·२ श्रीमन्महाभारत [मनायोगपर्व १ अथासनान्याविशता पुरस्ता तथोपविष्टेषु महारथेषु विभ्राजमानाभरणाम्बरेए । दुभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ। रराज सा रानवती समृद्धा ग्रहरिव धाविमलपेता ७ वृद्धौ च मान्यौ पृथिवीपतीनां तता कथास्ते समयाययुक्ता पित्रा समं रामजनार्दनौ च ॥ ३ ॥ कृत्या विचित्राः पुरुषमवीराः। पाश्चालराजस्य समीपतो हिं सस्थर्मुहूर्त परिचिन्तयन्तः शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः। कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः ।।८।। मत्स्यस्य राजश्व सुसन्निकृष्टो कथान्तमासाद्य च माधवेन जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च ॥ ४ ॥ संघटिताः पाण्डवकार्यहेतोः। मुताश्च स. द्रुपदस्य राज्ञो ते राजसिंहाः सहिता ह्यशृण्व- भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च । वाक्यं महार्थ सुमहोदयं च ॥९॥ मथुन्नसाम्बी च युधि मधीरी श्रीकृष्ण उवाच- विराटपुत्रैश्च सहाभिमन्युः ।। ५ ।। सवैर्भवद्भिर्विदितं यथाऽयं सर्वे च शूराः पितृभिः समाना वीर्येण रूपेण वलेन चैव। युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् । उपाविशन् द्रौपदेयाः कुमारा जितो निकृत्याऽपहृतं च राज्यं सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु ॥ ६ ॥ वनप्रवासे समयः कृतश्च ॥ १० ॥ भवतीति च तात्पर्यार्थः । तत्तदवान्तरवाक्यमुरयार्थपदा-प्रेपणरथातिरथसङ्ख्यानानां दण्डनीत्यर्थोपदेशः । अम्बो. थों च व्याख्ययैवाचिगन्तव्यौ । अवान्तरवाक्यतात्पर्यार्थस्तु | पाख्यानस्य च गुरुरप्यवलितो न माननीयः इत्यादि । पुरोहितप्रस्थापनमुखात् साना सर्वार्थसिद्धौ दण्डो न कृत्या विवाहं तु कुरुप्रवीराः' इत्यादिवृत्तानु कीर्तनं कार्य इति। राजामन्त्रणस्य चात्यन्तापदि पुरुषसंश्रयेणापि ) पूर्वपकवाक्यतादर्शनार्थम् । कृत्वा कारयित्वा । चत्वा- निस्तरितव्यमिति । विश्वरूपवृत्रवधयोश्च विश्वस्तववदोषो. युपसश्चतस्रो रात्रीविश्रम्य । प्रतीताः प्रकृष्टाः । लिङ्गविप- पदर्शननीत्यपेक्षया विश्वास्यापि शत्रुनाश्यः पश्चाद्धर्मानुष्ठा- ययश्छान्दसः ॥ १॥ मणिर्मणिशब्दप्रसिद्ध सूर्यमण्यांदि, नात्तदोपशमनविधिरिति । नहुपपातस्य च परदारप्रार्थनवा- प्रवेकशब्दः श्रेष्ठपर्यायः । तथा उत्तम रत्नं माणिक्यादि, ह्मणावमानानाभ्यां संपदंशो भवतीति। एवं संजययानस्यापि ताभ्यां चित्रा ॥२॥ पुगेहितोक्त एव । विदुरवाक्यानां तु सकलराजनीतिप्रचा [नील०] आविशतामुपविष्टौ पित्रा वसुदेवेन ॥ ३॥ रप्रशंसा । सनत्सुजातवाक्यानामात्मज्ञानप्रशंसा । सञ्जयेन रौहिणेयः वलरामः ॥ ४॥ संघट्टिताः सन्नीकृताः महार्थं सह पाण्डवानां संवादादारभ्य यानसन्धिपर्यन्तस्य बलवता | सारार्थ महोदयं श्रेष्ठफलम् ॥ ९॥ अक्षवत्यां यूतक्रीडायां, विमहो न कर्तव्य इति । यानसन्धेर्वासुदेवमाहात्म्यम्।भग- | निम्त्या छलेन, समयः पणः ॥ १० ॥ वधानमन्त्रणादरपि शत्रोरपराधं प्रत्याय्य यो दण्डो विधी [अर्जु० ] आविशतामिति निर्धारणे पष्ठी न तु यते न तेनाकीर्तिः । दम्भोद्भवोपारयानस्य दर्पनिन्दा । क्रियापदम् । उपाविशन् इत्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् क्रियायाः । विष्णुमाहात्म्यग गालवपरितस्य च नियन्धनिन्दा । तत्रा- आविशत इत्यर्वाचीन: पाठः । पितामहो वसुदेवपिता पि यायातस्याभिमाननिन्दा, दानवधर्मपालनसत्ययज्ञप्र- | शूरः 'पित्रा समम्' इति पाठ वसुदेवेन सहेत्यर्थः ॥ ३ ॥ शंसा । तदनन्तरसभावाक्यानां च धार्मिकविरोधनिन्दा। संनिकृष्ट समीपे ॥ ४ ॥ समुदाययुक्ताः समुदाय समाजे विश्वरूपदर्शनस्य च जगतो वासुदेवसंभवस्वम ।कुन्तीविदुर- | उचिताः । समवाय इत्यपि पाठः । समुद्रीक्षमाणाः प्रती. वाक्यम्य च कुन्तीवाक्यमांसा । कर्णवा'येयसंवादस्य क्षमाणाः ॥ ८॥ संघट्टिताः प्रेरिताः महार्थ महाविपयम् । विश्वास_शो न कर्तव्य इनि । फर्णकुन्तीसंवादस्यापदि महोदयं महाफलम् ॥९॥ अक्षवत्यां शतशालायां, निकृत्या निस्तारकम्य परित्यागो न कर्तव्य इति।अभिनिर्याणोलूक- कपटेन, प्रवासे वनवासे, समयः संकेतः ॥ १० ॥ २७. पाय मायः 1 . पितामह रामजननाभ्याम् । ४ छ. शि. प.अगेन युक्ताः। ८स. कृष्णानन ते । ९ स. माधवरय । १० म. सर्व वित्र'५७.मनुरी। पुथा ६ प.व्यैव पगः पिभिः समेताः। भत्।

·अध्यायः १] उद्योगपर्व ५ शक्तर्विनेतुं तरसा महीं च + rent पिथ्योपचारेण यथा एनेन सत्ये स्थितैः सत्यरथैर्यथावत् । कृच्छ्र महत्माप्तमसवरूपम् । पाण्डोः मुस्तइतमुग्ररूपं न चापि पार्थो विजितो रणे तैः वर्षाणि पद सप्त च चीर्णमयः ॥ ११ ॥ खतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः ॥ १६ ॥ प्रयोदशश्चैव मुदुस्तरोऽय- तथाऽपि राजा सहितः सुहृद्भि- मज्ञापमानभवतां.समीपे। रभीप्सतेऽनामयमेव तेपाम् । केशानसद्यान् विविधान सहदि. यतु स्वयं पाण्डसुविनित्य महात्मभिश्चापि बने निविष्टम् ॥१२॥ समाहृतं भूमिपतीन् प्रपीड्य ॥ १७ ॥ एतैः परप्रेष्यनियोगयुक्तै- तत्मार्थयन्ते पुरुपपीराः रिच्छदिराप्तं स्वकुलेन राज्यम् । कुन्तीसुता माद्रवतीमुती च। एवंगते धर्मसुतस्य राज्ञो वालास्त्विमे तैर्विविधैल्यायः दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात् ॥ १३ ॥ संप्रार्थिता हन्तुममित्रसंधैः ॥ १८ ॥ तचिन्तयचं कुरुपुंगवानां राज्यं जिहीन्दिरसद्धियः सर्वच धम्य च युक्तं च यशस्करं च। तद्वो विदितं यथावत् । अधर्मयुक्तं न च कामयेत तेषां च लोभ प्रसमीक्ष्य वृद्धं राज्यं मुराणामपि धर्मराजः ॥ १४ ॥ धर्मज्ञतां चापि युधिष्ठिरस्य ।। १९ ॥ धर्मार्थयुक्तं तु महीपतित्व संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां ग्रामेऽपि कस्मिंश्चिदयं बुभूपेत् । मति कुरध्वं सहिताः पृथक्क । पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां इमे च सत्येऽभिरताः सदैव यथाऽपकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः ।। १५ ॥ तं पालयित्वा समयं यथावत् ।। २० ॥ [सर्व०] आविगता उपविष्टौ । वक्ष्यमाणक्रियायास्तु ॥ १३ ।। वुभूपेन् प्रामुमिन्छन् । भूप्राप्ती सकर्मकत्वान् यक्ष्यमाणकर्तृमिग्न्वयः । पितामही जनार्दनस्य ॥ ३॥ महीपतित्वं कर्म । सत्तार्थपो बुभूपेन् भवितुमिस्टेिन् । मवेदिताः संरोधिताः । महाथ महाभिधेयम् । महोदयं महीपतित्वमिति स्वार्थे तद्वितः । नृपाणां पाण्डवानाम् -महाफलम् ॥ ९॥ ॥ १५ ॥ अनेन युधिष्टिरेण ॥ १६ ॥ अनामयं कुगलम् [नील.] सत्त्यरथैः सपृथिव्योजांसि त्यत् वावा. ॥ १७ ॥ तैर्मायायित्वेन प्रसिद्धैः । संप्रार्थिता वान्छिताः कागो उभयत्र अकुण्ठितो ग्थो येपा तैरिति मध्यम- अमित्रसाहाः शत्रुभिरनभिभवनीयाः ॥ १८ ॥पारयित्वा 'पदलोपन समामः, मत्यं रथवदागढुं योग्यं येषां वा । पाठा समाप्य ॥ २०॥ न्तरे सत्यैकप्रियः ।। ११ ।। बुभूपेन् प्राप्नुमिच्छेन् तदभाव [स] सत्यो रथो ये ते सत्यरया वीरा इति आपः ॥ १५ ॥ अनामयं कुशलं, यत्तु धनादिकं, स्वयमेव , यापन् । गरीरस्य रथोऽपि हि दशकटप्राय इति न सत्यः । समाहतं न पिादिभिः ।। ॥ पारयित्वेति पाठे | उग्ररूपं मंतापकत्वात् । महोत्रः अन्यनागात्वान()॥११॥ ममाप्य ।।२०।। धर्मार्थयुक्तं लोगाविरुद्धं महीपनिवं वुभूपेन् । आत्मनेपदि. [अर्जु] मत्यस्थिगः सत्यवादिभिः । सत्ये स्थितः । त्वेऽपि परस्मैपदं डान्दसम् ॥ १५॥ तथापीति । यद्यपि सत्यरथैः इति पाठे सत्याश्च ते रयाश्चेति तैः । पित्र्यं राज्यमपसमित्यन्वय. ! आमसे हिमा । आ- रथान्दैनात्र रयिनो लक्ष्यन्तं ॥ ११ ॥ एवं गते नाते इपूर्वान्मय तदभागोऽनामयः ॥ १७॥ ममाथिना: आग- ११म. स्तैिस्तचीत यास भारताय । १२ प्रयोदशं चैत्र सुदु- दयामनेन । स. पर्थो विजिग रणे ते । १७७ . तथावि पयो सहिताः वाचनास.टेशनशेपार लिनिक्षमायोषित तसि च मर्वन् । ८१ मुरिमीमने। ममान 1 समाजित भूमितानि च । १८ स. गो। द. महामना । ज. सहनितीनों महदि सबलेर राइन् । | अमितशाह ) १९ स. मिमि । ख. सपत्नवाच । २०१.. १३ १४ देपनयों । १४ स बुम्पाण्डवाना । १६ स. वयाच्या नेनछ. समक्षमेषां मत चयाप. इमे बनने निश्तः मवि शरदिया।

·श्रीमन्महाभारते [मनोरोग मतोऽन्यथा तेरपचर्यमाणा इन्यु: अजायमाने च मते परम्य समेतान् धृतराष्ट्रपुत्रान् । कि स्यात्समारभ्यतमं मतं यः । भिकारं च निशम्य कार्य तस्मादितो गच्नु धर्मगीतः मुहजनास्तापरिवारयेयुः ॥ २१ ॥ शुचिः कुलीनः पुम्पोऽममत्तः ॥ २१॥ युद्धेन बाधेयुरिमांस्तथैवं तैर्वाध्यमाना युधि ताश्च हन्युः । दूतः समर्थः प्रशमाय तेपा राज्यादानाय युधिष्ठिरस्य । तथाऽपि नेमेऽल्पतया समर्था- स्तेषां जयायेति भवेन्मतं वा ।। २२ ॥ निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्धि- धर्मार्थयुक्तं मरं समं च ॥ २० ॥ स्तेपा विनाशाय यतेयुरेव । समाददे वाक्यमधाननोऽस्य सुयोधनस्यापि मतं यथावन्न संपूज्य वाक्यं तदतीव राजन् ॥ २६ ।। ज्ञायते किं नु करिष्यतीति ॥२३॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रथमोऽध्याय ॥१॥ द्वितीयोऽध्याय २ पुधिष्ठिरापराधकृतैवेय पाण्डवाना विपत्तिनतु तत्र दुर्योधनो हेतुरतो दूत प्रेप्प प्रणिपातपूर्वक्मेवाधराज्य याचता पाण्डवा ति बलदेववचनम् ॥१॥ पलदेव उवाच- अर्ध हि राज्यस्य विमृज्य वीराः श्रुतं भवद्भिर्गदपूर्वजस्य कुन्तीसुतास्तस्य कृते यतन्ते । वाक्यं यथा धर्मवदर्थवच्च । प्रदाय चार्ध धृतराष्टपुनः अजातशनोश्च हितं हितं च सुखी सहास्माभिरतीव मोदेत् ॥ २॥ दुर्योधनस्यापि तथैव राज्ञः ।। १ ।। सिता । अमिनसाहा अमिनाभिभाविन ॥ १८ ॥ पार | ष्ठिरम् ॥ २१ ॥ इमान् पार्थान्, तान् कौरवान् ॥ २२ ॥ यित्वा समाप्य । समय वनवासगतम् ॥२०॥ अत स्थानात् ॥ २४ ॥ सममुभयपक्षतुल्यम् ॥ २५॥ इति श्रीमहाभारत याख्यायामजुनमिश्रकृतायामुद्योग वादिराजरत लक्षाभरणम्- पणि प्रथमोध्याय ॥१॥ भूमिपु तान् प्रमध्येत्यन तान् तत्तद्भूमिपतीन् | [ सर्व० ] अत कालाध्वम् ।। २१॥ यद्येतान् बाधे- ॥ १७ ॥ वलाभिगुरविपरपीडैरित्यत्र अविपया पीडा युयुद्धेन तदेतेऽपि तान् सबान्धवान् हन्यु ॥ २२ ॥ सुन येभ्यस्तै ॥ १८ ॥ द्भिरस्मदादिमि ॥२३॥ इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वजनारायणकृते [नील] अतो गज्यार्थप्रदानात् । कार्ये राज्यलाभानि- भारतार्थप्रसाशे प्रथमोऽध्याय ॥१॥ मित्त तर्धार्तराष्ट्र कृत विप्रकारम् अपकार निशम्य वात्वा [लक्षा] सुरजनास्तान् परिवारयेयुरित्यन तान् दुर्यो- तान्पाण्डवान् ॥ २१ ॥ यदि इमान् वाधेयु तर्हि धनादीन् परिवारयेयु पार्थवैरं मास्त्विति परित निवा- एनऽपि तान् फौरवान् हन्यु । इमे पाण्डवा ॥२२॥ रयेयु ॥ २१ ॥ इति श्रीनेस्पपीये अयोगपर्वणि भारतमावदीपे इति श्रीभारते उद्योग वादिराकार प्रथमोऽध्याय ॥१॥ प्रथमोऽध्याय ॥१॥ [नील] अर्थ राज्यस्य विसृज्य तस्य कृते अर्धस्य [अर्जु० ] अन समयादृवं राज्ञो युधिष्टिरस्य त युवि राज्यस्यायें ।।२।। २११ निशम्य राज्ये । छ 'नारता न वितार । २२ युद्धेन | 'यस्मादि । २६ ख वदतां च राजन् । इति प्रथमोऽध्याय ॥१॥ हारमास्तव युयु मदानान् युधिनानिह यु । भाप । २४ छ २स मोदतु। 'स्य न कि साए मार दुन पुग्पो मतं मे । छ मते ३ । छ ·अध्यायः २] उद्योगपर्व ५ ५ लम्वा हि राज्यं पुरुपमवीरा चीनु वाक्यं मणिपातयुक्त सम्यक्प्रवृत्तेषु परेषु च । कुन्तीसुतस्यार्यकरं यया स्यात् ॥ ७॥ . ध्रुवं प्रशान्ताः मुखमाविशेयु- सर्वास्ववस्थास च ते न कोप्या स्तेपां प्रशान्तिश्व हितं प्रजानाम् ॥ ३ ॥ ग्रस्तो हि सोयों बलमाश्रितेस्तैः । दुर्योधनस्यापि मतं च वेत्तुं मियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य वक्तुं च वाक्यान्न युधिष्टिरस्य । छूते प्रसक्तस्य हृतं च राज्यम् ।। ८ ।। मियं च मे स्याद्यदि तत्र कश्चि- निवार्यमाणश्च कुरुपवीरः द्वजेच्छमार्थ कुरुपाण्डवानाम् ।। ४ ।। सवैः मृहन्द्रिीयमप्यतज्जः। स भीप्ममामान्य कुरणवीरं स दीव्यमानः प्रतिदीन्य चैनं वैचित्रवीर्य च महानुभावम् । गान्धारराजस्य सुतं मतासम् ॥ ९॥ द्रोणं सपुत्रं विदुरं कृपं च हित्वा हि कर्ण च सुयोधनं च गान्धारराजं च समूतपुत्रम् ॥ ५ ॥ समाइयदेशिनुमाजमीहः। सर्वे च येऽन्ये धृतराष्ट्रपुत्रा दुरोदरास्तत्र सहस्रशोऽन्ये वलप्रधाना निगमप्रधानाः । युधिष्ठिरो यान्विपहेत जेतुम् ॥ १० ॥ स्थिताश्च धर्मष तथा स्वकेषु उत्सृज्य तान्सौवलमेव चायं लोकमवीराः श्रुतकालद्धाः ॥ ६॥ समाइयत्तेन जितोक्षवत्याम् । एतेषु सर्वेषु समागतेषु स दीव्यमानः प्रतिदेवनेन पौरेषु वृद्धेषु च संगतेषु । अक्षेषु नित्यं तु पराङ्मुखेषु ॥ ११ ॥ [ अर्जु० ] निसृज्य छूते हारयिन्वा ॥ २ ॥ कपटान् न् तैः शकुनिप्रभृतिभिः करणभूतैः प्रियाशुपतैः, [सर्व० ] अर्ध राज्यस्य विसृज्य द्यूतन हार- | प्रियमभ्युपगतः ॥ ८ ॥ निर्यत्नपगङ्मुखेपु दैवेन यित्वा ॥२॥ विमुसेषु ॥ ११ ॥ [लक्षा०] तस्य कृते यतन्त इत्यत्र तस्य धर्मराजस्य॥२॥ [सर्व॰] सम्यक्प्रवृत्तेपु वञ्चनाहीनेषु । प्रशान्ता नि. [नील०] राज्य राज्यार्थम् ॥ ३ ॥ वलं चतुरङ्ग वणिकोपाग्नयः ॥ ३ ॥ निगमो वेदः प्रधानं येषाम् । निगमो नीतिशास्त्रं ते उभे प्रधान येतेन कालेन श्रुतं विद्या, कालो वयः, ताभ्यां वृद्धाः श्रुतकालगृद्धाः च वृद्धाः । वृत्ता इति पाठे श्रुतं कालवृत्तं सर्वसंहारकचं ॥ ६ ॥ गतेपु दुर्योवनाद्धानेन (') हास्तिनपुरं समागतेपु, यस्तै ॥ ६ ॥ समागतेपु सभायामिति शेपः ॥ ७॥ संगतेषु संसदि समागतेषु ॥७॥ सर्वास्ववस्थामु सर्वकालं ते वाक्यमेवाह-सर्वास्विति । सर्वथाऽपि ते पाण्टवाः न | दुर्योधनादयः न कोट्यात् न कौटिल्यात् भवतामधे गृह- कोप्याः भवद्भिरिति शेपः । सोऽर्यो प्रस्त: वनवासादिनः न्तीति शेपः । कौटिल्याभावे हेतुः-प्रस्तो हीति । प्रिया- निना निस्तीर्णेत्यर्थः। यलं सत्यपालने सामथ्र्य, पूर्व कोपिता | भ्युपते संमते युधिष्ठिरेण । द्यूते प्रमत्तस्य सक्तस्य ॥ ८॥ अपि अतः परं न लोप्या इति भावः ॥ ८॥ अयं युधि- निर्यनपराइमुसैषु प्रतिपराइमुपेषु ॥ ११ ॥ ष्ठिरः अतःज्ञ: यूतस्यानभिज्ञः ।। ९ ।। [लक्षा०] तेन कोपागस्तो ही यत्र तेन रायपहारण [अर्जु०] निचयो निश्चयः । श्रुतकालवृद्धाः विद्या- ॥८॥ स दीव्यमान इत्यत्र स: धर्मराजः एनं गनिम् ॥ ९॥ दुरोद्गस्ता सहस्रग इत्यन दुरोदराः दुगेदर- वयोवृद्धाः ॥ ६॥ गतेपु प्राप्तेषु । एतेविति प्रमादपाठः । समागतेषु अन्योन्यमिलितेपु संगतेषु अस्मत्कृते हितभावेन | वन्त: । द्यूतज्ञा इत्यर्थः ।। १० ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिपजनीन- ||७|| सर्वास्त्रवस्थासु वाल्यादिपु तेन दुर्योधनेन कौश्यात् रक्षागारे द्वीतीयोऽध्याय ॥२॥ ३.स प्रवृत्तेषु च कौखेए । रा. रेषा प्रशान्तिश्व हिना प्रदानान् । ४ स. ९-१०७. कुम्वरैः सर्वं मुद्रिर्गतमभवस्यान् । गन्धाररावस्य मुत दुर्योधनस्यैः । स रिय मम स यदि चात्र । ५ स. भीम मासाथ ६ख मतर्श समायदेवि तुमानर्मद। २१ स. नावातो म. प्रतिदीव्य यथा रकेषु । ७ख ज. गत स' । ८. माश्रितः स्वः । ज. प्रमत्तस्य ।। चैनमक्षेषु ।

·श्रीमहाभारते इमेनीयोगपर संरम्भमाणो विजितः प्रसा साम्ना नितोऽोऽर्थकरो भोत तत्रापराधः शकुनै कश्चित् । युद्धेऽनयो भपिता नेह सोऽयः ॥२४॥ तस्मात्मणम्यैव बचो ब्रवीत वैशम्पायन उवाच । वैचित्रवीर्य बहुसामयुक्तम् ।। १० ॥ एवं वृवत्येव मवमवीरे तथा हि शस्यो धृतराष्ट्रपुनः शिनिमवीरः सहसोत्पपात । स्वार्थ नियोक्तुं पुरुपेण तेन । तथापि वाक्यं परिनिन्य तस्या समाददे वास्यमिदं समन्युः ॥१५॥ सान्नैव दुयोधनमाहय चम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ अयुद्धमाकाडत कौरवाणा तृतीयोऽध्याय ३ सात्यविना बलदेवयाक्यगईणपूर्वक पाण्डवाना निरागस्त्वोपपारनम् ॥१॥ सात्यकिरुवाच । कथं हि धर्मराजस्य दोपगल्पमपि त्रुवन् । यादृशः पुरुपस्यात्मा तादृशं संपमापते । लभते परिपन्मध्ये व्यापकुवोभयः ॥५॥ यथारूपोऽन्तरात्मा ते तथारूपं प्रभापसे ॥१॥ समाहूय महात्मानं नितवन्तोऽक्षकोविदाः । सन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरपास्तथा । अनक्षज्ञ यथाश्रद्धं तेषु धर्मजयः कुतः ॥ उभावेतौ दृढौ पक्षौ दृश्येते पुस्पान्प्रति ॥ २ ॥ यदि कुन्तीमुतं गेहे क्रीडन्तं भ्रातृभिः सह ॥६॥ एकस्मिन्नेव जायेते कुल्ले क्लीवमहावलौ । अभिगम्य जयेयुस्ते तत्तेषां धर्मतो भवेत् । फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन् वनस्पती ॥३॥ समाहूय तु राजानं क्षनधर्मरतं सदा ॥ ७ ॥ नाभ्यसूयामि ते वाक्यं त्रुवतो लाङ्गल बज । निकृत्या जितवन्तस्ते किं नु तेपा परं शुभम् । ये तु वृषवन्ति ते वाक्यं तानसूयामि माधव ।।४।। कथ प्रणिपतेवायमिह कृत्या पणं परम् ॥ ८॥ [नोल• सरम्भमाण हठ कुणि । सरब्धमान इति [नील• ] यादृा आत्मा शुद्ध पापो वा तादृश शुद्ध पाठ समृद्धदर्प इत्यर्थ ।। १२ ।। युद्धे अनय भविता भवि- | पाप या भापत ॥ १ ॥ पराफरवती सुपो लुर आप प्यति । इद्द सामोपाये सोऽयं अनय न ॥ २४ ॥ पूर्वसरणी वा ॥ ३॥ न तव वाक्य तमापराध शकुनेन इति श्रीलपणीये उद्योगपर्वणि भारतभानदीपे पलदवास्ये कश्चिदिति पूर्पोक्त कौरवपक्षपातयुक्तम् ॥ ४ ॥ यथाश्रद्ध द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ घृत आसक्तिरहितमिर धर्मे जय धर्मनिमित्त जय दुत [अर्जु] सरम्भमाण गुयन् ॥१॥तथापीति अपि स किंतु अधर्ममूलक एव तेपा जय इत्यर्थ ।। ६ ॥ प्रणिपतत् भागनाया, तथाहीत्यपि पाठ ।।१३।। अद्य पाण्डुमुतो गज्य शरणागतो भात् पण कृत्या वनवासप्रतिज्ञा निस्ती ।।८।। लभता वा युधिष्टिर निहता वा मया सर्वे मेप्यन्ति वमु. धात सात्यकि तुद्ध सन् पृोक्त वाक्यमवोचत्।। १५॥ लालध्वनेति निन्दागर्भ विशेषणम् 1॥ ४ ॥ तत् जयरू [अर्जु०] फलाफल्यती औकारलोप आप ॥२॥ इति श्रीमहाभारत याख्यायामनमिश्रकृताया द्वितीयो ध्याय ॥२॥ पम् ॥ ७ ॥ किंस्विदित्याभेपे पद सपदमपि ॥८॥ [सर्य० ] सर यमाण इपित न्यत्ययो बहुलमिनि [सर्व० ] यादृग आत्मा धर्मिष्ठ पापिठो वा स यनि रूपम् ।। १२ ।। तादृशमर भापते ॥ १ ॥ 'परापरती' इत्यान इति श्रीमहाभारते उपणि मयज्ञनारायणपती औकारस्थाने ईकाग्दछान्दस ॥ ३ ॥ राशरथ्वजेति प्याएयाया द्वितीय पाय ॥२॥ निन्दागर्भ समोधनम् ॥ ४ ॥ किमित्याक्षेपे ॥ ८॥ मोऽ। म पातु । स मामयुतम् । १२ म तस्यारिवादिलायोऽध्याय ॥२॥ सपा पुत्र मानिया | १४ो । १५स ५छ 'मलामिनि । ८स पर शुभम्।

·उद्योगपर्व ५ .. अध्यायः ४] वनवासादिमुक्तस्तु प्राप्तः पैतामई पदम् । यमौ च दृहयन्वानों यमकालोपमाती । यद्ययं पापवित्तानि कामयेन युधिष्टिरः ॥९॥ विराटपदी वीरों यपकालोपमद्युती॥ १६ ॥ एवमप्ययमत्यन्तं परान्नाईनि याचितुम् । को जिजीविपरामादृष्टान्नं च पापनम् । कथं च धर्षयुक्तास्ते न च राज्यं जिहीर्षवः ।। १०॥ पचनान् पाण्डवेयांस्तु द्रौपद्याः कीर्तिवर्धनान् ॥१७|| निवृत्तवासान कीन्नेयान्य आहुर्विदिता इति । समप्रमाणान्पाण्डूनां समवीर्यान् मदोलटान् । अनुनीता हि भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च ।। ११॥ मभिद्रं च महेष्वासममरैरपि दुःसहम् ॥ १८ ॥ न व्यवस्यन्ति पाण्डूनां प्रदात पैतृकं वर । गदमयन्नसाम्बांश्च कालमूर्यानोपमान् । अहं तु तान् गिर्वाणानुनीय रणे बलात् ॥ १२॥ ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रं शकुनिना सह ॥ १९ ॥ पादयोः पातपिप्यामि कौन्तेयस्य महात्मनः । कर्ण चव निहत्यानावभिपेक्ष्याम पाण्डवम् । अथ ते न व्यवस्यन्ति प्रणिपाताय धीमतः ॥ १३ ॥ नायो विद्यते कविच्छचून हत्वाऽऽनतायिनः।।२० गमिप्यन्ति सहामात्या यमस्य सदनं प्रति । अधर्म्यमयशास्यं च शात्रवाणां मयाचनम् । नहि ते युयुधानस्य संरब्धस्य युयुत्सतः ॥ १४ ॥ हगतस्तस्य यः कामस्तं कुरुध्वयतन्द्रिताः ॥२१॥ वेगं समर्याः संसोढुं वन्नस्येव महीपराः। निमुटं धृतराष्ट्रेण राज्यं प्रामोतु पाण्डवः । को हि गाण्डीवधन्वानं कश्च चक्रायुधं युधि ।। १५॥ अय पाण्डमृतो राज्यं लभतां वा युधिष्ठिरः॥२२॥ मां चापि विपहेन् ऋद्धं कश्च भीमं दुरासदम् । निहना वा रणे सर्वे सप्पन्ति वमुपातले ॥२३॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ चतुर्योऽध्यायः ४ दुर्योधनो न मामसायोतः शीघ्र प्रस्थाध्यन्तां मित्रेन्यो इताः, नोचे दुर्योधनेन पूर्व प्रापिनाम्ने नमेव भोपः । एवं मम पुरोहितो धनराष्ट्र प्रति गृहीनसंदेशो गच्नु इति दुपदवचनम् ॥१॥ द्रुपद उवाच- अनुवर्त्यति तं चापि धृतराष्ट्र मुतप्रियः । .एवमेतन्महाबाहो भविष्यति न संशयः । भीष्मद्रोणां च कार्पण्यान्माााधेयसीचली ।।२।। नहि दुर्योधनो राज्यं मधुरेण प्रदास्यति ।। १ ।। [ लक्षा] तंपु व दानणबजेत्यत्र नपु दुर्योधनादियु [सर्व.] पद पदमात्रमपि ॥ ९॥ नच गज्यं जि- तालवृक्षस्य ऋग्लान् दारणध्यजेत्युक्तम् ।। ४ ॥ अभिग- हीविः कयमित्यन्वयः ॥१०॥ म्य जयेयुम्नं इत्यत्र ते वृष्णयः (1) ॥ ७ ॥ दति महामारलोशंगपगि व्यायागं नृतीयोध्यार.॥३॥ [नीलापैतामहमिति न्यायलभ्यत्वं मृचिनम् ॥९॥ लिना०] य आहुर्विजिता इत्यत्र ये दुर्योधनादयः, वि. विदिता अन्नातचर्यायामिनि शेपः । अनुनीनाः परिमितः जिताः त्रयोदशवर्षापूर्नेः पुनरपि विनिता इत्याहुः ।। १२॥ काल एनरविवाहित इति बोधिनाः ।। ११ ।। यमः गरी- दनि श्रीमारले गोगपर्वणि वादियनीयक्त- रान् प्राणानामुद्धर्ना कालः आयु:परिच्छेदकर्ता ॥ १६ ॥ टक्षालंकार तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ पाण्डवयान् पाण्डवी द्रौपदी तत्पुत्रान् । पुंयोगलअगडी- [नील] मधुग्ण मान्ना ॥ १॥ कार्पण्यान् तदन्नम- पन्नान स्त्रीभ्यो दगिति टस् ॥ १७ ॥ पाडूनां पाण्डुतु- अर्णन देन्यान् ॥ २॥ ल्यानां पाण्डवानाम् ।। १८॥ तस्य पाण्डवन्य ॥२१॥ [अर्जु.] मधुग्ण प्रीत्या ॥१॥ कार्पयान् धनन्दी- इति श्रीनटकष्ठीये उपयोगपर्वणि भारतभावदीये तृतीरोऽध्यायः ॥३॥ भान् ।।२।। [अर्जु.] नच गन्यं जिहीर्षवः कयमित्यन्वयः ॥१०॥ [सर्व.] कार्पश्यान् दुर्योधनमकागलभ्यवेन नन्दोमान् इति श्रीमन्महा मर्जुनमिश्रकृमुशेगागि नृतीयोऽध्यायः॥३॥ वृद्धतया हारत्वाद्वा ॥२॥ ९ख. 'प्ययमत्यन्त । ११ दोनच महामना । १२ स.नु निशि. रन् । २१ छ. राज्य माग्ने प्रशस्वनि । तयऽध्यायः ॥३॥ छ. रोऽन् । १४स. ने धरावस्या १६ ज. उचग नास्ति। १९ छ.

·श्रीमन्महाभारते [मनायोन पलदेवस्य वाक्यं तु मम ज्ञाने न युज्यते । शकानां पहवानां च दूरदानां च ये नृपाः । एतद्धि पुरुपेणाग्रे कार्य सुनयमिच्छता ॥ ३ ॥ मुरारिश्च नदीजश्च कर्णवेष्टश्च पार्थिवः ।। १५ ॥ न तु वाच्यो मृदुवचो धार्तराष्ट्रः कथंचन । नीलश्च वीरधर्मा च भूमिपालश्च वीर्यवान् । नहि मार्दवसाध्योऽसौ पापबुद्धिमतो मम ॥ ४ ॥ दुर्जयो दन्तवक्रश्च रुक्मी च जनमेजयः ॥ १६ ॥ गर्दभे मार्दवं कुर्याद्रोपु तीक्ष्णं समाचरेत् । आपाढो वायुवेगश्च पूर्वपाली च पार्थिवः । मृदु दुर्योधने वाक्यं यो यात्पापचेतसि ॥ ५॥ भूरितेजा देवकश्च एकलव्यः सहात्मनः ॥ १७ ॥ मृदु चै मन्यते पापो भापमाणमशक्तिकम् । कारूपकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिश्च वीर्यपान् । जितमर्थ विजानीयादबुधो मार्दवे सति ॥ ६ ॥ काम्बोजा ऋपिका ये च पश्चिमानूपकाश्च ये ॥१८॥ एतचैव करिष्यामो यत्नश्च क्रियतामिह । जयत्सेनश्च काश्यश्च तथा पश्चनदा नृपाः । प्रस्थापयाम मित्रेभ्यो वलान्युद्योजयन्तु नः ॥ ७ ॥ काथपुत्रश्च दुर्धर्षः पार्वतीयाश्च ये नृपाः ।। १९ ॥ शल्यस्य धृष्टकेतोश्व जयत्सेनस्य वा विभो । जानकिश्च सुशर्मा च मणिमान्योऽतिमत्स्यका केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः ॥८॥ पांशुराष्ट्राधिपश्चैव धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥ २० ॥ स च दुर्योधनो दूतं प्रेपयिष्यति सर्वशः । तुण्डश्च दण्डधारश्च वृहत्सेनश्च वीर्यवान् । पूर्वाभिपन्नाः सन्तश्च भजन्ते पूर्वचोदनम् ॥ ९॥ अपराजितो निपादश्च श्रेणिमान्वसुमानपि ॥२३॥ तत्त्वरध्वं नरेद्राणां पूर्वमेव प्रचोदने । वृहदलो महौजाश्च वाहुः परपुरज्जयः । महद्धि कार्य वोढव्यमिति मे वर्तते मतिः ॥ १० ॥ समुद्रसेनो राजा च सहपुत्रेण वीर्यवान् ॥ २२ ।। शल्यस्य प्रेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः। उद्भवः क्षेमकश्चैव वाटधानश्च पार्थिवः । भगदत्ताय राज्ञे च पूर्वसागरवासिने ॥ ११ ॥ श्रुतायुश्च दृढायुश्च शाल्वपुत्रश्च वीर्यवान् ॥२३॥ अमितौजसे तथोग्राय हार्दिक्यायान्धकाय च । कुमारश्च कलिङ्गानामीश्वरो युद्धदुर्मदः । दीर्घप्रज्ञाय शूराय रोचमानाय वा विभो ॥ १२ ॥ एतेषां प्रेप्यतां शीघ्रमेतद्धि मम रोचते ॥ २५ ॥ आनीयतां बृहन्तश्च सेनाविन्दुश्च पार्थिवः । अयं च ब्राह्मणो विद्वान् मम राजन् पुरोहितः । सेनजित्मतिविन्ध्यश्च चित्रवर्मा मुवास्तुकः ॥१३॥ प्रेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यमस्मै प्रदीयताम् ।। २५ ॥ वाह्नीको मुञ्जकेशश्च चैयाधिपतिरेव च । यथा दुर्योधनो वाच्यो यथा शान्तनवो नृपः । सुपार्श्वश्च सुवाश्च पौरवश्च महारथः ॥ १४॥ धृतराष्टो यथा वाच्यो द्रोणश्व रथिनां वरः ।। २६।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्थोऽध्याय. ॥ ४ ॥ [नील० ] जाने ज्ञानवता समाजे न युज्यते अयुक्त- | भवतीत्यभिभूः ।। २३ ।। पाञ्चाल्यः युधिष्टिरगते स्थितः मित्यर्थः । एतद्वक्ष्यमाणम् ॥ ३॥ पूर्वाभिपन्नाः पूर्व कुरुभ्यः स्त्रपुरोहितं प्रेपयामास ॥ २६ ॥ साहाय्यार्थ वृताः । पूर्वचोदनं पूर्व चोदना प्रेरणा यस्य इति श्रीमन्महा मर्जुनमिश्र मुद्योगपणि तम् ॥ ९॥ चतुर्थाध्याय ॥४॥ इति श्रीनेटकण्ठीये उद्योगपणि भारतभारदीपे [सर्व०] अभिभवतीत्यभिभूः ।। २३ ।। चतुर्थोऽध्याय ॥४॥ इति महाभारतोचोगपर्वणि व्याख्याया [मर्जु०] मृदुतया वचः इति पठन्ति ॥ ४ ॥ अभि- चतुर्थोऽध्याय ॥४॥ ७०. रापयामि । पोतयन्तु । ८७. पयान। १९ । पर्वती. याश्च । २० अ. 'मरसर । इनि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ .

·अध्याय ५] उद्योगपर्व ५ पञ्चमोऽध्यायः ५ दुपदवाक्यमभिनय तं प्रति भवानप ग्रुतवयोभ्या हो गुरुराम न मशामितिभवत्प्रेषित बचो.म्मान समतमिति श्राrm. वनम् ॥१॥ कृष्णम्य द्वारका प्रति गमनम् ॥राण्डवाना सायामिशान ॥ वासुदेव ज्याच- | निष्ठामापत्म्यने मूढः ऋद्ध गाण्डीवमन्वनि ।। १०॥ उपपन्नमिदं वाक्यं सोमकानां धुरंधरे । वैशम्पायन उवाच- अर्थसिद्धिकरं रानः प्राण्डवस्यामितौजसः ॥१॥ ततः सत्तृन्य वार्णेयं विराटः पृथिवीपतिः । एतच्च पूर्व कार्य नः सुनीतमभिकाइताम् । गृहात्सम्यापयामास सगणं सहवान्धवम् ॥ ११ ॥ अन्यथा ह्याचरन्कर्म पुस्पः स्यात्मवालिगः ॥२॥ द्वारसां तु गते कृष्णे युधिष्टिरपुरोगमाः । किंतु संबन्धकं तुल्यमस्माकं कुरपाण्डधु । चः साग्रामिक सर्वे विराध महीपतिः॥१२॥ यथेष्टं वर्तमानेषु पाण्डवेषु च तेषु च ॥ ॥ ततः संप्रेषयामास विराटः सहयान्यवः । ते विवादार्थमानीता वयं सर्वे तथा भवान् । सर्वेषां भूमिपालानां द्रुपदश्च महीपतिः ॥ १३ ॥ कृते विवाहे मुदिता गमिष्यामो गृहान्प्रति ।। ४ ।। वचनात्कुरामिहानां मत्स्यपाञ्चालयोश्च ते । भवान् वृद्धतमो राज्ञां वयमा च श्रुतेन च । समाजग्मुर्महीपालाः संमहष्टा महावलाः ॥ १४ ॥ शिष्यवत्ते वयं सर्वे भवामेह न संगयः ।।५।। तच्छुत्वा पाण्डुपुत्राणा समागच्छन्मवलम् । भवन्तं धृतराष्पश्च सततं बहु मन्यते । धृतराष्टमृताचापि समानिन्युर्महीपतीन् ॥ १५ ।। आचार्ययोः सम्या चामि द्रोणस्य च कृपम्य च ॥६॥ समाकुला मही राजन् कपाण्डवकारणात् । स भवान्प्रेपयत्वय पाण्डवार्थकरं वचः। तदा समभवत्कृत्स्ना संप्रयाणे महीक्षिताम् ।। १६ ।। सर्वेषां निथितं तन्नः मेपयिष्यति यद्वान् ॥७॥ संकुला च तदा मणिश्चतुरङ्गवलान्त्रिता । यदि तावच्छमं कुर्यान्यायेन कुरपुंगवः । बलानि तेपां वीराणामागटन्ति ततस्ततः ॥१७॥ न भवेत् कुरुपाण्डुनां सौभ्रात्रेण महान् क्षयः ॥८॥ चालयन्तीव गां देवीं सपनयनामिमाम् ॥ अथ दन्वितो मोहान कुर्याद्धृतराष्ट्रमः । नतः प्रत्रावयोरद्धं पाञ्चाल्पः स्वपुरोहितम् । अन्येषां मेपयित्वा च पथादस्मान्समादयः ।। ९॥ कुरुभ्यः पयामास युधिष्ठिरमते स्थितः ॥ १८॥ ततो दुर्योधनो मन्दः सहामात्यः सबान्यवः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ . [नील.] उपपन युन्नम् ॥ १॥ सपन्यर तुन्यमिति नागसाइयम् दत्यन्तस्य पूर्वगयदानेन युधिष्टिरस्य पाण्टवेषु कुन्तीद्वारा कुरयु दुर्योधनरन्याया साम्वनाह- प्रीतिभवनीयति तात्पर्य ॥ १६-१८॥ रणात् ॥३॥ च सदापास्यम् ॥ ७ || प्रेपयिला दृत इनि श्रीममहाभारतन्या मन भुग पञ्चमोध्याय ॥२॥ मिति शेप ॥९॥ निष्टा नागम् । 'निष्टा निपत्तिनागा- [ सर्व.] मम्बन्या सम्बन्ध । साम्याय दुर्योधनेन न्तयाच्यानिङ्ग्यु च । इति विश्व ॥१०॥ दुहिता दत्तेति कौर, सह समन्धः । कुन्ती पितृप्वसा- इति श्रीनटरी उपयोगपर्वणि भारनभावदी स्माकगिनि पाण्टव सह सरन्य । सारन्यामिति पधमोऽध्याय ॥५॥ वा पाठः। तच परस्पर प्रेम ॥३॥ निष्टा नागम् [गई.] मंबन्या समन्व, तुल्य सापाय दुर्योपनेन ॥१०॥तत सन्कृय ' इत्यादै 'नागसायम् । इन्य- दुहिता दत्तेति गौरव सबन्ध ! कुन्ती पितृवमास्गातत्य राज्यानेन युधिष्टिरम्य प्रोतिर्भाग्नीनि तात्य- मिति पाण्ट्वैरपि सरन्य । सानन्धमिति पाठे सरन्धे या ॥११॥ भव सामन्यां तच प्रेम परम्परम् ॥ ३ ॥ निष्टा नागम् इति श्रीमहाभारनोयोगावति स टीयरा ॥ १० ॥ तत. सत्कृत्य दागाहम् । इत्यादेः 'नगर पचमाध्याय ॥१॥ - विपचम भ्याय ॥५॥ ३ब साप । ७ छ तान् । १०छ सकुचा तदा। इयो २

·श्रीमन्महाभारते
[मेनोोग?
पप्ठोऽध्यायः ६
हुपदेन पर्तव्यार्थोपदेशपूर्वकं स्यपुराधसो हास्तिनपुरप्रेषणम् ॥१॥
द्रुपद उवाच-
पुनरेकत्रकरणं तेपां कर्म भविष्यति ।
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः माणिनां बुद्धिजीविनः । एतस्मिन्नन्तरे पार्थाः सुखमैकाग्रबुद्धयः ॥ ११ ॥
बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेवपि द्विजातयः ॥ १॥ सेनाकर्म करिष्यन्ति द्रव्याणां चैव संचयम् ।
द्विजेषु वैद्याः श्रेयांसो वैयेषु कृतबुद्धयः । भिद्यमानेषु च स्वेषु लम्बमाने तथा त्वयि ॥ १२॥
कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ॥२॥ न तथा ते करिष्यन्ति सेनाकर्म न संशयः ।
स भवान् कृतयुद्धीनां प्रधान इति मे मतिः । एतत्प्रयोजनं चात्र प्राधान्येनोपलभ्यते ॥ १३ ॥
कुलेन च विशिष्टोऽसि वयसा च श्रुतेन च ॥ ३ ॥ संगत्या धृतराष्ट्रश्च कुर्याद्धयं वचस्तव ।
प्रज्ञया सदृशश्वासि शुक्रेणाङ्गिरसेन च । स भवान् धर्मयुक्तश्च धर्य तेषु समाचरन् ॥ १४ ॥
विदितं चापि ते सर्व यथावृत्तः स कौरवः ॥ ४ ॥ कृपालुषु परिवेशान्पाण्डवीयान्प्रकीर्तयन् ।
पाण्डवश्व यथारत्तः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । वृद्धेषु कुलधर्म च ब्रुवन्पूर्वैरनुष्ठितम् ।। १५ ।।
धृतराष्ट्रस्य विदिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः ॥५॥ विभेत्स्यति मनांस्येपामिति मे नात्र संशयः ।
विदुरेणानुनीतोऽपि पुत्रमेवानुवर्तते ।
न च तेभ्यो भयं तेऽस्ति ब्राह्मणो ह्यसि वेदवित् १६
शकुनिर्बुद्धिपूर्व हि कुन्तीपुत्रं समादयत् ॥ ६ ॥ दूतकर्पणि युक्तश्च स्थविरच विशेषतः ।
अनक्षह मतासः सन् क्षत्रहत्ते स्थितं शुचिम् । स भवान्पुप्ययोगेन मुहर्तेन जयेन च ॥ १७ ॥
ते तथा वञ्चयित्वा तु धर्मराज युधिष्ठिरम् ॥ ७ ॥ कौरवेयान्मयात्वाशु कौन्तेयस्पार्थसिद्धये ।।
न कस्याञ्चिदवस्थायां राज्यं दास्यन्ति वै स्वयम् । वैशम्पायन उवाच-
भवांस्तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्र ध्रुवन्वचः ।।८।। तथाऽनुशिष्टः प्रययौ द्रुपदेन महात्मना ।
मनांसि तस्य योधानां सुवमावर्तयिष्यति । पुरोधा वृत्तसंपन्नो नगरं नागसाहयम् ।। १८ ।।
विदुरश्चापि तद्वाक्यं साधयिष्यति तावकम् ।। ९ ।। शिष्यैः परितो विद्वान् नीतिशास्त्रार्थकोविदः ।
भीष्मद्रोणकृपादीनां भेदं संजनयिष्यति । पाण्डवानां हितार्थाय कौरवान् प्रति जग्मिवान्॥१९
अमात्येषु च भिन्नेषु योधेषु विमुखेषु च ॥ १० ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
[लक्षा०] निष्टामाप.श्यते मूढ इत्या निष्टा निप्पत्ति- नादयः नराः मनुष्याः, द्विमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः ।।१।।
नाशान्तेत्यभिधानात् निष्ठां नाशम् ।। १० ।।
वैद्या ब्राह्मणाः कृतयुद्धयो बुद्धिप्रशस्ताः ॥ २ ॥ अनव-
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादियनतीत. मोऽहीन ॥४॥ विदित ज्ञाते सति ॥ ५॥ आवर्तयिष्यति
एवाशारे पापाय ॥५॥
दुर्योवनमताव्यावर्तयिष्यति ॥ ९॥ एकाप्रकरणमैकमत्या-
[नील० ] यद्याः पिद्यावन्तः कृतयुद्धयः सिद्धा- पादनम् ॥ ११ ॥ लम्यमाने अनागच्कृति सति ।। १२ ॥
नमाः ॥२॥ एतस्मिन्नन्तरं शत्रुभिन्नानामेकीकरणे | पुष्ययोगेन पुष्यनक्षत्रयोगेन जयेन जयनाम्ना ॥ १७ ।।
च्याप्नेवियर्थः ॥ ११ ॥ लम्यमाने विलम्यं पुर्याणे १२ इति श्रीमन्महामा० मनमि० मुघोगपणि
সি এমামার ঘীনালা যে মরে-
पोऽध्याय ॥६॥
भाप पटोपाय ॥६॥
[सर्व०] भवन्तीति भूतानि स्थावरजङ्गमानि ।
[घt० ] भान्ति इति भूतानि स्थावराणि जनमानि प्राणिनो जगमाः । बुद्धिजीविनो बुद्धिमुपजीव्य जीवन्ति
भूनेषु ग्यावामनमेषु प्रागिनो जगमाः, पुद्धिजीविनो- | तं । बुद्धेगधिस्यगुणेन प्राणिभ्यः पृथग्भूता द्विपदा नरा
MAMI affai८७. धाराले। १.ज. धर्म। १५ न पालव । जरुथीं । १६ छ भास्यारी । १९ ग.
FAug १९३. पर। १२ भ व विमान । १४ म शिवरियशवो नश्यते । इति पटोव्याय ॥ ६ ॥

·अध्यायः ७] उद्योगपर्व ५ ११ सप्तमोऽध्यायः ७ भगरता श्रीवासुदेवन साहाय्ययाचनार्थमागताभ्यां पार्थापनाभ्यां तदान प्रतिमृत्य एकत्र नागपणास्यगोपगमानेकवा. स्मानं चायुध्यमानमवस्थाप्य प्रपममईनं प्रत्यन्यतरपदणचोदनम् ॥ १ ॥ अर्जुनेनायुध्यमाने वाद हुने दुपाँधनेन मारायणायमैन्य- वरणम् ॥ २॥ बलदेनेन पद्धे टदामीनस्वाङ्गीकारः ॥३॥ वैशम्पायन उवाच- ततः शयाने गोविन्द परिवेश मुयोधनः । पुरोहितं ते प्रस्थाप्य नगरं नागसाहयम् । उच्छीपतथ कृष्णस्य निपसाद परासने ॥ ८ ॥ दूतान्मस्थापयामासुः पार्थिवेभ्यस्ततस्ततः ॥१॥ ततः किरीटी तस्यानु प्रविवेश महामनाः। प्रस्थाप्य दूतानन्यत्र द्वारका पुरुषर्षभः । पश्चाचैव स कृष्णस्य प्रदोऽतिष्ठत्कृताञ्जलिः ॥९॥ स्वयं जगाम कौरव्यः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ २॥ प्रतिबुद्धः स वाप्णेयो ददर्याये किरीटिनम् । गते दारवर्ती कृष्णे बलदेव च माये। स तयोः स्वागतं कृत्वा यथावत्यतिपूज्य तौ॥१०॥ सहप्ण्यन्धकः सर्वैर्भोजैश्च शतशस्तदा ।। ३ ।। तदागमननं हेतुं पप्रच्छ मधुसूदनः । सर्वमागमयामास पाण्डवानां विचेष्टितम् । ततो दुर्योधनः कृष्णमुवाच प्रहसन्निव ॥ ११ ॥ धृतराष्ट्रात्मनो राजा गुहैः प्रणिहितैश्वरैः ॥४॥ विग्रहेऽस्मिन् भवान साह्यं मम दातुमिहाईति । स श्रुत्वा माधवं यान्तं सदश्वरनिलोपमैः । समं हि भवतः सख्यं मम चैत्रार्जुनेऽपि च ।।१२।। वलेन नातिमहता द्वारकामभ्ययात्पुरीम् ॥५॥ तथा संबन्धकं तुल्यमस्माकं त्वयि माधव । तमेव दिवसं चापि कौन्तेयः पाण्डुनन्दनः। अहं चाभिगतः पूर्व स्वामय मधुसूदन ॥ १३ ॥ आनर्तनगरी रम्यां जगामाशु धनञ्जयः ॥ ६ ॥ पूर्व चाभिगतं सन्तो भजन्ते पूर्वसारिणः । तौ यात्वा पुरुषव्याघ्रौ द्वारका कुरुनन्दनौ । वं च श्रेष्ठतमो लोके सतामद्य जनार्दन ॥ १४ ॥ सप्तं दहगतुः कृष्णं शयानं चाभिजग्मतुः ॥७॥ मनुयाः । द्विजातयो ब्राह्मणभत्रिवश्याः ॥१॥ वैद्यान्न व्यक्तः । गृहै: प्रणिहितश्चारिति च पठन्ति ॥ ४ ॥ यीविद्यादिना व्यवहरन्तो ब्राह्मणाः । कृतबुद्धयो विधिप्रति आनर्तनगरी कुस्थली द्वारकारयाम् ॥६॥ उच्छोरतः पंधमंस्कृतबुद्धयः । कतारोऽअनुष्टातारः । ब्रह्मवादिनः ब्रह्म- ( उपधाने । पश्चाधे पादान्त प्रहोऽतिष्ठन् महोऽवननः ।।९।। ज्ञानिनः ॥२॥ प्रज्ञया ऊहापोहझमया विया ॥३॥ अर्जुनं तदागमननहेर्नु पप्रच्छ जिज्ञामयामाम ॥ ११ ॥ अनवमोऽहीनः ॥४॥ विदिते ज्ञातेसति ॥ ५॥ आवर्त- साह्यं सह सहायस्ताव, सद्यमित्यसम्यक् ॥ १२ ॥ 'यिष्यति दुर्योधनमताड्यावर्तयिष्यति ॥ ९॥ पुनः एकाग्र- पूर्वसारिणः पूर्वाचारानुगामिनः ॥ १४ ॥ करणम् ऐफमत्यापादन ॥११॥ लम्रमाने विलम्ब कुर्याणे [स०] 'गते द्वारस्ती कृष्ण' इत्यादः 'यः म ॥१२॥ सेनाकर्म सेनोद्योगम् । जयेन जयनान्ना ||२७|| पाञ्चालराजेन ग्रेपितः कौरवान्प्रति । इत्यन्तस्य सेनासम- इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि मांजनारायणन. वायस्तात्पर्यार्थः । विशिगेवधोपाख्यानस्य च तपसि यिन- टीरायां पटोभ्यासः ॥६॥ स्यापि वैरिणो वयस्तात्पर्यार्थः । यत्रोपाग्यानस्य तु छाना [लक्षा]घुवमार्जयिन्यनीत्यत्र आर्जवयिष्यति दुर्यो- वैरिणो वयस्तात्पर्यायः । नहुपोपारयानन्य नदुपाप्महे- धने व करिष्यति ॥ ९॥ पुनरैकाध्यकरणमित्यत्र एका- पेण हताः कौरवा इति तात्पर्यार्थः । माधो मधुगोत्रः ॥३॥ प्रस्य भावः ऐकायं चित्तसमाधानं तस्य करणं यस्मिन् ।। १२ ।। प्राप्यान्येने या अन्येन संधिकायेंण प्राप्य एन. आगमयामास नातवान् । दून: व्यस्तै, चौरव्यतः ॥ ४ ॥ त्प्रयोजनं सेनाफर्माकरणमुपलभ्यन प्राप्यते ॥ १३ ॥ उच्छीर्यमुपधानम् ॥ ८ ॥ पश्चार्थे पादाले ॥९॥ माझं इति श्रीभारते उद्योगपगि वादिराजनीन सहभावम् ॥१२॥ पूसारिण: पूर्वाचारानुरारिणः ॥१४॥ भाटगारे पटोभ्यायः ॥६॥ [लक्षा०] पश्चार्थेन म कृष्णस्य यत्र पश्चान पश्चात् [नील०] आगमयामाम ज्ञातवान् ॥ ४॥ पूर्वाहादधम्नान् यहार्य तेन पादममापनेत्यर्थः ।। ९ ।। [अर्जु० ] ततम्नतः तेभ्यस्तभ्यः प्रसिद्धम्यः ॥ १॥ पूर्व चाभिगताः सन्त इत्यत्र पूर्व केनचिदभिगनाः सन्त: माधये मधुगोने आगमयामाम क्षातवान् । दूतैर्व्यत: चार- सजनाः पूर्वतारिणः पूर्वागतानुमारिणः ॥ १४॥ ४०. मास्यापकामास ।५ज.पतंछनौगवाछ. समंद। जननिरज.पव। १३७. चन्यगतः ।

·१२ श्रीमन्महाभारते [सेनोद्योगपर्व १ - सततं संमतश्चैव सद्वृत्तमनुपालय । बलदेव उवाच- कृष्ण उवाच- विदितं ते नरव्याघ्र सबै भवितुमर्हति । भवानभिगतः पूर्वमत्र मे नास्ति संशयः । यन्मयोक्तं विराटस्य पुरा वैवाहिके तदा ॥२६॥ दृष्टस्तु प्रथमं राजन् मया पार्थों धनञ्जयः ॥ १५॥ नियोक्को हपीकेशस्त्वदर्थ कुरुनन्दन । तव पूर्वाभिगमनात्पूर्व चाप्यस्य दर्शनात् । मया संवन्धकं तुल्यमिति राजन्पुनः पुनः ॥ २७ ॥ साहाय्यमुभयोरेच करिष्यामि सुयोधन ॥ १६ ॥ न च तद्वाक्यमुक्तं वै केशवं प्रत्यपद्यत । प्रकारणं तु बालानां पूर्व कामिति श्रुतिः । न चाहमुत्सहे कृष्णं विना स्थातुमपि क्षणम् ॥२६ तस्मात्मवारणं पूर्वमहः पार्थो धनञ्जयः ॥ १७ ॥ नाहं सहायः पार्थस्य नापि दुर्योधनस्य । मत्संहननतुल्यानां गोपानामव॒दं महत् । इति मे निश्चिता बुद्धिर्वासुदेवमवेक्ष्य ह ।। २९ ॥ नारायणा इति ख्याताः सर्व संग्रामयोधिनः॥१८॥ जातोऽसि भारते शे सर्वपार्थिवपृजिते । ते वा युधि दुराधर्षा भवन्त्वेकस्य सैनिकाः । गच्छ युध्यस्व धर्मण क्षात्रेण पुरुषर्षभ ॥ ३० ॥ अयुध्यमानः संग्रामे न्यस्तशस्त्रोऽहमेकतः ॥ १९॥ वैशम्पायन उवाच- आभ्यामन्यतरं पार्थ यते हृद्यतरं मतम् । इत्येवमुक्तस्तु तदा परिवज्य हलायुधम् । तद्गुणीता भवानग्रे प्रवार्यस्त्वं हि धर्मतः ॥ २० ॥ कृष्णं चापहृत ज्ञात्वा युद्धान्मने जितं जयम् ॥३१॥ वैशम्पायन उवाच-- सोऽभ्ययात्कृतवर्माणं धृतराष्ट्रसुतो नृपः । एवमुक्तस्तु कृष्णेन कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । कृतवर्मा ददौ तस्य सेनामक्षौहिणीं तदा ॥ ३२ ॥ अयुध्यमान संग्रामे वरयामास केशवम् ॥ २१ ॥ स तेन सर्वसैन्येन भीमेन कुरुनन्दनः । नारायणममित्रघ्नं कामाज्जातमजं नृषु । वृतः परिययौ हृष्टः सुहृदः संप्रहपयन् ॥ ३३ ॥ सर्वक्षत्रस्य पुरतो देवदानवयोरपि ॥ २२ ॥ ततः पीताम्बरधरो जगत्स्रष्टा जनार्दनः । दुर्योधनस्तु तत्सैन्यं सर्वमावस्यत्तदा । गते दुर्योधने कृष्णः किरीटिनमथाब्रवीत् ॥ ३४ ॥ सहस्राणां सहस्रं तु योधानां प्राप्य भारत ॥२३॥ अयुध्यमानः कां बुद्धिमास्थायाहं वृतस्त्वया । कृष्णं चापहृतं ज्ञात्वा संपाप परमां मुदम् । अर्जुन उवाच- दुर्योधनस्तु तत्सैन्यं सर्वमादाय पार्थिवः ॥ २४ ॥ भवान् समर्थस्तान्सर्वानिहन्तुं नात्र संशयः । ततोऽभ्ययादीमबलो रोहिणेयं महाबलम् । निहन्तुमहमप्येकः समर्थः पुरुपर्पभ ॥ ३५॥ सबै चागमने हेर्नु स तस्मै संन्यवेदयत् ।। भवास्तु कीर्तिमाल्लोके तयशस्त्वां गमिष्यति । प्रत्युवाच ततः शौरिर्धार्तराष्ट्रमिदं वचः ।। २५ ॥ यशसां चाहमप्यर्थी तस्मादसि मया दृतः ।। ३६ ।। [नील० ] प्रवारणम् ईनितप्रदानम् । ' काम्यदानं पालनीय इत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ अपहृतं युद्धात्, स्वपक्षे प्रवारणम्' इति विश्वः । पूर्वमहः वत्तः कनिष्ठत्वादित्यर्थः | प्रवेशितं वा ॥ २४ ॥ ॥ १७ ॥ अपहतं रिक्तं कृतम् ॥२४॥ [सर्व ] अवारणम् इच्छापालनम् ॥ १७ ॥ मत्संह- इति उपोगपणि मग्पष्टीये भारतभारदीपे गनं मम शरीरम् । संस्कृतयोविनो गुरूपदेशसंस्कारेण मतमाध्याय ॥७॥ युद्धगीलाः ॥ १८ ॥ प्रचार्य इति धर्मपालनाभिप्रायः [अनु॰] प्रयाग्णं नु, प्रसारणम इन्सपालनम् । 'का- ॥२०॥अपहृतं युद्धात् , स्वपझेऽनुप्रवेशितं वा ॥ २४ ॥ म्यदान प्रशारणम' नि यार. ॥ १७ ॥ गत्संहननेति । निगृह्य पीडयित्वा ।। २७ ॥ मंहननं गरीरम । मुहन, मत, समाम इति पाठान्न. [लक्षा०] प्रयारणं च पालानामित्यत्र य वरण इति ग्म् । मंग्यतयोधिन: गुरुपदशयोद्धारः ॥ १८ ॥ प्रचार्यः धातो. प्रण चरणमङ्गीकारः प्रभारणम् ॥१७॥ गोपाना- १८. ENन । २० । पते पता, २. दत्तु पृश्यता पायांना नी । ३०छ ज, भरतपम । ३१, पृथ्ण चापरत । ३३ छ. मारा २१.८, ज.देर । २९२ - स्तन म

·अध्यायः ८]
उद्योगपर्व ५
-
सारथ्यं तु त्वया कार्यमिति मे मानसं सदा । सारथ्यं ते करिप्यामि कामः संपवतां तव ॥ ३८||
चिररात्रेप्सितं कामं तवान् कर्तुमर्हति ।। ३७ ॥ वैशम्पायन उवाच-
वासुदेव उवाच-
एवं प्रमुदितः पार्थः कृष्णेन सहितस्तदा ।
उपपन्नमिदं पार्थ यत्पमि मया सह । वृतो दागाईपवरः पुनरायाधुधिष्टिरम् ।। ३९ ।।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्रमोऽध्याय ॥७॥
मटमोऽध्याय. ८
पाण्डवा प्रति प्रस्थित मदराज मध्येमागं वञ्चयित्वा दुर्योधनेन स्वताहाय्यकरणवरग्रहणम् ॥१॥ पाण्डवरनाथ गोन
शन्येन गुपिष्ठिरप्रार्थनया वर्णस्य तेजोवपकरणाङ्गीकार ।
वैशम्पायन उवाच-
कारयामास पूनार्य तम्य दुर्योधनः सभाः ।
शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता रतः । रमणीयेषु देशेषु रनचित्राः स्वलंकृताः ॥ ८ ॥
अभ्ययात्पाण्डवान् राजन् सह पुत्रैमहारथैः ॥ १॥ शिल्पिभिर्विविधैश्चैव क्रीडास्तत्र प्रयोजिताः।
तस्य सेनानिवेशोऽभूद-यमिव योजनम् । तत्र माल्यानि मांसानि भायं पेयं च सत्कृतम् ॥९॥
तथा हि विपुलां सेनां विमति स नर्पभः ॥२॥ कपाश्च विविधाकारा मनोहविवर्धनाः।
असोहिणीपती रामन् महावीर्यपराक्रमः। वाप्यश्च विविधाकारा औदकानि गृहाणि च ॥१०॥
विचित्रक्वचाः शूरा विचित्र-वनकार्मुकाः॥३॥ स ताः सभाः समासाय पूज्यमानो यथाऽमरः ।
विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररयवाहनाः। दुर्योधनस्य सचिवटेंगे देगे समन्ततः ॥ ११ ॥
विचित्रसम्पराः सर्वे विचित्राम्बरभृपणाः ॥ ४ ॥ आजगाम सभामन्यां देवावसयवर्चसम् ।
स्वदेशवेपाभरणा चीरा: शतसहस्रशः । स तर विपर्ययुक्तः कल्याणैरनिमानुपैः ॥१०॥
तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षनियर्षभाः ॥५॥ मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरंदरम् ।
व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम् । पप्रच्छ स ततः पेप्यान् प्रहष्टः क्षनियर्पभः ॥३॥
शनैर्विश्रामयन् सेनां स ययौ येन पाण्डवः ॥६॥ युधिष्टिरस्य पुम्पाः केन चटः सभा इमाः।
ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महात्मानं महारथम् ।
आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेया हि मे मता:॥१||
उपायान्तमपित्य स्वयमानर्च भारत ॥७॥
मद महदित्यन सहस्राणि सहस्राणीति वक्ष्यमाणत्वान ररानाय चिरस्याद्या ' इत्यमर. । चिग्गनाय ईप्सित
अर्बुद दशलभम् ॥ १८ ॥ भवान्च कीर्तिमान् लोक इत्यत्र | चिरराप्सितम् ॥३७ ॥ यत्स्सया मया सहल्या त्वमपि
कीर्तिमान नियतमीर्तिमान् । त्र यत्र तिष्टसि तत्तत्की | रिपुसहरणे ममर्थ अहमपीचासारण सया ॥३८॥
निरव भवतीनि भार॥३६॥
इति श्रीमहाभारने योगपति वादिराजतीन
सबाटगारे ससमोध्याय ७॥
[अर्जु०]रपगा अहमप्येक इति यदुक्तं तत्तयेति । वामु-
देवाचते सारयकरिष्यामि तप काम सपद्यताम् ३८] [नोल• ] गन्य इति ॥ १।। येन यत्र देहो नत्र,
इनि श्रीम महाभार मर्जुनमि० मुगपर्वणि मतमो ध्याय ॥
[स०] सर्वथा अहमप्यैर इत्येवम् ॥ ३८ ॥
[अनु॰] दुताना वाक्यमिति मेष ॥ १॥ अध्य
इति श्रीमहाभारतायोगपशि मनारायणतो
सार्यम् । इमागे वाम्यालारे ॥२॥ आनर्च पृजि.
टीकापा मतमाध्याय ॥७॥
तवान् ॥ ७॥ मोटनागृयाणि प्राडागृहाणि ॥१०॥
रक्षा] चिरात्रेप्सित काममिन्यत्र 'चिगय चि-२ न्विति नु प्रश्ने ॥ १४ ॥
३७ ज. मानम शराय । ३८३ पपया। ए टम्प चित छ व भेदनि हा। १३ देश,
काम मानवनिमतमोऽध्याय !!
दस ! १२ ममनभ्य । सुन्र विनिः । १४८
२ नापित। ४छ चित्रम्हरिभूष। ६४ विनयर । केतु! प्रमा
यया ॥६॥

·१४ श्रीमन्महाभारते [ सेनोद्योगपर्व १ प्रसादमेपां दास्यामि कुन्तीपुत्रोऽनुमन्यताम् । परिष्वज्य तथाऽन्योन्य शल्यदुर्योधनाचुभौ ॥२३॥ दुर्योधनाय तत्सर्वं कथयन्ति स्म विस्मिताः ॥१५॥ स तथा शल्यमामन्त्र्य पुनरायारस्वकं पुरम् । संग्रहलो यदा शल्यो दिदित्सुरपि जीवितम् । शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत्॥२४ गृहो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम् ॥ १६ ॥ उपलव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं मविश्य च । तं दृष्ट्वा मद्रराजश्व ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम् । पाण्डवानथ तान् सर्वान् शल्यस्तत्र ददर्श ह॥२५॥ परिप्वज्याब्रवीत्लीत इष्टोऽर्थो गृह्यतामिति ॥ १७॥ | समेत्य च महावाहुः शल्पः पाण्डुसुतैस्तदा । दुर्योधन उवाच- पाद्यमयं च गां चैव प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥ २६ ॥ सत्यवाग्भव कल्याण वरो वै मम दीयताम् । ततः कुशलपूर्व हि मद्रराजोऽरिसूदनः । सर्वसनामणेता व भवान्भवितुमर्हति ॥ १८ ॥ पीत्या परमया युक्तः समाश्लिप्य युधिष्ठिरम् ॥२७॥ वैशम्पायन उवाच- तथा भीमार्जुनौ कृष्णौ स्वस्त्रीयौ च यमावुभौ । आसने चोपविष्टस्तु शल्यः पार्थमुवाच ह ॥ २८ ॥ कृनमित्यनवीच्छल्यः किमन्यक्रियतामिति । कुशलं राजशार्दूल कचित्ते कुरुनन्दन । कृतमिन्येव गान्धारित प्रत्युवाच पुनः पुनः॥१९॥ अरण्यवासादिष्टयाऽसि विमुक्तो जयतां वर ॥२९॥ शल्य उवाच- सुदुष्करं कृतं राजन्निर्जने वसता त्वया । गन्छ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ । भ्रातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह ॥३०॥ अहं गमिष्य द्रष्टुं च युधिष्ठिरमरिन्दमम् ॥ २०॥ अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम् । दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन् क्षिप्रमेप्ये नराधिप । दुःखमेव कुतः सौख्यं भ्रष्टराज्यस्य भारत ॥ ३१॥ अवश्यं चापि द्रष्टव्यः पाण्डवः पुरुपर्पभः ॥ २१ ॥ दुःखस्यतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै । दुर्योधन उवाच- अवाप्स्यसि सुखं राजन् हत्वा शत्रून् परंतप ॥३२॥ सिममागम्यतां राजन् पाण्डवं वीक्ष्य पार्थिव । विदितं ते महाराज लोकतन्त्रं नराधिप । त्वय्यधीनाः स्म राजेन्द्र वरदानं स्मरस्व नः।।२२॥ तस्माल्लोभकृतं किंचित्तव तात न विद्यते ॥ ३३ ॥ शल्प उयाच- राजपीणां पुराणानां मार्गमन्विच्छ भारत । सिममेल्यामि भद्रं ते गच्छस्व म्वपुरं नृप । दाने तपसि सत्ये च भव तात युधिष्ठिर ॥ ३४॥ [मर्य० ] अध्य मार्धम् । सादी वाफ्यालशारे दुःसस्यानन्तरमिति शेष. । अन्ते चैतस्य इति पाठे एतस्य ॥२॥ जान पृजितमान् ॥ ७ ॥ दुःसस्यान्तं ॥ ३२ ॥ भर वर्तस्व ॥३४॥ [मील] दिदि गुः दद् दाने इत्यम्य रूपम ॥ १६ ॥ [सर्य० ] उपलव्यं विगटनगरम् ॥ २५ ॥ दुःखस्यै- गन्ग प्रादि गपुर बगायम ॥ २३ ॥ उमलल्यं तस्य अन्त इति शेषः, अन्त पैतस्य या पाठः तत्र पिगटनगगग प्राविणा, मन्वारा मेनानिगग्या- नम् ॥ २५ ॥ गृणामिति भीमोऽपि मालित | दुःपरयेनि शेष, अन्त ठशापसाने ॥ ३२ ॥ लोक सन्नं लोफकारणम् अष्टं गायन । शारिवि पाटः मुगा. ॥ २८ ॥ तन्वं प्रधाने तम्माजद्धदेव भाता गिद्धानमः ॥३३॥ निभयं घ(3) ॥ ३३ ॥ [अतुं. ] मिदिना विपण मातुमिन्छुः । गटः [लक्षा०] दुगांय गृतं माग्न्यमित्यत्र धनासादिपु इन्दन ॥ १६॥ गगनदार मगार ८॥ नं ममये ममये उत्पन्नं दुई गौग्यमेव च पर येवलं Trealityu आगमि यामि ॥ २१॥ गुरमेव कृतं दुःसम्म मुसाप पारधामक्षयम्पत्या. aarifmनां मन्याचा मानिसम ॥५॥दिति नेयम् ॥३१॥ '101237 म। +

·उद्योगपर्व ५
अयायः ८]
१५
क्षमा दमश्च सत्यं च अहिंसा च युधिष्ठिर । कर्णस्य भवता कार्य सारथ्यं नात्र संशयः ॥ ४ ॥
अद्भुतश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन् प्रतिष्टितः ॥३५॥ तत्र पाल्योर्जुनो राजन् यदि मस्त्रियमिन्छसि ।
मूर्वदान्यो ब्रह्मण्यो दाता धर्मपरायणः । तेनोवषय ने कार्य सौतेरस्मन्नयावदः १ ४४ ।।
धर्मास्ते विदिता राजन् बहवो लोकसाक्षिका||३६॥ अकर्वव्यमपि नित् कर्तुमईसि मातुल !
सर्वं जगदिदं तात विदितं ते परंतप ।
शल्य उवाच-
दिष्टया कृमिदं राजन् पारितं भरतर्पम ॥ ३७॥
शृणु पाण्डव भद्रं ते यद्वीपि महात्मनः।
दिष्ट्या पश्यामि राजेन्द्र धर्मात्मानं सहानुगम् ।
तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संगमे ।। ४९ ।।
-निस्तीर्णदुष्करं राजस्त्वां धर्मनिचयं प्रभो ।।३८॥
अई तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिर्धवम् ।
वैशम्पायन उवाच-
वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि पन्यने ।।४६।।
ततोऽस्याक्थयद्राजा दुधिनसमागमम् । तस्याई कुरुशार्दूल मनीपमहितं वचः ।
तच शुश्रुपितं सर्व वरदानं च भारत ॥ ३९ ॥ ध्रुवं संक्यापिप्यामि योद्धकामस्य संयुगे ॥ ४७॥
युधिष्ठिर उवाच-
यया स हतदर्पश्च हुततेनाथ पाण्डव |
मुनं ते कृतं रामन् महुऐनान्तरात्मना । भविष्यति मुखं हन्तुं सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ४८॥
दुर्योधनस्य यद्वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् ।। ४०॥
एवमेतत्करिष्यामि यया तात त्वमात्य माम् ।
एक विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते । यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियम् ॥४९
राजनकर्तव्यमपि कर्तुमर्हसि सत्तम । ४१ ।। यच दुःखं स्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह ।
मम ववेक्षया वीर शृणु विज्ञापयामि ते । परुपाणि च वाक्यानि मूतपुत्रकृतानि वै ॥ ५० ॥
भवानिह महाराज वासुदेवसमो युधि ॥४२॥ जवाहरात्परिक्लेश कीचकाच महायते ।
कर्णार्जुनाभ्यां समाप्त रथे राजसत्तम ।
द्रौपद्याऽधिगतं सर्व दमयन्त्या यथाऽशुभम् ॥५१॥
[नील०] वदान्य; मञ्जुलबार । ' वदान्यो वल्गुवा- ! पुत्रस्य ॥ ४५ ॥ ममि समतामिन समिनं, सममम्य
गपि' इत्यमरः ।। ३६ ॥ पारितं निस्तीर्णम् ॥ ३७॥ सवातमिति वा ॥ १६ ॥
प्रतापं प्रमगप्रतिमूलम् अहितं परिणामविरुद्धम् ।। ४७ ॥ [लक्षा] व्याधितं तं परंतपेत्यत्र ते तब राज्यभ्रंशनि-
मित्तेन ॥३७॥ सातेरम्मन्नयावह इन्यत्र सूनस्यापत्यं पुमान्
[अर्जु] पारिनं तीर्गम् ॥ ३७॥ शुश्रूषितमाग-
सौतिः कर्णः ।। ४४ ॥ अहं या करियानीत्यत्र मः कर्णः
धनम् ।। ३९ ॥ प्रतियुतं स्वीकृतम् ॥ ४० ॥ सौत: रणमूर्धनि हतदर्षः गततंजाः सन् मुख मुग्वेन हन्तुमर्जुनग्य
कर्णस्य ।। ४४ ।। प्रतीपमहितमिति । प्रतीपं प्रतिकूलमत दन्तुं यथा भविष्यति दया संपामे करिष्यामीति योजना ।।
एवाहितमिति प्रतीपसहित मिट्यपि ॥ ४७ ॥ मुगः
[४-४८॥ दमयन्त्या ययाऽझुमनित्यत्र दमयन्त्याः
अनुभं ययनि योजना ।। ५१ ।।
मुपकर ॥४८॥
इति श्रीमन्महाभारते उयोगपणि वादिराजनीयान-
[स] गुपिलम आराधनम् ।। ३९। सांतः सूत-
माटमोऽध्यार ॥८॥
३८. नितीनदुष्करं । ४० छ, हीरे ९छ. सोलाज.
स11 ४४ अ. १९ मे1ि ४. ए.ज मनः । ३. संगे।
१७ ३. वीरमति । 10. मोहन्तु५. जी।
इति भटमोपायः॥८॥

·श्रीमन्महाभारते [सेनोद्योगपर्व १ सबै दुःखमिदं वीर सुखोदकै भविष्यति । देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते ॥ ५३॥ नात्र मन्युस्त्वया कार्यों विधिहि वलवत्तरः ॥५२॥ इन्द्रेण श्रूयते राजन् सभार्येण महात्मना । दुःखानि हि महात्मानः प्रामवन्ति युधिष्ठिर । अनुभूतं महदुःखं देवरानेन भारत ॥ ५४ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ .. नवमोऽध्यायः ९ शल्येन पुषिष्ठिराय ववधाख्यानम्-इन्द्रद्रोहात्वष्टा त्रिशिरसो विधरूपस्य सर्जनम् ॥ १॥ तपसि स्थितस्य तस्येन्द्रेण वधः ॥ २॥ ततस्त्वष्टा त्रस्योत्पादनम् ॥३॥ त्रैण संग्रामे देवराजस्य पराजयः ॥ ४ ॥ युधिष्ठिर उवाच- आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्ट्रपुत्रप्रलोभने ॥ ९ ॥ कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना । यथा स सज्जेत्रिशिरा कामभोगेषु वै भृशम् । दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १॥ शिमं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत मा चिरम् ।। १०॥ शल्य उवाच- शृङ्गारवेपाः मुश्रोण्यो हारैर्युक्ता मनोहरैः। शृणु राजन्पुरात्तमितिहासं पुरातनम् । हावभावसमायुक्ताः सर्वाः सौन्दर्यशोभिताः॥११॥ सभार्यण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत ।। २ ॥ प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम | त्वष्टा प्रजापतियासीदेवश्रेष्ठो महातपाः । अस्वस्थ ह्यात्मनाऽऽत्मानं लक्षयामि वराङ्गना॥१२॥ स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहारिकलासृनन् ॥ ३ ॥ भयं तन्मे महाघोरं क्षिप्रं नाशयतावलाः । ऐन्द्रं स प्रायन स्थान विश्वरूपो महाद्युतिः । अप्सरस ऊचु:- तैत्रिभिर्वदनवारः सूर्येन्दुज्वलनोपमः ॥ ४ ॥ तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने । घेदाने फेन सोऽधीते मुरामेकेन चापियन् । यथा नावाप्स्यसि भयं तस्मादलनिघूदन ॥ १३ ॥ एकेन च दिशः सर्वाः पियनिव निरीक्षते ॥ ५॥ निर्दहन्निव चक्षुभ्या योऽसावास्ते तपोनिधिः । स तपस्वी मृदन्तो धर्षे तपसि चोद्यतः । तं प्रलोभायितुं देव गच्छामः सहिता वयम् ॥१४॥ तपस्तस्य महत्तीनं मृदुश्वरमरिन्दम ॥ ६॥ यतिष्यामो वशे कर्नु व्यपनेतुं च ते तस्य वा तपोवीर्य सत्सं चामिततेजसः । शल्य उवाच- विपादमगमच्छक इन्द्रोऽयं मा भवेदिति ॥७॥ इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुखिशिरसोऽन्तिकम् । यपं सन्नेय भोगेण न च तध्ये महत्तपः। तत्र ता विविधैर्भावलोभयन्त्यो परागानाः ।।१५।। विवर्धमाननिशिराः सर्वहि भुवनं ग्रसेत् ॥ ८ ॥ नित्यं संदर्शयामासुस्तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम् । इनि संचिन्त्य याघा बुद्धिमान् भरतर्षभ । नाभ्यगच्छत्सहर्ष ताः स पश्यन् सुमहातपाः॥१६॥ [नाल ] मन्युईन्यम् ।। ५२ ॥ [नील० ] हावाः शृङ्गारचेष्टाः, भावाः चित्तवि. इति योगागि नेपालीप भारतभावले पागः क्षुदयीयुगाः ॥ ११ ॥ सौष्ठवं सौन्दर्य, प्रहर्ष अमरपाय॥८॥ [भ] मारः, विधिवम् ।। ५२ ॥ सख्यभोगोऽामीति तोपम ।। १६ ।। नियममराभारतापायामनमिधान पायोगणि [अर्जु०] भाषः शृङ्गारचेष्टाभिः ॥ १५ ॥ सौष्ठ भस्मोपाप ॥cn भाम ॥ १६ ॥ [मपं] मुगदर गुगमगानाफा याग । मन्यु. [मयं०] वटा प्रजापनियतिरिनोऽन्यः ॥३॥ १२rimig Reacti धर्मनिमिनं नपायुदानः ॥६॥ ri: गृहारचेष्टाभिः भयम् । . र:॥५२॥ १५... RELEAu. १४॥ RURI १५५ एU .. १९. Cattent...। 4.4M.14.पापनवार | Go १२ १ २ नमन।

·अध्यायः ९] ज्योगपर्व ५ इन्द्रियाणि चशे कृत्या पूर्णसागरसभिभः । तक्षोवाच- सास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः गमुपस्थिताः||१७|| महास्तन्धो भृशं ोप परशुन भविष्यति । कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् । कर्नु चाई न शक्ष्यामि कर्म सनिर्विगतिम् ।।१०}} न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याचालयितुं मभो॥१८॥ इन्द्र उवाच-- यत्ते कार्य महाभाग क्रिया तदनन्तरम् । मा भैस्त्वं शीघ्रमेनदै कुरुप्य वचनं मम । 'संपूज्याप्सरस: शो विसृज्य च पद्दामतिः॥१९॥ मत्यासादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति ॥३१॥ चिन्तयामास तस्यैव वयोपायं युधिष्ठिर । तक्षोवाच- सं तृप्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापरान्॥२०॥ के भवन्तपई वियां घोरकर्माणमय वै । विनिश्चितमतिर्षीमान् वधे विशिरसोऽभवन् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्त्र मे ।। ३२॥ वनमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिम नभविष्यति ॥२॥ इन्द्र उवाच- शत्रुः मद्धो नोपेक्ष्यो दुर्वलोऽपि बलीयसा । अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन्विदितमस्तुते । शास्त्रबुद्धया विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धि वधे कुरुप्वैतद्यथोक्तं मे तक्षन्मान विचारय ।। ३३ ।। दृढाम्२२ अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम् । तक्षोवाच- मुमोच वनं संकुद्धः शक्रत्रिशिरसं प्रति ॥ २३ ॥ रेण नापत्रपसे कर्य शक्रेद कर्मणा । स पपात हतस्तेन बजेण दृढमाहतः । ऋषिपुत्रमियं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते ॥३४॥ पर्वतस्येव गिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले ॥ २४ ॥ शक्र उवाच पश्चाद्धर्म चरिष्यामि पावनार्थ मृदुश्वरम् । तं तु पनहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम् । न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस्तस्य तेजसा ॥२५॥ शत्रुरेष महावीर्यो वत्रेण निहतो मया ॥ ३५॥ अद्यापि चाहमुनिस्तक्षनस्माद्रिभेमि । हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवनिव दि दृश्यते । क्षिप्रं छिन्धि गिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रदं तव ॥३६॥ धातितस्य शिरांस्यानो जीवन्तीवाछूतानि ॥२६॥ शिरः पशोस्तुते भागं यज्ञे दास्यन्ति मानाः । ततोऽतिभीतगात्रस्तु शक्र आस्ते विचारयन् । एए तेऽनुग्रहस्तान् क्षिप्रं कुरु मम मियम् ॥३७॥ अथाजगाम परशुं स्कन्धेनादाय वर्धकः ॥ २७ ॥ शल्य उवाच- तदरण्यं महाराज यत्रास्तेऽसौ निपातितः । स भीतस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः ॥ २८॥ एतच्छुत्वा तु तक्षा स महेन्द्ररचनात्तदा । गिरास्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत्तदा ॥३८॥ अपश्यदनर्वाचैनं सत्वरं पाकशासनः । निकृत्तेषु ततस्तेषु निकामनण्डमास्त्वय । क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुप्य वचनं मम ||२९|| कपिञ्जलास्तित्तिराच कलबिड्डाश्च सर्वशः ।। ३९ ।। ॥ ११ ॥ अहेवाटिकेपु सौष्टर्व संवासरत: प्रहर्षः न भविष्यतीत्यसम्यक् ॥३०॥ कपिश्चलाः कृष्मतितिराः सौष्टवं शोभा तां वा (?) ॥ १६ ॥ तित्तिगः पशिविठोपाः । कलविङ्काः चटकाः ॥ ३९ ॥ [लक्षा० ] स भीततत्र तक्षाणमित्यत्र तक्षा तु वर्ध- [सर्व.] ततो युद्धान् । अभितो लझीकृत्य ॥२७॥ किस्त्वरेत्यभिधानान तथा विश्वकर्मा ॥ २८॥ तक्षाणं विश्वकर्माणम् । घटमानं घटयन्तं विषमविभागेन इति श्रीमहाभारते उरोगपर्वणि वादिराजनहित- दक्षालंकारे नवमाध्यार: 1॥ २८ ॥ न भविष्यति गिरसः पारे न गमिष्यति । [नाल.] वर्धकि, तक्षा ॥ २७ ॥ नभविष्यति परशुन भविश्यति न शत्यति वा ॥ ३० ॥ कपि- नयति ॥ ३०॥ खलाः कुन्ताः, कृष्णतित्तिरा वा । तित्तिग गौरति- [अर्जु.] परशुन तरिष्यति मिरस: पारं न पास्यति तिगः । कलविकानटकाः ।। ३९ ।। २९. क्षिसम्मेव।२४ ख महाबाद' २५ २. 'नमनको १२६ख. घोररूपो महाघोरस्तोत्रम्तीनपरानमः । इतोऽसि । टचरमपंचतुष्टय ख ३५. करिष्यामि । ३१ स.निकान्दाः जम्ना। ज. श्वसन नास्ति।२७ मतो रूपातु । २८ ज. सोऽभित'; स. अमित स्तत्र।२९२ सवरः।३२ ज. कष्टान्तम'।३३६.ज.माल विवा। अयो. ३ ·श्रीमन्महाभारते [सेनोवोगपर येन वेदानधीते स्म पिवते सोममेव च । शंकं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः। तस्माद्नाद्विनिश्चरुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः ॥४०॥ ततो युद्धं समभवत्रवासययोर्महत् ॥ ५० ॥ येन सर्वा दिशश्चापि पिवन्निव निरीक्षते । संक्रुद्धयोमहाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम । तस्माद्नाद्विनिश्वेरुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव ॥ ४१ ।। ततो जग्राह देवेन्द्रं नो वीरः शतक्रतुम् ॥ ५१ ।। यत्सुरापं तु तस्यासीद्वकं त्रिशिरसस्तदा । अपात्याक्षिपद्धक्के श– कोपसमन्वितः । कलविङ्करः समुत्पेतुः श्येनाश्च भरतर्षभ ॥ ४२ ।। ग्रस्ते त्रेण शके तु संभ्रान्तास्त्रिदिवेश्वराः ॥५२॥ ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानथ । असूजॅस्ते महासत्त्वा जृम्भिका वनाशिनीम् । जगाम त्रिदिवं हृष्टस्तक्षाऽपि स्वगृहान्पयौ ॥४३॥ विजृम्भमाणस्य ततो त्रस्यास्यादपाटतात् ॥५३॥ मेने कृतार्थमात्मानं हत्वा शत्रु सुरारिहा । स्वान्यनान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो वलनाशनः । त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम् ॥४४॥ ततःप्रभृति लोकस्य जृम्भिका प्राणसंश्रिता ॥५४।। क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत् । जहपुश्च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिर्गतम् । त्वष्टोवाच- ततः प्रवदृते युद्धं त्रवासवयोः पुनः ।। ५५ ॥ तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् । संरब्धयोस्तदा घोरं मुचिरं भरतर्षभ । विनाऽपराधेन यतः पुत्रं हिंसितवान्मम ॥ ४५ ॥ यदा व्यवर्धत रणे त्रो वलसमन्वितः ।। ५६ ॥ तस्माच्छकविनाशाय दृत्रमुत्पादयाम्यहम् । त्वष्टस्तेजोवलाविद्धस्तदा शक्रो न्यवर्तत । लोकाः पश्यन्तु मे वीर्य तपसश्च वलं महत्॥४६॥ निवृत्ते च तदा देवा विषादमगमन्परम् ॥५७ ॥ स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः । समेत्य सह शकेण त्वष्टस्तेजोविमोहिताः । उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाः ॥४७॥ अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत ।। ५८ ॥ अग्नौ हुत्वा समुत्पाद्य घोरं त्रमुवाच ह । कि कार्यमिति वै राजन् विचिन्त्य भयमोहिताः । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात्तपसो मम ।। ४८ ॥ जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम् । सोऽवर्धत दिवं स्तन्या सूर्यवैश्वानरोपमः । उपविष्टा मन्दराने सर्वे त्रवधेप्सवः ॥ ५९॥ किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः ॥४९॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ - [नोल] उपरपृश्य आचम्य ॥ ४७ ॥ अपावृत्य [सर्व० ] तस्य चैकवक्रेण सुरां पिवतोऽपि ब्राह्मणत्वं मुग्मं संप्रसार्य ॥५२॥ तपसोवचयस्तदा (?) तस्यादोपात् । तदनन्तरमेव शुक्रेणास्य इति श्रीनलकण्टीये उरोगपर्वणि भारतभावदीपे समयस्य कृतत्वादिति मन्तव्यम् ॥ ४० ॥ क्षान्तं कृतापरा- नयमोऽध्यायः॥९॥ [अर्जु०] उपस्पृश्य आचम्य ॥ ४५ ॥ कालसूर्यः धेऽप्यकृतप्रतीकारखुद्धिम् । दान्तं तपसि नियोगयोग्यमान- प्रलयकालमूर्यः ॥ १९ ॥ प्रसक्तमनवरतम् ॥ ५१ ॥ सं, दान्तं छेशसहं वा ॥ ४५ ॥ उपस्पृश्य आचम्य ॥४७॥ अपावृत्य व्यावृत्य ।। ५२ ॥ विद्वान् जानन् ॥ ५७ ॥ प्रसक्तं अनवरतम् ।। ५१॥ अपावृत्य व्यावृत्य ।। ५२ ।। दनि श्रीभारनाचार्यश्रीमद नमिधातो महाभारतन्याख्याया इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतौ मुरोगपर्वणि नमोऽध्यायः ॥९॥ टीवायां नरमोऽध्यायः ॥९॥ ४... मेनुः । ४१५. निम्नु'1४२ सेनास्य भर ५३ सामनन्त । न.भमाणस्य च तनो । ५५ ज 'वयोरिव । ५७ स. संभ । ४५.२६ । ४५ रा. मनपराधि परमान् । ४६ न.प. नटरतपोबलानिदान शमो निववृते तदा । स. हताश विषाद। प्रति मार। ४८0 ४९ 'यो11५१-५२. संपदयो । नवमोरयायः ॥९॥ प.स.मम.यस. विशाला ·अध्याय १०] उद्योगपर्व ५ mari दशमोऽध्यायः १० देवत्रवधार्थ संप्रार्थितेन विष्णुना त्रासरेण सामकरणविधानम् ॥२॥ महर्षिवचनावणेन्द्रेणसह सरन्यकरणम ॥२॥ तत इन्देण पाचिरसमुद्रान्ते उपातीनाय वाय सपेनस्य बनन्य प्रक्षेप ॥३॥पेनप्रविष्टेन विष्णुना ट्वम्य वध । इन्द्रस्य ब्रह्महत्यापियवाददर्शनम् ॥ ४॥ इन्द्र उवाच- गच्छध्वमृपिभिः साथै गन्यश्च सुरोत्तमाः । सर्व व्याप्तमिदं देवा श्रेण जगदव्ययम् । वृत्रस्य सह शक्रेण संधि कुरत मा चिरम् ।। १३ ॥ नाम्य सदृशं किंचिन्मतिघाताय यद्भवेत् ॥ १॥ शल्य उवाच- समर्थी हाभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम् । एवमुक्त तु देवेन ऋषयखिदशास्तथा । कथं नु कार्य भद्रं वो दुर्घपः स हि मे मतः॥२॥ ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कन्या पुरःसरम् ॥१४॥ तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः । समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः । ग्रसेत्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुपम् ।।३।। तं तेनमा प्रचलित प्रतपन्तं दिशो दश ॥ १५ ॥ तस्मादिनिश्चयमिमं शृणुध्वं त्रिदिवौकसः । असन्तमिव लोकाँस्त्रीन् सूर्याचन्द्रमसौ यथा । विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना ॥४॥ ददृशुस्तत्र ते तं शक्रेण सह देवताः ॥१६॥ तेन समन्व्य वेत्स्यामो वयोपायं दुरात्मनः । ऋपयोऽय ततोऽभ्येत्य सत्रमूचुः प्रियं वचः । शल्य उवाच- व्याप्तं जगदिदं सर्व तेजमा तव दुर्जय ।। १७ ।। एवमुक्त मघवता देवाः सपिंगणास्तदा । न च शक्नोपि निर्मेनू वासवं बलिनां वर । शरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णुं महावलम् ॥ ५॥ युध्यतोश्वापि वा कालो व्यतीतः सुमहानिह ॥१०॥ ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः। पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः । प्रयो लोकास्त्वया क्रांतास्त्रिभिर्विक्रमणैः पुरा ॥६॥ सख्यं भवतु ते सत्र शक्रेण मह नित्यदा ॥ १९॥ अमृतं चाहतं विष्णो दैत्याच निहता रणे । अवाप्स्यसि मुखं त्वं च शकलोकांश्च शाश्वतान् । पलि बद्धा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः ॥७॥ ऋपिवाक्यं निशम्याथ त्रः स तु महाबलः ||२०|| त्वं प्रभुः सर्वदेवानां त्वया सर्वमिदं ततम् । उवाच तापीन्सन्मिणम्य शिरमाऽमुरः। त्वं हि देवो महादेव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ८॥ सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः ॥२१॥ गतिर्थव त्वं देवानां सेन्द्राणायमरोत्तम ।। यबूथ तच्छुतं सर्व ममापि शृणुतानवाः । जगद्व्याप्तमिदं सर्व वृत्रेणासुरसूदन ।। ९ ।। संधिः कयं वे भविता मप शक्रस्य चोभयो । विष्णुरुवाच- तेजसोहि द्वयार्देवाः सत्यं वै भविता कथम् ॥२२॥ अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम् । ऋपय ऊचुः- तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ नभविष्यति ॥१०॥ सकृन सतां संगतं लिप्सितव्यं गच्छन्वं सर्पिगन्धर्वा यत्राप्तौ विश्वरूपवृक् ! ततः परं भविता भव्यमेव । साम तस्य प्रयुजावं तत एनं विजेप्यर्थ ।। ११॥ नातिकामेत्सत्पुरपेण संगतं भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा । तस्मात्सतां संगतं लिप्सितव्यम् ॥ २३ ।। अदृश्यश्च प्रवेश्यामि बने ह्यस्यायुधोत्तमे ॥ १२ ॥ [नील] क्षय ग्रहम् । (क्षय स्थानं च वृद्धिश्च, [अर्जु.] क्षयं गृहम् ||४|| वेत्स्याम ज्ञास्याम 141) इत्यमर ) 'निल्यापचयो क्षयौ' इत्यमर. ॥ ४ ॥ वा युवयो ॥ १८ ॥ तत संगतलिप्सात ॥२३॥ इति श्रीनगये योगपर्वणि भारतभावदीपे दशमोऽध्याय १२॥ [सर्व०] भयं गृहम् ॥ ४॥ वा युवयो. ॥ १८॥ २स क्य रोमि । छ ज नु कुर्यो म' । ज मे मनि । ४१ सगळ । ख सामवाक्य । २२ मविश्यति पुनदैना शमन्त्रिमुवनेश्वर । दस्मादो निज मे दिवों 1५ख तेन सार्थ चि तयार (६ स पुरा ख वन्नमस्यायुधोत्तमन् । १६ ज सो तथा । १७ छ दुईवन् । १८ व विक्रमविमि १७ ज च छ । ज बघ्या महात्यगणान् शको! ८स दामन भूरितिक्रमम् । युत्यायुध्यतो कलो । २१ स हाम्नदान सन अमरार्चित । ९छ ज गतिर्भवस्व । १० छ अवश्यकरणीय । ११ ज गर्वश्चैव । २१ स पत्रएन सर्व। २३ छ ज मध्यमेव।

·२० श्रीमन्महाभारते [मनोयोगपर्व १ दृढं सतां संगतं चापि नित्यं यदि स्त्रं न हन्म्यद्य वश्चयित्वा महामुरम् । ब्रूयाचार्थं यर्थकृच्छ्रेषु धीरः। महावलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति ॥३६॥ महार्थवत्सत्पुरुपण संगतं एवं संचिन्तयन्नेव शको विष्णुमनुस्मरन । तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः ॥ २४ ॥ अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमम् ।। ३७॥ इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम् । नायं शुप्को न चाद्रीऽयं न च शस्त्रमिदं तथा । सत्यवादी ह्यनिन्धश्च धर्मवित्सूक्ष्मनिश्चयः ॥२५॥ एनं क्षेप्स्यामि त्रस्य क्षणादेव नशिप्यति ॥३८॥ तेन ते सह शक्रेण संधिर्भवतु नित्यदा । सयनमथ फेनं तं क्षिप्रं वे निमृष्टवान् । एवं विश्वासमागच्छ मातेऽभूगुद्धिरन्यथा ॥२६॥ प्रविश्य फेनं तं विष्णुस्थ त्रं व्यनाशयत् ।।३९।। शल्य उवाच-- निहते तु ततो सत्रे दिशो वितिमिराऽभवन् । महर्पिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः । प्रववी च शिवो वायुः प्रजाश्च नहपुस्तथा ॥४०॥ अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः॥ २७॥ ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः । ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि । ऋपयश्च महेन्द्र तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः॥ ४१ ।। ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मा द्विजर्षभाः॥२८॥ नमस्कृतः सर्वभूतः सर्वभूतान्यसान्त्वयत् । न शुप्केन न चाट्रेण नाश्मना न च दारुणा । हत्वा शत्रु प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः ॥४२॥ न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि॥२९॥ विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्टं पूजयामास धर्मवित् । वध्यो भवेयं विमेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः । ततो हते महावीर्य त्रे देवभयंकरे ॥ ४३ ॥ एवं मे रोचते संधिः शक्रेण सह नित्यदा।। ३०॥ अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छकः परमदुर्मनाः । वादमित्येव वरुपयस्तमूचुर्भरतर्षभ । त्रैशीर्पयाऽभिभूतश्च स पूर्व ब्रह्महत्यया ॥ ४४ ॥ एवं वृत्ते तु संघाने त्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥३१॥ सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः । युक्तः सदाऽभवच्चापि शक्रो हर्पसमन्वितः । न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स कल्मपैः ॥४५॥ त्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत् ॥ ३२॥ प्रतिच्छन्नोऽवसच्चाप्सु चेटपान इवोरगः । छिद्रान्वेपी समुद्विमः सदा वसति देवराद । ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयादिते ॥ ४६॥ स कदाचित्समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम् ॥ ३३ ॥ भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निक्षा शुष्ककानना । संध्याकाल उपाहत्ते मुहूर्ते चातिदारुणे। विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च ॥४७॥ ततः संचिन्त्य भगवान् वरदानं महात्मनः॥३४॥ संक्षोभश्चापि सत्त्वानामनाष्टिकृतोऽभवत् । संध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिदिवसं न च । देवाश्चापि भृशं प्रस्तास्तथा सर्वे महर्पयः ॥ १८॥ त्रश्वावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः ॥ ३५ ॥ महत् एकदा । सङ्गतं मैत्रम्।भाव्यम् अवश्यम्भावि । ततः [अर्जु०] अन्तमन्तकालम् ॥ ४५ ॥ प्रध्वस्तसं- सननलिप्मातः । परम् उत्तरकालभावि भविता भविष्यति। | काशा प्रध्वस्तसहशी ॥४७॥ भान्यमवयम्भावि ॥२३ ।। [ सर्व० ] तस्मान्महार्थत्वाच न जिघांसेत न हिनस्ति [ लक्षा० ] विष्णोः क्षयमुपागम्येत्यत्र 'निवेशः शरणं ॥ २४ ॥ न शुप्केण न चाट्टैण 'इत्यस्य भेदकथनं अयः' इत्यमरः । विष्णोः क्षयं स्थानम् ॥ ४॥ यत्रासौ | नाइमनेत्यादि । शस्त्रमयुक्तं (१) सङ्गादि । अस्थम. विश्वरूपधृदित्यत्र विश्वव्यापिम्पधृत् वृत्रासुरः ॥ ११॥ | युक्तं (?) शरादि ॥ २९ ॥ यत्तो वधाय यत्नवान् ननः परं भविता भव्यमत्यत्र भित्र्यं कुशलं श्लेममस्त्रिया' | ॥ ३२ ॥ अमर्पोऽमूयाक्रोधसंयुक्तः । रौद्रतया दारुणे इत्यभिधानान् भन्यं क्षमं भविता ॥२३॥ ॥ ३४ ॥ नायं शुष्को जलात्फेनस्योत्पत्तेः । नीप्पीडने इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि एकादंकारे जलस्य तदन्यस्य च कठिनस्य दर्शनात् ॥ ३८ ॥ दामोध्यायः ॥१०॥ अन्तम् अन्तकालम् ॥ ४५ ॥ प्रध्वस्तसङ्काशा ध्यस्त. ३०४.१२. यतः सदा ३८.। छ. नशि• प्यो। ३९ ज. विनाशयन् । ४० ज. च ततो वायु । ४१ ज. त्रिमुग्ने पूज्यं ।

·अध्यायः ११] उद्योगपर्य५ . अराज जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः । विवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः। ततो भीताऽभंपन्देवाः को नौरानाभवेदिति।।४।। न स्म कश्चन देवानां राज्ये वै कुरुते मातम्॥२०॥ इति श्रीमहाभाले उद्योगपर्वणि दगमोऽयायः ॥ १०॥ एकादशोऽध्यायः १. फ्रापिभिदेवैध चक्षुपियतिनस्नेजोहरणवरेण संध्यं नहुषस्य देवराज्य मिषेचनम् ॥ १॥ ततः कदाचिवमन्याभिः सह हिता सेन शवों दृष्ट्वा देशप्रति शची करमान्मां नोपनिष्ठीनि प्रभः ॥ २॥ तनम्नदीलया या प्राणायं वृद्दम्पनरामयणम् ॥१॥ गल्य उवाच- सबै महेन्द्र मलये समुद्रषु सरित्स च ॥ १२ ॥ ऋपयोऽयानुवसर्वे देवाथ त्रिदिवेश्वराः । आसरोभिः परितो देवकन्यासयात्तः । अयं वै नहुपः श्रीमान् देवराज्येऽभिपिच्यताम्॥१॥ नहुपो देवरानोऽय क्रीडन् बहुविधं तदा ॥ १३ ॥ तेजस्वी च यशस्वी च धार्मिकर्थिव नित्यदा। शृण्वन् दिव्या वह्वविधाः क्याः श्रुतिमनोहराः । ते गत्वा वरन् सर्व राजा नो भव पार्थिव ॥२॥ वादित्राणि च सर्वाणि गीतं च मधुरस्वनम् ॥१४॥ स तानुवाच नहुपो देवानृपिगणांस्तथा । विश्वावमुर्नारदश गन्धर्वाप्सरसां गणाः । पितृभिः सहितान् राजन् परीप्सन हितमात्मनः ॥३॥ ऋनवः पट् च देवेन्द्रं मूर्तिमन्त उपस्थिताः ॥१५॥ दुर्वलोऽहं न मे शक्तिर्भवतां परिपालने । मारुतः सुरभित्ति मनोज्ञः मुखशीतलः ।। बलवान् जायते राजा वलं गक्रे हि नित्पदा ॥४॥ एवं च क्रीडतातस्य नहुपस्य दुरात्मनः ॥ १६॥ तमबुवन पुनः सर्वे देवा ऋपिपुरोगमाः । संप्रामा दर्शनं देवी शक्रस्य महिपी प्रिया । अस्माकं तपसा युक्तः पाहि राज्यं त्रिविष्टपे ॥५॥ स ता मंदृश्य दुष्टात्मा प्राह सर्वान् सभासदः||१७|| परस्परभयं घोरपस्माकं हि न संशयः । इन्द्रस्य महिपी देवी कस्मान्मां नोपतिष्यति । अभिपिच्यस्त्र राजेन्द्र भव राजा त्रिविष्टपे ॥ ६ ॥ अहमिन्द्रोऽस्मि देवानां लोकानां च तयेश्वरः॥१८॥ देवदानवयक्षाणामृपीणां रक्षसां तथा । आगच्छनु गची मद्यं क्षिप्रमद्य निवेगनम् । पिगन्धर्वभूतानां चक्षुपियवर्तिनाम् ।। ७ ॥ तच्छुत्ला दुर्मना देवी बृहस्सनिमुवाच ह ॥ १९ ॥ तेज आदास्पसे पश्यन् बलवांश्च भविष्यसि । रक्ष मां नपाद्रास्वामस्मि शरणं गता । धर्म पुरस्कृत्य सदा सर्वलोकाधिपो भव ॥ ८ ॥ सर्वलक्षणसंपन्नां ब्राँस्त्वं मां प्रभापसे ॥ २० ॥ ब्रह्मपीथापि देवांश्च गोपायस्व त्रिविष्टपे । देवराजस्य दयितामत्यन्तं मुखभागिनीम् । अभिषिक्तः स राजेन्द्रस्ततो राजा त्रिविष्टपे ॥९॥ अवैधव्येन युक्तां चाप्येकपली पतिव्रताम् ।। २३॥ धर्म पुरस्कृत्य तदा सर्वयोकाधिपोऽभवत् । उक्तवानमि मा पूर्वमृतां तां कुर चे गिरम् । मृदुर्लभ चरं लब्ध्वा माप्य राज्यं त्रिविष्टपे ॥१०॥ नोक्त च भगवन व्या ते किंचिदीया ॥२२॥ धर्मात्मा सततं भृत्वा कामात्मा समपद्यत । तस्मादेतद्भवेत्सत्यं स्वोक्तं द्विगसरम । देवोद्यानेषु सर्वेषु नन्दनोपपनेषु च ।। ११ ।। वृहस्पतिरोवाच शक्राणी भयमादिनाम् ।। २३ ।। कैलासे हिमवत्दृष्टे मन्दरे चतपर्वते । महमा । निशा पला(ना! गम्भादिति गोपः ॥ ४७ !! [म.] नोऽम्माम् ।।४९ ॥ महर्षयः सर्वभोगहीनत्वात् ।। ४८ ॥ इति श्रीमदार पगार मा टीका दशमोध्यार ॥२०॥ [अर्जु०] को नोऽम्माम् ॥४९॥ देवगनविना [नलि] नोभ्माकं गजा भर ॥ ॥राणी- शनाः तद्रहिताः ॥५०॥ मिन्द्राणीम् मार्ग आनुकः ।। २३ ॥ इति श्रीमन्महाभा मजुनमिया भुशोगपणे दशमोऽध्याय::em इति श्रीन टोग मातभारो एकागोम्या:non ...को वा राजा भवति । ५० प.दुले मनः। दालो. rat रा ! ६३.मारकमया ८ मासकोमा । ९. ब .. पियवाजेन्द्र १० ३. मनु रेमो वर । ४ नमार राति १८.ज. शिपिय२.श्य गाज, ना४. पसमोर ·२२ श्रीमन्महाभारते [सेनीयोगपर्व १ यदुक्ताऽसि मया देवि सत्यं तद्भविता ध्रुवम् । समानयिष्ये शक्रेण नचिराद्भवतीमहम् ।। २५ ।। द्रक्ष्यसे देवराजानमिन्द्रं शीघमिहागतम् ॥ २४ ॥ अथ शुश्राव नहुपः शक्राणी शरणं गताम् । न भेतव्यं च नहुपात् सत्यमेतद्रवीमि ते । बृहस्पतेरगिरसचक्रोध स नृपस्तदा ।। २६ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ द्वादशोऽध्यायः १२ देवैः प्रतिपिद्धस्यापि नहुपस्य शच्या प्रतिनिवेशः ॥ १॥ ततो देवैः शचीदानाय वृहस्पतिप्रार्थनम् ॥ २॥ बृहस्पतिना तद- त्यागप्रतिज्ञापूर्वक सर्व. सह संमन्य कालयाचनार्थ शचीप्रेपणम् ॥ ३ ॥ शल्य उवाच- जग्मुर्घहस्पति वक्तुमिन्द्राणी चाशुभं वचः ॥ १०॥ क्रुदं तु नहुपं ज्ञात्वा देवा ऋषिपुरोगमाः । जानीमः शरणं प्राप्तामिन्द्राणी तब वेश्मनि । अब्रुवन्देवराजानं नहुपं घोरदर्शनम् ॥ १ ॥ दत्ताभयां च विप्रेन्द्र त्वया देवर्पिसत्तम ॥ ११ ॥ देवराज जहि क्रोधं त्वयि क्रुद्धे जगद्विभो । ते त्वां देवाः सगन्धर्वा ऋपयश्च महायुते । त्रस्तं सासुरगन्धर्व सकिनरमहोरगम् ॥ २॥ प्रसादयन्ति चेन्द्राणी नहुपाय प्रदीयताम् ॥ १२॥ जहि क्रोधमिमं साधो न कुप्यन्ति भवद्वियाः । इन्द्राद्विशिष्टो नहुपो देवराजो महाद्युतिः । परस्य पत्नी सा देवी मसीदस्व सुरेश्वर ॥ ३ ॥ वृणोत्विमं वरारोहा भर्तृत्वे वरवर्णिनी ।। १३ ॥ निवर्तय मनः पापात् परदाराभिमर्शनात् । एवमुक्ते तु सा देवी वाप्पमुत्सृज्य सस्वनम् । देवराजोऽसि भद्रं ते मजा धर्मेण पालय ॥ ४॥ उवाच रुदती दीना बृहस्पतिमिदं वचः ॥ १४ ॥ एवमुक्तो न जग्राह तद्वचः काममोहितः । नाहमिच्छामि नहुपं पति देवर्पिसत्तम । अथ देवानुवाचेदमिन्द्रं प्रति सुराधिपः ॥५॥ शरणागताऽस्मि ते ब्राँस्त्रायस्व महतो भयात् ।।१५॥ अहल्या धर्पिता पूर्वमृपिपत्नी यशस्विनी । बृहस्पतिरुवाच- जीवतो भर्नुरिन्द्रेण स वः किं न निवारितः॥६॥ शरणागतं न त्यजेयमिन्द्राणि मम निश्चयः । यहनि च नृशंसानि कृतानीन्द्रेण वै पुरा । धर्मज्ञां सत्यशीलां च न त्यजेयमनिन्दिते ॥ १६ ॥ वैधान्युपधाश्चैव स वः किं न निवारितः ॥७॥ नाकार्य कर्तुमिच्छामि ब्राह्मणः सन्विशेषतः । उपतिष्ठतु देवी मामेनदस्या हितं परम् । श्रुतधर्मा सत्यशीलो जानन्धर्मानुशासनम् ।। १७ ।। युप्माकं च सदा देशः शियमेवं भविष्यति ॥ ८ ॥ नाहमेतत्करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरोत्तमाः। देवा ऊचुः- अस्मिश्चार्थे पुरा गीतं ब्रह्मणा श्रूयतामिदम् ॥ १८॥ इन्द्राणीमानयिष्यामो यथेच्छसि दिवस्पते । न तस्य वीनं रोहति रोहकाले जहि क्रोधमिमं चीर प्रीतो भव मुरेश्वर ॥ ९॥ न तस्य वर्प वर्पति वर्षकाले। गल्प उवाच- भीतं प्रपन्नं प्रददाति शत्रवे इत्युक्त्ता तं तदा देया ऋषिभिः सह भारत । न स त्रातारं लभते त्राणमिच्छन् ॥ १९ ॥ [अर्जु] अगिरम: आनिग्मस्य ॥ २६ ॥ [नील•] वैवाणि खाष्ट्रवादीनि । उपयाः धृत्र. पनि श्रीमन्महाभारतम्याग्दपायामनमियाताया. मरयादीनि छलानि ॥ ७॥ प्रपन्नं शरणागतम् ॥ १९ ॥ मुचंगरणि एकादयोऽध्यायः ॥११॥ [मर्य] ममानयिष्ये मद्दमयिष्यामि ॥ २५ ॥ [अर्जु.] वैवाणि धर्मविरुद्धानि । उपया छमानि रति श्रीमहाभारताचोगपणि गमनागपणाती यो युप्माभिः ॥७॥ नमिन्द्रमन्यास्य पश्चातकृत्य ॥१४॥ शापामारणे.ध्यायः ॥१॥ [ सर्व० ] वैवाणि धर्मविरुद्धानि । स्वार्थजस्तद्धितः २०ntr: ।५.मुगविषम् । ६.भास्या १३२ गोलिय। १४ ज.माध्यमारय । पदमी देवी । १५ प. of-मा मनग्मान ९७.२३. परिम-यामितुं प्रभो। १९.रोति पीकाले नचाय। गरनिगम । १. निमा१२ २. पेट्रानी। । .

·अध्यायः १२] उद्योगपर्व ५ २३ देवा ऊचुः- मोघमन्नं विन्दति चाप्यचेताः । बहुवित्रः मुराः कालः कालः कालं नयिप्यति । स्वर्गाल्लोकादश्यति नष्टचेष्टः॥ गर्वितो बलवाँश्चापि नहुपो वरसंश्रयात् ॥ २६ ॥ भीतं प्रपन्नं प्रददाति यो वै शल्य उवाच- न तस्य हव्यं प्रतिगृहन्ति देवाः ॥ २०॥ ततस्तेन तथोक्त तु प्रीता देवास्तयाऽनुवन् । प्रमीयते चास्य प्रजा ह्यकाले ब्रह्मन्साचिदमुक्तं ते हितं सर्व दिवौकसाम् ॥२७॥ सदा विवासं पितरोऽस्य कुर्वते । एतमेतविनश्रेष्ठ देवी चेयं प्रसाद्यताम् । भीतं प्रपनं प्रददाति शत्रवे ततः समस्ता इन्द्राणी देवाचाग्निपुरोगमाः ।। २८ ।। सेन्द्रा देवाः प्रहरन्त्यस्य वजम् ।। २१ ॥ ऊचुर्वचनमव्यग्रा लोकानां हितकाम्पया । एतदेच विजानन्यै न दास्यामि शचीमिमाम् । इन्द्राणी विश्रुतां लोके शक्रस्य महिपी प्रियाम्।।२२।। त्वया जगदिदं सर्व धृतं स्थावरजङ्गमम् । अस्या हितं भवेद्यच्च मम चापि हितं भवेत् । एकपल्यसि सत्या च गच्छस्व नहुपं पनि ।।२९।। क्रियतां तत्सरश्रेष्ठा नहि दास्याम्यहं शचीम् ॥२३॥ क्षिप्रं त्वामभिकामश्च विनशिप्यति पापकृत् । शल्य उवाच- नहुपो देवि शक्रश्च मुरैश्चर्यमवाप्स्यति ॥ ३० ॥ अथ देवाः सगन्धर्वा गुरुमाहरिदं वचः । एवं विनिश्वयं कृत्वा इन्द्राणी कार्यसिद्धये ।। कथं मुनीतं न भवेन्मन्त्रयस्व वृहस्पते ॥ २४ ॥ अभ्यगच्छत सत्रीडा नहुपं चोरदर्शनम् ॥ ३१ ॥ बृहस्पतिवाच- दृष्ट्वा तां नहुपश्चापि क्योरूपसमन्विताम् ।। नहुपं याचतां देवी किंचित्कालान्तरं शुभा। समहप्यत दुष्टात्मा कामोपहतचेतनः ॥ ३२॥ इन्द्राणी हितमेतद्धि तथाऽस्माकं भविष्यति ।। २५॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वादशोऽध्यायः॥ १२ ॥ उपधाः छमानि ।। ७ ।। अन्त्रास्य पश्चात्कृत्य संसेव्येति नामयोत्पत्तेः, केनाप्यभोग्यत्वात् ।। २० ॥ प्रमीयते मि. वा॥१४॥ यते । विवासं प्रवामम् ।। २१ ॥ (न तु स्पृहां नागन्टनी. [लक्षा०] पतिमन्यास्य तं प्रभुमित्यत्र अन्वास्य | त्यर्थः। ) काल ईश्वरः । कालं समयम् । गर्वितो बलवां. अनुकूलतया स्थित्वा ॥ १५॥ न सोऽन्तरं लभते त्राणाम | श्चातो याचतां नहुपमित्यन्वयः ।। २६ ।। च्छनित्यत्र अन्तरमवकागावधि इत्यभिधानात् अन्तरं इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सर्वशनारायणात. प्राणाकाशं रक्षणावसरमित्यर्थः ॥ १९॥ दीरायां द्वादोभ्यायः ॥ १२॥ [नील०] अचेताः दुर्वलचित्तः ।। २० ॥ काला- चिन्तारहित: मोघं व्यर्थ कोद्रवाद्यन्नं विन्दनि, न तु [लक्षा] मोघमन्नं विन्दति इत्यत्र अप्रचेताः प्रध- न्तरं कालायधिम् ।। २५ ॥ इति श्रीनलकण्टीये उद्योगपणि भारतभारदीपे झाल्यन्नम् ॥ २० ॥ किंचित्कालान्तरं शुभा इयर द्वादशोभ्यायः॥ १२॥ अन्तरशब्दस्यावधिवाचकत्रान् किंचित्कालान्तरं किंचि- [अनु॰] प्रमीयते म्रियते ॥ २१॥ कालावधि ॥ २५ ॥ बहुविनताः कालः कालः सन् मृत्यु: पति श्रीमन्महामारतयारस्यायामनिमिश्रतापामयोगपर्वणि सन् इत्यर्थः ॥ २६ ॥ द्वादयोऽध्यायः ॥१२॥ इति श्रीमहाभारते उयोगपण यादिराननीयान, सर्व.] मोघमन्नं विन्दति प्राप्नोति तदन्नस्य भोग- शाबारे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ २. स. नष्टचनाः। २१. सा निनाम । २५ at शुभम् । २७ छ छ.'मवापपमा सोऽध्यायः ॥१२॥ सवाकमाम् । ३० रा. विदभि कामश्च दिनदस्य सपादिः ।

·२४ श्रीमन्महामारंग [मगागागा M प्रयोदशोऽन्याया सप्या मान्यपणाय मापं प्रति वाण्यापनम् ॥१॥ ततोयल्दिाग महापाविमोधणाय विष्णु विष्णुना पवादन । ॥२॥ यमेधारी शीण मनाहरगाया भूता विभाय विसर्जनम् ॥३॥ पुनध मलपपयादिनामि गोधरपाया था lea शल्य उवाच- । ब्राह्मयध्यामिभृती ने शयः मुरगणेश्वरः । अथ तामनवीदृष्ट्वा नहुपो देवराट् तदा । गतिश्च नस्त्वं देवेश पूर्वजो जगतः प्रभुः ॥ ११ ॥ त्रयाणामपि लोकानामहमिन्द्रः शुचिस्मिते ॥ १॥ रक्षार्थ सर्वभूतानां विष्णुत्यमुपजम्मिवान । भजस्व मां वरारोहे पतित्वे वरवणिनि । त्ववीर्यानिहते हो वामयो ब्राह्महत्यया ।। १२ ।। एवमुक्ता तु सा देवी नहुषेण पतिव्रता ॥ २ ॥ वृत: सुरगणश्रेष्ट मोक्षं तस्य विनिर्दिछ । मावेपत भयोद्विमा प्रयाते कदली यथा । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरप्रवीत् ।। १३ ॥ प्रणम्य सा हि ब्रह्माणं शिरसा तु कृताञ्जलिः ॥३॥ मामेव यजनां शक्रः पावयिष्यामि यन्त्रिणम् । देवराजमोवाच नहुपं घोरदर्शनम् । पुण्येन इयमेधेन मामिष्टा पाकशासनः ॥ १४ ॥ कालमिच्छाम्यहं लब्धं त्वत्तः कंचित्सुरेश्वर ॥४॥ पुनरेप्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः । नहि विज्ञायते शक्रः किं वा प्राप्तः क वा गतः। स्वकर्मभिश्च नहुपो नाश यास्पति दुर्मतिः ॥१५|| तत्त्वमेतत्तु विज्ञाय यदि न ज्ञायते प्रभो॥५॥ किंचित्कालमिदं देवा मर्पयध्यपतन्द्रिताः । ततोऽहं त्वामुपस्थास्ये सत्यमेतद्रवीमि ते । श्रुत्वा विष्णोःशुभां सत्यां वाणी ताममृतोपमाम् १६ एवमुक्तः स इन्द्राण्या नहुपः मीतिमानभूत् ॥ ६॥ ततः सर्वे मुरगणाः सोपाध्यायाः सहपिभिः । नहुप उवाच- यत्र शक्रो भयोद्विग्नस्तं देशमुपचक्रमुः ॥ १७ ॥ एवं भवतु सुश्रोणि यथा मामिह भापसे । तत्राश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । ज्ञात्वा चागमनं कार्य सत्यमेतदनुस्मरेः॥७॥ ववृते पावनार्थ वै ब्रह्महत्यापहो नृप ॥ १८ ॥ नहुपेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा । विभज्य ब्रह्महत्यां तु क्षेषु च नदीपु च । बृहस्पतिनिकेतं च सा जगाम यशस्विनी ॥ ८ ॥ पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीपु चैव युधिष्ठिर ।। १९ ।। तस्याः संश्रुत्य च वचो देवाथामिपुरोगमाः । संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः । चिन्तयामासुरेकायाः शक्रार्थ राजसत्तम ॥९॥ विज्वरो धूतपाप्मा च वासवोऽभवदात्मवान् ॥२॥ देवदेवेन संगम्य विष्णुना प्रभविष्णुना । अकम्पनहुपं स्थानादृष्ट्वा यलनिपूदनः । ऊचुश्यैनं समुद्विमा वाक्य वाक्यविशारदाः ॥१०॥ तेजोन्नं सर्वभूतानां वरदानाच दुःसहम् ॥ २१ ॥ [नील•] विष्णुत्वं व्यापकत्वं, अव्यापकेन जगद्रक्षाया [लक्षा०] कालमिच्छामीत्यत्र कंचित्कालमवधि असंभवात् ।। १२ ।। अकम्पत् अकम्पत तडभाव लब्ध्वा वामिच्छामीति संबन्धः ॥४॥ नहि विज्ञायते शक इत्यत्र शकः कुतः कारणा क कुत्र प्राप्तो गतः । [सर्व० ] विष्णुत्वं अदितिपुत्रत्वम् ॥ १२ ॥ पर्व- | तन्मया नहि विज्ञायते एतत्तत्वं शक्रगमनकारणं च तेपु पृथिव्यामित्येको भागः ॥ १९ ॥ भूतेषु वृक्षादिषु | विज्ञाय यदि शक्रः कुत्रापि न ज्ञायते ततस्तर्हि । अन्य प्रागुक्तेम्वेव । विश्वरूपारयाने श्रुतौ चतुर्भागकरणश्रवः स्पष्टम् ॥ ५॥ मोचध्वं पाकशासनमित्यन्न मोचवं ब्रह्महत्याया मोचयध्वम् ॥ १३ ॥ आपः ॥ २१ ॥ . णात् ।। २०॥ ३स. नमस्य सा तु । स. फुल्ला शिरति चाभलिन् ।४ छ. किंचित्सुरे- वर; ज कश्चिमरे'१५छ. सत्त्वतन्न । ७स. अनुरमर । ९. 'मुख्य मा1१० रा. देवा दें।१५ १. अकुतो भयम् । १६ ज. कंचि कालमिर्म । छ. मिमं । ज. शुभा रम्यां 1 ज. मशरीरिणम् । १८ छ. ज. अष्टादशो- त्तर शस्य उवाच । २० ज. पूलपामा । २१ ख अकम्प्यं ।

·अध्यायः १४] उद्योगपर्व ५ २५ ततः शचीपतिर्देवः पुनरेव व्यनश्यत । पुण्यां चेमामई दिव्या प्रत्तामुत्तरायगे। अदृश्यः सर्वभूतानां कालाबासी चचार ह ॥२२॥ देवी रात्रि नमस्यामि सिध्यता मे मनोरथा॥२५॥ प्रनष्टे तु ततः शक्रे गची शोकसमन्विता । प्रयता च निशां देवीमुपातिपत तर मा। हा शक्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता ॥२३॥ पतिव्रतात्वात्सत्येन सोपथतिमयाकरोतु ॥२६॥ पदि दत्तं यदि हुतं गुरवस्तापिता यदि । यतास्ते देवरानोऽसौ तं देशं दशयम्ब मे । एकभर्तृत्वमेवास्तु सत्यं यद्यस्ति या मयि ॥२४॥ इत्यादोपश्रुति देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम् ।। २७ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ॥ चतुर्दशोऽध्यायः १४ इन्द्राणीप्रति उपतृतरुपस्थिति. ॥१॥ तथा हिमवत उनरे पाय म्मिचिन्महाद्वीपे महाममि पाना प्रविष्टमेन्द्रम्पेन्द्रा दर्शनम् ॥२॥न्दाण्यास्तं प्रति नपक्षप्रार्थना ॥ ३ ॥ शल्य उवाच- हिमवन्नपतिक्रम्य उत्तरं पार्थमागमत् ॥ ६॥ अथैनां रूपिणी सानीमुपातिष्टदुपश्रुतिः । समुद्रं च समामाघ यायोजन विस्तृतम् । तां वयोरूपसंपनां दृष्ट्वा देवीमुपस्थिताम् ॥ १ ॥ आससाद महाद्वीपं नानामन्टनाटनम् ॥ ७ ॥ इन्द्राणी मंमहात्मा संपूज्यनामधाप्रवीन ! तनापश्यन्मरो दिव्यं नानागकुनिमितम् । इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं का त्वं हि वरानने ॥२॥ शतयोजनविस्तीर्ण तावदेवायनं शुभम् ।। ८ ।। उपचतिम्वाच- तर दिव्यानि पनानि पञ्चपणानि भारत । उपश्रुतिरहं देवि तवानिकमुपागता । पट्पदैरपगीतानि प्रफुट्लानि सहस्रगः ॥ १॥ दर्शनं चैव संप्राप्ता तत्र सत्येन भाविनि ॥ ३ ॥ सरमस्तस्य मध्ये तु पमिनी मद्दती शुमा । पतिव्रता च युक्ता च यमेन नियमेन च । गारणोन्नतनानेन पमेन महता ता || १० ॥ दर्शयिष्यामि ते शुक्रं देवं ननिपूदनम् ।।४॥ क्षिप्रमन्वेहि भद्रं ते दृश्यसे मुरसत्तमम् । पद्मस्य भिवा नालं च विवेश मदिना तया । ततम्नां महिनां देवीमिन्द्राणी मा समन्वगान् ॥५॥ विपनन्नुमत्रिष्टं च तत्रापश्यन्नस्तुम् ॥ ११॥ [नलि.] उपश्रुनि मंदानिर्गायिका देवीम् आकरोन् [स] उपनिमाम्यानम्र अगम ॥ २६ ॥ आसरितरती ।। २६।। योति । अयं चार्थ आ नो या- | उपनिमिनि यम्पामुपयूनं ता नियामाह ।। २७ ।। युपश्रुत्युधपुरणया दह ।। दिवो अमुष्य मामतो दिवंबर इति श्रीमहामारतोगागि मटनागानन्याम्पा. दिनानमो" इति मन्त्रोक्त अदितः । मन्नार्यस्तु हे उप- पामिन्टरिनरेवराय ॥१॥ श्रुति नः अम्मान् प्रति आयाहि क्यु काम्ययु कर्मसु [रना ] देवी गति नमन्यामीपत्र गनि गन्यम- इह रणय उष्टं फार्म गमय प्रापर । ग्ण गताविन्यम्य म्पम् । मानिनी दुर्गाम् ॥ २५ ॥ मोऽपनिनथारगरिया अमुल्य घुद्विम्पर दि गामन इन्दम्य दिवं पराग पर गमय यच्छे यः । व्ययगताविन्यम्य लोटि रूपम् । वडोप मा गरिवी उपश्रुति. प्रनिगा यम्याः मा. आप. । हे दिवारमो अहो धनं सूर्वन्नद्वन् वमोअन्तम गानाम् ॥ २६ ।। प्रमागयिर्नु ममर्थ ।। २७॥ इनि श्रीमारत रपेगी बदगम्भमा इनि श्रीन दशेगी भारतभारी श्ययोम्पाय. [बई०] सोरति मा माची उनि गरि [नीला ] अदिता प्रन्धिनान् ।।५।। टातृदेवताम् ॥ २६ ॥ पनि मन्म- मदन मिया मुशेगपति परमार [म.] वियतन्तुनिटं रिपनन्नुबानपिनमा११॥ २२ मदन'३ तना२६ छ । म भिट १२ मा ३मनम18.4.1 शानुनु मामार्ग ना छ. 1ि000 देवी।।१३ ॥ ५.

·२६ श्रीमन्महाभारत [मनोयोगपर्व १ तं दृष्ट्वा च सुसूक्ष्मेण रूपेणावस्थित प्रभुम् ।। दर्पाविष्टय दुष्टात्मा मामुवाच शतक्रतो ॥ १५ ॥ सूक्ष्मरूपधरा देवी वभूयोपश्रुतिश्च सा ॥ १२ ॥ उपतिष्ठति स क्रूरः कालं च कृतवान्मम । इन्द्रं तुष्टाव चेन्द्राणी विश्रुतेः पूर्वकर्मभिः । यदि न त्रास्यसि विभो करिष्यति स मां यश।।१६।। स्तूयमानस्ततो देवः शचीमाह पुरंदरः ।। १३॥ एतेन चाहं संप्राप्ता द्रुतं शक्र तवान्तिकम् । किमर्थमसि संप्राप्ता विज्ञातश्च कथं त्वहम् । जहि रौद्रं महायाहो नहुपं पापनिश्चयम् ॥ १७ ॥ ततः सा कथयामास नहुपस्य विचेष्टितम् ॥१४॥ प्रकाशयाऽऽत्मनाऽऽत्मानं दैत्यदानवगूदन । इन्द्रत्वं त्रिषु लोकेषु प्राप्य वीर्यसमन्वितः । तेजः समामुहि विभो देवराज्यं प्रशाधि च ॥१८॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ पञ्चदशोऽध्यायः १५ इन्द्रौपदेशाच्च्या नहुपं प्रति सप्तर्वियानेनोपसृतस्य तेऽहं वशगा स्वामित्पतिः ॥१॥ नट्टपेण तत्प्रतिश्रुत्य तथानुदानम् ॥२॥ इन्द्रान्वेषणाय शच्यार्थितेन बृहस्पतिनैष्टिं निरुप्यागेरिन्द्रान्वेपणाध्येपणा ॥ ३ ॥ अग्निना जलाइन्यत्रेन्द्रस्यासस्वकथनम् ॥ ४॥ शल्प उवाच- वक्ष्यामि यदि मे राजन् मियमेतत्करिष्यसि ॥१०॥ एवमुक्तः स भगवान् शच्या तां पुनरब्रवीत् । वाक्यं प्रणयसंयुक्तं ततः स्यां वशगा तब । विक्रमस्य न कालोऽयं नहुपो बलवत्तरः ॥१॥ इन्द्रस्य वाजिनो वाहा हस्तिनोऽथ रथास्तथा ॥११॥ विवर्धितश्च ऋपिभिव्यैः कन्यैश्च भाविनि । इच्छाम्यहमथापूर्व वाहनं ते मुराधिप । नीतिमत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुमर्हसि ॥२॥ यन्न विष्णोन रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ॥१२॥ गुहां चैतत्त्वया कार्य नाख्यातव्यं शुभे कचिन् । वहन्तु त्वां महाभागा ऋपयः संगता विभो। गत्वा नहुपमेकान्ते ब्रवीहि च सुमध्यमे ॥३॥ सर्वे शिविकया राजन्नेतद्धि मम रोचते ॥ १३ ॥ ऋपियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते । नासुरेषु न देवेषु तुल्यो भवितुमर्हसि । एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति तं वद ॥४॥ सर्वेषां तेज आदत्से स्वेन वीर्येण दर्शनात् ॥१४॥ इत्युक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा न ते प्रमुखतः स्थातुं कश्चिच्छनोति वीर्यवान् । एवमस्त्वित्यथोक्त्वा तु जगाम नहुपं पति ॥ ५॥ शल्य उवाच- नहुपस्तां ततो दृष्ट्वा सस्मितो वाक्यमब्रवीत् । एवमुक्तस्तु नहुपः माहृष्यत तदा किल । स्वागतं ते वरारोहे किं करोमि शुचिस्मिते ॥ ६ ॥ उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस्तामनिन्दिताम् ॥१५॥ भक्तं मां भज कल्याणि किमिच्छसि मनस्विनि । नहुप उवाच- तव कल्याणि यत्कार्य तत्करिष्ये सुमध्यमे ॥७॥| अपूर्व वाहनमिदं त्वयोक्तं वरवर्णिनि । न च ब्रीडा त्वया कार्या सुश्रीणि मयि विश्वसेः । दृढं मे रुचितं देवि त्वद्वशोऽस्मि वरानने ॥ १६ ॥ सत्येन वै शपे देवि करिष्ये वचनं तव ॥ ८॥ न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान् कुरुते मुनीन् । इन्द्राण्युवाच- अहं तपस्वी वलवान् भूतभव्यभवत्मभुः ॥ १७ ॥ यो मैं कृतस्त्वया कालस्तमाकाझे जगत्पते । मयि क्रुद्ध जगन्न स्यान्मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । ततस्त्वमेव भता मे भविष्यसि मुराधिप ॥९॥ देवदानवगन्धर्वाः किनरोरगराक्षसाः ॥ १८ ॥ कार्य च हदि मे यत्तद्देवराजावधारय ।. [नील] बास्यसि पालयिष्यसि । तडभार आपः॥१६॥ [सर्व० ] विश्रुतैः रयातैः ।। १३ ॥ वियोगट भारतमापरीपे चतुर्दशोभ्यायः ॥ १५ ॥ इति भीमद्दा उयोगप० सटीमायां चतुर्दशोऽध्यायः॥१५॥ १४ ए.कि.मयमिह । १६७.प्रमोशी'। १७७ ज, नून एका इति | रिमतो । ८ ज, लयि विश्वते । १४ ज. गति । १५ छ.ज. आतुर्दशीयः ॥१४॥ 'छोऽतिवीर्यवान् । १गए सच्या प्रभारी १२ सम्देवा हम वि. . १

·अध्यायः १५]
उद्योगपर्व ५
."
न मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शुचिस्मिते । ततः मज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः ।। २७||
चक्षुपा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यहम् ॥१९॥ बृहस्पतिर्महातेजा देवराजोपलधये ।
तस्मात्ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः। हुत्वाग्निं सोऽब्रवीद्राजञ्छनमन्विष्यतामिति ॥२८॥
सप्तर्पयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे ब्रह्मर्पयस्तथा ॥२०॥ तस्माच भगवान् देवः स्वयमेव हुताशनः ।
पश्य माहात्म्ययोग मे ऋद्धिं च वरवर्णिनि । स्त्रीवेषमद्भुतं कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत ।। २९ ।।
शल्य उवाच-
स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च ।।
एवमुक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम् २१
पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचिन्त्याथ मनोगतिः ॥३०॥
विमाने योजयित्वा च ऋपीनियममास्थितान् ।
निमेपान्तरमात्रेण बृहस्पतिमुपागमत् ।
अब्रह्मण्यो वलोपेतो पत्तो मदवलेन च ।
अग्निरुवाच--
कामसत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तानृपीन् ।।२२।। बृहस्पते न पश्यामि देवराजमिह कचित् ।
नहुपेण विसष्टा च बृहस्पतिमथानवीत् । आपः शेपाः सदा चापः भवेष्टुं नोत्सहाम्यहम्।।३२॥
समयोऽल्पावशेपो मे नहुपेणेह यः कृतः ॥२३ ॥
न मे तत्र गतिब्रह्मन्किमन्यत्करवाणि ते ।
शक्रं मृगय शीघ्रं स्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम् ।
तमन्नवीदेवगुरुरपो विश महायुते ॥ ३२ ॥
वाढमित्येव भावान वृहस्पतिरुवाच ताम् ॥ २४॥ अग्निरुवाच-
न भेतव्यं त्वया देवि नहुपाहुष्टचेतसः । नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मेऽत्र भविष्यति ।
नोष स्थास्यति चिरं गत एप नराधमः ॥ २५॥ शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि स्वस्ति तेऽस्तु महायुते॥३३॥
अधर्मज्ञो महपीणां वाहनाच ततः शुभे । अद्भयोनिब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुस्थितम् ।
इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः ॥२६॥ तेपी सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ ३४ ॥
शकं चाधिगमिष्यामि मा भैस्त्वं भद्रमस्तु ते ।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
.
[नील०] मां वक्ष्यन्ति मम वहनं करिष्यन्ति॥२०॥ [लक्षा०] आपः शेपा इन्यन आपः उदकानि शिष्यन्त
अन्विष्यताम् अनुगच्छतु भवान् । इप गतावित्यस्य | अवशिष्यन्ति इति शेपाः अवशिष्टाः तदन्तः प्रविश्य न
दियादे रूपम् ।। २८॥
विचारितमिति भावः ॥ ३१ ॥ तैपां सर्वत्रगं तेजः स्वामु
इति क्योगपणि नैलकण्दीये भारतभावदीपे
योनिषु शाम्यतीत्यत्र तैपाम् अग्निब्रह्माश्मनां मध्ये सर्वन
पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥
गं गच्छत्तेजः सामु स्वसंवन्धिषु योनिपु कारणभूता-
[सर्च०] शक्रं मृगयेति स्वयं दृष्टेऽपि शके नैतत्प्रका.
श्य मिति तद्वचनानुरोधेन मन्त्रसंवरणार्थ गच्योक्तमिति | स्वप्मु ॥ ३४ ॥
मन्तव्यम् ॥२४॥
इति श्रीमहाभारते अगेगपणि वादिरानतीन-
इति श्रीमहाभारतोरोगपाणि सर्वशनारायणकृत.
रक्षालंकारे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
घ्याव्यायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
२० स. यस्तया १२१ ख माहात्म्यं पश्य में देवि, ज. 'म्यमस्मा- मनण्याइन । २८ अ, महाराज | छ. चाम 11 ३. ज. पाच ।
कं। 5. क्त्वाऽऽनुरो देवी । २२ ज. नएषः प्रजगामाशु ऋषीनिवास ३१छ.ज.निमिपा । इति पदशोऽध्यायः॥ १५॥

·२८ श्रीमन्महाभारते [सेनोद्योगा। पोडशोऽध्यायः १६ बृहस्पतिना स्तुत्या मन्त्रैश्च संवर्धितेनामिना जठं प्रविश्यपद्मनालगतमिन्द्रमुपलभ्य वृहस्पतये तदाप्यानम् ॥ १॥ तत्र गर्तन बृहस्पतिना स्तुत्या संवर्धितायेन्द्राय नहुपात्पीडाकथनम् ॥ २॥ इन्द्रेण लोकपाः सह नहुपरोपायचिन्तनम् ॥ ३॥ वृहस्पतिरुवाच- दर्शयिष्यामि ते शक्र सत्यमेतद्भवीमि ते । त्यमाने सर्वदेवानां मुखं स्वमसि हव्यवाट् । शल्य उवाच- त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥ १ ॥ प्रविश्यापस्ततो वह्निः ससमुदाः सपल्बलाः । त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुत्रिविघं पुनः । आससाद सरस्तच गूढो यत्र शतक्रतुः ॥१०॥ त्वया त्यक्तं जगचेदं सद्यो नश्येद्धताशन ॥२॥ अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन् भरतर्षभ । कृत्वा तुभ्यं नमो विमाः स्वकर्मविजितां गतिम् । अन्वपश्यत्स देवेन्द्र विसमध्यगतं तदा ॥ ११ ।। गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥३॥ आगत्य च ततस्तूर्ण तमाचष्ट बृहस्पतेः । त्वमेवाने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः । अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रमुम् ॥ १२ ॥ यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरे ॥ ४॥ गत्वा देवर्पिगन्धर्धेः सहितोऽध बृहस्पतिः । सृष्या लोकाँस्त्रीनिमान् हव्यवाह पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥ १३ ॥ प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः । महासुरो हतः शक्र नमुचिरुणस्त्वया । त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति- शम्बरश्च वलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ॥ १४ ॥ स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥५॥ शतक्रतो विवर्षस्व सर्वान् शत्रून्निषूदय । त्वामाने जलदानानुर्विद्युतश्च मनीषिणः । उत्तिष्ठ शक्र संपश्य देवर्षीच समागतान् ॥ १५ ॥ दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्प हेतयः ॥६॥ महेन्द्र दानवान् हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया मो। त्वरयापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत् । अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेनोतिहितम् । न तेऽस्त्यविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु पावक ॥७॥ त्वया त्रो हतः पूर्व देवराज जगत्पते ॥ १६ ॥ स्वयोनि भनते सर्वो विशस्वापोऽविशन्तिः । त्वं सर्वभूतेषु शरण्य ईड्य- अहं त्वां वर्धयिष्यामि प्राममन्त्रः सनातनः ॥ ८॥ स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम् । एवं स्तुतो हव्यवाद स भगवान्कविरुत्तमः । त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि पाक वृहस्पनिमधोवाच प्रीतिमान् वाक्यमुत्तमम् ॥ ९ ॥ त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥ १७॥. [नाट० प नाठां, विविध गाईपत्यदभिगाम्याह- | वा । विविध गार्हपत्याहवनीयदक्षिणामि देन ॥२॥ चनीयम्पंग चयन ॥२॥ तुभ्यं निरिसाय ॥ ३ ॥ प्रतिष्ठा लयस्थानम् ।। ५ ।। (हायनाः श्रुतयः । हायनाः प्रतिः उत्पनिग्धान, प्रतिष्ठा ल्यस्यानम ॥ ५ ॥ तयः | मोमादिश्रुतयो वर्षाणि वा।) चार्य कृतवानमि ॥ १७ ॥ रालाः ॥६॥ [लक्षा] सां योनि भनत सः इत्यत्र सोऽपि [अर्जु० ] तमामयम्पंग त्रिविक्षमागणीयादि- अनटोहादि. स्वां योनि समारणभूतं प्रद्माइमादिक मंहन ।। २॥ (हायना: मीमादिहुनयः ।।?) भजने तरमालागणार विहिन, जलपी गदायुनोऽपि नियाममा मामि गुग पगि १ विश्वम्य मग यचो विश्वास त्या मां समयधिनी पोriगाय ॥१६॥ योनि काणभृनमुदयं भज प्रवियन मॉपिप्रपश्या प्रवेश [मर्ष. माफममि गा ! एकमात्मायापंग योग्यो ।। ८} 12100 ५४ ई. भ१२ । १५. म संप मापा । १६. तपरिनन्। १९६RAN ...

·अव्यायः १६]
उद्योगपर्व ५
.
पाहि सर्वांश्च लोश्च महेन्द्र बलमामुडि । बृहस्पती लोकपालः कुवरः।
एवं संस्तूयमानय सोऽवर्धत गर्नेः गनः ॥१८॥ वैवस्वतयैव यमः पुराणो
खं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः । देवश्व सोमो वरुणवानगाम ।। २७ ।।
अग्रवीच गुरुं देवो वृहस्पतिमवस्थितम् ॥ १९॥ ते वै समागम्य महेन्द्रमूचुः
कि कार्यमवशिष्टं वो इतस्त्वाष्ट्रो महामुरः।
दिष्ट्या वाष्ट्रो निनाव वृत्रः।
रात्रश्च सुमहाकायो यो वे लोकाननागयत् ॥२०॥ दिष्टया च त्वां कुगलिनमक्षतं च
बृहस्पतिम्बाच-
पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ।। २८ ।।
मानुपा नहपो राजा देवर्षिगणतेजसा ।
तान् यथावच हि लोकपालान्
देवराज्यमनुमाप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥ २१ ॥ समेत्य वै प्रीतमना महेन्द्रः।
इन्द्र उवाच--
उवाच चैनान् प्रतिभाप्य शुकाः
कथं च नहुपो राज्यं देवानां माप दुर्लभम् । संचोदयिष्यन्नहुपस्यान्तरेण ।। २९ ।।
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा वृहस्पते ॥२२॥ राजा देवानां नहुपो घोररूप-
वृहस्पतिम्बाच-
स्तत्र साद्यं दीयतां मे भवाशिः।
देवा भीताः गक्रमकामयन्त
ते चाब्रुवन्नहुपो घोररूपो
त्वया त्यक्तं महन्द्रं पदं तत् ।
दृष्टीविपस्तस्य विभीम ईश ॥३०॥
तदा देवाः पितरोऽयर्पयञ्च
वंदाजान नहुपं पराजये-
गन्धर्वमुख्याश्च समेत्य सर्वे ।। २३ ॥ स्ततो वयं भागमीम नक।
गत्वाऽब्रुवन्नहुपं तत्र शुक्र
इन्द्रोऽब्रवीभवतु भवानपांपति-
त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता ।
यमः कुवेरश्च मयाऽभिपेकम् ॥ ३१ ॥
ताननवीनहुपो नास्मि शक्त
संपामवन्त्वद्य सहेव देवतै
आप्यायध्वं तपसा तेजसा माम् ॥ २४ ॥
रिपुं जयाम तं नहुपं घोरदृष्टिम् ।
एवमुक्त ितचापि देवे
ततः शक्रं ज्वलनोऽप्याद भागं
राजाऽभवन्नहुपो बोरवीर्यः।
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं मद्दपीन्
प्रयच्छ मां तत्र साह्य करिये।
तमाह नको भविताऽने तवापि
कृत्वा वाहान याति लोकान् दुरात्मा ॥२५॥
तेजोहरं दृष्टिविपं मुघोरं
चन्द्राग्न्याचे भाग एको महाक्रनों ॥३२॥
मा त्वं पश्येर्नहुपं च कदाचिन् ।
शल्य उवाच-
देवाश्च सबै नहुपं भृशार्ता
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकगासनः ।
न पश्यन्ते गूढरूपाश्चरन्तः ।। २६ ।। कुवरं सर्वपक्षाणां जनानां च प्रभु तथा ।। ३३ ।।
शल्य उवाच-
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा ।
एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्टे
आधिपत्यं ददी शक्रः संचिन्त्य वरदस्तथा ॥३४॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पोडयोऽध्यायः ॥ १६ ॥
e
[ नील] नहुपम्यान्तरेण अन्तरं भेदः बुद्धिमेदाई-
मियर्थः ।। २९॥
इति उरोगपर्वणि नैरटीये भारतमापदापे
पोडशोऽध्यायः॥१३॥
२८त. देवांश ले का । २० वृत्रश्चापि महाशयो ग्रस्नुटेन्देिश ।
२८ज देव सोमो। २. पश्याम । २९ छ.. चैतन् । ज. नपश्चा-
[सर्व.] अन्तरेण कृतम् ॥ २९ ॥ तेन त-
स्मान् ।। ३२ ॥
इति श्रीमहाभारत गोगा मांजनाण्यात
प्यारत्यायां पोदशोऽध्या ॥१६॥
न'।३०३२ व सहैव देनज. घोरपन् । ३३ प्रनु न । ३४
मस्त्य वादमदा । वि पोटोऽध्यायः ॥१६॥

·३० श्रीमन्महाभारत [मनोगोग१ सप्तदशोऽध्याय. १७ अगस्त्यनागत्येन्द्राय नहपस्य नास्तिक्याद्रायणायमाननाप स्वर्गारपरिषयधनम् ॥१॥ पिगन्धातिभिरागरण दम्या भिनादनम् ॥२॥ शल्य उवाच- अगस्त्य उवाच- अथ संचिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः । शृणु शर प्रियं वायं यथा राना दुरात्मवान् । नहुपस्य वधोपायं लोकपालैः सदैवतैः ॥ १॥ स्वर्गाद्धष्टो दुराचारो नहुपो घरदर्पितः ॥ ७ ॥ तपस्वी तन भगवानगस्त्यः प्रत्यदृश्यत । श्रमाताश्च वहन्तस्तं नहुपं पापकारिणम् । सोऽब्रवीदर्घ्य देवेन्द्र दिष्टया वै वर्धते भवान् ॥२॥ देवर्पयो महाभागास्तथा ब्रह्मर्पयोऽमगः ॥ ८ ॥ विश्वरूपविनाशेन नासुरवधेन च । पमच्छर्नदुपं देव संशयं जयतां पर। दिष्टचाऽद्य नहुपो भ्रष्टो देवराज्यात्पुरन्दर ॥३॥ य इमे ब्रह्मणा प्रोक्ता मन्त्रा व पोसणे गवाम् ॥९॥ दिष्टया हतारिं पश्यामि भवन्तं वलसूदन । एते ममाणं भवत उताहो नेति वासव । नहुपो नेति तानाह तमसा मूह चेतनः ॥ १० ॥ इन्द्र उवाच- स्वागतं ते महऽस्तु पीतोऽहं दर्शनात्तव । ऋपय ऊचु:- पाचमाचमनीय च गामर्थ्य च प्रतीच्छ मे ॥ ४ ॥ अधर्म संमत्तस्त्वं धर्म न प्रतिपयसे । प्रमाणमेतदस्माकं पूर्व प्रोक्तं महर्षिभिः ॥ ११ ॥ शल्य उवाच- अगस्त्य उवाच- पूजितं चोपविष्टं तमासने मुनिसत्तमम् । ततो विवदमानः स मुनिभिः सह वासव । पर्यपृच्छत देवेशः प्रहृष्टो ब्राह्मणर्पभम् ॥ ५॥ अथ मामस्पृशन्मूर्ति पादेनाधर्मपीडितः ॥ १२ ॥ एतदिच्छामि भगवन् कथ्यमानं द्विजोत्तम । वेनाभूद्धततेजाश्च नि.श्रीकश्च महीपतिः । परिभ्रष्टः कथं स्वर्गाबहुपः पापनिश्चयः ॥ ६ ॥ ततस्त तमसाऽऽविग्नमवोचं भृशपीडितम् ॥१३॥ [लक्षा०] ततो भीता शक्रमकामयन्तेत्यत्र यत इति | एवापेक्षित ॥ ९ ॥ तत्र ये मन्त्रा उक्तास्ते भवतो न योग्यपदाथ्याहार ॥ २३ ॥ प्रमाण किम् । तथाहि ब्राह्मणेष्वागतेषु मधुपर्क न ददासि इति श्रीमहाभारते उगोगपर्वणि वादिराजतीर्थकृत केवलमत्यहसीति प्रश्न ॥ १० ॥ लक्षालगारे पोडशाऽध्याय ॥१६॥ इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृती [नील• ] अर्घ्य अभ्यर्थं ॥ २॥ गया प्रोक्षणे प्रो- व्याख्याया सप्तदशोऽध्याय ॥१७॥ क्षणोपाकरणमारणादिसरकार ये मन्त्रा "देवाश्च याभि [लक्षा]य इमे ब्रह्मणा प्रोक्ता मन्त्रा वे प्रोक्षणे गवा- र्यजते ददाति च गाव सोमस्य प्रथमस्य भक्ष " इत्यादय | मित्याप्रोक्षणे तादध्ये सप्तमी।प्रकृष्टज्ञानरसोक्षणाय।ब्रह्मणा याभि पशुभूताभिौमि भक्ष इति भक्षणान्तयाग चतुर्मुसब्रह्मणा प्रोक्ता ।स्वर्गेपुपशुवाग्वनेत्यनुशासनात् गवा उन्यत ।। ९ ।। नहुपस्तु 'ग्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेक / वेदरूपाचा य इमे म नाम-नरूपा शदराशय गाय या द्विधा कृतम् । एका मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरकर तिष्ठति | वेदवाक्यानामस्त्रीकरणादौ मन्नत्वेन दृष्टसद्भावात् प्रामा इति शास्त्रप्रामाण्याद्राह्मणद्वामवध्यत्व मन्वानो बदम. ज्यमावश्यामिति सूचनाय मन्त्रा इत्युक्तम् । स्वर्गादिपु प्रमाणीचार । पदस्य ब्राह्मणाना चावमानादधोगति | प्रामाण्यसशयायोगान् वेदा एवात्र गाव । वेदाप्रामाण्य प्राप्यन इत्यारयायिकातात्पर्यम् ॥१०॥ पोटी पदा स्वशिरस्ताडनेन शापदानाय प्रामाण्यकोटौ च इति उपयोगपशि नैटरीय भारतभारदीपे न परत्रियमुपगच्छेदित्यादिश्रुत्या शन्याख्यपरदारगमन- नहपधशे मप्तदशोऽध्याय ॥१७॥ प्रतिपेधरूपप्रकृतकार्याय चोपयोगित्वात् वेदप्रामाण्यसदेह [सर्य.] विश्वरूपनिशिरा ॥२॥ य इमे ग्रह्मणा एव पृष्टो न तु तत्त्वान्तरसदेह इति ज्ञेयम् । अत एव 'वेद प्रोत्ता इति ब्राह्मणेषु सातोपु गृहमागत' मधुपकों दीयत | प्रामाण्यविषये पृष्ठो नेत्याह मूढी । प्रमाणमिति तेनोक्ते वन गोगलम्भन नियत इति गवारम्भन्यपदोन मधुपर्क | शिरस्येन पदाहनत्' इति तात्पर्यमाहु ॥९॥ ततस्तमहमा अनि: १३२ वश शचीपते। .

·अयायः १८]
विराटपर्व ५
-
यस्मात्पूर्वः कृतं राजन् ब्रह्मपिभिरनुष्टितम् । त्रिविष्टरं प्रपद्यस्व पाहि लोकान् शुचीपते ।
अदृष्टं दृपयसि मे यञ्च मूय॑स्पृशः पदा ।। १४ ॥ जितेन्द्रियो जितामित्रः स्तुपमानो महर्षिभिः॥१९॥
यचापि त्वमृपीन्मूह ब्रह्मकल्पान दुरासदान् ॥१५॥ शल्य उवाच-
वाहान् कृत्वा वायसि तेन स्वर्गाद्धतमभः । ततो देवा भृशं नु महर्पिगणमंत्रताः।
ध्वंस पापपरिभ्रष्टः भीणपुण्यो महीतले ॥१६॥ पितरचव यमाय मुनगा रासमास्तया ॥ २० ॥
दश वर्षसहस्राणि सर्परूपधरो महान् ।
गन्धर्वा देवकन्याय सर्वे चाप्सरमां गणाः ।
विचरिप्यसि पूर्णेषु पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १७ ॥ सरांसि सरितः शैलाः सागराश्च विशाम्पते ॥२१॥
एवं भ्रष्टो दुरात्मा स देवराज्यादरिन्दम । उपागम्याग्रवन्सर्वे दिष्टया वर्षसि शत्रुहुन् ।
नहुपस्तु मुझुद्धिर्दुरात्मा पापचेतनः। इतश्च नहुपः पापो दिष्टयाऽगस्त्येन धीमना ।
दिष्टया बर्यामहे शक्र हतो ब्राह्मणकण्टकः ॥ १८ ॥ दिष्टया पापसमाचारः कृतः सो महीनले ॥२२॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि समदशोध्यायः ॥ १७ ॥
यष्टादशोऽध्यायः १८
इन्द्रेण ः सह विविटपं प्रीश्य च्या समेत्य विपतनपाटनम् ॥ १॥ इन्द्र इस भवानपि शनिर्विर राग्य मोसमे
इति पुधिष्टिरमाचास्य अन्यम्य दुर्योधनसमीपगमनम् ॥२॥
शल्य उवाच-
मुदा परमया युक्तः पालयामाम देवराद ॥४॥
ततः शत्रः स्तूयमानो गन्धर्वाप्सरसां गणः । ततः स भगवाँस्तत्र अङ्गिराः सपश्यत ।
ऐरावतं समास्य द्विपेन्द्रं लक्षणैर्युतम् ॥ १॥ अथर्ववेदमन्त्रैश्च देवेन्द्रं समपूजयत् ॥ ५ ॥
पावकः सुमहातेजा महर्पिश्च वृहस्पतिः । तनस्त भगवानिन्द्रः संहृष्टः समपद्यत ।
यमश्च वरुणश्चैव कुवेरव धनेश्वरः ।। २॥ वरं च प्रददौ तस्मै अथर्वाङ्गिरमे तदा ।। ६ ।।
स देवः परिवृतः शक्रो त्रनिपूदनः।
अथर्वाङ्गिरसो नाम वेदोऽस्मिन् वे भविष्यति ।
गन्धर्वरप्सरोभिश्व यातखिभुवनं प्रभुः ॥३॥ उदाहरणमेतद्धि यज्ञभागं च लस्यसे ॥ ७ ॥
स समेत्य महेन्द्राण्या देवराजः शतक्रतुः ।
विमित्यत्र नहुपदृष्टिविषयस्य अगम्यस्त्र भापासमर्थ [ नील.] अथवाडिग्सो नामेति यते ऽडिग भर्च-
वान य इमे ब्रह्मणा प्रोता मन्त्रा इन्युक्त, प्रमोक्तत्व- । मन्त्ररिनं तुधाव चतोऽया निग्मा नामाऽभवत् अग्मिा
नोक्तमन्त्राणां निन्दने ग्रह्मणोऽपि कोप इति मूचनाय ।
न्वे(ऽयवेडे) मयवादस्य सपिरित्ययः । उदाहरणं वास्य-
फेचिन् वदा भृगुंतस्य जटामु लीनं कदापि सम्याक्षिप न
यातमाविन्य कखप्रभवः समापति तात्पर्यमाहुः ॥१३॥
मेनन् अथर्ववेदरूप, यम्य वाक्यं स सपिगित परिभाषा-
[लक्षा०] दावर्षसहस्राणीपन नहुप. स्वगज्यपरि- | वचनात् ।। ७ ॥
पालनममय देवः स्वगें नीतः, स्वर्गपरिपालनकाले च
[ सर्य० ] अयानिग इति द्वयोकवरनं दान्दमम् ।
वानि वर्षायनिकान्तानि, अन्तं अगस्त्यगापात्मानं
दगार्गमहलपर्यन्तमिति भावः ।। १७ ॥
उदागं निदर्शनं वनमाग्मतया ॥ ७ ॥
इति श्रीमहाभारते उयोगपवाग वादिपजतीपत.
इति श्रीमहामारतीयोगाणि सनापान.
टाटगारे सातदो.च्यार १७n
प्याग्न्यायामादयोध्यार ८
१४. मृत मनन् । न. "मि ३ दश । ख परमं मुभाधम। १छ.ग.वामनदया३७.वि:17.
१७. चीन पुनः।२०३. मेदिः। २१३. गतस्विरन्या'। प्रतारा मानिरम नम, बना वेदोमनाम ।
रविसनोमयः॥१०॥

·३२ श्रीमन्महाभारते [सेनोद्योग - एवं संपूज्य भगवानथर्वाङ्गिरसं तदा। क्षत्रियाणामभावोऽयं युधिष्ठिर महात्मनाम् । व्यसर्जयन्महाराज देवराजः शतकनुः ॥ ८॥ दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनवलम च ॥ १८ ॥ संपूज्य सर्वास्त्रिदशानृपश्चापि तपोधनान् । आख्यानमिन्द्रविजयं य इदं नियतः पठेत् । इन्द्रः प्रमुदितो राजन् धर्मेणापालयत्नाः ॥ ९ ॥ । धृतपाप्मा जितस्वर्गः परत्रेह च मोदते ॥ १९ ॥ एवं दुःखमनुवाप्तमिन्द्रेण सह भार्यया । न चारिजं भयं तस्य नापुत्रो वा भवेन्नरः अज्ञातवासश्च कृतः शत्रूणां वधकासया ॥ १० ॥ नापदं प्राप्नुयात्काचिदीर्घमायुश्च विन्दति । नात्र मन्युस्त्वया कार्यों यक्लिष्टोऽसि महावने । सर्वत्र जयमामोति न कदाचित्पराजयम् ।। २० ॥ द्रौपद्या सह राजेन्द्र भ्रातृभिश्च महात्मभिः ॥ ११॥ वैशम्पायन उवाच- एवं त्वमपि राजेन्द्र राज्यं प्राप्स्यसि भारत । एवमाश्वासितो राजा शल्येन भरतर्षभ । वृत्रं हत्वा यथा प्राप्तः शक्रः कौरवनन्दन ॥ १२ ॥ पूजयामास विधिवच्छत्यं धर्मभृतां वरः ॥ २१ ॥ दुराचारच नहुपो ब्रह्मविद पापचेतनः । श्रुत्वा तु शल्यवचनं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अगस्त्यशापाभिहतो विनष्टः शाश्वतीः समाः॥१३॥ प्रत्युवाच महावाहुर्मद्रराजमिदं वचः ॥ २२ ॥ एवं तव दुरात्मानः शत्रवः शत्रुसूदन । भवान्कर्णस्य सारथ्यं करिष्यति न संशयः । क्षिप्रं नाशं गमिप्यन्ति कर्णदुर्योधनादयः ॥ १४ ॥ तत्र तेजोवधः कार्यः कर्णस्यार्जुनसंस्तवः ॥ १३ ॥ ततः सागरपर्यन्तां भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम् । शल्य उवाच- भ्रातृभिः सहितो वीर द्रौपद्या च सहानया ॥१५॥ एवमेतत्करिष्यामि यथा मां संप्रभापसे । उपास्यानमिदं शक्रविजयं वेदसंमितम् । यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्कारिप्याम्यहं तव ॥ २४ ।। राज्ञा व्यूटेष्वनीकेषु श्रोतव्यं जयमिच्छता ॥१६॥ वैशम्पायन उवाच- तस्मात्संश्रावयामि त्वां विजयं जयतां वर । तत आमन्व्य कौन्तेयाज्छल्यो मद्राधिपस्तदा । संस्तूयमाना वर्धन्ते महात्मानो युधिष्ठिर ॥ १७ ॥ जगाम सवलः श्रीमान् दुर्योधनमरिन्दमः ॥ २५ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ एकोनविंशोऽध्यायः १९ सारयषिप्रमुखाना सेनपा सह युधिष्ठिरसमीपं सप्राप्ति , एवं भगदत्तादीना दुर्योधनं प्रतीति ॥ १॥ वंशम्पायन उवाच- नानामहरणोपेताः शोभयाश्चक्रिरे बलम् ॥ २ ॥ युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः । परश्वधैर्भिन्दिपालैः शूलतोमरमुद्गरैः । महता चतुरङ्गेण यलेनागाधुधिष्ठिरम् ॥ १ ॥ परिपैर्यष्टिभिः पाशः करवालैश्च निर्मलैः ।। ३ ।। तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः । [नीz०] गनेसमी क्यो येन तादृशोऽर्जुनसं. [ नील ] युयुधान. सात्यकि. ॥ १ ॥ र || २३ ॥ [सर्य०] शक्तिः शल्यम् । सोमरो हस्तक्षेप्यः मिश्रा: भारतभार योगर अटायोभ्याय ॥ १८ ॥ पाण्यः । यष्टिरतक्षेयं युन्तप्रायमायुधम् । .[अतुं० ] वर्चासि (१) विजयमिन्द्रविजयम् । यन्त | परवाल पायन्ति ॥ १७॥ मानी गुणकीननम् ॥ २३ ॥ साधारः सन इति संसा. गर्ने ॥ ३ ॥ दुर्योधन त समीपम् ।। २५ ॥ पनि भीमामरा मन शुगर अध:पाय ॥८॥ [लक्षा०] युयुधानाननो वीर इत्यत्र युयुशनः सात्य. २५५ मा । १६ सय १८ विधान ११ अध्यायाता राय सबनीर वयनि मेदिनीन् । जगाम HARI MITTrt-14 में संपदो मे) यापपरादिक । | 4 गएप नग नागादप रा पतिम् । ३ स ग शापितोमरपरि । मम् ॥ २१॥ मदन १८ टिममे । प्रासः ·अध्यायः १९] उद्योगपर्व ५ खड्गकामुकनियूहैः शरैश्च विविधैरपि । बभौ वलमनाप्यं कर्णिकारवनं यथा । तैलधौतेः प्रकाशद्भिरशोभत महावलम् ॥४॥ तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन ॥ १६ ॥ तस्य मेघप्रकाशस्य सौवर्णैः शोभितस्य च। दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक् पृथक् । वभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः ॥५॥ कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्यकुकुरैः सह ॥१७॥ असौहिणी तु सा सेना तदा यौधिष्ठिरं बलम् । अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत् । प्रविश्यान्तर्दधे नजन्.सागरं कुनदी यथा ॥ ६ ॥ तस्य तैः पुरुषव्याघैर्वनमालापरैलम् ।। १८ ॥ तथैवाक्षौहिणी गृह्य चेदीनामृपभो वली । अशोभत यथा मत्तैर्वनं मीडितैर्गजैः। धृएकेतुरूपागच्छत्पाण्डवानमितौजसः ॥ ७॥ जयद्रयमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः ॥ १९ ॥ मागधश्च जयदोनो जारासंधिर्महाबलः । आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान । . अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत् ॥ ८॥ तेपामक्षौहिणी सेना बहुला विवभौ तदा ॥ २०॥ तयैव पाण्डयो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः। विधूयमानो वातेन बहुरूप इवाम्युदः । वृत्तो बहुविधयोधैर्युधिष्ठिरमुपागमन ॥९॥ मुदक्षिणश्व काम्बोजो यवनैश्च शकैस्तथा ॥ २१ ॥ तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्वलसमागमे । उपानगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशाम्पते । प्रेक्षणीयतरं राजन् सुवेपं बलवत्तदा ॥ १०॥ तस्य सेनासमावायः शलभानामिवावभौ ॥ २२ ।। द्रुपदस्याप्पभूत्सेना नानादेशसमागतैः । स च संपाप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा । शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्वास्य महारथैः ॥ ११ ॥ तथा माहिमतीवासी नीलो नीलायुधैः सह ॥२३॥ तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । महीपालो महावीर्येर्दक्षिणापथवासिभिः । पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानियात् ।। १२ ॥ आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलमुसंटतौ ॥ २४ ॥ इतश्चेतच पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम् । पृथगक्षौहिणीभ्यां ताबभियाती सुयोधनम् । अक्षौहिण्यस्तु सप्ौता विविधध्वजसंकुलाः ॥ १३ ॥ केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदयः पञ्च पार्थिवाः ॥२५॥ युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्पयन् । संहर्पयन्तः कौरव्यमक्षौहिण्या समाद्रवन् । तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षे समभिवर्धयन् ॥ १४ ॥ ततधेतच सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम् ॥ २६ ॥ भगदत्तो महीपाल: सेनामक्षौहिणीं ददौ । तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ । तस्य चीनः किरातेश्च काञ्चनैरिव संवृतम् ॥ १५॥ एवमेकादशाटत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः, ।। २७ ।। किः । यद्यपि सात्यकिः पूर्वमेवागत; सेनासन्नाप्रदर्शनाय | तैस्तैलमार्जितः ॥ ४ ॥धृष्टकेतुः शिशुपालपुत्रः ।। ७ ॥ पुनरुक्तिः ।। १॥ हमक्षौहिणी च समभिवर्धयन्नागत इति दोषः । अमोहि- इति श्रीमहाभारते योगपर्वणि वादिराजतीत णीमिति वा पाठः ॥ १४ ॥ वनमाला समुनपवा सपु- लक्षालबारे एरोनरिंशोऽध्याय ॥१९॥ प्पपद्मप्रथिवा वा सक् ॥ १८ ॥ नेपामोहिणी सेनेत्यन [नील.] वनमाला आपादलम्धिनी माला ।। १८॥ तच्छन्दन पूर्वोक्ताः मगहनादिनालाः परामृश्यन्ते । समावायः समृहः ।।२२।। आवन्त्यौ विन्दानुविन्दौ ॥२४॥ अक्षौहिणीनला वहषादिन्य इत्यर्थः । न तु जयद्रय- [अर्जु.] धृष्टकेतुः शिशुपालपुत्रः ॥ ७ ॥ हर्षमी- मुयानां तेषामित्यनंन गुमः । नया हि मति पूर्वापर- हिणी च वर्धयन्नागत इति मेषः । अक्षौहिणीमदादिति गणनया द्वादमादिको नमुः ॥ २०॥ मनका पाठः॥ १४ ॥ आवृत्ता मिलिताः ॥ २७ ।। मदः।। २२॥ नि अहिन्या, ननासादाय इति श्रीमन्महाभा० मजुनमिश्र मुगपणि एसो. पनि लन्यादन्द' इत्यानि ॥२७॥ नर्दिशोऽध्यायः ॥ १९॥ [स] सद्गस्तु द्विधारः । नियूहः समूहः । कैयौ.. ५१. रा. गुपैसे मि१० स. मुम्ब १५ रु. का सहारा समेत भृतम् । १६ स. बभूत वदना । ज. कुरुनन्दमन् । १७ स.रेगनबार दाटन तपो.५ ·. ३४ श्रीमन्महाभारत [मलययानपा २ युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः। पारणं वाटघानं च यामुनश्चैव पर्वतः । हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा ॥२८॥ एप देशः मुविस्तीर्णः प्रभृतधनधान्यवान् ॥ ३१ ॥ राज्ञां स्वरलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत । चभूव कौरवेयाणां बलेनातीय संटतः । ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम् ।। २९ ॥ तत्र सैन्यं तथायुक्तं ददर्श स पुरोहितः ॥ ३२ ॥ तथा सैहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला । यः स पाञ्चालरामेन पेपित, कौरवान्मति ॥ ३३ ॥ अहिच्छ कालकूट गङ्गाकूलं च भारत ॥ ३०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ समाप्त सेनोयोगपर्व । (अथ सञ्चययानपर्व २) विंशोऽध्यायः २० दुपदपुरोहितस्य धृतराष्ट्रसभाया गतस्य महात्मानः पाण्डवा युष्मतानपकारान्पृष्टत. कृपया लोकानामविनाशाय साम कान्ति तस्मात्तेपा प्रभावं च विचिन्त्य राज्याधंदानेन भवद्विस्तरकर्तव्यमिति वचनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- न प्राप्त पैतृकं द्रव्यं धृतराष्ट्रेण संवृतम् ॥ ६ ॥ सच कौरव्यमासाद्य द्रुपदस्य पुरोहितः । माणान्तिकैरप्युपायैः प्रयतद्भिरनेकशः। सत्कृतो धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च ॥१॥ शेपवन्तो न शकिता नेतुं वै यमसादनम् ।। ७॥ सर्वकौशल्यमुक्त्वाऽऽदौ पृष्ट्वा चैवमनामयम् । पुनश्च वर्धितं राज्यं स्वरलेन महात्मभिः । सर्वसेनामणेतणां मध्ये वाक्यमुवाच ह ।।२।। छद्मनाऽपहृतं क्षुदैर्धार्तरराष्ट्रः ससौवलैः ।। ८ ।। सर्भवद्भिर्विदितो राजधर्मः सनातनः । तदप्यनुमतं कर्म यथायुक्तमनेन वै । वाक्योपादानहेतोस्तु वक्ष्यामि विदिते सति ॥३॥ वासिताश्च महारण्ये वर्गणीह त्रयोदश ॥ ९ ॥ धृतराष्ट्रव पाण्डुश्च सुतावेकस्य विश्रुतौ । सभायां क्लेशितैवारैः सहभायैस्तथा भृशम् । तयोः समानं द्रविण पैतृक नात्र संशयः ॥ ४॥ अरण्ये विविधाः क्लेशाः संप्राप्तातरः सुदारुणाः १० धृतराष्ट्रस्य ये पुत्राः प्राप्तं तैः पैतृकं वसु । तथा विराटनगरे योन्यन्तरगतैरिव । पाण्डुपुत्राः कथं नाम न मासाः पैतृकं वसु ॥५॥ प्राप्तः परमसंकेशो यथा पापमहात्मभिः ॥ ११ ॥ एवंगते पाण्डवेयविदितं वः पुरा यथा । [नील०] अहिच्छत्रादय. प्रदेशविशेपाः ॥ ३०॥ [सर्व० ] स तु कौरव्यमासाद्य' इत्यादेः 'अनुज्ञातो. इति श्रीनलाण्टीये भारतभानदीपे उद्योगपर्वणि ऽस्यावसथं ' इत्यन्तस्य कुरुपाण्डवाना पृथिव्या विभज्या- एकोनविंशोsध्याय ॥१९॥ धिकार. प्रवर्ततामिति तात्पर्यार्थः ।। १ ।। कौशल्यं निरु- [ नील० ] वाक्येति भवहिः किंचिद्वक्तव्यमतो हेतो. रित्यर्थः ।। ३ ।। शेषचन्त. आयु शेपयुक्ताः ॥७॥ योन्य- पद्रवता कल्याणवत्ता वा । अनामयमारोग्यम् ॥ २ ॥ न्तरगतस्विति तत्तान् देशान् जन्मान्तरव्यवहितानिव न वास्योपादानहतोः द्रुपदम्य संदेशपचनवाक्योपादानं तस्य स्मरन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ मया ग्रहणं ततो हेतो, भवतिः प्रत्युत्तररूपं वाक्यमु- इति श्रीनपटीये भारतभारदीपे उद्योगपर्वणि विशोऽध्यायः ॥ २०॥ पादातुमित्ययों वा । न पुनरज्ञातज्ञापनादेव ॥३॥ [अ० ] वास्योपादानहतोर्वाक्यं द्रुपदादिसंदेशः | संहनं गृहीतम् ॥ ६॥ शेषन्तोऽनुपभुक्तायु शालिन, उपादानं तम्य मया ग्रहणं ततो हेतोः, न पुनरज्ञातज्ञापन परमायुश्शेषान्तो वा । गमितुं गमयितुम् ॥ ७ ॥ योन्य. ना.॥३॥ मवृत्तं गृहीतम् ॥ ६ ॥ शेपपन्त. आयु- न्तरं जन्मान्तरम् ।। ११ ॥ शपरन्तः॥७॥ १ ज स तु कौ'। स धार्तराष्ट्रेण । २ ज. सर्व हो । ज ससन्यप्र। वापानवासा । ३१ न पलेन मुममातुल 1 इति शोन. ४ छ. सवा । ५३ पैतृक पदम् । ६ छ च पुरास धातराष्ट्रेण । ७ यि ॥७॥ में गमिनु यमरा नयन। ११ गतेवा। ज प्रामा परमसाठेशा। ३. २. याग गदागीर । ३१ ए ज. वारणा ·अध्याय: २१] उद्योगपर्व ५ . ते सर्व पृष्ठतः कृत्वा तत्सर्वं पूर्व किल्विपम् । अपरे पुरुषव्याघ्राः सहमानीहिणीममाः । सामैव कुरुभिः सार्थमिच्छन्ति कुरुपुंगवाः ॥ १२॥ सात्यकिभीमसेनश्च यमौ च मुमहाबली ॥१७॥ तैपांच वृत्तमालाय वृत्तं दुर्योधनस्य च ! एकादशैताः पृतना एकतच समागताः । अनुनेतुमिहादन्ति धार्तराष्ट्र सहजनाः ॥१३॥ एकतश्च महावाहुर्बहुरूपी धनञ्जयः ।। २८ ।। नहि ते विग्रहं चीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह । यया किरीटी सर्वाभ्यः सेनाभ्यो व्यतिरिच्यते । अविनाशेन लोकस्य काइन्ते पाण्डवाः स्वकम्॥१४॥ एवमेव महावाहु मुद्देवो महाद्युतिः ॥ १९ ॥ यपि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः स्याद्वियई प्रति । बहुलत्वं च सैनानां विक्रम व किरीटिनः । स च हेतुन मन्तव्यो बलीयांसस्तयाहि ते ॥ १५ ॥ बुद्धिमत्त्वं च कृष्णस्य युद्धा युध्येत को नरः॥२०॥ अझोहिण्यश्च सप्सेव धर्मपुत्रस्य संगताः। ते भवन्तो यथाधर्म यथासमयमेव च । युयुत्समानाः कुरुभिा प्रतीक्षन्तेऽस्य शासनम्॥१६॥ प्रयच्छन्तु मदातव्यं मा वः कालोऽत्यनादयम्।।२१।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ एकविंशोऽध्यायः २१ दुपदपुरोहितोत्तमर्थमनुमन्यमानस्य भीष्मस्य वाक्यमाभिव्य कर्णेन समपमुत्य अन्यतः पाण्डवान्धर्ष जन्यास इति ननम् ११॥ भीमेपर सहईणम् ॥ २॥ तराष्ट्रण कार्ग निर्भप पाण्डप्रति संजयं प्रेषयामीत्वा सत्य पुरोहितप्रनियापनम् ॥ ३॥ वैशम्पायन उवाच- को हि पाण्डमुतं युद्धे विपदेत धनञ्जयम् ॥ ६ ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रज्ञाद्धो महाद्युतिः। अपि वन्नघर साक्षाकिमुतान्ये धनुर्धतः । संपूज्यैनं यथाकालं भीष्मो वचनमब्रवीत् ॥ १॥ प्रयाणामपि लोकानां सपर्य इति मे मतिः॥ ७ ॥ दिष्टया कुशलिनः सर्वे सह दामोदरेण ते । भीप्मे हुवति तदास्यं धृष्टमाक्षिप्य मन्युना । दिष्टया सहायवन्तथ दिष्टया धर्म च ते रताः ||२|| दुर्योधनं समालोक्य की वचनमब्रवीत् ॥ ८ दिया च संधिकामास्ते भ्रातरः कुरुनन्दनाः । न तत्राविदितं ब्रह्मन् लोके भूतेन केनचिन् । दिष्टया न युद्धमनसः पाण्डवाः सद्द वान्धवैः ॥३॥ पुनरुक्तेन किं तेन भापितन पुनः पुनः ॥९॥ भत्रता सत्यमुक्तं तु सर्वमेतन्न संशयः । दुधिनाय शकुनियूते निजिनवान्पुरा । अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं ब्राह्मण्यादिति मे मतिः॥४|| समयेन गतोऽरण्यं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥१०॥ असंशयं क्लेशितास्ते बने चेह च पाण्डवाः । स तं समयमाश्रित्य राज्यं नेच्छनि पैठकम् । माताश्च धर्मतः सर्व पिनुर्धनमसंगयम् ॥ ५ ॥ बलमाश्रित्य मत्स्यानां पाचालानां च मूर्खवत ११ किरीटी बलवान्पार्थः कृतास्त्रश्च महारथः । [लक्षा०] गेषवन्तो न अकिना इत्यत्र टोपबन्तः [नील] धृष्टं धर्षगायुक्तं यया स्यात्तथा आभिप्य आयुःशेषन्तः सरिता मस्या नेति योजना ॥७॥ नित्य ॥८॥ तर पाण्यपक्षे ॥ ९ ॥ तं ममयं इति श्रीमा चरेगल वारि० सभालंशरे रिंशोऽध्यायः ॥२०॥ कालं तम संकेनास्यं त्रयोदया ज्ञातैः पुनर्वने वनव्य. [मर्नु०] अनुनेतुं प्रीया सद्वृत्ते स्थापयितुम् ।। १३ ।। मित्येवंरूपं वा । समय इत्युपगम्य 'संकने कालभाषयोः । स्व राज्यम् ॥ १४॥ हेतुरंभिप्रायः ॥ १५॥ पालः इति मेदिनी । आश्रित्य निर्वाध पैतृक गन्यांनं नेलनि किंतु तदतिक्रमे पैतृकमिच्छनीययः ॥ ११ ॥ कृतान्तः॥२१॥ इनिधीमम मनमिमा मुगपाणि सिंगोभ्याय. ॥३०॥ [मर्नु ] धृष्टं निमम् 1 क्रियाविगामितम् इसर्व०] हेतुभिप्रायः ॥ १५ ॥ बालत्वं मनाना-॥८॥ न तन्न निदिनं विदितमे ॥९॥ मत्यन्तन्यूनामावानेण || २०॥ काल: क्वान्तः ॥२२॥ [स०] अष्टं प्रगल्भं यथा भ्यान, पृष्टं निराशा इति श्रीमहा योगप सब टीसर्या नियोध्या २०॥ या रियाविशेषणमिदम् ॥ ८॥ आदत्य श्रद्धया नि. १२०. . सरेछ.. mg3 १३.ना.1१८ ज. ४.TRAIR.RETRINA RAMR... यस्तो। १५३, सपा न पदिमले हिTARVA९ ॥२०॥ मान्। १८.मयामर दिया ·श्रीमन्महाभारते [म सयवानपर्व २ । दुर्योधनो भयाद्विद्वन्न दद्यासादमन्ततः । न चेदेवं करियामो यदयं ब्रामणोऽनवीत् । धर्मतस्तु मही कृत्स्ना भदद्याच्छाबेऽपिच ॥१२॥ ध्रुवं युधि हतास्तेन भक्षयिप्पाम पांसुकान ॥१७॥ पदि काहन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः । वैशम्पायन उवाच- यथाप्रतिज्ञ कालं तं चरन्तु वनमाश्रिताः ॥ १३॥ धृतराष्टस्ततो भीष्ममनुमान्य प्रसाध च । ततो दुर्योधनस्याड़े वर्तन्तामकुतोभयाः । अवस्य च राधेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १८ ॥ अधार्मिकी तु मा बुद्धि मौयाकुर्वन्तु केवलात् ॥१४ अस्मद्धितं वाक्यमिदं भीष्मः शान्तनकोऽब्रवीत् । अय ते धर्ममुत्सृज्य युद्धमिच्छन्ति पाण्डवाः । पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥ १९ ॥ आसाद्येमान् कुरुश्रेष्ठास्मरिप्यन्ति वचो मम ॥१५॥ चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः प्रेपयिष्यामि सञ्जयम् । भीष्म उवाच- स भवान्प्रतियात्वद्य पाण्डवानेव मा चिरम् ॥२०॥ किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत् कर्तुमर्हसि । स तं सत्कृत्य कौरव्यः पयामास पाण्डवान् । एक एव यदा पार्थः पड्थाञ्जितवान् युधि ॥१६॥ सभामध्ये समाहृय सञ्जयं वाक्यमववीत् ॥ २१ ॥ बहुशो जीयमानस्य कर्म दृष्टं तदैव ते । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ द्वाविंशोऽध्यायः २२ धृतराष्ट्रेण संजयस्याने पाण्डवांस्तत्पशीयांध धर्मवचन बलवत्वेन च संस्तूप यथा ते पदं न रोचपेपुस्तधा तेषु भापेथा इत्पफ्ला तत्प्रेषणम् ॥१॥ धृतराष्ट्र उवाच- सर्वान्वदेः सञ्जय स्वस्तिमन्तः माप्तानाह संजय पाण्डुपुत्रा- कृच्छू वासमतदहोनिरुप्य । नुपप्लव्ये तान् विजानीहि गत्वा । तेपां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु शीघ्र अजातशत्रु च सभाजयेथा मिथ्यापेतानामुपकारिणां सताम्।। २ ॥ दिटयानह्य स्थानमुपस्थितस्त्वम् ॥१॥ पाद्य । न त समयमाहत्यानुपाल्य समयमध्य एवारमाभि [लक्षा०] भगवान्प्रतियात्विति पुरोहितबाह्मणं प्रति विराटनगरे दृष्टत्वादित्यर्थः ।। ११ ।। वचनम् ॥ २० ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थकृत. [नील] पादं चतुर्थीशमपि किमुतामित्यर्थः ॥१२॥ लक्षालंकारे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ इति श्रीनटकण्ठीये उद्योगपर्वणि भारतभावदीपे एकरिंशोऽध्यायः ॥२१॥ [नील] प्राप्तानिति । दिष्ट्या भाग्येन आना संनद्धो [अर्जु०] पादं चतुर्थमंगम् । अन्ततः सर्वाभावे ॥१२॥ भूत्वा स्थानं स्थितिमुपस्थितः प्राप्तः इति सभाजयेथाः पूजा चरन्तु वनमाश्रिताः दुर्योधनस्य कामण्यमुत्पादयितुमिति येयाः ॥ १॥ स्वस्तिमन्तो वयमिति सर्वान्वदेः कृच्छं शेपः ॥ १३ ॥ नं पुरोहितम् ॥ २१ ।। निरुप्यापि तेषां शान्तिरकोवोऽस्मासु विद्यते मिथ्यापे. इति श्रीमहाभारतम्याख्यापामजुनमितायामुयोग तानां निष्कपटानाम् ॥२॥ पणि एशिोऽध्याय ॥२१॥ [स०] पादमन्ततः पादमात्रमप्यन्ते पृथिव्याः।।१२।। [ अर्जु• ] आह द्विज इति शेषः । उपप्लव्ये विराट- घान्नु यनमाश्रिताः दुर्योधनस्य कामण्यमुत्पादयिनुमिति | नगरे । समाजयेथाः पूजयेयाः ॥१ ॥ कृच्छ्रे वासमित्यादि शेषः । यथाप्रति प्रतिज्ञाममयमध्येऽस्माभितित्वादन्यान् | पृच्छं वास निरुष्य स्वस्तिमन्तो यूयगिति शेपः । द्वादमादान बने वमन्त्विनि ॥ १३ ॥ इति वदेस्वं मिध्योपेतानां मिध्यैव पराभवेन योजिता- इति श्रीमहाभारतोचोगपणि संतापपणान- नाम् ॥ २॥ टीपाशिम्पायः ॥२१॥ [सर्व०] कृच्छं निरुभ्य इति स्वम्निमन्त इति यदे- १९ए. का पाई। सिप्पगोरायः ।। २१ ॥ १७..ऽनप पाम । २.मिथ्ये । ।

·अध्यायः २२] रद्योगपर्व ५ ३७ नाहं कचित्सञ्जय पाण्डवानां यथाईमानार्थकरा हि पार्था- मिथ्यावृत्ति कांचन नात्वपश्यम् । स्तेषां देष्टा नास्त्याजमीढस्य पक्षे ॥ ६ ॥ सा श्रियं यात्मवीर्यण लब्धां अन्यत्र पापाहिपमान्मन्दयुद्धे- पर्याकार्षः पाण्डवा मद्यमेव ।। ३ ।। दुर्योधनात् शुदनराव कर्णान् । दोपं ह्येपां नाध्यगन्छं परीच्छ- तेपो हीमी हीनमुखमियाणां नित्यं कंचियेन गईंय पार्यान् । महात्मनां संजनयतो हि तेजः ।। ७॥ धर्मार्याभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं उत्थानवीर्यः मुखमेधमानो मुखप्रिये नानुरुध्यन्ति कामात् ॥ ४ ॥ दुर्योधनः मुकुन मन्यने तन् । धर्म शीतं क्षुत्पिपासे तथैव तेषां भागं यच मन्येत वाला निद्रा तन्द्रीं क्रोघदपा प्रमादम् । शक्यं र्नु जीवतां पाण्डवानाम् ॥ ८॥ धृत्या चैव प्रज्ञया चाभिभूय । यस्यार्जुनः पदवीं केशवध धर्मार्थयोगात्मयतन्ति पार्थाः ॥५॥ वृकोदरः सात्यकोऽजातशत्रो। त्यजन्ति मित्रेषु चनानि काले माद्रीपुत्रों सृञ्जयाथापि यान्ति न संवासाजीपति तेषु मैत्री। पुरा युद्धात्साघु तस्य प्रदानम् ॥ ९॥ रित्यन्वयः । कृच्छं वासं निम्प्य स्वस्तिमन्तो यूयमिति [ सर्व०] पर्याकार्पुम्पनिन्युः ॥ ३ ॥ धर्मार्याच्या दोष इति वा अभिवः । शान्तिः क्रोधोपगमः । मिथ्यो. कारणाभ्याम् । कर्म पुण्यप्रदम् । मुसमनुकूलवेदीयम् , पेतानां मिध्येव पराजयेनाभियोभितानाम् ॥२॥ प्रियं तद्वेतुः स्यादि नानुरुद्धयन्ति न गणयन्नि, धर्ममेव [लक्षा०] दिष्ट्या भवान् प्राममुपागत इत्यत्र प्रामं | गणयन्तीति भावः ॥ ४॥ धर्म गीत स्पर्गविशेषः । निद्रा त्वद्दामादस्मद्रामम् ।।१।। तमसि गुणे चित्रलेग्यम् । तन्द्रा आलम्यम् । धृत्या उप. [नीला ] मह्यं पर्याकार्युः मथै परित आनीतवन्तः स्थितेऽपि दुःवेऽनुद्विग्नया बुद्धया । प्रनया उहापोहरूपया ॥ ३ ॥ धर्मार्थाभ्यां धर्मार्थम् अर्थार्थ च सुसं च प्रीतिः ॥५॥ त्यजन्ति प्रयच्छन्ति । काले प्राप्तेऽवमं । नीर्यने प्रियं पुत्रादि तद्नुरोपन कामान् धर्म न त्यजन्तीत्यर्थः परिणति गच्छति ॥६॥ तंज: कोपम् ॥ ७॥ टीकान्तर- ॥ ४ ॥ तन्द्री जाग्रत एव मौट्यम् ॥ ५ ॥ यथार्ह मिथ्या छद्मनास्माभिरुपेतानामिति यावत् ॥२॥ पर्याकार्यु: मानम अर्थ च कुर्वन्ति ते तथा ॥६॥ तेज: क्रोधम् परिसरवन्धनं दत्तवन्तः॥३॥धर्मार्थाभ्यां तादृश्य चतुर्थी । ॥ ७॥ उत्याने आरम्भकाले एत्र वीर्य न प्रमझे यस्य सुमं सुबहतुःधमार्थाववानुमद्धयन्ति, न काममित्यर्थः ।।४।। स उत्थानवीर्यः । यत्तु तेषां मागं हतु गक्यं मन्यते तत् | तन्दी जाप्रत एव मनोलयः ॥५॥ हीनं मुगं प्रियं च येप. मुकृतं युक्तमिति मन्यते मौट्यादिति भावः ॥ ८॥ तेषामुन्याने व तेजो वर्धयनः । यथाहुः-भीगा नरा निां यस्य पदवीं यान्ति यन्यानुगा इत्यर्थः । तस्य तस्मै प्रदान | फणा भवन्तीति ॥७॥ इत्याने आरम्भकाले वीय यस्य, मागप्रदानम्॥ ९॥ हर्तु शाक्यं मन्यने यघरमाचम्मावाल इत्यन्वयः ॥ ८॥ [ अर्जु.] पर्याकार्पम्पनिन्युः ॥३॥धर्मार्थाभ्यां कार- पदवी मार्ग (तत्स्थानप्रयाणं) लक्ष्यने । पुग प्रथमतः । णाभ्यां कर्म पुण्यप्रद, सुखमिये नानुरुध्यन्ते प्रियं वस्तु च न गणयन्तिाशले प्राप्ते अवमरे। नीति परिणमति । [लक्षा०] यो न गर्भेऽपि पार्यानिन्यत्र यो दोपः (मैत्रीमिति भावः )। आजमीटस्य पक्षे अजमीढवंगानाम-पार्थानास्पृशदिति योजना ॥४॥ तेषां हि मही- स्माकं पो भागे॥६॥ तंज: कोपम् ॥ ७ ॥ उत्थानवीयः नमुम्बः प्रियाणामित्यत्र में प्रियाणां नेपामहीनमुग्यः उयाने आरम्भकाल एव वीर्य यस्य । भागं हर्तुमास्यम् । अमन्दबुद्धिः विकी महात्मनां तेषां भागं कर्नु घटव इधि मन्यते यद, यद्यस्मात्तस्मान् वाल एवेत्यन्वयः ॥ ८॥ पदवी ) योजना ] महात्मनां दीनचेतसाम् |10 11 उत्थानवार्य- मार्गम् । पुग युद्धान् साधु वस्त्र प्रदानम् । (वास्थ्यान् मिन्यत्र उत्याने प्रामाद्वनं प्रन्युत्याने मति वीर्य यया मानि सत्यते।) पुरा मप्रतः नस्य भागस्य ॥९॥ तया उत्थानवीर्य मुयं यया भवनि नया एवमान इनि तस्य भागस्य ॥ ९॥ । ४८.ज. गरम । ६ज, वीरें । ७१.हचाग 1 ३. सतो ! R८२. पय मोक्षेन ।

·श्रीमन्महाभारते [समययानपत्र २ संवैकः पृथिवीं सव्यसाची स्थेऽर्जुनादागुरहीनमेनं गाण्डीवधन्या प्रणुदेद्रयस्थः । वादविलेनायुतनागवीर्यम् ॥ १४ ॥ तथा जिष्णुः केशवोऽप्यपधृप्यो मुशिक्षितः कृतवरस्तरस्वी लोकत्रयस्याधिपतिर्महात्मा ॥१०॥ दहेव क्षुद्राँस्तरसा धार्तराष्ट्रान । तिष्ठत कस्तस्य मर्त्यः पुरस्ता- सदात्यमपी न बलात्स शस्यो धः सर्वलोकेषु वरेण्य एकः । युद्धे जेनु पासवेनापि साक्षात् ॥१५॥ पर्जन्योपान् भवपन शरौपान् सुचेतसी पलिनी शीघदस्ती पतङ्गसंघानिव शीघ्रवेगान् ॥ ११ ॥ मुशिक्षिती भ्रातरी फाल्गुनेन । दिशं छुदीचीमपि चोत्तरान् कुरून् श्येनौ यथा पतिपूगान् रुजन्ती गाण्डीवधन्वैकरथो जिगाय। माद्रीपुत्रौ शेपयेतां न शत्रून् ॥ १६ ॥ धनं चैपामाहरत्सव्यसाची एतदलं पूर्णमस्माकमेव सेनानुगान् द्रविडांश्चैव चक्रे ॥ १२ ॥ यत्सत्यं तान्माप्य नास्तीति मन्ये । यश्चैव देवान् खाण्डवे सब्यसाची तेषां मध्ये वर्तमानस्तरस्वी गाण्डीवधन्वा प्रजिगाय सेन्द्रान् । धृष्टद्युम्नः पाण्डयानामिहैकः ॥ १७ ॥ उपाहरत्पाण्डवो जातवेदसे सहामात्यः सोमकानां प्रबहः यशो मानं वर्धयन्पाण्डवानाम् ।। १३ ।। संत्यक्तात्मा पाण्डवार्थे श्रुतो मे। गदाभृतां नास्ति समोऽत्र भीमा- अजातशत्रु मसहेत कोऽन्यो द्धस्त्यारोहो नास्ति समश्च तस्य । येषां स स्यादग्रणीपिणसिंहः ॥ १८ ॥ योजना । तत् वनगमनमेव सुकृतं सुष्टुकृतं न्यायेन कृतं [सर्व०] विष्णुः केशवः लोकत्रयाधिपतिः पर्याया एव मन्यत इति योजना। यद्यस्मात्कारणात्तेषां पाण्डवानाम- ॥ १०॥ अप्रधृष्यत्वे हेत्वतिशयमाह । दिशं ादीचीमिति भागं मन्यते । जीवितं हत शस्यं च मन्यते । तस्माद्वाल: | सामान्येन उत्तरान् कुरूनिति विशेषेण ॥ १२ ॥ उपाहरत् ॥८॥यरयाजानमत्रोः पदवीमनुगच्छन्तीति योजना ॥९॥ ) उपहारमकरोत् ॥ १३ ॥ टीकान्तर-उत्थानवीर्य उत्था- [नील०] जिष्णुर्जयशीलः ॥ १० ॥ वरेण्यः भोगमो- | नकाल एव वीर्य यस्य सः । यच्च भागं शक्यं हतु मन्यते, क्षकामवरणीयः ॥ ११॥ न केवलं मध्यदेशापेक्ष्या उदीची | यस्य वाऽजातशत्रोर्भागस्य पदवीं गमनमानुयान्ति, किंतु उत्तरान् कुरून् हिमाचलादप्युदण्देशान् स्वर्गभू.पुरा युद्धात् तस्य प्रदान साध्वित्यन्वयः ॥ ८-९ ॥ मिम्पान् ॥ १२ ॥ जातवेदसे उपाहरत् साण्डवमिति विष्णुः केशव इत्यादिपदानां यौगिकार्थपरत्वान्न पौनमक्त्यम् विपरिणामेनानुपङ्गः ॥ १३ ॥ एतत्परिदृश्यमानं बलं भी- अप्रधृष्य इति विधेयम् ॥ १० ॥ वरेण्यो वरणीयः॥११॥ प्मद्रोणादीनां सामर्थ्य तदपि सत्यं तथाऽपि तान्पाण्ड- | दिशमुदीची भारतवर्षस्य, तथोत्तरान् कुरून् ॥ १२ ॥ वान्प्राप्य नास्तीति मन्ये तुच्छमित्यर्थः ॥ १७ ॥ प्रयहः | उपाहरत् यशो धनं भक्ष्यरूपं, यश इति धनकामनिघण्टेषु श्रेष्ठः त्यक्तदेहः ॥ १८॥ पठ्यते । पाण्डवानां मानं वर्धयन् । पाण्डवानामिति ताद- य॑चतुध्यर्थे पष्ठी। अविवक्षितमत्र कर्स ।। १३ ।। सुशि- [ अर्जु०] विष्णुकेशवलोकत्रयाधिपतिशब्दाः पर्याया एवं ॥ २० । अप्रधृप्यत्वे हेत्वतिशयमाह दिशं धुंदीची- या न शेषयेतां तथाऽक्रियेतामिति शेपान्वयः ॥ १६ ।। क्षितः शिक्षा प्राप्तः ॥ १५ ॥ सुचेतसौ एकाग्रचित्तौ । मिति सामान्येन, उत्तरान्कुरूनिति विशेषेण ॥ १२॥ सात्वतानां प्रवईः प्रधानम् । संत्यतात्मा पाण्डवानां कृते न शेपयेतां शत्रून् यथा नाशयेतां तथा ऽक्रियेतामिति शेपा- इति शेषान्वयः ॥ १८॥ न्ययः॥ १६ ॥ सात्वतानां प्रहः प्रधानं संत्यतात्मा पांड- यानां कृतं इति शेषान्वयः । पाण्डवार्थ इति वा पाठ॥१८॥ | प्रतीति च योग्यपदाध्याहारः ॥ ११ ॥ [लक्षा०] पर्जन्यघोपानित्यत्र शरानिति जनौघान् १०. समिकः । १३ ज. पाण्डवाबावेश।१४. समोऽ । छ, सावतान प्रवः। क. ले पातनातीयः । १५ ज.मला।९७७ येषां मध्ये १८ ज.।

·अध्याय. २२] उद्योगपर्व ५ सहोपितश्चरितार्यो वयस्थो यं तं कागिप्रतिममाहुरेकै मात्स्येयानामधिपो च विराटः। स सात्यकिः पाण्डवार्य निविष्टः॥४॥ सवै सपुत्रः पाण्डवार्थ च शव उपाश्रितावेदिकम्पकाच शुधिष्टिरे भक्त इति श्रुतं मे ॥ १९ ॥ सर्वोचोग मिपालाः समेताः। अबस्दा रथिन: केकयेभ्यो तेषां मध्ये सूर्यमिवानपन्न महेष्वासा भ्रातरः पञ्च सन्ति । रिया वृतं चेदिपति ज्वलन्तम् ।। २५ ।। ते केकयभ्यो राज्यमाकाङ्कमाणा अम्तम्भनीयं युधि मन्यमानो युद्धाथिनश्चानुवसन्ति पार्यान् ।।२०।। ज्यां कर्पतां श्रेष्टनमं पृथिव्याम् । सर्वाश्च वीरान्पृथिवीपतीनां सर्वोत्साहं क्षत्रियाणां निहत्य समागतान्पाण्डवार्थ निविष्टान् । प्रसय कृष्णस्तरसा संममर्द ।। २६ ।। शरानहें भक्तिमतः शृणोमि यशोमानौ वर्षयन्पाण्डवानां प्रीत्या युक्तान् संश्रितान् धर्मरानम् ।। २१ ।। पुराऽभिनन्छिशुपालं समीक्ष्य । गिर्याश्रया दुर्गनिवासिनश्च यस्य सर्वे वधयन्ति स्म मान पौधाः पृथिव्यां कुलजातिशुद्धाः। कम्परामप्रमुग्वा नरेन्द्राः ॥७॥ म्लेच्छाच नानायुधवीर्यवन्तः तमसा केशवं तत्र मत्वा समागताः पाण्डवाथै निविष्टाः ॥२२॥ मुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णम् । पाण्ड्यय राजा समितीन्द्रकल्पो के प्राइवं श्वेदिपति विहाय योधमवीरवहुभिः समेतः। सिंहं दृष्ट्वा भुटमगा इवान्ये ॥२८॥ समागतः पाण्डवायें महात्मा यस्तं प्रतीपम्तरसा प्रत्युदीया- लोकमवीरोऽप्रतिवीर्यतेनाः ॥३॥ दाशंसमानो देस्ये वासुदेवम् । अखं द्रोणादर्जुनाद्वासुदेवा- सोऽशेत कृष्णेन हतः परामु. कृपाद्धीप्मायेन वृतं शृणोमि । तिनेवोन्मथितः कर्णिकारः ॥२०॥ [ नील ] सहोपितों वर्षमा चरितार्थ गोमह [अ] भक्त संबने स्म ।। १९॥ पृथिवीनीनामिनि गक्षित. । मात्स्ययाना मत्स्यदेवनानाम् ॥१९॥ कियेभ्यो तन्मध्ये ।।२१।। अमित अमग्यात ॥ २३ ॥ पार्थिनी. देशेभ्य' । अबरद्धा वहिनि सारिता. पञ्च भ्रावर. केर- राजा प्रत्युीयान् प्रातिमूल्येनोस्यान पुर्यान ।।२९ ।। यानाम् । यतः केम्येभ्य गय प्रानुमिच्छन्त पूर्वमस्म [सर्व ] सहोपिनोऽतानचर्यायाम् । भक्तः संन म्म दीया अपि सप्रति पाण्डवान् अनुवसन्ति अनुमान्नि । ॥ १९ ॥ पृथिवीपतीनामिनि निगरण पटी ॥२१॥ सेन स्वपमहानि परपभपुष्टिश्च दर्मिता ॥ २० ॥ समिति / टीमन्तर-नदर्थमय स यतामा॥१८॥ मदापिता वर्षमाम संग्रामे । 'समिन्यानिसमिर' इति योग । अप्रति- ॥ १९ ॥ दुर्यापनपतम्य कारे ते पञ्च पेस्या गज्या- वायतमा अतुल्यतेजा ॥ २३ ॥ काणि प्रगुम्नन्नत्तुल्यम् निर्गमिता त भ्य कश्यंभ्य सामान राज्य महो। ॥ २४ ॥ चेदिपति शिशुपाल कृष्णो ममत्युत्तग्णान्वय तुमारामा पार्यान संपन्न ॥ २०॥ विलीनीना ॥ २५ ॥ ज्या धनगंण कर्पताम् ॥६॥ यम्य मान मन्ये वोग. पञ्च 11 २१ ॥ अमित अमलयान ॥२३॥ पर्पयन्ति त शिपालमभिनदिति सान्धः ॥ २७ ॥ चेटि-अपापियोऽगना प्रानिएल्यन गत प्रन्युनीयान प्रातिल्य. पनि विहाय अन्ये त कृष्ण के प्राइवन न केऽपि स्नुि स नो यान पुर्यात् ॥ ९ ॥ एव तेन सइ सी चरित्यर्थ ॥ २८ ॥ आशममानो [लक्षा०] नान् पररभ्या राज्यमाकामा शानियत्र जयमिति शेष । अरोन शयन पतवान मिगुपाल. IP९|| गाय मगचम ॥२०॥ नग मध्ये सूर्यमियनान्न- १९ परयो । २१.२ सच और दिन समानौर उरीन सुविधा २५२ जागा २१ . पास निरिट गिन'। १२ वाट । २२० - २८७ मा ·श्रीमन्महाभारते [समययानपर्व २ पराक्रमं मे यदवेदयन्त दुर्योधनेन निकृतो मनस्वी तेपामर्थे सञ्जय केशवस्य । नोचेत् क्रुद्धः भद्देद्धार्तराष्ट्रान् । अनुस्मरेस्तस्य कर्माणि विष्णो- नाहं तथा बर्जुनाद्वासुदेवा- गविल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम् ॥ ३०॥ भीमाद्वाऽह यमयो विभेमि ॥ ३४ ॥ न जातु ताञ्छत्रुरन्यः सहेत यथा राज्ञः क्रोधदीप्तस्य सूत येपा स स्यादग्रणीपिणसिंहः । मन्योरई भीततरः सदैवन प्रवेपते मे हृदयं भयेन महातपा ब्रह्मचर्येण युक्तः श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेतौ ॥३१॥ संकल्पोऽयं मानसस्तस्य सिद्धयेत् ॥ ३५ ॥ न चेद्गच्छेत्संगरं मन्दबुद्धि- तस्य क्रोधं सञ्जयाहं समीक्ष्य स्ताभ्या लभेच्छर्म तदा सुतो में । स्थाने जानन् भृशमस्म्पय भीतः । नोचेत्कुरून्सञ्जय निर्दहेता- स गच्छ शीघ्रं प्रहितो रथेन मिन्द्राविष्णू दैत्यसेनां यथैव ॥ ३२ ॥ पाञ्चालराजस्य चमूनिवेशनम् ॥ ३६ ॥ मतो हि मे शक्रसमो धनञ्जयः अजातशत्रु कुशलं स्म पृच्छे सनातनो वृष्णिवीरश्च विष्णुः । पुनः पुनः प्रीतियुक्तं वदेस्त्वम् । धर्मारामो हीनिपेवस्तरस्वी जनार्दनं चापि समेत्य तात कुन्तीपुत्रः पाण्डवोऽजातदानुः ॥३३॥ महामात्र वीर्यवतामुदारम् ।। ३७ ॥ मित्यन तेषा राजसूये मिलिताना राज्ञा मध्ये सूर्यमिवातप- | पाना पराक्रम सशय प्राणसशयपर्यन्त यदात्यन्त इत्य- न्त शिशुपाल लोको दर्शति समप्रश्लोकस्य योजना॥२५॥ न्वय ॥३०॥ टीकान्तर-अमितोऽतुल्य ॥२३॥ तपा [नील०] यन् यत अवदयन्त ज्ञापितवन्त चारा | मध्ये ज्वलन्तं य शिशुपाल ते चैदिरूपायोऽपाश्रिता इति शेप ॥ ३० ॥ कृष्णो वासुदेवार्जुनौ ॥ ३१ ॥ यस्य च त मानं वर्धयन्ति, त ज्या धनुर्गुण कर्षता धन्विना संगर चेन्न गच्छेत्तदा शर्म लभेत् नोचेत् अन्यथा इन्द्रो | श्रेष्ठ यो ममर्द वासुदेव, तमसह्य मत्वा त सप्राद- विष्णुश्च ताव्यि अर्जुनवासुदेवौ निर्दहेतामित्यन्वय ॥३२॥ वन् इत्यनेकश्लोकैविप्रकणान्वयो द्रष्टव्य ॥ २५- शरपुत्रत्वात् शम्मम धर्मपुत्रत्वात् धर्माराम ॥ ३३ ॥ २८ ॥ य कश्चित्प्रत्युदीयात् सोऽप्यशेत स शयिष्यते निरनो वश्चित , मनस्त्री जितमना ॥ ३४ ॥ मन्यो. कालव्यत्ययात् ॥ २९ ॥ परारममुत्साहमवेदयन्त अकथ- मोधान् ॥ ३५ ॥ स्थाने जानन् युक्त पश्यन् ॥ ३६॥ | यन् तपा पाण्डवानामर्थे जिष्णोरर्जुनस्य । तत्तस्मात् महामान महाभागम् ॥ ३७ ॥ ॥ ३०॥हीरव निधोऽकार्यकरणप्रवृत्ती यस्य । तरखी [अर्जु] यदवदयन्त प्राप्ता इति गेप । तपा पाण्ड- बलवान् ।। ३३ ॥ चेदिति बुद्धस्यानन्तर द्रष्टव्यम्, नो वाना, परानम समय प्राणसमयपर्यन्त यवेदयन्त वितके, मुद्धश्वेनो दहेदपि तु दहेवेत्यन्वय ॥ ३४ ।। इत्यन्वय । जिप्पोरर्जुनस्य ता तस्मान् ॥ ३० ॥ धर्मा- मन्यो क्रोधात् । अल समर्थ । सिद्धथै फलसिद्धयै । तत्र रामो धर्मेण पीडति हीनिषेध अशआर्यप्रवृत्ती हीग्व निपेयो | हेत्वभिधान तपोब्रह्मचर्येण युक्त इति ॥ ३५ ॥ समीके यस्य हानिषध इति वा हिय निपरत इति ॥ ३३ ॥ समामे । स्थाने युक्तम् ।। ३६ ।। समेत्य प्राप्य । महामात्र पेदिनि मुदस्यानन्तर द्रष्टव्य, नो वित्त बुढश्चेद्यदि नो प्रधानम् ॥ ३७ ॥ टीकान्तर-न चेनच्छदिति । अत्र महा अपि तु दहेदव ॥ ३४ ॥ मन्यो प्रोधात् । अल | चेच्छे दो हेतुजिज्ञासाया न गमिष्यति इत्यर्थ । एपमुत्त- समर्थ । तग्मार सिद्धपै पलाय । ता इत्वभिगन तपो. रत्र स्थानद्वये नो चेदिति । अस्य तनिपंचपरत्वन यदि ग- प्रापयश युग इति ॥ ३५॥ समीपे सपामे, ममीदयति डेदित्यर्थ । तेन विमसौ सहर नागमिष्यतीति सभवि- पटन्ति ! स्थान युत्तम ॥३६)) परत्य प्राप्य समत्यनिया। प्यनीति गमिप्यतीति सभविष्यतीति गमिष्यतीति चेत्तदा महामात्र प्रधानम् ।।३।। कृष्णार्जुनौ घुरून् दाता युधिष्ठिरश्च दहदिसि समुदायार्थ [सर्य०] यदयदयात प्राप्ता इति शेष । सपा पाण्ड-॥ ३२-३४ ॥ तस्य मानस संकल्प पर्याप्त । सि. ३. from | बारेम। मम सने। जनिशम्।

·अध्यायः २३] उद्योगपर्व ५ अनामयं मचनेन पृच्छे- जनार्दनं युयुधानं विराटम् ॥ ३९ ॥ धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिमीप्मुः । अनामयं मट्टचनेन पृच्छे न तस्य किंचिद्वचनं न कुर्यात् सीस्तथा द्रौपदेयांश्च पञ्च । कुन्तीपुत्रो वामदेवस्य सूत ॥ ३८ ॥ यद्यत्तत्र प्राप्तकालं परेभ्य- प्रियश्चपामात्मसमश्च कृष्णो स्त्वं मन्येथा भारतानां दिन च । विद्वांचपां कर्मणि नित्ययुक्तः। तदापेथाः सञ्जय राजमध्ये समानीतान्पाण्डवान् सञ्जयांश्च न मूर्छयेद्यन्न च युद्धहेनुः ।। ४ ।। इति श्रीमहामाग्ते उद्योगपणि द्वारिंशोऽध्यायः ॥२०॥ प्रयोविंशोऽध्यायः २३ उपप्ठयं गतेन सञ्जयेन धनराष्ट्रवचनाधिष्टिरं प्रत्यनामयप्रन ॥१॥ पुरिटिरेण तं प्रति वृस्णां शलं प्रावणेषु यत्ति चाटय्छय, दोणादीनां पाण्डवेषु कीदृश मनि , दुर्योपनादयश्च भीमादीना दिपिनपारिस्माणि म्मरन्ति न वैरपादय प्रभा ॥ २ ॥ वैशम्पायन उवाच- अनामयं पृच्छति त्वाऽम्बिक्यो राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य सन्जयः । वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीपी। उपप्पूच्यं ययौ दृष्टं पाण्डवानमितौजसः ॥१॥ कबिहीमः कुशली पाण्डवाग्यो स तु राजानमासाद्य धर्मात्मानं युधिष्टिरम् । धनञ्जयो मादयतीमुतौ च ॥ ४ ॥ अभिवाद्य ततः पूर्व सूतपुत्रोऽभ्यभापत ॥ २॥ कचिन् कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री गावलगणिः सञ्चयः सूतसून- सत्यवता वीरपत्नी सपुता। रजातशत्रुमवदत्यतीतः। मनस्विनी यत्र च वान्छसि त्व- दिष्टया राजस्त्वामरोगं प्रपश्ये मिष्टान् कामान् भारत म्वस्तिकामः ॥५॥ सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम् ॥ ३ ॥ द्वौ सिद्धि प्रामुम् । यतोऽमी महातपाः ॥ ३५॥ समीके परेभ्योय हिनं युक्तं तद्वचनं न मूळयेन् न निर्भाग्यन युद्धे युद्धनिमित्तस्थाने दुर्योधनम्याम्पाने सति तस्य नोयं गन्यदानादि ।।४०॥ जानन ॥ ३६ ॥ महामानं प्रधानम् ॥ ३७॥ इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सनंतनागपणानन्या पायां द्वारियोभ्याय ॥२०॥ [लक्षा०] स धर्मगजो ह्रीनिपेय इत्या हियाऽधर्मस्य निपेयो यस्मिन् स तथोक्तः ॥ ३३ ॥ स्थानेजातमिन्यत्र [लक्षा] न तस्य किंचिद्वचनं न उर्यादिन्यत्र वचनं न म्याने कोपयोग्यम्याने जातमिति बोधस्य विशेषणम् ३६॥ | कुर्यादिनि नेनि संबन्ध ॥३८॥ न मूर्धयेान भोग यु- [नील०] शान्तिमीप्मुरस्तीति वदेत्यध्याहारः॥३८॥ दमिन्यत्र या वाक्यं न मृर्छया परमिगे यथा न जनयेत समानीतान् एकत्र स्थितान ।। ३९ ॥ न मूर्छयेन् वर्षयेन यत् यम्मावास्यात् युद्धं न च भन् तन भाषेत्रा इति शोधमिति टोपः ॥ ४०॥ योनना ॥४०॥ इति श्रीनपणीये योगपगि भारतभावदीपे इति श्रीभारते उद्योग वादिराएगाकारे दागिन्याय ॥२२॥ द्वारिंशोऽध्याय ॥२२॥ [नील] प्रनीती इष्टः॥३॥यन आर्गत्वं स्वस्ति- [अर्जु.] न मूर्छयेर्धरागादिदाननिश्चयं यन्न फुर्वान् काम: कल्याणार्थी याच उद्यान यामान भोग्यान् गज- नझापया इयत्ययः ॥१०॥ ग्यादीन्यान्डमि न म मलिनः गणिदित्यनुपदः ।।५।। इति श्रीमन्महा मजुनमिया मुशेगरी [भ] प्रतीतः प्राम. ॥ ३ ॥ त्वा त्वाम् ॥ ४॥ दाधिोभ्यार ॥२२॥ [सर्व.] धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्निमी मुरिति घ्या- [ मर्य० ] या चान्यापिटान कामान याला- दिनि शेषः ॥ ३८ ॥ ममानीर एस्त्र त्या ॥ ३९ ॥ मि॥५॥ ३९. ममान'10वनोदraaf२२ ४ग नायो।

·४२ श्रीमन्महाभारते [सजययानपर्व २ युधिष्ठिर उवाच- महामज्ञाः सर्वशास्त्रावदाना गावल्गणे सञ्जय स्वागतं ते धनुभृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम् ॥ ११ ॥ मीयामहे ते वयं दर्शनेन । कञ्चिन्मानं तात लभन्त एते अनामयं प्रतिजाने तबाह धनुर्धतः कचिदेतेऽप्यरोगाः। सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन् ।॥ ६ ॥ येषां राष्ट्र निवसति दर्शनीयो चिरादिदं कुशलं भारतस्य महेष्वासः शीलवान् द्रोणपुत्रः ॥१२॥ श्रुत्वा राज्ञः कुरुद्धस्य सूत । वैश्यापुत्रः कुशली तात कचिन् मन्ये साक्षादृष्टमहं नरेन्द्र महामानो राजपुत्रो युयुत्सुः। दृष्ट्य त्वां सब्जय प्रीतियोगात् ॥ ७ ॥ कर्णोऽमात्यः कुशली तात कच्चि- पितामही नः स्थविरो मनस्वी त्सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥ १३ ॥ महामाज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः। स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो स कौरव्यः कुशली तात भीष्मो महानस्यो दासभार्याश्च सूत । यथापूर्व वृत्तिरस्यास्ति कचित् ॥ ८ ॥ वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो कश्चिद्राजा धृतराष्ट्र: सपुत्रो दौहित्रा वा कच्चिदप्यव्यलीकाः ॥ १४ ॥ वैचित्रवीर्यः कुशाली महात्मा । कचिद्राजा ब्राह्मणानां यथावत् महाराजो चाहिक, प्रातिपेयः प्रवर्तते पूर्ववत्तात वृत्तिम् । कञ्चिविद्वान् कुशली सूतपुत्र ॥ ९ ॥ कचिदायान्मामकान् धाराष्ट्रो स सोमदत्तः कुशली तात कचि. द्विजातीनां सञ्जय नोपहन्ति ॥ १५ ॥ रिश्रवाः सत्यसंधः शलश्च । कचिदाजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो उपेक्षते ब्राह्मणातिकमान्यै। महेप्पासाः कचिदेतेऽप्यरोगाः॥१०॥ स्वर्गस्य कचिन्न तथा वर्त्मभूता- सर्ने कुरुभ्यः स्पृहयन्ति सञ्जय मुपेक्षते तेषु सदैव वृत्तिम् ॥ १६ ॥ धतुर्थग ये पृथिव्यां प्रधानाः। [नाल] गृतिग्मासु खेदः ॥ ८ ॥ युमभ्यः स्पृहय- | हेतो.यस्य यमभूतां मार्ग प्राप्तां तेषु प्रामणेषु न्यूगां न्ति पपिदित्यनुपनः । पुरूणां कन्याणम अयुद्धेन वान्छ• वृत्ति फर्म ॥ १६ ॥ नि पगिदिनि भायः ॥ ११॥ येक राष्ट्र निवसति तयां [सर्य०] येरामपि शुभमिन्छसि ते पुशलिन इत्यर्थः गुरुगां मध्ये धनुर्भूतः पगिन्मानं लभन्ते ।। १२ 11 महा-॥६॥ गृत्तिरमासु नेहः ॥ ८॥ येषां गप्ने निवसति नग्या मदानी परिचारिकाः परः स्नुपाः अत्र्यलीकाः द्रोणपुर: तेभ्यः युगभ्यः गृहयन्ति पुस्नुपनीरन्ति ते फधि- निपटाः ॥ १४ ॥ नि जीवियां दातुमिनि गेषः। न्मानं गन्मानं लभन्ते इत्यर्थः ॥ ११-१२ ।। महानस्यो दापालादनान् प्रागादीन् ॥ १५ ।। अनित्रमानोपान महानमोपयुनाः परिचारिका: । व्यूली कमप्रियं तद्रहिता प्रत्युत्तराधामोरंग योग्यम ॥ १६ ॥ व्यलीराः ॥ १४ ॥ शृत्ति यननम् । मामशान दायान् [भ] पानिपेयः प्रवीरपुत्रः ॥ ९॥ पशाबा- मदनान प्रामादीन ॥ १५ ॥ हनोन्यायस्य पर्गमूतो पदाना मा. शामायदानं नं याम् ॥ ११ ॥ धर्मधामपु विप्रेषु ।। १६॥ गीत: दोगम्य साधारः पौयिषु निरामः [एमा०] मुयोधनो याय गन्दी विधेय इस्या 'वि. ॥१२॥ चिया वपनाय ॥ १३ ॥ माहानायो भयो यिनयमादी पचनस्थित आश्रयः यगियाना मरिया ॥ १४॥ दावान हनान प्रामादीना) १५॥ विषयः याय पर्णाय पपगेम्धिन: आश्रया सदुगो. (HEAmratमाम 10 मा, rry मदागर । १४१ घर पुत्रा। १९३. ' मोमkिahanifont ·अव्यायः २३] उद्योगपर्व ५ ४३ एवज्योतिश्योचम जीवलोके मोवी जाग्रहितान्स्म तात शुक्र प्रजानां विहितं विधात्रा । दोधूयमानेन धनुर्धरण। ते चेदोषं न नियच्छन्ति मन्दाः गाण्डीवनुन्नांस्तनयित्नुघोपा- कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम् ॥ १७ ॥ नजिह्मगान् कचिदनुस्मरन्ति ॥ २१ ॥ कचिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो न चापश्यं कंचिदई पृथिव्यां बुभूपते वृत्तिममात्यवगे। यो, समं वाऽधिकार्जुनेन । कच्चिन्न भेदेन जिजीविपन्ति यस्यैकपष्टिनिगितास्तीक्ष्णधाराः मुहृद्रुपा दुईदश्चैकमत्यात् ॥१८॥ मुवाससः संमतो इस्तवापः ॥ २२॥ कञ्चिन्न पापं कथयन्ति तात गदापाणिर्भीमसेनस्तरस्सी ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव । प्रवेपयञ्छत्रुसंधाननीके। द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च वीरो नागः प्रभिन्न इव नड्वलेषु नास्मासु पापानि वदन्ति कञ्चित् ॥ १९ ॥ चक्रम्यते कश्चिदेनं स्मरन्ति ॥ २३ ॥ कञ्चिद्राज्ये धृतराष्ट्रं सपुत्र समे- माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान् त्याहुः कुरवः सर्व एव । समागताननयइन्तकरे । कचिदृष्ट्वा दस्युसंघान्समेता- वामेनास्यन् दक्षिणेनैव यो वे न्स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः ॥ २०॥ महावलं कचिदेनं स्मरन्ति ॥ २४ ॥ न्यवचनश्रोतेत्यर्थः ॥ १३ ॥ महानस्यः महानसं विद्य- मौर्वी जाप्रप्रहितान् मौा भुजाने प्रेरितान् ॥ २१ ॥ मानाः ॥१४॥ यस्येति काकाशिवदुभयसंवन्धि । यस्यार्जुनस्य सुवासमः [ नील•] एतद्ाह्मणानां वृत्तेः पालनं ज्योतिः परलो- सुपक्षाः । हस्तवापो मुष्टिः ॥ २२ ॥ नबलेषु नलाहुल- कप्रकाशकं जीवलोके इह शुलं यशस्करं दोपं लोभं ब्राह्मण- | स्थानेषु चकम्यते एनं भीम स्मरन्तीत्यन्वयः ॥ २३ ॥ वृत्त्युपपातेन न नियच्छन्ति ॥ १७ ॥ वुभूपने प्रापयितु- दन्तरे कलिगपुर योऽर्जुनः ॥ २४ ॥ मिच्छति भेदेन जिजीविपन्ति अभिभेदिताः सन्तस्तद्द [ सर्प० ] शुलं विप्राणां शुरुवर्णत्वान् ॥ १७ ॥ सर्वनैजीवितुमिच्छन्ति ॥ १८ ॥ पार्थस्य अर्जुनस्य कृत्यं चुभूपते प्रापयितुमिच्छति ण्यर्थान्तर्भावान् । निर्वर्तनम् । स्मरन्ति युवां संग्रामाणां प्रणेतुर्निर्वाहकस्य आहुः राज्यं भेदन शत्रुणा भेदितास्तदृत्तपनेन ।। १८ ।। पार्थस्या - हीति गेपः । शमेति पाठे शम शाम्य शान्ति गच्छेत्यर्थः । नस्य तेन दस्यूनामुत्मादनात् ॥ २० ॥ धनुर्गुणेनंत्युप- ॥ २०॥ मौर्ष्याः भुजः कौटिल्यं तस्य मनमिवायं शरसं- लक्षणे तृतीया ॥ २१ ॥ मुगासमः सुपक्षाः । यम्य धानदेगः ततः प्रहितान् प्रेषितान् ।। २१ ॥ सुवाससः हस्तवापो हस्तेनोप्यन्नं एकदा नियन्ते इति । एक मुपुङ्गाः । हस्तवापो हस्तक्षेपः । वचनभेदेऽपि सामाना- वचनादककालवरूपैकत्वलाभः तेनर तावन्तः गराः एको विकरण्यात् शतं त्रियोऽम्य परिग्रह इतिवन् एकपष्टिाणा यस्य हस्तक्षेपः एकदैव विमर्गादित्यर्थः ।। २२ । नवलेषु अस्य एफेन यत्नेन प्रक्षेप्या इत्यर्थः ॥ २२ ॥ नट्टलेषु नलयुक्तभूमिषु ।। २३ ।। सतृणेपु स्थलेषु ।। २३ । दन्तरे करम् अन्नं दन्ताः क्रो- [लक्षा०] एतम्ज्योतिरुत्तमं जीपन्टोक इया एनन् धावेशान् फरवचय॑न्तेऽस्मिन्निति दन्तकृरः संप्रामः यथायोग्यं सफलप्रजापालनम् ।। १७ ।। युवां प्रणेतुग्त्यिन तस्मिन् अस्यन् क्षिपन् ।॥ २४ ॥ युधां योधानां प्रणेनुः गज्ञः ॥ २०॥ मारी भुजामे प्रहि- [अर्जु.] एतत् यथोक्तप्रकार ज्योतिरिव ज्योतिः तामित्यत्र दोधूयमानेन धनुर्धरण अर्जुनेन मुजामे निहिना- सात्त्विकत्वात् शुक्छ शुद्धम् । दम्भ वञ्चनम् ॥ १७ ॥ बुभूपते ! माकर्णान्तमायामित्यर्थः ॥ २१॥ नतं दृष्ट्या नतमन- लिप्सन । वृत्तिं कनानन्यापारम् । मुहद्पा अनिन्दन्नः ननं प्रती वैरिणं तमर्जुनं दृष्ट्वा पुरतो गत्वा युद्धरगान् ॥ १८॥ नु प्रतः ॥ १९ ॥ युधां योवानाम् ॥ २०॥ , गृहं न जग्मुः कचिन रङ्ग एर मृना इति भावः । इम्तापा- १७ सम्भं । १८ स. दुश्प्यमाया । २०३. ज. मि. द्रामा २१ ज. पनुनन । २३ ए. पर । ।

·४४ श्रीमन्महाभारते [सञ्चययानपर्व २ पुरा जेतुं नकुलः मेपितोऽयं अहं पश्रादर्जुनमभ्यरक्ष शिवस्तिगर्तान् सजय पश्यतस्ते । माद्रीपुत्रौ भीमसेनोऽप्यरक्षन् । दिय प्रतीची वशमानयन्मे गाण्डीवधन्वा शसंघानुदस्य माद्रीसुतं कञ्चिदेनं स्मरन्ति ॥ २५ ॥ स्वस्त्यागमत्कचिदेनं स्मरन्ति ॥ २७ ॥ पराभवो द्वैतवने य आसी- न कर्मणा साधुनैकेन नूनं हुमन्त्रिते घोषयात्रागतानाम् । सुखं शक्यं वै भवतीह सञ्जय । यन मन्दाग्छनुवशं प्रयाता- सर्वात्मना परिजेतुं वयं चे- नमोचयद्भीमसेनो जयश्च ॥ २६ ॥ नशक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रयोविंशोभ्याय. ॥ २३ ।। चतुर्दशोऽध्यायः २४ संजयेन शुरूणामनामय माह्मणहत्तीमामलोपनं चोक्त्वा पुत्रमित्रादिभि सह धृतराष्ट्रवचन श्रवणमार्थनम् ॥१॥ सञ्जय उवाच- दद्याद्रिपुभ्योऽपि हि धार्तराष्टः यथाऽऽत्य मे पाण्डव तत्तथैव कुतो दायाँल्लोपयेद्राह्मणानाम् ॥२॥ कुरूकुलश्रेष्ठ जनं च पृच्छसि ।। याप्माकं वर्तते सौनधर्म्य- अनामयास्तात मनस्विनस्ते मद्रुग्धेषु द्रुग्धवत्तन्न साधु ॥ कुर श्रेष्ठान्पृच्छसि पार्थ यॉस्त्वम् ॥ १॥ मिनधुक स्यात् धृतराष्ट्रः सपुत्रो सन्त्येव वृद्धाः साघवो धार्तराष्ट्र युप्मान्द्विपन्साधुटत्तानसावुः ॥ ३ ॥ सन्त्येव पापाः पाण्डव तस्य विद्धि । इत्यत्र हात व शनुदेहेपुनीनागापरती यंपा ते शरा हस्त [ सर्व० ] साधुना कर्मणा शोभनेनाचारण एकेन के- बापा ॥२२॥ चदम्यते अतिगयन पादविक्षेप फ्गेति २३ | बलेन नून शइयं शङ्कनीय कार्य न भवति न प्रभाति । [नील०] जय अर्जुन ॥ २६ ।। अहम् अर्जुनस्य यत सरिमना सर्वप्रकारंण परिणेतुमात्मभान नेतुं न तदा पृष्टरक्षा प्रेयोऽभवमियर्थ । भीमसेनश्च माद्री. शक्नुम ॥२८॥ मुतयो. ग्भोऽभा । पञ्चभिरप्यस्माभिस्ते मोचिता इति मगभारतीयोगपर्वणि मजनारायणातीराया यी ॥ २७ ॥ पर्मणति सन्मना सोपाय दानभे- प्रयोरिंशोऽध्याय ॥२३॥ पदण्टश्चत धनगष्टम्य पुतं जेनु न शामलाई फेन [लक्षा०] न कर्मणा साधुनो नेत्या वयं सर्वात्मना माधुना पर्मणा सामाग्यनोपायन सुगं मुम्पन जेतुं ना धृतराष्ट्रस्य पुत्रान् नेतु न शक्नुमश्चेन ण्येन पढ्सु नी. मास्य भवति माग्नाऽपाध्ये हि दानादय प्रयुज्यत तरण्य- तिपु नग्येन साधुना वर्मणा संविधर्मणा कार्यमरमत्कार्य माय पथं गाममात्रेण साध्य स्याटेक माध्य | शम्य न भाति नूनं निशय ॥ २८ ॥ इति श्रीमहाभारते उधोगपणि यादिरागतीत म पनि भार | पाठा-नर परिणतुं म्यायत्तीर्नुम ।। २८॥ शापारे त्रयोरिंशोऽध्याय ॥२३॥ पनि धान उग भारतमा प्रयोगऽध्याय ॥२३॥ [नील.] यदिनि शदुग्धेषु अनपतंपु धार्तराष्ट्रपु [4. ] उहाय लिय ॥ २७ ॥ न पेन या युमार द्रुग्भया अपटनस्येव सौन सूनावान हिंन्य. गाना पर्मणा इह रोगन पर्नु गम्यं रिमीति गर । नहर्मादनपत मानधय पोय वनंत तन माधु दूरपि मनं म.ये । मामाद-गर्यात्मना परिणतुं नाग्नु भनिनपु प्रभाजनसाऽपि द्राही न न इहानी तु पादपदमापाय पुण्य ॥२८॥ मुतरा न पर्नय इत्यागय । तं तु स्पन भोड्यन्त्येवे. मियाममा मदन पुरोग नियोध्याय ॥२१॥ त्याह-मिप्रधुगिति ॥ ३॥ । ८.g १. पशि मसौन्। ३ ५ पावसाय।। दमी।३गुमाया।

·अन्यायः २४] उद्योगपर्व ५ . १५ न चानुजानाति भृशं च तप्यते वं चेत्तथा सर्वधर्मोपपन्नः शोचत्यन्तः स्थविरोऽजातशत्रो ।। माप्तः शं पाण्डव कृन्धरूपम् ।। शृणोति हि ब्राह्मणानां समेत्य वतस्कृच्छुगतच भूयः मित्रद्रोहः पातकेभ्यो गरीयान् ॥४॥ समीकुर्याः मनयाऽजातमत्रो ॥ ७ ॥ स्मरन्ति तुभ्यं नरदेव संयुगे न कामार्थ संत्यजेयुहि धर्म युद्धे च जिष्णोत्र युधां प्रणेतुः ।। पाण्डोः मुताः सर्व एचन्द्रकल्पाः॥ समुत्कृष्टे दुन्दुभिशहनादे समेतत्मज्ञयाऽजातशत्रो गदापाणि भीमसेनं स्मरन्ति ॥ ५॥ समीकुर्या येन शर्मामयुते ॥ ८॥ माद्रीमतों चापि रणाजिमध्ये धार्तराष्ट्राः पाण्डवाः सृञ्जयाच सर्या दिशः संपतन्तौ स्मरन्ति ।। ये चाप्यन्ये सन्निविष्टा नरेन्द्राः ।। सेनां वर्षन्तों गरवरजसं यन्मां ब्रवीदृतराष्ट्रो निशाया- महारयौ समरे दुप्पकम्पो ॥ ६ ॥ मजातशत्रो वचनं पिता ते ॥९॥ नत्वेव मन्ये पुरुपस्य राज- सहामात्यः सहपुत्रश्च राजन् नानागतं ज्ञायते यद्भविष्यम् ।। समेत्य तां वाचमिमां निवौय ।। १० ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्विगोऽध्यायः ।। २४ ॥ [अर्जु० ] युष्मत्संबन्धितया पर्य यया भवति तथा [ सर्व० ] ममीकुर्याः पुनःस्लहम्पविषयस्य प्रा. यन्न वर्ततं तन्न साधु ॥३॥ न्त्या || ७ || हां कल्यागमामुवन्ति इवन तन्टदस्य इति श्रीमन्महाभा मईनमिक मुद्योगपशि विवरणमुत्तरार्धन ॥ ८॥ चतुर्दिशोऽध्यायः ॥२४॥ [ सर्व०] युष्माकं युष्मासु धयं धर्मयुक्तं यथा इति श्रीमहाभारनोरोगपणि मनापरगहना यारयां चतुर्दिशोभ्यार ॥२१॥ स्यात् ।।३॥ [ लक्षा• ] यत्तामामु वर्ततेऽमावधर्ममदुग्धेपु दुग्धर- [लक्षा ] मित्रद्रोहं मामगाना ममत्येवर ग्राह्म- त्तन्न माचित्यत्र अदुग्धेषु दुग्धानि न भवन्तीत्यदुग्यानि पानां संक्शमेत्य पापफेभ्यः पापेभ्यः गर्गयः श्रेष्टं मित्र. भरहेपारयविपाणि तेपु दुग्धवत् दुग्धे यथा तथा बुद्धि द्रोहं शगोति इति संबन्धः ।। ४॥ मादीमुनी चापि रणा- क्रोति तन्न साविति योजना ॥२॥ जिमन्य इत्या गणा ग्णं पनि यो रणः स रणानिः । [नोल.] न चानुजानानि संधि नानुमोदत तप्यने नाय मध्ये ॥६॥ नन्यवमन्ये पुरुगस्य गजन्नियन च पुत्रनाशमयान् गरीयानिति शृणोनि चेनि संगन्धः पुरुषम्य यज्ञायने, यत्र भविन्यन तत् स्वभाउन एत्र ॥ ४ ॥ चिदस्मान स्मान्तीति पृष्टं वाह-स्मरन्तीति । जायत ननु इति योजनात्वमेव चैनममनश्च भूय इत्या तुभ्यं त्वाम् ॥ ५॥ रणो योषध्वनिस्तद्विशिष्टा या आजिः एतन्मर्वमतः अमान् भूयः उपरि भत्रच समीक्ष्य पुर्या संपामम्नन्मध्ये । 'पदणाणे रणः कणं' इत्यमरः ॥६॥ इति संपन्धः ॥ ७ ॥ अनागतम् अज्ञातम् अष्टमित्यर्थः ॥७॥ इति श्रीमहाभारने होगपति मादिगतीन- इति श्रीनेटर पठीये उगोगपर्वणि भारतभावदीपे सागरे चतुर्वियोम्याय २४॥ चतुर्दिशोऽध्यायः ॥२४॥ ५७. रमरति जिगोनर'। ए.युदे चापि युधः । ६ प.ब.रा. नियु।८३ ना.समगा पदाचा गोम | ·४६ श्रीमन्महाभारते [समययानपर्व २ पञ्चविंशोऽध्याय. २५ युधिष्ठिरावमतेन सजयेन धृतराष्टानुशिष्टस्य युद्धे बहुविधदोपसम्पाच्छमविधानपरस्य वाक्यस्याभिधानम् ॥१॥ युधिष्ठिर उवाच- नयोजयत्त्वरमाणो रथ मे॥ समागताः पाण्डवाः सञ्जयाश्च सभ्रातपुनस्वजनस्य राज. जनार्दनो युयुधानो विराटः ।। स्तद्रोचता पाण्डवाना शमोऽस्तु ।। ४ ।। पत्ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं संवैधः समुपेतास्तु पार्थाः गावल्गणे ब्रूहि तत्सूतपुत्र ॥१॥ संस्थानेन मार्दवेनार्जवेन ॥ सञ्जय उवाच- जाताः कुले ह्यनृशंसा वदान्या अजातशतं च वृकोदरं च हीनिपेवाः कर्मणा निश्चयज्ञाः ॥५॥ धनञ्जयं माद्रवतीसुतौ च ॥ न युज्यते कर्म युष्मासु हीनं आमन्त्रये वासुदेवं च शौरि सत्वं हि वस्तादृशं भीमसेनाः ।। युयुधानं चेकितानं विराटम् ॥ २॥ उद्भासते ह्यञ्जनाविन्दुवत्त- पञ्चालानामधिपं चैव वृद्धं च्छभ्रे वस्त्रे यद्भवेकिल्विषं वः ॥६॥ धृष्टद्युम्नं पार्पतं याज्ञसेनिम् ॥ सर्वक्षया दृश्यते यत्र कृत्स्नः सर्वे वाचं शृणुतेमा मदीयां पापोदयो निरयोऽभावसंस्थः ॥ वक्ष्यामि या भूतिमिच्छन् कुरूणाम् ॥ ३ ॥ कस्तत्र कुर्याज्जातु कर्म प्रजानन् शर्म राजा धृतराष्ट्रोऽभिनन्द- पराजयो यर समो जयश्च ॥ ७ ॥ [नील०] रथमयाजयन् इह आगन्तु राज्ञो वचन पाण्ड [सर्व० ] प्रस्थानेन प्रकृष्टेन स्थानेनाकारणेन । ह्रिय वाना रोचता ततश्च शमोऽस्तु ॥ ४ ॥ सस्थानेनाकारण । निवन्त इति ह्रीनिपेवा । हीनिषेधा इति पाठ हिया मार्दवन कृपया । आर्जवन अकौटिल्येन । अनृशसा निषेधो येगा, अकार्यादिति बोध्यम् ।। ५ ॥ दान दैन्य- अनुप्रा । होनिमा रमापरायणा ॥ ५॥ हीन हिंस्र | निमित्तम् । भीमसेना भीपणसैन्या ॥६॥ अभावो सत्त बुद्धिसत्त्व साधुत्व वा भीमसेना भीपणसैन्या ॥६॥ नाश सस्थाऽन्तो यस्य स पराजयात् जयेऽपि ज्ञातिक्षये. सर्वश्रय अभावसस्य शून्ये एन परिसमाप्त क्षय तत्र तत् णोदकदोपात्साम्यम् ॥ ७ ॥ प्रथमार्थे जल् जयोऽपि बन्धुनामात्पराजय एन ।। ७ ।। [ दुर्घ ] सजयेन धृतराष्ट्रवचनात्सस्तूयन्त पा- [अर्जु० ] गम शान्तिम् । मममिति पाठ तुल्य ण्टवा । कुले जाता अनुशासा वदान्या हीनिपेना कर्मणा विभागम् ॥८॥ कुर जाता अनृगता बढान्या हीनि. निश्चयज्ञा 1 न युज्यत कर्म युप्मासु हीन सर हि वरता- पंधा कर्मणा निश्चयना । न युज्यते कर्म युप्मामु हीन दृश भीमसेना । अत्र तात्पर्यार्थ । पुरे जाता यूयमत सत्त्व हि वस्नादा भीमसेना । एव विशिष्टा यूय एवं फुलपरहस्त्यज्यताम् । अनृशसा अहिंसा कथ युद्धे विशिष्टेषु युग्मामु हीन ज्ञातिनादिर कर्म न युज्यते हि | भीष्मातीनिहनिष्यथ । वदान्या यूय दानशौण्डा किमिति यस्मार यो युप्मा तादृश सत्त्व यने जयद्रथ त्यक्तवन्तो पृथिवीं दत्वा पुनर्याचधम् । हीनिपेवा यूय फ्थ ज्ञातिमुस यूयमपराधिनम् । भी भीममेना भीम एप सनाया यपा- वीक्ष्य अवै प्रहरिष्यथ । कर्मणा निश्चयज्ञा यूय क्या मम्मा तु यहव सेनापतय सन्ति । अतो यदि धार्मिकश मल्पना सन्तो बापु प्रहरिष्यथ । युष्मामु गर्हित फर्म यूय तनी गन्यादिलोभ रिहाय तिष्टन । यदि वा न धा-न युज्यन यत सापराध वन प्राप्तमपि जयद्रथ त्यत्तयन्त | मिश तनोपि गय न प्राप्यय । भीम एप यनो पर अथ परमात आह । हि यरमा यो युप्माय सत्व तमो. पान युप्मायम् । पय तु यहागन्त इति । उहासेन इष्ट वनो गुणम्नादा यन हीन वर्ग न नियते । भो भीम- भासेन । असनपिन्दुवा ॥ ५॥ ते फारवे () निग्यो सना भीम [वय साया येषा त तथाऽरमाय घड्य निरयानु । मभावसायो विनागराग ।।७।। सेराप्रणतार सन्तीति भार । अतो यदि धार्मिपा यूय गममा गुमायनीकपोयो भार पुरूणाम् ।

·४८ श्रीमन्महाभारते [समययानपर्य २ पदिशोऽध्यायः २६ । युधिष्ठिरेण स्वपरयोः शुभाशुभाभिसंधिवथनपूर्वकं स्वस्याजय्यत्वमभिधाय इन्द्रप्रस्थ राज्यदाने शान्तिकथनम् ॥१॥ युधिष्ठिर उवाच- मुखैपिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था का नु वाचं सञ्जय मे शृणोपि धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम् ॥ ३ ॥ युद्धपिणी येन युद्धाद्विभपि ॥ धर्मोदयं सुखमाशंसमानाः अयुद्धं वै तात युद्धादरीयः कृच्छोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम् ॥ कस्तल्लब्ध्वा जातु युद्धयेत सूत ॥ १॥ सुखं प्रेमुर्विजियांमुश्च दुःखं अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य सञ्जय य इन्द्रियाणां प्रीतिरसानुगामी ॥ ४ ॥ सिद्धयेत्संकल्पो मनसा यं यमिच्छेत् ।। कामाभिध्या स्वशरीरं दुनोति न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत- यया प्रमुक्तो न करोति दुःखम् ॥ दन्यत्र युद्धादहु यल्लघीयः ॥२॥ यथेच्यमानस्य समिद्धतेजसो कुतो युद्धं जातु नरोऽवगच्छेत् भूयो वलं वर्धते पावकस्य ॥५॥ को देवराप्तो हि वृणीत युद्धम् ।। रिता गताः ॥ १३ ॥ प्राणानादौ प्रथमतो याच्यमानो- कुर्यादिति कर्मणो विशेषणं वहु यल्लघीय इति यल्लघीयस्त्व. ऽपि मद्वचनं न कुर्यादित्यन्वयः । विद्वन् हे युधिष्ठिर | मित्यर्थः । युद्धादन्यत्र युद्धेतरविपये ॥२॥ देवशप्तो दैव. एतत्कथं स्वस्ति स्यादिति साधनार्थ कार्यस्य प्रवीमि ॥१५॥ प्रस्तः । युद्धकर्तव्यतापक्षे धर्मादहीनं परलोकाविरुद्धं इति श्रीमहाभारतो योगपर्वणि सर्वशनारायणात. लोकस्य पथ्यमिहलोकाविरुद्धम् ॥ ३॥ कर्मोदयं कर्मणा टीरायां पञ्चविंशोऽध्याय ॥ २५ ॥ उदयो यस्य कृच्छ्रोपायं दु.ससाधनं युद्धादि अतिकर्म- [लक्षा] न चेयुम्ननुशिक्षामीत्या न चेत् करणहेतुत्वात् अन एव दुःसम् । फर्मसाध्यसुसैषिणः उत्तरवभागों न चेन् निर्णीय कुरुणां मनोगतं निश्चित्य प्रकारान्तरमाह सुसप्रेप्सुरिति ॥ ४ ॥ कामाभिध्या द्विपन: मंधिकार्य द्विपतः निगृह्य कुरुननुशिक्षामि सस्व. विषयचिन्तनम् ॥ ५ ॥ भावमेनानुमिमामीति योजना ॥ ९ ॥ नोव मे वचन [स०] युद्धादन्यन्त्र युद्धादन्यदपि प्रथमार्थे सप्तमी । मिन्यग्र न पुर्याग्नेति नसंयन्धः ॥ १४ ॥ सायनाध मयो- | यहु अत्यन्तं याद्धादन्यदपि कर्म तदपिन फुर्यात् देवसत्तो न्यमानमार्यमानार्थम ।। १५ ॥ देवेन विपरीतेन युद्धेभासवित, कर्मशुद्धं तस्मात्कर्मण उदयो इति श्रीमहाभारते उगोगपणि यादिपजनीति. यस्य तत्कमोदयं तघ मुखं फछोपायं दु.ससाध्योपायम् । गरे पगिंगेप्याय ॥२५॥ तत्र हेतुः अतिकर्मणा अतिशयेन फर्मणा दुःसमापाततो [नाल० ] अवनश्रेत्माल्प: सिद्धपेत्तर्हि फर्म न दुःपकरणत्वात् ॥ ३ ॥ स्वीयं शीलगुस्त्वा धृतराष्ट्रस्या: पुर्यात् अमिढावपि युद्धादन्यत्र अन्या अापि प्रधमार्थे । यन्तिपन्यासमाह-मुग्वं प्रेप्मुरिति । प्रीतिः मुयं तद्वशानां अल् दीयोऽपि पर्म पुर्याप्त तु युद्धम् ।। २ ।। अधीनम् सन्मात्रानुयोधानाम् ॥ ४॥ कामाभिध्या कामाभिध्यानेन आगमनम् ||३|| धोदयं गुगं निदापं गावगादादिजंन अन्येभ्योऽपीति विचि आतोधातीरित्याफारलोपः । इन्द्रि- सदिय दिमादि मत्रनो यमुनग्नु मर्य धर्म दुःयमेर याणां तन्ननफ्नया संयन्धिन्यात पष्ठी.। यया कामाभिध्य पनः पापाय गमाध्यम । नहिं पुनः फर्म गुर्वन्ती. या प्रयुगों युग: अनुगति अनु सततं करोति । पर्य स्यानपाद-पमिनि ॥ ४॥ पामाभिध्या विषयध्यानं दुग्यमन्तानं यगेतीत्या निदर्शनम-यथेद्धपमानम्य यलं गनि मना विषयभिमरणे महसुगमातीनि भावः । दिपर्धन अनुन्मूलनीय भवति ॥ ५ ॥ भागनिमनान मंभयनीगाह यथेनि ॥५॥ [लक्षा०] पां नु धापमित्यत्र, युद्धपिणो मे पांगु [rt ] यदपिनी युदाधिनाय ॥१॥न कर्म या गणोपियुदं पार्यमिति बाग्मगा गोपनि ger.g। gmateriti Rोलिस म । ३. मम् । गोनु कोfin: परको ime 1. Aarti ·उद्योगपर्व ५ ४९ अध्यायः २६] कामार्थलाभेन तथैव भूयो नाश्रेयान्व मावारान् संविवस्ते न तुप्यते सर्पिपेवाग्निरिधः॥ कयं तस्मान्मगुदेकुरुभ्यः ।। संपश्येम भोगचयं महान्तं अव स्यायुधस्यैव कामः सहास्माभितराष्ट्रस्य राज्ञः ॥ ६॥ प्रायः दारीरे हृदयं दुनोति ॥ ८॥ नाश्रेयानीश्वरो विग्रहाणां- स्वयं राजा विषमस्यः परेषु नाश्रयान्वं गीतशब्दं शृणोति ।। सामर्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु ॥ नाश्रेयान्चे सेवते माल्यगन्धा- ययात्मनः पश्यति वृत्तमेवं नचाप्यथेयाननुलेपनानि ॥ ७॥ तथा परेपामपि सोऽभ्युपेतु ॥ ९ ॥ भावः ॥ १॥ अकुर्वतश्चेदित्यन, अन्यत्र युद्धादिति वश्य- | कामोऽभिलाप: हृदयमात्मानं दुनोति ॥ ८॥ विषमयोः माणत्वात् अकुर्वतः युद्धमकुर्वतः । न कर्म कुर्यादित्यत्र, कर्म | रागद्वेषयोः तिष्ठतीति विषमस्य, सामस्थ्यं समन्यस्त्रमा युद्धकर्म युद्धादन्यत्र युद्धं विना ययीयः अल्सनरं लाभा- साचित्तताम् ।सामयनित्यसन्यका एवं तयति पुनरभि- दिकं तदेव बहु इति योजना ॥२॥ धमोदयं धर्मस्य :- धानमात्मसमतादर्शनत्य भूयस्त्वं दर्शयति ॥ ९ ॥ दयो यस्मातकर्म कृच्छ्रोदयं कृच्छ्रत्य युद्धादिसंकटस्य [सर्व०] ततः किं नाहे नव दुःसनित्यत आह-न उदयो यस्मात्तत्कर्म परधनापहारादिकम् ॥४॥ क इन्द्रि- तृप्यत इति । अऋमिरपर्याद्धिः स्वार्याव्यवहितमावि याणामित्यत्र कर्माभिज्ञः कर्मकुदालः, प्रीतिवशानुगानामि- दुःखाव्यभिचारिणीत्यादयः । दृष्टान्ते प्रदर्य प्रस्न संयो- न्द्रियाणामय कः स्वशरीरं दुनोति ॥ ५ ॥ जयदि-संपश्यति । सहारनाभिः अमानपि सपश्य [नील.] उक्तमय प्रकृत योजयति-संपश्यति । अ- अस्मदपझ्या भोगचयं महान्तं भोगेच्छोघृतराष्ट्रस्य पश्ये माभिरित्यत्र धार्तराष्ट्रान् अन्तर्भाब्याह पञ्चाधिकेन पुत्र-त्यर्थः ॥६॥ एवं च भोगेन नृणावृद्धी कयमनृपताम्रा. शतेन सह धृतराष्ट्रस्य भोगं महान्तं पश्य अयापि कृल्नं यमुखस्य धृतराष्ट्रस्यैदानीनत्मासूचिनभागदान संभ- स्वस्यैव भवस्विति बुद्धयाऽस्मान् गन्यादूरीकृतवान् ततो बन्यतः शान्त्यर्थमन्नानु वन्वाभिधानमन्यमांप्रतमेवेति भोगान् तृमि न लभत इति भावः ॥ ६॥ पित्र्यनिन्दा- दर्शयति-नाश्रेयसामिति । अनिझयेन प्रशस्यः श्रेयान् दोषाहीतः पुनराह-नाश्रेयानिति । पुण्यवत्तरः स विप्रहा- नायसामनप्रेयसां श्रेयसामिति यावत् । तादृशानां विप्र- गामीश्वरो भवति परैः सह विरोध कला वेकप करोति हाणां देहानां सीप्रेष्यादिसंबन्धिनां श्रेयानीश्वरो भवति अन्यस्तु तेनैव नश्यति अतः स पुण्यवत्तर एव अस्मदोगत्तु नावानिति पूर्वोत्तरपादयोरनुपनर्मकनन्यस्पटम् ।। वयं बने दुःखमनुभवामो न तु परापराधेनेति भावः वतः कयं कुरुभ्यः स राजाान् प्रदन्नित्सारयेत् । ॥७॥ प्रावारान दिव्यवासांसि संविवस्ने परिवत्ते अन्यया | अस्मद्राज्यं गृहीत्वा हि श्रेयानत्यन्नमसी ज्ञातस्तत्रासो अश्रेयांश्चैद्राना तर्हि अस्मान् फुरुभ्यः कथं संप्रगुत दूरी- जाततृष्णः कथमम्माकमन्मदीयं राज्यं दृत्वा अर्थानतो कुर्यात् । शत्रूणां राज्याभ्रंशनं हि पुण्यवतामेव कर्म नावे- वहिान् । न करोत्यवत्यर्थः । घुर्योऽन्यः श्रेष्टन्नतो. यसामिति भावः । अत्रेति ।यद्यप्येवं तथाऽपि मन्ताहकरो-रोऽवधुर्वः न श्रेष्टम्तस्मात्रैव गरीरेऽस्मिन्नेव शरीरप्रह ऽयं कामः अत्रुवस्य दुर्योधनादेरेव उचितो न बुधस्यास्न. योगाय भवनि तत्रैव कानः प्रायः स्यात् । हृदयं तु मनः दादरित्यर्थः । शरीर शरीरमध्ये स्थितं हृदयं दुनोति से संदुनोति तत्व जन्मान्तरस्थायिनस्तापापमोगरोग्य. दयनि ॥ ८॥ अबुधवमेवाह-स्वयमिति । विमस्यः सं त्वात् ।। ८ ॥प्रनं चोजयनि । स्वयं राजा विषमस्या, कटस्यः सन् परंपु कर्यादिपु । आत्मनो नम् अाक्तत्वं | अन्नत्तो भागमणान् वैपन्यमवसन्ध्यावस्थितः परेवग्मानु वया परषां कर्णादीनामपि स दुर्योधनोऽभ्युपैनु ॥ ९ ॥ अस्माकं मामन्यं समस्यतामन्विति तन्न साधु न [थई] सहास्माभिः संचितमिति मेपः ॥ ६॥ युक्तम्, बरमपि समन्येनैव परं समन्यवकरणय युन- न चाश्रेयानिति । प्रावारान् शीतत्राणवन्नागि सनिन्ने वान् । अन्यथा त्वग्नाकमपि विपनस्यत्वत्यैव चुन्नत्वात् । आच्छादयति । प्रणुदत् निःसाग्य, कुरुभ्यः कुरुभौगो-तबाहे-यात्मन इति । एवनीग (3)नयाज्यनिति चार चितविषयेभ्यः । अत्रैव भोगोपचये अवधुओं निन्यः। पनु अनुज्ञानातु ॥९॥ ६स. कमायमरन । म.दृश हरि.स यो । उ. ८म. दमदासस्टेज परन् । स भद चम्मधुर मो धमनी । स.मो मेमांस. नोभेम: म. न था बसनु। कमाएस. रसायना.म.सा. मारमा पो..

·श्रीमन्महाभारते [सञ्जययानपर्व २ आसन्नमग्निं तु निदाघकाले मेधाविनं ह्यर्थकाम कुरूणां गम्भीरकले गहने विसृज्य ॥ वहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् ॥ यथा विद्धं वायुवशेन शोचे- सतं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये ॥ १० ॥ न सस्मार विदुरं पुत्रकाम्यात् ॥ १३ ॥ आधयों धृतराष्ट्रोऽध राजा माननस्यासौ मानकामस्य चेोः लालप्यते सञ्जय कस्य हेतोः॥ संरम्भिणचार्थधर्मातिगस्य ॥ । मगृद्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रत दुर्भापिणो मन्युवशानुगस्य पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं च ॥ ११ ॥ कामात्मनो दौ«दैर्भावितस्य ॥ १४ ॥ अनासवच्चाप्ततमस्य वाचा अनेयस्याथेयसो दीर्घपन्यो- मुयोधनो विदुरस्यावमत्य ॥ मित्रद्रुहः सञ्जय पापबुद्धेः॥ मृतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियपी सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियपी संयुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव ॥ १२ ॥ प्रपश्यमानः प्रानहाद्धर्मकायौ ॥ १५ ॥ . [लक्षा०] भूयो न तृप्यत इत्यन तृष्णेति यो [अर्जु० ] गम्भीरवाः वाद वृक्षसमूहः गम्भी- ग्यपदानुवृत्तिः । संपश्येमें भोगमयं महान्तमित्यादरयमर्थः, रकक्ष इति चिन्त्यः । गहने वने । विसृज्य अप्रती- अस्माभिः सह धृतराष्ट्रस्य राज्ञः भोगमयं तस्य यादृशो | कारमेव त्यक्त्वा क्षममग्निम् ॥ १० ॥ अनाप्तवत् अना- भोगम्तादग्भोगमिति यावत् । महान्तमिमं कृष्णं संपश्य | तस्येव । संयुध्यमानो जाननपि विशतेऽधर्मम् ॥ १२ ॥ सम्यक पश्य ॥ ६ ॥ अश्रेयमा दरिद्राणां विग्रहाणां माननस्य सतामिति शेपान्वयः । मानकामस्य आत्मनो दहानामाईश्वरो न, फणसेनास्थाः सर्वेऽपि सभाग्या इति | मानेन कामो यस्य भावनस्य मनोरथप्रधानस्य अभावनस्ये. भाषः । अश्रेयसां दरिद्राणां गीतशब्दं न शृणोति । ति पाठे नाशकस्य ॥१४॥ अनेयस्यासंस्कार्यस्य ॥१५॥ किंतु गन्धर्वाणां गीनगद शृणोतीति भावः ॥ ७ ॥ [स०] शोचेत्तद्धचलं दह्यते किं करोमीत्यनुशोचेत् । अश्रेयसः दरिद्रस्य प्रावरान् प्रावरणानि न वरते । तपां क्षेमं मुमुक्षुः दातुमिच्छु. । निदाघेऽपि कदाचिरिशि- पथं न्यम्मानिन्यत्र सोऽयं कृष्ण इति योग्यपदाध्याहारः । रे तत्प्रतीकारसंभवात् गिशिरव्यपाय इत्युत्तम् ॥ १० ॥ अंक सर्वानाधृयेत्या अन गरी कृष्णभक्तानां शरीर यः काम, पाम्यन इति कामो भोगः सः मा पुरूनमधूय भृशं प्रलपति आत्मदु.सोपशमायेत्यर्थः । मन्दमभाग्यम तधाऽस्मासु दुःसमासय मुग्नमाप्तैश्वर्यः किमर्थं लालप्यते स्मयं दुनोनि ॥ ८॥ ।। ११ ।। सुयोधनो राजा च याचोऽवमन्य अधर्म संवि- [नोट० गम्भीरपक्षे यहुणे गर्ने यने क्षेमं शोचे दाने ॥ १२ ॥ मानं पूजां अन्येषां हन्तीति मानमः । मम मुसं नारनीति मोकं कुर्यात् । मुमुक्षुः परमाद्दाहादात्मानं तस्य भाग्नस्य चिन्तयतः सर्वथा परद्रोहचिन्ताप्रधानस्ये. भोचयिनुमिः शिशिरव्यपाये पमन्त नत्रापि निदापया- त्यर्थः ।। १४ ।। अप्रेयसः शुभरहितस्य ॥ १५ ॥ सं दावार मध्याह ।।१०॥ लाल यने दीनानापने मन्द- मभाग्यम् ।। ११ ॥ विदुरम्य पाचोऽमत्य मुनस्य प्रियपी [लक्षा०] आसन्नमग्निमित्यत्र आसन्नं सममीपाथम् । अधर्ममेर मंयिाने जा अयनं ॥१२॥पुरभ्यः पुरुषां हिना कभी तु तृगीरधावित्यमरः । गम्मीको गम्भीरतृण गमरमार नाहनवान् । पुत्रकाम्यात् पुत्रलोभा ॥ १० ॥ प्रगृह्य दुवुद्धिमित्यन यो दुर्योधन: आप्ततगस्य ॥१३॥ नगी गमा सुनग्य नियती धर्मरामौ प्रामदान त्याग- पिदुरम्य पाचममन्य अनाप्तः मन् तिष्ठति स दुर्वृद्धि निलियोन, गो; परोलामहिष्णो: गम्भिणः | दुर्योधन प्रगृह्य अधर्ममेर विशन मनि यो मना ॥ ११ ॥ किन मन्युगायुगम्य देन्यमामा मदिनामनुगम्य युरणामागामि या गुणाः पुरुणां दंगादितियोग्यप- ना५. गातिय मिताय ॥ १४॥ जयाय अशिदा याहारः ॥ १३ ॥ प्रदर्शमान इत्यत्र प्रदर्शमानः मायावसयममाग्याय प्राध्यापन पत्यारि१५|| प्रपत्यमान इयर्थ ॥ १५॥ १.१ १.१.१ " १६नाप । १५ ॥AR #.... 11 ARI. कि। it... Hain.

·अध्याय २६] उद्योगपर्व ५ . 46034 धृतराष्ट्रः परेभ्यः तदैव मे सञ्जय दीव्यतोऽभू- तस्मिन् शमः केवलं नोपलभ्या न्मतिः कुरूणामागतः स्यादभावः ॥ सर्व स्वकं मड़ते मन्यतेयम् ॥२०॥ काव्यां वाचं विदुरो भापमाणो यत्तत्क! मन्यते पारणीय न विन्दते धार्तराष्ट्रात्मशंसाम् ॥ १६ ॥ युद्धे गृहीतायुधमर्जुनं वै॥ क्षतुर्यदा नान्ववर्तन्त युद्धि आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति कुच्छू कुरून् सूसू तदाऽभ्याजगाम ॥ कथं की नाभववीप एपाम् ॥२१॥ यावत्मज्ञामन्ववर्तन्त तस्य कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च तावत्तेपा राष्ट्रवृद्धिर्वभूव ।। १७ ।। द्रोणश्च जानाति पितामहश्व ॥ तदर्थटुन्धस्य निबोध मेय अन्ये च ये कुरवस्तन सन्ति ये मन्त्रिणो धृतराष्ट्रस्य सूत ।। यथाऽर्जुनानास्त्यपरो धनुर्धरः ।। २२ ।। दुःशासनः शकनिः सूतपुत्रो जानन्त्येतत्कुरवः सर्व एव गावल्गणे पश्य ममोहमस्य ॥१८॥ ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः ॥ सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यथा कथं स्वस्ति स्यात् कुरुमृञ्जयानाम् ॥ अरिन्दमे फाल्गुनेऽविद्यमाने ॥ २३ ॥ आत्तश्वयों तेनानुवन्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः प्रवाजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ ॥ १९ ॥ शक्यं हर्तुं पाण्डवाना ममत्यम् ।। आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो किरीटिना सालमात्रायुधेन महाराज्यपसपत्नं पृथिव्याम् ॥ तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा ॥ २४ ॥ [ नील] प्रशसा विदुग्ण सम्यगुक्तमिति स्तुतिं धार्त पश्यति रिपक्षाद्भयम । सगतिमिति वा पाठ ॥२०॥ राष्ट्राद्विदुरो न लेभे ॥ १६ ॥ तस्मिन् टधे शम न | पारणीय समर्थनीयम् । द्वीप आश्रय श्रान्तानामिति उपलभ्य य मद्गते मम वन प्रति गमने सति सर्व स्वक यावत् ।। २१ ।। दुर्योधनस्यापराधेन चरन्तमर्जुन जाना- मेवार्थ मन्यत इति योज्यम् ।। २० । पारणीय जेतु शस्य | तीत्यर्थ ॥२३ ।। तेनार्थनद्धमित्यादि । तेनार्जुनन अथें युद्धानि गोग्रहादौ आसन द्वीपो द्वीपवन् युद्धप्रवाहेण उह्य | पृमियादिलक्षणे बद्धम् अर्थवद्ध । ममत्व कृतममेतिधिय मानस्याश्रय ॥२१॥ यथेति गन्धर्षतो बन्धनप्राप्ति सूचयति चार्तराष्ट्र शम्य हर्तुं मन्यत इत्यन्वय । तालमात्रा युधेने- ॥ २२ ॥ जानन्तीति अविद्यमाने इतिन्छेद ॥ २३॥ त्यादि तारो नरस्तिस्तिपरिमितस्तेन माना मान यस्य अनुबन्ध बनातीति बन्धो राज्यादि तमनुमृत्य वर्तमान | आयुधस्य । तद्वेदिना आयुधज्ञेन ।। २४ ॥ पाण्डवाना ममत्व धार्तराष्टो हतु शक्य मन्यते । किं कृत्वा [सन०] अभृगुद्धिरिति शेप । कीदृशी सेत्याह । तेन किरीटिना सह तर राज्ये निमित्ते सति सयुग ) नोचन किं कुरूणामागतोऽभावो नाश परिंगत एवेत्यर्थ समामं गत्वा प्राप्य । तारो हस्तचतुश्यम् । तद्वेदिना धनु ॥ १६ ॥ तस्य विदुरस्य ॥ १७ ॥ तस्मिर धृतराष्ट्रे फेयले विद्यावेदिना ॥ २४॥ एकस्मिन्नेव हेतुभूत पुरुणा क्षेमो नोपलभ्यो न दृश्यते, [ अर्जु० ] अभूत् क्षमेति शेप । नोचेत् क्षमा न स्यात् | यो धृतराष्ट्रो सद्गत मदीयमेव सर्वमर्थ स्वक मन्यत ॥२॥ ता कुरणामभावो विनाश आगत प्राप्त स्यात् । काव्या | यदपि कर्णोऽर्जुन पारणीय शक्य मन्यत । अत्र हेतु - वर्णनीयाम् औशनसीमिति योगात् । न विन्ते न सश्चेति ॥ २१ ॥ तनार्जुनन वद्ध दृढीतम् । पाण्-- लभते ॥ १६ ॥ तदावज्ञाने पृच्छमापत् ।। १७ ।। वानामथे पर समत्व शक्य ह मन्यत । तालो हस्तचतुष्ट- तस्मिन् राज्ये क्षेम पालन केवलैनोंपलभ्य केवल । यम् । तद्वेदिना धनुर्विदा ॥ २४ ॥ पाण्डवविरहितै नोपलभ्यो न द्रष्टव्य । स च दुर्बुद्धिरर्थ [लक्षा०] अत्यासन मद्त मन्यतेऽर्थमि यत्र महत बनान्तादौ बद्ध सन्त सगत स्थायिन मन्यते न च मत्तो गतम् ॥ २० ॥ यतों मन्यत इत्यन युद्धे आयुष १६ ख म भूलोचे कु'। २०ज क्षेम के । ख म देवले-सो। २३ ख दुर्योधन चापराध चरन्त । २४ ज समत्वम् । छ तत्र गत्याम् ।

·વર श्रीमन्महाभारते [ससयानयपर्व २ गाण्डीवविस्फारितशब्दमाजा- एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा क्शृण्वाना धाराष्ट्रा नियन्ते ॥ न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः ॥ २७ ॥ क्रुद्धं न चेदीक्षते भीमसेनं जानासि त्वं क्लेशमस्मास वृत्त मुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम् ॥ २५ ॥ त्वां पूजयन्सज्जयाई क्षमेयम् ।। इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु- यञ्चास्माकं कौरवैर्भूतपूर्व मैश्वर्य नो जीवति भीमसेने ॥ या नो त्तिर्धार्तराष्ट्रे तदाऽऽसीत् ॥ २८ ॥ धनंजये नकुले चैव सूत अद्यापि तत्तत्र तथैव वर्तता तथा वीरे सहदेवेऽसहिष्णौ ॥ २६ ॥ शान्ति गमिष्यामि यथा त्वमात्थ ॥ स चेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धि इन्द्रपस्थे भवतु ममैव राज्य वृद्धो राजा सहपुत्रेण सूत ।। सुयोधनो यच्छतु भारतायः ॥ २९ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पदिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ - भूरन .सप्तविंशोऽध्यायः २७ इभिगांगादाने पुढे सान गुथि हस्या राज्यमीप्ससि अधर्म एप इति संजपेन युधिष्ठिरगहणम् ॥१॥ सञ्चय उवाच- महाथावं जीवितं चाप्यनित्यं धर्मनित्या पाण्डव ते विचेष्टा संपश्य त्वं पाण्डव मा व्यनीनशः ॥१॥ लोके श्रृता दृश्यते चापि पार्थ ॥ गृहीत्वा अर्जुनेन (म?अपा )ग्णीयमात्मानं मन्यते इनि [स१० ] धनश्चये भीमादौ जीपतीन्यनुपन ॥२६॥ योजना ॥२१॥ ततोऽर्थगन्धमित्यत्र अर्ध वनातीत्यर्थवन्धं | स चेदेतामिति । एनां बुद्धि प्राक् त्वयोक्तामुपशमार्थाम् राज्यं सत: अर्जुनात् मम हतु शाम्यत इति मन्यते ॥२४॥ ॥ २७ ॥ ना पूजयन्ह्येतद्वचनं मिथ्यारूपं क्षमेयं न इति श्रीभारते उद्योगपणि यादिराजतीर्थत. किंचित्तताप्रियं वदामि । यत्त्वस्माकं कौरवैर्भूतपूर्व, पक्षावारे पदगिध्याय ॥२६॥ प्राती । तदाऽस्मद्वनगमनसमये या वृत्तिविनं नो धृतराष्ट्र [नील ] ध्रियन्ते जीवन्ति ॥ २५ ॥ एतां बुद्धिं आसीत् ॥ २९ ॥ गज्यस्य अमदाने नानाम्नीत्येवंरूपाम् ।। २७ ॥ भूतपूर्व इनि श्रीमहाभारतोयोगपणि सर्व० टीपायां भीमपन्धनमनुगृहदादादि ॥ ८ ॥ इन्द्रप्रस्थ इत्युपराज्य पहिशोप्याप ॥२६॥ मम भवतु भाग्नाप्य इति हम्निनापुरं मुयोधनम्य भलि. [नील०] महान् श्राव. श्रवणं यस्य महाफीतिरित्य- ति सूचितम् ॥ २९ ॥ .1 पाठान्तर तु महान खायो गतिर्यस्य अतिथलमित्या इनिरोगपनि नटापटीये भारतमानसरे धः मा व्यनीनशः प्रोधेन धार्तराष्ट्रान् मा नागय ।। १ ॥ पारिंगरपाय ॥२६॥ [अनु॰] विचेष्टा विविधा पेष्टा महामायं सायो [अ० ] धियानं जीवन्ति ! भाइसेनं न पेदि। मृत्रपुरीमादिनिःरयन्द, प्राणनिर्गमद्वाराणि था । अनित्यं मन्यन सिदि म्यस्येति शेप. मुयोग्न मुग्यो य रायं मा व्यनीना मा विनाशय ॥ १ ॥ पुद्धिदीनत्यारिल्यावयः ॥२५॥ न जाय युरिति नराग दिन नायरित्ययः ॥ २७ ॥ यन पगु पोग्य पर्यः | भानुर्गयर्थः मा व्यनीनगः अधर्मसंयन्धात् ।। १।। [मर्य० ] महानायं महाप्रयाणं अपुनराशति । गु. भूग. नागतीनं राहीनामिनि यापन ! या निर्मामा- [पक्षा०] महायावं जीवितमिन्यय माान पायः हि ॥२८ मा यति ॥ ५ ॥ नाद्वारेषु य यस्य मरायो, मा विनानी. भनाणांनो विभARTI मन मे. गुगल निमा विनामयत्ययं ॥१॥ १५७tran4020RRICutte १५ Statun ग प PRAENIm WARRANAffi: 48 - ·अध्यायः २७] उद्योगपर्व ५ न चेदाग कुरवोऽन्यत्र युद्धाः हीनो हि पर्मण महीमपीमा त्यच्छेरस्तुभ्यमजातशत्रो॥ मध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः॥६॥ भैक्षचर्यामन्धकवृष्पिराग्ये वेदोऽधीतश्वरितं ब्रह्मचर्य थेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यम् ॥ २॥ यरिष्टं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम् ॥ अल्पकालं जीवितं यन्मनुप्ये परं स्थानं मन्यमानेन भूय 'महासाचं नित्यदुःख चलं च ॥ आत्मा दत्तो वर्षपूगं सुखेभ्यः ।। ७ ।। भूयश्च तयगसो नानुरूपं मुखप्रिये सेवमानोऽतिवल तस्मात्पापं पाण्डव मा कृयास्त्वम् ॥३॥ योगाभ्यासे यो न करोति कर्म । कामा मनुष्यं प्रसजन्त एते विचक्षये हीनमुखोऽतिवेल धर्मस्य ये विनमूलं नरेन्द्र ।। दुःखे शेते कामवेगमणुनः ॥ ८॥ पूर्व नरस्तान्मतिमान्मणिनन् एवं पुनर्ब्रह्मचर्यामसक्को लोके प्रशंसां लभतेऽनवद्याम् ॥ ॥ हित्वा धर्म या प्रकरोत्यधर्मम् ॥ . निबन्धनी ह्यर्थतृष्णेह पार्थ अश्रद्दधत्परलोकाय महो तामिच्छता वाध्यते धर्म एव ॥ हित्वा देहं तप्यते प्रेत्य मन्दः ॥९॥ धर्म तु यः प्रणीते स बुद्धः न कर्मणां विपणाशोऽस्त्यमुत्र कामे गृनो हीयतेऽर्थानुरोधात् ॥५॥ पुण्यानां वाऽप्यथवा पापकानाम् ॥ धर्म कृत्वा कर्मणां तात मुख्य पूर्व कर्तुगच्छति पुण्यपापं महाप्रतापः सवितेव भाति ॥ पश्चात्वेनमनुयात्येव कर्ता ॥१०॥ [नील] प्रसजन्ते स्पृशन्ति ॥ ४ ॥ गृनः स्पृहावान् रयः ] प्रणिन्नन् तद्दोपभावनया ॥ ४॥ इच्छतामनुसन्ध. ॥५॥ कर्मणाम् अर्थकामाद्यर्थानां मध्ये ॥६॥ परं स्थानं | ताम् । धर्म तु यः प्रवृणीते स बुद्धः पण्डितः । कामे गृनो परलोकं मन्यमानेन मानयता वर्षपूगं वर्षगणं तत्रत्यसुखे- गृद्धो विषयाभिलापी ॥ ५॥ सुयं फलवत्त्वान् महारताप: भ्यस्तदर्थ त्वया आत्माऽपि दत्तः ॥७॥ सुसनिये भीगान / परिभवहेतुत्वान् ।। ६ ।। परं स्थान परलोकम् । भूयः पुत्रादीश्च सेवमानः योगाभ्यासे चित्तवृत्तिनिरोधमभ्य- पुनर्जन्मान्तरंऽपि । वर्षपूगमनन्तं कालं मुग अनुकूलवे. सितुं कर्म आसनप्राणायामादिकं न करोति ।। ८ ॥ ब्रह्म- दनीयम् ॥ ७ ॥ श्रियं धनादि, योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः चर्येनि ब्रह्मणि चर्या आत्मानुसंधानं तत्र अप्रसक्तः प्रक- । तस्याभ्यास विषयभूते । यमनियमादि कर्म यो न करोनि पेण अनासक्तः योगाश्यावृत्तः धर्म च यज्ञादिरूपं हित्वा ॥ ८॥ अश्रद्दधत् परलोको नास्तीति धीरश्रद्धा बढेपो यः अधर्ममेव प्रकरोति संचिनोति ॥ ९ ॥ ननु “धर्मेण | या, उपेक्षा वा ॥ ९ ॥ पूर्व करणकाले करिति कर्मणि पापमपनुदति" इति श्रुनः कालान्तरे अधर्मस्य नाशार्थ पष्टी । गच्छति परवयं भवति करिष्ट्या पुण्य. धर्ममप्यनुष्ठास्यामः किं मुक्त्येत्यागयाह-र कर्मणा- पापयोनित्तिः । पश्चात् फलकाले अनुयाति परब मिति । कृतं कर्म भोगं विना आत्मज्ञानं विना वा न भवति ॥ १० ॥ नश्यतीत्यर्थः । 'नामुक्तं क्षीयने कर्म । 'क्षीयन्त चास्य [स०] वयसो नानुरूपं तर परिणनायकवान् फर्माणि तस्मिन्दष्टे परावर ' इत्यादिवास्येभ्यः । उदाहत- ३॥ अनिच्छता दोपभावनया (१)। स बुद्धः विद्वान् ।।५।। श्रुतिस्तु प्रायश्चित्तादिना पापनाशो भवति सोऽपि अत्रैव कर्मगां मध्ये मुरयं प्रधानं धर्म धर्महे तुकर्म ॥ ६ ॥ व्यवहार्यत्वमापादयति न तु पालोकेऽपि पापापाय परं स्थान परलोकं मन्यमानेन जानता नरत्यमुगेभ्य प्रभवतीत्यरंपरा ॥१०॥ आत्मा दत्तम्बयेति शेपः ।।७॥ योगाभ्याम तनिधित्ता [अर्जु० ] ययमो मध्यमवयसः ॥३॥[प्रमारी प्रसा म ॥८यः करोति धर्म निवर्तमम् (2) ॥ ९॥ कर्नुः २७ भय' ज. देश । ३ ज, भन्न कान । स सदयसो ननुरूप प्रजा व. हीयो नानुसम्म. रोले वधः । ६ म. काम तस्मातांचव मा प्रमाणी. 1 ४ सप्रमोनर'। छ. धृतिमन्नान होनेन धर्मम्प । ९. ३ च । स. दिवसासी। ज.प्रनिनन् । स. न वाच्यन् । ५ स. नामको म. मिन्धर्ममय १० स. पसरवदन।

·श्रीमन्महाभारते [समययानपर्ने २ न्यायोपेतं ब्राह्मणेभ्योऽथ दत्तं एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र श्रद्धापूतं गन्धरसोपपन्नं ॥ माऽत्रावह हृदयस्य मियेण ॥ अन्वाहार्येपूत्तमदक्षिणेषु स क्रोधज पाण्डव हर्षजं च तथारूपं कर्म विख्यायते ते ॥११॥ लोकावुभौ मा महासचिराय ।। १४ ॥ इह क्षेत्रे क्रियते पार्थ कार्य अन्तं गत्वा कर्मणां मा प्रजह्याः न च किंचित क्रियते मेत्य कार्यम् ।। सत्यं दमं चार्जवमानृशंस्यम् ॥ कृतं त्वया पारलौक्यं च कर्म अश्वमेधं राजसूर्य तथज्याः पुण्यं महत्सद्भिरतिप्रशस्तम् ॥ १२ ।। पापस्यान्तं कर्मणो मा पुनर्गाः ।। १५ ॥ जहाति मृत्युं च जरा भयं च तचेदेवं देपरूपेण पार्थाः न क्षुत्पिपासे मनसोऽनियाणि ॥ करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय।। न कर्तव्यं विद्यते तन किंचि- निवसध्वं वर्षपूगान्वनेषु दन्यत्र वै चेन्द्रियमीणनाद्धि ॥ १३ ॥ दुःखं वासं पाण्डवा धर्म एव ॥ १६ ॥ पूर्वमने पुण्यपापं कर्म गच्छति कर्ना पश्चादनुयाति । वर्षपूगान् दु.स वासं निवसध्वं तद्धर्म एवेति यत्तत्पदा- एतत् एतादृशं कर्म । तेन कारं पुरतः पश्चाच वेष्टयित्वा ध्याहारेण योज्यम् । राज्यार्थं सर्वलोकनाशमिच्छतां भवतां यातीत्युक्तं भवति ॥ १०॥ दुर्योधनेन यो वनवासः कारितः स धर्म एवेत्यर्थः ॥१६॥ [नील०] अन्वाहावित्यनेन श्रौतमिष्ट्यादिकं लक्ष्यते [ अर्जु• ] अन्वाहार्येषु मासिकादिश्राद्धपु तधारूपं तत्र हि अन्याहार्यो दक्षिणात्येन दीयते ॥ ११॥ कार्य तथाद्युपेतम् (१) ॥ ११ ॥ इह क्षेत्रे भारतभूमौ कार्य कर्म धर्मः प्रेत्य मृत्वा ।। १२ ।। परलोके कर्म नास्तीत्याह- ॥ १२ ॥ जहाति मृत्युमित्यत्र सर्वन नम् योजनीय जहातीनि ॥ १३ ॥ पंरूपमिति हृदयस्य प्रियेण कामेन ॥ १३ ॥ एवंरूपं पूर्वप्रन्थव्याख्यातम् । मानावता मान- दशं क्षयिष्णु इन्द्रियप्रीतिमानहेतु कर्मफलं तत् अत्र | वता क्षयिणा, हृदयस्य प्रियेण विषयेण स त्वं क्रोधजहर्पजौ छाम्मिन् लोके माऽहं नैव वयम् । अत्र कर्म कुर्वन् लोको(१) नभः स्वर्ग मा प्रहासी ॥१४॥ अन्तं विनाश- कामयशादमुन फट न प्रार्थयेतेत्यर्थः । ततध को लाभ हेतुं , कर्मणां पापर्मणाम् , अन्तः क इत्याह या प्रशंसा । इत्यत आर-स इति । सः त्वम् एव निकामर्मत कारणं किं सत्यमित्यादि । मा पुनर्गाः पुन.शब्दात् मोधन लोपं नगक पंजं स्वर्ग घेत्युभी लोकौ पिराय | यरयान्तं गतवानसि तत् पापं कर्म मा गाः ॥ १५॥ तथ अपुनरावृत्तये मा प्रहामी. मा गच्छ । ओहाड् गावि. पाप कर्म । देशरूपेण देशस्थित्या। निवसभ्य घनवासं त्यस्य रूपं तर भाव आप । पर्मनं फलं त्यक्त्वा परण | परिष्यध्वं न पापं कर्म इत्यन्ययः । तनार्थान्तरमाह-दुःसं धेराग्येण मंपनो मोक्षार्थ योगाभ्यासमेन पुरष किं वासमिति ॥ १६ ॥ गयेन यन्धुनासटायनेत्यर्थः ॥ १४ ॥ यं मानेन धर्म [ सर्व ] अन्याहार्य मासिकश्राद्धम् , तथारूप परम- णाम अन्नं नाग गत्वा प्राप्य सानामिः मर्माणि पुष्पार्थसाधनत्वात् ॥ ११॥ इह क्षेत्र कर्मभूमौ । परहे. भरममासुग्नेऽनेनि भगवचनान, युद्धतत्त्वोऽपि यन- तुत्वात् क्षेत्रत्वम् ॥ १२ ।। जहाति मृत्युमनित्यताम् । इ. पृत्योऽपि मयादि मा त्या अधर्मवादीनि पाण्यपिन्दियग्रीणनात् सुपभोगात् ।। १३॥ एवरूपं तथा युक्तरूपं होमहा पुर पानु पापाय पर्मणोऽन्नं मी पुनर्मा, कर्मणी धर्मम्य पलं स्वर्गः। स तं गोधनायोभनाग-तृती- गा. । सानोपा ममपि गर्म नमानिनं स्पृशनीति | यार्थं व्यत्ययान् प्रोयगेनि लभ्यने-मा नभ स्वर्ग भाष.। "ताया पुनरपगा भायो न सियन्न एरमे- हामी । रोमनायगे पर्मविशेषणे । मानायता मात्रा विदि पापर पर्मन शिष्यते " ति शुनं. ॥ १५॥ इन्द्रियाणि तदना हम पालतोऽयच्छिनास्पालभो. मदिति भी पार्या भो पाण्डया. नपापं धर्म गामश्य- येने यर्थ. पदयस्य मनम आपातत प्रियेण ॥ १४ ॥ पर पिगप प्राव पेसरिया नदि चढ़ने पर्मण. मन्यर्मणोन ममीपं गत्वा नया या प्रशंसा पी. • १९ devt.१५0 गोम. महा। राम मनो। १५० trakatear "सोय. दाम ARRIERREYLIUM योग । , ·अध्याय २७] उद्योगपर्न ५ अमत्रन्येमास्स हित्वा पुरस्ता- अमाशो वा पाण्डव युज्यमानो- दात्माधीनं यदलं ह्येतदासीन् । धर्मनो वा भृतिमयोऽभ्युपनि । नित्यं च वश्याः सचिवास्तवेमे मतावान् वा युयमानोऽपि धर्म जनार्दनो युयुधानश्च वीरः ।। १७ ।। संस्तम्भादा सोऽपि भूनरपैति ।।१।। मत्स्यो राजा स्वमरथः सपुनः नाप ते घीयते पार्थ बद्धि- प्रहारिभिः सह पुत्रविराटः। ने संरम्भान् कर्य चर्य पापम् । राजानश्च ये विजिताः पुरस्ता- आत्य किं तत्कारणं यम्य हेतोः चामेव ते संश्रयेयुः ममस्ताः ॥ १८॥ मन्नाविरद्धं कर्म चिकीर्पसीदम् ॥ २२ ॥ महामहायः मतपन् बलस्य: अव्याधिनं कटुक शार्परोगि पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्याम् । यशोमपं पापफलोदयं वा । वरान् हनिप्यन् द्विपतो रङ्गम ये सता पेयं यन्न पिवन्त्यसन्तो व्यनेप्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम् ॥ १९ ॥ मन्यं महाराज पिव प्रगाम्य ॥२३॥ वलं कस्मार्धयित्वा परम्य पापानुवन्धं को नु तं कामयेत निजान्कस्मात्कर्शयिन्या सहायान् । समैव ते ज्यायसी नोन भोगाः । निरप्य कस्मार्पपृगान्वनेषु यत्र भीप्मः शान्तनको हतः स्या- युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम् ।। २० ॥ द्यर द्रोणः सहपुत्रो रतः स्थान ॥२८॥ निम्नाम अर्माद्यात् । एव यत्सत्न तपो टम इन्यादौ माह-ननि । संगम्भान् कोपान् पूर्वमपि पापभयान तहत्वा चिटनुषन । एव गत्वा मा पुन कर्मण. पाप त्वया न मृत तर्हि इदानी प्रज्ञानिन्द्व तकिमयं चिर- म्यान्त समीप गा । पुनरिति गतिमियानात्तिमाग सौति भाव ॥ २२ ॥ अव्यापिन रटुर-पित्ताहिक ॥१५॥ तच्चेदर पूर्व पूर्वमेव क्षण नातीना पाप परिष्यन्त्र । विनाऽप्यरोचक, ययोमुपं यशोहर पेत्र गिलनीय मन्यु कृतवन्तो यूय नगरपण देगानुरूपेण ना भवना स्वद- मोपम् । प्रशाम्य शान्तो भर ॥ २३ ॥ पापेऽनुनताति न शान्थिन वन जल उमप्यासीदित्यागय । नढा बने दुःस तथाविध पापस्य मल न मन्युम । यत्र भोगेषु निमित्तेषु । वास नारमध्य न भवता ने वासोऽभविष्यत । एर तु एतेन भीमानीना गुरुणामपि वरी गायिनग्यतो रियमाणे पाण्टयानामधर्मो भग्नी येनारताऽल भवन. भविग्यनीति दगितम् ॥ ४॥ त्याशय ।। १६ ।। [नील०] ननु तदानीं सहायाभावादरमाभिर्वननासो- [अर्जुः] आप्रवनन् न गन्छन् ॥ १७॥ वन. जीतो न दुर्योधनावयेत्यागराह-अमन यति । इमा प्यमा अपनीनशनसि ॥ १९॥ नागाश्चन्यागे यथा इमानि राज्यादीनि । मुपा मुटगिति मुपो टाटग पु- दया। आनो यया, मरम्भाद् ययनि ।। २१ ।। ग्मान् प्रमजनाले एव हित्वा धामो स्प, नलंन घृन्चा में [ सर्व० ] एतय मुटयनि-मनननिनि । प्रजनन प्रनन्य यन मनजनमस्त्र आम्म भरेम वयम् । पादान् वनं यद्यदात्माधीन नदा वल्मामीन । नतो महामाया आत्मन्यन्तीय उत्तमपुरपयोग । यत् यत पुरस्तादपि भूत्वा व्यानरमा दर्पमि चन्दर । नि र नया पनन गतलं आत्माधीनमेवासीत् ॥ १७ ॥ हीनराल गर्ने पटन्यात्माचीनता प्राचिना ॥ १७॥ नमानी पनि । काले इ यर्थ ॥ २० ॥ एवं पूर्व युद्धमता इदानीमपि अप्राज्ञो वा अपमी वा युध्यमानी भृनिनुपनि । प्रशा- तन्न पर्नन्यमित्युक्तम् । अब सवाऽपि युद्ध न नव्य पान् वा धर्म बुधमानी वा माम्मावा युपमानो भूने. जयपराजययोग्यास्थित वाटित्याह-अप्राज्ञ इति । मूडो- रनीति प्रनादिर युगमानन्य व्यर्थम् , 43 पद मर्मज्ञो वा युध्यन ऐश्वर भने प्राझो धर्मज्ञ. अयुध्यन् नि युद्धनिन्दा ॥२॥[मद्धा मन्यम् । अत्याधिजमिनि देवान ऐश्वर्यात् ध्रध्यतीत्यर्थ ॥ २१ ॥ प्रन्यवात्पर्य. मभाया व्यागावम् ॥ २३ ॥ न भाग्न ।।४।। २७ मनमनन् । स मिपा- १८३ 21 २१ मरा! १२in TRA. उपस्नो नरो वा धारा भूननाम. भूमापस ७. २०n - ·श्रीमन्महाभारते [सञ्जययानपर्व २ कृपः गल्यः सौमदत्तिविकणों मियाप्रिये सुखदुःखे न रान- विविंशतिः कर्णदुर्योधनी च। व विद्वान्नैव युद्धं कुरु त्वम् ॥ २६ ।। एतान्दत्वा कीडगं तत्सुखं स्या- अमात्यानां यदि कामस्य हेतो. धाद्विन्देयास्तदनुहि पार्थ ॥ २५ ॥ खं युक्तं कर्म चिकीर्पसि त्वम् । लग्यापीमा पृथिवी मागरान्तां अपक्रमः संप्रदायैव तेषां जरामृत्यू नैव हि त्वं मनद्याः । मा गास्त्वं वे देवयानासथोऽध ॥ २७ ॥ इनि श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि समविशोऽध्यायः ॥२७॥ अप्राविंशोऽध्यायः २८ पणवाद म् भागं यामये, अधर्मेण विमानामपि राग्यं च्यामि,धर्माधर्मविनिर्णयः एकरस्तस्माद्भगवान्धर्म परो वारदेव एव प्रानु पदर धनामिनि पुपिटिरवचनम् ॥ १ ॥ युधिष्टिर उचाच- यत्राधों धर्मरूपाणि विभ्र- असंगयं सञ्जय सन्यमेत- द्धर्मः कृत्लो दृश्यतेऽधर्मरूपः॥ मां वरः कर्मणां यत्चमात्य । विभ्रद्धर्मो धर्मरूपं तथा च धात्वा तु मां सञ्जय गईयेस्लं विद्वांसस्ते संप्रपश्यन्ति युद्धया ॥२॥ यद्यधर्म यदि धर्म चरेयम् ॥ १ ॥ [मास.] देवयानास्पयोऽपिरादिमार्गादपुनरावृत्तिफ. दत्तात्रेयादी धमों रागडे पादिशून्यतारूपो योगधर्मोऽपि लान् गोवद्रोहणमा गा इत्यतः॥२७॥ उन्मत्तपदाचरणादधर्मस्प इस दृश्यते या वसिमादी धर्म: निधीनेटापटी भारतभारदीप योगपणि धम्प पर यद्यपि चाण्डालादी अधोऽप्यधर्मरूप एवास्ति गतस्चिा:ध्यायः ॥an तथाऽपि तम्यानुपादेयत्याभयमेव विचार्यम । पाटान्तरऽधर्म- [भर्नु०] अपरमे: अधोगः । सं धनं मंप्रदाय तिन्छेदः । एश त्वयाऽपि विदुपा मयि विचार्यमित्या- दमा पयोमारयेभ्यः पने भागभाजनमिति शेषः ॥२७॥ मयः ।। २ ।। पति भीमामाभा: मनभिधा पुगेगा गि गम. foयाय ॥७॥ [भई०] यर्म यदि धर्म पगगि इत्यस्यार्पः यहा- [रर्य]in यदिशानी मरिन नदन्य अपशाम. ' धर्म धर्म पगमीत्यन्वयः । यथा यार्म ए पायो प्रधाम यां देवयाना मग ॥२७॥ | नु धर्मः । यदि धर्ममा परामि इत्यपगेऽन्ययः । गधा सत्य धर्म एय हिमपश्यतु हिमाय सत्याप्यधर्मः । या- निमामान गाशि नायनान mai mai ॥ धर्म नगमायन्ययगृतीयः । यथा परदारहाणं भाव [Ver] Aपासमा गाय यय या नोर्मः सोऽपि विडिलादधर्मः । यदि HTET परिगे; गया अमाप पगीनि पर्योन्ययः । यथा दाना लो, MITTET RIT ॥२७॥ दपि धर्म ॥१॥ माययाग्व्याययं गाना इत्यादriगवणग्य युविधिमः गंगपमा-परमादि । गा मुष्मा- FAtarrin मामा पाप भवमा धर्मपानि दिने गया Artist भाषा : एमालीपारिता [17] . मनपा परिवानिया सानिवि गुलादावि निल. ५. agair hilariarga . पटा लिहिता पानोनिगिवि. A || मदार लिया - नागर गदा दान ENTER दि नियम. भारतीय मानादिनि । माया starरामिनि माने या नायर attact::Mentire uttiti -- - ·अध्यायः २८] उद्योगपर्व ५ . - एवं तथैवापदि लिहमेत- आय लिङ्गं यस्य तस्य प्रमाण- धर्मापी नित्यत्ती भनेताम् । मापद्धर्म मञ्जय तं निबोध ॥३॥ पृथक्स्थानदानं धर्मः । जातुरादिस्योपाय एवाधर्मः। तथा [लक्षा०] अमंगवं संजयेत्या कम युद्धमंगः । यत्र धो धर्मस्प एप व्यते यथास्माक्मेर प्रतिज्ञातवन- यदि धर्म यद्यधर्म चरामि त्या यदि पापण्टिवन धर्ममधर्म वामः । एतत् सर्व निद्वान् पण्टिन एव जानाति । धीर-चरामि धर्म अधर्मबुद्धि रोनाति यानन्, यदि च अपम बुद्धया पण्डितबुद्धया । अतोऽार्मिकाणां तेषां वघे टोप | मै चरामि जपमें धर्मबुद्धिं रोमीत्यर्थ. तर्हि मां गयः । एर नाम्नीति वयं नाधर्मभीताः॥२॥ धर्म एव धर्मबुद्धिं कुवति अमें चायमद्धि स्वति मनि [सर्व० ] यद्यधर्म यदि धर्म चरामीति शेषः । धर्मम निन्द्रयमसंगति भावः || १ | यत्राघमों धर्मरूपाणि धर्म वा चरामीति नात्वा निश्चित्य गर्दोः स्तुबीया बन्य-विभ्रदित्या या पापण्टिना देगे अधर्मः भन्मधारणादि- र्थान् ।। १ ।। यत्राधर्म इति । यत्र बम्नुतोऽधर्म एष धर्म- प. धर्मम्पाणि विभ्रन् कृन्मो धर्म. ऊर्ध्वपुण्ट्रवारणादि: रूपाणि धर्मसाम्यं विमति यथा सत्याभिधानेन चारयु पर- अधर्मस्पः दृश्यने । यत्र विचरिनां देदो धर्मः - हिंमाप्रवृत्तिग्धों धर्मसाम्यं च सत्यत्वेन निभर्ति एवमवा- पुण्ठ्यारणादिः धर्मरूपं धारयन् दृश्यते । उपलक्षणं चतत् स्माकं क्षत्रियाणां गज्यभागग्रहणं कृत. संपूर्ण एव धना- | अधर्मः अधर्मरूपं धारयन् दृश्यते । तत्र विद्वांमः शानिन नं धर्मरूपोऽधर्मसमो दृश्यते । यथा मधुपर्कदाने गोमारणा- धर्ममधर्म चबुद्धया संप्रपश्यन्ति अपमधर्मः धर्म इति दिकं धर्म एव हिंमात्वेनाधर्मः, एवमस्माकं क्षनवृत्तीनां निश्चिन्वन्तीति भागः ॥२॥ तेन न ज्ञातिमारणं धर्मविरुद्धमिति । तया धर्मों वस्तुतो [नील] अन आद्ययोः प्रन्टन्नन्वान् चिरकालेन तत्त्व- धर्मरूपं धत्ते धर्मनयर ज्ञायने यया अग्निहोत्रानुष्टानादि । निश्चयः अन्त्येतु प्रत्यक्षलिड्नेऽपि आपकालवशाधर्माधर्मयो- एनच दृष्टान्तार्थमुक्तं तत्तद्विद्वांमो धर्ममधर्म वा अन्यथा यंत्यासो जायत इत्याह-एमिति एतदेवल्पं लोकान्यक्षं प्रकाशमान युद्धया पश्यन्ति अधों धर्मो वेति । अतो लिङ्गं प्राह्मणस्य स्वाध्यायप्ररचनादिक्षत्रियस्य गोर्यादि। मयाऽयेतद्विदुपा युद्ध धर्मन्येन निश्चितमित्यर्थः ॥ २॥ वैश्यस्त्र कृप्यादि । तत्तव यथोक्तमेर तयापि निवृत्ती [दुर्घ० ] अथाऽभ्य (ज. २५ श्लो. ५-६ योः परपू- निन्यं बनेंते तो निन्यवृत्ती धर्माधौं तहिङ्गं भजेताम् । वार्धम्पस्य) लोक्स्यायमवगम्य युधिष्ठिरः सञ्चयमुवाच- अयं भारः क्षालिई प्राह्मणवैश्योरापदि धर्मः मनापद्य- यत्राघमो धर्मरूपाणि निधद्धर्मः कृत्स्नो दृश्यतेऽधर्मरूपः । धर्मः तथा चैक्स्यैव लिङ्गम्य वर्णान्तरे अवस्थामदाद्धर्म- तथा धमों दृश्यते धर्मस्पो विद्वांस्तु तं पश्यति धीरवुद्धया। त्वमधर्मत्त्वं च नित्यमिति । तत्रापि विशेषमाह-आयमिति अस्यार्थ:-युष्मात्मम्माकं वा यताऽधों धर्मरूपाणि आयं ब्राह्मगलिई याजनादि यस्यास्ति ब्राह्मणस्य तस्यैव विभ्रदृदयने यथा धृतराष्ट्र एव कपटद्यूतंऽधर्ममाधनम् । तत् प्रमाणम् अन्यभिचारि आपद्यपि अत्रिवेग याजना न छूने छलं प्रयुञ्जीनति निषेधान् । धर्मरूपाणि विभ्र- ध्यापनादिकं न पनन्यमियम् । एवंवि तम् आपद्धर्म दिति आपत्सु यूनादपि धनोपायस्य निपटस्य महतः शान्त्रान्निोव बुध्यम्य ॥ ३ ॥ परोपतापहेतोर्मुनिमि पितत्वात् । क्याह 'येन केनाप्यु- पायेन मृटना दारणेन वा । उद्धरेदीनमात्मान नात्मानम- निन्यौ भनेतामिति धर्माधौं कर्मभूतौ भनेता धर्मो [अर्जु० ] आपदि पुनलिङ्गनेनन् धर्माधी वृत्ति- वसादयेत् ।। ' तथा या पुरपे यत्न एवं धर्मोऽधर्मरूपः भारः अचमोऽधर्मभारः वृत्त्या प्रत्या नियौ । फलनोऽधर्मसाधनं दृश्यने यथा धृतराष्ट्रस्यैवास्मभ्यं धर्म-आ प्रतिरूपमविघ्नं लिङ्गं यत्य तत्व प्रमाणम्, साधनं पृथक गनदानम् । पुनः उपांशु जनुगृहादिना आयमिन्यनुवर्तनीरमायं मुग्यम् । अमुन्यमाद-आपद्धर्म- हिंमाध्यमायादधर्ममाधनम् । तथा या धर्मो धर्मरूप एवम || दृश्यने ययाऽम्माकं प्रतिज्ञातनवासचर्या अजातामचर्य। एनल्म विद्वानसम्मादिः कृरियो यथारनानाति [ सर्व.] नथापि सिं मानिवनाधर्मेन्याह-पर- न माँ दुर्योधनः । धीरबुद्धया पश्टितथिया । अयमाशयः मिति । एवमेतो धर्माधी वृत्तिनिया नियत्ती नियं विद्वामो वयं सदमदास्यवेदिन स्मिस्माकं नोनप्रयुस्त्या प्रागिषु वृत्तग्नटिनमात्मानन्नग्म्य प्रतिस्पं लिङ्गं यावदेव कार्यमुच्यतामिति भावः ।। २ ॥ संपन्यादुपचारेणापदि भजताम् । मापदमायां या ३१ नमेनकाब वृनिनियो।म. सरदैन। उचो. ८ ·। अध्यायः २८) उद्योगपर्य ५ एवं तथैवापदि लिङ्गमेत- आधं लिङ्गं यस्य तस्य प्रमाण- धर्माधर्मी नित्यवृत्ती भनेताम् । मापद्धर्म सञ्जय तं निवोध ॥३॥ पृथक्स्थानदानं धर्मः । जानुपादियोपाय एवाधर्मः। तथा [लक्षा०] असंशयं संजयेत्यत्र फर्मणः युखाः। या था धर्मस्प एव दृश्यते यथास्माकमेन प्रतिज्ञातवन- | यदि धर्म यद्यधर्म चरामि इत्यत्र यदि पापडिया ने वासः । एतत् सर्व विद्वान् पण्डित एव जानाति । धीर- चरामि धर्म अधर्मधुद्धिं करोमीति यावत्, चदि सजा बुद्धया पण्डितयुद्धया । अतोऽधार्मिकाणां तेषां वघे दोर | धर्म चरामि अधर्मे धर्मबुद्धिं फरोमीत्यर्थः तहि मंग। एव नास्तीति वर्य नाधर्मभीताः ॥२॥ धर्म एव धर्मबुद्धिं कुवति अधमें चाधर्मपुद्धि पूर्वति मादे [सर्व० ] यद्यधर्म यदि धर्म चरामीति शेपः। धर्मम | निन्देयमसंगतेति भावः ॥ १॥ चत्राश्नों पर धर्म वा चरामीति ज्ञात्वा निश्चित्य गर्हयैः स्तुवीथा दैत्य विभ्रदित्यत्र या पापण्डिनां देशे अधर्मः भरमारणार र्थान् ॥ १॥ यत्राधर्म इति । यत्र वस्तुतोऽधर्म एव धर्म- ( रूपः धर्मरूपाणि विश्र कल्लो ऊर्वमुष्प्रकारका रूपाणि धर्मसाम्यं विभर्ति यथा सत्याभिधानेन चौरेषु पर- | अवर्मरूपः दृश्यते । यत्र विवेकिनों देशे भर्मः ऊई. हिंसाप्रवृत्तिग्धों धर्मसाम्यं च सत्यत्वेन विभर्ति एवमत्रा. पुण्ड्धारणादिः धर्मरूपं धारयन् दृश्यते । उपलक्षण पर स्माकं क्षत्रियाणां गज्यभागमहणं यत्नः संपूर्ण एव धो अधर्म: अधर्मरूपं धारयन् दृश्यते । तत्र विद्वांसः शानिन धर्मरूपोऽधर्मसमो दृश्यते । यथा मधुपर्कदाने गोमारणा- धर्ममधर्म चबुद्धया संप्रपश्यन्ति अयमधर्मः अयं धर्म प्रति निश्चिन्वन्तीति भावः ॥२॥ दिकं धर्म एव हिंसात्वेनाधर्मः, एवमस्माकं क्षत्रवृत्तीनां तेन न झातिमारणं धर्मविरुद्वमिति । तथा धर्मों वस्तुतो [नील.] अन आद्ययोः प्रच्छन्नत्वात् चिरकालेन तत्त्व- धर्मरूपं धत्ते धर्मतयैव ज्ञायते यया अग्निहोनानुष्ठानादि । निश्चयः अन्त्येतु प्रत्यक्षलिङ्गेऽपि आपत्कालवशाद्धमभिर्मयो- एनय दृष्टान्नार्थमुक्तं तत्तद्विद्वांसो धर्ममधर्म या अन्यथा त्यासो जायत इत्याह-एवमिति एतदेवरूपं लोकप्रत्यक्ष प्रकाशमानं बुद्वथा पश्यन्ति अधो धर्मों वेति । अतो लिहं प्रामणस्य स्वाध्यायप्रवचनादि क्षित्रियस्य गोर्यादि । मयाऽयेतद्विदुपा युद्धं धर्मत्वेन निश्चितमित्यर्थः ॥ २॥ वैश्यस्य कृप्यादि । तत्तथैव ययोत्तमेर तथापि नित्यगृती [ दुर्घ० ] अथाऽस्य (अ. २५ श्लो. ५-६ योः परपू- नित्यं यतेते तो नित्यवृत्ती धर्माधौं तल्लिनं भनेताम । धिरूपस्य) श्लोकस्याऽयमवगम्य युधिष्ठिरः सखयमुवाच- अयं भावः क्षनलिई माह्मणवैश्ययोरापदि धर्मः अनाप- याधर्मो धर्मरूपाणि विभ्रद्धर्मः कृत्लो दृश्यतेऽधर्मरूपः। धर्मः क्या औरररेर लिङ्गस्य वर्णान्तरे अवस्थामेदार्ग- तथा धर्मो दृश्यते धर्मरूपो विद्वांस्तु तं पश्यति धीरबुद्धया। स्वधर्म प नित्यमिति । सगापि विशेश्माह-आद्यमिति अस्यार्थ:-युप्माकमस्माकं वा यनाथर्मो धर्मरूपाणि आमाणलियाजनादि यस्यानि प्रामणस्य तस्यैन विधदृश्यने यथा धृतराष्ट्र एव फपटातऽधर्मसाधना र प्रमाणम् सत्यभिचारि आपयपि क्षत्रियेण याजना- न ते छलं प्रयुसीतेति निषेधात् । धर्मरूपाणि शिराणादिक कर्तव्यमित्यर्थः । एविध तम् आपद्धर्म दिति आपत्मु हानादपि धनोपायस्य निष्कपटरय मास: शालासिपोभ बुध्यत ॥ ३ ॥ परोपतापातोर्मुनिभि पितत्वान् । यथाह 'येगा. पायेन मृदुना दारणेन वा । उद्धरेदीनमात्मानं गात्मानम- [अर्जु ] आपदि पुनलिगनेनन् धर्माधौं शृत्ति-

·श्रीमन्महाभारते
[समययानपर्य २
कृषः शल्पः सौमदत्तिविकणों
मियामिये मुखदुःखे च राज-
विविंशतिः कर्णदुर्योधनौ च ।
नै विद्वानव युद्धं कुल लम् ॥ २६ ॥
एतान्हत्या कीदृशं तत्सुखं स्या-
अमात्यानां यदि कामस्य हेतो-
द्यद्विन्देयास्तदनुहि पार्थ ॥ २५ ॥
रेवं युक्तं कर्म चिकीर्पसि त्वम् ।
लभ्वाऽपीमां पृथिवीं सागरान्ता
अपक्रमः संप्रदायैव सपा
जरामृत्यू नैव हि त्वं प्रजाः।
मा गास्त्वं व देवयानासयोऽय ॥ २७ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तविंशोऽध्याय || २७॥
अष्टाविंशोऽध्यायः २८
धर्मेणैवाह स्व भाग कामये, अधर्मेण विदशानामपि राग्य नेच्छामि,धर्माधर्मनिनिर्णय उपरस्तस्माद्गगान्ध धरो
वासदेव एव ब्रवीत यदन धर्मामिति युधिष्ठिरवचनम् ॥१॥
युधिष्ठिर उवाच-
यत्राधर्मों धर्मरूपाणि विभ्र.
असंशयं सञ्जय सत्यमेत-
द्धर्मः कृत्स्तो दृश्यतेऽधर्मरूपः॥
धर्मों वरः कर्मणां यत्त्वमात्य । विभ्रद्धर्मो धर्मरूपं तथा च
ज्ञात्वा तु मां सञ्जय गईयेस्त्वं
विद्वांसस्तं संप्रपश्यन्ति युद्धया ॥२॥
यद्यधर्म यदि धर्म चरेयम् ॥ १ ॥
[नील०] देवयाना पथोऽचिरादिमार्गादपुनरावृत्तिफ उत्तानेयादौ धर्मो रागद्वेपादिशून्यतारूपो योगधर्मोऽपि
लान् गोनद्रोहण मा गा इत्यर्थ. ॥ २७ ॥
उन्मत्तपदाचरणादधर्मरूप इस दृश्यते यत्र वसिष्ठादी धर्म
इति श्रीनटरण्टीये भारतभावदीपे उद्योगपर्वणि धर्मरूप एवं यद्यपि चाण्डालादौ अधर्मोऽप्यधर्मरूप एवास्ति
मप्तविशोऽध्याय ॥२७॥
तथाऽपि तस्यानुपादेयत्वात्रयमेव विचार्यम। पाठान्तरेऽधर्म-
[अर्जु] अपक्रमे अधोगच्छे । स धन सप्रदाय | तिच्छेदः । एतञ्च त्वयाऽपि विदुपा मयि विचार्यमित्या.
टत्वा भ्योऽमात्येभ्य एते भोगभाजनमिति शेष ॥२७॥ | शय. ॥ २ ।।
इति श्रीमन्महाभा० मध्नमिन मुयोगपर्वणि सप्त
रिंशोऽध्याय ॥२७॥
[अर्जु०] यद्यधमै यदि धर्म चरामि इत्यस्यार्थ, यद्य-
{सर्यम्बधन यदिदानीमस्ति तदत्त्वा अपमाम
चमै धर्म चगमीत्यन्वयः । यथा वधोऽधर्म एव देवपशुत्रो
अपकाम बन गन्छ । देवयानान् स्वर्गात ॥ २७ ॥ तु धर्म. । यदि धर्ममधर्म चरामि इत्यपरोऽन्वय । यथा
इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सर्वज्ञनारायणवृत
सत्य धर्म एव हिंसकस्य तु हिंसाथै सत्यमप्यधर्म । यद्य-
टीशाया सप्तविंशोऽध्याय ॥२७॥
धर्म चरामीत्यन्वयस्तृतीय । यथा परदारहरण शास्त्र
[लक्षा०] अपाक्रम. स्वपदा यस्त्वमेभ्य इत्यत्र यन्त | तोऽधर्म, लोकेऽपि विद्विष्टत्वादधर्मः । यदि धर्म धर्म
स्वपदा अपारम. पादरिक्षेपमागे स त्वमध्य अमात्येभ्य । चरामीति चतुर्थोन्वय' । यथा दानं शास्त्रे धर्म लोके
मापनमा दंग्यानात्पथाव मापगा. ।। २७ ।।
ऽपि धर्म ॥१॥ अन्यप्रकारव्याख्येयं कुलेजाता इत्याद-
रर्थमवगम्य युधिष्ठिर. संजयमाह-योत्यादि । यन युप्मा-
इति श्रीमहाभारते अयोगपणि वादिरानतीन
पाटबारे सप्तविंशोऽध्याय ॥२७॥
क्मस्माक वा पक्षे अधों धर्मरूपाणि विभ्रत् दृश्यते । यथा
धृतराष्ट्रम्य क्पटातमधर्म. । दातच्छल न प्रयुञ्जीतेत्यादिना
[नील० ] असमय यदि धर्म चरयं यदि वा अनिषेधात् । धर्मरूपाणि विभ्रत् आपत्सु यतादेरपि निष्क-
भर्म तदुभयं मात्वा परीश्याधर्माचरणमुपलभ्य गर्हये | पटस्य निहितत्वात् धनोपायत्य परोपनापहेतोर्मुनिभिर्वि-
जिन्दा ॥ १ ॥ धर्माधर्मपरीक्षाया अविष्यमाद्दयो- हितत्यात् । यथाह-येन केनाप्युपायेन मृदुना दारुणेन
ति। यत्र पुष्पं दम्भादिमति अधर्मः अभिचागर्थ मन्त्र या उद्धरेदीनमात्मानं नास्मानमवसादयेदिति । तथा यत्र
जाति, धर्म इयेान्य ज्ञानन्ति तथा प्रन्टनयोगिनि | पक्षे न प धोऽऽधर्मरूपेण दृश्यते यथा धृतराष्ट्रस्यैय
२१७ मेगु कुरुप, म युद्ध विग्तिपीरा । २७५ भरकमे मप्रशय स्वमग्यो । इति सप्तविशेऽध्याय ॥२७॥

·अन्याय २८] योगपर्व ५ - एवं तथैवापदि लिङ्गमेन- पाय लिहं यस्य तम्य प्रमाण- धर्माचमा निवृत्ती मजेताम् । मापद्धर्म मजय तं निबोर॥३॥ पृथरम्यानटान धर्म । नानुगन्नियोपार एवापर्म । तथा [रमा०] स्मगय सत्येन्या कमी युद्धमा। या धमा पम्प एप हर मास्माकमेव प्रतिसातवन- पदिधर्म घरमै चरामि दन्यत्र यदि पापण्टिवन धर्मम वाम | पतन् म निद्वान् पण्टिन एर जानाति । धीर-चगनि धमें जर्मनुद्धिं करोमीति यात, य च अवर्म सुद्धधा पण्टितमुद्ध्या । अतोऽभार्मिकाणा तेषा वघे दौर में चगमि जामें धर्ममुद्धि करोमीय नर्निमा गर्दथे । एर नाम्नीनि वर नाममाता ॥२॥ धर्म एव धर्मभुद्धि उवति अपमें चारमनुद्धिं कुर्वति मनि [सर्व० ] पद्यम पदि धर्म चगमीति दोष पर्मम | निन्दवमनातनि भावः ॥ १ ॥ तापमों धर्मपाल धर्म ना चगीनि ज्ञात्वा निश्चित्य गर्द तुवीरा क्य- विदित्यत्र पर पापण्टिना देटो अपम भन्म्यागानि. र्थात् ॥ १॥ बापर्म नि । वा वन्तुनोऽधर्म एक धर्म अप हयने । पत्र विक्निा देश धर्म - म्प धर्मपाणि विभ्र फुल्लो धर्म पुष्पारणानि पाणि पर्ममाम्य विमति वा सन्याभिषानेन चारयु पर- हिंमाप्रवृत्तिग्यमों धर्मसाम्य च सन्यन्न मिति एवम- पुण्याग्णादि धर्मरूप धाग्यन् दृम्रन । पलका चनन् म्मा क्षत्रियाणा गाभागप्रहप पन्न. संपूर्ण एव धर्मा- अधर्म अधर्मम्प धाग्यन् दृट्यने । तत्र विद्वास मानिन त अमम्पोऽनर्मममो दृट्यने । यया मनाने गोमारणा- धर्ममधर्म चयुद्धपा मापश्यन्ति अपमधनं मा धनं दति निश्चिन्वन्तीति भार ॥०॥ दिक धर्म एव हिमात्वेनाधर्म, वमन्मार बत्तीना तन न जातिमागण धर्मविरुद्धमिनि । तया धर्मों वस्नुतो [ नील] अन आयो प्रन्टनवान् चिरफाटेन वत्त्व- धर्मरूप धत्ते धर्मतःच ज्ञापन या अग्निदोगानुष्टानादि । निश्चय अन्त्येनु प्रत्यालिड्नेऽपि आपकालवशाद्धर्माधर्नी पतन दृष्टान्नामुन तत्तद्विद्वामी धर्ममपन वा अन्यथा य॑यामो नायत इत्याह-एपमिति एतदयस्पं टोकरन्यवं प्रकाशमान युद्धया पश्यन्ति अपमों धर्मों वेनि । अनो लिङ्ग प्रामान्य स्वाध्यायसनादि अनित्य गोर्यादि। माऽयतद्विदुपा युद्ध धर्मन्बेन निश्चितमिन्यर्थ ॥ २॥ वैवस्य कृप्यादि । तत्त्व ययोक्तमेव तयापि नियती [ दुर्घ० ] अथाऽस्य (ज.. ा -5 यो परयूनिय तन तौ नियवृत्ती धर्मानमा तहिन भनेताम । वार्धम्मस्य)ोरम्याऽयमवगम्य युधिष्टिर सखयमुवाच- अब भार क्षालिङ्ग माझवैश्योरापदि धर्म मनापद्य. यतारमों धर्मरूपाणि विभ्रद्धर्म पृल्लो दृश्यनऽधर्मरूप । धर्म तवा चैरस्वैव लिङ्गम्य वर्णान्तर अवस्थामदाद्धर्म- तया धो दृश्यन धर्मम्पो विद्वाम्नु त पम्पनि धीरसुद्धपा ! त्वमधमत्र च नियमिति } तत्रापि विशेषमाह-जायमिति अस्यार्थ-युप्मरममा वा यत्राऽयमों धर्मम्पाणि: आद्य नामालिश चाननादि यस्यास्ति मामन्य वस्त्यैर विभ्रदान ना धनगष्ट्र एर कपटगून धर्ममापनम् तन प्रारम् अन्यभिचारि आपयपि अप्रिया यामना- न गून छल प्रीतति नियात् । धर्मपाणि निभ्र- (ध्यापनाकि न कर्तव्यमियय । एवविध तम् आपद्धर्म दिति माप मु शूनादपि धनोपारम्य निस्पटम्य मन्न ग्रान्नानिगेर अन्य ॥३॥ पगेपनापहनोर्मुनिभि पिनत्वात् । वाह 'येन नाप्यु पायेन मूटना दारणेन वा । उद्धरेदीनमात्मान नात्मानम- [अ० ] आपटि पुनलिङ्गनेनन् धर्मारमा गृत्ति- वमादयन् ।। ' नवा यत्र पुरुपे हल्ल एर धमनियो भनेनामिति धर्माची कर्मभूतौ भनेता धों. धनभाव अपमोऽमभार वृन्या प्रत्या निन्यो । फटतोऽर्ममाधन दृश्यन यथा धनगष्ट्रत्यवान्मभ्य धर्म- | आद्य प्रतिरूपनविन लिङ्ग यन्य तत्व सायन पृयक्रम्याननम् । पुन मागु ननुगादिना हिंमाध्यमादरममावनम् । तमा पर धनों धर्मस्प एव आद्यमिन्यनुवर्तनीयमाय मुव्यम् । अनुचमाद-आपद्धर्म- मिति ॥३॥ दृश्यने अनाऽम्मान प्रतिनातनवामपर्या अनानामचर्चा। एनन्म विद्वानवान्महानि ननिद्यो यथारनानाति [सं०] नगारि रि प्रानिधनाधीय-- न मूया दुरोधन ।धीरबुद्धया परिहतविना । मरमागर मिति । एवमता घारमा वृत्तिनिया नित्यती निन्य पिद्वामो का सहमहास्यवपिन स्मिरमाकम्तीमा प्रापुि नग्नटिएम मानन्नाम्य प्रनिम्प रिस यवारदव यामुन्चनामिनि भाव ॥२॥ मान्धादुपचरा परि भन्नाम् । आमा यया प्रमा"म्, ·- . ५८ श्रीमन्महाभारत [समययानपर्व २ लुप्तायां तु प्रकृती येन कर्म प्रकृतिस्थश्चापदि वर्तमान निष्पादयेत्तत्परीप्सेविहीनः । उभी नहीं भातः सञ्जयनी ॥४॥ हिंसादिनाऽधर्मस्तथावश्यपोप्यकुटुम्बादिपोषणेन धर्मस्या- | परप्रयुक्ताऽसमानादिना सत्रहती हुमाया रजामो प्युत्पत्तिरित्यर्थ । ननु धर्मोत्पत्तौ किं प्रमाणमित्याह- | श्यामात पुसि येन ‘उपायेन धर्म स्ना भ्युदयतु नि. आदमिति । धर्मे प्रमाणत्वाद्वेद व लिट्स रक्षणम् । पादयेत तमुपाय परीमंत विहीनो धनश्रीविहीन । यदाह जैमिनि-लिङ्गदर्शनान्न श दो नित्य इति । , यस्तु प्रकृतिस्थोऽनापदि वतमानो यश्चापदि वर्तमान आद्यमधर्मत्व हिंसादीना तस्योभयसिद्धत्वात् । तत्प्रतिपा- तावुभौ संपदापद्धर्महीन कर्म धर्माणी गयी भरत । अतो दिक लिङ्ग पदोप्याद्य । तद्यस्य प्रमाण तस्यापद्धर्मम् वयमापदि वर्तमाना यदि किंचिन धर्महीनमपि ज्ञातिन- आपद्धर्मोपदेशकमपि लिङ्ग प्रमाणमिहेति नियोध अप्य धादिक कर्म पुर्मस्तथापि न गर्खा वयम् ।। ४ ।। कार्यशत कृत्वा भर्तव्या इति ॥ ३ ॥ [सर्व० ] एतदव स्पष्टयति-लुमाया तु प्रत्तौ इति । [ लक्षा० ] एव तथैवापदि लिङ्गमेतदित्यन एवमु- | लुप्ताया तु प्रकृतौ स्वाथ्ये म्यम्य प्रकृतिस्थ इति पर्यायान क्तरीत्या वृत्तिनित्यौ वृत्त्या स्थित्या नित्यो नियतौ । आपत्तौ सत्यामिति यावत् । येन कर्मणा कर्म पाग्ला- धर्मावमौ आपदि उक्तसाधूनामेव महापत्त्यामागताया किक येन धनेन सपाढयेत्तत्वश्य परीप्सेत् । अन्यथा सत्याम् एतत् न लिङ्ग भनेता म्लेच्छदेशे तद्भयात् । साधू- नित्यकर्मणो व्यापत्ते । न केरलमापदि वर्तमान एवा- नामपि स्वधर्मत्यागेन स्वशिरोमुण्डनश्मश्रुधारणशू-यलला- सर्मकारितया वाच्यो भवति किन्तु प्रतिस्थोऽपी टत्वादितद्धर्मलिङ्गस्यैव धर्मतया ब्रियमाणत्वात् तस्य साधो | ति । नहि सपदस्तीत्येतावता नस्य नाधर्महेतुकर्यसबन्धी आद्य लिङ्ग पापण्डिना लिङ्ग प्रमाण प्रमाणवदगीकार्यम भवति । आपदि तु कृतमशुभमल्पन पयितु शक्य. भूत् । तमधर्ममापद्धर्मरूप तस्य आपदि धृतत्वेन नरकाद्य- मित्यर्थ ॥४॥ नर्थहेतुत्वामावात् धर्मप्रायतया धर्मत्वमिति भाव । एव- [ दुर्घ० ] पुनयुधिष्ठिरोऽत्रवीत् 'लुमाया नु प्रकृती मस्माकमपि आपद्गस्तत्वात्सुहृदा वधोऽपि धर्म एवेति येन कर्म निष्पादयेत्त परीप्सेत हीन । प्रकृतिस्थानापदि भाव ॥३॥ वर्तमानावुभौ गर्यो भवत सञ्चयैतौ । अस्यार्थ । त्व- [नील० ननु कथ तहि एकचक्राया भिक्षाटन ब्राह्म- | योक्त फुले जाता इत्यादि तत्रोत्तर शृणु-परप्रयुक्ता- णस्यैवासाधारणत्वेन विहित भवद्धि कृतमित्याशङ्कयाह समानादिना सत्त्वप्रकृती लुमाया नष्टाया रजस्तमो- एमायामिति । प्रकृति जीविकाहेतुभूत धन तब क्षत्रियस्य | भ्यामावृते पुति येनोपायेन कर्म स्वाभ्युदयकर्म निष्पादये- भूमिशम्बादिक वैश्यस्य धनपश्वादिक तस्मिन्सर्वात्मना | तमुपाय परीप्सेताश्रयेत् । हीनो धन* श्रीविहीन , यश्च नष्टे मति येन धर्म सध्योपासनादिक निष्पादयेत् तत् प्रकृतिस्थो यश्चानापदि वर्तमानस्तावुभी सपापद्धर्महीन भिक्षाटनादिक्मपि परीप्सेत्कर्तुमिच्छेन् अन्यथा जीवि / कर्म कुर्वाणी गौं गर्हणीयौ भवत । अतो वय परवि- काया अभावामलोप प्राणनागश्च स्यादतोऽत्यन्तापदि प्रकृता धनश्रीहीना यदि किश्चिद्धर्महीनमपि ज्ञाति- तावान् विप्रवर्मोऽपीतरैग्नुष्ठेय एव । प्रकृतिस्थश्चेति ।आपदि वधादिक कर्म कुर्मस्तथाऽपि न गर्दा वयम् । आपत्सु आपद्धौ प्रकृतिस्थोऽपि यद्यापर्ममनुसरेत्स लेभाद्री । तस्य विहितत्वात् । उक्त हि 'येन केनाप्युपायेन मृदुना आपस्योऽपि यदि प्राकृत धर्ममनुमरेत्म जीवनलोपात् । दारुणेन या । उद्धोद्दीनमात्मान समर्थों धर्ममाचरेत। पुटुम्बहिमया च गई इत्यर्थ ॥४॥ इति ॥४॥ [अर्जु.] रमाया तु प्रवृती येन कर्म निष्पादयेत् ता [ लक्षा० ] लुप्ताया तु प्रस्तावित्या दुर्जनससर्गरशा- परीपाद विहीन । प्रतिस्पश्चापदि वर्तमान उगौ गर्भो | तौ स्वस्वभावे एमाया सत्यामापदि कर्म आपद्धम- भवन सजयेतो। प्रकृती रमाया हीनाया येन विकृतिरूपेण | रूप कर्म यो न निष्पादयेन् प्रकृतिस्थ स्वम्वभावस्थ सन् पर्म परीप्सत् [हि पश्य] हीनोऽमुरय इत्यर्थ । तयो पुस्प अनापद्यपि वर्तमान आपद्ध, वर्तमान य पता- परीन्ये दोरमाह-प्रतिस्थश्चेत्यादि। चमारादप्रतिस्था वुभावपि हे मजय गद्या भवत । अहीनमुत्तम पुरुप गुग्ये धर्म वर्तमान उभावितिवचनादतलस्यत 1 *या- तदुभयमपि परीप्सद्विचारयेत् । आप सरि मया युद्ध न ग्यानान्ना-चयोग र जाता इत्यादि तमोत्तर शृणु त चा लोगो मामुपहसिप्यतीति भार ॥ ४ ॥ प्रो चारदिइभानाइौ हा संजयको यो । सीति मातीति व पायौ। - ·अध्यायः २८] उद्योगपर्न५ अविनाशमिच्छतांब्राह्मणानां मनीपिणां सच्चविच्छेदनाय प्रायश्चित्तं विहितं यद्विधात्रा। विधीयते सत्सु वृत्तिः सदैव । संपश्येथाः कर्मस वर्तमानान् अनाह्मणाः सन्ति तु ये न वैद्याः विकर्मस्थान्सजय गईयेस्त्वम् ॥५॥ सर्वोत्सङ्गं साधु मन्येत तेभ्यः ॥ ६ ॥ [नील ] अविनासमिति यन् यस्माद्धेतोः विधाता एतस्यामापदि धोऽन्य एव वयं च धनश्रीहरणेनापद्विशिष्टा अविनायो वृत्त्यन्तरोपजीवनेन ब्राह्मण्यस्य नागो विना- | अतोऽस्माभिरधर्मोऽपि नियमाणो न दोपायेत्यर्थः ॥ ५॥ शस्तदभावमिच्छतां ब्राह्मणानां आपदुत्तीर्णानां प्रायश्चित्तं पुनराह युधिष्टिरः । यस्मिन् कर्मणि प्राने प्रायश्चित्तम. विहितं तस्माद्धेतोरापदि अन्यस्यान्यधर्माश्रयणं प्रसत्तम- नुस्त्पस्तत्प्रतिपादनार्थम्-मनीपिणां सत्त्वविच्छेदनाय वैति ज्ञायते । अत एव एकचकायामस्माभिः कृतं भिक्षाटनं विधीयते सत्सु वृत्तिः सदैव । अत्राह्मणा. सन्ति तु ये न नानुचितमित्यर्थः । एवमनापदि कर्मसु वर्तमानान् आपदि वैशः सर्वोच्छेदं साधु मन्येत तेभ्यः । सत्तानां ब्राह्मण- च विकर्मस्थान् संपश्येयाः सम्यगेवेदामिति पश्येथाः । क्षत्रिय-विद्-शूद्राणां विच्छेदनाय पृथक्करणाय विधी. अन्यथा तु आपदि कर्मस्थान् आत्मपरहिम्रान् अनापदि यते वृत्तिः साधारणं फर्म सत्सु अनुष्ठानृषु । शप- विकर्मस्थांश्चातिलुब्धान् विगर्हयेस्त्वम् ॥ ५ ॥ किं च धस्याऽब्राह्मणापेक्षया तु मुरयत्वमेवेत्याह-अग्राह्मणाः मनीपिणा मनसः निग्रहं नागं कर्तुमिच्छताम् । ईप गति- इति । अत्राह्मणाः क्षत्रियाः तपा र्मणां विच्छेदमाह-ये न हिंसादनेबित्यस्य रूपम् । सत्त्वविच्छेदनाय सत्वस्य यु- वैद्याः । वैद्याः वेदाध्यापनेन व्यवहरन्तः सोच्छेदं सगनु. द्विसत्त्वस्य चिदात्मना सह एकलोलीभूतस्य विच्छेदनाय | विनाशनं तेभ्यो हेतुभ्यः साधु मन्येन निहितत्वादित्यभि. मुक्षेपी कान्यायेन पृथकरणाय सत्तु सतां गृहेषु वृत्ति- प्रायः । अत्राह्मणाश्च ययम् । मतान्तर तत्त्वविच्छेदनायेति जीविका गाम्ने विधीयते । वेदानिमं लोकममुं च परि- पाठे चायमर्थः-मनीषिणामत्यन्तध्यानपराणां तत्त्वनिच्छे. त्ययात्गनाऽन्मानमन्विच्छेदिति श्रुत्याऽऽत्मान्वेषणाय स. दनाय तत्त्वादात्मनो मनसो विच्छेद गर्नु पहिपियामंगि संन्यासपूर्वक मिक्षाचर्यविधानान् न ग्राही वृत्तिः । मनः कर्तुमित्यर्थः विधीयते सत्सु वृत्ति. धर्म इति यारन् । कस्यापि निन्द्या । ये तु अत्राह्मणा अपि वैद्याः विद्या- सदैव सर्वदा एशदो निश्चये 1 ये तु ब्राह्मणादिवर्ण- निष्ठाः न भवन्ति तेपां भिक्षाचर्यस्याविधानात् तेभ्यः | विवेकशून्या ऐकान्त्यदर्शिन. न वैद्याः न होता. तेपामर्थे सर्वोत्सझं सर्वेषां समीपं स्वधर्मसंयोगम् नुष्ठानकारिणः सर्वोच्छेदं सरलधर्माधर्मनियोच्छेदं साधु आपदनापदोरुचितं साधु मन्येत । सर्वोच्छेदमिति | युक्तं मन्येत धाता तेभ्य आत्मने परेभ्यश्च । तादध्ये चतुर्थी। पाटे तेभ्यस्तेपामथे भिक्षाद्यटनं सर्वधर्मोच्छेदाय मन्येते- क्यं विदितात्मतत्त्वा नास्मान फर्म रोदिति भावः ॥६॥ त्यर्थः ।।६॥ [ सर्व०] कयं तस्याधर्मस्य नाश इत्याह-अविलोपमि- [अर्जु ] प्रकारान्तरेणापद्धर्म पुनरप्याह राजा-तिधर्माविलोपमिच्छना ब्रह्म वैटम्नेन प्रबर्नमानाना णि- अविलोपमिच्छता ग्राह्मणानां प्रायश्चित्तं विहितं यद्वि काना यन यर प्रायश्चित्त [म म्यादिनि] आपद्यधर्मध्वमते. धाना । आपद्यथा फर्ममु वर्तमानो विकर्मस्थः संजय नानापत्तौ न पापे न क्षयोऽम्ति आपदि यने तु प्राय- गर्हयेत्तत् । अविलोपमिति कर्मणामिति शेषः । यस्मिन् | श्वित्तेन तदपनोट इत्यर्थः । कर्मसु असकर्मसु रिमार्गम्मान कर्मणि विच्छेदके कुकर्मणि प्रायश्विनं विहितं तदापद- पापरारिणो विगर्हये, न तु सक्यिाकारिणोऽप्यम्मा. विगेपणं तत् कर्मापदित्यर्थः । कर्ममु सत्कर्ममु विमार्ग-दृश इत्ययः ॥ ५॥ न च दुर्योधनादीनाममना वघे दो. स्थान् विरुद्धकर्मकारिण. गर्हयेत् निन्दयेन् याव्याख्यानं पोऽप्यन्तीत्याह-मनीषिणामिति। मनीषिणा पिदुपा तिः पाठश्च । *व्याख्यान्तरम्-अविलोपममांफर्यमिति यावन् । प्रतिः असत्सु पापेषु सत्त्वविन्नाय मत्त्वं गरीरं त. प्राह्मणाना प्राह्मणादिवृत्तीनाभिच्छता धागा यात्रायश्चित्तं नाशाय असता वायेति यान् विपीयने ननु निरिभ्यते दण्डधारणादिकं विहितं तन् आपदि आपकाल आर्मसु अत्याौ । अप्राणा: ग्राह्य वेदाम्नदुनमीमानिगामिनः विहिताकरणेषु वर्तमानो बिग्द्धर्मग्यो वा गर्हयेन । वैश विद्यारन्तोऽपि तपा मोच्छेदं देहादिमीनागं तेभ्य- भयमर्थ-संपद्धर्भ हि वं वदसि हीनिया इत्यादिना । म्नेषां साधु सम्यहमन्येत भागः ॥ ६ ॥ ५. दिनोप1ि0 सरवथा न. भारपया । स सपाररिकमं. मसमान-गईयेत । ६ म. रा हो । .

·तदध्वानः पितरो ये च पूर्व पितामहा य च तेभ्यः परेऽन्ये । श्रीमन्महाभारते ...[ सत्ययानपर्व २ यपिणो ये च हि कर्म कुर्यु- नान्यं ततो नास्तिकोऽस्मीति मन्ये ॥७॥ [दुर्घ० ] पुनरपि युधिष्ठिर प्राह 'अरिलोपमिच्छता | ऽऽपराध्यामीति भाव । धार्तराणान् प्रत्याह-प्रज्ञपिण ब्राह्मणाना प्रायश्चित्त यद्विहित विधाता । आपद्यथा । इति प्रज्ञाभिमानिन । निर्मकरणे हेतुमाह-नास्त्यन्तत कर्मसु वर्तमानो निर्मस्य सञ्जय गर्हयेत्तम् ।' अ इति । अन्ततोऽन्त विनाशे नास्ति न विद्यत तकर्मफल- रिलोपमरिनाग असायमिति यावत् तदिच्छता का मिति शेष । दहविनाशे आत्मादीनामपि विनाश इति ह्मणाना ब्राह्मणादिवर्णानामिच्छता धाना यत्प्रायश्चित्त भाव । स्वमतमाह-नास्ति नास्तीति मन्ये अह तु दण्डधारणादि विहित यथा शूद्रश्चद्राह्मणीमधिगच्छेत् जानामि नास्ति नास्ति त कर्मफल तत्कादय सरोका त वीरणपयित्वा वह्नौ प्रास्येदित्यादि प्राणत्यागा- | न्तरसचारिण सन्तीति । मतान्तर व्यारयायत । ननु दिरूप विहित प्रायश्चित्तम् । तथा आपद्यापकाले विक- यद्यात्मपरा यूय किमिति राज्य समभिल्पतेत्याह-तदर्थी मस्य निहितकापरणेषु वर्तमानो विरुद्धकर्मस्थो वा तन इत्यादि । तदर्था आत्मपरा अस्माक पितरो न फेल गर्हयेत् । अयमर्थ । सम्पद्वमै हि स वदसि ह्रीनिपेवा वयमिति । किमिति प्रजापालनादिपु प्रवृत्ता इत्याह- इत्यादिना । एतस्मादापद्धर्मोऽन्य एव । वय च धनश्रीह- | यज्ञैपिण इति । यज्ञो वासुदेवस्तमिच्छन्त कर्मसु रणेनाप प्राप्ता अतोऽस्माभिरधोऽपि क्रियमाणो न प्रवृत्ता न स्वर्गादिभोगतृष्णया । उक्त च भगनता-मन दोपायेत्यर्थ । पूर्वशोरविवरणमेतत् ।। ५ ॥ पुनराह यु- | कुरु कर्म व कर्म यो ह्यकर्मण । ननु सर्वथैव किमिति धिष्ठिर ‘मनीषिणा तत्त्वविच्छे-नाय विधीयते सत्सु कर्म युज्यते तत्राह-नास्त्यन्ततो नास्तिकोऽस्मीति मन्ये वृत्ति सदैव । अब्राह्मणा सन्ति तु ये न वैद्या सर्वोच्छे । मम पित्रादयो यत् कर्म कृतवन्त तदात्यन्तिकनास्तिकत्व- साधु मन्येत तभ्य ।। मनीषिणा तत्त्वध्यानपराणा त- परिहाराय । उक्त च भगवता-यदि यह न वर्तेय जातु स्वविच्छेदनाय तत्त्वादात्मनो मनसो बिच्छद् कर्तु वहि- कर्मण्यतन्द्रित इत्यादि । अतो विदितात्मभी राजभिरस्मा- विपयासङ्गि मन कर्तुमित्यर्थ । सत्सु वृत्ति सता विधी भिरवश्य लोकस्थित्यर्थ शनुपधादिक कर्म कार्यमिति यत नापद्धर्मवृत्तिषु वृत्ति सदाचार प्रवृत्तिधर्म इत्यर्थ । | तात्पर्यार्थ । यथाव्याख्यान पाठ ॥ ७ ॥ सदैव सर्वदा एक्शन्दो निश्चय । अत्राह्मणा ब्राह्मणा [सर्व.] अस्माक वा यद्यन्योऽप्यर्थो भवत्तदा तनापि दिवर्णविवशून्या ऐकाम्यदर्शिन नवेद्या वदोक्तप्रवृत्तिध । वृत्ति सभा येत नत्वेवमिहेत्याह-तदर्था न इति । तलुरुद- माननुसारिण तमा सनाच्छे सकल धर्माधर्मक्रियोन्छेद | शराज्यमेवाथों येषा ते तदर्थास्तेभ्य परे प्रपितामहा ये साधु युक्त मन्यत धाता तभ्य आत्मपरभ्य । तादये तु प्रविण स्वप्रज्ञामानेण धर्ममन्विष्य त कर्म कुर्वन्ति चतुर्थी । वय विदितात्मतत्त्वा नास्मानम स्पशदिति ततस्तपु अस्तीतिबुद्धिरस्ति । अस्ते तिनि रूपम् । तन भाव ॥६॥ विषयशब्दन विपथिणोऽभिधानम् । तद्विरुद्धत्वा नास्ति [लक्षा०] अविगेपमित्या प्रमादामविलोपे सती. तस्या भावो नास्त्य नास्तिक्य, ततस्तप्पेर भवति । अह तु ति वाक्यमध्याहत्य व्याख्ययम् ॥ ५॥ पितृपैतामहोपात्त वित्तम आप वर्मेण यदोनच्छामि अतो [नील] तदधान इति पित्रादय यज्ञपिणो ये त मयि नास्ति नास्तिस्य छान्दसत्वन तहितविभत्तयोले सम तद्ध्वान स एप मयोक्तोऽध्या मागों या त तद् पानास्तीति मन्य जानामि ॥ ७ ॥ ध्वानोऽभूवन हि प्रसिद्धम् य च कर्म न कुटु सन्यासिन [ दुर्घ०] नतु यदि आत्मपरा यूय मिमिति गज्य इत्यर्थ । त ममें तमान अहमपि आम्तिोऽस्मीति ममभिलपनत्यत आह 'तदर्था न पितगे ये च पूरे पि तनोन्यम अध्यान न मन्ये ।। ७ ॥ नामहा य च तभ्य परऽन्य । यपिणो य च त धर्म [पहुं०] नदर्धा न पितगे ये च पूर पितामहा ये च नु त्यन्तिो नास्तिकोऽग्मीति मन्ये ।' अस्यार्थ । ( पितामहा ये) तभ्य परन्ये । प्रनपिगो ये च हि पर्म नदी (अर्थपग) आत्मपा नोऽम्मार पितरो न काल घा नास्त्य नमो नास्ति नास्तीति मन्ये । स एर नुय- वयमित्यर्थ । रिमिति प्रजापालनर्ममु प्रवृत्ता इत्याह- धोय प्रयोगा येत ना नोरमा पिनर पितर यज्ञपिग इनि । यशो वासुटयम्नमित स्वममु प्रवृत्ता पूर सरपी यरादिरय प्रसाद । प्रावध नाहीयो नम्वगादिभोगतृष्णया ! उत्त च भगवा-मर्थ पुर धर्म ७."10. मानसि नदौति।

·अध्यायः २८] उद्योगपर्व ५ . : यत्तिचने वित्तमस्यां पृथिव्यां उपासीना वासुदेवस्य बुद्धि यद्देवानां त्रिदशानां परं यत् । निगृय भनून् मुहदो नन्दयन्ति ॥ ११ ॥ प्राजापत्यं त्रिदिवं ब्रह्मलो वृष्ण्यन्धका झुग्रमेनाइयो वे नाधर्मनः संजय कामयेयम् ।। ८ ।। कृष्णपणीताः सर्व एवेन्द्रकल्पाः । धर्मेश्वरः कुशलो नीतिमांचा- मनस्विनः सत्यपरायणाश्च प्युपासिता बाह्मणानां मनीपी। महावला यादवा भोगवन्तः ।। १२ ।। नानाविधांधव महावलांच कादयो बभ्रुः श्रियमुत्तमां गतो राजन्यमोजाननुशास्ति कृष्णः ॥ ९॥ सध्या कृष्णं भ्रातरमीशितारम् । यदि यह विमृजन्साम गर्यो यस्म कामान्वर्पति वासुदेवो नियुद्धयमानो यदि जगा स्वधर्मम् । ग्रीप्मात्यये मेघ इव प्रजाभ्यः ॥ १३ ॥ महायगाः केशवस्तद्रवीनु ईदृशोऽयं केशवस्तात विद्वान वासुदेवस्तूभयोरर्यकामः ॥१०॥ विद्धि होनं कर्मणां निश्चयनम् । शैनेयोऽयं चेदयश्चान्धकाच प्रियश्च नः साधुतमश्च कृष्णा वाप्र्णेयभोजाः कुकुराः सृञ्जयाश्च । नातिकामे वचनं केगावस्य ।।१४।। इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः ।। २८॥ लं कर्म ज्यायो हर्मण.' दनि । ननु सर्वथैव किमिति कर्म विभन्य मुल्यौ प्रतिपादरतियनायमों धर्मरूपाणि विभ्रद्धर्मः न त्यजने तबाह नात्यन्तिको नाम्तिकोऽम्मीति मन्ये । त्यो दृश्यतेऽधर्मरूपः । तया धमों ने धर्मम्पो...] मन्ये मसिनादयो यत्म कृतवन्त तस्नव्यं नास्ति- स्वम्याधर्मानिवृत्तिमाह-यकिंचनेति ।। ८ ॥ कृष्णाधीन- कत्त्रपरिहाराय । उक्तं च भगवता 'यदि ह्यहं न वर्ते तामात्मनो दर्शयति-धर्मेश्वर इत्यादि । धर्मेश्वरी धर्मस्य जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ | नियन्ता ।। ९ ।। सर्वगः । उत्सीयुग्मेि लोका न पुरी कर्म चढम् । इति श्रीमहाभारतारामाउनमिधानारामयोगी इत्यतो विदितात्मभिरप्यम्माभिरवां लोरस्थित्यथै युद्धे अटाविंशोऽध्याय ॥२८॥ रावधादिकं कर्म कार्यमिति तात्पर्यायः ।। ७ ।। [सर्व.] गाना वित्तमान निदगाना परं च यद्वित्त- पति श्रीम० दुर्घटायर मुयोग अष्टाविंगेच्यार ॥२८॥ मिन्यौनम्क्त्यम् । प्राजापच प्रजापनर्वित्तम् ।।८।। [लक्षा] तदायिनः पिनर इत्यत तदथिन. अनम- धर्मेश्वरः धर्मनिरन; कृष्ण ॥९॥ पिजन् गन्य ध्यक्षयार्थिनः नान्यत्तत इत्या तत. पितृपिनामहाद्याचा- त्यजन् । उभगोग्म्माक पग्पा चार्थनमः ॥ १० ॥ गन् अन्यन् न नास्ति नास्ति इति शिवाचा परः ॥७कृष्णप्रणीता. कृष्णेन प्रगीचन्ने शियन्न इति विपर. [नील. ] एवं स्वम्य नीतितत्वप्रकाशनप्रमद्गादापढ़- मुद्देदरमन्यन् ॥ १२ ॥ यन्मे पभ्रो ॥ १३ ॥ मान्योगिधमाश्योस्त्वा प्रस्नमनुमरति यत्किचेति ॥ ८॥ भूपाश्रेष्ट. ॥ १४ ॥ धर्मेश्वरः धर्मफलस्य दाता ॥ ९ ॥ यदि साम विमृजन् इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वरनापानन्यारन्याया- स्यां तर्हि गर्य, स्या यदि वा युध्यमान. स्वधर्म जहां मष्यदिशाभ्यार ॥२८॥ तदा गई. स्याम् । मम तु द्वयमपीष्टमेति भावः ।। १० ॥ [लक्षा] यदि हामिन्यत्र जन्यणम्य मामन मिनि कृष्णानगीवाः कृष्णेनर नीतिपयं नीनाः ॥ १२॥ योग्रपटायाहारः। उभयोगयोः ।। १० ।। काइरो यU- इति श्रीनट योगाभा मा अगाविगोभ्याय ॥२८॥ रित्यत्र बभ्रगिनि पाण्ट्रस्यामुगानुजस्य नाम ॥ १३ ॥ [अर्जु०] [* द्वौ मुरगो द्वावमुरराविति चतुर्दा इति श्रीम० मा ३० वा.ट. मगरिय ॥२८॥ ८ स. देवताना विमानां पवित्रन् । स. कन्नी । ९.रा सलाम १३ ग्द टात्रा ने केवमादिदर । १४ २. भूकम विमानस्नु'१२० न दन्त मग स. निमृतस्य न गहों । १२ स. विदिशज नाविनेशानिय ॥२८॥ *[] प्नविडियो अन्य ५६ [अ] प्रथमोकोकोचर ।

·श्रीमन्महाभारते [संश्चययानपर्व २ . एकोनत्रिंशोऽध्यायः २९ भगवता विशतः कर्मणो ज्यायस्त्वं राशा युद्धेऽपि धर्मतन्त्रत्वं धार्तराष्ट्राणां राज्यापहारिन्वायव्यपहरणाच वध्यस्वमुपपाय पाण्डवस्य समे सद्धेच त्तत्वकथनम् ॥१॥ वासुदेव उवाच- यस्मिन्गृद्धो धृतराष्ट्रः सपुत्रः अविनाशं संजय पाण्डवाना- कस्मादेपा कलहो नावमूर्छन् ॥ ३ ॥ मिच्छाम्यहं भूतिमेषां मियं च । न त्वं धर्म विचरं संजयेह तथा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सूत मत्तश्च जानासि युधिष्ठिराच ।। समाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम् ।। १ ।। अथो कस्मात्संजय पाण्डवस्य कामो हि मे संजय नित्यमेव उत्साहिनः पूरयतः स्वकर्म ॥४॥ नान्यद्व्यां तान्प्रति शाम्यतेति । यथाख्यातमावसतः कुटुम्वे राजश्च हि प्रियमेतच्छृणोमि पुरा कस्मात्साधुविलोपमाथ। मन्ये चैतत्पाण्डवानां समक्षम् ॥ २॥ अस्मिन्विधौ वर्तमाने यथाव- सुदुष्करस्तत्र शमो हि नूनं दुचावचा मतयो ब्राह्मणानाम् ॥५॥ प्रदर्शित: संजय पाण्डवन। [नीलशाम्यतेति वचनादन्यत्तान्प्रति न भूयां भरणे नानौचित्यमाह (?) । अथवा संजय कस्तवापराधो पाण्डवानां समक्षं गज्ञो युधिष्ठिराच एतदेव शृणोमि अहं ब्राह्मणा अन्यत्र संशेरत इत्याह-अस्मिन्निति । विधौ च एतन्मन्ये मानयामि ॥ २॥ तर राज्ये निमित्ते गृद्धः | विहिते वर्तमाने शिष्टैरनुमीयमाने यथावदिति वर्त- लिप्सावान् । एवं सति एषां कौरवाणां करमाद्धेतोःकलहः | मानविशेषणम् । उचावचा इति नानाविधा इति नावमूठेन् ॥ ३ ॥ विचरं विचलितं, पूरयतः पालयतः संदेहोपन्यासः ॥ ४॥५॥ ॥४॥ यथाख्यातं प्रसिद्धिमनतिकम्य आवसतः मदि। [ सर्व० ] नान्यव्यां तान्प्रति शाम्यतेत्यतो वच- तिष्ठतः साधुविलोपं धर्मलोपं युधिष्ठिर कस्माद्धेतोः आर नात् । राज्ञो युधिष्ठिरस्य । पाण्डवानामन्येषां समर्थ उत्तयान त्वम् । अस्मिन्वियौ शुचिरद्रोही युटुम्ब शुचा सद्धार्थ फलबदिति यावन् ।। २ ।। वृद्धस्तूच्छ्योपचितः । दो स्वाध्यायमधीयानो यावदायुयं वर्नयेदित्येवंरूपं वर्त- गृद्ध इति फचित्पाठः । मृच्छेत् उपचीयेत ॥३॥ त्वं मत्तो गानेऽपि प्राह्मणानामुशावचा मतयो गार्हस्थ्यस्य अप- मत्सकाशात्, युधिष्ठिराय धर्ममुत्पन्नं जानासि । अथो रिमई वा त्यागे या नैधिरुमहाचर्ये पारिवाज्ये या | अथ च पारयितुः पालयितुः ॥ ४ ॥ यथारयातं यथावि- भवन्ति ।। ५॥ हितं यथा स्यान तथा आवसतः पुष्णतः कुटुम्ब फलबादि [मर्नु.] नान्यदित्यादि तान्यति शाम्यतत्यतोऽन्यन्न पुगकल्पात पूर्वकल्पस्थिताद्धर्मात साधु सम्यक विलोपं ध्यामित्यर्थः गझो धृतराष्ट्रस्य समर्थ पालनगतम् ॥ २॥ विनाशं भतामिति यावन आल्य उक्तवानसि। ननु फचि. गृती वृद्धि गतः । काल इनि मंगभ्यते । अपमृच्छेन समु- दधर्मत्वेनापि परिगण्यने तथैव किं न तद्भवतीत्याशङ्का भदायं गच्छेन् ।॥ ३ ॥ मत्तो मन्मरामादधिकं न जाना- निराचष्टे-अस्मिन्विधी आपदि हिंसायां गाधर्म इति वर्त- सीनि यात । कृष्णः संजयं प्रत्याह-अहो करमा- मानं निधनं सति स्वं, यथायद्यौफेनोक्तम् अन्यथाऽन्यस्या दिति । अही प्रो पामाद्धनोः पाण्डवस्य पिलोपं दी (?), अन्यत्र विषये उपावया विभिन्नरूपा मतयो पियाटीपम् आस्थ पुगासान पूर्वकल्पान पाण्डवस्य प्राक्षणानागृषीणाम् ॥ ५ ॥ सिंमृतार माहिनः रागिनः पायिनुः शतम्य आय. [लक्षा०] पाण्डवानां समर्थमित्या समीचीनगर्थ गाः तुटुम्वविशिष्टत: गृहस्थरयेत्यर्थः । यथर्मविशेषण पुरुषार्थमित्यर्थः ॥ २ ॥ अयो परमादित्यन मनमः फरमा. यधारयातम् । अन एय मंमयेनि पोषनं पुटुम्पं मृत्वा दिनि योग्यपदाध्याहारः॥ ४ ॥ १६ भूदा साप मचा सह। ए मानविय 1 पाyि | UPura पति। Aart IU RAS मारो। ५४ म. पुराता। 16. म. मान्स ·अध्यायः २९] उद्योगपर्व ५ . - कर्मणाऽऽहुः सिद्धिमेके परत्र सोऽयं विधिविहितः कर्मणैव हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिमेके। संवर्तते सञ्जय तर कर्म। नाभुखानो भक्ष्यभोज्यस्य तृप्ये- तत्र योऽन्यकर्मणः साधु मन्ये- द्विद्वानपीह विहितं ब्राह्मणानाम् ॥६॥ न्मोघं तस्यालपितं दुर्वलस्य ॥ ८॥ या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म कर्मणाऽमी भान्ति देवाः परत्र तासां फलं विद्यते नेतरासाम् । कर्मणेवेह प्लवते मातरिश्वा । तत्रह वै दृष्फलं तु कर्म अहोरात्रे विदधकर्मणैव पीत्वोदकं शाम्यति तृप्णयाऽऽतः ॥७॥ अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः ॥९॥ [ नील] ता हेतुमाह-कर्मणेति सिद्धि मोक्षम् एके भोज्यानि पश्यन्नपि अनुजानः भुजिनियामकुर्वन्न तृप्येन कर्मणैर हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय, इत्येके आहु. 1| निवृत्ताकाङ्क्षो भवेत् ॥ ६ ॥ कर्मशेप विद्यापि न कर्मणा न प्रनया धनेन त्यागेनके अमृतत्वमानशुरि- कर्मद्वाग्ण फलपतीत्याह-या वै इत्यादि । दृष्टा- त्येके आहुः । यद्यपि एवं कुटुम्येऽवस्थिति. संन्यासव द्वय- दृष्टफलन्येन कर्मणो वैविध्यमाह-तोति ॥ ७ ॥ मदृष्ट- मपि तुल्यरत् शास्त्रेण विहितं तथाऽपि कृत्स्नभागातु । फलमाह-विविरिति । विविभावरूपः । रिहितो विधायर- गृहिणोपसंहारन्यायेन आश्रमान्तरसाध्यं ज्ञान गृहस्थेन शान्त्रेण प्रतिपादित. कर्मणैर वर्तते निपद्यते न विधिव- साधयितुं गम्यं न तु गृहस्थेन साध्य यज्ञादिक्माश्रमा- चनाहितज्ञानमानात् तत् तस्मान् तर विधी कर्म साध- न्तरेऽभ्यस्तीति कृत्स्नो धर्मो गार्हस्थ्य एवं प्राप्यत इत्या- नमिति शेप. । दुर्वलस्य प्रमाणवलहीनस्य ॥ ८ ॥ शयेनाह-गाभुखान इति । यतो विद्वानपि अगुखानो न [स०] न त्वस्मिन्नयेऽपि कश्चिपुनः तथेत्याह तृप्यति यतश्च ब्राह्मणाना संन्यासिनामपि गृहस्थगृहे विहि- कर्मणाऽऽहुरिति । कर्ममहितज्ञानेन एके योगमार्गप्रणेतारः। तं भोजनादिकम् ॥ ६ ॥ तेन कर्मणामनुला या विद्या- पत्र पग्लोके । विद्यया तत्त्वज्ञानेन सिद्धिमंके सातपाः । स्ता एव फ्लपत्यो न तु तत्प्रतिला इत्याह या इति । यथा | ननु यदि कर्महानेनापि सिद्धिर्भरति तत्तिमिति युधिष्ठि- हि सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेनाभिसंपिशन्ति रोऽपि म हित्वा वनं नयातीत्यनापि कर्मणा मिद्धिरिति प्राणमभ्युजिहते सैपा देवना प्रस्तावमन्वायत्तेतिच्छान्दोग्ये पनो युक्त इति दर्शयति-नेति । अत्र मुनिः सौहित्यार्थोऽन: सर्वभूतसंवेशनोद्मनलिनेन जगत्कारणतया निश्चितस्य । पष्टयन्तोपपत्ति । विद्वानात्मतत्त्वज्ञोऽप्यमुखानो न तृप्य- प्राणारयपरमात्मनो विद्यायाः प्रस्तावकर्मसाधात्वं दृष्टं तीति विद्यामानमाधनमादिनामृषीणामिदं विदितम् अतो तासां कर्मसाधना विद्याना फ्लमस्ति नेतरासा स्वत- भोजनार्थमप्यवश्य कर्म कार्यमिति सर्वथा कर्मत्यागोऽभ्यः त्राणाम् । अयं भावः गृहस्थ. स्वात्मानमन्यांश्च पिनादी-तद्वक्ष्यति गीतासु-'नहि पश्चिमणमपि ' इति ॥ ६ ॥ स्तारयति यतींश्च पुष्णाति यतिस्त्वात्मानमेव तारयति स्वमतं स्फुटयति । या वै विद्या आत्मतत्त्वज्ञानानि कर्म सा- न पित्रादीन् पोपणं च स्वस्यापि न करोति भैनोपजी- | धयन्ति धर्मसिद्धिं न प्रनिरन्धन्ति [प्रतिवन्धकल्बोक्तिः] वित्वाढतो गार्हस्थ्यमेव श्रेष्ठमिति । किं च नै पम्य दृष्ट• तासा पल मोमरूपं नंतगमा कर्मविरोधिनीनाम् । तत्त्व विरुद्धमपीत्याह-तनेति । तत्र मतदभावतारतम्ये पिचार- ज्ञानमानसाधननादापेक्षया कर्मसाधननाद दृष्टानुगेर दर्श. णीये कर्म इहैव दृष्टफलम् ॥ ७ ॥ सोऽयं जानविधि. | यति-तोह लोके दृष्टपल न ज्ञानमात्र यन पीत्वोदकं भा- कर्मणैव सह विहितः तत्र च अनुष्टीयमाने कर्म संवर्तन म्यति मुग्पीभवतितृष्णयात.॥७उपसहरति-मोऽयं वि. उच्छिद्यते । कर्मसमवेतमेर जानं सालकोन्टेदहेतुरि- धीयते इति विधि देविकोऽयं स कर्मणेन । सहायें तृतीया त्यर्थः । कर्मणोऽन्यत् संन्यासं मन्येत् मन्यते ।। ८॥ कर्म-कर्मसहित तत्तस्मात्तन वियौ कर्मापि वर्तते कर्तव्यत्वमा- समुचितं ज्ञानं स्तौति-कर्मणाऽनी भान्तीत्यादिना । ब्रह्म- | लि । अस्य कर्मणोऽन्यदेव दुर्गरम्य धर्मालदीनग्य ||८|| विद्या ब्रह्मचर्य, त्रिया च निषेत्रमाणा इत्युपसंहारान्॥९॥ [ लक्षा] नामुखानो भक्ष्यभोग्यम्यन्यर भोजननि. [ गर्नु ] तमेर संशयमाह-कर्मणाहुरिति । कर्मपक्ष पयनानपत भोजनसमज ज्ञानर्मगोममोरप्यारम्या. कृष्णो गृह्णान आह-नाभुखान इति । विद्वानपि भक्ष्य- नेति भावः ॥ ६॥ ६स नवा जानो। ज. नगी विदिता ८स विहिने विषया बने वंजय कमव। . सो. । १५ मन्दिरम।

·www श्रीमनाहाभारते [समययानपर्य २ मासार्धमासानथ नक्षप्रयोगा- तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमत्र भान्ति नतन्द्रितश्चन्द्रमाथाभ्युपैति । रुद्रादित्या वसवोऽयापि विधे॥१५॥ अतन्द्रितो दहते जातवेदाः यमो राजा वैश्रवणः कुरो समिद्धयमानः कर्म कुर्वन् प्रजाभ्यः ॥ १० ॥ गन्धर्वयक्षाप्सरश्न सुत । अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं ग्रामविद्या ब्रामचर्य मियां च विभर्ति देवी पृथिवी बलेन । निपेवमाणा ऋपयोऽमुत्र भान्ति ।। १६ ।। अन्तन्द्रिताः शीघ्रमपो वहन्ति जानन्निम सर्वलोकस्य धर्म संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नयः ॥ ११ ॥ विमेन्द्राणां क्षत्रियाणां विनां च । अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः स कस्माचं जानतां ज्ञानवान्सन् सन्नादयन्नतरिक्ष दिशश्च । व्यायच्छसे सभय कौरवार्थ ॥ १७ ॥ अतन्द्रितो ब्रह्मचर्य चचार आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य श्रेष्ठत्वमिच्छन्वलभिदेवतानाम् ॥ १२ ॥ तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि । हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि संयुज्यते धनुषा वर्मणा च तेन शक्रः कर्मणा श्रेष्ठ्यमाप। हस्त्यश्वायै स्थशस्त्रैश्च भूयः ॥ १८ ॥ सत्यं धर्म पाळयन्त्रप्रमत्तो ते चेदिमे कौरयाणामुपाय- दम तितिक्षां समतां प्रियं च ॥ १३ ॥ मवगच्छेयुरवधैनैव पार्थाः। एतानि सर्वाण्युपसेवमानः धर्मत्राणं पुण्यमेपां कृतं स्या- स देवराज्यं मघवान्माप मुख्यम् । दार्ये हत्ते भीमसेनं निगृह्य ॥ १९ ॥ बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार ते चेत्पिश्ये कर्मणि वर्तमाना समाहितः संशितात्मा यथावत् ॥ १४ ॥ आपोरन् दिष्टवशेन मृत्युम् । , हित्वा सुखं मतिरुद्धयेन्द्रियाणि यथाशक्त्या पूरयन्तः स्वकर्म तेन देवानामगमगौरवं सः। तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम् ॥ २०॥ [नील ] व्यायच्छसे निग्रहं करोपि ।। १७ । आ- यते वृष्टिः' इति ॥ १२ ॥ देवानां देवविपये गौरव नायेष्विति धर्मः शौर्यं च युधिष्ठिरे पुष्कलमस्तीति नायम- | गुरुत्वमगमन् ॥ १५ ॥ व्यायच्छसे उद्यमी भवसि न्येन शिक्षणीयो जेतुं वा शक्य इत्यर्थः ॥ १८ ॥ कौर- कौग्वार्थे वक्तुम् ॥ १७ ॥ आम्नायेपु वेदाभ्यासेपु. वाणाम् अवधेन उपायं राज्यप्राप्ताविति शेषः एपाम् एतैः । संयोगः । एतेनाद्वैन धर्मोद्योगो दर्शितः । संयुज्यते इत्या- भीमसेनम् आर्ये वृत्ते अहिंसायां निगृह्य पुण्यमेव कृतं दिना शस्त्राभ्यासः । तदेतत् धार्मिकतया न हिंसा स्यात् ।। १९ ॥ पिज्ये कर्मगि भानवम युद्धे पूरयन्तः | करोति, क्षत्रियतया तु शत्रून् हन्त्येति दर्शयितुम् पालयन्तः ॥२०॥ १८ ॥ कौरवाणामधेनेत्यन्वयः । उपायान [अर्जु०] भूरितेजा इन्द्रः ।। १२ ।। गौरवं गुरुभा- जीवनम्य साधनानीति यावत् । भीमसेनं तन्मारणप्रवृत्तं वम् ॥ १५ ॥ व्यायच्छसे व्याप्रियसे ।। १७ । आम्ना- | निगृह्य स्थापयित्वा आर्ये वृत्ते अहिंसायाम् ।। १९ ॥ येषु वैदेषु ॥ १८ ॥ कौरवाणामवधेनेत्यन्वयः । उपायान् | ते पार्थाः पिव्ये पित्राचरिते युद्धे ॥२०॥ जीवनोपायान् भीमसेनं निगृह्य निवार्य स हि नानुमन्यते [ लक्षा०] ते चेदिमं कौरवाणामित्यत्र उपायं संधिमिति ॥ १९ ॥ पित्र्ये पितामहाद्याचरित दिष्टवशेन | सामाख्योपायम् । भैमसेनानिगृह्येत्यत्र भीमसेना- देववोन ॥२०॥ संबन्धिनो राज्ञः निगृह्य नितरामनुगृह्य अनाग- [स०] वर्षति भूरिनेजाः सूर्य इति 'आदित्याना- यित्वेत्यर्थः ।। १९ ॥ ११ . 'समारो। १२. विच । म प्रतिदेवनानाम् । १३. न्यै. त्राणे रथशम्दैश्च । १९ स. म. उपायानाधिगच्छेयुरवधि प. धर्म । २०ज. प्रयमा सत्यमा । १४. प्राय। १७ ज.माणन | १८३. हान तदाप्ये। ॥

·अध्याय २९] उद्योगपर्व ५ रताहो वं मन्यसे शाम्पमेव हन्या धर्मेणाप्रमचोऽय दत्ता। रानां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम् । यसरिष्ट्वा मर्ववेदानधीत्व अधुदे वा वर्तते धर्मतन्त्र दारान्कृत्वा पुण्पदावमहान् ॥ २४ ॥ तयेव ते वाचमिमां शृणोमि ॥ २१ ॥ स धर्मान्मा धर्ममरीत्य पुण्यं चानुवर्थस्य प्रथम संविभाग- यदिच्छा वननि ब्रह्मन्गेकम् । मत्य व सञ्जय.वं च कर्म । वैश्योभीत्य कृषिगोरसपण्यै- निगम्यायो पाण्डवानां च कर्म विचं चिन्वन्पालयनप्रमत्तः ॥ २५॥ मशंस वा निन्द वा या मतिस्ते ।। २२ ॥ प्रियं कुर्वन्त्रामणात्रियाणां नवीयीत ब्राह्मणो चे पोत धर्मग्रीलः पुण्यदायमेहान् । दद्यादीपाचीर्यमुख्यानि चैत्र । परिचर्या चन्दनं ब्राह्मणानां अध्यापर्ययाजयेचापि याञ्यान् नापीगीत प्रतिपिद्धोऽम्य यः। प्रतिग्रहान्वा विहितान्मतीच्छेत् ॥ २३ ॥ नित्योत्थितो भूतयेऽतन्द्रितः स्या- तथा राजन्यो रक्षणं वे प्रजानां देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः ॥ २६ ॥ [नील ] शान्यमेव गम शर्य एवेति मन्यसे तर्हि | दिवेश्यस्य, सेवादि सन्द्रस्य-दत्यवक्ष्य स्वं च कर्म धर्मवन्नं धर्मानुष्ठान युद्धपक्षेऽस्ति उन अयुद्धपझे चो- वीर योवनाहीना कर्म द्रौपया ममार केशक- मन यदेव वत्यसि तव ते वाचं शृणोमि करिष्या- पंगादि, पाण्टवाना च वनवासादिक कर्म निान्य मान्यर्थ ॥२१ ॥ ननु शमलोपऽपि गौत्रवधो न कर्त- ज्ञात्रा पाण्डवान् प्रगम निन्द वा यथा मतिम्ने ।। २१ ।। व्य इत्याशयाह-चातुर्वर्ण्यस्येत्यादिना ॥ २२ ॥ प्रती- सात् गन्छन् । विदितात् गुद्धवया ॥ २३ ॥ छन् प्रविहीयात् ॥ २३ ॥ स क्षत्रिय अपीत्य [सर्व.] तथैव ते वाचतोमि ततोऽमि निचिन्य प्राप्य यदिच्छा यम्य धर्मस्य इन्चया बलेन ब्रह्मलोकं होय ॥२१॥ स्वमनापारण कर्म ॥२२॥ माझाना गच्छति । नो चेन्ननकादिवाटेहेव कृतम्त्यो मरवीयर्थ गाह्मणादिवानाम् । प्रनिषिद्धोग्य यज्ञो न यन श्रूया. भौगमोझरः क्षात्री धर्मो दुम्त्यन इनि भाव ॥ २५ ॥ दियम् ॥ २६ ॥ नाघोषीत वेदाध्ययन न पुर्यान यज्ञ श्रौत स्मार्तश्च [दुर्घ• ] वासुदेव सवरमाह 'उताहो न मन्यने प्रनिषिद्ध । तस्मान्को योऽनवत इति श्रत ॥२६॥ ममव गन्ना युद्ध वर्तन धर्मतन्त्रम् । अशुद्ध वा वर्तने [भ ०] दाहो वं मन्यमे मर्वमेव राना युद्ध वर्तत धर्मनन्त्र तवैव ते वाचमिमा गृपोमि ॥ चातुर्वयम्य धर्मतन्त्रम् । अनुद्ध वा वनंत धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचमिमा मयम विमागमवपन्न सनय न च म । निटाम्या गोमि । चातुर्वर्ण्यय प्रथम संविभागमेश्य व सं पाण्डवाना स्वकर्म प्राम वा निन्द यथा मतिन्ले ।' स्व चर्म । निगम्यायो पाण्डवाना स्वकर्म प्रगत वा ताहोऽया यत्त्व मन्यसे अम्मन्मनमपाय बहि निन्द यश मतिनं । पुनराह वासुदंर संनयम्-जाहो यथैव ल पे तथैव गोमि ते वाचमिमानुन्यमानाम् । अथवा व मन्यसे यहस्मन्मतमपहाय तबृहि यथैव तं ने | कत्मिनर्थे वा श्रोतच्या तबाह-किं गन्नामिति । तथवा शृगोमि ते वाचमिति उत्र्यमाना, कस्मिन्नमें बार क्षतिवाणा किं युद्ध धर्मनन्त्र धर्मम्य तन्त्र प्रधानम् ताहाँ श्रोतया वाहनानामिति । राज्ञा क्षवितरणा युद्धं असुमिनि । अत्र सग त्वमेव निर्णय यूनीय ॥२१॥ धर्मतन्त्र युद्ध प्रगानं धर्म उतायुद्वमिति । अत्र साये किमनेन निरिनचत आह-पानुवर्यस्येति । चतुर्गा त्वमेव निश्वयं हीयम् ॥ २१ ॥ विमनन निर्णयनेन्याह-वर्णाना समूचानुवर्थम् । तस्य विमान प्रथम निन्दा- चातुर्वर्ण्यम्येन्यादि । चतुर्गा वर्णाना ममाहार चातुर्वण्य प्रगमयो प्रार, कर्मादि चचागे वर्षा विभवा तद्यया स्वार्थे प्यञ् । तम्य विभाग धर्मदिमागं, प्रथम निन्दाग-धर्म स्वाध्यायाध्यापनादिशिय प्रजापालनयुद्धादि. भयो-कर्मणा हि चचागे व विहिवा. यया क्षत्रिसम्म पानुपास्यादिदेवस्य गुयादिः शुद्रस्य धर्म वपस्यादिमिणस्य, युद्धादि क्षत्रियस्थ, पाशुपान्या- इयतस्त्रास्त्र च कर्म व समन दुर्योधनादीना कर्म द्रौप- २१व युद्ध । द अबुद्ध बाछि क्षेत्र । २२ जमुच कर्म । स निशन्य चा विहित रहना २३ व दन्देवा २६ व दे। दयो १ ·श्रीमन्महाभारते [सजययानप२ ८ एतान् राजा पालयनप्रमत्तो विधिप्रकोपाइलमाददानः। नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे । ततो राज्ञामभवद्युद्धमेत- अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु तत्र नातं वर्म शस्त्रं धनुश्च ।। २९ ।। नापार्मिकाननुरुध्येत कामान् ॥ २७ ॥ इन्द्रेणैतहस्युवधाय कर्म श्रेयास्तस्माद्यदि विधेत कश्चि- उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च ॥ ३०॥ दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः। तन पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते स तं द्रष्टुमनुशिप्यन्मजानां सोऽयं दोपः कुरुभिस्तीवरूपः। न चैतबुध्यदिति तस्मिन्नसायुः ॥ २८ ॥ अधर्मधर्ममयुध्यमानः यदा गृध्येत्परभूतौ नृशंसो प्रादुर्भूतः सत्य मावु तन्न ॥ ३१ ॥ द्या. सभाया केशाकर्षणादि कर्म पाण्डवाना च प्रति- | तरेत्यादिना । कुरुभिनिमित्तभूतैरय दोप, वञ्चनारूप ज्ञातवनवासाद्याचरण कर्म निशम्य ज्ञात्वा पाण्डवा प्रशस प्रादुर्भूत पारदार्यदोष इत्र इन्द्रात् ॥ ३१ ॥ वा निन्द वा त्व यथा मतिस्ते ॥२२॥ [मर्जु॰] [वित्वा (रीया) मत्वा (मत्या) चित्ते- इति श्रीमहा दुर्घटाप्रवाशिन्यामुयोग ति च पाठ । संचय कृत्वा ।'] तस्मात् युधिष्ठिरात् एकोनत्रिंशोऽध्याय ॥ २९ ॥ विद्येत भवेत् अभिज्ञात ज्ञानवान् नचेत् गृध्येत् पर- [ नील• ] एतानिति यथा सर्वाश्रमपालकत्वाट्टहस्यस्य धनलोभ च न कुर्यात् न च परधनलोभमात्रेण पस्मिन् श्रेष्ठ तथा सर्ववर्णपालकत्वात् धर्मेण राज्यकरणमपि श्रेष्ठतममित्यर्थ. ॥ २७ ॥ तस्मात् राज्ञ श्रेयान् प्रश- राज्ञि यथोक्तविशेषणे न साधु ।।२८।। अनेन परद्रव्या- स्ततर. अभिज्ञात ज्ञानत. धर्मतश्च यदि कश्चिदस्ति स तं पहरणाय प्रयुक्तेन य प्रकोपस्तस्मात् वल हत्त्यश्वादि आविदानो मेलयन् ॥ २९ ॥ युधिष्ठिर प्रजाना-कर्मणि पष्ठी-प्रजा द्रष्ट्र राज्य प्राप्मुरि मित्य- थे । अनुशिष्यन् अनुशासितुमिच्छन् एतन्मदुक्त धर्मजात [सर्व०] श्रेयास्तस्माद्युधिष्ठिराद्यदि कश्चिद्विद्येत अभि- युधिष्ठिरेऽस्तीति युध्येत् । न च तस्मिन्नसाधु युधिष्ठिरे- ज्ञातोऽभिज्ञ सोऽपि न चेट्टद्धयेत् परधनमभिलपेत् न च ऽसाधुरधर्मो न चास्तीत्यपि युध्येत् । यद्वा एव सत्यपि | तस्मिन्ननुशासितरि असाधु पापमस्तीति शेप । स एव त तस्मिन्ननुशास्तरि राजा साधुन इति न अपि तु साधुमध्ये ॥२८॥ यदा गृद्धषेत् । दुर्योधन शत्रुभूत नृशसो युधिष्ठिर द्रष्टु क्षत्रधर्ममनुशिष्यात शिक्षयेत् प्रजाना रेव । यदि तेन इतोऽधिकं ज्ञायते उच्यते च तर्हि त स्यापि वचनं करिष्यत्येत्यर्थः । अनुशिष्यामजाना न | यदास्य धन गृद्धथेन् अभिलपेत् विधिदैव तत्कोपात् चेद्ध्येदिति तस्मिन्न साविति पाठे श्रेयाश्चेत् द्रष्ट धर्म वैमुरयात् वल सामर्थ्यम् अस्याविदानोऽजानन् अस्मि- दर्शयितु अनुशिष्यात् न घेत्प्रजाना प्रजा. राज्य न गृध्ये | नबलवत्त्वमारोप्येत्यर्थ । अभवद्युद्ध युद्धारम्भ । अस्य तु दिति हेतोन्तस्मिन् युधिष्ठिरे साध्वर वर्तत इति शेष तत्र धर्मशलमव धनुर्जातम्, न तु अधर्महेतु । परेणाभि- ॥ २८ ॥ धर्मतस्तु नृशसत्वात् दुर्योधनो धार्मिकेण राज्ञा | भवे क्षत्रियेण धनुर्महस्यैव कार्यत्वात् ॥२९॥ दस्युवधाय यथ्य एवेति सूचयन्नाह-यदत्यादिना साढेन । परभूतौ चौरवधाय एतत्कर्म युक्तम् अत इन्द्रेणापि कृतत्वाद्धर्ममे- परेश्वर्ये नृशंसश्वोरक्को राजा विविप्रकोपात् दैवप्राति- | वैतत् ॥ ३० ॥ दुर्योधनस्तु चौर एवेत्यर्थ ॥ ३१ ।। पल्यात् गृद्धपेर ततो हेतो. राज्ञा परस्पर युद्ध समभ [ला०] सता दुष्टानित्यत्र सतामर्थे इति अनेन चन् । अनन युद्धारयस्य फर्मण उत्पत्तिरता ॥ २९ ॥ प्रशारण वर्तमाने तस्मिन् राज्ञि असाधु अमग न गृहोद्वी फर्भ युद्ध सत्रोत्पत्तिशिष्ट गुणत्रयमाह-वर्म काच शस्त्र | नाकाइन् (१) ।। २८ ॥ विधिप्रकोपाद्विधिमित्यत्र विधि- यदादि धनुथेति । यत इन्द्रेण दस्युरायैतपय उत्पादि. विधान दैपि इत्यभिधानात् विधिना परकृतसेनाविधा- रामः एतैरय धर्मो दस्यु दुर्योधन यदि हन्यात् स एव नेन जातप्रकोपाद्विधि स्वभटान् प्रति एवं कुरु एर पु. धर्म इनि भाव. ॥ ३० ॥ दुर्योधने दस्युत्व निरूपयति- विति पर्त यार्थीपदेशम आदधान दुर्वन् ॥ २९ ॥ २७॥ राम । इति । २८ ए भामिप्पा । ७ ज नध्यति । ३०७ मविशप म युष धर्मशान म ।

·उद्योगपर्व ५ मत्र्याय २९] तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो इदं पुनः र्म पापीय एव घय हरेत्पाण्डवानामकस्मात् । सभामध्ये पथ्य वृत्तं कुम्मणाम् ॥ ३६॥ नावेक्षन्ते राजपम पुराणं मिया मापी द्रौपदी पाण्डवानां तदन्वयाः कुरवः सर्व एवं ॥ ३२॥ यशस्विनी शीवृत्तोपपन्नाम् । स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यष्टः यदुपान्त कुरवो भीममुख्याः प्रमद्य वा यत्र हरेव दृष्टः। कामानुगेनोपरुद्धां वजन्तीम् ।। ३७ ॥ उभी गद्यों भवतः सञ्जयती तं चेचदा ते सकुमारवृद्धा किं वै पृथक्त्वं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे ॥३॥ अवारयिष्यन् कुरवः समेनाः । सोऽयं लोभान्मन्यने धर्ममेनं मम मियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यन् यमिच्छति क्रोधवशानुगामी । पुनाणा च कृतमम्याभविष्यत् ।। ३८ ।। भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट- दुःशासनः प्रातिलोम्यानिनाय स्तं नः स्मादादढीरन्परे वै ॥ ३४॥ सभामन्ये श्वशुराणां च कृष्णाम् । अस्मिन्पदे युध्यतां नो वघोऽपि सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य श्लाघ्यः पित्र्यं परराज्याद्विशिष्टम् । नान्यं भत्तु यमवाप किंचित् ॥ ३९ ॥ एतान् धर्मान्कौरवाणां पुराणा- कार्पण्यादेव सदिनास्तत्र भूपा नाचनीयाः सञ्जय राजमध्ये ॥ ३५॥ नाशक्नुवन्मतिवक्तं सभायाम् । एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः एका पत्ता धर्म्यमथै ब्रुवाणो समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। धर्म बुद्धा प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम् ॥ ४० ॥ [नील०] घम्यं धर्मादागत पित्र्य राच तन्वया- प्रातिलोम्यान् ठान् । करण मदयम् । भत्तु विदुरान् स्तद्नुसारिण ॥ ३२॥ पृथक्त्व स्तनादन्यत्वम् ॥ ३३॥ ॥३९॥ धर्ममेत (1) कौरवाणामिति शेष ॥४०॥ एत छलेन रायपहार निविष्ट वनवासादूर्ध्व गच प्राह्य [स०] तदेव दर्शयति-लेन इति । उभौ गद्यों मिति कौग्वेष न्यासरूपण स्थित त भाग न अम्माक निन्द्यो । न तु पश्यतो हातीति न चौर इत्यर्थः । किं परे कस्मान् आदढीग्न् गृहीतवन्त ॥ ३४ ॥ पदे पदनीय पृथक्त्व को मैदी दृष्टचौरादपि तु चौर एव स इन्यर्थ अवश्यप्राह्ये भागे निमित्ते ॥ ३५ ॥ कामानुगेन ग्जमा ॥ ३३ ॥ धर्ममिन्टति दुर्योपनः पाण्डवभागादानस्पम् उपन्द्धा गृहमतो निरन्ताम् । पाठान्तरे ग्जमा उपनद्ध ॥३४ ॥ अम्मिन् पैतृक्गचे पद लल्ये न तु परराच यथा स्यात्तथा प्रजन्तीम् ।। ३७ ॥ त दुःशासन यद्यवार- लसीरयातदुक्त पितृगच पग्गज्याद्विशिष्ट परराचादाने यिष्यन् तदा मम प्रिय अरिष्यन् अस्य पुत्राणा च दुर्यो- परवग्रहणदोषान् ॥ ३५॥ ये समानीतास्तेषा राज्ञा मत्र्य धनादीना प्रिय कृतमभविश्यन् । दुशासनस्यानिवार- इति समासस्थरानमव्यपदनान्वर ॥ ३६ ॥ कामानु- णान्मत्रियम्याकरणाच तत्पुत्राणा नागो भविष्यतीति गेन कामिना दु:शामनेनोपरद्धा धृताम् ।। ३७ ।। पुत्राणा तत्तोति ॥ ३८ ॥ प्रातिलोम्यान् अक्रमेण श्वसुराणा च कृत कार्यम् ॥३८॥ प्रातिलोम्यान् प्रातिकूल्यान् मध्ये कृष्णा सभा निनायेति समन्ध किंचित्करण व्यपेक्ष्य । बलादिनि यावन् ॥ ३९॥ कार्पण्याद्वेतनलोमान् ॥४०॥ दीन यथा स्यात्तया किंचिदालोच्यत्यर्थः क्षत्तुग्न्यं नाय [लक्षा०] स्तनो हरेरित्यत्र यत्र यस्य रान देशे सितार न अवाप ॥ ३९ ॥ कार्पण्यान् दैन्यान् ।। ४०॥ प्रनष्ट, नम् अर्गन इति धातो प्रकाशन प्राप्त उमा- [अर्जु०] kि पृथक्तमिति । कुतो दृष्टादृष्टाद्वा । बतौ राजानौ किं पृच्छस धृतराष्ट्रम्य पुन इत्यत्र धृतराष्ट्रस्य स्तेनालायक्वमपि तु न कुतो भेद इति भाव ॥ ३३ ॥ पुत्र इनि विषयमत्रमी ।। ३३ ।। भाग पुनरित्या पाण्ड- कामानुगेन रजसा ॥३७ ॥ तं सुवम् ॥ ३८ ॥ वाना भाग निविष्ट कौरवगये प्रविष्ट । परे पाण्डवाः ३४ ७ योऽय टेभा । ३५ ८ दरिस दे । ३६८ सय ने बदन्तीन् । ३८ न चत 1 ब कादर' । ३९स कर पाचन । मा मन्युक्शामिव कर्मच पारमेव । ३७ स यन्त। स 'नराश

·६८
श्रीमन्महाभारते
[सखययानपर्व २
.
अनुदावं धर्ममेतं सभाया-
मयेन्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् ।
कृष्णा लेतकर्म चकार शुद्ध
सुदुष्करं तत्र सभा समेत्य ॥४१॥
येन कृच्छात्पाण्डवानुजहार
तयामानं नारिख सागरीयान् ।
पनायीत्सूनपुनः सभायां
कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपं ॥ ४२ ॥
न ते गनिश्चित याज्ञसनि
अपय दासी घाराष्ट्रस्य वेश्म ।
पराजिनाम्ने पतयों न सन्ति
पति चान्य भाविनि त्वं रणीप्त ॥४३॥
यो धीमत्सहिदये मोत आसी-
दम्पिच्छिन्दन्पर्मयानी पुचोरः।
যগয়ে যাত্রাপালা
प्रतिष्टिनो हदये पाल्गुनस्य ।। ४४ ।।
गृणानिनानि परिधिन्ममानान्
दावामनः बहकान्पम्पमापन ।
एने गरे पनिटा पिनटाः
सपं गता नरकं दीवायम् ।। ४५ ।।
गान्धारराजः शकुनिनिकृत्या
यदवचीत् घृतकाले स पार्थम् ।
पराजितो नन्दनः किं तवास्ति
कृष्णया वं दीव्य वै याज्ञसेन्या ॥४६॥
जानासि त्वं सञ्जय सर्वमेतत्
ते चाक्यं गामेवं यर्थोक्तम् ।
स्वयं त्वई मार्थये तत्र गर्नु
समाधान कार्यमेतद्विपन्नम् ॥ ४७ ।।
अदापयित्वा यदि पाण्डवार्य
शम कुरुणामपि चेच्छकेयम् ।
पुण्यं च मे स्याचरित महोदय
मुच्येरंच कुरवो मृत्युपाशान् ।। ४८ ॥
अपि वाचं भापमाणस्य काव्यां
धारामामर्थवतीमाहिवाम् ।
अवोरन् धार्तराष्ट्राः समक्ष
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ।। ४९ ॥
अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन
भीमेन चैवदंशितेन।
परासिक्तान्धाराष्ट्रीय शिद्धि
मदयानाकर्मणा संन पापात् ॥ ५० ॥

·उद्योगपत्र ५ ६९ अध्यायः ३०] . पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो रोद्रा रूसा भापते धार्तराष्ट्रः। व्याघ्रास्ते व सञ्जय पाण्डुपुत्राः । गदाइस्तो भीमसेनोप्रमत्तो मा वनं छिन्धि सन्यानं दुर्योधनं स्मारयिता हि काले ।। ५१ ।। मा व्याघ्रा नीनशन्वनात् ।। ५४ ॥ मुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः निर्वनो वध्यते व्याघो निर्यानं छियते वनम् । स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखा । तस्माद्यानो वनं रक्षेदनं व्यानं च पालयेन् ।। ५५ ॥ दुःशासनः पुप्पफले समृद्ध लताधर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः सञ्जय पाण्डवाः । मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीपी ।। ५२॥ न लता वर्धते जानु महाद्रुममनाश्रिता ॥५६॥ युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्थिताः शुश्रूपितुं पार्याः स्थिता योद्धमरिन्दमाः । स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखा । यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः ॥ ५७ ॥ माद्रीपुत्री पुष्पफळे समृद्ध स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः । मूलं वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ ५३॥ योधाः समर्यास्तद्विदन्नाचक्षीया यथातथम् ॥ ५८ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ त्रिंशोऽध्यायः ३० हास्तिनपुरं प्रस्थितस्य संजयस्य युधिष्ठिरेण तत्पुरवासिषु प्रामणारिदासपर्यन्ते तत्तत्तु घटप्रभम्वाशनिवेदनपोरल्धादीना भरणा भासने दुर्योधनं प्रति च सर्वशुरूणामकाधिपत्यकामासिद्धिकथने चोदनम् ॥ १ ॥ सञ्जय उवाच- युधिष्ठिर उवाच- आमन्वये त्वां नरदेवदेव अनुज्ञातः सजय स्वस्ति गच्छ गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु । न नः स्मरस्यप्रियं जातु विद्वन् । कचिन्न वाचा जिनं हि किंचि- विभश्च त्वां ते च वयं च सर्वे दुचारितं मे मनसोऽभिपगात् ॥ १ ॥ शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम् ॥३॥ जनार्दन भीमसेनार्जुनी च आप्तो दूतः सजय मुमियोऽसि माद्रीसुती सात्यकि चेकितानम् । कल्याणवाक् शीलवांस्तृप्तिमांश्च । आमन्त्र्य गच्छामि शिवं मुखं वः न मुह्येस्त्वं सञ्जय जातु मत्या सौम्येन मां पश्यत चक्षुपा नृपाः ॥ २॥ न च क्रुध्येरुच्यमानो दुरुक्तः ॥ ४॥ [नील०] रौद्राः ममच्छिदः रक्षाः निम्नेहाः मापने [सर्व०] रौद्रा भयदाः । रूआः पयाः ।। ५१ ॥ गूनावमानेऽभापत ॥ ५१ ॥ अहम् ईश्वरः ब्रह्म वेदः प्राह्म- ब्रह्म वेदः ॥ ५३॥ मा व्यात्रा नीनशुः व्याना या न णाश्च धार्तराष्ट्रोच्छेदै एको धृतगष्ट्र पर गोच्यो भवेत् भवन्ति तथा न कुपियर्थः ।। ५४ ॥ पाण्डवोच्छेद नु वयं त्रयोऽपि गोच्या भविष्याम इति इति श्रीमहाभारनोरोगागि सर्वनारायणगाया श्लोषद्वयम्यार्थः । यहनामुच्छेदो न भविष्यतीति तात्पर्यम् मेकोनविंशोऽध्यायः ॥२९॥ ॥ ५३॥ लनेति पाण्डवायेगैर धार्तराष्ट्राणां जीरनं नान्यति भारः ।। ५६ ॥ [नीला] अभिरहान् आनेशान् ॥१॥ इति श्रीने दगा मारतभारदीप एसोनविंशोभ्यार.॥२९॥ [अर्जु.] गिरं शुभम् ॥ २ ॥ मध्यगतं मध्यस्थम [पर्नु.] माला पृक्षाः ।। ५६॥ ॥३॥ आमः प्रत्यायिनः दृष्टिमान् दीर्घदी। ४ ॥ इति भीमन्म मनमि मुरो एकोनविंशोऽध्यायः ॥ २९॥ [सं०] अभिपद्नान आगान् ॥१॥ ५५ ५. । रा दनेन दो पनो मन र काननन । १७ पनाम.बोतु।१२.नले मन परे ५४२ मोस."पिशोऽयार, २3॥ मर! ४२.मनन्। नसोपरिन् । .

·श्रीमन्महाभारते [समययानपः २ न . मांगों जातु वक्ताऽसि रूक्षा श्लाघस्व मां कुशलिनं स्म तेभ्यो नोपश्रुति कट्टको नोत मुक्ताम् । ह्यनामयं तात पृच्छेजघन्यम् । धर्मारामामर्थवतीमहिंस्रा ये जीवन्ति व्यवहारेण राष्ट्र मेतां वाचं तय जानीम सूत ॥५॥ ये पालयन्तो निवसन्ति राष्ट्रे ।। ११ ।। त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत आचार्य इष्टो नयगो विधेयो इहागच्छेद्विदुरो चा द्वितीयः। वेदानभीप्सन ब्रह्मचर्य चचार | अभीक्ष्णाष्टोऽसि पुराहि नस्त्वं योऽवं चतुप्पात्पुनरेव चके धनञ्जयस्यात्मसमः सखाऽसि ।। ६ ।। द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यस्त्वयाऽसौ ॥ १२ ॥ इसो गत्वा सजय क्षिपमेव अधीत विद्यश्चरणोपपन्नो उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान् ये तदर्हाः। योऽस्त्रं चतुप्पात्पुनरेव चक्रे । विशुद्धवीर्यावरणोपपन्नाः गन्धर्वपुत्रपतिमं तरस्विनं कुले जाताः सर्वधर्मोपपन्नाः ॥ ७ ॥ तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः ॥ १३ ॥ स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्व शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा तपस्विनो ये च नित्या वनेषु । महारथस्यात्मविदां वरस्य । अभिवाद्या वै मद्वचनेन दृद्धा- त्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन्वै स्तथेतरेपां कुशलं वदेथाः ॥ ८ ॥ कृपस्य पादौ सञ्जय पाणिना स्पृशेः॥ १४ ॥ पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञः यस्मिन् शौर्यमानृशंस्यं तपश्च स्तथाचार्यात्विजो ये च तस्य । प्रज्ञा शीलं श्रुतिसत्त्वे धृतिश्च । तैश्च त्वं तात सहितैर्यथाई पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य संगच्छेयाः कुशलेनैव सूत ॥ ९॥ भीष्मस्य मा तत्र निवेदयेथाः ॥ १५ ॥ अश्नोत्रिया ये च वसन्ति सुद्धा प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां मनस्विनः शीलवलोपपन्नाः । बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीपी। आशंसन्तोऽस्माकमनुस्मरन्तो तस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य यथाशक्ति धर्ममात्रां चरन्तः ॥ १० ॥ आचक्षीथाः सञ्जय मामरोगम् ॥ १६ ।। [नील० ] उपश्रुति वार्ता रुक्षां मर्मगां च नो वक्ता- क्षसंहाराश्चत्वारः पादाः ॥ १२ ॥ गन्धर्वपुत्रोपनिमः ऽसि क्टुकां नीरसां मुक्काम अप्रय कार्यहीनां या कलाकुशलः ॥ १३ ॥ ॥५॥ चरणं प्रह्मचर्येणाध्ययनम् ॥ ७ ॥ अमोनियाः [सर्व०] रुक्षा सर्वथा दुःश्रवाम् । उपस्तुतिमन्ततो अत्रैवर्णिकाः शूद्रादयः वृद्धत्वाच धर्ममात्रां धर्मलेशं चरन्तः रूझा स्तुति निन्दामिति यावत् । शुक्तामलीलाम् ॥ ५ ॥ ॥ १०॥ सायस्व स्तुहि पूर्व जघन्यं पश्चात्तेभ्यस्तेपाम् अश्रोत्रियाः पुयाह्मणाः वृद्धा क्योधनादिना धर्ममात्रा- अनामयं पृच्छे व्यवहारेण वाणिज्यादिना पालयन्तः स्था- | ममं धर्मम् ।। १० । जघन्यमन्ते क्रियाविशेषणं चैतत् । नाधिशारिणः ॥ ११ ॥ चतुष्पात् मन्त्र उपचारः प्रयोगः | ये व्यवहारेण वणिजः ये पालयन्ती प्रामाध्यक्षास्तानपि संहारचेति पवार: पादाः अस्येति अनम् ॥ १२ ॥ जघन्यं गच्छेरित्यर्थः ॥ ११ ॥ मन्त्रोपचारमोक्षसंहाररूप- गन्धर्वति सौन्दर्य मंगीतं च तस्मिन् घोतितम् ॥ १३ ॥ चतुप्पादत्रमाग्नेयादि । पुन' वेदाध्ययनानन्तरम् ॥१२॥ [अ] उपस्तुति मियास्तुतियुतां मुक्तामप्रियाम् गन्धर्वपुत्रोपमितं गीतज्ञम् ॥ १३ ॥ 1॥५॥ जयन्यं पधान ॥ ११ ॥ इटोऽभिमतः अनपग: [लक्षा०] विशुद्धपत्यांश्चरणोपपन्नानित्यत्र चरणमा. आगन्पादनपगनः । विधेय आपत्तः । नयगो विधेय चरणमाचारः ॥ ७ ॥ योऽत्रं चतुष्पादित्यत्र चतुष्पात :नि पारे गयेनोत्तमनीन्या गन्छति मन्त्रोपहारमो- पत्वारो धर्मपादा यस्य स तथोक्तः ।। १२ । ५६. माम् । ७५ प्रान् । विशेषतानि नी- योनि । १.७. दयाशवया । १५ ७. परिमनये ।

·उद्योगपर्व ५ अध्यायः ३०] . ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्टस्य मन्दो प्राच्योदीच्या दाक्षिणात्याच शूरा- मूर्खः शरः संजय पापशीलः। स्तया प्रतीच्याः पार्वतीयाय सर्वे । प्रशास्ता वै पृथिवी येन सर्वा अनृशंसाः शीलत्तोपपन्ना- मुयोधनं कुशलं तात पृच्छे ॥ १७ ॥ स्तेषां सर्वेषां कुशलं मृत पृन्छः ।। २४ ॥ भ्राता कनीयानपि तस्य मन्द- हस्त्यारोहा रथिनः सादिनय स्तथाशीलः सञ्जय सोऽपि शश्वत् । पदातयश्चार्यसंया महान्तः। महेष्वासः शूरतमः कुरूणां आख्याय मां कुशलिनं स्म नित्य- दुःशासनः कुशलं तात वाच्यः ॥१८॥ मनामयं परिपृच्छेः समग्रान् ।। २५ ।। यस्य कामो वर्तते नित्यमेव तथा राज्ञौ बर्थयुक्तानमात्यान् नान्यच्छमाद्भारतानामिति स्म । दौवारिकान् ये च सेनां नयन्ति । स वाहिकानामृपभो मनीपी आयव्ययं ते गणयन्ति नित्य- त्वयाऽभिवाद्यः सञ्जय साधुशीलः ॥ १९ ॥ मर्थाश्च ये महतचिन्तयन्ति ॥ २६ ॥ गुणैरनेकः प्रवरैश्च युक्तो वृन्दारकं कुरुमध्येप्वमूह विज्ञानवान्नैव च निष्ठुरो यः। महापझं सर्वधर्मोपपन्नम् । स्नेहादमपं सहते सदैव न तस्य युद्धं रोचते वै कदाचि- स सोमदत्तः पूजनीयो मतो मे ॥ २०॥ श्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः ।। २७ ।। अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः निकर्तने देवने योऽद्वितीय- स नो भ्राता सञ्जय मत्सखा च । श्छन्नोपयः साधुदेवी मताक्षः। मद्देष्वासो रथिनामुत्तमोऽईः यो दुर्जपो देवरथेन संख्ये सद्दामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः ॥ २१ ॥ स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः ॥ २८ ॥ गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयो पुत्राः पौत्रा भ्रातरश्चैव ये नः। निकर्तनीयोऽद्वितीयोझदेवी । यं यमेपां मन्यसे येन योग्य मानं कुर्वन्धार्तराष्ट्रस्य सूत तत्तत्लोच्यानामयं सून वाच्याः ।। २२॥ मिथ्यायुद्धेः कुगलं तात पृन्छः ।। २९ ॥ ये राजानः पाण्डवायोधनाय यः पाण्डवानेकरयन वीरः समानीता धार्तराष्ट्रण केचित् । समुत्सहत्यमप्यान विजेतुम् । वशातयः शाल्वकाः केकयाश्य यो मुद्यतां मोहयिताऽद्विनीयो तथाऽम्वष्ठा ये त्रिगाश्च मुख्याः ।। २३ ॥ वैकर्तनः कुशलं तस्य पृच्छेः ॥ ३०॥ [नील०] पाण्डवायोधनाय पाण्डवैः सह युद्धाय । वया ॥२०॥ अषु युक्तान नियुतान् भाण्टारिकाम् ॥२६ ।। अन्त्या इत्यपि पाठः ।। २३ ।। वृन्दारकं श्रेष्ठम् ॥ २७॥ पृन्दारकं श्रेष्टम् । अर्थेषु कार्येषु ॥ २७ ॥ निसर्नने निकनेऽपहारे साध्ये प्रथमान्तपाठापा छन्नोपयो | शोष्ये ॥२८ ॥ फामोऽभीष्टः ।। २९ ॥ गुमच्छलः ॥२८ ।। मुद्यतां धाराष्ट्राणाम् ॥ ३०॥ [लक्षा. ] यस्य काम इत्यत्र मादन्यः पालोन [ यर्जु० ]निकर्तने गायायाम् । अद्वितीयः वादृशस्या- वर्तः इति योजना ॥ १९॥ गृन्दारकं करिमिन्या दम न्यस्याभावात् । छनोपधः गुणधर्मादिनिरूपगः ॥ २८॥ भनियन्दं मौजन्यादिना आ सम्या ग्मयतीति गन्दारः। [ सर्व०] स्नेहाद्धार्तरानेषु अमर्षमस्मस्टेशजनितम् स्वायें कात्ययः शृन्दार ए गृन्दारकः ।। २७ ॥ २८. मापनस मदत । २०३. ' Hd मरे। तुझ । २० २. सरिसप । २८०..सामनाये। २१. मेष यनदेनागिरनारद मरनेन गप्पः । २६ स. गाय ये चान्ये कुरुमुख्या युवानः २ ९.प पर ·भनागपं मदचनेन पृष्टा । श्रीमन्महाभारते [सत्ययानपर्य २ स एव भक्तः स गुरः स भर्ता कन्याः स्वमेधाः सदनेगु सञ्जय सधै पिता सच माता गृहच । अगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदशी कल्याणा ः सन्तु पतयोऽनुकूला स नो मन्त्री कुशलं तं स्म पृच्छेः ।। ३१ ॥ यूयं पतीनां भवताऽनुकूलाः ॥ ३७ ।। द्धाः स्त्रियो याश्च गुणोपपन्ना अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धाः झायन्ते नः सञ्जय मातरस्ताः । अवीभत्साः मुखिता भोगवत्यः । ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य लघु यासां दर्शनं वाक् च लम्बी स्त्रीभिः सदाभिरभिवादं चदेथाः ॥ ३२ ॥ वेशस्त्रियः कुशलं तात पृच्छेः ॥ ३८॥ कचित्पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्य. दास्यः स्युर्या ये च दासाः कुरूणां ग्वर्तन्ते वो वृत्तिमनृशंसरूपाः । तदाश्रया बहवः कुब्जखञ्जाः। इति स्मोक्त्वा सञ्जय ब्रूहि पश्चा- आख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो- दजातशत्रुः कुशली सपुत्रः ॥ ३३ ॥ ऽप्यनामयं परिपृच्छे धन्यम् ॥ ३९ ॥ या नो भायोः सञ्जय वेत्थ तत्र कञ्चिद्वतिं वर्तते चै पुराणी तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः । कचिदोगान् धार्तराष्ट्रो ददाति । सुसंगुप्ताः सुरभयोऽनवद्याः अङ्गहीनान् कृपणान्यामनान्वा कञ्चिद्गृहानावसथाप्रमत्ताः ॥ ३४ ॥ यानानृशंस्यो धृतराष्ट्रो विभर्ति ॥ ४० ॥ कचिम॒तिं श्वशुरेषु भद्राः अन्धांश्च सर्वान् स्थविरांस्तथैव कल्याणी वर्तध्वमनृशंसरूपाम् । हस्ताजीवा बहवो येऽत्र सन्ति । यथा च वः स्युः पतयोऽनुकूला- आख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो- स्तथा वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वम् ॥ ३५ ॥ ऽप्यनामयं परिपृच्छेजघन्पम् ।। ४१ ॥ या नः स्नुपाः सञ्जय वेत्थ तत्र मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन माप्ताः कुलेभ्यश्च गुणोपपन्नाः । नूनं कृतं परलोकेषु पापम् । प्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताश्च निगृह्य शत्रून्सुहृदोऽनुगृह्य युधिष्ठिरो वोऽभ्यवदत्मसन्नः ॥ ३६ ॥ वासोभिरनेन च वो भरिष्ये ॥ ४२ ॥ [नील०] न इति धार्तराष्ट्रान् अन्तर्भाव्योक्तं तेषां नामात्मसात्म्यमभिप्रेत्य । सुसंगुप्ता इत्यादि कुशलप्रकार- भार्या इत्यर्थः सुसंगुप्ता इति कुशलप्रश्नप्रकारफथनम् | कथनम् ।। ३४ ॥ स्तुपाः भ्रातृपुत्रभार्याः । प्रजावत्यो ॥ ३४ ॥ लघु शीवहारि, वेशत्रियो वेश्याः ॥ ३८॥ भ्रातृजायाः ॥३६ ।। लघु निदोषम् ॥ ३८ ॥ वृत्तिमुप- आनृशंस्यं दयामर्हतीत्यानृशंस्यः ॥ ४० ॥ शत्रून् धात- चारप्रवृत्तिम् ॥ ४०॥ हस्ताजीवा हस्तं प्रसार्य याचमानाः राष्ट्रान निगृह्य वः युष्मान् भरिष्ये पोपयिष्ये इति ब्रूया कुब्जादयः । जघन्यमन्ते ॥ ४१ ॥ शबून धार्तराष्ट्रान् । इति शेपः ॥ ४२ ॥ भरिप्ये पोष्टास्मि [अर्जु०] [काम्यत इति कामः माममि मां [लक्षा०] [माम् । मां प्रति । प्रसन्नः यथा अभिन. प्रतिवादः प्रसादोचितमिति शेषः । येन लक्षणेन ?] देत् अभिमुखः सन् वदेन तथा कुर्विति योजना अन्त- अन्धाश्च सर्वान् स्थविरान् वृद्धान् तथैव हस्ताजीया | भूताः सेनान्त विद्यमानाः ] कचित्पुत्रा इत्यत्र जीविका याचकाः॥४१॥ दानेन गृहीताः पुत्रा: जीवपुत्राः ॥ ३३ ॥ या नो [स०] या नो भार्याः न इति सापिण्ज्येन ज्ञाती. | भार्या इत्यत्र भार्याः स्वपतीनामभाव भर्नु योग्याः ३१ म. वो गन्त्री। एकत्रिशाले ज. पूर्दा गान्धारी समुत्पत्य सञ्जय रोऽत्र । ३४ ज. मरतयोऽन'। '३५ ज. शतरूपा । ३६ ज. प्रपन्नः । सुन्या हिनीयामभिशप पर 1 इत्यधिकम् । ३२ ख. जागन्ने । स. मात. ३७ ज. दृष्ट्वा । ३९२. दासीपुत्रा ये च । ४१ म. मन्याश्याग्यान । - या इति शेपः ।। ४२ ॥

·माझगेभ्यो वर्ननमिति शेषः ॥ ४३ ॥ आत्मन्येव विषये न पृविण्यामन्ये सन्ति ये नानी । मन तु धन
उद्योगपर्व ५
अव्यायः ३०]
सन्त्येव में ब्राह्मणेभ्यः कुनानि
पृष्ट्वा सर्वान् कुशलं तांथ मूत
भावीन्यथो नो वत वर्तयन्ति ।
पवादहं कुशली तेषु वाच्यः ॥ ४६॥
वान्पश्यामि युक्तरूपस्तिथैव
न हीदृशाः सन्त्यपरे पृथियां
तामेव सिद्धिं श्रावयेथा नृां तम् ।। ४३ ॥ ये योधका धार्तराष्ट्रग लब्धाः।
ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकाल-
धर्मस्तु नित्यो मम धर्म एवं
मात्मन्येव प्रयतन्तेय मूढाः।
महावल: शत्रुनिवर्हणाय ।। ४७ ।।
तथापि त्वं कृपणान् सर्वथैवा.
इदं पुनर्वचनं धार्तराष्ट्र
स्मद्वाक्यात् कुशलं तात पृच्छे ॥ ४४ ॥ सुयोधन सञ्जय श्रावयेथाः।
ये चाप्यन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रा-
यस्ते शरीरे हृदयं दुनोति
नानादिग्भ्योऽभ्यागताः सूतपुत्र ।
कामः कुरूनसपनोऽनुशिष्याम् ॥ ४८ ॥
दृष्टा तांचवाईतश्चापि सर्वा-
न विद्यते युक्तिरेत काचि-
संपृच्छेयाः कुशलं चाव्ययं च ॥ ४५ ॥
वंविधाः स्याम यथा मियं ते ।
एवं सर्वानागताभ्यागतांश्च
ददस्व वा शक्रपुरी ममैव
राज्ञो दूतान् सर्वदिग्भ्योऽभ्युपेतान् ।
युध्यस्व वा भारतमुख्य वीर ॥ ४९ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
दुर्योधनादीनां पत्न्यः सुरतयः सुष्ठुरतिर्यासां ताः सु. । धर्मस्य विशेपमाह-नित्यो धर्म इति । अप्रतिबन्ध
रतयः ॥ ३४ ॥ सक्ष: एकपादः ॥ ३९ ॥ ध्वस्ताजीवा | इत्यर्थः । पुनर्मविशेषग-महाबल इति । शनिवई गाय
इत्यन वस्त आगीवः जीविका ये ते। स्थविराः सेविका | शत्रुनाशाय ॥ ४७ ।। अयमिति छेदः । हृद् हृदयमात्मानं
दुनोति अपरिपूर्णत्वात् । काममेर दर्शयति-तुरून्
[नील०] सन्तीति मे मया कृतानि वत्सरदेयानि नो | असपत्नोऽनुशिष्यामिति ॥४८॥ युक्तिरत्यन्ता हेतुः ।
वर्तयन्ति न चालयन्ति त्वदीया अधिकारिणः तान्यहं शकपुरीमिन्द्रप्रस्थं ददत्व वा युध्यस्त्र ॥ ४९ ।।
यथा यथावत्पश्यामि तथैव तां सिद्धि वदत्तं सम्यक्
इति श्रीमन्महामणुननि मुरोगागि विज्यायः॥३०॥
परिपालयामीति दूतद्वारा मां श्रापयेथा इति तं नृपं
दुर्योधनं हीति शेषः । एतेन ब्राह्मणत्तिषु पक्षपातो नानीदाना नो वयन्ति न वर्ग-ते, ममासभिगा-
[स०] ब्राह्मणेभ्यः कृतानि प्रतिमत्सरदेयानि नि-
दुर्योधनं च कनिष्ठत्वादाज्ञाप्रतिपालनौचित्यं च दर्शि-
तम् ।। ४३ ।। आत्मन्येक प्रयतन्ते न तु कर्तुं शक्नुवन्ति गाय लया दास्यामि इति यविष्यसीयर्थः। ये पूर्व बुद्धि
नान् । तानि भावीनि श्रावयेगाः । ब्राह्मणान् तानि
॥४४॥ नहीति धर्मदलेनैव जयो भविष्यति न सहाय-ताने दानाय युक्तमान् गौरोण पश्यात
रित्यर्थः । नित्यः अविनाशिफलः ॥ ४७ ॥ युक्ति: संभा- HINनिश्चयं मम नृपं धृतराष्ट्र भावयेयाः । एत
चना एतस्यार्थस्य न विद्यते शक्रपुरीम् इन्द्रप्रस्थम् ।। ४९।।
इति उद्योगपणि नेटकण्ठीये भारतभावदीपे
च्छुला यदि कयश्चित् सोऽपीदानी तद्देय तेभ्यो दयादि.
ति तासर्यन् ।। ४३ ॥ आत्मन्ये निमिते प्रयतन्ते आत्म.
[भर्नु०] ब्राह्मणा वृता(हृता)नि निष्पादितानि | पोपगमात्रार्थ यन्नान्त ॥४४॥ अध्ययमनश्चरम् ।।४५।।
भावीनि भविष्याणि वर्तयन्ति वर्तमानानि तान प्राम-
आगतान् सागल्य स्थितान् । अभागनान आगा.
मान् सामेव प्रसिद्धामप्टैश्वादिसि प्राययाः । नारि गमिन्यतः ॥ ४६॥ नहीगा इति । ईशा योद्वार:
पोरगाय प्रयतन्ते दु.सेन पोषयन्ती यर्थः ॥४॥ अव्ययम-
हानि यस्य ॥४५॥ आगतान पूर्वमध्यागमा (सं) | तमसावटयुमारगमन उझ भनु निया बिना पदा.
॥४६॥ योधका भीष्मादयः
मया योधार अवानिफनायन्योन्या. ॥४॥
१७. न
बियरमा कुरा
४९९ नसले
दारं परिभावि। . Aafn.
इत्यर्थः ।। ४१ ।।
।
त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥

·श्रीमन्महाभारते [सखययानपर्व २ एकत्रिंशोऽध्यायः ३१ युधिष्ठिरेण संजयस्य स्वोत्तार्थस्य धृतराष्ट्र याथातथ्येन क्यने दुर्योधनं प्रति च कुरुषधं परिहतुं पञ्चभिरपि ग्राम शमाय पुद्धाय घशतोऽस्मीति कपने चौदनम् ॥१॥ युधिष्ठिर उवाच- तात संहत्य जीवामो द्विषतां मा वशं गमः ॥७॥ उत सन्तमसन्तं वा वालं वृद्धं च सञ्जय । तथा भीष्मं शान्तनवं भारतानां पितामहम् । उतावलं बलीयांसं धाता प्रकुरुते वशे ॥ १॥ शिरसाऽभिवदेथास्त्वं मम नाम प्रकीर्तयन् ॥८॥ उत घालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत वालताम् । अभिवाद्य च वक्तव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः । ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुचरन् ॥२॥ भवता शान्तनोवंशो निमग्नः पुनरुद्धृतः ॥ ९ ॥ वलं जिज्ञासमानस्य आचक्षीथा यथातथम् । स त्वं कुरु तथा तात स्वमतेन पितामह । अथ मन्त्र मन्त्रयित्वा याथातथ्येन हष्टवत् ॥३॥ यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तःपरस्परम् ॥१०॥ गावल्गणे कुरून् गत्वा धृतराष्ट्र महालयम् । तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम् । अभिवायोपसंगृह्य ततः पृच्छेरनामयम् ॥ ४ ॥ अयुद्धं सौम्यभापस्व हितकामो युधिष्ठिरे॥११॥ ब्रूयाश्चैनं त्वमासीनं कुरुभिः परिवारितम् । अथ दुर्योधनं ब्रूया राजपुत्रममर्पणम् । तवैव राजन् वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः॥५॥ मध्ये कुरूणामासीनमननीय पुनः पुनः ॥१२॥ तव प्रसादाद्वालास्ते प्राप्ता राज्यमरिन्दम | अपापां यदुपैक्षस्त्वं कृष्णामेतां सभागताम् । राज्ये तान् स्थापयित्वाध्ये नोपेसस्व विनश्यतः॥६॥ तदुःखमतितिक्षाम मावधीष्म कुरूनिति ॥ १३॥ सर्वमप्येतदेकस्प नालं सन्जय कस्यचित् । तत्र शरीरे स्थितं हृदयं मनस्तेनात्मानं लक्षयति दुनोति । मुञ्चरन्निति पाठे पुरस्ताद् गर्भ एव शुक्रमुञ्चरन् प्राणप्रवेश सपनवान् । स तेनालन्धत्वान् ॥ ४८॥ युक्तं कारणम् । कुर्वन् शेषं मुगमम् ॥ २॥ तत्र प्रसादाद्वालास्त प्राप्ता हानप्रस्थमिन्द्रप्रस्थम् ॥ ४९ ॥ राज्यारिन्दम । राज्ये तान् स्थापयि-बाने नोपैक्षीविनशि- इति श्रीमहाभारती रोगपर्वणि साशनारायणा. राज्यम् ॥६॥ टीमाया त्रिंशत्तमोऽध्याय ॥३०॥ [ सर्व०] पुरस्तात्पूर्वदिशि शुर शुशासिद्धा (2) [लक्षा०] ये चान्ययंत्या अन्यथा वैपरीत्येन प्रय- आदित्य. । 'शुरुम् ' इति पाठ, तत्र सारत्वेग गौण- तन्त इति संपन्य ॥४४॥ वृत्त्या रतोवाचिन आदित्ये वृत्तिः । उच्चरन्नगृणन् । यथा इति श्रीमहाभारते उगोगपणि वादिराजतीर्थत तैत्तिरीयशासायाम् " तचभुर्देवहितं पुग्नाच्छुनधुचत् " एमाशारे विंशोऽध्याय ॥३०॥ इति । [अतोऽन्यथा देवत्रीवस्य देवा बोधविभिता.] [नाल.] मन्तं साधुम् असन्तं दुष्टं धाता ईश्वरः ॥१॥ एतेन सूर्यरूपिणं कालपुरपमेव ईशानदैनाह । पक्ष्यति शुभ चीजभूतं प्राचीनं कर्म उचग्न उद्दीपयन् ॥ २ ॥ 'काल पचति भूतानि ' इति । अतो यले मा जयागा माण्ड संहत्य एपीय ॥७॥ अनितिनाम क्षान्त- दुर्योधन पुर, यलिनोऽपि कालेन वशीकरणादिति वन्ती ययम् । तरतु. मात्री मेति ।। १३ ॥ तात्पर्यार्थ. ॥ २ ॥ अलं निष्प्रयोजनं विज्ञापन मृदु- यातधं यन्य [भर्जु० ] शमस्य पत्र्यस्य हेतुमाह-उतेत्यादि । पूर्वोति. । अतो श्रीथाः यदुक्तं निष्ठुर- 'उनेनि पान्तराभिधाने । उनायलं यलीराम धाता प्रयु. मपि अतोऽन्यमन्त्रयिया विदुगदिगिः सह य:भिष्ट- ग्ने यो । उत घालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत पालामा अभिमुपे धाटनदविनयेनाभिहितमिति यावन ददाति ममीशान: पुरस्नान शुभ उशग्न । पूर्व भूतं सदपि आचीया इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ तात धृतराष्ट्र मध्ये भविष्य प पुरानात् पूर्वमेव गुरोरसि रीनिमित्त अन्यसंयन्धनेऽपि सञ्जयति पदं या इत्यनेनान्वित उपरल मत अर्थ पान पारणभावं चम्न गाउन ईशानो | योदव्यम् । द्विपता पामत्रोधादीनाम् ॥ ७ ॥ दामि।गुरे पामिनि योपो च्याग्यातम् । गुम- इति श्रीमहाभारतोयोग स टीयां पशितमोध्याय ॥१॥ १०.३MRITIHAयो प.तसंच Rut । ११७ RRA 14 लो। प्यतः । अर्ध .

·अध्यायः ३२] उद्योगपर्व ५ एवं पूर्वापरान लेशानवितिक्षन्त पाण्डवाः। अविस्थलं रकस्थलं माकन्दी वारणावतम् । वलीयांसोऽपिसन्तो यत्तत्सर्व करचो विदुः ॥१४॥ अवसानं भवत्वत्र किंचिदेकं च पश्चमम् ॥ १९ ।। यनः प्रचाजयः सौम्य अजिना प्रतिवासितान् । भ्रातॄणां देहि पञ्चानां पञ्चामान्मुयोधन । तहुःखमतितिक्षाम मावधीप्य कुरूनिति ॥ १५ ॥ शान्तिप्रिस्तुमहामन ज्ञातिभिः सह सन्जय ।। २० ॥ यत्कुन्ती समतिक्रम्प कृष्णां केशेवर्षयत् । भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम् । दुःशासनस्तेऽनुमते तस्मामिरुपेक्षितम् ।। १६॥ स्मयमाना:समायान्नुपाञ्चालाः कुलभिः सह ॥२२॥ अथोचितं स्वकं भाग लभेमहि परंतप । अक्षताकुरुपाञ्चालान पश्येयमिति कामये। निवर्तय परद्रव्याहृद्धि गृद्धा नरर्पभ ॥ १७ ॥ सर्व सुमनसस्तात शाम्याम भरतर्षभ ॥ २२॥ शान्तिरेवं भवेद्राजन् प्रीतियत्र परस्परम् । अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय सञ्जय । राज्यैकदेशमपिनः प्रयच्छ शममिच्छताम् ॥ १८॥ धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च ॥ २३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२ निशि दास्तिनपुरं प्राप्तन संजयेन पाण्डवलं धृतराष्ट्राय निवेश बहुविषं च तं गईयित्या पाण्टववचनं प्रातः सभायां सर्व समेताः श्रोतार सक्त्वा स्वावसथगमनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- द्वास्थ उवाच- अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रययौ संजयस्तदा । संजयोऽयं भूमिपते नमस्ते शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्व कृत्वा महात्मनः ॥१॥ दिक्षया द्वारमुपागतस्ते। संमाप्य हास्तिनपुर शीघ्रमेव प्रविश्य च । प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकागात अन्तःपुरं ममास्थाय द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥२॥ प्रशाधि राजन् किमयं करोतु ॥५॥ आचश्व धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां समुपागतम् । धृतराष्ट्र उवाच- सकाशात्पाण्डपुत्राणां संजयंमा चिरं कृथाः ॥३॥ आचस्व मां कुशलिन कल्पमस्मै जागर्ति चेदभिवदेस्त्वं हि द्वाःस्थ प्रवेश्यतां स्वागतं सत्रयाय । मविशेयं विदितो भूमिपस्य । न चाहमेत्तस्य भवाम्यकल्पः निवेद्यमत्रात्ययिक हि मेऽस्ति स मे कस्मावारि तिष्ठेच सक्तः ॥ ६ ॥ द्वाःस्थोऽय श्रुत्वा नृपति जगाद ॥ ४॥ [ दुर्घ०] 'उत यालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत चाल [नाल] गृद्धां लुन्याम् ॥ १७ ॥ अवमान वस- ताम् । ददाति सर्वमीयानः पुरस्ताच्छुक्रमुचरन् । ' सर्व | तिस्थानम् ॥ १९॥ भूतं भविष्यच पुरस्तादर्भ एव शुकमुञ्चरन् प्राणप्रवेश इति श्रीनेटाण्टीये भारतभारदीपे उद्योगपणि कुर्वन् । शेपः सुगमः ।। २॥ एपत्रिंशोऽध्यायः॥३१॥ इति श्रीम. दुर्घटायप्र. मुशोग एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः॥३१॥ [ अर्जु ] अलमेव अलं गतः ।। २३ ॥ [लक्षा०] अलं विज्ञापनायेत्यत्र विज्ञापनाय यदलं इति श्रीमन्महाभारनन्यायारामजुनमिनाया. शक्यं भवति तदाचनीयाः इति योजना ॥३॥ भारतानाम- मुयोगणियात्रियोभ्याय ॥३१॥ मद्यमित्यत्र रामानः प्रायो मापा भवन्ति भीमस्तु बन- [नील.] अनुज्ञातः गच्छेन्युनः॥ ॥ आत्यविरम् गीलवान मयं न पिरतीति सूचनाय अमद्यपमिन्युक्तम्।।८॥ इति श्रीमहाभारते वयोगपर्वणि वादिराजतीपंत आवश्यकम् ।। ४ ॥ कल्पं दृदम् अश्ल्पः दर्शन असमर्थः शारे एरतियोभ्याय ॥३१॥ सतः निरुद्धः ॥६॥ १५. प्रमाउन । १६ रा. यदरसमायामय स. पाया। ३-४ ग. अक्ष मातष्ट्रयता: सप्तं पवन सर। २७ ७. "FAratI १९ स. बाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥३१॥ नागरिवद भवदेस्वारपालो भूमिवरय ६३. सका।

·श्रीमन्महाभारते [समययानपर्व २ . वैशम्पायन उवाच- धृतराष्ट्र उवाच- ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य अभिनन्य त्वां तात वदानि सञ्जय महदेइम भावशूरायगुप्तम् । अजातशत्रु च मुखेन पार्थम् । सिंहासनस्थं पार्थिवमाससाद कञ्चित्स राजा कुशली सपुत्रः वैचित्रवीर्य माञ्जलिः सूतपुत्रः ॥ ७॥ सहामात्यः सानुनः कौरवाणाम् ॥ १० ॥ सञ्जय उवाच- सञ्जय उवाच- राजयोऽहं भूमिपते नमस्ते सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो माप्तोऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान् । युभूपते यच तेऽग्रेऽऽस्मनोऽभूत् । अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी निणिक्तधर्मार्थकरो मनस्त्री युधिष्ठिरः कुशलं चान्यपृच्छत् ॥८॥ बहुश्रुतो दृष्टिमान् शीलवांश्च ॥ ११ ॥ स ते पुत्रान्पृच्छति मीयमाणः परो धर्मात्पाण्डवस्यानृशंस्य कचित्पुत्रः पीयसे नप्तभिश्च । धर्मः परो वित्तचयान्मतोऽस्य । तथा सुहृद्भिः सचिवैश्व राजन मुखप्रियेऽधर्महीनेऽनपा ये चापि त्वामुपजीवन्ति तैश्च ॥ ९ ॥ नु रुध्यते भारत तस्य वृद्धिः॥ १२ ॥ [अर्जु] पाण्डवसाशान् संजयः पाण्डवेन अनु. शब्देनात्र मनोविज्या गुणा लक्ष्यन्ते । अतो मनःसंबन्धि शातः प्रयया । गीनमव हास्तिनपुरं प्रविश्य द्वाःस्थम- संप्रति तदेव मनो भूयः प्रचुरतरं, गुणाः अत्यन्तमधिकं प्रवीत् मदागमनं धृतराष्ट्र निवेदय ॥ ३ ॥ द्वा.स्थ | जाता इति भावः । भूयश्च ते इति वा पाठः । तानेव गुणान् उवाच राजन् पाण्डवानां सकाशात् संजयः उपागतः | विवृणोति-निर्णितेत्यादि । निर्णिक्तं शुद्धम् ॥ ११ ॥ अयं किं करोतु आतापय ॥ ४ ॥ कल्पं नीरोगम् । धर्माद्धेतोः आनृशंस्यमहिंसा वित्तचयात् वित्तपरिप्रहात् अकाल्योऽनक्सापदः । सक्तो रुद्वः ॥ ६ ॥ भावतोऽभिप्रायात । भारतेत्यसम्यक् ॥ १२ ॥ [स०] कल्पं सजम् । अरस्तोऽमनः स्त्रिार्थन] सफो [ सर्व.] अजातशत्रमभ्येत्याभिनन्धाई त्यां वदामि पारितः॥६॥ ॥ १० ॥ यत यन्न शमे तं तव अमे पूर्व मनोऽभूत तद. [नील० ] प्राशाः शूगः आर्याः साधवश्य तैर्गुनम् भूपते प्राप्तुमिच्छति ॥ ११ ॥ धर्मादपि परमरिकम् ॥ ७॥ नानृभिः पुत्रस्य पुत्रः॥ ९॥ अजातशत्रु मुसेन आगस्यम् अहिंसा, स्वधर्ममणि त्यात्वाऽनृशंस्यमिच्छ अभिनन्य त्वां प्रति वदामि परिदिति ॥ १० ॥ ते तीत्यधः । वित्तचर्याद्वित्तार्यकर्माचरणात् धर्म एव परो. सय भने यन् आत्मन:-पूर्वरूपमार्प-राज्ययनादिकम गभृत्य मतः न धर्महीन किंतु धर्म एवानुरुद्धयते । भावतः सन् युभूपने प्राप्नुनिन्दति । अप्रे मनोऽभूदिति पाठ अनु स्वभावतः ॥ १२ ॥ गृतान् माफ यच्या इतनामस्ते इति शेयम् । निर्णिनी दोरमलादीनी धर्मार्थी पोतीनि स तथा मनस्वी उदारः [रक्षा ] भाचत्य मां सुखिनगिन्यत्र फाल्यं काल: दृष्टिमार मान्नी ॥ ११ ॥ परी मुख्यः आशयं दया अपरदनं दर्शनं ताय योग्पमायक्ष्य ॥ ६ ॥ अभ्येत्य त्वां मत: पोपुरः रित्तपयान गाव इति नेप: विरामाभ्यः सात बदामीत्यत्र अजातश पार्यमभ्येय मुखेन भागतं यस्दानादिः । स्त्रि गस्य युति: अपाय न अपा नित-नामिनि योग्यपदाकाहाण योगना ॥ ९॥ भूयमादी योगने मायोमो गुम्यगि नुनिधि सभ्यते । यत्र ने ये मनोऽमृदिस्यत्र भरिमागममये या राज्य आने । सादिज दष्टिगुग्न पुगदि नियंपगते मनोऽभृग भृया तांय आराने । अहो पुनृप (1) इति पादानमा यः । पानि | पाटे पट । निर्णिमयार: निणि शोषित गृष्ट पाटे मा.नगन्नानि ॥ १२॥ इभिधानात् गुडरमाया पगेनीति म यो नः ॥११॥ [rt | गला योग्दागामिति यः॥१०॥पमा पो विषपातलोऽयेत्या शितपयामाः पित्त- महामनीमा । गनः- पापम्प जम्य गायाय मध्ये ।। १२ ।। 14 APRATARगे । स ... IRAT.म.

·अध्याय ३२] उद्योगपर्व ५ परमयुक्तः पुरपो विचेष्टते हन्तात्मनः कर्म नियोघ राजन् सूतप्रोता दारुमयीव योपा। धर्मार्थयुक्तादार्यदृचादपेतम् । इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य उपक्रोशं चेह गतोऽसि राजन् मन्ये परं कर्म देवं मनुष्यात् ॥ १३ ॥ भूयश्च पापं प्रसनेदमुन ॥ १६ ॥ इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोपं स त्वमर्थ संशयितं विना तै- पापोदर्क घोरमर्णरूपम् । राशंससे पुरवशानुगोऽस्य । यावत्सरः कामयतेऽतिवेलं अधर्मशब्दश्च महान्पृथिव्या तावन्नरोऽयं लभते प्रशंसाम् ॥ १४ ॥ नेदं कर्म त्वत्सम भारताय ॥ १७ ॥ अजातशत्रुस्तु विहाय पापं हीनमनो दोकुळेयो नृशंसो जी त्वचं सर्प इवासमाम् । दीर्घ वैरी क्षत्रविद्यास्वीरः। विरोचतेऽहार्यरत्तेन वीरो एवार्मानापदः संश्रयेयु- युधिष्ठिरस्त्वयि पाप विसृज्य ॥ १० ॥ हीनवीयों यव भवेदशिष्टः ॥ १८ ॥ [नील• ] परण ईश्वरण प्रयुक्त नियम निग्रह मनुष्यान् | निचेष्टत न धर्ममनुरुध्यते । नियम प्रागुक्त देव कर्म मनु- मनुष्यकारात् देवम् ऐश्वर धर्म पर श्रेष्ठ मन्ये ॥ १३ ॥ प्यादतजन्मपुरुषकारान् । एक्सशसभवयोरेव शीलभेदा अवर्णरूपम अवर्णनीयरूपम् अपाच्यमियर्य यावत्पर | दित्यर्थ ॥ १३ ॥ कर्म दोपवत्कर्म अवर्णरूपम् अवर्णनीयरू उत्कृष्ट शतु कामयते तिष्टत्वय कचित्कालमितीच्छनि पम् अमान्यम् । न कामयत न मलिनयति । अतिकाल तावदपगे नर प्रासा लभत ॥ १४ ॥ जीर्णलादव | सर्वग । कर्मयनुवृत्तिः ॥ १४॥ तथा युधिष्ठिर बयि दह स्थातुमममाम् महार्येण स्वाभाविन वृत्तेन । यो पापमीति विसज्य त्यक्त्वा न कदाचिद्धयायत इत्याह- हि बरकरूपे तिष्टति तस्य पाप अनुष्वव गन्डवि तथा अमातगति ॥ १५ ॥ उपरोग निन्दाम् । अमुन पर- च अति "तस्य पुत्रा दायमुपति सुहृन साधुल्या | लोके नो वा न किं पाप प्रसन्न सन्ध्यात् । मपि तु प्रसन्ने द्विपन्त पापकृत्याम्" इति ॥ १५ ॥ हन्त आरो- दवेत्यर्थ ॥ १६ ॥ अधर्मशब्दोऽसीति । स्वत्सम त्वा- चन सानुग्रहसमोधने वा रपमोश निन्दाम् अमुत्र पर तम् ॥ १७॥ एवधर्मा एकादशपर्मा भाति स च नापद' रोके पाप दु स नरसमित्यर्थ ।। १६ ।। तैविना एकास्निा सतिती सतरन् । स्वाधिन्छान्दस ॥ १८॥ सशयित टुर्लभमपि आशससे प्रामुम् अस्य तर महान्यू [दुर्घ• ] *सखयो घृतराष्ट्र पुनस्वाच 'इम च दृष्ट्वा यिन्याम् अधर्मशब्दोऽकीर्तिर्भवत् ॥ १७ ॥ एवपर्मान् तब कर्मदोष पापोदक घोरमवर्णरूपम् । यावत्सर कामयत- ईदगमयुक्तान पुरुषान् ॥ १८ ॥ ऽतिवल तावनरोऽय लभते प्रशसाम् । अस्यार्थ । इम तव [अर्जु० ] परप्रयुक्त देवप्रेषित सूत्रप्रोता सूत्रेण कर्मदाप जनुग्रहदाह सभाया द्रौपद्या वस्त्रार्पणादि अ. प्रयिता योपा कन्या। नियम धर्मस्पम् मन्ये जान । पिश्चार्य दृष्ट्वा ज्ञात्वा पापादमर्मफलानुगन्धिनम् अत्र देव प्रारनम् । मनुष्यात् पौरुषात् ।।१३।। कर्मदोपम् दुष्ट | णरूपमपादरप परवञ्चनीयम् एव ज्ञात्वाऽपि परा युधि. कर्म घोरमवर्णरूपमपात रूपम् । एर ज्ञात्वाऽपि पगे युधि टिर वा यावकामयते स्वागहतो अतियेलम यर्थ ताव- टिर' ला ला यावत् कामयते स्वाशहेता अतिवरमन्यर्थ । दय पुरपो युधिष्ठिरा रोके प्रगसा लभन ओ गुरवृत्तित तापदय युधिष्ठिर प्रशसा लभत लोके, त्व तु निन्ा | परब युधिष्ठिरस्य न्यायर घेप्यशे गुरूपामेव प्रयुके इति प्राप्नोपि पाण्डवाशस्थानानात् ।। १४॥ निसृज्य निकाय प्रासा प्राप्नोति व तु निन्दा प्रामोपि न्यायल रस्य |१५||अङ्ग सोधन हल वा आ मन स्वस्य नोवाशद पगशम्यादानान् । तस्माच्छीनमशाऽस्य दीयतामिति शिरश्चाटने । इह जन्मनि कृत पाप किं परन न भाव ॥ १४॥ सबने ।। १६ । लसम त्वदुचितम् ।। १७ ॥ [रक्षा०] [नन्ये रमत्य इत्यत्र यत्र पुरुपे यकर्म [सर्व०] अयोहि पुरुप परम देवन प्रयुक्त प्रेरित । यथावयुक्त भवति तस्य पुम्पस्य तदव कर्म सपद्यत इति माये १३ ख पायवस्य । १४ स म यावन्नरामयते कृपय । १६स दर कााख म स न दनवाया। स विशिष्ट । दुधटायपुस्तकेन्धि म अङ्गारमन 17 गोमि घोर नाचत पप प्रसनदमुत्र । १८स दोर्चा य टीका २३ शस्योचर दृश्यत् । १२६ शेन कोकेन समस्या मूसन् ।

·श्रीमन्महाभारत [पखययानप एवमुक्तः सर्वमन्त्रैरहीनो कुले जातो बलवान् यो यशस्वी तब हामी मन्त्रविदः समेत्य बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा । समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः। धर्माधौ प्रथिती यो विभर्ति तेपामयं बलवानिश्चयश्च स ह्यस्य दिष्टस्य क्शादुपैति ॥ १९॥ कुरुक्षये नियमेनोदपादि ॥ २१ ॥ कथं हि मन्त्राग्यधरो मनीपी अकालिकं करवो नाभविष्यन् धर्मार्थयोरापदि संप्रणेता। पापेन चेत्सापमजातशत्रुः। इच्छेजातु त्वयि पापं विसज्य नरो नृशंसं कर्म कुर्यादमूढः ॥ २० ॥ निन्दा चेयं तब लोकेऽभविष्यत् ।। २२ ॥ ननु इति पदयोजना । पौरुपं कर्मणो हीत्यत्र कर्मणः पौरुपं पादि उत्पन्नः ॥ २१ ॥ अकालिकम् अकस्मादव पुरवो सामर्थ्यमाहुः । मातुः पितुः सकाशान् कर्मणा सिद्धेन नामविष्यन् नष्टाः स्युश्चेत् तव पापेन कर्मणा प्रेरितोऽजात- भोजनेन ] शुष्ककमै नालं किं तु हर्यनुप्रहोऽप्यपेक्षित | शत्रुः त्वयि पापम् इच्छेत् । नन्वैवं तर्हि तस्य गोत्रवधदोपः इत्याह-परेति । परप्रयुक्तः परमात्मना प्रयुक्तः मन्ये- स्यादित्याशङ्कयाह त्वयोति ।स्वनाशहेतुम् अधर्म कुर्वति त्वयि वरमित्यत्र मनुष्यात् मनुष्यप्रयत्नात् ॥१३॥ इदं तब कर्म- चोरे इव पापं निन्दां च विसृज्य राजा निष्पापोऽनिन्यश्च दोपं च दृष्ट्वा मनुष्यान कर्म देवं च वरं मन्ये इति पूर्वे- स्यादित्यर्थः ॥ २२ ॥ णान्वयः ॥ १४ ॥ अड्डात्मन इत्यत्र 'अट्नेत्यामन्त्रणेऽव्य [अर्जु० ] धर्मार्थयोः प्रणेता विचारयिता ।। २० ॥ यम्' इत्यमरः । अङ्गेति.धृतराष्ट्रस्य संवोधनं, विशेपेण कुलक्षये कुलभयनिमित्तं निरयो नरकः वो युप्माकं सृजन विसृजन् अमुत्र इह च उपक्रोशं उपक्रोशति , उदपादि उत्पन्नः संधिरापः ॥ २१ ॥ अकालिकं सक्ष- रोदितीत्यनेनेति उपक्रोशो दुःखं गतोऽसीति योजना णात् नाभविष्यन् मृता भवेयुः । पापेन दुर्योधनकृतेन ॥ १६ ॥ एवंधर्मा नापद इत्यत्र एवंधर्मा पूर्वोक्त विसृज्य निधाय ॥ २२ ॥ पापमेव धर्मो विशेपणं यस्य स तथोक्तः । व्यायी [सर्व०] सन् कुलेजातइत्यादिविशेपणवान् कथमेवं नृशंसं विशेषेण धर्मार्थयोः सभ्योदितमन्त्राणां च अपायोऽस्या- कर्म त्वत्कृतं कुर्यादित्यन्वयः । प्रथितौ संवलिती विभर्ति स्तीति व्यपायी ॥ १८ ॥ [नेत्रध-एव ] ॥ १९ ॥ अनायम्यमनन्याधीनम् ॥२०॥ [नील० ] धर्माधौं सत्यान्तै प्रथितौ सत्यं विना- कुलमयाथें तन्निमित्तं निरयः क्लेशः पाण्डवानां व्यपादि ऽनृतं नास्ति निरधिष्ठानकध्रमासंभवात् । अनृतं देहं विना विशेपेणोत्पादितः ।। २१ ।। अकालिकम् आसन्नकालिक प सत्यं ब्रह्म न प्रथते अत उभयं यो धत्ते केवलं वाह्य- तत्करणात् कुरवो नाभविष्यन् । पापेनापकारेण त्वत्पाप- निष्टो न भवति स हि स एव विष्टस्य वशात् भाग्यव- मपकारं कर्तुं त्वयीच्छेत्तदा च तस्य त्वयि पापं विसृज्य शात् अस्य कुलेजातत्वादिगुणजातस्य-कर्मणि पष्ठी-इदं निधायापकारं कृत्वा तव येयं निन्दा सा तस्यैपाऽभवि. गुणपदकमुपैति प्राप्नोति त्वं तु कुलेजातोऽपि केवलमन- प्यदित्यन्वयः ॥ २२ ॥ तोपजीनित्वात् गुणान्तरहीनोऽसीति भावः ॥ १९ ॥ [लक्षा] कालिकाः मृत्युकालवन्तो न भवन्तीत्य. अत एव सत्यामपि संपदि त्वया मौढ्यात् नृशंसं कृतमि- कालिकाः अकालिका यथा भवन्ति तथा अकालिकमजा- त्याह-कथमिति । मन्त्र एव अध्यः श्रेष्ठो येषां ते मन्त्राभ्याः तशत्रुः त्वयि जातु पापं हिंसारूपं पापं विसृज्य मकृत्वा भीमादयः तेषां धरो धर्ता रेवम् उक्तरीत्या द्यूतं मायु- पापे साक्षाहुताख्यपापकर्तरि दुर्योधने पापं तदैव हन- वियुक्तः कथं नृशंसं धर्म पाण्डवानाजनं कुर्यान्न कथ- नाख्यं पापमिच्छेभेत् चरेश्चेत् तदैव पुरवो नामवि प्यन् गपीत्यर्थः ॥ २० ॥ अमी फर्णादयः तपां फुरक्षये पुनः यत् यस्मात्कर्मणः त्वयि निन्दा च । द्यूतं न निवारितवा- यनिमित्तम् अयं राज्यं न देयमिति निश्चयः नियमेन उद- निति अकीर्तिश्च तव तवैवाभविष्यत् ॥ २२ ॥ २५०. वर्गवन् । ज धनवान । ज जिवामा । ज. दपैति ।२० ख वापीमे । स. म. कुनया निरयानुपाती । २२ स इच्छेस्पाप खयि मात्रायो । ७. म. युक्तः सर्वमन्त्रैश्च होनो मनायाय । २१ स. राजन् । ७. निसृज्य निन्दा चेमामारमोकानुराग । ।

·अध्यायः ३२] उद्योगपर्व ५ ७९ . किमन्यत्र विपयादीवराणां बलिहि राजा पारमविन्दमानो यत्र पार्यः परलोकं स्म द्रष्टुम् । नान्यत्कालाकारणं तत्र मेने ॥ २४॥ अत्यकामत्स तथा संमतः स्या- चक्षुःश्रोत्रे नासिका वर च निहा न्न संशयो नास्ति मनुष्यकारः ॥ २३ ॥ ज्ञानस्यतान्यायतनानि जन्तोः। एतान्गुणाकर्मकृतानवेश्व तानि प्रीतान्येव कृष्णालयाने भावामावौ वर्तमानावनित्यौ। तान्यव्ययो दुःखहीनः प्रणुयात् ॥ २५ ॥ [नील०] ईश्वराणा दवाना विषवादन्यत्र कि म यसवदिति भावः । अतो देवसंपन्नवान् तबार्जुनो न स्प- देवाधीनमित्ययः । यत्र यत पार्थोऽर्जुन. पग्लोकं दृष्टम् नीच इति भावः ॥ २३ ॥ एतान गुगान् पराक्रमा- अत्यनामत इमं लोकं मगरीर एव त्यक्तवान् स ताहा. दीन भावाभावा उत्पत्तिविनागौं पारमुन्पत्तिविनागयोः नारदादिवदुभयलोकसंचारयोग्यत्वेन साधना समतोऽपि अविन्दमानः अलभमान. कालावीश्वगन् । कर्म वा यदि तथा वनवासन देशमः स्यात् तदा मनुष्यागे ईश्वगे ना दैवम ॥ २४ ॥ आपउनानि करणानि तानि नास्तीत्यस्मिन सहायो न ॥ २३ ॥ एतानिति । एतान् | प्रीन्या न प्रसन्नत न संत दुसानि यस्मान । अन्यथो गौर्यादीन गुणान् कर्ममतान्कर्मानुमारेण वृद्धिहासयुक्तान नागव्ययान्यः ॥ २५ ॥ अवश्य मत एव भावाभावी ऐश्वर्यानन्वयें अनिन्यौ मा- [स] किमन्या विषयाहोपरान् ईश्वराणा देवा- गमापायिनी च अवेक्ष्य यलिगना पूर्वपूर्वर्मकारगपा- | नाम् । अयमर्यो देवगोचर एवं यत्र पार्यः परलोकं दृष्टम् रमन्तम् अविन्दमानः सन् कालान् ईश्वरादन्यकारणम् । अत्यनामन् अतिक्रान्तवान् गन इन्वर्गः । तथा इन्द्रा- अभ्युदयादिहेतुरन्पत्तिचिन्नास्तीति मने ॥ २४ ॥ अतः | दीना संमत. प्रत्ययो विषयोऽयदानाटा स्यान् अभून् । मर्वस्य देवायत्तत्वान् तृण्णाभयेणैव इन्द्रियग्रीति. संपाद- न संशयो यसाण्डरपु मनुप्यकारः पुरस्कारो ना नीया न तु नानायनसाध्यवत्तद्विषयममर्पणेनेत्या-चयु-ति । न तदिच्छया तपा कल्याणं किंतु देवगोचरणव रिति । ननु स्वस्वविश्याला तेपा क्यं प्रीति. स्यादित्या- तपा स्न्याणमित्यर्थः ॥ २३ ॥ एतान् प्रमिद्धनया प्रन्य- शङ्कय तानि निरोध्यान्यरत्याह-वानानि । अव्यय. | मत्र्यपदंश, प्रसिद्धान् धैर्यादिगुणान् । तत्र मन्त्र लाभालाभादौ पम्यहीनः प्रणुद्यान् स्वस्त्र गोचरेभ्यो हेतु भावामावौ वर्तमानावनित्यो । भावो भूति निवर्तयेत् ॥ २५ ॥ पुस्पागधीन देहिपुरुषस्य भावो वा निन्य' स्यान् । [अर्जु] 'स्मिन्यत्र विषयादीश्वराणा यत्र पार्थ. पर-नापि तन्टनोग्भावन्यानित्यवं स्यान् (1)। पारं कार- लोकं दुदर्श। अन्यक्रामन् स तथा समत. स्वादमंगयं नास्ति । णान्तरनिधयरूपम् । कालादीश्वरान् कर्मानुम्पफल्दा. मनुष्यकार |' या प्रयोजने पार्य पाटोळं स्वर्ग ददर्श | यिन ॥ २४ ॥ आरतनानि साधनानि तपामायत्त- तन प्रियाननम् ईश्वगणा लोपालाना विषयाद गोच-मिति तानि दम्यानि दुःसमाधनवान् न प्रीन्या प्रमन्नेत राउन्यत्र । दिव्यानहरण हि तन्, तव रोपालगोचर-न दुश्मसापनेन सह सगौनयंन । अपि तु प्रगुद्यान् मेव । अत्यमामन् सर्वानतीय कृतवान्, एकत्र किरातन अपनयेत् विषयेभ्य अत्र्ययो विषय(वियोग)जदुसर- गिन सगरः अन्यत्र देवद्विपा निवातस्वचाना वर. स | हित ॥ २५ ॥ पार्थस्तेन तथा प्रसारण समत. सम्यस्तमा मत लोकपा. [दुर्घ ] पाण्डवेभ्य समागतः सत्रयो धृतराष्ट्र नि- लाना स्यात् । अत्र हेतुमाह-अमंगयं यथास्यादित्य नाह-स्मिन्यत्र विषपानी वगणा यत्र पार्य. परलोक मनुप्यकार: पुश्पकारः दैवमेन पार्थम्यानमाती निमि- | ददौ । अन्यत्रामत्स ना मङ्गत. सान संटायो नास्ति त्तमित्य । अन्ये च्याचक्षने । अन्यत्र अन्य. स्मिपि मनुष्यकार. ॥ अम्बार्य । किमन्यत्र विषयादय विषय विपयादय विषय सामध्यम्प ईश्वगणा देवानामेव । सामर्थ्यरूप ईश्वराणा देवानामेव यदमृत एवार्जुनः परलोकं अत एवार्जुन पग्लोक स्वर्ग ददर्श पश्चादत्यनामन् मर्त्य मुरलोक दवर्ग तया तेनैव गरीग्ण तत्पश्चादत्यनामन्म- एक मृत्यु, तथा तेनैव शरीगण मंगत. स्थानादिभि युक्त य॑मवततु तवा तेनैव गरीग्णेश्वग्ण सङ्गन. असादिभिश्न स्यात् । अन्यनगटोऽव्ययं प्रथमान्तो दृष्ट । न सशयो युक्त. म्यादभवत । अन्यतमोऽव्यय प्रयमान्तो नास्त्यत्र सगयो मनुष्यकारः पुम्पारो नास्तीति दैवमंत्र | दृष्ट । न महायो नास्वर मंगय नास्ति च मनुष्यकार: २३ ए रोक ददर्श । २५ स म भोगस्य स म प्रीत्या नैव दुन्सानि ! सरन्यत्ययो दुखनीउनि नुद्यार।

·८० श्रीमन्महाभारते [सखययानपर्व २ मा न त्वेवमन्ये पुरुषस्य कर्म नोचेदिदं तब कर्मापराधात् संवर्तते सुमयुक्तं यथावत् । कुरून्दहेत्कृष्णवर्मेव कक्षम् ॥ २८॥ मातुः पितुः कर्मणाऽभिप्रसूतः त्वमेको जातु पुत्रस्य राजन् संवर्धते विधिवद्भोजनेन । २६ ।। वशं गत्वा सर्वलोके नरेन्द्र । प्रियाप्रिये मुखदुःखे च राज- कामात्मनः श्लाघनो धूतकाले निन्दाप्रशंसे च भजन्त एव । नागाः शमं पश्य विपाकमस्य ॥ २९ ॥ परस्त्वेनं गईयतेऽपराधे अनाप्तानां संग्रहात्वं नरेन्द्र प्रशंसते साधुवृत्तं तमेव ॥ २७ ॥ तथाऽऽसानां निग्रहाचैव राजन् । स त्वां गहें भारतानां विरोधा- भूमि स्फीतां दुर्बलत्वादनन्ता- दन्तो नूनं भविताऽयं प्रजानाम् । मशक्तस्त्वं रक्षतुं कौरवेय ॥ ३०॥ पुरुषकारो नास्तीति देवमेव वलवदिति भावः । अतो ऽहं त्वा त्वां गहें नो चेद् यदि इदं दैवम् ।।२८।। जातपु- दैवसंपन्नत्वादर्जुनस्त्वया न स्पर्धनीय इत्यर्थः ।। २३ ॥ त्रेषु प्रसूतेषु वलं सामय गन्ता प्राप्ता ॥ २९ ।। अना- इति भीमहा० दुर्घदार्थ मुयोग द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥३२॥ तानां कर्णादीनां प्रग्रहात् संग्रहात् ॥ ३० ॥ [लक्षा०] किमन्यत्र विषयादित्यन ईश्वराणां समर्थाना [सर्व० ] पुरुपकाराभावेऽपि देवाज्जीवनसिद्धिमाह- मर्जुनादीनां विषयात् अन्यत्र किं किं वीर्यमस्ति यत्र यरमात मनुप्यकारः मनुष्यान् अधः करोति इति स तथोक्तः ॥२३॥ [नील०] एतद्रूपयति-नाविति । एवं प्राप्ते सति अन्ये आहुः तदेवाह-पुरुपस्येति । संपर्तते सम्यक् फल- वन् वर्तते । तदेवाह-मातुरिति 1 कर्माभाव जन्मवृद्धी न स्यातामित्यर्थः । पाठान्तर तेनैव स्यातामित्यर्थः ॥२६॥ किंच-नी चदिति । इदं मया उच्यमानं कर्म पाण्डवैभ्यो । रान्यांशपदानात्मक तर नो चेत् संमतमिति शेपः तहि || तवापराधान् कृष्णवाग्निः कक्ष यथा दहति एवं कृष्ण- वर्मा कृष्ण एव मार्ग इव मुखमापको यस्य स कृष्णवर्मा- अर्जुनः गुरुन् दहेदिल्यावृत्या योज्यम् ॥ २८ ॥ साधनः आत्मानं पृतार्थ मन्वानः नागा: न गतवानसि ॥ २९ ॥ अनानानां वर्णादीनाम् । आतानां विदुरादीनां निग्रहान् ३ दूरीररणात् ।। ३०॥ [थर्ड] पुरुषकारव्यतिरकेणापि देवान्वये फलान्वय इत्याद-नन्येवेति । यथावत देशकालापेक्षया । मातुः पितुः | फर्मणा मैथुनन अभिप्रसृतः जान: संवर्धते । विविवशोज-ग नेन इति पुगपकारव्यतिरंफेणापि फलान्चयानात पुरद पकारो न कारणम् ॥ २६ ॥ एवं प्रियादिष्यपि देवमय पारणमित्याह-प्रियानिये इत्यादि । सम्याचरणापराषयोः । ये स्तुविनिन्दै परम्नधानभिशः फराति पलं तु तत्रापि । व देवतादेव । सया सति राम्यश्चरणापायी व्यों स्या- मामिति घंन । एतयोः पुण्यापुण्ययोः भाविनि जन्मनि देवदयाध्ययोनिशान परबत्तोपत्तेः ॥ २७ ॥ सो. समान।.मरिश २७७. भो। २९७ प्र. ITRA 11 म w - 1 821 ·. अध्यायः ३३] उद्योगपर्व ५ । . अनुज्ञातो स्थवेगावधूतः धृतराष्ट्र उवाच-- श्रान्तोऽभिपये शयनं नृसिंह। अनुजातोऽस्यावसय परेहि प्रातः श्रोतारः कुरवः समाया- प्रपग्रस्त गयनं सूतपुत्र! मजातशत्रोर्वचनं समेताः ॥ ३१ ॥ मातः श्रोतारः कुरवः सभाया- मजातमत्रोर्वचनं वयोक्तम् ॥ ३२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वात्रिंगोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ समात सञ्जययानपत्र । (प्रजागरपर्व ३) प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ३३ संजयेन भृशं गर्हितने पुनराष्ट्रेण यः किमयं वक्ष्यतीतिचिन्तया निद्वामटममानेन विदुरानयनम् ॥ १॥ विदुरेण नीतिकथन. मुम्नेन पावेम्परतदागदानमन्तरेण न ते शान्तिर्मवित्रीति कथनम् ॥ २॥ वैशम्पायन उवाच- वैशम्पायन उवाच- द्वाःस्यं प्राह महापात्रो धृतराष्ट्रो महीपतिः । ततः प्रविश्य विदुरो घृतराष्ट्रनिवेशनम् । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम् ॥ १ ॥ अत्रवीत्माजलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ ७ ॥ प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः सत्तारमत्रवीत् । विदुरोऽहं महामाज संभातस्तव शासनाद । ईश्वरस्त्वां महाराजो महामान दिति ॥२॥ यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाघि माम् ॥ ८॥ एवमुक्तस्नु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । घृतराष्ट्र उवाच- भनवीनृतराष्ट्राय द्वास्थं मां प्रतिवेदय ।। ३ ।। सञ्जयो विहर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः । द्वाःस्थ उवाच- अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥९॥ विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तत्र शासनान् । तस्याय कुल्वीरस्य न विज्ञातं बचो मया । द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्॥ तन्मे दहति गात्राणि तदकापीत्वनागरम् ।। १० ॥ धृतराष्ट्र उवाच- जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि । प्रवेशय महामतं विदुर दीर्घदर्शिनम् । तब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थ कुगलो खसि ॥११॥ अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने॥५॥ यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवभ्यो दास्थ उवाच-- न मे ययावन्मनसः प्रशान्तिः। प्रविशान्तःपुरं क्षतर्महारानस्य धीमतः । सर्वेन्द्रियाण्यमकृति गतानि नहि ते दर्शनेऽकल्पो जानु राजाऽब्रवीद्धि माम् ||६|| किं वक्ष्यनीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता ॥ १२॥ नील०] अवधूतम्तिरस्कृतः अत एव प्रान्तः प्रपद्ये प्राप्तु [ नील] अफल्पो न किंतु कल्पः समर्थ एव सर्वदा याम्॥३१॥ आवसथंग्रहं पहिगच्छ प्रपद्यस्व सेवस्व ३२॥ विदुरसंदर्शनं मम अप्रत्यारयेयमित्यर्थः जानु कदाचिन् । इति उशौ नेटफण्टीपे भारतभावदीपे द्वात्रिंशाध्यायः ।। ३ ।। अथवा कस्सः कल्पना संमय इत्यर्थः ॥५॥ प्रजागरं [अर्जु०] निपये पतामि ॥३१॥ पोहिं गच्छ ॥३२॥ निद्राया अभावम् ॥ १०॥ यतः यदा प्रातः संजयस्तदा- इति श्रीमन्महामार मर्जुनमिश्रा मुद्यो द्वात्रिंशोऽध्यायः॥३२॥ रभ्येत्यर्थः । प्रचिन्ता प्रकृष्टा चिन्ता ॥ १२ ॥ [सर्व०] अभिपधे गच्छामि ॥३१॥प्रपथ गच्छ॥३२॥ [अर्जु] प्रतिवेदय कवर ।। ३ ।। अकाल्यः अन- श्रीनारायणसर्वज्ञव्याख्यानविगदीनाः। सन्तु सवयवाक्यानां मुगमा पदपतयः ।। [लक्षा०] नाकाल्यो जानु दर्शन इत्यत्र अाल्यः इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञ द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ कालायोग्यः न॥५॥ ३१ स.म.निमय शयनं प्रास.वजन मनन् । यिोगा! ४.स्प स्थाने-वाय प्रत्ता सदाननती। वसरः॥५॥ पो.१५ ·८२ श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ - - विदुर उवाच विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः । अभियुक्तं बलवता दुर्वलं होनसायनम् । अर्चिपां मक्षयाचैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥ २ ॥ हृतस्त्र कामिन चौरमाविशन्ति प्रजागराः॥ १३ ॥ आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् । कचिदेतर्महादोपैन स्पृष्टोऽसि नराधिप । गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून् क्लेशॉस्तितिक्षते ॥ ३ ॥ कच्चिच परवित्तेषु गृद्धयन्न परितप्यसे ॥१४॥ दुर्योधने सौवले च कर्णे दुःशासने तथा । धृतराष्ट्र उवाच- एतेष्वैश्चर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥ ४॥ श्रोतुमिच्छामि ते धयं परं नैश्रेयसं वचः। आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता । अस्मिन् राजर्पिवंशे हि त्वमेकः माज्ञसंमतः।।१५॥ यमर्थान्नापकर्पन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५॥] [विदुर उवाच- निपेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । राजा लक्षणसंपन्नत्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् । अनास्तिक श्रद्दधान एतस्पण्डितलक्षणम् ॥ १६ ॥ प्रेप्यस्ते प्रेपितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः॥ १॥ [नील० ] अभियुक्त भित्योपात्त एकः त्रयोऽन्ये च [ दुर्घ० ] प्रजागरे धृतराष्ट्रेणाहूतो विदुरः पृष्टः कथं प्रजागगयेशभाजनानि ॥ १३ ॥ गृद्धधन् लिप्सावान् न निद्रा लभत इति तं प्रत्याह ‘अभियुक्तं बलवता दुर्बलं ॥ १४ ॥ [कचित्पुस्तकान्तरे स्थितस्य मूलस्य व्याख्या- | हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजा. प्रेष्यः प्रकर्षण एपणीयः प्रार्थ्य इति यावत् । ते त्वया गराः । अत्र पादद्वयेन एको द्वितीयपादद्वयेन त्रय एवं प्रेपितो वनमिति शेषः ॥ १॥ विपरीतः राजलक्षणहीनः | चतुरः पुरुषान् प्रजागरा आविशन्तीत्यर्थः । अतःप्रभृति सर्वेषां द्वेप्यः भागधेये राज्यांशे अगि नेत्ररश्मीनां | विदुरवाक्यानि कानिचिद्धृतराष्ट्रनिन्दापराणि कानि- प्रक्षयात् न संमतरत्वं धर्मात्माऽपि सनिति उपहासः । चियुधिष्ठिरप्रशंसापराणि कानिचि साधारणोपदेशपराणि अथवा भागधेयेन गज्यभागित्वेन हेतुनाऽपि संमत इत्य- योद्धव्यानि । तत्राऽयं श्लोको धृतराष्ट्रनिन्दापरः। यतो- प्युपहास एव ॥ २ ॥ आनृशंस्यात क्रूरत्वाभावात् । अनु- | ऽभियुक्तोऽसि उपक्रान्तोऽसि बलवता दिव्यास्त्रविदर्जुन- कोशात् दयालुत्वात । तितिक्षते युधिष्ठिर इति शेपः | सहायेन धर्मयुक्तेन युधिष्ठिरण त्वं दुर्थलो अधार्मिकत्वात् । ॥ ३ ॥ एतेविति तपामयीनो भूत्वेत्यर्थः ॥ ४ ॥ एतेषु ! उक्तं च-धर्म एव हतो हन्ति' इति । त्वया च स्वय. पाण्डित्यं नास्तीति वक्तुं पण्डितलक्षणान्याह-आत्मज्ञान- | मेवोक्तं तदा नाशंसे विजयाय संजयेति । नहि समर्थ- मित्यादिना । आत्मज्ञानं शास्त्रीयापेक्षम् । समारम्भः | स्यानाशंसा भवति । हीनसाधनश्वाऽसि यस्मानीष्मद्रोणा- शत्यपेभः । तिनिझा वंगण्यापेक्षा । धर्मनित्यता श्रद्धापे- | दयः स्वमग्णकृतनिश्चया युधिष्ठिरस्यैव जयमाशंमन्ते अल्प- था । एनानि अयथाभूतानि मूढान् पुरुषार्थात भ्रंशयन्ति | वलश्चाऽसि यतो धमें न स्थितोऽसि यस्मात्सतां मुहृदां न तु पण्डितानिन्यथः ।। ५ ॥] अनास्तिकः परलोपाध- वाक्यमवमन्यसे । त्वं कामी परगज्यकामुकरत्वमेव चोर- रतीति जानन् श्रद्दधानः श्रद्धा गुरवेदवाक्यादिपु पलाव. वच्चलेन परम्वाऽपहरणान् । अतो युज्यत एव जागरागमो श्यंभावनिश्चयस्तद्वान् ॥ १६ ॥ गनिभय इत्यर्थः ॥ १३ ॥ [अनु० ] अतः प्रभृति कानिचिद् वाक्यानि धृत- राष्ट्रनिन्दापराणि पानिचिद् युधिष्ठिरप्रशंसापराणि पानिचित मामान्योपदेशपराणि योद्धव्यानि ! तामि. युन मित्यादिश्लोको धृतराष्ट्रनिन्दापरः । यतो भीमादि- महायेन युधिष्टिरेणाभियुपत्यं च दुर्यलोऽधार्मिकत्वान । दीनसाधनमामि यनो भीमादयः रयमरणयननिश्चयाः। हमारवापि यतोऽधर्मेण स्थितोऽसि । मतां प धर्म स्वं, पागी प पागम्यागुपये, पोरच संपूनन्छ- एन पग्मनादानान अनो युग: प्रमागरः ॥ १३ ॥ १४ntrainine गुमाएर METH५ोगलेच मा. 1.

·अध्याय ३३] उद्योगपर्व ५ क्रोधो हर्षश्च दर्पश्व हीस्तम्भो मान्यमानिता। तत्मज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥२२॥ यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ १७॥ नामाप्यमभिवान्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । यस्य कन्यं न जानन्ति मन्नं वा मन्त्रित परे । आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥२३॥ कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥१८॥ निश्चित्य या प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः । यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः । अवन्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते॥२४॥ समृद्धिरसमृद्धिा स वै पण्डित उच्यते ॥ १९ ॥ आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । हित च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ।। २५ ॥ कामादर्थ वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥२०॥ न हप्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । गाह्रो हद इवाक्षोभ्यो यो स पण्डित उच्यते।।२६॥ न किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितसुद्धयः ।।०१॥ तत्त्वज्ञः सर्वभूताना योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । शिमं विजानाति चिरं शृणोति उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ २७॥ विज्ञाय चार्थ भजते न कामाव । प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान् मतिभानवान् । नासंपृष्टो घुपयुड़े परार्थे आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥२८॥ द्रोणी द्रोणारय पात्रवियोपश्च जायते । एव तब कुल एर) अवध्यकाल सत्कर्म बिना न तिष्ठति वश्यात्मा जित, सुपुत्रोऽपि जात दुप्पुनोऽपि जात इति भाव ॥ १६ ॥ न्द्रिय ॥ २४ ॥ भूताना प्राणिना पृथिव्यादीना वा [नील.] दर्प पगवज्ञानम् स्तम्भ असन्नति ।। योग उपाय मनुष्याणा मध्ये ॥ २७ ॥ प्रवृत्तवान् मान्यमानिता मान्य मानाहम् आत्मान मन्यत इति मा अलग्नत्राक् उह अनुमानन वोधस्तद्वान् प्रतिभाननान न्यमानी तस्य भावस्तत्ता ॥ १७ ॥ ससारिणी खभावतो- स्फुरन्मना ॥ २८ ॥ ऽनवस्थिताऽपि कामात् ऐहिकसुसात् उभयरोफमुसा. [सर्व० ] दर्प परावनानम् । अमान्ये अनभिमानविन वह धर्ममर्थ वृणीते स पण्डित कामो धर्मार्थापेक्षया पये मानिताभिमान' ॥ १७ ॥ ससारिणी प्रसारिणी निष्ट इत्यर्थ । कामादिति यस्तु काम त्यक्त्वा अर्थ | कामात् कामापक्षया । साधारण चैतन् तन धर्मापक्षये- वृणीते स अर्थार्थी मोक्षादेव सर्वमथै विन्दति जानफले त्यपि ॥ २० ॥ चिर शृणोति शङ्कानिरासावधि । अर्थ मोक्षे कृत्स्नस्यार्थस्यान्तर्भावात् स जनकादितुल्य मत फलम् न कामादिच्छामानान् । असपृष्टो यथावदपृष्ठ पण्डित उच्यत ॥ २० ॥ चिर शृणोति ज्ञानदााय । उपयुद्धे वाक्य समादत्ते परार्थे विपये । प्रज्ञान चिह्नम् असपृष्ट यथावदपृष्ट व्युपयुङ्क्ते वाग्यय क्रोति परार्थे । ॥ २२ ॥ निश्चित्य उपाय शीवकारी नान्तर्वसति विपये । प्रज्ञान चिह्नम् ॥२२ ।। निश्चित्य स्वयत्नसाध्यत्र कर्मण आरभ्य न चिरयति । अवन्थ्यकाल सर्वदा प्रयो- कर्मण अन्तम ये न वसति नोपरमत किंतु समापयत्येव । जनसत्कर्मकारित्वात् ।। २४ ॥ भूताना पृथिव्यादीना अवन्ध्यकाल सर्पदा सप्रयोजनमेव कर्माचरल ॥ २४ ॥ | तत्त्व विनाशित्वादियोगो युक्तिगैचित्य मनुष्याणा मनु- आयर्या शिष्टा नद्योग्यकर्मणि भूतिरैश्वर्य तत्प्राप्त्यर्थ प्यकर्तव्योपायज्ञ ॥ २७ ॥ प्रवृत्तवागण्ठवचन । चित्र- कर्माणि ॥ २५ ॥ तत्त्व विनाशित्वम् । भूताना जाताना- | क्यो भूतकथाभिन्न । हसर्व । प्रतिभान तत्काल- मैश्वर्यादीनाम् । योगो रचनाप्रकार उपायस्तदर्थसामग्री। स्मृति ॥ २८ ॥ मनुष्याणा मध्ये स नर पण्डित ॥ २७ ॥ प्रवृत्तवाक् [लक्षा०] क्रोधो हर्प इत्यन हर्ष धनमदाधीन अकुण्ठितवचन । चित्रक्यो लोककथाभिज्ञ । उहस्त । हर्प । हो पूज्यपूजनै लजा । मान्यमानिता मानचित्त- प्रतिभान तत्कालस्कृति ॥ २८ ॥ समुन्नतिरिति वचनात् अह सर्वेभ्यो मान्य इति चित्तस. [अर्जु०] यस्य ससारिणी च्यापिनी ॥ २० ॥ चिर / मुन्नति । अर्था अर्थरूपा इमे पदार्या ॥ १७ ॥ शृणोति ज्ञातमपि पुन शृणोति असंपृष्टो असम्यम् | यस्य कृत्य न वितन्तीत्यन वितन्ति विशेषेण मन्ति पृष्ट । प्रज्ञान रक्षणम् ।। २२ । प्रक्रमते प्रारभते अन्त- विघ्नन्ति ॥ १९॥ नान्तर्वसतीत्यन कर्मण अन्त मध्य मध्ये न वसति नोटारत प्रारब्ध कर्म समापयत्येव एव न वसति कर्मासमाप्य न विष्टतीत्यर्थ ॥२४॥ प्रवृ- २१ र पण्डिा भरतपम । २२ ख झपयुत्ते परस्य । की ·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ श्रुतं पज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भापते । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः॥२९॥ अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥ ३६ ॥ अथुतश्च समुन्नो दरिद्रश्च महामनाः । पर क्षिपति दोपेण वर्तमान स्वयं तथा ॥ अर्थाश्चाकर्मणा मेमुर्मूद इत्युच्यते बुधैः ॥ ३०॥ यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ ३७॥ स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति । आत्मनो वलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । मिथ्याचरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ ३१॥ अलभ्यमिच्छन्नैष्कान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ।। ३८ ।। अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत् । अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते । पलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ।। ३२ ।। कदर्य भजते यच तमाहुर्मूढचेतसम् ।। ३९ ।। अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । अर्थ महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचैतसम् ॥ ३३ ॥ विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥४॥ संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । एकः संपन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ ३४ ॥ योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥४१॥ श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति देवतानि न चार्चति । एकः पापानि कुरुते फलं भुक्ते महाजनः । मुहन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ।। ३५ ॥ भोक्तारो चिप्रमुच्यन्ते कर्ता दोपेण लिप्यते ॥४२॥ . एक: पापानि स्तार 'वृत्तं पद्ये चरित्रे च ' इति वचनान् प्रकृष्टानां | सत्सु मुख्यः । भोक्तारोऽयुक्तकर्मफलभोक्तारः विप्रमुच्यते वृत्तं चरित्रं वक्तीति प्रवृत्तवार ।। २८ ।। पापैरिति शेपः । यतः कर्ता पापकर्ता प्रधानः दोपेण पाप- [ नील०] प्रज्ञानुगं बुद्धिवश्यम् । श्रुतानुगा शास्त्रानु- | फलेन लिप्यते त्वमेय पुत्रधनादिनाशं नरकं च प्राप्स्यसि सारिणी ॥ २९ ॥ अकर्मणा हीनकर्मणा हातादिनेत्यर्थः । नतु तथा शकुनिप्रभृतय इति भावः ॥ ४२ ॥ नादृशो दुर्योधनः ॥ ३० ॥ स्वमर्थमिति तादृशः शनिः [सर्प० ] श्रुतमित्यन्योन्यानुरूपश्चतप्रज्ञ इत्यर्थः।।२९।। ॥३१॥ अामान त्वयि भक्तिहीनान कर्णादीन् । काम- | अकर्मणा देवमात्रेण ॥ ३० ॥ स्वमर्थ प्राप्तमपि त्यक्त्वा यानान् त्ययि भक्तिमतः पाण्डवान् । बलवन्तं युधिष्ठिरम् । परार्थप्राप्त्यर्थ मिथ्याचरति मिथ्याभिधानेन मित्र प्रतार- ॥३२ ।। दुष्टं जतुगृहदाहादि ।। ३३ ॥ संसारयति मृत्या- | यति ॥ ३१ ॥ संसारयति लोके प्रसारयति । क्षिप्रार्थे दिद्वाग प्रवर्तयति ॥ ३४ ॥ नेप्यान अयत्नतः ।। ३८॥ क्षिप्रसाध्येऽर्थे ।। ३४ ॥ अलभ्यं धर्मार्थवर्जितं सलं (2) शून्यं राजदारादीन अज्ञातं यया स्यात्तथा उपास्ते । नैष्कात् पुरुपकारं विना ।। ३८ ॥ शून्यं निरुत्पत्ति- कदर्यम् अदातारम् ॥३९॥ असमुन्नद्धः अनुद्धतः ॥४०॥ देशम् । फदर्य कृपणम् ॥ ३९ ॥ [अर्जु.] शुनप्रो परस्पगनुगे यस्येत्यर्थः ।। २९ ।। इत्यादि तस्मात् पुत्राद्यर्थं पापं कुर्वन् मृढ इत्युच्यते धुरै- ममुग्नहोऽहंयुः महामना महन्छ। अपर्मणा कृषिपाणि- रित्यर्थः ॥ ४२ ॥ प्यादि विना ॥३०॥ स्वमन्नं स्वमत्तं पराग्नं परभक्त [लक्षा०] अश्रुतः मात्रश्रयणरहितः ॥ ३०॥ स्वमर्थ मम स्यादिति सिमते । परार्थमित्यसम्यम् ।। ३१ ॥ यः परित्यये यन स्वकीयम् अर्थ सानजपादिफ, परार्थ अवामान् अनिन्छन्तः ॥ ३२ ॥ समारयति शापयति परषां शुद्रादीनामर्थ नीचर्मपनादिपम् ॥ ३१ ॥ अका- मंत्र्यानि मन्त्रितानि । मिचिपिरमति संदग्धि ॥ ३४ ॥ मान् कामायोग्यान पादागदीन, पामयानाम् वदा. (गसंषु मावधान! ।) पान सौदागीन्यान | रान् ॥ ३२ ॥ संगाम्यति य यानीत्या प्रत्यानि पुण्य- ॥ ३८ ॥ अनियमभिता, गत्यं दरिद्रम , पश्य फर्माणि मंगारयति ग गनाविनि धानो: मान प्रति प्राप- F॥३९॥ ममुराद्धोऽनईयः ॥ ४०॥ गंपनं | यनि उपदिसतीत्यर्थः । स्वयं तु नापानीति भावः । विधि. मुटु धर्म भाडादयनि भूतन्य प्राणिभ्यः, नृशंगन-विमर्न मंगायं फगेति ॥ ३४ ॥ एषः पापानि पुरन नतिनियुः॥१॥ एक पापानिपुरतं इत्यादि । पोल्या पट वामगर्गवादहिपानधरणं, गुज्यन्ते पारनि. मुख्य पापानि दोहादीनि, पपापा, महाजनः पनापासांग ।। ४२ ।।

·अध्यायः ३३] उद्योगपर्व ५ त्या एक हुन्यान्न वा इन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । एकया वे विनिश्चित्य त्रीश्चतुर्विशे कुरु । युर्बुिद्धिमतोत्सया हन्यादाष्ट्र सराजकम् ।। ४३ ।। पञ्च जित्वा विदित्वा पट् सप्तहिला मुखी भव ॥४|| [ नील०] एक्येति बुद्धिषुद्धिमतत्युपक्रमादेकया बु- अस्याऽपि मैत्रदृढीकार एवं पश्यत्वम् । पञ्चपञ्चेन्द्रियाणि द्धति व्यारयाद्वयऽपि समानम् । द्वे नीती कार्याकायें। जिला । उक्तं च-' इन्द्रियाणां जये यत्नमातिदेत्ययमं मध्यात्मपले नित्यानित्ये विनिश्चित्य सम्यगधार्य । नृपः' इति विदित्वा पट् मन्धिविग्रहयानासनद्वधीभाव- श्रीन नीती मित्रोदासीनगन् ।. पक्षे कामक्रोपलो. समाश्रयान् । उक्कं च ‘पद गुणा विदिता येन स नीति- भान । चतुर्भिः सामदानभेदण्डैः । मित्रं साग्नैव दानभे- मधितिष्ठति । इति । मम हित्वति व्यसनानि खियो- 'दाभ्यामुदासीनं सबैः शत्रु वशीकुरु । पझे अमदमोपरम- ऽा मृगया पानं वारपारुभ्यं च पञ्चमम् । महज दण्ड 'श्रद्धाभिः । पञ्च पक्षद्वयेऽपि इन्द्रियाणि जित्वा । पति- पारुष्यमर्थदूषणमेव च इति । तत्र प्रथमचतुष्टयं दिवा संधिविग्रहादीन् नाला । पझे अगनायां पिपासां कामनो गणः, परः क्रोवन । एतानि तु सर्वाणि युधि- मोकं मोहं जरां मृत्यु च । सन्न हित्वा 'खियो प्टिर संभाव्यानि बहुवक्तव्यमेतद्विस्तरभयान्न प्रत- मृगया पानं वापारय्यं च पञ्चमम् । महन दण्डपान न्यत इति ॥४४॥ प्यमर्यदूषणमेव च ' इति सम हेयानि । पक्षे पञ्चेन्द्रियाणि [लक्षा०] एफया द्वौ विनिश्चित्येत्यत्र एकया कर्म- बुद्धिमनी च त्यात्वा मुसो भव । तथाच श्रुतिः- काण्टब्रह्मकाण्टयोरन्यवरया कर्मकाण्टरूपया बेदवाचा, यदा पञ्चावतिष्टन्ते ज्ञानानि मनमा सह । बुद्धिश्च न ही प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गों विनिश्चित्य विभागेन नि- विचष्टेत तामाहुः परमां गति । इति । पूर्वमिन्द्रियाणां चित्य पुनः अथातो धर्मजिज्ञासा ' इति प्रथमसूत्रोक्तरी- प्रत्याहार उक्तः इदानीं तु प्रविलापनमिति भेदः ।। ४४ ।। 'अंपाम सोमममृता अभूम अगन्मज्योनिरवि- [अर्जु०] उत्पृष्टा प्रयुक्ता ।। ४३ ।। एकया द्वे विनि- दाम देवान् ' इति श्रुत्यर्थपर्यालोचनया ज्ञानद्वारा मोक्ष- श्चित्य त्रीश्चतुर्विशे कुरु ! पञ्च जिवा विदित्वा पर सावननिवृत्तिधर्माणामेत्र सर्वत्र जिज्ञामितत्वानिवृत्तिमागों सप्त हित्वा सुखी भत्र । एकया संगितया बुद्धया द्वे विशिष्ट इति च निश्चित्य, चतुर्भिः फलमनपेक्ष्य केवलं कार्याकायें निश्चित्य इदं कार्यमिदं हेयमिति व्यवस्य त्री कृष्णार्पणबुद्धया कृतैः "त्रयो धर्मस्कन्या: यज्ञोऽध्ययनं शत्रुमित्रोदासीनान् वो कुछ सामदानमंददण्डैः चतुभिः । दानमिति प्रथमं तप एव" इति श्रुतेः यशाध्ययनदानतपोल- रुपापैः करणभूतैः मित्रत्य पश्यत्वेऽपि दृढमैत्रीकरणमेव । पञ्चतुभिनिवृत्तिधमः, श्रीन धर्मार्थकामरूपान् प्रवृत्तिधर्मान तस्य वशीकरणं, पञ्चेन्द्रियाणि जित्वा विदित्वा पट् संथि- वो कुछ तयस्त्वं माभूः किंतु तानेव वशीकृत्य प्रोणधारणार्थ विप्रयानासनसंश्रयद्वैधीभावान् गुणान् , सम हिता यावदवश्यं भवेन् तावदेवगुरु नतु तत्रैव श्रद्धां कुर्वित्यर्थः । स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुण्यं च पश्चमम् । महच्च " कर्मणा ज्ञानमातनोति ॥ इति श्रुतेः । उक्तनिवृत्तिधर्मः दण्डपारुप्यमर्थदूपणमेव च ॥ ४४ ।। शुद्धान्त:करणस्त्वं पुनः एफया ब्रह्मकाण्डरूपया वैवाचा द्वौ [ सर्व०] एफया बुद्ध्या द्वे कार्याकायें विशेषतो द्वामुपर्णेत्यादिश्रुत्युक्तो जीवपरमौ निनिश्चित्य प्रथमद्विती- निश्चित्य । त्रीन् मिनोदासीनगन् । चतुर्भिः सामाद्यैः । यायायोक्तै: 'भेदव्यपदेशान् । 'स्थित्यदनाभ्यां च' इत्या- पञ्च इन्द्रियाणि । पद् सन्धिविग्रहादीनि । सन व्यसना- विभेदप्रतिपादस्मूत्रः विलक्षाविति निश्चित्य पुनः सम- नि-'मियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । न्वयाविरोधाभ्यायद्वयोक्तगुणपूर्णवनिदोपत्वाख्यधर्मवलान महञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च' इति ।। ४४ ॥ तयोर्मध्ये विष्णुर्विशिष्ट इति च निश्चित्य पुनः साधनाध्या- [ दुर्घ०] 'एकया द्वे विनिश्चित्य त्रीश्चतुभिर्वरे योक्तरीत्या चतुर्भिः वैराग्यभच्युपास्त्यपरोक्षज्ञानाख्यैश्च- पुरु । पञ्च जित्वा विजित्वा पटू सत हित्वा मुखीभव ॥ तुभिःसाधनैः, तदनन्तरं फलाध्यायोक्तरील्या “यत्र तत्परम एकया दण्डनीत्या बुद्धया द्वे कार्याकायें विनिश्चित्य किं , पदं विष्णोलॉको न हीयन । लोका यत्र ज्योतिप्नन्तः तत्र हेयं किमुपादेयं कि कार्य किमकार्यमिन्यनेनाकारण वि. माममृतं कृधि" इत्यादिश्रुतेः, 'यज्ञो दानमध्ययन तपश्च चार्य श्रीन मित्रोदासीनगन् । उक्तञ्च-'मुनरपि वन- द्वाराण्येतान्यन्ववेतानि सन्तिः इति अववक्ष्यमाणत्वाज । स्थस्य स्वानि कर्माणि कुर्वतः । संभवन्ति त्रयः पक्षा मित्रो, 'एनापवल्यम्' (?)इति स्मृनश्च । त्री अपनगाभिधान् दासीनगनवः ।' चतुर्भिः सामदानभेददण्डैरुपायैः यद्यपि | वैकुण्ठश्वेतद्वीपानन्तासनात्यांबीन विष्णुलोकान् यो कुरु सप्तोपाया मुगुणा प्रोक्तास्तथाऽपि मन्त्रौपधीनिन्द्रना- यदा यस्मॅिटोके तिष्टासा तदा वत्र स्थितिर्यया भवेत् लानां भेद एवान्तर्भावाच्चतुर्मिरित्युक्तम् । वसीपुर्वीत मि- तथा हरेरनुग्रहं संपादयति भावः । नन्तरं मारव्यकर्मभी- ·८६ श्रीमन्महाभारते [प्रभागाप३ एक विपरसो इन्ति शस्त्रेणकथ हन्यते । विधका परमा तृप्तिरहिंसका मुखावहा ।। ५२ ।।. सराष्ट्रं समज हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥ ४५ ॥ दायिमौ ग्रसते भूमिः सो विलशयानिय । एका स्वाद न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् । राजानं चाविरोद्धारं घामणं चामयासिनम् ॥१३॥ एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥४६॥ द्वे कर्मणी नरः कुर्वनस्मिल्लोके विरोचते । एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे । अब्रुवन् परुपं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा ॥ ५४॥ सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।। ४७॥ द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परमत्ययकारिणी । एका क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पृनिनपूजकः॥५५॥ यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥४८॥ द्वाविमौ कष्टको तीक्ष्णौ पारीपरिशोपिणी । सोऽस्य दोपो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ।। ५६ ।। क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूपणं क्षमा ॥४९॥ द्वावेव न विरानेते विपरीतेन कर्मणा । क्षमा वशीकृतिलोंके क्षमया किं न साध्यते । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांचव भिक्षुकः ॥५७ ।। शान्तिखड्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः॥५०॥ द्वाविमौ पुरुषौ राजन् स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्य पदानवान् ॥ ५८ ॥ अक्षमावान्परं दोपैरात्मानं चैव योजयेत् ॥ ५१ ॥ न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यों द्वावतिक्रमौ । एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । अपात्रे प्रतिपचिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ।। ५९।। गानां परिपाके सति पञ्चवाह्यज्ञानेन्द्रियाणि तथा पञ्चकर्मे- ॥४६॥ यद् राजन्नावबुध्यसे इति काकुः ॥ ४७ ॥ परं न्द्रियाणि च जित्वा, पट् कामनोधादीन् अन्तःकरणधर्मान् शत्रु दोपैः पारुष्यादिभिः॥५१॥ धर्मादीन स्तौति एको विजित्वा, सप्त त्वक्-चर्म रुविर-मांस-मेदो-मजाऽस्थि- धर्म इति ॥ ५२ ॥ असते भूमिः जन्मभूमावेव विलयं रूपान् सप्तधातून हित्वा, सुखी आनन्दमीमांसोक्तस्व-गच्छतः कीर्तिमन्तौ न भवत इत्यर्थः । यथा दुर्योधनः रूपमुसानुभवान् भव । अनवच्छिन्नब्रह्मसुसस्य अलभ्य- परमार्थश्च सुबोधः ॥ ५३ ॥ परप्रत्ययकारिणी परस्य तया भवत्याशीर्वादायोगात् स्वयोग्यसुसमेवात्रोच्यत इति | प्रत्ययेन ज्ञानेन फुर्वत इत्येवंशीली विचारपराइमुसौ भावः । सु शोभनानि प्रसन्नानि सानि येन भवन्ति तत्सु- ॥ ५५ ॥ कण्टको स्वस्यैवेति शेपः ॥ ५६ ॥ प्रभुः. समिति व्युत्पत्तेः स्वरूपभूताना मे (१) न्द्रियैर्व्यज्यमान- समर्थः ॥५८ ॥ सुखवान्भव नतु मायिरीत्या स्वरूपभूतचिद्रूपदेहस्याप्य [ सर्व०] मन्त्रविप्लवो मन्त्रस्य प्रसरणम् ॥ ४५ ॥ भाववान्भव । सुखीत्युक्त्वा स्वरूपभूतदेहे मुखादावपि विशे- नैको भुञ्जीत भोजने पापोत्पत्तेः । नैको गच्छेद्ध्वानं पगत्या अंगाङ्गिभावः सुखत्वं सुसित्वमित्यादिभेदव्य-प्रत्यवायबाहुल्यात् । नैको जागृयात् रात्रौ प्रेतादिदर्शनेन वहारोऽध्यस्तीति समप्रवाक्याथों जेयः ॥४४॥ भये प्रतीकारासंभवात् ॥ ४६॥ सत्यं धर्म एतदेवोदाह- [नील.] सत्यं यथार्थभापणं स्वर्गस्य, पक्षे सत्यं ब्रह्म | रिष्यति-एको ,धर्मः परं श्रेय इति । स्वर्गस्य सुखस्य । स्वगों मोक्षः पारावारस्य समुद्रस्य ।। ४७ ॥ अहिंसेति | पारावारस्य पारावारागमनस्य ।। ४७ ॥ अक्षमावानिति पुत्राणां विग्रहेण पुलक्षयं मा फुर्विति भावः ॥ ५२ ॥ | परमारणे हिंस्रस्य हिंसादोपः परस्य मृत्युरिति दोपः द्वामित्यादिपु किंचित्प्रकृतोपयोग्यमुच्यते किंचित् प्रस ॥५१॥ [अपरयोः ] विरोचते प्रकाशते ॥ ५४॥ सात दृष्टान्ताध चेति ज्ञेयम् ।। ५३ ।। असतः शयुन्यादी- परस्य चेष्टया प्रत्ययः संप्रयः (?) तेन कर्माणि धुर्वाते स्त्वमयसीति भावः ॥ ५४॥ पृजितेति पुनेण पूजितं | इति ॥ ५५ ॥ शरीरं स्वशरीरं, तत्परिशोपिणी ॥५६॥ फर्ण त्यमपि पूजयसीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ अनीश्वरत्वं त्वत्पुत्रे | अतिक्रमोऽन्यायेन तत्प्रवृत्तिः॥ ५९॥ ॥ ५६ ॥ निरारम्भ उदासीनस्त्वं पुत्रफलहनिवारणे [लक्षा०] एकमेवाद्वितीयं तदित्यत्र एकं स्वगतभेदव- ।। ५७ ॥ प्रभुः पाण्डवः ॥ ५८ ।। पात्रे धर्म ॥ ५९ ॥ | जितम्, अस्य गोद्वितीयेन भवितव्यमित्युक्त सदृशो गौरे- [अर्जु.] मन्त्रविश्वो मनभेदः सं तु गृहीतस्वयमहे- वानीयतं नाश्वो न गर्दभ इति वचनान् अद्वितीयम् असह- तुत्वान (1) ॥४५॥ न चिन्तयेत् भ्रमसंभवात् न गच्छेद-शम् ।। ४७ । सो विलशयानिवेत्यत्र विलेशयान मूपि- नगंभवान न मागृयान् यीभत्सदर्शनश्रवणादनिष्टापत्तेः .

·अध्याय: ३३ उद्योगपर्व ८५ . 1 द्वारम्भसि निवेष्टव्यों गले बद्धा ढां शिलाम् । वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत । धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ।। ६० ।। शत्रोच मोलणं कृच्छात्रीणि चैकं च तत्समम्॥६॥ द्वाविमा पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ । भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम् । परित्राब्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ ६१॥ त्रीनेतान्छरणं मातान्धिपमेऽपि न संसजेन् ।।६८॥ त्रयोऽपाया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ । चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन कनीयान्मध्यमः श्रेष्ट इति वेदविदो विदुः।। ६२ ।। वान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् । त्रिविधाः पुरुपा राजनुत्तमायममध्यमाः। अल्पप्रजैः सह मन्त्रं न कुर्या- नियोजयेद्ययावताँत्रिविधेष्वेव कर्ममु ॥ ६३ ॥ न दीर्घसूत्र रभसश्चारणश्च ।। ६९ ॥ त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुतः । चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ।। ६४॥ श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थय । हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् । दो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन: मृहदश्च परित्यागस्वयो दोपाः क्षयावहाः ॥६५॥ सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ।। ७० ॥ त्रिविध नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । चत्वार्याह महाराज सायस्कानि बृहस्पतिः। " कामः क्रोषस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेव॥६॥ पृच्छते विदशेन्द्राय तानीमानि नियोध मे ||७१।। [नील] अप्रदातारं त्वत्पुत्रम् ॥ ६० ॥ उपाया इति । अति प्राणैरपि वाञ्छति । ससा दरिद्रो नित्यमापेक्षत्वान्। छेदः । युद्धं कनीयान् भेददाने मध्यमः साम उत्तमः । अ- भगिनी चानपत्या भर्नुपुत्रयोरभावे भ्रातयेव महास्नेहान पाया इतिच्छेद काम्ययोगः कनीयान् काम्यधमों मध्यम | तम्माज्ञानवृद्धत्वादयमानत्वाच युधिष्टिरस्त्वया पार्श्वे स्थाप- इहलोकलोमोऽधमः (१) त्रियो न्याया इति पाठः स्पष्टार्थः नीयः । श्रान्तो ज्ञातिरित्यसम्यक् ॥ ७० ॥ ११६२ ॥ यथावनियोजयेत् त्वया त्वयमाः कर्णादय उत्तम [स] त्रयो न्यायाश्चारित्रं कनीयानल्पः, श्रेष्टो- मन्त्रायें नियुज्यन्त इति भावः ।। ६३ ।। त्वयि सनि | ऽतिशयित: । नदाह इति वृत्तविद इति ।। ६२ ।। भक्त त्वत्सुत्रोऽयनोऽतत्त्वमेव पाटवानां राज्यं दातुं प्रभुरसी-प्रागेव भजमानं तत्काले तवास्मीतिपादिनं न तु हृदयतः । त्यर्थः ॥ ६४॥ हरणादयत्रयोऽपि दोषाः कामादित्रय- शरणं स्वस्थानम् ।। ६८॥ दीर्घमूवैश्चिकारिभिः । ग्भसै. सहितास्वयत्र सन्तीत्यर्थः ॥ ६५ ॥ गोर्युधिष्ठिरस्य हर्पनग्लैस्तेषां हादिना मन्त्रभेदप्रसङ्गात् । कृच्छ्रादौत्रवधात् ।। ६७॥ भक्तादयः पाण्डवाः शरणं गृहं तिमात्रजीवनैः तपां स्तुत्यर्थ मिध्यामियायित्वान् । 'पभसै: विषमेपि संकटेऽपि तव तु तन्नास्तीत्यर्थः ।। ६८ ॥ दीर्थ- इतिस्थाने 'अलमैः' इति कंचित्पाठः ॥ ६९ ॥ वृद्धों सूत्रैः क्षिप्रसाध्ये कायें चिरं कुर्वशिः रमसैः हर्षतरलैः । शातिगृहे स्थितस्य कुलधर्मोपदेगस्त्वात् । अवसन्नः श्रा- अलसैरित्यपि पाठः । चारणैः स्नावकैः अरणनितिच्छेदो न्तः । कुलीनः अनियित्वेन । सग्मा दग्दिः । एवं भगि- वा रणविरोविभिडूंनाद्यासकैरित्यर्थः । अशनैरिति पाठे | न्यामपि ॥ ७० ॥ सायरकानि सद्यःफलानि ॥७१ ॥ बहुभोक्तृभिः ॥ ६९ ॥ वृद्धः कुलधर्मानुपदिशति । कुलीनः [ दुर्घ० ] ' सद्यः फ्लानि चत्वारि यानि प्राह वृह- शिशून् आचारं प्रायति ।'ससा हिवं वदति वाहमा सतिः । पृच्छन त्रिदोन्द्राय तानीमानि निनीय मे । देव- भीष्मद्रोणविदुराः। भगिनी धनं रक्षति । तव गृह सर्वे तानां च संकल्पमनुभावश्च धीमनाम् । विनयं कृतविद्यानां ऽपि सन्ति परंतूपदेशं न गृहामीति भावः ॥ ७० ॥ विनायं पापकर्मणाम्।। देवतानां मंकल्पं चिकीर्पित सायस्कानि सद्यःफलानि ॥ १ ॥ शापानुग्रहरूपफलं मद्य.फलमिनि । तया धीमनां [अर्जु.] अधना धनानविकारिणः । समधिगच्छन्ति प्राज्ञानां अनुभावः प्रभावः सम्यनित्यानुष्ठानलक्षणः त्रय एवाधना इति वचनात् दुर्योधनस्य गज्याविकारो सद्यो नचिरेण कार्यमिद्धि प्रमूयने । विनयः कर्तव्याकन- नास्तीति त्वमुपालभ्यस,।। ६४ ।। चारणरित्यत्र अगन-व्यम्य निश्चयः सद्यः फलति शुभाशुभलक्षणं कार्य क्तवि- रिति च पाठः । अशोजनपरः चारणैरिति पाठोऽनापः | द्यानां मम्यगभ्यम्नदानादीनाम । पापार्मिणां महापा- ॥ ६९ ॥ पृद्धो ज्ञातिः कुलधर्मज्ञत्वान् अबसन्न इति स तकादिपातफिनां विनागो मरणं सद्यो नरकपलं नरक- हि आश्रयदानादात्मनः आयोन्ननिर्भवविति आयो हेतुः । इत्येतान्या मलदान त्वं नियोधेनि मन संब. चारणैः परन्तु - ।

·८८ श्रीमन्महाभारते [प्रभागरपर्व ३ ८ देवतानां च संकल्पमनुभावं च धीमताम् । मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥७६।। विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मिणाम् ॥ ७२ ॥ पश्चेन्द्रियस्य मय॑स्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । चन्वारि कर्माण्यभयंकराणि ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ।।७७॥ भय प्रयच्छन्त्यययाकृनानि । पड् दोषाः पुरुपेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । मानानिहोरमव मानमान निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥७८॥ मानेनापीतमुत मानयनः ।। ७३ ।। पडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावयिवार्णवे। पञ्चामयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ७९ ॥ पिता माताऽग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ।। ७४ ॥ अरसितारं राजानं भायौं चाप्रियवादिनीम् । पश्चय पूजयंठोंके यमः मानोति केवलम् । ग्रामकामं च गोपालं बनकामं च नापितम् ॥८०॥ देवान्पितॄन्मनुप्पांश्च भिन्नुनतिथिपञ्चमान् ॥ ७९ ॥ पडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन । पश्च त्वानुगमिप्यन्ति यत्र यत्र गमिप्यसि । सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ ८१ ॥ ध्यनं । तम्मादेनत्मकलरूपयोगान कृष्णयुधिष्ठिरादयो न प्रमाणेन वेदविधिना नानि अभयंकराणि नान्यथा पोप्याः ॥ ७१ ॥ ॥ ७३ ।। दृतश्चर्मण. पादादकदंशात् ॥ ७७ ।। तन्त्री [लक्षा०] मोश्च मोक्षणमित्या गोः सका- रोगादिना ज्ञानभ्रंश. ॥७८॥ मात् ॥६७॥ [स०] सङ्कल्पोऽभिलाप: । अनुभावः प्रभावः । [नील० ] दंपता. म्वर्गभाजः स्वर्गपदार्थश्च यन्न दुःखेन । यिनाशं विनाशनं विनाशयितुः सद्य फलम् ॥ ७२ ॥ मंभिन्न न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलायोपनीतं च तत्मसं मनुष्यानृपीन् ॥ ५५ ॥ छिद्रमसंवृतमप्रत्याहृतं क्षरति ग्य पदारदम्' इत्यरूप. अनस्ते मत्यसकल्श. धीमताम. युट्यति । प्रज्ञा प्रपृष्टं शानम् । दृतेश्चर्मजलपानस्य पादः गम्यादीनामनुमा समुद्रपानादियभावं तेऽपि देवतुल्या ॥७७ ॥ तन्द्रा जापतोऽपि मनसः प्रलीनता। भयं न्यथः । पिनयोऽपि गुरप्रमादरम्न सद्यफल । वि स्वोन्दबुद्धिः । आलस्यं प्रवृत्तिवैमुरयम् । दीर्घसूत्रता मातापि पीयांदिप नच त्ययेगस्ति ।।७२।। तब तु अप्रतिबन्धबुद्धपा चिरकारिता ।। ७८ ॥ अप्रयत्तारं रह- गई पर्ण मानार्थमंगति भावः ॥ ७३ ॥ अप्रिया पिता स्यस्य ? अनधीयानम् अध्ययनस्य मुख्यत्वात् ॥ ७९ ॥ योगी पूज्या ण्य नारमन्दनीया.। तब पुरतु गुरु प्रामरामं प्रामवामकामं घने वाससभरेन, गोरक्षणस्य युधिष्टिां न पूायतीनि भायः ॥ ७४ ॥ पितन अमित यारामसाध्यत्वात् । एवं यनकामं तत्र यासेषु सत्यार्यस्य प्वालादीन गोयनांगींश्च । मनुष्यान् पियादी प्रामे पर संभार ॥ ८ ॥ 'पटी भाला रिनु गम' नि पितृतुल्यस्य पुत्रग्य युवि. [दुर्घ ] 'पचारि पाण्यभयङ्कगणि भयं प्रयच्छ. सिनि मायः ॥ ७९ ॥ त्वा राम सीम्याः गुग्य.। न्यपथानानि । मानामिदोगमुन मागगौन मानेनाधी- गरे गास्निा मित्रादयः पालो जगान्तो नमुनमानया.' मानामिदोनं मानी गानाध्ययनं गान- पासमार्गांनी नर्थ, मिरेपु पाण्डा मीमार- या इनि पत्यारि अभिवादीनि फर्माणि गाना प्रमाणन ति माय 14 नुमा भरकरातारिन पाण्ड- गमामापनिगरीयमाणानगमपणि । गोलर पान न पानि भार || ६ || या पदानि नगन्ती पर्य । मायविधिना गया पानादि- art lu. | पदिशियोमामलोदेणे नानि नियमानानि मराशी विपरीतलनि भय. wC ||८|| पाRAIता गण व अन्य मीदर्य | मानेर प्रमाणन अमितामियां गर्यम बार्श माविया ॥ ८८ ॥ दुर्योधनमा गमाग, । अत्र विद्ययाऽयमााय। दुर्योधनस्यामिलो. mariनि ॥८॥ मग या पाण्यानागंगादान मोनमित्यममाणम । पायामपनमाण पक्षमा पान [UPER गिरवा दागिावाम गामि शिना गरि पनी ffistt. ॥ ५ मिडियाrary:॥५३॥ frofन मनी पल in REATRINurm. mirrernati ·८९ अध्यायः ३३] उद्योगपर्व ५ अर्थागमो नित्यमरोगिताच पद् जीवलोकस्य मुखानि राजन् ।। ८९ ॥ प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च। ईगुणी नसंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः । चश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या परभाग्योपजीवी च पडेते नित्यदुःखिताः ॥२०॥ पड़ जीवलोकस्य मुखानि राजन् ॥ ८२ ॥ सप्त दोपाः सदा राशा हातव्या व्यसनोदया। पप्णामात्मनि नित्यानापश्चर्य योऽधिगच्छति। प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीधरः ॥ ९१ ।। न स पापैः कुतोऽनयुज्यते विजितेन्द्रियः ११८३५१ खियोमा मृगया पानं वारपारयं च पञ्चपम् । जीवन्ति सप्तमी नोपलभ्यते । मच दण्डपारुप्यमर्थपणमेव च ॥ ९२ ॥ चौरा: प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ८४|| अपी पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिप्यतः । ममदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः। ब्राह्मणान्मधर्म द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ।। ९३ ।। राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥८॥ ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च निघांसति । पडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ।। रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ ९४॥ गाव: सेवा कृपिर्भार्या विद्या पलसंगतिः ॥८६|| नैनान्स्मरति कृत्येषु याचितवाभ्यमूयति । पडेते हवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् । एतान्दोपानरः मानो युध्येदुद्दा विसनयेत् ।।९।। आचार्य शिक्षिताः शिष्याः कृतदाराथ मातरम्८७॥ अष्टाविमानि इर्पस्य नवनीतानि भारत । वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव स्वमूरखान्यपि ॥ ९६ ॥ नारी विगतकामास्तु कृतार्थाय प्रयोजकम् । नावं निस्तीर्णकान्तारा आतुराध चिकित्सकम् ८८॥ समागमय सखिभिर्महांश्चैव धनागमः । पुत्रेण च परिप्वनः सन्निपातश्च धुने ॥ ९७ ॥ आरोग्यमानृण्यमविभवासः सद्भिर्मनुष्यैः सह संमयोगः। समये च प्रियालापः स्वयूथ्येषु समुन्नतिः । अभिमेतार्यलाभव पूजा च जनसंसदि ॥ ९८ ॥ स्वमत्यया रत्तिरभीतवासः [नील.) पण्णामिति अात्मनि चिने नित्यानां | वेभ्यो धनमुपजीवसि ॥ ८४ ॥ व्यसनोदया: दु सहतरः पण्णाम् । 'कामक्रोधी भोळमोही मदमानी च एट्पदी' | कृतमूला दृढमूलाः ॥ ११॥ नियः धातुभयहेतुत्येन शरी- इत्युक्तानाम् । ऐश्वर्य पगित्वं वै तु राज्यकाम: पापैरन- रनायहेतुत्वात् । अझा धनश्यहेतुत्वान् । मृगया व्याला. थश्च युक्तोऽसीति भावः ।। ८॥ पण्डिताः पाण्डवाः मूसेंपु दिभ्यो नाशहेतुत्वात् । पानं पितघ्रान्तिहेतुत्वात् । त्वसुनेपु राज्यं लप्स्यन्त्येत्यर्थः ।। ८५ ॥ पलः शूद्रः | वाक्पारुण्यं सर्वोद्वेगहेतुत्वात् । दण्डपामयं वैरकारण: पुत्रस्नेहाकान्तेन त्वया सद्विचाऽनयेक्षणानाशिता अन्य त्वात् । अर्थदूषणं सर्वभयहेतुत्वात् ॥ ९२ ॥ द्वेष्टि था सत्यं न जहा इति भावः ॥ ८६ ।। आतुरा आरो- हिनस्ति विरुध्यते सह नावतिष्ठते ।। ९३ ॥ कृत्येपु शा. ग्ये सतीति शेषः स्वं तु कृत्स्नराज्यलाभेन कृतकृत्यत्यापा- तार्थकायेंषु ॥ ९५ | सरियमिः मुखदु.ससहकारिभिः ण्डवानवमन्यसे ।। ८८ ॥ स्वप्रत्यया स्वानुकूला वृत्ति - | ॥९७॥ समये विहिदग्धस्य वसन्तादौ । स्वयूथ्येषु ज्ञाति- विका तव सत्सङ्गो नास्तीत्यर्थः ।। ८९ ॥ ईपुरिति त्वयि वर्गेषु ॥ ९८ ॥ तु ई[स्वं घृणा दया तव तु वश्यः पुत्रो नास्तीति भावः [सर्व.] पण्णाम् इन्द्रियाणामैश्वर्य वशित्वम् मात्मनि ॥ ९॥ वाक्पारुप्यं दण्डपारुण्यं च पाण्डयेपु त्वत्पुत्रैः शरीर नित्यानां नित्यं धमतां किञ्चिकापायेऽपि सा- कृतम् ।। ९२ ॥ द्वेष्टि मनसाऽनिष्टं चिन्तयति विरुध्यते पायाभावान् समुदायापझ्या नित्यत्वम् । पापैः कन्मयः । कर्मणा ।। ९३ ।। अष्टमु चरमं त्वत्पुरे मैत्रेयस्यावमानतो कृतानः कृतदु.मैः ।। ८३ ।। खप्रत्यया बनिश्चयपूरिया भविष्यतीति जानामीति भावः ॥ ९४ ॥ जनसंसदि प्रवृत्तिर्न गतानुगतिका ।। ८९ ॥ अर्थदूपराम पु दोगे. सभायां द्रौपद्या आनयनेन पूजाऽपि तर नष्टा ॥ ९ ॥ त्पादनं नाशन मिनि यान् ॥१२॥ द्वेष्टि दोपरान परीनि । [अर्जु० ] पण्णां सत्त्वादीनाम् । पापश्च पापहेतुभिः | विध्यते वापलई करोति ॥१३॥ कृत्येपु आम्युयिकेषु । हिंसादिभिः । पुतोऽनधः नरकादिपातैः ॥ ८३ ॥ चौग अभ्यसूयति समक्षमंत्र दूषयनि ।। ९५ ।। ग्यानानि इत्यादि । चौरादीनां मध्ये न त्वमेकोऽपि तत्कयं पाण्टु- वर्तन्ते ना इनि (?)। इदानीमपि मुग्पानि मुग्योदर्माण श्यो.१५ ·९० श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ अौ गुणाः पुरुष दीपयन्ति जानाति मात्रांच तथा क्षमां च प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च । तं तादृशं श्रीजुंपते समग्रा ॥ १०५ ॥ पराक्रमश्चाबहुभापिता च सुदुर्बलं नावजानाति कचि- दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ९९ ॥ द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् । नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् । न विग्रहं रोचयते वलस्थैः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स परः कविः॥१०॥ काले च यो विक्रमते स धीरः॥ १०६॥ दश धर्म न जानन्ति धृतराष्ट्र निवोध तान् । मायापदं न व्यथते कदाचि- मत्तः ममत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः॥१०॥ दुद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः। स्वरमाणश्च सुधश्च भीतः कामी च ते दश । दुःखं च काले सहते महात्मा तस्मादेतेषु सर्वषु न प्रसन्जेत पण्डितः ॥१०२ ॥ धुरंधरस्तस्य जिताः सपत्नाः ।। १०७ ।। अवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ १०३ !! पापैः संधि परदाराभिमर्शम् । यः वायमन्यू प्रजहाति राजा दम्भ स्तन्य पैशुनं मद्यपानं पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च । न सेवते यश्च मुखी सदैव ॥ १०८॥ विशेषविच्छतवान क्षिप्रकारी न संरम्भेणारभते त्रिवर्ग- तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ १०४ ॥ माकारितः शंसति तत्वमेव । जानानि विश्वासपिनु मनुष्यान् न मित्रार्थे रोचयते विवाद विज्ञातदोपेषु दधाति दण्डम् । नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ १०९ ॥ ॥५६॥ समय हर्षादिसमये प्रियस्य प्रशंसादिरूपस्या- ॥ १०६ ॥ धुरंधरः कार्यभारसह. ।। १०७ ॥ संरम्भेण लापः । समुन्नतिः उन्नतिः ॥ ९८ ॥ प्रोधेन त्रिवर्ग धर्मकामार्थान् आकारितः आहूतः पाठान्तरे [रक्षा०] महय दण्टपारप्यमित्या गज्ञो दण्डदानस- मानार्थे अल्पाथें ॥ १०९॥ मये पागप्यं दण्डपारप्यम् । अर्थदृषणं तत्तस्य द्रव्यस्य [अर्जु] इदं वेश्म शरीरं नासिमाक्षिश्रवणानि प्र- त्येकं द्वयं द्वयमिति पद मुग्धपायूपस्था इति नवद्वारम् । इनिधीमहाभारते स्योगपनि यादिराजतपत. भयो वातपित्तश्रीमाणः सत्त्वरजस्तमांसि वा स्थूणा धार. हामार यरिंशोऽध्याय ॥३३॥ णायष्टयो यस्य । पश्च पृथिव्यप्तेजोवाय्वापाशानि उपर्यु- [गील. ] नयति भोगादिपञ्चकं मनोवुद्धपदंशाराः परि साशिमयो यस्य । क्षेत्रमा आत्मा एवं घटुच्छिद्रं लागर ति ना द्वागणीर द्वाराणि विषयमणगार्गा शरीरं तत्रस्थरय तान्यायेन राज्यामिलापो गानुरूप: यरिमाना । निय स्मृगाः रनम्मा व विधाग्या यरय ॥ १०० ॥ दशे यादि । मत्ती धनादिना, प्रमत्तो मोहेन, ते प अविशा फामः पर्म पायेदम गृहं देवयात्मकम् । उन्मत्तो वायुप्रयोपादिना । श्रा-तो भारादिना ॥१०॥ पश्च माविमादागीना: गदादयो प्राहा गरिमन 1 पध- अगेन्द्राय महादाय ॥ १०३ ॥ फाममन्यू एती धात- मिर मिनि पाट पश्च मृगय. प्रगारथानानीति त एप । | गप्टे निष्टन प्रति भावः । प्रतिष्ठापयति रिवग्यति । विशे- मावातिरनियापन. पाट उपेक्ष्यः । क्षेत्रक्षेन विदा- पवित गुणागुणा । तयार शायशः ॥ १०४ ॥ रमना अनिनिमियं तस्येन यो बिद्वार पद म पर: मात्रा इन्द्रियाणि क्षमाममागिन्यादागन ।। १०५॥ युग. मष्ट. परिमविहिन्यः ॥ १० ॥ मसो मानिने एकामवित्त द्धिपूर्व गमंनि तात्या || १८६ ॥ गिा | मापी पियानापरल्याउनयहिन । उन्मत्तोमानमुत्थान, पुगंभर, पायम. १०५ ॥ - भानुकरण ने गाय व दुग्धोऽमानि भाय ॥ ११॥ पाग्निः पृष्ट. मात्रार्थ सल्ये यातुनि ॥ १०९॥ कामय कामशेष निति माग्नाया: ।। १०४॥ [स०] अभियनामाइयश्री यायानि "IRI दमाMEETभाय | गरमागशि मानु Nनानि ॥ १.५॥ सुष: दिदापति ! भानुवार दृषणम् ॥ १२॥ । -- जाभाः ·अध्यायः३३] उद्योगपर्व ५ ९१ न योऽभ्यसूयस्पनुकम्पते च न दुर्वलः प्रातिभाव्यं करोति। नात्याह किंचित् क्षमते विवाद सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ।। ११० ॥ यो नोद्धतं कुरुते जातु वेपं न पौरुपेणापि विकत्यतेऽन्यान् । न मूच्छिनः कटुकान्याह किंचि- पियं सदा तं कुरुते जनो हि ॥ १११॥ न वैरमुद्दीपयति मगान्त न दर्पमारोहति नास्तमति । न दुर्गतोस्मीति करोत्यकार्य तमार्यशीलं परमाहुराः ॥ ११२ ॥ न स्वे मुखे चै कुरुते महर्ष नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः । दवा न पश्चात कुरुतेनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ।। ११३ ॥ देशाचारान्समयान् जातिधर्मान् घुभूपते यः स परावरतः। स यत्र तत्राभिगतः सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ ११४ ॥ दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगवरम् । मचोन्मत्तैर्दुजनैवापि वादं यः प्रज्ञावान् वर्जयेत्त प्रधानः ॥ ११५ ॥ दानं मोहं दैवतं मगलानि प्रायश्चित्तान् विविधाँडोकवादान् । एतानि यः कुरले नैत्यकानि तस्पोत्यानं देवता राधयन्ति ।। ११६ ।। समैर्विवाहं कुरुते न हीनः समैः सख्यं व्यवहारं कथां च । गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति विपश्चितस्तस्य नयाः मुनीताः ॥ ११७ ॥ मितं भुते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं- स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनाः ॥ ११८॥ चिकीर्पितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठितेच नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ११९ ॥ क्षेत्राधिष्टितं न चाधानं यो घेद ।। १००॥ मत्तः सुर -॥११२ ।। प्रतीतस्तुष्टः ॥ ११३ ॥ उत्थानमुदयं गब. या । प्रमतो विषयान्तरासक्तः । उन्मत्तः धातुदोषान् | यन्ति साधयन्ति ॥ ११६॥ पुगेदधाति अनुस्गेनि ॥१०१॥ युनाथ पुत्रमुद्दिश्य । अब धर्मज्ञानविषय ॥ ११७ ॥ विनतमसकारं हृदयस्थमन्ये न जानन्ति । एर ।। १०३ ॥ मान आयस्येयत्ताम् ।। १०५ ॥ युक्तः । अल्पोऽप्यों न च्यवतं न प्रकटतां गच्छति ।। ११९ ।। अपकारोगुक्तः ॥१०६ ॥ उद्यानमुत्यानम् अप्रमत्त. कार्या- [सर्व ] नाभ्यसूयति गुणिनं तथाऽनुकम्पते दीनम् । न्तरासक्तः । धुरन्धरः पार्यधुराणामत्यागी ॥ १०७ ।। संरम्भेण परसंपदर्शनयोधमात्रेण । आकारितः आहृनः पतीति यापन् । धमने निकादं निवाई पगम्य अ- दुर्वलो दरिद्रः । नात्याह कश्चिदतिमम्य नाह न लि. प्रश्नार्य मात्रार्थे अल्पायें ।। १०९॥ [नाल० ] प्रातिभाव्यं प्रतिकूलो भाव. चित्ताभिप्राय. न्यान लक्षीत्य ॥ ११० ॥ मूर्डिनम्नदिनो भूत्वा ॥ १११॥ नास्तमेति नात्मानं गोपायति । गति तस्य भावः प्रातिभाव्यं शिरोधम् अत्याह अतिक्रम्य प्रवी- मन्यु गोरम् ।। ११२ ।। समयान् पूतिनातनियमान । ति ॥ ११० ।। समयान भापाभेदान् बुभूपने ऐश्वर्य प्रामु भूपने पर्नुमिच्छति ण्यान्तर्भावान् । यश्च पगा मिन्छनि परावरज्ञः उत्तमाधविस्वान् ।। ११४ । दम्भं उत्तमात्रमविश्वान ॥ १४ ॥ दग्भं परचनेच्छया परवञ्चनेच्छया धर्मानुष्ठानं मोम अनात्मन्यात्मबुद्धि धर्मानुष्ठानम् । मोहम अनात्मन्यात्मद्धिम् । म सां मत्सरं द्वेपं पापटत्यं पापरियाम् अभिचारादिरूपा पूग- पम् । पापत्यं पापरियाम् । पावरं सरम् ।। ११५ ॥ वैरं यदुभिः सह वरम् ।। ११५ ॥ देवा देवनार्थ कर्म । लोग्नादान लोरव्यवहामिदर. [अर्जु०] नाभ्यसूयति (सरमैचिदिति शेष) कंचनेति । माणि । उत्यानं बुद्धिं राधयन्ति साधयन्ति ।। ११६॥ मेष: । प्रतिभा प्रतिभूत्वम् । नात्याह नातिकम्य किंचिद् व्यवहारं विवाद प|| ११७ ॥ विपनं दिग्दनम् । भूते ।। ११० ।। मूर्टिन बुन्दः ।। १११ ।। मन्युं शोकम् । च्यवनं चलान ।। ११९ ।।

·श्रीमन्महाभारत [प्रजागरपर्व ३ यः सर्वभृतमामे निविष्टः वने जाताः शापदग्यस्य राज्ञः तत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः। पाण्डोः पुत्राः पञ्च पश्चन्द्रकल्पाः । अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये लयैव वाला वर्धिताः शिक्षिताच महामणि त्य इव प्रसन्नः ॥ १२० ॥ तबादेशं पालयन्त्याम्बिकैय ॥ १२२ ॥ य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः मदापैपामुचितं तात राज्य स सर्वोकस्य गुरुर्भवत्युत । मुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । अनन्नतेजाः सुमनाः समाहितः न देवानां नापि च मानुपाणां स तेनसा सूर्य इवावभासते ।। १२१ ।। भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र ॥ १२३ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ चतुतिशोऽध्यायः ३४ धनराष्ट्रण पुरूणां श्रेप.सापनं पृष्टो विदुरो नीतिमुपदिशति ॥ १ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- कवे तन्मे हि सबै यथाव- जाग्रतो दह्यमानस्य यन्कार्यमनुपश्यसि । न्मनीपितं सर्वमनातशत्रोः ॥३॥ तहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥१॥ | विदुर उवाच- त्वं मां ययावद्विदुर प्रवाधि शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् । प्रज्ञापूर्व सर्वमनातगतो। अपृष्टस्तस्य तद्भूयायस्य नेच्छेत्पराभवम् ॥ ४ ॥ पन्मन्यम पथ्यमदीनमत्व तस्माद्वस्यामि ते राजन हितं यस्मात् कुरुन्मति । श्रेयस्कर हि त कुरूणाम् ॥ २ ॥ वरः श्रेयस्कर धर्य त्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५॥ पापाराडी पापमेवानुपश्यन् मिध्योपेतानि कर्माणि सिद्धयेयुर्यानि भारत । पृच्छामि त्वां व्याकुलनात्मनाऽहम् । अनुपायपयुक्तानि मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ ६ ॥ [मील] जात्यः अभिजात. उत्तम आकर जात: | अजातशत्रोः पथ्यं पुरूणां च श्रेयस्करम् ॥ २॥ पापा. ॥१०॥ आरमना अग्नपने परमानेऽपि स्थव्यली गद्दी भाविदुरपादुद्धिजन् पापं सरतं पूर्वागधं पश्यन् पिलरनं ।। १२१ ॥ मणीयः गापः ॥ १२३ ॥ परमश ॥ ३॥ मियोपेवानि फपटगतादीनि अनु- मग मामा पनियोप्यापः३॥ पायैः शमदुपायः प्रयुतानि दुमालानी यर्थः ।। ६ ।। [भ] गरम मध्यां मृदुर्घमि मंज्ञायने [भर्नु ] अभावशयोः युधिष्ठिरम्य पथ्यं परिणति. प्रया जायः मानिमः ॥ १२० ॥ भारगना समेर | गुगस, श्रेयस्कर पुरगामियन्यया ॥२॥ मनीषितं मनः- मगीय मनीय: ॥१२॥ म्यम् ॥३॥ भावगुसगेसम्मत्ताम् । भामियपि पाटः ॥५॥ ११ मिया माननगरगि अनुपान पुगन्यापार विना मत दि देयं पारणन ॥६॥ Trna [मर्य.] माती पर पावरम् ॥ २॥ 3- [][पु] गाने गाया पापात पापमात्मनो मन परपन ॥३॥ भावं २ ॥ ३० ॥ मानुगामिनिम ॥५॥ मियोपनानि मिध्यायनानि॥६॥ -ENirail [ए] जियोरेनानीय मियोपेनानि रामा Harendrarir गहिनानि अनुगमता मानिन नम.COAT. नादिनार गान युगानि । पर्माणि परि नि [. reदि.गल्तिान योगवालियामा पर.........मन: Primamaleणायचा. ॥ १॥नि योजना ॥६॥ Here - ·अध्यायः ३४] उद्योगप ५ Sebraempenda Jagadale op crater - Gratinenc २-५47 -pize2. त .Salo หวาน 3 greatin- ५) *** - •ghant IPL ê Cace तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति । यस्यं ग्रसितुं ग्रस्य ग्रस्त परिणमेच यत् । उपाययुक्तं मेघावी न तर ग्लपयन्मनः ॥७॥ हितं च परिणामे यत्तदाय भूतिपिच्छना ॥१४॥ तेरपशानि फलानि प्रचिनोति यः । मोति रसं तेभ्योगीनं चास्य विनश्यति ॥१५॥ पकमुपादत्ते काले परिणनं फलम् । इस स लभते धीजाचेच फलं पुनः ।।१६।।" मा समादत्ते रसन पुष्पाणि पट्पदः । मनुष्येभ्य दद्यादविहिंसया ॥ १७॥ विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । इशारामे न यथावारकारकः ॥ १८ ॥ स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादनः । }णि संचिन्त्य कुर्यादा पुरुषो न वा ॥१०॥ ना भवन्त्याः केचिन्नित्यं तयाऽगताः । सकारो हि भवेयेषु निरर्थकः ॥ २० ॥ 11447-244 high वशील । स्पातिपातीति पाठः माधुः । लोमा- पि ।। १३ ।। परिणमैग्ममावेन जीत। आनं ॥ २४ ॥ यीनमहारहेतु. ।। १५॥ नित्यं पर्तुमास्यं गेग पुन्ति ॥२०॥ ne grefett extralny currrrue . ] अभियागणि अनुपायद्विगेपिनोऽप्युपा. तानि विनाभूतानि दु मोदकांणीति यावत् । नम्नद्विहिनम | आयो दृष्टोपायनम्यादृष्टप्रति- म्यवान् । तत्र मनो नगरपयेन ॥७॥ अनुन- तेरन्सन ॥८॥ विपासान् फलानि । उत्थानम् पनाम ॥९॥ प्रमाणं कारणम् । कोपादिपु त्रिषु प्रयः [प्रत्येक दण्ड तन म्परने युक्त उगुनः] म्यातिपाती भक्षे म्पदानमाण पतन् । । पश्चाद्वन्धनम् प्रमाणं न जानातीन्यस्यैर निदर्ग- ३॥ कुर्याद्वा पुरुषो न वैति तथा ज्ञात्वा पुनर्वि- पाणा दुरुडवादित्ययं ॥१९॥ नित्य तथागताः : false meelesty निग्राम पेनचिन्पर्वतपाटनादयः ॥ २० ॥ मा०] उपाययुक्तम् उप समीपे कालान्तर जन्मा- i..saher tradira आयेन फरराभेन युतम् । योग विहिन योर. H५मानित विधि सेन विहितं कर्म यदि न सिध्या तर मणि || ७ || अनुन्धानित्यत्र अनुसन्धान न ॥ ८॥ उत्यानमभिवृद्धिम् ॥ ९॥ वर्तितन्य तामित्या तथा ॥१०॥ प्रवमयुक्त •emयादा मश्य.] चिनियं णोत्तमेन पिंच उल्मुकालिकादिना(1) रूपमाप्रदर्शनेना-देनैव ९ख दिपायान् । ११७ न्युरो। .ki. "" vanly.. ' यथा ·९४ श्रीमन्महाभारत [प्र३ + मसानो निष्फलो यस्य नोपचापि निरर्थकः । मतिसंवेष्टते भूमिरमी धर्माहित यथा ॥२९॥ म त भारमिच्छन्ति पष्टं पतिमिव स्त्रियः ॥२१॥ य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने । कांश्चिदर्थान्नरः प्राशो लघुमूलान्महाफलान् । स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने ॥ ३० ॥ शिममारभते कर्तुं न विनयति ताशान् ॥ २२ ॥ धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् । ऋजु पश्यति यः सर्व चक्षुपा नु पियनिय । धर्ममूलां श्रियं मान्य न जहाति न हीयते ॥ ३१॥ आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ २३॥ अप्युन्मत्तात्मालपतो चालाच परिजल्पतः । सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्यादुरारुहः । सर्वतः सारमादद्यादरमभ्य इव काशनम् ॥ ३२॥ अपकः पकसंकाशो न तु शीर्यंत कर्हि चित् ॥२४] मुव्याहतानि सूक्तानि मुकृतानि ततस्ततः । चक्षुपा मनसा याचा कर्मणा च चतुर्विधम् । संचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा॥३३॥ प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥२५॥ गन्धेन गायः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मगा इव । चारैः पश्यन्ति राजानधनामितरे जनाः॥३४॥ सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥२६॥ भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दा । पितृपैतामहं राज्य माप्तवान्स्वेन कर्मणा । अथ या सुदुहा राजन्नैवं तां वितुदन्त्यपि ॥ ३५॥ J वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ २७॥ यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्यपि । धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः । यच स्वयं नतं दार न तत्संतापयन्त्यपि ॥३६॥ वसुधा चसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ २८ ॥ एतयोपमया धीर सन्नमेत बलीयसे । अथ संपनतो धर्ममधर्म चानुनिष्ठतः । इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ३७॥ [नील.] लघुमूलान् अल्पोपायान् ॥ २२ ॥ चक्षुपा दुर्दुहा वलवद्धिः पुरुपैर्वद्धा दुह्यत इति बहुतरं दुःस- प्रीतिमयेन ॥ २३ ॥ सुपुषित वाचा चक्षुपा चानुप्रहं | मनुभवति एवं न्याय्यमप्रयच्छन्तस्तव पुत्रा दुःखमनुभवि. दर्शयन्नपि अफलः स्यात् मृत्यं न धनेन वर्षयेत् । सफलो, प्यन्तीत्यर्थः ॥३५॥ यदतनं वंशादि प्रणतं तन्न तप्येत लो. ऽपि सन् दुरारुहः भृत्यवश्यो न भवेत् । अपक्क इति | हादिवत् यच्च स्वयमात्मना नतं दारु तन स्तब्धवंशादिवत् अन्तर्वलहीनोऽपि वलवत्तां वहि: प्रकाशयेदेवत्यर्थः ॥ २४॥ नाम्यते ।। ३६॥ कर्मणा दानेन लोकं भृत्यवर्गम् ॥ २५ ॥ अनये स्थितः [सर्व०] ऋजुन क्रोधात्तिर्यर । अनुपियन्नात्मनोऽन्तः- अनीतिमान् ।। २७ ॥ प्रतिसंवेष्टते संकुचति बहुफलं न कुर्वन्निव ।। २३ ॥ चतुर्विधमिति क्रियाविशेषणम् ।।२५।। . प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ न जहाति श्रियम् ॥ ३१॥ अनये स्थितोऽनीत्यां स्थितः । उत्थितः ।। २७ ॥ प्रतिसं- सुव्याहृतानि पाण्डित्यवचनानि सूक्तानि शोभनतयो- वेष्टते सक्कोचयति ॥२९॥ य एवेति । यो यावान् स ता- क्तानि मातृपितृगुर्वादीनि सुकृतानि तदुपहिष्टकर्माणि । वान् ।। ३०॥ परिसर्पतः सर्वतो धावतोऽस्थिरस्य ।। ३२ ।। शिलं कणिशाद्यर्जनम् । 'उछः कणश आदानं कणिशाद्य- | सञ्चिन्वन्नात्मनि समुचितीकुर्वन् । शिलाहारी कणिशा- जनं शिलम्' इति यादवः । वमपि अस्मदा दिवाक्यासारं हारः । शिलं कणिशम्, कचित्तालव्यादिपाठ', शिल गृहीवेति भावः ॥ ३३ ॥ गन्धेनेति पाण्डवबलं ज्ञातुं चा- शब्दस्य तालव्यादेरपि दर्शनात् ॥ ३३ ॥ भूयोसमि- रान नियुक्षेति भावः ॥ ३४ ॥ भूयांसमिति श्लोकत्रय- | त्येतेन सुशीलः स्यादित्युक्तम् ॥३५॥ इन्दायेति अबला- तात्पर्य पाण्डवान्प्रति त्वया नम्रीभवितन्यं तेन बलाधिष्ठात्री | पेक्ष्या वलवाने निन ।३७॥ , .

·अध्यायः ३४] उद्योगपर्व ५ पर्जन्यनायाः पशवो राजानो मन्त्रिवान्धवाः । असन्तोऽभ्यर्थिताः सन्निः कचित्कार्य कदाचन । पतयो वान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदवान्धवाः ||३|| तावन्न तस्य मुकृतं किंचित्कार्य कदाचन । सत्येन रक्ष्यते धर्मों विद्या योगेन रक्ष्यते । मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ४५ ॥ मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ।। ३९ ।। गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः । मानेन रक्ष्यते धान्यपश्वान् रक्ष्यत्यनुक्रमः । असतां च गतिःसन्तोन वसन्तः सतां गतिः।। ४३॥ अभीक्ष्णदर्शनं गाय स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥४०॥ जिता समा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता। न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः। अध्वा नितो यानवता सर्व गीलवता नितम् ॥४७॥ : अन्तेप्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ४॥ शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति । 'य ईः परवित्तेषु रूपे वीर्य कुलान्वये । न तस्य जीवितेनायों न धनेन न बन्युभिः॥४८॥ मुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥४२॥ आन्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोचरम् । 'अकार्यकरणाद्रीतः कार्याणां च विवर्जनात् । तैलोतरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ।। ४९ ॥ अकाले मन्त्रभेदाच येन मायेन तत्पिवेत् ।। ४३ ॥ संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा । विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाव्येषु मृदुर्लभा ॥१०॥ मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ १४ ॥ [नील०] एतच मन्त्रिभिः सहालोचनीयम् । सत्यं च सुलभत्नान् ॥ ४२ ॥ अमाले फलमिद्धेः प्रार उत्तरत्र संरक्ष्यमित्याह पर्जन्येति त्रिभिः ।।३८॥ योगेन अभ्या- मन्त्रभेदेऽपि न दोपः ।। ४३ ।। [यदि पुनर्विभयान् येन सेन गृजया उर्वनेन ॥ ३९ ।। अनुझमः व्यायामशि- मद्येन मायेत तदपि पिचेन् मद्यमेव पिवर मद्यमेन पीनं शादिः ॥ ४० ॥ प्रमाणं धर्मस्य कारणं न कुलमिति स्यान् इति विद्यामदतात्पर्यार्थ.?] ॥४४॥ अमन्तमपि आ. द्वयोवृत्तमाश्रय ईर्ष्या त्यजेति भावः ॥ ४१ ।। अकाले त्मानं सन्तं मन्यन्त इत्यन्वयः ॥ ४५ ॥ गतिर्मार्ग: आ. इष्टसिद्धेः प्राक् भीतः स्यात् येन मायेन् लोभादिना तन भवतां जितात्मनाम् ॥ ४६ ॥ मांसपरमं मांमधानं, पियेन् नाश्रयेत् ।। ४३ ॥ अभिजन: सहायः तव तु | गोरमी दुग्धम्, उत्तरं प्रधानम् ॥ १९ ॥ संपनतर भयं दमश्च नास्तीत्यर्थः ॥ ४४ ॥ असन्त इति माद्ध- प्रयत्नसिद्धम् ॥ ५० ।। सोको वाक्यं समिर्थिता असन्तस्तत्वार्यमल्पमप्यमत्वा [स० ] मित्रं मित्रमण्डलम्, तद्वान्धवास्नरपान- असन्तमिति ख्यातमन्यात्मानं सन्तं मन्यन्त इति तदर्थः । ध्यत्वात् ।। ३८॥ योगेनाभ्यासेन । मृजया उद्भर्वनन किंचिदपि तस्य कार्य यावन् मुष्ट न कृतं तापदेव मन्यन्त | ॥३९॥ गानेन इयत्ताविनिश्चयेन, अमितस्य चारैर्नयन- इति योजना 1.४५ ॥ गतिरिति पाण्डवा एवं त्वामुपर-संभवान् । अनुक्रमणम् आक्रमणं नीगजनादि। अभीक्ष्ण- रियन्ति न तु त्वं तानिति भावः ।। ४६ ॥ जितेति | दर्गनं गाः, मध्ये घामाद्यलाभे नागसंभवात् । अचेल्वा गीलं संग्क्ष्यं त्वयति द्वयोर्भावः ।। ४७ ॥ आढ्याना- | कुचेलता । तदा हि वहिर्न गञ्चति ॥४०॥ प्रमाणं कारणं मिति त्रयस्य गीलवतस्ते दारिद्यप्राप्तिापि श्रेय इति भावः | धर्मस्य विगिष्यने धर्महेतुत्वेन ॥४१॥ इंद्युग्मनः । ॥४९॥ संपन्नं मिष्टम् ॥ ५० ॥ अकार्यकरणादिह पात्र च भयम् ।। ४२ ।। येन मधेन [मर्नु.] पर्जन्यनाया: । मित्रवान्धवाः तै: समये उप- मायेन् वन पिवेत् । अकाले फलनिष्पत्तेः प्राक् ।। ४३ ॥ क्रियमाणत्वान् । मन्त्रिवान्धवा इति पाटे तैः सन्मन्त्रदानेन | अमन्तं विश्रुतम् अमत्तया स्यातम् ।। ४५ ॥ आत्मवना राज्यादिरमणान् । पतयो यान्यनाः भग्णकारकत्वात् । चेतनमात्राणाम् ॥ ४६॥ संपनतरं साद्भुतरम् ॥ ५० ॥ वयान्ववा वंदन यज्ञाधनुष्टानान् ॥ ३८॥ योगेनाभ्या [लक्षा० ] अश्वानरोदनुक्रमादित्यत्र मनुस्मान् अनु- सेन मृनया द्वर्तनेन ॥३९॥ मानेन धान्यं तदपरिमितं फूलात् पादविक्षेपान् इतम्ततो धावनादित्यर्थः ॥ ४० ॥ जना हरन्ति । अनुक्रमो धुरि बन्धनम् अचेलता वस्रही- स्वमारया गोमता जिनंत्यत्र समारया सम्यगारख्या प्रथमनं नता मलिनवम्रता वा तयापि सत्रपाः मुसमापि नक्षन्ते यस्याः सा विद्वत्समा गोमता वाक्यता वाग्मिनेत्यर्थः परस्य । कुचलनत्यपि पाटः॥४०॥ कुलं वंशः ॥४१॥ ॥४७॥ आट्यानां मांमपरममित्यत्र आट्यागां स्थलमा- अनन्तकः कुलादीनामन्यनमदर्शनादपि ईनिलोत्पादम्य ! यानां मदान्धानाम् इदानीं तत्र पुत्राणां, म-यमानामीपना- .

·९४ श्रीगन्महाभारते [प्रमागरपां ३ भसादो निप्पलो यस्य नोपचापि निरर्थकः । अतिसंवेष्टते भूमिरमी पर्माहित यथा ॥२०॥ न त भारमिच्छन्ति पण्डं पतिमिव स्त्रियः ॥२०॥ य एवं यत्नः रिपते पररापिमर्दने । काश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् । स एव यत्नः कर्नव्यः स्वराष्ट्रपरिपाग्ने ॥ ३० ॥ सिनमारभते कर्तु न विनयति तादृशान् ॥ २२ ॥ धर्मेण राज्यं पिन्देत धर्मेण परिपारयेत् । ऋजु पश्यति यः सर्व चक्षुपा नु पियन्निर । धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ३१ ॥ आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ २३ ॥ अप्युन्मत्तात्मपतो पाराय परिजरपतः । सुपुष्पितः स्यादफलः फरित' स्याहुरारहः । सर्वतः सारमादद्यादपम्प इस पाञ्चनम् ॥ ३०॥ अपकः पकसंकाशो न तु शीर्यंत कर्हि चित् ॥२४॥ मुव्याहृतानि सूक्तानि मुनानि ततस्ततः । चक्षुपा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् । संचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिरं यथा॥३३॥ प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥२५॥ गन्धेन गाः पश्यन्ति वेदः पश्यन्ति ब्रामणाः । यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव । चारैः पश्यन्ति रानानधनामितरे जनाः ॥ ३४ ॥ सागरान्तामपि महीं लभ्वा स परिहीयते ॥२६॥ भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भिवति दुर्दुहा । पितृपैतामहं राज्य माप्तवानस्वेन कर्मणा । अथ या मुदुहा राजनैवं तां वितुदन्त्यपि ॥ ३५ ॥ J वायुरभ्रमिवासाध भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ २७ ॥ यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापपन्त्यपि । धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्वरितमादितः । यच स्वयं नतं दारु न तत्संतापयन्यपि ॥३६॥ वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥२८॥ एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे । अथ संत्यनतो धर्ममधर्म चानुनिष्ठतः। इन्द्राय स प्रणमने नमते यो क्लीयसे ।। ३७ ॥ [नील.] लघुमूलान् अल्पोपायान् ॥ २२ ॥ चयुपा दुर्दुहा बलवद्भि पुरुषैद्धा दुह्यत इति वहुतर दुस- प्रीतिमयेन ॥ ॥ सुपुषित वाचा चर्पा चानुग्रह मनुभवति एव न्याय्यमप्रयच्छन्तस्तव पुना दुसमनुभनि- दर्शयनपि अफल स्यात् भृत्य न धनेन वर्षयेत् । सफलो प्यन्तीत्यर्थ ॥३५।। यदतन वशादि प्रणत तन्न तप्यत से ऽपि सन् दुरारुह भृत्यवश्यो न भवेन् । अपक इति हादिवत् यच्च स्वयमात्मना नत दारु तन स्त धवसादिवन् अन्तर्वलहीनोऽपि बलवत्ता यहि प्रकाशयेदेवेत्यर्थ ॥२४॥ नाम्यत ।। ३६ ॥ कर्मणा दानेन लोक भृत्यवर्गम् ॥ २५ ॥ अनये स्थित [सर्व०] जुन क्रोधात्तिर्यक् । अनुपियन्नात्मनोऽन्त • अनीतिमान् ॥ २७ ।। प्रतिसवेष्टते सकुचति बहुफ्ल न कुर्वन्निव ॥ २३ ॥ चतुर्विधमिति क्रियाविशेषणम् ॥२५॥ प्रयच्छतीत्यर्थ ॥ २९ ॥ न जहाति प्रियम् ।। ३१॥ | अनये स्थितोऽनीत्या स्थित । उत्थित ॥ २७ ॥ प्रतिस सुव्याहृतानि पाण्डित्यवचनानि सूक्तानि शोभनतयो• | वेष्टते सङ्कोचयति ।। २९॥ य एवति । यो यावान् स ता- तानि मातृपितृगुर्वादीनि सुझतानि तदुपदिष्टकर्माणि । वान् ॥ ३०॥ परिसर्पत सर्वतो धावतोऽस्थिरस्य ॥ ३२ ॥ शिल कणिशाद्यर्जनम् । 'उन्छ कणश आदान कणिशाद्य- | सञ्चिन्वन्नात्मनि समुचितीकुर्वन् । शिलाहारी कणिशा- र्जन शिल्प्' इति यादव । वमपि अस्मदादिवाक्यात्सार हार । शिल कणिशम्, कचित्तालव्यादिपाठ, शिल- गृह्णीप्यति भाव ॥ ३३ ॥ गन्धेनेति पाण्डवपल ज्ञातु चा- | शब्दस्य तालव्यादेरपि दर्शनात् ॥ ३३ ॥ भूयासमि- रान् नियुक्षति भाव ।। ३४ ॥ भूयासमिति शोकाय येतेन सुशील स्यादित्युक्तम् ॥ ३५॥ इन्द्रायेति अबला- तात्पर्य पाण्डवान्प्रति खया नम्रीभनितन्य तन बलाधिष्टानी पेक्षया बरपानेवेन्द्र अतस्तत्मणतिर्न लाधवाय ॥ ३७॥ दनमा इन्च लामनुग्रही यतीति ॥ ३५॥ [लक्षा०] आसीनमपि तूष्णीकमित्या 'तूष्णींशीलस्तु [अर्जु] चपेत्यादि । च सुरादिभिश्चतुर्मियों लोक तूष्णीक ' इ यभिधानात् तूगीफ तूष्णींशीरम् ॥ २३ ॥ प्रीणयति तस्मिन् लोक प्रीयत इति भावः ॥ २५ ॥ प्रति | शिलाहारी शिल यथेत्यत्र शिलाहारी शिलाकणम सपेष्टत मञ्चति॥२९॥ परिमर्पत इतस्ततोधावत ॥३२॥ |क्षा पारावत ॥ ३३ ॥ यदतप्त प्रणमते इत्या अत- शिलाहारी पणिशमोजी शिल फणिशम् ।। ३३ ॥ यया समय सारकृतशास्त्रादि ॥ ३६॥ २७ ए खेन तजमा। ३४ प वाया । ३५ ख त नियुनते। ३६ स सतापमहति। - ·~ अध्यायः ३४] उद्योगपर्व ५ पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिवान्धवाः । असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः कचित्कार्य कदाचन । पतयो वान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदवान्धवाः ॥३०॥ तावन्न तस्य मुकृतं किंचित्कार्य कदाचन । सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तपपि विश्रुतम् ॥ ४५ ॥ मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ३९॥ गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः । मानेन रक्ष्यते धान्यपश्चान् रक्ष्यत्यनुक्रमः । असतां च गतिःसन्तोन वसन्तःसतां गतिः।। ४६॥ अभीक्ष्णदर्शनं गाच स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ।।४०॥ जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता निता। न कुलं वृत्तहीनस्य ममाणमिति मे मतिः। अध्वा जितो यानवता सर्व शीलवता नितम् ॥४७॥ अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ।। ४१ ॥ शीलं प्रधानं पुपे तयस्येह प्रणश्यति । य ईयुः परवित्तेषु रूपे वीर्य कुलान्वये । न तस्य जीवितेनार्थों न धनेन न बन्धुभिः।। ४८॥ सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥४२॥ आध्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् । अकार्यकरणान्द्रीतः कार्याणां च विवर्जनात् तैलोतरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्पम ॥ ४९ ॥ अकाले मन्त्रभेदाच येन मायेन तस्पिवेत् ।। ४३ ॥ संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा । विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । क्षुत्स्वादुतां जनयति सा चाव्येषु मुदुर्लभा ॥५॥ मदा एतेऽवलिमानामेत एव सतां दमाः ।। ४४ ॥ [नील.] एतच्च मन्त्रिभिः सहालोचनीयम् । सत्यं च | सुलभत्वात् ॥ ४२ ॥ अकाले फलमिद्धेः पार उत्तरत्र संरक्ष्यमित्याह पर्जन्येति त्रिभिः ॥३८॥ योगेन अभ्या- | मन्त्रभेदेऽपि न दोपः ।। ४३ ॥ [यदि पुनर्विभयान् येन सेन मृजया उद्वर्तनेन ।। ३९ ।। अनुक्रमः व्यायामशि- | मयेन मायेत तदपि पिवेन् मद्यमेव पिवेन् मद्यमेव पीतं क्षादिः ॥ ४० ॥ प्रमाणं धर्मस्य कारणं न कुलमिति | स्यात् इति विद्यामदतात्पर्यार्थः] ॥४४॥ असन्तमपि आ- द्वयोवृत्तमाश्रय ईप्यो त्यजेति भावः ।। ४१ ॥ अाले त्मानं सन्तं मन्यन्त इत्यन्वयः ॥ ४५ ॥ गतिर्मार्गः आ- इष्टसिद्धेः प्राक् भीतः स्यात् येन मायेन् लोभादिना तन्न | त्मयतां जितात्मनाम् ॥ ४६ ॥ मांसपरमं मांमप्रधानं, पिवन् नाश्रयेत् ॥ ४३ ॥ अभिजनः सहायः तव तु गोरसो दुग्धम्, उत्तरं प्रधानम् ॥ ४९ ॥ संपनतरं भयं दमश्च नास्तीत्यर्थः ।। ४४ ॥ असन्त इति सार्द्ध- प्रयत्नसिद्धम् ।। ५० ।। लोको वाक्यं सद्धिरथिता असन्तस्तत्कार्यमल्पमप्यत्वा [सर्व०] मित्रं मित्रमण्डलम् , तद्वान्धवास्तैरुपकर्त- असन्तमिति स्यातमप्यात्मानं सन्तं मन्यन्त इति तदर्थः । व्यत्वात् ।। ३८॥ योगेनाभ्यासेन । मृजया उद्वर्तनेन किंचिदपि तस्य कार्य यावत् मुटु न कृतं तावदेव मन्यन्त ॥ ३९ ॥ गानेन इयत्ताविनिश्चयेन, अमितस्य चौरैयन- इति योजना ।।.४५ ॥ गतिरिति पाण्डवा एव त्वामुपक- संभवात् । अनुक्रमणम् आक्रमणं नीगजनादि । अभीक्ष्ण- रियन्ति न तु स्वं तानिति भावः ।। ४६ । जितेति | दर्शनं गाः, मध्ये घासाद्यलाभे नाशसंभवात् । अचेलता शीलं संग्क्ष्यं त्वयेति द्वयोर्भावः ।। ४७ ॥ आध्याना- कुचलता । तदा हि बहिर्न गच्छति ॥४०॥ प्रमाणं कारणं मिति त्रयस्य गीलवतस्ते दारिद्यप्रालिपि श्रेय इति भावः धर्मस्य विशिष्यते धर्महेतुत्वेन ॥४१॥ इरसहनः । ॥४९॥ संपन्नं मिष्टम् ।। ५०॥ अकार्यकरणादिह परन च भयम् ।। ४२ ।। येन मधेन [अर्जु.] पर्जन्यनाथाः । मित्रवान्धवाः तैः समये उप- मायेत् तन्न पिवेत् । अकाले फलनिष्पत्तेः प्राक् ॥ ४३ ।। क्रियमाणत्वात् । मन्त्रिवान्धवा इति पाठे तैः सन्मन्त्रदानेन | असन्तं विश्रुतम् असत्तया रयानम् ॥ ४५ ।। आत्मरतां राज्यादिरक्षणात् । पतयो वान्धवाः भग्णकारकत्वात् चेतनमात्राणाम् ॥ ४६॥ संपन्नतरं स्वादुतरम् ॥ ५॥ घेवान्धवा वेदन यन्नाद्यनुष्ठानात् ॥ ३८ ॥ योगेनाभ्या [लक्षा०] अश्वानरक्षेनुक्रमादित्यत्र अनुक्रमात् अनु- सेन मृजया उद्वर्तनेन ॥३९॥ मानेन धान्यं तदपरिमितं ) फूलात् पादविक्षेपान् इतस्ततो धावनादित्यर्थः ॥ ४० ॥ जना हरन्ति । अनुक्रमो धुरि बन्धनम् अचेलता नही. स्वमारया गोमता नितेत्यत्र समारया सम्यगारया प्रथमनं नता मलिनवस्त्रता वा तयापि सत्रपाः मुसमपि नक्षन्त यस्याः सा विद्वत्समा गोमता वास्यत्रता वाग्मिनेयर्थः परस्य । कुचेलतेत्यपि पाठः ।। ४० ॥ फुलं वंश: ।। ४१ ॥ ॥४७॥ आट्यानां मांसपरममित्यत्र आख्यानां स्थलका- अनन्तका कुलादीनामन्यतमदर्शनादपि ईनिलोत्पादस्य , यानां मदान्धानाम् इदानीं तव पुत्राणां, मन्यमानार्मापड़ा- ·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्य३ प्रायेण श्रीमती लोके भोक्तं शक्तिन विद्यते | आत्मानमेव मथम द्वेप्यरूपेण यो जयेन् । जीर्यन्त्यपि हि काष्टानि दरिद्राणां महीपते ॥५१॥ ततोऽमात्यानमित्रांच न मोघं विजिगीपते ॥५७॥ अत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । पश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिए। उत्तमानां तु मानामवमानात्परं भयम् ॥ ५२॥| परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीनिपेयते ॥ ५८ ॥ ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः । रथः शरीरं पुरुपस्य राज- ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते ।। ५३ ।। नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्पस्य चाया। इन्द्रियरिन्द्रिपार्येषु वर्तमानरनिग्रदैः । तैरप्रमत्ता कशली सदबै- तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहरिव ॥ ५४ दन्तिः मुखं याति रथीव धीरः ॥ ५९॥' योजितः पञ्चवर्गेण सहजैनात्मकपिणा। एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्पलम् । आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडराद ॥ ५५ ॥ अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्॥६॥ अविजित्य यथाऽऽत्मानममात्यान् विजिगीपते । अनर्थमर्थतः पश्यन) चैवाप्यनर्थतः । अमित्रान्वाऽजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते॥५६॥ इन्द्रियैरजितेर्वाल: मुदुःखं मन्यते मुखम् ॥ ६१ ॥ ग्यवतां दरिद्राणामर्थरहितानां पाण्डवानां लवणोत्तरं लव- दिन्द्रियाणि विषयमनुधावन्ति तावदात्मा तकियामिव णसमुद्रा एव उत्तरा यस्य एतादृशं राज्यमेव भोजनम् | तिरोधीयते तदेव तनूकरणम् ॥ ५५ ॥ देशरूपेणेति ॥४९॥ संपन्नतरमेवानमित्यत्र दरिद्राः पाण्डयाः संपन्नान् | देश उपदेशः सतां तस्मिन्निरूपणीयो नयो रूपं तेन देशरू- सम्यग्युद्धाय प्राप्तान तरत्यतिक्राम्यत्यनेनेति संपन्नतरं शौर्य पेण यो जयेत् वशीकुर्यात् । दृष्टरूपेणेत्यसम्यक् ॥५७॥ तदेवमन्नम् अन्नमिव भुजते । भुज पालनाभ्यवहारयोरिति | विकारिषु विरुद्धकारिपु ।। ५८ ॥ अर्थतः अर्थेन । आद्य- धानोः पालयन्ति ॥ ५० ।। न्तमिति चपाठः । अनर्थ कलहादिः । अनर्थतस्तेयादेः अर्थ [ नील• ] शीलाभावे सत्सु अवमानो महान् छेश धनं पश्यन् भविष्यतीति मन्यमानः (प्रवृत्तः ) ॥ ६ ॥ इत्याह-अवृत्तिरिति ।। ५२ ॥ ऐश्वर्यमदः पापिष्ठो [सर्व० ] अवृत्तिर्भक्ष्यालाभः ॥ ५२ ॥ ऐश्वर्यमदः निन्दिततमो येभ्यस्ते पानमदादयो मदाः ।। ५३ ।। इन्द्रि- | पापिष्ठो निन्दिततरो येभ्यो मदेभ्यः ॥ ५३ ॥ ग्रहैरा- यार्थेषु शब्दादिपु, प्रहः सूर्यादिभिः, आक्रमोऽन्न तापनम् दित्यादिभिः । आक्रमणमात्रं तापनम् ॥ ५४॥ पञ्च- ।। ५४ ॥ पञ्चवर्गः श्रोत्रादिगणः स्वमैश्वर्यमत्तोऽजिते- | वर्गेण बाह्यविषयः । सहजेन सहशरीरोत्पन्नेन ।। ५५ ॥ न्द्रियश्वावश्यमापदं प्राप्स्यसीति त्रयस्य भावः ॥ ५५ ॥ आल्मानमविजित्य इन्द्रियनियमनमकृत्वा । अजितामा- आत्मानं मनः अमात्यान् पुवादीन् द्वेष्यरूपेण शत्रुवत् । | त्योऽमात्यानविनित्यामित्रजये परिभवभाक् ॥ ५६ ॥ मन एव प्रथमं जेतव्यं ततोऽमात्यादीन् विजिगीपते तत् | देशरूपेण देश उद्देशस्तदनुरूपेण कर्मणा । एवं कृत्वा अमा- न मोवं न निष्फलं भवति ।। ५७ ॥ त्वं त्वजितमन- | त्यान् यद्विजिगीषते न तन्मोघम् ।। ५७ । विका- स्कतया पुत्रादिवशो न लक्ष्मीयोग्य इति त्रयाणां भावः | रिणां विरुद्धकारिणां शत्रूणाम् ॥ ५८ ॥ अर्थतोऽर्थेषु ॥५०॥ एतदेव रविरथादिरूपककल्पनया आह-रथ इति | सुखहेतुपु मध्येऽर्थत्वैनेतियादेवमनर्थत इत्यत्र । प्रस्तो ॥५९ ।। व्यापादयितुं नाशयितुम् अविधेयाः अवशाः भ्रमन्द्रष्टुम् ॥ ६१ ॥ ॥६० ॥ अर्थतोऽयहेतोः अनर्थतः अन्यायतः ॥ ६१ ॥ [दुर्घ०] 'प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते । [अर्जु०] प्रायेण श्रीमतां लोक इत्यादि । अयमत्रा- जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते । अस्याऽयम- भिप्रायः । श्रीमतो दुयोधनस्य एतां श्रियं भोक्तुं शक्तिर्न | भिप्रायः-दुर्योधनस्य श्रियमिमां भोक्तुं शक्तिर्नास्ति विद्यते । यतो दरिद्ररपि ते: काष्ठभूता निष्ठुरा अपि | दुर्विनीतत्वात् । उक्तं च 'दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्या. फिर्माग्य कादयः परिणमिताः ।। ५१ ।। अवृत्ते विकाया | मैश्वर्यमेव वा । न तिष्ठति चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः' अभावात् ।। ५२ ॥ इन्द्रियार्थेषु विषयेषु अनिग्रहैरनिवा- | इति दुर्योधनेनैव घोपयात्रायां प्रायोपविष्टेन । दरिद्रा रितः॥५४॥ पञ्चवर्गग इन्द्रियः सहजेन शरीरसमकाल-अपि पाण्डवा एतां श्रियं भोक्तुं शक्ताः । यतः काष्ठ- भाविना आत्मकर्पिणा आत्मानं क्षेत्रहं तनूकुर्वता याय- भूता अतिनिष्ठुरा अपि हिडिम्ययकप्रभृतयोऽपि तैः ५९. समामा । १. प्रसाद - ·अध्यायः ३४] उद्योगपर्व ५ कि धर्मायौँ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः । यः पञ्चाभ्यन्तरान् शत्रूनविनित्य मनोमयान् । श्रीमाणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिदीयते ।। ६२ ।। निगीपनि रिपुनन्यान रिपोऽभिभवन्ति वम्।।१८॥ अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः। दृश्यन्ते हि महात्मानो वध्यमाना स्वकर्ममिः । इन्द्रियाणामनैश्चर्यादिश्चर्याश्यते हि सः ॥ ६ ॥ इन्द्रियाणामनीगत्वानामानो राज्यविभ्रमैः ॥१९॥ आसनाऽऽत्मानमन्विच्छेन्मनोयुद्धीन्द्रियैर्यतः। B असंत्यागात्पापकनामपापा आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥६ स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावाद । वन्युरात्मात्मनस्तस्य यनवात्मात्मना जितः । शुकणाद दाते मिश्रभाषा- स एव नियतो बन्युः स एव नियतो रिपुः ॥६५॥ चस्मात्पापैः सह संधि न कुर्यात् ॥ ७० ॥ क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू। निमानुत्पततः शत्रून्पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । कामय राजन् क्रोधश्च ती प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥६६|| यो मोहान निष्टहाति वमापद्रुसते नरम् ।। ७१ ॥ समवेक्ष्पेहधर्मायाँ संभारान् योऽधिगच्छति । अनसूयाऽर्जवं गौचं संतोपः प्रियवादिता । सवै संभृतसंभारः सततं मुखमेधते ।। ६७॥ दमः सत्यपनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥७२|| परिणामिताः । विनीतत्वाइतिनलवत्त्वाद्वयसनैरनाकान्त- समाचापदस्तोऽमीति भावः ॥ ७१ ॥ अनायामः अचा. खा(दग्पिड्वर्गजया)च प्रायेणाऽहं मन्य इत्यर्थः ।। ५१॥ चल्यम् ॥ २॥ इति श्रीम० दुयर्थप्रमुगेगा चतुरिंशोऽध्यायः ॥३॥ [अर्जु० ] आत्मना चिद्रूपेण आत्मानं तमेव अन्विच्छन् [लक्षा] नक्षत्राणि ग्रहैरिवत्यत्र गृहन्त्यय इति प्रहाः | प्रतीयान् न मनःप्रभृतिकरणजालैः ॥ ६४ ॥ क्षुद्राक्षेण सूर्यकिरणाः तः ॥५४॥ यो जित इत्यत्र पञ्चवर्गेण पञ्चे- | जालेन स्वल्पच्छिद्रेण मत्स्यपान इन्द्रियवर्गेणेति यावन् । न्द्रियममूहेन ।। ५५ ॥ झराविव झपो सर्वस्मान् सत्वान् करू महान्तौ । उभा- [नील०] इन्द्रियाणां वा इच्छा तद्नुमारी इन्द्रियव- वित्यसम्यक् । अपिहिती छन्नौ प्रज्ञानं शुभज्ञानं चिटुम्पत शानुगः ॥६२।। त्नस्योपदेशस्य पलमाह-आत्मनेन्यन । आच्छादयतः ।। ६६ ॥ नानाचेष्टाभिः समवेश्य रमित्वा आत्मना बुद्धया आत्मानं प्रत्यक्षैतन्यरूपमन्विच्छन् । संभारान् विषयान् संभ्रियन्ते पुष्टाः क्रियन्ते इति कृत्वा तत्रोपायमाह-मनमः संकल्पात्मकस्य युद्धेश्च तन्मूलभूतायाः अधिगच्छति मुझे ॥६॥ पश्चाभ्यन्तरान् पञ्चसु विपयेउ इन्द्रियाणां च निग्रहणेत्यर्थः । अब न तव सहायान्तरापे- वा अभ्यन्तरानन्तर्विन: शत्रून् उत्कटकामत्रोधादीन् म. क्षेत्याइ-आत्मेति । घीजय एव पुरुषार्थ इत्यर्थः ॥ ६४ ॥ निभयान् मतिर्मन एव भयो येषां मनोमयानित्यमम्यक् स एव धीरेख जीवस्य पन्युः रिपुश्च ॥६५॥ द्वापि मो- ॥६८। उत्पवत उत्स्येन गच्छतः पञ्च इन्द्रियाणि पश्चषि- हजालपिहिती झपौ मीनी उरू महान्तौ तर द्वितीयोऽन्यः । पया प्रयोजनं येषां तान् ॥७२॥ दमो योष्टविनियोगयो. स्य जातिस्वभाराच्छनुप जालच्छेदार्य मिरत्वमापन्नो ग्यता मनस: । अनायासः वेगाविशयेन तपःकरणम् ।।७२।। पन्धुगपि भवति ।एवं घीश्विदात्मनः संमारपदनाच्छरपि [ सर्प० ] क्षुद्राक्षेण चरन्त्रेण जालेनैवेन्द्रियैः । मोहच्छेदार्थ तस्य मित्रमपि भवतीति भावः । क्षुद्राक्षेण सू एतेन अनुपलक्ष्यत्वमुक्तम् । उरू महान्तौ ॥ ६६ ॥ क्ष्मच्छिद्रेण यद्वा उत्तगन्वय्येवायमर्थः । कामक्रोधयोरावरकं संभारान् साधनानि ॥ ६७ ॥ मनोमयान् भनआ- प्रज्ञानं तौ नागयत: जालमित्र महामीनावित्यर्थः ।। ६६ ।। श्रयान् ॥ ६८ ) उत्पततः उसयन पततः, पञ्च समपेक्ष्य अनुन्ध्य संभारान् जयसाधनानि ॥ ६७ ॥ शनिन्द्रियाणि, पञ्च विषयज्ञाः पञ्च युद्धयः प्रयोजनानि आभ्यन्तरान् श्रोतादीन् मनोमवान् मनसो विकारभूः येषाम् ॥ ७१ ॥ अनायास आयाससहिष्णुता ॥ ७२ ॥ नान् । तथा च श्रुति:-मनमा झेर पश्यति मनसा शृणो [लक्षा०] मात्मनात्मानमन्विच्छेदित्यत्र आत्मानं तीति ।। ६८ ॥ राजानो रावणादयः राज्यविभ्रमैः ऐश्वर्य- परमात्मानम् ॥ ६४ ॥ आत्मा अन्तःकरणं वस्य जीवस्य । विलासैः स्वकर्मभिः सीताहरणादिभिः ॥ ६९ ॥ पञ्च येन पुम्पेण । 'आत्मा देहे घृता यले इति वचनान् आ- इन्द्रियाणि पञ्च प्रयोजनानि गन्दश्रवणादीनि येषां तान् स्मना प्रयत्नेन ॥६५॥ क्षुद्रानेण क्षुद्रमनसा ।। ६६ ।। उत्सततः उत्पयेन गच्छतः । त्वं तु अजितचिचवाः- शुष्णामित्या गुप्फेण काष्ठेन आईमिन्धनम् ।[७० ॥ ६९ मनाशवानश्चिचविनमः । सणे. १३ ·श्रीमन्महाभारते [प्रमागरी ३ आत्मज्ञानमनायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता । पैराहतः गोचवि राज्यदानि । वाक् चैर गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत।।७३॥ परस्य नामर्मसु ये पतन्ति आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् । तान्पण्डितो नायजेत्परेभ्यः ।। ८०॥ वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥४॥ यस्मै देवाः मयन्छन्ति पुरुपाय पराभवम् । हिंसा घलमसाधूनां राज्ञा दण्डविधिर्वरम् । बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोवाचीनानि पश्यति ॥८॥ शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवता बलम् ॥७॥ बुद्धौ क्लुपभूतायां विनाशे मत्युपस्थिते । धाकुसंयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः । अनयो नयसंकाशो हदयान्नापसर्पति ।। ८२ ॥ अर्थवच विचित्रं च न शक्यं बहु भापितुम् ॥७६।। सेयं बुद्धिः परीता ते पुनाणां भरतर्षभ । अभ्यावहति कल्याणं विविध वाक् सुभाषिता । पाण्डवानां पिरोधेन न चैनानवउभ्यसे ।। ८३ ।। सैव दुर्भापिता राजन्ननायोपपद्यते ।। ७७ ॥ राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भो । रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् । शिप्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्टिरः ।।८८॥ वाचा दुरुक्तं वीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ७८॥ अतीव सर्वान्पुनांस्ते भागधेयपुरस्कृतः । कर्णिनालीकनाराचानिहरन्ति शरीरतः । तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित् ।। ८५ ॥ वाक्शल्यस्तु ननिहर्तु शक्यो हृदिशयो हि सः॥७९॥ अनुक्रोशादानुशंस्यायोऽसौ धर्मभृतां वरः । चाक्सायका वदनानिष्पतन्ति गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्लेशास्तितिक्षति ।। ८६ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुस्त्रिंशोऽध्याय ॥३४॥ पञ्चप्रयोजनानित्यत्र पञ्च इन्द्रियाणि पञ्चप्रयोजनान् | कनाराचा इति । पणिन फलके कर्णयोगिन । नालीमा रूपरसादिपञ्चविषयानुभवप्रयोजनान् ।। ७१ ।। नलिकाक्षेप्या । नाराचा सर्वलोहा । निर्वहन्ति नि सर [नील०] तितिक्षा द्वन्द्वसहनशीलता वाक् गुप्ता अस- | न्ति ।। ७९ ॥ अपाचीनानि अपचयकारीणि अवाचीना- बद्धप्रलापाद्रपिता अन्त्येषु नीचेषु स्वत्पुत्रेवाजवादिक | नीत्यपि पाठे स एवार्थ ।। ८१ ।। परीता गता ।। ८३ ।। गुप्तवाकूत्य च नास्तीति तेऽन्त्या ॥७३॥ आकोशो रूक्ष- शमिता शत्रूणामिति शेप ॥ ८४ ॥ अतीव अति- भाषण, परिवादो निन्दा तयोर्वत्ता त्वत्पुर हिंसश्चातो (म्य ।। ८५ ॥ अनुमोशात् कृपाया आनृशस्यादहिंसात नासौ जयभाक् ।। ७४ ॥ वारसयमो नियत वचन विचित्र | गौरवात् तव राजेन्द्र बहुन् क्लेशास्तितिथति ।। ८६ ।। चमत्कारयुक्तम् ।। ७६ ॥ बीभत्स निन्दित यतो न सरो इति श्रीमन्महा० मर्जुनमि० मुद्यो० चतुत्रिंशोऽध्याय ॥३४॥ हति ।। ७८ ॥ की कर्णाकृतिफलको वाण नालीक [सौ.] वाक्च गुप्ता रनिता, अवाच्यसन धातू नरीक्या प्रक्षेप्यो वाण । निर्हरन्ति निसारयन्ति | परिमितत्वेनाल्पवाद्वा दान च गुप्तमित्यनुषङ्ग ॥७३॥ ॥ ७९ ॥ नामर्मसु किन्तु ममस्वेव । सभाया द्रौपदी प्रति | आक्रोश अशुभाशसन परीवादो ग(वि ? हि)ताभिधा- दुर्वचन वदता त्वत्सुत्राणामपराध क्षन्तुमयोग्योऽस्तीति | नम् ।। ७४ ॥ राज्ञा सयमोऽनुबन्धादिनियत वचनम् । भाव ॥ ८० ॥ अवाचीनानि नीचकर्माणि ।। ८१ ॥ विचित्र विस्मयकारणम् ॥ ७६ ॥ वीभत्स निन्दित भवति शिप्यात उदाज्ञाकारी शासिता पृथिव्या ॥४॥भाग- यतो न सरोहति वाक्क्षतम् ।। ७८ ॥ कर्णि वर्णाकृति- धेये राज्याचे पुरस्कृतः । मूर्धाभिषिक्तस्य पाडो पुत्रास्ते | लको वाण । नारिका नलिकातो निस्सारिण । निह- गज्या: । अतथाभूतत्यान्धस्य तव पुत्रास्ते न राज्याहाँ | रन्ति निर्गच्छन्ति नाराचा इति प्रथमान्तत्वात् ॥ ७९ ॥ इत्यर्थ ॥ ८५ ॥ अनुमोशात् दयालुत्वात् आनृशस्यात अवाचीनानि विपर्यस्तानि ॥ ८१ ॥ शासिताऽन्येपा ते गनीयात् ॥ ८६ ॥ शिष्योऽस्तु | तव पुत्रादप्यतिम्म्य तदपेक्षयाऽप्यधीनतर इति श्रीनस्पष्टीपे उद्योगपणि भारतभापदीपे इति यावत् ॥ ८४ ॥ भागदेयेन भागदानेन पुरस्कृत चतुरिंशोऽध्याय ॥३॥ पृजित सन् ॥ ८५ ॥ अनुक्रोशात् कृपालुतया । आनु- [भर्नु ] आत्मज्ञान परमात्मज्ञानम् । अन्त्येषु जप-शस्यात् अौर्यात् ।। ८६ ॥ न्येषु॥ ५३॥ धीभरम जुगुप्सितम् ।।७८॥ फणिनाली. इति श्रीमहामारतोयोग सब टीपा चतुरिंशत्तमोऽध्याय ॥३॥ ७३ ७ मा काममाम | ७८ स सरोहतीषुणाविद । ८०एम जेम्पो-..-mhar--- ॥२०॥ ।

·अध्यायः ३५] उद्योगपर्व ५ ९९ AN पञ्चविंशोऽध्यायः ३५ पतराष्ट्र प्रति विदुरेण नीरपुपदेशः ॥ १॥ धृतराष्ट्र उवाच- विरोचन उवाच- ब्रूहि भूयो महायुद्ध धर्मार्थसहितं वचः । प्राजापत्यास्तु वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः । शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भापसे ॥१॥। अस्माकं खल्वि लोकाः के देवाः के विनातयः९।। विदुर ज्वाच- केशिन्युवाच- सर्वतीर्येषु या मानं सर्वभूतेषु चार्जवम् । इहैवावां मतीक्षार उपस्थाने विरोचन । उभे त्वेते समे स्यातामाजवं वा विशिष्यते ॥ २॥ मुधन्वा प्रावरागन्ता पश्येयं वां समागतो ॥१०॥ आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो । विरोचन उवाच- इह कीर्ति परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि ॥३॥ तथा भद्रे करिप्यामि यथा त्वं भीर मापसे । यावत्कीर्तिमनुप्यत्य पुण्या लोके प्रगीयते । सुधन्वानं च मां चैव मातटाऽसि संगतौ ॥११॥ तावत्स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते ॥४॥ विदुर उवाच- अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अतीतायां च र्यामुदिते सूर्यमण्डले । विरोचनस्य संवाद केशिन्यर्थे सुधन्वना ॥५॥ अयाजगाम तं देशं सुधन्वा राजसत्तम ।। स्वयंवरे स्थिना कन्या केशिनी नाम नामतः । विरोचनो यत्र विभो केशिन्या सहितः स्थितः॥१२॥ रूपेणाप्रतिमा राजन् विशिष्टपतिकाम्यया ॥६॥ मुधन्वा च समागच्छत्साहादि केशिनी तथा । विरोचनोऽय देतेयस्तदा तबाजगाम ह । समागतं द्विजं दृष्ट्वा केशिनी भरतर्षभ।। प्राप्तुमिच्छंस्ततस्तत्र दैत्येन्द्र पाइ केशिनी ॥७॥ प्रत्युत्यायासनं तस्मै पाद्यमध्ये ददौ पुनः॥१३॥ केशिन्युवाच- सुधन्योवाच- किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रयांसो दितिमाः स्विद्विरोचन ।। अन्वालभे हिरण्मयं माहादे ते वरासनम्.! अप केन स्म पर्यडू सुधन्वा नाधिरोहति ॥ ८ ॥ एकत्वमुपसंपन्नो न स्वासेऽहं त्वया सह ॥ १४ ॥ [लक्षा०] अस्मानयं वाचत इति मर्वान् प्रति रोद-वान् आर्जवं वा विशिष्यत इति (न) विगैयः ॥ २ ॥ नमाकोशः ।।७४॥ आर्जवं धर्मानुकारिणी (वृत्ति) पुत्रेषु नियु पाण्डषु चेनि इति श्रीमहाभारते उगपाणि वादिपजतीयत. ॥३॥ महीयने पूजां लभतं ॥ ४॥ अत्र आर्जर ।।६।। सवाटारे चतुविशाध्यायः॥ ३४ ॥ किं विदिति व्यवहितेनान्वयः ॥ ८॥ आरव तिष्ठ । [ नील० ] आर्जवम् अवैपन्यम् ॥२॥ सुधन्वा ब्राह्मणः | आवामित्यसम्यक् । उपम्याने स्थानविशेपे ॥ १०॥ अन्वा- पर्यहम् अधिरोहत्येव त्वं तु नीचो दैत्यः सन् किमर्थ लभे कल्पयामि एकत्वं समत्वमुपसंपन्नः प्राप्तः आसंयम् तत्प्रत्याख्यानं करोपीति भावः ॥ ८॥ इह स्थाने उप- उपविगेयम् ।। १४ ॥ स्थाने मामुपस्थातुं वा दैत्यवाह्मणो अहं पश्येयम् ॥ १० ॥ [सर्व०] आर्जवममिथ्याप्रवृत्तिः ॥ ३ ॥ अग्रा समागच्छन् उभयोः संमुसम् अगच्छन् समागनं संमुस | मिण्याप्रवृत्तिविषये ॥ ५॥ फितिदिति संवन्यः । पर्यवं प्राप्तम् ॥ १३ ॥ विरोचनेन सौवणे पीठे मया सह उपवे. पार्थिवासनम् ॥ ८॥ सुधन्वा ब्राह्मणः । प्रतीझावः उप- श्यसामिति प्रार्थितः मुधन्वा उवाच अन्यालभे स्पृशाम्यत्र स्थान सुधन्वोपस्थित स्थाने ।। १० आसनमुपरिवायम् हे माहाद एकत्वं लया सह साम्यम् उपसंपन्नश्चेन भवेदह ॥ १३॥ एकतं समानासनोपांगेन ॥ १४ ॥ गच्छेयमिति टोप: । न तु स्वया सह एकामने आसे उप [लक्षा० ] प्राजापत्या वयमियत्र प्राजापन्याः कश्य- विशामि ॥१४॥ परजापतेः पुत्राः ॥ ९॥न वासयं त्वया मइत्यत्र वया अर्जु० ] ममे एत्र स्यानामिति नियमस्याविवक्षित- सह नतु आसेयं नोपविगेयम् ॥ १४ ॥ २ ख. सर्ववेदेषु वा झन । १२ स. प्रमा-ग्रयां तु शवों । १३ ख. यत्वासनम्। C ·१०० श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ विरोचन उवाच- विदुर उवाच- तवाहते तु फलकं कूर्च वाऽप्यथवा वृत्ती । एवं कृतपणी क्रुद्धौ तत्राभिजग्मतुस्तदा । सुधन्वन्न त्वमहोऽसि मया सह समासनम् ॥ १५॥ विरोचनसुधन्वानी प्रहादो यत्र तिष्ठति ॥ २२ ॥ सुधन्वोवाच---- प्रहाद उवाच- पितापुत्रौ सहासीता द्वौ विमा क्षत्रियावपि । इमौ तौ संमदृश्यते याभ्यां न चरितं सह । वृद्धौ वैश्यौ च शूद्रौ च न त्वन्याक्तिरेतरम् ॥ १६ ॥ आशीविपाविव क्रुद्धावेकमार्गाविहागतौ ॥ २३ ॥ पिता हि ते समासीनमुपासीतैव मामधः । किं वै सहैवं चरथो न पुरा चरथः सह । वालः सुखैधितो गेहे न त्वं किंचन बुध्यसे ॥ १७॥ विरोचनैतत् पृच्छामिकिं ते सख्यं सुधन्वना ॥२४॥ विरोचन उवाच- विरोचन उवाच- हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वितमसुरेषु नः । न मे सुधन्वना सख्यं पाणयोर्षिपणावहे । सुधन्वन्धिपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः ॥ १८ ॥ महाद तत्त्वं पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदेः ॥ २५ ॥ महाद उवाच- सुधन्वोवाच- उदकं मधुपर्क वाऽप्यानयन्तु सुधन्वने । हिरण्यं च गवावं च तवैवास्तु विरोचन । ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौः पीवरीकृता ॥२६॥ प्राणयोस्नु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदुः॥१९॥ सुधन्वोवाच- विरोचन उवाच- उदकं मधुपर्क च पथिष्वेवार्पितं मम । आवां कुत्र गमिष्यावः प्राणयोर्विपणे कृते । प्रहाद त्वं तु मे तथ्य प्रश्नं प्रब्रूहि पृच्छतः । न तु देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कहिचित् ॥२०॥ किं ब्राह्मणाः स्विच्छ्रेयांस उताहो स्विद्विरोचनः२७॥ सुधन्वोवाच- प्रह्लाद उवाच- पित्तरं ते गमिप्यावः भाणयोधिपणे कृते । पुत्र एको मम ब्रह्मस्त्वं च साक्षादिहास्थितः । पुनस्यापि स हेतोहि महादो नानृतं वदेत् ॥ २१ ॥ तयोर्विवदतोः प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत् ॥ २८ ॥ [नील.] फलों काष्ठपीठं फूर्य वृमी यतिनदर्भ- | प्रहादतिपितृसंबोधन मुदासीनत्वसूचनाय ॥ २५ ॥ पीय- मयं पीठं वा तत्र अर्हते योग्यं भवति ॥ १५ ॥ उपासीत | रीकृता प्रहृष्टीकृता । अर्घ्य इति शेप ॥ २६ ॥ सेवने अधः स्थिति शेषः ॥ १७ ॥ प्रश्नम् आवयोः | पय एव मार्गादेव पञ्चमी विभक्तिः मार्गोपस्थितेरेवा. फ. श्रेष्ठ इति प्रभं ये विदुस्तान पृच्छार ॥ १८॥ सह यहेतुतामाह ॥ २७ ॥ पुरोधा ममान्यो ब्रह्मस्त्वं च न चरितं वैरान् ॥ २३ ॥ पीपरी पुष्टा फ्ता मधुपर्का- | साक्ष्य इह स्थिती। पुरो गर्मनिष्क्मणात् शुकरूपेण धीयते मुपसिना ॥२६ । पथिमिति प्रश्ननिर्णये तत्माप्तमिति इति पुगेवाः पुत्रः पुरोधा मम पुत्रः त्वं चान्यः साक्ष्ये साक्ष्या. धर्मणि स्थितावित्यन्वयः । पुन एको मम [गर्नु.] फलक परम अधो गदासनात् । पुर्च दर्भाः ब्रह्मस्त्वं च साक्षादिह स्थित. । इति प्रायशः पाठः ॥२८॥ गनम् । पृषी स्वल्लासनम । ममासनमरासनत्वम् ॥ १५॥ [ सर्व० ] फलकं काष्ठासनम । पूर्व मुशविष्टरः । पिना तं प्रसाद ग्याता उपस्थाता ॥ १७ ॥न परितं | वृपी वर्तितदर्भमया ॥ १५ ॥ स्थाता प्रश्नार्थगुपस्थाता गहन महामितम् ॥ २३ ॥ किंवा सहैव परितं किमा- | ॥२०॥न परित सद नैकवत्मनि गर्न द्वयात् ॥ २३ ॥ भूपे यां युग्योः परितमागमनम् । आक्षेपहेतुमाह-न | पीयरीता पुष्टायता मधुपर्थिमुपारिपता ॥ २६ ॥ पय पुग पाय: गहनि गरयं मंग्रतीति हेतुः ॥ २४ ॥ ग्य पध्येय अर्पितं मम मयि । नौ भावयोः ।। २७ ।। २०७।१५ पुादले ३५ पपुण्यार ! २७. समेत प.पुन्योभनमा पालि भावः ।। २७॥ ।

·- v अध्यायः ३५] उद्योगपर्व ५ 46039 १०१ सुधन्वोवाच- सुधन्वोवाच- गां प्रदद्यास्वारसाय यद्वाऽन्यत्स्यास्त्रियं धनम् । यां रात्रिमधिविना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः । दयोर्विवदतोस्तथ्यं वाच्यं च मतिमंस्त्वया ॥ २९ ॥ यांच भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत् ॥ ३१॥ प्रहाद उवाच- नगरे प्रतिरुद्धः सन् घहिद्वारे बुभुक्षितः । अथ यो नैव प्रयात्सत्यं वा यदि वाऽनृतम् । अमित्रान्भूयसः पश्येद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ३२॥ एतत्मपन्वन्पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत् ॥३०॥ पञ्च पश्ववृते हन्ति दश इन्ति गवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ।। ३३ ।। पुरो धीयते पूज्यते इति पुरोधाः। पूज्यस्तथा ततोऽन्यः [सर्व०] अधिषिन्ना कृतसापलिका स्त्री परपुरुषापे. पूज्यो मम विरोचनः पुनस्वात् । भवानयं च साभिसंव- मिचित्ता गृहीता बन्धनभयेन वा । दुविकाऽमम्यग्पादी विकर्मनिमित्तं स्थित उपस्थितः । पुत्रस्यापि अप्रियं वक्ता ॥ ३१ ॥ पञ्च पुरपान्हन्ति निरयपातनात् ॥ ३३ ॥ सला पलापुस्परितोपः कार्य इति तात्पर्यः १२८१४ [नील०] दुर्विपत्ता दुष्टविवेकार्ता अन्याय्यपत्ते- जितः । यां च भाराभितप्ताङ्गो दुर्विवक्तास्य ता वसेत् [ दुधं०] या रात्रिमविविन्ना की यां चैवापरा- त्ययः । किं वसेत् किं दुःसं प्राप्नुयात् ॥३०॥ अधिविना- प्रहादन मिथ्यावस्तुः किं भवति पृष्टः मुधन्वा प्राह कृतसपनीका स्त्री तां रानि वसेत्तद्वदुःसं प्राप्नुयात् ॥३१] / रानी यां सन्निहितामनुकूला त्यक्त्वा भर्ता रुयन्तरं गत. नगर इति शरणमलभमानः क्षुधातः शत्रुभिर्वेष्टितच यत् साऽधिविना स्त्री तयाऽशेक्षनिमित्तं यः पराजितो दाना- दुयं लभते सः अनृतसाक्ष्यवक्ताऽपि लभेतेत्ययः ॥ ३२॥ समर्थः पुरुषो यश्च भारोतहनेन अतीव सप्ताङ्गः एते याद्दशी पञ्च पूर्वजान् पश्चनृते अजादिपश्चर्यमनृते उक्ते सति हन्ति दुसरात्रिमनुगोचमानास्तिष्ठन्ति तादृशीमेव रानि दुः- नाशयति परलोकात् च्यावयति एवमुत्तरन ।। ३३ ॥ सिता मिथ्यावादिनो बहुकालं वसन्तीत्यर्थः ॥ ३०॥ [अर्जु.] औरसाय पुत्राय नोऽरमभ्यं वा उत्तम परी- क्ष्य प्रदद्यास्तथा सति प्रियं धनं स्यादित्यन्वयः॥ २९ ॥ इते श्रीमहा० दुर्घनार्थकाशिन्यामुयोग० पञ्चायोऽध्याय ॥३९॥ नैरप्रयात्तूष्णी तिन् एनच सभाप्रवेशमारणपरं, किंचन [लक्षा०][धृतराष्ट्र महाप्राज्ञमित्यर धृतराष्ट्रवि है. कि फल प्राप्नुयादित्यन्वयः । किं वसेदिति प्रायशः पाठः | सस्य नाम ॥२॥ पृष्टो धर्म न वियूयादित्यत्र गोकर्ण- ॥३०॥ या रात्रिमित्यादि । अधिविन्ना कृतसापनिया मिथिलं गौ. वार कर्णात् शिथिला रसिता यथा भवति या रात्री सनिहितां त्यक्त्वा पति च्यन्तरं गतः । एतं या- तथा गोकर्णमिथिल चरन् आचरन् ।।६।। धर्म एतान् सं- दी गरिमनुगोचन्तो वमन्ति तादृशीमेवराति मिथ्या- रुजतीत्यन अनुकूलनान कूलमनुसृत्य आतान वृक्षान् नदी वादी गोचन् वसति ।। ३१ ।। ३२॥ पञ्च पश्चनृत हन्ति । यथा ॥ ७ ॥ भोत्पादश्च कतरीन्यत्र कतरि निन्दायोग्य- पञ्च पुरपान । पुरुषानृते मनुष्यनिमित्तं मिथ्योक्ती ॥३३॥ पापफर्तरि ॥८॥ या रानिमाधिविना म्रीत्यन अविविन्ना २९-३० स्थानेक हंस तव च पृच्छामि मियदेन परोति स॥५॥ 'यदेतत्वं न वक्ष्यति यति चापि विवश्यसि । "हंस उवाच। प्रसाद प्रभमतुलं सूची ते जिलियति ॥१॥ पृटो धर्म न विगादोरणशिथिल चरन् । विदुर उवाच । धर्मादश्यति राजस्तु नास्य लोबोस्ति न प्रजा ॥६॥ आदित्येन सहायान्तं महादी हममत्रवीत् । धर्म एतान्सरजति यथा नयस्तु पूलजान् । घृतराष्ट्र महाप्राज्ञ सर्वज्ञ सशिनम् ॥ ॥ ये धर्ममनुपश्यन्तस्तृष्णों ध्यायन्त आसते ॥ ७॥ प्रहाद उवाच। श्रेयोऽयं तु हरेतर मवेपास्य कर्तरि । पुत्रो वाऽन्यो भवेद्भान्साक्ष्यै चापि भरिस्थत । पादस्तैपु सभासत्म यत्र निन्यो म निन्यते ॥८॥ तयोविवदतोहस क्षं धर्म प्रवर्तते ॥३॥ अनेना भवति श्रेठो मुच्यन्तेऽपि सपासद । हंस उवाच। कतारमेनो गोवा निन्यो यहि मिन्यते ॥९॥ गा प्रदीरसाय यद्वान्यत्स्याप्रियं धनम् । प्रहाद उपाचा द्वयोर्विवातो राजन्प्रभ सत्यं यथा वदेव ॥ ४॥ मोहावा व कामावा मिथ्यावाद यदि त्रुवन् । महाद उवाच। धृतराष्ट्र तत्वं पृच्छामि विवाकिं वसेत् ॥१०॥ अप यो नैव प्रयात्सत्यं वा यदि वाऽनृतम् । हंस उवाच ति।

·१०२ श्रीमन्महाभारते [प्रमागरी ३ इन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्धेऽनृतं वदन् । न देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । सर्व भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदेः ॥ ३४ ॥ यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्धचा संविभजन्ति तम् ।।४०॥ प्रहाद उवाच- यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः । मत्तः श्रेयानझिरा वै सुधन्वा त्वविरोचन । तथा तथाऽस्य सर्वार्थाः सिद्धयन्ते नात्र संशयः॥४॥ माताऽस्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्व तेन वै जितः॥३५॥ नैनं छन्दांसि रजिनात्तारयन्ति विरोचन सुधन्वाऽयं प्राणानामीवास्तव । मायाचिन मायया वर्तमानम् । सुधन्वन्पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम् ॥३६॥ नीटं शकुन्ता इव जातपक्षा- श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥ ४२ ॥ सुधन्वोवाच- मद्यपान कलई पूगर यद्धपणीयास्त्वं न कामादनृतं बदी भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम् । पुनर्ददामि ते पुत्रं तस्मात्यहाद दुर्लभम् ॥ ३७॥ राजदिष्टं खीपुंसयोर्विवाद एप प्रहाद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचनः । वान्याहुर्यश्च पन्थाः प्रदुष्टः ।। ४३ ।। पादपक्षालनं कुर्यात्कुमायोः संनिधौ मम ॥३८॥ सामुद्रिकं वणिज चोरपूर्व विदुर उवाच- शलाकधूतं च चिकित्सकं च । तस्माद्राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि । अरिं च मित्रं च कुशीलवं च मा गमः समुतामात्यो नाश पुत्रार्थमब्रुवन् ॥ ३९ ॥ नेतान्साक्ष्ये त्वधिकुर्वीत सप्त ॥ ४४ ॥ अधि अधिकं विना पतिवियोगाद्वेदनां प्राप्ता । वहिरो [ अर्जु• ] अङ्गिरा सुधन्वपिता मत्तो मत् त्वत्तः बुभुक्षित इत्यय ' स्त्रीद्वारं प्रतीहार ' इत्यमरः । द्वारः त्वत् मातुस्तवेति शेप. ॥ ३५ ॥ तत् तस्मात् वदी. वादी: द्वारस्य ।। ३२ ॥ पञ्च पश्चनृतं हन्तीत्यर महिप्यादिपशो ॥ ३७॥ मत्तापानं मत्तानां पानगोष्टी विफलमसपूर्ण त्य अनृतं उक्ते सति पञ्च पुरपान् हन्ति ॥ ३३॥ कार्य, मद्यपानं कलहमित्यसम्यक् । अन्तरं छिद्रम ॥४३।। [नील० ] भूमितुल्या केशिनी तदर्थम् अनृतं भूम्य. सामुद्रकं नौका दिसाधनम् । शलाकधूर्तम् अक्षदेविनं नृतम् ॥ ३४ ॥ अगिराः सुधन्वनः पिता त्वत् स्वत्तः | कुशीलवम् ॥ ४४ ॥ ॥३५॥ पादप्रक्षालनं हरिद्रया पादधावनं कुमार्याः के. [सर्व०] अङ्गिराः मुधन्वपिता । त्वत् त्वत्तः । शिन्याः विवाहे दम्पत्योः परस्परं हरिद्रया पादधावनं माता तवेति शेषः ॥ ३५॥ छन्दासि वेदाः न माया. कुन्तीति प्रसिद्धम् । अस्यैव भार्या केशिनी भवत्वित्यर्थः विनं मायासंवन्धिनं तारयन्ति नापि तेन वर्तमानं व्य- . ॥३८॥ प्रश्न आख्यायिकोपयोगमाह-तस्मादिति । म- बहरन्तमित्यर्थ ॥ ४२ ॥ मत्तापानं मद्यमत्तानां पानं झुरन्सत्यमिति शेषः ॥ ३९ ॥ तव दैवं प्रतिकूलम् अधीतं | गोष्टी विकलं कलारहितमकुशलं तस्य भाव एर वि- च निप्पलमित्याह प्रयेण-न देवा इति ॥४०॥छन्दां- | कलं तद्धितलोपात् ॥ ४३ ।। समुद्रे वाणिज्यं यस्य स सि येदाः ॥ ४२ ॥ अन्तरं वियोगं विवादं वैरप्रवर्तनं । सामुद्रकः, सामुद्रकादीनामर्थमात्रपरतया धर्मादिविपया- शातिभेद कलहे च ता प्रवृत्तिन योग्येति भावः ॥ ४३ ॥ ज्ञानादसाक्ष्यम् ! चौरा एवं पूग. समुदायो यस्य पुंसः सामुद्रिकं हस्नग्यादिपरीक्षकम् । वणिज चोरपूर्व पूर्व तं चौरपूगम । शलाक' पाशकः तेन धूत कितवमित्यर्थः घोरः पथाणिग्भूतरनं फूटतुलावन्तं वा । शलाकधूत | कुशीलवं नटनवृत्तिं [ मियेर स्वरयेव राज ] उत्तरकालं नालापया पागादिना या आकुनादिपमुस्त्वा योऽन्यान् । तद्वचनस्य सभायाममहर्णन वयात् ॥४४॥ यथयवि नम । अरि विपरीतमाक्ष्यभयात् । मिनं परी. [लक्षा०] सुधन्वा वद्विरोचनेत्यात सुधन्वा त्वन् क्षणामविश्वासान । पुशील युत्मितं शीलं वाति अनु- | त्वतः श्रेयान् ॥ ३५ ॥ चोरपूर्व पूर्व चोरश्चोरपूर्वस्तम् । . मातीनि समानकीतासं विटोन्मत्तादिकं वा । तरतु | शलापम शलाके सूत्रं परितो बेष्टयित्या विरेता गलाक- फूटादारी युनिपुशीव पर प्रमाणम ॥४४॥ सूत्रस्तम् ।। ४४ ॥ १५. नेर समय जिन ४३ भवाराने विकल, म. मता. पान दिवस { ४४ ज. सादिक वणिर योरपूर्ण ।

·अध्यायः ३५] उद्योगपर्व ५ - . मानाग्निहोत्रमुतमानमान शूरो भयेप्वर्थकच्छेषु धीरः मानेनाधीतमुत मानयज्ञः । कृच्छ्रेष्वापत्स हदवारयश्च ॥ ४९ ॥ एतानि चत्वार्यभयंकराणि जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ॥ ४५ ॥ मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया। अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा पर्वकारथ सूची व मित्रध्रुक्पारदारिकः ॥ ४६॥ हियं कामः सर्वमेवाभिमानः ॥५०॥ भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात्पानपो दिनः । श्रीमङ्गलामभवति मागल्भ्यासमवर्धते । अतितीक्ष्णय काकय नास्तिको वेदनिन्दकः ॥४७॥ दात्यात्तु कुरुते मूलं संयमात्सतितिष्टानि ॥५१॥ सुवप्रग्रहणो व्रात्यः कीनाशवात्स्वानपि । अष्टौ गुणाः पुरुष दीपयन्ति रक्षेत्युक्तचयो हिंस्यात्सर्वं ब्रह्महभिः समाः॥४८॥ प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च । तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं पराक्रमचावहुभापिता च वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधुः । दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।। ५२॥ [नील.] सत्कर्मद्वाराऽपि तस्य साधुत्वं न मन्तव्यमि- | गरदः स्वत्पुत्र एव । कुण्डागी वह र अथवा मृत भरि साह-मानेति । मानः लोकेपु उत्कर्षः तदर्थान्यग्निहोत्रा- | रजः कुण्टस्तस्यानाशी सोमविनयी सोमलताविक्राय दीनिभयदानीत्यर्थः। मौनं ध्यानम् ॥४५॥ कुण्डागी भग- | पर्वकारः पर्वसु दर्गादिपु मूल्यं गृहीत्वा श्राद्धादिकार भक्षः जीवति भर्तरि जारानातः कुण्डरतेन निमित्तेनाशितुं सूची नक्षत्रसूचकः वृत्त्यर्थ राज्ञि पैशुन्यकर्ता वा ॥ शीलः । सोमविक्रयी प्रसिद्धः । पर्वकारः शरन् आयुध- भ्रूणहा भ्रूणो गर्भः सगात्री वा स्वगासाध्यायी मात्रकर्तेत्यर्थः । सूची सूचको नभत्रादीनां परदोपाणां च | ह्मणो वा तद्धन्ता । अतितीक्ष्णपरुपवार । काकोऽशु ज्योतिषिक पिशुनो वा ।। ४६ ॥ कामः काकवत् क्षतो- ॥४७॥ खुवप्रग्रहणोऽभिचारयज्ञकारी ग्रामयाजी द्वर्तनेन दुःरितस्यापि दुःसप्रदः नास्तिकः परलोकादिद्वेपी प्रात्यः संस्कारविहीनः कीनागः कीनं पापं तेन ।। ४७ ।। सुनप्रप्रणः राजकीयवृत्तिवलेन सर्वेभ्यो वणि- | अभाति अन्नानिति तम्यैव विशेषणम् । अन्ने सति र ग्भ्यः सुषेण धान्यादिकमादत्ते सोंचीप्राहक इति भापायां त्वा मुजान इत्यर्थः । ४८ ॥ तृणोल्कया वह्निना, २ प्रसिद्धः ग्रामपुरोहित इत्यन्ये । वात्यः अतीतोपनयनकाल: | गौः युगे धुरः काप्टे, व्यवहारेण ऋणपरिशोधनेन, म पतितसावित्रीको वा। कीनाशः कर्पक आत्मवान्समथर्थोऽपि | उपकारे, अरयोऽपकारे ।। ४९ ॥ मङ्गलान् मगल्यन यो रक्षेत्युक्तो हिंस्यात् एतेष्वाद्यं द्वयं त्वत्पुत्रेषु दृष्टम् ॥४८॥ | दर्शनादेः । संयमात् अतिव्ययाकरणात् ॥ ५१ ॥ की तृणोल्कया तृणनालया जातरूपं रूपवद्वस्तु ज्ञायतेऽन्धकार कुलीनता ॥ ५२ ॥ सति । भद्रो वृपः धर्म इति यावत् । वृत्तेन शीलेन सो [सर्व०] मानोऽभिमानः, परापेक्षयोकाति ऽस्ति नास्तीति जायते । व्यवहारेण अहिंसादिप्रधानेन । यस्तदर्थमग्निहोत्रं मानाग्निहोत्रम् । मौनं मौनादितप कृच्छ्रेषु दुर्भिक्षादिसंकटेपु । त्वत्पुत्रपु धर्मः साधुत्वं च ना- | एतानि अग्निहोत्रादीनि चत्वारि वस्तुनोऽभयङ्कगण्ट स्तीत्यर्थः ।।४९|| जरेवि त्वत्पुत्रेऽभिमानदोषोऽस्ति ॥५०॥ | अयथाकृतानि अविषितानि मानार्थत्वेन कृतानि । श्रीरिति दाक्ष्यं गीप्रसारित्वं त्वयि संयमाभावान श्रीः नरकरूपं प्रयच्छन्ति।४५||कुण्डागी बहुभोजी । पचद स्थास्यति ॥ ५१ ॥ अष्ट्राविति राज्ञा पुरस्कृतं पुरुपं प्रज्ञा- ज्योतिषिकः । सूची सूचकः ॥ ४६॥ अतितीक्ष्णः हिन.! दयो हठादनुमरन्तीति श्लोकद्वयार्थः ।। ५२ ।। काकस्तीर्थप्रतिग्रहजीवी ।। ४७ ॥ सुवप्रमहणः प्रामयाज. [अर्जु०] माननाधीतमित्यादि मीयते अनेनेति मानं नाथै सुत्रं गृहीत्वैव सदा वर्तमानः । अर्थवानपि कीनाशः कालः तस्मिन् यथाकाले अग्निहोनादीनि साङ्गानि अभयं कर्षकः ॥४८॥ तृणोल्का वरिनं तृणम् । युगे लाग- कराणि अयथाकृतानि अकालमृतानि भयदानि ! प्रकृते | लवह्नकाप्ठे । भद्रो वृपः । व्यवहारे संन्यवहारे । तु त्रयोदशवर्षपर्यन्तं छलेनासत्येन पाण्डवानां वञ्चनं यथा | अर्थच्छेपु प्रयोजनसदेहषु । उपकारापकाराभ्यां मुहृदो. तथास्तु सांप्रतं तु मकालझतामिहोत्रादिवत्तेषां वञ्चनं भय- ऽरयश्च ॥ ४९ ॥ दाक्ष्यं शीत्रकारितम् । मंयमान् प्रदमेरेत्यभिप्रायः ॥ ४५ ॥ अगारदाहीत्यादि अगारदाही व्यसनेभ्यः आत्मनि प्रसादं व्ययेनार्थनियमाच ॥ ५ ॥ ४८ म. न. श्वार्थवाननि 1४९ न. युगेन भदौ । ५२ म. नारिता .

·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ M एतान् गुणांस्तात महानुभावा- नासौ धर्मों यत्र न सत्यमस्ति नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य । न तत्सत्यं यच्छलेनाभ्युपेतम् ॥ ५८॥ राजा यदा सत्कुरुते मनुष्य सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौत्यं शीलं धलं धनम् । सर्वान् गुणानेप गुणो विभाति ।। ५३ ॥ शौर्य च चित्रभाष्यं च दशेमे स्वर्गयोनयः॥ ५९॥ अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके पापं कुर्वन्पापकीर्तिः पापमेवाश्नुते फलम् । स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि । पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीति: पुण्यमत्यन्तमश्नुते ।। ६० ।। चत्वार्येपामन्ववेतानि सद्भि- तस्मात्पापं न कुर्वीत पुरुपः संशितव्रतः। चत्वारि चैपामनुयान्ति सन्तः ॥ ५४॥ पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनःपुनः॥६१॥ यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च नष्टप्रज्ञः पापमेव नित्यमारभते नरः। चलायेंतान्यन्वयेतानि सद्धिः । पुण्यं प्रज्ञा वर्धपति क्रियमाणं पुनः पुनः॥६२।। दमः सत्यमार्जवमानृशंस्य वृद्धमज्ञः पुण्यमेव नित्यमारभते नरः । चत्वार्येतान्यनुयान्ति सन्तः॥ ५५ ॥ पुण्यं कुर्वन्पुण्यकीर्तिः पुण्यं स्थानं स्म गच्छति । इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा घृणा । तस्मात्पुण्यं निपेवेत पुरुपः सुसमाहितः ।। ६३ ॥ अलोभइति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥५६॥ असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृच्छठः । तत्र पूर्वचतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते । स कृच्छं महदामोति नचिरात्पापमाचरन् ।।६४ ॥ उत्ताश्च चतुर्वगों नामहात्मसु तिष्ठति ॥ ५७ ॥ अनसूयुः कृतप्रज्ञः शोभनान्याचरन्सदा । न सा सभा यत्र न सन्ति रद्धा नकृच्छू महदामोति सर्वत्र च विरोचते ॥ ६५ ॥ ते पृद्धा ये न वदन्ति धर्म। [लक्षा०] मुराप्रहापण इत्यत्र पुष्पामं छित्वा हाप- अयन्ते ।। ५४ ॥ कौल्यं कुलाचारः। चित्रभाष्यं आश्च- यति त्याजयतीति मुगप्रहापगः ।। ४८ ॥ तृणोल्कया | र्यवादिता । संसर्गयोनयः संसर्गस्य सेव्यवायाः योनयः ज्ञायने जातरूपमित्यत्र तृणोलया तृणोपरिपतितकान्त्या कारणम् ॥ ५९॥ असूयकः परनिन्दकः । दन्दशूकः जातरूपं मुवर्णम् ॥ ४९॥ परमर्मप्रहरणशीलः । अमृतप्रज्ञ इति च पठन्ति ॥ ६४ ॥ [नील० ] पप गुणो राजसत्कारः विभाति भासयति (एवंप्रकृति: एवंस्वभावः ॥) अकृच्छं सुखम् ॥ १५ ॥ फर्णादिपु मरतेपु आगन्तुका एते गुणाः सन्ति न स्वा. [सर्व०][प्रतिसंहतैः स्वयं वर्तमानः ] एतान् प्रस- भाविकाः अतस्त नोपयोक्ष्यन्त इति भावः ॥ ५३॥ ह्यासतोऽपि बलादानयतीत्यर्थः । एष गुणो राजसत्कारः इमानि वक्ष्यमाणानि अन्वयेतानि नित्यसंबद्धानि अनुया- | ॥ ५३॥ अन्वययन्ति प्रयत्नेन तैः समृद्धयन्ते ।। ५४ ॥ न्ति यतेन भान्ति ॥ १४ ॥ तत्रेति अमत्यपि दमादौ । अन्ववेतानि नित्यसंवदानि ॥ ५५॥ असत्यपि दमादौ दाभा यज्ञादिसंभवान् ॥ ५७ ॥ रूपं विनयमुद्रा श्रुतम् दम्भार्थ यज्ञादिसंभयात् ॥ ५७ ॥ रूपममलिनाकारता । अध्ययनं विद्या देवापासनं चित्रभाप्यं युक्तियुक्तं वच- श्रुतं शास्त्रम् । विद्या वैदः शौर्य परेभ्योऽतीतस्य (1) परा- गम् । दा ममर्गमा गुणा इति पाटे तात्तैः सह संगे कृते | ममः । चिभाप्यं विस्मयहेतुवाक्यभापित्वम् । संसर्गस्य ए मापाते तन मत्सलः पर्तव्य इति भायः ॥ ५९॥ मंन्धस्य योनयः कारणानि । एतयुक्तः संसजते सर्व इति पापीति: पहिल्यन प्रमिडः ॥ ६०॥ दन्दको मर्म- मेरः ॥ ५९ ।। पापा कीर्तिलोकप्रकाश्या यस्य स पाप- या निष्टुर: अप्रियरा नपिगन् शीघम् ।। ६४ ॥ कातिः ।। ६० ।। दन्दशूकोऽगन्तुदः । निष्ठुगेऽप्रियरा। नाममान पई गुगाची ॥ ६५ ॥ नाएं सुगम् ।। ६४॥ [भ] पोऽसौ गुण याद-गजमापार इनि । [लक्षा०] पत्यार्येतान्यन्यतानीत्या अन्वयेतानि अनिमानि अनिवम्य प्रषागनं ॥५॥ पगं पक्ष्यमा- अनु अनुसूटनया गवतानि शातानि यशादीनि मानां मध्य भागांतानि आधिनानि । अन्वषयन्ति आ-पारि पर्गमाधनत्यात् स्वर्गात्मागगुपूलनया शानानीति ५.२,310 81 ५९५५ संग ५. अनाक NIA.gent .

·अध्यायः ३५] उद्योगपर्व ५ मनामेवागमयति यः प्राज्ञेभ्यः स पण्डितः । ऋपीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम् । प्राज्ञो हावाप्य धर्मायौं शक्नोति मुखमेषितुम् ॥६६॥ प्रभवो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥७॥ दिवसेनैव तत्कुर्यायेन रात्रौ मुखं वसेत् । द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी । अष्टमासेन तस्कुर्यायेन वर्षाः सुखं वसेत् ।। ६७ ॥ क्षत्रियः शीलभानाजश्चिरं पालयते महीम् ।। ७३ ।। पूर्वे वयसि तत्कुर्यायेन वृद्धः सुखं वसेत् । । मुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । यावज्जीवेन तत्कुर्यायेन प्रेत्य मुखं वसेत् ॥ ६८॥ शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितम् ॥ ७४ ॥ जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भायौ च गतयौवनाम् । युद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि वाहुम यानि भारत | शूरं विजितसंग्रामं गतपारं तपस्विनम् ॥ ६९ ॥ तानि जवाजयन्यानि भारपत्यवराणि च ।। ७५ ।। धनेनाधर्मलम्पन यच्छिद्मपिधीयते । दुर्योधनेश्य शकुनी मूढे दुःशासने तया । असंवृतं तद्भवति ततोऽन्यदवीर्यते ।। ७ ।। कर्णे चैश्वर्यमाघाय कथं वं भूतिपिच्छसि ॥७६ ॥ गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम् । सबैर्गुणरुपेतास्तु पाण्डवा भरतर्षभ । अय प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥७॥ पिस्वत्त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्त्र पुत्रवत् ।। ७७ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।। ३५ ॥ भावः । मन्ववायन्ति अनुकूलतया जानन्ति स्वर्गे व्यपेक्षि- यः ॥७२॥ जहाजघन्यानि पादपर्यटनसाध्य वेन ही- तत्वात् । दमादीनि चत्वारि स्वर्गे वर्तमानाश्च अनुकूलतया नानीत्यर्थः । प्रत्यवराणि हीनादपि निकृष्टानि ।। ७५ ॥ जानन्तीति भाव ॥ ५५ ॥ इति श्रीमन्मा मर्जुनमि० मुद्यौपञ्चविंयोऽध्याय ॥३२॥ [नील.] आगमपति आनयति ।। ६६ ।। वर्षा इत्य [सर्व.] विगतो निर्गत. सद्धामोऽस्मादिति । यः त्यन्तसंयोगे द्वितीया ॥ ६७ ।। गतपारं प्राप्ततत्त्वम् सवामं जिला निवर्तत इत्यर्थः । तपस्विन गनपारम् अ- ॥ ६९ ।। परिपाक्सुसं कर्म त्वत्पुत्रा न कुर्वन्ति अन्यायेन तिवान्तसमारपारम्, अन्यवान्तरा योगविनसभवान् च मुसं लिप्सन्ति तनु विसरीतमयेत्याह-धनेनेति ॥७॥ ॥ ६९ ॥ छिद्रमधर्मरूपमपिपीयने दानादिना निवार- आत्मवता जितचित्ताना प्रच्छन्नपापो दुर्योधनः ॥ ७१॥ णान् । अवदीयते छिद्रान्तरं भवति ॥ ७० ॥ आत्मवताम् प्रभर माहात्म्यम् । 'प्रमरो जन्ममूले स्याजन्महेतौ आत्मनि ज्ञानार्थमंन्धानाम् ॥ ७१ ॥ प्रभर उत्तत्ति । पराक्रमे । इति मेदिनी । नागिन्तव्यः नाधिगन्तुं | नाधिगन्तव्यो नाधिगन्तुं शक्यः ।। ७२ ॥ सुवर्णपुष्पा शक्योऽनन्तत्वात् ।। ७२ ॥ ज्ञातिपु अनार्जनी दुर्योधन. | सुवर्णमेव तेभ्यो या पुप्यति ताम् ॥ ७४ । बुद्धिव्यापार- ॥७३ ॥ शूरा. पाण्डवाः सर्वत्र सुवर्णमाज इति भाव | मात्रेण कर्म श्रेष्ठ येभ्यस्ते तथा । एवं बाहादौ । प्रत्यवर- ।।७४ ॥ बुद्धिव येश फलसिद्धौ साधन तानि बुद्धिश्रे. मतिजयन्यम् ।। ७५ ॥ प्टानि प्रगस्ततमानि कर्माणि । बाहुमध्यानि बाहुनलमा- इति श्रीमहाभारतीयो० सर्व० टीकाया पञ्चविंशोऽध्याय ॥३॥ घ्यानि मध्यानि । जवेति गोपनीयत्वं लक्ष्यते तेन [लक्षा०] गुरुरात्मत्रतामिन्यत्र आत्मवता वगीकृत. क्पटमाध्यानि जपन्यानि नीचानि । येषा सिद्धौ स्व. चित्ताना मुनीनाम् ।। ७ ।। बुद्धिश्रेष्ठानीत्या केवल शिरसि भारः संकटं पतति तानि नीचतराणि ॥ ५५ ॥ बुद्धपैव कृतत्वाच्छ्ठानि आज्ञामात्रेण राज्यपरिपालना- तान्त्ययवन्तो दुर्योधनादय इति मन्त्रा प्राह-दुर्यो- दीनि वीरक्षत्रियकर्माणि बुद्धिष्टानि, बाहुभ्या कृतत्त्रा. धने इति ।। ७६ ॥ न्मथ्यानि कृषिवाणिज्यादीनि वैश्याणि वाहुमथ्यानि, इति श्रीनेटकण्ठीये उद्योगपर्वणि भारतभावदीपे भारप्रत्यवराणि भारेण प्रत्यवराणि नीचानि यानि शूद्रा- पञ्चत्रिंशोऽध्याय ॥३५॥ दीना काष्ठोद्वहनादिकर्माणि अत एव जघन्यानि अपमा- [अर्जु०] आगमयति गृहाति ।। ६६ ।। गतपारं मन- निवानि । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात् तान्येव चिनं शुद्धमनस्वितया जन्मप्रभृतिविनामपर्यन्तम् । हीनं जह्यान्न तु प्रागुत्मध्यमोत्तमकर्माणीति योजना ।। ७५ ॥ तपखिनमिति च पाठ. ॥ ६९ ॥ अपिधीयते आच्छाद्यते इति श्रीमहाभारते रोगपर्वणि वादिण्जीहत ॥ ७० ॥ प्रभव उत्पत्तिस्थानं नाविगन्तन्यो न परीक्षणी- समाचार पत्रिंशाऽध्याय ॥३॥ ७० ख अन्यत्र च विदीर्य।।७३ व सर्वमान्। इति पत्रिंशो० ॥३५|| अयो.१४ ·१०६ श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ पत्रिंशोऽध्यायः ३६ धृतराष्ट्राय विदुरेण नीत्युपदेशः॥१॥ विदुर उवाच- आक्रोटारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥५॥ अबोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनं । नाक्रोशी स्यानावमानी परस्य आत्रेयस्य च संवाद साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥१॥ मित्रदोही नोत नीचोपसेवी। चरन्तं हंसरूपेण महर्षि संशितव्रतम् । न चाभिमानी न च हीनटत्तो साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ २॥ रूक्षां वाचं रुपती वर्जयीत ॥ ६॥ मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथाऽसून साध्या ऊचुः- रूक्षा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् । साध्या देवा वयमेते महर्षे तस्माद्वाचमुपती रूक्षरूपा दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् । धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ ७ ॥ श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः अरुन्तुदं परुपं रूक्षवाचं काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥३॥ वाकण्टकैर्षितुदन्तं मनुष्यान् । हंस उवाच- विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां एतकार्यममराः संश्रुतं मे मुखे निवद्धां निति वै वहन्तम् ॥ ८ ॥ धृतिः शमः सत्यधर्मानुत्तिः । परश्वेदेनमभिविद्धयेत वाणे- ग्रन्धि विनीय हृदयस्य सर्व भृशं सुतीक्ष्णरनलार्कदीप्तः। मियाप्रिये चात्मसमं नयीत ॥ ४ ॥ स विद्यमानोऽप्यविदह्यमानो थाश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः । विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ।। ९ ।। [नील०] अति ॥ १ ॥ हंसरूपेण परिम्राजक [अर्जु० ] हंसरूपेण हंसः परिवाड्डिशेपः ॥२॥रमो रूपंग ॥ २ ॥ अनुमातुं लिड्न ज्ञातुं काव्यां विलक्षणा- | भवामः ॥ ३ ॥ प्रन्थिमहंकारममकागै उभयपदनात्मक- भिधायिनीम् ॥ ३ ॥ मे मया संयुतं गुरुभ्य इति शेषः । त्वात् विनीय त्यक्त्वा ॥ ४॥ अतिमानी सर्वानतीत्याह तदेवाह-तिरिति । धृतिः दुःसैभिपातेऽपि अवैल्यम् । मतिमान् इति यो मन्यते । रुपनी हिंसाम् । उपतीमिति दमः मन्द्रियजयः । मत्यधर्मा, ब्रह्मप्रापा धर्माः धारणा- पाठल्याणीम् ।। ६॥धर्मारामो धर्मक्रीडनकः ॥७॥ ध्यानममाघय. तपामनुगृत्तिपिच्छेदः । तैश्च प्रन्यि चिन्न- | अरुन्तुदं मर्मच्छिदम् । नितिमलक्ष्मीम् ॥ ८॥ वाणः । योगत्मान्त फग्णयोरंक्लोलीभा यिनीय तयोः पृथपर- रमशब्दैः । उप्रत्वमसात्वान् दीप्तत्वं दाहकत्वात् । पेन शिथिलीय प्रियाप्रिये मुखदुःगे । शात्मसमम् सुकृतं दधातीति कविः पण्डितो विद्यात् ।। ९ ॥ जाममाम्यं नयीत प्रापयेत् । प्रियाप्रियधर्मिणोऽन्त.फरण- [सर्य०] हंसः प्रमाजकमैदस्तद्रूपेण ।।२॥ अस्मो भवा. स्थामन्यध्यम्नाय स्वाधिष्ठाने प्रत्ये सनि सयोरपि तत्रैव मः छान्दमोशालोपाभाव. । पान्यां कविर्विद्वान, तह- लय इत्यर्थः । यया राज्जा राजुम रीने सति भीषण- ·अध्यायः ३६] उद्योगपर्व ५ । . यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं यादशः सन्निविशते याशांथोपसेवते । तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव । यागिच्छेच भवितुं तादृम्भवति पूरुषः ॥ १३ ॥ वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति यतो यतो निवर्तते ततस्तता चिमुच्यते । तथा स तेषां चशमभ्युपैति ॥ १० ॥ निवर्तनादि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ।। १४ ॥ अतिवादं न भवदेन्न वादये- न जीयते चानुजिगीपतेऽन्या- घोऽनाइतः प्रतिहन्यान्न घातयेन् । न वैरकृचामतियातकथ। हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वे निन्दामशंसाप्त समस्वभावो तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ ११ ॥ न शोचते हृष्यति नैव चायम् ।। १५ ।। अव्याहृतं ब्याहताच्छ्रेय आहुः भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः । सत्यं वदयाहृतं तद्वितीयम् । सत्यवादी मृदुर्दान्नो यः स उचमपूरुषः ॥ १६ ॥ प्रियं वदेयाहृतं तत्तृतीयं नानर्थकं सान्लयति प्रतिज्ञाय ददाति च । धम्य वयाहतं तचतुर्थम् ॥ १२॥ रन्ध्र परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ १७॥ परश्चेदनम् अतिविध्येत वाणैः । याणधातुर्वचनायों घमन्तः। न पातयेन् परेण । आगठाय ।। ११ ।। अन्याहृतं मौनम् । विवि?रि]च्यमानो हीनः क्रियमाणः । अतिरिच्यमानो ' व्याहृतान् सत्यासत्याभ्यामनिरूपिठान् । सत्यं व्याहतं ऽतिरिक्तो महान् क्रियमाणः पूज्यमान इत्यर्थः । दयाति , द्वितीयं द्विगुणम् अत्र्याहृतादिति संबन्धनीयम् । तत् पुष्णाति ॥ ९॥ सत्यं प्रियरूपं द्विविशेषणं व्याहृतं, तृतीयं प्रियात्रियसा- [ लक्षा• ] रुगनी वर्जयेनत्यत्र ' कशती वागकल्या- धारणत्वान् सत्यादित्ति योजनीयम् । तत् सत्यं धर्मरूपं णी' इत्यमरः । रगतीममङ्गलाम् ।। ६ ।। विरिञ्चमानोप्य- त्रिविगेपणं व्याहृतं, चतुर्गुगं धर्माधर्मसाबारणान् प्रियात् तिरिच्यमान इत्यत्र विरिश्चमानः विशेपेण सृष्टिं पुर्वन् ॥ १२ ॥ संनिविशते सहवासं करोति संवित्रदत्त इत्यस- अत एव अतिरिच्यमानः अतिशयं प्राप्नुवन् ब्रह्मादिरपि। म्यक् । यागिच्छेन भवितुम् ताक् तन्मयचि वाणैर्वाग्याणैर्नाभिविष्येत सः कविरिति विद्यान् ॥ ९॥ भवेदिति ॥ १३ ॥ यतो विपयाद् विमुच्यते तव्वदुः- [नील ] त्वत्पुत्रा स्मवाचस्त्वमपि तत्संगात्तागो सैरणु सूक्ष्मम् ॥ १४ ॥ उपजिगीपने द्रोहरहितत्वान् भविष्यसीत्याह-यदीति । रगस्य नीलाईवगं नील-॥१५॥ भावमुदयम् ॥ १६ ॥ सान्त्रयति साना वरं ताम् ॥ १०॥ अतिमोक्तोऽपि न वदेत् वादयेद्वा । मना- निवर्वयति राद्धापराद्ध सेवापरायौ ॥ १७ ॥ हतो नैव प्रतिहन्यात् आहतोऽपि पापकं हन्तारं यदि [ सर्व०] रङ्गवर्ग नील्यादिरागवयम्, तद्रूपानुका- हन्तुं नेच्छेन् स देवानामपि श्रेष्ठो भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ | रित्वात् ॥ १० ॥ न प्रतिहन्यान् स्वयं, न प्रविघातयेत्य- अध्याहृतं मौनं ततोऽपि श्रेयः सत्यवचनं सत्यमपि प्रियं रेण ॥ ११ ॥ व्याहृतादनिर्धारितसत्यासत्यभावान् । चेततोऽपि श्रेयः तदपि धर्मादनपेतं चेन् श्रेष्टवममित्यर्थः। व्याहृतं सत्यं वद्वितीयं श्रेयः ।। १२ ।। सनिविगते संद- ॥ १२ ॥ तस्मात्सत्संग एवं त्वयाऽपि कर्तव्य इत्याशये. सति ॥ १३ ॥ यतो विषयान् निवर्तते न तत्र रज्यते । नाह यादृगरिति ॥ १३ ॥ यतो यह इति । यया स्वप्ने , विमुच्यते इत्येतहयाख्यानं न वत्ति दुःसमवपीति ॥१४॥ पास्याद्विपयानिवृत्तस्तनेन दुःखेन मुच्यते एवं जामति न जीयते कामादिभिः । अन्यान् प्राणिनः ॥ १५ ।। स्वाप्नविषयजेन मुपुत्री ममाधौ च सर्वतो निवृत्तो दुःस- | सान्त्वयति प्रियं वदति । नानर्थकं न मिथ्या राद्धमाग- लेशमपि न मनतेऽतो निवृत्तिरेव त्वया कार्येति भावः धनम्, अपराद्धमपराधः ॥१७॥ ॥ १४ ॥ मस्यामवस्थायां पुरुषस्य न किंचिहुःसादिकम [लक्षा०] यो नाहतः प्रतिहन्यान्नेत्यत्र यो ना पुरपः स्तीत्याहन्न जीयते चेति । नानुजिगीपने इति पाठे ना ॥११॥ सत्यं वद्रयाहतमित्यत्र सत्यं व्याहृतं वदेत पुरुषः ॥ १५॥ भावं कल्याणम् अभाव असल्याणे ॥१६॥ तद्वितीय श्रेयः इति संवन्धः । एवमुत्तरत्रापि दृष्टव्यम् अनर्थकं मिष्या न सान्त्वयति ।। १७ ।। ॥ १२ ॥ निवर्तितात्तु सर्वत इत्यत्र निवर्तितान् निवर्त- [मर्नु रहर रागम् ॥ १०॥ न प्रतिहन्यात स्वयं, नात् ॥ १४ ॥ भावं भद्रम् ।। १६ ।। . ११ स. म. यो हनुगमन न पातमिच्छति । १७ स. म. एनं परस नोवादि।

·श्रीमन्महाभारते [प्रभागरपर्व ३ दुःशासनस्तूपहतोऽभिशस्तो भवन्ति वे कानि महाकुलानि ।। २२ ॥ नावर्तते मन्युवशात्कृततः। विदुर उवाच- न कस्यचिन्मित्रमथो दुरात्मा- तपो दमो ब्रह्मवित्तं वितानाः कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ।। १८ ॥ पुण्या विवाहाः सततान्नदानम् । न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशडिन्तः । येप्वेचैते सप्त गुणा वसन्ति निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुपः ॥१९॥ सम्यग्दृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ २३ ॥ उत्तमानेव सेवेत माप्तकाले तु मध्यमान् । येपां न वृत्तं व्यथते न योनि- अधमास्तु न सेवेत य इच्छेन्दतिमात्मनः ।।२०।। श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् । मामोति वै वित्तमसद्धलेन ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां नित्योत्थानात्मज्ञया पौरुपेण । त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ २४ ॥ न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसा अनिज्यया कुविवादस्योत्सादनेन च । न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ २१ ॥ कुलान्यकुलता यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ २५ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- देवरव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥२६॥ धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च । ब्राह्मणानां परिभवात्परीवादाच भारत । पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं कुलान्यकुलता यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ २७॥ [नील० ] उपहतो गया घोपयात्रायां गन्धर्वैस्ता- | चलति वृत्तिप्रसादेन विजातीयवृत्त्यनभिभवेन । थे पुरुषाः डितः । अभिशस्तः अभितः शरैर्विदीर्णः । मन्युवशात् कुले कीर्तिमिच्छन्ति ते एव पुत्रपौत्रादिरूपेण संतन्य- क्रोधवशात् नावर्तते न ऋजुर्भवति यतः कृतघ्नः पाण्डवै- | माना महाकुलानि ॥ २४ ॥ अविवाह: अविधिता दारप. स्तदा मोचितोऽपि तदुपकारं हन्त्येव, एताः कलाः चित्तस्य | रिग्रहै: उत्सादनेन स्वधर्मत्यागेन ॥ २५ ॥ परिभवात् वृत्तयः अधमस्यैव ॥ १८ ॥ अधमलक्षणमाह-नेति । | ताडनादिरूपात् ॥ २७ ॥ परेभ्यः गुरुभ्यः आत्मन्येव शङ्कितः विश्वासहीनः ॥१९॥ [सर्व०] मन्योः कोषस्य वशात् वश्यतायाः नाय. महाकुठेभ्य इति स्पृहरीप्सित इति कर्मणिचतुर्थी ।। २२ ॥ तते न निवर्तते, मन्युवश एव भवति । अथो अपि तु तपः कृच्चान्द्रायणादि दमः इन्द्रियजयः ब्रह्मवित्तं दुरात्मैव भवति । एताः दुःशासनस्था अधमस्य कलाः प्राह्मणस्य धनं वेदाध्ययनं वेदाध्यापनं च वितानाः यज्ञक-विद्याः शिक्षाविपय इति यावत् ॥ १८ ॥ कल्याणं पुण्यं माणि सम्यग्वृत्ताश्च ये तानि 'टीयत्वं विधेयापेश्या' महा- | परेभ्यः परेषां आत्मनोऽसद्वृत्तदर्शनेन तेषु शङ्कितः पुलानि विद्धि ॥ २३ ॥ न व्ययते न चलति न योनिः | ॥ १९ ॥ प्राप्ते काले अयोग्ये काले ॥ २०॥ असदलेन पित्रादयोऽपि येषां दोपेण न व्ययन्ते किंतु गुणैरेव तुष्यन्ति असता धूतादिवलेन । प्रज्ञया अर्थमात्रपरया ॥ २१ ॥ ॥२४॥ परीभवात्ताडनात परीवादान् निन्दातः ॥ २७ ॥ विताना यज्ञाः । सम्यग्वृत्ताः पुरुषाः तानि महाकु. [अनु॰] नावर्तते न निवर्तते । मन्युवशाखेतोः लानीत्यर्थः । अत एवाप्रेऽपि ये त्यक्तानृतास्तानि महा- पगपारादिति शेषः । फला आरम्मकावयवा विद्या कुलानि ॥ २३ ॥ न व्यथते न चलति । प्रसादो. या ॥ १८ ॥ परेभ्यः हेतुभ्यः पल्याणं स्वस्य शुभं नाविलत्वं मलासंबन्ध इति यावन् । तेन चरन्ति दृश्यमानमपि न अधाति । आत्मशहितः यथाऽहं परो• | प्राप्नुवन्ति धर्मम् ।। २४॥ पुविवाहै: अविवाहैः ॥२५॥ पारं न फरोमि तथा अन्योऽपीति शहितः ॥ १९॥ परिभवाच्यातनात् । परीवादाभिन्दातः ॥ २७ ॥ अमतां पटेग फण्टादिना उत्थानादुद्यमात् पौरपेण पुरप [लक्षा०] परेभ्योऽप्यात्मशक्ति इत्यत्र आत्मशवितः फर्मगा संवादिना ॥ २१ ॥ विताना यक्षाः। सम्यग्वृत्ता.| आत्मनि शद्वितः किं पुर्यादिति शशावान् ।। १९ ।। मम्यगाचार: पार्याणि येषां गुणानाम ॥ २३ ॥ ध्ययते | महाफलानाम् अतिशयेन पुलरहितानां(1) वृत्तं नामोति १८१ म सानना।२.स.म.एस मारमन। प्रिमेण च ।२६ख. म. मारनाय भोर २१७.म.पा २५१ म.निम्पपाजविराय । रा.म.प्र.

·अश्यायः ३६] उद्योगपत्र ५ कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरसतोयतः । सतामेतानि गेहेषु नोच्च्यिन्ते कदाचन ॥१४॥ कुलरियां न गच्छन्ति यानि हीनानिवृचतः ॥२८॥ श्रद्धया परया राजन्नपनीतानि सत्कृतिम् । वृत्तनस्लविहीनानि कुलान्यल्परनान्यपि । प्रवृत्तानि महापान धर्मिणां पुष्पकर्मिणाम् ।। ३५॥ कुलसंख्या च गच्छन्ति कर्पन्ति च महद्यशः॥२९॥ सूक्ष्मोपि भारं नृपते स्यन्दनो वे वृत्तं यत्नेन संरद्वित्तमति च यानि च । मुक्तो वोढुं न तयाऽन्ये महीनाः । अक्षीणो विचनः बीणो वृत्तवस्तु हवो इतः॥३०॥ एवं युक्ता भारसदा भवन्ति गोभिः पशुभिरवंश्व कृप्या व मुममृदया। महाकुचीना ने तयाऽन्ये मनुष्याः ॥३६॥ कुलानि न प्ररोहन्ति यानि होनानि वृत्ततः॥१॥ न वन्मित्रं यस्य कोपाद्रिभेति मा नः कुले बैरकृत्तचिदस्तु यदा मित्रं शुद्धिनेनोपचर्यम् । राजाऽमात्यो मा परस्त्रापहारी। यस्मिन्मित्रे पिदरीवाश्चमीत मिवद्रोही नकृतिकोनी वा तद मित्र मंगवानीतगणि ॥ ७॥ पूर्वागी वा पितृदेवानियिभ्यः ।। ३२॥ यः कश्चिदप्यमंवदो मित्रभावन वर्ववे । यश्च नो ब्राह्मणान्दन्यायग्य नो ब्राह्मणान् दिपेन् । स एव वन्यस्तन्मिन सा गनिस्तत्परायणम् ॥ ३८॥ न नःसममिति गन्छेयश्व नो निर्वपेत्तृपिम् ।। ३३ ।। चलचित्तस्य वै पुमो द्धाननुपमेवतः । तृणानि भूमित्दकं वाक् चतुर्थी च सूनुता । पारिप्लवमनेर्नित्यमनुवो मित्रसंग्रहः ।। ३९ ॥ ॥ २१ ॥ न्यानापहाणेन चेत्या न्यन्यन इनि न्यामा वृक्षाः एवं युक्ता वृत्तेनेति टोपः ।। ३६ ॥ यच्छतिनो- न्यन्तं द्रव्यम् ।। २७॥ पच तदपि न मित्रमित्यन्वर ॥३७॥ परिश्वमत- [नील. ] गोमिर्वाग्मिविद्ययययः पुरुषतः सन्पुमरैः ग्न्यमान्यथामन्यमानस्य ।। ३९ ।। अर्थतः धनच मुलानि कुलमच्यां मुठेपु गगनाम IR८|| [म०] पुरुपतोऽयतः पुरगाथैः ॥ २८ ॥ ममिति वृत्तत: धर्म। । कान्ति आहान्नि ॥ २९ ।। गोभि- मेलम्म् । निर्वपेत् सिन् । कृषि कृप्यनीनानि विद्यामिः ॥ ३१ ॥ नकृतिकः कपटी बादाय ॥ ३३ ॥ धर्मितां प्रवृत्तानि प्रवृत्तपः आविष्यादीनि मुटना इत्यर्थः ।। ३२॥ प्रसादृत्तलभगमाह यश्चेति । पग्या श्रद्धा उतानि तया पगं मन्कृतिम् उपनीतानि न इति मन्मच्छन्दम्यादेशचतुष्टयं न नः म इदि पाठे। परमनन्काग्मदिवानि भवन्ति ॥ ३५ ॥ युक्ता युक्ताः न तम्येति पाटे तु अयमेव । निर्वपेन् छन् । ॥३६॥ मनवानि मंगन्यमानागि ॥ ३७॥ पारिपवनत: पिठनिदि पाठं नो निचार्यः॥३३ ।। नोच्छिन्नं चझुद्धेः मित्र मंप्रहः मंगवः ॥३९॥ किलवियानुपगच्छन्त्येव ॥ ३४ ॥ मन्वृति सन्कार कर्नु [लक्षा०] क्लानि मनवानीचर गोभिः प्रियवदनः प्रवृत्तानि तृणादीनि ।। ३५ ।। युकाः स्यन्दनवरिकलाः पुम्पतः पुम्पमस्त्रमावान् । अर्थत: परोपकारकरणान् ॥३६॥ प्रकृतमाह-न तदिति । तव तु गाडाकुलस्य मनवनानि सहायुतानि कुलानि भवन्ति । वृत्तः मन्यपि मित्रन्नुद्धिनास्तीति भावः। संगवानि संन्य-हीनानि कुलमंत्र्या छन्षु सम्ब्यां न गच्छन्ति ॥ २८ ॥ मानानि ॥ ३७ ॥ मूत्रम्य तु दुवोधनादः इटगीला- [राज्ञावय या गा परराष्ट्रारिपन । ] यच नो दिभिरमबद्धोऽपि कादिमित्रमावेनास्तीचायनाहय ब्राह्मणं हन्यादित्या न अम्माकं मध्ये इन्युत्तरतापि । इति ! बन्नु संबन्धी मित्रम् उपकारकृत् ।। ३८ ॥ पारि- समिनि समाम् ॥ ३३ ॥ तृगानि भूमिरदकमिन्यत्र प्रवमते. चलबुद्धेः ।। ३९।। तृणानि दर्माद्यामनहानि भूमिः उपवेशनाय स्वरमुदकं [अर्जु.] पुस्पतोऽश्वन इति मृतीगटुवचने तमिल पानार उदकम् ॥ ३४ ॥ अद्धया परयेचा पुण्यकर्मिगां ॥२८॥ वृचिदो वृत्तिमत्वेने (1) ॥३०॥ निपेन् कुर्वान् धर्मिनां प्रवृत्तानि प्रष्यानि वृनानि वर्वनानि परया ॥ ३३ ॥ नृणानीचादि धनामा एमिरयः प्रोगनीपः श्रद्धा सकृतिमतिथ्यभ्यागतादीनां पूनापन तानि एषामन्यमा सूनुना वा चतुर्थी चतुर्गा पूरणी ॥३४॥ समन्वया नोवानि येभ्यम्तानि । मन्ति इति योन्य. सुन्मोऽपि स्यन्दनी मारं वोढुं गत दन्यन्वयः । महीना क्रियया मंत्रन्यः ॥ ३५ ॥ महीना वृक्षाः । एवंचुक्ता २८८ म पुर।३०-३१ सम.न । ३२ . दस्।

·१०८ श्रीमन्महाभारते . दुःशासनस्तूपहतोऽभिशस्तो भवन्ति वै कानि नावर्तते मन्युवशात्कृताः। विदुर उवाच- न कस्यचिन्मित्रमयो दुरात्मा- तपो दमो ब्रह्मवित्तं वितान कलावता अघमस्येह पुंसः ॥१८॥ पुण्या विवाहा: सततार न श्रध्याति कल्याण परेभ्योऽप्यात्मशङ्कितः । येवेवैते सप्त गुणा वसन्ति निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽयमपूरुषः ॥१९॥ सम्यग्टत्तास्तानि महाइ उत्तमानव सेवेत प्रातकाले तु मध्यमान् । येपांन वृत्तं व्यथते न यो अपास्तु न सेवेत य इच्छेतिमात्मनः ॥२०॥ चित्तप्रसादेन चरन्ति । मामोति व वित्तमसद्भलेन ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले वि नित्यात्यानात्मनया पौरुपेण। त्यक्तामृतास्तानि महा. न लेव सम्यग्लभते प्रशंसा अनिज्यया कुविवाहेदसं न दृचमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ २१ ॥ कुलान्यकुलतां यान्ति धा धृतराष्ट्र उवाच- देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वर महाकुलेभ्यः स्पृहपन्ति देवा कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मार्थनित्याय वहथनाचा ब्राह्मणानां परिभवात्पर पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेनं कुलान्यकुलतां यान्ति:

·अध्यायः ३६] उद्योगपर्व ५ १११ बुद्धया भयं मशुदति तपसा विन्दते महन् । न वै भिन्ना गौरवं प्रामुवन्ति । गुरुशुश्रूपया ज्ञानं शान्ति योगेन विन्दति ॥५२॥ न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ ५६ ॥ अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः । न वै तपां स्वदते पथ्यमुक्तं रागपिविनिर्मक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ।। ५३ ॥ योगसम कल्पते नैव तेषाम् । स्वधीतस्य मृयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः । मिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं तपसश्च सुनप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५४॥ न विद्यते किंचिदन्यदिनागात् ॥ ५७ ॥ स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना संपन्न गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः । न वै भिन्ना जानु निद्रा लभन्ते ॥ संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयम् ५८॥ न स्वीघु राजन् रतिमामुवन्ति । तन्तयोऽऽप्यायिता नित्यं तनयो बहुलाः समाः ॥ मागधैः स्तूयमाना न सूतैः॥ ५५ ॥ वहूबहुलादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ ५९॥ न वै मिन्ना जानु चरन्ति धर्म धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । न वै मुखं प्रामुवन्तीह भिन्नाः । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ।। ६० ॥ कुर्वन् ।। ४३ ॥ अनवाप्यं च मोकेनत्यत्र गोफेन श्यो. [अर्जु] भयं मरणभयम् । महत् ब्रह्म, त्यागेन जनमनवाप्यमिति योग्यपदाध्याहारेण योजना !! ४५ ॥ | संन्यासेन ।। ५२ ॥ विचरन्ति जानन्ति, गत्यर्थानां ज्ञा- तनुरुचशिसीत्यत्र तनुः अल्पकः मया मिध्यावृत्त्याराजा नार्थत्वात् ।। ५३ ।। भिन्नाः संहत्यादेः ते हि निद्रादिक राजेत्युपचरितः दुर्योधनः ॥ ४९ ।। न प्राप्नुवन्ति ।। ५५ ।। योगक्षेमं योगोऽलन्यलाभः क्षेमो [नील.] बुद्धया आत्मज्ञानेन भयं संसारम् । विन्दते | लन्धरक्षा न कल्पतं न समर्थ भवति एका किनि परिभवसं- महन् सद्गुरशास्त्रादिकं लभते । ततो गुरुशुश्रूपया ज्ञानं भवान् ॥ ५७ ॥ संपन्नं संपत्तिः ।। ५८ ॥ तनवः सूक्ष्मा', अन्यनम् । योगेन सर्वचित्तवृत्तिनिरोधेन शान्तिम् आयता दीर्घा, बहुलाः घनाः, समा एकमानाः । आया- ॥ ५२ ॥ शान्तिप्राप्ती सर्व तुच्छमित्याह-अनाश्रिता | सान् तन्तुवायघातादीन सहन्ति प्रशंसायां तात्पर्यम् इति । दान पुण्यं तत्फलं स्वर्गादीत्यर्थः । अनाश्रिताः ॥ ५९ ॥ धूमायन्ते न ज्वलन्ति व्यपेतानि अमिलितानि नाश्रयन्ते तुच्छत्वात्तस्य ।। ५३ ॥ तस्यान्ते स्वधीतादीनां उल्मुकानि तृणाद्युस्काः ॥ ६॥ कर्मणामन्ते नाशे सुग्नं परमानन्दं विन्दते । जगत्कारण- [सर्य० ] युद्धया आत्मबुद्धपा । भयं दु.सप्रतिस- दर्शनादेव सकलकर्मनाये सति अकारणं शुद्धं प्राप्नो- धानजम् । महन् ब्रह्म तचात्मज्ञानं गुमशुश्रूपया । त्यागेन तीत्यर्थः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । विषयाणां, शान्ति दोपहानिम् ॥ ५२ ॥ वेदपुण्यं पगे हिरण्यगर्भोऽवरो नीचो यस्मात्कारणात्तस्मिन् दृष्टे | यज्ञादिवेदोक्तकर्मजं पुण्यम् ।। ५३ ।। अधीतादीनां फलं सति ॥ ५४ ॥ तदन्यदुःखरूपमेवेत्याह स्वास्तीर्णानीति । सुसं तस्य रागद्वेषमोक्षस्यान्ते लभन्ते ॥५४॥ भिन्ना ज्ञा- भिन्नाः भेददृष्टिमन्तः " द्वितीयाद्वै भयं भवति ” इति | तिभेदवन्तः विघटितज्ञातितया निद्रां न लभन्ते इति । अ. श्रुतेरद्वैनतत्त्वात् प्रन्युता इत्यर्थः । पक्षे भिन्नाः ज्ञातिभेद-वापि निद्राभङ्गादिकं ज्ञातिभेदजमिन्यर्थः । प्रगमं को. धन्तः ॥ ५५ ॥ प्रगमम् अक्रोधम् ॥ ५६ ।। योगः घाभावं, सदा क्रुद्धा भवन्तीत्यर्थः ।। ५६ ।। योगोऽट- अलब्घलामः क्षेमं लब्धपरिपालनं तदुभयं न कल्पते ब्धलाभो, लब्धपरिरक्षणं क्षेमम् , उत्तम योगक्षेमं न न युज्यने ।। ५७ ॥ तदेवाह-संपन्नमिति । संपन्नं क्षीरा- | कल्पने नोपपद्यते ।। ५७ ॥ एतदेव दष्टान्तेन दयनि- दिसंपत्तिः ॥ ५८ ॥ तन्तकः कुलतन्तवः पाण्डवाः आप्या | संभाव्यमिति । सपन्नं संपत्तिः क्षीगदेः ॥ ५८ ॥ तनवः यिताः त्वयैत्र संवर्द्धिताः पूर्वरूपमार्पम् । तनवः सूक्ष्माः | कशाः आयता दीर्घाः तनोदैध्ये शीवच्छेदतरित्याशयः घाला इत्यर्थः । बहुलाः समाः बहून्संवत्सरान् । बहत्वात् बटुलाः समाः वटुलान्वर्षान् । सताम् उपमा । सन्त एतयो- वन्धूनामन्येषां च ऋपीणां बहुत्वात् वने आयासान्सहन्ति पमया व्यवहरन्तीत्यर्थः ।। ५९ ॥ अतः सताम् उपमा भवन्ति पाण्टवा इव सन्त इति लोके वदन्ति । अतः मत्तमाः पाण्डवास्त्वया न वञ्चनीया इति [लक्षा] न वै भिन्ना इत्यत्र भिन्नाः बुद्धिभेदं प्राता: भावः ।।५९।। अन्ये तु ज्ञातयो न पाण्डवतुल्या इत्याह ॥ ५४ ॥ संभाव्यं गोषु संपन्नमित्यत्र संपन्नं क्षी गोषु धूमायन्ते इति । व्यपेतानि पृयग्भूनानि ॥६॥ संभाव्यम ॥५८॥ - ·श्रीमन्महाभारते [प्रभागापर्व चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां यशानुगम् । मुखं च दुःखं च भवाभवी च अर्थाः समभिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥४०॥ लाभालामी मरणं जीवितं च । अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः । पर्यायशः सर्वमते स्पृशन्ति शीलमेतदसाधूनामनं पारिप्लवं यथा ॥ ४१ ॥ तस्माद्धीरो न च हप्येन शोचेत् ॥ ४७ ।। सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये । चलानि हीमानि पहिन्द्रियाणि तान्मृतानपि कन्यादा कृतवान्नोपभुञ्जते ।। ४२॥ तेषां यद्यर्धते यत्र यत्र । अर्चयेदेव मित्राणि सति वाऽसति वा धने । ततस्ततः सवते युद्धिरस्स नानर्थयन्मजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥४३॥ छिद्रोदकुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ १८ ॥ संतापादश्यते रूपं संतापादश्यते वलम् । धृतराष्ट्र उवाच- संतापादश्यते ज्ञानं संतापाट्याधिमृच्छति ॥ ४४ ॥ तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया | अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते । मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ।।४९।। अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ४५ नित्योद्विग्नमिदं सर्व नित्योदिनमिदं मनः । पुनर्नरो म्रियते जायते च यत्तत्पदमनुदिनं तन्मे वद महामते ॥ ५० ॥ पुनर्नरो हीयते वर्धते च। विदुर उवाच- पुनर्नरो याचति याच्यते च नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । पुनर्नरः शोचति शोच्यते च ॥ ४६ ॥ नान्यत्र लोमसंत्यागाच्छान्ति पश्यामि तेऽनघ ५१ इत्यत्र युक्ता. अन्योन्यं स्नेहेन युक्ताः ॥ ३६ ॥ [यद्वै [अर्जु० ] अभ्रं मेघः पारिप्लवं पवनवशत्वात् ।। ४१ ॥ मित्रमित्यत्र कोपने शक्यं नो] || ३७ ।। पारिप्लवमतेः पुरुपदशाया अव्यवस्थामाह-पुनर्नर इति ॥ ४६ ॥ 'चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरित्पवे' इत्यभिधानात् | तनुस्तपसा कृशः उचः स्वभावादुदारः शिखी यज्ञेषु चञ्चलबुद्धेः ॥ ३९ ॥ कृतचूडः राजा युधिष्ठिरः मिथ्या छलेन यूतेनोपचरितः [नील• ] सममिवर्तन्ते सम्यगभित एव धर्तन्ते न | यद्वा शिखी वह्निः स च तनुरुचो दह्यमाती प्रचलः, तु शन्ति । समतिवर्तन्त इत्पपि पठन्ति ॥ ४०॥ अभ्रं तद्वन् नान्तं नशेपं नि.शेपं हन्तेत्यर्थः ॥ ४९ ॥ उद्विगं मेघः ॥ ४१ । मित्राणां हितायेति शेषः ।। ४२ ।। अनर्थ | भीतं सत्वं बुद्धिः कार्य कारणोपचारात् ॥ ५० ॥ यन्प्रार्थनाशून्यः । लुब्धस्तु मित्राणां सारफल्गुत्वे जाना- शान्ति निर्वाणम् ॥ ५१ ॥ तीत्यतः स कार्यार्थी वणिस्नुल्यो न तु मित्रम् ॥ ४३ ॥ [सर्व०] अनात्मानमवशीकृतात्मानम् ।। ४० ।। अभ्र- मंतापात इष्टवियोगात् शोकात् ॥ ४४ ॥ अनवाप्यं न | मेव पारिप्लवं वातेन चाल्यमानं तस्येव कोपप्रसादी गर्जि- प्राप्यं शोरेन शोकमात्रेण इष्टमिति शेषः ॥ ४५ ॥ दुः। तागर्जिते ॥४१॥ कृतोऽर्थः प्रयोजनं येयां कृतार्थाः ॥४२॥ सादरागमापायित्वादपि न शोकादिकं कर्तव्यमित्याह संतापः शोकः नष्टपरिदेवनरूपः ॥४४॥ शोकेनापि पुनरिति ।। ४६ ॥ सर्व पुरुपमात्रम् ॥ ४७ ॥ पद मनसा यन्नष्टं तदनवाप्यमप्राप्यमेवेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तेषां मध्ये यद- सह श्रोतादीनि पञ्च परत स्वार्थाद् भ्रश्यति ततो विषय- | र्धते यत्र यत्र येषु विपयेपु तत्र स्रवते हीना बुद्धिर्भवति मेनान ॥४८॥ तनुः शरीरमभिव्यक्तिस्थानं काष्ठं तत्र | ॥४८॥ तनुः कृशो दीक्षोपवासादिना धर्मपात्वात् । ग्दोऽनभिन्यक्तः शिपी अग्निस्तथाऽयं राजा धर्मेण रुद्धः | शिमी तिमत्त्वाद्वहिरेव । मिथ्या छमना ॥४९॥ उद्विग्नं ननुना मृग भर्मेण वा मद्धः ॥ ४९ ॥ उद्विग्नं भीतं | भीतम् इदं मम सत्वम् आत्मा ।। ५० ॥ विद्या आत्म- पलि च अनुदिनमभयमचलं च पदं पदनीयं प्राप्यं ब्रह्म | ज्ञानम् । लघु शीत्रम् ॥ ५१ ॥ ॥५०॥ नमामिमायनान्येवाहनान्योति । विद्या [लक्षा०] सकृताश्च कृतार्थाः इत्यत्र कृतार्थास्तृप्ताः ध्ययनमा तप: म्यधर्माचरणं वं तु टोमी तत्पदं प्रामुम• अथवा कृतः अर्थ. प्रतिप्रयोजनं येस्ते कृतार्थाः ।। ४२।। नति भारः।शान्ति कल्याणम ॥५१॥ नानर्थयन्त्रिमानातीत्यत्र अनर्ययन् द्रव्यस्यामदाने अनर्थ ४१ मम देव । म मनुस्य शिवी । ५० रु. म. [ नियोतिमिदं सर्स। -

·अध्यायः ३६]
उद्योगपर्व ५
बुद्धया भयं मणुदति तपसा विन्दते महत् । न वै भिन्ना गौरवं प्रामुवन्ति ।
गुरुशुश्रूपया ज्ञानं शान्ति योगेन विन्दति ।। ५२॥ न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥५६॥
अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः । न च तेषां स्वदते पथ्यमुक्त
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥५३॥ योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम् ।
स्वधीतस्य मृयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः । भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं
तपसश्च सुनसस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ ५४॥ न विद्यते किंचिदन्यदिनागात् ।। ५७ ।।
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना
संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते ।। संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयम् ५८॥
न स्त्रीषु राजन् रतिमामुवन्ति ।
तन्तवोऽऽप्यायिता नित्यं तनयो बहुलाः समाः॥
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ ५५ ॥ वहून्वहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सवाम् ॥ ५९॥
न वै मिन्ना जानु चान्ति धर्म
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
न वै मुखं प्रामुवन्तीह भिन्नाः।
घृतराष्ट्रोल्मकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ।। ६० ॥
कुर्वन् ।। ४३ ॥ अनवाप्यं च शोकेनत्यन्त्र गोकेन प्रयो. [अर्जु०] भयं मरणभयम् । महत् ब्रह्म, त्यागेन
जनमनवाप्यमिति योग्यपदाच्याहारेण योजना ॥ ४५ ॥ | संन्यासेन ॥ ५२ ॥ विचरन्ति जानन्ति, गत्यर्थानां ज्ञा.
सनुरुचशिसीत्यत्र तनुः अल्पकः मया मिथ्यावृत्त्याऽराजा नार्थत्वात् ॥ ५३॥ भिन्नाः संहत्यादेः ते हि निद्रादिक
राजेत्युपचरितः दुर्योधनः ॥४९॥
न प्राप्नुवन्ति ॥ ५५ ॥ योगक्षेमं योगोऽल-पलामः क्षेमो
[नील०] बुद्धया आत्मज्ञानेन भयं संसारम् । विन्दते | लब्धरक्षा न कल्पते न समर्थ भवति एकाफिनि परिभवसं.
महत् सद्गुरगास्त्रादिकं लभते । ततो गुरुगुथूपया नानं भवान् ॥ ५७ ।। संपन्नं संपत्तिः ॥५८॥ तनवः सूक्ष्माः,
ग्रन्थजम् । योगेन सर्वचित्तवृत्तिनिरोधेन शान्तिम् आयता दीर्याः, बहुलाः घनाः, समा एकमानाः । आया-
॥ ५२ ॥ शान्तिप्राप्तौ सर्व तुच्छमित्याह-अनाश्रिता सान् तन्तुवायघातादीन सहन्ति प्रशंसायां वात्सर्यम्
इति । दाननं पुण्यं तसलं स्वर्गादीत्यर्थः । अनाश्रिताः ॥ ५९ ॥ धूमायन्ते न ज्वलन्ति व्यपेतानि अमिलिनानि
"नाश्रयन्ते तुच्छत्वात्तस्य ।। ५३ ॥ तस्यान्ते स्वधीतादीनां | उस्मुकानि तृणाद्युल्काः ।। ६०॥
कर्मणामन्ते नागे सुसं परमानन्दं विन्दते । जगत्कारण [सर्व.] बुद्ध्या आत्मबुद्धया । भयं दु.सप्रतिसं-
दर्शनादेव सकलकर्मनागे सति अकारणं शुद्धं प्राप्नो- धानजम् । महन् ब्रह्म तच्चात्मज्ञानं गुमशुश्रूपया । त्यागेन
तीत्यर्थः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । विषयाणां, शान्ति दोपहानिम् ॥ ५२ ॥ वैदपुण्यं
पगे हिरण्यगोऽवरो नीचो यस्मात्कारणात्तस्मिन् दृष्टे | यज्ञादिवेदोक्तर्मनं पुण्यम् ॥ ५३ ॥ अपीतादीनां फलं
सति ॥ ५४ ॥ तदन्यदुःसरूपमत्याह स्वास्तीर्णानीति । सुसं तस्य रागद्वेषमोलस्यान्तं लभन्ते ।।५४ ॥ भिन्ना ज्ञा-
भिन्नाः भेदृष्टिमन्तः " द्वितीयाद्वै भयं भवति " इति विभेदवन्तः विघटितज्ञातितया निद्रां न लभन्ते इति । अ.
श्रुतेरद्वैततत्त्वान् प्रन्युता इत्यर्थः । पझे भिन्नाः ज्ञातिभेद-वापि निद्राभलादिकं ज्ञातिभेदनमित्यर्थः । प्रगर्म प्रो.
वन्तः ॥ ५५ ॥ प्रथमम् अक्रोधम् ॥ ५६ ॥ योगः धाभावं, सदा कुद्धा भवन्तीत्यर्थः ॥ ५६ ॥ योगोऽर.
अलपलामः श्लेमं लल्बपरिपालनं तदुभयं न कल्पत व्धलाभो, लब्धपरिरक्षणं मम्, उत्तम योगक्षेमं न
न युज्यने ।। ५७ ॥ तदेवाह-संपन्नमिति । संपन्नं क्षीरा- | कल्पने नोपपद्यते ॥ ५७ ॥ एतदेव दृष्टान्तेन दयनि-
दिसंपत्तिः ॥ ५८ ॥ तन्तवः कुलतन्तवः पाण्डवाः आया | संभाव्यमिति । सपन्नं संपत्तिः क्षीगः ।। ५८ ॥ तनवः
यिनाः त्वयैव संवर्द्धिताः पूर्वरूपमार्पम् । तनवः सूक्ष्माः | कृशाः मायता दीर्घाः तनोये शीनच्छेदहेतुरित्यागः
वाला इत्यर्थः । बहुलाः समाः बहून्संवत्सरान् । यहत्वात् बहुलाः समाः बहुलान्वर्षान् । सताम् उपमा । सन्त एतयो-
वन्यूनामन्येषां च ऋषीणां वद्दुत्वात् वने आयासान्सहन्ति पमया व्यवहरन्तीत्यर्थः ॥ ५९ ।।
अतः सताम् उपमा भवन्ति पाण्टवा इत्र सन्त इति लोके
बदन्ति । अतः मत्तमाः पाण्डमास्त्वया न वञ्चनीया इति
[लक्षा०] न वै भिन्ना इत्यत्र भिन्नाः बुद्धिभेदं प्रात:
भावः ।।५९॥ अन्ये तु ज्ञातयो न पाण्डवतुल्या इत्याह ॥ ५४ ॥ संभाव्य गोयु संपन्नमियन मपन्नं क्षीरं गोपु
घूमायन्ते इति । व्यपेतानि पृथग्भूतानि ॥६॥ संभाव्यम ॥ ५८॥

·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । पापानुबन्धं परुपं तीक्ष्णमुष्णम् । वृन्तादिव फलं पकं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ।। ६१ ॥ सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो महानप्येकजो वृक्षो बलवान् सुप्रतिष्ठितः । मन्यु महाराज पिव प्रशाम्य ॥ ६८॥ प्रसह्य एच वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात् ॥ १२॥ | रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते अथ ये सहिता वृक्षाः संघशः सुप्रतिष्ठिताः । न वै लभन्ते विपयेषु तत्त्वम् । ते हि शीघ्रतमान् वातान् सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयातः३॥ दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव एवं मनुप्पमप्येक गुणैरपि समन्वितम् । न बुध्यन्ते धनभोगान सौख्यम् ।। ६९ ॥ शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुद्धममिवैकजम् ॥ ६४ ॥ पुरा हुक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च । द्यूते नितां द्रौपदी प्रेक्ष्य राजन् । ज्ञातयः संभवर्द्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ।। ६५ ।। दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्या अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशवः स्त्रियः । कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ ७० ॥ येषां चान्नानि भुञ्जीतये च स्युः शरणागताः ॥६६॥ न तगलं यन्मृदुना विरुध्यते न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते । सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः । अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ ६७॥ प्रध्वंसिनी क्रूसमाहिता श्री- अव्यापिन कटुकं शीपरोगि मृदुमौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ।। ७१ ।। [नील• ] ब्राह्मणादिमाहचर्यान् ज्ञातयोऽप्यनायुद्धा- | कटुकं दाहकत्वात , शीर्षरोगि शिरोव्यथाहेतुत्वात, पापा- थिन एवं ग्राह्याः तादृशांश्च पाण्डवान् जिघांसन्त: पति- | नुवन्धं तद्वेतुत्वात् , परुपमसह्यत्वात् , तीक्ष्णं शरीरेन्द्रिय. प्यन्त्योन्यर्थः ॥ ६१ ॥ एकजः एकाकी प्रसह्यः शक्यः | भेदकत्वात् , उष्णं तापकरत्वात् । सतां पेयं संहाय यन्न ॥६२ ।। सधनताम् अस्ते विना, अनातुरत्वान् ऋत्ते च । पिवन्ति न संहरन्ति असन्तः । किं तदित्याह । मन्यु भद्रं ते मस्तु इत्याशीर्वचनमातत्वमूचनार्थम् ।। ६७ ॥ क्रोधं पिन संहर । प्रशाम्य निवर्तस्व । अपर्मपण इति धनवाननानुरश्च त्वं गुणी सन् शर्म प्राप्नुहीत्याह शेषः ॥ ६८॥ आद्रियन्ते न वै इति न वै लभन्ते विप- अत्र्यारित्रमिति । पटुक्म् अरोचकम् , परुपं स्क्षम् , | येषु तत्त्वमिति काकामिन्यायादन्वयः । तत्त्वं विपय- तीक्ष्णं छेदयम , उष्णं दुःसहस्पर्शम् , पेयं गिलनीयम् , तत्त्वम् ।। ६९ ॥ विरुध्यते मार्दवं बाधत इति भावः । मन्युं देन्यम् ‘मन्युदैन्ये प्रती मुधि' इति कोशात् । अथवा तद् बलमेव न भरति यन्मृदुनार्जवेन विरुध्यते प्रशान्य शान्ति मां प्रामुहि ॥ ६८ ॥ संतापाव्यावि. मिश्रो धर्मः मार्दवकार्याभ्यामिति शेषः । सूक्ष्मो धर्म घनीयुक्तमनस्ती द्वायपि निन्दति फलानि पुत्रपश्चा- इति च पाठः । प्रौढाः राः ॥ ७१ ॥ दीनि । नत्वमिष्टानिष्टविरकं पित्तोपहतरसनत्वान् । एवं [सर्प० ] स्त्रीष्विन्यसमर्थोपलक्षणम् । तेनासमर्थोऽपि मर्वन भोगः म्यादिमा धनादिनं मुयं लब्धमपि न न पीडनीयो ज्ञातिरित्यर्थः॥ ६१ ॥ प्रसह्यः शस्यः युध्यन्ते । अतः मंतापं जागरादिद्वारा गेगोसादकं त्यः ||६२|| धनवतामप्यनातुरत्वादन्यो न गुणः । भद्रं त इति स्पर्धः ॥ ६९ ॥ रिसवत्वं सूतप्रियत्वम् ॥ ७० ॥ मृदुना | कल्याणाशंसनेन संबोधनं गौरवान, यथा राजसंयोधने माहिगुना धर्मः दायरिमागाल्यः रं त्व.पुरे समा. जय विज्ञापये इत्यादि ॥६७ ॥ फटुफ कटु । फर्म हिना मृदुना युधिष्टिरेण प्रोटा सनी ॥७॥ पार्यम् । परपमधर्माविलम् । तीदणं ऐदयम् । उष्णं दाहकम् [पहुं। ] एफज एक एव जातः । एक फर्तृति (1) ॥ ६८ ॥ विषयेषु रूपादिषु तत्त्वं स्वरूपं, मिथ्याज्ञाना- प्रमशः दारयः प्रागारमन्धमिति मायारपन्यममाहार- | नुभवात् । तदेयं तथापि जागरादिना शोफेन रोगो भवि. रवान भय ।। ६२ ।। मानुग्रयाग अगगि यादन्यः प्यति सतः प्रशाम्य शोको न म्यादिति रोगनिन्दाता- पशिल मनुष्य यः । भद्रं ते पम्पा अवारपर्यम् ॥ ६९ ॥ मृदुना सहिष्णुना सह यदिराजपत नग्न ॥६७ ॥ भव्या िपटुपम । अव्याधि मोहमरान, पर किंतु यत्र पोशलन, गृदयः पाण्याः सद्राग्यं न प १५. katta पये मतम् । इसी परशियायः ॥ १६ ॥ .

·अध्यायः ३७] उद्योगपर्व ५ धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु पार्यान्वालान्वनवासमतप्तान पाण्डोः मुतास्तव पुत्रांय पान्तु । गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ ७३ ॥ एकारिमित्राः कुरवो होककार्या संघत्स्व त्वं कौरवान्पाण्डुपुत्र- जीवन्तु राजन् मुखिनः समृद्धाः ॥७२॥ मा तेऽन्तरं रिपत्रः प्रार्थयन्तु । मेढीभूतः कौरवाणां समय सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे त्वम्याधीनं कुरुकुलमानमीट। दुर्योधनं स्थापय वं नरेन्द्र ॥ ७४ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ । विरेण तराष्ट्र प्रति नीत्युपदेशः॥ १ विदुर उवाच- स्त्रियश्च यो रक्षति भद्मश्नुते सप्तदशेमान राजेन्द्र मनुःस्वायंभुवोऽब्रवीत् । यथायाच्यं याचते कत्यते वा ॥३॥ वैचित्रवीर्य पुरुपानाकाशं मुष्टिभिनतः ॥ १॥ 'यथाभिजातः प्रकरोत्यकार्य दानवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् । यश्वावलो बलिना नित्यवैरी। अयो मरीचिनः पादानग्राह्यान् गृहतस्तथा ॥२॥ अश्रधानाय च योनवीति यवाशिष्यं शास्ति वै यय तुप्ये- यथाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ।। ४ ।। द्यश्वातिवेलं भजते द्विपन्तम् । बलेन त्वया प्राप्तमित्यर्थः । मियो धर्ममियोऽधर्मः सेवि [नील ] सप्तदनोति ॥ १॥ दानूनां मेवानां समूहो वन्यो नाधर्ममात्रम् । क्रूरो हिंसामात्ररुचिः । मृदुप्रौढा | दानवं तस्मिन् । मुपां सुलुगिति साम्या लुक् ढादेशो वा मृदमूर्व प्रौढा तीक्ष्णा ॥१॥ इन्द्रस्य घनुः वर्षासु दृश्यमानम् अनाम्यं धूमज्योतिषोःसन्नि- [ लक्षा०] सतां पेयं संहर्तुं शक्यम् ॥ ६८ ॥ मृदु- | पातरूपवान् नामयितुमयोग्यं नमतः नामयत: मरीचिनः प्रौढा गच्छतीत्यत्र मृदभिः प्राण ऊढा श्रीः पुत्रपौत्रान् | मरीचिमत: सूर्यचन्द्रादः । श्रीह्यादित्वान्मत्वर्थीय इनिः पा- गच्छति ॥ ७१ ॥ दान रश्मीन् आमागहननादिक्रमकार्य सुर्वतोऽतिमूहानि- इति श्रीमहाभारते श्योगपणि वादिराजतीपंत त्यर्थः ।। २॥ अशिष्य शासनानह दुर्योधनादि यः शास्ति। लालंपारे पत्रिंशोऽध्यायः ३३६ ॥ तुष्येन् अल्पलाभेनेति शेप: द्विपन्तं भजते स्वकार्यार्थ- [नील० ] मेढीभूतः स्वयं निर्व्यापारोऽपि परितः संच- मिति शेषः । कार्यमेवाह-भद्रमनुत इति । शत्रुसक्या रमाणानां चलीवनामित्र पुत्राणां यथेष्टप्रचारनिरोधकः स्त्रीरक्षया च यो भद्रमनुते तो द्वौ मूर्सावित्यर्थः । यः ॥ ७३ ॥ अन्तरं भेदं, स्थापय युद्धान्निवर्तयस्व ।। ७४ ॥ कन्यते किंचित्कृत्वा शाघते स पष्टो मूर्सः ।। ३ ।। अभि- इति श्रीनेटरष्ठीये भारतभावीपे योगपर्वणि जावः कुलीनः ॥४॥ पसोऽध्यायः ॥ ३६॥ [अर्जु० ] मेढीभूतः अचलस्तम्भीभूतः मर्यादाक्र- [अर्जु.] इन्द्रस्य धनुमघस्थम् । मरीचिनः सूर्यस्य णात् ॥ ७३ ॥ अन्तरं छिद्रं, स्थापय सत्य इत्यनुपन्यते । ॥ २ ॥ अशिष्यमजिज्ञासुम् । त्रियं यो रक्षति अय- कौरवान् रन ॥ ७४ ॥ क्यत्वात् सद्रक्षणस्य, स्वयं रक्षिता हि साध्यः । अयाच्यं इति श्रीमन्महाभारतम्याग्यायाम नमिताया- कृपणं निर्धनं वा ॥३॥ अकामान् अकाम्यान् समुद्रत. मुशोगपर्वणि पत्रिंशोऽध्यायः॥३६॥ रणादीन् ॥ ४॥ [स] मंडीभूतः व्यापारविरहान् ॥ ३ ॥ [सर्व.] इन्द्रका रोहितम् । मरीचयः किरणाः इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सज्ञनारायणकृत. तद्वान्सूर्य, तम्य पादानश्मीन् । एतनागस्यविषयप्रयत्नवत्ता टीकायां पत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ दर्शिता ॥२॥ अशिष्यं गिध्यलक्षणहीनं कुप्यतिवेलं, २ख म. दानवेन्द्रस्य कार्मुकमन्नम्य । व्यो. १५ ·११४ श्रीमन्महाभारते [प्रजागरप३ चध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो कामो हियं वृत्तमनार्यसेवा वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः । क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः ॥ ८॥ परक्षेत्रे निर्वपति यश्च वीज धृतराष्ट्र उवाच- स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ ५॥ शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा । यथापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी नामोत्यय व तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ।। ९॥ दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः। विदुर उवाच- यथासतः सत्वमुदानयीत अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप । एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः ॥६॥ क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि पद् ॥ १०॥ पस्मिन् पथा वर्तते यो मनुष्य एत एवासपस्तीक्ष्णाः कुन्तन्त्याचूंपि देहिनाम् । स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः। एतानि मानवान् घ्नन्ति न मृत्युभद्रमस्तु ते ॥ ११॥ मापाचारो मायया वर्तितव्यः विश्वस्तस्यैति यो दारान् यश्चापि गुरुतल्पगः । साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥७॥ पलीपतिर्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ १२ ॥ जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा आदेशकृत्तिहन्ता द्विजानां मेपकश्च यः मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूपा। शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्मणः समाः । एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ १३ ॥ सार्थसिद्धयर्थमिति शेषः । स्वार्थोऽपि कोऽपि न शक्यः । | शिनोदरपरायणतेत्यर्थः ॥१०॥ असय खड्गाः भद्रमस्तु ते एवमन्यत्रापि। द्विपन्तं भजते अयाच्यं याचितुमनईम् ॥३॥ एतेपा पण्णा त्यागेन तव पुना. शतायुपो भवन्त्वित्यर्थ. अकार्य फरोतीत्यादौ स्वार्थसिद्धयर्थमिति पूरणीयम् , ॥ ११॥ धृपली शुद्रा द्विजस्त्रैवर्णिकः पानप. मद्यपः स्वरूपमावस्यैपामशस्यत्वाभावात् । अफामाननिच्छतः ॥ १२ ॥ आदेशकृत् प्रामणी, प्रेपफ. द्विजान् दास्ये असामामिति पाटनदा नियमिति शेपः॥४॥ नियोजयन् , समेत्य संसृज्य । यदि त्वत्पुना अतिमानादीम्न [नील० ] श्वशुर. सन् यो यध्वा पुत्रभार्यया सह अव- त्यजन्ति तर्हि तेषां पाण्डववृत्तिहन्तॄणा संगस्त्वया न कार्य दाम परिहामं तस्पिनादिभिरिव मन्यते स एकादशः । इति भाव. ॥ १३ ॥ घवा रनुपया भूतया अवमन्नभयो नष्टभयः वधूपित्रादि [अर्जु०] वध्वा वधूसंबन्धिनं हास्यं मन्यते न नि- भिरापदि प्रातोऽपि वर मान पामयते यः स द्वादशी | पेधति, वध्वा वसन् दारव्यवहारं पुर्यन् , परक्षेत्रेषु सूर्यः । अन्ये तु पया सह रति युर्वन्नपि अभयो मानशाम- | परदारेषु वीजं शुमम, परिवदति निन्दति ॥ ५॥ अनु- श्यति ध्याचा पु. सद्विगीन यादुपेक्ष्य परक्षेत्र इत्यनेन संगृ- | विधित्सा वैरनिर्यातनेच्छा ॥ १० ॥ विश्वस्तस्य ममायं दीत प॥५॥दत्या ती याचा दानं कृत्वा गृहे याचरेन | भार्या रक्षिप्यतीति प्रतीतस्य । वृपली द्विजस्य प्रथमोटा याध्यमान मन् पत्यनं दानमयन्वर नापत अमतो शुद्रा ॥ १२ ॥ एपदंशमुशार्य तच्छेषपाठाङ्गीकारी आदे. दुष्पग्य मत्त्वं साधु वम असन' गृपार्थस्य सत्यं सत्यत्वं या | शहन ॥ १३ ॥ उपानीत ममर्धयते स मतदशो मूर्ग. ॥ ६॥ यस्मि- [सर्प० ] पध्या सह हासं गर्म मन्यतेऽनुमन्यते मिनि साधुपु पाण्डेयपु स्वयाऽपि गाधुना भवितव्यमित्या- तपापि मानकाम इत्याशयः । वध्वा सह वसम् रति पुर्व- ॥ ७ ॥ मानि अभिमानं त्योति भायः ॥ ८॥ नपि मानपाम संमानयाम. ॥ ५॥ यस्मिन्यरिमन् यः अभिमान पर्षदर युनेऽमिगानयना मत्पुत्राणा यदि परम्नरिमन् ॥ ७ ॥ अतिपादः सर्यानतिप्रग्याभिभूय गग्नि सहि त्यांच्यागिमान न जीविष्यन्ति | यादो यपनम् । एव सनितिनम्य मानो निमोत्य. पदिय हिंग परि मनिन मरिष्यन्तीत्यापनाद-प्रत्ययोऽनिमान | अत्यागो दानसमयेऽप्यदानमतिघ्या- रिति ॥ ९॥ या प्रोपराचार्यादिगा दिभ्यः । अत्या। इति पाट यहाशियम् । अनुविधित्सा दारादि । पानि पाट पा भौमिम । भारमपिउपाने प्रत्युपपारा ॥ १० ॥ तपादन शय्या- farm भान गनिम आत्मोपणेरडा पारिना भार्योपश्यते । परियासमण्युय(1)॥ १२॥ • .. १५ १६ २६१-at-।

·अध्यायः ३७] उद्योगपर्व ५ : गृहीतवाक्यो नपविद्वदान्यः प्राप्ते काले शोचिता तं नरेन्द्र ॥२१॥ भोपानभोक्ता ह्यविहिंसकश्च । यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं नानकत्याकृलिनः कृतज्ञः भृस्यस्य भक्तस्य दिने रतस्य । सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैनि विद्वान् ॥ १४ ॥ तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वमन्ति मुलभाः पुरुषा रानन्सततं प्रियवादिनः । न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ २२ ॥ अप्रियस्य तु पथ्यस्य वका श्रोता च दुर्लभः ॥१५॥ न भृत्याना तिसरोयनेन यो हि धर्म समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियामिये । राज्यं घनं संनिसेदपूर्वम् । अमियाण्यादपथ्यानितेन राजा सहायवान् ॥१६॥ त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धार स्पनेत्कुलार्थे पुरुप ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । स्निग्या छमात्याः परिहानमोगाः ।। २३ ।। ग्रामजनपदस्पार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेन् ।॥ १७॥ कुल्यानि पूर्व परिसंख्याय सर्वा- आपदर्थे धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनरपि । ण्यायव्यये चानुरूपांच वृत्तिम् । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनरपि ॥ १८॥ संग्रहीयाइनुरूपान्सहायान् द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम् । सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि } २४ ।। तस्मात् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि युद्धिमान् ॥१९॥ अभिमायं यो विदित्वा तु भर्तुः उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज- सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री। न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपय । वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः तदीपचं पथ्यमिवानुरस्य शक्तिन आत्मेव हि सोनुकम्प्यः ।। २५ ।। न रांचते तव वैचित्रवीर्य ॥ २० ॥ वास्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः कारिमाश्चित्रवन्मियूरा- मत्याह यथापि नियुज्यमानः । न्पराजयेयाः पाण्डवान्यार्तराष्ट्रैः। मज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी हित्वा सिंहान् कोठकान्गूहमान: त्याज्य: स वाहक लायैव भृत्यः ॥ २६ ॥ आदेशमन् मान्यानामपि आगमत् । वृत्तिजीवनोपायः। प्रत्याख्यानं करोति प्रविलम् आमाविरुद्धं वदतीति समेत्य संमृश्य ॥ १३ ॥ प्रतिकूलवादी ।। २६ ॥ [लक्षा०] वध्वावासं श्वगुरो मन्यते य इत्यत्र वधूजा [अनु॰] गृहीतवाक्यो वृद्धादेः पितृदेवाशुपमुत्ता- या स्तुपा स्त्रीवित्यभिधानात् वश्या स्नुपया सह वासं नेदं दन्यदन्नं शेषम् ॥ १४ ॥ त्यजेन् कुलार्य इति पूर्व युक्तं च ॥ ५॥ वितम् ॥ १७ ॥ प्रातिपेर प्रतीपकुलमंभर ॥ २० ॥ [नील०] गृहीवनात्यः विद्याशान् नयविन् नी- गूइमानो रमन् ॥ २१ ॥ भत्तस्य संवमानस्य ॥ २२ ।। तिज्ञः वदान्यो दाता । गृहीतवाग्योऽनपविद्धवाश्य | उचितावाद्धाः उचितमवरद्धं येषाम् ॥२३॥ पूर्व प्रार- इति पाठे मितभाषी अनिरस्तगुग्धचनः ॥ १४ ॥ भकाले परिमस्याय परिर्वर्जन संसभ्य ते इति (1) तया इदं नं न युक्तमिति वचनं मया उक्तमिति संबन्धः कर्तव्यमिदं नेति प्रकयेत्यर्थः । आयत्ययो परिमंग्याये- ॥ २०॥ भक्तम्प सेशं कुर्वतः ॥ २२ अपूर्व त्यर्थः । अनुरूपां सेवर २४ ।। नाद्रियने परकीय स्निग्धा हि स्नेह्वन्तोऽपि ॥ २३ ॥ कृत्यानि न अद्धत्ते प्रत्याह निराकरोति ॥ २६ ॥ परिमंख्या साध्यासाप्यनिश्चयं कृत्वा तया वृतिं मृत्य [स०] मनपविद्धवाक्योऽनानिषवाक्यः ॥ १४ ।। जीविकाम् आयव्ययानुम्पां कृत्वेन्यर्थः । दुष्कगणि नेदं युक्तं द्यूतमिति वचनम् ॥ २० ॥ मनम्य मेवां परराष्ट्रप्रहणादीनि ॥२४॥ अनुस्म्प्यो माहगो क्व. पुर्वतः ।। २२ । उचित न्याय्य दायवरुद्धाः उचिता. नस्वीकारणानुमाह्य इति प्रार्थयते ॥ २५ ॥ प्रत्याह वरदाः ॥ २३ ॥ परिमद्रपार निरम्य भापत्ययो आ- सख मनम्प चिराइस्य । २३-३१२स ५८ खोदी सर. दद २४प्यपदानुगा । ने। मुनसान। उ पाउन सजिथे। हं । सटेनमुना.

·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ अस्तब्धमझीयमदीर्घसूत्र न निहवं मन्त्रगतस्य गच्छे. सानुक्रोनं लक्ष्णमझायमन्पः। संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य। अरोगजातीयमुदारवाक्पं न च चूयान्नाश्वसिपि त्वपीति दूतं चदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ २७ ॥ सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ।। २९ ।। न विश्वासाजातु परस्य गेहे घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः गच्छेन्नरश्चनयानो विकाले। पुत्रो भ्राता विधवा वालपुत्रा। न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो सेनानीवी चोद्धृतभूतिरेव न राजकाम्यां योपितं मार्थयात ॥२८॥ व्यवहारेषु वर्जनीयाः स्युरेते ॥ ३०॥ गमापायावेताविति निश्चित्य । वृत्तिवेतनम् ॥ २४ ॥ फुसंगतस्य कुत्सितैः संगतस्य, व्यपदेशं व्याजमन्यस्मिन् । शक्तिज्ञ एतावन्मह्यं दातुं शक्नोतीति जानन् ॥ २५ ॥ कीर्षितेऽन्यद् (व्यव)ह्रियते तच्च सकारणमित्यर्थः ॥२९॥ प्रत्याह प्रतिक्षिपति । दोपाविष्करणेन प्रतिकूलवादी | घृणी करुणावान, स हि करुणकृतैर्दा निर्धनः । राजा घ अप्रियवचाः॥२६॥ किंचिदवसरलाभेऽपि करप्रपादनं कुर्यात् । पुंश्चली प्रार्थ्य- [लक्षा०] न प्राविपैयमित्यत्र प्रकण अत्यन्तं पेयं माना त्वयाह रस्य इति ब्रूयात् । राजभृत्यो बलं कुर्यात् । पानयोग्यं तव नाभूत् ॥ २० ॥ पुत्रभ्रात्रोर्धनस्वामित्वात् । विधवाया वालपुत्राया धनहर- [नील० ] अस्तव्यं दर्पशून्यम् । अक्लीवं सामर्थ्यव- णादिना पीडयितुमयोग्यत्वात् । सेनाजीविनो राजदण्ड. न्तम् । अदीर्घसूत्रं क्षिप्रकारिणम् । सानुक्रोशं सदयम् । संभवात् । उद्धृतभक्तस्य प्रासमात्रलाभेन धनाभावात् । सक्ष्णं मनुलम् । अहार्यमभेद्यम् । अरोगजातीयं रोगले व्यवहारेऽर्थसंबन्ध ऋणादिप्रयोग इत्यर्थः ॥ ३०॥ राशून्यम् । उदारं युक्युिक्तं महाथै च वाक्यं यस्य तं दूत [सर्व० ] श्लक्ष्णं मृदु । अहार्यमभेद्यम् । अरोग- प्रेन्यम् ॥ २७ ॥ विकाले सायंकाले परस्य अविश्वस्तस्य जातीयमरोगजन्मानम् । जातिर्जन्म तेन जन्मावधि- गेहे न गच्छन् । प्रार्थयीत भोत्तुमिति शेषः ॥ २८ ॥ रोगरहितमित्यर्थः । उदारं महत् , महत्त्वं च वाक्ये महार्थ- संपृष्टः पहुपर्नुकत्येन मिश्रो मन्त्रो यस्य त्वादशस्य कर्णा- | वया ॥२७॥ न परस्य गेह इति । विकाले सायङ्काले दिमहायानो राक्षो निहवं मन्त्रस्य अपहारं न गच्छेन् | परस्य गेहं न गच्छेदित्यर्थः । राजकाम्यां योपितं योपि- भारश: नं मन्त्रं न दृश्येन् ३: सवः सह विरोपाप-वेन न प्रार्थयीत कामयेत ॥ २८ ॥ निह्नवं स्नेहम् । रिति भावः । यि यहां शारये अहं नाश्वसिमीति | सप्रगतस्य सप्रसङ्गतस्य । संसृष्टमन्त्रस्य शत्रुष्वस्य मनः न ध्यान् किंतु मम किंचित्कार्यमस्तीति तथा व्यपदेशं | संसृष्टः संबन्धितो येन । अत एव फुसंगतस्य । व्यप- ध्यानं त्या नादृशान्मन्त्रादपसरदवेत्यर्थः ॥ २९ ॥ देशं ब्याजम् । तस्य मन्त्रादौ असनिधानार्थम् । सकारण- अशी सनापान स हि ययोकं दण्डमधमणेषु पातयितुं / मन्त्राकृते या गन्तव्यमिति(?)॥ २९ ॥ घुणी कृपावान्, गगताः पुरोऽयमिति लोकापवादभयात् । उद्धृवभूतिः तेन प्रणदानादि न कार्य स हि कृपावितीर्णसर्वधनत्याग्नि- दूर्गहनाविशारः एतं व्यवहार धनदानादौ पर्जनीयाः | न्यः । राशो राजभृत्यस्य सभाजीविनां चादाने दण्डासंभ- द्रव्यनारामया एतेभ्यो न मागं प । धमणों घृणी यात् । पुंचल्या सह व्यवहारेसतां तदुपगमापवादशकापत्तेः । रमार्गभेदनिनियन्धन याच्यगानः प्राणानेव जह्यात् पुत्रादित्रयस्य, उद्धृतभपस्य धनार्थ ,पीडनेऽकीर्तिसंभवात् । धमन्यत्राप्यम् समपि नागभयान पुत्राय गग्यं मा | भक्तं घेतनमुद्धृतमाकृष्टं यस्य स उद्भूतमकः ॥ ३० ॥ दहीति भावः ॥ ३०॥ [लक्षा० ] पयरे प्राण 11 २८ ॥ न निहवं मन्य. [uj.] मानुषो गम् महायमभेषम् । परो- गताय गोदित्या अपलापातु निहाय इत्यभिधानात् किमानीपमगिलोपमम् । मारवाश्यमदीनयमनम् | नियमपलापम् । युसंगतस्य पुस्मितः सह संगतस्य से- ॥ २७ ॥ विशनवर प्रदीप पागमायां मम मटम प्राय पुसितंपु परिमश समानतया राष्ट्र मन्त्र- घोषित भरिनिगमाया ॥२८॥ निदवारलापं । म्यत्ययः । मन्त्रगतस्य राक्ष नियमपलापं नगरटेन माय डिनार मानायनि पाहे एपिन इत्ययः । पुर्यात् । मारपले प्रियमेव पुर्यादिति भायः । सकारणं संगमयाप मंगष्टः नाबमा मिलिलो मन्त्री पाय। प्यपदेशप पुर्यादिरपत्र गकारणं मध्ये गटी. १८MAHAREPOR.।

·अध्यायः ३७] उद्योगपर्व ५ ११७ बालकाः पुत्राः यस्याः अौ गुणाः पुरुष दीपयन्ति अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं प्रज्ञा च कौल्यं च श्रुतं दमश्च । न चैनमावून इति क्षिपन्ति ॥ ३४॥ पराक्रमाश्यावहुभापिता च अकर्मशीलं च महागनं च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ३१ ॥ लोकादिष्ट बहुमायं नृशसम् । एतान्गुणांस्तात महानुभावा- अदेशकालनमनिटक्षेप- नेको गुणः संश्रयते प्रसह्य । मेनान गृहे न प्रतिवासयेत ॥ ३२॥ राजा पदा सत्तुरुने मनुष्य कदर्यमाक्रोशकमथुतं च सर्वान्गुणानेप गुणो विति ॥ ३२॥ बनौकस धूर्तममान्यमानिनम् । गुणा दश लानशीलं भजन्ते निष्टरिणं कृवचरं कृतघ्न- बलं रूपं स्वरवर्णपशुद्धिः। मेतान्भृशार्तोऽपि न जानु याचेत् ॥ ३६॥ स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च संलिप्टकर्माणमतिममा श्री सौकुमार्य प्रवराश्च नार्यः ॥ ३३ ॥ नित्यानृतं चाहढभक्तिकं च । गुणाश्च पमितभुक्तं भजन्ते विस्टागं पटुमानिनं चा- आरोग्यमायुश्च वळं मुखं च । प्येतान सेवेत नराधमान् पद ॥ ३७॥ कालः कथमिदानी राजकार्यमिति कारणेन सहितं | अश्रुतं मूर्सम् । अमान्यमानिनं नीचप्रियम् ॥ ३६ ॥ कार्यव्यपदेशं कुर्यात् नतु तूष्णीमेव भवेत् ॥ २९ ॥ | अतिप्रवाई बहुभापिणं, निकृष्टरागं रागान्यम् ।। ३७ ।। विधवाबालपुत्रेत्यत्र यालाः [सर्व०] रूपम् अवयवसंस्थानभेदः । स्वर उदा. सा विधना साऽपि स्वपुत्रजीवनाशमयादुक्तं शृणोतीति | चादित, वर्णोऽकारादिः, तदुभयप्रशुद्धिः शुद्धता । स्पर्शगन्यौ भावः ॥३०॥ गुणपदभामानाधिकरण्यादुत्तमौ । प्रवरा नापोंजी उन्- [नील०] स्वरो ध्वनिः तस्य प्रशुद्धिः मजुलता ! वर्णाः | संगमस्य गुणत्वात् ॥३३॥ गुणाश्चेति । मितं मुक्तं भोजनं कादयः तेषां प्रशुद्धिर्यथास्थानकरणं विस्सष्टमुच्चारणम् । यस्य स मितमुक्तः । अनाविलमनामयमन्यया बहुमुक्त्वे- स्पर्शः मृदुता । सौकुमार्य लावण्यम् ॥ ३३ ॥ मितमुक्तं | नामदोपसंभवनाविलवप्रसङ्गात् । आयूनो वताशी । मितमोजिनम् आयूनो बहुभोजीति क्षिपन्ति निन्दन्ति | क्षिपन्त्याक्षिपन्ति ॥ ३४ ॥ अश्रुतं मानाप्राविणम् । ॥ ३४ ॥ अनिष्टयपंक्षपणकादिवेषधरम् ॥ ३५ ॥ कदर्यम् | वराकसंभूतं वराकः क्षुद्रस्ततो जातम् । मान्यानाममानि- अदातारम् । आक्रोगकं गालयितारम् । अश्रुतं मूर्सम् । ८. नमपूजकम् । निष्ठूरी निष्ठुरः । दीर्घत्वमिनिश्च स्वार्थे नौकम कैरर्तकम् । धून कितवम् । निष्ठूरिणं निर्दयं हिनं छान्दसम् ।। ३६ ॥ संशिष्टकर्माणमविवेचितकारिणम् । कृत्तवैरमन्येन पेन वा ॥ ३६ ।। संहिष्कर्माणम् आतता- | अतिप्रवादं बहुभापिणम् । निकृष्टरागमाकृष्टानुरागम(न)नु- यिनं स च पड्डियः ' अनिदो गरदश्चैव शत्रपाणिर्धना- | रक्तमित्यर्थः ॥ ३७॥ पहः । क्षेपदारहरश्चैव पड़ते आततायिनः' इति प्रसिद्धः । [लक्षा०] न चैनमायून इतीत्यत्र आयुनः स्यादौ- अतिप्रमादं सदाव्यप्रम् । विसृष्टरागं त्यक्तनेहम् । पटुमा- दरिक विजिगीपाविवर्जित इत्यमरः । आयूनः उदरंभरः निनं कुटालंमन्यम् ॥ ३७॥ ॥ ३४ ॥ अनिष्टयपमित्या इष्टो न भवतीत्यनिष्टो वेपः [अर्जु.] अष्ठौ गुणा इत्यादि प्रागुक्तमपि पुनर्वचन- | अलंकारो यस्य । वेश्यागन्तृवन् विस्ताकार इत्यर्थः ॥३५॥ मादरार्थम् ॥ ३१ ॥ बलमाप्यायनेन, रूपं मलापगम- स्यादयःस्वामिवैश्ययोरित्यभिधानान् कद्रयः कुत्सितरयामी, नेन, स्वर उदात्तादिः पङ्जादिश्व, वर्णः अकारादीन्यप- अश्रुतं न विद्यते श्रुतं शाम्रश्रवणं यस्य उम् । वनौकसं धृ. राणि तेषां प्रसिद्धिः तदभित्र्यञ्चकस्थानानां स्नानेन परि- मिति पाठे वनौरस किरातम्, अमान्यमानिनममान्यान् पोपात्, स्पर्शगन्भौ मृदुसुरभी । श्रीः गोमा लक्ष्मीळ | मानयितुमयोग्यान् नीचान् मानपतीत्यमान्यमानी तं, ॥ ३३ ॥ मितमुक्तं परिमितान्नम् । आरोग्यमजीर्णादि-/ निरिणम् अपि मापं मपं कुर्याच्छन्दोमड़न कार. विरहात् । आयूनो बहुमुक् ॥ ३४ ॥ कदर्य कृपणम् ।| येन् । इति वचनान् निष्कृरिणमित्युक्तम् ॥ ३६ ॥संटि- ३७. विष्टरोग। ra ·"११८ श्रीमन्महाभारते [प्रमागरपर्व ३ सहायबन्धना हार्थाः सहायाश्वार्थबन्धनाः । | तव पुत्रशतं चैत्र कर्णः पञ्च च पाण्डवाः । अन्योन्पयन्धनावती विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥३८॥। पृथिवीमनुशासेयुरखिला सागराम्बराम् ।। १४ ।। उत्पाथ पुत्राननृणांश्च कृत्वा धार्तराष्ट्रा वनं राजन् व्याघ्राः पाण्डुमृता मता: 11 वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित् । मा वन छिन्धि सव्यानं मा व्याघ्रा नीनान्वनात् ४५ स्थाने कुमारी प्रतिपाद्य सर्वा न स्यादनमृते व्याघान् व्याघ्रा न स्युने यनम् ॥ अरण्पसंस्थोऽध मुनिवुभूपेत् ॥ ३९॥ वन हि रक्ष्यते व्याघ्राणान् रक्षति काननम् ॥४६॥ हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च मुखावहम् । न तथेच्छन्ति कल्याणान् परेप वेदितुं गुणान् ।। तत्कुर्यादीश्वरे होतन्मूलं सर्वार्थसिद्धये ॥४०॥ यथैपां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ।। ४७ ॥ वृद्धिः मभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च । अर्थसिद्धि परामिच्छन् धर्ममेवादितश्चरेत् ।। व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्याचिभयं कुतः ॥ ४१ ॥ नहि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादियामृतम् ॥ १८ ॥ पश्य दोषान्पाण्डवैविग्रहे वं यस्यात्मा विरतः पापात् कल्याणे च निवेशितः।। यत्र व्ययेयुरपि देवाः सशकाः । तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिय या ॥ ४९ ॥ पुत्रै नित्यमुद्विग्नवासो यो धर्ममर्थ कामं च यथाकालं निपेवते ।। यशःप्रणागो विपतश्च हपः ॥ ४२ ॥ धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेद च विन्दति ॥ ५० ॥ भीष्मस्य कोपस्तव चैवेन्द्रकल्प सन्नियच्छति यो धेगमुत्थितं क्रोधहर्पयोः । द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । स श्रियो भाजनं राजन् यथापत्सु न मुह्यति॥५१॥ उत्सादयेल्लोकमिमं प्रद्धः चलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निवोध मे ॥ श्वेतो ग्रहस्तियेगिवापतन खे ॥ ४३ ॥ यत्तु वाहुवलं नाम कनिष्ठ बलमुच्यते ।। ५२ ॥ प्टफर्माणमित्यत्र संशिष्टं संश्लेपः, भावे क्तप्रत्ययः बहुजन [अर्जु.] सहायेत्यादि बन्धनं कारणम् । एतावदर्थस- समागम इत्यर्थः । तस्मिन् सति कर्म संध्यावन्दनादिकं हायौ ॥ ३८ ॥ हितं सुखम् । ईश्वरो हिताहितसमर्थोऽपि यस्य तं दाम्भिकमित्यर्थः ॥३७॥ हितमेव कुर्यात् । हि यस्मात् मूलं कारणमेतत् ।। ४० ॥ [ नील० ] एवं निर्गुणानां स्वपुत्राणां पक्षपातेन सगु- उत्थानमुद्योगः । व्यवसायः स्थैर्यमावृत्तिभयं संसार- णान् पाण्डुपुत्रान् मा त्यजेत्युक्तम् । संप्रति सर्वेपामैक्रमत्ये- | भयम् ।। ४१ ।। श्वेतग्रहः शुक्रः ।। ४३ ॥ मा नीनशो नाभ्युदयं प्रसाध्यस्व हितमेव कुर्वित्याह-सहायेत्यादिना | नाशय ॥ ४५ ॥ ॥ ३८ ॥ ईश्वर कालान्तरीयफलपतिभूभूते एतदेव स्वप [सर्व.] बन्धनं स्थिरीकरणम् । ईश्वरो यथाक सम- रहिताचरणं मूलं हेतुभूतम् एतद्विना ईश्वरोऽपि फलं दातुं | थोऽपि । हिशब्दः अप्यर्थं ॥ ३८ ॥ एतत् परहिताचर- न समर्थ इत्यर्थः ॥ ४० ॥ ननु परहितकरणे स्वहितं कथं | णं मूलं कारणम् ॥ ४०॥ बुद्धिः शास्त्रादिः । प्रभावः स्यादित्यत आह-वृद्धिरिति । वृद्धिः सहायमेलनेन धना- शक्तिः। तेजः परैरसह्यत्वम् । सत्त्वं वलम् । उत्थानमु- दीनां प्रचयः । युद्धिरिति पाठे मित्रसंग्रहधीः । प्रभावः द्यमः । व्यवसायो निश्चयः ॥ ४१॥ भीष्मस्य कोप- शत्रूणां पराजयः । तंजः तद्धेतुभूतं शौर्यम् । सत्वं धर्म- स्तव च ॥ ४३ ॥ नीनशो नाशय ।। ४५ ॥ वेगमार- ज्ञानेश्वर्यरूपम् । उत्यानं उद्यमः । व्यवसायः निश्चयः । म्भम् ।। ५१ । यत्त्विति । उत्तरोत्तरं वलं श्रेष्ठम् ॥५२॥ अवृत्ति विकाया अभावः ।। ४१ ।। श्वेतो प्रहः धूमकेतुः [लक्षा०] सहायबन्धना इत्यत्र अर्थाः प्रयोजनानि ॥४३॥ नीनशन नागं प्राप्नुयुः ॥ ४५ ॥ परेपां पाण्ड- सहायबन्धनाः जनसहायनिमित्तकाः सहायाच अर्थबन्ध- यानां पापचेतसो दुर्योधनाद्याः ॥ ४७ ॥ आत्मा चित्तं नाः स्वस्वप्रयोजननिमित्तकाः ॥ ३८॥ तस्य वृत्तिभयं कुत पापान् इदं मे स्यादिदं में स्यादित्यैवरूपारसंकल्पात् । इत्यत्र वृत्तौ वर्तने भयं कुतः॥ ४१ ॥ श्वेतो प्रस्तिर्य- पन्याणे भृमानन्द प्रामणि । प्रकृतित्रिगुणात्मिका माया। गिवापतन्नित्यत्र श्वेतो प्रहः धूमकेतुरुल्कापातो वा ॥४३॥ मितिमंदादिः । जात्मज्ञानात्सरज्ञानप्रसिद्धः ॥ ४९ ।। • मोमानधिकारिणं प्रत्याह-य इति ॥ ५० ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि धादिगनतीर्थत. मायारे सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ Bादिर' दरो मिः। ४५८. मौना.७ ए. पण । ४८ ख. पदपेवाय । - ।

·मध्यायः ३८] योगाचे ५ अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते । सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्व कुलपुत्रथ भारत । तृतीयं धनलाभस्तु बलमा र्मनीषिणः ॥ ५३॥ नाव या मनुष्येण सर्वे वेऽतितेजसः ।। ५९ ।। यत्वस्य सदनं राजन् पितृपैतामहं पलम् । अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुघु । अभिजातवलं नाम तचतुर्थं चलं स्मृतम् ।। ५४ ।। न चोपयुद्धे तदार यावनोदीप्यते परैः॥६॥ येन लेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत । स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते । यदलानां वळं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञावलमुच्यते ।। ५५ ।। तदारु च वनं चान्यनिर्दहत्याशु तेजसा ।। ६१ ॥ महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः। एवमेव कुले जाताः पावकोपमते नमः । तेन वैर समासज्य दूरस्योऽस्मीति नाश्वसेत् ॥५६॥ क्षमावन्तो निराकाराः काप्टेऽग्निरिव शेरते ॥६२ ॥ स्त्रीषु राजस सर्पयु स्वाध्यायपमुशत्रुषु । लताया त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुमृता मताः भोगेवायपि विश्वास का मानः कर्तुमईति ।।५।। न लता वर्धते जातु महाद्रुमपनाश्रिता ॥ ६३ ।। प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो- वनं रास्तव पुत्रोऽम्बिकेय चिकित्सकाः सन्ति न चौपयानि । सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि । न होममन्त्रा न च मनालानि सिंदविहीनं हि वनं विनश्येन नायर्वणा नाप्पगदाः मुसिद्धाः ॥ ५८॥ सिंहा विनश्येयुई ऋते बनेन ।। ६४ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि समत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७॥ यात्रिंशोऽध्यायः ३८ चितुरेण इतराष्ट्र प्रति मीरपपदेशः ॥ १ ॥ विदुर उवाच- आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ । ऊर्व माणा हरकामन्ति यूनः स्थविर आयति । मुख पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां मत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥१॥ ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥२॥ पीठं दत्त्वा सायवेऽभ्यागताय [नील० ] अभिजातयलं कुलपलम् ॥ ५४ ।। औप- प्रजानुरागः ॥ ५४ ॥ सर्वागि वस्तूनि संगृहीवानि धाद्याश्चिकित्सका: न सन्ति तैरचिस्तिस्य इत्यर्थः । माय-॥५५॥ औषधान्योपविविकाराः । माधणा अयर्थमन्त्रा वैणा वेदमन्त्रा अपि किंपुनर्भापामन्त्रादयः । मुसिद्धाः अग- जपार्थम् । अगदास्ततोऽन्यानि भेषजानि ॥ ५८ ॥ कुल- दाः पारदादयः ।। ५८ ।। कुलपुत्रो ज्ञातिः ।। ५९ ॥ कुले पुत्रो जातिः ॥ ५९ ॥ उद्दीप्यते घर्षणादिनाऽभिव्यज्यते आवाः पाण्डवाः ।। ६२ ॥ मालाः महावृक्षाः पाण्डवान् ॥ ६० ॥ सालाः वृक्षशासाः ।। ६३ ।। माश्रित्य सपुत्रो वर्चस्वेत्यर्थः ॥ १३ ॥ त्वत्पुत्रानिहत्य इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वनारायणकृत. पाण्डा अपि स्नेहानदयेयुरेवेति भावः ॥ ६४ ॥ टीकायां सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥३०॥ इनि उयो नेलकण्टीये मारतभावदीपे सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३॥ [नील०] ऊर्वमिति ! आयति आगच्छति ॥ १ ॥ [अर्जु.] आथर्वणा: प्रत्यहिरोमन्त्राः अगदा औपया- निणिज्य प्रक्षाल्य आत्मसंस्थां स्वस्थिति प्रतिवेद्य दरोगाः ॥ ५८ ॥ उदीप्यते घर्षणादिना ॥६॥ झाला निवेद्य ॥ २॥ वृक्षाः ॥ ६३॥ [अर्जु.] यूनः स्यविर आयति आगच्छति सति ॥१॥ इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायाम नमितायामुयोगपर्वणि । परिनिर्णिज्य प्रशाल्य । आत्मसंस्थं मुसमन । प्रतिवेद्य सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३७॥ वोधयित्वा ॥२॥ [सर्व० ] अभिजातयलं कुलपलम्, पुलीनतया हि [सर्व०] आयत्यागच्छति ॥ १ ॥ परिनिर्णिन ५३ ख. माइजिगीषवः 1५५ स. बहानामपि परम् । ५६स. समासाद्या । वन प्यादाः समृदाः । १२. शोमते । इव सप्तविंधोऽध्यायः ॥३॥ -५७ स. माध्याये शत्रुसेविनि । ५८ ख.न रोममन्त्रा विधि प्रयुत्तर नाप- ·श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ यस्योदकं मधुपर्क च गांच नीवारमूरेड्डदशाकत्तिः न मन्त्रवित प्रतिगृह्णाति गेहे । सुसंयतात्माऽग्निकार्येषु चोद्यः। लोभायादय कार्पण्यतो वा वने वसन्नतिथिप्वप्रमत्तो तस्यानर्थ जीवितमाहुरायाः ॥ ३ ॥ धुरंधरः पुण्यकृदेप तापसः ॥७॥ चिकित्सक शल्यकर्ताऽवकीर्णी अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च । दीयौं बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिसितः ॥८॥ सेनानीवी श्रुतिविनायकश्य न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । भृशं मियोऽप्यतिथिोंदकाहः॥४॥ विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ।।९।। अविक्रेयं लवणं पक्कमन्नं अनीगुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः । दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च । लक्ष्णो मधुरवाक् वीणांनचास वशगो भवेत् १०॥ तिला मांसं फलमूलानि शाकं पूजनीया महाभागाः पुण्याश्व गृहदीप्तयः । रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाथ ॥५॥ स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेपतः।।१२।। अरोपणो यः समलोटाश्मकाञ्चन: पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान् महानसम् । महीणशोको गतसंधिविग्रहः। गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषि व्रजेत् ॥ १२॥ निन्दामशंसोपरतः मियामिये भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान । त्पनुदासीनवंदप भिक्षुकः ॥६॥ अद्भपोऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ॥१३॥ प्रक्षाल्य । आत्मसंस्थमात्मानुगतं धनं सर्व प्रतिवेद्य [अर्जु०] चिकित्सक इत्यादि चिकित्सक्स्यानुग्रहेण(१) निरंध ॥२॥ मरणसंभवात् । शल्यकर्ता काण्डकारः । अवकीर्णी [नील०] यस्य फदर्यस्य । भयात् राज्यादिषु धनिक- क्षतवत. । सेनाजीवी सेनाधिकारेण हिंस्रेण जीवनात् । त्यप्रयाभयात् । अदीयमानत्वादेव न प्रतिगृह्णाति तस्य वेदवित्रायको मूल्यं गृहीत्वा अध्यापक. ॥ ४ ॥ उदासी- जीवितमन) व्यर्थम् ॥ ३ ॥ शल्यकर्ता पाण्डकृत् । नोऽरागद्वेप. वतिर्वाक्यालंकारे ॥ ६ ॥ मूलं कन्दः अची- अपर एणाचर्यः । नोदवाई उदरसायनहरेऽपि अ । योऽप्रेष्यः स्वयंप्रवृत्तत्वात् ॥ ७ ॥ वाहू इति तस्य तिपि. मृगं प्रिय प्रियरनामागादिवदर्चनीय एवेत्यर्थः । याहू इव बुद्धिरिति ॥ ८॥ शरणोऽकश. ॥ १० ॥ ॥ ४ ॥ श्रुतिविनायरप्रसनादन्यदप्यविरेयं यो न विनी- पितुरन्त पुरमित्यादि । पित्रधीनेऽन्त पुरस्त्रीजने पितुरभे- जाति मोऽपि मान्य एवेति विपक्षयाऽपियाण्याह-अवि-घत्वाद् रक्षा, महानसं अन्नादिस्थानं मातुर्गोचरे भक्ष्या- यमिति ॥ ५ ॥ दोषपानप्यतिथि पूज्य पिमुत गुणवा- | दिकरणं, पुत्रधागादिगोचर एव गवा रक्षा, कृप्यास्तु निति धनुं नगुणानाह-अरोपण इति । गवसंधिविग्रह स्नेह न कस्यापि गोचरे रक्षा इति ।। १२ ।। धेररदिन' उदासीनवत् रागद्वेपादिराहित्यात् ।। ६ ॥ [ सर्व.] न प्रतिगृह्णाति तेनादीयमान दीयमानमपि पोरा. विधेयः सावधान इयर्य । तापसो दरिद्रोऽप्यति- | था । अदाने हेतु-लोभायादिति । दीयमानाप्रतिम पिनमसो भरिक पुनर्भाग्यमानिनि भाय ॥७॥ हेतु-भयात् पापभयात् ॥ ३॥ शल्यात पाण्डइन् । पीपा पाट युद्धपा दररथमप्यादातुं शक्नुत इन्यर्थ । मिति | अनकीणी क्षतप्रत. ॥ ४ ॥ पवित्रेयमित्यादस्तद्विमयिणो- दिनग्नि निधिभका दृपस्या अपि पाण्डया न ईलनीया ऽनं न भोग्यमिति तात्पर्यम् ॥ ५ ॥ गतसन्धिनिमहो निभाय 1 अविधान भीम नविश्वामः कार्य ॥९॥ मैत्रीवररहित. । प्रियाप्रिये इति-उदासीनद्रागद्वेषर- अनापुरियादिमाशोपत्रयम्य गुपदाग' पाण्डया. ते हित. ॥ ६ ॥ अमियायधचोद्योऽन्येनाप्रवत्यः स्वत. मी धीम्या दीदी मा पित्रा खया रमणीय वातानद-प्रवृत्तवान् ॥ ७ ॥ दीपा या युद्ध या दीपीकृतौ ॥ ८॥ निरमाय भयमग्नीनि नासर्यम् ॥१०॥ प्रमहा प्राने या स्वग्वीदर्शनापाद्धप ।अन एव तदनुलत्तये गुम- शनि धमांनाए-मपनि । एनप यथायाम | दार. स्या। क्षणो मृदुः ।।१०॥ मोयोगितमाम । अश्य दयादिना मयादीना [एक्षा०] शरयपर्वावतीणी इत्या अशीणी क्षत- माना पायति गचितम् ॥ १३ ॥ प्रन इयमिधानात् ,मपीणी प्रतवष्टः ॥४॥ अगि- - ·अध्यायः ३८] योगपर्व ५ . तेषां सर्वत्रग तेजः स्वामु योनिषु शाम्यति । कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्टानं मुखाबद्दम् । नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमवेजसः ॥ १४॥) सेपामेवाननुष्टानं पश्चात्तापकरं मतम् ॥ २३ ॥ समावन्नो निराकाराः कारोऽग्निरिव गेरते । अनीत्य यथा वेदान्न विमः पादमर्हति । यस्य मन्त्रं न जानन्ति वाद्याथाभ्यन्तराश्य ये॥१५॥ एवमधुनपाइगुण्यो न मन्त्रं श्रीतुमर्हति ॥ २५ ॥ स राजा सर्वतश्चमुश्विरमैश्वर्यमश्नुते । स्थानद्धिसयतस्य पाइगुण्यविदितात्मनः । करिप्यन्नप्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेन् ॥ १६ ॥ अनबनानशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥ २५ ॥ धर्मकामार्थकार्याणि तया मन्त्रो न भिद्यते । अमोघकोषहर्षस्य स्वयं कृचाऽवक्षिणः । गिरिपृष्टमुपारुध प्रासादं चा रहोगतः ।। १७ ।। आत्मप्रत्ययकोगस्य वमुदेव वसुंधरा ।। २६ ।। अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते । नाममात्रेण तुप्येत छत्रेग च महीपतिः । नागृहत्परमं मन्त्र भारताईति वेदितुम् ॥ १८ ॥ मृत्येभ्या विसृजेदनकः सर्वहरो भवेत् ।। २७ ।। अपण्डितो वाऽपि मुहृत् पण्डितो वाऽप्यनात्मवान् । ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद वियं तथा । नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः ॥ १९॥ अमात्यं नृपतिर्वेद राजा रानानमेव च ॥ २८ ॥ अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च । न शत्रुवेशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः । कृनानि सर्वकार्याणि यस्य पारिपदा विदुः ॥२०॥ न्यग्भूता पर्युपासीत वन्यं हन्यादले सति । धर्षे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः । अहनाद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ।। २९ ।। गृहमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंगयम् ॥ २१ ॥ देवतेषु प्रयत्नेन राजम् ब्राह्मणेषु च । अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति । नियन्तन्यः सदा क्रोयो द्वलातुरेषु च ॥३०॥ स तेषां विपरिभ्रंशाम्यते जीवितादपि ।। २२ ।। कार्येप्वयोध्य इत्यत्र अयोध्यः करोति नवेति मोबनाया- | यत्तमनाः ।। १९ ।। स्थानत्यादि सानं वृद्धिन्दामहानतया नहः । निश्चयेन स्नैत्यर्थः ।। ७ ॥ तवस्यता । पागुण संधिप्रमृतको गुशाः । अनमज्ञानगी- [नील ] सर्वतश्चनुचारैः परमन्नं जानन् ।॥ १६ ॥ लम्य मुगीलस्य ।। २५ ।। अवन्ध्येत्यादि अपल्यौ मादी निशलाके तृणैरनावृते तत्रापि कश्चिटीनशेन्मन्त्रभेदः सं- | क्रोयहाँ यस्य आत्मग्रन्ययकोषस्य म्वरं जातभाण्टाग्रस्त भवेदिति भावः ॥ १८ ॥ मनात्मवान् चपलवा ॥१९॥ | वसुदैव धनदैव ।। २६ ॥ नाममात्रेणापि स्वल्पेन अथवा पादाः समासदः कृतान्येर विदुः किमुतान्ये ३०॥ अहं गति नान्नैव तुप्यन् ॥ २७ ॥ ब्राह्मणों वेद अप्रगम्नानि निन्द्यानि विपरिभ्रंशान् विपरीतत्वेन भंगान बनियाभिज्ञम्वान्। भर्ता वेद रहश्चरितामिनचान् ॥२८॥ ॥ २२ ॥ पाइगुण्यं पणां मंधिविप्रयानासनद्वैधी- देवनेपु प्रत्ययामंगान् । राजमु वरप्रसङ्गान् । बामगादिपु " भावसमाश्रयाणां समूहः न श्रुतो येन मः ॥ २४॥ वापारण्यदोषान् ॥ ३० ॥ पाइगुण्याभिज्ञत्वेन विदित आत्मा स्वम्पं यस्य तस्य [सर्व० ] निगकाग निर्विकागः । दोग्न इत्यनुर- स्थानं ययास्थितन्वावस्था अनवनातं सत्कृतं मीलमत्य | न्यलक्षगा||१५|| निगला रहः ।।१८।। अनात्मवान् ॥ २५ ॥ नाक्षिण इति पाटे नवमिवादरेण ईक्षितुं | अनात्मसम्बन्ध. ॥ १९ ॥ मप्रास्तानि पापफलानि । बि- गोलमस्य आरमनैव प्रत्ययो ज्ञानं यस्य स्वयमेव जात- परिभंगाद्विगंधेन धंगान् ॥ २२ ॥ अननुटानमपयार कोगस्य ।। २६ ॥ नाममात्रेणेव राजा भपेन, भोगांस्तु | दनुवानम् ॥ २३ ॥ पाहुण्यं सन्थ्यादिषद्गुणाः ॥ २४ ॥ मृत्यः समानानेत्र भुस्खीव ॥ २७ ॥ अनवज्ञानमनवानम् ॥ २५ ॥ आत्मप्रत्ययकोपन्य आ- [.बई०] निराकारा निर्गतगुगन्यवनाकाराः । मेति । मना प्रतीत: कोपो यस्य ।। २६ ।। नाममाग गर्ने इति वाचापि न प्रभागयन्ति ॥ १५ ॥ अर्थान् दर्शयेन् । त्यनेन अरचनेऽीति लभन्त ।। २७ ।। प्रत्यक्षी कुर्यान वदपि वचसा न कुर्लान् । वचमा प्रमागे [ लक्षा] धर्मकामार्थकार्यागि कृतान्येर दर्शतिनि लघुताहेतुत्रान् ॥ १६॥ निःशलाके निर्जन या अन्तु संबन्धः । तथा तया मति मंत्री न भिद्यते ॥ १६ ॥ तुंगला कापि नास्तीत्यर्थः ॥ १८॥ अनात्मवान् अना- अग्प्ये निगलारे त्या निःगलाके मृगगुन्मादिगटा. एसो. १६.

·१२२ श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्य ३ निरय कलहं माशो वर्जयेन्मूढसेवितम् | अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ ३७॥ कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ ३१ ॥ धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्टुरा । प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः । मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ३८ न तं भारमिच्छन्ति पण्डं पतिमिव स्त्रियः ॥३२॥ • असंविभागी दुष्टात्मा कृततो निरपत्रपः । न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये । ताडूनराधिपो लोके धर्जनीयो नराधिप ।। ३९ ।। लोकपर्यायवृत्तान्त माज्ञो जानाति नेतरः ॥ ३३ ॥ न च रात्रौ मुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि । विद्याशीलवयोद्धान् बुद्धिद्धांश्च भारत । यः कोपयति निदोपं सदोपोऽभ्यन्तरं जनम् ॥४०॥ धनाभिजातयुद्धांच नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ ३४ ॥ येपु दुष्टेषु दोपः स्याद्योगक्षेमस्य भारत | अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूपकमधार्मिकम् । सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ।। ४१ ।। अनर्थाः क्षिप्रमापान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥३५॥ येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च । अविसंवादनं दानं समयस्पाव्यतिक्रमः । ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः॥४२॥ आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक् प्रणिहिता च वाक् ३६ यत्र स्त्री यत्र कितवो वालो यत्रानुशासिता । अविसंवादको दक्षः कृतशो मतिमानृजः। मन्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव ।। ४३ ।। फारहित ॥ १८॥ अमात्येऽप्यर्थलिप्साचेत्यत्र अर्थलिप्सा भिमुखीकरोति सम्यक् हितमावेन प्रणिहिता प्रयुक्ता।॥३६॥ प्रयोजनलिप्सा ॥ २० ॥ परिवारणं सर्वतो वरणीयतां संग्रहणीयतामिति यावत् [नील०] लोकस्य पर्यायः इहलोकपरलोकवत्त्वं तेन ॥३७॥ समिधः समुद्दीपकानि ॥३८॥ समासक्ता निक्षिप्ताः तद्विषयत्तान्तं कर्मफ्लाधीनत्वस्वरूपं प्राज्ञो जानाति न | प्रथमोत्पतितेषु उक्षणेनाढ्यतां गतेपु । अनार्याः अकुलीनाः तु युद्धथा धनं जाड्येन वा दारिद्र्यं लभ्यते सर्वत्र व्य- ॥ ४२ ॥ यत्र देशेयु अवशादेशा: अवशेरपराधीनैः अप्रति- भिचारदर्शनादिति भावः ॥ ३३ ॥ अभिजात: कुलीनः । प्ठितैरादेशः आज्ञा येषु ते तथा । अवशा अनधिष्ठिता ॥ ३४ ॥ अविसंवादनं वञ्चनाशून्यं समयस्य स्वपर- | देशा मण्डलानि । अवशा राजनिति च पठन्ति ॥ ४३ ॥ कृतमर्यादायाः आवर्तयन्ति शत्रूनपि स्वीयान्युर्वन्ति प्रणि [सर्व०] नचानथेषु युज्यते न संवध्यते ॥ ३१ ॥ नचे. हिता प्रयुत्ता ॥ ३६ ॥ परिवारणं परिवारान् भृत्यमित्रा द्धनलाभाय बुद्धिः (कथं तत् ) प्राप्यते इत्याह-लोक. दीन् । ३७ । समिधः उदीपिाः ।। ३८ ॥ असंवि- पर्यायेति । लोकयोरिहलोकपरलोकयोः पर्यायेण क्रमेण मागी पोप्येभ्योऽदत्या स्वयं भुसानः ॥ ३९ ॥ दुष्टेषु | गमने सति यो वृत्तान्तो वार्ता तम् । एतादृशेन पुण्येन दुपितंपु पननाधनिरमात् ॥ ४१ ॥ समासका निहिताः पापेन धा इतीह लोकपर्यायवृत्तान्तशब्दो दैवपरतया यथा सायं गताः पदाचित्राप्या इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ कचित्कुसृष्ट्या व्यारयातस्त (दा ? दना ) दरणीयम् । [ मन चानन युज्यते इत्यत्र कीर्ति न लभत यदि युद्धपा धनलाभस्तदा देवाज्ञानेऽपि किम् । नहि इत्यम्मान द्वितीयो नररोजुपर्तनीयः । तेनानर्थमपि न देवमज्ञातं न फलतीति ॥ ३३ ॥ अभिजनः कुलवान् भने इत्यर्थः ॥३१॥ न बुद्धिरित्यादि । बुद्धरन्वयव्यति- ॥३४॥ अविसंवादनमययनम् । समयस्य मर्यादायाः रंषा मपसदभावयोगकाणं घेन निहिं तयोः पारण. स्थपरयतायाः । आवर्तयन्ति परान यात्मीयान् पुर्व- मिया-सोपपर्यायचान्तमिनि । लोक्यने प्राप्यते मुग्य. वि । भूतानि प्राणिनः । सम्यक्प्रणिहिता प्रयुक्ता दुरास्यत्रातिभागं फलं लोकस्तस्य परि माटोमा- ॥ ३६॥ परिवारणं परिवारान् भृत्यादीन् ॥ ३७ ।। गायनमागमनं आय: सत्र गृत्तोन्तो निर्णयो यस्य नदी- शम: मोधाभावः । दम इन्द्रियनिग्रहः ।। ३८ ॥ अमंदि.. परयांयमानं देवं प्रात्तन पत्यर्थः ॥ ३३ ॥ विशया- भागी अन्येभ्योऽदत्त्वा स्वयम्मुखानः ॥ ३९॥ येषु दुष्टेषु दि। पपने रिम: मिथ्यनानि अयमन्यत विशादिगुणम- पोपेग दुपितंषु ॥४१॥ ममासक्ताः आयत्तीकृताः॥४२॥ पदा पिता दयापरतेपु संपु मृदो न येतीत्यर्थः ।।३।। [लक्षा०] भावर्तयन्ति भूतानीत्या आवर्तयन्ति प. अनदा वान्यादयः ॥ ३५ ॥ अविसंपादनगवां मम गइ मुग्लान्यपि सामिगुग्गीकुर्वन्ति ॥ ३६॥ यत्र मी पाय मयांदापा: शम्पनिमोनम, भावयनि म. या विनय इत्यत्र पालो गृर्गः ।। १३ ।। it wyyy-yyy HITAमोभ्यायः ॥२८॥ एम पाल

·अध्यायः ३९]
उद्योगपर्व ५
१२३
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेपेषु भारत । हित्वा वापरमेष्वासान् पाण्डवानपिनाजसः।
वानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः॥४४॥ आदितं भारतैम्पय त्वया दुर्योधने महन् ।। ४६ ।।
यं प्रशंसन्ति फितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः । तं त्यसि परिभ्रटं तस्मात्त्वमचिरादिव ।
यं प्रशंसन्ति वन्यस्यो न स जीवति मानवः ॥४५॥ ऐचर्यमदसमूह वलिं लोकत्रयादिव ॥ ४७ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टात्रिंशोऽध्यायः॥ ३८॥
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३२
विदुरेण धृतराष्ट्र प्राने नीत्युपदेशः ॥१॥
धृतराष्ट्र उवाच-
विदुर उवाच-
अनीश्वरोऽयं पुरुपो भवामवे
अप्राप्तकालं वचनं वृहस्पतिरपि त्रुवन् ।
सूत्रमोता दारुमयीव योपा।
लमते बुद्धयवज्ञानपवमानं च भारत ॥२॥
घात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं
प्रियो भवति दानेन मियवादेन चापरः।
तस्माद त्वं श्रवणे घृतोऽहम् ।। १ ।। मन्त्रमूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥३॥
[नील.] ये मृत्याः विशेषा आधिक्यानि तेपु हि [नील] अनीवगेऽयमिति । मवामवे ऐश्वर्यानश्वयें।
: प्रददर्यमानेपु परस्परं बीयानामेव कटहप्रसमान्मुत्यं दिष्टस्य देवत्व । वदैव न तु मां दूपयेति भावः ।
प्रयोजनं नश्यतीति भावः । प्रमशिनः प्रमङ्गः संघर्षस्त- घृतः धृतिमान् ॥ १ ॥ युद्धपवज्ञानम् अवज्ञावबुद्धित्वम्
कारिणः॥४४॥
॥२॥ मन्त्रालेन मूलरलेन च प्रियन् प्रियो भव-
पति श्रीनेट योग मा मा अटात्रिोऽध्यायः॥ ३८॥
वि स च दानाद्यभावे पुनप्रियो भवति अहं तु न
[मर्नु] विगैपेषु अवान्तरदेशेषु एकविषयसत्तस्य
तयाऽवम्बरा प्रासकाले मदुक्तेऽनादरो न कर्वच इति
विषयान्तरपारमावान् सामान्यनिष्टस्य सामान्ये सर्वे
भावः ॥३॥
विशेषाः सियन्ति । वन हेतुविशेषा होति । हि
यम्मायमट्तिनः सामान्यमिद्धौ प्रसङ्गात् सिद्धिमाजः [अर्जु.] भरामवे उत्सत्तिविनामा दारुमयी थोपा
॥४४॥ कितवाः छूनकुटालाः, चारणा नर्तकाः, अपात्रे | सूत्रमंचारणवमान् अनुदिष्टस्य आदेशस्य । अत्रगे आकर्णन-
धनत्र्ययान् । बन्यक्यः फलिपसमाविगवान् । एवंविधस्य | माने नतु क्रियावां घृतोऽहमवस्थितोऽस्मि ॥ १॥ बुद्धप-
जीवनमजीवनमेव ॥४५॥
वज्ञानं मूर्सताम् ।।२॥ प्रिय इत्यादि । अनमनिकभिवत्वं
इति श्रीमहाभारतटीकारामनमितारामुमोगागि
अगत्रिंशोऽध्यायःnsan
उपाधीनाह-मूलं वशीकरणमेपनं, मन्त्रोऽपि तद्विपरः, यः
[सर्व०] प्रयोजनेयु प्रयोजनोपयोगिषु विशेषेषु प्रियः स्वभावादिति शेषः । एक्शदोऽप्रियवं व्यवच्छि-
अप्रयोजस्वयायातत्रिगेपेषु । यया पुरुपसायेज्य रूपबत्यु- नत्ति ।। ३ ।।
म्पान्यपगम् । प्रमशिनः अनवस्वाहतबसपामनवधिवात् ।
यद्वा प्रयोजनमात्रे संभवति न तेषां विशेषेषु, ते हि प्रस-
[सर्व०] दिप्रत्यादिष्टस्य । घृत उयतः ॥ १॥ बु.
निः सामान्यमिद्धौ प्रसङ्गसिद्धिरित्यर्थः ॥ ४४ ॥
दयवज्ञानमवज्ञाबुद्धित्वन् ॥२॥ मन्त्री हुंफटादि, मू-
इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वनाएपगहतन्यारत्याया-
लमौपधादि, तलेन तद्रभाग । चस्तु स्वभावान् प्रियः
पाविद्याध्यायः ॥३८॥
स एव त्रियः । एवकारो मिनक्रमः ।।३।।
[लक्षा] प्रयोजनेषु ये सत्ता इत्या प्रयुज्यतं पभिः
स्वकार्यमिनि प्रयोजना. म्बकार्यकारिणः, विशिष्यन्त इति
[लक्षा०] भवामरै गुमाशुमे ॥१॥ यः प्रियः प्रिय
विशेषाः अबगिष्टजनाः ॥ ४४ ॥
एव स इत्यत्र यः परमात्मा प्रियः । औपाधिकारिवस्तु
इति श्रीमहामारते दरोगपशि वादियनीयता
उपाध्यभाव अप्रिया अपि सवन्तीति सावः । अन्यः
पक्षाशरे भानियोभाय ॥१८॥
इन्नादिः॥३॥

·१२४ [प्रभागरपर्व ३ थीगन्महाभारत देष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः । ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः।।१३॥ प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह ॥४॥ युक्ताश्चान्यमहादोपय नरास्तान् पिवर्जयेत् । उक्तं मया जातमात्रेऽपि राज- निवर्तमाने सौहार्दे प्रीति चे मणश्यति ॥ १४ 11 दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम् । या चैत्र फलनिर्टत्तिः सौहदे चव यमुखम् । तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धि- यतते चापवादाय यन्नमारभते क्षये ॥ १५ ॥ रस्यात्यागात्पुत्रशतस्य नाशः ॥५॥ अस्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमधिगच्छति । म वृद्धिर्वहुमन्तव्या या दृद्धिः क्षयमावहेत् । तादृशैः संगत नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ॥ १६ ॥ क्षयोऽपि बहु मन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत ॥६॥ निशम्य निपुणं युद्धद्या विद्वान्दुराद्विवर्जयेत् । न स क्षयो महाराज यः क्षयो पृद्धिमावहेत् । यो ज्ञातिमनुगृहाति दरिद्र दीनमातुरम् ॥ १७ ॥ क्षयः स विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥७॥ स पुत्रपशुभिर्टद्धिं श्रेयश्वानन्त्यमश्नुते । समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे । ज्ञातयो वर्द्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ॥१८|| धनद्धान्गुणहीनान्धृतराष्ट्र विवर्जय ॥ ८॥ कुलद्धि च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर । धृतराष्ट्र उवाच- श्रेयसा योक्ष्यते राजन् कुर्वाणो ज्ञातिसक्रियाम् १९ सर्वं त्वमायतीयुक्तं भापसे प्राज्ञसंमतम् । विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ । न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥९॥ किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्मसादाभिकाविणः ॥२०॥ विदुर उवाच- प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशांपते । अतीव गुणसंपन्नो न जातु विनयान्वितः । दीयन्तां ग्रामकाः केचित्तेपा प्रत्यर्थमीश्वर ॥२१॥ मुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते ॥ १०॥ एवं लोके यशः प्राप्तं भविष्यति नराधिप । परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च । वृद्धेन हि त्वया कार्य पुत्राणां तात शासनम् ।।२२।। परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥११॥ मया चापि हित वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितीपणम् । सदोपं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् । ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना । अर्यादाने महान्दोपः प्रदाने च महद्भयम् ॥१२॥ सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ।। २३ ॥ ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपाः शठाः । [नील॰] द्वेष्ये इति । यो यस्य द्वेष्यस्तस्मिन् तदृष्ट्या भावगुणाः क्षमादयः सहनाः । विनय. शास्त्राऽऽहितो साधुत्यादिकं सदपि नास्ति प्रिये त्वसदपि तदृष्ट्याऽस्तीति गुणः ॥ १० ॥ सदोपं दर्शनममङ्गलं येषां कुजकेकरा. भायः ॥ ४ ॥ मायतीयुक्तम् उद— हितम् ।। ९ ।। पुत्रं | दीनाम् । संवासे इति सहस्थितेः सुमहदयं प्राणभीतिः । त्यत्तमशक्तेन दुष्टाः शकुन्यादयो या त्याज्या इत्यागये- अदाने दानाभावे किमपि प्रदाने स्वल्पं कुत्सितम् । नाह-अतीति । कुलविनाशो नोपेक्षणीय इति भावः आदत्तमिति दानादानयोर्यत् महद्रयं चित्ते दानादौ(?) ॥ १० ॥ साहा मैत्रीती निरर्तमाने सति प्रीतिः फल ॥ १२ ॥ फलनित्तिः सुसं च प्रणश्यतीत्यन्वयः ॥१५॥ नित्तिः सुरांच प्रणश्यति स नीचोऽपसादाय यतते क्षये निशम्य निश्चित्य ॥ १७ ॥ च यतमाग्भने शान्ति च न गच्छतीति द्वयोः संवन्धः [सर्य०] द्वेष्यो न साधुः, साधुरपि । प्रिये त्वशुभान्यपि ॥४॥ १५ ॥ मंगनं मंन्धिम् ॥ १६ ॥ निशम्य | सर्वाणि शुभानि द्वेष्ये शुभानि पापानि, अतोऽग्नेयोऽ- विचार्य ।। १७ ।। शुभाधिना ऐश्वर्यलिप्मुना ।। २३ ।। हितवादित्वात् मा द्विपमन्त्रणेषु विश्वसि(पिहि) त्वमि- । पर्नु.] माधुः कुशल कर्मा, मेवानी उपकारवान्, त्यर्थः ॥४॥आयतिरुदर्कस्तत्र युक्तमुचितम् । यतो धर्मस्ततो स्मग्न प्रिये गुमानि द्वेप्ये पापानि फुर्यादिति गेपः॥४॥ जयो धार्मिकाः पाण्डवा यद्यपि तथापि नोत्सह इत्यर्थः आयनिगमरपालः ॥ ९॥ अहं तु मन्ये किमायत्या | ॥ ९ ॥ सभावगुणाः फरणादयः । विनयः शास्त्राभ्यासे यनी यस्मिन् धर्मः प्राग्भीयम्नतम्नस्मिन् जयः । म्य- श्रद्धाधुद्धिः। उपमर्द नाशम् ॥ १०॥ परदुःयोदयेषु १०म.मनो। म. मामई प्रयोश्यते ॥११ म. संसदे। म.विय १५ म. चापकाराय। १७ म. निशाम्य ।

·अध्यायः ३९] उद्योगपर्व ५ संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् । येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा। ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥२४॥ आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ २९ ।। ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मन्जयन्ति च । न कश्चिन्नापनपते पुमानन्यत्र भार्गवात् । सुटत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मजयन्ति च ॥ २५ ॥ शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेर तिष्ठति ॥ ३०॥ मुत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद । दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् । अधर्पणीयः शत्रूणां तैर्दृतस्तं भविष्यसि ॥ २६ ।। त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ ३१ ॥ श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति । तांस्त्वं पदे पतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः । दिग्धहस्तं मृग इव एनस्तस्य विन्दति ॥२७॥ भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ ३२॥ पवादपि नरश्रेष्ठ तब तापो भविष्यति । मुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य यः । तान्बा हतान्सुतान्यापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥२८॥ अव्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥३३॥ तहुःसोदयनिमित्तं ये यतन्ते ॥ ११ ॥ तान् विवर्जये. दतो ज्ञातेः पाप विन्दति ॥ २७ ॥ राष्ट्रां समारूढः गोका- दित्यर्थः ।। १४ !! या फलनित्तिस्तदुपकारादिना ! सौ- भिभवादुत्यातुं गन्तुं चाशक्त इत्यर्थः ।। २९ ॥ भार्गवान् हृद सौहादें च यत्सुसं या प्रीतिः कृतार्थताबोधः तत्सर्वे । शुक्रात् अन्यत्र अन्यः कश्चिन् पुमान्नापनयने नापरा- सौहादें स्नेहे निवर्तमान नश्यतीत्यन्वयः ॥ १५ ॥ नि-ध्यति न किं स्वपराध्यत्येव । शुक्रस्तु कुवरस्य धनापहा. शम्य विचार्य । दीनं कृपाविश्यम् ।। १७ ॥ रान् रुद्रेण भक्षितो दशवर्षसहस्राणि कुक्षौ स्थितः स्तु- [लक्षा० ] साधुः द्वेप्यो न भवति पण्डितोऽपिद्वेष्यो । विपरितुष्टया रुद्राण्या मोचितः ततः प्रभृति नापरा- न भवति । प्रिये शुभानि कर्माणि ज्ञापकानि । द्वेप्ये घ्यति । ततश्च त्वत्पुत्रेषु कृनापराधेषु शेपस्य करणीया(द- तु पापानि ज्ञापकानि ॥ ४ ॥ निवर्तमाने सौभाग्य | न्य? )स्य संप्रतिपत्तिः कौरवपाण्डवानाममित्येन संवि- इत्या निवर्तमाने स्वस्मानिवर्तमाने नीते विनीते या | तियुद्धिमत्सु तिष्ठत्येव स्थितियोग्या भवत्येव ॥३०॥ फलनि:त्तिः फलनिष्पत्तिः सौहदे च यत्सुखं तच्च विन- / प्रत्यानेय निवर्त्यम् ।। ३१ !! श्यतीति पूर्वेणान्वयः ॥ १४ ॥ स्वल्पेऽध्यपकृत इत्यत्र [सर्व०] दिग्धहातं विषाक्तारहस्तमासाद्य मृग इस अपने अपकार सति निपुर्ण तादृशैः संगतं निगम्यति | यो ज्ञातिः श्रीमन्तमासाद्यावसीदति स श्रीमान् तस्यावम- संपन्य. ॥ १६ ॥ नस्य एनो विन्दति ॥२७॥ सवा समारूढः सट्वा- [नील० ] दिग्धहस्तं विषाक्तवाणहस्तं स श्रीमान् ! मिव कार्यमधिरूढः ॥२९॥ न कश्चिार्गवान्टुबा- एनस्नस्य ज्ञातेरवसादजं पापं विन्दति मृगवधज पापं | दन्या अन्यो नापनयते अनीतं न करोतीति न स एव तु च्याच इवेत्यर्थः ॥ २७ ॥ सट्ठा समारूढश्चिन्तागारं | नीतिशास्त्रपरत्वान् नापनयतै तहिं किमरमादृशां नीति- प्रविष्टः लोके आगन्तुं लन्नमान इत्यर्थः ॥ २९ ॥ न | शिक्षयेत्यत आह-पैति । शेषस्य तत्कालोचितस्य उत्तर- कश्चिदिति भार्गवात् शुक्रादन्यत्र नीतिशास्त्रकर्तारं शुक्र ! प्रतीकारभूतस्य सुनयम्य संप्रतिपत्तिानं [सा बुद्धिमात्म. विहाय अन्य: कश्चिदपि न अपनयते इति न, अपि तु सों- | वत्करोति । अतोऽत्रापि तवापि ना?] ते गेपसंप्रतिपत्तिर- ऽप्यपनयते अनीतिं करोति अतः यत् अतीतं तत् अती- राज्यादिदानेनास्माभिर्बुद्धया निरूपितेत्यर्थः ।। ३० ॥ तमेव शेषस्य तत्कालोचितस्य अर्थत्य प्रतिपत्तिः विचारः | तदेतदवाह-दुर्योधननेत्यादि । प्रत्यानेयं प्रतितंत्र्यम् कर्तव्य इत्ययः ।। ३० ॥ तदेवाह-दुर्योधनेनेति । प्रत्यानेयं ॥ ३१ ॥ फलतः फलवत्तया ॥ ३३ ।। प्रतिकर्तव्यम् ॥३१॥ प्रतीकारमेवाह-तानिति । प्रतिष्ठाप्य [ लक्षा०] यो ज्ञातिरक्सौढ़तीत्यत्र अवसीदति अव. राज्यांशदानेन स्थिरीत्य ।। ३२ ।। धीराणां उपदेष्टुणां सादयति । विषाक्ते दिग्धलितकावित्यभिधानान् विष- मुव्याहतानि वचनानि अध्यवस्यति निश्चयं करोति उत्त- लिसहस्तात्पुस्पात् मृगो मृत्योरिव ॥ २७ न कश्चिन्ना- मफलं कारमत इत्यर्थः ॥३३ ।। पनयते पुमानन्यत्र भार्गवादित्यन कुलालो भार्गवश्वैव [मर्जु.] दिग्यो विपलिमः शरो हस्तं यत्य तं विना- कुम्भकारो निगद्यत इत्यभिधानान् भार्गवान् कुम्भकारान् शहेतुं मृगो यया विन्दति तथा सत्रीको ज्ञातिरवसी- अन्यत्र कश्चित्पुमान् मेष दत्तस्य नापनयतै पुनः प्रत्या- २४ स. कथंचन । ३० ज, नापनयति । ब. बुद्धिमत्स्सवातति । ३३ स. चिन्तयन् । २. मुल्यतानि ।

·१२६ श्रीमन्महाभारते [प्रगागर असम्यगुपयुक्त हि शानं मुकुशलैरपि । द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्या संटणोति सदा नृप ।।३०॥ उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम् ॥ ३४॥ त्रिवर्गाचरणे युक्तः स शनपितिष्ठति । पापोदयफलं विद्वान् यो नारभति वर्धते ॥ ३५ ॥ न वै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा ॥४०॥ यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते ॥ ३६॥ धर्मीयों पेदितुं शायौ बृहस्पतिसमैरपि । अगाधपढे दुर्मघा विपमे विनिपात्यते । नष्टं समुद्रे पतितं नष्ट वाक्यमशृण्वति ॥ ४ ॥ मन्त्रभेदस्य पद प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत् ॥३७|| अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनमिकम् । अर्थसंततिकामथ रसेदेतानि नित्यशः । मत्या परीक्ष्य मेवाची युद्धचा संपाय चासछन्॥४॥ मदं स्वप्नमविज्ञानमाकारं चात्मसंभवम् ॥ ३८॥ श्रुत्वा दृष्ट्वाऽय विज्ञाय माहमंत्री समाचरेत् । दुटामात्येषु विश्रम्भं दूताचाकुशलादपि । कीति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थ परानमः ॥४३॥ वृत्त्या न नयति । कुम्भकारो हि बहुतरवाक्षणभोजनार्थ | आकार व्यञ्जक भ्रूक्षेपादिकम् ॥ ३८ ॥ विश्वम्भ विश्वा- मल्पद्रव्याश्रयायाग्दत्तमेव भाण्डादिक पुनीत्वा नवीकृत्य | सम् ।। ३९ ।। अधितिष्ठति उपरि वर्तते । श्रुत शास्त्रम् वित्रीणातीति लोकप्रसिद्धम् । सप्रतिपत्ति दत्तस्य पुनर- ॥ ४० ॥ अनात्मनि मूढे जात्या उत्तममध्यमया । पहार ॥३०॥ मत्येति च पाठ । सपाद्य एव चयमिति निश्चित्य [नील० ] सुकुशलैरप्युपयुक्तम् उपदिष्ट तत् ज्ञानम् ॥४२॥ श्रुत्वा आतेभ्यो गुणागुणाविति शेष अत्ति वन- असम्यगेव यत उपलभ्य ज्ञेय तेन अविदित न ज्ञात वि- नाभावम् ॥ ४३ ॥ दित ज्ञात वा तत् नानुष्ठितम् । मदुक्त त्वयि निष्फल [ सर्व०] आस्ता धोरै सदशकरणम्, मन्त्रिभिर्दु- मेजति भाव ॥ ३४ ॥ यस्य श्येनादे फल ब्रह्मवधादि । नये कारितेऽपि स्वय प्रतिकर्तुं युज्यत इत्याह-असम्यगु- पापोदय पापहेतु तत्फल फलहेतुभूत कर्म यो नारभते | पयुक्त हीति । असम्यक्या ज्ञानमुपयुक्त जनित स्वयुशलै. स वर्धत ॥ ३५ ॥ अविमृश्य अविचार्य पापमेवानुवर्तते रात्ममतिभिभ्रमाद्विपरीतफलमेव हि तत्साधनतया ज्ञा- सतत करोति ।। ३६ ।। पके नरके ॥ ३७ ।। अर्थसन्तति पित स्वयमुपलभ्य ज्ञात्वापि विदितमसम्यक्तत्या पश्चा- अर्थानामविच्छेदेन वृद्धि तत्काम । मद सुरापानज | दनुष्ठित कृत सत् विदितमसम्यक्तया तत्पापोदय फल यस्य चित्तवैश्वव्यम् । स्थान निद्राम् । अविज्ञान परफीयगुप्त- तादृशस्तथाफ्लदर्शनात् निश्चित्य यो नाचरति पुन न चारादरज्ञानम् । आत्मसभवम् आकार नैनवक्रविकारादि- | करोति यस्तु पूर्वकृतमेकदा कृत पाप पापोदयत्वात् । फम् । तावतैव परदूता मन्त्रमुन्नयन्ति ॥ ३८ ॥ मत्रभे- कर्म ताइफलताया अविमृश्यानुवर्तते ॥ ३४ ॥ ३६॥ दस्य द्वाराणि सणोति पिदधाति ।। ३९ ॥ श्रुत शास्त्रम् | तर अगाधपङ्के अनुत्तरणीयापाये ॥ ३७॥ अर्थसन्त- ॥४०॥ मत्या मननेन युतिभिरनुचिन्तनेन । जात्येति | विरथोत्पत्ति । एव स्वप्नोऽवज्ञान किमेतत किमेतत्प्रकी- पाट कुलीनत्वन । बुद्धया स्वानुभवेन सपाद्य कार्ययोग्यता तनेन भविष्यतीति । आकार मुसविकारादिसूचकम् निश्चित्य ।। ४२॥ श्रुत्वा परत , दृष्ट्वा स्वयम् आकृत्या ॥ ३८ ॥ अधितिष्ठत्यभिभवति श्रूयत इति श्रुत शास्त्रम् ज्ञात्या विज्ञाय पुन पुनर्विशेषेण ज्ञात्वा प्राज्ञताम् ॥ ४३ ।। ॥४०॥ आत्मा बुद्धि, अनात्मनि अबुद्धौ । जात्या [अर्जु] असम्यग् इत्यादि । न्यायेन फल प्राप्यापि | परीक्ष्य मन्त्रिणम्, अयमसजातो भवति न वेति । मत्ये- विदित तदुप शाशानात् सम्यग्ज्ञातमपि अनुष्ठित यले | तिपाठ मतिर्मतमनुमान तया कार्य परीक्ष्य तत्तस्य विचा- नापि अमभ्यगुपयुक्तत्वादविदितमेवेत्यर्थ ।। ३४ ॥ तत्पा- ररूप परीक्ष्यरूपत्वात् । बुद्धया प्रत्यक्षेण फलाापलम्भेन पोदयफल चरति सवर्धत ॥ ३५ ॥ यस्तु पूर्वकृत मि.] सपाद्य उपपाद्य उपपन्नमेतन्न मिथ्येति निश्चित्य ध्यादिपाप पूरतम् । सबके सेन्येन सेन्ये या सेव ॥४२॥ एवमर्थमित्यत्रोपमानमुस्त्वा प्राप्तवाक्येनापि नि. फेन शनिमयानुवर्तत पुन सेवते सोऽन्यतेऽपराधे श्य दर्शयति । श्रुत्वाऽऽम्य । तत्रापि फलादि क- रपया इन इति तेन सेयेन पात्यत ॥ ३६ ॥ | चिदृष्ट्वा सर्वादिनाप्तद्वागवधारणात् । पश्चाद्विज्ञाय कार्य- सती रापटनम् । मद सुराममय, म्यान कदाचिन्मन्त्रम्य | खेन निश्चित्य प्राह सम मैत्री माणसाचियम् । अवृत्ति अटापा अवगात् । अयज्ञानं मन्नसहायकारिणाम् | जीवनोपयुक्तार्थाभावम् ।। ४३ ॥ १४सपुर परम्प । म विभूत्या १७ स सोऽन्याराममे । ४०३ विवाद । ४२ लाया| ४३स मन्त्र । स भवति ।

·मध्यायः ३९] 'उद्योगपर्व ५ १२७ . इन्ति नित्यं क्षमा मोघमाचारो हन्त्यलक्षणम् । कृतझं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।। ५१॥ परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया ॥४४॥ जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते। परीक्षेत्र कुलं राजन् भोजनाच्छादनेन च इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते ॥५२॥ , उपस्थितस्य कामस्य प्रतिवादो न विद्यते ॥ ४५ ॥ अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेदैवत्तानपि । अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुनः मार्दवं सर्वभूतानामनमुया क्षमा धृतिः ॥ ५३॥ प्राज्ञोपसेविन वैद्य धार्मिकं मियदर्शनम् ।। ४६ ॥ आयुष्याणि बुधाः प्राहुमित्राणां चाविमानना । मित्रवन्तं मुवाक्यं च मुहृदं परिपालयेत् । अपनीतं सुनीतेन योऽयं प्रत्यानिनीपते ॥ ५४॥ दुष्कुलीनः कुलीनो वा मर्यादा यो न लङ्वयेत्॥४७॥ मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम् । धर्मापेसी मृदुहीमान् स कुलीनशतादरः । आयत्यां प्रतिकारशस्तदात्वे दृढनिश्चयः ॥५५॥ ययोचित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा ॥ ४८ ॥ अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थेन महीयते । समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोमैत्री न जीर्यति । कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निपेवते ॥५६॥ दुर्बुद्धिमकृतमज्ञ छन्नं कूपं तृणैरिव ॥ ४२ ॥ चदेवापइरत्येन तस्मात्कल्याणमाचरेत् । विवर्जपीत मेघावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति । मङ्गालालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमात्रम् ॥ ५७ ॥ अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ॥ ५० ॥ भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् । तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः । अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च।।५८॥ [नील०]परिच्छदः भोग्यवस्तुसामग्री क्षेत्रेण जन्मस्था- | काले कर्तव्यमेवेति दृढनिश्चयः ॥ ५५ ॥ अतीते नेन कुग्रामवासिपु प्रायेण विवेकाभावात् परिचर्यया आ. निष्पन्ने कार्यशेषज्ञोऽस्मिन् कृते इदं भावि प्रयोजनम् चारेण ।। ४४ ॥ वैद्यं विद्यावन्तम् ॥ ४६ ॥ चित्तं ज्ञान- ॥ ५६ ।। हरति तन्मयतया एनं निषेधकम् । मङ्गलाल- मात्रं निमृतं गूढाचारप्रवृत्तं मनयन्त्रादि प्रज्ञा विशेषतो- मनं दध्यक्षतादिवन्धनं योग उपायज्ञता । श्रुतं मास्त्र- ऽर्थोन्नयनक्षमता ॥४८॥ रौद्राः कोपनाः साहसिकाः | प्रेरणम् ।। ५७ ॥ अनिवेदः कार्यतत्परता ॥ ५८ ॥ अविमृश्यकारिणरतेपु ॥ ५० ॥ इन्द्रियाणामुत्सगों कि [ सर्व०] परिच्छेदः शानं वा । परिचर्या परितच. पयेषु प्रवृत्तिः अनुत्सों विषयेभ्यो निवृत्तिः सा मृत्युतु- रणं आचारः पित्रादिदर्शनेनात्यन्तनिर्धनतानिरामः । ल्या दुरनुष्ठेयेत्यर्थः ।। ५२ ॥ आयुष्याणि आयुःकराणि ताहास्य किञ्चिद्गृहीत्वा भेदकरणस्य संभवान् ॥ ४४ ॥ अपनीतमन्यायेन नाशितम् ।। ५४ । आयत्यामागामिनि | वैद्य विद्यावन्तम् ।। ४६ ।। नैमृत्यं गृढाकारप्रवृत्तिता। काले दुःसस्य प्रतीकारलः तदात्वे वर्तमाने दृढनिश्चयः | चित्तं ज्ञानमात्रम्॥४८॥ प्रज्ञा परीक्षाकारा बुद्धिः । समैति भोगं विना प्राप्तस्य दुःसत्य नाशो नास्तीति ज्ञात्वा | समतामेति अकृतप्रज्ञं कृतनम् ॥४९॥ रौद्रेषु कोपनेषु माह- तत्संबन्धेऽपि नोत्तपति ॥ ५५ ॥ मङ्गलानां दधिदूर्वा | सिकेपु अविमृश्यकारिपु॥५०॥ इन्द्रियाणामनुत्सर्गोऽश्यन्तं गयादीनामालम्भनं स्पर्शः योगः सहायसंपन् उत्थानमुद्यमः | विषयेभ्यो निवृत्तिः । अतो मृत्युरवशिष्यतेऽनो जीवतात. ॥ ५७ ।। अनिर्वेदः उद्योगात् अनुपरमः ।। ५८ ।। क्यः अत्यतमुत्सगोप्यवसादयतीति क्रमेण निवर्तनं कार्य- [अर्जु०] परिच्छदेन परिवारण । क्षेत्रेण देशेन | मित्यर्थः । क्वचिन्मृत्युनाऽपि विशिष्यते इति पाठस्ना ॥४४॥ [तन् उपसेवनं च ] वैद्यं वेदेन व्यवहरन्तम् | पञ्चम्यर्थे तृतीया ॥ ५२ ॥ अपनीतं अपनयेन ना. ॥४६ ॥ नभृतं निश्चलता ।। ४८ ॥ अवलिप्तेषु अहंका- शितम् ॥ ५४॥ आयत्यामागामिनि मुचे दुःख या प्रति- रिपु, रौद्राः कोपनाः, साहसिका अपरामृष्यकारिणः | कारज्ञः । प्रतिकारः कार्यगेपः शेरे संप्रतिपत्तिरित्या ॥ ५० ॥ तेषु अत्यागि आपद्यपि अत्यजनशीलम् अनु- दर्शितः ॥ ५५ ॥ अपहरति जयति । योग उद्योगः । त्सगोंऽप्रेरणं न विशिष्यते । इन्द्रियप्रेरणे मृत्यौ च उत्थानं प्राप्ते काले कार्यारम्भः । आर्जवं कौटिल्याभाषः गब्दादीनां विषयाणामग्रणसंभवात् ॥५२॥ अत्यर्थ ।। ५७ ॥ अनिर्वेदः शोकाभावः, प्रारब्धस्य ग्रीवाला- रागातिशयेन प्रेरणातिशयः ।।५३ ॥ अपनीत नयादप- दानेऽप्यत्यागो वा ॥ ५८ ।। गतम् ॥ ५४ ॥ आयत्यामुत्तरकाले । तदात्वे कार्यारम्भ [लक्षा०] ब्रह्मचर्यया ब्रह्मचर्यधर्मेण, वेदाभ्यासेन या ४६-४७ ज. उत्तरार्थ पूर्षि न स्त। ज. रामोप। ४८५ तेरः । ज. वृतेन वा च नैभृत्य । ४९ स. मस्तारमान ।

·१२८ श्रीमन्महाभारते [प्रजागरपर्व ३ महान् भवत्यनिविण्णः सुखं चानन्त्यमश्नुते । उन्मत्ता गौरिवान्धा श्रीः कचिदेवावतिष्ठते । नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं मतम् ।। ५९॥| अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥६६॥ प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् । रुमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान् धर्मकारणात् ॥ अधर्मोपार्जितैरथैर्यः करोत्यौ देहिकम् ॥ ६ ॥ अर्थानों समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता।।६०॥ न स तस्य फलं प्रेत्य भतेऽर्थस्य दुरागमात् । यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते । कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे ।। ६८ ॥ कामं तदुपसेवेत न ढवतमाचरेत् ।। ६१ ॥ उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्ववतां भयम् । दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेवलसेषु च | उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः।।६९।। न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः ॥६२॥ समीक्ष्य च समारम्भा विद्धि मूलं भवस्य तु | आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् । तपो पलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां चलम् ।।७०॥ अशक्तं मन्यमानास्तु धर्पयन्ति कुबुद्धयः ।। ६३ ॥ हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम् । अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतित्रतं । अष्टौ तान्यव्रतनानि आपो मूलं फलं पयः ॥७॥ प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीयानोपसर्पति ।। ६४ ॥ हविर्ताह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् । न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च । न तत्परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः ॥७२॥ नेपा गुणाकामयते मैर्गुण्यानानुरज्यते ॥ ६५ ॥ ॥४४॥ इन्द्रियाणामनुत्सर्ग इत्यत्र अनुत्सर्ग. विपये- | ॥ ७१ ।। हविर्तुतशेषः । ब्राह्मणकाम्या तदिच्छा । अष्टा- जपणममृत्युना मृत्युरहितमोक्षेण ॥ ५२ ।। अपनीतं | विति च यथाश्रुत्या पठन्ति । संध्यात् संयोजयेत् ।।७२।। मुनीतेनेत्यर अपनीतगविनीतं पुरपं सुनीतेन सुनयेन [सर्व०] अर्थोऽर्थसाधनशक्तिः अर्थसाधनताया अश- अर्थ प्रति प्रयोजन प्रति आनिनीपति ।। ५४ ।। क्तिरनर्थः । तेन समशत्तयशक्तेमध्यमस्यापि क्षमा हितेत्यर्थः [ नील• ] तस्य मध्यमस्य यो न शक्तः नाप्यशक्त- | ॥ ६०॥ न मृढव्रतमत्यन्तं सुसपरित्यागेनैव व्रतसिद्धि- स्तम्येत्यर्थः सर्वेषां क्षमा श्रेयस्करीत्यर्थः ॥ ६० ॥ मृढ- | रिति मूढस्य व्रतम् ॥ ६१ ॥ मृदुत्वात् कृपालुत्वात् मनमादारादी अतिनिन्धम् ।। ६१ ।। अदान्तेषु लिप्सा- ( ॥६३॥ अत्यार्यमत्यन्ताकुदिलम् । आर्यदानोदर्दानेन अक्ष- हीनेषु ।। ६२ ॥ सव्यपत्रपं सलन्नम् ॥ ६३ ॥ अत्यार्य- यतया तु वसति । अतिशूरातिप्रतयोस्तेजोसहिष्णुत्वात् मत्यन्तमटिलम् ॥ ६४ ॥ और्वदेहिक परलोक्साधनं प्रज्ञाभिमानिन्नभिमानद्वेषात् ॥६४॥ वृत्तमाचारः ॥६६॥ यशदानादि ।। ६७ ।। मयमः इन्द्रियाणां निग्रहः ।। ६९॥ | कान्तारं शून्यवत् । कृच्छास्वापत्सु रोगादी। संभ्रमे भपम्य एंवर्यस्य ।। ७० ।। ब्राह्मणकाम्या ब्राह्मणस्य इच्छा | दुर्भिक्षादौ ॥ ६८ ॥ शेषनतामायु शेषनताम् । संयम सदाशयेत्यर्थ. 1 मंदध्यान पुर्यात् ।। ७२ ।। इन्द्रियाणाम् ॥ ६९ ॥ भवस्य भूतेः । प्रदा वेद. ॥७॥ [पर्नु०] महान महापभाजनम ॥५९॥ प्रभविष्गो | पडतान्यनततानि भुक्तानि ।। ७१ ॥ हविर्यज्ञशेषः । तथा माय । क्षमाश निम्पयनि अर्थानावित्यादि । यथा | औपचं तथ गुरोर्वचनमुन्यते इति गुरुश्चनम्, गुरूतमनु- अ यया प्रतीवार युद्धपनुत्पादम्मयाऽऽयोगादावनर्थेऽपि मतमित्यर्थ । तया ग्राहाणाम्या ब्राह्मणेच्छया तदनुज्ञयेति ॥६० ॥ राज्यपत्र मटमम ॥६३ ॥ अत्यार्यमतिप. यावत् । इच्छामा पुय (') काम्या अप्रत्ययः सुपां सुगिति डिनं मामयं विचारणामारा परिप्यतीति, दानेन मा | तृतीयालोपः । तदेवं प्राक्षणानुमतमिति विशिष्टमौषधमे- मुन्टीसति । अनि पतितेऽरिमनिगश्रया स्या- | पमिति यन् । अष्टौ तानीनि पाठे केनचिदनुमतमप्योप, मिति, अनि निगपभोगा स्यामिति । प्रशाभिमानिनं न दुप्यनीति पात्पर्येण । औपरमात्रस्य भेदानाष्टायविगेर (हनि गाम्य)दुगादानन नागयिन्यनीति ॥६शा शेषयना | इति मन्तव्यम् । मानणानुमत्यादेस्तु पृथग्वचन तु तर आयुषरता भयं मरणं, गंयमोऽति व्यगात् ।।६९|| भास्य | मत्यत्यन्तदोषाभायः ओपयमाने तु दोपाल्पतेति दर्ग. तिमयः॥ ७० ॥ आप निनाय प्रनिन एतानि | यिनुम । मंदयात् मंध्यायेग ॥ २ ॥ पानानि मामरीकरणादेव पदसंग्या [रक्षा०] मार्दवारमध्यपत्रपमिन्यय अपगता प्रपा ५ मिन् । ६५. सान ला ६६.01.गा।

·अध्यायः ३९] उद्योगपर्व ५ १२९ संग्रहेणैप धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते मलं पृथिव्या बाहीकाः पुरुषस्यानृतं मलम् । अक्रोधेन जयेत्नोधमसाधु साधुना जयेत् ।। ७३ ।। कौतूहलमला साध्वी विश्वासमला स्त्रियः।।८०॥ जयेत्कय दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् । मुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं वपु । स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरी चण्डे पुरुषमानिनि ॥ ७४ ॥ ज्ञेयं प्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥८॥ चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यों न च नास्तिके। न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत्स्त्रियः । अभिवादनशीलस्य नित्यं दृद्धोपसेविनः ॥ ७९ ॥ नेन्यनेन जयेदनि न पानेन मुरां जयेत् ।। ८२॥ चत्वारि संपवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यग्रोवलम् । यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निनिताः । अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण वा ॥७॥ अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम्।।८३॥ रात्रोवी प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः । सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा । अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्य मैथुनममजम् ॥७७|| घृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथंचिन जीन्यते ॥ ८४ ॥ निराहाराः प्रजाः शोच्या शोच्यं राष्ट्रमराजकम् । यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव स्त्रियः । अवा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ॥ ७८ ॥ नालमेकस्य तन्सर्वमिति पदयन्न मुह्यति ॥ ८५॥ असंभोगो जरा स्त्रीणां वाकूशल्यं मनसो जरा । राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर । अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्यावतं मलम् ।।७।। समता यदि ते रानन् स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा ॥८६॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥ अपनपा । सा न भवतीति व्यपत्रपा । सम्यग्लनेत्यर्थः । ऽनभ्यासः ॥ ७९ ॥ वाहीका लदेवोद्भवा माझगाः । ते वयासहितम् ।। ६३ ।। आर्यानतिक्रम्य वर्तमान: अत्यार्यः च दास्वामीति लोभयित्वा न दातारः। विश्वासो भर्तारं तं व्रतमतिक्रम्य वर्तमानः अतिव्रतः वम् ॥ ६४ ॥ यः | विहाय स्थितिः ॥८०॥ पू रङ्गम् ॥८१॥म्पनेन निद्रया करोत्यौदैहिकमिल्यत्र और्वदेहिक दहा विद्यमान- कामेनोपभोगेन ॥ ८२ ।। अलं पर्यापये आकाहानिवृत्तय स्वर्गादिफल साधनं कर्म ।। ६७ ॥ न तत्परस्य संदध्यादि-इति यावत् ।। ८५ ॥ त्यत्र तत्परस्य उक्ताष्टविधधर्मपरस्य विषये ॥७२॥ इति श्रीमन्महाभारतन्यारत्यायामजुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि [ नील.] अन्योऽधर्मः कामात् इच्छया साधुना एकोनचन्वाचिोभ्यायः॥ ३९ ॥ फर्मणा ॥ ७३ ।। स्त्रीधूर्त के त्रियां धूर्त चेत्येकव- [सर्व.] संग्रहेण संक्षेपेण | कामादिच्छायां सत्या- द्भावः ॥ ७४ ॥ वाक्झाल्यं दुर्वचनम् । अनानायः अन- मेतावदेव तु पर्याप्तमित्यर्थः । अक्रोधेन क्रोयं क्रोद्धारम् । न्यास एव मलं येपाम् ॥ ७९ ॥ वाल्हीकाः। पञ्चानां | साधुना साधुत्वेन ।। ७३ ॥ अनृतमनृतवादिनम् । स्त्री सिन्धुपष्ठानां नदीनां यत्र संगमः । वाल्हीका नाम ते | च धूर्तश्च स्त्रीधूर्तकम् ।। ७४ ॥ आश्वासस्तद्वचनविश्वासः, झाः । विप्रवामः प्रवास: ॥८०॥ स्वप्नेन शयनेन ॥८॥ स्रोणी स्वभावात् , धूर्नानां द्रव्यलोमान्, अलसस्य नियो. दि ते स्वेषु पुत्रेषु पाण्डयषु च समताऽस्ति तर्हि सर्वेषु | गभयान् , भीरोर्भयमात्रान् , चण्ड-पुरुषमानिनोः क्रोध- ममेवाचर यथाभागं राज्यं तेभ्यो देहीत्यर्थः ।। ८६॥ स्तुतिपरत्वान, चौरे द्रव्यलोभान्, कृतननास्तिकयोश्च इति श्रीनेटकण्टीये भारतभानदीपे उद्योगपर्वणि स्वभावादनृतवादित्वात् ॥ ७५ ॥ वाक्शल्पं दुर्वचनम्, एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥३९॥ तेन मनमश्चलत्वसंभवात् । अनानायोऽनभ्यासः ॥७९॥ [अर्जु.] संग्रहेण संक्षेपेण क्रोधादयः शब्दाः कर्तरि | वाहीकाः कर्षकाः, वाहीकशोझवा वा । विप्रवासः व च योज्याः ॥ ७३ ।। खीधूर्त के स्त्रियां धूर्तके च प्रातिबोधन(?) वासः ॥ ८० ॥ स्वप्नेन निद्रासेवया । थिवा कुट्टनान् स्त्री चञ्चलत्वान्, धूर्तको वञ्चकत्वात्, कामेन कामोपभोगेन ॥ ८२ ॥ यदि तब पितृन्यत्वेन हने द्रव्यलोभान्, अलसे अननुष्ठानान्, भीरौ भयान, समभावो वस्तुतोऽस्ति तदा सममाचर प्रवर्तस्व ॥ ८६ ॥ ण्टे क्रोयात्, पुरुषमानिनि गर्वान् ॥ ७४ ॥ चौरेऽनृत- इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणनटीकाया- पत्वान् , कृतन्ने उपकृतनागस्वान्, नास्तिकेऽधार्मिकत्वान् मूनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३१॥ इसंभवात् एपु विश्वासो न कार्यः ॥ ७५ ॥ अनाम्नायो. [लक्षा० ] अनाम्नायमला वैदा इत्यत्र नै अभ्यासे ७५ ज. वाघासो। ७६ ज. संप्रवन्ति । ८० ८५म. यवं यच किंचिदजाविकन् । इति एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥३९॥ यो. १० ज. वाहीका: ।

·श्रीमन्महाभाग्ते [प्रभारपर्व ३ चत्वारिंशोऽध्यायः४. विदुरण पृतराष्ट्र प्रति नानिकपनपूर्वकं पुपिटिराय पन्यानोपदेशः ॥१॥ चितुर उवाच- स्तचना चाभिमानितंतयात्यागित्तमेव च ॥५॥ योऽभ्यनितः सन्दिरमन्नमान: एते वै सप्त दोशः स्युः सदा विद्यार्थिनां मनाः । कंगत्यय शक्तिमहापयिन्वा । मुग्वार्थिनः कुता विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् ॥ शिमं यश समुपति सन्त- मुखार्थी वा त्यनेवियां विद्यायी वा त्यस्लखम् । मन प्रसन्ना हि सुखाय मन्तः नानिस्तृप्यति काष्टानां नापगानां महोदधिः। महान्तमपर्यमधर्मयु नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ७ ॥ यः मंत्यजत्यनपाकृष्ट एव । आशा धृति हन्ति समृद्धिमन्वकः सुखं मृदुःखान्यत्रमुच्य शेने क्रायः श्रियं दन्ति यशः कदर्यता । जोणी त्तचं सर्प इवावमुख्य ॥२॥ अपालनं हन्ति पशूध राज- अतृते व नमुत्तमा राजगामि च पशुनम् । न्नेका क्रुद्धो ब्राह्मणो इन्ति राष्ट्रम् ॥ ८॥ गुरोमालीकनिर्वन्यः समानि ब्रह्महत्यया ॥३॥ अनाथ कांस्यं रजतं च नित्य अमृयकपद मृत्युरतिवादः श्रियो वयः। मनाकपः शकुनिः श्रोत्रिपक्ष । अशुश्रूपा त्वरा ग्लाबा विद्यायाः शत्रवतपः॥४॥ वृद्धो नातिरवसन्नः कुलीन आलम्यं मदपोही च चाप गोष्टिरेव च । एतानि ते सन्नु गृहे सदैव ॥९॥ पनि पानीः अनानायोऽनभ्यामः ॥७९॥ सामन्यापि म माति) विमृति मन्तगेऽन्तगत्मा । अयश समृ ·अध्याय ४०] उद्योगपर्व ५ अजोक्षा चन्दनं वीणा आदी मधुसर्पिपी । मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या शिपमौदुम्बरं शङ्कः स्वर्णनाभोज्य रोचना ॥१०॥ उसिप्य राजन् स्वगृहान्निर्हरन्ति । गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् । तं मुक्तकेशा: करुणं रुदन्ति देवबामणपूनार्थमतिथीना च भारत ॥ ११ ॥ चितामध्ये काठमित्र क्षिपन्ति ॥१५॥ इदं च त्वा सर्वपरं ब्रवीमि अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुते पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् चांसि चामिव शरीरधातून् । न जातु कामान भयान्न लोभा- द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र द्धर्म जह्याज्जीवितस्यापि हेतोः ॥ १२॥ पुण्येन पापेन च वेष्टयमानः ॥ १६ ॥ नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः मुताः । जीवो नित्पो हेतुरस्प त्वनित्यः । अपुष्पानफलान् वृक्षान् यथा तात पतत्रिणः॥१७॥ त्यक्त्वा नित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये अग्नी प्रास्तं तु पुरुष कर्मान्वेति स्वयंकृतम् । संतुष्य त्वं तोपपरो हि लाभः ।। १३ ।। तस्मात्तु पुरुषो यनादम संचिनुयाच्छनैः ।। १८ ॥ महावलान्पश्य महानुभावान् अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् । महत्तमस्तिष्ठति हान्धकारम् । राज्यानि हित्वा विपुलाच भोगान् त महामोहनमिन्द्रियाणां गतान्नरेन्द्रान् वशमन्तकस्य ॥ १४ ॥ बुध्यस्व मा त्वा प्रकमेत राजन् ॥ १९॥ [ नील० ] अजेन सहित उक्षा अजोक्षा औदुम्बर तोषपर ॥ १३ ॥ अस्मादित्यादि । लोक्यत इति लोको तानमय पात्रजातम् । उदुम्बर स्मृत ताने इति विश्व । देह । ऊचे प्रामुकाम । अमुष्य प्राप्यस्य देहस्य पूर्वमघो. विष लोहमिति सर्पज्ञ । स्वर्णनाभ शालग्राम , दक्षि वक्ति महत्तमस्तिष्ठति अज्ञानरूपम् । अन्धकारमिन्द्रि- णावर्त शङ्ख इति नारायण ॥ १० ॥ धन्यानि मङ्गरा- यज्ञानविरहरूप तत् तत्त्वज्ञान वै प्रसिद्धम्, इन्द्रियाणा वहानि ।। १ ।। सर्वपर सर्वेभ्य पुण्यहेतुभ्य परमुत्कृष्ट | महामोहनमिति प्रसहेत अभिभवेत् ॥ १९ ।। महाविशिष्ट महेन उत्सवेन अविशिष्ट समान माडलिक [ सर्व.] अजश्च उक्षा च अजोक्षा । आप । विष मित्यर्थ ।। १२ ।। अस्य जीत्वस्य हेतुरविद्या । अनित्य | लोह तीक्ष्णोपलक्षणत्वात् , औदुम्बर तान, स्वर्णनाभो मुखदु ग्वे अविद्या च । नित्ये धर्मे निरवये आत्मनि च । दक्षिणावर्तशङ्ख ॥ १० ॥ धन्यानि मागल्यानि । देव- प्रतितिष्ठस्व निष्ठा कुरु । सतुष्य सतोप प्राप्नुहि । तोप ब्राह्मणातिथिपूजार्थे चन्दनसर्पिती । अन्यानि मङ्गलार्थ- पर उत्कृष्ट यस्मिन् लाभे ।। १३॥ गृहान् निर्हरन्ति दूरी-मात्रेण ।। ११ ।। सर्वपर पुण्य सर्वस्मात्पुण्यहेतोरुत्तम कुर्वन्ति ॥ १५ ॥ उत्सृज्य मृतस्य दह त्यक्त्वा ॥ १७ ॥ महाविशिप्रमियुस्त्याऽन्येभ्योऽपि ।। १२ । नित्यो धर्म अस्माल्लोकादूर्व स्वर्गे अमुष्य अमुष्मात स्वर्गात् चात् अ परलोकेऽपि स्थायी । यतस्तस्याश्रयो जीव आत्मा नित्य स्माञ्च अघ पातारे महत्तम तमोगुणप्रधानै पुरुप प्राप्य धातु धत्ते पुष्णाति सुखेनात्मानमिति शरीर, तस्यानि स्थानमन्धकारमप्रकाश तत् अन्ध तम अन्धतामिनास्य त्यत्वात्तजयसुसदु खऽपि अनित्ये, न परलोकस्थायिनी नरक बुध्यस्न मा त्वा रागान्ध प्रलभेत स्पृशेत् ॥ १९ ॥ अनित्यान् सुसदु खादीन् । नित्ये धर्मे सतुष्य अल्पेऽf [अर्जु०] अज छाग । निप शुल्मी । औदुम्बर ताम्रम् | पर्याप्तिप्रत्यय कुरु । तोप सन्तोप पर उत्तमो यस्माल्लोकार ॥ १०॥धने साधूनि धन्यानि ॥ ११ ॥ सर्मपर सर्वो-रोकप्राप्तिजन्यात्सुसात् स लोक ॥१३॥ निर्हरन्ति नि स्कृष्टम् ॥ १२॥ नित्यो धर्म नित्य मोक्ष प्रति हेतुत्वात्। | सारयन्ति ॥ १५ ॥ उर्ध्वमाकाश अमुष्यास्य लोस्स्याध जीत्र क्षेत्रज्ञ । धातु शरीर शेष्मादिधात्वार धत्वात् । पाताले महत् तमो नरकमन्धकार अन्धताकरमिन्द्रियाणा हेतुरिति प्रायश पाठ । अनित्यान् सुसादीन् । प्रतिति- | महामोहन दुखेन विषयान्तराऽग्रहणात् । उद्बुध्यस्त्र प्ठस्य एकाफी ब्रज नित्ये क्षेत्रज्ञे सतुध्य तोषश्वासी परश्चेति | ज्ञात्वा धर्म चर । त-मा त्वा प्रसहेत् अभिभवेत् ॥१९॥ १०१ म भजोऽवश्च र स्वर्णभाभरणं वृष । १३ म धातुरस्य १४ ख महाधना य ।

·श्रीगन्गहाभारते [प्रमागरपर्व ३ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० विदुरेण धृतराष्ट्र प्रति नीतिकथनपूर्वकं सुधिष्ठिराप राज्यदानोपदेशः ॥१॥ विदुर उवाच- । स्तब्धता वाभिमानित्वं तथाऽत्यागित्वमेव च ॥५॥ योऽभ्यचितः सद्धिरसज्जमानः एते वै सप्त दोपाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः । करोत्यर्थ शक्तिमहापयित्वा । सुखार्थिनः कुतो विद्यानास्ति विद्यार्थिनः सुखम् ६॥ क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्त- सुखार्थी वा त्यजेवियां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम् । मलं मसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥१॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नागानां महोदधिः। महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ।। ७ ।। यः संत्यजत्यनपाकृष्ट एच। आशा धृति हन्ति समृद्धिमन्तकः मुर्ख मृदुःखान्यवमुच्य शेते प्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता । जीर्णा त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥२॥ अपालनं हन्ति पशृंश्च राज- अन्ते च समुत्को राजगामि च पैशुनम् । नेक क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥ ८ ॥ गुरोवालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ३ ॥ अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं असूर्यकपद मृत्युरतिवादः श्रियो वधः । मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च । अशुश्रूपा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः॥ ४॥ वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन आलस्य मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च । एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥ ९ ॥ इति धातोः अनाम्नायोऽनभ्यासः ॥७९॥ सीसस्यापि मलं । मादि() विभूति अन्तरोऽन्तरात्मा । अथवा समृद्धि मलमित्यत्र मलं मलोपमममेध्यं या11८१॥ न कथंचन जीर्य- श्रियम् अन्तको यमः तभोक्तृनयनद्वारेण हन्ति । तीत्यर न जीयति तामिच्छां विमुञ्चेत्यन्वयः ।। ८४ ॥ फदर्यता दानभोगयोरभावः ॥ ८॥ रथो धाहनोपल- इति श्रीमहाभारते श्योगपणि वादिराजनार्थकृत क्षणम् । मध्वाकर्प, क्षौद्ग्राही । शकुनिः विपपरीक्षकच. सवारपारे एपोनचरचारिशोऽध्यायः ॥३९॥ कोरादिः । वृद्धो ज्ञानवृद्धः ॥ ९॥ [नील ] योऽभ्यर्चिन इति । असञ्जमानः अभिमान- [सर्व० ] अमनमानोऽविलम्बमानः । शक्तिमहाप- शून्यः शनिमहापयित्या अनतिक्रम्य यथाशक्तीत्यर्थः सन्तं यित्वा तद्विरुद्धापरणेन शक्तिमत्यक्त्वा, यथाशक्तीति साधुमुपैति लभते यतः प्रसन्नाः सन्तः साधवः मुसाय यावत् । प्रपन्नस्य भक्तस्य ।। १ ।। अनुपानुष्टः अनिषिद्धो अलं, मुन्नं दातुं पयाताः ॥ १॥ अनपाष्टः पररपकप- यः ॥ २॥ समुत्क स्पर्धायाम, तेन तजन्यो व्यवहार भप्रापितोऽपि ॥ २ ॥ ममुकपः अनृतेन जय इत्यर्थः । उच्यते । तत्रानुनं साक्ष्येण, प्रश्ने सति अनृतभापणमियर्थः । ॥३॥ एरपट मरमान ॥ ४ ॥ रतन्धता आडत्यम- | राजगामि गनगोचरेण च पैशुनगसूयामात्रेणापकरणम् । भिमानः दर्पः तद्वत्त्वमत्यागित्वं लुब्धना मदमोहौ यी गुरोरलीके अप्रिये निन्धः करणोदामः ॥ ३ ॥ असूर्य- पृत्य मन ॥ ५ ॥ आ. विषादीनाम् ॥ ९ ॥ कपदमेकं वस्तु मृत्युरात्मन इति शेपः । पदं लक्ष्मातिक- [प] अमनमानः अविलम्यमानः । तिमदा- स्तुध्विति कोपः । अतिवादो निन्दा अशुश्रूपा गुरूपासना- पायचा अन्यात्या न दानार याः ममुपति । प्रपन्नस्य भारः । वराऽल्पकालेन बहुज्ञानेच्छा । भाषा उत्कर्षप्र- भगस्य अरं ममीः । अन्लिान्यामः ॥ १ ॥ अनुपा- त्ययः पर्याप्तमेतायत्या विद्यया ममेति ॥ ४ ॥ सद्धिः पुत्र. प्रटोनिन्दिनः ॥ २ ॥ ममुन्यौ गुणातिगये अनृतं तद कलवादः ॥ ८॥ मध्याकरः गनि: फोपिलः 'मधुपः पग मिथ्यावाद: गुगे: पित्रातः अलीपस्य मिध्या- योरिटः पिकः' इति वचनान् ॥ ९॥ परिणाय निवन्ध प्रामोद्यमः ॥ ३॥ नस्य एरपई लक्षा] यो धर्धितः सहिमागान इत्पर अस. मायुः । अनिगदी घटु भागम् । शुश्रूण न श्रोतु-मान: दुर्गनेवमामान: यः गहिर्धितः Iner ! गपा तमामहदि मान-नगम पोति महिः प्रगरतं पारमुपैति ॥ १॥ 1. dिia.tandan - मन् अर्थ म.rमय में मार पर।

·अध्यायः ४०] उद्योगपर्व ५ अजोला चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिपी। मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या विषमोदुम्बरं गड्ढः स्वर्णनाभोज्य रोचना ॥१०॥ पलिप्य राजन् स्वमहानिहरन्ति । गृहे स्थापयितव्यानि बन्यानि मनुरनबीन् । तं मुक्तकेयाः करुणं रदन्नि देवब्राह्मणपूनार्थमनिधीनां च भारत ॥ ११ ॥ चितामन्ये काष्टमिव निपन्ति ॥१५॥ इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि अन्यो धनं प्रेतगतस्य मुझे पुण्यं पदं तान महाविशिष्टम् वयामि चाग्निश्च गरीरघानून् । न जानु कामान्न भयान्न लोमा- दाभ्यामयं सह गन्छत्यमुत्र द्धर्म जद्याज्जीवितस्यापि हेतोः ॥ १२॥ पुण्येन पापेन च वेष्टयमानः ।। १६ ॥ नित्यो धर्मः मुखदुःखे त्वनित्ये उत्सय विनिवर्तन्ते नातयः मुदः मुताः । जीवो नित्यो हेतुरस्य वनित्यः । अपुप्पानफलान् रक्षान् यया तात पतत्रिणः||१७|| स्यक्लानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये । अग्नी प्रास्तं तु पुरुष कर्मान्वेति स्वयंकृतम् । संतुप्य त्वं तोपपरो हि लाभः ।। १३ ॥ तस्मात्त पुरुषो यत्राद्धमै संचिनुयाच्छनः ।। १८ ।। महायलान्पश्य महानुभावान् अस्माहोलममुप्य चारी मशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् । महत्तमस्तिष्टति हन्तकारम् । राज्यानि हित्वा विपुलांथ भोगान् त? महामोहनमिन्द्रियाणां गतान्नरेन्द्रान् वशमन्तकस्य ॥ १४ ॥ बुध्यस्त्र मा त्वां प्रलभेत रानन् ॥ १९ ॥ [नील.] अजेन महिनः उक्षा अजोमा औदुम्बरं नोपरः ॥ १३ ॥ अम्मादित्यादि । लोक्यन इति लोको ताम्रमरं पात्र मातम् । उदुम्बरं स्मृतं तान्ने इनि विश्वः। देहः । ऊर्व प्रामुकामः । अमुग्य प्राप्यस्य देहस्य पूर्वभयो- वि लोहमिति सर्वज. । स्वनामः शालपाम:, दक्षि- | यति महत्तमस्तिष्टति अज्ञानरूपम् । अन्धकारमिन्दि. पावनः गड इति नारायगः ॥ १०॥ धन्यानि मनला- यनानविग्हल्पं तत् तत्त्वज्ञानं वै प्रसिद्धम्, इन्द्रियाणां वहानि ॥ ११॥ मपरं मभ्यः पुग्यहेतुभ्यः परमुत्सृष्टं । महामोहनमिति प्रमहेन अभिभान् ॥ १९ ॥ महाविशिष्टं महेन उत्मन अविशिष्टं समानं माङ्गलिक- [ सर्व०] अनाव उमा च अनोझा । आपः । विसं मिन्ययः ।। १२ ।। अस्य जीवन्वय हेतुविद्या । अनित्यं | लोहः तीक्ष्योपलक्षणवान् , औदुम्बरं तानं, स्वर्णनाभी मुसदुःसे अविद्यां च । नित्य धर्मे निग्वये आत्मनि च दक्षिणावर्नगदः ॥ १० ॥ धन्यानि मागल्यानि । देव- प्रनिनिष्टम्ब निष्टां कुरु । संनुष्य मनोपं प्राप्नुहि । तोपः | ब्राह्मणानिधिपूजा चन्दनमपिपी । अन्यानि मद्गलार्य- पर उकटः यस्मिन् लामे ।। १३ ।। गृहान् निर्दन्ति दृरी-मात्रेण ॥ ११ ॥ सर्वपरं पुण्यं सर्वस्मात्सुण्यहेतोरत्तमम् कुर्वन्ति ।। १५ ।। उमृन्य मृतस्य ददं त्यक्त्वा ।। १७ ] | महाविशिष्टमिन्युक्त्याऽन्ये मोऽपि ॥ १२ ॥ नित्यो धर्मः अस्माटोकादूर्व स्वर्गे अमुध्य अमुप्मान स्वर्गान् चान् अ- पग्लोरेऽपि स्वाती। यतस्तस्याश्रयो जीव आत्मा नियः। रमाच अधः पाताले महत्तम. नमोगुणप्रधान. पुन्प. प्राप्य धातुः धत्ते पुष्णाति मुसैनात्मानमिति शरीरं, तस्यानि- स्थानमन्धकारमप्रकाशं तत् अन्धं तमः अन्यनामिवास्यं त्यत्वात्तजन्यमुसहःपेऽपि अनित्ये, न पग्लोरम्यायिनी । नरकं बुग्यम्ब मा त्वां रागान्धं प्रलभेन स्मृगेन ॥ १९ ॥ अनिन्यान् मुबदम्यादीन् । नित्ये धर्म संतुष्य [मर्नु] अन: छाग. । विष शुन्नी । औदुम्बरं ताम्रम् पामिप्रन्ययं कुर। तोपः मन्नोपः पर उत्तमो यस्मालीकान् ॥ १०॥ धने माधृनि धन्यानि ॥ ११ ॥ सम्परं मों- लोम्यामिमन्यात्सुग्मान् स लोगः ॥१३॥ निहन्ति नि:- पृष्टम् ॥ १२॥ नित्यो धर्मः नित्यं मोक्षं प्रति हेतुवान्। माग्यन्ति ॥ १५ ॥ उर्चमामानं अमुथ्यास्य लोकस्यायः जीवः क्षेत्रज्ञः । धातुः दारीरं श्लेष्मादिधावारपन्चात् । पाताले मत नमो नग्यमन्धकार अन्धनामिन्द्रियाणा हेतुगिन प्रायाः पाठः । मनित्यान् मुसादीन् । प्रतिति- महामोहनं दुःखेन विषयान्तराऽग्रहणान् । उद्बुध्यरव प्टव एकाकी बज नित्य क्षेत्रज्ञे संतुष्य तोपश्चामा परश्चेति | नात्वा धर्म चर । तन्मा त्वां प्रमहैन् अभिमन् ॥१९॥ १०.म. भोऽवश्व सामाभरण म । १३स. म. पादरस्य १४ स महाधनन्य।

·श्रीगन्महाभारते [प्रमागरपर्व ३ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० . विदुरेण धृतराष्ट्र प्रति नीतिकथनपूर्व पुधिष्ठिराय राज्यदानोपदेशः॥१॥ विदुर उवाच- स्तब्धता चाभिमानित्वं तथाऽत्यागित्वमेव च ॥५॥ योऽभ्यचितः सद्भिरसजमान: एते वै सप्त दोपाः स्युः सदा विद्यार्थिनां मताः । करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा। सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् ६॥ सिमं यशस्तं समुपैति सन्त- सुखार्थी वा त्यजेवियां विद्यार्थी वा त्यजेत्सुखम् । मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥१॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । महान्तमप्यमधर्मयुक्तं नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां चामलोचना ॥ ७ ॥ यः संत्यजत्यनपाकृष्ट एव । आशा धृति हन्ति समृद्धिमन्तक: मुखं सुदुःखान्यवमुच्य शेते क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता । जीर्णा त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥२॥ अपालनं हन्ति पशृंश्च राज- अनृते च समुत्कर्षा राजगामि च पैशुनम् । नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥ ८॥ गुरोचालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ३ ॥ अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः । मध्याकपः शकुनिः श्रोत्रियश्च ।। अशुश्रूपा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः॥४॥ वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीन आलस्यं मदमोही च चापलं गोष्ठिरेव च । एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥ ९ ॥ इति धातोः अनाम्नायोऽनभ्यासः ॥७९॥ सीसस्यापि मलं | मादि) विभूति अन्तरोऽन्तरात्मा । अथवा समृद्धि मलमिन्यत्र मलं मलोपमममध्यं या॥८॥ न कथंचन जीर्य- श्रियम् अन्तको यमः तभोक्तृनयनद्वारेण हन्ति । तीत्यत्र न जीर्यति तामिच्छां विमुञ्चेत्यन्वय. ।। ८४ ॥ कदर्यता दानभोगयोरभावः ॥ ८॥ रथो वाहनोपल- इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिराजतीत. क्षणम् । मध्वाकर्प. क्षौद्रग्राही । शकुनिः विपपरीक्षकश्च. एशटंगारे एकोनच नारिंशोऽध्याप ॥३९॥ फोरादिः । वृद्धो ज्ञानवृद्धः ॥ ९॥ [नील.] योऽभ्यर्चित इति । असनमानः अभिमान- [सर्व० ] असन्नमानोऽनिलम्बमानः । शक्तिमहाप- शुन्यः गतिमहापयित्वा अनतिक्रम्य यथाशक्तीत्यर्थः सन्तं यित्वा तद्विरद्धाचरणेन शक्तिमत्यक्त्वा, यथाशक्तीति साधुगुपनि लभतं यत. प्रमन्नाः मन्तः साधाः मुग्पाय | यावन् । प्रपन्नस्य भत्तस्य ॥ १॥ अनुपानुष्टः अनिषिद्धो आलं. सुनं दातुं पर्याताः ।। १॥ अनपादृष्ट. परिपकर्ष- | यः ॥ २ ॥ समुत्कर्षे स्पर्धायाम, तेन तन्नन्यो व्यवहार मनापिनोऽपि ॥ २॥ ममुसर्पः अनूनन जय इत्यर्थः | उच्यते । तमानृतं साक्ष्येग, प्रश्ने सति अनृतभाषणमियर्थः । ॥ ३ ॥ एरपदं मीरमान ॥ ४ ॥ स्तब्धता औदत्यम- | राजगामि गजगोचरेण च पैशुनमसूयागानेणापकरणम् । भिमानः दपः नद्वत्त्वमत्यागित्वं लुब्धना मदमोही पणी गुरोग्लीके अप्रिये निर्गन्धः करणोताम. ॥ ३ ॥ असूर्य- पत्य मा ॥ ५॥ आप. विषादीनाम ॥ ९॥ कपदम वस्तु मृत्युरात्मन इति शेषः । पदं लक्ष्माद्विव- [थ.] अमनमानः अपिलम्यमानः । शनिमहा- स्तुरिति कोपः । अनिपादो निन्दा अशुश्रूपा गुरूपासना- पगित्वा अयाता नं दाना यगः ममुपति । प्रपन्नस्य भावः । त्वगन्यालेन पहुशानेच्छा । भाषा उत्कर्षप्र- भनाय अरंगमर्याः । अर्थानान्याम. ॥ १॥ अनुपा- | त्यय' पयांतमतापत्या विद्यया ममंनि ॥४॥ममृद्धिः पुत्र- मटोनिन्दिन ॥२॥ मगुपण गुणानिमय अनृतं तद यल बाद. ८॥ मध्याकर्षः मयुनिः पोरिलः । मधुपः पाहियावादः । गुगे. पिप्रादः अलीराय मिघ्या. पोरिटः पिरः इति वचनान ॥९॥ परिमाप नियन्धः पागनोधम. ॥ ३ ॥ नम्य पपई [लक्षा०] यो शापितः मदिमागमान इत्यत्र अस. मृत्युः । शनिदो पटु भातम् । आश्रृग न श्रोतु. नमान: दुर्भनेवमामान. यः महिाधिनः !ि TM पावनम || १ | मदि मान-नगम पनि महिः प्रगत फलपनि ॥१॥ १७IRTrafoeti सन् अर्थ ममपिपरथा ·मध्यायः ४०] उद्योगपर्व ५ १३१ अजोशा चन्दनं वीणा आदनों मधुसर्पिपी । मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या विपमौदुम्बरं शहः स्वर्णनाभोऽथ रोचना ।। १०॥ उत्क्षिप्य राजन् स्वगृहाभिईरन्ति । गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् । तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्ति देवब्राह्मणपुजार्थमतिथीनां च भारत ॥ ११ ॥ चितामध्ये काष्टमिव क्षिपन्ति ॥ १५॥ इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुते पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून् । न जातु कामान भयान्न लोभा- द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुन द्धर्म जद्याज्जीवितस्यापि हेतोः ॥ १२॥ पुण्येन पापेन च वेष्टचमानः ॥ १६ ॥ नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः मुताः । जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः । अपुष्पानफलान् वृक्षान् यथा तात पतत्रिणः॥१७॥ स्यक्त्वाऽनित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये अग्नौ प्रास्तं तु पुरुपं कर्मान्वेति स्वयंकृतम् । संतुष्य त्वं तोपपरो हि लाभः ॥ १३ ॥ तस्मात्तु पुरुषो यन्नाद्धमै संचिनुयाच्छनैः ॥ १८ ॥ महावलान्पश्य महानुभावान् अस्माल्लोकादूर्ध्वममुप्य चाधो प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् । महत्तमस्तिष्ठति हन्धकारम् । राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान् तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां गतान्नरेन्द्रान् वशमन्तकस्य ॥ १४ ॥ युध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन् ॥ १९॥ [ नील० ] अजेन महितः उक्षा अजोमा औदुम्बरं | तोवपरः ॥ १३ ॥ अस्मादित्यादि । लोक्यत इति लोको ताम्रमयं पागजातम् । उदुम्बरं स्मृतं ताने इति विश्वः। देहः । ऊर्च प्राप्नुकामः । अमुष्य प्राप्यस्य देहस्य पूर्वमघो. विरं पति सर्पज्ञः । स्वानाभः गालग्रामः, दक्षि- ( वक्ति महत्तमस्तिष्ठति अज्ञानरूपम् । अन्धकारमिन्द्रि. णावर्तः शव इति नागयणः ॥ १० ॥ धन्यानि मङ्गला- यज्ञानविग्हरूपं तत् तत्त्वज्ञानं वै प्रसिद्धम्, इन्द्रियाणां वहानि ॥ ११ ॥ सर्वपरं मर्वेभ्यः पुण्यहेतुभ्यः परमुत्सृष्टं | महामोहनमिति प्रसहेत अभिभदैन् ।। १९ ।। महाविगिष्टं महंन उत्मन अविशिष्टं समानं माङ्गलिक [ सर्व०] अजश्च उक्षा च अनोक्षा | आपः । विर्ष मित्यर्थः ।। १२ ॥ अस्य जीरत्वस्य हेतुरविद्या । अनित्यं | लोहः तीक्ष्णोपलक्षणत्वात् , औदुम्बरं ताम्र, स्वर्णनाभो मुखदुःने अविद्या च । नित्ये धमें निग्वद्ये आत्मनि च | दक्षिणावर्नगदः ॥ १० ॥ धन्यानि मागल्यानि । देव- प्रतिनिष्टस्त्र निष्ठां कुरु । संनुष्य संतोयं प्राप्नुहि । तोपः । ब्राह्मणानिथिपूजाथें चन्दनसर्पिपी । अन्यानि मङ्गलार्थ- पर उत्कृष्टः यस्मिन् लाभे ।। १३।। गृहात् निर्हरन्ति दूरी-मात्रेण ॥ ११ ॥ सर्मपरं पुण्यं सर्वस्मात्पुण्यहोरुत्तमम् फुर्वन्ति ।। १५ ।। उत्सृज्य मृतस्य देहं त्यक्त्वा ।। १७ ।। | महाविशिष्टमित्युक्त्याऽन्येभ्योऽपि ॥ १२ ॥ नित्यो धर्मः अस्मालोकादूर्ध्व स्वर्गे अमुष्य अमुष्मात् स्वर्गात् चान् अ. पग्लोकेऽपि स्थायी । यतस्तस्याश्रयो जीव आत्मा नित्यः । रमाच अघ. पानाले महत्तमः तमोगुणप्रधान. पुस्पै. प्राप्यं धातुः धत्ते पुष्णाति सुसैनात्मानमिति शरीरं, तस्यानि- स्थानमन्धकारमप्रकाशं तन् अन्धं तमः अन्धतामिन्त्रारयं त्यत्वात्तजन्यमुसटु सेऽपि जनित्यै, न परलोक्स्थायिनी । नरकं त्रुश्यन मा ला रागान्धं प्रलभेत स्पृशेत् ॥ १९ ॥ अनित्यान् सुग्यसादीन् । नित्य धर्म संनु'य अल्पेऽपि [अर्जु] अज. छाग । विष शुल्ली । औदुम्बरं ताम्रम् | पर्याप्तिप्रत्ययं कुर । तोप' सन्तोपः पा उत्तमो यस्माल्लोकान् ॥ १० ॥ वने साधृनि धन्यानि ॥ ११ ॥ सर्मपरं सनों- | लोक्प्राप्तिमन्यात्सुसान् स लोकः ।।१३।। निगन्ति निः- स्कृष्टम् ॥ १२ ॥ नित्यो धर्मः नित्यं मोक्षं प्रति हेतुत्वात्। | सारयन्ति ।। १५ ।। उर्ध्वमामागं अमुग्यास्य लोस्स्यायः जीनः क्षेत्रज्ञः । धातुः गरीरं श्लेष्मादिधात्सारब्धवान् । | पाताले महत् नमो नग्क्मन्धमारं अन्धतास्गमिन्द्रियाणां हेतुरिनि प्रायगः पाठः । अनित्यान् मुसादीन । प्रतिति- महामोहनं दुग्न विषयान्तराऽग्रहणान् । उदबुध्यरस प्टस्त्र एकाकी वज नित्ये क्षेत्रज्ञे संतुष्य तोपश्चासौ पाश्चेति | ज्ञात्वा धर्म चर । तन्मा त्वां प्रमहेन् अभिभात ॥१९॥ १०१.म. अनोपच' सभामरण प । १३ स. म. धानुरस्य १४ ख. महाधनान्य'।

·श्रीमन्महाभारत [प्रभागरपर्य ३ इदं वचः शक्ष्यसि चेयथाव- धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुपा । निशम्य सर्व प्रतिपत्तुमेव । चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा॥२४॥ यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति ॥ २० ॥ नित्यस्वाध्यायी पतितानवी । आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्थी ऋतं त्रुवन् गुरवे कर्म कुर्व- सत्योदया धृतिकका दयोमिः। न ब्राह्मणश्चयवते ब्रह्मलोकात् ॥ २५ ॥ मस्यां स्नातः पृयते पुण्यकर्मा अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चानी. पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव. ॥ २१॥ निष्ठा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च । कामक्रोधग्राहवती पञ्चेन्द्रियजला नदीम् । गोब्राह्मणार्थ शस्त्रपूतान्तरात्मा मावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ २२ ॥ हतः संग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥ २६ ॥ मशारद्धं धर्मयुद्धं स्ववन्धु वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्व विद्यारद्धं वयसा चापि वृद्धम् । धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च । कार्याकार्य पूजयित्वा मसाय त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं या संपृच्छेन्न स मुह्येकदाचित् ॥ २३ ।। मेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुते ॥ २७॥ [लक्षा०] विपमौदुम्बरमित्यत्र विषमुदकम् ॥ १०॥ त्यत्वयः ॥२०॥ आत्मा नदी नदीव तापनिवर्तकत्वात् नित्ये धमें प्रतितिष्ठस्व ।। १३ ॥ तद्वै महन्मोहनमिन्द्रिया- | पुण्यतीर्था पुण्यं तीर्थमवतारमार्गों यस्याः । सत्योदका णामित्यत्र इन्द्रियाणां महन्मोहनमज्ञानप्रदं तत् ऊर्ध्वायो- पापक्षालनहेतुत्वात् । धृतिकूला मनःप्रसवनिरोधहेतुत्वात् । लोकगमनं बुध्यस्व त्वां मा प्रलभेत न यश्चयीत ॥ १९॥ | दमोमिः दमो यथेष्टगतिनिरोधो मनसः स एवोमिः [नील०] प्रतिपतुं ज्ञातुं शक्ष्यसि चेदिति संवन्धः | आत्मोल्लासहेतुत्वात् । अम्भोऽम्भ एव न तादृक् पावनम् ॥२०॥ आत्मा जीवो नदी पुण्यं धर्म ॥ २१ ।। नदी चित्तनदी कामक्रोधपाहवतीमिति आत्म- यस्याम्। सत्यं ब्रह्म तस्माद्दयो यस्याः । तस्यां स्नातः निष्णातः | नि प्रवृत्तां चित्तरागनदी व्यावर्तयति ॥ २२ ।। काले प्रत्यापे मन इत्यर्थः । पूयते शुद्धयति कः पुण्यकर्मा पुण्यमपि | पर्वकाले नेता अग्नित्रयी ।। २७ ।। कि नित्यमलोभ एव वैराग्यान्न परं पुण्यमित्यर्थः ॥२१॥ [ सर्व०] प्रतिपत्तुं कर्तुम् ॥ २० ॥ पुण्यं धर्मस्तीर्थ मदी संसारनदी जन्मदुर्गाणि मंतर मोक्षार्थ यतस्वेत्यर्थः । यस्यास्तथा धृतिकूला धृतितटा । दया ऊमिर्यस्यां तस्यां ॥ २२ ॥ धृत्येति काममशनायां च धैर्यण जित्वा शिश्नो- | स्नातो निष्णात: कुशलः । पुण्यो हात्मा आत्मैव हि पु. दरं. दोषात ग्लेन् । सम्यग्दृष्ट्या वस्तूनामादानेन दृष्टपूते ण्यम् ।। २१ ॥ तां नदी कामक्रोधेन्द्रियरूपाम् । जन्मदु- स्थले पदन्यासेन च पाणिपादं चसुपा रक्षेन् । चक्षुःश्रोत्रे | र्गाणि संतर मोक्षाय यतस्व ॥ २२॥ मनो वाचं कर्मणा मनमैर पग्ल्यादिभ्यः कुशव्देभ्यश्च व्यावर्तनेन रक्षेत्।। कर्महेतुना प्रयलेन ॥ २४ ॥ नित्योदकी सदोदकसमीए- मनो याचं घ र्मणा संयमनेन रक्षेन ।। २४ ।। नित्यो. वासी नित्ययज्ञोपवीती सदा देवकर्मपरत्वात् ॥ २५ ॥ दपी नित्यं यथाकालं स्नानाचमनपरः ।। २५ ।। परिम. | परिसंस्तीर्य परिस्तरणैग्मीन्, एतेनाग्निहोत्रहोममुपलभ- स्नीयांनी परिस्तरणै: एतनामिहोत्रमुपलक्षयतीति नाग- यति । गोग्राह्मणार्थे शम्बपूतः संग्रामे हतः इति का विकल्पः पगः । परिसंस्नीय विनत्य स्खे स्व स्थाने आधारीत्यर्थः । ॥२६॥ तयाऽमित्रयेण पूतं धूमगामायेति अग्निहोत्रहो गनो यौरिश्मा मानवृतः अन्तगरमा चित्तं यस्य गोब्राह्म- | ममुपलक्षयति ॥ २७ ।। पार्थ मृत इत्यर्थः मंग्राम हतो वा क्षत्रियः ।।२६।। अधीत्य [लक्षा०] आत्मा नदीत्यत्र आत्मा देहः पुण्यतीथी पदं शामिनि शेष: त्रेता अमित्रयं नम्याः पृतं धूम• पुण्यानि तीर्थानि शास्राणि यस्यां मा पुण्यवन्तो मामाय पुण्यं पावनं प्रेत्य मृत्वा ।। २७ ॥ जना: आत्मानं परमात्मानं प्राप्य यथारूपं ते तथंति पूर्वे- [भर्नु.] इदं वचो निगम्य प्रनिपन न गत्यसी- | णान्वयः ॥ २१ ॥ .म. भारि.म.नियाभोभा २५ ण, मन्यन्ज.गोवामगा। एव तीर्थ - ·अध्यायः ४१] उद्योगपर्व ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्ण च शूद्रः धृतराष्ट्र उवाच- क्रमेणताच्यायतः पूजयानः। एवमेतद्यथा त्वं मामनुशाससि नित्यदा । तुष्टेप्वेतेप्वव्यथो दग्धपाप- ममापि च मतिः सौम्यभवत्येवं यथाऽऽत्य माम् ३०॥ स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गमुखानि मुझे ॥ २८ ॥ सा तु वुद्धिः कृताऽप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा । चातुर्वर्ण्यस्यैप धर्मस्ववोक्तो दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥ ३१॥ हेतुं चानुचवतो मे निबोध । न दिष्टमभ्यतिकान्तुं शक्यं भूतेन केनचिन् । क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र- दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पारुप तु निरर्थकम् ॥ १२ ॥ स्तं वं राजन् राजधर्मे नियुभव ॥ २९ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ समा प्रजागरपर्व। (सनत्सुजातपर्व ४) एकचत्वारिंशोऽध्यायः ४१ धृतराष्ट्रेण प्रयतत्वं पृष्टा विदुर आत्मनः शयोनाबुत्पनत्वं विचिन्त्य सनरसुजातं चिन्तयामास ॥१॥ चिन्तनानन्तर- सुपस्थितं च तं पूजयित्वा धृतराष्ट्रसंशयनिवर्तनप्रार्थना ॥ २ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- धृतराष्ट्र उवाच- अनुक्तं यदि ते किंचिद्वाचा विदुर विद्यते । किं त्वं न वेद तद्भूयो यन्मे ब्रूयात्सनातनः। तन्मे शुश्रूपतो ब्रूहि विचित्राणि हि भापसे ॥१॥ त्वमेव विदुर यूहि प्रज्ञाशेपोऽस्ति चेत्तक ।। ४ ।। विदुर उवाच- विदुर उवाच- धृतराष्ट्र कुमारो वै या पुराणः सनातनः । शूद्रयोनावई जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहै । सनत्सुजातः प्रोवाच मृत्यु स्तीति भारत ।। २ ।। कुमारस्य तु या बुद्धिर्वेद तो शाश्वतीमहम् ।। ५ ।। स ते गुह्यान्मकाशांश्च सर्वान् हृदयसंश्रयान् । ब्राह्मी हि योनिमापन्नः मुगुह्यमपि यो वदेव । भवक्ष्यति महाराज सर्वत्रुद्धिमतां वरः ॥ ३ ॥ न तेन गो देवानां तस्मादेतद्रवीमि ते ॥ ६ ॥ [नील०] क्षात्राद्धर्मात्पृथिवीपालनरूपान् राज्यादिति [नील०] एवं ब्रह्मविद्याधिकारिविगेपणीभूता साध- यावन् राजयमें राज्ये ॥ २९ ॥ मामनुशाससि अनु- नमंपत्तिः सम्यगुपपादिता तत्र कचित्कचित्रसंगान् यतो झास्मि ॥ ३०॥ यतो निवर्तन इत्यादिना संक्षेपेण ब्रह्मविद्या सूचिना तां इनि श्रीनल० उद्यो मारतभावदीपे चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४० ॥ विस्तरण श्रोतुझामो धृतराष्ट्र उवाच अनुक्तमिति से क्या [अर्जु० ] क्षात्राद्धर्मात् पृथिवीपालनात् ॥ २९ ॥ [ युविष्टिग्ः सर्वदुःसातिगः स्यात्मर्वाणि दुःखानि ॥ १ ॥ मृत्युः जन्ममग्याप्राहात्मकः समाः ॥ २॥ ते अतिक्रम्य गच्छेन् । ] प्रजागर विदुगेक्तिगूढार्थ प्रतिप- तुभ्यं गुह्यान् गोप्यान् योगग्लादीन प्रकाशान शमादीन त्तये । टीकेयं चिता धीरयष्टमवलोक्यताम् ।। हृदयमंश्रयान् धर्मान् प्रवक्ष्यति ॥ ३ ॥ वर्गाश्रमम्म- इति श्रीमन्महा मर्जुनमि. मुशो पत्वारिंोभ्यायः ॥ ४० ॥ मुलड्य ब्रह्मविद्यां नोपदिशदित्यास्यायिकामुग्पनाह कि [सर्व०] क्षात्राद्धर्मात् प्रजापालनरूपात् ॥२९॥ त्वमित्यादिना सनातनापग्नामा सनत्सुजातः ।। ४ ।। इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणकृत. शियां चत्वारिंशोऽध्यायः॥४०॥ [लना] न तेन गई इत्यत्र तेन फारणेन एतत् न लक्षा] भात्राद्धर्माद्वीयत इत्यत्र ईयत ज्ञायते॥२९॥ | बदामीत्येनत् ।। ६ ।। इति श्रीमहामारते उद्योगपर्वणि यादिपजतीपात. इति श्रीभा योग वादि० माटगारे एक- काठकारे पत्वारिंशोऽध्यायः ॥४॥ चन्वारिंशोपायः॥१॥ २८ ७. देवरुखानि । ३२ स. मरयन कम चित्र इति चावरियो॥४॥ ४१. किमेष वेद६ स.योनि मात्र सवेश्मा स्मा। 1 ·१३४ श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ धृतराष्ट्र उवाच- मुखोपविष्ट विश्रान्तमथैनं विदुरोऽब्रवीत् ॥ ९ ॥ अवीहि विदुर त्वं मे पुराणं तं सनातनम् । भगवन संशयः कश्चिद्धृतराष्ट्रस्य मानसः । कथमेतेन देहेन स्यादिदेव समागमः ॥७॥ यो न शक्यो मया वक्तुं त्वमस्मै वक्तुमईसि ॥१०॥ वैशम्पायन उवाच- यं श्रुत्वाऽयं मनुष्येन्द्रः सर्वदुःखातिगो भवेत् । चिन्तयामास विदुरस्तमृपि शंसितवतम् । लाभालाभौ मियद्वेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ ॥१॥ स च तचिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास भारत ॥८॥ विपरन्भयामपी क्षुत्पिपासे मदोनवौ । स चैनं प्रतिजग्राह विधिहटेन कर्मणा। अरतिश्चैव तन्द्री च कामक्रोधी क्षयोदयौ ॥ १२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः॥४१ ।। द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ४२ पृतराष्ट्रण सनरसुजातं प्रति मृत्युसत्यासत्यत्यादिप्रश्नाः । सनरस जातेन तदुत्तरदानम् ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- सनत्सुजातं रहिते महात्मा ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीपी पप्रच्छ बुद्धि परमां बुभूपन् ॥ १॥ संपूज्प वाक्यं विदुरेरितं तत् । हनील०] विविदृष्टेन गावादवगतेन कर्मणा मधुपर्का: । प्रतीयमानं ब्रह्मात्मभाव बुभुत्सुः पैदोदितशमदमादिसाध- दिना ॥ ९ ॥ विद्यावातिफलमाह यं श्रुत्वेति ॥ ११॥ | नसंपन्नः ब्रह्मविदमाचार्यमुपेत्य आचार्यानुसारेण वेदान्त- . विपहेग्न वाधग्न् अमर्पः असहिष्णुता उद्भव उत्कृष्टैश्वर्य | श्रवणादिना ' अहं ब्रह्मास्मि' इति ब्रह्मात्मतत्त्वमवगम्य अयोटया नयोतुभूने पापपुण्ये च ॥ १२॥ निवृत्ताज्ञानतत्कार्यः ब्रह्मरूपोऽवतिष्ठत इत्तीयं वेदान्तानां इति श्रीनेट उरोगप० भारतभारदीप एश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४॥ मर्यादा । एतत्सर्व प्रमेण दर्शयिष्यति भगवान् सनत्सुजातः।। [सर्य० ] विपहेग्न दुःयजननेनाभिभपेयुः ॥ १२ ॥ धृतराष्ट्र: शोकमोहाभिततः 'तरति शोकमात्मवित् । इति श्रीमहा दरोगप० स० टीकापामेश्चत्वारिशोऽध्याय ॥३१॥ इति वेदान्तवादमुपश्रुत्य ब्रह्मविद्यया विना शोकापनयन- मशक्यं मन्वानः ' अनुक्तं यदि ते किंचिद्वाचा विदुर धीमकरभगवत्पादविरचितं भाप्यम् । विद्यते । तन्मे शुश्रूपवे हि विचित्राणीह भापसे । इति नमः पुंसे पुराणाय पूर्णानन्दाय विष्णवे । विदुरायोक्तवान् । स च श्रुतवाक्योऽपि परमकारुणिकः निगम्ननिमिट्यान्तजसे विश्वहेनरे ।। सर्वतः सन् ब्रह्मविद्यां विशिष्टाधिकारिविषयां मन्वानः नम आपायेंभ्या महाविद्यासंप्रदायार्तृभ्यः ।। शगयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वमुत्सहे । इति शूद्रयो- गनगुनातीयविररणं मंझपनो प्रक्षनिशामूनां मुसायो निजत्वादोपनिपदनमात्मतत्त्वज्ञाने नाहमधिकृत इत्युक्त्वा धापारभ्यते-पश्चिमटानन्दाद्वितीयत्रदाग्यम्पोऽप्यारमा । कथमेनं ब्रह्मविद्यया परम पद परमात्मनि पूर्णानन्दे स्वारा- ग्याश्रयया पविषयया अविधया स्वानुभगम्यया मामामया ये ग्यापयियामीति मन्यानः छान्दोग्योपनिषन्प्रसिद्ध- साभारिरपिगदान दादिनीयात्रमात्मभावात्यच्युतः गना- मितिहामं स्मृत्वा नान्योऽरमादरमै भूमानं तमसः पर समान दादावाभावापन्न असतारोपपुरपार्थः प्राता परमात्मानं दायितुं गानुयादिति मला तमेव भगवन्तं पानः अदिनारियनिग्य मारिष्प्रारिमनिष्टप. मनमुजानं योगरलेनाट्य प्रत्युन्यानादिभिर्भगवन्न पूज- गिति पावादन टोषिष दिपगाधनलुष्टिनापि पामपु-यित्वा ' भगवनमंशयः पश्चिमृतराष्ट्रस्य गानमे । यो न पय मोगरानो मागवि गगहेगादिभिशयो मया वस्तुं त्वमम्म यानुमईमि ॥ अवार्य यं रिलाना मा दमा: गुग्गरतिर्यगादिप्रभाभिमागु ना. | मनुष्येन्द्रः मर्यरातिगो भान् । लाभालाभी प्रियदेप्यो गायोनिपुरियामानी मोगानः समान परिपुण्यय- नव च जगन्ना | विन गदीन्मादी पिपास रातोदिन मनापाamrदिगर: शनि- भयाभये। भातिपयनन्द्रीय सामग्रीको प्रयोदयो नि पामिनाशावामागविगत: पंदानं यः भगवन येनामा मरलगंमारसरणधर्माधर्मविजितः एस-६५.११॥ ' ·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ . धृतराष्ट्र उवाच- देवामुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य- सनत्सुजात यदिदं शृणोमि ममृत्यवे तत्कतरनु सत्यम् ॥ २॥ न मृत्युरस्तीति तब मवादम् । सुखदुःखातिगो मुक्तो भवेन तमस्मै धृतराष्ट्राय वस्तुमर्हमी नमः पुंसे पुगणाय पूर्णानन्दाय विष्णवे ।। त्युक्तवान् -तत इति । ततः एतद्वाक्यममनन्तरं विदुरेण निग्म्तनिग्विलव्यान्तनेजसे विश्वतने ॥२॥ सनत्सुजातं प्रति ईरितम् उक्तं यन् वास्यं तन् मंपून्य सं मनीपी गात्रसंस्कृतमनीपावान् । महात्मा महाभाग- मान्य सनत्सुजातं सनदिति सनातनं ब्रह्मोच्यते हिरण्यग- | धेयः, विशिष्टभाग्याभावे तागुपदेशलाभानभवान् । मन- र्भाग्यम् , तस्मात्सनातनात् ब्रह्मणो मानसान् ज्ञानवैरा- सदं नित्यत्वबोधकम् “ मनद्वाजमनम् ॥ इति छन्दसि ग्यादिसमन्वितः सुप्छ जात इति सनन्सुजातः इत्युक्तो भ- | तथा दर्शनान् । सुष्टु जातः स्वधर्माविर्भूतदेहत्वादिति । गवान् सनत्कुमारः; तं रहिते म्हसि प्राकृतमनवनिने देदो रहिते एकान्त पप्रच्छ अग्रे वक्ष्यमाणम् । परमां बुद्धि- महात्मा महाबुद्धिः पप्रच्छ पृष्टवान् बुद्धिं परमाम् उत्तमां | मात्मविषयां चुभूपन् प्रामुमिच्छन्निति ॥१॥ पूर्णानन्दाद्वितीयविषयाम् । किमर्यम ? बुभूपन, भवितुमि [लक्षा० ] सनत्कुमारं रहित इत्यत्र रहिते जनरहित च्छन्, ब्रह्मविद्यया अपहृतमात्मानं लधुमिच्छन्नित्यर्थः।।१॥ | स्थले, परमां बुद्धिं बुभूपन् भू प्राप्ताविति धातोः, बुभू- [नील.] उद्योगपर्वणि सनत्सुजातीये भाष्यकाग-पन् प्राप्तुमिच्छन् ॥ १ ॥ दिभिर्व्याख्यातान्संपतितनपुस्तकेपु च स्थितान्पाठान् लो [शंक०] हे सनत्सुजात, यन् मृत्युर्हि नास्तीति गि- कांश्च गुणोपसंहारन्यायेनैकीकृत्य व्याख्यायते-ततो प्यान्प्रति उपदिष्टमिति विदुरः प्राह, देवामुराः पुनः अमृ- राजति । मनीपी मानसंस्कृतमनीपावान् रहित एकान्ते त्यवे मृत्योरभावाय अमृत प्राप्तये ब्रह्मचर्यमाचरन् इन्द्र- परमां बुद्धि परविद्याम् 'अय परा ययां तदभरमधिगम्यते' | विरोचनादयः गुरौ वासं कृतवन्तः । श्रूयते च छान्दोग्ये इति अतिप्रमिद्धां पप्रच्छ एतन विपयो दर्जितः । प्रयो 'तद्धोभये देवा अमुरा अनुवुवुधिरे ' इत्याद्यारभ्य ' तो जनं दर्शयति-महात्मा बुभूपनिति, परं ब्रह्म भवितुमि- | ह द्वाविंगतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूपतुः' इत्यन्तेनेन्द्रविरोच. च्छन् । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भपतीति ब्रह्मज्ञानस्य ब्रह्मभावफल- नयोः प्रजापती ब्रह्मचर्यचरणम् ' एकातं ह वै वर्षाणि कस्वश्रवणान् । विदुरेरितं वाक्यम् 'मनत्सुजातः प्रोवाच मघवा प्रजापता ब्रह्मचर्यमुवास' इति च । यदि मृत्यु- मृत्युास्तीति भारत ' इति मृत्युगाब्दतस्य बन्धम्याभावं नास्तीति तव पनः, कथं तर्हि देवासुराणाममृत्यये ब्रह्मचर्य- श्रुत्वा प्रतिपूज्यासंगत्वात्कपटवतोऽपि मम पापात् मयं चरणम् । तत् तयोर्मृत्युसद्भावामद्भावपक्षयोः कतरन्नु नास्तीति संतोयं प्राप्य । तेन ज्ञानस्य सर्वमान्मूलनहेतुत्वं सत्यम् , यत्सत्यं तद्वक्तुमर्हसीत्यभिप्रायः ॥ २॥ दर्शितम् । यथोक्तम्-हत्वाऽपि म इमाँझोकान्न हन्ति न [नील.] प्रश्नमेवाह-सनमुनातेति । मृत्युरिति धुर्व निवन्यत इति ॥ १॥ जन्म मृतस्य चेति साहचर्याजन्ममरणप्रवाहरूपो बन्ध [अर्जु.] इदानीं मन मुजातवाक्यानि वित्रियन्ते । | उच्यते स नास्तीति तत्र प्रकर्षण वादं पूर्वोक्तं विद्ग- धृतराष्ट्रः पाण्डवभ्यः स्वपुत्राणां मरणं पश्यन्नातः सनमु- दीनां मुसात् शृणोमि। हे सनत्सुजात सनन् सर्वदा मुलु जातं परं पदं पृच्छति-ततो गजेति । राजेति क्षत्रियतां जातं जन्म यस्य नित्यकुमारत्वेन जरामरणविवर्जिनेत्यर्थः । मनीपीति नित्यानित्यवस्तुज्ञता महात्मेति महति परमा- श्रुतिश्चैतदाह-न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च सा- स्मनि आत्मा यस्यति उपदेशयोग्यतां च प्रतिपादयति । घकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थतेति । नु तथा सनत्सुजातं सनन् सनातनं सुजातं कुमारं गहिते एकान्ते अमृत्यवे मृत्योरभावाय । एक्शतं वर्षाणि मघवा प्रजा- बुभूपन् स्वरूपेण भवितुमिच्छन् प्राप्तुमिच्छन् वा । पतौ ब्रह्मचर्यमुवासेति वन्धनिवृत्त्ययों यत्नश्च श्रूयते । न काकाक्षिन्यायेन बुद्धिमेव ॥१॥ ह्यसतो नित्यनिवृत्तस्य निवृत्त्ययं यत्रो युज्यते । तदनयोः [सर्व०] पचिगभीगः कचिदप्रसन्नाः पक्षयोः कतरन् मतं मत्यं तहीति गेपः ॥२॥ कचिच वेदानुकृति भजन्तीः । [अर्जुः] मृत्यु स्तीति तब पक्षः । अस्तीति देवा- सनत्सुजातम्य गिग्स्तनोतुं(?) सुगणां पक्ष: । स च ब्रह्मचर्येण प्रतिकरणीय इति वादि- विधीयतेऽस्माभिम्सावुपायः॥१॥ विप्रतिपत्त्या संदेहात् पृच्छति कनरदिति । नु वित। २.क. स. म. यदिौ । न. मृसुनास्तीति तदोपदेशन् । क. बोपदेशन् । ! ज. देवासुरा अवसन् । ख, हाचरन् । म. भवरन् । 12 ·श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ प्रवादम ॥२॥ सनत्सुजात उवाच- उभे सत्ये क्षत्रियैतस्य विद्धि अपृच्छः कर्मणा यच मृत्यु स्तीति चापरम् । मोहान्मृत्युः संमतोऽयं कवीनाम् । शृणु मे वतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥ ३ ॥ प्रमाद वै मृत्युमहं ब्रवीमि तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥ ४ ॥ अस्तीति वा नास्तीति वा सत्यमिति प्रश्नार्थः । ब्रह्मणे | आद्यप्रवृत्ते य आदिसर्गस्तमारभ्य प्रवृत्ते । अथवा, क्षत्रि- ब्रह्मप्राप्तये चर्यत इति ब्रह्मचर्य तचात्रैव वक्ष्यते ॥ २॥ | याद्य क्षत्रियप्रधान, प्रवृत्ते वर्तमाने । कथं पुनरुभयोः [ सर्व० ] अथ प्रकृतं प्रवाई प्रसिद्धं वादम् । देवा- ) परस्परविरुद्धयोः अतिस्तत्वनास्तित्वयोः सत्यत्वमिति ? मुग अमृत्यवं ब्रह्मचर्यमचरनिति मृत्युगस्तीति लक्ष्यते, तत्राह-मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् इति । भवेदयं असतो निवर्तनामभवात । तत्र देवासुगणां च विप्रति-विरोधः अस्तित्वनास्तित्वयोः, यदि परमार्थरूपो मृत्युः पत्तिर्मृत्युमंदेहः । ततः कतग्न् सत्यमिति ब्रूहि । नु जि. | स्यात् । कस्तर्हि मृत्युः ? यो मोहो मिथ्याज्ञानम् अना- सामाविकार । ब्रह्म वेदस्तत्प्रतिपत्तुं चर्यमाचागे ब्रह्मचर्य- स्मन्यात्मत्वाभिमानः, स मृत्युः केपांचित् कवीनां मतः; अहं वेदाभ्यामादि । यदुक्तं भूगुणा- अनभ्यासन वेदानामा- तु न नया मृत्यु प्रवीमि, कथं तर्हि ? प्रमादं वै मृत्युम् पारम्य च वर्जनान् । आलम्यादन्नदोपार मृत्युर्विप्राजि- अहं प्रवीमि । प्रमादः प्रच्युतिः स्वाभाविकब्रह्मभावात् पांमति । अनोऽन्यथा न हन्तीत्यर्थः । श्रुतिरपि-"मृत्योः । तं प्रमादं मिध्याज्ञानस्यापि कारणम् आत्मानयधारणमा- पुरस्तादमूना भवन्ति ये ग्राह्मणा ब्रह्मचर्य चान्ति " इति त्माज्ञानं मृत्यु जननमरणादिसर्वानर्थवीमम् अहं प्रवीमि । तथा सदाऽप्रमाद स्वाभाविकस्वरूपेणावस्थानम् अमृतत्वं [ लक्षा० ] सनत्सुजाव यदिममित्यत्र सनदितिपदेन प्रवीमि । तथा च अतिः स्वरूपावस्थानमेव मोक्षपदं दर्श- मह मु मुटु भात प्रसिद्ध नाम कुमारंति नाम यस्य स / यति-'परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । वयोनः । अन्यथा सनत्कुमार रहित इत्युपगमविरोधात् । इति । तथा अनुगीतासु स्पष्टमाह-एको यज्ञो नास्ति देवासुराभ्यन्तरचारिणम्त इत्यत्र देवानामसुगणामभ्यन्तरे । ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुप्रवीमि । यस्मिन्निष्टा अन्वदि चारिणः फामरूपेण संचरत इत्यर्थः । अनेन सर्वमिदं प्रसित्वा स्वरूपसंस्थाश्च भवन्ति माः इति । मृत्योभाये मृत्युपरिहाराय देयरमृतपानं किमर्थ कृतममु- यत एवं स्वरूपावस्थानलक्षणो मोक्षः, अत एव चतुर्विध- - अमृत्यो महादान प्रति उग्रं तपः करमाकृतमिति | क्रियाफ्लविलक्षणत्यादेव न कर्मसाध्यममृतत्वम् ; नापि जनयति ॥२॥ समुचिताभ्यां ज्ञानकर्मभ्यामिति · अमृत्युः फर्मणा केचित् [वि.] nवं पृष्टः प्राह भगान् मनन्सुभात-केचिन् । इत्येतदनुपपन्नमवेत्युक्तं भवति । वक्ष्यति चास्य पक्षस्य पुनरविधिस्टाः परमार्यनी मृत्युमनायं मन्यमानाः यान्ति न तरन्ति मृत्युम् । ज्ञानेन विद्वान्तेजोऽभ्येति स्वयमेव निराकरणम्-'फोदये कर्मफलानुगगात्तत्रानु- पनि पर्ममा अत्यु: अमृनारं भरतीति मत्या अमृत्यये अमन यमामय पदोतं. पाचन्नि तथा अन्य विषयविषा- नित्यं न विद्यते धन्यथा तम्य पन्थाः । इति ॥ ४ ॥ मापियन्यनिविण निविष्य मोलममन्यमानाः धर्मगैव (नील०] यन् कर्मणा ब्रह्मचर्येण मृत्यु नीति सेन 'अमृत्युप अमात्र देवादिमा ययन्नि, नर प गति मन्यस्य यन्धम्य माधनेन नाश इति अपृन्छः पृष्टवानसि । गीनं गोपमुदानि-अपि पन्दायन शून्यं मृगा- यगापरं गृन्युः म्यापन एव नास्तीत्यपृच्छः । एतम् एतयोः र मनमुनिधिरय गो पदाचिदपि गौ-पक्षयोः परस्परविरुद्धत्यं गा विसतियाः गा गरथाः । मम नि । म प परमात्मयनिषेण द्वितीयमप. अन्यः पर्मणा परिदिनि पाटे फर्ममाध्यममृतत्यगुप्त यानी नवगन्नि | पुनरद्विनी- नमामिनि पादपोपन्यागः तयो ममममुगयपक्षा- दामनशासम्पनिया मिीयारस्यानो मृत्यु- अयंग विरोधाभावं मन्यानो मा निशद्विथा :नि प्रीती. माग्नीनियन मन् यथा एनायोरधिः त्यर्थः ॥ ३ ॥ अविरोधमेवार भेनि | पनम्य पस्यय नाति नानी में मम यार्य गगु मा विवा-गोवाधाभेदेन पो अपि गन्ये एर हे क्षत्रिय विद्धि free: मायाः ॥ ३॥ पथम-में भविशावग्धायां पन्धः सत्यः पर्मनाक्ष्य । विनावनां मु निपानिने भविय, नगरपालयपि नाम्नि मोहानाममानम्य तु मान- Reatment 2016 Nirat. j Ricori.iun. ki. HIमा! - ·अध्याय ४२] उद्योगपर्व ५ नवै मृत्युात्र इवात्ति जन्तू- प्रमादादै अमुराः पराभव नप्रमादाब्रह्मभूता भवन्ति । नद्यस्य रूपमुपलभ्यते हि ॥ ५ ॥ मात्रेण निवृत्तिर्भवतीति भाव । आद्यप्रवृत्ते इति पाठे | ब्रह्मभावप्रच्यवनान् मनात्मनि दहानावात्मभावान्-अमुरा उभे अपि मते अनादिनी नित्ये इत्यर्थ । सिद्धान्तमाह विरोचनप्रभृतय पराभवन् पराभूतां । तथा च श्रुति - मोहादिति । निर्मोहाना तु नास्त्येव मृत्युरित्यर्थ । मोह : अनुपलभ्यात्मानम् । इत्यारभ्य 'दवा ना असुरा त विवृणोति प्रमादमिति मात्मतत्त्वानपक्षण प्रमाट मूलाना | पगभविष्यन्ति ' इत्यन्तन । तथा अप्रमादान् स्वाभाविक- नमिति यावत तदव मृत्यु , मृत्यु तम इतिश्रुत । अप्रमाद चित्मानन्ाद्वितीयब्रह्मात्मना अवस्थानात् ब्रह्मभूता भवहितता सम्यगरक्षण ज्ञानमिति यावत् ज्ञान सम्यग सुराय इन्द्रादय । तथा च श्रुति-'त वा एत वेक्षणमिति स्मृते । अमृतत्वममृतत्वहतु ॥४॥ दवा आत्मानमुपासत तम्माच तपा सरें लोका आता [अजु.] उत्तर दातु प्रभमनुबदति अपृच्छ इति । कर्म / सर्वे च कामा' इत्यादिना । अथवा, अमुपु प्राणपु णा ब्रह्मचर्येण यन् परमस्तीतिपक्षादन्यन् नास्तीति यावन् । इन्द्रियेप्नव रमत त्यसुरा अनात्मवितो वैपयिता प्राणि- एतट यया परमाणु इत्यर्थ मा विगविया मा विरुद्ध | नोऽमुग त स्वाभानिस्तह्मभावमतिक्रम्य अनात्मनि दहा- शङ्कस्व ॥३॥ उत्तरमा-उभेइति । एतस्य प्रश्नस्य सत्र दानात्मभानमापन्ना पगभवन् तिर्यगालियोनिमापन्ना । न्धिनी उभे सत्ये अस्तीति नास्तीति च । भत्रियेति समो- तथा च वढचत्राह्मणोपनिपन्—' तस्मान्न प्रमाद्येत्तनाती धन, क्षत्रियाद्य क्षत्रियश्रेष्ठ, इति वा । अस्तित्वनास्तित्व- या नात्यायन्पूर्षे यऽत्यायस्त परानभू ' इत्यारभ्य ' या योरोपाधिक्नैसर्गिस्न्यनस्यया दोप परिहानाह-मोहा- वै ता इमा' प्रजास्तिस्रोऽत्यायमायस्तानीमानि ग्यासि दिति । आत्मनश्वित्सदानन्दरूपेण ज्ञान ज्ञान ततो वगारगपाधेिरपाटा' इति । ता स्वम्मिनात्मन्यत्र रमन्ति देहातिरूपतया विपरीतज्ञान मोह । ततो देहन्यासारस्वो | इत्यात्मवि सुरा । तथा चोक्म्-'आत्मन्यव रति- च्छेदभ्रमो मरणमित्योपाधिको मृत्युस्तदाह प्रमादमिति यॆपा स्वस्मिन्ब्रह्मणि चाचले । त सुग इति विख्याता ब्रह्मण्येकाग्रताममृतत्व मृत्योरभावम् । इत्युपाविनिसर्गनि- | सूरयश्च मुरा मता ' इति । त अप्रमानान् स्वाभाविक वशितया मृत्युभावाभावयोरविरोध ॥ ४ ॥ ब्रह्मात्मना अवस्थानात ब्रह्मभूता निवृत्तमिथ्यानानत [ सर्व० ] अमृयु कर्मणा मृत्यु स्तीत्यपर च ततो | कार्या नझैन सत्ता इत्ययं । नन्वन्य एर सर्वजन्तु ऽन्यत् स्वरूपत एव मृत्युनर्नास्तीति यन्मा तद्यथा तथा शृणु, | नामुपमहारको मृत्यु प्रसिद्ध , कथमुन्यन 'प्रमाद चै मा विगकिया विरुद्धमेतदिति शङ्का मा कृथा ॥३॥ । मृत्युमह प्रवीमि ' इति, तवाहन वै मृत्युरिति । न वै उभे सत्ये अस्तित्वनास्तित्व तस्य मृत्योविद्धि । क्षत्रियति मृत्युाव इव जत्ति भापयति प्राणिन । यति भक्षयेत् क्षत्राममात्रवदित्वात्तवतिसशयो युक्त इति दर्शयति । न व्यातम्या अस्य रूपमुपरभ्येन, न च उपलभ्यत वै विरोध इत्याह मोहो मिथ्याज्ञानम् तत्त्वतस्तु मृत्युना- तम्मानास्त्र मृत्यु ॥५॥ शस्य चक्ष्यमाणत्वादपरोऽस्तीति मोहादवाय व्यवहारो [ नील० ] प्रमालगन् अनानान् अमुरा असुपु रम- मृत्यु अतस्तद्विपरीतमनामृतत नवीमि । न तु वदाभ्या- माणा कामक्रोपाद्यासुरवृत्तिभिगमा ता' पराभनन् मृत्यु- सानिमानान्मृत्युजर्जीयत इत्यर्थ ॥ ४ ॥ वशा अभूवन् । तथा अप्रमादात् धानान् ब्रह्मभूता पूर्व लक्षा] अमृत्यु कर्मणा कचिदित्यत्र केचिन् अस्ति । नझैच सन्त अविद्ययाब्रह्मत्वमात्मनो मन्यमाना विद्यया मृत्यु कर्मणा पुण्यकर्मणा अमृत्यु मृत्युपरिहारो भवतीति पुनर्ब्रह्मैच भान्ति । प्रसव मन् प्रद्माप्यनीति श्रुत । मुरा वन्ति ।। ३ ।। उभ सत्ये क्षनियाद्य प्रवृत्त इत्यत्र हे क्षति श्चेति पाठे मुरा शमदमानिमन्त प्रमभूता ब्रह्मभाव गता याद्य धृतराष्ट्र उभे मृत्युरस्ति नास्तीति चोभे वास्य मत्ये । इत्यर्थः । मृत्युग्ज्ञान जन्तून् अत्ति समाग्मकट पातयति मोहो मृत्यु समतो य कवीनामित्यत्र यो मोह स मृत्यु न तु व्याघ्र इस दृश्यन कायमवास्य दृश्यन न स्वरूपमि. रिति क्वीना समत । अमोहश्चामृत्युरिति शेष । अह । त्यर्थ 1 हि यत अस्य रूप निरीक्ष्यमाणमपि न परभ्यत तु प्रमाद मृत्यु प्रवीमि । सदा अप्रमादममृतच प्रवीमि । नहि रज्जूरगोपालानमज्ञानमुरगवद्रष्टु शक्यमित्यर्य ॥५॥ तस्मान्मतद्वयमपि प्रामाणिकमिति भाव ॥४॥ [अनु॰] पराभवन् मृता । ब्रह्मभूत ब्रह्म प्राप्ता, [शफ०] कथमेतदवगम्यत प्रमादो मृत्युरप्रमादो- स्वरूपा वा । मृत्योरगरीरत्न सप्रमाण+माह । न वै ऽमृतत्वमिति, तबाह-प्रमानादिति।प्रमादात् स्वाभाविक- | मृत्युरिति । व्यान र यदि शरीरी स्यान् च्यानस्यैव ५स म अप्रमादरे ब्रह्मभूना हि देवा मुराब, नैव मृ।१न अमकिनधिकम् । 1 ब्रह्म- 7 अप्रमदादा प्रभूता ·श्रीमन्महाभारते [सनसुआतपर्व ४ - यम लेके मृत्युमतोऽन्यमाहुः पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः रात्माबसन्नममृतं ब्रह्मचर्पम् । शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ॥ ६ ॥ मृत्योरपि मागेरं लभ्येत । तस्मादनुपलब्धेरैख प्रमाणा- | पश्यते निष्कलं ध्यायमानः' इति । वक्ष्यति च भगवान् दभावः मिद्धः । हिशब्दोऽनुपलब्धेः प्रसिद्धतामाह ॥५॥ ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्यम्-'अन्तवन्तः क्षत्रिय ते जय- [सर्पः ] पराभवन् मृताः ग्रहाभूताः ग्रहाप्राप्ताः । न्ति लोकाञ्चनाः कर्मणा निर्मितेन । इति, ‘एवं मृत्यु एवं तद्वन्मुक्तात्मनस्तथैव मृत्युरिति हि यस्मात् अतोऽश- जायमानं विदित्वा ज्ञानेन तिष्ठन्न विभेति मृत्योः' इति रीर एव प्रमादम्पो मृत्युरित्यर्थः ॥ ५ ॥ च । तथा च मोक्षधर्म-कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया [लक्षा०] अप्रमादाह्मभूताः सुराश्चेत्यत्र ब्रह्मणि | च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः । परमात्मनि भृता जाताः वधाननिरता इत्यर्थः । वृह | इति । 'ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्ग तरते घृह वृद्धाविति धातोः वृद्धिमतो जाता इति वा । तर्हि ) न यक्षः' इति च । तथा च ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं म. मारिका फाचन मृत्युर्देवतास्तीति लोकप्रवादस्य का गति-न्यमानः सर्वकर्मपरित्यागमाह भगवान् वेदाचार्यों मनुः- रिति चन् । मत्यम् तस्या अपि मूलभूतत्वान् , सह- 'यथोक्तान्यपि फर्माणि परिहाप्य द्विजोत्तमः । आत्म: ग्यमानवाच । प्रमादारयो मृत्युः प्रबल इति स एवास्मा-ज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् । इति । तथा भिरुतः । प्रमिद्धा मृत्युदेवता तु प्रमादारयमृत्या सत्येव भगवान्परमेश्वर:-'ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्र. माग्यति तानि न प्रत्यक्षतो मारयतीत्युपंक्षितेति भा दम् । तस्माद्भवद्भिविमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् ।। विज्ञा- पनाह-न वै मृत्युान झात्ति जन्तृनिति । अनेन तव्यं प्रथत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च । एफ: सर्वसगो ह्या- घ्यावामृत इतित् मृत्योर्मूत इति लोकमवादाभावाच मा फेवलश्चितिमात्रकः ॥ आनन्दो निर्मलो नित्यः स्या. मा नोनेनि मूरयति ॥ ५॥ देतत्सांख्यदर्शनम् । एतदेव परं ज्ञानमेतन्मोमोऽनुगी- [सं०] नन्ग्लभ्यनं मावित्र्युपारयाने–'अब स- यते । पतकैवल्यममलं प्रभावश्च वर्णितः । मानित्य- स्पन: पायालागारद वसंगतम् । अष्टमात्रं पुरुष निश्च- तत्परं तत्त्वं तनिष्टास्तत्परायणाः । गच्छन्ति मां महा. पर यमो पान' ति । कथमु यने नास्य रूपमुपलभ्यन | मानो यत्रयो वीतम-सराः । इति । ननु एवं चेत्तर्हि इनि? नगर-यममिनि । मत्यमुपलभ्यते; तथापि नामी फर्माणि नानुयानि ? न नानुष्ठेयानि, किंतु ज्ञानिना माग पुः । पम्नहि ? यःप्रमादारयो ग्रन्युः अशानं म । अननुष्ठेयान्ये । तया चाह भावान्यामुदेयः-'यस्त्या- प, मानदिनानुगान तथा अज्ञानग्य चिनाराहेतुत्वं । स्मरनिरेव स्यादात्मतृप्तश मानवः । आत्मन्येव च संतुष्ट- यो मदिरावदीमानी पिनष्टिः' इति। वृहदारण्यके | स्तरय फार्य न विद्यते' इति । तथा च ब्राह्माण्डपुराणे समानामग्यालय मानपुर्व दनितम-मृत्यु. फापर्पया:-'किमा नयाध्ययन पार्य किमर्थमन्तश्च मनो योनिरगतम । इति । यम्मामाद पर माशात्म मर्यजामः । प्राणं हि वायनले जोहवीमः प्राणानले पानीम, मास प्रमान चियदानन्दाद्वितीगत्रा ' जुह्वीमीति पापम् । इति । तथा च यापमाणोपनि- भानानिनिय नया पाय पन्यां तु विज्ञा. पन-'फिगयं ययमध्ये यामहे' इति तथा प यद्ददार- कर मार भगरता-मानेनातं पानं यो पिदुषः पर्मगन्यास दर्शयति- एतद्ध रम पेनत्पू नगन्ति मन::नि | परमामाद एय मृत्युः विद्वांसः प्रगां न वामगन्ते कि प्रभया परियागो ये मानोमा म , अन पगाय माती वर्गप्रा. मोरगारमार्ग लोक इनि त ६ स्म पुगेपणायाश विशेष Ver; मिसिद्धान, EिTE TRA माप अनिः- पापा टोणायाम युन्यायाप निमार्य पास्ति। •riमहिमा TET पा पानी निनाद्रसानागतंग समग नात्यस्य यो. पनामानामा दिन विदिया टियन गिनः । वारित विपितम्यानि मगमरवति' नाम विदिशति इति । मधा श ायगी अति:-जनहितारपिया A. प. शिवाय REAL यि विनाभ्यन विधिना मादयार:नि घर नहीं। Arthrirmittarifi यानि ? मानिना आमा गांगमाणि गदा HTTES पापा गा. पानि, मशानिमा मया पार भावा-गोप it in Irania शिक्षादाना में रिमा निमा पुग भोगा मानए ! Hोगेन tarina - - ·अव्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ १३९ - सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ' इति 'आरुरुक्षोर्मुने- 'तेनेति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसञ्च! इति चशब्दात्ममुन्- योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कार- योऽवगम्यते इति तदपि प्रसिद्धश्रुतिविनियोगानुसारे- पामुच्यते ' इति च । तया चाह भगवान्सत्यवतीमुत:-- णैव योजयितव्यम् । तया च अनुगीतामु स्पष्टमाह भग-- द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्टिता: । प्रवृत्तिल-वान् कर्मणां शुद्धिद्वारेणैव मोझसाधनत्वम्-'नित्यनै- क्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः । इति ॥ नन्वेवमारु- मित्तिकैः शुद्वैः फलसङ्गविवर्जिनः । सत्त्वगुद्धिमवाप्याथ रुक्षणामपि कर्माणि नानुष्ठेयानि, कर्मणां वन्धहेतुत्वान् । योगारूडो भविष्यति ॥ योगारूदम्ततो याति तद्विष्णोः चया चोक्तम्-'कर्मणा वध्यत जन्तुविद्यया च विमु- परमं मदम् ॥ गुरुभक्त्या च धृत्या च धर्मभक्त्या च्यते' इति । मत्यम् , तथापि ईश्वरार्थवया फलनिरपे- श्रुतेन च । विष्णुभक्त्या च सततं ज्ञानमुत्पद्यतेऽमलम् ।। क्षमनुष्ठीयमानानि न बन्धहेतूनि । तथा चोक्तं भाग- तस्माद्धर्मपरो भूत्वा वेदास्तिक्यसमन्वितः । कुर्वन्दै वता-'यज्ञार्याकर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्वनः । निवकर्माणि यथाशक्ति स बुद्धिमान् ।। फलानि पर आ- तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर' इति । किमर्थ | माद्य वासुदेवं परात्मनि । शुद्धमत्त्वो भवत्येव योगास- तर्हि तेपामनुष्टानम् ? सत्त्वगुद्धयर्थमिति ब्रूमः । तथा दश्च जायते । इति । वक्ष्यति च भगवान् सनसुजातः चोक्तं भगवता-कार्यन मनमा बुद्धया केवलैरिन्दि- शुद्धिद्वारेणैव मोक्षमाधनत्वम्- तदर्थमुक्तं तपसैव यैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये कर्मणा ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान् । पुण्येन पापं इति, 'यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् । इति, विनिहत्य पश्चात्स जायते ज्ञानविदीपितात्मा' ज्ञानेन गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः । चात्मानमुपैति विद्वान् ' इति । ननु कथं सत्त्वगुद्धिद्वारण- कर्म समयं प्रविलीयते' इति च । तथा च-'कपायपक्तिः | व मोक्षसाधनत्वम् ? विनापि सत्त्वशुद्धि ज्ञानेनैव मोझः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कपाये कर्मभिः पके ततो| सिध्यत्येव । सत्यम् । ज्ञानेनैव मोक्षः सियति; किंतु तदेव ज्ञानं प्रवर्तने ' इति । ननु कर्मणामपि मोझहेतुत्वं श्रूयते- ज्ञानं सत्त्वशुद्धिं विना नोत्पद्यत इति वयं ब्रूमः । क्या चो- 'विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोमयं सह' इति 'कुर्वन्नेवेह | चम्-'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयाल्पापस्य कर्मणः' इति । तथा कर्माणि जिजीविपच्छतं समाः' इति च । तथा च अनेकजन्मसंसारचित पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां मनुः--'तपो विद्या च वित्रस्य निःश्रेयसकर उमे' इति। गोविन्दाभिमुसी मतिः ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्या- नैतत् , पूर्वापराननुसंधाननिवन्धनोऽयं भ्रमः । तथा नसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापांनां कृष्णे भक्तिः प्रजायते' हि-: विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । इत्युक्त्वा इति। तथा चोक्तं भगवता-'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति 'अविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्ययामृतमश्नुते' इति विद्या- परां गतिम् । तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतो- विद्ययोभिन्नविषयत्वेन समुच्चयाभावः श्रुत्यैव दर्गितः । ऽधिकः ॥ कर्मिभ्यश्वाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन' इममेवाथै स्पष्टयन भगवान्मनु:--'तपो विद्या च विप्रस्य । इति । 'स्व स्व कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्व. निःश्रेयसकरे उमे' इन्युक्त समुच्चयाशङ्का मा भूदिति कर्मनिरत: सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ यतः प्रवृ- तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययामृतमश्नुते' इति तपसो तिर्भूतानां येन सर्वमिदं नतम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य नित्यनैमित्तिकलक्षणस्य कर्मणः अन्त:करणशुद्धावेव विनि-सिद्धि विन्दति मानवः' इति । तथा चाह याज्ञवल्क्यः- योग दर्शितवान् । तया : ईशावास्यमिदं सर्वम्' इति | 'तयाविपककरण आत्मज्ञानस्य न क्षमः' इति । यम्मान सर्वस्य तावन्मात्रत्वमुक्त्वा तदात्मभूतस्य सर्वस्य तावन्मा- | विशुद्धसत्त्वस्यैव नित्यानित्यविकद्वारेण मोक्षमाधनज्ञा. व्रत्वं पश्यतम्नद्दर्शननैव कृनार्थस्य साध्यान्तरमपश्यतः | ननिष्पत्तिः, तस्मात्सत्त्वमुद्धयर्थं सर्वेश्वरमुद्दिश्य सर्वाणि 'तेन त्यक्तेन मुखीयाः' इति त्यागेनैवात्मपरिपालनमु- वाड्मनःकायलक्षणानि श्रौतस्मार्तानि कर्माणि समा- क्वा अतदात्मवेदिनः केन तर्हि आत्मपरिपालनमित्याश- चरन् यावद्विशुद्धसत्व इहामुत्रफलभोगविरागो योगारूढो याह-'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। भवति। तथा चाह भगवान्–'आरुरुक्षोर्मुनयोंग कर्म का- एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे' इति । रणमुच्यते । इति । संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमामुमयो- एवंभूते त्वयि नरमात्राभिमानिन्यज्ञे अविद्यानिमित्तोत्त-गत: इति । तस्य लक्षणमुक्तम् 'यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न क. रपूर्वाययोरलेपविनागाभावान् कुर्वन्नेव सदा यावनीवं मस्वनुपनते। सर्वसंकल्पमंन्यासी योगारूटस्तदोच्यते' इति। कर्म जिजीविषदित्यज्ञस्य नरमात्राभिमानिनः मुद्धयर्थ या- यस्तु पुनरेवं यजदानादिना विशुद्धसत्त्व इहामुत्रफलभो- वनीवं कर्माणि दर्शयति । अत एभिरपि वाक्यैः- शुद्धि-गविरागो योगारूढो भवति, तस्य शम एव कारणं न साधनत्वमेवावगम्यते, न मोक्षमाधनत्वम् । यदप्युक्तम्- कर्म । तथा चोक्तम्-'योगारूदस्य तम्यैर शमः कारण- ।

·१४० श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ मुच्यते । इति । यस्माद्योगारूढत्य शम एव कारणं न | तस्मात्तमेव च परमात्मानं पूर्णानन्दमात्मत्वेन जानीयात् फर्म, तम्माच्छमदमादिसाधनसंपन्नः श्रवणादिसमन्वितः । 'अहमस्मि' इति, न किंचिदन्यचिन्तयेत् । तथा च श्रुति:- योगी युखीत सततमात्मानं म्हसि स्थितः । निराशीर्य- । 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्याया- नचित्तात्मा त्यतमपरिग्रहः ॥ क्थं तर्हि योगानुष्टानम् ? | दहशव्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ' इति । तमेवैक गु–समें दो रावहिादुकागदजलाशयादि-! जानयात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ' इति । 'एतज्ज्ञेयं वर्जिने मनोनुकूले गुची नात्युच्छितं नातिनीचं चैला- | नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् ' इति । जिनमोचर घिरमामनं प्रतिष्टाप्य, तत्रोपविश्यासनं स्व तथा च भगवान्यासुदेव.--'संकल्पपभवान्कामांस्त्यक्त्वा स्तिकं पद्मासनं या लढ्या, ममं कायशिगेनीवं धारयन्, | सर्वानशेषतः । मनसैन्द्रियमाम विनियम्य समन्ततः ।। विश्वाटीन कमेण कार्यकारणविनिर्मुक्ते पूर्णात्मनि उप- शनैः शनैरपरमेहुद्धया धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः मंदत्य पूर्गात्मना पिन्वा, ध्याये पुरिशयं देवं पूर्णा- | कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेन् ' इति । एवं प्रसङ्गात्सर्व- नन्द निरचनन् । अपूरमनपरं ब्रह्म नेति नेत्यादिलक्षणम् शास्त्रार्थः संभपतः प्रदर्शितः ॥ असनायामष्टमनुदिनानम्नमितज्ञानात्मनावस्थितं पर अवेदानी प्रकृतमनुसरामः--यस्मात्प्रमाद एव सर्वा- मात्मानमोमिनि । तया चोनं. प्रद्माण्डपुराणे कावपेयगी- नर्थवीजं तस्मात्प्रमादं वै मृत्युमहं प्रवीमि, न यमम् । सामु–'तम्माद्विमोलाय पुरा प्रयतं द साद्विमुत्तो भवियमं तु पुन एके विषयविपान्धाः अविद्यारूढाः स्वात्म- नामि येन । ॐ प्रम शून्यं परमं प्रधानमानन्दमानं प्रणवं व्यतिरपेण द्वितीयं पश्यन्तो मृत्युम् अतो मयोक्तान्मृ. सुग्न्य, एनि । एवं युसन मदात्मानं परमात्म वेन यदा | त्योः प्रमादाख्यात् अन्यं मृत्य्वन्तरं वैवस्वतम् आहुः आ- माधानानानि, नदा निरनातानतत्सायों वीतशोरः पृत- मावासम् आत्मनि बुद्धौ वसतीत्यात्मावासः तम् । तथा त्यो भनि । नया च वृहदारण्यरे-आत्मानं चेद्वि- चाह मनु:-'यमो वैनस्वनो राजा यस्तवैप हदि स्थितः । “नानीयादयमम्मीति प्रमा रिमिन्टन्यस्य कामाय | तेन चेदविवादस्ते मा गहां मा पुरूनगमः । इति । अमृतम् मार्गग्मनु मंचन शी। नया च ईशावास्ये-'यम्मि- अमरणधर्माणं ब्रह्मचर्य ब्रह्मणि स्वात्मभूते रममाणं ब्रह्मानित ग्माणि भूतानि नामाद्विमानत. 1 तत्र को मोहः धमित्यर्थः । श्रूयते फठवल्लीपु-कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ www अस्यादेशानिासरते नराणां अइंगतेनैव चरन्चिमार्गा- क्रोधः प्रमादो लोभरूपश्च मृत्युः। न चात्मनो योगमुपैति कश्चित् ॥ ७ ॥ [अर्जु० ] पक्षान्तरमाह-अतो मोहप्रमादाभ्यामन्यं | प्रथममास्यात्मना परिणमते । आस्यः अभिमानात्मकोऽहं- यमं मृत्युलोके पौराणिका आहुः । यथा मावित्र्युपाख्याने- कारः । तथा चोक्तम्-'सर्वाक्षेपसंयोगादमुवातुसमन्व- अङ्गुष्ठमात्रं पुरुपं निश्वकप यमो बलादिति । अमृतं तु ते- यात् । आस्य इत्युच्यते घोरो ह्यहंकारो गुणो महान्' पामपि तदेव संमतमित्याह-आत्मेति । वसन् बुद्धौ सदा इति । एवमहंकारात्मना स्थित्वा ततोऽहंकारान् निःसरते वर्तमानोऽमृतं तदेव ब्रह्मचर्य बुद्धौ परिवृत्तरेव ब्रह्मप्राप्त्यर्थ- निर्गच्छति कामात्मना । ततः कामः स्वविये प्रवर्तमानः चर्यारूपत्वात् । यमस्य मृत्योर्यापारमाह-पितृलोक इति । प्रतिहतः क्रोधः प्रमादो मोहम्पश्च भवति । ततः अहं- शिवः कल्याणकृन शिवानां शान्तानां, विपरीतोऽन्यः॥६॥ गतेन अहंरूपमापन्नेनाहंगागद्यात्मना अवस्थितनाज्ञानेन [ सर्व०] तर्हि गरीरी यमो मृत्युरिति मिथ्यैव लोक- तदात्मभावमापन्नः ब्राह्मणोऽहं क्षत्रियोऽहं योऽहं प्रसिद्धिः, वेद वेदाभ्यामादाचारादिभिर्मृत्युतरणोपदेश स्यूलोऽहममुप्य पुत्रोऽस्य नता' इत्येवमात्मको राग- इत्यत आह-यमं त्वेक इति । एके देवासुराः अतः | द्वेषादिममन्वितः चरन् विमार्गान् श्रौतस्मानविपरीतमा- प्रमादादन्यं तन्मनेन मृत्युमाहुः । आत्मावसन्नमात्मावमा- | गन् न चात्मन: परमात्मनो योग समाविलक्षणम् पति दकमेर ब्रह्मचर्य वेदोक्तन्त्रात् ऋतं सत्यं तत्त्वतो ऽमृत्यु- किंचिदपि । अथवा, अविद्यानामकर्माणि संसारस्य प्रयो- रूपमाहुः । आत्मावमन्नपदेन तत्वतोऽस्य मृत्युतां दर्शयन् जगभूतानि । पूर्वत्र मोहो मृत्युः संमतो यः इत्यनेना- मृतत्वामृतत्वनानं तेयां मिध्येति दर्शयति । अवश्यदोपादुः- ग्रहणान्यथाग्रहणात्मिका अविद्योक्ता उत्तरत्र क्मोदय ससन्ततिम्तजनरुवचनान् (१) अप्रसन्नमित्यत्र कतरिक्तः। इति कर्म वक्ष्यति । अथेदानी कामोऽभिधीयते-अस्यन्ते स यमः केनचिदनुपलभ्यमानोऽपि कथं मृत्युत्वेन कल्प्यते । क्षिप्यन्तेऽनेन संसारे प्राणिन इत्यास्यः कामः । अथवा इत्याह-पितृलोक इति । देवपितॄणां प्रत्यक्ष एासा- आस्यवदास्यं सर्वजाधृत्वान् । तथा चोक्तं भगवना-'काम वित्यर्थः । शिवः सुसदः शिवानां शुभकर्मनाम् । अगि- एप क्रोध एपः' इति । एप मृत्युरास्यात्मना कामात्मना वो दुःपदः अशिबानां पापिनाम् ॥ ६ ॥ स्थित्वा तत क्रोवालाना परिणमते । उक्तं च- 'कामा- [लक्षा०] इतोऽपि मृत्युदेवता उपेक्षितेत्याह । यमं | कोषोभिजायते' इति । ततः अहंगतेन अहंकारमापन्न- त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहुरिति । एके मृत्योरपि प्रेरक- नानानेन अहंकारममकारफलबारूढेन चिदाभासेन चर- त्वाद्यममेव मृयुमाहुः । केचित्तु मतः यमात् अन्यं मृत्युदे-/ विमार्गान चात्मनो योगमुपैति किंचिन्- ७|| वतामेव मृत्युमाहुः। एवं च परप्रेष्यत्वादपि सा नोक्तेति [नील०] अस्येति । अस्य यमस्य आदेशादाक्षातः को- भाव । तहि उक्तैर्नानाविधैर्मृत्युभिरस्पृष्टं वस्तु किमित्यन | धादिरूपो मृत्युर्मरणहेतुनिःसरति उद्भवति । अत्र यथाऽज्ञा- आह-आत्मावासीदमृतं ब्रह्मचर्यमिति । आत्मा वा इद- नाभिमानिनी देवता यमः एवं प्रोधाद्यभिमानिन्योऽपि मैक एवान आसीदिति श्रुत्युक्तम् । ब्रह्म वेदः तेन चर- | देवताः यमस्य दासभूताः सन्तीत्यधिदैनमर्थः । अध्यात्म गविभनणयोरिति धातोः चयम् अवगमनहेतुयोग्यं नारा- | तु अज्ञानादेव क्रोधादय उद्भवन्ति ततो नियत इत्यर्थः । यणारत्यं वस्तु अमृतं मृतिपदोकनानाविधमृत्युरहितं | ननु यद्यात्मावासमक्षानं तर्हि तत आत्मनः पृथसिद्धमपृ- प्रलयेऽप्यनिष्टत्वान् । तस्यैवामृतत्वं शोमत इति सूच- यसिद्धं वा । अन्त्ये मुक्तानामपि पुनर्बन्धापत्तिः । आये नाय श्रतिप्रतीकग्रहणम् । बुद्धिसिद्धं च तस्यामृतत्वमि- सांख्यप्रतिवत्तद्नागापत्तिरित्याशङ्कय मृत्यु विशिष्टि ति भावनाह-पितृलोक इति । शिवानां शुभजीवानां नराणामहंगतेनैव विमार्गान् चरन्निति जीवानां योऽहं- शिवः शोमनप्रदाता । अशिवानामशुभजीवानामशिवः कारस्तेन मह गर्न गमनमहंकारसाहित्यं तेन विमार्गान् अमङ्गलदाता । रामो यमसभातल इति वचनान् रामच- अनात्मगान्मार्गान् चरन् विषयान्भुखान इत्ययः । मुक्ती न्द्ररूपी देवो नारायणः पितृलोकराज्यमनुशास्ति । सर्व अज्ञानाश्रयस्य महमर्थस्य चिढामामस्य नष्टत्वात् न शुद्धा- यमपूज्यत्वादपि तस्य न मृत्युरिति भावः ॥ ६ ॥ दात्मनः समागादज्ञानं पुनरदेति नापि पृथगवतिष्टत इति [शंक०] एवं तावन् 'प्रमाद वै मृत्युम् । इति मृत्योः । भावः । ननु मुपुत्रावहंकारलयोऽपि दृश्यत इत्यत आह-न स्वरूपं निर्धारितम् । अवेदानीं तस्यैव कार्यात्मनावस्थानं चेति । तदानीमपि सूक्ष्मस्याहमर्थस्य सत्त्वान्न कश्चिन ज्ञानं दर्शयति-आम्यादिति । यः प्रमादाख्यः अज्ञानमृत्युः स | बिना आत्मयोगमुपैति स्वं रूपं प्राप्नोतीत्यर्थः । अतोऽहं- ७ न शां. बास्यादेश नि सरते । ख. न म. मोहस्यश्चमृत्युः । म. चरा नास्ति । म. कांच ; क. कथित किंचित् । * अ.कचित् ।

·१४२ श्रीमन्महाभारते इरालगुजान। . ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना ततस्तान्देवा अनु पिलान्ते इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति । अतो मृत्युमरणाल्यामुपैति ॥ ८॥ पारनाशात्प्राक् आत्मन प्रोधादिरूपस्य मृत्योरदयो यु. | मोहिता ग्रोवादिभिरिति शेष | तो मोगादिरूपस्य ज्यत एवेत्यर्थ । आस्यादेप इति पाठे आस्तेऽस्मिन्नित्यास्य ! मृत्योर्वशे वर्तमाना सन्त शोऽस्मारोकात प्रेता गता मज्ञानस्याधिष्ठानमहकारस्तस्मानि सरत इतिपूर्ववत् ॥७॥ सन्त तन यमलोके पुनरित्यसदमनमृचनार्थ पतन्ति ग. [अर्जु०] यमस्य व्यापारान्तरमाह-अस्येति । अस्य | छन्ति नरकादाविति शेप । ततस्तान तत्रगतान् अनु देवा यमस्यादेशादाज्ञया नि सरते अन्त करणादुद्भवति ॥ ७ ॥ इन्द्रियाणि प्रयन्ते तौर गच्छन्ति । तमुलामन्त प्राणोऽन- [ सर्व० ] तरिकयतामो (१) मृत्युरित्याह-~-अस्यादे- लामति प्राणमन्लामन्त सर्वप्राणा अन्लामन्तीति यत । भानि सरत इति । प्रमादो हि मृत्यु तस्य सहकारिणौ मृड प्राणत्यागे इत्यनुशासनाय मृत्युरज्ञान मरणसशामपि च मोधमोहौ तचैतत्सर्व तत्त-मात्ररूपेण तस्यादेशात् लभते । अय भाव-मृ युरत्यन्तविस्मृतिरिति स्मृतरज्ञान इच्छातो निस्सरते उत्पद्यत इति मृत्युफलकत्वात् मृत्युपदे- प्रत्यगानन्दविस्मारकसन यमच प्रत्यक्त्वन गृहीनस्य नाभिधीयत इत्यर्थ ॥ ७॥ देहस्य च विस्मारसत्वन साम्यान् द्वयमपि मृत्युशदितम् । लक्षा०] नारायणस्य कोषप्रमादमृ युरहितत्वे युक्त्य- | तथा च मुख्यो मृत्युरज्ञान गौगो यम इति ॥ ८॥ न्तर चाह--अस्यादेशादिति । अस्य नारायणस्य आदे [अर्जु.] मोगादिगृहीताना गतिमाह-त मोहिता शात् आज्ञाशक्त आस्यादेप ' इति पाठे आस्ये भवमा- इति । तद्वशे यमवशे इतो देहायता प्रापंग गता । स्य परुपवचनादिक तस्मादित्यर्थ । तर्हि मृत्युतरणोपाय । यथा पुनर्न विशन्तीम देह तत्र देहान्तर पुनरिति प्रया- क इयत परमात्मनो भक्तियोग एवं मृत्युतरणोपाय । हम्याविछेद सूचयति । देहान्तरप्रतिपत्ती सहकारिणमाह- स स्वविवेक्निा न लभ्य इत्याह-अहगतेनैव चरनिति । ततस्त देवा अनुविप्लवन्ते अतो मृत्युमरणाख्यामुपैति । अहमिति गत राजसभाया विद्वत्सभाया च गमन येन | अतोऽनन्तर त गच्छन्त अनु पश्चात् देवा इन्द्रियाणि सोऽहगत अहकार इत्यर्थ । तेन विमार्गानेव विरुद्ध- उपलक्षण चैतत् कर्म सत्काराश्चेति योद्धव्यम् । विप्लव-ते मार्गानेव चरन् गुरुदेवताद्यवज्ञामेन कुर्वन्नित्यर्थ । आत्मन विशेषेण गच्छन्ति । अश्या देवास्तमनु विप्लवन्ते उपसहर- परमात्मन कचिद्योग क्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगेषु एक- न्ति । यमस्य मृत्युरूपत्वमुपसहरन्तीत्यर्थ । ततस्तदादे- मपि योग नोपैति ।। ७ ॥ शात् प्रवृत्ते मृत्युर्यम मरणाख्या मृत्युसज्ञामुपैति ।। ८॥ [शफ० ] किंच-त इति । तेन अहकारादिरूपेण [सर्व०] एतेपा साक्षाहु सहेतुत्वान्मृत्युत्व मुख्य- परिणताज्ञानन ते मोहिता देहादिष्वात्मभावमापादिता | मित्याह । ते मोहिता मोह प्राप्ता तद्वशे वर्तमाना तद्वशे अहमाराद्यात्मना परिणतप्रमादारयमृत्युपशे वर्त । इत प्रेतास्तत्र पुन पतन्ति उपरक्षण चैतत् । क्रुद्वा माना इत अस्मात् प्रेता धूमादिमार्गेण गत्या तर परलोके । प्रमत्ता इत्यपि द्रष्टव्यम् । तद्वशे तेया कोधादीना घशे यावत्सपातमुरिया पुन आकाशवायुदृष्टिसत्यानशुमशो- इतो लोकाप्रेता प्रकर्षणात्यन्न देहत्यागेन गता तत्र णितादिनमण देहाहणाय पतन्ति निपतन्ति । श्रूयत | स्वर्गे नरके वा पतन्ति । स्वर्गस्यापि पुन पातादिदु खशन- च-तस्मिन्यावत्सपातमुपित्वाथैतमेवाथ्वान पुनर्निवर्तन्ते' | लतया नरकतुल्यत्व दर्शितम् । पतन्तीति सामान्यतो- इति । तत अनन्तर पुन दाणावस्थाया त देवा इन्द्रि- | ऽभिधान च । ननु भवन्त्वैते दुरिसन दुसरहिताना याणि अनुमृत्य कर्माणि परि समन्तात् प्रवन्ते समन्नत बिन्द्रादीना ब्रह्मचर्येणैवामृतत्व भूत तत्कथमित्यत आह परिवर्तन्त इत्यर्थ 1 अत अस्माकारणादिन्द्रियगुणानुस | ततस्त देवा अनुविश्वन्तेऽनुगच्छन्ति यमेन नातोऽपि देवै- ग्णात् मृयु मरण याति । ततो मरणात् जन्मान्तरम् | ग्वर्यमासादयति । येन देवा अपि तमनुगच्छन्तीत्यर्थे । अभ्युपैति ततो मृयुम् । एप जननमरणप्रपन्याधिरुढो न तो मृत्युरिह लोके मृत्युत्वेन प्रसिद्धो टवोऽपि मरणा- पारिद्विमुच्यत इत्यर्थ । मारमाज्ञाननिमित्तवाससारस्य रयामुपैति । मरण हि दुससतानाविच्छेद एव । स च यावन परमात्मानमात्मत्वन सामान विजानाति तावदय । देवप्वप्यस्ति तपामपि धर्मविशेपल धैश्वर्याणा मानुपलो- तापरयाभिभूनो मकग-िभिरिव रागादिभिरितस्तत | यानुगमादिदु साविच्छेदादित्यर्थ ॥८॥ समारयमाण मोमुद्यमान समरनातिष्ठत इत्यर्थ ॥८॥ दुिर्घ0] ततस्न दवा अनुविश्वन्त ततो मृत्युमरणा- [मौ70] आत्मयोगाभार दोपमाह ते इति । त नगरयामुपैति । क्मोदये काफलानुगगास्तत्रानु त यान्ति ८॥१२ जनानुदा ! • अनुपातीक मृारणा } युपनि । ज सुपरणादम्युनि।

·अध्याय ४२] उद्योगपर्व ५ - कर्मोदये कर्मफलानुरागा- सदर्ययोगानवगमात्समंता- स्तनानु ते यान्ति न तरन्ति मृत्युम् । त्मवर्तते भागयोगेन देही ॥ ९॥ न तरन्ति मृत्युम् । सनत्सुजातयोदितो धृतराष्ट्रेण कथं मोक्ष नैवानुयान्ति, अतो न वरन्ति मृत्यु पुन पुन जननमर- जन्तुर्लभते कि ज्ञानेन कर्मणा वा स्वाध्यायेन वा निभिर्वा, | णात्मके ससार परिवर्तन्त इत्यर्थ । कस्मात्पुन. कोंदये स्थान कीदृगम् , आत्मा वा क्लिक्षण क्यं वा ज्ञेय के वा | कर्मफलानुरागा तब परिवर्तन्न ? सदर्थयोगानवगमात् तं पश्यन्ति, कानि वा प्रतिसुद्धम्यात्मने निमित्तानि सदर्थेन योग सदर्थयोग परमात्मना योग तस्य सर्थ- क्यं वा जन्तुर्वध्यते मुच्यते च तत्सर्व क्ययस्वेति । सन- | योगस्य एक्त्वस्य अनगमान् स्वात्मनधिदानन्दाद्वितीय- सुजातस्त्वैव पृष्ट क्रमेण क्थयामास । तर मृत्युर्नास्ति नमभावानगमादित्यर्थ । समन्तान् समन्तत प्रवर्तते यथा तदुच्यते ततस्तमित्यादि । अयमागय - नहि वाव- भोगयोगेन विषयरसवुद्धथा दही । यथा ह्यन्यो निम्नो. मृत्यु दण्टमादायागच्छन्तं कश्चिदपरोक्षयति । किन्तु नतण्टक्स्थलादिपु परिभ्रमति एवमसावपि विषाहीन' प्रेमाटोयम् कामकोवाभिभूतो हि पुमानात्मदर्शने सर्वत्र विषयमुसाकाड्या परिभ्रमति ॥ ९ ॥ प्रमाद्यन् गरीरभेदमेर मृत्युरिति मन्यते । अत शरीरभेदे [ नील ] ननु प्राङ्मरणान्मृत्युभय मृतम्य तु कनक- सति मरणारयामुपैति तमनु पचाद्देवा इन्द्रियाणि विध- त्यतैवास्तीत्याशङ्कयाह क्मोदय इति । भोगप्रदस्य कर्मण वन्ते समाधौ (१) स्वविषयप्राहकाणि न भवन्ति । देवशद्ध | उदये सवि कर्मफलभोगेऽनुरागो येपा त तयाभूता तत्र इन्द्रियवाचक साये दृष्ट । उक्त च–प्रझायो वि | स्वर्गादारनुयान्ति भोगनासनया पूर्वदेह त्यक्त्वा गच्छन्ति पयाकारो दवद्वारो न वा चिन् । प्रोग्यक्तिहेतुत्वादो- | अतो मृत्यु न तरन्ति देनागमात्रण न मुच्यन्त इत्यर्थ । पो मृत्युर्मतिर्मम ॥ इति । स एव गरीरभेट एवं मृत्युमर- । तथा च युति-येय प्रेत विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येक णमिति च सज्ञायत । तत प्रमादतो नान्योऽस्ति मृत्यु- नायमस्तीति के इति मृतस्यास्तिवनास्तित्वे उपक्षिप्य- रित्यर्थ । कर्मोदये काम्यक्रमोदये काम्यर्मसपत्तौ कर्म- योनिमन्ये प्रपद्यन्ते गरीग्वार देहिन । स्थाणुमन्येऽनु फल स्वर्गस्तानुगारत भोक्तारस्तु जन्तवः तत्र ससार | सयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतमिति, अस्तीत्येवोपल धन्य इति अनुयान्ति पुन पुन, पतन्ति । न तरन्ति मृत्यु प्रमादादा- चास्तित्व देहान्तरप्राप्तिं चाह । अब हतु सन्थेति सन् स्मनोऽटनादिति भाव ॥ ८॥ तत्प्राप्त्यथों योग सदर्घयोग यमाद्यष्टाहोपत तस्यानव- [लक्षा०] तर्हि तथा सा गतिरित्यन ससारचके | गमादलाभात्ममन्तात् उ तिर्यग्योनिपु भोगयोगन पौन पुन्यन भ्रमणमेव गतिरित्याह-त मोहिता इति । | भोगलिप्सया देही देहाभिमानी प्रवर्तते ॥ ९ ९॥ तो मोबगे तत्र यमगेके प्रेता पुनरित अस्मिहोके [ अर्जुन केल त क्रोगादिपग्वा कर्मपरवगा पतन्तीत्यर्थ । नहिं तत्त्वाभिमानिनो वास्तत्राभिदेवा | अपि इत्याह-कमोदय इति । कर्मणा कुगाकुशरानामु त परमात्मानमनुमृत्य त जीव तन मातुर्गर्भपतनान-दये तत्र कर्मफले सुसदु सलमणे कामगोगाभ्यामनुयान्ति । न्तर परि परित प्रवन्त आक्रमन्ति । पाघातेन कर- | अत' कामनोबलमण न तन्ति । कर्मफल्गनुगा इति स्पु ताडनेन च अयोग्यनीव पीटयन्तीतिसूचनाय प्रवात टाथै पुनर्वचनम् । अथवायमर्थ धृतराष्ट्रेण सनत्सुजात पृष्ट इत्युक्तम् । तत्कग्ण पाप कारयितुमेवायान्ति ननु तदुपका- | क्थ जन्तुर्मोक्ष लभते किं ज्ञानन कर्मणा वा स्वाध्यायेन रायति सूचनायात्मनपर च । तत दवताप्रनेगानन्तर मर. वा त्रिभिर्वा ज्ञान वा कहा आत्मा वा किलापण कय वा णान् वस्य मरणमुद्दिश्य । ल्य रोपनिमित्ता पञ्चमी । ज्ञेय, के वा त पश्यन्ति कानि वा आत्मदर्शननिमित्नानि मृत्यु अभ्युपैति अभित उपैति । मिसास्थान मारिका | कथ वा जन्तु यते मुच्यते वा तत्म कय वत्येव पृष्ट क्र. मृत्यु प्रमादमोहान्य स्वस्वस्थानघु विगन्तीत्यर्थ ॥ ८॥ | मेण कथयामास । तत्र मृत्युर्नास्ति यथा तदुच्यत-ततस्तमि. [श ] पा तापदाविद्यामामयो बन्धहेतुत्वमभि | त्यादि । अयमागय -न तावदिह मृत्यु दण्टमादायायान्त हितम् । अथेदानी कर्मणा वन्धहतुत्वमाह-कर्मोदय इति । कश्चिन् पश्यति, किंतु प्रमादोऽय, कामो पाभिभूतो हि अमृत्यु कर्मणा केचिन् इति कर्मणा अमृतत भवतीति पुमान् आत्मनोऽनन प्रमाद्यन् शरीरभेदमेव मृत्युरिति यन्मतान्तरमुपन्यस्तम, तनिराकरोति-न पेवल कर्मणा | मन्यते । तत शरीरभेदे सति तदनु पश्चान् देवा इन्द्रियाणि अमृतत्वं भाति, अपि तु कमोदयो रमणामुत्पते कर्मफलर रिटरन्ते स्वपियप्राहका न भवन्ति । देवगढवेन्टि नुरागा सन्त तत्र तस्मिन्धर्मफ्ले अनुयान्ति । यस्मात | यवचन साम्य दृष्ट । स एव गरोग्भेठो मृत्युर्मग्णमिति ९म कर्मपअनुगास्ने सबानु यान्ति। स म भस्याचरामराम्य सा शोकद्धय नास्ति । १ प्रवाह, वाद।२रूपवायो, भूमिदाश् । - ·१४४ श्रीमन्महाभारते (मनमुमानपर्व सद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां अभिध्या वै प्रथम हन्ति लोकान् मिथ्यार्थयोगस्य गतिहि नित्या। कामक्रोधावनुगृह्माशु पयात् । मिथ्यायोगाभिहतान्तरात्मा एते बालान्मृत्यवे भापयन्ति स्मरमुपास्ते विषयान्समन्तात् ॥ १०॥ धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥ ११ ॥ च सज्ञायते । ततश्च प्रमादतोऽन्यो नास्ति मृत्युरित्यय.। गधाश्चेरपादा.' इति । वक्ष्यति च-यामानुसारी पुरुष. कमोदये काम्यफलसपत्तौ कर्मफ्लानुगास्ते कर्मफल- | कामाननु विनश्यति' इति । परमात्पुन मिण्यायोगेऽम्य- स्वर्गनरस्भोक्तारस्ते जन्तव तत्र संसारे अनुयान्ति पुन. प. | गतिर्हि नित्या इति ? तत्राह-मिथ्यायोगामितान्त- तन्ति न तरन्ति मृत्यु प्रमादे आत्मादशनादिति भाव. ॥९॥ रामा इति । मिथ्याभूतविषयसंयोगेन अभिहतान्तग- [सर्व० ] तर्खतद्वशो मनुज्य एव लब्धदेवैश्वयोंऽमृतो. त्मा अभिहतस्यामापिक्ग्रह्मात्मभार स्मरन् स्यादिवि- ऽस्तु तावतापि वैदिककर्मणाममृत्युहेतुत्वसभवादित्याह- पयान तानेव उपारते, न परमात्मानं समन्तात् सम- कर्मोदय इति । तपोलन्धदैवैश्वर्यफलानुगा कर्मफल वेदक- |न्ततः ॥ १० ॥ ततः किनिति चेत् तन यद्भवति तन् भफलमनुगता इच्छन्त. भूलोकगमनहेतो कर्मण उदये शृणु-अभिध्येति । अभिध्या विषयाभिध्यानं प्रथम हन्ति कालविशेपलाभरूपे जन्मनि अत्र भूलोकेऽनुयान्ति पश्चा- विनाशयति स्वरूपात्प्रच्युति क्रोति । ततो विषयध्याना- पुनरायान्ति । अतो न तेन वेदोक्तकर्मणा मृत्यु तरन्तीति भिहतम् एनं पिपयसनिधी शीव प्रगृह्य कामश्च हन्ति, तत. व्यवस्थितमित्यर्थ ॥९॥ कामाभिहतमेन प्रगृह्य मोवश्च हन्ति । तत एते अभिध्या- [रक्षा०] कमोदये कर्मफलानुरागा इत्या को- | दय तानमिध्याकामनोधवशगतान् बालान् विवेकहीना- दये प्रारब्यकर्मपरिपाके सति कर्मफलानुरागा. समन्दन- न्मूढान् मृत्यवे प्रापयन्ति प्रक्षिपन्ति । श्रूयते च कठपही- वनितादिप्राम्यविषयभोगानुरागाश्च तत्र अनुयान्ति । | पु–'पराच कामाननुयन्ति बालासे मृत्योर्यन्ति विततस्य तेन कारणेन मृत्यु न तरन्ति सदर्थयोगानवगमादित्या | पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुपमध्रुवेष्विह न सन् उत्तमोऽ सदर्थ परमात्मा तस्य योगानवगमात् | परमात्मानमात्मत्वेनावगम्य तरन्ति मृत्युम् । श्रूयते च- प्रार्थयन्ते' इति । धीरास्तु पुन धैर्येण विषयान जित्वा भोगयोगेन प्रवर्तते ॥ ९॥ [शक० ] किंच-नद्वै इति । यद्रागाभिभूतस्य इन्द्रि- 'निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते' इति ।। ११ ।। याणा विषयेषु वर्तन तत् महामोहनम् । एतदुक्त भवति- [ नील०] भोगमेव निन्दति तद्वा इति । यत् अस्य यस्य पिपयेपु अवास्तवबुद्धि तायेन्द्रियाणि विपयेषु न | पुस. मिथ्याभूतेषु अर्थेपु शब्दादिविपयेपु योगो रागस्त- प्रवर्तन्ते । तस्य विपयेषु प्रवृत्त्यभावात् प्रत्यगात्मन्येव | दर्थ गति प्रवृत्ति नित्या स्वाभाविकी तदेव इन्द्रियाणा प्रवृत्तिः, ततश्च मोहननिवृत्ति । यस्य विषयेषु वास्तव- | महामोहनम् । अर्थाना मिथ्यात्व संकल्पकृतत्वात् यदाहा- बुद्धि तस्येन्द्रियाणा पराग्भूतेषु विपयेपु प्रवृत्तत्वात् न स क्षपाद.-दोपनिमित्त रूपादयो विषया संकल्पकृता इति । इम सदद्वितीय प्रत्याभूत परमात्मानमात्मत्वेन साक्षा- | दोपो रागादिः । मिथ्यार्थयोगेन विषयसगेन अभिहतान्त- जानाति । तथा चोक्तम्-'स्त्रीपिण्डसपकलुपीकृतचे- रात्मा व्यथितचित्तः सन् विषयान्स्मरन् स्मरणपूर्वकमुपास्ते तसो विषयविषान्धा ब्रह्म न जानन्ति' इति । ततश्च हेतौ शतृप्रत्यय. । स्मरणमेव विषयोपासनाहेतुरतस्तेषा वि महामोहन पुन पुनः विपयेपु प्रवृत्ति. 1 तथा चाह भगना- स्मरणमेव कर्तव्यमित्यर्थ. ॥ १० ॥ तत्स्मरणे दोपमाह न्मनु –'न जानु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति । | अभिध्येति । अभिध्या विषयस्मरणं प्रथमं तत. कामत्तत्प्रा- हरिपा पृष्णवर्मेर भूय एवाभिवर्धते' इति । ततश्च | त्यभिलाप, केनचिनिमित्तेन तत्प्रतिहती गोष. । एते मिथ्याधरपिचापरिकल्पित शदादिपिपये योगो भवति, अभिध्यादय. एवं क्रमेण वालान् अजितचित्तान् मृत्यवे तम्मिन मिथ्यायोगे अस्य देहिनो गति संसारगति. मोहाय प्रापयन्ति । ये तु धीरा. जितचित्ता. निष्कामास्त निया नियना । प्रसिद्ध होत-सात्मभूत परमात्मा मृत्युं तरन्ति । पाठान्तरे धर्म योगाभ्यास चरन्ति ॥११॥ नमेवमन गम्य विषयेषु प्रपर्तमाना पराग्भूनास्तिर्यगादियो. [अर्जु] फामादीना मृत्यूना प्रवृत्तिाममाह-अभिध्या नि प्राप्नुयन्तीति । तथा च पहचप्राह्मणोपनिया-'या वे वै प्रथमं हन्ति लोभात् काममोधावरगृह्यासु पश्चात् । साइमा प्रमानिनोरयायमायतानीमानि वयासि बगाव| एते पालान् मृत्यये प्रापयन्ति धीगस्तु धैयेंग परन्ति ११.INमत्रचो गृगच च पश्चाइ । एता बान्। सन्ति पैन यामद्रोधो गृह पैन ।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ सोऽभिध्यायन्नुस्पतितान्निहन्या- नैनं मृत्युप॑त्युरिवात्ति भूत्वा. दनादरेणामतिबुद्धयमानः। एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ॥ १२॥ धर्मम् । अमिथ्या विषयाणां चिन्तनं हन्ति आत्मतत्वात् [शंफ०] कयं पुनधारास्तु धैर्येण विषयान जित्वा मृत्यु प्रच्यान्य विषयप्रवणं करोति । अयमेव प्रथमः प्रहारः। वरन्तीत्याह-योऽभिन्यायन्निति । योऽभियायन् अनि- तथा चिन्तिते काम रागं करोति तत्परिपन्थिनि द्वेपं त्याशुचिदुःसानुविद्धतया चिन्तयन् उत्पतिष्णून उत्पत्यो- क्रोवमित्युपलक्षणम् । प्रवृत्तिनिवृत्ती इत्यपि । धाति सत्य पतन्तीत्युत्पननगीला उत्पतिष्णवो विषयाः तान् मृत्युपरंपराम् । वालान् अज्ञान् । धीरास्तत्वदर्शिनः । अथवा निहन्यान् परित्यजेन् अनाचारेण अनादरेण आदामीन्ये- अभिध्या विषयचिन्तनं प्रथमं प्रार्गव हन्ति लोकान् पुरु- | नामव्यदर्शन इव अप्रतियुध्यमानः पुनरचिन्तयन् म वै पान् परमार्थादारुण्य विषयान् भापयति वालान् प्रमा- पुस्पो मृत्योरपि मृत्युभूत्वा मृत्युरिवात्ति मृत्युम् । उक्तं द्यतः । कथं ? लोमान् लोमप्रयुक्त्या आशु भी [ अम्म च-'विषयप्रतिसंहारं यः करोति विवेकतः । मृत्योर्मृत्यु- व्यावः । यथा व्याख्यानं पाठः । कामक्रोधाववगुह्यालिङ्गय | रिति ख्यातः स विद्वानात्मवित्तविः' इति । एवमनित्या- हतः तस्मादत एवाभिव्याकामकोवलोभमोहाः वालान् | दिरूपेण विद्वाननादरादिना अभिहन्ति कामान् ।। १२ ।। अनान् मृत्यवे प्रापयन्ति । धीरास्तु धैर्येण धर्म तन्ति [नील०] स इति। सः मृत्युतरणकामः योगी वा अभि- चरन्ति इत्यपि पाठः ॥११॥ ध्यायन् आत्मानं चिन्तयन् उत्पतिवान् कामानेर निह- [सर्व.] अभिध्या आत्मत्वेन विषयेषु परिणतः सुर- न्यान् । हननोपायमाह अनादरण तुच्छत्वबुद्धया पथि पति- सत्वेनामिध्यानम् । प्रथममादौ सहकारित्वेन कामक्रोधाव- वतृणवन् रुयादीन् प्राप्तानपि अप्रतिबुद्धधमानः अचि. वगृह्य गृहीत्वा पश्चात्तदनन्तरमाशु लोकान्हन्तीत्यन्वयः । न्तयन् । य एवं विद्वान भूत्वा कामानिहन्ति एनं पुम्भ तत्कि प्रमादो न हन्त्येव तथाच कथमसौ मृत्युरत आह- मृत्युरज्ञानं मृत्युरिव यम इब नात्ति न प्रसने । निष्कामन्य एते सर्वे वालान्मान्मृत्यये आत्मज्ञानानुद्यमरूपाय प्राप्नु- मृत्युभयं नास्तीत्यर्थः ।। १२ ।। वन्ति, एनशाद्धि नात्मज्ञानार्थ यतन्ते तदेवमेव हन्तृत्वं, [अर्जु०] नन्वैवं कर्मफलपरवगस्य कदाचिदपि काम- अतो मृत्युत्वमित्यर्थः । धीराः । शास्त्रसंस्कृतमतयः धैर्येण श्रीवात्मकमृत्युतरणं न स्यान् विशेपहेतौरभावादित्याह- धीरत्वेन हेतुना तं धर्म निःश्रेयसहेतु धर्मसाधनवादात्म- | सोऽभिध्यायन्नुत्पतितानिहन्यादनादरेणाप्रतियुध्यमानः । ज्ञानं चरन्ति आचरन्ति ।। ११ ॥ नैनं मृत्यु मृत्युरिवाभिभूयादवं विद्वान् यो विनिहन्नि [ दुर्घ० ] अभिध्या वै प्रथमं हन्ति लोभाकामक्रो- कामान् । स एवं गुरुप्रसादादधिगतात्मस्वरूपः तदेवा- धाववगृह्याशु पश्चान् । एतवालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु | भिध्यायन् विजातीयानन्तरतत्प्रत्ययवाहं फुर्वन् उत्स. धैर्येण चरन्ति धर्मम् । अभिध्या विषयानुचिन्तनं सा प्रथम तितान् उत्तरोत्तरोदितान् रागादीन् निहन्यान् । अना. प्रागेन हन्ति पुरुषात्परमायर्यादाकृष्य विषयान्यापयति दरेण विषयाणां स्रक्-चन्दन-वनितादीनां दोपदर्शनाद- वालान्त्रमाद्यतः । कथं लोभाटोभप्रयुक्त्या आशु शीत्रं | संबुद्धया अप्रतिबुध्यमानो निमित्तापायादेव नैमित्तिापायः पश्चात्क्रामकोवावष्यवगृह्याऽलिङ्गपावहन्ति । तस्मादत एव इति जानन् औदासीन्यमवलम्बमान: विषयगुणग्रहणं कामक्रोधादयोऽभिध्यालोममोहकामादयःवालान्मृत्यवे प्रा- रागप्रवृत्ती निमित्तं तस्मिन् निवृत्ते निवृत्त एव रागः पयन्ति मृत्युप्रयोगहेतर इत्यर्थः । धीरास्तु पण्डिताः पुनर्ध- किमुपायान्तरणेति भावः । मृत्युरिव मृत्युकारणं व्यावा- यण कामक्रोधलोभमोहादीनां पैगं विधार्यान्मज्ञानसाचि- दिरिख । एवं विद्वान उक्तेन प्रकारेण जानन यः कामान् व्येन चरन्ति धर्मम् । अमृत्युधर्ममिति भावः ॥ ११ ॥ विनिहन्ति सोऽयं मृत्युतरणस्य विगेपहेतु ॥ १२॥ [ लक्षा०] मिथ्यायोगेऽस्य गतिहि नित्येत्यत्र मि. [ सर्व० ] ननु यदि कर्मणाऽमृत्युनं भवति तत्कथं ध्यैप व्यवसायस्त इतिवचनात् मिथ्यायों व्ययोंऽर्थः। पदं मि- क्रोधादिनाशान् प्रमादरूपमृत्योरभाव इत्याह-सो- ध्याकारयते स्वरादिदोपदुष्टमसकृदुच्चारयतीति वैयाकरणव- | ऽभिध्यायन्निति । सोऽमृत्युमिच्छुरभिध्यायन् आत्मा- चनात् दुष्टोऽयों वा मिध्यार्थः ॥१०॥ अभिध्या वैनं योगशास्त्रोक्ताकारणाभि सर्वतो ध्यायन् उत्पतिता- प्रथमं हन्ति चैनमित्यन अभिध्या अमितो दुर्विषय. नुत्पन्नान् क्रोधप्रमादमोहान् मृत्यूनिहन्यान, तदभिया- चिन्ता । धीरास्तु धैयणेत्यत्र धीराः परमात्मचिन्ता- नस्य क्रोधमोहनमादविरोषित्वान् न : सहावस्थान कारकाः दुर्विषयाणामवशाश्च ।। ११ ।। संभवतीत्यर्थः । तयस्तु प्रमादविरोपित्वं तस्य तयतियो- १२ ज, योऽभिध्यायन्नुत्पतिम्णन्निन्यात् । ख. स वै मृत्यु मृयुरि ज.स वे मृत्युमंयुरिवान्ति भूत्वा झेड विन्येऽमिहनीह। उयो.११ ·१४६ श्रीमन्महाभारते [मनरमुगान ४ - त्यर्थ ॥ १४ कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । तमोऽप्राशो भूतानां नरयोऽयं मदृश्यते । कामान् व्युदस्य धुनुते यत्किचित्पुरपोरजः॥१३॥ मुह्यन्त इव धारन्ति गच्छन्तः वभ्रामुग्यम्।।१४।। गिरत्वात् , श्रोधमोहविरोधित्व तु क्थमित्याह-अना | गृथ्यन्त अभिवादन्त एर धावन्ति अनुयावन्ति । गन्छ- दरेणेति । अप्रतिबुध्यमानो विषयान्तरम् । आत्मातिरित्तर | न्त श्वभ्रमुन्मुपा यथा गन्धा यूपातिक विपस्तुमसत्ता स्तुमहे हि त्रोधमोहयो सत्ता क्रोधस्य स्वप्रतिपक्षप्रतिसधा | कृपादिपून्मुसा पनन्ति एप स्यादिकमभिवादन्ती नि नजन्यत्वात् , मोहस्याप्यनात्मन्यारोपपस्यानात्मधार्मिप्र- पयविपान्धा उन्मुसा नरयेप्यव पतन्तीत्यर्थ ॥ १४ ॥ तिसन्धानाधीनत्वात् । धर्मिप्रतीत्यभाये आरोपानुपपत्ते । [ नील• ] सकाम निन्दति-कामानुमारीति । विप- यदा तु आत्मनिष्ठतयाऽन्यतास्यानादरस्तदा नान्यगुध्यते । यार्थी विषयमनुविनश्यति । यथोत्तम्-रहमातङ्गपत तथाच क्रोधमोहौ नोत्पद्यत इत्यर्थ । ननु तथापि कथमै- | भृङ्गमीना हता पञ्चभिरेव पञ्चेति । पलितमाह- तत्तथैव मृत्युदाब्दो न यम इत्याह-जैन मृत्युरिति । | कामानिति | विषयात्यात्वा रजो दुसरूप यतिचिन् एनमात्माभिध्यायिन मृत्युर्यमी मृत्युरिव भूत्वा अन्या. | सनै धुनुत नाशयति ॥ १३ ॥ विपक्षे दोपमाह-तम इति । प्रति मृत्युत्वेन च त प्रत्यपि मृत्युतुल्यो भूत्वा नात्ति अय काम भूताना तम अज्ञान ततार्यकरत्वात् यत न भक्षयति । य एवमात्मान विद्वान्कामान् काम स्वर्गा अप्रकाश नास्ति प्रकाशो विषयविवेको यस्मिन्स तथा दिपलेच्छा तमन्यतया कामान् प्रमादमोहा िवनिहन्ति । अत एव नरक्वटु सद् । एतदेवाह-मुह्यन्त इति । यथा तदेव [सत्यपि प्रमेये सत्यपि ?] श्रोधादिषु मरणाभावात् मुह्यन्तो मदिरामत्ता । गृह्यन्त इति पाठ ग्रहगृहीता पथि सत्सु च तेषु यमस्य तहारैव मृत्युजनकत्वात् एते मु- गच्छन्त श्वभ्रवत् गतर्युक्तं देश धावन्ति तथा कामिन रयतो मृत्यव तजनकतया तु यमस्यापि मृत्युवमुपचरित- | ससारे वर्तमाना सुस सुखप्रद भार्यादि प्रति धावन्ती मिन्यविरोध ॥ १२॥ [ लक्षा० ] योऽभिध्यायन् प्रत्यभीक्ष्ण निहन्यादि [अर्जु० ] एवमुपायमभिधाय तव्यतिरके मृत्य्वतिक्रम त्यत्र निहन्यात् पन्निहन्यात् 'प्रेत्य खादन्ति ते च | व्यतिरेकमाह-कामानुसारी पुरुप कामाननु विनश्यति तान् । इति वचनात् स वै मृत्यु पशुमारणारयो मृत्यु | कामान् व्युदस्य धुनुते यत्किचित्पुरुषो रज काम्यन्त मृत्युभूतानीव एनमत्ति, एप विद्वान य स इह कामान् | इति कामा विपया विपयनाशाद्विनश्यति । विषया या निहन्ति ।। १२ ॥ प्रवृत्तेनरकहेतुतामाह-कामानिति । कामान् व्युदस्य वि- [शफ० ] यस्तु पुनरनादरादिना नाभिहन्ति स किं | शिप्रे उदस्य बुद्धया चित्ताप्रे क्षित्वा विषयानुद्दिश्येति फरोतीत्याह-यामानुसारीति । यस्तु पुनर्चिपयामि भाव । यत्किंचिद्रजो यन् कर्म, कार्ये करणोपचारात् । ध्यानेन कामानुसारी भवति स कामाननु विनश्यति धुनुते चारयति प्रवर्तयतीति यावत् ॥ १३ ॥ तस्य फल- कामविपये नष्टे कामाननु कामै सह विनश्यति, अनित्या | माह-तमोऽप्रकाशो भूताना नरकोऽय प्रदृश्यते । गृह्यन्त पामगुणा प्रतिक्षण विनाशान्विता , तद्वत्कामी विशीर्णो | इति धावन्ति गच्छन्त श्वभ्रवत् सुसम् । अविद्या तम भाति । यस्तु पुनर्विषयोपदर्शनेन कामान्परित्यजति स अनित्याशुचिदु सानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्याति स फामान्व्युदस्य परित्यज्य धुनुत विवकयुद्धया ध्वसयति | ण्याप्रकाश तत्वस्येति शेष । भूताना स्थावरजङ्गमाना- यलिंचिन् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा उपार्जित रज पुण्य- मयमेव नरको दुसबहुलत्वात्प्रदृश्यते प्रत्यक्षो नरक इ. पापाटिलक्षण फर्म ॥ १३ ॥ क्थ पुनरस्य देहस्य काम्य- | त्यर्थ । सुख दुःसमवारोपितसुखभाव धावन्ति धेगेन मानस्य इय पमित्यााट्याह-दहति । य अय भूताना गच्छन्ति । तत्र दृशान्तो गच्छन्त इव श्वभ्रे, यथा दहो दृश्यत स अप्रकाश तमोऽचिन केवर नरक इरे- विलेपन्त (?) इत्यर्थ । गृह्य त इस शत्रुभि गृह्यमाणा इयेति मारपपूनिमिविण्मूनपरिपूर्णत्वात् । तयाह भगवान्मनु- बाधाशतसकुरत्वात्प्रत्यक्षनरक ॥१४॥ 'अस्थिस्थूण स्नायुबद्ध मासशोणितषष्टितम् । चर्मापिनद्ध सर्व०] तदवमन्वयव्यतिरेकाभ्या क्रोधादित्रयस्यै दुर्गाध पूर्ण मूगपूरीपयो ॥ जराशोपसमाविष्ट रोगाय- | व दुसहेतुव तदव तु मृत्युरिति दर्शयति-कामानुसारी तामानाम् । रजस्य मनित्य च भृतावासमिम त्यजेन्' | पुरुष इति । कामानुसारी पूर्ववत्कामान् मोधप्रमादमोहा- इति । एयमयन्तीभरिसतमपि स्ट्यादिदर यमनीययुद्धपा ननुभवति तदधीन सन् प्रवर्तत य स तानेव फामाननु १३७ म 4.RJ . .मा म्युयन् १४१ होऽनकायो। . मगृपन्न जगून ज म भ्रम मुम्वा ।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ १४७ अमूहतेः पुरुषस्येह कुर्या- स वै मृत्युस्वच्छरीरे य एपः। कि वै मृत्युस्ताण इवास्प व्याः । एवं मृत्यु जायमानं विदित्वा अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिदन्य- ज्ञाने तिटन विभेतीइ मृत्योः। नापीयीन निर्णन्निवास्य चायुः ।। १५ ॥ विनश्यने विपये तस्य मृत्यु स क्रोधलोमा मोहवानन्तरात्मा भृत्योर्यया विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥ १६ ॥ लश्रीकृत्य विनश्यति म्रियते । यत्किञ्चिद्रजो दुःसं घुनुने | कम्मात्पुननिन तिटन निमेति मृत्योरिति ? तबाह- परितः क्षिपन । अत्र च विनदयतीत्यनेनान्वयव्यतिग्के विनश्यने तन्य मानिनो विपये गोचर परमात्मनि साक्षा. ग्जदशब्दस्य दुःसपर्यायस्यामिवानाडुःसमेव मृत्युरिति द. | क्रियमाणे प्रमादाख्योऽज्ञानमृत्युः यया मृत्योः विषयं गितम् । च कामः तमःममुदायाभिप्रायमैकवचनम् । मंमारमागतो मृत्युना अभिभूतो नष्टो भवति मयः एवमा- यतो भूतानां संबन्धिप्रकाशविरोधी नरको दुःसहेतुन्वान् | त्मवेदिनो विषयमागतोऽजानमृत्युर्नष्टो भवति । उक्तं च प्रदृश्यने धीरैः वं च स्वभावदुःसं गच्छन्तः प्राप्नुवन्त: मुखं नाममहोइयो-'नानसंन्धानमहायो ज्ञानानि नवनमृन् । गृनन्तो गृहन्तः विकरणव्यत्ययात् । मुग्यहेतुत्वेन गृहन्त | मृत्युहन्तति विख्यात: म वीगे वीतमन्मरः' इति ।।१६।। इत्यर्थः। घावन्ति मुखदुःखजनककार्य गोत्रं प्रवर्तन्ते १३ [नील०] अमृढवृत्तेः कामनानभिभूतचित्तस्य पुंमस्तु [लक्षा० ] गृभ्यन्त एव धावन्तीत्यत्र गृघु अभिका- | तृणमयव्याघ्रवन् मृत्युमः किं पुर्यान्न किमपीत्यर्थः । छायामिति धातोः गृध्यन्त एव विषयाभिलायां कुर्वन्त ) यस्मादेवं तस्मान् अस्य कामस्य आयुः जीवनं मूलाज्ञानं एवं धावन्ति इतस्ततो घावन्ति । तेन तं नरकं निर्गुइन् अपनेष्यन् अन्यत् किंचिन् काम्यमानं मयादि. गच्छन्ति स्म ॥१॥ कममन्यमान: अगगन नाधीनीत न मरेन् । तुच्छत्व. (शंक०] य एवं गृघ्यन्त एव घावन्ति तेषां देहो नि | बुद्धया विपरविस्मरणमेर काममूलोच्छेदहेतुरित्यर्थः । र्यक इन्याह-अमन्यमान इति । यःस्त्र्यादिकमभिकाइन् यदाह वनिए:-भ्रमन्य जागतस्यास्य जातस्याकागवर्ण- अनुघावति स विषयविधान्यः तद्व्यतिरिक्तं स्वात्मभूतं पर- वत् ।। अपुनःस्मरणं मन्ये माचो विम्मग्णं वरम् । तयाऽपि मात्मानम् अमन्यमानः अप्रतियुध्यमानः नाधीयते तद्वि- तब न स्वारध्यं सर्वविस्मग्णादृत इति च ।। १५ ।। यम पयमध्यात्मगावं नाधिगच्छति । तस्य अस्य विश्वषिपा- | त्वंके इत्यत्र आत्मावसन्नमिनि यमोऽप्यात्मनि कल्पित न्यस्य पडङ्गवेदविद्रुपोऽपि देहस्तृणनिर्मितो व्याघ्र इत्र नि- इत्युक्तं तयाचष्टे-स क्रोवलोभाविति । यस्त्रच्चरी' एपः रर्यको भवति । तया चाह भगान्वसिष्टः-'चतुवेद्यपि अहंप्रन्ययविषयः अन्तरात्मा वाह्यात्मानं गरीरमपंझ्य यो विमः मूमं ब्रह्म न विन्दति । वैदभारभगवान्तः स आन्तरः चिडचिद्वन्यिरूपो जीवः स मोहवान् अतरिम- वै ग्राह्मणगर्दभः' इति । न केवलं देहो निरर्यकः, य एवं स्तबुद्धिर्मोहः अनात्मनि देहादावात्मवुद्धिपियरूपं भूतः स एव तस्य मृत्युरित्याह-क्रोबाटोमान्मोहभया- ज्ञानं तद्वान् क्रोघलोममृत्युस्पो भवति । शुक्रनलिकान्या- न्तरात्मा इति । क्रोवलोभाभ्यां हेतुभ्यां मोहमयममन्वितः । येन स्वयं वन्यहीनोऽपि अज्ञानात्स्वात्मानं यद्धं मन्यने तेन अन्तरात्मा वच्छगैरे य एप तवान्मा दृश्यनं स एव तव | कामादिक्यो भवनीत्यर्थः । उपमहावि-एवमिति ! जाय- मृत्युः । यस्तु पुनः अजितेन्द्रियः क्रोधलोमादिममन्वितो मानं मोहादिति रोपः मोहविगेयिनि जाने तिष्टनिधागन् विषयेषु प्रवर्तते म एव तस्य मृत्यु विनागहेतुत्वान् । उक्तं | यमान रिमति । तत्र दृष्टान्त:-विषये गोचरे तस ज्ञानम्य 'आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः इति मृत्युर्वन्धः विनदयते । मृत्योर्यमम्य । मयः देहः । अज्ञान- ॥१५॥ केन तद्युपायेन मृत्योर्विनाग इत्याह-एवमिनि। कृतो बन्यो जाननैव नश्यत्ति न कर्मगति प्रघट्टकार्यः॥१६॥ एवं कोषादिरूपेण जायमानं प्रमादास्यं मृत्यु जननमरणा [अर्जु० ] [ कर्मफलम् ] अमृटवृत्तेः पुरुषम्येह पुर्यान् दिमानर्थवीज विदित्वा कोषादौन भूतदाहीयान् दोषान् कि वै मृत्युस्तार्ण इवास्य सर्पः । म कोषलोममोह- परित्यज्य अमेषादीन् मंपा। ज्ञानेन चित्मदानन्दाद्विती- वानन्तगत्मा स वै मृत्युन्नु स्थविर य एषः । न मूढाः यब्रह्मात्मना विष्टन्न निमति मृत्योः । तथा च श्रुति-मबन्धेन विपरिन्द्रियत्तयो यस्य तम्य पुरपन्य मृत्यु- 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न रिमनि कुनश्चन' इति । नार्ग: सर्प इव किं कर्नु मर्यः । आत्मामेदनीवनिम्बयन १५ म. ज. स. पूर्षि नास्ति किंतु दरपने एकपको सिास दिसत शमन्मोमपन्न। Nadiaरय मत्र; ज. नौदो। १६ स म. मोपलोमा - ·श्रीमन्महाभारते [मनसुनापर्य। कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते । कामान् व्युदस्य धुनुते यत्किचित्पुरुषो रजः॥१३॥ मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रपत्गुखम्॥१४॥ गिरत्वात् , मोधमोहविरोधित्व तु कथमित्याह-अना गृध्यन्त अभियान्त एव धावन्ति अनुधावन्ति । गच्छ- दरेणेति । अप्रतिबुध्यमानो विपयान्तरम् । आत्मातिरिक्तव न्त श्वभ्रमुन्मुसा यया अन्धा कृपादिय विवस्तुमसत्ता स्तुमहे हि शोधमोहयो सत्ता सोधत्य स्वप्रतिपक्षप्रतिसधा-कृपादिपून्मुसा पतन्ति एव स्यादिषभियान्तो पि. नजन्यत्वात् , मोहस्याप्यनात्मन्यारोपरूपस्यानात्मधर्मिप्र- पयविपान्धा उन्मुसा. नरपेय पतन्तीत्यर्थ ॥ १४ ॥ तिसन्धानाधीनत्वात् । धर्मिप्रतीत्यभावे आरोपानुपपत्ते । [नील० ] सकाम निन्दति कामानुसारीति । विए- यदा तु आत्मनिष्ठतयाऽन्यत्रास्यानादरस्तदा नान्यगुध्यते । यार्थी विषयमनुविनश्यति । यथोक्तम्-मुरगमातङ्गपनन- तथाच क्रोधमोही नोत्पद्यत इत्यर्थ । ननु तथापि कथमे- भृशमीना हता पञ्चभिरेव पञ्चेति । फलितमाह- तत्तथैव मृत्युशब्दो न यम इत्याह-नैन मृत्युरिति । कामानिति | विषयास्त्यात्वा रजो दुसरूप यसिंचित एनमात्माभिध्यायिन मृत्युर्यमो मृत्युरिव भूत्वा अन्या- सर्व धुनुते नाशयति ॥ १३ ।। विपक्षे दोपमाह-तम इति । न्प्रति मृत्युत्वेन च त प्रत्यपि मृत्युतुल्यो भूत्वा नाति अय काम भूताना तग अज्ञान तत्कार्यकरत्वात् यत न भक्षयति । य एवमात्मान विद्वान्कामान् काम स्वर्गा | अप्रकाश नास्ति प्रकाशो विपयविवेको यस्मिन्स तथा दिफ्लेच्छा तजन्यतया कामान् प्रमादमोहान्विनिहन्ति । अत एव नरक्वटु सद । एतदवाह-गुह्यन्त इति । यथा तदेव [सत्यपि प्रमेये सत्यपि ?] भोधादिपु मरणाभावात् | मुह्यन्तो मदिरामत्ता । गृह्यन्त इति पाठे ग्रहगृहीता पथि सत्सु च तेपु यमस्य तहारैव मृत्युजनकत्वात् एते मु- | गच्छन्त श्वभ्रवत् गतर्युक्त देश धावन्ति तथा कामिन रयतो मृत्यव तजनकतया तु यमस्यापि मृत्युत्वमुपचरित- ससारे वर्तमाना सुख सुखप्रद भार्यादि प्रति धावन्ती- मिन्यविरोध ॥ १२ ॥ त्यर्थ ॥ १४ ॥ [रक्षा०] योऽभिध्यायन् प्रत्यभीक्ष्ण निहन्यादि- [ अर्जु० ] एवमुपायमभिधाय तव्यतिरके मृत्य्वतिक्रम त्यत्र निहन्यात् पनिहन्यात् 'प्रेत्य खान्ति ते च व्यतिरेकमाह-कामानुसारी पुरुप कामाननु विनश्यति तान् । इति वचनात् स वै मृत्यु पशुमारणारयो मृत्यु | कामान् ब्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरपो रज । काम्यन्त मृत्यु तानीन एनमत्ति, एव विद्वान य स इह कामान् | इति फामा विपया विषयनाशाद्विनश्यति । विपयार्थीया निहन्ति ॥ १२ ॥ प्रवृत्तेर्नरफहेतुतामाह-कामानिति । कामान् व्युदस्य वि- [शफ० ] यस्तु पुनरनादरादिना नाभिहन्ति स किं | शिष्टे उदस्य बुद्धया चित्ताने क्षित्वा विषयानुद्दिश्येति करोतीत्याह-यामानुसारीति । यस्तु पुनर्विपयाभि | भाव । यत्किचिद्रजो यत् कर्म, कार्ये करणोपचारात् । ध्यानेन कामानुसारी भवति स कामाननु विनश्यति । धुनुते चालयति प्रवर्तयतीति यावत् ॥ १३ ॥ तस्य फल- कामविषये नष्टे कामाननु कामै सह विनश्यति, अनित्या माह-तमोऽप्रकाशो भूताना नरकोऽय प्रदृश्यते । गृह्यन्त कामगुणा प्रतिक्षण विनाशान्विता, तद्वत्कामी विशीर्णो इति धावन्ति गच्छन्त श्वभ्रवत् सुरसम् । अविद्या तम भवति । यस्तु पुनर्विषयदोपदर्शनेन कामान्परित्यजति स | अनित्याशुचिदु सानात्मसु नित्यशुचिमुसामख्याति स फामान्च्युदस्य परित्यज्य धुनुते विवकयुद्धया ध्वसयति | एवाप्रकाश तत्वस्येति शेप । भूताना स्थावरजङ्गमाना- पत्तिचिन् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा उपार्जित रज पुण्य. मयमेव नरको दुसबहुलवात्प्रदृश्यते प्रत्यक्षो नरक इ- पापादिलक्षण फर्म ॥ १३ ॥ कय पुनरस्य देहत्य काम्य- | व्यर्थ । सुख दुखमवारोपितसुखभाव धावन्ति यगेन मानस्य ईयवमित्याशङ्कयाह-देहेति । य अय भृताना | गच्छन्ति । तर दृष्टान्तो गच्छन्त इव श्वभ्रे, यथा रहो दृश्यत स अप्रकाश तमोऽचिदन देवर नरक - विलेपन्त (1) इत्यर्थ । गृह्यन्त इन शत्रुभि गृह्यमाणा इवेति प्मास्यपूयविमिविण्मूत्रपरिपूर्णत्वात् । तथाह भगवान्मनु - वाधाशतसकुलत्वात्प्रत्यक्षनरक ॥१४॥ अघिग्यूण स्नायुद्ध मासशोणितष्टितम् । चर्मापिनद्ध [सर्प०] तदवमन्वयव्यतिरेकाभ्या ' दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपूरीपयो । जराशोक्समाविष्ट रोगाय | व दुसहेतु व तदेव तु मृत्युरिति दर्शयति- समानुग्म । रजस्वटमनित्य च भूतावासमिम त्यजेन्' | पुरुष इति । कामानुसारी पूर्ववत्कामान् क्रोधप्रमा नि । एवमयन्तीमस्मिनमपि स्यादिदा यमनीययुद्धपा | ननुभवति तदधीन सन् प्रवर्तते य स तानेव फामा. १३९ मम नाय, बामा शुरयन् १४म दोडका।स म धन्नाव जगत ·नद्योगपर्व ५ - मध्यायः ४२] १४७ अमूढतेः पुरुषस्यैह कुर्या- स वै मृत्युस्वच्छरीरे य एपः। कि वै मृत्युस्ताण इवास्य व्याघ्रः । एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिदन्य- द्वाने निष्टन विभेतीड मृत्योः । नापीयीत निर्णदन्निवास्य चायुः ॥ १५ ॥ विनश्यने विपये तस्य मृत्युः स क्रोघलोभी मोहवानन्तरात्मा भृत्योर्यया विषयं माय मर्त्यः ॥ १६ ॥ ल्मीकृत्य विनश्यति म्रियते । यत्किञ्चिद्रनो दु:म्यं घुनुने | कम्मात्पुनर्जानन निष्टन विभेति मृत्योरिनि ? तगाह- परितः क्षिपने । अत्र च विनश्यतीत्यनेनान्वयन्यतिरके पिनपने तस्य जानिनो विपये गोचरे परमात्मनि साक्षा- ग्जराब्दस्य दुःसपर्यायस्याभिधानाडुसमैत्र मृत्युरिति द- क्रियमाणे प्रमादाल्योऽजानमृत्युः यया मृत्योः विषय शितम् । अयं च कामः वमः समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । मंसारमागतो मृत्युना अभिभूतो नष्टो भवति मत्वः एबमा- यतो भूतानां संवन्धिकागरिरोधी नरको दुःखहेतुन्वान् , त्मवेदिनो विपरमागतोऽज्ञानमुन्युनष्टो भवनि । उक्तं च प्रदृश्यते धीः तं च स्वभावदुःसं गच्छन्तः प्राप्नुवन्तः मुग्न नाममहोदधौ-'जानमंधानमनावो जानानिचाननभृत् । गृनन्तो गृहन्त: विकग्णव्यत्ययान् । मुसहेतुत्वेन गृहन्त । मृत्युहन्तति विस्थातः म चीगे वीतमन्नाः' इति ।। १६ ॥ इत्यर्थ घावन्ति मुखदुःखजनककार्य शीतं प्रवर्तन्ने १३ [नील.] अमृवृत्ते. कामनानभिभूतचित्तस्य घुमस्तु [ लक्षा० ] गृध्यन्त एव धावतीत्यत्र गृघु अभिका- | तृणमयत्र्यानवन् मृत्युमः किं कुर्यान किमपीचर्यः । छायामिति धातोः गृध्यन्त एवं विपयामिलानां कुर्वन्त | यस्मादेवं वस्मान् अन्य कामस्य आयुः जीवनं मूलाज्ञानं एवं धावन्ति इतस्ततो धावन्ति । तेन तं नरकं | नि[दन् अपनेष्यन् अन्यत् किंचिन् काम्यमानं कपादि- गच्छन्ति स्म ॥१४॥ कममन्यमानः अगणन् नावीनीन न स्मरेन् । तुच्छत्व- [शंक०] य एवं गृध्यन्त एव धावन्ति तेषां देहो नि बुद्ध्या विषयविस्मरणमेन काममूलोच्छेदहेतुरित्यः । >क इन्याह-अमन्यमान इति। यःस्त्र्यादिकमभिकाहुन् याह वनिष्टः :-भ्रमम्य जागतस्यान्य जातस्याकामवर्ग- अनुधावति स विषपत्रिषान्च: तद्व्यतिरिक्त स्वात्मभूतं पर-वत् ।। अपुनरमरणं मन्ये मायो विन्मग्णं वरम् । तथाऽपि मात्मानम् अमन्यमानः अप्रतिनुष्यमानः नापीयने तद्वि- तव न स्वास्थ्यं सर्वविस्मग्णाने इति च ॥ १५ ॥ यम पयमध्यात्मशास्त्रं नाधिगच्छति । तस्य अभ्य विषयविषा- त्वेके इत्यत्र आत्मावसन्नमिति यमोऽप्यात्मनि कलिन न्यम्य पडङ्वेदविद्रुपोऽपि देहस्तृणनिर्मितो व्यान व नि- इन्युक्तं तत्र्याचष्टे-म क्रोवलोभाविति । यन्वच्छरीरे एप' रर्यको भवति । तया चाह भगवान्वमिष्टः-'चतुर्वेद्याप | महंप्रन्याविषयः अन्तरात्मा वाह्यात्मानं शरीग्मपत्य यो विप्रः मूमं ब्रह्म न विन्दति । वेदमाग्मगान्तः म आन्तरः चिचिन्यिरूपो जीवः स मोहबान् अनरिम- वै ब्राह्मणगर्दभः' इति । न केवलं देहो निर्यकः, य एवं-स्तदबुद्धिमोहः अनात्मनि दहादावात्मसुद्धिपियरूपं भूतः स एव तम्य मृत्युरित्याह-त्रोपाटोभान्मोभवा-नानं तद्वान् क्रोधलोममृत्युम्पो भवति । शुक्नलिकान्या- न्तरात्मा इति । क्रोधलोमाभ्यां हेतुभ्यां मोहमयममन्वितः । येन स्वयं वन्थहीनोऽपि अज्ञानात्स्वात्मानं यद्धं मन्यने तेन अन्तरात्मा त्वच्छगैरे य एष तवात्मा दृश्यते स एव तव कामादिरयो भवतीयः । उपमंहगति-एवमिति । शाय- मृत्युः । यस्तु पुनः अजितेन्द्रियः क्रोपलोमादिममन्विनी | मानं मोहादिति रोपः मोहविगविनि ज्ञानं तिष्टनिटावान विषयेषु प्रवर्तते स एव तस्य मृत्यु विनागहेतुत्वान् । उक्त यमान विमति । तत्र दृष्टान्तः-विषये गोचर तसा मानम्य च- आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरामव रिपुगत्मनः' इति मृत्युन्य विनव्यते । मृत्योर्यमन्य । मर्त्यः देहः । अज्ञान- ॥१५।। केन तर्युपायेन मृत्यौविनाश इत्याह खमिति। क्तो बन्यो ज्ञानेनैव नश्यति न कर्मगति प्रघट्टायः॥२६॥ एवं प्रोधादिम्पंण जायमानं प्रमादास्यं मृत्युं जननमग्णा [अर्जु] [ कर्मफलम् ] अमूटवृत्तेः पुरुषम्येह कुर्यान् दिमनिर्यनीज विदित्वा भोघाटीन भूतबाहीयान् दोपान किं वै मृम्न्युस्लाणं इवास्य मर्पः । म क्रोन्टोममोह- परित्यय अमोधादीन् मंपाय ज्ञानन चिन्महानन्दाद्विती- चानन्तगत्मा मवै मृत्युग्नु स्थविर य एषः । न मूढाः यब्रह्मात्मना तिष्टन विमति मृत्योः । तया च अति-न्लेबन्धन विपरिन्द्रियवृत्तयो यस्य तम्य पुरपन्य मृत्यु- 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न रिमनि पुनश्चन' इति । न्नाः सर्प इव कि तु ममर्थः । आत्मायोपनियन १५म. म ख. नासि किनु नपने कदको लिास. दिनुग्न', मन्नेहमयन्दा। M पोबरम या नदते । १६ स म मोपत्रोमा - ·१४८ श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ ५ धृतराष्ट्र उवाच- सनत्सुजात उवाच- यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात् । तत्रार्थजातं च बदन्ति वेदाः। तेपां परार्थ कथयन्तीह वेदा अनीह आयाति परं परात्मा एतद्विद्वान्नोपैति कथं नु कर्म ॥ १७ ॥ प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान् ॥ १८ ॥ प्रवृत्तस्य भेत्तुमशक्यत्वात् ।। १५ । आत्मैव स क्रोधलो- अस्य पुरुषस्य वा उपमा । वा विकल्पोपमानयोरित्यमरः । भमोहयुक्तो मृत्युसंज्ञको यथा तवैव धृतराष्ट्रस्येत्यर्थः । विपयान्धोऽसौ संसार एव भ्राम्यतीति भाव. ॥ १५ ॥ पालदृष्टान्तेन भ्रान्तत्वमश्मव्याघदृष्टान्तेनाचेतनत्वम् । विनश्यते विषये तस्य मृत्युरित्यत्र मृत्योर्विपयं प्राप्य मृत्युमुक्त्वा तत्परिहारमाह-एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा | मर्त्यः यथा विनश्यते तथा अस्य ज्ञानिनो राज्ञः विपये झाने तिष्ठन् न विभेतीह मृत्योः । विनश्यते विषये तस्य | मृत्युः स्वयमेव विनश्यते ॥ १६ ॥ मृत्युर्मृत्योर्यथा विपयं प्राप्य मर्त्यः । अर्थः सुयोध. ॥१६॥ [शंक०] एवं तावत् 'कमोंदये' इत्यादिना कर्मणां व- [सर्व० ] अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्यन्नाधीयीत न्धहेतुत्वमुक्त्वा 'ज्ञानेन तिष्ठन्न विभेति मृत्योः' इति ज्ञान- पाल वाग्मव्यान इति । अमन्यमान आत्मनोऽन्यरिक स्यैव मोक्षसाधनत्वमभिहितम् । तत्र चोदयति धृतराष्ट्र- श्चिदजाननारमपरः विचिदन्यद्विपयजातं नाधीयीत नापि- | यानिति । ननु कथं कर्मणां बन्धहेतुत्वम् ? यावता यानेवाहु- गच्छेन् न प्राप्नुयात् । यथा वालो न प्राप्नोति विपया- रिज्यया ज्योतिष्टोमादिना साधुलोकान् साधुभिः धार्मि- नन्पचंतनत्वात् अश्मव्याव्र इवाचेतनत्वादपश्यन्नाधिगच्छ- | कैरारूढान पुण्यतमान् पवित्रान् सनातनान् । तेषां ब्रह्म- तीति ।। १५ ।। एपमात्मज्ञानस्वरूपमुक्त्वा पूर्वोत्तो मृत्यु- लोकपर्यन्तानां लोकानां परार्थ परमपुरुषार्थत्वं कथयन्ति स्तवाप्यम्तीत्याह-जोधलोभमोहभयान्तरात्मा स वै मृत्यु | इह अस्मिन् संसारमण्डले वेदाः । एतत् लोकानां परम- स्वच्छगैरे य एप. 1 यस्तु कामादिचतुष्टयान्तर आत्मा स एव | पुरुषार्थत्वं विद्वान् कथं नु साधनं कर्म नैति नानुतिष्ठति । मृत्युः मृत्योः प्रमादस्य हेतुत्वात् , य एष त्वच्छरीरे स्थितः। अथवा, एतत् ब्रह्मलोकपर्यन्तानां लोकानां साधनभूत कर्म पतं मृत्यु जायमानमभ्यो हेतुभ्यो जायमानं विदित्वा विद्वान् ब्रह्मवित् कथं नैति न गच्छति ॥ १७ ।। एवं पृष्टः तहेतुप्रतिर धक्षमत्वान्न रिमति ज्ञाने ज्ञाननिमित्तं तिष्ठ- प्राह भगवान् एवमिति । सत्यम् एवं ब्रह्मलोकादिसाध्य नवतिष्ठन् तस्य पुरुपस्य गोचरे तस्मिनिति यावत् । मृत्यु- सुसं मन्यमानो विपयविषान्धो हाविद्वान् परियाति तत्र निनदयनं नश्यति मृत्योर्विषयं प्राप्य यथा मर्त्यः ॥ १६॥ तस्मिन् ब्रह्मलोकादिसाधनभूते कर्मणि न विद्वान् ; अवि- [ दुर्घ०] ' अमूढगृत्तेः पुरुषस्येह पुर्यात् किं वै मृत्यु- धादिदोपदर्शनात् । तथा च बृहदारण्यके–'अनन्दा नाम ग्नार्ण इवाम्य मर्पः । सोधलोममोहयानन्तरात्मा स वै | ते लोका अन्धेन तमसावृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्य- गृत्युम्बन्धी य एप.। न गृढा स्नेहबन्धन विपरिन्द्रि- | विद्वांसोऽवुधा जनाः' इति । तया अर्थजातं प्रयोजन- यनियम्य तस्य पुरुषम्य मृत्युम्नार्णसर्पयत्तृणविहितसर्प- जातं च तस्यैर अविदुपो वदन्ति वेदाः । यस्मादविदुप यत #ि पर्नु ममर्थः मान्माभेदयोधनिश्चयेन प्रवृत्तस्य | पत्र बदन्ति न विदुपः, तस्मात् नेह सः विद्वान् प्रहलो. भेनुमसम्यवान । आरमैन हि मनोवलोभमोहो मृत्यु- पाद्यनित्यसुखे तत्साधने वा फर्मणि आयाति प्रवर्तते । मंशोऽयं तपैर धूनगदम्पत्यर्थः ।। १६ ।। किं तहिं करोति ? परमात्मानमात्मत्वेनावगम्य परात्मा [लक्षा० ] अमूदवृत्तेः पुरपस्यह पुर्यानिक वै मृत्यु | सन् प्रसव सन् परं प्रयाति मार्गेण निहन्ति च अमा- गागास्य व्या त्या अस्य अमूटपत्तेः पुरुषस्य मृत्युः । गान् संमारहेतुभूतानात्मनो विरुद्धमार्गान् धर्माधों- नाणं. मृणमयो व्यान र अफिपित्सर इत्यर्थः । अमन्य. पासनारुपान् । अथवा, एवं हि विद्वा-परियाति तन' मान प्रियः परिदन्यं नाधीयात निर्गनिवास्य वायुरि- इति पाठे सगुणं प्रक्ष विद्वान् तर प्रालोकादायुपारान- या य. क्षावित कामादन्य यं निपुग्णार्थममन्यमानः ना- | पलं पग्यिाति प्राप्नोनि । तया अर्थजातं प अस्य यद- धातीत पदाध्ययनापि न पुर्यात | निगुंदन निनग (स्ति पेटाः । कीनं यदन्ति ? म नेहायाति स विद्वा- गुन् । गुणनिभानी.गृणादिप प्रेग्यन अभि-निद अस्मिन् लोफे पमिपनायाति न जायत, किंतु पायु अनिो विनो पायुः । परयायुरित्यर्थः । | प्रमोपामनया मार्गान् गिद्धमार्गान् निहन्ति । परं १७४ ५ .. HYPREETसामना.. Enatनमा १८६ मर जाय।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ १४९ - धृतराप्त उवाच- किं वास्य कार्यमयवा मुखं च कोऽसौ नियुझे तमनं पुराणं तन्मे विदन्यूदि सबै यथावत् ॥ १९ ॥ सचेदिदं सर्वमनुक्रमेण। तत्र गवा मंमारहेनूनमार्गानिहत्य परात्मा सन् फालेन कर्मसंबन्याभावं सूचयितुं विमंविरुणम् । परात्मा परमा- परं ब्रह्म प्रयातीत्यर्थः ।। १८॥ स्मनि चित्तवान् मार्गेग अचिरादिमागें परं परमपुरुषमेव नील.] अत्र गान यानिति ! साधु इन्यया सो- प्रयाति । मागान गमान्ति स्वर्ग पुनर्माग्यन्ति इनि प्र. पासनेन अश्वमेवादिना कर्मणा पुण्यवमान् इन्द्रलोकाद्यपे. चिमार्गाः तानिहन्ति च ॥ १८ ॥ क्षरा युण्यान् सनातनान व्यवहारापेक्षरा निवान् लो. [सं०] एवं तावसमादायरवालानरस मृत्युत्त्वम् कान सत्यलोकाख्यान इह वेदे आहु वेदविदः । तेणं लो- अप्रमादत्त स्वरूपावस्यानलमणग्यामृनत्वम् 'प्रमादं वे कानां परार्थ परार्थवं मोक्षप्रापरत्वं वेदाः स्थान्ति। एत- । मृत्युमहं ब्रवीमि । इत्यादिना दयित्वा 'मारवादप कर्मणां क्रममुत्तिहेतुत्वं विद्वान जानन् कर्म क्यं नु न उप- निमरत : इयादिना 'मवै मृत्युम्वन्टरी' य एषः' तिन दारणोररोति । कर्ममिव मोक्षमिद्धौ किं ज्ञानेनेति इन्यन्तेन तस्यैव कार्यात्मना परिणतस्य मनिर्यहेतुन्वं भाकः ।। १७ ।। समायत्ते-एवमिति । अविद्वान् एवं त्वदुः । दर्शयित्वा, म्यमस्य मृत्योरिनाम इन्याशय, ' एवं मृत्यु तक्रमण तत्र मोअपदे उपयाति । तथैव अर्थजातं भोगमो- जायमानं विदित्वा ज्ञानेन विष्टन विमेरि मृत्यो.' इत्या- क्षात्यं प्रयोजनमामान्यं वेदाः वदन्ति । वा अनीहो त्मज्ञानेन मृत्युविनाशं दर्गयिचा, ' यानेवाहुरिज्यया निष्कामः परात्मा पग्मनात्मानं देहादिरमविवरा आत्म- | इत्यादिना अझलोकादः पुम्पार्थत्वमागङ्कय, ' एवं घवि- त्वेन गृहन् जीवः परं निर्गुणात्मानमायाति आभिमु-द्वान्' इत्यादिना तेषामविद्यावद्विपर वेनापुरुषार्थत्वमुस्त्ता रयेन प्राप्नोति । निकामम्तत्तदुपाघ्यासारता त्यक्ता 'परंपरान्मा प्रयाति मार्गेण' इति ज्ञानमार्गेण मोल: निकलेन रूपेणावविष्टत इत्यर्थ. । अन्यथा तु स एव जीवः उपदिष्टः । तत्र'परं पगमा प्रमाति इति जीवपरयोरंस- मागंण मुषुम्नानाड्या मार्गान तत्तलोकप्रापान निहत्य | त्वमुक्तम् । तदसहमानोदयति धृतराष्ट्रकोऽमाविति । निरम्य ब्रह्मलोकद्वाग परं प्रयाति । “तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व- ननु यदि म व सत्यालिमा: परमामा क्रमेणारागा- मैति" इति श्रुनैः । तथाच बृहदारण्यके तथा पेशकारी| दि धरिश्यन्तं जगन्मृष्ट्वा सदनुप्रविधानमयाद्यात्मना पासो मात्रामुपादायान्यन्नवतरं कल्याणरं स्पं कुम्ने अवस्थितः संसरति चेन, कोऽमा तं मत्यादिलक्षणं पुगणा- एवमेनेदं गरीरं निहत्य विद्यां गमयित्वाऽन्यनरतरं कल्या। मर्ज संमारे निमुळे प्रेरयति । किमन्येन, स्वयमेवेति चेन् पतरं रूपं कुरतं पिनं वा गान्धर्व वा दैवं वा प्राजापत्यं किं वास्य नानायोनिपु वर्तमानस्य कार्य प्रयोजनम् ? - वा श्राझं वेति तु कामग्रमानोऽयामामयमानो योऽकामो | थबा, नानायोनियमवर्तमानम्य तूष्णीभूनर से महिन्नि निगम आनकाम: स्यान्न तम्य प्राणा इलामन्त्यमेव । व्यवस्थितम्य मंसागननुप्रयेगे अमुखम् अनर्थजातं वा किं समवनीयन्त इति कामयमानस्य अस्माहेहादुत्वान्तस्य देहं । भवति ? हे विद्वन् , मे ग्रूहि म ययानन् । नया च ब्रम- मरणेनामद्रूपन्न नयतः स्वर्णकारदृष्टान्तेन पियगान्धा- | विदामः पुण्डरीको भगवान्याजवन्स्य. तन र दिल्पान्तरकर्तृत्त्रमुक्त्वा निकामम्य पूर्णब्रह्मभावं गवत्य | सर्वस्य मुष्टिमुन्ना तम्या वित्वमसान्य-यये म उकान्तिनिपिश्यने ।। १८॥ स्यं प्रान् पापमोनिषु जायने । मईश्वर, मयं भारनिः [लक्षा० ] तपामपार्थान् कान्तीह वेडा इत्यत्र वेदा | मंचने ' इति । 'फोऽमौ नियुते टल्यनेन भगवनोत. नान्यः पन्या अयनाय विद्यत, नात्यन, मृतन, क्षीणे | मैव अझनीववादप वावदूरचोयं स्पष्टमुनवान् ॥ १९॥ पुण्ये मर्यलोके विमन्ति, ज्याद्याः । तेषां लोगन काम्य [नील ] ननु जीवः परं प्राप्नोनि चटन्यारवान्या- फर्मपलीमूतलोमान् एव विद्वान् कर्म काम्याम क्यं नो-मताऽयोगात्सर व भावत्वं प्रामोनीन्यु मति तथा- पैति इति योजना ॥ १७ ॥ एवं विद्वानियन एवं विद्वान् | युक्तम्, अनियोन्यत्रमात्मवात्सरस्वत्वागनेकोमा- पूर्वोत्तमसारंग काम्यरमंगा लोमा अपार्या इनि विद्वान् । विति । तं परमात्मानमजं नमाविहीनं पुगनं पुगऽपि तर निकामर्मम्बेर प्रतियान्ति । वरा प्रनिरावानांवटा: नमिन्यनेन परिणामित्वं निरस्तं तानं पं कोनी 'माम मोमममृता अभूम, ''कर्मा धानमातनोनि नियुझे यनियोगादयं दुरादिभाग्भवति । निरोजगन्न. न्याय वेढा, अर्थजातं ज्ञानमोसादिपुरुार्यममुहं च ग्मत्त्वे तस्या पन्यन्तस्याप्यन्य इनि पगनरम्यति भार! बदलि । मः पुनः काम्यम नायाति सर्व काम्र- ननु पर ग्य नियोजनान्तर दिनानमा चेतनाननं ·. बीमन्महाभारते सिनरमुगानपर्य। सनत्सुजात उवाच- तथाऽस्य नाधिक्षमपति किंचि- दोपो महानत्र विभेदयोगे दनादियोगेन भवन्ति पुंसः ॥ २० ॥ हानादियोगेन भवन्ति नित्याः। विश्वम् " तर दृष्ट्वा तदेवानुपाविशन् " इति श्रुतः ममेण 'अयमात्मा ब्रह्म ।। यत्साझादपरोसादा । यि आरमा भवतीति शङ्कते-स चेदिति । एतडूपयति-किं वेति । सर्वान्तरः : ' त आत्मान्तर्याम्पमृत्तः । अयमेव म अस्य परस्यावाप्तकामतया निष्कामस्य किं पा कार्य फर्त- योऽयमात्मेदममृतम्। इदं प्रदोई मम ।। दमयं यदयः व्यमस्ति न किमपीत्यर्थः । प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोऽपि {मात्मा प त आत्मा सर्वान्तरः । इनि 'वं या अह. प्रवर्तत इति न्यायन प्रयोजनं विना परे प्रवृत्तिन संभ. मस्मि भगवो देवते अहं वै वममि । इति म या पण प्रतीत्यर्थः । नतु लोकवत्तु लीलाकैवल्यमिति न्यायेन महान आत्माजरोऽमृतोऽभयो प्रमाभयं के ग्रहाभयं लोके निष्प्रयोजनाऽपि चतुरङ्गादिक्रीडा दृश्यते तद्वत्प- हि वै ग्रहोति । इत्येवमादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुगणविरुद्ध- रस्यापि लीलैव जगत्सृष्टिप्रवेशादिकमित्याशङ्कयाह-अथ- भापितत्वादवैदिकर नाम महान्दोरो भवति । कथं तर्हि वैति । चतुरङ्गादिक्रीडाऽपि मुसार्थमेव क्रियते न च स्वपक्षे जीवेश्वरादिव्यवहारभेदः ? कधं या तेक नित्यत्व. परस्य सुखलिप्सास्ति न च स्वात्मानं स्वयमेव संकटे पात- मिति १ तबाह-'अनादियोगेन भवन्ति नित्याः' इति । यत: मुसं वाऽम्तीति न परस्य स्वतः सृष्टौ प्रवृत्तिः संभ- अनादिरविद्याख्या माया । तथा चोक्त भगवता-'प्रकृति वति नापि तेन सह जीवस्याभेदः संभवति । जीवपरयो- पुरुपं चैव विद्धयनादी उभावपि । इति । 'इयं हि साक्षा. भेंदे तु जीवादृष्टानुरोधेन राजवत् परो जीवभोगार्थ जगतो योनिरका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च । माहे- एमादौ प्रवर्तते स्वतमर्यादापरिपालनार्थ चेति युज्यते-श्वरी शक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजीव ' अतः न तयोरभेदः संभवतीत्यर्थः ।। १९ ।। इति च तद्योगेन अनादिमायायोगेन भवन्ति जीवादयो [लक्षा०] कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणमित्यत्र तमजं नित्याः, अद्वितीयस्यापि परमात्मनो मायया बहुरूपत्वमुप- पुराणं परमपुरुष कोऽसौ नियुङ्क्ते न कोऽपि । अन्यैरनिय- ( पद्यत एवेत्यर्थः । श्रूयते च एकस्य मायया बहुरूपत्वम्- तोऽपि स परमात्मा स्वेच्छयैव इदं सर्वमनुक्रमेत चेत् 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ' ' इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप स्वेच्छया कर्तुमारभेत चेदस्य परमात्मनः जगत्करणेन कार्य | ईयते । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः ।' एक सद्विप्रा बहुधा प्रयोजनं किम् ? अथवा सुखं च किं तन्मे चूहीति | वदन्ति । 'एक सन्तं बहुधा कल्पयन्ति ' एको देवो व. योजना ॥१९॥ हुधा निविष्टः एकः सन् बहुधा विचारः । त्वमेकोऽसि [शंक०] एवं पृष्टः प्राह भगवान्-दोष इति । यद्यवं बडूननुप्रविष्टः । । अजायमानो बहुधा विजायते ' इति । चोदयत एपोऽभिप्रायः-नियोज्यनियोजकत्वादिभेददर्श- | तथा च मोक्षधर्म-' एक एव हि भूतात्मा भूते भूते नादकस्य फूटस्थस्य तदसंभवात् भेदेन भवितव्यमिति । व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवन् । तत्र यदि ब्रह्मण एवं नानात्वमभ्युपगम्यते, तदा अत्र अ- इति । तथा च याज्ञवल्क्य:-'आकाशमेकं हि यथा स्मिन् विभेदयोगे ब्रह्मणो नानात्वयोगे दोपो महान् को घटादिपु पृथग्भवेत् । तथात्मैकोऽप्यनेकश्च जलाधारवि- दोप: ? अतिनो हतध्यवादिनोऽवैदिका भवेयुः, वैदहृदयं । वांशुमान् । इति । तया च कावपेयगीतासु-~-'एकश्च परमार्थमद्वैतं च वाध्य स्यात् । किंच-नानारूपेण परिण- ) सूर्यो बहुधा जलापारेषु दृश्यते । आभाति परमात्मापि तसादनित्यत्रादिदोषः, अथूलादिवाक्यविरोधश्च प्रसज्येत। | सर्वोपाधिषु संस्थितः ॥ ब्रह्म सर्वशरीरेषु वाटे चाभ्य- अयोच्यते-ब्रह्मणो नानात्वं नास्माभिरभ्युपगम्यते, न्तरे स्थितम् । आकाशमिव कुम्भेषु बुद्धिगम्यं न चान्य- अपि तु जीवपरयो दोऽभ्युपगम्यते इति । तत्रापि महान था' इति । तथा चाह परमेश्वरः-'नित्य. सर्वगतो दोपो बिनागः प्राप्नोति । श्रूयते च, 'यदा घेवैप एतरिम- ह्यात्मा फूटस्थो दोश्वर्जितः । एक: सन्भिधत्ते शक्त्या दरमन्तरं पुरते । अथ तस्य भयं भवति । 'मृत्योः स | मायया सर्वमावत: । इति । यस्मादेकस्यैव मायया बहुरू- मृत्युमाप्नोति य ह नानव पश्यति । 'अय योऽन्यां देव । पत्वं तस्मात्स एय कारणात्मर परमेश्वरः कार्यात्मानं जी- नामुपान्त अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुः । वात्मानं नियुक्रे कृतप्रयत्नापेक्षः सन्मायया, न परमार्थतः 'अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्त भव्यलोका भवन्ति' । संसरति संसारयति वा । तथा चोक्तं कावयेषगीतासु- 'मानं पगदाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद ' इति । अथवा, न जायते न म्रियते न वथ्यो न च घातकः । न बद्धो जीवपरयो भ्युपगम्यमाने 'तत्त्वममि अहं ब्रह्मास्मि' बन्धकारी या न मुक्तो न च मोक्षदः । पुरुषः परमात्मा .

·अन्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ तु यत्ततोऽन्यदमच तन् । इति । तया चाह भगवान्पर- जन्मवृद्धपादिरहितो छात्मा सांगतोऽन्यः । परज्ञान- मेश्वरः- अहं प्रशाला सर्वस्य मायावीवस्वभावतः । न | मयोऽमदिन मनात्यादिभिर्विमुः ॥ न योगवान युक्तो- चाप्ययं ममरति न च संमारयन्नमुः इति । किंच, माया- ऽभूनैव पार्थिव योश्यति । तम्यान्मपरदेहेपु मनोऽप्य- निमित्तभेदेऽभ्युपगम्यमाने अस्य परमात्मनः कार्यकारणा- | कमयं हि तन् । विज्ञानं परमार्योऽमौ दैनिनोऽनापद- त्मना अपस्थितस्यापि माधिक्यं स्वरूपाविक्यं नापति शिनः । तदेतदुपदिलं ते सपंग महामने ॥ परमार्थ- किंचित् किंचिदपि, मायात्मकत्वात्मसारस्य पूर्ववत्टन्य | माग्भूतं यदद्वैतमीपतः । मिननीलादिभेदेन पर्य एव भवतीत्यर्थः । यस्मादेनं तस्मान् अनादियोगेन अनाद्य- दृश्यते नमः ॥ भ्रान्तिदृष्टिभिगनापि तकः मन्पृथ. विद्यायोगेन भवन्ति पुंमः पुमामो जीवाः वह्वो भवन्ति । मृतः ।। एकः समन्तं यदिहास्ति विचित्तदन्युनो नास्ति अथवा, पुंस: पुरुपस्य पूर्णस्य परमात्मनो या माया अना- परं ततोऽन्यत् । मोहं म च त्वं म च सर्वमेतदात्मम्बम्पं दिसिद्धा तद्योगेन यवो भवन्ति । तथा चैतत्मर्वमनुगी- लन भेदमोहम् ।। इतीग्निस्तेन म राजपर्यस्दत्याज भेदं तामु सष्टमाह-अज्ञानगुणरूपेण तत्त्वरूपेण च स्थितम् । परमार्थदृष्टिः। म चापि जातिस्मरणामोपन्नव जन्मन्य- ममत्वे यदि संसागे नौच्छियेत क्थंचन ।। अविद्यागक्ति पार्गमाप ।। न्योतीपि विष्णुर्भुवनानि वियुवनानि विष्णु- संपन्नः सर्वयोनिषु वर्तने । तत्त्याज्यं सर्वविदुषां मोनं गिरयो दिगश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव म बस्ति पन्ना- सर्वदेहिनाम् ।। तन्नागेन महानात्मा राजते नात्र संगयः । | स्ति च विप्रवर्ग ॥ विस्तारः मनभूतस्य विगोविश्वमिदं अहंकारस्य विजय हात्मा सिद्धो भविष्यति ॥ सिद्ध जगत् । दृष्टव्यमात्मनस्तम्मादभेदन विचग. ॥ विभेद- चात्मनि निर्दु सी पूर्णनीयो भविष्यति । पूर्णगोधं परान- | जनकेऽज्ञाने नागमात्यन्तिकं गर्ने । आत्मनो ब्रह्मगो भेटम- न्दमनन्तं लोग्भावनम् ।। भजन्यन्यभिचारेण परमात्मान- मन्तं क: करिष्यति ॥ तनावभावमापनन्तद्वामी परमा- मच्युतम् । तद्भतम्तव्यसाईन ज्ञानानलममन्वितः ।। मरिसलं | त्मना । भवन्यमेदी भेट्श्व तम्याजानतो मरेत् ।। नानमेव कर्म दग्वान्यविष्ण्वारयममृतं शुभम् । प्राप्नोति सर्वमि- परं ब्रह्म मानं बन्धाय चयनं । नानात्मकमिदं सर्वन नाना- दार्थमिति वेदानुगासनम् ।। इति । तथाहि भगवान्पर-| द्विद्यने परम् ।। विद्याविद्ये च मनेर जानमेवोपपारय इति । मगुरः पगारः आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं दर्ग तया चैतन्मय स्पष्टमाह भगवान् मनन्मुजातः प्रमाण्ट- यति-ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्यतः । तमेवार्य- | पुगणे कावयगीतासमते-'वेदान्पटध्वं विविधतानि स्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥ नानम्बम्पमसिलं कृत्वा विवाहं च मनध्वम् । उत्पाद्य पुनान्वयमो जगदेतबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्तै मोहम- विराम देहं त्यजध्वं नियतास्तपोभिः' इति । रिमद्य परे ॥ ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसरतऽसिलं जगन् । नश्वाध्ययनंन कार्य रिमवन्तश्च मर्यजाम. । प्राण हि ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ ज्ञानस्वरूपो ( वाप्यनले जोहवीमः प्राणानले जोहवामीति वाचम् । इनि भगान्यतोऽमावोपमूर्तिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि गेला. | मनत्यत्वेन यमायनुष्टानेन आत्मनः प्रोजनाभा - धिवरादिभेदान् जानीहि विज्ञानविजृम्भिनानि ॥ यदा | यिन्वा ' स्वर्गात्तु वेश्यागृह मंनिवेशात्पुयक्षयान्तं पननं तु शुद्धं निमरूपि सर्वधर्मक्षय ज्ञानमपास्तदोषम् । तदा | स्यादवयम् । मनुष्यलोके विनग विदुरम्...' नि हि संकल्पतरो: फलानि भवन्ति नो वस्तुपु वस्तुभेदाः ।। | यज्ञादिमाध्यम्य लोकम्यानित्यत्रादिदोपटुत्वेन ईयन्त्र यस्वस्ति किं कुत्रचिदिमध्यपर्यन्तहीनं सतकरूपम् । दर्शयिता यनुवैटोपनिषदि 'मत्यं परं परम् ' इत्याभ यथान्ययात्वं द्विज याति भूयो न तत्तया तस्य कुतो हि सत्यादीनां माहात्म्यं दायिन्या ' न्यामः' इत्यार तत्त्वम् ।। मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका 'तानि वा एतान्यवगगि तपारमि न्यास वाग्चयन् । चूर्णग्जम्ननोगु । जनैः स्वकर्मम्तिमितात्मनिश्चयरालक्ष्यने | इत्यनेन निन्यसिद्धनिरनिगमानन्दप्रामानिमाग्नम्य त- हि किमत्र वस्तु ।। तस्मान्न विज्ञानमृतऽस्ति किंचित्क-माघनत्वेन अपगदनियालमाधनाद्यनाः सर्वम्माटर- चित्काचिहिज तुजातम् । विज्ञानमेकं निजकर्मभेदवि- | एवं संन्यासस्त्रोक्तं तर श्रूयते-'न फर्नगा न प्रगया भिनचित्हुवाभ्युपेनम् ॥ ज्ञानं विशुद्ध विमलं विमोळम-धनन त्यागनके अश्ववमान 1 पण नाकं निहित पदोपादिनिरस्नमद्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः म वामु | गुहायां विधाजने यद्यत्यो विशन्ति । वेदान्तविज्ञानमु. देवो न यतोऽन्यदस्ति ॥ महार एए भरतो मयोको ज्ञानं निश्चितार्थाः संन्यामोगाद्यतयः शुद्धमत्त्वाः । ने प्रमन्दी- यथा सत्यममन्यमन्यन् । एननु यमंत्र्यवहारभूनमत्रापि केषु पगन्नकाठे परामृतात्परिमुच्यन्ति ममें इति । नया पोर्ण भुवनाश्रयं ते ॥ परमार्थस्तु भूपाल मंझपाच्यनां च पदारण्यक मर्ममंन्यामं दर्शयति-वनया- मम । एको व्यापी ममः मुद्धो निर्गुणः प्रातः परमानं विदित्वा ग्रामगाः पुषगायाध निरमायायलो.

·श्रीमन्महाभारते [ मनत्सुनातपर्व ४ - - य एतद्वा भगवान्स नित्यो तथा च तच्छक्तिरिति स्म मन्यते विकारपोगन करोति विश्वम् । सथायोगे व भवन्ति वेदाः ॥ २१ ॥ कैपणायाध व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति ' इति । तथा [नील०] उत्तरमाह-दोर इति । विमेदयोग विशे- च भगवान्वासुदेवः सर्वकर्मसंन्यासं दर्शयति-निरा- पण भेदो ययोस्तो विभेदी विभिन्नी तयोर्योग अमंदन शीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म ऐक्ये महान् दोयः अन्यस्यान्यात्मनासंभवात् । अतो कुर्वन्नाप्नोति किलिपम् ।। अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो | जीवपरयोस्तात्त्विको भेदो न युक्त इत्यर्थः । किं तर्हि गतव्ययः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ अनादियोगेन । न अत्तुं शीलमस्येत्यनादिभोग्यवर्गः स्थूल- यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न कादति । शुभाशुभ- सूक्ष्मदेहद्वयात्मकानि क्षेत्राणि तैः सह योगेन संबन्धेन परित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ मानापमानयोस्तु- पुंसः परस्मात्सकाशात् नित्याः जीवाः घटाकागजल- ल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः । चन्द्रादिन्यायेन भवन्ति । तथा तेन औपाधिकेन भेदे- स उच्यते ॥ अमुक्तबुद्धि सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नास्य आधिक्यं किंचिदपि न अति नहि जलचन्द्रे नैप्र्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ सर्वधर्मान्प- ) कम्पमाने मुख्यश्चन्द्रः कम्पते । नापि घटाकाशे चलति रित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्ष- मुख्य आकाशे चलनं संभाव्यते । तथा च श्रुतयः । एक यि'यामि मा शुचः' इति । तथा चानुगीतासु कर्मणि | एव तु भूतात्मा भूते भूते प्रकाशते ।। एकधा बहुधा चैव प्रयोजनाभावं दर्शयति भगवान्-'नवं धर्मी न चाधर्मी | दृश्यते जलवन्द्रवत् । यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवसा- न चैव हि शुभाशुभी । य. स्यादेकासने लीनस्तूष्णी किंचि- नपो भिन्ना बटुधै कोऽनुगच्छन् ।। उपाधिना क्रियते भेद- दचिन्तयन् । इति । 'प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यास- / रूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा । घटसंवृतमाकाशं नीय. लक्षणम् । तस्माज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् । | माने यथा घटे । घटो नीयेत नाकाशं तद्वनीवो नभोपम इति । तथा च शान्तिपर्वणि शुकं प्रत्युपदिष्टवान्भगवा- ) इत्याद्या औपाधिकं जीवपरयोर्भई दर्शयन्ति एकधेति व्यास:-'कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । ईश्वररूपेण बहुधेति जीवरूपेण एक एव शुद्धः जलाशय. तरमाकर्म न धुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः । एषा वै विहिता | तरङ्गचन्द्रन्यायेन प्रकाशत इत्याद्यश्रुतेरर्थः । एवं च वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् । एषा पूर्वतरैः सद्धिराचीर्णा जीवेशभेदप्रयुक्तः सर्वोऽपि व्यवहारः सेत्स्यति न च परा- परमर्षिभिः।। प्रवजेच परं स्थानं पारिवाज्यमनुत्तमम् । तद्भा- न्तरकल्पनाऽवतरतीति सिद्धम् । कथंभूतेन अनादियोगा- वानेवमभ्यत्त्य च तां श्रूयतां तथा 'इति। तथा च सर्वकर्म- ख्येन. क्षेत्रसंवन्धेन अनादियोगेन अनादिना आदिशून्ये. संन्यासं दर्शयति भगवान्नारदः-संन्यस्य सर्वकर्माणि | नाज्ञानेन हेतुना योगः संवन्धोऽस्य सोऽनादियोगस्तेन संन्यस्य विपुलं तपः । संन्यस्य विविधा विद्याः सर्व सं- | भवन्ति जन्मादिभाज इति शेपः । पुंसः पुमांसः अज्ञान- न्यत्य चैव हि ॥ शस्यं त्वेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः। | योगोत्यः क्षेत्रयोग इत्यर्थ. ॥ २० ॥ पिण्डमात्रमुपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम् ॥ हिला गुण [लक्षा०] अयं महानत्र विभेद योगैरित्यत्र महान मयं पादां फर्म हित्वा शुभाशुभम् । उभे सत्यान्ते त्यक्त्वा | सवात्तमः अवामसकलकरम इत्यर्थः । अयं परमात्मा योगः एवं भवति निर्गुणः ।। परिप्रहं परित्यज्य भव तात जिते- | लीलार योपायैः अत्र जगति विभेद जीवादीन पञ्चधा न्द्रियः । अशोकस्थानमातिष्ठं इह चामुन भाभयम् । इति। भिन्नानकरोत् एते जीवादयः अनादियोगेन अनादिना ध्या च सर्वकर्मसंन्यामिन एव ज्ञाने अधिकारः, नेतरस्य- [स्वहत ? ] परमात्मानः संनिधानयोगेन नित्याः स्वर- त्याहू भगान्वृहस्पति.--' प्रसृतैरिन्द्रियैःसी तैरव | पतो नित्या भवन्ति तथा अस्य पुंसः अनादियोगेन नियनः सुनी। गगवान्प्रति ऐति विरत्तो ज्ञानमा यात्' । अनादिकालीनोपायेन भवन्ति । देहयोगेनोत्पद्यन्तं । अत इति । नया पावमेधिक प्रमाणा सम्यगुक्तं मुनीन्यति एर तेषां जीवानां मध्ये किंचिदपि जीवचतन्यमाधिस्यम- समिणां मर्यकर्ममन्याम अधिकार इति-गृहस्यो | स्मात्पुंसः आविस्यम्, माधिस्यमित्युपलक्षणं, साम्यं च प्राचार्ग या वानप्रस्थो वा पुनः । य इन्छन्मोक्षमास्था- | नोपैति ॥ २० ॥ तुमुनमां गृतिमाश्रयेन ' इति । एतत्तु प्राझणं पृत्तमाहु [शंक० ] एवं तावदकस्यैव परमात्मनोऽनादिमाया. थप मुग्यम् । एषा गतिविग्तानामेष धर्मः मनातनः' योगेन बहुरूपत्वमुक्तम् । इदानी यदीश्वरस्य जगत्कार- दनि । यग्मादेवं दामाद्विविदिपोमुगुशोध सर्वकर्मसंन्याम ) ण तदपि मायोपाधिकमित्याह यदेतदिति । यदेता एवाधिकारः ॥२०॥ अढा परमार्थभूतो भगान् पेश्वांदिसमन्वितः सः परः ·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ - धृतराष्ट्र उवाच- धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि- येऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचि- दुताहो धर्मः प्रतिदन्ति पापम् ॥ २२ ॥ चथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति । मेश्वरो नित्यं विकारयोगेन ईक्षणादिपूर्वकं विश्वं करोति भोक्तृत्वादात्मा तत्स्वामी । तथा च तयोर्मेंद इत्याग. इति तत्सर्व तथा तच्छक्तिः परमात्मनः शक्तिः मायैव दयाह-नयार्थति । शक्तिर्हि न शक्तिमतः पृथग्हमा बद्रे- करोति न परमात्मा अपूर्वादिलक्षणः इति स्म मन्ये । नरिव दहनप्रकागनशक्तिः । वेदा अपि बहु म्यां प्रजाये. स्वतः चिदानन्दाद्वितीयस्य कारणत्वम् , किंतु मायावेग- येति सञ्च त्यचाभवदित्यादयः । चकागहोके शनिमहो. वशादित्यर्थः । किं तस्य तथाभूतशक्तियोगे प्रमाणमिति ऽपि तादृशायोगे अक्तियक्तिमतौरभेदन संरन्धे प्रमाण चेत्, तत्राह-तदर्थयोगे तस्य परमात्मनो जगदुपादान- भवतीत्यर्थः ।। २१ ।। भूतमायायोगे च भवन्ति वेदाः । तस्य मायासनावे वेदाः प्रमाणं भवन्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-इन्नो मा- यदेतदाहेति । यदेतदृश्यमानं जडं जगन् आह " विश्वं [लक्षा०] प्रधानचेननमृष्टिमुस्त्वा जागृष्टिमाह- याभिः पुरुरूप ईयते' 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्' । सत्यं मघवानायुबोरिदापश्चिन प्रमिनन्ति व्रतं वाम्" मायिनं तु महेश्वरम् । 'देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगृहाम्' इत्यादिवेदः सत्यतया आह तद्विश्वं म भगवान् नित्यम- इति । तथा चाह भगवान्वासुदेवः-'दैवी होपा गुणमयी नायनन्तकालेपु विकारयोगेन प्रकृविकागल्यापारीन मम माया दुरत्यया । अनोऽपि मन्नन्ययात्मा भूतानामी-1 करोति । न तु मायया करोति । तथा तस्य परमात्मनः श्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामविष्टाय संभवाम्यात्ममा- शक्तिय क्या यथार्थजगन्निमा (?) कृतयर इति मन्ये । यया । मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्' इति । अशक्तो हि मिध्यासृष्टिं करोति नतु शक्त इति भावः । तथा च-'माया तवेयमज्ञातपदार्थानतिमोहिनी । अना- तया अर्थयोगे हरविचित्रगस्त्यास्यपदार्थयोगे वेदाः 'परा- त्मन्यात्मविज्ञानं यया मूढोऽधिरोहति । इयमस्य जग- ऽस्य शक्तिविविधैत्र श्रूयने । स्वाभाविकी जानरलकिया चातुर्माया कृश्णस्य गहरी । धार्यधारकभावेन यया संपी- चइत्यादिवेदाः भवन्ति प्रमाणं भवन्ति ।। २१ ।। डितं जगत् ।। अहो स्म दुस्तरा विष्णोर्मायेयमतिगहरी । यया मोहितचित्तस्तु न वेत्ति परमेश्वरम् ' इति ॥ २१ ॥ [शंक० ] एवं तावन् 'प्रमादं वै मृत्युमहं प्रवीमि' [नील० ] जीवेगयोमेंदं निरस्य प्रपञ्चस्यापि परम- | मित्तं चान कानर्थ दर्शयित्वा केन तस्य विनाग इत्या- इत्यादिना मृत्योः सरूपं तस्य कार्यात्मनाऽप्रस्थानं तन्नि- श्वगन् पृथकसत्त्वं वारयति य एतद्वेति । वागन्द उप- माथें य इति पुंस्त्वं विधेयापेक्षया एतत्परिदृश्यमानं जगन् विमति मृत्योः' इत्यादिना आत्मज्ञानादेवाभयप्राति द. शङ्कय 'एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा ज्ञानेन तिष्ठन्न यजगदिव भाति स नित्योऽविकारी भगवान्सर्वेश्वर्यसं- पन्नः परमात्मैव । वाशब्दो मिथ्यात्वद्योतकः । तथाहि । नितां श्रुत्वा प्रासङ्गिके चोद्यद्वये परिहत, फर्मम्बम्प- यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति अहमद्य मान् अग्निहोत्रादीन् आचरन्ति इह लोके केचिन् । तथा विज्ञानाय प्राह धृतराष्ट्र: यम्माद्धर्मानिति । यस्माद्ध- स्वप्ने गनमिवाद्राममिति वेदे लोके च मिथ्यार्थानुवाद इय: । अधर्मानिहायन्ति । किं तेषां धर्मः पापेन प्रनिहन्यने मन्दः प्रयुज्यते । श्रुतिश्च इदं सर्व यदयमात्मा ग्रावेद विश्वं सबै सल्विदं ब्रह्मेत्याद्या प्रपञ्चस्य ब्रह्मानन्यत्वमाह- वा ? उताहो विन् धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ? अवत्रा विकारोऽनृतं माया तद्योगेन विश्वं करोति स्वप्नेन्द्रमाल- तुल्यबलत्वनान्यतरेण अन्यतरस्यापि नागः? इति ।।२२।। वन तु कनककुण्डलबजगद्रह्मणोः परमार्थतो विकारवि [नील] एवं जीवंगयोग्भेदाजगतो मिथ्यात्वान. यारिभावोऽस्नि ब्रह्मणोऽप्यनित्यत्वापत्तेरित्यर्थः । ननु गन्नन्मादिनिमिचभूतायाः प्रधानन्यवान ब्रह्मानं नित्यं परिणामि च प्रधानं स्वतन्त्रमेव जडस्य जगतो जङ- मिद्धम् । तेन मृत्युर्नाम्नीनि पर: स्थिरः । येषां च मने मेर कारणमस्तु सादृश्यात् न तु चेतनं वैलझण्यादित्या- कर्मणा मृत्युनागनेपामपि क्रममुक्तिपणाड्या मंगां मोक्ष. मध्याह-तथा च तच्छतिरिति । तथा च तेनैर प्रका- हेतुलं च स्थितं ये केचित्तु अस्मिन् मोन निमित्ने धर्मान् रेण स्वात्मनि स्वप्नवजगदवभामयन्ती तस्य परमात्मनः । अग्निहोत्रादीनि कर्माणि नाचरन्ति किंतु मोक्षार्थ मंन्या. शक्तिस्तदनन्याऽन्तीति वेदोऽपि मन्यन स्म, क्याच श्रूयते- ममंत्र फुर्वन्ति ये फेचिन् क्रममुक्त्यर्थ कर्माण्यर उपामना देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगृहामिति । परास्य शक्किविक्रि | महितानि कुर्वन्ति । येशं नु ताहगो महान् धर्मों नामि श्रूयत इति च । ननु भोग्यत्वान् शक्तिः आत्मनः स्वं| किंतु अझ माग्निहोनादिनित्यानुष्टानात्मकोऽम्नि तपा. । उगे. २० ·१५४ श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ ~ सनत्सुजात उवाच- ज्ञानेन विद्वान् प्रतिहन्ति सिद्धम् । उभयमेव तनोपयुज्यते फलं तथाऽन्यथापुण्यमुपैति देही धर्मस्य वै कर्मणश्वेतरस्य च ॥२३॥ तथागतं पापमुपैति सिद्धम् ॥ २४ ॥ तस्मिस्थितौ वाऽप्युभयं हि नित्यं- मपि स धर्म. पापेन रागादिदोपेण हन्यते उत धर्म एव | के चात्महनो जना.' इति ।। तथैव वासुदेव --'विद्या पापं हन्तीति प्रश्नार्थः ॥ २२ ॥ माम्' इति, 'ते तं मुक्त्वा स्वर्गलोकं विगालम्' [अर्जु० ] मृत्युप्रश्नोत्तरे समाप्य धर्माधर्मप्रश्नमाह-ये- | इति च ॥ २३ ॥ ऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचित् तथा धर्मान् केचिदिहाच [ नील०] उत्तरमाह-उभयमिति । तत्र मोक्षे उभयं रन्ति । धर्म पापेन परिहन्यतेऽस्य उताहो धर्म. प्रतिन्ति संन्यास. सोपासनं कर्म च उपयुज्यते । तथा धर्मस्य फलं पापम् । ये बाहुल्येन धर्म नाचान्ति तेपा धर्म. पापेन स्वर्ग. चित्तशुद्धिर्वा । इतरस्य अधर्मस्य पापत्य नित्यकर्म- परिहन्यते नो वेत्येक प्रश्न । ये वाहुल्येन पाप नाचरन्ति त्यागस्य वा फलं नरक. उपयुज्यत इति ॥ २३ ।। इदमेन तपा पाप धर्मेण प्रतिहन्यते नो वैत्यपर. प्रश्न. । अन्यथा संग्रहवाक्यं विवृणोति-तस्मिन्स्थिताविति द्वाभ्याम् । वाध्याधरुभावानुपपत्ते. ॥ २२ ॥ उभयं सन्यास' मोपासनं कर्म च तस्मिन्मोक्षे स्वस्वरूपे [ सर्व० ] येऽस्मिन्निति । अस्मिलोके ये केचित्कचि- स्थितौ स्थितिनिमित्तं नित्यम् अविचलं वाशब्द एवार्थ । धर्मानाचरन्ति तथाऽधर्मानप्याचरन्ति प्रायशो लोकस्या- तयोर्विशेपमाह-ज्ञानेनेति । संन्यासपूर्वकेण ज्ञानेन ब्रह्म- वर्ममात्रचारित्वात् । केचित्वचिदितिधर्मचरणे कदाचि- विद्यया सिद्धं नित्यनिर्वृत्तं ब्रह्म प्रतिहन्ति अनृतजडदुः- कृत्योपदर्शनम् ॥ २२ ॥ सादिप्रातिकूल्येन सच्चिदानन्दात्मकं गच्छति प्राप्नोति । हन्तेरन गत्यर्थत्व ज्ञेयम् । तथा सोपासनेन कर्मणा [शक] अविदुप उभयोरनुभव एव, नान्यतरेणा- अन्यथा सिद्धाद्विपरीतं साध्यं पुण्यं प्रशस्तं देवतादि- न्यतरस्य नाश. । विदुप पुनरुभयोरपि ज्ञानाग्निना नाश भावमुपैति । यत. देही देहाभिमानी भाति तथागतं इत्युत्तरमाह-तस्मिन्निति । एव पृष्टः प्राह भगवान् सन- | तेन प्रकारेण स्थितं सिद्ध नरदेहाभिमानज पापमपि कदा- सुजात--तस्मिन् पुण्यापुण्यात्मके वर्मणि स्थितोऽपि चित् उपैति । देवभाव प्राप्तोऽपि कदाचिन्मुच्यतेऽन्यथा पुर्वनपि उभयं पुण्यापुण्यलक्षणं कर्म नित्य नियमेन वि- जयविजयादिवत्ततो भ्रश्यत्यपीति ज्ञानमेर श्रेष्ठमिति द्वान् ज्ञानेनं प्रतिहन्ति विनाशयति । कथमेतदवगम्यते | भाव ॥२४॥ ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्तीति । तमाह-सिद्ध प्रसिद्ध होत- श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेपु । तथा च श्रुति -'भिद्यते [अर्जु० ] उत्तरमुभयमेव इत्यादि । धर्मेण प्रायश्चित्त- हृदयप्रन्थि ' इत्यादि , 'यया पुष्करपलाश आपो न रूपेण तस्य धर्मचारिण । यदि पुनर्धर्माधर्मयो. स्वरूप- शिष्यन्त एवमेवविदि पाप कर्म न शिष्यते । इति, तया वाध्यवाधक्ता स्यात् तदा कश्चिन् मुख्य एव 'तद्यपीमातरमग्नौ प्रोतं प्रदूयतेनं हास्य सर्वे पाप्मान. स्यात् । कश्चित्तु (अ)मुख्य एव । न चैवं देवानामपि प्रयन्ते । इति तथा विद्वान्पुण्यपाप विधूय निरञ्जन | मुखदु सलधै [नीचत्वमपि] ॥ २३-२५ ॥ परमं साम्यमुपैति । इति । 'अश्व इव रोमाणि विधूय [लक्षा०] तस्मिन् स्थितो वाप्युभयमित्यत्र तस्मिन् पापम् । इति । 'यथैमासि समिद्धोऽग्निभस्मसात्सुरुतेऽर्जुन' परमात्मनि नित्यं स्थितः स्थैर्यवान् भगवनिष्ठ इत्यर्थः । दनि । अधान्यया ज्ञानविहीनश्चन पुण्यमुपैति देही तयाग- विद्वानपरोअज्ञानी उभयं पुण्यपापाख्यमुभय सिद्धिं गया पापमुपति तत्फलं घोपमुझे । पथमतदवगम्यत इति । तस्य फलभूतस्यर्गनरक्गमनाख्यकार्य(स्य) सिद्धिं च । वा- घा, तबाह-सिद्धं प्रसिद्ध होतदपि श्रुतिस्मृतीतिहास- शन्द समुचये । विनिहन्ति तदाविद्वान् पुण्यपापे विधूय पुगणादिपु । तथा च श्रुति --'इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ | निरलन. परमं साम्यमुपैति । इति श्रुते अतो- नान्यो यो पदयन्ते प्रमूढाः । नापस्य पष्ठे मुकृतेन भू-| न्यथा ज्ञानी न भवति चेत् , देही देहाभिमानवान् जीरः रोष पुनमाविशन्ति । इति । अनन्दा नाम ते पुण्यमुपैति । तया आगतं पापं चोपैति । तयो. सिद्धि गेका अन्धातममाऽऽता । तारते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये फलं. चोपैति ।। २४॥ 10 उमौरभुम्योप।२४ia अनुषा इति पार मिKिभामराम्य गोकोनलि। .

·उद्योगपर्व ५ अध्यायः ४२] गतोभयं कर्मणा युज्यतेऽस्थिर धृतराष्ट्र उवाच- शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा । यानिहाहः स्वस्य धर्मस्य लोका- धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् दिनातीनां पुण्यकृनां सनातनान् । धर्मो वलीयानिति तस्य सिद्धिः ॥२५॥ तेपां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या. तद्विदन्वेतुमिच्छामि कर्म ।। २६ ।। [सं०] किमविदुपः अनुभव एवोभयोः, उतान्य- कतां गच्छतीत्याद्याः श्रुतयः स्मृतयच पुण्यकृतां द्विजाती- तरणान्यतरनाश इति, तत्राह-वा इति । गत्वा पर- | नां स्वधर्मस्य फलभूतान्सनातनान्नित्यान् लोकान् आहुः लोकं प्राप्य उभयं पुण्यापुण्यसाध्यं फलं पुण्यापुण्यलअर्णन | तेषां क्रमान धर्मतारतम्येन उचनीचभावं कथय । ततोऽपि कर्मणा भुज्यते अस्थिरम् । श्रूयते च बृहदारण्यके-'यो । चान्यान् निरतिशयान्प्रत्यगानन्दरूपान् बहुवं पूजायां वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाऽस्मिलोके जुहोति' इति । मोभमुसं च कथय । एतत् स्वधर्मादन्यत्स्वाभाविक्रम- 'अब येऽन्यथातो विदुरन्यगजानस्त क्षय्यलोका भवन्ति' त्तिविषयभूतं निषिद्धं काम्यं च कर्म वेदितुं न इच्छामि । इति च्छान्दोग्ये । म चापि सोऽपि विद्वान् कर्मणा धर्मेण एतेन स्वस्य वैराग्यं दर्शितं, प्रहत्ते च तदुपयोगोऽस्तीनि पापं प्रणुदति विनाशयति इह लोके विद्वान् वक्ष्यमाण- ज्ञेयम् ॥ २६ ॥ लक्षणो विनियोगन ईश्वरार्थ कर्मानुतिष्ठन् । तथा च [ अर्जु.] धृतराष्ट्रः क्रियमाणानां कर्मणां अमेग वक्ष्यति-तदर्थमुक्तं तप एतदिया ताभ्यामसौ पुण्य- भोगेऽभोगे च दोपं पश्यन् पृच्छति यानिमानित्यादि । मुपैति विद्वान् । पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चात्स जायते स्वस्य च ब्रह्मचर्यादैर्धर्मस्य साधारणस्य फलभूतांलोकान् ज्ञानविदीपितात्मा । ज्ञानेन चात्मानमुपति विद्वानथा- (नित्यान् तयाचान्यान् परिक्रमान् आश्रमादाअमान्तरं न्यथा स्वर्गफलानुकाटी। अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्वममुत्र | गमनानि कथयन्तः आहुरिति पूर्वेणान्वयः । तत्रेदं घृतरा- भुळे पुनर्गति मार्गम् । इति ! 'येषां धर्मे च विम्पर्धा नट्रेण पृश्यते ये च ब्रह्मचर्याश्रमधास्तपां फलं यदि भुन्य- तद्विज्ञानसाधनम् । येषां घमें न च स्पर्धा तेषां वज्ञान- ते तदाऽऽश्रमान्तरवैयर्य सनातनत्वेन पूर्वाश्रमधर्मस्य साधनम् । इति । यश्चैवं विनियोगन ईश्वरार्थ कर्मानुति- उत्तराप्रमधर्मफलस्य भोगानवकाशान् । अथ न भुज्यते ष्ठति, तस्य चिदुपो धर्मः पापान् वलीयान् इति विद्धि इति पझं गृहाति-नैतदिति । भुज्यत इति नेत्यर्थः विजानीहि । तस्य पुनः केवलकर्मिणो न वलीयान् ; तस्यो- इति । उत्तरमाह । नैतत् कृतं च कर्मेति चकारण फल- भयोरनुभव एव नान्यतरणान्यतरस्य विनागः ॥ २४॥ वतां समुचित्य नकारेण नियति । अय तस्य न सना- [नील० ] फलं धर्मस्य वै कर्मणश्चेतरम्य चेत्युत्तरार्द्ध वि- | तनत्वं तर्हि सनातनाँलोकानिति व्यायातः । विद्वन्निति वृणोति-गत्वेति । उभयं पुण्यस्य पापम्य च फलं स्वर्गनरका-संबोधने ॥ २६ ॥ ख्यं तच अम्बिरं क्षयिष्णु गत्वा प्राप्य पुनरस्मॅिल्लोके कर्मणा [ सर्व०] उभयं धर्ममतप्रायश्चित्ततया यश्च धर्मेण पूर्वसंस्कारानुगुणेन तत्तद्योन्युचितेन युज्यते योगं प्राप्नोति। प्रायश्चित्तेनाधर्म प्रगुदति तस्य चाधार्मिकस्य ।। २५ ॥ कर्म कृत्वा तत्फलं भुक्त्वा पुनः कर्मव कुन्ने तेन कर्मपा- यानिमानाहुः अस्य धर्मस्य लोरिक्स्य तपस्यादिजन्यतया शान मुच्यते इत्यर्थः । यद्यप्येवं वयाऽपि सचापि कर्मयोगी संगन्धिनो लोकान् भोगोद्देशान् सनातनान चिरम्यायिनो कर्मणा धर्मेण धर्मरूपेण पापं प्रणुदति दूरीकरोति विद्वान्। यानाहुपय इमानिति सर्वप्रसिद्धतामाह । तेषां लोगा- मूडस्तु कर्मणः फ्लं स्वर्गपश्वादिकमेच्छतीति भावः । अतोनां परिक्रमान्कयय परिक्रम्यन्ते प्राप्यन्त लोकाएभिरिति हेतोर्धर्मों बलीयान् न त्वधर्मः । इति हतोस्तस्य धर्म कुर्वतः | परिक्रमा: साधनानि तर आत्मज्ञानादन्यान् नैनद्विद्वन्नर सिद्धिः कालेन रागादिदोपनागद्वारा मोझोऽप्यस्तीत्यर्थः ।। कृनं च कर्म वयोक्तमात्मज्ञानेनैव दुःयनाग इत्यतो नैन विद्धीनि पाठे सिद्विमिति शेषः ॥ २५ ॥ काम्यो धर्मः | सरमस्ति है विद्वन् नैत्र कृतं च कर्मायतिम्लाभावात् । पापं च बन्धहेतुनित्यधर्मजं च पुण्यं मोझहेतुरितिम- तयाचानक इति पूर्वः पक्ष:(1) ॥२६ न्वानः पृच्छति यानिहाहुरिति । अपाम सोमममृता [लक्षा पित्तोभयं कर्मगीत्या मः भविद्वान अभूम । अअय्य ह वै चतुर्मास्ययाजिनः सुतं भवति । एवंविध कर्मणि स्थिरं यया भवति तया स्थित्वा शुभस्य यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशसंस्काराः स ब्रह्मणः सायुज्यं मलो- पापन्य च कर्मणः उमयं फलं भोज्यते देवदूनर्यमदूतैश्च २५. मुग्यो स. धरापमम् । हा खटस विधि २६ वा. नाल्ययास यानिमाना। मु. परवान्दगि ची . -- ·। . श्रीमन्महाभारसे [समजारापन सनासुजात उवाच- येपा धर्म च विस्पर्धा तेषां तज्ज्ञानसाधनम् । येषां तेऽथ विस्पर्धा वले बलपतामिव । ते ब्राह्मणा इतो मुत्ताः स्वर्ग यान्ति निविष्टपम्॥२८॥ ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य ब्रह्मलोकप्रकाशकाः ॥२७॥ वलागोज्यते इहलोके विद्वान् पर्मनौशल जागा धर्मण परस्यान्त मृतात्मान प्रविशन्ति पर पदमिति ॥ २७ ॥ अत्यु-कटधर्मेण पाप प्रणुदति इति योजना ॥ २५ ॥ सर्वधर्म श्रेष्ठस्य योगधर्मस्य फरमुक्त्वा ज्यादिधर्मस्य पार- [शक० ] केपा नहि वर्गादिसाधनम्, फेश वा माह-येषामिति । अहमव यज्ञादीमपारगानुनिष्ट. चित्तशुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनम् ? इति, तबाह शोद- यमिति येषामाग्रह तेषा ता यज्ञादिव ज्ञानरय माधनविवि. येन-येपामिति । येा विषयपराणा स्वर्गादिवासे - दिपोत्पादनद्वारा भवति । तथाच श्रुति तमन वेदानुन- श्यादिभोगवणात्तत्साधनभूतेषु ज्योतिष्टोमादिपु धर्मषु नन बामणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमानागके विस्पर्धा सवपा वर्तते अस्मादहमुत्कृष्टतर धर्म कृत्वा अरमा- नति। निविष्टप देवलोक न तु सत्यलोकम । विरिदिपायर्थ- दपि मुसी भूयासमिति । बले बलवतामित्र, यथा यल मपि फर्मानुतिष्ठतामानुपतिक स्वर्गफलमपि भवतीत्यर्थ । वतो राज्ञ बलवन्त राजान दृष्ट्वा अहमस्मादपि बलवत्ता यदाहापस्तम्य । तद्यथाऽने फार्थ निमिते आया गन्ध सपाचैन जिल्ला अस्मादपि सुखी भूयासमिति सघर्षों । इत्यनूत्पयेते एव धर्म चर्यमाणमर्था अनृत्पद्यन्त इति ॥२८॥ वर्तते तद्वत् । ते फलसङ्कसहिना ब्राह्मणा यक्षाधिका [ अर्जु०] येपा चले न विस्पर्धा बरे वल्पनामिन । ते रिण इन प्रेत्य धूमादिमार्गेण गत्वा स्वर्गे नक्षनादिरूपेण । ग्राह्मणा इत प्रेत्य स्वर्गलोरप्रकाशका । वरे विद्यानले, यान्ति प्राप्नुवन्ति प्रकाशताम् । श्रूयते च-'अथ य | पुनरपि वले तपोग्ले, पल्त्रता देवानामपि । त्यतामपि इमे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसभवन्ति । इत्या । वल्वतामिवेति च पाठ । येपा विद्यानरेन यरवतामपि रभ्य 'एप सोमो राजा तद्देवानामन्न न देवा भक्षयन्ति । अनलवतामिव वलेन बाहुबलेन विस्पर्श स्पर्धाविगम इति यावत्सपातमुपित्वाथैतमेवाध्वान पुनर्निवर्तन्ते । इति । येपा च व्याख्या १ ते ब्राह्मणा स्वर्गलोरुमुद्दयोनयन्ति, एतदुक्त विषयानाकृष्टचेतसामनित्यफलसाधनज्योतिष्टोमादी धर्मे न भवति-क्रमेण कृतानामा अमपर्माणा स्वर्गे अमेणैर फल च सर्धा सपो न वर्तते तपा फलनिरपक्षमीश्वरार्थ कर्मा- भुज्यते । न च मे सति सनातनवव्यापात । चिरस्था- नुतिष्ठता तत् यज्ञादिकं कर्म शुद्धिद्वारेण ज्ञानसाधनम् । | यित्वाभिप्रायेण सनातनत्योपपते । अथवा स्वर्गलोक- वक्ष्यति च स्वयमेव भगवान् शुद्धिद्वारणैव ज्ञानसाधन- प्रकाशका मोक्षिणो मोक्षश्च सनातन चतुर्णामप्याश्रम- त्वम्-'पुण्येन पाप विनिहत्य पश्चारस जायते ज्ञान- धर्माणा तेन कर्मणि नमो न फल इति न सनातनत्व- विलीपितात्मा' इति । ये यनादिमि विशुद्धसत्त्वा पर-/ विरोध ॥ २७ ॥ मात्मानमात्मत्वनावगच्छन्ति, से ग्राह्मणा इत अस्मात्कार्य [सर्व.] येपा वलेन विस्पर्धा वले वलपतामिन येषा कारणलश्रणालोकात्प्रेत्य मुक्ता स्वर्ग सुसरक्षण पूर्णानन्द प्राह्मणाना बल्न तपोरलेन विस्पर्धा यथा बलवता क्षनि- प्रहा यान्ति प्राप्नुवन्ति । इसरस्मात्स्नईदस्य वैलवण्य- याणा शूरतयेति अन्योन्यस्पर्धयाधिकफल्लाभार्थ प्रवर्त- माह-त्रिविष्टपमिति । निभिराध्यात्मिकादिताप, सत्वा- धर्मजनक तपश्चरणमित्युक्त भवति । निवर्तकधर्मस्य दिभिर्ना, जामदादिभिर्वा विमुक्त स्वरूपाविष्ट पातीति | सर्वान्प्रति मोक्षरूपफलसाम्येन स्पर्धाया अभावात् स्पर्धा- निविष्टपम् । अथवा, तैर्विष्टमधिकारिण पानीति त्रिवि- पदेन तन्निवर्तनम् ।इतो लोकात् । ते सफरलोकमुपासते। टपम् ॥ २५ ॥२६॥ अत इच्छात्मसु तादृश कर्मोपदर्शितम् । कामादिभिरभिभवे [नीर: ] उत्तरमाह-येपामिति । प्रत यमनियमादि क्षयिण्यपि स्वर्गे चिरकालस्थायित्वमात्रेण सनातनत्वबुद्धया रूप रिस्पद्धा अहमन्येभ्योऽधिक यमादीन्साधयिष्यामि | इच्छा तत यद्यस्येष्ट त प्रति तत्साधनोपदेश न कश्चिद्दोप अहमन्येभ्य इति सघर्ष विश्वामिरादिव तपस्यभिनिवेश पापप्रवृत्त्युपदेशे दोपश्रवणात् ॥ २७ ॥२८॥ रति यावन् । यसपना मल्लादीनामिन त योगिन ब्राह्मणा { लक्षा०] येपा धर्मेपु विस्पर्धेत्यत्र धर्मेपु प्रवृत्तिधर्मेषु सगुणाभाविद इतो देहायेत्य गत्या ब्रह्मरोके तेजस्विन । विशेषेण स्पर्श तकृतपुण्यादपि मया अधिक पुण्य कर्तव्य- पृज्या भवन्ति तनो मुनि च ब्रह्मणा सह प्राप्नुपन्ति । मित्ति स्पर्मेत्यर्थ ।। २७ ॥ येषां धर्मे न च स्पर्धेत्यन येषा वयाप मर्यते-प्राणा मह त म सप्राप्त प्रतिसचरे। ज्ञानिना धर्म प्रवृत्तिों स्पर्म न च किंतु तमपि धर्म २७॥ न बम। ग वर्गक । २८ , नारित ।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ तस्य सम्यक् समाचारमाहुवेदविदो जनाः। अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तन्नीवेनानुसंज्चरेत् ॥३०॥ नैनं मन्येत भूयिष्टं वाद्यमाभ्यन्तरं जनम् ॥ २९ ॥ यनास्थयमानस्य प्रयन्त्यशिवं भयम् । यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रापीव णोलपम् । अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयानेनरो जनः ॥ ३१॥ फ्लागा विहाय विष्णुप्रीत्यर्थमेव कुर्वन्ति । तेया तन् वर्मा [नील०] ये तु अग्णे प्रत्यवाय मत्वा धर्मार्थमेर चरणं ज्ञानमायनम् । इत: प्रवृत्तिर्मफ्लान् बान्मुक्तास्ते | धर्ममनुतिष्ठन्ति नज्ञानार्थ नापिम्वर्गार तानाहनम्येति। प्राह्मणा. त्रिविष्टप त्रयः विष्टपा वैकुण्ठादिलोराः यस्मिन् | तस्य धर्मम्य समाचार सम्यगनुष्ठान वदविदो वैदिरवा- तं स्वर्ग मोक्ष यान्ति ॥ २८॥ भिमानिनो नना. मम्यगित्याहु । न तु तत.किंचिदैहिक- [शंक० ] इदानी ब्रह्मचर्यादेव सर्वाणि कर्माणि सं- | मामुग्मिकं वा फलं कामयन्ते । एन जनं एनान् जनान् न्यस्य वेदान्तश्रवणादिक कृत्वा स्त्र महिनि व्यवस्थितस्य | भूयिष्टम् अन्यन्तं न मन्येत न मानयेन् किंचित्तु मानयेदवे- परमहंसपरिनाजराचार्यस्य विदुप. समाचारमाह-तस्यै- | त्वर्थ । तमेव विगिनष्टि-वाद्यम् आत्मनि वर्णाश्रमवोर- ति । तस्य विरक्तस्य विदुषः सम्यक्समाचारमाहुवेंदविदो | स्वाभिमानित्वान् बहिर्मुस वैदिकन्वानि काम्त्वाच आभ्य. जना. नैनं योगिन मन्येत चिन्तयेत् भूयिष्ट बहु वाह्यमान्तर, यत अकामहतम्य श्रोत्रियम्य कामोपमर्दतारतम्येन भ्यन्तर जन पुत्रमित्रररवादि आभ्यन्तरम्, इतरद्वाह्यम् । हिरण्यगर्भादर्वाचीनाना मानुपादीनामानन्दगणनायानुत्त- यथा पुत्रमित्रादयो न गृहन्ति, तया नेपामगोचर एवं गेत्तरगतगुणिनाया-स एफ इन्द्रस्यानन्दः स एक प्रना- वर्वते इल्य ॥२७॥ीदृशे देोऽम्य वास इत्याहया पतंगनन्द इति प्रतिपर्यायं श्रोनियस्य चारामहतस्यैनि इति । यत्र यस्मिन् मृगगोचरादिपीडारहित देंगे अन्नपा- आनन्दोत्कर्षः श्रूयते ॥ २९ ॥ एव योगिनामात्मविवि- नादि भूयिष्ट बहुल विद्यत इति मन्येत प्राधीव वर्षाकाले दिपूणा निकामवर्णाश्रमाभिमानिना च धर्म. उत्तमम- तृणोदक बटुल विद्यते तद्वन् । तृणोलपमिति केचिन्-ध्यमाधमभावेन प्रोक्त । मप्रति अहिंमाप्रधानान्योगिधर्मा- 'तृणोलपमिति ख्यातो मुनिमोज्यौदनादिषु' इति वदन्तिा नाह-यन मन्येनेति । यर गृहेऽन पानं च ब्राह्मणस्य दूर्वाविप इति केचिन् । तर स्वित्वा तत् अनपानादिक | संन्यासिन. भूयिष्टमस्तीति मन्येन् जानीयान् तन गृढ़ मुपजीन् । नानुसवरेत् मतप्तो न भवेत्, अन्यथा मनपा. प्राप्य जीरे प्राणयाना कुर्यात् । नक्षीणवृत्तिं गृस्थ पीटये- नादिरहित देशे क्यं नाम देहयागा सियेदिति सतो | दिति भार ! प्रापि वर्षाकाले तृण च उलप इद्रितनर भन्। ततश्च न योगसिद्धि. ॥ ०८॥ तत्राप्येवविधन | तृणम् । 'उल्पो न स्त्री गुल्मिन्या ना तृणान्तर' इति मे नसमीपे वास इत्याह-योति यस्मिन्देश अफथयमानस्य / दिनी । तृणोदकमिति पाठान्तरम् । नानुमंत्रग्न् बुढ़ापया तूष्णीभूतस्य स्वमाहात्म्य प्रच्छादयतो येनकेनचिदान्छ- आत्मानं न पीट्येडियम् ।।३०॥ यत्र देशे मस्यामा- नस्य येनकेनचिदागिनस्य यत्रस्चन शायिन आत्मानमेव | नस्य स्वमाहात्म्यम् प्रकापरत अभिवममगर भरं प्रय. लोक पदयत जडमूस्वारपिशाचादिवत्सचरत परमहं- च्छति सतम्यन्तमिद भयप्रदेऽपि देदो चिवा मयपि सपरिजाजराचार्यस्य प्रयच्छत्यगिवं भयम् अाल्याणमत्र- सामप्ये तरत्यजनमध्ये आत्मान स्वविद्यादिना अनिरि. मानादिक प्रयच्छति । तया अतिरिक्तमिवामुर्वन् या कमविकमिव अकुर्वन् सोलर्पमप्रकागान् यो जनो पश्चिन् स्थितप्रज्ञलक्षणज्ञो ग्रह्मविदिति ज्ञात्वा प्रणिपात- भवति स श्रेयान् प्रगस्ततर. परपीडा मान च त्यजेदिति नमसागदिपूनमीश्वरबुद्धया पूजयति तद्वदनातनया अ. मेरद्वयार्यः ॥ ३१॥ तिरिक्त ब्राह्मणजातिमानप्रयुक्तपूजातिरिक्त पूजान्तर ब्रह्म [अर्ड०] मोक्षिणामठोपादानविधिमाह-यत्र मन्येन विनुम्पमन् मनमानादिकमेव कुर्वन् यो जन', स | भूनिष्ठ प्रावृषीन तृणोलपम् । अन्न पान ब्राह्मणस्य नत्रीव. अस्य चिदुप. श्रेयान्, नेतर. य प्रणिपातादिपूर्वकमीश्वर- | नानुमत्रग्न् । यत्र गृह भूयिष्टं मुबह (1)मेन पानम् उला बुद्धया संपूजयति । तया चाह भगवान्मनु कबजा. तगृह जीवन जीरनार्थी नानुमन् न गतो दाह्मणो विद्वानुद्विजेन विपादिव । अमृतस्यैव चाकाड़े | हामिति सनाप न कुर्यात् । अनपानादौ राग न कुर्यादिति दवमानस्य सर्वदा । इति । तथा चाह भगवान्परागग:- भाव' ।। ३०॥ मुमुधो क्षमामाह-यत्राम्ययमानम्य प्र. समानना परा हानि योगद्धे कुरुतं यत. । जनेनावमतो | यच्छन्यशिव भयम् । अतिरिनमिवारुर्वन् स श्रेयाने- योगी योगसिद्धिं च विन्दति' इति ॥ २९ ॥ तर जना । यत्र दुयॉरनाताकोगनादनादिस्मत मत्र्य. २९ र मस्ति।३० मा तुन्दकन् । मत्रानं च माननीयतनु सज्जाद। समाना- ·१५८ धीगामहाभारत [गगगुभाग १ - यो या कथयमानस्य पात्मानं नानुराज्यरेत । यथा संचान्तमश्नाति भ्याय नियमभृतये । नामस्वं नोपमुजीत तदनं संमतं सताम् ॥ ३२ ॥ एवं ते घान्तमनन्ति वीर्यस्यापमंचनान् ॥१॥ थयमानस्य पाचापि निषेधमगुर्वतः, अप्रयतमानस्येति पल्फलगेलायं ब्रह्मण्यं योगिनो विदुः :नि | अन्यपि पाठे प्रतिकारगार्वतः, अशिनं मरणरूपं भयगप्यतिरिणं | प्रदार प्रादाणस्पं गोपदन्यादा मदग्नं गायानं गमन बहुतरं प्रयच्छति न प्रतिकरोतीति धिया । इवान्दो सतां भोज्यत्वेन ॥ ३० ॥ दानामगृढयारिणं पुनमय. वाक्यालंकार । तत्र चाकुर्वनुदासीनो यः सः क्षमी श्रेयान् । माह-ये इति । 'गृटो पाल नि गानः श्राप पाल नेतरे अक्षमिणः। अथवा ये भयं प्रयच्छन्ति तेभ्यः आरमाग. | इति स्मृतः' इति दर्शनाग यथा पालाः पानी या गूढा मतिरिक्तमिवाकुर्वन् तेष्वप्यारमनीव व्यवहान ।। ३१ ।। या यान्तम् उड़ीण मभन्नि, एवं ये मिष्टा प्रभाविदः [सर्व.] एवं प्रसहाकृते प्रश्न उत्तरगुक्त्या पूर्वप्र- | स्यमाहात्म्यं ग्यापयन्न: अपहचारिणो धर्नन्त, ते यान्नम् फ्रान्ततात्त्विकमृत्युतरणोपायं कथयति-~-यत्र मन्यतेति । उदीर्णम अनन्ति स्ववीयम्योपभोजनाग 1 यदिदं यान्ना. यत्र देशे अन्नं पानं भूयिष्ठं बहुतरं मन्येत प्रापि यथा | गनं तदिदम अभूतये अनर्थाययेत्यर्थः । तम्माहटः मनगि तृणोलपं उलपमुच्छ्रिततरं तृणं तस्थानं जीवत्पलीय. टवदेय समाचादित्यर्थः ॥ ३५ ।। सापीति(?)जीवनं नानुसंवरेत् अनुस्मृत्य तदलाभे दुःसं [नील० ] दोन फस्यानं भोपन्यं नमाहयानि । नैव कुर्यादिति लोभत्यागः साधनत्वेनोक्तः ॥ ३०॥ यः पुमान आत्मानं फययमानस्य म्यादि वर्गयतो नाग्यो। भयादपि सत्याहिंसे न त्याज्य इति दर्शयति । यत्र देशे | परि नानुमंज्वन् परोकप दृष्ट्वा न संतप्येन । तथा प्राम सान्त्वादिकं न पश्यन्तश्चौरा अझथयमानस्य तात्त्विकस्य | स्वं यतिश्चप्रह्मचारी च पकानस्वामिनायुभाविति स्मृनयं- हिंसारुचित्वादशिवं प्रयच्छन्ति मारणं पुर्वन्तीति यावन् । त्यादिभ्योऽदत्त्वा योजनं तदवास्वभोजनमकुर्वश्च यो तत्रापि देहनिस्पृहतया भयमतिरिक्तमकुर्वन्स श्रेयान् । तत्र | भवति तदन्नं तस्यान्नं सतां संमतम् । असूयारहितस्य हि संभ्रमे मिथ्याकथने मियादोपोऽन्यथा हिंसादोप इति। श्रद्धापूर्वकं प्रयच्छत एवान्नं भोज्यमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ श्वा न इतरः संभ्रमी । एतच श्रुतौ विशिष्य प्रतिपादितम्॥३१॥ शुनकः ते संन्यासिनः स्ववीर्यस्य स्वपाण्डित्यस्य उपजी- [लक्षा०] नैनं मन्येत भूयिष्ठमित्यत्र आभ्यन्तरं | वनात्पाण्डित्यादिकं प्रकाश्य भिक्षामिच्छन् यतिर्वान्तागी स्थितिमात्रेण जनान्तर्विद्यमानं याचं चारित्रेण लोकयाह्य- भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ मेन ज्ञानिनं जनः भूयिष्ठमुत्तमं न मन्येत भूयिष्ठं बहु [भर्जु.] यस्यान्नं भोक्तव्यं तमाह-यो वाऽम- शो न मन्येत ।। २९ ।। द्रांस्तु(?)यत्र ज्ञानिनि दृष्टे सति | थयतो दत्त्वा सह्यान्नं नानुमंचरत् । ब्रह्मस्वं नोपमुख्याद्वा प्रापि तृणोदकमिव तृणान्तर्निलीनोदकमिव भूयिष्ठमुत्तमं | तदन्नं संमतं सताम् । वाशब्दः प्रसिद्धौ अथयतो गोत्र• मन्येत मन्नं पानं ब्राह्मणस्य तज्जीवनानुसंज्वरेदित्यत्र य. विद्यादिकमप्रकाशयतोऽपि भिक्षोः सह्यं सहनीयं मुरलप- स्मात् अन्नं पानं च ब्राह्मणस्य भागः तत्तस्माजीवनार्थी | रिणाममिति यावत् अन्नं दत्वापि नानुसंवरेत् इति ज्ञानी अनु अन्नादिकमनुसृत्य न संज्वरेत् क्लेशं न कु. प्रसिद्धिः । ब्रह्मस्वं परखोपलक्षणम् ॥ ३२ ॥ वे पठि- र्यात् ॥ ३० ।। यत्र ज्ञानिनि अकथयमानस्य आह्वानमकु- | त्वान्नप्रार्थनं निपेति-यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै र्वतः पुंस: अशिवं पापं कर्तृ भयं नरकभयं प्रयच्छति । | नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमनन्ति स्ववीर्यस्योपजी- अतिरिक्तमित्यत्र यः आत्मानं प्रकथयन्वातिरिक्तमेव | वनात् । अर्थः सुगमः ॥ ३३ ॥ कोपाद्यतिरेकवन्तमिव आत्मानमकुर्वन् तिष्ठति सः श्रेयान् [सर्व० ] यदीयान्नं योगिना भोक्तव्यं तदर्शयति- नेतरजन.॥३१॥ यो वा कथयमानस्येति । कथयमानस्य प्रार्थयमानस्य शक्यं [शंक० ] कीदृशस्य तद्यन्नं भोज्यमिति, अत्राह- वस्तु अनु लक्षीकृत्य न संचरेत् दातुं दुःसी न भवेत् । यो वा इति । यो वा अकथयमानस्य तूष्णीभूतस्य सवों- | वाशब्द उत्तरपक्षापेक्षया समुच्चये । तदन्नं तस्यानं संमतं पसंहारं कृत्वा पूर्णानन्दात्मना अवस्थितस्य आत्मानं नानु- भोज्यतया ॥ ३२ ॥ यो वा कथयमानस्येत्युक्तमन्नं संपरेत् न तापयेत् ब्रह्मस्वं नोपहन्याद्वा ब्रह्मनिष्ठासाधन- नादृशान्नत्यागिनस्तेषां दोपमाह-यथेति । स्वं चान्तं स्वय- भूतं चेलाजिनकुशपुस्तकादिकं नोपहन्याद्वा । तथा चो- | मैव श्वा मनाति अभूतयेऽलक्ष्मीनिमित्तं तथा ते नान्नभो' क्तम्-रत्नक्षौमादिकं नारय योगिनः स्वं प्रचक्षते । कुश- जिनोऽपितु वान्तभोजिनः-1 कोऽन्नदोषो येन वान्ततुल्य- १२ स. नोपभुको दा। ३३ शं. ये यथा वान्तमनन्ति बाला नित्यम- । भूतये ।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः । को धनन्तरमात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमईति । ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये तं विदुाह्मणं बुधाः ॥३४॥ निलिङ्गमचलं शुदं सर्वनाविवनितम् ।। ३५ ॥ तेत्यत उक्तम्, स्ववीर्यस्योपजीवनात् । तदन्नभोगेन स्वस्य |नात्मत्वेन न गृहीयादित्ययः ।। ३१ ।। कम्मात्पुनवं न यद्वीय धर्मरूपमुपात्तं तस्य तेनान्नादिना उपजीवनान् ग्रह- | गृह्यत इति, भगाह-को इति । को हि निलिझं स्थूलसू- गाद्वान्तवीर्यहानिकरं तदित्यर्थः ।। ३३ ।। क्ष्मविवर्जितम् अचलं क्रिया दिशून्यं गुद्धम् अविद्या- [लक्षा०] स्वीर्यम्योपमोजनादित्यत्र स्त्रं द्रव्यं तदी- दोपरहितं सर्वद्वन्द्वविवर्जिनम् अशनायापिपामाशोम्मी- यस्य तत्मामर्थ्यलब्धानपानादेशपभोजनान् एवं ते वान्त- | हजगमृत्युगीतोष्णमुसदुःसादिवर्मविवर्जिनम् अन्तगत्मा- मनन्ति सर्व न्यस्तमिति संन्याससम(?)पुनः संगृह्य तनो- नं सर्वान्तरं प्रमात्रादिमाक्षिणमात्मानं मानाविषयभूतं पभोजनं कुर्वन् यतिर्वान्तमुगिति भावः ।। ३३ ।। एवम् उक्तेन प्रकारेण देहवयवद्धर्मनया 'स्थूलोऽहं कृयो गच्छामि पश्यामि मृको बधिरः काणः मुरयहं दुः- [शंक०] पुनरपि तस्यैव समाचारमाह-नित्यमिति। स्यहम् । इति ब्राह्मणः सन् अर्हनि मन्तुम् । तया मनि नित्यं नियमेन अज्ञातचर्चा गूढ़चर्या मे मम कर्तव्येति ग्राह्मणत्वमेन हीयतेत्यर्थः । वक्ष्यति च-'य एव सन्या- मन्येत ब्राह्मणः ब्रह्मवित् । ज्ञातीनां पुत्रमित्रकलगादीनां नापति स यो ब्राह्मणस्त्वया' इति ॥ ३२ ॥ मध्ये संनिधी यमन् नैव विन्दत न प्रतिपद्येत किंचन किंचिदपि । कञ्चनेति केचिन् । योगी नैव विन्देत पुन-नपिशातयो में मम नित्यमन्त्राता चर्चा याभिस्ता अज्ञात. [ नील ] यः प्राह्मणः ब्रह्मवित् ज्ञातीनां मन्ये यम- मिनकलनादिकं परित्यज्य केवलं स्वात्मनिष्टो गइचयों भवेदित्यर्थः । तथा च श्रुति:-'कुटुम्वं पुत्रदारांश्च वेदा- चर्चाः सन्तु इति मन्येन ज्ञातयो मे योगगनिं मा नामि. ङ्गानि च सर्वशः । यज्ञं यनोपनीतं च त्यक्त्वा गृढश्चर- | पुरिति यम्य प्रच्छन्ननेजमो मतिः तं ब्राह्मणं अमिष्टं धाः न्मुनिः' इति । वया चाह भगवान्वसिष्ठः-'यं न सन्तं तभणज्ञाः विदुः ।। ३४ ॥ ईदगी चया विना अनन्तरम् न चासन्तं नायुनं न बहुश्रुतम् । न मुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद उपावितव्यवधानशून्यमात्मानं प्रत्यञ्चं निर्लिङ्गमनुमाना. कश्चित्म ग्राह्मणः ।। जानन्नपि च मेधावी जटवलोक गम्यमचलं व्यापकं शुद्धममङ्गं सर्वद्वैतविवर्जिनं मजानी- आचरेत् ' इति ।। ईदृगस्यैव ज्ञाननिष्ठापानिलक्षणो मोक्षः | विजातीयस्वगतभेदशून्यं हन्तुं गन्तुं हन्तर्गत्यर्थत्वमा नेयं नान्यस्य, विक्षेपनाहुल्यादिति भावः । अथवा, नित्यम ज्ञातुमित्यर्थः कोऽईवि न कोप्रीत्यर्थः ।। ३५ ॥ जातचर्या मे अज्ञाते चक्षुगद्यविषयभूत वाचामगोचरे अनु [य ०] नित्यमजातचर्येण इति मन्येत ब्राह्मगः । दिवानस्तमितज्ञानात्मनाऽवस्थितं अगनायाद्यसंसृष्टे पूर्णा- | ज्ञातीनां हि वमन् मध्ये वेदान्ताह्मणं बुधः । इतिगन्द नन्दस्वरूपे सर्वात प्रत्याभूते ब्रह्मणि चर्या निष्टा समा- उक्तवक्ष्यमाणप्रकारावाह । ताभ्यां मन्येन जानीयात् । विलक्षणा मे मम कर्तव्या, न पराग्भूतदेहेन्द्रियपुत्रमित्र- ब्राह्मणः नित्यं सदा अनातचर्येण अनुपलब्धचर्येण इति कलगादी स्थूलोऽहं योऽहं गच्छामि तिष्टामि हीरः | ज्ञातिमध्ये वमन् हि यस्मान् नातीनां मध्ये वसन् कश्चि- काणः मूको वधिरः अमुष्य पुत्रोऽम्य नमा ब्राह्मणोऽहं | देवान्तर्मुसो ब्राह्मणम् ब्रह्मस्वरूपं वेदत्यन्वयः ॥ ३४ ॥ प्रतियोऽहं भार्या मे पुत्रो मे विभवो मे स्निग्यनन्धुमुहृदः | कोहीन्यादि । अनन्वरमविद्यमानभेदविहं नहि ब्राह्मणा- इत्येवमात्मिा कर्तव्या ' इति मन्येत ब्राह्मणो ब्रह्मवित् । दिदेह भेदनविपाकलिङ्गसंज्ञादि विद्यने ।। ३५ ॥ तया च श्रुति:-~-'यचक्षुषा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यति, [सर्व० ] गुमचर्या दर्शयति । अज्ञातचयेंगाज्ञातचा. तदेव अझ' इति । यस्माईवमनात एव ब्रह्मणि निष्टा | णेन इत्येवं प्रकारं मन्येत जानीयान् । ग्रामगं प्रद्मविई पर्तन्या, वम्मान ज्ञातीनाम् 'ब्रोधमानादयो दोपा विष- नातीनां बन्धूना मध्ये वमन् वमन्तमपि । द्वितीयार्थे याश्चेन्द्रियाणि च । एत एव समास्याता ज्ञातयो देहिन- प्रथमा । कश्चिदेव ब्राह्मणं वेद । ईदगो गुमः म्यान, येन स्तर' दतीन्द्रियादीनां जातिगब्देनोक्तत्वान् इन्द्रियादीनां | ज्ञातयोपि न जानीयुरित्यर्थः ॥ ३४ ॥ प्रद्मज्ञानम्याति:- मध्ये वमन् पश्यन् शृण्वन् स्थगन् निनन् गच्छन् अनन् | यामसाध्यत्वमाह 'को हनन्तरमात्मानं प्राह्मणो मन्नु. मन्यमानो निजानन्नपि नैवमात्मानं प्रमानादिम्पंग विन्दन | महति । तस्माद्धि फिश्चिमनिय प्रमावसनि पश्यति । प्रतिपयन, वन्माक्षित्वादात्मनः । तया च श्रुति:-'अय ! अन्तरं विशेषो व्यावको धर्मः । गर्गगः मका. यो वेदं जिनाणीति स मात्मा' इति । देवयतद्धर्मा-गादात्मनम्नदुहि (?)तमन्नातत्वेनामावोपचागन् । ग्रन वेद- ३४स.नित्याचा स. वसेन्मध्ये वेदकपिदिमझान् । ३५ स. नमाजस. टटरार्थनासा .

·श्रीमन्महाभारते [सनगुगातार तस्माद्धि क्षत्रियस्यापि ब्रह्मावसति पश्यति ॥३६॥ शिष्टोन शिष्टयत्स स्यात्रामणो ब्रह्मवित्तविः॥ ३८॥ योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा मतिपद्यते । अनाच्या मानुपे वित्ते आन्या दो तथा प्रती। किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा ॥ ३७॥ ते दुर्घर्पा दुष्पकम्प्यास्तान्विद्याब्रह्मणस्तनुम् ॥३९॥ अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः । स्तद्वेत्ता ब्राह्मण सोपित मन्तु ज्ञातु [ फोहिता इति [नील• ] तस्मादब्राह्मणस्यापि क्षनियादरीयर्या- तत्स्यात् । किञ्चिस्किश्चिदित्यर्थे '] ॥ ३५ ॥ वत-कर्मणिपष्ठी-क्षनियमपि ब्रह्म स्वप्रयागेन आरसति [रक्षा०] नित्यमज्ञातचर्या म इत्यत्र मे नित्यमज्ञात अधिरूढ भवति येन सोऽप्यात्मनो ब्रह्मभान पश्यतीति । चर्या सचरणमस्तु इति ब्राह्मण मन्येत ॥ ३४ ॥ कोऽत्य- सार्धश्नोको वाक्य, पाठान्तर तु सुगमम् ॥ ३६॥ आ. ल्पतरमात्मानमित्यन अल्पात् प्रयत्नात् तरति ससारमित्यः स्माज्ञाने दोपमाह-~य इति । अन्यथा आत्मसन भास. मानादेहादविपरीत सन्तम् अन्यथा कादिरूप शेप स्पष्टम् ल्पतर ॥ ३५ ॥ [शक० ] यस्त्वेव गनुते स पापीयानित्याह-'य ॥ ३७ ॥ आत्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायमाह-अग्रान्त इति । इति । योऽन्यथा सन्तमात्मान ज्ञानात्मना निलिममल रिग्रह इत्यर्थ । अत एव समत शिष्टाना निरुपद्रवश्च स्वय अान्त अमहीन यत अनादाता आदानशून्य निप शुद्ध सर्वद्वन्द्वविवर्जित चित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मना सन्त स्वमात्मानम् , अन्यथा देहद्वयतद्धर्मात्मतया का भवति तथा शिष्टोऽपि शिष्टवन्न स्यात् शिष्टल न प्रमा- भोत्ता सुखी दुसी स्थूलोऽह कृशोऽहममुष्य पुत्रोऽस्य शयेत् । पाठान्तरे अशिष्टवत् यथेष्टाचरणकन्न स्याकिनु नप्ता ब्राह्मणोऽट क्षत्रियोऽहम् । इत्येवमात्मना प्रतिपद्यते, शिष्ट एव वैदिकमर्यादापरिपालनपर एव स्यात् कवि प्रा- किं तेन मूर्सेणानात्मविदा आत्मचोरेणात्मापहारिणा न न्तदर्शी ॥ ३८ ॥ मानुपे वित्ते चक्षुह्यधनदारादिरूपे कृत पापम् । महापातकादि सर्व तनैव कृतमित्यर्थ । तथा वित्त श्रोत्रप्राह्ये पारलौकिके धर्मादौ आढ्या सपन्ना विषये अनाढ्या दरिद्रा सर्वसत्यागिन इत्यर्थ । देवे च श्रुति --'असुर्या नाम ते रोका अन्धेन तमसा वृता । तास्त प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्मनो जना ' इति । तथा कतौ ईश्वरोपासनाया स कतु कुर्वीतेत्युपासनायामपि तथा चोक्तम्- 'ग्राह्मण्य प्राप्य लेकेऽस्मिन्न मूको वधिरो क्रतुशब्दप्रयोगदर्शनात् वैराग्यपूर्वककोपासनानुष्टानपरा निर्भया भवन्तीत्यर्थ । तनु स्वरूपम् ॥ ३९ ॥ भवन् । नापामति ससारास सलु ब्रह्मघातक । इति । तस्माद्विषयभूतदहन्द्रियादिपु आत्मभाव परित्यज्य अज्ञात [अर्जु०] अज्ञाताचरणस्य फलमाह-तस्मादिति । एर वागाद्यगोचर परमात्मनि निष्टा तयेत्यर्थः ॥३३॥ तस्मादज्ञाताचरणात् ब्रह्म पश्यति किंचित् स्तोक तदावा- अन्यथा देहन्द्रियतद्धर्माननुपादनत किं भवतीत्यत आह- भ्यासप्रकण आवसति सर्वात्मनाऽधितिष्ठति ॥ ३६ ।। अप्रान्त इति । य अनााता अनात्मभूनदेहेन्द्रियतद्धर्मा- ब्राह्मणस्य करणीयमाह -अबान्त स्यादनादानात् समतो नारमत्यन नोपादत्ते, स पुरुष अप्रान्त स्यात् ससार | निरुपज्वर । शिष्टो वा शिष्टवत्सस्यात् ब्राह्मणो ब्रह्मवित् श्रमयुक्तो न भवेत, अशनायाददेहादिधर्मस्वात् । तथा | कवि । अश्रान्तोऽविरत आत्म येव सदा प्रवृत्त इति च शृति - मनायापिपासे प्राणस्य शोकमोही मनसो | यावत् । तत्र हेतुरनादानात् विपयाणामग्रहणात्समतो- जरामरण शरीरस्य । इति । देहद्वयाध्यास हि तद्धर्मा- इन्वेष्य । तर हेतु-निरुपज्वरो निरुपरोध त्वमेव कुर्विति ध्यासो भवति । एवमश्रान्ततया निरुपद्रव भवति । यो कस्याप्युपरोधे रियमाणे तच्छरको द्वेप पुर्यु । शिष्टो धहर्पगेभमोहादयोऽन्तगया उपन्या , तद्धीनो निम्पद्रव , | गुरुणोपदिष्ट देवे तथा प्रतौ अशिष्टोऽनुपदिष्ट यथाध्य. म समन मिण्यन विद्वद्धि समत शिष्टयन स्यात् यनमुपक्षते तथा न स्यात् । ब्राह्मणो ब्रह्मज्ञानाई । ब्रह्मवित् नाचरत जडवघरन् प्राह्मणो ब्रह्मविसवि' ॥ ३४ ॥ | शारविहितार्थज्ञानगान् , कविग्ध्यात्मशास्त्रवित् ॥ ३८ ॥ इदानीं यागिन प्रशसलाह-असाध्या इति । अनादया | अपरिग्रहफरमाह-अनादया मानुपे वृत्ते आट्या देवपु अयमता असामान मानुप वित्ते जायापुनवित्ताजग्मुप । त दुर्धर्षा दुष्पकम्प्यास्तान् विद्यात् ब्रह्मण पि, आदा यत्पु वदप्रतिपादाहिमामत्यास्तयापरिग्रहन | स्तनुम् । अनाढया निप्परिग्रहा देवेषु द्योतनात्मरेपु शाचर्यममाश्मिानपु ये द्विजा , त दुर्धर्षा दुप्पाम्प्या वि | पदेषु आदया आनन्देन चरन्ति जग्मुपो जग्मिरास यात्तान्त्रण तनु ब्रदाम्वरूपभूतान् निशान इत्यर्थ ॥३६॥ | विभक्तिव्यत्ययाद् ज्ञाता इत्यर्थ । नन्य वलमाया(१) समदितिमा।३० नलि। ३८५ दना 1 ! G रि।

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ १६१ सोनिस्वष्टकतो देवान्विद्याद्य इह कथन । यमप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः । न समानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्मयतते स्वयम् ॥४०॥ न मान्यमानो मन्येत न मान्यमभिसंज्वोत् ।। ४१ ॥ दुर्धर्षाः दुष्प्रकम्प्याश्च अनाधेयातिगयत्वेन उपकारामः ज्यपि प्राह्मणम्य न समानः प्राह्मणेन महाविदा न समान भगान् तत्पूर्वोक्तविशेपणां ब्रह्मणस्तनुं विद्यान् । अथवा | इत्यर्थः । नतदाश्चर्यम्, यस्मिन् देवताविरोप हविष उद्देश- मनाढ्या दरिद्रा मानुपे वृत्ते विषयादौ, आट्याः संपूर्णा त्यागेन फलार्थ प्रयतते स्वयं यजमानः 'दमन्ये ददामि- दैवे वृत्ते विग्यस्नेहनवर्जने काम्यकर्मपरित्यागे तथा न्द्राय' इति सोऽपि विनियोगी देवदामिगेपो न ऋती अन्नयज्ञे, ते पुरुपा दुष्प्रवर्मा इन्द्रियैः कामादिभिः | समानो ब्रह्मविदा, किम वक्तव्यं देवपर्यजमानो न दुप्पकम्प्या: तां विषयादिभिरमधृष्यां तनुं स्वरूपं ब्रह्मणो | समान इति । तथा च मोअधमें-'ग्राह्मणस्य न मादृश्ये विद्यादित्यर्थः । उक्तं च-अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे वर्तते सोऽपि किं पुनः । इन्यते येन मन्त्रेण यजमानो प्रतिष्टितम् । मृत्युमापद्यते मोहात्सत्येनामृतमश्नुते ॥३९॥ द्विजोत्तमः' इति । तथा चाह भगवान्मनु.-'प्राविद्यः [सर्व०] हे क्षत्रिय ब्रह्म आत्मानमावसति आग्र- | परं भूतं न किंचिदिह विद्यते । इति ॥ ३७॥ पुनरपि यने ज्ञानार्थ प्रयत्नविषयी करोति तत्रापि कश्चिदेव तत्प- तस्यैव समाचारमाह-यमिति । यं ब्रह्मविदम् अनयनमानं श्यति । यथाह गीतामु-यततामपि सिद्धानाम् ' | तूष्णीभूतं सोपसंहारं कृत्वा स्त्रे महिनि व्यवस्थित इति ॥ ३६ ।। अश्रान्तः श्रमं न फुयान , रोगादिना | ब्रह्मचर्यादेव कृतमंन्यासं वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्थ ध्यानविनापत्तेः। अग्रान्तत्व हेतुरनादानान्। आदानं संग्रह- | परमहंसपरिव्राजकाचार्य गूहचारिणं केचिद्विद्वांमः स्थि. स्तदभावान् । अन्यमंग्रहादेव श्रमः स च तेन न कार्य | तप्रज्ञलक्षणक्षाः ब्रह्मविदिति मत्वा मानयन्ति पूजयन्ति इत्यर्थः । संमतोद्धेप्यः । उपतरं समीपम् । समीपस्यत्व | चेन्, सः तैः पूजितो विद्वान् मान्यमानः अहमिनि माह । तत्र हितः कस्यचित्संनिधौ न स्थितः । शिष्टो गु- न मन्येत । तथा, स्थितप्रज्ञलगानामनभिज्ञाः जड इति गणानुशिष्टः अशिष्टवन्न स्यात् न हिंस्रः स्यादित्यर्थः। स मत्वा अवमानं कुर्वन्ति इति चन्, तस्मिन् अपमानेऽनमान- ग्राह्मणः कविः विद्वान् ब्रह्मविद्वतीति रोपः ॥ ३८॥ निमित्त नानुमंबग्न् नानुनपन् ॥ ३८॥ अन्यदपि मुक्तानां रूपमाह-~-अनाया इति । मानुपे वृत्ते [ नील] सर्वस्तुभ्यो प्रमजानमेव श्रेष्ठमित्याह-- चरित्रे वित्ते वाऽसंपन्नाः देवपु वृत्तेपु देवमात्रगामिपु आ-| म;निति । विष्टं शोभनमिएं दिव्यमयन्नपानादिकं ये दयाः संपन्नाः वेदवित्तेन संपन्नाः ये जाताने मानुपवित्तेपु | यागेन प्रीताः सन्तो यजमानाय कुर्वन्ति ते स्विकृती हिरण्यादिपु नाट्या भवन्ति । दुर्धर्मा अनभिभाव्या दुष्पक | देवाः तान्सान योऽश्वमंशान्तमकलकर्ना वैद मामा. म्पयाः तत्वज्ञानादसंभ्रमिणः तान्ब्रह्मणस्तनुं विद्यान् । यात्मोऽपि ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदः समानो न भवति। तत्र प्रह्मस्वरूपास्ते इत्यर्थः ३९ ॥ हेतुः-तस्मिन्निति । यतः तस्मिन् बिष्टे निभित्ते स्वयं प्रयनने [ दुर्घ० ] ' अनाढ्या मानुपे वृत्ते आट्या दैव तया | यत्नवान्भवति । अयं भाव: --स्विष्टं क्रियामाध्यत्वादनित्य- प्रत्ती । ते दुर्धपी दुःप्रकम्प्यास्तान्विद्याद्रह्मणस्तनुम् । अ- फलं प्रद्म तु स्वतःसिद्धर्मवामिन्यन्यत इति तज्ञानफलभूती नाच्या दरिटा मानुपे लोके विषयसंभोगादी वृत्ते | मोमोऽपि स्वद: मिद्धत्वान्नित्य इति न विष्टं ब्रह्मशानम. आध्याः संपूर्णा देवे वृत्ते विपयस्नेहवर्जन काम्यकर्मपरि- | ममिति ।। ४० ॥ यमिति यमप्रयतमानं निरारम्भं याद त्यागे तथा कनौ यज्ञे ते पुरुषा दुप्पवर्षा इन्द्रियैरप्यधृष्याः | मानयन्ति देवाइयः म एवं प्रमात्मविन मानिनो भाति । कामक्रोधादिभिश्वास कम्प्या न प्रचात्याः वां विषयेन्द्रि- यंतु यज्ञादिकर्तायमिति मानयन्ति स देरानां पमुग्मानित यकोषादिभिरप्रधृष्यतां तनुं स्वरूप प्राणो विदुः । एत. एव । तया र अनिः-अथ योऽन्यां देखनामुशम्नेऽन्यो- द्विपरीतां पुनर्मृत्योरतनुं विद्यादित्यर्थः । उस्तं च-अमृतं | ऽसावन्योऽहमन्मीति न म वेद यया पग म देवाना. पैर मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्टितम् । मृत्युरापद्यते लोभारस- मिति । उपास्ते यतादिना तर्पयति नतो तो: आत्मान- त्येनामृतमश्नुते ' इति ॥ ३९ ॥ मन्यान्यमानमपि मान्य न मन्येन नावि अभिमंचात् [शंक.] किंच ब्रह्मविन्महिमैप:--मानिति। सा- | अपमाने सतीति मेषः । नारी भिन्नम्मः ॥ ४१ ।। म् भान्यादीन स्विष्टकृत: मुछ इष्टं पुर्वन्तीति । तया च [मर्नु०] मनमष्टिात इयादि । मरमुष्टियन: मां- श्रुति:--' विष्टं कुर्वनिस्वरन् । इति । देवान् प्रत्ये- कर्ननदेगय यन् यः इइ इन्द्रियादिः यथित विशा फमुदिस त्यागार्य विद्यान् य इह कश्चन मदेवताया- | नयति ममत्वेन म्यान: म ममानी मानारताभ्यां ४. रा. सदियो। ए. पदिर कन।४१. नमान बोनाने विमनोन। उशी. २१ ·१६२ श्रीगन्मदागारते [मनाशा लोकः स्वभात्तिई निमपोन्मेपवत्सदा । अधर्मनिपुणा मृदा के मापाविशारदाः । विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः ॥ ४२ ॥ नमान्य मानयिष्यन्ति मान्यानापयमानिनः।।१३॥ प्रह्मणोऽयं स्वभावः प्रमेव माह्मणः तस्यासाधारणस्यरूपं प्रासविद मानयन्ति इति सत्तेगं निमपोन्मेपा ममार. प्रमाणं चाह-यस्मिन्निति । प्रयतते स्वयं स्वयमेन भाति गृत्तिः स्वाभायिफी प्रति प्रति मन्येत । नया अधर्मति । फेनाप्यपकृतमित्यर्थः । प्रमाणपक्षे प्रयतते प्रकाशयते स्वय- जयज्ञातो विद्वानां मायेस-~-अधर्मविदुषो मृटाः मप्रकाशक इत्यर्थ (?) ॥ ४० ॥ मानिनो हर्ष न पुर्या- विषयहीनाः लोकगाविवर्जिताः न मान्यं गाना दित्याह-पमिति । अप्रयतमानं मानायेति शेपः । तथापि मानयिष्यन्ति अमान्यानपि मानयिष्यन्ति इत्येतद्- मानयन्ति जनाः । मानितो मान्यमान इति फालया- भिधानेन सदाभावात् नातिसंवरेत् संतापन पुर्यात्॥४१॥ विदुषां स्वभावः इति मन्येन अमानिनः अपूजितो [सर्व० ] सर्वसृष्टिकृतो देवान् ब्रह्मादीन् कथंचन | विद्वान् ॥ ३९ ॥ ४० ॥ शुभकर्मा विद्यात् प्रत्यक्षेण जानीयात् । सोऽपि न [नील०] लोकः स्वभावादेव मां मानयति न तु मयि ग्राह्मणस्य ब्रह्माभ्यासवतः समानः यतोऽसौ तस्मिन् मानयोग्यताऽरतीति मत्वा दर्प न प्राप्नुयादित्याह- लोक ब्रह्माणि स्वयं प्रयतते । न तु तदर्थ वेदादीन् याचते । यद्वा | इति ॥ ४२ ॥ ये न मानयन्ति तेऽपि पशुपन्नियिकत्वा- स्वयं तस्मिन्नत्समान.(?)परामर्षात्प्रयतते । वेदर्शि- | दुपक्ष्या एव न तु दण्डनीया इत्याह-अधर्मेति ॥ ४३ ।। नस्तु तादृशा नैहिकप्रयत्नवन्त इत्यर्थः ॥ ४० ॥ यध ब्रह्म [अर्जु० ] मानयितृगुणात् न स्वगुणान्मानं जानी- विदमप्रयतमानं संमानयन्ति स ब्रह्माभ्यासवान् मा- | यादित्याह-विद्वांस इत्यादि । मानयन्तीति विटुपां नित: पूर्व, तदैव मान्यमानो वा न मन्येत नाभिमानं | स्वभाव इत्यर्थः । अथवा जनसंसदि मान्यमानो जन- कुर्यात् । नाभिसंबरेन्न संतापं कुर्यात् ।। ४१ ।। नादिभिः पूज्यमानो योगी (न) मन्येत तां पूजां योगवि. [दुर्घ०] 'न मान्यमानो मन्येत न मान्यमभिसं. | प्रभयात् न मान्यं गुरुमभिसंज्वरेत् दुःसितं कुर्यात् नाव- चरेत् । विद्वांसो मानयन्तीति मानं मन्येत मानितः ।' | मन्येत । विद्वांसः अधरोत्तरवैदिनो ये ते उत्तमं पुरुपं अस्यार्थः । जनसंसदि मान्यमानो जनैनादिभिः पूज्यमानो मानयन्ति इति चिया पूनां मन्येत न पुनर्मदीयोपका- योगी तां पूजा न मन्येत योगविनरूपत्वात् । स मान्यं गुरुं | रार्थमिति मन्येत मानितो योगीत्यर्थः ॥४२॥ अधर्म- नाभिसंज्वरेत् न दुसितं कुर्यात् । विद्वासोऽधमोत्त- । त्यादि । अधर्मविदुषो धर्ममजानन्तः लोकशास्त्रं चाणक्या- मवेदिनो ये त उत्तमं पुरुषं मानयन्तीति धियाऽऽत्मपूजां | दिनीतिशास्त्रं, न मान्य मानयिष्यन्तीति स्वभावोऽयमे- मन्येत न पुनर्मदीयोपकारोऽयमिति मन्येत मानितो पाम् । उत विकल्पे ।। ४३ ।। योगीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ [ सर्व०] अत्र यादृग्विवेकालेनाभिमानो न [ लक्षा०] सर्वान् विष्टकृतो देवानित्यत्र इह लोके यः भवति तदाह विद्वांसः स्वभावात्सर्व संमानयन्ति । ततो न कश्चन पुरुपो वर्तते सः सर्वान् देवान् विष्टकृतः सुष्छु स्वगुणोत्कर्पोऽस्तीति निश्चितुं शक्यमितिमानितोऽनुमन्येत स्वस्य अभीष्टं पुर्वन्तीति स्विष्टकृतः तान् विद्यात् न समान चिन्तयेत् ॥ ४२ ॥ अवमाने दुःसानुत्पादयितृभावनां इत्यत्र प्राह्मणः समान: मानेन अहंकरोमीत्यभिमानेन | दर्शयति-अधर्मविदुप इति । धर्म न विद्वांसः लोकशास्त्रं सहितो न स्यात् । यस्मिन्नभिमाने सति स्वयमेव प्रयतते लोकायतशास्त्रं तत्र विशारदाः न मानयिष्यन्ति ॥४३॥ स्त्रोदरपृरणार्थ गृहे गृहे गच्छतीत्यर्थः ॥४०॥ न मा [लक्षा०] लोकस्वभाव एपो हीत्यत्र इप इन्छाया- न्यमानो मन्यतेत्यन यमप्रयतमानं मानयन्ति स: मान्य- | मिति धातोः भावे पचायचि कृते गुणे च कृते एपः गान. नाभिमन्येत अहंकारं न कुर्यात् ॥ ४१ ॥ इच्छा वित्तादेरीपणमित्यर्थः । इह लोके मानितः पुरुपः [in. ] कथं तर्हि मानितनावमानितेन वा मन्त- | परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः व्यमित्याह श्लोक्येन-लोक इति । यदिदं विद्वांसो | सन्ति सन्तः कियन्तः इत्यादिनीतिविद्वांस एव मां मानय- ४३ न. भवर्मविदुषो मृदा लोकतान्त्रविनिता. ना. ज वमन्येरगानित ख. मन्येतोतापमानित । .

·अध्यायः ४२] उद्योगपर्व ५ . नवै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा । श्रीः सुखायेह संवासः सा चापि परिपन्थिनी । अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः ॥४४॥ ब्राह्मी मृदुर्लभा श्रीहि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ।। ४५ ।। न्ति नतु मयि गुणोऽस्तीति मन्येत ॥ ४२ ॥ अधर्म [अर्जु० ] अहंकारस्य मुनिभावस्य च परस्परविरोधो विदुप इत्यत्र धर्मविदुपो न भवन्तीत्यधर्मविदुपः ।।४।। व्यक्त इत्याह-नवै मानं च मौनं च सहितौ चरतः [शंफ० ] इदानीं मानमौनयोभिन्नविषयत्वमाह सदा । अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद् विदुः । न इति । न वै मानश्च मौनं च सहितौ एकत्र वसतः; सदा मानं पूजा, मौनमात्मपरमजल्पः, नैतौ पदार्थों सहितौ च- अयं हि प्रत्यक्षादिगोचगे लोको लोक्यत इति प्रपञ्चो रतः परस्परविरुद्धत्वात्। विरोधमेव दर्शयति- अयं हीति। मानस्य विषय इत्यर्थः । असौ परलोको मौनस्य कोऽसौ ' अथवा मानोऽहंकारः मौनं मुनेर्भावः सहितावेककालं सम- तन् विदुः तदिति ब्रह्मणो नाम । तथाह भगवान्-'ॐ मिति पाठे एककार्यम् । अयं लोको दृष्टं सुसम् । असौ पर- तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणनिविधः स्मृतः' इति । तथा चानु- मानन्दः ॥४४॥ तदेव विवृणोति-श्रीः सुसस्येह संवास- गीतासु-ॐ तत्सद्विष्णरे चेति सायुज्यादिप्रदानि वै' सा चापि परिपन्यिनी । प्राली मुदुर्धरा हि श्रीः प्रज्ञा- इति । तच्छन्दवाच्यं ब्रह्म मौनस्य विषय इत्यर्थः । एत-हीनेन क्षत्रिय । मुसस्य ऐहिक्स्य सुसस्य श्रीलक्ष्मीः दुक्तं भवति-मानासंमारप्राप्तिः, मौनेन ब्रह्मप्राप्तिः इति। संसो निवासस्थानं, सा श्रीः परिपन्थिनी मुनिभाव- उक्तं च हैरण्यगर्भे-'अन्नागनादिभोगेपु भावो मान । स्येति शेष: ब्राह्मी ब्रह्मसुसलक्षणा सुदुर्धरा ईपद्विकारेऽपि इति स्मृतः । ब्रह्मानन्दमुसप्राप्तिहेतुर्मानमिति स्मृत.' इति धर्तुमशम्या प्रज्ञाहीनेन वालेन ॥ ४५ ॥ ॥ ४१ ॥ इदानीं मानार्थसंवासे अपवर्गाभावं दर्श. [सर्य०] अभिमानतत्त्वज्ञानयोविरोधमाह-नैति । यति-श्रीरिति । है क्षत्रिय, मानार्थसंवासात् मानवि- मानोऽभिमानः । मौनं मुनांवो मननं तत्त्वज्ञानम् । न पयसंवासात् मानगोचरप्रपञ्चे परिवर्तमानस्य स्वर्गपश्व- सहितौ चरतः विरद्धफलहेतू भवतः । सममेकर देशे। नाद्यादिसाधनभूतं कर्मानुतिष्टतो विषयविपान्धस्य श्रीहि सदाह-अयं हीति । अयं लोकोऽभिमानस्य तेनात्रैव मुग्यो- भवति । सा चापि श्रीः परिपन्थिनी श्रेयोमार्गविरो- सत्तेः । असौ मौनस्य परलोक एव सुसोत्पत्तेः ॥ १४ ॥ धिनी । तथा च मोक्षधमें-'नियन्धिनी रज्जुग्पा या , मानसहकारिश्रीमानयोरपि विरोधमाह-श्रीलक्ष्मीरिह- ग्राम वसतो रतिः । छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां सुसस्य ऐलौकिकसुसस्य संत्रासः । सा चापि परिपन्थि- छिन्दन्ति दुष्कृतः' इति । य एवं श्रियाभिभूतो मूढः | नी विरुद्धा तत्त्वज्ञानस्य । सा तु ब्राह्मी श्रीब्रह्मज्ञानश्रीः सन्निपयेषु प्रवर्तते, तेन प्रज्ञाहीनेन विद्याहीनेन ब्राह्मी प्रज्ञाहीनेन वैराग्यायुपस्कृतज्ञानहीनेन सुदुर्धरा दुःसेन ब्रह्मानन्दलक्षणा श्रीः सुदुर्लभा । तथा च हैरण्यगर्भ धारणीया बहुविरोवित्वान् हे क्षत्रिय ॥ ४५ ॥ 'या नित्या चिद्धनानन्दा गुणरूपविवर्जिता । आन- [दुर्घ०] न वै मानं च मानं च सहितौ वसतः सदा। न्दाख्या पग शुद्धा प्रामी श्रीरिति कथ्यते । इति । सा अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः । मानो च मुदुर्लभा श्रवणायापि न मक्या । तथा च श्रुतिः- नाम जनसंसदि पूजा । मौनं चाऽऽत्मपरत्वम् अजल्पम् । 'श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः' इति ॥ ४२ ।। नैतौ पदार्थों सहितौ चरतः सदा परस्परविरुद्धत्वात । [नील॰] न वा इति । मानं क्लीयत्वमाप, मुनेः कर्म | विरोधमेव दर्शयति । अयं सार्वजनीनो लोको मानम्य मौनं योगिचर्या मानार्थिनां परलोको दुःसंपादः परलो- | संसदि पंजायाः कीर्त्यादिहेतुत्वेनैहिकफलत्वान् । मानस्य कार्थिनां मौनिनां च इहलोको दुःसंपादः इति भावः | चासावन्य एवाऽध्यात्मसंबन्धेनाऽलौकिकपललान् । नदि- ॥४४॥ श्रीरिति धनाभिजनैश्वर्यरूपा लक्ष्मीः सुसस्य | दुरिति । एतन मुनय एव जानन्तीति ॥ ४४ ॥ मानरूपस्य संवासोऽधिष्टानं तथाऽपि सा परिपन्थिनी इति भीमहा. दुर्घयर्थ मुयोग द्विच गरियोऽध्यायः ॥१२॥ चोरतुल्या परलोकस्य नाशिनी योगिनां तु मुतराम [लक्षा०] न वै मानं च मौनं चत्यत्र मानमभिमानी निष्टररीत्यर्थः । याही ग्राह्मणस्य योग्या श्रीः ऋग्यजुः- | मौनं तूष्णीभावश्च इत्येनौ धौ सहिता सन्ती न वसनो सामात्मिका । ऋचः सामानि यजू रपि सा हि श्री. यै अतः मानवता अवमाने कृते सति मौनं कर्तुं न शम्य. रमृता सतामिति श्रुतेः । प्रज्ञाहीनेन ऋगादीनां रहस्यं मिति भावः । तर्हि मानः कदा मौनं यदेत्यन उत्तम हि न प्रामुं शक्यमित्यर्थः ।। ४५ ॥ लोक इति । मानस्य स्थानम् । असौ मोमाख्यो लौका, ॥ मान । उ. परतः समन् । भा. भय मानरम विषयोजना। ५. मोहि मानदार। ।

·श्रीमन्महाभारते [मगत्गुगात द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो सत्यार्जवे हीदंगशीचविधा बहुमकाराणि दुराधराणि। यथा न मोहप्रतियोधनानि ॥४६॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ४३ - प्रत्यज्ञानोपयोगिमौनतपःप्रभृतीनां लक्षणगुणदोपादिप्रदर्शनमुपेन स्वम्पोपपादनम् ॥ १॥ धृतराष्ट्र उवाच- सनत्मजात उवाच- कस्यैप मौन कतरन्नु मौन यतो न वेदा मनसा सहन- महि विद्वन्निह मौनभावम् । मनुमविशन्ति ततोऽथ मौनम् । मौनेन विद्वानुत याति मौन यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथाऽयं कथं मुने मौनमिहाचरन्ति ॥ १ ॥ स तन्मयत्वेन विभाति राजन् ।।२।। मौनस्य स्थानं मोक्षार्थिनो मौनमेव प्रियं संसारिणस्तु न [सर्व.] द्वाराणि कारणानि तात्या ग्राहयाः प्रियो मुञ्चन्तीति भावः ॥४४॥ श्रीहि मानार्थसंजातेत्यत्र श्रीः दुराचराणि दुःसेनाचरणीयानि पद सत्यादीनि च मान संपन् मानार्थसंजाता अहंकारजननाय निर्मिता ॥४५॥ स्थाभिमानस्य प्रतिबोधनानि प्रतिकूलयोधकानि ॥४६ ।। प्रति श्रीभाउगोग वादि० लक्षालंकारे द्विचत्वारिंशो० ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारतोद्योगपर्वणि सशिनारायणकृत. टीकायां द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४२॥ [शंक० ] इदानी ब्रह्मलक्ष्मीप्रवेशद्वाराणि दर्शयति- द्वारणीति । द्वाराणि ब्रह्मलक्ष्मीप्रवेशद्वाराणि सम्यक्प्र [शंक० ] 'अयं मानस्य ' इत्यादिना मौनमाहात्म्य वदन्ति सन्त: बहुप्रकाराणि दुराचराणि दुःखाचरणानि । | प्रदर्शितं श्रुत्वा प्राह धृतराष्ट्र:-कस्येति । कस्य कीदृशम्य कानि तानि ? सत्यार्जवे सत्यं यथार्थसंभापणं भूतहितं एप: पूर्वोक्तो वागाद्युपरतिलक्षणो मौनः भवति । कतरन्न च । आर्जवम् अौटिल्यम् । होः अफार्थकरणे लञा । एतयोरसंभाषणात्मस्वरूपयोः मौनं प्रमूहि हे विद्वन् , इह दमशौचविद्याः दमः अन्तःकरणोपरतिः । बहिःकरणोपर- | मौनभावं मौनत्य स्वभावं मौनेन तूणीभावेन विद्वानुप- तिरिति केचित् । शौचं कल्मपप्रक्षालनम् । विद्या ब्रह्म- | याति मौनं ब्रह्म, आहोरिवदन्येन ? कथं मुने मौनमिहा- विद्या । पद एतानि मानमोहप्रतिवन्धकानि ॥४३॥ चरन्ति ॥ १॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान् यत इति । यतः पनि श्रीगरभगवत्पादकृते मनत्तुजातीयभाष्ये यस्मात् वेदा मनसा सह एनं परमात्मानं नानुप्रवि- प्रथमोऽध्यायः॥१॥ शन्ति । तथा च श्रुतिः-'यतो वाचो निवर्तन्ते, [नील०] तस्य ब्राह्ममुग्यस्य द्वाराणि प्राप्तिमाधनानि | अप्राप्य मनसा सह ' इति । ततः तस्मादेव कारणात् म दुगधगणि दुःमंग्याणि । सत्यं यथार्थभाषणं आर्जवमव- | एव वाचामगोचरः परमात्मा मौनम् । यद्येवं किंलक्षणं- मना ! हीः लोकापवादभयं, दम इन्द्रियनिग्रहः, शौचं स्तर्हि परमात्मा ? तत्राह-यत्रोत्थितो वेदशब्दः यस्मिन् मृजलाभ्यां बाह्यम्, आन्तरं तु मनःशुद्धि', विद्या | अर्थे निमित्तभूते समुत्थितो वेदशब्दः शास्त्रादिकारणं वेदशामा विगमः । यथेति तेषु सत्सु अनादिवासनया | ब्रह्मत्यर्थः । अथवा, यस्मिन् संवेदनाख्ये उत्थितो वाच- आगतोऽपि मोहो यथावन्न प्रभवति । पण्मानमोहप्र. क्खन वेदशब्द । तथा दशब्दन तिरन्धमानीति पाटे स्पष्टोऽर्थः॥४६॥ पाद्यः संविद्रूप: अयं परमात्मा । यदि वाचामगोचरः पर- पनि श्रीमन्महाभारते उगपाणि नैषष्ठीये भारत. भारदीरे द्वियत्वारिंगध्यायः ॥ १२॥ मात्मा, कथमेतदवगम्यते संविद्रूपः परमात्मेति ? तबाह-- [म.] तस्याः श्रियः कारणान्याह-द्वागणी- स परमात्मा तन्मयत्वेन ज्योतिर्मयत्वेनास्माकं विभाति त्यादि । द्वाराणि कारणानि । मानोऽहंकारः । मोही राजन् । एवमेवारमाकमनुभवः नात्राविश्वासः कर्तव्य मिध्यासानम् ।। ४६ ॥ इत्यर्थः । अथवा, श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिपु मोतिर्म- पनि श्रीमन्महाभारतायायायामजुनमितापामुनोगपणि यत्वेन प्रतीयते । तथा च श्रुति:-'तं देवा ओतिपां दिवबारियोम्याप ॥१२॥ ज्योनिः । 'अन्त गरीर ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति ५. मनमोलमोनिसानिवि द्विषः ॥४२॥ ११. नास्ति। सानास्ति । क. मनुअविश्वाल। .

·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ . धृतराष्ट्र उवाच- सनत्सुजात उवाच- ऋचो यजूंपि यो वेद सामवेदं च वेद यः । नैनं सामान्यूचो वाऽपि न यजूंप्यविचक्षणम् पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते ॥३॥ त्रायन्ते कर्मणः पापान ते मिथ्याब्रवीम्यहम् ॥ ४॥ यतयः क्षीणदोपाः' इति । तथा च भगवान्-'ज्योति- णोदकन्यायेन प्रविलयो भवति । तया सूक्ष्मस्य कारणे पामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । इति ॥ २॥ कारणस्य तुरीयेऽर्धमानावाच्येऽमात्रारये । शिवमद्वैतं [नील० ] पूर्वाध्यायान्ते मौनं ग्राही श्रीः सत्यादि । तीते प्रविलयो भवति अतः प्रणवारयशब्दमयत्वेन तद्वारा चतुर्थ मन्यन्त इति श्रुतेर्गलिवासिलद्वैतभाने वाड्मनसा- पदकं च मोहात्मकस्य मृत्योः प्रतिरोधमानीत्युक्तं ता- न्येव प्रश्नपूर्वकं विवरीतुमघ्यायान्तरमारभते-कस्यैप पौन वाड्मनसातीतं वस्तु भानीति युक्त मिति ॥ २॥ इत्यादि । न्यासपूर्वकं स्वीक्रियमाणो मुनर्धों मौनसंज्ञः [लक्षा०] मानेन विद्वानित्यत्र मानेन वेदा माणेन कस्य प्रयोजनस्वार्थे इत्वेकः प्रमः । लोकासिद्धर्वानि- ॥ १॥ यतो न वेदर मनसैर हीनमित्यत्र यतः कार- यमो वा, अमौनं च मौनं च निविद्याय ब्राह्मण इति | गात् वेदा एव मनसा नानेन हीनमेनं मनुष्यं नानुम. श्रौतप्रसिद्धरमौनगदितात् पाण्डित्यनाल्यापरपर्यायान् | विशन्ति अनुकूलतया न विशन्ति ततः कारणान् मौनं श्रवणमननारयात् द्वयादन्यत्तत्समनियतं निदिध्यासनं वा (चा?ना)स्ति, वेदं पठित्वापि ज्ञानाभावान् तरतत्र कलह मौनशब्दितं तयोर्मध्येऽत्र कतरन्मौनशब्दाभिधेयमिति द्वि- करोतीति भावः । यत्रोत्यितो वैदशब्दश्चेत्यत्र या तीयः । तस्य च भावं स्वलक्षणं ब्रूहीति तृतीयः । तेन यस्मिन् पुरुष वेदशब्दः वेदेन शब्धत इति वेदशब्दो मौनेन विद्वान् मौनं मनःप्राणेन्द्रियक्रियाणां निरवोपेणो- | नारायणः उत्कण मनसि स्थितः ध्यानपदवीं गत इत्यर्थः, परमं निर्विकल्पं पदमिति यावत् । तदुत अपि यातीति सः पुरुषः तन्मयत्वेन भगरत्रवानत्वेन कारणेन विभाति • चतुर्थः । कथं वा केन प्रकारेण मौनमाचरन्तीति पञ्चमः | मौनादिगुणविशिष्टो भाति इति योजना ॥ २ ॥ प्रश्नः ॥ १॥पञ्चानामपि प्रश्नानां तन्त्रेणोत्तरमाह-यत [शंक.] इदानीं वेदस्वभावपरिज्ञानाय प्राह धृत- इति । यस्माद्धेतो. एनं प्रत्यगात्मानं मनसा सह पैदा | राष्ट्र:-मच इति। यः पापानि कुर्वन् ऋगादिवेदम् अधीने न अनुप्रविशन्ति । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा | स तेन वेदाध्ययनेन पूयते न वा ? एतद्वक्तुमर्हसीत्य- सहेति वाड्मनसातीतत्वश्रुतेः । ततो हेतोः मौनमिति भिप्रायः ॥ ३ ।। एवं पृष्टः प्राह भगवान् नेति । यः एतन्नामेत्यर्थः । एतेन वाड्मनसातीतपदप्राप्तिमानस्य | पापानि कुर्वन् गादिवेदमधीते, नैनं प्रतिपिद्धचारिणम् प्रयोजनं वञ्च वागादिवाहोन्द्रियनिग्रहरूपं मनोनिग्रहरूपं | मगाइयो वेदाः पापात् कर्मण: त्रायन्तं न रक्षन्ति । न तेन च क्रमाद्वाह्याभ्यन्तरप्रपञ्चयोरभानं तेन चाभानेन ते मिथ्या वीम्यहम् एवमेवैतन् , नानाविश्वामः कर्तव्य प्राप्यं वाड्मनसातीतं पदमिति प्रश्नचतुष्टयस्योत्तरयुक्तं | इयर्थः ॥ ४॥ भवति । पञ्चमप्रश्नस्योत्तरमाह-यत्रोत्यित इति । यत्र [नील०] ननु यदि वेदशब्दमयत्वेन तद्वारा वाड्म- अविष्टाने भूमब्रह्मात्मनि वेदशब्दस्तथा अयमिति लौकि- | नसातीतं पदं भाति तज्ज्ञानाच यथैपीकातूलमनौ प्रोतं कशब्दश्च उत्यित: क्षेने अर इव समुद्रे तरङ्ग इव प्रदूर्यतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति श्रुतेः सर्वपा- चाविर्भूतः स भूतात्मा तन्मयत्वेन शब्दमयत्वेन विभाति पनागश्च भवति तर्हि मौनहीनस्यापि मगाद्यभ्यासेन प्रकागते हे राजन् । अयं भावः वेदगदेन वेदस्य सार- तदुभयं भवि यतीत्याशङ्कते-कच इति ॥ ३ ॥ अवि. तरः प्रणवः, भूरित्येक ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वेदा- | चक्षणं वाङ्मनसनिग्रहासमर्थम् ॥ ४ ॥ स्वरिति सामवेदात्तानि शुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेश्य. [अर्जु०] मच इत्यादि । वेदान् यो वेद स पापानि स्रयो वर्णा अजायन्ताकार उकारो मझार इति ताने- कुर्वन् लिप्यते न वेति प्रश्नः ॥ ३ ॥ अविचक्षणं धनु (?)- कया समभग्त्तदेतदोमिति वहृचत्राह्मणात् तस्य च प्रणवस्य शास्त्रेऽपण्डितम् ।। ४ ।। ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति सात्म्यिश्रुतस्तन्मात्राणां [सर्व०] पापानि दुःसफलानि प्रवर्तककर्माणि पापन च अकारोकारमकाराणां क्रमास्थूलसूक्ष्मकारणप्रपञ्चषा- तेन कर्मणा लिप्यते दुःखसंततिमनुभाव्यते नवति प्रश्न: चकानां वाच्यवाचकयोरभेदात्पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरत्र प्रवि- ॥३॥ उत्तरं नैनमिति । अत एनमारमानमविद्वांसं लापने गुरुत्युत्तया क्रियमाणे स्थूलम्य जगतः सूक्ष्मे लव-पापात्रायन्ते मोचयन्ति ॥ ४ ॥ ३. रजरप्यधीते य सामवेदं च यो दिनः । शा.लिप्यते नसा ४. वापि यजूर अपि च विचक्षण।

·श्रीमन्महाभारते [सनन्मुजातपर्व ४ - - न छन्दांसि जिनाचारयन्ति अथ कस्मात्पलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥६॥ मायाविनं मायया वर्तमानम् । सनत्सुजात उचाच- नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा- तस्यैव नामादिविशेषरूप- श्छन्दास्येनं मनहत्यन्तकाले ॥५॥ रिदं जगद्भाति महानुभाव । धृतराष्ट्र उवाच- निर्दिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदा- न चेद्देदा विना धर्म वातुं शक्ता विचक्षण । स्तद्विश्ववैरूप्यमुदाहरन्ति ।। ७ ।। [शंक० ] किं कुर्वन्तीति चेत्, तत्राह -न इति । न मात्मनि पूर्णानन्द स्वाराज्ये मोक्षाल्ये स्थापयिष्यामीति छन्दांस्येनं वृजिनान् अधर्मात् नास्तिकं पापकारिगम् अ मत्वा तत्प्राप्तिसावनज्ञानसायनविविदिपासाधनत्वेन यज्ञा- धीतवेदम् अधीतवेदार्थ मायाविनं धर्मध्वजिनं मायया वर्त- | दीन्विनियुङ्क्ते-'तमेतं वेदानुषचनेन ब्राह्मणा विविदि- मानं मिथ्याचारिणं तारयन्ति न रक्षन्ति । किं करिष्य पन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ' इति । तस्मात्तदर्थ- न्तीति चेन्-यथा शकुन्ताः पक्षिणः जातपक्षाः नीडं लेनैव यज्ञादीनां पुरुषार्थत्वम् । इतरत्र तु पुनः स्वर्गादा स्वाश्रयं परित्यजन्ति, एवं छन्दांसि अन्तकाले मरणकाले | श्येनादीनामिवापुरुपार्थत्वम, संसारानर्थहेतुत्वात् । तथा एनं स्वाश्रयभूतं प्रजहति परित्यजन्ति, न पुरुषार्थाय भव च श्रुति:-'प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोकम- न्तीत्यर्थः ॥५।। एवमुक्ते प्राह धृतराष्ट्र:-- इति । 'कर्मों- वरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यू दये' इत्यादिना नित्यानां काम्यानां च पितृलोकादि- | ते पुनरेवापियन्ति' इति । यस्मादेवं मोक्षतत्साधनप्रति. प्राप्तिहेतुत्वेन संसारानर्थहेतुत्वस्य दर्शितत्वात् प्रतिपि- | पादकत्वेन संसारानर्थनिवृत्तिहेतुत्वं वेदानाम् , तस्माद्वेदाः द्धस्य कर्मणः नरकहेतुत्वेनानर्थहेतुत्वस्य दर्शितत्वात् न वेदविदं बातुं शक्ता एवेत्येतत्सर्वमभिप्रेत्याह श्लोकत्रयेण- वेदा वेदविदं त्रातुं शक्ताश्चेत्, अथ कस्मात् हेतोः अयं | तत्र प्रथमेन नित्यापरोक्षं परमपुरुपार्थ परमात्मानं दर्श प्रलापः सनातनः चिरंतन इत्यर्थः । संसारानर्थहेतुत्वेन | यति-तस्यैवेति । तस्यैव परमात्मनो मायापरिकल्पितैः वेदाध्ययनतदर्थविचारतदनुष्ठानानि न कर्तव्यानीत्यर्थः | नामादिविशेषरूपैः इदं जगद्भाति हे महानुभाव । कथमेत- ॥६॥ भवेदयं प्रलापः योप एव वेदार्थः स्यात, अन्य दवगम्यते तस्यैव नामादिविशेपरूपैरिदं जगद्धातीति ? एवं स्वर्गादः परमपुरुषार्यो मोक्षाख्यो वेदार्थः; इत- 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । इति मायानिर्मितं बहु- रस्य च कर्मगगेरुपासनायाश्च तत्प्राप्तिसाधनज्ञानसाध- रूपं निर्दिश्य तस्यैव सम्यग्रूपम् तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम- नान्तःकरणशुद्धिसायनत्वेन पारम्पर्येण पुरुषार्थत्वादेव वेदः नन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्यनुशासनम्' इति प्रतिपाद्यत्वम् । तथाहि-तमेव परमात्मानं परमपुरुषार्थ प्रयदन्ति वेदाः । तथा च -'द्वे धाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त दर्शयति वेदः- अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसा | चैवामूर्त च ' इत्यादिना तस्यैव मूर्तामूर्तात्मकमात्मवजग- गृताः । नारने प्रेत्याभिगच्छन्ति अविद्वांसोऽबुधा जनाः'' स्वरूपं निर्दिश्य तस्य सम्यग्रूपम् 'नेति नेति' इत्यादिना इति । स्वर्गादिलोमानामपुरुषार्थत्वमनानन्दात्मकत्वमवि- प्रवदन्ति वेदाः । तथा-'आत्मन आकाशः संभूतः' यायद्विपयत्यन दर्शयित्वा-'आत्मानं चेद्विजानीयाद- इति वियदादिधरित्र्यन्तं तस्यैव कार्य निर्दिश्य कोशो- यमम्मीति पूरापः । किमिच्छन् कस्य कामाय गरीग्मनु- पन्यासमुखेन तस्यैव सम्यग्रूपम्, 'यतो वाचो निवर्तन्ते, मंञ्चन हत्यात्मविदः फनम्त्यतां दर्शयित्वा-हव अप्राप्य मनसा सह' इत्यादिना प्रवदन्ति वेदाः । गन्नोऽय विग्रस्नद्वयं न चेदिहावंदीन्महती विनष्टिः। 'अधीहि भगव इति होपससाद ' इत्यादिना नामादि- य एनद्विदुरमृगाग्ने भवन्त्ययनो दुःग्रमेवापियन्ति' इत्या. प्राणान्तं तस्यैव मायानिमित्तं जगनिर्दिश्य 'यत्र नान्य- स्मविदोऽतन्यप्राप्तिमनात्मविदः आत्मविनागमनर्थप्राप्तिं पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' पदायिन्या---'यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमनसा । इत्यादिना तस्यैव सम्यपूपं भूमानं तमसः पार स्खे महिग्नि शानं भृतमव्यस्य न नतो विजुगुप्पन ' इत्यादिभिर्वा• व्यास्थित प्रवदन्ति वेदाः।न फेवलं वेदाः प्रवदन्ति, अपि नामदापनदर्शनतरलानि भूयो भूयो दर्शयित्वा तु मुनयोऽपि तन् प्रहा विश्वरूप्यं विश्वरूपविपरीतरूपम् पथमे मगदिभिग्यि गगादिभिरिनाननः समायष्य. उदाहरन्ति । तया चाह भगवान्पराशरः-'प्रत्यस्तमिन- मागं विण्याभिभून पापकारिणं मोक्षयिन्या परमपदं पा. मंदं यत्मत्तामात्रमगोचरम् । मनसामात्ममंये तम्मानं ५पचापोभः। ६ . पेदे देवि । .. रातामा ७, मारिण। - . .

·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ । -- ब्रह्मसंज्ञितम् । तच्च विष्णोः परं रूपमरूपास्यमनुत्तमम् । [अर्जु] एवं ह्याह -न वेदवलमाश्रित्य पापं फर्म तद्विश्वरूपवैरूपयलक्षणं परमात्मनः' इति ॥ ७ ॥ समाचरेत् ॥ अज्ञानेन कृतं पापं वेदाभ्यासेन नश्यति ॥ [नील०] छन्दांसि वेदाः वृजिनापापात् । ननु | मायाविमपि मायामप्रयुञ्जानं छन्दांमि तारयन्ति तत्र्य- अथागमो यां यां देवनां निराह तस्यास्तस्यास्ताझाव्यमनु- | वच्छेदार्थमाह-मायया वर्तमानमिति ॥ ५ ॥ प्रलापः भवतीति वचनात् यं यं वाऽपि स्मरन्भावमिति स्मृतेश्च कोलाहलः ॥ ६ ॥ नित्याभ्यासादन्तकाले यदैवत्यं मन्नं स्मरति तद्देवताता [सर्व.] माया प्रवर्तकयज्ञादिमहेतुबुद्धिः तया, दाव्यमस्य भविष्यतीति किं वाइमनसनिग्रहरूपेण मानने- पलं मूढेपु माया च पुरमभिस्योति प्रज्ञाया (१) इति त्यागङ्ख्याह-नीडमिति । मौनाभावेऽन्तकाले छन्दस्येिर | तन्नन्यत्वाच्च तादृशं कर्म मायया मृगयन्तै मायाविनो न स्फुरन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ धर्म स्वाभाविकं शमो दमस्तपः | ममिरे अस्य मायया अस्यासामस्य (१) कर्मणा कर्मवन्तो गौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मर्म | ममिरे यज्ञं परिमितं कृतवन्त इति तस्यार्थः। तादृशभज्ञो स्वभावमिति गीतासूक्तं विना ।प्रलापः, ऋग्यजुसामभिः | मायावी स चात्मज्ञो न भवतीति । अत उक्तं मागया पूतो ब्रह्मलोके महीयते । यावती देवतास्ताः मर्वा | वर्तमानमिति । अनानपूर्वकेण कर्मणा तादृगफलप्रतिलम्भ वेदविदि ब्राह्मणं वमन्तीति ब्राह्मणानां माहात्म्यप्रख्या- | इत्यत उक्तं मायाविनमिति । अन्तकाले मरणममये पकोऽनर्थको वाक्यसंदर्भः प्रवृत्त इति शेषः । सनातनो- नहि कर्माण्यनुगच्छन्ति येन तेन रक्षेयुरित्यर्थः । तदे- ऽनादिः॥६॥ उत्तरमाह-तस्यैति । अस्य महतो भूतस्य तदर्थप्रकाशक ऋग्वेद मन्त्रः-" उतत्वं सरये स्थिर- निश्वसितमैवद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इत्यादिश्रुतेर्यस्य | पीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माय- प्रलापोऽयं वेदशास्त्रादिप्रपञ्चस्तस्यैव परमात्मनः स्वयः | यैप वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुप्पाम् ।" इति । अस्यार्थ:- मव्याकृतस्य नामरूपात्मना व्यामृतस्य स्वरूपमिदं जग उत.वमिति तत्वज्ञानपर्यायः सख्ये तत्त्वज्ञानयोगिनां झाति । नामादिविशेषरूपरितीत्यंभावे तृतीया।नामरूपा- सरये स ससा यः सरया न यजत इति उक्तेः । स्थिरपीतं मको यो विशेषस्तदात्मकस्वरूपस्यैत्यर्थः । तथाच श्रुतिः- स्थिरं निश्चलं पीतं पानं संतोपणमाहुस्तत्त्वज्ञाः । अत तद्धेदं तत्र्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ- एनं वाजिनेषु वाजिनं हविः हविपां ये तत्त्वज्ञास्तत्त्य- नामाऽयमिदंरूप इसीति । हे महानुभाव ! निर्दिश्य । वाव ज्ञानवन्तः । एतेन यज्ञोपलक्षणं तेष्वेनं न हिन्वन्ति । ब्रह्मणो रूपं मूतं चैवामृत चेत्यादिना कृमं दृश्यमदृश्यं | यावद्धि तत्त्वज्ञत्वेन तस्य योगिभिः सह मैत्री न जाता च विश्वं ब्रह्मरूपत्वेन निर्दिश्य ग्रीवेदमिति सम्यक् प्रव- | तावदेव न तत्र प्रवर्तनीयः । एष त्वन्यः कर्मण्यः अधे- दन्तीत्यध्यारोपप्रसने अपवादप्रसङ्गे च तन् ब्रह्म विश्व- | न्वाऽदोग्ना प्रवर्तकर्मणा चरति वाचं वेदवाचं स्त्रं प्रत्य- स्मान्मूर्तामूर्तान् विरूपमेव वैरूप्यं विलक्षणमुद्दाहरन्ति । फलामपुष्पां च शुश्रुवान् श्रुतवान् । तेन श्रुतापि बंद- वेदा एव अथात आदगो नेति नेति नह्येतस्मादन्यत्पर- | वाक् तं प्रत्यफलाऽपुष्पा यतोऽसौ प्रवृत्तिलक्षणधर्मपरः । मरतीति नेतीत्यादयः । अत्र नेति नेतीति नन्दयेन प्रकृते | यदुक्तमुपनिपदि-"तदेतत्पुप्पं फलं च वाचो यत्सत्यम्" मूर्तीमूर्ते निपिद्धय शून्योपवे प्रसक्के एतस्मादात्मनोऽन्यः | इति ॥ ५ ॥ पुन: पृच्छति-न चेति । धर्म निवर्तकं त्परं कार्य कारणं वाऽतिरिक्तं नास्तीति हेतो तीत्युच्यते | प्रलापो वेदास्त्रायन्त इति । ब्राह्मणानां ब्रह्मविदुपामपि न तु शून्यमवोप्यत इति श्रुत्यैव ब्रह्मणो विश्ववैरूप्यमु- सनातनोऽनादिरिति एतनैतत्कालमधीतोऽपीत्यर्थः ॥६॥ क्तम् । ततश्च यत्प्रभवत्वेन वेदो मान्यरतं वेदोक्तमार्गान [लक्षा०] अथ कम्मायलापोऽयमित्यत्र प्रलापः अन- नुष्टानेनावजानतो वेदाध्ययनमपि निष्फलं भवति । भग- वेदपाठः ॥ ६ ॥ तस्मान् तस्यैव नामादीलन तस्य वदाज्ञाभङ्गदोषादिति भावः । श्रूयते च-न तस्य वाच्य परमात्मनः नामादिविशेषरूपैः नामवाक्यादिविगेपम्पैः पिभागो अस्तीति । देहाद्यात्मबुद्धया परमात्मा नास्तीति | वेदवाक्यः इदं जगदपि भाति भगवतः समानध्य मत्वा तं त्यजतः वेदोचारणमारसंभवेऽपि फलांगो नास्ती- जगदपि सतो (वेदैर्व्यवहरन्तीति भावः । निर्दिश्य भा. ति श्रुत्यर्थः ॥७॥ वन्तं सम्यक् निर्दिश्य जगदपि प्रबदन्नि । नत् नम्मान, - ·१६८ श्रीमन्महाभारते [सनमुजातपर्व ४ तदर्थमुक्तं तप एतदिज्या नथान्यथा वर्गफलानुकाक्षी। ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान् । अस्मिन्कृतं तत्परिगृहा सर्व पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चा- ममुत्र भुते पुनरेति मार्गम् ॥ ९ ॥ संजायते ज्ञानविदीपितात्मा ॥८॥ अस्मिल्लोके तपस्ततं फलमन्यत्र भुज्यते । ज्ञानेन चात्मानमुपैति विद्वा- ब्राह्मणानामिमे लोकाधावेतपसि तिष्ठताम्।। १०॥ मुख्यतः सकलवेदप्रतिपाद्यत्वात् विश्वस्माद्वैरूप्यं भगवतः | स्वेति श्रुत्या प्रोक्तम् । तथा एपा इज्या यागादिरपि तद- उदाहरन्ति ॥ ७ ॥ थमेव। तत्र क्रममाह-ताभ्यामिति । इज्यातपोभ्यां पुण्यो- [शंक० ] इदानीम् ईश्वरार्थमनुष्ठीयमानानां तत्प्रा- | पत्तिः पुण्येन पापनाशः निष्पापस्तु ज्ञानेन ब्रह्माकारया प्तिसाधनज्ञानापेक्षितशुद्धिद्वारेण पारम्पर्येण पुरुषार्थत्वम्, | चेतोवृत्त्या विदीपितात्मा प्रकाशितात्मतत्त्वो भवति । अन्येषां संसारानर्थहेतुत्वेनापुरुषार्थत्वं च दर्शयति श्लोक | एतेन इज्यातपसोः साक्षान्मोआहेतुत्वनिरसनेन ज्ञानकर्म- द्वयेन-तदिति । यद्विश्वरूपविपरीतरूपं ब्रह्म तदर्थमुक्तं | समुच्चयपक्षो निर्मूलो वेदितव्यः ॥ ८॥ किमात्मतत्त्वप्र- वेदेन । किम् ? तप: कृच्छ्रचान्द्रायणादि, इज्या ज्योति- काशेनेत्यत आह-ज्ञानेन चात्मानमुपैतीति । आत्मला- प्टोमादि । किं ततो भवतीति चेत्-ताभ्याम् इन्यातपो- भान्न परं विद्यते, आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति भ्याम् असौ विद्वान् पूर्वोक्तविनियोगज्ञः ईश्वरार्थ कर्मा- पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंवरेदित्या- नुतिष्ठन् पुण्यम् उपैति प्राप्नोति कर्मजन्यापूर्वसंयुक्तो | दिशास्त्रादात्मप्रातिरेव परमपुरुपार्थ इति भावः । विपक्षे भवति । तेन पुण्येन पापं विनिहत्य क्षपयित्वा पश्चात् | दोपमाह-अथेति । अथेति पक्षान्तरे । अन्यथा आ- उत्तरकालं क्षपिताशेपकल्मषो जायते ज्ञानविदीपितात्मा रमझानाभावेनानात्मनि पुरुषार्थत्वबुद्धपा वर्गफलानुकाली ज्ञानप्रकाशितचित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वरूपो भवति । भवति । वृते आत्मानं स्वस्खविपयोपहारमुखेनावृणोती- शानेन चात्मानं परमात्मानम् उपैति प्राप्नोति विद्वान् | ति वर्ग इन्द्रियगणस्तस्य प्रियं फलं विषयसुखं तदाकाही आत्मविन् । अन्यथा पुनरीश्वरार्थ कर्माननुष्ठानेनाक्षपि. | सन् अस्मिल्लोके कृतं यत्पुण्यं पापं वा तत्सर्वं परिगृह्य ताशेपाल्मपो न ज्ञानी भवति । तदा वर्गफलानुकाही | तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुतेः । तमु- इन्द्रियफलानुकाही स्वर्गादिफलानुकासी सन् अस्मिन् | कामन्तमिति श्रुतिपदत्यार्थः । अमुत्र स्वर्गे नरके वा लोके कृतं तन् यज्ञादिकं परिगृह्य सर्वम् अमुत्र परलोके तरफलं सुखं दुःखं वा भुङ्क्ते । ततः पुनरिमं मार्ग लोकं तत्फलमुपगुते । ततः कर्मशेर्पण पुनरैति मार्ग संसार- कर्मशेपेण उपैति । तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वाऽथैतमेवा- मार्गम् । तथा च श्रुति:--' तस्मिन्यावत्संपातमुपित्वाथैत- | ध्वानं पुनर्निवर्तन्ते । तस्माल्लोकात्परैत्यस्मै लोकाय कर्मण मेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते । ॥ ८ ॥ ९॥ इदानी विद्वदवि- | इत्यादिश्रुतिभ्यः । संपतत्यनेनेति संपात: कर्म ।। ९ ॥ द्वदपेश्या कर्मणां फलवैपायमाह-अस्मिन् इति । अ- नन्वेवं तर्हि स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि स्मिन् लोके या तपस्तप्तं तस्य फलम् अन्यत्र अमुस्मिन् | तपस्तद्धि तप इत्यादरेणाध्ययनाध्यापनयोर्मुख्यतपस्त्वश्र- लोके भुज्यते इति सर्वेषां समानम् । ब्राह्मणानां ब्रह्म- | वणादस्ति तयोरपि मोक्षहेतुत्वं तत्कथमुच्यते न छन्दांसि चिदा पुनरयं विशेष:-तपः स्मृद्धम् अतीव समृद्धं भवति वृजिनात्तारयन्तीति मन्त्रा विद्वदविद्वत्तपसोर्भेदमाह-- फरद्धिहंतुर्भवतीत्यर्थः । तथा च श्रुति:-'यदेव विद्यया अस्मिन्निति । अविदुषां तपसः फलमामुटिमकं विदुषां ब्रा- फरोति श्रद्धयोपनिपदा तदेय वीर्यवत्तरं भवति' इति । ह्मणानां तु इमे एव लोकाः फलदाः ज्ञानं दृष्टफलमित्यर्थः । अन्येषाम् अनात्मविदां वैषयिकाणां तावदेव तत् न । कीदृशानां धारये तपसि तिष्ठतां धास्वे धातव्ये । कृत्यार्थे सपदं भवनि; यम्य फर्मणो यसलं श्रुतं तायन्मात्रफ तोकेन्केन्यरवनः इति धानरस्वन् अवश्यकर्तव्ये इत्यर्थः । रामायनं न पाठसद्धिहेनुर्भवतीत्यर्थः ॥ १०॥ तम गमो दमस्तपः शौचमिति प्रागेयोक्तम् । वृद्ध तपसीति [मील.] नमिति । या विश्वरमाद्विलक्षणं ब्रह्म- पाटे स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥ प्रोन, तय नसायमनन् प्रमिदं तपः पच्चान्द्राय. [अर्जु.] उत्तरमाह-अस्मिन्निति । फर्मलोके तपः पादिध्यानधारणादिप उसं. गपमा ब्रह्म विजिशास- | फलमन्यत्र लोकान्तर । तदिदं मन्दसंवेगिनः तपमः १.u.RANETHEATERTAIो भाति पलम् । इस्पषिकम् । क.दामापाम् जामणाना पराममन्येषा तावदेव त । एमासगृहमा U.A.11.मा.म.नास्तिभित्र पान्यथा।

·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ धृतराष्ट्र उवाच- धृतराष्ट्र उवाच- कथं समृद्धमसमृद्धं तपो भवति केवलम् । कल्मपं तपमो ब्रूहि श्रुतं निष्कल्मपं तपः । सनत्मजात तद्रूहि यया विद्याम तद्वयम् ।। ११ ।। सनत्मनात येनेदं विद्यां गुह्यं सनातनम् ।। १४॥ मनत्सुजात उवाच- सनत्सुजात उवाच- निप्कल्मपं तपस्त्वेतत्केवलं परिचाते । क्रोधादयो द्वादश यस्य दोपा. एतत्समृद्धमप्युद्धं तपो भवति केवलम् ॥ १२ ॥ स्तथा नृशंसानि दशत्रि राजन् । तपोमूलमिदं सर्व यन्मां पृच्छसि क्षत्रिय । धर्मादयो द्वादशैते पितृणां तपसा वेदविद्वांसः परं त्वमृतमामुयुः॥ १३ ॥ शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विनानाम् ॥ १५ ।। फलम् । तीनमंवेगिनस्तु तपमः फलमिमे प्रत्यक्षमनुभूय. भवनि नान्यया यहा निष्कल्मयं न भवति मफल्मपं स्यान् माना लोक्यन्त इति लोकाः प्रीतिविोपा: ऋद्धे नीवरत- तदा समृद्धमत्ययं च न भवति ॥ १२ ॥ एतदेव प्रग- मुपगते मंयता निवद्धमित्यपरः पाठः ॥ १०॥ सनि-तपटति । स्पार्थः श्लोकः ॥ १३ ॥ श्रुत्वैवमाइ [सर्व०] उत्तरम्-अस्मिन्टोक इति । अस्मिटोके कर्म-गना-कन्ममिति। 'निष्कल्मषं तपस्त्वंतत्केवलं परि- भूमौ तपःप्रवर्तकं फलमन्यत्र मरणानन्तरं लोकान्तरप्राप्त्यर चननं' इति शुनम्य तपमः कल्मपं ब्रूहि हे मनन्मजात, माझणानां नमविदामिमे सर्वकाल नद्धे समृद्धे तपनि येन निष्कमपेण तपमा इदं ब्रह्म गुयं सनातनं विद्याम् वन्यमाणामिति निवृचिलक्षण संयताः नियताः । न ॥ १४ ॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान्--क्रोधादय इति । नु कश्चित्कर्मलोकम्तद्न्य एव फ्ललोकः फलभोगार्थमन्तरा क्रीवादयो द्वादश यम्य तपमो दोषाः तथा नृशंमानि च मृत्योगवट्यावं किंतु म एव लोकः मर्व एव फरलो- माहे गजन्, यम्य तपमो दीयाः; तया नानादयो द्वादा कोऽपि अतस्तरकालस्य सर्वलोकभोग्यतया न पुनगवृत्ति- / च. आततानाः विस्तार्यमाणाः गाने बदगाने ये विदिता लमणजन्मदःसादियोग इत्यर्थः । तदेवं स एव वेद उभय- गुणाः द्विजानां तानतान् गुणान दोश्च वक्ष्यामीय. प्रतिपादकोऽपि उत प्रवर्तकधर्मप्रवृत्तान् प्रति नायौ वेदो भिप्रायः ॥ १५ ॥ मृत्युरूपपापनिम्तारहेतुः । निवर्तकधर्मप्रवृत्तानां तु म एव [नील] समृद्धं विदुषः असमृद्धम् अविदुषश्च एक- वेदः सम्यग्ज्ञानमाधनत्वेन पूर्वमुपयुक्तोऽपि पश्चाग्निफल | मैव तपः केवलं शुद्धं मत्कयं द्वैविध्यं प्राप्नोति पृच्छति कथ- इति तदेव पापात्तारपतीयुक्तं भवति ।। १० ।। मितीति॥११॥ उत्तग्माह-निष्कन्मपमिति । कल्म [लक्षा०] तदर्थ भगवत्रीत्यर्थमेतत्तपः उक्तम्, इन्या कामः श्रद्धादिराहित्यं च तद्रहितं तप: केवलं कैवल्यमा- च उक्ता । ताभ्यां भगवद्विषयक्तपोयनाभ्याम् । केवलं धनवाकेवलमित्युच्यते । तदेव ग्रहाद्युपेतमपि मकामं बेदपाटन पापं न गच्छति वेदोक्कर्मानुष्ठानमनितपुण्यान् चेत्ममृद्धमित्युच्यते । यत्तु केवलं दम्मार्थमेव क्रियते तदृद्धं पापं नव्यतीति समुदायार्थः ।। ८॥ ब्राह्मणानां तपस्यध- वयाच श्रुतौ । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा मित्यत्र ब्राह्मणाना तपमि यद अन्येषां क्षत्रियाणां | तदेव वीर्यवत्तरं मरतीति तरप्प्रत्ययश्रुनविद्याहीनम्यापि तत् ताः तावदेव संपूर्ण गिलोच्छवृत्त्यादिना परपी- तपसो वीर्यवत्वावगमादृद्धत्वं गम्यते ॥ १२ ॥ तप एवं डाभावान् केवलपुण्यजनकमेतद्राह्मगानां, अत्रियादि- प्रशंसति वप इति । इदं सर्व भोग्यं तपोमूलं तपःप्राप्यं तामोऽपि अत्यर्थ समृद्धं भवति ॥१०॥ पग्ममृतं मुक्तिम् ।। १३ ॥ ननु निम्त्मयं तपः श्रुनं तत्र [शंक०] श्रुत्वैवमाह धृतराष्ट्रः-कयमिति ! ऋन- किं वकिल्वियं यद्रहितेन तपमा सनातनं गुझं ब्रह्म विद्या तन ॥ ११ ॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान्-निष्कल्मपमिति। | जानीयामिति पृच्छति कल्मपमिति ॥ १४ ॥ तदेवाह यदेतन्निष्फल्मपं तपः, तत्केवलं परिचक्षते केवलं पीज- क्रोधादय इति । क्रोवादिगगो द्वाद्गाः दशति त्रयोदडो- मिन्युनम् । सर्वम्याम्प प्रपञ्चस्य वीज निमित्तं यत्, त्यर्थः तावान् नृगंमवर्गश्च तपमः कल्मपं धर्मादिगुण- तत्केवलमिन्युक्तम् । आहोगना-'गुणमाम्ये स्थितं तत्त्वं विद्धित्वात् । तद्रहितधर्माद्युपतं तु तपो निष्फल्मपं मोम- कवलं विति कथ्यते । केवलादतदुतं जगत्महमदात्म-हेतुरित्ययः पित्गां वंगतगां मन्वादीनाम् । आतताना कम इति । तन् एतन व केवलं तपः समृद्धमत्यर्थं च इत्यपि पाठः ॥ १५॥ ११ समृद्धन यर्थ । कथं विधमह प्रभो। १२, नास्ति। शा समूहमदर्थ तपो भवति नान्यथा ॥ १३ स. नति। १४१. नस्ति। १५.दादमामुष्य । सु. येरात्र । स्व. दिदाश नशम निच मत राइन् । मान्दयोगाशचनाना । इयो. २२ ·. १७० [सनत्सुजातपर्व ४ श्रीमन्महाभारते क्रोधः कामो लोभमोहो विधित्सा- ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोपा कृपाऽसूये मानशोको स्पृहा च । वाः सदा द्वादशैते नराणाम् ॥ १६ ॥ [अर्जु०] तीसवेगिस्वकारणं पृच्छति-कथमिति । सदा वाः महागुणेन ब्राह्मणेन । ब्राह्मणानामुस्कृष्टगुण- समृद्धमतिवृद्धं तीसंवैगीति यावत् । अव्यूद्धमिति पाठे | योग: स्वभावसिद्धः । तथा चोक्तं भगवता-शमो दम- विशब्दो नपर्यायः न्युद्धं अनृद्धं न व्युद्धमन्युद्धं, स स्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च। ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं एवार्थः । उत्तरमाह-क्रोधादय इत्यादिना किंभूयः श्रोतु- ब्राह्म कर्म स्वभावजम् । इति । अथवा, महागुणो ब्रह्म- मिच्छसि इन्यन्तेन । द्वादशदोषाणां त्रयोदशनृशंसानां | प्राप्तिगुणः, तेन ब्रह्मप्राप्तिलक्षणेन महागुणेन समन्वितेन विरोध सति सत्सु द्वादशगुणेषु तदेव तपस्तीत्रसंवेगित्वं सदा वर्जनीया इत्यर्थः । उक्तं च नाममहोदधौ--'महा- प्रतिपद्यत इति भावः । क्रोधादयो द्वादश यस्य दोपास्त- | ब्रह्मेति च प्रोक्तो महत्त्वान्महतामपि । तत्प्रामिगुणसं. था नृशंसानिदशात्र राजन् । धर्मादयो द्वादशैते पितॄणां | युक्तो महागुण इति स्मृतः' इति ॥ १६ ॥ शास्त्र गुणा ये विदिता द्विजानाम् । दोपनृशंसपदाभ्यां [नील०] क्रोधः इच्छाप्रतीपातोत्थ आक्रोशताडना- हानं गम्यते, गुणसंज्ञया उपादानं गम्यते, पितृणामि- | दिहेतुर्मनस्तापः १ कामः स्यभिलाप: २ लोभो धनव्य- त्युपलक्षणम् ॥ १५ ॥ यभीरुत्वं ३ मोहः कृत्याकृत्यविवेकराहित्यं ४ विधित्सा [सर्व०] अथ अद्धं तप इत्यत्र ऋद्धिशब्दार्थ पृच्छति | सत्यप्युत्तरोत्तरलाभे पिपासाख्या अतृप्तिः धेट् पाने कथं समृद्धमन्युद्धं कथं समृद्धतया भवति ऋद्धेग्न्वयमु- | इत्यस्य रूपम् ५ अकृपा निर्दयत्वम् ६ असूया परगुणेषु ग्मेन लक्षणाभिधानम । व्यतिरेकमुखेनत्प्रश्नः समृद्धिवि- दोपदर्शनं ७ मान आत्मनि पूज्यताबुद्धिः ८ शोक इष्टार्थ- गेविनोपि धर्मा हेया इत्यागयेन, समृद्धेस्तद्विरोधिप्रतिसं- नाशे सति मनोवैलव्यं ९ स्पृहा भोग्यवर्गेष्वादरः १० धानाधीन-पान । अतएवामे व्यद्धिहेतुत्वेन द्वादश दोपा नृ. | ईर्ष्या परोत्कर्षासहिष्णुत्वं ११ जुगुप्सा परनिन्दा वीभ- माश्च त्रयोदश इत्युक्त्वा ममृद्धिरूपानुगुणान् वक्ष्यतीति | सता वा १२ मनुष्याणां योगिनामयोगिनां चैते दोपाः ॥ ११ ॥ उत्तरम्-क्रोधादय इति । यस्य तपसो | सर्वेषामपि वा इत्यर्थः ।। १६ ।। दीपा दोप.चन विरोधिनस्तपु सत्म तत्तदा न भवतीति । [अर्जु०] द्वादय दोपानाह-क्रोधः कामो लोभ- मा हिंमकारतरतस्य तपम उत्पन्नम्यापि नाशान् । | मोही विधि-सा कृपासूये मानगोको स्पृहा च । ईपी यम्य नपमग्विदा प्रयोदश गुण्यन्तं यहु भवन्त्येभिरिति जुगुप्सा च मनुष्यदोषा पाः सदा द्वादशैते नरेण । गुगारने धर्मादयो द्वादश । पिनगरमुपदेशकर्तृतया परम-निधित्मा इदमदः करिष्यामीतीच्या विवित्मेति चपाठः गुणां मनकुमारकपिलादिदिजानां शास्त्रे विदिता ज्ञा-मामप्रतिपन्नेऽप्यर्थ एवं स्याम्नवेति ज्ञातुमिच्छा । कृपा पिनाः । ध्यान्तान । एतं यस्य नपमो भान्ति तत्तपः पुत्रादिमानविपया । जुगुप्सा परनिन्दा ।। १६ ।। मगृहमयुद्धमिनि गेपः ॥ १५ ॥ [ सर्व०] अत्र द्वादश दोपानाह-क्रोध इति । शोधः [०] प्रोवादीन दर्शयति-योधनि । पोधो पहिंसेच्छा । कामम्नृष्णा । लोभः प्राप्तधनापरिहाणप्र. नाम पामनिपानादुत्पधमानः साहनाकोगनादिहेतुः । यत्नः । मोहोऽनात्मन्यात्मधीः । विधिरता तृप्णात्मा वामहानिदमुश्थि मन्तःपाणविक्षपो गायस्वदफापनादि-फर्ममन्तानेच्छा । यषा परदु.सदर्शनेन घ्याकुलता, तस्या लिः । पाग: मयाराभिलाष: । लोभः पाद्रव्यच्छा, आ. योगरिगेषित्वादोपत्वम्। या तु कृपा करुणाम्पा मानिनो मिनाय प्यग्य मा विनियोगामामय प । मोहः । विदिता मा परदुःसहाणेन्छामायमित्यविरोधः । अमूया स्यायविरगन्यता | विविरमा विषयमान्यतः पागुणेषु दोषारोपः । गानोऽभिमानः स्वगुणपूरक्टःप्र. मिला | रा मिष्ठाना । अगया गुणेषु रोगविण- यनःशोरहितसाधननामभावनम् ।यहा निष्प्रयोगा- पागुणादिप्वामा था मान: आत्मयटुमानित्यमा मिन्द्रियरिश्यरूपादिविशेषदर्शनेच्छा । यो परगुणो- रिगोगमाग्न.पाशविर गदाचिन्तना-दप्रयत्नः, नो मामयया गमानार्थत्यम् । जुगुप्मा हिरिनीति: | Pा विपनोगेश्या या बीमत्मदर्शन सहाणेच्छासननिः । मनुष्यस्य थाह- दिमादिगा ! उगा पागोनुमिग्माया गयधिनी दोषाः । दोपगंशावरणपसमाह- यग्यो भीमादा शादी का मरमः पम्मानिनण मामानां ।। १६ ॥ * Hrianki niti ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ एकैका पर्युपास्ते ह मनुष्यान् मनुजर्षभ । विभ्रकोपं चपलोऽरक्षणव । लिप्समानोऽन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥१७॥ एतान्पापाः पानराः पापधर्मान विकस्थनः स्पृहयामुर्मनस्वी प्रकुर्वते नोत्रसन्नः मृदुर्ग ॥ १८ ॥ [ दुर्घ• ] क्रोधः कामो लोभमोही विधित्सा कृपा- | मनुष्यान् भरतर्षभ । लिप्समानोन्तरं तेषां मृगाणामिय भ्यसूर्य मानगोको स्पृहा च । ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्य- लुब्धः । एषां मयं एकैकः क्रोधादिः मनुष्यान् पर्युपास्त दोपा वाः सदा द्वादीने नरेण ॥ तत्र क्रोधः परमा- असंवत भूतनिदेशः प्रसिद्धत्वद्योतनाय । अन्तरं छि; लन्धु- रणेच्छा । कामो विषयाऽभिलापः । लोभः परस्वादानेच्छा। मिच्छन् ॥१७॥ त्रयोदशनगंममध्ये पडाह-विकत्यनःस्पृह- मोहोज्यतस्मिंस्तबहः । विधित्सा काम्यकारम्भः । कृपा | यालुर्मनस्वी विभ्रत्कोपं चपलो रक्षणश्च । एतान् प्राप्तान परदुःसप्रहाणेच्या । अभ्यसूया परोन्नत्यमहिष्णुता । पढ्नगः पापधर्मान् प्रर्वने नोत्रमन्तः मुद्गें । विकल्यनः मानश्चित्तसमुन्नतिः । शोको गतानुतापः । स्पृहा कर्मसु स्वगुणश्लाघी। स्पृहयालुलुब्धः। स्पृहातस्ताच्छील्यं भेदकम् । चेष्टा । ईर्ष्या परकामाऽमहिष्णुत्वम् । जुगुप्मा परनिन्दा । मनस्वी अपमानामहः । रक्षणो दानविमुग्यः; रक्षण इति एत द्वादश मनुष्यदोपाः मोक्षापुरुष भ्रंशयन्ति ॥ १६ ॥ वा पपवार, अक्षणं चेति पाठे विभ्रदित्यन्वयः। गतो- [ लक्षा० ] लोभमोक्षाविविसंत्यत्र विद्य लाभ इति | ऽप्यरक्षिता प्राप्तान मिलितान् ॥ १८ ॥ धातोः विवित्सा धनं राधुमिच्छा । अकृपा इति [सर्व०] वर्जने हेतुमनिष्टमाघनत्वमाह-एफैक- पदन्छे दः । अकृपा कृपाभावः ॥ १६ ॥ मिति । एभ्यः समुदितेभ्यो मध्यादेकोऽप्येकः पर्युपामत [शंक० ] तेषां सदा वर्षी वे हेतुमाह-एकिमिति। | अविवक्षितभूतकाल: प्रयोगः इह मनुष्यलोकेऽन्तरं हिंसा- यथा मृगाणाम् अन्तरं द्रिं लिप्समानो रन्ध्रान्वेषणपरो | वसरम् ॥१७॥ अत्र त्रयोदशमु नृशंमेषु वाच्येष्वतिनृशंस. लुब्धको मृगयुग्नुवर्तते, यथा च तच्छिद्रं लब्ध्वा तान् | क्या प्रथममाह-विकत्यन इति । विकत्यनः परगुणापे. हन्ति; तथा तेषां मनुष्याणां रन्ध्रान्वेषणपरा एते क्रोधा- क्षया स्वगुणोत्कपाभिधानगीलः । स्पृहयालुरिति । दृह दयः एकैकं मनुष्यं पर्युपासते । अथवा, मनुष्यान् पर्यु- स्पृहा सप्रयोजनवस्तूपलम्भसन्तानप्रयत्नस्तच्छीलः स्पृह- पासते इति पाठः, तस्मिन् एकैकं पृथक् पृथक् मनुष्यान् यालुः । तयाच निष्पयोजनस्पृहा सर्वया तत्त्वज्ञानमहान- पर्युपासते इति योजना | क्या छिद्रं लब्ध्वा तान् | वस्थितत्वेन दोपपूक्ता स्पृहयालुता च तत्त्वज्ञानकाले संभ- नन्ति । तम्मादतप्वेकोऽपि दोपो विनाकारणम् । विष्यत्यपि तत्रागक्यानृगसंकनेति न कश्चिद्विरोधः। मनस्वी यस्मादेवं तस्मात्सदा वा इत्यर्थः । उक्तं च हैरण्यामें- पगवमानहेतुदुर्बलवादिदोषनागवान् । विभ्रको परोक्षा- 'यथा पान्थस्य कान्तारे सिंहव्यानमृगादयः । उपद्रव- | परोक्षरूपप्रकोपहेतुपरापकारभावनं विभ्रद्धारयन् । चपलो- कगस्तद्वलोबाद्या दुर्गुणा नृणाम् ' इति ॥ १७ ॥ ऽस्थिर: इटहेतुत्वेन स्वीकृतार्थस्य अनिमित्ततस्त्यागी। ग्क्षण [नील ] एतेषां मध्ये एकैकोऽपि मनुष्यं नाशयितुं इष्टसाधननागदर्शनेन तद्रक्षणप्रयत्नवान् । रूक्षण इति कचि- समर्थः किमुत कतिपयसमुद्रायः सर्वसमुदायो वत्याह | पाठस्तत्र परुपभाषीत्यर्थः । अयं तु युक्तोऽप्रेतस्यैव पटकस्या- एकैक इति । अन्तरं छिछम् ।। १७ ॥ त्रयोदश नामानि | नुवादममये परपदेनास्य वक्ष्यमाणत्वान् । एते षट् प्राप्ता हिंसाण्याह द्वाभ्यां, विकत्यन इति। विकत्यनः परगुणाक्षेपण कुर्वन्ति नोत सतो न सतोऽपितद्वितत्राय्यय(?) । अमन लब्ध्वा नरान् पारधर्मान्नगन् मुदुर्गे नरके प्रखने तकनं स्वगुणोत्कर्षामियानशीलः १ स्पृहयालुः अतियत्नपूर्वक इव सतो नग्के फुर्वन्ति इति नेत्यर्थः । तापवान् ॥ १८॥ पररुयादिभोगच्छावान् २ मनस्वी गर्वाधिक्यान् पराव- मानशीलः ३ विभ्रको निमित्तं विनाऽपि सदा कोप- [दुर्घ०] त्रयोदग नृशंसानाह । 'विकल्यनः स्पृह- परः ४ चपलः मित्रभावादिष्वस्थिरः ५ अरक्षणः शक्ती यालुर्मनस्वी विभ्रकोपश्चञ्चलोऽग्क्षणश्च । एतान्यासाः सत्यां स्वीकृतम्यादेः पालनमकुर्वन् ६ एतान् पट् पापधर्मान् | पण्णराः पापधर्माः पतन्ति वै लोभयुक्ताः मुदुर्गे।।' विक- पापाः पापिनो नराः कुर्वते । के ते ये मुटुगें महासंकटे दह त्यनः परतर्जनः । स्पृहयालुग्मंतुष्टः । मन.वी विमा- परत्र वा उपस्थित नोत्रसंत: त्रासमकुर्वतः एकमिदं पदं मु- नासहः। विभ्रत्कोपो नित्यकोपनः । चश्वलोऽस्थिरप्रकृतिः । प्सुति समासः एते पडत्यन्तं हिंसा इत्यर्थः ॥ १८ ॥ अग्झणः शस्तोप्यरक्षिता ॥ १८ ॥ [अर्जु.] मनुष्यमंवन्धे हेतुमाह--एकैक: पर्युपास्तह [लक्षा] गरिमनदित्यत्र पक यथा भाति वथा. १७ शा. एकैकमेवे राजेन्द्र मनुष्यं पर्युगमने । ८ स. मगश्च । से स्ते प्रामाः पनगन् । नाति ·MNVVNA - श्रीम-महाभारने [मासुभाता १७२ संभोगसंविट्रिपमोऽतिमानी धर्मय सत्यं च दमस्नपर दत्तानुतापी कृपणो वलीयान् । अमात्सर्यही स्तितिक्षाऽनमृया। वर्गमशंसी वनिता द्वेष्टा यक्ष दानं च धृतिः अतंच एते परे सप्त नृशंसर्गाः ॥ १९॥ प्रतानि द्वादश ग्रामणस्य ॥२०॥ एपा मोधादीनामन्तरमवाश रप्स्यमान पुग्प मृगाणा व्यर्थ ६ ।यनितासु परिणामामु देश न मन मृगमा लुब्धक इव हिंस्र स्यात् ॥ १७॥ विपत्थन इत्यत्र | पृय प पट् एप प्रयोदा ॥१९॥ गुगाना धर्म इति। धों मनस्वी मनसि स्व वित्त वर्तत इति मनस्वी वित्तापानी- वर्णाश्रमनिया मध्योपामगानि १ मत्य दिगार यथा- त्यर्थ । मानवानहकारी वा ।। १८ ।। धभाषण कम जिहोपग्यानिनिमाह ३ नप उचादा. [शक.] इदानी नृशससप्तम्माह-सभोगति । यणादि ४ अमात्मय मरमा परगुणामहिष्णु वन-भार ५ सभोगे विषयसभोगे सविबुद्धिर्यस्य वर्तत स सभी हीरजा ६ तितिभा मत्यपि प्रोपनिमित्ते तदातात ७ गसवित् विपमेधमान विपमिन परपामुपद्रव कृत्वा एध अनसूया परगुणपु दोपाविष्यरणममूया भाव ८ यशो मान वर्धमान , अथवा, द्विपमेधमान इति पाठान्तरम् , ज्योतिष्टोमादि ९ दान रहिनिमरिभाग १. धृति द्विप द्वेष्य कर्म कृत्वा प्राणिना तहारणैर वर्धमान ।। अत्यन्तापद्यपि प्रतादरत्याग ११ शुनमर्थग्रहणमहित दत्तानुतापी य पूर्व धर्मबुद्धघा धनादिक दत्त्वा पश्चात् वेदाध्ययनम् १२ ग्रामणस्य प्राप्रामुमिन्छो ॥२०॥ किमर्थमह दत्तवानिति तप्तो भवति स दत्तानुतापी । [ अर्जु०] सप्त नृासानाह-मभोगसधिषिमध. कृपण यत्किंचिदर्थलवलाममात्रलोभारसर्वावमान सहते | मानो दत्तानुताप पृपणो वरीयान् । वर्गप्रशमी वनि- य, स कृपण । अग्लीयान् ज्ञाननलवर्जित । वर्गप्रशसी | तासु द्वेष्टा एत पर सात नृगसरूपा । मभोग वीणा इन्द्रियवर्गप्रशसी । वनिता च द्वेश अनन्यशरणा भार्या | भोग एव सधिस्तपग्छिद्र याय, सविदिति पाठ भोग यो वेष्टि स । एते परे पूर्वोक्तभ्य क्रोधादिभ्य सप्त नृश | सवित् धीर्यस्य । विपभिर विष विषयजातम् । एरमानो सरूपा ॥१८॥ इदानीं ज्ञानादयो द्वादश गुणा उच्यन्ते वर्धयन्, विषयावमान इति च विषयानुरक्त । विषयाव ज्ञानमिति । ज्ञान तत्वार्थसवेदनम् । सत्य यथार्थसभापण | धान इति पाठऽपि सोऽर्थ । दत्तानुताप इति च बलीयान भूतहित च । दमो मनसो दमनम् । श्रुतम् अध्यात्म बलेन व्यवहरन् । वर्गप्रशसी निर्गप्रशसी मोक्षाप्रशसी शास्त्रश्रवणम् । मात्सर्य सर्वभूतेष्वसहमानता, तदभाव वा । वनितामु देश नीदोपानेव पश्यन् , दण इति पाट अमात्सर्यम् । ह्री अकार्यकरणे लन्ला । तितिक्षा द्वन्द्व सर्वकार्येषु खियमेवादिशनि । अत्र पाठ अर्थकृतस्तु सहिष्णुता । अनसूया परदोपानाविष्करणम् । यज्ञ अग्नि । विशेष अस्ति दोयगणनृशसगणयो स्वतापपरतापहतु प्टोमादि , महायज्ञश्च । दान ब्राह्मणेभ्यो धनादिपरित्याग । | बन ॥ १९ ॥ द्वादशगुणानाह-धर्मश्च सत्य च दमस्त- धृति विषयसैनिधावपि इन्द्रियनिग्रह । शम अन्त कर पश्च अमात्सर्य हीस्तितिक्षानसूया । यज्ञश्च दान च धृति णोपरति , बहि करणोपरतिरिति केचित् । एतं ज्ञाना श्रुत च व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ तितिया कल्हा- दयो महावता परपुरुषार्थसाधनभूता ब्राह्मणस्य ।। १९॥ दित्यागच्छा, धृतिधैर्य, श्रुन शास्त्रावधारणम् ॥ २० ॥ [नील.] सभोग स्त्रीसङ्गादिस्तद्विषया सवित् सम [ सर्व०] सभोगसविन भोगो विषयभोगरतन सवित् तिरतदव पुरुषार्थ इति या बुद्धिस्तया विषमो दुर्व्यव | कार्यत्वबुद्धिरवश्यकार्यतया व्यवस्थापन द्विष द्वैप परपा स्थित ? अतिमानी अत्यत दर्पवान् २ पाठान्तरे सभो । भावे किए । एपमानो वर्धयन् ण्यर्थत्वात् तन परद्वष्टा गसवित् भोगे बुद्धिमान् द्विप द्वेपमेधनामो वर्धयन् दत्ता । परापफारकारीत्यर्थ । दत्तानुस्मरणजन्यदु सवान् दत्ता नुतापी दान कृत्वाऽपि रोभवशात् मम धन नष्टमिति | नुताप | कृपण दानभोगप्रतिवन्धकधनेच्छावान् । वली सतापवान् ३ कृपण प्राणान्तऽपि वित्तव्ययमसहमान ४ | यान् बलात्कारमात्रेणान्यायेन व्यवहरन् । वर्गप्रशसी पर- वरीयान् अतिशयेन परिमान् पूर्वराजभ्योऽप्यधिक | मनोग्रहणार्थे परवर्गप्रशसाशील । वनितासु द्वेण स्त्रीवि- प्रमाना सकाशात् पलिं गृहन्नित्यर्थ ५ वर्गप्रशसी वगो | पयफमोधवान् । स च कामभोगप्रयत्नवता सदलाभ कृमिन पराभिमयम्नत्प्रशसनशील अन्येपा दुखेन सुखी | भवतीति कामभोगाप्रयत्नादलाभदु सित्वे अनेनोपलक्ष्येते। १९७ संभोगर्मविविपमेषमानो । ख नृशप्तधर्मा । विपमेधमानो । का बनि च।२० शान यसत्यं च दम युन छ । ति समश्च महानतादादशा ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ यस्त्वतेभ्यः प्रभवेद्वादशभ्यः तस्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ।। २१ ॥ सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात् । *दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेप्वमृतमाहितम् । त्रिभिट्ठीभ्यामेरुतो वाऽर्थितो यः तानि सत्यमुखान्याहुाह्मणा ये मनीषिणः ॥२२॥ एते सप्त नृहांमरूपा धर्माः ॥ १९ ॥ गुणानाह-धर्म | मध्ये त्रिभिाभ्यामकनो वा अर्थितः अर्थः वित्तं संजा. इति । धमों नन्वभिसंहितफलफर्मजन्यः । सत्यं ययाह- तमस्य स तथा स्त्रं देवं वित्तम् ।। २१ ॥ दमः जिनेन्द्रि- टानुभापणम् । दमस्तपालेशमहिष्णुता । तपो निवृत्तिल- यत्वम् । त्यागः कर्मणामीश्वरऽर्पणम् । अप्रमादस्वत्त्वानु- क्षणधर्मजनकः कायछेगः । अमात्सर्यमक्रोधः । हर्लिन्ना- संधानम् । अमृतं मुक्तिः । सत्यमुसानि सत्यप्रधानान्येव ऽर्तव्यकरणनिवृत्तिप्रयत्नः । तितिक्षा क्षमा कयंचिदु- एतानि फलानि भवन्तीत्यर्थः ॥ २२ ॥ त्पन्नेपि कोधे तत्संतानविच्छेदेच्छा । अनमूया परगुण [अर्जु.] एपां गुणानां फलमाह-यन्त्वतेभ्यः प्रवसद् नागेच्छायाः अभावः । यज्ञाः नित्यत्वेन देवताभ्यो हवि- द्वाइनभ्यः ममिपीमां पृथिवीं म गिष्यान् । विभिी- स्त्यागाः । दानमितरभ्यः प्राणिभ्यः तदपि नित्ययुद्धया । भ्यामेकतो वान्वितो यो नास्ति स्वमस्तीति म वेदितव्यः । धृतिर्दुमहतुनिपातऽपि प्रारब्धकर्मापरिहाणहेतु ज्ञानम् । एतेभ्यो गुणेभ्यः प्रसन् विपयानिवर्तते म मा पृथिवीं श्रुतं गुरूपदेशपूर्वकं वेदशास्त्रार्थयोधः । संमतानि गुणवेन प्रगस्यापि यदि विष्टेन् नाम्नि स्वमस्तीनि वेदितव्यम् । ग्राह्मणस्य वेदार्थज्ञानहेतु ॥२०॥ किंवा वक्तव्यं द्वादशभ्य इति, त्रिभिाभ्यामक्तोऽपि त्रि. [दुर्घ०] 'संभोगसंविद्विषयावसानो दत्त्वानुतापी-| भिर्धर्मत्यागाऽप्रमादः, द्वाभ्यां दमत्यागाभ्या, एको दमेनैव पणो बलीयान् । बहुप्रगंसी वनितां च देष्टा एने पर सन | ॥२१॥त्रीनाह-दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् । नृशंमरूपाः ॥' संभोगर्मविन्नित्यसंभोगगीलः । विषयार- अमृतं मोक्षः। द्वादगानां पुराणप्रसिद्ध प्रमिप्यन्तरमाह- मानो विषयेष्वेवानुरक्तः । दत्त्वानुतापी दत्त्वात्मानं जुगु- | तानीति । सत्यमुसमिति द्वादशानां परिमाया ॥ २२ ॥ प्मते । कृपणो धने सत्यप्यदाता। वलीयान्सर्वत्रबलप्रधानः। बहुप्रदांसी त्रिवर्गप्रशंसी न मोक्षं प्रशंसते । वनितां च प्रात्यर्थं प्रवसत्प्रवृत्तं कर्म यजेदिति यावन् । तथा चैतेषु [ सर्व०] यस्विति । एतेभ्यो गुणेभ्य एतद्गुण- दष्टा वनितामेव सर्वकार्येष्वादिगति न स्वयं व्याप्रियते । मध्ये विभिभ्यामेकतो वा यतोपि एकत एकेन प्राप्नुयामि- यदिवा वनिताद्वेषी । एवं पूर्वोक्तैः पहिरिदानीमुक्तः सम-नति यदि प्रवसेन् म च सर्वा पृथिवीं प्रशास्यापि नास्य भित्रयोदश नृशंसरूपा निष्ठुररूपा दुर्भगा इत्यर्थः ॥१९॥ स्वमस्ति नास्य धनं वन्धनहेतुरस्तीति ततोपि तारन्मात्रेपि द्वाददागुणानाह-धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च अमात्सर्य लक्षण वेदितव्यम् ।। २१ ॥ एतेषु मध्ये निभिभ्यिामस्त हीस्तितिक्षानमूया । यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च मतानि इति ये कथितास्तादर्शयति-दमम्त्याग इति । त्यागी द्वादश प्राह्मणम्य ।' मुगममेतत् ॥२०॥ दानपदोक्त: । पूर्वमप्रमादश्च परिगृहीतामणो ध्वमो [शंक०] ये 'ज्ञानादयो द्वादश चावतानाः' इति धृतिपदनामृतममृततं सत्यमुसानि सत्यप्रधानानि एवं त्रि- पूर्वत्र प्रस्तुताः, ते वर्णिताः । इदानी गुणस्तुति करोति- कमेकं च दर्गितम् । द्विकं तु दमादिनयम यात्म्वयं यम्विति । यस्तु एतेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यः अप्रवसत् प्रवासं न | बोद्धव्यमिति स्फुटतया न दर्गितम् ॥ २२॥ करोति तैरव समन्वितो भवेन्, स सर्वामिमां पृथिवीं [दुर्घ०] विभिाभ्याममनो वार्थिनो यन्तस्य स्वम- प्रशियान् प्रगास्ति आत्मवश्यां करोति । य एतेषां मध्ये स्तीति स वैदिनन्यः । त्रिभिर्दमत्यागाप्रमादैाभ्यां दम- निभिभ्यिाम् एकतः एकरमान् वा अविमुक्ताः, एतेषा- त्यागाभ्यामेकतो दमेनैव ॥ २१ ॥ मन्यतमेनापि समन्वितास्ते एते क्रमेण विशिष्टा तानिनो [लक्षा०] [नैव धर्म मुधर्ममित्यर । धर्म प्रवृत्तिधर्म भूत्वा मौनभूताः ब्रह्मभूता भवन्ति ॥२०॥ सुधर्म निवृत्तिधर्मः] यस्त्वतेभ्यः प्रवर्मदित्यत्र । एभ्यः गु- [नील•] यस्त्विति सर्वगुणाढ्यो ब्रह्मविन् सत्यका- | अभ्यः प्रवसेन् । तादध्ये चतुर्थी एतद्गुणलाभाय प्रवर्मन् मादिगुणभार भवति । यस्तमात्मानमनुविद्य विज्ञानावि स्वगृहं विहाय गुरले निवसैन् । त्रिभिाभ्यामकनो स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सश्चि कामानिति श्रुतेः । एतेषां | वाऽविशिष्ट इन्यत्र उत्तगुणानां मध्ये त्रिभिर्गुणैर्टाभ्यां २१ शा. वरत्वेनेभ्योऽयमे - सर्वमिमा पृथिवी र प्रशियास *तुः प्रमृतिचताग्निना श्लोकानां प्राय सर्व मु टोक्यस्वन्यथान्यथा क्र. प्रवास्यात् । त्रिमिद्राभ्यामेस्टमेन चापि नास्य स्वमत्तीनि च देदितव्यम् । मा व्याख्यानान्मूलधृतामाको व्याख्यानुमनूदितेषु को तदर्थेषु व्याख्या- शा. वाऽविमुक्तयः क्रमादिशिया मौनभूठा भवन्ति। २२ शं. नास्ति। या च निवोशिलो नतु सङ्गनिविच्छेदमयाट्टो तिमज्यमूल्टक्रमेयोरिता ।

·श्रीमन्महाभारत [मनमान . दमो यष्टादशगुणः प्रतिकूलं कृताहते । मत्सर पिटिसा च परितापानथाप्रतिः ॥२२॥ अनृतं चाभ्यसूपा च कामायौंच तथा स्पृहा ॥२३॥ अपस्मारवातिवादस्तथा संभावनाऽऽत्मनि । मोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभा पैशुन्यमेय च । एतषिमुनो दोपर्यः म दान गद्रिाच्यने ।।२।। गुणाभ्यामेंकतो वा यः अविशिष्टः मः तामयी मंसारत-सटकाम्य(१) दमविगेशि आनंदानं वागायों प्रोनिका. रणवान् न स्यादिति बेदितव्यः ॥ २१ ॥ योगम्भी रहा मुगादिलामः । गृष्णा पयाभिलापः। लोभी [शंफ०] इदानी दमदोपानाह लोकत्रयेण-दम धनाभिलाषः । इत्यपि पनिकाम | अपामा: ग्रामाणम | इति । दमः अष्टादशदोप: स्यात् अष्टादगदोपसमन्यितो | पपामष्टादशानां विमुनिर्दमगुणाः । पंचिन्मदोऽयादमा. भवति । किमतेषां दोपत्वमिति चेत्-प्रतियलं कृते | दोप: स्यादिति पटिग एन दोपा इति यदलि ॥२३ ।। भवेत् एतेपामन्यतमे कृते दमस्य प्रतिमूलं शृतं भवेत् । [ सर्प०] अन प्रमदान्मदाय विगेविन आह । दोषा के ते ? अनृतम् अयथार्थवचनम् । पैगुनं परदूपणवचनम् । दृपकारियोधनः । प्रतिकुलं प्रानिकृत्यं दुःयतुल्यन नावान तृष्णा विपयेप्सा । प्रातिकूल्यं सर्वेषां प्रतिकूलता । तमः कृताकृतपि तपनि फनम्य दुःयं प्रन्यानमिद्धम । ननुन्य. अज्ञानम् । अरतिः अयथालामसंतुष्टिः । अथवा, रति. स्त्री- तयाप्यते दुःयभायनान् अप्रवृत्तिगिनि छनमाणम । भोगेष्वभिरतिः ॥ २१ ॥ लोकद्वेपः लोकानामुद्रेगाचर- अभ्यसूया परस्मिन्दोपागेपः।पामा काम: त्रीभोगाय- णम् । अभिमानः सर्वेषामप्रणतिभावः । विवादः जन- भिलापः । अथों धनं तम्मिन्गृहेति नदोगेच्छायाः प्राप. कलहाचरणम् । प्राणिपीडनं स्वदेहपूरणाय प्रागिहिंस- फत्येन तपोशाराहनात् ॥ २३ ॥ गौडपाठः-प्रोतः नम् । परिवादः समक्षे परदूषणाभिधानम् । अतिवादः शोकस्तथा तृष्णा लोभ: पैशून्यमेव च । मरमश विहि- निरर्थकोऽतिप्रलापः । परिताप: पृथादुःसचिन्तनम् । सा च परितापस्तथाऽरतिः । अपरमारश्चानिरादस्तथा मं. अक्षमा द्वन्द्रासहिष्णुता । अधृतिः इन्द्रियार्थेषु चपलता | भावनात्मनि । एतविमुत्तो दोपैयः स दान्तः सन्निर. ॥ २२ ॥ असिद्धिः धर्मज्ञानवैराग्याणाम् । पापकृत्यं च्यते ।' अस्यार्थ:-तृष्णा मुग्नमन्तानामिलापः । लोभ- प्रतिपिद्धाचरणम् । हिंसा अविहितहिंसा । इति इत्थं स्तत्साधना विच्छेदेच्छा । पैशून्यं यस्तुमत्पग्दोपप्रकाश- दमदोपा. प्रकीर्तिताः । एतैः अनृतादिभिः दोपैः विमुक्तो | नम् । परिनापोऽल्पदु.ग्यहेनुमन्निपातेप्यतिदुःरित्वम् । अर- यो गुण. सः दम इति उच्यते सद्भिः ॥ २३ ॥ तिः सलियानभिलापः । अपस्मारः कर्तव्यविस्मरणम । [नील०] अष्टादशदोपत्यागादष्टादशगुणत्वं दमस्या- | अतिवादः पराक्रोश: । तपसाभावितान्धता (१) आत्मो- ह-दम इति । कृते कर्मणि वैदिके प्रतिकूलमश्रद्धा आल- कर्पप्रत्यय इत्यष्टादश ॥ २४ ॥ २५ ॥ स्यादि च । अकृते उपवासनतादौ प्रतिकूलं क्षुधाजिव्हा- [दुर्घ०] एतदेवाह-दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एनष्त्रम- लौल्यादि इदं द्वयमेको दोषः १ अनुताऽभ्यसूये प्रसिद्ध ३ तमाहितम (२२) मदोऽष्टादशदोपः स्यात्यागो भवति कामः रुयभिलाप: ४ अर्थों धनार्जनार्थेऽतियत्नः ५ स्पृहा पड्गुणः (२६) अष्टौ दोपाः प्रमादत्य तान्दोपान्परिवर्ज- धनाद्यमिलापः ६ ॥ २३ ॥ पैशुन्यं परदोपसूचकत्वं ११ | येत् (३६) मदोऽष्टादशदोप: स्यात्प्रातिफूल्यं कृताकृते । परिताप. अतिदुःखित्वम् १४ अरतिः सक्रियाऽनभिः अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थों च तथा सहा (२३) लाप. १५ ॥ २४ ॥ अपस्मारः कर्तव्याविस्मरणम् १६ अ- क्रोधशोकौ तथा लोभो दम्भः पैशून्यमेव च । मत्सरश्च तिवादः पराकोशः १७ संभावना महत्त्वबुद्धिः १८ ॥२५॥ | विहिंसा च परिहासस्तथारति. (२४) अपस्मारः साभि- [अर्जु० ]दमस्याङ्गान्याह-दमो यष्टादशगुणः प्रति- | वादस्तथा संभावनात्मनि (२५) एते मददोपाः । त्यागो फुलं कृताकृते । अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा भवति पड्गुण इति । श्रेयांश्च पड्विधरत्याग: प्रियं प्राप्य स्पृहा । क्रोधः शोकस्तथा लोभो दम्भः पैशुन्यमेव च । न हृष्यति (२८) अप्रिये च समुत्पन्ने व्यथां जातु न मत्सरश्च विहिंसा च परितापस्तथाऽरतिः । अपस्मारः सा- | गच्छति । इष्टान्पुत्रांश्च दारांश्च न च याचेत कर्हिचित् तिपादस्तथा संभावनात्मनि । गुणोऽङ्गमङ्गानां निवृत्तिर- (३२) अर्हते याचमानाय प्रदेयं यच्छुभं भवेत् (३३) पत्यानिवृत्तेस्तु प्रतियोगिनिरूपणीयत्वात्प्रतियोगिनमाह- अप्यवाच्यं वदत्येव स तृतीयो गुणः स्मृतः (२९) प्रतिलमित्यादि । प्रतिकूलं विरोधि, दमस्य कृतं सुकृतं, त्यक्तैर्द्रव्यैर्यद्भवति न्यायमुक्तश्व कामतः । (३०) न च २३. सदोष स्यात् । शा. कृते भवेत् । अनुन पैशुनं तृष्णा प्रानि परिवादोऽतिवादश्च परितापोऽसमाधृतिः । २५ शा प्रसिद्धि पापकृत्यं च प्य नमोऽरति। २४ लोकेषोऽभिमानश्च विवादः प्राणिपीडनम् । हिंसा चेति प्रकीर्तिताः ॥

·अय्याय ४३] उद्योगपर्व ५ मदोऽष्टादशदोपः स्यात्यागो भवति पड्वियः॥ त्यस्तै व्यवति नोपयुक्तच कामतः । विपर्ययाः स्मृता एते मददोपा उदाहताः ॥२६॥ न च द्रव्यम्बद्भवनि नोपयुक्तय कामनः ॥ ३० ॥ श्रेयास्तु पड्वियम्त्यागानीयो दुप्परो भवेन् । न च र्मस्वसिद्धेषु ग्वं तेन च न ग्रपेन् । तेन दुःखं तरत्येव भिन्नं तस्मिन् जितं कृते ॥२७|| संवरेव गुणैर्युत्तो छ पत्रानपि यो भवेत् ॥३१॥ श्रेयांस्तु पड्विपस्त्यागः श्रियं प्राप्य न हप्यति । अप्रिये च ममुत्पन्ने व्यया जातु न गउति । इष्टापूर्ते द्वितीयं स्यानित्यवराग्ययोगतः॥२८॥ इष्टान्पुत्रांय दाराश्व न याचेत कदाचन ॥३०॥ कामत्यागय राजेन्द्र स तृनीय इति स्मृतः । अहो याचमानाय प्रदेय तच्छुभं भवेन् । जप्यवाच्यं वदन्त्येतं स तृतीयो गुणः स्मृतः॥२९॥ अप्रमादी भवेतः स चाप्यष्टगुणो भवेत् ॥३॥ कर्ममु सिद्धेषु टुम्ब तपु न च ग्टपन् (३१) एन पट मार्तकर्मणि । दृष्ट दयभ्यो दत्तम्, पूर्व पितृभ्य इति के. त्यागगुणा । य गट प्रिय प्राप्य न दृष्यति अप्रिये च, चिन् । नित्य वैगरमयोगत विगुद्धमत्त्वम्यानिन्यन्वाति- न व्यथने । अपाच्यान याचन अर्हत विधिकारिण तथा गोपनिन तनो विरक्तनमा घनागिपरित्याग कामया. याचमानापावाच्यमपि वन्न पो तनाति सनृतीनो गुण गव गनेन्द्र, म तृतीय टनि म्मृत । किमनैर्भवनीयन पूवाक्तगुणत्रयेण सहनत इति मनृतीपश्चतुर्व इत्य । आह-अप्रमादीति | अप्रमाग्निा कामो नम्वति । न त्यक्तदत्र्यैङ्गिवति मुन न तन्कामयन् । उपयुक्र्भवतीति गजधर्मपु–'अपध्यानमलो धनों मलोऽन्य निगूदनम् । यम्य मन मोऽपि पञ्चमो गुण । पूर्वोक्तगुणत्रयेऽपि अप्रमादमल कामो भूप म गुणन । र एने पनि आगम्भवकन्येऽपि यस्य न टुप तेन च हेतुना न ग्लारत ममन्विन त्यागः, म अमारी भवन् । म अत्रमा म पष्टो गुण । एव त्यागोऽपि पड्डियो भवति ।। २५॥ | अष्टगुण अष्टभिर्गुणै ममन्विनो भवति ॥ २६ ॥२७॥ [ लक्षा०] दमोऽगतातोप स्यानित्यत्र मष्यादा [नाल.] म इति । पाविपचा तमगुवन मा दो चम्येति ममाम ॥ २३ ॥ स्त एव कृताकृतप्रतिकूला योगा ! तपा वस्त्यमाणस्य [शर०] नानी मददोपानाह -मन इति । मटो. पड्डिपत्यागम्य च विपर्या पद्। त च लक्ष्मीयामा हरे ? भागदोप म्यान त्यागय पदियो मानि । विपर्षया अप्रिय जात व्या स्वीयपु यात्रा ३ पानेष्वगन ४ म्मृता एन अनृतानिहिंमान्ता ये दमदोपवन म्मृता, सत्यधिकार दष्टापूर्वयोरकरणम् । कामम्यात्याग प्रमा त एन विपर्यया स्मृता मन्याटिम्पवन स्मृता मनोपा एन चतुर्विधतिमन्दोपा IPा श्रेयान्याततर तृतीयो मदनागरा उदाहता । के त ? सन्यापानातृष्णाप्राति-) वक्ष्यमाण' कामयाग तम्मिन्कामन्याग न मति भिन्न फूल्यातमोऽगतिलोकाटेपानभिमानाविवा-प्राणिहिमाप मंद भान निष्टा द्वैतमिति यावन् म एव दम्ब 'द्विती रिवानानतिबालापरितापत्रमाधृतिमिद्वयपापकृत्याहिंसा३- याद्वै भय भवति । यनान्यत्पश्यन्यन्यच्छृगोति तुल्य अन- त्यन मन्नारा उदाहना ॥2॥'त्यागो भवति | यदल्प तहसम्' इत्यानिश्रुतिभ्य । कामन्यागादव सर्व पविर इत्युक्तम् । तवाह-यानिति । श्रेयान् तु | द म्यनिवृत्तिम्पो मोय सिद्ध । तथा च श्रुति । या सय पद्विधन्याग, तर एतपु पड्वियत्यागपु मध्ये तृतीय प्रमुच्यन्त कामा येऽम्य दृनि स्थिता । अय मन्योऽमृती त्यागो दुप्पगे मप्रति दसप्तपाद्य । तन तृतीयेन त्यागन भवन्या ब्रह्म ममश्नुत इति ।। २७ ।। त्यागमवाद श्रेया- टग्यम् आध्यात्मिकाटिमेनमिन तरन्त्येव तस्मिन् त्यागे निति । त्रिय लक्ष्मी विद्या च न हप्यति न टुप्यति १ इष्ट कृत सनि सर्व नित भगन् ।॥ २५॥ त्यागफ्ट्स दर्ग यागहोमादि आपून तडागारामाटि २॥२८॥ काम यति—अर्हत इनि । अर्हन योग्बार याचमानाच पुत्रान् | त्यागम्य परा काष्टामाह-अपीति । अवाच्य निति- चित्त ददाति इति यन वदनत्यागद्वर पण्या मध्ये प्रथमम् । कलान् तया चोराहत । राम प्रमुच्यत इति ॥२९॥ इष्टापूर्त द्वितीय स्वान इष्ट श्रीत कर्मणि यद्दानम् । पून त्यक्तैरिति दयै म्यानिभिन्यक्करब यन् नि'कामस्व २६ख नानि । २७स नास्ति। शा तृतम्यस्वत्र दुष्करावर सन्ति। ३०या मवि नोरनुमा असोतरा नमि । ३१ ख न च मदेव दरिमरयल जिन मगन् । २८स यि प्राप्य । इन ददरमदय स कमु दान सिम्बुदिनये या सवेरेव गुउरे द्रव्यरनीको नाति । पूर्षि नास्ति । अयशि पूर्षिनारयोसायन रुचेक-वार । मवेत् । पट्करमिन लग दादाभ्यः । दमोदी तत्र पटमर-पाचमनय पुत्रन्वित ददाति यर । पूर्व लिय। स्त्रत्यागे भने "गुः ॥ ३२स नचाविच नचन्दसदियो २९ ख मस्तारामान्य एक सादाग्रेिटर व पुस्तके।गा मवेद। ३३स अहित या दो म' भन्यवाच्य व सतना यविमग्यातरापन यमुत्तलान् । भरयवोदगर्भमाग्भ्यात्रिय होगन यो गुग स्मृतः ।

·. श्रीमन्महाभारते [मनसुगातपर्य ४ भवति तत्कामपूर्वकमुपभुक्तन भवति । यथोक्त-न जातु | ण्यत्याह-सबरव गुणयुगो द्रव्यपानपि यो भार (३१) काम कामानामुपभोगेन शाम्यतीति । निजामत्य बहु- सर्वं पड़मियथोरे युक्तो द्रव्यानपि यो भांग मोऽपि भिलब्धैरपि द्रव्य भाति नाप्युपयुक्त काम्यद्वारा व्ययी- त्यागीति शेष. । यदाह जनक. 'मिथिराया प्रदरगया ने कृतरित्यर्थ ३ ॥ ३० ॥ न दुस पुर्यादिति शेष तेन च मे किंचन दहति ' इति ।। २८-३३ ।। दु खेन न ग्लपेत् ग्लानि न प्राप्नुयात् गुणै. कीर्त्यादिभि [सर्व०] पदमस्य गुणभेदन प्रकागनभिरायेदानी ॥ ३१ ॥ अप्रिये कीर्तिवित्तनाशादिप्रभवे समुत्पन्नेऽपि दानरूपस्य त्यागस्य प्रयागन्दीयन्नदानरूपम्यापि मपदी यो व्यया न गच्छति स चतुर्थस्त्याग इत्यर्थ ४ पञ्चम दर्शयति-प्रेयास्विति । श्रेयान श्रेप्टो यथोचल्या. त्यागमयाचारूपमाह-इटानिति ५ ॥ ३२ ॥ पष्ठमाह अर्हत इति । अर्हते योग्याय ६ पडिधत्यागफलमाह अप्र- गात् । मियमिष्ट साधन प्राप्य न हप्यतीति । प्रियविषय रागत्याग । अप्रियं चेत्यप्रियविषयव्ययापग्नामद्वेपत्याग मादीति । स च अप्रमादश्च ॥ ३३ ॥ इति त्यागद्वयमुक्तम् ॥ २८ ॥ इष्टानिति । इशान् [अर्जु० ] त्यागभेदानाह- श्रेयास्तु पढिधस्त्याग । पुत्रादीन् याच्यासमीकृत्य प्रार्थनार्थ धन देहीति याचिनु. प्रिय प्राप्य न हप्यति (२८) अप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथा | चोऽहित (अहित) हेतुत्वात् ॥३२।। तदपि बगे याच- जातु न चर्च्छति । इष्टान् पुत्राश्च दाराश्च न याचेत कथ- | मानायाप्यवाच्यमपचनीय वदत आरोगमाय प्रदेयमिति चन (३२ ) अहित याचमानाय प्रदेय तद्वचो भवेत् तृतीयो गुणस्त्यागरूपमुभयत्र वच शदेन तदर्थमभिौति (३३) अप्यवान्य वदत्येव स तृतीयो गुण स्मृत ॥ २९ ॥ त्यतैव्यैयों भरतीति चतुर्थ । अयाचितेनापि (२९) त्यतैव्यैर्यद् भवति नोपयुङ्क्ते च कामत (३०) | द्रव्याणि देयानि एव यो भवति सोपि गुण इति शेष । न च कर्मसु सिद्धेपु दुस तेन प्रकल्पयेत् (३१) नोपभुते कदाचनेति उपभोगत्याग | उपरिपतितानपि श्रेयास्त्विति तुशब्दोऽत्रधारणे प्रकारान्तरत्यागानाम् । विपयास्तेपु सङ्गतिकालेऽपि नोपयुङ्गे ॥३०॥ पठ गुण- त्यागतोऽसत्वात् । न हध्यतीति रागत्याग व्यथा न माह न चेति । न च कर्मसु यागादिपु तद्धीनस्त्यागहीन चाईति इति द्वेपत्याग । प्रदेयमपि याचमानाय | कर्मसु दक्षिणान्तेषु धनस्यावश्यत्याग इति पो गुण । प्रतिनिधिमकृत्वा देयमित्याह-इशानिति । अहित दुख. उपसहरति-शिष्यबुद्धिमतो यथा । सर्वैरपि गुणैर्युक्तो कर दातुर्यया भवति तथा याचमानाय प्रदेय तद्वचो भवे- द्रव्यवानपि यो भवेत् । इति । एतै सर्वैर्गुणैर्युक्तो द्रव्यवान् दित्यन्वय । तद्वचस्तस्य याचकरय बच , वच शब्दे- वित्तवानपि यो भवेत् सोऽपि यथा शिष्यबुद्धिरनुशास- नात्र तदयों देयोऽर्थो ग्राह्यो विपये विषयिण उपचारात् । नीयबुद्धि शिष्यो योग्योऽन्यस्तथैव शिष्ययोग्य ब्रह्म. याचितमाश्य टेयमिति यावत् । स एव याचको यद्य- ज्ञानयोग्य उक्तत्यागप्रचाराभाव एव द्रव्यस्य ज्ञानविरो- वाच्यमपि वदति तत्रापि तदभावात्परकीयवाच्यवादक(?) धित्वादित्यर्थ ॥ ३१ ॥ एव प्रपञ्चेन दमत्यागयोर्गुणा- प्रतिपयक वचस्त्याज्यमित्यर्थ । नुक्त्वाऽस्यागुणान् सङ्केपेणाह-मदोऽयादशदोष इति । तृतीयो गुण प्रकार ।। चतुर्थ प्रकारमाह त्यतैरिति द्रव्य- दमस्य विरोधी दमाभावोऽत्र मदश देनोक्त । अथान्यत्रा- स्त्यर्यरत्यागो भाति स चतुर्थस्त्याग पूर्वत्यागा रागा प्येते मदा मदान्धानामेत एव सता दमा इति । एव ये दित्यागा अय तु द्रव्यत्याग इति यावत् ॥ पञ्चमपकार- | मददोपा विरोधिनस्ते दमस्य गुणा इति अर्थात् दमो- माह-नोपयुङ्क इति । रागनिनन्धनभोगत्याग ॥ ऽष्टादशगुण इत्युक्तं भवतीति बोध्यम् । त्यागस्याह- पष्टमाह-न चेति । तद्धीनो द्रव्यत्यागहीनो वेत्यर्थ ॥ त्याग इति ॥२६॥ शिष्यत्वमाचर्यादिति युद्धिर्यस्य स शिप्यवृद्धि 1 यथाय तथा द्विविधत्यागीति वाक्यार्थ । अन्ये त्वेव व्याचक्षते- [लक्षा०] विपर्ययात्स्मृता एते इत्यत्र स्मृता पूर्व य प्रिय प्राप्य न हप्यति अप्रिये च न व्यथति अयान्य शोकेन स्मारिता । एते प्रागुत्ता दमदोपा एवं विपर्ययात् नयाचन अहनऽवियारिणे तथा याचमानायावान्यमपि शमस्यापि विपरीतकरणात् शमदोपा उदाहता ॥२६॥ यन्ने यो ददाति म तृतीयेन पूर्वोक्तगुणत्रयेण सह वर्तत त्यक्त्वैव विप्रियमित्यत्र विप्रिय काम त्यक्त्यैव वाल्य इति मनीयश्चतुर्य इत्यर्थ । त्यक्ते यद् भवति सुसं तदु. | ण्व त्यक्त्वा भूय कामत नोपयुते फ्ल नोपयुते ॥३१॥ पयुमन भरनीति मनो यस्य सोऽपि पञ्चमो गुण । तथा अप्रिये फार्म समुत्पत्य सत्पतित्वा ।। ३२ ॥ अप्र- पर्म अप्रमिङपु आरम्भौरल्यऽपि यस्य न दुसं तेन च | मादी भवैदिस्यत्र एते उसे रोभमोहवामत्यागै एतत्प. इंतु न दयने म पटो गुण | एव त्यागस्य पविधतेति । पिटितत्वादुक्तप्राय प्रोधमदमत्सरत्यागेश्चेति पनि गशेषगुणगानिो वादल्यमानामपि व्याणा त्याग त्याग । स चापि अप्रमादोऽपि ॥ ३३ ।। . यस्य त्यागस्य च ।

·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ १७७ सत्यं ध्यान सपाघानं चोय वैराग्यमेव च। अनीतानागतेभ्यश्च मुक्त्युपेतः सुखी भवेत् ॥३६॥ . अस्तेयं ब्रह्मचर्य च तयाऽसंग्रहमेव च ।। ३४ ॥ सत्यात्मा भव राजेन्द्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः । एवं दोपा मदस्योक्तास्तान्दोपान्परिवर्जयेत् । ताँस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमृतमाहितम् ॥ ३०॥ तथा त्यागोऽप्रमादय स चाप्यष्टगुणो मतः ॥३५॥ निवृत्तेनैव टोपेण तपोवतमिहाचरेत् । अष्ट दोषाः प्रमादस्य तान्दोपान्परिवर्जयेत् । एतद्धाकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम् ॥ ३८॥ इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसथैव भारत ! [शंक.] के ते ? तान् दर्शयति-सत्यमिति । खापहरणाभारः ६ ब्रह्मचर्य खीसगगहित्यम् ७ असंघहो सयं यथार्थमंभाषणम् । ध्यानं चैतमः कनिधिन्छुमा- निष्परिग्रहता ८ ॥ ३४ ॥ उमनुवहत्यप्रमादप्रतियोगिनं अये मण्डलपुरपादौ तैलधारावत्संतायरच्छेदिनी प्रवृत्तिः। प्रमाई वक्तुम्-एवमिति ।। ३५ ।। पञ्चभ्य इन्द्रियेभ्यः समाधानं प्रगान विश्वायुपसंहारं वृन्वा साभाविकचि- पठान्मनसव स्वस्वविषये रागद्वेपोत्याः पट् प्रमादाः अतीते सदानन्दाद्वितीयनझामनावस्थानम । चौदम् कोऽहं | नष्टपुत्रयोकादिजः समः अनागने पुकामस्य तदभाने कर कुलो वा' इत्यादि । गग्यं दृष्टानुपविकविपयवि- | यः हेगः सोऽष्टमः प्रमादः एतेभ्यः प्रमादंभ्यो मुत्युतो तृप्यता । आतैयम् अचौर्यमात्मनो द्रव्यस्य वा । आत्म- | मुक्ति प्राप्तः मुसी भरेत् ॥ ३६ ॥ दमत्यागाप्रमादानु- चौर्यमुक्तम्- योऽन्यथा सन्तमात्मानम् । इति । ब्रह्म- | क्त्वा तपां सत्यमुसवं प्रागुक्कं विवृणोति-सत्यात्मेति । चर्यम् अष्टाङ्गमैथुनत्याग. तथा चोक्तम्-'स्मरणं कीर्तनं | सत्ये आत्मा चित्तं यस्य स तथा तान्दमत्यागाप्रमा- केलिवक्षिणं गुह्यभाषणम् । संम्पोऽध्यवमायश्च किया- दान् ॥३७॥ दोपनिवृत्त्यैन तपासिद्धिर्धाना कृतत्या:- निप्पत्तिरेव च । एतन्मैथुनमष्टाई प्रवदन्ति मनीपिणः । निवृत्तेनैवति ॥ ३८ ॥ विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणम् ' इति । अमंग्रहः अप [अर्जु० ] मदन्याष्टादश, क्रोधादयो द्वादश, विक- रिग्रहः पुनदारक्षेत्रादीनाम् । एनान्परिपाठयेत् ॥ २८ ॥ त्यनादयः पट् ॥ २६ ॥ प्रमादस्याष्टो दोपाः, कामः को- दोगन् विवर्जयेदित्याह-एवमिति । दमोऽटागदोपः | धव लोमश्च शोक ईर्ष्या भयं तया । अमूपा च जुगुल्मा स्थादिनि ये दोपा उक्ताः, तान् दोगान पग्विजयेत् । स्मा-च अष्टौ दोषाः प्रमाद्यत. । दोपवियोगम्य प्रसार दित्याह-तेपु दोपेषु त्यक्तेषु प्रमादी न भोदित्यय.। दस्यानान्याह-इन्द्रियेभ्यश्च पदम्यो मनसश्चैव भारत । सोऽपि अप्रमादः अष्टगुणो मत , 'सत्यं ध्यानम् ' इत्या- / अतीतानागनेभ्यश्च मुत्तोऽयेते. मुसी भयेन् । इन्द्रियेभ्यः दिना पूर्वमेवोदिष्टत्पादित्यर्थः ॥२९॥ किं तदिति चेन्, षड्भ्य', तीतानामभ्ययुगलमा वर्तमान योरिति । तनाह-इन्द्रियेति । है भारत, इन्द्रियेभ्यः सविपयेभ्यः । अतीतेभ्यो मुक्तविपधारमरणेन, अनागतेभ्यो मनोनहाप- पञ्चभ्यः वर्तमानेभ्य. मनसश्चैव तया अतीतेभ्य. अनागते. | रिहारेण, वर्तमानेभ्यो दोपदर्शनेन । प्रमाददोरतैविमुक्तः भ्यश्च मुक्तश्चेन, स मुसी भनेन् मुक्त एष भदित्यर्थः | यः स इन्द्रियरेतैर्युक्तोऽपि मुसी भवेत् ।। ३६ ॥ प्रस्त- ॥ ३४ ॥ इदानीं सत्यस्तुतिः क्रियते-सत्येति । सत्यात्मा मर्थमुपमहाति-एतदिति ।। ३८॥ सन्यस्वरूपो भर हे गजेन्द्र, मये लोगाः प्रतिष्टिताः [स०] इदानीमप्रमादम्य गुणानमिवास्यन् प्रमा. तास्तु सत्यमुसान् सत्यप्रधानान् सत्याधीनात्मलाभान् दढोगभियाननैर तहिरोविनोऽप्रमादस्त्र ते एर गुणा. माहुः । सत्ये हि अमृनमाहितम् , अमृतं मोमः ।। ३०॥ सिव्यन्तीति तहोपानर दनयनि-अष्टी दोपाः प्रमाद- निवृत्तेनैव दोपेण 'क्रोवादय.' इत्यादिना पूनोटोपर- स्येति । माद्यन्ति तेनति । अर्थचिन्तनाभावः तस्य च हितः सन् तपोनतमिहाचरेत् । एतत् धाता परमेश्वरण श्रूपाश्रवणग्रहणधारणोहापोहार्यविज्ञाननन्यज्ञानानुचिन्त- कृतं पित्तं सत्यमेव सतां वरम् ।। ३१ ।। नमुद्विगुणा एस दोप इत्ययः । इन्द्रियम इति । मनः- [नील०] सन्यं यथार्थ वचनं १ ध्यानं मूर्तेरीश्वरस्य पटेभ्य इन्द्रियेभ्यस्तथाऽनीनं स्वभानमतिक्रम्यागतमुत्पन्न आत्मनो वाऽनुसंधानं २ समाधानं संप्रज्ञातासंप्रज्ञातमदन | विषयजातमिति यात् । अनागतमनुत्पन्नम् तेन एपेन्ति द्विनिधः समाधिः ३ चोय तर्क येन समाविफले सार्व-यादिमो हेतुभूतम मुनी भवेत् सः ।। ३६ ।। काम्यादौ दोयमुनयन्ति ४ वैगम्यमुपरम ५ अस्तेयं पर [दुर्घ०] अष्टौ दोपाः प्रमादस्य । 'कामः क्रोवश्व ३१.दमसोक्तशा दोपय गेऽप्रमाद स्थन् । ३६स अष्टदोष ४. शशधन् । दव पटमदा-नुत्तश्चेत मुनी मवेत् । ३७ स. नास्ति । प्रमाद स्यार। उ युको ने मनशा पूपि नानि । उत्तरप्रदय च ३८स नलिास दिन योवना वग्न् । . उपो. २३ ·१७८ श्रीमन्महाभारते [समतमातपर्व । दोपरेतर्वियुक्तस्तु गुणैरेतैः समन्धितः । धृतराष्ट्र उवाच- एतत्समृद्धमत्यर्थं तपो भवति केवलम् ॥ ३९ ॥ आख्यानपञ्चमैदर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः । यन्मां पृच्छसि रामेन्द्र संक्षेपात्मप्रवीमि ते । तथा चान्ये चतुर्वेदाखिवेदाश्च तथा परे ॥ ११ ॥ एतत्पापहरं पुण्यं जन्ममृत्युनरापदम् ॥ ४० ॥ द्विवेदावेदाचाप्यनृचश्च तथा परे । तेपां तु कतरः स स्याद्यगहं वेद वै द्विजम् ॥ ४२ ॥ लोभश्च शोक ईर्ष्या भयं तथा । असूया च जुगुप्सा च परं ब्रह्म तदेव जनः स्थावरजङ्गमरूपं जगदिति कथ्यते । अष्टौ दोपाः प्रमाद्यतः ॥३६॥ अन्ये शापिनः पुनश्चतुर्वेदाः चत्वारि वेदयन्ति ते नथा । [ लक्षा० ] सत्यं न्यूनमित्यत्र हीनन्यूना उनगावि- चत्वारः पुरुपा इति वार्थः । शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेद- त्यभिवानात् न्यून न्यूनशब्दवाच्यगर्दाकर्मणो निवृत्तिन्यू- | पुरुषो महापुरुष इति । छन्दो गायत्र्यादि नियताक्षरपाद नः । चोयं कर्मसंशये प्राप्ते गुरून् प्रति विचारणा ॥ ३४ ॥ तच यजुःसानोरप्युपलक्षणम् । वेदः कर्मचोदनात्मक स चापि दोत्यागोऽपि ॥ ३५ ॥ अतीतानागतेभ्यश्चे- ग्राह्मणम् । तथा त्रिवेदाः श्रीन भरमभरमुत्तमं चेति पुस्पं त्यर अतीतानि नष्टद्रव्यमुद्दिश्य क्रियमाणानि दुःसा- वेदयन्ते निवेदा. । क्षरं प्रधानं अमृताऽनरं हरः क्षरात्मा- नि । अनागतानि अनागतद्रव्यलाभाय क्रियमाणानि | गावीशते देव एक इति । अमृतो जीवः कूटस्थः सोऽक्षरं दुःखानि तेभ्यः ॥ ३६॥ तान् अष्टनिधान् दोपत्याग- | सुलोपआर्थः ईशते ईष्टे । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो- ऽभर उच्यते । उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत इति गुणान् सत्यमुसान् प्रागुक्तसत्यादीनष्टगुणान् ॥३७ ।। निवर्तन्नेव दोपेणत्यत्र दोपेण दोपात् ॥ ३८ ॥ ॥ ४१ ॥ तथा द्विवेदाः । ब्रह्मणी चेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यदिति वाच्यवाचकयोरभेदेन शब्दब्रह्मशब्देनान [शंक० ] इदानीम् ' कथं समृद्धमत्यर्थम् । इत्यनेन | कस्तो नामरूपात्मकः प्रपञ्च उच्यते । परं च तदतीतमिति उपकान्तमर्थमुपसंहरति-दोपैरिति । दोपैरेतैः 'क्रोधा- द्वयमपि वेद्यत्वेन वदन्ति । एकदाः एकधैवानुद्रष्टव्यं नेह दयः' इत्यादिना पूर्वोक्तः पियुक्तं तु गुणैरेतैः ज्ञानादिभिश्च | नानाऽस्ति किंचनेत्यादय एकमेव वेद्यं वेदयन्ति । अनृचश्च ममन्वितं यत् एतत्समृद्वमत्यर्थं तपो भवति केवलम् ॥३२॥ काच्यते स्तूयते इति मक ईश्वरः स पृथक्त्वेन नास्ति येषां किंबहुना-यन्मामिति । हे राजेन्द्र, यन्मां पृच्छसि तेऽनृचः ब्रह्माद्वैतवादिनः । एकवेदानां व्युत्थानकाले त. तन मंक्षेपान समासतः प्रवीमि ते, एतत् वक्ष्यमाणं पाप- मस्ति समाबौ तु बाधितं तद्भवति । अनुचां तु अवस्था- हरं शुद्धं जन्ममृत्युजरापहम् ॥ ३३ ॥ एवमुक्ते प्राह द्वयेऽपि द्वैताभावस्तुल्य इति भेदः । एतेपां पण्णां मध्ये धनगष्टः-आपत्यानेति । आरयानं पुराणं पञ्चमं येषां स कतरः कतमः यमहं वेद जानीयां द्विजं ब्राह्मणं ब्रह्म- वेदानां तं आपयानपश्चमाः। श्रूयते छान्दोग्ये- इति- विदमित्यर्थः । अत्र भूविष्ठं जन इति प्रथमः सविण्याद्वै- हामपुगणं पञ्चमम् । इति । तैः आरयानपञ्चभैः वेदैः | तपनः । द्वितीयो निरीश्वरपक्षः सांख्यानां. मीमांसकानां भूयिम अत्यर्थ करध्यते साध्यत बहुमन्यते सर्वस्माद- च । त्रिवेदास्तु पातञ्जला जीयेशजगतां भेदं वदन्तः । विरोऽयमिनि । फध्यते इति केचित्पठन्ति । आरयानप- | द्विवेदास्त्वौडुलोगाः कार्यात्मना भेदं कारणात्मना अभेदं मदः पश्चिमानः पञ्चदीति कल्यन इत्यर्थः । तथा च सत्यमेव वदन्तः । यथा कटकमुकुटाद्यात्मना भेदोऽपि चान्ये चतुर्वेदाः निदा: अपर द्विवेदाः एस्वेदाश्च अनृ- | सत्यः कनकात्मनाऽमंदोऽपि सत्य एवेति । एकवेदाना. पश्च तथा अपरं परित्यागादिवंदाः अपरं । एतेपु मनु | मपि चिहायोग्यं सत्त्चासत्वाभ्यामनिर्वचनीयं द्वैत- प्ये अधिक श्रेष्ठं यूहि, यमहं प्रामाणं वेद विद्याम् ॥३५॥ | मस्त्येर न्यावहारिक प्रातिभासिकात्सद्योबाध्यात् रज्जू- [नाला प्रश्नचाल्यानमुपसंहादि-दौगिनि ॥३९॥ | ग्गादविलक्षणं यावन्मो नमवाध्यम । अनृणां तु दृष्टिस पविणामायनान्यनिगम्य अध्ययनगृहीताद्वेदादवितवे- टियादिनां यथा रचामुग्गः वर च कल्पिता एवमा- सानामनाय मन्वान: किन श्रेमिनि उनि- मनि जामस्वप्नौ सगमत्ताय इति भेदः । तनाध्यारोपा. भागने । आग्यानमिनिद्रामपुगणादि पञ्चमं येषु पगदाभ्यां मिप्रपञ्च प्रपन्यते' इति न्यायेन आन गगन मवई विश्व पुगए पादं पानुष्यं व्यवहारम्य पारमार्थिवाग्मध्यारोपदृष्टोपन्य. मादिमिनिटं नामादिपवादवियतमं भूमाग्यं नम । अन्त्यः परोऽपयाइतष्या व्यासागपलापन | एकरे. पन्ना fortgni | पानी शुदंबामाशा पथ्यो। ४१.ने मारणम् । ४.ne, RIFaira | ग. उसगनल पारमा ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ १७९ सनत्सुजात उवाच- सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः॥४३॥ । एकस्य वेदस्याज्ञानादेदास्ते बहवः कृताः। दपक्षस्तु व्यामिश्रदृष्टयाऽनिर्वचनीयाख्यया । एवमेव दृष्टि- विष्टं बहुत्वभाजनं यथा भवति तथा कथ्यते जनः अनुचो भयमाश्रित्य शास्त्रमपि प्रवृत्तम् । आकृतेः परिणामादिति | जातिमात्रेण ब्राह्मणो जात्या वेदैर्वा, तत्र वेदपक्षेऽपि अध्यारोपकाले परिणामदृष्टिः सूचिता । ब्रह्मैव कनककुंडल- आख्यानपञ्चमैश्चतुर्मिखिमिभ्यामकेन वा ब्राह्मणो भव- न्यायेन जगदाकारेण परिणतम् । तथा च श्रुतिः-तदा- तीति प्रभार्थः ॥४१॥ ४२ ॥ स्मान स्वयमकुरुत सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । सत्यं [सर्व.] य एतैदॉपैविमुक्तो गुणश्वान्वित इत्यर्थः व्यावहारिक जाग्रद्रज्यादि । अनृतं प्रातिभासिकं स्वप्नर ॥३९ ।। आख्यानपञ्चमैरिति आख्यानं पुराणेतिहासादि ज्जूरगादि। एतदुभयात्मकं सत्यं कालत्रयावाध्यं प्रौव प्राप्त- | वेदैरधीतैर्भूयिष्टं प्रायशः कथ्यतेऽभिधीयते ब्राह्मणतया । मिति श्रुत्यर्थः । तथा आत्मनि चै विचित्राश्च हीति स्वप्न. ! जनो लोकः लंच ब्राह्मणस्य वेदैन किंचित्कार्यमिति वदसि काले आत्मनि जाप्रकाले मायेन्द्रजालमरीचिकोदकादयो तकिन्विति । वेदाध्यायिनो ब्राह्मणा उतानृचः । ऋक्शा- हि प्रसिद्धतराः सृष्टयो भवन्ति.विचित्राश्च ताः । न च ताः | व्देन वेदमुपलक्षयति अवेदा एवं ब्राह्मणा इति । कतमः न सन्तीति वक्तुं शक्यमनुभूयमानत्वात् । नापि सन्तीति | स्यान् स यमहं वेद जानीयां ब्राह्मणमिति ॥४१॥४२॥ ज्ञानेन सद्यो वाधात् । एवं ब्रह्मण्यपि विचित्राऽनिर्वच. [दुर्घ० ] गतेदॉपैमुगुणैरुपतैः तपः समृद्धं भवति । नीया सृष्टिरस्तीति सूत्रायः । तथा चास्य जगतोऽनिर्वच- | विपरीतत्वेऽसमृद्धं भवतीति भावः ॥ ३९ ॥ नीयत्वे श्रुतिराह-को मद्धा वेद क इह प्रवोचकृत आ- [लक्षा०] आख्यानमितिहासपुराणं पञ्चमः पञ्च. जाता कुत इयं विसृष्टिरिति । तं कोऽपि न वेद न कोऽपि त्यसंख्यानिरूपको येषां ते तथोक्ताः ॥४१॥ अन्यच प्रावोचदिति श्रुत्यर्थः । सेयं व्यामिश्रदृष्टिः । अपवादद- टिस्तु 'आह च तन्मात्रम्' इति सूचिता । स यथा सैन्धव- | क्या पर इत्यत्र अनृचः न विद्यन्ते ऋचः, वेश्रवणादिकं खिल्य उदके प्रास्त उदकमेत्रानुविलीयेत । स यया सैन्ध- परित्यज्य ध्यानं गताः इत्यर्थः। ब्राह्मणं वित्रम् ॥ ४२ ॥ वपनोऽनन्तरोऽयाह्यः कृत्स्नो रसपन एवं वा अरेऽय [शंक० ] य एत्र स्वाभाविकचित्सदानन्दाद्वितीय- मात्मा कृत्स्नः प्रज्ञानघन इति श्रुत्या च दर्शिता । यथा ब्रह्मात्मनावस्थितः, स एव ब्राह्मण इति दर्शयिष्यन् तद्ध- जले प्रास्तः सैन्धवखिल्यः स्त्रोपादानमुदकं जले लीनमनु | तिरिक्तस्य सर्वस्य तदज्ञानमूललं दर्शयति-एकवंदति । स्वयमपि लीयते अन्यथा करकालये इत्र जले परिमाणा- एकस्य वेदस्य-वैद्यमिदंरूपम् अनिदंरूपम्, वेदनं वेदः- विक्यं स्यात् । अतः सः अन्तरं कारणम् बाह्यं घनीभावः | एकम्याद्वितीयस्य संविद्रुपम्येत्यर्थः । तस्य एकवेदम्य ब्रह्म- तदुभयवर्जितः केवलरसतन्मात्रात्मना जलेऽभिव्यक्ती णोऽनवगमाहगादयो वेदाः बहवोऽभवन् । अत्र मगादयो दृश्यते । एवमयं प्रपञ्चः कार्यकारणोमयस्वरूपहीनः वेदाः तत्ानिपत्त्यर्थ विचारं कुर्वन्ति इति वेदाख्यानम- समावौ केवलप्रज्ञानघनोऽभित्र्यज्यते इति श्रुत्यर्थः । अनेन वायुः । अथवा, सद्भावं सावयन्तीति वेदाः । विदन्ति दृष्टिप्रयेग जनबोधार्थ गात्रं प्रवृत्तम् । यथोक्तं संक्षेपशारी- / वेदनसाधनभूता इति वा वेदाः । अथवा, ब्रह्माधीनमात्मानं ग्के-आरोपदृष्टिरपवादकद्दष्टिरेवं व्यामिश्रष्टिरिति दृष्टि- लभन्त इति वा वेदाः । अथवा, ब्रह्मण आत्मनया लाभ- विभागमेनम् । संगृह्य मूत्रकृदयं पुरुषं मुमद्धं सम्यक्प्रबो- हेतब इति वा वेदाः । विद विचारणे, विद सत्तायाम्, धयितुमुत्सहते क्रमणेत्यादिना । श्रुतिवचांसि मुनिम्मर- | विद जाने, विद्ल लामे, एतपां धातूनां विषये वर्तन्ते णानि च द्वयविशारदगीरपि सर्वशः ।। त्रयमपक्ष्य दृशां | यस्मात् , तनो वेदा इत्युक्ताः । तदेकवेदस्वरूपं फिमिति त्रितयं विना नहि घटामुपयान्ति कदाचनत्यन्तेन ॥४२॥ चन्, 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति श्रुतेः । तस्मान् [अर्जु०] पतषिविमुक्तं गुणैरुपेतं तपः समृद्धं भवति | सत्यस्य एकवंदस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽनगमाद्वेदा वढ्यो नान्यत्रेति भावः । केवलमसहायम् ॥ ३९ ॥ ब्राह्मणः केन व्याख्याताः मवें वेदास्तद्दर्शनहेतवः । हे राजेन्द्र, त्वमपि भवतीति पृच्छनि-आख्यानपञ्चमभूयिष्टं कथ्यते / किमेवं ज्ञात्वा सत्येव ब्रह्मणि स्थितोऽमि? कश्चिन् पुनः जनः । तथैवान्ये चतुर्वेदाखिवेदाश्च तथापरे । द्विवेदाच- सत्ये अवस्थितः प्रतिष्टित इति ।। ३७ ।। कवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे । तेषां तु कतरः सः स्याद्यमदं [नील.] एवमनेकपुपक्षेपूपस्थापितपु सिद्धान्तमाह- वेदविहिजम् । आख्यानमितिहासः पञ्चमो येषां तैर्भू- एकस्यति । ब्रह्मैव एकं वेद्यं तच्च मत्यं कालत्रयेऽव्ययाव्यं ४३. एकवेदस्य च जानाद वेदास्ते पहनोमवन् । झवदन्ती वा वेदाः'भषिकम् । क्षमाप.पु मधिकम् । - ।

·श्रीमन्महाभारते [सन मुजातपा ४ १८० एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते । सत्यात्मच्यवमानानां संकल्पश्च तथा भवेत् । दानमध्ययनं यज्ञो लोभादतत्मवर्तते ॥ ४४ ॥ ततो यज्ञा प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात् ॥ ४५ ॥ तस्य अज्ञानात् कनि वेद्यानि उपास्यानि अब्रह्मभूतानि भावमापनानां संसपा वित्तथा अमान् व्यर्था भवन्ति, कृनानि कल्पितानि वेदे सत्यप्रतिपत्त्यर्थ तेपामब्रह्मास्त्रं वेद स्वामाविकसत्यसंकल्पादयो न सिध्यन्तीत्यर्थः । ततः कर्म एवाह-तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इति । यज्ञादिकं प्रतायेत विस्तृतं भवेत् । तदेतत्सर्व सत्यत्य तम्मिश्च सत्ये ब्रह्मणि कश्चिदेव अवस्थितः ग्रहलाभोऽति- | सत्यादिलक्षणम्य ब्रह्मणः अनवधारणात् अनवगमात् आ- दुर्घट इत्यर्थः । श्रुतिरप्यज्ञानकार्यत्वं जगत आह-तुन्छे- | त्माज्ञाननिमित्तत्वात् संसारस्य यावत्परमात्मानमात्मत्वेन नाऽऽभ्वपिहितं यदासीत् तमसस्तन्महिनाऽजायतैक- साक्षान्न विजानाति, तावदयं तापनयाभिभूतो मक- मिति । तुच्छेन रज्जरगादिवदध्यस्तेन मिथ्याभूतेन तमसा रादिभिरिव गगादिभिरितस्ततः समाकृष्यमाणो मो. आमु सर्वव्यापकं ब्रह्म अपिहितमाच्छादितं यत् आ- मुह्यमानोऽसत्यसंकल्पः स्वर्गपश्चन्नादिहेयरााधनेयु प्रवर्तत सीन् तन् एकमेव सन् तमसः अज्ञानस्य । तपस इति पाठे इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ आलोचनस्य संकल्पमात्रस्य महिना माहाल्येन अजायत [नील०] एवमिति । सत्यं प्रत्यगद्वयानन्दं घेदार- प्रपञ्चाकारण आविर्ष भूव । यथा रज्जुरज्ञानानृता सर्पा- ज्ञावा बाह्यसुखलोभात् एतदानादिकं कडे प्रवर्तत इत्यर्थः कारेणाविर्भवति तद्वदिति श्रुत्यर्थः ।। ४३ ।। ॥४४॥ सत्यादिति । तथा भवेत् परमानन्दात्यच्यु- [ भर्नु० ] उत्तरमाह--एकस्य वेदस्याज्ञानाद्वेदास्ते । तस्य क्षुद्रानन्दविषयोऽभिलापो भवेत् । ततश्चासौ यशो पहवः पुनाः । सत्यस्यै कस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः। ज्योतिष्टोमादिः प्रतायेत संतव्यते । सत्यस्य वेदवचनस्य अल्पप्ररिल्पजीवितैरज्ञानादृग्यजुःसामाथवभेदेन बहवः | ज्योतिष्ठोमेन वर्गकामो यजेतेत्यादेः अवधारणात् प्रामा- कृताः । यथा सत्यस्य प्रहाग: एकस्यापि अद्वितीयस्या- | ण्यनिश्चयात् । संस्पिो वितथो भवदिति पाठे सत्यश- ज्ञानान पनि सत्यानि जीरभावन कृतानि सत्ये एक- | स्यैव सत्यसंकल्पत्वमन्यस्य तु संकल्पो वन्भ्य इत्यर्थः ! रूप ग्रह्मणि कश्चिदेव वीतरागोऽवस्थितः न सर्वः ॥४३॥ मनपाठे यज्ञोऽपि सत्यस्यानधारणादापरोक्ष्येण अनि- [स०] एकरयेति । सत्यं ब्रह्म तद्वेदी च सर्ववेदी श्वयादेव प्रवर्तते । ज्ञाते तु सत्ये 'एतद्वन्दा बुद्धिमान्याय- स पर मालणः सदज्ञानिनां स्वर्गादिपललोभप्रवृत्तानां | नकृत्यश्च भारत' इति कृतकृत्यत्वमेव स्मर्यते ॥ ४५ ॥ वेदाचनियादिभिन्नाश्विामित्यर्थः । सत्य तु वेदै कश्चि [अर्जु० ] दृष्टान्तसिद्धमथै दान्तिके योजयति- देवावरिषनः॥ ४३ ॥ एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते । दानमध्ययनं यज्ञो [लक्षा. ] पावेदस्य चाशानादित्या अज्ञानात् शान-लोभादतत्तवर्तते । सत्यात्यच्यमानानां संकल्पाय तथा गरायभाया । म यस्यैक्रय गजेंद्रेत्या एकस्य अर्थक्रिया- | भवेत् । ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैावधारणात् । वेद- पारिता प्रणा सह पराकारतया भरयारयपारमाथि-मित्येकवचनमरत्वविवक्षया अर्थाच्छासादिभेदं परित्यय पमन्यग्य जगतः अशानाग यानि सत्यानि पारमार्थिक- तमेर फारणं कृत्वेति यावत् । प्रज्ञा प्रमाणज्ञानं सोह- ध्यावारिकमाविमामिरमन श्रीगि सत्यानि फेचि मिति प्राणि 'तत्वमसि श्वेतकतो' इत्यादि वेदान्तवि- दाः । पेचित् फश्चित । माग्नं वयसि ने पुंसि कः फलानान् प्रदा यान्तीति यावन् । दानादी ग्रह्मणस्त्वज्ञाने दिगोरित्यभिधानात यः यायुरुपः पित ययति सति स्वर्गफरन्टोमात् प्रवर्तते । सत्याद्रमाणः प्रन्यवमा- गमिनि चिनमानी मत्य पारिमनिय मत्ये अवस्थितः नानां पृथाभयतां शरमरचितराजपुनस्य यया स्वरूपा- मा मये मता जगताईया दनि ये प्राप्य नारायणे मानान् नसोचिनं की तथा दानादि मायात् प्रत्युता. पावपिनः ॥ १३॥ नामिनि ॥४४॥४५॥ [kir.] भूगो मे गु-पनि ॥ ३८॥ विम [स] एवं घेई मत्यम्पमनुस्माधानासा 1 उप- धम् ? नो पेन, नत्र ययनि मना-मत्यादिनि । सर्गाणामनेार्थत्यान । इनरवेदः प्राशो विद्वानद्दगिति पुरी गाराम मयज्ञानादिलक्षागान मनमः प्रन्ययमानाना बुद्धिमिति कः । तनु न, यशाय हि येदाः प्रतारते पा मानिसमावरियागन मनात्मनि दहादापारम- फरीरलाः, पप दुरोप इन्याह-दानमित्या katreen ReJai aragini ..REALोय । ५६Rem परवाना।

·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ मनसाऽन्यस्य भवति वाचाऽन्यस्याथ कर्मणा । नामैतद्धातुनितं सत्यमेव सतां परम् ।। ४७॥ संबल्लसिद्धः पुरुषः संकल्पामधितिष्ठति ॥ ४६॥ ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्ष परोक्षं जायते तपः । अनभृत्पेन चैतक्ष्य दीक्षितवतमाचरेत् । विद्यावहुपठ-तं तु दिनं चै बहुपाठितम् ॥ ४८ ॥ दिना ।। ४४ ॥ नन्वेस बानिन. प्रति वेदा निर्थका | एतेषा पूर्व पूर्ण ज्यायान् सकल्पसिद्धः सत्यसक्ल्प. सा. स्यु. यसादिक तेपा न कार्य स्यादत जाह-सत्या लाना कल्पनीयपदार्थाना ब्रह्मलोसादीनामधिष्ठाता भवति प्रन्ययमानाना सत्यवचननानविरहिणा संकल्पात फला- नाचिन । तथा च श्रुनि-आप्नोति स्वाराज्यम् आप्नोति मिलापात् यो दानादि. स तथा भवेन लोभप्रवृत्त्या मनसस्पति वाम्पतिश्चक्षुष्पति श्रोत्रपतिविज्ञानपति । इनि निपिद्धो भवेत् । तन. सत्याद्यन्नादय. प्रतीयन्त एव सन्य- स्वराजो भान. स्वागज्य प्रमेश्वर्यम् ॥ ४६॥ तस्य मंर स्यैवेत्येवकारस्य मिनरमता। सत्यस्य नत्मणोऽपधार- | ल्पस्य अनैमृत्येन अदायेन आत्माज्ञानाद्वन्ध्यसंग्ल्पत्य णात् अवधारणार्थ-यमुद्देश्यत्वेन । हेतुमिवक्षया पञ्चमी । सतीत्यर्थ । दीक्षितनत मुष्टीकरणवाग्यमनादिकं कुर्यान् । तेन संकल्पपूर्वका यज्ञादयो निपिद्धा बन्धहेतुत्वात् । एतनाम दीक्षित इति तद्दीझ बनादेशे इत्यनेन धातुना तदर्थ चैतद्वेदाध्ययन व्यर्थमित्युक्तम् , ननु ब्रह्मामा- निष्टापत्ययान्तेन निष्पन्नम् । कर्मज. संस्कार आगन्तुको रणानुष्ठेयासविलितफ्लयज्ञादिप्रतिपत्त्यर्थमप्यत्ययनमिति विनागी चेत्यर्थ । सतां तु सत्यमेव पर ग्रीव श्रेष्ठम् भाव ॥ ४५ ॥ अतकरनेनाविनाशित्वात् ॥४७॥ एतदर स्पष्टयति- [लक्षा०] तत्तस्मात्कारणात् । येऽन्न प्रपञ्चं सत्यं यो ज्ञानमिति । प्रत्यक्षं झोस्मोहनिवृत्तिरूप प्रानफल प्रत्य- वेद स वायुदेव प्राज्ञ प्रज्ञासन्धित्वात्पूर्णप्रज्ञाख्यनाम- क्षमित्यर्थः । तप. कायिक वाचिक मानसिर च तन् वान्भवति । यद्वा एक्स्य ब्रह्मणि जगति चैकामारतया, परोक्षमामुमिरफलप्रदमित्यर्थ । विद्यादित्यर्धन परोक्ष- स्थितस्य सत्यस्य भावप्रधानो निर्देश पारमार्थिसत्य- | ज्ञानस्य व्यावृत्तिरिह उच्यते ॥ ४८ ॥ रस्य अज्ञानान् सत्ये उत्तविया अनेकस्मिन् सत्यत्वे [अर्जु०] यदि तद्धयानं स्यात् तथापि प्रवर्तते दानादि पश्चिद्वादी अवस्थित तस्मात् कारणात एवं प्रपञ्चं सत्यं किंतु तद्धयानादपि प्रच्यवमानाना प्रवर्तत इत्याह- पारमार्थिकसत्य यो वेद स प्राज्ञो भनतीति योजना । मनसान्यस्य भवति वाचान्यम्याय कर्मणा । मनसा नान- लोभान । स्वर्गस्यालभोगात् ॥ ४४ ॥ सत्यापच्यरमा- यज्ञ. कर्मणा अग्निष्टोमयज्ञ ब्रह्मानपानार्यमेतानि कर्माणि नानामित्यत्र सत्यात् परब्रह्मण । तत कर्म प्रभासेतेत्या न तस्वरूपसिद्धयर्थमित्याह-संकल्पसिद्धि पुंमः संक- तत कारणात् सत्यस्य परमात्मन अनवधारणात् क्मे लाचारतिष्ठते । सकल्प सम्यग्ज्ञान तन सिद्धिः प्राप्ति. प्रभासेत प्रकृष्टतया अज्ञाना मनसि भासेन ॥४५॥ सिद्ध इति पाठे सिद्ध प्राप्त । यदाह मुनिगत(हस्त- [शंक०] इदानी ब्राह्मणलक्षणमाह-विद्यादिति। गत )विस्मृतमुवर्ण साल्पात् तत्त्वज्ञानान् अवतिष्ठते बहुपठतम् आख्यानपञ्चमनेदाध्यायिन बहुरागिति विद्यात् भ्रान्तिदर्शिताद रूपान् परावृत्त ब्रह्मस्वरूपेण भवति । न साक्षात् ब्राह्मणमिति । तर्हि मुरयो ब्राह्मण इति वया ब्रह्मापीति ॥ ४६ ॥ तत्वज्ञान यमनियमादीनाम- चेन–य एव सयात् सत्यादिलक्षणात् नापति, स्वाभा- वोपयोगेन कर्मणामित्याह-अनमृत्यैन चैतस्य दीक्षितो विकचित्सदानन्दाद्वितीयनह्मात्मनैनावतिष्ठत इत्यर्थ. सः | जनमाचन् । एतस्य मनस अनैमृत्येन चाञ्चल्येन दी- एष शेयो ब्राह्मणस्त्वया, नेतर, यः सन्यात्मन्युतोऽमृतार्थ क्षितो ब्रह्मोपदेशेन नतं यमनियमादिक्मष्टनिय योगम् । सन् कर्मणि प्रवर्तते । तथा च ब्रह्मविदमेन नाह्मणं दर्ग-नाम्नो निर्वचनमा-नामैतद्धातुनिवृत्त सत्यमेर मता यति श्रुति- 'मौन चामौनं च निर्वियाथ प्रात्मण स परम् । एतदनन्तरनिर्दिष्टं नाम धातुनिर्दिएम् । अस ग्राहाण.' इति, 'विपापो विग्जोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भुवीन्यस्मादस्नीति मन् । तर सत्य साधे तद्धि- भवति' इति च ॥ ४० ॥ तविधानात् । यद्वा पदर विभागगत्यरमादनंपु इन्यस्मात् [नील.] मनसैति । यज्ञ इयनुष्यने अन्यस्य एतस्य / सीदति लय गच्छति कार्यमातमस्मिनित्यरिरणे किम् । यज्ञो मनसा देवलाध्यानादिरूपो भनति । वाचा प्रायन सना ब्रह्मविष्णुगिवाना सत्यमेन पर यो ध्येयत्वा जपादिरूपो यज्ञो भनति । कर्मणा प्रसिद्धो ज्योतिष्ट्रोमादि ॥४७॥ संशितान्याह-वानं नाम प्रत्यक्षं परी ४६ स वाचान्यस्याः । स. भवतिष्ठने। नासा नास्ति। बार । ४८-४९ शोकोचाम्यामेक शेक। ४८ स पाटति माझार । पूर्षि नाति । तु बहुवामिति .

·श्रीमन्महाभारत [सनत्सुजातपर्व १ तस्मात् क्षत्रिय मामस्था जस्पितेनैव वै द्विजम् । न वेदवेद्यस्य विदुर्हि तत्वम् ॥ ५० ॥ य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥४९॥ छन्दांसि नाम द्विपदा वरिष्ठ छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र । पुरा जगौ महर्षिसंघ एपः। छन्दोविदस्तेन च तानधीत्य छन्दोविदस्ते य उत नाधीतवेदा गता न वेदस्य न वेद्यमाः ॥५१॥ जायते तपः । वै प्रसिद्धौ सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिपु सिध्यति, अन्यपरत्वाद्वेदम्य इति; तत्राह-छन्दासीति । वेदान्तेषु प्रसिद्ध नाम सत्यशब्दार्थः संज्ञितानि संज्ञोप- | हे द्विपदा वरिष्ठ, छन्दांसि वेदाः स्वच्छन्दयोगेन, स्वच्छ- चाराः। प्रत्यक्षं साक्षात्कारः स्वरूपे विषये फले च । स्वरूपं दत्ता स्वाधीनता, यथाकाममित्यर्थः । तत्र परमात्मनि चिदात्मता फलमानन्दः विषयः सन्मात्रता, एषां व्यति- भवन्ति तत्रैव प्रमाणं भवन्ति । श्रूयते च- सर्वे पैदा रेकः कर्मणीत्याह-परोक्षमिति । तप इति सर्वकर्मणा- यापदमामनन्ति ' इति । 'दैश्च सर्वैरहमेव घेद्यः' इति मुपलक्षणम् । एवं सत्यप्रतिष्ठया ब्राह्मणत्वमभिवाय वेद- च । पुरुषार्थपर्यवसायित्वाद्वेदस्य तद्वयतिरिक्तस्य सर्वस्य पाठरूतं विशेषमाह--विद्यादित्यादि । बहुपाठश्चतुर्वेदस्त्रि- अनित्याशुचिदुःखानुविद्धत्वेन पुरुषार्थवाभावात् तत्रव- वेद इत्यादि ।। ४८॥ रूपतज्ञानतत्साधनप्रतिपादकत्वेन वेदानां प्रामाण्यमि- [ सर्व० ] एतहिवियो यज्ञस्तस्य ब्रह्मविद इत्याह- त्यर्थः । यस्मात् वेदाः स्वच्छन्दयोगेन तत्रैव परमात्मनि मनसाऽन्यस्यति । अन्यस्यैकस्य पूर्व पूर्व चात्र येष्ठम् । प्रमाणं भवन्ति, तेन च हेतुना वान वेदान् अधीत्य अधि. तयथम कर्मयज्ञो हविहोमादिः। ततो निवृत्तस्य वाचा गम्य वेदान्तश्रवणादिकं कृत्वा गताः प्राप्ताः वेदस्य संवि. यज्ञो जपरूपः । ततोऽपि परावृत्तस्य मानसो ध्यानरूप द्रूपस्य परमात्मनः स्वरूपं न वेद्यं प्रपञ्चम् आर्याः पण्डिता इत्यर्थः ।। ४६ ।। ननु तर्हि संकल्पवत् कतिविधो यज्ञ ब्रह्मविदः ॥ ४१ ।। इत्याह---आरभते कर्माणि तस्यास्य संकल्पस्य नैभृत्येन [नील.] उत्तमेवोपसंहरति-तस्मादिति । जल्पि- संमृतं तूष्णीम्मावो मानसो यत्नस्तस्य ज्ञान नभृत्यं ततो- तेनैव केवलाध्ययनेनैव सत्यात् प्रत्यगद्वयानन्दात् । तथा ऽन्यदक्षानभूतं तस्मादस्य मानसयज्ञसाध्यत्वात्तदितरही. | च श्रुतिः-यो वा एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोका- शिनमेन वाचाचरन् । दीक्षितस्य गृहीतसंकल्पस्य व्रतं | पैति स ब्राह्मण इत्यपरोक्षज्ञानिनो ब्राह्मणत्वमुक्तत्वाऽर्या- दीरितमनम् । तच वाचा कर्मगा या मानससंकल्पासाध- दितरस्यात्राह्मणत्वं दर्शयति ।। ४९ ॥ नन्वेवमध्ययनयागा- फवादित्याशयः । ननु ज्ञानार्थिनाऽप्येतद्वयमेव संकल्पपू- | देवैयर्य रयादित्याशङ्कपेष्टापत्तिमाह-छन्दासीति । एप 4 किमनुष्टीयत इत्यत आह-नामैतदिति । अरतेर्धातोः उपनिपत्प्रसिद्धः अथर्वा महामुनिमहर्पिसङ्घो यानि पुग नियुनं सत्यमिति नाम सन्निति च नाम मतामेतत्परमुद्दे- जगी तान्येव छन्दांसि उपनिपटूपाणि नाम निश्चित श्यमिति व्यत्ययात्तद्धिनोत्पत्तौ सत्यसिद्धी नामनिरुत्तेरेव | 'छादयन्ति ह वा गनं छन्दांसि पापाकर्मणः' इति श्रुत्या मगप्रत्तवं मतामवगम्यते सत्यप्रातिहतुश्च मानरा एत्र छन्दाशन्दनिर्वचनात् । सवा होते अहढा यशरूषा इति या: सादगदिति पुनः संकल्पः पुनो या यज्ञद्वैविध्यमिति | अथर्वणोपनिषदि यज्ञानां पापाद्रभितुमसामर्थ्यदर्शना भावः ।। ४७ 11 अन हवन्तरमाह-ज्ञानं वै नामति । ब्रह्मविद्यार्थानां छन्दसां मुख्यं छन्दस्व कर्मार्थानां तु नाम प्रामाश्येऽव्ययं दानं नाम यशानां नाम्नां देश्यं त- गोणमिति भावः । किंच उत अपि येऽपि साधीतवेदाः सत्यक्ष नादां च भूयो भावनागपमानसजन्यया एर । | सोपनिषत्फ वेद पाठतोऽर्थतश्च अधीतवन्तस्तेऽपि न गनु नो वाचिक पर्म या तत्परोक्षं जायते जनयति । छन्दोविदः यतः वेदवेद्यस्य औपनिपदस्य पुरुषस्य तत्त्वं परान प्रत्यक्षशानादिता देय धर्मरूपं फलं जनयतीत्यतो यायालयं न विदुः न जानन्ति । अधेन्या परति मायथैप मनमानस्य मामातुरित्यर्थः । नव जपयाम्य याचं शुश्रवाँ अफ्लामपुष्पामिति । पुमं हि फलं यायः पर्मगारसम्पाययोजावं पायति-यिनादिनि । मत्यमिनि निधनदाह मत्यं परं प्रम ॥५०॥ छन्दांमि पटन्नं यजन्नम ॥४८॥ नामति द्विपदा मनुष्याणां मध्ये परिष्ठ तत्र सत्ये प्राणि [i] भदनदेयं गदि नदेव ब्रा मिध्यंत न प | विषय छन्दामि यदा. स्वच्छन्दयोगेन सातन्त्र्यसंयन्धेनेय पीनति । ५. ए. एशिविर विदुर्न 11 मारयेपाय शेषः । ५.१. नारत ।.गता PHit Rai | वाले रहस्यम ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ २८३ - न चेदानां वेदिता कश्चिदस्ति न वेदाना वेदिता कश्चिदस्ति कश्चित्वेतान्बुध्यते वापि राजन् । बेन वेदं न विदुर्न वेधम् । यो वेद वेदान्न स वेद वेयं यो वेद वेदं स च वेद वेयं सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ।। ५२ ॥ यो वेद वेद्यं न स वेद सत्यम् ॥ ५ ॥ भवन्ति । कर्माण्डार्थज्ञानवत् ब्रह्मकाण्टार्थज्ञानं न मध्ये-न सशय इति वचनान् वस्तुगन्या छन्दामि नाम भग- अनुष्टानान्तरमपेक्षते । तथाहि तद्धतत्पश्यन्नपिमिदेवः वन्नामैव । एषोऽर्य पुरस्तान् म्बगे दौमपिभिव निणीतः । प्रतिपदेहं मनुग्भवं सूर्यश्चेति त्या दर्शनमा स्ययोर्मध्ये उन्दोविदरतनेत्या छन्दोविदः विठच्छन्दोविट ॥५१॥ निष्टन्गायतीत्यादौ तिष्ठतिगारयोर्मध्ये इस मार्यान्तरं [शफ० ] एवं तर्हि वेटरने अन्यत्र तद्विदिता. वार्यते तेन च ज्ञातन सयेन, चकार एवकारार्थे, तेनत्यर्थः 'दयो मविहिताटी यतो चाची निवर्तन्त, अप्राप्य छन्दोविदो भवन्ति न कर्ममाननानेन । तान् छन्दोवान : मनमा सह ' इत्यादिप्रतिोिर प्रसन्यतेल्याप्रयाह- अधीत्य प्राप्य आर्या वेदस्य वैद्यं वेदनीय ब्रह्म न गता न वेदेति । न वेदानाम् गादीना मध्ये कश्चिदपि देदः इति न अपि तु गता. प्राप्ता एपेत्यर्थः । एतेन तद्विज्ञानार्थ परमात्मनो वाचामगोचरस्य संविद्रूपस्य वेदिता अस्ति । स गुम्मेवाभिगच्छेदित्यस्याः श्रुतेरयों दर्गितः ।। ५१ ।। कस्मात् ? यस्मान् वेदेन गादिरूपग जन पं सवि. [अर्जु० ] जल्पितेन पठितेन । सत्याद्ब्रह्मण' ब्रह्मवेत्ति दूपं परमात्मानं न विदु न वेद्यं प्रपञ्चमपि न पिदुः, मालगः ॥४९॥ छन्दसापित्रमाह-छन्दासि नाम संविदधीनत्वात्सर्वसिद्धे । यस्मान् मविटवीना ममिद्धि. स्पय इत्यादि । मप्यते ज्ञायते एभिरिति रुपयः तत्पुर- | तस्मान् यो वेद जानाति वेदं संविद्रूपं परमात्मानम्, म स्वात् तदनन्तरं तानि जानन्तीति पयः पश्यपादयः च वेद वेद्यम् इद मर्वम् । तथा च श्रुति-आत्मनो वा तेपा समुत्पत्ति। ये पुनश्छन्दोभिरर्थान्न विदन्ति तानाह--- अरे दर्शनेन अरणेन मत्या विज्ञानेनेट मर्न विदितम् । उन्दोविदस्त इत्यादि । डान्दमास्ते ये वेवैद्यस्य न विदुः इति । यो वेद वेद्यम् इति रूपं न स ट न जानाति सत्य वेदार्थ तं न विदु. विभक्तिव्यत्ययातर्मणि पष्टी । उने- सत्यादिलझण परमात्मानम् ॥ ४२ ॥ स्तोभोऽनुकम्पाराम् । तान् वेदान् अधील पठित्वा [ नील०] तपापि ब्रह्मणो दुतेरत्वमाह-नेति । वैदा- न वेदान् विदुरित्यन्वय । अवेदनं च पिच्छन्दोन्नता- ना रहस्यरिता ज्ञाता कविन्नास्ति चित्तु एनान्वेदान् विनियोगानामज्ञानात् ।। ५१ ।। रहस्यप्रतिपादकान् चित्तशुद्धयतिमयागुख्यते । यो ब्यु- [स०] जल्पितेन जपयज्ञेन ब्राह्मणं ब्रह्मज्ञानयोग्यम् । त्यितस्तत्त्वमसिनाक्यार्यानुसंपाता वा बदान् वेट म सवि- सत्यान्नापति सत्यान्मनसो नापनयति मानसयज्ञम्पन्वान् कल्पः निर्विकल्प वैद्य सर्ववृत्तिल्यै प्रभागमान ॥ ४९ ॥ उन्दाभि नामेति । नाम वाक्यारम्भे । स्पीणा ब्रह्म न वेद किंतु सत्ये सर्ववृत्तिवापरावविभूने प्रत्यक्चै समें ऋषीणा कश्यपादीना सर्गे तये तान्दृष्ट्वाऽयाप-तन्ये स्थित एव निर्विक्लक मुस वेद ।। ५२ ॥ इममेवाथै यितुं तत्पुरस्तात्तत्पूर्वमय गिरा. छन्दासिजगी अपीतवान् | भट्न पन्तग्णाह-नैति । वेदाना वेद्यानामहकारादीनाम- ब्रह्मण. तत्परम्पराध्ययनसंप्रदाय' ते छन्दोविदो वेदमात्र- चेतनाना मध्ये कविद्वेटिता नास्ति मतो हेतो. वैद्येन दिनो ये त इति चायेंत एत इति प्रगृह्यमज्ञा(?)अधीत्य ई चेतसा वेदं वेढयोध्यमात्मान न विदु । नापि वैद्यमना- वेदवेद्यस्य दैप्यिम्य प्रतिपादकत्वेन संपन्धिनो वेदानुप- | त्मानमपि न विदुः आत्माऽनात्मा च न जटम्य विना- निपदो न विदुः न तदन्त निश्चितबन्त इत्यर्थ.॥५०॥ वियय । ननु जटया बीवृत्त्या आत्मा ज्ञापत एव, दृश्यते [ लक्षा० ] छन्वामी या हे द्विपदावरिष्ट स्वच्छन्द- त्वत्र्यया बुद्धयेति श्रुतरित्यागल्याह-बैटमात्मानं यो योगेन स्वेच्छानुसारत' पठनेन नाम इन्द्राग्न्याना वेद म एव वद्यमनात्मान सर्व वेद आत्मप्रभवत्वात्मवम्य । नामैव भवन्ति । तन्मुत्यार्थ गुरमुसाच्छवणाभावे कोऽपि यस्तु पहिर्मुप वेद्यमनात्मानं वेद स सत्यं ब्रह्म न वेद । न जानातीनि भाव । तेन अभ्यासेन तान् वेदान् वेयं तथा च श्रुती भवन -आत्मनो वा अर दर्शनेन श्रवणेन वेदस्य मुख्यप्रतिपाद्यं न गताः ॥५०॥ उन्दासि नाम मन्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् । 'पराचि सानि व्यनृ- द्विपदांवरिष्टेत्या हे द्विपदावरिष्ट वदाक्षगणि यान्ति णत्वयंभूस्तम्मात्सराङ् पश्यति नान्वरात्मन् ' इति व्यतृ- पठितानि द्विजातिभिः तावन्ति हरिनामानि कीनिंतान जन हिमितगन् ।। ५३ ॥ ५२ नास्ति। न कश्विनन्। ५३ स ब नास्ति । स वेदेन वेद, छ वैदेन वेद।

·श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपरं ४ १८४ यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं धामांशभागस्य तथा हि वेदा न तं विदुर्वेदविदोन वेदाः। यथा च शाखा हि महील्हस्य । तथापि वेदेन विदन्ति चेदं संवेदने चैव यथाऽऽमनन्ति ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति ॥ ५४॥ तस्मिन्हि सत्ये परमात्मनोऽर्थे ।। ५५॥ [अर्जु.] अह्मत्वे वेदानामन्यग्रव्यतिरेकव्यभिचारः | मेन ब्रह्म वेदाः प्रतिपादयन्तीत्याशयपाह-यामांशेति । कश्चित् पुनर्वेदान्वेत्ति तथापि सत्ये ब्रह्मणि न व्यव- यामांशभागस्य 'त्रियामश्चन्द्रः' इति श्रुतेः चन्द्रांगभागस्य स्थितः । इत्यन्वय( व्यभिचारः ) अयं सत्यस्थितिमान् प्रतिपचन्द्रग्लादर्शने यथा महीरुहस्य वृक्षस्य मासा हेतु- वेदज्ञानादित्यनुमाने व्यभिचारः । अन्वयन्यभिचारं विवृ- भवति, तथा हि वेदाः तयेर परमात्मनः सरूपभूते संदे णोति-यो वेद वेदान् न स वेद वेद्य सत्ये स्थितो यातु दने नित्ये अविनाशिनि अर्थे परमपुरुषार्थस्वरूपे पूर्णा- स वेद वेद्यम् । वेद विज्ञाने । सत्यस्यापि वेदस्यात्मनो नन्दरूप हेतनो भनन्ति, न पुनः साक्षाद्वाचामगोचरं मानामाव इत्यन्वयन्यभिचारः । उपलक्षणमिदं ( व्यति- परमात्मान प्रतिपादयन्तीत्येवम् आमनन्ति ॥ ४४ ॥ क) व्यभिचारस्य, सत्यरेटाज्ञाने सत्यज्ञानमस्तीत्ये- [नील• ] किंच यश्चिदात्मा सपा प्रत्यरत्वेन प्र. रूपस्य । सत्ये ग्रह्मणि स्थितो यः स एन सत्यं वेत्ति स सिद्धः, वेदान् वेदयन्ति ते वेदाः तान् प्रमाणानि वेद, स ब्राह्मण इति भारः॥ ५३-५५॥ एष वेद्यं प्रमेयमपि चेद न तु तानि वेद्यं विदुः जडत्वात् । [सर्य.] तल्कि वेदा अप्रयोजका एवेति शहां निरतं च प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षु. श्रोत्रस्य श्रोनं मनसो स्यति -न वेदानामिति । वेदानामुपनिषदा वेदिता विदि- ये मनो विदुरिति प्राणादीनां प्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धं चेदाः तायों न कश्चिदस्ति यदि न कश्चिदस्ति वं कथं तदा प्रमाणानि वेदविदः प्रमातारश्च न विदुः । यतो वाचो जानासीत्याह-कश्चिचतार वुद्वयतं इति । प्रायिस्त्वेन | निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति तस्य वाङ्मनसातीतत्य. तथोक्त मित्यर्थः । ननु यदि वेदार्थ न जानन्ति कथं यज्ञा- | श्रुतैः । यद्यप्य तथापि वेदं चेदितारमात्मानं वेदैनैव प्रमा- दीन फुर्वन्तीत्यन आर-यो वेदान् कर्मभागान् । सत्ये | णेन अहं ब्रह्मास्मीत्यादिना विदन्ति जानन्ति । के माणि ये स्थित उद्यतः । यद्वेदपाठादानानोमो ते ये ब्राह्मणाः वेदविदो वेदं पाठतोऽर्थतोऽनुष्ठानतश्च भानि स एव वेदश्रणलक्षणप्रतिजनक उपनिपनागो विदन्ति ते वेदविदः । अध्ययनयज्ञादिना संस्कृतचित्ता वेगवेदनातुरित्ययः ।। ५२ ।। एव वाफ्यादात्मानं लक्षणया जानन्ति न सन्ये इत्यर्थः [लक्षा०] वेदेन वेद्यं न विदुर्न वेयमित्यत ये न ॥ ५४॥ इदमेव दृष्टान्तेन प्रतिपादयति-धामांगेति । या न पिदुः तं दमपि न निदः । यः वेदं कंवल धाम तेजः तन्मया. अंशा यस्य स तेजोमयोऽर्थाचन्द्रः वंद ।। ५३ ॥ तस्य भागः क्ला प्रतिपढ़ता तस्य संवेदने ज्ञापन यथा च [in०] नन्य नहि बेदन वदं न पिदुर्न वैद्यम् । यथैव दि. प्रसिद्ध महीरहस्य शाखा उपादीयते तथा :ति पदना अनात्मवितः पदासिद्धिरेवेत्युक्तं भवति | हि सथैव वेदाः परमात्मनः संवेदनेऽशें परमपुरुषार्थरूपे इत्यागपाह-यो पद इति । यो वेद जानाति पदान् सत्य समाऽयपाध्ये वेदा. उपादीयन्त इति आमन- प्रागाहीन, ग घ वद ये सोऽपि मनात्मनिंदर मिनेन ति । तं सौपनिषदं पुरुष पन्छामीत्यौपनिषत्वविशेषः गनेन प्राय बद । मन्येवं नहिं वेद्या परमारमा- गात् पापामगोचरत्वतेच सोऽयं देवदत्त इत्यादिवा- गमपि जानीयादित्याग पा.- परमात्मानं याबा- क्या तत्त्वमस्यादिवास्यमपि राणया स्वार्थ समापयत्ये. मगोपां विदुः वेदविद्योग यदा: येदा मपि न सं विदुः | पत्यर्थः ।। ५५ ॥ गविण्यापुरतीयर्य: । नहिं फपमापनिाद [सक्षा०] यो चंद वेदानित्य न घेढान् केरलवेदान A ग्यादिश्यामापा---गारि योग विदगि पदं यह म च पेशा नाग न घेद पदायितोऽपि न पामा मान या पागाविषयं नया नारि दिन विदुः । स्थान विदु. न वेश्यन्ति । ये गादिना मिनि दिजाति ६ मंपियं परमात्मा. बादागा. ना मीमांमोदिन पानमस्ति पठगि मम ममा पनि भागि बदानां परपक्षिोपि भवति ॥ ५ ॥ देन हांप nिi xn: 12:ममि.तिनिधामागोयत्या महीप प शारया यथा MITAमा मा ----maren- ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ अभिजानामि ब्राह्मणं व्याख्यातारं विचक्षणम् । नार्याचीनं कुतस्तियङ्नादिशं न कथंचन ।। ५७॥ यश्छिन्नविचिकित्सः सव्याचष्टे सर्वसंशयान्॥५६॥ तस्य पर्येपणं गच्छेत्मत्यघुि कथंचन । नास्य पर्येपणं गच्छेत्माचीनं नोत दक्षिणम् । अविचिन्वन्निमं वेदे तपः पश्यति तं मभुम् ॥२८॥ तथा वेदाः परमात्मनः अर्थे परमात्मप्रीयर्थमिति यावत् । पदार्थगोधनानन्तरम् इमं प्रमानादिसाक्षिणं परमात्मानं अस परमात्मनः धर्मागभाजोऽपि भवन्ति । एवं धर्मप्र- पश्यति, देहेन्द्रियतधर्मानात्मवनाप्रतिपद्यमानस्तत्त्वमस्या- तिपादनवन् तस्मिन्नेर नित्ये वेदमागे अन्य परमात्मनः | दिवास्यः परमात्मानमात्मत्वेन पश्यतीत्ययः ॥ ४६॥ संवेदने च सं सम्यक् पदसमन्वयेन वास्यममन्वयेन ज्ञापन [नील०] एवं गुरुपसदनपूर्वकं वाक्यार्थप्रतिपत्त्यु- च आमनन्ति तात्पर्यमामनन्ति । अन्यथा प्रलये कर्मणा- | पायमुक्त्वा गुगलक्षणान्याह-अभीति । ब्राह्मणं ब्रह्मविद मभावेन नरर्थक्यप्रसङ्ग इति सूचनाय नित्ययुक्तम् (।)। | लक्षणतोऽभिजानामि। लक्षणमंगाह-व्याख्यातारमुपरमो- मन एव कचिजयात्मनानुचरतोऽनुचरनिगम इति श्रुति- | पर्महारैफरूप्यादिपविधतात्पर्यलिङ्गानुसारण वाक्यार्थवर्ण- गीता । अजया महालक्ष्म्या । आत्मना स्वेन च । नगलम् । विचक्षणं श्रुतार्थम्य युक्तिभिरनुचिन्तन समर्म कचित्सृष्टिकाले कृष्णरामादिरूपेणावीर्य अनुचरतः | निदिध्यासनपरिपाकेनापरोझसाक्षात्कारबलान् यदिछन्न- स्वानुमूल्येन यज्ञादिक्माचरतस्तव प्रीत्यर्थ निगमोऽपि विचिकित्मो निःसंगयः सन् परस्यापि सर्वसंगयान् व्या- अनुचरेत् । अनु त्वचेष्टामनुसृत्य चरेत् विधिनि- | चष्टे विवृणोति । अत्र स्वरूपन्याक्रियैर परामिति पेवरूपेणापि संचरन् , अन्यदा त्वामेर वदेदिति हि न्यायेन संगयान दूरीकरोतीत्यर्थः ॥ ५६ ॥ परीन्यते तस्यार्थः ।। ५५॥ ऽस्मिन्निति पयपणमन्येपणस्थानं प्राचीनं मान्दिम्स्थं [शंक०] य एवं वेदानां वेदनरूपात्मप्रतिपादनप्रकार- | नापि दक्षिणादिदिक्स्यं नापि अदिगं दिग्विहीनं अन्त- भवगम्य व्याचष्टे, सोऽपि ब्राह्मण इत्याह-अभिजाना- ईदय इत्यर्थः ।। ५७ ॥ एतदेवाह-तस्येति । प्रत्यर्थिपु मीति । यो वेदप्रतिपादनप्रकारं व्याचष्टे, तम् आल्या- आत्मत्वेन प्रथमानेप्वनात्ममु पञ्चमु कोशेपु पर्यपणमन्वे- तारं विचक्षणं ग्राह्मणं अभिजानामि । ननु वाल्यं पाण्टि- | पणं गच्छेबुर्यादित्यर्थः । कथंचनेत्यब्यकमालम्बनं देश- त्यादिकं निविद्यावस्थितमेव ने ब्राह्मणम् 'अब ब्राह्मणः' | साध्यमिति सूचयति । 'अव्यक्ता हि गतिर्दुःसं देहव- इति, कयमुच्यते अभिजानामि ब्राह्मणमाख्यातारं विच- | शिरवाप्यते' इति स्मृतः । वेद इममात्मानमविचिन्वन् क्षणम् इति ? तबाह-एवं वेदानां वेदनरूपात्मप्रतिपादन- | वेदान्तन्यायानप्यचिन्तयन्नित्यर्थः । तपः तपस्वी आलो. प्रकारं मयोक्तं योऽभिविजानाति, स जानाति परं हि तन् | चनवान् ध्यायी तं प्रभुं पश्यति । तं पश्यति निष्कलं परं ब्रह्म जानाति इत्येव । यो हि पाण्डित्यं निर्विद्य व्यव. घ्यायमान इति श्रुतेः ।। ५८ ॥ स्थितः, सः क्षिप्रं वाल्यादिक निविद्य ब्राह्मणो भवती [ मर्ड] उत्तमर्थमुपमहरति-अभिजानामि वालणं त्यर्थः ॥ ४५ ॥ यस्मात्सत्यनिष्टस्यैर अह्मणत्वप्रमिद्धिः, व्याख्यातारं विचक्षणम् । यश्छिन्नविचिरित्सः सन् तस्मात् विषयपरो न भवेदित्याह-नास्येति । 'विपया- व्याचष्टे सर्वसंगयान् । सुगमोऽर्थः ॥५६॥ तस्य पर्यपगं श्वेन्द्रियायेत्र देहोऽहंकार एव च । वाह्या आभ्यन्तरा | गच्छन् प्राचीनं नोउ दक्षिणम् । नाऽप्राचीनं कुतस्तिर्यमा- घोराः शरवो योगिनः स्मृताःइति दर्शनात् नास्य | दिशं तु कदाचन । नस्य व्याख्यानृप्रतिपाद्यस्य पपणं आत्मन प्रत्यर्थिपु प्रतिपाभूतेषु देहेन्द्रियाब्दादिविष- / घ्यानं गच्छेन् प्रयत्नलक्षणया क्रियया व्यामुयान । प्राचीनं येपु पर्येपणं परित एपणं गच्छेन् विपयान्वेषणपरो न भवे- समुसं ब्रह्मणोऽभिमुसं ध्यानं कुर्यादित्यन्वयः । नौत दित्यर्थः । अनिचिन्वन् विषयसंचयमवन् इमं प्रत्यगा- दक्षिणमित्यादिना सत्यादन्याभिमुसप्रकार निपेनि । स्मानं वेदे उपनिषत्सु तत्वमस्यादिवास्येपु ततः पचात् | नाप्राचीनं नोत्तरं कुतस्तिर्यक कुतो विदिर नादिगामिनि पश्यति तं प्रभु परमात्मानम् आत्मत्वेन जानातीत्यर्थः। निर्देशता निषेधति । दिवगवन देशोपलाणान् ॥ ५७ ।। अथवा, नास्यात्मनः पर्येपणम् अन्वेषणं गच्छेन् प्रत्यर्थिपु [स] अभिजानामीति । अहमय तत्त्वज्ञानितया प्रतिपक्षभूतदेहेन्द्रियादिपु, देहेन्द्रियतद्धानात्मत्वेन न तादृशं ब्राह्मणं जानामि न त्वमित्यर्थः । यदाह श्रुतिः गृह्णीयादित्यर्थः । अविचिन्वन् देहेन्द्रियतद्धानात्मत्व- अना ससायः सख्यानि जानते' इति । ब्राह्मणं ग्रह- नासंचिन्वन् तत्साक्षिणमात्मानमेन प्रतिपद्यमानः तत्त्व- | निदमुपनिपदयस्य व्यारयातारं विचक्षणं युक्तवाचं विचि. ५६ स सन्नाचष्टे सर्वसश्यन् 1. उत्तराई-ख योऽमिदिनानाति पचनशा स्ति।५८४ नास्ति । शा.नाम्य । शां.काचन । सजानाति पहिरन् । ५७ १. मस्य पर्देषणासनारार्चन। स. तु या दवा पनि प्रमुन्। । श. २४ ·श्रीमन्महाभारते [समत्सुजातपर्व ४ तूष्णीभूत उपासीत न चेप्टेन्मनसाऽपि च । स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ।।६०॥ उपावर्तस्य तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतम् ॥ ५९॥ सर्वार्थानां व्याकरणाद्वयाकरण उच्यते । ' मौनान स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः । तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा ॥ ६१॥ कित्सा संशयः, व्याचष्टे विशेपेणाचष्टे सर्वसंशयान् | नामरूपे व्याकरवाणि' इति । तस्माद्ब्रह्मण एव साक्षाद्वै. शिष्याणां संशयविषयान् । प्रत्ययः कर्मणि ॥ ५६ ॥ | याकरणत्वम् । व्याकरोतीति तत्तथा असावपि विद्वान एवं मनोयज्ञप्रयोजनमुक्त्वा तदनुष्टानक्रममाह-तस्येति । तत् ब्रह्म तथैव व्याकरोतीति वैयाकरणः ॥ ४९ ॥ तस्य सत्यस्य पर्येपणं साक्षाकरणार्थमनुसंधानं गच्छेत् । [ नील० ] तूष्णीभूत इत्यनेन वागादिवायेन्द्रियव्या- तत्मात्यर्थं यतेत । पर्येपणं तु तस्य पुत्रादिवन्न पहिरित्या- पारोपरम उक्तः । मनसाऽपि न चेष्टेत । न चेप्टेतत्यनेन मा- ह-प्राचीनमिति । नेत्युभयसंगतं न प्राचीनं न प्राच्याम् । नसव्यापारोपरम उक्तः । अन्तरात्मनि हार्दाकाशे विश्रुतं मत्यन्तसंयोगे द्वितीया । नाप्राचीन मिति पश्चिमायाम वेदे प्रख्यातं तद्वाचामगोचरं ब्रह्म उपावर्तस्व उपागच्छ अप्राचीनशब्देन छन्दसि दक्षिणापश्चिमयोरभिधानात् । ॥ ५९॥ मौनात् ध्यानमात्रान्न मुनिर्भवति नापि अर- छुत इत्याक्षेपे । तिर्यग्दक्षिणापेक्षया तेनोत्तरोक्ता । नादिशं | ण्यवासात् संन्यासमात्रात् । किं तर्हि यः स्वलक्षणं स्वरय उक्त दिगन्यदिशु कोणो धःस्वित्यर्थः ॥ ५७ ॥ प्रत्यगात्मनो लक्षणं जगजन्मादिहेतुत्वं सच्चिदानन्दात्म- [लक्षा०] तस्य पयेंपणमित्यत्र प्रत्यार्थिपु प्रतिवाक्य. | कत्वं च यो वेद जानाति स श्रेष्ठः । संन्यासिभ्यो यो. भेवमों येपु तेषु ज्ञानिपु कथंचन गुरुशुश्रूपया विद्यया गिभ्यश्च ज्ञानी श्रेष्ठ इत्यर्थः ।। ६० ।। सर्वार्थानां व्याक. वा धनेन वा तस्य परमात्मनः पर्येपणं अयणमननध्यान- | रणात् प्रकटीकरणात् सर्वज्ञत्वादयं ज्ञानी वैयाकरण इत्यु- रूपविचारं गच्छेन् ॥ ५८ ॥ च्यते । तय व्याकरणं फेचिद्योगजधर्मप्रत्यासत्या वद- [शंक० ]तृप्णीभूत इति । यस्मात् सर्वविपयपरित्या- | न्ति तन्निराचष्टे-मूलत इति । आत्मज्ञानाद्धि सर्वविज्ञानं गेनैव आत्मदर्शनसिद्धिः, तस्मात् तृष्णीभूतः सर्वधर्मसंन्यासं श्रूयते न प्रधानज्ञानात् अन्यतो वा । मूलत इति ल्यदलोपे कृत्वा स्वात्मन्यतिरिक्त सर्व परित्यज्य केवलो भूत्वा स्वा- पञ्चमी । मूलं कारणं ब्रह्म प्राप्येत्यर्थः । तत्र व्याकर्ता स्मानमेन लोकम् उपासीत, न चच्छेन्मनसा अपि विपये-परमात्मैव । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत नामरूपे व्या- च्छां न कुर्यात् । यातूष्णीभूतः विषयोपसंहारं कृत्वा स्वा- करवाणीति श्रुतिभ्यामित्याह-व्याकरोतीति । श्रोतव्युत्प- स्मानमेन लोकम् उपारते, अस्मै तूष्णीभूताय ब्राह्मणाय ब्रह्म । तिप्रदर्शनमेतत् ॥ ६१ ।। अपूर्वादिलक्षणम् अभ्यावर्तेत अभिमुसीभवेदित्यर्थः । श्रूयते । [ अर्जु० ]तूष्णीमित्यादि।तूष्णींभावेन सर्वेन्द्रियन्या- घ- यमप गुतं तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विकृणुते पारविराममुपनयति-मनसापीति । सर्वान्तःकरणविरामभ- तनं, स्वाम् । इति । अनन्तरमाविर्भूतस्वरूपः सन् बहु मिति । अभ्यावर्तन नित्यहेतुम् (2) ॥ ५९ ।। रहस्य- भृमानं तमसः पारं परम् आत्मानं आप्नुयात् इत्यर्थः प्रकारमाह-वराक्षरं लिति । स्वराक्षरं स्वररूपमक्षरमों- ॥४७॥ मुनिराप्येय एवेत्याह-मौनादिति । मौनात् । कारः तस्य वेदनं रूपतोऽर्थश्च कारोफारमकारार्धमात्रा. धोकात तणीभागादेव मुनिर्भपति, न पुनः अरण्यवस- स्वरूपं जाप्रत्-स्वप्न-सुपुमितुरीयाश्च यथासंख्यमेपामर्थः । गगातार मुनि. भाति । तपागपि तूष्णीभूतानां मध्ये तुशब्दोऽनधारणे । स्वराक्षरमेर यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ यस्तु पुनः अक्षरं अविनागिनं तं परमात्मानं वेद 'अय. । इति ।। ६० । सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते । मदमरिम 'सि साक्षानानाति, स मुनिश्रेष्ठ उच्यते । , सर्वेपामांकारावयवानामर्था अध्यात्मनि जामदादयोऽधि. थूयने प-एनमेव विदित्वा मुनिर्भपति' इति ॥४८॥ देवे विश्वरूपादयः; तेषां व्याकरणं विविच्य फयनं ततो बयाकरणोऽये एवत्याद-सानामिति । सार्यानां ' मुनिरव वैयाकरणनामा भवति ॥ ६१ ॥ घ्यावरणाग यामरण उच्यने । न पुनः भन्दैपदेशव्या [सर्व०] तृष्णीभूतो न जपादिना उप समीप परणाग वयापरणो भाति । मरतु सायांना घ्याफ- आसीत जानेन समीपे चिन्तयेदित्यर्थः । मनश्चेष्टा विप- ग्णाग यावरणत्यम, हनः मिमिति चतु, सन्मू- । यान्तरपदणम् । अपिना याहोन्द्रियाणामध्येतन्निपत्ति । रनो प्याकरणं योगाभराति संरस्य नामरूपप्रपश्चस्स | पुत्र पुतस्नुष्येयमित्यन आद-अभ्यावर्तस्व प्रामुदि । ध्यार । यत ए-अन जीनागनानुप्रविश्य नद्रा अन्तरात्मा गात्मनः शरीरस्यान्तः विनिश्रुत विशे. ५५ text- तु। ११ स. धान। .UNFIRINR गुन । - - ·अध्यायः ४३] उद्योगपर्व ५ १८७ प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदशी भवेन्नरः। धर्मादिषु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति । सत्पे वै ब्राह्मणस्तिष्ट्रस्तद्विद्वान्सर्वविद्भवेत् ।। ६२॥। वेदानां चानुपूर्येण एतहुदया ब्रवीमि ते ॥३३ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि विचवारिंगोऽध्यायः ॥ ४३॥ . पेण निश्चित्य श्रुतम् ।। ५९ ॥ तदनन्तरमेव ध्यानाधिका- तु एवमेव वक्ष्यमाणप्रकारेण वेदान्तविचारपूर्वेग वेदान्त- रान्मौनादनुध्यानात् । मुनेर्भावो मौनम् । नारण्यासादे- | श्रवणादिपूर्वकमेव पश्यति ब्रह्म एतत् वेदान्तानां विचार- कान्तवासात् । नवाक्षरः पादः । यथाह ब्राह्मणे "ते वा | प्रकारं है विद्वन, प्रवीमि ते वक्ष्यामीत्यभिप्रायः ॥५१॥ एकेनाक्षरेण छन्दांसि वियन्ति न वा द्वाभ्याम्" इति । इति श्रीशंकरभगवत्पादकृते सनत्मजातीरमाप्ये अथ प्रणवोपासनामाह । स्वराक्षरं तु यो वेद अकारादयः द्वितीयोरायः ॥२॥ स्वराः स्वररूपमक्षरमोंकारं स्वरूपतोऽकारोफारमकारा [नील ] सार्वइयमपि ब्रह्मविदामनौपचारिकमित्या- र्धमात्रात्मकमर्थतो विष्णुशिवनापरब्रह्मवाचकम् ॥ ६०॥ ह-प्रत्यक्षेति । सत्ये तिष्ठन् न तु वृत्त्यन्तरे देहाद्याकार । सर्वार्थानामिति । एतेषां यद्वर्णानां (1) सर्वार्थानां व्याकर- ब्राह्मणः ब्रह्मवित् तद्विद्वान् ब्रह्मविद्वानिति ब्राह्मणपदच्यु- 'णायाकारज्ञानात् न तु पदसाधनमात्रेण । उक्तमेव हि, न | सत्तिप्रदर्शनम् ॥ ६२ ॥ अध्यायार्थमुपसंहरति-धर्मादि- शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्ष इति । अत्यन्तशब्दपरतायां हि विति । धर्मच सत्यं च दमस्तपश्वेत्यादिपु द्वादशमु स्थितः। अर्थस्य शीव्रमप्रकाशनान्मोक्षविरोध इति तापर्यम् ॥६॥ क्या सत्यादिरूपे अष्टविघे अप्रमाद च स्थितः । एवं [ लक्षा०] तूष्णीभूत उपासीतेत्यत्र अन्तरात्मनि | साधनवान् वेदेषु पूर्वोक्तेपु आरोपदृष्टिव्यामिश्रदृष्टयपधा- अन्तः आत्मा परमात्मा यस्य सः अपरोक्षज्ञानी योगीश्वरः | ददृष्टिरूपेषु आनुपूव्येण सोपानारोहणन्यायेन परमे पदे तस्मिन्नभ्यागते सति अस्य हरेः श्रुतं वेदप्रदिपादितमहिमानं स्थितोऽहमेतत्स्वानुभवसिद्धं बुद्धया स्वतःस्नेहवत्या ते तुभ्यं वुद्धा तन्मुखाच्छ्रवणेन ज्ञात्वा अन्यदा तूष्णीभूत उपासी- प्रवीमि । सोपानक्रमस्तु नृसिंहतापनीय श्रूयते-ओता. त । अस्मै अपरोक्षज्ञानाय ब्रह्म वेदं बहु यथा भवति यथा | नुज्ञात्रनुज्ञाऽविकल्पैरिति । अस्यायः ओतत्वं कारणव्यामिः अभ्यावर्तेत 'आवृत्तिरसमृदुपदेशात् । इति हि सूनम् । कार्ये यद्वन्मृदो घटे ॥ सर्व ब्रह्मेति तनिष्ठा जानते परिणा- अनन्तरं केवलमन्तर एव न भवतीत्यनन्तरो व्याप्तः पर मतः ॥१॥ कार्यस्यासमसत्त्वं यत्कारणे समुदीरितम् । मात्मा तमाप्नुयात् अपरोझतो जानीयात् । वैकुण्ठादिलो- | तदनुज्ञातृगव्दार्यों मरौ वारिविवर्तनम् ॥ २ ॥ एतन्नि- कगतं तमेव प्राप्नुयाच ।। ५९ ।। तन्मूलतो व्याकरणमित्यत्र | प्यास्ततो भूत्वा जगन्मिध्येति जानते । अनुज्ञायां जग- तम् परं ब्रह्म तथा यथास्ति तथा व्याकरोतीति हतो; तत् , तुच्छं गगशृङ्गादिवन्मतम् ॥ ३ ॥ एवं सोपानरीत्व वेदात्मकं ब्रह्म मूलतः मूलमारभ्य व्याकरणं वदन्ति ॥६॥ भूमित्रितयलङ्घनात् । अविकल्पं परं यत्तदहं ब्रह्माभि [शंक० ] सर्वज्ञोऽप्येष एवेत्याह-प्रत्यक्षेति । प्रत्य- निर्भयमिति ।। ६३ ॥ क्षदर्शी लोकानां यः प्रत्यक्षेण भूरादीन् लोकान् पश्यति, इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटकण्ठीये भारत- भानदीपे त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ स सर्वदी नरो भवेत् सर्वरूपं परमात्मानं पश्यति । असौ [अर्जु०] स्वराक्षरस्य ज्ञानत्य विभूविमाह-प्रत्यक्ष- पुनः सत्ये सत्यादिलक्षणे ब्रह्मणि तिष्ठन् मनः समाद- | दी लोकानां सर्वदी भवेन्नरः । सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठन् धाति । तद्विद्वान् सत्यादिलक्षणं ब्रह्म विद्वान् आत्मत्वेन | ब्रह्म पश्यति भारत । अर्थः सुगमः ॥ ६२॥ न केवलमहं जानन् सर्वविद्भवेत् सर्व जानातीत्यर्थः । तस्मादेप एव | प्रवीमि वेदेष्वप्येतदुच्यत इत्याह-वेदेषु चानुपूर्पण एव- साक्षात् सर्वज्ञः, न अनात्ममानदगी ॥ ५० ॥'यस्त्वते. भ्यः' इत्यादिना उक्तमेवार्य पुनरपि दर्शयति अवश्यकत. हृद्धया प्रवीमि ते । आनुपूर्वेण स्थूलमूक्ष्मादिरूपम्मेण ६३ इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायाम नमितायामुयोगपर्वणि व्यत्वप्रदर्शनार्थम्-ज्ञानादिग्विति । ज्ञानादिपु 'ज्ञानं च' विचत्वारिंशोऽध्याय ॥४३॥ इत्यादिना पूर्वोक्तपु स्थितोऽप्येवं यथा सत्ये तिष्ठन् ब्रह्म [ सर्व० ]ध्यानफलमाह-प्रत्यझदशी लोकानां स्वर्गा- पश्यति एवमेव ब्रह्म पश्यति वेदानां चारपूव्येण वेदान्त- | दीनां यत्प्रत्यक्षं वस्तु तद्दशी । तत्र गमनेन सफलदर्शन- श्रवणपूर्वकमित्यर्थः । अथवा गुणान्तरविधानमेतन्-ज्ञा-सिद्धः । अतस्तमतिशयिताभ्यासात्सर्वदशी सपामती- नादिपु स्थितोऽपि न केवलं तावन्मात्रेण पश्यति; अपि |न्द्रियाणामप्यानां स्वस्थानस्य एर प्रत्यक्षेण तत्त्वज्ञः । ६२ ख. सत्ये वे ब्राह्मास्तिष्ठन् ब्रह्म पश्यति क्षत्रिय इस्पर्ध दयस्थाने । शं. | चारपूयंग चाहिनन् । त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥ बदाग विस्त । १३ ख. देदेषु चानुसूयग । शा. ज्ञानादिषु । शं.

·श्रीमन्महाभारते [मनत्सुजातपरं ४ चतुश्चत्यारिंशोऽध्यायः ४क्ष ब्रह्मविगसाधनस्य प्रयचर्यस्प विस्तरतो निरूपणं प्रमस्या पनिरपणं च ॥१॥ धृतराष्ट्र उवाच- सनत्सुजात उवाच- सनत्सुजात यामिमां पर त्वं नैताम त्वरमाणेन लभ्यं ब्राह्मी वाचं वदसे विश्वरूपाम् । यन्मां पृच्छन्नपि हृष्यस्यतीव । परां हि कामेन मुदुर्लभां कथा युद्धौ विलीने मनसि मचिन्त्या प्रन्चूहि मे वाक्यमिदं कुमार ॥१॥ विद्या हि सा ब्रह्मचर्यण लभ्या ॥२॥ एवं निदिध्यासनम्यानात्म साक्षात्कारः प्रथमं फ्लमिति द [नील.] एवमात्मज्ञानमार्ग श्रुत्वा तस्यान्तरङ्गसाधनं शितम् । न चैतदतिशयेन वदत(?)स्ताग्दृष्टिप्वप्यभनयो | योगं श्रोतुं पृच्छति सनत्सुभातेति । पगमुक्तादपि अत्यु- गाभ्यासस्य तदन्तरभाविब्रह्मसाक्षात्कारं फलमाह-सत्ये | स्कृष्टां ब्राह्मी ब्रह्मप्रापिकां वाचं उपनिपदं वदसे जानीपे वै ब्राह्मणस्तिष्ठन् ब्रह्मानुचिन्तयन् न तु योगविनेषु युक्तस्त- | भासनोपसंभापाजानेति तड् । विश्व रूप्यते प्रकाशतेऽस्या दहा पश्यतीति साक्षात्करोति । तदेतत्सर्वं वेदादेवावग- | यां ज्ञातवतो ऽन्यत् ज्ञातव्यं नावशिष्यत इत्यर्थः । कामेन म्यत इति नासौ निष्फल इत्युपसंहरति-वेदेष्विति ।। काम्यमानेन विपयेण परां दूर्गभूतां विषयवार्ताहीना- आनुपूव्येण यथोक्तामेण तत्सर्वमुपनिषत्सु बुद्वया तुभ्यं मित्यर्थः । अत एव मुदुर्लभां कथां कथनीयां प्रदूहि । करुणया प्रवीमीत्यर्थः ।। ६२ ।। ६३ ।। हेकुमार इदं मे मम वाक्यं त्वां प्रति प्रार्थनारूपं वचनम् । इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतटीसायां अवधेहीति शेपः ॥ १॥ ब्रह्मविद्यायाः दुर्लभत्वं दर्शयन्स. विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ नत्सुजात उवाच-- -नेतदिति । हृप्यसि अहं ब्रह्मविद्या. [लक्षा०] सत्ये परमात्मनि ॥ ६२ ।। धिकार्यस्मीति दृप्यसि । पाठान्तरे अभिपङ्गेण निर्बन्धेन । इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिराजतीर्थकृतलवालबारे विद्यालक्षणमाह बुद्धाविति । सर्वेपामिन्द्रियाणां निरोधेन विचत्वारिंशोध्याय ॥४३॥ मनोमात्रमनुपरतं संकल्पाद्यात्मकं तिष्ठति तस्मिन्नपि अहं [शंक० ] इदानी ब्रह्मचर्यादिसायनप्रतिपादनानन्तरं ब्रह्मास्मीति निश्चयस्वभावायां बुद्धौ विलीने सति । प्रचि- तत्याप्यं च ब्रह्म प्रतिपादयितुं तृतीयचतुर्थावघ्यायानार- त्या प्रगतं चिन्त्यं यस्यां सा निरुद्धसर्ववृत्तिका काचि. भ्यते । तत्र तावद्ब्रह्मचर्यादि सायनं श्रुत्वा तद्ब्रह्मवेदना- दवस्था विद्येत्युच्यते । सा च ब्रह्मचर्येण गुरुकुलवासेन फाढी प्राह धृतराष्ट्र:-सनत्सुजातेति । हे सनत्सुजात, यन् यस्मात् इमां परार्थाम् उत्कृष्टार्थी ग्रामी ब्रह्मसंबन्धिनी [भर्जु०] अतिसारत्वात् धृतराष्ट्र: तमेवार्थ पुनः याचं वदसि हि विश्वरूपां नानारूपां पराम् उत्तमां कार्येषु पृच्छति सनत्सुजातेति । कामेषु वाञ्छितेपु मध्ये सुदुर्लभां कार्यरगेषु प्रपञ्चेपु सुदुर्लभां श्रवणायाप्यशम्यां कथां विश्वरूपां विचित्रामथवा कथेयं किं कथयसि तत्तत्वं धूहि प्रयूहि मे वाक्यमेवंभूतं कुमार, यस्मात्त्वं ब्राह्मीं वाचं पर- मे इति भावः ॥ १॥ उत्तरमाह-नेदं ग्रह्मेति । इदं ग्राम- मपुरपार्थमाधनभूतां सुदुर्लभां वदसि, तस्मात्वमेव वक्त- यमुक्तं वक्ष्यमाणं च त्वरमाणेन कतिपयरेव दिवसैः मईमीत्यभिप्रायः ॥ १॥ एवं पृष्टः प्राह भगवान्- साधयामीति अभिनिवेशयता न लभ्यं तद् ब्राह्मण्यं मां मनोति । नैतदा त्वरमाणेन पुरुपेण लभ्यं यत् ब्रह्म त्वं पृच्छसि अव्यक्त विद्यामात्मनो ज्ञानं आत्मज्ञानमेव हि मां पृन्टग्यभिरङ्गेण राजन् । कथं तहि लभ्यमित्याह- प्राह्मण्यम् । विद्यां फलद्वारेण दर्शयति–नातिहप्येत रागं बुद्धी अध्यरमायात्मिायां प्रलीने मनमि प्रचिन्त्या विद्या न पुर्यादित्यर्थः । इत्युक्तप्रकारा। पूर्व पूर्वकालमेपा रीति- हि मा; यदा पुनः संक्सविकल्पात्मक मनो विपयेभ्यः रिति गेपः । अव्यक्तविद्यायाः फलमुक्त्वा साधनमाह। पगत्य मात्मन्यर निश्चलं भरतीत्यर्थः । येयं बुद्वी चुन्ये जाने । एषां गुरूणां सिद्धां निप्पन्नाम् ॥ २ ॥ प्रटीने मनमि प्रचिन्त्या, मा विद्या प्रमचयेंण वक्ष्यमा [ सर्व० ] सनसुजातेति । यामिमां प्राी महासंग- अंगरून्या ॥२॥ धिनी वाचं विश्वम्पा अनेकविधा वदसे । कामेपु इच्छासु १५ मे. रायनाकुमाए । पदमां पराया "वामि भव्यक्वामिति पूर्वमेषा मुबमातेपा बादचण पुर्याद यम पर. RI मदः ।। २.येत्र दृष्ये । ए चारपाने । स्यमिण राम् । काकीन। 1 लभ्या॥२॥ --- - ·अध्यायः ४४] उद्योगपर्व ५ १८९ धृतराष्ट्र उवाच- या वै विद्या गुरुटद्धेष नित्या ॥ ४ ॥ अत्यन्तविद्यामिति यत्सनातनी धृतराष्ट्र उवाच- ब्रवीपि त्वं ब्रह्मचर्यण सिद्धाम् । ब्रह्मचर्यण या विद्या शस्या वैदितुमञ्जसा । अनारभ्यां वसतीह कार्यकाले तत्कयं ब्रह्मचर्य स्यादेतब्रह्मन् ब्रवीहि मे ॥५॥ कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत ॥ ३॥ सनत्सुजात उवाच- सनत्सुजात उवाच- *आचयेयोनिमिद ये मविश्य अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पुराणी भूत्वा गर्भ ब्रह्मचर्य चरन्ति । बुद्धया च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् । इहैव ते शावकारा भवन्ति यां माध्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति महाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ ६॥ श्रोतुं जातामु सुदुर्लभा कथां त्वादृशानां मर्वयाऽलाभान्। सदनादिना शिष्या भूत्वा ब्रह्मचर्य गुग्गुपादिक चरन्ति कथ्यते इति कथा वास्यान्तां कयाम् । अथैतद्वान्यं तदर्थ-युर्वन्ति, इन अस्मिन् लोके ते गानारा भान्ति; प्रतिपादकं मे बेहि ॥ १॥ इदं यत्त्वं मां पृच्छेः पृच्छमि मात्रकारः पण्डिताः, ततो वाल्यादिकं निविद्य प्राह्मणा तत्त्वरमाणेन अधुनैव सर्व जानीयामित्यभिनिगवता न | भूत्वा आरब्धकर्मभये विहाय देहं परमं यान्ति सन्यं लभ्यम् । सयैतत्कथं ज्ञातमित्याह-नातिहप्येन कुष्येन् सत्यादिलक्षणं परमात्मानं प्राप्नुवन्ति ॥ ५ ॥ अन्यचविद्यामिति पूनमेवं युध्ये तेपां ब्रह्मचर्येण मिद्धाम् । [नोल] अत्यन्त मन्तस्त्रिविपरिच्छेदः तमविकान्त. अहं वेतां यदुव्य जानामि अव्यक्त त्यात्मनो विद्या प्रति- मत्यन्तं ग्रझ वाद्वैपयां विद्याम् । सनातनी नित्यसिद्धां पादकं शामितिः प्रकारार्थः एपंप्रकारा, रियतिरिति प्रत्यगात्मनो नित्यापरोसत्वान्, यत्माक्षादपरोक्षादति नेपः । तत्रार्य हेतुः नातिहप्येन पुण्येन् अतिहपों रागः श्रुतेः । सिद्धामभित्र्यन्यमाना तत्र हेतुः अनारभ्या फर्म- कोपो द्वेपस्ती में न म्त इत्यर्थः । पुरुपयत्ययस्ठान्दमः। | वदारम्भायोग्यां या च कार्यकाले इह आत्मन्येव वसति किंच तामात्मविद्यां तेषां गुरुगा ग्रह्मचर्येण, तेपु ग्रह्मचर्य- नित्यमिद्धवान् । एवं सति प्राह्मण्यं प्राह्मणम्य योग्यम- वासादित्यर्थः । ब्रह्मचर्यनासेन वक्ष्यमाणलक्षणेन पूर्व सि- मृतत्वं कथं टमंत । नहि ल धार्थ यतोऽपेक्ष्यन इनि द्धामहं बुध्ये । ततो प्रमचर्यमत्र हेतु. । न च त्वयि ब्रह्मचर्याद्यनुष्टानाक्षेपः ॥ ३ ॥ अत्रोत्तरमाह-अव्य. रागद्वेपामावो ब्रह्मचर्य चास्तीत्यर्थः ।।२।। ति । बुद्धयाख्योपाधिमंन्वजनिनकाटुम्यादविपिनन- हलक्षा० ] परामन्यां कुमारः कुत्सितः मारो यस्मात्म | या न व्यक्तमन्यक्तं ब्रह्म तस्य विद्याम् । अयं मावः-या. कुमारः । श्राह्मणः कुमारो वा ॥१॥ पि अझ नित्यापगेममात्मन्वान् तथापि अपनायाद्यनी. [संक०]किंच--आद्यामिति । आद्यां सर्वादिभूतप्रम- | तस्य तस्य विवितम्य परोसत्वात्तदापगेश्याय यनो युनत विषयां विद्या वदसि हि सत्यरूपां परमार्थरूपा मे गृहीति। इति ॥ ४ ॥ अवसा आजोन ॥ ५ ॥ भाचार्येति यद्वा, माद्याम् आर्यभूता असत्यप्रपञ्चाविपयां विद्यां योनिः स्थानम् । योनिष्ट इन्द्र निपदे अकारि, म्ये योनी वदसि । तस्मादत्वरमाणन ब्रह्मचर्यादिमाधनोपनेन उपमंह-निपटतं मम्मा इत्यादौ दर्शनान् । गर्भ भूत्य तम्य नि. तान्त.फरणेनैव लभ्येत्यर्थः । या प्राप्यने प्रमचर्येण महिःपटमेश्या अन्तरगत्यं प्राप्येत्यर्थः। भागःमामा- या प्राप्यैनं मर्त्यभार त्यगन्ति या वै विद्या गुरुद्धेषु गुरणा | हृवं ग्रमण्येव श्रुतं महनो भूतम्य निश्वमिनमनटगंद विद्याप्रदानादिना वर्धितेपु गिये नित्या नियता ॥३॥ | इत्यादिना । गुगेरनुप्रदादिदैव प्रद्मभावं प्राप्नुवन्नी यर्थः । एवमुक्ते अनचर्यविधानायाह धृतगष्ट्र-ग्रह्मचर्येणेति । या | परममपुनगवृत्ति योगं ग्रझगा मह ऐक्यं यान्ति ॥ ६॥ विग ब्रह्मचर्येण वैदितुं यस्या, तत्मावनभूनं ब्रह्मचर्य [अर्जु०] अत्र्यन रियाया प्रमचर्यमापन्नं श्रुता फ्धं स्थान् । एनन् प्रमचर्य विद्वन, प्रवीहि मे ॥४॥ आत्मनो ग्रनचर्यामभवं मन्यमानः पृच्छनि-अन्नागिता एवं पृष्टः प्राह भगवान्-आचायेति । आचार्ययोनिमिह मित्यादि । हे आर्य पण्डिन! इस काले गाहण्यापन ये प्रविश्य आचार्यसमीपं गत्यर्थः । भूवा गर्मम् उR. | वमनी गुगै प्रयचयेंग स्थिति अनारम्या अरगनीया ३ग मामलविध मिह पसाउन । ए मनाया। of ममा । ५रा नन्। ६गम भूता मिपाक्षेमनचया । इसाई नासि। गर्भमा पनि start “मुन्दन् । गम.. २.दामाय मर्ग मोड पति४ग नसि । नाम। मरिडोरमेको र परन् l ..

·श्रीमन्महाभारते [सनत्सुनावपर्व ४ - अस्मॅिल्लोके वै जयन्तीह कामान् मुखादिपीकामिव सत्त्वसंस्थाः ॥ ७ ॥ माझी स्थिति बनुतितिक्षमाणाः। शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत । त आत्मानं निर्हरन्तीह देहात आचार्यशास्ता या जातिःसा पुण्यासाऽजराऽभरा। तस्माद् ब्रह्मचर्यसाधनशून्योऽस्मदादिः कथं ब्राह्मण्यममृत- द्वितीयं जन्म एवमाचार्यात् परब्रह्मविद्याप्राप्त्याऽपि तस्य वरूपं लभेतेति प्रश्नः ॥ ३ ॥ जन्मान्तरं भवति तय मोक्षहेतुत्वात्पुण्यत्वादिगुणसं. [सर्व० ] अव्यक्तविद्यामितीति । ब्रह्मचर्यसिद्धां युक्तम् ॥ ८॥ यस्माद्वीपि अतः कथं ब्राह्मण्यम् ग्रह्मसंवन्ध्यमृतत्वमस्मदा [अर्जु०] उत्तरम्-येऽस्मिन् लोके वैजयन्तीह कामान् दिलमेत ब्रह्मचर्य हि तत्साधनं तचास्मदा संभवति । ब्राह्मी स्थिति हानु वितिक्षमाणाः । तमात्मानं निहर- यत: अनारभ्योऽयमतीहार्यकाले इह अस्मगृहे अर्थः स्वामी | न्तीह देहान्मुजादिपीकामिव सत्त्वसंस्थाः । ब्रह्मण इमां भावपरो निर्देश:, स्वामित्वसमये राज्यकाले यद्गुरुकुल- ब्राह्मी स्थितिमारम्भकालादनु पश्चात् तितिक्षमाणाः याव- वासो ब्रह्मचर्यरूपोऽनारभ्यः कर्तुमशक्यः ॥ ३ ॥ जीवमनुतिष्ठन्त इति यावत् ? ते योगिन आत्मानं चिन्मयं [शंक०] किंच-अस्मॅिल्लोके इति । अस्मिन् लोके | निर्हरन्ति विवेचयन्ति देहात् पुर्यष्टकात् मुखातः शरद्वतः विजयन्तीह कामान् ग्राहीमेव स्थितिं ब्रह्मण्येर स्थितिम इपीका शरं सत्वसंस्थाः सत्वकाये संस्थिताः। एतदुक्तं अनुतितिक्षमाणाः अनुदिनं क्षममाणाः ते आत्मानं देहे- | भवति-ब्रह्मसाक्षात्कारो हि ब्राह्मण्यं तद् ब्रह्मचारिणां न्द्रियादिभ्यो निष्कृप्य तत्साक्षिणं चिन्मानं निर्हरन्ति | गृहस्थानां सधर्मनिष्ठानां ध्यानधारणासमाधयस्तदुपायो पृथर्वन्ति । किमित्र ? मुखादिपीकामिव यथा मुखा- येषां तेषां ग्रह्मवेदन इति भावः ॥ ७ ॥ ब्राह्मण्यधारणं दिपीकामन्तःस्यां निर्हरन्ति, एवं कोशपञ्चकेभ्यो निष्कृष्य | निरूपयितुमाह-शरण्यमेतौ कुरुतः पिता माता च भारता सर्वात्मानं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । केन-धीरभावात् धैर्येण । आचार्यजाता या जातिः सा पुण्या साऽजरामरा ॥ एतौ श्रूयते च कठवलीपु-'अगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा- प्रसिद्धौ शरण्यं शरणशीलं सहजभगुरजातिम् । आचार्य- जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जा- | जातेव जाता तदुपदर्शिता या दीक्षारूपा जाति: वेदनासु दिवपीकां धैर्येण तं विद्याच्छुम्ममृतम्' इति ॥६॥ विविक्ता अजरामरा जरामरणहीना ॥ ८॥ आचार्ययो- 'आचार्ययोनिमिह ' इत्यत्र आचार्यस्य योनित्वं दर्शि- नावित्यादि। आचार्य एव योनिस्तत्र प्रविश्य शिष्यभावेन तम् । तत्कथं मातापितृव्यतिरेकेणाचार्यस्य योनियमि- मिलित्या गर्भ तदुपदेशे निरस्तसमस्तस्थानात्मकारसमारो- त्याशय स एव साक्षाजनयितत्याह-शरीरमिति । श- | पमात्मभावं भूत्वा प्राप्य ब्रह्मचर्य व्रतरूपमानन्दरूपम् ॥६॥ रोगम् इह अस्य एतौ मातापितरौ कुरतः, नात्मानं स्वरू [सर्व० ] अन संप्रति प्रत्युत्तरम् अस्मिन् लोके पंण जनयतः । यदिदं दहद्वयात्मना जन्म तदसत्यम् । विजयन्ति कामान् रागान् । ग्राहीं प्रासंबन्धिी स्थिति शापार्यतः तु यत् इदं चिरसदानन्दाद्वित्तीयब्रह्मात्मना व्यवस्थां ब्रह्मचर्यादिरूपाम् अनुतितिक्षमाणाः कामविज. जन्म, तत्सत्यं परमार्थभूतं तया एव अमृतं विनाशनजि-यादनु समानाः। ततः प्रयासाराधे?न निवृत्तास्ते सत्वसं- पम् । तस्मात्स एर जनयितत्यर्थः । श्रूयते च प्रश्नोपनि- | स्थाः उत्स्टसत्वाः देहादात्मानं निर्हरन्ति विवेकागृहन्ति । पदि-त्वं हि नः पिता योऽम्माकमविद्यायाः परं पारं मुसात् शरवस्कात् इपीकां शरकाण्डमिव ॥ ७॥ इदानी तारयमि' इति । तथा चाहापस्तम्यः-'स हि विद्या- | गुम्युल्यासप्रकारमभिभास्यन् गुरोस्तत्र सर्वोत्तमत्वमाह- तस्तं जनयति तन्ट्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापितग जन- शरीरमिति । यदुफमापस्तग्येन, स हि विद्यातस्तं जनयति यतः इति ॥७॥ खच्नेष्ठं जन्म गरीरमेय मातापितरौ गनयत इति । एता- [नास ] अम्मिग्निति । ये जिवामा पानी स्थिति | पिति मातापित्रोः प्रमिद्धत्वमाद । शरीरं शीर्थमाणम् । प्राएँ पे पहन्दमहाः ने दहादात्मानं निदरन्ति पृथा- भाचार्यजाता पाचार्यजनिता या जातिर्जन्म विद्यायां बग्नि गपस्याः मत्यगुणभाजः । श्रुविध-नं स्यान्छ- मातरि शानरूपेण देइन सा निन्या । पुतः यतः सा- रोगन्निनादिव इपीरा यगेति । प्रहेन पृथक्- जगमग मगमग्णविरहिणी | अगगगरा नित्यपदमा- यांन ॥ ५ ॥ यापार्य: भास्ना पदेष्टा यग्यां गा | सिंदतुत्यादयमुपवारः शरीरपैचोपदादर्शनार्थः ॥ ८॥ भानिन्म । यया प्रामाणम्य गावित्रीमाया गावियंभापाययोनी आचार्ययम्धिन्यां स्यस्यां योनी तत्वज्ञान- मन्त्रालय रसा। REसनीय गन्दा गर्न प्रनय धान्तिा शमति प्राप HARITRA मार दोना-सपम नियोगम् भाचा पारा साम् । . .

·अध्यायः४४] उद्योगपर्व ५ यः प्राणोत्यवितयेन वर्णा- ब्रह्मचर्यत्तस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते ॥ ११ ॥ नृतं कुर्वन्नमृत संप्रयच्छन् । आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्माणैरपि घनैरपि । तं मन्येत पितरं मातरं च कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ १२॥ तस्मै न द्रुह्येत्कृनमस्य जानन् ।। ९ ।। समा गुरौ यया वृत्तिर्णरुपल्यां तथा ऽऽचरेत् । गुरु शिष्यो नित्यमभिवादयीत तत्पुत्रे च तया कुर्वन् द्वितीयः पाद उच्यते ॥१॥ स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः। आचार्यणात्मकृतं विजानन् मानं न कुर्यानादधीत रोप- ज्ञात्वा चार्य भावितोऽ स्मीत्यनेन । मेप प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः॥१०॥ यन्मन्यते तं प्रति हएयुदिः शिष्यत्तिक्रमेणैव विद्यामानोति यः शुचिः । स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ १४ ॥ रूपदहोसादनस्याने विद्यायामिह प्रविश्यावगाह्य तम्या ग आत्मनः कृतार्थत्वं मन्यने, सव तृतीयो ब्रह्मचर्यम्य में मध्ये भूत्वा ब्रह्मचर्य चरन्ति । इहैव तेन देहेन शाख पादः॥ ११ ॥ मनुशासनं तत्काराः शाखकाराः । प्रहाय देहं परमयोग [नील.] आचार्यमाहात्म्यप्रख्यापकं मन्नं पठति-यः योगविषयं ब्रह्म यान्ति ॥६॥ प्रावृणोतीति । य: आचार्यः वर्णान् ब्राह्मणादीन् अवितवेन वितयमनृतमनात्मा जटं तदन्येन सत्येन चिदात्मना प्रम- [ शंफ ] यस्मादाचार्याधीना परमपुरुषार्थसिद्धिः आवृणोति साह्याभ्यन्तरं वासयति । द्वैतोत्यभय. तस्मात्–स इति । स आवृणोति आपूग्यवि अमृतं पूर्णा- निवारणेन पालयतीत्यर्थः । कतं ब्रह्म कुर्वन् वाचा आपि. नन्दं ब्रह्म आत्मत्वेन संप्रयच्छन् तस्मै आचार्याय न टूटेन् | कुर्वन् । तस्य फलमाह अमृतं संप्रयच्छन्निति अमृतं माझं, द्रोहं नाचरेत् । तया च श्रुतिः- यस्य देवे पग भक्ति कृतं तत्कृतमुपकारम् ॥ ९ ॥ शुचिः स्नानादिना भाव- र्यया देवे तथा गुरौ । तम्यने कथिता र्याः प्रफागन्ते महात्मनः । तथा चापस्तम्नः-तरमै न द्रुह्येत्कदाचन । कुर्यात् तुच्छमपि कार्य शिशूनां शौचादिकं तदपि कर्त- शुद्धया च अप्रमत्तः गुम्शुश्रूपायां सावधानः मानं न स हि विद्यातस्तं जनयति' इति । कृतमस्य जानन्-व्यमत्यर्थः अत्यंत अमेऽपि रोपं नादधीत न विदध्यात् अस्यैति तृतीयाथे पष्ठी-अनेनात्मनः कृतमुपकारं विजा- नन् । किं तर्हि कर्तव्यमित्याह-गुरु शिप्यो नित्यमभि- | ॥ १० ॥ शिष्यवृत्तिः सायंप्रातभिक्षणेन जीवनं तेनैर वादयीत देवमिवाचार्यमुपासीत् । तथा च श्रुतिः–'यस्थ भोकाभ्यां ब्रह्मचर्यस्य प्रथमं पामुक्त्वा द्वाभ्यां द्वितीय क्रमेण न तु गुनोपजीवनेनेत्यर्थः ॥ ११ ॥ द्वाभ्यां देव परा भक्तिर्यया देवे तथा गुरौ' इति । तथा-स्वाध्या- यमिच्छेच श्रवणादिपरोभवेन् सदा अप्रमत्तः अप्रमादी सन् | पामाह-आचार्यस्येति ॥ १२ ॥ प्राप्तविद्यो विद्या- ॥ ८ ॥ इदानी चतुष्पाद्ब्रह्मचर्यमाह श्लोकचतुष्टयेन- ब्रह्मचर्यम्य तृतीयः पाद इत्याह-आचार्येणेति । आत्मनं मुसेन हृप्यन् आचार्य यत् अत्यन्तं मानयवि स शिष्यति । शिष्यवृत्तिक्रमणैव 'आचार्ययोनिमिह ' इत्याः स्वस्मै उपहनं विद्यादानेन तस्य च अर्थ प्रयोजनं दुःस. दिनोकरमेण शुचिः विद्यामाप्नोति यत्, तत् ब्रह्मचर्य तस्यास्य प्रथमपाद उच्यते ॥९॥ आचार्यायति स्पष्टोऽयः निष्टत्तिमानन्दावाप्तिं च ज्ञात्वाऽनुभूय अनेनाचार्येण भा- वितो वर्धिनोऽस्मीति जानन् यन्मन्यते ॥ १४ ॥ ॥१२॥ ययेति। स्पष्टार्थः श्लोका तथा चोक्तम्-'आचार्य- [अर्जु.] संप्रयच्छन् ददन् स पिता तस्य द्रोहं दुःस. वदाचार्यदारेषु वृत्तिः' 'आचार्यपदाचार्यपुत्र वृत्तिश्च' हेतुं न कुर्यान् कृतमुपागम् ॥ ९॥ अभिमन्यमानः इति ॥ १०॥ आचार्यणात्ममतम् आत्मनः कृनम् उपकार पूजयन् गुरोः साशात स्वाध्यायमिन्छेदित्यन्वयः। विजानन् ज्ञात्वा अर्थ वेदार्य परमपुरुषार्थ ज्ञात्वा च भव- मानमहंकारं न पुर्यान् न दधीत रोपं मनसि रोपं ने गम्य भारितोऽस्मीत्यनेन भावितोऽस्मीति स्वामाविक रोपवेन् ।॥ १०॥ चित्सदानन्दाद्वितीयमझात्मना यथावदुत्पादितोऽस्मीति [स०] इदानी ब्रह्मचर्यधर्मानाहय आणोतीनि। चिन्तयन् तम् आचार्य प्रति हृष्ट्वुद्धिः सन् यन् आवरणमापूरणम् । अवितर्थन मत्येन वचसा पैद १२.५ माघ ककुदन् । सभालेप संर नसासु नासिर १२ वा. थाय स्पाने दर पाटभेद- पन्छस्वस्मै न होस्कृतमरस मानन् । इन सर्वोरम्याने । १० स.निय आच यंय प्रिय । चनु । १३ रा. समवेदोलकारी कामका मभिमन्यमानः स. 'निसी शामिष्ठेच साम. टापार उच्यते।.५ निम्य गरोदर । १४ ए. नारिता - ·१९२ श्रीमन्महाभारत [सनमुनातप ४ नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवास धर्मादयो द्वादश यस्य स्प- प्राज्ञः कुर्वीत नैतदई करोमि। मन्यानि चाझानि तथा वलं च । इतीव मन्येत न भापयेत आचार्ययोगे फरतीति चाहु- सवै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ १५ ॥ ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम् ॥ १७ ॥ कालेन पादं लभते तथार्थ एवं प्रत्तो यदुपालभेत चै ततश्व पादं गुरुयोगतश्च । धनमाचार्याय तदनुभयच्छेत् । उत्साहयोगेन च पादमृच्छे. सतां वृत्तिं बहुगुणामेवमेति च्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति ॥ १६ ॥ गुरोः पुत्रे भवति च त्तिरेपा ॥ १८ ॥ दर्शनात् । मतं ब्रह्म तदेव कुर्वन् अमृतं मोक्षम् । न [नील०] अनपाकृत्य विद्याया निष्क्रयार्थमृणमर्थ- द्रुह्येत् न दुःसं जनयेत् । अस्य कृतमुपकारं प्रजानन् । दानेन अपरिहत्य प्रवासं गुरुगृहादन्यत्राश्रमान्तर स्थिति स्मरन् । तथाच श्रुति: :-य आवृणोत्ययितथेन कर्णावदुःखं / न कुर्वीत । एतत् गुरवे अर्थप्रदानमहं फरोमीति नैर पुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न | मन्येत मनसा । न च भापर्यंत स्वाथै णिच् वदेत दुह्येत् कृतमस्य जानन् । तथा चाविवृतेनेति नापाद्यपू(?) | वाचा ॥ १५ ॥ चतुष्पाब्रह्मचर्येण लभ्यां चतुष्पदी विद्या- ॥ ९ ॥ अभिमन्यमानः संमानयन् स्वाध्याययन् माह-कालेनेति कालेन बुद्धिपरिपाकेन । उत्साहयोगेन अप्रमत्तोऽवहितः मानमभिमानं न कुर्यात् । नादधीत बुद्धिवैभवेन । शास्त्रेण सहाध्यायिभिर्विचारण : क्रमस्तु न रोपं गुरुप्रति । प्रथमः पादो भागः प्रथमस्तमारभ्य कर्तव्य- विवक्षितः । उक्तं च-आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिप्यः त्वात् । एवं द्वितीयादयस्तत्तदनन्तरकार्यतया तथोक्ताः | स्वमेधया । कालेन पादमाइत्ते पाद सब्रह्मचारिभिरिति द्वयोरपि यथोक्तकारी प्रियकृच्च ॥ १०-१४ ॥ ।। १६ ।। धर्मादय इति । यस्य ब्रह्मचर्यस्य रूपं स्वरू- [लक्षा० ] अभिपङ्गेन स्नेहेन । अहिंसा च ब्रह्मचर्या | पभूता इत्यर्थः अन्यानि चाङ्गानि आसनप्राणजयादीनि । च अहिंसाब्रह्मचर्य तेन त्वमध्यात्मविद्या वदसीत्यत्र वदसि वलं योगे नित्योटुक्तता । ब्रह्मार्थो वेदार्थः कर्मब्रह्मणी वदति वदसि । य आस्तृणातीत्यत्र आस्तृणाति ज्ञानं तयोयोगेन अधिगमेन ब्रह्मचर्य फलतीत्यर्थः ॥ १७ ।। विस्तारयति अमृतं नित्यं वेदम् ।। ९ ।। एवमिति । अहं करोमीत्यभिमानं विना तत्प्रकाशर्क [शंक०] इदानी चतुष्पदी विद्या दर्शयतिकालेनेति। | वचनं च विना गुर्वर्थार्थ प्रवृत्तः सः आचार्यः वृत्तिजीविका- अनमो न विवक्षितः । प्रथमं गुरुयोगतः ततः उत्साह- | मेति प्राप्नोति वृत्तिर्वर्तनं शिप्यस्येति शेपः ॥ १८॥ योगेन युद्धिविशेषप्रादुर्भायेन ततः फालेन बुद्धिपरिपाकेण [अर्जु० ] प्रवादं वचसा विवदनम् । इङ्गितेनाकारण ततः शास्त्रेण सहाध्यायिभिस्तत्त्वविचारेण । तथा चोक्तम्- | वान्छितं मन्येत उन्नयेन् । भाषणलेशेनापि गुरुं न योज- 'आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । कालेन | येत् । पाश्चतुर्थो भागः ॥ १५॥ एवमुक्तप्रकारेण सन्त पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः' इति ॥ १३ ॥ ताना- | जनं वर्तमानं यद् धनमुपप्लवते ॥ १८ ॥ दीनामाचार्यसंनिधाने फलसिद्धिरित्याह-सानादयइति । [सर्व०] आचार्यस्यानपाकृत्य दक्षिणामदत्त्वा प्रवादं मानादयः 'ज्ञानं च ' इत्यादिना पूर्वोत्ता द्वादश गुणा शिष्यः विद्याया वचनम् । आचार्यत्वं कुतिति विधिः । यस्य पुरपस्य, सः शानादयः रूपं अन्यानि चाहानि | अतो नतदई फरोमीति मन्येत एवं निश्चिनुयात् यथा श्रेयास्तु पद्विधस्त्यागः' 'सत्यं ध्यानम् ' इति शोक- नान्यथास्य मनः स्यात् । तं च दक्षिणया तोपयेत् । गुरुणा योगानि, तथा यलं च तद्धर्मपरिपालनसामध्ये च सर्वम् | वादयेन् । न तं पृच्छेत् कियत्ते ददानीति । प्रश्ने सत्युपरो- यापार्ययोग एप पति, नाचार्ययोर्ग विना फलति । | धेन मृरिणस्तस्यानभिधानात् निन्धिादिना कोपसंभ- श्रूयने च-आचार्यादय विद्या विदिता ' इति, 'आ• वात् ॥ १५ ॥ नन्येवं कियत्तस्मै दयमिति कथं ज्ञेयमत पार्यवान्पुगणे वैद' इति घ । ममापि गढ़ताचर्य नहा- आह-तमेव सन्तमिति । एवं वर्तमानं थद्धनमुपाहरेदु- योगेन परति मात्मनः निस्सदानन्दाद्वितीयप्रदायसं पागन्छन् यथाशक्ति प्रयतमानम् । असहास्य च तद्वचः पादनवारण पारनीत्यर्थः ॥ १४ ॥ नान्तरमनस्यत्वात् । तदाचार्याय संप्रयच्छन् । सवां १५१ . २६९ोपरा-या प्रभार. शा. गदयो । १८४६ मत गनुमा पाक्षिका Alt.net९.माय पाई। १७ स. में।

·अध्यायः ४४] उद्योगपर्व ५ एवं वसन् सर्वतो वर्धतीह एवं ह्येते समालाय ताहग्भावं- गता इमे ।। २२ ॥ बहुन पुत्रान् लभते च प्रतिष्ठाम् । य आश्रयेत्पावयेचापि राज- वन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च न्सर्व शरीरं तपसा तप्यमानः । सत्यस्मिन्ब्रह्मचर्य जनाथ ॥ १९ ॥ एतेन वै वाल्यमभ्येवि विद्वान् एतेन ब्रह्मचर्पण देवा देवत्वमामुवन् । मृत्यु तथा स जयत्यन्तकाले ॥ २३ ॥ ऋपयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥२०॥ अन्तवतः क्षत्रिय ते जयन्ति गन्धर्वाणामनेनैव रुपमप्सरसामभूत् । लोकान् जनाः कर्मणा निर्मलेन । एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्योऽप्यहाय जायते ॥ २१ ॥ ब्राँव विट्रास्तेन चाभ्येति सबै आकाङ्क्षवार्थस्य संयोगाद्रसभेदार्थिनामिव । नान्यः पन्था अपनाय विद्यते ॥ २४ ॥ वृत्तिमाचारमैति प्राप्नोति । गुरोः पुत्र इति पादेन नैष्ठि- स्वात्मभूतं परमात्मानं लोकं जयन्ति । केन तईनन्तलो. कामह्मचारिणो वृत्तिमाह ॥ १८ ॥ कपाप्तिरित्याशङ्कयाह-ज्ञानेन विद्वान् तेज अश्येति नित्यं [लक्षा०] यन्माद्यतमित्यत्र तं गुरु प्रति मदी हर्ष | नित्यमविनाश्यात्मभूतमेत अभ्येति तेजः ज्योतिः, न इति धातोः संतापं करोति । एवं च संगतमित्या यद्ध- | कर्मणा । करमात्पुनर्ज्ञानेनैवाभ्येनि ? तबाह न विद्यते नमुपदवेत् उपपन्नतया प्राप्नोति आचर्यया मा सम्यक हन्यथा तस्य पन्थाः। तस्य पूर्णानन्दज्योति ज्ञानमेकं चर्यया गुरुपरिचर्यया प्राज्ञः एतत् अहं करोमीति न | मुक्त्वा अन्यः पन्था मार्गों नारत्येन । श्रूयते च- मन्येनेत्यन्वयः ॥ १५ ॥ गुरुयोगतः गुरुप्रसादारयो | 'तमेवं विदित्वातिमृत्युमति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' पायतः । शास्त्रेण पादं चेत्यत्र शास्त्रेण वशिष्यं प्रति | इति ॥ १८ ॥ व्याख्यानरूपशासनेन ॥ १६ ॥ ज्ञानादयो द्वादोत्यत्र [नील० ] वसन् , ब्रह्मचर्य इति शेषः । सर्वतः सः दलं देवतावलं स्वयुक्तिवलं वा । नझार्थयोगेनेत्या प्रमार्थ- प्रकारैः वर्धति वर्धने । वर्षति, धनैरिति शेषः ॥ १९ ॥ योगेन परब्रह्मास्यज्ञानेन ।। १७ ।। आकाङ्क्ष्यति । रसभेदः पारदगुटिकाविपश्चिन्तामणि- [संक० मापर्यस्तुति करोति द्वाभ्याम् एतेनेति । | संज्ञरतंचिन्तितवस्तुप्रदमयन्त तेषां रसमेदार्थिनां यथा देवा देवत्रमैनेन प्राप्नुनन् । ऋपयोऽषीह मपित्वमतेन | आकाङ्क्ष्यस्य लिप्सितस्यार्थस्य संयोगः प्राप्तिस्ततो याहरु प्राप्ताः । मगन्धर्मः गन्धः सह वर्तमाना: रूपमप्सरसो- | भावो भवति एवमैव एते देवादयः समाज्ञाय ब्रह्मचर्यमु- ऽजयन् रूपाणि रमणीयानि एतेन प्रह्मचर्यग अजयन् । | पेत्य तादग्भावं सत्यसंकल्पवाचिन्तितवस्तुप्रदत्वं गताः अहो दीप्तिसमूहः, अहाय जगतां द्योतनाय सूर्यश्च जायते।। ॥ २२ ॥ य इति सर्व चतुष्पादह्मचर्य य आप्रयत् उक्तं च-'अहो दीप्तिश्च कथ्यते' इति ॥ १५॥ १६॥ | गरीरं च पावयेत् । याल्यं रागद्वेपादिराहित्यं वेदान्ता. फथमेकस्य ब्रह्मचर्यस्यानेक विधालसाधमत्त्रमित्यत आह-नां युक्तिपूर्वकमनुचिन्वनेन तत्त्वनिधयं वा । अन्तराले यथा चिन्तामण्यायो रममेदायिनामिर ाठादार्थस्य इत्यनेन यावत्रीनमुक्तयकारे बाल्ये तिष्ठेदिति दर्गितम् । संयोगात् तत्तदाकाहितमर्थ प्रयन्छन्ति, एवम् एतत् ब्रह्म- | यथोक्तम् , गालोतीईव यः सोढुं प्रार दारीरविमोगान् । चर्यमाकाद्धार्थस्य संयोगात्तत्तदाफाहितं प्रयच्छनीति ज्ञाता | कामत्रोपोग्वं वैगं स युक्तः म मुयी नर इति ॥ २३ ॥ तत्तफ्लार्थ प्राचर्य चरित्वा ताहग्मावं ताहां भावं अन्तति । ते अविद्वांमः मन्तवतः अनित्यांसोकान्कर्ममा गतास्तु इमे देवादयः । यस्मादाचार्यमंनिध्यनुष्ठितान् जयन्ति । विद्वांस्तु मझेर सार्गरम्यान् सर्वं तेन मातेन प्रझचर्यान परमपुरुषार्थप्राप्तिः, तस्मादाचार्ययोनि प्रविश्य | प्रमणा अभ्येति अनुम्नस्य कर्मप्राप्यं किंचितम्लं नारनि- गर्भो भूला ब्रह्मचर्य चरेदित्ययः ॥ १७॥ नन्वेवं ज्ञान- ते इत्यर्थः । अत: ज्ञानादन्यः पन्याः अयनाय मोक्षाय निष्टना यदि शानस्यैव पुरुषार्थत्वं भान्, अपि तु फर्मण न विद्यनं । ज्ञानादेव तु कैपल्लमित्यारणात् ॥ २४ ॥ एपेत्यागयाइ----अन्तति । है भत्रिय, अन्तमन्तः मन्त [सर्व०] एपमुक्तसमेग यमन गुरौ सर्वनः सर्वेग धना. यतो लोमान् पितृलोकदरलोकादीन ते जयन्ति, नानन्तं दिना वर्धते । महन् महत्तं विद्यादिना । पुत्रान् प्रविष्टां ९.सि.रानुबटम । ए बमपरिमन्त्री बनाया २. य मानेर पसी, पटे। न मा २०. भगा समाचामन् । २१ एन समन्ध पसरसोत्पन्ना। २४ स. पद: Aमिन । मनेन बिमिर जयन् । २२ रा. न । २३ सोनारपणा ना!! भन्दै मन्यसा नाय ! उगी. १६ ·श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व । धृतराष्ट्र उवाच- सनत्सुजात उवाच- आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो आभाति शलमिव लोहितमिवाथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा। कृष्णमायसमर्कवर्णम् । सब्रह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वान् न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्ष न्कथं रूपं तदमृतमक्षरं पदम् ॥ २५ ॥ नैतत्समुद्रे सलिलं विभर्ति ॥ २६ ॥ कीर्ति वर्षन्ति धनानि प्रदिशो विदिशः । जना अन्ये | अपामेव पुरुपशब्दवाच्यत्वम् । एतदुक्तं भवति-यदि ब्रह्मणः अस्मिन् ब्रह्मचर्याय वसन्त्याचार्यतां लभत इत्यर्थः ॥ १९॥ संसारान्तर्वतित्वं भवेत् , तदा संसारानुप्रविष्टत्वात् घटा- अहाय जायते प्रजायते । तदेति ॥ २१ ॥ आशयेत् | दिघदीपादिमत्त्वमन्यस्मिंश्वावस्थानं भवेत् । इदं पुनर- स्वशरीरेण ! पाटयेत् द्विधा कुर्यात् सर्वमा वालाप्रात् । तप- पूर्वादिलक्षणत्वासंसाराननुप्रविष्टमेव ब्रह्म तामाद्रूपादिर- सानिमित्तेत तपोभ्यासोपेतेन ब्रह्मचर्येण वाल्यं मोहमा- ( हितमेव तदिति ॥ २० ॥ माज्ञानमत्येति मतिकामति न तपोमात्रेण मृत्यु यमं [ नील० ] नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इति श्रुत्वा रुणद्धि । सह तस्यासंबन्धात् । अन्तकाले मुक्तिकाले । वन्धः तूष्णीं भूत उपासीत न चेष्टेन्मनसाऽपि च । उपावर्वस्व यन्तीति पाठे यन्धिः संसाधनार्थः । तय वशीकरणमिति तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतमिति प्रागुक्तप्रकारेण आत्मान- द्रष्टव्यम् ॥ २३ ।। अन्तवन्तः नुम् छान्दसः असर्वनामस्था- मनुसंधानस्तमनवाप्य नॉनावर्णानाडीमार्गान अन्तर्हृदये नऽपि । अन्तो मरणं कर्मणा निर्मलेन निध्यानेनापि मरण- पश्यन् पृच्छति-आभातीति । सद्ब्रह्मणो रूपं यो विद्वानन वतो लोमानेत्र कर्मकृतो जयन्ति साधयन्ति । ब्रह्मैव हृदये पश्यति स शुलादिरूपमिव अनवस्थितरूपं ब्रह्म विद्वान् तेन ब्रह्मवेदनेनात्यति मृत्यु, नान्यः पन्या ब्रह्म- पश्यति । अतः कथंरूपं कीट्यूपं तदक्षरं व्यापकममृतम. ज्ञानादन्योऽयनाय तत्र गमनाय विद्यते ॥ २४ ॥ विनाशि पदं पदनीयं तद् धूहीति शेषः । काद्रवं फुत्सितः [ लक्षा०] गन्धर्वाः अप्सरसश्च एतेन ब्रह्मचर्येण रूपं, परपीडकः द्रवो गतिर्यस्य स काद्रवो धूमः तद्वर्ण काद्रवं जि प्राप्तामिति धातोः अजयन् प्राप्नुवन् ॥ २१ ॥ कट्ठ पिङ्गलं तद्वर्णम् । श्रूयन्ते च ब्रह्ममागें रूपाणि-तस्मिन् अन्तान्तः क्षत्रियास्ते जयन्तीत्यत्र अन्तवन्त: निश्चय- शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ॥ एप पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तजसश्चेति [फ.] ज्ञानेन विद्वान् या पक्ष्यति, तरिकमिवा- ॥ २५ ॥ उत्तरमाह-आभातीति । ब्रह्ममार्गे यद्यपि शुल्ला- भातीति माह धृतराष्ट्र:-आभातीति । ज्ञानेन यद्विद्वान् | दिरूपाणि भान्ति तथाऽपि यत् ग्रहाणो रूपं तत् यि- पश्यति प्रह, तन् कि शुशमिव आमाति, लोहितमिव | व्यादिपु नास्ति । अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नि- साभाति, फणामिन अर्जुनं कायमिन आभाति; यत्र | त्यमगन्धरय यदिति तत्र शब्दादीनां निपेवात् । नेपांच दंगे भाति फरूपं तदमृतमक्षरं परं प्रा ॥ १९ ॥ एवं शब्दादिमत्त्वात् । रूपान्तराणि तु ब्रह्मप्रातिचिह्नानि न तु पृष्टः प्राह भगवान्नाभातीति । न एतत् सदा शुष्ठादि- प्रहारूपाणि । तया च श्रुतिः। नीहारधूमार्का निलाऽनलानां रस्पत्येन गाभामते, अरूपत्याद्राणः । श्रूयते पततो | सद्योतविद्यात्स्फटिकशशिनाम् ॥ एतानि रूपाणि पुरस- यदुरारतरं तदरूपमनामयम् इति, 'अशब्दमरपर्शमरूपम्। राणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिफराणि योगे इति । समुन्द्रे संसार- इनिया न विन्यां विष्टति नान्तरिक्ष तथा सागरे एन परमात्मानं सलिलं सलिलोपलक्षितः पश्चभूता- प श्रुतिरल्यानरम्यान दर्शयति- स भगः परिम-मको देहान विमति । जीवानामिव ब्रह्मण उपाधि प्रतिष्ठित इति स्पे मदिति इति । फरमात्पुनः कारणा- दुःखं नास्तीत्यर्थः । यद्वा सामुदे जले एतद्वपं भारती- विध्यादिषु न नितीति ? साद-तत्समुद्रे सलिलं त्यर्थः ॥ २६ ॥ विनि पचभूतात्मा देई विभर्ति । सलिगब्दोभूतपद [गर्नु.] भाभाति शुमिव लोहितमियायो पृष्णमि- पोरलगायः, यथा-'अप एव समर्मादा तामु धीर्यम• | यासनं कार या । तद् प्राणः पश्यति योग वि. पागम्' इत्यत्र जप्दो भूनपश्वकोपरभगार्थः । श्रूयते दान पथं रूपं तदमृतमक्षरं परम् ।। इपरानो पाक्याल- --- पायामासायाप: पश्यसो भवन्ति । निद्वार । अनमत्यन्तहष्ण पाद्रवं फनकवर्ण यो प्राणो १५॥ realRRIER I. I st.in E. १९५७Indrea EMALEn चन्त.॥२४॥ - -- ·अध्यायः ४४] च्योगपर्व ५ १९५ W न तारकाम न च विद्युदाश्रित नैवर्ड वन्न यजुष्णु नाप्ययन न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य । न दृश्यने वै विमलेषु सामम् । न चापि वाया न च देवतास रयन्तरे वाईद्रये वाऽपि राज- नैतचन्द्र दृश्यते नोत सूर्य ॥ २७ ॥ न्मदावतेनैव दृश्येध्रुवं तम् ।। २८ । विद्वान् आत्मदर्शनोयुक्तः सोऽत्र ध्यानराले रूपं गुलादि यक्रमण शुढादिरूपं दृश्यने वकिपरमात्मनः प्रानं वेति पश्यति । तत् कथम् अमृतं नित्यमक्षरमपरिणामि परमु· पृष्टो ब्रूहि ॥ २५ ॥ सनत्सुजात उचरमाह-आभाति स्कृष्टं स्यादिवि प्रश्नार्थः । अथवा भाव्यमाने परमात्मनि | गुलमिव लोहितमिरेत्यादि । तन्न पृथिव्यादीनां रूपं यत् क्रमेण शुष्ठादि रूपं दृश्यते तन किं परमात्मानः रत | न च परमात्मनः किंतु प्रास्तानि स्पाणि रजोमयानि प्रतरिवि पृष्टो यूहि । अक्षरं पदमिति च पठन्ति ॥२५॥ | तमोमयानि सात्विकानि च [किं तात्मरूपमत आह- उत्तरमाद-आमाति वन् शुक्लमिवेत्यादि । सत्यमाभाति | 'अनामरूपः क्षेत्रज्ञः परमात्मा निरुच्यते ।' सुगम- शुलमिव निर्मलत्वात् न तु शुष्ठम् । उत्तरे इवगन्द उपमा- | मेतत् ] ॥ २६ ॥ याम् । एवं लोहितमिव शुक्लादिकत्वान् कृष्णादायपीव- शब्दोऽनुपर्तनीयः । कृष्णमित्र, ध्यायनोऽपि कदाचिन् विद्वान् ब्रह्मणः शास्त्रेण यद्यद्रूपं पश्यति तद्रूपं कामिति [लक्षा०] यद्वा ग्रह्मणः पश्यति तद्धि विद्वानित्यत्र निद्रया तमःसमुद्रेके तन्मयतया प्रवीतेः । आयम- | संपन्धः॥ २५ ॥ मप्राकृतत्वेन अनन्तसूर्यप्रतिमत्वेन च मिति निद्रायामेव साविकराजस्यां कर्ममिव (?) ध्यान- पृथिव्यादिरूपतो विलक्षणत्वात् स्वतन्त्रतया अन्याधारान- विपयस्य चैतन्यस्य सर्वप्रकाशकत्वात् । न पृथिव्यां पेशत्वाच न तत्पृथिव्यां तिष्ठतीत्यायुतम् ।। २६ ॥ विष्टतीति । न पृयिन्याधारं विमुत्वान् नान्तरिक्षे न- भसि ततोऽपि महत्त्वान् । एवं समुद्रसलिलादिष्वपि तुल्यो भवति । ज्ञानं च सत्यं च ' इत्युपगम्य 'महानता [शंक०] वहिं न कस्य कुवाप्युपलभ्यने न्याद- न्यायः । अन्ये व्याचक्षते -तन धिव्यादीनां रूपं म च परमात्मनः किं तु प्रास्तानि रूपाणि रजोमयानि | द्वादश माह्मणस्य ' इति ये गुणा उत्ताः, तन्मयुतस्यात्मनि तमोमयानि सात्विकानि च ।। २६ ।। दृश्यते तन् परं ब्रह्म । न घटादिवदिदंतया सिध्यवि, अपि त्वात्मन्येवात्मतया सिघ्यतीत्यर्थः ।। २१ ।। [सर्व०] असनमिवाविष्णम् । इव सादृश्ये। काद्रवं दुपिङ्गलम् सद्वर्णवन् । असौ श्राह्मणस्तत्पश्यति स [नील०] न तारकास्विति । रूपादिराहित्यस्यैव ध्यानसमये तद्रूपायन् कयं रूपं पश्यन्ति । अमृतम- प्रपञ्चः ॥ २७ ॥ नामरूपात्मा प्रपञ्चे सति तर- विनागि। अअरमपरिणामि । अव एव परमुत्तममुत्तर- हितत्वं ब्रह्मणो वक्तुं रूपप्रपञ्चादन्यत्वमुक्या नामाप. माभातीति । वस्तु इत्यादौ सादृश्यपरिहारण उद्वर्णवामि- चादप्यन्यत्वमाह-नैवई तदित्यादिना । वदित्यनेन प्रेता {। २५ ।। आयममयःसवर्णतुल्यवर्णम् । अयमर्थः अर्थात् प्रद्मणो नाम निर्दिश्यने । विमलेपु वैवानर- न तस्य किंचिद्रूपमस्ति येन तटाकागते । अपि तु यथा | सामादिपु । रयन्तरपाईथे च पृष्ठयमामनी । महानते यया भात्यने तया तया प्रकागते वद्भावनापरिपाका । यज्ञविशपेऽपि नैव तदृश्येन् पश्येत् । कर्मभिरपि तदर्शनं स्वमात्रयं वत्स्वरूपमरमासते ! तय क्षीरगुडमाधुर्यमैद- न प्राप्यते इत्यर्थः । नास्त्यरतः कृतेनेति युनः । अतः वन् , परं च न गन्देन प्रतिपादयितुं शक्यमिति मोक्षः कृर्तन कर्मथा नास्तीति शुन्यर्थः । यतः वन् पुत्र रूपाभावः । मुक्तेर्व्यत्यवनोघे वेदोऽपि विमुत्वेन तस्या. नित्यम् ॥ २८॥ देशाभावान्नास्तीत्याह-न पृथिव्यामिति । अन्तरिक्षं [अर्जु.] रूपमरयेति । रूपं स्वम्पम् ।। २७ ।। पाईते पृथिवी (1) ॥ २६ ॥ वृहत्मानि ध्रुवमविनागि ॥ २८ ॥ [दुर्घ०] संप्रत्यध्यात्म सनत्सुनातं धृतराष्ट्रः पृच्छत्ति [स०] वर लोकै नैवेश्यने न दृश्यते । अपि नु आभाति यच्छुडमिव लोहितमिवाज्यो कृष्णमयाचनं ताभ्यः एव श्रूयते । रथन्तरे वाईने चापि राजन् । महा- काद्रवं वा । तदाह्मणः पश्यति योऽन विद्वान् क्यं रूपं प्रत इत्युक्तमामान्यस्य विगेपतमोपदर्शनम् । वृहपृष्टमेन तदमृतमक्षरं पदम् ।। अन्याऽर्थ:-मान्यमाने परमात्मनि पाईद स्वास्तिद्धितः ॥२८॥ २७ नारिस । विशय ।२८ २. नवैर सपपविगु साम।।.बावा. पपने दूसने दरार. महरमना।

·श्रीमन्महाभारते [सनरसुमातपर्व ४ अपारणीयं तमसः परस्ता- भूतानि जज्ञिरे तस्मात्सलयं यान्ति तत्र हि।। ३० ।। तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले । अनामयं तन्महदुद्यतं यशो अणीयो रूपं क्षुरधारया समं पाचो विकारं कवयो वदन्ति । महच रूपं तदै पर्वतेभ्यः ॥ २९ ॥ यस्मिन् जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठित सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तब्रह्म तद्यशः। ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ ३१ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ । [शंक०] इदानीं तत्स्वरूपं तदर्शनं तत्फलं च निर्दिश- | न स्वरूपेणास्तीत्यर्थः । तथा च श्रुतिःयाचारम्भणं वि- तिश्लोकद्वयेन-अवारणीयमिति। यदिदं महाव्रतस्यात्मनि | कारो नामधेयमिति वागालम्यनत्वं विकारस्याह । यस्मि- दृश्यते, तत् अवारणीयं ब्रह्म, सर्वगतत्वात् । तमस: अज्ञा- निदं जगत् प्रतिष्ठितं रज्वामुरगवल्लीनं तद्ये विदुस्ते अमृताः नात् परस्तात् । तत् ब्रह्म अन्ततः अभ्येति जगत् विनाश- मुक्ता भवन्ति ।। ३१ ॥ काले प्रलयकाले-अणीयरूपं च तथाप्यणीयसां महत्स्व इति श्रीमन्महाभारते उन्ोगपर्वणि मैलकण्टीये भारतभायदीपे रूपं त्वपि पर्वतेभ्यः । श्रूयते च-'अणोरणीयान् महतो चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४४॥ महीयान्' इति । दृश्यन्ते च येणुत्वमहत्त्वादयो लोके [अर्जु०] [किं तदात्मस्वरूपमत आह-अनामरूपः तदेतत् सर्वं जगत् अह्रा अह्रो रूपेण प्रकाशरूपेण ब्रह्मणि | क्षेत्रज्ञः परमात्मा निरुच्यते । सुगममिदम् । ] अपारणीयं संस्थितं तदागनैव भाति । श्रूयते च-तस्य भासा | तमसः परस्तात्तदन्तकोऽप्यति विनाशकाले । अणीयरूपं सर्वमिदं विभाति । इति, 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः। खुरधारया समं महत्व रूपं तद्वै पर्वतेभ्यः । अपारणीयम- इति च । तत् प्रहा आत्मवित्पश्यति ज्ञानयोगात् न कर्म- | परिच्छेदं शरीरेन्द्रियेभ्यो भिन्नात्मदर्शिनाम् ॥ २९ ॥ योगेन । तस्मिन् एव परमात्मनि जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठि- | सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकरतद्ब्रह्म तद् यशः । भूतानि तम् । य एतद्विदुः, अमृतास्ते भवन्ति ॥ २२ ॥ २३ ॥ जज्ञिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र च । सा प्रतिष्ठा आधारः इति श्रीशंकरभगवत्पादकृते सनत्मजातीयभाप्ये स्थावरजङ्गमानाम् । अमृतं मुक्तिः । लोकयते प्रत्य- सृतीयोऽध्याय ॥३॥ क्ष्यति विश्वमिति लोकः । ब्रह्म वृहत्त्वात् । तद् यशो [नील• ] अपारणीयमनतिक्रमणीयमहेयत्वात् ।तमसः | यशोवन्निर्मलत्वात् यशोहेतुत्वाद्वा । भूतानि पृथिव्या- अज्ञानरूपादुपाधेः परस्तात् पराचीनम् । अन्तकः कालः | दीनि ।।३०।। अनामयं तद्महदुद्यतं यशो वाचो विकारं तन् प्रा अप्येति गच्छति । प्रलयान्ते कालोऽपि तत्र कवयो वदन्ति । तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये तद्वि- लीयत इत्यर्थः । अणीय इति दुर्लक्ष्यम् । क्षुरधारया सम- दुरमृतास्ते भवन्ति । अनामयमशनायापिपासाशोकमोह- मिति अत्यन्तावहितेन प्राह्यम् । महय पर्वतेभ्य इति उप- जरामृत्युलक्षणात्मकपडामयरहितं प्राकृतधर्मरहितत्वात् । लक्षणं सर्वस्य, सस्मिादपि महदित्यर्थः ॥ २९ ॥ प्रतिष्ठा | प्राकृतधर्मा एव हि लेशहेतुत्वात् ते रोगा उच्यन्ते । महद् अविष्ठानम् । अमृतं निर्विकारम् । विकारो हि विकारा- | विभुः व्यापकमित्यर्थः । उद्यतं ध्यायिनामुदीयमानं यशो न्तरमापद्यमानो मृत उच्यते । लोक्यन्त इति लोका दृश्य- निर्मलम् । तदुक्तं निघण्टे-निर्मलं च यशः स्मृतमिति । मात्रम् । अझ वृहन् यशो रमणीयमपि तदेव, तस्य नाम | उद्यतानुगमितिपाठे स्वार्थे ताप्रत्ययातद्धितः (१) । वाचो गदयश इति हि श्रुतः । तस्मादुपादानात् फनकात् पुण्ड-विकारं विगतः कारो विकारो यस्मात् वाक्पथातीतमि- रादीनीव भूतानि जातानि । यतः तत्रैव प्रलयं मृदि घट | त्यर्थः । अपचोऽविकारमिति पाठे-अवचो वाचो र यान्ति । एतेन प्रक्षणो जगत्कारणत्वमुक्तं, तथा च | निवर्तन्तेऽनिर्वाच्यम् , पदयति च-तत्तु वक्तुं न शकुम युनि:-यनो या इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि | इति; अविकारं निराकारम् । अमृता मुत्ताः ।। ३१ ॥ जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिमंविगन्तीति तद्विजिशासरस तदा इति श्रीमन्महाभारतम्पाख्यायामजुनमियताया. योति ॥ ३० ॥ अनामयं निनगुनं जगदाकारण उद्गर्त मुयोगपणि चतुधत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४॥ महाशः परं प्यापरमाफाशादिभ्योऽपि मद्ददित्यर्थः । याच [सर्व०] पारणीयमपारं विभुत्यात् । तमसो नि पठी गनीया फ्ययः शिरं यापैगस्तीति बदन्ति | मोहपरत्वात्ततो दूरे अन्तको मृत्युरपि तदंति तत्र एए.gratRIBEasthn.rai. at.तामा सन्वित मानि सवै सामरित्रपति जानयोग । स्मिथ wati महादरपद। १०-११ सने ! मममविपिन परमातार मान्दिपायल शिपyn ·मध्यायः ४५] उद्योगपत्र ५ १९७ m4 पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ४५ योगप्रधानज्ञानोपमर्जननयविधाप्रतिपादनम् ॥ १ ॥ शोकः क्रोधश्व लोभश्व कामो मानः परामृता । एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यापर्युपासते । ईया मोहो विधिरसा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता ॥१॥ पैराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति ॥२॥ द्वादौते महादोपा मनुष्यमाणनाशनाः । विलीयते । विनाशकाले मरणसमये । अनेन नित्यमुक्तम् , 'तदेतदहा संस्थितं भाति सबै तदात्मवित्पश्यति ज्ञानयो. अन्तकाभावे नागकान्तराभावात् । अणीयरूपमिति छा- गात् । तस्मिनगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठं ये तद्विदुरमृतास्ते भर. न्दसः सकारलोप.1क्षुरधारया पञ्चम्य तृतीया ॥२९॥ न्ति ' इ यत्र अह्रा दिवसेन निमित्तेन ॥ ३१ ॥ तद्ब्रह्म प्रतिष्ठा स्थानं सर्वेपां नवनित्या महदादयः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीहत- तब्रह्म यशः कीर्तिः सुसहेतुत्वात् । मुरयतो भूतैः सहामे- लक्षागारे चतुयत्वारिंशोऽध्याय ॥ ४ ॥ दाशङ्का परिहरति-भूतानीति । तत्र तस्मिन् हेतौ सति । एतेन भूतैर्द्रव्यान्तरस्य तन्नागकतया उत्पादकत्वेन उपभा- रिया । इदानीं योगप्रधाना ज्ञानोपसर्जना ता वक्तुमध्या- [नील ] समाप्ता ज्ञानप्रधाना योगोपसर्जना ब्रह्म- विकमित्युक्तम् (१)॥३०॥ अनामयम् अशनायापिपासा- यद्वयमारभ्यते । यत्र पूर्व चित्तवृत्तिनिरोधेन त्वंपदार्थ शोकमोहजरामृत्युरूपपड्रोगरहितं वाचो वचनस्य वि- ज्ञात्वा पश्चाद्वेदान्तश्रवणादिना तस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते सा फारः विक्रियते संशोधनेनान्यरूपा भात्यस्मिन् विषये आधा । या तु श्रवणादिना पूर्व पारोक्ष्येण प्रतीचो ब्रह्म वागिति । तथा च श्रुति.-सत्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र भाव निश्चित्य पश्चानिदिध्यासनेन सः अपरोक्षी नियन धीरा मनसा वाचमस्त । अमृतमरूपतेति । यत्र ब्रह्मणि सा द्वितीया । क्रमद्वयेऽपि फलैग्यात्साधनजानमप्येकरूप. तितउना चालन्या सक्तुं पुनन्तो निस्तुपमिव कुर्वन्त. मेवेति दर्शयितुं प्रागुक्तानेर हेयान्दोपान् उपादेयान् सम्यगर्थप्रकाशनेन धीरास्तत्वज्ञा असत्यनिरासे मननेन गुणांश्च दर्शयति-शोकः मोधश्चेत्यादिना । वन सोधादयः वाचमभिदधुः येनामृतं मुक्तिः ।। ३१ ।। प्राग्ज्याख्याता एव तथाऽपि कचिन विशेपो दृश्यते स एव इति श्रीमहाभारतोगपर्वणि सर्वशनारायणकृत. व्याख्यायते । लोभः स्पृहा मोहः प्रज्ञाया अभावः। अनापि टीकाया चतुश्रत्यारिंशोऽध्याय ॥ ४ ॥ [दुर्घ० ] मशीयो रूपं शुरवारासमानं महश रूप लोभ इति पाठेऽपि स एपार्थः । लुभविमोहन इति धाव तदै पर्वतेभ्यः । अस्यार्थः अणीयोऽतीन सूक्ष्ममदृश्यम- नुगमात् । परासुता निद्रापरत्नम् । कृपाऽत्र नेहः नात्मन्यात्मदर्गिना, महच तत्पर्वतेभ्य. गरीरेन्द्रियादिभ्यो- ॥१॥ पापं पापलं कर्म व्यवस्यति आरभने मूढसंज्ञः ऽभिन्नात्मदर्शिनाम् ॥ २९ ॥ अनामयं तन्महदुद्यतं यशो- मूढबुद्धिः ।। २ ।। ज्वचोऽरिकारं कवयो वदन्ति । अनामयं प्राकृनधर्मरूपरो- [अर्जु०] शोकादीस्तत्त्वावरणरूपानुक्तानपि पुन ने गरहितं, प्राकृतवर्म एव हि वेशहेतुत्वाद्रोग उच्यते । महच तस्वरूपावधारणनिरोधयोरादरातिशयविधानाय-गोक वयापकम् । उद्यतं घ्यायिनामुदीयमानं यशो निर्मलम् । इत्यादि । शोक इष्टनाशानुचिन्तनं, परामुता मृत्युनासः उक्तं च निघण्टी-'निर्मलं तु यशः स्मृतम्। इति । कृपा च स्नेहो न दया, महादोपप्रस्ताव पठितवान् । जुगु- भयचो यत्र वाचो न विद्यन्ते । अनिर्वाच्यम् । उक्त चप्सुता जुगुप्सैव ॥ १ ॥ मूटसंज. मूढा मुग्धा संज्ञा बुद्धि- 'तत्त्वां यक्तुं न शक्नुम ' इति । अविकारं विकारशून्य- यस्य ॥२॥ मित्ययः॥३१॥ [सर्व० ] इदानी प्रसमात्फलाभिमपया प्रवृत्तस्यापि इति श्रीमहाभारतटीयां दुर्घगधप्रकाशिन्यामुयोगपशि तपसः कारणविरोधिभेदं दयितुं समृद्धत्वासमृद्धत्व दर्भ- चतुश्चत्वारिंशोऽध्याय ॥४॥ यति-शोक इत्यादिना । यत्तत्समृद्धमित्युपमहगन्ते न तर [लक्षा०] तदन्तकोन्वेति विनाशकाल इत्यत्र अन्नकः शोक इत्यादिनोक्तदोषानुपादन मनुष्यप्राणनागना इति व- अन्ते पृथिव्यादितवानामवमाने विद्यमानः कः महत्त्वा-दन्ननलं तत्वज्ञानविरोधित्वमेपा दृष्टनिरोवित्वमपीति द. भिमानी ब्रह्मा ॥ २९ ॥ विकारः विविधाकारः । शायति गोकनोगाभ्या ह्यग्निप्रशादिना स्वन्यप्राणहानिः १ज कमो मोर जाण्या मानो। २१.कमस्तु । ब. एकेमिया नास्ति।

·१९८ श्रीगन्महाभारते [सनरममाव स्पृहयालुरुग्रः परुपो वा वदान्यः अमात्सर्य हीस्तितिक्षाऽनसूया। क्रोधं विभ्रन्मनसा वै विकत्थी । दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च नृशंसधर्माः पडिमे जनावै महानता द्वादश नामणस्य ॥५॥ प्राप्याप्यर्थ नोत सभाजयन्ते ॥ ३ ॥ यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्वादशभ्यः संभोगसंविदिपमोऽतिमानी सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात् । दवा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च । त्रिभिट्टाभ्यामेकतो पार्थितो यो बहुप्रशंसी वनितादिद सदैव नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम् ॥ ६ ॥ सप्तवोक्ताः पापशीला नृशंसाः॥४॥ दमस्त्यागोऽयाममाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम् । धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीपिणाम्।।७॥ क्रियते, लोभेन दुर्गदेशगमनादिनेत्येवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । [सर्व.] एवं दृष्टविरोधित्वेन नृशंसानप्यनुवदति- मोहो यथार्थप्रज्ञाभावः । परासुता निद्रापरत्व(मोस्य च स्पृह्यालुरिति । अत्र स्पृहयालुरिति पूर्व स्वपदोक्तम् । उग्र मोहरूपदोपगणनसमये मोहपदेन संग्रहः कृतः । ईर्ष्यासूय- | इति प्रागुक्तमनस्विशब्दस्यार्थानुवादः। परुप इति रूक्षणश- योर्भेदः प्रागुक्तः । स्पृहा च लोभविशेपत्वेन लोभपदेनैवात्र | ब्दस्य । वदान्यो वहुभापी विकत्यनशब्दस्य । क्रोधविक्री संगृहीता ॥ १ ॥ पापं पापहेतुकर्म व्यवस्यते आरभते । डितम् प्रागुक्तमेव । मनसा वै विकत्यीत्यनुपङ्गः । एतेन मूढा मोहसमानाधिकरणा वुद्धिर्यस्य ॥२॥ प्रागुक्तस्तपनशब्दार्थः संगृहीतः । विकत्यनं हि वचनस्य [नील०] उग्रः निर्दयः परुप: रूक्षवाक् वदान्यो वहु- | बहुविपयत्वमित्यत्रापि बहुविषयमानापरोपकारिकविकत्थी- भापी न सभाजयन्ते परं न मानयन्ति ।। ३॥ वहुप्रशंसी । पदेन मन.करणत्वार्थकपदसाहित्यात् श्रूयमाणेन च फलं आत्मस्तुतिपरः ॥ ४ ॥ महाव्रता महावतानि । सुपा | नार्थाभिधानसंभवात्()। मनसा विप्रकर्षीति कचित् पाठः सुलगिति सुपो डादेशच्छान्दसः ॥ ५॥ नास्य स्वं स्वीय नृशंस एव धर्मो येषां ते नृशंसधर्मा जनाः प्राप्याप्यर्थ नोत किमपि नास्ति धर्मादिष्वेककस्मिन्नपि पक्षपाते सति | सदोपभुञ्जते न सदा तद्भोगं कुर्वन्ति । अन्तरात्मनोऽर्थ- तदर्थ सर्व त्यजतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ ब्रह्मैव मुख्यं प्राप्यं येषां | स्यानशनादित्यर्थः ॥ ३ ॥ संभोगसंविदादयश्च यथापूर्व- तेपाम् ॥ ७॥ मेवार्थापिताः । विषम इति विपमेधमान इत्यस्यार्थ उक्तः । [अनु॰] लब्धमविनियुज्य उत्तरोत्तराभिलापो लोभः। अभिमानी दत्त्वा विकत्थीति दत्तानुतापः सकारक उक्तः । लब्ध विनियुज्योत्तरोत्तराभिलापी स्पृहयालुरित्यपौन- अभिमानो घनात्मन्यात्माभिमानः तद्वांश्च दत्तानुतापः रुत्त्यम् । उपः परुपः । अवदान्योऽदाता । विकत्थी स्वगु- विकत्थनं वातलि मया कृतमिति वचसा पुनरावर्तनम् । पश्यापी । नृशंसधर्मा हिंसाशीलः । नोत सदोपभुञ्जते ॥ ४॥ धर्मादीनदृष्टकारणत्वेनाह-धर्मश्चेति । अत्र धर्मो नोपभोगशीला भवन्ति ।। ३ ।। ब्रह्मणि बन्धकानभिधाय | धर्ममानं इह चर(१)। तितिक्षा उत्पन्नक्रोधनिवर्तनम प्रायलकानाह-धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च अमा क्षमा तु कोषानुत्पादनमिति विवक्षया भेदेनाभिधानम् त्सर्य हीस्तितिक्षाऽनसूया । दानं धृतिश्चैव श्रुतं क्षमा च | पूर्व तितिक्षाशब्देनाभयसद्धहः कृतः । तत्र पृथगुक्तस्य महानता द्वादश ग्राह्मणस्य । अर्थः सुगमः ॥ ५ ॥ य | यज्ञस्य तपोदानशब्दाभ्यां सङ्घहस्तस्य तदुभयात्मकत्वात् । इत्यादि । एतेभ्यो धर्मादिभ्यो हेतुभ्यः प्रभवेत् , यद्वा यो महाप्रतानि सुपां सुलुगित्यादिना डादेशः । प्राहा• नैतेभ्यः प्रभवेत् गोकादिमहादोपेभ्यो विमुन्येत स सर्वा | णस्य ब्राह्मणजातीयस्य ॥ ५ ॥ एतेभ्यो द्वादशभ्यः पृथिरी प्रशासपि मुच्यतेत्यन्वयः । प्रकारान्तरमाह- प्रच्यवेत् । एतेभ्यो द्वादशभ्यः एतदर्थ एतान्कर्तुं यः प्रच्य. द्वादाभिस्तावन्मुच्यते । एषां मध्ये त्रिभिःभ्यामैकेनापि | वते गर्भाजायत इत्यर्थः । परलोकादिम लोकं प्रच्यवते येन मुच्यने नास्य स्वमस्ति स महगतो वा ॥ ६ ॥ तानेव | यस्यैतहादशविधगुणावनधान्वयो वा(१) विभिभ्यामेक- श्रीनाद-दम इन्यादि । त्यागो दानमप्रमादः श्रुतममृतं | तोवान्वितो वा । अत्रापि ताये चतुर्थ्यर्थे तृतीये। यदि फेवल्यं प्रामुख्यानां प्रापराणां, ब्रह्मनात्यानीति पाठे | वा सौ पृधिनी शिष्यात्तथापि नास्य स्वमस्ति पृ- महाशानप्रयोजनानि ॥ ७ ॥ थिवीपरिग्रहदोपो नास्तीति पेदितव्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥ २. pari पजन्य स. नोव सोरभुषो । ४ रा. वर्गप्रसी वनितावमानी । ६ स. पृथिवी प्रशासन । स, मेकतमेन बारि ।

·अध्यायः ४५]. च्योगपर्व ५ १९९ सदाऽसद्वा परीवादी ब्राह्मणस्य न शस्यते । तस्मात्मानो न मायेत सदा घेतदिगदिनम् ॥११॥ नरकमतिष्ठास्तवै स्युर्य एवं कुर्वते जनाः ॥ ८ ॥ सोहदे वे पड्गुणा वेदितव्याः मदोऽष्टादशदोपः स स्यात्पुरा योऽमकीर्तितः । प्रिये हृप्यन्त्यप्रिये च व्ययन्ते । लोकद्वेष्य प्रातिकूल्यमभ्यसूया मृपा वचः ॥९॥ स्यादात्मनः सचिरं याचते यो कामक्रोधी पारतव्यं परिवादोऽय पैशुनम् । ददात्ययाच्यमपि देयं खलु स्यात् । अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्य प्राणिपीडनम् ।। १० ।। इष्टान्पुत्रान्विभवान्स्वांच दारा- ईया मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता । नभ्यर्थितथाईति शुद्धभावः ।। १२ ।। अन प्रधान वयद' 'इति सप्रमादो धर्माचरणे श्रुतम् । तिठूल्यं लोकविपरीटम् ॥९॥ विनादो पिरद्धवादः ॥१०॥ स्वर्गे एतानि भवन्तीति शेषः । ब्राह्मगानां जातिवः | संज्ञानागो मोहः ।। ११ ।। सौहृदे त्यागे गोमनदयो हि ब्रह्ममुरयानाम् । ब्रह्म वेदः तन्मुरयानां वेदोक्तकर्मपरा- | त्यागं करोति । प्रिये कुन अथे नो हृष्यन्ति ! अप्रिये तु णामित्यर्थः । ब्रह्मजालानीति पाठः ब्रह्मणा वैदेन जा. व्ययन्ते । अयमयों यद् याचते तदातुरात्मनो हितम् । अया- त्यानि शुद्धानि । दृष्टार्थे चाभिधीयमानम्य सत्यत्व | च्यमपि यद्ददाति तदपि मुहितं तत्र हेतुयं यदि स्यान् पुत्र- मुख्यत्वानभिधानं कर्मप्रवृत्तानामत्यंनसत्यस्यागस्यत्वेन ! दारादीन् प्रार्थितः सन् शुद्धभानो प्रत इन्यपरो गुणः १२ अनुतमिश्रस्यापि तस्य नागस्यत्वमिति दायितुम् । यदाह [ सर्व० ]सद्वाऽमद्वा परीपाद इति सदसच्छन्दयोलिं- श्रुतिः--सत्यवचनरिक्तता भवत्यनृतवचने च पापिका- गव्यत्ययः संवन्धार्थः ।। ८॥ मदोऽष्टादगदोपः पुरा योऽत्र ऽकीर्तिबहुना अन्येनोपक्रम्य तत्सत्यानृते मिथुनीकरोति । | प्रकीर्तितः स ताक्न क्या बोद्धव्यः । विरोधिनस्तु तम्य अयो मिथुनान प्रजायते भूयान्भवति । कर्मपरा हि प्रयोन- तदा दोपाभावरूपा एवोक्ताः। इदानीमन्येऽप्यष्टादश तन्म- नेन भूयोऽभिलापिगः । अतोऽत्र फर्मपरान् विद्वत्येतदुक्तं | हकारिणः फाप्यन्त इत्यादयेनाह । लोरद्विष्टं पापाहेतुरपि श्रुत्येति निःश्रेयसम् ॥ ७॥ लोरपिविषयो यया बदुभाजीत्यादि वस्य धपुण्यत्वं तत [नील] परीवादः परदोपकीर्तनं सन् यथार्यभूतं | एव प्रातिकूल्यं परप्रतिकूलाचरणम् ॥९॥ पगवीन्यं यतो- असन् आरोपितम् ॥८॥ अप्रकीर्तित इति । दमविरोधिन | ऽविचार्य परोकमाने प्रवृत्तिः । पैगुनं परगुणनागच्या अर्थ- एव प्रातिकूल्यादयो मददोपत्वेन सूचिता अपि शृङ्गना- हानिः प्रयोजनहानिः प्रयोजनानमिसंधायित्वम् । ईर्ष्या हिकया प्रकण विविमुसन न प्रोता इत्यर्थः । लोद्वेष्यं गुणविद्वेपः । विवादः क्लहः ॥ १० ॥ संज्ञा संस्कारग्नेन पारदार्यादि । प्रातिकूल्यं धर्मादौ विनाचरणम् । अभ्यसूया संज्ञानागः श्रुतशास्त्रार्थविस्मृतिः । अचमूयिता गुणेषु गुणिपु दोपारोपः ।। ९ । कामः व्यभिलापः । पारतन्त्र्यं | दोशरोपः। सर्वमतादशाप्रकारमुक्तं गर्हितम् तस्मात्माको न मद्यादिवगत्वम् । पैगुनं राजद्वारादौ परदीपमूचनम् । अर्थ- | मायेत मदस्यैतदविचारित्वादित्यर्थः॥११शा सौहद मुहदो हानिः नटन कोश्यादिषु दण्टेन वा वित्तनामः । विवादो मित्रस्य हेतुस्त्यागः । यदाह श्रुतिः 'दानेन द्विपन्तो मित्रा वैरम् ॥ १० ॥ मोदी हर्षः दर्पहेतुः । दृष्टो दृप्यतीत्याप- | भवन्ति वा तानपानुदत इति । वन पहुणारत्यागादयः । स्तम्बोके । अतिवादो निर्मर्यादं वचनम् । संज्ञानागः | परित्यागेन सौहड़परिग्रहेण । अष्टस्वर्गादिमुग्यफलस्य त्या- कार्याकार्यविरहित्यम् । अभ्यस्यिता नैरन्तयेण पर- | गस्यते पद्गुणा इति नतु पूर्वोक्ता एपेनि दर्शयति । मन एप द्रोहगीलना । एतन मदमत्त्वं विगहितं निन्दितं सद्भिः । तद्विरद्ध एवात्र कश्चिद्गुणः। तया हि प्रिये दृप्यत्वप्रिये व्य. सदा हीत्यापकालेऽपि नाश्रयणीयमिति सूचितम् ॥११॥ | धेन इति गुणी। प्रियं मुन्नसाधनम् धनन्तर विषय हप्यन्ति मुहदा प्रिये सति हपः अप्रिय सति व्ययति द्वौ सौहृद- | तदिच्छन्ति । अन्यया साझादोगमायनत्यागानुपपत्तेः । गुणौ । तृतीचमाह स्यादिति । मुहितमिति पाठ मुतरां | अप्रिये दुःरहेतावधर्मविषये व्ययन्ते द्वेपं कुर्वन्ति पाप- हितमिष्टं पुष्टिकरम् । देयं दातारम् । भन्यगेयेतिककर्तरि | हानार्थमपि दानस्य कन्यवात् । तृतीयम्नु गुणः साधारण फूरयः । यो दातारमयाच्यमपि पुनादिकं मुस्त्वं कर्मभूतं इत्याह । स्यादात्मने मुहितं वाचतं । यो दवा ययायमपि याचते स अभ्यर्थितः प्रार्थितो दाता उम्मै इष्टादीन देयं सटु स्यात् । इष्टान् विभान पर्याश्च दारानभ्यक्-ि महति दातुमिति शेषः । सार्थश्योको वाक्यम् ।। १२ ।। क्वाईते शुद्धभानः । मात्मने मुलु"हिंतम् । अयाच्यन- [ मर्जु• ] सद्वाऽमद्वा कर्म एवंत इति शेपः ॥८॥ प्रा. याचनयोग्यं याचितुर्वमु नदेयं दातुं गम्यं मनु निश्चित ८५. सदा। रामेशसमयनुमति १० स.कोषागराग १ नमः। - ·m २०० श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ त्यत्तद्रव्यः संवसेनेह कामा. एतत्समृद्धमप्यूचं तपो भवति केवलम् । झुले कर्म स्वापिं वाधते च ॥ १३ ॥ सत्वात्मच्यवमानानां संकल्पेन समाहितम् ॥ १५॥ द्रव्यवान् गुणवाने त्यागी भवति सात्विकः । यतो यज्ञाः प्रवर्धन्ते सत्यस्यैवावरोधनात् । पञ्च भूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः ॥ १४॥ मनसाऽन्यस्य भवति वाचाऽन्यस्याथ कर्मणा ॥१६॥ स्यात् । तन तस्य स्वामित्वात् । किन्तदित्युक्तं इष्टानभी [अर्जु० ] इह लोके सम्यक् सुसितया न वसेन् न टान , पुत्रान्धनानि स्वान्दारान् । एतानहता पूज्यब्राह्मणेन तिष्ठेत् कामात् रागात् त्यक्तद्रव्यो भवेदिति भावः । इति अभ्यर्थितो याचितः सन् शुद्धभावो मन.संतोपपूर्वकं यो पञ्चमो गुणः भुङ्क्ते कर्म प्राक्तनं तत्फलं सुखदुःसमनुभव- याचते याचमानाय ददाति । तृतीयो गुण इति शेषः ॥१२॥ | तीत्यर्थः । स्वाशिपं सकामान् खशिरमिति च पाठः । [लक्षा०] अभ्यर्थितस्याहते शुद्धभाव इत्यत्र सौहार्दाद- | वाधते वन्ध्यां करोतीत्यर्थः ।। १३ ॥ द्रव्येत्यादि । एवमु- रगेपि? सा न नाशभियेति सूचयितुं शुद्धभाव इत्युक्तम् १२ | क्तप्रकारेण गुणवान त्यागगुणवान् भवति स सात्विकः [नील.] चतुर्थमाह-त्यक्तेति । यस्मै सर्वस्वं दत्तं तस्य पंचभूतानि श्रोत्रत्वजिह्वाचक्षु णानि भूतकार्यत्वात् गृहे कामान् मयाऽयमुपस्त इति बुद्धितः न संवसेत् । तेन | पञ्चम्यः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेभ्यो निवर्तयति यः स ता- कदाचिदनादृतः सन् सौहार्दमङ्गं कुर्यादिति भावः । पञ्च- दृशो ब्रह्मयोग्यः ॥ १४ ॥ सत्त्वेस्थितानां कर्माभिधाय ममाह-गुढे कर्मेति । स्वकर्मार्जितमेर धनं भुते न तु | ततः प्रच्यवमानाना कर्म प्रतिपादयति-सत्त्वादिति । मित्रायजितमन्यथा कालेन हेलनां प्राप्य सौहृदभङ्गो मा- संकल्पेन समाहितमेकाग्रीभूतम् ॥ १५ ॥ सत्वस्यैवावरो- भूदिति । पष्टमाह-स्वाशिपं वायते च । स्वस्य श्रेयोऽपि | धनात् प्रयोजनात् ॥ १६ ॥ मिनहितार्थ नाशयतीत्यर्थः । पाठान्तरे स्वासित स्वस्थानं [ सर्व.] अन्यश्च गुणस्त्यक्तद्रव्य इति । अयाचितो- राज्यादिश्मास्तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या ज्ञेयम् । स्वाशिव- | ऽपि ब्राह्मणेभ्यो द्रव्यत्यागं कुर्वन्नित्यर्थः। पञ्चममाह मिति पाठे स्वस्य आसमन्तात् शिवं श्रेयस्करमित्यर्थः | संवसेदुपभोगमाश्रयेत् । नेह लोके कर्मभूमौ इमान् कामान् ॥ १३ ॥ द्रव्यमान् गृहस्थः एवमुक्तरीत्या गुणवान् त्यागी काम्यमानानैहिकमुखसाधनानि । प्रतमध्ये हौहिकसुरस- दाना सात्विरः सत्वप्रधानश्च यो भवति तादृशः पुरुपः साधनोपादाने इटार्थस्यापि तपसो भङ्गो भवति । पाठ- पञ्चभ्यः शन्दादिभ्यः पञ्चभूतानि श्रोताद्याकारेण परि- माह भुङ्क्ते कर्म प्राचीनं स्वकृतं यदयत्नतः कोपनीतं तदेव पतानि इन्द्रियाणि निवर्तयति ॥ १४ ॥ एतत् स्वविषयेभ्य | मुझे। गाशिप स्वार्थमाशासनं मनो याह्ये भयं पाधते इन्द्रियाणां नितिनं समृद्धं पुष्पलमपि नलं तप एव ऊन् नाशयति त्यजतीति यावत् ॥ १३ ॥ गुणवानित्येतावद्गुण- ऊगतिप्रदं भवति न ज्ञानपदिदैव कृतकृत्यतामापादय- | वानेव यरत्यागी स साविको भवति । सत्वं सुखं मुखी पीत्यर्थः । पामित्यत आह-सत्यादिति । ये सत्वात् | भवतीत्यर्थः । तथा स ताशस्त्यागी पञ्चभूतानीन्द्रियाणि धैर्यान् घ्यन्ते तीनपैराग्याभायात् तेषां च संकल्पेन | भूतजत्वात् , पञ्चभ्यो रूपरसगन्धस्पर्शशब्देश्यो निवर्त- मामालापियान् दिव्यान् भोगान् भोक्ष्ये इत्यरूपेण | यति निवर्तयितुं शक्नोति । तथाच तयोपास्य सव..."यः समादिनं संभृनं तपो भवति तेपामोर्ध्वगतिपतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ उपसंहरति-एतदिति । यद्यप्येतयोः समृद्ध ।। १५ ॥ यतः संकल्पात् यक्षाः प्रवर्धन्ते तस्यैव सत्यस्य वृद्धं तत्वज्ञानार्थिनः प्रति । तथा सत्यादात्मनः प्रत्यरस. संकल्पम्यापपारपाम् । संल्लिादयारय पितरः समुत्ति- नानां भ्रष्टाना तज्ज्ञानानर्थिनाम् ॥ १५ ॥ यतः संकल्पा- समीति श्रुतयोगी सत्यसंसो भाति । अन्यस्य एकस्य अशाः प्रवनन्ते सत्ययात्मनोऽवनोधनादधमबोधादशा- या मगर भाति मायसपस्सत्यान् । नथा धुपारया- नान्मोहात् । मनः सफल्पेन फलसंपल्पन समाहित पनं-त्रिनो गाम सुनिर्धामा प्पे पातितः मन् सय एनम् । यतः ममृद्धाप्युद्धमिव भवतीत्यन्ययः। नतु सत्या गगगा पतं यज्ञ पाति । त्रिन. एपंदितो देवान | दनच्युनम्य प्रागुणे मानसेऽपि तपसि कृते न संकल्पसमा- दबा उगये पनि मन्त्रादिष्ट्रायने । अरहितो प्याय दितत्यमित्यन भाद-मनसाऽन्यस्येति । अन्याय सत्य- एक भापनि उनये यह मन थे । अन्याय मध्यमाणसानेच्छाममा तपो भवति । अन्याय पर्भमार्गपति- पादिना यतो भवति । अन्यस्य प्रायनाय तस्य याचा फर्मणा पापर्मसाध्य हि पर्मणि संपल्यानुरू 4 TARTोटीयादिप्रधानया नियया ॥१६॥ पपरदायिनि संक्सापेशा नतु मान । तत्र फारस्पति- १४ १५ ५५ धा।

·अध्यायः ४५], उद्योगपर्व ५ संकल्पसिद्धं पुरुपमसंकल्पोऽधितिष्टति । न्सत्यं जयेज्जुहुयादा यजेता । ब्राह्मणस्य विशेपेण किंचान्यदपि मे शृणु ॥१७॥ नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन् अध्यापयेन्महदेतयशस्य रति चासो न लभत्यन्तकाले ॥ १९ ॥ वाचो विकाराः कवयो वदन्ति । तूष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसाऽपि न । अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठित तया संस्तुतिनिन्दाम्यां प्रीतिरोपो विवर्जयेत् ॥२०॥ ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १८ ॥ अत्रैव तिष्ठन् क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति । न कर्मणा मुकतेनैव राज- वेदेषु चानुपूर्येण एतद्विद्वन्द्रवीमि ते ॥ २१ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ सन्धानामावेनापि प्रवृत्तस्यावश्यं निःश्रेयसरूपफलसंभ-विनाशिफलात्कर्मणः प्रेयसीति ज्ञात्वा ज्ञानार्थमेव यनेतेति वादित्यर्थः ॥ १६ ॥ ते तुभ्यं प्रवीमि ॥ २१ ॥ [लक्षा०] एतत्समर्थमित्या समृद्धमप्येतद्रव्यं तवः इति श्रीनेटकण्ठीये योगपर्वणि भारतमावदीपे त्यागादेव मद्धम् ॥ १५॥ मनसान्यस्य भवतीत्यत्र सला पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४॥ मनसा अन्यस्य [व्यापकस्य ] भवति । वाचा पुनरन्यस्य [ अर्जु० ] संकल्पसिद्धं सकल्पनन्मना कर्मणा सिद्ध भवति । कर्मणा च ततोऽन्यस्य भवति ॥१६॥ शुद्धं विशुद्धान्तःकरणमसंकल्पम्तत्वज्ञानं तवं वा अधिति- [नील० ] संकल्पैति । सगुणब्रह्मवेदनात्सत्यसंकलं | एति ॥ १७ ॥ अध्यापयदित्यादि । एतथ्यात्मप्रतिपा- पुरुषमसंकल्पश्चिदात्माऽधितिष्ठति मृत्यमिव राजा । ननु | दकं वचोऽध्यापयेत् शिष्यान् , महत् यशस्यं च । अवि- अत एव चानन्याधिपतिरिति विदुपः सत्यसंकल्पत्वादेव कारं न विकरोतीति । सर्वमिदं चराचरं तन् सत्यं ये विदुः अनन्याधिपतित्वं कथं सूनितम् ? श्वरान्तराभिप्रायेणेति । तेऽमृता मुक्ता भवन्ति ॥ १८ ॥ वेदनेनर मुक्तिन फर्म- गृहाण । तया च श्रुतिः-तस्य ह देवाश्च नाभूत्या | ऐत्याहन कर्मणेति । सुतं दर्शयति-सत्यमिति । न ईशत मात्मा ह्येषां स भवतीति । देवाश्च देवा अपि ह | च तेन सुकृतेन वाल आत्माप्रतिपचिमान् । त्यति अति- प्रसिद्धं तस्य ब्रह्मविदः अभूत्यै अनैश्वर्याय न ईशते न | नामति, रति रतिविपयं सुसं लभने अन्तकाले देहोत्सर्ग- समर्या भवन्ति वन हेतुः आत्मा हीति इति अत्यर्थः । किंच | काले ॥ १९ ॥ येन सत्यं लभते तदाह-तूष्णीमिति । अन्यदपि मे मत्तः शृणु । तदेवाह ब्राह्मणस्य निर्गुणग्रह्म- तूष्णीमविकल्पं एकमद्वितीयम् उपासीव ध्यायेत् न चेष्टेन विदः संकल्पविशेषेण असंकल्पोऽधितिष्ठति । सगुणोपास- न चलेन् ।॥ २० ॥ अति । तिष्ठन् मनोवृत्तीनां गति. कापेक्षया निर्गुणविदि सत्यसंकल्पवादिकमतिशयेनापि- निवृत्ति कुर्वन् ब्रह्म पश्यति साक्षात्करोति । आवसति र्भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ एतद्योगशाम्नमध्यापयेत् शिष्यान् | प्राप्नोति । आनुपूज्र्येण प्रमेण तत्त्वं प्रतिपादयति ॥२१॥ मायेत् यतः यशस्यं यशसे ब्रह्मणे वत्प्राप्त्यै हितम् । इति श्रीमन्म मर्नुनामि मुखपत्रचत्वारिंशोभ्याय ॥ इवोऽन्यत् शास्त्रं वाचोनिकारा एन, एतच कवयो वदन्ति । [स०] ननु तेनाप्यरय नित्यकर्मवया यज्ञादयः कर- योगे योगिनि तदधीन समित्यर्थः । ये वन् तं योगं विदुः णीयासतम्बर संकल्पोऽवश्यं स्यादेवत्यत आह-मंकल्प- शेपं स्पष्टम् ॥ १८॥ कर्मणा सत्यं ब्रह्म न जयेत् न , सिद्धमिति । संकल्यानंतरमंत्र सिद्ध सिद्धप्रयोजनं फलप्यं माप्नुयान् यत् जुहुयान् यन् योद्वा एतेन होमयागात्मकन कर्मस्वारयन्येपु संकस्साभावोऽपिविष्टति माश्रयतीति देश- कर्मणा वालः अविद्वान् अमृत्यु मोक्षं न जयति न प्राप्नोति त्रिभृतिषु दृष्टमेव । संकल्पसिद्धत्वं च ब्राह्मणस्य प्रमो- रतिमानन्दं टमति लभते ।। १९ ।। तूष्णीमित्यों व्या- पासम्स्य विशेपेगास्तीति नित्यतया फारममाणो न ख्यातः । स्तुत्या प्रीति निन्दया रोपं च वर्जयेत् ।। २०॥ सङ्कल्पं करोति । तत्सहन्पम्य कर्मानपेशितसमानवादि- मोति । हेभनिय वेदेषु पूर्वोत्तदृष्टिमेदेषु मानुपूव्येण आरो-त्ययः ॥१७॥ अथैतदुपदेगस्टमाह-अस्मिन्निदि । योगे पत्र्यामिश्रापवादकमेव तिष्ठन् अत्रैर मझ पश्यति मावि- योगाभ्यास सर्वमिदममीष्टजातं प्रतिष्टितमायत, ये उद्योग राति तादात्म्यं च महाकाशपटाराशन्यायेन उपाधिविल- | विदुः 'नदिति सिसव्यत्ययः' ममृता मुक्ताः ॥१८॥ अत. याव्याप्नोति । वरमादृष्टार्याऽनन्तफला च ब्रह्मविद्याऽदृष्टान् वज्ञानार्थ फर्म निन्दति-न फर्मति । मुम्नेनैव कर्मना १९७, उपदेश । २१म. अन्ना बस एक्सा-रोप हो. २६

·२०२
श्रीमन्महाभारते
[.सनत्सुजातपर्व ४
पट्टचत्वारिंशोऽध्यायः ४६
आत्मनः सरूपस्य तस्य च योगिप्रशत्वस्प प्रतिपादनम् ॥ १ ॥
सनत्सुजात उयाच-
तदै देवा उपासते तस्मात्सूर्यो विराजते ।
पत्तशुक्र महज्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १ ॥
मुक्तरूपिणा कर्मणा धर्मेणैवोद्देश्यतया निमित्तेन, एवकारः | शेपौव साविता भवतीत्याशङ्कय शून्यवदेव निर्धर्मकं शून्य-
तत्त्वज्ञानस्य उद्देश्यतां व्यवच्छिनत्ति, न सत्यवचनादि , मावस्यापि प्रकाशक सद्रूपं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नत्वेन ज्ञेयमस्ती-
धुर्यात् । होमजपसत्यवचनानां फर्मवाचनिकरूपाणामेव त्यस्मिन्न मन्त्रानुद्दाहरति योगिप्रत्यक्षं च पुनः पुनः प्रमाण-
फलान्वितत्वसंभवान्मानसस्य कर्मणोऽनभिधानम् । वालो- त्वेनोपन्यस्यति-यत्तच्छुक्रमित्यादिनाऽध्यायेन । यत्तच्छुक
ऽनात्मज्ञ: मृत्युं दुःखमत्येति अतिक्रामत्ति अन्तकाले तस्य | वीजमिव वीज विश्वोत्पत्त्यादिमूलकारणं सर्वचेष्टाप्रवर्त-
गुरुतस्य नाशे रतिं सुखं न विन्दतीति सुसस्य सुसुखत्वे. | कमानन्दरूपं महत् वृत्तिरूपोपाधिशून्यं ज्योतिप्तिमात्र
नानुपादयता दगिता ॥ १९ ॥ एक एवान्ते स्थितस्तत्रैव | दीप्यमानं सूर्यादिरूपेण महद्यशोनामकं तदेव देवा इन्द्रि-
योगे भ्रमावसतीति ।। २० ॥ २१ ॥
याणि उपासते अनुसरन्ति । तस्मादेव मूलकारणात्सूर्यो,
इति श्रीमहाभारतीयोगपर्वणि सज्ञिनारायणकृती जगप्रसवधर्मा मायोपाधिरीश्वरो विराजते । तथा च
ध्यारल्यायो पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४॥
[लक्षा० ] अमंकल्पः मनोवाकर्मभिः समीचीन कपक्ष- श्रुतयः-आनन्दाद्धयेत्र खल्विमानि भूतानि जायन्ते
रहिनः दुरात्मा संकल्पसिद्ध पुरुपमधितिष्ठति ततोष्यह- आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्द प्रयन्त्यभिसंवि-
मेव कुशल इति मन्यत इति भावः॥ १७॥ वायो विकार आनन्दो न स्यात् । येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः । न तस्येशे
शन्तीति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् यदेप आकाश
कायो वदन्तीत्यत्र 'एकमर मुशस्तिभिः, मातरिश्वा ज-
गाम, त्रिपार्ध उदै सुरुषः, चतुर्भिःसाकं नयति च, विश्व कञ्चन तस्य नाम महद्यशः । न प्राणेन नापानेन मत्यों
तश्चक्षुः' इत्यादिवदवाचो विकारं प्रतिपादनयोग्यविविधा- जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितो ।
पार करयः वदन्ति ।। १८ ॥
प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरित्यादयः । परमात्मानं
इति श्रीमहाभारते वयोगपर्वणि यादिरानतीत.
| योगिनः चित्तवृत्तिनिरोधेन भगवन्तं सर्वेश्वर्यवन्तं संप्र.
वागारे पावत्यारिंशोम्पापः॥४॥ ज्ञाते, असंप्रज्ञाते तु सनातनं अखण्डेकरसं पश्यन्तीति
[शंस०] 'अगरणीय समस: पास्तात् । इत्यादिना
सर्वत्र ज्ञेयम् । योगनैव तं परमात्मानं पश्येन्नान्यथा ।
प्रमणो रूप निर्धार्य तदात्मविपश्यति ज्ञानयोगा। यथाऽऽह दक्षः- स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्रीसुरसं
पनि शानयोगनात्मदर्शनमुगाम् । पुनरपि तस्य सरूपं दर्श, यथा ॥ अयोगी नैव जानाति नात्यन्धो हि यया
यिता योगिनस्तद्रुपं पश्यन्तीत्याह-यदिति । यत् प्रहा-
विससनि शानयोगान, यन् माला अमृता भनन्ति, तत् [अर्जु०] यत्तच्छुक महज्योतिर्दीप्यमानं महद् यशः ।
शु शुद्धम् अपिशादिदोरहित महायोतिः मर्यावभास-तद्व देवा उपासते वरमादकों विराजते । योगिनस्तं प्रप-
फया ; भूयन प-'नरय भासा सरमिदं विभातिर श्यन्ति मगरन्तं महेश्वरम् । शुष्ठ शुद्ध सारं का दीप्यमान.
इति । दीयगान प्राजमान महयाः । श्रूयते च-'सस्य मिति स्वयमिति शंप: । महद् यशो महाभात्वरं देवा
नाम मध्यमः' इति । यदै प्रादेयाः इन्द्रादयः उमा-महादयः विराजने स्वयं भासते । योगिनः सनकादयः ।
मने । श्रूयतं प-तं देवा ज्योनि योनिगयुहींपास- भगवन्तं भगभाजिना । ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मस्य यशसः
ततम् नि । यामान परयोतियो प्राणः अर्थ: त्रियः । शानवैगम्ययोथैष पण्गा भग इनीरणा । अयपा
आदित्यो दिन, 'येन पर्यस्तपनि तजसेः' इति यद योगिनः पश्यन्ति रोगदिभ्यो भेदेन परमात्मानं
शुतः । एरंगून परमात्मानं भगपन्न गनातनं योगिन पर शुभत्वाग्निर्मक महल योनि: भास्वरं दीप्यमान पत्रकार
पापनि, न पुनशानयोगादिनाः ॥ १॥
सं महनी यालो निदान नदुपारय यारियनो भयतीति
[मार..] पूर्वाध्यायाने मनगापि न मंटना शु: नई दवा पामने दीयन्तीनि दया इन्द्रियाणि उपा.
मन मनादिनि महना पर्यादिमा माग गर्ने पहिरियायागा मामादर्य, इति । तदनुग्रहण
"attak 1
पमान वा गर्यो विगत गोमतं । अन्यथा art.
घटमिति ॥ १॥

·अध्यायः ४६] 'उद्योगपर्व ५ शुक्राह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्द्धते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २॥ तच्छु– ज्योतिषां मध्येऽतप्तं वपति तापनम् । सनासंभवान् । उक्तं च सूर्यम्तपति तत्तेजमेति । एवंभू प्रकागते । तथा च गीना-यादिन्यगतं तेजो जगमान- तमात्मानं योगिनो ध्यानपरा एर पश्यन्तीति भारः॥१॥ यतेऽपिटम् । यचन्द्रममि यगानी तनेजो निद्धि मामझ- [स०] तदनं जीवात्मोपामनामुक्त्वा परमात्मोपा- मिति । अनामन्यनाप्रमाणित स्वयं गानिरित्यर्थ नापन सनामाह-यत्तदिति । मुझं मारः। महज्योतिः प्रकार- सूर्यादीनामपि भवपद-भीपाऽरमाद्वान पवन भागेदेति रूपम् , अत एव दीप्यमानं साझाविमाममानं महद्यशो- | सूर्यः ।भीपाऽम्मादग्निश्चन्द्रय मापति पञ्चमः ॥ इनि रूपं मुग्यसाधनं यदस्य मद्रुणमंपन्धेन प्रवृत्ते । तया च | श्रुतेः ॥ २ ॥ श्रुति 1. उद्यगः स इन्द्रः स भूनानामपि पतिरिति । [य • ] शुभाइझ प्रभवनि ग्रन गुण पर्यने । एत- देवा ब्रह्मादय. तदुपासनादेवाघोपामते । अद्यापि न मुझं घोतिपा मध्ये त तपति नापनम् ।। शुभाइह्मणः पश्यन्ति । योगिनम्नु सनमारादय. तं प्राग पश्यन्ति ब्रह्मतत्व प्रभवन्ति उत्पद्यते वर्षने क्रियाभिः गुगैवोपचीपन भगवन्तमीश्वरं सनातनं नित्यम् ॥ १॥ ज्योतिषां वहिप्रमृतीना मध्ये तत्तनं तपनि उत्ति नापन [ दुर्घ० ] यत्तु शुक्र महम्मोतिदीप्यमानं महागः। गगादिक ज्योतिर्भिरतान्यन गगादितापनत्येन च पुनगर- तद देना टपामन्त तस्मादकोपि भासते ॥ यद्योगिनो न्यामः । योगिन दन्यादि पूर्वरत् । मया तस्मात् परमार्थ- ध्यानिनः पश्यन्ति गरीरादिभ्यो मन तच्नं परमात्मा।| रूपान् गुमान् प्रम श्रेष्ठं आद्यप्रतिभूत प्रभावि सृष्टेः । अथवा शुक्र निर्मलं मह्योतिर्मास्वरं दीप्यमानं स्वप्रका उक्त च-मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते मचराचरमिति । शरूपं महायो महतो यगसो निदानम् । तया च श्रुति.। मिति । ब्रह्म शुरेण वर्तन इति। तत् प्रतिस्पं प्रम शुरेगा तमुपास्य यशस्विनो भवन्ति तवे देवा उपामते । परमात्मनाऽनुगृहीतं सद्वर्तते । अनुग्रहः प्रन्या मनोभेंटा. दीयन्त्यमीभिरिवि देवाः इन्द्रियाणि उपासने यहिर्नि प्रहः । भेदप्रहे सति प्रस्नेरौदासीन्या । हस्मिन् घ्या. पयपरित्यागादिन्द्रियाण्येव तदुपासत इत्यर्थः । तस्मादर्क | स्याने वर्तन इति पाठः । तच्छुकं ज्योतिषामदीना मन्ये इति तदनुग्रहादः सूर्यः गोभते अन्यथा वामनासंभ- तमं सन् प्रवर्ग सन् वपति अनुग्रहाति वापनमनुप्राहक वान् । उक्तं च-सूर्यस्तपति तत्तेजसति । एवंभूतमात्मानं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' इति शूनः ।।२।। योगिनो ध्यानपरा एप पश्यन्तीति भारः॥१॥ [सर्व॰] शुराम जीर प्रभवति ।, गगरोपाधिर्म- [लक्षा० ] एतच्छुछ महज्योतिरित्यन शुटं शुद्ध मूर्य-/ टतयोत्पद्यते । तया वगा मुळेग तेन वर्धते । मुग्नशाना- मण्डलं महज्योतिः ज्योति श्रेष्ठं मह्यशः महाकीर्तिस- / दिगुणैरुपचितं भवति । तन्छुकं ज्योतिषां मन्ये प्योतिः पनम् ॥१॥ सूर्याटिकमतनं नाप्येतत्तापयति तापेनाभिभवति । वापनं [सं०] इदानी पम्मादेव ब्रह्मणो हिरण्यगर्मा- | वापस्वभाव, तापो हि दुःसमेत तय सर्वेपु जनयति । त्पत्तिं दर्शयति-गुरेति । गुमान् मुद्धात पूर्वोकान् ब्रह्मगौ तदुपासनरा तु न तन्यत इत्यर्थः ! योगिन इति पाठी हिरण्यगर्मास्यं ब्रह्म प्रभाति उत्सद्यते । अथोत्पतं प्रम | योगिन एप पदान्ति नान्य इति दृढीकर्तुम् ॥ २॥ शुरेण वर्धते विराडात्मना । तच्छुकं शुद्धं प्रम ज्योविषाम् । [दुर्घ०] शुभादाम प्रभाति प्रम शुक्रेण यन्ने । आदित्यादीनां मन्ये तः अतमम् अप्रकागितं सा तपति | तच्छुकं मोनिपा मध्ये तपस्वपति नापनः । तरमाटारमा स्वयमेन प्रकाशन, तेषामपि वापन प्रकाशकम् । योऽन्या- ममताच्मासाद्यप्रतिभूतं प्रभाति प्रमूतं समते नभास्यः मर्यावमासकः स्वयमेवाभामने, तं भगन्नं सृष्टः । उत्तश्च माध्यक्षे प्रतिः सूयने मगरम्' योगिन एव पश्यति ॥ २॥ इति । अझ गुरेश वर्वत इति वदरतिरपं प्रम भुग [नील• ] अस्यैव मन्त्रस्य विवरणार्या उत्तरे मन्त्राः । परमात्मनानुगृहीतं मन्कायें प्रपनने । अनुमा प्राया- गुमान् मानन्दान् तं प्राप्येत्यर्थः प्रम जगतो वृहकं पर- मनोमेंदामहः । मेदग्रहं मनि प्रानेगदामीन्यात् । मयोमाग्थ्यमन्यातं याऽस्तु सदपि चतन्यप्रनियिं प्राप्य मुरं च ज्योतिपामादीनामन्येपा च भूताना मयं व प्रभाति जगजन्मादिशायें समर्थ भाति तेनैव च यद्धने । सन *सप्रत्यनुगृहानि तापनमनुप्राहम । नस्य भवनसं ज्योतिरा दिनां मध्येन्तः स्थित्या वाति 'मामा मरमिदं रिमानिए पनि युने. ॥२॥ २ग टरमी यानरले म ने दो। मानुटानमनुपाल।

·२०४ श्रीमन्महाभारते [ सनत्सुजातपर्व ४ अपोऽथ अद्यः सलिलस्य मध्ये नुभौ विभर्ति पृथिवीं दियं च । उभौ देवी शिश्रियातेऽन्तरिक्षे । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ३ ॥ अतन्द्रितः सवितुर्विवस्वा- [शंक० ] इदानी द्वा सुपर्णेति मन्त्रार्थ कथयति- | न्तपर्यन्तं विस्तीर्णावित्यर्थः । व्यवहिताश्चेति छान्दसं आपइति । अस्मात्परमात्मनः आपः प्रथमं सृष्टाः । तथा क्रियोपसर्गयोर्व्यवधान, शेपं प्राग्वदेव ॥ ३ ॥ चाह मनु:--' अप एव ससर्जादौ' इति । भूतपञ्चको [अर्जु० ] आपोऽनु अद्भपः सलिलस्य मध्ये उग्री पलक्षणार्थः अप्छब्दः । अनेन सूक्ष्मसृष्टिरभिहिता । अथ | देवौ शिश्रियातेऽन्तरिक्ष । अतन्द्रितः सविसूचिर्वसान अनन्तरम् अद्भयः पूर्वसृष्टाभ्यः सलिलं भूतपञ्चकात्मकं | उभे विभर्ति पृथिवीं दिवं च । योगिन इति च । अनु स्थूलदेहादिकं सृष्टम् । तस्य सलिलस्य देहात्मनावस्थितस्य | महत्तत्वात् पश्चात् अपः अद्भयो रसतन्मात्राभ्यो न मह मध्ये अन्तरिक्ष हृदयाकाशे उभौ जीवपरमात्मानौ देवौ | त्तत्वात्। तादयस्थितां (1) उग्रौ महान्तौ देवौ द्योतमानौ थोतनस्वभावौ शिश्रियाते वतेंते । न केवलमन्तरिक्ष एव | शुक्र स्वयं तत्संपर्कान्महान् , सलिलस्य मध्ये स्थिती शि- शिश्रियाते आदधीचीः सविपूचीः वसानौ आभिमुख्येन श्रियाते श्रियेते स्म, अर्थात्सलिलेन निराश्रयस्य कार्यानु- प्रियमाणा वा स्थिता वा अञ्चन्तीति आदधीच्यो दिशः, | सत्तेः । अन्तरिक्षे शन्ये आश्रयस्यान्यस्य भावे अतन्द्रितो- विपूच्य उपदिशः, विष्वग्गमनात् ; ताभिः सह वर्तन्त इति | ऽपरिम्लानज्ञानः विसूचिविंगतः सूचिः खलो यस्मात् सविपूच्यः प्राच्याद्याः सर्वा दिशः वसानौ आच्छाद- खलेनाप्यत्र दोषः उत्प्रेक्षितुं न शक्य इति भावः । वसान यन्तौ उभौ विभर्ति पृथिवीं दिवं च । एको जीवः आत्मनः | आच्छादयन् । विभत्ति धारयति । अन्नादनयोरुत्पत्तिरुक्ता । स्वाभाविकचित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मतत्त्वमनवगम्याना- | अनेनैव विशेपेण पुनरुपन्यासो योगिन इति । अथवाऽय- त्मनि देहादावात्मभावमापन्नः पृथिवीं भूतभौतिकलक्षणं | मर्थः-प्रागुक्तं शुक्रानुग्रहेण प्रकृतिवर्तते सृष्ट्यथै तत्र प्रथ- कर्मफलानुरूपं सुखदुःखात्मकदेहादिकं विभर्ति । अपरो | ममापः प्रवृत्ताः, ततोऽद्यो वहिः वढेर्वायुयोरन्तरिक्षं- दिवं द्योतनात्मकं स्वात्मरूपं विभति । श्रूयते च-द्वा | मिति । उभाविति पाठः । उभौ देवो कारणावस्थपर- सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयो- | माल्मभोकात्मानौ शिप्रियाते आश्रितो; कार्यकरणार्थ रन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनभन्भन्योऽभिचाकशीति' इति । यः | कारणात्मा, भोक्तारमा भोगार्थ सलिलमाशिश्रियाते । स्वात्ममायया स्वमात्मानं प्राणाद्यनन्तभेदं कृत्वान्तरा- | स सध्रीचीः सविपूचीरिति पाठश्च । स परमात्मा कार- नुप्रविश्य अभिपश्यन् आस्ते, तं भगवन्तं योगिन एव | णावस्थः विसूचीविश्वव्यापिनीः प्रकृतीर्वसानः स्वीकुर्वन् पश्यन्ति ॥४॥ भोकनुग्रहाथै, किंभूताः सधीचीः सहाञ्चतीति सहस्य [नील० ] अप इति। सलिलस्य सलिलमिव सलिलमे- सध्यादेशः । भोक्त-पातृ-कर्म-शक्ति-सहकारिसहिताः फरसं ब्रह्म, सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवतीति श्रुतिप्रसिद्धं | उभे भुवने द्यावापृथिव्यौ विभर्ति अनुगृहातीत्यर्थः ॥३॥ तस्य मध्ये स्थिताभ्योऽनपः अवुपलक्षितेभ्यः पञ्चमहाभू [सर्व० ] इदानीं शुक्राद्ब्रह्म प्रभवतीत्युक्तमुपपादयितुं तेभ्यः सकाशादुत्पन्नाः अप: पाश्चभौतिकं देहमन्तरिक्ष जीवस्य महाप्रलयस्थायित्वेऽपि शुक्रादेव विश्वस्योत्पत्ति हृदयाफाशे मिश्रियाते श्रयतः ।फो उभौ देवी चिद्रूपत्वेन | रिति दर्शयति-आप इति । अन्यो दशोत्तरजलरूपाभ्यो- पोतमानी जीवेश्वरी मुप्तिप्रलययोः प्रमेण तन्द्रावन्तौ ता- इनु सर्गसमयस्य पश्चान्महाप्रलयादौ आपो ब्रह्माण्डप्लावन- भ्यामन्यः अतन्द्रितः निर्मायः सवितुः जगत्कारणस्य विव- | हेतब इत्यर्थात् । पञ्चम्या हेतुत्वस्याभिधानात् । ततः स्यान् यस आच्छादने वस्यान् आच्छादनवान् तद्विपरीतो | समस्तमूर्तानां जलप्लावने नाशेऽतीतस्य सलिलस्य मध्ये विदन्यान् अपरिच्छिनसंविद्रूपः संततमनुदितानस्तमित- उभी देवो शुक्रग्रह्मणी अन्तरिक्ष अन्तरिक्षं शिश्रियाते प्रकार: मर्याधिष्टानभूतः उभौ जीयेश्वरी पृथिवी दिवं | आश्रयतोऽशरीरायेव तिष्ठतः । तदा सलिलव्यतिरिक्तमूर्त्य- पंबिभर्ति । म मीची: मविपूचीसानाविति पाठे स: न्तराभावात् । यदाह श्रुतिः-तम आसीत्तमसा गृहमने- शुभांशः शुद्ध मारमा । फीरशी उभी दयौ समीची. पिपू | प्रफेतं सलिलं सर्वमाप इति । अप्रफेतमचेतनमित्यर्थः । पीय भायारानी दिश: उपदिगम्य पटवदमानी । दिग-बमसमसा गृहमिति तमसोऽतिशय उपः । प्रलयस्वरूप २८. म. परतु भारः । १. म.रविधमान हो । . भरमा पूर्ण व नाशिम ! . भायोपादयः सनिलं तरप मध्ये । CENTR:- मच। हम इसरा-सीधी: सरियानाभौ ।

·अध्यायः ४६] स्योगपनं ५ . उमौ च देवी पृथिवीं दिवं च योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ४॥ दिशः शुक्रो भुवनं विभति। चक्रे रयस्य तिष्ठन्तोऽधुवस्साव्यपकर्मणः । तस्मादिशः सरितय सवन्ति केतुमन्वं वहन्त्यवास्तं दिव्यमनरं दिवि । तस्मात्समुद्रा विहिता महान्ताः। योगिनस्तं प्रपश्यति भगवन्तं सनातनम् ॥५॥ मुक्ता सृष्टिस्वरूपमाह-अभितो ज्ञानतिरोभावरहितः स [शंक०] सर्वमिदं प्रद्मणः सकाशादुभूतं तर टी- परमेश्वरोन जीवस्तस्य तदा ज्ञानामावेन तन्द्रितवया व्या- यत इति टोकद्वयेनोक्तम् । तदेव विवृणोनि-उमाविति। पाराभावात् । विपूची विश्वासर्वतोऽञ्चनादिगो वसान आ : स्पष्टः लोकार्थः ॥ २१ ॥ इदानी ज्ञानिनः स्वात्मन्यर च्छादयन् व्यापित्वान् उमे पृथिवीं दिवं च विमति पुण्या- स्थानं दर्शयति-चक्रे इति । धुवस्यान्यवर्मगः परमेश्व- ति परमाणुसाते पुनर्जनयतीति यावत् । तदुक्तं श्रुतौ- रस्य चेश्वरात्मनावस्थिनम्य रयस्य भरीरस्य त्रैलोक्यात्म- अपश्यं गोपामनिपद्यमानमाच पराच पथिभिश्चरन्तम् । नावस्थितस्य चक्रे चकमणात्मरे देहे तिष्यन्तं फतुमन्तं समीची: सविपूचीर्वसान आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥ 'प्रज्ञारन्तम् अत एव च दिव्यम् मारतं जरामरणादिवि. अपश्यमिति । वामदेवमहपिणा योगप्रभावन तत्काले तया | वनितं दिपि द्योतनात्मके मनुदितानस्तमितज्ञानालनाव- व्यापृतं परमेश्वरं पश्यतैतदुक्तं, गोपां रक्षितारं निपद्यमान- स्थिते पूर्णानन्दे ग्रह्मणि वहन्त्यश्वाः इन्द्रियाणि । एतदुक्तं मिति शयानस्य नाम वदपि तेनानिपद्यमानमशयानमत | भवति यद्यपीन्द्रियाणि स्वभावतो विषयेष्वेव वर्तन्ते, न्द्रितमित्यर्थः । कार्यसपथ गृहीतेन देहेनात्माभिमुसं तयापि विज्ञानसारथिना समाकृष्यमाणानि केनुमन्तं पुरुष परावरे पथिमिरन्तरिक्षण वर्मभूतेन चरन्तं व्याप्रियमाणं दिन्येव वहन्ति, न पराग्विपय इति । तदुक्कं कठवल्लीपु- तदनं दिग्भिः सह अञ्चतीति सनीचीविदिशः विष्वक 'आत्मानं गयिनं विद्धि गरीरं रयमेन तु । बुद्धि तु अञ्चतीति पूर्वदिगः वसान आच्छादयन् । तया चौपनि- | सारथिं विद्धि मनः प्रप्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहु- पदि-'ससनीचीश्व ोप विपूचीश्च वस्त इमा दिग इति' विषयांस्नैपु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्त भोत्याह- ता एव दिगो वरीबावृणोति जङ्गमस्थावरैरत्पादितैर्मुः | नीपिगः' इत्यादिना । यत्र परमात्मनि वहन्ति तपसा, वं वनेषु अन्तर्मुवनेषु जनिनेष्वन्तर्मध्यम् ।। ३ ।। भगवन्तं योगिन एव पश्यन्ति ॥५॥ [दुर्घ•] "आपोध्य मयः सलिलस्य मध्ये उभौ देवी [नील] एतदेवाह-उमाविति । देयौ जीवेश्वगै पृथि- मिश्रियातेऽन्तरिक्षे । स सधीचीः स विपूीर्वसान उमे व्यादिकं भुवनं ब्रह्माण्डं शुत्रो निभर्ति । तस्मात्मरों विभर्वि पृथिवीं दिवं च । अस्यार्थः । प्रागुक्तं शुक्रानुग्रहेण सचिमाह--तस्मादिति । महान् दुरधिगमोऽन्तो येषां ते प्रतिः प्रवर्तते सृष्ट्यर्थम्, तत्र सृष्टौ प्रयममापः प्रचाः माहान्ताः समुद्राः कामाः कामं समुद्रमाविमेति मन्त्राल- ततोज्यो वहिः ववीयुः यायोरन्तरिक्षम् । इति । वत्र | गान् ॥ ४॥ चक्रे इवि रयस्य गरीरस्य । रयः स्यन्दन- सटिलस्य मन्ये उभी देवी कारणावस्थपरमात्ममोचारौ | देहयोरिति विश्वः । मनुवस्य विनागिनोऽपि मन्ययमरि- शिप्रियात आश्रितो । कार्यकरणार्य कारणात्मा भोकात्मा | नागि कर्म यस्य वस्य अत्र्ययकर्मणः । चके चश्वचालक भोगार्थमिति कार्यरूपं सलिलमात्रियने । स इति परमात्मा प्राकमणि निमित्ते सति तिष्टन्तः कमांधीना इत्यर्थः । कारणाऽवस्थः वियूची: विश्वव्यापिकाः प्रमतीर्वसानः | अश्वाः इन्द्रियाणि गरीररयं विषयदेमं प्रति नयन्तः पनु. स्वीकुर्वन्मोस्तुरनुप्रहार्थ, किंभूताः सत्रीचीः सहाञ्चतीति मन्तं प्रज्ञावन्तं जीवम् । कि झानेऽस्मात्तुन् । तं परमा- सहस्य सनिः भोत्कृपातृकर्मगफिसहकारिसहिताः उमे | त्मानं प्रति वहन्ति वहतिर्द्विकर्मा । वश्यैरिन्द्रियाचदेहरये मुवन चावाधिन्यौ निमति अनुगृहातीत्यर्थः ॥ ३ ॥ योनिः जीवः परमात्मतां नीयते । अन्यया गरीरे नष्टेऽपि [लक्षा०] मापोऽयायः सरिलस्य मध्य इत्यत्र मय तकृतं कर्म नक्षीयतः गरीरान्तरेण सद्य एव यद्धपतं । मद्यः याह्यावरणोदकेभ्यः आपः ब्रह्माण्डान्तत्यिवगों- दिव्यमलौकिकमहंमत्ययविषपादन्यमानायादीतमित्यर्थः दकानि तस्य सटिस्य मध्ये अन्तरिक्ष जलान्तःस्थिनामाशे | अजरमिजि सर्वविकारप्रतिपयः । दिवि हार्दाका ॥५॥ उमे दीन्यो शिश्रियात सनीची. समीचीनाः विपूची: [पहुं०] उमे देन्यौ पृथिवी दिवं च गश्वासे विष्वपतमाना आपः वमानः वसनवसरितो विभ्राणः स मुग्नं निमचि । वम्नादिनः मग्निव भान्ति सस्मा- परमात्मा ॥३॥ समुद्राद्विहिता महान्तः । योगिन इति च । देव्योरिंग ४७. म. टभे च देयौ । रा.म.सको। म.म.रिमति च। ५म. सदा । गु.म. देखनन मिनिसमा ख. म. मान्दा भयमेगा टिव रिकासिन्दा पनि पान मिः।

·श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ त सादृश्ये तिष्ठति रूपमस्य य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति । न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ६ ॥ मनीपयाध्यो मनसा हृदा च पणं शश्वन्टके नित्यशुद्धे द्वे दियः प्रभवन्तीत्यन्वयः । अ. विहिता महान्तः ॥ उभौ पूर्वोक्तौ चात्मानौ पृथिवीं दिनं नत्र व्याप्त्या पुनरुपन्यासो योगिन इति । अथरा उभी | चानुगृहीत इति योज्यम् । कर्मशच्याश्रयत्वेन भोक्तात्मा- देवी पूर्वोचानात्मानौ पृथिवीं दिवं चानुगृहीतः इति यो- नुगृहाति विश्वकर्तृत्वेन च परमात्मा । कस्तहि विशेपस्त्वन- ज्यम् । कर्मदात्याश्रयत्वेन भोक्तानुगृहाति । विश्वकर्तृत्वेन | योस्तनाह शुकः परमात्मा शश्वन्नित्यः भुवं विभर्ति तरमाच्छु- च परमात्मा । को विगेपस्तयोस्तवाह-गश्वच्छुको भुवनं | लादित्यर्थः । भोक्तात्मा सर्वदाभुवनानुप्राहकस्तस्य मुक्तिद- निभत्तीति । शुक्रः परमात्मा लोकं धारयति । भोस्वात्मा | शायामप्रवृत्तेः । तस्मान्छछादन्यत्सुगमम् ॥४॥ चके रथस्य तु सर्वदा भुवनानुप्राहकः तस्य मुक्तिदशायामप्रवृत्तेः। तिष्ठन्तो धूरस्याव्ययकर्मण । केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दि- तस्मान् गुरादित्यर्थः । यथाव्याख्यानं पाठः ॥ ४॥ व्यमजरं दिवि । उभौ देवावित्युक्तं तत्र भोकात्मनि प्रमा- चक्रे रथस्त्र विष्टन्तो ध्रुवस्याव्ययकर्मणः । पेतुमन्तं माह-रथस्य गरीरस्य स्वर्गनरकादिभोगोपनेतृत्वात् चक्रे वहन्त्यश्वास्तदिव्यमजरं दिनि । योगिन इति च । समूहे तिष्ठतो निवसतः त्रुपस्य निश्चितस्य इन्द्रियावारत्वेन ध्रुग्योत्तानपादः तस्य किंभूतस्य अव्ययकर्मणः चिर- निजतस्य अव्ययकर्मणोऽविश्रान्तं कर्म कुर्वतः अश्वा इन्द्रि- स्थायिपुण्यकर्मणः रयस्य चके तिष्ठन्दोऽश्वा वायनो | याणि विषयसंवन्धेनाकर्षकत्वात् वहन्ति ज्ञापयन्ति त भो. व्यापकलान् । अमुमाविति धात्वर्थानुसारान् । बेतुमन्तं | तात्मानं केतुमन्तं ये तुचिह्नितं ज्ञानपूर्विका चेष्टा लिगामिति घुलनर्णन चिह्नन लश्चितं तद्दिव्यमजरं वहन्तीत्यन्वयः। यावत् तेन युक्तं दिव्य भोगसंमृतमजरं सदा तुल्यरूपं दिनि अनेन विशेषण पुनराह-योगिन इति । अयायमर्थः- शरीरे । दीव्यन्ति प्राणिनो यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या ॥५॥ उभी देशाविन्युक्तं तन भोकात्मनि प्रमाणमाह-रथस्य [लक्षा०] चक्रेणावर्त्य तिष्ठन्तमित्यन अव्ययार्मणः नर्गरम्य स्वर्गनरक्भोगोपनेतृत्वान् चक्रे समूहे विष्टन्तो | ध्रुवस्य भुमण्डलस्याद्यसंपन्धिना चक्रेण ज्योतिश्चमेण नियमन्तः ध्रुपम्य निधिवस्य इन्द्रियाधारत्वेन निर्मातस्य । | आवर्त्य ग्रहनक्षत्रादीन् परितो भ्रामयित्वा तिष्ठन्त पेतु- जपयर्मगः अनिश्रान्तं फर्म पुर्वत: वन्ति सापयन्ति मन्तं ध्वजसहितं तं शूर्परयनियामकं परमात्मानं अश्वाः भोस्वात्मानं पनुमन्तं पेनुश्विहं ज्ञानपूर्णिका तृष्णा लिङ्ग- | सप्ताश्वा वहन्ति ॥५॥ मिनि याया। तेन युधम् । अथा इन्द्रियाणि वेगवत्वास पिण्यगंबन्धनापर्परत्वाय दिव्यं भोगमभृतमजरं सदा | सादृश्य इति । अस्य परमात्मनो रूपं न सादृश्ये तिष्ठति [शंक०] नानेन सदृशं किंचिद्विद्यत इत्याह- गुन्यापं दिपि गरीरं । दीयन्ति प्राणिनोऽस्मिन्निति न्यु- नान्येन सादृश्ये वर्तते, गानेन सदृशं किंचिद्वर्तत इत्यर्थः । सत्या ॥ ५॥ श्रूयते च-न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः' [ सर्प०] उभी देवो पृथिवी दिवं दावापृथिन्यौ | इति । अत एव उपमानाविषयत्वम् । तथा न चपा दवी गतिमानतया दिगो गुपनं जलं निभर्ति परयति पश्यति पश्चिन् अपि एनं सर्वान्तरं परमात्मानम् । पर्यं अदमन्यायादिदो दिग्भ्य मग्निी याः यन्ति मा अपि | नदि पश्यन्ति ? मनीषया उपध्यवसायामिपया मनसा भामादय रिदिपराया मदान्त ममुद्राः ।।१।। अधुना तस्य यसविपल्यात्मन दा च पदयेन ए साधनभूतेन । मर्गरमना वरि-ग ग्यग्यचिो पनि संदगदयं हिना नान्यन परमात्मन उपलब्धि मंभयनीति rit gम्य नित्याय कदाचिदपि सद रा...मा. मत्या हदा पेयुगम् । अथया, न पलं मनोयुद्धिमानेग, पमान वाटर पर अध्ययमपिनाति पमं गाय । म- | अपि तु हदा पयायन पपरमेशरणानुगृहीताः मारा। मनाम नानाविका गाय ग्थाय पो. परमात्मानं पिदुः गयमगरमीति, ते अगुनाः समातिना मना । मदा धातो पाय मरणयगणो मरन्ति । अया, दा हदयेन परमा. नुगन्न नियागारगरतान. स्मना । सपा पास्य परमात्मनि दाद मिति-- ५. विदिता ददलिदिपिदिOTI 'म ए? भारमा दिनगनदेव निगरा गमिति, गरमा- rang-आमा तातापीयमिनि महादावि गनिनि मथा [i] रा गदिश दिनमा पनि, मदीनामगिदिनयनि-पाय य परा • fruiller frRARE ITE भनिया देव ना गुगे । मत पविता : प्रा. . - ·अव्याय:४६ योगरव ५ द्वादशपूनां सरितं पियन्वो देवरसिनाम् । योगिनस्तं प्रपन्यन्नि भगवन्वं सनातनम् ॥ ७॥ मन्त्रीमन्नय ते तस्याः संचरन्तीह घोराम् । शन्न महात्मनः' इति । एवं यं विदित्वा अमृता भवन्ति, निता देवेन पग्मान्मना रक्षिताः मनुत् विष मधु ईग्ने तं योगिन एव पश्यन्ति ॥६॥ निवनयन्नि अमारास्वंम् पियमनुभपन्नीरः । [नोट.] अस्य रूपमाकृतिः मादृश्ये न तिष्टनि मनु- यवमनुभमन्ति, तदा तदनुविधानिनो विषकाराः मंचर. पमस्वरूपमित्यर्थः । न चपेति सन्द्रिगोचग्वं निषि-न्ति पोरं मंसारम्। नन्नादिन्निनाति विपन्नः अनन्त्य दयते । अगदमसर्गमस्पमयामिति रूपादिहीनत- स्वानन्येन वगं नादित्यर्थः । येन रक्षिता मचीमते, वं श्रतः । मनीपया मनमो निग्रहण, मनमा सूक्ष्मंग, मनसे- देवं योगिन एव परन्ति ॥ ७॥ वानद्रव्यमिति तस्य करणत्वश्रुतेः । हृद्वा हृदुपलक्षित [नील.] तदने संमारानुन्टेदमाह-दादति । देगे निगृहीतेन मनसा, ये एनं विदुः ते अमृताः मुका द्वादशमंख्याः पूगाः समुदाया यस्था ता द्वादगागां, ते द. भवन्ति ॥६॥ चित्तादिः मरणादिपूगः प्रोगादिपूनः अबनादिगः । [अर्जुन माचव्ये तिष्ठति पश्चिदस्त न च पा | वागादिपूगो वचनाटिपूगः गदादिगो विवादिपूगः १ परति कश्चिदेनन् । मनीपायो मनमा हटा च य एवं प्राणादिपूगः स्वमनादिग' नन्कारपूगः मुनादिभूग। विदुग्मृनातं भवन्ति । चतुपचुपलक्षणमिन्द्रियाणाम् । एतैर्महापूगवविद्यानद्यामवोपरि चैति जीव. २ वाशी मनमा मंगल्पेन हद्वाऽहंकारेण एवं वपनंहार ()वन | नित्यमवावनी सरितमविद्यालयां पिपन्नम्नरिष्टेः पुत्र. रूपेण ॥ अयया पूर्वमुकं पि आत्मेति वनोत्तर-अ- पश्वादिभिर्डन्तृप्यन्तः देवश्चतुरादीनामनुप्राहक सूची- स्यात्मनः कश्चिन साहव्ये विष्टति येनात्मसदृशोऽजमि-दिभिस्तत्तद्विषरदर्शनद्वाराऽनकमकानमंतन संवन्वानः त्युन्येत, कश्चिटेनं न परति येनापमिति दर्शयेन् । ये | रक्षितां देवगननाम् । ते जीवाः तम्या अविद्यानया: मनु पुनयोंगिनो मनीपा यात्मरूपेण स्वदा माक्षायनानन | पुत्रपधादिकं मधुरं परमीमन्तः पश्यन्वन्तहिमका इन बिगुम्नेऽमृता भवन्ति ॥ ६॥ गुकास्य विष्टाने भाममानां पोगं महामांगं संचरन्नि [स] न सादृश्य इति । तन्य रूपं स्वरूपं बैन | उ योमागेंषु पुनःपुनरावर्तन्त इत्यनः । ६ यत्राधि- चित्मदा न, सूर्यस्यापि तदभिन्नम्य सूर्यन्येनातान्दि-प्टाने संचरन्ति तं परमेश्वरं योगिनः पश्यन्ति ॥ ७॥ कवादिति । मनीरा बुद्ध-या, मनमा मननेनानुमानन [ द्वादग पूगांलग्निं पिरन्तो क्षरहिता मन्दि- शृत्यायत्तेन ।। ६॥ दन्तःसंचरन्तीद घोराम्। योगिनन्तमिरादि चायुद्धी- [दुर्घ ] न सादृग्ने निष्टति कश्चित्य न चपा |न्द्रियन्द्रियागि मनःप्राणावतिद्वादशनामुनगेनर. पनि कश्चिदनम् । मनीपवायो मनमा हद्धा च य एनं गरीरकरणात् नैव मग्नि वां संगविटाभिः पालियां विदुग्मृताग्ने भवन्ति । पूर्वोक्तं किंम्पमात्मेति कोत्तर- | म इच्छन्तः इन्द्रियमुपमिच्छन्ता र संमारे नयन्ति तम्यात्मनः सादृश्ये न कश्चित्तिष्ठति येन अनुसनमान एक गरीरं विवागन्यदारिगन्ति घोग दुम्मोत्तगं, नं पि. मुच्येतान चपरा पापति रश्चिदेनं येनामापात्मनि एन- अय()मुन्यमाविशन्नं योगिनो मगरलं परन्तीन्यन्वरः।। प्रादिकया निर्दिश्यले ये पुनगिनो मनीराऽध्यात्मण | अयवा द्वादशभूगां सरितं कालगनि संमारनहीं या मना. मननस्पंग मनमा निदिध्यामनरूपंग हुदा साझालेन | न्ति नपारं गच्छन्ति । द्वादगगा पापण्यदनद्वरा- प्रनानेन विदुनिन्ति ने समृना अपुनर्जन्मानः मुमिनो | दरवार:ोरवना मना नरद्वारगेन्द्रियगम्पा भवन्तिामनीपया चापि मन्यगिति पाठे मुगमोऽया | मरितं सग्गगीलां देवरनिनां योऽविद्वान् (1) ॥ ७॥ [लक्षा.] न संदृगे विधनि रूपरस्येवर अन्य पर [स] द्वादगागामिति । तदारपदा गायनी. माननः मदिवाः अतिगन संतोपराः॥६॥ छन्दः । प्रथमायें एकाग्मरिम्म् द्विामानां पथानां [सं०] इदानीमिन्द्रियाणां विषयेषु प्रतिरनाय | भूनाना पगामिनिया जीवा मनत्र मनुदायो यत्र भवतीत्याद दादीनि । ये वादा पूगाः कर्मशानन्दिता मरिनन् । मदा मात्रात् आगममा देन ने मना- यागि, एकादा मनः, द्वादमी पुद्धि, संपामनेरपुरपा-वाक्षिताम् पोगं दुपटेतुम् । म नमानरयः । भया एफैरस्य पूगरमुच्यते । सरितः सरणीला देकर-श्रुनो रुची मधु प्रागेदरनिचत्र नटीन इन्दन्नः। मार ORगि यी ये मनुभा मा म टानविरचितम्रा विस्मन् संयमरोशिश कमी- ·२०८ श्रीगन्महाभारत [পান্তা ও सदर्धमासं पिवति संचित्य भ्रमरो मधु । योगिनस्तं मपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ८॥ ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत् । तदा योगिदशायां संचरति । शरीरमदोऽपि योगिनां नन्तरमैदियफलभोगयागनाऽप्यनीति मृचिनम् । विविध तत्प्रतिपत्त्यर्थ इत्याशयः । तदनन्तरम्म योगिनो भूत्वा हि फर्म किंचिदामुष्मिफरलं किंचिददिकपलं वक तं पश्यन्तीत्यर्थः ॥७॥ मुस्त्या इनरामनावतरतीति सिम 1 श्रुतिश्व-याय- [ दुर्घ० ] द्वादशपूगा सरितं पिबन्तो देवरक्षिताम् । संपातगुपित्याऽयतमेवाध्यानं पुननियन्तं सच इद रम. मध्वीशन्तश्च ते तस्याः सन्तरन्तीति घोराम् । न फेव- णीयचरणा अभ्यागोह से रमणीयां योनिमापद्यन्तं फय- लममृतास्ते भवन्ति संसारनदी च सन्तरन्ति । तत्पारं | चरणाः कपूयां योनिमापद्यन्ते । इत्याद संपात: फर्म, गच्छन्ति । द्वादशपूगां पायूपस्थहस्तद्वयपादद्वयवाक्चक्षुः | चरणं फर्मशेपः, म्याशोद गोयमेवेति श्रुतिपदानामर्थः। श्रोत्रत्वग्वाणरसनात्मकद्वादशेन्द्रियगणरूपां सरितं संस- य एवंविधो जीवः स एव ईशानः अन्तर्यामी सर्यमृतंषु रणशीलामनवस्थितां धर्माधर्मोत्पत्तिद्वारेण भोगाथै परि- विष्ठति । स एप च हविर्भूतं हविर्मिः सिद्धं यश च पालितां देवेन भोक्त्रात्मना रक्षितां मध्वीशन्त इति । म. कल्पितवान् । घेदस्य वैदिकमार्गस्य च प्रवर्चक इत्यर्थः । धूनि विषयरसे ईशन्त ईश्वराः न विपयपरतम्रा भवन्ति । एतेन त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थाभेद उक्तः । यो यज्ञमय- धोरामनात्मवेदिभिर्दुस्तरामित्यर्थः॥ ७ ॥ ल्पयन् तं योगिनः पश्यन्ति ।। ८ ॥ [लक्षा०] सरितः गङ्गायमुनाद्याः नद्यः ईशते पाप [अर्जु० ] तदर्धमासं पिबति संचित्य भ्रमरो मधु । निर्हरणाय समर्था भवन्ति। या नद्यः इहलोके अरं सम्यक् | ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयन् । तन्मधु मचिव संचरन्ति ॥ ७॥ विषयरसजातं, तस्य संख्यामाह-अर्धमासं पञ्चासं. [शंक० ] किंच, दृष्टान्तदान्तिकयोस्तत्राभिधा- स्यम् । तथाहि है-पञ्च गन्धाद्या पृथिव्या गुणाः, अपां नम्-तर्धमासमिति। यथा मधुकरो भ्रमरः अर्धमासोपा- | रसाद्याश्चत्वारः, तेजसो रूपाद्यास्त्रयः, वायोः स्पर्शगन्दी र्जितम् अर्वमासं संचितं मधु अर्धमासं पिबति, एवमसा- | द्वौ, आकाशस्य शब्द एक एवं पञ्चदश । तत्पिबत्यनुभवति वपि भ्रमरः भ्रमणशीलत्वात्संसारी तद्विपयं मधु अर्धमा- संचित्य संचयं कृत्वा । कर्मणा प्राक्तनेनोत्पाद्येति यावन् । ससंचितमर्धमासं पिवति; पूर्वजन्मसंचितं कर्म अन्यस्मिन् भ्रमरः क्षेत्रज्ञः भ्रामं भ्रामं रमत इति ईशानः प्रभुः सर्व- जन्मनि भुते इति यावत् । भवेदप्यैहिकफलात्कर्मणः फल- भूतेषु पृथिव्यादिपु इदं शब्दादि हविरग्नौ हूयत इत्यक- सिद्धिः, कर्मानन्तरभावित्वात्; कथं पुनरामुष्मिकफला- | ल्पयत् अचिन्तयत् । तथाभूतं क्षेत्रनं योगिनो भगवन्तं कर्मणः फलसिद्धिः स्यात्, कर्मणो विनाशित्वादित्याश- पश्यन्तीत्यन्वयः । अथवा पूर्वश्लोकार्थमेव द्रढयति-तन्मधु पाह-ईशान इति । भवेदयं दोपः यदि फेवलाकर्मणः | विषयरसं भ्रमर आत्मा पिवति भ्रमन् राति मादत्त इति फलसिद्धिः स्यात्; ईशानः परमेश्वरः कृतप्रयत्नापेक्षः सन् भ्रमरः पिबति आस्वादयति विषयस्य मधुत्वात् । किंभूतो सर्वेषु प्राणिषु प्राणाग्निहोत्रस्येतरस्य च तत्कर्मानुसारेण भ्रमरः ईशानः ईष्टे प्रभवति सर्वभूतेषु चेतनेषु शरीर हविर्भूतम् अन्नादिकम् अकल्पयत् । य ईशानः सर्वभूतेषु इति यावत् । योऽनिशं जगदेव हविर्भूतमकल्पयत् इन्द्रि- हविर्भूतकल्पयत् , तं भगवन्तं योगिन एव पश्यन्ति ॥८॥ याणि हव्यतया कल्पितवान् ॥ ८॥ [नील० ] ननु इह कृतस्य कर्मणः कृत्स्नस्य अमुत्रैव [सर्व०] पुनः सूर्यात्मतया स्तौति-तदर्धमासमिति । भोगात् कर्मशेषाभावे पुतः पुनरावृत्तिः किंतु मुक्तिरेव | यत ईशान ईश्वरः सर्वभूतेषु मध्ये हविर्भूतं हविर्द्रव्यं तदू भवतीत्याशङ्कयाह-तर्धेति । तत् मधु कर्मफलं अर्धमास- पमकल्पयत् अकरोत् । तचन्द्ररूपं मध्ये अमृवं तस्य प्रक- मर्धमासश्चन्द्रो यस्मिन् भोग्यत्वेन तत् अर्धमासं भवति | तित्वेन प्रतीकारः सोमस्तन्मधु भ्रमणशीलत्वात् । सूर्यो- तया हि-तपां सोमो राजाऽन्नं तं देवा भक्षयन्तीति ऽर्द्धमासं कृष्णपक्षम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । पिबति श्रुत्याऽमुत्र गत्वा देवभावं प्राप्ता इष्टादिकारिणः सोमस्थ- | तदीयाः कला आदत्ते । संचरति अर्धमिति अत्रापि संव- ममृतं पियन्तीति दर्शितम् । तथा च भ्रमरो जीवः इत- | ध्यते । शुक्लपक्षे तस्य स्वरश्मिभिः पूरणात् । स्वयमेव संचयं रनतो भ्रमणशील: अमुत्र सोमरूपमधे कर्मफलं भुङ्क्ते शेपे- | कृत्वेत्यर्थः । तमीदृशं सूर्य योगिनः पश्यन्तीत्यन्वयः ॥८॥ णानावर्तत इत्यर्थः । संचित्यत्यनेन आमुमिकफलभोगा- [दुर्घ०] 'तदर्धमासं संचित्य पिवति भ्रमरो मधु । ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत् । पूर्वश्लोकार्थमेव . म. सचिन्यास ·अध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ हिरण्यपर्णमश्चत्यमभिपय ह्यपक्षकाः । योगिनस्तं मपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥९॥ ते तत्र पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति ययादिशम् । द्रढयति । तन्मधु पियपरमं भ्रमतीति भ्रमरः आत्माऽर्थ- कलं पुरयं प्रस्तुन्य-स ईशा चक्रे कस्मिन्नमुन्कान्ते मासं पञ्चदशगुणसंख्यातं पिपति आस्वादयति । तद्या | उन्नान्तो भविष्यामि कम्मिन्वा प्रतिष्टिते प्रतिष्ठास्या- रूपरसगन्यसर्गशब्दाः पञ्चविषयाः पार्थिवाः । रूपरस- मोति स प्राणमसजनेवि ॥ ९ ॥ स्पर्शगदाः चत्वार आप्याः । रूपादपर्या आग्नेयाः । स्पर्शगदौ वायव्यौ । शब्द एवं माकागल । एतत्पञ्च- [मई०] हिरण्यवर्गमश्वरमभिपत्य एपक्षकाः । ते दशविषयमंतक मधु । किंभूतो भ्रमर: ? ईशान इष्टे सर्व- च । हिरण्यस्यैवाहित येन च वर्ग: श्लाघा यस्य वद्विर- वन पक्षिणो भूला प्रपतन्ति ययादिगम् । योगिन इत्यादि भूतेषु चेतनेषु शरीर इति यावत् । यो जगदेव हविर्भूतम- | यवर्ग नवोऽपि स्वारपन्तीति अश्वा देहादयः तेषु विष्ट- कल्पयन् इन्द्रियाणां हन्यतया कल्पितवान् ॥ ८॥ न्तीत्यश्वत्यः कूटस्यो निन्य आत्मा तमभिपत्य तत्वज्ञानन [लक्षा० ] तदर्यमाणमपिनन्निन्यत्र तेन परमात्मना सहकता गत्वा न विद्येने स्वापजागरलझणौ पो येषां ते- अर्यमाणं संचितं स्वस्वर्मणा चार्जितं मधु मदी हर्षइदि-पक्षमाः मक्षेत्रमाः । अतएर तवज्ञानशून्या. वपाश्वत्थम- धातोः नृवीयोतिशय इति वचनाच मानन्दमरत्वान्मधु. जातस्वप्नजागरलक्षणपक्षाः प्रपतन्ति जीवभानेन गच्छन्ति स्थानीय सूर्यमण्टलं, भ्रमराः आदित्या रसवो रद्रा मरत- ययादिशं कर्मनिर्दिष्टा दिशं तमपझावस्थं च भगवन्तं श्वेति चतुर्दिक्षु विद्यमानाः भ्रमरोपमाः देवाः, अपिचन् । योगिनः प्रपश्यन्तीत्यन्वरः । अपवा संप्रति ये भोत्रा- ईशानः सर्वभूतग्वित्यत्र हविर्भूतं प्राणाग्निहोत्रे आनिर्मूत- | मानरपा परमात्मनि प्रवेगोऽम्तीति कथ्यने-हिरण्या- मन्नमस्त्पयन् ॥८॥ मतिगयशोभनं जगदनुग्राहकत्वान् अश्वतमश्वत्यमरः [शंक.] किंच, किमते मयाशिनी यम्भ्रम्यमाणाः | दचलमविकारं नित्यमुक्तलान् तं परमात्मानमभिपन्य तदर्थ परिवर्तन्त एव सर्वदा, किं वा ज्ञानं लवा मुक्ता भरन्ति, । कर्म कृत्वा । उक्तं च-'मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सि. इत्याशङ्कयाह-हिग्प्येति । ये अपक्षकाः ज्ञानपक्षरहिताः। द्विमवाप्स्यमि' इति । अपक्षकाः प्रतिपुरपविकिनी मन्त्रागिनः परिवर्तन्ते, ते हिरण्यपर्णमश्वत्यं हितं च ग्म- भूत्वा तत्रैव परमात्मक्षे निपतन्ति प्रविगन्ति यनादिशं णीयं चेति हिरण्यं हितं रमणीयं च पर्ण यस्याश्वल्यम्य । यस्य या दिग्नामुदेवः शिवो वा ब्रह्मा वा उपास्यत्वेन देशित वया च मगान्बासुदेव.-'छन्दासि यस्य पनि' इति । स तमेव परमात्मानं विशतीति । उक्तं च--येऽन्यत्र मन्नाः ते हिरण्यपर्णमश्वत्यम् अभिपत्य आरय वेदसंयोगिताहणा-पुरुषाः कुहकादिविमोहिताः । तेऽपि माभिह गजेन्द्र यन. दिदेहं प्राप्यत्यर्थः । तत्रैव ब्राह्मणादिदेहे पक्षिणो नानिनो न्त्यविधिना पुनरिति । कः पुन. परमात्मनि प्रमो नाम भूत्वा । क्या च ब्राह्मणम्-'ये वै विद्वांसस्ते पक्षिणो न तावन् तादात्म्यं भिन्नमोस्तुहभावान् । उचंच-उमी ये अधिद्वांसस्ते अपक्षाः' इति । प्रपतन्ति यासुसं देवौ मिश्रियाते इति । नापि संयोग, तस्य नियन मुक्ता भवन्तीत्यर्थः । यं ज्ञात्वा प्रपतन्नि, त योगिन एव संसारादपवगों न स्यान् । नापि परमात्मनाक्षात्कारः पश्यन्ति ॥ ९॥ विकदर्शनेन प्रधानस्य महदादिविकारसर्गनिहत्तेः । [नोल०] ननु ईश्वरस्य जीवभावे किं कारणमत | तस्मात्पुरुषस्य भोगभ्रान्तिनिवृत्तौ परमात्मसमतयावस्थान माह-हिरण्येति । हिरण्यानि हरणगीलानि आपावरम- परमात्मनि प्रदेशमन्दार्थः ॥ ९॥ णीयत्वान् पर्णानीव पनि अवयवाः स्त्रीपुत्रादयो यम्य [सर्व०] हिरण्यवर्णमश्वत्वमभिपद्य वपना ! ते तं हिरण्यपर्णमवयंन श्वोऽपि विष्टतीयश्वत्यो नश्वरः वर पक्षिणो भूत्वा प्रपनन्ति यथामुममिति । तं च अविद्यावृक्षः तमभिपद्य प्राप्य अपक्षका. न सन्ति पहाः हिरण्यवर्ग हिरण्यसहावर्गमश्वयमश्वस्थितं तदीनगम- उत्क्रमणहेतव उपाधयः प्राणरूपा येषां ते चिदात्मानः तत्र | नत्वात् । अपमाः पहिता अपि तेऽवाः अश्वत्यमिचा अविद्यायां पक्षिणो भूत्वा प्राणाद्युपाविप्रात्या उत्क्रमण- तपा प्रान्तवान् । पशि पझवन्त एव भूत्वा प्रपतन्ति योग्या भूला ययादिश ययावासनं प्रपतन्ति तामु तामु | ययादिशं ययाममं दिग, दिग्ण्ययेन मविता रथेन देगो योनिवित्यर्यान् । यहुवचनमौपाधिकरूपमैदापेझया। श्रूयते याति भुवनानि पश्यनिति श्रुतेः । तमेवभूनं रयवन्तं च प्राणोपात्रिमुत्क्रमणं चिदात्मनः मोपनिपदि पोटग-योगिन पश्यन्तीनि ॥ ९ ॥ ९. यमुमुन् । रा.म.हिग्या । स. परश प्राम एयतामणे दागा ना ६५ ? उपो. २७ ·२१० श्रीमन्महाभारते [सनमुजातपर्व पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णत्पूर्णनि चक्रिरे । योगिनस्तं मपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १० ॥ हरन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते । [दुर्घ० ] इदानी ये भोफात्मानस्तेपां परमात्मनि । तथा च श्रुतिः-'पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य प्रवेशोऽस्तीति कथ्यते । हिरण्यवर्णमतिशोभनं जगदनुमा- पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' इति । अस्या अयमर्थः- हकत्वात् । अश्वत्थमश्वस्थवृक्षवदचलमविकारं नित्यमुक्त- पूर्णम् अदः तच्छन्दवाच्यं जगत्कारणं ब्रह्म । पूर्णमिदं त्वं. सात् । तं परमात्मानमभिपद्य तदर्थ कर्म कृत्या । उक्तं च शब्दनिर्दिष्टं प्रत्यागात्मस्वरूपम् । अनयोस्तत्वंपदार्थयोः 'मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ' इति । अप. | कथं पूर्णत्वमिति चेत्, तबाह-पूर्णात् जनवच्छिमात् क्षकाः प्रवृत्तिधर्मपक्षरहिताः काम्यकर्मपक्षमनाश्रिताः ते पूर्णमेवोदच्यते उद्रिच्यते जीवेश्वररूपेण यरमातू, तामाद- तदर्थकर्माचरणक्षपितदुरिताः काम्यकर्मपरित्यागात् पक्षि- | नयोः पूर्णवमित्यर्थः । पूर्णस्य तत्वमात्मनावस्थितस्य पूर्ण णो भूत्वा प्रकृतिपुरुपविवेकिनो भूत्वा तत्रैव परमात्मवृक्ष रूपमादाय तत्त्वंपदार्थशोरनं कृत्वा शोचितपदार्थः सन्नि- निपतन्ति प्रविशन्ति । यथादिशं यस्य या दिक् वासुदेवः | त्यर्थः । पूर्णमेव ब्रह्म अपशिष्यते पूर्णमेव ब्रह्म भातीत्यर्थः। शिवो वा हिरण्यगर्भो वा यज्ञपुरुपो वा पुरुषोत्तमो वा यः पूर्णस्वरूपः, तं परमात्मानं योगिन एव पश्यन्ति ॥३॥ उपास्यत्वेन चोदितः स तमेव परमात्मानं विशतीति । [नील.] एवमीश्वरस्यापि जीनले उपाधिसंवन्ध एव उक्तं च-येन्यत्र भक्ताः पुरुषाः कुहकादिविमोहिताः । कारणमित्युक्तं तर किमुपात्रिभिः कृरनं ब्रह्म उपाधीयते तेपि मामेव राजेन्द्र यजन्त्यविधिना पुनरिति । कः पुनः उत ब्रह्मणोंऽशा एवोपधीयन्ते।आये जीवबहुत्वानुपपत्तिः। परमात्मनि प्रवेशो नाम? न तावत्तादात्म्यम् , भिन्नयोस्तद्- | अन्त्ये ब्रह्मणो निष्फलत्वानुपपत्तिः, अंशस्यांशिवायोगा- भावात् । उक्तञ्च 'उभौ देवी शिश्रियाते । इति । नाऽपि नीपेशयोरभेदानुपपत्तिश्चेत्यांशङ्कयाह-पूर्णादिति । पूर्णात् संयोगस्तस्य नित्यत्वेनासंसारमपवर्गों न स्यात् । नाऽपि व्यापकात् चिदाकाशात् पूर्णानि चितिविम्यभूतानि परमात्मसाक्षात्कारः। विवेकदर्शनेन प्रकृतिनिवृत्तौ बुद्धी- जीवरूपाणि उद्धरन्ति पृथन्ति प्राणादय उपाधिद- च्छाद्यपगमे ज्ञानोपधानाभावात् । उच्यते । विवेकदर्शने पैणाः । ननु उपाधीनां पृथक् सत्त्वे पूर्णस्य पूर्णत्वमेव प्रधानस्य मदादिविकारसर्गनिवृत्तेः पुरुषस्य भोगभ्रान्ति- ब्यान्येतेत्याशङ्कयाह-पूर्णादिति । पूर्णानि प्राणादीनि निवृत्तौ परमात्मसमवेततया अवरथानं परमात्मनि प्रवेश- पूर्णादेव चकिरे कृतानि । अयं भावः-घटाकाशन्याय शब्दार्थः। वह वक्तव्यमेतन्प्रन्थविस्तरमयान्नेह प्रतन्यते ९॥ नोपाध्युपधेययोः परस्परपरिच्छेदकत्वेऽन्यतरस्यापि पूर्णत्वं [लक्षा०] हिरण्यवर्णमश्वत्थमित्यत्र सपक्षकाः पक्षस न युज्यतेऽत उपाधिरप्यध्यस्त एव । तथा चाधिष्ठानाध्यस्त- हिताः ते मुक्ताः पक्षिणः अश्वत्यं श्वेतद्वीपगतममृतस्रवण- योर्विपमसत्ताकत्वान्न परस्परपरिच्छेदकत्वं किंवितरेतर- गश्वत्यमभिपत्य अभितो गत्वा यथासुसं प्रभवन्ति प्रह-तिरोधायकत्वमेवास्तीति स्वस्वप्रतीतिकाले द्वयोरपि पूर्णत्वं था भवन्ति ।। ९॥ प्रतियोगिनस्तदानीमदर्शनात् । कल्पित उपाधिर्भावेश्वर- [शंक०] इदानी पूर्णवाक्याथै कथयति–पूर्णेति । भेदे हेतुरित्यर्थः । यदा तु पूर्णानि प्राणादीनि ब्रह्मण्य- पूर्णात् देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नात् परमात्मनः ध्यस्तानि ततः सकाशात् हरन्ति सम्यागवेक्षणेन दूरी- पूर्णमेव उदरन्ति जीररूपेण । यन् पूर्णात् पूर्णमुद्भुतं जीवा- कुर्वन्ति रज्जुत इव सर्प तदा जीवेशमेदनिमित्तस्योपाधेर-' मना अतः पूर्णात् उद्धृतत्वादेव इदमपि जीवावरूष पूर्ण- भावात् पूर्ण प्रौवावशिष्यते । यथोक्तं विष्णुपुराणे- मेर प्रचक्षते विद्वांसः । तया हान्ति पूर्णात् जीवात्मनाव- विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्म- स्थितान् पूर्णम् आत्मस्वरूपमा देहेन्द्रियाद्यनुप्रविष्ट दहे- गामेदमसन्तं कः करिष्यतीति । एवं च अंशांशिवरूपेण न्द्रियादियो निष्पृष्य तरसाक्षिण सर्वान्तरं देहद्वयादुद्ध- त्वमस्य प्रारम्पयमात्मा प्रोत्यादिरागमइति सिद्धम् । | जीवेशयोभैदानुपगमादनुपचरितस्तयोरभेदप्रतिपादकस्त- रन्तीत्यर्थः । ततः उद्धृतनै मूलभूतेन पूर्णानन्देन अवशि- यत्पूर्ण शिष्यते तं भगवन्तं योगिनः पश्यन्ति ॥ १०॥ प्यने तैनर पूर्णानन्दा भक्षणा संयुन्यते चित्सदानन्दाद्वि- तीपत्रमारमना अनिष्टन इत्यर्थः । पूर्णमेवावशिष्यते । हरन्ति पूर्णात् पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते । पूर्णात् परमान [अर्जु०] पूर्णात्पूर्णगुद्धरति पूर्णात् पूर्णानि चक्रिरे । इति वा पाट' यदा देहेन्द्रियादिभ्यो निस्कृय तासाभिणं गयान्नर देवयादुद्धरन्ति, नदा पूर्णमंत्रायशिष्यत इत्यर्थः। पूर्णस्य तत्वशाने सति भाविनी निवृत्तिमाश्रित्य । उद्धरति न्दस्वभावात् निराकाहुया परमात्मनः पूर्ण जीवस्पं, जीवस्य १० ६१.4 पनी । स. प. पूiTA (AART उद्यति । अथवा पूर्णात् यासुदेवात् पूर्णरूप संकर्षणात्यं .

·अध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ २११ तस्माद्वै वायुरायावस्वस्मिश्च प्रयतः सदा । तस्मादग्निश्य सोमय तस्मिंश्व माण आततः ॥११॥ पूर्णमेव ऐश्वर्यादिगुणयोगान् । अथवा सर्वज्ञता नित्यतृप्ति- स्वीकरोति । एवंमुताद्विकारममूहात्सूत्लहकारिमचिका. रनादिवोयः स्वतन्त्रता अनुपहतगचिरनन्तगतिवेति पद त्पूर्गानि अपराणि उचावयानि सगुणक्रियागि चरिरे गुणान् पूर्णात्परमानन्दरूपात्पूर्णानि विपयमुसानि चक्रिरे | प्रस्तपः । एवं वाष्टिमूलवमुक्तम् । सम्बविप्रलयमूल- शरीरन्द्रियविषयरिति शेषः । सृष्टिमभिधाय संहारमाह- | त्वमाह-हरन्ति आत्मनः प्रकृतिविकर्शिनः तापत्रया- हरन्तीति । अविरक्षिवर्मवालीयन्त इति यावत् । पूर्णा- भिभूताः पूर्णाच्छक्तियपूर्णादेव परमात्मनोऽनुमाहरुभू. दिति निमक्तिव्यत्ययात्सप्तम्यर्थे पञ्चमी । पूर्णा निर्जीवा तान् । उक्तं हि-ईश्वरायोरितो गच्छेदित्यादि। एवं सृष्टी विषयसुखानि च । पूर्णमेवावशिष्यते प्रलयमुक्त्यरथयो- प्रलये च पूर्णमेव परमात्मस्वरूपमेवारगिन्यते ॥ १० ॥ रिति शेषः । सृष्टिप्रलयमुत्यवस्थासु योगिनः प्रपश्यन्ती. [नील ] तम्मात्पूर्णात् वायुरिति पञ्चानामपि भूता- त्यन्वयः । अथमायमर्थः इदानी परमात्मनः सृष्टौ प्रटये नामुपलक्षणम् । तम्माद्वा एतस्मादात्मन माकागः संभूतः च तादास्थ्यमुच्यते । पूर्णादित्यादि । पूर्णान् बानेच्छा- | आकागाद्वायुः वानोरग्निः अनेरापः अद्यः पृथिवीति तन क्रियाशक्तिसहितात् परमात्मनः सहायान् पूर्णान्यष्टप्रम- एव समूतोद्भवग्रुतेः । प्रयतः निगृहीतः । एतेन तंत्रव लयं विषोडयविकाररूपाणि यैरिदं जगत्सूर्यने तानि भोका: दर्शयता तदुपादानरुत्वं भूतानामुक्तम् । अग्नि ला मा विकाभावादुद्धरति आत्मसंपन्धितया स्वीकरोति । | सोमो भोज्यं प्राण इति देहेन्द्रियादिसंघातप्रहणम् ।।११।। एवंमूवात् विकारममूहान् पूर्णान् सहकारिसचिवान् पूर्णा- [अर्जु० ] तस्माद्वै वागवतस्तस्मिंश्च प्रलयं गतः । न्यपराण्युञ्चावचानि सगुणक्रियाणि चलिरे प्रवकः । एवं | तस्मादग्निश्च सोनश्च तस्मिंश्च प्राण आवतः । सर्वमेन वतो वावन् सृष्टिमूलत्वमुक्तम् । संप्रति प्रलयमूलत्वमाह-हन्ति | विदुस्तं तु वक्तुं न शक्नुमः । योगिनस्तमित्यादि च । उपसंहरन्ति आत्मनः प्रविविकर्मिनः । तापश्याभि- तस्मात् पूर्गान् वै प्रसिद्धो वारावतो विस्तृतः तस्मिंश्च भूताः पूर्णा-ज्ञानादिशक्तिनियतपूर्णादेव परमात्मनोऽनु- प्रलयं गतः । स च वायुविधा अधिवाध्यात्मादिरूपः प्राहकभूतात् तानि सगुणक्रियाणि प्रमवात्मनि । उक्तंच- अभ्यामं प्राणादिस्प: तपोरधिष्ठाता वनहस्तो देवः तत्र ईश्वरप्रेरितो गच्छेदित्यादि । एवं सृष्टौ प्रलये च पूर्णमेव वायुशब्दो देवनाची । अग्निपि वायुवन् भिधा विमज- परमात्मस्वरूपमेवावशिष्यने । ययाव्यास्यानं पाठः॥१०॥ नीयः । मदेिवं वनाविरूपं तयोधिष्टाता मक्तिहस्तो [ सर्व० ] पूरणात्पूरकात् व्यापकादीश्वरान् पूर्ण पूरक | देवः । तं ययोतव्यक्तिमन्तं भगवन्तं पश्यन्तीत्यन्वरः ।। विश्वस्योपादानवर्गः उद्धरति उद्गच्छति कार्यजननाय | तम्मादित्यादि । तम्मात् पूर्णान् वायुः सूत्ररूपी स एव च व्याप्रियते, ततस्तस्मादीश्वगन् कारणीभूवान् संयुक्ता- | हिरण्यगर्भः समुदितम्पः प्राण आवत इति प्रविरचनं न्यन्यूनानि च चत्रिरे कृतानि तदुपादानम्तानि च | पुनः प्रात्यविशवप्रतिपादनाय । ततः पूर्वान् । मयका वतो पूर्णानि उत्पन्नानि कार्याणि पूर्णादीश्वगन् कारणीभूता- हिरण्यगर्मात् सर्वविदुस्तं तु वक्तं न शक्नुमः । तमेवंभूनं म. दीवरण कार्येषु कृतेषु पूर्णमीश्वर एवावशिष्यते एवकारः गवन्तं पश्यन्तीन्यन्वयः । अथवा एकदेशप्रक्रियामात्रमिदं कार्य व्यवच्छिनत्ति न तु जीवाद्यम् । कार्यमप्यतेन य श्रुतित: सर्व ज्ञेयं तस्मात् सिमझोः परमात्मनः प्रथममा- उपादानन्यापारेण जगवन्मजगत्संहारकारित्वं तदन्ते च काशममवत् । ततो व्योन्नो वायुराविभूव । स च तस्मि- वलस्यावस्थानं यम्येश्वरस्य तं योगिन एव पन्नेव व्योग्नि प्रलयं गतः स्तिमितीमून स्थितः । तम्मान श्यन्ति ॥ १०॥ वायोरनिराविर्वभूव न लमग्निः सोमव संबभूव । [ दुर्घ० ] इदानीं परमात्मनः सृष्टी प्रलये च ताव- तस्मिन्ननीयोमोमध्ये प्राण आततः प्रादुगसीत् ॥ ११ ॥ स्थ्यमुच्यने । " पूर्गात्पूर्णान्युद्धर्ति पूर्गात्पूर्णानि चविरे। [स०] तम्मादीश्वगावतो पिवारितः । तरिमञ्च हरन्ति पूर्णात्पूर्गानि पूर्णमेवावशिष्यने । अस्यार्य प्रलयः सदा प्रलीयते मिन्यते सदागे मताति प्रलयः पूर्गान् शानच्याक्रियागतिसहितात्परमात्मनः ममशात् पृथिवीगयेयस्मिन् सारन मावि। अग्रिनेजमो धानुः पूर्णानि अष्टप्रतिपोडमाविकाररूपाणि चैरिदं जगत्पूर्वने | सोम आप्यो धातुम्नस्मात्रायते । तया प्राण आकागो य- सानि भोकात्मा विवेकामागदुद्धरति आत्मसंबन्धितया | मिन्नाततो विस्तृत रिपतः । प्राणिवि प्रकगानित्यनेनेति २९. माय वायु “प्रध्य सदा । वरमाच हा भाट । अयं शी. | यमदे वाटुगको परिमय प्रर्य गर । मनश्च सेनय यसिंध का एकोनपेन परिर । तर परं च-दनि दनुवं टोक्यात मटर पदमले दगदम्या पः। भूधाने बर दरमाटरयं यान्ति व च। इस्दयं पटिश स. म ·२१२ श्रीमन्महाभारते [सनत्सुभातपर्व ४ सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शानुमः । आदित्यो गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १२॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ।। १३ ॥ अपानं गिरति प्राणः माणं गिरति चन्द्रमाः। प्राण आकाशः आकाशभावे निरुच्यासस्य जीवाभावात् पृथिव्या ओपययः ओपविभ्यो विश्वमित्यादि । एकदै. एवं भूतानां पञ्चानाम् आश्रयस्तं योगिनः ॥ ११ ।। शप्रक्रिया खियमित्यनुसन्धेयम् ॥ यथाव्याल्यानं पाटः [दुर्घ०] 'तस्माद्वै वायुरभवत्तस्मिंश्य प्रलयं गतः । ॥ १२ ॥ अपानं गिरति प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः । तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्मिश्च प्राण आततः॥सर्वमेव ततो. आदित्यो गिरते चन्द्रं सूर्य गिरति तत्परम् ।। योगि- न्यस्तं तं च वक्तुं न शक्नुमः । । एकदेशप्रक्रियामात्रमिदं नम्तमिति च । असति अपानः प्राणे लीयते इत्यर्थः । श्रुतित: सर्व बोद्धव्यम् । तस्मात्परमात्मनः सिसृक्षोः प्रथ चन्द्रमा मनः आदियो बुद्धिः सत्त्वाधिक्यात् प्रमावर- ममाकारामभवत्ततो व्योम व्योम्नो वायुराविभूव । स च त्वात् , गिरति चन्द्रं मनः तत् ब्रह्म आच्छाद(क)रूपत्वात तस्मिन्नेव व्योग्नि प्रलयं गतस्तिमितीभूय स्थितः । तस्मा- | तं चन्द्रमसं, भगवन्तं पश्यतीत्यन्वयः । अथवा अतिनिवे- द्वायोरग्निराविर्वभूव न केवलमग्निः सोमश्च संबभूव । दवतां सद्योमुक्तिमिच्छतां ध्यानोपायः कथ्यते-अपानम- तस्मिन्ननीपोमयोर्मध्ये प्राण आततः प्रादुगसीत् ॥ ११॥ धारिथर वायुं भूतात्मसंज्ञितमुत्क्रान्तियोगेन प्राणस्थानगं [शंक० ] इदानीं योग दर्शयति-अपानमिति । | जीवात्मा प्राणसंज्ञः गिरति गिलति वशीकरोतीत्यर्थः । अपानं गिरति उपसंहरति प्राणः । प्राणं गिरति चन्द्रमाः | तं च प्राणमन्तरात्मविषयमागतं मनश्चन्द्र इति पर्यायः । मनः उपसंहरति । मनसश्चन्द्रमा अधिदैवतम् ; तस्माचन्द्रमः- तस्य मूर्धा ततस्तु वात्सा वातेन देहधातून पूरयन् पुष्टिं दवा- शब्देन मन उच्यते । तं चन्द्रं मन आदित्यो बुद्धिः गिरते। | तीत्यागमा चोधनीयम् । कृत्लरूपश्चासाविति सोमसि- युद्धेचादित्योऽधिदैवतम् । तम् आदित्यं बुद्धिं गिरते परः | द्धान्तः ॥ उक्तं च योगसारे-कपालपद्मस्थितचन्द्रबिम्ब- परं ब्रह्म । एतदुक्तं भवति-समाधिवेलायामपानं प्राणे | माचिन्तयन्तं जनकान्तिचौरम् । प्रस्यन्दिपीयूपवसाप्ति उपसंहृत्य प्राणं मनसि मनश्च बुद्धौ बुद्धिं परमात्मन्युपसं- कर्मा(?)प्राप्नोति चैकादश लक्षणानीति। तमेवंभूतं चन्द्रमा. हत्य स्वाभाविकचित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मनैवावतिष्ठत | दित्यो ग्रसति उत्सान्तिध्यानयोगेन तं च रन्प्रेणादित्य- इत्यर्थः ॥ १०॥ विपयं नीतमादित्यो बुद्धिरुच्यते विषयप्रकाशकत्वात् । [नील०] इदं सर्व तत एव आततं तस्माजातं तत् | तं चन्द्रमसं असति । ततश्च विषयप्रकाशो जायते सूर्य गि- आत्मत्वेन प्रसिद्धं तत् तच्छब्दवाच्यम् । तदिति वा | रति । ततः परमिति तत् पूर्वोद्दिष्टं परमात्मा ततो युद्धया- एतस्य महतो भूतस्य नाम भवतीति श्रुतिप्रसिद्धेः । वक्तुं | दिसकलगुणसंदेहनिवृत्तिलक्षणो मोक्ष इति भावः । उत्- न झनुमः वाचामगोचरं तं योगिनः पश्यन्ति ॥ १२॥ क्रान्तियोगश्च गुरुमुसाद् योद्धव्यः ।। १३ ।। एदानी तद्दर्शनाभ्युपायं योग संक्षेपेणाह-अपानमिति । गिरति उपसंहरति स्वात्मनि योगशास्रोतरीत्या । पा. [सर्व०] वहिर्भूताश्रयत्वं व्याख्याय समस्तदेहधार- णिना गुदमापीड्य दन्तैईन्तानसंस्पृशन् । दृढासनोऽपा- णहेतुभूतयोः प्राणात्मनोरपि तदाश्रयत्वमित्याह-यस्माद्वै नायुगुन्नयेच शनैः शनैः । तं प्राणेनैकतां नीत्वा स्थिरं प्राण आततो विस्तृत उत्पनो यस्मिन्नाश्रये प्राण आत्मा- परवा हदम्परं । चेतोमात्रेण तिष्ठेत तय बुद्धौ विलापयेत् । यातो विस्तृतस्तिष्ठति । श्रुतौ हि प्राणशब्द आकाशे पन्द्रमा अत्र मनः, आदित्यो युद्धिः, परः परमात्मा । एवं आत्मनि प्रसिद्धः । तस्य तस्यात्मन इत्युपसंहारे सर्वमेव य मादित्यं गिरति तं योगिनः पश्यन्ति ॥ १३ ॥ कार्य तथा विद्मो जानीमः ज्ञातं तथापि तत्स्वरूपमात्रेण [अर्जु०] एवं परंपरया अमूलमिदं विश्वं दर्शितमि- | वक्तुं न शक्यत इति तमेवंभूतं योगिनः पश्यन्ति ॥ १२॥ त्याद-मिर ततो विद्म इति । ननु का परमात्मा किं- | पुनरादित्यरूपेण तमाह-अपानमिति । गिरति मात्म- रमणधेत्यभिधीयतामियाह-तं यतुं न गानुम इति । | न्यन्तर्माक्यति पूरफेण प्राणेन मिश्रीकृतस्यापानस्य रेच. निन्यं पायर्यानुमेयोऽसावरमा नेदन्तया निर्देष्टुं शक्यते | पावस्थायां प्राणेन सह निर्गमात् । प्राणं निःसृतमाफाश- योगिनर अपक्षयन्तीति । योगिनामपि म्यमयद्यो न तेऽपि | रूपेण चन्द्रमा गिरति । आकाशमूर्तिर्हि चन्द्रः । तयाच घाचा निष्टुं गणाः । श्रुतिय भवनि-परमान् संभूत | श्रुतिः-प्रोत्रे सृष्टा दिशश्चन्द्रमाश्चेति । वथा प स एव भावास आकाशाद् पायुर्यायोगनिरोगपोऽन्यः पृथियो | चन्द्रमाः प्राणमहितः शापो गिरति वायुना शितानां ११ 1. मिलन अनुमा॥५१ म. गये गिरविरम्।

·भव्यायः ४६] उद्योगपत्र ५ २१३ एक पादं नोतिपनि सलिलाद्धंस उचरन् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १४ ॥ तं चेत्संततमूर्खाय न मृत्यु मृतं भवेत् । जलानामाकाश एवं विलयात् । तं चन्द्रमादित्यो गिरगति कस्मात्पुनरकं पाई नोत्क्षिपतीत्यत आह- जीवारयं दन]ममये प्राप्ते । तदेवं सपामेपा यत्रादित्ये विलयसं ! पादं सतत संवतयायिनं यदि उल्सिपेत् स्वमायया स्वमा- योगिनः पश्यन्तीति ।। १३॥ मानं प्राणाद्यनन्तमेदं कृत्वा तेष्वनुप्रविश्य जीवात्मना [दुर्घ०] एवं परमात्ममूलं दर्शितं विश्वमित्याह-सर्व- | यदि नापतिप्ठेन, तदा न मृत्युः न जननमरणादिलक्षणो. मेव ततो विद्म इति । ननु का परमात्मा किंलक्षण इन्यत | ऽनर्थः संसारो भनेत् संमारिणो जीपम्याभावात् । तथा आह-तं तु न शक्नुम इति । निन्यं कार्योंनेयोऽसार- अमृतम् अमृतत्वं मोझो न भवेत् अननुप्रविष्टस्य दर्शना- रमाकं नेदन्तया निर्देष्टुं शस्यते । योगिनस्तं प्रशंसन्ति संभवात् । तथा च तदर्थमेन अनुप्रयेनं दर्शयति-रूपं भगान्तं सनावनम् । योगिनामपिन संवेद्योऽसौ न तेऽपितं | रूपम् ' इति वया चाथर्वणी अति:-'एकं पादं नोस्सि- वाचा निर्देष्टुं शताः। श्रुतिश्च भवति । तस्मात्ममूतादाका- पति सलिलाद्धंस उबरन् । स चेदुल्सिपेत्पादं न मृत्यु - शाद्वायुर्वायोरग्निरमेरापः अङ्ग्य पृथिवी पृथिव्या गोपधया। मृतं भवेन् । इति, एकं रूपं बहुधा यः करोनि ' इति च । मोपवीभ्यो विश्वमित्यादि । एक्दशप्रक्रिया त्यियमित्यनु- यः पादरूपेग जीवात्मना त्रिपादरूपेग चित्सदानन्दा- संघातव्या ॥ १२ ॥ संप्रत्यनिर्वेदवता सद्यो विमुक्तिमि- | द्वितीयेन प्रमात्मनावस्थितः, तं परमात्मानं योगिन एर च्छतां ध्यानोपायः वध्यते- अपानं गिरति प्राणः प्राणं | पश्यन्ति ॥ ११ ॥ गिरति चन्द्रमाः । आदित्यो गिरते चन्द्र सूर्य गिरति तत्प- [नील०] ननु निन्यापरोक्षं ब्रह्म यत्साक्षादपरोक्षादिति रम् । अपानमध्यरिधतं वायुं भूतात्मसंज्ञितमुत्क्रान्तियोगेन श्रुतेः अन. किं योगेनेत्यागंस्याह-एफमिति । स इस प्राणस्थानमुपागवं स जीवात्मा प्राणसंज्ञक: गिरति गिलति | इंसः परमात्मा गरीरक्षमारूडोऽपि तेन असंबद्धः स चतु- वशीकरोतीत्यर्थः ॥ तं प्राणमन्तरात्मविषयमागतम् अन्त-प्पात् । सोऽयमात्मा चतुष्पादिति श्रुतेः । चतुर्णा पादाना रात्मा मनश्चन्द्र इति पर्यायः तस्य विषयो मूर्धा नत्रस्य | जापत्स्वप्नमुपुमतुरीयारयानां मध्ये एकं पादं तुरीयं नोल्मि- एवासावमृतेन देहधातू-पृश्यन्पुष्टिं निदधातीयागमाद्वोद्ध- पति न प्रकाशयति। कीददा. सलिलात् निर्विगेपान् अति- व्यम् । कृत्स्नरूपश्चासाविति सोमसिद्धान्तः । उकं च गम्भीरान् उचरन उपर्येन पादत्रयेण चग्न् तं तुरीयं पाई योगसारे-'कपालपद्मस्थितसोमविश्वमचिन्तयन्तं जनका- गिरमद्वैवं चतुर्थ मन्यन्ते स मात्मा स विजेय इति श्रुति. न्तिचौरम् । प्रस्यन्दिपीयूपलवास्थिचर्मा प्राप्नोति पैश- प्रसिद्धम् । अर्धाय उपरितनाय पादत्रयाय विश्वतैनम- दालझणानि । तमेवंभूतं चन्द्रमादित्यो गिरते च प्रसति। प्राज्ञारयाय तेषां चालनायेत्यर्थः । सन्वतं व्याप्तम् । तुरीयं उतान्तिध्यानयोगेन ब्रह्मरन्ध्रेणादित्यविषयं नीतं नहा- त्रिपु संततमित्युक्तेः । नहि चैतन्यानुबन्ध विना विश्वा- दित्यो असति । आदित्यो बुद्धिरच्यते विषयप्रकाशस्फ दयः स्वायें प्रभान्ति तं चेत् पश्यति तदा मृसुरमृतं च वा चन्द्रमस मसति । ततश्च विश्वप्रकाशो जायते । सूर्य अज्ञाननं द्वयं सति जाने कालनयेऽपि नास्तीत्यर्थः । गिरति तत्परमिति तत्पूवोद्दिष्ट. परमात्मा सूर्य गिरति यद्यपि नित्यापरोमं ब्रह्म तथाऽपि उपाधिरिशिष्टेनर रूपंण ततो युद्धपादिसम्लगुणमन्देहनिवृत्तिलक्षणो मोम इति परोक्षं न तु ततो निद्रष्टरूपेणातम्नदापरोक्ष्याय योगो. भारः । उतान्तियोगश्च गुग्मुसाहोद्धव्यः ।। १३ ।। अपेक्षित इत्यर्थ.। सवतमृतिनमिति पाठे बिग्वा पाद- [लक्षा०] अपानं गिरति प्राण इत्यत्र संहारक्रमः | यक्यिानिमित्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥ कथ्यते । अत्र प्राणः अवान्तरोवायुः परः परमात्मा ।।१३।। [अर्जु०] एक पादं नोलिपनि सलिगदंसमुगरन् । [शंक.] इदानी परस्प जीवात्मनावस्यानं दर्ग-तं चेन् सततमृतिन न मृत्यु मृतं मगेन् । योगिनान- यति-एपेति। हन्त्यविद्या तत्कार्य चेवि हंसः परमात्मा | मिति च । एकं पाई प्रवृचिधर्मलक्षणं नोअिपनि नो प्र. भूतभौतिकलक्षणात्संसारात् सलिलान् उपरन् ऊर्व घग्न | साग्यवि निवृत्तिधर्ममेर प्रसाग्यवीन्ययः । किमिन्यत संसारादहिरेव वर्तमानः एक जीवाख्यं पादं नोलिपति | आह-सलिला भरसलिलान् हम विदिनात्मानमुपरन् नौद्धरति नोरसहरति रूप रूपं प्रतिरूपोऽप्रतिष्टव इत्यर्थः। उद्धत्तमिच्छन् इति हनुमाहावं क्षेत्रमं चेद् यरमा सनतम् श्रूयते च कटवलीपु-' एकरतया सर्वभूतान्तरात्मा ' इति । | विनं प्रमानौ विश्वहोताग्ममृतममृतम्पं मन्युनं भगत।) १४. म । समृति न मानमा चरेर । - सनि ।

·२१४ श्रीगन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ .अगुष्ठमात्रः पुरुपोऽन्तरात्मा असाधना वापि ससाधना वा लिदस्य योगेन स याति नित्यम् । समानमेतदृश्यते मानुपेषु । तमीशमीड्यमनुकल्पमाचं समानमेतदमृतस्येतरस्य पश्यन्ति मूढा न विराजमानम् । मुक्तास्तत्र मध्य उत्सं समापुः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १५॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥१६|| भजेदेवेत्यर्थः मृत्युर्हि शरीरादिपरिभोग आत्मनः स यदा | स्यात्तदा स एवामृतमित्युच्यते । तथा वेदान्तश्च भवति शरीरान्तरग्रहणाय भवति तदा मृत्युरेवासावुच्यते ॥ न मृत्युरेवामृतत्वमिति । मृत्युरेव तदमृतमेव तदिति भावः । मृत्युरमृतं भजेदिति पाठे तमेवंभूतं क्षेत्रज्ञममृतमदुःखं न | न तु मृत्युस्थलं तदिति पाठे भवति । मृत्युरमृतं भजेदिति मृत्युर्वहिर्विपयारवादलक्षणो भजेदित्यर्थः । यथाव्याख्यानं पाठे तमेवंभूतं क्षेत्रज्ञममृतमदुःखं न मृत्युर्वहिर्विपयास्त्राद- . पाठः॥१४॥ लक्षणो भोदित्यर्थः ॥ १४ ॥ [सर्व० ] स हंसः अहं सत्वमिति(?)आत्मा तदुभयम [लक्षा०] एकं पादं समुरिक्षपतीत्यत्र सलिलार्ध सलिलं योजकत्वात् हंसः, हिनस्ति अज्ञानतमो जगत्तमो वा सूर्यः | गर्भोदकमध यथा भवति तथा कृत्वा उचरन् ऊर्ध्वं चरन् स सलिलादुञ्चरन् पूर्वसमुद्रादुदयसमयमुद्गच्छन् एकं पादं | सः नारायणः एकं पादं 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' नोक्षिपति । पादो रश्मिः । 'न' एतस्य एकपदेनान्वयः । इतिश्रुतेः विश्वव्यापकं विश्वरूपाख्यं रूपं समुक्षिपति । रोन अनेकान् पादानश्मीनुत्क्षिपतीत्यर्थः । ऋतौ यज- ऊथ्यांपरियेपर्यन्तं(?)सम्यगूर्व क्षिपति ॥ १४ ॥ तीति ऋत्विक तं सूर्य सततं सर्वदाविजमृती यजन्तं तदर्प [शंक० ] केन तर्युपाधिना परः पादात्मना अवति- णेन यज्ञं पुर्वतमित्यर्थः । तं-चेदितिशब्दः पादपूरणे- ठत इत्याशङ्कय परस्यैव लिङ्गोपाधिकं जीवात्मानं दर्श- तमृविजं न मृत्युः संसारलक्षणः । नानृतं मोहः कारणे | यति-अङ्गुष्ठमात्र इति । स एव सचिदानन्दाद्वितीयः अ. कार्योपचारात् । चरेत् गच्छेत्, प्राप्नुयादित्यर्थः । तादृशं न्तरात्मा सर्वभूतान्तरात्मा पुरुषः पूर्णः परमात्मा लिङ्गस्य योगिनः पश्यन्ति ॥ १४ ॥ योगेन अङ्गुष्ठमात्रः अङ्गुष्ठमात्रपरिमाणपरिच्छिन्नः सन् [दुर्घ० ] परमात्मनः शक्तिमाह-एक पादं नीरिक्ष- | याति संसरति नित्यम् । कस्मात्पुनः कारणात् लिङ्गयोगेन पति सलिलाद्धंसमुद्धरन् । तं चेत्सततमृत्विजं न मृत्यु - | अङ्गुष्ठमात्रः संसरति ? तबाह-यो लिगस्य योगेना- ऽमृतं मगेन् । अस्याऽर्थः पूर्वनिबन्धद्विरुक्तः स एवो. प्ठमात्रः संसरति, तम् ईशं सर्वस्येशितारम् ईड्यं स्तुत्यम् च्यते । स हि परमात्मा त्रिपादिति श्रुतिः । 'त्रिपादूर्ध्व | अनुकल्पं सर्वमनुप्रविश्य आत्मना कल्पयतीत्यनुकल्पम् उदै पुरुष । इनि योऽस्य पादा' इति वा । तस्य च प्रवृत्ति- आद्यम् आदौ म विराजमानं दीप्यमानं यस्मात् मूढाः लक्षणो धर्मः प्रथमः पादः सहकारी । तेन हि पादेनो- | अविवेकिनो देहद्वयात्माभिमानिनो न पश्यन्ति, तस्मादे. दामीनानपि क्षेत्रशानविवेकात्प्रत्यभिभूतबुद्धिस्तिरश्ची- वात्मनो ब्रह्मभावानवगमात्संसरन्तीति । यमात्मानमप- गान्गंगाजले यदुपूत्तमाधमयोनिपु अघिचारयन् हंसन- | श्यन्तः संसरन्ति, तं योगिन एव पश्यन्ति ॥ १२ ॥ ग्यालयमावनिर्मलानप्रतिष्टते । अपरभ पादो निवृत्तिधर्म-ज्ञानिनां मोक्षस्वरूपमाह-असाधना इति । ये असा- रायः । अथ सेन पादेन महकारिणा प्रतिविकज्ञानसा- धनाः शमदमादिसाधनरहिताः ये च समाधिसाधन- दिन्येन तामात्ममारमलिला इंसं विदितालानमुद्धर- युक्ताः ससाधनाः, तेषु समानं साधारणम् आत्मस्वरूप विरामीन(धर्म)पादेन चपर्मिणः पच्यमानान्दृष्ट्वा फ्ल्पप- दृश्यने मानुपेषु । तथा समानम् अमृतस्य मोक्षस्य इतरस्य यन्नं पालं कामभोगविमुग्नस्थापयति।पस्थिने सोगार्थः | संसारस्य सति चासति च तेषां मध्ये ये युक्ताः शमदमा• पत- पादं प्रतिन्द्रा नोहिमपनि न प्रमाग्यनि | दिमाधनयुक्ताः, ते तस्मिन् विष्णोः परमे पदे मध्वः मधुनः निधिधर्मगेर प्रमाग्यवीत्यर्थः । किमिन्यन आह । सलिएस समापुः पूर्णानन्दं प्रा समाप्नुवन्तीत्यर्थः । यमुत्सं परमलिदान दंग क्षेत्र विदित्यारमानगुणग्न उद्धर्तुः | मंपूर्णानन्दं युक्ताः प्राप्नुवन्ति, तं योगिन एय पक्ष्य- छिन तिमाह 1 नं क्षेत्र पंगामात्मनतमृत्विजन्ति ।। १४ ।। प्रभासी दिनमतगृत्युदिनमित्यर्थः। मृत्युरिति विपरित्याग मारमनः ॥ यदा पुनः गगन्तरमहापाठमात्रएतेन हदयपुण्डरीक ध्यानस्थलगुपदिष्टं गयति । [गील ] अरऐति अष्टमाने हदये प्रतिष्ठिताया- पाव भाति का मापातायुष्यने । यदा पुनर्गमन पुगपः पूर्णः अननगरमा याहारमभ्योऽममयादिभ्यः पञ्चम्य . १ ·. . अध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ २१५ उभी लोको विद्यया व्याप्य याति यांगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ १७ ॥ वदाहुतं चाहुतमग्निहोत्रम् । एवंरूपो महात्मा स पावकं पुरुपो गिरन् । मा ते ब्राह्मी लघुतामादधीत यो व तं पुरुपं वेद तस्येहार्यों न रिष्यने । प्रज्ञानं स्थानाम धीरा लभन्ते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्नं सनातनम् ॥ १८॥ मान्तरः । लिङ्गस्य पञ्चप्राणमनोबुद्धिगन्द्रियात्मकस्य | फिंच-एवंरूप इति । य एवंरूपः प्रज्ञानगरसरह्मस्वरूपः लिङ्गगरीरस्य संपन्धन नित्यं स याति इहलोकपरलोको | सन्नास्ते, स आत्मा महान् सपद्यते प्रौन संपद्यन जामत्स्वप्नौ वा गच्छति । तमीशं यमयितारम् । ईट्यं इत्यर्थः । पावरम् अग्निं सर्वोपमहर्तृरूपं सकारणं राय स्तुन्यम् । अनुकल्पमुपाधिमनु सर्वकार्येषु समर्पम् । आद्यं गिरन् स्वात्मन्युपसंहरन् यो वै तं पुरुष मानकरसं पुरुष मूल कारणम् । विराजमानं प्रत्यञ्चैतन्यरूपेण प्रकाशमा- पूर्ण पुरिटायं वेद 'अयममन्मि' इति सामाजानाति, नमपि मूढाः न पश्यन्ति । तं योगिनः पश्यन्ति ॥ १५॥ तस्य प्रज्ञानरूपं परमात्मानम् आत्मत्वनानगर: दह नन्वद्गुष्ठमानस्य हृदये स्वितस्य हृदयतापेन तापना- अस्मिन्नेव देहे अात्मा न रिप्पन न विनश्यति, विदुप तिरपि स्यात्तथा च तापस्वभावस्य कुतो मुक्तिरित्या- उनान्तरभागान्, उत्सान्तिनिमित्तत्वाद्विनाशस्य । तमा शङ्कय तस्य कदाचिदपि तापो नास्तीत्याह-अमावना च श्रुतिः प्रश्नपूर्वकमुलान्त्यमावं दर्शयति–'उटामात्ना. इति । मानुपपु संघाताभिमानिपु जीवेपु कंचिदसावनाः | णाः नामन्ति आहो नेति नेति होगच याज्ञाक्योऽव शमादिहीनाः केचित्ससाधनास्ताता वा भवन्तु तत्स्य- समपनीयन्ते । न तस्य प्राणा उत्सामन्ति मन मन्त्र- मेतद्ब्रह्म समानं निर्विकाग्म् । अमद्गो ह्ययं पुरुष इत्यस- साप्यति य एवं पैद' इति च यं विदित्वा न रिप्यते, तं गत्वश्रुतेः । एवं मुक्तनद्धयोरपीत्याह-समानमिति । क- योगिन एव पश्यन्ति ।। १६ ।। स्तहि मुक्केषु विशेष इत्यत आह-मुत्ता इति । तत्र तेषु [ नील० ] एवं ब्रह्मसातौ सर्वपलावराति नरयना मध्ये मुक्ताः मध्वः मधुनः ब्रह्मरमम्य उत्समुत्कय परां | चाह--उभाविति । उभी लोगो आत्मलोकमनात्मलो काष्ठां समापुः संप्राप्ताः । अयं भावः-अपस्यान्तरगतस्य च विद्यया ब्रह्माकारया अन्त.कणवृत्त्या अदमे सबों- दुःसस्यावस्थान्तरेऽदर्शनादुपाविवर्म एव दुःसं भ्रान्त्या स्मीति सार्वात्म्याकारया च वृत्त्या व्याप्य प्रकाश्य उपहितेऽपि भाति स्फटिक इव जपाकुसुमलौहित्यम् । जावा याति प्रारत्यकर्मावष्टम्मदहः मन् संचरति विद्वान् सर्वात्मना उपावित्यागात्तु मुक्तानां न दुःखस्पोऽस्तीति | यदेवं तदा अहुतमप्यग्निहोनमस्य हुतमेव भाति । ज्ञाने ते निरतिगयानन्दभाज इति । य एवं समानस्तं योगिनः ! सर्वाणि कर्मफ्लान्यन्तर्भरन्तीत्यर्थः । अत. प्राची वार ते तब अहं महानस्मीति वदतः लगता नीर मादधीत मा [शंक० ] किंच-उभाविति । उभी लोरी इहलोक करोतु।मईदासोऽमीति मा गृहीत्यर्थः । 'तं च सुयुगति- परलोकौ विद्यया ब्रह्मात्मत्वविपयया व्याप्य याति तन् वाद्यमीत्यतिवाद्यस्मीति यूपान्नापन्हुवीत 'दनि श्रुत्यैव प्रम- पूर्णानन्दं ब्रह्म । यस्मादुभौ लोको विद्यया व्याप्य याति, | विदामतिपादित्वदोपो नास्तीति प्रदर्शितम् । प्रतानमिनि तस्मान् अहुतं चाग्निहोत्रम् अनेन आत्मज्ञानेन आहुतम् | मस्य नामर स्वान् प्रज्ञानं प्रझेति प्रझविद्रोति च श्रुति- गाभिमुरयेन हुतं भवति, सर्वमग्निहोत्रादिमफ्लमनेर । भ्याम् । ग्रह्मणा विद्वद्रूपंग स्वमाहात्म्यं न गोपनीयमधि- संपादितं भवतीत्यर्थः । यस्मादुभौ लोको विद्यया व्याप्य कारिष्येव । प्रास्नेषु तु गोपनीयमेव ! वया चरन वै योगी याति, यस्मादहुतं चामिहोत हुन भाति तस्मान् मा ते | सतां धर्ममदूपयन् । जना ययाऽत्रमन्येरन् गन्ने धुर संग- तब माझी ब्रह्मविपया विद्या लघुतां लघुत्वं मयंभावं कर्म-तमिति । एतय प्रज्ञानमिति नाम धीराः ध्यानान्त पर यन् आदधीत न करोति, मपि तु प्रज्ञानं तमसः पारं पर लभन्ते । यस्य नाम प्रज्ञानं तं योगिनः पश्यन्ति ॥२७॥ मात्मानमात्मत्वेन संपादयति । यदा अझविद्याव्यापृतस्य | एरुपो वाइननमातीतो जगनन्मादियोनिनिनिकागे परमात्मानमात्मत्वेनावगच्छतः प्रज्ञानम् इति नाम स्यान् | योगैगम्यो यज्ञानान्महापूज्य सभ्यने कर्मठोपदोषय प्रझेति नाम भवतीत्यर्थः । तया च श्रुतिः-'प्रज्ञानं ब्रह्म' नास्ति स एवंरूपः परमात्मा पार भोतारं नीचे गिन् इति । तयज्ञानं प्रम धीरा धीमन्तो लभन्त । य प्रज्ञानं | आन्मनि संदरन् पुरुषं पूर्ण तं यो वेद तम्य अर्थः पुरुगयों मन धीरा लभन्ते, नं योगिन एर पश्यन्ति ॥ १५॥ | माझी न रिष्यते न हिम्यने । फर्मस्टान् मानलं ना- १० पानि.म.न सन्निा १०.महानारमा.वस्वे. हराराम.बोगसेनान। पश्यन्ति ।।१६॥

·श्रीमन्महाभारते [सनरमुजातपर्व ४ . यः सहस्र संहस्राणां पक्षान्संतत्य संपतेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥१९॥ मध्यमे मध्य आगच्छेदपि चेत्स्वान्मनोजवः । नित्यमित्यर्थः । यस्य ज्ञानादर्थनाशो नास्ति तं योगिनः | भक्तिज्ञानानि ) निर्दिष्टाः । केचिदाहुः कर्मणैव हि संसि- पश्यन्ति ।। १८॥ द्विमास्थिता जनकादयः । न्यायागतयनरतत्वज्ञाननिष्ठो. [अर्जु०] एवं देवी महात्मा स पावकं पुरुषो गिग्न् । ऽतिविप्रियः । श्राद्धछन् सत्यवादी च गृहस्थोऽपि हि यो वै तं पुरुपं वेद तस्य आत्मा न रिष्यते । योगिन इति । मुच्यते । इति ।। मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवारस्य- च ॥ देवः द्योतमत्वात् क्रीडनाच । महात्मा व्यापकः । पुरु- सीति च । अपरे ज्ञानसमुचयपक्षमाहुः । तथा च पश्व पुरि शयनात् । एवं पावकमग्नि गिरन् असमानः एव- श्रुति:--'तमेर विदित्वातिमृत्युमेति नान्य. पन्या विद्य- मिति यो वेद वस्यात्मा न रिष्यते न हिंस्यते । तमेन तेऽयनाय' । 'ज्ञानान्मुक्तिरवाप्यते । इति च । स्मृति. प्रपश्यन्ति ॥ १८॥ रपि-'उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः । [ सर्व ] एवं देवो द्योतनात् स महात्मा जीवात्मनः । तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्' इत्युभयपक्षमेर परत्वात् । पुरपः देहित्वेन पुर्यस्य प्रवेशनात् । पारकं वह्नि । मुत्तिहेतुमाह । ता प्रथमं पक्षं निराचक्षाण आह-यः सह- गिग्न् सूर्येणाग्नितेजसो दिवसे प्रसनात् तं सूर्य पुरुषः लमित्यादि । अस्यार्थ.-यः पक्षी क्षेत्रज्ञः पूर्वमुक्तः सहस्रं शगरी परमात्मत्वेन तस्यात्मा जीव इह लोके न रिप्यते। सहस्राणां दशलक्षमपि कर्मणां पक्षरूपाणामपि पुरुपत्य पि हिंसार्थः । न मोहादिभिर्दुःसानियत इत्यर्थः । योनिपु संचारकत्वात् पक्षरूपत्वं, संहत्य समुचित्य निष्प. तमीदृशं योगिनः ॥ १८ ॥ तेत् भवसागरमुच्यर्थमिति संपन्धः । अधिग्रहणात् स [संक०] इदानी ब्रह्मणोऽनन्त कथयति-यः फारणस्य संसार(१)हृदयपुण्डरीके निहितमुपलब्धिवि. इति । यः पुरुषः सहस्राणां सहस्र पक्षानाइत्य आत्मनः पयतया निवेशितं विदुर्जानन्ति ज्ञानिन इत्यर्थः ॥ १९ ॥ पत्रान् पृत्वा संपनेत् अनेकशः कोटिकल्पमपि पुरुषो नान्तं सनत्सुजातीयगिरो गभीरा गच्छेन, पारणस्य सर्वकारणस्य परमात्मनः, यद्यपि असो गभीरवस्तुप्रतिपादनीयाः। तथापि तस्यान्तं न गच्छेन् । यस्मादन्तं मदीयटीका विनिरुच्यमाना नगन्छ, तस्मादनन्तः परमात्मेत्यर्थः । योऽनन्तः पर हान्तु तापान बिदुपां हृदिस्थान् ।। मारमा, ते योगिन एव पश्यन्ति ॥ २२ ॥ सनत्कुमारवचनं दृष्टार्थप्रतिपादकम् । [नील] न पेरलं मोक्ष ए शानतः स्यात् अपि वैदितं रचिता टीका धार्यतामर्थदीपिका ॥ तुमर दूरस्थमपि आत्मन्यन्तर्भूतमेगास्तीत्याह-य इति । यथोपदेश विकृत कुमारवचनं तथा । दालसागि अनन्वान् या पक्षान् मृत्वा यो दूर गच्छे. यदन रसलितं किंचित् संस्कार्य तद्विमत्सरैः ।। मोऽपि मध्ये भारीगन्तः मध्यमे मध्यस्थे हृदयाचे परमे- मदीयं चापलं धीरैः क्षन्तव्यमनसूयिभिः । शंग आगन्देय । विषयष्टगप्यर्थ हार्दाफाश योगिनः फः समथों हि विज्ञातुमशेपं व्यासभापितम् ।। पश्यन्तीत्यर्थः । एनुपातीतानागतादग्प्युपक्षणम् । तथा इति श्रीमन्महाभारतम्याटपायामश्नमियातायामुयोगपाणि पत्यारिंशोभ्यायः ॥ ६ ॥ पदा प्रत्य श्रूयनेयवास्येदास्ति यय नास्ति [सर्व०] यः सहस्राणां सहसं लक्षं पक्षान्संतत्य गौ सदन गमा विन्दत इति । यत्र दूरस्योऽप्यस्ति तं संपतदच्छन् स चेत् यदि स्यात्मनोजवः मनस्तुल्ययेगः योगिनः पश्यन्ति ।। १९ ।। मोऽपि मध्यमे मध्य आगन्छ। परमेश्वरमप्राप्य मध्या- [भ] य: महयं महताणां पशन संसत्य संपनेन् । दपि यन्मभ्यं सत पागन्छेमतु शर: (१) तस्य ज्ञानमान मयमा म आगरपरि पस्यागनोजरः । योगिना श्यत्यैन गर्नेरप्रयोजयत्यात् । तदेयं योगिनः॥ १९॥ नामिनि । मागं गहमागां वाटतं संनय विग्नृत्य रोप [दुर्घ०] 'य. सदयं मलाणां पठान्संहत्य संपir गरमानियः ग मनोमशेऽपि पार सेन् । गन्चारणस्यान्तापि परम्यान्मनोगया। RRIEmi आगमनमो गोदित्यर्थः । अनन नोक्न पर्मसगुण्यप निरायटे। गुमुक्षाणां हि प्रयः नमन भयं पापनीयत्वयः । अथपान गोपेन | पगः निर्दिष्टाः । पंमिशहुः पर्मणैव मुतिः सिष्यति । Singent निगरनि । मुगुणां प्रय:पा (M-पवि हिनदिमारिथनाजनमादयः' इति । १.PINT rena परियोः बार ५४५. सपरिम't मनोजनः स्यान्, .

·- . . अध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ २१७ नदर्शने तिष्ठति रूपमस्य गृहन्ति सी इव गहराणि पश्यन्ति चैनं मुविशुद्धसत्त्वाः। स्वशिक्षया स्वेन वृत्तेन माः । हितो मनीपी मनसा न तप्यते तेषु प्रमुद्यन्ति जना विमूढा ये प्रवनेयुरमृतास्ते भवन्ति । ययाऽध्यानं मोहयन्ते भयाय । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ २० ॥ योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ।। २१ ॥ 'मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि' । इति । स्वमात्मानं प्रच्छादयन्ति, एवमिन्द्रियमाः श्रोनादिपु अपरे ज्ञानेनैव मोझमाहुः । तथा च श्रुति:-" तमेव | शयानाः श्रोगादिभ्यो निर्गत्य स्पेन वृत्तेन विपरिषदा. विदित्वाऽतिमृत्युमेति । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति " | नेन मान क्षयं नीला गहरेषु गृहन्ति स्वमात्मानं प्रच्छा. ज्ञानान्मुक्तिरवाप्यते इति । केचिचोभयपक्षमेव मुक्तिहेतु- दयन्ति; ते विप्रमुह्यन्ति विषयविषाभिभूताः विशेपेग मुद्द- माहुः । तत्र प्रथमपझं निराचमाण आह-यः सहस्रमि-न्ति, व्यतिरिक्त किंचिन्न जानन्तीत्यर्यः । तया च श्रुतिः- त्यादि । अस्यार्थः यः पक्षी क्षेत्रनः पूर्वमुक्तः सेहतं सह यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्त.' इति । तैः इन्द्रियसपः नाणां दशलक्षाणामपि कर्मणा पक्षरूपाणां पुरुषस्य योनिपु | दत्ताः भोगाः विपासाः विपयाः मान् मोहयन्तै पुनः संचारकत्वात् पक्षरूपत्वम् । संहृत्य समुच्चित्य निष्यतेत् । पुनर्मोहहेतवो भवन्ति । यदिदं विपर्मोहनम् , तन् भवाय जन संसारसागरात्पत्तीति संवन्धः । अपिग्रहणान् | गर्भजन्मजरामरणसंसाराय भाति । यमनवयम् , अनुक- सकारणस्य संसारयातनारूपदुःसस्यान्तं न गच्छन्न प्राप्नु-ल्पमाघम् अदृष्ट्वा विषपविपान्याः मुद्यन्ति, तं योगिन एवं यात् । तस्मान्मनोजवोऽमौ नानायोनिपु शीवचारी । देव- पश्यन्ति ।। १३ ॥ स्वामिमतेन व्याख्यायते-दशलक्षपझसंभूतो मनस्तुल्य [नील.] एवंविधस्यात्मनो दर्शनार्य योगानुगुणानि गामी च निष्पतनशीलोऽपि यः पक्षी (पूर्वपक्षवादी) | साधनान्तराण्याह-नेति । चक्षुराद्यप्राह्यमेनं शुद्धचित्ता सोऽपि कारणात्मनोऽन्तमवसानं न प्राप्नोति अनन्तला एव चित्तेन गृहन्तीति पूर्वार्थः । किंच यदाऽयं हितः द्विमुत्वाचेति वाक्यार्थः ।। १९ ।। जगन्मित्रं मनीपी मनोनिप्रगीलच भाति तया मनसा [लक्षा०] यः सहनं सहस्राणामित्या सहस्राणां | च पुनादीनां नाशे सत्यपि न तप्यते तदैव चित्तशुद्धिी- मासानां प्रजान सहस्रपक्षांश्च यः सम्यक् प्रपतत दाता उप- तेति ज्ञेयम् । एवं ज्ञात्वा ये प्रनगेयुः विक्षेपहेतून गृहादी- रिविंग विमतिपर्यन्तं जीयेत्यर्थः । कारणस्य सोत्पत्तिमनि-स्त्यजेयुस्ते संन्यासिनः अमृता भवन्तीति। तममृतं योगिनः मित्तकारणस्य कालस्य । योगिनस्तं प्रपश्यन्तीत्या तं ता-/ पश्यन्ति ।। २० । संन्यासं कृत्वाऽपि वञ्चकानां सद्गनिर्न दृशकालनियामकं योगिनः प्रपश्यन्तीति योमना ॥१९॥ कर्तव्येत्याह-गृहन्तीति । माः लांकिकाः शिश्या [शंक०] किंच-अदर्शनेति । अर्शने दर्शनायोग्ये स्वेषां गुरूणां मिभया स्पेन वृत्तेन वा यहिदृष्टीनां रमगी. विषये तिष्टति रूपमस्य परमात्मनः । तथा च श्रुति:- येन च दम्मरूपेण गहरागि पापानि मद्यमासपरीनेर 'न संदृशे विति रूपमस्य इति । पश्यन्ति चैनं मुसमि- नादीनि गृहन्ति छादयन्ति । यथा सर्पाः सलाः पर वे द्वसत्त्वाः । यद्यपि दर्शनायोग्ये तिष्ठति, तथापि परमात्मनं जयन्तोऽजी दिलाने दिलीप आत्म नं गृहन्नि तद्वत् । पश्यन्ति ते । के ? मुममिद्धमत्त्वाः सुन्छु समिद्धं सम्यग्दीतं तेषु व सतो रमणीयेषु तेषां समीपे विमूढाः जनाः यदन्तःकरणं यज्ञादिभिः विमलीकरणद्वारेण येपाम, ते मुवन्ति । एतदेवाह ययाऽधानं मार्गमनतिकम्य मिष्टानां मुसमिद्धसत्त्वाः । यस्मादेवं तस्मात् हीनो रागद्वेपादिमटर- | लोकदृष्टमाचारमयनका भयाय नरकाय प्रापयितुं तामो- हितो विशुद्वसत्तो मनीषी मनसामिपश्येत् । ये एनं पर हयन्ते मामांसाद्याचित्रवोरदंगेन प्रतारयलि । मतः- मात्मानं विदुः महमस्मीति, अमृता ममरणधर्माणो भान- सम्यकपरीक्षिनः सदैव सहनिर्यलामार कनया सं योगिनः न्ति ते ॥२२॥ इदानीम् इन्द्रियाणां च विषयागां च अन- पश्यन्ति ।। २१ ।। हेतुन्वं दर्शयति-गृहन्तीति । यया सपा गहरेभ्यो निष्कम्य [सर्व०] माश्ये सहरी वन्वन्तर, तदिनस्य स्वादि- स्पेन वृत्तेन विप्रदानेन मान् क्षयं नीचा गहरेषु गृहन्ति त्यानाम्य स्वरूपं तिति । हिनः प्रेरितो मनमा विपतु २०.भाराने ममिदमकानो मनमामिश्र नं दि. बना रिम्हसा मोगा मोयनेय ! PLE का मृग भवन्ति ।म.स. न सारास. म. मनसारप्दले दाये मपेपुर'।२१ शा. मोहनला खेन इन मापन। विनुमान -- म.म.शिशास.म.पप्पागे। स्यो. २८ ·२१८ श्रीमन्महाभारते [सनत्सुजातपर्व ४ । नाई सदाऽसत्कृतः स्यां न मृत्यु- सतश्च योनिरसतश्चक एव । न चामृत्युरमृतं मे कुतः स्यात् । योगिनस्तं० ॥ २२ ॥ सत्यानृते सत्यसमानबन्ये स मनीषी विद्वान् तप्यति तप्यते दुःखी भवति । ये त्वेनं [शंक० ] यस्मात्तद्विज्ञानादेव नात्मनो विनाशः- श्रयेयुः ज्ञानेन विषयीकृत्याश्रयेयुरमृतास्ते भवन्ति । तस्मादिति । सदा सर्वदा अहर्निशं सत्कृतः स्यात् सचिदा- तमेवं योगिनः पश्यन्ति गृहन्ति ॥ २०॥ यथा सो ग- नन्दाद्वितीयब्रह्मात्मत्वेनाभिमन्येत यः, स सदा सत्कृतो हराणि छिद्राणि गृहन्ति छादयन्ति कुञादिष्वेव तैर्वि. भवति; तस्य न मृत्युः जननमरणलक्षणः संसारो न भवेत् । लकरणात, तथा ये मर्त्याः केचित् स्वशिक्षया गुरुकृतपाठेन अमृतं कुतः मृत्युसापेक्षत्वादमृतत्वस्य तदभावे कुतः प्रसक्तिः । वृत्तेन चेष्टया क्रमुकमहाशया(?)गृहन्ति न प्रकटगन्ति | तथा च श्रुति:-' मृत्युनर्नास्त्यमृतं कुतः' इति । सत्यानृते तेषु च मत्र्येपून्मत्तवचरस्सु विमूढा जनाः प्रमुष्णन्नुन्मत्ता च वर्तेते सत्यसमानुवन्धिनी परमार्थसत्यमेकमधिष्टानमनु- एत इति । यथा कश्चिदभयायारूपार्थमध्वानं वर्म मोहयते वध्य वर्तेते-रज्वामिव सर्पः । कथमेतदवगम्यते सत्यानृते मोहयति । अध्वनो गोपनादि तयायं गृहुतीत्युपमा । यं सत्यसमानुवन्धिनी इति ? तत्राह-सवश्व लौकिकस्य योगिनः पश्यन्ति ।। २१ ॥ योनिः कारणम् असतश्च व्यावहारिकस्य रजतादेः एकमेव [दुर्घ० ] 'न दर्शने तिष्ठनि रूपमस्य न चक्षुपा अद्वितीयं ब्रह्म यस्मात्प्रवदन्ति, तस्मात् सत्यानृते स्वका- पश्यति कश्चनैनम् । स्थिरो मनीषी मनसाभितप्य बहि- रणभूतसत्यसमानुवन्धिनी इति । यद्वात्मतत्त्वज्ञानात्मका- 4जयुरमृतास्तं भवन्ति । तस्य परमात्मनो रूपं दर्शने, रणान्मृत्योर्विनाशः, यमनुवध्य सत्यानृते प्रवर्तते, तं योगिन एव पश्यन्ति ॥ १७ ॥ चक्षुर्विपये न तिति । अरूपत्वात्परमात्मन इति भावः । तरिकमदृश्य एवासावित्याह, पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्वाः। [नौल.] एवं सर्वकर्मास्पर्शिनां योगिनामपि दुःसङ्ग- नामदमनियमनिदिध्यासनादिभिः सुष्ठ अतिशयेन शुद्धानि | त्यागमावश्यकतयोक्त्वा जीवन्मुक्कानां तेपामनुभवमनु- रजम्नमोमलरहितानि सत्तानि प्रकृतिभूतानि येषां ते तया। वदति-नाहमिति । अहं सदा कालत्रयेऽपि असत्कृतः कि भूतोऽमी परमात्मा अव आह-स्थिरो नित्याचलस्व- | असता देहेन्द्रियादिना तादात्म्याभ्यासेन तद्वत्कृतः सुस म्यो विभुत्वान् । मनीषी नित्यज्ञानमयः । मनसा योग- दुःसजरामरणादिधर्मवान् कृतः असत्कृतः न स्यां न भवेयं धर्मसहितन अभितप्य वैराग्यं प्रतिपद्य बहिविषयेषु । देहादीनामसत्त्वादेवेत्यर्थः । अत एव देहवियोगरूपो मृत्यु- रक्तं च अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते । रपि नास्ति नापि अमृत्युस्तद्विरोधी जन्मलाभः जन्म: नेन गुरुपदेशादध्यात्मपरेयोगप्रत्यक्षेणाऽसौ दृश्यत इति | मरणप्रवाहरूपस्य मृत्युसंक्षितस्य पन्धस्याभावात् । अमृत मायः । तस्मिन्ट कियादत आह-ये योगिनः तं पामा- मोक्षोऽपि मम कुतः न पुतश्चिदित्यर्थः ताहेतुः । सत्यं उगानं प्रगेपुरभिगच्छेयुः ते अमृना अपुनर्जन्मानो भवन्नी. पटादि अनृतं रज्जूरगादि ते उभे अपि सत्यसगानबन्धे त्यर्थः । अर्थमानपात्यादेकवचनबहुवचने नादरणीय॥२०॥ सत्यमवाधितं समानं सर्वदा सर्वदेशेषु पैकल्प प्रम गन्ति माय गदगण शिशिधया स्पेन वृत्तेन माः। तदेव यन्धो निग्रहस्थानं ययोरते तथा । सर्वं जगदसाधी- नेषु प्रमुगन्नि जना विमृदा गयाध्यानं मोहयतेऽमवाय। नमित्यर्थः । सतः कार्यस्य असतः कारणस्य च योनिः अरयाऽर्थः । ये दिगया मत्याग्ने गृहन्ति रन्ति गह- उत्पचिमलयरधानमदमेक एव तं मां योगिनः पश्यन्ति । रामि एकादन्द्रियानि निशिक्षया निभिनुमिच्छया तथा च श्रुतिः-7 निरोधो न पोत्सत्तिन पद्धो न च योगाभ्यामन यथा सा महाणि द्विाणि रन्ति । तेषु माधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येपा परमार्थता । इति छिपु विगूदा मनत्यता विमुन्ति प्रमापन्ति तांब यया- महादिकं सब मप्येय कल्पितमित्याह ।। २२ ।। पानं यथाभिम प्रतावारणाना मोहपनेशय ना. [स] नाई सदति । सत्कारे मत्यपि नादं सदा पाय पनिरममाभ्याध्यं भगदम् ध्यनं दुरादि निती मात: स्याम् किं तु भारीरमेव । प्राक्षणलादिविशंपरय भाति निदादानी योभः मनो मुग्यन रघुपमाफल पमानास्वमिष्टत्या । नप में गृत्युरनिस दि. शरीराय बाराष: ।। २६ ॥ खाएर नागनममरणं कुतः स्यात् । नदि मरणं ममारित "PAPTARI.ruaryदा atment ... Re विसमा - ·भध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ २१९ न साधुना नोत असाधुना वा नास्यातिवादा हृदयं वापयन्ति ऽसमानमेतदृश्यते मानुषेषु । नानधीतं नाहुतमग्निहोत्रम् । समानमेतदमृतस्य विद्या- मनो ग्राह्मी लघुतामादधीत देवंयुक्तो मधु तदै परीप्सेत् । मज्ञां चास्मै नाम धीरा लभन्ते । योगिनस्तं० ॥ २३ ॥ योगिनस्तं० ॥ २४॥ किश्चित् प्रमादादित्युक्तवान् । सत्यं नाविकं वस्तु अनृतं | समानं यथा कैवल्ये मर्वादिसंमनपुण्यपापयोग्म्पर्म एवं मिध्याप्रतीतं तद्वै सत्यसमानवन्धने, सत्यं प्रौय समानं | ब्रह्मविद्यपीत्यर्थः । अत एवं पूर्वोतप्रकारेण युक्तो योग- चन्धनं ययोः मूलं कुतो नित्यस्याकाशादरमतोऽनित्यस्य वान् तन्मधु ग्रह । वद्विति पाठेऽपि स पार्थः, निरवधि- घटादेयोनिः स्थानमेक एवेति । एतावदेवोक्तविशेषणवत्त | कस्य बहुत्वस्य तत्रैव पर्यवसानान् । परीप्सेन्सर्वत्रकारण योगिनतम् ॥ २२॥ प्राप्नुमिच्छेन् । तमेव च योगिनः पश्यन्ति ।। २३ । ना. [दुर्घ• ] नाहं सदा सत्कृत: स्या न मृत्युरस्यास्त्यमृतं स्येति । अस्य आत्मविदः अतिरादा निन्दावचनानि हदयं पुतश्च । सत्यानृते सत्यसमानबन्धने मतश्च योनिरसत-न तापयन्ति । अथवा मया नाधीतं मया न हुतमित्या. चैक एव । महमात्मा क्षेत्रज्ञरूपो न सदा सर्वदैव सस्कृतः । दिकमपि अस्य मन इति पूर्वान्वयि । श्रूयते च, नैनं स्यां बाह्यभोगादिभिः, सदोदासीनरूपत्वात् । उक्तं च- कृताने तपत इति । एतरह वाव न सपति किमहर पुष्करपलागवन्निर्लेप इति । न च मृत्युः संसारोऽस्यास्त्यत साधु नाश्वं किमहं पापमकरवमिति च । ग्राही प्रासं- एनामृतं मोक्षोऽप्यस्य कुन:। हेतुमाह-सत्यानृते बन्ध- वन्धिनीयं विद्या अस्मै पुरुपाय लघु शीतं तां प्रसां याम. मोझी सत्यसमानयन्धने सत्यैकाश्रये इष्टे लोक य एव | धिकृत्य स्मरति-प्रज्ञाप्रासादमारय ह्यगोच्यः गोचतो घद्धः स एव हि मुच्यते । कथं ठहि मोक्षार्थ निदिध्यास. / जनान् । भूमिष्ठानिर गैलस्थः सर्गन् प्राशोऽनुपश्यतीति । नादिभिर्यतन्ते जन्तव इत्यत आह-सतो मोक्षस्यासतश्च | तां प्रशामृतम्भरास्यामादधीत समर्पयेत् । आत्मविस्मर्व- संसारस्य योनिरादिकारणं स एव कारणात्मैव तस्य की-| विद्भवतीत्यर्थः । तां कां यां प्रज्ञा धीगः ध्यानान्तो नाम डेयं यमनुगृहाति समुक्तमिवात्मानं मन्यते यश्च निगृहाति | निश्चितं लभन्ते नान्ये । एतेन शोकमोहनिवृत्तिः सर्वजन्य स पद्धमित्र । सूत्रप्रोता दारुमयीव योपैति श्लोकाः॥२२॥ | च ब्रह्मविद्याफलमुक्तं भवति । य न तापयन्ति तं विद्वद- [लक्षा०] न मृत्यु मृतमित्यत्र आसमंतान् मृतं | भिन्नं परमेश्वरं योगिनः पश्यन्ति ।। २४ ।। मरणं यस्मात्तदामृतं(?)तदेवामृतप्रायं कुर्वतः अल्पाहा [सर्व.] न साधुना कर्मणा यज्ञादिना असाधुना पा रति चिन्तामकुर्वत इति यावत् । सत्यसमानुगन्धिनी / सामान्यमन्येन साधारणमेतन दृश्यते मानुषेषु मनुष्य- सत्यस्यैव समाने सत्यानृते सत्यासत्यमामिति सत्यमो- मात्रैः । विभक्तिव्यत्ययात् । एतत्साध्वमाधुकर्मदर्शनान् मिति यत्रोक्तं यनेत्याहानृतं हि तन् । इति वचनान् सत्यं प्रायस्तयाऽमृतस्य प्राणः समानं तुल्यं विद्याश्त एर स्मर्यते द्रव्यदानादी ॐ इत्यङ्गोकारवचनम् अनृतं धना- प्रागुक्तप्रकारेण मुक्तो योगी मधु तदात्मशानं पर्गसेन् भाने नेति वचनं च कृतः कुर्वतः अस्य शानिनः मृत्युन प्रामुमिच्छेन् । यतो योगिन गवत्पश्यन्तीति ॥ २३ ॥ इति योजना ।। २२ ॥ अस्य योगिनो हृदयं मनोऽविगदा आगोगा न तापयन्ति [ नील ] स न साधुना कर्मणा भूयानो एवा- | तेपामभावान् । नानाविमनाधानमग्निहोत्रं तापयति । साधुना कनीयानिति श्रुतिसिद्धं कर्मास्पर्श प्रझविद्या- नाप्यनृतं कर्म तेनाभीष्टसाधननयाऽनिधयान । रघुना फलमाह-न साधुनेति । असाधना वाऽपि ससाधना वे अझसंबन्धेन लघुतां मुद्धतां मनो मनमि आदधीत ! से. त्या ब्रह्मणः असङ्गत्वमुक्तमिह तु प्राविदः पापाप नास्य ब्रह्मणः प्रज्ञानं प्रष्टिज्ञानं, नाम यास्यालंकारे, धीरा उच्यते । एतद्रा चिद्रूपं ब्रह्म साधुना कर्मणा ममानमु- धैर्यवन्तो लभन्ते । यतो योगिनस्तं प्रपरन्ति ॥ २१ ॥ सृष्टं न भवति । उत अपि असाधुना फर्मगाऽसमानमप [ दुर्घ० ] न साधुना नोव थमाधुना वा ममानमे- पृष्टं च न भवति । मानुषेषु देहाभिमानिषु तु एतन् दृश्यत तदृश्यते मानरेषु । ममानमेवदमनस्य विनादेवं युगो एव दयायचं कर्मपलं न तया प्रझविदीत्यर्थः । अत्र हेतुः यहु तत्वं परीसेत् ॥ नास्याभिवादा हृदयं नापयन्ति ममानमिति एतदा चिद्रूपं ब्रह्म अमृतस्य विन्यस्य | नानधीतं नाहुनमग्निहोत्रम् । मनोरा प्राशी लघुनामादधीत २३ म. नोभमना । २४ म.ए. मनोमड़ी हमारी प्रान - मरप नाम हमने।

·२२० श्रीमन्महाभारते [सनासुजातपर्व ४ एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनु पश्यति । अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो महात्मा अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत्ततः परम् ॥२५॥ न दृश्यतेऽसौ हृदि संनिविष्ट । योपाने महति सर्वतः संयुनोदके । अजश्रो दिवारामतन्द्रितय एवं सर्धेषु वेदेषु आत्मनमनुजानतः ।। २६ ।। सतं मत्वा कपिरास्ते प्रसन्नः ॥ २७ ॥ प्रज्ञां चास्मै नाम धीरा लभन्ते ॥ न साधुनेत्यादि । सा- | जगरसृष्ट्वा हृदये निविष्टः अजः परः चराचगत्मा धुना अग्निहोत्रादिकर्मणा असाधुना वा पृथाहिंसादि- सन् न दृश्यते स्वेनात्मना चित्सदानन्दाद्वितीयेन । कर्मणा वा न समानं न सयुक्तमेतत् ब्रह्म । नैनं कर्माणि | तम् अहोरात्रम् अतन्द्रितो भून्ना कोशपञ्चकेभ्यो नि. लिम्पन्तीत्यर्थः । कुन तर्हि कर्मपरिसमाप्तिरत आह- ध्यम्य सर्वान्तरात्मानं मत्या कविरास्ते प्रसन्नः कृतार्थः स दृश्यते मानवेपु । मानवशब्देन बुद्धिरुपलक्ष्यते । बुद्धयाश्र- | नित्यर्थः ॥ १८ ॥ यत्वाकर्मणाम् । गानुपेविति पाठे मानुपेषु क्षेत्रज्ञपुरुपेपु [नील० ] एवमनेन प्रकारेण यः सर्वभूतेषु सद्रूपेण मध्ये नैकमपि साध्वसाधुकर्माश्रयमित्यर्थः । कथं तर्हि अनुस्यूतमात्मानं गुरूक्तिमनु पश्यति ध्यानेन साक्षात्करोति मोक्षाश्रयोऽत आह-समानमेतद्ब्रह्म अमृतस्य मोक्षस्य सः अन्यत्र दारादौ अन्यन्न कर्मादौ युक्तेपु पुरुपान्तरेषु विद्यात् जानीयात् । नन्वेवं नित्योदासीनतया बन्धा- | सत्सु किं शोचति नैव शोचति किंतु त एव शोचन्तीत्यर्थः भावान्मोक्षार्थिनां प्रवृत्तिरेव नेत्यत आह–एवं युक्त ॥ २५ ॥ उदकं पीयतेऽस्मिन्नित्युदपाने कासारादौ तृपा- इति । एवं ज्ञात्वाऽध्यात्मयुक्ताः तद्ब्रह्मात्मानं परि सर्वतो तस्य यावता जलेन स्नानपानादिसिद्धिस्तावतैव सर्वेषु भाषेन ईप्सेत् प्रकृतविवेक्तुमिच्छेत् । अविवेको हि छल- वेदेषु आत्मज्ञस्य ध्यायिन इष्टसिद्धिः । अतो ग्रन्थभार- पन्धः स च विर्षकानश्यति यथा रज्वां सर्पभ्रमो रग्जुदर्श वहनं यथैव किंतु तदन्तर्गतं स्वोपयुक्तं सारमात्रं गुरुवा- नादेव विनिवर्तत इति भावः ॥ २३ ॥ सर्वमुक्तमथै क्याद्गृहीत्वा योगेन कृतकृत्यो भवेदित्यर्थः ॥ २६ ॥ सुटयति–नास्याभिवादा इति । अस्य ब्रह्मणो हृदयं अगुवेति ।उपाधितोऽल्पपरिमाणोऽपि स्वतो महात्मा व्या- तापयन्ति अभिवादा गुरुवधादयः । नानाहितं नित्या- | पः न दृश्यते रूपादिहीनत्वात् । अजो जन्मादिशून्यः । मिहोत्रमाहितं वा दुःखसुखे करोतीत्यर्थः । मनीपा | दिवारानं चरतीति चरः जगन्नियमने नित्योयुक्त इत्यर्थः । बुद्धिरेव माझी लघुतां ब्रह्मणोऽप्रवृत्तिधर्मधर्मणोऽपि प्रवृत्ति- | सः अधिकारी तं आत्मानं मत्वा ज्ञात्वा कविः क्रान्तदर्शी धमतां दर्शयन्ती लघुतामादधीत । अस्मै एतदर्थमेव ये नाम | आस्ते कर्मभ्य उपरतो भवति कृतकृत्यत्वात् । अत एवं धीराः पण्डिता भवन्ति ते गुरूपदेशादिना प्रज्ञा प्रकृष्ट- | प्रसन्नः उपाधिकृतकालुप्यत्यागान्निर्मल: ।। २७ ॥ ज्ञानं लभन्त इति । अतस्त्वमप्येवं कुर्विति ॥ २४॥ सर्व०] उपसंहरति-एवमिति । अन्यत्राऽन्यत्र यज्ञाय इति श्रीमहाभारतटीकायां दुर्घगर्यप्रकाशिन्यासयोगपर्वणि युक्तेषु प्राणिपु मध्ये य एवमुक्तकमेणात्मानं गुरूपदेशात् पट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ४६॥ पश्यति ततः परं किमर्थं स शोचेत् ॥ २५ ॥ यथोदपान [शंफ० ] इममिति । इमं सर्वान्तरं सर्वभूतेषु सर्वप्रा- 1 इति । यथा कूपै यत्र कुत्रचित् पिपासाशान्तिहेतोर्जलत्य णिपु आत्मानं य: अनुपश्यति । कथंभूतेप्यनुपश्यति लाभस्तथा यज्ञादिप्रतिपादकवेदभागेष्वपि प्राह्मणस्य विजा- अन्यत्रान्यत्र देहेन्द्रियादियुक्तेषु शरीराधभिमानिपु । सः नतो विशेपेण तत्वज्ञानसाधननिवर्तकधर्मलाभस्तेपामेव य- किशोचेन् ततः परं सर्वभूतेषु स्वात्मानं पश्यन् ततः परं ज्ञादीनामसङ्कल्पितफलानां तत्वज्ञानहेतुत्वादित्यर्थः ॥२६॥ किमर्थमनुशोचति सर्वभूतस्थमात्मानमनुपश्यन् कृतार्थत्वा- जीवात्मनो ध्यानप्रकारमाह- अङ्गुष्ठमात्र इति । अतो. भानुशोचतीत्यर्थः । तथा च श्रुति:-'सत्र को मोहः कः | ऽधिकपरिमाणत्वे सविपयीकर्तु मनसा प्रथममशफ्यत्वात् । मोक एकत्रमनुपश्यतः' इति ॥ २४ ॥ तदेवाह-यथेति । दात एवाह महात्मा महापरिमाणवानात्मा न दृश्यते । यथा मर्पतःमन्टुनोदय महत्त्युदपाने कृत हत्यस्य अर्थो अतस्ततो हृदि संनिविष्टोङ्गुष्ठमात्रः पुरुपः अतो नित्यचरः नास्ति, एवं सर्येषु भूतपु जात्मानं पश्यत: प्राक्षणस्य विशे-शरीरावच्छिन्नत्वात् शरीरी गतिमान् । गवंभूतं हे पतः न किंचिदपि प्रयोजनं विद्यत इत्यर्थः । तथा चाद दियारानमतन्द्रितो भूत्वा रुचिपिण्डतो मत्या घ्यावा भगयान यागुथः- पाय सर्वभूतेषु पश्चिदर्धव्यपा- प्रसन्नः शुद्धचित्त शास्ते आसीत । लिहथै लट् ॥ २७ ॥ श्रयः' इति ||२५|| पलुसमान इति । मापाशादिदेहान्तं [लक्षा०] यथोदपाने मदतीत्यत्र सर्वतः संप्टुनो. २५. यस affei पासव भूतु साधु / मादस्पेनिट: I म दानिशम्य परिक्षा प. म. हरये निविष्टः । rur:I.D. AME विन। २. पुरषोतरा माधो.म.पसमन्दिाथ यस मावा कविराप्रप ·अध्यायः ४६] उद्योगपर्व ५ २२१ अहमेव स्मृतो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः। ओतप्रोतोऽहमनरप्रतिष्ठः। आत्माऽहमपि सर्वस्य यच नास्ति यदस्ति च ॥ २८॥ अजवरो दिवारात्रमनन्दितोऽई पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्य भारत । मां विज्ञाय कविरास्ते प्रसन्नः ॥ ३०॥ ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न वो वयम् ॥ २९ ॥ अणोरणीयान्मुमनाः सर्वभूनेषु जाग्रति । आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा पितरं सर्वभूतेषु पुष्करे नितिं विदुः ।। ११ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पद्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ।। दफे महति समुद्रे यथा तृपितस्य उदपाने उदकपानमात्रे | तेऽपि पितरं सर्वभूतानां सर्वगणिनां पिना जनयिता य कृत्यम् ॥२६॥ परमेश्वरः, तं पुष्करे हत्पुण्डरीकमध्ये निहितं विदुः; पर- [शंक०] इदानीमुक्तस्यार्थस्य द्रदिने वामदेवादि- | मात्मानमात्मत्वेनावगच्छन्तीत्यर्थः । तया च श्रुतिने यत्स्वानुभवं दर्शयति-अहमिति । हे धृतराष्ट्र, अहमेवा- | पामनुभां दर्शयति-तद्वैतत्तश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपदेऽहं रिम वो युष्माकं माता जनयित्री पिता अपि अहमेव । मनुरभवं सूर्यश्व ' इति वृहदारण्यके । 'एतत्साम गाय- युप्माकं पुत्रोऽस्मि दुर्योधनादिरहमस्मि । किं बहुना ? | नास्ते' इति तैत्तिरीय सामगानेन स्वानुभवो दगिन मा. आत्माहमस्मि सर्वस्य प्राणिजातस्य यत्र नास्ति यदति | स्मनः कृतार्थत्वद्योतनार्यम् । तथा छान्दोग्येऽपि--'तवासस च, तस्याहमेवात्मा ।। २६ ।। एवं तावदाधिभौतिकपित्रा- | विजज्ञाविति' इति । तलपकारे च महमानम्' इत्यादिना दिकं दर्शितम् । अथेदानीमाधिदैविकपित्रादिभावं दर्श-विदुपः स्वानुमवो दर्शितः । तत्रैते श्योरा भवन्ति- यति-पितामहेति । पितामहोऽस्मि स्थविरः वृद्ध इन्द्रादेः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तभावमीशमात्मना । पितामहः अनादिसिद्धः परमात्मा सोऽप्यमेव । यः पिता भावयन्पडिन्द्रियाणि संनियम्य निशलः॥१॥ इन्द्रादः हिरण्यगर्भः, सोऽप्यहमेव । तथा ममैव यूयमा- मस्ति वस्तु चिद्धनं जगत्रमूतिकारणम् । स्मस्याः । एवं यूयं सर्वे परमार्थतो न मे आत्मनि व्यव- न नश्वरं तदुइवं जगत्तमोनुदं च यत् ॥ २ ॥ स्थिताः; न पाप्यहं युष्मासु व्यवस्थितः । तथा चाह भग- तत्पदैकवाय सदामृतं निरखनम् । पान्–'मस्थानि सर्वभूतानि ' इति ।। २७ ।। यद्यपि न चित्तवृत्तिक्सुसं तदस्यहं तदरम्यहम् ॥ ३ ॥ ममात्मनि यूयं व्यवस्थिताः, न चाप्यहं युस्मामु व्यवस्थितः, इति ।। २९॥ तयापि-आत्मैवेति । आत्मैव स्थानम् आत्मैवाश्रयः जन्म इति भीकरभगवत्पादाने सनमाजातीयभाये चतुपाच्यायः॥४॥ चात्मा अस्मादेवात्मनः सबै समुत्पन्नम् । तथा च श्रुतिः- इति श्रीमत्मनस्मातीयभार्य संपूर्णम् ।। 'मात्मैयेदं सर्वम् । इति । ओतप्रोतोऽहमेव मोतप्रोतरू. [नील.] अदानी प्रद्मविदात्मनो प्राभायं यामद- पेण व्यवस्थितः जगदात्मा युष्माकं जनयिता अजरप्रतिष्ठः | ववदपरोभीकुर्वन् स्यम्य मार्वात्म्यं स्तौति-अमेति।नास्ति अरे जरामरणवर्जित स्खे महिनि विष्ठतीत्यजरप्रतिष्ठः । मतीतानागतम् । अम्ति वर्तमानम्। सपामन्नगत्मा पाद- तया प श्रुतिः-'स भगः कस्मिन्नतिष्ठितः म्ये म. मेगास्मि ॥२८॥ पितामह इति । एरमात्मनि ममागेन्य हिग्नि' इति ॥ २८ ॥ अणोरणीयानिति । अगोः | अपवदति न मे यूयं न यो वयमिति । यापि रम्यामुग्ग सूक्ष्मान् अगीयान् सूक्ष्मतरः सुमनाः शोभनं रागद्वे- मागेपिनम्वयाऽपि तयोर्न कधिमयम्भोऽगि गरिमान. पमरमात्मयंशोकमोहादिधर्मवर्जिन फेवलं चित्सदानन्दा- व्यतिरेयेणाभ्यम्नम्यासत्तवान् । प्रत्यगात्म जगतोरप्यमं. द्वितीयत्रमात्मारारं मनो यस्यति मुमनाः, सर्वभूतेषु यन्धो द्रष्टव्यः ।। २९ ॥ ममय मुगुना पाया:- मोपु प्राणिपु हृदयफमलमध्ये महर्मन भास्थित आ- आत्मयेति । मम स्थानमभिधानमात्र । से महिमि प्रति स्मतया ॥ २९ ॥ परं नावत्स्वानुभयो दर्मितः । इदानी ठित इनि श्रुतः। मन पर मम जन्म जननांगी भामेर । न फेरलमरमाफमनुभा एघार प्रमागम; अन्येऽयर- अजयादव आ. फायें मोनोना निवंगीप पटे मन्ना मंगवाल्टन्तीत्याह-पितरं मर्मभूतानां पुपर निहितं नुम्यूनोऽस्मि । मनग मन्नामा प्रीिया गरि विदुः इति । येऽन्ये सनरसनन्दनगमदेवादयो प्रनादियानत्वं यस्य म तया । गाभानि पादौ म्यागतः । २८. मातम मरासिनन पराग म. एस.पा.igler: पामेलको मात्रा २९. न पापा ममरेटयाम् । ग म मोदना । एerfront ग.म.नारदानन् । ग.म.देर ३० ग. -

·२२२
श्रीमनाहाभारत
[यानसधिप ५
(अथ यानसंधिपर्व ५)
सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ४७
-
-
राजसभायां पार्थवच शुश्रूपया सतं द्रष्टुं सर्वेषां राज्ञामागमनं मृतागमनं च ॥ १॥
वैशम्पायन उवाच-
धृतराष्ट्रमुखाः सर्वे ययू राजसभा शुभाम् ॥ ३ ॥
एवं सनत्सुजानेन विदुरेण च धीमता। सुधावदातां वीस्तीर्णी कनकाजिरभूपिताम् ।
सार्ध कथयतो राज्ञः सा व्यतीयाय शर्वरी ॥१॥ चन्द्रप्रभा सुरुचिरां सिक्तां चन्दनवारिणा ॥४॥
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां राजानः सर्व एव ते । रुचिरैरासनैः स्तीणों काञ्चना रवैरपि ।
सभामाविविशहए। सूतस्योपदिक्षपा ॥२॥ अश्मसारमयन्तैिः स्वास्तीणः सोत्तरच्छदैः ॥५॥
शुश्रूपमाणाः पार्थानां वाचो धर्मार्थसहिताः ।
मां मषा भूतानामन्तरात्मानं सर्वेश्वरं सर्वकर्तारं विज्ञाय न्तरं च योगधर्मादिसहकृतादावनाविशेषात् । सर्वविभक्त-
कविः प्रसन्न आस्ते ॥ ३० ॥ प्रकरणार्थमुपसंहरति- स्यात्मना साक्षात्करणमिति मन्तव्यम् । तथा तदनन्तरे-
अणोरिति । अणोरप्यणुतरो दुर्लक्ष्यः न त्वणुतरपरिमा- | कात्म्यभावनायाः फ्लमुपसंहरन्नाह-एवं यः सर्वभूतेषु
णवान् । अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमिति ब्रह्मणि चतुर्विध- | पश्यत्यात्मानमव्ययम् । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माऽभ्येति
परिमाणनिषेधात् । एतेन निर्गुणं रूपमुक्तम् । सुमना शो- | सनातनमिति ।। ३१॥
भनं मनो दिव्यं चक्षुर्मायारत्यमतीतादिसर्वप्रकाशकं यस्य, इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणतरीकीया
मनोऽस्य देवं चक्षुरिति श्रुतेः, स सुमनाः । एतेन सगुणं
पट्चत्वारिंशोऽध्याय ॥ ४६॥
रूपमुक्तम् । सर्वभूतेपु जाग्रति अन्तर्यामिरूपेण जागर्ति
[लक्षा०] अहमेव स्मृतो मातत्यादिकं यजीवं पर-
पोऽलुगार्प, गुणाभावश्च । पितरमर्याद्वियदादीनां जरा-
मात्मना वचनं सनत्सुजातस्तत्तदनुवादकः । अन्तर्यामी
युजादीनां च मर्वभूतेषु सर्वदेहेषु पुष्करे हृदयपुण्डरीके 'असंगो ह्ययं पुरुप.' इति श्रुत्यर्थसूचनाय मे यूयं न वः
निहितं स्थित विदर्भाह्मणा जानन्ति । एवंगुणविशिष्टं | अहं च नास्मीत्युक्तम् ॥ २८ ॥२९॥ आत्मैवस्थान-
प्रत्यगात्मानं हृदये विचिन्तनेन साक्षात्कृत्य कृतकृत्यो । मित्यत्र मम आत्मा देह एव, स्थीयते अनति व्युत्पत्त्या
भरतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥
स्थानं मम आत्मैव जायते आत्मादिति । जन्म ॥ ३० ॥
इति श्रीमन्महाभारत योगपर्वणि नैस्पष्टीये भारतभावदीपे पुष्करे हृदयक्रमले निहितं संनिहितं विदुः ॥ ३१ ॥
पट्यत्वारिंशोऽध्याय ॥ ४६॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थतलक्षालंकारे
[सब० ] एतादृस्थिरीकरणोपायभूता भावनामा-
पट्चत्वारिंशोऽध्याय ॥ ४६॥
६-अमेति । जात्मा त्यविष्ठाता। अहं यत्रतास्ति
अनित्यं यदस्तिमांदा नित्यं स्थविर. पिता पितामहस्य प्रपि-
[नील०] प्रासनिकमध्यात्मं समाप्य प्रस्तुता कथामे-
घामहः । तथा पुत्रः पितामहस्यैव पितृव्य इति यावत् वानुसंधत्ते-एवं सनत्सुजातेनेत्यादिना । कथयत: कथा-
पितृत्वपुरत्ययोग्दात्तत्वात् । यतो मामेवात्मस्थान साधा- मिति शेषः ॥ १ ॥ सृतस्य संजयस्य ॥ ३ ॥ कनकम-
पण. म सपा जन्मसायनं देवो एतिगन् । अजरा | येन अजिग्ण अट्नेन भूपिताम् ॥ ४ ॥ अश्ममारमयः
अधिनातिनी प्रतिमाऽग्थानं यस्य ॥ २९ ॥३०॥ रत्नसचितः॥५॥

·अध्यायः ४८] उद्योगपर्व ५ २२३ भीष्मो द्रोणः कृपः शल्यः कृतवर्मा जयद्रयः । आसनस्थेषु सर्वेषु तेषु राजमु भारत ॥ १२ ॥ अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च वाहिकः ।। ६ ।। द्वाःस्यो निवेदयामास सूतपुत्रमुपस्थितम् । विदुरश्च महापाज्ञो युयुत्सुश्च महारथः । अयं स रथ आयाति योऽयासीत्पाण्डवान्मति ॥१३॥ सर्वे च सहिताः शूराः पार्थिवा भरतर्षभ ॥७॥ द्तो नस्तूर्णमायातः सैन्धवैः साधुवादिभिः । धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभा शुभाम्। उपेयाय स तु क्षिप्रं स्यात्सस्कन्ध कुण्डली । दुःशासनश्चित्रसेनः शकुनिश्चापि सौवलः ॥ ८॥ प्रविवेश सभां पूर्णी महीपालैर्महात्मभिः ॥ १४॥ दुर्मुखो दुःसहः कर्ण उलूकोऽध विविंशतिः । सञ्जय उवाच- कुरुराज पुरस्कृत्य दुर्योधनममर्पणम् ।।९।। प्राप्तोऽस्मि पाण्डवान् गत्वा तं विजानीत कौरवाः । विविशुस्तां समां राजन् सुराः शक्रसदो यथा । यथावयः कुरुन्सर्वान् प्रतिनन्दन्ति पाण्डवाः ॥१५॥ आविशद्भिस्तदा राजन् शूरैः परिघवाहुभिः॥१०॥ अभिवादयन्ति वृद्धाश्च वयस्यांश्च वयस्यवत् । शुशुभे सा सभा राजन् सिंहैरिव गिरेगुहा । यूनचाभ्यवदन्पार्थाः प्रतिपूज्य यथावयः॥१६॥ ते प्रविश्य महेप्वसाः सभां सर्वे महौजसः ॥ ११ ॥ यथाऽहं धृतराष्ट्रेण शिष्टः पूर्वमितो गतः । आसनानि विचित्राणि भेजिरे सूर्यवर्चसः । अनवं पाण्डवान् गत्वा तन्निवोपत पार्थिवाः ॥ १७॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ४७ ॥ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ४८ . मतेन दुर्योधन संबोध्य सभायामर्जुनवचसो निोदनम् ॥१॥ धृतराष्ट्र उवाच- यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः। पृच्छामि त्वां सञ्जय राजमध्ये युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा किमब्रवीद्वाश्यमदीनसत्वः। धनञ्जयः शृण्वतः केशवस्य ॥२॥ धनञ्जयस्तात युधां प्रणेता अन्वत्रस्तो वाहुवीर्य विदान दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा ॥१॥ उपदर वासुदेवस्य धीरः। सञ्जय उवाच- अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी दुर्योधनो वाचमिमां शृणोतु मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम् ॥ ३ ॥ [लक्षा०] राजानः सर्वपार्धिवा इत्यत्र सर्वपार्थिवाः [लक्षा०] प्राप्तोऽस्मि मां विजानीतेत्यत्र प्राप्तोस्मीति सर्वपृथिवीमंगन्धिनः ॥ २॥ विजानीतेति संबन्धः ॥ १५ ॥ [नील०] उपेयाय उपाजगाम प्रस्कन्ध उत्तीर्य ॥१४॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिरामतीपतलमार्टकारे सप्तचत्वारिंशोऽध्याय. ॥४॥ ययावयः वयसोऽनुरूपम् ॥ १५ ॥ इति श्रीनटपण्टीये उद्योगपर्वणि भारतभावदीपे [नील] पृच्छामीति ॥१॥ अन्यत्रस्त इत्यनुगब्दस्य सप्तचत्वारिंशोभ्यायः ॥४॥ मनोचदित्यनेन संबन्धः । व्यवहिताश्वेति धातूपसर्गयो- [अर्जु० ] समितिशोभनाः भटाः ॥ ११ ॥ सूतपुत्रं छान्दसं व्यवहितत्वम् । विदानः जानन् उपरे समीप संजयम् ।। १३ ॥ कुरूणां मध्ये धार्तराष्ट्रं घूया इत्यन्वोचदिति संपन्ध.॥३॥ [अर्जु.] दुरात्मना दुयोधनादीनाम् ॥ १।। अनु. इति श्रीमन्महाभारतम्यारल्यायाम नमियतायामोगपर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥४॥ त्रस्तो मीतः । विदानः जानन् । उपहरे समीपे ॥३॥ १० म. जन् सिंहाइव गिोहाम् । ११म.स.समा समितियोमना। १५ म. प्राप्तोरीमन् । म. स. ढदिशा । इति सप्तवारियोऽयाm १२ म. महाहागि स. मायनि। १४ म. सूर्गमभ्येति । स. मम्येय। ३म. स. मनुत्रस्तो।

·श्रीमन्महामारते [यानसं धिपर्व ५ संभृण्वतस्तस्य दुर्भापिणो वे येपा युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां दुरात्मनः सूतपुत्रस्य सूत । वथाऽश्विभ्यां वामदेवेन चैव ॥ ८ ॥ यो योद्धमाशंसति मां सदैव शैनेयेन धुवमाचायुधेन मन्दप्रज्ञः कालपकोऽतिमूदः॥ ४ ॥ धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च। ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय युधिष्ठिरणेन्द्रकल्पेन चैव समानीताः शृण्वतां चापि तेपाम् । योऽपध्यानान्निदहेदां दिवं च ।। ९ ।। यथा समग्नं वचनं मयोक्तं तैश्योद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रो सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तत् ॥५॥ निर्वत्तोऽर्थः सकला पाण्डवानाम् । यथा नूनं देवराजस्य देवाः मा तत्कापी पाण्डवस्याइतो- शुश्रूपन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे । रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम् ॥ १० ॥ तथाऽशृण्वन्पाण्डवाः सञ्जयाश्च यां तां वने दुःखशय्यामवात्सी. किरीटिना पाचमुक्तां समर्थाम् ॥६॥ स्मवाजितः पाण्डवो धर्मचारी । इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो आमोतु तां दुःखतरामनाथ- गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः। मन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परामः ॥ ११ ।। न चेद्राज्यं मुश्चति धार्तराष्ट्रो हिया ज्ञानेन तपसा दमेन युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ ७ ॥ शोर्येणाथो धर्मगुप्त्या धनेन । अस्ति नूनं कर्मकृतं पुरस्ता- अन्यायवृत्तिः कुरुपाण्डवेया- दनिषिष्ट पापकं धार्तराष्ट्रः। नध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा ॥ १२ ॥ [लक्षा०] उपहरे वासुदेवस्येत्यत्र उपहरे समीपे ॥३॥ दुःखशय्यां निरन्तरदुःखम् । परामर्गतजीवः ॥ ११ ॥ [नील०] पाण्डवायोधनाय पाण्डवैः सह युद्धाय हीप्रभृतिना बलान्तेन पाण्डवानामिति शेपः । अभ्यतिष्ठत् ॥ ५॥ कर्म पापम् अनिर्विष्टम् अनुपमुक्तम् अश्विभ्याम् प्रभुत्वेनाध्यतिष्ठत् ॥ १२ ॥ अश्विपुत्राभ्याम् ॥ ८ ॥ अपघ्यानात् अपकारचिन्तन [ सर्व०] बाहुवीर्यमात्मनो विदानो जानन् । उपहरे मात्रात् गां पृथ्वीम् ॥ ९॥ निर्वृत्तः सिद्धः सकल इत्य- | सन्निधौ कर्म पापं अनिर्दिष्टमनुक्तम् ॥ ७ ॥ अश्विभ्याम- युद्धपक्षेऽधस्यैवार्थस्य लाभो भवेत्स चानभिमत इति सूचिः श्विनोः सुताभ्याम् ॥ ९॥ पाण्डवस्य हेतोः पाण्डवप्रयो: तम् । तन राज्यार्धदानं माझाः पाण्डवस्य अर्थहेतोः हि- जनेन हेतुना मा तद्राज्यार्धदानं कार्यम् ॥१०॥ दुःखशय्यां तार्थम् ॥१०॥ दुःसशय्यां दु.सवासम् अन्त्यां शय्यां युद्धे दुःप्रवासं आमोतु तां धार्तराष्ट्रः अन्त्यशय्याम् ॥ ११ ॥ मरणं प्राप्तः सन् ॥ ११ ॥ त्वमेतावकुर्वित्याह-हियेति। हीप्रभृतिभिवलान्तः पाण्डवाना धर्मेशीकृतान् फुरुपा- यान् लोकान् भन्यायत्तिर्धार्तराष्ट्रोऽभ्यतिष्ठत् तान् ही ण्डवेयान् कौरवपाण्डवराज्यान्यथ्यतिष्ठत् । तेषां प्रभुत्वेन प्रमृतिभिर्गुणैरपलक्षिते पाण्डये अनुरक्तान् पुरु ! दुर्योधने | स्थितः । न तु हीप्रभृतयो धर्माः अतः सन्तीत्यर्थः ॥१२॥ नष्टे प्रजानामम्माभिमुसीकरणं त्वतकार्य न तु तेन सह भस्माकं संथानमिति भाय. ॥ १२॥ [लक्षा• ] अनिर्दिष्टं पापकं धार्तराष्ट्ररित्यत्र निर्वेद उपभोगः स्यादित्यमरः । अनिविष्टममुक्तफलम् ॥ ८॥ [भर्नु० ] पाण्यायोधनाय पाण्यैः सहायोवनाय | योऽवथ्यानानिर्दहेद्रां दिवमित्यत्र अवध्यानात कोपेनाव- युद्धाय ।। ५॥ नूनं शङ्के अनिविष्टमनुपमुक्तं यश्विभ्यां | ज्ञानात् ।। ९ ।। मा तत्कापीः पाण्डवस्यार्यहेतोरपही यत्र नटसईदयाभ्यां पुरे पिग्रुपचारात् ॥ ८॥ अपध्यानात् | तत्तस्मात्कारणात् यदि त्वं मन्यसे तहि पाण्डवस्यार्थहे. विरुद्धगंकल्पात् गां पृथिवीम् ।।९॥ तोदेवान् ।। १०॥ | वोः द्रव्या युद्ध मा कापी अपैहि युद्धादपगतो भव ॥१०॥ ५५. २ मा एम्६.७. रिनो कास्य समनष्य मनन । १२ रा. म. शेषनायों धर्मगुप्पा । स. भन्मापातः। 11. स.म.दुद्ध 1.R. RARE पासपा मो. घ.म. पण्डवानच्या ११।१५.म.ना.म.जोडियो राय.

·अन्यायः ४८] उद्योगपर्व ५ मायोपधः प्रणिपातार्जवाभ्यां यदा द्रष्टा भीमसेनं रयस्यं तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या वलेन । गदाहस्तं क्रोषविष वमन्तम् । सत्यं त्रुवन् प्रतिपन्नो नृपो नः अमर्पण पाण्डवं भीमवेग तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम् ।। १३ ॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ १६ ॥ यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा सेनानगं दंशितं भीमसेन क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्मुघोरम् । स्वालक्षणं वीरहणं परेपाम् । अवस्सा कुरुष्टुत्तचेता- नन्तं चमूमन्तकसन्निका स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ १४ ॥ तदा स्मर्ता वचनस्यातिमानी ॥१७॥ कृष्णवर्मेव ज्वलिताः समिद्धो यदा द्रष्टा भीमसेनेन नागान् यथा दहेकक्षमग्निर्निदाये। निपातितान गिरिकूटप्रकाशान् । एवं दग्या धार्तराष्ट्रस्य सेना कुम्भरिवासम्बमतो भिन्नकुम्भा- युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोऽववेक्ष्य ।। १५ ।। स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ १८ ॥ [नील• ] मायया कपटेन उपधीयन्ते उपस्थाप्यन्ते ते | विषयीक्रियमाणः अतिवेलमत्यर्थम् ॥ १३ ॥ यदेत्यादि। मायोपधाश्छलवादाः तान् मायोपधः । आतो धातोरिति | संशितात्मा सम्यक शितः शुद्ध आत्मा यत्र । यत्तमनु- द्वितीयावहुवचने पर आलोपः । प्रतिपन्नः प्रातः प्रणि- कृष्टमवनष्टा कर्ता । रसृत्तमुक्षितम् । अन्वतप्स्यन् युद्ध पातादिमिरुपेतः सत्यं वंश्च अतिवेलं हिश्यमानोऽपि | निमिची सत्य तापं करिष्यनि पश्चान् तप्स्यति वा ।।१४।। तिविझमाण एवास्ते इति शेपः ।। १३ ॥ क्रोधम् अवस्रष्टा | कृष्णवर्मा अमिः तृणमपि निर्दहेदित्यर्थः । वलिनः उपत्यति । उद्वृत्तं क्रोधानान्तं चेतो यस्य सः उद्वृत्त- | जालाभिरच्छ्रितः समिद्धः घृताभिषिक्तः दग्या पक्ष्यति चेताः जन्मना सुवृत्तचेता अपि सन् । अन्वतप्स्यन् ॥ १५ ॥ अमर्पणं दीर्घद्वेपम् ॥ १६ ॥ स्वालक्षण्यमसा. शोचिप्यति । आपों लकारव्यत्ययः ।। १४ ॥ कृष्णवर्मा धारणलक्षणम् । अतिमानी दुयोधनः ॥ १७ ॥ नागान् दाहेन कृष्णीकृतभुभाग इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु अग्निहोत्रे | भिन्नकुम्भान् वमतः शोणितमिति शेषः । तत्रोपमा यया वस्त्रादिसप्तरूपोऽग्निः श्रूयते यदमिमुद्धरतीत्यनुवाके । तत्र | युम्भात्कलशान् , अथवा भिन्नम्मान गलन्मदान् ॥१८॥ कृष्णवर्मेत्यन्वर्थसंज्ञाऽतो धूमायन् रौद्रोऽग्निरुच्यते । ज्द [ सर्व.] उपधीयत इयुपया धर्मः स माययैव यस्य । लित इति किंचित्प्रदीप्तः । समिद्ध इति सर्वशो दीतः । माया इन्द्रजालमुपया छातया प्रणिधानेन चिन्तनेन दग्धा घश्यति ॥ १५ ॥ दंशितं सन्नद्धं स्वालक्षणं स्त्री: । दुर्योधनस्य प्रतियुक्तः प्रतिपक्षेण तत्तद्विपयप्रतिपक्षायर यानामपि अलक्षणं नास्ति लक्षणं सम्यगवलोकनं यस्य तं णात् । आर्जवतपोदमधर्मगुमयस्तु युविष्ठिरगता एर प्रति स्वालक्षणम् । रणे आवेशवशात् स्वैरपि दुर्दर्शमित्यर्थः। योगहेतवः । तस्य निवतेन्द्रियत्वेन हिंसाधकारित्वात् यतः अन्तकसन्निकादगम् । वचनस्य वचनम् ॥ १७ ॥ तर प्रतिपक्षाचरणस्यासुररत्वात् । घलेन बलात्कारण [मर्जु.] मायोपधाप्रणिधानाजवाभ्यां तपोदमाभ्यां | हन्यान् । तितिक्षमाण उत्पन्नमपि को निर्वयन् युधि- धर्मगुप्या वलेन । सत्यं त्रुवन् प्रतिपन्नो नृणां यस्तिति- | ष्ठिरः हिश्यमानो दुःखेन युपमानः ॥ १३ ॥ मोथं यचं क्षमाणः हिश्यमानोऽतिवेलम् । माया उपधा परीक्षा नियतमवस्रष्टा अभिव्यश्वविध्यति । उद्धतचेताश्चटन्मनाः यस्य । माया छायुक्तं रातादि तस्य उपधा परीक्षा तत्र | अन्वतप्स्यन् शोचियवि ॥ १४ ॥ मार्गा दाईन प्रणिधानमकचित्तता, आर्जवं विहितेन पथा गमनं, तपः | कृष्णीकृतभूभागः ॥१६॥ सरमण स्वकीयटनगं तुम्नः फार्यतापनो धर्मः, दमो मनस इष्टे विनियोगटेग्यता | युक्तम् ॥ १७ ॥ भिन्नम्मान भिनगण्डरपलान् । धमती गुन्या रक्षणेन वलेन चतुरङ्गेण प्रतिपन्नः प्रातिकूल्येन वि- रघिर एस कुंभानिवोत्तमाझे चित्ररत्वमान्यात् ॥ १८॥ पयोतः, तितिक्षमाणः क्षममाणः, हिश्यमानो दुःसै. [लक्षा० ] मायापदं प्रणिधानानवाभ्यामित्यत्र माया- १३ म म. प्रगिरनाम ए. प्रमितोऽनमः । १४ स. म. मोमवेग । ब.म.सास. म. वि.मा.१८ए. pin . चेन्नरः । मदाने। १५ स. म. समृयो । रु. म. म. मान्या मित्रमुग्मनमन्तः। कास. म. 'नुहोस । रस. म. परयं । रा. म. दुमा। १७ . - प्रयो. २९ ·२२६ श्रीमन्महाभारते [यानसंविपर्व ५ महासिंहो गा व इव प्रविश्य हतमवीरं विमुखं भयात गदापाणिधार्तराष्ट्रानुपेत्य । पराङ्मुखं प्रायशोऽधृष्टयोधम् । यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता शखार्चिपा भीमसेनेन दग्धं तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ १९ ॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ २३ ॥ महाभये वीतभयः कृतास्त्रः उपासङ्गानाचरेदक्षिणेन समागमे शत्रुवलायमर्दी । वराङ्गानां नकुलश्चित्रयोधी । सकृदयेनापतिमान् स्वाधान् यहा रथाइयो रथिनः प्रचेता पदातिसंघान् गदयाऽभिनिनन् ।॥ २० ॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। २४ ॥ शैक्येन नागाँस्तरसा विगृह्नन् सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु यदा छेत्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम् । दीर्घ कालं नकुलो यामशेत । छिन्दन्वनं परशुनेव शूर- आशीविपः ऋद्ध इवोदमन्वि स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ २१ ॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ २५ ॥ तृणमायं ज्वलनेनेव दग्धं त्यतात्मानः पार्थिवायोधनाय ग्राम यथा धार्तराष्ट्रान् समीक्ष्य । समादिष्टा धर्मराजेन सूत । पर्क सस्य वैद्युतेनेव दग्ध स्थैः शुभैः सैन्यमभिद्रवन्तो परासिक्तं विपुलं स्वं वलौघम् ॥ २२ ॥ दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः ।। २६ ।। पदं दुर्योधनमायया कृतमापदं वितिझमाण इति संवन्धः । [अर्जु०] गावो गाः ॥ १५ ॥ सकृदेकवारं समागमे प्रणियाने चित्तसमाधानम् ॥ १३ ।। एवं दग्धा धार्त- । युद्धे ॥ २० ॥ शैक्येन खड्नेन । भ्रान्तादिशिक्षायोगास् राष्ट्रस्य सनामित्यन दया दाहर्ता दह भस्मीकरण इति ॥ २१ ॥ तृणप्रायं तृणबहुलम् । इवशब्दो वाक्यालंकारे । धातोः लुटन्तस्यैद रूपम् ॥ १५ ॥ वैद्युतेन अग्निना परासिक्तं हुतम् ॥ २२ ॥ धृष्टयोधं प्रग. [नील गाः वः श्येतिच्छेदः । वः युप्मान् गा : ल्भयोधम् ॥ २३ ॥ उपासंगान तृणबन्धनपाशान् । दक्षि- ॥ १९ ॥ शैश्येन शिस्यसदृशेन पार्शन नागान् विगृहन् | पेन दक्षिणपार्शस्थान् । चिम् चयने लुद् । प्रवेता एकत्र पारी येन गृहन् । गडे पाद या पाशं दत्त्वा मृतवत्समु- निक्षेपयति ॥ २४ ॥ दुःसशयां निरन्तरदुःखमशेत मा. समित्यर्थः मन्ये तु विमृहन्निति पाठान्तरं पल्पयिता रूढवान् । या वा दुःसंशय्या सा वा दुःसं चेति यदा शैयन गहनेति व्यायरयुः ॥ २१ ॥ तृणप्रायं तृणगृह- | युद्धं तावत्येत्यर्थः ॥ २५ ॥ मयं माम पगमिर दूर निरस्तम् ।। २२ ।। अष्टयोधम् [सर्य.] गावो गाः ॥ १९ ॥ सहदेकवारं रथेन गन्मयोधम् ।। २३ ।। उपेति । पराङ्गानां शिरसाम् रघौघान् रथाननेकान् अभिघातयन् भलयन् ॥ २०॥ उपागवान् उदयान दक्षिणन पुगटन अनायासेनेवि यावन् शैम्येन सतेन ॥ २१ ॥ तृणप्रायं तृणयहुलं ज्वलने. जायांग रथिनः योवान् प्रचेता पृटीपरिष्यति । नर प्रामं यधेति द्वयोः परस्परनरपेक्ष्येण सत्स्वापत्सु पाठान्तो पागट्नेन निपनेण दक्षिणभागरधन रातात्परम् | येपूपमानविवक्षया । परासकं दूरे क्षिप्तं ॥ २२॥ प्राय- जापान, नयागारियुष्यन् यामदग्नेनापि धार- गो याहुल्येन अधृष्टयोधमप्रगल्भयोरम् ॥ २३ ।। उपा- सयभायात वाग । दुःपशय्यामशेतत्युत्तररमादप- | संगान तूणीरान् दक्षिणेन पार्धनाचरमायारयन् अट्या- का दुगादिन. प्रपनवि पूयन् ॥ २४ ॥ पारयन् । सम्येन शराणां मोक्षणशिरणात् । प्रचेता सुपर मनेरयुगा मां या मरिनीति शेर। पटीतर्या ॥ २४ ॥ दुराशयागरीत मुसाभायेगाायने 5. ३ दिनः प्रतनि पूर्णमादनाप्यन|२५|| अपि शयनोपचाग । तां शय्यामागीविष इय यदा रमरित kिa : अपोरगाय युद्धाप समाविष्टाः मैन्यं साव प्यतीति पः ॥ २५ ॥ Tufan ||२६॥ [सक्षा ] यथा ग्याम्यान रविमा प्रवेश इत्यात प्रो. ११. Udithaltarentir! २४. म!.1 शिन1 1। २१५ * FIRStattoo an । ३५५ ॥ NEFIम सम्पनी । ।

·नन्याय ४८] उद्योगपर्व ५ त्रिशून्कृतान्नानशिशुपशवान् विगाहिता कृष्णसमः कृवान यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान् । स्तदा युद्ध धाराष्ट्रोचवप्स्यन् ॥३२॥ त्याला प्राणान् कौरवानाद्रवन्त- यदा श वालमत्रालवीय स्वदा युद्धं घार्वराष्ट्रोऽन्वप्स्यन् ॥ २७॥ द्विपचमूं मृत्युमिवोन्पतन्तम् । यदा गतोद्वाहमकूजनातं सौभद्रमिन्द्र प्रविमं वावं मुवर्णवार रयमातनायी। तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽवतप्यत् ॥ ३३॥ दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽविहः प्रभाः गीवनमा युवानो शिरांसिं रानां श्रेप्स्यते मार्गणायः ॥ २८॥ विशारदाः सिंहसमानवीर्याः । महाभये संमहत्ते रयस्य यदा लेतारो धाराष्ट्रान्समन्यां- विवर्तमानं समरे कृताखम् । स्तदा युद्धं धाराष्ट्रोऽवतप्स्यत् ॥ ३४ ॥ सर्वा दिशः संपतन्तं समीक्ष्य वृद्धा विरागुपटौ महारयो तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ।। २९ ॥ पृयकाभ्यामभिवर्तमानी । हीनिपेत्रो निपुणः सत्यवादी यदा द्रष्टारौ घार्वराष्ट्रान्समन्यां- महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः। स्तदा युद्ध पार्वराष्ट्रोऽवतप्स्यन् ।। ३५॥ गान्धारिमाईस्तुमुले क्षिपकारी यदा कृवानो द्रुपदः प्रचिन्वन् क्षेप्ता जनान् सहदेवस्तरस्त्री ॥ ३० ॥ गिरांसि यूनां समरे रयस्यः। यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेपून ऋन्दः परछेत्स्यवि चापमुक्त- शूरान् कृवाखान् रययुद्धनोविदान् । स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोञ्चनप्यन् ।। ३६ ।। आनीविपान योरविपानिवायत- यदा विराटः परवीरवानी स्तदा युद्धं धाराष्ट्रोवनप्स्यन् ॥ ३१॥ ममचरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा । यदाऽभिमन्युः परवीरयाती मत्स्यैः सार्चमसम्प- शरैः परान्मय इवाभिवपन् । स्तदा युद्धं धाराष्टोऽचतपस्यन् ।। ३७ ।। मा प्रवेपनिता ।। २४ ॥ मागीविषः क्रुद्ध वाचरेयदत्यन [अर्जु.] गतोद्वाहनजनामनिति । गताः प्रामा माचरेत् मासमन्ताद्रपरले चग्न् २५॥ उर्वगामिनो वादा येन । हत्वादेवा ननन्यनमसन [नील• ] गिन् द्रौपदीपुत्रान् प्रतिविन्यादीन् आ. यत्र रये मुकर्मतारं गोमनाः ताग नागि यत्र वन्तः आठवतः ॥ २७ ॥ गोद्वाहम् अपगतोद्वृत्तगतिम् अथवा सुवर्णोन तारमुत्तमम् । आततायी क्योधनः मान्दै- अनुकूलगतिमिन्ययः । अक्रूजनो निगदोझो यस्य तीरसादः दान्तरिति वा पा । अश्वैरिति मेरः ॥२८॥ मुर्णम्य तारो दीर्घतन्तुः तम् । अतिवेगाटातचक्रवन्नु विवर्तमानं विवि मनिगरका वर्तमानं पूर्व मनुबन् वरेवातुल्यमित्यर्थः । दान्नैः विनतः अश्वैरिया ॥ २९ ॥ हानियो न नानिनिवनीयः । हानिक इति ॥ २८ ॥ विवर्तमानं विविधैर्मण्टलैवर्तमानं चान्तम् च पठन्ति । निगः गावालः । आर्छन् मुञ्चन् । ॥ २९ ॥ गान्धारिं गएनिम् मार्छन् गच्छन् ।। ३०॥ | जनान् सेना केसति ॥ ३० ॥ मायनः आगतः आयतः मागच्चतः ।। ३१ । विगाहिता अभिमविश्यति ॥ ३१ ॥ विगाहिता हिसिम्यति ॥ ३२ ॥ प्रमद्रका या. ॥ ३२ ॥ क्षेत्रार: श्यन्ति ॥ ३४ ॥ ममचरं मृग दवभेदाः ।। ३४॥ मनातीवि ममत् । यगन्तान् शिप् वतन्वरम् । घर [स०] द्रा नानिति गैर: आद्रवन्तः साहात. वचरे ममदिति निपातो वलयद्वाचको वा संप्रामे इत्यर्थः। ॥२७॥ गवाः प्राना नना वाहा. अवा देनमगतो सहोचर इत्याधुनिसः पठन्ति ॥ ३७ ।। द्वाहः । अन्नः काददझी यन्त्र मुनियनाग २०. म. कानद । २८ म. गा२९.म. पूर्वदिश। सन्दः । सु.म.परनाम म. को। म. म. पवारमानुस । स.म. एन. । ३२ रु.२० पाउरो

·२२८
श्रीगन्महाभारते
[गानगंधि५
ज्या मात्स्यमवृशंसार्यरूपं
न जातु तं शत्रयोऽन्ये सहरन
विराटपुत्र रथिनं पुरस्तात् ।
येपास स्यादप्रणीष्णिसिंहः ॥ ४॥
यदा द्रष्टा दंशिसं पाण्डवार्थे
इदं च या मा वृणीप्येति लोके
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ३८॥ युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम् ।
रणे हते कौरवाणां मवीरे
शिननेतारं मटणीम सात्यकि
शिखण्डिना सत्तमे शान्तनूजे ।
महावलं वीतमयं चनासम् ॥ ४४ ॥
न जातु नः शत्रवो धारयेयु.
महोरस्को दीर्यवाहुः ममाथी
रसंशयं सत्यमेतद्रवीमि ॥ ३९ ॥
युद्धेऽद्वितीयः परमात्रवेदी।
यदा शिखण्डी रथिनः मचिन्वन्
शिनेनमा तालमात्रायुधोऽय
भीम रथेनाभियाता वरूथी।
महारथो वीतभयः कृतास्त्रः॥ ४५ ॥
दिव्यैहयैरवमृन्दन स्थौघां-
यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ४० ॥ परिः परान्मेघ इव प्रवर्पन् ।
यदा द्रष्टा सृञ्जयानामनीके
प्रच्छादयिष्यत्यरिहा योधमुख्या-
धृष्टद्युम्नं प्रमुखे रोचमानम् ।
स्तदा युदं धार्तराष्ट्रोऽवतप्स्यन् ॥ ४६॥
अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमान्
यदा धृति कुरुते योत्स्यमानः
द्रोणस्तदा तप्स्यति धाराष्ट्रः ॥ ४ ॥ स दीर्घबाहुढघन्वा महात्मा ।
यदा स सेनापतिरममेयः
सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गायः
परामगनिषभिर्धार्तराष्ट्रान् ।
संचेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद्रणाग्रे ॥ ४७ ।।
द्रोणं रणे शत्रुसहोऽभियाता
दीर्घबाहुढधन्वा महात्मा
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्यत् ॥ ४२ ॥ भिन्द्याद्विरीन्संहरेत्सर्वलोकान् ।
ह्रीमान्मनीपी बलवान्मनस्वी
अस्त्रे कृती निपुणः सिपहस्तो
स लक्ष्मीवान्सोमकानां मवईः ।
दिवि स्थितः सूर्य इवाभिमाति ॥४८॥
यत्र । दान्तः शक्कैश्चक्रवादिभिर्युक्तम् ॥ २८ ॥ ष्टद्युम्नः ॥ ४२ ॥ वृष्णिसिंहः सायकिः ॥ ४३ ॥ इदं च
विवर्तमानं विविधैः प्रकारैः प्रवर्तमानं पूर्वी दिशं प्रथमां घूयाः तस्येयं संगति:-अर्जुनः संजयमुखेन धार्तराष्ट्र
दिशं सर्वेपामग्रेस्थितत्वात् ॥ २९ ॥ गान्धारं शकुनिमा- शिक्षयति । शिनेनतारं सात्यकि मा वृणीष्वेत्यद्वितीय-
र्छन् गमयन् । अन्तर्भावितणिच् ३० ॥ आयत: मस्माद्यदि द्वितीयचित्तम् । प्रवृणीमो वयमेवैनं न त्वं वारि.
आगच्छतः ॥३१॥
तुमर्हसि ॥४४॥
[नील० ] शान्तनूजे दैर्घ्यमाप धारयेयुः जीवेयुः [ सर्व०] विगाहिता अभिभविष्यति ।। ४० ।। अस्त्रं
॥ ३९ ॥ वरूथी रथगुप्तिमान् ॥ ४०॥ इदं चेति सन्नि. यामै गुह्यमिति ॥ ४१ ॥ सोमकानामस्मत्संवन्धिनां मध्ये
हितं युद्धमूलमुच्यते । राज्यं च मा वृणीष्व मा प्रार्थयस्व श्रेष्ठ इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ इदं च घूयाः समय दुर्यो-
इति घूयाः दुर्योधनं प्रतीत्यर्थात् । यतः वयं युद्धेऽद्वितीयं | धनं, सात्यकि युद्धे द्वितीय प्रतिपक्षं मावृणीष्वेनं यत
सहायं सात्यकि प्रवृणीम वृत्तवन्तः । तस्मिन्नते तु| इमं सचिवं लोक वयं प्रवृणीम वृतवन्तः । तेनाऽस्म
कदाचित्तव जयोऽपि संभाव्यतेति भावः ॥ ४४ ॥ पक्षेण त्वां हन्तीत्यर्थः ॥ ४६ ॥ संचेष्टन्ते इतस्ततो
अस्मात् ल्यब्लोपे पञ्चमी एनं प्राप्य संचेष्टन्ते इतस्ततो | भ्रमन्ति ॥४८॥
लक्ष ] पाच मामिपत्र मा प्रशीयेति यो
[अर्जु० ] परूथी रयगुप्तिमान् ॥४०॥ सेनापतिधू- घूयात् तमित्युत्तरेण संवन्धः ॥ ४४ ।।
२८ म. ज्येष्ठ भारसापान । स. स.टारो । ४.ख. म. दिव्यरर । | प्रवृणी । ख. म. रणस्थम् । ४५७. म. नास्ति । ४६ स. म. यिष्यन्श.
४२. म. परामवन् । ४३ रा.म. पोयरे । ४४ प. म. भूयाशमा जालेन योषाख । ४७ रा. म. शोरमाहा ।
भ्रमन्ति ॥४७॥

·२२९
गन्यायः ४८]
उद्योगपर्व ५
चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य
यदा द्रष्टा ज्यामुखादाणसंघान्
अस्ने योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान् ।
गाण्डीवमुक्तानापततः शिताग्रान् ।
यथाविधं योगमाहुः प्रशस्त
हयान् गजान्वर्मिणवाददाना
सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः ॥ ४९ ॥ स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५५ ॥
हिरण्मयं श्वेतपश्चनुर्भि-
यदा मन्दः परवाणान् विमुक्ता-
यंदा युक्तं स्यन्दनं माधवस्य ।
न्ममेघुमिहियमाणान्मतीपम् ।
द्रष्टा युद्धे सात्यकीर्तराष्ट्र-
विर्यविध्यच्छिद्यमानान्पृपक्कै
स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥५०॥ स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽवतप्स्यत् ॥ ५६ ॥
यदा रथं हेममणिप्रकाश
यदा विपाठा मद्धजविषमुक्ता
श्वेताश्चयुक्तं वानरकेतुमुग्रम् ।
द्विनाः फलानीव महीरुहाग्रात् ।
दृष्ट्वा ममाप्यास्थितं केशवेन
प्रचेतार उत्तमानानि यूनां
तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥५१॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्यतप्स्यत् ।। ५७ ॥
यदा मौर्यास्तलनिप्पेपमुग्रं
यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो
महाशब्दं वजनिप्पेपतुल्यम् ।
महागजेभ्योऽश्वगतान्मुयोधनान् ।
विधूयमानस्य महारणे मया
शरईतान्पातितांश्चैव रङ्गे
स गाण्डिवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः ॥५२॥ तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यन् ॥ ५८ ॥
तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्र-
असंप्राप्तानस्त्रपर्थ परस्य
स्तता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः।
यदा द्रष्टा नश्यतो घार्तराष्ट्रान् ।
दृष्ट्वा सैन्यं वाणवन्धिकारे
अकुर्वतः कर्म युद्धे समन्ता-
प्रभज्यन्तं गोकुलवद्रणाग्रे ॥५३॥
चदा युद्ध धार्तराष्ट्रोऽन्वनप्स्यत् ।। ५९ ॥
वलाहकादुच्चरतः मुभीमा-
पदातिसंवान् स्थसंघान्समन्ता.
विद्युत्स्फुलिङ्गानिव घोररूपान् ।
द्वयात्ताननः काल इवाततेषुः ।
सहस्रनान् द्विपता संगरेषु
मणोत्स्यामि ज्वलितर्वाणवः
अस्थिच्छिदो मर्मभिदः सुपुडान् ॥ ५४॥ शत्रूस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥ ६ ॥
[नील०] चित्रः विस्मयकृत् सूक्ष्मः दुर्लक्ष्यः शरण [अर्जु.] चित्रो नामाश्चयों वा सूक्ष्मो दुरधिगमः ।
इतिपाठे रमणीयः । शूगणामुत्साहकरत्वात् सुतः मुशि- | सुकृतः सुविहितः योगः संहननः । वृष्णिसिंहस्य सात्यक
भितः । अत्रयोगोऽनलाभः । वृष्णिसिंहस्य कृष्णस्य भूयान् अतिगयितः ॥ ४९ ॥ माधवस्य सात्यकः ॥५०॥
यथाविधं यादृक्प्रकारं योगमाहुः तैः सर्गुणैः सात्यकि-तता तप्स्यति ।। ५३ ॥ विपाठाः भरविशेषाः । द्विगाः
रुपेतः ॥ ४९ ॥ सुपदान्यदा द्रष्टेति द्वयोः संवन्धः | पक्षिणः । प्रचेतारः प्रचेष्यन्ति ॥ ५७ ॥ द्रष्टा द्रक्ष्यति
॥ ५४ ॥ आददानान् असमानान् ॥ ५५ ॥ तिर्यरु ॥५८॥ आततेपुः विस्तृतवाणः ॥ ६॥
विद्धप विद्धा पृपश्छिद्यमानान्यदा द्रष्टेति पूर्वेणान्वयः
[सर्व०] चित्रो विस्मयहेतुः सूक्ष्मः अनन्यवेद्यः ।
॥५६॥ विपाटाः विस्तृतवाणाः प्रचेतारः राशीकरिष्यन्ति अस्त्रे योगोऽवशिक्षा वृष्णिसिंहस्य कृष्णस्य भूयानतिशयि-
॥५७ ।। अत्रपथमसंप्रातान् अन्नं दृष्ट्वैव नश्यत इत्यर्थः । तः । ययाविषं यादगं तस्यानयोगमाहुः तैः सात्यकिः
युद्धे कर्म गर्वतः भयेन वैष्ठव्यात् ॥ ५९॥ आतताः | सधैर्योगगुणैरपेतः ॥ ४९ ।।
संवता अविच्छिन्नधाराः इपवो यस्य प्रणोत्स्यामि दूरीक [लक्षा०] [ स च स्रष्टेत्यत्र सोऽहमर्जुनः] यदा
स्रष्टा "नागान्हयात्रथिनश्चाददानः आय...."नय यदा
५. वयोधनस्त । ५१ स. म. द्रष्टारगे या । ५२ ७. बत्र. दिव- मामोपून् । मस्थिनिदो मर्ममिदो दहलग्ना५म. गो.
निर्घोष । ५३ स. म. का । १४. उपरतीत वियुसुमागसम.प्रोत्तपः ।
रिप्यामि ॥ ६०॥

·श्रीमन्महाभारते [यानसंधिपर्व ५ सर्वा दिशः संपतता रथेन सभ्राता वै सहसैन्यः सभृत्यो रजोध्वस्तं गाण्डिवेन प्रकृत्तम् । भ्रऐश्वर्यः क्रोधयशोऽल्पचेवाः। यदा द्रष्टा स्ववलं संप्रमूह दर्पस्यान्ते निहतो वेपमानः तदा पश्चात्तप्स्यति मन्दयुद्धिः॥६१॥ पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ।। ६६ ।। कान्दिग्भूतं छिन्नगा विसं पूर्वाहे मां कृतजयं कदाचि- दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम् । द्विमः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम् । हताश्वपरिग्यनरेन्द्रमार्ग कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ पिपासितं श्रान्तपत्रं मयार्तम् ॥ १२ ॥ योद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन् ॥ ६७ ॥ आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च इन्द्रो वा ते हरिवान्वहस्तः विकीर्णकेशस्थिकपालसंघम् । पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन चिनिनन् । प्रजापतेः कर्म यथार्थनिष्ठित सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते तदा दृष्ट्वा तप्स्यति मन्दबुद्धिः॥६३ ॥ पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः ॥ ६८ ॥ यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं चत्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा- दिव्यं शङ्ख पाञ्चजन्यं हयांश्च । दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम् । तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो दृष्ट्वा युद्धे धार्तरानेऽन्वतप्स्यत् ॥ ६४ ॥ मन्ये चैतद्विहितं दैवतैौ ।। ६९ ॥ उद्वर्तयन् दस्युसंघान् समतान् अयुद्धयमानो मनसाऽपि यस्य मवर्तयन् युगमन्यागान्ते । जयं कृष्णः पुरुपस्याभिनन्देत् । यदा घल्याम्पनिवत्कौरवेयाँ- ध्रुवं सर्वान् स व्यतीयादमित्रान् स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः ॥६५॥ सेन्द्रान्देवान्मानुपे नास्ति चिन्ता ।। ७० ।। उप्रेति संबन्धः ।। ५५ ॥ यदा मन्द इत्यत्र महेषुभिः | अन्ययुगं धर्मप्रधानं कालं प्रवर्तयन् ' राजा कालस्य कार- स्वसेनास्थरथिभिविमुक्तान प्रतीपमर्जुनस्य प्रतिकूलं यथा णम् । इति स्मृतेः ॥ ६५ ॥ दर्पस्य अन्ते नाशे ॥ ६६ ॥ भावि तथा नियमाणास्तिर्यग्विधांतिर्यक्पतमानपक्षि- उदकान्ते सन्ध्यावन्दनाचमनान्ते ॥ ६७ ॥ पुरस्तात् गहगान पग्याणान् अर्जुनवैरिभूतस्वसैनिकानां वाणान् | इन्द्रो रक्षतु इत्यपकृप्यते ॥ ६८॥ दिउामानान् अर्जुनमुक्तारामशरैभिउद्यमानांश्च यदा द्रष्टेति मंयन्धः ।। ५६ ॥ काल इवागते भू इत्या आगते ॥६१ ॥ तुमुले कान्दिग्भूते युद्धे । पन वाहनम् ॥३२॥ [म ०] गाण्डिवेनापकृत्तं छिन्नं । स्वरलं खसैन्यम् मग्णसमये प्राप्त मनि पालो मृत्युरिव ॥६॥ प्रजापतेः स्रष्टुः फर्म क्रियमाणं । करचरणमुसनासिकाद्य. [नोट०] रजोधानं रजसा च्याउलीभूय रथादिभ्यः | वयवजातमवयविनिर्माणतः प्राग् विकीर्णमिव ।। ६३ ।। पनित प्रवृत्तं छिन्नम ॥ ६१ ॥ कांदिग्भूतं भयेन पला. उदयन् पराष्ट्मुसमकुर्वन् । दस्युसंघान् दायादान परेपी थिनं श्रान्तपत्रं श्रान्तवाहनम् ॥ ६२ ॥ प्रजापनेः कर्म गणाम् । युगमन्यन स्वीयां सृष्टिम् । युगान्ते प्रलये। तमा नि । यथा वाजपेये प्रजापतिदेवत्याः सादा पशवो | तप्स्यति ॥ ६५ ॥ विहतो हतसन्धिः ॥ ६६ ॥ हरिमान विशम्पन्न तहहहनामिदापि विशमनं एनं तेन धीमत्सत्यं | विशिष्टययुक्तरयस्थः ॥६८॥ दस्युवधायशत्रुवधाय॥६९।। सत्यने । अयःों राज्यं च तदर्थ निष्ठितं संज्ञान [सर्व.] रथेन रजोध्यरतं स्वजन्यरजसा ध्यस्तम् । निश्यम् ।। ६३ ॥ देवदत्तम अर्जुनस्य गदम् ॥ ६४॥ अपत्तं छिन्नम् ।। ६४ ॥ दस्युसंघान् शत्रुसंघान् । युगान्तं दरम्पान् । म्यायनः प्रदयरय राज्यम्यानदानादम्ययो अन्तयुगमियाल्पप्राणिक कालं प्रवर्तयन् ।। ७० ।। भाग: 'यपापथाप परमनिप्रदममिमन्यनं स्तनो [लक्षा०] द्रष्टा युद्धे भाराष्ट्रः समेतानित्या यदा भनि' विरगन: । पुगाने गणां मंदार गाने मति | द्रष्टा सदा तप्येदियुत्तरवाश्यमावर्त्य योभनीयम् ॥६५॥ 'R. संचन समरे । प. म. देवश्च ।

·अन्यायः ४८] उद्योगपर्व ५ २३१ स बाहुभ्यां सागरमुत्तिती- अयं कपाटेन जघान पाण्ड्यं न्महोदधि सलिलस्याप्रमेयम् । तथा कलिङ्गान् दन्तकरे ममई। तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं अनेन दग्या वर्षगान्विनाथा युद्धेन यो वासुदेवं जिगीपेत् ॥ ७१ ।। वाराणमी नगरी संबभूव ।। ७६ ।। गिरि य इच्छेत्तु तलेन भेत्तुं अयं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं शिलोचर्य श्वेतमतिप्रमाणम् । तमेकलव्यं नाम निपादरानम् । तस्यैव पाणिः सनखो विशी- वेगेनैव शैलमाभिहत्य जम्भः न चापि किंचित्स गिरेस्तु कुर्यात् ।। ७२ ॥ शेते सकृष्णेन इतः परामः ॥ ७७ ॥ अग्नि समिद्धं शमयेदुजाभ्यां ततोग्रसेनस्य मुतं मुदुष्टं चन्द्रं च सूर्य च निवारयेत । वृष्ण्यन्धकानां मध्यगतं सभास्थम् । हरेदेवानाममृतं प्रसह्य अपातयद्लदेवद्वितीयो युद्धेन यो वासुदेवं जिगीपेत् ॥ ७३ ।। हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम् ।। ७८ ॥ यो रुक्मिणीमेकरथेन भोजा- अयं सौभं योश्यामास खस्थं नुत्साद्य राज्ञः समरे प्रसह्य । विभीपणं मायया शाल्वराजम् । उवाह भार्या यशसा ज्वलन्ती सौभद्वारि प्रत्यगृहाच्छतनी यस्यां जज्ञे रौश्मिणेयो महात्मा ॥ ७४ ।। दोभ्यों क एनं विपहेत मर्त्यः ॥ ७९ ॥ अयं गान्धारॉस्तरसा संममथ्य प्राग्ज्योतिपं नाम वभूव दुर्ग जित्वा पुत्रान्नमजितः समनान् । पुरं घोरममुराणामसयम् । पद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसद्य महाबलो नरकस्तत्र भौमो मुदर्शनं वै देवतानां ललामम् ।। ७५ ॥ जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे ॥ ८० ।। रद्रो वा हरिवान् वग्रहस्त इत्यत्र रुद्रो वा हरिवान् पा- शतनी शक्ति शाल्वेन शिता दोभ्या पाणिभ्या कन्दुक्रन् शासन इत्यभिधानात् वहस्तः इन्द्रो वा ते पुरस्ताद्यातु प्रत्यगृहात् ।। ७९॥ भौमा भूमिपुत्रः ।। ८० ।। सुग्रीवयुवेन रथेन वा अदृश्य एव या रक्षतु ॥ ६८॥ [अर्जु०] सागरं मगग्यातं 1 (पुत्राद्वा) महोदधि [ नील० ] सागरं सगद्धितं सलिलस्य महोदवि | समुद्रान्तरं सलिलप्याप्रमेयं अप्रमेयजलं समुद्रम् ।। ७१ ।। जलसमुद्रम् अप्रमेयम् अनन्तत्वान् ।। ७१ ॥ तलेन च. श्वेत फैलासम् ॥ ७२ ॥ मुदर्शनं चक्रं नाजितः मुना- टिकया शिलोचयमिति काठिन्यप्रदर्शनार्थ विशेषणम् ।। यया बद्ध मुमुचेत्यर्थ । लामं तिलरम् ।। ५ ।। कपाट श्वेत कैलासं, घटवदानित्यमनेन सूचितम् ॥७२॥ नगरे । दन्तरे नगर एव । अनाथा गजशून्या ॥६॥ मुदर्शनं नाम राजानं नमजित. पुढे मुमोच । देवताना | जम्भं शैलमभिहत्य कृष्णेन हत ।। ७७ ।। सौमं नगरम् । ललाम रत्नभूतं देवैरपि शिरसा धार्यमित्यर्थः ॥ ७५ ॥ सस्थं गगनचरम् ।। ७९ ।। कपाटेन वास्तटाघातेन दन्तर संग्रामे । अन्ये तु 'क. पाटे निजघान ' इति पाठं प्रालय कपाट नगर । एवं सलिलेनाप्रमेयमपरिमेयम् ।। ७१ ।। मिरोग गिलागि दन्तरं चेति व्याचख्युः । अनाथा- -संनभूवैति योग्यम् | रिम् श्वैत फैलासम् ॥ ७२ ॥ मुदर्शनं नाम कंचिद्राजा- 1.५६ ॥ अयं कृष्ण तं युद्धे मन्यते युद्धार्थ प्रार्थयते नम् नग्नजित. मुद्ध देवनानामपि मध्ये ललाम प्रशानम् सर्वदेव सः इदानी तेनैव कृष्णेन हत. शेते । यया ॥ ५५ ॥ स्वमंच कपाट नगरभरे । एवं नग्ऽपि जम्भो दैत्य. शैलं वेगेन अभिहत्य शैलापातास्वयंस्तान् ॥६॥ मन्यते मुयोधन' । फश्चिन्नम्भ गेलमंदमभिदत्य इत. शेते तदन् ॥ ७७ ॥ ततोप्रसनस्येति सचिरा तयेया तदभियातादनः गते ॥ ७८ ॥ माल्यो राना याय ।। ७८ ॥ सस्थं संचरं विभीषणं निर्भय पुरस्य सोमस्य तं गावगजम् ग्यम्य गमभारि ॥७९॥ ७२ सयोन की। राम रियो । ७८म मध्य- [सर्व०] महोदधि महोटानियानमतएर सलिमा नि वा पाठ ·२३२ श्रीमन्महाभारते [यानसंविपर्व ५ न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः अस्मै वराण्यददस्तत्र देवा समागता युधि मृत्योरभीताः। दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत्। दृष्ट्वा च तं विक्रम केशवस्य श्रमश्च ते युद्धचमानस्य न स्या- वलं तथैवासमवारणीयम् ।। ८१ ॥ दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात् ।। ८६ ॥ जानन्तोऽस्य प्रकृति केशवस्य शस्त्राणि गात्रे न च ते क्रमेर- न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम् । नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः । स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर- एवं रूपे वासुदेवेऽप्रमेये मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः ।। ८२ ॥ महावले गुणसंपत्सदैव ॥ ८७॥ निर्मोचने पद सहस्राणि हत्ता तमसा विष्णुमनन्तवीर्य- संच्छिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान् । माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम् । मुरं हत्वा विनिहत्यौधरसो सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा . निर्मोचनं चापि जगाम वीरः॥ ८३ ॥ तचाप्ययं सहतेऽस्मान् समीक्ष्य ॥ ८८॥ तत्रैव तेनास्य वभूव युद्धं पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव महावलेनातिवलस्य विष्णोः। यो मन्यते कलहं संप्रसह्य । शेते स कृष्णेन इतः परासु. शक्यं तु पाण्डवानां ममत्वं बीतेनेव मथितः कर्णिकारः।। ८४ ॥ तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा ।। ८९ ॥ आहृत्य कृपणो मणिकुण्डले ते नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञ हत्वा च भौमं नरकं मुरं च । द्रोणायाथो सहपुत्राय चैत्र । लिया तो यशसा चैव विद्वान् शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च प्रत्याजगामाप्रतिममभावः ।। ८५।। योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः ।। ९०।। रक्षा०] निनदन्तं प्रगृहोत्या निन्दनं वृपभम्।७५॥ मम यागास्य च कलहं यन्मन्यते दुर्योधनः यच पाण्डवा. [नील ] कुतुमिति गेपः ॥ ८१ । प्रकृति स्व. नामुपरीति शेप', ममत्वं सेहं शक्यं हतुमिति मन्यते भा दम्युहननशीलनां प्रतिशुश्राव अङ्गीचकार सिद्धिपु ! तद् वेदिता वैदिप्यति संयुगं युद्धं गत्या ॥ ८९ ॥ कार्यमिद्विपूपस्थितासु ऐश्वर्यवान् सामर्थ्यवान् ।। ८२ ॥ [सर्व प्रकृति स्वभावम् । दस्युवधाय असुरमार- निगौचन नगरे छुरान्तान् तीक्ष्णवारान् लोमयानित्यर्थः। | णाय ऐश्वर्य शक्तिस्तद्वान् । सिद्धिषु कार्यसिद्धिषु निमि- ओघमंझं रक्षः ।। ८३ ।। वराणि वरान् अदन दत्तवन्तः | भूतासु ॥ ८२ ॥ निग्लोचने नगरे ।। ८३॥ [तेन ममा गनिः ।। ८६ ।। तर्फयत यहूं यतते ॥ ८८॥ प्रसह्य नरपन] इत्येव एतावतंत्र ॥ ८७ ॥ तर्कयत्याकलयति । पयांगनं हटायात मन्यते वान्छति अस्मासु मित्रभेदं | अस्मान्समीक्ष्यारगदपेक्षया ।। ८८ ॥ पर्यागतं क्रमागतम ! प्रार्थयों इयर्थः । तेन च पाण्टानां कृष्णे मम यम् अरम मम कृष्णस्य पाण्डवानां च ममलमन्योन्यस्नेहं हर्तु दीय दल शायमिनि मन्यते नत् ता पुरक्षेत्र संयुगं यन्मन्यते तत्कलहं युद्धं प्रसज्यासज्य तत्र स कलई संयुगं गरा प्राय वेदिता नास्यनि ।। ८९ ॥ गत्वा युद्धं कृत्वा पंदिता दास्यति ॥ ९ ॥ हिं०] पश्चर्यान अप्रनिहतंच्यागन् । सिद्धिपु [लक्षा०] निमोचने पद सहस्राणि हत्येत्या निमोचने पायमिदिषु ।। ८२ ॥ निग्लोचन नगर निर्णाचन इति च | पागना प्रन्धिनिमांचने सति । निर्माचनं चापि जगमित्या पारः । पाशान मुंग्ण प्रमाग्निान ॥ ८३ ॥ ममो गतिः | निमोचनं पाशानां निगोंचनं जगाम ||८३॥ ममः पादवि. ॥८६॥ जगमान गीय अग्गोहान अथवा गरमा- | क्षेप: स्यात् ॥८॥ नित्यं प, मिानुपाय निशानवान् ॥ ८८ ॥ पर्याग प्रमा ८१५it मग श्री .म. मा। । नित्यं च कृतार्थः ·गम्यायः ४८] उद्योगपर्व ५ २३३ धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मन्ये आसऽहं वामदेवद्वितीयो यो योत्स्यते पाण्डवैः पापबुद्धिः। दुर्योधनं सानुबन्ध निहन्तुम् ॥ ९४ ॥ मिथ्या ग्लहे निर्जितास्त शंसः न चेदिदं कर्म नरेन्द्र वन्थ्य संवत्सराव द्वादश राजपुत्राः ॥ ९१ ।। न चेद्भवेत्सुकृतं निष्फलं वा। वासः कृच्छ्रो विहितचाप्यरण्ये इदं च तचाभिसमीक्ष्य नूनं दीर्घ कालं चैकमनातवर्पम् । पराजयो धार्तराष्ट्रस्य सायुः ॥ ९५ ।। ते हि कस्माजीवतां पाण्डवाना प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्रवीमि नन्दिप्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः ॥ ९२ ॥ युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति । ते चेदस्मान्युद्धधमानान् जयेयु- अन्यत्र युद्धाकुरवो यदि स्यु- देवैर्महेन्द्रप्रमुखैः सहायैः। ने युद्धे वै शेप इहास्ति कश्चित् ॥ ९६ ।। धर्मादपश्चरितो गरीया-- इत्वा तई घार्तराष्ट्रान्सकर्णा- निति ध्रुवं नास्ति कृतं च साधु ॥ ९३ ॥ ब्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम् । न चेदिमं पुरुष कर्मवद्धं कार्य तत्कुरुध्वं यथास्व. न चेदस्मान्मन्यतेऽसी विशिष्टान् । मिष्टान्दारानात्मभोगान् भनध्यम् ॥ २७ ॥ [नील०] साधु कृतं सत्कर्म नासि निष्फलत्वात [सर्व० ] ग्लहे पणे मिथ्या निर्जिताः ।। ९१ ॥ अद्य पृथैव धर्म इत्यर्थः ॥ ९२ ॥ न चेदिति यदि कर्मवद्धः वनवासाड्यावृत्तेष्वस्मामु जीवतां पाण्डवानाम् अनादरे पुरुषो न स्यात् यदि वा वयं तेभ्यः श्रेष्टाः न स्याम तहिं पष्टी अनादृत्य बलस्था बलिनो भूत्वा कस्मान्नन्दिप्यन्त तस्यैव जयो भविष्यतीत्यर्थः ॥ ९४ ॥ इदं राज्यस्याप्रदान- अपि तु न नन्दिप्यन्त इत्यर्थः ।।१२।। ते यद्यस्मान जपे- मिदानींतनम् । तच राज्यान् निःसारणं तदानींतनम् अभि- युस्तदा धर्मादधमों गरीयान् । साधुनं मुकृतं नास्ति समीश्य मालोच्य पापवशात्पराजय एव तस्येत्ययः॥९५|| ॥ ९३ ॥ न चेदिमं पुरुषमात्मानं कर्मवद्धं कर्मपराधीनं [अर्जु० ] धर्मेण क्षात्रेण । नियतमशस्त्रं तवास्मीत्येवं मन्यते दैवमनवधार्य पुरुषकारमात्रेण यदि राज्यमानु- वादिभ्यो वृत्तम् । ग्ल्हे पणे ।। ९१ ।। अद्य वनवासाज्ञा- समाच पुरुषकारहीनांश्च मन्यते । एतेनारमान् दुर्योधनो- मिच्छतीत्यर्थः । वयाऽस्मांश्च यदि विशिष्टान् न मन्यने । ववासनिवृत्तिसमये जीवतां पाण्डयानां जीवतः पाण्डवा-बायोति दर्शितं तदारांसे इच्छामि । अनुसन्धोऽनु: ननादृत्य कस्मानन्दिप्यन्ति ॥१२॥ ते चेद्यदि जयेयुस्तदा | ४ ॥ न चेदिदं कर्म शुभाशुभ नरेषु यद्धं धर्मादधों गरीयान् । मुकृतं पुण्यं साधु समुचरितं च नास्ति ॥ ९३ ॥ इमं पुरुयं क्षेत्रमं कर्मवद्धं चेद् यदि नियतफलं वदा न विद्यते पुरुषस्य स्वकर्म मष्टरूपं मन्यते यदि चास्मान् पुण्यकृतोऽपि विशिष्टान् मन्यते तस्य फलैकोग्नेयत्वान् । एवं च सत्कर्मकारित्वेन वयं तदास्मै नास्तिकः नास्तिकं च धर्मपराङ्मुसं वासुदेद- जयेम नाम तयापि पुरुपकारणापि जेतुं शता एव त. द्वितीयो जेनुमाशंसे प्रभवामि ॥ ९ ॥ई शुभाशुभ दाह-इदं च प्रागुक्तं पौरुषमस्माकं तयापि धर्माभाय- कर्म न चेद् बन्ध्यं विधिना नियतं नियतत्वे सात याच पक्षे समीक्ष्य दृष्ट्वा नूनं निश्चितं पराजयो धार्तराष्ट्रग्य तपस्य स्वकर्म क्षत्रादिनातिप्रतिवद्धं युद्धादि नास्ति | साधुः युचिसिद्धः ॥ ९५ ॥ प्रत्यक्षं संमुख प्रवीमि तत्रापि तयोः पश्योः समीक्ष्य विचार्य धार्तराष्ट्रस्य धृष्ट- | संयुद्धपमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति न भविष्यन्ति । बलवादिनः पराजयः साधुः धृष्टयलस्याप्यरमास्त्रधिकत्वात् अन्यत्र युद्धं कुरवः परीप्मन् पर्यामुमिच्छन्ति । इनश्च ॥ ९५ ॥ हे कुरयो यद् प्रवीमि वो युष्मान् भाविप | लोपः परस्मैपदेष्वितीकारलोपः । यतो न युष्यतां शेष इहास्ति ॥ ९६॥ वन् प्रत्यक्षं स्फुटत्वाद्दर्शनस्य । तदेवाह युध्यमाना युद्धान् फरवः सन्तीति शेषः । युध्यतां तु परी सन् राज्य [लक्षा०] नदिममपनयं फर्मपन्यमित्या इममस्मा- प्रामुमिच्छन् शेषः कश्चिन्नास्ति ।। ९६ ।। कमपजयं कर्मरन्धं दुनास्ये कर्मगो यस्य तं न मन्यत ९१ म. स.बम नियत तस्य मेने यो पोस्यो पामचारिभिः। सन् न सुध्दा समाविष्टादारानमांवर ५५७. म. नरेषु बदं न विपते पुरुषस्य सम्म । ९६ ७. म. पुरक परी. अन्यत्र - ज्यो. ३.

·२३२ थीमन्महाभारते [यानसंधिपर्व ५ न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः अस्मै घराण्यददंस्तत्र देवा समागता युधि मृत्योरभीताः। दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत् । दृष्ट्वा च तं विक्रम केशवस्य श्रमश्च ते युद्धयमानस्य न स्या- वलं तथैवात्रमवारणीयम् ॥ ८१ ॥ दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात् ।। ८६ ॥ जानन्तोऽस्य प्रकृति केशवस्य शस्त्राणि गाने न च ते क्रमेर. न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम् । नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः । स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुप्कर- एवं रूपे घामुदेवेऽप्रमेये मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः ॥ ८२ ॥ महावले गुणसंपत्सदैव ॥ ८७ ॥ निर्मोचने पटू सहस्राणि हत्वा तमसा विष्णुमनन्तवीर्यः संच्छिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान् । माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम् । मुरं हत्वा विनिहत्यौयरलो सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा . निर्मोचनं चापि जगाम वीरः ।। ८३ ॥ तचाप्ययं सहतेऽस्मान् समीक्ष्य ।। ८८॥ तत्रैव तेनास्य वभूव युद्धं पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव महावलेनातिवलस्य विष्णोः। यो मन्यते कलहं संप्रसह्य । शेते स कृष्णेन हतः परासुः शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं चीतेनेव मथितः कर्णिकारः ।। ८४ ।। तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा ॥ ८९॥ . आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञे इत्या च भौम नरकं मुरं च । द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव । श्रिया वृतो यशसा चैव विद्वान् शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः ।। ८५॥ योत्स्याम्यहं राज्यमभी समानः ॥ ९०॥ लक्षा निनदन्तं प्रगृह्येत्या निनदन्तं कृपभम्।।७५11) मम कृष्णस्य च कलहं यन्मन्यते दुर्योधनः यच पाण्डका [नील० ] शेतुमिति शेपः ॥ ८१ ॥ प्रकृति स्व- नामुपरीति शेपः, ममत्वं स्नेहं शक्यं हर्तुमिति मन्यते भानं दम्युइननशीलनां प्रतिशुश्राव अङ्गीकार सिद्धिपु तद् वेदिता वैदिप्यति संयुगं युद्धं गत्वा ।। ८९ ॥ कार्यमिद्विपूपस्थिनासु ऐश्वर्यवान् सामर्थ्यवान् ॥ ८२ ॥ [सर्व०] प्रकृति स्वभावम् । दस्युवधाय असुरमार- निगोपने नगर क्षुगन्तान्तीदंगधारान् लोहमयानित्यर्थः। णाय ऐश्वर्य शक्तिस्तद्वान् । सिद्धिपु कार्यसिद्धिपु निमि- ओपसंझं रक्षः ।। ८३ ।। वराणि वरान् अददन् दत्तवन्तः | त्तभूतासु ॥ ८२ ॥ निम्लोचने नगरे ।। ८३ ॥ [तेन प्रमः गतिः ॥ ८६ ॥ तर्पयतं यहूं यतते ।। ८८ ॥ प्रसा नरफन] इत्येव एतावतैव ॥ ८७ ॥ तयत्याक्लयति । पर्यागतं हटायाप्तं गन्यते वान्छवि अरमासु मित्रभेदं | अरमान्समीक्ष्यास्मदपेक्षया ।। ८८ ॥ पर्यागतं क्रमागतम.! प्रार्थयते इयर्थः । तेन च पाण्डयानां कृष्ण मान्यम् अस्म-मम कृष्णस्य पाण्डवानां च ममत्वमन्योन्यस्नेहं हर्तु दीया हर्नु गायमिति मन्यते तत् तत्र पुरक्षेत्र संयुगं | यन्मन्यते ततलहं युद्धं प्रसज्यासज्य तत्र स फलई संयुगं गमा प्राय येदिता शारयति ।। ८९ ॥ गत्वा युद्धं कृत्वा बेदिता ज्ञास्यति ॥ ९०॥ [पहुं०] पश्चर्यान अप्रतिहतेन्ठावान | सिद्धिपु [लक्षा०] निर्मोचने पद सहस्राणि हत्येत्या निमांचने पार्यगिदिपु ।। ८२॥ निग्लोचने नगर निमांचन इति च पागाना प्रन्थिनिर्मोचने सति निर्मोचनं चापि जगामेत्यन पाटः ॥ पाना मुंग्ण प्रमाग्निान् ॥ ८३ ।। ममो गतिः | निर्माचा पायाना निगौचनं जगाम ॥८३।। प्रमः पादवि. ॥ ८६ ॥ अमान् ममीक्ष्य अग्गनेहान् अथवा अमा. | क्षप: स्यात् । नित्यं पणश्चेत्या नित्यं च कृतार्थः भिमभाय नितानमन ॥४८॥ पांगतं क्रमप्रायः ततः देवराय कृतार्योऽभूदिति योजना ।। ८७ ॥ गौवम् । ८11 सौपराश किया। ८८ प. म. 1 ११ मम भी.म. KIR ·४८] उद्योगपर्व ५ २३३ धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मध्ये आसेऽहं वासुदेवद्वितीयो यो योत्स्यते पाण्डवैः पापबुद्धिः। दुर्योधनं सानुवन्ध निहन्तुम् ।। ९४ ॥ मिथ्या ग्लहे निर्जितास्तशंसः न चेदिदं कर्म नरेन्द्र वन्यं संवत्सराव द्वादश राजपुत्राः ॥ ९१ ॥ न चेवेन्मुकृतं निष्फलं वा। वासः कृच्छ्रो विहितथाप्यरण्ये इदं च तचाभिसमीक्ष्य नूनं दीर्घ काल चैकमज्ञाववर्षम् । पराजयो धार्तराष्ट्रस्य सावुः ।। ९५ ॥ ते हि कस्माजीवतां पाण्डवाना प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्रवीमि नन्दिष्यन्ते घार्तराष्ट्राः पदस्याः ॥ ९२ ॥ युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति । ते चेदस्मान्युदयमानान् जयेयु- अन्यत्र युद्धाकुरवो यदि स्यु- देवर्महेन्द्रप्रमुखैः सहायैः। ने युद्धे वै शेष इहास्ति कश्चित् ।। ९६ ।। धर्मादधरितो गरीया- हत्या त्वई धार्तराष्ट्रान्सकर्णा- निति ध्रुवं नास्ति कृतं च साधु ॥ ९३ ॥ ब्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम् । न चेदिमं पुरुष कर्मवद्धं यदः कार्य तत्कुरुष्वं ययास्त्र- न चेदस्मान्मन्यतेऽसौ विशिष्टान् । मिष्टान्दारानात्मभोगान् भनवम् ॥ २७ ।। [नील.] साधु कृतं सत्कर्म नास्ति निष्फलत्वान [सर्व० ] ग्लहे पणे मिथ्या निर्जिताः ।। ९१ ॥ अद्य यैव वर्म इत्यर्थः ॥ ९२ ॥ न चेदिति यदि कर्मः वनवासाड्यावृत्तेष्वस्मामु जीवतां पाण्डवानाम् अनादरे पुरुषो न स्यान् यदि वा वयं तेभ्यः श्रेष्ठा न स्याम नहिं षष्टी अनादृत्य वलस्था वलिनो भूत्वा क्स्मान्नन्दिप्यन्ते तस्यैव जयो भविष्यतीत्यर्थः ॥ ९४ ॥ इदं राज्यव्याप्रदान- | अपि तु न नन्दिप्यन्त इत्यर्थः ॥९२।। ते यद्यस्मान् जये- मिदानींतनम् । तच्च राज्यान् निःसारण वदानातनम् अभि- युस्तदा धर्मादयमों गरीयान् । साधुकृतं सुकृतं नास्ति समीक्ष्य आलोच्य पापवशात्पराजय एव तस्यत्ययः ॥ ९ ॥ न चेदिमं पुरुषमात्मानं कर्मवद्धं कर्मपराधीन मन्यते देवमनवधार्य पुरुषकारमात्रेण यदि राज्यमानु- [अर्जु० ] धर्मेण क्षात्रेण । नियतमशस्त्रं तनारमीत्येवं मिटतीत्यर्थः । तयाऽस्मांश्च यदि विशिष्टान् न मन्यने । वादिभ्यो वृत्तम् । ग्टहे पणे ॥ ९१ ।। अद्य वनवासासा-मांच पुश्पकारहीनांश्च मन्यते । एतेनास्मान् दुर्योधनो- • वासनिवृत्तिसमये जीवतां पाण्डवानां जीवतः पाण्डवा- ननादृत्य कस्मानन्दिप्यन्ति ।।९२॥ ते चेद्यदि जयेयुस्तदा ज्वधारयतीति दर्शितं तदाशंसे इच्छामि । अनुबन्धोऽनु- धर्मादवमों गरीयान् । सुकृतं पुण्यं साधु समुचरितं च नास्ति ॥ ९३ ।। इमं पुरुष क्षेत्रनं कर्मनद्धं चेद् यदि जयेम नाम वधापि पुरुषकारेणापि जेतुं शचा एव त- - चरः ॥ ९४ ॥ न चेदिदं कर्म शुभाशुभं नरेपु वद्धं सन्दने यदि चास्मान् पुण्यातोपि विमझ चेद यदि तस्य फलको यत्वात् । एवं च सत्कर्मकारवन वयं विनीयो जेनुमादांसे प्रभवामि हाई घामायुः दाह-इदं च प्रागुतं पौरुपमस्माकं तथापि धर्माभाव- कर्मन चेद् कथ्यं विधिना नियतं नियत सामाय पझे समीक्ष्य दृष्ट्वा नूनं निश्चितं पराजयो धार्तराष्ट्रस्य मन्त्रापस्य स्वम क्षत्रादिजातिप्रतिवद्धं युद्धादि नास्ति | साधुः युचिसिद्धः ॥ ९५ ॥ प्रत्यक्षं संमुखं प्रीमि संयुद्धधमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति न भविष्यन्ति । ॥ ५५ ॥ हे कुरवो यद् द्वीमि वायुष्माना भाववाच लोपः परस्मैपदेष्वितीकारलोपः । यतो न युध्यतां शेष तत्रापि तयोः पक्षयोः समीक्ष्य विचार्य धार्तराष्ट्रस्य धृष्ट- वलवादिनः पराजयः साधुः धृष्टवलस्याप्यरमास्त्रधिकत्वात् अन्यत्र युद्धं पुरवः परीप्सन् पर्यामुमिच्छन्ति । इनश्च तन् प्रत्यक्षं सुटत्वादनस्य । तदेवाह युध्यमाना अन्यत्र युद्धान् कुरवः सन्तीति शेषः । युध्यतां तु परीप्सन राज्यं प्रानुमिच्छन् शेपः कश्चिन्नास्ति ॥ ९६ ॥ ११ म. स. मणलं नियतं तस्य मेने यो योत्स्यते पाण्डवैधर्मचारिमिः । १५ स. म. नरेषु वदं न विद्यते पुरुषस्य सकर्म । ९६ स. म. कुरक परी• ज्यो.३० इहास्ति ।। ९६ ॥ [लक्षा०] नदिममपनयं कर्मबन्धमित्यर इममस्मा- कमपजयं कर्मवन्य दुतारये कर्मणो यस्य तं न मन्यनं प्सन् न युध्यता थे । ९७ स. ययावदिष्टान्दारानामजांचोपमुक्त।

·२३४ श्रीमन्महाभारते [यानसंधिपर्व 3 अप्ये नो ब्राह्मणाः सन्ति दृद्धा वाणाश्च मे तूणमुखादिमृत्य बहुश्रुताः शीलवन्ता कुलीनाः । मुहर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति च ।। १०२॥ सांवत्सरा ज्योतिपि चाभियुक्ता खड्नः कोशानिःसरति प्रसन्नो नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः ॥ ९८ ॥ हित्वेव जीर्णामुरगस्त्वचं स्वाम् । उच्चावचं दैवयुक्त रहस्य ध्वजे वाचो रौद्ररूपा भवन्ति दिव्याः प्रश्ना मृगचका मुहूर्ताः। कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन् ॥ १०३ ।। सपं महान्तं कुरुमृझयानां गोमायुसंघाश्च नदन्ति रात्री निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च ॥ ९९ ।। रक्षास्पथो निपतन्त्यन्तरिक्षात् । यया हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः मृगाः शृगालाः शितिकण्ठाश्च काका संसिद्धार्थो द्विपतां निग्रहाय । गृधा बकाश्चैव तरसवश्च ॥ १०४॥ जनार्दनचाप्पपरोलविद्यो मुवर्णपत्राश्च पतन्ति पश्चा- न संगयं पश्यति वृष्णिसिंहः ॥ १००.॥ दृष्ट्वा रयं श्वेतहयप्रयुक्तम् । अहं तवं खलु भाविरूपं अहं होक: पार्थिवान्सर्वपोधान् पश्यामि बुद्धघा स्वयमप्रमत्तः । शरान्वर्पन्मृत्युलोकं नयेयम् ॥ १०५ ॥ घटिव मे न व्ययते पुराणी समाददानः पृथगस्त्रमार्गा- संयुध्यमाना धार्तराप्दा न सन्ति ॥ १०१ ॥ न्यथाग्निरिद्धो गहनं निदाये। अनालव्य जृम्भति गाण्डिवं धनु- स्थूणाकर्ण पाशुपतं महात्रं रनाना कम्पति मे घना। ब्राझं चाखं यच शक्रोऽप्यदान्मे ॥ १०६ ।। पन् ।। ९ ।। अन्यत्र युद्धादित्यत्र युद्धादन्यत्र पुरुषो । १०२ ।। शैश्यः सदाः ।। १०३ ।। तरक्षवः पिन पदिस्युः नहि म्युवि ।। ९६ ॥ व्याघ्राः ॥ १०४ ॥ सुवर्णपत्रा गरुडाः ।। १०५ ।। [मील०] दिव्या अनागतार्यशापकाः मृाचकाः च. [सर्व.] बाह्मणा अप्येवं नो निवेदयन्तः सांव- माणिगतोमदादीनि सेवागमसिद्धानि मृगयन्तं कि सराः सन्तीत्यन्वयः ॥ ९८।। तथा उपावच नेकविध पंग ग्रहण विद्धमिति विचारयन्ति सदसपटाय. रहस्यं गोप्यं देवयुक्तमाधिदैविक सूर्यमण्डलच्छिद्रादि । ना ते पपमा पूनिपात आपः, मृगाणि गागितानि दिव्यानुत्तमान् प्रश्नानुपश्रुती: मृगचक्रान् मृगसगृहान पमाणि पैग्ने :नि पा ।। ५५ ।। सायं युद्धे जयपरामयः | शुभाशुभसूचकान् मुहर्तान् प्रहरचारादिश्तफालविशे. सिय न पश्यति यतः अपरोमवियः दिव्यदृष्ट्याऽनीता- पान पाण्डवजयपुरुसंजयभयपान् निवेदयन्ति ॥ ९९ ॥ गागादिपं. पारन् ।। १०० ॥ पुगणी योगप्रभाश्वती न | यया होति । युनानन्तरमजातशारहिंसापरोऽपि नोड प्यारे नविला ||१०१॥ स्मान् मन्यते दिपतां निमहाय, तया जनाईनोऽपि [re गायनमगमंदमायेदिनः ज्योतिपि प्रदणे या समित्ययेत्यर्थः ॥ १०० ॥ भति ममनो- गसंशयमिनि क्रियाविशेषणं तेन नामी संशयेन पश्यति अमियुगा अभिः ॥९८॥ पावरमागन्तुपयाभाटाम पुरपायनाप शुभं रहायं दशाफलं दिव्याः ना पुरतं । उगन्तीच्यन्ति ॥ १०२ ॥ शैक्य: गगः By: SEAR पर भविष्यनि दैवान, प्रभान | सुवर्णपत्राः सपर्णपाः दीपा- ॥१०३|| गिविषयाः धपसण्टाः फासाः मटाया मान नियमाशुभाशुभपायदा :॥९॥ near:भाविनम । पनामाताः ।। १०५ ॥ fr: ९८ ॥ ममोहिमः । [शा ] पायपं देश्युमं रहायमिरया देवताः ri पानि या देशात देव NA HITीति दे प्रहषर्षा * नि पुन ः ॥ ५९ ॥ [Tere ९५७ :', { trimurti FILो।।

·उद्योगपर्व ५ २३५ वघे तो वेगवतः प्रमुश्च- तैर्मन्यते कलई संप्रसव माई मनाः किंचिदिहावशिष्ये । स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य ॥ १०८ ॥ शान्ति लप्स्ये परमो ोप भावः वृद्धो भीष्मः शान्तवनः कृपश्च स्थिरो मम बेहि गावल्गणे तान् ॥ १०७॥ द्रोण: सपुत्रो विदुरश्च घीमान् । ये वैजय्याः समरे सूत लवा एते सर्वे यदृदन्ते तदस्तु देवानपीन्द्रप्रमुखान्समेतान् । आयुप्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे ॥१०९ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टचवारिंशोऽध्यायः ॥ ४८॥ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ४९ भीमेण सभायां वासुदेवार्जुनयोनरनारायणावनारत्वमुक्त्वा वर्णगणम् ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- ब्रह्मोवाच- समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजमु भारत । यावेतौ पृथिवीं यां च भासयन्ता तपस्विनी । दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ॥१॥ ज्वलन्ती रोचमानी च व्याप्यातीतौ महाबली ॥७॥ बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थिती । नरनारायणावेतो लोकालोकं समास्थिती । मस्तश्च सहेन्द्रेण वसवश्वामिना सह ॥२॥ अनिता स्वेन तपसा महासत्वपराक्रमी ॥ ८॥ आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्पयो दिवि । एतौ हि कर्मणा लोकं नन्दयामासनुर्धवम् । विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभायाप्सरसां गणाः ॥ ३ ॥ द्विवाभूतौ महापानी विद्धि ब्रह्मन् परन्तपौ । नमस्कृत्योपजग्मुस्ते लोकटद्धं पितामहम् । अमराणां विनाशाय देवगन्धर्वपूजितौ ॥९॥ परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः ॥ ४॥ वैशम्पायन उवाच- तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानाविधाजसा । पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्ती नरनारायणापि ॥५॥ साथ देवगणः सर्वहस्पतिपुरोगमैः ॥ १० ॥ बृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काधिमाविति । तदा देवासुरे युद्धे भये जावे दिवौकसाम् । भवन्तं नोपतिष्टेते तो नः शंस पितामह ॥ ६॥ अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम् ॥ ११ ॥ युक्त्यैत्यत्र पूर्वरूपाणि पूर्ववद्राहरूपाणि भविष्यन्ति ] रोचयन् पुरा धार्तराष्ट्रो देवेभ्योऽपि न भीति चक्रे इति मृगाश्चैव तरक्षवश्वेत्यत्र मार्गयन्तीति मायावत् । वैरेव पाण्डवैः मह क्लहं संमन्यने अनुमन्यनं [नोल०] वधे धृतः वधार्य सन्नः वेगवतः वाणान् इति मोहमस्य पश्यनेत्यन्वयः ॥ १०७ ।। ॥१०७॥ विजयः कर्म येषां ते वैजय्याः देवानपि लम्वा इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वद्धनारायणरत- विजयवत एवेत्यर्थः ॥ १०८॥ इति श्रीमन्महाभारते योगपर्वणि नेटकण्टीये भारत- भावदीपे अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ [अर्जु०] ये पाण्डवाः समरे इन्द्रादीनपि सहायान्ना- रोचयत् तैरेव पाण्डवैः संप्रसज्य कलहं मन्यत इति मोह- मस्य पश्यतेत्यन्वयः ॥ १०८ ॥ इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायाम नमिप्रकृतायामुयोगपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ [ सर्व० ] यैः पझमूतैः पाण्डवैः देवानपि सहायान्ना• २०७ख. वक्षेवगन् । १०८ स. म. नित्यं पुनः सचिवेयरवोचदानपी. 'मुखान्यायान् । स. म. संप्रयुचा इति मष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ जगाम शक्रस्तच्छ्रुत्वा यत्र तो तेपतुस्तपः । व्याख्यायामष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥१८॥ [लक्षा०] पश्चनु मोहमस्येत्यन अस्य मोई मान् पश्यतु इति संबन्धः ॥ १०७ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिरानतीनसभाबारे भटवारियोध्याय ॥ ८॥ [नील] समवेतविति ॥१॥ पर्यासत परिवार्य तस्थुः ।।४॥ लोकान् मानुपान् लोकं ग्राह्यम् ॥ ८ ॥ अयाचत इन्द्रः॥११॥ [अर्नु.] व्यतिक्रान्ती उपय व्यवन्धिती ॥ ५ ॥ २स.म. समुरियौ। ९ स. म. टोन्।ख म. मनुस् ममत्वा । ११स.म.रे मये।

·२३६ श्रीमन्महाभारते [यानमंतिपर्व ५ तावता णीप्वेति तदा भरतसत्तम । सनातनी महात्मानौ कृष्णाचेकरये स्थिती ! अथैताचवीच्छकः सा नः क्रियतामिति ॥ १२ ॥ दुर्योधन तदा ताप्त स्मताऽसि वचनं मम ॥ २४ ॥ ततस्तौ शक्रमतां करिप्यायो यदिच्छसि । नोचेदयमभावः स्यात् कुरूणां प्रत्युपस्थितः । ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान् १३ अर्थाच्च तात धर्माच तव बुद्धिरुपप्लुता ॥ २५ ॥ नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परन्तपः । न चेद्द्दीप्यसे वाक्पं श्रोताऽसि छवहून्हतान । पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ॥१४॥ तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते ॥ २६ ॥ एप भ्रान्ते रथे तिष्ठन् भल्लेनापाहरच्छिरः। त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे । जम्भस्य असमानस्य तदा ह्यर्जुन आहवे ॥ १५ ॥ रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ ॥ २७ ॥ एप पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत् । दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च । जित्वा पष्टिं सहस्राणि निवातकवचात्रणे ॥ १६॥ तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च ॥ २८॥ एप देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरञ्जयः । कर्ण उवाच- अतपयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम् ॥ १७ ॥ नैवमायुप्मता वाच्यं यन्मामात्य पितामह । नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्यान् जघान ह । क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान् ।।२९।। एवमेतौ महावीयौ तौ पश्यत समागतौ ॥१८॥ कि चान्यन्मयि दुर्टचं येन मां परिगईरो । वामदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ । नहि मे जिनं किंचिद्धार्तराष्ट्रा विदुः कचित॥३०॥ नरनारायणी देवी पूर्वदेवाविति श्रुतिः ॥१९॥ नाचरं जिनं किंचिद्धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः । अजेयौ मानुपे लोके सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः । अहं हि पाण्डवान्सर्वान्हनिप्यामि रणे स्थितान ३१ एप नारायणः कृष्णः फाल्गुनश्च नरः स्मृतः। प्राविरुद्धैः शमं सद्भिः कथं वा क्रियते पुनः । नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम् ॥ २० ॥ राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्व कार्य प्रियं मया । एतौ हि कर्मणा लोकानश्चवातेऽक्षयान् ध्रुवान् । तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः ॥३२॥ तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनःपुनः ॥ २१ ॥ वैशम्पायन उवाच- तस्मात्कमैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः । कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शान्तनवः पुनः । एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित् ॥ २२ ॥ धृतराष्ट्र महाराज संभाप्येदं वचोऽब्रवीत् ॥ ३३ ॥ शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम् । यदयं कत्थते नित्यं हन्ताऽहं पाण्डवानिति । पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम् ॥ २३ ॥ नायं कलाऽपि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्।।३४॥ नोपतिप्ठेते नाभिवन्देते ॥ ६ ॥ अतीतौ अतिशयेन इतौ न कर्तव्यं किंतु राज्ञ एवेति भावः ॥ ३२ ॥ कलाऽपि प्राप्तौ ॥७॥ पोडशांशोऽपि ॥ ३४॥ [लक्षा०] विद्धि प्रहा परंतपावित्यत्र ब्रह्म परमहा ।।९।। [अर्जु० ] आरुजत् भग्नवान् ॥ १६ ॥ अश्नुवाते [ नील० ] सह्यं साहाय्यम् ॥ १२॥ भ्रान्ते अस्थिरे- व्याप्नुतः ॥ २१ ॥ दुर्जातः हीनजातेः ॥ २८ ॥ ऽपि रये लक्ष्यात् न व्यपैतीत्याश्चर्यम् ॥ १५ ॥ आमजत् | आयुष्मतेत्युपालम्भे । अनपेयिवान अनपगतः ॥ २१ ॥ पीडितवान् ॥ १६ ॥ भूयसो बहून् ॥ १८ ॥ सत्त्वं | फस्थते आत्मानं श्लाघते । कला पोडशभागः ॥ ३४ ॥ बुद्धिमत्त्वम् एक एव देवो योगप्रभावाद्रूपदयेन वर्तते [ लक्षा० ] तयार्जुन आहव इत्यत्र तथा जम्भशिरश्छेद- इत्यर्थः ।। २० । अनुवाते च्याप्नुतः ॥ २१ ॥ फर्म युद्धं | नवत् एप नरः अर्जुनः अर्जुनो भूत्वा ॥ १५ ॥ वरमात्क- फर्तव्यं तयोरिति गेपः । आचष्ट आस्यातवान् नारद | मैव कर्तव्यमित्यत्र कमैव संधिकमेव ॥ २२ ॥ एव ॥ २२ ॥ स हि राज्ये इति । अस्य वचनं मया इति थीम० भा०३० या कृ० ए० एकोनपशाशोऽध्यायः ॥ ४९॥ १२.म.पा । १८ प. म. वारवयो बोरो। २४ ७. म. सनातनी | म. नास्ति । ३२ स. म. पूर्वार्ध नास्ति। इति एकोनपधाशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ मरेयौ। २४ रा.म.: मोब। ३० एम. चिन्परम । ३१स. - - ·उद्योगपर्व ५ नन्यायः ५०] अनशे योऽयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् । एतान्यस्य मृपोक्तानि वहनि भरवर्षभ । वदस्य कर्म जानिहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥ ३५ ॥ विकत्यनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः ॥४२॥ एतमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः मुयोधनः । भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वानो महामनाः । अवामन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिन्दमान् ॥ ३६॥ धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्ये मिपूजयन् ॥ ४३ ।। किं चाप्यतेन तत्कर्म कृतपूर्व मुदुष्करम् । यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तक्रियतां नृप । तथा पाण्डवैः सर्वरेककेन कृतं पुरा ॥ ३७॥ न काममर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुमईसि ।। ४४ ।। दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम् । पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगतम् । धनञ्जयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम् ।। ३८॥ यद्वाक्यमर्जुननोक्तं सञ्जयेन निवेदितम् ॥ ४५ ॥ सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनञ्जयः । सर्व तदपि जानामि करिष्यति च पाण्डवः । प्रमध्य चाच्छिनद्वासः किमयं प्रोपितस्तदा ॥३९॥ नद्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः ॥४६॥ गन्यपियात्रायां हियते यत्सतस्तव । अनादृत्य तु तदाक्यमर्यवद्रोणभीष्मयोः । क तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं पायते ।। ४० ॥ ततः स सञ्जयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवान् ॥४७॥ ननु तत्रापि भीमेन पार्थेन च महात्मना । तदेव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन् । यमाभ्यामेव संगम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः ॥४१॥ भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभापते ॥४॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।। ४९ ॥ पञ्चाशोऽध्यायः ५० एतराष्ट्रेण पाण्डवसहावापृष्टम्य मंजाम्य कम्मलप्रानिः॥१॥ प्रत्याभम्नेन च तत्र दृष्टम्प सर्वच सभायामुपानम् ॥ २॥ धृतराष्ट्र उवाच- आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्टिरम् ॥ ५॥ किमसी पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत । नभः सूर्यमित्रोद्यन्तं कौन्तेयं दीसतेजसम् । श्रुत्तेह बहुलाः सेनाः प्रीत्यर्थ नः समागताः ॥१॥ पञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोदितम् ॥६॥ किमसी चेष्टते सूत योत्स्यमानो युधिष्टिरः । आगोपालाविपालाश्च नन्दमाना युधिष्टिरम् । के वाऽस्य भ्रातृपुत्राणां पश्यन्त्याज्ञेप्सवो मुखम् ॥२॥ पाञ्चाला: केकया मत्स्याः प्रतिनन्दन्ति पाण्डवम् ७॥ केखिदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुनः । ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरथ याः। निकृत्या कोपितं मन्दधर्मत्रं धर्मचारिणम् ॥ ३ ॥ क्रीडन्त्योऽभिसमायान्ति पाथै सन्नद्धमीक्षितुम् ॥८॥ सन्जय उवाच-- धृतराष्ट्र उवाच- राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । सञ्जयाचश्व येनास्मान्पाण्टवा अभ्ययुञ्जत । युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च ॥ ४ ॥ धृष्टद्युम्नस्य सैन्येन सोमकानां वलेन च ॥९॥ पृयग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रपवजाः । [नील०] हियते यद्यदा। वृपायते वृषवन्दति ॥४०॥ [सर्व०] वृपायतं वृपवन्नति ॥ ४८ ।। इति श्रीनेट उद्योग मा०मा० एपोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ९ ॥ इति श्रीमहामारतोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणन- [अर्जु०] प्रोपितो देशान्तरं गतः ॥ ३९ ॥ यन् टीशयामकानपञ्चाशोऽध्यायः॥४९॥ यदा । पायने वलीदेवनदति ॥४०॥ भद्रं ते त्वत्संवन्धि मद्रमित्युपालम्भः ॥ ४२ ॥ [नील.] किमसाविति ॥ १ ॥ येन महायेन इति श्रीममा मर्जुनमिन मुयो एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अस्मानालक्ष्य अभ्ययुचत संनद्वा अमूवन् ।॥९॥ २स.म कश्यास्य । ख. म चिन्ताच मुखमाइते । ३ ख. म. शाम्य टेभ्यो।९ख केनारमान् । स. सैन्याना सोनकः विस्यक युन वा । ५ म. या समिवोधनन् । ७स. म. 'विया- ·श्रीमनाहाभारते [यानसंगिपर्य ५ वैशम्पायन उवाच- यस्य वीर्यण सहसा चत्वारो शुवि पाण्डवाः ॥२०॥ गावलगाणिस्तु तत् पृष्ट सभायां कुरु संसदि । निःसत्य जनुगेहादै हिदिम्बात्पुरुपादकात् । निःश्वस्य सुभृशं दीर्घ मुहुः संचिन्तयन्निव ॥ १०॥ यश्चैपामभववीपः कुन्तीपुत्रो वृशोदरः ॥२१॥ तत्रानिमित्ततो देवात्सूतं कश्मलमाविशत् । याशसेनीमथो यत्र सिन्धुरानोऽपष्टवान् । तदाचचक्षे विदुरः सभायां राजसंसदि ॥ ११ ॥ तत्रपामभवद्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।।२२।। सञ्जयोऽयं महाराज मूच्छितः पतितो भुधि । यथ तान्संगतान्सन्पिाण्डवान्यारणायते । वाचं न सृजते कांचिद्धीनमज्ञोऽल्पचेतनः ॥ १२॥ दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ।। २३ ।। धृतराष्ट्र उवाच- कृष्णायाश्चरता प्रीति येन क्रोधवशा हताः। अपश्यत्सञ्जयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान् । प्रविश्य विपमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ।। २४ ॥ तैरस्य पुरुपच्याभृशमुद्वेजितं मनः ॥ १३ ॥ यस्य नागायुतैवीर्य भुजयोः सारमर्पितम् । वैशम्पायन उवाच- तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुखत ॥२५॥ संञ्जयश्चेतना लब्ध्वा मत्यावस्पेदमब्रवीत् । कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्यर्थ जातवेदसः । धृतराष्ट्र महाराज सभायां कुरुसंसदि ॥ १४ ॥ अजयद्यः पुरा चीरो युध्यमानं पुरदरम् ॥ २६॥ सञ्जय उवाच- यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम् । दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान् । तोपयामास युद्धेन देवदेवमुमापतिम् ॥ २७॥ मत्स्यराजगृहावासनिरोधेनावकर्शितान् ॥१५॥ यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान् धनुर्धरः। शृणु यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । तेन वो विजयेनाजा पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥२८॥ धृष्टद्युम्नेन धीरेण युद्धे बस्तेऽभ्ययुञ्जत ।। १६॥ यः प्रतीची दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम् । यो नैव रोपान्न भयान्न लोभानार्थकारणात् । स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः ॥२९॥ न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जह्यात्कदाचन ॥ १७॥ तेन यो दर्शनीयेन धीरेणातिधनुर्भूता । यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः । माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥३०॥ अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ १८ ॥ या काशीनङ्गभगवान्कलिझांश्च युधाऽजयत् । यस्य वाहूवले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कथन । तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥३१॥ यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः। यस्य वीर्येण सदृशाचत्वारो भुवि मानवाः । यः काशीनमगधाकलिङ्गांश्व युधाऽजयत् ॥१९॥ 'तेन वो भीमसेनेन पाडवा अभ्ययुञ्जत । अश्वत्थामा धृष्टकेतू रुक्मी मान्न एव च ॥ ३२॥ [अर्जु० ] प्रत्ययेन प्रतिमूलार्थेन ॥ १ ॥ राजपुत्र्यः [अर्जु० ] अनिमित्ततो राज्यनिमित्तशून्यात् ॥११॥ क्षत्रियकन्याः॥८॥ यैः निमित्तभूतैः अभ्ययुञ्जत अभि विरुद्धं योगं कृतवन्तः [ लक्षा०] [यज्ञमाश्विनशंसिन इति पाठे । यज्ञं पञ्च- वो युप्मान् ।। १६ ॥ द्वीप आश्रयः ॥ २१ ॥ विजयेन महायज्ञं कुर्विति आश्विनमश्विनोः पुत्रं सहदेवं प्रतिश- | अर्जुनेन ॥ २८ ॥ सिनम् ।।] केनारमान् पाण्डवा अभ्ययुचतेत्यत्र फेन यलेन अस्मान् प्रति पाण्डया अभ्ययुसत युद्धाभियोग [लक्षा०] यो वै रोपादित्यन यच्छब्दस्य तेन पाण्डवा मकुर्वन् ।॥ ९॥ अभ्ययुखतेति संवन्धः ॥ १७ ॥ पृथिव्यां नास्ति कन्चने- [नील] पुरवः संसीदन्त्यस्यां सभायाम् ॥ १० ॥ त्यत्र सम इति योग्यपदाध्याहारः ॥ १९ ॥ यात यः युमान् ते पाण्डवाः ॥ १६ ॥ सिन्धुराजो जय- इति श्रीमन्महाभारते अयोगपणि यादिराजतीर्थयत. द्रयः ॥ २२ ॥ विनयेन अर्जुनेन ॥ २८ ॥ लक्षालंकारे पञ्चायोऽध्यायः॥५॥ ११७.म. गतवरममा। १५. गृहावासावरोचना१७४. कथंचन। १९ स. धनुर्धरान् । प. तृतीया नास्ति । २१ ख, निराकान अतुगृहाद।

·उद्योगपर्व ५ २३९ अन्याय: ५१] तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन्महात्ययम् । शिशुभिर्नयः संख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः । यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च ॥३३॥ आशीविपसमस्पर्शः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ४२ ॥ तपश्वचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती । या कृष्णसदृशो वीर्य युधिष्ठिरसमा दमे । भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ ॥ ३४॥ तेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।। ४३ ॥ पाश्चालस्य मुता जज्ञे दैवाच स पुनः पुमान् । यश्चवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः । स्त्रीपुंसोः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान् ॥३५॥ दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपार्मिहारयः ॥४४॥ यः कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः। तेन वश्चेदिरानेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत । शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत ॥ ३६॥ · अक्षौहिण्या परिवृतः पाण्डवान्योऽभिसंश्रितः ।।४।। यं यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधनेच्छया । यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ॥ ३७॥ तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुद्धत ।। ४६ ।। महेवासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः। तथा चेदिपतेीता शरभो भरतपम । आमुक्तकवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुद्धत ॥ ३८॥ करकण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ४७ ।। यो दीर्घबाहुः क्षिपात्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः । जारासन्धिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ । तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः ।। ३९॥ युद्ध प्रतिस्थे वीरौ पाण्डवार्ये व्यवस्थितौ ॥ १८ ॥ य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम् । द्रुपदश्च महातेजा वलेन महता वृतः । रणे तेन विराटेन भविता वः समागमः ॥४०॥ त्यक्तात्मा पाण्डवार्याय योत्स्यमानो व्यवस्थितः ४९ यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः । एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः । स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत ॥ ४१ ॥ शतशो यानुपाश्रित्य धर्मराको व्यवस्थितः ॥५०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः ।। ५० ॥ एकपञ्चाशोऽध्यायः ५१ भीमम्य वीर्य चिन्तयन् धृतराष्ट्रः शोचति ॥ १॥ धृतराष्ट्र उवाच- भीतो कोदराचात सिंहात्पशरिवापरः ॥ ३ ॥ सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः । नहि तस्य महावाहोः शक्रमतिमतेजसः । एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः ॥१॥ सैन्येऽस्मिन्मतिपश्यामि य एनं विपहेाधि ॥ ४॥ भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत् । अमर्पणश्व कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः । क्रुद्धादमर्पणासात व्याघ्रादिव महारुरोः ॥२॥ अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यस्प्रेक्षी महास्वनः ॥५॥ जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुणं च निःश्वसन् । [नील०] करकण करकर्पसंझेन भ्रात्रा ॥४७॥ अभ्ययुवत । अभियोगो विवादः तद्विपरानधुर्वत इति श्रीनलकण्ठीये भारतभावदीपे व्योगपर्वणि ॥ ३३ ॥ प्रेत्य वान्मान्तरे ॥४६॥ करकग करकर्षः पञ्चायोऽध्यायः ॥ १०॥ [अर्जु० ] पुनर्वचनमाधिस्योक्तौ ] कालेऽज्ञातवास- इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वदनापपणात- टीकायां पञ्चायोऽध्यायः॥ १०॥ इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि पञ्चायोऽध्यायः॥१०॥ [नील• ] सर्वे इति ॥ १ ॥ महारुरोः महामृगम्य [ सर्व.] केन कियत्संख्येन धृष्टद्युम्नस्तस्य सैन्येन ॥२॥ अनमहासी नर्म वृयोपहासः तदन्यो हासः सत्य. ४१ ख.म.स श्वावियो योदा । पायोऽध्यायः ॥ ५० ॥ मेव कृत्वा शवूनुपहसतीत्यर्थः ॥५॥ नाम्ना ॥५०॥ काले वो युप्माकम् ।। ४०॥

·२४२
[यानसंधिपर्व ५
श्रीमन्महाभारते
द्यूतममुखमाभाति कुरूणां व्यसन महत् । अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शो।
मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्यापमिदं कृतम् ॥ ५७ ॥ श्रीप्यामि निनद स्त्रीणां कयं मां मरणं स्पृशेत् ॥६॥
मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः । यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो
चक्र अधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम् ॥५०॥ दहेकक्षं वायुना चोधमानः ।
किन्नु कुर्या कथं कुर्या क नु गच्छामि सञ्जय ।
गदाहस्तः पाण्डवो वे तथैव
एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः ।।५९।। हन्ता मदीपानसहितोऽर्जुनेन । ६१ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः॥५१॥
द्विपञ्चाशोऽध्यायः ५२
धृतराष्ट्र उवाच
अर्जुनस्य वीर्य चिन्तयानो धृतराष्ट्रः गोचति ॥ १ ॥
घृणी कर्णः प्रमादीच आचार्यः स्थपिरो गुरु॥ ५॥
यस्य वै नानृता वाचः कदाचिदनुशुश्रुम । समर्थों बलवान्पाथों दृढधन्वा जितक्लमः ।
त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनञ्जयः॥ १॥ भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजयः ॥६॥
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः । सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ।
अनिशं चिन्तयानोऽपि यः प्रतीयाद्रथेन तम् ॥ २॥
अपि सर्वामरैश्वर्य त्यजेयुन पुनर्जयम् ॥ ७॥
अस्पतः कर्णिनालीकान्मार्गणान् हृदयच्छिदः । वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तयोर्वा फाल्गुनस्य च ।
प्रत्येता न समः कश्चिद्युधि गाण्डीवधन्वनः ॥ ३ ॥ नतु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता चास्य न विद्यते ॥६॥
द्रोणकर्णी प्रतीयाता यदि वीरौ नरर्षभौ । मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति य उत्थितः ।
कृतास्रो बलिना श्रेष्ठौ समरेप्वपराजितौ ॥ ४॥ अन्येऽप्यत्राणि जानन्ति जीयन्ते च जयन्ति च ॥९॥
महान्स्यात्संशयो लोके न त्वस्ति विजयो मम ।
[नील०] पर्यायधर्मः विपरीतधर्मः । प्रधिनेमिः । कर्णद्रोणयोर्वधे अस्मदीयानां शान्तिः फाल्गुनस्य वधे तु
अस्य कालवशस्य, तृतीयार्थे पष्ठी ।। ५८ ॥
परेपामित्यर्थः ॥ ८॥
इति श्रीनेटकण्टीये भारतभावदीपे वयोगपर्वणि [अर्जु०] प्रतीयात् प्रतिगच्छेत् ॥ २॥प्रत्येता निवा-
एकपञ्चायोभ्यायः ॥११॥
रयिता ॥३॥ प्रतीयातां प्रतिगच्छेताम् ॥४॥माहात्म्यात्
[भ ०] पर्यायधर्मः... । प्रधिर्नेमिः ॥ ५८ ॥ महत्वात् । तत्रापि संशयः प्रतिगन्तुं शक्नुतो न वेति, न
इति भीमन्महाभारतम्याख्यायामर्जुनमित्तायामुयोगपणि पुनर्विजेतुं शङ्कापि । घृणी कृपालुः प्रमादी अनवधानवान् ।
एपधाशोऽध्यायः ॥११॥
स्थविरत्वादक्षमः गुरुत्वात् पक्षपाती ॥ ५॥ समर्थः शक्ति-
[सर्व०] पर्यायेण सुखदुःखभोगः पर्यायः स एव मान वलवान् बलवद्दशायां प्रवर्तमानः तुमुले कान्दिग्भूते
धर्मः स कालस्यावयवश्वरस्येव प्रधिनेंमिः । कालसंब- युद्धे अपराजितः अपराजित एव म्याद् भवेत् । [ो ? अ.
विभिरस्माभिरस्माद्धर्मान्न शक्यं पलायितुम् ।। ५८ ॥ पि]शब्दोऽवधारणे॥६॥ सर्वे पाण्डवाः ॥७॥तयोद्रों-
रति भीमहाभारतोयोगपर्वणि एवंमनारायणकृत णभीप्मयोः । संशय्य निर्णयति नविति ॥ ८॥ मन्दान्
टीशयामेषपशाशोऽध्यायः ॥११॥
मम पुत्रान् ॥ ९॥
[गील.] यस्येति धनन्जयः यस्य योद्धति तच्छदा. [सर्व० ] संशयोऽयं जेताऽयं पेति । एतेन साम्यम-
ध्याहारण पूरणीयम् ॥१॥ तस्य सं प्रतियोद्धारं न पश्यामि | भिप्रैवि ॥ ५ ॥ सोर्जुनो भवेत् तुमुले युद्धे सर्व-
य एनं प्रतीयादित्यध्याहृत्य योज्यम् ॥ २॥ घृणी कृपा- शोऽप्यपराजिव इति ॥ ६ ॥ तुशब्दो भिन्नममः ॥ ८॥
मान् भीमादिषु, प्रमादी अन्ते विद्यां न स्मरिप्यतीति
[लक्षा०] उभाभ्यां संशयो लोक इत्यत्र भाभ्यां
भावः ॥ ५॥ अपराजयस्तेपामिति शेषः ॥ ६ ॥ तयोः गताभ्यामपि संशयः जये संशयः स्यात् लोफे विजयाद-
१ म.नुस पुरे सशोऽप्यपराविनः । नस्तु नास्ति ॥५॥

·उद्योगपर्व ५
बनाव. ५२]
२४३
एकान्तविजयस्लेव श्रूयते फाल्गुनस्य ह । गाण्डियात्यं दहेताजी पुत्राणां मम चाहिनीम् ।
जयविंशत्समाऽहृय खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ॥ १०॥ अपि सा रयघोपेण भयाता सव्यसाचिनः ॥ १७ ॥
निगाय च मुरान्सर्वान्नास्य विद्मः पराजयम् । वित्रम्ता बहुधा सेना भारती प्रतिभाति में।
यस्य यन्ता हृषीकेशः शीलत्तसमो युधि ॥ ११ ॥ यया कसं महानग्निः प्रदहेत्सर्वतश्वरन् ।
ध्रुवस्तस्य जयस्तात ययेन्द्रस्य जयस्तया । महाचिरनिलोद्भुतस्तद्धक्ष्यति मामकान् ॥ १८॥
कृष्णावेकरथे यत्तावधिज्यं गाण्डिवं धनुः ॥ १२॥ यदोदमनिशितान्वाणसंयां.
युगपत्रीणि तेनांसि समेतान्यनुशुश्रुम ।
स्तानाततायी समरे किरीटी।
नैवास्ति नो धनुस्ताहक्न योद्धा न च सारथिः।।१३।। सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा
तच मन्दा न जानन्ति दुर्योधनवशानुगाः । यया भवेत्तद्दपारणीयः ॥ १९ ॥
शेषयेदशनिदीप्तो विपतन्मूर्ध्नि सञ्जय ॥ १४ ॥ यदा भीक्ष्णं मुवहन्मकारान्
न तु शेपं शरास्तात कुर्युरस्ताः किरीटिना । श्रोताऽस्मि तानावसये कुम्णाम् ।
अपि चास्यनिवाभाति निघ्नन्निव धनञ्जयः ॥१५॥ तेपां समन्ताच तथा रणाने
उद्धरनित्र कायेभ्यः शिरांसि शरदृष्टिभिः ।
क्षयः किलायं भरतानुपैति ॥ २० ॥
अपि वाणमयं तेजः प्रदीप्तमिव सर्वतः ॥ १६ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विपञ्चागोऽध्यायः ।। ५२॥
त्रिपञ्चाशोऽध्यायः५३
:
भोप्यामि ॥२०॥
युधिष्टिरस्य तत्महायानां च वीर्यायधमानो धृतराष्ट्रः गोचति ॥ १ ॥
धृतराष्ट्र उवाच
तथैवाभिसरास्तेपां त्यक्तात्मानो जय धृताः ॥१॥
यथैव पाण्डवाः सर्वे पराक्रान्ता जिगीपकः ।
[नील० ] त्रयस्त्रिंगत्समाः वर्षाणि अतीता इत्यर्थः
[सर्व.] सर्वे त्रयोऽपि त्रयम्पिंगत्ममाः नो वत्मगन्
संधिरापः ॥ १० ॥ अस्ता भिताः ॥ १५ ॥ कुरूणां त्रिंशत्तमेऽब्द इत्यर्थः ॥ १० ॥ गाण्टीवोत्यं दहेदामा-
प्रकारान् छेदमैदपलायनादीनावसथै गृहे श्रोताऽस्मि ! विति प्रतिभावि में इत्यप्रिमश्लोफेनान्वयः ।। १७-१८॥
| तेषां पाण्डवानां रणाने समंततः प्रकारानावसबै पुरुणां
इति श्रीनेटकप्ठीये उयोगपर्वणि भारतभावदीपे श्रोतास्मीत्यन्वयः ॥ २०॥
द्विपञ्चायोऽध्यायः ॥ १२ ॥
[मर्नु०] एकान्तविजय आवश्यकविजयः । न
इति श्रीमहाभारताशेगाणि सर्वनारापमानटीशपां
द्विपमायापः॥ ११॥
कदापि पराजय इत्यर्थः । त्रयस्त्रिंशत् समा वर्षाणि यस्य
[लक्षा०] यतोऽप्रवीग्निशितान् याणसंपानिन्यत्र
स तया । प्रयस्त्रिंशन् समा इति पाठेऽसमस्त त्रयस्त्रिंशत् |सरे सत्र्यमाची यदा आमीत्तदा लोकः सृष्टोऽन्तक
समा यस्येति गेपः ॥ १० ॥ विद्यो जानीमः । यन्ता इत्यादि यतोऽप्रवीन् ततः कारणान् मामकान् पश्यनीति
सारयिः ॥ ११॥ कृष्णा कृष्णार्जुनौ अधिज्यमारोपित- पूर्वगान्वयः ॥ १९ ॥
गुणम् ॥ १२ ॥ मन्दाः कर्णादयः ॥ १४ ॥ अस्ताः
निनाः ॥ १५ ॥ [तस्यार्जुनस्य वाणापे।] मुहुन्
इति मीमहामारते योगागि पारिपतीसरे
दिपनाममा
जयप्रतियद्वान्प्रकारान् फुरुणामावसर्य श्रोतास्मि । तेषां
पुरूणां मङ्गप्रतिवद्वानिति शेषः । सर्वमन्यदेवं तत्र हेतुः
[मीट ] यथैरेति । मभिमगः पुरोगाः ॥१॥
[अर्जु.] अभिमग अप्रेमराः॥ १॥
विभीमन्महा मनमि मुशे पभागोम्पायः॥ २२ ॥
[सर्य.] अभिसगः पुगेगाः॥१॥
१० म. प्रविमः सर । ११ म. दाममा माता मायागर
झयः मिटायमिति ॥२०॥

·२४४ श्रीगन्गहाभारते [यानमगि ५ त्वमेव हि पराक्रान्तानाचक्षीयाः परान्गम । भ्रातभिः श्वशुरवीरगपपनो महारयः ॥ ९ ॥ पश्चालान्केकयान्मत्स्यान्मागधान्चत्सभूमिपान् ||२|| धृत्या च पुरुपच्याघ्रो नमृत्येन च पाण्टयः । यश्च सेन्द्रानिमॉल्लोकानिच्छन्कुर्याद्वशे वली । अनृशंसो वदान्यथ ड्रीमान्सत्यपरानमः ॥१०॥ स स्रष्टा जगतः कृष्णः पाण्डवानां जये धृतः ।।३॥ बहुश्रुतः छतात्मा च रद्धसेवी जितेन्द्रियः । समस्तामर्जुनावियां सात्यकिः क्षिप्रमाप्तवान् । तं सर्वगुणसंपन्नं समिद्धमिव पायकम् ॥ ११ ॥ शैनेयः समरे स्थाता वीजयत्सवपन शरान् ।। ४॥ तपन्तमभि को मन्दः पतिप्यति पतनवन् । धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः क्रूरकर्मा महारथः । पाण्डवाग्निमनाचार्य मुमूर्नष्टचेतनः ॥ १२ ॥ मामकेषु रणं कर्ता वलेषु परमास्त्रवित् ॥ ५ ॥ तनुरुद्धः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया । युधिष्ठिरस्य च क्रोधादर्जुनस्य च विक्रमात् । मन्दानां मम पुत्राणां युद्धनान्तं करिष्यति ॥ १३ ॥ यमाभ्यां भीमसेनाच भयं मे तात जायते ॥ ६ ॥ तैरयुद्धं साधु मन्ये कुरवस्तनिवोधत । अमानुपं मनुष्येन्द्रीलं विततमन्तरा । युद्धे विनाशः कृत्स्नस्य कुलस्य भविता ध्रुवम् ।।१४।। नमे सैन्यास्तरिप्यन्ति ततः क्रोशामि सञ्जय ।। ७॥ एपा मे परमा बुद्धिर्यया शाम्यति मे मनः । दर्शनीयो मनस्वी च लक्ष्मीवान्ब्रह्मवर्चसी । यदि त्वयुद्धमिष्टं वो वयं शान्त्यै यतामहे ॥१५॥ मेधावी सुकृतमज्ञो धर्मात्मा पाण्डुनन्दनः ॥ ८॥ न तु नः विश्यमानानामुपेक्षेत युधिष्ठिरः। मित्रामात्पैः सुसंपन्नः संपन्नो युद्धयोजकैः । जुगुप्सति वधर्मेण मामेवोद्दिश्य कारणम् ॥ १६ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।। ५३ ।। - [लक्षा० ] तथैवाभिसरा इत्यत्र अभितः सरन्तीत्य. शिरली ममिरिख तेजस्वित्वात् । मिथ्योपचरितः तेन । भिसरा भटाः ॥१॥ मन्दानां मूर्खाणां नान्तं न शेपम् । युद्धेन कारणेन अन्तं [मील.] जगतः स्रष्टा कृष्णः ॥ ३ ॥ जालम् मस्रम् नाशमिति फेचित् ॥ १३ ॥ तैः पाण्डवैः शान्तिर्मतति अन्तरा सैन्यमध्ये ॥ ७ ॥ युद्धयोजकैः युद्धोद्योगिमिः | शेषः ॥ १४ ॥ भिक्षमाणानां याचतां याचतोऽस्मानना- ॥९॥ नमृत्येन मन्त्रगुप्त्या ॥ १० ॥ तमभिमुखः पति- । दृत्य उपेक्षां न कुर्यादित्यर्थः । तत्र हेतुर्जुगुप्सति मामेव प्यति ॥ १२ ॥ तनुरुच्च इति पाठेऽपि तनुः राज्यापहारा- पितृभूतं कारणमुद्दिश्य निन्दति युद्धमिति शेषः ॥ १६ ॥ दल्पः स्वतस्तु उच्च एव शिखी वहिरिव वह्निः ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायाम नमिश्रकृतायामयोगपर्वणि हिश्यमानानां कर्मणि पष्ठी अस्मान् न उपेक्षेत मामेव विपञ्चाशोऽध्यायः ॥१३॥ अधर्मेण कलहस्य कारणमुद्दिश्य जुगुप्सति निन्दति स [सर्व०] अमानुषं दिव्यम् । अस्त्रवलेनान्तरा सैन्य- कथं प्रार्थितः सन् कलहं करिष्यतीति भावः ॥ १६ ॥ मध्ये मनुष्येन्द्रैः पाण्डवैर्जालं विततं न मे सैन्यास्त- इति श्रीनलकण्ठीये उयोगपर्वणि भारतभावदीपे रिष्यन्ति ॥ ७॥ योज्य उद्योगविपयस्तं प्रतियोजकैरुप- त्रिपञ्चायत्तमोऽध्यायः ॥ १३॥ योगिभिः ॥ ९ ॥ नभृत्येन मन्त्रगुत्या ॥ १० ॥ [अर्जु•] प्रवपन् क्षिपन् ॥ ४ ॥ अमानुषं दिव्यं | शिक्षमाणानां धर्म ब्रुवतां वचनमुपेक्षेत । मामेवोदिश्य जालमानायं कृष्टलक्षणम् । अन्तरा लोकद्वयमध्ये विततं ममैवाधर्मेण कारणेन जुगुप्सते अयं स कयं फरिष्य- विस्तृतम् ।। (हनिष्यन्ति दुर्जनाद्या इति शेषः) ॥ ७ ॥ तीत्यर्थः ॥ १७॥ योज्ययोजकैः योज्यैः प्रेप्यैः योजकैः तदधिकृतैः ॥ ९॥ इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतम्याख्यायां नैमृत्येन स्थिरतया । पाण्डवो ज्येष्ठः वदान्यो मृष्ट- त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ ५३ ।। मुक्त्वा दाता ॥ १०॥ पतिप्यति गमिप्यति ॥ १२ ।। [लक्षा०] वहिप्यति पतङ्गवदित्यत्र पतङ्गवत् १२ 'तनुरुधः शिसी राजा मिथ्योपचरितो मया ॥ मन्दानां इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थकृतलक्षालंकारे मम पुत्राणां युद्धेनान्तं फरिप्यति' तगुः क्षीणदोषत्वात् विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ४म. संग्रामः समरे स्थाना। म.मम सेना हनिष्यन्ति तः९ म. व पुत्रहर० ॥ १२ म. पूर्वन्तमिव को मन्दः । १५ . परमा शान्निर्थया! शोऽध्यायः ॥ ५३॥ म. यदिर युर'। म. शानया । १६ म. शिष्यमाणानामुपे । इति विपा- ·उद्योगपर्व ५ २४५ चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ५४ युद्ध त्वदीयानां क्षयो नियतोनीशम्य ते विटपनं च व्ययंमिति संजयम्य पतराष्ट्र प्रन्पुति ॥१॥ मनयं उवाच अस्यता फाल्गुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुपां वरम् । एवमेतन्महाराज यथा वदसि भारत । केशवः सर्वभूतानामायुघानां मुदर्शनम् ॥ १२ ॥ युद्धे विनाशः क्षत्रस्य गाण्डीवेन प्रहश्यते ॥१॥ वानरो रोचमानव केतुः केतुमनो वरः । इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः । एवमेतानि स रयो वहन् श्वेतहयो रणे ॥ १३ ॥ यत्पुत्रवशमागच्छेस्तत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः ॥२॥ क्षपयिष्यति नो राजन्कालचक्रमिवोधतम् । नेष कालो महाराज तब शश्वत् कृतागसः । तस्याद्य वसुधा राजनिखिला भरतर्षभ ॥१४॥ त्वया होवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ ॥३॥ यस्य भीमार्जुनौ योपौ स राजा राजसत्तम । पिता श्रेष्ठः मुहृयश्च सम्यमणिहितात्मवान् । तथा भीमहतमायां मजन्ती तब वाहिनीम् ॥ १५॥ आस्थेयं हि हितं तेन न द्रोग्या गुरुरुच्यते ॥ ४॥ दुर्योधनमुखा दृष्ट्वा क्षयं यास्यन्ति कौरवाः । इदं जितमिदं लब्धामिति श्रुत्वा पराजितान् । न भीमार्जुनयोभीता लप्स्यन्ते विनयं विभो ॥१६॥ द्यूतकाले महाराज स्मयसे स्म कुमारवत् ।। ५ ॥ तव पुत्रा महाराज राजानश्यानुसारिणः । परुपाण्युच्यमानांश्च पुरा पार्यानुपेक्षसे । मत्स्यास्त्वामय नार्चन्ति पञ्चालाश्च सकेकया॥१७॥ कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि ॥ ६॥ शाल्वेयाः शूरसेनाथ सर्वे त्वामवजानने । पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस्ते सजाङ्गलाः । पार्थ होते गताः सर्वे वीर्यज्ञास्तस्य धीमतः ।। १८ ॥ अथ वारजितामुर्वीमखिलां प्रत्यपद्ययाः ॥७॥ भक्त्या ह्यस्य विरुध्यन्ते तव पुत्रैः सदैव ते । बाहुचीयोनिता भूमिस्तव पानिवेदिता । अनानेव तु व धर्मयुक्तान्विकर्मणा ॥ १९ ॥ मयेदं कृतमित्येव मन्यसे राजसत्तम ॥८॥ योऽक्लेशयत्पाण्डुपुत्रान्यो विद्वेष्टयधुनाऽपि वै । ग्रस्तान् गन्धर्वराजेन मज्जतो ह्यप्लवेऽम्भसि । सर्वोपायनियन्तव्यः सानुगः पापपूरुषः ॥ २०॥ आनिनाय पुनः पार्थः पुत्रास्ते राजसत्तम ।। ९॥ तव पुत्रो महारान नानुगोचितुमर्हसि । कुमारवच स्मयसे छूते विनिकृतेषु यत् । द्यूतकाले मया चोक्तं विदुरेण च धीमता ॥ २१ ।। पाण्डवेषु वने राजन्प्रव्रजम पुनः पुनः ॥ १०॥ यदिदं ते विलपिनं पाण्डवान्मति मारत । प्रवर्षतः शरवातानर्जुनस्य शिनान्वहून् । अनीशेनेव राजेन्द्र सर्वमेतन्निरर्यकम् ॥ २२ ॥ अप्पर्णवा विशुप्येयुः किं पुनमौसयोनयः ॥ ११॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५४ ॥ [नील०] एवमिति ॥ १॥ एष फालः एषा कलना क्षिपतां शरानिति शेषः ॥ १२ ॥ अनीन मसमथेन बुद्धिस्तव नैव स्यास्यति ॥ ३ ॥ प्रणिहितात्मवान् राज्यं दातुं वान् वा हन्तुम् ॥ २२ ॥ सावधानचित्तः ॥ ४॥ स्मयसे तुम्यसे ।। ५ ॥ अस्यतां पाणान् क्षिपता मध्ये ॥ १२ ॥ भीमेन भीमसेनेन इवायाम् ॥१५॥ पति भीमन्महामारते उद्योगपर्वणि नेटाप्टीये भारतमादी पशुपमानमोभ्यायः॥१४॥ इति मौसमारतोगत मांगनारामा [अर्जु.] उपेनसे उपेक्षितवानसि ॥६॥ अस्यवां म. म.ास्य समय ना म.नम्। मानोऽपरः ५४॥ १४ म.नोरा मनोभमभरोग।१९म. पुर। इतिथीमन्महाभारतम्याल्यापामध्ननिभातापामुरोगी पशुपमागोम्पार..१४ [सर्व०] नैर फालगवशिरं कर्नुमिति मेरः॥३॥ अस्यतां पाण्डवः श्रेष्ठो वर, गाण्डी अनुशं यां, पंग सर्वभूतानां वरः ॥२॥ चतु पयसनमोरमार.

·२४६ श्रीमन्महाभारते [यानसंधिपर्व ५ पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ५५ दुर्योधनेन परेभ्य आत्मनोऽधिकबस्वत्त्वकथनेन धृतराष्ट्रस्य शोकापनोदः ॥१॥ दुर्योधन उवाच विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नः । न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवता वयम् । धिकृताः पार्थिवै। सः स्वजनेन च सर्वशः ।। १३ ।। समर्थाः स्म पराज्जेतुं वलिनः समरे विभो ॥ १ ॥ प्रणिपाते न दोपोऽस्ति संधिनः शाश्वतीः समाः। वने प्रत्राजितान्पार्थान् यदाऽऽयान्मधुसूदन । पितरं त्वेव शोचामि मज्ञानेनं जनाधिपम् ॥ १४ ॥ महता चलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना ॥ २ ॥ मत्कृते दुःखमापनं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम् । केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः। कृतं हि तव पुत्रैश्च परेपामपराधनम् राजानथान्वयुः पार्थान् बहवोऽन्येऽनुयायिनः ॥३॥ मलियार्थ पुरैवैतद्विदितं ते नरोत्तम ॥ १५ ॥ इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात्समाजम्मुर्महारथाः । ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः । व्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह ॥ ४ ॥ वैरं प्रतिकरिप्यन्ति कुलोच्छेदेन पाण्डवाः ॥ १६ ॥ ते युधिष्टिरमासीनमनिनः प्रतिवासितम् । ततो द्रोणोऽब्रवीद्भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारत । कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत ॥ ५॥ मत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितं व्यथितेन्द्रियम्॥१७॥ प्रत्यादानं च राज्यस्य कार्यमूचुनराधिपाः । अभिद्रुग्धाः परे चेनो न भेतव्यं परन्तप । भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः ॥ ६॥ असमः परे जेतुमस्मान् युधि समास्थितान् ॥१८॥ श्रुत्वा चैवं मयोक्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदा । एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान् । सातिक्षयभयाद्राजन् भीतेन भरतर्षभ ॥ ७ ॥ आगच्छन्तु विनेप्यामो दर्पमेपां शितैः शरैः।। १९ ॥ ततः स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः । पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः । समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्विकीर्पति ॥ ८॥ मृते पिततिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत ॥ २० ॥ ऋते च विदुरात्सर्वे यूयं वध्या मता मम । जघान सुवर्हस्तेपां संरब्धः कुरुसत्तमः । धृतराष्ट्रस्तु धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः ॥९॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात् ।। २१ ॥ समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः । स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणे । एकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्पति युधिष्ठिरे ॥ १०॥ | पराविजेतुं तस्मात्ते व्येतु भीर्भरतर्षभ ॥ २२ ॥ सन किं प्राप्तकालं नः मणिपातः पलायनम् । इत्येषां निश्चयो ह्यासीत्तत्कालेऽमिततेजसाम् । माणान्या संपरित्यज्य प्रतियुध्यामहे परान् ॥ ११ ॥ पुरा परेषां पृथिवी कृत्स्नाऽऽसीद्वशवर्तिनी ।। २३ ।। मतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयः । अस्मान्पुनरमी नाद्य समर्या जेतुमाहवे । युधिष्ठिरस्य स हि पार्थिवा वशवर्तिनः ॥ १२ ॥ छिन्नपक्षाः परे खद्य वीर्यहीनाथ पाण्डवाः।। २४ ।। [मील०] न भेतव्यमिति ॥ १॥ यदाऽऽयान माग [भर्जु० ] संहत्य मिलिया ॥ ५ ॥ सानुयन्धरय सम्नदा भीपाद्रोणकपाः मया उफा इति पष्ठेनान्वयः | सपुत्रादेः॥ ६ ॥ प्रणिपातो वा पलायनं येति वाशब्दा ॥२॥ मम मन्मपन्धिनः ॥ ९ ॥ प्रणिपातो या संध्यर्थः, घ्याहारात् ॥ ११ ॥ अभिगुग्धा अभिट्ठहान्ति रम परे पटायनं या लग्नया ।। ११ ॥ प्रणिपाते दोपो वंशक्षय | पाण्डवाः चेद्यदि नोऽरमान् ॥ १८॥ छिनपनाः छिम- तो गाग्ति किंतु मंचिग्य भाति तयापि मम युरमेय सहाया: भीष्मादिवेमुख्यात् ॥ २४ ॥ मेष दयारागाह-पितरमिति ॥ १४ ॥ ६ नरोराम प्रकाराष्ट्र पुः जम्माभिः ॥१५॥ प्रतिपरिष्यन्ति [सर्प०] प्रणिपाते न दोपोऽस्ति भवति सन्धिरेय प्रतिपात पियन्ति ॥ १६ ॥ नन इति पूर्ववृतान्तपयनम् भवति दे गीष्म तव पुरस्मतृभिः परेषां पाण्डवानाम- ॥ १७॥ नः अस्माभि परे चैन यपि अभिदुग्धाः द्रोद- बरोधन विरोधः पुनरते धृतराष्ट्रस्य पुत्रान् गर्मागरमान् तिय नीता: ममाशिम भनटयम् ॥ १८ ॥ १५म. PLETE साम्।

·उद्योगपर्व ५ मायः ५५] अस्मसंस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ । एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुपितो नृप । एकार्थाः मुखदुःखेषु समानताच पार्थिवाः ॥ २५ ॥ स एवैनं नयेद्धोरः शिमं वैवस्वतक्षयम् ॥ ३६ ॥ अप्यनि प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परन्तप । इच्छेयं च गदाहस्तं राजन् द्रष्टुं वृकोदरम् । मदर्य पार्थिवाः सर्वे तद्विद्धि कुरुसत्तम ॥ २६ ॥ मुचिरं मार्थितो ह्येप मम नित्यं मनोरयः ।। ३७ ॥ उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम् । गदया निहतो ह्याजौ मया पार्थो वृकोदरः । विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्यने ॥ २७॥ विशीर्णगात्रः पृथिवीं परामः प्रपतिष्यति ॥ ३८ ॥ एषां होकैको राज्ञां समर्थः पाण्डवान्प्रति । गदामहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः । आत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम् ॥२८॥ सकृन्मया विदीर्यंत गिरिः शतसहसघा ।। ३९ ॥ जेतुं समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात् । स चाप्येतद्विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा । हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणोऽपि स्वयंभुवः ।। २९ ॥ दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः ॥ ४० ॥ युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च ग्रामान्स याचति । तचे हकोदरमयं भयं व्येनु महाहवे । भीतो हि मामकात्सैन्यात्मभावाचैव मे विभो॥३०॥ व्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन्त्रिमना भव ॥ ४१ ॥ समर्थ मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्र कोदरम् । तस्मिन्मया इते सिममर्जुनं वहवो रयाः । तन्मिथ्या नहि मे कृत्संमभावं वेत्सि भारत॥ ३१॥ तुल्यरूपा विशिष्टाश्व क्षेप्स्यन्ति भरतर्षभ ॥ ४२ ॥ मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कथन । भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथा । नासीत्कश्चिदतिक्रान्तो भवितान च कश्चन ॥ ३२॥ प्राग्ज्योतिपाधिपःशल्या सिन्धुराजोजयद्रथः ॥४॥ युक्तो दुःखोपितथा विद्यापारगतस्तथा । एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान् । तस्मान्न भीमानान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित् ॥३३॥ समेतास्तु क्षणेनैतान्नेप्यन्ति यमसादनम् ।। दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः । समग्रा पार्थिवी सेना पार्यमेकं धनञ्जयम् ॥ ४४ ॥ संकर्षणस्य भद्रं ते यत्तदैनमुपावसम् ।। ३४ ॥ कस्मादशक्ता निर्नेनुमिति हेतुर्न विद्यते । युद्धे संकर्षणसमो वलेनाभ्यधिको भुवि । शरवातैस्तु भीष्मेण शतशो निचितोऽवशः॥ ४५ ॥ गदामहार भीमो मे न जातु विपहेाधि ॥ ३५ ॥ इनिष्यन्तीत्यतः पितरं शोचामि ॥ १४ ॥ अभिदुग्धा | विकत्यने मिथ्यागुणश्मायने ।। २७ ।। अक्षय्यरूपा अयि- अभिद्रोहकारिणः ॥१८॥ तुमशक्या ॥ २९ ॥ युक्तः समाहितः दुःसोचितो दुःस- [लक्षा०] [ तेऽपि निकृतेषु इत्यत्र ऋते सत्यमृत ] सहः ॥ ३३ ॥ दुर्योधनसमो मत्सहायो नास्तीति संकर्ष अत्वा चैतन्मयोक्ता इत्यत्र एतत् पाण्डवसैनिरुक्क वाक्यम् णस्य निश्चयः । यत् यतः प्रभृत्यैनं शिष्यत्वेनाहं उपावसं "."." विरक्तराष्ट्राश्च वयमित्यत्र विरक्तं स्नेहरहितं राष्ट्र तदा प्रमृति ॥ ३४ ॥ परामुर्गतप्राणः ॥ ३८॥ तुल्यरूपा रैरिति भीष्मद्रोणादयः आहुः इत्यं दुर्योधनोऽप्रवीदिति मिलिताः ॥ge or अनमः अग्ने अने, निचितो इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिरानतीर्थहनसभागारे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥१९॥ सहकघनाः सुखदुःसेषु ॥ २५ ॥ परविस्त्यने परगुणा. [नील ] समानीताः मयेति शेषः ॥ २५॥ परविक- ख्याने क्रियमाणे ॥ २७ ॥ अभय्यरूपा अशम्यरूपा त्यने परेपां गुणाख्याने ॥ २७ ॥ ब्रह्मणोऽपि अश्य्यरूपा ॥ २९ ॥ युक्तः अभियोगवान् । दुःसोचिनः प्रहारदु:- दन्तमशक्या ।। २९ ॥ युक्तोऽभियोगवान् दुःसोषितः ससहः ॥ ३३ ॥ यन् यत आरभ्य एनमुपाविशम् शिष्य- गरुकुले ।। ३३ ।। उपावसं शिष्यत्यन पर्यचरम् ॥em त्येन एतत्समीप स्थितवानस्मि तत्तनमारभ्यास्य निश्चय पार्थिवी पृथ्वीसंबन्धिनी पार्थिवानां राज्ञां वा ।। ४४ ॥ इत्यन्वयः ॥ ३४॥ मङ्गशोऽनेने ॥ ४५ ॥ [अर्जु० ] एकार्याः एकप्रयोजनाः ॥ २५ ॥ परेपां ३३.सोचिनुः । ३९ म.वि लोकत्रयस्य योजना ॥ १७ ॥ व्याप्तः॥४५॥ [सर्व०] ये मया आनीतास्ते एकार्या अस्माभिः ·२४८ श्रीमन्महाभारते द्रोणदौणिकपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम् । संशप्तकानां वृन्दानि क्षत्रियाणां प पितामहोऽपि गाङ्गेयः शान्तनोरधि भारत ॥ ४६॥ अर्जुनं वयमस्मान्वा निहन्यात्कपित ब्रह्मर्पिसदृशो जझे देवैरपि मृदुःसहः। तं चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवघे न हन्ता विद्यतेचापि राजन्भीष्मस्य कश्चन ॥४७॥ पार्थिवाः स भवाँस्तेभ्यो ह्यकस्माद्ध्य पित्रा युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि । भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत ब्रह्मच भरद्वाजाह्रोणो द्रोण्यामजायत ।। ४८ ॥ परेपां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्य परन्न द्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमास्त्रवित् । पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽय स कृपश्चाचार्यमुख्योऽयं महौतमादवि ॥ ४९ ॥ परेपां सप्त ये राजन्योधाः सारं वर शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः। अस्माकंतु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृप अयोनिजात्रयो होते पिता माता च मातुलः।। ५०॥ द्रौणिर्विकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽथ अश्वत्थानो महाराज स च शूरः स्थितो मम । प्राग्ज्योतिपाधिपः शल्य आवन्त्यौच सर्वे एते महाराज देवकल्पा महारयाः॥५१॥ दुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विशा शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ । श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विर्शाि नतेपामर्जुनः शक्त एकैकं प्रतिवीक्षितुम् ॥ ५२ ।। शलो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च तवाल साहितास्तु नरव्याघ्रा हनिष्यन्ति धनञ्जयम् । अक्षौहिण्योहिमेराजन्दशैकाच समा भीष्मद्रोणकृपाणांच तुल्यः कर्णो मतोमम ॥ ५३ ॥ न्यूनाः परेषां सप्लैव कस्मान्मे स्यात्प अनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीवि भारत । वलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस् कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे ।। ५४ ॥ परेभ्यखिगुणा चेयं मम राजनीति ते शच्यर्थ महेन्द्रेण याचितः स परन्तपः । गुणहीनं परेपां च बहु पश्यामि भार अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया॥ ५५ ॥ गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशांपते तस्प शक्त्योपगृढस्य कस्माज्जीवेद्धनञ्जयः। एतत्सर्वं समाज्ञाय पलायं मम भार विजयो मे ध्रुवं राजन् फलं पाणाविवाहितम्।। ५६ ।। न्यूनतां पाण्डवानां च न मोइं गन्तुम अभिव्यक्तः परेषां च कृत्लो भुवि पराजयः। इत्युक्त्वा सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छत । हा खेकेन भीष्मोऽयं प्रयुतं हन्ति भारत ॥ ५७ ॥ विवित्सः प्राप्तकालानिज्ञात्वा परपुरह तत्समाथ महेप्यासा द्रोणद्रौणिकपा अपि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ [नील०] शक्त्या मूल्यभूतया ते पुण्डले यापितः । संज्ञावताम् । प्रयुतं लक्षम् ] संशप्तकाना ॥ ५५ ॥ तस्य पुरत इति शेषः ॥ ५६ ॥ तम् अर्जुनम् ॥५८॥ सान् भीमादीन् सव्यसाचिका ॥ ५९ ॥ तेभ्यः पाण्टयभ्यः ॥ ६० ।। त्रिगुणतण्यंशेन पाथिया मन्यन्ते ५९ ॥ व्ययते । दीनं त्रिगुणा व्यंशेनाधिया ।। ६६ ।। विवित्सुः विज्ञातु- त्रिगुणतस्तृतीयांशेन । निगुणा निगुणे. मिग्छुः प्राप्तकालानि कर्माणि ।। ६९ ॥ ॥ ६६ ॥ विचित्गुः कषुमियाः ॥ ६९ इति भीमामाभारत योगाणि मेटाधी भारतभारदर्शी इति भीमहाभारतम्पापापामनभिभाताप पामायतनाम्पाप ॥१५॥ पशाबाशसमोपाप।। १६ [म. ] शान्तनागवि शान्तनुमटरः ॥ ४६ ॥ [सं०] शानोरभि शागनोः । गुरादो दुर्भः ॥ ४७ ॥ रियतो मम मगार्थे स्थितः | वैदिपः प्रयोग, या पिगमो अपि पूनम ॥५१॥ [ गुगतां पर दनि स्पायें मनु । यदा पं. गग्य पत्योपगृहस्य यमुरयमिति शेषः । ४८. Hastret:11.R.BARMERE मम् । पYVeोय॥५५ ।।

·अध्याय: ५६] उद्योगपर्व ५ २४९ पट्पञ्चाशचमोऽध्याय:५६ पाण्डवानां रपाश्वध्वजानां वर्णनम् ॥ १॥ दुर्योधन उवाच- सर्वा दिशो योजनमात्रमन्तरं अक्षौहिणीः सप्त लम्चा राजभिः सह सञ्जय । स तिर्यगूय च रुरोध वै धनः। किंस्विदिच्छति कौन्तेयो युद्धप्रेमुयुधिष्ठिरः ॥१॥ न संसज्जत्यसौ तरुभिः संवृतोऽपि सञ्जय उवाच- तथा हि माया विहिता भौमनेन ॥१०॥ अतीव मुदितो राजन् युद्धप्रेसुयुधिष्ठिरः । यथाऽऽकाशे शक्रधनुः प्रकाशते भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमावपि न विभ्यतः ॥२॥ न चैकवर्ण न च चेमि किंतु तत् । रयं तु दिव्यं कौन्तेयः सर्वा विभ्राजयन दिशः। तथा ध्वनो विहितो भौमनेन मन जिज्ञासमान:सन्बीभत्सुः समयोजयत् ॥ ३ ॥ बदाकारं दृश्यते रूपमस्य ॥ ११ ॥ तमपश्याम सन्नद्धं गेधं विद्युद्युतं यथा । यथानिधूमो दिवमेति रुद्धा समन्तात्समभिध्याय हृष्यमाणोऽभ्यभापत ॥ ४॥ वर्णाविभ्रजसांचित्ररूपान् । पूर्वरूपमिदं पश्य वयं जेप्याम सञ्जय । तथा ध्वजो विहितो भौमनेन थीभत्सुर्मी यथोचाच तथाऽवैम्यहमप्युत ॥ ५॥ न चेद्भारो भविता नोत रोधः ॥ १२॥ दुर्योधन उवाच- श्वेतास्तस्मिन्वातवेगाः सचा प्रशंसस्यभिनन्दस्तान्पार्थानक्षपराजितान् | दिव्या युक्ताश्चित्ररथेन दत्ताः। अर्जुनस्य रथे ब्रूहि कथमश्चाः कथं ध्वजाः ॥ ६॥ भुव्यन्तरिक्ष दिवि चा नरेन्द्र सञ्जय उवाच- येषां गतिहीयते नान सर्वा ॥ भौमनः सह शक्रेण बहुचित्रं विशांपते । शतं यत्तत्पूर्यते निस्पकालं रूपाणि कल्पयामास त्वष्टा धाता सदा विभो॥७॥ इतं हतं दत्तयरं पुरस्तात् ।। १.३ ।। ध्वजे हि तस्मिन्रूपाणि चक्रुस्ते देवमायया । तथा राज्ञो दन्तवर्णा वृहन्नो महाधनानि दिव्यानि महान्ति च लघूनि च ॥८॥ स्थे युक्ता भान्ति तवीर्यनुल्याः। भीमसेनानुरोधाय हनूमान्मारुतात्मजः । ऋक्षप्रख्या भीमसेनस्य वाहा आत्मप्रतिकृति तस्मिन् ध्वन आरोपयिष्यति।। ९॥ रथे वायोस्तुल्यवेगाः बभूव ॥ १४ ॥ कानि रणे कृतानिवर्तनशपयानि क्षत्रियाणां फेयांचित् । अवैमीति छेदः ॥ ५ ॥ भौमनो विश्वकर्मा धाता ॥ ५८ ॥ तत्स्वरूपमाह अर्जुनं क्यमरमान्या धनञ्जयो प्रजापतिः ॥७॥ ते त्वशक्रधातारः रूपाणि चतुः हन्तेति शेषः । तान् क्षत्रियान संशप्तकानलं सव्यसाचि. ॥८॥ रोष स्वतेजसेति शेषः ॥१०॥ भारो रये वधे धृता इति मभिमन्यन्ते भीमादयः ।। ५९ ॥ त्रिगु- रोषः द्वारादौ द्वयमपि न भवेत् ॥ १२ ॥ यत्तत् अश्वानां णतस्तृतीयेन गुणेन भागेन, साध्या चेयं । त्रिगुणा तृती- शतं हतं पुनः पुनः कतिपयाश्वहननेऽपि दिव्यप्रभावान् यभागेनाधिकेन युक्ता ॥६६॥ गुणहीनं शौर्यादि- शतं पूर्यते यतः पुरस्तादत्तरम् ॥ १३ ॥ तथा अमराः गुणहीनं बहु सैन्यं, गुणानां शौर्यादीनामुद्यो यत् , बहु-राज्ञो दन्तवर्गाः श्वेताः रये युत्ता अश्वा भान्ति नक्ष गुणं यहधिकम् ।। ६७ ॥ प्रख्याः सतपिपुल्यतेजसः । मक्षा इति ह स्म वै पुरा इति महाभारतोयोगपर्वणि संजनारायणतन्याख्यायो सप्त ऋपीनाचक्षते " इति शतपयश्रुतेः । पाठान्तर मश्यो पञ्चपञ्चाशत्तमोध्याय ॥१९॥ मृगभेदः ।। १४ ॥ [नील ] अक्षौहिणीरिति ।। २॥ मन्त्रम् अस्त्र. [सर्व॰] विद्युद इत्र प्रभा यस्य तद्विगुत्नभम् ॥ ४ ॥ प्रयोजक जिज्ञासमानः परीक्षितुमिच्छन् ॥ ३ ॥ तथा पूर्वरूपं लक्षणम् ॥ ५॥ मौमनस्त्वष्टा विश्वकर्मा । धाता २८. यमस्यीन सिम्यति। ६. स. सनश ९ख. नास्ति। ११ स. बच्छरीरम् । १३१. दिनीया नास्ति १४ ए. । यो, ३३ : ॥

·२४८ श्रीमन्महाभारते [यानसंधिप ५ द्रोणदौणिकपैश्चैव गन्ता पार्थों यमक्षयम् । संशतकानां पृन्दानि क्षत्रियाणां परन्तप ॥५८ ॥ पितामहोऽपि गाङ्गेयः शान्तनोरधि भारत ॥ ४६॥ अर्जुनं वयमस्मान्या निहन्यातपिकेतनः । ब्रह्मर्पिसटशी जझे देवैरपि मुदुःसहः। तं चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचियधे घृताः ॥ ५९॥ न हन्ता विद्यते चापि राजन्भीप्मस्य कश्चन ॥४७॥ पार्थिवाः स भयाँस्तेभ्यो बकस्मायथते कथम् । पिया युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि । भीमसेने च निहते कोज्यो युध्येत भारत ॥ ६०॥ ब्रह्मप॑श्च भरद्वाजाह्रोणो द्रोण्यामजायत ॥ ४८ ॥ परेषां तन्ममाचल्य यदि वेत्य परन्तप । द्रोणाज्जज्ञे महारान द्रौणिश्च परमास्त्रवित् । पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृपान्नोऽय सात्यकिः ॥६॥ कृपधाचार्यमुख्योऽयं महपेंगीतमादपि ॥ ४९ ।। परेपां सप्त ये राजन्योधाः सारं वलं मतम् । शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः । अस्माकं तु विशिष्ट ये भीष्मद्रोणपादयः ।। ६२ ।। अयोनिजात्रयो ोते पिता माता च मातुलः॥ ५० ॥ द्रौणिर्विकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽय वाहिकः । अश्वत्थाम्नो महाराज स च शूरः स्थितो मम । प्राग्ज्योतिपाधिपः शल्य आवन्त्यौच जयद्रथः।।६।। सर्वे एते महाराज देवकल्पा महारथाः ॥५१॥ दुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विद्यापते । शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ । श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः ।। ६५ ।। नैतपामर्जुनः शक्त एकैकं प्रतिबीक्षितुम् ॥५२॥ शलो भूरिश्रवाचैव विकर्णय तवात्मनः । साहितास्तु नरव्याघ्रा हनिष्यन्ति धनञ्जयम् । अक्षौहिण्यो हिमेराजन्दवौका च समाहताः ॥ ६५ ॥ भीष्मद्रोणकृपाणांच तुल्यः कर्णो मतो मम ।। ५३ ।। न्यूनाः परेपां सप्तव कस्मान्मे स्यात्पराजयः। अनुज्ञातश्व रामेण मत्समोऽसीति भारत । चलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह वृहस्पतिः ।। कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे ।। ५४ ॥ परेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी ॥६६॥ ते शच्यर्थ महेन्द्रेण याचितः स परन्तपः । गुणहीनं परेपां च बहु पश्यामि भारत । अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया।॥ ५५ ॥ गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशांपते ॥ ६७ ॥ तस्प शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद्धनञ्जयः। एतत्सर्वं समाज्ञाय बलाग्यं मम भारत । विजयो मे ध्रुवं राजन् फलं पाणाविवाहितम्।। ५६ ।। न्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि ॥ ६८ ॥ अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्रो भुवि पराजयः । इत्युक्त्वा सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छत भारत । अहा छकेन भीमोऽयं प्रयुतं हन्ति भारत ।। ५७ ॥ विवित्त मातकालानिज्ञात्वा परपुरज्जयः ॥ ६९ ॥ तत्समाश्च महेप्यासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥ [नील०] शक्त्या मूल्यभूतया ते कुण्डले याचितः । संज्ञायताम् । प्रयुतं लक्षम् ] संशप्तकानां कृतशपथानाम् ॥ ५५ ॥ तस्य पुरत इति शेषः ।। ५६ ॥ तम् अर्जुनम् | ॥ ५८ ॥ तान् भीष्मादीन् सव्यसाचिवधेऽलं समर्था इति 11५९ ॥ तेभ्यः पाण्डवेभ्यः ॥ ६०॥ त्रिगुणतरुयंशेन | पार्थिवा मन्यन्ते ॥ ५९ ॥ व्यथते बिभेति ॥६॥ हीनं त्रिगुणा त्र्यंशेनाधिका ।। ६६ ।। विवित्सुः विज्ञातु- त्रिगुणतस्तृतीयांशेन । त्रिगुणा त्रिगुणेन भागेनाधिका मिच्छुः प्राप्तकालानि फर्माणि ॥ ६९ ।। ॥ ६६ ॥ विधित्सुः कर्त्तमिच्छुः ॥ ६९ ।। इति श्रीमन्महाभारते श्योगपणि मैलकण्ठीपे भारतभावापे इति श्रीमहाभारतव्याख्यायाम नमितायामुगर्वणि पनपश्चाशत्तमोऽध्यायः ॥१५॥ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥१५॥ [अर्जु.] शान्तनोरवि शान्तनुसटशः ॥ ४६ ॥ [सर्व०] शान्तनोरधि शान्तनोः सकाशान् इत्यर्थे मुदुःसहो दुर्धर्षः ॥ ४७ ॥ स्थितो मम ममाथें स्थितः दिफः प्रयोगः, यथा विराजो अपि पूरुष इति ।। ४६ ॥ ॥५१॥ [ फेतुः फेतुमतां यर इति स्वायें मतुप् । यद्वा फेतु- | तस्य शक्त्योपगूढस्य संमुखमिति शेपः ॥ ५६ ॥ संस- ४८ म.भावामहोपया द्रोयोऽभ्यनापत्र । ६. म.स भदाणाजन्कारमा भवभयते कथम् । पपपधाशमोऽध्यायः ॥ ५५॥ ।

·अध्याय: ५६] उद्योगपर्व १ २४९ पदपञ्चाशत्तमोऽध्यायः५६ पाण्डवानां रथायध्वनानां वर्णनम् ॥ १॥ दुर्योधन उवाच- सर्वा दिशो योजनमात्रमन्तरं अक्षौहिणीः सप्त लब्ध्वा राजभिः सह सञ्जय । स तिर्यगृः च रुरोध वै ध्वजः। किंस्विदिच्छति कौन्तेयो युद्धप्रेप्मुर्युधिष्ठिरः ॥१॥ न संसज्जस्पसी तरुभिः संहतोऽपि सन्जय उवाच- तथा हि माया विहिता भौमनेन ॥१०॥ अतीव मुदितो राजन् युद्धमेमुयुधिष्ठिरः । यथाऽऽकामे शुक्रधनुः प्रकाशने भीमसेनार्जुनौ चोभी यमावपि न विभ्यतः ॥ २॥ न चैकवण न च बेमि किंनु तत् । रयं तु दिव्यं कौन्तेयः सर्वा विभ्राजयन् दिशः । तथा ध्वनो विहितो भौमनेन मन जिज्ञासमानः सन् वीभत्सुः समयोनयन् ॥ ३ ॥ वहाकारं दृश्यते रूपमस्य ॥ ११ ॥ तमपश्याम सन्नद्धं मेचं विशुद्युतं यथा । ययाग्निघूमो दिवमेति रुदा समन्तात्समभित्र्याय हृष्यमाणोऽभ्यभाषत ॥ ४॥ वर्णान्विभ्रतजसांचित्ररूपान्। पूर्वरूपमिदं पश्य वयं जेप्याम सञ्जय । तथा घजो विहितो भौमनेन वीभत्सुमी ययोबाच वयाऽवम्यहमयुत ॥५॥ न चेद्भारो भविता नोत रोपः ॥ १२॥ दुर्योधन उवाच- नास्तस्मिन्यातयेमाः सचा प्रशंसस्यभिनन्दस्तान्पानिक्षपराजितान् । दिव्या युक्ताश्चित्ररथेन दत्ताः। अर्जुनस्य रये ब्रूहि कथमवाः कथं ध्वजाः ॥ ६॥| मुव्यन्तरिसे दिवि वा नरेन्द्र सक्षय उवाच- येषां गतिहीयते नात्र सर्वा ।। भौमनः सह शक्रेण बहुचित्रं विशांपते । शुतं यत्तत्पूर्यते नित्यकाल रूपाणि कल्पयामास त्वष्टा धाता सदा विभो॥७॥ इतं हतं दत्तपरं पुरस्तात् ।। १३ ॥ ध्वजे हि वस्मिरूपाणि चक्रुस्ते देवमायया । वया राज्ञो दन्तवर्णा बृहन्नो महाधनानि दिव्यानि महान्ति च लघूनि च ॥८॥ रथे युक्ता मान्ति तवीर्यनुल्याः । भीमसेनानुरोपाय हनूमान्मारुतात्मनः । ऋसमख्या भीमसेनस्य पाहा आत्मप्रतिकृति तस्मिन् ध्वज आरोपयिष्यति।। ९॥ स्थे वायोस्तुल्यवेगाः बभूवु ॥ १४ ॥ कानि रणे कृतानिवर्तनगरयानि क्षत्रियाणां वांचिन् । अमीति छेदः ॥५॥ भौमनो विश्वमा धाता ॥ ५८॥ तत्स्वरूपमाह अर्जुनं वयमम्मान्वा धनत्रयो प्रभापतिः ॥७॥ ते त्वष्टाघातारः रूपाणि चक्र: हन्तति शेषः । तान् क्षत्रियान् संशतकानलं सन्यसाचिः॥८॥ स्रोप स्वतेजसेति शेषः ॥१०॥ भारो रये वघे धृता इति अभिमन्यन्ते भीमादयः ।। ५९ ॥ त्रिगु- रोधः द्वारादौ द्वयमपि न मवेत् ॥ १२ ॥ यत्तन् अश्वानां णतस्तृतीयेन गुणेन भागेन, साध्या चेयं । त्रिगुणा तृती- | गतं हनं पुनः पुनः कतिपयाश्वननंऽपि दिव्याभावान् यभागनाधिकन युक्ता ॥६६॥ गुणहीनं शौर्या दानं पूर्यन यतः पुरस्तादत्तवरम् ॥१३॥ सपा अमराः गुणहीन बहु सैन्यं, गुणानां गौर्यादीनामुदयो यत्, बहु. राज्ञो दन्दवर्गाः श्वेताः रये युक्ता अश्वाः भान्ति कक्ष. गुणं यहधिरम् ।। ६७ ॥ प्रत्याः मापिपुल्यतेजसः । "झा इति ह स्म पुरा इनि महाभारतोगपर्वणि सनसनारायणतन्याख्यायां मा ऋषीनाचने" इति शनपयश्रुतः । पाठान्वरे कश्यो पत्रपञ्चायतमोभ्याय ॥१९॥ मृगमदः ।। १४ ॥ [नील• ] मझौहिणीरिति ।। २॥ मन्त्रम् अस्त्र- [स] विद्युद इत्र प्रमा यस्य वद्विशुलभम् ॥ ४॥ प्रयोजकं जिज्ञासमानः परीक्षितुमिच्छन् ॥३॥ दया | पूपिं सागम् ॥ ५ ॥ भीमनम्वष्टा विश्वकर्मा । धाना २. यमसीन स्थिति। .. सर्वन । ९ख. नास्ति। १२. उपरीन। १३.नि.नासिरसा। . उयो.३३ ·२५० श्रीमन्महाभारत [ यानसंधिपर्व ५ कल्मापाङ्गास्तिचिरिचित्रपृष्ठा समा यायोर्वलयन्तस्तरस्थिनो भ्रात्रा दत्ताः प्रीयता फाल्गुनेन । वहन्ति वीरं त्रशत्रु यथेन्द्रम् ।। १६ ॥ भ्रातुर्वीरस्य स्वैस्तुरहैविशिष्टा तुल्यधिभिर्वयसा विक्रमेण मुदा युक्ताः सहदेवं वहन्ति ॥ १५ ॥ महाजवाचित्ररूपाः सदश्वाः । माद्रीपुत्रं नकुलं त्वाजमीढ सौभद्रादीन् द्रौपदेयाकुमारान् महेन्द्रदत्ता हरयो वाजिमुख्याः। वहन्त्यश्वा देवदचा बृहन्तः ॥ १७ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५६ ॥ सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ५७ शिखण्डिधृष्टद्युम्नभीमार्जुनादिभि ष्मद्रोणधार्तराष्ट्रकर्णादीन्पुढे स्वभागवन कल्पिताछुत्वा धृतराष्ट्रस्यानोश ॥ १ ॥ दुर्योधनेन स्वीपानामधिकवलपत्तया न पाण्डवेभ्यः पराजयाशङ्केति कथनम् ॥ २ ॥ पाण्डवान्संदीपयतो धृष्टद्युम्नस्य वचनम् ॥ ३ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथा । कांस्तत्र सञ्जयापश्यः प्रीत्यर्थेन समागतान् । अक्षौहिण्यैव सैन्यानां कृतः पार्थ समाश्रितः ॥ ७ ॥ ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम् ॥ १॥ जारासंधिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट् । सञ्जय उवाच- पृथक्पृथगनुमाप्तौ पृथगसौहिणीकृतौ ॥ ८॥ मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम् । केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाः । चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम् ॥ २॥ अक्षौहिणीपरिटताः पाण्डवानभिसंश्रिताः ॥ ९ ॥ पृथगक्षौहिणीभ्यां तु पाण्डवानभिसंश्रितो । एतानतोमतस्तत्र तानपश्यं समागतान् । महारथी समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ ॥ ३ ॥ येपाण्डवार्थे योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् ॥१०॥ अक्षौहिण्याऽथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनपैर्वृतः । यो वेद मानुपं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । सत्यजित्प्रमुखैवरिष्टद्युम्नपुरोगमैः ॥ ४ ॥ स तत्र सेनाप्रमुखे धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ ११ ॥ द्रुपदो वर्धयन्मानं शिरसण्डिपरिपालितः । भीष्मः शान्तनवो राजन् भागः कृप्तः शिखण्डिनः । उपायासर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः ॥ ५ ॥ तं विराटोऽनुसंयाता सार्धमत्स्यैः महारिभिः ॥१२॥ विराटः सह पुत्राभ्यां शह्वेनैवोत्तरेण च । ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो वली । सूर्यदत्तादिभिधारमदिराक्षपुरोगमः ॥ ६ ॥ तो तु तत्रानुवन् केचिद्विपमौ नो मताविति ॥ १३ ॥ प्रजापतिः ॥ ७ ॥ पगन्ते त्वष्टाधातारः ॥ ८ ॥ योज [लक्षा०] क्ल्मापाहास्तित्तिरिचित्रपृष्ठा इत्यत्र क- नमा रोष तेजसा ॥ १० ॥ अमिसहिनो धूमोऽग्नि-माप: कृष्णपाण्ड्य इत्यभिधानात् कृष्णपाण्डरागाः। धूमः नहारो भविता नीत रोधः । नचेद्रोधो निरोगो | 'तित्तिरिः फुक्कुभो लावो जीवंजीवश्चकोरकः' इत्यभि- गृक्षादिस्तस्यास्ति अतोनेति भागे न गुरवं भविता भा- | धानात् चित्रनानावर्णः पक्षी तित्तिरिः । लाविकहकि रोपिन तर भविनत्यर्थः ॥ ॥ अश्याल्या. प्राश्य इत्यपभ्रंशभापा । तद्वद्वर्णाः ॥ १५ ॥ मृगः ॥ १५॥ इति श्रीमहाभारते उणेगपाणि वादिराजतीयतलक्षाबारे पनि महाभारतोयोगपगि सवंतनागरणातम्याग्दपायों पपञ्चाशोभ्याय ॥ १६ ॥ परमशागनमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ [चला०] माश्यारया इत्यत्र सारण माश्यः पृपतो [मील.] कांस्तत्रेति ॥ १ ॥ मगधेत्यभिधानान परश्यः सारतः ॥ १४ ॥ [अर्जु०] प्ररान परभागेन ॥१॥ चेकितान [म.] देवदत्ताः पिपरथेन दसाः ॥ १७ ॥ यादयविशेषम् ॥ २॥ विषमी न तुल्यौ ॥ १३ ॥ प्रति धीमाभारत योगागि मेडाष्ट्रीपे भानमारदीप [सर्य० ] प्रत्याधिन: प्रत्यर्थिभावनारमा सगागवान पररशासनमा.प्याय॥६६॥ पाण्डः।।शा विषयावतुल्या युधिष्ठिरायास्पमत्यात॥१॥ १७९ ३E BR.५॥५६॥ ७ए.मैन्यस्य । १५. विपमाविति भारत।

·अध्याय: ५७] उद्योगपर्व ५ दुर्योधनः समृतः साध भ्रातशतेन च । राजानः पार्थिवाः सर्वे मोक्षिताः कालधर्मणा। प्राच्याच दाक्षिणात्याव भीमसेनस्यभागतः ॥१४था गाण्डीवानि भवेश्यन्ति पतना इव पावकम् ॥ २७ ।। अर्जुनस्य तु भागेन को वैकर्ननो मतः । विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतरमहात्मभिः । अश्वत्थामा विकर्णय सैन्धवश्व जयद्रयः ।। १५ ।। तारणे केऽनुयास्यन्ति प्रभन्नां पाण्डवैर्युघि ॥ २८ ॥ अशक्याश्चैव ये केचित्पृथिव्यां शूरमानिनः । सर्वे ह्यतिरयाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनः । सर्वोस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः ॥ १६ ॥ सूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेनसा समितिवयाः ॥ २१ ॥ महेप्यासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः । येपो युधिष्टिरो नेता गोप्ता च मधुमूदनः । केकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे ॥ १७ ॥ योग चपाण्डवौ वीरौ सव्यसाचित्रकोदरी।। ३० ॥ तेषामेव कृतो भागो मालवाः शाल्लकास्तथा । नकुलः सहदेवश्व धृष्टद्युम्नश्च पार्पनः । त्रिगर्तानां च वै मुख्यौ यो ती संग्रसकाविति ॥ १८॥ सात्यकिर्दुपदश्चैव धृष्टकेतुश्च सानुनः ।। ३१ ।। दुर्योधनमुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च । उत्तमौजाश्य पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः। सौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव वृहदलः ॥ १९ ॥ शिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा बैराटिरुत्तरः ॥ ३२॥ द्रौपदेषा मद्देष्वासाः सुवर्णविकृतश्वनाः। काशयवेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाः । धृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत ॥ २० ॥ विराटपुत्रो चभ्रुश्व पाञ्चालाच प्रभद्रकाः ॥३३॥ चेकितानः सोमदत्तं रथे योद्धमिच्छति । येपामिन्द्रोऽध्यकामानां न हरेत्पृथिवीमिमाम् । भोनं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति ।। २१ ।। वीराणां रणधीराणां ये भिन्यः पर्वनानपि ॥३४॥ सहदेवस्तु मादेयः शूरः संक्रन्दनो युधि । चान्सर्वगुणसंपन्नानमनुष्यप्रतापिनः । स्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते मुबलात्मनम् ॥ २२ ॥ क्रोशतो मम दुप्पुत्रो योद्भुमिच्छति सञ्जय ॥३५॥ उलूकं चैव कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः । दुर्योधन उवाच । नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीमतः ॥ २३ ॥ उभौ व एकजातीयौ तयोमी भूमिगोचरी। ये चान्ये पार्थिवा राजन् प्रत्युद्यास्यन्ति संगरे । अब कस्मात्पाण्डवानामेकनो मन्यसे जयम् ।।३।। समाहानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन् ।। २४ ॥ पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्ण च दुर्नयम् । एवमेपामनीकानि प्रविभक्तानि भागशः। जयद्रयं सोमदत्तमवत्यामानमेव च ।। ३७ ॥ यत्कार्य सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम् ॥ २५ ॥ सुतेजसो महेप्यासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैः। धृतराष्ट्र उवाच- अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः ॥३८॥ न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूहा दुतदेविनः । सर्वे च पृथिवीपाला मदर्ये तात पाण्डवान् । येषां युद्धं वलवता भीमेन रणमूर्धनि ।। २६ ॥ आर्याः शखभृतः शूराः समर्याः प्रतिवाधितुम्॥३९॥ लक्षा०] मुग्मन्धवृष्णीनामित्यन मुखं प्रयाने | ॥३६॥ पृथिवीं पांडवांश्च भोक्तुं हन्तुं च मदर्थे मुष्टा प्रारम्म वस्त्रे निःसरणेऽपिचेत्यमर, प्रधानम् ॥२॥ धाति मेपः॥ ३९ ॥ [नील०] समाहानेन तत्तनामास्यानेन ॥ २४ ॥ [सर्व०] सारस्वताः साम्बवीतीरस्थाः ॥ २३ ॥ अमालिक कालविलम्ब मिना ॥ २५ ॥ प्रोशिताः पावन सा च पृथिवी सृष्ट्वा मदर्थ पाण्डवान् मावि जेतुं सर्वा बधार्थ संस्कृताः कालयमणा यजमानेन वा ।। २७ ।। च पृथिवी, पृथिवीस्थिता राजानो मदर्थ याधि मुना [अर्जु०] मुरलारमनं शकुनिम् ॥ २२ ॥ वैतव्यं इत्यन्वयः ॥ ३९॥ कितपस्य गकुनः पुत्रम् ॥ २३ ॥ प्रोक्षिताः मभि [लक्षा] सम्बस्कन्दयति आनोमयति गनिति पित्ताः कालधर्मणा मृत्युना ॥ २७ ॥ स्त्री भवावः | संक्रन्दनः ।। २२ ॥ १४. समन्यव सध। १५ रा. अश्वाना मगदल २३ स.ची निमा माननिद्रापिम् । रेनन् । ३६ स.मा. मिउग्यसपन् । ३९ स. माध:

·२५२
श्रीमन्महाभारते
[यानसंविपर्व ५
न मामकान्पाण्डवास्ते संमर्थाः प्रतिवीक्षितम् । त्थानवन्तं धर्मात्मा माह राजा युधिष्ठिरः।
पराक्रान्तो वह पाण्डून्सपुत्रान्योद्धमाहवे ॥ ४० ॥ तव धैर्य च वीर्य च पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।।११॥
मलियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत । सर्वे समधिरूढाः स्म संग्रामानः समुद्धर ।
ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना ।। ४१ ॥ जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् ॥२२॥
महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः ।
समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां विनिग्रहे ।
अभिहता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सहा|४२।। पुरस्तादुपयातानां कौरवाणां युयुत्सताम् ।। ५३ ॥
धृतराष्ट्र उवाच-
भवता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप ।
उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्यैप सञ्जय । संग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैपिणाम् ॥ १४ ॥
नहि शक्तो रणे जेतुं धर्मराज युधिष्ठिरम् ।। ४३ ॥ पौरुपं दर्शयन् शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् ।
जानाति हि यथा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम् । क्रीणीयात्तं सहस्रेण इति नीतिमतां मतम् ॥ ५५॥
चलवतां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम् ।। ४४ ॥ स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ ।
यतो नारोचयदयं विग्रहं तैर्महात्मभिः । भयातीनां परित्राता संयुगेषु न संशयः ।।५६ ।।
किं तु सञ्जय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम् ॥४५॥ एवं त्रुपति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ।
कस्तांस्तरस्विनो भूयः संदीपयति पाण्डवान् । धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसम् ।
अप्मितो महेष्वासान्हविपा पाक्कानिय ॥ ४६॥ सर्वान् जनपदान्मूत योधा दुर्योधनस्य ये ॥७॥
सन्जय उवाच-
सवाह्निकान् कुरून्याः प्रातिपेयान् शरदतः ।
धृष्टद्युम्नः सवैतान्संदीपयति भारत । सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्र जयद्रथम् ॥ ५८ ॥
युद्धबध्यामिति मा भैप्ट युद्धादरतसचमाः ।। ४७ ॥ दुःशासनं विकर्ण च तथा दुर्योधनं नृपम् ।
ये केचितार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः । भीष्मं च ब्रूहि गत्वा त्वमाशु गच्छ चमाचिरम्५९
युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले शस्त्रसंकुले ॥ १८ ॥ युधिष्ठिरः साधुनैवाभ्युपेयो
तास नाहये क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान् । मा वोऽवधीदर्जुनो देवगुप्तः ।।
अदमेकः समादास्ये तिमिर्मत्स्यानिवोदकात् ॥४९॥ राज्यं दवं धर्मराजस्य तूर्ण
भोप्पं द्रोणं कृष कर्ण द्रौणि शल्यं मुयोधनम् । याचवं चै पाण्डचं लोकवीरम् ॥ ६॥
पतांचापि निरोत्स्यामि वेलेब मकरालयम् ॥५०॥
[गील.] ऐणेयान हरिणगावान् तन्तुना पाशेन [सर्व०] निवारयिष्यन्ति । ऐणेयानि एणीशावकानि
॥४१॥ शरद्वनः आयुष्मतः विरुद्धलक्षणया गतायुप च । वन्तुना पाशेन ॥४१॥ फवचहदे कवचानां स्याने
त्यर्थः ॥ ५८॥ ददं ददत ॥ ६॥
युद्ध इति यावत् ॥४८|| समर्थ शक्तं पर्याप्तं यथेष्टम् ॥५३॥
[१०] निपारयन्ति ऐणेयान पालमृगान् । तन्तुना | संविधातव्यं व्यूहादिकं विधानं कर्तव्यम् ॥ ५४॥ शूरो
रया ॥ ११ ॥ संवृता रुद्धा: पबचदेकरग ॥ ४८॥ भीतानां पाता ॥ ५५ ॥ वीरो यलवान् ।। ५६ ॥ शरद्वतं
निगेम्यामि निरोधविषयोकरिष्यामि । येला सीरम कृपं तद्धितलोपात् ॥ ५८ ॥ आयेन साधुमावेनाभ्यु.
॥ ५० ॥ एकद्वितीयं समर्थ पर्यासमिति पर्यायाग्यां पति प्रत्युपगच्छति । क्षिप्रं शीयम् ॥ ६ ॥
सामर्यानिशयमाए । ममर्थ हितं या ॥ ५३ ॥ संनि-
पति महाभारतोयोगपणि मयंतनागपणातम्याल्पापा
रामपचायतमोऽध्याप-॥६॥
भानध्या अनुरुपं परणीयम् ॥ ५४ । पुनम् प्रानि.
पंपानिनि यादम् ॥ ५८ ॥ गुणलोगयनेन सन्तुना जान ॥ ११ ॥ पर्याप्त संपूर्णम् ॥ ५५ ॥
[रक्षा०] ऐणेयानिय तामुनेत्यग्र ऐणेयान एणशिशुन्
गुगामाद दयगुरः पामिनः ॥ ६०॥
प्रवियोगा शादत इत्यत्र भरा एवं वनन्त प्रति भारद्वन्तः ।
मोगामिभनिरीद गत
Tara
दारपाणयः सान् ।। ५८ ॥
निधीमहामार्ण योगागि पाश्चिमातशामा
स
..URI..सच है।
रामभागाप्याय ॥६॥

·अध्याय ५८]
दद्योगपर्व ५
१॥
नताशो हि योघोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन । देवदि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः।
यथाविषः सव्यसाची पाण्डसत्यविक्रमः ॥६॥ न स जेयो मनुष्येण मा स्म कुछ मनो युधि ॥३२॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपरणि सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्याय ५८
अजनबीयादीतन धृतराष्ट्रण-भीमादयो पद नेच्छन्ति नापि व स्वेच्या किंतु णशनिदु शाप्तने पापै पुक्त एवेन्युनो दुर्योधन
कर्णादयश्चत्वार एप वय शत्रू दनियामो माह भीष्मादिषु भारं त्या पाण्या समाय इत्यावान् ॥१॥ ततो धनराष्टस्य पिल्पनम् ॥२॥
धृतराष्ट्र उवाच-
सत्यव्रते पुरुमिने भूरिश्रवसि वा पुनः।
सत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः । अन्येषु वा तावकेषु भारं कृत्वा समायम् ॥११॥
तेन संयुगमेप्पन्ति मन्दा विल्पत्तो मम ॥ अह च तात कर्णश्च रणयज्ञ वितत्य वै ।
दुर्योधन निरर्तस्व युद्धादरतसत्तम ।
युधिष्ठिरं पशु कला दीक्षितौ भरतर्षभ ।। 901
नहि युद्धं मशंसन्ति सविस्थमरिन्दम ॥२॥ रथो वेदी सुवः खद्गो गदा सुक् कवचं सदः ।
अलम पृधिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । चातुर्होत्रं च बुर्या मे शरा दर्भा हविर्यशः ॥१३॥
प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणा यथोचितमरिन्दम ॥ ३ ॥ आत्मयज्ञेन नृपते इष्ट्वा वैवस्वतं रणे ।
एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् । विजित्य च समेप्यायो हतामित्रौ श्रिया वृत्तौ ॥१४॥
यत्वं प्रशान्ति मन्येथाः पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः॥४॥ अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे ।
अनेमा समवेक्षस्व पुत्र स्वामेव वाहिनीम् । एते वयं इनिप्यामः पाण्डवान्समरे त्रयः ।। १८ ।।
जात एप तवाभावस्त्वं तु मोहान्न युध्यसे ॥५॥ अहं हि पाण्डवान् हत्या प्रशास्ता पृथिवीमिमाम् ।
न त्यहं युद्धमिच्छामि नैतदिच्छति वाहिकः । मा वा हत्या पाण्डुपुत्रा भोक्तारः पृथिवीमिमाम् १६
न च भीमो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न सञ्जयः६ त्यक्तं मे जीवितं राज्यं धनं सर्वं च पार्थिव ।
न सोमदत्तो न पालो न कृपो युद्धमिच्छति । न जातु पाण्डवैः सार्ध बसेयमहमच्युत ।। १७ ॥
सत्यव्रतः पुरमित्रो जयो भूरिश्रवास्तथा ॥ ७॥ यावद्धि सूच्यास्तीगाया विध्येदग्रेण मारिप ।
येषु संपतितिष्ठेयः कुरवः पीडिताः परैः। तावदप्यपरित्याज्यं भूमेनः पाण्डवान्प्रति ॥ १८ ॥
ते युद्धं नाभिनन्दन्ति तत्तुभ्यं तात रोचताम् ॥४॥ धृतराष्ट्र उवाच-
न त्वं करोपि कामेन वर्णः कारयिता तव । सर्वान्वस्तात शोचामि त्यक्ता दुर्योधनो मया ।
दुःशासनश्च पापात्मा शकुनिश्वापि सौरलः ॥९॥ थे मन्दमनुयास्य-चं यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥ १९ ॥
दुर्योधन उवाच-
रुरूणामिव यूथेषु व्याघाः प्रहरता वराः।
नाई भवति न द्रोणे नाश्वत्थानि न सञ्जये । वरावरान्दनिप्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः ॥२०॥
न भीष्मे न च काम्बोजे न कृपेन च वाहिके १०
[नील०] वृध्व कुरुध्वम् ॥ ६२ ॥
क्षत, यानपूपद्रव पराजयलक्षणमिति भाव ॥ ५॥ चा-
इति श्रीम महाभारते उरोगपर्वणि नलकण्ठाय भारतभावदाप तुहान चतुणी होतृणाम् विना कर्म ॥ १३ ॥ तरूणा-
सप्तपवायत्तमोऽध्यायः ॥ १७ ॥
मित्यन कुरूणा राटभापया। अजानामिति पाठो युक्त ।
[नील.] नेति ।। १ ।। आत एप तवाभाव इत्या पक्षे कुरुणा मध्ये वरान् वरान् व्याघ्रा प्रति योजना॥२०॥
शम एव महच्छेय इत्याधुनिक पाठ' । तराभ्याव इति [अर्जु.] ह अह इमा पाण्डवसेना स्वामय आत्मीया.
पाठे तराणामश्वादीना वेगरता वाहनानामभ्याव सनतमेव अवेक्षस जानीहि । आस्राय क्षतिांश इत्यर्थ ॥५॥
सादन कण्डूरोगाशुपद्रव इति यावत् । अब रक्षणगतिका [ सर्व० ] निवर्तस्वागच्छ ॥२॥ मग समोधन ।
न्तीत्यादे साइनार्थात् पञ् । आमाय इति पाठ आत्राव इमा स्वामेव वाहिनीं समपक्षरव रक्ष अन्यथा तु तरा-
६२ ख सम्म युद्ध मन रथ ॥ सप्तपधाशोऽध्याय ॥ ५७ ॥ ४ ख धर्मस हैता । यरव प्रशा-मिच्छया । मष्टा शे॥५८ ॥

·२५४
श्रीमन्महाभारते
[यानसंधिपर्व ५
--
प्रतीपमिव मे भाति युयुधानेन भारती । निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं रथहयद्विपम् ।
व्यस्ता सीमन्तिनी ग्रस्ता प्रमष्टा दीर्घबाहुना।।२१|| गतिमग्नेरिव मेक्ष्य स्मर्ताऽसि वचनस्य मे ॥ २६ ॥
संपूर्ण पूरयन् भूयो धनं पार्थस्य माधवः । महतो भयमागामि न चेच्छाम्यथ पाण्डवैः ।
शैनेयः समरे स्थाता वीजवत्मवपन शरान् ॥२२॥ गदया भीमसेनेन हताः शममुपैव्यथ ।। २७ ॥
सेनामुखे भयुद्धानां भीमसेनो भविष्यति । महावनमिवच्छिन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितम् ।
तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति प्राकारमकुतोभयम् ॥ २३ ॥ वलं कुरूणां भीमेन तदा स्मर्ताऽसि मे वचः ॥२०॥
यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्जरान्विनिपातितान् ।
वैशम्पायन उवाच-
विशीर्णदन्तान् गिर्याभान् भिन्नकुम्भान्सशोणितान्। एतावदुक्त्वा राजा तु सर्वीस्तान पृथिवीपतीन् ।
तानभिमेश्य संग्रामे विशीर्णानिय पर्वतान् ।
अनुभाप्य महाराज पुनः पमच्छ सञ्जयम् ॥२९॥
भीतो भीमस्य संस्पर्शात्स्मर्ताऽसि वचनस्य ||२५||
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५८ ।।
एकोनपष्टितमोऽध्यायः ५९
संजयेन कृष्णवचनक्थनम् ॥ १॥
धृतराष्ट्र उवाच-
शुद्धान्तं माविशं राजन्नाख्यातुं नरदेवयोः ॥ ३ ॥
यदतां महात्मानी वासुदेवधनजयौ ।
नैवाभिमन्युर्न यमौ तं देशमभियान्ति वै ।
तन्मे ब्रूहि महामाज्ञ शुश्रूपे वचनं तव ॥ १ ॥ यत्र कृष्णौ च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी ४
सञ्जय उवाच-
उभौ मध्वासवक्षीवावुभौ चन्दनरूपितौ ।
शृणु राजन्यथा दृष्टौ मया कृष्णधनञ्जयौ । स्रग्विणौ वरवस्त्रौ नौ दिव्याभरणभूपितौ ॥ ५ ॥
ऊचतुथापि यद्वीरौ तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ २ ॥ नैकरत्नविचित्रं तु काञ्चनं महदासनम् ।
पादासलीरभिमेशन प्रयतोऽहं कृताञ्जलिः । विविधास्तरणाकीर्ण यत्रासातामरिन्दमौ ॥ ६ ॥
स्रायः श्रुतिपरिचयो जात एव ॥५॥ चातुहानं होम- मे भाति ॥ २१ ॥ प्रयुद्धानां युध्यमानानां सेना-
साधनगृत्विाचतुष्टयं होताध्वर्युप्रीशाग्नीप्रश्शेति । धुर्या | मभिभविष्यति भीमः ॥ २३ ॥ अप्रिवर्मेन शुन्यम
ग्यावाः ॥१३॥ आत्मा शरीरं यज्ञेन."इ हविषा कृतेन ॥२६॥
यशेन ।॥ १४ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि सर्वशनारायणात.
[लक्षा०] ये तु संप्रतिनियुरित्या परैः पाण्डवैः प्याख्यायामपसाशत्तमोध्यायः ॥२८॥
पीहिनाः पीटिवा अपि ॥ ८॥
[लक्षा०] प्रतीपमति मे सेनेत्यत्र व्यस्ता विशेपेण
[नील०] भारती सेना नीरूपण निर्दिष्टा ॥२१॥ | उस्ता नाशिता मे सेनेति संपन्यः । दीर्घबाहुना पुरुपेण
भनं बलम् ॥२२॥ प्रारमिव भीमं संत्रयिष्यन्ति ॥२२॥ अमृष्टा वलाद्गृहीता सिमन्तिनी नारीव प्रतीपं विपरी-
Prem टी. भारतभा अष्ट-
पमानमोध्याय ॥१८॥
इति श्रीमहाभारत उगपाणि पारिवाशितलशालंकारे
[मुं०] नारं विपरीनम् । इगदोऽरधारणे ।
अष्टपमाशोध्याय ॥१८॥
पुरधानन मारपपिना भाग्नी पुरमेगा मीन्तिनी सीम [नील०] यतामिति ॥१॥ मासातागुपविष्टौ॥६॥
तिनी मिना ।।२१ ॥ मायः सात्यरिः ॥ २२॥
[गर्जु०] पादाहुलीभिप्रेक्षन्निति दृष्टिचापटपरिहार
मापार दुर्गमिय ।। २६ ॥
माह । श्यतो थापाभ्यन्तरपूरः । शुद्वान्तमन्तःपुरम्
निनिमिपामपभागी:प्पाप ॥६॥
गरम्पयोध्ययोः कृष्णार्जुनरूपयोः ॥ ३ ॥ मयागयः
[यंतीमिति माग्दो मिनामः । प्रतीक माची मुग निधीयो गती ॥५॥
मालिनमाना मीनिनी प्रीय मंना भविष्यतीनि
[स्टशा०] भागुल्केभ्योऽमिमधीतः यसोदमित्या ग-
तमति ॥ २१ ॥

·ध्यध्याय: ५९] नयोगपर्व ५ - अर्जुनोत्सङ्गगा पादों केशवस्योपलक्षये । त्रासिनी धार्तराष्ट्राणां मृदुपूर्वी मुदारुणाम् ॥१६॥ अर्जुनस्य च कृष्णायां सत्यायां च महात्मनः॥७॥ वाचं वां वचनाईस्य मिलासरसमन्विनाम् । काञ्चनं पादपीठं तु पार्यो मे प्रादिशचदा । अनौपमहमिष्टायी पश्चादृदयदारणीम् ॥ १७ ॥ तदई पाणिना स्पृष्या ततो भृमानुपाविशम् ॥ ८॥ वासुदेव उवाच- ऊर्ध्वरेखातली पादी पार्थस्य शुभटमणी । सञ्जयेदं वचो व्या वराष्ट्र मनीपिणम् । पादपीठादपट्टतो तत्रापश्यमहं शुभौ ॥९॥ कुस्मुख्यस्य भीप्पस्य द्रोणस्यापि च शृण्वनः १८ श्यामा बृहन्ती तरुणी शालस्कन्धावित्रोद्तो । आवयोर्वचनात्सून ज्येष्ठानप्पभिवादयन् । एकासनगतो दृष्टा भयं मां महदाविशत् ॥ १० ॥ यवीयसश्च कुशलं पश्चात्पृष्ट्वमुत्तरम् ॥ १९॥ इन्द्रविष्णुसमावेतो मन्दात्मा नावबुद्धयते । यज विविर्यवैविप्रेभ्यो दत्त दक्षिणाः । संश्रयाद्रोणभीमाभ्यां कर्णस्य च विक्त्यनात् १? पुत्ररथ मोदचं महतो भयमागतम् ॥ २० ॥ निदेशस्थावियो यस्य मानसस्तस्य सेत्स्यते । अर्धास्त्यजत पात्रेभ्यः मृवान्याप्नुत कामजान् । संकल्पो धर्मराजस्य निधयों मे तदाऽभवत् ।।१२।।। प्रियं पियेभ्यश्वरत राजा हि लरते जये ॥ २१ ॥ सस्कृतवान्नपानाभ्यापासीनो लब्यसस्त्रियः। ऋणमैतत्मत्रदं मे हृदयानापसर्पति । अञ्जलिं मूर्ध्नि संघाय ती संदेशमचोदयम् ।। १३॥ यहोविन्देति चुकोग कृष्णा मां दूरवासिनम्॥२२॥ धनुर्गुणकिणाड्रेन पाणिना शुभलक्षणम् । तेजोमयं दुरापप गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । पादमानमयन्पार्थः केशवं समचोदयत् ।। १४ ।। मद्वितीयेन तेनेह वरं यः सव्यसाचिना ।। २३ ।। इन्द्रकेतुरिवोत्याय सर्वाभरणभूपिनः । मद्वितीयं पुनः पार्थ का मार्यगिनुमिच्छति । इन्द्रवीर्योपमः कृष्णः संविष्टो माभ्यमापन ॥१५॥ यो न कालपरीलो वाऽप्यपि साक्षात्पुरन्दरमा२४॥ वाचं स वदतां श्रेष्ठो हादिनी वचनक्षमाम् । वीत: वस्त्रेणच्छन्नः । शुद्धान्तः 'शुद्धांतश्वावरोषश्व' इत्य. [स०] मध्वासपो मधु मद्यम् ।। ५ । लन्यसमि भिवानादन्तःपुग्म् ॥ ३॥ यो लवादरः ।। १३ ।। हादिनी हादहेतुः । वचनामां [नील.] द्रोणमीमाभ्यां द्रोणभीमयोः ॥ ११ ॥ वक्तं योग्याम् ।।१६।। मुमं यस भवति तामिवादयन्नपि मानसः संकल्प. सेन्स्यते ॥ १२ ॥ मणमिति बनापहर- धृतराष्ट्रमुत्तरं वचो यूनाः । यत्रीयसब कुगलं घूयाः णकाले गोविन्दति चुरोग तद्वखप्रदानमाण तस्यानो- ॥ २८ ॥ सामजान स्वभ्य कामाद्रेनमो जातान् ॥ २१ ॥ दशस्य रणं न परिहतं किंतु कौरवाणामुन्ठेदं बिना वन् | प्रार्थयितुं प्रहीतुं कार्य कारणोपचारान् । विपरीत. मनुः । हृदयानापमर्पतीत्यर्थः ।।२२।। परीतो मित्रम् ।। २४ ॥ [अर्जु.] निर्देशस्यो माज्ञायशवर्तिनौ ॥१२॥ सत्कृतः इति श्रीमहा टशेगपनि मनागवतम्याग्व्याया- मूनपटितनोन्याय ११ पूजितः । आच्छन्नः दखभूपणैर्टन्धसत्रियः वागुपचारेण । संदेशं वचनम् ॥ १३ ॥ मा माम् ॥ १५ ॥ हादिनी [लक्षा०] अर्जुनस्य च कृष्णाया दयत मश्चममा नन्दिनीम् ।। १६ ॥ इष्टाया माधुर्यान् हृदयढारणी कार्क- मयस्तात्कनकमयपीठ स्यितायाः कगाया इन्ययः ॥७॥ श्यात् ॥१७॥ संजयेत्यादि धृतराष्ट्रमभिवादयन् मुखं वचो काञ्चनं पादपोठं तु इत्यत्र पादपीठं मंजयं दृष्ट्वा द्रोप- यवीयसः कनिष्टान् मुशलं मुखं च वचो वृहि इयर्थः | युयानानन्तरं मचाधस्तादम्बमानयोः आधारभूनं पाद. ॥ १८॥ उत्तरमुत्कृष्टं दत्त त्यजत कामजान औरसान् । पीउम् ॥ ८॥ निगमाविमावियर निगः गामनम् नियमः प्रियार्थम्।गजाहीवि निर्विशेषेण राजपढ़ेन युधि-॥१२॥ धनुर्धरोचिनेत्वा धनुषः घगे धारण तम्य प्टिम् वदन राज्यानहत्वं कौरवानभिप्रेति ॥२१॥ प्राययितुं| उचितेन ॥ १४ ॥ यहिश्वरस्य प्राणस्य निरम्य निद- युद्वायेति नेपः । निपगेन: गनुः परीतो मित्रम् ॥ २५ ॥ | काहिगः । मनिमान्मविमास्थाय फगव संधं वरः १३ स. भयो । १५ स इन्दनुवनिन् । स्वामिदनन् । मोरयन्। २४ ए. रोशे ॥ १९ वरना। १७स परेशान् म. दारिता १९८ | एनाष्टिकमा ५९ ॥

·श्रीमन्महाभारत
[यानमंविष ५
बाहुभ्यागुदद्देदमि दहेव क्रुद्ध इमाः मजाः। भनाः पलायत दिशः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ।। २८ ॥
पावयेत्रिदियादेवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ।। २५ ॥ पलं वीर्य च तेजथ शीघ्रता लघुहस्तता ।
देवासुरमनुष्येषु यक्षगन्धर्षभोगिषु ।
अविपादश्च धैर्य च पार्थान्नान्यत्र वियते ॥ २५ ॥
न तं पश्याम्यहं युद्धे पाण्डवं योऽभ्ययाद्रणे ॥२६॥ इत्यावीपीकेशः पार्थमुद्धर्पयन् गिरा।
यत्तद्विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम् ।
गजेन्समयवीय गगने पाकशासनः ॥ ३० ॥
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तनिदर्शनम् ॥ २७॥ केशवस्य वचः श्रुत्वा किरीटी श्वेतवाहनः ।
एकेन पाण्डपुत्रेण विराटनगरे यदा ।
अर्जुनस्मन्महद्वाक्यमब्रवीद्रोमहर्पणम् ॥ ३१॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनपष्टितमोऽध्याय. ।। ५९॥
पष्टितमोऽध्याय.६०
देवा पुत्रप्रीत्याऽग्निश्च प्रत्युपगारेच्छया युद्ध पाण्डवानां सहायक चरिप्यन्तीति धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनं प्रत्युक्ति ॥ १ ॥
वैशम्पायन उवाच-
कुरून शक्त्याऽल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥ ४ ॥
सञ्जयस्य वचः श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्जनेश्वरः । दुर्योधनेयं चिन्ता मे शश्वन व्युपशाम्यति
ततः संस्थातुमारेभे तद्वचो गुणदोपतः ॥ १॥ सत्यं ह्येतदहं मन्ये प्रत्यक्ष नानुमानतः ॥ ५॥
प्रसंख्याय च सौम्येण गुणदोपान्विचक्षणः । आत्मजेषु परं स्नेहं सर्वभूतानि कुर्वते ।
यथावन्मतितत्वेन जयकामः सुतान्मति ॥२॥ मियाणि चैपां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च ॥६॥
बलावलं विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान् । एवमेवोपकर्तृणां मायशो लक्षयामहे ।
भक्ति संख्यातुमारेभे तदा वै मनुजाधिपः ॥ ३ ॥ इच्छन्ति बहुलं सन्तः प्रतिकर्तुं महत्प्रियम् ॥ ७ ॥
देवमानुपयोः शत्तपा तेजसा चैव पाण्डवान् ।
इत्यत्र पहिश्चरस्य प्राणस्य वहिश्वरप्राणसमार्जुनस्य [अर्जु०] संख्यातुं विचारयितुम् ॥१॥ सौम्येण
।। १६ ।। छन्दत पुरवृद्धरयेत्यत्र छन्दत. इच्छानुसारेण | निपुणतया ॥२॥ शत्तया त्रिविधया तेमसा प्रतापेन
पुरवृद्धस्य भीष्मस्य ॥१८॥ राजा हि खरत इत्यन राजा ) पाण्डवान्, कुरूनस्पतरया शक्त्या प्रसंख्यायेत्यन्वय.
धर्मराजः ॥ २१॥
॥४॥ एवमेव समाव इति शेपः । तमेव खभावमाह
इति श्रीमहाभारते उगोगपणि वादिराजतीर्घतलक्षाबारे इच्छन्तीति प्रतिकर्तुम् ॥ ७॥
एसोनपटितमोऽध्याय ॥१९॥
[सं०] सख्यातुं विचारयितु गुणदोपतः अस्य
[नील० ] यलं शारीरम् । वीर्य मानसोत्साहः । तेज
वाक्यस्य तात्पर्याों गुणोऽस्माक दोषो वेति ॥ १॥
शौर्यम् । शीघ्रता शीव कार्यावयोधः । रघुहरसता वेगेन | पाण्डवान् शरत्या वलेन देवमानुषतेजोरूपेण, कुरून
पाणप्रक्षेमृता ॥ २९ ॥
शस्न्याल्पतरया मानया शस्त्या विनिश्चित्य बलावलं
इति श्रीनेटपटीये वयोगपणि मारतभावदीपे
शक्ति प्रभावोत्साहमत्र जा सख्यातुं गणयितुं स्वपरयोती
एकोनपटितमोऽध्याय ॥ ५९॥
उभयथा दुर्योधनमप्रवीदित्यन्वय. ॥३॥ प्रियाणि चैपा
[अर्जु०] ममरे युद्धे जेतुमशस्यत्वात् ॥ २५ ॥
पुर्वन्ति पितरसत. पुनप्रीत्या देवा. साहाय्यं करिष्यन्तीत्यप्रे
पनि भीम महाभारतभ्याएपायाम नमिधातापामुयोगपणि
यक्ष्यति ॥ ६ ॥ अनान्तर अग्निरपि साचियर्ता
एपोनपष्टितमोऽध्याय ॥ १९॥
भविष्यतीत्यनोपपत्तिमा । एवमेवोपक्र्तृगा प्रत्युपकारा-
[नील० ] सवयस्येति ॥ १ ॥ वचस एव गुणान् प्रतिसन्धानेनोपपर्तृणा महप्रिय प्रतिकर्तुमिच्छन्ति
दोपान निधित्य म्यमा परेषा च यायल निश्चित्याह- सन्त इति प्रायशो लश्यामहे । तथा च पाण्डये एव-
एपदि । पाण्डयषु देव मानुषं व यलपरित मापं | मेव सर्पितोऽमि. साचिन्याती अर्जुनस्यारमसमागम
पंदर मानुपमेवारनीत्यर्थ. शिररया परिच्च्यिति | इत्यन्वयः ॥ ७ ॥
[लक्षा०] तमो गुणदोपत इत्यत्र तय समयप
शः॥४॥

·मध्यायः ६०] सद्योगपर्व ५ अमिः साचिव्यकर्ता स्मात्साण्डवे तत्तनं स्मरन् । सातानि पञ्च चोपून्यो ग्रानव श्यते । अर्जुनस्यापि भीमेऽस्मिन् कुरुपाण्डसमागमे ॥८॥ निमेपान्तरमात्रेण मुञ्चन् दूरं च पातयन् ॥ १६ ॥ जातिगृद्धयाभिपन्नाश्च पाण्डवानामनेकशः। यमाह भीष्मो द्रोणय कृपो द्रौणिस्तथैव च । धर्मादयः समप्यन्ति समाहृता दिवौकमः ।। ९ ।। मद्रराजस्तथा शल्यो मध्यस्था ये च मानवाः||१७|| भीष्मद्रोणपादीनां भयादशनिसन्निभम् । युद्धायावस्थितं पार्थ पारितिमानुषः । रिरक्षिपन्तः संरम्भं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥१०॥ अगस्य रयशार्दूलं पराजेनुमरिन्दमम् ।। १८ ।। ते देवः सहिताः पार्या न स्याः प्रतिवीक्षितुम् । क्षिपत्यकेन वेगेन पचवाणयतानि यः । मानुपेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तोऽस्त्रपारगाः ॥११॥ सहगं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम् ।। १९ ॥ दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । तमर्जुनं महेवासं महेन्द्रोपेन्द्रविक्रमम् । दारुणी चाक्षयो दिव्यौ शरपूर्णी महेपुधी ॥ १२॥ निनन्तमिव पश्यामि विमर्देऽस्मिन्महाहरे ॥ २० ॥ वानरय ध्वने दिव्यो निःसलो धूमवद्गतिः । इत्येवं चिन्तयन् कृत्स्नमहोरामाणि भारत । स्थश्च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समः क्षिती ॥१३॥ अनिद्रो निःसुखश्वास्मि कुरूणां नमचिन्नया॥२१॥ महामेघनिभश्चापि निर्घोपः श्रूयते जनः । क्षयोदयोऽयं सुमहान् कुरूणां प्रत्युपस्थितः । महाशनिसमः शब्दः शात्रयाणां भयंकरः ॥ १४ ॥ अस्य चेत्कलहस्यान्तः शमादन्यो न विद्यते ॥२२॥ यं चातिमानुपं वीर्य कुलो लोको व्यवस्यति । शमो मे रोचते नित्यं पार्थस्नात न विग्रहः । देवानामपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे ॥ १५ ॥ कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवान् शक्तिमत्तरान२३ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पनितमोऽध्यायः ।। ६० ।। वचसि स्थिताम् गुणदोपतः पाण्डवेषु गुणान् स्वकीये तु | पुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवान् शक्तिमत्तरान् ॥ इति दोपांश्च संस्थातुमारंभे इत्यर्थः ॥१॥ धृतराष्ट्रस्य चिन्ता वर्णयति ।।२३।। हनील०] देयं पलाधिक्यं पाण्डनेषु दर्शयति-अ. इति श्रीमन्महाभारतम्याख्यायाम न मिश्रामापामुयोगपनि निरिति । भीम भयंकरे ॥ ८ ॥ जातिगृद्धपा जन्मप्र- परितमोभ्यार.॥ हणाद्धेतोः युधिष्ठिरादीनां पितरो धर्मादयोऽपि तेषां [सर्व० ] जातः पुत्रम्तम्य गृद्धपा नन ॥९॥ महायाः सन्ति ॥ ९ ॥ रिरक्षिपन्तः रक्षितुमिच्छन्तः भीमादीनां भीष्मादिभिर्जन्याश्यान रिरक्षिपन्त: पाट- मरम्मं गोधम् ।। १०॥ वान् ॥ १०॥ धूमधान मिस्नग्येर दादिका गनियम्य म इति वयोगपर्वणि मला ये भारतभारदीरे धूमपतिः ॥ १३ ॥ पटितमोऽध्यायः ॥६॥ इति महा योगा- मशीयां परितमभ्याग ..॥ [अर्जु.] साचित्य साहाय्यं तत्कृतं तस्यार्जुनस्योप [लक्षा०] जानिगृद्धपाभिषनाश्त्यत्र मानिगृद्धा फारं स्मरन् भीमें भयानक ॥ ८॥ जातशृद्धया जातानां | जानेः रसस्मान्नन्मनः देवमाता गृद्धपा आगया भ. पुत्राणां गर्दनेन पुत्रप्रीत्यर्थम् ॥ ९॥ धूमपद्गतिः धूम- | भिपन्ना: प्राता भविष्यन्ति ॥ ९॥ भीमद्रोपागदीनां यतो पढ़ेर्गविरिव गवियस्मिन् । तन्मादृश्यात् चतुरन्ना भयादित्या भयान गुग्वभयान् गिभिपन्न: सान रवि. याम् ।। १३ ।। महामंघमहामनिभदाभ्यां वयोः शन्दी । तुमिच्दन्तः भन्यत्र मरम्भ गमिष्यन्ति ॥१०॥ यस्य लदयेते । समः साम्यम् ॥ १४ ॥ यमर्जुनं व्यवस्यति नि-प्वजस्य दिवस फान्त्या ॥१३॥ गवानि पञ्च भनिन्यत्र चिनोनि ॥ १५ ॥ एपन यगेन प्रयोगंग शैव्या युगप- पातानीति संबन्धः ॥१६॥ यमाए भीमो मेन यत्र दिवेत्यर्थः ॥ १९ ॥ योदयः क्षयस्य नाशस्य उदय उदयः । यमजुनं परागेमशक्यमानि ग्रन्या संबन्धः ॥ १५ ॥ ॥२२॥ शमो में रोचतं नित्यं पातात न विमहः । हानि माम मा..मिमोसार .. समinसतर।१७ मराम पर। २.प.पोदोलान् पर. ."

·२५८ [पानसंच ५ श्रीगन्महाभारते एफपरितमोऽयाया देवस्वभशभपात देवाः पाण्डवानां पाप्यं परिप्पन्ति दे पर गप्पप्पानीति दुगाधनीति॥1॥ वैशम्पायन उवाच- गयाऽभिमन्त्रितः शश्वन्नातवेदाः प्रशाम्यति । पितुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रोऽत्पमर्पणः । दिधः सकलाटोकापरिसिप्य समन्ततः ॥ ९ ॥ आधाय विपुलं क्रोधं पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १॥ यता परमकं तेनो येन युक्ता दिवौकसः । अशक्या देवसचिवाः पार्थाः स्युरिति यद्भवान् । ममाप्यनुपर्म भूयो देवेभ्यो विद्धि भारत ॥१०॥ मन्यते तनयं व्येतु भवतो राजसत्चग ॥ २॥ विदीर्यमाणां पशुधां गिरीणां शिखराणि च । अकामद्वेपसंयोगालोभाद्रोहाच भारत । लोकस्य पश्यतो राजन् स्थापयाम्यभिमन्यणाद ११ उपेक्षया च भावानां देवा देवत्वमामुयन् ॥ ३ ॥ चेतनाचेतनस्यास्य जङ्गमस्थावरस्य च । इति द्वैपायनो व्यासो नारदश्च महातपाः । विनाशाय समुत्पन्नमहं घोरं महास्वनम् ।। १२ ।। जामदग्न्यश्च रामो नः कथामकथयत्पुरा ॥ ४ ॥ अश्मय च वायुं च शमयामीह नित्यशः । नैव मानुपपदेवाः प्रवर्तन्ते कदाचन । जगतः पश्यतोऽभीक्ष्णं भूतानामनुकम्पया ॥ १३ ॥ कामात्नोधात्तथा लोभाडेपाच भरतर्षभ ॥ ५॥ स्तम्भितास्वप्नु गच्छन्ति मया स्थपदातयः । यदा ह्यमिय वायुथ धर्म इन्द्रोऽधिनायपि । देवामुराणां भावानामहमेकः प्रवर्तिता ॥ १४ ॥ कामयोगात्मवर्तरन्न पार्था दुःखमायुः ॥ ६ ॥ अक्षौहिणीभिर्यान् देशान्यामि कार्येण केनचित्र । तस्मान्न भवता चिन्ता कार्यैपा स्यात्कथंचन । तत्राचा मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये ।। १५ ।। देवेवपेक्षका ोते शश्वद्भावेषु भारत ।। ७ ॥ भयानकानि विषये च्यालादीनि न सन्ति मे । अथ चेत्कामसंयोगाद्वेपो लोभश्च लक्ष्यते । मन्त्रगुप्तानि भूतानि न हिंसन्ति भयङ्कराः ॥१६॥ देवेषु दैवप्रामाण्यान्नैपां तद्विक्रमिप्यति ॥ ८॥ [नील.] पितुरिति ॥ २ ॥ अकामेति । कामद्वेषयो- कुलं त्वं न वर्त्तयसि वह ] देवेभ्यो भूयो बहुतरम् ।।१०।। रसंयोगात् ।। ३ ।। दैवेष्विति । एते देवादयः देवेषु भायेपु हेतुं स्वस्य मन्त्रशक्ति दर्शयति विदीर्यमाणामिति शमदमादिषु शश्वदपेक्षका अपेक्षमाणाः न तु भासुरेषु ॥ ११ ॥ देवानुभावप्रवर्तकोऽहमेकः ॥ १४ ॥ प्रवर्तन्ते भाषेपु कामकोबादिपु तस्माद्देवाः पाण्डवानां साहाय्यं न | प्रादुर्भवन्ति ॥ १५॥ करिष्यन्तीति भावः ।। ७ ॥ अथेति । दैवप्रामाण्यात् वेद- [ सर्व०] अामद्वेपसंयोगात् कामद्वेषसंयोगा। प्रामाण्यात् कामादिमता कृतमपि निष्फलं भविष्यतीत्यर्थः ॥ ८॥ देवं वलं मय्यस्तीत्याह मयाऽभीति ।। ९ ॥ भावात् । तथा लोभद्रोहकरणात् भावानां प्राणि- नामुपेक्षया अपेक्षाभिन्नत्वेन ॥ ३ ॥ देवप्रामाण्यात् देव. [भर्जु० ] देवसचिवा देवसहायाः । व्येतु विगतं | त्वग्राहकप्रमाणस्य लोभमोहाद्यभावस्य प्रामाण्यान्न देवत्वं भवतु ॥२॥ अरागद्वेपसंयोगात् लोभात् द्रोहाच भारत। | तेषां विक्रमिष्यति प्रवर्तिप्यते ॥ ८॥ दिधारपि जात- उपेक्षयां च भावानां देवा देवत्वमाप्नुवन् । रागद्वेपसंबन्धाः | वेदा मयाऽभिमन्त्रितो नमस्त इति मंत्रेण प्रशंसति प्रण- भावात् भावानी सत्वानामुपेक्षया अलंबुद्धया । तत्र | यितुमिच्छति(?)॥ ९॥स्थापयाम्यविदीर्णत्वेन ॥ ११ ॥ हेतुमाह लोमात् द्रोहादिति लोभद्रोही दोपी सत्त्वाना [लक्षा०] अकामद्वेपसंयोगादित्यत्र भयात् गुरुत्व. मुपेक्षाहेतुरित्यर्थः ॥३॥ देवेपु यदि लोभो द्वेपो वा भयात् । स्वेषां कामद्वेपसंयोगाभावात् भावानां मनुष्या. लक्ष्यते तयोदेवेषु प्रामाण्यात् ताभ्यामेवंभूताभ्यामित्यर्थः। दिलोकानां मोहाल्लोभान्निमित्तात् मानुपकृतमोहादीना- तेषां देवाना न तत् देवत्वं विक्रमिष्यति ।। ८॥ अभिमुपेक्ष्या चेत्यर्थः ॥ ३ ॥ अपार्था मानुषतदुःसमाप्नुयुः मन्वितः पाण्टवान् भोत्तु मिति शेषः ॥ ९ ॥ तिन मदनु | रित्यर्थः । अपगतः अथों येषां ते देवाः दुःसमाप्नुयुः स्व. ४ म रामोऽपि कारक । ५म. दामाहोमानिनोदशा 10 म, पनामा देवरपेक्षिना। ८ म.देवेषु चैतरामाण्यानपाए म विवरसाई। अ.प्रशंसति । १० म.मध्यप्य ।

·अध्यायः ६२] . उद्योगपर्व,५ निकामवर्षी पर्जन्यो राजन्विषयवासिनाम् । आश्वासनार्थं भवतः प्रोक्तं न श्लाघपा नृप ॥२३॥ धर्मिष्ठाश्च मनाः सर्वा ईतयश्च न सन्ति मे ॥१७॥ न ह्यई श्लाघनो राजन् भूतपूर्वः कदाचन । अश्विनावय वाय्वनी मरुद्भः सह वहा । असदाचरितं ह्येतद्यदात्मानं प्रशंसति ॥ २४ ॥ धर्मश्चैव मया द्विष्टानमेत्सहन्तेऽभिरक्षितुम् ।। १८॥ पाण्डवाश्चैव मत्स्यांश्च पाञ्चालान्केकयैः सह । यदि होते समर्थाः स्युर्मतिपत्रातुमजसा । सात्यकि वासुदेवं च श्रोताऽसि विनितान्मया ॥२५॥ न म त्रयोदश समा पार्या दुःखमवानुयुः ॥१९॥ सरितः सागरं प्राप्य यथा नश्यन्ति सर्वशः। नैव देवा न गन्धर्वा नामुरा न च राक्षसाः । तथैव ते विनश्यन्ति मामासाद्य सहान्वयाः॥२६॥ शक्तास्त्रातुं मया द्विष्टं सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ २० ॥ परा बुद्धिः परं.तेजो वीर्य च परमं मम । यदभिध्याम्यहं शश्वच्छुभं वा यदि वाशुभम् । परा विद्या परो योगो मम तेभ्यो विशिष्यते॥२७॥ नैतद्विपन्नपूर्व मे मित्रेवरिषु चोभयोः ॥ २१ ।। पितामहश्च द्रोणन कपः शल्यः शलस्तथा । भविष्यतीदमिति वा पद्रवीमि परन्तप । अस्त्रेषु यत्मजानन्ति सर्व तन्मयि विद्यते ॥ २८ ॥ नान्यभा भूतपूर्वं च सत्यवागिति मां विदुः ॥२२॥ इत्युक्त्वा सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छन भारत ! लोकसाक्षिकमेतन्मे माहात्म्यं दिक्षु विश्रुतम् । जात्वा युयुत्सोः कार्याणि प्राप्तकालमरिन्दमः ॥२९॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकपष्टितमोऽध्यायः॥६१॥ द्विपरितमोऽध्यायः ६२ अदमेव पाण्डवान् दन्तुं समयों भीष्मादयस्तिष्ठन्तु ते ममीपे इति धृतराष्ट्रस्य पुरत आत्मानं साधमानः कर्णो मीप्मेण गर्दिनो भीष्मेऽप्रशान्ते नाई योत्स्य इति प्रतिज्ञाय सभा दिखा स्वं भवनं जगाम ॥१॥ पुनर्भीष्मेण कर्णम्योपहसनम् ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच- मिथ्या प्रतिज्ञाय मया यदस्त्रं तथा तु पृच्छन्तमतीव पार्थ रामात्कृतं ब्रह्ममयं पुरस्तात् ।। वैचित्रवीर्य तमचिन्तयित्वा ॥ विज्ञाय तेनास्मि तदैवमुक्तः उवाच कर्णो धृतराष्ट्रपुत्रं स्तेनान्तकाले प्रतिभाऽस्यतीति ॥ २॥ महर्षयन्संसदि कौरवाणाम् ॥१॥ धर्मत्यागाहुःसमाप्नुयुरिति भावः ॥ ६ ॥ तद्देवप्रामाण्यं [सर्व०] इत्युक्त्वा इतिवचनानन्तरं दुर्योधनस्या - नैव विक्रममिष्यति शौर्य न करोत्येव ।। ८॥ ममाप्यनुपम च्छद्धृतराष्ट्रः । भिन्नकर्तृकत्वेऽपि त्वाप्रत्ययः ।। इतिदुर्यो- भूय इत्यत्र देवेभ्योपि भूयः मत्तेजः मंत्रसामर्थ्यम् ॥१०॥ धनवाक्यम् ॥ २९ ॥ भयानि विपये राजनित्यत्र भयानि भयंकराणि ॥ १६॥ इति महाभारतोयोगपर्वणि सर्वजनारायणतन्याख्या यामेकपटिनमोऽध्यायः॥६१ ॥ [नील.] मट्टिपः मच्छत्रून् ॥ १९॥ अभिध्यामि [लक्षा०] मयारिष्टा इत्यत्र अरिष्टाः मन्त्रसामयेन चिन्तयामि ॥ २१ ॥ इतीति । इति एवं दुर्योधनोक्तं धृत. नाशिताः स्तम्भिता इत्यर्थः ॥ १८ ॥ यदभिष्याम्यह राष्ट्रः संजयं प्रति उक्त्वा प्राप्तकालं पूर्वप्रस्तुतम् अर्जुनमा: शश्वदित्यत्र अभिष्यामि अभिध्यायामि ॥ २१ ॥ हात्म्यमेव अपृच्छत् । इदं मत्पुत्रस्य बलं ज्ञात्वा पाण्डवबलं इति श्रीमहाभारते योगपणि वादिराननिलवालंकारे च त्वं चूहीत्यर्थः । युयुत्सोः वैश्यापुत्रस्य पाण्डवेष्वनुरक्तस्य एकपटितमोऽध्यायः ॥ ६॥ कार्याणि ज्ञात्वा । एतेषां सर्वेपां विनागेन तस्यैव राज्यला- [नील° ] तथेति पार्थ पृच्छन्तं वैचित्रवीर्यम् मचि. भरूपाणि कार्याणि भविष्यन्तीति शात्वेत्यर्थः ।। २९ ।। न्तयित्वैति मंबन्धः ॥ १॥ हे स्तेन अन्तकाले प्रतिभा इति श्रीनेल. उगोग भारत एकपटिनमोऽध्यायः ॥१॥ अस्वस्मृतिः अस्यति भिपति त्वां त्यक्ष्यतीत्यर्थः ॥ २ ॥ [अर्जु०] निकामवी अनवरतर्पणशीलः । ईतयो. [अर्जु] तमर्जुनम् ॥ १॥ मिथ्या प्रतिज्ञाय प्राल- ऽतिवृष्टयादयः पद ।। १७॥ गोड मार्गवगोत्र इत्युक्त्वा रामान जामदायान् एतं प्राम इति श्रीमन्म मर्जुनमि० मुयो एकपटितमोऽध्यायः॥६॥ प्रशानं परं श्रेष्ठं विनायं शिभित्येतिगेषः । प्रतिभास्यति १७ म. कामवीय पं । १९ म. वानुमोजसा । एकपटितमोऽव्यायः६१ । फोरिप्यनि ॥२॥ ।

·२६० श्रीमन्महाभारते [यानसंधिपर्व ५ M महापराधे शापि यन्न तेन चक्राहतां द्रश्यसि केशवेन ॥ ९॥ महर्पिणाऽहं गुरुणा च शप्तः ।। यस्ते शरः सर्पमुखो विभाति गता मदग्धू ह्यपि तिग्मतेजाः सदायमाल्पैर्महितः प्रयनात् ॥ ससागरामप्यवनि महर्षिः ॥३॥ स पाण्डुपुत्राभिहतः शरीधैः प्रसादितं ह्यस्य मया मनोऽभू- सह त्वया यास्यति कर्ण नाशम् ।। १० ॥ च्छुथूपया स्वेन च पौरपेण ॥ वाणस्य भौमस्य च कर्ण हन्ता तदस्ति चास्त्रं मम सावशेष किरीटिनं रक्षति वासुदेवः ॥ तस्मात्समर्थोऽस्मि ममैप भारः॥४॥ यस्त्वादशानां च वरीयसां च निमेपमानाचमपेः प्रसाद- इन्ता रिपूणां तुमुले प्रगाहे ॥ ११ ॥ मवाप्य पाञ्चालकरूपमत्स्यान् ॥ कर्ण उवाच- निहत्य पार्यान्सह पुत्रपौत्र- असंशयं वृणिपतिर्यथोक्त- लॊकानदं शस्त्रजितान्प्रपत्स्ये ॥५॥ स्तथा च भूयांश्च ततो महात्मा ॥ पितामहस्तिष्ठतु ते समीपे अहं यदुक्तः परुपं तु किंचि द्रोणव सर्वे च नरेन्द्रमुख्याः॥ पितामहस्तस्य फलं शृणोतु ॥ १२ ॥ यथा मधानेन चलेन गत्वा न्यस्यामि शस्त्राणि न जातु संख्ये पार्थान्दनिप्यामि ममैप भारः ॥ ६ ॥ पितामहो द्रक्ष्यति मां सभायाम् ।। एवं त्रुवन्तं तमुवाच भीष्मः त्वयि प्रशान्ते तु मम प्रभाव किं कत्थसे कालपरीतयुद्धे ॥ द्रक्ष्यन्ति सर्वे भुवि भूमिपालाः ॥ १३ ॥ न कर्ण नानासि यथा मधाने वैशम्पायन उवाच- इते हताः स्पर्धतराष्ट्रपुत्राः ॥७॥ इत्येवमुक्त्वा स महाधनुष्मान् यरखाण्डवं दाहयता कृतं हि हित्वा सभी स्वं भवनं जगाम । कृष्णद्वितीयेन धनञ्जयेन ॥ भीष्मस्तु दुर्योधनमेव राजन् श्रुत्वैव तत्कर्म नियन्तुमात्मा मध्ये कुरूणां प्रहसनुवाच ॥ १४ ॥ युक्तस्त्वया वै सह पान्धवेन ॥ ८॥ सत्यप्रतिज्ञः किल सूतपुत्र. यां चापि शक्ति त्रिदशाधिपस्ते स्तथा स भारं विपहेत कस्मात् । ददी महात्मा भगवान्महेन्द्रः ।। व्यूह मत्तिव्यद्य शिरांसि भित्त्वा भस्मीनां वां समरे विशी लोकक्षयं पश्यत भीमसेनात् ॥ १५॥ [मील.] माया मम मायुरम्ति मतोऽन्तकालस्याः सति न योत्स्य इति वदति मन्नीवनपर्यन्तं त्वत्मय गुपेक्षते सुपरिपतत्यात्तदनं ममारनीति अहं समोऽस्मि अर्जुनं जे.स फ्र्य मित्रमिति भावः ॥ १५ ॥ नुमित्यर्थः ॥ ४॥ प्रपश्ये ग्रापयिन्ये ।। ५॥ प्रधान सथि [भर्नु० ] महापराधे स्वजातिगोपनरूपे ।। ३ ।। हने गति गर्वे दनाः पुरत मारमानं गोपायेत्युपहास ॥७॥ महितः पृमितः ॥ १० ॥ सत्यमतिम फिल सूतपुत्र इति । पारमा मनी नियन्तुं युग. अर्जुनंदपादुपरमः पर्नन्यस्तस्य | पिटेत्युपालम्भे । भीमसेनमुजमारं सोढुगरायनुयन् गाय. दुपयशात्यति मायः ॥ ८॥ गां कृतविजयं समायां त्यादिपु सत्सु मई इनिष्यामि परेषां योधानित्यपिभारं दृष्यनि । अयं भावः याई योत्स्य सहि एतस्य जीवन मोटुमदायगुपन् प्रतिशाच्यागेनापरसृतवान् ॥ १५॥१६॥ भविष्यति मागादयोऽयं नि.मारो नियतामिति ॥१३॥ [सर्प० ] प्रयाने सेनापतो त्यपि इते ॥ ७ ॥ गयति मादादर पारस्य युक्ला इशानी मयि योवान् दनिप्यागीनि याऽस्य प्रनिशा सयायं सत्यप्रतिशत Frt 1 RATOPI OR सोन्। १.२. समुखेरि बुझेन । टिमोप्या ta , ·अध्यायः ६३] उद्योगपर्व २६१ आवन्त्यकालिङ्गाजयद्रथेषु वैकर्तनस्याधमपूरुपस्य ॥ १७॥ चेदिध्वजे तिष्ठति वाहिके च । वैशम्पायन उवाच- अहं हनिष्यामि सदा परेपां तथोक्तवाक्ये नृपतीन्द्र भीष्मे सहस्रशश्वायुतशश्च योधान् ॥ १६ ॥ निक्षिप्य शस्त्राणि गते च कर्णे। यदेव रामे भगवत्यनिन्ये वैचित्रवीर्यस्य मुतोऽसद्धि- ब्रह्मनुवाणः कृतवांस्तदखम् । दुर्योधनः शान्तनवं वभापे ॥ १८ ॥ तदैव धर्मश्च तपश्च नष्टं इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ विपरितमोऽध्यायः ६३ ममाऽयं युद्धममाग्म्मो न भवत्स भारं क्त्वा प्रवृत्त, अ कर्ण-नामनाम्पा महिन. शत्रून्हनियामीति भीमं प्रति वाणं दुर्योपनमुदिप विदुरो दर्म प्रमनि ॥१॥ दुर्योधन उवाच- नाहं भवति न द्रोणे न कुपे न च वाहिके ॥ ४॥ सहशानां मनुष्येषु सर्वपा तुल्यजन्मनाम् । अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे। कथमेकान्ततस्तेपां पार्थानां मन्यसे जयम् ॥ १ ॥ अहं वैकर्ननः कर्णो भ्राता दुःशासनश्च मे ॥५॥ वयं च तेऽपि तुल्या वै वीर्येण च पराक्रमः । पाण्डवान्समरे पश्च इनिप्यामः शितैः नरैः। समेन वयसा चैव प्रातिभेन श्रुतेन च ॥ २॥ ततो राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६ ॥ अस्त्रेण योधयुग्या च शीघ्रत्वे कौशले तथा । ब्राह्मणांस्तर्पयिष्यामि गोभिर वर्धनेन च । सर्वे स्म समजातीयाः सर्वे मानुपयोनयः ॥ ३ ॥ यदा परिकरिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना । पितामह विजानीपे पार्थेषु विजयं कथम् । अतरित्रानिव जले चाहुभिर्मामका रणे ॥ ७॥ एव । किलेत्युपालभे । लोकक्षयं हि भीमसेनादयं पश्यति [सर्व० ] ब्रह्म ब्राह्मणमात्मानं युवाणः । कृतवान् वथाचायं तं भारं परयोधमारणरूपं कथं सहेत कयं शक्नु- स्वीकृतवान् ॥ १७ ॥ यात । भीमस्य प्रतिरोधकत्वात् । तदेवं न चैपा प्रतिज्ञा इनि महाभारतोयोगपर्वणि सर्वगनारायणकृतौ प्याल्यायां मिथ्या भवत्विति यदयमयुक्तप्रतिज्ञां कृतवान्, तेन प्रतिज्ञा- द्विपटितमोऽध्याय ॥२॥ द्वयमेव सत्यमस्य जातमिति सत्यप्रतिज्ञ एवेत्यर्थः ॥१५॥ [ नील०] सदृशानामिति ॥ १॥ प्रातिभेन सम- [लक्षा० ] शुश्रूपया स्वेन च पौरुपयेणेत्यत्र पौरुपेण | यस्फूर्त्या ॥२॥ योधयुग्या शूरसमृद्धया युगेरौणादिकः निः मृत्यपुरुषम्वभावेन ॥ ४ ॥ गजनान् शत्रूणां हननाननं कुत्वमार्यम् ॥३॥ वरिना नौरक्षकाः कर्णधारादयः तद्रहि- जननमेपां तान् लोकान् प्रपत्स्य इतिसंवन्धः ॥ ५॥ तान् जलं यथा परिहरति आवतेपुपातयति । मनरिनानि- न कर्ण जानासीत्यत्र यथा यथावन् प्रधान प्रधानपुरुषे ति पाठे अरिनं के निपातनं नौचालनदंडस्तद्रहितानित्यर्थः स्वयि ।।७।। असंशयं दृष्णिपतिर्ययोक्त इत्यर वृष्णिपतिः। तद्वत् मामफास्तान रणे पाहुभ्यां परिहरिष्यन्ति ॥७॥ कुष्मः यथा वयोक्तं तथा भवति । ततः कृष्णादपि भूयश्व [अर्जु] मर्मन टपगमेन वर्चसा तेजसा प्रातिमेन अयं महात्मा ॥ १२ ॥ ज्ञानेन ॥२॥ योग्या अभ्यासः॥३॥ परिकरिष्यन्ति इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीपातलभादंशारे वेष्टयिध्यन्नि । ऐणयान् मृगान् तथा तन्तुना ग्वा अन- द्विपटिसमोऽध्याय ॥६॥ रितानिन नौफया शून्यानित्र बहुभिः मैन्यैः मामकाः [नील०] ब्रह्मवाणः ब्राह्मणोऽहमिति वदन् ॥ १७॥ सेनापनयः ॥ ७ ॥ इति श्रीनल० उद्योग भारत द्विषष्टितमोभ्याय ॥ १२ ॥ [स०] लापवयोग्यामु लापरं संधानम्वाधी- [अर्जु०] प्रद्मबुवाणो ब्राह्मणोस्मीति वदन् ॥ १७॥ नत्वं योग्या अभ्यासः ॥ ३ ॥ परिभरिष्यन्ति परिहरि- इति श्रीमन्म मनुनामि मुसो विपटितमोभ्यायः ॥ १२ ॥ प्यन्ति वेष्टयिष्यन्ति । 'हमहोदछन्दमि' इति ह. ३म. कौरन । ७ ज. परिमारिष्यन्ति । कारस्य भकारः । अतरिनान् नौकारहितान् । अले यथा ·नीगन्महाभारते [यानमंधिपर्य - पश्यन्तस्ते परॉस्तत्र रथनागसमाकुलान् । येपांच प्रतिपेधार्थ क्षयं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १२॥ तदा दर्प विमोक्ष्यन्ति पाण्डवाः स च केशवः ॥८॥ आश्रमेषु चतुर्पाहर्दममेवोत्तम व्रतम् । विदुर उवाच- तस्प लिङ्ग प्रवक्ष्यामि येपा समुदयो दमः ॥१३॥ इह निःश्रेयसं प्राहद्धा निश्चितदर्शिनः । क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ ९ ॥ इन्द्रियाभिजयो धैर्य मार्दवं हीरचापलम् ॥ १४ ॥ तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावदुपपद्यते । अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रधानता । दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते ॥ १० ॥ एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुषः स्मृतः १५॥ दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् । कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युनिद्रा विकत्थनम् । विपाप्मा द्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत् ॥ ११ ॥ मान ईया च शोकश्च नैतद्दान्तो निपेवते ।। क्रव्याद्भय इस भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् । अजिह्ममशठं शुद्धमेतदान्तस्य लक्षणम् ॥ १६ ।। नौरहितान् वेष्टयन्ति (तथा) बहुभिः योधैः सहिताः मा- द्रोहः । समता रागद्वेषमध्यस्थता । सत्यं सर्वभूतानवयात- मकाः प्रधानपुरुपाः॥७॥ कवाड्मनसे । आर्जवं विहितेन पथा गमनम् । इन्द्रिया- [नील ] अदान्तोऽयं कुलभयं करिष्यतीति वक्ष्यन् | मिजयः इन्द्रियस्य रागाद्यवशता जयः । ऐश्वर्य विकारहे- दममेव प्रशंसन्विदुर उवाच इहेति । किं तन्निःश्रेयसं कल्याणं | तावप्यविकारः । मार्दवं निष्ठुरक्रियावर्जनम् । हीरकार्य: ब्राह्मणस्य ब्रह्मजिज्ञासोः दम एव सनातनोऽनादिर्मुख्यो | निवर्तको मनोधर्मः । अचापलमकौतुकिता 1 अकार्पण्यं धर्मः ॥ ९॥ तस्य पुंसः दानं क्षमा सिद्धिमोक्षश्च उपपद्यते | धनव्ययसामर्थ्यम् असंरम्भः क्रोधादिना स्वास्थ्यानिवृत्तिः। कस्य यस्य दमः दानादीन् अनुवर्तते । दान्तः सन् यो | सन्तोपो लब्धादन्यत्रालंयुद्धिः । श्रद्दधानता श्रद्धा मा दानादिकं करोति स दानफलं क्षमां सिद्धिं च प्राप्नोती- | चागमोक्तेऽस्तीति धीः । [ अभिभवतिर्वा ] ॥ १५ ॥ त्यर्थः ॥१०॥ विन्दते लभते दमेन महद्ब्रह्म ॥११॥ समु- काम इत्यादि । कामः स्त्रीविपयरागः । लोभो लब्धधना दयः उदयहेतुः ॥ १३ ॥ तान्येवाह क्षमा परेभ्यस्ताडना- | (दि ? द्य )विनियोगेऽपि लब्धुमिच्छा । मोहोऽवि- दिप्राप्तावपि संतापानुदयः । धृतिः कामादिभिरननुतप्तता। द्या । साचाऽनित्याशुचिदुःसानात्मसु नित्यशुचिसुसात्म- महिंसा वाड्मनःशरीरैः परस्य पीडाया अकरणम् । | ख्यातिः । मन्युः क्रोधः । निद्रा इन्द्रियमनसोरसंयोगः । समता शत्रुमित्रादौ तुल्यत्वम् । सत्यं यथार्थभाषणम् । विकथनं स्वगुणख्यापनम् । मानं स्वस्मिन् गुणारोपणम् । आर्जवमकौटिल्यम् । इन्द्रियाणांजयः । धैर्यमत्यन्तापद्यपि ा परगुणासहिष्णुता । शोक इष्टस्य नष्टस्य पुनः पुनर्म- मनसोऽवैलव्यम् । मार्दवं प्रियवादिता । हीरकार्यान्नि- नसि निवेशनम् । अजिा कौटिल्याभावः । अशठं वञ्च• पृत्तिः । अचापलं स्थैर्य वाड्मनःकायानाम् । एते दान्तानां कत्वाभावः । शुद्धं मनःशुद्धिः ॥ १६ ॥ गुणाः ॥१४ा काम इति कामादिमत्त्वादयमदान्त इत्यर्थः । [सर्व०] निःश्रेयसं प्राहुः वक्ष्यमाणं दमं रागद्वे- अजिह्ममकुटिलम् अशठं सुशीलं शुद्धं मनसा ॥ १६ ॥ पाद्यपनयनम् ।।९॥ तस्य दमस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावत् [अर्जु०] दममेन निःश्रेयसमाहुः । दमो मनसो दम- सम्यगुपपद्यते उपपन्नमुपगतं भवति । दमोऽपि दानं तपो नम् ॥ ९॥ तस्य दमस्य दानादीन्यनुवर्तन्ते ॥ १० ॥ ज्ञानमधीतं चानुवर्तते । यत्रैते त्रयः संभवन्ति ॥ १० ॥ तेजस्तपोरूपं महत् परं रूपम् ॥ ११ ॥ मदान्तेभ्यः दमामादेतास्तेभ्योऽदान्तेभ्यः सदा भयं भूतानाम् ॥१२॥ भूतभ्यः सदा भयं प्राणिनामिति शेपः । [भयहेतुमाह समुदयः समूहः ।। १३ ।। धृतिर्दुःसहेतुपरिपातेऽपि संतो. अदान्तेभ्य इति । मदादिति दृप्तानि हि भूतानि राक्षसा पात्त्वम् आर्जवमुचितक्रिया । धैर्य सुखसाधनेष्वलंप्रत्ययः । व भयहेतुः ] प्रतिपंधो निपेयः ।। १२ ।। लिङ्गानि का- मार्दवं परुपाभाषणम् । अचापलं स्थिरता ॥ १४ ॥ असं. रणभूतानि समुदयः परिणामः ॥ १३॥ क्षमा धृतिर- रंभोऽदीर्घकोधत्वम् । सन्तोपः मुससाधनाभावेऽपि परि. हिंमा घ समता सन्यमार्जवम् 1 इन्द्रियाभिजयो धैर्य | तोपः । श्रद्दधानाता धर्मोऽस्तीति धीः ॥ १५ ॥ कामो मावं हीरपापलम् । अकार्पण्यमसंरम्भः सन्तोपः श्रर- योपिदिच्छा । समता रिमित्रयोः।लोभः कार्पण्यम्। मोहो धानना । आमा अपकारेप्यप्रतिक्रिया | धृतिरवसादेऽप्य- | विपरीतज्ञानम् । मन्युः ग्रोधः । मान आत्मनि । ईा- प्रणामतुः मनोधर्मः । मापदैन्यं वा । अहिंसा अनभि-रोपः । अजिन परस्यावश्चनम् । अशठं परहिंसाप्रतिसं. धानाभावः । शुद्धं शुद्धिर्मनसः ॥ १६॥ ११.पगुम्मम्।

·अपाय ६३]
उद्योगपर्व ६
अलोलुपस्तयाऽल्पेप्मुः कामानामधिचिन्तिता । कर्मणाऽऽचरितं पूर्व सन्निराचरितं च यन् ।
समुद्रकल्पः पुरुषः स दान्तः परिकीर्तितः ॥ १७॥ तदेवास्थाय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणाः।। २१॥
मुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविधः । कम्य वा समास्थाय ज्ञानप्लो जितेन्द्रियः ।
प्राप्येह लोके संपानं सुगति मैत्य गच्छति ॥१८॥ कालाकाझी चरल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २२॥
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेपामभयं यतः । शकुनीनामिवाकाशे पदं नवोपलभ्यते ।
स वै परिणतमज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः ॥ १९ ॥ एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनेवर्म न दृश्यते ॥ २३ ।।
सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विजते जनः
उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोसमेवाभिमन्यते ।
समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञावतः प्रशाम्यति ॥ २० ॥ लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते गाश्वतादिवि ॥२४॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥
[नील०] अलोलुपः आगाहीनः । कामानां रुयादी- पञ्चम्यां तसिल्लत्ययः ॥ १९ ॥ प्रज्ञा आत्मसाक्षा-
नाम् अविचिन्तिता ध्यानमकुर्वन् । समुद्रकल्पः गम्भीरा- कारः तया तृप्तः निगकादः प्रशाम्यति निर्वाणं गच्छति
शयः ॥ १७ ॥ प्रसन्नारमा शुद्धचित्त: अत एवात्मवित् ॥ २० ॥ पूर्व प्रथममेव शिष्टाचरितं सदिराचरितं
बुधः झातनेयः प्रेत्य मृत्वा ॥ १८ ॥ कर्मणेति देवदत्तै- तरकालतं क्योरेंकमादाय गृहीत्वा मोदन्त नापूर्वक
भोंगैः सदाचारेण च ये युक्तास्ते दान्तास्त एव च मोदन्त मारम्भश्रमणात्मानं सेयन्ति ॥ २१॥ नैकर्म्य कर्म-
॥ २१॥ नष्कम्य वाङ्मनःशरीराणां सर्वात्मना अप्रवृत्तिः त्यागं संन्यासं वा कालाकाठी आयु शेपी चन् पर्य-
निर्विकल्पकावस्था । तत्र हेतुः ज्ञानवृप्तः श्रवणमनन· टन् ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभानाय ॥ २२॥ उत्सृज्य वा गृहान्
जेनापरोक्षज्ञानेन तृप्तः रागद्वेपशून्यः । तत्रापि हेतुः जिते-, गृहारम्भमत्वैव ब्रह्मचर्यादेव प्रनगदिति पभान्तरम् ।
न्द्रियः कालाकाली सर्वत्र ममताशून्यः ब्रह्मभूयाय ब्रह्म- | तेजोमयाः ज्ञानमयाः ॥ २४ ॥
भाषाय कल्पते योग्यो, भरति ॥ २२ ॥ ब्रह्मभूयफल इति श्रीमन्महाभारतभ्याख्यायामजुनमिभवाया-
माह-गाकुनीनामिति । "न तम्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैत्र
मुयोगपर्वणि त्रिपटितमोऽध्याय ॥१३॥
समवनीयन्त प्रौब सन् ग्रह्माप्येति " इति श्रुतेझवि.
[सर्व०] अलोलुपो लब्धेवत्यंतमनासक्तः अल्पच्छो-
दोऽनुपाख्यं रूपं गतस्य गगनवद्विश्वव्यापिनो गत्यभावान् | ऽलब्ध बहुतऽ(न)वहितः । कामानां स्त्रीमुग्यानाम्
स्वर्गिणामिव तस्य मागों न दृश्यते ॥ २३ ॥ कंबलसं- ॥ १७ ॥ मुवृत्त आचारवान् । प्रसन्नात्मा अमृद्धः । युधः
न्यासात्नममुविस्थानमाह-उत्सृज्येति । मोक्षं मोक्षाश्रमं शास्त्रविन् ॥ १८ ॥ यत इति सर्वभूतेभ्यो भूतानामित्युभ-
शाश्वताः पुनरावृत्तिशून्याः ॥ २४ ॥
योरकं पदं करणे पष्टीपञ्चम्योरनसिल्पत्ययान्तं संरन्थ्यते
इति श्रीनटकाठीपे उद्योगपर्वणि भारतभावदीपे
॥१९॥ प्रशाम्यति मुच्यते ॥२८॥ सद्धिः पूर्वः कर्मणाच-
विषष्टितमोध्यायः ॥ ६३ ॥
रितं पश्चादपि सइिस्तथैवाचरितं पूर्व सदिराचरित-
[अर्जु०] अलोलुपः अलम्पटः । अल्पच्छः प्राण- | त्वेऽपि गोयज्ञादीनां फलाकरणात् (१)॥ २१ ॥ नैष्कर्म्य
यात्रामात्रसाधने तुष्टः । फामानामविचिन्तिता विपयाना- फलाभिसन्धिपूर्वकर्मत्यागः ।। २२ ॥ सुनेवर्म प्रवृत्तिः
मनभिष्याता । समुद्रकल्पः गाम्भीर्ययुक्तः ॥१७॥ सुवृत्तः ॥ २३ ॥ एतद्गृहस्थाश्रमिणः कमोक्तम् । परित्राजकस्या-
गोभनवरित्रः । गीलसंपन्नः प्रयोजननिरपेक्षा स्वभावतः | ह-उत्सृज्य चेति । गृहान् गार्हस्थ्यमुत्सृन्य सदाश्रमोचि-
प्रवृत्तिः साचोमर्गतः स्वभावप्रवृत्ति नीलमुच्यते । तद्
तकर्मणां पगभिसन्धानेनात्मकरणं निधति मोसमे
युक्तः । प्रसन्नात्मा अरागादिभिरमलचित्तः । आत्मविन व नत्रमिष्टोमादिक्रियासुसमभिमन्यते इच्छति ।। २४ ॥
क्षेत्रहदशी । वुधस्तत्प्रतिपादकशाम्रवित् ॥ १८॥ सर्व
इति श्रीमहाभारनोयोगपर्वणि सजनारायणकृतटीकायां
त्रिषष्टितमोऽध्याय ॥३३॥
भूतेभ्योऽभयं यतो यस्येति पाठयां सर्वेषां यतो यस्मादिति
१९म, अमयं सर्वभूतेभ्यः । म. परिग प्रार।२०म.प्रवतृप्तः प्रशस्यते। २१ म. कर्म यचरि । २३ म. शकुनीनां यथाकाशे विषष्टिदमो० ॥ ३॥

·श्रीमन्महामारते
[.यानसंधिपर्व ५
.
पश्यन्तस्ते परास्तत्र स्थनागसमाकुलान् ।
येपांच प्रतिपेधार्थ क्षत्रं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १२ ॥
तदा दर्प विमोक्ष्यन्ति पाण्डवाः स च केशवः ॥८॥ आश्रमेषु चतुर्बाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
विदुर उवाच-
तस्य लिझं प्रवक्ष्यामि,येषां समुदयो दमः ॥१३॥
इह निःश्रेयसं माईवृद्धा निश्चितदर्शिनः । क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण द्रमो धर्मः सनातनः ॥ ९ ॥ इन्द्रियाभिनयो धैर्य मार्दवं हीरचापलम् ॥ १४ ॥
तस्य दानं क्षमा सिद्धिर्ययावदुपपद्यते । अकार्पण्यमसंरम्भः संतोपः श्रद्दधानता ।
दमो दानं तपो ज्ञानमधीतं चानुवर्तते ॥ १० ॥ एतानि यस्य राजेन्द्र स दान्तः पुरुपः स्मृतः १५॥
दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उत्तमम् ।
कामो लोभश्च दर्पश्च मन्युनिंद्रा विकथनम् ।
विपाप्मा दृद्धतेजास्तु पुरुषो विन्दते महत् ॥११॥ मान ईया च शोकश्च नैतदान्तो निपेवते ॥
ऋव्याद्भय इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् । अजिह्ममशठं शुद्धमेतद्दान्तस्य लक्षणम् ॥ १६ ॥
नौरहितान् वेष्टयन्ति (तथा) बहुभिः योधैः सहिताः मा- द्रोहः । समता रागद्वेपमध्यस्थता । सत्यं सर्वभूतानवघात-
मकाः प्रधानपुरुपाः ॥ ७॥
कवाड्मनसे । आर्जवं विहितेन पथा गमनम् । इन्द्रिया-
[नील० ] मदान्तोऽयं कुलझयं करिष्यतीति वक्ष्यन् | मिजयः इन्द्रियस्य रागाद्यवशता जयः । ऐश्वर्य विकारहे-
दममेव प्रशंसन्विदुर उवाच इति । किंतनिःश्रेयसं कल्याणं | तावस्यविकारः। मार्दवं निष्ठुरक्रियावर्जनम् । हीरकार्य-
प्राप्मणस्य ब्रह्मजिज्ञासोः दम एव सनातनोऽनादिर्मुल्यो निवर्तको मनोधर्मः । अचापलमकौतुकिता । अकार्पण्यं
धर्मः ॥ ९॥ तस्य पुंसः दानं क्षमा सिद्धिमोक्षश्च उपपद्यते धनव्ययसामर्थ्यम् असंरम्भः क्रोधादिना स्वास्थ्यानिवृत्तिः।
फस्य यस्य दमः दानादीन् अनुवर्तते । दान्तः सन् यो सन्तोपो लब्धादन्यत्रालंबुद्धिः । श्रद्दधानता श्रद्धा सा
दानादिकं करोति स दानफलं क्षमां सिद्धिं च प्राप्नोती. | चागमोक्तेऽस्तीति धीः । [ अभिभवतिर्वा ] ॥ १५ ॥
त्यर्थः ॥ १०॥ विन्दते लभते दमेन महद्ब्रह्म ॥११॥ समु. | काम इत्यादि । कामः स्त्रीविषयरांगः । लोभो लन्धधना
दयः उदयहेतुः ॥ १३ ॥ तान्येवाह क्षमा परेभ्यस्ताडना- (दि ? द्य )विनियोगेऽपि लब्धुमिच्छा । मोहोऽवि-
दिप्राप्तावपि संतापानुद्यः । धृतिः कामादिभिरननुतप्तता। या । साचाऽनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्म-
अहिंसा वास्मनःशरीरैः परस्य पीडाया अकरणम् । ख्यातिः । मन्युः क्रोधः । निद्रा इन्द्रियमनसोरसंयोगः ।
समवा शत्रुमित्रादौ तुल्यत्वम् । सत्यं ययार्थभाषणम् । विकत्यनं स्वगुणख्यापनम् । मानं स्वस्मिन् गुणारोपणम् ।
मामकौटिल्यम् । इन्द्रियाणां जयः । धैर्यमत्यन्तापद्यपि ईपी परगुणासहिष्णुता । शोक इष्टस्य नष्टस्य पुनः पुनर्म-
मनसोऽवेष्टव्यम् । गार्दवं प्रियवादिता । दीरकार्यान्नि- नसि निवेशनम् । अजिॉ कौटिल्याभावः । अशठं वश्य:
पृत्तिः । अचापलं स्थैर्य वामनःकायानाम् । एते दान्तानां | फत्वाभावः । शुद्धं मनःशुद्धिः ॥ १६ ॥
गुणाः ।।१४।। काम इति कामादिमत्त्वादयमदान्त इत्यर्थः ।
[ सर्व०] निःश्रेयसं प्राहुः वक्ष्यमाणं दमं रागद्वे.
अमिहमयुटिलम् अठं मुशीलं शुद्धं मनसा ॥ १६ ॥
पायपनयनम् ॥९॥ तस्य दमस्य दानं क्षमा सिद्धिर्यथावत्
[गर्नु० ] दममेर निःश्रेयसमाहुः । दमो मनसो दम- सम्यगुपपद्यते उपपन्नमुपगतं भवति । दमोऽपि दानं तपो
मम् ॥ ९॥ सत्य दमस्य दानादीन्यनुवर्नन्ते ॥ १० ॥ ज्ञानमधीतं पानुवर्तते । यौते त्रयः संभवन्ति ॥ १० ॥
संगस्नपोरूष महन् परं रूपम् ॥ ११ ॥ भदान्तेभ्यः दमामदेतारतेभ्योऽधान्तेभ्यः सदा भयं भूतानाम् ॥१२॥
भूभ्या महा भयं प्राणिनामिनि शेषः। [ भयहेतुमा समुदयः समूहः ॥ १३ ॥ धृतिर्दुःसहेतुपरिपातेऽपि संतो.
सदान्तभ्य इति । मदादिनि तानि हि भूतानि राक्षसा | परत्त्वम् आर्भवमुचितक्रिया धिर्य सुखसाधनेवलंप्रत्ययः ।
इस भपहेतुः ] प्रमिपंधी निपंपः ॥ १२ ॥ लिट्लानि का- माय परुपाभापणम् । अचापलं स्थिरता ॥ १४ ॥ असं
लभूनानि गमुदयः परिणामः ॥ १३ ॥ क्षमा धृतिर मोऽदीर्घमोधत्वम् । सन्तोपः सुससाधनाभावेऽपि परित
हिंगा प ममना मन्यमा वम् । नियाभिगयो धैय सोपः । प्रधानाता धर्मोऽस्तीति धीः ॥ १५ ।। फागो
माई होपाष्टम् । अकार्पण्यमगंम्भः मन्ठीपः घर-योपिदिच्छा समता यैरिमिनयोःो लोमा फार्पण्यम्। मोहो
भानता । ममा अपरेप्यातिक्रिया निरयसादेऽन्यः विपरीतज्ञानम् । मन्युः जोधः । मान आत्मनि । वर्गा-
प्राभानुः मनोधर्मः । मापदन्यं या महिमा मनमि-पजिन परस्यायध्वनम् । अशट पहिसाप्रतिर्म-
पानामापः । पुरादिमनमः ॥ १६॥

·अपात्रः ६३]
उद्योगपर्व ६
अलोलुपस्तयाऽल्पेप्मुः कामानामविचिन्तिता । कर्मणाऽऽचरितं पूर्व सद्भिाचरितं च यत् ।
समुद्रकल्पः पुरुषः स दान्तः परिकीर्तितः ॥ १७॥ तदेवास्याय मोदन्ते दान्ताः शमपरायणा:।। २१ ॥
मुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविद्रुषः । नष्कम्य वा समास्याय ज्ञानतृप्तो जिनेन्द्रियः ।
प्राप्येह लोके समानं मुगनिं प्रेत्य गच्छति ॥१८॥ कालाकाङ्की चरल्लोके ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।२२।।
अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेपामभयं यतः । शकुनीनामिवाकाशे पदं नैवोपलभ्यते ।
स वै परिणतमज्ञः प्रख्यातो मनुजोत्तमः ॥ १९॥ एवं प्रज्ञानतृप्तस्य मुनर्वम न दृश्यते ॥ २३ ।।
सर्वभूतहितो मैत्रस्तस्मान्नोद्विनते जनः । उत्सृज्यैव गृहान्यस्तु मोक्षमेवाभिमन्यते ।
समुद्र इव गम्भीरः प्रज्ञानुप्तः प्रशाम्यति ॥ २० ॥ लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते माश्वता दिवि ॥२४॥
इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।। ६३ ।।
[नील०] अलोलुपः आगाहीनः । कामानां रुयादी. पञ्चम्यां तसिस्नत्ययः ॥ १९ ॥ प्रवा आत्ममाझा.
नाम् अविचिन्तिता ध्यानमकुर्वन् । समुद्रकल्पः गम्भीग. कारः तया नृप्तः निराकाः प्रगाम्यति निर्वाणं गच्छति
गयः ॥ १७ ॥ प्रसन्नात्मा शुद्धचित्तः अत एवात्मविन् ॥ २० ॥ पूर्व प्रथममंत्र शिष्टाचरितं सदिराचरितं
बुधः ज्ञातन्नेयः प्रेत्य मृत्वा ॥ १८ ॥ कर्मणेति देवदत्तै- तत्कालतं तयोरंकमादाय गृहीत्वा मोदन्त नापूर्वक
भोगैः सदाचारेण च ये युक्तास्त दान्तास्त एव च मोदन्त मारम्भश्रमणात्मानं सदयन्ति ॥ २१ ॥ नैष्कर्म्य कर्म-
॥ २१ ॥ नैष्कर्म्य वाड्मनःशरीराणां सर्वात्मना अप्रवृत्तिः त्यागं मंन्यासं वा कालाकाडी आयुःशेषदशी चरन् पर्य-
निर्विकल्पकावस्था । तत्र हेतुः ज्ञानतृप्तः अत्रणमनन· टन् ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय ॥ २२ ॥ उत्सृज्य वा गृहान्
गेनापरोक्षज्ञानेन तमः रागद्वेषशून्यः । तत्रापि हेतुः जिते- गृहारम्भमहत्वैव ब्रह्मदेव प्रादिति पक्षान्तरम् ।
दियः कालाकाझी सर्वत्र ममताशून्यः ब्रह्मभूयाय ब्रह्म- तेजोमयाः ज्ञानमयाः ॥ २४ ॥
भावाय कल्पते योग्यो, भरवि ॥ २२ ॥ ब्रह्मभूयफ्ल. इति थीमन्महामारतन्यायायाम नमिरवाया-
माह-शकुनीनामिति । " न तम्य प्राणा उन्लामन्त्यत्रैव मुयोगपर्वणि विषष्टिनमोऽध्यायः ॥६॥
समवनीयन्तं ग्रीव सन् ब्रह्माप्येति " इति श्रुनेब्रह्मवि. [स०] अलोलुपो लन्धेवत्यंतमनासक्तः अच्छो-
दोऽनुपाल्यं रूपं गतस्य गगनवद्विश्वव्यापिनो गत्यभावान् ! ऽलब्धे बहुतऽ(न)वहितः । कामानां स्त्रीमुग्गनाम्
स्वर्गिणामिव तस्य मागों न दृश्यते ॥ २३ ॥ कंपलसं-॥ १७ ॥ मुवृत्त आचारवाम् । प्रसन्नात्मा अकुन्दः । धुरः
न्यासात्नममुक्तिस्थानमाह-उत्सृज्येति । मोक्षं मोक्षाश्रम | शास्त्रविन् ।। १८ ।। यत इति सर्वभूतेभ्यो भूतानामिन्युभ-
शाश्वताः पुनरावृत्चिशून्याः ॥ २४ ॥
योग्कं पदं करणे पष्टीपञ्चम्योस्तसिल्पत्ययान्तं संरन्थ्यने
इति श्रीनलकष्ठीये योगपर्वणि मारतभावदीपे
॥१९॥ प्रशाम्यति मुच्यने ॥२८|| सद्धिः पूर्वः कर्मणाच-
त्रिपटिनमोभ्यायः ॥३॥
रितं पश्चादपि सद्भिस्तथैवाचरितं पूर्व सदिराचरित-
[ अर्जु०] अलोलुपः अलम्पटः । अलैच्छः प्राण- त्वेऽपि गोयज्ञादीनां फलाफरणान् ()॥ २१ ॥ नैष्कर्म्य
यात्रामात्रसाधनं तुष्टः । कामानामविचिन्तिना विपयाना- फलाभिसन्धिपूर्वकर्मत्यागः ॥ २२॥ मुनेवमं प्रवृत्तिः
मनभिध्यावा । समुद्रकल्पः गाार्ययुक्तः ॥१७॥ सुवृत्तः ॥ २३ ॥ एतद्गृहस्थाश्रमिणः कमोचम् । परिवाजस्या-
मोमनचरित्रः । शीलसंपन्नः प्रयोजननिरपंझा स्वभावतः / ह-उत्स्य चेति । गृहान् गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तदायमोचि-
प्रवृत्तिः साचोल्मर्गतः स्वभावप्रवृत्ति शीलमुच्यते । तद्- तकर्मणां पगभिसन्धानेनात्मकरणं निषेधति मोझमे-
युक्तः । प्रसन्नात्मा अरागादिभिरमलचित्तः । आत्मविन व नवमिष्टोमादिक्रियामुखमभिमन्यने इच्छति ॥ २४ ॥
क्षेत्राशी । बुधस्तन्नतिपादकशापवित् ॥ १८॥ सर्व.
इति श्रीमहाभारलारोगपर्वणि सर्वजनारायणकृतीकायां
विषष्टितमोम्पाय ॥१३॥
भूतेभ्योऽभयं यतो यस्येति षष्ठयां सर्वेषां यतो यस्मादिति ।
१९ म. अभयं सर्वमूनेभ्यः । म. परिण माशा२०म.प्रशाः प्रशस्थते।। २१ म. कर्म यी १२३ म. शकुनीना याका दिनमो० ॥१३॥

·२६४ श्रीमन्महाभारते [ यानसंधिपर्व चतुष्पष्टित्तमोऽध्यायः १४ पिदुरेण शकुनिद्वयदृष्टान्तन विवादम्योभयविनामहतत्वमुक्वामिगदोपदंश. ॥१॥ विदुर उवाच- उपरत्यापरिज्ञातो जग्राह मृगहा तदा ॥ ९ ॥ शकुनीनामिहार्थाय पाशं भूमावयोजयत् । एवं ये शातयोऽर्थपू मियो गच्छन्ति विग्रहम् । कश्चिच्छाकुनिकस्तात पूर्वेपामिति शुश्रुम ॥ १॥ तेऽमित्रवशमायान्ति शकुनावित्र विग्रहात ॥ १० ॥ तस्मिस्तौ शकुनी बद्धी युगपत्सहचारिणौ । संभोजनं संकथनं संप्रश्नोऽय समागमः । ताबुपादाय तं पाशं जग्मतुः खचरावुभौ ॥२॥ एतानि ज्ञातिकार्याणि न विरोधः कदाचन ॥११॥ तौ विहायसमाक्रान्तौ दृष्ट्वा शाकुनिकस्तदा । ये स काले सुमनसः सर्वे ट्रद्धानुपासते । अन्वधावदनिर्विष्णो येन येन स्म गच्छतः॥३॥ सिंहगुप्तमिवारण्यममवृप्या भवन्ति ते ॥ १२॥ तथा तमनुधावन्तं मृगयुं शकुनार्थिनम् । येऽर्थ संततमासाद्य दीना इव समासते । आश्रमस्थो मुनिः कश्चिद्ददर्शाथ कृताहिकः ॥ ४ ॥ श्रियं ते संप्रयच्छन्ति द्विपद्भयो भरतर्षभ ।। १३ ॥ तावन्तरिक्षगौ शीघ्रमनुयान्तं महीचरम् । धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । श्लोकेनानेन कौरव्य पप्रच्छ स मुनिस्तदा ॥५॥| धतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ १४ ॥ विचित्रमिदमाश्चर्य मृगहन्यतिभाति मे | इदमन्यत्मवक्ष्यामि यथा दृष्टं गिरौ मया । प्लवमानौ हि खचरौ पदातिरनुधावसि ॥ ६॥ श्रुत्वा तदपि कौरव्य यथा श्रेयस्तथा कुरु ॥१५॥ शाकुनिक उवाच- वयं किरातैः सहिता गच्छामो गिरिमुत्तरम् । पाशमेकमुभावेतौ सहितौ हरतो मम । ब्राह्मणैर्देवकल्पैश्च विद्याजम्भकवातिकैः ॥ १६ ॥ यत्र वै विवदिष्येते तत्र मे वशमेष्यतः ॥ ७॥ कुञ्जभूतं गिरिं सर्वमभितो गन्धमादनम् । विदुर उवाच- दीप्यमानौषधिगणं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।। १७ ।। तो विवादमनुमाप्तौ शकुनौ मृत्युसंधितौ । तत्रापश्याम वै सर्वे मधु पीतकमाक्षिकम् । विगृह्य च मृदुर्बुद्धी पृथिव्यां संनिपेततुः ॥ ८ ॥ मरुपपाते विपमे निविष्टं कुम्भसंमितम् ॥ १८॥ तो युध्यमानी संन्यौ मृत्युपाशवशानुगौ । [नील० ] दमस्य श्रेष्ठ प्रतिपाद्यादान्तयोः कलहं | गमः एकस्मिन् कार्ये मेलकः ॥११॥ [सनाशस्य निमि- पुर्वतोर्द्वयोरपि नाश इति प्रतिपादयन्नाल्यायिकामुखनाह-साद् ] धूमायन्ते मन्दतजसो भवन्ति ।। व्यपेतानि असं- नीनामिति । पूर्वेषां मुसात् ॥ १॥ विहायस व्योम | भूतानि ज्वलन्ति तेजोभूतानि भवन्ति ॥ १४ ॥ विद्यया ॥ ३ ॥ अमित्रतिच्छेदः ॥१०॥ विद्याजम्भकवार्तिकाः | मन्त्रौषधिप्रयुक्तलक्षणया जम्भकाः कुहकेन वातिव्यधातुवा. विद्या मन्त्रयन्नादिरूपा जम्भक औपधिसाधनानि तद्वा- दिनः ॥ १६ ॥ मुखीभूतं कुश्नतां गतं लतादिपिहितो- प्रियाः विधाजम्भकवार्तिकाः ॥१६॥ फुलभूतं सर्वतो दरतां गतमित्यर्थः ॥ १७ ॥ तत्रापश्याम अमाक्षिक मधु लताभिः परिगृतम् ॥ १७ ॥ पीतकमाझिकं सुवर्णमाक्षिकं | अमृतं पीतं पीतवर्ण पीतकमाक्षिकमित्यपपाठः । अमृतं हि धातुविशंपः ॥ १८ ॥ तत् वक्ष्यमाणगुणयोगात् । मरत्नपाते मरुतां देवानां [यतुं०] पूषां समाशाविति शेपः ॥ १॥ विहायो प्रपाते भृगौ फुम्भसंमित कुम्भप्रमाणम् ॥ १८ ॥ नभः विहायसमिति पाठे त्यार्प पुंस्त्वम ॥३॥ मृत्युसं [सर्व०] पूर्वेषां पूर्वेभ्यो वृद्धेभ्यः शुश्रुम ।। १ ।। दिनो मृत्युना पण्टिता विगृह युद्धं कृत्वा ।। ८ ॥ अप-विहायसमाफाशम् ॥ ३॥ सक्ष्यनं स्वमुखेन दुःखनिये. रिशातीक्षितः शकुनिभ्याम् ॥ ९॥ संभोजनं सहभो- दनम् । संप्रभः परस्परमुभयप्रश्नः ॥ ११॥ वृद्धान् जनं, संश्यनं छतानुवादः, संप्रभः कर्तव्यविषयः, समा. समाश्वस्य हिलित्वात (1) ॥ १२॥ धूमायन्ते निरतेजसो म.माग मारेगारसानुगो । १. म तिमि सार। चतुहियोऽध्यायः ॥ ६४ ॥ ११. ५ . PATR। १८ म. पाषामहे ॥ ।

·अन्यायः ६५] उद्योगपर्व ५ २६५ आशीविप रक्ष्यमाणं कुवेरदयितं मृशम् । नच पश्यामि तेजोऽस्य विक्रमं वा तयाविषम्॥२३॥ यत्माप्य पुरुपो मोऽध्यमरत्वं नियच्छति ॥१९॥ एकेन स्यमास्याय पृथिवी येन निर्मिता । अचक्षुर्लभते पार्टदो भवति वै युवा । भीष्मद्रोणप्रभृतयः संत्रस्ताः साधुयायिनः ।। २४॥ इति ते क्ययन्ति स्म ब्राह्मगा जम्भसायका॥२०॥ विराटनगरे भन्नाः किं तन तब दृश्यताम् । ततः किरातास्तदृष्ट्वा मार्थयन्तो महीपते । प्रतीसमाणो यो वीरः समने वीसितं तव ।। २५ ।। विनेशुर्विपमे तस्मिन्सस गिरिगइरे ।। २१ ।। द्रुपदो मत्स्यराजश्व संक्रुद्धच धनञ्जयः। तथैव तव पुत्रोऽयं पृथिवीमेक इच्छति । न शेपयेयुः समरे वायुयुक्ता इवामयः ॥ २६ ॥ मधु पश्यति संमोहात्सपातं नानुपश्यति ।। २२ ।। अङ्के कुरुष्व राजानं धृतराष्ट्र युधिष्ठिरम् । दुर्योधनो योढुमनाः समरे सव्यसाचिना। युध्यनोईि योद्धे नैकान्तेन भवेन्जयः ॥२७॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि चतुःपटिवमोऽन्यायः ॥ ६४ ॥ पञ्चपष्टितमोऽध्यायः ६५ पाण्डवास्त्वया जेतुं न शक्या इनि दुर्योधनप्रति एतराष्ट्रोनि ॥१॥ धृतराष्ट्र उवाच- सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं मेरु शिखरिणामिव । दुर्योधन विनानीहि यत्वां वक्ष्यामि पुत्रक । युधि गाण्डीवधन्वानं को नु युध्येत बुद्धिमान् ॥५॥ उत्पयं मन्यसे मार्गमनभिन्न इवाध्वगः ॥१॥ धृष्टान्नथ पाञ्चाल्यः कमिवाय न शातयेन् । पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां यत्वेजः प्रनिहीपसि । शत्रुमध्ये शरान्मुश्चन् देवराडगनीमिव ॥ ६ ॥ पञ्चानामिव भूतानां महतां लोकधारिणाम् ॥ २ ॥ सात्यक्रियापि दुर्धर्मः संमतोऽयकवृष्णिषु । युधिष्ठिरं हि कौन्तेयं परं धर्ममिहास्थितम् । ध्वंसयिष्यति ते सेनां पाण्डवेयहिते रतः ॥७॥ परां गतिमसमेत्य न लं जेतुमिहाईसि ॥ ३ ॥ . यः पुनः प्रतिमानेन त्रीन् लोकानतिरिच्यते । भीमसेनं तु कौन्तेयं यस्य नास्ति समो वले । तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत युद्धिमान् ॥८॥ रणान्तकं तर्नग्रसे महावातमिव द्रुमः ॥ ४ ॥ भवन्ति । जलन्ति तेजस्विनो भरन्ति ॥१४॥ विद्या [म ०] अने उत्सड्ने । अङ्के कुरुष्व राजानं घृत- मंगादिविद्याः । जम्मकमोपथिविशेषः । तदर्थ वातिका राष्ट्र युधिष्टिरम् । इवि विदुरः शान्तिख्यापनाय धनरा- वातवदेशान्तरभ्रान्ताः॥ १६॥ अमित: सर्वतः ! कुलभूत ट्रमुवाच ॥ २७ ॥ निकुसरहले गन्धमादनम् ।। १७ ॥ पीतं पीतवर्णसमाक्षि- इति श्रीमन्महाभारतन्याग्न्यापानजुननितापामुयोगपर्वणि काचिरसंवृतं मधु । मेरोः पर्वतत्य प्रपातोऽतटः ॥ १८ ॥ चनु पष्टितमोऽध्याय ॥६॥ [ लक्षा०] ये तु सं(नन्धिी विधि) मासाद्येत्यत्र समी. [सर्व] वीक्षितं प्रसाददृष्टिं प्रतीक्षमाणः ॥ २५ ॥ चीनो विधिः ॥१३॥ महाप्रपाते विषम इत्यत्र प्रपातस्त्व. इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वगि सर्वज्ञनागपतटीयों तटं भूगुरिति वचनान् प्रपाते पर्वतशृङ्गे ॥ १८ ॥ धनु पटितमोध्याय ॥६४॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीयनलभाटकारे चतु पटितमोऽध्याय ॥६॥ [नोल.] दुयोचनेति । उत्सयममार्गमेव मार्ग मन्यते [नील ] तर दृश्यतां त्वया द्रष्टव्यं बलमिति रोषः। ॥१॥ परां गर्ति मरणन् असंप्रेस अमाप्य मरिष्यस्येवे- यो वीरः कर्णादिः ॥ २५ ॥ युद्धयतोरन्यतरस्य नामो-वर्य. ॥३॥ न शातयन नच्छिन्द्यान ॥६॥ प्रतिमानेन ऽपि त्वनाश एवेति भावः॥२७॥ इति श्रीमन्महाभारते दद्योगपरणि नैटाष्ट्रीये भारत- तुल्यत्वेन ॥ ८॥ मावदीपे घनु पटिनमोऽध्यायः ॥६॥ [अर्जु० ] वर्कयमे संभावयसि गेमिति शेषः ॥या ४म. राय तिर्कयो। प्रतिमानेन निश्चितेन मानेन उत्कग वा ॥८॥ ग्यो, ३१

·-
२६६
श्रीमन्महाभारते
[ यानसंधिपर्व ५
एकतो ह्यस्य दाराश्च ज्ञातयश्च समान्धवाः । एते ह्यपि यथैवाई मन्तुमर्हसि तस्तिथा ।
आत्मा च पृथिवी चेयमेकतश्च धनञ्जयः॥१॥ सर्व धर्मविदो होते तुल्यस्तेहाब भारत ॥ १३ ॥
वासुदेवोऽपि दुर्धो यतात्मा यत्र पाण्डवः । यत्तद्विराटनगरे सह भ्रातृभिरग्रतः ।
अविपा पृथिव्याऽपि तद्धलं यत्र केशवः ॥ १० ॥ उत्सृज्य गाः मुसंत्रस्तं वलं ते समशीर्षत ॥ १४॥
तिष्ठ तात सतां चाक्ये मुहदामधेवादिनाम् । यचैव नगरे तस्मिन् श्रूयते महदद्भुतम् ।
वृद्धं शान्तनवं भीष्मं तितिक्षख पितामहम् ॥ ११ ॥। एकस्य च पहनां च पर्याप्तं तनिदर्शनम् ।। १५ ॥
मां च ब्रुवाणं शुश्रूप कुरूणामर्थदर्शिनम् । अर्जुनस्तत्तथाऽकापी किं पुनः सर्व एव ते ।
द्रोणं कृपं विकर्ण च महाराजं च वाह्निकम् ॥१२॥ सभ्रानभिजानीहि वृत्या तं प्रतिपादय ॥ १६ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चपष्टितमोऽध्यायः ।। ६५ ।।
पट्पष्टितमोऽध्यायः ६६
पृच्छते धृतराष्ट्राय संजयेन यथा रणयज्ञे सर्व राजानो न हुता. स्युस्तथा प्रयतध्वमिति तत्र समागताः पार्थिवास्त्वया वाच्या
इत्यर्जुनवचनकथनम् ॥ १॥
वैशम्पायन उवाच-
सैन्धवं दुःसहं चैव भूरिश्रवसमेत्र च ।
एवमुक्त्वा महामाज्ञो धृतराष्ट्रः सुयोधनम् । भगदत्तं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम् ।। ७ ।।
पुनरेव महाभागः सञ्जयं पर्यपृच्छत ॥ १ ॥ ये चाप्यन्ये पार्थिवास्तत्र योद्धं
हि सञ्जय यच्छेपं वासुदेवादनन्तरम् । समागताः कौरवाणां प्रियार्थम् ।
यदर्जुन उवाच त्वां परं कौतूहलं हि मे ॥ २ ॥ मुमूर्पः पाण्डवानौ प्रदीप्ते
सञ्जय उवाच
समानीता धार्तराष्ट्रण होतम् ॥ ८ ॥
वासुदेववचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः । यथान्यायं कौशलं वन्दनं च
उवाच काले दुर्धर्पो वासुदेवस्य शृण्वतः ॥ ३ ॥ समागता मचनेन वाच्या।
पितामह शान्तनवं धृतराष्ट्रं च सञ्जय ।
इदं ब्रूयाः सञ्जय राजमध्ये
द्रोणं कृपं च कर्ण च महाराजं च वाह्निकम् ॥४॥ सुयोधनं पापकृतां निधानम् ॥९॥
द्रौणि च सोमदतं च शकुनि चापि सौबलम् । अमर्पण दुर्मतिं राजपुत्र
दुशासनं शलं चैव पुरुमित्रं विविंशतिम् ॥ ६॥ पापात्मानं धार्तराष्ट्र मुलुब्धम् ।
विकर्ण चित्रसेनं च जयत्सेनं च पार्थिवम् । सबै ममैतद्वचनं समग्रं
विन्दानुबिदाबावन्त्यो दुर्मुखं चापि कौरवम् ॥६॥ सहामात्यं सञ्जय श्रावयेथाः॥१०॥
[ सर्य०] मार्गमेनोत्पथम् मन्यसे तयसे । अल्पत्वे [सर्व०] भीमं तितिक्षस्त्र । तद्वचनं क्षमस्व ॥११॥
नाफल्यसि ।। १ ॥ प्रतिमानेन निवार्यमाणः॥८॥
मां शुश्रूप मद्वचनं श्रोतुमिच्छ ॥ १२ ॥
[नील०] भीम तितिक्षस्व तद्वाक्यं गृहाणत्यर्थः
इति श्रीमहाभारतीयोगपणि सर्वज्ञनारायण सटीकापा
॥१९॥ गृत्या राज्यादानेन प्रतिपादय संभावय ॥१६॥
पत्रपष्टितमोऽध्याय ॥६५॥
इति श्रीमन्महामाप्ते उद्योगपति नेरपीये भारत.
[लक्षा०] एकतो यस्य दाराश्चैत्यत्र अस्य कृष्णस्य
भादी पत्रपरितमोऽध्यायः ॥६५॥
॥९॥ सनातनभिज्ञानीहीत्यत्र तत्र समानः भ्राता पा-
[भई० ] हे तात सतां यास्य तिष्ठ वितिभवण्डुयेषां पिता ते सभ्रातरः तान् सभ्रान् ॥ १६ ॥
शमख भीम, मां च शुपत्यन्वयः ।। ११ ।।
:निधीम महाभारतम्याएयायाम नमितापामगंग-
इति श्रीमहाभारते श्योगपर्वणि यादिमितीतलालंपारे
पागि समाहितमोऽध्याय ॥१६॥
पनपरितमोऽध्यायः॥६५॥
११.१५ ॥
[नील] एयमिति ॥ १ ॥

·मध्यायः६७] उद्योगपर्व ५ एवं प्रतिष्ठाप्य धनञ्जयो मां यथा न होमः क्रियते महामृधे ततोऽर्थवद्धर्मवचापि वाक्यम् । समेत्य सर्वे प्रयतध्यमाहताः ॥ १३ ॥ प्रोवाचेदं वासुदेवं समीक्ष्य न चेत्मयच्छध्वममित्रयातिनो पार्यों धीमॉलोहितान्तायतासः ॥ ११ ॥ युधिष्ठिरस्यांशमभीप्सिनं स्वकम् । यया श्रुतं ते वदतो महात्मनो नयामि वः साश्वपदातिकुलरान् मधुमवीरस्य वचः समाहितम् । दिगं पितॄणामशिवां शितैः शरैः ॥ १४ ॥ तथैव वाच्यं भवता हि मचः ततोऽहमामन्य तदा धनञ्जयं समागतेषु क्षितिपेषु सर्वशः ॥ १२ ॥ चतुर्भुनं चैव नमस्य सत्वरः । शराग्निधूमे स्यनेमिनादिते जवेन संप्राप्त इहामराते धनुःसुवेणाबवलप्रसारिणा। तत्रान्तिकं भापयितुं वचो महत् ।। १५ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥६६॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः ६७ गतेषु सर्वेषु राजन पनराष्ट्रेण स्वपरसेनास सारफन्गु पृथ्स्य संजयस्य वचनेन प्यामगाभायोम्तवानरनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- स मे पृष्टः सञ्जय हि सर्व दुर्योधने धार्तराष्ट्रे तद्वचो नाभिनन्दति । युध्यमानाः कतरेऽस्मिन्न सन्ति ॥५॥ तूप्णीभूतेषु सर्वेषु समुत्तस्युनरर्षभाः ॥१॥ सन्जय उवाच--- उत्थितेषु महाराज पृथिव्यां सर्वराजद । न त्वां बयां रहिते जानु किंचि- रहिते सञ्जयं राजा परिप्रष्टुं प्रचक्रमे ॥२॥ दसूया हि त्वां प्रविशेत राजन् । आशंसमानो विजयं तेपां पुनवशानुगः । आनयस्व पितरं महावतं आत्मनश्य परेपां च पाण्डवानां च निश्चयम् ॥३॥ गान्धारी च महिपीमानपीढ ॥६॥ धृतराष्ट्र उवाच- तौ तेऽसूयां विनयेतां नरेन्द्र गावल्गणे ब्रूहि नः सारफल्गु धर्मज्ञौ तौ निपुणौ निश्चपनौ। स्वसेनायां यावदिहास्ति किंचित् । तयोस्तु त्वां सन्निधौ तदेयं त्वं पाण्डवानां निपुणं वेत्य सर्व कृत्लं मतं केशवपार्थयोर्यत् ।। ७ ।। किमेपां ज्यायः किमु तेपां कनीयः ॥ ४ ॥ वैशम्पायन उवाच- त्वमेतयोः सारबित्सर्वदशी इत्युक्तेन च गान्धारी व्यासयात्रानगाम ह । धर्मापयोनिपुणो निश्चयज्ञः। आनीती विदुरेणेह सभां शीघ्र प्रवेशितौ ॥ ८॥ [नील.] लोहितान्ते आयते च अक्षिणी यस्य स [नील० ] दुर्योधने इति ॥ १ ॥ परेपा तटस्थानाम् लोहितान्तायवाक्षः ।। ११॥ गराणां मियः सन्निपातजो- ॥ ३ ॥ युद्धयमाना न मन्ति उदासीना इत्यर्थः ॥ ५॥ मिस्तस्य धूमो यस्मिन् यो इति शेपः । रथवनिरेव मन्त्र- अमूया मयि दोपहष्टिः । पितरं व्यासम् ॥ ६॥ स्याने धनुःसुपेण अनपलेन प्रमरति शाबरलेनेर यज्ञ: [अर्जु०] रहिते एकान्ते ॥२॥ फल्गु अमारमा ॥१३॥ चतुर्मुजमिति । संजयस्यापि योगिदृश्यं भगव [सर्व.] आत्मनो निश्चयं सारामारविवकम् । तचतुर्भुज रूपं सदा दृष्टिगोचरमासीदित्यनुमीयते॥१५॥ तथा पाण्टवानाम् ।।३॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नेटषष्ठीपे भारत- इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सांस्नाययणातीतायां भावदीपे पट्पष्टितमोऽध्यायः ॥६६॥ सतपरितमोऽध्याय utu १४ म. युधिष्ठिरस्यान्वममी पट्टेवमोऽध्याय ॥६६॥६१. मनो। ७ स. धमिलो। मन वामदेवानाम्यान् । ८ स.नास्ति।

·२६८ श्रीमन्महाभारते [थानसंषिपर्व ५ ततस्तन्मतमाशाय सञ्जयस्यात्मजस्य च। आचक्ष्व सर्व यावदेपोऽनुयुद्धे । अभ्युपेत्य महामाज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽनयीत् ॥ ९॥ सर्व यावद्वत्थ तस्मिन्यथाय- पाथातथ्यं वासुदेवेऽर्जुने च ॥ १०॥ व्यास उवाच- संपृच्छते धृतराष्ट्राय सञ्जय इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तपष्टितमोऽध्यायः ।। ६७ ॥ अष्टपटितमोऽध्यायः ६८ प्यासवचनात्संजयेन धृतराष्ट्राय कृष्णार्जुनयोर्यापातम्यस्थनम् ॥१॥ सञ्जय उवाच- नरकं शम्बरं चैव कसं चैधं च माधवः । अर्जुनी वासुदेवच धन्विनौ परमाचितौ । जितवान् घोरसंकाशान् क्रीडन्निव महायलः ॥४॥ कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ ॥ १॥ पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुपोत्तमः । व्यामान्तरं समास्थाय यथामुक्तं मनस्विनः । मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी ॥ ५ ॥ चक्रं तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभो ॥ २ ॥ भूयो भूयो हि यदाजन् पृच्छसे पाण्डवान्मति । सापहवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम् । सारासारवलं ज्ञातुं तत्समासेन मे शृणु ॥ ६ ॥ सारासारवलं ज्ञातुं तेजःपुञ्जावभासितम् ॥३॥ [ लक्षा०] आनयस्व पितरमित्यत्र पिता कृष्णद्वै [अर्जु०] कामात् इच्छातः । अन्यन्न परिकाभ- पायनः ॥६॥ मात् । अन्यत्र भारतवर्षे संभूतौ जाती । सर्वाभावाय इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजर्षियतलक्षालंकारे सर्वविनाशाय । संमती पुराणेषु विदितौ ॥ १ ॥ सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥६॥ द्यां दिवम् । अन्तरम् अन्तरिक्षलोकम् चक्र कालचक्रम् [नील• ] अनुयुङ्क्ते पृच्छति ॥ १०॥ ॥२॥ सापहवं सस्नेहं पाण्डवानां तु संमतमिति परम्पर- इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नैलकण्ठीये भारत स्निग्धम् ॥ ३ ॥ विशिष्टात्मा ईश्वररूपः ।। ५ ।। भावीपे सप्तपटितमोऽध्यायः ॥ ६७ ।। [अर्जु०] अनुयुझे पृच्छति ॥ १० ॥ [सर्व०] कामात् इच्छातः अन्यन्न वसुदेवभार्यायां तत्वतस्तयोरनित्यत्वात् । सर्वेषां राज्ञामभावाय सर्वाभावाय इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामजुनमित्तायामुयोगपर्वणि संमिती पर्याप्तौ ॥ १॥ द्यां शुलोकमन्तरमन्यलोकम् । भू- सप्तपष्टितमोऽध्यायः॥६॥ याम मनस्विनो वासुदेवस्य तच्च सुदर्शनं मायया वर्वते [ नील ] अर्जुन इति । कामादिति कामपूर्वकं | अनेकदेशव्यापित्वात् । मायाऽभिध्यानम् । तेन चक्र स्वस्य फर्मोच्यते । मर्मजं तयोर्जन्म लोकानुग्रहार्थ सूर्यवदा- | तदल्पलोकस्य च रक्षणीये. देहभेदेन तिष्ठतीत्युक्तम् विर्भायमानमित्यर्थः । सर्वभावाय प्रमभावाय संमिती ॥२॥ सापहवं सस्नेहम् पाण्डयेपु तेषां च यत्संमतम् ॥३॥ तुल्यौ उभावपि साक्षाददारूपायित्ययः ॥ १ ॥ व्या| तथात्वेन तद्वलं सैन्यं ज्ञात्वा मयोच्यमानं शृणु ॥ ६॥ मान्तरं प्रसारितयोहरतयोर्याचान्विस्तारः पश्चहस्तमितः [लक्षा०] कामादन्यत्र संभूतावित्या कामादन्यत्र तापत् अन्तरं मध्यप्रमाणं यस्य तवामान्तरं यथामुक्तं | फार्म विनेत्यर्थः । पूर्वेषां भावः स्वभावः ॥ १ ॥ जन्मा. यया यथारूपं यावत्प्रमाणं चिन्तितं तावत्रमाणं भूत्वा न्तरं समास्यायेत्यन मनस्विनः वासुदेवस्य मायया इच्छया यन मुकं भवनि मायया दुर्लक्ष्यरूपेणेत्यर्थः ।। २ ॥ तचक्र जगयकं जन्मान्तरं समास्थाय पुनः पुनरावर्तते सायं ससंदारम् अत एव पाण्डयानां सुसंमतम् ॥३॥ ॥२॥ मनसेय विसृष्टात्मेत्यत्र विशेपेण सृष्टा आत्मानो मनीय मंफरसमात्रेण विशिष्टात्मा श्रेष्ठरूपः घशी ऐश्व- | जीना येन स तथोक्तः ॥ ५॥ स यद्वय पाण्डवैश्वित्या यंान् ॥५॥ पाण्डवेषु प्रतिराजसु च सारासारयलं शात्वा सः कृष्णः ९.- मनन् पना, मामुनिः । १०७, पपुर मोकार ॥६॥ १७. मावाय सम्मते । २ न. पामन्तरेण । ३१. शाखा तरसमासे शृणु। ६.प. चावा तमे निगदक शु। मे ·उद्योगपर्व ५ . मध्यायः ६८] २६९ एकतो वा जगत्कन्समेकनो चा जनार्दनः। अधर्मनिस्तान्मूढान्दम्युमिच्छति से मुतान् ।।११।। सारतो जगतः कृत्लादतिरिक्तो जनार्दनः ॥७॥ कालचनं जगचक्र युगचक्र च केशवः । भस्म कुर्याजगदिदं मनसैव जनार्दनः । आत्मयोगेन भगवान् परिवर्तयवेऽनिशम् ॥ १२ ॥ न तु कल्लं जगच्छक्तं भस्म कर्नु जनार्दनम् ॥८॥ कालस्य च हि मृत्योश्व जङ्गमस्थावरस्य च । यतः सत्यं यतो धर्मा यतो हीरार्जवं यतः। इगते भगवानेकः सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ १३ ॥ ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥९॥ ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः । पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुपोचमः । कर्माण्यारभते कर्तु कीनाग इव वनः ॥ १४ ॥ विचेष्टयति भूतात्मा क्रोडन्निव जनार्दनः ॥१०॥ तेन वञ्चयने लोकान्मायायोगेन केशकः । स कृत्वा पाण्डवान्स लोकं संमोहयन्निव । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुद्यन्ति मानवाः ।। १५ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्ट्रपष्टितमोऽध्यायः ।। ६८ ॥ एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ६९ कृष्णार्जुनयोमादारम्यं (नवना धृतराष्ट्रेण श्रीकृष्ण शरणं गच्छेति दुर्योधनोपदेशः ॥ १ ॥ तत्पत्याचशाणस्य दुर्योधनस्य गान्धार्या गईणम् ॥ २ ॥ संजयेन धृतराष्ट्रार प्रच्छन भगवत्याप्युपाययनम् ॥ ३ ॥ धृतराष्ट्र उवाच- कयमेनं न वेदाहं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ १ ॥ कथं वं माघवं वेत्य सर्वलोकमहेश्वरम् । यन् यस्मात्कारणात् ध्रुवं पाण्डयेष्वेवास्ति तत्समासेन [अर्जु०] यतो यत्र ततस्तत्र |॥ ९ ॥ विचेष्ट्यति विति योजना ॥ ६॥ विवृणोति । अत्र हेतुर्भूतात्मेति आत्मा व्यापकः ॥१०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिरानीयकृत टमाटारे सनं व्याजम् । मभिचारयागं वा । संमोहयन् पाण्डवाः अष्टपटितमोऽध्यायः ॥६॥ कुर्वन्ति नाहमिति ॥ ११ ॥ कालचक्रमृत्वादि जगचक्र [नील ] विचेष्टयति चालयति यतो भूतात्मा सप भूर्भुवःस्वरादि, युगचक्र कृवादि, चकत्वं पुनरा- भूतानामन्तरात्मा ॥ १० ॥ सनं मिपम् । 'सत्र- वृत्तवान् । आत्मयोगेन आत्मैव योगस्तैन उपायभूते- माच्छादने यज्ञे सदादाने च तवे' इति विश्वः । नात्मना ।। १२ ।। कालस्य कालव्यवहारहेवोः मादित्यस्य संमोहयन् आत्मनो जगत्कर्तृत्वेऽपि अमर्तृत्वं दर्शयन् मृत्योर्यमस्य, जङ्गमस्यावरस्य ईशान इच्छामात्रेण कर्तुमक- ॥ ११ ॥ कालचक्र संवत्सरात्मकं जगचक्र जगतो | तुमन्ययाकर्तुमपि शक्नुवन् ॥ १३ ।। कीनाशो दरिद्रः । जन्मस्थितिलयप्रवाहं युगचक्रं कर्मचक्रं कृतं यत्र धर्म-| दुर्वलो विद्यादिवलहीनः ॥ १४ ॥ तेन इच्छया गत श्चतुष्पात् । त्रेतायां त्रिपाद्धर्म एकपादधर्मः । द्वापरेऽर्थ | स्यापि कर्मयोगलक्षणेन मायारलेन ॥१५॥ घोऽयमधर्मः । कलौ त्रिपापापं एकपाद्धर्म इति । तदिदं इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामऽनमियकृतायामुशेगपर्वणि कर्मचक्र पुनः पुनर्जन्ममरणयोहेतुभूतं पुनः कर्म पुनः अष्टपटितमोभ्यायः ॥ ६८॥ संसारः पुनः कर्मत्येवंरूपम् आत्मयोगेन चैतन्यसंपन्धेन | [सर्व०] विष्टयत्यावृणोति ॥ १० ॥स लझं वल- नहि संवत्सरादिकं केवलमडाअयं भवितुमर्हति सर्वस्य पर्यायत्यन् । संमोहयत्यात्मनोऽर्तृत्वप्रविघातात् ॥११॥ चिदेकप्रकाश्यत्वान् ॥ १२ ॥ कालः मायुपरिच्छे-/ कालचक्र संवन्सरादि । जगचक्र जगमादि । युगपर्क दकी देवता मृत्युदेहाणयोर्वियोगकी ईगने ईष्टे | कृवादि । आत्मयोगेनात्मपलमाण कर्म विना परिवर्त. ॥ १३ ॥ ईशन्नपि ईशानोऽपि गपोऽनुपरस्मैपदं चार्पम् ।। यति पुनः पुनः सृष्टिसंहाराभ्याम् ॥ १२ ॥ कीनाशः कीनाशः कर्षक: वर्धनः धान्यादिवृद्धिकन् । यद्वा को कमः । दुर्बलो दरिद्रः ॥ १४॥ मायायोगेन मोदो. नाशो यमः वर्धनः देहादेश्छेत्ता ॥ १४ ॥ ते नरा न | त्पादनेन ।। ५१ ॥ मुह्यन्ति ॥ १५ ॥ इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वनाएपणनटीका- यामटपटितमोम्पापः॥६॥ इति श्रीनेटवष्ठीये मारतमावीपे दरोगपर्वणि अष्टपटिनमोऽध्यायः ॥६८॥ [नोल] कयं केन प्रकारण कानि ज्ञानसारनानि १३ ख कारस्यैव हि । १४ १. इव दुईजः ॥ अटपटेतमोऽमाया | कानि वा ज्ञानप्रविन्धमानीवि प्रश्नार्थः ॥१॥ ।

·२७० श्रीमन्महाभारते [যমিক ও सञ्चय उवाच- प्रवदन्नर्जुने सख्यं नाई गलेऽध केअयम् ॥ ७ ॥ शृणु राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते । धृतराष्ट्र उवाच- विद्याहीनस्तमोध्वस्तो नाभिजानाति केशवम् ॥२॥ अवाग्गाधारि पुत्रस्ते गच्छत्येप मुदुर्मतिः । विद्यया तात जानामि त्रियुगं मधुसूदनम् । ईपुरात्मा मानी च श्रेयसां वचनातिगः ॥ ८॥ कास्मकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ३ ॥ गान्धार्युपाच- धृतराष्ट्र उवाच- ऐश्वर्यकाम दुष्टात्मन् वृद्धानां शासनातिग । गावलगणेऽत्र का भक्तिर्या ते नित्या जनार्दने । ऐश्वर्यजीवित हित्वा पितरं मां च बालिश ॥९॥ यया त्वमभिजानासि त्रियुगं मधुसूदनम् ॥ ४ ॥ वर्धयन्दुहृदां प्रीति मां च शोकेन वर्धयन् ।' सञ्जय उवाच- निहतो भीमसेनेन स्मर्ताऽसि वचनं पितः ॥ १० ॥ मायां न सेवे भद्रं ते न वृथा धर्ममाचरे । व्यास उवाच- शुद्धभावं गतो भक्त्या शास्त्राद्वेदि जनार्दनम् ॥५॥ मियोऽसि राजन् कृष्णस्य धृतराष्ट्र निवोध मे । धृतराष्ट्र उवाच- यस्य ते सञ्जयो दूतो यस्त्वां श्रेयसि योक्ष्यते।।११।। दुर्योधन हुपीकेशं प्रपद्यस्व जनार्दनम् । जानात्येप हुपीकेशं पुराणं यच्च वै परम् । आप्तो नः सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केशवम् ॥६॥ शुश्रूपमाणमैकायं मोक्ष्यते महतो भयात् ।। १२ ॥ दुर्योधन उवाच- वैचित्रवीर्य पुरुषाः क्रोधहर्षसमासताः । भगवान्देवकीपुत्रो लोकांश्चनिहनिष्यति । सिता बहुविधैः पाशैयें न तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥१३॥ [नील०] विद्या तत्त्वमस्यादिवाक्यजं ज्ञानं तेन मे तत्वातिसंभावनाऽपीत्यर्थः ।। ७ ॥ अवाक् अधो नरक- हीनो यः स तमोध्वस्तस्तमसा स्वस्वरूपात् निर्विपयान- मित्यर्थः । श्रेयसां साधूनां वचनातिगः उपदेशावमानी न्दमात्रात् च्युतः ॥ २॥ विद्यया तमोविरोधिन्या त्रियुगं ॥८॥ ऐकायं शुश्रूपमाणं सेपमानं त्वां मोक्ष्यते मोच. श्रीणि स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि युज्यन्ते रज्जूरगवत् | यिष्यति ॥१२॥ सिताः यद्धाः पाशाः कामादिभिः॥१३॥ संयध्यन्ते यस्मिन् अविष्ठानभूते तं त्रियुगम् अज्ञानकल्पि- [अर्जु०] विद्यां जानीयाम् ॥२॥ त्रियुगं त्रीणि तस्यावस्यात्रयस्य विद्यया बाधै सति निरुपाधिप्रत्यगात्म- | युगानि युग्मानि यत्र । तेजोवले, वीर्यपराक्रमी, धर्मज्ञाने। रूपं ज्ञायत इत्यर्थः । कर्तारं विश्वस्य निमित्तकारणम् । अथवा संधिविप्रहौ, यानासने, संश्रयद्वैधीभावौ चेति । अ. अनं कर्मभिरसायं नित्यसिद्धत्वात् । भूतानां वियदा- | कृतं नित्यं प्रभवाप्ययं प्रभव उत्पत्तिः अध्ययो विनाशः तन्मू दीनां प्रभवम् उत्पत्तिस्थानम् । अध्ययो लयस्थानम् ॥३॥ | लत्वात् तथा । प्रभवाव्ययमिति पाठे आसमन्ताद् व्ययो भक्ति माराध्यत्वेन ज्ञानं तच्च कीदृशं किं भेदेन राजव- नाश आव्ययः एवमन्यत्रापि स्थितेगतिश्चिन्तनीयेति तटस्थतया भगवान् ध्येय उत प्रत्यगात्मत्वेनेति भावः न्यायात् ॥ ३॥ मायां वचनं, पृथा परप्रीत्यर्थं, शुद्धभाव- ॥ ४ ॥ मायां पुत्र कलवाद्याकारेण परिणतामविद्यां न गतः शुद्धो भावो रागद्वेपमध्यस्थता तं गतः प्राप्तः । भत्तया सये। पृथा धर्म भगवदर्पणं विना न चरामि। शुद्धभाव तत्परतया लक्ष्यते तत्वेन न हेतुवादात् ॥ ५॥ चेदव- मनमः कामक्रोधादिराहित्येन नैर्मल्यं गतः प्राप्तः भत्तया | धारणे ॥७ अर्वाक् अधोगच्छतीत्यर्थः श्रेयसां भीष्मा- ध्यानेन । शास्रात् तत्त्वमसीत्यागमात् । जनार्दनं जग- दीनाम् ॥ ८॥ वर्धयन् छिन्दन पितरं मां चेत्यन्वयः । प्याधिष्टानं शानमानव्यवहितं ब्रह्म । नारिम संसारी | दुहृदां द्विषतां प्रीति संवर्धयन् इति कुर्वन्नित्यर्थः ।। १०.॥ मनास्मीति तत्त्वालोचनात्मयन ज्ञानेनैव प्राप्यते नायं पुराणमीवर नर पुराण कारण नरं फर्यामित्याप्ताः देवकी- मपों जुग्येयमितिवन् । न तु फीटमृगन्यायेन भावना- पुत्र यशपरमुत्सृष्टं ब्रह्मत्यर्थः ॥ १२ ॥ सिता यद्धाः।।१३।। दित्यर्थः ।।५।। अर्जुन विशुद्ध कामक्रोधादिमलशून्ये सख्यं यदन भगवानस्नि अध फामायाकान्तदशायां नाहं गच्छे विवन्त दृश्यत्वना या विष्णुधर्मोत्तरे प्रकृते रूपधृग्देवो [सर्व] विद्या तत्वज्ञानम् ॥२॥ त्रियुगं युगनयमा- न प्राप्नुयाम आसुरो भायो न मया त्या शक्योऽतो न दृश्यतन कल हातादिष्वेव तनैप त्रियुग: परिपश्यते २.तिरेय ९७.२प बीविका ११स, पाणीप | पितो राजन् ।

·अध्यायः ६९]
उद्योगपर्व ५
२७१
2.
यमस्य वशमायान्ति काममूढाः पुनः पुनः ।
आत्मनस्तु क्रियोपायो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहाद ॥१७॥
अन्धनेत्रा यथैवान्या नीयमानाः स्वकर्मभिः ॥१४॥ इन्द्रियाणामुदीर्णानां कामत्यागोऽप्रमादतः ।
एप एकायनः पन्या येन यान्ति मनीपिणः । अप्रमादोऽविहिंसा च ज्ञानयोनिरसंशयम् ॥ १८ ॥
दृष्ट्वा मृत्युमत्येति महांस्तत्र न सन्नति ॥ १५॥ इन्द्रियाणां यमे यत्तो भव राजन्नतन्द्रितः ।
तराष्ट्र उवाच-
बुद्धिश्च ते मा च्यवतु नियच्छैनां यतस्ततः ॥१९॥
भङ्ग सञ्जय मे शप्त पन्थानमकुतोभयम् । एतज्ज्ञानं विदुर्विमा ध्रुवमिन्द्रियघारणम् ।
पेन गत्वा हुपीकेशं मानुयां सिद्धिमुत्तमाम् ॥१६॥ एतज्ज्ञानं च पन्याश्च येन यान्ति मनीषिणः॥२०॥
ञ्जय उवाच-
अप्राप्यः केशवो राजनिन्द्रियैरजितेभिः ।
ताकृतात्मा कृतात्मानं जातु वियाजनार्दनम् । आगमाधिगमाद्योगाद्वशी तत्वे प्रसीदति ।। २१ ।।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
।
३ ॥ पृथाधर्ममानाचरणम् ॥ ५॥ चैवश्यं हनिष्यति | एक एव संहायहीनो अयते गच्छत्यनेनेति तया तं पन्थानं
। तदनुगमनं वैद्य नाऽहं गच्छे न तत्समीपं यास्यामि | मृत्यु यमं महान् [महद्रूपं त्वदर्शनम् ।। १५ ।। अछ-
७ ॥ अर्वा अधोगामी । व ई यं ना छन्दसः ॥ ८॥ तात्मा अजितेन्द्रियः ॥ १४ ॥ उदीर्णानां प्रबलानां काम-
किगं जानाति यत्पुराणं नित्यं यच्च नवं कार्य तत्त्वयं | त्यागः येन कामेन प्रेर्यते तत्त्याग: अप्रमादोऽवधानं तत्र
नाति ॥ १२ ॥ तमो मोहः उद्धताः सिता वद्वाः | विषयदोषदर्शनम् ॥ १८ ॥ शमे उपशमे आत्मवता-
रिव पाशः ।। १३ ॥
मात्मवत्वादिति शेषः । नियच्छ निगृहाण दोपदर्शनेन
[नील• ] अन्धो नेत्री येषां ते अन्धनेत्राः ॥ १४ ॥ एतान् विषयान् ॥ १९ ॥ इन्द्रियनिग्रह स्तौति आगमा-
:ज्ञानमार्गः एकायनः एकस्य ब्रह्मणः प्रापकः तं दृष्ट्वा तं | धिगतान् श्रुतान् । योगात्, एकाप्रलक्षणात् । वशी अस्व-
गै ज्ञात्वा मृत्यु संसारम् अत्यति अतिक्रम्य गच्छति । | तन्त्रतामुपगतः । तत्वे ध्येये चित्तादनपायिनीति शेपः ।
येतीति पाठे आत्मत्वेन मृत्युरप्येनं प्रविशतीत्यर्थः। प्रसीदति साक्षात्कारविषयतां प्रतिपद्यते ॥ २१ ॥
च श्रुतिः " तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशत आत्मा
इति श्रीमन्महाभारतभ्याख्यायामर्जुन मिहनायामुश्योगपर्वणि
एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ ६९ ॥
स भवतीति" देवाश्च न देवा अपि तत्र संसार
[सर्व०] अन्धो नेत्रो वर्मज्ञापंको येषां तऽन्धनेत्राः।
गन् न सजति सको न भवति ।।१५।। सिद्धि मोशम् । करि जीत्रः ट्रन् । यथा “ इन्द्र वा इति श्रुतिः।
१६ ॥ अकृतात्मा अजितमनाः कृतात्मानं नित्यसिद्धं | यथा अन्धनेत्रा अन्धा यमस्य वशं यान्ति गर्तादौ
पगात्मानम् आत्मनः स्वस्य इन्द्रियनिग्रहादन्यत्र इन्द्रिय-
पातात् तथा कामेन वर्मप्रापरत्वेवनानुमात्मानो
पहं विना क्रिया यागादिरूप उपायः प्राप्त्युपायो नास्ति
यमस्य वशं यान्ति ॥ १४ ॥ एकायनं एकमवायनं वर्म
१७॥ इन्द्रियाणामप्रमादतः अवहिनतया कामत्यागः
यत्र पथि निःश्रेयसगमिति । नहि स्वर्गवत्कर्मभेदेन
रमादः अविहिंसेति छेदः ज्ञानस्य योनिः कारणम् | तत्रापि कर्मभेदः तं पन्थानमात्मानं तत्वज्ञानदृष्टान्तेनैव
१८ ॥ मा च्यवतु तत्त्वात् प्रच्युता माभूत् यतस्ततः हेतुना महान् मूर्या ॥ १५-१६ ॥ नाकृतात्मा चेति ।
भ्य आन्तरेभ्यो वाह्येभ्यश्च विषयेभ्यो नियच्छ निगृ• एतेन तत्वज्ञानरूपस्य वासुदेवज्ञानस्य यथा न अम-
प्व ॥ १९ ॥ इन्द्रियाणां समनस्तानां धारणं निग्रह- तात्मत्वमिति दर्शितम् । अकृतात्मत्वं च कृतात्मता-
I ॥ २० ॥ आगमाधिगमात् शास्त्रयुत्योर्लाभान्
ऽभावः । तत्र कृतात्मत्वं व्याचष्टे । आत्मनस्त्विति । आ-
पात् चित्तवृत्तिनिरोधात् वशी ईश्वरः तत्त्वे स्वयाथाल्ये
त्मनः क्रिया संस्कारो ज्ञानयोग्यवापादनं तस्योपाय इन्द्रि-
पये प्रसीदति ज्ञानदानेन अनुगृह्णाति ॥ २१ ।।
यनिप्रहः विपयेप्वप्रेरणम् ।। १७ ।। तस्य हेतुमाह इन्द्रि-
ने श्रीमहा० उ० नै० भा० मा एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥६९॥
याणामिति। उदीर्णानां विपयाभिमुसानां कामो विषयस्तेन
[अर्जु० ] अन्धेति । अन्धं नेत्रं नायको येषां ते इति । सहत्यागो वियोगः । अप्रमादः आत्मभावनान् । अविहिंसा
धुः। नेता हस्तधारको येषां ते । अन्धो नेता येपामित्यत्र ज्ञानयोनिहिं संशयोत्पादे तदसंभवान् ॥ १८ ॥ शमे
। प्रकारान्तता छान्दमी ॥ ११ ॥ एष एकायन विषयं नोपशमे नियच्छ आत्मपरतया विषयेभ्यो निवर्तय ।
१९ ख. च्यात् । ख. परततः ॥ ऊनसमनितमोऽध्यायः ॥ ६॥ एनां बुद्धिम् ॥ १९ ॥ ज्ञानं ज्ञानसाधनम् ॥२०॥

·२७२ श्रीमन्महाभारते [थानसंधिपर्व ५ सप्ततितमोऽध्यायः७० . च माधवे श्रीकृष्णस्य कतिपयनाम्नां निरतिः ॥ १॥ धृतराष्ट्र उवाच- यावत्तत्राभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः ।।२।। भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सञ्जयाचक्ष्व पृच्छतः । वसनात्सर्वभूतानां वमुत्वादेवयोनितः । नामकर्मार्थवित्तात प्राप्नुयां पुरुषोत्तमम् ॥ १॥ वासुदेवस्ततो वेद्यो वृहत्वाद्विष्णुरुच्यते ॥ ३॥ सञ्जय उवाच- मौनाद्धयानाच योगाच विद्धि भारत मापत्रम् । श्रुतं मे वासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम् । सर्वतत्वमयत्वाच मधुहा मधुसूदनः ॥ ४ ॥ आगमाधिगतादुपनिपदाधिगतात् । योगात् ज्ञानप्रकारात्॥२॥ वसनासर्पभूतानां वसुत्वात् देवयोनितः । वासु- क्रियमाणात् । वशे वशीकृते स्थिरीकृते तत्वे आत्मतत्वे | देवस्ततो वेद्यो वृपत्वावृष्णिरुच्यते । वसनात् स्थितेः, तत्तत्वं प्रसीदति ।। २१ ॥ वसुत्वात् तेजोमयत्वात्, देवयोनितः देवादीनां दीतिरू- इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतटीकायां पाणां कारणत्वात् , वृपत्व/मत्वात् (?) ॥ ३॥ मौनात् एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ ध्यानाच योगाच विद्धि भारत माधवम् । सर्वतत्वलयत्वाच [लक्षा०] [रन्ध्रयन् तद्वन् ] महास्तत्र न सज्जत इत्यत्र महान्मृत्युः तत्र भगवद्भक्ते ॥ १५ ॥निया | मधुहा मधुसूदनः । मौनात् ध्यानाय निगमः । न च सत् साधर्म्यभावार्थान्तरप्रतिपत्तिः । अस्ति यतस्तत इत्यत्र यतो व्यथते ततः विपयात् नियच्छ ॥१९॥ मौनध्यानयोमकारकारसाधय योगात् ध्यानरूपात सर्वे इति श्रीमहाउयो या ती० ०० एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ गत्यर्थाः ज्ञानार्थ इति यावत् । तत्वानि महदादीनि [नील० ] भूय इति नाम्नां कर्मणां च अर्थवित् भूत्वा तेपामस्मिन् लयात् मधुहा मधुसुदनः ॥ ४ ॥ ॥ १॥ यावदभिजाने तावत् बदामीति शेपः । वस्तुतस्तु [ सर्व०] तस्य नाम्ना तत्कर्मणा सहितार्थो नाम• सः अप्रमेयो वाचामगोचरः ।। २ ॥ वस्ते आच्छादयति कर्मार्थः । तद्वित् तद्वेदनात् । प्राप्नुयां जानीयां पुरुषो. मायया आवृणोतीति वा वस्यति स्तनाति भुवनमिति वा त्तममित्यर्थः ॥ १ ॥ यावत्तत्राभिजाने स्मरामि तावद- वसत्यस्मिन् भुवनमिति वा वासुः स चासौ देवो द्योत. क्ष्यामीति शेषः । एकदेशज्ञाने हेतुरप्रमेयो हीति अनव- मानश्च वासुदेवः वसन्ति देवा अस्मिन्निति वा करणग्राम- च्छेद्यः कर्मादिभिर्गुणैरित्यर्थः ॥२॥ वसनाच्छादनात् त- स्योद्भवालयस्थानमित्यर्थः । वृहत्वाढ्यापकत्वात् वेवेष्टि । दुक्तमीशावास्यमिदं सर्वमिति श्रुतौ । तेन वमुत्वादसुशब्द. व्यानोति सर्वमिति विष्णुः ॥ ३ ॥ मौनात् ध्यानाच वाच्यत्वात् । दीर्घश्छन्दसः । देवयोनितो देवानां योनिः योगाचेति मा धीवृत्तिः तां स्वस्य उपाधिभूतां मौनादिभिः कारणं तस्माद्देवत्वादिति शेषः । वृपत्वावृपः सेक्ता चेतनः । धवयति दूरीकरोतीति माधवः, मौनं मुनेः कर्म मननं | यदुक्तं 'अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजदिति । ततो शाखतो युक्तितश्च तत्त्वालोचनं, ध्यानं निश्चिते तत्त्वे विष्णु: छन्दसि तस्यादीनामुपलक्षणार्थत्वात्प्रत्यय इका- चेतसः प्रणिधान योगस्तस्यैव चैतसो निरोधः । मधुसूदनो रच ऋकारस्य । एवमन्यास्वपि संज्ञासु प्रकृतिप्रत्ययविभा. मंधोदत्यस्य नाशकः श्रीकृष्णः सर्वाणि चतुर्विशतिसंख्यानि | गादुन्नेयम् ॥ ३ ॥ मौनाद्धयानादिति । मौनं च ध्यानं च तत्त्वानि तन्मयत्यात तप्रधानत्यात् मधुहा मधूनि पृथि- ताभ्यां युक्तो माधवः । गाण्डव्यजगात् संज्ञायामिति ध्यादीनि हन्ति संहरति गच्छन्ति या एनमिति मधुहा । योगविभागादप्रत्ययः । योगो व्युत्पत्तिनिमित्तं योगादि- " इयं पृथिवी सर्वेशं भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि त्यत्रकारो भिन्नक्रमः । तेन मौनाथ ध्यानाच यो- भूतानि मधु " इति श्रुत्या पृथिव्यादितत्त्वजातस्य मधु. गाद्वधुत्पत्तिनिमित्तान्माधवं विद्धीत्यर्थः । यद्वा योगादिति मानव निर्देशात् ॥ ४॥ संवन्धा दित्यर्थः । तथा च तद्धित्तत्प्रत्ययार्थोऽप्युक्तः । [मर्जु० ] मे महां नामफार्थविन् नानां विष्णुप्रभः नतु योगादित्यपाध्यात्मयोगो धकारस्य निमित्तत्वे- सीनां फर्माणि ध्याफ्यादीनि अर्थात् मूर्तिविशेपान येतीति नोक्त इति व्यारयादरणीया ध्यानव्यतिरित्तस्य तस्याः या ॥१॥ नामनिर्वाचन नाम्नां निहित यायत परि- भावात् । सर्वतत्वमयाचति । सातत्वं पृथिव्यादयो मित आने मनु ममित्यर्थः । तत्र हेरमेय इति विपया ते प मुरासाधननया गधुगदेगोकाः । सपा ४ एमापना ·मध्यायः७० ] ५ उद्योगपर्व २७३ कपि{वाचकः गन्दो णश्च नितिवाचकः । यतः सत्वान्न च्यवने यच सत्वान हीयते । विष्णुस्तद्भावयोगाच कृष्णो भवति सात्वतः॥५॥ सत्त्वतः साचतस्तस्मादार्पभानुपमेक्षणः ॥ ७॥ पुण्डरीकं परं घाम नित्यमक्षयमव्ययम् । न जायते जनित्राऽयमजस्तस्मादनीकनिन् । तद्भावात्पुण्डरीकाक्षो दस्युत्रासाजनार्दनः ॥ ६ ॥ देवानां स्वप्रकाशत्वादमादामोदरो विभुः ॥ ८॥ वत्र लयात् असौ तेषां हन्ता सूदनश्चेति मधुहा मधुमूदन- | वाचकः निर्वय॑ने परिकर्यने भूगत्मा अनेनेति नि- श्वेति नामद्वयम् ॥ ४॥ तिः । नस्थानीयं भोगापवर्गप्रदं कर्म नानं च तद्वाचकः [लक्षा०] विपुत्वाद्विष्णुरुच्यत इत्यत्र विन व्याप्ता प्रत्ययभागः । तद्भावयोगाच, तयोः प्रतिप्रत्ययार्थयोः वितिधातोविपुः व्यापनगीलः ॥ ३ ॥ मौनाद्धयानाच्च यो- भोगापवर्गद्वारेण भवनं भावः तस्य योगाचकागयो- गाथेत्यत्र माइ मान इतिधातोः मा इतिवाणी । ध्यै जनाच जीवमावेन भोक्तृतया ईश्वरभावन मोजयिनृनया चिन्तायामिति धावोःधं ध्यानम् । वा गतिगन्धनयोरि- च । सात्वतः सत्वतकुलमंमाः कृष्णनामा कृष्णो मरती- विवचनात् वः ज्ञानयोगः । अर्गवान इतिवन् तद्वान्मा- | अर्थ. ॥ ५॥ पुण्डरीकं परं धाम नियमक्षयमव्ययम् । घवः । सर्वसत्तमयत्वान् मधुवन् सर्वसामर्थ्यसारसंग्रहरूप- वदावान् पुण्डरीकाक्षो दस्युत्रासाजनार्दनः । पुण्डरीक- त्वाच माधव इति पूर्वेणान्वयः ॥ ४॥ शब्दवाच्यं परं घाम अक्षयमस्मिन्निति पुण्डरीकाक्षः [नील• ] कपिः कर्पत्यात्मनि म संहरतीति कृषिः | सद्भावात् तद्रूपत्वात् । दस्यून् जनान् अर्दयति त्रासयति सर्वप्रपञ्चवाधावविभूतं सत्तामात्र, भूवाचकः भवतीति भूः | हिनस्तीति वा जनार्दनः ॥ ६ ॥ यतः सत्यं न च्यवते सत्ता तद्वाचकः कृपिरिति शब्दः । णश्च निवृतिः सुसं, यच्च सत्यान्न हीयते । सन्वतः सात्वतस्तस्मादार्पभादृपमे- 'विष्णुस्तद्भावयोर्धात्वर्थयोर्योगात् कृष्णः सन्मात्रानन्दरूपो | क्षणः । मात्वतः सत्वतकुलमंभवः कृष्णः सात्वतस्तस्मादि. भवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ पुण्टरीकं श्वेतपद्मं तत्सगं पुण्डरी- | त्यर्थः । आर्पभात् श्रेष्ठयान् । शेपं निगदत्र्याख्यानम् ॥५॥ कमिव पुण्टरीकं हृदयक्रमलं धाम वासस्थानं वत्र सन्नपि न जायते जनित्रा यज्ञम्तस्मादजीजनन् । देवानां स्वप- अक्षो न क्षीयते हन्यते वेति पुण्डरीकाक्षः । तथा च कागत्वाद् दमाद्दामोदरो विमुः । न जायते यद् यस्मात् श्रुतिः 'नास्य जरयैतनीयति न वधेनास्य हन्यते । इति | अर्कादीन जनयति च यस्मान् वरमादनः । दमाद् दमनात् हृत्पद्मदोषैर्जगनागादिभिः परमात्मनोस्पृष्टत्वमाहादस्यु- | शेष सुगमम् ॥ ८॥ त्रासात् जनं दस्युजनं अर्दयति पीडयतीति जनार्दन [सर्व० ] कृपिरिति शब्दो भूवाचकः । कृप्यते इत्यर्थः ॥ ६॥ सत्त्वमवाधितत्वमस्यास्तीति सत्त्वतः “तप्प- सत्यार्थमिति व्युत्पत्त्या तथाऽयं तदनन्तरो नकारो नि. मरुद्भयाम्" इति स्मृतो मत्वर्थीयस्तष्प्रत्ययो वाहुलका- विवाचकः अव्ययं जनं विहाय इतराक्षरलोपान् । एवं त्सत्वशब्दादपि योव्यः । अत्र सत्वेन अत्याज्यः सत्वं च च कृषिपदस्थकारलोपे मति कर्तर्यच्प्रत्ययः । तथा चार्य यस्य अत्याज्यं स मत्वतः सत्वत एव सात्वतः राक्षसवा- यसादिवत्स्वायें तद्धितः । आप वेदस्तेन भातीत्यार्प औप- कृष्णः सात्वतफुलनः तद्भवनत्यानितः भूमिलोकस्या- णिसुखस्य यो भावः उत्पादनं तत्कर्तृत्वात् कृष्णो भवति निपदः पुरुपः उपनिपद्वद्यत्वाद्योगात् वृपमेझणः । तथा ॥ ५॥ पुण्डरीकं हृत्पुण्डरीकं धाम स्थानमस्य वध • चायं योगः वृपं धर्म भासयतीति वृपभो वेदस्तदेव ईझणं | सर्वदाऽयमविनागि अव्ययमपभयरहितं तस्य भावात् चक्षुरिव ज्ञापकं यस्य सः वृपमेझण इति ॥७॥ न सत्वात् पुण्डरीस्मक्षयं धाम वद्यस्य सम्बन्धेन भरतीति जायत इत्यज: अनीकनित्सेनाजिन् कृष्णः देवानाम् इन्द्रिः | पुण्डरीकाक्षः । जनान् दस्युजनानर्दयतीति जनार्दनः याणां मध्ये स्वप्रकाशत्वात् । ऋगतावित्यस्मादुत्पूर्वान् अप् | ॥६॥ न च्यवते नात्यंत नश्यति सत्वान् वलान् । न उन् उत्कर्षेण ऋच्छति प्रकाशत इति उदरः दमोऽस्या- हीयते ततोऽल्पशष्ट्युतो न भवति । तद्भावान् तुल्यभावा- स्वीति दामः दामश्वासावुदरश्चेति दामोदरः । दामादिति दुत्पादनाच (?) तस्मानिमित्तत्रयात् सात्वतः । सत्त पाठे दम एव दामस्तस्मान् ॥ ८॥ इति प्रकृतिभागनिष्वपि । आर्पमाद्योगान् रुपमेक्षण [अर्जु] कृषिवाचक शब्दो नश्च निवृतिवाचकः। अपभं श्रेष्ठमात्मानमीमत इति कर्तरि नन्द्यादयुः ॥७॥ कृष्णस्तद्वावयोगाच कृष्णो भवति सात्वतः । कृषिः | न जायते अनिता पिता तथाऽनौकजिदिति उभाभ्यां कृपितुः भूरात्मा तवाचकः प्रतिभागः । निर्वृति- निमित्ताभ्यामजः । देवानां स्वप्रकाशत्वादुदरः" तोरुपू- वस्य ज्ञानार्थलात् । दमाद्दाम इति दामोदरः ॥८॥ - ६७.मसम्यमहरम् । पो. ३९ ·श्रीमन्महाभारते [यानसंचिप ५ २७४ होत्सखात्यश्वर्याढपीकेशत्वमश्नुते । सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यपत्र प्रतिष्टितम् ॥१२॥ वाहुभ्यां रोदसी विभ्रन्महावाहुरिति स्मृतः ॥९॥ सत्यात्सत्यं तु गोविन्दस्तस्मात्सत्योऽपि नामतः । अधो न क्षीयते नातु यस्मात्तस्मादधोक्षजः । विष्णुर्विक्रमणादेवी जयनाज्जिष्णुरुच्यते ॥१३॥ नराणामयनाचापि ततो नारायणः स्मृतः ॥१०॥ शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेदनाद्याम् । पूरणात्सदनाचापि ततोऽसौ पुरुपोत्तमः । अतत्त्वं कुरुते तत्वं तेन मोहयते प्रजाः ॥ १४ ॥ असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ॥ ११ ॥ एवंविधो धर्मनित्यो भगवान्मधुसूदनः । सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेतं प्रचक्षते । आगन्ता हि महावाहुरानृशंस्यार्थगच्युतः ।। १५ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ . [ लक्षा० ] कृषि वाचकः शब्द इत्यन्न कृष्यत इति | बोध्यम ॥१०॥ पूरणात् सदनाचापि ततो वै पुरुषोत्तमः । कृषिभूः तस्यामपि णं सुखं यस्य स कृष्ण इत्यर्थः ॥ ५॥ असतः सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाम्ययात् । पूरणात् सृष्टया पुण्डरीकं परं धामेत्यत्र पुण्डरीके हृत्पुण्डरीके अक्षः क्षय | सदनात् प्रलयेन । प्रभवन्त्यस्मात् प्रभवः । अपीयते लीय: रहितः अक्षं क्षयरहितं पुण्डरीकं मुक्तानां हृत्पुण्डरीकं | तेऽस्मिन्नित्यप्ययः ॥ ११ ॥ सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेत यस्य परं धामेति वा पुण्डरीकाक्ष इत्यर्थः ॥ ६ ॥ जनित्रा | प्रचक्षते । सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमन प्रतिष्ठितम् । जनकेन ॥८॥ सत्यात् सत्यं च गोविन्दस्तस्मात्सत्योपि नामतः । विष्णु- [नील० ] हादिति हृष्यत्यनेनेति हृषीकं वृत्तिसुखं | विक्रमणाद्देवो जयनाजिष्णुरुच्यते । सर्वस्य ज्ञानान्निगनः । मुसं स्वरूपानन्दः ईश ईशनवान् अतो हपीकेशः ॥९॥ शेपमृज्वर्थम् ।। १२ । शाश्वतत्वादनन्तश्च गोविन्दो वेद अभो न क्षीयते जातु इति विग्रहवाक्ये उत्तरपदावयवलो- | नाद् गवाम् । अतत्वं कुरुते तत्वं तेन मोयते प्रजाः । पेन अधोक्षजः सततोर्ध्वरूपः संसारधर्मेणास्पृष्ट इत्यर्थः । गवां वाचां गद्यपद्यादीनाम् । अतत्वं धर्मार्थरूपं तत्वं पुरते ॥ १० ॥ पूरयतीति पुरुः सीदन्त्यस्मिन्निति सः तस्मा ॥ १४ ॥ एवंविधो धर्मनित्यो भगवान् मधुसूदनः । आग- पुरुपः स पासावुत्तमश्च पुरुषोत्तमः असत: कारणस्य सतः न्ता हि महायाहुरानृशंस्यार्थमच्युतः। एवं मोहजनकः धर्म- कार्यस्य प्रभवाप्ययात् उत्पत्तिप्रलयस्थानत्वात् ॥ ११॥ नित्य इति मकारधकारसामर्थ्यात् भगवान् देवकीपुत्री सत्ये धर्मे ।। १२ ।। सत्यात् धर्मात् तत्फलात् ब्रह्मलो. मधुसूदनः । आनृशंस्यार्थमहिंसामागन्ता स्थावरजङ्ग- फावधेरपि सत्यम् अवाचितम् अत: सत्योऽपि नामतः । मेषु प्रवेष्टा इत्याकारसमानवर्णत्वात् अकारस्य विगमेना- विशेपेण नौति प्रम्नवते गच्छतीति विष्णुरित्यर्थः । एवं च्युतः कथ्यते । अन्यत्र प्रकारान्तरं बहुतरं च निर्वचनं . जयतीति जिष्णुः ॥ १३ ॥ शाश्वतत्वात् शश्वद्भक्त्वात् नानामनुसंधेयमिति ॥ १५॥ गशम् इन्द्रियाणां वेदनात् लाभात् प्रकाशादा गोविन्दः इति श्रीमन्महाभारत पाख्यायामर्जुनमित्तायामुद्योगपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७॥ अनत्त्वं मियाभूतं जगत् तत्त्वं सत्यमिव स्वीयसत्तास्फू- तिप्रदानेन परोति तेन हेतुना लोकान्मोहयति ॥ १४ ॥ सुखैश्वर्यादीशः । मही इति छान्दसं रोदस्योर्नाम उी [सर्व० ] हार्पिः सुखाकं कमिति हि सुसनाम धर्मे नित्यं सन्निधानान् धर्मनित्यः आगन्ता आगमिष्यति महीति निघण्टुदर्शनात् । ते बाहुभ्यां विभत्तांति आनुसत्यार्थ पुरूणां भयो मामूदिति कृपां फर्तुम् ॥१५॥ महाबाहुः । इकाराकारश्चान्दसः ॥ ९ ॥ अधो न इति श्रीमन्महाभारते योगपगि मैलवण्टीय भारतभावापे सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ४०॥ क्षीयते जातु अनादित्वात् । अध इति पदमरत्येवाक्षो. अक्षयः जकारो जातुशब्दाथें । नराणां जीवानामयनात [भर्नु० ] हात्सुपारमुग्पैश्वर्यादृषीकेशत्वमश्नुते । प्राप्तः ॥ १० ॥ पूरणं सृष्टी विश्वस्य फरोतीति पुरुः ! याहुभ्यां गेदयी विभन्महायाहुरिति स्मृतः । महत्यौ | प्रत्ययान्तं "यहुल छन्दसि" इति कृततः सदनमेव सादर रोपाला पदतीति महापादः । शेष सुयोधम् ॥ ९॥ प्रलय करोतीति मत [फिरन्त लिट्नम् । तत्र] अतिशायने बगान श्रीयने जानु यामाग तरमादधोशनः । नराणाम- तम' सकाराकारस्य चौकारः । असतोऽनित्यस्य प्रभयो पनादापि नमो नारायण, स्मृतः । नराणां जीयानां शृन्दं | जनक । सतो नित्यस्याप्ययः अप्ययते प्रामोतीति व्युत्सः नारं उदानादाअपरान् पिशदादापो नारा इत्यायपि त्या सदमा सर्वपदनोच्यते । अतस्तच्छन्दस्तानाप्ययः १७.fRREFiel७.॥ नायुपवारान प्रवर्तते ॥ ११ ॥ एवं सर्वस्य शानादि ·पव्यायः ७१] उद्योगपर्व ५ २७५ एकसप्ततितमोऽध्यायः ७२ पतराष्ट्रो भगवद्विपरिणी ।म्बरतिमाविबरोति ॥१॥ धृतराष्ट्र ज्वाच- निहन्तारं क्षोभण शात्रवाणां चक्षुप्मतां वै स्पृहयामि सञ्जय मुञ्चन्तं च हिपतां वै यशांसि ॥ ३ ॥ द्रस्यन्ति ये वासुदेवं समीपे। द्रष्टारो हि कुरवस्तं समेता विभ्राजमानं वपुपा परेण महात्मानं शत्रुहणं वरेण्यम् । प्रकाशयन्तं प्रदियो दिशश्च ॥१॥ ब्रुवन्तं वाचमनृशंसरूपां ईरयन्तं भारती भारताना- वृदिगश्रेष्टं मोहयन्तं मदीयान् ॥ ४॥ मपर्चनीयां शंकरी सूजयानाम् । ऋपि सनातनतमं विपश्चित युभूपद्भिग्रहणीयामनियां वाचः समुद्रं कलशं यतीनाम् । परासूनामग्रहणीयरूपाम् ॥ २॥ अरिष्टनेमि गरुडं सुपर्ण समुद्यन्तं सात्वतमेकबीर हरि मनानां भुवनस्य धाम ॥५॥ प्रणेतारमृप यादवानाम् । त्यत्रापि निमित्ते उपचारः ॥ १२ ॥ सत्ये परब्रह्मणि | टनेमि मतः अहिसितमर्यादः नेमिरिव नेमिर्मर्यादा । प्रतिष्ठितः कामेन तस्मात्सत्यान् सत्यो नाम गोविंदो गरुडं जातितः । सुपर्ण गोभनपक्षं हरि हारम् ॥ ५ ॥ विष्णुरिति निमित्तान्तरं विक्रमणान् व्यापनात् ।। १३ ।। [मर्नु ] भारतानामर्चनीयां मुखयानां शंकरीमि- शाश्वतत्वानियत्वान् । गवां गोवर्धनधारणेन वेदनात् त्यर्थः । परासूनां मुमूर्पूणामग्रहणीयरूपामनुपादेयाम् ॥२॥ प्राप्तः । अतत्वमसपाक्सत्वमुपादानन विषयज्ञातं कुम्ने वाचः समुद्रं अनन्तवारमणेतृत्वान् । यतीनां परिव्राज- तेन मोह्यने तत्र स्थिरत्वादिभ्रमं जनयति ॥ १४ ॥ कानां कलसमिव कलमं तृप्तिहेतुन्वेन तृप्णाछेदकत्वात् । आनुहांस्यमहिंसा कुरुपाण्डवयोस्तदर्थम् ।। १५ ॥ अरिष्टनेमिनामानं गरुडं हरि संहारकम् ॥ ५॥यानमंधी इति श्रीमहामारतोगार्वणि सर्वशनारायणकृतीरायां विपमाणि पवाक्यान्यनेकाः । विवृतानि यथापनमव- सतनितमोऽध्यायः ॥७॥ धार्याणि सूरिभिः ।। इति यानसंधिः । सनत्सुजातीयान- [लक्षा०] सत्याऽसत्ये चेत्यत्र सन् सत्ता याति न्तरं मध्ये यानसन्धेरैव संजययाननाम्ना लिसनं प्रमा- नश्यतीति यं असत्ता तदुभयं यस्मात्स सत्य इत्यर्थः दत एत्र यानसंघिसंता तु संजययानमगवद्यानयोर्मध्यव- ॥ १३ ॥ गोविन्दश्चेतनादभूदित्यत्र चेतनात् जानात् । तिवान् । (विदुर) प्रजागरसनत्सुनातीय च संभययान- गम्न गताविति धातोः गां ज्ञानं विन्दतीति गोविन्द प्रसङ्गत एव तेन यानद्वयापेक्षया संबित्वमिति ।। इत्यर्थः ।। १४॥ इति श्रीमन्महाभारतन्यारन्यायामजुनमितायामुशोगपति इति श्रीमहाभारते उपयोगपणि वादिराजनीयकृतदशालंकारे एकसप्ततिनमोऽध्यायः ॥१२॥ सप्ततितमोऽध्यायः॥०॥ [सर्व.] भारतानां मदायत्तानां मुंजयानां च सम- [नाल ] चनुप्मतां भाग्याय स्पृहयामि धन्याश्चक्षु-चनीयां पूज्यां गंगेमुपगमार्यत्वात् । बुभूपदिति- ८मन्त इत्यर्थः चक्षुष्मतां मानवतां वा परेण । चिन्मात्रेण मिच्छदिः। पगसूनां परेपामरूपं (?)॥२॥ वाचः समुद्र वपुपा स्वरूपेण ॥१॥ भारतानां पाण्डवानां भारती/ बहुवाचामाश्रयं यतीनां मुमुक्ष्णां कलशमाश्रयमुपचारण वाचम् ईग्यंतम् अस्मत्मभायां कथयन्तं शंकरी कल्याण- नमिः पादौ चक्रवन् अन्तःस्थितन्वान् अरिष्टौ अहिं- फरी युभूपद्भिः ऐश्वर्यमिच्छतिः परासूनां मृतानाम् ॥२॥ सितो यस्येति तस्यारिष्टंनेमिरिति नाम । गरदरूपं उद्यन्तं प्रकटीमवन्तं देहरूपेणेत्यर्थान् शाश्वतं नित्यम् सुपर्ण मुपलं प्रजानां हरि हारम् ॥ ५ ॥ ।।३॥ वरेण्यं वरणीयम् ॥ ४॥ ऋषि मुख्यं नारायणं [लक्षा] परामूनामग्रहणीयरूपामित्यत्र परामुप्रेत- विपश्चितम् आत्मज्ञम् । यतीनां संन्यासिनां कलामिव | संस्थिता इत्यभिधानान् परासूनां प्राममरणानां मुमूर्पूगा- कलगं करग्राह्यम् । समुद्रं योगमुदयोपेतम् मरिष्टः अहिं- मिति यावन् । तेशामग्रहणीयरूपाम् ॥२॥ वाचासमुद्रं सितः नेमिः पादो यस्य सः अरिष्टनेमिरिति प्राञ्चः अरि- कलशं यतीनामियन यतीनां वाचः समुद्रं समुद्रमिव

·२७६
श्रीमन्महाभारते
[ भगवद्यानपत्र ६
सहस्रशी पुरुपं पुराण-
त्रैलोक्यनिर्माणकरं जनित्रं
मनादिमध्यान्तमनन्तकीर्तिम् ।
देवामुराणामथ नागरक्षसाम् ।
शुक्रस्य धातारमजं च नित्यं
नराधिपानां विदुषां प्रधान-
परं परेषां शरणं प्रपद्ये ॥६॥
मिन्द्रानुनं तं शरणं प्रपद्ये ॥ ७॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥
समाप्तं यानसंधिपर्व ।
(अथ भगवद्यानपर्व ६)
द्विसप्ततितमोऽध्यायः ७२
कुरून्प्रति भगवद्यानस्योपोद्वातरूपः कृष्णयुधिष्ठिरयोः संवादः ॥ १॥
वैशम्पायन उवाच-
श्रीभगवानुवाच-
सञ्जये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः । अयमस्मि महावाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
अभ्यभाषत दाशार्हमृपभं सर्वसावताम् ।। १ ॥ करिष्यामि हि तत्सर्व यत्वं वक्ष्यसि भारत ॥५॥
अयं स कालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल । युधिष्ठिर उवाच-
नंच त्वदन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत्॥२॥
श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्पितम् ।
स्वां हि माधवमाश्रित्य निर्भया मोघदर्पितम् । एतद्धि सकलं कृष्ण सञ्जयो मां यदब्रवीत् ॥ ६ ॥
धातराष्ट्र सहामात्य स्वयं समनुयुन्महे ॥३॥ तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सोऽस्यात्मा विस्तान्तरः ।
पया हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीनरिन्दम । यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्यादन्यथा ब्रुवन् ॥७॥
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयाव॥४॥ अमदानेन राज्यस्य शान्तिमस्मासु मार्गति ।
लुब्धः पापेन मनसा चरन्नसममात्मनः ॥ ८॥
स्थितं, फलशं कलशमिव च स्थितं फेश्चिद्वहुवाचा स्तुत्यं | अनुयुद्धमहे प्रार्थयामहे ॥ ३ ॥ विवृतान्तरः प्रकाशि-
फेश्चिदत्सवाचा स्तुन्यमिति यावत् । अरिष्टनेमिम् , अरिष्टा | तभावः ॥ ७ ॥
सानष्टा नेमिः मुदर्शनचक्र आज्ञाचक्र वा यस्य तम् ॥ ५॥ [अर्जु०] संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिर
पति भीमहाभारत गोगपणि यादिराजपातशालंकारे
एकरप्ततितमोऽध्यायः॥४॥
इत्यादेर्माधवः समुतामात्यः सबलश्च पराभवमित्यन्तस्य
[नील०] आदिः कारणम् । शुभस्य कर्मजन्यस्य भगवतः पृथिवीभारावतरणेच्छया प्रेरितं देवं दुर्योधनादिषु
योगभूतम्य पुण्यादः धातारं प्रतिगृम्पम् । परपां विराडा | मोहं [ मायां ]दर्प च दृढतरमाधाय विकुर्वाणं कृष्णस्य
दीनां परं श्रेष्टम् ॥ ६॥ निर्माण रचना अनि जन-मुनीनां भीष्मप्रमृतीनां च बहुना बहुधोपदिश्यमानेन
पिताम्म ॥ ७ ॥
पौरुपापरपर्यायेण न लखनीयमिति तात्पर्थिः । ततो
मियोपाभारले प्रयोगाणि लाठीये भारतभावी भगवान् कृष्णोऽपि पलवति देवे निवेशितभावः स्वयम.
एसप्ततितमोप्यायः ॥७॥
याच्यो जावः ॥ १॥ मोपदप्तिं मोघमफलं दर्पितं यस्य
[ग] आदिः पारणं मध्यः स्थितिहतुः अन्तो अनुयुगमई प्रार्थयामहे ॥ ३ ।। संजयो धृतराष्ट्ररयात्मा
दिनार मद्रादिनम् । अन एप नित्यं गनियं जनयिनारं स्वरूपं विवृतान्तर आगेपितभेदः ।। ७ ॥
पति महाभागोगंगाणि गांजनागपणनम्यारूपा.
[सर्प० ] मोपदपितं यादर्प धीर्याभायात् । अनुयुः
पामेरातिनमायाप ॥
मई प्रार्थयागहे ॥३॥ विनान्तरः प्रकाशितभायः
[माल मजये इनि ॥१॥ मोपं दर्पित पाय जगंपन्यरूपम् ॥ ८॥
राजयो यदत्रयीदित्यन्वयः ॥ ७॥ शान्ति यशान्तिम् ।
११runam
[पक्षा.] अमम्मि महापादो इत्यत्र अस्मि तय
.
पर पितरम् ॥६॥

·अध्यायः ७२]
उद्योगपर्व ५
२७७
यत्चद्वादश वर्षाणि बनेषु युपिता वयम् । पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा ।
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ९॥ वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन् ॥ १६॥
स्थाता नः समये तस्मिन् धृतराष्ट्र इति प्रभो। न च तानपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रोऽनुमन्यते ।
नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः॥१०॥ स्वाम्यमात्मनि मत्वाऽसावतो दुःखतरं नु किम् १७||
गृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्म नानुपश्यति । कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृद्धयतः ।
वश्यत्वात्पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम्॥११॥ लोभः प्रज्ञानमाहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता हियम्॥१८॥
मुयोधनमते तिष्ठन् राजाऽस्माम्नु जनार्दन । होईता वाघते धर्म धर्मो इन्ति हतः श्रियम् ।
मिथ्या चरति लुब्धः सन् चरन्हि प्रियमात्मनः॥१२॥ श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुपस्याधनं वयः ॥ १९ ॥
इतो दुःखतरं किंतु यदहं मातरं ततः । अधनाद्धि निवर्तन्ते ज्ञातयः मुहदो द्विनाः ।
संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन ॥१३॥ अपुप्पादफलादृशायथा कृष्णः पतत्रिणः ॥ २० ॥
काशिभिदिपाञ्चालमत्स्यैश्व मधुसूदन ।
एतच मरणं तात यन्मत्तः पतितादिव ।
भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया ॥ १४॥ ज्ञातयो विनिवर्तन्ते मेतसत्त्वादिवासवः ॥ २१ ॥
अविस्थलं कस्थलं माकन्दी वारणावतम् ।
नातः पापीयसी काचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
अवसानं च गोविन्द किंचिदेवात्र पञ्चमम् ॥ १५॥
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥ २२ ॥
वशेऽस्मि ॥ ५॥ सोऽन्यात्मा विवृतान्तर इत्यत्र सः धृत- कल्याणं विधातुं कर्तुम् ।। १३ ।। अवसानं शेषम् ॥१५॥
राष्ट्रः अन्यात्मा अन्यादृशे स्वपुत्रे आत्मा चित्तं यस्य स | मानशन् मा नश्यन्तु ॥ १६ ॥ स्वाम्यं प्रभुत्वम् ।। १७ ।।
तथोक्तः ॥७॥
कुले जातस्यापि चुवस्य परिपकज्ञानस्यापि लोभः परस्व-
[नील• ] छद्मना अज्ञातचर्यया ॥ ९॥स्थाता स्था-
जिवृक्षया प्रज्ञानमूहापोहज्ञानं ह्रियमकार्यान्निवत्तकम्
स्यति नः अस्माकं तस्मिन् चतुर्दशे वर्षे स्त्र राज्यं गृहीते- ॥ १८॥ मनो धर्म स्वभावत इति लोभादिपु सर्वत्र
त्यस्मिन् न अहास्म न त्यक्तवन्तो वयम् ॥ १० ॥ मातरं | योजनीयम् । अधनं वय इति प्रायशः पाठः ।। १९ ।।
संविधातुं सम्यक् पोपयितुं ततः तत्रस्थामित्यर्थः । मित्राणां अस्वात् निर्धनात् । प्रेतसत्वात् गतान्तकालान् असवः
कर्मणि पष्ठी । मातुरिति पाठे अन्ततोऽन्येषां वणि प्राणाः ॥ २१ ॥ प्रातः श्वः ॥२२॥
कप्रभृतीनां नागरिकाणां परित्यागेऽपि मातरं मित्राणि च [सर्व०] छद्मनाऽजातवासेन ॥ ९ ॥ तस्मिन् समये
विदुरादीनि संविधातुमिति प्राग्वत् ॥ १३ ॥ काशिभिः | कृननियमपालनानन्तरमस्माकं राज्यदानसमये प्रतिज्ञाया-
राजभि: नाथेन नाथवता भवदनुग्रहात् गक्तनापीत्यर्थः | मिति चिन्तयित्वा नाहास्म न त्यक्तवन्तः ॥ १० ॥
॥ १४ ॥ अवसीयते संस्थीयतेऽस्मिन्नित्यवसानं यावजीवनं | अंततोन्येपा परित्यागेऽपि शं क्षेमं मातुमित्राणां वा विधातुं
वासस्थानम् ।। १५ । नः अस्माकं कृते भरताः भरतवंश्या | कर्नु न शक्नोमि ।। १३ ।। आत्मन्येर स्वाम्यं प्रमुत्वम-
भीष्मादयः मा नशन् मा नश्यन्तु ॥ १६॥ तानपि भर- स्तीति मत्वा ॥ १७ ॥ लोमे दोपमाह । कुले जात-
तानपि ।। १७ ।। कुले इति द्वाभ्यां गर्वजा दोपसंतति- स्येति वृद्धस्य ज्ञानेन प्रज्ञानं दोपगुणज्ञानं पुरुपस्य स्वभा-
रुक्ता ॥ १८ ॥ द्विनाः अर्थिनः ॥ २० ॥ प्रेतसत्वात् । वतः स्वदोपात् ॥ १८ ॥ श्रीर्हता पुरुष हन्ति लोमेन
प्रगतबुद्धेम॒तादित्यर्थः ।। २१॥
॥ १९ ॥ वित्तार्जनाभावे दोपमाह-अधनादिति ॥२०॥
प्रेतसत्वात् प्रगतमनसः ॥ २१ ॥
[अर्जु०] [ समं संधिम् । असममसदृशम् । ] नि-
युपिता उपिताः । छद्मना गुप्त्या ॥९॥ स्याता स्था.
[लक्षा०] पुरुषश्च हतस्त्रतामित्यत्र अर्शवानर्श इति
स्यति समये नियमे तस्मिन् काले धृतराष्ट्र इति युधिष्ठिरः | वन् धनवानेव स्त्र इत्युच्यते । वस्य भावः स्वना तां हन्ति
वेद । नाहास्म न त्यक्तवन्तः । समयं यत् तच्च नोऽस्मा- ॥ १९ ॥ अस्वतः अधनात् ॥ २०॥ यदरमापतितादि.
कम् ब्राह्मणा विदुरित्यर्थः ।। १० । गृद्धो लुन्धः । मन्दस्य चेत्यत्र अस्मात् मदादिजनात् पवितात्पुरुषादिव एतच्च मर-
मूढस्य दुर्योधनस्य ॥ ११॥ [ अन्ततः शेषतः । ] शं | णम् ॥ २१ ॥ यच्च नैत्रोद्यतः प्रातभोजनं प्रतिदृश्यन
१७ स. सर्वमामनि संघाय नतो।
इत्यत्र उद्यतः सन्नद्धः ॥ २२॥

·२७८ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ धनमाहुः परं धर्म धने सर्व मतिष्ठितम् । न चास्य सर्वशास्त्राणि प्रभवन्ति नियहणे । जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः २३॥ सोऽभिक्रुध्यति भुत्यानां सुहृदवाभ्यसूयति ॥ ३१॥ ये धनादपकर्षन्ति नरं स्ववलमास्थिताः। तत्तदा मन्युरेति स भूयः संप्रमुखति । ते धर्ममर्थ कामं च प्रमश्नन्ति नरं च तम् ॥ २४ ॥ स मोहवशमापनः रं कर्म निपेवते ॥ ३२ ॥ एतामवस्थां प्राप्यके मरणं पविरे जनाः । पापकर्मतया चैव संकरं तेन पुप्यति । ग्रामायके वनायके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥ २५ ॥ संकरो नरकायैव सा काष्टा पापकर्मणाम् ॥ ३३॥ उन्मादमेके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विपतां वशम् । न चेत्मबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति । दास्यमेके च गच्छन्ति परेपामर्थहेतुना ॥ २६ ॥ तस्य प्रबोधः प्रज्ञैव प्रज्ञाचक्षुस्तरिष्यति ॥ ३४ ॥ आपदेवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी। प्रज्ञालाभे हि पुरुपः शास्त्राण्येवान्यवेक्षते । श्रियो विनाशस्तद्धयस्य निमित्तं धर्मकामयोः २७॥ शास्त्रनिष्ठः पुनर्धर्म तस्य हीरनामुत्तमम् ॥ ३५ ।। यदस्य धयं मरणं शाश्वतं लोकवर्म तत् । हीमान् हि पापं प्रवेष्टि तस्य श्रीरभिवर्धते । समन्तात्सर्वभूतानां न तदत्येति कश्चन ॥ २८ ॥ श्रीमान्स यावद्भवति तावद्भवति पूरुषः ॥ ३६॥ न तथा वाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः । धर्मनित्यः प्रशान्तात्मा कार्ययोगवहः सदा । यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः २९॥ नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापे प्रवर्तते ॥ ३७॥ स तदाऽऽत्मापराधेन संप्राप्तो व्यसनं महत् । अहीको वा विमूढो वा नैव स्त्री न पुनः पुमान् । सेन्द्रान गईयते देवान्नात्मानं च कथंचन ॥ ३० ॥ नास्याधिकारी धर्मेऽस्ति यथा शूद्रस्तथैव सः॥३८॥ [नील०] धर्म धर्मकारणं सर्वं यज्ञदानादि ये अध- | नाय । नाशाय अपरिज्ञेयदेशान्तराय ॥ २५ ॥ आपत्, नास्त मृता एवं ।। २३ ।। एतां निर्धनताख्याम् एकै ना- धननाशः । श्रियो विनाशो धर्मकामयोश्च अस्य विनाशस्य गरिकाः मामाय बुप्रामवासार्थ वनायास्मदादयः नाशाय | तत् प्रसिद्ध निमित्तं हि पश्य ॥२७॥ द्रव्यनाशकारण- मरणाय ।। २५ ॥ आपपदार्थमाह श्रियो विनाश इति मभिधाय काल कृतमापदमाह यदस्येति । धर्म्य कालधर्माद- तद्धि श्रीहि ॥ २७ ॥ धर्म्य देहस्वभावात् प्राप्तं न तु नपेतं शाश्वतमवश्यंभावित्वात् लोकवर्म सर्वजनसाधारणं दारिद्याद्यपराध मरणं तच्छाश्वतम् अनिमित्तमित्यर्थः समन्तात् सर्वैरपि दिव्यादिव्यहेतुभिः ॥२८॥ स नष्टार्थः समन्तात्सर्वत्र अपरिहार्यमिति शेषः । नात्येति नाति- | व्यसनं धननाशम् ॥ ३० ॥ न प्रभवन्ति नातिकामन्ति । घामति ॥ २८॥ तदा संपकाले आत्मापराधेन चित्त- | निगर्हणां निन्दाम् ॥ ३१ ॥ मन्युः शोकम् ॥ ३२ ॥ दोपण रागादिना नात्मानं चेत्यस्य न चात्मानमित्यर्थः [ मनुयाय अनुगम्य 1] संकरं पापयोन्यादिविप्लवम् ॥ ३० ॥ अस्य व्यसनस्य निर्हणे नाशनिमित्तम् ॥ ३३ ॥ अहीको नैव स्त्री स्त्रीवर्माणां लजायाः प्राधा- ॥ ३१ ॥ वत्तदा सर्वदेत्यर्थः मन्युः क्रोधः स तद्वानेवेत्यर्थः न्यान, विमूढो नैव पुमान् प्रज्ञाप्रधानत्वात् पुंसः, अनुभय- गुरुपति पार्यावायें न जानाति ॥ ३२ ॥ एवं श्रिया त्वात् नपुंसकम् ॥ ३८ ॥ युतानां नग्पनामिमुस्त्वा तेपामुद्धारोपायमाह तस्येति । तम्य श्रीमतः अविराया निद्राणम्य प्रता विकः स एष नरं च द्वेप्यम् ॥ २४ ॥ एतां मदीयाम् । मरणं गृह एवं [ सर्व०] ते धर्ममर्थ फार्म च द्वेष्यस्य प्रमान्ति । प्रयोयो जागरण यन. मायक्षुः पुमान् तरिष्यति अपि- प्रामाय फायदन्या प्रामे वस्तुं प्रवत्रजुः गृहानिर्गताः • शामिनि गरः ॥ ३४ ॥ तरणे क्रममाह-प्रशेति । धर्म | नाशाय मरणाय ॥२५॥ आपत् श्रियो विनाशरूपा पोतीनि शप. । नस्य धाय हीरवार्यकरणानिवृत्तिह- मरणादतिरिच्यते तस्य तस्याः श्रियो दि यरगादस्य : मुशनोनिविशेषः । हीदीनेन तो धोऽप्यधर्म पति गस्य धर्मकामयोनिमित्तं यज्ञादिष्ट्रहादि प । तदित्या भावः ॥ ३५ ॥ अहीक: तिर्य ग्रन्थायरतुन्यो न मनुष्य | पयर्थः । एवं व धर्मगागाभारादापत्रः पालोये हलो. राध ॥२८॥ क्योतिः ॥ २७ ॥ माणातिर दर्शयितुं मरणस्या. [] मागाय निम्यानाय । घनाय पदादिस्या- | नातामाद-यदायेति । धम्र्य मानुषधर्ममा शायन. on wit२१० गाना साथ पाई। १५७ शनि पुनधाय।

·अध्यायः ७२] उद्योगपत ५ २७९ हीमानवति देवांश्च पितॄनात्मानमेव च । । पापः क्षत्रियधर्मोऽयं वयं च क्षत्रवन्धवः । तेनामृतत्वं ब्रजति सा काष्टा पुण्यकर्मणाम् ।। ३९ ।। स नः स्वधर्मोऽधमों वा वृत्तिरन्या विगर्दिता।।४।। तदिदं मयि ते दृष्टं प्रत्यक्ष मधुसूदन । शूद्रः करोति शुश्रूषां वैश्या चै पण्यजीविकाः । यथा राज्यात्परिभ्रष्टो वसामि वसतीरिमाः॥४०॥ वयं वघेन जीवामः कपालं ब्राह्मणैठतम् ॥ ४७ ।। ते वयं न श्रियं हातुमलं न्यायेन केनचिन् । क्षत्रियः क्षत्रियं हन्ति मत्स्यो मत्स्येन जीवति । अत्र नो यतमानानां क्यश्चेदपि साधु तत् ।। ४१॥ श्वा श्वानं हन्ति दाशाई पश्य धर्मो यथागतः ४८।। तत्र नः प्रथमः कल्पो यद्वयं ते च माधव । युद्धे कृष्ण कलिनित्यं प्राणाः सीदन्ति संयुगे। प्रशान्ताः शमभूताय श्रियं तामश्नुवीमहि ॥ ४२ ॥ वलं तु नीतिमाधाय युध्ये जयपरानयो ।। ४९ ।। तत्रपा परमा काष्ठा रौद्रकर्म क्षयोदया। नात्मच्छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा । यद्वयं कौरवान्हत्वा तानि राष्ट्राण्यवामुमः ।। ४३ ।। नाप्यकाले मुखं प्राप्यं दुःखं वापि यत्तम।।५०॥ ये पुनः स्युरसंवद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः । एको ह्यापि बहून् हन्ति घ्नन्त्येकं यहवोऽप्युत । तेपामध्यवधः कार्य: कि पुनये स्युरीशाः ॥४४॥ शूरं कापुरुपो इन्ति अयशस्वी यशस्विनम् ॥५१॥ ज्ञातयश्चैव भूयिष्ठाः सहाया गुरवश्व नः । जयो नैवोभयोईष्टो नोभयोश्च पराजयः । तेषां वघोऽतिपापीयान् किं नु युद्धेऽस्ति शोभनम्४५ , तथैवापचयो दृष्टो व्यपयाने क्षयव्ययौ ।। ५२ ॥ मनादि । लोकवर्म लोकसाधारणं वर्त्म तन् । सम [अर्जु०] अवत्ति रक्षति ॥३९॥ अलं गताः ॥४१॥ न्तात् सर्वतः सर्वभूतानां मध्ये न कश्चिदत्यति अतिक्रामति कपः परः । प्रशान्ताः त्यत्तक्रोधाः । संभूनाः समता ॥ २८ ॥ निगर्हणां निन्दाम् ॥ ३१ ॥ मन्युः शोकः | प्राप्ताः । मनुवीमहि प्राप्नुयाम ॥ ४२ ॥ ईदृशाः संवन्धिन ॥ ३२ ॥ सङ्करं धर्मसङ्करम् ब्राह्मणाः क्षत्रधर्ममित्यादि | आर्याश्च ॥ ४४ ॥ क्षत्रयन्धवो निन्दितक्षत्रियाः ॥ ४६॥ ॥ ३३ ॥ प्रज्ञा विवेकः ॥३५॥ तस्य धर्मस्य ।। ३६ ॥ | कपालमति तत्सदृशपात्रम् ॥४७॥ यस्य धर्मो यथागतः कार्ययोगः कर्तव्यो योगस्तद्वहः न वुद्धिं कुरते अतोऽन्यः यस्य वर्गस्य धर्मो वेदलक्षणः यया यं प्रकारं गतः प्राप्तः प्रवर्तते ॥ ३७ ।। अहीको विमूटो भवति सक्रियाऽमा- पश्येति पठित्वा वाक्या कर्म वदन्ति ।। ४८॥ कलिः वात् न स्त्रीति विमूढत्वान्न पुमान् ।। ३८ ॥ कलहः चतुर्थयुगमवतारो वा । वलं सेना नीतिमात्राय [नील.] इदं होमत्त्वं ते त्वया मयि दृष्टम् ॥ ४०॥ | नीतिरक्षणाय । हठे देवे वले योगोत्क वा ॥४९॥ नाम- मत्र श्रीनिमित्तं नः अस्माकम् ॥ ४१ ॥ प्रथमः कल्पः च्टन्देन न स्वेच्छया ॥५०॥ व्यपयाने पलायने ॥५२॥ मुल्यः पक्षः समभूताः निवरत्वं गताः ॥ ४२ ॥ रौद्रकर्म [सर्व०] तदेवं श्रियो ग्रहणे लोभद्रोपमुक्त्वा तदभावे रौद्रकर्मणां सुपां सुलुगिति सप्तम्याश्च(?) लुक् । क्षयोदया च मरणमभिधाय पूर्वपक्षमल्पदोषत्वाहाति । ते वयमिति क्षयपूर्वक उदयो यस्यां सा रौद्रकर्मणां परमा काप्टेति ॥४१॥ प्रथमः कल्पः प्रथमः प्रकारः । समभूतास्तु- संबन्धः ॥४३॥ असंबद्धाः अबान्धवाः अवधः वयविरुद्धं ल्यमुखदुःसाः । असंरब्धा वान्धवा ईदृशा इत्यन्वयः पालनम् ईदृशा इति वान्धवा आर्या अगत्रवश्च ये तेपा- | ॥ ४२ ॥ कपालं भिक्षापात्रम् ।। ४७ ॥ ययागतो यं मवधः कार्य इति किमाश्चर्यमित्यर्थः ॥४४॥ तदेवाह- प्रकारं प्रातः ॥ ४८ ॥ वलं सैन्यं नीतिमात्राय ज्ञातय इति । भूयिष्टाः अतिमहान्तः ॥४५ कपालं नीतिगात्रोक्तपालनाय हवे युद्धे उत्साद्याभावे देव इति भिक्षापात्रम् ॥४७॥ यथा येन प्रशारण मागतः कुलप. यावत् ।। ४९ ।। तथैवोभयोदृष्टः अपचयो हानिः किन्तु रंपरया प्राप्तस्तं पश्येति योजना ॥४८॥ वलमिति। | व्यपयाने पलायन एवं क्षयो नाशो व्ययश्च दृष्टी ॥५२॥ नीतिमेव वलं कृत्वा युध्ये योत्स्य जयपराजयौ तु आत्म [लक्षा०] वानिराष्ट्राण्यधीमहीत्यर तानि राष्ट्राणि च्छन्दे स्वच्छया न भवतः वथा तद्वत् भूतानां जीवितं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीमहीति योजना ॥ ४३ ॥ भवे मरणं स्वेच्छया न स्तः ॥४९॥ पराजयभयाख्यपयानेऽपि | जयपराजयावित्यत्र भूप्राप्तावात्मनेपदमिति वचनात् भव अपचयः क्षयन्ययौ च दृष्टौ भवत एव अपचयो दीनता प्राप्नोमि ॥४९॥ व्यपयाने क्षयन्ययानित्यत्र व्यपयाने क्षयो मरणम् । तत्र हेतुः व्ययः दन्यादर्नागः ॥ ५२ ।। पलायने ।। ५२॥ ४३स. चरमा। ४९स रस तु नीतिमत्रप हो।५१ स.का पुरषो देटि। ५२ स. उपश्योभवोट दम ख. देवापरनेटोप्यपदाने दकयो।

·२८० श्रीमन्महाभारते [भगवधानपर्व ६ सर्वया वृजिनं युद्धं को नन प्रतिहन्यते । जातवैरश्च पुरुषो दुःखं स्वापिति नित्यदा ।। ६०॥ हतस्य च हृपीकेश समौ जयपराजयौ ॥ ५३॥ अनित्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि । पराजयश्च मरणान्मन्ये नैव विशिष्यते । उत्सादयति यः सर्व यशसा स विमुच्यते ॥ ६१ ॥ यस्य स्याद्विजयः कृष्ण तस्याप्यपचयो ध्रुवम् ५४॥ अकीति सर्वभूतेषु शाश्वती स नियच्छति । अन्ततो दयितं घन्ति केचिदप्यपरे जनाः। नहि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालघृतान्यपि ॥१२॥ तस्यामवलहीनस्य पुत्रान् भ्रातृनपश्यतः ।। ५५ ॥ आख्यातारश्च विद्यन्ते पुश्चेिद्विद्यते कुले । निर्वेदो जीवित कृष्ण सर्वतश्योपजायते । न चापि वैरं वैरेणं केशव व्युपशाम्यति ॥ ६३ ।। ये ह्येव धीरा हीमन्त आर्याः करुणवेदिनः ॥५६॥ हविपानिर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते । त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान्मुच्यते जनः । अतोऽन्यथा नास्ति शान्तिनित्यमन्तरमन्ततः॥६४॥ इत्त्वाऽप्यनुशयो नित्यं परानपि जनार्दन ॥१७॥ अन्तरं लिप्समानानामयं दोपो निरन्तरः । अनुबन्धश्च पापोऽन शेपश्चाप्यवशिष्यते । पौरुषेयो हि बलवानाधिहृदयबाधनः ।। ६५ ।। शेपो हि बलमासाद्य न शेपमनुशेपयेत् ॥ ५८॥ तस्य त्यागेन वा शान्तिमरणेनापि वा भवेत् । सर्वोच्छेदे च यतते वैरस्यान्तविधित्सया । अथवा मूलघातेन द्विपतां मधुसूदन ।। जयो धेरै प्रसृजति दुःखमास्ते पराजितः ॥ ५९॥ फलनिर्वृत्तिरिद्धा स्यान्न नृशंसतरं भवेत् ॥६६ ।। मुखं प्रशान्तः स्वपिति हित्वा जयपराजयौ । [नील] विजयोऽप्यजयः पराजय पर इष्टजननाशा- पत्तिः इद्धा पुष्टा । (न) नृशंसतरं भवेत् बहुमारणा- दित्याह-यस्येति ॥ ५४ ।। दयितं पुनादि हे अङ्ग घलही. | भावात् ॥ ६६ ॥ नस्य जातिवटहीनस्य ।। ५५ ।। यवीयान् कनिष्ठः अनु [सर्व०] मन् अवश्यं हन्यते ॥ ५३ ॥ तेन यदि शयः पश्चात्तापः ।। ५७ ॥ अनुबन्धो दोपोत्पादः स च | देवात् कृतस्तस्य पराजयः जीवत एव ॥ ५४॥ अहं पापः कष्टप्रद शेपः शत्रोः शेपं स्वस्य ।। ५८ ॥ अनिमुत्तेन | सैन्यम् ॥ ५५ ॥ [ अवरमुत्तमम् ] यवीयान् हीन पस्वग्धेन ॥ ६१ ।। अत इति यतः अन्तरं छिदं नित्यम् ॥ ५७ ॥ पापानुवन्धः जेतुर्दुःसहेतुरुत्तरोत्तरप्रवाहः । अपरिहार्यम् गतो हेतोः अन्ततोऽन्यथा स्वस्य शनोर्वा | शेपस्य युद्धे शेपितस्य परसैन्यस्य । अनुबन्ध्यमेवाह- नाशं विना शान्तिारित ॥ ६४ ॥ अयं दोप: नाशारयः | शेपो होति । न शेपं जेतुः शत्रोः ॥ ५८ ॥ अशेपाय: बान्तन इत्येतद्वयाचष्टे पौरपेय इति साधेन ॥ ६५ ॥ स्थाने दोपमाह उत्सादयतीति ॥ ६१ ॥ शंपावस्थाने द्विषता मूलपातेन मलनितिः निप्पण्टपराज्यप्राप्तिः दोपमाह-नहीति ॥ २ ॥ आख्यातारः पितृवधाद रद्धा प्रदीमा म्यान तापता घ नृशंसतरं न भवेत् सातस्य कथयितारः विद्यन्ते भवन्ति पुमान् वीरथे. नृशम् नु मवेदयेत्यर्थः । अन, शम ण्य श्रेयानिति द्विद्यते ॥ ६३ ॥ अतः शेषनाशादन्यथा शेपस्थापनेन भायः ॥६६॥ मन्ततः रोपानित्यमात्मनोऽन्तरं छिद्रं संभवति ॥ ६४ ॥ [0] हनस्य मारितस्य समौ उभयफलसंपन्यात् | अथ वयं तस्यान्तरं लिप्समानं तथाप्ययं दोपो पैरष्ट ॥५३॥ पयित प्रियम । भगायरः पुत्रः ॥ ५५ ॥ द्विरूपः । वदाह पौरपेयः पुरुषप्राप्तियोगः स्मरणः निदो गम्यम् ॥ ५६ ।। यवीयान् फनिष्टः । अनुशयः | त्यागेन धैरत्यागेन तस्याधिशान्तिनिवृत्त्या मनसो मरणेन पानाप. ॥ ५५ ॥ अनुषन्धो परमवादः पापहेतुत्वाय तस्य मनोविरोदरूपत्वात ॥ ६५ ॥ गूलपातन पैरनिशे- ग्य गतयोगिष्टस्य न शेपमवोपयंग नि.शे पुर्यान | पर्णन फलनिचित्वादि ॥ ६६ ।। गाव लिलामत राम् ॥ ६४ ॥ पोरपेयः पुरुष [सक्षा०] हत्याप्यनुशय इत्यत्र यस्य परान् हत्यापि दापी मान मनिभावक । आमिनानापः ॥६५॥ नित्यमनुशयः अनुशयः मनाला शय: पायो पुतिः । सम्यवाय शानिनगी निमिः या परबत्यति तत्पुत्रादिषु भानुएल्यवरणम् ॥ ५७ अस्य सानुयभः पतिया मूलपातन दानिदानपानन निनि: नि-प्रयापः । तस्याएं नेट्वाती शेषः शत्रुशेपच अपशिष्यते । statitia.kig. ।। ६४ . PAffagan ९५४१६ + ६५018elk... सम।

·अध्यायः ७२] उद्योगपर्व ५ या तु त्यागेन शान्तिः स्यात्तदृते वध एव सः । दन्तदर्शनमारावस्ततो युद्धं प्रवर्तते ।। ७१ ॥ संशयाच समुच्छेदाविपतामात्मनस्तथा ॥ ६७॥ तत्र यो बलवान् कृष्ण नित्वा सोऽति तदामिपम् । न च त्यक्तुं तदिच्छामो न चेच्छामः कुलक्षयम् । एवमेव मनुष्येषु विशेपो नास्ति कवन ।। ७२ ॥ अत्र या मणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी ।।६८॥ | सर्वया स्वेतदुचित दुर्बले बलीयसाम् । सर्वया यतमानानामयुद्धमभिकासताम् । अनादरो विरोधश्च प्रणिपाती हि दुर्बलः ।। ७३ ॥ सान्त्वे प्रतिहते युद्धं प्रसिद्धं नापराक्रमः ॥ ६९॥ पिता राजा च दृद्धय सर्वया मानमर्हति । प्रतिधाते तु सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते । तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च धृतराष्ट्री जनार्दन ।। ७४ ।। तच्छुनामिव संपाते पण्डितैरुपलक्षितम् ॥ ७० ॥ पुत्रस्नेह्य बलवान् धृतराष्ट्रस्य माधः । लालचालनं क्ष्वेडा प्रतिवाचो विवर्तनम् । स पुत्रवशमापन्नः प्रणिपातं प्रहास्यति ॥ ७९ ॥ न शेपमवशेषयेदित्यत्र शेयं स्वपितृहन्नुः शेयम् ।। ५८ ॥ हीनम् ।।६९॥ सान्त्वस्य प्रतियाते अगकोऽयमिति विया दोप.वैरास्यदोषः । निरन्तरः निरवकागः ॥ ६५ ।। | एकस्य दारणाकारण प्रवृत्तवान् संपात सामानिने ॥७०।। तस्य त्यागेन वा शान्तिरित्या त्यागेन देशत्या- टागुलचालनं दैन्यसूचनं, क्षेटा याश्चाध्वनिः प्रतिरोधः गेन प्राणत्यागेन कलहकारणीभूतविचत्यागेन वा । प्रतिकूलवासनं, विवर्त्तनं भूमौ लुण्ठनं सन्यासयकायपरि- फलं निवृत्तिर्यस्यैत्यत्र । अर्यस्य स्वस्मादपहृतवित्तस्य | वर्तनं वा, दन्तदर्शनं युद्धाय शत्रदर्शनम्, आरावः परतर्ज- निवृत्तिः ।। ६६ ॥ नाय गर्ननमिति शेषः ।। ७१ ॥ सर्वया सर्वप्रकाग्म् एनहां- [नील०] त्यागेन राज्यस्यैति शेपः । वहते राज्यं गुलचालनादिकं दुर्वलेपु बलीयमामनुचितं तेषां दैन्या- विना द्विपता संगयात् किं शावछिद्रे प्रहरिष्यन्ति उत स्पेदत्वान् वलवत्तया प्रसिद्वत्वान् दुर्वलेपु पुनर्लाटूलचाल- उपेक्षा करिष्यन्त्येवंरूपान् मात्मनः भ्रष्टश्रीकस्य सद्यः | नादि दैन्यमूचकन विरोध सति प्रणिपाती प्रणिपतनगीला समुच्छेदात् नागसंभवान् अतो राज्यत्यागो न युक्त इति दुर्वलः हि यस्मात् ।। ७३ ॥ भावः ॥ ६७ ॥ सिद्धान्तमाह-न चेति ।। ६८ ॥ सर्वथा [सर्व०] तहत वधमृत वधः महतोऽप्यसौ हत सामदानमैदैः राज्याथै यतमानानां युद्धं प्रसिद्धम् अवश्यं इत्यर्थः । समुच्छेदाप्रवृत्तावप्यात्मनो द्विपतां समुच्छेदः कर्तव्यमित्यर्थः न तु अपराक्रमः हीरत्वं युक्त इति शेषः । संगयात् संगयेन यदि कथञ्चित्स्यात् ।। ६७ ॥ तदाज्यम् ।। ६९॥ दारणं युद्धं तच्छुनामिन निन्द्यमित्यर्थः ।।७०॥ ॥ ६८ ॥ सान्त्वे प्रतिहत कुपितं ययुद्धं वदपगमम्म् । दृष्टान्तं विवृणोति लाालेति । अत्र लागूलेन वन (मास) प्रवृत्रेव पराक्रमत्वात् । पगक्रमम्यान्त्यप्रयोगो- उपमीयते, वेडा धनिकौटिल्यं परस्परछिद्रान्वेपणं च, प्यपगनमत्वादकीर्तिकर इत्यामयः ॥ ६९ ।। दारुणं प्रतिवाचः परस्परनिन्दा स्वप्रशंसा च, विवर्तनं भूमौ | युद्धं यत्प्रवर्तने तर गुनां संपाते युद्धे इन सान्त्वनानि- लुण्ठनं, दन्तदर्शनं मुग्मस्य व्यादानेन, मारावः भपर्ण पक्षे | मित्तत्वमुपटशितं दृष्टम् । यथा तत्र सान्त्वना सान्त्यप्र- सिंहनादः ॥७१ ।। सर्वधेति अनादरे राज्यस्याप्राप्तिः युद्धे वृत्तिस्तथानापीति श्वप्रवृचिरैवेति भावः ।। ७० ॥ दवंडा फुलझयः प्रणिपाते तु दौवल्यप्रसिद्धिः ।। ७३ ।। अन्त्यः प्रीत्या वीरः प्रतिवीरः प्रतिपक्षाचररवानुत्सत्य वीरः पक्षोऽपि न सेत्स्यतीत्याह-पितेति द्वाभ्याम् ॥ ७४ ॥ निवर्तनम् भूमिठुठनम् । ननु दन्ताना दर्शनम् । छाया- प्रहास्यति न स्वीकरिष्यति ॥ ७५ ।। दर्शनम् । आरावः परुपगब्दकरणम् ॥ ७१॥ नान्यत्रमा- [अर्जु०] त्यागेन वैरमूलत्यागेन शान्तिरेव निवृत्तिः |न्त्रमनुपाय एवेत्यत आह । सर्वधेति । प्रणिपाती तहते इद्धां फलनिष्पति विना शान्तिरपि वध एय स इति | दुर्यल इति प्रसिद्धमेव । अतो अनादरविरोधे युद्धसान्त्वे क्यविगेपगम् । वैरै मति दोपमाह संशयादिति । संशयात् । इति यावन् । अत एतदुचितं वडीयमां दुर्बलेपु । एतदि- द्विपतां चात्मनो वा द्वयोरेगतिसंगयः ॥ ६७ ॥ वत् फल | त्या विरोधानादरस्य यक्ष्यमाणवात् । अज्ञावविशेषतया बाहुल्यं प्रणिपातेन अनलिवन्धादिना गुरतमदैन्यात् । नपुंसस्त्वम् । तम्मादस्माकमपि बलवत्तया प्रसिद्धिस्तेपु सर्वया परोक्प्रकारानुमत्यापि ॥ ६८ ॥ अयुद्धं युद्धा- सान्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ७३ ॥ तया च हेत्वंतरमाह नारम्भं सान्त्वे सान्नि अपराममं सान्त्वप्रयोक्त: पगझम- पितति ।। ७४ ।। ६७ ए. संशयश्च । ६९ ख प्रसिद्धमपराक्रन् । ७१ न. प्रतिरायो।। ७५ स. पुत्रवरा सन्न प्रतिमनु चहा। - बयो. ३६ ·२८२ श्रीमहाभारते [भगवानप ६ तन किं मन्यसे कृष्ण माप्तकालमनन्तरम् । श्रीभगवानुवाच---- कथमर्थाच धर्माच न हीयेमहि माधव ॥ ७६ ॥ जानाम्पेता महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम् । इयोऽत्यर्थकृच्छेस्मिन्कमन्यं मधुसूदन । अवाच्यास्तु भविष्यामः सर्वलोके महीक्षिताम्८५|| उपसंप्रष्टमर्हामि त्वामृते पुरुषोत्तम ।। ७७॥ न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । प्रियश्च मियकामश्च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् । कुद्धस्य संयुगे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ ८६ ॥ को हि कृष्णास्ति नस्त्वाहक सवै निश्चयवित्सहत७८ । अथ चेत्ते भवर्तेत मयि किंचिदसांपतम् । वैशम्पायन उवाच- निर्दहेयं कुरून्सर्वानिति मे धीयते मतिः॥ ८७ ॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराज जनार्दनः । न जातु गमनं पार्थ भवेत्ता निरर्थकम् । उभयोरेव धामर्थे यास्यामि कुरुसंसदम् ।। ७९ ।। अर्थमाप्तिः कदाचित्स्यादन्ततो वाप्यवाच्यता ८८|| शमं तत्र लभेयं चेयुप्मदर्थमहापयन् । युधिष्ठिर उवाच- पुण्यं मे सुमहद्राजश्चरितं स्यान्महाफलम् ॥ ८०॥ यत्तुभ्यं रोचते कृष्ण स्वस्ति प्राप्नुहि कौरवान् । मोचयेयं मृत्युपाशात्संरब्धान कुस्मृञ्जयान् । कृतार्थ स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम्।।८।। पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च सर्वा च पृथिवीमिमाम् ८१।। विष्वक्सेन कुरुन् गत्वा भरतान् शमयमभो । युधिष्ठिर उवाच- यथा सर्वे मुमनसः सह स्याम सुचेतसः ॥९० ॥ न ममैतन्मतं कृष्ण यचं यायाः कुरून्पति । भ्राता चासि सखा चासि वीभत्सोर्मम च मियः । सुयोधनः सूक्तमपि न करिष्यति ते वचः ॥८२॥ सौहृदेनाविशङ्कयोऽसि स्वस्ति प्राप्नुहि भूतये९१॥ समेत पार्थिवं क्ष दुर्योधनवशानुगम् । अस्मान्वेत्थ परान्वेत्थ वेत्थार्थान्वेत्थ भापितुम् । तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रोचये ॥ ८३॥ यद्यदस्मद्धितं कृष्ण तत्तद्वाच्यः सुयोधनः ॥९२ ॥ नहि नः भीणयेदव्यं न देवत्वं कुतः सुखम् । यद्यधर्मेण संयुक्तमुपपयेद्धितं वचः न च सर्वामश्वर्य तव द्रोहेण माधव ।। ८४ ॥ तत्तत्केशव भापेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत् ॥२३॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ।। [लक्षा०][ पुनः । स्वात्माने । प्रत्यागमन ] तच्छु वादशून्याः ।। ८५ ॥ असांप्रतमयुक्तं यथा भवति। धीयते नामिव गोपात इत्यत्र । गोपाते गोमरणे ॥ ७० ॥ पुष्यते ।। ८७ ॥ अन्ततः शेपे ॥ ८॥ सुमनसः प्रीत- [नील० ] ते त्यत्संपन्धिनि मयि चेत् फुरकृतम् | मनसः स्याम भवेम ।। ९० ॥ असाप्रतम् मयुक्त वधन्धादि प्रवतेंत तदा निर्दहेयं पुरू- इति श्रीमन्महाभारत याख्यायामर्जुनमिश्रकृतापामुद्योगपर्वणि नित्यन्वय. ।। ८७ ॥ पुरूमला तथा वदेति शेप. ॥९॥ द्विसप्ततितमोऽध्याय ॥७३॥ यदीति अधर्मेण सान्त्वं नो राज्यार्धाहोणां पञ्च ग्रामदा. [सर्व० ] धीयते उत्पद्यते । धातूनामनेकार्थत्वात् नेन । अधर्मेण इतरत् छूतेनैव राज्यप्रन्यादानं । बृहदश्वाः ॥ ८७ ॥ यद्रोचते तद्गृहीत्यर्थ. ॥ ८९ ॥ सौहदेन दशहदयस्य प्राप्तत्वात् । यद्यद्धमेणेति सत्यं वेति च पाठे परेषु मृदुना ॥ ९१ ।। त्वनृवस्य धर्मसंयुफ्त्यमहिंसाप्राधान्येन योध्यम् ।। ९३ ॥ इति महाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणपती पाल्पा इति थीमन्महाभारते उगोगपाणि नेटवष्ठीपे भारत- पा द्विसप्ततितमोध्याय ॥२॥ भारी द्विसप्ततितमोपाय॥२॥ [लक्षा०] न देवत्वं पुतः सुसमित्या देवत्वं राजवं [अर्नु.] उपसंप्रष्टुर्मकान्त प्रष्टुम् ॥ ७७ ॥ वा व रोधेन निषेधेन निर्मधारणेनापीत्यर्थः ।। ८४ ॥ पुग्योः ॥ ७९ ॥ याया गदः । सूतं शोभा या अपाच्यास्तु भविष्याम इत्यत्र अपाच्या अनिन्दा,i८५॥ समेत मिटि पार्थिवं पृथिया ईश्वरं धनं क्षत्रियजाती इति पीमहाभारते श्योगपर्वणि यादिराजीत यम् ॥ ८॥ पापता पन्यनचिन्ताहेतोः अयाच्याः अप- साभरण द्विगातितमोऽध्याय ॥७॥ ७५७१।८ एETU मन 1९०० उमये IRतिमोरया ।।७।।

·अध्यायः ७३] उद्योगपर्व ५ २८३ - निसततितमोऽध्यायः ७३ यापन प्रागिर मप्रत्यार त्वय्यपकारोगे जाने राज्यं दातुं नामिति पी सहा पदमेमने, तसं तर गत्य राम मध्ये तव गुणान्दुगौचनम्य च पतिशमा पियामि येन म ने सां पान्मानं संप्रतिपय एतराष्ट्र दुपारनं घ गपियनीति श्रीक्षणम्य पुरिरिं प्रति वचनम् ॥१॥ श्रीभगवानुवाच- वावदेते हरिप्यन्ति तव राज्यमरिन्दम ॥८॥ सञ्जयस्य श्रुतं वाक्यं भवतय श्रुतं मया । नानुक्रोशान वार्षम्यान्न च धर्मार्थकारणाव । सर्व जानाम्याभिमायं तेषां च भवतय यः ॥१॥ अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रास्तव कापमरिन्दम ॥ ९ ॥ वर धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रया मतिः । एतदेव निमित्तं ते पाण्डवास्तु यया स्वपि । यदयुद्धेन लभ्येत तचे बहुमतं भवेत् ॥ २॥ नान्वतप्यन्त कौपीनंतावत्कृत्वाऽपि दुष्करम् ॥१०॥ न चैव नैष्टिकं कर्म क्षत्रियस्य विशाम्पते । पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः । आहुरामिणः सर्वे न मैसं क्षत्रियश्चरेत् ।। ३ ।। ब्राह्मणानां च साधूनां राजय नगरस्य च॥११॥ जयो वयो वा संग्रामे घात्रा दिएः सनातनः । पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्वतः । स्वधर्मः क्षत्रियस्यैप कार्पण्यं न प्रशस्यते ॥४॥ दानशीळ मृदुं दान्तं धर्मशीलमनुव्रतम् ।। १२ ।। नहि कार्पण्यमास्याय शक्या वृत्तियुधिष्ठिर। यचामुपधिना राजन् द्यूते वञ्चिततास्तदा । विक्रमस्व महावाहो जहि शत्रून्परन्तप ॥५॥ न चापत्रपते वेन नृशंसः स्वेन कर्मणा ॥ १३ ॥ अतिगृद्धाः कृतम्नेहा दीर्घकालं सहोपिताः । तयाशीलसमाचारे राजन्मा मणयं कयाः। कृतमित्राः कृतबन्ला धार्तराष्ट्राः परन्तप ॥ ६ ॥ वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत ॥ १४ ॥ न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युविशाम्पते । वाम्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदवां सहानुजम् । पलबचा हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः ॥७॥ श्लायमानः प्रहृष्टः सन् भापते भ्रावृभिः सह ।।१५।। यावच मार्दवेनैतानाजन्नुपचरिष्यसि । [नील• ] संजयस्येति ॥ १ ॥ नैष्टिकं कर्म यात्र यया येन प्रकारेणानुभूताः वयि वयेवि यावन् पने चे बीवं ब्रह्मचर्य पारिनान्यं च विहितमिति गेषः ॥ ३॥ | युधिष्ठिरस्य तस्माद् युधिष्ठिगदेव भविष्यति वैग्कारणम् । कार्पण्यं प्रामपञ्चकं देहीति दीनवचनम् ॥ ४ ॥ वृतिः | कोपीनमकार्य तावन् तयाप्रकारम् ।। १० ।। पदयावामित्य- जीविका कर्नुमिति गेपः ॥५॥ अतिगृद्धाः अन्यंवटुम्याः | नादरे षष्ठी । पश्यतोऽनादृत्येत्यर्थः । अनुप्रतमनुगतं धृत- ॥६॥ पर्याय उपायः यद्येन वलवत्ता स्वस्येति गंगः ॥७॥ राष्ट्रस्यैति शेषः ॥ १२ ॥ उपाधिना उद्मना ।। १३ ।। प्रणय अनुरोगान् भवन्मु कृपातः कार्पण्यान् स्यस्य देन्यान् अलं, नेहम् ॥ १४॥ सम्नीपमं कनीय:सहित सामिति फर्नु पूर्ण कर्नु न समर्याः ॥ ९॥ निमित्तम् अगमे कारणं गेपः ॥ शापमान आत्मनमिति रोपः ॥ १५॥ है पाण्डव तयि कौपीनं धारयति सति ते कौरसाः नान्व. [स०] नैष्ठिकं निष्ठा निर्दणम् जीवनामारम्नतो- तप्यन्त पश्चाचापं न छतवन्तः तावत् वनवासादि॥१०॥अन्यदनिवर्टणम् ॥ ३ ॥ कृतस्नेहो राजमिः सन् ॥ ६ ॥ पितामहादीननादस्य उपधिना छलेन त्वां यूने यश्चित्वा- | पर्यायः प्राप्तियुतिः ॥ ७॥ नानुकोगान् क्षमया युद्धेऽपि निति सार्धद्वयसंवन्धः ॥११॥ अनुदन् पीडितमान् ॥१५॥ कापण्यामाः । अहं समर्थः ॥९॥ एतदेव निमित्तं कारणं [म • ] नैष्टिकं विगेवरम् ॥ ३॥ कापण्यं कृष- यचर कामं यो यान् तं न करिष्यति दुर्योधनोजो युद्धे- णवा ॥ ४॥ युद्धेन विना तृणमपि न प्रयच्छन्तीत्यर नैव साध्यः । तद्या ? श्रीखायतमिन्येतन् प्रतिमन्धानेन ते हेतुमाह मति गृद्धा इति । अविगृद्धाः मतिलुब्बाः कृत- पाण्डवा भीमादयः ताबटुप्फरं वनवासादि पत्ता यारको नेहा गजमु सहोपिताः रामभिः ॥६॥ पर्यायो हेनु: प्रमो पीना त्वयि नानुतप्यन्ति वयि न पुपिताः । युद्धस्प वा ।। ७ ॥ अनुकोशात् पश्चाचापात् लोकापवादाद्वा । तर महतोरवयकर्नयादित्यागरः ॥ १०॥ अनुमतमनु- कार्पण्याद् दयायाः दीनवाया वा नालं न समर्याः ॥ ९॥ मतम् ।। १२ ।। उपधिना छाना ।। १ ।। निमित्तं वरनं एतदेव पाण्डवाः पाण्डोहिंता मीमादयः [सक्षा] न पर्यायोमीयर 'अयाय गो गया १०. ननुवरा१९ स.नममनु'। मानाय इति वचनान पायो निधयः । तर दुष्करम- ·२८४ श्रीमन्महाभारते [ भगवद्यानपर्व ६ एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । ईपत्कायों वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् । नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते ॥ १६ ॥ मकुन्देन प्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इब द्रुमः ।। २६ ॥ कालेन महता चैपां भविष्यति पराभवः । वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुमतिः । प्रकृति ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि ॥ १७॥ जह्येनं त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिया ॥२७॥ दुःशासनेन पापेन तदा ते प्रवर्तिते । सर्वथा त्वत्सम चैतद्रोचते च ममानघ । अनाथवत्तदा देवी द्रौपदी सुदुरात्मना ॥ १८॥ यत्वं पितरि भीष्मे च मणिपातं समाचरेः ॥२८॥ आकृप्य केशे रुदती सभायां राजसंसदि । अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम् । भीष्मद्रोणप्रमुखतो गौरिति व्याहता मुहुः ॥ १९॥ येपामस्ति द्विधा भावो राजन्दुर्योधनं प्रति ।। २९ ॥ भवता वारिताः सर्वे भ्रातरो भीमविक्रमाः। मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुपिकान्गुणान् । धर्मपाशनिबद्धाश्च न किंचित्प्रतिपेदिरे ॥२०॥ तव संकीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमा॥३०॥ एताथान्याच परुपा वाचः स समुदीरयन् । ब्रुवतस्तत्र मे चाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रबजिते वनम् ॥२१॥ निशाम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः ॥ ३१ ॥ ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम् । त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । अश्रुकण्ठा रुदन्तथ सभायामासते सदा ॥ २२ ॥ तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत ॥ ३२ ॥ 'न चैनमभ्यनन्दस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह । गर्दयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः॥२३॥ रद्धवालानुपादाय चातुर्वण्ये समागते ॥ ३३ ॥ कुलीनस्य च या निन्दा यो वामित्रकर्शन । शमं वै याचमानस्त्वं नाधम तत्र लप्स्यसे । महागुणो वधो राजन्न तु निन्दा कुजीविका ॥२४॥ कुरून्विगईयिष्यन्ति धृतराष्ट्र च पार्थिवाः ॥ ३४ ॥ तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः । तस्मिन्लोकपरित्यक्ते कि कार्यमवशिष्यते । निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजभिः ॥ २५॥ हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति ॥ ३५ ॥ पराधं कृत्वापि त्वयि नान्वतप्यन्तेति यावत् ॥७॥ रुपिकान् प्रतिपुरुपसंवन्धिनः असामान्यानित्यर्थः । व्य- तत्र ते तव तत् मार्दवमेव निमित्तमित्यन्वयः ॥ १०॥तिक्रमाः अपराधाः ३०॥ संप्रपत्स्यन्ते निभयं करि- नाध्यमानः प्रहृष्टात्मेत्यत्र नाथ्यमानः याच्यमानः भापते प्यन्ते ॥३२॥ हते लोकापवादेन ॥ ३५ ॥ यत्किचिनापते ॥ १५॥ [सर्व० ] प्रति भजिष्यन्ति प्रकृती लयं यास्यन्ति [नीय०] प्रकृति पञ्चतां, मयि मत्समीपे नष्टा प्रकृतिः | नाशं यान्तीति यावन् । ते पाण्डवाः नष्टप्रकृतयो नष्टस्त्र गौर्यादिरूपः स्वगावो येपाम् ।। १७ | गौरिव सर्वभोग्ये. भावाः ॥ १७ ॥ ईपकार्योऽयत्नसाध्यः । प्ररकन्देन म- युपहासो गोरिति ।। १९॥ ईपत्कार्यः अनायाससाध्यः यशिफया पारस्करादिः । प्रतिष्टब्धः पतितः छिन- प्रधुन्देन चक्राकारया वेदिकया ! 'कुन्दश्वभ्रमे मेधे । छिन्नमूल इत्यर्थः । तदितरपार्श्वशिफः यथाऽल्पप्रयत्न इति विश्वः पारस्कगदित्वात् मुट् । प्रस्कन्दैनेति पाठे यः ॥ २६ ॥ वैधीभावो युक्तमेतरय चरितं न वेति गथ्यगनिमयेति प्रायः ॥ २६ ॥ द्विधाभावः अयं साधु- ॥२९॥ प्रातिपौरुपिकान् इतरपुरुपसाधारणान् ॥ ३० ॥ रमाधुति संशयः २९ ॥ प्रातिपौरुषिकान् सर्वपुरप-हते लोकपरियोगेन हतप्राये ।। ३५ ।। साधारणान् ।। ३० ।। इते निन्द्यतया नष्टप्राये ॥ ३५॥ [गई.] न शिष्यते न शेपं प्राप्स्यति [लक्षा०] ईपत्कारो वधस्तस्येत्यत्र ईपकार: तुच्छी. प्रति प्रतिभिशांयन्त नष्टप्रश्नयोऽप्रजयात॥१७॥ कन्दनशील गण इत्यर्थः ॥ २६ ॥ मा विचिदि. फरणम् । प्रस्कन्दनः प्रतिस्तब्ध इत्यत्र प्रस्कन्दनः प्रकर्षण पार्यः अयानसाच्या प्रस्सन्दनं जनाघातः तेन प्रति-सथाः संशयं मा फुरु ।। २७ ॥ ग्धोऽाितिनः ॥ २६ ॥ मा विचिकित्सयाः मा मंदाय गया: [दित्यामायः मंशय: ] ॥ २७ ॥ प्रातिपी- इति श्रीमहाभारते उद्योगपनि यादिराजनीतिमाशारे त्रिसप्ततितमोध्यायः ॥ ३॥ १०. यो नः । १८-२० शाम OF | २१७, २५४. सतरा स. मानसि. न. १४७iame दिन ९. कुजदिन । मन चन। - ·अभ्यायः ७४] उद्योगपर्व ५ याला चाई कुरून्सर्वान् युप्मदर्यमहापयन् । नो चेदनुमाप्त इद्दान्तका स्यात् । यतिष्ये प्रशमं कर्तु लक्षयिष्ये च चेष्टितम् ॥ ३३ ॥ मुखाणि पन्त्रं कवचा रथांव कौरवाणां प्रनि च गत्वा युदाधिकारिकाम् । नागान् हयांय प्रतिसादायित्वा ॥४०॥ निशम्प विनिवर्तिप्ये जयाय दर भारत ॥ ३७॥ योगाय सर्वे कृतानिधयास्ते सर्वया युद्धमेवाहमारांसामि परैः सह । भवन्तु इस्त्यश्वरयेषु यताः। निमिचानि हि सर्वाणि तया मादुर्भवन्ति ।।३८॥ सांग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं मृगाः शकुन्ताय वदन्ति घोरं सर्व समग्रं कुरु तनरेन्द्र ॥ ११ ॥ हस्त्यश्वमुख्पेषु निनामुखेषु । दुर्योधनो नद्यलमय दातुं घोराणि रूपाणि तसेव चाग्नि- जीवस्तवतन्नृपते कयंचित् । वर्णान्वहन्पुप्यति घोररूपान् ॥ ३९ ॥ यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्ध मनुष्यलोकक्षयकृन्मुघोरो छूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगाणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ।। चतुःमततितमोऽध्यायः ७४ पौरपान्प्रति याम्यने कृष्णार भरना दयमानस्य भीमस्य वचनं दुर्योधनोज्यन्नमम्पी नाप्रभुनः गर्म गृहासादिनि मृद ध्या अपि वयमधरा भूत्वा तमनुपाम्यामःमाम्म भरना ननिनि ॥१॥ भीम उवाच- अदीर्यदशी निप्ट्टरी क्षेप्ता पराक्रमः । यथा ययैव शान्तिः स्याकुरूणां मधुसूदन । दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः ॥ ४ ॥ तथा तथैव मापेया मा स्म युद्धन भीपयेः ॥ १ ॥ नियेतापि च भन्येत नव नद्यात्स्वकं मतम् । अमपी जातसंरम्भः श्रेयोपी महामनाः । तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुप्करः ॥५ नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः सान्नैवैन समाचरेः ॥२॥ मुहदामप्यवाचीनत्यक्तधर्मा मियावः । प्रकृत्या पापसत्त्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः । प्रविहन्त्येव मुहृदां वाचथैव मनांसि च ॥ ६ ॥ ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरथ पाण्डवैः ॥३॥ [नील.] यात्वा गन्धा ।। ३६ ॥ निगम्य माटोच्य चेन यदीहान्ता मागतस्तदा नैतड्वतीति मेर। एवं ॥ ३७॥ चेदिहान्तकोऽनुप्राप्तो नो स्याचाई एतन्न स्वा- गुदेलोप्यादिपक प्रतिपादयित्वा सधीमत्य ॥ १० ॥ दिति नेपः यन्वं गोलको क्षेपणं काचा कवचानि वर्माणि इति महामारने शेगाणि सगनापरणानन्या. मुपां मुगिति सुपो हादेशः नान्तपाठे पुंग्वमाप प्रति- च्या विमप्ततितमोऽम्पाय॥ पादयित्वा सन्नीकृत्य ।। ४० ॥ [नोट.] यति शान्तिराधा मयं तेषां मा वि. इनि श्रीमन्महाभारते टमोगरगिटकीये भारत त्याह-तयेति ॥१॥ महामनाः स्वयः समापरः प्रागपि भावीर विगतनितमोऽध्यायः ॥३ समादितवानसि ॥२॥ निष्ठूरी निष्टुग्यार क्षेमा नि- [मर्नु.] यात्वा गवा चेष्टित जयपगजपलिङ्गम् न्दकः अनः निमयितुमयोग्यः ॥ ४ ॥ अपाचीनो ॥ ३६ ॥ हस्त्यश्वरयामृतीनां प्रति वार्ता युद्धाधिका-विपरीनः ॥ ६ ॥ रिणीयुद्धप्राचिनीम् चेद् यदि पर वाहनं ग्यादिव्यतिरि. [अर्जु०] नोनं न मिष्ठां ममाचरः यूयाः ॥ २ ॥ उम् ।। १० ।। अलं गतः ॥४२॥ अनेयोऽविधेयः ॥ ४॥ मन्य वाश्यायः फर्म ॥ ५ ॥ इति श्रीमन्ममहाभारतम्याम्यायामईनमिपातापामुरोगागि विमततितमोम्पाय In यागाचीनः विगतः ॥६॥ [सर्व०] युद्धाविसरिका युद्धारवागम् ॥ ३७॥न [मर्य०] ममावर; व्यामि ॥२॥ निष्ट्ररी २७ मारा. प. मनुस्यायो । म म. मामान्स.नि. दुपनि विमुममे ॥

·२८६ श्रीमन्महाभारते [भगवानपर्व ६ स मन्युवशमापन समावं दुष्टमास्थितः । पाहुः मुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः॥ १५ ॥ स्वभावात्पापमभ्येति वणैश्छन्न इवोरगः ॥ ७॥ सहमदिमत्स्यानां मवीराणां पवनः । दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव । धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः ॥ १६ ॥ यच्छीलो यत्स्वभावश्च यदलो यत्पराक्रमः ॥ ८॥ शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपासनाः । पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम् । युगान्ते कृष्ण संभूताः कुले कुपुरुषाधमाः ॥१७॥ इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः समान्धवाः ॥ ९॥ अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ने कालसंभृतः । दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन । दुर्योधनः कुलाझारो जघन्यः पापपूरुषः ॥ १८ ॥ धक्ष्यन्ते शिशिरापाये बनानीव हुताशनैः ॥१०॥ तस्मान्मृदु शनैया धर्मार्थसहित हितम् । भष्टादशेमे राजानः प्रख्याता मधुसूदन । कामानुबद्धं बहुलं नोग्रमुग्रपराक्रम ॥ १९ ॥ ये समुचिच्छिदुर्शातीन मुहृदश्च सवान्धवान् ॥११॥ अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधवराः । असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा । नोचैर्भूत्वाऽनुयास्यामो मा स नो भरता नशन्२० पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरनाय ॥१२॥ अप्युदासीनत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह । हैहयानां मुदावतों नीपानां जनमेजयः । वासुदेव तथा कार्य न कुरूननयः स्पृशेत् ॥२१॥ बहुलस्तालजवानां कृमीणामुद्धतो वसुः ॥ १३ ॥ वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण सभासदः । अनविन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुपद्धिकः । भ्रातृणामस्तु सौभ्रानं धार्तराष्ट्र मशाम्पताम् ॥२२॥ अर्कजश्च वलीहानां चीनानां धौतमूलकः ॥१४॥ अहमेतद्रवीभ्ये राजा चैव प्रशंसति । हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् । अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयार्जुने ॥२३॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतु सप्ततितमोऽध्यायः ।।७४ ॥ 2 निष्ठुरवार क्षेता आमोशक, ॥ ४ ॥ अवाचीनो सनाः कुलदूपणा. । युगान्ते प्रलये ॥ १७ ॥मारम नशन विपरीत.॥६॥ मा नश्यन्तु ॥२०॥ उदासीनवृत्तिः स्वामित्राभाव. [नील०] मातीन् सगोनान् सुहृदः मित्राणि धान्ध ॥ २१ ।। अहं सभाया एतद्भवीमि । यत् भ्रातृणा सौ- वान् श्यालश्वशुगदीन् ।। ११ ॥ पर्यायकाले धर्मान्तकाले | भ्रातमस्तु धार्तराष्ट्र प्रशाम्यताम् । हि अर्जुने भूयसी दया ॥ १२ ॥ फामानुजन्धबहुलं बाहुल्येन तस्य चित्तानुसारि स च न युद्धार्थी ॥२२॥ ।। १९ ।। अनय पुलक्षयकृतो दोष ॥ २१ ॥ प्रशंसति इति श्रीमन्महाभारत पाल्यापामर्जुनमियतापामुगो. शममति शेषः ।। २३ ।। गपर्वणि चतु सप्ततितमोऽध्याय ॥४॥ इति श्रीम महाभारते उनोगपणि नैटवण्ठीये भारत [सर्व०] ज्ञातीन्सपिण्डान् । सुहृदो मिनाणि । यान्ध- मासीपे पतु सप्तनितमोऽध्याय ।।७६ ॥ वान् बन्धुसंबन्धयुतान् ॥ ११ ॥ पर्यायकालेऽसुरेभ्यो [ गर्नु० ] दुष्टं दुष्टत्वम् । सिनो व्यथितः ।। ७ धर्मस्य पर्याये गमनकाले ॥१२॥ युगान्ते सत्ययुगान्ते इन्द्रज्येष्ठाः ज्येष्टोऽधिकाः ॥ ९॥ ज्ञातीन् स्यगोगान् । ॥ १७ ॥ अप्युदासीनवृत्ति स्यान्मैत्री तावन्माऽनु । गुहदः सेहपात्राणि । पान्धवान् सपिण्डान् ॥ ११॥ उदासीनाऽपि वृत्ति. यथा पुरुभि. सह स्यात्तथा ॥ २१ ॥ पर्यायराले या पारे दानवान् वर्जयित्वा धर्मों गतः इति महाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारापणातव्याख्याया दाना निर्मयांदा यत्राऽभयन् इत्यर्थः ॥ १२ ॥ फुलपा- घतु सप्ततितमोध्याय ॥४॥ मारमन्त्री मा ।। पतु सप्ततितमोऽध्याय 11७४॥ ११)१४ ए साधागा पुराए बलाहाना। १७ पु पुरयम' । १९ नीनवादा सरल । २०७

·अध्यायः ७५]
उद्योगपर्व ५
२८७
पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ७५
श्रीकृष्णेन संतेजनार्थ भीमसोपारम्भः ॥१॥
वैशम्पायन उवाच-
: नास्मिन् जनेऽभिरमसे रहः क्षिपसि पाण्डव ।
एतच्छुत्वा महाबाहुः केशवः महसनिय ।
नान्यं निशि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि ॥९॥
अभूतपूर्व भीमस्य मार्दवोपहितं वचः ॥ १ ॥ अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदनिय ।
गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमित्र पावके । जान्बोनमाधाय चिरमास्से प्रमीलितः ॥१०॥
मत्वा रामानुजः शौरिः शाझ्यन्वा वृकोदरम् ।।२।। भृकुटिं च पुनः कुर्वनोष्ठौ च विदशनिव।
संतेजयंस्तदा वाभिर्मातरिश्चेव पाचकम् ।
। अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सबै तन्मन्युकारितम् ॥११॥
उवाच भीममासीनं कृपयाऽभिपरिप्लुतम् ॥ ३ ॥
यया पुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुचरन् ।
श्रीभगवानुवाच-
यया च पश्यान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रहिमवान्||१२||
त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि ।
तथा सत्यं धीम्येतनास्ति तस्य व्यतिकमः।
क्याभिनन्दिनः क्रूरान् घार्तराष्ट्रान्मिमर्दिषुः ॥४॥ हन्ताऽहं गदयाऽभ्येत्स दुर्योधनममर्पणम् ॥ १३ ॥
न च स्वपिपि जागर्पि न्युनः शेपे परन्तप । इति स्म मध्ये भ्रातॄणां सत्येनालभसे गदाम् ।
घोरामशान्तां रुपती सदा वाचं प्रमापसे ॥ ५॥ तस्य ते प्रशमे बुद्धिधियतेऽद्य परन्तप ॥ १४ ॥
निःश्वसनग्निवत्तेन संतप्तः स्पेन मन्युना ।
| अहो युद्धाभिकाङ्क्षाणां युद्धकाल उपस्थिते ।
अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः ॥६॥ । चेतांसि विभतीपानि यत्त्वां भीीम विन्दति॥१५॥
एकान्ते निःश्वसन शेपे भारात इच दुर्बलः । अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि ।
अपि त्वां केचिन्मत्तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः ॥७॥ स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्माममिच्छसिमा१६॥
आरुज्य लान् गजः परिरुजन्निव । अहो नाशंससे किंचित्युंस्त्वं क्लीव इवात्मनि ।
निघ्नन्पद्भिः क्षिति भीम निष्टनन्परिधावसि ॥ ८॥ कदमलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः ॥ १७॥

·२८८ श्रीमन्महाभारत [भगवान उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते मयिपीदति । इदं मे गदाचर्य पर्वतस्थेत सर्पणम् । अरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्मराममिच्छसि ॥ १८॥ यदीदशं मभापेथा भीमसेनासमं वचः ।। २१ ॥ अनित्यं किल मर्त्यस्य चित्रं पार्थ चलाचलम् । स दृष्ट्वा सानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव ॥ १९ ॥ उत्तिष्ठस्य विपादं मा कृथा धीर स्थिरो भ||२२|| तवैपा विकता बुद्धिर्गयां वागिय मानुपी । न चैतदनुरूपं से यत्ने ग्लानिररिन्दम | मनांसि पाण्डुपुत्राणां मन्जयत्यप्लवानिव ।। २० ॥ यदोजसा न लभते क्षनियो न तदानुते || २३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पश्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ पट्सप्ततितमोऽध्यायः ७६ पशयाभिहसने सदन भगवतोपालधन भीमेन स्पौरापिपरणम् ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच- कथं हि भीमसेनं मां जानकावन माधव ॥ ४ ॥ तथोक्तो वासुदेवेन नित्यमन्पुरमर्पणः । यादप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तुमर्हसि । सदश्ववत्समाधावद्धभापे तदनन्तरम् ॥ १ ॥ तस्मादिदं प्रवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन ॥५॥ भीमसेन उवाच- आत्मनः पौरुषं चैव वलं च न समं परः । अत्यथा मां चिकीर्पन्तमन्यथा मन्यसेऽच्युत । सर्वथा नार्यक्रमतत्पशंसा स्वयमात्मनः ॥६॥ प्रणीतभावमत्यर्थं युधि सत्यपराक्रमम् ॥ २॥ अतिवादापविद्धस्तु वक्ष्यामि बलमात्मनः । घेत्सि दाशाई सत्यं मे दीर्घकालं सहोपितः । पश्येमे रोदसी कृष्ण ययोरासन्निमाः प्रजाः ॥७॥ उत वा मां न जानासि प्लवन् हद इचाप्लवे ॥३॥ अचले चाप्रतिष्टे चाप्यनन्ते सर्वमातरी । तस्मादनभिरूपाभिर्वाग्भिमा त्वं समर्छसि । यदिमे सहसा क्रुद्ध समेयातां शिले इव ॥ ८॥ त्सत्यं ब्रवीमि ॥ १३ ॥ निमित्तानि चक्षुःस्फुरणादीनि । [लक्षा० ] अष्ठीला शाल्मलेग्वित्या अष्टीला दृढ- स्वप्नान्ते स्वप्ननाशे । जागरान्ते स्वप्ने नेच्छसीत्यर्थः ॥१६॥ | शासा ॥ १९ ॥ [संजयस्यानवानिदैत्यत्र अस्रवान् नय- [नील० ] अष्टीला फलान्तप्रन्थिः सा च शाल्मलेः | नजलवान् शिशुरिव अंगसि मंजमंजनं तद्वत्वरोपि केलं तूलमयी भवति ।। १९ ।। श्यामीकरोपि माद्रीकरोपि वा ।।] इति भीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नेलकण्ठीये भारत इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थकृतलक्षालंकारे भावीपे पञ्चसप्ततितमोऽध्याय ॥७॥ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७॥ [अर्जु०] अनित्यं क्षणिकं चलाचलं क्षेपावस्थायां [नील० ] तयोक्त इति । समायावत् तीनवेगं यथास्या- चलमेकाप्रतावस्थायामचलम् । अष्टीला अष्ठिः तदपि | त्तथा ॥ १ ॥रोदसी द्यावाभूमी ।। ७ ॥ सतूलं चलं अन्यत् निस्तूलमचलम् ॥ १९ ॥ एपा युद्ध- [अर्जु०] समाधावत् वेगवान् । चरितं वभाष इत्यर्थः पराङ्मुसी अप्लवान उडुपहीनान् ।।२०।। सर्पणं गमनम् । ॥ १॥ प्रणीतभावं स्वाभिप्रायम् ॥ २॥ समर्छसि असममनेकात्मनोऽसदृशम् ॥ २१॥ स त्वम् ॥ २२ ॥ क्षिपसि ॥ ४ ॥ अविवादोऽतिक्रम्य वादः तेनापविद्धः मोजसा तेजसा ।। २३ ।। क्षिप्तः आसन् स्थिताः ॥ ७॥ प्रतिष्ठे अाधारौ ॥ ८॥ इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यापामर्जुनमिश्रकृतायामुयो. [सर्य०] प्रणीतभावं निर्णाताभिप्रायम् ॥ २ ॥ गपगि पञ्चसप्ततितमोऽध्याय ॥६॥ [सर्व०] अनित्यं विनाशि ! चलाचलं चन्चलम् अ- हदेऽप्लवे ॥३॥ न्यतो गामी पच्चलयाची चलाचलशब्दः । अष्ठीला पेशं प्रवद्रदं प्लयाहशतप्लवमानं जलमिव मां न जानासि [लक्षा०] स्वामिनाप्लवमित्या अप्लवं नौकान. अष्ठि प्रशमं आत्मनः समाधानम् । कौरवान्पततीति ॥ ३॥ यदि मे सहसाष्टे इत्यत्र मे मया यदि सहसा अवधीरितुमिच्छन् स अतिर्भावात् ॥ १९॥ इति श्रीमहामारतोगगपाणि मर्मज्ञनारायणकृतटीशपां सत्वेन माकृष्टे तर्हि शिले इव समे सत्यौ यातां आया. पथसप्ततितमोध्याय ॥६॥ १रा समाधायन्स गोविन्द क्मापास. मय वा४स. तस्मादप्रति ।

·अध्यायः७७] पद्योगपर्व ५ २८९ अरमेते निगृहीयां बाहुभ्यां सचराचरे । परुपैगक्षिपसि किं व्रणं प्रतिमियोनयन् ।। १४ ॥ पदयैतदन्तरं बाहमिहापरिषयोरिव ॥ ९॥ यथामति प्रवीम्येतद्विद्धि मामधिकं ततः। य एतत्माप्य मुच्येत न तं पश्यामि पूरुपम् । द्रष्टाऽसि युधि संवाघे प्रवृत्ते वैशसेऽहनि ॥ १५ ॥ हिमवांथ समुद्रश्च वजी वा वलभित्स्वयम् ॥१०॥ मया प्रणुन्नान्मातङ्गात्रथिनः सादिनस्तथा । मयाऽभिपन्नं त्रायेरन् वलमास्याय न त्रयः । तथा नरानभिक्रुद्धं निन्नन्तं क्षत्रियर्पभान् ।। १६ ।। युद्धान्क्षित्रियान्सर्वान् पाण्डवेप्वाततायिनः ॥११॥ द्रष्टा मां त्वं च लोकश्च विकर्षन्तं वरावरान् । अधःपादतलेनैतानधिष्ठास्यामि भूतले । न मे सीदन्ति मज्जानो न ममोद्वेपते मनः।। १७ ।। नहि त्वं नाभिनानासि मम विक्रममच्युत ॥१२॥ सर्वलोकादभिक्रुद्धान्न भयं विद्यते मम । यथा मया विनिर्जित्य राजानो वशगाः कृताः। किंतु मौहृदमेवैतव कृपया मधुसूदन । अथ चेन्मां न जानासि सूर्यस्येवोद्यतः प्रभाम्१३|| सर्वास्तितिक्ष संक्लेशान् मा स्म नो भरता नशनI?)) विगाहे युधि संवाघे वेत्स्यसे मां जनार्दन । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पट्सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७६ ॥ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ७७ दैपौरपयोवलापलानवधारणापौरपं कर्तव्यमवति धुझ्या युद्धाएपपीरुपाद्विमुसं त्यां तत्र प्रातयितुमदं किंचित्परपमिवोचयानिति भीम प्रति भगदुक्तिः ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच- सहसगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम् ।। ३ ।। भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमनवम् । यादृशे च कुले जन्म सर्वगजाभिपूजिते । न चाक्षेपान पाण्डित्यान क्रोधान विवक्षया॥१॥ वन्धुभिश्व मृहद्भिव भीम त्वमसि तादृशः ॥ ४॥ वेदाहं तव माहात्म्यमुत ते वेद यदलम् । जिज्ञासन्तो हि धर्मस्य संदिग्धस्य वृकोदर । उत ते वेद कर्माणि न स्त्रां परिभवाम्यहम् ।। २॥ पर्याय नाध्यवस्यन्ति देवमानुपयोजनाः ॥५॥ यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव । लाम् । द्यावाविन्यौ सत्वेनाकृष्य शिलाद्वयवत्संघटया- परुपैस्ततोदकादिभित्रणं पृतिमित्र ।। १४ ॥ विकर्षन्तम् मीत्यर्थः ॥८॥ विनिन्नन्तम ॥ १७ ॥ कृपया तितिक्षे सौहदादेव ॥१॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिराजतीर्थतलक्षाबारे इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि संबंशनारायणात- पदसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६॥ ध्याख्यायां पदमप्ततितमोऽध्यायः ॥६॥ [नील.] संबाधे संकीणें ॥ १४ ॥ वैशसे विश. [नील° ] भावमिनि । विवक्षया नया वरूपं वक- सनवति ॥ १५ ॥ व्यमितीच्छया प्रागेव तस्य मानत्वात् ॥ १॥ वेद वैद्य इति श्रीमन्महाभारत उयोगपणि नैरणीये भारल. भारदीप पदमप्तनिनमोध्यायः ॥६॥ ॥२॥ युनातहि मां निन्दितवानसीत्याशदपाह-निशा- [अर्जु० ] एते रोदसी ॥ ९ ॥ अभिपनं प्रस्तम् । सन्त इति । देवमानुपयोधर्मस्य पर्यायमिति संपन्धः । देव. ।। ११ । उद्यतः उद्गतः ॥ १३ ॥ विगाढं तीने संगाधे | धर्मस्य भाविनः पुण्यपापफलस्य पर्याय पर्यन्तं देवनादः संकट भोत्म्यसे ज्ञास्यसि बुधधातोः । नेनेक्षि क्षालयसि। सकाशाजिज्ञासन्तो ज्ञातुमिन्टन्तोऽपि नाध्यस्यन्ति न पौः कर्करैः ।। १४ ॥ विपन्तमाकर्पन्तम् ॥१७॥ निश्चिन्वन्ति । कदाचिदैवज्ञाशुषावपि पिमंददर्शनात् । इति श्रीमन्महाभारत यात्यापामजुनमियातायामगंगागि तथा मानुपधर्मस्य पुरुपकारस्य पर्यायं यदानलनिर्णमिति पातितमोऽध्यायः॥ पूर्वन् । शूरस्यापि काचिन टोरत्यरटेरिति भावः ।।५।। [सर्व० ] कि माम् नैनेक्षि शोधयसि परपरमहर्विचनैः [अर्जु० ] भागमभिप्रायम् । मोहयात नेहाल । १११ मा कौवनसवान् । १३म याने। १४ सहिमा | मुझे। १६ रा प नानाभ । परमानिसमाVAIRETRI दुनौपि पश्याविना ज. किंमा नशिप 1 १५ म. वैश्म ! युष्मप्रिया । ६ लिनो समस्या मो. ३७ । ए.

·२९० श्रीगन्महाभारते [भागवणानप स एव हेतुर्भूत्वा हि पुरुपस्यार्थसिद्धिषु । कृनं मानुष्पर कर्म देवेनापि विरुध्यते ॥ ८ ॥ विनाशेऽपि स एवास्य संदिग्ध कर्म पौरुपम् ॥ ६॥ दैवमप्यहतं कर्म पौरपेण विहन्यते । अन्यथा परिदृष्टानि कविभिदोपदर्शिभिः। गीतमुष्ण तथा वर्ष त्पिपासे च भारत ॥९॥ अन्यथा परिवर्त्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥ ७ ॥ यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरपस्य स्वयंकनम् । सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितम् । तस्मादनुपरोपय विद्यते तत्र लक्षणम् ॥ १० ॥ प्रणयादिति वा पाठ' । आक्षेपात् वाततिरस्कारात् न्यत्स्वयं कृतं देव देहान्त.परणसंतापहेतुः तस्मादपि उपरो- विवक्षया किमपि वक्तुकाम्यया ॥ १॥ पर्यायेऽस्मिन् धोऽन वै नास्ति यतस्तनापि लक्षणं चिकित्मा विरहंतु, जन्मनि कृतं तन्जन्मनि वर्जयित्वा जन्मान्तरगमनं जन्मा- शास्त्रं प्रवर्तते । सपपि पारपं पतन्यमिति भार॥१०॥ न्तरकृतमर्थहेतुः अस्मिन्नेव जन्मनि कृतमिति यावत् न [अर्जु०] स एव पर्याय एष विनाशो पिनाशहेनुः । व्यवस्यन्ति न निश्चिन्वन्ति देवं प्राक्तनं कर्म मानुपमैहिक | पौरुपमैदिक धर्म संदिग्धमुपचितमेव परं न फलहेतुः अथवा तयो. ।। ५॥ पौरुपं दृष्टान्तः पुंसो व्यापारः देवकृतानुसारित्वात् संदिग्धं [ सर्व० ] विक्षया एवमेव वक्तुमिच्छया ॥ १ ॥ | पेन कृतमिति संदेहास्पदम् ॥ ६॥ परिदृष्टानि निधि- धर्मस्य वस्तुनो देवपौरुपरूपस्य संदिग्धरय फलं प्रति तानि अन्यथा परिदृष्टाकारान्तरण श्रेयोहेतुत्वेन परिद कस्य प्राधान्यमिति जिज्ञासन्त. । पयायं क्रमम् । आदौ पादश्रेयो जायत इति यावत् अत्र च परिदृष्टं न वैवमनन्तरं पौरुप दैवं च प्रयोजकमिति वा विपरीता | कारणं प्रमाणविरोधात् किंतु प्राक्तनमेन श्रेय साधन वा फचिदैवं कचित्पौरुपमिति वा न व्यवस्यन्ति न | कर्म कारणमित्युन्नीयते । दोपत्युपलक्षणम् गुणदोषदर्शिभि- निश्चिन्वन्ति मानुपं पुरुपकारः ॥ ५॥ रिति यावत् ॥ ७॥ सुमन्त्रितं सुष्ठुविचारितं सुनीत [लक्षा] किंतु पर्यायधर्मस्येत्या पर्यायधर्मस्य प्रातः सुष्ठु नीतं न्यायत. प्रमाणात् उपपादितमितीदं भविष्यती- रादिकालक्रमेण क्रियमाणधर्मस्य संदिग्धस्य उदिते जुहोति' । त्यवधारितं कृतं संपूर्ण दैवैन प्राक्तनकर्मणा विरध्यते तद्वि- 'अनुदिते जुहोति' इत्यादिवाक्यैः संदिग्धस्य । प्रकृतेऽपि | रुद्धफलजननात् ॥ ८ ॥ अकृतं दुर्यल व्यखकानां देश- अस्मिन्काले युद्धं वा कर्तव्यं, संधिर्वा कर्तव्य इति संदि. | कालाना दुर्वलत्वात् देवस्य पौरुपेण विरोधः । तत् फर- ग्धस्य पर्याय प्रमं न व्यवस्यन्ति दुर्जनैः सह फलकाले प्राप्ते | विरोधाज्ञायते इति फलविरोधमाह-शीतमुष्णमिति ! युद्धमेर कर्तव्यं सविस्तु साधुभिरेव इत्याद्याकारण न नि- शीतादयो विहन्यत इत्यन्वयः ॥ तथा हि पूर्वकृतं कर्मकृत शीतोष्णादि पुरुपव्यापारकृतेन प्रासादादिना वाध्यमानं [नील० ] स एव धर्म एव संदिग्धं संदिग्धफलम् | दृश्यते । तेन फलमाधेन दैवमेव बाधितमित्यनुमीयते ॥६॥ परिदृष्टानि कर्तव्यत्वेन निश्चितानि कार्याणि ॥ ९॥ एतदेव विवृणोति दिष्टं प्राक्तनं कर्म तदेव भव- ॥७॥ सुनीतं सम्यगनुष्टितं विरुध्यते निष्फलं क्रियते त्यस्माद भाव: कारण यस्य दैवकृतशीतोष्णादिफलभाज ":अमृतं भोगायानारब्ध कर्म पुण्यादिकमागामि | इत्यर्थः । यत् स्वयंकृतं प्रासादादि अन्यहिष्टकृतशीतादि- दुःसं दैवज्ञादिभिरपदिष्टतया निश्चितसद्भात पौरुषेण - फलविरोधि तस्मादैवात् कदाचित्(अ?)प्राप्तबलात् अनव हन्यते । तेन काम्यकर्मणामपि फलमत्त्वमस्त्येवेति सिद्धम् । रोधोऽनाधनं तस्यैव स्वयंकृतप्रासादादः । तत् पौरुषे यद्वा अतं कालस्वभार कर्म अनुभूयमानं शीतोष्णादि देवनाधलक्षण प्रमाणं विद्यते ॥ १० ॥ तत् पौरुपेण प्रापरणादिसंपादनेन निगार्यत इत्यर्थः ॥ ९॥ यदन्यदिति । दिष्टः फलभोगाय आज्ञः भाव. सत्ता यस्य सन्दिप्यम् पल्यत्त्व विनाशो विनाशक. ॥ ६ ॥ [सर्व०] स एव पुरुषकारः । ततः पौरपं कर्म तन् विष्टभावं प्रारधर्म पञ्चम्यर्थे पटी प्रारब्धादन्यदि- परिहष्टानि निश्चितानि पौरपकर्माणि ॥ ७ ॥ पौर त्यर्थः । पुरुषन्य पुरुपेण सचितं य स्वयं कृतं कर्म तस्मा- | पत्य सुनीतं सम्यगारब्धम् । न्यायतो युक्तेरत्पादित दगुपरोधी जन्मान्तर निरोधो नास्ति । तत्र ज्ञानेन निश्चितं कृतं निष्पादित देवेन प्राकर्मणा विरुध्यते प्रायश्चित्तेन या सचितपापाना नाम रक्षणं ज्ञापय अति- | अफलं नियत ॥ ॥ अधुनात्यन्तमपलवं पौर- रमृतिमा विद्यने । श्रीयन्त चास्य पर्माणि वस्मिन्दृष्ट पाश्येत्याह ! अकृतं स्वयमनुत्पादितमत एव देवम् प्रा: परायो, धर्मेण पापमपनुति, ज्ञानामि. सर्वकर्माणि तर्ममानारन्धम् फर्म कार्य शीतोष्णादि प्रावारमा भाममायुग मोति । गहा अनागोमादेर-सिंगात पोरण गिढ विफलीवियते ॥ ९ ॥ श्चिन्वन्ति ॥ ५॥ - ·भन्यायः ७७] पद्योगपर्व ५ लोकस्य नान्यतो वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः । तत्रेयमनुमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता । एवंबुद्धिः प्रवर्तेत फलं स्यादुभयान्यये ॥ ११ ॥ नैकान्तसिद्धिवक्तव्या शुभिः सह संयुगे॥ १३ ॥ य एवं कृतयुदिः स कर्मस्वेय प्रवर्तते । नातिमहीणरदिमः स्यात्तथा भावविपर्यये । नासिद्धी व्ययते तस्य न सिद्धौ हर्षमभुते ॥१२॥ विपादमदग्लानि वाऽप्येतपथ ब्रवीमि ते ॥१४॥ एवं दैनविरोवित्वं पौरपस्यागंस्य निराकरोनि । यदन्य- कापि दैव प्रधान पौरुपं गुणभूतं, यया देवान् प्रधानीभू- स्वयंस्नं पुरुषस्य पौरुपं मारारादि तहिष्टभानस्य तस्य तान् निधिप्राप्तितत्स्वीकरणरक्षणविनियोगादिकं तु पौरुषे भरति तदैव तस्मात्यावारविरोमो दु सोसत्तिर्भवति । | गुणभूतं, कापि पौरपं प्रधानं दैव गुणभूत, देवतशीतो- अस्तीति भावः । दिष्टं देवं भाव भावः मन् तस्मिन् सदि. | प्यादिफलगाधक प्रासादादिनिर्माणलक्षणं पौरुषं प्रधानम् । टभावः तेन तादृशदैवानुगुण एवं प्रावारादिक पुरुपेण | गुणभूतं तु दैवमन्यया प्रासादादिनिर्माणस्येवासति देवे कृतमपि शीतमपनयति । अतस्तत्रापि तद्विद्यते लक्षणम् विपरीते चासंभवात् अन्ततो भुछिद्रादेरपि वितस्य सं. लक्ष्यते अभिव्यज्यते फ्लमनेनेति लक्षणं देवम् ॥ १० ॥ भाव्यमानत्वाच, कविदुमयमपि प्रधान, ययाचिन्ति- [लक्षा०] सदियं कर्म पौरुपमित्या पौरुपं पुम्पस- तमभिप्रेते फ्ले सिध्यत्यनुमितानुमूल्यस्य देवस्य पौरुपर्श- पन्धि कर्म पौरपं शौर्य वा ॥ ६ ॥ यत्कृतं मानु थिल्ये सति प्रतिपक्षेण परिभूयमानस्य प्रचण्डपीरुपा- कौत्यन मानुपं विनयादि मनुष्यप्रयत्नेन कृतं कर्म व्यानेण | तिशयान पर राज्यग्रहण, न चापि पौरुपर्शथिल्यकालेऽपि सह मंधिरूपं कर्म देवेन व्यानजातेनिष्ठुरस्वभावपटक- देववैगुण्यमाशङ्कनीय, पौरुपौविस्यादृष्टादेव परिभवसिद्धी देवेन ॥ ८ ॥ यथा देवतमनावृष्ट्यादिक कर्म पौरपेण अदृष्टस्य दैववैगुण्यस्य कल्पनाया प्रमाणाभावान् इति कृषीवलपुरुषप्रयत्नेन विरुध्यते इस द्वयमपि मियो विरुद्धम् । दैवपौरुपयोस्निधान्वयः ॥ ११ ॥ स कर्मसु प्रवर्तत एवे. तत्र दैवमेव ज्याय इति भावः ॥ ९॥ भिद्यते तत्र लक्षणमि-त्यन्वय. । तस्य कर्मण. ॥ १२ ॥ अर्थमाना अर्थलेशः स्या लक्षणं फलजनकन्नलक्षणं मिद्यते देववशाजिद्यते । ॥१३॥ अतिप्रणीतरश्मिस्तीन. तया भवति तथा सति शीतोष्णादिसेवया यस्मुसादिक भन् (तदेव) देवगा-पर्यायवैपरीत्ये ॥ १४॥ हुसकारणं भनतीति भावः ।। १० [सन० ] तर्हि पुरुषकारार्थ न प्रवर्तित यमेव देवादेव [नील. ] एनदेवाह-लोकस्यति । कर्मणोऽन्यत्र | पलसिद्धरत आह । लोकस्य सर्वस्य कर्मणः पुरुषकारा. पौरुषं विना अन्यत एक्रमादैवाटेव वृत्ति विक नास्ति। दन्यत्र दैवे नाऽन्यतो वृत्तिर्नाऽन्यस्ता प्रवृत्तिर्जन्यते एवनुद्धि. ईदृग्ज्ञानवान्सन् प्रवत्तेन पुरुषकार पुर्यान । देवस्य प्रवृत्त्यतिपय वात् । फेवलमुपदेशादिना पुरुपकार तथा सति उभयान्वये देवपौरपयो. सान्धे फलं भवति एर लोक प्रवर्तते तत्र च एवमुद्धिरतः फल भावीति नान्यतरत इत्यर्थ ॥ ११ ॥ य इति । यया कपः कर्म युद्धया उपदेशजनिवया प्रपतेत प्रस्तते । तदाऽनुपस्थि- कृत्या दैवानुल्या फलं ट वाऽपि न प्यति अनाफरिमः तेन दैवेना-वये सरघे पुरुपकारग्य फलं स्याति ॥११॥ कलाक्लस्य । दैवप्रातिल्यादल वापि न व्ययते अनु- एवं कृतयुद्धिर्यदवइय कर्मणा पटनिति [ नास्ति प्रवृत्ति- चितस्याकरणान् । तद्वदनापि ज्ञेयमित्यागय. ॥ १२ ॥ स्लौर सभवतीत्या गुण दैवालिपपयेऽपि तत्र प्रवति- तं ते योजयति-तति । अनुमानाऽवधारणं निश्चय तव्यमिति निप्पादितनुद्धिः सन् कर्मरर प्रवर्तने न दैये स इत्यर्थ. ! ' मात्रं कारन्येऽनपारणे । इति कोग. लिङ्गव्य- तस्य कर्मणोऽसिद्धी फलाभाये न व्ययने सिद्धौ न हृष्यति त्यय आर्पः ॥ १३॥ महीणरश्मिः निष्प्रभ. भावः भारत [तदेव दैवमेव लोपानमिति निर्वाच्य प्रति योजय- र्म अन्न् प्राप्नुयात् ॥ १४ ॥ विति] ॥ १२ ॥ तनेत्रमिति ' मात्र स्यादवधारणमिति [अर्जु०] लोक्स्य रथावरजङ्गमस्य नान्यतो न देवा- सिद्धिः सयुगे कर्मणा देवानुमूल्याश्रयात्तस्य तु नानार्यः । अत्र लिङ्गन्यन्ययादमानावधारणमित्यर्थः । दितररमात् वृत्ति प्रवृत्तिः । हे पाण्डव अन्यत्र कर्मणि प्राधान्यादिति ॥ १३ ॥ अतिप्रणीतो विस्तारितो इन्यत्र नञ् योजनीय. 1 कर्मणोऽन्यवान्यस्मिन् निमित्ते- रश्मिलेगो यस्य विप्रहमान्तुरिति यावन् । तदाहि ऽपि न प्रवृत्तिरित्यर्थः । एवंचुद्धि एर देवान पौरपाच तरा तेन प्रसारण प्रवृत्त: भावविपर्यये फलनिपर्यये प्रवृत्तिरिति बुद्धिर्यस्य स प्रवर्तेत आरम्भं कुर्यात् । तर विपादं दुस ग्लानिमवसाट गच्छेत्रामुयान् । सम्मा- हेतु. पलमिति । उमयोपौरपोरन्वयान् सन्न्धान् । रसान्त्र प्रयुन्य तेनायसिद्धपभाव प्रकारान्तरामावान् युद्ध २१ए पवरपत्र । १२३. सन्म १३मनाया। विधेयमिति ॥ १४॥ 1 ·२९२ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ श्वोभूते धृतराष्ट्रस्य समीपं प्राप्य पाण्डव । अस्मिन्युद्धे भीमसेन त्वपि भार समाहितः । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं युष्मदर्थमहापयन् ॥ १५ ॥ धूर्जुनेन धार्या स्याहोदव्य इतरो जनः ॥ १८ ॥ शमं चेत्ते करिष्यन्ति ततोऽनन्तं यशो मम । अहं हि यन्ता वीभत्सोभविता संयुगे सति ।, भवतां च कृतः कामस्तेपां च श्रेय उत्तमम् ॥१६॥) धनञ्जयस्यैप कामो नहि युद्धं न कामये॥ १९ ॥ ते चेदभिनिवेक्ष्यन्ते नाभ्युपैष्यन्ति मे वचः । तस्मादाशमानोऽहं वृकोदर मतिं तव । कुरवो युद्धमेवात्र घोरं कर्म भविष्यति ॥ १७ ॥ गदतः क्लीवया वाचा तेजस्ते समदीदिपम्॥ २० ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७७ ।। अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ७८ यदि परेषु भवान्प्रशममसुकरं मन्यते नच ते न वधान्तिस्मायनः श्रेयस्तदाशु क्रियतामिति कृष्ण प्रत्यर्शनस्योक्तिः ॥ १ ॥ अर्जुन उवाच- लोभादा धृतराष्ट्रस्य दैन्याद्वा समुपस्थितात् ॥ २॥ उक्तं युधिष्तिरेणैव याववाच्यं जनार्दन । अफलं मन्यसे वापि पुरुषस्य पराक्रमम् । तव वाक्यं तु मे श्रुत्वा प्रतिभाति परन्तप ॥ १ ॥ न चान्तरेण कर्माणि पौरुपेण फलोदयः ॥३॥ नैव प्रशममत्र त्वं मन्यसे सुकरं प्रभो । [लक्षा०] कर्मणः दैवकृतकर्मण. उभयान्वयान दै. [सर्व०] श्वोभूते धृतराष्ट्रसमीपं प्राप्य मशमाय य- वमानुयोरुभयोरतुमूलत्वात् ॥ ११ ॥ नातिप्रणीत- तिष्ये ॥ १५॥ त इति ॥ १६॥ धूर्भागप्रम् ॥ १८॥ बुद्धिः स्यादित्यत्र भावविपर्यये भावस्य वैरिपदार्थस्य विन. एप कामः अहं यन्ता स्यामिति । अन्यथाऽहमपि युध्य र्यये वैपरीत्ये सति नातिप्रणीतबुद्धिः अत्यन्तं प्रकर्षण | एव । तदाऽई नहि युद्धं न कामये स्वयं योद्धु नहि नीता नीतियुक्ता बुद्धिर्यस्य म न स्यात् । गृहदाह सति नेच्छामि ॥ १९॥ विषघटिकादिकं न पश्यदितिभाव. । विद्धिमिच्छेदित्यन इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वक्षनारायणहतीशाया स्वगृहस्य सिद्धि दाहकानेर्हानिनिच्छेत् ।। १४ ।। सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७७॥ [नील० ] ते कुरय इवि संघ धः ॥ १७ ॥ अ. क्ष्यन्ति अभिनिवेशं गर्व प्राप्यन्ति तहिं ।। १० ।। धनं- हलक्षा०] ते वेदभिनिवेश्यन्ति इत्यन अभिनिषे. रिममिति रोपमो भीमः अश्वोपमोऽजुनः ॥ १८ ॥ जयत्यैप कार्य इत्यत्र एप सहायः ॥ १ ॥ अहमिति युद्ध कामोऽप्यहमर्जुनप्रीत्यै सारग्यं फरिष्यामी- इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि वादिराजतीत. त्ययः ।। १९॥ स्वालंकारे सप्तप्तप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ तिमीमन्महाभारत उद्योगपणि नेटकण्ठीये भारत- भारी सतमततितमोऽध्यायः ॥1॥ [नोल• ] उक्तमिति ॥ १॥ देन्यादा अस्मदीयात् [अ०] गभिनियक्ष्यन्ति जाड्याह फरिप्यन्ति ॥२॥ पराक्रम सर्वेषां रक्षगे यत्नं फर्माणि जीवनयी- ११॥ धूभार: शार्या फंपलं मयों भारस्त्यग्यवेनि भावः ।। जानि प्रात्तनानि तदभावान् दलद्वयहितार्थ कृतोऽपि कि या कभिदभागे द्वाभ्यामर दराने यथा गुटालिअगदि- यनो निकल इति मत्वाऽशममेवेच्छमीत्यर्थ. ॥ ३ ॥ स्नयन युद्धमागे युगाभ्यां यहनीयः । अन्ये योषा रक्ष. [अर्जु०] प्रतिमाति रोचते ॥ १॥ कर्माणि प्राक जीन इनि । योदय नगे जनः । त्वत्तोऽर्जुनामान्यो नानीति शेषः ॥३॥ योरानो भागाभानीयः । युगम्यां यक्ष्यमाणन्यादिति [ सर्व.] देवाद्वा प्रतिकूलदेवान् ॥२॥ मनोऽयं पर- भाषः ॥ १८॥ युदं गति न पामये फामय एवंति। धन- मन्त्र इत्याद न चान्तरणनि । फर्माणि प्राशनानि ॥३॥ मपन्य कामरठा ॥ १९॥ [सक्षा विभावि परंतपरयन प्रतिभाति युपमिनि मिधाम मामा पापामनमियानामगंगा पifa निमपार .. प्रतिभानिमा गन्य पापीत्या पराक्रम सन्धि परणारा फर्माणि देवातपाणि भगवरण विना irat Hद पति:ो | पौरपंग पुरुपयनंग फटोदयः । ॥३॥ । .

·मध्यायः ७८] उद्योगपर्व ५ तदिदं भापितं वाक्यं तयाचन तथैव तत् । गमनादेवमेव लं करिष्यसि जनार्दन ॥ ९ ॥ न चैतदेवं द्रष्टव्यमसाध्यमपि किंचन ॥४॥ चिकीर्पितमयान्पत्ते तस्मिन्वीर दुरात्मनि । किंचैतन्मन्यसे कृच्छमस्माकमवसादकम् । भविष्यति च तत्सर्वं यथा तब चिकीर्पितम् ॥१०॥ कुर्वन्ति तेषां कर्माणि येषां नास्ति फलोदयः॥५॥ शर्म तैः सह वा नोऽस्तु तब वा यचिकीर्पितम् । संपाद्यमानं सम्यक स्याकर्म सफलं प्रभो ॥ विवार्यमाणो यः कामस्तव कृष्ण स नो गुरुः । स तथा कृष्ण वर्तस्व यया शर्म भवेत्परः ॥ ६॥ न स नाईति दुष्टात्मा वधं समुतवान्धवः ॥ ११ ॥ पाण्डवानां कुरूणां च भवान्नः प्रथमः मुहन् । येन धर्ममृते दृष्टा न सा श्रीरुपमर्पिता । मुराणाममुराणां च यया वीर मजापतिः ॥ ७॥ यचाप्यपश्यतोपायं घर्मिष्ठं मधुसूदन ॥ १२ ॥ कुरूणां पाण्डवानां च प्रतिपत्स्व निरामयम् । उपायेन नृशंसेन हृता दुर्दूतदेविना । अस्मद्धितमनुष्ठानं मन्ये तब न दुष्करम् ॥ ८ ॥ कथं हि पुरुषो जातः क्षत्रियेषु धनुर्धरः ॥ १३ ॥ एवं च कार्यतामेति कार्य तव जनार्दन । [नील० ] मन्त्रकारणमाह-तदिदमिति । नहि युद्धं | अस्मत्सकाशान् पापं त्वद्वचनाकरणलक्षणम् तेषामेव मते न कामये इति यत्त्वया भाषितं तथाचन तयापि चन- | कर्माणि प्राक्तनानि कर्तृणि कुर्वन्ति येषां फलोदयः फलस्य शब्दोऽप्यर्थे । यद्यपि ममैतदनिष्टं तयापि त्वया यदापितं उदयो यस्मात स पुरुषकारो नास्ति इत्यर्थः ॥५॥ तत्तथैव भविष्यतीत्यर्थः । परंतु शमोऽपि तव नासाध्योऽ- संपाद्यमानं फलेन योज्यमानं कर्म प्राक्तनं सफलं परैः स्तीत्याह-न चेति ।। ४ ।। एतन् कृन्छ्र युद्धं संकटं मन्य- | मह गर्म मुसं भवेत् ॥ ६ ॥ प्रथमः मुख्य इत्यर्थः । सेऽङ्गीकरोपि अस्माकं फुरुपाण्डवानां शमासंभवायुद्धमि- | प्रजापतिम्रह्मा ॥ ७॥ निरामयं हितम् ॥ ८॥ मन्यन् च्छसीत्याह-कुर्वन्तीति । येषां पुंसां फलोदयो नास्ति तेषां [गमात् ] चिकीर्पितमगमरूपं तदर्थमपराधादिति तात्पर्यम् कर्माणि क्रियमाणान्यपि सामादीनि कुर्वन्ति वृण्वन्ति । ॥ १० ॥ स दुर्योधनः ॥ ११ ॥ न उपमर्पिता न सोढा हिंसन्ति कहिंसायामित्यस्य स्वादिगणस्थस्य रूपं तनादि-॥ १२ ॥ कृता श्रीरिति संवन्धः दुर्दूतदेविना कपटशूतदे- स्वमस्यार्प लेसकामादजं वा । चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपी- वनशीलेन ॥ १३ ॥ सान्तमपक्रियेत्यभियुक्तोक्ते वनादृष्टामावादण्डकसाध्येषु [सर्व०] भापितं त्वया यथा यथार्थ पुरुषकारो न कुरुपु सान्त्वप्रयोगो दुष्कर इत्यर्थः ॥ ५॥ एवं जानन्नपि प्रधानमिति कृतेऽपि कर्मणि फलादर्शनान् । न तथा सामैव चेन्मन्यसे तबाह-संपाद्येति । यत्कर्म सम्यक् संपा- यथार्थ च प्रकृतमरमाकं भवता सहिवानामसाध्यामावान् । द्यमानं भनेन् तत्सपलं स्यादिति संयन्धः । प्रभो इत्यनेन तदाह । तदेतयुद्धेनाम्माकं फलप्रापणं असाध्यमलभ्यम- मसाध्यसाधनसामर्थ्यमस्य दर्शयति । फलितमाह-स इति पीति द्रष्टव्यम् ॥ ४॥ कृच्छं दुःसजनकं पापं प्राक्तनं ॥ ६ ॥ निरामयं कुशलम् ॥ ८ ॥ कार्यतामाचित्यं कार्य वाऽम्मत्तोम्मामु मन्यसे येनाऽरमास्वपि फलं न संभाव. फर्म ॥ ९॥ गति । कृष्णात्स्वस्य व्यवहारतो भेदान् | यसि । तदपि पापं नास्माकं विरोपाय पर्यातमित्याह । मतमैदमुक्त्वा तत्त्वमाह-विचार्यमाण इति । गुरः उपदेशा। कुर्वन्ति हि तेपां कर्माणि पापानि कुर्वति फलामावमिति प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुतत्रोत्रस्य श्रोत्रं मनमो ये शेषः येषां नास्ति फलोदयः फलयोग्यता ॥ ५ ॥ तम्मा- मनो विदुस्ते निचिक्युब्रह्म पुगगमध्यमिति श्रुतेरस्मन्मन- दरमाभिः फलसंपन्धयोग्यः संपायमानं पुरुषकारण फटसं- सोऽपि मतस्त्वमतम्नव यः कामः स एवारमकामम्य प्रवर्तक पन्नं क्रियमाणं प्राक्तनं सफलं स्यादेव तया प्रवनस्व न नु इति भावः । वस्तुतस्तु तवैव फामो युक्त इत्याह-न सप्रवृत्तिनिष्फ्लेति मत्वा वर्तय । यया परैः मह शान्तिर्म- इत्यादिना ॥ ११ ॥ धर्मिष्टं युद्धादिकम् ॥ १२ ॥ वैन् ॥ ६ ॥ निरामयं गमरूपम् ॥ ८॥ अन्यधिक पिनं हता श्रीः ॥ १३ ॥ रणम् ॥ १०॥ गुरुः श्रेष्टः ॥ ११ ॥ [अर्जु०] तदिदं व्याहृतं वया तया च पौरपस्य [लक्षा] यदिदं भापिवं वास्यमित्यत्र यदिदं भर. यलवत्त्वे देवस्य यलमत्त्वे च एतदुभयं युक्तं तन् प्रशमलद्वास्यं तत्तथैव तत् धर्मराजगस्यं सयर तया वा मरति क्षणम् ॥ ४ ॥ एतन्न तया चेन् अस्मिन् पझे अस्मत्ती. अन्यथा वा भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ येन धर्ममुने दृष्टोत्यत्र ४ म. तथैव च । स्थैव ५म.रेनेदं मन्यो परमः पा ९म.रमिन संशयः। १० म. 'मोद। मादितः। इन कर्माने नात कर्मफोदयः । ६ म.देन गर्म।

·२९४ श्रीमन्महाभारत [भगय हार समाहतो निवतेत माणत्यागेऽप्युपस्थिते । जानासि हि यपतन द्रौपदी पापबुद्धिना। अधर्मेण जितान्दृष्ट्वा पने प्रजितास्तथा ॥ १४ ॥ परिलिटा समामध्ये तय तस्योपमाणितम् ॥ १७ ॥ वध्यतां मम वाणेप निर्गतोऽसौ सुयोधनः । स नाम सम्पग्यतत पाण्टोप्निति माघ । न चैतदद्भुतं कृष्ण मित्रायें यचिकीर्षसि । न में संजायते युद्धिवाजमुप्तमियोपरे ॥१८॥ क्रिया कथं च मुख्या स्यान्मृदुना चेतरेण वा।।१५।। तस्माषन्मन्यसे युत्तं पाण्डवानां दितं च यत् । अथवा मन्यसे ज्यायान् वधस्तेपामनन्तरम् । तधाऽऽशु कुरु वाणेय यन्नः कार्यमनन्तरम्।।१९।। तदेव क्रियतामाशु न विचार्यमतस्त्वया ॥ १६ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अप्रसप्ततितमोऽध्यायः ।। ७८ ॥ एकोनाशीतितमोऽध्यायः ७९ कार्यसिदिदि देवपुरुषकारोभपायत्ता तन्मया शम याचितोऽपि न स गृहीयानयाई दैवमन्यथयितुं मनोमि नप शममियामीति जानपि कथमय मामनिशङ्कसे इत्यर्जुनं प्रति भगवतिः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच- तत्र वै पौरुषं ब्युरासेकं यत्र कारितम् ॥ ३ ॥ एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव | तत्र चापि धवं पश्येच्छोपणं देवकारितम् । पाण्डवानां कुरूणां च प्रतिपत्स्ये निरामयम् ॥१॥ तदिदं निश्चितं बुद्धया पूवैरपि महात्माभिः ॥ ४॥ सर्व विदं ममायत्तं वीभत्सो कर्मणो यो । दैवे च मानुपे चैव संयुक्तं लोककारणम् । क्षेत्रं हि रसवच्छुद्धं कर्मणैवोपपादितम् ।। २॥ अहं हि तत्करिष्यामि परं पुरुपकारतः॥५॥ ऋते वर्षान्न कौन्तेय जातु निर्वर्तयेत्फलम् । धर्मसुते या श्रीदृष्टा सा येन दुर्योधनेन नापर्पिता वला. [लक्षा०] वध्यता वध्यत्वं निर्गतः नितरांगत ।।१५।। कारेण नापकर्षिता ? अपकर्षितेति पाठे स्पष्टोर्थः । येना- इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीतलक्षारंपारे पश्यतोऽपायमित्यत्र या संपत् अपायमपश्यतः धर्मिष्टात् अष्टसप्ततितमोऽध्याय ॥ ८॥ धर्मराजात् ॥ १२ ॥ [नील० ] समाहूतो रातार्थम् ॥१४॥ निर्गतः निश्चयेन योर्मध्ये इदमनामयं सर्व कृत्स्नं मम दूतस्यायत्तमधीनं [नील.] एवमिति ॥१॥ द्वयोः कर्मणोः शममुद्रः प्राप्तः कथंच कथमपि मुख्या फलवती मृदुना साम्ना इतरेण तथापि देवानुमूल्यमत्रापेक्षितमित्याह-क्षेत्रमिति । कर्मणा युद्धेन ॥ १५ ॥ नाम निश्चितं स पाण्डवेषु सम्यग्यतेतेति कपणन वाप्यादिजलदानेन च शुद्धं भूदोपहीनं रसवदा बुद्धिमें न संजायते नोत्पद्यते ॥ १८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि मैलकण्ठीये भारत- च उपपादितं कृतं तत् कदाचिर्प विनाऽपि फलप्रद भावदीपे अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८॥ भवेत् ॥ २॥ अत्र फेलं पौरुषस्यैव श्रेष्ठयं दृष्टमित्याह- [अर्जु० ] वष्यतां निर्गतः निश्चयेन प्राप्तः ॥ १५॥ पण याप्यादेः सर्वथा वृष्टयभावे यथा न फलनिष्पत्ति तत्रेति ॥ ३॥ एतदपि देवाधीनमेवेत्याह-तत्र चापीति । पति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायाम नमिश्रकृतायामुगोगपर्वणि अष्टसानितमोऽध्यायः ॥ ८॥ स्तद्वदैवाभावेपीत्यर्थः ॥ ४॥ संयुक्तमाहितं लोककारणं [सर्व०] समाहूतो जूतेन ॥ १४॥ निर्गतो निश्चयेन लोकहितसाधनम् ॥ ५॥ गतः मुख्या फलवती मृदुना गमेन इतरेण युद्धेन ॥१५॥ [अर्जु० ] द्वयोहिताहितयोः शुद्धं न दूपितम् ॥२॥ स नामेति नाम संभावनायाम् । सम्यक् पाण्डवेषु वत्ते- | मानुपे पौरुपे लोककारणं पञ्चभूतानि ।। ५ ॥ तति संमायितमिति न मे जायते बुद्धिर्याजमुप्तमिवोपरे संभावितमित्येवं यथा न बुद्धिर्जायते ।। १८ ।। [सर्व० ] कर्मणोयोः प्रा नैहजन्मिकयोः। रसव- इति महाभारतोपोगपणि राशनारायणकृतन्याख्याया- दत्यन्ताशुष्कं शुद्धं क्षाराद्यदूषितम् । कर्मणा पुरुपकारण।।२।। मष्टसातितमोऽध्यायः ॥७८॥ वी देवकर्म आसे पीजपनं यत्र कारितं पौरुपेण १५. विशनोऽसौ। १८ म.समोन सम्प। १९ मा यत्ते । भष्टसप्त. प्रादुरा १४ म. पूर्वा नास्ति । नाशीतितमोऽ सिमोसादर ॥ १.हा नारिता म. सत्रापि पौरुष "" ·अध्यायः ७९] उद्योगपर्व ५ देवं तु न मया शक्यं कर्म कतु कयंचन । असकृचाप्यहं तेन तत्कने पार्य मेदितः । स हि धर्म च लोकं च त्यक्त्वा चरति दुर्मतिः॥६॥ न मया तट्टद्दीनं च पापं तस्य चिकीर्पितम् ॥१४॥ नदि संतप्यते तेन तयारूपेण कर्मणा । जानासि हि महाबाहो त्वमप्यस्य परं मवम् । तथापि बुद्धि पापिष्टां वर्षयन्त्यस्य मन्त्रिणः ॥७॥ प्रियं चिकीर्षमाणं च धर्मरानस्य मामपि ॥१५॥ शकुनिः सूतपुनश्च भ्राता दुःशासनस्तया । संजानस्तस्य चात्मानं मम चत्र परं मवम् । स हि त्यागेन राज्यस्य न शमं समुपप्यनि ॥ ८॥ अजानन्निव मां कस्मादर्जुनायाभिगइसे ।। १६ ।। अन्तरेण वयं पार्य सानुबन्धः मुयोधनः । यचापि परमं दिव्यं तचाप्यनुगनं त्वया । न चापि प्रणिपातेन त्यक्तमिच्छति धर्मराट् ।। विधानं विहिनं पार्य कयं शर्म भवेत्परः ॥१७॥ याच्यमानश्च राज्यं स न प्रदास्यति दुर्मतिः॥९॥ यत्तु वाचा मया शक्यं कर्मणा वापि पाण्डव । न तु मन्ये स तवाच्यो ययुधिष्ठिरशासनम् । करिष्ये तदहं पार्य न त्वायंसे शमं परैः ॥१८॥ उक्तं प्रयोजनं यत्तु धर्मराजेन भारत ॥ १० ॥ कथं गोदरणे युक्तो नतम तया हितम् । तथा पापस्तु तत्सर्व न करिष्यति कौरवः । याच्यमानो हि भीप्मेण संवत्सरगतेऽध्वनि ।।१९।। तस्मियाक्रियमाणेऽसी लोके वथ्यो भविष्यति ॥ तदेव ते पराभूता यदा संकल्पितास्त्वया। मम चापि स वभ्यो दि जगतश्चापि भारत । लवशः क्षणवापि न च तुष्टः मुयोरनः ॥२०॥ येन कीमारके यूयं सर्वे विप्रकृनाः सदा ।। १२ ।। सर्वया तु मया कार्य धर्मराजस्य शासनम् । विमलप्तं च यो राज्यं नृशंसेन दुरात्मना । विभाव्यं तस्य भूयश्च कर्म पापं दुरात्मनः ॥२१॥ न चोपशाम्यते पापः श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ॥१३॥ इति श्रीमहाभाग्ने उद्योगपर्वणि एसोनागीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ निष्पाद्यम् ॥ ३॥ गोपगमपमहादिना ॥ ४॥ संयुक्त [अर्जु.] देवं कर्म मान्यमविद्यमानं कमराम्यम् मायत्तनम् लोकमारणं लोकहितमाधनम् ।। ५ ।। ॥६॥ मानुसन्धः सपरिवार॥९॥ न न वाच्यो वाच्य [नील०] देवं कर्म प्रात्नं कर्म कर्तुमन्यया कर्तुं एर ।। १० । आत्मानमगंयम् ॥१६॥ परमं दिव्यमैश्वरं ॥ ६ ॥ पुरुषकाराच्टमोऽन्यत्र टु मंपाद इत्याह-स (म)जिहीपीम् ॥ १७ ॥ विधानविदितं विधानं विधि- होति । त्यागेन दानेन ।। ८॥ मानुग्न्यः सपरिवारान | स्तन कृतम् ॥ १८ ॥ न त्वास न पुनरियामि॥१९॥ चेति । एको राज्यं त्यक्तं नेच्छति परो दातुं नेच्छनीत्यय. पराभूनाः नष्टाः सन्यिता: वध्यन्वन ॥२०॥ विभाज्यं ॥९॥ शासनं पञ्चमामान्देहीति तत् न वक्त्यः देन्यद्यो- विचार्यम् ।। २ ।। वस्त्वादिति भावः । अपलवाम नै म वाच्य न्याह इति श्रीमन्महाभारतम्याम्यायानननिमारामगंगरनि उच्चमिति । प्रयोजनं गमम् ॥ १० ॥ अमिशन मां एकोनानातितमोरयाय-n शममनिच्छन्तमिन मन्यसे ।। १६ ।। दिन्यं विधानं भूभा [स०] देवं भरतां भाग्यमविद्यमानं यदि सदा न रापहारार्थ स्वर्गादेवानामपतरणम् ॥ १७ ॥ आमंस सं-गरम् ॥ ६॥ अन्यहरि दामार्थ पुरपकारविगम्याद । भावयामि ॥ १८॥ कयमिति भीष्मंग एतच्छम यान्य म हीति ॥ ८॥ मानुसन्धः सपरिसारः । प्रतिपादन तम्य, मानोऽपि सः हितं क्यं नोक्तः अपि तु उक्क उदिष्ट एवं व्यर्नु गम् ॥ ९॥ तद्वाच्य. तादृपयनयोग्यसमाधि दुर्योधनस्तथापि न गृहीतवानिति भावः संबन्मागते गत- । युधिष्टिगगावश्यने इन्या मायेन युधिष्टिरमासननियुभम्। संपरसरे ॥ १९॥ संरयिताः वन्यन निश्चिता स्याः अपाययं हनुमनमियादि प्रयोजनं समरूपम् ।। १०॥ क्षणाः योग: मग स्वीकारः रानगम्य म्याकपि त्वदपकाराय ॥ १४॥ ममियरस हो ना न मंतुष्ट इन्यर्थ. । ममंग पप साम्ययं च सत्ययः गर्म कारपियामीति । यता मा प्रनि युद्धमुहिमतानि ॥२०॥ विमाध्यं विचारणीयम् ॥ २१ ॥ ॥ १६ ।। यद्यपि परमं विधानं विहिन पिरिना निम्ति इलिभीमन्मामारत सोगनिहाटी भारतमा दिन्यं दिविमां दुर्योधनादरो मान्दिन्या इति नया नागरितमोगरा यका पौः सानो भग।।१७। मागंगे संभाव

·२९६
श्रीगमहाभारने
মাষণার
~~ure-
.
তানিমাখঃ ০
गगन भी प्रति ययानातलं क्षय गन्यत तमपिति नग ॥ १ ॥
नकुल उवाच-
इमान दि पुरपच्यानानचिन्यापारपान ।
उक्तं बहुविधं वाक्यं धर्मराजेन माधव । भानमग्नान रणे या न व्यदिर का पुपान १०॥
धर्मशेन वदान्येन श्रुतं चैव हि तत्यपा ॥ १ ॥
स भवान्नुरूमध्ये सं सान्त्वएवं भयोचरम् ।
मतमानाप राजश्व भीमसेनेन माघर ।
ब्रूपावास्यं यथा मन्दा न व्यथेन मुयोधनः ||११||
संशमो वाहुवीर्य च ख्यापितं माधवात्मनः ॥ २॥ युधिष्ठिर भीमसेनं बीमत् चापराजितम् ।
तथैव फाल्गुनेनापि यदुक्तं तवया श्रुतम् ।
सहदेवं च मा चैत्र त्यांच रामं च केशव ॥१२॥
आत्मनश्च मतं वीर कथितं भवताऽसकृत् ।। ३ ॥
सात्पकिं च महावीय विराटं च सहात्मनम् ।
सर्वमेतदतिक्रम्य श्रुत्वा परमतं भवान् ।
हुपदं च सहामात्यं धृष्टान्नं च माधय ॥ १३ ॥
यत्माप्तकालं मन्येयास्तस्कुर्याः पुरुषोत्तम ॥ ४ ॥ काशिरानं च विक्रान्तं धृष्टकेतुं च चेदिपम् ।
तस्मिंस्तस्मिन्निमित्ते हि मतं भवति केशव । मांसशोणितभृन्मपः मतियुध्येत को युधि॥१४॥
माप्तकालं मनुष्येण क्षम कार्यमरिन्दम ॥५॥ स भवान् गमनादेव साधयिष्यत्यसंशयम् ।
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति सोज्यथा । इप्टमर्थ महाराहो धर्मराजस्य केवलम् ॥ १५ ॥
अनित्यमतयो लोके नराः पुरुषसत्तम ॥ ६॥
विदुरश्चैव भीष्मश्च द्रोणश्च सहवाहिकः ।
अन्यथाबुद्धयो ह्यासनस्मासु वनवासिषु ।
श्रेयः समर्था विज्ञातुमुच्यमानास्त्वयाऽनय ॥१६॥
अदृश्येप्वन्यथा कृष्ण दृश्येषु पुनरन्यथा ॥७॥
ते चैनमनुनेप्यन्ति धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।
अस्माकमपि वार्णेय वने विचरतां तदा ।
तं च पापसमाचारं सहामात्यं सुयोधनम् ॥ १७ ॥
न तथा प्रणयो राज्ये यथा संप्रति वर्तते ॥ ८॥ श्रोता चार्थस्य विदुरस्त्वं च वक्ता जनार्दन ।
निवृत्तवनवासानः श्रुत्वा वीर समागताः ।
कमिवार्थ निवर्तन्तं स्थापयेतां न वर्मनि ।। १८ ॥
अक्षौहिण्यो हि सप्तेमास्त्वत्मसादाजनार्दन ॥ ९ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८०॥
यामि ॥ १८ ॥ सङ्कल्पिता वध्या इति निश्चिताः । अनित्या नाशवती मतियां ते ॥ ६ ॥ न केलं व्यक्ति
लवशः क्षणशः लवे लवे क्षणे क्षणे न तुष्टी प्रहृष्टो भेदान्मतभेदः किंतु व्यक्त्यैक्येऽपि अवस्थाभेदान्मतमेदो
भवति त्वया च वध्यत्वेन संकल्पितः ।।२०॥ विभाव्यं भवतीत्याह-अन्यथेत्यादिना । अदृश्येष्विति अज्ञातवास-
लोके ख्यापनीयम् ॥ २१ ॥
काले कथमनावृताश्चरिष्याम इत्येव मनोरथ आसीत् दृश्येषु
इति श्रीमहा उद्योगपणि सर्वज्ञनारायणकृतन्याख्याया-
इदानी भव्येषु अस्मासु कदा राज्यं प्राप्याम इत्यस्ती-
मूनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७५॥
तिभावः ॥ ७॥ प्रणय आदरः ॥८॥ न व्ययेन् क्रुद्धयेत्
[नील०] उक्तमिति ॥ १ ॥ राज्ञो मतमाज्ञाय
॥९॥ अर्थ प्रयोजनं निवर्तन्तं भ्रश्यन्तम् ।। १८॥
संशमः सम्यक् शमः ख्यापितः हे माधव मधुदेशज आ इति उद्योगप० नैराठीये. भारतभावदीप
रमनः मतमाज्ञाय बाहुवीर्य स्यापितं हे माधव लक्ष्मीपते
अशीतितमोऽध्यायः ॥ ८॥
॥२॥ तस्मिन्निति निमित्तभेदान्मतभेदो भवति फुलधु.
[अर्जु] विवर्तन्तं विरुद्धेन मार्गेण गच्छन्तम् ॥१८॥
यस्य युधिष्ठिरस्य मतं फुलोच्छेदो मा भूदिति कंशाकर्पण.
इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामजुनमियतायामुयोगपर्वणि
लिष्टायाः द्रौपद्या मतं शत्रयो निर्मूलमुन्मूलनीया इति तत्र
अशीतितमोऽध्यायः ॥१०॥
कालानुरूपं यन् क्षमं योग्यं तत्त्वया कार्यमित्यर्थः ॥ ५॥ प्रत्येक प्रातकाल कालोचित क्षमं शक्यं तव च कार्यम्
[सर्व० ] तस्मिंस्तस्मिन्निमित्तभेदेन मतं भवति ।
१०म. रणे सुस्मा मौलितमोऽध्यायः ॥ ८॥
॥ ५॥ अदृश्येत्वज्ञातवासे वसत्सु दृश्येविदानीम् ॥७॥

·अव्यायः ८२] उद्योगपर्व ५ २९७ annMAIN क एकाशीतितमोऽध्यायः ८१ सहदेवेन श्रीकृष्णम्य कौरव मह मुद्दयोजनप्रार्थनं माम्नदनुमोदनं च ॥ १॥ सहदेव उवाच- दुर्योधनवये शान्तिस्तस्य कोपस्प मे भवेत् ॥ ५॥ यदेतत्कथितं राज्ञा धर्म एप सनातनः । न जानासि यया दृष्ट्वा चीराजिनपरान्वने । यथा च युद्धमेव स्यात्तथा कार्यमरिन्दम ॥ १ ॥ तवापि मन्युरुन्तो दुःखितान्मेत्य पाण्डवान् ॥६॥ यदि प्रशममिच्छेयुः कुरवः पाण्डवैः सह । तस्मान्माद्रीमतः शूरो यदाद रणकर्कशः । तथापि युद्धं दाशाई योजयेथाः सहैव तैः ॥ २॥ वचनं सर्वयोधानां तन्मतं पुरुषोत्तम ॥ ७॥ कथं नु दृष्ट्वा पाञ्चाली तथा कृष्ण सभागताम् । वैशम्पायन उवाच- अवधेन प्रशाम्येत मम मन्युः सुयोधने ॥ ३ ॥ एवं वदति वाक्यं तु युयुधाने महामतौ । पदि भीमार्जुनौ कृष्ण धर्मराजश्व धार्मिकः । मुभीमः सिंहनादोऽभूद्योघानां तत्र सर्वशः ॥ ८॥ धर्ममुत्सृज्य तेनाई योदुमिच्छामि संयुगे ॥४॥ सर्वे हि सर्वशो वीरास्तद्वचः प्रत्यपूजयन् । सात्यकिरुवाच- साधु साविति शैनेयं हर्पयन्तो युयुत्सवः ॥९॥ सत्यमाह महावाहो सहदेवो महामतिः । इति श्रीमहाभारते उद्योगपरणि एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१॥ न्यशीतितमोऽध्यायः ८२ दीपया दुर्योधने दण्डपातनमृते न मे दृदयम्य शान्तिर्भवित्रीति प्रार्थितेन भगना मा त्वदभिप्रेतं संपत्स्यन पनि सदा. भासनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- अश्रुपूर्णेक्षणा वाश्यमुवाचेदं मनस्विनी ॥३॥ राक्षस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहित हितम् । विदितं ते महागाहो धर्मश मधुसूदन । कृष्णा दाशार्दमासीनमनचीच्छोककर्शिता ॥१॥ यथा निकृतिमास्याय भ्रंशिताः पाण्डवाः मुखात् ४ सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्पना । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन । संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारयम् ॥२॥ यथा च सञ्जयो राजा मन्त्रं रहसि श्राविनः॥५॥ भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः । न व्यधेत न बुध्येत ॥ १०॥ विवर्तन्वं विपरीतं वर्तः | धार्मिकाः स्यु तथापि अहं धर्ममुत्सृग्य तेन सह योदुमि- च्छामि ॥४॥ महानाहो हे कृष्ण ॥ ५॥ मानम् ॥१८॥ इति भीमन्महामारते शेगाणि नेमप्पीये भारतमा इति श्रीमहाभारतोरोगपणि शिनारायणातम्या पाया मशीतितमोम्याप ॥८॥ एगीतितमोभ्यार ॥१॥ [अर्जु० ] तथा समागठामित्यन्वयः ॥ ३ ॥ [लक्षा०] कमिवार्थ नियनेंथा इत्या अर्थ तपां मनो. पनि भीमहाभारतन्यारत्यायामनामिभातापामुशेगागि गतमर्थ फमिव विचार्य निवतेयाः वान वर्मनि न स्या. पीतितमोभ्यार en पयेथाः॥१८॥ [मील] गतस्त्विनि ॥१॥ ससितायनमूना अनि- हानि भीमहाभारते योगरगि यादिपनीतभाशारे पृष्णा दीर्याश्च पंगा यस्याः॥२॥ मन्वंगमरधानम।।५।। भानितमोभ्याय ॥८॥ [अनु॰] अमितायवमूना । अमिता अपद्वाभायता [नील०] यदेतदिति ॥ १ ॥ यदि यापि भीमादयो दीर्घा मूजा पंगायया ॥२॥ ३म न समायम् । ५म परोपरय मे भो । म बनविकाराwelpोय.८१ शे. १८ - ·२९८ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ युधिष्ठिरस्य दाशाई तच्चापि विदितं तव । पाण्डवैः सह दाशाह सज्जयश्च ससैनिकैः ।। १९॥ यथोक्तः सञ्जयश्चैव तय सर्वश्रुतं त्वया ॥६॥ पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन । पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महायुते । का तु सीमन्तिनी माइक् पृथिव्यामस्ति केशव २०॥ अविस्थलं रकस्थलं माकन्दी वारणावतम् ॥ ७ ॥ सुता द्रुपदराजस्य वेदिमध्यात्समुत्थिता । । अवसानं महावाहो कंचिदेकं च पञ्चमम् । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी ॥२१॥ इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्वास्य केशव ।। ८॥ आजमीढकुलं प्राप्ता स्नुपा पाण्डोर्महात्मनः। न चापि ह्यकरोद्वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः । महिपी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम् ॥ २२॥ युधिष्ठिरस्य दाशाह श्रीमतः सन्धिमिच्छतः॥९॥ मुता मे पञ्चभिवारः पञ्च जाता महारथाः। अपदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः । अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः ॥ २३ ॥ सन्धिमिच्छेन्न कर्तव्यं तत्र गत्वा कयंचन ॥१०॥ साऽहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता। शल्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सृञ्जयैः सह । पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव ॥२४॥ धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्ध प्रतिसमासितुम् ॥ ११ ॥ जीवत्स पाण्डुपुत्रेषु पञ्चालेप्वथ दृष्णिषु । नहि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कथन । दासीभूताऽस्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता २५ तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन ॥ १२ ॥ निरमप्वचेष्टेषु प्रेक्षमाणेषु पाण्डुषु । साना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः। पाहि मामिति गोविन्द मनसा चिन्तितोऽसि मे २६ योक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता ॥१॥ यत्र मां भगवानाजा श्वशुरो वाक्पमत्रवीत् । तस्मात्तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत । वरं वृणीष्व पाञ्चालि वराहोऽसि मता मम ॥२७॥ त्वया चैव महावाहो पाण्डवैः सह सूखयैः ।। १४॥ अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति । एतत्समर्थ पार्थानां तव चैव यशस्करम् । मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव ॥ २८॥ क्रियमाणं भवेत्कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम् ॥१५॥ एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन । क्षत्रियेण हि इन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः । त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिवान्धवान् ॥ २९ ॥ अक्षत्रिपो वा दाशाई स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥ १६ ॥ नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । अन्यन ब्राह्मणाचात सर्वपापेप्ववस्थितात् । स्नुपा भवामि धर्मेण साई दासी कृता वलात३०॥ गुलहि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ॥ १७ ॥ धिक्पार्थस्य धनुप्मत्तां भीमसेनस्य धिम्बलम् । यथाऽवध्ये वध्यमाने भवेद्दोपो जनार्दन । यत्र दुर्योधनः कृष्ण महर्तमपि जीवति ॥ ३१ ॥ स वक्ष्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः ॥ १८ ॥| यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि । यथा सां न स्पृशेदप दोषः कृष्ण तथा कुरु । धार्तराष्ट्रषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम् ॥३२॥ [नील० ] प्रतिसमासितुं प्रतिपक्षतया स्यातुम् ॥११॥ तव भागिनेयस्तथा तेऽपि ॥ २३ ॥ निरामपु"(1) पश्चन अर्थः समोपायः शक्यः फर्नुमिति शेषः ॥ १२ ॥ ॥२६॥ विधीयतां विशिष्टः क्रियतां वर्धनापनीयताम् ३२ मम युगम् ।। १५ । प्रहनं प्रदस प तदप्यं च तस्य भोणा प्रपनामनु पृश्य इत्यर्थः ॥ १७ ॥ [सर्प०] प्रतिसमासितुं प्रतिपक्षतया स्थातुम् ॥११॥ समर्थ समर्थार्थ प्रयोगनवन् ॥ १५ ॥ प्रसृतं पन्यानम् [पहुं० ] प्रतिममासितुं याधितुम् ॥ ११ ॥ समर्थ ॥ १७ ॥ सया ते तव पञ्च सतीयाः ॥२३॥ विधीयतां पुनम् ।। १५ । गर्वपापेषु पीति शेषः । प्रशताममुर प्रवर्त्यताम् ॥ २२ ॥ प्रश्न एन मायामपुर ॥ १७ ॥ अवये पालादी [रक्षा०] विनाशे पाण्याः सद्देत्या विनाशे जीधि. ॥ १८ ॥ विग्रग्भग विश्वासन ॥ २० ॥ बभिमन्युर्यथा साशां विना यर्नमान: विनाशः संपामः तस्मिन् ॥ ११ ॥ १. म. म. FRE. कामकम् । १३. मोरपणे १८.TATIR. परम पुra ·अध्यायः ८३] उद्योगपर्व ५ २९९ - वैशम्पायन उवाच- योऽयमद्य महावाहुर्धर्ममेवानुपश्यति ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम् । इत्युक्त्वा वाप्परुद्धेन कण्ठेनायतलोचना । सुनीलमसितापानी सर्वगन्याधिवासितम् ॥३३॥ रुरोद कृष्णा सोत्तमं सस्वरं वाप्पगद्गदम् ॥४२॥ सर्वलक्षणसंपन्नं महामुजगवर्चसम् । स्तनी पीनायतश्रोणी सहिताबभिवति । केशपसं वरारोहा गृद्य वामेन पाणिना ॥ ३४॥ द्रवीभूतमिवात्युप्णं मुञ्चती वारि नेत्रजम् ॥ ४३ ॥ पद्माक्षी पुण्डरीकासमुपेत्य गजगामिनी । तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन् । अश्रुपूर्णेसणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत् ॥ ३५॥ | अचिराद्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः ॥ ४४ ॥ अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोदृतः । एवं ता भीरु रोत्स्यन्ति निहतझातिवान्धवाः । स्मर्तव्यः सर्वकार्येषु परेप संधिमिच्छता ॥ ३६॥ | इतमित्रा इतवला येपां कुद्धाऽसि भामिनि ।। ४ ।। यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणी सन्धिकामुकौ । अहं च तत्करिप्यामि भीमार्जुनयमैः सह । पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः॥ ३७॥ युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच विधिनिर्मितात् ।। ४६ ॥ पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन । धार्तराष्ट्राः कालपका न चेच्मृण्वन्ति मे वचः । अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ते कुरुभिः सह ॥३८॥ शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वमृगालादनीकृताः ॥४७॥ दुःशासनभुज श्याम संछिन्नं पांमुगुण्ठितम् । चलेद्धि हिमवान् शैलो मेदिनी शतधा फलेन् । यद्यहं तु न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥३९॥ द्यौः पतेच सनसत्रा न मे मोघं वचो भवेत् ॥४८॥ त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि में। सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाप्पो निगृह्यताम् । विधाय हृदये मन्यु प्रदीप्तमिव पावकम् ॥ ४० ॥ हतामित्रान् श्रिया युक्तानचिराहक्ष्यसे पतीन||४९।। विदीयते मे हृदयं भीम वाक्शल्यपीडितम् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ।। त्र्यशीतितमोऽध्यायः ८३ पुरन्प्रयान्तं श्रीकृष्णं प्रति युधिष्ठिरेण पृथाधासनप्रार्थनम् ॥ १॥ पपि भगवता ऋषीणां दर्शनं, पूजिते ते. मभायां भव- द्वचनशुश्रूपाइनलिनम्त्वां तत्र पुनश्याम इति क्यनम् ॥ २ ॥ अर्जुन उवाच- संवन्धी दयितो नित्यमुभयोः पायोरपि ॥१॥ कुरूणामद्य सर्वेषां भवान्मुहृदनुत्तमः । ब्राह्मणः प्रमृतापमुगिन्यत्र प्रमग सृतं प्राप्तमपं ग्रासाप ॥४३ ।। रोत्स्यन्ति रोदिप्यन्ति ॥ ४५ ॥ अदनीरता भागः तं भुनक्तीति ग्रासाप्रमुक् ॥ १७ ॥ मक्षीकृताः॥४७॥ [नील०] मृदुसंहारं वेणीरूपेण समाहृतमपि मृदं इति श्रीमन्महाभारतभ्याख्यायामजुनमियतायामयोगागि द्वयीनितमोऽध्यायःner वृजिनामं कुटिलानं केशवत्सूक्ष्मानं वा वृजिनः । कुटिले. ऽन्यवदिति विश्वः । सुदर्शनं रमणीयम् ।। ३३ ॥ हे भीम नापं कुटिलानं सुदर्शनं दर्शनीयम् ॥ ३३ ॥ अत्युषणं [सर्व०] मृदुसंहारम् समाहृवमपि मृदु । नि- शत्रुभयंकर कृष्ण योऽयं भवान् ॥४१॥ मत्युष्णं वहिम् दुःसम् तद्वीभूतमिव ।। ४३ ।। ॥ ४३ । रोत्स्यन्ति रोदिप्यन्ति ॥ ४५ ॥ इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वश द्वयोनितमोध्यायः ॥ ८॥ इति श्रीनैट योग० भा० मा० द्वयशीनितमोऽध्यायः ॥ २॥ [लक्षा०] इत्युक्त्वा मृदुसंभारमित्या सम्यक् भारो [अर्जु०] मृदुसंहारं मृदुपयनं सुदर्शनं नयनप्री- यस्य स समारः । मृदुश्वासी संमारश्च मृदुमंभारः तं तिकरम् ॥ ३३ ॥ महाभुजगवर्चसं शत्रूणां भयंकर- वृजिनापं कुटिलामम् ।। ३३ ।। त्वान् फेशप फेशकलापम् ॥ ३४ ॥ कृपणौ कृपायुक्तौ | इति श्रीमहा मो० वा. ती. ९० यगीतिनमोभ्यायः १८२p. ॥ ३४ ॥ सहिती निरन्तरी । द्रवीभूतं हृदयमिव [नील०] कुरूणामिति ॥ १॥ ३३ म. मृगुसंपाई । म, रम्यगन्धाषितासिटन् । ३६ म. सर्वो।। ४२ म. राममन्नेन । यौनिटमोऽध्यायः॥ .

·३०० श्रीमन्महाभारते [भगवान पाण्डवैतिराष्ट्राणां मतिपायमनामयम् । न च शत्रुरयशेयो दुर्वलोऽपि वटीयसा ॥ १३ ॥ समर्थः प्रशमं चैव कर्तुमर्हसि केशव ॥ २॥ ततस्तन्मतमाशाय केशवस्य पुरःसरा | 'त्वमितः पुण्डरीकाक्ष मुयोधनममर्पणम् । प्रससुर्योजयिष्यन्तो रथं चक्रगदाभृतः ॥ १४ ॥ शान्त्यर्थ भ्रातरं ब्रूया यत्तद्वाच्यममित्रहन् ॥ ३ ॥ तं दीप्तमिव कालानिमाकागमिषाशुगम् । त्वया धर्मार्थयुक्तं चेदुक्तं शिवमनामयम् । सूर्यचन्द्रप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समउंहतम् ॥१५॥ हितं नादास्यते पालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥ ४॥ अर्धचन्द्रश्य चन्द्रव मत्स्यः समृगपतिभिः । श्रीभगवानुवाच- पुप्पैश्य विविधैश्चित्रं मणिरत्नेच सर्वशः ॥ १६ ॥ धर्वमस्मद्धितं चैव कुरूणां यदनामयम् । तरुणादित्यसंकाशं बृहन्तं चारुदर्शनम् । एप यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रमभीप्सया ॥५॥ मणिहेमविचित्राझं मुध्वज मुपताकिनम् ।। १७ ॥ वैशम्पायन उवाच- सुपस्करमनाप्यं वैयाघ्रपरिवारणम् । ततो व्यपेते तमसि सूर्ये विमलवद्वते । यशोघ्नं प्रत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम् ॥ १८ ॥ मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मृर्चिपि दिवाकरे ॥६॥ वाजिभिः शेव्यमुग्रीवमेवपुप्पयलाहकैः । कौमुदे मासि रेवत्यां शरदन्ते हिमागमे । स्नातैः संपादयामासुः संपन्नैः सर्वसंपदा ॥ १९ ॥ स्फीतसस्यमुखे काले कल्पः सत्ववतां वरः॥७॥ महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन् । मङ्गल्याः पुण्यनिर्घोपा वाचः शृण्वंश्च सूनृताः । मुघोपः पतगेन्द्रेण ध्यजेन युयुजे रथः ॥२०॥ ब्राह्मणानां प्रतीतानामृपीणामिव वासवः ।। ८॥ तं मेरुशिखरमख्यं मेघदुन्दुभिनिःस्वनम् । कृत्वा पौर्वाहिक कृत्यं सातः शुचिरलंकृतः । आरुरोह स्थं शौरिविमानमिव कामगम् ।। २१ ।। उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः ॥ ९॥ ततः सात्यकिमारोप्य प्रययौ पुरुपोचमः । ऋपमं पृष्ठ आलभ्य ब्राह्मणानमिवाद्य च । पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथघोपेण नादयन् ॥ २२ ॥ अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा पश्यन् कल्याणमग्रतः ॥१०॥ व्यपोढाभ्रस्ततः कालः क्षणेन समपद्यत । तत्पतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः । शिवश्चानुववौ वायुः प्रशान्तमभवदनः ॥ २३ ॥ शिने तारमासीनमभ्यभापत सात्यकिम् ॥ ११॥ प्रदक्षिणानुलोमाश्च मङ्गल्या मृगपक्षिणः । रय भारोप्यतां शङ्खश्वकं च गदया सह । प्रयाणे वासुदेवस्य बभूवुरनुयायिनः ॥ २४ ॥ उपासनाश्व शक्त्यश्च सर्वप्रहरणानि च ॥ १२ ॥ माल्यार्थप्रदैः शब्दैरन्ववर्तन्त सर्वशः। दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः । सारसाः शतपत्राश्व हंसाश्च मधुसूदनम् ।। २५ ।। [नील०] प्रतिपाद्यं संपाद्यमनामयं कुशलम् ॥ २॥ [अर्जु० ] वालो मूर्खः दिष्टस्य देवस्य ॥ ४ ॥ मैत्रे यास्यामि तदेव कर्तुमिति शेषः । अभीप्सया प्राप्नुमिच्छया | मित्रदैवते ॥ ६ ॥ कौमुदे उत्थानकादशीपूर्वदशम्याम् ॥५॥ विमलवगते निर्मलाकाशगे मैत्रे जन्मदिष्टमता- | आश्विनकृष्णपाठयामिति विमलयोधपादाः । कृष्णाष्टम्यां रायां दूतस्य हि स्वामित्रलेनैव बलवत्त्वमित्यर्थः ॥ ६॥ दुर्योधनादिभिः सह कथा । अत एव वक्ष्यति सप्तमाचापि फौमुदे कार्तिक रेवत्यां अर्जुनस्य फाल्गुनीजातस्य रेवती दिवसादमावस्या भविष्यतीति । आश्विने रेवतीनक्षत्रे । मैत्रनाग मस्तीति प्रसिद्धम् ॥ ७ ॥ प्रतिज्ञाय अनुस्मृत्य | स्फीतैः समृद्धः सत्यैरनैः सुखे सुसावहे । कल्पो निरा- ॥ ११ ॥ आकाशगः सूर्यः आकागमिव चेति पाठः मयः संज्ञो वा दक्षो वा ॥ ७ ॥ प्रतीतानामाप्तानाम् जनमाकाशतुल्यमित्यर्थः विगालत्वात् नक्षत्रोपमरत्ना- | ।। ८ ॥ पर्भ गृपमालभ्य स्पृष्ट्वा ॥ १० ॥ उपासना चितत्वाप । तदेवाह-सूर्येति ॥ १५ ॥ सूपस्करं शोभने- तूणाः ॥ १२ ॥ प्रसनुः प्रतवन्तः ॥ १४ ॥ आकाशा पारणेपेतम् ॥ १८ ॥ संपादयामामुः सन्जीनवन्तः | सूर्यम् । मध्वगं दूरस्थम् ॥ १५ ॥ मर्धचन्द्रैरिति । अर्ध- ।। १९ ।। गद्गल्यार्यप्रदेः विमयी भवेत्यादिमङ्गलावदः २५ / चन्द्रादयः तत्रोत्कीर्णा इत्यर्थः ॥ १६ ॥ सूपरफरं सपः ५. मावन् । म.स्म: सरदै. गऐ। २१ म. विमानभिव - पुश्पाद।

·अध्यायः ८३] उद्योगात्र ५ ३०१ मन्त्राविमदाहोमईयमानश्च पावकः । संपरिपज्य कौन्वयः संदेएमपचक्रमे ।। ३६।। प्रदक्षिणमुखो भूत्वा विथमः समपद्यत ॥ २६॥ युधिष्टिर ज्वाच- वसिष्ठो वामदेवश्च भूरिद्युम्नो गयः क्रयः । या सा चाल्यामभृत्पस्मान्पर्यवर्षयवारा। शुक्रनारदवाल्मीका मरुतः कुशिको भृगुः ॥२७॥ उपवासतपाशीला सदा स्वस्त्ययने रता॥ ३७॥ देवब्रह्मर्षयश्चैव कृष्ण पदुखावहम् । देवतातिथिपूनामु गुल्शुश्रूपणे रता । प्रदक्षिणमवर्तन्त सहिता वासवानुजम् ।। २८ ॥ वत्सला प्रियपुत्रा च प्रियाऽस्माकं जनार्दन ।।३८॥ एवमहामार्गमहपिंगणसाधुभिः । मुयोधनमयाचा नोआयतामित्रकर्शन । पृजितः प्रययौ कृष्णः कुरूणां सदन प्रति ॥२९॥ महतो मृत्युसंवाघादुद्धरेनोरिखार्णवान् ।। ३९ ॥ तं प्रयान्तमनुमायाकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अस्मत्कृते च सतवं यया दुःखानि मायद । भीमसेनार्जुनी चोभी माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥३०॥ अनुभूतान्यदुःखार्दा वां स्म पृच्छेरनामयम् ॥४॥ चेकितानय विक्रान्तो धृष्टकेतुथ चेदिपः । मृशमा चासयेश्चनां पुत्रशोकपरिष्कृताम् । द्रुपदः काशिराजश्व शिखण्डी च महारयः ॥३१॥ अभिवाय स्वनेयास्त पाण्डवान् परिकीर्तयन्॥४॥ धृष्टद्युम्नः सपुत्रश्य विराटः केकयैः सह । उदात्मभृति दुःखानि श्वशुराणामरिन्दम | संसाधनार्थ प्रययुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्पभम् ॥ ३२॥ निकारानवदर्दा च पश्यन्ती दुःखमश्नुते ॥ ४२ ।। ततोऽनुवज्य गोविन्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः । अपि जातु स कालः स्यात्कृष्ण दुःखविपर्ययः । राज्ञ सकाशे द्युतिमानुवाचेदं वचस्तदा ॥ ३३ ॥ यदहें मातरं लियां मुखं दद्यामरिन्दम ॥ ४३ ॥ यो वै न कामान्न भयान्न लोभानार्थकारणात् । प्रवजन्तोऽनुघावन्तीं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुपः ॥ ३४ ॥ रुदतीमपदानामगच्छाम वयं वनम् ॥ ४४ ॥ धर्मनो धृतिमान् मानः सर्वभूतेषु केशवः । न नूनं म्रियते दुःखैः सा चेजीवति केशव ! ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः सनावनः ॥ ३५ ॥ तया पुनाधिभिर्गाहमार्ता ह्यानर्वसत्कृत ॥ ४५ ॥ तं सर्वगुणसंपन्नं श्रीवत्सकृतलक्षणम् । रेकर वैशरपरिवारणं व्यायचर्मकृतवेष्टनम् ॥ १८॥ जवरन् विशहान् ! रद्वर 'अटस्वन्दिवरालयो.' इदि रिक्ष । संपादरामासुः योनितवन्तः ॥१९॥ वाल्यादित्ययः उमयत्र भावप्रधानो निदेशः ।।४२ ।। [सर्व०] प्रतिपाद्यम् प्रापणीयमनामयमनागः ॥२॥ [अर्जु० ] संसाधनार्य संमिदपर्यम् ।। ३२ ॥ मानाय- तद्वचनं तव धय॑म् । अभीप्सया प्रामुमिच्छया ॥ ५॥ तवती रक्षितवती मृत्युमंगावान् मृत्युमकटान् पट्टान उद्दधे ने तारादिमैत्रेयोगिनि ॥ ६ ॥ कौमुदे कार्तिक । उद्धृतवती ॥३९॥ ऊटान् विवाहान् निकारान निर्मस- कोजागरयुक्तायां पौर्णमास्यां वा ॥ ७ ॥ तत्ततः प्रति-नानि ॥४ा यन् यत्र ॥४३॥ अवहाय त्यक्त्वा ॥४|| ताय स्मृत्वा वचनं पाण्डवस्य दुयोधनो द्रोहू परिष्यतीवि आनर्वसत्कृत आनर्जनपदैः सकृतं पूजितम् ।। ४५ ॥ ।११।। आकाशगं पक्षिणमिव अवनं अध्वनि गच्छन्तम् [स] संसाधनाथ वासुदेवस्याहीरणार्थम् । श्रीग- । १५॥ अर्धचन्द्रादिभिः कृत्रिमैः ॥ १६ ॥ सूपम्करं यिनुमिति यावत् ॥ ३२ ॥ उवाचेदं वचः-यो वैकामादि. यूपकरणम् ॥ १८॥ संपायामामुः । सनीलवन्तः त्यादि ईश्वरः सर्वभूताना स एष इति रोपांत, सर्व- ॥ १९॥ मगल्योऽर्थः पाने प्राप्यने एभिरिवि मल- | गुणसंपन्नं संदेष्टुमुपचक्रमे ॥ ३३-३६ ।। उदाद्विवाहान् । ल्यार्यपदैः ।। २५॥ वाराणां पतिगुरूगां गृहे ॥ ४२।। [ लक्षा०] कौमुद मासीत्यर कौमुद कुमुदोत्पत्तिहेतु- [लक्षा]निकाराननदी चेत्या निकारा न्यकारान् भूते कार्तिक मासि ॥ ७॥ ॥४२॥ प्रनमन्तोऽन्वधावदित्या मयि प्रयजति सनि४शा [नील.] संसाधनार्थ कार्यनि पत्ययम् ॥ ३२ ॥ इति मीमा मा.३० वा...यानिनमामा-near ३.म देवदेवः प्रान् । ३६ म. परधन्य च । ४१म. मनाया-। ४ म नाबमेदवास पुदिनी । ४९म विंधना पुरे. परतुन् । ४२ म. दुधमानो। म. दुस-भान

·श्रीमन्महाभारते
[भगवद्यानपर्व ६
अभिवाद्याज्य सा कृष्ण त्वया मद्वचनाद्विभो । पन्थानमाचेमुरिव ग्रसमाना इवाम्बरम् ।। ५९ ॥
धृतराष्ट्रश्च कौरव्यो राजानश्व वयोधिकाः ॥ ४६॥ अथापश्यन्महावाहुपीनध्वनि केशवः )
भीष्म द्रोणं कृपं चैव महाराज च वाहिकम् । ब्राहया श्रिया दीप्यमानान स्थितानुभयतः पथि ६०,
द्रौणि च सोमदत्तं च सर्वांश्च भरतान्प्रति ।। ४७॥ सोऽवतीर्य स्थात्तूर्णमभिवाद्य जनार्दनः ।
विदुरं च महामाझं कुरूणां मन्त्रधारिणम् । यथावृत्तानृपीन्सर्वानभ्यभापत पूजयन् ॥ ६१ ॥
अगाधबुद्धिं धर्मज्ञं स्वजेथा मधुसूदन ॥ ४८॥ कचिल्लोकेषु कुवल कचिद्धर्मः स्वनुष्ठितः ।
इत्युक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः । ब्राह्मणानां त्रयो वर्णाः कचित्तिष्ठन्ति शासने॥१२॥
अनुनावो निववृते कृष्णं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥४९॥ तेभ्यः प्रयुज्य तां पूजां प्रोवाच मधुसूदनः ।
वजन्नेव तु बीभत्सुः सखायं पुरुपर्पभम् । भगवन्तः क संसिद्धाः का वीथी भवतामिह ॥६३॥
अब्रवीत्पावीरनं दाशाहमपराजितम् ॥ ५० ॥ किं वा कार्य भगवतामहं किं करवाणि वः ।
यदस्माकं विभो मृत्यु पुरा चै मन्त्रनिश्चये । केनार्येनोपसंमाता भगवन्तो महीतलम् ॥ ६४ ॥
अर्धराज्यस्य गोविन्द विदितं सर्वराजमु ॥५१॥ तमन्नवीजामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम् ।
तच्चेद्दद्यादसङ्गेन सत्कृत्याऽनवमन्य च । परिष्वज्य च गोविन्दं सुरामुरपतेः सखा ॥६५॥
प्रियं मे स्यान्महाबाहो मुच्चरन्महतो भयात् ॥५२॥ देवर्षयः पुण्यकृतो ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः
अतवेदन्यथा कर्ता धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् । राजर्षयश्च दाशाई मानयन्तस्तपस्विनः ।
अन्तं नूनं करिष्यामि क्षत्रियाणां जनार्दन ॥५३॥ देवासुरस्य द्रष्टारः पुराणस्य महामते ॥ ६६ ॥
वैशम्पायन उवाच-
समेतं पार्थिवं क्षत्रं दिदृक्षन्तश्च सर्वतः ।
एवमुक्त पाण्डवेन समहप्यदृकोदरः।
सभासदश्च राजानस्त्वां च सत्यं जनार्दनम् ।।६७॥
मुहुर्मुहुः क्रोधवशात्मावेपत च पाण्डवः ॥ ५४॥ एतन्महत्प्रेक्षणीयं द्रष्टुं गच्छाम केशव ।
वेपमानव कौन्तेयः मानोशन्महतो रवान् । धर्मार्थसहिता वाचः श्रोतुमिच्छाम माधव ॥६॥
धनञ्जयवचः श्रुत्वा होसिक्तमना भृशम् ॥५५॥ त्वयोच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परंतप ।
तस्य तं निनदं श्रुत्वा संपावेपन्त धन्विनः । भीष्मद्रोणादयश्चैव विदुरच महामतिः ॥ ६९ ॥
वाहनानि च सर्वाणि शकन्मूत्रे प्रमुसुवः ॥५६ ॥
त्वं च यादवशार्दूल सभायां वै समेष्यय ।
इत्युक्त्वा केशवं तत्र तथा चोवत्या विनिश्चयम् । तव वाक्यानि दिव्यानि तथा तेषां च माधव ।।७०॥
अनुसातो निकटत्ते परिप्वज्य जनार्दनम् ।। ५७ ॥ श्रोतुमिच्छाम गोविन्द सत्यानि च हितानि च ।
तेणू रानम् सर्वेषु निवृत्तेपु जनार्दनः । आपृष्टोऽसि महाबाहो पुनर्रक्ष्यामहे वयम् ॥ ७ ॥
तूर्णमभ्यगमदृष्टः शष्पमुग्रीववाहनः ॥५८ ॥ याह्यविनेन चै वीर द्रश्यामस्त्वां सभागतम् ।
ते
या वासुदेवस्य दारुण प्रचोदिताः । आसीनमासने दिव्ये चलतेजःसमाहितम् ।। ७२ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि श्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥
[नाल] पीथी मार्गः ।। ६३
भीमविदुरादयो देवाः । अमुगः दुर्योधनादयः ।। ६६ ।।
विधीटाटोपे होगपणि भारतभापदप
सभ्यं सदस्यम् ।। ६७ ॥
नितमोप्पापा 100
इति श्रीमन्म• मनमि मुसो गीतिनमाभ्यापः ॥३॥
[प. मन कामेन । मुग्यान् प्रिया इति
[सं०] आचेमुः पीतयन्तः ॥ ५९॥ संसिला
गः ॥ ५२ ॥ आपमुः पीनयन्नः ॥ ५९॥ क मंमिताः इति यात्राया उद्देश्यनमः । वीथी यम ॥ ६३ ॥ पुग.
परित पीपी मागः ।। ६३ ।। [मुपरिने समि] गाय यामुग्रय देवामुरममुशायरय ।। ६६ ॥
हागुरं देवा गागमाहार: ताप पुराणग्य मिग्न्तनस्य पूर्व । ति महाभारनीगंगागि मशीतितमोऽध्यायः near
arriver | ५१५.ining
MISHदापः॥३॥

·अध्यायः ८४]
उद्योगपर्व ५
-
चतुरशीतितमोऽध्यायः ८४
भगति हास्तिनपुरं प्रस्थिते शुभाशुभाः भहनाः ॥१॥
वैशम्पायन उवाच-
सर्वेषु राजन्देशेषु तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ९॥
प्रयान्तं देवकीपुत्रं परवीररुजो दश ।
मामनाद्धास्तिनपुरं वातो दक्षिणपश्चिमः ।
महारथा महावाहुमन्वयुः शस्त्रपाणयः॥१॥ आरुजन गणशो वृक्षान् परुषोऽशनिनिःस्वनः ॥१०॥
पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परंतप । यत्र यत्र च वाष्र्णेयो वर्तते पथि भारत ।
भोज्यं च विपुलं राजन् प्रेप्याश्च शतशोऽपरे ॥२॥ तत्र तत्र सुखो वायुः सबै चासीत्मदक्षिणम् ॥११॥
जनमेजय उवाच-
ववर्ष पुष्पवर्षे च कमलानि च भूरिशः ।
कथं प्रयातो दाशाहों महात्मा मधुसूदनः। समश्च पन्या निर्दुःखो व्यपेतकुशकण्टकः ॥ १२ ॥
कानि वा बजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः ॥ ३ ॥ संस्तुतो ब्राह्मणैगीर्भिस्तत्र तत्र सहस्रशः ।
वैशम्पायन उवाच-
अर्च्यते मधुपय वमुभिश्च वमुपदः ॥ १३ ॥
तस्य प्रयाणे यान्यासन्निमित्तानि महात्मनः । तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुप्पैः सुगन्धिभिः ।
तानि मे शृणु सर्वाणि दैवान्योत्पातिकानि च॥४॥ स्त्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम् ॥ १४ ॥
अनभ्रेशनिनि?पः सविद्युत्समजायत ।
स शाळिभवनं रम्यं सर्वसस्यसमाचितम् ।
अन्वगेव च पर्जन्यः मावर्षद्विघने भृशम् ॥ ५ ॥ मुखं परमधर्मिष्ठमभ्यगाद्भरतर्षभ ॥ १५ ॥
प्रत्यगृहमहानधः माइग्मुखाः सिन्धुसप्तमाः। पश्यन्वहुपशून् ग्रामान् रम्यान् हृदयतोपणान् ।
विपरीता दिशः सर्वा न माज्ञायत किंचन ॥ ६॥ पुराणि च व्यतिक्रामत्राष्ट्राणि विविधानि च।।१६।।
माज्वलनग्नयो राजन् पृथिवी समकम्पत । नित्यं हृष्टाः सुमनसो भारतैरभिरक्षिताः।
उदपानाथ कुम्भाश्च प्रासिञ्चन् शतशो जलम् ॥७॥ नोदिमाः परचक्राणां व्यसनानामकोविदाः ॥१७॥
तमःसंहतमप्यासीत्सर्वं जगदिदं तथा ।
उपप्लव्यादयागम्य जनाः पुरनिवासिनः ।
न दिशो नादिशोराजन् प्रज्ञायन्ते स्म रेणुना ॥८॥ पथ्यतिष्ठन्त सहिता विप्वक्सेनदिदृसया ॥ १८॥
मादुरासीन्महान्छन्दः खे शरीरं न दृश्यते ।
[नील०] प्रयान्तमिति ॥ १ ॥ देवानि शकुनानि । कथमनिष्टमित्यत आह-न्यत्रयत्रेत्यादि । अन्यत्राप्यनिष्टं
औत्पातिकानि अशकुनानि ॥ ४ ॥ प्रत्यक् प्रतीपम् ऊहुः | क्षत्रियनाशसूचकमिति भावः ॥ ११ ॥ शालिभवन
प्रवाहं कृतवत्यः ।। ६ ॥ खे शरीरं छायापुरुषशरीरम् | प्रामविशेपम् ॥ १५ ॥ [ अह्रा दिवसेन ] उपलव्यात्
॥ ९॥ दक्षिणपश्चिमः नितिदेशः ॥ १० ॥ औत्पा-विराटनगरात् ॥ १८ ॥
तिकान्युक्त्वा देवान्याह-यत्र यत्रेति ॥ ११ ॥ भव [सर्व० 1 देवानि देवकतानि । औत्पातिकानि
न्ति अस्मिन्निति भवनं क्षेत्रम् ॥ १५ ॥ उपलव्यात् | उत्पाताः ॥ ४॥ प्रत्यगनन्तरम् ।। ६ ।।
इति महाभारतोयोगाणि सनारायणातल्यारण्यापा
प्रामात् ॥ १८॥
चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥८॥
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटकण्टीये भारतभारदीपे
[लक्षा०] वन प्रयातो यान्यामन्नित्या प्रकण यान्
चतुरशीतितमोऽध्यायः॥४॥
[अर्जु० ] परवीररुनः परवीरानारमन्तः ॥ १॥ गच्छन् प्रयान् तस्य प्रयातः ॥ ४ ॥ प्रत्यगृहमदान
सादिनामश्वारोहाणाम् ॥ २॥ अन्वक् पश्चागामी विधने | इत्यत्र प्रत्यर पश्चिमम्यां दिगि उहः प्रापुरित्यर्थः । सिन्धुः
विगतयने नभसि ॥ ५॥ प्रत्यगृहः पश्चिमाभिमुसा अव समुद्रः सत्तमो यामां तानगोनाः ॥ ६॥ संख्छनो
ग्राह्मणैरित्या संयनः मन्या छनः मंटनः परितः
हन् ॥ ६॥ प्रासिञ्चन् उहिरन् ।।जा आदिशो विदिशः
॥ ८॥ दक्षिणपश्चिमो नैतः ॥ १० ॥ महापुरुषयात्रायां पुत्रीमय प्रान इत्ययः ॥ १३ ॥ अनयानामकोविदः
ज्या मनानामन्यायानामपिता अमलाः।
१७ म. परमाणामनयानामकोविदः । १८ म. पाया। यानमिमात्यर्थः॥१७॥

·३०४
श्रीमनादाभारो
[भगवान
ते तु सर्वे समायान्तममिमिद्धमिव मभुम् । राणेन पायपानानि गुणवन्नि समानयन् ॥ २४ ॥
अर्चयामागुरचर्चा देशातिथिमुपस्थितम् ॥ १९ ॥ तस्मिन ग्राम प्रधानास्तु य भासन्याह्मणा नृप ।
कस्थलं समासाध केशवः परवीरहा ।
अर्याः कुलीना दीमन्तो ग्रानी तिमनुष्टिवा: २५
मकीर्णरश्मावादित्ये व्योन्नि चै लोहितायति ॥२०॥ तेऽभिगम्य महात्मानं हपीकेशपरिदमम् ।
अवतीर्य स्थाचूर्ण कृत्या चौचं यथाविधि । पृनां पर्यधान्यायमाशीमगाटसंयुताम् ॥ २६ ॥
रथमोचनमादिश्य संध्यामुपविवेश ह ॥ २१ ॥ ते पूजयित्वा दाशाई सर्वलोकेए पृजितम् ।
दारुकोऽपि हयान्मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः । न्यवेदयन्त वेदमानि रनयन्ति महात्मने ।। २७ ।।
मुमोच सर्वयोमादि मुक्त्वा चैनानवायजत् ।।२२।। तान्गमुः कृतमित्युक्त्वा सत्कृत्य च यदितः ।
अभ्यतीत्य तु तत्सर्वमुवाच मधुसूदनः । अभ्येत्य चैषां वेदमानि पुनरायासहव ॥२८||
युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह यत्स्यामहे क्षपाम् ।। २३ ।। मुमृष्टं भोजयित्वा च ब्राह्मणांस्तत्र केशवः ।
तस्य तन्मतमाज्ञाय चक्रुरावसथं नराः । भुक्त्वा च सद तैः सबरवसा सपा मुखम् ।।२९।।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ।।
पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ८५
धृतराष्ट्रानुमते दुर्योधनेन श्रीकृष्णपूना) पथि सर्वकामसमृद्धसभानिर्माणम् ॥१॥ अनयक्षमाणस्यैव ता भगवतो हान्तिन
पुरप्राप्तिः ॥ २॥
वैशम्पायन उवाच-
स नो मान्यश्च पूज्यश्च सर्वथा मधुसूदनः ॥५॥
तथा दूतैः समाज्ञाय प्रयान्तं मधुसुदनम् । तस्मिन् हि यात्रा लोकस्य भूतानामीश्वरो हि सः।
धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्रीप्ममर्चयित्वा महाभुजम् ॥१॥ तस्मिन्धतिश्च वीर्य च प्रज्ञा चौजश्व माधये ॥ ६॥
द्रोणं च सजयं चैव विदुरं च महामतिम् । स मान्यता नरश्रेष्ठः स हि धर्मः सनातनः ।
दुर्योधनं सहामात्यं हप्टरोमाऽब्रवीदिदम् ॥ २॥ पूजितो हि मुखाय स्यादसुखः स्यादपूनितः ॥७॥
अद्भुतं महदाथर्य श्रूयते कुरुनन्दन ।
स चेतुप्यति दाशाई उपचारररिन्दमः ।
स्त्रियो वालाश्च वृद्धाच कथयन्ति गृहे गृहे ॥३॥ कृष्णात्सर्वानभिमायान्माप्स्यामः सर्वराजा ॥८॥
सस्कृत्याचक्षते चान्ये तथैवान्ये समागताः । तस्य पूजार्थमयैव संविधत्स्व परंतप ।
पृथग्वादाश्च वर्तन्ते चत्वरेषु समासु च ॥४॥
सभा पधि विधीयन्तां सर्वकामसमन्विताः ॥९॥
उपायास्यति दाशार्हः पाण्डवार्थे पराक्रमी ।
[अर्जु०] वृकस्थलं ग्रामभेदम् ॥ २०॥ शाखतो-
[नील०] तथा दूतैरिति ।। १॥ अभिप्रायान् मनो-
ऽश्वशास्त्रविधिना ॥ २२ ॥ [कर्मण्यं कवचादि ] गुण- रथान् ॥ ८॥
वन्ति व्यसनादिसहितानि ॥ २४ ॥
इति श्रीनैल उद्योः भा० भा. पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥
इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायाम नमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि
चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ४॥
[अर्जु०] यात्रा प्रवृत्तिः । पृत्तिराचारः । वीर्य वीर
[लक्षा०] फुशस्थलं समासाद्येत्यत्र कुशस्थलं धृकस्थ-
भावः प्रज्ञा सत्वसाक्षात्कारः । [ शौचं संकरवर्जितम् ]
लमित्यत्रोधवशस्थलम् ॥ २० ॥ मुक्त्वा परिवार्य | ॥६] उपचारैः परिचरणैः। अभिप्रायान् मनोरथान् ॥८॥
शान्यत इत्यत्र परिवार्य प्रदक्षिणीकृत्य ॥ २२ ।। कृत-
इति श्रीमन्म मर्जुनमि० मुयो पनाशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥
मित्युक्त्येत्यत्र नं सम्यकृतम् ॥ २८ ॥
[लक्षा०] तस्मिन् हि यात्रा लोकस्येत्यन यान्ति
इति श्रीमहाभारते उद्योगपाणि याचिरागतीपातमायारे
यस्यामिति यात्रा मर्यादा ॥६॥
धनुरमीनिनमोऽध्यायः ॥४॥
इति श्रीम० मा० उ० वा. कृ. ८० पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥
२९ म.सातु मामानम' । २० म. मावः । २२ म. सर्वान्धर्मेश ।। पदरचारितमोऽध्यायः ॥ ४ ॥

·पध्यायः ८६]
उद्योगपर्व ५
३०५
यथा प्रीतिर्महाबाहो त्वयि जायेत तस्य वै । ! स्त्रियो गन्यानलंकारान्सूक्ष्माणि वसनानि च॥१४॥
तथा कुरुष्व गान्धारे कथं वा भीष्म मन्यसे ॥१०॥ गुणवन्त्यन्नपानानि भोज्यानि विविधानि च ।
ततो भीप्मादयः सर्वे धृतराष्ट्र जनाधिपम् । माल्यानि च मुगन्धीनि तानि राजा ददौ ततः १५
ऊचुः परममित्येवं पूजयन्तोऽस्य तद्वचः ॥११॥ विशेषतच वासार्थ सभां ग्रामे कस्थले ।
तेपामनुमतं ज्ञात्वा गजा दुर्योधनस्तदा । विदधे कौरवो राजा बहुरनां मनोरमाम् ॥ १६ ॥
सभा वास्तूनि रम्याणि मदेष्टुमुपचक्रमे ॥ १२॥ एतद्विषाय वै सर्व देवाईमतिमानुपम् ।
ततो देशेषु देशेषु रमणीयेषु भागशः । आचख्यौ धृतराष्ट्राय राजा दुर्योधनस्तदा ।। १७॥
सर्वरत्नसमाकीर्णाः सभाचरनेकशः ॥ १३ ॥ ताः समाः केशवः सर्वा रत्नानि विविधानि च ।
आसनानि विचित्राणि युतानि विविधैर्गुणैः । असमीक्ष्यैव दाशाई उपायात्कुरुसम तत् ॥ १८॥
इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ।। ८५ ॥
-
पडशीतितमोऽध्यायः ८६
धृतराष्ट्रः श्रीकृष्णे देयत्येन संकल्पितानि वस्तूनि विदुर श्रापयति ॥ १ ॥
धृतराष्ट्र उवाच-
आविकं च सुखस्पर्श पार्वतीयरुपाहृतम् ।
उपलव्यादिह क्षत्तरुपायातो जनार्दनः । तदप्यस्मै प्रदास्यामि सहस्राणि दशाष्ट च ॥ ९ ॥
कस्थले निवसति स च प्रातरिहैष्यति ॥ १ ॥ अजिनानां सहस्राणि चीनदेशोद्भवानि च ।
आहुकानामधिपतिः पुरोगः सर्वसात्वताम् । तान्यप्यस्मै प्रदास्यामि यावदईति केनवः ॥१०॥
महामना महावीर्यों महासत्त्वो जनार्दनः ॥२॥ दिवा रात्रौ च भात्येप सवेना विमलो मणिः ।
स्फीतस्य दृष्णिराष्ट्रस्य भी गोप्ता च माधवः । तमप्यस्मै प्रदास्यामि तमईवि हि केवः॥ ११ ॥
त्रयाणामपि लोकानां भगवान् प्रपितामहः ॥ ३ ॥ एकनाभिपनत्यता योजनानि तुईन ।
वृष्ण्यन्धकाः सुमनसो यस्य प्रज्ञामुपासते । यानमश्चतरीयुक्तं दासे वस वष्यहम् ॥ १२ ॥

·श्रीमन्महामारते [भगवद्यानपर्व है सत्रीपुरुपालं च नगरं मधुसूदनम् । । तदद्य क्रियतां क्षिम मुसंमृष्टमलंकृतम् ॥ १९ ॥ उदीसतां महात्मानं भानुमन्तमिव मजाः ॥ १७ ॥ एतद्धि रुचिराकारैः मासादरुपशोभित । महाध्वजपताकाश्च क्रियन्नां सर्वतो दिशः। शिवं च रमणीयं च सर्वतु सुमहाधनं ।। २० ॥ जलावसिक्तो विरजाः पन्थास्तस्येति चान्वशात् १८ सर्वमस्मिन् गृहे रत्नं मम दुर्योधनस्य च । दुशासनस्य च गृहं दुर्योधनगृहाद्वरम् । । यद्यदर्हति वार्णेयस्तत्तद्देयमसंशयम् ॥ २१ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पडशीतितमोऽध्यायः ।। ८६ ॥ सप्ताशीतितमोऽध्यायः ८७ न त्वयार्थेन पाण्डभ्य कृष्णो भेदयितु शक्य इति धृतराष्ट्र प्रति विदुरोचि ॥१॥ विदुर उवाच- न च दित्सास तेभ्यस्तांस्तच्छमं न करिष्यसि॥९॥ राजन्वहुमतथासि त्रैलोक्यस्यापि सत्तमः । अर्थेन तु महावाहुं वार्ष्णेयं त्वं जिहीपसि । संभावितश्च लोकस्य संमतश्वासि भारत ॥१॥ अनेन चाप्युपायेन पाण्डवेभ्यो विभेत्स्यसि ॥१०॥ यचमेवंगते ब्रूयाः पश्चिमे वयसि स्थितः । न च वित्तेन शक्योऽसौ नौद्यमेन न गर्हया। शाखादा मुमतकाद्वा मुस्थिरः सुस्थिरो ह्यसि ॥२॥ अन्यो धनञ्जयात्कमेतत्तत्त्वं ब्रवीमि ते ॥ ११ ॥ टेखाः चिनि भाः सूर्य महोमिरिव सागरे । घेद कृष्णस्य महात्म्यं वेदास्य दृढभक्तिताम् । धर्मस्त्वयि तथा राजनिति व्यवसिताः प्रजाः ॥२॥ अत्याज्यमस्य जानामि माणैस्तुल्यं धनञ्जयम् १२ सदैव भापितो लोको गुणौघैस्तव पार्थिव । अन्यत्कुम्भादपां पूर्णादन्यत्पादावसेचनात् । गुणानां रक्षणे नित्यं प्रयतस्व सवान्धवः ॥ ४॥ अन्यकुशलसंमन्नान्नैवेक्ष्यति जनार्दनः ॥ १३ ॥ आर्जवं प्रतिपद्यस्व मा चाल्यावहु नीनशः। यत्त्वस्य प्रियमातिथ्यं मानार्हस्य महात्मनः । राजन्पुनाथ पौनांश्च मुहदय मुमियान् ॥५॥ तदस्मै क्रियतां राजन्मानाहोऽसौ जनार्दनः ॥१४|| यत्चमिच्छसि कृष्णाय राजन्नतिथये बहु । आशंसमानः कल्याणं कुरूनभ्येति केशवः । एतदन्यय दाशाईः पृथिवीमपि चाहति ॥ ६॥ येनेच राजन्नर्थेन तदेवास्मा उपाकुरु ॥ १५ ॥ न तु वं धर्षमुद्दिश्य तस्य वा प्रियकारणात् । अममिच्छति दाशाईस्तव दुर्योधनस्प च । एतदित्ससि कृष्णाय सत्येनात्मानमालभे ॥ ७ ॥ पाण्डवानां च राजेन्द्र तदस्य वचनं कुरु ॥ १६ ॥ मायपासन्यमेनच्उंगतदारिदक्षिण । पितासि राजपुत्रास्ते पद्धस्त्वं शिशा परे । जानामि त्वन्मतं राजन् गूह यादोन कर्मणा ॥८॥ घर्तस्व पिठ्यत्तेपु वर्तन्ते ते हि पुत्रमत् ॥ १७ ॥ पश्च पर टिप्सन्ति ग्रामसान्पाण्डया नृप । इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि सतानीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ [मील०] गई। मरें पानगे युगपदरिमन्सन्तीति मदा॥ २०॥ भावेश्यागमणि भारतभार पारिनमाया ॥८६॥ [गयं०] ग रमणीयम् ॥ २० ॥ सभापनि गाणगानगरपा पारनमालाप || An [ नौल० ] गजनिति ॥ १॥ गावितः दृष्टः मानी. गश. हेतुमणिच् मा नाद प्राप्नुहि ॥ ५ ॥ माया इन्द्र मालं छा वचनम् ॥ ८॥ विभत्स्यसि शल्यमा एयर रिष्यसि ॥ १० ॥ र परि॥ १२ ॥ पश्यति नका. जीपरिष्यनि ॥ १३ ॥ आनिध्यं समरूपम् ॥ १४ ॥ उपायुग शाय॥१५॥ इति गटाये भारलभा गरगि मानिसमस्यायः ॥4॥ [ग] पश्चिम ययमि रामाये ॥ २ ॥ शम् ५.tries ·मध्यायः ८८] उद्योगपर्व ५ ३०७ अष्टाशीतितमोऽध्यायः ८८ पूग्यतममपि कृष्णं मंप्रति वयं न सततमहाम इनि दुर्योधनस्य मृत्वा भीष्मण कृष्णो नामयम्नमारा पाने मह मि. कार्य इत्युने दुर्योधनेन तनियमनोपा प्रष्टस्य भीष्मस्य त्रुधा निगमनम् ॥ १॥ दुर्योधन उवाच- वैशम्पायन उवाच- यदाह विदुरः कृष्णे सर्व तत्सत्यमच्युते । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीमः कृरपितामहः । अनुरक्तो वसंहार्यः पार्थान्मति जनार्दनः॥१॥ वैचित्रवीर्य राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥ यत्तत्सत्कारसंयुक्तं देयं वम् जनार्दने । सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि न अध्येत जनार्दनः । अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ॥ २॥ नालमेनमयज्ञातुं नायज्ञेयो हि केगवः ॥८॥ देशः कालस्तयाऽयुक्तो नहि नाईति केशवः । यत्तु कार्य महाबाहो मनसा कार्यनां गतम् । मंस्यत्यघोसनो राजन् भयादयति मामिति ॥ ३ ॥ सर्वोपार्यनं तच्छक्यं केनचितर्नुमन्यया ।। ९॥ अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशांपते । स यद्यान्महागाहुस्तकार्यमविशन्या । न तत्कुर्याद्वधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः॥ ४॥ वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संग्राम्य पाण्डवैः ॥ १०॥ स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः । धर्म्यमयै च धर्मात्मा धृवं वक्ता जनार्दनः । त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ॥५॥ तस्मिन्याच्याः प्रिया वाचो भवता यान्यः सह ११ न तु तस्मै प्रदेयं स्यात्तगा कार्यगतिः प्रभो। दुर्योधन उवाच- विग्रहः समुपारयो नहि शाम्यत्यविग्रहान् ॥६॥ न पर्यायोऽस्ति यद्राजन् प्रियं निप्केवलामहम् । तैः सहेमामुपाश्नीयां यावजी पितामह ॥ १२ ॥ मायाछापर्यायवञ्चनाविगयमाह ॥८॥ निमित्समि [नील.] यहाहेति । अमंहार्यः हनुमशस्यः ॥ १ ॥ मैत्तुमिच्छसि ॥ १० ॥ घनश्चयादन्यः पृथक् कर्तुं न देश इति यद्यपि पेशवोऽर्चामहत्येव वयाऽपि अायां शक्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥ वेदाहं दृढभक्तितां भक्तिभंज- देशः काल वायुक्त इत्यर्थः । वदेवाह-मस्यतीति ॥ ३ ॥ नम् ।। १२ ॥ अन्यत् कुम्मान् मङ्गलधिया कल्पितात् । कार्यगतिः कर्तन्यरीतिः अविमहान् आतिथ्यमात्रेण ॥६॥ नैगिप्यति न स्वाम्येन विपयी करिष्यति ईश ऐश्वर्य इति | नालं न पर्याप्तोऽमि ॥ ८ ॥ तीन अरतरणरन्मना धातोः ॥ १३ ॥ उपाकुरु निवेदय ।। १५ ।। संगाम्य शान्तो भव ॥ १०॥ पायः प्रकारान्तरं नि- इति श्रीमन्महाभारनन्यायायामजुनमियातायामुरोगपर्वगि पंवला फूम्नां पाण्डवान्यना दामनद्वामयं तथा प्ररोगे सप्तार्शतितमोऽध्याय ॥८॥ नास्तीत्यर्थः ।। १२॥ [ सर्व०] मायेन्द्रमालम् अतत्वमन्यया कथितम् मम इति श्रीमन्महाभारते उरोगपणि नटरटीये भागतमापदार वचनम् ॥ ८॥ नैशिष्यति न बीपरिष्यति ॥ १३ ॥ अटाीतितमोध्याय 1 can [अर्जु• ] अमहायोंऽमेयः ॥ १॥ कारणं भेदामि. उपायुर उपहर ॥ १५॥ इति श्रीमहाभारते उरोगपर्वगि मशनारायणतन्याग्व्याया प्रायः । देशः पारस्तयाऽयुक्तः यदानं दीयते टास्माभिम्नन् मतानीनिनमोऽध्याय ॥८॥ कृष्णेन न गृहने पाण्डवचेतसि मैटगहाजनरत्वान् । [लक्षा०] यत्त्रमेयं गतं घूया इत्यत्र गतमागतं कृष्णं नहि नाहति अर्हत्येन ॥ ३ ॥ कृष्णेनागृहीत धने- शासनात् माग्नं भासनान् कारणान् स्वयोग्यतास्यकार- ऽस्माकमामानः स्यादिति भावः ॥ ४ ॥ अन्यमन- णान् ॥ २ ॥ हेपाश्मनीन माः सूर्य इत्यत्र अश्मनि मन्तारं नालं समयों न भानि माहात्म्यादेव ॥ ८ ॥ शिलायां लेखा लेसनमिर ॥ ३ ॥ वाणयं वं जिहीर्ष- मनमा कार्यता गर्ने कार्यतपारधारितम् ॥ ९॥ तीन सीत्यन निहीपसि पाण्डवेभ्यः अपहर्तुमिच्छमि ॥१०॥ गुग्णा मंगाम्य प्रोधादुपरम ॥ १०॥ निवडाय- भन्यो धनश्चयाकमित्यत्र धनसान अन्यः भिन्नः साधारणां निश्चिना चिरालमोगेन । महोपानीयां मद वियोजित इत्यर्थः ।। १२॥ मुंजीय उपास्य वा जीयमिति पर्यायः कमो नाम्नि॥१२॥ इति श्रीमहाभारते शेगरगियादिरातीमारे [स०] देश, कालवधार्चनायाः । सुकिमाह मतानिनमाध्याय ॥८॥ मंम्पतीति ।। ३ ॥ अन्यमन्यमातुं नाऽलं गतोऽनच्छी- ८म.नारमन्यमान-भार। स्वान् ।। ८ ॥ यथार्य कृतम्य पाण्ट्येन्यो भेट्नम् ·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ इदं तु सुमहत्कार्य शृणु मे यत्समर्थितम् । अपापः कौरवेयेषु स कथं वन्धमर्हति ॥ १८॥ परायणं पाण्डवानां नियच्छामि जनार्दनम् ॥१३॥ भीम उचाच- तस्मिन्बद्ध भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा । परीतस्तव पुत्रोऽयं धृतराष्ट्र मुमन्दधीः । पाण्डवाश्च विधेया मे स च मातरिहैष्यति ॥१४॥ वृणोत्यनर्थ नैवार्थ याच्यमानः मुहजनैः ॥ १९ ॥ अत्रौपायान्यथा सभ्यङ् न बुध्येत जनार्दनः। इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुवन्धिनम् । न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान् प्रववीतु मे ॥१५॥ वाक्यानि मुहृदां हित्वा त्यमप्यस्यानुवर्तसे ॥२०॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णाभिसंहितम् । कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः। वैशम्पायन उवाच- तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन नभविष्यति ॥ २१ ॥ धृतराष्ट्र: सहामात्यो व्यथितो विमनाऽभवत् ॥१६॥ पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः। ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽववाद्विचः । नोत्सहेऽमर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन ।। २२॥ मैवं वोचः प्रजापाल नैप धर्मः सनातनः ॥ १७ ॥ इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् । दूतथ हि हपीकेशः संबन्धी च मियश्च नः । उत्थाय तस्मात्माविष्ठभीष्मः सत्यपराक्रमः ॥२३॥. इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥ एकोननवतितमोऽध्यायः ८९ श्रीकृष्णम्य हान्तिनपुरं प्रविश्य धनराष्ट्रादिभिः संगम्य विदुरावसथेऽवस्थानम् ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- स वै पथि समागम्य भीष्मेणाक्लिष्टकर्मणा । प्रातरुत्थाय कृष्णस्तु कृतवान्सर्वमाह्निकम् । द्रोणेन धार्तराष्ट्रैश्च तै!तो नगरं ययौ ॥५॥ ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः प्रययौ नगरं प्रति ॥ १॥ कृष्णसंमाननार्थ च नगरं समलंकृतम् । तं मयान्तं महावाहुमनुज्ञाप्य महायलम् । वभूव राजमार्गश्च बहुरत्नसमाचितः ॥ ६ ॥ पर्यवर्तन्त ते सर्वे एकस्थलनिवासिनः ॥२॥ न च कश्चिद्र्हे राजस्तदाऽऽसीद्भरतर्षभ । धार्तराष्ट्रास्तमायान्तं प्रत्युजग्मुः खलंकृताः । नं स्त्री न वृद्धो न शिशुर्वासुदेवदिदृक्षया ॥७॥ दुर्योधनादृते सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः ।। ३ ।। राजमार्ग नास्तस्मिन्संस्तुचन्त्यपनि गताः । पौराथ पहला राजन् हृषीकेशं दिक्षयः । तस्मिन्काले महाराज हृषीकेशप्रवेशने ॥ ८ ॥ यानगुविधैरन्यैः पद्भिरेव तथा परे ॥ ४ ॥ ॥९॥ गीन अपतारण कमंगा ॥ १० ॥ पर्यायो । पुत्र इति शेषः ॥ १९ ॥ पापानुवन्धिनं पापोदर्यम् ॥२०॥ शुभिः । नियन्यं परम् ।। १२ ।। नमविष्यति मरिष्यति ।। २१ ।। [ला०] अनुगमोऽध्यमंदार्य इत्यत्र अनुरफोऽपि इति श्रीमन्महाभारतम्यारव्यायामनमिभातायायुयोगपाणि प्रमादिगांग्ण अनुगगं प्रापिनोऽपि ॥ १॥ नदिशा- अष्टाशीतितमोऽध्यायः 144li ग्गनि निमहादिल्यान म्पन्दोपनिमित्ता पश्चमी, निमाई [सर्य०] परीन: प्रेसः ॥ १९ ॥ विदायरधः ॥ ६॥ यामुदयन तीर्थनेत्यत्र निदानागा- इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सगनापपणातही पापा. मार्गनिरामोध्यायः ॥८॥ मानविषिष्टमरे गारिपभिनानान गीय गुगणा [लक्षा०] नियंन्यामि जनार्दनमित्यत्र नियंश्यामि गाग्य मायामा॥१०॥ पनामि ।। १३ ॥ [आई.] मग्निं निधनानं, नियंन्यामि यमनं पनि श्रीमहामारने अयोगपणि यादिमनीपालापारे TARA९३॥निया जाना ॥ १४ ॥णा. अगलितगोप्याय मिहिन नाम ॥१६॥ पगलो पिपगीमाना [नाल] प्रातरिति ॥ १॥ 1601.ki.chatticeu २. पाप ५६. मगमनमा ।

·अध्यायः ९०]
उद्योगपर्व ५
आटतानि चरस्त्रीभिहाणि मुमहान्स्यपि । शासनादृतराष्ट्रस्य तत्रोपाविशदच्युतः ॥ १८॥
प्रचलन्तीव भारेण दृश्यन्ते स्म महीतले ॥९॥ अथ गां मधुपर्क चाप्युदकं च जनार्दने ।
तथा च गतिमन्तस्ते वासुदेवस्य वाजिनः । उपजहुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रपुरोहिताः ।। १९ ।।
प्रनष्टगतयोऽभूवन राजमार्गे नरैते ॥ १० ॥ कृनातिथ्यस्तु गोविन्दः सर्वान्परिहसन्कुरून् ।
स गृहं धृतराष्ट्रस्य प्राविशच्छत्रकर्शनः । आस्ते सांवन्धिकं कुर्वन्कुरुभिः परिवारितः ॥२०॥
पाण्डुरं पुण्डरीकाक्षः प्रासादैर शोभितम् ॥ ११ ॥ सोऽर्चितो धृतराष्ट्रेण पनितथ महायगाः ।
तिस्रः कक्ष्या व्यतिक्रम्य केशवो रानवेश्मनः । राजानं समनुज्ञाप्य निरकामदरिन्दमः ॥ २१ ॥
विचित्रवीर्य राजानमभ्यगच्छदरिन्दमः ॥ १२॥ तैः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरसंसदि ।
अभ्यागच्छति दाशाहे प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । विदुरावसथं रम्यमुपातिष्ठत माधवः ॥ २२ ॥
सहव द्रोणभीमाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः ॥ १३ ॥ विदुरः सर्वकल्याणैरभिगम्य जनार्दनम् ।
कृपश्च सोमदत्तश्च महाराजश्व वाहिकः । अर्चयामास दाशाह सर्वकामरुपस्थितम् ॥ २३ ॥
आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ॥१४॥ या मे प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वदर्शनसमुद्भवा ।
ततो राजानमासाद्य धृतराष्ट्रं यशस्विनम् ।। सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्माऽसि देहिनाम् २४
सभीष्मं पूजयामास वाणयो वाग्भिरञ्जसा ॥१५॥ कृतातिथ्यं तु गोविन्दं विदुरः सर्वधर्मचिन् ।
तेषु धर्मानुपूर्वी तां प्रयुज्य मधुसूदनः। कुशलं पाण्डुपुत्राणामपृच्छन्मधुसूदनम् ॥ २५ ।।
यथावयः समीयाय राजभिः सह माधवः ॥ १६॥ प्रीयमाणस्य मुहृदो विदुरो बुद्धिसत्तमः ।
अथ द्रोणं सवाहीकं सपुत्रं च यशस्विनम् । धर्मार्थनित्यस्य सतो गतरोपस्य धीमतः ।। २६ ॥
कृपं च सोमदत्तं च समीयाय जनार्दनः ॥ १७ ॥ तस्य सर्व सविस्तारं पाण्डवानां विचेष्टितम् ।
तत्रासीदूजितं मृष्टं काश्चनं महदासनं । क्षत्तुराचष्ट दाशाईः सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान ।। २७ ।।
इति श्रीमहाभारत उद्योगपणि एकोननवतितमोऽध्यायः ।। ८९ ।।
नवतितमोऽध्यायः ९०
श्रीरणं पश्यन्त्याः कुन्त्याः पुत्रविषयः म्यविषयश्च धोरा कृष्णेन तम्या: सान्त्वनं च ॥१॥
वैशम्पायन उवाच-
पिठप्वसारं स पृधामभ्यगच्छदरिन्दमः ॥ १ ॥
अयोपगम्य विदुरमपराहे जनार्दनः ।
[नील०] मृष्टं गोधितम् ॥ १८॥ परिहसन् नर्म | मृष्टं निर्मलम् ॥ १८ ॥ उदकमोदकम् ॥ १९ ।। सान.
फुर्वन् साम्बन्धिकं धनञ्जयादिसम्बन्धहेतुकं व्यवहारम् | धिकं संबन्धोचितम् ॥ २० ॥ अर्चितो वाग्भिः; पूजितो
॥ २० ॥ पूजितः स्तुतः ॥ २१ ॥ विदुरः पाण्डवानां मधुपर्कादिना ॥ २१ ॥ विदुरावसथं विदुरगृहम् ।।२२।।
विचेष्टितं तस्य तं कृष्णं प्रति अपृच्छदित्यन्वयः । सार्ध- धर्मसततो धर्मनित्यः ॥ २६ ॥ तस्य क्षत्तुः ।। २७ ।।
सोक एकं वाक्यम् । अपृच्छदिति पूर्वस्मादनुरुप्यते
इति श्रीमन्महामारनन्यायासामर्जुनमियतायामुशेगपगि
रकोननरनिनमोध्यायः ॥९॥
प्रीयमाणस्येत्यादिपठ्यो द्वितीयायें ॥ २६ ॥
[स] गृह प्रकोप्टम् सभीष्म भीष्मण सहितम्
इति योगपाणि नेटकण्टीये भारतभारदीपे ॥१५॥ परिहसनम पुर्वन् ॥२०॥ संरन्धर्फ सम्बन्धहेतु
एसोननरनितमोऽध्यायः॥ ८९ ॥
व्यवहारम् । मर्थितो मधुपकाधैः । पूजितः पूजावचनैः२१
[भर्जु०] अनसा तत्वतः ।। १५॥ [न संभवन्ति इति श्रीमहामारतोयोगगग समनारायणानटीवाया.
न शान्ति ] समेयाय संगतः सम् आ इयाय संधिः ।
मूलनातितमोभ्यायः
समीयाय इति पाठे दीर्घत्वमार्यम् ॥ १६ ॥ अनितं [नौल.] अयेति ॥ १॥
१२ म. रावेरमनि । २१ म. समनुपाय। २३ म. पायर'। २६ धर्मनिभ्यस्य च सा एननवनिमोऽध्ययः ॥ ९॥

·श्रीमन्महाभारते
[ भगवद्यानपर्व ६
सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं मसन्मादित्यवर्चसम् । महावनेष्ववोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च ।
कण्ठे गृहीत्वा माक्रोशत्स्मरन्ती तनयान् पृथा ॥२॥ हीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता ॥ १७ ॥
तेषां सत्यवतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । कामद्वेषौ वशे कृत्वा सता वानुवर्तते ।
चिरस्य दृष्ट्वा वाणेयं वाप्पमाहारयत्पृथा ।। ३ ।। अम्बरीपस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुपस्य च ।। १८ ।।
माऽब्रवीकृष्णमासीनं कृतातिथ्य युधां पतिम् । भरतस्य दिलीपस्य शिवेरौशीनरस्य च ।
वाप्पगढ़दपूर्णेन मुखेन परिशुण्यता ॥ ४॥ राजपीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुदहाम् ॥ १९ ॥
ये ते वाल्यात्मभृत्येव गुरुशुश्रूपणे रताः ।
शीलवृत्तोपसंपन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः ।
परस्परस्य मुहृदः संमताः समचेतसः ॥ राजा सर्वगुणोपेतत्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्॥२०॥
नंशिता राज्याजनाही निर्जनं गताः ५॥ अजातशत्रुर्धर्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
विनीतकोषहश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतस्त्ततः ।।
त्यक्त्वा मियमुखे पार्या रुदतीमपहाय माम् ॥६॥ प्रियदर्शो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥२१॥
अहापुंश्व वनं यान्तः समूलं हृदयं मम । यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः ।
अती महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः ॥७॥ सामर्पः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः पियंकर:२२॥
उपुर्मदावने चात सिंहव्याघ्रगजाकुले । कीचकस्य तु सज्ञातेयों हन्ता मधुसूदन ।
पाला विहीनाः पिना ते मया सततलालिताः॥८॥ शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य पकस्य च ॥२३॥
अपश्यन्तथ पितरों कयमपुर्महावने ।
पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो चले ।
शहदुन्दुभिनियोंपैर्मुदानिःसनैः ॥९॥ महेश्वरसमः क्रोधे भीमः महरतां वरः ॥ २४ ॥
पाण्डवाः समयोध्यन्त पाल्यात्मभृति केशव । को बलममर्प च यो निधाय परंतपः ।
ये स्म वारणशब्देन हयानां देपितेन च ।।१०।। जितात्मा पाण्डवोऽमपी भ्रातुस्तिष्ठति शासने २५॥
स्थनेमिनिनादेय व्ययोध्यन्त तदा गृहे । तेजोराशिं महात्मानं वरिष्ठममितीजतम् ।
सहभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना ॥ ११ ॥ भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन ।। २६ ॥
হাথগিগ গৃগাল গিনিপি। तं ममाचार वार्ष्णेय कथमच कोदस।
वर्ग रोरलंकारः पूजयन्तो द्विजन्मनः ॥ १२ ॥ आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो चली॥२७॥
गीभिर्मद्गलयुक्ताभिमणानां महात्मनाम् । अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण पाहुसहस्रिणा ।
अचितरर्चनय स्तुवन्दिाभिनन्दिताः ॥ १३ ॥ विमाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥ २८ ।।
मासादानेवरोध्यन्त राडपाजिनशायिनः । क्षिपत्येकेन वेगेन पक्ष पाणशतानि यः।
मरंप निनदं त्या वापदानां महारने ॥ १४॥ इप्यरो सशो रासः कार्तवीर्यस्य पाण्डयः ।।
न स्मोपयान्ति निद्रां ते न तदर्दा जनार्दन । तेनसाऽऽदित्यसहशो मपिराहशो दगे।
भेरीमानिनद गहरणनिःसनः ॥ १५ ॥ समया पपिचीनल्यो मोन्टसमविमामः ॥३०॥

·अश्यायः ९०] छयोगपर्व ५ यस्य बाहुवलं सर्वे पाण्डवाः पर्युपासते । महाभिजनसंपन्ना सर्वकामै: मुभिता । स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ।। ३२ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥ ४५ ॥ यं गत्वाऽभिमुखः संख्ये न जीवन् कश्चिदावजेत् । पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः महारिभिः । यो जेता सर्वभूतानामनेयो जिष्णुरच्युत ॥ ३३ ॥ उपपन्ना महेष्वासैद्रौपदी दुःखभागिनी ।। ४६ ॥ योऽपाश्रयः पाण्डयानां देवानामित्र वासकः । चतुर्दशमिदं वर्प यन्नापश्यमरिन्दम । स ते भ्राता सखा चैः कथमद्य धनत्रयः ॥३४॥ पुत्रादिभिः परियूनां द्रौपदी सत्यवादिनीम् ॥४७॥ दयावान्सर्वभूतेषु हीनिपेवो महास्ववित् । न नूनं कर्मभिः पुण्यरचने पुरुषः सुखम् । मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥ ३५ ॥ द्रौपदी चेत्तथाटत्ता नाचते मुखमव्ययम् ॥ १८ ॥ सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः । न पियो मम कृष्णाया वीभत्सर्न युधिष्ठरः । भ्रतूणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ॥ ३६ ।। भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम्।। ४९ ।। सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुमूदन । न मे दुःखतरं किंचिद्भुतपूर्व ततोऽधिकम् । वृत्तं कल्याणरत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥ ३७॥ स्त्रीधर्मिणी द्रौपदी यच्छशुराणां समीपगाम् ।।२०।। ज्येष्ठोपचायिनं वीर सहदेवं युधां पतिम् । आनायितामनायेंण कोषलोभानुवर्तिना। शुश्रूधुं मम वार्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥ ३८ ॥ सर्वे प्रेक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥ ५१ ।। सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । तव धृतराष्ट्रव महाराजश्व वाह्निकः । भ्रातृणां चैव सर्वेषां मियः प्राणो वहिथरः ।।३९|| कृपश्च सोमदत्तथ निर्विण्गाः कुरवस्तथा ।। ५२॥ चियोधी च नकुलो मद्देवासो महाबलः । तस्यां संसदि सर्वेषां क्षचारं पूजयाम्यहम् । कश्चित्स कुशाली कृष्ण वत्सो मम मुखैधितः॥४०॥ वृत्तेन हि भवत्यार्यों न धनेन न विद्यया ।। ५३॥ मुखोचितमदुःखाई सुकुमारं महारथम् । तस्य कृष्ण महायुद्धगम्भीरस्य महात्मनः । अपि जातु महावाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥ ४१ ॥ क्षत्तुः शीलालंकारो लोकान्धिष्टभ्य तिष्ठति ॥२४॥ पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विना कृता । वैशम्पायन उवाच- न लभामि धृति चीर साध जीवामि पश्य माम् ४२ सा शोकार्ता च हष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् । सर्वैः पुत्रैः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन । नानाविधानि दुःखानि साण्विान्वकीर्तयत् ॥१५॥ कुलीना रूपसंपन्ना सः समुदिता गुणैः ॥ ४३॥ | पूर्वराचरितं यत्तत्कुरानभिररिन्दम । पुत्रलोकात्पतिलोकं पृण्वाना सत्यवादिनी । अक्षयूतं मुगवः कचिदेपा मुखावहम् ॥ १६ ॥ मिषान्पुनान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते ॥ ४४ ॥ ॥२०॥ सनातेः सह॑रस्य ॥२३॥ [मरपति यु 1] वृण्माना ॥४४॥ तथात्ता पुण्यशीला ॥ ४८ ॥ भीम भयानम् प्रदर्शनेन प्रत्यक्षेग ॥ २६ ॥ अर्जुनेन | कपिदिति काका मुगावहत्वं नास्तीति व्यन्यने । पा कार्तवीर्येण अवर इदानी जातः । अतीतेन मृतन ॥२८॥ मत्सुत्रभर्नादीनाम् ॥ ५६ ॥ आधिराज्यं रामामुपरिराज्यम् ॥ ३१ ॥ [अर्जु० ] वृत्तमाचारम् ॥ ३७ ॥ येष्टापचायिन [सर्व० ] धुरं वष्टि भारं योदुमर्हति ॥ १९ ॥ कथं | ज्येष्ठपूजकम् ॥ ३८ ॥ प,मसंघातगे पक्ष्मणा संघातो कीहरु । यस श्रेष्ठ. स ते भ्राता क्यमिति भीमनिगेप-मेलका बन जाते यावति काले निमेष इत्ययः । पम संबन्धात्तन्छदापोनरुक्त्यम् ॥ २१ ॥ संपातजमिति च पठन्ति ॥ ४२ ॥ अनुपद्यने अनुगच्छन [नील०] ज्योपचायिनं ज्येष्टाना भारद्धिरम् । अनुग्घ्यत इति पाठे आमया ॥ ४४ ॥ गाया. ॥ ३८॥ परमणोः सपातने निमेषमाने इत्यर्थ.॥४२॥णामपेक्ष्य त्यग्लोपे पञ्चमी ॥ ४९ ॥ या यस्मात् पुनलोकारपुरसन्निकर्प त्यस्वा पतिलोकं पतिसंनिषि नीमियी रजम्याम ॥ ५० ॥ अनार्येश अधर्मग ३७म मंगोपने ए४६म मिमि. । ५३ म सांस . ५९ममाता ·ww श्रीमन्महाभारते भगवद्यानपर्व ६ सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् । महावनेप्ववोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च । कण्ठे गृहीत्वा माक्रोशत्स्मरन्ती तनपान् पृथा ॥२॥ ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता ॥ १७ ॥ तेपां सत्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वानुवर्तते । चिरस्य दृष्ट्वा वार्णेयं वाप्पमाहारयत्पृथा ॥३॥ अम्बरीपस्य मान्धातुर्ययातेहपस्य च ॥ १८ ॥ माऽनवीकृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् । भरतस्य दिलीपस्य शिवेरौशीनरस्य च । वाप्पगद्दपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥ ४ ॥ राजपीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् ॥ १९ ॥ ये ते पात्यात्मभृत्येव गुरुशुश्रूपणे रताः शीकटतोपसंपन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः । परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः ।। राजा सर्वगुणोपेतस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्।। २० ॥ निकृत्या भ्रंशिता राज्याज्जनाही निर्जनं गताः ॥ अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रमः। विनीतक्रोधपश्यि ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः । श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतत्ततः ।। त्यस्त्वा प्रियमुखे पार्थी रुदतीमपहाय माम् ॥६॥ मियदर्शी दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ।। २१॥ अहार्पश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम । यः स नागायुतप्राणो वातरंहा महाबलः । अतदर्दा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः ॥ ७॥ सामर्पः पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः मियंकरः२२॥ ऊपुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगनाकुले । कीचकस्य तु सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन । याला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः ॥८॥ शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य यकस्य च ॥२३॥ अपश्यन्तश्च पितरी कथमृणुर्महावने । पराक्रमे शक्रसमो मातरिश्वसमो वले । बहादुन्दुभिनिपिगचणुनिःस्वनैः ॥९॥ महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥२४॥ पाण्डवाः समयोध्यन्त वाल्यात्मभृति केशव । कोचं वलममर्प च यो निधाय परंतपः । ये स्म वारणशब्देन हयानां हेपितेन च ॥ १० ॥ जितात्मा पाण्डयोऽमपी भ्रातस्तिष्ठति शासने २५॥ रपनेमिनिनादच व्ययोध्यन्त तदा गृहे । तेजोराशि महात्मानं वरिष्ठममितौजसम् । महमेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना ॥ ११ ॥ भीम प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन ।। २६ ॥ पुण्यायोपमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः । तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमय कोदरः । परपरलंकारः पूजयन्तो द्विजन्मनः ॥ १२॥ आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो चली।॥२७॥ मीभिर्मगलयुक्ताभिर्माणानां महात्मनाम् । अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण वाइसहस्रिणा । भचिनेरचन दिय स्तुपभिरभिनन्दिताः ॥ १३ ॥ विवाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥ २८ ॥ प्रासादायप्वयोध्यन्त राडवाजिनशायिनः । क्षिपत्पेकेन वेगेन पञ्च याणशतानि यः । मरंपनिनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने ॥ १४ ॥ इप्पो सहशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥ २९ ॥ न स्मोपयानि निद्रां ने न तदा जनार्दन । तेजसाऽऽदित्यसदृशो महर्पिसहशो दमे । भेरीमदगनिनःशदचंगानिम्नः ॥ १५ ॥ समया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविमामः ॥ ३० ॥ मीणां गीननिनादय पधुरैमधुगूदन । आधिराज्यं मददीप्तं प्रथितं मधुसूदन । पन्दिमागधगध स्नुपहियोंधिताः करम् ।। १६ ।। आहनं येन वीर्यण गुरूणां सर्वरानम् ॥ ३१॥ [गा. बियं गयादि मु भागोत्य आहा: पुत्रः । 'पाण्डः गुन्गीपती गिते । इति विश्वः ॥ २२ ॥ ॥६॥y भाग ॥ १९॥ त्रियों मा दर्शन याग [0] म्यपित अग्या प पिना पो हत्यामा rधारमैया पार ॥ २९ ॥ गायनगदेय पाण्डप: मार्षमा पुरं भार यष्टि पागयते ॥ १९॥ गत्यागगरः पोद पाट३, महिमा मा पा पा-ममनिमविशणेगा इत्यनागनेन न्य 14tv ९.rlifting - ·अश्याय: ९० उद्योगपर्व ५ ३११ यस्य बाहुवलं सर्व पाण्डवाः पर्युपासते। महाभिजनमंपन्ना सर्वकामः मुनिता । स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ।। ३२ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥ ४५ ॥ यं गत्वाऽभिमुखः संख्ये न जीवन् कश्चिदाननेन् । पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पः प्रदारिभिः । यो जेता सर्वभूतानामजेयो निष्णुरच्युत ॥ ३३ ॥ उपपन्ना महेवासद्रोपदी दुःखभागिनी ।। ४६ ।। योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । चतुर्दशमिदं वर्ष यन्नापश्यमरिन्दम । स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनञ्जयः ॥३४॥ पुत्रादिभिः परियूनां द्रौपदी सत्यवादिनीम् ।।४७॥ दयावान्सर्वभूतेषु द्रोनिपेवो महास्ववित् । न नूनं कर्मभिः पुष्पैरश्चने पुरुपः मुखम् । मृदुश्व मुकुमारश्च धार्मिकश्च मियश्च मे ॥ ३५ ॥ द्रौपदी चेचयाटत्ता नाचते मुखमव्ययम् ॥ १८ ॥ सहदेवो महेष्वासः शुरः समितिशोभनः । न मियो मम कृष्णाया वीभत्सर्न युधिष्टरः । भ्रतॄणां कृष्ण शुथूपुर्धर्मार्थकुशलो युवा ।। ३६ ।। भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम्।। ४९ ।। सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुमूदन । न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्व ततोऽधिकम् । वृत्तं कल्याणटत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ।। ३७ ॥ स्त्रीधर्मिणी द्रौपदी यच्छशुराणां समीपगाम् ॥२०॥ ज्येष्ठोपचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् । आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना। शुश्रूधु मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचश्व मे ॥ ३८ ॥ सर्वे प्रैसन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ।। ५१ ।। सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । तत्रैव धृतराष्ट्रय महाराजश्व वाहिकः । भ्रातृणां चैव सर्वेषां प्रियः प्राणो पहिचरः ।।३९|| कृपश्च सोमदत्तथ निर्विण्णाः कुरवस्तथा ।। ५२ ।। चियोधी च नकुलो मद्देष्वासो महाबलः । तस्यां संसदि सर्वेषां क्षचारं पूजयाम्यहम् । कञ्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः॥४०॥ वृत्तेन हि भवत्यार्यों न धनेन न विद्यया ।। ५३ ।। मुखोचितमदुःखाई मुकुमारं महारथम् । तस्य कृष्ण महायुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः । अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ।। ४१ ।। क्षत्तुः शीलमलंकारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ॥२४॥ पक्ष्मसंपातने काले नकुलेन विना कृता । वैशम्पायन उवाच- न लभामि धृति वीर साद्य जीवामि पश्य माम्४२ सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् । सः पुत्रः प्रियतरा द्रौपदी मे जनार्दन । नानाविधानि दुःखानि साण्विान्वकीर्तयत् ॥१५॥ कुलीना रूपसंपन्ना सबैः समुदिता गुणैः ।। ४३॥ पूर्वराचरितं यत्नत्कुराजभिररिन्दम । पुत्रलोकात्पतिलोकं कृण्वाना सत्यवादिनी । असतं मृगवधः कश्चिदेषां मुखावहम् ।। ५६ ।। प्रियान्पुनान्परित्यज्य पाण्डवाननुरुध्यते ।। ४४ ॥ ॥२०॥ सजातेः सउर्दुनस्य ।। २३ ।। [मन्त्पतिर्वायुः ।] वृण्याना ॥ १४ ॥ तथावृचा पुण्यशीला ॥ ४८ ! भीमं भयानम् प्रदर्शनेन प्रत्यक्षेग ॥ २६ ॥ अर्जुनन कचिदिति काका मुग्नावहत्वं नास्तीति त्र्यन्यनं । एपा कार्तवीर्येण अवर इदानी जातः । अतीतेन मृतेन ॥२८॥ मत्पुत्रमार्गदीनाम् ।। ५६ ।। आधिराज्यं राज्ञामुपरिगज्यम् ।। ३१ ।। [अर्जु०] वृत्तमाचारम् ॥ ३७ ।। ज्येष्ठापचायिन [सर्व.] धुरं वष्टि भारं योदुमर्हति ॥ १९ ॥ कथं ज्येष्ठजरम् ॥ ३८ ॥ परममंबानगे परमया संघाती पीटर । यः स श्रेष्ठः स ते भ्राता क्यमिनि भीमविगेष- मेलमतन जान पावति काले निर्मप. इत्ययः । पदम संबन्धात्तच्छदापोनरुस्त्यम् ।। २१ ॥ संपातजामिति च पठन्ति ॥ ४२ ॥ अनुपयन अनुगमा [नील.] ज्येष्टोपचायिनं ज्येष्टाना भारवृद्धिकरम् । अनुरुष्यत इति पाठे मसामया ॥ १४ ॥ यतायाः ॥ ३८ ॥ पश्मयोः संपात निमेश्माने इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ कृष्णामपश्य त्यग्लोपे पश्चमी ॥ ४५ ॥ या यम्मार पुरलोकात्पुनमनिकर्ष त्यस्त्वा पतिलों पतिनिधि मीचमिशी रजस्वलाम ॥ ५० ॥ अनाग अग ३७म मेदिन भि । ५१ म सदा ।। ५म. मुगावाः। .

·मच्यायः ९०] उद्योगपर्व ५ न मां मात्र वैधव्यं नार्थनाशो न वैरता । दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ॥ ८२॥ तथा शोकाय दहति यया पुत्रविनाभयः ॥ ६९ ॥ पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यनि यस्फलम् । याई गाण्डीवघवानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । नहि वैर समासाय प्रशाम्यति वृकोदरः ॥ ८३ ॥ धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हदयस्य मे। मुचिरादपि भीमस्य नहि वरं प्रशाम्यति । इतचतुर्दशं वर्ष यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् ।। ७ ।। यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्छत्रुकर्शनः ।। ८४ ।। धनजयं च गोविन्द यमौ तं च दृकोदरम् । न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥७१॥ प्रबाननं तु पुत्राणां न मे तदुःखकारणम् ॥ ८५॥ अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन । यत्तु सा बृद्दी व्यामा एकवस्खा सभां गवा । या माधव रानानं धर्मात्मानं युधिष्टिरम् ।।७२॥ अशृणोत्परूपा वाचः किं नु दुःखतरं तत्तः ॥ ८६।। भूयास्ते हीयते धर्मों मा पुत्रक वृथा कृथाः । स्त्रीमिगी वरारोहा सत्रधर्मरता सदा । पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम्॥७३॥ नाभ्यगच्छत्तदा नायं कृष्णा नायवती सती।।८७॥ वृत्तेः कार्पण्यलव्याया अप्रतिष्ठव ज्यायसी । यस्या सम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन । अयो धनजयं व्रया नित्योयुक्तं वृकोदरम् ॥७॥ रामश्च पढिनां श्रेष्ठः महन्नश्च महारयः ॥ ८८॥ यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः । साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोचम । अस्मिदागते काले मिथ्या चातिक्रमिप्यति।।७५॥ भीमे जीवति दुर्घ विजये चापलायिनि ।। ८ ।। लोकसंभाविताः सन्तः मुनृशंसं करिष्यय । वैशम्पायन उवाच- नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं गाश्वतीः समाः||७|| तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् । काले दि समनुमाप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् । पितृप्वसारं शोचन्ती गौरिः पार्थसखः पृयाम्९० माद्रीपुत्री च वक्तव्यो क्षत्रधर्मरती सदा ।। ७७ ॥ वासुदेव उवाच- विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीविनादपि । का तु सीमन्तिनी वाहन लोकप्वस्ति पितृप्वसः। विक्रमाधिगता ह्यः क्षत्रधर्मेण जीवतः ॥ ७८॥ शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ।। ९१ ।। मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम । महाकुलीना भवती हूदादमिवागता । गत्वा ब्रूहि महावाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।। ७९ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी भी परमपूजिता ॥ ९२ ॥ अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर । वीरसूवीरपनी त्वं सः समुदिता गुणैः । विदिती हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु ययान्तको ८० मुखदुःखे महामाज्ञे त्वादशी सोडुमर्हति ॥ ९ ॥ भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् । निद्रानन्द्रे क्रोधहपा क्षुत्पिपासे हिमातपो । तयोश्चतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ॥ ८१ ।। एतानि पार्या निनित्य नित्यं वीरमुखे रताः॥२४॥ परूपाण्यभ्यभापताम् । [नील० ] अतिक्रमिष्यति अयुद्धेनेत्यर्थः ॥ ४५ ॥ म्बयन्ननुगमं कृतवान् ॥ ८२॥ वृहती महिना । यद्वा सुमृगंसम् अत्यन्तनीभत्मम् ।। ७६ ॥ वृहत्तीपुष्परच्यामा ।। ८६ ॥ [अर्जु० ] न वैरता न वैरं सायें तल् । नवरता (?) [सर्व.] इन इन (१)॥ ७० ॥ अप्रविष्ठाऽनवम्यानं इति वा । भो भग्नम् ॥ ६९ ॥ वृत्तेजीविकायाः। नित्योहाक्त एव वृकोदरः स्वयमेवोद्यमित्वान् त्वं तु अनुय- अप्रतिष्ठा मरणम् । नित्योयुक्तो नित्योद्यतः ॥ ५४॥मित्वादुच्यस ॥ ७४ ॥ अतिक्रमित्यति व्यों या. मिथ्याचातिरमिष्यति (अ)नकायों यारसति ॥ ७५ ॥ स्यति ।। ७५ ॥ अनृशंसं अग्मिन्नन्याय्यम् । मयुद्धेन पाप- मुनृशंसमात्महिंसाम् ॥ ७६ ॥ पदवीं वर्म चर गच्छ स्योत्पत्तेः ॥ ७६ || पदवीं गमनमम ।। ८० ॥ अत्या- तस्याः प्रीति कुर्वित्ययः ॥ ८० ॥ अभ्यगच्छत् विट-च्छदभ्यभवत् ।। ८२ ।। वृहती अवाला ।। ८६ ॥ हृदात् ६९ म. विनद्रामयम् । ९१ म. पत्नी च । सम्पूर्णतया ॥ ९२ ॥ मुमैधिनाः सुसरषिताः ॥ ९४॥ - दुःशासनश्च कर्णश्च वयो. १.

·३१२
श्रीमन्महाभारते
[ শালিখ ?
तन्मा दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ । येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तरिवार्पिता ।
धार्तराष्ट्रः परिलिष्टा यथा नकुशलं तथा ॥ ५७ ॥ वाला मामार्यकस्तुभ्यं श्रीइन्ती कन्दुइस्तिकाम् ६३
निर्वासनं च नगरात् प्रवज्या च परन्तप । अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सरये महात्मने ।
नानाविधाना दुःखानामभिज्ञाऽस्मि जनार्दन।।५८॥ साऽहं पिना च निकृता श्वशुरैश्च पान्तप ।।
अज्ञातचर्या वालानामवरोधश्च माधव ।
अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किंजीपितफलं मम ॥६॥
न मे शतमं तत्स्यात्पुरैः सह परन्तप ॥ ५९॥ यन्मां वागनवीनक्तं मृतके सव्यसाचिनः ।
दुर्योधनेन निकृता वर्षमय चतुर्दशम् ।
पुरस्ते पृथिवीं जेता यशश्वास्य दिवं स्पृशेत् ॥६॥
दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः॥६०॥ हत्या कुरुन्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः ।
नमे विशेषो जात्वासीत् धार्तराष्ट्रेणु पाण्डवैः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेपानाहरिष्यति ।। ६६॥
तेन सत्पेन कृष्ण त्वा हतामिनं श्रिया वृत्तम् ॥ नाहं तामभ्यस्यामि नमो धर्माय वेवसे |
अस्माद्विमुक्तं संग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ॥ ११ ॥ कृष्णाय महते नित्यं धर्मों धारयति प्रजाः ॥६७॥
नैव शस्याः पराजेतुं सर्व ोपा तथाविधम् । धर्मवेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभापत |
पितरं त्वैव गहेयं नात्मानं न सुयोधनम् ।। ६२ ॥ त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्व संपादयिष्यसि॥६॥
[निवातस्थामुपपनप्रविष्टाम् ।] ॥ ५१ ॥ अलकार दिति धर्मेऽपि समय दर्शयति । सतोपीश्वरस्याकिंचि
शोभातिशयहेतुत्लात् ।। ५४ ॥
करत्नमाह-त्व चेति ।। ६८ ॥
[सर्व०] पश्मणोरक्षिपिधानरोमारल्यो सघात [अर्जु०] पितर शूरम् ॥ ६२ ।। अर्पिना पणीना ।
सयोग तन्ने तदुपहिते ॥ ४२ ।। पुत्रलोकात् पुत्रसनिक- आर्यक पितामह तुभ्य तम ॥ ६३ ॥ विनिता वश्चिता
पमनपाय पतिलोक पतिभि सनास वृण्वाना ॥४४॥
॥ ६४ ।। सूतके अर्जुनस्य जन्मसमय स्पृशेत् स्त्रक्ष्यति
चतुर्दशमिति पूरणप्रत्ययस्य पूरणीयापक्षित्वेन पूर्ववर्याणा ॥ ६५ ॥ महाजन्ये महारणे त्रीन् मेधान् अश्वमेधादीन
परिग्रह । या द्रौपदी नियतस्था वातागम्यात्यतगुप्तदे- ।। ६६ ॥ सा वाचम् अभ्यसूयाभि निन्दामि पेघसे धाने
शास्थाम् ।।४७|| अक्षयूतमक्षनीडा मृगवध कृत ॥५६॥धीकर्मविशपणपदमिद कृष्णाय तुभ्य महते व्यापकाय
[नीर ] नकाल मरणम् ॥ ५७ ॥ अवरोध राज्या- 'कृष्णविशेषणमिदम् ॥ ६७ ॥ त चेदसीत्यन्वय ॥६८ ।।
प्रानम्पो वृत्तिनिरोध ॥ ५९ ।। यदि सुस पुण्यक्षयरू [ सर्व०] कञ्चित्तेपा पाण्डवाना मुसावहम् न तसु
पम् अर्थाडु स पापक्षयरूप तर्हि दुःसा पापक्षयहेतोस्तत्सुस खार्थ कुर्वन्ति कचिदित्यर्थ ॥ ५७ ॥ निर्वासन च
न अस्मार स्यात् तथा च न वय दुःसालय प्राप्नुम प्रव्रज्या च दहतीत्यन्वय ॥ ५८ ॥ दुःखात्पाप क्षीणेऽपि
इत्यर्थ ॥ ६० ॥ अरमात् भाविन पुरपाण्डयसग्रामात् यदि तपा सुस न तस्यात्तदा तेपा पुण्यस्य परस्य सर्वथा
गोरक्लह विषमधियामेवावमर्द समवुद्धीना तु सुसमवेति क्षय एव ।। ६० ॥ पितर गर्हामि येन कुतिभोजाया
भाव ॥ ६१ ॥ सर्व वृत्तम् एपा पाण्डवाना तथाविध दत्ता । तस्मैचेन्न दत्ता स्या तदा सवन्धान्तरायाभावात
अपिपमम् ॥ ६२ ॥ वृत्तैर्वदान्यत्वेन स्यातैर्धन यथा जया रक्षिता स्युरित्याशय ॥ ६२ ॥ घूतेंदेंवनशीले ।
आहेगार्ग्यत तद्वत, यनामर्पिता । 'वृत्तोऽतीते दृढे ते द्यूतदय समर्पयन्ति तुभ्य ता ।। ६३ ॥ श्वशुरै श्वगुरा
रयात इति विश्व रिपत्यपपाठ । आर्यक पिता- दिमिर्धतराष्ट्रादिभि ॥६४ ॥ जीन मधान् यज्ञादी
माद । नुभ्य तप ।। ६३ ।। श्वपुरभीष्मादिभि धृतराष्ट्रो ॥६६॥ अभ्यसूयामि निन्दामि। तस्याधर्मदैवरूपत्वा ।
ऽपि भर्नु ज्येष्टत्या शगुर ण्य ॥ ६४ ॥ महाजन्ये महा धर्मगरकाय वेधसे प्रजापतये ॥६७ ।। येन सावागुता।
युद्धे मधान् अश्वमयान् ।। ६६ ।। अभ्यसूयामि निन्दामि धर्मश्वेदस्ति व चाप्यसि ।। ६८ ।।
परस विश्वष महत इति कृष्णस्येश्वरस्य निन्दार्थमुप
[रक्षा०] निर्वासन च नगरादित्यन यनियर्यासन या
हाम पर्मन ए मायन्य धर्मपदस्यार्थदर्शननाह-धर्म । च नव्या तन जाताना दुसानामिति सबन्ध ।।५८॥
पनि । धारादि धर्म इनि व्युत्पत्त्या धर्म ण्य पर्ता अज्ञातचर्या पालनामित्या पुन सह अज्ञातचर्या
धारगिता गगन नु धेरनि भाव' ।। ६७ ॥ धर्म
५७म म । ५८ दशनाम मोहीम बनाईन । ५. सर्व । ६६म दुम्मानमध्ये ।
-
पानगर जाता ॥ ५९॥

·मध्यायः ९०] उद्योग५ ३१३ न मां माप वैधव्यं नार्थनाशो न वैरता । दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्सिनम् ।। ८२॥ तथा शोकाय दहति यया पुत्रविनाभवः ॥ ६९ ॥ पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यनि यत्फलम् । याऽई गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । नहि वरं समासाद्य प्रशाम्यति कोदरः ।। ८३ ।। धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिहृदयस्य मे ॥ मुचिरादपि भीमस्प नहि वैरं प्रशाम्यति । इतचतुर्दशं वर्षे यन्नापश्यं युधिष्टिरम् ।। ७२ ।। यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्छत्रुकर्शनः ।। ८४ ।। धनञ्जयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् । , न दुःखं राज्यहरणं न च छूने पराजयः । जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥७॥ प्रवाजनं तु पुत्राणां न मे तदुःखकारणम् ।। ८५॥ अर्थतस्ते मम मृतास्तेपां चाहं जनार्दन । यत्तु सा वृहती ग्यामा एकवस्त्रा सभां गता। या माधव रानानं धर्मात्मानं युधिष्टिरम् ॥७२॥ अशृणोत्परुपा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ॥८६॥ भूयास्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक या कृयाः । स्वीमिणी वरारोहा सत्रधर्मरता सदा । पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु वाम् ॥७३॥ नाभ्यगच्छत्तदा नायं कृष्णा नायवती सती||८७|| वृत्तेः कार्पण्यलव्याया अप्रतिष्ठेच ज्यायसी । यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नायो मधुसूदन । अयो धनजयं व्रया निरयोयुक्तं दृकोदरम् ॥७॥ रामश्च वलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारयः ॥८॥ यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः । साऽहमेवंविघं दुःखं सहेयं पुरुपोचम । अस्मिश्वेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिप्यनि।।७५॥ भीमे जीवति दुर्घ विनये चापलायिनि ॥ ८९ ।। लोकसंभाविताः सन्तः मुनृशंसं करिष्यथ । वैशम्पायन उवाच- नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं माश्वतीः समाः॥७॥ तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिमुताम् । काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् । पितृप्वसारं शोचन्ती शौरिः पार्थसखः पृयाम्९० माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यो क्षत्रधर्मरतो सदा ।। ७७ ॥ वासुदेव उवाच- विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीवितादपि । का तु सीमन्तिनी वाहन लोकेप्वस्ति पितृप्वसः । विक्रमाधिगता ह्याः क्षत्रधर्मेण जीवतः ।। ७८॥ शूरस्य रानो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ ९१ ।। मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोचम । महाकुलीना भवती हुदाद्रदमिवागता । गत्वा ब्रूहि महावाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।। ७९ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी भा परमपूजिता ।। ९२ ॥ अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर । वीरमूर्वीरपत्नी त्वं सर्वेः समुदिता गुणैः । विदिती हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तकौं ८० मुखदुःखे महामाने लाशी सोडुमईति ॥ ९३ ॥ भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् । निद्रावन्द्र क्रोधहपी पत्पिपासे हिमातपो । तयोश्चतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ।। ८१ ॥ एतानि पार्या निनित्य नित्यं वीरमुखे रताः॥१४॥ दुःशासनच कर्णश्च परुपाण्यभ्यभापताम् । [ नील० ] अतिक्रमिध्यति अयुद्धेनेत्यर्थः ॥ ७५ ॥ म्वयन्ननुगमं स्त्तवान् ॥ ८२ ॥ वृहती महिना । यद्वा मुमृगंसम् अत्यन्नवीभत्सम् ।। ७६ ॥ वृहतीपुष्यवच्च्यामा ॥ ८६ ।। [अर्जु०] न वैरता न वै साथै तल् । नवरता (?) [स०] इन दत (1)॥ ७० ॥ अप्रतिष्ठाऽनवम्यानं इनि वा । भयो भन्नम् ।। ६९ ॥ वृत्ते विकायाः । नित्योयुक्त एव वृकोदरः स्वयमेवोद्यमित्यात लं तु अनुद्य- अप्रतिष्ठा मरणम् । नित्योद्युतो नित्योद्यतः ।।७४॥ मिवाढच्यस ॥ ७४ ॥ अतिक्रमियति व्यथों या• मिथ्याचातिकमिध्यति (म)हतकार्यों यास्यति ।। ७५ ॥ स्यनि ॥ ७५ ॥ अनृहांसं अम्मिनन्याग्यम् । असुद्धेन पाप- सुनृशंसमात्महिंसाम् ॥ ७६ ॥ पदवीं वर्म चर गच्छ स्योत्सत्तेः ॥ ७६ ॥ पदवीं गमनवम ।। ८० ।। अत्यग- तस्याः प्रीति कुर्वित्ययः ॥ ८० ॥ अभ्यगच्छन् विदच्छदभ्यभवन् ।। ८२ ।। वृहती अपाला ॥ ८६ ।। हद्वान् सम्पूर्णतया ।। ९२ ॥ मुसधिनाः सुवाधिनाः ।। ९४ ॥ उद्यो. ४. ६९ म. विनतामवम् । ९१ म. पनीच।

·३१२ श्रीमन्महाभारणे [भगवानपर्व तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ । येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तरियापिता। धार्तराष्ट्र परिलिप्टा यथा नकुशलं तथा ॥ ५५ ॥ वालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्ती कन्दुहस्तिकाम् ६३ निर्वासनं च नगरात् प्रवज्या च पान्तप । अदात्तु कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने । नानाविधानां दुःखानामभिज्ञाऽस्मि जनार्दन।।५८॥ साऽई पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परन्तप ।। अशातचर्या वालानामवरोधश्च माधव । अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥२४॥ न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप ।। ५९ ॥ यन्मां वागनवीनतं मृतके सव्यसाचिनः । दुर्योधनेन निकृता वर्षमय चतुर्दशम् । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्वास्य दिवं स्पृशेत् ॥६५॥ दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः॥६०॥ हत्या कुरून्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः । न मे विशेषो जात्वासीत् धार्तराष्ट्रेशु पाण्डवैः भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेवानाहरिष्यति ।। ६६॥ तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृत्तम् ।। नाई तामभ्यमुयामि नमो धर्माय वेधसे । अस्माद्विमुक्तं संग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ॥ ११ ॥ कृष्णाय महते नित्यं धर्ना धारयति प्रजाः ॥६७॥ नैव शक्याः पराजेनुं सर्वं होपां तथाविधम् । धर्मवेदस्ति वाणेय यथा वागभ्यभाषत | पितरं त्वेव गहेयं नात्मानं न सुयोधनम् ।। ६२ ॥ त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्व संपादयिष्यसि॥६॥ [निवातस्थामुपवनप्रविष्टाम् ।] ॥ ५१ ॥ अलंकारः | श्वेदिति धर्मेऽपि संशयं दर्शयति । सतोऽमीश्वरस्यापिचि. शोभातिशयहेतुत्वात् ॥ ५४ ॥ करत्वमाह-त्वं चेति ॥ ६८ ॥ [सर्व०] पक्ष्मणोरक्षिपिधानरोमावल्योः संघातः [अर्जु०] पितरं शूरम् ॥ ६२ ॥ अर्पिता पणीटना । संयोगः तज्ञे तदुपहिते ॥ ४२ ॥ पुत्रलोकात् पुत्रसन्निक- आर्यकः पितामहः तुभ्यं तव ॥ ६३ ॥ विनिता वञ्चिता पमनपेक्ष्य पतिलोके पतिभिः संवासं वृण्वाना ॥ ४४ ॥ ॥ ६४ ।। सूतके अर्जुनस्य जन्मसमये स्पृशेत् प्रक्ष्यति चतुर्दशमिति पूरणप्रत्ययस्य पूरणीयापेक्षित्वेन पूर्ववर्याणां ॥ ६५ ॥ महाजन्ये महारणे त्रीन मेधान् अश्वमेधादीन परिग्रहः । या द्रौपदी नियतस्थां वातागम्यात्यंतगुप्तदे- | ॥ ६६ ॥ तां वाचम् अभ्यसूयाभि निन्दामि वेधसे धाने शस्थाम् ।।४७।। अक्षगतमक्षकीडा मृगवधः कृतः ॥५६॥ धीकर्मविशेषणपदमिदं कृष्णाय तुभ्यं महते व्यापकाय [नील० ] नकुशलं मरणम् ।। ५७ ।। अवरोधः राज्या- 'कृष्णविशेपणमिदम् ॥ ६७ ॥ तं चेदसीत्यन्वयः ॥६८ ॥ प्रदानरूपी वृत्तिनिरोधः ॥ ५९ ।। यदि सुसं पुण्यक्षयरू [सर्व०] कञ्चित्तेपां पाण्डवानां मुखावहम् न तत्सु पम् अर्थादुःसं पापक्षयरूपं तर्हि दुःसात्पापक्षयहेतोस्तत्सुखं , खार्थ कुर्वन्ति कनिदित्यर्थः ॥ ५७ ॥ निर्वासनं च नः अस्माकं स्यात् तथा च न वयं दुःखालयं प्राप्नुम प्रव्रज्या च दहतीत्यन्वयः ॥ ५८ ॥ दुःसात्पापे क्षीणेऽपि इत्यर्थः ॥ ६० ॥ अस्मात् भाविनः कुरुपाण्डयसंग्रामात् यदि तपां सुसं न तस्यात्तदा तेषां पुण्यस्य फलस्य सर्वथा गोत्रकलहे विषमधियामेवावमर्दः समवुद्धीनां तु सुसमेवेति क्ष्य एव ॥ ६० ॥ पितरं गमि येन कुंतिभोजायाऽई भावः ॥ ६१ ॥ सर्व वृत्तम् एषां पाण्डवानां तथाविधं दत्ता । तस्मैचेन दत्ता स्यां तदा संवन्धान्तरायाभावान अविपमम् ॥ ६२ ॥ वृत्तवेदान्यत्वेन स्यातनं यथा वयव रक्षिताः स्युरित्याशयः ॥ ६२ ॥ धूतैर्देवनशीलैः। अटेशनार्यते तद्वन् येनामर्पिता । 'वृत्तोऽतीते दृढे ते सूतदेयं समर्पयन्ति तुभ्यं तय ।। ६३ ॥ श्वशुरैः शूराः ख्याते ' इति विश्वः धूरियेत्यपपाठः । आर्यकः पिता- दिभिधृतराष्ट्रादिभिः ॥ ६४ ॥ त्रीन् मेधान् यज्ञादीन महः । तुभ्यं तप ।। ६३ ।। श्वशुरै प्मादिभिः धृतराष्ट्रो ॥६६॥ अभ्यसूयामि निन्दामि। तस्याधर्मदैयरूपत्वात् । ऽपि भर्नुन्येष्टन्यान् श्वशुर एन । ६४ ॥ महाजन्ये महा- धर्मधारयाय वेधसे प्रजापतये ॥६७ ॥ येन सावागुत्ता। युद्ध मेधान् अश्वमेवान् ॥ ६६ ॥ अभ्यसूयामि निन्दामि धर्मश्वेदस्ति खं चाप्यसि ।। ६८ ॥ पसे विश्वका महत इति कृष्णस्येश्वरम्य निन्दार्थगुप- [लक्षा०] निर्वासनं च नगरादित्यन यन्निवसन या हामः पर्मण ए मायन्यं धर्मपदम्यार्थदर्शनेनाह-धर्म ! च प्रमज्या ततः जातानां दुःपानामिति संवन्धः ।।५।। पनि । धाग्यमावि धर्म इति व्युत्पत्या धर्म एर फर्ता | अज्ञातचर्या यालानामित्या पुत्रैः सह अज्ञातचर्या एक भारपिता वगगधनं तु योनि भावः ।। ६७ ॥ धर्म- परनगर जाता ॥ ५९ ।। 21। ५८ म दुसनाम बमोरिम बनाना ५.म.केशव । ६६ गपुरधाममध्ये ।

·अध्यायः ९०] उद्योगपर्व ५ ३२३ न मां मात्र वैधव्यं नार्थनाशो न वैरता । दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ।। ८२॥ तथा शोकाय दहति यथा पुत्रविनाभवः ।। ६९ ।। पश्यतां कुरमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् । याऽई गाण्डीवधन्वानं सर्वशखभृतां वरम् नहि वैर समासाद्य मशाम्यति कोदरः ।। ८३ ।। धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिहृदयस्य मे ।। मुचिरादपि भीमस्य नहि वैरं प्रशाम्यति । इतश्चतुर्दश वर्प यन्नापश्यं युधिष्टिरम् ।। ७ ।। यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्छत्रुकर्शनः ।। ८४ ।। धनजयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् । न दुःखं राज्यहरणं न च छूने पराजयः । जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥७१॥ प्रत्राननं तु पुत्राणां न मे तदुःखकारणम् ।। ८५॥ अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन । यत्तु सा घृहनी श्यामा एकवस्त्रा सभां गवा । या माधव रानानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥७२॥ अशृणोत्परुपा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ॥८६॥ भूयास्ते हीयते धर्मों मा पुत्रक वृथा कृथाः । स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा । पराश्रया वासुदेव या जीवति घिगस्तु ताम्॥७३॥ नाभ्यगच्छत्तदा नायं कृष्णा नायवती सती||८७॥ वृत्तेः कापण्यलव्याया अप्रतिष्ठैव व्यायसी। यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नायो मधुसूदन । अयो धनञ्जयं व्रया निरयोयुक्तं दृकोदरम् ॥७॥ रामय बलिनां श्रेष्टः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥ ८॥ यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः । साऽहमेवंविघं दुःखं सहेयं पुरुषोचम । अस्मिवेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिप्यति।।७।। भीमे जीवति दुर्घ विनये चापलायिनि ॥ ८९ ।। लोकसंभाविताः सन्तः मृनुशंसं करिष्यय । वैठाम्पायन उवाच- नृशंसन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वती: समा७६॥ तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरमिमुताम् । काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् । पितृप्वसारं शोचन्ती शौरिः पार्थसखः पृयाम्९० माद्रीपुत्री च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरती सदा ॥ ७७ ॥ वासुदेव उवाच- विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीवितादपि । का तु सीमन्तिनी वाहन लोकेप्वस्ति पितृप्वसः । विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः ।।७८॥ शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ ९१ ॥ मनो मनुप्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम । महाकुलीना भवती हुदाद्रदमिवागता । गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।। ७९ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी भा परमपूजिता ।। ९२ ॥ अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवी चर । वीरसूरिपनी त्वं सर्वेः समुदिता गुणैः । विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धौ तौ तु यथान्तको ८० मुखदुःखे महामाने त्वाइशी सोडुमर्हति ।। ९३ ॥ भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् । निद्रानन्द्रे क्रोपही क्षत्पिपासे हिमानी । तयोचैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ।। ८१ ॥ एतानि पार्या निर्जित्य नित्यं वीरमुखे रताः॥९॥ दुःशासनश्च कर्णश्च परुपाण्यभ्यभापताम् । नील०] अतिक्रमिष्यति मयुद्धेनेत्यर्थः ॥ ७५॥ म्बयन्ननुगर्म वृत्तवान् ॥ ८२ ॥ वृहती महिना । यद्रा सुगंसम् अत्यन्तनीभत्सम् ।। ७६ ।। वृहतीपुष्परच्च्यामा ।। ८६ ।। [अर्जु०] न वैरता न वै स्वार्थे तल् । नवरता (1) [सर्व.] इत दत (?) ॥ ७० ॥ अप्रतिष्ठाऽनवम्यानं इति वा । भो भनम् ॥ ६९ ॥ वृत्तेजीविकायाः । नित्योयुक्त एव वृकोदरः स्वयमेवोद्यमिन्बान वं तु अनुद्य- मप्रतिष्ठा मरणम् । नित्योद्युक्तो नित्योद्यतः ।।७४ ॥ मित्वादुच्यस ॥ ७४ ॥ अतिक्रमिष्यति व्ययों या• मिथ्याचातिरमिष्यति (अ)स्वकार्यों यास्यति ॥७५ ॥ यति ॥ ७५ ॥ अगसं अस्मिनन्याय्यम् । असुद्धेन पाप- मुनृशंसमात्महिंसाम् ।। ७६ ॥ पदवीं वर्त्म चर गच्छ स्योत्पत्तेः ॥ ७६ ॥ पदवीं गमनाम ॥ ८० ॥ अत्य- नस्याः प्रीति कुवियर्यः ।। ८० ॥ अभ्यगच्छन् विट-च्छदभ्यभवन् ।। ८२ ।। वृहती अवाला ।। ८६ ।। ह्रदान ६९ म. विनामवन् । ९२ म. पत्नी च। सम्पूर्णतया ।। ९२ ।। मुमैधिताः सुयार्धिनाः ।। ९४ ॥ उद्यो..

·३१२ श्रीमन्महाभारते [भगवान तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसन्निधौ । येनाहं कुन्तिभोजाय धनं वृत्तरिवार्पिता । धातराष्ट्र परिलिप्टा यथा नकुशलं तथा ॥ ५५ ॥ चाला मामार्यकस्तुभ्यं ग्रीडन्ती कन्दुइस्तिकाम् ६३ निर्वासनं च नगरात् प्रवज्या च परन्तप । अदाच कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने । नानाविधाना दुःखानामभिज्ञाऽस्मि जनार्दन॥५०॥ साऽहं पित्रा च निकृता शुरैश्च परन्तए । अज्ञातचर्या वालानामवरोधश्च माधव । अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥६५॥ न मे क्लेशतमं तत्स्यात्पुत्रैः सह परन्तप ॥५९ ।। यन्मां वागनवीन्नक्तं मृतके सव्यसाचिनः । दुर्योधनेन निकृता वर्षमय चतुर्दशम् । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशयास्य दिवं स्पृशेत् ॥६॥ दुःखादपि सुखं नः स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः||६०॥ हत्या कुरुन्महाजन्ये राज्यं प्राप्य धनञ्जयः । न मे विशेषो जात्वासीत् धार्तराष्ट्रेणु पाण्डवैः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेवानाहरिप्पति ।। ६६॥ तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृत्तम् ॥ नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । अस्माद्विमुक्तं संग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह ।। ६१ ॥ कृष्णाय महते नित्यं धर्मों धारयति प्रजाः॥६७|| नैव शक्पाः पराजेतुं सर्व होपां तथाविधम् । धर्मवेदस्ति वार्ष्णेय यथा वागभ्यभापत । पितरं त्वेव गहेयं नात्मानं न मुयोधनम् ।। ६२ ॥ त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्व संपादयिष्यसि॥६॥ [निवातस्थामुपवनप्रविष्टाम् । ] ॥ ५१ ॥ अलंकारः श्चेदिति धर्मेऽपि संशयं दर्शयति । सतोऽपीश्वरस्याकिंचि. शोभातिशयहेतुत्वात् ।। ५४ ॥ | करत्वमाह-त्वं चेति ॥ ६८ ॥ [सर्य०] पक्ष्मणोरक्षिपिधानरोमावल्योः संघात: [अर्जु०] पितरं शूरम् ।। ६२ ॥ अर्पिता पणीझना । संयोगः तन्ने तदुपहिते ॥ ४२ ।। पुत्रलोकात् पुत्रसन्निक- आर्यकः पितामहः तुभ्यं तव ॥ ६३ ॥ विनिता वञ्चिता पमनपदय पतिलो पतिभिः संवासं वृण्याना ॥ ४४ ॥ ॥ ६४ ।। सूतके अर्जुनस्य जन्मसमये स्पृशेत् प्रक्ष्यति चतुर्दशमिति पूरणप्रत्ययस्य पूरणीयाक्षित्वेन पूर्ववर्याणां ॥ ६५ ॥ महाजन्ये महारणे त्रीन मेधान् अश्वमेधादीन् परिग्रहः । या द्रौपदी नियतस्थां वातागम्यात्यंतगुप्तदे- | ।। ६६ ।। तां वाचम् अभ्यसूयामि निन्दामि वेधसे धात्रे शस्थाम ॥४७॥ अक्षयूतमक्षक्रीडा मृगवघ. कृतः ॥५६॥ धीकर्मविशेषणपदमिदं कृष्णाय तुभ्यं महते व्यापकाय [नील० ] नशलं मरणम् ॥ ५ ॥ अवरोधः राज्या- 'कृ'णविशेषणमिदम् ॥ ६७ ॥ तं चेदसीत्यन्वयः ॥६८ ॥ प्रदानरूपो वृत्तिनिरोधः ॥ ५९ ।। यदि सुसं पुण्यक्षयरू [ सर्व०] कचित्तेपां पाण्डवानां सुखावहम् न तत्सु पम् अर्थाहुःसं पापक्षयरूपं तर्हि दुःखात्पापक्षयहेतोस्तत्सुसं , साथै कुर्वन्ति कचिदित्यर्थः ॥ ५७ ॥ निर्वासनं च नः अस्माकं स्यात् तथा च न वयं दुःसायं प्राप्नुम प्रव्रज्या च दहतीत्यन्वयः ।। ५८ ॥ दुःसात्पाप क्षीणेऽपि इत्यर्थः ॥ ६० ॥ अस्मात् भाविनः कुरुपाण्डयसंग्रामात् यदि तपां सुसं न तस्यात्तदा तेषां पुण्यस्य फलस्य सर्वथा गोत्रफलहे विषमधियामेवावमर्दः समवुद्धीनां तु सुखमेवेति क्षय एव ॥ ६० ॥ पितरं गर्हामि येन कुंतिमोजाया भावः ॥ ६१ ॥ सर्व वृत्तम् एषां पाण्डवानां तथाविधं दत्ता । तस्मैचेन दत्ता स्यां तदा संवन्धान्तरायाभावात अविपमम् ॥ ६२ ॥ वृत्तवेदान्यत्वेन त्यानं यथा त्वयैव रक्षिताः स्युरित्याशयः ॥ ६२ ॥ धूत्तदेवनशीलैः। अंठशनार्यते तद्वत् येनामर्पिता । ' वृत्तोऽतीते दृढे ते रातदेयं समर्पयन्ति तुभ्यं तप ।। ६३ ॥ श्वशुरैः श्वशुरा स्याते इति विश्व: धूरियेत्यपपाठः । आर्यकः पिता- दिभिधृतराष्ट्रादिभिः ॥ ६४ ॥ त्रीन् मेधान् यज्ञादीन महः । नुभ्यं तप ।। ६३ ।। श्वशुरैीप्मादिभिः धृतराष्ट्रो ॥६६॥ अभ्यसूयामि निन्दामि। तस्याधर्मदैवरूपत्वान् । ऽपि भर्नुZष्टत्यात श्वार एव ॥ ६४ ॥ महाजन्ये महा- धर्मधारकाय वेधसे प्रजापतये ॥६७॥ यैन सावागुता। युद्धे मेधान् गश्वमेधान ।। ६६ ॥ अभ्यसूयामि निन्दामि धर्मवेदरित वं चाप्यसि ।। ६८ ॥ पंपसे विश्वर महत इति कृष्णस्येश्वरम्य निन्दार्थमुप- हागः पर्मण एर प्रायन्यं धर्मपदम्यादर्शनेनाह-धर्म | च प्रज्या तन: आताना दुःसानामिति संवन्धः ।।५८. [लक्षा०] निर्वासनं च नगरादित्यन यनिर्वासनं या इति । धाग्यनीति धर्म इति व्युत्पत्त्या धर्म एव कर्ता अज्ञातचर्या यालानामित्या पुत्रैः सह अमातचर्या ए. धारयिता गरायनं मु धैपति भावः ॥ ६७ ॥ धर्म- चपनगरं जाता ॥ ५९ ।। ५९म.रे । ६६ म.कुस्तानमध्ये । म.AIVा ५८ दुलनामामि बनाईन ।

·अध्यायः ९०] उद्योगपर्व ५ ३२३ न मां मात्र वैधव्यं नार्थनागो न वैरता। दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् ॥ ८२।। तथा शोकाय दहति यया पुत्रैविनाभयः ॥ ६९ ॥ पश्यतां कुरमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ! याई गाण्डीवधन्यानं सर्वशसभृतां वरम् नहि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः ॥ ८ ॥ धनञ्जयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ।। मुचिरादपि भीमस्य नहि वैरं प्रशाम्यति । इतश्चतुर्दशं वर्ष यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् ॥ ७ ॥ यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्छत्रुकनः ॥ ८४ ॥ धनजयं च गोविन्द यमौ तं च एकोदरम् । न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः ॥७१॥ प्रत्राननं तु पुत्राणां न मे तदुःखकारणम् ।। ८५॥ अर्थतस्ते मम मुतास्तेपांचाई जनार्दन । यत्तु सा वृहती श्यामा एकवस्खा सभां गता। ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥७२॥ अशृणोत्परुपा वाचः किं नु दुःखतरं ततः ॥ ८६|| भूयास्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः। स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा । पराश्रया वासुदेव या जीवति धिगस्तु ताम्॥७३॥ नाभ्यगच्छत्दा नायं कृष्णा नायवती सती।।८७॥ वृत्तेः कार्पण्यलब्धाया अप्रतिष्ठेच ज्यायसी । यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नायो मधुसूदन । अथो धनजयं व्रया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् ॥७॥ रामश्च बलिनां श्रेष्टः प्रद्युम्नश्च महारयः ॥ ८८॥ यदय क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः । साऽहमेवंविधं दुःखं सहेयं पुरुषोत्तम । अस्मिवेदागते काले मिथ्या चातिक्रमिष्यति॥७॥ भीमे जीवति दुर्धर्षे विनये चापलायिनि ॥ ८९॥ लोकसंभाविताः सन्तः मुन्शंसं करिष्यथ । वैशम्पायन उवाच- नृशंसेन च चो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समा७६|| तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् । काले हि समनुमाप्ते त्यक्तव्यमपि जीवनम् । पितृप्वसारं शोचन्ती शौरिः पार्थसखः पृथाम्९० माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतो सदा ।। ७७ ॥ वासुदेव उवाच- विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीवितादपि । का तु सीमन्तिनी वाक् लोकेप्वस्ति पितृप्वसः । विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः ॥७॥ शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ ९१ ॥ मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम । महाकुलीना भवती दादमिवागता । गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ ७९ ॥ ईश्वरी सर्वकल्याणी भत्री परमपूजिता ॥ ९२ ॥ अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर । वीरसूर्वीरपत्नी त्वं सर्वैः समुदिता गुणैः । विदितौ हि तवात्यन्तं बुद्धी ती तु यथान्तको ८० मुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादशी सोडुमर्हति ॥ ९३ ॥ भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् । निद्रावन्द्रे क्रोधहपों सुत्पिपासे हिमातपौ । तयोवैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता ॥ ८१ ॥ एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीरमुखे रताः॥९॥ दुःशासनश्च कर्णश्व परुपाण्यभ्यभापताम् । [नील० ] अतिक्रमिष्यति अयुद्धेनेत्यर्थः ।। ७५ ॥ म्बयन्ननुगमं कृतवान् ॥ ८२ ॥ वृहती महिम्ना । यद्वा सुनृशंसम् अत्यन्तनीभत्सम् ।। ७६ ।। वृहतीपुष्पकच्च्या मा ।। ८६ ।। [अर्जु०] न वैरता न वैर स्वार्थे तल । नवरता (?) [सर्व०] इन इत (?) || ७ || अप्रतिष्ठाऽनवस्थानं इति वा । भवो भवनम् ॥ ६९ ॥ वृत्तेजीविकायाः। निन्योयुक्त एन वृकोदरः स्वयमेवोद्यमित्यान त्वं तु अनुद्य- अप्रतिष्ठा मरणम् । नित्योद्युक्तो नित्योद्यतः ॥ ५४॥ मित्वादुच्यसे ॥ ७४ ॥ अतिक्रमिष्यति व्यथों या- मिथ्याचातिनमिष्यति (अ)स्तकायों यास्यति ॥ ७५॥ स्यति ।। ७५ || अनृशंसं अस्मिनन्याय्यम् । मयुद्धेन पाप- सुनृशंसमात्महिंसाम् ॥ ७६ ॥ पदवीं वर्त्म चर गच्छ स्योत्पत्तेः ।। ७६ ।। पदवीं गमनमम ।। ८० ॥ अत्यग- तस्याः प्रीति कुर्वित्यर्थः ॥ ८० ॥ अभ्यगच्छन् विट-च्छदभ्यभान् ।। ८२ ॥ वृहती अवाला !! ८६ ॥ हृदान् ६९ म. विनामवम् । ९२ म. पत्नी च। सम्पूर्णतया ॥ ९२ ।। मुसैधिनाः सुसमर्धिताः ॥ ९४ ।। उयो. ४.

·३१४ श्रीमन्महाभारते [ भगवधानपर्व ६ प्रत्यक्तनाम्पासुखाः पार्या नित्यं धीरसुखमियाः । कुन्त्युवाच- न तु स्वल्पेन तुप्पेयुर्महोत्साहा महाबलाः ॥१५॥ यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन । 'अन्तं धीरा निवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखमियाः । यथा यथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तया ||१|| उत्तमांश्च परिकशान भोगांचातीव मानुपान् ॥२६॥ अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परन्तप । अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । प्रभावज्ञाऽस्मि ते कृष्ण सन्यस्याभिजनस्य च ||२|| अन्तप्राप्ति मुखमाहुर्दुःखमन्तरमेतयोः ॥ ९७ ॥ व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा । अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया । स्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ।। ३ ।। आत्मानं च कुशलिन निवेद्याहुरनामयम् ॥ ९८ ॥ त्वं त्राता त्वं महब्रह्म स्वयि सबै प्रतिष्ठितम् । अरोगान् सर्वसिद्धार्थान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् । यथैवात्य तथैवैतत्वयि सत्यं भविष्यति ॥ ४ ॥ ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्रान् नियाटतान् ॥१९॥ वैशम्पायन उवाच- एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् । तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिमदक्षिणम् । पुत्रादिभिरभिध्वस्ता निगृह्यायुदिनं तमः ॥१०॥। प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनान्मति ।। १०५ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि नवतितमोऽध्यायः ।। ९० ॥ [लक्षा०] स्त्रीधर्मिणी वरारोहेत्यत्र स्त्रीपर्मिण्यविरा- | वित्यादिना । कृतव्याख्यानमिदम् । अथवा अन्तौ मूढता- त्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपीत्यभिधानात् स्त्रीधर्मिणी रज- विवेकित मध्यमुभयात्मना ॥ ९७ ॥ अबुद्धिजं तमः स्वला ॥ ८७॥ संदेहाज्ञाने ॥ १०० ॥ व्यवस्थायां भूमिधनादिभागे [नील.] अन्तं राज्यं वा वनं वा मध्यम् अस्पैश्वर्यम्। मित्रेषु इत्युपलक्षणम् , अमित्रेष्वपि बोद्धव्यम् । घुद्धि- अन्तपदं व्याचष्टे उत्तमानिति । उत्तमान तीनवैराग्यजान् | विक्रमयोः बुद्धावघ्यवसाये विक्रमे युद्धसाधनानुष्ठाने यथो. परिष्ठेशान् शीतवातादीन् ॥ ९६ ॥ अन्तेपु अन्तयोः क्तकार्ये कृष्णस्य मध्यस्थतां धर्माद्यपचारैः प्रकटयति-त्वमेव परमानन्द सुपुप्तौ वा उभयत्रैव द्वैतादर्शनात्सुसमरित | नः कुले धर्म इत्यादिना ॥ १०३ ॥ एतयोरन्तरं जामत्स्वप्नो दुःसं दुःखरूपं स्वयमात्मा निर्दुःख इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमिप्रकृतायामुद्योगपर्वणि एस जामत्स्वप्नयोस्तृपाधिसंबन्धात्तत्र भासमानं दुःखम् नवतितमोऽध्यायः॥९० ॥ आगमापायित्वात्तर पुत्राः सहन्ते त्वं च सहस्वेति भावः [ सर्व०] अन्तमतिदुःसं तपःप्रभृति अतिदुःसशरणं ॥ ९७ ॥ अबुद्धिजम् आनानजं तमो विपर्ययज्ञानम् अन्तवात धर्मार्थकाममोशमध्ये धर्मपु मोक्षेपु न परिक्लेशांश्व भोगांश्च निवन्ते धीरा इत्यन्वयः ॥ ९६ ॥ हानात्मनि देहादावात्माभिमानरूपम् ।। १०० ।। अनि. मृत्या अच्छलेन ।। १०२ ।। त्वमेवेति भगवतः सा | मध्येपु दुःखशरणेषु । अत एव तयोरन्तरं मध्यं सनम सानिष्टानत्वं प्रोक्म् ॥ १०३ ।। इति यावन् । अन्तौ धर्ममोझी मध्यावर्थकामाविति । इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटकण्ठीये भारत. तदेवकोधव्याख्याचतुष्टयाप्रस्तावा()देतयोरित्यस्यागुपप- भारली नातितमोभ्यायः ॥९॥ तेश्वासङ्गतमेव ॥९७|| अबुद्धिमोहस्तमो दुःखम् ॥१०॥ [अर्जु० ] अन्त चतुर्वर्गस्यान्तं धर्ममोक्षौ धीरा व्यवस्था नियता वृत्तिः ॥ १०३ ॥ चिया रममाणा निवन्ते । मध्यं अर्थकामी प्राग्यमुस. इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारापणती कार्या मिया: प्राम्याणां गर्माणां सुगं प्रियं येपाम । उत्तमान् नातितमोऽध्यायः ॥ ९॥ प्रविष्टान् परिमान दुग्गानि अतिशयान् भोगान् मुग्पा- [लक्षा०] न्तरं मध्यगम् ।। ९७ ॥ नुभगन् ॥ ५६ ॥ उसममितिदामन दृढयति अन्त्ये इति श्रीमहाभारने योगपणि यादिरानतिलभालगारे नयनितमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ ४५. बोगपिरत मा मोडपः ॥९॥ -- ·अध्यायः ९१] उद्योगपर्व एकनवतितमोऽध्यायः ९१ भोजनाप निमत्रितेन श्रीकृष्णेन तदनहींकारे दुर्योधनेन भवना सद नो वैराभावादम्मलागुतपूजायरा अप्रतणं न युतनिसुनेन श्रीप्णेन पर्मे न्धितै. पाण्डवैः मुह द्वेष एव में द्वेषम्नम्माष्टाभिमंदितं त्वदनं न मोकयमित्युक्त्वा विदुरगृहगमनम् ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- निवेदयामास तदा गृहान राज्यं च कारवः । पृथामामन्त्र्य गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । चत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्चसम् ।। १०॥ दुर्योधनष्टहं शारिरभ्यगच्छदरिन्दमः ॥१॥ सपासांचक्रिरे सर्वे करवो राजभिः सह । लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरन्दरगृहोपमम् । ततो दुर्योधनो राजा वाप्णय जयतां वरम् ।। ११ ॥ विचित्ररासनैर्युक्तं प्रविवेश जनार्दनः ॥२॥ न्यमन्त्रयोजनेन नाभ्यनन्दच केशवः। तस्य कल्या व्यतिक्रम्य तिम्रो द्वाःस्थैरवारितः। ततो दुर्योधनः कृष्णमत्रवीत्कुरसंसदि ।॥ १२ ॥ ततोऽभयनसंकाशं गिरिकूटमिवोचितम् ।।३।। मृदुपूर्व शोदक कर्णमामाप्य कौरवः । श्रिया ज्वलन्तं प्रासादमारोह महायशाः । कस्मादन्नानि पानानि वासांसि शयनानि च ॥१३॥ तत्र रामसहश्व कुरुभिश्वामिसंटतम् ॥ ४ ॥ लदर्यमुपनीतानि नाग्रहीस्वं जनार्दन । धार्तराष्ट्र महावाहुं ददर्शासीनमासने । उभयोश्च ददत्सायमुभयोथ हिते रतः ॥ १४॥ दुःशासनं च कर्ण च शकुनि चापि सौबलम् ॥५॥ संबन्धी दयितश्चासि धृतराष्ट्रस्य माधव । दुर्योधनसमीपे तानासनस्थान ददर्श सः । त्वं हि गोविन्द धर्माय वेत्य तत्वेन सर्वशः ।। अभ्यागच्छति दाशाई धार्तराष्ट्रो महायशाः ॥ ६ ॥ तत्र कारणमिच्छामि श्रोतुं चक्रगदाधर ॥ १५ ॥ उदतिष्टत्सहामात्यः पूजयन्मधुसूदनम् । वैशम्पायन उवाच- समेत्य धार्तराष्ट्रण सहामात्येन केशवः ॥ ७॥ स एवमुक्तो गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः । राजमिस्तत्र वार्णयः समागच्ययावयः । उद्यन्मेवस्वनः काले प्रद्य विपुलं भुजम् ।। १६॥ वर जाम्बूनदमयं पर्यई मुपरिष्कृतम् ॥ ८॥ अलघूकुनमग्रस्तमनिरस्तमसंकुलम् । विविधास्तरणास्तीर्णमभ्युपाविशदच्युतः । राजीवनेत्रो राजानं हेतुमद्वाक्यमुत्तमम् ॥ १७ ॥ तस्मिन्गां मधुपर्क चाप्युदकं च जनार्दने ।। ९॥ [नील०] पृथामिति । तामामन्येति पूर्वश्लोरेन । वाक्ये ॥ १३ ॥ साझं साहाय्यम् ॥ १४ ॥ भोघेति प्रस्थानमानमुक्त्वा पृयामामन्त्र्य या तु तदर्यानुवादपूर्वकं मोयो अल्पाहः काले वादिसमये उत्तरदानममये दुर्योधनगृहप्राप्तिरुच्यत इत्यपौनरत्त्यम् ।। १ ॥ अध्रधनः वा । प्रगृह्य उत्क्षिप्य मुनं दक्षिणमिति शेप ॥ १६ ॥ समलो मेघः स हि सविद्युत् सन्मादृश्येन महेन्द्रनील- 'मनन्तं निष्ठीवनरहिनं दण्डयोजनरहितं वा अप्रस्तम- मणिमयत्वं सुवर्णमयत्वं च सूचितम् । अन्ये तु अभ्रधनः लुमपदम्, अनिरस्तम् मत्वरितम्, असफुलं प्रमन्नं, हेनु- आकाशमानवर्विधनः स हि भरमंपन्धाद्धवल इति व्या- मत् सयुक्तिरम, उत्तम फलबत् ॥ १५ ॥ चरयुः ॥ ३ ॥ गठोक शाध्यपर्यनसानम् आभाष्य [सर्व०] तामामंध्येत्यादग्ध्यायान्त एतद्नताग- संगोधनेनोन्मुसीमन्य ।।१३।। तत्र अन्नादरमहणे ॥ १५॥ त्वान् श्यामामंध्येत्यस्य श्लोकम्य न पौनरुक्त्यम् ॥ १॥ प्रगृह्य उद्यम्य ॥ १६ ॥ मलयूतं पत्नौयिन्यही अभ्रयनः आकाशमानाविधनः।म हि जलासंन्धाद्धपल: नकरणम् । पाठान्तर अनम्यूरतम् अनिष्टीवनम् अनन्य- ॥ ३ ॥ गठः गाम्यं । स उदफलं यस्य ।। १३ ।। कृतमित्यपि पठन्ति ! अप्रस्तम् अआक्षरम् । अनिरस्त ओपो नदीरयः भुजम् प्रगृह्य दुर्योधनम्य ॥ १६ ॥ स्थानभ्रंगरहितम् । असंफुलम् असंकीर्णवर्णम् ।।१७।। अनम्यूनमष्टीवनोक्तम् । अग्रम्तमआश्रम् ।। १७ ।। [अर्जु०] अभ्रघनेति पुनरक्तवदाभासोऽयमलकारः । [लक्षा०] अनम्बूनमनस्तमित्यर अम्यूनं सनि- घनीभूताघ्रसंकाशमित्यर्थः । अतिगयार्थम् ॥ ३ ॥ गटो- टीवमरद्धं स्यादनकमित्यभिधानान् न विद्यते आम्बू. दक शठस्य शाठ्यस्य मायाया उर्क उचरफलं यस्मिन् कृतमाद्धं न भवतीत्यनम्यूतम् । अस्तं न विद्यते १३ मामान्य सेवछन् । म. रोमानि शयनानि च। मज. मोदमेव त्रस्त त्रासो यस्य कथने सदनस्तमिति च वास्यन्य विदो- ·३१६ श्रीमहाभारते [भगवचारप MAN कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजा गृहन्ति चैव ह । यस्तान्दृष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु स मामनु । कृतार्थ मां सहामात्यं समर्चिप्यसि भारत ॥ १८ ॥ ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवर्धर्मचारिभिः ॥२८॥ एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रो जनार्दनम् । कामक्रोधानुवती हि यो मोहाद्विसहसति । न युक्तं भवताऽस्मासु प्रतिपत्तुमसांप्रतम् ॥ १९ ॥ गुणवन्तं च यो वष्टि तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ २९॥ कृतार्थ चाकृतार्थ च त्वां वयं मधुसूदन । यः कल्याणगुणान् ज्ञातीन् मोहाल्लोभादिक्षते । यतामहे पूजयितुं दाशाई न च शक्नुमः ॥ २० ॥ सोऽजितात्माऽजितक्रोधो न चिरं तिष्ठति श्रियम् ३० न च तत्कारणं विदो यस्मिन्नो मधुसूदन । अध यो गुणसंपन्नान हृदयस्पापियानपि । पूजां कृतां प्रीयमाणैनामस्थाः पुरुपोत्तम ॥ २१ ॥ पियेण कुरुते घश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ ३१ ॥ वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः । सर्वमेतन्न भोक्तव्यमन्नं दुष्टाभिसंहितम् | स भवान् प्रसमीक्ष्यैतनोदृशं वक्तुमर्हति ॥ २२॥ क्षत्तुरेकस्य भोक्तव्यमिति मे धीयते मतिः ॥ ३२ ॥ वैशम्पायन उवाच- एवमुक्त्वा महाबाहुर्योधनममर्पणम् । एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्र जनार्दनः । निश्चक्राम ततः शुभ्राद्धार्तराष्ट्रनिवेशनान् ॥ ३३॥ अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशाईः प्रहसन्निव ॥ २३ ॥ निर्याय च महाबाहुर्वासुदेवो महामनाः । नाई कामान संरम्भान देपानार्थकारणात् । निवेशाय ययौ वेश्म विदुरस्य महात्मनः ॥ ३४ ॥ न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्म जह्यां कथंचन ॥ २४ ॥ तमभ्यगच्छद्रोणश्च कृपो भीमोऽध वाहिकः । संप्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्भोज्यानि वा पुनः । कुरवश्च महावाहुं विदुरस्य गृहे स्थितम् ॥ ३५ ॥ न च संप्रीयसे राजन्नचैवापद्गता वयम् ॥ २५ ॥ त ऊचुधियं वीर कुरवो मधुसूदनम् । अकस्माद्वेष्टि वै राजन् जन्मप्रभृति पाण्डवान् । निवेदयामो वार्ष्णेय सरत्नास्ते गृहान्वयम् ॥ ३६॥ मियानुवर्तिनो भ्रातृन्सवः समुदितान्गुणैः ॥२६॥ तानुवाच महातेजाः कौरवान्मधुसूदनः । अकस्माचैव पार्थानां द्वेपणं नोपपद्यते । सर्वे भवन्तो गच्छन्तु सर्वा मेऽपचितिः कृता॥३७॥ धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान्कि वक्तुमर्हति ॥२७॥ पणम् । अनिस्तमसकुंडलः । न विद्यते नितरा तमसमन्ध | भयोः प्रीतिः ।। २५ ॥ द्वेक्षि द्वेपविषयान् करोपि । तमस ययोस्ते कुण्डले यस्य स तथोक्तः॥१७॥ [नील० ] असाम्प्रतं प्रतिपत्तुम् अयुक्तं कर्तुम् ।।१९॥ ॥२८ विरुत्सति विरोद्भुमिच्छति ॥ २९ ॥ निवे प्रियानुवर्तिनः प्रियांश्चानुवर्तिनः ॥ २६ ॥ अनु अनुगतः धेर द्वेपः विग्रहो युद्धम् ॥ २२ ॥ संरम्भात् क्रोधात् शाय विश्रामाय ।। ३४ ॥ अपचितिः पूजाः ॥ ३५ ॥ हेतुवादात् कपटात् ।। २४ ॥ द्वेष्टि भवान् ॥ २६ ॥ विमरत्सवि विरोधं कर्तुमिच्छति ॥ २९ ॥ मोहात् श्रेण संरभात कृत्रिमद्वेषात् । अर्थकारणादर्थप्राप्त्यर्थम [ सर्व० ] विग्रहो युद्धम् ॥ २२ ॥ कामादिन्छामा. अदुष्टे दुष्प्युद्धिमोहः लोभः परकीयधनापहारेच्छा अजित- लोभात्कार्पण्यात् ।। २४ ॥ अनु अनुकूलः ॥ २८॥ शोध इति छेदः ॥ ३० गुभ्रात् नानारत्नमयत्वेन प्रदीमात् । 'शुभ्रं प्रदीप्ते धवलेऽध्रफे च ' इति विश्वः इति महाभारतो रोगपर्वणि सर्वशनारायणकृतव्याख्या यामेनातितमोऽध्यायः॥ ११॥ ॥ ३३ ॥ अपचिति: पूजा ।। ३७ ।। इति श्रीमन्महाभारते योगपनि नेटपटीये भारत- [ लक्षा०] प्रतिवक्तुमसांप्रतमित्यत्र संप्रति वक्तुमयो. भारदीये नातितमोऽध्याय ॥९॥ ग्यमसांप्रतम् ॥ १९ ॥ विरुरुत्सते विरोद्धमिच्छति [पहुं० ] ३ विरोधः । विपही युद्धम् एतद् वै याहा- | |-२९ ।। सर्वा मेऽपचितिः कृतेत्यत्र पूजा नमस्योपचितिः भावम् ॥ २२ ॥ फामान् इच्छातः संरम्भान् कोपात सपर्या चाहणाः समा इत्यमरः । अपचितिः पूजा ॥३७॥ देगद विगगान् अर्थकारणान् द्रव्यहेतोः हेतुगदात् [संभ्रमैस्तुण्य गोविन्देत्या संभ्रमैः भत्युदेकादिसंभ्रमः मात्मनोः ऐनुमया पदनान लाभान् अस्य विनियोक्तु- तुष्य संतुष्टो भर । तुप तुष्टावितिधातोलोटि गध्यमपुरुष- मिटानः । लोभादिति पचिन पठन्ति संप्रीति वचनम् । एतन् संभ्रमरणम् ] २१म.प्रमानि५ग, न यापनासमोरया ॥९॥ इति श्रीमन्महाभारते ज्योगपणियादिगनतीनलालंकारे पायनितमोभ्याए ॥९॥ .

·अध्यायः ९२] उद्योगपर्व ५ यातेषु कुरुशु क्षचा दाशाईमपराजितम् । तैस्तपयित्वा प्रयमं ब्राह्मणान्मधुसूदनः। अभ्यर्चयामास तदा सर्वकामः प्रयत्नवान् ॥ ३८॥ वेदविद्भयो ददौ कृष्णः प्रथमं द्रविणान्यपि ॥२०॥ ततः क्षत्ताऽन्नपानानि शुचीनि गुणवन्ति च । ततोऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिरिव वासवः । उपाहरदनेकानि केशवाय महात्मने ॥ ३९ ॥ विदुरान्नानि बुमुजे शुचीनि गुणवन्ति च ।। ४१ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ द्विनवतितमोऽध्यायः ९२ निर्मादानां दुश्चेतमा धार्तराष्ट्राणां मध्ये तवापतरणं मे न रोचत इति श्री प्रति विदुरवचनम् ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन । तं भुक्तवन्तपाश्वस्त निशायां विदुरोऽब्रवीत् । भीष्मद्रोणमुखान्पार्था न शक्ताः प्रतिवीक्षितम् |८|| नेदं सम्यग्व्यवसितं केशवागमनं तव ॥ १ ॥ सेनासमुदयं कृत्वा पार्थिवं मधुसूदन । अर्थधर्मातिगो मन्दः संरम्भी च जनार्दन । कृतार्थ मन्यते वाल आत्मानमविचक्षणः ॥९॥ माननो मानकामश्च वृद्धानां शासनातिगः ॥२॥ एकः कर्णः परान जेतुं समर्थ इति निश्चितम् । धर्मशालातिगो मूढो दुरात्मा प्रग्रहं गतः धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धः स शर्म नोपयास्यति ॥१०॥ अनेयः श्रेयसां मन्दो धार्तराष्ट्रो जनार्दन ॥३॥ संविच धार्तराष्ट्राणां सर्वेपामेव केशव । कामात्मा प्राज्ञमानी च मित्रधुक्सर्वशंकितः । शमे प्रयतमानस्य तव सौभ्रात्रकांक्षिणः ॥ ११ ॥ अकर्ता चाकनज्ञश्च त्यक्तधर्मा मियानृतः ॥४॥ न पाण्डवानामस्माभिः प्रतिदयं यथोचितम् । मूढश्चाकृतबुद्धिश्च इन्द्रियाणामनीवरः। इति व्यवसितास्तेषु वचनं स्यानिरर्थकम् ।। १२ ।। कामानुसारी कृत्येषु सर्वेप्वकृतनिश्चयः ॥५॥ यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । एतैश्चान्यैश्च बहुभिदोपैरेव समन्वितः । न तत्र प्रलपेत्माज्ञो वधिरोप्विव गायनः ॥ १३ ॥ त्वयोच्यमानः श्रेयोऽपि संरम्भान ग्रहीष्यति ॥६॥ अविजानत्सु मूढेषु निर्मर्यादेषु माधव । भीप्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे जयद्रथे । न वं वाक्यं ब्रुवन्युक्तचाण्डालेषु द्विजो यथा ॥१४॥ भूयसीं वर्तते दृत्ति न शमे कुरुते मनः ॥७॥ [अर्जु०] शुचीनि संकरविरहितानि । गुणवन्ति प्राप्तः अनेयोऽविधेयः । श्रेयसा ज्ञानवृद्धानां उत्तमाना. प्रशस्तबहुतरव्यसनादियुक्तानि ॥ ३९ ॥ मित्यर्थः ॥ ३ ॥ अफर्ता अनुपसारकः ।। ४ ।। अकृत- इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामर्जुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि विश्रमः फलपर्यन्तस्थायी विश्रमो नियमः ॥ ५ ॥ एकनातितमोऽध्यायः ॥११॥ सेनासमुदयं सेनासमूहम् पार्थिवं पृथिन्या ईश्वरं पालो. [नील० ] तं मुक्तवन्तमिति ॥ १ ॥ प्रमहं नि इन्धः अविचक्षणोऽविवेचकः ॥ ९ ॥ निश्चितं कर्तृ न्धम् अत्यन्ताभिनिवेशमित्यर्थः । अनेयः अप्रापणीयः ॥ १० ॥ संविन् परस्परानुमतिः ॥ ११ ॥ श्रेयसां कर्मणि पष्ठी ।। ३॥ सर्वशासिता सर्वत्र विश्वास [ सर्व० ] अर्थे निमित्ते धर्ममतिगच्छतीति तथा हीनः ॥ ४॥ वृत्तिं जीवितम् एते युद्धेन मह्यं राज्यं | ॥२॥ प्रग्रहं प्रष्टं ग्रहमसदभिनिवेशं गतः प्रातः दास्यन्तीत्याशयेत्यर्थः ॥ ७ ॥ पार्थिां पृथ्वीसंवन्धिनम् | ॥ ३ ॥ भूयसीमुत्तमा वृत्ति गौरवप्रवृत्तिम् योत्स्यते इत्य. ॥९॥ प्रतिदेयं परावृत्य देयं व्यवसिताः निश्चिताः॥१२॥ | भिसंधानेन ॥ ७ ॥ संविदन्योन्यमर्यादास्थापनम् ॥११॥ [अर्जु० ] अर्थधर्मातिगः अर्थधर्मयोविहितपथम- न प्रतिव्यमिति व्यवसिवा निश्चिताः ।। १२ । अनि तिक्रम्य गच्छतीति तया । मानतो मान्येषु पूजाविमुसः। जानत्सु तत्वज्ञानरहितेषु । मृहेषु विपरीतज्ञानवत्सु।।१४॥ वृद्धानां ज्ञानवृद्धानां शासनमुपदेशम् ॥२॥ दुरात्मा [लक्षा०] भूयसी वर्तते वृत्तिरित्या वृत्तिः धनदा. दुष्टहदयः । प्रमहं प्रौढभावं दुग्रहमिति यावत् । गतः | नादिना अनुत्तिः ॥ ७ ॥ ।

·श्रीमनाहाभारते [ मगयवानप सोऽयं बलस्थो मूढध न करिप्यति ते वचः । बद्धं सन्तं मन्यते एन्धमर्थम् ॥ २३ ॥ तस्मिन्निरर्थकं वाक्यमुक्तं संपत्स्यते तव ॥ १५ ॥ पर्यस्तेयं पृथिवी कालपका तेषां समुपविष्टानां सर्वपां पापचेतसां । दुर्योधनार्थे पाण्डयान योद्भुकामाः । तब मध्यावतरणं मम कृष्ण न रोचते ॥ १६ ॥ समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां दुर्बुद्धीनामशिष्टानां पहना दुष्टचेतसां । राजानश्व क्षितिपाले समेताः ॥२४॥ प्रतीपं वचनं मध्ये तब कृष्ण न रोचते ॥ १७ ॥ सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्ता- अनुपासितद्धत्वाच्छ्यिो दर्पाच मोहितः । स्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण । वयोदपदमच न ते श्रेयो ग्रहीष्यति ॥ १८ ॥ तबोदेगारसंश्रिता धार्तराष्ट्रा- चलं बलवदप्यस्य यदि वक्ष्यसि माधव । सुसंहताः सह कर्णेन वीराः ॥ २२ ॥ त्वय्यस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः ॥१९॥ पतात्मानः सह दुर्योधनेन नेदमय युधा शक्यमिन्द्रेणापि सहामरैः । हटा योद्धं पाण्डवान्सर्वयोधाः। इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन ॥ २०॥ तेषां मध्ये प्रविशेथा यदि त्वं नेप्वेवमुपपन्नेषु कामक्रोधानुवर्तिषु । न तन्मतं मम दाशाई वीर ॥ २६ ॥ समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थ भविष्यति ॥ २१ ॥ तेपां समुपविष्टानां वहूनां दुष्टचेतसां । मध्ये तिष्ठन्हस्त्पनीकस्य मन्दो कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥ २७ ॥ स्थाश्वयुक्तस्य वळस्य मूढः । सर्वथा त्वं महावाहो देवैरपि दुरुत्सहः । दुर्योधनी मन्यते वीतभीतिः प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन् ॥ २८ ॥ कृत्स्ता मयेयं पृथिवी जितेति ॥ २२ ॥ या में प्रीतिः पाण्डवेषु भूयः सा त्वयि माधव । आशंसते वै धृतराष्ट्रस्य पुत्रो मेम्णा च बहुमानाच सौहदाच ब्रवीम्यहम् ॥२९॥ महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम् । या मे प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वदर्शनसमुद्भवा । तस्मिन् शमः केवलो नोपलभ्यो सा किमाख्यायतेतुभ्यमन्तरात्माऽसि देहिनाम् ३०॥ इति श्रीमहाभारते उदोगपर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ [नील० ] ते त्वत्तः ॥ १८ ॥ वद्धं भवदीयत्वेन | भूयः प्रचुरतरं यथा स्यात् तथा त्वयि प्रेम्णा स्नेहेन प्रतिबद्धमपि लब्धमेव मन्यते ॥ २३ ॥ बहुमानात् महद्बद्धः । सौहृदात् माध्याध्यात् ।। २९॥ इनि श्रीमन्महाभारते उशेगपर्वणि नैलकण्ठीये भारत इति श्रीमन्म० मनमि मुयो० द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२॥ मावदीप द्विनवतितमोऽध्यायः॥१२॥ [अर्जु० ] प्रतीपं प्रतिकूलम् ॥ १७ ॥ इदं यलं शक्यं वलं न शायन साथ्यं भवतीति व्यवसिताः ।।१९।। तेष्वेव- [सर्व०] पलं पाण्डवानां वलवदतिशयितमिदमस्माकं जेनुमिति शेषः । व्यवसिता निश्चयबुद्धयः ग्यमुक्तीपैः उपपन्नेषु संबद्धेषु समर्थ युक्तं हितं घा॥२१॥ नाभासाच? फेलः कृतः । लब्धमर्थमपेक्षितं मन्यते मुपपन्नेषु प्रवृत्तेषु ॥२१॥ वीतमन्युर्गतभीकः ।।२२।। क्षमो पीतमन्युः गतगोकः ॥२२॥ क्षेम: 'युगलं क्षेममस्त्रियाम् । तमेव च पद्धं मन्यते बद्धत्वेनाचलत्वमभिप्रेति ।। २३ ।। इत्यनुगामनात् पुंस्त्वं, घुगलम फेवलो मायारहितः पद्धं पर्यस्ता विवर्तिताः क्षितिपाला: सामन्तादयः राजानः मन्नं मन्यते लब्धममिति यद्धं वश्चनेन, सन्तं कतिपय- पृथ्वीपतयः ॥२४॥ संहताः कृतसन्धयः ॥२५॥ सृष्टा नि. दियसम्धायिनं, लयं मन्यतं परेराच्छेदं न पश्यति ॥२६॥ चिताः सर्गस्तु निश्चयः इति नानार्थः ॥२६॥ भूय इति । पर्यना प्रपिता पृथिवी निवामिनः तारथ्यात् । राजानः अव्ययं तेनालिनता । प्रेग्णा नेहेन सौहदान्मैया ॥२९॥ त्रियाः, मिनिपालाः गज्येऽभिषिक्तास्तैः ।। २४ ॥ हत- माग:मां मुवर्णादि गुसंहिताः मुनमंधानाः ।।२५।। इति महाभारतोपोगाणि रामनारायणपतम्यारपायां दिनातितमोभ्यापः ॥११॥ त्यतारमानः त्यनदेहाः सुष्टा विश्निति शेपः॥ २६ ॥ [रक्षा०] नेदमस्य युभा शस्यमित्या अस्य दुर्यो- धनस्य इदं राज्यं युभा युद्धेन शक्यमपद सम्यं न इति २०॥ .५म पलाय॥९१ ।।

·भध्यायः ९३] उद्योगपर्व ५ ३१९ विनवतितमोऽध्यायः ९३ न में पयांप्ताः म पार्थिवा, विच पाण्डवानामर्थमहापयन्यदि इरुणां शममाचरेयं तदा मे पुष्पं चरितं स्यादिनि बुद्दयाइमा- गतोऽस्मीति श्रीकृष्णवचः ॥ १ ॥ श्रीभगवानुवाच- कुरूणां सृञ्जयानां च संग्रामे विनशिप्यताम् ॥ ८॥ यया ब्रूयान्महामाज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः । सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्यिता । यथा वाच्यस्त्वद्विधन भवता मद्विधः महत् ।। १ ।। कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥ ९ ॥ धर्माययुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते । व्यसने क्लिग्यमानं हि यो मित्रं नाभिपयते । तथा वचनमुक्तोऽस्मि त्वयैतत्पितमात्वत् ॥ २॥ अनर्थाय ययाक्ति तन्नृशंसं विदुर्बुधाः ।। १० ।। सत्यं प्राप्तं च युक्तं वाऽप्येवमेव यथाऽऽत्य मां । आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन् । शृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो भव ॥ ३ ॥ अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयनो यथावलम् ॥११॥ दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरताम् । तत्समर्थ शुभ वाक्यं धर्मार्थसहित हितम् । सर्वमेतदहं जानन क्षत्तः माप्तोऽद्य कौरवान् ॥ ४॥ घार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुराईति ॥ १२ ॥ पर्यस्तां पृथिवीं सर्वी साश्चां सरथकुञ्जराम् । हिनं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । यो मोचयेन्मृत्युपाशात्मामुपाद्धर्ममुत्तमम् ॥५॥ पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिप्येऽहममायया ॥ १३ ॥ धर्मकार्य यतन् शक्त्या नो चेत्नामोति मानवः । हिते प्रयतमानं मां शंकेहर्योधनो यदि । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः ॥६॥ हृदयस्य च मे प्रीतिराण्यं च भविष्यति ॥ १४ ॥ मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नातिरोचयन् । ज्ञातीनां हि मियो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । न पामोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ७॥ सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ॥१५॥ सोऽहं यतिप्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया । योजना ॥ २० ॥ वीतमन्युरित्यत्र विशेषण इतः प्राप्तो मानसं पापं मनसैर प्रायश्चित्तेन हतम् । यत्र तु पाप- मन्युर्यस्य स तयोक्तः ॥ २२ ॥ यश्चागमं मन्यने प्राप्तम- | चिन्तायां तद्विगेवी सङ्कल्पो न हृतः तत्र मानसं पाप- थमित्यत्र अगममशममेव अर्थ प्रयोजनं प्रानं मन्यत | मरतीति धर्मविदां मतम् ।। ७ ॥ तदन्वयाः तदनुयायिनः ॥ २३ ॥ पर्याप्तेयं पृथिवीत्यत्र दुर्योधनार्थे ये योद्धुकामाः ॥ ९॥ नाभिपद्यते नोपसर्पति ।। १० ।। न वाच्यः तैः पर्याप्तति संबन्धः ॥ २४ ॥ [कृत कृतागा इत्यत्र | कस्यचिद्भवति कस्यचिद्वाच्यो न भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ कृते युद्धकर्मणि कृवायाः मन्युवमा विनीता इत्यत्र मन्यु- प्रीतिर्भविष्यति आनृण्यं च भविष्यतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ वगाश्च ते अविनीवाश्चेति विशेषणसमासः] [सर्व०] विचक्षण. शास्त्रज्ञः । त्वद्विधन वत्सदृगेन इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि वादिराजतीतटमाटगारे भवता वाच्यः ॥ १ ॥ त्वयि त्वन्मनसि उपपद्यते अस्ति द्विनवतितमोऽध्यायः ॥१२॥ अतो यथा भवता वाच्य इत्यपौनरुक्त्यम् ॥२॥ मनसा [नील] यथेति ।। १ ।। पर्यस्ताम् अन्ययाभूताम् | प्राप्यमपकारं कर्मप्रवृत्या नाभिरोचयेन् । पापं लोरे पापन ॥५॥ यतन् यतमानः ।। ६ ॥ तन्नृगंसम् अनर्याय हि पापरुचिं प्रकामयति । शुद्धभाववदाचरतीति यावन् । विदुरिति संवन्धः । अनुनीयेत्यपि पाठः ॥ १० ॥ हितं | तस्य कर्मणः ।। ७ ।। तदन्ययास्तदनुगताः ॥ ९॥ नाभि- कर्तुमिति शेषः॥ १३ ।। नाभिपद्यते नोपफरोति ॥१५॥ पद्यते नोपकरोति ॥१॥द्यस्य प्रीतिः स्वझर्वव्यापरि- इनि श्रीनेटकण्ठीये योगपर्वणि भारतभावदीरे त्यागान् । अत एवानृण्यं मित्रेषु कर्तव्यकारितं च विनवतितमोऽध्यायः॥ ९३ ॥ भविष्यति ॥ १४ ॥ [अर्जु.] पितृमातृवत् पिनव मातेव ॥ २॥ यतन् इति श्रीमहाभारतोरोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतरीयां आरभमाणः प्राप्तो भवति तत् पुण्यं धर्माय पुनरारम्भः विनयनितमोभ्याय.॥१३॥ सङ्कल्पोऽपि न निप्पल इति वचनान् ॥ ६ ॥ नाभि- [लक्षा०] प्रहीतुं धार्तराष्ट्राणामित्यत्र ग्रहीतुं प्राह - रोचयन् अनभिरुचिः पापचिन्ता विरोधी सङ्कल्पः एतेन यितुम् ।। १२-१३ ।। ३ म. सर्व प्राप्तं । ५म. प्रमोचयन् । २४ म. दुर्योधनो वृदि। इति श्रीम भा० २० वा १०. विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ।।

·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ . - न मां व्युरथर्मिष्टा मूढा हामहृदस्तथा । अपि वाचं भापमाणस्य काव्यां शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान्॥१६॥ धर्मारामामर्थवतीमहिनाम् । उभयोः साधयन्नयमहमागत इत्युत । अवेक्षेरन् धार्तराष्ट्राः शमार्थ तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृप्ववाच्यताम् ॥१७॥ मां च प्राप्तं कुरकः पूजपेयुः ।। २० ॥ मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम् । न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥ १८॥ क्रुद्धस्य प्रमुख स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥ २१ ॥ अहापयन्पाण्डवार्थ यथाव- वैशम्पायन उवाच- च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम् । इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृपभस्तदा । पुष्पं च मे स्याचरितं महात्म- शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुमुखावहः ॥ २२ ॥ मुच्येरंब कुरवो मृत्युपाशात् ॥ १९ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ।। चतुर्नवतितमोऽध्यायः ९४ श्रीरणम्य समभाप्रसंगः अवान्तरे मभां द्रष्टुमपीणामागमनम्, तेपु पूजितेप सरामनपरिग्रहः ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच- संध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशाईमपराजितम् ॥ ७॥ तया कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा । आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्र सभागतम् । शिवा नसानसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी ॥१॥ कुरूंच भीष्मममुखान् राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान् ॥८॥ धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः । त्यामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः । शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः ॥२॥ तावभ्यनन्दद्रोविन्दः सान्ना परमवल्गुना ॥९॥ कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः । ततो विमल आदित्ये वाहाणेभ्यो जनार्दनः । अकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ॥३॥ ददौ हिरण्यं वासांसि गाथाश्चांथ परन्तपः ॥२०॥ नतस्तु स्वरसंपना यहवा मृतमागधाः । विसृज्य बहुरत्नानि दाशाईमपराजितम् । अवन्दुभिनियमि: केशव प्रत्ययोधयन् ॥ ४ ॥ तिष्ठन्तमुपसंगम्य चन्दे सारथिस्तदा ।। ११ ॥ सन उत्थाय दागाई प्रापभः सर्वसात्यताम् । ततो रथेन शुभ्रेण महता किडिणीकिना। गमावश्यक. चो मात:कार्य जनार्दनः ॥ ५ ॥ हयोगमयुना शीघ्रमुपातिष्ठत दारकः ॥ १२॥ मनोदकानुनप्पः स हुतानिः समशनः । तमुपस्थितमाशाय रयं दिव्यं महामनाः । मनवादिन्पमुशन्तमुपानिष्टत मायः ॥ ६॥ महाभयननिपि सर्वरत्नविभूषितम् ।। १३ ।। अप दुर्योधनः कृष्णं नियापि सोपलः । [हं• ] गादाम्यनं आ गया शायनि ॥ १८ ॥ तं येन ग: मोदकानुजगः ॥ ६ ॥ निष्ठन्तम् TH RL महान फो दादि याद ॥ १९ ॥ पाप्यां मीनम् ॥७॥ पागमा धयागम: नीहा या ॥२०॥ [भर्नु.] शिया निमायाग TAHTRI FT. मremमममियापा. पभन्दा ॥ १ ॥ अभ्यतामभ्यगरना || निष्ट Timi विनिमम ॥ वानं दनवाना ॥ ११ ॥ विहिणीविना शुटिया मिre: दि निराम्रा॥ बना योनगामा हयोगमा युर योria ॥२॥ पर Raranelt मनु योरामनादि ने हमें [मर्ष. ] पनाराष्ट्रादीन मापना काम १५.......... याव!

·अध्यायः ९४] उद्योगपर्व ५ अनि प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांव जनार्दनः । पुरं कुरूणां संहनं द्रष्टुकामं जनार्दनम् ॥ कौस्तुमं मणिमामुच्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥११॥ सवालरद्धं सखीकं रथ्यागनमरिन्दम || २२ ॥ कुरुभिः संवृतः कृष्णो दृष्णिभियाभिरक्षितः ॥ वेदिकामाश्रिताभिश्व समाक्रान्तान्यनेकाः ।। आतिष्ठत रयं शौरिः सर्वयादवनन्दनः ॥१५॥ प्रचलन्तीव भारेण योपिद्धिविनान्युत ।। २६ ।। अवारोह दाशार्ह विदुरः सर्वधर्मविद ।। स पूज्यमानः कुभिः संशृण्वन्मधुराः कयाः ॥ सर्वमाणभृतां श्रेष्ठं सर्वयुद्धिमतां वरम् ।। १६ ।। ययाई प्रतिसकुर्वन् प्रेक्षमाणः शुनर्ययौ ॥ २७ ॥ ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्वापि सोपलः ।। तनः समां समासय केशवस्यानुयायिनः ।। द्वितीयेन रोनैनमन्वयातां परन्तपम् ॥ १७ ॥ सगणुनिघाँपैर्दिवः सर्व व्यनादयन् ।। २८ ॥ सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां चापरे रयाः ॥ ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममितवेनसाम् ॥ पृष्टतोऽनुययुः कृष्णं गरवै रयैरपि ॥ १८॥ संमाकम्पन इण कृष्णागमनकाझ्या ॥ २९ ।। तेषां हेमपरिष्कारयुक्ताः परमवानिमिः॥ ततोऽभ्याशगते कृपणे समहृप्यन्नराधिपाः ।। गच्छतां घोपणाश्चित्ररया राजन्विरेजिरे ॥ १९ ॥ श्रुत्वा व स्यनिघोपं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ ३०॥ संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपदे महापथम् ।। आसाद्य तु सभाद्वारमृपभः सर्वसात्वताम् ।। राजर्पिचरितं काले कृष्णो धीमान् श्रिया ज्वलन् २० अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात् ॥ ३१ ।। तता प्रयाते दागाई मावायन्तैकपुष्कराः॥ नवपेयपतीकाशां चलन्तीमिव तेनमा ॥ शङ्खाश्च दमिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च ॥२॥ महेन्द्रसदनप्रख्या प्रविवेश सभां ततः ॥ ३२॥ प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः ॥ पाणी गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः ॥ परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परन्तपाः ।। २२ ।। ज्योतीप्यादित्यवद्राजन् कुरुन्माच्छाइयन् श्रिया३३ सतोऽन्ये वहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः ॥ अग्रतो चामुदेवस्य कर्णदुर्योधनाबुभी ।। असिमासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः ॥ २३ ॥ वृष्णयः कृतवर्मा चाप्यासन् कृष्णस्य पृष्ठतः ॥३४॥ गनाः पञ्चशतास्तत्र स्थाश्वासन्सहलगः ।। धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः । मयान्तमन्वयुर्वीर दागाईमपराजितम् ।। २४ ॥ आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ।। ३५।। इत्यादि चाचक्षेनामित्यावृत्त्या योन्यं तद्वत्समागतान् धृत- | एकमुयाः एफस्खाना अमत्याः ॥ २१ ॥ संस्यूतं प्रयि- गष्ट्रादन्यानित्याद्यपि विभक्तिविपरिणामेनान्यितम् ॥८॥ तमिव ॥ २५ ॥ समितिः सभा ॥ २९ ॥ अचलन महांश्वासावत्रे व्योग्नि धनेश्वति तया ॥ १३ ॥ उत्यिवाः ।। ३५ ॥ [सर्व०] एफपुष्कराः एकतो वादनीयाः ॥ २१ ॥ [नील.] चित्राश्च ते रथाश्च ॥ १९ ॥ संमृष्टं दूरी- [लक्षा०] [प्राह्मादिवासुदेवान्नं वं समनुकीर्तय- कृतं संसिक्तं जलेनाप्लावितं च रजो यस्मात्तम् अबि- नित्यत्र 'बहुलं उन्दस्यमाइयोगेऽपि' इनि वचनान् सम- भक्तिकं पदम् ।। २० । एकपुःकराः काहलाः ।। २१ ॥ नुकीर्तयन् समन्यकोर्तयन्नित्ययः । पक्षिपझविवान श्वे. इति श्रीनवटीये भारतभावदीप ब्योगपर्वणि त्यत्र पक्षी गम्दः तम्य पक्षी विस्तारगायां बिताना- चतुर्नपतिनमोऽध्यायः ॥९४५ नीव तैः, कृत्रिमशुकहंसादिपक्षविरचितविनानैर्वा । नयी- [अर्जु० ] आमुच्य निवथ्य ॥ १४ ॥ हेमपरिष्कारः | नीचैश्च पादपः । व्यानसिंहवरे श्वेत्यादौ पादपादयः मवें हेना परिष्कागे मण्डनं येषां तैः ॥ १९ ॥ संमृष्टसंसि- | वन कृत्रिमरूपा इति नेयम्।] प्रवाद्यन्ते स्म पुष्कग तरजः संमृष्टं संमार्जन्या परिशोधितं संसिक्तं जलेन इत्यन द्विपकराने पने सद्गफले व्योग्नि वाद्यभाण्टमुगे महापथमित्यस्य विशेश्यत्वेन रजसमिति भवति तम्माद् | अगढ़े जले च । तीयें पुष्करमष्टाम निर्दिष्टमित्यभिधा- रजमिति पाठः अद्वन्तोऽयं रजगन्दः ।।२०।। एकपुष्कलाः। नान् पुकगः वाद्यविशेषाः ।। २१ ।। इति श्रीमहामारने योगपणि वादिराजनीयातलाबारे २६ म. वेदिकापामृतामिक्षा चतुवतितमोध्याय ॥९॥ दयो.११ ·३२२ श्रीमन्महाभारते [भगवान अभ्यागच्छति दाशार्दै प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयन् । सहब द्रोणभीमाभ्यामदतिष्ठन्महायशाः ।। ३६॥ आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च ॥४२॥ उचिष्ठति गहाराजे धृतराष्ट्र जनेश्वरे । मणिकाचनचित्राणि समाजास्ततस्तनः । तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः।। ३७॥ तेषु तत्रोपविष्टे गृहीतागु भारत ।। ४६ ।। आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् । निपसादासने कृष्णो राजानय यथासनम् । कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥३८॥ दुःशासनः सात्यकये ददायासनमुत्तमम् ।। १७ ॥ स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः । विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कनवर्मणे | अभ्यभापत धर्मात्मा राजधान्यान्यथावयः ॥३९॥ अविदूरे तु कृष्णस्य कर्णदुधिनावुभौ ॥ १८ ॥ तत्र केशवमानः सम्यगभ्यागतं सभाम् । एकासने महात्मानी निपीदतुरमर्षणों। राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्व जनार्दनम् ॥ ४०॥ गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः ॥ ४९ ।। तत्र तिष्ठन्स दाशाहों राजमध्ये परन्तप । निपसादासने राजा सहपुत्रो विशाम्पते । अपश्यदन्तरिक्षस्थानृपीपरपुरजयः ।। विदुरो मणिपीठे तु शुहस्पर्ध्याजिनीचरे ॥ ५० ॥ ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखापीन् ।। ४१ ।। संस्पृशन्नासनं शारेमहामतिरुपाविशन् । अभ्यभापत दाशार्हो भीष्मं शातनवं शनैः। चिरस्य दृष्ट्वा दागाई राजानः सर्व एव ते ॥५१॥ पार्थिवीं समिति द्रष्टुमृपयोऽभ्यागता नृप ॥ ४२ ॥ अमृतस्येव नातृप्यन् प्रेक्षमाणा जनार्दनम् । निमन्व्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा । अतसीपुष्पसंकाः पीतवासा जनार्दनः ।। ५२ ॥ नैतेप्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम् ।। ४३ ।। व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीयोपहितो मणिः॥ ५३॥ पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम् । ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्रोरिन्दगतमानसम् । ऋपीन् शान्तनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान् ॥४४॥ न तत्र कश्चित् किंचिद्रा व्याजहार पुमान्कचित् ५४ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ पञ्चनवतितमोऽध्यायः९५ सभायां धृतराष्ट्र प्रति भगवद्वचनम्-त्वं स्वबन्धुपु नृशंसवधवहरतः स्वपुत्रानिगृहीष्व न चंदस्मिन्कुले स्वनिमित्तः सर्वपार्थिव भयो भनेत् । पाण्डवास्तु त्वया प्राणेषु वित्तेषु चासकृत्प्रढता अपि सौशल्याचामेवान्यवर्तन्त । संप्रति च शुश्रूषितुं योढुं च स्थिताः । सबदन पथ्यं मन्यसे तनिति ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच- अपणाशेन वीराणामेतधाचितुमागतः ॥ ३ ॥ तेवासीनेषु सर्वेषु तूष्णीभूतेषु राजसु । राजन्नान्यत्मवक्तव्यं तव नैश्रेियसं वचः । वापयमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः ॥१॥ विदितं होव ते सर्व वेदितव्यमरिन्दम ॥ ४ ॥ जीमूत इव धर्मान्ते सर्वी संभावयन्सभाम् । इदं ह्यद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव । धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभापत माधवः ॥२॥ श्रुतस्त्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः ॥५॥ श्रीभगवानुवाच- कृपाऽनुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं च भारत । कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्यादिति भारत । तयार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद्विशिष्यते ॥६॥ [अर्जु०] आसनान्यानीयन्तामिति क्रियान्तरेणापि गमकम् ॥ ४५ ॥ मिशेदतुरिति छान्दसं निषेदतुरित्यर्थे, | कृपा परस्य सुसा यत्नः । अनुकम्पा परदुःपदर्शने [नील ] तेविति ॥ १॥ आगतोऽस्मीति ॥३॥ निपेदतुरित्येव या पाठः ॥४९॥ इति श्रीमन्म मनमि मुयो. चतुर्नवतितमोऽध्यायः॥९॥ त्रासः । कारुण्यं परदुःसग्रहाणार्थों यत्नः । मानुशंस्यं [सर्व०] मणिर्मरफतः ॥ ४६॥ परदुःसाप्रदानम् ॥६॥ रनि महा बोगप सशटीयां चतुर्नयतितमोऽध्यायः ॥९॥ [अर्जु० ] कृपा परदुःसहानेच्छा । अनुकम्पा पर ३६ म. Enjामना. 1 ५. 0. समापिका ति चतुर्नव. ) विनमोऽध्यायः॥ ९४ ॥ - ·अध्यायः ९५] पद्योगपर्व ५ तस्मिन्नेवंविषे राजन् कुले महति तिष्ठति । नहि त्वां पाण्डवैर्नेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः। लनिमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसांप्रतम् ॥ ७॥ इन्द्रोऽपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः ॥१८॥ त्वं हि धारपिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम । यत्र भीष्मथ द्रोणव कृपः कर्णो विविंशतिः । मिथ्या प्रचरतां तात वाद्येष्वाभ्यन्तरेषु च ॥ ८॥ अश्वत्थामा विकर्णश्व सोमदत्तोऽय वाहिकः ॥१९॥ ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः। सैन्धवश्य कलिङ्गव्य काम्बोजय मुदक्षिणः। धर्मायौँ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत् ॥ ९ ॥ युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमी तथा ॥२०॥ अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः । सात्यकिय महातेजा युयुत्सुश्च महारथः । स्वेषु धन्युषु मुख्येषु तद्वेत्य पुरुपर्पभ ॥ १०॥ को नु तान्विपरीतात्मा युद्धयेत भरतर्षभ ।। २१ ॥ सेयमापन्महायोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । लोरस्येवरतां भूयः शुभिधाप्यधृप्यताम् । उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं पातयिष्यति ।।११।। प्राप्स्यत्ति लममित्रन सहितः कुरुपाण्डवैः ॥२२॥ शक्या चेयं शमयितुं न चेविससि भारत । तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते । न दुष्करो यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ ॥ १२ ॥ श्रेयांसश्चैव राजानः संघास्यन्ते परन्तप ॥२३॥ त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशाम्पते । सवं पुत्रैश्च पौत्रश्च पित्रुभिभिस्तथा । पुत्रान्स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान्||१३|| मुहद्भिः सर्वतो गुप्तः मुखं शक्ष्यसि जीवितुम्॥२४॥ आज्ञा तव दि राजेन्द्र कार्या पुत्रः सद्दान्वयैः एतानेव पुरोधाय सत्कृत्य च ययापुरा । हितं वलबदवप्येपां तिष्ठतां तव शासने ॥ १४ ॥ अखिलां मोक्ष्यसे सर्वी पृथिवीं पृथिवीपते ॥ २५ ॥ तव चैव हितं राजन्पाण्डवानामयो हितम् । एतैर्हि सहितः सवैः पाण्डवैः स्वैध भारत ! शमे प्रयतमानस्य मम शासनकासिणः॥ १५ ॥ अन्यान्विजेप्यसे शत्रूनेप स्वास्तिवाखिलः ॥२६॥ स्वयं निष्फलमालक्ष्य संविधत्स्व विद्याम्पते । तैरेवोपार्जितां भूमि भोक्ष्यसे च परन्तप । सहायभूता भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वर ।। १६ ।। यदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैनराधिप ।। २७ ।। धर्माययोस्तिष्ट राजन् पाण्डवैरभिरक्षितः । संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान् क्षयः । नहि शक्यास्तथाभूता यनादपि नराधिप ॥१७॥ क्षये चोपयतो राजन् के धर्ममनुपश्यसि ॥ २८॥ दुःसहानं, कारुण्यं स्वयमुद्धृतदुःसस्य उत्तरोत्तरदुःसा- | शासनकाडिणः पुत्रान् शासितुमिन्टतस्तव ॥ १५ ॥ संपादनम् , आनृशंस्यमहिंसा, आर्जवं विहितेन पया | निष्फलं वैरं संविधत्स्व शमं कुरु ।। १६ ।। पाण्डवैः सह गमनम् ॥ ६॥ संघास्यन्ते संधि करिष्यन्ति ।। २३ ॥ असिलां निष्क- [स०] कृपा परदुःसदर्शने दुःखित्वम् । अनुकम्पा | टकाम् ॥ २५ ॥ परदुःसप्रहापणेच्छा । कारुण्यम् अपकारिण्यपि स्नेह [अर्जु०] असाम्प्रवमयुक्तम् ।। ७ ॥ वारयतां निप- वत्ताप्रतिसंघानेन प्रत्यपकारानाचरणम् । आनृशंस्यम् | धताम् । मापन् की ॥ ११ ॥ परान पाण्डवान् ॥१३|| अमारणेच्छा ॥ ६॥ अन्वयैरनुगतः कर्णादिभिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ निलं [नील.] असाम्प्रतं कृपादिभ्यो विपरीतं, परस्य | निर्मायं निष्कपटमित्यर्थः । निष्फलमिति च पठन्ति ॥१६॥ दु.साथों यत्नः परदुःसदर्शने आहादः परस्य सुम्रना- सहभूता मिलिश नहि शझ्या नुमिति शेषः ॥ १७ ॥ शार्थो यत्नः परस्य दुःससंपादनं कौटिल्यादिकं च प्रसहेत गक्नुयात् ।। १८॥ तान् प्राप्येति गैपः॥२१॥ तञ्चायुक्तम् ॥ ७॥ वाह्येपु द्यूतादिपु आभ्यन्तरेषु जतुगृ. | संधिससे संघातुमिच्छसि ॥२७ ।। हादिपु ॥ ८॥कुरुष्वेव भवत्पर न तु पाण्डवपु ॥११॥ [सर्व०] गमे प्रयतमानस्य मम स्वयमालक्ष्य विचार्य न दित्ससि फुलं न छेत्तुमिन्छसि । त्वं चेदिच्छसीति पाठे निष्कलं निरवयत्रं निविशेष यया भवति तथा संनियरखो. कुरून्स्थापयिनुमिच्छसि तर्हि ग्रमो न दुष्करः ॥ १२॥ चरमित्यर्थात् सहभूताः मिलिताः ॥ १५ ॥ १६ ॥ बलवन् अत्यन्तमेषामेव अपिशब्द एवायें ॥ १४ ॥ पाण्डवैः सह । शक्या: गतेविषयीभवन्त्यभिभवनीया १२ ख. बचेदिच्छसि मारव । स. सदष्परो । १६ स. सहभूदास्तु । २७ रेव निति । स. सहामात्य. परंतर।

·३२४ श्रीमन्महाभारत [भगवद्यानपर्व ६ पाण्डवैनिहतैः संख्ये पुत्रैर्वाऽपि महावलैः । द्वादशेमानि वर्षाणि धने नियुपितानि नः । यद्विन्देथाः सुखं राजस्तहि भरतर्षभ ॥ २९ ॥ पोदशं तथाऽज्ञातः सजने परिवत्सरम् ।। ४१ ॥ शूराथ हि कृताखाव सर्वे युद्धाभिकाविणः । स्थाता नः समये तस्मिन् पितेति कृतनिश्वयाः । पाण्डवास्तावकाश्चैव तात्रक्ष महतो भयात् ॥३०॥ नाहास्म समयं तात तब नो ब्राह्मणा विदुः ॥४२॥ न पश्येम कुरून्सर्वान्पाण्डवांश्चैव संयुगे । तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ । क्षीणानुभयतः शूरानथिनो रथिमिईतान् ॥ ३१ ॥ नित्यं संक्लेशिता राजन्स्वराज्यांश लभेमहि ॥४३॥ समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम । त्वं धर्ममर्थ संजानन्सम्यनस्वातुमईसि । अमर्पवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः ॥ ३२ ॥ गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य यहुन्टास्तितिक्ष्मद्दे ॥ ४४ ॥ त्राहि राजनिमं लोकं न नश्येयुरिमाः प्रजाः । स भवान्मातृपितृवदस्मासु प्रतिपद्यताम् । त्वपि प्रकृतिमापने शेपा स्यात्कुरुनन्दन ।। ३३ ॥ गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत ॥४५॥ शुला वदान्या छीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः । वर्तामहे त्वयि च तां त्वं च वर्तस्व नस्तथा । अन्योन्यसचिवा राजस्तान्पाहि महतो भयात् ॥३४॥ पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताः ॥४६॥ शिवनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम् । संस्थापय पथिण्वस्मास्तिष्ठ धर्मे सुवमनि । सह भुक्त्वा च पीत्वा च मतियान्तु यथागृहम् ॥३५॥ आहुश्चमां परिपदं पुत्रास्ते भरतर्पण ॥४७॥ सुवाससः स्रग्विणव सत्कृता भरतर्षभ। धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसांप्रतम् । अमपं च निराकृत्य वैराणि च परन्तप ॥३६॥ यत्र धर्मों ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ॥४८॥ हार्द यथाण्डवेप्यासीत्माप्तेऽस्मिन्नायुपः क्षये । इत्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः । तदेव ते भवत्वद्य संधत्स्य भरतर्षभ ॥ ३७ ।। विद्धो धर्मो धर्मेण सभा यत्र प्रपद्यते ॥ ४९ ॥ पाला विहीनाः पिना ते त्वयैव परिवर्धिताः । न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः । तापालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ ।। ३८ ॥ धर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलनान् ॥ ५० ॥ भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः । ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते । मा ते स्तिथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ ॥ ३९ ॥ ते सत्यमादुर्धर्म्य च न्यायं च भरतर्षभ ।।११॥ आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्न भिवाद्य प्रसाध च । शक्यं किमन्यद्वक्तुं ते दानादन्यजनेश्वर । भातः शासनादुःखमनुभूतं सहानुगैः ॥४॥ सुवन्तु ते महीपालाः सभायां ये समासते ॥५२॥ इति यावत् ॥ १७ ॥ सम्पत्स्यसे संयुक्तो भविष्यसि नाहारम न त्यतवन्तः ॥ ४२ ॥ दानात् राज्यसम- ॥२७ ।। उभयोः श्रये सति ॥२८॥ र्पणात् ॥ ५२ ॥ [नाल] प्रति सत्त्वगुणम् ।। ३३ ॥ हाई प्रीतिः भागीत् पूर्व पाल्ये ।। ३७ । स्थाता स्थास्यति ॥ ४२ ॥ पश्यसि ॥ २९ ॥ यत्पूर्वमासीत् तदेवायुपः क्षये युद्ध प्राप्त [सर्व०] पाण्डवैर्विजितं वा पुत्रविनितं किं मुसं गुगेः गुरौ ॥ ४५ ॥ परिपदं धर्मशसमां पुत्राः पाण्डवाः सति अद्य भवतु ॥ ३७॥ स्थितानां समय इत्यादि योग्यम् ।। ४७ ॥ गारजति दिनस्ति अनुकूल मान् फूलं फूलम- | ॥ ४२ ॥ गुरोर्गुरौ ।। ४५॥ परिपदं धर्मविचारणक्षमपुर- माम पालं निर्याहा भयो राज्य लघुमिच्छन्ति मासत तानाजति हिनस्ति धर्मः अनुकुलजान फूल गृत्य भावान भादीन् ॥ ५० ॥ ये पाण्डयाः तूष्णी- पसमुदायरूपमाहुः ॥४७॥ ये धर्म पश्यन्तोऽपि तूष्णी ते मयं धर्य न्याय्यं पातुः ॥५१॥ लभीकृत्य जातान् वृक्षादीन् तरमात् ते सभासदा त्वदीया [अ० ] पुण्याभिजातय अभिजाति: पुलम् ॥३४॥ एव सत्य धर्ममारिति न पायव्ययात् (१) ॥५०॥ ते शिन पुरंग ॥ १५ ॥ हा मेहः आसीन थालेपु त्वया दानाद्वान्यदानादन्यत् किं शस्यमय पातु मिति मायुर अयं युद्ध प्राप्त अन्य मदेव भवत्वित्यर्थः ॥ ३७॥ | पद्धि परन्तु माम् । यद्यतन सत्यं प्रवीमि न येति ।।२।। Aruna मनोन र भूपात र पारिवाना। ३९ स भगतवाभिरयार| KA Yरोसी Ha६१८वा. परिमसि भारत रामलखमान।

·मध्यायः ९६] उद्योगपर्व ५ धर्मायाँ संमघायद यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् । राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः । ममुञ्चमान्मृत्युपाशात्सत्रियान्पुरुषर्पम ॥ ५३ ॥ स तामवस्यां संपाप्य कृष्णां मेत्य सभा गतांम् ५९॥ प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगा।" क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्टिर। पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांश पाण्डवेभ्यो यथोचितम् ।।९।। अहं तु तव तेपां च श्रेय इच्छामि भारत ॥ ६॥ ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुत्व भोगापरन्तप । धर्मादात्मुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रमाः । अजातशत्रु जानीपे स्थितं धर्म सतां सदा ॥५५॥ अनर्थमर्थ मन्यानोऽप्यर्थ चानमात्मनः ॥ ६१ ॥ सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप । लोमेऽतिप्रसूतान्पुत्रान्निग्रहीप्व विशाम्पते । दाहितश्च निरस्तथ त्वामेवोपाश्रितः पुनः ॥५६॥ स्थिताः शुश्रूपितुं पार्याः स्थिता योद्भुमरिन्दमाः। इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासी सपुत्रेण विवासितः। यत्ते पथ्यतमं राजस्तस्मिस्तिष्ठ परन्तप ।। ६२॥ स तत्र निवसन्सन्विशमानीय पार्थिवान् ॥ ५७॥ वैशम्पायन उवाच- वन्मुखानकरोद्राजन्न च खामत्यवर्तत । तद्वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन् । तस्यैवं वर्तमानस्य सौवलेन जिहीर्पता ।। ५८॥ न तत्र कश्चिद्वक्तुं हि वाचं माक्रामदग्रतः ।। ६३॥ इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥ पण्णवतितमोऽध्यायः ९६ - जामदग्येन दपम्य विनागहेतुलमर्जुनमाहात्म्यं च प्रख्यापयितुं दम्भोदवाख्यानकथनम ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच- राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराऽभवत् । तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना । अखिलां बुभुजे सर्वी पृथीवीमिति नः श्रुतम् ॥५॥ स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन् सर्वे सभासदः ॥१॥ स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान् । कश्चिदुत्तरमेतेपा वक्तुं नोत्सहते पुमान् । ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्चैव पृच्छन्नास्ते महारथः ॥६॥ इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः ॥२॥ अस्ति कचिद्विशिष्टो वा मद्विषो वा भवेयुधि । तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णीभूतेषु राजस । शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वापि शुभृन् ७ जामदम्य इदं वाक्यमनवीकुरुसंसदि ॥ ३ ॥ इति वन्नन्वचरत्स राना पृथिवीमिमाम् । इमां मे सोपमां वाचं भृणु सत्यामशकिन्तः। दर्पण महता मत्तः कंचिदन्यमचिन्तयन ॥ ८॥ तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे ||४|| [लक्षा० ] ते सत्यमाहुरित्यत्र पृष्टाश्चेदाहुरिति यो [सर्व०] निरस्तोऽतिदूरं क्षिप्तो जतुगृहदाहानन्तरम् ग्याध्याहारेणान्वयः ।। ५१ ॥ आगतश्च वने पुनर्विवासिनः ॥५६॥ परमोपधिः मह.. [नील० ] दाहितः जनुगृहे, निरस्तो छूतेन राज्या- च्छन ॥ ५९ ॥ अनर्थमर्थम् मर्थनिहतप्रज्ञः ॥ ६१॥ दूरीमतः ।। ५६ ।। परमोपविः महच्छद्म ।। ५९ पूर्व तानिदानी तु पुत्रान् निगृहीयात् ।। ६२ ।। इति श्रीमन्महाभारने योगपणि नेलकण्ठीये भारतभावदीपे इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वजनारायणकृतटीकायां पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥ पञ्चनवतितमोध्यायः ॥९५ ।। [अर्जु०] दाहिती अतुगृहे, निरस्तो निःसारित: [लक्षा०] पित्र्यं तेभ्यः प्रदायेत्यत्र तेभ्यः कौरवेभ्यः ॥५६॥ अत्यवर्तत अतिक्रम्य स्थितः ।।५८॥ परमोपधिः | पित्र्यमंशं पाण्डवेभ्यः प्रदायेति पञ्चमीचतुयोरन्वयः ५४॥ उपधिः छद्म ।। ५९ ॥ मा नीनशः मा नागय ॥ ६१॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिपजतीर्थकृतलवालंकारे पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥१९॥ इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामजुनमिश्रकृतायामुशेगपर्वणि पञ्चनपतितमोऽध्यायः॥ ९ ॥ [ नील] तस्मिन्निति ॥१॥ ५९. संताप्यं ॥ इति पवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५॥ ४२. व इमा जुमुजे। 1 ·३२६ 'श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ तं च वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः। बाहुभ्यां मे जिता भूमिनिहताः सर्वशत्रवः । प्रत्यपेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनःपुनः ॥९॥ भवद्भया युद्धमाकाजुनुपयातोऽस्मि पर्वतम् ॥ २१॥ निपिथ्यमानोऽप्पसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान् । आतिथ्यं दीयतामेतत्कालिन्तं मे चिरं प्रति । अतिमानं श्रिया मत्तं तमूचुाह्मणास्तदा ॥१०॥ नरनारायणाचतु:- तपस्विनो महात्मानो वेदप्रत्ययदर्शिनः । अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम ॥ २२ ॥ उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः ॥११॥ नह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजः। अनेकनपिनों संख्ये यो चै पुरुपसत्तमौ । अन्यत्र युद्धमाकास ववः क्षत्रियाः क्षिती ॥२३॥ तयोस्त्वं न समो राजन् भविताऽसि कदाचन १२ राम उवाच- एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान् द्विजान् । उच्यमानस्तथाऽपि स्म भूय एवाभ्यभापत । क तौ वीरौ कजन्मानौकिकर्माणौ च कौ च तौ१३ पुनःपुनः क्षम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत ॥२४॥ ब्राह्मणा ऊचुः- दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाहयत्येव तापसौ । नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम् । ततो नरस्त्विपीकाणां मुष्टिमादाय भारत ॥२५॥ आयातौ मानुपे लोके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव १४ अब्रवीदेहि युध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय । येते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ । सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनी २६ तपो घोरमनिर्देश्यं तप्यते गन्धमादने ॥ १५ ॥ अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम् । स राजा महतीं सेनां योजयित्वा पडगिनीम् । दम्भोद्भव उवाच- अमृप्यमाणः संप्रापयत्र तावपराजितौ ।। १६॥ यद्येतदत्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे ॥ २७ ॥ स गत्वा विपमं घोर पर्वतं गन्धमादनम् । एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः । मृगयाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसौ वनमाश्रितो ।। १७॥ राम उवाच- तो दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसंतती । इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत् ॥२८॥ शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ ॥ १८ ॥ दम्भोद्भवस्तापसं तं जिघांसः सहसैनिकः । अभिगम्योपसंगृह्य पर्यपृच्छदनामयम् । तस्य तानस्यतो घोरानिपून परतनुच्छिदः ।। २९॥ तमचिंत्या मूलफलैरासनेनोदकेन च ॥ १९ ॥ कदींकृत्य स मुनिरिपीकाभिः समार्पयत् । न्यमन्त्रयेतां राजानं कि कार्य क्रियतामिति । ततोऽस्मै प्रासृजद्धोरमैपीकमपराजितः ॥ ३० ॥ ततस्तामानुपूर्वी स पुनरेवान्चकीर्तयत् ॥ २०॥ [अर्जु० ] जामदग्न्य इदं वाक्यमनवीन् पुरुसंसदि । त्यर्थः ॥ १२ ॥ आभ्यां युध्यस्त्र भारतेति दम्भोद्भवं प्रति दामोद्योपाख्यानस्य दर्पस्य विनाशहेतुत्वच्चलेन नरनाम- | ब्राह्मणवचनत्वेऽपि रामेण दुर्योधनसंबोधनम् । एवं क्या- धेयस्य अर्जुनस्य माहात्म्यं वात्पर्यायः ॥ ३ ॥ न्तरव्यवधानेऽपि वैशम्पायनकृतं बहुशो दृश्यते । पार्थि- [नील० ] वेदप्रन्ययदर्शिनः वेदजः प्रत्ययो प्रमात्मै- | येति या पाठः ॥ १४ ॥ अनिर्देश्य वक्तुमशक्यम् ।।१५ पयापोत्यं तदेय द्रष्टुं शीलं येषां ते ॥ ११ ॥ तप्यत | मृगयाणोऽन्वेषणं पुर्वन् ॥ १७॥ धमनिसन्तती शिरा- वाश्यामिति गपः ।। १५ । पगिनी ग्धनागाश्वपादात- व्याप्ती ॥ १८ ॥ उपसंगृह्य चरणाविति शेपः ॥ १९ ॥ माटोष्ट्रयतीम् ॥ १७ ॥ अत्यगृह्यत अतिप्रहेण प्राप्तः ॥ २४ ॥ फदर्थीकृत्य निफ. लान् यत्या ॥३०॥ [अ०] द्या येराध्यकार: मुश्पणः मुष्टुपान:(3) ॥ ६॥ अनेवागणी अनेवानि जननानि ययोः अनेक- मैत्रम् । ययोरित्यनामनिर्देशादतिमहत्यम ॥ १२ ॥ पर्य- [सर्य०] अनेकजननमनेकजन्मानुराम् । सप्ट्य मानिति पार्ट अनेरान् दृष्टान् जेतुं शीलं ययोरि-छन् अनामयं पुशलम् ॥ १९ ॥ भूय एपात्या- FEAani.filmसनिलम् । २६५. कौसा ३.प.प्राहरदोमिनिरामपणनितम् । १४.८बिERE११३.नेशनने

·अध्यायः ९६]
नद्योगपत्रे ५
३२७
अखममतिसंघय तदद्भुतमिवाभवत् ।
दान्तः क्षान्तो मृदुः सौम्यः प्रजाः पालय पार्थिव ।
तेपामक्षीणि कणीच नासिकाश्चैव मायया ॥३१॥ मा स भूयः सिपः कंचिदविदित्वा वलावलम् ३७
निमित्तवेधी स मुनिरिपीकाभिः समार्पयत् । अनुज्ञातः स्वस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेः।
स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिपीकाभिः समाचितम् ॥३२॥ कुमलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्रशम् ॥ ३८॥
पादयोन्य॑पताना स्वस्ति मेऽस्त्विति चानचीत् । ततो रामा तयोः पादावभिवाय महात्मनोः ।
तमब्रवीनरो राजन् शरण्यः शरणैपिणाम् ।। ३३ ॥ प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्म चैवाचरशम् ॥ ३९ ॥
ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कयाः। मुमचापि तत्कर्म यनरेण कृतं पुरा ।
नैतादृक् पुरुषो राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।॥ ३४ ॥ ततो गुणैः मुबहुभिः श्रेष्टो नारायणोऽभवत् ।।४०॥
मनसा नृपशार्दूल भवेत्परपुरजयः ।।
तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्टं गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते ।
मा च दर्पसमाविष्टः क्षेप्सीः कांश्वित्कयंचन ॥३५॥ तावचं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन् धनञ्जयम् ॥४१॥
अल्पीयांसं विशिष्टं वा तत्ते राजन्समाहितम् । काकुदीक शुकं नाकमक्षिसंतर्जनं तथा ।
कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहंकार आत्मवान् ।। ३६ ।। संतानं नर्तकं घोरमास्गमोदकमष्टमम् ।। ४२ ॥
युद्धाप्रहमतिगयितमकरोत् ॥ २४ ॥ कर्थीहत्य अनर्थ- काकुदीकादयः स्कन्दापस्मारकसंभवाः । एतैराविष्टा अय-
कतया कुत्सितप्रयोजनानि त्वेत्यर्थः ॥ ३०॥
थावत् पश्यन्ति तवो विनश्यन्तीति दुर्योधनं रामो-
[ लक्षा० ] तं स्म वैद्या अकृपणा इत्यत्र वैद्याः विद्या- प्रवीन् । ततस्त्वमचिरात् विनष्टो भविष्यसीति तात्प-
संबन्धिनो विद्वांसः ॥ ९ ॥
र्यायः । उन्मत्ताश्चेत्यादिना एपामष्टानामष्टायुदाहरणानि
[ नील० ] कादीकमित्यादयोऽष्टावनजातयः येना- | दर्शयति ॥ ४२ ।।
प्रेणामिभूता रथगजादीनां कद्येव गैरते तत्काकुदी; [ सर्व० ] नस्तकामासारन्प्राणि ॥ ३१॥ निमित्तं
प्रस्वापनं नाम | येन शुक्रनलिकान्यायेन अभयेऽपि भय-समार्पयन् सङ्गतमकरोत् । अतेर्ण्यन्तस्य रूपम् ॥३२॥ सना-
दर्शिनी हयरयादिपादेषु गाढं शिष्यन्ति तत् शुकं मोहनं हितमुचितम् ॥ ३६ ॥ काकुमीकं शुकं नाक्रमझिमन्तर्जन-
नाम । येन स्वर्गनगरं पश्यति तन्नाकम् उन्मादनं नाम || मित्यादयोऽष्टौ शराभिमत्रगमनमैदा इति । देवनोवपादास्तु
येन क्षिप्तमात्रेणानुविधास्त्रासात् शमन्मूनं स्रवन्ति तन् "कामक्रोधौ लोभमोहौ मंदमानौ वथैव च । मात्सर्याहती
अक्षिसंतर्जनं त्रामनं नाम । संतानम् अविच्छेदन मखाणां | चैव क्रमादेते उद्दता." इनि । फेचित्तु कामीकं युधिष्टिरं
वृष्टिंकरमैन्द्रादि दिव्यम् । नर्तकं नर्तनकरं पैशाचम् । शुकं नकुलं वो सहदेवम् अक्षिसतर्जनं कृष्णं सन्तानम-
घोरं कदनकरं राक्षसम् । आस्यमोदकं येनाभिहताः मुखे | भिमभिमन्यु नर्तनमर्जुनं घोरं घटोत्कचम् आस्यमोदकं
पापाणं दत्त्वा मरणार्थमेव प्रतिष्ठन्ते तत् याम्यं नाम । | भीमसेनम् इत्यष्टौ । तदेतदत्रं गाण्डीवे न युज्यते वावद-
अत्रैव उन्मचाश्चेति सोकोवा दोया यथायोग्यं संव-च्छे त्यन्वयः॥ ४१ ।।
न्धनीयाः॥४२॥
[लक्षा०] निमित्तवेधी स मुनिरित्यत्र . यावन्निमि-
इति श्रीमन्महाभारते उयोगपणि नैठकीये भारतभावदीपे त्तमस्ति तावदेव विध्यतीति निमित्तवेधी । अत एव च .
पाणपतितमोऽध्यायः ॥१६॥
रादेः स्पर्गमानं न तु व्रणम् ।। ३२ ।। कद्रदीपं कंकुलास-
[अर्जु०] नस्तकान् नासिकारन्ध्रान् ॥३१॥ निमित्त-मित्या कं गिरः कु कुत्मिततया दीपयति जयतीति कं.
वेधी निमित्तानीन्द्रियाणि प्रवृत्तिनिमित्तत्वान् तानि | दीपम् ! कं गिरः कु कुत्मिततया लासयति नर्तयति इति
तथा समार्पयत् योजितवान् । समाचितं व्याप्तम समा- कंकुलासम् । माक्षेपम् आ समंतात् क्षेपः क्षेपणं यस्मात्तदा-
हितमिति पाठे युक्तं अचिनोन् अकरोत् ।। ३२ ।। काकु-क्षेपम् । संतानम् एकशरप्रयोगेऽपि गताः कोटिशः
दीकं शुफ नाकमसिनर्जनं तया । संतानं नर्तनं घोर- संतानों विस्तारो यस्मात्तत्संतानम् । हास्यं हास्यः अका-
मास्यमोदकमष्टमम । एनविद्धा: सर्व एव मरणं यान्ति | रणनया सदा हासो यम्मात्तन् हास्यम् । औदकं सदा
मानवाः । अस्यार्थ:-कामक्रोधौ लोभमोही दम्भमानी
मूत्राादकजनझमौदकम् ॥ ४२ ॥
तथैव च । मात्सर्याकृती चैर कमादेते उदाहताः ।
इति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि यादियनीयशनमारे
पप्णयनितमोध्याय ॥१६॥
३४ स. न सदृक् । ३७ स. क्षेभ्यः वनिमोज्यायः ॥१६॥

·www.24 ------ ----- [सर्व० ] अव्ययोऽपचयरहितः ॥२॥ प्रभुः स्वामी ३२८ धीमा [ ATRE एतबिना सर्व एष गरण यान्ति मानपाः । भगंगपा गुणाः पार्ण महिनाभनाईन। कामोधो लोभमोदी गदगाना गाय ।। ४ ।। न्यमेर भूपा गानामि गुनीष पापम् ॥ १८ ॥ मात्सर्याकृती व प्रमादेश उदाहता। नानागपणी मी मा नारवाना गया। जागवाय विचटन्ते नए विचेतसः ॥ ४४ ॥ विजानादि महागन अपारी पुरपानमा || ११ ॥ स्वपन्ति पलचन्ने पक्षपन्ति मानयाः । पदय नानासिनन मामभिगद्धगे। मूत्रपन्ते च सततं रक्षति र सन्ति ॥ ४५ ॥ आपा मति मागाय मागभारत पाण्यः ॥२०॥ निर्माता सर्वलोकानामीश्वरः सर्वकर्मविन् । अप चन्मन्यरो यो नम भदा मांदिति । यस्य नारायणो पन्धुरर्जुनो दुःसहो युधि ।। ४६ ।। मगाम्य भरन श्रेष्ठ मा २ युद्ध मनः शाः ॥२१॥ कस्तमुत्सद्दते जेतुं मिणु लोकेश भारत । भवनां च गुरुश्रेष्ठ गुर्ग यामन मुरि । पोरं फपिध्वजं निष्णुं यस्य नास्ति समो युधि।।४७॥ तचय गस्तु भद्रं ते सापेवापनि तय ।। ५२ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि पगपतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ।। सानपतितमोऽध्यायः ९७ पायेन महपिणा श्रीष्णमादरम्यं नापयितुं मातमिरान्वेषणायानधनम ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- क्षयं गच्छन्ति चे सर्वे सूज्यन्ते च पुनः पुनः ॥५॥ जामदग्यवचः श्रुत्वा कण्वोऽपि भगवानृपिः । मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुपा मृगपरिणः । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरसंसदि ॥१॥ तैर्यग्योन्यथ वे चान्ये जीवलोकचरास्तया ।। ६ ।। कण्व उवाच- भूषिष्टेन तु रानानः श्रियं मुक्त्वाऽऽयुपः क्षये। अक्षयथाव्ययथैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भोक्तं सुकृतदुष्ठने ॥ ७ ॥ तयैव भगवन्तौ तौ नरनारायणासपी ॥२॥ स भवान् धर्मपुत्रेण शर्म कर्तुमिहाईति । भादित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेकः सनातनः । पाण्डवाः कुरवर्थव पालयन्तु वसुंधराम् ॥ ८॥ अजय्यश्चाव्ययश्चैव शाश्वतः प्रभुरीश्वरः ॥३॥ बलवानहमित्येव न मन्तव्यं मुयोधन । निमित्तमरणाथान्ये चन्द्रसूयौँ मही जलम् । बलवन्तो पलिभ्यो हि दृश्यन्ते पुरुषर्पम ॥ ९ ॥ वायुरनिस्तथाकाशं ग्रहास्तारागणास्तथा ॥४॥ न यलं वलिनां मध्ये यलं भवति कौरव । ते च क्षयान्ते जगतो हित्वा लोकत्रयं सदा । बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः ॥१०॥ [अर्जु० ] प्रवीरौ प्रकृष्टवीगे ।। ४९ ॥ आर्यामवकां काले युद्धेन मरणं मा प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ घल सैन्य शाम्यगविरोधं कुरु ॥५०॥ भद्रं ते कल्याणं तवास्तु ॥५२॥ वलिनाम् औरसनलवतां यलं सामर्थ्य न भवति ।। १०॥ " इति श्रीमन्महाभारतम्याख्यायामजुन मिश्रकृतायामुद्योगपणि [अर्जु.] मातलिवरान्वेषणस्यापि नारायणनामधे- पण्णवतितमोऽध्याय.॥ ९ ॥ यस्य कृष्णस्य महिमा दतिग्रहयोनिन्दा च तात्पर्यार्थः । [सर्व०] असंख्येया गुणास्तपःप्रमृतयः ॥ ४८ ॥ आदित्यानां देवानामजेयो जेतुमशम्यः अव्ययोऽवस्था. इति भीमहाभारतोयोगपणि सर्वज्ञनारायण तव्याख्यायां व्ययाभावात् । शाश्वतः स्वरूपच्छेदाभावात् ॥ २॥ पण्णवतितमोऽध्यायः॥ ९६ ।। निमित्तमरणाः निमित्तं सहकारि तेन मरणं येषां ते ॥४॥ ' [नील०] जामदग्न्येति ॥ १॥ अव्ययः अपचय- प्रतिपद्यन्ते भवन्ति ॥७॥श्यन्ते दर्शनमात्रेण विरुध्य शून्यः ॥ २ ॥ प्रभवत्यस्मादिति प्रमुर्जगत उपादान- | साध्यन्ते ॥९॥ वलं सैन्यालं बलबतां दिव्यपलवता कारणं घटस्येव मृत्पिण्डः ॥ ३ ॥ निमित्तमरणा इति । यदाह देवविक्रमा इति ॥ १०॥ नाशवन्त इत्यर्थः । पाठान्तरे निमित्तकारणानि चक्र- चीनस्युलालादिस्थानीयानि ॥ ४ ॥ तरुणा इति भोग-। ईश्वरोऽणिमादिविशितः ॥ ३॥ निमित्त प्रलयादिनिमि- ·अध्यायः ९८] उद्योगपर्व ५ अप्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् । देवमानुपलोको ही मानुषेणैव चक्षुपा | मातले तुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम् ॥ ११ ॥ अवगाहौत्र विचिती न च मे रोचते वरः ॥ १७ ॥ मतस्त्रिलोकराजस्य मातलि म सारथिः। कण्व उवाच- तस्यैकत्र कुले कन्या रूपतो लोकविश्रुता ।। १२ ।। न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान मानुपान् । गुणकेशीति विख्याता नान्ना सा देवरूपिणी । अरोचयदरकृते तथैव बहुलानृपीन् || १८॥ श्रियाचयपुपाचैव स्त्रियोऽन्याःसाऽतिरिच्यते १३॥ भार्ययाऽनु स संमन्य सह रात्रौ सुधर्मया तस्याः प्रदानसमयं मातलि सह भार्यया । मातलि गलोकाय चकार गमने मतिम् ॥ १९ ॥ ज्ञात्वा विममृशे राजस्तत्परः परिचिन्तयन् ॥१४॥ न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः । धिक्खल्बलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम् । रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम् ॥ २०॥ नराणां मृदुसत्वानां कुले कन्यामरोहणम् ।। १५ ।। इत्यामन्त्र्य सुधर्मा स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । मातुः कुलं पिटकुलं यत्र चैव प्रदीयते । कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम् ॥२१॥ कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम् ॥ १६ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ अष्टनवतितमोऽध्याया९८ वरापणाय नागलोकं गच्छतो मातमांगें नारंदन समागमस्तेन सह वरुणटोरगमनं च ॥१॥ कण्व उवाच- यथावत्सर्वमाचष्ट स्वकार्य नारदं प्रति ॥३॥ मातलिस्तु व्रजन्मार्गे नारदेन महर्षिणा । तमुवाचाथ स मुनिर्गन्छावः सहिताविति । वरुणं गच्छता द्रष्टुं समागच्छयदृच्छया ॥१॥ सलिलेशदिदृक्षार्थमहमध्युद्यतो दिवः ॥ ४॥ नारदोऽथाब्रवीदेनं क भवान् गन्तुमुद्यतः । अहं ते सर्वमाख्यास्ये दर्शयन्वसुधातलम् । स्वेन वा सूत कार्यण शासनाद्वा शतक्रतोः ॥२॥ दृष्ट्वा तत्र वरं कंचिद्रोचयिष्याव मातले ॥५॥ मातलिर्नारदेनैव संपृष्टः पथि गच्छता । त्तम् मरणं नाशो येषां ते निमित्तमरणा. ॥ ४ ॥ प्रति [ सर्व० ] मातलेरितिहासं पुगत्तम् ॥१२॥ उत्रि- पद्यन्ते परलोकं तरुणा अपि । अतस्त्वमपि तारुण्येन | तानां महत्तयाख्यातानाम् ॥१५॥ चक्षुपा ज्ञानेन ॥१७॥ मरणं संभारयेत्यर्थः ॥ ७॥ एवं बलं सैन्यं चलिनामा- इति श्रीमहा योग सांग. सप्तनमनितमोऽध्यायः ॥९॥ रसलवताम् पलं सामर्थ्यम् न भाति ॥ १०॥ [लक्षा०] मातुलेदातुकामस्येत्यत्र पन्यां दांनुका- [नील०] मातलेरितिहासमिति संबन्धः ।। १२ ।। मस्य वरं मृगयतः मातले इतिहासमुदाहरन्तीति संपन्धः उच्छ्रितानां महत्तया ख्यातानाम् ॥ १५ ॥ चक्षुपा ॥ ११ ॥ कुलश्यं संगयितमित्यत्र दातुं प्रतिमहीतुंध ज्ञानेन विचिती मन्वपिती ॥ १७ ॥ योग्यं नोति संशययुक्तं पुरते ॥ १६ ॥ अगानि वि. इति श्रीनट० उद्योग भारत सप्तनातिनमोध्यायः ॥९॥ चितावित्या विचितौ विचारिती ॥ १७ ॥ [अर्जु.] अतिरिच्यते अतिनम्याधिका माति॥१३॥ इति श्रीमहा दो या ती० ० सप्तनवनितमोऽध्यायः ॥१७॥ मलयुशीलानां अलघुगुरु उच्छितानामुद्धृतानां कन्यापरो- [नोल] मावलिरिति ॥ १॥ हणं कन्याजन्म ॥१५॥ अरोचयत् इष्टवान् । वरने परहे. तोःमन्ययेनाप्यार्पः समासः॥१८॥ मुधर्मया नाना||१९|| [अर्जु.] समागछन मिलिनः । यदृच्या अनमिमा इति मीमन्महाभारतम्यारम्यायामईनमिभातसयामशेग- न्यानन ॥ १ ॥ सूत है सारये ।। २।। उद्यन मागतः दिनः पाणि सप्ततितमोऽध्यायः ॥९॥ स्वर्गान् ॥ ४॥ यमुधातलं पातारम् ॥ ५॥ १९. चकार गमने मम॥ इति सपनवटिटमोऽध्यायः॥९॥ ३१ सम्यक मो. ४२

·पोलोमो (1) पुत्रो वरणस्य च्यो गुणा धिरः कृतः ॥१३॥ दनियतं बलं धनुर्दाय विशेषः प्रसिद्धः प्रमाणनेयत्तावच्छे
३३०
श्रीमन्महाभारत
[भगवद्याप
अवगाह्य तु नो भूमिमुभौ मातलिनारदौ । अदित्यायैव यः पुत्रोज्येष्ठः श्रेष्ठः कृतः स्मृतः ।।१३।।
दशाते महात्मानौ लोकपालमपां पतिम् ॥ ६ ॥ भवनं पश्य वारुण्यं यदेतत्सर्वकाञ्चनं ।
तत्र देवर्पिसदृशीं पूजां स पाप नारदः। यत्माप्य सुरतां प्राप्ताः सुराः हरपतेः सखे ॥ १४ ॥
महेन्द्रसदृशीं चैव मातलिः प्रत्यपद्यत ।। ७ ॥ एतानि हतराज्यानां दैतेयानां स्म मातले ।
तावुभौ प्रीतमनसौ कार्यवन्तौ निवेद्य ह । दीप्यमानानि दृश्यन्ते सर्वमहरणान्युत || १५ ॥
वरुणेनाभ्यनुज्ञाती नागलोकं विचरतुः॥ ८॥ अक्षयाणि किलेतानि विवर्तन्ते स्म मातले ।
नारदः सर्वभूतानामन्तर्भूमिनिवासिनाम् । अनुभावप्रयुक्तानि मुरैरवजितानि ह ॥ १६ ॥
जानंश्चकार व्याख्यान यन्तुः सर्वमशेषतः ॥ ९ ॥ अत्र राक्षसनात्यश्च दैत्यजात्यश्च मातले ।
नारद उवाच-
दिव्यमहरणाश्चासन् पूर्वदेवतानिर्मिताः ॥ १७ ॥
दृष्टस्ते वरुणः सूत पुत्रपौत्रसमारतः।
अग्निरेप महाचिप्मान जागर्ति घारुणे दे ।
पश्योदकपतेः स्थानं सर्वतोभद्रमुद्धिमत् ।। १० ।। वैष्णवं चक्रमाविद्धं विपेन हविष्मता ॥ १८ ॥
एप पुत्रो महाप्रज्ञो वरुणस्येह गोपतेः । एप गाण्डीमयश्चापो लोकसंहारसंभृतः।
एप वै शीलवृत्तेन शौचेन च विशिष्यते ॥ ११॥ रक्ष्यते दैवतैनित्यं यतस्तद्वाण्डिवं धनुः ॥ १९ ॥
एपोऽस्य पुत्रोऽभिमतः पुष्करः पुष्करेक्षणः । एप कृत्ये समुत्पन्ने तत्तद्धारयते वलम् ।
रूपवान्दर्शनीयश्च सोमपुच्या हतः पतिः ॥ १२॥ सहस्रशतसंख्येन माणेन सततं ध्रुवः ॥ २० ॥
ज्योत्स्नाकीलीति यामाहुर्द्वितीयां रूपतः श्रियम् ।
[नील•] यन्तुः यन्तारं मातलि प्रति ॥ ९ ॥ ॥ १४ ॥ सर्वप्रहरणानि सर्वाण्यत्राणि ।। १५ । निव-
गोपतेः बारिपतेः ।
भूवाग्वारिषु गौर्मता' इति विश्वः तन्ते (?) अनुभावप्रयुक्तानि अनुभावो मन्त्रवलं मनो
॥ ११ ॥ द्वितीयां सोमपुत्री तया अदित्याः पुत्रः सूर्यः । यलं वा ॥ १६ ॥ राक्षसजात्यः राक्षसजातयः जाती
श्रेष्टः कृतः भर्ता कृतः ॥ १३ ॥ वारुण्यं वारुण्याः । शब्दोऽपि । पूर्वदेवता देवाः ॥ १७ ॥ आविद्धं येष्टितं
सुरायाः इदं वारुण्यं सुरा विद्यते येषां ते सुराः ॥ १४ ॥ हविष्मता अमिना ॥ १८ ॥ गाण्डीमयः गाण्डी प्रन्थिः ।
विवर्तन्ते प्रशितान्यपि पुनःपुनः प्रहर्तुर्हस्तमायान्ति||१६॥ लोकसभारसंभृतः लोकानां संभारः समुदायः सेन
जात्यः जातीयाः पूर्वदेवतानि पूर्वदेवाः दैत्याः सर्वेति पाठे | संभृतः पूर्णः ॥ १९ ॥
निर्मिता: निश्चयेन प्रक्षिप्ताः ॥ १७ ॥ अग्निरिति हवि-
पगताऽग्निना आविद्धं रुद्धं विष्णुचक्रजमप्यत्रभयं नास्ती- द्वादशादित्यमध्ये वरुणस्यापि संख्यानात् ॥ ११ ॥
[ सर्व०] यन्तुर्यतारं प्रति ॥ ९॥ गोपतेरादित्यस्य
त्यर्थः ॥ १८ ॥ गाण्डी सगात्यः पशुविशेषः तस्य अदितिदेवमातुः पृथिव्याच नाम । " इयं वै पृभिव्यदिति
विकारो गाण्डीमयः तस्य हि पशून्या वा पृष्ठवंशस्य वर रिति शुतः । एतेन च व्यवच्छेदेन पृथिवीप्राप्त्यर्थम
धनुः कर्तुं शायं यतः गाण्डीमयत्वादेव तत् गाण्डीवं नाम | गौरिति । तेनादितिगोपदयोः प्रत्येकं पृथिवीव्यभिचा-
धनुरभूर गाण्टीशब्दाद्विकाराथों वप्रत्ययः कल्य्यत इति अपि तयोरव्यभिचारान् । अदित्याः गोः पुत्र इति
भावः । गण्टी याप्रन्थिस्तन्मय इत्यन्ये ॥ १९ ॥ एष प्रथिव्याः पुत्र इत्यर्थः । कृत इति तस्य नाम ॥ १३ ॥
चापः कृत्ये अभेद्यभेदने तत्तत् तावत्ताव प्राणेन वलेन | या वारुणीम् प्राप्य देवाः सुरतां सुरशब्दवाच्यताम् प्राप्ता
संविदा प्रयापस्यलोऽप्ययं चापः कार्यकालेऽधिक- मुराया आदानात मुराग्रहणात् सुरा इति स्थानान्तरे दर्श,
यलोऽपि भवतीत्यनन्तबल इत्यर्थः ॥ २० ॥
नात् ॥१४॥ निवर्तन्ते भिप्राणि शत्रून हत्वा आयान्ति ।
[अर्जु० ] यन्तुः सारधः संबन्धिरयेन ॥ ९॥ गोपतेः । अनुभावग्तेजः ॥ १६ ॥ हविष्मता असिना ॥ १८ ॥
मानाधिपत्य ॥ ११ ॥ [अनो वरुणान् । अदित्या गाण्डी वनपन्थितन्मयतद्वान् । लोकस्य संभारः समी,
देयमानु: । गोगंटरय पुत्रोत्ययः । गौरिति या पाठः ।! चीनं गौरवं बलम् । तेन संभृतो निर्मितः ॥ १९ ॥ तत्त-
को धारणी माय पीत्वति याया देवाः मुरता प्राRTE | देन ध्रुयो नित्यः ।। २० ।।
१०... १४९धराय । १... १५च ॥ विमतिमोपायः॥ ॥

·अध्यायः ९९]
उद्योगपर्व ५
अशास्पानपि शास्त्येप रक्षोपयुष रानम् । सर्वनः सलिलं शीतं जीमूत इत्र वर्षति ॥ २३ ॥
सृष्टः प्रथमतवण्डो ब्रह्मगा ब्रह्मवादिना ।। २१ ॥ एतच्छत्रात्परिभ्रष्टं सलिकं सोमनिर्मलम् ।
एतच्छखं नरेन्द्राणां महचक्रेण भासितम् । तमसा मूच्छित भाति येन नाईति दर्शनम् ॥२४॥
पुत्राः सलिलराजस्य धारयन्ति महोदयम् ॥ २२॥ बहून्यद्धृतरूपाणि द्रष्टव्यानीद मावले ।
एतत्सलिलराजस्य छत्र छत्रट स्थितम् । तव कार्यावरोधस्तु तस्माद्गच्छाव माचिरम् ।। २५॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टनवतितमोऽध्यायः ।। ९८॥
नवनवतितमोऽध्यायः ९९
नारदेन सद मानलिना पातालदर्शनम् ॥१॥
नारद उवाच-
अत्रामुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः ।
एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम् । व्यापारेण धृताऽऽत्मानं निबद्धं समयुध्यत ॥ ३ ॥
पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम् ॥ १॥ अत्रामृतं मुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः ।
इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्धवि जगमाः । अतः सोमस्य हानिय द्धिश्चैव मदृश्यते ॥ ४ ॥
प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः ।। २ ।।
[लक्षा०] यां प्राप्य सुरतामित्यर यां वारुणीमद्य [नील०] एतदिति ॥ १॥ अद्भिः समं प्राप्ताः जल-
रूपाम् मुष्ठु रमंत इतिमुराः तेषां भावः सुरुता ताम्।।१४॥ येगेनानीताः ॥ २॥ व्यापारेण यत्नेन धृतः मर्यादायां
एतानि हतराज्यानामित्यत्र इतमाहृतं राज्यमेषां ते इतरा- स्थापितः अन्यथा सद्यः कृत्स्नं समुद्रं लोकांच दहेत्
ज्याः तेपाम् ।। १५ ।।
आत्मानं निबद्धं देवरिति शेषः समबुद्धयत अमिरित्यर्थः।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीयकृतलालंकारे धृतात्मेति संधिरापः ।। ३ । निहिनं स्थापितम् अतः
Sटनरतितमोऽध्यायः ॥९॥
[नील०] रक्षोयन्धुपु रक्षस्तुल्येषु ॥ २१॥ एतच्छत्रं सोमस्य या केनचिद्भूगोलपदेशेन आवरणाकदाचिदर्शनं
सोमस्येति कन्दुकाकारं भूगोलं प्रदक्षिणीकुर्वतः सूर्यस्य
धनुः चक्रेण चक्रादपि एतच्छाम्नं नरेन्द्राणां महच्छुकेण भवति सैव तेषां रात्रिः । ये तु गोलस्य गिरसि भय.
भाषितमिति पाठे नीतिगात्रं शुक्रेण काव्येन छत्रेणेति वा
पाठः ॥ २२ ॥ मूर्छितम् अभिभूतम् आवृतमिति यावत् चन्द्रमण्टलं सूर्यरश्मिभिस्तैजमैः प्रकाश्यते वयोश्च यया
स्ताच तिष्टन्ति ते सर्वदेव सूर्यादीन्पश्यन्ति तत्र जलमयं
येन हेतुना जनोऽस्य दर्शनं नाईति न प्राप्नोति ॥२४ ।।
यथा विप्रकपः तथा वयाऽधिकं चन्द्रोऽवमासने । यथा
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटकण्ठीये भारत-
भावदीये अष्टनरतितमोध्यायः ॥१८॥
यथा सन्निर्पः तया तयाऽपिकं सूर्यपुरोवर्तिभिररयादि-
[अर्जु०] एप चापः कृत्ये तत्तकार्यानुरूप रक्षोव- भिर्देववाभिस्तिरोधीयतेऽस्मदृष्टया । एतदेवाभिलक्ष्य प्रथमां
न्धुपु राक्षसेषु दण्डो दमनकः ॥ २१ ॥ शम्नं दुष्टशा- पियते बहिर्द्वितीयां पिवते रविरित्यादिशास्त्रं प्रवृत्तम् ।
सनम् । महोदयं महानुदयः परराज्यलामो यस्मात् ॥२२॥ | पानं चेह सान्निध्यादाप्यायनमात्रं पावालनाभिधानां तु.
सोमनिर्मलं सोमवञ्च कान्निमूछिनं मुग्धम् ॥ २४ ॥ / मेशिरसरस्थानामिव सर्वदा संपूर्ण एवं चन्द्रोऽयभासने ।
कार्योंपरोधः । उपरोयो विरोधः ॥ २५ ॥
तदृश्यप्रदेशेऽन्याद्यावरणाभावान् अतः स्थानात् चन्द्रस्य
इनि सीमन्महाभारतम्यारल्यायामर्जुनमिश्रकृतायामुयोग हासद्धी प्रदश्यते इति विरुद्धलक्षणया न दृश्येने इत्यर्थः ।
पणि अष्टनवतितमोध्यायः ॥१८॥ न दृश्यते इत्येर पाठो लेग्यकामादाभ्रष्टो या ॥ ४ ॥
[सर्य०] दण्डो दयिता ॥ २१ ॥ एतच्छानं नर-
[अर्जु०] इदं पुरमदिरम्मोभिरय दृश्याभिः समं
न्द्राणां नीतिगाम्नपुस्तकम् शुक्रेण भापिनम् धारयन्ति
सह । [ Jशः स्थिराः ] ॥२॥ व्यापारण देवकार्येक
पठन्ति ॥ २२ ॥ मूच्छितम् मिश्रिवम् । इति वन्मिश्र. |धृत आत्मा यस्य नियद्धः नियतः ॥३॥
मिन प्रकाशते ॥ २४ ॥
[सर्य० ] अधि: मां माता जयेगेनानीनाः॥२॥
इति श्रीमहामारतोयोगपणि सरंजनारायणातटी.
व्यापारण जगतकार्यग धुनमात्मनी येन ।। ३ ।। अतः
यामटनवतितमोध्यायः॥९॥
पानात हानिः । विधानादगृतम्य वृद्धिः मोमम्य ॥ ४ ॥

·३३२ श्रीमहाभारत [भगवधानको अत्रादित्यो हयशिराः काले पर्वणि पर्वणि । मृता दिदियसे सूत पुन यन्ति निशि ॥५॥ उत्तिष्ठति सुवर्णाख्यं वाग्भिरापूरयन् जगत् ॥ ५॥ उदयन्नित्यशचात्र चन्द्रमा रश्मिवादुभिः ।। यस्मादलं समस्तास्ताः पतन्ति जलमूर्चयः । अमृतं स्पृश्य संस्पति संजीययति देहिनः ||१०|| तस्मात्पातालमित्येव ख्यायते पुरमुत्तमम् ॥ ६॥ अत्र तेऽधर्मनिरता यद्धाः कालेन पीडिताः। ऐरावणोऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः। दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः ॥ ११ ॥ मेघेवामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्पति ॥ ७॥ अत्र भूतपतिनाम सर्वभूतमहेश्वरः । अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः । भूतये सर्वभूतानामचरत्तप उनमम् ।। १२ ॥ अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः ॥ ८॥ अत्र गोवतिनो विप्राः स्वाध्यायान्नायकार्शिताः । अत्र सूर्यांशुभिभिनाः पातालतलमाश्रिताः । त्यक्तमाणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः ॥१३॥ [ लक्षा०] इदमद्भिः समं प्राप्ता इत्यत्र इदं पातालत- | वेदान् पठन ।। ५ ॥ यस्मादति पातनम् पवनलमिति लमद्भिशुभोदवमुक्षीरोदकसमुद्राच (?) प्रस्रवणरूपेण प्रवि- | निरुक्तार्थः ॥ ६॥ मृता दिवसतो दिवसे ॥ ९॥ चन्द्र शन्तीभिरद्भिः समं प्राप्ताः ध्रुवनङ्गमाः स्थूलशरीराः, स्थिर- मा रश्मिपर्वतो रश्मिसमूहः ।। १० ॥ पृष्ठाः कूर्मकर्कटकमकरादयः भयपीडिताः परितः प्रस्रव. [लक्षा०] अन दिव्यो यशिराः इत्यत्र अन पाताले जलोपान्ते ज्वलदग्निदर्शनात् भयपीडिताः सन्तः ॥ २॥ यशिराः वडवामुसो वडवाग्निः उत्तिष्ठति । पौर्णमास्या- अत्र पाताले आसुरोऽग्निः असुरसंहरणार्थ परिकल्पितो | ममावास्यायां च अभिवृद्धजलपानाय पूर्वस्थितामेरुत्तेजक ऽग्निः व्यापारेण परितो वनं सर्वभक्षणव्यापारेण महात्मानं | तयोत्तिष्ठति ॥५॥ यस्मादत्तेत्यत्र यस्मात्कारणात् प्रस्ताः वनान्तःस्थित कंचिदृपिं निवध्य परितो बद्धा क्रुद्धेन जलचरैमिश्रिताः जलमूर्तयः जलरालयः तस्मात् जलपाता- तेन अधः पाताले पतेति शप्तः सन् समयध्यत परितोऽन्तः निमित्तात् अम् अकारवाच्यं नारायणं लाति स्वान्तर्ग्रहा. प्रविष्टबड्डयोजनविस्तृतजलसमुद्रप्रान्तजले सम्यग्वद्धोऽभूत् | तीति अलं जलं तस्य पातो यत्रेति व्युत्पत्त्या पातालमिति ॥ ३ ॥ अत्र पतालमध्यदेशे सोमस्य भगवदनुज्ञया | भावः ।। ६ ऐरावतोऽस्मात्सलिले प्रगृह्यत्यत्र ऐरावतः पातालोपरि प्रदेशे संचरत्सोमस्य अमावास्यापर्यन्तं बहु- | अस्मात् पातालस्थलजलाशयात् स्वशुण्डाद्वारा कचित्त शोऽह्नि संचरणेन सूर्यकिरणाभिभूतस्वकिरणानाममृतस्प- चिदगाधतया पातालपर्यन्तस्पर्शिलवणसमुद्रे जले प्रक्षिप्य र्शाभावात् हानिः क्रमेण कलाहानिः । पुनः पौर्णमासी- | तहारा मेघेवामुचन्ते इति ज्ञेयम् । ऐरावतो नागराज इत्यत्र पर्यन्तं क्रमेण निशि निश्येव बहुशः संचारादमृतस्पर्शस्याप्य | ऐरावतादयः चत्वारो दिग्गजाः सुप्रतीकस्य वंशे प्रसूताः भिवृद्धौ फलाभिवृद्धिश्च प्रदश्यते । एवं च वृद्धिहासयो- अन्ये वारणसप्तमाश्च ॥७॥ अप्सु सोमप्रभाम् गप्सु पति- रमृतस्पर्शनिमित्तत्वात् ततोऽमृतादित्युक्तम् ॥ ४॥ तचन्द्रप्रभां चन्द्रप्रभास्पशीदमृतीभूतजलमिति यावत् ।।८।। [नील०] आदित्योऽदितेः पुत्री विष्णुईयग्रीवरूपी अत्र सूर्याशुभिभिन्ना इत्यत्र अत्र पाताले भगवदाशया सुवर्णाख्यं जगत् वेदरूपी नामात्मकः प्रपञ्चः । " नाम वा | निशि चन्द्र इव अहि सूर्योऽपि रूपान्तरेण तत्र तत्र ऋग्मेद " इत्यादिश्रुतेः तं वारिभरापूरयन् उत्तिष्ठति वेदा- चरति । दशयोजनाभ्यन्तरे संचरतस्तस्य सूर्यस्यातिसमी- ध्यायिनां ध्वनिम् उपहयितुमाविर्भवतीत्यर्थः ॥५|| जलमू- | पस्थालात् अत्युष्णकिरणः भिन्नास्तप्ता । अत एव दिवसे तयश्चन्द्राद्याः पतन्ति चन्द्रकान्तवनलं सवन्ति मतोऽयं अहि मृताः निशि जीवन्ति । चन्द्रस्यातिसमीपस्थामृत- पवजल इति वक्तव्य पाताल इत्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रदेशान्तरं किरणत्वात् शुक्लपक्षे चन्द्रफिरणैः कृष्णपक्षे शीतलमाता- गत्लाऽऽह-अत्र सूर्यागुभिरिति । दिवसेऽस्मदीयरात्रौ निशि | नीतामृतशीतकरच जीवन्ति । ज्योतिश्चक्रे स्थितौ तु सूर्य: अस्मदीयदिवस ॥ ९॥ स्वाध्यायानायो वेदपाठः ॥१३॥ चन्द्रमसी । आरोइनुत्तरां दिवमितिश्रुतेः । इति उत्तरां [अर्जु०] [ निक्षिप्तं ] आमुच्चते बध्नाति ॥ ७ ॥ दिशं गत्वा मेरोः पादक्षिण्येनैव संचरतः रूपान्तरेण दिवसनो दिवसे ॥ ९ ॥ रश्मिपर्वतो रसिनिधिः ॥१०॥ भगवदाज्ञया पातालेऽपि संचरत इति विवेको द्रष्टव्यः भूनपतिः शिवः ॥ १२ ॥ गोत्रतिनः गोचरितं प्रतं येषां । ॥ ९ ॥ अत्र तेऽधर्मनिरता इत्यत्र अधर्मनिरताः बड़ा त्ययाणा: रेचकवायुपरा मरणाभिनिवेशिनो या ॥१३॥ चतुर्मुसाशया मृत्युगभेवरुणपाशैश्च यद्धाः अन पाताल [मर्थ० ] आदित्यो यशिराः विष्णुर्गम्भिरापूरयन् स्थजलसमुद्र कालेन मृत्युना ॥ ११ ॥ भूतपति म महे- ५७. मानवनवतितमोरयाः ॥७॥ श्वरो महादेवः स किंकाभूतगणैरमृतरक्षां च करोति इति -- ·अध्यायः १..] उद्योगपर्व ५ यत्रतत्रयो नित्यं येनकेनचिदाशितः। आप्रजानां निसर्गाहें नोनियति न सति ॥ १७ ॥ येन केनचिदाच्छनः स गोवन इहोच्यते ॥१४॥ नास्य जाति निसर्ग वा कथ्यमानं शृणोमि । ऐरावणो नागराजो वामनः कुमुदोऽजनः । पितरं मातरं चापि नास्य जानाति स्थन ॥१८॥ प्रसूताः मुमतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः ॥ १५ ॥ अतः किल महाननिरन्तकाले समुत्थिनः । पश्य यद्यत्र ते कश्चिद्रोचते गुणतो वरः । घस्यते मातले सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १९ ॥ परयिष्यामि तं गत्वा यनमारथाय मानले ॥१६॥ मातलिस्त्वनवीरस्वा नारदस्याय भापितम् । अण्डमेतन्जले न्यस्तं दीप्यमानमिव श्रिया । न मेन रोचते कश्चिदन्यतो ब्रज मा चिरम् ॥२०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि नवनवनितमोऽध्यायः ॥ ९९ ।। शततमोऽध्यायः १०० ताभ्यां हिरण्यपुरनामदन्यदानवम्यानगमनम् ॥ १॥ नारद उवाच- दंष्ट्रिणो भीमवेगाश्च वातवेगपराक्रमाः । हिरण्यपुरमित्येतत् ख्यातं पुरवरं महत् । मायावीयर्योपसंपन्ना निवमन्त्यत्र मातले ॥६॥ दैत्यानां दानवानां च.मायाशतविचारिणाम् ॥१॥ निवातकाचा नाम दानवा युद्धदुर्मदाः । अनपेन प्रयत्नेन निर्मिनं विश्वकर्मणा। जानासि च यथा भो नैतान् शनोति बाधितम् ॥७॥ मयेन मनसा सृष्टं पातालतलमाश्रितम् ॥ २॥ बहुशो मातले लं च तव पुत्रश्च गोमुखः । अत्र मायासहस्राणि विकुर्वाणा महौजसः । निर्भग्नो देवरानव सहपुनः शुचीपतिः ॥ ८॥ दानवा निवसन्ति स्म शूरा दत्तवराः पुरा ॥३॥ पश्य वेश्मानि रोक्माणि मातले राजतानि च । नेते गण नान्येन यमेन वरुणेन वा । कर्मणा विधियुक्तेन युक्तान्युपगतानि च ॥९॥ शक्यन्ते वशमानेतुं तथैव धनदेन च ॥ ४॥ वर्यमणिचित्राणि प्रवालरुचिराणि च । अनुराः कालखनाथ तथा विष्णुपदोद्भवाः । अकस्फटिकशुभ्राणि वनासारोवानि च।।१०॥ नैना यानुपानाथ ब्रह्मपादोद्भवाथ ये ॥५॥ सूचनाय मूतपतिर्नामेत्युक्तम् ॥ १२ ॥ मा गोप्रतिमा [लझा०] यत्र तत्र गय इत्यत्र इहस्थिती मुनिवर्गः वित्रा इत्या गोप्रतिमाः परमगान्ता इत्ययः । त्यक्तयाणाः यत्र तत्र गरः यत्र परिच्छयः मयनं तयुर्वन् येन निरि- त्यकं प्रकण अनमननं चेष्टा यस्तै त्यतयाणाः ॥ १३॥ त्तगपर्णादिना आदारंण आश्रितः देवमाश्रिवः देहं रन. [नील.] गोरन व्याचष्टे यति ॥ १४ ॥ आम- निति यावत् । येन केनचित् वल्कलाजिनादिना आच्छन्नः जानां निसर्गात प्रजोलत्तिमारभ्य ॥ १७ ॥जाति जन्म अत एर असङ्गः विरक्तः मप्रतिः प्रनिहित इन्युच्यने निसर्ग स्वभावं ततः पूर्वनुत्पन्नम्य कस्यचिदभावान् ।।१६१४ ।। अंगमेननले न्यस्वमित्यत्र एतत् प्रागुक्तमंगन- इति श्रीमन्महाभारते योगपगि मैटकीये भारतमावदीप मेरंगभूतं तेज: जले न्यस्वम् ममजानानिसावा इत्यत्र ननवतितमोऽध्यायः ॥१९॥ [अर्जु० ] निसर्गान् सृष्टः ॥ १७ ॥ अस्याण्डस्य अप्रजानान् प्रकग जानो जननमिन्धनादिना उद्धोधन जातं जन्म विमर्द क्षयं कम्यमानमपि न शृणोति छुत चलति नमति नोऽन्यत्र न सर्पनि च ॥ १७ ॥ तदभावान् निमगीन् समानान् नोनियति कर्यन एव दर्शनम् ॥१८॥ मस्व पातालस्थितजनम्य ॥१८ ।। अतः फिल महा. इति श्रीमन्महाभारतम्पात्यायाम नमिश्रानापामुयोगरगि नानातिनमोपार॥१९॥ भग्निरित्यत्र अतः सम्मान पाताललोशन् ।। १९ ।। [सर्व०] आप्रजाताझामन्मनः । निसर्गात्स्वभावात् । इति मार मा. उदा. नतातिनमोऽध्याय ॥ ॥ १७ ॥ जाति सर्पवादिनिमर्गसृष्टम् ॥ १८॥ । [नील.] हिरप्यति ॥१॥ इति श्रीमहाभारतातोगगिमवंतनागपगातटीकायां नानातितमाया.. ६ म. भीमराया निशमन्यात ·३३४ श्रीमन्महाभारते [भगपधानप६ - पार्थिवानीव चाभान्ति पद्मरागमयानि च । कामपुष्पफलोवापि पादपान्कामचारिणः ॥ १५॥ शैलानीव च दृश्यन्ते दारवाणीव चाप्युत ॥ ११ ।। मातले कश्चिदत्रापि रुचिरस्ते बरो भवेत् । सूर्यरूपाणि चाभान्ति दीहानिसहशानि च । अथवाऽन्या दिशं भूमेगच्छाव यदि मन्यसे ||१६|| मणिजालविचित्राणि मांशूनि निविडानि च॥१२॥ मातलिस्वनीदेनं भापमाणं तथाविषम् । नैतानि शक्यं निर्देष्टुं रूपतो द्रव्यतस्तथा । देवर्षे नैव मे कार्य विभियं त्रिदिवौकसाम् 11१७|| गुणतश्चैव सिद्धानि प्रमाणगुणवन्ति च ॥ १३ ॥ नित्यानुपक्तवैरा हि भ्रातरो देवदानवाः । आक्रीडान्पश्य दैत्यानां तथैव शयनान्युत । परपक्षेण संवन्धं रोचयिष्याम्यहं कथम् ॥ १८ ॥ रत्नवन्ति महार्हाणि भाजनान्यासनानि च ॥१४॥ अन्यत्र साधु गच्छाव द्रष्टुं नामि दानवान् । जलदाभांस्तथा शैलास्तोयमस्रवणानि च । जानामि तय चात्मानं हिंसात्मकमनं तथा ।।१९।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि शततमोऽध्यायः ॥ १०॥ एकाधिकशततमोऽध्यायः १०१ उभाभ्यां सुपर्णलोकनिरीक्षणम् ॥१॥ नारद उवाच- सर्वे श्रियमभी सन्तो धारयन्ति वलान्युत ॥५॥ अयं लोकः सुपर्णानां पक्षिणां पन्नगाशिनाम् । कर्मणा क्षत्रियायते निघृणा भोगिभोजिनः । विक्रमे गमने भारे नेपामस्ति परिश्रमः ॥१॥ ज्ञातिसंक्षयकर्तृत्वाड्राह्मण्यं न लभन्ति पै ॥ ६ ॥ चैनतेयमुतैः सूत पभिस्ततमिदं कुलम् । नामानि चैपां वक्ष्यामि यथा प्राधान्यतः शृणु । मुमुखेन मुनान्ना च सुनेत्रेण सुवर्चसा ॥२॥ मातले श्लाध्यमेतद्धि कुलं विष्णुपरिग्रहम् ।। ७॥ सुरुचा पक्षिराजेन सुवलेन च मातले । दैवतं विष्णुरेतेषां विष्णुरेव परायणम् । वर्धितानि प्रसृत्या वै विनताकुलकर्दभिः ॥ ३ ॥ हदि चैपां सदा विष्णुर्विष्णुरेव सदा गतिः ॥८॥ पक्षिराजाभिजात्यानां सहस्राणि शतानि च । सुवर्णचूडो नागाशी दारुणश्चण्डतुण्डकः ।। कश्यपस्य ततो वंशे जातैर्भूतिविवर्धनैः ॥ ४ ॥ अनिलचानलश्चैव विशालाक्षोऽधकुण्डली ॥ ९ ॥ सर्वे ोते श्रिया युक्ताः सर्वे श्रीवत्सलक्षणाः । [सर्व०] अस्फिटिकमर्कोपमः ॥ १० ॥ [सर्व०] दित्सात्मकं दानेच्छासंबद्धात्मानम् सुत्ता [नील०] शैलानि शिलामयानि ।। ११ ॥ आकी- प्रति अलमत्यर्थम् ॥ १९ ॥ डान् मीडास्थानानि ॥ १४ ॥ मात्मानम् अहिंसापरं इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतटीरायां जानामि हिंसात्मनां तथा हिंसात्मकमनं हिंसाप्रधानानां शततमोऽध्यायः ॥१०॥ दैत्यानां कमनम् अपेक्षणीयं च हिंसोदर्कतया जानामि [नील०] अयमिति ॥ १ ॥ प्रसृत्या प्रकृष्टगत्या अन्ये तु दित्सात्मकमलं तथेति पाठं प्रकल्प्य दित्सात्मक जवेन वृद्धिमन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ निघृणाः निर्दयाः ।।६।। दानेन्याप्रचुरम् मलम् अत्यर्थ इति व्याचक्षते ॥ १९ ॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपाणि नैएकठीये भारतभावदीपे इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटकण्ठीप भारतभावदीपे एकाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ मततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ [अर्जु०] निघृणा निष्कृपाः ॥ ६ ॥ [अर्जु० ] सूर्यम्पाणि या भान्ति इवाय वा शब्दः इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामनिमियतायामुयोगपणि ॥ १२ ॥ शामीधान् क्रीडास्थानानि ॥ १४ ॥ परपक्षेण एकाधिकशततमोभ्यायः ॥ १०१ ॥ ग्रुपक्षेण ॥१८॥ दित्सात्मकं दानाचु अटमत्यर्थम्।।१९॥ [ सर्व०] ग्राह्मण्यं न लमं(ति) काश्यपसुतत्वेनेह नि श्रीमन्महाभारतम्याल्यापामfनमियातायागुणेगपणि योग्यत्वेऽपि ॥ ६॥ शततमोऽध्यायः ॥ १॥ [लक्षा०] पर्धितानि प्रसूत्या पै इत्यत्र प्रसूत्या १५५मिमामासमोरप्यायः॥१०॥ -- ६.न भजन्ति।

·अध्यायः १०२]
उद्योगपर्व ५
पङ्कजिनविष्कम्भो वैनतेयोऽय वामनः । विष्णुधर्मा कुमारश्च परिवहीं हरिस्तथा ।। १३ ।।
वातवेगो दिशाच निमेपोऽनिमिपस्तथा ॥१०॥ मुस्वरो मधुपर्कश्य हेमवर्णस्तथैव च ।
निराकः सप्तरावश्व वाल्मीकिर्दीपकस्तथा ।
मालयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरी ।।१४॥
दैत्यद्वीपः सरिद्वीपः सारसः समकेतनः ॥ ११॥ एते प्रदेशमात्रेण मयोक्ता गरुडात्मजाः ।
सुमुखश्चित्रकेतुश्च चित्रबईस्तयाऽनयः । प्राधान्यतस्ते यशसा कीर्तिताः प्राणिनश्च ये ||१||
मेपहृत्कुमुदो दक्षः सन्तिः सोमभोजनः ॥ १२॥ यद्यत्र न रुचिः काचिदेहि गच्छाव मातले ।
गुरुभारः कपोतश्च सूर्यनेत्रश्चिरान्तकः । तं नयिष्यामि देशं त्वां वरं यत्रोपलप्स्यसे ।। १६॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकाधिकाततमोऽध्यायः ॥ १०१॥
इयधिकशततमोऽध्यायः १०२
मातलिनारयो रसातलगमनम् ॥ १॥
नारद उवाच-
फेपना नाम ते ख्याताः फेनाहाराय मातले ।
इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम् | उने तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः ॥ ६ ॥
यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा ॥१॥ अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्ष सर्वासु मातले।
क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् । निवसन्ति दिशांपाल्यो धारयन्त्यो दिशः स्म ताः ७
पण्णां रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम् ॥ २ ॥ पूर्वी दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी।
अमृतेनाभितप्तस्य सारमुद्रितः पुरा ।
दक्षिणां हंसिका नाम धारयत्यपरां दिशम् ॥ ८ ॥
पितामहस्य बदनादुदतिष्ठदनिन्दिता ॥ ३ ॥ पश्चिमा वारुणी दिक धार्यते वै मुभद्रया ।
यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले ।
महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया ॥९॥
इदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते ॥ ४ ॥ सर्वकामदुधा नाम धेनुर्धारयते दिशम् ।
पुस्थितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम् । उत्तरां मातले धयों तथैलविलसंजिताम् ॥ १०॥
पिवन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः ॥५॥
संततिपरंपग्या वर्षितानि पक्षिलानि ॥ ३ ॥ ज्ञाति- पुष्पितस्यैव श्वेतस्यास्य पर्यन्तं तीग्प्रदंग फैननवानुष्टिर्न
संभयकर्तृत्वादाझण्यं न मनन्ति वै इयत्र ग्राह्मण्यं प्राह्म- पिनन्तः सादरमवलोकयन्त एवं वसन्ति तेनैत्र फनपा
णजातेधर्म दाक्षिण्यम् ॥ ६ ॥
इत्युच्यन्ते ।। ५॥ एतेभ्योऽन्ये फेनाहाराश्चेत्यर्थः ॥ ६॥
[सर्व०] प्राणतो यलतः ।। १५ ।।
इलविलस्येमा ऐलविलसंहिताम् ॥१०॥
इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणतन्याख्या [अर्जु० ] पृथिवीसारमंभवं पृथिवीसागः पदसाः
यामेकाधिक सततमोभ्यायः ॥ १०॥
[लक्षा०] एतप्रादेशमानेणत्या प्रकृष्टानामादेशः कथनं ।। २ ।। पुष्पितस्य पुष्पस्य पर्यन्तमनु लक्षीत्य वेष्टितं
पेपनम् ।। ५ ।। [विभ्रतः पुष्टतः । ] ऐलविलः पुगः
सन्मानेणेत्यर्थः॥ १५॥
तेन जातसंताम् ॥१०॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीतिरक्षाबारे
एकापिषमततमोऽध्यायः ॥११॥
[ सर्व० ] फेलेन पुष्पितमहशस्येव विकमितफेनवतः
[नील०] इदं रसातलमिति ॥ १ ॥ वदनान् मुगा- क्षीरनिधः पर्यन्तमनुवेष्टितं व्यानं फेनं पिरन्तः ॥ ५ ॥
दुनिष्टन् तेन मुपगेन बाह्मणेन तात्या एकालवं ययोत ऐलविटेन संज्ञितां चिद्विताम् ॥ १० ॥
प्रामणाथैव गारश्च पुलम द्विधास्तमिति ॥ ३ ॥ फेनेन
[लक्षा०] निवसन्ति विमां पात्यः इत्यत्र दिशः
१७. मागे.ऽसो। १.रा. उदयपरविषम्भो। ११. विधार: ४५ प यानुतनम् । ५. केनाय । ७ पसिना
पिउज्या११॥
सप्तरच । १२स मुसमेनुशास. मेवा १४ रा.मनयो। १५.
प्रयोगमा सक्रिमोऽध्यायः॥११॥

·श्रीमन्महाभारते
[ भगवधानपर्व ६
आसां तु पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे । अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः ॥ १३ ॥
मन्यानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः ॥ ११ ॥ अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः ।
उद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले । पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः ॥१४॥
उचैःश्नवाश्चाधराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ॥१२॥ न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे ।
सुधाहारेषु च सुधा स्वधामोजिषु च स्वधाम् । परिवासः सुखस्तानसातलतले यथा ॥ १५ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
न्यधिकशततमोऽध्यायः १०३
वरान्वेषणाय तयो गवर्तातिख्यातायां सर्पपुर्यां गमनम् ॥ १॥ तत्रैरावतकुलप्रस्तं समुखनामानं मागं मानलिदुहितुः पति-
वन रोचयामास ॥२॥
नारद उवाच-
शतशीपस्तिथा केचित्केचित्रिशिरसोऽपि च ॥६॥
इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता। द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तमुखास्तथा।
याशी देवराजस्य पुरीवर्याऽमरावती ॥ १ ॥ महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः ॥ ७॥
एप शेप स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा । . वहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्पर्बुदानि च ॥
तपसा लोकमुख्येन प्रभावसहिता मही ॥२॥ नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठं तु मे शृणु ॥८॥
श्वेताचल निभाकारो दिव्याभरणभूषितः । वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकवनजयौ ।
सहसं धारयन्मनी ज्वालाजिद्दो महावलः ॥३॥ कालीयो नहुपथैव कम्बलाश्वतरावुभौ ॥९॥
इह नानाविधाकारा नानाविधविभूपणाः । वाह्यकुण्डो मणि गस्तथैवापूरणः खनः ।
मुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः ॥४॥
वामनवैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा ॥ १० ॥
मणिस्वस्तिकचकाङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः । आर्यको नन्दकथैव तथा कलशपोतकौ ।
सहस्रसंख्या बलिनः सर्वे रौद्राः स्वभावतः ॥५॥ कैलासकः पिञ्जरको नागबैरावतस्तथा ॥ ११ ॥
सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः।
चतुर्दिशः धारयन्त्यः वाः धेनवः दिशांपाल्यः दिक्पाल्य प्रागुक्तस्य संक्षेपेण कथनं न प्रथाभूतमिति मन्तव्यम्
इति स्मृताः । अनुासमासोऽयम् ।। ७ ।। तथैलिबिलि.॥ १३ ॥ परिचारो भोगः ॥ १५ ॥
संश्रयामित्यत्र ऐलयिल: पालात्यो वैश्रवणः किनरेश्वरो इति श्रीमहाभारतोशंगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतम्यारत्यायां
धनद इत्यभिधानान् पलिपिलिश्रवणः ।। १०॥
द्वयधिकशततमोध्यायः ॥ १०२॥
[माल.] अमुरसंहित: अमुरसहितः ।।११।। मुधति
[लक्षा०] सुधाहारेषु च सुधामित्यत्र मुष्ट धार्यन्तं
मापिदेवानां गरायोग्याहाररुपं पयः क्षग्नीत्यर्थः मुधा
अनया देवा इति सुधर ॥ १३ ॥ [ देहादभूतास्वाहा ] ।।
गस्य भोजनं स्वधाभोजिनः पितरः अमृतागपु देवेषु
इति श्रीमहाभारत व्योगपणि यागिनतीतलक्षाबारे
यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०२॥
॥ १३॥ परिवासः निवासः मुग्यः सुसकरः ॥ १५ ॥
इति श्रीमन्महामात योगागि मेरी भारतभा
[नील०] इयमिति ॥ १॥फमण्डलुफलाणाः पान-
शिपमनमाध्यायः ॥ १.२॥
पायसदाचिताः ॥ ५॥
[अहं०] सुधाहारेषु नागपु, सधामाजिपु पितृपु, इनि भीमन्महाभारत उद्योगपणि दीये भारतमा
अमापु देवा, सुधा अमल का गनो भदः ॥ १३॥
म्यधिषमततमोभ्यायः॥१०॥
परिपागे भोगः॥ १५ ॥
[अर्जु०] येतोययः फैलासः ॥३॥ पतायाभोग-
गाभारतमाशापामगनिगाहापामगंगागि
भोगिन: पतापाया जाभोगो विरतार: द भोगः शारी
मापाप..."
पाम् ॥७॥
[म.] मुशाहादेव मुभा गर्म हव्यापम् ।
[मर्ष०] गोषयः फलामः ॥ ४ ॥ तोग-
INith Ram I पं पागल पागनापुनानि वा भोगो यंपामिनि ॥ ७ ॥

·अध्यायः १०४]
उद्योगपर्व १
सुमनोमुखो दधिमुखः शंसो नन्दोपनन्दको । युतिमान्दनीयश्च कार्यप कुलनन्दनः ॥ १९ ।।
आस कोटरकय शिखी निष्ट्ररिकस्तथा ॥ १२ ॥ का पिदा जननी चास्य कतमस्यैप मोगिनः ।
तिचिरिईस्तिभद्रश्य कुमुदो माल्यपिण्डकः । वंशस्य कस्यैप महान् केतुभूत इव स्थिवः ॥२०॥
द्वौ पद्मौ पुण्डरीकय पुप्पो मुद्रपर्णकः ॥ १३ ॥ प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयमा च मे ।
करवीरः पीठरका संहचो वृत्त एव च । मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणवेश्याः पतिर्वरः ॥ २१ ॥
पिग्हारो विल्लपरव मूपिकादः शिरीपकः ॥ १४ ॥ कण्य उवाच-
दिलीपः पहशीर्पय ज्योतिप्कोऽयापराजितः । मानलिं प्रीवमनसं दृष्ट्वा मुमुखदर्शनात् ।
कौरव्यो
धृतराष्ट्रय कुहुरः कृशकस्तया ।। १५ ।। निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च ॥२२॥
विरजा धारणयव सुबाहुर्मुखरो जयः ।
नारद उवाच-
घधिरान्चौ विशुण्डिव्य विरसः मुरसस्तथा ॥ १६॥ ऐरावनकुले जातः मुमुखो नाम नागराद ।
एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः। आर्यकस्य मतः पात्रो दौहितो वामनस्य च ॥२३॥
मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः ॥ १७ ॥
एतस्य हि पिता नागचिउरो नाम मातले।
कण्व उवाच-
नचिराद्वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ॥ २४ ॥
मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै ॥ ततोऽब्रवीत्पीतमना मातलिनारदं वचः ।
पप्रच्छ नारदं वर प्रीतिमानिव चामवत् ।। १८ ॥ एप मे रुचितस्तात जामाता मुनगोचमः ।। २५ ।।
मातलिरुवाच-
क्रियतामत्र यना व प्रीतिमानस्म्यनेन वै ।
स्थितो य एप पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य तु । अस्मै नागाय वै दातुं मियां दुहितरं मुने ।। २६ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्र्यवियतवमोऽध्यायः ॥ १०३ ॥
चतुरधिकशततमोऽध्यायः १०४
नारदेनायक प्रति सममार्थ गुगनीवारणमार्पतम् ॥ १ ॥ भाग गहतरामुम्बभाजप्रतिवाग्थतम् ॥३॥
मारदमातटिम्यां प्राषितेनेन्द्रेण विगो संमत्ता मुसुम्माय चिरायु प्रदानम् ॥ ३॥
नारद उवाच-
अनेन विनितानपदोंभ्यी जयति वासवः ।
सूतोऽयं मातलि म शक्रस्य दयितः मुछ्न् । अनेन वलभित्पूर्व महृते प्रदरत्युत ।। ४ ।।
शुचिः शीलगुणोपेनस्तेमस्त्री वीर्यवान्वली ॥ १ ॥ अस्य कन्या चरारोहा रूपेणासी मुवि ।
शक्रस्यायं सखा चैत्र मन्त्री सारथिरेव च। सत्यशीलगुणोपेना गुणगीति विश्रुता ॥५॥
अल्पान्तरमभावश्च चासन रणे रणे ॥ २॥
तस्यास्य यनावरतत्रैलोक्यममराते ।
अयं दीरसहस्रेण युक्तं जैन रयोचमम् । मुमुखो मवतः पात्रो रोचते दुहिनुः पतिः ॥ ६ ॥
देवामुरेषु युद्धेषु मनसब नियच्छति ।। ३ ।।
लक्षा] मणिस्वस्तिकचाकमण्टरलक्षमा इन्यत्र [स] कतनभ्य मोगिनां वास्येत्यन्वरः ॥२०॥
मणे: फगाफः स्वस्तिम्चन्योश्च भवो येशं वानि कानि प्रणिधानेनावमानेन ।। २१ ।।
शिरासि तेषां मण्टलुकं मटलीकरणनीलमेव लमगं मां
इति श्रीमहामारतोगनि मनातो पारलाई
ते घोचाः ॥ ५॥
मरियरमोध्याय
इति श्रीमहाभारते शेगति पादिराजनीतिशारे
व्यगिनतमोभ्यार ॥२॥
[अ०] तेजस्वी वीर्यवान् । बली कोदण्डज बर्ड
[अर्जु०] प्रणिधानेन I|२|| पञ्चवं मग्ण २४ मभिरिन्नावं तेना, मनोरला गतिवीय, यळ यदुनना
मयादिक च तद्वान् ॥ १ ॥
इति भीमन्मामारतन्याख्यायाम ननिभातापामुशोगागि
यधिकशततमोयाप.१३॥
[स०] नजम्बी अवगीरः । वीर्यगन् माता
१६.राजो शिक्षा मिशनमोऽ010 मरहितः । पली सामथ्र्यवान् ॥ १॥

·३३८
श्रीमन्महाभारते
[ भगवद्यानपर्व
.
आर्यक उवाच-
-
यदि ते रोचते सम्यन्मुजगोत्तम माचिरम् । कण्व उवाच-
क्रियतामार्यक क्षिप्रं बुद्धिः कन्यापरिग्रहे ॥७॥ मातलिस्त्वनवीदेनं बुद्धिरत्र कृता मया।
यथा विष्णुकुले लक्ष्मीर्यथा स्वाहा विभावसोः । जामातभावेन वृतः सुमुखस्तव पुत्रजः ॥ १८ ॥
कुले तव तथैवास्तु गुणकेशी सुमध्यमा ॥ ८ ॥ सोऽयं मया च सहितो नारदेन च पन्नगः ।
पौत्रस्यार्थे भवांस्तस्माद्दणकेशी मतीच्छनु । त्रिलोकेशं सुरपतिं गत्वा पश्यतु वासवम् ॥ १९॥
सहशी प्रतिरूपस्य वासवस्य शचीमिव ॥९॥ शेपेणैवास्य कार्येण प्रज्ञास्याम्यहमायुपः ।
पितृद्दीनमपि धेनं गुणतो यरयामहे |
सुपर्णस्य विघाते च मयतिष्यामि सत्तम ॥२०॥
घहुमानाच भवतस्तथैवैरावतस्य च ॥१०॥
सुमुखश्च मया सार्धं देवेशमभिगच्छतु ।
मृमुखस्य गुणैश्चैव शीलगौचशमादिभिः । कार्यसंसाधनार्थाय स्वस्ति तेऽस्तु भुजङ्गम ॥२१॥
अभिगम्य स्वयं कन्यामयं दातुं समुद्यतः ॥ ११ ॥ ततस्ते सुमुखं गृह्य सर्व एव महौजसः ।
मातलिस्तस्य संमानं कर्तुमर्हो भवानपि । ददृशुः शक्रमासीनं देवराज महाद्युतिम् ।। २२ ।।
स तु दीनः प्रहृष्टश्च माह नारदमार्यकः ॥ १२ ॥ संगत्या तत्र भगवान्विष्णुरासीचतुर्भुजः ।
कण्व उवाच-
ततस्तत्सर्वमाचख्यौ नारदो मातलि प्रति ।। २३ ।।
वियमाणे तथा पौने पुत्रे च निधनं गते ।
वैशम्पायन उवाच-
कथमिच्छामि देव गुणकेशी स्नुपां प्रति ॥ १३ ॥ ततः पुरन्दरं विष्णुरुवाच भुवनेश्वरम् ।
अमृतं दीयतामस्मै क्रियताममरैः समः ॥ २४ ॥
न मे नतद्वहुमतं महर्षे वचनं तव ।
मातलिनारदश्चैव सुमुखश्चैव वासव ।
सखा शक्रस्य संयुक्तः कस्यायं नेप्सितो भवेत्॥१४॥
लभन्तां भवतः कामात् काममेतं ययेन्सितम् ॥२५॥
कारणस्य तु दार्यल्याचिन्तयामि महामुने ।
पुरन्दरोऽथ संचिन्त्य चैनतेयपराक्रमम् ।
अस्य देहकरस्तात मम पुत्रो महाद्युते ॥ १५ ॥
विष्णुमेवानवीदेनं भवानेव ददात्विति ॥ २६ ॥
भस्तिो चैनतेपेन दुःसास्तेन वै ययम् ।
विष्णुरुवाच-
पुनरेव च तेनोक्तं चैनतेयेन गच्छता । ईशस्त्वं सर्वलोकानां चराणामचराध ये ।
मासेनान्येन मुमुखं भक्षयिष्य इति प्रभो ॥१६॥
त्वया दत्तमदत्तं कः कर्तुमुत्सहते विभो ॥२७॥
ध्रुवं तथा तदविता जानीमस्तस्य निययम् । मादाच्छकस्ततस्तस्मै पन्नगायायुरुतमम् ।
तेन हपः मनटो मे सुपर्णचनेन वै ॥ १७ ॥
न त्वेनममृतमाशं चकार यलनहा ॥ २८ ॥
[अई.] प्रतिरूपस तत्सदशस्य ॥ ९ ॥ प्रियमाणे पन्याप्रतिप्रहकरणस्य दौल्यवादल्पत्यात् ॥ १५ ॥
जीवनि ॥ १३ ॥ संयुग पचित: ॥ १४ ॥ पारणस्य | अस्यायुपः शेर्पण कार्येण प्रशा स्यात् ॥२०॥
विवादमागण्यायुपः । पंरपरः पिता ॥ १५॥ दोपण
इति श्रीमहामारतोयोगपणि शनारापणातप्याख्यायी
जापुर. शेपंग मरणान्तरमाविना, फायण मया परणीयेन
पतुरभितशततमोऽध्याय ॥१४॥
प्रधाग्यामि गरशक्तिसापामिति मेषः । अथया यत्ने
[लक्षारोपणेवास्य पार्यस्येत्यग्र कार्यस्य शेपंग
नियमाणे कि भविष्यतीनि झारपामि ॥ २०॥ गृह विशेषण कार्यविशेषणेत्यर्थः । अस्य सुगुपस्य मायुषः
ही वा ॥२२॥ गंगत्या देवयोगेन एतपामिति शेषः | महर्ष प्रा स्यादिरयन्ययः ॥ २० ॥ रागत्या तत्र भग
॥ २३ ॥ अगुना गुनगानं पार योऽभावा- | धान्यष्णुरित्या मनत्या अनुमत्यात्यायन नारयो
मानटि मनीत्या मातलि प्रति मावलिगुरिश्य मापट
विला आवायो॥ २३ ॥
[ग] युनः विधी ॥ १४ ॥ पारणाप
निभीमाभान गिगारिमTTrinit
पापिनमा पाप' ॥१॥
नवय.1॥२८॥

·मध्यायः १०५] उद्योगपर्व ५ - लम्बा वरं तु मुमुख: मुमुखः संबभूव ह । नारदस्त्वार्यकम्यव कृतकायों मुदायुती ॥ कृतदारो ययाकामं जगाम च गृहान्मति ॥ २९ ॥' अभिनग्मतुरभ्यर्य देवराज महाद्युतिम् ॥ ३० ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि चतुरधिकगततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥ पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः १०५ सुमुसायापु प्रदानश्रवणद्देन गांडेनेन्द्रोपेन्टोगत्मानमपिक्चटवरवेन विकण्य भन्मनम् ॥२॥ उपन्द्रेण वरमुतभुतभारपी हितम्य गरडम्प गर्वमङ्गः ॥ ॥ स उपेन्ट एवायं वासुदेवन्नेन द्वारीभूतेनात्मानं रभेत्युक्तवतः कपन्य दुर्योधनेनोपडसनम् ॥ ३ ॥ कण्व उवाच- मयामि मुमहत्कर्म कृतं दैतेयविग्रहे ॥ ११ ॥ गरुडस्तत्र शुश्राव.ययाचं महाबलः । श्रुतश्रीः श्रुतसेनश्च विवस्वात्रोचनामुखः । आयुःप्रदानं शक्रेण कृतं नागस्य भारत ॥१॥ ममृतः कालकालय मयापि दितिना हताः ॥१२॥ पक्षवातेन महता रुद्धा त्रिभुवनं खगः । यत्तु ध्वजस्थानगतो यन्नात्परिचराम्यहम् । मुपर्णः परमद्धो वासर्व समुपाद्रवत् ॥२॥ वहामि चैवानुनं ते तेन मामवमन्यसे ॥ १३ ॥ गरुड उवाच- कोज्यो भारसहो यस्ति कोऽन्योस्ति बलपचरः। भगवन्किमवज्ञानाद्वृत्तिः प्रतिहता मम । मया योऽहं विशिष्टः सन् वहामीमं सबान्धवम्॥१४॥ कामकारवरं दत्त्वा पुनश्चलितवानसि ॥३॥ अवज्ञाय तु यचेई भोजनानपरोपितः । निसर्गात्सर्वमूतानां सर्वभूतेश्वरेण मे। तेन मे गौरवं नष्टं त्वचचास्माच वासव ॥ १५ ॥ आहारो विहितो धात्रा किमर्थ वार्यते त्वया ॥४॥ अदित्यां य इमे जाता बलविक्रमगालिनः । वृतश्चैप महानागः स्थापितः समयश्च मे । त्वमेपां किल सर्वपां वलेन क्लबचरः ॥ १६ ॥ अनेन च मया देव भव्यः प्रसत्रो महान् ॥ ५॥ सोऽहं पक्षकदेशेन वहामि त्वां गनक्रमः । एतस्मिस्तु तथाभूते नान्यं हिंसिनुमुत्महे । विमृश वं शनस्तात को न्वत्र वलवानिति ।। १७ ।। क्रीडसे कामकारेण देवराज ययेच्छकम् ॥ ६ ॥ कण्व उवाच-- सोऽहं प्राणान्विमोक्ष्यामि क्या परिजनो मम । स तस्य वचनं श्रुत्वा खगस्योदर्कदारुणम् । ये च भृत्या मम गृहे प्रीतिमान् भव वासव ॥७॥ अक्षोभ्यं क्षोभयंस्तार्क्ष्यमुवाच रथचक्रभृत् ॥ १८ ॥ एतचैवाहमहमि भूयश्च पलवृत्रहन् । गरुत्मन्मन्यसेऽऽत्मानं बलवन्तं सुदुर्वलम् । त्रैलोक्यस्येश्वरो योऽहं परभृत्यत्वमागतः ॥ ८॥ अलपस्मत्समक्षं ते स्तोतुमात्मानमण्डज ॥ १९ ॥ त्वयि तिष्ठति देवेश न विष्णुः कारणं मम । त्रैलोक्यमपि मे कृत्स्नमशक्तं दधारणे। त्रैलोक्यराज राज्यं हि त्वयि वासव शाश्वतम् ॥९॥ अहमेवात्मनात्मानं वहामित्वांच धारये ॥२०॥ ममापि दक्षस्य मुता जननी कश्यपः पिता ॥ इमं तावन्ममकं वं वाहुँ सव्येवरं यह । अहमप्युत्सहे लोकान् समन्तादोढुमजसा ॥ १० ॥ यद्येनं धारयस्येकं सफलं ते विकत्थितम् ॥२१॥ असह्यं सर्वभूतानां ममापि विपुलं वलम् । [अर्जु०]सुमुस:आयुःप्रात्या गोभनमुखवान् ॥२९॥ [अर्जु०] [ प्रविनये प्रतीकार ] कामकारवगं स्वात- इति श्रीमन्महाभारत-याख्यायाम नमिनायरमुरोगपर्वणि त्र्यम् ॥ ३॥ प्रसवः सन्तानः ॥ ५॥ परिजनः परि- चतुरविवशततमोध्यायः ॥१०४॥ वारः । मृत्यः पोप्यवर्गः॥ ७ ॥ उदारुणं भविष्य- हनील०] गरुड इति ॥ १॥ फलदारुणम् रयचम्मृन् रयचक्रं मुर्शनाख्यम् ॥ १८॥ वित्यितं विस्त्यनं स्वन्टाघा ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नेटक्ष्ट्रीये भारतभावदीप पञ्चाधिकशततमोभ्याय ॥ १०॥ [लक्षा०] भगवन् किमिवाज्ञानात्मुयां प्रति भये ममे- २९ स. समुन्डः संबभूव मुदान्वित । इति चतुरधिकतमोऽध्यायः १०४ १८स दम्यदूचना

·.
३४०
श्रीमन्महाभारते
[गगवद्यानपर्व
ततः स भगवांस्तस्य स्कन्धे वाहुं समासजत् ।
एवं विष्णुवलानान्तो गर्वनाशमुपागतः ।
निपपात स भारातों विहलो नष्टचेतनः ॥ २२ ॥ गरुडो बलवानाजन्यनतेयो महायशाः ॥ ३२॥
यावान् हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह।
कण्व उवाच-
एकस्या देहशाखायास्तावद्भारममन्यत ॥ २३ ॥ तथा त्वमपि गान्धारे यावत्पाण्डमुतान्त्रणे ।
नत्वेन पीडयामास बलेन बलवत्तरः । नासायसि तान चीरांस्तावज्जीयसि पुत्रका॥३३॥
ततो हि जीवितं तस्य न व्यनीनशदच्युतः॥२४॥ भीमा प्रहरतां श्रेष्ठो वायुपुत्रो महाबलः ।
व्यात्तास्यः सस्तकायश्च विचेता.विद्दलः खगः । धनञ्जयश्वेन्द्रसुतो न हन्यातां तु के रणे ॥ ३४ ॥
मुमोच पत्राणि तदा गुरुभारमपीडितः ॥ २५ ॥ विष्णुर्वायुश्च शक्रश्च धर्मस्तौ चाधिनायुभी।
स विष्णुं शिरसा पक्षी प्रणम्य विनतासुतः। एते देवास्त्वया केन हेतुना वीक्षितुं क्षमाः ॥३५॥
विचैता विहलो दीनः किंचिद्वचनमब्रवीत् ॥२६॥ तदलं ते विरोधेन शमं गच्छ नृपात्मन ।
भगवन् लोकसारस्य सदृशेन वपुप्मता । वासुदेवेन तीर्थन कुलं रक्षितुमर्हति ।। ३६ ॥
भुजेन स्वैरमुक्तेन निप्पिष्टोऽस्मि महीतले ॥२७॥ प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः ।
क्षन्तुमर्हसि मे देव विडलस्याल्पचेतसः। माहात्म्यस्य तदा विष्णोः सोऽयं चक्रगदापरः ३७॥
चलदाहविदग्धस्य पक्षिणो ध्वजवासिनः ॥२८॥ वैशम्पायन उवाच-
नहि ज्ञातं वलं देव मया ते परमं विभो । दुर्योधनस्तु तच्छुत्वा निःश्वसन् भृकुटीमुखः
तेन मन्याम्यहं वीर्यमात्मनो न समं परैः ॥ २९ ॥ राधेयमभिसंभेक्ष्य जहास स्वनवत्तदा ।। ३८ ॥
ततश्चक्रे स भगवान् प्रसादं वै गरुत्मतः । कदर्थीकृत्य तद्वाक्यमृपेः फण्वस्य दुर्मतिः ।
मैवं भूय इति स्नेहात्तदा चैनमुवाच ह ॥३०॥ ऊरुं गजकराकारं ताडयन्निदमब्रवीत् ।। ३९ ।।
पादाङ्गष्टेन चिक्षेप सुमुखं गरुडोरसि । यथैवेश्वरसृष्टोऽस्मि यद्भावि या च मे गतिः ।
ततःमभृति राजेन्द्र सह सर्पण वर्तते ॥३१॥ तथा महर्षे वामि कि प्रलापः करिष्यति ॥४०॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ।। १०५॥
पड़धिकशततमोऽध्यायः १०६
गाटयोपाग्याने शुधूपणान्ते दक्षिणापदणं निर्बन्धेन प्रार्थयते गालयाय मनार अध्यता विश्वामित्रेणैकतःश्यामकर्णानां इयर-
मामष्टी शतानि देहीति चोदनम् ॥१॥
जनमेजय उवाच-
अनार्यकेप्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम् ॥ १॥
अनर्धे जातनिर्वन्धं परार्थे लोभमोहितम् ।
त्यत्र सुधाममृतं प्रति उद्दिश्य भये सति मम काकारवर [सर्व०] वलदाहो वलोमा तेन विदग्धस्य व्याप्तस्य
पामेन कारः कार्यकरणं तस्य चरं दत्त्वा ॥३॥ त्यक्त्या ॥२८॥ एते देवाः एतान् देवान् ।। ३५ ।।
रूपमित्या रूपं मानुपाकारं पलीप्रीत्यै धृतं मानुपरूपम्
इति श्रीमहाभारतोरोगपीणि सर्वशनारायणकृतण्याख्या
मया योदं विशिष्टः सन् इत्यत्र मया संपदा विशिष्टःसन्
पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६॥
इति संबन्धः । सपान्धवं मार्याख्याधुप्तदितम् ॥ १४ ॥
[लक्षा०] वलदाहविदग्यस्येत्या बलत्य दानवसे.
[गर्नु० ] देशासायाः पादोः ॥ २३ ॥ विचंता नायाः दाहे विदग्धस्य निपुणस्य ॥ २८ ॥
नष्टचिचः । विलो नियनः । पत्राणि पान् ।। २५ ॥
इति श्रीमहाभारसे उद्योगपणि वादिरानतीनसभागारे
लोकमारस्य लोफरेष्टस्य नारायणस्येति शेपः ॥ २७ ॥
पावितशततमोऽध्यायः ॥१०६॥ ,
पवादविदग्धम्य पलस्य नाशेन भरमीतस्य ॥२८॥
[नील ] अनये इति । परार्थे परस्वनिमित्तम् ॥ १॥
मे मदमों भूयाः ।। ३० ॥ सीन उपाध्यायेन || ३६ ॥
[अर्जु.] अनार्यपु मन्देषु कर्मसु फर्गादिसहा.
तिमीमामा ममामि गुयी शापिसिनतमोध्याय येषु या ॥१॥
२१. मभिः ४. बस्तिो दर २५ ए. विपक्ष
एस ११७ए. प्रपोजरका रवि किया ॥५॥

·अध्यायः १०६]
ज्योगपर्व ५
३४१
-
ज्ञातीनां दुःसकर्तारं बंधूनां शोकवर्धनम् । परमानस्य यत्नेन न च तं प्रत्यपालयत् ॥ १०॥
सुहृदां क्लेशदातारं द्विपता हर्षवर्धनम् ॥ २॥ अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यदत्तं तपस्विभिः ।
कथं नैनं विमार्गस्थ वारयन्तीह वान्धवाः। अथ गृहान्नमत्युप्ण विश्वामित्रोऽप्युपागमत् ॥११॥
सौहृदाद्वा सुहृद स्निग्यो भगवान्चा पितामहः ॥३॥ भुक्तं मे तिष्ठ तावत्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ ।
वैशम्पायन उवाच-
विश्वामित्रस्ततो राजन् स्थित एव महाद्युतिः॥१२॥
उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्समम् । भक्तं प्रगृह्य मूर्ना वैवाहुभ्यां संशितव्रतः।
उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तन्मृणु ॥४॥ स्थित: स्थाणुरिवाभ्याशे निचेष्टो मारुताशनः।।१३।।
नारद उवाच-
तस्य शुश्रूपणे यत्नमकरोगालवो मुनिः ।
दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । गौरवाहहुमानाच हार्दन प्रियकाम्यया ॥१४॥
तिष्ठते हि सुहृयत्र न वन्युस्तत्र तिष्ठते ॥५॥ अथ वर्षगते पूर्ण धर्मः पुनरुपागमन् ।
श्रोतव्यमपि पश्यामि सुहृदां कुरुनन्दन । वासिष्ठं वेपमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया ॥१५॥
न कर्तव्यश्च निबन्यो निर्वन्यो हि सुदारुणः॥६॥
स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । तिष्टता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता ।। १६ ॥
यथा निर्वन्यता प्राप्तो गालवेन पराजयः ॥७॥ प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तया नवम् ।
विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा। भुक्त्वा मीतोऽस्मि विप्र तमुक्त्वा स मुनिर्गतः १७
अभ्यगन्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृपिः॥८॥ क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः।
सप्तपीणामन्यतमं वेपमास्थाय भारत ।
धर्मस्य वचनालीतो विश्वामित्रस्तथाऽभवत् ॥१८॥
युभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य तु ॥९॥ विश्वामित्रस्तु गिप्यस्य गालवस्य तपस्विनः ।
विश्वामित्रोऽय संभ्रान्तः श्रपयामास वै चल्म् । शुथूपया च भक्या च प्रीतिमानित्युवाच ह ॥१९॥
[नील०] भगवान्पितामहो व्यासो न तु भीष्मः | अपयामास पाचयामास न प्रत्यपालयन् न विलम्यितवान्
उत्तरे तस्य पृथगुपादानात् उक्तमित्यस्यावृत्तिदर्शनाच॥३॥ ॥ १० ॥ मे मया भगवान् वशिष्टः ॥ १२ ॥ भक्तं पर-
सुहृत् प्रत्युपकारमनपेक्ष्य उपकर्ता मादृशः वदीयवाक्यस्य | मान्नं मूर्धा वाहुभ्यां च प्रगृह्येत्यर्थः । मारुताशनो वायुभक्षः
श्रोता मुहृच्छ्रोता मूढोऽयं हितमप्युक्तं न श्रीप्यतीति | || १३ ।। शुश्रूपया अवणेच्छया । भत्त्या सेवया ॥१४॥
भावः । तिष्ठते स्थिरो भवति यत्र महासंकटे वत्र वन्धुः [ सर्य० ] भगवान् पितामहो भीष्मः ॥ ३ ॥ उक्तं
उपकारमपेक्ष्योपकर्ता कर्णादिः न तिष्ठते न प्रकाशते । भीष्मेणेत्युत्तरत्र दर्शनात् । भगवता विष्णुना ।। ४ ।।
प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्चेत्युभयत्र तह । वन्धुतोऽपि मुवचः सुहृन्मित्रं तिष्ठते यत्र उपदेशविपये न तत्र बन्धुस्तिष्ठति ।
श्रेयस्करमित्यर्थः ॥५॥ श्रोतव्यं श्रोतुं युक्तं निर्गन्धः | ततोऽपि सुदृवचः श्रेय इत्यर्थः । अतो वासुदेवस्य सुहृदो
सत्यपि बलबद्वाधके तत्रैवाग्रहः सुदारुणो नाशकारी ॥६॥ वचनं कुवित्यर्थः ॥ ५ ॥ श्रोतन्यं श्रोतुं युक्तम् । वाक्य-
वसिष्ठमूर्त्या धर्मोऽभ्यागच्छन् ॥ ८॥ न प्रत्यपालयत् मिति शेपः॥ ६॥ वसिष्ठमूर्त्या धर्मोऽभ्यागच्छन् ।।दा न
मन्नसिद्धिपर्यन्तं न प्रतीक्षितवान् ॥ १०॥ तेन वसिष्ठेन। | प्रत्यपालयत् यरुश्रपणपर्यन्तं न प्रतीक्षिववान् ।। १० ।।
उपागमत् वसिष्ठसमीपम् ॥ ११ ॥ मृर्धा याहुभ्यां च | तेन वसिष्ठेन | उपागमसिष्ठसमीपम् ।। ११ ॥ मूर्धा
परिगृह्य अभ्याशे समीपे आश्रमस्य ॥ १३ ॥ गौरवात् । वाहुभ्यां च प्रगृह्य । अभ्याशे समीपे आश्रमस्य ।।१३।।
गुरुत्वात् बहुमानात् लोकपूज्यत्वात् हार्दैन प्रीत्या ॥१४॥ | गौरवात् गुरुत्वात् । बहुमानान्माननार्हत्वात् ॥ १४ ॥
शुश्रूपया सेवया भत्या आराध्यत्वज्ञानेन ।। १९ ॥ शुश्रूपया वचनान्धेन । भच्या मात्मसमर्पणेन ॥ १९ ॥
[अर्जु०] ज्ञातीनां स्वगोत्राणां वन्धूनां मातुलादीनाम्
[लक्षा०] अभ्यगच्छत्स्वयं मूत्वेत्यर वसिष्ठः स्वयम-
॥२॥भगवान् का पितामहः व्यामः ॥ ३॥ गालबोपा- वशिष्टो भूत्वेत्यावृत्त्या योजना ॥ ८॥ निधेष्टो मारता-
स्यानस्यास्य निष्फलनिर्वन्धवोऽनर्यप्रातिरिति तात्पर्या-
शन इत्यत्र मारुताशनः वाय्वाहार ॥१३॥
र्थः । पराभव केशः धर्मः स्वयं वसिष्ठो भूत्वा अभ्यगच्छ-
इति श्रीमहाभारते योगपर्वणि वादिपजनीतटशार्टकारे
दित्यर्थः॥ ८॥ अन्यतमम् एकम् ।।९॥ सम्भ्रान्ताः सत्वरः परपिश्यततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥

·३४२ श्रीमन्महाभारते [भगवधानपर्व ६ अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टुं गच्छ गालव । जानानस्तेन भगवान् जितः शुश्रूपणेन च।. इत्युक्तः मत्युवाचेदं गालयो मुनिसत्तमम् ॥ २०॥ विश्वामित्रस्तमसकृद्गन्छ गच्छेत्यचोदयत् ॥ २४॥ पीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् । असकृद्गन्छ गच्छेति विश्वामित्रेण भापितः । दक्षिणाः काः प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि ॥२१॥ किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभापत ॥ २५ ॥ दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिध्यति मानद । निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः । दक्षिणानां हि दाता वै अपवर्गेण युज्यते ॥ २२॥ किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ॥२६॥ स्वर्गे ऋतुफलं तद्धि दक्षिणा शान्तिरुच्यते । एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् । किमाहरामि गुर्वयं अबीतु भगवानिति ॥ २३ ॥ अष्टौ शतानि मे देहि गच्छ गालव मा चिरम् ॥२७॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पडधिकशततमोऽध्यायः॥ १०६ ।। सप्ताधिकशततमोऽध्यायः १०७ हयानाशचमात्मानं शोचतो गालयस्य गरुडेनाई त्वां त्रैलोक्यं दर्शयिप्यामीत्युक्त्वा परिसान्त्वनम् ॥ १ ॥ नारद उवाच- कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थाः संचयः कुतः । एवमुक्तस्तदा तेन विश्वामित्रेण धीमता । हयानां चन्द्रशुभ्राणां शतान्यष्टौ कुतो मम ॥३॥ नास्ते न शेते नाहारं कुरुते गालवस्तदा ॥१॥ कुतो मे भोजने श्रद्धा सुखश्रद्धा कुतश्च मे । स्वगस्थिभूतो हरिणचिन्ताशोकपरायणः । श्रद्धा मे जीवितस्यापि छिन्ना कि जीवितेन मे ॥४॥ शोचमानोऽतिमात्रं स दह्यमानश्च मन्युना । अहं पारे समुद्रस्य पृथिव्या वा परंपरात् । गालबो दुःखितो दुःखाद्विललाप सुयोधन ॥२॥ गलाऽऽत्मानं विमुञ्चामि किं फलं जीवितेन मे ॥५॥ [नील०] गुरुकर्मणि ग्रहाचर्यप्रतसमाप्ती सत्याम् | संरम्भः क्रोधः ॥ २६ ॥ एकतः श्यावकर्णानां श्यावक- ॥ २१ ॥ माननमिति पाठे सिद्धयति सिद्धं कृतकृत्यं | कर्णानामित्यर्थः । श्यावो हरितः एकतःश्यामकर्णानामिति फरोवीत्यर्थः । एतदेवाह-दक्षिणानामिति । अपवर्गेण फल प्रायशः पाठः॥ २७ ॥ प्रात्या ॥ २२ ॥ तुफलं दक्षिणाप्रद एवं प्राप्नोति । हतो इति श्रीमन्महाभारतम्याख्यायाम नमिभातायापोगपणि यास्त्वक्षिण इति स्मृतेरदक्षिणस्य तोहतत्वेनाफ पदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ स्त्यात् । शान्तिः सर्वोपद्रवहारिणी उच्यते येदेन दक्षिणां [ सर्व० ] विमृष्टानां शास्त्रविमर्शनेन निश्चितानाम् पर्म फ्णुने विज्ञाननिवि ॥ २३॥ जानानः शुश्रूपणेनैव अपवर्गुण दानेन ॥२२॥ तत्तस्मात् दक्षिणा शान्तिरुपशमः दक्षिणार्मसमातिरिति । स जाननेनेति पाठे तेन गाल- ॥२३॥ जानमानो दक्षिणाकर्मसमाप्तिरिति ॥ २४ । पेन मुश्रूपर्णनय गिती यशीकृतोत्रमीवि भानन्नित्यन्वयः | श्यावो हरितः कर्ण एकत्र पार्थे येषाम् ॥ २७ ॥ ॥ २४ ॥ श्यामो हरितः एकनः यदि प्रदेशे एव श्यामाः इति श्रीमहामारतीयोगपर्वणि सर्वशनारायणकृतपाल्याएं पर्णा येणं एकात्यामपर्णानाम् ॥ २७ ॥ पापिकसततमोऽध्यायः॥१६॥ इति भीमन्महाभारनं योगमि नेढाष्ट्रीय भारतमासी परतिमा:पापः ॥११॥ [नोल०] एयमिति । हरिणः पाण्डुरः मन्युना दैन्ये [अ०६ गागद ई गंमानद । विगृष्टानां विशुद्धानां दामानचिन्तामिना ॥ २ ॥ परंपरात् इरादपिदूरं आ. पशिनानामिति रोषः । अपगेंग दानेन | शांतिः | रमानं देहम् ॥५॥ गमा मापने प्राणनं ॥ २३ ॥ गानमानो दधिगया [अर्नु.] हरिणः पाण्डः । मन्युना गोपेन ॥२॥ पर्म गमातिरिति मानन् गातमान इति पार्ट भावपूमः | भोगने श्रधा भोगनेष्टा ॥४॥ परम्पगत् अतिरामा भापतिः प्रपनन ॥ २४ ॥ निपतोऽनिमदात् [सर्प०] परंपगत् दूगदपि दरम् ॥५॥ He. fericarम, भदो...॥ turlal NEER ३५.पो.पोचमायो रिकारा।

·मध्यायः १०७]
उद्योगपर्व ५
अधनस्याकृतार्यस्य त्यक्तस्य विविधैः फलैः। अथिता न मया काचित्कृतपूर्वा दिवौकसाम् ॥१३॥
ऋणं धारयमाणस्य कुतः सुखमनीहया ॥६॥ मानयन्ति च मां सर्वे त्रिदशा यज्ञसंस्तरे।
सुहृदां हि धनं भुक्त्वा कृत्वा प्रणयमीप्सितम् । अहं तु विबुधश्रेष्ठं देवं त्रिभुवनेश्वरम् ।।
प्रतिकर्तुमशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम् ॥७॥ विष्णुं गच्छाम्यई कृष्णं गतिं गतिमतां वरम् ॥१४॥
प्रतिश्रुत्य करिष्येति कर्तव्यं तदकुर्वतः । भोगा यस्मात्सतिष्ठन्ते व्याप्य सर्वान् सुरासुरान् ।
मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टापूर्त प्रणश्यति ॥८॥ प्रणतो द्रष्टुमिन्छामि कृष्णं योगिनमव्ययम् ॥१५॥
न रूपमनृतस्यास्ति नानृतस्यास्ति संततिः । एवमुक्ते सखा तस्य गरुडो विनतात्मनः ।
नानृतस्याधिपत्यं च कुत एव गतिः शुभा ॥९॥ दर्शयामास तं प्राह संहृष्टः प्रियकाम्यया ॥ १६ ॥
कुतः कृतस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् । मुहृद्भवान्मम मतः सुहृदां च मतः मुहृत् ।
अश्रद्धयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निप्कृतिः ॥१०॥ इप्सितेनाभिलाषण योक्तव्यो विभरे सति ॥१७॥
न जीवत्यवनः पापः कुतः पापस्य तन्त्रणम् ।
विभवश्वास्ति मे विप्र वासवावरजो दिन ।
पापो ध्रुवमवानोति विनाशं नाशयन्कृतम् ॥ ११ ॥ पूर्वमुक्तस्त्वदर्थं च कृतः कामश्च तेन में ॥ १८ ॥
सोऽहं पापः कृतघ्नश्च कृपणचानृतोऽपि च । स भवानेतु गच्छाव नयिप्ये लां यथासुखम् ।
गुरोर्यः कृतकार्यः संस्तत्करोमि न भापितम् ॥१२॥ देशं पारंपृथिव्या वा गच्छ गालव माचिरम् ॥१९॥
सोऽहं माणान्विमोक्ष्यामि कृत्वा यत्नमनुत्तमम् ।
इति श्रीमहामारते उद्योगपर्वणि सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥
[लक्षा०] कुतः पुष्णानि मित्राणीत्यत्र पुष्णानीति- | मित्यादि । प्रणयं स्नेहं कृत्वा धनं मुक्त्वेत्यानुपूर्वी ईप्सितं
लोटि उत्तमपुरुषचनम् । पुष्टान् करवाणीत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रतिकर्तुमशक्तस्येत्यर्थः ॥ ७॥ करिष्यतीति सन्धिरापः ।
[नील.] अनीहया अनुद्यमेन ॥ ६ ॥ ईप्सितं प्रणय | इष्टापूर्व यज्ञदानादि ॥ ८॥ अनृतस्य अनृतवक्तः ॥ ९॥
कृत्वा ईप्सितं दास्यामीति विश्वासमुत्पाद्य । प्रणयः प्रेम्णि | तन्त्रणं कुटुम्बधारणं कृत्वा ॥ ११ ॥ यत्नमवार्यमुत्थाप्य
विस्रमे इति विश्वः ॥ ७ ॥ एतदेवाह-प्रतिश्रुत्येति । प्रणश्यति शेपः अर्थना याच्जा ॥ १३ ॥ अयमहं गति
करिष्येतीति संन्धिरापः ॥ ८॥ अनृतस्य सत्यहीनस्य | शरणम् ।। १४ । प्रतिष्ठन्ते निर्वसन्ति ॥ १५ ।। दर्श.
रूपं स्वरूपं जीवमेव स मृत इत्यर्थः ॥ ९॥ तन्त्रणं कुटु- यामास दर्शनं चकार ।। १६ । वासवावरजो विष्णुरेख
म्बधारणं पाठान्तरे मन्त्रमिष्टैः सह विचारणमविश्वस- विमवः स च मया त्वदर्थमुक्तः गालवस्य मम सुहृदो गुरु-
नीयत्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥ तत् भापितमिति संवन्धः | धनशोधना सिध्यत्विति तेन कामः कृतो वरो दत्तः ।
॥ १२ ॥ अनुत्तमं यत्नम् अयमोपायं वियोद्वन्धनादिरूपं तस्मादर्थस्यासम्यक् तया मा सिद्यस्व ॥ १८॥
कृत्या प्राणान्मोत्यामीत्यर्थः अर्थिता याच्या ।। १३ ॥ इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामर्जुनमितायामुयोगपर्वणि
अहं वित्यत्राहमिति पदस्य द्विरावृत्तिवक्तृत्वलन्याददोपः
सप्ताधिकशततमोऽध्यायः॥ १० ॥
॥ १४ ॥ भोगाः भोग्यवों वियदादिः प्रतिष्ठन्ते निःस [ सर्व०] अनीहया अनुद्यमेन ॥ ६ ॥ कृत्वा प्रणयं
रन्ति वीजादिव वृक्षाः ॥ १५ ॥ तस्य विष्णुदासत्वेन लेहानुवृत्तिम् । तेन व भत्या ईप्सितुं प्रतिई प्रत्युप-
ससा न तु पूर्वोपकारादिना ॥ १६ ॥ सुहृदां विश्वं कारं कर्तुमशतस्य ॥ ७ ॥ अमृतस्यानृताभियायिनः
विष्णुरिति बुद्धपा सर्वलोकमित्राणाम् ॥ १७ ॥ वास-
॥ ९॥ तत्रणम् कुटुम्बधारणम् ॥ ११ ॥ कृत्वा यत्नम्
वाइवरजी विष्णुः उक्तः अहं गालवस्य साहाय्यं कर्तुमि- भाणमोशाय ॥ १३॥ प्रतिष्ठन्तै स्थिरीभवन्ति ॥१५॥
च्छामीति प्रार्थितः तेन विष्णुना ॥ १८ ॥ देशं पृथि- | तं गालवमात्मानं दर्शयामास प्राह च ॥ १६ ॥ सु-
व्यन्तर्गतमेव पृथिव्याः पारः समुद्रः ॥ १९ ।।
हृत् अन्येषां मध्ये सुहृन्मतः ॥ १७ ॥ मम च विभवो
इति श्रीमन्महामारते उद्योगपर्वणि मैटकपटीये भारतभावापे
वासवावरजो विष्णुरेव धनमेव समाप्यापत्तिसंभगान् ।
सप्ताधिश्चततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ पूर्वमुक्ततदथै मम सख्ये गालवाय प्रीतो मति याचितः
अर्जु०] अनीहया अयलेन ॥६॥ सुहृदां हि धन- सर्वकामस्नेन में कृतस्त्वयि प्रीतोऽभूदित्यर्थः ॥ १८॥
६ख. असस्तमानकायस्य । ८१.कोमोति
इति सकिशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥

·३४४ श्रीमन्महाभारसे [भगवद्यानपर्व ६ अष्टाधिकशततमोऽध्यायः १०८ गरहेन गालवाय माचीवर्णनम् ॥१॥ सुपर्ण उवाच- यस्यां दिशि प्रद्धाश्च कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥६॥ अनुशिष्टोऽस्मि देवेन गालव ज्ञानयोनिना । अतो मूलं सुराणां श्रीयंत्र शक्रोऽभ्यपिच्यत । बेहि कामं तु का यामि द्रष्टुं प्रथमतो दिशम् ॥ १॥ सुरराज्येन विम देवश्चात्र तपश्चितम् ॥ ७ ॥ पूवी चा दक्षिणांचाऽहमथवा पश्चिमां दिशम् । एतस्मात्कारणाब्रह्मन् पूर्वेत्येपा दिगुच्यते । उत्तरां वा द्विजश्रेष्ठ कुतो गच्छामि गालव ॥२॥ यस्मात्पूर्वतरे काले पूर्वमेवारता सुरैः ।। ८ ।। यस्यामुदयते पूर्व सर्वलोकमभावनः । अत एव च सर्वेषां पूर्वामाशां प्रचक्षते । सविता यत्र संध्यायां साध्यानां वर्तते तपः ॥३॥ पूर्व सर्वाणि कार्याणि देवानि मुखमीप्सता ।।९।। यस्यां पूर्व मतिर्याता थया व्याप्तमिदं जगत् । अत्र वेदान् जगौ पूर्व भगवान् लोकभावनः । चक्षुपी यत्र धर्मस्य यन्त्रवै सुमविष्टिते ॥४॥ अत्रैवोक्ता सवित्रासीत्सावित्री ब्रह्मवादिषु॥१०॥ कृतं चतो हुतं हव्यं सर्पते सर्वतोदिशम् । अब दत्तानि सूर्येण यजूंपि द्विजसत्तम । एतद्वारं द्विजश्रेष्ठ दिवसस्य तथाऽध्वनः ॥५॥ अत्र लब्धवरैः सोमः सुरैः ऋतुपु पीयते ॥ ११ ॥ अत्र पूर्व प्रसूता वै दाक्षायण्यः प्रजाः स्त्रियः । अतो यवतोऽपेक्षितं मया शक्यं कर्तुं तत्करिष्यामि | प्रतिपादयेदिति श्रुतेर्यज्ञस्य रक्षणं भवति । अन्यत्र गतं त्वर्या- तञ्च दिग्गमनादिकम् यदि तदा नयामीत्याह स भवा- | धर्मनाशकं भवतीति भावः । अध्वनः देवयानस्य पितृया- नित्यादि ।। १९॥ णस्य वा ॥ ५ ॥ दाक्षायण्यः अदितिदितिर्दनुः काष्ठा इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतव्याख्यायां इत्यादयः प्रजाः लोकान् ॥ ६ ॥ पूर्व पूर्वसंस्थानि सुस- सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ [लक्षा० ] प्रतिश्रुत्य करिष्येतीत्यत्र अति अतिशयेन | ल्क्यायेति शेपः ॥ ११ ॥ मीप्सता सुखाद्यर्थिना ॥ ९॥ यजूंपि दुत्तानि याज्ञव. प्रतिश्रुत्य फरिप्ये इति संवन्धः ॥ ८ ॥ वासवायरजो द्विजेत्यत्र वासवावरजः विष्णुः तेन विष्णुना मे कामश्च [अर्जु०] अज्ञावयोनिना अज्ञातकारणकेन विष्णुना ॥१॥मतिर्जागरणं यया व्याप्तं तत्राथेन सवित्रा व्याप्तम् । कृतः ॥ १८ ॥ चाक्षुपी चक्षुरुपलब्धिः एष धर्मः प्रतिष्ठित इति । प्राइमुः इति श्रीमहाभारते सयोगपर्वणि वादिराजतीर्थतजालंकारे सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ खैरेव धर्मानुष्ठानात् ॥ ४ ॥ यतो मुखं यन्मुसं सर्पते [नील० ] अनुशिष्ट आज्ञापितः ज्ञानयोनिना धी- दाक्षायण्यो दक्षस्यापत्यानि प्रजाः प्रसूता इत्यन्वयः ॥ गच्छति । द्वारं मुखम् । अध्वनः कालस्य ॥ ५॥ त्रियो प्रवर्तन विष्णुना पाठान्तरे अज्ञातयोनिना सर्वादि- | कश्यपस्यात्मसंभवाः देवासुराद्याः ॥ ६ ॥ त्यान् महात: रूपादिहीनत्वाय ताहशोऽपि योनिः जग. [सर्व०] अनुशिष्टो अनुज्ञातः । अज्ञावयोनिना दुयप्रलयरयानं तेन काम यथेष्टम् ॥ १ ॥ साध्यानां | अनेन विष्णुना ॥ १ ॥ पूर्व प्रथम मतियुद्धिः निद्राना- देवताविशेषाणां तप मालोचनं वर्तते पनुवर्तते । साप्या शस्य तखेतोः । पूर्वदियसवितृसंवन्धाधीनत्वात् । अत देवा इह प्यायन्तः सत्यफामा पभूवुरित्यर्थः मतिद्धिः याता प्रामा प्रातःसन्ध्यायां सवितुः प्रसादात् पापी धर्मस्य सूर्याचन्द्रमसौ । उद्यात्यनुगतत्वात् । धर्मस्य एव यया व्याप्तम् व्याप्तिापारः तदर्थं प्रवर्तितम् । प्रथमं यत्र धानिर्भवति । गायत्र्यां सवितुर्धाप्रयर्नकत्व तयोश्च तत्र प्रथमदर्शनात् एप धर्मः प्रतिष्ठितः फार्यतया दानादित्यर्थः । पशुपी आग्यभागात्ये मप्नीपोमदेवत्ये ॥ ४॥ एतदेय दर्शयति-भूतमिति । यतो गुसं यन्म: धर्मग्य यज्ञस्य यन्यो यन्त्रणार्थ यन्त्रयतेरनुगधे सौप्रत्ययो स्वम् । होतणाम् तन्मुसत्येन हव्येऽपि तदुपपारात् । पदिकानकाटोपश्च ॥४॥ संदेवाह फन संस्कृतं हय्यं भवनोयोपलीव कारणम् ॥ ५ ॥ खियो दाक्षाय- यो हुमं ययोर्मध्ये मन् सदाग्यभागावन्तरणाहुती: ण्यदित्याद्याः । प्रमाः लोकान् ।। ६ ।। १. निना। १५. परमापते । ५७. यो मुझे पूर्व पूर्णमासमवेश्या । Mear. NI.0.3 kि ·अश्यायः १०९] उद्योगपर्व ५ ३४५ अत्र हप्ता हुतवहाः त्वां योनिमुपभुञ्जते । शक्रेण यज्ञभागार्य देवतेषु माल्पिताः ॥१५॥ अत्र पातालमाश्रिन्य वरुणः श्रियमाप च ॥ १२॥ अत्राहिनाः कृननाय मानुपायामुराम ये। अत्र पूर्व वसिष्टस्य पौराणस्य विनर्पभ । उदयंस्तान् हि सान्न गोधादन्ति विभावसुः १६॥ भूतियैव प्रतिष्ठा च निधनं च प्रकायते ॥ १३ ॥ एतद्वारं त्रिलोकस्य स्वर्गम्य च मुखस्य च । ॐकारस्यात्र जायन्ते मृतयो दगीर्दन । एप पूों दियां भागो विमानोऽय पीन्छसि||१७॥ पियन्ति मुनयो यत्र हविघूमं स्म धूमपाः ।। १४ ॥ पियं कार्य हि मे तस्य यस्यास्मि वचने स्थितः । मोमिता यत्र वदो वराहाया मृगा वने । ब्रूहि गालव यास्यामि गृणु चाप्यपरां दिगम्।।१८॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टाधिकशततमोऽध्यायः॥ १०८ ॥ नवाधिकाततमोऽध्यायः १०९ दक्षिणम्या दियो वर्णनम् ॥१॥ सुपर्ण उवाच- अत्र विश्वे सदा देवाः पितृभिः सार्धमासने । इयं विवस्वता पूर्व श्रौतेन विधिना किल । इज्यमानाः स्म लोकेषु संप्रासाम्तुल्यभागताम् ।।३।। गुरवे दक्षिणा दत्ता दक्षिणेत्युच्यते च दिक् ॥ १॥ एतद्वितीयं देवस्य द्वारमावसते दिन । अत्र लोकत्रयस्यास्य पितृपक्षः प्रतिष्ठितः । त्रुटिगो लवगथापि गण्यने कालनिश्चयः ॥४॥ अत्रोप्मपाणां देवानां निवासः श्रूयते द्विज ॥ २॥ [नील.] स्वां योनि सोमाज्यपयादिरूपं जलम् | दिप्रकाराः संभवन्ति । दशवीश दशाननम् दशतीरिति ।। १२ ।। पूर्व मित्रावरुणयोर्यज्ञकाले पौराणम्य पुराणम्य | वा छन्दसीति जसि पूमार्गः । हविषांने वैदिपूर्वभाग- स्वाथें सद्धितः, निधनं निमिशापात् स्थूलदवियोगः सृतिः गालायाम् ॥ १४ ॥ मोक्षिताः गोण यज्ञार्थम् ।। १५ ।। कुम्भान् तस्मिन्नेव यते ॥ १३॥ दशगतीगब्दस्य पृपोदग-मानुपा मंसुगश्य ये कृतताः । आच्छादयन् हन्ति तेषा. दिगकारलोपेन दावीशब्दः सहसवाची सुनयो मार्गाः। मायुः क्षपति ।।१६।। पिलोकस्य पावालमूम्तरिक्षाणां ऑकारो वै सर्वा वागितिनैवेदस्य भासाप्रमासादि- | विगाव प्रनिशाव ॥ १७ ॥ मंदोऽत्रैव जात इत्यर्थः ॥ १४॥ ये मानुपाः कृतताः ये वा- इति श्रीनहामारतोयोगपीणि समनारायणम्याग्य्यापा. मासिनतमोभ्यायः ॥१८॥ ऽसुरास्तान मौवोदयन् हन्ति तेपामायुरस्पीकरोतीत्यर्यः [लक्षा०] ॐ कारस्यत्वा याः सूनी: लोरः दिग- ॥ १६ ॥ विशावः प्रविशावः ॥ १७ ॥ तीदिशताः ओंकारस्य सूतयः स्वरप्रसूतषः जायने ।।१४।। इति श्रीमन्महाभारने नेटवये दोगपर्वणि भारतभावदीसे इति श्रीमहाभारते रोगपति यादिएमापानमगारे भटारिकशननमोध्याय ॥ १८ ॥ अष्टारिकशनसमोरध्याय ॥१८॥ [अर्जु.] स्वां योनि हविरिन्धनं या ॥१२।। प्रसूति: प्रसः प्रतिष्ठा स्थितिः निधनं मरणम् । निमिना गझा [नील० ] इयमिति सोयेगेति पाठे मुरंग हूयनेमि. शरीरशून्यो भाति शतत्वात् । प्राज्ञया पुनरुदयकुम्भा- निति स्रोवो विधिर्यशः गुरचे कश्याय ॥ १ ॥ उम- दभूत् । पौराणस्य पुगणप्रतिपादितस्य ॥ १३ ॥ दाति पाणां उध्यानमोजिनाम् । यावदुष्यं भव यन्नं पिनाना- दशसहलं हवीपि पीयन्तेऽति हविर्वान ॥ १४ ॥ वदन्तीति स्मृतः ॥२॥ रिश्वे प्रयोदमिती गगः ॥३॥ विभावमुः सूर्यः ॥ १६ ॥ द्वितीयं देवस्य धर्मस्य द्वार पूवा दिए प्रथमं तदपेजया इति श्रीमन्महाभारतत्याच्यापार्जुनमियानापामुशंगपांगि पित्र्यस्य धर्मम्य द्वारमिदं द्विवीयम् शिमग्यानि देवानि भटापितमोभ्याय ॥१०॥ कागि दक्षिणसंस्थानि पित्र्यानीति स्मृतः ॥४॥ [सर्व०] स्यां योनिम् जलम् उपमुखने तेषां पूर्वसं. [अर्जु०] स्रोन विधिना गगन विधिना य. पन्धं स्थितत्वान् ।। १२॥ पौराणस्य पुरागकाटमपस्य : मेत्यर्थः । गुरवं कन्याय ॥ १ ॥ कालनिश्चयः । प्रानि- निधनं वसिष्टम्प निनिगापात् ।। ५३ ॥ सूनयो जन्मा-नामायुः॥४॥ १७ वारिसनगोरिमन पदकमलमसिxten ४. पर ·३४६ श्रीमन्महाभारते [भगवधानपर्व ६ अत्र देवर्पयो नित्यं पितृलोफर्पयस्तथा । अत्र सावर्णिना चैव यवनीतात्मजेन च । तथा राजर्पयः सर्वे निवसन्ति गतव्यथाः॥५॥ मर्यादा स्थापिता ब्रह्मन्यां सूर्यो नातियर्तते ॥११॥ अत्र धर्मश्च सत्यं च कर्म चात्र निगद्यते । अत्र राक्षसराजेन पौलस्त्येन महात्मना । गतिरेपा द्विजश्रेष्ठ कर्मणामवसायिनाम् ॥ ६ ॥ रावणेन तपश्चीवा सुरेभ्योऽमरता सृता ॥ १२॥ एपा दिक्सा द्विजश्रेष्ठ यां सर्वः प्रतिपद्यते । अत्र वृत्तेन नोपि शनशत्रुत्मीयिवान् । वृता वनवबोधेन सुखं तेन न गम्यते ॥७॥ अत्र सर्वासवः प्राप्ताः पुनर्गच्छन्ति पञ्चधा ॥१३॥ नैतानां सहसाणि बहून्यत्र द्विजर्पभ । अत्र दुकृतकर्माणो नराः पच्यन्ति गालव । सृष्टानि प्रतिकूलानि द्रष्टव्यान्यकृतात्मभिः ॥ ८॥ अत्र चैतरणी नाम नदी वितरणता ॥ १४ ॥ अत्र मन्दरकु पु विमर्पिसदनेषु च । अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं प्रपद्यते । गायन्ति गाथा गन्धर्वाश्चित्तबुद्धिहरा द्विज ॥९॥ अवाटचो दिनकर: सुरसं क्षरते पयः ॥ १५ ॥ अत्र सामानि गाथाभिः श्रुत्वा गीतानि रैवतः । काष्ठां चासाद्य वासिष्ठी हिममुत्सजते पुनः । गतदारो गतामात्यो गतराज्यो वनं गतः ॥१०॥ अत्राहं गालब पुरा क्षुधाः परिचिन्तयन् ॥१६॥ [सर्व० ] सुवेणात्र हूयत इति सौवो विधिर्यज्ञः । [अर्जु० ] आत्मावसादिनः आत्मानं केशयतः।।६।। गुरये कश्यपाय ॥ १॥ प्राणनिश्चयः । आयुनिश्चयः॥४॥ | सर्वः शरीरी लोकः घृता छना अनवयोधेन अज्ञानेन [नील० ] कर्म पुण्यापुण्यरूपं निगद्यते प्रकाश्यते ॥ ७ ॥ नैरतानां राक्षसानाम् । प्रतिकूलानि वाधनानि चित्रगुप्तादिभिः अवसायिनां मृतानां कर्म निग्रहानुमह- ॥ ८॥ चित्तबुद्धिहराः । चित्तं आलोचनव्यापारः बुद्धि- रूपम् ॥ ६ ॥ सर्वः मुमूर्षुमानः वृता छन्ना अनवयोधेन रध्यवसायव्यापारः ॥ ९ ॥ रैवतो राजा गीतासक्तेन तमसा पुण्यवान् पापी वा मरणकाले अत्यन्तमूढत्वात्। चित्तेन कालं नावबुध्यत ततो वैत्यनाम्ना (१) फालेन दुःखे वसन्नेतां दिशं गच्छतीत्यर्थः । कृत्वा वनवरोधे- गीतावसाने मृतदारामात्यो वनं गतः ॥ १० ॥ वृत्तेन नेति पाठे अनवः प्रासंचितेन कर्मणा उपस्थितो रोधी आचारेण ॥ १३ ॥ सर्वासवः सर्वेषां प्राणाः प्राप्ताः मोहस्तेन सर्वः कृत्वा कर्ता पूरुपः । अतो मनियनि- मिलिताः पञ्चतां पृथक्तां गच्छन्ति ॥ १४ ॥ वैतरण- निपश्चेतिसूत्रात् फनिबित्यनुवर्तमानेऽन्येभ्योऽपि दृश्यन्त वृक्षः १ः वृता छन्ना । मावृत्तो दक्षिणायणगतः ।। १५॥ इति फनः फर्तरि फनिः ॥ ७॥ चित्तं च बुद्धिश्च | धानिष्ठी धनिष्ठान्तम् ॥ १६ ॥ तयोहराः योगिनां तत्त्वानुसंधानं प्रपञ्चमिथ्यात्वनिश्चयं च हरन्तीत्यर्थः ॥ ९॥ गाथा: वर्णमय्यो मन्त्राद्याः सामानि दोक्तम् । Lasseoना || ६ ॥ अनवयोधेन मोहेन [सर्व० ] आत्मावसादिनः पापस्य । धर्मस्य तु प्रागे- तदाश्रयाणि गीतानि श्रुत्वाऽतीतं कालमजानन् भूलोके ॥ ॥ मन्दरकुलेषु ये गन्धर्वास्ते चित्तं मनो बुद्धिं च आगत्य दारानपानाला वनं गत इति पौराणी कथा हरन्ति ॥ ९ ॥ अन यादृश्यो गाथा गीयन्ते सादृशान्येव ॥ १० ॥ सावर्णिना मनुना मर्यादा सूर्यरथस्य पीथीनां प्रसादने सामान गाथा गीतं च शृण्वतः ककुमिनो यादफानां देवतानां च नियमः ॥ ११ ॥ सर्वासयः सर्वेषां निकानि युगान्यतिवृत्तानि । तावता कालेन च भूलोके प्राणा भत्र प्राप्ताः सन्तः पुनः पध्वधा गच्छन्ति देई दारादयो मता इत्यागस्य तानपश्यन् वनं गत इत्यर्थः प्राप्नुवन्ति प्राणापानादिभेदेनेत्यर्थः ॥ १३ ॥ वितरणैः ॥6मर्यादा स्थापिता माऽतः परं सूर्येण दक्षिणायन- थेनरणीनदीसंज्ञफनरकगामिभिः ॥ १४ ॥ सुसस्यान्तं मप्यतिक्रमणीयमिति ॥ ११ ॥ वृत्तेनाचारेण । तपसा नरकं दुरस्यान्त स्वर्गमुग्पम् । आवृत्तः फर्कायनगतः । इत्यर्थः । सर्वासवः सर्वेषां प्राणाः मरणानन्तरमन्त्र प्राप्त तक्षदि प्रायेणानक्षत्रं भवति तच वर्षाफालस्यादि- प्राणादिदेन पवधा पुनर्गर्भ गच्छन्ति ॥ १३ ॥ वैतर, भूतं प्रसिटम् ॥ १५ ॥ वासिष्ठी फाटामुदीची रणरामिभिः प्राणिभिः ॥ १४ ॥ मुसरयान्तं पशिष्टोपलधिनमापिभिरभिहिताम् । धानिष्टीमिति भागप्रति । आवृत्ती दक्षिणायनेन ! पयो पाटनियन धनवान् अनिष्टः पुरतदीयामुरगृजते पक्षणायनेन सृष्टिर्भवति ॥ १५॥ भानिष्ठा एपनि ॥१६॥ सष्ठां (१) धनिष्ठामागग्य काठां मफरराशिस्य इत्यर्थः । अथया धनो धनिष्ठः तस्य फाष्ठां निष्ठां कामाम् ॥१६॥ - २७.सा.रा.५..

·...
अध्यायः ११०].
स्योगपर्व ५
-
+
लब्धवान्युध्यमानी ही बृहन्तौ गजकन्छपौ। तसकेण च नागेन तर रावतेन च ।
अत्र चक्रयनु म मूर्याजातो यहानृषिः ॥ १७ ॥ अत्र निर्याणकालेऽपि तमः संप्राप्यते मन् ॥२०॥
विदुर्य कपिलं देवं येनाताः सगरात्मनाः ।
अमेय भास्करणापि स्वयं वा कृष्णवर्मना ।
अत्र सिद्धाः शिवा नाम ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥१८॥ एप तस्यापि ते मार्गः परिवार्यस्य गालव ।
अबीत्य सकलान्यदाँटेभिर मोक्षमक्षयम् । हि मे यदि गन्तव्यं प्रतीची शृणु गापराम् ॥२१॥
अत्र भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता ॥१९॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि नवाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०९॥
दशाधिकशततमोऽध्यायः ११०
पश्चिमाया वर्णनम् ॥१॥
सुपर्ण उवाच-
निःश्वसन्तो महावातरर्दिताः मुषुपुर्दिन ॥ ५ ॥
इयं दिग्दयिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः । अत्र मूर्य प्रणयिनं प्रतिगृहाति पर्वनः ।
सदा सलिलरानस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च ॥१॥ अस्तो नाम यतः संध्या पश्चिमा प्रतिसर्पति ।।६।।
अत्र पवाददः सूर्यों विसर्जयति गाः स्वयम् । अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसाये।
पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं दिनसत्तम ।। २॥ जायते जीवोकस्य हर्तुमर्धमिवायुपः ।। ७ ॥
यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये । अत्र देवीं दिति गुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् ।
कश्यपो भगवान देवो वरुणं स्माभ्यापचयन् ॥ ३॥ विगांपरोल्छको यत्र जातो पदणः ॥ ८॥
अत्र पीला समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु पट् । अत्र मूलं हिमवनो मन्दरं यानि शाश्वनं ।
जायते तरुणः सोमः शुरूस्यादौ तमिस्रहा ॥४॥ अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽपिगम्यते ॥९॥
अत्र पश्चात्कृता दैत्या वायुना संपतास्तदा ।
[लक्षा०] अत्र गत्वा मुसम्यान्तं दुग्यस्यान्तमित्यत्र [नील.] गोपतेः सूर्यस्य प्रतिष्ठेवि संरन्धः ॥ १॥
सुसस्य अन्तं प्रदेशं प्रपद्यते ॥१५॥
एतदेवाह-पश्चादह इति । अतः पश्चादागे गा: मीन
इति श्रीमहाभारने योगपर्वणि वादिगती नयाभरणे विसर्जयति मत एवं पश्चिमा अन्तिमेत्यर्थः ॥२॥
नवाधिकशततमोध्यायः१.९॥
[नाल.] निर्याणकाले मरणकाले तमः माध्यम् पश्वात्कृताः विमुग्नीताः संयनाः सनद्वाः सन्तः ।।५।।
॥ २०॥ तस्य ते तर परिचार्यस्य संन्यस्य ॥ २१ ॥
अर्धमायुपो हेर्नु निद्रया व्ययीकर्तुमित्ययः ॥ ७॥ मन्दरं
इति श्रीमन्महाभारते योगागि नैलालीपे भारतमादी
समुद्रे मममेलेन हिमवन्मूलस्य समुद्रालस्य चानमंयत्व-
नगाधिरशततमोभ्यायः ॥ १.९॥
[अर्जु० ] अत्ताः जग्धाः ॥१८॥ यं ज्ञेयम् ॥१९॥ [अर्जु०] गोपनलेशस्य प्रतिष्ठानम।। १॥ पचान
निर्माणकालेपु मरणसमयेषु । तमोऽज्ञानम् ॥ २०॥ पश्चिमगिरी महामु विमर्नयतीन्यन्वयः ।। २ ॥ अयं
कृष्णवर्मना दिना एतस्यापि परिधार्यस्यापि यतम्य मूर्यः रमांध पद् ममृनं मुष्टस्य मुदपमम्य ॥ ४॥ पया-
मार्गस्तवोक्त इति शेषः ।। २१ ।।
ना जिवाः ।। ५ ।। मूलं जटा ।।९।।
इति श्रीमन्महाभारत यात्यायामईन मिश्रामुशेगापि
नगाधिपमतमोऽमायः ॥ १.९॥
[ मर्य० प्रतिष्ठा स्थिनिभूमिः ।। २ ।। पादांच्या
[सर्य.] नियोगकाले मृत्युकाले तमोऽधिकारं नर- पयारागे भा: भामो विमर्जयनीनि ।। २ ॥धा-
फेषु ॥ २० ॥ पोऽपि मार्गस्तम्य परिचार्यस्या-ता. वेगेन पृष्टतः कृताः ॥ ५ ॥ भालश्मयो-
न्यपणस्य ।। २१॥
गर्भः ॥८॥ मूल मूलभूमिमानिनी मागः । मानो
इति श्रीमहामारलायोगपनि गमनारायननम्याग्यायां
धामीमा ||९॥
नागिनतमोप्यायः ।..
[लक्षा०] मा रात्रिध निद्राचेत्या निर्गता पगिन-
२१. परिसमस । राममानापास १०९५ २५.५पोरना।
मुक्तम् ॥ ९॥

·३४८
श्रीमन्महाभारते
[भगवधानपद
-
अन्न काञ्चनशैलस्य काश्चनाम्बुरुहस्य च । अत्र ज्योतीपि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम् १५
उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः ॥१०॥ अष्टाविंशतिरात्रं च चकम्य सह भानुना ।
अत्र मध्ये समुद्रस्य कवन्धः प्रतिदृश्यते । निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः ॥१६॥
स्वर्भानोः मूर्यकल्पस्य सोमसूर्या जिघांसतः॥११॥ अत्र नित्यं सवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः ।
सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः। । अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये ॥ १७ ॥
अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः॥१२॥ अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् ।
अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः । अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥१८॥
आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात्॥१३॥ अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम् ।
अत्र वायुस्तथा वहिरापः खं चापि गालव ।
महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम् ॥ १९ ॥
आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्श विमुञ्चति ॥१४॥ एप ते पश्चिमो मार्गों दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः ।
अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्त्तते गतिः ।
ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धि का द्विजसत्तम ॥२०॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥
दिङ्मध्यादुस्थिता ।। ७ ।। अत्र मूलं हि मरुत इत्यत्र अन्न [अर्जु० ] सुवर्णशिरसो मुनेः हरिरोम्णः हरिततनू-
दिशि मरुतः वायोः मूलमुत्पत्तिस्थानमस्ति ॥ ९॥ रुहस्य ॥ १२ ॥ वाग्वादि१ःसस्पर्श विमुञ्चति ॥ १४ ॥
[नील० ] काञ्चनमयानि अम्बुरुहाणि यत्र तस्य | अष्टाविंशति नक्षत्राणि सपादनक्षत्रद्वययोगे द्वादश
उधेः समुद्रतुल्यस्य सरसः ।। १० ।। सुवर्णशिरसो मुनेः राशयः । चन्द्रोऽपि क्षीणो नक्षत्राण्यपि तथा भवन्ति ।
हरिरोम्णः अपलितस्य नित्यतरुणस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥ पीवसोमानुसारेण सोमेन सह निर्गच्छन्ति ॥ १६ ॥
हरिमेघसो मुनेः फुमारी तिष्ठ तिप्रीति सूर्यस्य शासनात् स्रवन्तीनां नदीनां प्रभवो मेघमुखेन ॥ १७ ॥
॥१३ ।। अत्र वायुरिति वाय्वादयोऽत्र दुःखदं शीतोष्ण इति श्रीमहाभारतव्याख्यायाम नमिश्रकृतापामुद्योगपर्वणि
स्पर्श विमुवन्ति सदा सुससंस्पर्शा एवेत्यर्थः ॥ १४ ॥
दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११॥
अतः प्रमृतीति मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन्सूर्यः सर्वदा तिर्यग्गति [सर्व०] कांचनाम्बुबहस्योदधेर्जलस्थानमात्रस्य जंबू.
ग्य सन् लोकदृष्टया उपर्यश्च गच्छतीन्येव भाति । नदीरूपस्य ॥ ११ ॥ सुवर्णशिरसो मुनेः हरिमेधसो मुने-
अपरं लोकदृष्टयभावात्तिर्यगेवावर्त्तत इत्यर्थः । आदि- ॥ १२ ॥ तिष्ठ तिष्ठेति सूर्यस्य शासनात् ॥ १३ ।। अत्र
त्यमण्डलं कर्तृ ज्योतीष्यान्यादीन् विशति ।आदित्यो वा | वाग्वादिचतुष्टयं दुःखस्य स्पर्श संवन्धं विमुञ्चति जनयतिः
अस्तं यन्नग्निमनुप्रविशतीति श्रुतेः । नक्षत्रादीन्यपि अम्म | आह्निकमहासंवन्धिकाले। एवं नैशमिति सर्वदेत्यर्थः।।१४॥
यत्वादप्रकाशानि आदित्यप्रभयैव भासन्ते रात्रौ दिवा तु | ज्योतीध्यश्विन्यादिनक्षत्राणि ॥ १५ ॥ अष्टाविंशतिरात्रे!
तयैव तिरोभवन्तीति प्रसिद्धिः ॥ १५ ॥ अष्टेति 'अष्टr | टाविंशतितमे दिने । निष्पतन्त्येकं दिन चन्द्रेण युक्ता।
विंशतितमे दिने एकैफ नक्षत्रं भानुना चन्द्रेण सह संक्रम्य | न सूर्येण युज्यन्ते । तदाह सोमसंयोगयोगत इति ।
एकोनत्रिश्यां रात्रौ निष्पतति वहिनिर्गच्छति चन्द्रादेव | अमावास्यानक्षत्रं तु सोमसंपामेऽपि सूर्येण वियुज्यते इति
पुनस्तद्वत् सोमसंयोगसदृशेन योगेन संबन्धेन सूर्येण | शेपः ॥ १६ ॥ सागरस्योदय उद्भवः ॥ २० ॥
सहापि संग्रम्य फाले निष्पतन्तीत्यर्थः । एवं चन्द्रवत्
इति भीमहाभारतोयोगपणि सर्वशनारायणकृतव्यापायां
सपामपि नभत्राणां सर्वप्रहयोगस्तुल्यः ॥ १६ ॥ स्रव-
देशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११॥
न्तीनां नदीनां सागरस्य उद्यः पूर्तियेन तादृशः प्रभवः
[लक्षा०] अतः प्रभृतिसूर्यस्येत्यत्र तिर्यक् मेरोरुत्त.
॥ १७ ॥ दिग्द्वारेण संक्षेपकारण ते तय ॥२०॥
रमागे ॥ १५ ॥
रनिभानटरटीये योगपर्वणि भारतमायदीपे
इति श्रीमहामारते सयोगपणि पादिपनतीतलगाठवारे
दापितशततमोप्यायः॥१०॥
दशाधिशततमोऽध्यायः ॥११॥
HR होगदान पोगिनः | १०माया ति शिवमोऽध्यायः ॥ ११ ॥

·अध्यायः १११] उद्योगपर्व ५ ३४९ एकादशाधिकशततमोऽध्यायः १११ उदीचीवर्णनम् ॥१॥ सुपर्ण उवाच- अत्र देव्या तपस्तप्तं महेश्वरपरीप्सया ॥९॥ यस्मादुत्तार्यते पापाद्यस्मानिःश्रेयसोऽनुते । अत्र कामच रोपय शैलयोमा च संवभुः । अस्मादुत्तारणवलादुत्तरत्युन्यते दिन ॥ १ ॥ अत्र राक्षसयक्षाणां गन्धर्वाणां च गाय ॥१०॥ उत्तरस्य 'हिरण्यस्य परिवापश्व गालव । आधिपत्येन कैलासे धनदोऽप्यभिपेचितः । मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः स्मृतः॥२॥ अत्र चैत्ररयं रम्यमत्र वैखानसाश्रमः ॥ ११ ॥ अस्यां दिशि वरिष्ठायामुत्तरायां द्विजर्षभ । अत्र मन्दाकिनी चैत्र मन्दरश्च विनर्षभ । नासौम्यो नाविधेयात्मा नाधर्मो वसते जनः ॥३॥ अत्रसौगन्धिकवनं नैर्ऋतैरभिरल्यते ॥ १२ ॥ अत्र नारायणः कृष्णो जिष्णुश्चैव नरोत्तमः । शाद्वलं कदलीस्कन्धमत्र संतानका नगाः । वदर्यामाश्रमपदे तथा ब्रह्मा च शाश्वतः ॥ ४॥ अत्र संयमनित्यानां सिद्धानां स्वैरचारिणाम्।।१३।। अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते महेश्वरः । विमानान्यनुरूपाणि कामभोग्यानि गालव । प्रकृत्या पुरुषः सार्धं युगान्ताग्निसममभः ॥५॥ अत्र ते ऋपयः सप्त देवी चारवती तथा ॥१४॥ न स दृश्यो मुनिगणस्तथा देवैः सवासवैः । अत्र तिष्ठति वै स्वातिरत्रास्या उदयः स्मृतः । गन्धर्वयक्षसिद्धर्वा नरनारायणादृते ॥६॥ अत्र यज्ञ समासाद्य ध्रुवं स्थाता पितामहः ॥१५॥ अत्र विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रचरणोऽव्ययः । ज्योतीपि चन्द्रमूयौं च परिवर्तन्ति नित्यशः । सहस्रशिरसः श्रीमानेकः पश्यति मायया ॥७॥ अत्र गङ्गामहाद्वार रक्षन्ति द्विनसत्तम ॥ १६ ॥ अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाथाभ्यपिन्यत । धामा नाम महात्मानो मुनयः सत्यवादिनः । अत्र गङ्गा महादेवः पतन्ती गगनाच्युताम् ॥ ८॥ न तेपां ज्ञायते मूर्ति कृतिर्न तपश्चितम् ।। १७ ।। प्रतिगृह्य ददौ लोके मानुषे ब्रह्मवित्तम । [नील ] यस्मादिति । उत्तरेण पथा गतानां हि पाप- | संयमो धारणायानादिभिनित्यो न त्याज्यो येषां तेषाम नाशः स्वर्गप्राप्तिश्च भवतीति योगादुत्तरा उत्कृष्टतरा इयं ॥ १३ ॥ गङ्गामहाद्वारमिन्यत्र गायन्तिकाद्वारमिति पाठे दिगित्ययः॥१॥ परिवापः स्यानं हिरण्यस्य निधीना- गायन्तिका विलविशेपः॥ १६॥ मृत्तिः पिण्डः आरुतिः मित्यर्थः उत्तरं यन्निधिस्थानं ततः स्वर्गमार्गः दिग्भ्यामु- संस्थानविशेषः ॥ १७ ॥ पललितो मध्यमो शेय इति भावः ॥२॥ अविधेयात्मा [अर्जु०] परिवापस्य विसारस्य ॥२।। अविधेयात्मा अजितचित्तः ॥ ३ ॥ प्रकृत्या उमया ॥ ५ ॥ न सः अजितेन्द्रियः ॥ ३॥ संरभुः शुशुभिरे । गान्धारं मोन. मायाविष्टोऽपि न दृश्यो दर्शनाई: किमुत मायारहितः मार्गम् ॥१०॥ चिनिर्यज्ञादि; कृतिरिति वा पाटः ॥१७॥ शुद्धचिन्मात्रः ॥६॥ सहस्रशिरस इत्यकारान्तः शब्दः [सर्य.] उत्तरस्य रम्यस्य परिवापस्य स्थानस्य मार्गो मायया उपेतमिति शेप. । वस्तुतोऽस्य प्रत्यगात्मत्वेन द्रष्टुः गमनदिर पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्याम् पश्चिमपूर्वयोर्मध्यगो दृश्यभावादिति भावः सगुणप्राभावप्रातिपूर्विकैव निर्ग-1 मध्यमः ॥ २ ॥ प्रात्या प्रतिरूपया उमया सार्थ प्राप्तिरिति प्रघट्टकार्थः । ययोक्तम् । सोपाधिनिरुपाधिश्च युगान्ताग्निना तृतीयेन रूपेण परिष्कृत अलंतः ॥ ५॥ द्वेधा प्रभाविदुच्यते । सोपाधिकः स्यात्सर्वात्मा निरुपा- गायंतिकाद्वारं गायन्तिकास्यक्लिनिगेपस्य द्वारं न कृति ख्योऽनुपाधिक इति । एतथ सम्यग्व्युत्पादितमस्मामि सदाचारत्रिया ॥ १७ ॥ दान्तकतकै ॥७॥ शादलं जम्घालं देवताभेदः कदली [लक्षा०]शेलो मैनाकः ॥ १० ॥ नातिनं वैजयन्ती पताका वत्याः स्कन्धवदुच्छ्रितम् । अब कदली पश्चिममित्यत्र पश्चिमः पृष्टभाग. ॥ १७ ॥ पदाफामृगभेदयोरिति मेदिनी । नगाः पृक्षाः कल्पदुमाः । इति भीम० २० वा १.८० एकादसापिरततमोध्यायः ॥११॥ १ म. 'राध्यो । ३ म. नाममो १६ म. मात्र गयो दशा म. सत्तमा । १७ ब. महिना

·माध्यादप्रमाग विपि यः पनादिनद्वार परमान मलित
३५०
श्रीमन्महाभारते
[भगवद्यानपर्व ६
परिवर्तः सहस्राणि कामभोज्यानि गालव । साक्षाद्वैमवतः पुण्यो विमल, कनकाकरः ।
यथा यथा प्रविशति तस्मात्परतरं नरः॥ १८॥ ब्राह्मणेषु च यत्कृत्स्नं स्वन्तं कृत्वा धनं महत् ॥२४॥
तथा तथा द्विजश्रेष्ठ प्रविलीयति गालव । वत्रे धनं महर्पिः स जैमूतं तद्धनं ततः ।
नैतत्केनचिदन्येन गतपूर्व द्विजर्पभ ।। १९ ।। अत्र नित्यं दिशां पालाः सायंपातदिनभ ॥२५॥
ऋते नारायणं देवं नरं वा निष्णुमव्ययम् । कस्य कार्य किमिति वै परिक्रोशन्ति गालव ।
अत्र कैलासमित्युक्तं स्थानमैलविलस्य तत् ॥ २०॥ एवमेपा द्विजश्रेष्ठ गुणैरन्यैर्दिगुत्तरा ।। २६ ॥
अत्र विद्युत्लभा नाम जज्ञिरेऽप्सरसो दश । उत्तरेति परिख्याता सर्वकर्मसु चोत्तरा।
अत्र विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतम्।।२१।। एता विस्तरशस्तात तव संकीर्तिता दिशः ॥२७॥
त्रिलोकविक्रमे ब्रह्मनुत्तरां दिशमाश्रितम् । चतस्रः क्रमयोगेन कामाशां गन्तुमिच्छसि ।
अत्र राज्ञा मरुत्तेन यज्ञेनेष्टं द्विजोत्तम ॥ २२ ॥ उद्यतोऽहं द्विजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिशः।
उशीरवीजे विप्र यत्र जाम्यूनदं सरः। पृथिवीं चाखिलां ब्रह्मस्तस्मादारोह मां दिन ॥२८॥
जीमूसस्यात्र विप्ररुपतस्थे महात्मनः ॥ २३ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥
द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ११२
गडाशया तमारय प्राची दिशं गच्छतो गालवस्य गरुडवेगेन समुद्रस्त्वमश्रवणेन च वैतव्यम् ॥१॥ गरडेन तमाचास्य
पभाएपपर्वते विधामः ॥ २॥
गालव उवाच-
भूयश्च तान्सुरान्द्रष्टुमिच्छेयमरुणानुज ॥३॥
गरुन्मन् भुजगेन्दारे सुपर्ण विनतात्मज ।
नारद उवाच-
नय मां तार्य पूर्वेण यत्र धर्मस्य चक्षुपी ॥१॥ तमाह विनतासूनुरारोहस्वेति चै द्विजम् ।
पूर्वमेतां दिगं गच्छ या पूर्व परिकीर्तिता । आरुरोहाथ स मुनिर्गरुडं गालचस्तदा ॥ ४ ॥
देवतानां हि सानिध्यमत्र कीर्तितवानसि ॥२॥ गालव उवाच-
अत्र सत्यं च धर्मश्च त्वया सम्यक् प्रकीर्तितः । क्रममाणस्य ते रूप दृश्यते पन्नगाशन |
इन्छेयं तु समागन्तुं समस्तदैवतरहम् । भास्करस्येव पूर्वाह्ने सहस्रांशोर्विवस्वतः ॥५॥
[गील०] परिवत्तों गतागसं सहस्राणि सत्रेऽनपरि [ सर्व०] परिवतों युगान्तः ॥ १८ ॥ प्रविलीयति
पेपगपाराणि कामभोज्यानि प न शायन्त स्थूलदृष्टिमि- नश्यति ॥ १९ ॥ उशीरयोगे स्थाने जीमूतस्य उप समीप
रित्यर्थः तस्मान् हिमस्थानान् ॥ १८ ॥ प्रविलीयति । तस्यौ ॥ २३ ॥ हैमवतः फनकारः । स्वत शोभनपल
हिमन नश्यति ॥ १९ ॥ ऐलविलस्य गुरस्य ॥२०॥ दत्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥ पने ग्राहाणेभ्यः मन्नामस्मता
उनीरयोगे स्थाने ॥ २३ ॥ फनफापर: जीमृतस्य उप. स्त्विति ॥ २५ ॥
समीपे तरच प्रपा गतः । प्रकाशनरवैयारत्ययोश्चेति तत् इति श्रीमहाभारतोयोगपणि मांशनारायणात पापाया
॥२४॥ व प्रामाणेभ्यः मन्नामप मतदारवति ।। २५ ॥ मंशाणधितशततमोऽध्यायः॥ १११॥
'जरा उत्कृष्टकरा ॥२६॥
विभागम्ममारत होम टरणी भारतमारदीप [नील. ] गारगन्निति । पूर्वेण पूर्वरयां दिशि पापी
मायापिएममारपार १९९५
अामीपोमो ॥ १ ॥ समागन्तुं एकीभयितुम् ॥ ३॥ सद
[अर्जु. परियों युगम् ॥ १८ ॥ प्रविलीयति पिन- पांशोक्षिस्यत इति पायातानुगामिना गाडयायामा
पति | राजस्थान मग्नद माः॥२३॥ सनान griगुमाग्यं गिरणावं पाभियग्य
परायणम् ॥ २४ ॥ वर्मगु गीतग प्रभानम् ॥२७॥ विशेषगद्वयम् । एतय पापयशेषाय भविष्यति । पार
FAR.मा.सामिप्पा
१५KREENA । १११ ॥
परीतो विपश्यानित्यर्थः ॥५॥

·अध्यायः ११२] उद्योगपर्व ५ पनवातपणुनानां वृक्षाणामनुगामिनाम् । न मे प्रयोजनं किंचिदमने पन्नगाशन | पस्थितानामिव समं पश्यामीह गति खग ॥ ६॥ संनिवर्त महाभाग न वेगं विपहामि ते ॥ १५ ॥ ससागरवनामुर्वी सगैलवनकाननाम् । गुरखे संश्रुतानीह मतान्यष्टौ हि वाजिनाम् । आकर्षन्निव चाभासि पक्षवातेन खेचर ॥ ७॥ एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चन्द्रवर्चमाम् ॥१६॥ समीननागनक्रं च खमिवारोप्यत जलम् । तेपां चैवापवर्गाय मार्ग पश्यामि नाण्डन । वायुना चैव महता पक्षवातेन चानिगम् ॥ ८ ॥ ततोऽयं जीवितत्यागे दृष्टो मार्गामयाज्मनः ॥१७॥ तुल्यरूपाननान्मत्स्यास्तथा तिमितिमिशिलान् । नैव मेऽस्ति धनं किंचिन्न घनेनान्वितः मुहून् । नागाश्चनरखकांच पश्याम्युन्मदिनानिव ॥९॥ न चार्थेनापि पहना गक्यमेतद्यपादितुम् ।। १८ ॥ महार्णवस्य च वैः श्रोत्रे मे बधिर कृते । नारद उवाच- न शृणोमि न पश्यामि नात्मनो वेनि कारणम् १० एवं बहु च दीनं च नृवाणं गालवं तदा । शनैः स तु भवान्यातु ब्रह्मवध्यामनुस्मरन् । प्रत्युवाच ब्रजन्नेव प्रहसन्विनतात्मनः ॥ १९ ॥ न दृश्यते रविस्तात न दिगो न च खं खग॥११॥ नातिप्रज्ञोऽसि विभ योऽऽत्मानं त्यक्तपिन्छसि । तम एव तु पश्यामि शरीरं ते न लाये। न चापि कृत्रिमः कालः कालो हि परमेश्वरः।।२०।। मणी व जात्यौ पश्यामि चक्षुपी तेऽहमण्डन ॥१२॥ किमहं पूर्वमेवेह भवता नाभिचोदितः । शरीरं तु न पश्यामि तव चैवात्मनश्च ह । उपायोज्य महानस्ति येतदुपपद्यते ।। २१ ॥ पदे पदे तु पश्यामि गरीरादग्निमुत्थितम् ॥ १३ ॥ तदेप ऋपभो नाम पर्वतः सागरान्तिक । स मे निर्याप्य सहसा चक्षुपी गाम्यते पुनः । अत्र विश्रम भुक्त्वा च निवर्तिप्याव गालव ॥२२॥ तन्नियच्छ महावेगं गमने विनतात्मज ॥ १४ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वादशाधिस्यवतमोऽध्यायः ॥ ११२ ।। [नील०] समिबारोप्यते सेऽवस्थाप्यत इस ॥ ८॥ ॥१०॥ प्रद्मवथ्यामनुम्मरन् गहमानो मद्धेन ॥ ११ ॥ स्वैः शब्दैः कारणं प्रयोजनमपि न वैद्मि न स्मरामि मोऽग्निश्चक्षुषी निर्वाप्य मन्दीय माम्यने निर्गनि ॥ १० ॥ ते तव मणी वेति इवायें वशन्दः ॥ १२॥ ॥ १४ ॥ दृष्टो मार्गः सागरपतनरूपः ॥ १७ ॥ पत्रिमः निर्वाप्य मन्दीमत्य ॥१४॥ संनिवर्व निर्वस्व ।। १५॥ | कृत्यधीनः । कालो नाशकालः परमेश्वर पर | तम्मान योऽऽत्मानं सन्धिरापः कृतिमः स्वेच्छासंपाय: कालो, स्वेच्छया मरणमपि संभवतीत्यर्थः ।। २० ।। नाभिचोदितः मृत्युः ।। २० । नितिप्यावेत्यार्पस्तहोऽभावः ॥ २२॥ गुरुदक्षिणानिमित्तम् । उपायो हि तम्य स्वाऽस्ति ॥२१॥ इति श्रीनेटफष्ठीये दद्योगपणि भारतभापदी इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वगि सनायगानम्पान्यार्या द्वागाधिर शतनमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ शरवाशिनतमोऽम्पाय ॥ ११३॥ [अर्जु०] आत्मनः कारणं याधिर्यादि ॥ १० ॥ [लक्षा०] स में निर्वास्य सहसा चनुपी इन्यत्र मः मणीय मणीवादीनामुपसंग्यानमिति संधिः इवाय या | अग्नि: मे चनुपी निवास्य निर्मम्य ॥ १४ ॥ गुरये मन्तु वशब्दः ॥ १२ ॥ स मे सोऽमिः मम चपी निर्वाप्य तानीहेत्यर मरतानि मया प्रविचनानि प्रतिसतानी. माम्यति निर्वाति ॥ १४ ॥ अपवर्गाय दानाय ॥१७॥त्ययः ॥ १६ ॥ तेषां चैवापवर्गायत्यत्र मागतो यगों वर्भनं एतद दक्षिणादानं व्यपोदितु संपादयितुम् ॥ १८ ॥ यम्मात्मः अपवर्ग: आर्जनमित्ययः तम्मै ॥ १७॥न पारि इनि भीमन्महाभारतभ्याम्यायामनमियातायामुयोगणि कृत्रिमः काट इत्यत्र निमः पतलालवादिः । फिमिः दाणाधिकातामोपायः ॥ ११९॥ पूर्वमेवेदामिन्यत्र इदं गुरव अश्वद्वानप्रतिश्रुतम् ॥ २० ॥ [सर्व०] आत्मनः शरीरस्य कारणं जीगत्मानम् | इति भीमागोवा तीर. दाराशिलामोसार ११

·१. तावचन। २. ययाति.साधीश । ४. प्रामा।
[नील०] एवमुक्त इति ।। १॥ हताशोऽतिविरिति
[अर्जु० ] वत्सकाशीग: वत्सभूमेः काश्या: ईशः
[सर्व०] वत्सदेशश्च काश्याश्वेश्वरः ॥२॥ निदर्शनं
प्रमाणं तपस: गालवस्य अनेकफालं गुरूपासनं तपसम-
श्रीगन्महाभारते
[भगवयानपा
३५४
विभवश्वास्य सुमहानासीद्धनपतेरिव ।
अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्रवर्चसाम् ॥१४॥
एवं गुरुधनं विद्वन् दाने व विशोषय ॥ ८ ॥ गुर्वों दीयतामेप यदि गालब मन्यसे ।
तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत्समम् । इत्येवमाह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः ॥ १५ ॥
प्रतिष्ठाने नरपति ययाति प्रत्युपस्थितौ ॥९॥ सोऽयं शोकेन महता तप्यमानो विनर्पभः ।
प्रतिगृह्य च सत्कारैरापाद्यादिकं वरम् । अशक्तः प्रतिकर्तुं तद्भवन्तं शरणं गतः ॥ १६ ॥
पृष्टश्यागमने हेतुमुवाच विनतासुतः ।। १० ॥ प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्ययः ।
अयं मे नाहुप सखा गालवस्तपसो निधिः । कृत्वाऽपवर्ग गुरवे चरिष्यति महत्तपः ॥ १७ ॥
विश्वामित्रस्य शिष्योऽभूद्वाण्ययुतशो नृप ॥११॥ तपसः संविभागेन भवन्तमपि योक्ष्यते ।
सोऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया द्विजः । स्वेन राजर्पितपसा पूर्ण त्वां पूरयिष्यति ॥ १८||
तमाह भगवान्काले ददानि गुरुदक्षिणाम् ॥ १२॥ यावन्ति रोमाणि हये भवन्तीह नरेश्वर ।
असकृतेन चोक्तेन किंचिदागतमन्युना । तावन्तो वाजिनो लोकान् प्रामुवन्ति महीपते ॥१९।।
अयमुक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु ॥ १३ ॥ पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् ।
एकत:श्यामकर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम् । शंख क्षीरमिवासिक्तं भवत्येतत्तथोपमम् ॥ २० ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः॥११४ ।।
पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ११५
ऋतु श्रीणवित्तेन ययातिना धनं याचमानाय गाळ्याय माधवीनाम्न्या. स्वकन्याया धनार्जनोपायतया दानम् ॥१॥
पन्यामादाय शुल्कार्य प्रति गालवगमनम् ॥ ३॥
नारद उवाच-
अद्य मे सफलं जन्म तारितं चाय मे कुलम् ।
एवमुक्तः सुपर्णन तथ्यं वचनमुत्तमम् । अद्यायं तारितो देशो मम ताय त्वयाऽनघ ।।५।।
विमृश्यावहितो राजा निश्चित्य च पुनः पुनः ॥१॥ वक्तुमिच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा ।
यष्टा ऋतुसहस्राणां दाता दानपतिः प्रभुः ।
न तथा वित्तवानस्मि क्षीणं वित्तं च मे सखे ॥६॥
ययातित्सकाशीश इदं वचनमब्रवीत् ॥२॥
न च शक्तोऽस्मि ते कर्तु मोघमागमनं खग।
दृष्ट्वा प्रियसखं ताय॑ गालवं च द्विजर्पभम् ।
न चाशामस्य विपवितथीकर्तुमुत्सहे ॥७॥
निदर्शनं च तपसो भिक्षा श्लाघ्यां च कीर्तिताम्॥३॥ तत्तु दास्यामि यत्कार्यमिदं संपादयिष्यति ।
अतीत्य च नृपानन्यानादित्यकुलसंभवान् ।
अभिगम्य हताशो हि निवृत्तो दहते कुलम् ॥८॥
मन्सकाशमनुमाप्तावेतां बुदिमवेक्ष्य च ॥४॥
[नील.] विशोषय परिहर ।। ८॥
नि भीमन्महामा० उ०प०२० मा भा० चतुर्दशाश० ॥११॥
[अर्जु०] प्रतिष्ठाने पुरे ॥९॥ सत्कारं पूजाम् ॥१०॥
शेपः ॥ ८॥
नयोपमं तथा उपमा यस्य ॥२०॥
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि नलकण्ठीये भारत-
इति धीम• मर्जुन मुदो धतुशाशिततमोऽध्याय ॥११॥
भावदीपे पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११॥
[लक्षा०] उपकांग्सया द्विज इत्यत्र मया दत्तं विद्य.
दिएं ना उपकार पास्तु इति ईप्सया इच्छया अभ्यनु-
मान: गत्याशतः ॥ १२ ॥ त्यापर्ग गुग्व इत्यत्र
अपर्गणमोचनम् ॥ १७ ॥
निधीम• ३० या १९८ चतुर्दगामिततमोऽध्यायः ॥११॥ द्धिमनुमापयति ॥ ३॥
८५. तुपा-निने । पशोधयन् ।१० ग. साकारमादिमो.
१८ गत मो० ॥ १९४ ।।
प्रभुः ॥२॥

·१४] उद्योगपर्व ५ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ११४ अभापं घनं याचरित सुपन ययानि प्रति गालवनयनम् ॥ १॥ पाच- एवं न गक्यने लधुमलब्धव्यं द्विमर्पभ । हाल दीनं सुपर्णः पततां वरः। ऋते च धनमचान नावासिविद्यते तव ॥४॥ बहिना भूमौ वायुना शोधितं तया । स वं याचात्र रामानं कंचिद्रार्पिगनम् । दरण्मयं सर्व हिरण्यं तेन चोच्यते ॥१॥ अपीड्य राजा पोरान दियो नी कुर्यान्कृनापिनीमा रयतेचेदमेतस्मात्कारणादनम् । अस्ति सोमान्ववाये मे जातः कश्चिन्नृपः सखा । पु लोकेषु धनं तिष्ठति शाश्वतम् ॥ २॥ अभिगच्छावह तं वै तस्यास्ति विभवा भुवि ॥६॥ प्रोष्ठपदाभ्यां च शुक्रे धनपतो तथा'। ययाति म रानपिनांदुपः सत्यविक्रमः ! भ्यः समादत्ते शुक्रश्चिचार्जितं धनम् ।। ३ ।। सदास्यति मया चोक्तो भवता चार्यितः स्वयम्||७|| पादर्युिन्थ्य रक्ष्यते धनदेन च । ०] व्यभिचारो धर्मातिक्रमः । अनयादना- धारयते ऋणं कारयनं तस्माद् धनम् ॥ २॥ प्रोष्टपदाभ्यां :॥७॥ गोचता कथमेगा वसतीति ॥ १० ॥ निविपक्षमाभ्यां कृतं शुक्रे घनपती तिष्टतीत्यन्वयः। चि. हा. टोल सर्वच वयोदशाधिकशततमोऽध्याय ॥ ११३ ॥ | न्ताजिवं मनोरयानि ॥ ३॥ नौ आवाम् ॥ ५॥ अन्ववाये वंशे ॥६॥ क्षा०] भयभ्रष्टतनूजाङ्ग इत्यत्र पतवं च वनूरह- भवानान् तनूजी पक्षौ ॥ ४ ॥ पझौ द्रवणवत्तग- [सर्व०] हिवहिवोधिका किंचिदंकाक्षरनारोनापि द्रवर्ग द्रुतगमनमतिगयेन तद्वन्तौ द्रवणवत्तरी ॥२७॥ निगमदर्गनान् । रणो रमणीयो वायुः । तत्रानिना सहा शेवाती-दवयोपचारिकशनतमोभ्यारा११३॥ जनित वायुना त्रमिवर्षयता वर्वितं तमिति तत्तन्म- यत्वात् । सर्ववनमित्यसिमेण मंबन्धः हिरण्मयमि- वील. ] हिरण्यपदप्रवृत्तिनिमित्तमाह-निर्मित- | त्युच्यते । हिरण्यं च सर्वयनं यत्प्रगन्नन्वऽपि तम्यार्थस्यात्व- । भूभ्यन्तर्गतमेवं पार्थिवेषु पांमुपु वहिना धन्यमा- लामान् ॥ १॥ घत्ते पुष्णाति धारयते जीवति एवं च व्यक्तीभवतीति वहिना निर्मितं वायुना बहिमुद्दीप- वाय्वग्निमत्सु त्रिपु लोकं धनं तिष्ठत्येव ॥ २ ॥ प्रौष्ठप- विशोषितं वायुना वर्धितमित्यपि पाठः सर्व जगन् दयौनक्षत्रयोः शुक्रे धनपता कृ"विवेचयन्ति तया मयं हिरण्यप्रधानं तेन भूमेः सारत्वान् शुद्धत्वान् । उपयाचितापूर्वमप्यर्ज नष्टे शुक्रे एव । अत्रैवमनेकैगच्छि- गन्मोहकत्वाध हिरण्यमित्युच्यत इत्यर्थः ॥ १॥ नत्वात् अनश्चन्यं कर्ममा पुरुषकारण पटे प्राप्तियोग्यता पुण्याति धारयतं जीवति ।। २ नित्यमिति | नानीत(?) ॥ ४॥ नौ कृतार्थिनी कृतायौं कुर्यान् ॥ ५॥ पदाभ्यामिति तृतीया मूनावाहयेदेवीमितिवत्स इति श्रीमहामारतीयोगपति सर्वनारायननन्यायायां थे । तेन तस्मिन्नक्षत्रद्वये शुक्रे शुक्रवासरे तद्योगे चतुर्दशापिक्चनतमोभ्यायः॥ ११॥ (शुकोऽग्निः धनपती कुबेरस्य वृद्धयर्थ मनुष्येभ्यः सं. [लक्षा०] यस्माद्धिरण्मयं सर्वमित्यत्र शिगोवि रुज- नेभ्यः धनं दत्ते ददाति शुक्रश्चिचार्जितमित्यनेन वहि मिति हिम्क सुसं तन्मयं हिरण्मयम् ॥ १॥ नित्यं प्रोष्टmarriनागार

·श्रीमन्महामारते
[भगवधानप
भयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ११३
अपभन्ट शाण्डिल्पापा आश्रमे सुरत्या पसयोस्तयोर्गरहस्य पशर्मया ॥१॥ मापितापास्तस्याः प्रसादेन गराय पुनः
पक्षप्राप्तिः ॥२॥
नारद उवाच-
न भेतव्यं सुपर्णोऽसि सुपर्ण त्यज संभ्रमम् ॥१२॥
ऋपभस्य ततः शृङ्गं निपत्य द्विजपक्षिणौ । निन्दिताऽस्मि त्वया वत्स न च निन्दांक्षमाम्यहम् ।
शाण्डिली ब्राह्मणी तत्र ददृशाते तपोन्विताम् ॥१॥ लोकेभ्यः सपदि भ्रस्येद्यो मां निन्देत पापकृत्॥१३॥
अभिवाद्य सुपर्णस्तु गालवश्वाभिपूज्य ताम् । हीनयालक्षणः सर्वैस्तथानिन्दितया मया ।
तया च स्वागतेनोक्तौ विष्टरे संनिपीदतुः ॥ २॥ आचारं प्रतिगृहन्त्या सिद्धिः प्राप्तेयमुत्तमा ॥१४॥
सिद्धमन्नं तया दत्तं वलिमन्योपहितम् । आचारः फलते धर्ममाचारः फलते धनम् ।
भुक्त्वा तृप्तावुभौ भूमौ सुप्तौ तावनुमोहितौ ॥३॥ आचाराच्छ्यिमांमोति आचारोहन्त्यलक्षणम्॥१५॥
मुहूर्तात्मतिबुद्धस्तु सुपर्णो गमनेप्सया । तदायुप्मन् खगपते यथेष्टं गम्यतामितः ।
अथ भ्रष्टतनूजाङ्गमात्मानं ददृशे खगः ॥४॥ नाचते गईणीयाऽई गर्हितव्याः स्त्रियः कचित्॥१६॥
। मांसपिण्डोपमोऽभूत्स मुखपादान्वितः खगः । भवितासि यथापूर्व बलवीर्यसमन्वितः ।
गालवस्तं तथा दृष्ट्वा विमनाः पर्यपृच्छत ॥ ५॥ वभूवतुस्ततस्तस्य पक्षौ द्रविणवत्तरौ ॥१७॥
किमिदं भवतां प्राप्तमिहागमनजं फलम् । अनुज्ञातस्तु शाण्डिल्या यथागतमुपागमत् ।
वासोऽयमिह कालं तु कियन्तं नौ भविष्यति ॥६॥ नैव चासादयामास तथारूपांस्तुरङ्गमान् ॥ १८ ॥
किं नु ते मनसा.ध्यातमशुभं धर्मपणम् ।। विश्वामित्रोऽथ तं दृष्ट्वा गालवं चाध्वनि स्थितः ।
नह्ययं भवतः स्वल्पो व्यभिचारो भविष्यति ॥७॥ उवाच वदतां श्रेष्ठो वैनतेयस्य सन्निधौ ॥१९॥
सुपर्णोध्याब्रवीमिं मध्यातं वै मया द्विज । यस्त्वया स्वयमेवार्थः मतिज्ञातो मम द्विज |
इमां सिद्धामितो नेतुं तत्र यत्र प्रजापतिः ॥ ८ ॥ तस्य कालोपवर्गस्य यथा वा मन्यते भवान् ॥२०॥
यत्र देवो महादेवो यत्र विष्णुः सनातनः । प्रतीक्षिप्याम्यहं कालमेतावन्त तथा परम् ।
यत्र धर्मश्च यज्ञश्च तत्रेयं निवसेदिति ॥९॥ यथा संसिद्धयते विप स मार्गस्तु निशम्यताम् २१॥
सोऽहं भगवर्ती याचे प्रणतः मियकाम्यया । सुपर्णोऽथाब्रवीद्दीनं गालवं भृशदुःखितम् ।
मयतनाम मध्यातं मनसा शोचता किल ॥ १० ॥ प्रत्यक्ष खल्विदानी मे विश्वामित्रो यदुक्तवान् ॥२२॥
तदेवं बहुमानाते मयेहानीप्सितं कृतम् ।
तदागच्छ द्विजश्रेष्ठ मन्त्रयिष्याव गालव ।
सुकृतं दुष्कृतं वा त्वं माहात्म्यात्क्षन्तुमर्हसि ॥११॥ नादत्त्वा गुरवे शक्यं कृत्समर्थ त्वयाऽऽसितम्।।२।।
सा नौ सदाचवीष्टा पतगेन्द्रद्विजर्पभो ।
इति श्रीमहाभारसे उद्योगपर्वणि त्रयोदशाधिकशतवमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥
.
.
[नील०] अपमस्येति ॥ १॥भ्रष्टतनूनं छिनपक्षमङ्गं [अर्जु.] स्विनं निग्धम् ॥ ३ ॥ भ्रष्टतनूजानम् ।
यस्य तं भ्रष्टतनूगाद्गम् ॥ ४॥ व्यभिचारो धर्माति- | तनू रोम ॥ ४ ॥ कियन्तं काळं वासो नौ आवयोः
कमः ॥ ७ ॥ शोचता कथमियमत्र वसतीति ॥ १०॥ व्यभिचारोऽतिनमः ॥ ७ ॥ प्रख्यातं चिन्ति-
प्रविणवत्तरी घलवत्तरी ॥ १७ ॥ अपवर्गस्य फलप्राप्तः । तम् ॥ ८॥ अनयात् अनौचित्यात् ] लक्षणेहींनया
॥ २०॥ निशम्यतां विचार्यताम् ॥ २१ ॥ आसितुं सबैभननिन्दितया आचारं शिष्टाचारम् ॥. १४ ॥
रयातुम् ॥ २३ ॥
[गर्हिताः फुत्सिताः ] द्रविणं धनं वीर्य वा ॥ १७ ॥
इति श्रीमन्महाभारने योगपाणि नेटकण्ठीये भारतमापदप
पोरयाधिशततमोऽध्यायः ॥ ११३॥
इति श्रीमन्महाभारत याख्यायाम नमित्तायामुयोगपति
प्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥
१म.कमानी निरस्वाम. सिद्धगर्न हा शि। १७ म.
पूर्व । १९ मा प्रध्वनि स्विम् त्रयोदयवियनमोऽध्यायः ॥१५॥

·मध्यायः ११४] उद्योगपर्व ५ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ११४ अशा पनं याचयित सुपर्णन ययाति प्रति गाठवनयनम् ॥ १ ॥ नारद उवाच- एवं न गम्यने लधुमलब्धव्यं द्विमर्पभ । अथाह गालवं दीनं मुपर्णः पततां वरः । ऋते च धनमचानां नावाप्तिर्विद्यते तत्र ॥ ४ ॥ निर्मितं हिना भूमौ वायुना शोधितं तया । स तं याचात्र रानानं कंचिद्रामर्पिवंगुनम् । यस्माद्धिरण्मयं सर्व हिरण्यं तेन चोच्यते ॥ १ ॥ अपीब्ध राजा पोरान हि यो नो कुर्यात्नार्थिनीराया। धत्ते धारयते चेदमेतस्मात्कारणादनम् । अस्ति सोमान्चवाये मे जातः कश्चिन्नृपः सखा । तदेतत्रिषु लोकेषु धनं तिष्ठति भावतम् ।। २ ॥ अभिगच्छावहे तं व तस्यास्ति विभवा मुवि ॥६॥ नित्यं मोष्टपदाभ्यां च शुक्र धनपतो तया| ययाति म रानर्पिनांदुपः सत्यविक्रमः । मनुप्येभ्यः समादत्ते शुक्रश्चित्तार्जितं धनम् ॥ ३॥ सदास्यति मया चोक्तो भवता चार्यितः स्वयम्।।७।। अजैकपादहिर्बुध्य रक्ष्यते धनदेन च । [सर्व०] व्यभिचारो धर्मातिकमः । अनयादनी- धारयने ऋणं कारयने तस्माद् धनम् ॥ २॥ प्रोष्टपदाभ्यां चित्यान ॥ ७॥ गोचता कयमेपा वसतीति ॥ १० ॥ निविरक्षकाभ्यां कृतं शुक्रे धनपनी विष्टवीत्यन्वयः। चि- इति श्रीमहा यो. सर्व त्रयोदशाधिकशननमोऽध्याय ॥ ११३॥ | न्वार्जितं मनोरयानिन ॥ ३॥ नौ आवाम् ॥ ५ ॥ अन्त्रवाये वंश ॥ ६ ॥ [लक्षा०] अयभ्रष्टवनूनास इत्यत्र पवत्रं च तनूरह- मित्यभिधानात् तनूजौ पौ ॥ ४ ॥ पौ द्रवणवत्तरा- [सर्व०] हिवहिवोधिका किंचिदेकाक्षरनाशनापि वित्यत्र द्रवणं द्रुतगमनमतिमयेन तद्वन्तौ द्रवणवत्तरौ ॥१७॥ निगमदर्शनान् ! रणो रमणीयो वायुः । तत्राग्निना इति श्रीमहायोवानी दत्रयोदशाधिकशततमोध्याय ॥२१३॥ जनिते वायुना त्वमिवर्षयता वर्धिनं तमिति तत्तन्म- यत्वान् । सर्वधनमित्यग्रिमेण संबन्ध: हिरण्मयमि- [मील० ] हिरण्यपदप्रवृत्तिनिमित्तमाह-निर्मित- | त्युच्यते । हिरण्यं च सर्वधनं यत्प्रगस्तत्वेऽपि तम्यार्थयात्व- मिति । भूभ्यन्तर्गतमेवं पार्थिवेषु पांमुपु वहिना धम्यमा-लामात् ॥ १॥ घत्ते पुष्णाति धारयते जीवति एवं च नेपु व्यक्तीमवतीति वहिना निर्मितं वायुना पहिमुद्दीप- वाय्वग्निमत्सु त्रिपु लोपु धनं विष्ठत्येव ॥२॥ प्रौप्टप- यता विशोधित वायुना वर्धितमित्यपि पाठः सर्व जगन् । दयोनक्षत्रयोः शुक्रे धनपता कृ"विचयन्ति तया हिरण्मयं हिरण्यप्रधानं तेन भूमेः सारत्तान् शुद्धत्वान उपयाचितापूर्वमप्यर्जक नष्टे युक्रे एव । अत्रैवमनेगच्छि- सर्वजगन्मोहकताच हिरण्यमित्युच्यत इत्यर्यः ॥ १॥ नत्वात् अजश्चत्र्यं कर्मणा पुरुषकारेण पष्टे प्राप्तियोग्यता धत्ते पुष्णादि धारयते जीवयति ॥ २ ॥ नित्यमिति नानीत(?) ॥ ४॥ नौ वार्थिनी कृतार्थी कुर्यान् ॥ ५॥ प्रोष्टपदाभ्यामिति तृतीया मूलेनावाहयेद्दवीमितिवत्स. इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वजनारायणानन्यारत्यायो सन्ययें । तेन तस्मिन्नक्षत्रद्वये शुके शुक्रवासरे तद्योगे चतुर्दशाधिकशततमोभ्यायः ॥ ११ ॥ सति शुकोऽग्निः धनपतौ कुंवरस्य वृद्धधर्थ मनुष्येभ्यः सं. [लझा०] यस्माद्धिरण्मयं सर्वमित्यत्र झिगोति रुज- प्रदानेभ्यः धनं दत्ते ददाति शुक्रश्चित्ताजितमित्यनेन वहि- | मिति हिररु सुसं तन्मयं हिरण्मयम् ॥ १ ॥ नित्यं प्रोष्ट- रेतस्त्वं तस्य प्रदर्श्यते । शुक्रः काव्येऽनले व्येष्ठे इति | पदाभ्यां चेत्यत्र प्रोष्ठपदाम्यां पूर्णिमायां यस्य नक्षत्रस्य विश्वः । धनार्थी उक्तनक्षत्रवारयोगे बर्हि प्रार्थयेन् तच योगे सति भाद्रमासारम्भः तम्य नक्षत्रस्य वारे प्रोपदे धनं यागादिद्वारा वा भूमौ निसननेन वा सर्व कुवर | ताभ्यामुपलक्षितकाले वामनावतारे सति शके वदेवद्धनं प्रत्यैव गच्यतीति भावः ॥३॥ अजैति । अजएकपात् विष्टवि धनपती कुबेर वदेतवद्धनं वया पूर्व यथा हरिणा पूर्वप्रोष्ठपदादेवता अहिर्बुध्न्य उत्तरप्रोष्ठपदादेवता धनदश्च | दत्तं तथैवास्ति । मनुष्येभ्यः सदादच इत्यत्र मनुध्येभ्यः तथ्यमस्वस्मादेवानि प्रार्थयता धनं लधुं शक्यं नान्य- | इति पञ्चमी । दत्त इति पदच्छेदः ॥३॥ एवं न शश्यते थेत्यर्थः ॥ ४॥ याच याचस्व यः राजा नौ भावाम् ॥५॥ लम्युमित्यत्र एवमुक्तविधया अलपत्र्यमिन्दारयोनि [अर्जु.] वहिना अमिना निर्मित नवेन अग्निमयेन ऋने न धनमित्स्त्र धनमते अश्वानामवामिन विद्यते । धनं वायुना वोधितं वद्धित वा हि यस्मात् तस्मात् सुवर्ण हिर- कुतश्विद्याचितुं शक्यते अश्वास्तु नलभ्यन्त इति भावः॥४॥ ण्यमुच्यते हिरण्मयममिवायुविकारम् ॥ १॥घचे पुष्णावि ४म. मकादादो। हयो.४५ ·श्रीमन्महामारते [भगवद्यानपर्व ६ विभवश्चास्य सुमहानासीद्धनपतेरिव । । अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्रवर्चसाम् ॥१४॥ एवं गुरुधनं विद्वन् दानेनैव विशोधय ॥ ८॥ गुर्वों दीयतामेप यदि गालब मन्यसे । तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत्तमम् । इत्येवमाह सक्रोधो विश्वामित्रस्तपोधनः ॥ १५ ॥ प्रतिष्ठाने नरपति ययाति प्रत्युपस्थितौ ॥९॥ सोऽयं शोकेन महता तप्यमानो विनर्पभः । प्रतिगृह्य च सत्कारैरळपाद्यादिकं वरम् । अशक्तः प्रतिकर्तु तद्भवन्तं शरणं गतः ॥१६॥ पृष्टश्यागमने हेतुमुवाच विनतासुतः ।। १० ॥ प्रतिगृह्य नरव्याघ्र त्वत्तो भिक्षां गतव्ययः । अयं मे नाहुप सखा गालवस्तपसो निधिः । कृत्वाऽपवर्ग गुरवे चरिष्यति महत्तपः ॥ १७ ॥ विश्वामित्रस्य शिष्योऽभूदुर्पाप्ययुतशो नृप ॥११॥ तपसः संविभागेन भवन्तमपि योक्ष्यते । सोऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया द्विजः । स्वेन राजर्पितपसा पूर्ण त्वां पूरयिष्यति ॥ १८॥ तमाह भगवान्काले ददानि गुरुदक्षिणाम् ॥ १२॥ यावन्ति रोमाणि हये भवन्तीह नरेश्वर । असक्रत्तेन चोक्तेन किंचिदागतमन्युना । तावन्तो वाजिनो लोकान् मानुवन्ति महीपते ॥१९॥ अयमुक्तः प्रयच्छेति जानता विभवं लघु ॥ १३ ॥ पात्रं प्रतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान् । एकताश्यामकर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम् । शंखे क्षीरमिवासिक्तं भवत्येतत्तथोपमम् ।। २० ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११४ ।। पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ११५ ऋतुपु क्षीणवित्तन ययातिना धनं याचमानाय गाढवाय माथीनाम्याः स्वकन्याया धनार्जनोपायतया दानम् ॥१॥ कन्यामादाय शुल्का हर्षप्रति गावगमनम् ॥ २ नारद उवाच- अद्य मे सफलं जन्म तारितं चाय मे कुलम् । एवमुक्तः सुपर्णेन तथ्यं वचनमुत्तमम् । अद्यायं तारितो देशो मम ताय त्वयाऽनघ ॥५॥ विमृश्यावहितो राजा निश्चित्य च पुनः पुनः॥१॥ वक्तुमिच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा। यष्टा ऋतुसहस्राणां दाता दानपतिः प्रभुः । न तथा वित्तवानस्मि क्षीणं वित्तं च मे सखे ॥६॥ ययातिवत्सकाशीश इदं वचनमब्रवीत् ॥२॥ न च शक्तोऽस्मि ते कर्तु मोघमागमनं खग । दृष्टा मियसरखं ताय गालवं च द्विजर्पभम् । न चाशामस्य विपवितथीकर्तुमुत्सहे ॥७॥ निदर्शनं च तपसो भिक्षांश्लाघ्यां च कीर्तिताम्।।३॥ तत्तु दास्यामि यत्कार्यमिदं संपादयिष्यति । अतीत्य च नृपानन्यानादित्यकुलसंभवान् । अभिगम्य हताशो हि निटत्तो दहते कुलम् ॥८॥ मत्सकागमनुमाप्तायेतां बुद्धिमवेक्ष्य च ॥ ४ ॥ [नील] विशोषय परिहर ।। ८॥ [नील०] एवमुक्त इति ॥ १ ॥ हताशोऽतिविरिति पनि भीमन्मदामा ३.१०० मा भा० चतुर्दशा य० ॥११॥ शंपः ॥८॥ [0] प्रतिष्टाने पुरं ।।९।। सत्तारं पूजाम् ॥१०॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि मैदकपीपे भारत- नयापमं तथा उपमा यस्य ।। २०॥ भारदीपे पंपदशाधिकशततमोध्यायः ॥ ११ ॥ विधीम.शे. परिपतनमोध्याप ॥११॥ [अर्जु० ] वरसफाशीग: वत्सभूमेः काश्याः ईशा: [लक्षा] प्रकारेप्सया द्विम इत्यत्र मया दत्तं विदा. दिक नर उपकार एवास्तु इति मया इच्छया अभ्यनु. प्रभुः ॥२॥ मान: गत्यातरः ॥ १२ ॥ त्यापर्ग गुग्य इत्यत्र [मर्य० ] वन्मगच याश्यावरः ॥२॥ निदर्शनं अपग्रणमोचनम् ॥ १७ ॥ प्रमाणं नपमः गालयस्य अनेकफालं गुरूपारा पार मि. पाचगतिमानमाध्याय १m दिनुमापयनि ॥३॥ १ सपा-सामान.. PATRINमो. १५। ३. ARUNITY. Hidit २RI TRIMURU:मी ॥११ ·अध्यायः ११६] पयोगपर्व ५ नातःपरं वैनतेय किंचित्पापिष्ठमुच्यते । पुनश्याव इत्युक्त्वा प्रतस्थे सह कन्यया ॥ १५ ॥ यथाऽऽशानाशनाल्लोके देहि नास्तीति वा वचः ॥९॥ उपलब्यमिदं द्वारमश्वानामिति चाण्डजः । हताशो यकृतार्थः सन् हतः संभावितो नरः। उक्त्वा गालवमापृच्छय जगाम भवनं स्वरम्।।१६।। हिनस्ति तस्य पुत्रांश्च पौत्रांश्वाकुर्वतो हितम् ।।१०।। गते पतगराजे तु गालयः सह कन्यया । तस्माचतुर्णा वंगानां स्थापयित्री सुता मम । चिन्तयानःक्षमं दाने रानां वै शुल्कतोगमन् ॥१७|| इयं मुरसुतप्रख्या सर्वधर्मोपचायिनी ॥ ११ ॥ सोऽगन्छन्मनसेक्ष्वाकुं हर्यश्वं राजमनमम् । सदा देवमनुष्याणाममुराणां च गालव । अयोध्यायां महावीर्य चतुरङ्गबलान्वितम् ।। १८ ॥ कासिता रूपतो वाला सुता मे प्रतिगृह्यताम्।।१२।। कोशधान्यवलोपेतं मियपोरं दिनप्रियम् । अस्याः शुल्कं प्रदास्यन्ति नृपा राज्यमपि ध्रुवम् । प्रजाभिकामं गाम्यन्तं कुर्वाणं तप उत्तमम् ॥ १९ ॥ किं पुनः श्यामकर्णानां हयानां द्वे चतुःगते ।।१३।। तमुपागम्य विमः स हर्यश्वं गालबोऽब्रवीत् । स भवान्यतिगृहातु ममतां माधवीं सुताम् । कन्येयं मम राजेन्द्र प्रसवैः कुलवर्धिनी ।। २० ।। अहं दौहित्रवान्स्यां वै वर एप मम प्रभो ॥ १४ ॥ इयं शुल्कैन भार्यार्थ हर्यश्व प्रतिगृह्यताम् । प्रतिगृह्य च तां कन्यां गालयः सह पक्षिणा । शुल्कं ते कीर्तयिष्यामि तनुत्वा संपधार्यताम् २१ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥ पोडशाधिकशततमोऽध्यायः ११६ . हर्यश्वेनैवपुत्रोत्पादनायैक्ताश्यामवर्णानामश्वानां द्विग्रन्या मूल्येन कन्यापरिक्षणम् ॥१॥ पुत्रमुपाय पुनःसन्याभूत तामादाय दिवोदासं प्रति गालवगमनम् ॥ २॥ नारद उवाच- उन्नतेपूनता पमु सूक्ष्मा सूक्ष्मेषु सप्तम् । हर्यश्वस्त्वब्रवीद्राना विचिन्त्य बहुधा ततः । गम्भीरा त्रिषु गम्भीरप्वियं रक्ता च पञ्चमु ॥२॥ दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य प्रजाहेतोपोत्तमः ॥१॥ [अर्जु० ] आशानागनात् प्रार्थनामङ्गात् नास्तीति | पूजिका सर्वेषां धर्माणां योग्येत्यर्थः ॥ ११ ॥ राज्ञां मध्ये प्रत्यावृत्य देहीति वा यद् वचो नातः पापिष्टतरमुच्यत | दाने क्षमम् चिंवयानः शुल्तः शुल्कैन निमित्तेनागच्छन् इत्यन्वयः ।। ९ । सम्भावितो मानविषयीकृतः [अर्थि- ।। १७ ।। शाम्य वृद्धं तप उत्तम प्रनार्थम् ॥ १९ ॥ तामर्थवत्ताम् ] ॥ १० अपचायिनी पूजिता ।। ११॥ इति श्रीमहामारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतन्याख्यायां द्वे चतुःशते अष्टौ शतानि ॥ १३ ॥ उपलब्धं ज्ञावं प्राप्त पञ्चदयापिकशततमोऽध्यायः॥ ११॥ वा, द्वारमुपायः ॥ १६ ॥ राज्ञां मध्ये क्षमं समर्थम् । [ नील०] हर्यश्व इति॥१॥पदसु करपृष्ठयोः पादप- शुल्कतः शुल्कैन मूल्येन ।। १७ ॥ प्रजामिकाम प्रजार्थ प्रयोः कुचयोश्च । स्तनयोनितम्बयोश्चक्षुपोश्चेति प्राञ्चः । शाम्यन्तं वयसा ॥ १९॥ वक्षःकुक्ष्यलकरकन्धकरवकं पडुन्नतमिति काशीसण्डो- इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्डनमिश्रहातापामुशेगपर्वणि क्तिः । सप्तसु सूक्ष्मा वकेगदानेपु कराङ्गुलिपु पादा- पञ्चदशाधिकशततमोभ्यायः ॥ १९॥ हुलियु तदुभयपर्वमु च सूक्ष्मा । त्रिपु स्वरसत्वनाभिपु [सर्व०] देहीत्युक्तेऽनंतरं नास्तीति वचो देहिनास्ति गम्भीरा । पञ्चमु पाणितले नेत्रान्त तालुनि जिताया- इति वचो यथाशानाशनात् पापिष्टं त्वामारोऽत्रधारणे। मधरोष्ठे च रक्ता ॥२॥ अल्पस्यास्य दानात् । नास्तीत्येतद्वचः । अल्पादाने हिन [अर्जु०] उन्नता पदमु स्वनद्वय-नितम्बद्वय-चक्षु- ताग्दोषं संभावितमाशया विषयीकृतम ॥ ९॥ चतुर्णा ) ईयेषु, सूक्ष्मा सनम् कद्धय-चरणद्वय-नसकंगचर्मम, पृयग्गोत्राणाम् वंगानां स्थापयित्रीति देवज्ञादिभिरण- गम्भीरा त्रिपु नाभिहृदयस्वरेषु, रक्ता पञ्चमु करद्वय- त्वानुनिश्चितं वरोऽपक्षेतोयः । सर्वधर्माणामपचायिनी चरणाधरेषु ॥२॥ ९ख. पदचः । १२. पुरसताप्रख्या । इति पदाकिशतमो- अध्यायः ॥ ११५ ।

·श्रीमन्महाभारते
[भगवधानपर्व
बहुदेवासुरालोका बहुगन्धर्वदर्शना ।
भविष्यन्ति तथा पुत्रामा चत्वार एव च ॥१२॥
बहुलक्षणसंपन्ना बहुपसवधारिणी ॥ ३ ॥ क्रियतामुपसंहारो गुर्थ द्विजसत्तम ।।
समर्थेयं जनयितुं चक्रवर्तिनमात्मजम् ।
एपा तावन्मम प्रज्ञा यथा वा मन्यसे द्विज ॥१३॥
बेहि शुल्कं द्विजश्रेष्ठ समीक्ष्य विभवं मम ॥ ४ ॥ एवमुक्तस्तु स मुनिः कन्यया गालवस्तदा।
गालव उवाच-
हर्यश्वं पृथिवीपालमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥
एकतः श्यामकर्णानां शतान्यष्टौ प्रयच्छ मे इयं कन्या नरश्रेष्ठ हर्यश्व प्रतिगृह्यताम् ।
हयानां चन्द्रशुभ्राणां देशजानां वपुप्मताम् ॥ ५ ॥ चतुर्भागेना शुल्कस्य जनयस्वकमात्मजम् ॥ १५॥
ततस्तव भवित्रीयं पुत्राणां जननी शुभा । प्रतिगृह्य स तां कन्यां गालवं प्रतिनन्ध च ।
अरणीव हुताशानां योनिरायतलोचना ॥ ६ ॥ समये देशकाले च लब्धवान्सुतमीप्सितम् ।।१६।।
नारद उवाच-
ततो वसुमना नाम वसुभ्योः वसुमत्तरः ।
एतच्छुत्वा वचो राजा हर्यश्वः काममोहितः । वसुपख्यो नरपतिः स वभूव वसुपदः ॥ १७ ॥
उवाच गालवं दीनो राजर्पिर्कपिसत्तमम् ॥ ७ ॥ अथ काले पुनर्धीमान् गालवः प्रत्युपस्थितः ।
द्वे मे शते संनिहिते हयानां यद्विधास्तव । उपसंगम्य चोवाच हर्यश्वं प्रीतमानसम् ।। १८ ॥
एएव्याः शतशस्त्वन्ये चरन्ति मम वाजिनः ॥८॥ जातो नृप सुतस्तेऽयं वालो भास्करसंनिभः ।
सोऽहमेकमपत्यं वै जनयिष्यामि गालव । कालो गन्तुं नरश्रेष्ठ भिक्षार्थमपरं नृपम् ।। १९ ॥
अस्यामेतं भवान्कामं संपादयतु मे वरम् ॥९॥
हर्यश्वः सत्यवचने स्थितः स्थित्वा च पौरुषे ।
एतच्छुत्वा तु सा कन्या गालवं वाक्यमब्रवीत् । दुर्लभत्वाद्धयानां च मददौ माधवीं पुनः ॥ २० ॥
मम दत्तो वरः कश्चिकेनचिद्रह्मवादिना ॥१०॥ माधवी च पुनर्दीप्तां परित्यज्य नृपश्रियम् ।
प्रमुत्यन्ते ममूत्यन्ते कन्यैव त्वं भविष्यसि । कुमारी कामतो भूत्वा गालवं पृष्ठतोऽन्वगात्।।२१।।
स त्वं ददस्व मां राज्ञे प्रतिगृह्य हयोत्तमान् ॥११॥ त्वय्येवःतावत्तिष्ठन्तु हया इत्युक्तवान् द्विजः ।
नृपेभ्यो हि चतुर्यस्ते पूर्णान्यष्टौ शतानि मे । प्रययौ कन्यया साध. दिवोदास मजेश्वरम् ॥२२॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पोड़शाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥
[सर्व० ] पट्मु करपृष्ठयोः कुचयोश्च एतेपूनतेपु संव- | धनवत्तरः वसुप्रभोऽग्निप्रभः । वसुरग्निः ॥ १७ ॥ त्वयि.
न्धादुन्नता स्तनयोनितम्ययोश्चक्षुपोश्चेति वा। सप्तसु सूक्ष्मा | त्वत्समीपे ॥ २२ ॥
फरयोश्चरणयोर्मुखे पेशेषु नखेपु चेति । त्रिपु गंभीरा इति श्रीमन्महाभारतश्याख्यायामश्नमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि
नाभिहृदयस्वरेपुपिंचसु रक्ता करयो चरणयोरवर च।।२।।
पोहशाधिकशततमोऽध्यायः ॥११६॥
[सर्व०] वहुदेवासुरानूका ईपदसमाप्तौ बहुच् छान्द-
[नील.] यहुभिर्देवरमुरैश्च आलोकयितुं योग्या बहु- सत्वादप्रतिलिङ्गता । अनूकं शीलम् । देवासुरप्रायः
देवामुरालोका गन्धर्वाणां दर्शनं शास्त्रं गीतादिविद्या शीला । एवमुत्तरत्रापि बहुलक्षणेत्यादौ बहुशब्द एव च
यस्यां सा तथा ॥३॥ कामत इच्छया योगरलेन ॥३॥ वसुरनिस्तत्प्रायाः ॥ १७ ॥
शुमारी भूला यौवनं परित्यज्येत्यर्थः ।। २१ ।।
इति श्रीमहाभारतोपोगपणि सर्वशनारायणकृतव्याख्यायां
पोडशाधिकशततमोध्यायः॥१६॥
इति थीमन्महाभारते स्योगपाणि मैलरण्डीये भारतभावदीप
[लक्षा०] एटव्याः शशिस्त्वन्य इत्यत्र मन्ये त्वद-
पारगाधिरशततमोभ्याय ॥११६ ॥
भिलापितया जिभ्यः अन्ये मम वाजिनः शतशम्चरन्ति ते
[अई० ] यहुदवायुरेत्यादि । यहुभिर्देवासुरैः शालोकः । एष्टव्याः त्वया प्राप्तव्याः ॥ ८॥ ततः स्थित्वा च पौरुष
मादृदयं यस्याः ॥ ३ ॥ योनिः कारणम् ॥ ६॥ यद्विधा इत्यत्र पुरषो नारायणः तदधीनत्वे स्थित्या ॥२०॥
पत्रकाराः[या इति शेप.] तयेच्या इच्छाहीः शतशो-
इति श्रीमहाभारत अयोगपर्वणि वादियगतीलालंपारे
इनन्दा. ॥ ९॥ उपसंहारो दानम् ॥ १३ ॥ पसुमत्तरो
पारगापिषशततमोध्यायः॥१६॥

·मध्यायः ११७] व्योगपत्र ५ सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः १२७ दिवोदासेनापि नैव भून्य पुत्रमुत्सादवितुं मावदीनीकरण ॥ १ ॥ पुत्रमुसार गालवाय तलियांननम् ॥ २॥ गालव उवाच- अदृश्यन्यां च वासिष्टो वसिष्ठम्यानमालया । महावीयों महीपालः कागीनामीश्वरः प्रभुः। च्यवनय सुकन्यायां पुलस्त्यः संध्यया यथा॥११॥ दिवोदास इति ख्यातो भैमसेनिनराधिपः ॥ १॥ आगम्न्यथापि वैदया सावित्र्यां सत्यवान्यया । तत्र गच्छावहे भद्रेशनंगगन्छ मा शुत्रः । यथा मृगुः पुलोमायामदित्यां कन्यपो यथा ॥१२॥ धार्मिकः संयमे युक्तः सत्ये चैत्र जनेश्वरः ॥ २॥ | रेणुकायां ययाचीको ईमवत्यां च कौंगिकः । नारद उवाच- बृहस्पतिय तारायां शुक्रय गनपर्वगा ।। १३ ।। तमुपागम्य स मुनिायतस्तेन सत्कृतः । यथा भूम्या भूमिपतिर्खग्यां च पुरुरवाः । गालयः प्रसवस्यार्थे तं नृपं प्रत्यचोदयन् ॥ ३ ॥ ऋचीक: सत्यवत्यां च सरस्वत्यां यथा मनुः ॥१४॥ दिवोदास उवाच- शकुन्तलायां दुप्यन्तो धृत्यां धर्मच शाश्वतः । श्रुतमेतम्या पूर्व किमुक्त्वा विस्तरं दिन । दमयन्त्यां नमश्चैव सत्यवन्यां च नारदः॥१५॥ काङ्कितो हि मयपोऽयः श्रुत्वैव द्विजसत्तम ।। ४ ॥ जरत्कारुर्जरन्कावी पुलस्त्यश्च प्रतीच्यया । एतच्च मे बहुमतं यदुत्सृज्य नराधिपान् । मैनकायां ययोर्णायुस्तुम्युल्चत्र रम्भया ।। १६ ॥ मामेवमुपयातोऽसि भावि चैतदसंशयम् ॥ ५ ॥ वासुकिः शतायां कुमार्या च धनन्जयः । स एव विभवोऽस्माकमश्वानामपि गालव । वैदेयां च यथा रामो रुक्मिण्यां च जनार्दनः ॥१७॥ अहमष्यकमेवास्यां जनयिष्यामि पार्थिवम् ॥ ६॥ तथा तु रममाणस्य दिवोदासस्य भूपतेः । तथेत्युक्त्वा विनश्रेष्ठः प्रादात्कन्यां महीपतेः। माधवी जनयापास पुत्रमेकं प्रतईनम् ॥ १८ ॥ विधिपूर्वी च तां राजा कन्यां प्रतिगृहीतवान् ॥७॥ अयाजगाम भगवान् दिवोदासं स गालवः । रेमे स तस्यां राजर्पिः प्रभावन्यां यया रविः । समये समनुमासे वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १९ ॥ स्वाहायां च यथा वहिर्यया शच्यां च वासवः ॥८॥ निर्यातयतु मे कन्यां भवांस्तिष्ठन्तु वाजिनः । यथा चन्द्रश्च रोहिण्यां यया धूमोर्णया यमः । यावदन्यत्र गच्छामि शुल्कार्य पृथिवीपते ॥ २० ॥ वरुणश्च यथा गौयों यथा चध्या धनेश्वरः ॥९॥ दिवोदासोऽय धर्मात्मा समये गालवम्य ताम् । यथा नारायणो लक्ष्म्यां जाद्रव्यां च ययोदधिः । कन्यां निर्यातयामास स्थितः सत्ये महीपतिः॥२१॥ यथा दव द्राण्यां यया येद्यां पितामहः ॥१०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११७ ॥ [नील०] महावीर्य इति ॥ १॥ त्वान् ययातिकन्यायाश्च तनोऽतिप्राचीनत्वान् । उन्यने श्रीमन्महाभारते उयोगपर्वणि नैटाष्ट्रीय भारतमावदीपे नाग्दोक्के इति वैगम्पायनवचनं जनमेजये । भारतस्या- सतदाधिकशततमोऽध्यायः॥११॥ [म ०] वाशिष्टः शक्तिः । मनमालया मरुन्धत्या / नादिलाद्वा ॥ १७ ॥ निर्यातयनु प्रयच्छतु ॥२०॥ ॥ ११ ॥ वैदा लोपामुद्रायाम् ॥ १२ ॥ आचीको निर्यातयामास ददौ ॥ २१ ॥ जमदग्निः कौगिको विश्वामित्रः ॥ १३ ॥ रक्मिण्या च इति श्रीमन्महामारतभ्याख्यायामहनामिनायामुगगि जनार्दन इति कयं सङ्गच्छवां कृष्णावतारस्येदानीन्तन- सप्तस्याधिकशततमोऽध्यायः॥ ११॥ २स. धार्मिक मयुख्य सत्यश्वैत । ६ स 'मेवस्याम् । १३ स. न. पर्वया । इति सप्तदशाधिक मनोऽध्यायः ॥ ११७ ।।

·श्रीमन्महाभारते [भगवधानपर्व ६ - अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ११८ गालवेन पुनरीशीनराय तेनर मूल्येनैकं पुत्रं जनयितुं माधवीदानम् ॥ १ ॥ एत्रमुत्साय तेन नियांनिता तामादाय गाता गालवन पपि सुपर्णदर्शनम् ॥ २॥ नारद उवाच- इतरपां सहस्राणि सुबहूनि चरन्ति मे ॥ ११ ॥ तथैव तां श्रियं त्यक्वा कन्या भूत्वा यशस्विनी । अमहप्येकमेवास्यां जनयिष्यामि गालव । माधवी गालवं विषमभ्ययात्सत्यसंगरा ॥१॥ पुत्रं द्विज गतं मार्ग गमिप्यामि पररहम् ॥ १२ ॥ गालयो विमशन्नेव स्वकार्यगतमानसः । मूल्येनापि समं कुर्यां तवाहं दिनसत्तम । जगाम भोजनगरं द्रष्टुमौशीनरं नृपम् ॥ २॥ पौरजानपदार्य तु ममार्यों नात्मभोगतः ॥ १३ ॥ तमुवाचाथ गत्वा स नृपति सत्यविक्रमम् । कामतो हि धनं राजा पारक्यं यः प्रयच्छति । इयं कन्या सुतौ द्वौ ते जनयिष्यति पार्थिवौ ॥३॥ न स धर्मेण धर्मात्मन्युज्यते यशसा न च ॥१४॥ अस्यां भवानवाप्तार्यों भविता मेत्य चेह च । सोऽहं प्रतिग्रहीष्यामि ददात्वेतां भवान्मम । सोमार्कप्रतिसंकाशौ जनयित्वा सुतौ नृप ॥ ४ ॥ कुमारी देवगर्भाभामेकपुत्रभवाय मे ॥ १५ ॥ शुलं तु सर्वधर्मज्ञ हयानां चन्द्रवर्चसाम् । तथा तु बहुधा कन्यामुक्तयन्तं नराधिपम् । एकतः श्यामकर्णानां देयं मह्यं चतुःशतम् ॥ ५॥ उशीनरं द्विजश्रेष्ठो गालवः प्रत्यपूजयत् ॥ १६ ॥ गुर्थोऽयं समारम्भो न हयैः कृत्यमस्ति मे । उशीनरं प्रतिग्राह्य गालवः प्रययौ वनम् । यदि शक्यं महाराज क्रियतामविचारितम् ॥ ६॥ रेमे स तां समासाद्य कृतपुण्य इव श्रियम् ॥ १७॥ अनपत्योऽसि राजर्षे पुत्रौ जनय पार्थिव । कन्दरेपु च शैलानां नदीनां निर्झरेपु च । पितॄन्पुत्रप्ठवेन त्वमात्मानं चैव तारय ।। ७ ॥ उद्यानेषु विचित्रेषु वनेपूपपनेषु च ॥ १८ ॥ न पुत्रफलभोक्ता हि राजर्षे पात्यते दिवः । हर्येषु रमणीयेषु मासादशिखरेषु च । न याति नरकं घोरं यथा गच्छन्त्यनात्मजाः ॥८॥ वातायनविमानेपु तथा गर्भगृहेषु च ॥ १९ ॥ एतच्चान्यच्च विविधं श्रुत्वा गालवभापितम् । ततोऽस्य समये जज्ञे पुत्रो वालरविप्रभः । उशीनरः प्रतिवचो ददौ तस्य नराधिपः ॥९॥ शिविर्नान्नाऽभिविख्यातो यः स पार्थिवसत्तमः २० श्रुतवानस्मि ते वाक्यं यथा वदसि गालव । उपस्थाय स तं विप्रो गालवः प्रतिगृह्य च । विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन् प्रवणं हि मनो मम ॥१०॥ कन्यां प्रयातस्तां राजन् दृष्टवान्विनतात्मजम् ॥२१॥ गते द्वे तु ममाश्वानामीदृशानां द्विजोत्तम । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वण्यष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥ [नील.] तथेति ॥१॥ प्रवणं पुत्रोत्पत्तौ तत्प।।१०।। [ लक्षा० ] द्रष्टुमौशीनरं नृपमित्यत्र उशीनर एव इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि मैलकण्टीये भारत- भारदीपे अष्टादशाधिशततमोऽध्यायः ॥ ११८॥ औशीनरः । स्वार्थिकोऽण् ॥ २॥ पुत्रगतं मार्गमित्यन [अर्जु] सत्यमंगरा सत्यप्रतिज्ञा ॥१॥ प्रति परैरन्यैः पुनर्निमित्तैर्गतं प्राप्त मार्गम् ॥ १२ ॥ कन्यामुक्त- माहा कन्यामिति गेपः ॥ १७ ॥ वन्तं नराधिपमित्यत्र कन्यामुद्दिश्य ॥ १६ ॥ प्रादाच तं इति श्रीमन्महाभारतम्याख्यापामसुनमिनायापुयोगपणि राज्ञ इत्यत्र तं शिविम् ।। असारणविषयातमाभ्यायः ॥ १९८॥ इति श्रीमन्महाभारते उघोगपणि यादिपमतीतलाबारे [सर्य.] परेग्न्यैर्गत मार्ग यामीत्यन्वयः ।। १२ ।। अष्टादधिकशततमोऽध्यायः॥११॥ इनि सीमामातोशेगपणि सर्वशनारापणातम्याग्प्यापा. महाशिनतमोऽध्यायः ॥१८॥ २ग, मगरे । ५ रा. मुकेन । इति भष्टादशशिमोऽध्यायः ११८ ·मध्यायः ११९] स्योगपर्व ५ एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ११९ सुपर्णवचमा मातापिपायमेन गानापमन्या सईकोत्पादनाय दिशामित्राय माप दानम् ॥ १॥ गुरूणिर्मा नियन्य विश्वामित्रेण पुोत्पादनान्त पुनः कन्याभूनाया मायन्याम्नलिने नियांननम् ॥ २ ॥ नारद उवाच- अस्यां राजर्पिमिः पुत्रा जाता थे धार्मिकावयः । गालवं वैनतेयोध्य प्रहसन्निदमनवीत् । चतुर्थ जनयत्वे भवानपि नगेत्तमम् ।। १३ ॥ दिष्टया कृतार्थ पश्यामि भवन्तमिह वै दिन ।।१।। पूर्णान्येवं शतान्यष्टी तुरगाणां भवन्तु ने । गालवस्तु वचः श्रुत्वा वैनतेयेन भापितम् । भवतो धनृणो भूत्वा तपः कुर्या ययामुखम् ॥१४॥ चतुर्भागावशिष्टं तदारख्यौ कार्यमस्य हि ॥२॥ विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा गालयं सह पक्षिणा । सुपर्णस्त्वनवीदेनं गालवं वदतां वरः । कन्यां च तां वरारोहामिदमित्यवीरः ॥१५॥ प्रयत्नस्ते न कर्तव्यो नेप संपत्स्यते तव ॥३॥ किमियं पूर्वमेह न दत्ता मम गालव ।। पुरा हि कान्यकुब्जे वै गायः सत्यवती मुताम् । पुत्रा ममैव चत्वारो भरेयुः कुलभावनाः ।। १६ ।। भार्यार्थज्वरयत्कन्पामृचीफस्तेन भापितः ।। ४ ।। प्रतिगृहामि ते कन्यामेकपुत्रफलाय वै । एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् । अधायाश्रममासाद्य चरन्तु मम सर्वगः ॥ १७॥ भगवन्दीयतां मा सहसमिति गालव ॥ ५॥ स तया रममाणोध्य विधामित्रो महाएतिः । ऋचीकस्तु तथेत्युक्त्वा वरुणस्यालयं गतः। आत्मजं जनयामास माधवीपुत्रमष्टकम् ॥ १८ ॥ अवतीर्थे हयान् लन्थ्वा दत्तवान्पार्थिवाय वै ॥६॥ जातमात्रं मुतं तं च विश्वामित्रो महामुनिः । इष्ट्वा ते पुण्डरीकेण दत्ता राजा विनातिषु । संयोज्याधस्तया धर्मर धस्न: समयोनयन् ॥ १९ ॥ तेभ्यो देवे शते क्रीत्वा प्राप्ते नैः पार्थिवैस्तदा ॥७॥ अथाष्टकः पुरं मायात्तदा सोमपुरमभम् । अपराण्यपि चत्वारि शतानि दिनमत्तम । निर्यात्य कन्यां शिप्याय कौगिकोऽपि वनं ययौ २० नीयमानानि संतारे हृतान्यासन् वितस्तया ॥८॥ गालयोऽपि मुपर्णन सह निर्यात्य दक्षिणाम् । एवं न शस्यममाप्यं प्राप्तुं गालव कर्टिचिन् । मनसातिप्रतीतेन कन्यामिदमुगाच ह ।। २१ ।। इमामश्वगताभ्यां वै द्वाभ्यां तस्म निवेदय ॥९॥ जातो दानपतिः पुत्रस्त्वयाशूरस्तथा परः । विश्वामित्राय धर्मात्मन् पइभिरश्वशतैः सह । सत्यधर्मरतवान्यो यच्चा चापि तया परः ॥२२॥ ततोसि गतसंमोदः कृतकृत्यो दिनोत्तम ॥१०॥ तदागन्छ वरारोहे तारितस्ने पिता मुनः । गालवस्तं तयेत्युक्त्वा मुपर्णसहितस्ततः चत्वारथैव रागानस्तया नाहं मुमध्यमे ।। २३॥ आदाया-चांय कन्यां च विश्वामित्रमुपागम॥११॥ गालयम्बभ्यनुलाय मुपर्ण पनगागनम् । अधानां काहितार्यानां पडिमानि शतानि । पितुर्निर्यात्य तां कन्यां प्रययौ वनमे ।। २४ ॥ शतद्वयेन कन्येयं भवना प्रतिगृह्यताम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनविंशत्यभिस्गततमोऽध्यायः ॥ ११९ ।। [नील.] गालवमिति ॥ १ ॥ सन्वारे मागें ॥८॥ [मर्ग०सं यक्ष्यमानमिति गरम् ।। १५ ।। निर्यात्य प्रत्यर्प्य शियाय गालयाय ॥२०॥ इति श्रीमहा शेगारमनायादाम्यापा- इतिश्रीमन्मामानेोगगि नेटाप्टीप भारतमा मेमोरिंग पिग्मोम्पाय... पानविंगत्पमिततपासा... [लक्षा] नेभ्यो मेने मीना मान्य नेम्यः [अर्जु० ] पुण्डरीपन योन ॥ ७ ॥ इदमिनिति विश्वेभ्यः दे द्विशतमन्यायाने मनाः । पारि वचोविशेषगम् । झं यक्ष्यमाणम् इति एवंप्रकारम् ॥१५॥ माया में प्रामाःप्रा भाममंना मंगर दमाः ॥ ७॥ मभिरतीतेन तुटेन ॥ २१॥ दानपनि मुमनाः, शःप्रवान्यामनिया नानि म्या असताना ८॥ दनः, सत्यभमरन शिषिः, तयापगे यचा अष्टमः।।२२।। इनिभामारले राीि सदियो इति भीमाामारलपात्यारापनरिमा गापुरोगागि पिपरिम्स... एरोनीशियनोपा sun ·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ विशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२० राशोपनान्तस्वयंवरया माधव्या वनं गत्वा तपश्चरणम् ॥१॥ बहुना पाटेन स्वर्गतस्य ययाते. सर्वावमाननेन क्षीणपुण्यस्य तास्थानमिशानानिस्तेजरत्वप्राप्तिः ॥२॥ नारद उवाच- ययातिरपि पूर्वेपां. राज्ञां वृत्तमनुष्ठितः । स तु राजा पुनस्तस्याः कर्तुकामः स्वयंवरम् । बहुवर्पसहस्रायुयुयुजे कालधर्मणा ॥ १२॥ उपगम्याश्रमपदं गङ्गायमुनसंगमे ॥ १ ॥ पूरुषांश द्वौ वंशे वर्धमानौ नरोत्तमौ । गृहीतमाल्यदामां तां रथमारोप्य माधवीम् । ताभ्यां प्रतिष्ठितो लोके परलोके च नाहुपः॥१३॥ पूर्व्यदुश्च भगिनीमाश्रमे पर्यधावताम् ॥ २॥ महीयते नरपतिर्ययातिः स्वर्गमास्थितः । नागयक्षमनुष्याणां गन्धर्वमृगपक्षिणाम् । महर्पिकल्पो नृपतिः स्वर्गाग्यफलभुग्विभुः ।। १४ ॥ शैलद्रुमवनौकानामासीत्तत्र समागमः ॥ ३ ॥ वहुवर्षसहस्राख्ये काले बहुगुणे गते । नानापुरुपदेश्यानामीश्वरैश्च समाकुलम् । राजर्पिपु निपणेषु महीयासु महर्षिषु ॥ १५ ॥ ऋपिभिब्रह्मकल्पैश्च समन्तादाटतं वनम् ॥ ४॥ अवमेने नरान्सर्वान्देवानृपिगणांस्तथा । निर्दिश्यमानेषु तु सा वरेपु वरवर्णिनी। ययातिर्मविज्ञानो विस्मयाविष्टचेतनः ॥१६॥ वरानुक्रम्य सर्वांस्तान्वरं वृतवती वनम् ॥५॥ ततस्तं युयुधे देवः शक्रो बलनिपूदनः । अवतीर्य स्थात्कन्या नमस्कृत्य च वन्धुपु । ते च राजर्पयः सर्वे दिग्धिगित्येवमनुवन् ॥ १७ ॥ उपगम्य वनं पुण्यं तपस्तेपे ययातिजा ॥६॥ विचारश्च समुत्पन्नो निरीक्ष्य नहुपात्मजम् । उपवासश्च विविधैर्दीक्षाभिनियमैस्तथा । को न्वयं कस्य वा राज्ञः कथं वा स्वर्गमागतः॥१८॥ आत्मनो लघुतां कला वभूव मृगचारिणी ॥७॥ कर्मणा केन सिद्धोऽयं क वाऽनेन तपश्चितम् । वैदूर्याडरकल्पानि मृदूनि हरितानि च । कयं वा ज्ञायते स्वर्गे केन वा ज्ञायतेऽप्युत ॥१९॥ चरन्ती श्लक्ष्णशप्पाणि तिक्तानि मधुराणि च ।।८।। एवं विचारयन्तस्ते राजानं स्वर्गवासिनः । सवन्तीनां च पुण्यानां सुरसानि शुचीनि च । दृष्ट्वा पप्रच्छुरन्योन्यं ययाति नृपति पति ॥ २० ॥ पियन्ती वारिमुख्यानि गीतानि विमलानि च।।९।। विमानपालाः शतशः स्वर्गद्वाराभिरक्षिणः। चनेषु मृगराजेषु व्याघ्रविमोपितेषु च । पृष्टा आसनपालाश्च न जानीमेत्ययात्रुवन् ॥ २१॥ दावामिविभयुक्तेषु शून्येषु गहनेषु च ॥१०॥ सर्वे ते ह्याटतज्ञाना नाभ्यजानन्त तं नृपम् ।। चरन्ती हरिणः सार्ध मृगीव वनचारिणी । स मुहूर्तादय नृपो हतौजाश्चाभवत्तदा ॥ २२ ॥ चचार विपुलं धर्म ब्राह्मचर्येण संवृतम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥ [नील.] स तु राजा आश्रमपदमुपगम्य पर्नुकामः [अर्जु०] उत्त्रम्य त्यस्त्वा वनमेव वृतवती ॥ ५॥ मभूदिति गेपः ॥ १॥ पर्यधावनां पगन्येषगायेत्ययः | लघुतां शतां यद्वा उपरिगमनानुकूला 'सत्वावस्यामणि- ॥२॥ यनं वनयासम् ॥ ५॥ आत्मन, विसस्य लघुनां । मादिसिद्धपन्तर्गताम् ॥ ७ ॥ मृगरागेषु मृगयापर्यायुषा गादेपादिमादित्येन सूक्ष्मायभेदने नीम्रताम् ॥ ७ ॥ रामानो येषु सिंहविग्रोषितेपु सिंदा विप्रोपिता येषु प्यामाणां विनोपितं पर्यटनं येपु ॥ १० ॥ युयुगे विप्रयुचेपु स्यपेषु ॥ १० ॥ नादुपो ययातिः ॥ १३ ॥ योग रयाम् पाल गर्मणा मृत्युना ॥ १२ ॥ नादुपः महीयते पुराने ॥ १४ ॥ पपातिः॥ १३ ॥ इति श्रीमन्महाभारतमारपायामश्नमिभातापायपोगपणि नियोग मेहन.भालभारती शिरपतिमोsध्याय:॥१०॥ पिपिएलतमायाप १०॥ [ सर्प०] आश्रमपमुपगम्य कर्नुामोऽभूमिनि शेषः १९॥ोtainा ॥१०॥ ॥१॥ मैरिति दिलाविद्याभ्यो देवतारतत्र समागमा इत्यर्षः ·मध्यायः १२१] उद्योगपर्व ५ एकविंशाधिकशततमोऽध्यायः १२१ ययाते स्वदौहित्राणां प्रतर्दनादीनां वाजपेयेन यजमानानां मध्ये पतितम्य माधवीगारवाभ्यां स्वम्बतपसोऽनाष्ठमभागेन च तारणम् ॥ १॥ नारद उवाच- तेपामध्वरजं धर्म स्वर्गद्वारमुपस्थितम् ॥ ११ ॥ अथ प्रचलितः स्थानादासनाच परिच्युतः । ययातिरुपजिघन्यै निपपात महीं मति । कम्पितेनेव मनसा वर्पितः शोकवादिना ॥१॥ भूमौ स्वर्गे च संघद्धां नीं धृममयीमिव । म्लानस्रग्भ्रष्टविज्ञानः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः। गगां गामिव गन्छन्तीमालम्ब्य जगतीपतिः ॥१२॥ विधूर्णस्रस्तसर्वाङ्गः प्रभ्रष्टाभरणाम्बरः ॥ २॥ श्रीमत्स्यवभृयाय्येषु चतुर्प प्रतिवन्धुषु । अदृश्यमानस्तान्पश्यनपश्यंथ पुनः पुनः । मध्ये निपतितो राजा लोकपालोपमेषु सः ॥१३।। शून्यः शून्येन मनसा प्रपतिष्यन्महीतलम् ॥ ३ ॥ चतुर्पु हुतकल्पेषु राजसिंहमहामिषु । किं मया मनसा ध्यातमशुभं धर्मदूपणम् । पपात मध्ये राजर्पियाति: पुण्यसंक्षये ॥ १४ ॥ येनाहं चलितः स्थानादितिराजाव्यचिन्तयत् ॥४॥ तमाहुः पार्थिवाः सर्वे दीप्यमानमिव दिया । ते तु तत्रैव राजानः सिद्धाचाप्सरसस्तथा । को भवान्कस्य वा वधुर्देशस्य नगरस्य वा ॥१५॥ अपश्यन्त निरालम्वं तं ययाति परिच्युतम् ॥५॥ यक्षो वाऽप्यथवा देवो गन्धों राक्षसोऽपि वा । अथैत्य पुरुषः कश्चित्क्षीणपुण्यनिपातकः । न हि मानुपस्पोऽसि को वाऽर्थः कासयते त्वया १६ ययातिमनवीद्राजन् देवराजस्य शासनात् ॥ ६॥ ययातिरुवाच- अतीव मदमत्तस्त्वं न कंचिन्नावमन्यसे । ययातिरस्मि राजर्पिः क्षीणपुण्यच्युतो दिवः । मानेन भ्रष्टः स्वर्गस्ते नाईस्त्वं पार्थिवात्मज ॥७॥ पत्तेयं सत्स्विति ध्यायन् भवत्सु पतितस्ततः ॥१७॥ न च प्रज्ञायसे गन्छ पतस्वेति तमत्रवीत् । राजान ऊचु:- पतेयं सत्स्विति वचस्विरुक्त्वा नहुपात्मनः ॥ ८॥ सत्यमेतद्भवतु ते काद्वितं पुरुपर्पम । पतिप्यंश्चिन्तयामास गति गतिमतां वरः। सर्वेषां नः क्रतुफलं धर्मश्च प्रतिगृह्यताम् ॥ १८ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान् ॥ ९॥ ययातिरुवाच- चतुरोऽपश्यत नृपस्तेप मध्ये पपान है। नाहं प्रतिग्रहधनो ब्राह्मणः क्षत्रियो ह्यहम् । प्रतर्दनो वसुमनाः शिविरौशीनरोऽष्टकः ॥ १० ॥ न च मे प्रवणा युद्धिः परपुण्यविनाशने ॥ १९ ॥ वाजपेयेन यज्ञेन तर्पयन्ति सुरेश्वरम् । ॥२ ।। उत्क्रम्य परित्यज्य ।। ५ । लघुता निष्पापताम् सपन्ध. ।। १२ ।। प्रतिवन्धुपु दौहित्ररूपेषु ।। १३ ।। ॥७॥ मृगराजो व्यान । सिंहा विप्रोपिता येषु ॥१०॥ वन्धुः पालयिता ।। १५ ।। इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतव्याख्याया विंशत्यधिकशततमोऽध्याय ॥१०॥ [अर्जु०] न वंचिन्नावमन्यसे अवमन्यसे एवेत्य- [लक्षा० ] वनेष्वमृतकल्पवित्यत्र अमृतप्रायं फन्द- न्ययः । मानेनाहंकारेण ॥ ७ ॥ अवभृयामेषु श्रेष्ठया- मूलफलादिक कल्पयन्तीत्यमृताल्पानि । तेषु॥८॥ समाप्तिलानेन श्रेष्ठता गतेपु सततयज्ञेवित्यर्थ । प्रति. इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थकृतलागारे वन्धुपु सर्वगन्धुपु ॥ १३॥ प्रतिमान प्रतिनिम्नम् ।।१५।। विशत्यधिकशततमोऽध्याय ॥१२०॥ [सर्व.] प्रतिरन्धुपु ॥ १३ ॥ [नील० ] अथेति ॥ १॥ धर्मदूपणं पुण्यनागकम् [लक्षा०] अदृश्यमानम्तान्पश्यन्नित्यत्र मदृश्यमानः ॥४॥ प्रज्ञायसे हीनतेजरत्वेन अप्रमागत्वात् 11८॥ तरहश्यमानः ॥३॥ शिविरौशीनर इत्येकः ॥ १० ॥ एफ इमशन्दः पादपूर. इति श्रीमन्महाभारत क्योगपणि वादिरानतिमामारे णार्थ. गङ्गा नदीमिर धूममयीं लेसामालम्ब्य निपपातेति विशत्यधिरशतनमोऽध्याय ॥११॥ ७ ख स्वर्गादि । १२ स. गङ्गामिव । १३स निपातितो। १५स प्रतिमानमिव श्रिय । १६ स कविम्ब । इति एकचित्यधिकतमी ऽध्याय ।। १२१ ॥ उपो. ४६ ·श्रीमन्महानारते [भगवान नाग्दस्वार- अहं ते दुहिता राजन् मावी मगचारिणी ॥२४॥ नामदेव काले तु भगवयांत्रमागताम् । मपान्प्युपचिनो धर्मस्तनाथ मनिगृह्यताम् । मला नेस्य गजाननेभिवायेदमयन् ॥ २०॥ पम्माद्राजनराः सर्वे अपन्यफलभागिनः ॥ २५॥ रिमानाने कि दुर्मः वामनं नव । सम्पादिन्डन्नि दौरिवान्यया तं चनुधाधिप । आया हि वयं म नत्र पुत्रान्तमायने ॥ २१ ॥ ततले पार्थिवाः म गिरसा जननीं तदा ॥२६॥ नां नमाप्तिं श्रुत्वा मारी परया मुढा । अभिशय नमस्कृत्य मातामहमयानुन् । पिन नमागन्ययानि मा कान्ट च ।। २२ ।। चरनुः स्निन्यः स्तरापूर्य मेदिनीम् ।। २७ ।। गमा मानि नान्दृत्रांनामी वारपानी । पानामहं नृपतयन्नारयन्नो दिवध्युतम् । दीवाना गजेन्ट मन पुत्रा न ने पगः ॥२३॥ भय तसादुपगनों गायोप्या पार्थिनम् । नानापियन रहमंगलने । नामो भागेन वर्गमारोटतां भवान ॥ २८ ॥ सी भीनदानात योगशिकशित्यधिसमानुनमोऽध्यायः॥ १२१ ।। शादियाधिकालनमायायः १२२ नामिनि पाय पपा गांगरम..

·अध्यायः १२३]
उद्योगपर्व ५
.
यथा प्राणांश्च राज्यं च राजकाममुखानि च यया यथा हि जल्पन्ति दौहित्रास्तं नराधिपम् ।
त्यजेयं न पुनः सत्यं तेन सत्येन खं व्रज ॥१०॥ तथा तथा वसुमती त्यक्ता राजा दिवं ययौ ॥१५॥
यथा सत्येन मे धर्मों यथा सत्येन पावकः । एवं सर्वे समस्तस्तै राजानः मुकृतस्तदा ।
प्रीतः शतक्रतुर्थव तेन सत्येन खं जन ।। ११ ।। ययाति स्वर्गतो भ्रष्टं तारयामामुरजसा ॥१६॥
अष्टकस्वय राजर्षिः कौगिको माधवीसुतः । दौहित्राः स्वेन धर्मण यज्ञदानकृतन वै ।
अनेकानयज्चानं नाहुपं प्राप्य धर्मविद ॥ १२ ॥ चतुर्यु राजवंशेषु संभूताः कुलवर्धनाः ।
शतमः पुण्डरीका मे गोसवाश्चरिताः प्रभो। मातामई महापानं दिवमारोपयन्त ने ॥ १७ ॥
ऋतवो वाजपेयाश्च तेषां फलमवामुहि ॥ १३ ॥ राजान ऊचुः-
न मे रबानि न धनं न तथाऽन्ये परिन्छदाः । राजधर्मगुणोपेताः सर्वधर्मगुणान्विनाः ।
ऋतुप्चनुपयुक्तानि तेन सत्येन खं बज ॥ १४ ॥ दौहित्रास्ते वयं राजन् दिवमारोह पार्थिव ।।१८॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वाविंशत्यधिकशतनमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥
त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२३
पुनः स्वर्गतस्य ययातदेवतैरभिनन्दनम् ॥ १॥ ययातिना स्वपतनहतुं पृष्टन ब्रह्मणाभिमान इनि कपनम् ॥ ॥ नारदेन
दुर्योधनाय मानत्यागोपदेशः ॥ ३ ॥
नारद उवाच-
पुनस्त्वयैव राज सुकृतेन विवातितम् ।
सद्भिरारोपितः स्वर्ग पार्थिव रिदक्षिणः। आरतं तमसा चैतः सर्वेषां स्वर्गवासिनाम् ॥ ८ ॥
अभ्यनुज्ञाय दौहित्रान् ययातिर्दिवमास्थितः॥१॥ येन त्वां नाभिजानन्ति ततोऽजातोऽसि पातितः ।
अभिटष्टश्च वर्पण नानापुप्पसुगन्धिना । प्रीत्यैव चासि दौहित्रस्तारितस्त्वमिहागतः ॥९॥
परिष्वक्तश्च पुण्येन वायुना पुण्यगन्धिना ॥२॥ स्थानं च प्रतिपन्नोऽसि कर्मणा स्वेन निनितम् ।
अचलं स्थानमासाद्य दौहित्रफलनिर्जितम् । अचलं शाश्वतं पुण्यमुत्तमं ध्रुवमव्ययम् ॥ १० ॥
कर्मभिः स्वैपचितो जञ्चाल परया श्रिया ॥३॥ ययातिरुवाच-
उपगीतोपनृत्तश्च गन्धर्वाप्सरसां गणः । भगवन्संगयो मेऽस्ति कश्चित्तं छेत्तुमईसि ।
प्रीत्या प्रतिगृहीतच स्वर्गे दुन्दुभिनिःस्वनः ॥ ४ ॥ न धन्यमहमहमि प्रष्टुं लोकपितामह ॥ ११ ॥
अभिष्टतच विविधदेवराजर्पिचारणः।
बहुपर्पसहस्रान्तं प्रजापालनवर्धितम् ।
अतिथोत्तमार्येण देवतैरभिनंदितः ॥५॥ अनेकक्रतुदानोचैरनितं मे महत्फलम् ॥ १२ ॥
प्राप्तः स्वर्गफलं चैव तमुवाच पितामहः । कथं तदल्पकालेन क्षीणं येनास्मि पातितः ।
नितं शान्तमनसं वचोमिस्तर्पयन्निव ॥ ६॥ भगवन्वेत्य लोकांच गाश्वतान्मम निर्मितान् ।
चतुप्पादस्वया धर्मवितो लोक्येन कर्मणा । कथं नु मम तत्सर्व विभनष्टं महायुते ॥ १३ ॥
अक्षयस्तव लोकोऽयं कीर्तिश्चवाक्षया दिवि ॥७॥
[अर्जु०] समस्ता मिलिताः ॥ १६ ॥
क्रोधेन ॥ ८ ॥ नामिजानन्ति श्रेष्ठोऽयमिति नानी-
इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायाम नमिनायामुयोगपशि वन्ति ततो हेतोः अन्नातः अकीर्त्या तिरोभूनः ॥ ९॥
द्वाविंशत्यधिकशततमोध्यायः॥ १२ ॥
[अर्जु.] उपगीतेत्यादि गन्धरपगीतः अप्सगेभि-
हनील० ] सद्भिरिति ॥ १॥ वर्षण वृष्ट्या ।। २॥ रुपनृत्तः ॥४॥ लोक्येन लोकहितेन ॥ ७ ॥ तमसा
चतुष्पादः तपोयज्ञशानदानवान् । अहिंसा मत्यमस्तेयमा- अज्ञानेन ॥ ८ ॥ अज्ञातोऽसि ॥९॥ आत्य पे ॥१३॥
नृण्यं चेति वा पादाः ।। ७॥ सुकृतेन सम्यक्संपादितन [सर्व.] चतुःपादरतपोज्ञानदानधर्मरूपवान् । लो-
कर्मणा मया समोऽन्यो नास्तीति वाक्प्रयोगेण तमसा क्यन लोरहितेन ॥ ७ ॥ तमसा मोहन ॥८॥
३ म. परममिश 1८ म. पुनसवाय । ९ म. यत्रयां नामिजादन ततोऽशालासिराति । इति अयोधिसत्यधिकशतमोऽध्यायः ॥ १२३॥

·३६४ श्रीगन्महाभारते [ भगवद्यानपर्व ६ पितामह उवाच--- निर्वधताऽतिमात्रं च गालवेन महीपते ॥ १९ ॥ बहुबर्षसहस्रान्तं प्रजापालनवर्धितम् । श्रोतव्य हितकामानां सुहृदां हितमिच्छताम् । अनेकक्रतुदानौधैर्यत्त्चयोपार्जितं फलम् ॥ १४ ॥ न कर्तव्यो हि निर्बन्धो निर्वनो दि क्षयोदयः २० तदनेनैव दोषेण क्षीणं येनासि पातितः । तस्माचमपि गान्धारे मानं क्रोधं च वर्जय । अभिमानेन राजेन्द्र धिकृतः स्वर्गवासिभिः ॥१५॥ संधत्स्व पाण्डीर संरम्भं त्यज पार्थिव ।। २१ ॥ नायं मानेन राजर्षे न वलेन न हिंसया। ददाति यत्पार्थिव यत्करोति न शाठ्येन न मायाभिर्लोको भवति शाश्वतः ॥१६॥ यद्वा तपस्तप्यति यजुहोति । नावमान्यास्त्वया राजन्नधमोत्कृष्टमध्यमाः। न तस्य नाशोऽस्ति न चापकों नहि मानपदग्धानां कश्चिदस्ति शमः कचित् ॥१७॥ नान्यस्तदश्नाति स एव कर्ता ॥ २२ ।। पतनारोहणमिदं कथयिष्यन्ति ये नराः । इदं महाख्यानमनुत्तमं हितं विपमाण्यपि ते प्राप्तास्तरिष्यन्ति न संशयः॥१८॥ पहुश्रुतानां गतरोपरागिणाम् । नारद उवाच- समीक्ष्य लोके बहुधा प्रधारित एप दोपोभिमानेन पुरा प्राप्तो ययातिना । त्रिवर्गदृष्टिः पृथिवीमुपाश्नुते ॥ २३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १२३ ॥ चतुर्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२४ धृतराष्ट्रप्रार्थितेन श्रीकृष्णेन थमाथं दुर्योधनस्य बहुविधानुनयः॥१॥ धृतराष्ट्र उवाच- न शृणोति महावाहो वचनं साधुभापितम् ॥ ४ ॥ भगवन्नेवमेवैतद्यया बदसि नारद । गान्धार्याश्च हुपीकेश विदुरस्य च धीमतः । इन्छामि चामप्येवं न लीगो भगवन्नहम् ॥ १॥| अन्येषां चैव सुहृदां भीप्मादीनां हितैपिणाम् ।।५।। वैशम्पायन उवाच- स त्वं पापमति क्रूरं पापचित्तमचेतनम् । एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभापत कौरवः । अनुशाधि दुरात्मानं स्वयं दुर्योधनं नृपम् ॥ ६ ॥ स्वयं लोग्यं च मामात्यधम्य न्याय्यं च केशव ॥२॥ सुहृत्कार्य तु सुमहत्कृतं ते स्याजनार्दन । न त्यहं स्वागस्तात क्रियमाणं न मे मियम् । ततोऽभ्यात्त्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्पणम् ॥ ७ ॥ अग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम ॥ ३ ॥ अनवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् । अनुनेतुं महापादो यतस्य पुरुषोतम । दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम ॥ ८ ॥ [नोल: ] गाटां विश्वामपानः । माया अमृतार्थप्रदर्श: स्य स तथा । अहंकारदोपकथनं चास्य तात्पर्यार्थी ज्ञेयः २३ नानपूर्वकं परयचनम् ॥ १६ ॥ पापिष्टलेन त्वत्कृतं इनि श्रीमन्महाभारत पारय्यायाम नमितायामुयोगपणि पापं त्वयैव भोगव्यं न तु भ्रागादिभिरित्याशयेना- प्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२३ ॥ दक्षानीति । किंतु वदामोति ॥ २२ ॥ पहुधा [सर्य०] शाठयं परहिंसा हेतुर्वचनं माया यतोऽन्य. नानागाग्ययुस्त्यादिभिः प्रयाग्निं निषितम् ॥ २३ ॥ द्वचनम् ॥ १६ ॥ ममो नास्ति पापिष्टत्वेन ॥ १७ ॥ निभीम महाभारत गंगानभाग्नमा इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सनायपणातव्याख्या प्रयोविंशत्यपि ततमोऽध्यायः॥1॥ यधिशामायाप ॥११॥ [लक्षा०] नदि मानप्रदग्नानामित्यत्र मानः प्रदग्धो [अ] माटोन पावभनेन । मायामिगिन्याशानः यम्ने मानप्रदायाः निगई शारिण इत्यर्थः ॥१७॥ ॥१६॥ गमतुल्यः यातिपि गानाधीनत्याग १७ इति धीमराभारने गणि पाHिTTER गोपनियां मन्दीयानिः पदमा प्रभाग्निति प्रयोविनिमोऽध्याय ॥१२॥॥ गाष्टिः पापा प्रभारिता नानासागता प्रिवर्गाष्टिग [नाट.] गामिति ॥१॥ अभ्यायस्य पुनः पुनः

·अध्याय १२४]
उद्योगपर्व ५
३६५
शमार्थ ते विशेपेण सानुबन्धस्य भारत । यस्तु निःश्रेयस पास्य मोहान प्रतिपयते ।
महामज्ञ कुले जातः सा तत्कर्तुमर्हसि ॥ ९ ॥ स दीर्घम्नो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते ॥ २३ ॥
श्रुतत्तोपसपन्नः सवः समुदितो गुणैः। यस्तु निःश्रेयसं झुला प्राक्तदेवाभिपयते ।
दौप्कुलेया दुरात्मानो नृशसा निरपरपाः ॥१०॥ आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते ॥ २४ ॥
त एतदीदृश कुर्युर्यथा व तात मन्यसे । योऽर्थकामस्य वचन प्रातिकूल्यान्न मृप्यते ।
धर्मार्थयुक्ता लोरेस्मिन्पत्तिलक्ष्यते सताम् ॥११॥ शृणोति प्रतिकूलानि द्विपता वगमेति सः ॥२५॥
असता विपरीता तु रक्ष्यते भरतर्षभ । सता मतमतिकम्य योऽसता वर्तते मते ।
विपरीता त्वियं वृत्तिरसम्रक्ष्यते त्वयि ॥ १२॥ शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव ॥२६॥
अपर्मश्चानुमन्योन पोरः पाणहरो महान् । मुरयानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनानिपेवते ।
अनिष्टश्वानिमित्तश्च न च शस्यथ भारत ॥ १३॥ स घोरामापट प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति ॥ २७॥
तमनर्य परिहरनात्मयः करिष्यसि ।
योऽसत्सेवी च्याचारो न श्रोता सुहृदा सताम् ।
भ्रातॄणामथ भृत्याना मिनाणा च परन्तप ।। १४॥ परान्गृणीते स्वान्देष्टि त गौस्त्यजति भारत ॥२८॥
अधादयशस्याच कर्मणस्त्व प्रमोक्ष्यसे । स व विर य तेर्वी रेरन्येभ्यस्त्राणमिच्छसि ।
प्राज्ञैः शरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्पहुश्रुतैः ॥ १५ ॥ अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मृहेभ्यो भरतर्षभ ।। २९ ।।
सपत्स्य पुरपव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
को हि शक्रसमान् ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान् ।
तद्धितं च प्रिय चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ १६ ॥ अन्येभ्यस्त्राणमाशसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः ॥३०॥
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः । जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्य विनिकृतास्त्वया ।
कृपस्य सोमदत्तस्य पाहीकस्य च धीमतः ॥१७॥ न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः३१
अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य सजयस्य विविंशतः। मियोपचरितास्तात जन्मप्रभृति वान्यवाः ।
ज्ञातीना चैव भूयिष्ठ मित्राणा च परंतप ॥ १८ ॥ वयि सम्यमहागाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः ॥३२॥
गमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा । लयापि प्रतिपत्तव्य तथैव भरतर्षभ ।
हीमानसि कुले जातः श्रुतवाननृगसवान् ।
स्वेपु वन्धुपु मुख्येपु मा मन्युवशमन्वगाः ॥३३॥
तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ ।। १९ ।। त्रिवर्गयुक्तः माज्ञानामारम्भो भरतर्षभ ।
एतन्यो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत । धर्मार्थापनुरु यन्ते त्रिवर्गासभने नराः ॥ ३४ ॥
उत्तमापगतः सर्वः पितुः स्मरति शासनम् ॥२०॥ पृथक्क विनिविष्टाना धर्म धीरोऽनुरुभ्यते ।
रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह सगमः । मयमोऽर्थ कलिं वालः काममेवानुर यते ॥ ३५ ॥
सामात्यस्य पुरश्रेष्ठ तत्तुभ्य तात रोचताम् ॥२१॥ इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाद्धर्म विपजहाति यः।
श्रुत्वा यः सुहृदा शास्त्र मयों न प्रतिपयते । कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति ॥ ३६ ॥
विपाकान्ते दहत्येन किंपाकमिव भक्षितम् ॥ २२ ॥
[अर्जु.] अङ्ग ह ॥३॥ अभ्यावृत्याभिमुसीभूय।।७॥ यस्य ॥ ९॥ [ अनेपेषु क्षनियेषु स्थिता । ] शास्त्र
[नील ] शाने शासने ॥ १९ ॥ पिाक महा- शासनम् ।। १९ ॥ किंपाक महाकारफलम् ॥ २२ ॥
काल्पलम् ॥ २२ ॥ नि श्रेयस क्ल्याणम् ॥ २४ ॥ नि श्रेयस कल्याणम् ॥ २४ ॥ गौर्भूमि ॥२८॥
अर्थकामस्य इप्रार्थिन ॥२५॥ उपचरिता प्रतारिता
[लक्षा०] किंपासमिर भक्षितमित्यन अन्ते विपरीत-
॥ ३२ ॥ अर्थ कलिं क्लहहेतुम् ॥ ३५ ॥ अनुपायेन फल्चात् किं कुत्सित क्षेपार्हो वा पाक परिपाको यस्य
हीनोपायेन || ३६ ॥
स पिाक | विफल तद्धि तसाले स्वादु, मरणकाले
[अर्जु० ] समर्थ युक्त हित त्या सानुगन्धस्य ससहा- हरिविस्मरणनरमाद्यनर्थकारणम् । पिाक स्यान्महा
९ समय ते । १२ म पुरुषर्षम । ३६ म इन्द्रियै प्रमृर्लो ।
कालावोष्टी विम्वा च तुरिति हलायुध ॥ २२ ॥

·३६६
श्रीमन्महाभारत
[भगवद्यानपर्व ६
कामार्थी लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत् । न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया ॥४७||
नहि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन ॥३७॥ क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहये ।
उपाय धर्ममेवाहुत्रिवर्गस्य विशाम्पते । इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम् ॥ १८ ॥
लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते ॥३८॥ अयं भीप्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कपः ।
स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ । भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः ॥ ४९ ॥
आधिराज्यं महदीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ॥ ३९ ॥ अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धं धनञ्जयम् ।
आत्मानं तक्षति ह्येप वनं परशुना यथा । अजेयो ह्यर्जुनः संख्ये सर्वैरपि मुरासुरः ।
यः सम्यवर्तमानेषु मिथ्या राजन्मवर्तते । मानुपैरपि गन्धर्मा युद्ध चेत आधियाः ॥ ५० ॥
न तस्य हि मति छिन्यायस्य नेन्छेत्पराभवम् ४० दृश्यतां वा पुमान् कश्चित्समग्रे पार्थिवे वले ।
अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धीयते मतिः । योर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाबजेट्टहान् ॥५१॥
आत्मवान्नावमन्येत त्रिपु लोकेषु भारत ॥ ४१ ॥ किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ ।
अप्यन्यं प्राकृतं किंचिकिमु तान्पाण्डवर्षभान् । यस्मिन् जिते जितं तत्स्यात्पुमानेकः स दृश्यताम्५२
अमर्पवंशमापन्नो न किंचिद्बुद्धयते जनः ॥ ४२ ॥ यः सदेवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान् ।
छिद्यते ह्यात सर्व प्रमाणं पश्य भारत । अजयत् खाण्डवप्रस्थे कस्तं युद्धयेत मानवः ॥५३॥
श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह संगतम् ॥ ४३॥ तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम् ।
तैर्हि संप्रीयमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि । एकस्य च वहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ५४ ॥
पाण्डवनिर्मितां भूमि भुञ्जानो राजसत्तम ॥ ४४ ॥
युद्ध येन महादेवः साक्षात्संतोपितः शिवः।
पाण्डवान्पृष्टतः कृत्वा त्राणमाशंससेऽन्यतः । तमजेयमनाधृष्य विजेतुं जिष्णुमच्युतम् ।
दुःशासने दुर्विपहे कर्णे चापि ससौवले ॥ ४५ ॥ आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम् ।। ५५ ॥
एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत ।
मद्वितीयं पुनः पार्थ का प्रार्थयितुमर्हति ।
न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा ॥ ४६॥ युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरन्दरः ।। ५६ ॥
विक्रम चाप्यपर्यामाः पाण्डवान्मति भारत ।
योऽर्थकामस्य वचनमित्यत्र अर्थकामस्य स्वपुरुषार्थकामस्य | र्जुन एकः श्रेष्ठः पुमान् दृश्यतां अंशभूतः तस्य प्रतियो-
हितोपदंष्टुः ।। २५॥
गिनं निरूपय ॥५२॥
[ नील०] छिन्द्यात् लोभादिना दूपयेत् ॥ ४० ॥
इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि
चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४॥
छिद्यते प्रमाणमार्गात च्युतो भवतीत्यर्थः । प्रमाणं लो-
[सर्व०] यस्मिन् वीरे जिते पाण्डवैर्जितम् भवति ।
वेदप्रसिद्धं दुर्जनात संगिनः पाण्डवैः संगतं श्रेयः।।४३॥ | स एको दृश्यतां तेनैव सह योत्स्याम इत्यर्थः ।। ५२ !!
निर्मितां वशीकरणेनोत्पादिताम् ॥ ४४ ॥ यस्मिन्नर्जुने इति श्रीमहाभारतोरोगपर्वणि सतनारायणकृतव्याख्यापां
जिते सति ते तर जितं जयः स्यात् ।। ५२ ॥
चतुरिंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ।।
पनि श्रीमन्महाभारो योगपणि नेलकटीये भारतभावदीप
[लक्षा०] आत्मानं तक्षति ह्येप इत्यत्र एप, अधिरा-
चतुगिपशिशततमोऽध्यायः ॥१२४॥
ज्यपदवीमनुभमन् तक्षतिच्छिनत्ति ससंपन्नमभिन्छिन्द्या-
[ अनु० ] दुर्जनान दुर्जनमंगात् । संगे संग्युपचारात् | पुर्यात् ॥ ४० ॥ भिद्यते हाततं सर्पमित्यत्र आततं अत्यु,
द्यस्य नेठेत्पराभवमित्या अभिच्छिन्द्यात् बुद्धिच्छेद
॥४३॥ आविधा: आगेपय ॥५०॥ एकः श्रेष्ठः यस्मिन् । मतम् ॥ ४३ ॥ यस्मिजिते जितं स्यादित्यत्र जिते खवशे
नदीयों) जिने तर समरतयोधमहितस्यापि जितं भङ्गः । एते सति ॥ २॥ पुनः पार्थ कः प्रापयितुमईतीत्या
रयान मह ाः पुमान भूतो दृश्यतां कि जनश्येण पुनः प्रापयितुं परावृत्य प्रापयितुं प्रतीयमानं प्रति ईयमा-
हनन । अथवा यस्मितर्जुने मितं जयस्ता स्यात् स तरा-
४. . न सापालेभवम् । ४१ ग. परमानन | पाणि ५१
मत स पुमान् । इति चतुविशापितमो० १२४
नमागच्छन्तम ॥ ५६॥

·अध्यायः १२५] उद्योगपर्व ५ बाहुभ्यामुदहेन्दमि दहेक्रुद्ध इमाः प्रजाः । स्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये पहारथाः । पातयेत्रिदिवादेवान् योर्जुनं समरे जयेत् ।। ५७ ॥ महाराज्येऽपि पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ ६० !! पक्ष्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄन् ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथा । मा तात श्रियमायान्तीमत्रमंस्थाः समुद्यताम् । त्वत्कृते न विनश्येयुरिमे भरतसत्तमाः ।। ५८ ।। अर्ध प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमामुहि ॥६१॥ अस्तु शेपं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम् । पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च मुहृदां वचः । कुलन इति नोन्येया नष्टकीर्तिनराधिप ॥ ५९ ॥ संमीयमाणो मित्रश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि ॥१२॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ।। पञ्चशित्यधिकशततमोन्यायः १२५ भीमटोणाभ्यां पिदुरण घृतराष्ट्रेण च भगवद्वचनावमानने दोषानुस्त्वा तद्वचनकरणोपदेशः ॥ १ ॥ वैठाम्पायन उवाच- अथ द्रोणोऽब्रवीत्तत्र दुर्योधनमिदं वचः । ततः शान्तनवो भीष्मो दुर्योधनममर्पणम् । अमर्पवशमापन निश्वसन्तं पुन:पुनः॥९॥ केशवस्य वचः श्रुता प्रोवाच भरतर्षभ ॥ १ ॥ धर्मार्थयुक्तं वचनमाह त्वां तात केगवः । कृष्णेन वाक्यमुक्तोऽसि मुदा शममिच्छता । तथा भीष्मः शान्तनवस्तग्नुपस्व नराधिप ॥१०॥ अन्वपद्यस्व तत्तात मा मन्युवशमन्वगाः॥२॥ प्राज्ञी मेधाविनौ दान्तार्थकामौ बहुश्रुतौ । अकृत्वा वचनं तात केशवस्य महात्मनः । आहतुस्त्वां हितं वाक्यं तज्जुपस्व नराधिप ॥११॥ श्रेयो न जातु न सुखं न कल्याणमवाप्स्यसि॥३॥ अनुतिष्ठ महामाज्ञ कृष्णभीमो यचतुः । धर्नामर्थ्य महावाहुराह त्वां तात केशवः ।। माधवं बुद्धिमोहेन माऽवमंस्थाः परन्तप ।। १२ १३ तदर्थमभिपयस्व मा राजनीनगः प्रजाः ॥४॥ ये त्वां प्रोत्साह्यन्त्येते नैते कृत्याय कर्हिचिन् । चलितां त्वमिमां लक्ष्मी भारती सर्वराजमु । वैरं परेपां ग्रीवायां प्रतिमोक्ष्यन्ति संयुगे ॥ १३ ॥ जीवतो धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्याद्धंशयिप्यसि ॥ ५ ॥ माजीधनः प्रजाः सर्वाः पुत्रान् भ्रातूंस्तथैव च । आत्मानं च सहामात्यं सत्रभ्रातृवान्यवम् । वासुदेवार्जुनौ यत्र विद्धयजेयानलं हि तान् ।।१४।। अहमित्यनया बुद्धया जीविताद्वंशयिष्यसि ॥६॥ एतच्चैव मतं सत्यं सुहृदोः कृष्णभीष्मयोः । अतिक्रामकेशवस्य तथ्यं वचनमर्थवत् । यदि नादास्पसे तात पश्चात्तप्स्यसि भारत ॥१५॥ पितुश्च भरतश्रेष्ठ विदुरस्य च धीमतः ॥७॥ यथोक्तं जादग्न्येन भूयानेप ततोऽर्जुनः । मा कुलनः कुपुरुषो दुर्मतिः कापथड्गमः । कृष्णो हि देवकीपुत्रो देवैरपि सुदुःसहः । मातरं पितरं चैव मा मज्जी: गोकसागरे ॥८॥ किं ते सुखपियेणेह प्रोक्तेन भरतर्षभ ॥ १६ ॥ [लक्षा० ] पातयेत्रिविधान् देवानित्यत्र त्रिविधान ) वचनेन तर मूढम्य किं न किमपीत्यर्थः ॥ १६ ॥ वविादादिभेदेन विविधान् ।। ५७ ॥ [अर्जु०] कापथं कुत्सिवं पन्थानम् ।। ८ । जुषस्त्र इति श्रीमहामारते योगपर्वणि वादिराजतीयकृतठशालंकारे सेवस्त्र ॥ ११ ॥ [ मास्थाः मातिष्टः । समतुल्यम् । ] चतुर्विशत्यसियततमोऽध्यायः ॥ १२४॥ कृत्याय कर्मणे ॥१३॥मा नीनगो मा घातय ॥१४॥ [नील.] तत इति ॥ १॥ मा नीनशः मा नाशय [सर्व०] श्रेयः मुससाधनं कल्याणं धर्महेतुम् ॥ ३ ॥ ॥४॥ कुलनो मा भूरिति शेपः ॥ ८ ॥ एते कर्णादयः कृत्याय करणाय परेपामस्मदादीनाम् ।। १३ ॥ माजीपनो पत्याय जयाय परपामस्मदादीनाम् ॥ १३ ॥ मा जीवनः मा घातय ॥ १४ ॥ मा धाताय या तान् अजेयान्विद्धि ॥ १४ ॥ सुसं इति श्रीमहाभारनोयोगपर्वणि मजनारायणतन्यारत्यायां हितावह प्रियं च न्यायोपेतत्वात् तेन मुपप्रियेण प्रोक्तेन पगित्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ १ . सदा । ५म. इमां श्रिय प्रमरिताम् । ६ म. सदमित्रमदया। ८म. कुन्नोऽन्तपुइव पचविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ।।

·३६८
श्रीमन्महाभारते
[ ধলেশ্বর
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथेच्छसि तथा कुरु । आसीनं भ्रातृभिः सार्थ राजभिः परिवारितम् २२
नहि त्वामुत्सहे वक्तुं भूयो भरतसत्तम ॥१७॥ दुर्योधन नियोधेदं शौरिणोक्तं महात्मना ।
वैशम्पायन उवाच-
आदत्स्य शिवमत्यन्तं योगक्षेमवदव्ययम् ।। २३ ॥
तस्मिन्वाक्यान्तरे वाक्यं क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत् ।
अनेन हि सहायेन कृष्णेनारिष्टकर्मणा ।
दुर्योधनमभिमेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्पणम् ॥ १८ ॥ इष्टान्सर्यानभिमायान्माप्स्यामः सर्वराजमु ।। २४ ॥
दुर्योधन न शोचामि त्वामहं भरतर्षभ । सुसंहतः केशवेन तात गल्छ युधिष्ठिरम् । :
इमौ तु वृद्धौ शोचामि गान्धारी पितरं च ते ॥१९॥ चर स्वस्त्ययनं कृत्स्नं भरतानामनामयम् ॥ २५ ॥
यावनायौ चरिष्येते त्वया नाथेन दुईदा । वासुदेवेन तीर्थन तात गच्छस्व संशमम् ।
हतमित्रौ हतामात्यौ लूनपक्षाविवाण्डजौ ॥ २० ॥ कालमाप्तमिदं मन्ये मा वं दुर्योधनातिगाः ॥२६।।
भिक्षुको विचरिप्यते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम् । शमं चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् ।
कुलनमीदृशं पापं जनयित्वा कुपूरुपम् ॥ २१ ॥ त्वदर्थमभिजल्पन्तं न तवास्त्यपराभवः ॥ २७ ॥
अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभापत ।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥
पड्विंशत्यधिकशततमोध्यायः १२६
भीष्मद्रोणाभ्यां दुर्योधनाय शमस्प श्रेयस्त्वोपदेशः ॥१॥
वैशम्पायन उवाच-
भीमसेनो गदापाणिस्तावसंशाम्य पाण्डवैः ॥ ५॥
धृतराष्ट्रवचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणौ समव्यथौ ।
यावन्न शातयत्याजौ शिरांसि गजयोधिनाम् ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमूचतुः शासनातिगम् ॥ १॥ गदया वीरयातिन्या फलानीव वनस्पतेः ॥ ६॥
यावत्कृष्णावसन्नद्धौ यावत्तिष्ठति गाण्डिवम् । कालेन परिपकानि ताबच्छाम्यतु वैशसम् ।
यावद्धोम्यो न मेधानो जुहोतीह द्विपदलम् ॥ २॥ नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः ॥ ७ ॥
यावन प्रेक्षते क्रुद्धः सेनां तब युधिष्ठिरः । विराटश्च शिखण्डी च शैशुपालिश्च दंशिताः ।
हीनिपेयो महेष्वासस्तावन्छाम्यतु वैशसम् ॥ ३ ॥ यावन्न प्रविशन्त्येते नका इव महार्णवम् ॥ ८॥
यावन दृश्यते पार्थः स्वेऽप्यनीके व्यवस्थितः । कृतास्त्राः क्षिप्रमस्यन्तस्तावन्छाम्यतु वैशसम् ।
भीमसेनो महेप्यासस्तावन्छाम्यतु वैशसम् ॥ ४ ॥ यावन्न सुकुमारेषु शरीरेपु महीक्षिताम् ॥ ९॥
यावन्न चरते मार्गान् पृतनामभिधर्पयन् ।
[लक्षा०] वरं परेपां ग्रीवायामित्यत्र परेपामन्येपाम- अतिक्रम्य मागमः । इणो गादेश रूपम् ।।२६ ।। अपरा-
स्मदादीनाम ॥ १३॥
भवो नास्ति पराभव एव ॥ २७ ॥
[नील०] सुसंहतः मुनु एकीभूतः ॥ २५ ॥ तीर्थेन इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमिश्रकृतासामु रोगपणि
उपायेन ॥ २६ ॥ अपराममो जयः ॥ २७ ॥
पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२ ॥
इनि श्योगपणि नैराठीये भारतभावीपे पश. [लक्षा०] शमं चेद्याचमानं त्वमित्यत्र याचमान पेश
विंगरपशिशतनमोऽध्यायः ॥ १२ ॥
प्रति शमं नारयास्यसि चेदित्यन्वयः ।। २७ ।।
[भर्जुनपक्षी छिनपक्षी द्विजौ पक्षिणी ॥२०॥ | इति श्रीम०मा०या००० परिंशत्यधिकशततमोऽध्याय १२६॥
भिमा भिक्षुत्ती ॥ २१ ॥ संहितः सन्धि प्रासः सहित
इति या पाठः । सत्ययन शान्तिकर्म ॥ २५ ॥ तीन मानो मेयो यमः यान्ये संग्रामनामानि तानि यज्ञनागा•
[नील ] धृतराष्ट्रवच इति ॥ १ ॥ मेनामी संप्रा.
उपाध्यायेन कालमाप्तं ममयप्राप्तं ददं संधानं मातिगाः नीति यारकः ॥ २ ॥ वैशसं वैग्म् ॥ ४ ॥
14 APRIL शिक्षितमोऽध्यायः ॥ १२६॥ [अर्जु० ] ममध्य पोयत्य ||शा शरां पिरोषः ॥३॥

·मध्यायः १२७] उद्योगपर्व ५ गार्धपत्राः पतन्त्युप्रास्ताबन्छाम्यतु वेशसम् । उपविष्टस्य पृष्टं ते पाणिना परिमार्जतु ॥ १४ ॥ चन्दनागुरुदिग्पु हारनिष्कघरेपु च । शालस्कन्धो महापास्वां स्वनानो वृकोदरः । नोरासु यावद्योधानां महेष्वासमहेपवः ॥१०॥ सानाऽभिवदतां चापि शान्तये भरतर्षभ ।। १५ ।। कृताः लिममस्यद्भिरपातिभिरायसाः । अर्जुनेन यमाभ्यां च त्रिभिस्तरभिवादितः । अभिलक्ष्यनिपात्यन्ते तावन्छाम्यतु बंशसम् ।।११।। मुनि तान्समुपात्राय प्रेम्णाभिवट पार्थिव ।। १६ ।। अभिवादयमानं त्वां गिरसा राजकुञ्जरः। दृष्ट्वा लां पाण्डवैरिभिः सह संगतम् । पाणिभ्यां प्रतिगृहातु धर्मरानो युधिष्ठिरः ।। १२॥ यावदानन्दजाणि प्रमुञ्चन्तु नगविपाः ।। १७ ।। ध्वजाइशपनाकाई दक्षिणं ते सुदक्षिणः । घुप्यतां राजधानीपु सर्पसंपन्महीक्षिनाम् । स्कन्धे निक्षिपतां वाहुं शान्तये भरतर्षभ ।। १३ ।। पृथिवी भ्रातृभान भुन्यतां विञ्चरो भव ॥१८॥ रनौपधिसमेतेन रवाढुलितलेन च । इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि पइविंगत्यधिकशततमोऽधायः ॥ १२६ ।। सत्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२७ न मया पाण्डवानां समझममध्यपराद्ध नच तीक्ष्णया मून्या यावद्विध्यत्ताबदपि भूममेया पाण्डवान्प्रति परित्याग्यमिनि दुर्योधनोति ॥२॥ वैशम्पायन उवाच- भवान्क्षत्ता च राजा वाऽप्याचार्यों वा पितामहः । श्रुत्वा दुर्योधनो वाक्यमभियं कुरुसंसदि । मामेव परिगहन्ते नान्यं कंचन पार्थिवम् ॥ ४ ॥ प्रत्युवाच महावाहुं वासुदेवं यशस्विनम् ॥ १॥ न चाहं लक्षये कंचिद्यभिचारमिहात्मनः । मसमीक्ष्य भवानेतद्वक्तुमईति केगव । अथ सर्वे भवन्तो मां विद्विपन्ति सराजकाः ॥५॥ मामेव हि विशेषेण विभाष्य परिगईसे ॥ २॥ न चाई कंचिदत्यर्थमपरापमरिन्दम । भक्तिवादेन पार्थानामफस्मान्मधुसूदन विचिन्तयन्मपश्यामि मुमुक्ष्ममपि केगर ॥६॥ भवान्गईयते नित्यं कि समीक्ष्य बलाबलम् ।। ३ ॥ [सर्व०] सामय संभूयालोच्य मेधाग्नौ यज्ञामौ॥२॥ [सर्व० ] मभिलले लक्षाभिमुसैः ॥ ११ ॥ [ लक्षा०] यापत्तिष्ठति गाण्डीवमित्यन तिष्ठति इति श्रीमहाभारतोयोगपगि संजनारायणनगरा- तूष्णी विष्ठति ॥ २॥ पविधन्यधिकशततमोध्यायः ॥ १६॥ [ नील.] उरस्म निपात्यन्त इति उचरेण संपन्ध. [लक्षा० ] अतिलनिपात्यन्त इन्यत्र अतिसः ॥ १० ॥ रत्नयुक्तीपधिवद्वेष्टयतीति रत्नौपधि रत्नागुली- | अतिगयितं लभं येषा तै. । लपेविभिरित्यर्थः ॥ ११ ॥ याम् । रलरन्धसमेतेनेति पाठः स्वच्छः । मारन्यो । मुष्ठु दक्षिणा यस्मात्स. तं मुक्षिणम् ।। १३ ॥रली. दृदयन्धे स्यात्प्रेमालंकारयोरपीति विश्वः । रत्नालंकारेण | पधिसमेतेनेत्यन निशागा दानसमये रत्नेषु प्राहियगायो- रत्ने. प्रेम्णा च वा समेतेनेति भार. रत्नवदारतानि अगु- | पदिषु च सम्बन्धेन ॥ १४ ॥ त्या सजातोयोटर इयत्र लितलानि यस्य तेन रत्नाहुलिनलंन ॥ १४ ॥ स्वजान सजानः समानतया जात. 1॥ १५ ॥ वासि मिलितः । सश्व परिघट्ने ॥ १५ ॥ ससंपप इति श्रीमहाभारते उरोगागि पादिपनापनशारे पाईयपपिरलनमोऽध्यार Morn रस्परं प्रीतिः॥ १८ ॥ इति श्रीमन्महाभारते प्रोगपगि मैलालीये भारतभावी [नील.] अवेनि ॥ १ ॥ प्रतमीश्य रिचार्य पगि यधिकशततमोध्याय ॥१६॥ विभाध्य परुषमुस्खा ॥ २॥ व्यभिचारमन्याय्यम् ॥५॥ [भर्जु०] निकमुगेभूषणम्॥१०॥मतिलठशादच- [अर्जु.] मगना मलिशमहिना मानीनराजमह- रमितादक्षिणोऽभिरूप. शान्तये स्वस्त्यर्थम्।।१३|| सहिता वा ॥ ५ ॥ इति श्रीमन्महाभारनपाध्यायामन मित्रातापामुशोगाशि पहाशयधिक मतमोपाय ॥१६॥ ५म भिमन्तिमगा। -- इपो..

·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व मियाभ्युपगते द्यूते पाण्डवा मधुसूदन । ते वयं वीरशयनं प्राप्स्यामो यदि संयुगे । जिताः शकुनिना राज्यं तत्र कि मम दुष्कृतम् ॥७॥ अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तप्स्यति माधव ॥ १७ ॥ यत्पुनविणं किंचित्तत्राजीयन्त पाण्डवाः । कच जातु फुले जातः क्षत्रधर्मण वर्तयन् । तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत्तदा मधुसूदन ॥ ८॥ भयावृत्ति समीक्ष्येवं मणमेदिह कहिचित् ।। १८ ॥ अपराधो न चास्माकं यत्ते वक्षः पराजिताः । उद्यच्छेदेव न नमेयमो हो। पौरुपम् । अजेया जयतां श्रेष्ठ पार्थाः प्रवाजिता वनम् ॥९॥ अप्यपर्वणि भज्येत न नमेदिह कर्टिचित् ॥ १९ ॥ केन वाऽप्यपवादेन विरुद्धयन्त्यरिभिः सह । इति मातङ्गवचनं परीप्स्यन्ति हितेप्सवः । अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण प्रहृष्टाः मत्यमित्रवत् ॥१०॥ धर्माय चैव प्रणमेद्राह्मणेभ्यश्च मद्विषः ॥ २० ॥ किमस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन्वा पुनरागसि । अचिन्तयन् कंचिदन्यं यावज्जीवं तथाञ्चरेत् । धार्तराष्ट्रान् जियांसन्ति पाण्डवाः सञ्जयः सह।।११॥ एप धर्मः क्षत्रियाणां मतमेतच मे सदा ॥ २१॥ न चापि वयमुग्रेण कर्मणा वचनेन वा । राज्यांशथाभ्यनुज्ञातो यो मे पिना पुराऽभवत् । वित्रस्ताः प्रणमामेह भयादपि शतक्रतुम् ।। १२ ॥ न स लभ्यः पुनातु मयि जीवति केशव ॥ २२ ॥ न च तं कृष्ण पश्यामि क्षत्रधर्ममनुष्ठितम् । यावच राजा प्रियते धृतराष्ट्रो जनार्दन । उत्सहेत युधा जेतुं यो नः शत्रुनिवर्हण ॥ १३ ॥ न्यस्तशस्त्रा वयं ते वाऽप्युपजीवाम माधव । नहि भीष्मकृपद्रोणाः सकर्णा मधुसूदन । अमदेयं पुरा दत्तं राज्यं परवतो मम ॥ २३ ॥ देवैरपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवैः ॥१४॥ अज्ञानाद्वा भयाद्वापि मयि वाले जनार्दन । स्वधर्ममनुपश्यन्तो यदि माधव संयुगे । न तदद्य पुनर्लभ्यं पाण्डवैर्वृष्णिनन्दन ॥ २४ ॥ अस्त्रेण निधनं काले मापस्यामः स्वमेव तत् ॥१५॥ ध्रियमाणे महावाहो मयि संप्रति केशव । मख्यथैवैप नो धर्मः क्षत्रियाणां जनार्दन । यावद्धि तीक्ष्णया सूच्या विध्येदग्रेण केशव । यन्छयीमहि संग्रामे शरतल्पगता वयम् ॥ १६ ॥ तावदप्यपरित्याज्यं भूमेनः पाण्डवान्मति ॥ २५ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १२७ ।। [नील०] प्रियाभ्युपगते प्रीत्या स्वीकृते ॥ ७॥ अचिन्तयन् न चिन्तयन् ।। २१ ॥ अभ्यनुज्ञातो दत्तः उद्यच्छेदेव उधमं कुर्यादेव मपर्वणि अप्रस्ताये । पर्व स्यादु-॥ २२ ॥ ध्रियते जीवति । परवतः पराधीनस्य ॥ २३ ॥ त्सवे प्रन्यो प्रस्ताचे लक्षणान्तरे इति विश्वः ॥ १९॥ | त्रियमाणे जीवति सति अपरित्यज्यमदेयम् ।। २५ ॥ मातङ्गः मुनिः ॥ २०॥ न्यस्तशस्त्राः त्यक्तक्षत्रियधर्माः इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमित्तायामुयोगपर्वणि उपजीवाम भिशुक्रवत्सिद्धमन्नं भोक्ष्याम इत्यर्थः ।। २३ ।। सप्तविंशत्यधिरशततमोऽध्यायः॥१२७ ॥ [सर्व०] वृत्तिसमीक्षोऽप्याजीवनापेक्षी वा ॥१८॥ इति भीनेटफठी भारतभानदीपे अयोगपाणि सप्तविंशत्यधिशततमोऽध्यायः ॥१७॥ इति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि सर्वशनारायणकृतव्याख्यायां सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१२७ ।। [अर्जु.] प्रियाभ्युपगते प्रियेण प्रीत्या प्रियार्थ वा [लक्षा०] प्रियाभ्युपगते सूत इत्यत्र प्रियेण प्रीत्येव अभ्युपगत स्वीकृतं तत्र ॥णा द्रविणं धनं अजीयन्त जिता:! अभ्युपगते छूते ॥ ७॥ कष्टाः प्रत्यमित्रवदित्यत्र प्रकर्षण मम्यनुशातं दत्तम् ॥ ८॥ [अभ्य] प्रत्यमित्रयत् विरोधि. कृष्टमाष्टं पणेन अपहृतं धनं येषां ते प्रकृष्टाः ॥ १०॥ भवन् ॥१०॥ मागसि अपराधे ॥११॥ युधा संप्रहारेण | यावत्तु राजा नियत इत्यत्र ध्रियते प्राणैर्धियते । यद्धि देयं न शक्याः । किमुत पाण्डवैः न शक्या एवेत्यर्थः ॥ १४॥ | पुरादत्तमित्या पुरादत्तं परवतः नाथवतः पराधीनस्ये. स्याय स्वर्गीय हित वनिमित्तत्वात् । तत् निधनम् ॥१५॥ | त्यर्थः मम यदाज्यं देयमित्युच्यते ।। २३ ॥ मोऽस्माकं पायीमहि शेमहेशरतल्पगतानः सपयति धीर इति श्रीमहाभारते श्योगपणि यादिरामतीर्थतपक्षागारे मायनमेव पर्नु ॥ १७ ॥ उद्यच्छन् उद्यम पुर्यात् ॥१९॥ सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्याप ॥ १२७ ।। ११. प्रभागमा ११५ म. 'मनुसनो।१७म. २१ म. पावजीवेतमा । भध्यायः ॥ १२७।। AE 111१८ म. धिगा९म. कविता

·अध्यायः १२८ ]
योगपर्व ५
अप्राविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२८
भगवता द्रौपदीमभाप्रवेशनलाक्षागृहदाइविषवन्धनादिदुर्योधनव्यतिक्रमेषु प्राविते भीमादीननाध्य महता कोन समानो
दुर्योधनप्रस्थानम् ॥ १॥ कर्णशनिःशासनदुर्योधनानां नियह एव प्राप्तकाल इति इम्प्रतिभगवतिः ॥ २ ॥
वैशम्पायन उवाच-
ऊपुश्च सुचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा ।
ततः प्रशम्य दाशाईः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । मात्रा सहकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १४ ॥
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ।। १ ।।
विपेण सर्ववन्धश्च यतिताः पाण्डवास्त्वया ।
लप्स्यसे वीरवायनं काममेतदवाप्स्यसि ।
सर्वोपायैर्विनाशाय न समृद्धं च तत्तव ॥ १५ ॥
स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान् ॥२॥
एवंयुद्धिः पाण्डवेपु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान् ।
यच्चैवं मन्यसे मूढ न मे कश्चिद्यतिक्रमः ।
कथं ते नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु ॥ १६ ॥
पाण्डवेप्विति तत्सर्व निवोधत नराधिपाः ॥ ३ ॥
यवेभ्यो याचमानेभ्यः पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
श्रिया संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम् ।
तच्च पाप प्रदाताऽसि भ्रष्टै धयों निपातितः ॥१७॥
त्वया दुर्मन्वितं द्यूतं सौवलेन च भारत ।। ४ ।। कृत्वा बहून्यकार्याणि पाण्डवेपु नृशंसवन् ।
कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसंमताः ।
मिथ्यात्तिरनार्यः सन्नद्य विप्रतिपद्यसे ॥ १८ ॥
अधान्याय्यमुपस्थातुं जिह्मेनाजिह्मचारिणः ॥५॥ मातापित्भ्यां भीष्मेण द्रोगेन विदुरेण च ।
अक्षयूतं महामाज्ञ सतां मतिविनाशनम् । शाम्येति मुहुरुक्तोऽसि न च शाम्यसि पार्थिव १९
असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च ॥६॥
शमे हि सुमहाँल्लाभस्तव पार्थस्यै चोभयोः ।
तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम् ।
न च रोचयसे राजन् किमन्यद्बुद्धिलायवात् ॥२०॥
असमीक्ष्य सदाचारः सार्धे पापानुबन्धनः ॥ ७ ॥ न शर्म प्राप्स्यसे राजन्नुत्क्रम्य मुहृदां वचः ।
कथान्यो भ्रातभार्यां वै विपकर्तु तथाईति । अधर्म्यमयगस्यं च क्रियते पार्थिव त्वया ॥ २१ ॥
आनीय च सभां व्यक्तं यथोक्ता द्रौपदी लया।८॥ वैशम्पायन उवाच-
कुलीना शीलसंपन्ना माणेभ्योऽपि गरीयसी । एवं ब्रुवति दागाई दुर्योधनममर्पणम् ।
महिपी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता लया ॥९॥ दुःशासन इदं वाक्यमब्रवीत्कुरसंसदि ।। २२ ।।
जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि । न चैत्संधास्यसे राजन् स्वेन कामेन पाण्डवैः ।
दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रवजन्तः परंतपाः ॥ १०॥ बद्धा किल त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः २३
सम्यत्तेप्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु ।
वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान्मनुनर्पभ ।
स्वेपु वन्युपु का साधुश्वरदेवमसांप्रतम् ॥ ११ ॥ पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मो द्रोणः पिता च ते२४
नृशंसानामनार्याणां पुरुषाणां च भापणम् । भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः मुयोधनः ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च त्वया च बहुगः कृतम् ॥१२॥ क्रुद्धः मातिष्ठतोत्याय महानाग इव श्वसन् ॥ २५ ॥
सह मात्रा प्रदग्धुं तान् पालकान्वारणावते । विदुरं धृतराष्ट्रं च महाराजं च वाहिकम् ।
आस्थितः परमं यन्नं न समृद्धं च तत्तव ॥ १३ ॥ कृपं च सोमदत्तं च भीष्मं द्रोणं जनार्दनम् ॥२६॥
[नील०] क्त इति । प्रगम्य विचार्य ॥ १॥ विप्र-विरुद्ध जानीपे ॥ १८ ॥ पार्थस्य युधिष्ठिरम्य ॥ २० ॥
तिपथसे विवादं कुरुपे मात्रादिभिः सह ।। १८॥ उत्क्रम्य लहयित्वा ॥ २१ ॥ नियद्धा दास्यन्तीति पूर्व
[अर्जु०] सतामरतिनाशनं शिष्टानां प्रीतिकरम् ॥६॥ | चिन्तितं कृष्णस्य बन्धनं मारयति ।। २३ ॥
विनिकृता दुःसं प्रापिता ॥९॥ मसांप्रतमयोग्यम् [सर्व० ] यद्धा त्यां दास्यन्तीति कृष्णस्य यन्धनसमयं
॥ ११ ॥ न समृद्धं न सिद्धम् ॥ १३ ॥ एवंबुद्धिः एवं | स्मारयति ।। २३ ॥
प्रकारा बुद्धिर्यस्य ॥ १६ ॥ विप्रतिपद्यमे अन्यया मन्यसे [लक्षा०] कथं नु शाक्य इत्यत्र उपस्थातुं कर्य
१ म. ततः प्रहस्प। ६ म. प्राश सननरनिभावनम् । ८ म. फातिमायो । ३।१३ म. नम्वृत्त । मध्ययः ॥ १८ ॥

·३७२
श्रीगन्महामारये
भिगवणारी
सनिताननादृत्य दुर्मतिनिरपनपः ।
आइकः पुनरस्माभिशांतिभिवापि सहनः ।
अशिष्टवदमर्यादो मानी मान्यावमानिता ॥२७॥ उग्रसेनः कृतो गना भोजराजन्यवर्धनः ॥ ३९ ॥
वं प्रस्थितमभिपेक्ष्य भ्रातरो मनुजर्पभम् । फंसमे परित्यज्य कुला सर्वयादवाः ।
अनुजग्मुः सहामात्या राजानवापि सर्वशः ॥२८॥ संभूय सुखमेधन्ते भारतान्धकटप्णयः ॥ ४० ॥
सभायामुत्थितं क्रुद्धं प्रस्थितं भ्रातृभिः सह । अपिचाप्यवद्वाजन् परमेष्ट्री प्रजापतिः ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ॥२९॥ ब्युढे देवासुरे युद्धेऽभ्युद्यतेप्यायुधेषु च ॥ ४१ ॥
धर्मार्थाव भिसंत्यज्य संरम्भं योऽनुमन्यते । द्वधीभूतेषु लोकेषु विनश्यन्गु च भारत |
हरान्ति व्यसने तस्य दुईदो नचिरादिव ।। ३० ॥ अवयीन मष्टिमान्देवो भगवाँलोकभावनः ॥ ४२ ॥
दुरात्मा राजपुत्रोऽयं धार्तराष्ट्रोऽनुपायकृत् । पराभविप्यन्त्यमुरा देतेया दानवैः सह ।
मिथ्याभिमानी राज्यस्य क्रोधलोभवशानुगः ॥३१॥ आदित्या वसयो स्दा भविष्यन्ति दिवौकसः॥४३॥
कालपकमिदं मन्ये सर्च क्षत्रं जनार्दन ।
देवामुरमनुप्याच गन्धवारगराक्षसाः ।
सर्वे धनुस्ता मोहापार्थिवाः सह मन्त्रिभिः ॥३२॥ अस्मिन्युद्धे मुसंकुद्धा हनिप्यन्ति परस्परम् ।।४४||
भीष्मस्याथ वचः श्रुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः । इति मत्वाऽवयीद्धर्म परमेष्टी प्रजापतिः ।
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वानभ्यभापत वीर्यवान् ॥ ३३ ॥ वरुणाय प्रयच्छैतान् वद्धवा देतेयदानवान् ॥ ४५ ॥
सर्वेषां कुरुटद्धानां महानयमतिक्रमः ।
एवमुक्तस्ततो धर्मो नियोगात्परमेष्टिनः ।
प्रसद्य मन्दमैश्वर्यं न नियच्छत यन्नृपम् ॥ ३४ ॥ वरुणाय ददौ सर्वान् बद्धा दैतेयदानवान् ॥ ४६॥
तत्र कार्यमहं मन्ये कालमाप्तमरिन्दमाः ।
तान्वद्धा धर्मपाशैश्च स्वैश्च पाशैलेश्वरः ।
कियमाणे भवेच्छ्रेयस्तत्सर्वं शृणुतानधाः ॥ ३५ ॥ वरुणः सागरे यत्तो नित्यं रक्षति दानवान् ॥४७॥
प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वक्ष्यामि हितं वचः । तथा दुर्योधनं कर्ण शकुनि चापि सौवलम् ।
भवतामानुकूल्येन यदि रोचेत भारताः ॥३६॥ बडा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः प्रयच्छय ॥४८॥
भोजराजस्य वृद्धस्य दुराचारो धनात्मवान् । त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
जीवतः पितुरैश्चर्य हृत्वा मृत्युक्शं गतः ॥ ३७॥ ग्रामं जनपदस्याथै आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥१९॥
उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स वान्धवैः ।
राजन् दुर्योधनं वद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः ।
ज्ञातीनां हितकामेन मया शस्तो महामृधे ॥ ३८ ॥ त्वकृते न विनश्येयुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्पभ ।। ५० ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥
योग्याः ॥ ५ ॥ आनीय च सभां वक्तुमित्यत्र वक्तुं | ॥ ३७ ॥ शस्तो हतः ॥ ३८ ॥ आहुक इत्युप्रसेनविशे-
दुर्वाक्यं वक्तं सभामानीयेति संवन्धः ॥ ८ ॥ नृशंसाना- | पणम् । तत्पुत्रत्वात् तस्य ॥ ३९ ॥ पराभविष्यन्ति जेन्यः
मनार्याणां यथातथेति संबन्धः ॥ १२ ॥
न्ति भविष्यन्ति जीविष्यन्ति ॥ ४३ ॥ त्यजेत् कुलार्थे
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिरामतीपत्तलक्षालंकारे
अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १२८॥
इत्यादि पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥४९॥
[नील०] भविष्यन्ति जेष्यन्ति ।। ४३ ।।
इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यापामर्जुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि
अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२८ ॥
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नेटकण्ठीये भारतभावदीपे
[सर्व०] पराभविष्यन्ति मरिष्यन्ति भविष्यति जी.
भष्टारिंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १२८॥
[अर्जु०] क्षत्रं क्षत्रियजातीयम् ॥३२॥ प्रसह्य बलात्
विष्यन्ति ॥४३॥
मन्दमयोग्यमैश्वयें प्रभुत्वे न नियच्छथ न पनीथ ॥३४॥
इति श्रीमहाभारतोयोगपणि सर्वज्ञनारापणतटीकापा.
भोजगजस्य भोजा यादवविशेषास्तेषां राज्ञः उग्रसेनस्य
मष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥

·अध्यायः १२९] उद्योगपर्व ५ M एकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १२९ धृतराष्ट्रण दुर्गापनमनुने- गान्यायांनयनम् ॥ ३॥ गाघारी धनराधाजस विदोग पुनमा प्रवेशितार पुशय पाडगो गम्यादानोपदेशः ॥ २॥ वैशम्पायन उवाच- राष्ट्रपटाने मृदस्य वालिगम्य दुगमनः ॥ १३ ॥ कृष्णस्य तु वचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वर । दुःसहायस्य लुब्यस्य धृतराष्ट्रोऽभुने फलम् । विदुरं सर्वधर्मतं त्वरमाणोऽभ्यभापत ॥ १ ॥ कयं हि स्वजने भेदमुपंक्षेन महीपतिः । गन्छ तात महामाज्ञां गान्धारी दीर्घदर्शिनीम् । भिन्नं हि स्वजनेन लां मसहिप्यन्ति शत्रवः॥१४॥ आनयेह तया सार्वमनुनेष्यामि दुर्मतिम् ॥ २॥ या हि मक्या महाराज साना भेदेन वा पुनः । यदि साऽपि दुरात्मानं शमयेदुष्टचेनसम् । निम्तर्तुपापदः स्वेषु दण्दै कस्तत्र पानयेत् ।।१५।। अपि कृष्णस्य मुहृदस्तिष्टेम वचने वयम् ॥ ३॥ वैशम्पायन उवाच- अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानमनुदर्शयेत् । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्पणम् । दुर्युद्धेर्दुःसहायस्य शमा ध्रुवती वचः ।। ४ ।। मातुश्य वचनात्मत्ता समां पावेगयत्पुनः ॥ १६ ॥ अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महन् । स मातुर्वचनाकावी प्रविषेश पुनः सभाम् । शुमयेचिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम् ।। ५ ॥ अभिताप्रेक्षणः क्रोधानिःश्वसन्निव पन्नगः ॥१७॥ राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्यदर्शिनीम् । तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमाम्थितम् । मानयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ६॥ विगईमाणा गान्धारी शमाय वासयमनवीन् ।।१८।। धृतराष्ट्र उवाच- दुर्योधन निवाघेदं वचनं मम पुत्रक । एप गान्धारि पुत्रस्ते दुरान्मा गासनातिगः । हितं ते सानुवन्यस्य तथाऽऽयत्यां मुखोटयम्।।१९।। ऐश्वर्यलोभादैश्चर्य जीवितं च प्रहास्यति ॥ ७ ॥ दुर्योपन यदाह त्वां पिता भरतसत्तम । अशिष्टबदमर्यादः पापैः सह दुरात्मवान् । भीमोद्रोणः कृपः क्षत्ता मुहृदां कुरु तद्वचः ॥२०॥ सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य मुद्भवः ॥ ८ ॥ भीष्मस्य तु पितुर्थव मम चापचितिः कृता । वैशम्पायन उवाच- भरेंद्रोणमुखानां च मुहृदां शाम्यता त्वया ॥२१॥ सा भर्तृवचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी । नहि गज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते । अन्विन्छन्ती महन्छेयो गान्यारी वास्यमत्रीत्।।९॥ | अवाप्तुं रमितुं वापि भोक्तुं भरतमत्तम ॥ २२ ॥ गान्धार्युवाच- न घबश्येन्द्रियो राज्यमश्नीयाीर्थमन्तरम् । थानायय मुतं क्षिप्रं राज्यकामुरूपातुरम् । विजितात्मा तु मेगावी स राज्यमभिपालयेत्।।२।। न हि राज्यपशिष्टेन गत्यं धर्मार्थलोपिना ॥१०॥ कामक्रोधो हि पुरपमर्येभ्यो व्यपर्पनः । आसुमाप्तं तयापीदमविनीतेन सर्वधा । तो तु शत् विनिर्जिन्य राना विजयते मटीम्।।२।। वं वात्र भृगं गर्यो धृतराष्ट्र मुतप्रियः ॥ ११ ॥ लोकेश्वरमभुत्वं हि महदेतदुरात्मभिः । यो जान-पापतामस्य तत्मनामनुवर्तसे । राज्यं नामेप्सिनं स्थानं न मस्यमभिरक्षितम्।।२५।। स एप काममन्युभ्यां प्रलयो लोभमास्थितः॥१२॥ इन्द्रियाणि महत्ोप्मुनियच्छेदयर्मयोः । अगरयोग्य त्या राजन्विनिवर्तयितुं बलात् । इन्द्रियनियन विनिनिरिपेचनः ।। २६ ।। [नील० ] दृष्यस्येति ॥ १ ॥ चिरगनाय योग-महान्यम् । महद्रामनिगाटयोरिति विश्वः ॥ २६ ॥ क्षेमवन् यदुकालमप्रातस्य मुग्यम्य प्राप्तिः प्रातस्य संरक्षणं [अर्जु०] प्रहास्यति परित्यश्यति ॥णा अमहियन्नि पनि हेदित्यर्थः ॥ ५॥ सायन्यां परिणाने ॥ १९॥ पयिष्यन्ति ॥१४॥ अपचितिः पूजा ॥२१॥ दीपमन्तरं अपचितिः पूजा ।। २१ ॥ दीर्घमन्तरं चिरकालम् ॥२३॥ दीर्घकालम् ॥२३॥ मदन मदनपत्यम् ॥ २५॥ महद् ४ म. समर्ष मुवी। म दुगमा १५ । मादक १३९ ·३७४ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व अविधयानि हीमानि च्यापादयितुमप्यलम् । आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥ ३७॥ अविधेया इबादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्।।२७।। प्रपद्यस्व महावाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् । .. अविनित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीपते । प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः ॥ ३८ ॥ अमिवान्दाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते॥२८॥ सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने । आत्मानमेव प्रथम द्वेप्यरूपेण योजयेत् । प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः।। ३९ ॥ ततोमात्यानमित्रांच न मोपं विजिगीपते।।२९ ॥ न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थों कुतः सुखम् । वय्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । नचापि विजयो नित्यमायुद्धे चेत आधियाः ॥४०॥ परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यर्थं श्रीनिपेवते ॥३०॥ भीष्मेण हि महामाज्ञ पित्रा ते वाहिकेन च । क्षुद्राक्षणेव नालेन झपावपिहितावुभौ । दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदादीतैररिन्दम ।। ४१ ।। कामक्रोधौ गरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः ॥३१॥ तस्य चैतत्मदानस्य फलमद्यानुपश्यसि । याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्य पिदधुर्मुखम् । यद्भुङ्गे पृथिवीं कृत्सां शुरैनिहतकण्टकाम् ॥ ४२ ॥ विभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोयौ स्म वर्धितौ ॥३२॥ प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम । कामं क्रोधं च लोभं च दम्भ दर्प च भूमिपः। यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तमथै प्रदीयताम्॥४३॥ सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते ॥ ३३ ॥ अलमधं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । सतनं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः । सुहृदां वचने तिष्ठन् यशः प्राप्स्यसि भारत ॥४४॥ ईप्सनय च धर्म च द्विपतां च पराभवम् ॥ ३४ ॥ श्रीमद्भिरात्मवद्भिस्तैर्बुद्धिमद्भिजितेन्द्रियैः । कामाभिभूतः क्रोधादा यो मिथ्या प्रतिपद्यते । पाण्डवैविग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात् ॥ ४५ ॥ स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत॥३५॥ निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् । एकीभूतमहामारीः शूरैररिनिवणः । स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ ॥ ४६ ॥ पाग्दवः पृथिवी नान भोल्पसे सहितः मुखी॥३६|| अलमङ्ग निकारोऽयं त्रयोदश समाः कृतः । यथा भीष्मः शान्तनयो द्रोणथापि महारयः । शमयैनं महामाज्ञ कामक्रोधसमेधितम् ॥ ४७ ॥ राग्यम् । मद्राध्यविनालयोरिति नानार्थकोपः ॥ २६ ॥ क्षेमी पुरुपगुणो वा ॥ २९ ॥ विकारिपु विरुद्धकारिपु [स०] घिमन्तरं दीर्घकालम् ॥ २३ ॥ महद्रा | ॥ ३० ॥ क्षुद्राक्षेणेति क्षुद्रगवाक्षेण शरीरमेव मुद्राक्ष मदायविशारयोगिनि नानार्थः ।। २५ ॥ जालस्थानीयम् ।। ३१ ।। याभ्यां कामोधाभ्यां स्थर्यातुः [रक्षा०] नपायत्यां मुमोदयमित्यत्र गायत्यां दीप. स्वर्ग गतस्य स्वर्गस्य च मुख द्वारं गपिदधुः छादितवन्तः । पाल मनि उपयुपीत्यर्थः॥ १९ ॥ देवाः इन्द्रियाणि । विभ्रत इत्यादि पधितो पाममोधी [ग] विधेयानि अधीरतानि व्यापादयितुं विभ्रतः पुंसः अपिदधुरित्यन्ययः ॥ ३२ ॥ अभिज्ञायते म ॥२७॥ दाग ममन्त्रेिण ॥३१॥ अनुपरागस्य अधितिष्ठति ॥ ३३ ॥ शो भागः ॥ ४१ ॥ निकारः अनाममायापि कामोधी गनिगेषशादित्यः ॥३२॥ | तिरा: । त्रयोदशसमाः कृतः अलमत्यर्थम् । एनाहा पानिमायने गारणीयः ।। ३३ ॥ यः पागन अभिभूनः परदिवसेन शमयनमित्यन्ययः ।समेधिवं संवर्धित्तम्॥४॥ INTET अमियत: जिया पर्यटन सामिगत: प्रतिपयले [सर्य०] दंगरूपंग देशरूपं न्यायः स्वोरिवार मिनाशीन नाय महायाग भाग्नीत्यर्थः 45 अंगदापं यथोचितमिति पोरः ॥ २९ ॥ पर्यातुः Un: 11 ११ ॥ निTIT: AIATE: ममाः वर्गगि ॥४॥ सर्ग: पामगोपी पबिती स्यापि गुri for: [मुं०] विषयानि नापनानिमीमानि भयं ॥ १२ ॥ मदीममि महा: मनो गायने भावि ॥३॥ माध्यामिपिता पर गमयानि ॥ भरमनि प्रयोदाममा प्याप्य पृतोऽयं निशा परिमा दिति दn mari मलानिया रयत्यय: (१) ॥४॥ २ दिनय.rn immin, [सामाणे भागनेन्यत्र शुदमम्मी Emaint शनिवनिमय योग- ·मच्यायः १३०] उद्योगपर्व ५ न चैप शक्तः पार्थानां यस्त्वमर्थमभीप्ससि । योत्स्यन्त सर्वदास्यति नतदयोपपद्यते ।। ५१ ।। सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनय ते ॥४८॥ समं हि राज्य प्रातिश्च स्थानं हि विदितात्मनाम् । भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनञ्जये। पाण्डयेप्वय युप्मानु धर्मस्वभ्यविकस्ततः ।। ५२ ॥ धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्।।४९।। गनपिण्डभयादेत यदि हास्यन्ति जीवितम् । अमर्पवदामापन्दो मा कुरुंस्तात जीयनः । न हि नक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदाभितुम्।।५३॥ एपा हि पृथिवी कृत्स्ना मागमञ्चकते क्यम् ॥५०॥ न लाभादर्थसंपचिर्नराणामिह दृश्यते । यच वं मन्यसे मूह भीष्मद्रोणकृपादयः । नदलं नात लोभेन प्रयाम्य भरतर्षभ ।। ५४ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनत्रिंगदाधिस्यततमोऽध्यायः ।। १२९॥ त्रिशदधिकशततमोऽध्यायः १३० मानुवांश्यमनादृत्य पुनः समाती निष्क्रम्य दुःशासनादिमिः कृष्णरत्यन मन्त्रमाणम्य दुर्राग्नशाभिमायमिहिनेन शाखा सात्यकिमा कृतवर्मणे सभाद्वाररक्षणाय सनायोजनमादिर कृष्णप्रति तपामभिप्रायमुक्त्वा मिनपूर्व एतराष्ट्रविदुराम्यां तस्य. नम् ॥ १॥ बिंदुरेण धृतराष्ट्र पुत्राने परीनकाला इन्पुक्त कृष्णेन दुर्योधनादिभिः स्वनिग्रहणं म्येन वा तनिप्राइगं यम्यातदनुमानी- हीति सर्वेषु ण्वत्स पतराष्ट्रमार्थनम् ॥ २ ॥ पुनराष्ट्रण पुनदुर्योधनं सानुज सहामात्यं च सभामानाप बहु गर्हयिन्या कृष्णपणन्या- शक्यन्वप्रतिपादनम् ॥ ३ ॥ विदुरेणापि कृष्णस्येपरवप्रतिपादनमुखेन तथैव प्रतिपादनम् ॥ ४॥ वैशम्पायन उवाच- निरुत्साहा भविष्यन्ति भनदंष्ट्रा इबोरगाः॥६॥ तत्तुं वाक्यमनाहत्य सोऽर्थवन्मातृभापितम् । अयं होपां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च । पुनः प्रतस्यै संरम्भात्सकाशमकृतात्मनाम् ॥ १॥ अस्मिन् गृहीते वरदे ऋपभे सर्वसात्वताम् ॥ ७॥ ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरखः । निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोपर्कः सह । सोवलेन मतामेण राना शकुनिना सह ॥ २॥ तस्माद्यमिहवन कैगवं क्षिपकारिणम् ॥ ८॥ दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्यच । क्रोगतो धृतराष्ट्रस्य वद्धा योत्स्यामहे रिपून् । दुःशासनचतुर्थानामिदमासीद्विवेष्टितम् ॥ ३ तेपां पापमभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम् ॥ ९ ॥ पुराऽयमस्मान् गृहाति सिमकारी जनार्दनः । इङ्गितमः कविः सिपमन्वयुद्धबत सात्यकिः । सहितो धृतराष्ट्रेण राजा गान्तनवेन च ॥४॥ तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः ॥१०॥ वयमेव हपीकगं निगृहीम बलादिव । अब्रवीत्कृतवर्माणं शिमं योनय वाहिनीम् । प्रसद्य पुरुषव्याघ्रमिन्द्रो वैरोचनि यया ॥५॥ व्यूढानीकः सभाद्वारमुपनिष्टस्त्र दंगितः ॥ ११ ।। श्रुत्वा गृहीतं वार्णेयं पाण्डवा हतचेतमः । मत्स्यगलपाहिशंकुविशेषो यस्य तत् क्षुद्राक्षमक्षस्य क्षुद्र [सर्व.] स्यानं देशः । विदितात्मनां विदुपां प्रीति. स्वात् मत्स्यौ जालमेर यथा विलुम्पतः तवैति भावः श्वेत्यन्वयः ।। ५२ ॥ ॥ ३१ ॥ विभ्यतोऽनुपरागस्यत्यत्र अनुपरागस्य विषयो- इति श्रीमन्मन्या मामु एकोनत्रियदपिकाननमोऽध्यायः ॥१२९॥ परागरहितस्य पुंमः वर्धिती स्वविषयाभ्यां वधिवावपि [लक्षा] अमर्षवशमापन्न इत्यत्र जीरनः जीतन कुरः स्वयमेव विभ्यतः भीती भवतः ॥ ३२ ।। कुरुकुलोसन्नः पुम्प: समर्पवयमापन्नः मा भवेत् ।। ५० ।। [नील ] यः त्रं पार्थानांमर्थमभीप्ससि स एष लं राजपिण्डमयादित्यत्र राजपिण्डं राजदत्तानम् ।। ५३ ।। न शक्तः तदोपहारायेत्यर्थः नापि सूनपुनादयः शताः । इति श्रीम. ३० मा ट। एकानगिरिवगतमोध्यायः ॥१२॥ ॥४८॥ मागमन् मागच्छतु ॥ ५० ॥ [नील०] तत्त्विति ।। ॥ वैरोचनि बटिम् ॥ ५॥ इति श्रीमन्महामारले उद्योगपर्वणि नेटकाष्टीये भारतमावदीपे एकालादिभियननमोऽध्यायः ॥ १९॥ फंग बदा रिपून्योत्स्यामहे इत्युत्तरलोकनान्वयः ।।८।। [अर्जु०] माजीपनो माघातय ॥ ५० ॥ उद्दीक्षितुं [अर्जु] अस्तात्मनामवशीतारमनाम् ॥ १ ॥ क्रोवादूर्ध्वमाशिनुम् ।। ५३ ॥ दुःशासनश्चतुर्थो येषाम् ॥ ३॥ पुगप्रयमम् गृहाति ग्रहो. इनि भीमन्मध्यामा मु० पोतविधिकशततमोऽध्याय व्यनि! ४ ॥ इन्द्रो विष्णुद्वारा ॥ ५॥ गर्म मुग्नहनुः ।

·३७८ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ अदृश्यन्तोपतान्यैव सर्वप्रहरणानि च । अदृश्यमाने नेने द्वे भवेतां कुरुनन्दन ।। १९ ।। नानावाहुपु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः ॥११॥ तत्राद्भुतं महाराज धृतराष्ट्रय चक्षुपी । नेत्राभ्यां नस्ततथैव श्रोत्राभ्यां च समन्ततः । लब्धवान्यासुदेवाच विश्वल्पदिक्षया ।।२०।। प्रादुरासन्महारौद्राः सधृमाः पावकार्चिपः॥ १२॥ लब्धचक्षुपमासीनं धृतराष्ट्र नराधिपाः । रोमकृपषु च तथा मर्यस्येव मरीचयः । विस्मिता ऋपिभिः सार्धं तुष्टुयुर्मधुसूदनम् ।। २१ ॥ तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः ॥ १३ ॥ चचाल च मही कृल्ला सागरश्चापि चुक्षुमे। न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानखस्तचेतसः। विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ ॥ २२ ॥ अने द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् ॥१४॥ ततः स पुरुषव्याघ्रः संजहार वपुः स्वकम् । संनयं च महाभागमृपाश्चैव तपोधनान् । तां दिव्यामद्धतां चित्रामृद्धिमत्तामरिन्दमः ॥२३॥ मादात्तपां स भगवान् दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः ॥१५॥ ततः सात्यकिमादाय पाणी हार्दिक्यमेव च | तदृष्ट्वा महदाश्चर्य माधवस्य सभातले । ऋपिभिस्तैरनुज्ञातो निर्ययौ मधुसूदनः ॥ २४ ॥ देवदन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्ष पपात च ॥ १६ ॥ ऋपयोऽन्तर्हिता जग्मुस्ततस्तै नारदादयः । धृतराष्ट्र उवाच- तस्मिन्कोलाहले वृत्ते तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २५ ॥ लमेव पुण्डरीकाक्ष सर्वस्य जगतो हितः । तं मस्थितमभिमेश्य कौरवाः सह राजभिः । तस्माचं यादयश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥१७॥ अनुजग्मुर्नरव्यानं देवा इव शतक्रतुम् ।। २६ ॥ भान्मम नेत्राणामन्तर्वानं तृणे पुनः । अचिन्तयन्नमेयात्मा सर्वं तदाजमण्डलम् । भवन्तं द्रष्टुमिच्छामि नान्यं द्रष्टुमिहोत्सहे ॥ १८ ॥ निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः ॥ २७ ॥ तनावीन्महाबाहुनराएं जनार्दनः । [गील.] महामति धृतराष्ट्रम ॥ १४ ॥ अरश्यमाने [अर्जु.] नस्ततो नासिकारन्ततः आयरन कारः । नरिति शेप. ॥ १९॥ अधिसो मालाः ॥ १२॥ आत्मानं रूपम् ॥ १३ ॥ १२.१५ म. १।१७-२१मान सनि। २२ म. पर गरIE 1 म. समभूयास म. नाम्पा । २० म. HI:ग. म २५ म. राईम।

·अध्याय. १३१] उद्योगपर्व ५ ३७७ श्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयनेन माधवम् । जरासंघच वक्रय शिशुपालय वीर्यवान् । ग्रहीतुं नाशकच्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे वलात् ॥ ४२ ॥ चाणथ निहतः संख्ये रामानव निषूदिताः ॥४८॥ प्राग्ज्योतिषगत गौरि नरकः सह दानवैः । वरुणो निर्जितो राजा पाववामितौजसा । ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे वलात् ॥ ४३ ॥ पारिजातं च हरता जित: साक्षाच्छचीपतिः ॥४९॥ अनेकयुगवनिहत्य नरकं मधे । एकार्णवे च स्वपता निहती मधुकैटभी । नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि ।।४४॥ जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः ॥ ५० ॥ निर्मोचने पट्सहस्राः पाशैद्धा महासुराः । अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुपे । ग्रहीतुं नागकंथैनं तं त्वं प्रार्थयसे वलात् ॥ ४५ ॥ यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः ॥ ५१ ॥ अनेन हि हता वाल्ये पूतना शकुनी तथा । तं न बुध्यसि गोविन्दं घोरविक्रममन्युतम् । गोवर्धनो'धारितच गया भरतर्षभ ॥ ४६॥ आशीविपमित्र अद्धं तेजोराशिमनिन्दितम् ।। ५२॥ अरियो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः । प्रचर्पयन्मदाबाई कृष्णमलिएकारिणम् अश्वराजश्व निहतः कंसथारिटमाचरन् ॥ ४७ ॥ पतगोऽग्निमिवासाय सामात्यो न भविष्यसि ॥५३॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३० ।। एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३१ दुर्योपनादीन्भीरयितुं पुरसभायां भगवता विश्वम्पं प्रदर्य ततः प्रस्थानम् ॥१॥ भगवरप्रसादासम्धदिव्यदृष्टया तत्पश्यता धृतराष्ट्रेण भगवते शममिच्छतोऽप्यात्मनः पुवनीशववचनं मगरता सभ्येषु तसख्यापनं च ॥ २ ॥ वैशम्पायन उवाच- लोकपाला भुजेप्यासन्नग्निरास्यादजायत । विदुरेणैवमुक्तस्तु केशवः शत्रुपूगहा । आदित्यायैव साध्याश्च वसवोऽयाग्विनावपि ॥६॥ दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभापत वीर्यवान् ॥ १ ॥ मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च । एकोऽहमिति यन्मोहान्मन्यसे मां सुयोधन । वभूवुश्चैकरूपाणि यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ॥ ७ ॥ परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्पसि ॥ २ ॥ मादुरास्तां तया दोभ्यां संकर्पणयनञ्जयो । इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्याटप्णयः । दक्षिणेऽयार्जुनो धन्वी हली रामच सव्यतः ॥८॥ इहादित्याथ दाथ वसवश्व महर्षिभिः ॥३॥ भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः । एवमुक्त्वा जहासोचैः केशवः परवीरहा । अन्धका वृष्णयश्चैव प्रद्युम्नप्रमुखास्ततः ॥९॥ तस्य संस्मयतः शौरेविद्युद्रूपा महात्मनः ॥ ४॥ अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः । अगुष्टमात्रास्त्रिदशा मुमुचुः पावकार्चिपः । शवचक्रगदाशक्तिशाईलाङ्गलनन्दकाः ॥१०॥ अस्य ब्रह्मा ललाटस्थो रुद्रो वक्षसि चाभवत् ॥५॥ प्रसह्य हठेनाभिभूय इत्यन्वयः ॥ १९॥ अनु अनुगताः [लक्षा०] उद्धर्पयन् महागाईमित्यत्र उत्कग धर्ष- ॥ २७ ॥ त्वादशक इति कुत्सितार्थे कः । कुलपासनः यन्निति पदच्छेदः ।। ५३ ॥ फूलदूपणः ॥ ३५ ॥ सौभद्वारे सौमं पुरम् ॥ ४१ ।। इति श्रीमहाभारते वयोगपर्वणि वादिराजनीयतस्थालंकारे [नील ] निर्मोचने नगरविशेपे ॥ ४५ ॥ विगवियतनमोध्याय ॥ १३॥ इति सवा नैस० भा० मा० त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ [अर्जु०] निर्मोचने पुरं । जरासन्धो भीमद्वारा [ नील.] विदुरेणेति ॥१॥ घाणो याहुच्छेदनाद्धतप्रायः । पर वा बाणरक्षिणः ॥४८॥ स्वपता शयानेन जन्मान्तरे ॥ ५० ॥ [अर्जु.] शपुगहा गसमूहहन्ता ॥ १ ॥ धन्वी इति भीममध्नपि मुसो विमपिकतनमोऽध्यायः १९३०॥ गृहीतचापः । हली गृहीतहल. ॥८॥ पाम सदस्य १ म. परतीता। म. प्रथमारम्-या या पश्यवि दनाय धनुर । नीन् । इयरेकन् । ४ म.विद्। ५म पारा १० म. माविभूत। पो. १०

·श्रीमन्महाभारते
। भगवानपर्व
याबदारूपाम्यहं चैतन् कृष्णायालिटकारिणे । निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत् ।
स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहामिव ॥१२॥ इदं तु न प्रवर्तयं निन्दितं कर्म भारत ॥ २८ ॥
आचष्ट तमभिप्राय केशवाय महात्मने । सन्निधौ ते महाराज क्रोधनं पापबुद्धिजम् ।
धृतराष्ट्र ततश्चैव विदुरं चान्वभापत ॥ १३ ॥ एप दुर्योधनो राजन् यथेच्छति तथाऽस्तु तत्।।२९॥
तेपामेतमभिप्रायमाचचक्षे स्मयन्निव ।
अहं तु सर्वांस्तनयाननुजानामि ते नृप।
धर्मादर्थाच कामाच्च कर्म साधुविहितम् ॥ १४ ॥ एतच्छुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभापत ।
मन्दाः कर्तुमिहेच्छन्ति न चावाप्यं कथंचन । क्षिपमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम् ॥ ३० ॥
पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः ॥१५॥ सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्य सहानुगम् ।
धर्पिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः। शक्नुयां यदि पन्थार भारयितुं पुनः ॥ ३१॥
इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसः ।। १६ ॥ ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत्सभाम् । .
पटेनानि प्रज्वलितं यथा वाला यथा जडाः । अकामं भ्रातृभिः साध राजभिः परिवारितम् ॥३२॥
सात्यकस्तद्वचः श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिवान् ॥१७॥ अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभापत ।
धृतराष्ट्र महावाहुमब्रवीत्कुरुसंसदि ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च रानभिश्चापि संटतम् ॥३३॥
राजन् परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परन्तप ॥ १८॥ नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान् ।
अशक्यमयशस्यं च कर्तुं कर्म समुद्यताः। पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्पसि ॥ ३४ ॥
इमं हि पुण्डरीकाक्षमभिभूय प्रसह्य च ॥ १९ ॥ अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विहितम् ।
निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम् । यथा त्वाशको मृदो व्यवस्येत् कुलपांसनः ॥३५॥
इमं पुरुषशार्दूलमप्रकृप्यं दुरासदम् ॥ २० ॥ त्वमिमं पुण्डरीकाक्षममधृष्यं दुरासदम् ।
आसाथ न भविष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम् । पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि ॥३६॥
अयमिच्छन् हि तान्सर्वान्युध्यमानान् जनार्दनः२१, यो न शक्यो वलात्कर्तु देवैरपि सवासवैः ।
सिंहो नागानिव क्रुद्धो गमयेद्यमसादनम् । तं त्वं प्रार्थयसे मन्द वालश्चन्द्रमसं यथा ॥ ३७ ॥
न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात्पापं कथंचन ॥२२॥ देवैर्मनुप्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैच यः।
न च धर्मादपकामेदच्युतः पुरुषोत्तमः । न सोढुं समरे शक्यस्तं न युद्धयसि केशयम् ॥३८॥
विदुरेणैवमुक्ते तु कैगयो वाक्यमवयीत् ॥ २३ ॥ दुद्यः पाणिना वायुर्दुस्पर्शः पाणिना शशी ।
धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य मुहृदां मृष्यतां मियः । दुर्धरा पृथिवी मां दुर्गायः केशवो वलात् ।।३९॥
राननेते यदि सुद्धा मां निगृहीयुरोनसा ॥ २४ ॥ इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत् ।
एने वा मामहं बैनाननुजानीहि पार्थिव । दुर्योधनमभिमेत्य धार्तराष्ट्रममर्पणम् ।। ४० ॥
एतान् हि सर्वान्संरख्यान्नियन्तुमहमुत्सहे ॥ २५ ॥ विदुर उवाच-.
न त्यहं निन्दितं फर्म कुयों पापं कथंचन । दुर्योधन नियोपेदं वचनं मम सांप्रतम् ।
पाटवार्थ दिलुभ्यन्तःसार्यान् हास्यन्ति ते मुताः२६ / सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः ।
एवं पदेवमिन्छन्नि कनकायों युधिष्ठिरः । मिलावर्पण मद्दता छादयागास केशवम् ॥४१॥
अपर पदमनांब ये चैनाननु भारत ॥ २७ ॥
फरमे थे? || ७ | मोशतो निषध दुनोनादरे पष्ठी गविष्यन्ति मरिष्यन्ति ॥ २१ ॥ पाण्टयार्थ पाण्डवाने
॥१॥वविः परिधमः ॥ १० ॥
लुभ्यन्तः लोभ गुन्गः ॥ २६ ॥ इंतु फर्म फर्मुगिनिरोपः
[मोट.] मंदननिमहारगम्॥१४॥विषय विशार | ॥२८॥ पन्धानगरनारयितुं गप निशायितुम् ॥ ३१ ॥
कार्य पुरी ।। १५ ।। माश्यं न प पर्नु स्यम
[अनु॰ ] पायाप्यं न प प्राप्या ॥ १५ ॥ [ अर्थ
।। १९ || nirjशिविरमामयः ॥रान गर्ग दानयमिनि पाममस्या. म-युः सोमः ॥१६॥

·अध्याय. १३१] उद्योगपर्व ५ ३७७ . ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयनेन माधवम् । जरासंघय वक्रय शिशुपालच वीर्यवान् । ग्रहीतुं नाशकचैनं तं वं प्रार्थयसे क्लात् ॥ ४२ ॥ पाणय निहतः संख्ये रामानव निपूदिताः ॥४८॥ प्राग्ज्योतिपगतं शौरि नरकः सह दानवैः । वरुणो निनिनो राजा पावकयामितौजसा। ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं वं प्रार्थयसे बलान् ॥ ४३ ॥ पारिजातं च हरता नितः साक्षाच्छचीपतिः ॥४९॥ अनेकयुगवांयुनिहत्य नरकं मधे । एकाणये च स्वपता निहतो मधुकैटभी । नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयमे ययाविधि ॥४४॥ जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः ॥ ५० ॥ निोचने पदसहस्राः पार्वद्धा महामुराः । अयं कर्ता न क्रियते काणं चापि पाये। ग्रहीतुं नागकंचनं तं तं प्रार्ययसे वलात् ।। ४५ ॥ यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः ॥ ५१ ॥ अनेन हि हता वाल्ये पूतना शकुनी तथा । तं न बुध्यसि गोविन्द घोरविक्रममञ्युनम् । गोवर्धनो पारितय गवार्य भरतर्षभ ॥ ४६॥ आशीविपमिव क्रुद्धं तेजोराशिमनिन्दितम् ।। ५२।। अरिष्टो धनुकंचव चारश्च महाबलः। प्रघर्पयन्महाबाई कृष्णमलिष्टकारिणम् । अश्वराजश्व निहतः कंसधारिष्टमाचरन् ॥४७॥ पतकोऽग्निमिवासाय सामात्यो न भविष्यसि ॥५३।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३०॥ एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३१ दुर्योधनादीभीपयितुं पुरसभायां भगवता विधम्पं प्रदाय तनः प्रधानम् ॥१॥ भगवरप्रमादाम्यदिध्यरष्टया तत्पश्यमा धृतराष्ट्रेण भगवते शममिच्छनोऽप्यात्मनः पुत्रचनीयायनं मगरता सम्यपु ततळ्यापनं च ॥२॥ वैशम्पायन उवाच- लोकपाला भुजेप्वासनमिरास्यादनायन ! विदुरेणैवमुक्तस्तु केगवः शत्रुपूगहा । आदित्यायव साध्याश्च दसवोऽयाश्विनावपि ॥६॥ दुर्योधनं धार्तराष्ट्रमभ्यभापत वीर्यवान् ॥१॥ मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथैव च । एकोऽहमिति यन्मोद्दान्मन्यसे मां सुयोधन । यभूवुश्चैकरूपाणि यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ॥ ७ ॥ परिभूय सुदुर्बुद्धे ग्रहीतुं मां चिकीर्पसि ॥२॥ प्रादुरास्तां तथा दोभ्या संकर्षणधनञ्जयो । इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकटप्णयः । दक्षिणेऽयार्जुनो धन्वी हली रामथ सन्यतः ॥८॥ इहादित्याश्च दाब वसवय महर्षिभिः ॥३॥ भीमो युधिष्ठिरश्चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्टनः । एवमुक्त्वा जहासोः केशवः परवीरहा । अन्यका वृष्णयथैव मद्युम्नप्रमुखास्ततः ॥९॥ तस्य संस्मयतः गौरवियुटूपा महात्मनः ॥ ४॥ अग्रे वभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः । अङ्गुष्टमात्रास्त्रिदशा मुमुचुः पावकार्चिपः । ग्रवचक्रगदागक्तिशाईलाङ्गलनन्दकाः ॥ १० ॥ अस्य ब्रह्मा ललाटस्यो लो वक्षसि चाभवत् ।।५।। प्रसह्य हठेनाभिभूय इत्यन्त्रयः ॥ १९॥ अनु अनुगताः [लक्षा०] उद्धर्पयन् महावाहुमित्यत्र उत्कग घर्ष- ॥ २७ ॥ लाशक इति कुत्सितार्थे कः । कुलपांसनः । यन्निति पदच्छेदः ।। ५३ ।। फूलदूपगः ।। ३५ ।। सौभद्वारे सौमं पुरम् ।। ४१ ॥ इति भीमहाभारने उशेगरणि यादिराजीयानागारे [नील.] निर्मोचने नगरविशेपे ॥ ४५ ॥ विगविषयतनमाम्याप ॥ १३॥ इति यो नेट मा मा दिपिकशततमोभ्याय ॥१३॥ [अर्जु०] निमोचने पुरे । जरासन्धो भीमद्वारा [नील.] विदुरणेति ॥१॥ याणो याहुच्छेदनादतप्रायः ! परे वा याणरभिगः ॥१८॥ स्वपना शयानेन जन्मान्तरे ॥५०॥ [अर्जु.] शत्रुगहा गसमूहान्ता ॥ १।। धन्वी इनि श्रीमा मनमि मुरोगिदपिरशतमोभ्यायः ॥१३०॥ गृहीवचापः । हली गृहीतइट. ॥८॥ १ म. पतौर म प्रथा परम्-या या पनि दनरधर्म भनुपर नौम्पोन्।४ म.शि५मधाम १० म. माना। पानमध्यम 14 अमराराम सनिरि -- पचो. १० ·३७८ थीमन्महाभारते [भगवगानप अदृश्यन्तोधतान्येव सर्वमहरणानि च । अदृश्यमाने नेत्रे द्वे भवेतां कुरुनन्दन ॥ १९ ॥ नानावाहुपु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः ॥११॥ तत्राद्भुतं महाराज धृतराष्ट्रश्च चक्षुपी । नेत्राभ्यां नस्ततवैव श्रोत्राभ्यां च समन्ततः । लब्धवान्यासुदेवाच विश्वल्पदिक्षया ।। २० ॥ प्रादुरासन्महारौद्राः सधुमाः पावकार्चिपः ॥ १२॥ लब्धचक्षुपमासीनं धृतराष्ट्र नराधिपाः । रोमकूपेषु च तथा मूर्यस्येव मरीचयः । विस्मिता ऋपिभिः सार्धं तुष्टुवुमधुसूदनम् ॥ २१ ॥ तं दृष्ट्वा घोरमात्मानं केशवस्य महात्मनः ॥ १३ ॥ चचाल च मही कृत्ला सागरथापि चुक्षुभे । न्यमीलयन्त नेत्राणि राजानत्रस्तचेतसः । विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ ।। २२ ।। ऋते द्रोणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम् ॥१४॥ ततः स पुरुपव्याघ्रः संजहार वपुः स्वकम् । संजयं च महाभागमपीचैव तपोधनान् । तां दिच्यामभृतां चित्रामृद्धिमत्तामरिन्दमः ॥२३॥ प्रादात्तेपां स भगवान् दिव्यं चक्षुर्जनार्दनः ॥१५|| ततः सात्यकिमादाय पाणौ हार्दिक्यमेव च । तदृष्ट्वा महदाश्चर्य माधवस्य सभातले । ऋपिभिस्तैरनुज्ञातो निर्ययौ मधुसूदनः ॥ २४ ।। देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षे पपात च ॥ १६ ॥ ऋपयोऽन्तर्हिता जग्मुस्ततस्ते नारदादयः। धृतराष्ट्र उवाच- तस्मिन्कोलाहले वृत्ते तदद्भुतमिवाभवत् ।। २५ ।। त्वमेव पुण्डरीकाक्ष सर्वस्य जगतो हितः । तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य कौरवाः सह राजभिः । तस्माचं यादवश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥१७॥ अनुजग्मुर्नरव्याघ्र देवा इव शतक्रतुम् ।। २६ ।। भवन्मम नेत्राणामन्तर्धानं वृणे पुनः । अचिन्तयन्नमेयात्मा सर्वं तद्राजमण्डलम् । भवन्तं द्रष्टुमिच्छामि नान्यं द्रष्टमिहोत्सहे ।। १८॥ निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः ॥ २७ ॥ ततोऽब्रवीन्महावाहुधृतराष्ट्र जनार्दनः । नील०] महामनि धृतराष्ट्रम ॥ १४ ॥ अदृश्यमाने [अर्जु०] नस्ततो नासिकारन्ततः आपस्तकारः । इनररिति शेप ॥ १९॥ अर्चिपो मालाः ॥ १२ ॥ आत्मानं रूपम् ।। १३ ।। १२ म.विधा. १५ म. वापि । १७-२१ मान सन्ति । २२ म. यत्र ते मारदादयः । म. तद्धनमभूतदा । २६ म. नरममा । २७ म. माग । २१ ग महतादि दविवादियः । २५ म. १५प पूर्णनि-तम-- मान्तं हि वटा कथित् न घादि न च मध्याम् ॥९॥ गहनपरण. श्रीमान् रातराष्ट्वः सहसर । अनन्तरपी विधात्मा पि व्याप्य पास्थित । मानि नागणाध गुमाया दाने तदा ॥१॥ तां मूर्ति पूजयामाएगाया देवतागणाः ॥ १० ॥ चन्द्रमा तया में ग्रहा ये मत पिता । ऋपयन महाभागा योगिधिम्त्यां महात्मनः । in भी वो तम्य परन्थिना ॥२॥ भांदिभिध गकारः संपूज्य तुटुवुः सदा ॥११॥ इरपतिम गलि मागरश्रय गाय महारमन. । १४ परशरयाम- भापानिपता मोवृश गमाणितस्य हि॥३॥ ततो दया. सगन्धर्वा निराश्च महारगा.1 निमेषणं पानी मिहापां शारदा तथा । नापयम महाभागा लोकपा ममन्विताः ॥ गुमणापापभीमामा पुनस्य प्परिणता. ॥१॥ प्रणम्य शिरसा देयं सुष्टुवुः प्राजलि धिता.। मार पगमि. गमरानना। बोध प्रभो संहार हर रिपोरिसा विभागमा सिता ॥५॥ पंप यातितमारमारथम् । शनि गरेन महामनि । पारवि देवगण समेता गरमागर्म पपरतुन पार ॥1॥ Fi ममम्सा सविमानमीपः ॥ nirmiriगादिममहामनि । मंपा शिनांचवमेव परिरक्षगं । Thiruri रिपोनम ॥ ॥ सपाध्यामि जगरातारातमम् ॥ भानिनि मन । पियामाग महागला.वियां frपरामा। मिनिमामि ॥ ८॥ धाम मोरिस्पंप्राधिशम् ।। MEIRifr mmm नमम् । परमारिला वाच. नियति। राजसंसदि।

·अध्यायः १३२] पयोगपर्व ५ ततो रथेन शुभ्रेण महता किद्विणीकिना ! गमे प्रयतपानं मां सर्वयनेन माघच ।। ३५ ।। हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना ॥ २८ ॥ वैशम्पायन उवाच- भूपस्करण शुभ्रेण वयाग्रेग वसथिना।' ततोऽब्रवीन्महावाहुर्थतराष्ट्र जनार्दनः । शैन्यसुग्रीवयुक्तेन प्रत्यदृश्यत दारुकः ॥ २९ ॥ द्रोणं पितामह भीष्मं क्षत्तारं वादिकं कृपम् ॥३६॥ तयैव स्वमास्थाय कृतवर्मा महारथः । प्रत्यक्षमेतद्भवतां यदत्तं कुरुसंसदि। वृष्णीनां संमतो वीरो हार्दिक्यः समदृश्यत ॥३०॥ यथा चागिष्टवन्मन्दो रोपादय समुत्थितः ॥३७॥ उपस्थितरयं शौरि प्रयास्यन्तमरिन्दमम् । बदत्यनीशमात्मानं धृतराष्ट्रो महीपतिः । धृतराष्ट्रो महाराजः पुनरेवाभ्यभापत ॥ ३१ ॥ आपृच्छे भवतः सर्वान् गमिष्यामि युधिष्ठिरम् ।।३।। याबरलं मे पुत्रेषु पश्यतस्तै जनार्दन । आमन्त्र्य प्रस्थितं शौरि रथस्थं पुरपर्यभ । प्रत्यक्ष ते न ते किंचित्सरोक्षं शत्रुकर्गन ॥ ३२॥ अनुजग्मुर्महेप्वासाः प्रवीरा भरतर्षभाः ॥ ३९ ॥ कुरूणां गममिन्छन्तं यतमानं च केगव । भीमो द्रोणः कृपः सत्ता धृतराष्ट्रोग्य वाहिकः । विदित्वेतामवस्था में नाभिशङ्कितुमईसि ॥ ३३ ॥' अश्वत्थामा विकर्णश्व युयुत्सुश्च महारथः ॥ ४० ॥ न मे पापोऽस्त्यभिप्रायः पाण्डवान्पति केशव । ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना । ज्ञातमेव हितं वाक्यं यन्मयोक्तः सुयोधनः ॥ ३४ ॥ कुरूणां पश्यतां द्रष्टुं स्वसारं स पितुर्ययौ ।। ४१ ॥ जानन्ति कुरवः सर्वे राजानश्चैव पार्थिवाः । इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि एकत्रिंगविकशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ।। - द्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३२ प्यागृहगतेन भगवता तम्य सभाटत्तान्तकथनम् ॥ १ ॥ नया ने प्रति युधिष्टिगय प्रतियोचिनागानाणदेशः ॥ ॥ वैशम्पायन उवाच- किंवान्याः पाण्डवेयाम्ते भवत्या वचनान्मया ) प्रविश्याय गई तस्यावरणावभिवाय च । तद्रूहि वं महामाज्ञे शुश्रूपे वचनं तव ॥४॥ आवख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरूसंसदि ॥ १॥ कुन्त्युवाच- वासुदेव उवाच- व्याः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्टिरम् । उक्तं बहुविध वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम् । भूयास्त दीयते धर्मो मा पुत्रक च्या कृयाः ।। ५॥ ऋपिभिश्चैव च मया न चासो नट्टीतवान् ॥ २॥ श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः । कालपकमिदं सर्व मुयोधनवशानुगम् । अनुवाकहता बुद्धिधर्ममेवामीयते ॥६॥ आपच्छे भवती शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्यति ॥३॥ [नील ] वरुथिना स्थगुप्तिमता ॥ २९ ॥ मन्दो [लक्षा० ] यावलं में पुत्रेनित्यत्र गममिच्छन्नं दुर्योधनः ।। ३७ ।। किङ्किणीक क्षुघण्टिकाजालं तदता मे पुत्रेषु याबद्धलं यथाशक्ति यतमानं मां पश्यमीनि फिदिणीकिना ॥४१॥ संपन्यः ।। ३२॥ इति श्रीनेट यो मारत पत्रिंशदधिकशततमोभ्यायः ॥१३॥ इति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि वादिराननीयालयालंकारे [अर्जु०] लघुना नीग्रेग ||२८|| सूपम्करण गोभना- कर्षिगदकितनमोभ्यायः॥ १५॥ भवनेन ययात्रेण व्याघ्रचर्मावृतन वरुथिना गुतिगता [नील०] प्रविश्येति ॥ १॥ भूयान पृथ्वीपालनमो ॥२९॥ यावदल नेते मामनुरन्त इत्यर्थः ॥३२॥ महा-धर्मः ॥ ५ ॥ श्रोत्रियस्य वैदाघ्यायिनः । मन्दरस्य अर्थ- याहुः कृष्णः॥३६॥ शानशून्यस्य । अनुराफेन अत्यन्वं वेदासाहत्त्या ।हता इति श्रीम. मजुन मुशे एकत्रिपिततमोऽध्यायः॥१३१॥ नष्ठा ॥६॥ ३३ म. मम्मत-निगुती गोविन्द पुत्रका मम । गानय | पादौ द्रष्टुं निमः। मया ॥ १३ ॥ पात पापवाहपएनौ । इस्पषिकन् । ३९ म. पुपरंप४१म पदता ६ म. मुदिना नवासिनी।

·श्रीमन्महामारते [ भगवद्यानपर्व ६ अद्भावक्षस्व धर्म त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा । युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥१७॥ बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा वाहुवीर्योपजीविनः ॥७॥ कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते । ऋराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ॥ १८ ॥ भृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया ॥८॥ प्रवर्तनाद्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते । मुचुकुन्दस्य राजरददत्पृथिवीमिमाम् । कले: प्रवर्तनाद्वाजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १९ ॥ पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तगृहीतवान् ।। ९ ।। ततो वसति दुप्फर्मा नरके शाश्वतीः समाः । बाहुवीर्याजितं राज्यमश्नीयामिति कामये । राजदोपेण हि जगत्पृश्यते जगतः स च ॥२०॥ ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत ॥ १० ॥ राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् । मुचुकुंदस्ततो राजा सोऽन्वशासदसुंधराम् । नैतद्वाजर्पिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ २१॥ वाहुवीयोनितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ ११ ॥ न हि वैलव्यसंसृष्ट आनृशंस्यव्यवस्थितः ।, यं हि धर्म चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः। प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान् ।। २२ ।। चतुर्य तस्य धर्मस्य राजा विन्देत भारत ॥ १२ ॥ न घेतामाशिपं पाण्डुन चाहं न पितामहः राजा चरति चेद्धम देवत्वायैव कल्पते । प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया ॥ २३ ॥ स चेदधर्म चरति नरकायैव गच्छति ॥१३॥ यज्ञो दानं तपः शौर्य प्रज्ञासंतानमेव च । दण्डनीतिश्च धर्मभ्यधातुर्वर्ण्य नियच्छति । माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया ॥२४॥ मयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ॥१४॥ नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुपदेवताः । दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक् कान्येन वर्तते । दीर्घमायुर्धनं पुत्रान् सम्यगाराधिताः शुभाः ॥२५॥ तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १५॥ पुत्रेप्याशासते नित्यं पितरो दैवतानि च । कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ।। २६ ॥ इति ते संगयो मा भूद्वाजा कालस्य कारणम् ॥१६॥ एतद्धर्ममधर्म वा जन्मनैवाभ्यजायथाः। राजा कृतयुगसष्टा त्रेताया द्वापरस्य च । ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्या तात पीडिताः॥२७॥ [अर्जु.] श्रोत्रियस्य छन्दोमागाध्येतुः मन्दकस्य स्व- | एतत् मद्वाक्यं धर्म धर्मयुक्तमधर्म वा जन्मनैव स्वभावत समतः अनुवाफो पाचरः शन्द इति यावत् ॥ ६ ॥ एव अभ्यजायथाः अभिजानीपे हेकृष्ण । ते तु पाण्डवास्तु [मर्य०] अनुपायो यजुर्वेदाध्यायः ॥ ६ ॥ वैद्याः विद्यावन्तः ॥ २७ ॥ [लक्षा०] अनुवायहता युद्धिरित्या अनुवाको धर्म [अर्जु० ] अंग हे उरातः उरसः ॥ ७ ॥ पाण्डस्यसूतराफ्यम् ॥ ६॥ यूराय हिंसात्मकाय ॥ ८ ॥ वैश्रवणः परः । इति श्रीमहामारने प्रयोगपर्वणि यादिरागीपनगरे तस्य राजराजत्वात् राज्यदाने प्रभुत्वम् ॥ ९ ॥ वादिविषततमोप्याप ॥१२॥ अत्यन्तमक्षयम् ॥ १८ ॥ यथाभागं पुण्यपापे सम. [मील० ] दण्डनीति: स्वामिना प्रयुत्तेति संवन्धः भागे ॥ १९ ॥ जगतो दोपणेत्यनुपश्यते ॥ २०॥ धर्मभ्यः धर्मार्थ नियच्छति नियन्ध परोनि दण्डनीतिरेव पैठन्यम् परदुःविष्ठता । जानृशंस्यमदिसा । ॥ १४ ॥ रामा भगंमधर्म या प्रयतयन् एतप्रेतादियुग- दुष्टशमनाभायेन प्रजापालनस्य तस्मिन्नसंभवात् ॥ २२ ॥ स्पस्य पालन्य पारणम् । एवं प मम्मिपि पाले धर्मा मेधा भूतथा शेपेत्यर्थः (१) ॥ २३ ॥ पाहा दिनारम्यागपतुष्टपगातीनि मायः ॥ १६ ॥ गगतः । देवं म्यया पित्र्यं येऽदुदत्तयन्तः से गानुपा एवं दोपंग म प ग म्यने ।। २० ।। पलंग रूपया- देवाः गम्यम् आराधिता: मानुरितिशेपः ॥ २५ ॥ FAAT नतिरः ॥ २२ ॥ नित्यगिति मानुपाभ | मार्य या मिललीहत्य अजायथाः जातोऽसि ऐसार मादगागभिताः यः ६ टोपं आयुगीन मुमत ] ॥ २६ ॥ 4 विशां विदन्त्यधीयते येति । पादोकगायनानि सादीनि गवर्मामि प ६ः॥२५॥ त्या जीवनाभायेन ॥ २७ ॥ गपं०] जगमः म प पोपेश श्यते ॥२०॥ भा. १RRIR PURA ·अध्यायः १३३] योगपर्व ५ यत्र दानपति शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः । क्षत्रियोसि सतावाता बाहुवीर्योपजीविता ॥३॥ माप्य तुष्टा: प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः॥२८॥' पित्र्यमगं महाबाहो निमनं पुनरुद्धर । दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूतया परम् । साना मेदेन दानेन दण्डेनाय नयेन वा ॥ ३२॥ सर्वतः प्रतिगृहीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ।। २९॥ इतो दुःखनरं किं नु यदहं दीनवान्यवा । ग्राह्मणः प्रचरेद्भसं क्षत्रियः परिपालयेत् । परपिण्डमुदीने व लां मूचा मित्रनन्दन ॥ ३३ ॥ वैग्यो घनाननं कुर्यान्द्रः परिचरंच तान् ॥३०॥ युद्धयस्त राजयर्मेण मा निमजीः पितामहान् । मक्ष विमतिपिद्धं ते कृपिनवोपपद्यते । मा गमः क्षीणपुण्यस्वं सानुजः पापिकांगनिम्।।३४|| इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्वानिंगदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३२ ॥ प्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३३ पपिटिरमिव क्षवियोचिताचारपराड्मुलं परपरिभूनं स्वपुत्रं विदुद्रा नाम राजन्या बट्ठ गईपिन्वा शत्रुनये प्राव यनतोऽप्यथित भवता पुषिष्टिरो वचन्य इत्पुक्ता इन्त्या श्रीरप्णाय विदुलानत्तत्रयो संवादक्धनम् ॥२॥ कृन्त्युवाच । निर्जितम् सिन्दुराजेन शयानं दीननसम् ॥ ४॥ अत्राप्युटाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । विदुलोवाच- विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप ॥१॥ अनन्दन मया जात द्विषतां हर्पवर्तन । ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमईसि । नमया त्वं न पित्रा च जातः काभ्यागतो द्यसि।।५।। यशस्विनी पन्युमती कुले जाता विभावरी ॥ २॥ निर्मन्युश्चाप्यमख्येयः पुरुषः लीवसाधनः । क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्गिनी । यावन्जीव निरागोऽसि कल्याणाय धुरं वद्द ॥६॥ विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या वहुश्रुता ॥३॥ माऽऽन्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः । विदुला नाम राजन्या जम: पुत्रमौरसम् । मनः कृत्वा सुफल्याणं मा भैस्लं भतिसंहर।।७।। शंस्यं सर्वत्र लमते लभ्यते ॥ २२ ॥ स्वधास्वाहाकारेण दे [नील ] अमेति ॥ १ ॥ ततः मदुतान् श्रेयः वताः । अत्र्ययत्वाद्विमन्यभावः । एवं स्वधाकारेण मानुपाः | प्रशस्तस्तरं भूयोऽधिकतरं मन्युमती दैन्याती विमावरी सेवन्त इति कर्मव्युत्क्रमादन्वयः ॥ २५ ॥ एवमुक्त्यकार | कुपिता । विमावरी रजन्यां च वयोपितीति विश्वः धर्ममधर्म वा संतम् जन्मनैवाभिगम्य प्राप्याजायथाः । ॥२॥ राजन्या मूर्यामिपिता । मूर्धाभिषिको राजन्य तगूयं वैद्याः विद्यावन्तः । अवृत्त्या जीवनामावेन ।। २७॥ इत्यमरः जगहें निन्दितवती ॥४॥ मनन्दन पुपुत्र कुत्मा- [ नील. ] दानपति पालनाधिकारिणं देड्याउने | धेऽत्र नम् ॥ ५॥ असंत्येयः अगणनीयः तुच्छत्वान् इत्यस्य रूपम् ॥ २८॥ ही निर्वार्थि सायनं याहादिकं यस्य स तया ।। ६ ।। इति श्रीनेटपटीपे भारतमानदीपे टद्योगाणि मा बीभरः मा पालय प्रतिमंदर मयमिति गेपः ॥ ७ ॥ द्वात्रिंशदधिकशततमोध्यायः ॥ १२ ॥ अर्जु०] दानपति दातारं पृथिवीचसः पथिकाः म. [अर्जु] विदुला काचिन क्षत्रिया ॥ ४ ॥ अनन्दन तिथ्य इति यावत् ॥ २८ ॥ सूनृनया प्रियया सत्यया च दुःसद अजात अनुत्पन्नवान् । उपमापीरम् ॥ ५॥ पो. वाचा । प्रतिगृहीयादर्जयेत् ।।२९॥ क्षतान् वाणान् क्षत गुलिरिव असंख्येयोऽगण्यः ष्टी टीनत्वं तन्य माधनः । दस्युयानादिकम् ॥३१॥ सूत्वा प्रसूय ॥३३|| रानधर्मेण कल्याणाय धुरं वह स्वकल्याणाय वह अथवा कल्याणाय युध्यस्व ! पितामहान पूर्वपुरुपान् मा निमन्त्रीः ॥ ३४ ॥ धुरं भारं वह ॥ ६॥ एवं आत्मानं मायमरः मा इति श्रीम मनमि मुशेद्वात्रिंथापिषमततमोम्याय १३ पोपय प्रतिसंहर प्रतिमूलानाच्छादय प्रतिसंम्तरनि [सर्व०] राज्यं(?)अत्रियं प्राप्य । गजा क्षत्रिय पाठे म एवार्थः ॥ ७ ॥ मानेऽपीति कोपः॥ २९ ॥ [ सर्व.] ततो महास्यान् श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वा. इति श्रीमदा० टशे सर्वम द्वाविंदपियनतमोम्पाप ॥ १२॥ मईमोति ॥ २॥ अजाताः कुस्मितजननाः । उपशायीयः २ म. विम्भवती ! ३ म. सानु मात । ५ म. नन्दननगरनं। उपशासायां भवः अत्रियाः राजत्वचेम्योस:

·mmmnAN २८२ श्रीमन्महाभारते [भगवान उचिष्ट हे कापुरष मा शेष्वेवं पराजितः । माऽस्तंगमस्त्वं कृपणो विश्रृयस्व स्वकर्मणा । अमित्रानन्दयनरान्निर्मानो बन्धुशोकदः ॥ ८॥ मा मध्ये मा जघन्ये त्वं मायोमस्तिष्ठ गनिनः॥१३॥ सुपूरा पै कुनदिका सुपूरो मूपिकाञ्जलिः । अन्नातं तिन्दुकस्येव मुहर्तमपि हि अल । सुसंतोपः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥ ९ ॥ मा तुपामिरिवानर्विर्धमायस्थ निजीविपुः ॥ १४ ॥ अप्पहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं ब्रज | मुहूर्त ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् । अपि मा संशयं माप्य जीवितेऽपि पराक्रमः॥१०॥ मा स्म कस्यचिद्गुहे जनि रामः खरो मृदुः॥१५॥ अप्यरेः श्येनवन्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिकमन् । कृत्या मानुप्यकं कर्म सत्याऽनि यावदुत्तमम् । विवदन्वाऽथवा तूष्णींच्योम्नीवापरिशशितः॥११॥ धर्मस्पानृण्यमामोति न चात्मानं विगत ।। १६ ॥ त्वमेवं तवच्छेपे कस्मादजहतो यथा । अलव्ध्या यदि या लब्ध्या नानुगोचति पण्डितः ! उत्तिष्ठ हे कापुरुप मा स्वाप्सी: शत्रुनिर्जितः॥१२॥ आनन्तयं चारभते न माणानां धनाय ते ॥१७॥ नं बाहादि क्लीयं निरुद्यमं यस्य ॥ ६ ॥ धीभरः। मेव निधनं प्रज ॥ १० ॥ परिमामन् परिभ्रमर तूष्णी पोपय आत्मानं गाभस्त्वं प्रतिसंहर ॥७॥ वा व्योनि था अपरिशंकितोऽज्ञातः ॥ ११ ॥ प्रेतवत् [लक्षा०] मैवमल्पेन बीभर इत्यत्र अल्पेन भाग्येन मृतयत् ॥१२॥ विश्रूयस्व विख्यातो भव । मा मन्य इत्यादि आत्मानं मा वीभरः । भृभरण इति धातो. यर्ड्स (1) मध्यमाधमातिनीचेपु याच्मां विहाय ऊर्जितस्तिष्ठ ॥१३॥ मध्यमपुरुपैकवचनम् ॥ ७॥ अलातमुल्मुकं यथा स्फुलिदिशो व्याप्य ज्वलति तथा [नील०] मा शेष्व निरुद्योगो मा भूः॥ ८॥ परा- स्वमपि प्रतापैञ्चल । मा तुषाग्निरिवानधूिमायस्व जिजी. क्रमः पराक्रमं कुरु ॥ १० ॥ विवदन् शत्रुजयार्थमनेकान् | विपुः । काकरहाजिजीविपुः इति च । कारकोऽमि- पक्षानुद्भावयन्वा सूष्णीभूतोऽरेश्छिद्रं पश्येः यथा व्योग्नि अ-लोपः। तथाच आत्मानं प्रतापागारं मा सादीरित्यर्थः । स्तस्याकर इत्यर्थः अग्न्यगारंमासाःमासादीः दीरित्यस्यापों परिशक्षितः शबोराधिक्याद्भयमपश्यन् श्येनस्तद्वत्॥११॥ विश्रूयस्व ख्यातो भव।मा मध्य इति, सामभेदी जघन्यम- अथवा काकरसा इति काकवत् रक्षति रसि गतौ ध्यमो दानमयमो नीच उपायः । दण्डस्तूत्तमः । तत्राद्यत्र- धातुरस्वन्(१)यथा काकः करतालिकामात्रेण पलायत इति यकर्ता मा भूः किंतु गर्जितो दण्डयितैव भव काकरता एवं भवान् मा भव । जिजीविपुर्जी. जित इति वा पाठः ॥ १३ ॥ तिंदुकस्य अलातं यथा पत्तिः मारम भूयात् । खरीमृदुः गर्दभीवत् वाचा कर्कशः वनार्थी ॥ १४ ॥ माहास्मेति राज्ञः कस्य चिद् निरु- दिन स्फुलिङ्गान्विक्षिपति ज्वलति तद्वत् ज्वल दीप्यस्व । क्रियया मृदुः अथवा कस्यचित् राज्ञो जनिरुत्पत्तिः खरी परंतु तुपामिवदनर्चिा धूमायस्व काकरं खा जिजी- खरव केवला मा स्मभूयात् किं तु सरसाध्ये सरो मूदुः विपुरिति पाठान्तरे काकर खाः काकरमान्यगारं मा खाः साध्ये मृदुरिति यावत् ॥ १५ ॥ मानुष्यकं मनुष्यमान्य मा नाशय । से स्थैये सदनहिंसयोरिति खायतेरिद रूपं, काकरश इति पाठे काकवत् रक्षति पलायते वा चितं श्रित्वा सेवित्वा आणि बलं यावदुत्तमम् सालमु- फाकरणः । रसिगतावित्यस्य रूपम् ॥ १४ ॥ मा जनित्तमम् ॥ १६ ॥ आनन्तर्यमनन्तरं कार्य धनायते धनव- मा उत्पद्यां खरः कर्कशः । खरीति पाठे सरत्ववानिति | दाचरति तृष्णां करोतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ स एवार्थः मृदुर्द ॥ १५॥ आणि संप्रामं सूत्वा- [सर्व०] तूष्णीं विनदन् ऽभिमृत्य मानुष्यकं मनुष्यस्योचितम् ॥ १६॥ प्रणा | विपरिक्रमन् श्येन इवारेः छिद्रं पश्येस्त्वमित्यन्वयः प्राणाः वलं तत्साध्यानां कार्याणामानंतर्यमविच्छेदेन कार्य- ॥ ११॥ काकरंखाजिजीविपुः । हे काक काकतुल्यो धारामारमने इत्यर्यः न धनायते धनमात्मनो नेच्छति भूत्वा रंस भ्रम रसिर्गत्यर्थः ॥ १४ ॥ मा स्म कस्य सृष्णां त्यजतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ चिद्राज्ञो गेहे खरीमृदुः गर्दभीवन्मृदुरकिंचित्करो जनिः [अर्जु०] मा शेष्व मास्वपिहि । निर्मानी निरहंकारः प्यक पौरुष नित्वा आश्रित्य यावदुत्तमं यावदिति साक- पुत्रो भूयादित्यर्थात्त्यं जायत इति जनिः ॥ १५ ॥ मानु• ॥ ८॥ अप्यहेरागमन् दंष्ट्रामाश्वेर निधनं प्रज भक्ष्य- ल्येऽव्ययं सर्वेष्वनुत्तमम् प्रशस्तम् ॥ १६ ॥ आनन्तर्यम- माणरत्वमहेः दंष्ट्रामप्यागान् व्यययन् आशु एव गीन-नन्तरकार्यम् प्राणानां न धनायते । धनवत्तेपु बुद्धि न १३ म.साभूलिउ योनि फरोति । प्राणेभ्योऽपि धनमधि मन्यत इत्यर्थः ॥१७॥ वा परिशङ्कितो

·भन्यायः १३३]
उधोगपर्व ५
३८३
उद्भावयस्व वीर्य वा तो वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
विद्यायामर्यलामे वा मातुरचार एव सः ।
धर्म पुत्राग्रतः कृत्वा किनिमित्वं हि जीवसि॥१८॥ श्रुनेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा॥२४॥
दृष्टापूर्त हि ते क्लीव कीर्तिश्च सकला हता । जनान्योऽभिभवत्यन्यान्र्मणा हि सवै पुमान् ।
विन्छिन्नंभोगमूलं ते फिनिमिन हि जीवसि ॥१९॥ न त्वेव जामी कापाली वृत्तिमपितुमईसि।। २५।।
शत्रुनिमजता याद्यो जवायां प्रपतिप्यता। नृगस्यामयशस्यां च दुःसां फापुरुपोचिनाम् ।
विपरिच्छिन्नमृलोऽपि न विपीदेवयंचन ॥२०॥ यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुपं कृगम् ॥ २६ ॥
उद्यम्य धुरमुत्तपंदाजानेयकृतं स्मरन् । लोकस्य समवनातं निहीनासनवाससम् ।
कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः ॥२१॥ अहोलाभकरं हीनमल्सनीवनमत्सकम् ।। २७ ।।
उद्भाश्य कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि । नेदृशं बंधुमासाय वान्यवः मुखमेधते ।
यस्य वृत्तं न जयन्ति मानवा महदद्भुतम् ॥ २२ ॥ अत्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रामवासिताः॥ २८ ॥
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
सर्वकामरसहीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः !
दाने तपसि सत्ये च यस्य नोचरितं यमः ॥२३॥ अवल्गुकारिणं सत्सु कुन्टवंशस्य नाशनम् ॥२९॥
[लक्षा०] अलातं तिन्दुकस्येवत्या तिन्दुकस्य वृक्षति | बान्धवो न मुजमवत इत्यन्वयः । अहोटलमका स्वरूप
शंयस्य 'तुंचूरूर इति अपभ्रंशमापा ॥ १४ ॥ लामे आश्चर्य धुर्वाणम् । अरया जीवनामारेन दिन.
[नील०] ध्रुवां गति मरणमग्रत इत्युपहामः पृष्ठतः ल्यामो विनश्यामः ।। २६ ।। अवगुकारिणं मृत्मिा
कृत्वेत्यर्थः ॥ १८ ॥ भोगमूलं राज्यं धनं वा ॥ १९ ॥ क्रियं अकर्मकारिणमिनि च पाठे स एवार्यः कुलवंगत्य
निमञता प्रपतिभ्यता च शत्रुर्जद्वायां प्रायः तेनैव सह नाशनं कुलमेव वंग इस वंगो वंगकरवान् पुनरुकवदा-
निमन्नेत्पतेद्वेत्यर्थःन विषीदन् निन्द्यमो न भवेत् ॥ २०॥ मासोऽयमटंकारः ॥ २९ ॥
उद्यम्य उद्यमं कृत्वा धुरंभारमुकन् उद्यच्छेन् माजानेयाः
[सर्व० ] युद्धेन धर्ममग्रतः कृत्वा तां ध्रुवा गनि मरणं
जात्यश्वाः तेषां ऋवं कर्म युद्धेऽनवसादरूपं स्मरन् विद्धि गच्छ ॥ १८ ॥ निमन्त्रता प्रपतिभ्यता च शद्वायां
प्रामुहि ॥ २१ ॥ त्वकून मममिति संबन्धः ॥ २२ ॥ | ग्राह्यः । पातयित्वा समा स्यानामिनि ॥ २० ॥ राशिव-
राशिवर्धनः संख्यापूरको न तु प्रयोजनान्तराईः ।। २३ ।। र्धनः पतिपूरणः । प्रयोजनान्तरविरही ॥२३ । फापाली
मातुः उधारो विष्ठा ॥ २४ ॥ कापाली वृत्ति भिक्षाच- कपाटेन भिक्षाचर्याम् ॥२५॥ यं एनं पुरपनभिलनीस्त्य
र्याम् ॥२५|| यमनममित्रा अभिनन्देयुः तं वन्धुं वान्धरः | नन्देयुरमित्रास्तमीदृशम् शत्वादिविशेषणदुई बन्धुमा-
मासद्य न मुखमेधत इति तृतीयसोरेन संबन्धः ॥२६॥
साद्य यान्धवः न मुखमेवन इन्यन्वयः ॥२६॥ महोलामारं
अहोलाभकरं अल्पेऽपि लामे अहो लामो जात इति | अल्पेऽपि लाम अहो लाम इति मन्यमानम् ॥ २७॥
विरमयं फुर्वाणम् ।। २७ ।। मवृत्त्या जीवनोपायाभावेन अवृत्त्या जीवनोपायामावन विपस्यामो मरिष्यामः॥२८॥
विपरयामः मरिप्यामः ॥ २८ ॥ भरल्गु ममगलमामेति अकर्मकारिणं निश्चेष्टं पुलंन फुलत्वेनोपलक्षितो वंगः फुल-
या पाठः वकारिणं निश्चेष्टं कुलं झातयः वंगः सोम-वंगः तस्य ॥ २९॥
सूर्याटिमूलोत्पत्तिस्थानम् ।। २९ ॥
[लक्षा०] विपरिच्छिन्नमूटनेत्या विशेपेग परिजिन
[य • ] तद् भावयस्व वन तस्मान् भावयम्ब ध्रुवां मूलं यस्मान् तेन शत्रुगा न विदेत ॥ २०॥ राशि-
मरणलाणाम् ॥ १८॥ मधुरित्यादि । निमन्त्रवापि वनमा स इत्यत्र गशिर्थनं पंवलं गतिमिरनरादि-
मक्षायां प्रपतिष्यतापि गर्माह्य इत्यन्वयः ॥२०॥ दद्यम्य मिर्धनमुदरपरणं यस्य स गशिर्धनमात्रम् ॥ २३ ॥
उद्योगं एत्वा धुरं भारं आमानेयाः जात्यश्वाः तेषां फनं मानुरुवार एव स इयर मूत्र प्रन्नाव उचारावस्करं गमळ
युद्धे मनवसादम् । राभिवर्धनं संस्यादपिण्डवयनं वा मादित्यमरोफे उधारः मूत्रम् ।। २४ ॥ मददैव जान्नी
॥ २३ ॥ उचारो विष्टा ॥ २४ ॥ जाल्मी भार्या जडा-मापालीमित्या निहीनोऽसदो जान इत्यमरवचनान्
प्रहमिति यावत् । कापाली मिनाम् ॥ २५ ॥ यमनन- जानी होनम्य विधानाम् ॥ २५ ॥ अवर्गकारिण-
मित्रा अभिनन्देयुरित्यादिविशेषणविशिष्टं पन्धुमासाच मित्या अक्षरनिवर्वादपरोबादापवादात्' इत्यमरोन:
२६ म, स एनम २७ म. मरौनामकम् । २: म.स्ता मर्यकारिणमादकारिणम् ॥ २९ ॥

·३८४
श्रीमन्महाभारत
[ भगवधानपर्व
www
-
कलि पुत्रभवादेन संजय त्यामजीजनम् । पुत्र उवाच-
निरम निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनंदनम् ॥ ३० ॥ किनु ते मामपश्य॑त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।
मा म सीमंतिनी काचिजनयेत्पुत्रमीदृशम् । किमाभरणकृत्यं ते कि भोगीवितेन या ॥३९॥
मा धूमाय ज्वलत्यन्तमाक्रम्य जहि शानवान् ॥३१॥ मातोवाच-
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् । अनाहतानां ये लोका द्विपन्तस्तानवाप्नुयुः।
एतावानेव पुरुषो यदमी यदक्षमी ॥ ३२ ॥ ये वाहतात्मनां लोकाः मुहृदस्तान्त्रजन्तु नः।।४०॥
क्षमावान्निरमर्पश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
भृत्यैविहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् ।
संतोपो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च ॥३३॥ कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः ॥४१॥
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्नुते महत् । अनु त्वां तात जीवंतु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ।
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुश्चात्मानमात्मना ॥३४॥ पर्जन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम् ॥ ४२ ॥
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् । यमाजीवन्ति पुरुपं सर्वभूतानि संजय ।
पर विपहते यस्मात्तस्मात्पुरुप उच्यते ॥ ३५ ॥ पकं ममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् ।। ४३ ॥
तमाहुययनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति । यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते वान्धवाः सुखम् ।
शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः ।। ३६ ॥ त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम्॥४४॥
दिष्टभावं गतस्यापि विपये मोदते प्रजा । स्ववाहुवलमाश्रित्य योऽभ्युज्जीवति मानवः ।
य आत्मनः प्रियसुखे हित्वा मृगयते श्रियम् ॥३७॥ स लोके लभते कीर्ति परत्र च शुभां गतिम्॥४५॥
अमात्यानामथो हर्पमादधात्यचिरेण सः ॥ ३८॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३३ ।।
३०॥ निकृतिनि-
[नील०] संजयति तस्य नाम ॥ ३० ॥ अनुक्रोशो भावं मरणम् । विघसे भुक्तशिष्टे । प्रियं रुयादि, सुसं
दया ॥ ३३ ।। अनुत्थानं शत्रु प्रत्यनवस्थानं भयं च ते सश्चन्दनादिभवम् ।। ३७ ॥ किमयकानां किमद्य नो
उमे च श्रियं हत इति पूर्वेण संयन्धः । निरीहो निश्चेष्टो भावीति देवं परायणं येपाम् ॥ ४०॥
नाइनुते महत्पदमिति शेपः निकृतिपापेभ्यः पराभवदीपेभ्यः
इति श्रीमन्महाभारतन्याख्यायामर्जुनमिभकृतायामुयोग-
॥ ३४ ॥ स्वकं धनादिकं परं विपढ्ते इति पुरुपपदनिर्व पणि प्रयविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३३ ।।
चनं पर्णविकारादिना ज्ञेयम् ॥ ३५॥ दिष्टभावं मरणं [सर्च०] पुत्रप्रवादेन छलेन
प्रमा सन्ततिः प्रियं पुत्रादि सुसं तत्परिष्वट्लादिजो हर्पः | कारः परिभव ॥ ३४ ॥ विघसे तमुक्तशेपे । प्रजा
॥ ३७॥ मामपश्यन्त्यास्ते पृथिव्या किमिति संवन्धः । सन्ततिः ॥ ३७॥ किमद्यकानां अद्य चेन्न मया किंधि-
॥३९॥ किमद्य किं भोकव्यमिति ये चिन्तयन्ति निर्ध-स्कृतं तेन श्वः किमहं करिष्यामीति कालं प्रेरयताम् ॥४०॥
नारपां रिमयकानां, यद्वा किमद्य त्वरया श्व एव शत्रून
इति भीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणकृतटीकापां
जयाम इति विलम्यशीलानां, हन्यमानस्येति पाठे अनुदू
प्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३॥
धाय । अत्र निर्गत्यर्थः । अनाहतानामिनि पाठे शस्त्रे. [लक्षा०] मनुत्थानभये चोमे इत्यत्र अनुत्यानभये
रक्षनानाम । अनाहतानामिति पाठे अलसानां निर्मन्युः । उत्थानमभिद्धिस्तदभावोनुत्यानं तदेव भयं ययोस्ते ॥३४॥
पानामियपि पाठः ॥ ४०॥
दिष्टभावं मरणम् ॥ ३७॥ किं नु ते मामपश्यन्त्या
विभागमाभारने योगागि नैलाष्ट्रीये भारतभावी इत्यत्र युद्धान्मरणे सति मागपश्यन्त्याः ॥ ३९ ॥
अपरिचितगतनमाम्याय ॥१६॥
[अनु॰] पलि पलिपुर पुप्रभवादन पुयनाना॥३०॥
इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि पादिराजतीतिलागार
अपनिशदधिषशततमोऽध्यायः ॥१५॥
मनोप: ग्याप या पर्याप्तबुद्धिः ।। ३३ ।। मनुत्यानमा
पौरम् ॥ २४ ॥ पुत्रोगिनि गयः ॥ ३५ ॥ दिष्ट-
३६ म.रिकालगामिन'मायायः॥ ११॥

·अध्यायः १३४] उद्योगपर्व ५ चतुर्विंशदधिकशततमोऽध्यायः १३४ विदुल्यानुभमनिमिनेन पुत्र बहु विनिन्य धास्त्रमा च निवग्यं तस्य अन्मादनचोदनम् ॥ १ ॥ अर्थतस्यामवस्यायां पौरुपं हातुमिच्छसि । नस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि व पुनःपुनः ॥९॥ निद्दीनसेवितं मागं गमिष्यस्यचिरादिव ॥१॥ यस्य र्याभिनितो भवन्त्याप्यापिनाः परे । यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् । तस्यार्थसिद्धिनियता नयेप्वर्यानुसारिणः ॥१०॥ क्षत्रियो जीविताकाडी स्तेन इत्येव तं विदुः ।।२।। समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वपां मम संजय । अर्यवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवंति च । एवं विद्वान्युद्धमना भव मा मत्युपाहरः ॥ ११ ॥ नैव समाप्नुवंति त्वां मुर्पमित्र मेषजम् ॥ ३ ॥ नानः पापीयसी कांचिदवस्यां गंबरोऽनवीन् । संति वै सिंधुराजस्य संतुष्टा न तथा ननाः । यत्र नैवाय न मानोजनं मतिदृश्यते ॥१२॥ दौर्बल्यादासते मूढा व्यसनौचमतीक्षिणः ॥ ४ ॥ पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमनवीन् । सहायोपचितं कृत्वा व्यवसायं ततस्ततः । दारिद्रयमिति यत्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत् ॥१३।। अनुदुप्येयुरपरेपश्यंतस्तव पौरुषम् ॥ ५ ॥ अहं महाकुले नाना दाद्रदमिवागता। तैः कृत्वा सह संयातं गिरिदुर्गालय वरम् । ईश्वरी सर्वकल्याणी भा परमपूजिता ॥ १४ ॥ फामन्यसनमाकामनवायमनरामरः ॥ ६ ॥ महाईमाल्याभरणां समृष्टां बरखाससम् । संजयो नामतय वं नच पश्यामि तचयि । पुरा दृष्टा मुगुर्गो मामपश्यन्मुहद्वनाम् ॥ १५ ॥ अन्वर्यनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः ॥ ७॥ यदा मां चैत्र भायौ च द्रष्टासि भृशदुर्वन्याम् । सम्यग्दृष्टिमहापाको वालं त्वा ब्राह्मणोऽयवीन् । न तदा जीवितेनार्यों भविता तब संजय ॥ १६॥ अयं प्राप्य महत्तच्छं पुनदृद्धि गमिप्यति ॥८ दासकर्मफरान् भृत्यानाचार्यतिपुरोहितान् । तस्य स्मरन्ती वचनमानसे विनयं तव । अवृत्त्याऽस्मान् मनहतो दृष्ट्वा किंजीविनेन ते ॥१७॥ [नील ] अयेति ॥ १ ॥ सहायोपचित्तिं सहाय- ऋद्धि मंपत्तिम् ॥ ८ ॥ अर्याभिनिवृत्तौ अर्थस्य कार्यम्य संपत्ति कृत्वाऽपि अपरे स्वकीयास्तव पौरुपमपश्यन्तो सिद्धौ परे अन्ये अनुयायिनोऽपि माप्यायिता भवन्ति । यननष्फल्यानुटुप्येयुः शत्रुपर्भ अयरित्ययः ॥ ५ ॥ तस्य तदाग्यैरपि असि ॥ १० ॥ समृद्धिरसमृद्धिर्वा स्वीयानां संग्रहे उपायमाह-तैरिति तैः स्वीयैः संपातमैक्यं प्रयमं मम संगन्धिनीति विद्वान युध्यमानो भव मा प्रन्यु. व्यसनं परस्य अयं तव गनुः ॥ ६॥ मे मद्यं ब्राह्मणोड़- पाहाः पलायनपरो मा भूः ॥ ११ ॥ पायमरणं नाम: प्रवीदिति संयन्धः ॥ ८॥ अर्याभिनिवृत्ती प्रयोजनान्तरण मरणम् ॥ १३ ।। प्रजद्दतः त्यजतः ।। १७ ॥ निम्मत्ती पर वत्संन्धिनः तेनायेंन आप्यायिता भवन्ति [सर्व० ] सहायोपचयं कृत्वा यत्तर पौगर तहसर वस्य तदारयादेवार्थसिद्धिः नयेपु नीतिमार्गेषु ॥ १०.!तो दुष्येयुरवां प्रविपन्नाः दुष्पा भवेयुः ।। ५॥ व्यसनं पूर्वेषां मम च युद्धे समृद्धिरसमृद्धिर्वाऽवश्यं भाविनीत्येवं परस्य ॥ ६ ॥ अर्यामिनिटची प्रयोजननिमची पर विद्वान् युद्धमना भव लामालामौ समौ कृत्वा युद्धपस्वैति- सन्धिनः तेनार्थेनाप्यायिता भवन्ति नम्य टनाग्याई. भावः । मा प्रत्युपाहर प्रत्युपहारं युद्धोसंहारं मा कापी- वासिदिः॥१०॥ समृद्धिरममृद्धिर्वा प्रयन वनविय- रित्यर्थः ॥११॥ अयुष्यतो दरित्वं स्यात्तथानिष्टमित्याह-वाम विद्वान युद्धमना मव संजय प्रन्याहाः हरतिर्गन्यः नात इति ॥१२॥ पर्यायमरणं दारिद्यं नामान्तरण मग्ण- प्रत्यावृत्या मावोगरेत्यर्थः ॥ ११॥ तत्सविपुत्रवयम् मोत्ययः ।।१३।। अरमान्प्रजहतः मम्मत्यागं एर्वतः।।१५॥ मरा पर्यायमरण क्रमप्राप्तमरणं न गोच्यम् ।। १३ ॥ [अर्जु०] सेनः पौरपचौरः ॥ २ ॥ अनुदुष्येयुः [लक्षा०] मृत्रयो नामनश्च समित्या मगठाविनि- पश्चागुम्येयुः ॥ ५ ॥ नैपायं मयं सिन्धुराजः ॥ ६॥ मानो मति गर्न जयनि चेनि मृत्रयः ।। - ॥ सर- छन् सत्यवम् ॥ ७ ॥ अयं सत्रयः । एवं पम् । रिसमृद्धिवेन्यत्र मन सामाा पूर्वेशं समृद्धिसमृद्धिका मनु पं विद्धानिति मंन्धः ॥ ११ ॥ पदा मां पर ११.RE१४ म.पा ·३८६ श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा । सेनानं चापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुपं वरम् ॥२५॥ श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हदयस्य मे ॥१८॥ यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः । नेति चेद्राह्मणं यां दीर्यंत हृदयं मम | तदैव प्रन्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च ॥ २६॥ न ह्यहं न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान् ।।१९।। त्यक्त्वाऽऽत्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः वयमाश्रयणीयाः स्म न श्रोतारः परस्य च । अवशास्तर्पयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः ।। २७ ॥ साऽन्पमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम् २० राज्यं चाप्युग्रविभ्रंशं संशयो जीवितस्य वा। अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः । न लब्धस्य हि शत्रो शेपं कुर्वन्ति साधवः ॥२८॥ कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्संजीवयस्य नः ॥२१॥| स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथवाऽप्यमृतोपमम् । सर्वे ते शत्रवः शक्या न चेज्जीवितुमर्हसि । रुद्धमेकायनं मत्वा पतोल्युक इवारिपु ॥२९॥ अथ चेदीदृशी वृत्ति क्लीवामभ्युपपद्यसे ॥ २२ ॥ जहि शत्रूव्रणे राजन्स्वधर्ममनुपालय । निर्विण्णात्मा हतमना मुश्चैतां पापजीविकाम् । मा त्वा दृशं सुकृपणं शत्रूणां भयवर्धनम् ॥ ३० ॥ एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ॥ २३ ॥ अस्मदीयैश्च शोचद्भिर्नदनिश्च परैर्वृतम् । इन्द्रो त्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत । अपि त्वां नानुपश्येयं दीनादीनमिवास्थितम् ॥३२॥ माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां वेश्वरोऽभवत् ॥२४॥ हृप्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा । नाम विश्राव्य वै संख्ये शत्रूनाहूय दंशितान् । मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः ॥ ३२॥ भार्यां चेत्यत्र मां तव भार्या च भृशदुर्वले द्रष्टासि ॥१६॥ | सह्याः सहनीयाः ॥२२॥ निर्विण्णात्मा उपेक्षितशरीरः। ममृत्यास्मान् प्रजहत इत्यत्र अमृत्याऽभरणेन ॥ १७ ॥ | हत्तमनाः शोकेन, विश्रुतिं विख्यातिम् ॥ २३ ॥ महं [नील०] पत्यं कर्तव्यं पराक्रमम् ॥ १८ ॥ श्रोतारः। सोमरसपानमात्रं प्रमहमिति पाठे प्रमहं संमानम् ॥२४॥ पराज्ञायाः । पाठान्तर श्रेतार आश्रयितारः ॥ २० ॥| दंशितान् संनद्धान् ॥ २५ ॥ उपविभ्रंशं मरणं प्रलब्धस्य शम्याः जेतुमिति शेपः सह्या इति पाठे सहनीयाः ।।२२।। जितकाशिनः शेपं अवसानम् ॥ २८ ॥ एकायने एक- निर्विग्णात्मा विरक्तचित्तः यतो हतमना नष्टसंकल्पः / मागें यत् मारणं मरणं या फुरु ॥ २९ ॥ हृष्य सौवीर- मिश्रुति रत्यातिम् ॥ २३ ॥ प्रहं सोमपात्रं प्रमहमिति | फन्याभिः सौवीरराज्यं प्राप्नुहीत्यर्थः । श्लाघ्यः स्वजनैः पाठे नियमनं नियन्तृत्वमित्यर्थः । प्रमहश्च तुलासूने घन्द्यां | इति शेपः । भवसन्नः पराजितः ॥ ३२ ।। नियमने भुगे इति विश्वः ।। २४ । फापुरुषाः जनाः रणे [सर्य०] नेति घूयां यदा तदैव हदयं दीर्यत ।।१९।। भारमानं देहं त्यक्त्वा रणे दक्षं शूरं समृद्धिभिस्तर्पयन्ति | न श्रोतारः पराज्ञायाः ॥ २० ॥ सह्याः शक्याभिभवाः रमेति संवन्धः ।। २७ ॥ उपविभ्रंशं महाप्रपातं जीवितस्य । ॥ २२ ॥ तमना हतज्ञानः ॥ २३ ॥ माहेन्द्रं च प्रह संशयो मरणं लब्धस्य जितस्य शेषं पुनः स्वल्पेन विभवे- | मिति तथा च श्रुतिः-इन्द्रो वृत्रं हत्वा महेन्द्रोऽभवदि नावरयापनम् ॥ २८ ॥ रुद्धं परतं मत्वा एकायनं स्वर्ग- | त्यनुत्तौ स एनं माहेन्द्र प्रहमयूतेति । प्राहमिवि पाठे राग्ययोर्गप्ये एकं मार्ग पत गच्छ ॥ २९॥ मा त्येति प्रष्टो प्रहः ॥ २४ ॥ उपविभ्रंशं मरणम् । प्रलयस्य शबूणां भयानं भयच्छेदनम् अनुप्ररयात् मुछपणं दीनं | जिवकाशिनः शेषमन्तम् ॥ २८ ॥ रुद्धं प्रस्तम् एकायने त्या त्या मा ए माद्राक्षं समिति माद्योगादडभावे | एकमागें पत गच्छ ॥ २९॥ सुकृपणं पापाभिभूतम् हरिवो पत्यपक्षे शिर प्रेक्षणेश्य इत्तम कवचनं पाठा ॥३०॥ हप्य सौवीरकन्यामिः तद्राज्यवाम्यात् ।ला. न्तरं मु गृहमनकल्पितं नादरणीयम् ॥ ३० ॥ हप्य हप ध्यस्व शापाश्रयो भव ॥ ३२ ॥ प्रानुदि गोषीरफन्यामिः स्वदा मा ति सैन्धवफ- [सक्षा०] स से शायः सहा नोचेदिस्यत्र दायरः न्यानां सामान्यानाम् ॥ ३२॥ सहगः नोचेदपि जीवितुमिच्छसि ॥ २२ ॥ माहेन्द्र [अहं०] ननियां यदीति शमः ॥ १९ ॥ नमई सेभ इत्यत्र गृहात इति प्रहो याभागः सम् ॥ २४ ॥ श्रीमान पायाः योनाए । साहम ॥ २० ॥ प्रलम्धस्य हि राम्रोनि पुर्यवीत्यत्र फतरिकः । प्रल १. RR.BAR.१४ म. UERUTR | ११ म.समार पास मितादिनम् । ५.Res. RRRREETM ·अध्यायः १३५] स्योगपर्व ५ युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिननेन च । शाश्वतं चाव्ययं चैव प्रजापतिविनिर्मितम् ।। ३७ ।। यत्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः ॥३३॥ यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रकर्मविन् । अधुर्यवच्च बोदव्ये मन्ये मरणमेव तत् । भयावृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचिद ॥३८॥ यदि वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम् ।। ३४॥ उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो होव पौरुषम् । पृष्ठतोऽनुवजन्तं वा का शान्तिहृदयस्य में । अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ।। ३९ ।। नास्मिन् जातु कुले जातो गच्छेद्योऽन्यस्य पृष्ठतः ३५ मातको मत्त इव च परीयात्स महामनाः । न त्वं परस्यानुचरस्ताव जीवितुमर्हसि । ब्राह्मणेभ्यो नमेनित्यं धर्मायव च संजय ॥४०॥ अहं हि सत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम् ॥ ३६ ॥ नियच्छनितरान्वर्णान्विनिन्नन्सर्वदुप्फनः । पूर्वः पूर्वतरः मोक्त परः परतरैरपि । ससहायोऽसहायो वा यावजीवं तया भवेत् ॥४१॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुविशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३४॥ पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३५ पुन:पुनर्पदचोदनापुत्रेण निष्करणत्वेनाधितया विल्या धर्मार्थहीनपुरवात्सल्यं सरीवारसल्यत्वेन विग मनस्विपुररस्वभार- वर्णनेन तद्विपरीतः पुत्रोऽर्थादधमत्वेनोक्तः पुनः करुणमब्रुवन् अनुवधानम्तरं खां पूजयिष्यामीति तया समाधामितः कोशाभावादारमान- मरजाननुपापमपच्छत् ॥१॥ मात्राऽत्मन्यवशाया भयुक्तत्वस्य अजयोपायम्य च कथनम् ॥ २॥ पुत्र उवाच- किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ॥३॥ कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम् । किमाभरणकृत्येन किं भोगनीवितेन वा । मम मातस्त्वकरुणे वीरमजे हमर्पणे ॥१॥ मयि वा सङ्गरहते मियपुत्रे विशेषतः ॥ ४ ॥ अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा । मातोवाच- नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा ॥२॥ सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् । ईदृशं वचनं चूयाद्भवती पुत्रमेकजम् । तावेवाभिसमीक्ष्याई संजय त्वामचूचुदम् ॥ ५॥ धस्य वश्वकस्य । निर्देशं प्रतिक्रियां, निवेश उपभोगः इव ॥ ३४ ॥ आजातः पुलीनः ॥ ३८ ॥ परीयात् परि- प्रतिक्रियेत्यमरः ॥ २८॥ भ्रमेन् ॥४०॥ सर्वदुष्कृतः सर्वान् दुष्कृतकारिणः ॥४१|| इति श्रीमहाभारते श्योगपणि वादिराजहितलवालंकारे चतुषिशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१४॥ इति श्रीमन्महाभारतम्पाख्यायामनिमिभानापामुयोगपणि [नील•] विकुर्वीत भपसरणं पुर्वीत ॥ ३३ ।। अधु- चतुर्विशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ यवत् अदान्तपमवत् अनहानिवेत्यपि पाठः वत् विका- [सर्व०] विकुर्वीत कर्तव्यविरुद्धं पुति ॥ ३३ ॥ रकरणम् ॥ ३४ ॥ घेद वेनि परिशाश्वतं सर्वथैवक- आजातः सम्यग्जातः॥ ३८॥ परीयात् सर्वनो गच्छन् रूपं अक्षीणमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ पूर्वः स्ववंशजैः परन्य- | ॥ ४० ॥ दुष्कृतो दुप्कृतिनः ॥ ४१ ।। वंशीयः परतरैर्वृद्धैः मन्ययमपश्यहीनं क्षत्रहृदयं प्रोक्तमिति इति मीमहामारतोोगपाणि सर्वशनारायणातीरायां धतुनिशदधिकशतनमोऽध्यायः ॥१४॥ पूर्वेण संबन्धः ।। ३७ ॥ माजावः सम्यग्जातः फुटेजात इत्यर्थः य माजात स भयात्कस्यचिन्न नमेन् चिसमीक्षो [नील.] फग्गायसस्य लोहस्य मंहत्य पिण्डीरस्य त्ति समीक्षमाणो वा न नमेत् ॥ ३८ ॥ उद्यच्छेन उद्यम | ॥१॥ एफममभ्रातृकम् ।। ३ ।। सविस्पा गाईस्प्यादि- पुर्यात् अपर्वणि मकाण्डे पृथापीत्यर्थः ।। ३९॥ परी. रूपा सारमा इति पाठान्तरं वावर धर्मार्थापन अचुदं यात् पर्यटनं फुर्यात् ।। ४० ।। दुष्कृतः पापिष्ठान् ॥४१॥ | मेरितवत्यस्मि ॥ ५॥ इति भीमन्मारामारते योगपर्वणि नैलगाठीपे भारतमादी [अर्जु०] कृष्णायसस्य लोहस्य संहत्य संपानं त्या धनुर्विशपिकततमोम्यायः ॥१४॥ ॥१॥ एकजमे रमेव जातम् ॥ ३ ॥ [अर्जु०] विकुर्वीत पृथिवी त्यगेन् ।। ३३ ।। सोढव्ये [सर्प०] कृष्णायमस्य लोहस्य संदत्य पिण्डीत्य सहनीये धूरि विषये मनहद्वन् मनद्वानिव दुष्टपलीव | ॥1॥ एकजमध्रातृशम् ॥ ३ ॥ शम.नव पप विधुरामा परिन माय: ५हारमोRRIम.टामि। सरिता ४० म. परिक्षान्ममापनाम. नियमित मध्यावर ·३८८ . श्रीमन्महाभारते [भगवानपर्व स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोय मागतः । न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते मुखम् ॥ अस्मिश्वेदागते काले कार्य न प्रतिपद्यसे ॥६॥ यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते ॥ १४ ॥ असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि । मन्युना दद्यमानेन पुरुषेण मनस्विना । तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि संजय ॥७॥ निकृतेनेह बहुशः शत्रून्मतिजिगीपया ॥ १५ ॥ खरीवात्सल्यमाहुस्तनिःसामर्थ्यमहेतुकम् । आत्मानं या परित्यज्य शत्रु वा विनिपात्य च । सद्धिविहित मार्ग त्यज मूर्खनिपेवितम् ॥८॥ अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुत्तो भवेत् ॥१६॥ अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः । इह माज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमनियमिच्छति । तब स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं पियो भयः ॥ ९॥ यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम् ॥१७॥ धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथंचन । मियाभावाच पुरुषो नैव प्रामोति शोभनम् । देवमानुपयुक्तेन सद्भिराचरितेन च ॥१०॥ ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गडेव सागरम्॥ १८ ॥ यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा। पुत्र उवाच- अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुधिया ॥ ११ ॥ नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुने विशेषतः । रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम् । कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत् ॥ १९ ॥ अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानिच॥१२॥ मातोवाच- सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः। अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि । युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय च ॥ १३॥ चोयं मां चोदयस्येतदृशं वै चोदयामि ते ॥ २०॥ जयन्वा वध्यमानो वा प्रामोतीन्द्रसलोकताम् । [नील०] समीक्ष्य नमोपेतः द्रष्टुं योग्येन पराक्रमेण [अर्जु०] सरीवात्सल्यं गर्दभीपुरे दयां [फुर्वीत ] युक्तः अस्मिन्काले चेत् कार्य कर्तव्यं युद्धं न प्रतिप- निःसामर्थ्यमकिंचित्करम् । अहेतुकं हेतुः प्रत्युपकारः तद्र- यसे ।। ६॥ आनृशंस्यं शत्रुपु स्वदेहे वा दयां करिष्यसि | हितम् ॥ ८॥ अविद्या विष्णुमाया तया संमोहितं अका- तर्हि त्वमसंभावितरूपस्तिरस्कृतरूपो भविष्यसीति संयन्धः । र्यप्रवृत्तं सद्वृत्तं धर्मार्थसंवन्धिवृत्तम् ॥ ९॥ पुत्रनप्तृणा रीति उभरलोकानुपयुक्लेषि पुत्रे वृथा कात्सल्यं खरी पुत्रेण नपत्रा च । अनुत्थानवता अनुयोगरता ॥११॥ फरोति तद्वदहमपि स्यामित्यर्थः ॥ ८॥ अविद्या मनात्मनि | प्राज्ञः प्रकृष्टोऽज्ञः अप्रियं दुःखम् कर्मरूपं दुःखं फर्मत्यनु- देहे आत्मबुद्धिः सा यदि तव स्यात् तहिं सत् समीचीनं तव भवो लोक इति न्यायात् । यस्य प्रियं सुखं स्वल्पं तस्य देहनाशादात्मनाशं पश्यतो वृत्तं शीलम् । उपहासार्थमि- तत् साधनीभूतं कर्मापि ध्रुवं स्वल्पमेव दमुच्यते । तेन दहात्मभावेन मम देहादन्यमात्मानं पश्य- | मरणम् ॥ १८ ॥ नन्दी तुष्टिः । चौद्यं चित्रं चोदयामि न्त्याः प्रियो भनेः । अयमप्युपहासः । देहात्मवादी दुर्वृत्तो | कारुण्यप्रार्थनया चोदयामि युद्धार्थ प्रेरयामि ॥ २०॥ मम दुप्पश्च भविष्यसीत्यर्थः ॥९॥ धर्मायति त्वया भाव्य- [ सर्व०] सरीवात्सल्यं सीदति स्नेहात् । अपत्यस्य मिति शेषः ॥१०॥ निकृनेन अपकृतेनापि शत्रून्प्रति जि- | अपरोक्षं पृष्ठतरतनपानविलम्यमपि नावेक्षते असामयमथैः गीपया प्रस्थातव्यमेवेति गेपः ॥१५॥ स्वल्पमैश्वर्यमप्रिय- प्रयोजनम् । अहेतुकम् प्रत्यवायादिदर्शनं विना अनुत्पन्नम् मनिष्टमिच्छति मन्यते प्रादशः यस्य तु अल्पमवैश्वर्य प्रियं ॥८॥ अविद्यामोहत्यागादेवाऽन्येभ्यरतवाधिक्यं स्यादि- तस्य घुयं निश्चिवं तदेवाल्पं मियत्येन गृहीतमप्रियमनर्धकरं | त्यर्थः ॥९॥ मानुषं पुरुषकारः ॥ १०॥ पुत्रश्चन च पुत्रनम स्यान् तेन रामास्पसंतुष्टेन न भवितव्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥ तेन ॥११॥ इह प्राज्ञः स्वल्पमप्रियमिच्छति । अर्थात् प्रियं अभावं नाशम् ।।१८।। फारण्यमेव पश्य हितत्येनेति शेपः । यहुर्यस्य पुनरल्पतुष्टस्यालं प्रियमपेक्षितं स्यात् । तस्य च त. ॥ १९ ॥ अतो यपनात् मे मम भूयसी नन्दिः समृद्धिः पातकमप्रियमप्यसमेव ॥१७॥ अतः प्रियाभावादल्पनेव. भयिनैतिशपः यन् एवं फारण्यं देहे कृपामनुपश्यसि हितत्वेन सन्तोपात् । अत एयाप्रियाभावात् न तद्विजयार्थ प्रवर्तत एवं सत्यपि त्वमेव पोचं पूरझं पोदयसि प्रेरयसि पारण्यं | इति शोमन नामोत्येवेति प्रिये असंतोपवता भाष्य पक्षिति भयापि पचहृदयाई ते मुख्य पोदयामि ॥२०॥ मित्याशयः । अभावमभ्येति प्राप्नोति अनुपमित्वादन्य- ORNatमरपरे । प्रायनानि १७ ॥ अभावं समयमेव सवामध्यायः ॥ १३५ ।।

·अध्यायः १३५]
उद्योगपर्व ५
३८९
.
अथ खां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान् । अमर्पणव चाप्या मारब्धव्याः सुवालिगः ॥२५॥
अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्भावितमेव ते ॥२१॥ सर्वपां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता।
पुत्र उवाच-
अनित्यमिति जानन्तोन भवन्ति भवन्ति च।।२६।।
अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम । अय ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते ।
इत्यवस्यां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम् ॥२२॥ ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् ।। २७ ।।
राज्यादावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दुष्कृतः । अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा ।
ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति ॥ २३ ॥ यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता ॥२८॥
तन्मे परिणतमन्ने सम्यक्प्रवृहि पृच्छते । नुदेदृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुगासनम् ॥ २४ ॥ उत्यातव्यं जागृतन्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु ॥ २९ ॥
मातोवाच-
भविप्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्ययः ।
पुत्र नात्माज्वमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः । मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्वेश्वरैः सह ॥ ३० ॥
अभूत्वा हि भवन्त्यर्या भूत्वा नश्यन्ति चापरे ।।
स्यापि प्रियस्य रक्षणासंभवात् ॥ १८॥ मतस्तव वास्यात् | समृद्धी व्यापारतरकले नुदेन् त्यजेन् । यस्य प्रागेवानुष्ठा.
मे नन्दिरानन्दः यन्मां चोदयसि रणाय प्रेरयसि । एवं च | नादि तदर्थानामनित्यनेति वैराग्यकारणोपन्यासः । प्रति.
पुनरप्यहं त्वां चोदयामि प्रेरयाम्येव ॥ २०॥ फूले नियमविरोचिनी उत्यातव्यं यतिवत्र्यमुपाये तदन्त-
[लक्षा• ] परिवाशल्यमाहुस्लामित्यत्र परिवादा- | राये च योक्तव्यं संनद्धव्यम् ।। २८ ।।२९ ॥ भविष्यती-
ख्यशल्यं यथा भवति तया ॥ ८॥ प्रियामावाच पुरुष | त्येवेति विरामादन्य एवायं मार्गः इति दर्शयति ईश्वी.
इत्यत्र प्रियाभावान् सर्वथाविद्याभावात् ॥ १८ ॥
॥३०॥
[नील.] सैन्धवान् इत्वा कृच्छ्रेण भावितं ते तब [सर्व० ] सैन्यवान् हत्वा स्थितं त्वां पूजयिष्यामि ।
विजयं यदा पश्यामि द्रक्ष्यामि अय त्वां पूजयिष्यामीति | न च विनयं ते कृच्छमाविनं दुःसार्यभावेन भाविनं
योजना ।। २१ ।। एतामवस्थां दारुणामात्मनि आत्मना पक्ष्याम्यतो युद्धपस्वेति भावः ॥ २१ ॥ फर्मणां फलो.
स्वयं विदित्वा मे मम भावश्चित्तं राज्यानिवृतः इत्युत्तग्ण लादने नित्यानित्यवानियमाभावः । एतये जानंति ते
संबन्धः ।। २२ ।। अर्थाः धर्माद्याः वालिशैरमणैव नार- संदेहात्प्रवर्तमाना भवन्ति विभूतिमन्तो भवन्ति ज्ञान-
म्यन्याः पण्डितैस्तु आदरण आरख्यन्या एवेति भावः | ....."संदेहाभावेऽपि विपरीवनिश्चयं कुर्वन्ति ते न
॥ २५ ॥ अनित्यमिति जानन्तः पण्डिता आरममाणा भवन्त्येव ॥ २६ ॥ भनीहायामप्रवृत्ती फटभैरगुण्यमे.
न भवंति कदाचिदैश्वर्य न लभन्ते भवन्ति च कदाचि- | कम्वरूपम् ॥ २७ ॥ ईहायान्तु भवति वा न येति
सिद्धार्याः ॥ २६ ॥ भकुर्वाणान्निन्दति अति अनीदायां | द्वैगुण्यं द्विरूपफलम् यम्य प्रवृत्तेः प्रागेव विहिना निश्चिता
चेष्टाया अमाये ऐकगुण्यमेरुगुणमेव फलं यत्कर्मणामी. सर्वार्थानामनित्यता अनियतफलना ॥२८॥ स प्रतिकूल
प्सितवमानाममायोऽप्रातिः ॥ २७ ॥ ईहायां तु द्वैगुण्यं | गतो वृत्तमाचारं समृद्धिं धनं प नुदेन् प्रविक्षिपति । उत्था-
गुणद्वयं यत्फलं भवति वा नवि अभावनिश्चयापेक्षया | वत्र्यं यतितत्र्यम् । परच्छिद्रेषु योक्तव्यम् सन्नद्धव्यम्
पाक्षिकपलसाशवरती प्रवृत्तिरेव श्रेष्टेत्यर्थः ॥२८॥ तिः | ॥ २९ ॥ ईश्वरदेवैः ॥ ३० ॥
पीडा धु हिंसायामित्यस्य रूपं समृद्धिस्श्वर्य ते उर्म नुन् [लक्षा०] मदो में भूपसी नन्दिग्त्यिा यद्यस्मात्
दूरीकुर्यात् मात्मनः पीडां परस्यैश्वर्यं च नुदेदित्यर्थः । एवमनुपश्यसि अनुकूलनया मां पश्यमि मनो मे भूयमी
योक्तव्यं सन्नीभवितव्यम् ॥ २९ ॥ ईश्वरदेवैः ॥ ३०॥ नन्दिः कार्यमपि करिप्यमानि हर्षः ॥ २१ ॥ ऐक्गुण्य-
[अर्जु०] फट्रभाविनं दुःखसाध्यम् ॥ २१ ॥ भाव | मनीहायामिन्यत्र अनीहायामिच्छामा कमव न मावी.
आस्या । दुष्टा पापा कृतिः कर्म यस्य ।। २३ । फलं! त्यवधारणमको गुणः तम्य भावः ऐश्गुण्यं तदेव दी.
नित्यमिति अनित्यता मनित्यारूपं फलं नित्यं सर्वदेत्य- | यवि-कर्मनाममाव एव पटमिति ॥ २७ ॥ द्वौ गुणी
न्ययः । भवन्ति प्राप्नुवन्ति !॥ २६ ॥ ऐकगुण्यममदेहः | पलभावाभावी तयोः मावः द्वैगुण्यम् ॥२८॥ वदृद्धिम-
॥ २७ ॥ द्वैगुण्यं संदेहः संदेवाह वा न वैति । वृत्ति- मृदी इत्यत्र प्रतिकूल वृद्धपममृद्धी न यदेत् ॥ २९ ॥

·श्रीमन्महाभारते
[भगवद्यामपर्व ६
भावस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक । यदैव शत्रु नीयात्सपन्नं त्यक्तजीवितम् ।
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः ॥३१॥ तदैवारमादुद्धिनते सर्पाद्वेश्मगतादिव ।। ३६ ।।
निदर्शनान्युपायांश्च वहन्युद्धपणानि च । तं विदित्वा पराकान्तं वशे न कुरुते यदि ।
अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम् ॥ ३२ ॥ निदैिनिदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति ।। ३७ ।।
पुरुषार्थमभिमेतं समाहर्तुमिहार्हसि ।
निर्वादादास्पदं लब्धा धनदिर्भविष्यति ।
मुद्धान् लुब्धान् परिक्षीणानवलिप्सान्विमानितान्३३ धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च ॥३८॥
पधिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय । स्खलितार्थ पुनस्तानि संत्यजन्ति च धान्धवाः ।
एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान् ॥३४॥ अप्यस्मिन्नाश्वसन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम् ॥३९॥
महावेग इवोद्भूतो मातरिश्वा वलाहकान् । शत्रु कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति ।।
तेपामग्रमदायी स्याः कल्योत्थायी प्रियंवदः । अतः संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्रामुयादिति ॥३०॥
से त्वां मियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम् ३५
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३५॥
[नील०] ऊद्धर्षणानि प्रोत्साहकानि अनुदर्शितं रूपं निर्वादः आक्षेपबन्धनैः निर्वदेत् कदयेत् । अन्ततः
लोकवृत्तान्तो यस्मै स तथा ॥ ३२ ॥ तेषां क्रुद्धादीनाम- पौरुपावसाने तत् ईप्सितम् ॥ ३७ ॥ निर्वादात शत्रु-
प्रप्रदायी भक्तं घेतनं च सर्वेभ्यः प्रथमं देयं न चेत्सद्यः कर्थनात् आस्पदं स्थानं तेन सह वैरं कुर्वाणं तद्वैरिणस्त.
कुपितास्ते त्यजेयुरित्यर्थः ॥ ३५ ॥ त्यक्तजीवितं युद्धे | दुदासीनाश्च भजन्ते ॥ ३८ ॥ अस्मिन् धनवति वादृशं
जीविवनिराकाई शत्रु विताकाड्डी उद्विजते ॥ ३६ ॥ धनहीनम् ।। ३९ ।। संभाव्यमेव संदिग्धमेव । अथवा
तमिति तं शत्रु पराक्रान्तं पराक्रमवन्तं विदित्वा अशक्त्या | दैवागतम् ॥ ४० ॥
वशे स्वाज्ञायां यदि न करोति तर्हि एनं निर्यादैः परि इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामर्जुनमिभकृतायामुयोगपर्वणि
निष्ठितैर्दूतनिर्वदेत् परिनिष्ठां प्रापयेत् । साम्ना दानेन
पश्चविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३९ ॥
वा के पर्यवस्थापयेदित्यर्थः । निर्वादः स्यात्परीवादे परि.
[सर्व०] उद्धर्पणानि उत्साहजनकानि । अनुदर्शित-
निष्ठितवादयोरिति विश्वः । मन्ततः फलतः तत् शो-रूपोऽसि दर्शितमेपां रूपं त्वां प्रतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥
वशीकरणं भविष्यति ॥ ३७ ॥ तत्रोपायमाह-निर्वादा-॥३३॥ उपधारय समीपस्थान कुरु ॥ ३४ ॥ अप्रादायी
दिति । एवं परिनिष्ठिततया आस्पदं स्थान प्राप्तं चेत् शत्रु-
प्रथमवेतनदाता ॥ ३५ ॥ विदित्वेति शत्रोः पराक्रममधिकं
णानुपद्रुतस्य धनद्धपादिकं सर्व सेस्यतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ दृष्ट्वा यदि त तदा निर्वादेनींचवांदः प्रणामेनेति
स्सलितार्थ च्युवधनं न आश्वसन्ते इतिच्छेदः विश्वास यावत् । एवं शत्रु निर्वदेत् नीचमात्मानमेनं प्रति वदेत् ।
न पुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ संभाव्यमेवैतदित्युपहासः भावादादास्पदं स्थान तदनुपमाईन लब्ध्वा धनशुद्धि
तन्नाशकारणं भविष्यति ॥३७॥ तदेव दर्शयति निर्वादा.
मसंभावितमेतत् यच्छनौ विश्वासं कृत्वाऽपि राज्यं प्राप्नु- भविष्यति ॥३८॥ स्खलितार्थमर्थात्स्खलितम् ॥३९॥
यादिति ॥४०॥
इति श्रीमन्महाभारते उपोगपणि नेटकण्ठीये भारतमापदपे एवं च यः शत्रु सहायं प्रणतं कृत्वा विश्वासमुपयाति ।
पत्रिंशदधिक्यतनमोऽध्यापः॥१२॥ असमुपातविश्वासस्य..."द्राज्यं प्राप्नुयादिति संभाव्य-
[अर्नु० ] निदर्शनानि दृष्टान्ताः उपायान् सामादीन् मेतदित्युपसंहारः ।।
उद्धएंगानि हटकरणानि । मनुर्शिवरूपोऽसि मुभैलणे-
इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणक्तप्पाख्यामा
रिविशंपः॥१२॥ युनोरहितः। उपधारय समीपे स्थापय पञ्चविंशाधिकशततमोऽध्यायः ॥१५॥
गगान् संपभूतान भेस्यसे ऐकमत्यानिवर्तयिष्यसि॥३४॥ [लक्षा०] अन्ततस्तनविष्यतीत्यत्र सम्मिदिफला ३०
भावोऽतियः । अमनदायी प्रथमदाता । फल्योत्यायी
इति धीमहाभारते योगपाणि यादिराततिलक्षापरे
प्रानः प्रयुटः । पुरोधास्यन्ति अप्रे करिष्यन्ति ॥ ३५॥
पतिदपिरततमोभ्यायः ॥१९॥

·नव्यायः १३६] उद्योगपर्व ५ ३९१ पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३६ मानुः शत्रुजयोपाय-निगदकोशनिचयो पृण्वता संजयेन शत्रुजमोरोगप्रतिझानम् ॥ १ ॥ कुन्त्याम्पारन्यानम्य जयनामन्द-दी- रप्रसवहेतुन्वयोः कथनम् ॥ २ ॥ मातोवाच- यदेतत्संविजानासि यदि सम्पन्नवीम्यहम् । नैव राज्ञा दरः कार्यों जातु कस्यांचिदापदि । कृत्वाऽसौम्पमिवात्मानं जयायोत्तिष्ठ संजय ||८|| अय चेदपि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवन् ॥ १॥ अस्ति नः कोशनिचयो महान्द्यविदितस्तव । दीर्ण हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते । तमहं वेद नान्यस्तमुपसंपादयामि ते ॥ ९॥ राष्ट्र बलममात्याच पृथकुर्वन्ति ते मतीः ॥२॥ संति नैकतमा भूयः सुहृदस्तव संजय । दानेके प्रपद्यन्ते मजहत्यपरे पुनः॥ मुखदुःखसहा वीर संग्रामादनिवर्तिनः ॥१०॥ अन्य तु मजिहीर्पन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः ॥३॥ तादृशा हि सहाया वै पुरुषस्य बुभूपतः । य एवात्यन्तसुहृदस्त एनं पर्युपासते । इष्ट जिहीर्पतः किंचित्सचिवाः शत्रुकर्शन ।। ११ ॥ अशक्तयः स्वस्तिकामा बद्धवत्सा इला इव ॥४॥ यस्यास्त्वीदृशकं वाक्यं श्रुत्वाऽपि स्वल्पचेतसः । शोचन्तमनुशोचन्ति पतितानिव धान्यवान् । तमस्त्वपागमत्तस्य मुचित्रार्यपदाक्षरम् ॥ १२ ॥ अपि ते पूजिताः पूर्वमपि ते मुहृदो मताः ॥ ५॥ पुत्र उवाच- ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राज्ञो व्यसनमीयुपः । उदके भूरियं धार्या मर्तव्यं प्रवणे मया । मा दीदरंस्त्वं सुहृदो मा वां दीर्ण प्रहासिपुः॥६॥ यस्य मे भवती नेत्री भविष्यद्धतिदर्शिनी ॥ १३ ॥ प्रभावं पौरुपं बुद्धि जिन्नासन्त्या मया तव । अहं हि वचनं त्वत्तः शुथूपुरपरापरम् । विदघत्या समाधासमुक्तं तेजोविरद्धये ॥ ७॥ किंचित्किचित्मतिबदस्तूप्णीमासं मुहुर्मुहुः॥१४॥ [नील०] दरो भयं जातु कदाचिन् दीणों भीतः ॥१०॥ [उच्छ्रयत] अपि स्वल्पतेजसः स्वल्पतंजसोऽपीत्य- ॥ १॥ महीमिति पाठे महीस्यान् लोकान् ॥ २॥ अपरे न्वयः । तमोऽज्ञानं सुचित्रार्थपदाक्षरं वाक्यमिति पूर्वेण रषीयाः। प्रनिहीपन्ति प्रहर्तु वाटितुमिच्छन्ति ॥३॥ | संनन्धः।।१२।।उदक धर्मारो दुवंहनीयोऽपि मया धर्तव्यः । इलाः धेनवः इलाधेनुः सहवत्सा न आगादिति मत्रवर्णात् | प्ररलेऽनुकुले (?) सर्तव्यं शमे निवृत्तिः कर्त्तव्यति मशम्य- ॥ ४॥ ते तवापि मुहृदः सन्ति ॥ ५॥ ये राष्ट्रमस्म- | मपि कर्तु भक्ष्यामि त्वयि नेत्र्यां समुपदिशन्त्यामशक्यमपि दीयमिदमस्मामी रक्षणीयं राजा च व्यसनादुद्धर्तव्य इति अनुष्ठातव्यमिति ॥ १३ ॥ प्रतिवदन् प्रतिकूलं वदन् अभिमन्यन्ते अभिमानदन्तः। मा दीदरः माविदारय ॥६॥ तूष्णीमवदन् ॥ १४ ॥ समाधासं धैर्यम् ॥ ७॥ स्वल्पचेतसोऽपि तस्य तमो [सर्व०] दरो भयं दीणों भीतः ।। १॥प्रवीवान् उपागमदिति संबन्धः ।। १२ ।। उदफे मजन्तीव भूः प्रतिगतान "अपीति प्रश्ने मताः संमताः ॥५॥ ये मुद्ददो पिश्यं राज्यं धूरिति पाठेऽपि स एवार्यः इयं मया राक्षो व्यसनंगतस्य राष्ट्रमभिमन्यन्त अस्मदीयमनदित्य- धार्या ममं राज्यं वा उद्धर्तव्यं प्रवणे प्रपात वा युद्धास्ये | मिमानविषयीकुर्वन्ति ॥ ६॥ पौरुपमुरसः (१)॥५॥ या मर्वयं न तु एवमेव निर्व्यापारण स्येयं नेत्री शिक्ष- सौम्यं शान्तमिव आपावत एष शान्तम् ।। ८॥नक- यित्री ।। १३ ।। अपरापरमपरमपरमुत्तरोत्तरमिति यावन् | शता भनेकशताः शवाहाः शतवेतनयोग्याः॥१०॥उनहतः प्रतिवदन् प्रतिकूलं वदन् मायसं हृदयं दवेति पुत्रे नि:स्ने- उद्यच्छतः ॥ ११ ॥ उदक धू रयाम्यं धार्यमवश्यं मयापि हासीत्यादि ।। १४ ॥ मारो वोढव्य इत्ययः। प्रवणे प्रवणमाये ममनिग्ने पर्वतादि- [अर्जु.] दरो भयं दीणों भीतः ॥१॥ इला इडा | भागे। भवती नेत्री यस्य । तनागस्यं न प्रारब्युमित्यर्यः इव गाव इव ॥४॥ प्रमीतान मृतान् ॥५॥ व्यसनं ईयुएः | ॥ १३ ॥ अवरावरमपरावरम् । प्रविवदन् प्रतिकूलं वदन् प्राप्नुवतः ये राष्ट्रमभिमन्यन्तं पालयन्ति तव ते पूजिताः कचित्तूष्मीकिंचिदम् आसम् ॥ १४ ॥ सुहृदो मता इत्यन्वयः । मादीदरो मादारय मा प्रहासिमुः [लक्षा०] नैव रामा दरः कार्य इत्यत्र दरः मयं दर- मा त्यगेयुः ॥ ६ ॥नैकशताः अनन्ताः शवाहा बहुवेदनाः बासीभीविर्भाः साप्यसं भयम्' इत्यमरः ॥ १॥ पद्ध. ८ म. मि.म.नायो रे च संपाश्यामि । १० म. म. पुकान ११ म. मदरसादिनी।

·३९२ श्रीमन्महाभारत [भगवधानपर्व ६ अतृप्यन्नमृतस्येव कृच्छाल्लब्धस्य यान्वयात् । इदं पुंसवनं चैव वीराजननमेव च । उद्यच्छाम्येप शत्रूणां नियमार्य जयाय च ॥१५॥ अभीक्ष्णं गर्भिणी श्रुत्वा ध्रुवं वीरं प्रजायते ॥१९॥ कुन्त्युवाच- विद्याशूरं तपाशूरं दानशूरं तपस्विनम् । सदश्व इव स क्षिप्तः प्रणुनो वाक्यसायकैः । बाया श्रियादीप्यमानं साधुवादे च संमतम्।।२०।। तञ्चकार तथा सर्व यथावदनुशासनम् ॥ १६ ॥ अर्चिप्पन्तं पलोपेतं महाभाग महारयम् । इदमुद्धर्पण भीमं तेजोवर्धनमुत्तमम् । धृतिमन्तमनाधृप्यं जेतारमपराजितम् ।।२१।। राजानं श्रावयेन्मन्त्री सीदन्तं शत्रुपीडितम् ॥१७॥ नियन्तारमसाधूनां गोतारं धर्मचारिणाम् । जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीपुणा । ईदृशं क्षत्रिया सूते वीरं सत्यपराक्रमम् ।। २२ ।। महीं विजयते शिमं श्रुत्वा शबूंथ मर्दति ॥ १८ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ।। सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३७ कुन्त्यार्जुनादिभ्यः प्रनष्टस्वांशोदारावश्यकत्व-शत्रुतापराधाक्षम्यत्वसंदेशप्रेपणम् ॥ १ ॥ भगवताकुन्तीमभिवाच स्वर वर्ण- मारोप्य तेन सह मुचिरं मन्त्रयित्वोपलव्यगमनम् ॥ २ ॥ कुन्त्युवाच- स सत्यसंधो वीभत्सुः सव्यसाची यथाऽच्युत । अर्जुन केशव ब्रूयास्त्वयि जाते स्म सूतके । तथा त्वमेव जानासि वलवन्तं दुरासदम् ॥६॥ उपोपविष्टा नारीभिराश्रमे परिवारिता ॥१॥ तथा तदस्तु दाशाई यथा वागभ्यभापत । अथान्तरिक्षे वागासीदिव्यरूपा मनोरमा । धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति ॥७॥ सहस्राक्षसमः कुन्ति भविष्यत्येप ते सुतः ॥२॥ वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्व संपादयिष्यसि । एप जेष्यति संग्रामे कुरून्सर्वान्समागतान् । नाहं तदभ्यसूयामि यथा वागभ्यभापत ॥८॥ भीमसेनद्वितीयश्च लोकमुर्तयिष्यति ॥ ३ ॥ नमो धर्माय महते धौ धारयति प्रजाः । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्वास्य दिवं स्पृशेत् । एतद्धनंजयो वाच्यो नित्योधुक्तो कोदरः ।।९।। हत्वा कुरूंश्च संग्रामे वासुदेवसहायवान् ॥४॥ यदथै क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः । पित्र्यमंशं प्रनष्टं च पुनरप्युद्धरिष्यति । नहि वैरं समासाद्य सीदन्ति पुरुपर्पभाः ॥ १०॥ भ्रातृभिः सहितः श्रीमांस्त्रीन्मेधानाहरिप्यति ॥५॥ वत्सा जला इवेत्यर जं जातं वत्सं लालयन्तीति जलाः पुंसवनं पुत्रप्रदं वीराजननं वीरजनकम् । धृष्टयं प्रागल्भ्यं गावः ॥ ४॥ उदकं धुरियं धायेंत्यत्र धार्या धर्तु शक्या | तद्वन्तम् ॥ १९ ॥ सर्तव्यं मृ गतावितिधातोर्गतं शम्यं त्वबुद्धया असाध्य- इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायाम नमितायामुयोगपर्वणि मपि परिप्यामीति भावः॥ १३ ॥ पत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ।। इति श्रीम.३० या १० ८. पग्रिदाधिय प्रततमोऽध्यायः॥१३ [ सर्व०] पान्धवाद्वन्धुतः ॥ १५ ॥ हनील०] पान्धवात् पन्धुतः उद्यच्छामि उद्यम फरोमि इति श्रीमहाभारतोशेगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतव्याख्यायां नियमार्थ निग्रहाय यान्धवानिति पाठे उद्यच्छामि धार- पत्रिंशदधिशततमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ यामि ॥ १५॥ पुंसवनं पुत्रप्रसवकरं वीराणामाजननं येन सद्वीराजन प्रजायते जनयति ॥ १९ ॥ [नील० ] अर्जुन मिति ॥१॥ उद्वर्तयिष्यति आकुली- इति श्रीमन्महाभारत योगपपि मैलाठीये भारतभाषणे करिष्यति लोकं शत्रुजनम् ॥शा मेधान् अश्वमेधान् ॥५॥ पशिदधिरानमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ [अर्जु०] भीमसेनद्वितीयो भीमसेनो द्वितीयः स. [अ०] यान्धगत् त्वत्त: उद्यच्यामि ॥ १५ ॥ । हायो यस्य उद्धतयिष्यति उद्धरिष्यति ॥३॥[प्रामजन्ये १८म. म । ३.ग. वान। १ म. महामार्ग महो ६ सय्यताची पनप्रयः।९म. मात्रे नमः कृष्णाय पसे । .

·मध्यायः १३७] उद्योगपर्व ५ विदिता ते सहा युद्धिर्भामस्य न स गाम्यति । दुःशासनश्च यद्भीमं पटकान्यभ्यभापत ॥ २२ ॥ यावदन्तं न कुरते मृगां शफर्शन ।।११।। पश्यतां कुखीराणां तच संम्मारयेः पुनः । सर्वधर्मविशेपन्नां स्नुपां पाण्डोर्महात्मनः । पाण्डवान् कुशलं पृच्छ सपुतान् कृष्णया सह ।।२३॥ घूया मारवकल्याणी कृष्ण कृष्णां यशस्विनीम् ।।१२ मां च कुशलिनी व्याम्नेषु भूयो जनार्दन । युक्तमेतन्महाभागे कुले जाते यशस्विनि । अरिष्टं गच्छ पन्यानं पुनान्मे मनिपालय ॥ २४ ॥ यन्मे पुनेषु सर्वेषु यथावत्वमवर्तियाः ॥ १३ ॥ वैशम्पायन उवाच- माठीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षनरर्मरतावुभौ । अभिवाद्याय तां कृष्णः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । विक्रमेणार्जिनान् भोगान् शृणीतं जीविताटपि॥१४॥] निश्चत्राम महाबाहुः सिंहखेल्गतिस्ततः ।। २५ ।। वित्रमाधिगता वर्धाः सवधर्मण जीवतः। ततो विसर्जयामास भीमाढीन्दुरपुर्वान् । मनो मनुष्यस्य सढा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ॥१५॥ आरोप्याय रये कण प्रायान्सात्यरिना सह।।२६।। यच व प्रेक्षमाणानां सर्वधर्मोपचायिनाम् । ततः प्रयाते टाशाह कुरवः संगता मियः । पाञ्चाली परपाण्युक्ता को नु तसन्तुमर्हति ॥१६॥ | जजल्पुर्महदाश्चय केश परमादृतम् ।। २७ ।। न राज्यहरणं दुःखं द्यूते चापि पराजयः । अमृता पृथिवी सर्वा मृत्युपामवीकृता । प्रगाजनं मुतानां वा न मे नहुःखकारणम् ॥ १७ ॥ दुर्गेनिस्य बालिश्यानैतदस्तीति चानुवन् ॥२८॥ या सा बृहती ग्यामा सभायां रदती तटा । तनो निर्याय नगगलययों पुरपोचमः अनौपीत्परुपा वाचस्तन्मे दुःखतरं महत् ।। १८॥ मन्त्रयामास च तदा कर्णेन मुचिरं सह ।। २९ ॥ स्त्रीरर्मिणी वरारोहा क्षनर्मरता सदा । विसर्जयित्वा रायं सर्वयादवनन्दनः । नाध्यगच्छत्तढा नायं कृष्णा नायवती सती ॥१९॥ तत्तो जपेन महता तूर्णमचानचोदयन् ॥ ३०॥ तं वै हि महावाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् । ते पिवन्त इवाकाशं दारण प्रचोदिताः। अर्जुन पुरपव्यानं द्रौपयाः पढवीं चर ॥ २० ॥ या जग्मुर्महावेगा मनोमारुनरंहसः ।। ३१ ।। विदितं हि तवान्यन्तं युद्धाविव यमान्तको। ते व्यतीत्य महा-वानं शिमं ध्येना इवाशुगाः । भीमार्जुनौ नयेता हि देवानपि परां गतिम् ॥२१॥ उचैर्जग्मुरपप्तन्यं शाहन्वानमावदन, ।। ३२ ।। तयोथैतदवनानं यत्सा कृष्णा सभागता । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्याय ॥ १३७ ।। ग़जसमूहसंग्राम ] नियोगु स्वभावमिक्षित ॥ ९॥ | पुपान् श्यामा वा ।। १८ ।। अज्ञातमवज्ञानम् ॥२२॥ समासज्य वैर संयोज्य ॥ १०॥ अरिष्ठ अरिमम् ॥ २४॥ [ सर्व० ] प्रामजन्य समूहयुद्धे ॥३॥ इति श्रीम महामारतन्याग्न्यापामर्नुननिभातायामशेरगि सतगतिमोभ्याय ॥१०॥ [नील०] धमोपचायिना धर्मवनगीलानाम् ॥१६॥ [स०] अरिए हिमामहितम् ॥ २४ ।। पल्वी चा मार्गमनुसर गनुस्त्रीणा वैय यार्य यतम्ये इति श्रीमहामारतोरोगपति सचनाण्यानन्यायाया ॥ २० ॥ पग गतिं मरणम् ॥२१॥ नैनस्ति राष्ट्रमिति सतविद्यापिरततमोरम्याप ॥५॥ शेप ॥ २८ ॥ निर्याय निगन्य ।।२९॥ उपहाव्य विराट [रक्षा] स्रीपर्मिगी वरागहत्यत्र स्त्रीरमिगी रन- नगरम् ।। ३२ ॥ म्बग ॥ १९ ॥ एनद्रायमस्य दुर्योवनम्य नाग्नीयत्र- इति भीमन्महाभारत रणेगरगिसमीये भारतभापदी यन ।।२८॥ सप्तर्विदसिसनतमोभ्याय ॥१५॥ इति मानहाभारन उगगी वादिराममाया मरे [अर्जु.]स भीम ॥ ११ ।। वृती कर्मणा, यहती- मतभितरियतामा १३॥ १३ म उठे गा मामिनि । १५ म बोसिन् । ११ म सानो उसकामप्यर ॥ १३०॥ परदिनी १७म बाडन् ।२८मदनमा ३२ मनाया। पो.५० ·श्रीमन्महाभारते [ भगवानपर्व अष्टात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३८ भीष्मद्रोणाभ्यां दुर्योधनाय पुन. शमविधानोपदेश. ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- अभिवादय राजानं यथापूर्वमरिन्दम । कुन्त्यास्तु वचनं श्रुत्वा भीष्मद्रोणौ महारथौ। अभिवादयमानं त्वां पाणिभ्यां भीमपूर्वजः ॥१३॥ दुर्योधनमिदं वाक्यमूचतुः शासनातिगम् ॥ १॥ प्रतिगृहातु सौहार्दात्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। श्रुतं ते पुरुषव्याघ्र कुन्त्याः कृष्णस्य संनिधौ । सिंहस्कन्धोखाहुस्त्वां वृत्तायतमहाभुजः ॥ १४ ॥ वाक्यमर्थवदत्युनमुक्तं धर्म्यमनुत्तमम् ॥२॥ परिप्वजतु वाहुभ्यां भीमः महरतां वरः । तत्करिष्यन्ति कौन्तेया वासुदेवस्य संमतम् । कम्युग्रीवो गुडाकेशस्ततस्त्वां पुप्फरेक्षणः ॥ १५॥ नहि ते जातु शाम्येरवृते राज्येन कौरव ॥३॥ अभिवादयतां पार्थः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ १६ ॥ क्लेशिता हि त्या पार्था धर्मपाशसितास्तदा । आश्विनेयौ नरव्याघौ रूपेणापतिमौ भुवि । सभायां द्रौपदी चैव तैश्च तन्मर्पितं तव ॥४॥ तौ च त्वां गुरुवत्मेम्णा पूजया मत्युदीयताम्॥१७॥ कृतास्त्रं ह्यर्जुनं प्राप्य भीमं च कृतनिश्चयम् । मुश्चन्त्वानन्दजाश्रूणि दाशाईममुखा नृपाः। गाण्डीवं चेपुधी चैव रथं च ध्वजमेव च ॥ ५॥ संगच्छ भ्रातृभिः सार्ध मानं संत्यज्य पार्थिव॥१८॥ नकुलं सहदेवं च बलवीर्यसमन्वितौ । प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्ना ततस्त्वं भ्रातृभिः सह । सहायं वासुदेवं च न साम्यति युधिष्ठिरः ॥६॥ समालिङ्गय च हर्षेण नृपा यान्तु परस्परम् ॥१९॥ प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथा पार्थेन धीमता। अलं युद्धेन राजेन्द्र सुहृदां शृणु वारणम् । विराटनगरे पूर्व सर्वे म युधि निर्जिताः ॥७॥ ध्रुवं विनाशो युद्धे हि क्षत्रियाणां प्रदृश्यते ॥३०॥ दानवा घोरकर्माणो निवातयचा युधि । ज्योतीपि प्रतिकूलानि दारुणा मृगपक्षिणः । रौटमखं समादाय दग्धा वानरकेतुना ॥८॥ उत्पाता विविधा वीर दृश्यन्ते क्षत्रनाशनाः॥२१॥, कर्णप्रभृतयश्चमे त्वं चापि कवची स्थी । विशेपत इहास्माकं निमित्तानि निवेशने । मोतितो घोपयात्रायां पर्याप्तं तन्निदर्शनम् । उल्काभिर्हि प्रदीप्ताभिर्वाध्यते पृतना तव ॥ २२ ॥ प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ भ्रातृभिः सह पाण्डवैः ॥९॥ चाहनान्यमहष्टानि रुदन्तीय विशांपते । रक्षेमां पृथिवीं सौ मृत्योर्दष्ट्रान्तरं गताम् । गृध्रास्ते पर्युपासन्ते सैन्यानि च समन्ततः ॥ २३ ॥ ज्येष्टी भ्राताधर्मशीलो वत्सलालक्ष्णयापविः॥१०॥ नगरं न यथापूर्व तथा राजनिवेशनम् । तं गच्छ पुस्पल्या व्यपनीयेह किल्विपम् । शिवाश्चाशिवनिर्घोपा दीप्तां सेवन्ति वै दिश॥२४॥ दृष्टय सं पाण्टयेन च्यपनीतशरासनः ॥ ११ ॥ कुरु वाक्यं पितुर्मातुरस्माकं च हितपिणाम् । प्रशान्ततिः श्रीमान् छता शान्तिः कुलस्य नः । त्वय्यापत्तो महाबाहो शमो व्यायाम एवं चौ२ि५॥ तमभ्येत्य सहामात्यः परिप्वज्य नृपात्मजम् ॥१२॥ [नील०] पुन्या इनि ॥२॥ प्रशाम्य प्रशमं पुर॥९॥ | गुटा नुही तदा पेशा यस्य यद्वा गुडाका धनुर्विधा माधिनयो अश्विनीः पुत्रौ नपुल राहदेयौ ॥ १७ ॥ वारणं | तस्या ईशः यद्वा गुहामा निद्रा तरया ईश: जिनिः प्रनिषेध ॥ २०॥ दीदिशमिति दिग्दाहाख्य उत्पाय | इत्यर्थः ॥ १५ ॥ मान गर्यम् ॥ १८ ॥ निवेश गृहे ॥२२॥ दी सूर्याधिष्ठिताए ॥ २४ ॥ध्यायागो [भई० ] पामिना: धर्मरगुपदाः ॥ ४ ॥ युद्धम् ।। १५ ॥ र रसाय संधि पाशुपतन ॥ ८॥ निहन रटा. [सं०] प्रौपदी पर शिवा ॥ ४ ॥दो सूर्या नमः ॥९॥ पिती पिरीयान् ॥ १०॥ पंयु- युपिनाम् ॥ २४ ॥ प्यायामो युसम् ॥ २५ ॥ पीर पायुः समादेष विमा भाषा याय गुया . एमाः॥२४॥ म.मना अध्याय १९९ ·अध्यायः १३९] उद्योगपर्व ५ ३९५ न चेत्करिष्यसि वचः सुहृदामरिकर्शन । श्रुता स्माऽसि मे वाक्यं गाण्डीवस्य च निःस्वनम् । तप्स्यसे वाहिनीं दृष्ट्वा पार्यत्राणप्रपीडिताम् ॥२६॥ यद्येतदपसन्यं वे वचो मम भविष्यति ॥२७॥ भीमस्य च महानादं नदतः शुप्पिणो रणे। इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि अधात्रिंगविकसततमोऽध्यायः ॥ १३८ । एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १३९ म्ववचनश्रवणेन विमनम दुर्योधनं दृष्ट्वा भीष्मद्रोगाम्यां शुश्रूषणा पायन उहावरंभाविपुदप्रमंग गेचिन्वा दुारनं घ विगा पाण्डवानामनेयत्वमात्मनश्च जीवित ददामीन वमुक्त्वा पुनः समापदेशः ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- मत्ससादात्स वीभत्सुः श्रेयानन्यैर्धनुर्धरः॥६॥ एवमुक्तस्तु विमनास्तिर्यग्दृष्टिरघोमुखः। मित्रचन्दुष्टभावय नास्तिकोज्यानृजः गुठः। संहत्य च भ्रुवोर्मध्यं न किंचिद्याजहार ह ॥१॥ न सत्सु लभते पूजां यत्ने मूर्ख इवागतः ॥ ७ ॥ तं वै विमनसं दृष्ट्वा संप्रेक्ष्यान्योन्यमन्तिकान् । वार्यमाणोऽपि पापेभ्यः पापात्मा पापमिन्छति । पुनरेवोत्तरं वाक्यमुक्तवन्तौ नरर्पभौ ॥ २॥ चोद्यमानोऽपि पापेन शुभात्मा शुभमिच्छति ||८|| भीष्म उवाच- मिथ्योपचरिता होते वर्तमाना धनुपिये। शुचपुमनसूयं च ब्रह्मण्यं सत्पवादिनम् । अहितत्वाय कल्यन्ते दोपा भरतसत्तम ।।९।। पतियोत्स्यामहे पार्थमतो दुःखतरं नु किम् ॥ ३॥ त्वमुक्तः कुटद्धेन मया च विदुरेण च । द्रोण उवाच- वासुदेवेन च तया श्रेयो नेवाभिमन्यसे ॥१०॥ अश्वत्याम्नि यया पुत्रे भूयो मम धनंजये। अस्ति मे वलमित्येव सहसा सं तिनीमि । बहुमानः परो राजन् संनतिय कपिध्वजे ॥४॥ सग्राहनामकरं गायेगमित्रोष्णगे ॥११॥ तं च पुत्रालियतमं प्रतियोत्स्ये धनंजयम् । वाससैव यया हि लं पाहण्वानोऽभिमन्यसे । क्षानं धर्ममनुष्टाय धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ ५॥ स्रनं त्यकामिव प्राप्य लोभायौविष्ठिरी श्रियम्१२ यस्य लोक समो नास्ति कचिदन्यो धनुर्धरः । [नील०] शुष्मिणः वरिन: अपसव्यं विपरीवं यदि [अर्जु०] अनुप्रिये अनुकूले ।। ९ ।। दणगे वर्गमु ० निर्यातसहममिति पाठे निर्यातसदृशं वनपावतुल्यम्॥२७॥ ॥ ११ ॥ स्रनं त्यकामिव योधिष्टिरी प्रियं प्रावृण्वानो इति श्रीमन्महाभारते नेटकलीये व्योगपर्वणि मारतभावी यथा वास: निरायस(?)स्तथाद्य संप्रति मन्यसे । ध्य- अधविशदधिकशततमोध्यायः॥१८॥ सिपुनः प्लेशमित्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ भगवधानपद्यानि [अर्जु०] शुप्मिणः तेजस्विनः अपमन्यं विपरीतम् २७ विपमाणि कचिन् कचिन् । व्याख्यातानि मया यत्नान् इति श्रीमन्महाभारतम्यारस्यायामजुनमितायामुयोगपर्वणि विन्दन्त्यां (1)वानि सूरयः ।। अष्टानियदपिश्यतनमोऽध्यायः॥१८॥ [सर्व०] अपसव्यं विपरीतमकार्यम् ॥ २७ ॥ इति श्रीमन्महाभारतन्यामायामनमियानारामुरोगागि मानवत्वारिंशदारिकाननमोध्यायः ॥ १३९ ।। इति श्रीमहाभारतोगपर्वणि सर्वशनारायणकृतव्यात्याया- [सर्व०] न समु लमने पूजा यया भवान् ॥ ७॥ मष्टाविंदधिकशततमोऽध्यायः॥१३८॥ [नील०] एवमिति ॥ १॥ पूजां न टभने हे दुर्यो- एते शूनात्मनः() अनुप्रिये अनुकूलनया प्रिये दोग दो. धन त्वद्वन् ॥ ७॥ एते पाण्डवास्त्वया मिथ्योपचरिता | पहेदवः ॥ ९ ॥ उष्णगे उणातिगमने वर्षासु ॥ ११ ॥ अपि अनु पश्वाप्रिये वर्तमाना हि प्रसिद्धं तब तु दोपाः वासः सनं परित्यक्ताम् प्राप्य आवृण्वानो यथा देपादयः महितत्वाय वैरभावाय कल्पन्ते ।। ९ ।। त्वं यौधिष्ठिरी श्रियं प्राप्य मन्यसे श्रीस्वामिनमात्मान- उम्गाविगमे वर्षाकाले ॥ ११॥ वास एवेति पाठे वास- मित्यर्यान् ।। १२॥ गृहपाठान्तरे त्यक्तं वासो व परकीय स्वीयमिति मन्यसे [लक्षा०] पुनग्गोचतुर्मास्यमुचवन्तादित्यन एवंदी इति योग्यम् ॥ १२ ॥ प्रशस्तक्याती उक्त भापिवमुदितं जल्पितमिधारा२।। इनि भीमहामारले योगागि वादिगनापानसशमरण म. सदमंगरन् । १२ बाम एव पय स्थल || ममायः ॥ १३९ । एकोनचवारिगदशिमवनमारा ११९ ·श्रीमन्महाभारते [ भागवधानपर्व ६ द्रौपदीसहितं पार्थ सायुध भितम् । द्रौपदी यस्य चागास्ते विजयं सत्यवादिनी । वनस्थमपि राज्यस्थः पाण्डवं को विजेप्यति॥१३॥ तपोधोरव्रता देवी कथं जेप्यसि पाण्टयम् ॥ १८॥ निदेशे यस्य राजानः सर्वे तिष्ठन्ति किंकराः । मन्त्री जनार्दनो यस्य भ्राता यस्य धनंजयः । तमैलविलमासाद्य धर्मराजो व्यराजत ॥ १४ ॥ सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठः कथं जेष्यसि पाण्टयम् ।। १९ ।। कुबेरसदनं प्राप्य ततो रवान्यवाप्य च । सहाया ब्राह्मणा यस्य धृतिमन्तो नितेन्द्रियाः । स्फीतमाक्रम्य ते राष्ट्र राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः१५ तमुमतपसं वीरं कथं जेप्यसि पाण्डवम् ॥ २० ॥ दत्तं हुतमधीतं च ब्राह्मणास्तर्पिता धनैः । पुनरुक्तं च वक्ष्यामि यत्कार्य भूतिमिन्छता । आवयोर्गतमायुश्च कृतकृत्यौ च विद्धि नौ ॥१६॥ सुहृदा मजमानेषु सुहृत्सु व्यसनार्णवे ॥ २१॥ वं तु हित्वा सुखं राज्यं मित्राणि च धनानि च । अलंयुद्धेन तैवारः शाम्य त्वं कुरुटद्धये । विग्रहं पाण्डवैः कृत्वा महद्व्यसनमाप्स्यसि ॥ १७ ॥ मा गमः ससुतामात्यः सवलश्च पराभवम् ॥ २२॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १३९॥ चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४० फर्ण प्रति भगवता धर्मतस्त्वं पाण्डोः पुत्रोसि तहुर्योधनादीपरित्यज्य युधिष्ठिर समाश्रय पार्थावानजत्वाखामेव राज्येऽभिपे- क्ष्यन्तीत्युक्तमिति संजयेन धृतराष्ट्र प्रति कधनम् ॥ १॥ धृतराष्ट्र उवाच- हृदयग्रहणीयानि राधेयं मधुसूदनः । राजपुत्रैः परितस्तथा भृत्यैश्च संजय । यान्यब्रवीदमेयात्मा तानि मे शृणु भारत ॥ ५ ॥ उपारोप्य रथे कर्ण निर्यातो मधुसूदनः ॥ १॥ वासुदेव उवाच- किमब्रवीदमेयात्मा राधेयं परवीरहा । उपासितास्ते राधेय ब्राह्मणा वेदपारगाः । कानि सांत्वानि गोविन्दः सूतपुत्रे प्रयुक्तवान् ॥२॥ तत्त्वार्थ परिपृष्टाश्च नियतेनानसूयया ॥६॥ उद्यन्मेघस्वनः काले कृष्णः कर्णमथाब्रवीत् । त्वमेव कर्ण जानासि वेदवादान् सनातनान् । मृदु वा यदि वा तीक्ष्णं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥३॥ त्वमेव धर्मशास्त्रेषु सूक्ष्मेपु परिनिष्ठितः ।। ७॥ संजय उवाच- कानीनश्च सहोदश्च कन्यायां यश्च जायते । आनुपूर्येण वाक्यानि तीक्ष्णानि च मृदूनि च । वोदारं पितरं तस्य प्राहुः शास्त्रविदो जनाः ॥८॥ पियाणि धर्मयुक्तानि सत्यानि च हितानि च ॥४॥ [नील०] ऐलविलं कुबेरमासाथ रणे प्राप्य ॥१४॥ | शकुनिदुःशासनेषु चतुर्पु अनयेन बुद्धिस्तादृशी चरिता इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नेटकण्ठीये भारतभावदीपे या वृहस्पतिसमानामुपदेशसहस्रैरपि न भेदमापद्यते । कर्ण- एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ स्यैकान्ते प्रमाणवद्धिः धर्मार्थयुक्तैर्वचनैः प्रबोध्यमानस्यापि [सर्व०] न्यराजत तेजस्वी बभूव ॥ १४ ॥ | दैवप्रेरितबुद्धिकृत्यादीनुपाधीनालम्ब्य तादृशमुपदेशरूपं पौ. इति भीमहाभारतोयोगपर्वणि सजनारायणकृतव्याख्याया। मेषोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ रुपं कृष्णस्यातिवर्तते तस्मात्कौरवेषु दुर्दैवं पलवहुर्बलं पौरु- पम् । पाण्डवेषु तु दैवपौरुपे परस्परं कृतानुकूले समयले इति [नील०] राजपुत्रैरिति ॥१॥ कानीनो द्विविधः | तात्पर्यार्थः । रथोपस्थे ग्थस्योपवेशनस्थाने ॥.१ ॥ सहोटः विवाहावं आत: विवाहात्याग्जातश्च तन्मा- मोघ [मेघ ] स्वनः ओपो जलप्लवम् ॥ ३ ॥ वीक्ष्णानि नुवोंढारं तस्य पितरं प्राहुः ॥ ८॥ वर्णतः मृदून्यर्थतः ॥ ४ ॥ हृदयग्रहणीयानि तस्य प्रह इति श्रीमन्महाभारते श्योगपाणि नेटकण्ठीये भारतभावदीपे फाले ॥५॥ परिपृष्टा जनैः । परिदृष्टा इति पाठे चत्वारिंशदपिकयततमोध्यायः॥ १४ ॥ [अर्जु० ] रामपुत्रैः परितः इत्यादियाहि याहीति कर्तरि कः । बहुप्रीहिर्वा ॥ ६॥ फानीनः कन्यायां मारथिमित्यन्तस्य ईश्वरेच्छाप्रेरितेन देवेन दुर्योधनकर्ण-या वस्य फानीनवं सहोढत्वं चावधारणार्थेन का जातः फन्यायां यश्च जायत इति फन्यायामेव मातो २म.रपोररको ४ म.दामामि । रेण योधयति । घोढारं पितरं तस्य प्राहुः न धीजिनं

·अध्यायः १४०]
योगपर्व ५
सोऽसि कर्ण तयाजातः पाण्डोः पुत्रोऽसि धर्मतः । गृहीला व्यजनं श्वेतं धर्मात्मा संशितव्रतः॥ १९ ॥
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामेहि राजा भविप्यसि ॥ ९॥ उपान्वारोहतु रयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पितृपक्षे च ते पार्था मातृपक्षे च वृष्णयः । छत्रं च ते महातं भीमसेनो महाबलः ॥ २० ॥
ही पक्षापभिजानीहि त्वमेतौ पुरुपर्पम ॥१०॥ अभिषिक्तस्य कौन्तेयो धारयिष्यवि मूर्धनि ।
मया सार्द्धमितो यातमय वां तात पाण्डवाः । फिडिणीशतनियोंप वयाघपरिवारणं ।। २१ ॥
अभिजानन्तु कौन्तेयं पूर्वजातं युधिष्ठिरात् ॥११॥ रयं श्वेतहयैर्युक्तमर्जुनो वाहयिष्यति ।
पादौ तब ग्रहीप्यन्ति भ्रातरः पंच पाण्डवाः । अभिमन्युश्च ते नित्यं प्रत्यासन्नो भविष्यतिरसा
द्रौपदेयास्तथा पंच सौभद्रश्चापराजितः ॥ १२॥ नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च पञ्च ये।
राजानो राजपुत्राश्च पाण्डवार्ये समागताः । पञ्चालाश्यानुयास्यन्ति शिखण्डी च महारयः।।२३।।
पाढौ तव ग्रहीप्यन्ति सर्वे चांधवृष्णयः ॥ १३ ॥ अहं च वाऽनुयास्यामि सर्वे चान्यकट्टप्णयः ।
हिरण्मयाथ ते कुम्भात्राजतान्पार्थिवांस्तथा । दागार्हाः परिवारास्ते दागाच विशांपते ॥२४॥
ओपथ्यः सर्ववीजानि सर्वरनानि वीरवः ।।१४॥ भुत्व राज्यं महाबाहो भ्रातृभिः सह पाण्डवैः ।
राजन्या राजकन्यावाप्यानयन्वाभिपेचनम् । जपैडोमेश्च संयुक्तो मझलेय पृथग्विधैः ।। २५ ॥
पष्टे वां च नया काले द्रौपापगमिप्यति ॥ १७॥ पुरोगमाश्च ते सन्तु द्रविडाः सह कुन्तलैः ।
अग्नि जुहोतु वै धौम्यः संशितात्मा द्विजोत्तमः । आन्धास्तालचराचैव चूचुपा येणुपास्तथा ॥२६॥
अय त्वामभिपिश्चन्तु चातुवैद्या विनातयः ॥१६॥ स्तुवन्तु त्वां च बहुभिः स्तुतिभिः भूतमागधाः ।
पुरोहितः पाण्डवानां ब्रह्मकर्मण्यवस्थितः । विजयं वसुपेणस्य घोषयन्तु च पाण्डवाः ।। २७॥
तथैव भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः पुरुपर्पभाः ॥१७॥ स तं परितः पर्थिनक्षत्रवि चन्द्रमाः ।
द्रौपदेयास्तथा पञ्च पश्चालावेदयस्तया ।
प्रशाधि राज्यं कौन्तेय कुन्ती च मतिनन्दय ॥२८॥
अहं च त्वाऽभिपेक्ष्यामि राजानं पृथिवीपतिम् १८ मित्राणि ते महप्यन्तु व्ययन्तु रिपवस्तया ।
युवराजोऽस्तु ते राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। सौभ्रानं चैव तेयास्तु भ्रातृभिः सह पाण्डवैः २९
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चत्वारिंगदधिमततमोऽध्यायः ॥ १४ ॥
नापि पोष्टारं तस्मान् पाण्डोः पुरोऽसि न सूर्यस्य न चा- श्चयान् । एहि मागच्छ ॥९॥ पार्थिवान् मृन्मयान
पिरयः॥८॥
॥ १४ ॥ पष्ठे कालस्य भागे ॥ १५॥ चातुर्वेचायतु.
[सर्व० ] शणानि मृक्षराणि मृदूनि मृदुलानि भिवंदेश्वरन्तः ॥ १६ ॥ त्वा ताम् ॥ १८॥ मान्या-
॥४॥ पन्यायां यो जायते स कानीनः सहो- यो मान्द्रादिदेशेषु राजानः पुरोगमाः सन्त्विन्यन्वयः
ढश्चेति द्विविधः । आयः विवाहपूर्वकालप्रसूतोऽन्यो ॥ २६ ॥ वसुपेणम्य कर्णस्य ॥ २७ ॥
विवाहानंतरम् इति । वोडार तत्कन्यापाणिपाहम् । इति श्रीम महाभारत याख्यायाम नामियानापामुधोगपगि
यथेति चकारः पादपूरणे ॥ ८॥
सवारिंशदपिनमोभ्यायः ॥१०॥
[लक्षा०] कानीनश्च सहोटश्वेत्या न्यायां जातोऽयं [स०] धर्मगाराणां निप्रहानियामकत्वान् पाण्डोः
कानीनः । तत्य पुरुषस्य तया कन्यया सह यः हः पुत्रोऽमि ॥९॥
विवाहीतः तं वोढारं पितरं प्राहुरिति संबन्धः ॥ ८॥ इति श्रीमहाभारतारोगपगि सनारायणानपाल्पापां
इति श्रीमहाभारते उपोगपर्वणि वादियजातीपातम्शशो
चन्याग्निदपिरशमोध्याय ॥१४॥
चत्वारिदिपिपनतमोम्पाप ॥ १० ॥
[अर्जु.] तयाजातः न्यायां जानः निमहान् नि.
१९म.महामाभप्पा९॥१४॥

·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यान कर्ण उवाच- एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४१ इदानीं मया पाण्डवाश्रयणे मम तेषां धारीनि: स्यात्, किंचाधिरथदुर्योधनादीनां सौहादादपि तथा यतुं नोसरे एटेच पाण्डवानामेव जयो भनितेत्यायुक्तवतः कर्णस्य भगवता विसर्जनम् ॥ १॥ तासु पुत्राश्च पौत्राश्च मम जाता जनार्दन । असंशयं सौहदान्मे प्रणयाचात्य केशव । तासु मे हृदयं कृष्ण संजातं कामवन्धनम् ॥११॥ सख्येन चैव वार्ष्णेय श्रेयस्कामतयैव च ॥१॥ न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः । सर्व चैवाभिजानामि पाण्डोः पुत्रोऽस्मि धर्मतः । हद्भियावा गोविन्द मिथ्या कर्तु तदुत्सहे ।। १२ ॥ निग्रहाद्धर्मशास्त्राणां यथा त्वं कृष्ण मन्यसे ॥२॥ धृतराष्ट्रकुले कृष्ण दुर्योधनसमाश्रयात् । कन्या गर्ने समाधत्त भास्करान्मां जनार्दन । मया त्रयोदश समा भुक्तं राज्यमकण्टकम् ॥ १३ ॥ आदित्यवचनाचैव जातं मां सा व्यसर्जयत् ।।३।। दष्टं च बहुभिर्यज्ञैः सह सूतैर्मयाऽसकृत् । सोस्मि कृष्ण तथा जातः पाण्डोः पुत्रोऽस्मि धर्मतः । आवाहाश्च विवाहाच सह सूतैर्मया कृताः ॥१४॥ कुन्त्या त्वहमपाकीणों यथा न कुशलं तथा ॥४॥ मां च कृष्ण समासाद्य कृतः शस्त्रसमुधमः । मुतो हि मामधिरयो दृष्दैवाभ्यानयहान् । दुर्योधनेन वार्णेय विग्रहस्थापि पाण्डवैः ॥ १५ ॥ राधायाश्चैव मां प्रादात्सौहार्दान्मधुसूदन ॥ ५॥ तस्माद्रणे द्वैरथे मां प्रत्युधातारमच्युत । मत्स्नेहाचैव राधायां सद्यः क्षीरमवातरत् । वृतवान्परमं कृष्ण पतीपं सन्यसाचिनः ॥ १६॥ सा मे मूत्र पुरीपं च प्रतिजग्राह माधव ॥ ६ ॥ बधाइन्धाग्यावापि लोभाद्वाऽपि जनार्दन । तस्याः पिण्डव्यपनयं कुर्यादस्मद्विधः कथम् । अनृतं नोत्सहे कर्तुं धार्तराष्ट्रस्य धीमतः ।। १७ ।। धर्मविद्धर्मशास्त्राणां श्रवणे सततं रतः ॥ ७॥ यदि द्या न गच्छेयं द्वैरथं सव्यसाचिना । तथा मामभिजानाति सूतश्चाधिरथः सुतम् । अकीर्तिः स्यादृपीकेश मम पार्थस्य चोभयोः ।।१८।। पितरं चाभिजानामि तमहं सौहृदात्सदा ॥ ८॥ असंशयं हितार्थाय ब्रूयास्त्वं मधुसूदन । स हि मे जातकर्मादि कारयामास माधव । सर्वं च पाण्डवाः कुर्युस्त्वद्वशित्वान्न संशयः ।।१९।। शास्त्रदृष्टेन विधिना पुत्रमीत्या जनार्दन ॥९॥ मन्त्रस्य नियमं कुर्यास्त्वमत्र मधुसूदन । नाम वै वसुपेणेति कारयामास वै द्विजैः । एतदत्र हितं मन्ये सर्व यादवनन्दन ॥ २०॥ भार्याथोदा मम माप्ते यौवने तत्परिग्रहात् ॥१०॥ [नील०] असंशयमिति ।। ॥ आवाहाः कुल- मत्यजत् ॥ ३॥ तथाजातः कन्यायामेव जातः । अपा- धर्माः आवापा इति पाठेऽपि स एवार्थः ॥ १४ ॥ मां च कीर्णः त्यक्तः । यथा न कुशलं यथा न धर्मः ॥ ४॥ मित्रमिति शेषः शस्त्रसमुद्यमः युद्धोत्साहः॥१५॥ वधात् पिण्डव्यपनयं पिंडो प्रासः व्यपनयोऽपहारः ॥७॥ या प्राप्यापि बन्धात् निर्यन्धात् कुन्तीसंबन्धाद्वा भयात् | आवाहाः उत्साहा उत्सवा इति यावत् ॥ १४ ॥ प्रतिघं पराजयभयान् ॥ १७ ॥ उभयोरपि अकीर्तिः उभाभ्याम- प्रतिहन्तारम् ॥ १६ ॥ अफ्रीतिभयोर्वधप्रतिज्ञा हानितः प्यन्योन्यववस्य प्रतिज्ञातत्वात् ।। १८ ॥ घूयास्त्वं पाण्ड- | ।। १८ ॥ तद्वशित्वात् तदधीनत्वात् ॥ १९ ॥ मन्त्रस्य पान्प्रवीति शेष: त्वशित्वात् त्वमेव यशी नियामको नियम मदुक्तस्य पाण्डवेष्वकथनम् ॥ २० ॥ येषां तेषां मावस्तत्वं ततः ॥ १९॥ मन्त्रस्य फर्णः कुन्ती. (सर्व०] सौहदाद्वान्धवान् । प्रणयात् स्नेहात् ।।१।। अथ मुव इत्येवंविधस्य आवयोगंमपरिभाषणस्य नियमं गोपनं अपाकीर्णरत्यक्तः। यथा न फुशलं न युक्तम् ॥ ४॥पिण्डव्य- युधिष्ठिरऽप्रकाशन मिति यावत् ॥ २०॥ पनयमपोपणेन परित्याजनम् ॥७॥ जावाहा अावाहनानि [अर्जु०] मौहदात् महात् प्रणयात् स्नेहपूर्विकाया- पन्धूनाम् ॥१४॥ अकीर्तिरुभयोरुभाभ्यामपि मन्योऽन्यः भेष्टायाः॥ १॥ निप्रदान निधयात् ॥२॥ व्यसनयन् । | पधप्रविज्ञानात् । मम कुन्तीमुतस्त्वमे स्पस्य मम ॥१८॥ २R.एनुपाम. बनाना १.म. मया प्राप्त मायने ११ मा प्रतियायाहमनम् । धृतवान्यामेरा प्रतिगा १८ म.स रमन । १४R, TM विहाय । १५ म. समाश्रिाय । सम्पमाचिनम्।

·अध्यायः १४१] पद्योगपर्व ५ ३९९. यदि जानाति मां राजा धर्मात्मा संयतेन्द्रियः । अस्य यजस्य पत्तों त्वं भविष्यसि जनार्दन ॥२९॥ कुन्त्याः प्रथमजं पुत्रं न स राज्यं ग्रहीप्यति ॥२१॥ आवर्यवं च ते कृष्ण मतांवस्मिन्भविप्यति । प्राप्य चापि महद्वाज्यं तदहं मधुम्दन । होता चैवात्रे वीभत्सुः सन्नद्धः स कपिध्वजः॥३०॥ स्फीतं दुर्योधनायैव संप्रदद्यामरिन्दम ।। २२ ॥ गाण्डीवं सुक तथा चाज्यं वीर्य पुंसां भविष्यति । स एव राजा धर्मात्मा शाश्वतोऽस्तु युधिष्ठिरः । ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राझं स्थूणाकर्ण च माधव । नेता यस्य हृपीकेगो योद्धा यस्य धनंजयः ॥२३॥ मन्त्रास्तन भविष्यन्ति मयुक्ताः सव्यसाचिना॥३१॥ पृथिवी तस्य राष्ट्रं च यस्य भीमो महारथः । अनुयातच पितरमधिको वा पराक्रमें। नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च माधव ।। २४ गीतं स्तोत्रं स सौभद्रः सम्यक् तत्र भविष्यति।।३२ धृष्टद्युम्नश्च पाश्चात्यः सात्यकिश्च महारथः । उद्गाताव पुनीमः प्रस्तोता सुमहावलः । उत्तमौजा युधामन्युः सत्यधर्मा च सौमकिः ॥२५॥ विनदन्स नरव्याघ्रो नागानीकान्तकृद्रणे ॥३३॥ चैद्यश्च चेकितानश्च शिखण्डी चापराजितः । स चैव तत्र धर्मात्मा शश्वद्राजा युधिष्ठिरः । इन्द्रगोपकवर्णाच केकया भ्रातरस्तथा । जपैहोमैश्च संयुक्तो ब्रह्मत्वं कारयिष्यति ॥ ३४ ।। इन्द्रायुधसवर्णश्च कुन्तिभोजो महामनाः ॥ २६ ॥ शङ्कशब्दाः समुरजा भेर्यश्च मधुम्दन । मातुलो भीमसेनस्य श्येनजिच महारथः । उत्कृष्टसिंहनादश्च सुब्रह्मण्यो भविष्यति ।। ३५ ।। शहः पुत्रो विराटस्य निधिस्त्वं च जनार्दन।।२७॥ नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ यशस्विनौ । महानयं कृष्ण कृतः क्षत्रस्य समुदानयः । शामित्रं तौ महावीर्यों सम्यक् तत्र भविष्यतः॥३६॥ राज्यं प्राप्तमिदं दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ॥ २८॥ फल्मापदण्डा गोविन्द विमला रथपतयः । धार्तराष्ट्रस्य वार्ष्णेय शस्त्रयज्ञो भविष्यति । यूपाः समुपकल्पन्तामस्मिन् यज्ञे जनार्दन ॥ ३७॥ [ लक्षा०] कुन्त्या त्वमवाकीर्ण इत्यत्र कुलमो शामिनं क्षत्रियपशूनां मारणम् ॥ ३६ ॥ कल्मापदण्डा. यथा न भवामि तथा अनाकीर्णः अप्सु विसृष्टः ॥ ४॥ श्वित्रध्वजाः ॥ ३७॥ तस्याः पिण्डव्यपनयमित्यत्र पिण्डव्यपनयं पिण्डत्यागम् [अर्जु०] तत्पराशने दोपमाह यदीत्यादि ॥२१॥ ॥ ७ ॥ आवाहाश्च विवाहाश्वेत्यन्न आवाहा: बह- औत्तमोज प्रभृतयो द्रुपदपुत्राः ।। २५ ॥ चेकितानो याद- प्रापण इतिधातोः स्वगृहं प्रति प्रापणानि ॥ १४ ॥ बविशेपः । इन्द्रगोपः कीटविशेषः । लोहितवर्णः कास- मन्त्रस्य नियममित्यत्र नियमं नितरां यमं यमनमाच्छा-ण्डियेति प्रसिद्धः ॥ २६ ॥ समुदानयः संघः ॥ २८ ॥ दनम् ॥ २०॥ आध्वर्यवमवयुकर्म ॥ ३० ॥ अनुयातः समः ॥ ३२ ॥ [नील.] अन्यथा पाधकमाह-यदीति ॥ २१ ॥ उदाता साना यः कर्म परोति, प्रस्तुतं यः स्तौति स इष्टापत्तिमाशङ्कयाह-प्राप्येति । अधर्मिष्टस्य दुर्योधनस्य प्रस्तोता भीम एव ।। ३३॥ कारयिष्यति स्वायें णिच् राज्यं लोकनाशकरमिति भावः ॥ २२ ॥ इन्द्रगोपः ॥ ३४ ॥ सुब्रह्मण्य इन्द्रप्रकाशनमन्त्रः ॥ ३५ ॥ शामित्रं वर्षामु प्रचलन् रक्तजन्तुस्तद्वर्णास्ताम्रा इत्यर्थः इन्द्रायुधं | पशुहिंसनम् ।। ३६ ॥ कल्मापदण्डाः सुवर्णयद्धाः रथपत्य इन्द्रधनुः ॥ २६ ॥ निधिस्त्वं च जनार्दन निविरिवाश्यः एव यूपाः ॥ ३७॥ कामपूरकः ।। २७ ॥ समुदानयः समुदायीररणम ॥२८॥ [स०] समुदानयः समानयनम् ॥ २८ ॥ येत्ता अस्य यतस्य वेचा उपद्रष्टा ॥ २९ ॥ आध्वर्यवं यज्ञस्य गुरुः ॥२९॥ गनुजातोऽनुगम्य जातः । पितुः सम इति नेतृत्वं लोफे हि उपद्रष्टाऽन्योऽयर्युरन्यो दृश्यते अन | यावत् । गीतं स्तोत्रं भविष्यति प्राप्स्यति ॥ ३२ ॥ तु त्वमेव ईश्वररूपेण फर्ता ब्रह्मरूपेण साक्षी चेति भावः उदाता सन् सौभद्रः मत्र भीमः प्रस्तोता उदातृद्वितीयः ॥ ३० ॥ अनुयातोऽनुगतः पितृसम इत्यर्थः गीतं स्तोत्र ॥३३॥ कारयिष्यति । स्वार्थे णिच् ॥ ३४॥ मुमनग्यों प्रगीतमन्त्रप्रसाध्यां स्तुति उदातृरत्यर्थः तन् सौभद्रः उदातृचतुर्थः ॥ ३५ ॥ पल्मापादिकमुपदणम् । स्थिरी. भविष्यति अनुभविष्यति फरिप्यतीत्यर्थ. ॥ करणार्थ दण्डो येपां ते ॥ ३७॥ फारयिष्यति स्वाथै णि करिष्यतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ नाद [लक्षा] गामिनं वो महामानावित्यत्र शमिना एव मुब्रह्मण्यो युद्धयज्ञे भोक्तुः पालस्यावाहनां ॥३५॥ पशुहिंसनकर्ता । नयोभीवः शामिनम् ॥३६॥ मैत्रायरुग. . .

·श्रीमन्महाभारते
[भगवद्यानपर्व ६
M
कर्णिनालीकनाराचा वत्सदन्तोपबृंहणाः । वैतानिके कर्ममुखे जातो यत्कृष्ण पावकात् ॥४४॥
तोमरा: सोमकलशाः पवित्राणि धपि च ॥३८॥ यदत्रुवमहं कृष्ण कटुकानि म पाण्डवान् ।
असयोन कपालानि पुरोडाशाः शिरांसि च । प्रियार्थ धार्तराष्ट्रस्य तेन तप्ये ह्यकर्मणा ।। ४५ ॥
इविस्तु रुधिरं कृष्ण तस्मिन्यज्ञे भविष्यति ॥३९।। यदा द्रक्ष्यसि मां कृष्ण निहतं सव्यसाचिना ।
इध्माः परिधयश्चैव शक्तयो विमला गदाः । पुनश्चित्तिस्तदा चास्य यज्ञस्याथ भविष्यति ॥४६॥
सदस्या द्रोणशिष्याश्च कृपस्य च शरद्वतः ॥४०॥ दुःशासनस्य रुधिरं यदा पास्यति पाण्डवः ।
इपवोत्र परिस्तोमा मुक्ता गाण्डीवधन्वना । आनदै नर्दतः सम्यक् तदा सूर्य भविष्यति ॥४७॥
महारथप्रयुक्ताश्च द्रोणद्रौणिमचोदिताः॥४१॥ यदा द्रोणं च भीष्मं च पाञ्चाल्यौ पातयिप्यतः ।
प्रतिमास्थानिकं कर्म सात्यकिस्तु करिष्यति । तदा यज्ञावसानं तद्भविष्यति जनार्दन ॥ ४८ ॥
दीक्षितो धार्तराष्ट्रोध पत्नी चास्य महाचमः॥४२॥ दुर्योधनं यदा हन्ता भीमसेनो महाबलः ।
घटोत्कचोत्र शामित्रं करिष्यति महाबलः । तदा समाप्स्यते यज्ञो धार्तराष्ट्रस्य माधव ॥ ४९ ॥
अतिराने महावाहो वितते यज्ञकर्मणि ॥ ४३ ॥ स्नुपाच प्रस्नुपाचैव धृतराष्ट्रस्य संगताः ।
दक्षिणा त्वस्य यज्ञस्य धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । हतेश्वरा नष्टपुत्रा हतनाथाव केशव ॥ ५० ॥
आग्नीघ्रावित्यत्र मैत्रावरुणे कर्मणि आमीन आदेष्टा त्वध्वरे [अर्जु० ] कर्णीति वत्सदन्तोपवृंहणाः उपवृंहणः स.
व्रतीत्यमरोक्तेः मित्रमुपगृहीत्यादिमंत्रादेशकर्तारौ कल्माष- मित्सदृशो वाणः । सोमकलसा ग्रहाः सोमरसाधार-
दण्ड इत्यत्र फल्मापदण्डा कृष्णपाण्डर इत्यभिधानात् नाना- | पात्राणि इति यावत् । पवित्राणि अभिपवणानि ॥ ३८॥
विधरत्नकान्त्या कृष्णपाण्डरा दण्डा यष्टयो यासां ताः ३७ | कृपस्य च शिष्या इत्यन्वयः । शरद्वतः संज्ञापूर्वकविघेर-
[नील• ] कर्णिप्रभृतयो वत्सदन्तान्ताः उपहणाः नित्यत्वात् वृद्धयभावः ॥४०॥ परिस्तोमाः आस्तराः
अध्वयों:सोमाहुतिप्रक्षेपकाले सहायाश्चमसाध्वर्यव इत्यर्थः ।
॥४१॥ प्रतिप्रास्थानिकं मन्त्रसाधारणम् ॥ ४२ ॥
सोमकलशाः सोमरसग्रहणपात्राणि तोमराः तोमरच्छायाः
अतिराने वित्तते संतते अतिरावनाम्नि यज्ञे वा ॥४३ ॥
पवित्राणि सोमोत्पवनसाधनानि वाणोत्क्षेपणसाम्यात् | पुनश्चितिः पुनरारम्भः ।। ४६॥ मुत्यं सुत्यापाटाः ॥४७॥
धपि ॥ ३८॥ कपालानि शिरःपुरोडाशपाचकानि सर्प । प्रस्नुपाः नतृवध्वः । हतनाथाः नाथ आश्रयणीयः ॥५०॥
रशकलानि, हविः सोमाज्यपयोरूपम् ॥ ३९ ॥ इध्माः [ सर्व.] तोमराः कलशानि(?)येपाम् ॥३८॥ सदस्याः
अग्निसमिधनाथीः समिधः शक्तयः, परिधयः अग्नेः परितः द्रोणशिष्याः कृपत्यापि शिष्याः॥४०॥ परिस्तोमाः सो-
आहुतिरक्षणार्थ स्थापितानि काष्ठानि गदाः ॥ ४०॥ मभूमिः ॥ ४१ ॥ प्रतिप्रस्थाता अध्वर्युद्वितीयः । तस्य
परिस्तोमाः सोमचमसादयः ॥ ४१ ॥ प्रतिप्रस्थाताऽध्व- कर्माणि प्रतिप्रास्थातृकम् ॥ ४२ ॥ अतिराने बहुराव्य-
योस्ता द्वितीयः तस्य फर्म प्रतिप्रास्थानिकम् ॥ ४२ ॥ तिक्रमणे । श्लेपाऽर्थेन यज्ञविशेष ॥ ४३ ॥ पुनश्चि•
भविराने तो शेपेण निशीथे च घटोत्कचः रानिचरल तिर्यज्ञानंतरं चयनारंभः ॥ ४६ ॥ सूत्यं सोमाभिषवः
लात् शामित्रं करिष्यति ॥४३॥ वैतानिक वितानो- ॥ ४७ ॥ ईश्वरो राजा । नाथः पतिः रुदंत्यो
ऽपीनां विस्तरः तत्र विदिते वैतानिफे यौतयझे कर्ममुखे इतेश्वरा यदेति पूर्वश्लोफेनानुवृत्तेनान्वयः । भविश्य-
पर्ममय द्वार कर्मव मुखं निर्गमद्वारं यस्मिन्न तु योनिः न्तीति शेपः ॥ ५० ॥
सरिमन् ॥ ४४ ॥ पाण्डपु सोहं दर्शयति-यदमुवमिति [लक्षा० ] दीक्षितो धार्तराष्ट्रोऽत्यत्र दीभितः दीर्धा
॥४५॥ पुनश्चिचिर्यज्ञानन्तरं चयनारम्भो याविशेषपूक्तः प्रापितः । अत्र यो महाचमूरव पत्नी ।। ४२ ।। अतिरात्रि
॥४६॥ भान महानादं नर्दतः णमुलन्दं पूर्व पर, सूर्य यज्ञे गतिरावनामफयते । राग्रियुद्ध इनिधनिः । तदा
मोमामिरवः गम्यमयतिनिपातनान् उपपदयोगस्त्व- शामित्रं घटोत्कचः करोतु ।। ४३ ।। तदा मुत्या भविष्य.
निस्यः पापों या सदभावऽपि मुमः पयप् दीपंश्च । मुत्य- तीत्यत्र मुत्या सोगमपनम् ।। ४७ ।।
मिल्यपि पठन्ति ॥४७॥ यज्ञायमानं यक्षम्य मध्ये मध्ये इनि भीमहामारले ज्योगपणि धादिरामतीतबाटnt
पिण्यापायानम् ॥४८॥ प्ररनुपाः स्नुशाणामपि स्नुपाः
एपपत्यारिंगदपिकाततमोध्यायः ॥११॥
संगमा एपीभूगा नेशनः गे रामा नायः पनि ५०
०२.भान. अध्यायः॥११॥

·मग्यायः १४२] उद्योगपर्व ५ ४०१ दन्यः सह गान्पायर्या धनकुरराकुले । यथा कास्न्यन वार्ष्णेय क्षत्रं स्वर्गमवानुपा३।५४॥ स यज्ञेऽस्मिन्नवभृयो भविष्यति जनाईन ।। ५१ ॥ यावस्यास्यन्ति गिरयः सन्तिय जनार्दन । विद्यासुद्धा चयोद्धाः क्षत्रियाः क्षत्रियर्पभ । तावन् कीर्निभवः शुन्दः नाश्वतोऽयं भविष्यति ५५ घ्या मृत्युं न कुवारंस्त्वत्कृने मधुसूदन ।। ५२।। ब्राह्मणाः कथयिप्यन्ति महाभारतमाहवम् । शस्त्रेण नियनं गच्छन् समृद्ध क्षत्रमण्डलम् । समागमेषु वार्णय क्षत्रियाणां यशोधनम् ॥५६।। कुरुक्षेत्रे पुण्यतमे त्रैलोक्यस्यापि केगव ॥ ५३॥ समुपानय कौनेयं युद्धाय मम केशव । तदत्र पुण्डरीकाक्ष विधत्व यदभीप्सितम् । मन्त्रसंवरणं कुर्वनिन्यमेव परंप ॥ ५७।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ द्विचन्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४२ भगवतः वर्ण प्रति शत्रमण्इदम्य पदं निधनं भवदाशानिमनोचिरामपादयिष्यतीति पुसायमभ्युपागतान्मयान्वयरे पति १५ संजय उवाच- समुहिता इन्द्रकेतुपकाना। कर्णस्य वचनं श्रुत्वा केगवः परवीरहा । दिव्यानि भूतानि जयावहानि उवाच प्रहसन्वाक्यं स्मितपूर्वमिदं यथा ॥१॥ दृश्यन्ति चैवात्र भयानकानि ॥ ४ ॥ श्रीभगवानुवाच- न सज्जते गैलवनस्पनिभ्य अपि त्वां न लमत्कर्ण राज्यलम्भोपपादनम् । उर्व निर्यग्पाननमात्ररुपः मया दत्तां हि पृथिवीं न प्रशासितुमिन्छसि ॥२॥ श्रीमान् बनः कर्ण धनंजयस्य ध्रुवो जयः पाण्डवानामितीदं समुन्छिनः पावरुतुल्यरूपः ॥५॥ न संशयः कवन विद्यतेन । यदा द्रक्ष्यमि संग्रामे श्वेता कृष्णसारयिम् । जयध्वजो दृश्यते पाण्डवस्य ऐन्द्रमयं विकुर्वाणमुझे चाप्यनिमारते ॥ ६ ॥ समुच्छिनो वानरराज उग्रः ॥ ३॥ गाण्डीवस्य च नियोषं विस्फूनितमिवासनेः । । दिव्या माया विहिता भौमनेन न तदा भविता घेता न कृनं द्वापरं न च ॥७॥ [नील०] लुपादयो यदुदन्योऽश्रुभिरादेहाः स एवा. [नील.] कर्णस्येति ॥१॥ राज्यलम्मोपपादनं राज्य द्रीभावोऽवमय इत्यर्थः ।। ५१ ॥ इदं युद्धं श्रेय एवे-प्रात्युपायस्वां न लमेन् न मृगेन् । न स्वीयं मन्यसे त्याह-विद्येति । वृथा अयुद्धेन ॥ ५२ ।। समागमेषु इत्पर्यः ।। २ ।। मौमनेन विश्वकर्मगा दृश्यन्ति पश्यन्ति । संग्रामेषु यगो जयः पराक्रमेग मृत्युवा तदेव क्षत्रियाणां स्वार्थयगन्धोऽयं रण्डादेगहतिगगत्वान् मा बगे ॥४॥ धनम् ।। ५६॥ अग्निमारने आप मारतं च ।। ६ ।। न तदनि कर इवि भीमन्महामारले रोगपनि हामी भारतभावी सर्वे नत्या एति न निवर्ग फधिदपभने नायां तु एचवाणिपिनतमोध्यार ॥१४॥ धर्म प्राधान्येनार्थकामावानुपतिमन्यन चाहन्न । द्वापर [अर्जु०] अवमृयो यसान्तस्नानम् ॥५१॥ वृथा. मयंकामा प्राधान्येन धर्म घ तदन्येन । तत्र कृतं न मृत्यु युद्ध विना मरणम् । वन तब यहपुग्पम्य प्रीतये भनिनि मोक्षान् श्रृंग उनः । न नि धर्माद्भग ॥५२॥ भत्रमण्डलं शवजानीयमित्यर्थः ।। ५३।। कीतिनः । स च दुर्योधनादीनामन्येव । द्वापर न भवितनि भः सञ्दः माधुमारः॥५५॥ संगमर्थकामारपि न भवियतों युद्धेन मग्णयावश्यंभावा- इति श्रीमन्महाभारत यायायामाननिभान यामुगनि पापचारिंगरपिामतोमा १४ दित्ययः॥७॥ [समकाल. अरमशो यक्षान्तनानादाविष्टि. [अहंमन् नामवंम् ॥ १॥ अति at विशेषः ।। ५१॥ या युद्ध विना मृयुम् ।। ५२ ॥ न नदिनि निराशाटने नाद. देवेच. । रमा- इति भीमाभालोरोगनि मांगनाण्यापाया. दना दानम् ॥ २॥ मौमनन विषमजा । मगात्रानि मा-मरिंगशिलामामार men २२.148 गिना १ ·श्रीमन्महाभारते [भगवद्यानपर्व ६ - - यदा द्रक्ष्यसि संग्रामे कुन्तीपत्रं युधिष्ठिरम् । वाहिनीं धार्तराष्ट्राणां क्षोभयन्तौ गजाविव ॥१४॥ जपहोमसमायुक्तं स्वां रक्षन्तं महाचमूम् ॥ ८ ॥ । विगाहे शस्त्रसंपाते परवीररथारजौ । आदित्यमित्र दुर्घ तपन्तं शत्रुवाहिनीम् । न तदा भविता त्रेता न कृतं द्वापरं न च ॥१५॥ न तदा भविता त्रेता न कृतं द्वापरं न च ॥९॥ बृयाः कर्ण इतो गत्वा द्रोणं शान्तनवं कृपम् । यदा द्रक्ष्यसि संग्रामे भीमसेनं महायलम् । सौम्योऽयं वर्तते मासः सुप्रापयवसेन्धनः ॥ १६॥ दुशासनस्य रुधिरं पीत्वा नृत्यन्तमाहये ॥१०॥ सर्वोपधिवनस्फीतः फलवानल्पमक्षिकः । प्रभिन्नमिव मातझं प्रतिद्विरदयातिनम् । । निप्पको रसबत्तोयो नात्युप्णशिशिरस सुखः॥१७॥ न तदा भविता घेता न कृतं द्वापरं न च ॥११॥ सप्तमाचापि दिवसादमावास्या भविष्यति । यदा द्रक्ष्यसि संग्रामे द्रोणं शान्तनवं कृपम् । संग्रामो युज्यतां तस्यां तामाहुः शक्रदेवताम् ॥१८॥ मुयोधनं च राजाने सैन्धवं च जयद्रथम् ।। १२ । तथा राज्ञो वदेः सर्वान् ये युद्धायाभ्युपागताः । युद्धायापततस्तूर्ण वारितान् सव्यसाचिना । यद्वो मनीपितं तदै सर्व संपादयाम्यहम् ॥ १९ ॥ न तदा भविता त्रेता न कृतं द्वापरं न च ॥१३॥ राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः । यदा द्रक्ष्यसि संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ । प्राप्य शस्त्रेण निधनं प्राप्स्यन्ति गतिमुत्तमाम् ॥२०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ।। त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४३ कारः क्षत्रं नागयिष्यति तब निमित्तमात्रं वयं किंच पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः कमेण शुभाशुभाशंसीनि निमित्तानि दृश्यन्ते तेन पाण्डवानामेवात्र जयो भपिनत्युक्तवतः कर्णस्य भगवतो विसर्जनम् ॥१॥ संजय उवाच- योऽयं पृथिव्याः कात्स्न्न विनाशः समुपस्थितः।।२ केशवस्य तु तद्वाक्यं कर्णः श्रुत्वाऽऽहितः शुभम् । निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा । अब्रवीदभिसंपूज्य कृष्णं तं मधुसूदनम् ॥ १॥ दुर्योधनश्च नृपतिर्धतराष्ट्रसुतोऽभवत् ॥३॥ जानन्मां किं महावाहो संमोहयितुमिच्छसि । भयकारीणि भयानकानि रौद्ररूपाणि ॥४॥न तदा [नील० ] रथारुजी रथमञ्जको ॥ १५॥ सौम्यः भविता प्रेतेत्यादि । युगक्षयो मृत्युस्तात्पर्यार्थः ॥ ७॥ चन्द्रिकया अभिरामः ॥ १६ ॥ संग्रामः संग्रामसाधन [सर्य० ] अपि त्वां न वपन् न तापयवि किमित्यर्थः | कलापः युज्यता एकीभूयावतिष्ठता संग्रामारम्भस्तु दिना उपपादना प्रदानम् ॥ २॥ भयावहानि भयदानि । भया-न्तर एवेति वक्ष्यते ॥ १८ ॥ नयानि दर्शनमात्रेण भयहेत्वाकनीनि ॥ ४ ॥ न तदा इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपाणि नेटकण्ठीये भारतभावर भविता ग्रेनेति युगत्रयान्तः फलिवुःसप्राय इति दुःसं द्विचत्वारिंशदधिषशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥ भारीत्यर्थः । अश्ययार्यालोचनेन च तदा दुर्योधनशनि [अर्जु०] फलिरव भवितति तात्पर्यार्थः ॥९॥ दुःसामनानां प्रयाणां समाहागरतेषां भवन्मूलत्वात् न सौम्योऽचण्डः अयं फार्तिको मासः ॥ १६ ॥ पूनं फर्म भयनः नप द्वापरं फलद, इतियोद्धध्यम् ॥७॥ इति श्रीमन्महाभारत याल्पायामजुनमिधातापापोगपणि विभीमराभारतोगजिनागपणात पाल्पा द्विपम्यारिंशदधिकशततमोभ्यायः ॥१२॥ विचमागिरिमोलाय. ॥१४॥ [नाल.] फेशवस्येति शुभं गयादिलाभमाहितः [मा०] ममुग्मिनी यानरगम उन इत्यत्र धान- प्रयेशिनः प्रलोभिन इत्यर्थः ॥१॥ गुमन इनि पानगगी धम: ॥३॥ न सदा भविता अन्यत्र युगम्यायनारमा न मानीति भावः ।। ७ ॥ [सर्य० ] विमानन्नपि मां मोहायतुमिच्छसि गम्य. नियामा जिवाणितमामा प्रदानादिनारमापनि गर नागरय देविहिवन ए. realifoमियाय १३ ज्यौ ..॥२॥ 11.11.11.2.1 MHREEktrni १.igul ·भय्यायः १४३] उद्योगपर्व ५ असंशयमिदं कृष्ण मद्दयुद्धमुपस्थितम् । अल्प मुक्त पुरीपं च प्रभूतमिह दृश्यते । पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम् ॥ ४ ॥ वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव ॥१४॥ राजानो राजपुत्राथ दुर्योधनवशानुगाः । घार्तराष्ट्रस्य सन्येषु सर्वेषु मधुमदन । रणे शखाग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम् ॥५॥ पराभवस्य तल्लिङ्गमिति माहुर्मनीषिणः ॥१५॥ स्वमा हि वहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसुदन । प्रदृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां प्रचक्षते । निमित्तानि च घोराणि तयोत्पाताः सुदारुणाः॥६॥ प्रदक्षिणा मृगाथैव तत्तेपां जयलक्षणम् ॥ १६ ॥ पराजय धार्तराष्ट्र विजयं च युधिष्ठिरे । अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केगव । शंसन्त इच वार्ष्णेय विविधा रोमहर्पणाः ॥७॥ वाचचाप्यारीरिण्यस्तत्पराभवलक्षणम् ॥ १७॥ प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः । मयूराः पुण्यशकुना इंससारसचातकाः। शनैश्वरः पीडयति पीडयन् प्राणिनोविकम् ॥८॥ | जीवनीवकसट्टाचाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान् ॥१८॥ कृत्वा चाङ्गारको वक्र ज्येष्ठायां मधुसूदन । गृध्राः कङ्का यकाः श्येना यातुधानास्तथा वृकाः । अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संगमयन्निव ॥ ९ ॥ मक्षिकाणां च संघाता अनुपावन्ति कौरवान् ॥१९॥ नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् । पार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निःस्वनः । विशेषेण हि वार्णय चित्रां पीडयते ग्रहः ॥१०॥ अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पढाः किल ॥२०॥ सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च । उदपानाश्च नर्देति यथा गोष्टपभास्तथा । दिवथोल्काः पतन्त्येताः सनिर्याताः सकम्पनाः।।११ | धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभवलक्षणम् ॥ २१ ॥ निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः । मांसशोणितवपं च दृष्टं देवन माधव । पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव ॥ १२॥ तथा गन्धर्वनगरं भानुमत्समुपस्थितम् ॥ २२ ॥ प्रादुर्भूतेषु चैतेपु भयमाहुरुपस्थितम् । समाकारं सपरिखं सवर्ष चारुतोरणम् । निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनागनम् ॥१३॥ कृष्णश्व परिचस्तत्र भानुमात्त्य तिष्ठति ॥ २३ ॥ [नील० ] प्राजापत्यं रोहिणीनक्षत्रं प्रजानां पतिर्दुः / पाठान्तरे वलाः काकाः॥ १९ ॥ उदपानाः पादयो योधनस्तदीयं नामनक्षत्रं उत्तगभाद्रपदात्यमिति वा तेन जलाशयाः॥ २१ ॥ गन्धर्वनगर सम्राकारं परिघः परि- पत्युः पीडया प्राणिनामपि पौडेति युक्तम् । यद्वा पृथ्वी- वेषः तत्रामागे गंधर्वनगरोपर्येच ॥ २३ ॥ फूमोदरस्यां रोहिणी शनैश्वरः पीडयति तन मध्यदेशे महा [अर्जु०] प्राजापन्यं रोहिणीम् ॥ ८ ॥ मैत्रमनु- क्षयो राज्ञो नामश्चेति भावः ।। ८॥ कन्वा चेति ज्येष्ठा- | राधामेव संगमयन् ।। ९ ।। ग्रहो गहुीमो वा ॥ १०॥ मप्राप्य यदि मौमो वक्रीभौतर्हि येशस्य गज्ञो ये मित्र- लक्ष्म चिई व्यावृत्तं निवृत्तं सङ्कल्पनाः सवायवः सभूमि- भूतास्ने सर्वे नश्येयुरिति भावः । मैनं मित्रसमूह संगम- कम्पा वा ॥ ११ ॥ निष्टनन्ति अनिष्टं गन्दं पुर्वन्ति । यन् नाशयन् । वैवस्वतं संगमनं जनानामित्यादौ संपूर्वस्य यवसं घासम् ॥ १२॥ प्रभूतं प्रचुरम् ॥ १४ ॥ पगभवम्य गमेर्मारणार्थत्वदर्शनात् ।। ९॥ चित्रां ग्रहो महापातास्यो | नागस्य लिङ्गं चिह्नम् ॥ १५ ॥ अपमन्या वामाः अद्- ज्योतिशास्त्रप्रसिद्धः तेन(न')राकारस्य धादाजजातीयानां क्षिणगाः॥१७॥ यला: कामाः ॥ १९ ॥ उदपानानि भयो भविनेति भावः ।। १० । लक्ष्म व्यावृत्तं क्षीणत्वा- | कृपाः । गोपभा गोश्रेष्ठाः धृषा इत्यर्थः ।। २१ ।। सर दमावास्यासान्निध्यान् क्षीणचन्द्रोऽपि पाप एव । तरिम- प्राचारदााप्तिमृत्तिकामहितम् । परिघो दण्डः ।।२३।। श्वामावास्यायामण युक्ते उभयोः शत्रुः सदा वक्री राहुर- [सर्व०] प्राजापत्यं रोहिणी मित्रं मित्रनाम् संगम- फमुपैति चेदयं करीयोगः सोमवंश्यानां सूर्यवंश्यानां च यन् मित्रनक्षत्रपीडनात् । प्रहः शनैश्वरः ॥ ८॥ पुष्प- राज्ञां आयकर इत्यर्थः ॥ ११॥ पुण्यशकुना हंसादय एवं मुनाः युक्बुटाः ॥ १८॥ या कास्यश्च ॥१९॥ पाठान्तरे पुष्पशकुनाः कुकुटाः जीवनीकाः पक्षिविशेषाः वः प्राकारमूलांगुनिचयः ॥ २३ ॥ ये जीवनीरत्येव गन्दं कुर्वन्ति तेषां महाश्वकोगदयः २८ [ लक्षा] प्राजापत्यं हि नक्षत्रमिन्यत्र गहिणी नक्षत्रं २८ म.समारसवायसा प्रजापतिदेवतेति श्रुतेः प्राजापत्यं प्रजापविदेवताकं रो- ·अध्यायः १४४] उद्योगपर्व ५ कर्ण उवाच- कृष्ण उवाच- तत्रेठानी समेष्यामः पुनः सार्ध त्वयाऽनय ॥४९॥ उपस्थितविनाशेयं नूनमय वसुन्धरा । संजय उवाच- यया हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव ॥४६॥ इत्युक्त्वा मावं कर्णः परिप्पज्य च पीडितम् । सर्वेषां नात भूतानां विनागे प्रत्युपस्थिते । विमर्जितः केगवेन स्योपस्थाढवातरन् ।। ५० ॥ अनयो नयसंकायो हदयानापसर्पनि ॥ ४७ ।। ततः स्वस्थमास्थाय नाम्वृनदविभूपितम् । महास्माभिनिवरते राधेयो दीनमानसः ।। ५१ ॥ अपि त्वां कृष्ण पश्याम जीवन्तोऽस्मान्महारणान् । ननः शीघ्रतरं मायाकंगवः सहसात्यकिः । समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षत्रविनागनात् ॥४८॥ पुनरुच्चारयन् वाणी याहि याहीति सारयिम् ॥५२॥ अथवा संगमः कृष्ण स्वर्ग नो भविता ध्रुवम् । इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि कणोंपनिवादे निचत्वारिंशदनिस्शततमोऽध्यायः॥ १४३ ।। चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४४ वर्णम्य पाण्डवान्प्रति मन प्रमादयितुं गगातीर संध्यामुपासीनं वर्ण प्रति धागमनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- राजा तु धृतराष्ट्रोऽयं वयोटदो न शाम्यति । असिद्धानुनये कृष्णे कुरुभ्यः पाण्डवान् गते । मत्तः पुत्रम नव विषम पथि वर्तते ॥ ५ ॥ अभिगम्य पृथा भत्ता शनैः शोचन्निवाबवीत् ॥१॥ जयद्रथम्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च । जानासि मे जीवपुत्रि भावं नित्यमचिग्रहे । सौवलस्य च दुर्बुद्धया मियो भेदः प्रपत्स्यते ।।६।। क्रोगतो न च गृहीते वचनं मे सुयोधनः ॥ २॥ अधर्मेण हि धर्मिष्ठं कृतं व कार्यमीडगम् । उपपन्नो ह्यसौ राजा चैदिपाञ्चालकस्यः । येषां तेपामयं धर्मः सानुबन्यो भविष्यति ॥ ७ ॥ भीमार्जुनाभ्यां कृष्णेन युयुधानयमैरपि ॥३॥ क्रियमाणे बन्ला में कुरभिः को न संज्वरेत् । उपलव्ये निविष्टोऽपि धर्ममेव युधिष्ठिरः। असान्ना केलयं याने समुद्याक्ष्यन्ति पाण्डवाः ।।८।। कालते शातिसौदादिलवान् दुर्वलो यथा ॥ ४ ॥ [नील०] तव हृदयं कर्तृ मम वचो नापति नानी- धर्मेण कृतमपि वैकार्य विकारजनकं वैग्मीनं चतुर्दशे करोति ॥ ४६॥ पीडितं यथा स्यात्तथा गाढं परिप्व- | वरें स्वं राज्यं प्रापयति प्रतिक्षाया अयधाररणरूपं धमिष्टं ज्येत्यर्थः ॥ ५० ॥ इतिपरणे क्र्णोपनिवादः कर्णस्य धर्मयुक्तमेव भाति येषामधर्मस्तमेव वैर धर्मवद्भातीत्यर्थः । भेदनम् ॥ तेपामयं विस्तो धर्मः मानुरन्धः सफ्लो भविष्यति अधर्म- इति श्रीनेटफालीये उद्योगपर्वणि भारतभावी पतं विनाशानेपां भविष्यत्यरत्यर्थः ॥७॥ घलादमें त्रिचत्वारिंशदधिकशननमोऽध्यायः ॥१४॥ [अर्जु० ] वीरक्षयो वीरगृहम् ॥४८॥पीडितं गाढं। पामण्डिनां पाग्दार्यमुभयसन्तोपफरमिति द्वयोरपि धमहे. तुरिति बलात्कल्पना गानरहिता सद्वदयमपीत्या यथा भवति ॥ ५० ॥ इति श्रीमन्महाभारनन्याख्यायाम नमिधातायामुयोगपणि [अर्जु०] अमिद्धानुनये कृष्ण इत्यादेस्ततस्तो जम्मनु- त्रिचन्याग्निदरिषशततमोध्याय ॥१४॥ रित्यन्तम्य पटवता देवेन हताः कर्णादयो न नचिना- [मौ०] तर हृदयं फर्नु वचो नावैति न प्रत्येति ५६ / पारेण प्रतिस्तु शस्यन्त इति वात्स्यायः॥ १॥ मत्तो तिथीमहाभारतोयोगपणि सहनारायणातन्याख्याया निमर्यादः निगमयो बाधारहितः ॥ ५॥ हे धमिट ! विचन्यागिदपिरततमोभ्याय ॥१५॥ नोऽम्मा पाण्डवानां गन्यं हनम् । सानुसन्धःमफटः। [मील०] ममिद्धानुनये विक्लनिये ॥ १ ॥ो । पुलायेण ने धागपूणामधर्मेण नन्छरेन एनेपाम- मात इत्यनादरे पष्ठी ।। २ ॥ उपमन्ये विराटनगर । धर्मः सानुबन्धः सपला धर्मगदप्रयोगो विपरीक्लभगया विध मर्महीने ।। ५ ।। अधणेति हि यम्मान् येगम ॥ ७ ॥ संबोन् मन्तापं कुर्यान् ॥ ८॥ ५म पुमदे धो परि निरामये।६म परमर्मिर नो रायमीतम्।

·४०४
श्रीमन्महाभारते
[भगवधानपर्व है
उदयास्तमने सन्ध्ये वेदयन्ती महद्भयम् ।
उच्च पर्वतमारूदो भीमकर्मा कोदरः ।
शिवा च वाशते घोरं तत्पराभवलक्षणम् ॥ २४ ॥ गदापाणिर्नरव्याघ्रो यसनिय महीमिमाम् ॥ ३५॥
एकपक्षाक्षिवरणा: पक्षिणो मधुसूदन । क्षपयिष्यति नः सर्वान् स सुव्यक्तं महारणे ।
उत्यजन्ति महद्धोरं तत्पराभवलक्षणम् ॥ २५ ॥ विदितं मे हपीकेश यतो धर्मस्ततो जयः ॥३६॥
कृष्णग्रीवाश्च शकुना रक्तपादा भयानकाः । पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनंजयः।
सध्यामभिमुखा यान्ति तत्पराभवलक्षणम् ।। २६॥ स्वया सार्धं हपीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ॥३७॥
घ्राह्मणान्मथमं वष्टि गुरुश्च मधुसूदन ।
यूयं सर्व वषिष्यध्वं तत्र ने नास्ति संशयः ।
भृत्यान्भक्तिमतश्चापि तत्पराभवलक्षणम् ।। १७ ॥ पार्थिवान्समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान ।। ३८ ॥
पूर्वा दिग्लोहितांकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा । नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
आमपात्रमतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन । शुलकेयूरकण्ठवाः शुलमाल्पाम्बराहताः ॥ ३९ ॥
उत्तरा शह्ववर्णाभा दिशां वर्णा उदाहृताः ॥ २८॥ अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम् ।
मदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव । जय एते मया दृष्टाः पाण्डुरच्छन्नवाससः ॥ ४०॥
महद्भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥ २९ ।। श्वेतोष्णीपाश्च दृश्यन्ते त्रय एते जनार्दन ।
सहस्रपादं प्रासादं स्वमान्ते स्म युधिष्ठिरः । धार्तराष्ट्रेषु सैन्येषु तान्विजानीहि केशव ॥४१॥
अधिरोहन्मया दृष्टः सह भ्रातृभिरच्युत ॥३०॥ अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
धेतोप्णीपाश्च दृश्यन्ते सर्वे वै शुक्लवाससः ।
रक्तोप्णीपाश्च दृश्यन्ते सर्व माधव पार्थिवाः ॥४२॥
आसनानि च शुभ्राणि सर्वेपामुपलक्षये ॥ २१ ॥ उष्ट्रमयुक्तमारूदौ भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
तव चापि मया कृष्ण स्वमान्ते रुधिराविला। मया सार्धं महावाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभो ॥४३॥
अन्वेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन ॥३२॥ अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन ।
अस्थिसंचयमारूढश्वामितौजा युधिष्ठिरः । अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम् ॥४४॥
मुवर्णपान्यां संहृष्टो भुक्तवान्घृतपायसम् ॥ ३३ ॥
अहं चान्ये च राजानो यच तत्सत्रमण्डलम् ।
युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो बसुन्धराम् ।
गाण्डीशनि प्रवेश्याम इति मे नास्ति संशयः ॥४५॥
सपा दचामिमां व्यक्तं भोक्ष्यते स वसुन्धराम् ३४
हिणीनभनमित्यर्थः ॥ ८ ॥ सोमस्य लक्ष्मव्यावृत्तमित्यत्र शस्त्रवर्णा शस्त्रमैन्द्रधनुः । आममपरम् ॥ २८ ॥ सहन
सोमस्य मगा कलास्यचिद्वेन व्यावृत्तं रहितं दर्शा- पादं बहुमेसलं सहस्रस्तम्भ वा ॥ ३० ॥ मन्त्रेण आ.
दन्यदिने स्थितमपीत्यर्थः ॥ ११ ॥
न्त्रसमूहेन ॥ ३२ ॥ सुन्यक्तं नितान्तं स्फुटम् ॥ ३६ ॥
[ नील० ] शिया कोष्ट्री वागते शब्दं फोति | कण्ठत्रं कण्ठाभरणम् ॥ ३९ ॥ नरवाहनं मनुष्यवाही
२४ ॥ पापक्षाविचरणाः पक्षिणी महाराष्ट्रभाषायां शिविकादि ॥ ४० ॥ उष्ट्रप्रयुक्तं यानमिति शेषः । धा
पांफोटोति प्रसिद्धाः पोरं थीभत्म मलबादिकमित्यर्थः । विभो समुचये वाशब्दः ॥ ४३ ॥
॥ २५ 11 महमपादं महसस्तम्भम् ॥ ३० ॥ तर
[सर्व०] द्वेष्टि दुयोधनः ॥ २७॥ एकासग्वासने
पृथिवीति मंगलः स्वच्छरीरमित्यर्थः । परिनिता परिये एका कापि दी जसवमती शब्दं फरोतीत्यर्थः। सहस्रपाद
पिता ॥ ३२ ॥ पन्धरा प्रसमानो मनधर्ण कुर्वन् । सहयस्तंभम् ॥ ३०॥ [शस्त्रमिन्द्रधनुः ] शुष्टफ्यूग
॥ ३४ ॥ एष्टानि गौक्तिमयत्वान् पयूगानि यातु- धाः 1 ठभं कण्ठपूरक यण्ठाभरणम् । शुष्टरम
भूपगानि पटवाणि पण्टपूरपा.यानि गिरोदेशमारभ्य प मुगामयत्वात् ।। ३९ ।।
अंगपर्यन्नं हायमानानि पठाभरणानि येषां ते गुप्तपं.
(लक्षा०] गहलपादं प्रासादमित्यत्र पादाः सम्भाः३०
प्राध्याः ॥ २९॥
[अतुं०] एका शापिनी गा गाली ॥ २४ ॥
इति श्रीमामारले योगपणि पारिपnिt
विचारयाशिलतमोभ्यायः ॥ १४॥
TRUENT ENTRE
FARE | म. सध्यममा मध्य ॥१४॥

·अध्यायः १४४] उद्योगपर्व ५ १०५ कर्ण उवाच- कृष्ण उवाच- तत्रेदानी समप्यामः पुनः सार्थ त्वयाऽनय ॥ ४९।। उपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुन्धरा । संजय उवाच- यया हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव ॥४६॥ इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिप्वन्य च पीडितम् । सर्वेषां नान भूतानां विनाने प्रत्युपस्थिते । विसर्जितः कंगवेन रथोपस्यादवातरत् ।। ५० ।। अनयों नयसकायो हृदयानापसर्पति ।।४७ ॥ ततः स्वरथमास्थाय नाम्युनढविभूषितम् । महास्माभिर्निवत्रने रायो दीनमानसः ॥ ५१॥ अपि न्वां कृष्ण पश्याम जीवन्तोम्मान्महारणात् । ननः नीयतरं पायान्केगवः सहमालकिः । समुत्तीर्णा महाबाहो वीरतत्रविनागनात् ।। ४८ ॥ पुनरुचारयन वाणी याहि याहीति सारयिम् ॥५२॥ अथवा संगमः कृष्ण स्वर्ग नो भविता ध्रुवम् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि कोंपनिवादे त्रिचन्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ।। चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४४ फर्णम्य पाण्डवान्प्रनि मनः प्रमादयितुं गङ्गातीर संध्यामुपासीनं वर्ण प्रति प्रयागमनम् ॥१॥ वैशम्पायन उवाच- राजा तु धृतराष्ट्रोऽयं वयोटदो न गाम्यति । असिद्धानुनये कृष्णे कुरुभ्यः पाण्डवान् गते । मत्तः पुत्रमर्दनव विधर्म पयि वर्तते ॥ ५॥ अभिगम्य पृथां पत्ता गनः शोचन्निवानवीन ॥१॥ जयव्यम्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च । जानासि मे जीवपुत्रि भावं नित्यमविग्रहे । सोयलस्य च दुर्बुद्धया मियो भेदः प्रपन्स्यते ॥६॥ क्रोगतो न च गृहीते वचनं मे सुयोधनः ॥ २॥ अधर्मण हि धर्मिष्ठं कृतं व कार्यमीयम् । उपपन्नो ह्यसौ राजा चैदिपाञ्चालफेयः । येषां तेपामयं धर्मः सानुवन्धो भविष्यति ॥ ७ ॥ भीमार्जुनाभ्यां कृष्णेन युयुधानयमैरपि ॥३॥ क्रियमाणे बलाद्धर्मे कुरुभिः को न संचरन् । उपप्लव्ये निविष्टोऽपि धर्ममेव युधिष्ठिरः। असान्ना कंगवे याने समुद्याश्यन्ति पाण्डवाः ।।दा फालते नातिसौहार्दाढलवान दुर्वलो यथा ॥ ४॥ [नाल०] तर हृदयं कर्तु मम वचो नापति नानी- धर्मेण कृतमपि वैकार्य विकारजनक वैग्मीरगं चतुर्दश करोति ॥४६॥ पीडितं यथा स्यात्तथा गाढं परिप्व- | वर्षे स्वं राज्यं प्राफ्यथेति प्रतिनाया अययाकरणम्पंधमिष्टं ज्येत्यर्थः ॥ ५० ॥ इतिकरणे कणोंपनिवादः कर्णस्य | धर्मयुक्तमेव भवति येपामधर्मस्वमेव वैरं धर्मवद्भातीत्ययः । भेदनम् ॥ तेपामयं पिस्तो धर्मः मानुरन्धः सफलो भविष्यति मधर्म- इति श्रीनेटफठीये रोगपणि भारतभापदारे फलं. विनागम्नेषां भवियत्यरत्यर्थः ॥ ७॥ पलाद्धमें विचन्दाग्गिमिगतनमोऽध्याय ॥१३॥ [अर्जु० ] वीरक्षयो वीरगृहम् ॥४८॥ पीडितं गाई | पायण्डिनां पारदार्यमुभयमन्नोपारमिति द्वयोरपि धर्महे- यया भवति ।। ५०॥ नुरिति बलात्कल्पना मात्ररहिता सद्वदयमपीत्या इति श्रीमन्महामारनन्यायायामननमियातायामुरोगपणि [अनु० ] अमितानुनये कृष्ण इत्यादेस्ततम्ती नग्मनु. शिवन्यामिपिरमततमोध्यायः॥१४॥ ग्त्यिन्तम्य बलबता देवेन हताः कर्णादयो न पनचियु- [मत्र०] तव हृदयं कर्तृ वची नावैति न प्रत्येनि ४६ स्पारण प्रतिम गायन्त इति वात्पर्यायः॥ १॥ मत्ती रमि धीमहाभारतो रोगगि समंधनाययणातम्यारन्यायां निमर्यादः निगमयो याचारहितः ॥ ५॥ भर्मिध! विचत्वारिंगारिशमनमोघ्यायः॥ १५ ॥ तोऽम्मार पाण्डवानां गज्यं हनम् । सानुरन्धमाः। [नील] अमिद्धानुनये विलपिनये ॥ १ ॥ो- कुटभयंग नेपां धानंगपूणामभग शूनच्छउन एनेपाम- मत इत्यनादरे पटी ॥ २ ॥ पाव्ये मिराटनगर. ॥धा धर्मः सानुगन्धः मफल: धर्मगनप्रयोगों विपरीवनगया विष धर्महीने ।। ५ ।। अधर्मेति हि यम्मान येशम॥७॥ मनग्न मन्तापं फुयात् ॥ ८॥ ५म. पुत्रमदेने धर्म परिनिरामये । ६ म. प्रा.म. पक्षिय नो रायो ।

·४०६
श्रीमन्महामात
( মাষশানাই ?
me
ततः कुरूणामनयो भविता वीरनाशनः । आदानं मन्त्रसंयुक्तं वसन्याः पित्यमनि।
चिन्तयन्न लभे निद्रामहःसु च निशामु च ॥९॥ साहमन्तः पुरे राज्ञः कुन्तिभोजपुरस्कृता ॥ २० ॥
श्रुत्वा तु कुन्ती तद्वाक्यमर्थकामेन भापितम् । चिन्तयन्ती बहुविधं हृदयेन वियता ।
सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता मनसा विममर्श ह ॥१०॥ बलावलं च मन्त्राणां ब्राह्मणस्य च याम्बलम् ॥२१॥
धिगस्त्वयं यत्कृतेयं महान् ज्ञातिवधः कृतः । स्त्रीभावादालभाषाच चिन्तयन्ती पुनः पुनः ।
वस्य॑ते सुहृदां चैव युद्धेऽस्मिन्वै पराभवः ॥ ११ ॥ धाच्या विस्रब्धया गुप्ता सखीजनटता तदा ॥२२॥
पाण्डवाश्चेदिपश्चाला यादवाच समागताः । दोपं परिहरन्ती च पितुधारित्र्यरक्षिणी ।
भारतैः सह योत्स्यन्ति किं नु दुःखमतः परम् ॥१२॥ कथं नु सुकृतं मे स्यानापरायवती कथम् ॥ २३ ॥
पश्ये दोपं ध्रुवं युद्धे तथाऽयुद्धे पराभवम् । भवेयमिति संचिन्त्य ब्राह्मणं तं नमस्य च ।
अधनस्य मृतं श्रेयो नहि ज्ञातिक्षयो जयः ॥ १३॥ कौतूहलात्तु तं लब्ध्या वालिश्यादाचरं तदा ।
इति मे चिन्तयन्त्या व हृदि दुःखं प्रवर्तते । कन्या सती देवमर्कमासादयमहं ततः ॥ २४ ॥
पितामहः शान्तनव आचार्यश्च युधांपतिः ॥ १४ ॥ योऽसौ कानीनगों मे पुत्रवत्परिरक्षितः। .
कर्णश्च धार्तराष्ट्रार्थ वर्धयन्ति भयं मम । कस्मान्न कुर्याद्वचनं पथ्यं भ्रातृहितं तथा ॥ २५ ॥
नाचार्यःकामवान् शिप्यैोणो युद्धचेत जातुचित् १५, इति कुन्ती विनिश्चित्य कार्यनिश्चयमुत्तमम् ।
पाण्डवेषु कथं हार्द कुर्यान्न च पितामहः । कार्यार्थमभिनिश्चित्य ययौ भागीरथीं प्रति ॥२६॥
अयं त्येको च्यादृष्टिर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥१६॥ आत्मजस्य ततस्तस्य घृणिनः सत्यसंगिनः ।
मोहानुवर्ती सततं पापो देष्टि च पाण्डवान् । गगातीरे पृथाऽश्रौपीदेदाध्ययननिःस्वनम् ॥ २७॥
महत्यनथें निर्बन्धी बलवांच विशेषतः ॥ १७॥ प्राइमुखस्योबाहोः सा पर्यतिष्ठत पृष्टतः ।
कर्णः सदा पाण्डवानां तन्मे दहति संप्रति । जपावसानं कार्या) प्रतीक्षन्ती तपस्विनी ।। २८॥
आशंसे त्वद्य कर्णस्य मनोऽहं पाण्डवान्पति ॥१८॥ अतिष्ठत्सूर्यतापार्ता कर्णस्योत्तरवाससि ।
प्रसादयितुमासाद्य दर्शयन्ती यथातधम् । कौरव्यपनी वार्णेयी पद्ममालेव शुप्यती ॥ २९ ॥
तोपितो भगवान्यत्र दुर्वासा मे वरं ददौ ॥१९॥
[सर्व०] कृततोऽस्मात् पाण्डवानाम् येषा तेपाम- स्स्वर्थम् अथै धनम् । वय॑ते यतिष्यते ॥ ११ ।। काम-
रमाकं सानुबन्धः समस्तान(?) ॥ ७ ॥
वान् इच्छावान् ॥ १५ ॥ घृणिनो दयालोः । सत्य-
[नील०] अर्थकामेन हितकामेन ॥ १०॥ कृतः | सलिनः सत्यैकनिष्ठस्य । तदध्ययननिस्वनं तस्य कर्णस्या•
निश्चितत्वात्कृत इव ॥ ११ ॥ पश्ये पश्यामि आफैमात्म- | ध्ययनं जपरूपम् ॥ २७ ॥ तपस्विनी तपोयुक्ता दुः-
नेपदम् अयुद्धे युद्धाभावे ।। १३ ॥ तं लब्ध्वा मन्त्रं प्राप्य | सिता वा ॥ २८ ॥ उत्तरवाससि उत्तरीयवस्रच्छा-
आचरं तेन मन्त्रेण देवतागाहनारयं कार्य कृतवती आसा-
यायाम् ॥ २९॥
दयं लब्धपती ॥ २४ ॥ पुत्रवत्परिरक्षित इत्यत्र काम च [सर्व०] पश्येत्यात्मानमेव संनोथ्य । अयुद्धे युद्धाभावे
परिवामित इति पाठे स्वेच्छया त्यक्त इत्यर्थः ॥ २५॥ पराभवम् ॥ १३ ॥ कामं स्वेच्छया परिवासितस्त्यक्तः
पार्थिमनश्ययर्तव्यं प्रयोजनम् ॥२६॥ घृणिनः दयालोः ॥ २५ ॥ कार्यार्थ वर्तव्यप्रयोजनार्थम् ॥ २६ ॥ उत्तर
मत्यसंगिनः सत्यरतम्य ॥२७॥ उत्तग्वाससि उत्तरी• वाससि उत्तरीयच्छायायाम् ।।२९ ॥
यात्रछायायाम् ॥ २९ ॥
इति श्रीमहाभारतोयोगपवणि सर्वशनारायणकृतायाख्यापा
[अर्जु० ] अर्थकामन अर्थः पुरपार्थः ॥ १०॥ धिग चतुभत्वारिंशदधिषशततमोऽध्याय ॥१४॥
१.म. अभिमरावी । ११ म हानियो भवेत् । प्राप्स्यन्ति सुरतो. २४ म. बामिया वर तदा । २५ म पनि यि । २७ म. पृथापिइया.
रिमामयम् | म सपाय नियम सांग | पायायानिशम् | २८मय सान । २९ म. कर्णरथान्द्रा ।।
१९ मारणे समासाय। २०१. कुन्तीराबा२१ मारले।
अध्याय ॥१४॥

·अध्यायः १४५] उद्योगपर्व ५ ४०७ कर्ण उवाच- आपृष्ठतापाजत्वा स परिवृत्य यतत्रतः । । ययान्यायं महातना मानी धर्मभृतां वरः । दृष्ट्वा कुन्तीमुपातिष्ठदाभिवाय कृताञ्जलिः ॥ ३० ॥ उत्स्सयन्त्रणतः प्राह कुन्तीं वैकर्ननो हपः ॥ ३१ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि चतुश्चत्वारिंदाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४५ जुन्या कणं प्रति तं म्यान्मपि जानो-मि न राधेयम्नम्मान्मद्वचनादातराष्ट्रान्परित्यग्य पाण्डवै. संगच्चभ्येति कथनम् ॥१॥ धार्तराष्ट्रान्न तयुक्तं त्वयि पुत्र विशेषनः ॥ ६ ।। रायेयोऽहमाधिरथिः कर्णस्त्वामभिवादयं । एतद्धर्मफलं पुत्र नराणां धर्मनिश्चये । प्राप्ता किमर्थं भवती ब्रूहि किं करवाणि ते ।। १ ।। यत्तुप्यन्त्यस्य पितरो माता चाध्यदर्शिनी ॥ ७ ॥ कुन्त्युवाच- अर्जुनेनार्जितां पूर्व हुतां लोभादसाधुभिः । कोन्तैयस्त्वं न राधेयो न तवाधिरयः पिता। आन्छिय धार्तराष्टेभ्यो मुद्व यौधिष्ठिरीं श्रियम् ८ नासि मूतकुलं जातःकर्ण तद्विद्धि में वचः ॥ २॥ अद्य पश्यन्ति पुरवः कर्णार्जुनसमागमम् । कानीनस्त्वं मया जातः पूर्वजः कुक्षिणा धृतः । सौभ्रात्रेण समालक्ष्य संनमन्नामसाधवः ॥९॥ कुंतिरानस्य भवने पार्थस्त्वमसि पुत्रक ॥ ३॥ कर्णार्जुनो वे भवतां यथा रामजनार्दनौ । प्रकाशकर्मा तपनो योऽयं देवो विरोचनः । असाध्य किं नु लोक स्यागुवयोः संहितात्मनोः॥१० अजीजनत्त्वां मय्येप कर्ण शस्त्रभृतां वरम् ॥ ४ ॥ कर्ण शोभिप्यसे नूनं पञ्चभिभ्रातृभितः । - कुण्डली बद्धकवचो देवगर्भः श्रिया वृतः । देवः परिवृतो ब्रह्मा वेद्यामिव महाबरं ।। ११ ।। जातस्त्वमसि दुर्घर्ष मया पुत्र पितुहे ॥ ५॥ उपपन्नो गुणैः सबैज्येष्टः श्रेष्ठेषु वन्युपु । स त्वं भ्रातृनसंबुद्धय मोहायदुपसेवसे । मूतपुत्रेति मा गन्दः पार्थस्त्वमसि वीर्यवान् ॥१२॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४५ ।। [भील०] आपृष्टतापादपराहपर्यन्तमित्यर्यः ॥३०॥ [अर्जु०] प्रकामा प्रकाशः प्रकागनं कर्म क्रिया उत्रमयन् उदयविस्मयः ॥ ३१ ॥ यस्य स वपनः सूर्यः ॥ ४ ॥ [परिवृत्योत्स्मयन नृपः इति श्रीन बोमा चतुश्चत्वारिंगदधिकशततमोऽध्यायः ॥१४ा परिवृत्य पश्चादावृत्य उत्स्मयन् उद्वविग्मयः वृपः श्रेष्ठः।] [अई०] आपृष्टतापात् पृष्टतापपर्यन्तम् ॥ ३०॥ एकदर्शिनी एफ स्नेहमेव पश्यनीति ॥ ७ ॥ मा गन्दी इति श्रीमन्महाभारतम्याग्न्यायामर्जुनमिप्रकृतायामुयोगपर्वणि भूदिति गेपः ॥ १२॥ चतुप्रसारिंशदधिरयतनभोम्पाय.n १४॥ इनि श्रीमन्महाभारतम्याग्न्यानाम नमिनायामुयोगागि [नील.] राधेय इति ॥ १॥ एकं पुनमेन स्नेहेन पत्रचत्वारिंगरविवशततमोध्याय ॥ १५॥ पश्यन्ती एकदागिनी ॥ ७॥ संनमन्तां महा भवन्तु [सर्व०] एकदर्शनी एकं पुनमैत्र नेहन पश्यन्ती|| ॥९॥ भवां वर्धेतां संहितात्मनोः मिलिनचेतसोः ॥ १०॥ सूनपुत्रेतिगन्दो माभूदिति शेषः ॥ १२ ॥ इति श्रीमहामारनोरोगपति मर्वशनारायणतन्याया पचंचवारिदविक्शनतमोभ्यायः ॥१९॥ इनि भीमन्महामारते अयोगपर्वणि नेउलीये मारतभावदीरे पषवारिंगारिकशननमाध्यायः॥१६॥ १ म.किममय भसीम. तिरो मोहननु बुध्यसे । म नादम्भारमा। १२ म गयो। १ मा १ ·४०८ श्रीमन्महाभारते भगवान पट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४६ पौन कुन्तीवचनं प्रत्याख्याय गुर्जुन धतुर्णी पुत्राणामभयप्रनितानम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच- कोऽध भीतं नमां विधात्यार्थानांसमिति गतम्।।९।। ततः सूर्यान्निधरितां कर्णः शुश्राव भारतीम् । अभ्राता विदितः पूर्व युद्धकाले प्रकाशितः । दुरत्ययां प्रणयिनी पितृपद्भास्कररिताम् ॥ १ ॥ पाण्डवान् यदिगन्छामि कि मां क्षत्रं वदिप्यति॥१० सत्यमाह पृथा वाक्यं कर्ण मातृवचः कुरु । सर्वकामः संविभक्तः पूजितश्च यथासुखम् । श्रेयस्ते स्यान्नरव्याघ्र सर्वमाचरतस्तथा ॥२॥ अहं वै धार्तराष्ट्राणां कुयाँ तदफलं कथम् ।। ११ ॥ वैशंपायन उवाच- उपनहा पर ये मां नित्यमुपासते । एवमुक्तस्य मात्रा च स्वयं पित्रा च भानुना । नमस्कुर्वन्ति च सदा वसवो वासवं यथा ॥ १२ ॥ चचाल नैव कर्णस्य मतिः सत्यधृतेस्तदा ॥३॥ मम माणेन ये शत्रून् शक्ताः प्रतिसमासितुम् । कर्ण उवाच- मन्यन्ते ते कथं तेपामहं छिन्यां मनोरथम् ॥ १३ ॥ न चैतच्छूदधे वाक्यं क्षत्रिये भापितं त्वया । मया प्लयेन संग्राम तितीर्पन्ति दुरत्ययम् । धर्मद्वारं ममैतत्स्यानियोगकरणं तव ॥ ४॥ अपार पारकामा ये त्यजेयं तानहं कथम् ॥ १४ ॥ अकरोन्मयि यत्पापं भवती सुमहात्ययम् । अयं हि कालः समाप्तो धार्तराष्ट्रोपनीविनाम् । अपाकीर्णोऽस्मि यन्मातस्तद्यश कीर्तिनाशनम् ।।५।। निर्वेष्टव्यं मया तन प्राणानपरिरक्षता ॥ १५ ॥ अहं चेत्क्षत्रियोजातो न प्राप्तः क्षत्रसत्क्रियाम् । कृतार्थाः सुभृता ये हि कृत्यकाले घुपस्थिते । त्वत्कृते किं नु पापीयः शत्रुः कुर्यान्ममाहितम् ॥६॥ अनपेक्ष्य कृतं पापा विकुर्वन्त्यनवस्थित्ताः ॥१६॥ क्रियाकाले त्वनुकोशमकृत्ला त्वमिमं मम । राजकिल्विपिणां तेपां भर्तृपिण्डापहारिणाम् । हीनसंस्कारसमयमय मां समवृचुदः ॥ ७ ॥ नैवाय न परो लोको विद्यते पापकर्मणाम् ॥१३॥ न वै मम हितं पूर्व मातृवचेष्टितं त्वया । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामर्थे योत्स्यामि ते सुतैः । सा मां संबोधयस्यद्य केवलात्महितैपिणी ॥ ८॥ वलं च शक्तिं चास्थाय न वै त्वय्यनृतं वदे।।१८।। कृष्णेन सहितात्को वै न व्यथेत धनंजयात् । [नील.] तत इति ॥१॥न श्रद्दधे कर्तव्यत्वेन विनाशः।अपाकीर्णरत्यक्तः । यशाकीर्ती प्रागेव व्याख्याते न मन्ये । धर्मद्वारं धर्मापगमद्वारं तव नियोगकरणं त्वदाज्ञ ५॥क्षत्रसत्किया क्षत्रजातीयसत्कारः त्वत्कृते त्वरिक. तार्थानुष्ठानम् ॥ ४ ॥ सुमहात्ययं सुमहान् अत्ययो जा. यानिमित्तं किंन्वित्यादि ममाहितं पापीयः पापतमं तत् तिभ्रंशाख्यो विनाशो यस्मात् अपाकीर्णरत्यक्तः यशो | किं शत्रुः कुर्यान्न कुर्यादेव क्षत्रियस्य द्वाविंशतिवर्षाणि माहात्म्यख्यातिः फीतिः सदिस्तस्याः कीर्तनम् ॥५॥गमितानीति यावत् ॥ ६॥ न व्यथेत न विभीयात् । स्वकृते त्वत्सुग्वार्थ कानीनो गर्भः प्रकटो माभूदिति हेतो. समिति सभा संग्रामं धा ।। ९ ।। उपना बद्धा ।। १२ ॥ रहे अत्रसक्रियां चेन्न प्रातस्तहि त्वदन्यः फः नः किं प्राणन परेन । प्रतिसमासितुं जैतुम् ॥ १३ ॥ निर्वेष्टव्यं ममाहितं पापीय इति इतोऽपि पापतरं कुर्यान्न फोपी- योद्धच्यम् ॥ १५ ॥ त्यर्थः ॥ ६॥ क्रियाकाले क्षत्रियोचितसंस्कारकाले अनु [सर्व० ] सूर्यान् शब्दं कुर्वन्तीति शपः॥१॥ त्वत्कृत मोश दयां रामपुदः स्यमाथि प्रेरित्तवत्यसि ॥ ७॥ यत्प्रासगुपागतम् ममाहितं तत्ति शत्रुः कुर्यात् इत्यन्वयः उपनदा बसा ॥ १२ ॥ प्रनिसमामितुं गंतुम ॥ १३ ॥ ॥६॥ निष्टव्य पिण्डमक्षणमा फलमुपभोक्तव्यम निवेष्टव्यं भुक्तस्य सदमागण्यं मध्यम् ॥ १५ ॥ || १५ | पलं मामर्थ्य शक्ति प्रभावादिकपाग ॥१८॥ [r. ] निश्चरिना निसृता भारती याणीम् । [ लक्षा०] अबकीणोऽस्मि यन्मातरित्यत्र जाकीर्ण. प्रगयिनी स्नेहमयुगाम ॥ १ ॥ मुमहात्ययम् अत्ययो अकालीनरेनोमातः तद्यम:कीर्तिनाशनमित्या यास- १ नस-नाम्। ५म मकानोमन 1१८म चारवान सावित [4.। . .

·अन्यायः १४७] व्योगपर्व ५ आनृशंस्यपया वृत्तं सन्सन्मुसोचिनम् । निरर्जुनाः सफणां वा मार्जुना वा हने मयि ।।२३।। अनोयकरमप्यनन करोम्यय ते यः १९ ।। इति कर्णयः श्रुत्वा कुन्ती दासान्मरेपनी । न च तेऽयं ममारम्भा मयि मांगी भविष्यति । उवाच पुत्रमाश्रिय कर्ण धपादकम्पनम् ॥ २४ ॥ वव्यान्विपद्यान्संग्रामनहनिप्यामि ते मुतान॥२०॥ एवं व भाव्यमेनेन क्षयं याम्यन्नि कौरवाः । युधिष्ठिरं च भीमं च यमों वार्जुनाइने । यया वं मापने कर्ण देवं तु बलवत्तरम् ॥ २५ ॥ अर्जुनन समं युद्धमपि योधिष्टिर बन्ले ॥ २१ ॥ त्वया चतुर्णा भ्रातृणामभयं सुत्रकर्शन । अर्जुनं हि निहत्याजों संपाप्तं स्यात्फलं मया ।, दत्तं तत्पतिजानीहि संगरनिमोचनम् ।। २६ ।। यगमा चापि युज्येयं निहतः सव्यसाचिना ॥२२॥ अनामयं स्वस्ति चेति पृथायी कर्णमवान् । न ते जातु न शिप्यन्ति पुत्राः पञ्च यशस्विनि । नां कर्णोध्य तन्युक्त्वा नतस्ती जन्मतुः पृथ॥२७॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पट्चत्वारिंदाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४६ ।। . सतयवारिंशदधिकशततमोऽध्यायः २४७ श्रीन पानवेन्यः कुएममा नान्नश्यनम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच किमुक्तः पुण्डरीकाक्ष नन्नः शंसितुमईसि ॥५॥ आगम्य हास्तिनपुरादुपटव्यमरिन्दमः । वासुदेव उवाच- पाण्डवानां यथावृत्तं केगवः सर्वमुक्तयान ॥१॥ मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रनः । संभाप्य मुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनःपुनः। नभ्यं पथ्यं हिनं चोक्को न च गृदानि दुर्मतिः॥४॥ स्वमेव भवनं शारिविश्रामार्थ जगाम ह् ॥ २॥ युधिष्ठिर उवाच- विमस्य सर्वान्नुपनीन, विराटपमुखांस्तदा । तस्मिन्नुत्पथमापने वृद्धः पितामहः । पाण्डवा भ्रानरः पञ्च भानावस्तं गते सति ॥३॥ विमुक्तवान्हपाकेश दुर्योधनममर्पणम् ।। ७ ।। सन्ध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाः । आचार्यो वा महाभाग भारद्वाजः किमनवीन् । आनाय्य कृष्णं दागाई पुनमन्त्रममन्त्रयन् ॥ ४ ॥ पिना या धृतराष्ट्रस्तं गान्धारी वा स्मित्रवीत् ॥ ८ ॥ युधिष्ठिर उवाच- पिता यवीयानम्मा भत्ता धर्मविदां वरः। स्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रनः । पुत्रगोकाभिसंनतः किमाह धृतराष्ट्रनम् ।। ९ ।। कीतिः कीर्तम् नन्नागयतीति तथोक्तम् ॥ ५ ॥ ममिनि [सर्व०] विषयाभिभूयापि ॥ २० ॥ गतमित्यत्र ममिति ममाम ॥ ९॥. इति श्रीमाभारतीयोगपगि मांसलागरमा पारिवामिगतनमोहमायः ॥ १६॥ इति श्रीमहाभारत गंगमंषि वादिगजातशाउंगारे पदयवाग्निगिननमाम्पाः१५॥ [नील०] मागम्यनि-पाण्डवानां पुर तिर। [नोला] वयान वधाहान विषयान् हन्तुं गया- नागपुरं हाग्निनपुग्म् ॥ ५॥ पथ्यं न्यायोपन दिनमुभ- नपीत्यर्थः ॥ २० ॥ मा चसच तोधर्माधर्मा न या जयावहम् ॥ ६॥ त्यजनोधर्माधर्मकमंश्यो । प्रार्थिवावनि मिनादः कद [अर्नु.] मंगर हस्तिनापुगदागन्य म यथावदुन योवनावि ॥ नि न्याख्यायिकानापर्यम् ॥२७॥ वान् । मागम्य हास्तिनपुगदित्याः प्रधिामृत्य इति श्रीमन्मनामात पांगगिटीय भारतमा त्यन्तम्य टुर्दैवतो हि दुयोवनम्य बुद्धिः मरमप्रिय पाचनारिमसिनामोन्याय ॥ १४ ॥ युलविनामहतो: मंप्रामान मानुन योगग निवन- [अर्जु] विकासोदा ॥२०॥ तो मा च न च २७ / बिनु न गत्यन इनि समरि युद्धार मनद्वो मोति माया पाथः । उपाय सनासमवायम्यानम् ॥ १॥ प्यायन्न: पनि भीमन्महामारनामनाममातारान पट्यगारंगदागिनोसार १६n चिन्नरन्तः॥४॥ नागरं हानिनग्म् ॥५॥ मात्र २४म. मन्न् । २० म... मा.सं. मोर १३ ·श्रीमन्महाभारते [भगवानपर्व ६. । किं च सवें नृपतयः सभायां ये समासते । प्रतिज्ञा दुष्करां कृत्वा पितुर) कुलस्य च । उक्तवन्तो यथातत्वं तहि त्वं जनार्दन ॥ १० ॥ अराजा चोरताश्च यथा सुविदितं. तव । ।'उक्तवान् हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः । प्रतीतो निवसाम्येप प्रतिज्ञामनुपालयन् ।। २० ॥ थार्तराष्ट्रस्प तेषां हि वचनं कुरुसंसदि ॥ ११ ॥ तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान कुरुकुलोद्हः । कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः । विचित्रवीयों धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिव ॥ २१॥ अभियं हृदये मह्यं तन तिष्ठति केशव ॥ १२ ॥ स्वयतेऽहं पितरित स्वराज्ये सन्यवेशयम् । तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिन्छाम्यहं विभो । विचित्रवीर्य राजानं भृत्यो भूला बधश्वरः ।। २२ ॥ यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु । तस्याहं सदृशान् दारान् राजेन्द्र समुपाहरम् । भवान् दिनोगतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान् गुरुः||१३ | जित्वा पार्थिवसंघातमपि ते बहुशः श्रुतम् ॥ २३ ॥ वासुदेव उवाच- ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम् । शृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा मुयोधनः । स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विमवासितः ॥२४॥ मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे ॥१४॥ दारेप्वयतिसक्ताश्च यक्ष्माणं समपद्यत । मया विश्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः । यंदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः । अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ।। १५ ॥ तदाऽभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः ॥ २५ ॥ दयोधन नियोचेदं कुलाचे यद्वीमि ते । प्रजा ऊचु: तच्छुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु ॥ १६ ।। उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः। मम तात पिता राजन् शान्तनुलोकविश्रुतः । ईतीः मणुद भद्रं ते शान्तनोः कुलवर्धन ॥ २६ ॥ 'तस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः ॥ १७ ॥ पीडयन्ते ते प्रजाः सर्वा च्याधिभि शदारुणैः । तस्य बुद्धिः समुत्पना द्वितीयः स्यात्कयं सुतः । अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि ॥ २७ ॥ एकपुत्रपपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीपिणः ॥ १८ ॥ व्याधीन् प्रणुद चीर त्वं प्रजा घर्मण पालय । न चोच्छेदं कुलं यायादिस्तीयेच कथं यशः । वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशमुपगन्छतु ॥ २८ ॥ तस्याहमीप्सिनं युद्धा काली मातरमावहम् ॥ १९ ॥ सत्यं पध्य, क्षत्रियजातेन दुर्गव, हितं कालान्तरेऽप्युपकार स्थापितः ॥ २४ ॥ ईतय इति विभत्तिव्यत्यये शसो ॥ ६॥ पिता यवीयान् कनितातः ।। ९॥ जस् ।। २६ ।। व्याधीन इति विविधानाधीन् ।। २८ ॥ [मर्व०] पथ्यं दृष्टतउपशारि हिनम् पग्लोकाविरोधि६ [सर्व० ] कुरुमुख्ययोर्भामधृतराष्ट्रयोः । वचनं सर्व [नोट.] शुभमुरत्ययोः भीष्मधूवरामयोः तेषां रामपां नृपाणां वचनम् धार्तराष्ट्रस्य [ग प्रियं । प्रियं] प परनं यथ भवानुन मान्यचनं महा मदय तत्ता धान- हृदये न तिष्ठीति भानुक्तवान् तत्सर्वं वचनं श्रोतु- गदम्य इ.ये न निष्ठतीति द्वयोः मंयन्यः॥ ११-१२॥ मिच्छामीत्यर्थः ।। ११-१३ ।। स विचित्रवीर्यो विप्रधान गाभिएगात नासिरामन नीमापम ॥ १३ ॥ पाली सिनः । गमायाग सयं पलायनेन नदीयशिविरस्य शून्य- मत्यवतीम् ।। १९ प्रतीतः नुः ॥२०॥ विप्रतापरणात् म एवं विश्वासिन इत्युत्तम् ॥ २४ ।। मिनः द म्यापिन: रामभयात्म्ययं पटायगेन प्रभाभि ईतय इनीः ॥ २६ ॥ पदार्यातपिप शुन्यतापग्णात ॥ २४ ॥ईनी: ना. इति श्रीमहाभारतीयोगपणि सबलारापणालयापापा नृपधादिपाः ॥२६॥ REETumतमो:म्याय ॥१॥ रतिया Terfप्तिमायाu१५ [ लक्षा०] यप पुरमुग्न्ययोरित्यत्र पुरगुएरापोः (rf भिमत नातिरमत ।। १३ ॥ri भूतराष्ट्रमीमयोः पुरतः ॥ ११ ॥ पत्नीमान सिध जयवर। प्रनीतः नुगः भीमामामात योगपणि दागिनीयतामा it रोपा ॥१९॥ग विगिश्वीप: विश्यासिनो र सपनागिधिनमो:मा. १३.५1५1१६.griist १८म.सपना२३१४)

·अध्याय: १४८]]
अयोगपर्व
४११
-
.
H
.
.
भीष्म उवाच-
। अहं प्रेप्यश्च दासच तवाद्य मुतवन्सले ।
प्रजानां क्रोगतीनां वै नेवाशुभ्यत मे मनः। एवं तामनुनीयाई मानरं जनमेव च ।। ३६ ।।
*प्रतितां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा । अयाचं भ्रातारंषु तदा व्यामं महामुनिम् ।
नतः पौरा महाराज माता कालीच मे शुभा॥२९॥ सह मात्रा महाराज प्रसाय तमूपि तदा ॥ ३७॥
भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाच बहुश्रुताः । अपत्यार्य महाराज प्रसादं कृतवांव सः।
मामूचुर्भृगसंतप्ता भव राजेति सन्ततम् ॥ ३० ॥ जीन्स पुनानजनयत्तढा भरतसत्तम ।। ३८ ॥
प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिप्यति । । अन्यः करणहीनवान वै गना पिता नत्र ।
स त्वमस्मद्धितार्थ व राजा भव महामते ।। ३१ ।। राजा तु पाण्टुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः ॥३९॥
इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरः । स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाबहारिणः ।
तेन्यो न्योदयं तत्र प्रतिज्ञा पिगारवाद ॥ ३२॥ मातात कलहंकागज्यस्पार प्रदीयताम् ।।४।।
अबरता छगजा च कुलस्यार्थे पुनःपुनः । मयि जीवति राज्यं कः संपशासेपुमानिट |
विशेपतस्त्वदर्थ च धुरि मा मां नियोजय ॥ ३३॥ मावसंस्था वत्री मांगममिच्छामि वः सदा॥४२॥
ततोऽहं माजलिर्भूत्वा मातरं संप्रसाढयम् । न विशेपोस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च पार्थिव ।
नाम्ब शान्तनुना जातः कौरवं वंशमुद्रहन् ॥३४॥; मतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च ॥ ४२ ॥
प्रतितां वितयां कुर्यामिति राजन्पुनःपुनः । श्रोतव्यं खलु वृद्धानां माभिगीर्वची मम ।
विगेपतस्त्वदर्थं च प्रतितां कृतवानहम् ॥ ३५ ॥ नागयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तया ॥४३॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तचत्वारिंगदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४७ ।।
अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः १४८
पाण्डयन्य. श्रीकृष्णेन कुरमभातृत्तान्तस्थनम् ॥ १ ॥
वासुदेव उवाच-
वनं जगाम कौरव्यो भायर्याभ्यां सदितो नृपः ॥ ५ ॥
भीष्मेणोक्त ततो द्रोणो दुर्योधनमभापत । नीच:स्थित्वा तु विदुर उपास्त म्म विनीतवेन् ।
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः ॥ १॥ मेप्यवत्पुरुपव्यानो वालन्यजनमुक्षिपन् ॥ ६ ॥
प्रातीपः शान्तनुस्तात कुलस्यार्य यथा स्थितः । ततः सर्वाः प्रजास्तान धृतराष्ट्र जनेश्वरम् ।
यथादेवव्रतो भीष्मः कुलम्याथै स्थितोऽभवत् ।।२।। अन्वपद्यन्त विधिवद्यया पाण्टुं जनाधिपम् ।। ७ ॥
तथा पाण्डुरसतिः सत्यसन्यो जितेन्द्रियः ।
विसृज्य धृतराष्ट्रीय राज्यं स विदुराय च ।
राजा कुरूणां धर्मात्मा मुव्रतः सुसमाहितः ॥३॥ चचार पृथिवीं पाण्डुः मा परपुरंजयः ॥ ८॥
ज्येष्टाय राज्यमढदादृतराष्ट्राय धीमने ।
कोगसंवनने दाने भृत्यानां चान्वक्षणे।
यवीयमे तथा क्षत्रे कुरणां वंगवर्धनः।। ४ ।। भरणे चव सर्वस्य विदरः सन्यसंगरः ॥९॥
नतः सिंहासने राजस्थापयित्वैनमन्युतम् ।
[अर्जु०] नानुभ्यत नाचलन ।।२९॥ सन्ततं निरन्त- | दनः भत्ता वियोनित्वादनहः इति सूचयन् यया ज्येष्टा-
ग्म् ॥३०॥ व्यगपं व्यतपयम् । ] वितयामनृवाम् ॥३५॥ याददात् तया क्षेत्र विदुराचापि न्यासभूतमदादिति
इति श्रीमन्महामारत-पाख्यायामजुनमिनायामुशोगपर्वभि
भावः ॥ ४ ॥ संवननमात्मीयतामग्णम् ॥९॥
सप्तचत्वारिंगदक्षिगतनमाध्याय ॥१est
[बर्नु०] भने विदुराय ॥ ४ ॥ एनं धृतराष्ट्रम्
नील.] भीष्मेणोक्त इति ॥ १ ॥ ज्येष्टोऽन्यन्वा ॥५॥ कोपमंचरणे धनचयरक्षण ॥ ९ ॥
२९ म कोरमानाना। ३१ म. महाने । ३९ म. करमौनोय ॥
४ म. पोयमस्तया इन स्ववियन । ० म. नगरिन् ।
-
भष्पाप ॥१७॥

·४१२ श्रीमन्महाभारते [ भगवानपर्व - सन्धिनिग्रहसंयुक्तो राज्ञां संवाहनक्रियाः। प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा ॥२३॥ अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरंजयः ॥ १० ॥ नोपेक्षस्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम् । सिंहासनस्थो नृपतिधृतराष्ट्रो महाबलः । अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते ।। २४ ॥ अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना ॥ ११ ॥ वनं गच्छ मया सार्थ धृतराष्ट्रेण चैव ह । कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि । वद्धा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्र सुदुर्मतिम् ॥ २५ ॥ संभूय भ्रातृभिः साथै भुक्ष्य भोगान् जनाधिप१२॥ शाधीद राज्यमद्याशु पाण्डवैरभिरक्षितम् । वीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथंचन । प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् ॥२६॥ भीप्मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम ॥ १३ ॥ पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञाममिततेजसाम् । ना त्वत्तोऽभिकालिप्ये वृत्त्युपायं जनाधिप । विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः । यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु॥१४॥ प्रध्यायमानः स तदानिःश्वसंध पुनःपुनः॥३५ दीयतां पाण्डपुत्रेभ्यो गन्यामरिकर्शन । ततोऽथ राज्ञः सुवलस्य पुत्री सममाचार्यक तात तव तेपां च मे सदा ॥ १५ ॥ धर्मार्थयुक्तं कुलनाशभीता। अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतयो मम । दुर्योधनं पापमति नृशंसं बहुना कि प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः॥१६॥ राज्ञां समक्षं मुतमाह कोपात् ।। २८ ॥ यासुदेव उवाच- ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा पवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा । ब्रह्मर्पयो ये च सभासदोऽन्ये । च्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसंगरः । शृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराध पितुदनमन्वीक्ष्य परिहत्य च धर्मवित् ॥ १७ ॥ पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य ॥ २९ ॥ विदुर उवाच- राज्यं कुरूणामनुपूर्वभोज्यं देवगत निवेदं वचनं मम भापतः । क्रमागतो नः कुलधर्म एपः। धनष्टः योग्यो वंशस्त्वयाऽयं पुनरावृतः ॥ १८ ॥ लं पापयुद्धेतिनृशंसकर्मन् सन् विमानाय वचनं समुंपेक्षा। राज्य पुरणामनधाद्विहसि ॥३०॥ गोऽयं दुर्योपना नाम बुलेस्मिन्नुलपासनः ।। १९॥ राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीपी यस्य गंभाभिभूतम्य मति सपनुवर्नसे । तस्यानुनो विदुरो दीर्वदशी। “नार्यम्याटलतस्य लोभन हतचेतसः ॥ २० ॥ एतापतिकम्य कथं नृपलं अनिनामनि यः गावं पितुर्धमार्थनिनः । दुर्योधन मार्थयसेय मोहात् ॥ ३१ ॥ राने नव्यन्ति पुरमा दुर्योधनातन वै ॥ २१ ।। राना र क्षता च महानुभागो यथा ने न प्रणायुमहाराज नया पुर। भीष्मे स्थिते परवन्तो भरेताम् । मा गए धृतराष्ट्र च पूर्वमा महामते ।। २२ ।। अयं तु धर्मतनया महात्मा निनगर शारंग्यं कृपा स्थापिनानसि । नकामययो नृवरी नदीनः ।। ३२ ।। [पर्प०] गनमा गपिन्ना मनियान गया त्वदनुगामिना द्रोणेन र लामोऽयहानपनी पुर्या- 12मरमात्मीयता भन पाध्यम्यो भय प्रापयतीत्याशय. ॥२५॥ ir.] माननिया गंशानं मापा माना- नियाममहाभारत योगदागिनेभा पादिमिया ॥ १०॥ माश्याइभयान अपामानिनोपाय ॥१४॥ ॥३॥ 5 ॥ सयममा त्योभन देवी ॥ १८ ॥ PRITH [भ] मेदय गन ॥ १६ famfier TRA ||१|| नि माया दुसाधना सिमिनन ॥२२परन्त | नीलो भागम, 1.1 ।

·अध्यायः १४९] उद्योगपर्व ५' ४१३ राज्यं तु पाण्डोरिदममवृष्यं अनुनया चाय महानतस्य तस्याय पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये । अयान्नृपोध्य विदुरस्तथैव । राज्यं तदेतनिखिलं पाण्डवानां कार्य भवेत्तनुहहिनियोज्यं पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि ॥ ३३ ॥ धर्म पुरस्कृत्य मुदीर्घकालम् ॥ ३५॥ यदै व्रते कुरुमुख्यो महात्मा न्यायागतं राज्यमिदं कुरुणां देवव्रतः सत्यसन्योमनीपी। युधिष्ठिरः गास्तु वै धर्मपुत्रः। सर्व तदस्माभिरहत्य कार्य प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा राज्यं स्वधर्मान्परिपालयद्भिः ॥ ३४ ॥ पुरस्कृतः शान्तनन चव ॥ ३६ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोज्यायः ॥ १४८ ॥ एकोनपञ्चाशदधिरुशततमोऽध्यायः १४९ - भगवना पाण्डवेभ्यः पुरसभावृत्तान्त कथनम् ॥ १॥ वासुदेव उवाच- वशे कृत्वा स नृपतीन्यवसन्नागसाइये ।। ९ ॥ एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । तं पिता परमवद्धा ययातिनहुपान्मनः । दुर्योधनमुवाचेदं राजमध्ये जनाधिप ॥ १॥ शगाप पुत्रं गान्धारे राज्याचापि व्यरोपयत् ।। १० ॥ दुर्योधन निबोधेदं यचां वक्ष्यामि पुत्रकः । ये चनमन्ववर्तन्त भ्रातरा बलदर्पिताः। तथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम् ॥ २॥ गशाप तानभिकुन्द्धी ययातिस्तनयानथ ॥ ११ ॥ सोमः प्रजापतिः पूर्व कुरणां वंगवर्धनः । यवीयांसं ततः परं पुत्रं स्वयगवर्तिनम् । सांपादभूय पष्ठोऽयं ययातिनहुपात्मनः ।। ३ ॥ राज्ये नियामात विधयं नृपसत्तमः ॥ १२ ॥ तस्य पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च राजर्षिसत्तमाः । एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सित्तो न राज्यममिजायते । । तेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्लभुः ।। ४ ।। यवीयांसोऽपि जायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया ।।१३।। पूर्यवीयांच ततो योऽम्माकं यशवर्धनः । तथैव सर्वधर्मतः पितुर्मम पितामहः । शर्मिष्टया संममतो दुझिा वृपपर्वणः ॥ ५॥ प्रतीपः पृथिवीपालखिषु लोकेपु विश्रुतः।। १४ ।। यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः मुतोऽभवत् । तस्य पार्थिवसिंहम्य राज्यं धर्मण गामतः । दाहिनस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः ॥ ६ ॥ अयः प्रजजिरे पुत्रा देवस्या यशस्विनः ॥१५॥ यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतः । देवापिरभवच्छेष्ठो वादीकस्तदनन्तरम् । अवमैने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः मुमन्दधीः ॥ ७ ॥ तृतीयः गान्तनुस्वात धृतिमान्म पितामहः ॥१६॥ न चातिष्ठरिपतुः शास्त्रे बलदर्पविमाहितः । देवापिस्नु महातेजास्वन्टोपी राजसत्तमः । अवमेने च पितरं भ्रातॄश्वाप्यपराजितः ॥ ८ ॥ धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूपणे रतः ॥१७॥ पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुरबाभवदली। [सर्व० । शायमाझाम् ।। २१ ।। [नील.] एवमुन इति ॥ १॥ अमिजायते ग्रामोति इति श्रीमहाभारतोयोगपाणि सर्वज्ञनारायणपत पाल्याया- जायन्न लभन्त ।। १३ ।। वन्दोपी मुछी ।। १७॥ मष्टचत्वारिंशदपियनतमोऽध्याय १४८॥ [अबुं०] अभिनायने प्राप्नोति।।शावग्दोपरी १५ [अर्जु.] अहत्य महत्वा ॥ ३४ ।। [सर्व०] अभिजायने प्रामोनि ॥ १३ ॥ दोषी इति श्रीमन्महाभारतन्यारत्यायाम[नमित्तायामुशंगपरंगि कुष्टी ॥ १७ ॥ अटर गरिवभिनतमोऽध्यायः ॥ १८॥ । इति श्रीमशंगमा मकानपजादस्तितमोध्यायः ॥१५॥ ३४म, सदरमाभिरहनिम्न पाई। ३५ म. नियुज्य ॥ अध्याय १ean म अपनगर ·४१४ श्रीमन्महाभारते [ मगद्यानपर्व PawwwAN पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतः । पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपः । सर्वेषां वालद्धानां देवापिढयङ्गमः ॥ १८ ॥ विनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिन्दम ।। ३० वहान्यः सत्यसन्धश्च सर्वभूतहिते रतः । मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि । वर्गमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च ।। १९ ॥, अराजपुत्रो ह्यस्वामी परस्वं हर्तुमिच्छसि ।। ३१ वाहीकस्य प्रियो भ्राता शान्तनोश्च महात्मनः । युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा सांभ्रात्रं च परं तेपां सहितानां महात्मनाम् ॥२०॥ न्यायागतं राज्यमिदं च तस्य । अय कालस्य पर्याये रद्धो नृपतिसत्तमः । स कौरवस्यास्य कुलस्य भर्ता संभारानभिपेकार्थ कारयामास शास्त्रतः ॥ २१ ॥ प्रशासिता चैव महानुभावः ॥ ३२ ॥ मालार्थानि सांणि कारयामास वै विभुः। स सत्यसंधः स तथाऽप्रमत्तः तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह ।। २२ ॥ शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य गोप्ता ! सर्वे निवारयामामुर्देवापेरभिपेचनम् । मियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी स तच्छुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम् । जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता ॥ ३३ ॥ अश्रुकण्ठोऽभवद्राना पर्यशोचत चात्मजम् ।। २३॥ क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च सोऽभवत् । सत्यवतत्वं श्रुतमप्रमादः। प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोपेण प्रदूषितः ।। २४ ॥ भूतानुकम्पा धनुशासनं च हीनाझं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः। युधिष्ठिरे राजगुणा: समस्ताः ॥ ३४ ॥ इतिकृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यपेधन् द्विजर्षभाः ।। २५ ॥ अराजपुत्रस्त्वमनायटचो . तनः मव्यथिताझोऽसौ पुत्रशोकसमन्वितः । लुब्धः सदा बन्धुषु पापबुद्धिः। निवारितं नृपं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम् ॥ २६ ॥ प्रमागतं राज्यमिदं परेप पालीको मातुलकुलं त्यक्त्वा राज्यं समाश्रितः । हतु कथं शक्ष्यसि दुर्विनीत ॥ ३५ ।। पिभ्रातृन्परिन्यग्य प्राप्तवान्परमर्द्धिमत् ।। २७ ।। प्रयच्छ राज्यामपेतमोहः याही फेन त्यनुज्ञातः शांतनुलीकविधुतः । सपादन र सपरिन्छ। पिनर्यपरते राजन राना गम्यमकारयन् ।। २८ ।। ततोऽवदोपं तब जीवितस्य तवा मतिमता परिचित्येह पाण्डना । सहानुनस्यय भवेनरेन्द्र ॥ ३६ ।। ज्येष्ठः प्रभंगिनो राज्यादीनान इति भारत ॥२९॥ इति श्रीमहाभारते योगपणि एफोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।। १४९ ॥ . [ील. ] मनीः ॥ २१॥ आत्मगं दयापिम । प्रापि ॥ २२ ॥ अभागिनि भागानों ॥ ३१ ॥ मार ॥२३॥ गयं स्यकन्या मानुसुट ममाचिन इति । आायाम ।। ३३ ॥ गंतः ॥ २५ ॥ अशया भागन ॥ २८ ॥ দি গামামালামসfiri मानान भनुपी दयापान ॥ ३३ ॥ पानरमापिशनमागाय ॥१५॥ NEETreneelerimmiti माना [लक्षा] प्राणों मांग पत्र Faringir लालिमालाएen यंग पार्यमितिमा की याया गया [ri.] पावित पार; ममुख्य अनिल गौमहाभारत योगा पार Tat for: दानि माया पाटग व विनय: mimorim THITG" W **** Arr.. रिनु TRA १४१४ ·अध्याय १५०] उद्योगपर्व ५ ४१२ पञ्चाशदविस्शततमाऽध्याय १०० मरना पाहमन्य रुममारना नायनम् ।। । - वासुदेव उवाच- जगतानि च घोराणि दारणानि च भारत । एवमुक्ते तु भीष्मेण टोणेन विटुरेण च । अमानुपाणिर्माणि दधिनानि मया विभो ।।११।। गान्यायां धृतराष्ट्रेण न वै मन्दोऽवतु यत ॥ १॥ निर्भसयिन्या राजस्ताम्नणीकृत्य मुगोग्नम् । अधयोन्यितो महः पसरतोचनः । । गय भीपयिन्वा च सावन च पुन पुनः ।। १०॥ जन्वठवन्त त पवादानानन्यक्तजीविताः ॥०॥। नतो धार्तराष्ट्राणा निन्दा कन्वा तरा पुनः । जानापया रामस्तान्पार्थिवानष्टचेतसः। । भैदेयिवा नृपान्सर्वान् वाभिर्मन्त्रेण चासन।।१३।। प्रया व कुरक्षेत्र पुप्योऽयेति पुनःपुनः ॥३॥ पुनः सामाभिमयुक्त समदानमयानुवम् । । ततम्ने पृपिवळपागः प्रययुः सहमनिकाः । अभेदात्तुस्वगम्य कार्ययोगात्तव च ॥ १४ ॥ भीप्प सेनापति कृत्वा सहृष्टाः कालचोटिताः ॥ ४॥ ते शग धृतराष्ट्रम्य भीष्मम्य पितुरस्य च । अक्षोहिण्या दर्गका च गारवाणा समागताः । तिष्ठेठः पाण्डवाः सर्व हित्वा मानमपश्चगः ॥१५॥ तासा प्रमुसतो भीष्मस्तातुर्व्यगचत ॥ ५॥ प्रयच्छन्तु च ते रा यमनीगाम्ने भवन्तु च । यटन युक्त प्राप्त च तद्विपस्त्र विद्यापते । यथाऽऽद्द राजा गाङ्गेयो विदुरथ हित नव ॥ १६ ॥ उक्त भीष्मेण यद्वाक्य द्रोणेन विदुरण च ॥ ६॥ मर्व भातु ते राज्य पञ्च ग्रामाविमर्जय । गान्चार्या धृतराष्टेण समम मम भारन । अवश्य भरणीरा हि पितुम्त रानमत्तम ।। १७ ।। एनत्न कथित राजन् यदृत्तं वरससदि ॥ ७ ॥ एवमुक्तोऽपि दृष्टात्मा नैव भाग व्यमुञ्चत । साम्यमाटो प्रयुक्त मे राजन्माभ्रातमिन्टता । दण्ड चतुर्थं पश्यामि तेपु पापेप नान्या ॥१८॥ अभेटायास्य रंगम्य प्रजाना च विद्धये ॥ ८ ॥ निर्यानाथ विनाशाय कुरक्षेत्र नगरिपाः । पुनभश्च मे युक्तो यहा साम न गृह्यते । एतत्ते रचितं राजन् यदृत कुम्ममदि ।। १९ ।। कानुनीर्तन चा देवमानुपसहितम् ॥९॥ न ते राय प्रयन्टन्ति विना युद्धन पाटव । यदा नाद्रियते वाक्यं मामपूर्व मुयोचनः । । विनागहतवः सर्वे प्रन्युपम्यितमृत्यवः ॥ २० ॥ तहा मया समानीय भेदिता:सर्वपार्थिवाः ।। १०॥ इति श्रीमाभारत उद्योगपर्वणि प-चागरिकगनतमोज्याय ॥ १५ ॥ . ममानच मगवानरव [नाल•] एपमुत्ते नि ॥ १ ॥ पुग्योऽयति पुर. [अनु.] अबस्य अरज्ञान 10॥ प्रयाय वे नक्षत्र - अश्विन्या पौर्णमास्या उपरि अनम्या भानि रम् पुथ्योधनि पुन पुन' । अपार्थ पृवचनार पूर्वमपि मनमाविमार्यममानाम्या भवियति समाम ऋद्धी दुवोधन आह प्रभाव ग उन अय पुष्य इति पुन योजयनस्यामि युक्तत्वात् ॥ 3 ॥ माम्य सानो भाव पुन आर । विशिष्ट नमुद्धपा कोपान् मरम्मादा मामनि यार ॥ ८ ॥ पुनभश्च कर्णेन महोत , स्वम्पनक्षत्र निम्मर भाग्निभमाह ॥ ३ ॥ पुनमें स्नु सवादन ॥ ९॥ पञ्चग्राममात्रस्वीकारण कृारा मम 'धृतगती गना भवान् युमागऽम्बिादिना । युमा पम्प मानमपि प्रयुक्तम् ॥ १७ ॥ टण्ट एरोपानी नान्य योनिनोऽन्नमापितय गान । वमानुपमहिन यमानु. इत्या दण्णमिति ॥ १८॥ पी धनांगिय? त्या महिन सद्धम् ।।९।। अन- इनि भामनगमाग्न दाग तानि विश्वम्पांनानि ॥ १ ॥ चतुरमुगायन् ।।१८।। पशा-निमार. on नियांताश निमुत्रनिति । तर याचनार २. यो । ४ म. साम म 11 न'T'म ३1-1 च यो "गरमारतमार ·श्रीमन्महाभारते [सैन्यनिर्यागपूर्व ७ (अथ सैन्यनिर्याणपर्व ७) एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः १५१ श्रीकृष्णाचनं श्रुत्वा सपिटिरेण सप्तस सेनापविभागेषु नेतृत्स्वयं निर्दिश्य तेषामपि को नेता भवत्विति पृटैः सहदेवादिभिः स्वस्वमनिमनुसृत्य द्रुपदादिपतेषु भगवद्वचनादृष्टद्युम्न सेनापति कृत्वा युद्धाधं कुरक्षेत्रगमनम् ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच- यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वमंशमनुयुज्महे ॥ ९ ॥ जनार्दनवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । मत्स्यो विराटो वलवान् कृतास्रो युद्धदुर्मदः । भ्रातृनुवाच धर्मात्मा समर्श केशवस्य ह ॥ १ ॥ प्रसहिप्यति संग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान् ॥१०॥ श्रुतं भवद्भिर्यवृत्तं सभायां कुरसंसदि । वैशंपायन उवाच- कंगवस्यापि यद्वाक्यं तत्सर्वमवधारितम् ॥ २ ॥ योक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारद । तस्मात्सेनाविभाग में कुरुवं नरसत्तमाः । नकुलोऽनन्तरं तस्मादिदं वचनमाददे ।। ११ ।। असोहिण्यश्च समताः समेता विजयाय वै ॥३॥ वयसा शाखतो धैर्यात् कुलेनाभिजनेन च । तासां ये पतयः सप्त विख्यातास्तानियोधत । हीमान्वलान्वितः श्रीमान्सर्वशाखविशारदः॥१२॥ पदच विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥ ४ ॥ वेद चास्त्रं भरद्वाजादुर्धर्षः सत्यसङ्गरः । मात्यकिचेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान् । यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महावलम् ॥ १३ ॥ एते सेनामणेतारो वीराः सर्वे तनुत्यजः ॥५॥ श्लाघ्यः पार्थिववंशस्य प्रमुख वाहिनीपतिः । समें वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः । पुत्रपौत्रैः परितः शतशाख इब द्रुमः ॥१४॥ हीमन्नो नीतिमन्तय सर्वे युद्धविशारदाः ॥६॥ यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः । एवम्बकुशलाः सर्वे तथा सस्त्रियोधिनः । रोपाद्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः ॥ १५॥ मप्तानामपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित् ॥ ७॥ पितेवास्मान्समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः । प: सद्देत रणे भीष्पं पराचिः पावकोपमम् । श्वगुरो द्रुपदोऽस्माकं सेनायं स प्रकर्पतु ॥ १६ ॥ तं तावन्सहदेवान महि कुरुनन्दन । स द्रोणभीमापायाती सहेदिति मतिर्मम । स्वपनं पुरपल्यान को नः सेनापतिः समः ॥८॥ स हि दिव्याखविताना ससा चागिरसो नृपः १७ मरदेव उवार- मादीसुताभ्यामुत्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः । मंयुक्त एकदःरपथ वीर्ययांच महीपतिः । यासविसियसमः सव्यसान्यप्रवीदचः ॥ १८ ॥ नीरामन याग दिनानाय मिमृत्य किं निष्ठन्ति - [नील.] जनार्दति मयुर: मरन्धी गुलन बीन मासिीता एव । अथा धर्मपिलोनाद्वा युधिष्ठिगे न अभिमनन यजनसमूहन ॥१२॥ अगिरसो द्रोणस्य १७ नियमापंग सममिदिनं ते निर्गवा लमपि पुप्यनक्षत्रे निनि नारायः ॥ १९ ॥ [थ ०] 'जनादनपयः श्रुला' इत्यादे.'शातः प्रागु. এ মাসেশ্বনামখলাধগুণাসি दयान' इत्यत्तस्य पलायना दयेन कृष्णस्यापि भगरा- पधारमोध्याय ॥ १०॥ गोग गधाविभागप्रनिदने सुमागोवमानां पाणड. [गरं०] [मो अभिभावुरम ] गामागवावा पुनरपि पदमपादियधनासा टोपन दीन- दुकोन, पुनपने पुषः प्रयुक्तः। में मया पामभेइयो- माननामी गरमागधालितदेवाहितमान सुमन 4 राम कानुननिमादिना देवा- प्राधाप्य पुतीयोपान प्रगानगीपन काम सरिता र यदि मार: में गानुनमः । गुल: मधी। पदुमा पदमा 7 HRोनिमा || गमायापि ॥ ५॥ नागिन *Airli||१४॥ गांग, .२ को दिन ॥ १६ ॥ Merfemirrrrrrr भानाति॥ १३ ॥ ॥ १६ ॥ द्विrit प्रालय ॥१७॥ [.] ngr: Amitants ·अश्यायः १५१] उद्योगपर्व ५ योऽयं तपःप्रभावन ऋपिसन्तोपणेन च । युधिष्ठिर उवाच- दिव्यः पुरुप उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाभुजः ॥१९॥ सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बलावलम् । धनुष्मान्कत्रची खड्गी रथमारुह्य दंशितः । सर्व जानाति धर्मात्मा मतमेपां च केशवः ॥३३॥ दिव्यैहयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात्समुत्थितः ॥ २० ॥ यमाह कृष्णो दाशाईः सोऽस्तु सेनापतिर्मम । गर्जनिव महामेघो स्थयोपेण वीर्यवान् । कृतास्त्रोऽयकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा ३४ सिंहसंहननो वीरः सिंहतुल्यपराक्रमः ॥ २१ ॥ एप नो विजये मूलमेप तात विपर्यये । सिंहोरस्कः सिंहभुजः सिंहवक्षा महाबलः । अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ मुखासुखे।।३।। सिंहगर्जनो वीरः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ॥ २२ ॥ एप धाता विधाता च सिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता । सुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखोऽकृशः । यमाह कृष्णो दागाईः सोऽस्तु नो वाहिनीपतिः ३६ सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपाद: सुप्रतिष्ठितः ॥२३॥ ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समभिवर्तते । अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः । ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वगवर्तिनः ॥ ३७॥ जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥२४॥ रात्रे शेपे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम् । धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेदीप्मस्य सायकान् । अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः ॥ ३८ ॥ वनाशनिसमस्पर्शान् दीप्तास्यानुरगानिव ॥ २५॥ वैशम्पायन उवाच- यमद्तसमान्वेगे निपाते पावकोपमान् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । रामेणाजौ विपहितान् वज्रनिप्पेपदारुणान् ॥२६॥ अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षो धनंजयमवेक्ष्य ह ॥ ३९ ॥ पुरुपं तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम् । ममाप्येते महाराज भवद्भिर्य उदाहताः । धृष्टद्युम्नमृते राजनिति मे धीयते मतिः ॥ २७ ॥ नेतारस्तव सेनाया मता विक्रान्तयोधिनः ॥४०॥ क्षिमहस्तश्चित्रयोधी मत: सेनापतिर्मम । सर्व एव समर्था हि तव शत्रु प्रवाधितुम् । 'अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः ॥ २८ ॥ इन्द्रस्यापि भयं होते जनयेयुर्महाहवे ॥ ११ ॥ भीमसेन उवाच- किं पुनर्तिराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम् । वार्थ यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मनः । मयाऽपि हि महावाहो त्वनियाथै महाहवे ॥४२॥ वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋपयश्च समागताः ॥२९॥ कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्यादिति भारत । पस्य संग्राममध्ये तु दिव्यमस्र प्रकुर्वतः । धर्मस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् ॥४॥ रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः ॥ ३० ॥ कृतास्त्रं मन्यते वाल आत्मानमविचक्षणः । न तं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यात्तु शिखण्डिनम् । धार्तराष्ट्रो वलस्थं च पश्यत्यात्मानमातुरः ॥ ४४ ॥ शस्त्रेण समरे राजन् सनद्धं स्यन्दने स्थितम् ॥३१॥ युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि मे मताः । द्वैरथे समरे नान्यो भीमं हन्यान्महानतम् । न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्यातुं दृष्ट्वा धनंजयम् ४५ शिखण्डिनमते वीरं स मे सेनापतिर्मतः ।। ३२ ॥ ॥९॥ अभिजनेन कौल्येन ॥ १२ ॥ अगिरसो द्रोणस्य । [अर्जु०] संहननं काय ॥२१॥ मुनुः मुस्पोलः । गमेणाजी विपहितान् वनिप्पंपदारणान् ॥ १७ ॥ मुजनुः गोभने जत्रुणी स्कन्दमूलास्थिनी यम्य ॥ २३ ॥ [नील.] गवाणामधिवासनं गन्धाद्यैः पूजनं कौतुकं प्रभिन्नो मदनावी ॥२४॥ विपर्यये पराजये ॥३५॥ ममति- रक्षाबन्धनं मगलं स्वस्तिराचनम् ॥३८॥ धनंजयमवेक्ष्य- वर्तते गच्छति॥३७॥ अधिवामितेति अनिवामन मन्त्रारी त्यनेनार्जुनाभिमतो धृष्टदाम्नः सेनापतिरिति म्वागयं प्रद- पणं (ओ ? कौतु )कमुत्मयः मङ्गलं दध्यक्षतादिनन्धनम् इयत्यर्थः ।। ३९॥ ॥३८॥ गतं प्राप्तम् । विवशतां दोपं वस्तुमिच्छनाम् ४३ १९ प ज्वान्गमस्थो महारर ।" रा. मिनिकनविक्रमः । सप । ३३ रा. गप्पच । ३४ २. मोऽरतु नो नानिBिILER. २२ स. पहागा सिंहवशारा मननो पौरामिहो। ३१सन स नः सेनातिः एमः । ३८ स विशेष। ४१ स. नमान्नुम् । पश्यामि युद्धेष यो विभिपता ३२ . निमोनान्योभीष्मं रामन् । स. ४२ समरिंदना .

·४१८ श्रीमन्महाभारते [सैन्यनियर्याणपर्व ---- - प - . भीमसेनं च संक्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ । । ततः शब्दः समभवत्समुद्रस्येव पर्वणि । युयुधान द्वितीयं च धृष्टद्युम्नममर्पणम् ॥ ४६॥ हृष्टानां संप्रयातानां घापो दिवमिवास्पृशत् ॥५६॥ अभिमन्यु द्रौपदेयान विराट पदावपि । प्रहृष्टा दंशिता योधाः परानीकविदारणाः । अक्षौहिणीपतींचान्यानरेन्द्रान् भीमविक्रमान||४७|| तेपांमध्ये ययौ राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।।५७॥ सारबदलमस्माकं दुष्पवर्ष दुरासदम् । शकटापणवेशाथ यानयुग्यं च सर्वशः । धार्तराष्ट्रवलं संख्ये हनिष्यति न संशयः ॥४८॥ कोशं यन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश्चिकित्सका:॥५८॥ धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सेनापतिमरिन्दम । फल्गु यच्च वलं किंचिद्यचापि कृशदुर्वलम् । वैशंपायन उवाच- तत्संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः ॥५९।। एवमुक्त तु कृष्णेन संपाहप्पन्नरोत्तमाः ॥ १९ ॥ उपप्रव्ये तु पाञ्चाली द्रौपदी सत्यवादिनी । तेपां प्रहटमनसां नादः समभवन्महान् । सह स्त्रीभिर्निवंटते दासीदाससमारता ।। ६० ।। योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां संप्रधावताम् ॥५०॥ कृत्वा मूलमतीकारं गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः । हयवारणशब्दाश्च नेमियोपाच सर्वतः । स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः ॥६१॥ शहदुन्दुभिघोषाश्च तुमुलाः सर्वतोऽभवन् ॥५१॥ ददतो गां हिरण्यं च ब्राह्मणैरभिसंवृताः । तदुयं सागरनिभं क्षुब्धं वलसमागमम् । स्तूयमाना ययू राजन् स्थैर्मणिविभूपितैः ॥ ६२ ॥ रखपत्तिगजोद महोर्मिभिरियाकुलम् ।। ५२ ॥ केकया धृष्टकेतुश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः । धावतामादयानानां तनुत्राणि च बनताम् । श्रेणिमान्यसुदानश्च शिखण्डी चापराजितः ॥६३॥ प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः॥ ५३॥ हृष्टास्तुष्टा कवचिनः सशस्त्राः समलंकृताः। : गडेव पूर्णा दुर्धर्षा सपश्यत वाहिनी । । राजानमन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥ ६४.॥ अग्रानीकै भीमसेनो मादीपुत्रौ च दंशितौ ।। ५४ ।। जधना) विराटश्च याज्ञसेनिश्च सौमकिः । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः । सुधर्मा कुन्तिभोजश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ॥६५॥ प्रभद्रकाः सपश्चाला भीमसेनमुखा ययुः ॥ ५५ ॥ [सं०] अथियामित गन्धः, फौतुकं रक्षासूत्रबन्ध- याजनसमाश्रयः ॥ ५८ ॥ फल्गु असारम् ॥ ५९॥ नम् । मगलं स्वस्तिवाचनादि ।। ३८॥ मूलप्रतीकारे मूलस्य मूलारणस्य सेनाया या प्रतीकार [नील० ] अरमायंवलं कर्ट धार्तराष्ट्रवलं कर्म ॥४८॥ रक्षा गुल्मः आरक्षैः स्थावरः इव स्थावरैः एकत्र स्थित योगो युदाय सतीभवनम् । द्रव्योपायसन्नहर्नेष्वपि योग वीरभद्रमैः प्रतिदिशं भ्रमदिः । अथवा स्थावर शिला। प्रति विश्वः ॥ ५० ॥छापटा अनांसि आपणो यगिनी-काष्ठचयः जलभैः गनाश्वादिभिः । सन्धाधारण नार 'युगमशिन वियद्रव्यं पेशो वेश्याजनाश्रयः पटगृहाणि मूहेन'।। ६१ ।। अणिभूषितरिति पाठे' अणिस्लिम गानयुग्णं यानंषु युग्मं युगमई नीनि ग्यादि । शकटमुप-धामकीलिका या ।। ६२ ।। जपना) पश्चाचे ।। ६५ ।। सादिनाग्याई युग्यम संतु फेलं प्रयाणाई युग्यम् । [सर्व० कटा अनासि। आपण पण्यवीप्युरक्षित पुग्यं च पनि निपानना । कोमं धन वयं यन्नायुधं वियद्रव्यम । येशो वेश्याश्रयः पटगृहाणि । गानयुग्यं गोलप प्रशंग माल इत्युच्यते लो । चिकित्सका शार. यानयुगसंघन्धि ॥ ५८ ॥ अश्वयलीपर्दादिमूलस्य नीशि. an: ॥ ५८ ॥ मूवनीपार भगदागमा गुन्मः म्यायरः । विरम्य प्रनीकार गुल्भेगक्षः प्रकारादिमिरेकल रिपः । माय नमः परितः याने याने महासन्धा- गमादिभिर्वा जंगमधमाश सैन्यः ॥ ६१ ॥ जगनाः सोनगन्येन ॥ २१ ॥ गां भूमि j पा॥६२॥ पशा । ६५ ।। नयाद॥६५॥ इति श्रीमहा पगामि नारायणप्यादपाय: मंगायाग्दतिशतमोपायः ॥ १९ ॥ हिं.] योग मंदावा ॥ ५० ॥ सदापग- Sr. याliyग: भारत: पयोपिश गो गाय पारस्थानानोपनाध्ययमतीका धाम ||११ [लक्षा०] रा मूलप्रतीकार मिया मलनीवार ६५ मा ·अध्यायः १५२] उद्योगपर्व ५ ४१९ स्थायुतानि चत्वारि हयाः पञ्चगुणास्तथा । तेवगाद्य कुरुक्षेत्रं गहान दध्मुररिन्दमाः । पत्तिसैन्यं दगगुणं गजानामयुतानि पट् ।। ६६ ॥ तथैव दमतुः शर्ख वासुदेवधनंजयौ ।। ६९ ॥ अनावृष्टिचेकितानो धृष्टकेतुश्च सात्यकिः । पांचजन्यस्य निर्योपं विस्फनितमिवागनः । परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनंजयौ ॥ ६७॥ निगम्य सर्वसन्यानि समहप्यन्न सर्वगः ॥७० ।। आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं व्यूढानीकाः प्रहारिणः । महदुन्दुभिसंहृष्टाः सिंहनादस्तस्विनाम् । पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तो कृपभा इव ॥ ६८ ॥ पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांचान्वनादयन् ।।७१॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५१ ।। द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः १५२ धाराष्ट्रमैनिकान्निद्रान्य हिरण्यत्यान्तार पाण्डवै म्यां कने महाईगिविराणां पिरचनं तत्र सर्वमपन्मपादनं च ॥ १ ॥ घशंपायन उवाच- ग्यानयामास परिखां कंगवस्तत्र भारत । ततो देशे समे निग्ये मभृतयवसैन्धने । गुप्त्यर्थमपि चादिश्य बलं तत्र न्यवेशयन् ॥ ८ ॥ निवेशयामास तदा सेनां राजा युधिष्ठिरः ॥ १ ॥ विधियः गिविरस्यासीत्पाण्डवानां महान्मनाम् । परिहृत्य श्मशानानि देवतायतनानि च । तद्विधानि नरेन्द्राणां कारयामाम केगवः ।।९।। आश्रमांश्च महर्षीणां तीर्थान्यायतनानि च ॥ २ ॥ प्रभूततरकाष्ठानि दुराधर्षतराणि च । मधुरानूपरे देशे शुची पुण्ये महामतिः। भक्ष्यभोज्यानपानानि गतगाज्य सहस्रगः ॥१०॥ निवेगं कारयामास कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३ ॥ गिविराणि महाहाणि राज्ञां तत्र पृथक्पृथक् । ततश्च पुनरुत्थाय मुखी विश्रान्तवाहनः । विमानानीव राजेन्द्र निविष्टानि महीतले ॥११॥ प्रययौ पृथिवीपालतः शतसहस्रशः ॥ ४ ॥ तत्रासन् गिल्पिनः प्राज्ञाः गतगी दत्तांतनाः । विद्राव्य शतशो गुल्मान धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । सर्वोपकरणयुक्ता वैद्याः गावविशारदाः ।। १२ ।। पर्यकामत्समन्ताच पार्थन सह केशवः ।।५।। ज्याधनुर्वमशखाणां तथैव मधुसर्पिपीः । शिविरं मापयामास धृष्टद्युम्नच पार्पतः समर्नरसपांमूनां रागयः पर्वतोपमाः ॥ १३ ॥ सात्यकिश्च रथोदारो युयुधानश्च वीर्यवान् ।। ६ ॥ बहूदकं मुयवसं तुपाङ्गारसमन्वितम् । आसाद्य सरितं पुण्यां कुरुक्षेने हिरण्वतीम् । शिविर गिविर राना संचकार युधिष्ठिरः॥१४॥ मूपतीयां शुचिनलां शर्करापद्वनिनाम् ॥७॥' [लक्षा०] जघनायें विराटश्चेत्यत्र जघनाधे सेनास्य [अर्जु०] मधुर मनोहरे, शुभ मङ्गल्ये ॥३॥ विद्राव्य नार्या जयनस्थानीये अधे मध्य इत्यर्थः ।। ६५ ।। निःसार्य । शिविर मेनानिशस्थानम् ॥ ६ ॥ तद्विधानि इति श्रीमहाभारते उद्योगपगि वादिगनतीर्थतटमाबारे परिसादिसजितानि ॥ ९॥ गिरिगणि प्रामादादीनि परपज्ञानिकगततमोध्याय ॥११॥ [नील०] समभ्यन्त रोमाञ्चितानि ।। ७० ॥ ॥ ११ ॥ द्या: शल्यादिचिम्मिशः इनि श्रीमन्महाभारते योगपाणि नेटक्यीय भारतभारदीये [ सर्व० ] तुपालागे लोहादियमनाथ कृत्यान्ध एसपनागरिकशततमोऽध्याय ॥१५॥ नाम् (1) ॥ १४ ॥ [अर्जु०] समदृप्यन्त रोमाञ्चिताः ॥ ७० ॥ [लक्षा०] विद्राव्य शतमो गुन्मानित्यत्र मनामुर्ग पनि श्रीमन्महाभारतम्यारयायाम नमितारामांगपशि एसपनागरपिरमततमोऽध्यायः ॥१९॥ गुन्मगणा इत्यमगेत्तः गुन्मान मंनामुम्बान ।। ५ ।। मप- [ नील ] तन इनि ॥१॥ मधुर मनोहर ।। ३॥ नीर्या गुचिमलामित्या मुलु उप ममीपं तीर्थानि यस्याः गुल्मान् सनिकमहान् ॥ ५॥ सूपतीया गोभनोपरण्टाम सा ताम् ।। ७ ॥ ॥ ७ ॥ तद्विधानि मिनिगणि॥ ९॥ इति श्रीम०मा० या द्विपभागदमिनमाया ७. मन्ना अपाय ॥११॥ ८स पोरया १० गु. भोयोजना सार्ने निति! निमनन् । १२०-शारदः। १२।।

·श्रीमन्महाभारत [मैन्यनिर्माण महायन्त्राणि नाराचास्तोमराणि परश्वधाः। निविष्टान्पाण्टयाम्तर ज्ञात्वा पिनाणि भारत | धपि क्वचादीनि नपयस्तूणसयुताः ॥१५॥ अभिसमुर्यादेश सकलाः सयाहनाः ॥ १७ ॥ गजाः कण्टकसन्नाहा लोहर्मोत्तरन्छदाः। चरितनमचर्यास्ते सोमपा भूरिदक्षिणाः । दृश्यन्ते नर गिर्याभाः सहस्रगतयोधिनः ॥ १६ ॥ जयाय पाण्डपुत्राणा समाजग्मुर्महीक्षितः ॥ १८ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि द्विपञ्चाशदधिकशनतमोभ्याय ॥ १५२ ॥ निपञ्चाशदधिकशततमाऽध्याय १३ धातरराष्ट्र मायामिामजनम् ॥१॥ जनमेजय उवाच- रण दुःशासन चैत्र शनि चारवीदिदम् ॥ ८॥ युधिष्ठिर सहानीरमुपायान्त युयुत्सया । अकृतेनैव यायेण गतः पानियोक्षजः । सन्निविष्ट पुरभेने वासुदेवेन पालितम् ॥१॥ स एनान्मन्युनाऽऽविणे व धक्ष्यत्यसशयम् ॥ ॥ विराट्टपदाभ्या च सपुनाभ्या समन्वितम् । इप्टो हि वासुदेवस्य पाण्डवैर्मम विग्रहः । केन्येष्णिभिवैव पार्थिवैः शतशो वृतम् ॥ २॥ भीमसेनार्जुनौ चैव दाशार्हस्य मते स्थिती ॥१०॥ महेन्द्रमित्र चादित्यैरभिगुप्त महारथैः । । अजातशत्रुरत्यर्थ भीमसेनवशानुगः । श्रुत्वा दुर्योपनो राजा नि कार्य प्रत्यपद्यत ॥३॥ निकृतथ मया पूर्व सह सकः सहोदरैः ॥ ११ ॥ एतदिच्छाम्यह श्रोतु विस्तरेण महामते । विराद्रुपदौ चैव कृतवैरौ मया सह । सभ्रमे तुमुले तस्मिन्पदासीत्कुरजागले ॥४॥ तौ च सेनापणेतारो वासुदेववशानुगौ ॥१२॥ व्यथयेयुरिमे देवान् सेन्द्रानपि समागमे । भविता विग्रहः सोज्य तुमुलगे रोमहर्पणः । पाण्डवा वासुदेवश्च विरागुपदौ तथा ॥५॥ तस्मात्सायामिक कारय वमतन्द्रिताः॥१३॥ धृष्टद्युम्न व पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः । शिविराणि कुरक्षेने क्रियन्ता वसुधाधिपाः । युधामन्युश्च विक्रान्तो देवैरपि दुरासदः ॥६॥ स्वपर्याप्तावाशानि दुरादेयानि शत्रुभिः ।। १४ ॥ एतदिच्छाम्यह श्रोतु विस्तरेण तपोधन । आसन्नजलकोष्ठानि शतशोऽथ सहस्रशः । कुरणा पाण्डवाना च ययदासीद्विचेष्टितम् ॥ ७॥। अच्छेयाहारमार्गाणि वन्धोच्च्यचितानि च ॥१५॥ वैशंपायन उवाच- | विविधायुधपूर्णानि पताकाध्वजवन्ति च । प्रतियाते तु दाशार्हे राजा दुर्योधनस्तदा । सपाच तेपा पन्थानः क्रियन्ता नगरादहिः ॥१६॥ [नीर.] क्ण्टरसनाहा येषा स्पर्शमानादपि गजा- यन्तीत्यर्थ ।। १५ ।। कट्टै मन्नाह सनहन येषाम -- ·अन्याय. १५४ उद्योगपर्व ५ प्रयाणं घुप्यतामय बाभूत इति मा चिरम् । विविधानि च शस्त्राणि चक्षुः सांणि सर्वशः॥२३॥ ते तथेति प्रतिनाय धोभूने चक्रिर तया ॥१७॥ पदानयश्च पुरुषाः शस्त्राणि विविधानि च। हृष्टरूपा महात्मानो निवासाय महीक्षिताम् । । उपाहुः गरीरेषु हेमचित्राण्यनेकाः ॥२३॥ तनस्ने पार्थिवाः मवें तच्छुत्वा राजगासनम् ॥१८॥ तदुत्सव इवोदयं संप्रदृष्टनगटतम् । आसनेभ्यो महाहेभ्य उद्धतिष्ठन्नमर्पिताः । नगरं धार्तराष्ट्रम्य भाग्नासीन्समा हुलम् ॥ २४॥ बाहृन्परिपसंकायान्संस्पृशतः गनः शनः ।।१९।। जनीचसलिलावतॊ रथनागाश्चमीनवान् । काञ्चनाइन्टदीप्तांय चन्दनागुरुभूपितान् । शहादुन्दुभिनिर्घोपः कोगसंचयरनवान् ॥२५॥ उप्णीपाणि नियच्छन्तः पुण्डरीकनिर्भः करैः । चित्राभरणवर्मोमिः भवनिर्मलफेनवान् । अन्तरीयोत्तरीयाणि भूपणानि च सर्वगः ॥ २०॥ प्रासादमालाहिनो रथ्यापणमहादः ।। २६ ॥ ते रवान् रथिनः श्रेष्ठा हयांथ हयकोविदाः । योधचन्द्रोदयातः कुरुराजमहार्णवः । सन्जयन्ति स्म नागांश्च नागशिक्षास्वनुष्ठिनाः ॥२१॥ व्यदृश्यन तदा राजचन्द्रोदय वोदधिः ॥२७ ।। अथ वर्माणि चित्राणि काञ्चनानि यहूनि च । इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि त्रिपञ्चागदविरगनतमोऽध्यायः ।। १५३ ।। चतुःपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः १५४ • युधिष्टिरण श्रीकृष्णं प्रनि कथमम्मिन्याले म्बपनि ध्ययमहीति प्रभ.१॥ भगवता न वरमत्ययं परित्यागेन शममिधाम इन्गुनी चिटिंग्ण युद्धमाज्ञाप्य गुरमि. मद मंग्रामस्य शंचनमर्जुनेन कुन्नीविद्गम्यामपि तथोपदेशानावाधमंगवा पुरनि समाधानम् ॥ २ ॥ शम्पायन उवाच- मेयदुन्दुभिनियॉपः कृष्णो वास्यमथायीत् ।। ६ ।। वासुदेवस्य तद्वाक्यमनुस्मृत्य युधिष्ठिरः । कृष्ण ज्याच- पुनः पप्रच्छ वाणयं कथं मन्दोऽब्रवीदिदम् ।। १ ।। उक्तवानस्सि यद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । अस्मिन्नभ्यागते काले किंच नः श्रममन्युन । न तु तनिकृतिमने कौरव्ये प्रतितिष्ठति ।। ७ ॥ कथं च बर्नमाना वै स्वधर्मान च्यवमहि ॥ २॥ न च भीप्मस्य दुर्मेधाः शृणोति विदुरस्य वा । दुर्योधनस्य कर्णस्य शुनः सौबलस्य च । मम वा भापित किचित्सर्वमेवानिवर्तते ॥ ८॥ बामुदेव मतज्ञोऽसि मम सभ्रातकस्य च ॥ ३ ॥ नप कामयते धर्म नप कामयते यमः। विदुरस्यापि तद्वाक्यं श्रुतं भीष्मस्य चोभयोः । जिनं स मन्यते सर्व दुरात्मा कर्णमाश्रितः ॥ ९ ॥ कुन्त्याच विपुलमत मना कात्स्न्येन ते श्रुता ॥४॥ वन्धमाज्ञापयामास मम चापि मुयोधनः । सर्वमेतदतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः । न च तं लब्धवान्कामं दुरात्मा पापनिश्चयः ॥१०॥ क्षमं यन्ना महाबाहो तद्रवीयविचारयन् ॥ ५॥ न च भाप्मो न च द्रोणा युक्तं नवाहतुर्वचः । श्रुन्चनद्धर्मराजस्य धमार्थसहितं वचः । सर्वे तमनुवर्नन्त ऋन विदुरमन्युन ॥ ११ ॥ [सर्व०] अन्रोद्योऽमचनीयः आहार्यः आहारगम-द्वीपमेोत्तरीयं येषु ॥२०॥ प्रामादमाला पवादयः॥२६॥ नहित मागों येषु ।। १५ ॥ इति श्रीम.मर्नुन मुगो विरग्रागविरागनतमोप्याय-1 ११० [नील०] अन्नरीय परिधानीयम् उत्तरीय प्रावरण- [सर्य०] नियन्टन्तो यन्लन्नः ।। २० ॥ वनम् ॥ २० ॥ उपाजः परिधानं तपन्नः ।। २३ ।। तिमीमहा सरिभाधिनमो:प्यार .. इति श्रीमहाभारते वयोगपनि नैलरी भारतमारदार [लक्षा०] योगचन्द्रोदयोडून इयर योग: उपाय: २७ विरसागरिकामतमोभ्यायः ॥११ इति श्रीमहामारत रोगी वादिराजनीयानागार मित्रादपिकतनमाय .. [अर्जु० ] श्रीभृते प्रमाने ॥१७॥ निरन्टन्नो निय- भन्नः । पुष्टरी पद्मम । अन्तर्गयोत्तरीयागि अन्तरीयं [ नील.] वानुनि ॥ १॥ २३॥ २४ स नरागम् ।२. १५३ २१. मन सपनः९RT१५८ ·-- श्रीमन्महाभारते न्यनियम शनिः सौबलश्चैव कर्णदुःशासनावपि । यदर्य बनासथ माप्तं दृग्यं च यन्मया । त्वय्ययुक्तान्यभापन्त मूढा मृढममर्पणम् ॥ १२ ॥ सोऽयमस्मानुपयेव परोग्नः प्रयतनः ॥२०॥ किंच तेन मयोक्तेन यान्यभापत कौरवः । तस्मिन यन, नृतोऽम्माभिः स नो हीनः मयनतः । संक्षेपेपण दुरात्माऽसौ न युक्तं त्वपि वर्तते ॥ १३॥ अहते तु मयनेऽम्मानुपाटनः काटिर्महान् ॥ २१ ॥ पार्थिवेषु न सर्वेषु य इमे तर सैनिकाः । कथं हारध्यः संग्रामः कार्यः सह भविष्यति । यत्तापं यन्नकल्याणं सर्व तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ १४ ॥ कथं इलागुरुन्द्रद्वान्विजयो नो भविष्यनि ।। २२॥ न चापि वयमत्यर्थ परित्यागेन कर्टिचिन् । तन्दुन्या धर्मराजस्य सब्यसाची परंतपः । कौरवैः शममिन्छामस्तर युद्धमनन्तरम् ॥ १५॥ यदुक्तं वासुदेवेन श्रापयामास तद्वचः ॥ २३ ॥ वैशंपायन उवाच- उक्तवान्देवकीपुनः युन्त्याच विदुरम्य च । तन्छुला पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भापितम् । वचनं तत्त्या राजनिविलेनाधारितम् ॥ २४ ॥ अनुवन्तो मुखं राज्ञः ममुदेक्षन्त भारत ॥ १६ ॥ न च तो वक्ष्यतोऽधर्ममिति में नैष्ठिकी मतिः। युधिष्ठिरस्त्वभिप्रायमभिलक्ष्य महीक्षिताम् । नापि युक्तं च कौन्तेय निर्तितुमयुध्यतः ॥ २५ ॥ योगमाज्ञापयामास भीमार्जुनयमैः सह ।। १७ ॥ तन्द्रत्वा वासुदेवोऽपि सव्यसाचिचम्तदा। ततः किलकिलाभूतमनीकं पाण्डवस्य है । स्मयमानोऽवगीताम्यं पार्थमेवमितियन् ॥ २६ ॥ आज्ञापिते तदा योगे समहप्यन्त सैनिकाः ।।१८।। ततस्ते धृतसंकल्या युद्धाय सहसैनिकाः । अवध्यानां वधं पश्यन् धर्मराजो युधिष्ठिरः । पाण्डवेया महाराज तां रात्रि मुग्नमानसन् ॥ २७ ॥ निश्वसन भीमसेनंच विजयं चेदमब्रवीत् ॥ १९॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुःपञ्चाशदधिकशततमोध्याय ॥ १५४ ॥ . एस AM [नील० ] युक्त सम्यर ॥ १३ ॥ नकल्याणमक- कोलाहल भूतं प्राप्तम ॥ १८ ॥ निष्टनन् क्रन्दन ॥१९॥ ल्याण पापमकल्याणं च त्वदीयेवविद्यमानं सर्व तस्मिन् । यदर्थ यन्निवृत्तये प्रयत्नत प्रयत्ने वनवासादि(रूपे) दुर्योधने प्रतिष्ठितम् ।। १४ ।। परित्यागेन राज्यस्योप- व्यर्थे सति ॥२०॥ यस्मिन् संधौ प्रयत्नत सत्येव प्रयत्ने क्ष्या ॥ १५ ॥ योग युद्धोद्योगम् ॥ १७॥ यदर्थ यन्नि- | यदर्थं याचितं तन्न लन्धम् । यदर्थ स्वप्नेऽपिन यतितं तत्माप्त- वृत्त्यर्थमनर्थ कुलक्षय प्रयत्नतो बलात् ॥ २० ॥ तरिम-मित्यर्थः ॥ २१ ॥ अवघ्यः द्रोणादिभिः सहेत्यन्वय निति तस्मिन्ननथें निमित्ते सति यत्नस्तस्परिहारार्थ उपायः ॥ २२ ॥ तौ कुन्तीविदुरौ न चाधर्म वक्ष्यतः अयुश्यतो सद्य. शनुमनरूपो भीमस्य द्यूतकाले संमत. स नोऽस्मा- युद्धाभावादेव यद्यस्यावश्यंभावित्वान् ॥ २५ ॥ कमरमामि क्षमा पुर्वनि प्रयत्नतो घलाद्धीनो व्यर्थ कृत इति श्रीमन्महाभारत याख्यापामर्जुनमितायामुयोगपर्वणि अरने तु अकृतेऽपि प्रयत्ने युद्धार्थमुद्योगे तथापि अस्मा- चतु पञ्चाशदधिकशततमोऽध्याय ॥१५४ ।। न्यालिरुपावृत्त आगतः ॥२१॥ तौ कुन्तीविदुरौ अधर्म- [सर्व०] मूढ दुयोधनमयुक्तान्यभ्यभाषन्त ॥ १२ ॥ मितिच्छेदः आयुद्धयतस्वर निवर्तितुमपि न युक्तम् ॥२५॥ न्यान्यमापन्त किं तेन मयोरेनेति सामान्यापेक्षमेस्त्वम् । इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपणि मैलकण्ठीये भारत- न पार्थिवेषु युक्तं वर्तते ॥ १३॥ किलक्लिाराव भूत भावदीप चतुपधारादधिरशततमोऽध्याय ॥१२॥ प्राप्तम् ॥ १८॥ यदर्थ यस्य निवृत्तये प्रयत्नती चलात [अर्जु.] अयुक्तान्यमापन्त तेन उत्तेन भावे त ॥ २० ॥ तस्मिन्निमित्ते तन्नित्यर्थ प्रयलतो यत्नः ।।१३ । अत्यर्थ परित्याग पञ्चप्रामप्रार्थनापि न तद्वर्तन- कृत. ॥ २१ ॥ देतुत्वेन रितु तदत्यागेनात्यायिता लोकप्रसिद्धा दुर्योधने इति श्रीमहाभारतीयोगपणि सर्पशनारायणकृत याख्याया चतु पश्चाशदधिशततमोऽध्याय ॥१४॥ स्यादिति ॥ १५॥ योग, सनद्दनम् ।। १७ ।। क्लिक्लिा ·अध्यायः १५५] उद्योगपव ५ ४२३ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः १५५ दुर्योधनेन सेनाविभजनम् ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच- रज्जुभिश्च विचित्राभिः सपाशाः सपरिच्छदाः॥४॥ व्युष्टायां वै रजन्यां हि राजा दुर्योधनस्ततः । सकचग्रहविक्षेपाः सतेलगुडबालुकाः । व्यभनत्तान्यनीकानि दश चैकं च भारत ॥ १ ॥ सागीविपघटाः सर्वे ससर्जरसपांसवः ॥ ५ ॥ नरहस्तिरथाचानां सारं मध्यं च फल्गु च । सघण्टफलकाः सर्वे सायोगुडनलोपलाः । सर्वेष्येतेप्यनीकेषु संदिदेश नराधिपः ॥ २॥ सशालभिन्दिपालाश्च समच्छिष्टमुद्गराः॥६॥ नुकोः सतूणीराः सवख्याः सतोमराः । सकाण्डदण्डकाः सर्वे ससीरविपतोमराः । सोपासनाः सशक्तीकाःसनिपगाः सदृष्टयः॥३॥ सशूर्पपिटकाः सर्वे सदाबाडुगतोमराः ॥ ७॥ सध्वजाः सपताकाश्च सगरासनतोमराः । । [नील] व्युष्टायां व्यतीतायाम् ॥ १ ॥ सारं पाः अम्ररोधनार्था वा । दात्रं परशुपमृति । अङ्कुशतोमगः पुरोगामि मध्यं मध्यमं फल्गु पाश्चात्यम् ।। २ ॥ सानु- | बदरीकण्टकतुल्यलोहकण्टकोपेतास्तोमगः । येपामन्त.प्र. कर्पा इत्यादीनि नानामणिविभूपिता इन्यन्तानि चित्रा-विष्ठानां यहिनिःसरणे अन्त्राण्यपि यहिनिःसन्ति || नीकानां विशेषणानि । अनुरुपः युद्धविमदें यस्य कस्यचि. [अर्जु०] व्युष्टायां प्रभातायाम् ॥ १ ॥ फल्गु द्रथावयवस्य नष्टस्य प्रतिसमाधानार्थं यद्रथस्याधो दारु असारं जघन्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ मानुकपी: अनुका बद्धयते तत् । अनुकर्षों रथाधास्यदारुणीति मेदिनी । याभ्यां रथयुगं नियते । सतूणीरा: सतूणा. वरूथे रथस्य तूणीरो रथवाह्यो वाणकोशः महान् निपङ्ग इति यावत् । पश्चात् गुप्तिः रथगुप्तिरिति प्रसिद्धः । तोमरो हस्त. वस्थो रथगुप्तिावादिचर्ममयी । तोमराः हस्तक्षेप्याः वाणः । उपासंगो रथ कीलितस्तूण. । पावकोऽमितेलम् सगल्या दण्डाः । उपासनाः हयगजमाह्यास्तूणाः । निपगः ॥३॥ तोमरा वाणाः ॥ ४ ॥ कचग्रह आकर्षकोऽहुंग' पत्तिवाह्यः स पन । शक्तिहिदण्डः । ऋष्टिगुम्तरः काष्ठ- विक्षेप: प्रेरणयन्त्रं येन दूगदेव प्रेर्यते । तेलगुडवालुका. दण्डः ॥ ३ ॥ शरासनवोमराः धनुःप्रक्षेप्यास्तोमराः स्तप्ता दाहाय । आशीविषयटाः सर्पपूर्णगुम्भाः । सन. स्थूलवाणाः । पाशाः समीपागतस्य गले प्रक्षेपार्थम् । परि-रसपांशु. रालधूलिः ॥ ५॥ घण्टाफलक घण्टामहितं चर्म । च्छदा आस्तरणादीनि । परिस्तरा इति पाठे आस्तरणमेव | अयोगुडो लोहविन्वम् (१) । सारो हस्तक्षेप्य पापाणः । ॥ ४ ॥ कचाहविक्षेपः फचेपु गृहीत्वा येन शत्रु- भिन्दिपालो गोफलक मधूच्छिष्टं मयनरम् ॥ ६॥ विभिप्यते तादृशः कलविङ्काहतुल्यश्चिक्गद्रव्याश्चिताप्रो दण्डकण्टक कण्टकीदण्डः सीरं हलं विपतोमरं विषा दण्डविशेषः । फरग्रहेतिपाठे अङ्कुगविशेषः । तैलादयः । दिग्ध काण्डं गुल्मपीटके उपकरणे सदानागुगरोधोपार्श्व- प्रतताः शत्रुणामुपरि क्षिप्यन्ते । साशीविपघटाः ससपीः । त्वयोगे (1) ॥७॥ कुम्भाः । सर्जरसो रालद्रव्यमायुद्दीपकम् ॥ ५॥ सघ. [सर्व०] अनुपों ग्थधारणदण्डः । तूणीरश्चल. ण्टानि फलकानि शस्रामाणि येषां ते सघण्टफलकाः स्तूणः । तोमरो हस्तकाण्डः । उपासङ्गः गन्यादि तूणा घण्टासहितं चर्मेत्यन्ये । अयोऽसिसट्पटिशच्छुरिकादीनि निपलो(?) चलतूण. ॥ ३ ॥ तोमरः शन्यं ॥ ४ ॥ कर. गुडजलं ततम् उपला. यन्त्रक्षेप्या गोला: गालते कल्यते । प्रहविक्षेप: को पहीचा विशेव्यः पाशविशेष: तैलगुड- शब्द फरोतीति गालः स चासौ भिन्दिपालो गोफलकः । वालुकाः तापयित्या यंत्रेण क्षेत्रम् । एतमेव सागी. सशुलेति गौहपाठः । मधूच्चियं मयनं तदपि द्रवीहत्य | विषपटा: सर्पकुंभाः । सर्जरसपांसबो मलयित्वा क्षेमुम् गुइनलवप्रक्षे यम् । मुगः मुशलनुल्यो दण्डः ॥ ६॥ ॥५॥ घण्टाफलकं घण्टा "सारीकाप्टम् । मारनिर्मिनम- काण्ड पाणफलक तयुक्तो दण्डः काण्डदण्डः कण्टकदण्ड | स्त्रम् ॥ ६ ॥ सदण्डकण्टकाः पण्टकोपलभितदण्डयन्नः । इति यावन् दण्डाण्टक इति पाठे स एवार्थः । सीरं [द्वीपिचर्मभिश्छन्नम् । कर्मभिः] सीरं लागलम् । रिफ्नो. लागलम् । विपं प्रसिद्धं तेन युवास्तोमरा विश्तोमराः । मरो विपदिग्धत्तोमरः । गलः प्रसिद्धः। पिदकं पेटकम । गाणि तप्तगुडादिप्रक्षेपार्थानि । पिटकास्तदाया मजू! योषा अबनिरोधसाधनमण्डलानि ॥ ७ ॥ २स.महीपनि ३७. सनिवाः सपावस. सपटापट ३. सकाए, सदग्दरेका । HEARNI ·४२४ श्रीमन्महाभारते [ सैन्यनियोणपर्व . - सीलरुवचाः सर्वे वागीक्षादनान्विताः । चतुर्युजो रथाः सर्व सर्वे चोत्तमवाजिनः । यात्रचर्मपरीवारा द्वीपिचर्माहताश्च ते ॥ ८॥ समासकष्टिकाः सर्वे सर्वे शतधरासनाः ।। १३ ।। सहयः सशृङ्गाथसपासविविधायुधाः । धुर्ययोर्हययोरेकस्तथान्यो पाणिसारथी सकुडाराः सकुदालाः सतैलक्षौमसर्पिपः ॥९॥ तौ चापि रथिनां श्रेष्ठौ रथी च हयविनथा १४ ॥ रूमजालप्रतिच्छन्ना नानामणिविभूपिताः । नगराणीव गुप्तानि दुराधर्षाणि शत्रुभिः । चित्रानीकाः सुवपुपोज्वलिता इव पावकाः॥१०॥ आसन् रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः ॥ १५ ॥ तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्चयाः । यथा रथास्तथा नागा पद्धकक्षाः स्त्रलंकृताः। फुलीना हययोनिताः सारथ्ये विनिवेशिताः॥११॥ वभूवुः सप्तपुरुषा रत्नवन्त इवायः ॥ १६ ॥ पद्धारिष्टा बद्धकक्षा बरध्वजपताकिनः । द्वावदुशधरौ तत्र दावुत्तमधनुर्धरी। घद्धाभरणनिहा वद्धचर्मासिपदिशाः॥१२॥ द्वौ वरासिधरौ राजन्मेकः शक्तिपिनाकधृक् ।। १७ ॥ [ लक्षा०] सानुवर्षाः सतूणीरा इत्यत्र तूणीरोपा. [अर्जु०] कीलं शूलं प्रकचं करपत्रं, वासी काष्ठ सङ्गानिपतपदेन अवान्तरमैदाः कथ्यन्ते ॥३॥ तक्षणशस्त्रं वृक्षादनं बृहद्दानं, द्वीपी चिनव्याघ्रः ॥ ८॥ [नोल० ] कीलरुवचनान् हि परेण मुष्टियुद्धे जेतु- | वस्ति भी शृङ्गो महिपाद, प्रास. कुन्त ॥९॥ मास्य. । सनीलमकचा इति पाठे सदन्तं करपतं येन चित्रानीका. चित्रसैन्या. ॥ १० ॥ कृतनि श्रमा कृता तशा पाटं पाटयति । वाशी काप्टप्रच्छन्न शस्त्रम् । भ्यासा.. ॥ ११ ॥ यद्वारिष्टा अरिष्टा आयुधसर्पका वास्यति वामीति वा पाटेऽपि स एवार्थः। वृक्षादना. लोह- कक्षा वस्त्रम आवरणं कवच निह: समूहः पट्टि फाट. अटकीलादीन्युपकरणानि । व्याघ्रचर्मणा द्वीपी चित्र- फलम् ॥ १२ ॥ सप्राप्तिवाहका. प्राप्तयो रथकर्मरराः प्यानस्तचर्मणा च परिता रथा एव ॥ ८ ॥ काष्टिः वाहको ग्थयानाम् । शरासनं धनुः ॥ १३ ॥ एक द्रविष्टेषु प्रसिद्ध हस्तक्षेप्यं व काप्टफलकं शृङ्गसा हच- | पक्षमुक्त्वा पक्षान्तरमाह धुर्ययोरिति । धुर्ययोर्मुर यहययोः र्यात् । शृङ्गं गदाघातेन नष्टम्य रक्तस्य मोक्षणार्थ पिण्मूत्रो. एक प्रेरक, पाणिसारथी पुनधुर्यप्रेरक्स्य पार्श्वस्थिती मनिस्थानं वा । प्रासाः भला । तैलीमानि तैलाचव- हयारको तो डौ ॥ १४ ॥ दुरादेयानि दुर्मादाणि सविशेषा येपा भरम प्रहारस्थले दीयते । सर्पिश्च पुगतन ॥ १५ ॥ द्वायकुशधरी तत्र द्वावेन च धनुरी शसिचर्म- कदमे ॥ ९॥ चिनाश्च ते अनीकाश्च चिनानीमा.चि. घरी द्वा च एक. शक्तिपिनाकधूछ । एतं सप्त पुष्पा प्राणि सैन्यानि । अनीकोऽवी रणे सैन्ये इति मेदिनी नपामेकम्मिन् हस्तिन्यपस्थानमेव तापन संभवति संभये. ॥ १० ॥ विनिवेशिता येषु रथेविति टोपः ॥ ११ ॥ ऽपि न कार्यक्षमत्वं संभवति, तस्मादयमर्थ. दावशधरी यद्वानि अरिष्टानि अशुभहगणि यन्त्रौपयादीनि येषु त । तयोरेको मामणीः शतिधाश्चान्यः पश्चान् प्रेरक: पतारी यद्वारिया: रिक्षेमशुभाभाये इनि मंदिनी । बद्ध पक्षा: च । द्वार धनुरी अस्वपिटौ। तयस्य संगुरतमाणशे. पहा. या पर्वापदानि तुग्गादिगिरसि घण्टामालागी- पावं याणे क्षीणे सगमन्यापारयत्नम् । अपरश्य निपगुम्यादीन्याययोतीनि विरदानि येषु । पक्षा विमुग्यवाणाप्रेरक्त बाण क्षीणे महर्मव्यापारपरामिति पाइन्नरोग्य पधारश्चलाये। पाप ना दो दनि | चत्वारः पुरुपाः । नन याणशतिपनाशिना सह पथ मेदिनी । यानि आभरणानि भुटपटियादीनि नियाः / पुरुषाः कर्मभेदेन गान्यार यानं यथा ग सिमणि प ये : सिद्धार इति मेदिनी उदाना चंति भावः । अयं च शोको सीम ।। १६॥ पनुयुज इत्यामष्ट पुर्ययोगिति र्गयोः धृ- पर्वणि वे शिद व्याख्यान । प्रमाणातच सायानु गनिदिनयोः पानिमाग्यी पारशी ॥ १४ ॥ अलग-गुपित ॥ १७ ॥ मंगगनियन्ना। वृत्तानुग दुराधान् मनम् । [पर्य० ] शादन. यष्टर याष्टिः पारा ॥८॥ अगिया मायाम | नापा मगरधान ! गंगोगधम् ॥ ९॥ गारतिनिशिता ने ये film. fanvr | नियोनी दिपा पाराशर इनिप: । गाफी इ-गादीमा गांश मोरया गोग निदिनी ॥१॥ गंगाना ॥ ११ ॥ जरिए रिटतिपादि। 14141 पयाध्यणु म ·उद्योगपर्व ५ ॐथ्यायः १५५] गजेमत्तैः समाकीण सर्वमायुधाः । सेना पश्चगतं नागा स्थास्तावन्न एव च । तद्भभूव बलं राजन् कौरच्यस्य महात्मनः ॥१८॥ दमसेना च पृतना पृतना दम वाहिनी ॥ २४ ॥ आमुक्तकरचयुक्तः सपताकैः स्खलंकनः । मेना च वाहिनी चा पृतना ध्वनिनी चमः । सादिभिश्योपपन्नास्तु तथा चायुतगो हयाः ।। १९ ।। असोहिणीति पयायनिरुत्ताचवलपिनी ।। २५॥ असंग्राहा: मुसंपन्ना हेमभाण्डपरिन्छटाः। एवं व्पृहान्यनीकानि कोरययेण धीमता। अनेकगतसाहस्राः सर्वे सादिवशे स्थिताः ।।२०।। अमोहिण्योगका चमख्याताः सप्त चवह ॥२६॥ नानारूपविकाराच नानाक्चगत्रिणः । अाहिण्यस्तु सप्तव पाण्टवानामभूबलम् । पदातिनो नरास्तत्र बभूवुढेममालिनः ।।२१।। अाहिण्यो दशैका चौग्वाणामभूदलम् ।। २७ ।। रथस्यासन् दा गजा गजस्य दश वाजिनः । नराणां पञ्चपञ्चागदपा पत्तिविधीयते । नरादा हयस्यासन् पादरक्षाः समन्ततः ॥२२॥ सेनामुखं च तिमस्ता गुल्म इत्यभिशक्षितम्।।२८।। रथस्य नागाः पञ्चागनागस्यामन् गतं हयाः । वयो गुल्मा गणस्त्वासीगणास्त्वयुतगाभवन । हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसंधानकारिणः ।। २३॥ दुर्योधनस्य सेनामु योत्स्यमानाः प्रहारिणः ॥ २९ ॥ नियूहोनागशाला 'नागदन्तकम् ॥१२।। एकः सारथिः। पञ्चदशगवं तुरगा इन्यनि ज्ञेयम् । पृतनाया तु पञ्चसहस्रं मामः प्राण वा व्यापकः ॥११॥ एकासारथिः ॥१७॥ नागास्नावन्तो रयाः पञ्चविंशतिसहा नगः पञ्चदंग- [लक्षा०] वद्वारिष्टा बरक्ष्या इत्यत्र रिष्टं न भव- ! सहस्रमवाः । वाहिन्यां पञ्चागत्महलं नागास्तावन्तो त्यष्टिम् । अमेद्यायाः । कवचगिरत्राणादिकं कश्याः ग्याः साधलक्षद्वयं नराः साईलक्षमवा इति नेयम् ॥२४॥ हस्त्यश्वादीनामुदरादिबन्धनरवादयः ॥ १२॥ धुर्य- एवमपि पूर्वोक्ताक्षौहिणीमर गया विसंवाद एत्याना- योर्हययोरेंक इत्यत्र धुर्ययोः रयाने धुरंधरयोः एकः दयाह-सेनेति । सेनादय' शब्दाः पर्वा न तु मस्ये- सारथिः वभूवुः समपुरुषा इत्यत्र समपुष्पा: सप्तमेवक- यानां संरयाभेदमात्रेण नानार्थाः । एकस्मिन्नपि भीमसेने पुरुपाः ॥ १६॥ दशनागमहबलवन्मरणान् । एवं च चलन्यैरयमेकादश इति श्रीमहाभारते योगरवणि वादिराजी हनलालंकारे सोति मंस्या न संख्येयम्येति भावः । पाण्डवानां हीन- पञ्चपञ्चागदपियवतमोध्याय. ॥१२॥ वसत्वेऽपि असन्येयं वासुदेवरलं तर सहायीभूनमिति [नोल.] सादिभि. अश्वारोहैः ॥ ११ ॥ संग्राहः जयोऽभूदिति द्रष्टव्यम् ॥ २५॥ नगगामिति अयुता वृहद्रङ्गः हेपणपूर्वकमप्रपादाभ्यामुत्प्लवनमिति यावत् तद्र- इत्यनेन नगणामन्चो नास्तीति नितम् ॥ २८ ॥ इति श्रीनवरी भारतभावदी योगपर्वगि हिताः असंग्राहाः । संग्राहो वृद्ग इति विश्वः । यतः पञ्चपन्नाशदकिशततमोध्यार ॥१२॥ मुसंपन्नाः सम्या शिक्षिताः माण्टमश्वाभग्णं तेन परि- [अर्जु०] आमुक्त बद्धं । सादिनोऽश्ववाराः ||१९|| च्छदः परिकारी यंपांते । भाण्डं भूपाश्वभूपयोगिति भाण्टमश्वाभरणम् ।। २०॥ विकाग भतयः ॥ २१ ॥ विश्वः ॥ २० ॥ सुपविकागः रक्तप्णयमुपत्यादयः । ग्यम्यत्यादिना दागुणद्ध्या एकः पनः ॥ २२ ॥ ॥ २१ ॥ रचम्येति एकस्य ग्यस्य ययोक्तविभागेन दा ग्यस्य नागादति पक्षान्तरम् ।भिन्नमंधानकारिणामिन्नाना गनाः मतमश्वाः सहस्रं पातयश्च परिवार इत्यर्थः ॥२२॥ संधान घटना ॥ २३॥ नागा ६० रथा ६० सेना, सेनेत्र पक्षान्तरमाह-यस्येति । एकस्य ग्यस्य पञ्चागदजाः दशगुणा पृतना, पृतनैन दशगुणा वाहिनी, वाहिन्यादि- । पञ्चसहनमश्वाः पञ्चत्रिंगत्सहन्न पदातयः परिवार इत्यर्थः पर्याया मोहिण्या अपीत्याह वाहिनीति ॥ २५ ॥ ॥ २३ ॥ अन स्थादीनां प्राधान्याप्राधान्याभिप्रायेण पञ्चाधिकाः पञ्चागनग. पत्तिः सेनामुग्यं च । पत्तयः परिवाराल्पत्वबहुवे ज्ञेये । साधारणी तु संस्या आदिपर्व- तिम्रो गुल्मः । गुल्मायो गण. । गणा अयुतश: अयुना• ण्युत्ता । एको यो गजन्त्वको नराः पञ्च पदानमः।। नि अभवन् ॥ २९ ॥ प्रयच तुरगास्तः पत्चिरित्यभिधीयत इत्यादिना । ताम- [सर्व०] रथमायान्यायाधान्यानां तहमायगनादि- वानुसरति सेनेति तत्र गजाना ग्थानां च तुन्यसंग्योक्तिः । संख्याहान्यविकत्व द्रष्टव्ये । तेन ग्यम्यामन् , ग्यम्य नागा पूर्वोक्तसंग्योपलक्षणार्धा तेन पञ्चविंगतियतानि मनुष्याः इति शोरवोगविगेवः ॥ २२ ॥ तैनाचेनि एनः पर्यायः १८५. सपा । २० ७. मुमशेपा हेमा अध्याय- 11१151 व्याप्यन्यापरभावनाविशेपनाचः साकाविन्युन्यन(3) .

·श्रीमन्महाभारते [सन्यनिर्धाणपर्व - तत्र दुर्योधनो राजा शूरान् बुद्धिमतो नरान् । द्रोणपुत्रं च कर्णं च भूरिश्रवसमेव च । प्रसमीक्ष्य महाबाहुश्चक्रे सेनापतीस्तदा ॥३०॥ शकुनि सौवलं चैव वाहीकं च महायलम् ॥ ३३ । पृथगक्षौहिणीनां च प्रणेतृन्नरसत्तमान् । दिवसे दिवसे तेपां प्रतिवेलं च भारत । विधिवत्पूर्वमानीय पार्थिवानभ्यभापत ॥ ३१ ॥ चक्रे स विविधाः पूजाः प्रत्यक्षं च पुनःपुनः ।।३।। कृपं द्रोणं च शल्यं च सैन्यवं च जयद्रथम् । तथा विनियताः सर्वे ये च तेपां पदानुगाः। सुदक्षिणं च काम्बोज कृतवर्माणमेव च ॥३२॥ वभूवुः सैनिका राज्ञां प्रियं राजश्चिकीर्पयः ॥ ३५ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५५ ॥ पट्पंचाशदधिकशततमोऽध्यायः १५६ . दुर्योधनप्रार्थितेन भीमण पाण्टवायोत्मादयेयं तेभ्य श्रेयश्वोपदिशेयं मयि च युध्यमाने कर्णेन न योहव्यमिति समयं कृत्वा मैनापत्याहीकारः॥१॥ भीम सैनापत्येऽभिपिन्य कौरवै. कुरुक्षेत्रगमनं शिविरादिमापनं च ॥ २ ॥ वैशम्पायन उवाच- ततस्ते ब्राह्मणाश्चकुरेकं सेनापति विनम् । नतः शान्तनवं भीष्मं प्राजलिभृतराष्ट्रजः । नये सुकुशल शूरमजयन्क्षत्रियांस्ततः ॥ ९ ॥ सह सर्महीपालरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १॥ एवं ये कुशलं शूरं हितेप्सितमकलमपम् । ऋते सेनामणेतारं पृतना सुमहत्यपि । सेनापति मकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून् ।।१० दीर्यने युद्धमासाद्य पिपीलिकपुटं यथा ॥२॥ भवानुशनसा तुल्यो हितैपी च सदा मम । नहि जातु द्वयोर्बुद्धिः समा भवति कहिचिन् । असंहार्यः स्थितो धर्मे स नः सेनापतिर्भव ॥११ गाय च वलनेतृणां स्पर्वते च परस्परम् ॥३॥ रश्मिवतामिवादित्यो वीरुधामिव चन्द्रमाः। श्रूयने च महापान हैहयानमितौजसः । कुर इव यक्षाणां देवानामिव.वासवः ॥ १२ ॥ अभ्ययुामणाः सर्वे समुन्तिकुशवनाः॥ ४ ॥ पर्वतानां यथा मेरुः सुपर्णः पक्षिणां यथा । दानभ्ययुस्तदा चश्याः गद्राश्चैव पितामह । कुमार इव देवानां वमूनामिव हव्यवाट् ॥ १३ ॥ एकतस्तु यो वा एकतः क्षत्रियर्षभाः॥५॥ भवता हि वयं गुप्ताः शक्रेणेव दिवौकसः । ननो युद्धेप्वभज्यन्त त्रयो वर्णाः पुनःपुनः । अनाधृप्या भविष्यामस्त्रिदशानामपि ध्रुवम् ॥१४॥ क्षत्रियाश्च जपन्त्येव बहुलं चकतो यलम् ॥ ६॥ प्रयातु नो भवान देवानामिव पायकिः। ननस्ते क्षत्रियानेच पमन्दर्दिनसत्तमाः । वयं त्वामनुयास्यामः सौरभैया इवर्पभम् ॥ १५ ॥ नेभ्यः गगंगुर्धर्मना याथातथ्यं पितामह ॥ ७ ॥ भीम उवाच- वयमेरुस्य शृण्वाना महापुद्धिमतो रणे । एवमेतन्महाबाहो यथा बदसि भारत । भान्नम्तु पृथरमा स्वद्धियगवर्तिनः ॥ ८ ॥ यथा दि भवन्तो मे तथैव मम पाण्डवाः ॥ १६ ॥ यर्थः । यानुनानु धगिन्यादिपदानि सामाभिः पुमार: फाफियः ॥१३॥ पावषिः पानिफेय सय १५il. धानानि पनी गंग्यानां नगणामित्यादि ॥ २५ ॥ [ गर्नु.] पिपीलिकपुट पुटं सपानः पिपीलियान ৰাষায়গাগাসায়। परगृहम् ॥ २॥ असहायोंऽभः । स्थित इति नसिहः PHUMषिमार U१९॥ ॥ १९ हपाद अमिः ।। १३ ।। अनाध्या अना. [पजु०] पनि निगम ॥ ३१ ॥ [गता मशीयाः ॥ १४ ॥ पावरिः सन्दः ।। १५॥ गुमनाम् ।।] [लक्षा०] देयानामिय पायपिरित्या पायरिः । raमहामान मिधानाrinit Recent परशुरः । गनानीरनिमगुहः इत्यमरः ॥ १५॥ (nfir. याने गामायाम || [ire] मत पनि ॥ ॥ TRYोगा. AURPRETATiनि पाnिtit Eair frivery विमा: ॥ ११ ॥ Pratiमाया # ·अध्यायः १५७ ] उद्योगपर्व ५ ४२७ . , अपि चव मया श्रेयो वाच्यं तपां नराधिप। धृतराष्ट्रान्मजा भीष्मं सोऽभिपित्तो व्यरोचन ॥२६॥ संयोद्धव्यं तवाय यथा मे समयः कृतः ॥ १७ ॥ तता भेरीय गहांथ गतशोज्य सरगः ।। न'तु पश्यामि योद्धारमात्मनः सदृशं भुरि। वादयामामुग्व्यग्रा वाटका राजगासनात् ।। २७ ।। ऋते तम्मानरव्याघात कुन्तीपुत्रादनंजयात्।। १८॥ सिंहनादाय विविधा वाहनानां च निःस्वनाः । स हि वेद महाबुद्धिर्दिब्यान्यखाण्यनेकगः । प्रादुरासन्ननभ्रे च वर्ष रुधिरकर्दमम् ॥ २८ ॥ न तु मां विटतो युद्धे जातु युध्येत पाण्डवः ॥१९॥ निर्यानाः पृथिवीकम्पा गजहिननिःम्बनाः । अ चैत्र क्षणेनत्र निर्मनुष्यमिदं जगत् । आसंश्च सर्वयोधानां पातयन्तो मनांग्युत ॥ २९ ।। कुर्या शस्त्रवलेनैव समुरामुरराक्षसम् ॥ २० ॥ याचवाप्यगरीरिण्यो दिवोल्काः प्रपंदिरे। न त्वेवोत्सादनीया मे पाण्टाः पुत्रा जनाधिप । भिवाश्च भयदिन्यो नेदुदीप्तम्वग भृशम् ॥३०॥ तस्माद्योपान् हनिप्यामिमयोगणायुतं सदा ॥२१!! सनापत्यं यदा राजा गाङ्गेयमभिषिक्तवान् । एवमेपां करिष्यामि निधनं कुरुनन्दन । तदैतान्युग्रल्पाणि बभूवुः मतगो नृप ॥ ३१ ।। न चेत्ते मां इनिप्यन्नि पूर्वमेव समागमे ॥ २२ ॥ ततः सेनापति कृत्वा भीष्मं परवलाईनम् । सेनापतिस्त्वहं राजन् समथेनापरेण ते । वाचयिन्वा द्विजश्रेष्ठान् गोभिनिष्कञ्च भूरिमः॥३२॥ भविष्यामि यथाकामं तन्मे श्रोतुमिहाईसि ।। २३ ।। वर्धमानो जयाशीभिनिर्यया सैनिकहतः । कर्णी वा पुगता पूर्वमहं वा प्रथिवीपते । आपगेयं पुरस्कृन्य भ्रातृभिः संहितस्तदा ॥ ३३ ॥ स्पर्धत हि सदाऽत्यय मृतपुत्रो मया रणे ॥ २४ ॥ स्कन्यावारेण महता कुरुक्षेत्रं जगाम ह ॥ ३४ ॥ कर्ण उवाच- परिक्रम्य कुरुक्षेत्रं कर्णेन सह कौरवः । नाहं जीवति गाङ्गेये राजन् योत्स्ये कथंचन | शिविरं मापयामास समे देशे जनाधिप ॥ ३५ ॥ इते भीष्मे तु योन्स्यामि सह गाण्डीवधन्वना ।। २५॥ मधुरानूपरे देगे प्रभूतयवमेन्धने । वैशंपायन उवाच- ययव हास्तिनपुरं तदन्डिविरमावभौ ॥ ३६॥ तनः सेनापतिं चक्रे विधिवदरिदक्षिणम् । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५६ ।। सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः १५७ पाराष्ट्रभामं सैनापन्य भिषिदं श्रुन्वा विठिरो द्रुपदादीनौदिनीपनि घष्टान्न मवमेनापतित्वेऽभिषिच्यार्जुनं च मेनार- निपनि कृत्वा श्रीगणं नम्यापि नेवार चार ॥ १॥ अवान्तर पहरामस्तत्रागत्य पाण्ड. पूनिनो युवा ममुनीन्भवनोदला मीन्युक्ता कौरवानदयन उपेशिनुमशकस्तीर्थयात्रा प्रययौ ५ ॥ जनमेजय उवाच- पितामहं भारतानां ध्वजं सर्वमहीक्षिताम् ॥ १॥ आपगेयं महात्मानं भीम शम्बभृतां वरम् । [नील.] विकृतो विस्पष्टो भूत्वेत्यर्थः ।। १९ ।। न मे । हेन||३४||स्टनेति यानन्। मधुरं मनोहें मृष्टज वा ३६ मया उत्सादनीनाः नागयितुं शश्याः सदा प्रत्यहम्।।२१।। इदि श्रीमन्महाभारनन्यायमर्जुनमिप्रतापामु रोगार्वनि पातयन्तः मूञ्छितानि कुर्वन्नः ॥ २९ ॥ परपञ्चाशदरियननमाथ्यार ॥१९॥ इनि श्रीमान मा मा पापचाशदधिकशततमायार ॥१५॥ [ स०] न तु मा विकृतः प्रस्टः युध्यने योई [अर्जु.]ममा. संकेत. ॥ १७ ॥ नवितो न प्रकटः । शोति ॥ १९ ॥ प्रयोगेग शत्रस्य ॥ २१ ।। पुकराशि लबानशात् ॥ १९॥ प्रयोगण मन्त्राणाम् ।।२१।। एपा | वाद्यमुसानि ॥ २७ ॥ योधानाम् ।।२२।। स भीष्मः ॥२६॥ पुष्करं तूर्वमुग्यम् २७ इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि मननारामानन्याग्न्याया पसमापदवियतनाध्यायः ॥२६॥ दीमम्वराः सन्चालमुग्माः अयचा असौम्यन्वराः ॥ ३०॥ वाचयिता म्वतीति शेपः ॥३२मन्यावारेण सनाममू [नील.] आपनैमिनि ॥ १ ॥ १९ महानार्दिव्यान्यनानिमशनतुमे । २७ स नोइयामानु। ३२ निगस्पिनेन च । ३३ख बन्यतानो भाव उगा. .

·४२८ श्रीमन्महाभारते [सत्यनियागपर ७ म मः ॥१९॥ नं -- बृहस्पतिसमं बुद्धया क्षमया पृथिवीसमम् । सेनापनिपति चने गुटाके धनंजयम् । समुद्रमिव गाम्भीर्य हिमवन्तपिय स्थिरम् ॥ २॥ अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चैव वाजिनाम् ॥१५॥ मजापतिमिचौदार्य तेजसा भास्करोपमम् । संकर्पणानुजः श्रीमान्महायुद्धिजनार्दनः । महेन्द्रमिव शत्रूणां ध्वंसनं शरदृष्टिभिः ॥ ३ ॥ तदृष्ट्वोपस्थितं युद्धं समासन्नं महास्ययम् ।। १६ ।। रणयज्ञे पवितते सुभीमे लोमहर्पणे । प्राविशंद्भवनं राजन्पाण्डयानां हलायुधः। दीक्षितं चिररात्राय श्रुत्वा तत्र युधिष्ठिरः ॥ ४ ॥ सहारप्रभृतिभिर्गदसाम्बोदवादिभिः ।। १७ " किमनवीन्महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः। भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णो वा प्रत्यभापत ॥ ५॥ दः॥१८ वैशंपायन उवाच- आपद्धर्मार्थकुशलो महावुद्धियुधिष्ठिरः । सर्वान्भ्रातृन्समानीय वासुदेवं च शाश्वतम् ॥ ६॥ सिंहखेलगतिः श्रीमान्मदरक्तान्तलोचनः । उवाच वदतां श्रेष्ठः सान्त्वपूर्वमिदं वचः । दृष्ट्वा धर्मराजश्च केशवश्च महाद्युतिः २०॥ 'पर्याक्रामत सैन्यानि यत्तास्तिष्टत दंशिताः ॥ ७॥ उदानिष्ठत्ततः पार्थों भीमकर्मा दृकोदरः । पितामहेन वो युद्धं पूर्वमेव भविष्यति । गाण्डीवधन्वाये चान्ये राजानस्तत्र केचन ॥२॥ तस्मात्सप्तसु सेनासु प्रणेतन्मम पश्यत ॥ ८ ॥ पूजयांचक्रिरे ते वै समायान्तं हलापम् । कृष्ण उवाच- ततस्तं पाण्डवो, राजाकरे पस्पर्श पाणिना || २२ यथाऽहति भवान्वक्तुमस्मिन्काले झुपस्थिते । वासुदेवपुरोगास्तं सर्व एवाभ्यवादयन् । तथेटमर्थवद्वाफ्यमुक्तं ते भरतर्षभ ॥९॥ विराटुपदौ वृद्धावभिवाय हलायुधः ।। २३ ।। रोचते मे महावाहो क्रियतां यदनन्तरम् । युधिष्टिरेण सहित उपाविशदरिन्दमः। नायफास्तव सेनायां क्रियन्तामिह सप्त वै ॥ १०॥ ततस्तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः । वैशंपायन उवाच- वासुदेवैमभिप्रेक्ष्य रौहिणेयोऽभ्यभापत ॥ २४ ॥ ततरे द्रुपदयानएव्य विराटं शिनिपुङ्गलम् । भविताऽयं महापौठो दारुणः पुरुषक्षयः । धृष्टद्युम्नं च पाश्चात्यं धृष्टकेतुं च पार्थिव ॥ ११॥ दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ २५ ॥ शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम् । तस्माद्युदात्समुत्तीर्णानपि वः समूहज्जनान् । एतान्सप्त महाभागान् वीरान्युद्धाभिकाङ्किणः।।१२॥ अरोगानक्षतैर्दष्टाऽस्मीति मतिर्मम ॥ २६ । सेनामणेन्विधिवदभ्यपिश्चयुधिष्ठिरः । समेतं पार्थिव क्षत्रं कालपकमसंशयम् । सर्वसेनापति चात्र धृष्टद्युम्नं चकार ह ॥ १३ ॥ विमर्दश्च महान्भावी मांसशोणितकर्दमः ॥ २७ ॥ द्रोणान्तहेतोरुत्पनो य इदाजातवेदसः । उक्तो मया वासुदेवः पुनः पुनरुपदरे । सर्वेषामेव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम् ॥ १४॥ संवन्धिपु समां वृत्ति वर्तस्व मधुसूदन ॥ २८ ॥ [नोल०] इद्धात्मदीप्तात ॥ १४ ॥ महात्ययमत्यन्तं | उपहर विजने | वर्तस्व कुरु व्यर्थस्य गम्यमानत्वात् ।।२८ धायकम् ॥ १६ ।। रोहिणेयो यलरामः ॥ २४ ।। उपवर [सर्व० ] प्रतिभये भयहेती । आभीले गह यान्तं ॥ २८॥ आभीलं गहनपीति नानार्थाः ॥ ४ ॥ आपदि धर्मार्थय तिधाम महाभारने उद्योगपशि नैटरटीये भारतमारदीप घुशलः ॥ ६ ॥ उपहरे एन्ते ॥२८॥ मतपमाधिपतनमोऽध्याय ॥१५॥ इति श्रीम. उचो मशः सम्यादधिषशततमोपाय. ॥१५ [अर्जु औदायें महत्थे । ध्यंमनं नाशयग्म् ॥३॥ [लक्षा० ] पुनः पुनरुपहर इत्यत्र उपहर एकान्त २८ प्रनिमय गभयंकर व्यादीले योभयंकर । यद्वा द्वयोः इति श्रीमहाभारते अयोगपणि यादिराजीपंतागारे गोशापहे ॥धाभापद्धर्मग यदयट तेनापि मद युद्धमा।।। मानामपिषमतनमोध्याय ॥१५॥ दागीमा ||२४॥ दिलं माण्यं ध्वमनपायि ॥२५॥ ५१. मावाद १३ ननुपादिया।

·अध्यायः १५८] उद्योगपर्व ५ ४२९ पाण्डवा हि यथाऽस्माकं तथा दुर्योधनो नृपः । ततोऽहमनुवामि केशवस्य चिकीर्पितम् ॥ ३२॥ तस्यापि क्रियता साह्यं सपर्येति पुनः पुनः ॥ २९ ॥ उभौ शिष्यों हि मे वीरौ गदायुद्धविशारदौ । तच मे नाकरोद्वाक्यं त्वदर्थे मधुम्दनः । तुल्यस्नेहोऽस्म्यतो भीमे तथा दुर्योपने नृपे॥३३॥ निर्विष्टः सर्वभावेन वनंजयमवेक्ष्य है ॥३०॥ तस्मायास्यामि तीर्थानि सरस्वत्या निषेवितुम् । ध्रुवो जयः पाण्डवानामिति मे निश्चिता मतिः । नहि क्ष्यामि कौरव्यान्नग्यमानानुपेक्षितुम् ।। ३४ ।। तथा घभिनिवेगोऽयं वासुदेवस्य भारत ॥ ३१ ॥ एवमुक्त्वा महावाहुरनुज्ञातश्च पाण्डवैः । न चाहमुत्सहे कृष्णमृते गेकमुद्दीक्षितुम् । । तीर्थयात्रां ययौ रामो निवर्त्य मधुमुदनम् ॥ ३५॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ।। अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्याय १५८ अस्मिनेत्र काले रक्मी महत्या मेनया पाण्यानुपत्याउन 'यदि भीतोऽसि साहाय्य ते करिष्यामि' इति वदनजनेन प्रया यातो धार्तराष्ट्र गतस्तत्रापि पूर्ववद्वदम्तनापि प्रत्याख्यात स्वनगर ययौ ॥ १ ॥ वैशंपायन उवाच प्रतिपेदे हपीकेगः शाई च धनुरत्तमम् । एतस्मिन्नेव काले तु भीमास्य महात्मनः । रुक्मी तु विजयं लन् वा धनुर्मेपनिभस्वनम् ॥ ९ ॥ हिरण्यरोम्णो नृपतेः सामादिन्द्रसखस्य वै ॥१॥ विभीपयन्निव जगत्पाण्डवानभ्यवर्तत । आकृतीनामधिपति(जस्यातियशस्विनः । नामृप्यत पुरा योऽसौ स्ववाहुबलगर्वितः ॥१०॥ दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु स्क्मीति विश्रुतः ॥२॥ रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता। यः किंपुरपसिंहस्य गन्धमादनवासिनः । कृत्वा प्रतितां नाहत्वा निवर्तिप्ये जनार्दनम् ।। ११ ।। कृत्स्नं शिप्यो धनुर्नेट चतुप्पाटमवाप्तवान् ॥ ३ ॥ ततोऽन्वधाबद्वाणयं सर्वशस्त्रभृता वरः। यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा । सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया ।। १२ ।। शाङ्गेण च महाबाहुः सम्मितं दिव्यलक्षणम् ॥४॥ विचित्रायुधर्मिण्या गङ्गयेव प्रद्धया । श्रीण्य वैतानि दिव्यानिधनपि दिविचारिणाम् । स समासाय वाणयं योगानामीश्वरं प्रभुम् ।। १३ ॥ वारणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः। व्यंसितो त्रीडितो राजन्नाजगाम स कुण्डिनम् । भास् तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्य तेजोमयं धनुः ॥ ५॥ यव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा ॥१४॥ धारयामास तकृष्णः परसेनाभयावहम् । तर भोजक्टं नाम कृतं नगरमुत्तमम् । गाण्डीवं पावसालेभे साण्डये पाकशासनिः॥६॥ सैन्येन महता तेन प्रभूतगनवाजिना ॥ १५ ॥ द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपयत । पुरं नद्भुवि विग्यातं नाम्ना भोजरदं नृप । संछिय मोरवान् पाशानिहत्य मुस्मोजसा ॥७॥ स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः ॥१६॥ निर्जित्य नरकं भौममाहत्य मणिकुण्डले । अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान् क्षिप्रमागमन् । पोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च ॥८॥ ततः स कवची धन्वी तली खड्गी शरासनी ॥१७॥ [अनु॰] साह्य साहाय्यम् ॥ २९ ॥ मते विना । मौरवान् आन्त्रतन्तिमयान् यैरिदानी शाङ्ग धनुपि ज्या गेकमुदीक्षितु जीवलोक द्रष्टुम् ।। ३२ ॥ निवर्त्य अनु- नियते ॥ ७ ॥ रान्त मधुसूदनम् ।। ३५ ॥ [अर्जु० ] किंपुरुषसिंहस्य गुमास्यस्य चतुष्पाद इति श्रीमन्महाभारत याख्यायामर्जुनमिश्रकृतायामुयोगपणि दृढतरमुपस्तारम् ॥३॥ गाण्डीयन्वना गाण्डीवेन सप्तपत्रादिधिषमततमोध्याय ॥१५॥ धनुपा ॥४॥ प्रत्यपद्यत प्राप्तवान् ॥ ७ ॥ध्यसितो [नील.] एतस्मिन्निति माक्षात्पुत्र इति संबन्ध ॥१॥ जित ॥ १४ ॥ आकृतीना साल्पाना सत्यसपल्प इत्यर्थ ॥ २ ॥ [लक्षा •] स भोजराज इत्या भोजराज । स. ३१ स वाइदेवस्य दृश्यते । मध्याय ॥ १५७ ।। ११स निदतियामि केशवन् । १२स वरम् 1 मध्याय ॥ १५८ ।।

·४३०
श्रीम-महाभारत
[Mantri
NMCA
ध्वजेनादित्याणेन परिवेश महाचमूम् । ग्वाण्डो यु यमानग्य यः गहायानटाभवन ।। २९॥
विदितः पाण्डवेयाना वासुदेवप्रियेप्सया ॥ १८ ॥ निवानापनयुद्ध पागच दानः ।
युधिष्ठिरस्तु त राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत् ।
तर गे यु-यमानस्य यः सहायम्नद्राम्भात् ॥ ३०॥
स पूजितः पाण्डपुत्रैर्यधान्यायं मुसस्तुनः ।। १६ ॥ तथा विराटनगरे पभिः गह सगरं।
प्रतिगृह्य तु तान्सान्निधान्तः सहसनिमः। युयना सहुभिस्तर ः महाया भान्मम ॥३१॥
उवाच माये वीराणा कुन्तीपुत्र धनजयम् ॥ २० ॥
उपजीव्य रणे रद शन अाण यमम् ।
सहायोऽस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतोऽसि पाण्डव । चरण पावर पाप द्रोण च मायरम् ।। ३२ ॥
फरिप्यामि रणे साहामसह्य तत्र शत्रुभिः ॥ २१ ॥ धारयन गाण्डिय दिव्य धनुम्तेजामय दृढम् ।
न हि मे विक्रमे तुल्य, पुमानस्तीह प्रश्चन | अक्षग्यशरसयुत्तो दिव्यासपरिहितः ॥ ३३ ।।
हनिप्यामि रणे भाग यन्मे दास्यसि पाण्डव ॥२२॥ क्यमरमदियो च्याद्रीतोऽम्माति योहम्म् ।
अपि द्रोणकृपा चीरो भीष्मकर्णापथो पुनः । वचन नरमाईल प्रज्ञायुधमपि स्वयम् ॥ ३४ ॥
अथवा सर्व एते तिष्ठन्तु वसुधाधिपाः ॥ २३ ॥ नास्मि भीनो महाबाहो सहायारच नास्ति मे ।।
निहत्य समरे शस्तत्र दास्यामि मेदिनीम् । यथाराम यथायोग गच्छ पाऽन्यनतिष्ठा॥३५॥
इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च सनिधौ ॥ २४ ॥ पिनिय ततो रस्मी सेना सागरसनिमाम् ।।
ऋषता पार्थियेन्द्राणामन्येपा चैत्र सर्वशः। दुर्योधनमुपागन्उत्तयव भरतर्षभ ॥ ३६ ॥
वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराज च पाण्डवम् ॥ २५ ॥ तथैव चाभिगम्यैनमुपाच सुपारिपः ।
उवाच धीमान् कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम् । प्रत्यारयातव तेनापि स तदा शूरमानिना ॥३७॥
कौरवाणा कुले जातः पाण्डोः पुनो विशेषतः ॥२६॥ द्वायेव तु महाराज तस्मायुद्धादपेयतुः ।
द्रोण व्यपदिशन् शिप्यो वासुदेवसहायनान् । रौहिणेयश्च वाप्णया रस्मी च वसुधाधिप ।। ३८॥
भीतोऽस्मीति कथ बृया दधानो गाण्डिव धनु ॥२७॥ गते रामे तीर्थयात्रा भीष्मकस्य मुते तथा ।
युध्यमानस्य मे वीर गन्धवः सुमहारलैः । उपाविशन्पाण्डवेया मन्त्राय पुनरेव च ॥ ३९ ॥
सहायो घोपयानाया कस्तदासीत्सखा मम ॥२८॥ समितिधर्मराजस्य सा पार्थिवसमावुला ।
तथा प्रतिभये तस्मिन् देवदानवसकुले । शुशुभे तारकैश्चिना धौश्चन्द्रेणेव भारत ॥ ४० ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्याय ॥ १५८ ॥
ग्मिण प्रागव वररामेण हतत्वात् रुग्मिणोऽनुजो रुग्म [सर्व० ] व्यपदिशन गुरत्वेन शिल्पे अस्त्रनैपुण्ये २७
रथारय कश्चिद्भीष्मपुत्रक ॥ १६ ॥
इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वज्ञनारायणतटीया
[नील०] द्रोणमय मम गुररिति व्यपदिशन् कथयन्
मष्टपञ्चागदधिशततमोध्याय ॥१८॥
110७॥ उपजीव्य आराध्य रणे युद्धनिमित्तम् ।। ३२ ॥
[रक्षा०] द्रोण व्यपदिशन् शिष्य इत्यन द्रोण गुरु
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि नैटरण्ठाय भारतभावदाप
व्यपदिशन् ॥ २७ ॥ वचन गजशार्दूलत्यन भीतो-
अपञ्चाशदधिकशततमोऽध्याय ।। १५८ ॥ ऽस्मीति वचन मिति पूर्वेण सबन्ध बनायुधमिद्र प्रत्यपि
[अनु॰] भाग सेनाशम् ।। २२ ।। द्रोण व्यपदिशन् ॥ ३४ ॥ विनिवर्त्य ततो रुग्मीत्या रुग्ममिति पदमस्य
गुरतया कथयन् शिल्प शस्त्र शिक्षानपुण्ये ॥ २७ ॥ नाम्नि वर्तत इति हामी रुग्मरथारय ॥ ३६ ॥
अपयतु अपजग्मतु ॥ ३८ ॥ समिति सभा ॥४०॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिरानताकृतलगाकारे
अष्टपञ्चाधिसततमोऽध्याय ॥१६॥
इति श्रीममहामारतयारूगायामजुनमिश्रकृतायामयोगपाणि
पाकिशततमोभ्याय ॥१८॥

·अध्यायः १६० उद्योगपर्व ५ एकानपश्चविकतशतमोऽध्यायः १५९ पुदोषान्दुयायन आबिसन्त धनरा; प्रनि त्वमात्मनो दुवरितादनर्धमापनो न यापन पाठीवरं वा दायितुम सीनि मंजयचनम् ॥ १ ॥ जनमेजय उवाच- न तु दुर्योधने दोपभिममाधातुमर्हसि ॥ ८॥ तथा व्यूहेप्पनीकेषु कुरुक्षेत्रे द्विजर्षभ ।। शृणुप्वानवशेपण बदतो मम पार्थिव । किमकुर्वश्च कुरवः कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ १ ॥ य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्रामुयानरः । वैशंपायन उवाच- न स कालं न वा देवानेनसा गन्तुमर्हति ॥ ९ ॥ तथा व्यूहेप्पनीकेषु यतेषु भरतर्षभ । महागन मनुप्येषु निन्यं यः सर्वपाचरेत् । धृतराष्ट्रो महाराज संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ २॥ सवयःसर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन् ॥१०॥ एहि संजय सर्व मे आचक्ष्वानकोपतः । निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवस्त्वत्प्रतीक्षया । सेनानिवेशे यवृत्तं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥३॥ अनुभूताः सहामात्यनिकृतधिदेवने ।। ११ ।। 'दिष्टमेव परं मन्ये पौरुपं चाप्यनर्थकम् । हयानां च गजानां च राजां चामिततेजमाम् । . यदहं बुध्यपानोऽपि युद्धदोपान्क्षयोदयात् ॥ ४॥ वैशसं समर वृत्तं यत्तन्मे शृणु सर्वशः ।।१२।। तथापि निकृतिमन्नं पुत्रं दुर्युतदेविनम् । स्थिरो भूत्वा महामात सर्वलोकक्षयोदयम् । न शन्नामि नियन्तुं वा कर्तुं वा हितमात्मनः ।।५॥ यथाभूतं महायुद्धे श्रुत्वा चैकमना भत्र ।। १३ ।। भवत्येव हि मे मूत युद्धिोपानुदर्शिनी । न ह्येव कर्ता पुरुषः कर्मणाः शुभपापयोः । दुर्योधनं समासाद्य पुनः सा परिवर्तते ॥६॥ अस्वतन्त्रा हि पुरुपः कार्यते दारुयन्त्रवन् ॥१४॥ एवं गते वै यद्भावि तद्भविष्यति संजय । केचिदीश्वरनिर्दिष्टाः केचिदेव यहन्छया । क्षत्रधर्मः किल रणे तनुत्यागो हि पूजितः ॥७॥| पूर्वकर्ममिरप्यन्ये चैधर्मतनम्यते । संजय उवाच- तस्मादनमापनः स्थिरो भूत्वा निशामय ॥१५॥ त्वयुक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथेच्छसि । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकोनपश्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १५९ ।। पष्टयधिकशततमोऽध्यायः १६० हिरवत्या पाण्डए निविष्टेषु नत्र दुर्योधनो बनिय रणादिमि सह मत्रपित्योगहरे वासुदेवन्य पनः "वासयमइस गा पाल्गुनानां शनानि या:मो मामासाश दश दिशा द्रवियन्ति, अहं वामदेवम्य भयात्तथा युन्मा भयाद्वा राज्यं न प्रनिप्रदास्यामि" प्रति सन्देश पाण्टरभ्य क्धयेत्स्ट्रक प्रति दुर्योधनीति.॥ १ ॥ संजय उवाच- न्यविशन्त महाराज कोरवया यथाविधि ॥१॥ हिरण्यत्या निविष्टेषु पाण्डयेषु महात्लमु । [नील०] तथेति ॥१॥ क्षयस्यैव उदयो येभ्यस्तान [अर्जु०] कालंन मृत्युना ॥ १ ॥ अनवशेषत. क्षयोदयात् ॥ ४ ॥ निकृतियज्ञ कपटविषयैव प्रज्ञा न निर्णय बद ॥३॥ गन्तुं गमयितुं अन्तर्भावितय. धर्मविषया यस्य तम् ॥ ५ ॥ एनसा दोपण देवान् कालं त्रान् ॥९॥ निकारा: परिभनाः त्वत्प्रतीझया त्वयि गौर. वा गन्तुमुपालन्धुं नार्हति । दृष्टे संभवत्यष्टकल्पनाया येण ॥ ११॥ वासं वधं वृत्तं भाविनि भूनोपचागन् ॥ १२॥ यं निप्रकार निकृष्यत विभज्यते ॥ १५॥ अन्याय्यत्यादृष्टापराधाभावे देवस्य कालस्य वा उपालम्भः । इति श्रीमन्मयाम०म०एपनिषष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥ कर्तुमुचितो न तु तस्मिन्सतीत्यर्थः । न स कालं न वा देवं सर्व०] एनसा अपराधेन सहितान् गन्तुं ज्ञातुम् वत्तुमेतदिहाहतीति पाठेऽप्ययमेवार्थः ॥ ९॥ निकाराः ॥९॥ समरे निमित्ते वैशसं वरम् ॥ १२ ॥ तिरस्काराः॥ ११॥ शसं वैरं समरे निमित्वे ।। १२॥ इ० श्रीम. उगप सपेशव्यापोनपश्यविषमतमो०१९ বি খ ম মামিদীস ॥ [नाल.] हिरवत्यामिति ॥१॥ १५० अमेरिकप्यते । स अनमाम ॥ अध्याय १५९ ।। १.हिरण्यानामा दिया।

·४३२ श्रीमन्महाभारते [ सैन्यनिर्माण AN . तर दुर्योधनो राजा निवेश्य वलमोजसा । मारिः दिल दुष्टात्मा निवेष्टः सर्वकर्मसु । संमानयित्ला नृपतीन्यस्य गुल्मांस्तथैव च ॥२॥ ऊर्धवाः स्थितो राजन् गङ्गातीरे कदाचन ॥१६॥ आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तर भारत । स वै कृत्वा मनाशुद्धि प्रत्ययाथै शरीरिणाम् । कर्ण दुःशासन चैत्र शकुनि चापि सौवलम् ॥ ३॥ करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः ॥ १७ ॥ आनाग्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत । तस्य कालेन महता विश्रम्भं जग्मुरण्डजाः ।। तन दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत ॥ ४ ॥ समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते ॥ १८॥ संभापित्वा च कर्णेन भ्रात्रा दुःशासनेन च । पूज्यमानस्तु तैः सबैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः। सोवलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ ।। ५॥ आत्मकार्य कृतं मेने चर्यायान कृत फलम् ।। १९ ।। आहयोपहरे राजन्नुलकमिदमब्रवीत् । अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूपिका ययुः। उलक गन्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान् ॥६॥ ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिक व्रतचारिणम् ॥ २० ॥ गत्वा पम बचो ब्रूहि वासुदेवस्य शृण्वतः । कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत । इदं तत्समनुमान वर्षपूगाभिचिन्तितम् ॥ ७॥ तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये ।। २१ ॥ पाण्डवाना कुरूणां च युद्ध लोकभयंकरम् । बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् । यदेतत्कत्यनावाक्यं संजयो महदब्रवीत् ॥ ८॥ रक्षां करोतु सततं दृद्धवालस्य सर्वशः ॥ २२ ॥ वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते । उपगम्य तु ते सर्वे रिडालमिदमब्रुवन् । माये कुरूणां कौन्तेय तस्य कालोऽयमागतः॥९॥ भवत्प्रसादादिन्छामश्चर्तु चैव यथासुखम् ।। २३ ॥ यथा व संमतिज्ञातं तत्सर्व क्रियतामिति । भवान्नो गतिरव्यमा भवानः परमः सुहृत् । ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ॥ १० ॥ ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः ।। २४ ॥ भ्रातृभिः सहितः सवैः सोमकैश्च सकेक्यैः । भवान् धर्मपरो नित्यं भवान्धर्मे व्यवस्थितः । कथं वा धार्मिको भूला लपधर्मे मनः कृया॥११॥ स नो रक्ष महापज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत् ।। २५॥ य इन्ठसि जगत्सर्व नव्यमानं नृशंसवत । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मुपिकैः स विशांपते । अभयं सर्वभूतेभ्यो दाता त्वमिति मे मतिः ॥१२॥ प्रत्युवाच ततः सर्वान्मूपिकान्मृपिकान्तकृत् ।।२६।। श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ । द्वयोयोग न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च । महादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु देवतः ॥ १३ ॥ अवश्यं तु मया कार्य वचनं भवतां हितम् ॥२७॥ यम्य धर्मध्वजो नित्यं मुरायन इबोच्द्रितः । युप्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः। मन्उन्नानि च पापानि वैडालं नाम तद्वतम् ॥१४॥ तपसास्मि परिश्रान्तो दृढं नियममास्थितः ॥२८॥ अब ते वर्णयिष्यामि आरयानमिदमुत्तमम् । न चापि गमने शक्ति काचित्पश्यामि चिन्तयन् । पथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप ॥ १५ ॥ सोऽस्मि नेयः सदा ताता नदीलमितः परम् ।।२९।। [नील.] गुल्मान सैन्यान् ॥ २॥ आरक्षस्य रक्ष- धर्मचिद दर्भपवित्रपाणिवादि उच्छित' सलोनिदित णीयस्य द्रव्यादेः विधि रक्षाविधानम् । आरक्ष रक्षणीये ॥ १४॥ मन शुद्धिं हिंसातो निवृत्तिम् ॥१७॥ स्यानिति विश्व ||३|| पधगावाक्यमात्मप्रशसनम् ॥८॥ विश्राम विश्वासम् ॥ १८ ॥ ववश्च ते मिनाणि चेति मप्रतिमा दु झामनगरपानादि ॥१०॥ भ्रातृमि । बहुमिना. । यसमिना इत्यपि पाठ । वृद्धाश्च पालाय महिन कपमा मन च्या इति मान्ध ॥११॥ दाता तेपा समाहारो वृद्धयाल तस्य ॥ २२ ॥ दाम्पमि पारिग्राम्य परियमीत्यर्थ ।। १२ ।। भोमुरा [अर्नु०] बैतव्य है रितवपुन ॥६॥ पत्थनायाक्या ति देवान प्रसाद मयोषयति यस्य प्रतस्य धर्मध्यसो | आत्मप्रशसनम् ॥ ८॥ योग संबन्धम् ।। २७ ।। ३REPREIYA Pा। पूर्व मारि । ९५ म पूर्वाप गरिमा १०-८१ पोका मसन्ति। ५४ मे 100 R, म ए मरवन् ।

·भष्यायः १६०] उयोगपर्व ५ ४३३ 4 तथेति तं प्रतिज्ञाय भूपिका भरतर्षभ । | कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरसंभ ॥४४॥ वृद्धवालमथो सर्व मा राय न्यवेदयन ॥ ३० ॥ बाहुवीर्येण पृथिवी लम्बा भरतसत्तम । ननः स पापो दुष्टात्मा मूपिकानय भक्षयन । देहि दानं दिनातिभ्यः पितृभ्यश्च यथोचितम् ।।४।। पीवरच मुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते ।। ३१ ।। | लिष्टाया वर्षपूगांव मातुर्माहित स्थितः । भूपिकाणां गणवात्र भृशं संक्षीयतेऽय सः । प्रमार्जाव रणे जिला संमानं परमावद ॥ ४६॥ मार्जारो वर्धते चापि तेजोवलसमन्वितः ।। ३२ ॥ पञ्च ग्रामा वृता यनानास्माभिरपवर्जिताः। ततस्तै मृपिकाः सर्वे समेत्यान्योन्यमब्रुवन् । युध्यामहे कथं संख्ये कोपयेम च पाण्डवान् ।। ४७॥ मातुलो वर्षते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम् ।। ३३॥ त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च । ततः माज्ञतमः कचिहिण्डिको नाम मूपिकः । जातुपे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुपो भव ॥ १८ ॥ अत्रीद्वचनं राजन्मृपिकाणां महागणम् ॥ ३४ ॥ यच कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि । गन्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः । अयमस्मि स्थितो राजन् शमाय समराय च ।। ४९।। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहव मातुलेन तु ।। ३५ ॥ तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप । साधुसाविति ते सर्वे पूजयांचक्रिरे तदा । एतदर्थं मया सर्व कृतमेतद्युधिष्ठिर ॥ ५० ॥ चव यथान्यायं डिण्डिकस्य वायवत् ॥ ३६॥ किं नु युद्धात्परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते । अविज्ञानात्ततः सोऽय डिण्डिकं पभुक्तवान् । किं च त्वं क्षत्रियकुले जातः संप्रथितो भुवि ।।५१॥ ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामामुरंजसा ॥ ३७॥ द्रोणादखाणि समाप्य कृपाच भरतर्षभ । तत्र वृद्धतमः कश्चित्कोलिको नाम मूपिकः । तुल्ययोनो समयले वासुदेवं समाश्रितः ॥ ५२ ॥ अग्रवद्विचनं राजन् ज्ञातिमध्ये यथातथम् ॥ ३८ ।। यास्त्वं वासुदेवं च पांडवानां समीपतः । न मातुलो धर्मकामन्छममात्रं कृता शिखा । आत्माय पाण्डवाथै च यत्तो मां प्रतियोधय ॥ ५३॥ न मूलफलभनस्य विष्ठा भवति लोमशा ॥ ३९॥ सभामध्ये च यद्रूपं मायया कृतवानसि | अस्य गात्राणि वर्धते गणश्च परिहीयते । तत्तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रय ॥ ५४ ॥ अद्य सप्ताष्टदिवसान डिण्डिकोऽपिन दृश्यते ॥४०॥ इन्द्रजालं च मायां वै कुहका वापि भीपणा । एनन्छन्वा वचः सर्वे मूपिका विषदुहृयुः । आत्तशस्त्रस्य संग्रामे वहति प्रतिगर्जनाः ॥ ५५ ॥ विडालाऽपि स दुष्टान्मा जगाव यथागतम् ॥४१॥ वयमप्युत्सहेम यां खं च गन्छेम मायया तथा त्वमपि दुष्टात्मन् बैडालं व्रतमास्थितः । रसातलं विशामोऽपि ऍट्र वा पुरमेव तु ॥ ५६ ॥ चरसि ज्ञातिपु सदा विडालो मूपिकप्विच ॥४२॥ दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीर बहून्यपि । अन्यथा फिल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते । न तु पर्यायनः सिद्धिबुद्धिमामाति पानुपाम् ।।५७।। दम्भनार्थाय लोकस्य वेढाथोपसमय ते ॥ ४३॥ मनसैव हि भूतानि धार्तव कुस्तै बगे। त्याला छम विदं राजन् क्षत्रधर्म समाश्रितः। यद्रवीपि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ॥ ५८ ॥ [सं०] ते कायना वाक्यम् ॥ ८॥ पर्यायो मयप्रदर्शनादिरूपः प्रकारस्तंन सिद्धिः स्वस्य न तु [नील०] शिखा शाखा अमिनस्यापि मित्रभावरूपं भवति तथा पगेऽपि तेन युद्धिं मानुषी भयारिमा न पक्षान्तरं कना स्वीकृता। शिसा गाया बहिचुइंति, शासा | प्राप्नोति ॥ ५७ ॥ यतो मनसैव ईश्वरेणैव वयं वर्ग क्या पक्षान्तर बाहाविति च मेदिनी ॥ ३९ ॥ गणश्च मूपि-न त्वादविभीपिकयेति भाव. । पूर्वग्लोफेन वित्यत्र काणाम् ॥४०॥ इदं छद्म अजातशत्वरूपं धर्मिष्ठोऽसी- नन्विति पाठे पर्यायतः क्रमत भावस्तु स एव । पर्यायः त्युपहासः ॥४४॥ प्रमान प्रमार्जय ॥ ४६ ॥ इन्द्रनालं प्रकार वसरे क्रम इति मेदिनी ॥ ५८ ॥ प्रसिद्ध माया छ पुहका फुल्या प्रतिगर्जनाः विपरीत [अर्जु०] उपयुक्तवान् भभिनयान् ।। ३७ । नापत्र को वहन्ति प्रापयन्ति न तु भयं जनयन्तीत्यर्थः । निता न दत्ताः ।। ४७ ॥ तूपरकं श्मशृगुन्यं क. र सा. गर्ननं निनदे कोपे इनि मेदिनी ।। ५५ ।। पर्यायन याम् । बालं मू । अद्यक मात्रादिविद्यारहिलम ५५ . उयो ५६ ·४३४ भीमन्महाभारते [मैन्यनिर्माण ७ J घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थभ्यो सज्यमुत्तमम् । युद्धदानी रणे यतः होशान म्मर च पाण्टय ७२|| गाचचक्षे च मे सर्व संजयस्ता भापितम् ।। ५९ ॥ पिरागुपदो चोभी व्यास्त्वं वचनान्मम । 'महितीयेन पार्थेन वैरं का सच्यसाचिना। न दृष्टपूर्ण भारो भृत्यैरपि महागुणैः ।। ७३ ॥ स सत्यसंगसे भूत्वा पांडवार्थे पराक्रमी ॥६॥ तथार्थपतिभिर्भूत्या यतः मृष्टाः प्रजास्ततः । 'युद्धयस्वाय रणे यनः पश्यामः पुरुपो भव । अश्लाघ्योऽयं नरपतियुवयोरिति चागतम् ।। ७४ ॥ यस्त शत्रमभिज्ञाय शुद्धं पौरुपमास्थितः ।। ६१ ॥ ते यूयं संहता भूला तधार्थ ममापि च । करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम् । आत्मार्थ पाण्डवार्थं च मयुद्धबध्यं मया सह ।। ७५॥ अकस्माचर ते कृष्ण ख्यातं लोके महद्यशः ॥६२॥ धृष्टद्युम्नं च पाश्चात्यं बृयास्त्वं वचनान्मम । अघेदानी विजानीमः सन्ति पण्डाः सशृङ्गकाः । एप ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च लयाऽपि सः॥७६|| मद्विषो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथंचन ॥ ६३॥ द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितगुत्तमम् । 'सन्नाई संयुगे कर्तु कंसभृत्ये विशेषतः । युध्यस्त्र समुहृत्पापं कुरु कर्म सुदुष्करम् ।। ७७ ।। तं च तूबरकं वालं वहाशिनमविद्यकम् ॥ ६४ ॥ शिखण्डिनमथो बृदि उलक वचनान्मम ।- उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्धीमसेनकम् । स्त्रीति मला महामाहुर्न इनिप्यति कौरवः ॥ ७८॥ विराटनगरे पार्थ यस्त्वं मूदो ह्यभूः पुरा ॥६५॥ गाङ्गेयो धन्विना श्रेष्ठो युध्येदानीं सुनिर्भयम् । बलबो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुपम् । । कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुपं तव ॥ ७९ ॥ प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा ॥६६॥ एवमुक्त्वा ततो राजा महस्योलूकमब्रवीत् । - दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते । धनंजयं पुन—हि वासुदेवस्य शृण्वतः ।। ८० ॥ पदधीपि च कौन्तेय धार्वराष्ट्रानदं रणे ।। ६७ ।। अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् । 'निहनिप्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः । अथवा निर्जितोऽस्माभी रणे वीरशयिष्यसि।।८१॥ वं हि भोज्ये पुरस्कार्यों भक्ष्ये पेये च भारत।।६८॥ राष्ट्रानिर्वासनलेशं वनवासं च पाण्डव । क युद्धं क च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव । कृष्णायाश्च परिफ्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ८२॥ शयिप्यसे हतों भूमौ गढामालिङ्गय भारत ॥६९॥ यदर्थ क्षत्रिया सूते सर्व तदिदमागतम् । 'तथा च सभामध्ये वल्गितं ते दृकोदर । वलं वीर्य च शौर्य च परं चाप्यस्खलाघवम् ।।८३।। उलूक नकुल बेहि वचनान्मम भारत ।। ७० ॥ पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य फुरु निष्कृतिम् । 'युद्धयस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुपम् । परिलिप्टस्य दीनस्य दीर्घकालोपितस्य च। युधिष्ठिरानुरागं च द्वेपं च मयि भारत । हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याईशितस्य च ॥४॥ कृष्णायाच परिसशं स्मरेदानीं यथातथम् ।।७१ ।। बुलेजातस्य शूरस्य परवित्तेप्वगृध्यतः । ब्रूयास्त्वं सहदेवं च रानमध्ये वचो मम । आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं फस्यान दीपयेत॥८५।। [नील.] भाचचक्षे आरयातवान् ॥ ५९ ॥ सर• यतः कालात् बत भारभ्येत्यर्थ मूढा यूय मयि गुणवत्ति नकाः शृ पुंस्त्वचिदं मचलत्वलिङ्गवत्वादियं तहस स्वामिनि न संतुष्टा स्थ मृढश्च युधिष्ठिरो भवदादिषु हिता. पण्डाः निवीय सन्ति येषु तव शौर्य प्रयात-निर्गुणेष्वपि तुप्यतीति भाव ॥७४ ॥ तत्तस्माद्धेतोर्मम मिनि भाय ॥ ६३ ॥ सूयरक सनरः प्रौढङ्गोऽनवान वधार्थ च मयुद्धपध्वमिति संयन्ध ॥ ५ ॥ पाप कर्म धुरु गानन्यं, सूपर इनि पाटेऽपि म एवार्य, अश्मयुपुरुषमित्य- गुरुवधाख्यं स्वामिति पाठ दुप्परपदादेवायमाझेय. । नये । नपरोऽमश्रपुरष प्रौदशहानपपीति मेदिनी ला भीमसेनो निभयक पिपना भवति । मो. समुहत्पार्यमिति पाठे तु रियाविशेषणमिदं मुहनि. पार्थेश्व भन्नुप गोमा इनि प्रामापत्या इति श्रुती अादिमा- सरितं यथा स्यात्तथा युद्धम्येत्यर्थ. अयमेव मूलपाठ इति (चर्याभूषणेऽपि पाव । अविग मूढम् ॥ ६॥ न भाति ।। ७७ ॥ राज्यमात्रम्य मादृश इति शेष ॥ ८५ ॥ नि माग रागाग, ॥ ७ ॥ अर्धनिभी राममि. ८२ ख श्रम सम्पहरण वन ए, सौपाय 1 ८५०, ।

·अध्याय. १६०]
उद्योगपर्व ५
४३५
।
--
पत्तदुक्तं मवाक्यं कर्पणा नद्विभाज्यताम् । एवं क्त्यामि कौन्तेय अमन्यन्पुम्पो भव ।
अकर्मणा कत्थितेन सन्नः कुपुरपं विदुः ॥८६॥ सूतपुत्रं सुदुप गल्यं च वलिनां वरम् ।। ९५ ।।
अमित्राणां वशे स्थान राज्यं च पुनरुद्धर।
द्रोणं च वलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युति]
द्वापयाँ युद्धकामस्य तस्मात्तन्दुर पौरपम् ।। ८७॥ अजिता संयुगे पार्य राज्यं क्यमिहच्छमि ॥१६॥
। पगजितोऽसि द्यतेन कृष्णा चानायिता सभाम् । ब्रामे धनुप्ये चाचार्य वैदयोरन्तगं पोः।
शुक्योऽमर्षों मनुष्येण क्तु पुरपमानिना ॥ ८८॥ युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ।। ९७ ॥
। द्वादशैव तु वर्षाणि वने पिप्पयाविासितः । द्रोणं महाद्युति पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृपा।
मंवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोपितः ।।८।। नहि शुश्रुम वातेन मेरमुन्मथितं गिरिम् ।। ९८ ॥
राष्ट्रान्निर्वासनलंग वनवासं च पाण्डव ।
अनिलो वा बहेन्मेरं द्यौर्वापि निपतेन्महीं।
कृष्णायाच परिलेशं सम्मरन्पुम्पो भव ।। ९० ।। युग वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्ययाऽऽत्य माम् ।।९९॥
अप्रियाणां च वचनं मब्रुवत्सु पुनःपुनः ।
को बस्ति जीविताकासी प्राप्यममरिमर्दनम् ।
अमपं दर्शयस त्वममाँ येव पौरपम् ॥ ९१ ॥ । पार्यो वा इतरोवापिकोऽन्यः स्वस्तिगृहान् व्रजेन्१००
क्रोधो वलं तया वीर्य ज्ञानयोगोऽवलायवम् ।
क्यमाभ्यामभिन्यात: संस्कृष्टो दारणेन वा ।
इह ते दृश्यतां पार्य यु यस्व पुरुषो भव ।। ९२ ।। रणे जीवन्ममुच्येत पटा भूमिमुपस्पृशन्।।। १०१॥
लोहाभिसारो नित्तः कुरक्षेत्रमर्दमम् । किं दर्दुरः पशयो ययेमां
पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्धरस्व सवेशकः १३ न युध्यसे राजचम समेताम् ।
असमागम्य भीमेण संयुगे विस्त्यसे । दुराधपा देवचमूमकार्मा
साबक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ।। १४ ।। गुप्तां नरेन्द्रविदशैरिव द्याम् ।। १०२ ॥
[अर्नु०] सूद. पाच ॥ ६५ ।।
अकममिति भूमयुद्धयोग्यतामाह श्वो युद्धस्त्र श्व प्रभात
[नील०] मर्मणा अयुद्धेन पत्थितेन स्वप्रशसा- ॥ ९ ॥ वैदयो. ब्राह्मणत्रिययोग्न्तर मध्ये वर्तमान
मात्रेण ।। ८६ || स्थान स्थिति तत् स्थानराज्ययोग्द्धरण / अनीश्वरमनीवपु मध्ये श्रेष्टं अनीकचरमिति पाठे
पौग्यं पुस्पकर्म कुरु ॥ ८ ॥ विष्ण्यात् गृहान् ॥८९॥ अनीपु सैन्येषु चरन्तं, न कमपि गणयन्तम् ॥ ९७ ॥
ममियाणा गणा व योग्य वचन गोगा न सन्ति । स्वस्ति यथा म्यान् ॥१००॥ अभियातो हन्तु चिन्तिन'।
पतयो भद्रे पण्डतिला एते इत्यादिक प्रश्रुवसु टु शासना- दारणेन उत्पातेन शस्त्रेण बा, पदाभृमिमुफ्स्प्रान मर्त्यः
दिपु अमर्प कोपं दर्शय ।। ९१ । लोहाभिसार शस्त्राणा ॥ १०१॥ दुर्दुगे मेकः ।। १०२ ॥
नीगननादिक तेपु मन्त्रेण देववावाहनाटिक च अहम [ सर्व०][अब मान अपय कृत ] धिण्यान
मिति युद्धयोग्यन्त्र भूमेलनम् ॥ ९३ ॥ वेदयो श्रुतिरनु- गृहात ॥ ८९॥ लोहामिमागे नीराजनम् ।। ९३ ॥
वेंदयो अन्तर्ग पारगम् ॥ ९७॥ युग कालचत्रम् ।।९९॥दयो श्रुविधनुर्वेन्यो' अन्तग मध्यगम् एतद्विवरणम् माझे
माभ्या द्रोणमीमाभ्यामभिध्यातो हन्तव्यन्वेन निश्चित ब्रह्मप्रतिपाट वैदे घनवेदे प्राण्यान्वमनयो (१)॥९॥
दारणेन भयानकनानादिना पड़ा भूमिमिति मर्त्य आभ्या द्रोणभीष्माभ्याममिन्यातो हन्तुं दाम्णेन भयान-
उक्त ॥१०१॥ दुर्द्धरो मण्डूक ॥ १०२।। कनारेण ॥१०१।।
[अनु॰] मर्मणा वाहमात्रेण ॥८६॥ [गन [लक्षा०] अमिनाणा वगे स्थानमिन्य व स्ववर्ग
शपथ कृतः । ] पिण्यान् निजस्थानात् ।। ८९॥ लोहा- स्थान स्थापनम ॥ ८७ ॥ अप्रियाणा तु वचनइत्या
मिहारो निवृत्त । कुरुक्षेत्रमाटेममिति लोहाभिहारो अप्रियाणा राज्ययागम्पपणाना वचने सति ।। ९१ ।।
रोहेपु मन्त्रेण देववाहानं वैदिक्मन्नेगावाटीना निम-
इति श्रीमहामारते योगरणि वादिराजनीतिमा कारे
ञ्छनादि राज्ञा नीराजनाविधिरपि च स एवोच्यते ।
पश्यधिरगनतमोऽध्याय ॥१६॥
६ अकर्मगा मत । ७स, राज्यस्यय पुनर्मव । स युदय सरो निर्वच रविमर्कदमम् । इटर महतो याममाडीमसेनसम्
मानम्या कुस्ती-९०स होकन सन्ति । अउ उदर ६४-६५
योग्तावधि ६६-६७ उत्तराया च 11 पर- सोनि
मध्यायः ॥१६॥

·श्रीमन्महाभारत [मैन्यनियांणप. पाच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै- मनसैवानुरूलानि धातव फुरन वशे ।। १०९ ।। - दीच्यकाम्योजशकः खशैश्च । त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव । शाल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश- भूयश्चैव प्रशासिप्ये त्यां निहत्य सबान्धवम् ॥११॥ म्लेंच्छः पुलिन्दविडान्ध्रकाञ्चयः ॥ १०३ ।। क तदा गाण्डिवं तेऽभूयत्वं दास पर्णनितः । नानाजनौचं युधि संप्रद्धं क तदा भीमसेनस्य बलमासीच फाल्गुन ॥ १११॥ गाई यथा वेगमपारणीयम् । सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डियात् । मां च स्थितं नागवलस्य मध्ये नवै मोक्षस्तदा योऽभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम् ११२ युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ॥ १०४ ॥ सा वो दास्ये समापन्नान् मोचयामास पार्वती । अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते स्थम् । अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ।।११।। जानीमो हि रणे पार्थ केतुंदिन्यं च भारत ॥१०॥ अबोवं यत्पन्नतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् । अकत्यमानो युद्धयस्व कत्यसेऽर्जुन किं बहु । धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥ ११४ ॥ पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात्॥१०६॥ सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे । यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनंजय । भीमसेनेन कौन्तेय यत्नु तन्मम पौरुपम् ॥ ११५ ।। सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्यने को हि दुर्गतः॥१०७॥ एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः । जानामि ते वासुदेवं सहायं येणां कृत्वा पण्डवेपः कन्यां नर्तितवानसि॥११६॥ जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् । न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तब फाल्गुन । जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा राज्यं प्रतिपदास्यामि युद्धयस्व सहकेशवः॥११७॥ जानानस्तै राज्यमेतद्धरामि ॥ १०८ ॥ न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीपणा । न तु पर्यायधर्मेण सिद्धिं प्राप्नोति मानवः । आसशस्त्रस्य संग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ।। ११८ ।। [नील० ] नागबलस्य हस्तिसैन्यस्य ।। १०४ ॥ अमानुष्यमपुरुषकारः ॥ ११३ ॥ पण्डतिलान् निष्फल- पर्यायान् युद्धप्रकारात् ।। १०६ ।। पर्यायधर्मेण उपधर्मेण तिलान् । तत्र दृष्टान्तो शृताहीति । वेणी नपुंसकचूडाः मायादिना । अन्ये तु राजपुत्रोऽयं राज्याई इति क्रमधर्मः ॥ ११४ ॥ आन्तं अमं प्राप्तः ॥ ११५ ॥ एवमेवेति म्नेन न किंतु मौर्येणेत्र सिद्धिमाशोतीत्यर्थः मनसा संक- | संयुगे यः पलायते क्षत्रियः तत्र क्षत्रिया एवमेत यथा स्पेन धातव कुरुते न तु मनुष्यः ॥ १०९ ॥ हेद्वास | मया भवत्सु तथा दण्डमादधुः । तत्र पाण्डवेष्वाहित वामन इति पाठ इन्द्रपुत्र ॥ १११ ॥ अमानुष्यं नीचम- | दण्डमाह अण्या सभायाम् । युधिष्ठिरो हि कङ्करूपण मुन्यत्वम् अलवणा यवागृरितिवदल्पार्थोऽत्र नम् ।।१२।। समायामधिकारी कृतः । तत्र ब्राह्मणेषु प्रथमाधिकार इति वेणी कृत्वा पण्डवेपः कन्यां नर्तितवानसीत्येतस्मात्परम् तैरव कुपितैः पात्यत इति दण्डः कृतः । कक्ष्या मलव्यापार 'श्रोण्या घेण्यां च कायां च संयुगे यः पलायते । इत्यर्ध भीमो वल्लभरूपेण मल्लैरेव पाहुभद्मनीयत इति दण्डः ।। दृश्यते नस्यार्थः यः पण्डवेषः अस्त्री अपि स्त्रीवेषभृत् श्री. वेण्यामनुरूपचिह्न बृहन्नलारूपेणार्जुनः । सेव पुरुषत्वमेव : णीकक्षावण्युपलभितेपु रत्यवमर्ददंशनस्थानेषु संयुगे स्मर- त्याजितः इति दण्टः ॥११६॥ माया अनृतदर्शिनी कापि युद्धे उपस्थिते सति पलायते, स्त्री स्वस्मिन्संयुगे रिपरी- विद्या विश्वरूपादिदर्शनशीला इन्द्रजालं मन्त्रौपधादिभि- भवति, अयं तु ततोऽप्यधम इति भावः । कक्षायामि चक्षुरादिप्रतिबन्धेनान्यथा प्रतिभानम् । कुहको हस्तलाघवे. त्यक्षित आकारलोप आपः ॥ ११६ ॥ न मायेति नान्यथा दर्शनम् । विभीषणीति वितयविशेषणम्।।११।। ध्यान्यात एक शोकः ॥ ११८॥ [सर्व० ] पर्यायः परिक्रमः पौरुपं पयायधर्मण पौरुषेण (महं० ] नागालस्य हस्तिसंघस्य ।। १०४ । सर्वे विधाता देवं मनसैव भूतानि वशे पुरत भेदं प्रति कर्म निपल सिद्धार्थाः वार्या भवेयुः ॥ १०७ ॥ तालमा चतुह- लमित्यर्थः ।।१०९।। अमानुष्यं पुरुपकाराभावः ।। ११३।। नप्रमाणम् ।। १५८ ।। पर्यायधर्मेण राज्ञः पुत्र इति श्रम एवमेव दण्डपदाभावः स्वक्षेत्रवृत्तिपरित्यागेन वैपांतरग्रहण भंग । विधानव मनमा पुग्ने नेतरो जनः ॥ १०९ ॥ पारितमित्ययः ॥ ११६ ॥ माया स्वाभाविषमसत्यप्रका- HERE या चाचणो की शिन, इन्द्रजालं मंत्रमं, गृहकमीप || १२८ ।। - + ·Gध्याय. १६१] पंद्योगपर्व ५ - -- चामुदेवसहसं या फाल्गुनानां मतानि वा । जयठ्यादि पुरमित्रगाचं आसाद्य माममायेपुं द्रविष्यन्ति दिशो दश॥११९॥ दुर्मर्पणोठं शकुनिमपातम् ।। १२३ ॥ संयुगं गन्छ भाप्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् । शस्त्रोधमक्षय्यमभिप्रवृद्धं तस्य या महागाधं वाहुभ्यां पुरपोदधिम् ॥१२०॥ यहाऽवगाय श्रमनष्टवताः। शारद्वतमहामीनं विविशतिमहारगम् । भविष्यसि त्वं हतसर्ववान्धव- बृहदलमहोटेलं सौमदत्तितिमिडिलम् ।। १२१ ।। स्तदा मनस्तै परितापमप्यति ॥ १२४ ।। भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणपादुगसदम् । तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- कर्णाल्यापावत काम्बोजवडवामुग्वम् ।। १२२ ॥ निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात् । दुःशासनोपं गन्दगल्यमय प्रशाम्य राज्यं हि मुदुर्लभं न्वया । मुगचिनायुधनागननम् । बुभूषितः स्वर्ग वातपम्विना ।। १२५ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि पश्यधिदाततमोऽध्याय ।। १६० ।। एकपष्टयधिकशनतमाऽध्याय. १६१ पादचाना सदम्युरन दुर्योधनममाविष्टाना वचमा श्रावणम् ॥१ मंजय उवाच- भूमिपाना च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाह ह ॥५॥ सेनानिशं संप्राप्तः कनन्यः पाण्डवम्य ह । उलक ज्वाच- समागताः पाण्डवयुधिष्टिग्मभापत ॥१॥ ददं त्वामत्राद्वाना धार्तगष्टो महामनाः । अभिज्ञो इतवाक्यानां यथोक्तं त्रुवता मम । शृण्वतां कुरुखवीराणां तन्निबोध युपिष्ठिर ॥ ६॥ दुर्योधनममादशं श्रुत्वा न क्राद्धमर्हसि ॥ २ ॥ पराजिताऽसि तेन कृष्णा चानायिता सभाम् । युधिष्ठिर उवाच- शक्योऽपर्षों मनुष्येण पतु पुरपमानिना ।। ७ ॥ उल्क न भयं तेऽस्ति बृहि त्वं विगतञ्चरः। द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याहिवासितः । यन्मतं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ॥ ३ ॥ संबन्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोपितः ॥८॥ ततो द्युतिमतां मन्ये पाण्डवानां महात्मनाम् । अपप राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव । संजयानां च मन्स्यानां कृष्णम्य च यगम्विनः॥४॥ द्रौपयाच परितशं संस्मरन्पुम्पो भव ।। ९ ॥ द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ । [नील.] भीष्मण सहमप्राम गिरौ शिरोभदनादिवन् गाढमतिशयो यत्र दुर्मर्पगस्तदभ्राता स एवोदमुद्रक यत्र स्वनामकर, इत्यर्थ ॥ १२० ।। उद्वेलो वृद्धि ॥ १२१ ॥ ॥ १२३ ॥ अशुचिः पापस्तन्य प्रशास्तुसुभूपता प्रशास्तुं मोष प्रकार पुरुमिनो टुर्योधनधाता स एव गायो भवितुमिच्छता डान्दसोरिन्दुलोपः । स्वर्ग यथा मत. गाम्भीर्यस्य पर्यन्तो यस्मिन् । गाढमिति पाठ तेन गाठ परिचनेन्यन्वय ॥ १२५ ।। दुप्प्रवेशं दुर्मर्पणोडक सोपि दुर्योधनभ्रातैव ।। १२३ ॥ इति श्रीमा मजुनमि मुग पश्यधिवतन्मोऽध्याय ॥१६॥ निवर्तिता निवति यति प्रशाम्य शान्तो भव प्रशास्यति [सब०] [ समुच्चलबलम् ।] ओयो वेग पुरमित्रों पाठे प्रमात्यं च तद्राय चेति समास बुभूपित प्राप्नु- दुयोधनधाना गाई कृच्छ्रम् ॥ १३ ॥ भूपता इह मिष्ट अतारिखना स्वर्ग इस त्वया गज्य दुर्लमें लधुम- लोरे भूतिमिच्छता । अतपस्विना स्वर्गव ॥ १२५ ॥ इति भीमहाभारतांशंगपागि सर्वशनारायणकृत कायो शक्यम् ॥ १२५ ॥ पल्यधिकशततमोऽध्याय ॥१६॥ इति श्रीम महाभारत उगेगवंणि नेटकी भारतभारदार पप्यपिश्यतनमोऽध्याय ॥१६॥ [ नील. ] सनेति ॥१॥ [अनु॰] विविंशतिरंन समावत कटौलो यत्र १२१ [सर्व० ] पिण्यान गृहान् ॥ ८ ॥ समुदागे वृद्धि । पुरुमित्र दुशंधनभ्राता । स एवं ख नवरा ८ख सान स. राधाका ·४३८ श्रीमन्महाभारते [सैन्यनिर्याणपर्व अशक्तेन च यन्छा भीमसेनेन पाण्डव । मां च स्थित नागवलस्य मध्ये दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ॥१०॥ युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ॥ २२ ॥ लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् । इत्येवमुक्त्या राजानं धर्मपुत्रं युधिष्टिरम् । समः पन्था भृतास्तेऽश्वाचो युध्यस्व सकेशवः ११ अभ्यात्त्य पुनर्जिष्णुमुलुकः प्रत्यभाषत ।। २३ ॥ असमागम्य भीप्मेण संयुगे किं विकत्यसे । अकत्थमानो युद्धयस्त्र कत्थसेऽर्जुन कि बहु । आरुरुक्षुर्यया मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ १२॥ पर्यायासिद्धिरेतस्य नैतत्सिद्धयनि कत्थनान २४ एवं कत्थसि फतिय अकत्यन्पुरुषो भव । यदीदं कत्थनाल्लोके सिद्धयेत्कर्म धनंजय। सूतपुत्रं सुदुर्धर्प शल्यं च वलिनां वरम् ॥ १३ ॥ सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ॥२५ । द्रोणं च पलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि । जानामि ते वासुदेवं सहायं अजित्वासंयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ॥१४॥ जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् । ब्रामे धनुपि चाचार्य वेदयोरन्तगं द्वयोः । जानाम्येतत्त्वादशो नास्ति योद्धा युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ॥१५॥ जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ॥ २६ ॥ द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृपा । न तु,पर्यायधर्मेण राज्यं प्रामोति मानुपः । न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ॥ १६॥ मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे ॥ २७ ॥ अनिलो वा बहेन्मेरु द्यौर्यापि निपतेन्महीम् । त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव । युगं वा परिवर्तत यद्येवं स्याद्ययात्य माम् ॥१७॥ भूयश्चैव प्रशासिप्ये निहत्य त्वां सवान्धवम् ॥२८॥ फो यस्ति जीविताकासी प्राप्येममरिमर्दनम् । क तदा गाण्डिवं तेऽभूयचं दास पणैर्जितः । गजो बाजी रथो वापि पुनःस्वस्ति गृहान्यजेत् ॥१८ क तढा भीमसेनस्य बलमासीच फाल्गुन ॥ २९।। कयमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्ठो दारुणेन था। सगदादीमसेनाद्वा पार्थाद्वापि सगाण्डिवात् । रणे जीवन् विमुच्येत पटाभूमिमुपस्पृशन् ।॥ १९॥ न वै मोक्षस्तदा वोऽभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम् ३० कि दर्दुरः कृपायो यथेमां सानों दास्ये समापन्नान् मोक्षयामास पार्पती । न युध्यसे रानचमं समेताम् । अमानुप्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ॥३१॥ दराधपा देवचम्मकाणा अयाचं यत्पतिलानई वस्तथ्यमेन तन् । गुप्ता नरेन्द्रसिदशरिष द्याम् ॥ २० ॥ धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥ ३२ ॥ मान्यः प्रतीपरय दाक्षिणात्य- मृदकर्मणि च श्रान्तं चिरादस्य महानसे । ग्दीच्यकामांजशकः खरोध । भीमसेनेन कौंतेय यच तन्मम पौरपम् ॥ ३३ ॥ शान्तः समन्स्यैः पुग्मुग्यदेश्य- एवमेतत्सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः । मतः पुलिन्दै विटान्ध्रकाश्यैः ॥ २१ ।। पेणी कृत्वा पश्येपः कन्यां नर्तितरानसि ॥३४॥ नानाननीयं युधि संघटदं न भयादामुदेवस्य न चापि नर फाल्गुन । गाई यया पंगमपारणीयम्। राज्यं प्रतिमदास्यामि युद्धपस्व सहकेयरः ॥३५॥ [नल पर छत ॥१०॥ घ्याग्यान अन्त मध्यगम् । एतहियग्णं पाहो प्रामाणिपादय येरे एसपगलाय. ॥ ११॥ भनुपि धनुर्वेद ॥ १५ ॥ यान्तमनयोः ॥१८॥ रतियोगी भानभाने मायां द्रोणमीमाभ्यामभिध्यातोन्मुं दारणेन भयान नमोध्याय ॥११॥ पंजारेण ॥ १९ ॥ पर्याय: परिभमः ॥४॥ [पं०] TE TREE 2. ॥ १०॥ लोहा- पयायन पापिंग विधाना देवं गाय भूतानि गिगा नीगमनम ॥११॥ः श्रुनिधनुश्यो। 'तुम्ने । मानव निगियर्थः ॥ २७ ॥ अना• ११ मा auस पुरना १५ दिया २५७ -Rober Tranानन्। . - -- Hyara ·अध्यायः.१६२ प्रयोगपर्व ५ न माया हीन्द्रनालं वा बुहका वापि भीपणा । मुपेणचित्रायुधनागनकम् । आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ३६॥ जयद्रथादि पुरमित्रगा वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां गतानि वा। दुर्मर्पणोर्ट शकुनिप्रपातम् ॥ ११॥ आमाय माममोवे' द्रविष्यंति दिगो दश ॥३७॥ स्रोधमक्षय्यमनिपरद संयुगे गन्ध भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् । यहाऽऽवगाय श्रमनष्टचेताः। वरेमं वा महागावं बाहुभ्यां पुरुपोदधिम् ॥३८॥ भविष्यसि व इतमर्यवान्यर- वारदतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् । स्तदा मनस्ते परितापमप्यति ॥ ४२ ॥ वृद्धलमहॉटेलं सौमदत्तितिमिगिन्यम् ।। ३९ ।। तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे- भीमवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम् । निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात् । कर्णशल्यझपावत काम्बोजवडवामुखम् ॥ ४०॥ प्रगाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं वया दुःशासनौचं गलशल्यमत्स्य , भूपिवः स्वर्ग टवातपस्विना ।। ४३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि एक्पष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६१ ।। द्विपश्यधिकशततमोऽध्यायः १६२ उन्द्रको दुर्योधनवाक्य शृणतां पाण्डवाना गोद्भव । ततन्तबादौचिन म्वन्वीरोचितं च मवा प्रतिश्चनम् ॥ १ ॥ संजय उवाच- द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनियों ॥ ८॥ उलूकस्वर्नुनं भूयो यथोक्तं यास्यमत्रीन् । भूमिपानां च सर्वपांमध्ये वास्यं जगाद है। आगीविपमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाक्या ॥१॥ उलूको ऽप्यर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत् ॥९॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुपिताः पाण्डवा भृशम् । आशीविपमित्र ऋद्धं तुदन्वाक्यगलाकया । प्रागेव भृशुसंतुद्धाः कैतव्येनापि धर्पिताः ॥ २ ॥ कृष्णादाश्चैव तान्सर्वान् ययोक्तं वाक्यमनवीत् १० आसनेप्दतिष्ठन्त बाइंश्चैव चिमिपुः । उलूकस्य तु तद्वाश्यं पापं दारणमीरितम् । आशीविपा इव क्रुद्धा वीक्षांचरः परस्परम् ॥३॥ श्रुत्वा विचुक्षम पार्थो ललाट चाप्यमानयत् ।।११।। अवाकशिरा भीमसेनः ममुक्षत वेगवम् । तदवस्थं तदा दृष्ट्वा पार्थ सा समितिनृप । नेत्राभ्यां लोहितान्ताभ्यामाग्रीविप इव श्वसन॥४॥ नामृप्यन्त महाराज पाण्डवानां महारथाः ॥१२॥ आने वातात्मजं दृष्ट्वा गोधेनाभिहतं भृशम् । अधिक्षेपेण कृष्णस्य पार्यस्य च महात्मनः। उत्स्मयन्निव दागाईः कतव्यं प्रत्यभापत ॥ ५॥ श्रुत्वा ते पुरुषव्याघ्राः क्रोधाजनलरन्युत ॥१३॥ भयादि शीघ्र कैतव्य बृयाश्चैव मुयोधनम् । । घृधम्नः भिखण्डी च सात्यकिय महारयः । श्रुतं वास्यं गृहीनोऽयों मतं यत्ते तथाऽस्तु तन्।।६।। या भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः ॥१४॥ एवमुक्त्वा महाबाहुः केशवो राजसत्तम । द्रौपदेयाभिमन्युश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः । पुनरेव महामानं युधिष्ठिरमुनत ॥ ७ ॥ भीमसेनश्च विक्रान्तो यमौ च महाग्यौ ॥ १५॥ मुंजयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः । एज्ये पुरुषकाराभावे ॥ ३१ ॥ एवमेन दण्डं स्वक्षेत्र- । ॥ ११ ॥ बुभूपता इह लोरे भूतिमिच्छताऽतपस्विना परित्यागेन येषान्ताग्रहणं गरितमित्यर्थः ॥ ३४॥ स्वर्ग इव ॥४३॥ [सन० ]माया स्वाभाविकमसत्यप्रकाशनम्। इन्दमालं इति श्रीमहा० टयो मह मेम्पटाविरतनमाध्याय ॥ १६॥ रन्तरतम् । कुहकमोपयरनम् ॥३६॥ [समुचलचरनम्।] [नील०] उल्कस्विति ॥१|| समितिः समा॥१२॥ मोगो नंग' । पुरमिनो दुर्योक्नधाता । गाई कृम द्रौपदये. सहितोऽभिमन्यु द्रोपदयाभिमन्यु. ॥ १५ ॥ ३९ सु. विविधतझडन् । मध्यायः ।। १६१ ॥ १२ शर्षिगा ३ नमनेयमनिष्टन्त। यो.. -- ·श्रीगन्महाभारते [पन्यनियंगापन - उत्पेतुरासनात्सर्वे क्रोधसंरक्तलोचना। यथैतद्धचित्ता सत्यं तथैवात्मानमाली ॥ २९ ॥ चाहन्मगृप रुचिरान् रक्तचंदनरूपितान् । भीमसेनाचः श्रुत्वा सहदेवोऽप्यमर्पणः । अंगटः पारिहायश्च केयूरैश्च विभूपितान् ।। १६ ॥ क्रोधसंरक्तनयनस्ततो वास्यमुवाच ह ॥३०॥ दंतान दंतेषु निप्पिध्य मुक्किणी परिलेलिहन् । शौटीरशूरसदृशमनीफजनसंसदि। तेपामाकारभावतः कुन्तीपुत्रो दृकोदरः ॥ १७ ॥ शृणु पाप वचो मद्यं यद्वाच्यो हि पिता त्वया ३१ उदतिष्ठत्स वेगेन क्रोधेन प्रज्वलन्निव । नास्माकं भविता भेदः कदाचित्कुभिः सह । उद्धृत्य सहसा नेत्रे दन्तान् कटकटाप्प च ॥१८॥ धृतराष्ट्रस्य संबन्धो यदि न स्पाचया सह ॥३२॥ हस्ते हस्तेन निष्पिप्य उलूकं वाक्यमब्रवीत् । त्वं तु लोकविनाशाय धृतराष्ट्रकुलस्य च । अशक्तानामिवास्माकं प्रोत्साहननिमितकम् ॥१९॥ उत्पन्नो वैरपुरुषः स्वकुलनाथ पापकृत् ।। ३३ ॥ श्रुतं ते वचनं मूर्ख यत्त्वां दुर्योधनोऽब्रवीत् । जन्मप्रभृति चास्माकं पिता ते पापपूरुषः ! तन्मे कथयतो मन्द शृणु वाक्यं दुरासदम् ॥२०॥ अहितानि नृशंसानि नित्यशः कर्तुमिन्छति ॥३४॥ सर्वक्षत्रस्य मध्ये तं यद्वक्ष्यसि सुयोधनम् । तस्य वैरानुपङ्गस्य गन्ताऽस्म्यन्तं सुदुर्गमम् । शृण्वतः मूतपुत्रस्य पितुश्च त्वं दुरात्मनः ॥ २१ ॥ अहमादौ निहत्य त्वां शकुनेः संप्रपश्यतः ।। ३५॥ अस्माभिः प्रीतिकामैस्तु भ्रातुज्येष्ठस्य नित्यशः। ततोऽस्मि शकुनि हन्ता मिषतां सर्वधन्विनाम् । मर्पित ते दुराचार तत्त्वं न बहु मन्यसे ॥ २२ ॥ भीमस्य वचनं श्रुता सहदेवस्य चोभयोः ।। ३६ ।। पित्तथ हपीकेशः शमाकाली कुरुन्मति । उवाच फाल्गुनो वाक्यं भीमसेनं स्मयनिव। कुलस्य हितकामेन धर्मराजेन धीमता ॥ २३॥ भीमसेन न ते सन्ति येषां धैरं न्वया सह ॥ ३७॥ त्वं कालचोदितो नूनं गन्तुकामो यमक्षयम् । मन्दा गृहेषु सुखिनो मृत्युपाशवशंगताः । गच्छस्वाहवमस्माभिस्तय श्यो भविता ध्रुवम् ॥२४॥ उलूकश्च न ते वाच्यः परुपं पुरुषोत्तम ॥ ३८॥ मयाऽपि च प्रतिज्ञातो वधः सभ्रातृकस्य ते । दूताः किमपराध्यन्ते यथोक्तस्यानुभापिणः। स तथा भविता पाप नात्र कार्या विचारणा॥२५॥ एवमुक्त्वा महाबाहुभीमं भीमपराक्रमम् ॥ ३९ ॥ वेलामतिकमेत्सवः सागरो वरुणालयः । धृपानमुखान्तीरान्मुहृदः समभापत । पाताच विगीर्ययुर्मयोक्तं न मृपा भवेत् ॥ २६ ॥ श्रुतं वस्तस्य पापस्य धार्तराष्ट्रस्य भापितम् ॥ ४० ॥ सहायस्तै यदि यमः कुरेरो रुट एव वा । कुत्सनं वासुदेवस्य मम चैा विदोपतः । यथापति दुर्बुद्धे प्रकरिष्यन्ति पाण्डवाः। श्रुत्वा भरन्तः संख्या अस्माकं हितकाम्यया ||४|| दुःशासनस्य गधिरं पाता चास्मि यथेप्सिम् ॥२७॥ प्रभावाद्वासुदेवस्य भवतां च प्रयत्नतः । यश्चद प्रतिसंरब्धः क्षत्रियो मारुभियास्यति । समयं पार्थिवं क्षत्रं सर्वन गणयाम्यहम् ॥ १२॥ अपि भीष्मं पुरस्कृत्य तं नेप्यामि यमक्षयम् ॥२८॥ भवद्भिः समनुज्ञातो वाक्यमस्य यदुत्तरम् । यचैतदुक्तं वचनं मया सनस्य संसदि । उलके मापयिष्यामि यद्वक्ष्यति सुयोधनम् ॥४३॥ [अई.] आसनेपु उदतिष्ठन्त प्रचलिना इव ॥३॥ सगर्व. गरो विमान्त. शौनाग शर विकान्ती शत आनि उपनेन पीटिनम् उत्स्मयन् उद्धसन् ॥ ५॥मा अनीकान. सैन्यासी जन हेपाप मयं मम [नील०] परिहार्यः परितो हारा येषां ते परि॥ ३१ ॥ नारमाणमिति धृतराष्ट्रदोषादेव वैरं जात. ET तिगुन्ग. माधिकादिनालानि या त एवं मन्यथा तेन वाल्ये एव त्वयि त्यक्ते सति सन यादिति पारिरि यायें प्या ॥ १६ ।। यश्चेति र दुशा- भाव ॥ ३२ ॥ ते तब पिता अस्माकमहितानि 'मि. मरविनाले मा माममियाम्यति ॥ २८ ॥ मा. छतीनि गंवन्धः ॥ ३४ ॥ भीमसेनस्येति प्राचीनपा FARETTY TIमन्तरात्मानमीधा या गावात श्रुत्वेत्यध्याहारः ॥ ३६ ।। सारी मिशा गमीत्य ॥२९॥ गोटीरः [अर्जु० ] पिगी ओष्टस्य प्रान्तौ ॥ १७ ॥ 1 - ·अध्यायः १६२] प्रद्योगपर्व ५ ४४१ श्वोभते कत्थितस्यास्य प्रतिवाक्यं चमृमुखे । आत्मवीय समाश्रित्य भृत्यवीय च कोख । गाण्डीयेनाभिधास्यामि क्लीवा हि वचनोत्तरा:४४॥ आइयस्व रणे पार्थान् सर्वथा क्षत्रियो भव ॥५४॥ ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रशशंसुर्धनंजयम् । परवीर्य समाश्रित्य यः समायते परान् । तेन वाक्योपचारेण विस्मिता राजसत्तमाः ॥४५॥ अशक्तः स्वयमाटातुमेतदेव नपुंसकम् ॥ ५५ ॥ अनुनीय घ तान्सर्वान्यथामान्यं ययावयः । स तं परेपां वीर्येण आत्मानं बहु मन्यसे । धर्मराजं तदा वाक्यं तत्याप्यं प्रत्यभापत ॥ ४६॥ कथमेवमशक्तस्त्वमस्मान्समभिगसि ।।५६ ।। आत्मानमवमन्वानो न दि स्यात्पार्थिवोत्तमः । कृष्ण उवाच- तमोत्तरं प्रवक्ष्यामि तव शुश्रूपणे रतः॥४७॥ मचश्चापि भूयस्ते वक्तव्यः स सुयोधनः । उलूकं भरतश्रेष्ठ सामपूर्वमथोनितम् । श्व इदानीं प्रपद्येधाः पुरुषो भव दुर्मते ॥ ५७ ॥ दुर्योधनस्य तद्वाश्यं निगम्य भरतर्षभः ॥४८॥ मन्यसे यच मूढ न्वं न योत्स्यति जनार्दनः । अतिलोहितनेत्राभ्यामागीविप इव श्वसन् । सारथ्येन वृतः पाथैरिति त्वं न विमेपि च ॥५८॥ स्मयमान इव क्रोधात् सक्विणी परिसंलिान् ॥४९॥ जघन्यकालमप्येतन भोत्सर्वपार्थिवान् । जनार्दनमभिप्रेक्ष्य भ्रातृधवेदमब्रवीत् । निर्दहेयमहं क्रोधात्तृणानीव हुताशनः ॥५९।। अभ्यभापत कैतव्यं प्रद्य विपुलं भुनम् ।।५० ।। युधिष्ठिरनियोगातु फाल्गुनस्य महात्मनः । उलूक गन्छ कैतव्य ब्रूहि तात सुयोधनम् । करिप्ये युध्यमानस्य सारथ्यं विजितात्मनः ॥६॥ कृतघ्नं वैरपुरुष दुर्मति कुलपांसनम् ॥ ५१ ॥ ययुत्पतसि लोकांस्त्रीन् यद्याविशसि भूतलम् । पाण्डवेषु सदा पाप नित्यं जिह्म मवर्तते । तत्र तत्रार्जुनरयं प्रभाते द्रक्ष्यसे पुनः ॥ ६॥ स्ववीर्याद्यः पराक्रम्य पाप आइयते परान् ।। ५२॥ यञ्चापि भीमसेनस्य मन्यसे मोघभापितम् । अभीतः पूरयन्वाक्यमेप वै क्षत्रियः पुमान् । दुःशासनस्य रुधिरं पीतमयावधारय ।।६।। स पाप क्षत्रियो भूत्वा अस्मानाय संयुगे। न त्वां समीक्षते पार्थो नापि राजा युधिष्टिरः । मान्यामान्यान्पुरस्कृत्य युद्धं मागाः कुलाधम ||५३|| न भीमसेनो न यमौ प्रतिकूलमभापिणम् ॥ ६३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि द्विपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ॥, १६२ ।। [नील०] पाण्डवैप्विति हेपाप पाण्डवपु त्वयोक्तं [अर्जु०] प्रपद्येयाः अन्तर्हितो मा भू. ॥ ५७ ॥ डालनतरूपं जिह्म प्रवर्तत इति तुष्यतु दुर्जनन्यायेनानी- जघन्यकालं पश्चात्कालम् ॥ ५९॥ समीक्षत विपक्षत्वेन करोति । प्रपतस इति पाटे तु सष्टोऽर्थ. ॥ ५२ ॥ गणयतीति यावत् प्रतायते तत्वगत्येवेत्यर्थः (?)॥ ६३ ।। पूरयन् वाक्यं तदानुष्ठानेन समर्थयन् । मान्याः इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायाम नमितायामुयोगपर्वणि मीप्मद्रोणादयः अमान्याः पुनाः लक्ष्मणादयः वालद्ध द्विपश्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १०॥ नामा कापीरित्यर्थः ॥ ५३॥ नपुंसक नपुंसकत्वं तर [सर्व०] परयन् पालयन् ।। ५२ ॥ प्रादयेथाः ॥ ५५ ॥ परेपां कर्णादीनाम् ॥ ५६ ॥ जघन्यकालं द्रक्ष्यसि ॥ ५७ ॥ जघन्यकाले पश्चात्कालेऽपि ।। ५९ ।। वरमकालेऽपि पतन्न मनेन्माभूत् एतदेवाह-सर्वेत्यादिना समीक्षते विपक्षत्वेन गणयति ।। ६३ ।। लोक्शेषेण ॥ ५९॥ समीमते गणयति ।। ६३ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सर्वनारायणकृत याख्याया श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नैलकण्टीये भारतभारदीपे द्विपश्यधिरततमोऽध्यायः ॥ १६॥ द्विपश्यरिशततमोऽध्याय ॥ १६ ॥ ७-५६ख म न सन्ति । ५८ स यदेतन्मन्यमे मुह । ५९ स निदेय. । मिम २ ख तथैव भीमसेनस्स द्रक्ष्यमे वीर्यमूर्षितन् । मध्यायः ।। १६२ ।।

·श्रीमन्महाभारते [सैन्यनियर्याणपर्य विपश्यधिकशततमोध्यायः१६३ अर्जुनादिभि. पुनपांचियोधनयचनपिगेषाणां प्रतिश्चनम् ॥ १ ॥ संजय उवाच- तथेत्युवाचार्जुनः सव्यसाची दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभ । निशाव्यपाये भविता विमर्दः ॥ ९ ॥ नेत्राभ्यामतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदक्षत ॥१॥ यद्वाऽब्रवीद्वाक्यमदीनसयो स केशवमभिप्रेक्ष्य गुडाकेशो महायशाः । मध्ये कुरून्हर्पयन्सत्यसन्धः। अभ्यभापत फैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम् ॥ २॥ अहं हन्ता संजयानामनी स्ववीयं यः समाश्रित्य समाहयति वै परान् । शाल्वेयकांचेति ममैप भारः। अभीतो युध्यते शत्रून् स वै पुरुप उच्यते ॥३॥ कैतन्य गत्वा भरतान समेत्य परवीर्य समाश्रित्य य: समाहयते परान् । मुयोधनं धार्तराष्ट्र बदस्य ॥१०॥ क्षत्रवन्धुरशक्तत्वाल्लोके स पुरुषाधमः ॥ ४ ॥ हन्यामहं द्रोणमृतेऽपि लोक स त्वं परपां वीर्येण मन्यसे वीर्यमात्मनः। न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः । स्वयं कापुरुषो मूढ परांश्च क्षेतुमिच्छसि ॥५॥ ततो हि ते लयतमं च राज्य- यस्त्वं दं सर्वराज्ञां हितयुद्धि जितेन्द्रियम् । मापद्गताः पाण्डवाथेति भावः ॥ ११ ॥ मरणाय महाप्रज्ञं दीक्षयित्वा विकत्थसे ॥६॥ स दर्पपूणों न समीक्षसे त्व- भावस्ते विदितोऽस्माभिर्दुद्धे कुलपसिन । मनर्थमात्मन्यपि वर्तमानम् । म हनिप्यन्ति गाङ्गेयं पाण्डवा घृणयेति हि ॥७॥ तस्मादहं ते प्रथम समृहे यस्य वीर्य समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्यसे । हन्ता समक्षं कुरुद्धमेव ॥१२॥ हन्ताऽस्मि प्रथमं भीष्मं मिपता सर्वधन्विनाम् ॥८॥ सूर्योदये युक्तसेनः प्रतीक्ष्य कैतन्य गला भरतान् समेत्य ध्वजी रथी रक्षत सत्यसन्धम् ।। सुयोधन धार्तराष्ट्र बदस्य। अहं हि वः पश्यता द्वीपमेनं भीष्म रथात्पातयिष्यामि वाणैः ॥ १३ ॥ [नील०] दुयोधनस्येति समुदक्षत गुडाकेश इति [अर्जु० खवीर्यमात्मनो वलं शरीरपलं च समाहान संबन्धः ॥ १॥ पूरणात्पुस्प इति पुरुषाब्दनिर्वचनम- शत्रुशक्तेरधिपः । अभीतोऽधिकादपीति शेषः । न्यया स्वपुरप एवेत्यर्थः ।। ३ ।। क्षन्धुः क्षनजातिरेव पुरुष. पूरयति शक्ति पुष्णातीति कृत्वा । स्ववीय पर मतु कास्यर्थः ॥ ४ ॥ वृद्धं वाहीक भीमं च ॥ ६॥ वीयर्याक्षेपः तया भावः शक्ति.पूरणम(?)॥३॥ स्वयमशक्तस्य मिपत पश्यताम् ॥८॥ कतव्येति ।समेत्य एकीकृत्य निगा- पराक्षेपः पुरुषाधमत्वं गमयति । क्षयन्धुः क्षत्रिया. व्यपाये श्रीभूते ॥ ९॥सत्यसन्धो भीष्मः भीष्मवाक्यमे- घमः ॥ ४ ॥ सर्वराशा मध्ये मरणाय दीयित्वा विक. पार-अहं हंतति । एफैतन्य अहं हन्तत्यादि मदीये यास्य त्यस इत्यन्वयः ॥ ६ ॥ भावोऽभिप्रायः । घृणया भातान् पाण्डवान्प्रति गत्वा बदस्य, किं कृत्वा मुयोधन | कृपया ॥७॥ मिपता पश्यताम् । अनादरे पष्ठी॥ ८॥ ममेरय मदीयं संदेश दुर्योधनाय श्रावयित्वा पाण्डवा- यद्वा त्वामाह सत्यसंधो भीष्मः ॥ १०॥ द्रोणम् ऋते अनि पययेत्यर्थः । तेन दुर्योधनस्य सुररं पाण्डवाना भयं चोदयनीति भाव ॥ १० द्रोणमृपि द्रोण विना-द्रोणं विनापि । ततोऽधि तस्माद्वचनात् उपरि ॥ ११ ॥ प्यमहाय एवाई लोप हन्या सतो भीष्मयाग्यात् ते तव द्वीप मजेतामाधारः ॥ १३ ॥ भाव भूतो जात इत्यर्थः ॥ ११॥ हन्ता हनिष्यामि [स०] पूरयन पालयन् शक्तिमिति पुरुषशब्द- परम भागम् ॥ १२ ॥ यो युममनो ध्वनी रयीत निरुतिः ॥ ३ ॥ सर्वराक्षां मध्ये सुद्धम् ॥ ६॥ सत्यसंधी गानि योभना द्वीप मनामधारम ॥ १३ ॥ भीष्म ॥१०॥ द्रोणगृत द्रोणं विनापि निद्रागत ** पाप हार. न. म. जोशीin ketrjinta पो०.१५६. म. द.पाम.१३५ गुमना ।

·भन्यायः १६३] उद्योगपर्व ४४३ - धोभूने कन्यनावास्यं विज्ञास्यति मुयोधनः । उलूक मचों बेहि गत्वा तात मुयोधनम् ।। २४ ॥ आचितं गरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम् ॥१४॥ स्वन वृत्तेन में वृत्तं नाधिगन्तुं त्वमसि । यदुक्तथ सभामध्ये पुरुषो हस्वदर्शनः। उभयोरन्तरं बंद मूवृतानृतयोरपि ॥ २५ ॥ क्रुद्धेन भीमसेनेन भ्राता दुःशासनस्तव ॥ १५ ॥ न चाहं कामये पापमपि कापिपलियाः । अधर्मजो नित्यवरी पापबुद्धिर्नुशंसवन् ! किंपुनातिषु वधं कामयंयं कथंचन ।। २६ ॥ सत्यां मतिज्ञामचिराद्रक्ष्यसे तां मुयोधन ॥१६॥ एतदर्थ मया तात पञ्च यामा वृता पुरा । अभिमानस्य दर्पस्य क्रोधपारुष्ययोस्तथा । कथं तब मुदुर्बुद्धे न प्रेक्ष्ये व्यसनं महत् ।। २७ ।। नष्टर्यस्याबलेपस्य आन्मसंभावनस्य च ।। १७ ।। सलं कामपरीतामा मृहभावाच कन्थम । नृशंसतायास्तपण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च । तथैव वासुदेवस्य न गृह्णासि हिनं वचः ।। २८ ॥ अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च ॥ १८ ॥ कि चेदानी वहुक्तेन युध्यस्व सह वान्यवः । दर्शनस्य च चक्रस्य कृन्नस्यापनयस्य च । मम विप्रियकर्तारं कैतन्य हि कौरवम् ॥ २९ ॥ दक्ष्यसि त्वं फलं तीवमचिरेण मुयोधन ॥ १९ ॥ श्रुतं वाक्यं गृहीतोऽर्थो मतं यत्ते तयाऽस्तु तन् वासुदेवद्वितीये हि मयि क्रुद्धे नराधम । भीमसेनस्तनो वाक्यं भूय आह नृपान्मनम्॥३०॥ आशा ते जीविते मूह राज्ये वा केन हेतुना ॥२०॥ उलूक मचो बेहि दुर्मतिं पापपूरुपम् । गान्ते भीष्मे तथा द्रोणे सूतपुत्रं च पातिनं । शठं नकृतिकं पापं दुराचारं मुयोधनम् ।। ३१ ।। निगशा जीवित राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि ॥२१॥ गृधोटर वा वस्तव्यं पुरं वा नागसाये । भ्रातृणां निधनं श्रुन्वा पुत्राणां च मुयोधन । प्रतितातं मया यच सभामध्ये नराधम ॥ ३२ ।। भीमसेनेन निहतो दुष्कृतानि स्मरिष्यमि ॥२२॥ कर्ताहं तद्वचः सत्यं सन्येनैव गपामि ते । न द्वितीयां प्रतिज्ञां हि प्रतिजानामि नत्र । दुःशासनस्य रुधिरं हत्वा पाम्याम्यहं मधे ॥३३॥ सत्यं ब्रवीम्यहं येतत्सर्वं सत्यं भविष्यति ॥ २३ ॥ सक्थिनी तव भौंच हन्वा हि तब सोदरान् । युधिष्ठिरोपि कैतव्यमुलूकमिदमत्रवान् । सर्वेपां धार्तराष्ट्राणामई मृत्युः मुयोधन ॥ ३४ ॥ सहेति ततोऽधिकं भीममधिष्ठायाश्रित्य ॥ ११ ॥ [अनु॰] हस्वदर्शन: अल्पबुद्धिः ॥ १५ ॥ अधर्म- ज्ञोऽधर्म धर्मतया जानातीति ॥ १६ ॥ अभिमानम्य [नील० ] अभिमानः श्रेष्टोऽम्मीति बुद्धिः । दर्पः पग: उन्नतीस्मीति भावस्य । दर्पम्य तवाभिभवसमोरमीति भिभवममर्थोऽम्मीति धीः । श्रोयोऽभिन्नटनम् । पारुष्यं निष्ठुरवाक्यत्वम् । नय निःस्नेहता । मवलेपोऽन्येषाम- महात्स्वति शेषः । आत्मसंभाग्नस्य अहं पाण्टवान् ने. भावस्य । पारुभ्यं याचि नर्यम् । अत्रलेपन्य अवतायाः ... | आत्मसंभावनं अहमर भाता गग्वाम्मीति युद्धिः यामीत्येवंरूपम्य ॥ १७ ॥ नृशंसवाया हिंमामाः '॥ १७ ॥ नृशंसता निर्दयत्वम् । तक्ष्ण्यं तीदगता विपादा तेश्यम्य स्वविमर्षपूर्वप्रचण्टतायाः अविवादस्य मर्यादा दिना वीभत्सर्मकारित्वम् । धर्मविद्वेपणं कपटवादिना । मतीत्य वचनस्य ॥ १८ ॥ स्वेन वृत्तेन इत्यादिना पिडा: अधों यथाप्रतिज्ञातराज्याप्रदानम् । अतिवादो धर्मिष्ट- लोपन्यामस्य प्रतिवचनं वक्तव्यं त्वयति शेपः ॥ २५ ॥ वमिष्टत्वागेपो चंडालनतिकोऽसीत्यादिवचनम् । वृद्धा- तिनमणं विदुगदीनामवमाननम् ।। १८॥ दर्शनं कर्णा. [सर्व अभिमानः स्वगुणोन्नतिस्तम्य दर्पस्य आत्मनि दिपु जयनिश्चयः । चक्र सेनाया आधिम्यमपनय अरमा पराभवसामर्थ्यम्य कोपपरप्यत्वदुरक्तिः । नार्यस्य वास्तव परदोपस्यापित्वस्य अवलेपस्य पगवतानम्य मात्ममंभात्र• 'दूरीकरणमेतेपा फलं द्रक्ष्यसि ॥ १९ ॥ वेद वेद्मि ॥२५॥ नस्य अमन्सुगुणारोपस्य ।। १७ ।। नृशंसताया: हिनतायाः कमिति हे मुदुर्बुद्धे तब व्यसनं मरणागमं कथमपि न ! तेण्यस्य पद्धेपोत्पादनस्य अतिवादस्य मान्येषु संमानान- प्रेदये इति हेतोः पञ्च ग्रामा वृता इति संबन्धः ॥ २७॥वधानस्य ॥ १८॥ वक्रस्य उक्त विपरीतप्राहिणः ॥ १९ ॥ १५ म. पुरुषो देवदर्शन। १९ स. वनस्य ! २३ स. प्रविशाम्यति पाण्डम्या केद्रव्यो धृतराष्ट्रनन् । सर्व प्रश्नप्दयामाम पदु पापकृष्णयो। [केशनः] कैनव ।२४ खाने स. इथुन केशवो (कैतो) राना दवा केशवानुनयोदस्यि निसाय भरदर्षभः । क्यनुपधार्य च । अनुसनो निववृ पुनरेव यथावर ॥ नसायनु । 4 ·४४४ श्रीमन्महाभारते [मैन्यगिर्यापर्य सर्व राजपुत्राणामभिमन्युरसंशयम् । अहं द्रोणं हनिप्यामि सगणं सहवान्यवम् ॥४६|| कर्मणा तोपयिष्यामि भूयश्चैव वचः शृणु ॥३५॥ अवश्यं च मया कार्य पूर्वेपां चरितं महत् । हत्वा मुयोधन त्वां वै सहितं सर्वसोदरैः । कर्ता चाहं तथा कर्म यथा नान्यः करिष्यति ॥४७॥ आक्रमिप्ये पदा मूर्वि धर्मराजस्य पश्यतः ॥३६॥ तमब्रवीद्धर्मराजः कारुण्यार्थ वचो महत् । नकुलस्तु ततो वाक्यमिदमाह महीपते । नाहं ज्ञातिवघं राजन् कामयेयं कथंचन ।। ४८॥ उलूक ब्रूहि कौरव्यं धार्तराष्ट्र सुयोधनम् ।। ३७ ॥ तवैव दोपार्बुद्धे सर्वमेतत्त्वनाटतम् । श्रुतं ते गदतो वास्यं सर्वमेव यथातथम् । स गच्छ माचिरं तात उलूक यदि मन्यसे ॥४९॥ तथा कर्ताऽस्मि कौरव्य यथा त्वमनुशासि माम्३८ / इह वा तिष्ठ भद्रं ते वयं हि तब वान्धवाः । सहदेवोऽपि नृपते इदमाह वचोऽयवत् । उलकस्तु ततो राजन् धर्मपुत्रं युधिष्टिरम् ॥ ५० ॥ सुयोधन मतिर्या ते वृथपा ते भविष्यति ॥ ३९ ॥ आमन्त्र्य प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः । शोचिप्यसे महाराज सपुत्रज्ञातिवान्धवः । उलूकस्तत आगम्य दुर्योधनममर्पणम् ।। ५१ ॥ इमं च शमस्माकं हृष्टो यत्त्वं विकत्यसे ॥४०॥ अर्जुनस्य समादेशं यथोक्तं सर्वमब्रवीत् । विराद्यपढौ वृद्धावुलुकमिदमूचतुः । वासुदेवस्य भीमस्य धर्मराजस्य पौरुपम् ॥ ५२ ।। दासभावं नियन्छेव साधोरिति मतिः सदा । नकुलस्य विराटस्य द्रुपदस्य च भारत । ती च दासाबदासौ वा पौरुपं यम्य यादृशम् ४१, सहदेवस्य च वचो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः । शिखण्डी तु ततो वाक्यमुलूकमिटमब्रवीत् । केशवार्जुनयोग्यं यथोचे सर्वमत्रयीत् ।। ५३ ॥ वक्तव्यो भवता राजा पापेप्वभिरतः सदा॥१२॥ कैतव्यस्य तु तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः । पश्य त्वं मां रणे राजकुर्वाणं कर्म दारुणम् । दुःशासनं च कर्ण च शकुनि चापि भारत ॥५४ यस्य वीर्य समासाद्य मन्यसे विजयं युधि ।। ४३ ॥ आज्ञापयन्त राजथ घलं मित्रवलं तथा । तमदं पातयिप्यामि रथातव पितामहम् । यथा मागुदयात्सर्वे युक्तास्तिठन्त्यनीकिनः ॥५५' अहं भीष्मपधात्सप्टो नूनं धात्रा महात्मना ॥४४॥ ततः कर्णसमादिष्टा दूताः संत्वरिता रथैः । सोऽई भीष्मं हनिप्यामि मिपतां सर्वधन्विनाम् । उष्ट्रवामीभिरप्यन्ये सढ पैश्च महानौः ॥ ५६ ॥ धृष्टद्युम्नोऽपि कैतव्यमुलुकमिदमत्रवीत् ॥ ४५ ॥ तूर्ण परिययुः सेनां कृनां कर्णस्य शासनात् । सुयोधनो मम वा वक्तव्यो नृपतेः मुनः । आज्ञापयन्तो राजश्च योगः प्रागुदयादिति ॥५७ इति श्रीमहाभारत गोगपर्वणि त्रिपष्टयधिकशततमोऽध्यायः ।। १६३ ।। मिलि०] या इमं मं श्रुत्या गटः मन विक्त्यसे [अर्जु०] उष्ट्रवामीभिरष्ट्राभिः यात गात ॥५६॥ मतता गोषियने ति संपन्नः ॥४०॥ अशाध्योऽहं ति भीमहाभारतम्याग यापामनमियानापामुशेगपाणि मापनियुषयोगिनि दुयाँभगवास्यम्योग विगरपदापा. শিশ্নিষনীয় । शुरिगार-विगटेति मायोः दामभाग नियन्त्र निराग [मर्य०] पत्र्यामी उष्ट्रयुधो रथः ॥ ५६ ॥ या गई प्रागावटे । पुगीनि हामी यमय विशियिहि 'गा॥ ५७ ॥ Tम दिपनामानि भारोमनिगग्नि मी पापा! पिथौमामाने योगिनायणातयार पाय दामादाम ति गायनर या पri हत्तय गो शिमगाए ॥ पनि ॥४१॥धा परवाः ॥१४॥ [সা] সাধন পানি য গ যান gin पनि दोगान विनिया मिन गा प्रनि दरामयादयामार योग रोनामar: रिम ly.|| नानु nिi पार्य :नि आशापयामि योगा ! ५५ ।। TREATRti rairmilyTHE भारतमा वामनानीmplainमोranti farmiss tor - m 44 ·मयायः १६४] उद्योग ४४५ चतुःपष्टयधिकशततमोऽध्यायः १६४ पावसनानिपनं पर वायत्येन ववभागकन्दनं च ॥ १॥ संजय उवाच- सन्यवाय च याग युयुधानं समादिगुत । उलूकस्य वचः श्रुत्वा कुन्नीपुत्रो युधिष्ठिरः । गिलग्टिनं च भीमाय प्रमुख समकल्पयन् ॥ ७॥ मेनां नियांपयामास धृष्टद्युम्नपुगंगमाम् ॥ १ ॥ महदेवं शकुनये चेकितानं गलाय वै । पदानिनी नागवी रविनीमभन्दिनीम् । द्रौपदेयाम्नया पञ्च त्रिगर्नेभ्यः समादियन् ॥८॥ चतुर्विश्वलां भीमामकम्पां पृथिवीमिव ॥ २ ॥ पसेनाय सौभद्रं गेपाणां च महीक्षिनाम् । भीमसेनादिभिमा सार्जुनथ महारथैः । म समय हिनं मैने पादिभ्यधिकं रणे ॥९॥ धृष्टद्युम्नवगां दुर्गा सागरस्तिमितोपमाम् ।। ३ ॥ एवं विभन्य योघांन्नान पृथक सह चैव ह । नन्यारवग्रे महेवासः पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः । चालावों महेप्वामो द्रोणमंगमकल्पयन् ॥ १०॥ द्रोणप्रेप्मुरनीकानि धृष्टद्युम्नो व्यकर्पत ॥ ४ ॥ धृष्टद्युम्नो महेष्वासः सेनापतिपनिम्नतः । यथावलं ययोन्साई रविनः समुपादिगन् । विधिवद्वयूद्य मेघावी युद्धाय धृनमानमः ॥ ११ ॥ अर्जुनं मृतपुत्राय भीमं दुर्योधनाय च ॥ ५ ॥ ययोद्दिष्टानि मन्यानि पाण्टवानामयोजयन् । धृष्टक्तुं च शल्याय गौतमायोत्तमौजसम् । जयाय पाण्डुपुत्राणां यत्तस्तस्यो ग्णानिरं ॥१२॥ अनन्यान्ने च नकुलं शैव्यं च कृतवर्मगे ॥६॥ इति श्रीमहामारने उद्योगपर्वणि चनु पथ्यविकातदनोभ्यायः ।। १६४ ॥ समान मन्यनियांगपर्व ममात चोहकतागमनपर्व । (अथ स्थानिस्थसंख्यानपर्व ८) पञ्चपट्यधिकतशतमोऽध्यायः १६५ म्वपरमनाउ ग्यातिरथानिजामना दुर्योग्नन प्रार्थितन भाग प्रथम वर्मनायां नमग्न्यानम् ॥ १ ॥ वृतराष्ट्र उवाच- । वंशंपायन उवाच- प्रतिताते फाल्गुनेन व भीष्मम्य संयुगे । । ततम्नसंजयस्तम्म सर्वमेव न्यवेदयन् । किमकुर्वन मे मन्दाः पुत्रा दुर्योधनादयः ॥ १॥ ययोक्तं कुलुढेन भीष्मेणामिततेजमा ॥५॥ हतमेव हि पश्यामि गाङ्गेयं पितरं रणे । संजय उवाच- वासुदेवसहायेन पार्थेन दृढयन्वना ॥२॥ सैनापत्यमनुमाप्य भीष्मः शान्तनवो नृप । म चापरिमितमनस्तच्छुत्वा पार्थमापिनम् । दुर्योधनमुवावेदं वचनं हर्पयन्निव ॥ ६ ॥ किमुक्तवान्महेष्वासो भाप्पः प्रहरतां वरः ॥ ३॥ नमस्कृत्य कुमाराय सेनान्ये गक्तिपाणये । सनापन्यं च समाप्य कौरवाणां धुरंधरः । अहं सेनापतिस्तंञ्य भविप्यामि न संगयः ॥ ७ ॥ झिमचेष्टत गाङ्गेयो महावुद्धिपराक्रमः ॥४॥ [नील] उलूकस्येति ॥ १ ॥ रयिनः गजन्यान् ममन्यवेत्यन्तन्य योधमारासारविवेकन यथायोग विनि- धृष्टान्न समुपादिगदिनि संपन्यः त्वमनेन युध्यन्त्र त्वम योगस्तात्सर्यायः ॥ १ ॥ नेनेत्येवं तत्तदंशयवस्थां चकारत्ययः ॥ ५॥ अंशमकश श्रीमन्मथ्या म-मु० चनु पथरियननमाम्यार. ॥ १६ ॥ [सन०] पृयगुचप्रकारेण प्राधान्यान् सह वदिनगन्। परन् स्वकीयमिति रोपः ॥ १०॥ तमिलिनवी योद्धव्यत्वान् ॥ १२ ॥ । इति श्रीमन्महाभाग्ने रोगरगि नैटरी मारतभावदारे 3. श्रीमन्दयो साया तुपरिननमोकार ॥२६॥ चन पश्यविक्सनननोऽध्यायः ॥ १८॥ [अई०] ग्लूकस्य वचः श्रुत्वा इत्यादः भीम युक्त. [नील] प्रनिहतं इति ॥ १ ॥ २ स.चतुर्विर भीमसम्या। ४. प्रति। ५१ रानन्या. मुन०1१.उ.सागने ३१ ७. मेवानिनुर।

·५ ध्यायः १६६] उद्योगपर्व ५ सागरोमिसमणिः प्लापयन्निव शानवान् । द्रौपदीहरणे राजन् परिस्पृिश्च पाण्यः। भूरिश्रवाः कृतास्त्रथ तव चापि हितः मुहृत् ॥२८॥ संस्मरंस्तं परिलेशं योत्स्यते परवीरहा ॥३१॥ सौमदत्तिर्महेप्पासो रथयूथपयूथपः । एतेन हि तटा राजन्तप आस्थाय दारणम् । वलक्षयममिनाणां सुमहान्त करिष्यति ॥ २९ ॥ मुदुर्लभो वरो लयः पाण्डवान् योडुमाहये ।।३२॥ सिन्धुराजो महाराज मतो मे द्विगुणो स्थः । स एप स्थशार्दूलस्तद्वैर सस्मरन् रणे। योत्स्यते समरे राजन् विक्रान्तो रथसत्तमः ॥३०॥' योत्स्यते पाण्डवैस्तात प्राणांस्त्यक्त्या सुदुस्त्यनान्३३ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चपष्टयधिकशततमोऽध्याय ॥ १६५ ।। पदपष्टयधिकशततमोऽध्याय १६६ - भीष्मेण स्वसेनाया रथाविरथप्तरयानम् ॥ १ ॥ गोप्म उवाच- युद्धाभिकामौ समरे श्रीडन्तावित्र यूथपौ। सुदक्षिणस्तु काम्बोजो रथ एक्गुणो मतः । यूथम ये महाराज विचरन्तो कृतातवत् ॥८॥ तवार्थसिद्धिमागहन्योत्स्यते समरे परैः ॥१॥ निगा भ्रातरः पञ्च रथोटारा मता मम । एतस्य स्थसिहस्य तगार्थ राजसत्तम । कृतवैराथ पार्थस्ते विराटनगरे तदा ॥९॥ पराक्रमं यथेद्रस्य द्रक्ष्यन्ति कुरो युधि ॥२॥ मारा इव राजद्र समुद्धततरङ्गिणीम् । एतस्य रथवंशे हि तिग्मवेगमहारिणः । गड़ां विशोभयिष्यन्ति पार्थाना युधि वाहिनीम् १० कांवोजाना महाराज शलभानामिवायतिः॥३॥ ते रथाः पञ्च राजेंद्र येपा सत्यरथो मुखम् । नीलो मादिप्मतीवासी नीलवर्मा रथस्तव । एते योत्स्यन्ति संग्रामे सस्मरन्तः पुराऊतम् ।।१२।। स्थवंशेन कदन शवणा वै करिष्यति ॥ ४ ॥ व्यलीक पाण्डवेयेन भीमसेनानुजेन ह । कृतवैरः पुरा चैव सहदेवेन मारिप । दिशो विजयता राजन् श्वेतवाहेन भारत ॥१२॥ योत्स्यते सततं राजंस्तवाथै कुरनन्दन ।। ५॥ ते हनिष्यन्ति पार्थाना तानासाद्य महारथान् । विन्दानुविदाकावन्त्यौ संमतौ रथसत्तमौ । वरावरान्महेप्वासान् क्षनियाणा धुरन्धरान् ॥१३॥ कृतिनी समरे तात ढवीर्यपराक्रमौ ।। ६ ।। लक्ष्मणस्तव पुनथ तया दुःशासनस्य च । एतो तो पुरपव्याघ्रो रिपुसैन्यं प्रपक्ष्यतः । उभो तौ पुरपन्याघ्री सग्रामेष्वपलायिनी ॥१४॥ गढामासासिनाराचैस्तोमरैश्च करन्युतः ॥७॥ [नील० ] रथयूथपा महारथा. तेपा यूथपोऽतिरथ' [अर्जु० ] स्थवशे रथसमूहे स्वर्ग इति च पाट. । ॥ २९ ॥ सिन्धुगजो जयद्रथो द्विरथ ॥ ३० ॥ स ग्वार्थस्तनापि । आयति पट्टय ॥३॥ कदन लेगा इति श्रीम महाभारते वयोगपणिण नेटकण्ठीये भारतभारदापे नाश वा ॥४॥ मारिप आर्य । पौनस्यापि राजमुग्न्यत्वेन पलपल्यधिशततमोऽध्याय ॥६॥ मान्यता ।। ५ ॥ आनन्त्यौ अन्तिदेशमुग्यौ ॥६॥ [नील०] मुदक्षिण इति ॥ १ ॥ रथवशेन रथसंघेन | वृतवैरा दक्षिणगोमहेषु मुशर्मा भीमेन जिला यदा सहित इति शेप । 'वा पुसि कुले वेणौ पृष्ठावयववर्गयो-विराटचग्णयो पातित' इति कृत वेरम् ॥ ९॥ गङ्गा रिति मेदिनी ॥ ४ ॥ समुद्धततरगिणीमुच्छितपताका वा क्षोभयिष्यन्तीति पाट वागद इवार्थ ॥१०॥ उन्द्रिततरङ्गवती गड्डा च ॥१०॥ सत्यग्यो नाम मुस प्रधानम् ॥ ११ ॥ पुरात घ्यीमपगधं भीमेन ना मुस श्रेष्ठ ।। ११ ॥ व्यलोकमप्रियम् ।। १२ । विराटनगरे तदनुसेनार्जुनेन च दिग्विजय इति भाव १२ नि श्रीम महाभारते उद्योगपति ने रण्ठीये भारलभारदीप [सर्व०] रयवशे रथपरपगयाम् ॥३॥ गङ्गा वा पटपण्यधिरशतामोऽध्यायः ॥ १६६॥ गहामिव ॥१०॥ २८य ममैव । ३१० पूर्व परि० ॥ मध्याय ॥ १६५ ॥ ११स । । १२ स्योतर व दर्याय सपाइ दापित कामुत्तमम् । १ ख परान् । ३ प्रहारिगाम् ।४ ख पहचर्मपरस्तव । ६ ख समेतौ। । इत्यपिदम् । १४ म सममेघनित सौ ।

·श्रीमन्महाभारत [ग्यातिन्थमरयान नम्णौ गुमागेच राजपुत्रौ तस्विनौ । . एप योत्स्पति संग्रामे स्वाधन संमार्पयन । युद्धानां च विशेषज्ञौ प्रणेतागै च सर्वशः ॥१५॥ उग्रायुधो महेवासो धार्तराष्ट्रहिते रतः ॥ १९ ॥ स्थौ तौ कुरमाईल मतो मे रथसत्तमौ । कृपः शारदतो राजन रथयूथपयूथपः । क्षत्रधर्मरतौ वीरौ महकर्म करिष्यतः ॥ १६ ।। प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रवक्ष्यति रिस्ता ॥२०॥ ढण्डधारो महागन रथ एको नरर्षभ । गौतमस्य महर्य आचार्यस्य शरद्वतः । योत्स्यते तव संग्रामे स्वेन सैन्येन पालितः ॥१७॥ कार्तिकेय इवाजेयः शरस्तम्बात्सुतोऽभवत् ॥२१॥ वृहदलस्तथा राजा कौसल्यो रथसत्तमः । एप सेनाः मुबहुला विविधायुधकार्मुकाः । स्थो मम मतस्तात महायेगपराक्रमः ॥ १८ ॥ अग्निवत्समरे तात चरिप्यति विनिर्दहन् ।। २२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पट्पष्टयधिकशततमोऽन्यायः ॥ १६६ ।। - सप्तपट्यधिकशततमोऽध्यायः १६७ भीष्मेण स्वसेनायो रथातिरथसंख्यानम् ॥१॥ भीष्म उवाच- । क्रोधस्तेजश्च तपसा संभृतोऽऽश्रमवासिनाम् । शकुनिर्मातुलस्तेऽसौ रथ एको नराधिप । द्रोणेनानुगृहीतच दिव्यैरस्त्रैरुटारधीः ॥ ६ ॥ प्रयुज्य पाण्डवैवरं योत्स्यते नात्रसंशयः ॥१॥ दोपस्त्वस्य महानेको येनैव भरतर्षभ । एतस्य सेना दुर्घर्पा समरं प्रतियायिनः । न मे रथो नातिरयो मतः पार्थिवसत्तम ॥ ७ ॥ विकृता युद्धभूयिष्ठा वायुवेगसमा जये ।।२।। जीवितं पियमत्यर्थमायुप्कामः सदा द्विजः । द्रोणपुत्रो महेष्वासः सर्वानेवातिपन्निनः । नद्यस्य सदृशः कश्चिदुभयोः सेनयोरपि ॥ ८ ॥ समरे चित्रयोवी च दृढास्त्रच महारथः ॥ ३ ॥ हन्यादेकरथेनैव देवानामपि वाहिनीम् । एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः । वपुष्मांस्तलयोपेण स्फोटयेदपि पर्वतान् ।।९।। शरासनविनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः॥४॥ असंख्येयगुणो चीरः महर्ता दारणयुतिः । नप शक्यो मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः । दण्डपाणिरिवासाः कालपत्मचरिष्यति ॥ १० ॥ निर्ददपि लोकांस्त्रीनिच्छन्नेप महारयः ॥ ५॥ [लक्षा०] व्यलीकं पाण्डवेयेनेत्यत्र 'व्यलीरमप्रियं [ नील० ] शकुनिरिवि ॥ १ ॥ विकृतानि नाना- जातं घ्यली त्वप्रियेऽनृते' इत्यमरः।। १२ ।। विधानि आयुधानि तैर्भूयिष्ठा ।। २ ।' आश्रमवासिनाम- इति श्रीमहाभारते योगपणि वादिगनतीतलदालंकारे पीणां मोधन्तेभश्च तयो समुदायरूप इत्यर्थ. माश्रमे परमप्यनिराशततमोध्याय ॥ १६ ॥ याकारस्य पूर्वरूपमार्पम् ॥ ६ ॥ [अ०] मुरमागवपि रथसत्तमानिति विरोधाभा [अर्जु07 सैन्याः सेनासमवेना ॥२॥ ससत्ता ·अध्यायः १६७] उद्योगपर्व ५ ४४९ युगान्तानिसमः क्रोधात्सिंहग्रीवो महाद्युतिः । जलसन्धो महातेजा राजन् रथवरस्तव । एप भारतयुद्धस्य पृष्ठं संगमयिप्यति ।। ११॥ त्यभ्यते समरे प्राणान् माधवः परवीरहा ॥ २४ ॥ पिता त्वस्य महातेजा वृद्धोऽपि युवभिर्वरः ।। एप योत्स्यति संग्रामे गनस्कन्धविशारदः । रणे कर्म महत्कर्ता अत्र में नास्ति संशयः ॥१२॥ रथेन वा महाबाहुः अपयन् गवाहिनीम् ॥२५॥ अखवेगानिलोडुतः सेनाकक्षेन्धनोत्थितः । स्थ एप महाराज मतो मे राजसत्तम । पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि प्रवक्ष्यति रणे धृतः ।।१३।। त्वदथें त्यक्ष्यत माणान्सहसन्यो महारणे ॥ २६ ॥ रथयूथपयूधानां यूथपोऽयं नरर्षभः । एप विक्रान्तयोथी च चित्रयोधी च संगरे । भरद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीनं हितं तत्र ॥ १४ ॥ वीतभीथापि ते राजन् शत्रुभिः सह योत्स्यते।।२७॥ सर्वमृर्धाभिषिक्तानामाचार्यः स्थविरो गुरुः । वाहीकोऽतिस्थवेव समर चानिवर्तनः । गच्छेदन्तं संजयानां प्रियस्त्वस्य धनंजयः ॥१५॥ मम राजन्मतो युद्धे शूरो वैवस्वतोपमः ॥ २८ ॥ नैप जातु महेष्वासः पार्थमक्लिष्टकारिणम् । नोप समरं प्राप्य निवत कथंचन । हन्यादाचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्नितम् ॥१६॥ यया सततगो राजन् स हि हन्यात्परान् रणे॥२९॥ श्लाघतेऽयं सदा वीर पार्थस्य गुणविस्तरैः । सेनापतिमहाराज सत्यवांस्ते महारयः । पुत्रादभ्यधिक चैनं भारद्वाजोऽनुपश्यति ।। १७ ।। रणेप्वद्भुतकर्मा च रयी पररथारुजः ॥ ३० ।। हन्यादेकरयेनैव देवगन्धर्वमानुपान् । एतस्य समरं दृष्ट्वा न व्यथाऽस्ति कथंचन । एकीभूतानपि रणे दिव्यरः प्रतापवान् ॥ १८॥ उत्स्मयन्नुत्पतन्येप परान् स्थपये स्थितान ॥३१॥ पौरखो राजशार्दूलस्तवराजन्महारथः । एप चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुपोचितम् । मतो मम रथोदारः परवीररथारुजः ॥ १९ ॥ कर्ता विमर्दै मुमहत्वदर्थे पुरुषोत्तमः ॥ ३२॥ स्वेन सैन्येन महता प्रतपन् शत्रुवाहिनीम् । अलम्बुपो राक्षसेन्द्रः क्रूरकर्या महारथः । प्रवक्ष्यति स पञ्चालान् कक्ष कृष्णगतिर्यया ॥२०॥ | हनिष्यति परान राजन् पूर्ववरमनुस्मरन् ॥ ३३ ॥ सत्यश्रवा रथस्त्येको राजपुत्रो वृहदलः । एप राक्षससैन्यानां सर्वेपारंथसत्तमः । तब राजन् रिपुबले कालवत्मचरिष्यति ॥ २१॥ मायाची दृढवरच समर विचरिष्यति ॥ ३४ ॥ एतस्य योषा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः । प्राग्ज्योतिपाधिपो वीरो भगदत्तः प्रतापत्रान् । विचरिष्यन्ति संग्रामे निवन्तः शात्रवांस्तव ॥२२॥ | गजाङ्कुशवरश्रेष्ठो रथे चैव विशारदः ॥३५॥ पसेनो रथस्तेऽय्यः कर्णपुत्रो महारथः । एतेन युद्धमभवत्पुरा गाण्डीवधन्वनः । अधक्ष्यति रिपूणां ते वलं तु बलिनां वरः ॥२३॥ दिवसान्मुवहून राजन्नुभयोर्जयसृद्धिनोः ।। ३६ ॥ [नील० ] पृष्ठं शेषम् ॥११॥ सत्यश्रवाः सत्यकीतिः [सर्व०] सिंहः शक्तः होरी भीनः 1 पृष्ठ पश्चादा- ॥ २१ ॥ उत्स्मयन् हृप्यन् ॥ ३१ ॥ गजानुशधरपु गम् संशमयिष्यति संप्रणेप्यति जीवितप्रियत्वेन ॥ ११ ॥ गजयुद्धकुशलेषु श्रेष्ठः सप्तमी शौण्टैरितिसमासः ॥ ३५ ॥ आचार्यक्रमाचार्यत्वम् ॥ १५ ॥ दीप्तमुद्धतम् । गुणेन [अर्जु०] सिंहः शूरत्वात् । कीवो जीवितप्रियवान् सिंहपीव इति प्रायशः पाठः । स च चिन्त्यः पृष्ठं शेपम् । शुश्रूपया निर्जितम् अर्जुनेनाभिमुगीकृतम् ।। १६ ।। ॥ ११॥ युवभिः युवभ्यः ॥ १२ ॥ आचार्य आचा- इति श्रीमहाभारनोयोगपगि सबैजनारायणनन्यायायां यकर्म दीप्तं प्रसिद्धम । गुणनिर्जिनं गुणोपार्जितम् ।।१६।। मतपयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६॥ कृष्णगविरग्निः ।।२०।। सततगो वातः ॥ २९ ॥ व्यथा [ लक्षा] कृष्णगतिथेत्या कृष्णगतिः कृष्ण भयम् ।। ३१ ।। पूर्ववैरं हिडिम्यादिनातित्वात् ।। ३३॥ वर्मा ।। २० ॥ गजाइशधरः श्रेष्टः गजाकुशीशाकारपरिणतं नाग इति श्रीमहाभारने उशंगपणि वादिराजनाधानलगलगर यणाखम् ॥ ३५ ॥ सतपथ्यविस्मतनमोऽध्यायः ॥६॥ १८व, देवगन्धवानवान् । २३ ७. बनाने । २६७. स्यति । ३५ ख, यरमा मध्यायः ॥ १०॥ ।

·४५० श्रीमन्महामारते [ग्यातिपयमण्यानपर्व ८ + . ततः सखायं गान्धारे मानयन्पाकशासनम् । एंप योत्स्यति संग्रामे गजस्कन्धविशारदः। अकरोत्संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना ॥ ३७॥ ऐरावतगतो राजा देवानामिा वासवः ॥ ३८ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तपष्टयधिकशततमोध्यायः ।। १६७ ॥ अष्टपष्टयधिकशततमोऽध्यायः १६८ भीप्मेणास्थित्वन गणनान्द्धन एणन ' यायदीप्मो युध्यति सावन योल्ये ' इति प्रनिशानम् ॥ १ ॥ भीष्म उवाच- रणे रणेऽभिमानी च विमुखापि दृश्यते । अचलो हपकश्चैव सहितौ भ्रातरावुभौ । घृणी कर्णः प्रमादी च.तेन मेऽधरयो मतः ॥९॥ रयौ तब दुराधा शत्रून्निध्वंसयिप्यतः ॥ १ ॥ एतच्छुत्वा तु राधेयः क्रोधादुत्फाल्य लोचने । बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रोधौ प्रहारिणौ । उवाच भीष्मं राधेयस्तुदन्याग्भिः प्रतोदयन् ।।१०॥ गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महावलौ ॥ २ ॥ पितामह यथेष्ट मां वाक्यरैरुपकृन्तसि। . सखा ते दयितो नित्यं य एष रणकर्कशः । अनागसं सदा द्वैपादेवमेव पदे पदे ।। ११ ॥ उत्साहयति राजंस्त्वां विग्रहे पाण्डवैः सह ॥ ३ ॥ मर्पयामि च तत्सर्व दुर्योधनकृतेन वै । परुपः कत्थनो नीचः कर्णो वैकर्तनस्तव । वं तु मां मन्यसे मन्दं यथा कापुरुषं तथा ॥१२॥ मन्त्री नेता च बन्धुश्च मानी चात्यन्तमुच्छ्रितः॥४॥ भवानर्धरथो मह्यं मतो वै नात्र संशयः । एप नैव रथः कर्णो न चाप्यतिरयो रणे । सर्वस्य जगतश्चैव गाङ्गेयोन मृषा वदेत् ॥१३॥ वियुक्तः कवचैनैप सहन विचेतनः ॥५॥ कुरूणामहितो नित्यं न च राजाऽवयुध्यते । कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं घृणी । को हि नाम समानेषु राजसूदारकर्मसु ॥ १४ ॥ अभिशापाच रामस्य ब्राह्मणस्य च भाषणात् ॥६॥ तेजोवधमिमं कुर्याद्विभेदयिपुराहये । करणानां वियोगाच तेन मेयरथो मतः । यथा त्वं गुणविद्वैपादपरागं चिकीर्पसि ॥ १५ ॥ नैप फाल्गुनमासाद्य पुनर्जीवन्विमोक्ष्यते ॥ ७ ॥ न हायर्न पलितै न वितैर्न च बन्धुभिः । ततोऽब्रवीत्पुनौणः सर्वशस्त्रभृतां वरः । महारथत्वं संख्यातुं शक्यं क्षत्रस्य कौरव ॥ १६॥ एवमेतद्ययात्थ त्वं न मिथ्यास्ति कदाचन ॥ ८॥ [नील०] संविदं मैत्रीम् ॥ ३७॥ [अर्जु०] उत्थितः उद्युक्तः ॥ ४॥ घृणी दयालुः प्राह्म- इति श्रीमन्महामारते उरोगपर्वणि नेटकण्ठीये भारतभावीपे प्रस्य यस्य धेनुः कर्णेन हता॥ ६॥ करणानां कचशर- सप्तपप्प्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ प्रभृतीनाम् ॥ ७ ॥ प्रमादी अनवधानवान् ॥ ९॥ [अर्ड०] पाकशासनं ससायं मानयन् अर्जुनेन संविदं समानेषु मानार्थिषु ।। १४ ॥ विभेदयिपुः छेत्तुमिन्छुः । मंभिं कृतवानिति संवन्धः ॥ ३७॥ स्त्राथें णिच् अर्धरथत्वादिना राज्ञां वैमुख्यमापादयन् । गुण इति श्रीमन्महाभारतव्यारयायामनमिश्रातायामुयोगपणि सतपप्प्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१६॥ निर्देशात् बहुगुणानामपि अल्पतया पथनात् अपारगं विपारगम् ॥ १५॥ हनील०] अचल इति ॥ १॥ विचेतनः मूर्गः ॥५॥ वृणी निन्टरः ॥६॥वरणानां सहसकरवादीनाम्||७|| [सर्व०] ब्राह्मणस्य यस्य पुत्रो हतरतेन तस्य चा. प्रमादी स्वीर्य फ्ल्सनावास्यं विस्मरति च ॥ ९ ॥ भवान् । मजनगापात् ॥ ६॥ करणानां करवनासाहुनादीनाम् । योऽभग्यो महां मम मन इति गाड्यो वदेत्तन्न मृपति । ॥ ७॥ समानेषु तुल्येषु सत्सु ॥ १४ ॥ विभेदयिपु. गर्वरय भगतो मत इति मंगलः । त्वद्वाक्यासोऽपि भिन्नं यर्तुमिच्छः । सदयस्थानेन वलयत्तामाक्लाय प्रति. मामयमंन्यन्त इति भावः ॥ १३ ॥ निमयिपुभेदं कर्तु- नृपाणां समुदौर्बल्यज्ञानेन परित्यागसंभवादित्याशयः । मिछः अपगर्गद्वेषम् ॥ १५ ॥ गुणनिर्देशान्मत्तोऽर्जुनस्य प्राहादतिमोहात (1) ॥१५॥ ७. हरनन । म मा मर दर । १० म.रोग सोपा । २. समिर पुर। १ A ·अध्यायः १६८] उद्योगपद ५ बलज्येष्ठं स्मृतं क्षत्रं मन्त्रज्येष्ठा द्विनातयः। कृत: सेनापतिस्त्वप त्या भीष्मी नराधिप । धनज्येष्ठाः स्मृता वैश्याः शदास्तु वयसाधिकाः १७॥ सेनापती यगो गन्ता न तु योधान् कवन ॥२८॥ यथेन्छकं स्वयं बृया रथानतिरथांस्तथा । नाहं जीवति गाङ्गेये योत्स्ये राजन्कयंचन । कामंदपसमायुक्तो मोहान्यकुरुते भवान ।। १८॥ हते भीष्मे तु योद्धाऽस्मि सबैख महारथैः ।।२९।। दुर्योधन महावाहो साधु सम्यगवेक्ष्यताम् । भीष्म उवाच- त्यज्यतां दृष्टभावोऽयं भीष्मः किस्विपकृत्त्व॥१९॥ समृद्यतोऽयं भारो मे मुमहान्मागरोपमः । भिन्ना हि सेना नृपते दुःसन्धया भवत्युत । धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्पपृगाभिचिन्तितः ॥ ३०॥ मौला हि पुरुषव्याघ्र किमु नानासमुत्थिताः॥२०॥ नस्मिन्नभ्यागते काले प्रतते लोमहर्पणे । एपा द्वेधं समुत्पन्नं योधानां युधि भारत । मियो भेदो न मे कार्यस्तेन जीवसि सूतन ॥३१।। तेजोक्यो नः क्रियते प्रत्यक्षेण विशेषतः ।। २१ ।। न ह्यहं वद्य विक्रम्य स्थविरोपि गिगोस्तव । रथानां क च विज्ञानं क च भीमोल्पचेतनः । युद्धन्दामहं छिन्द्यां जीवितम्य च मूतज ॥३२॥ अहमावारयिष्यामि पाण्डवानामाकिनीम् ॥२२॥ जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि विमुञ्चता। आसाद्य माममोपे गमिप्यन्ति दिशो दंश । नमे व्यथा कृता काचित्वं तु मे किं करिप्यास ३३ पाण्डवाः सरपञ्चाला: शार्दूलं नृपमा इच ॥ २३ ॥ काम नत प्रशंसन्ति सन्तः स्ववलसंस्तवम् । क च युद्धं विमर्दो वा मन्त्र मुच्याहृतानि च । वक्ष्यामि तु त्वां संतप्तो निहीन कुलपांसन ॥३४॥ क च भीमो गतवया मन्दात्मा कालचोदितः।।२४|| समेतं पार्थिव क्षत्रं कागिराजस्वयंवरे । एकाकी स्पर्धते नित्यं सर्वेण जगता सह । निर्जिन्यकरथेनत्र याः कन्यास्तरसा हृताः ॥३५॥ न चान्यं पुरुष कंचिन्मन्यते मोबदर्शनः ॥ २५॥। ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानामथो पुनः । श्रोतव्यं खलु वृद्धानामिति शास्त्रनिदर्शनम् । मयन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिर ।। ३६ ।। न त्वंर ह्यतिटद्धानां पुनर्वाला हि ते मताः ॥२६॥ त्वां प्राप्य वरपुरुपं कुरूणामनयो महान् । अहमेको इनिप्यामि पाण्डवानामनीकिनीम् । उपस्थितो विनाशाय यतस्त्र पुरुषो भव ।। ३७ ।। मुयुद्ध राजमाईल यशो भीष्मं गमिप्यति ॥२७॥ [नील.] प्रस्तं प्रसार भेदं गुम्त । प्रकारस्तुल्यमे- सर्वकालं नित्यमहर्निशम् ॥ २५ ॥ गन्ता गमिष्यति दयोरिति विश्वः ॥ १८ ॥ मौला: पारंपांगताः तेऽपि ॥ २८ ।। पूगः संयः ॥ ३० ॥ संता. नोपन तुमदो- निनाः सन्तो दुःसन्धया भवन्ति किमु नाना पृथग्भूताः ऽधारण अपीत्यक्षमायाम् । निहीन है नीच ॥ ३४॥ सन्त एककार्य समुत्यिता इति ॥ २० ॥ क चेति युद्धे 'पार्थि पृथिव्या ईश्वरम् ॥ ३५ ॥ ईशानाम् सरसमाना- वृद्धी मन्त्रेषु मूर्सश्च मशक्त्वान्नष्टबुद्धित्वाचायोग्य इति नां विशिष्टानां विगपरताम् ।। ३६ ।। भानः ॥ २४ ॥ येऽतिद्धारते पुनर्गला एव मे मतास्ता [सर्य० ] मौलाः नमागताः ॥ २० ॥ सदा संतां प्रशवायं भीष्म इत्यर्थः ॥ २६ ॥ त्वयि हन्तरि फुतो : नित्यं प्रग्रहम् ॥ २५ ॥ नयेगातिटवानामपीत्ययः भीष्मं यशो गमिप्यतीत्यागङ्ख्याह-कृत इति ॥ २८ ॥ ॥ २६ ॥ धार्तराष्ट्रस्येति भावः । तम्चैव वर्षपूगचि- नहि छिन्यामिन्यन्वयः भेदभयादेवाहं त्वद्वधं न कुर्या- नितः ॥ ३० ॥ मित्ययः आगवाया लकारः ॥ ३२ ॥ इति श्रीमहाभारतोशंगाणि महनारायणतन्यारल्या पामष्टायमियततमोऽध्याप.॥१६॥ [अनु॰] मोहान् विपरीतज्ञानात् ॥ १८॥ भिन्ना. [लक्षा] करणानां वियोगाचेत्या करणाना स्व- पृथकृताः । मौला: पारंपर्यागता: । नानासमुत्थिता. ! नानांकनोयोगाः ॥ २० ॥ क युद्धं विमर्दः क च गन- 'लेन संपन्नाः ॥ २० ॥ चाद्युपकरणानाम्। मौलापि पुरपन्यानयन मौला धनमू- वयाः, क मन्त्रः क च मन्दात्मा, के मुव्याकृतानि च इनि श्रीमाभारले उपोगागि याविनीय प्रदेशारे कालमोहितः, स हि विपरीत प्रलपति ॥ २४ ॥ सदा अपटन १६८॥ ३१. विनदाय, उगे. ५ २४. पचम विनाका२७ म, प.एडाना सराव ।

·श्रीमन्महाभारते [स्थानियमायामपयर . - युध्यस्थ समरे पाय येन विरपर्धसे सह । उभारपि भवन्ती मे महकर्म फरिप्यनः ।। ४ ।। द्रक्ष्यामि त्यां विनिर्मुक्तमस्मायुद्धात दुर्मते ॥३८॥ भूयश्च श्रोतुमिच्छामि परंपां ग्थसत्तमान । , तमुवाच ततो राजा धार्तराष्ट्रः प्रतापवान् । ये चवातिरथाम्तन ये चा रयगृथपाः ॥ ४॥ मां समीक्षस्य गाङ्गेय कार्य हि महदुद्यतम् ॥ ३९ ॥ बलापलपमित्राणां श्रातुमिच्छामि कौरव । चिन्त्यतामिदमेकामं मम निःश्रेयसं परम् । प्रभातायां रजन्यां व इदं युद्धं भविष्यति ॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टपटवधिगततमोऽध्याय. ।। १६८ ॥ एकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १६९, पाण्डयानामनी रथातिस्थामायानम् ॥ ६ ॥ भीम उवाच- प्रादेशेनाधिकाः पुंभिरन्यैस्ते च प्रमाणतः । एते स्थास्तवाख्यातास्तथैवातिरया नृप । सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डपत्रा महाबलाः ॥८॥ येचाप्यर्द्धरथा राजन् पाण्डवानामतः शृणु ॥ १॥ चरितव्रह्मचर्याश्च सर्वे तान तपस्विनः । यदि कौतृहलं तेऽद्य पाण्डवानां वले नृप । न्हीमन्तः पुरुपव्याघ्रा व्याघा इव बलोत्कटाः ॥९॥ स्थसंख्यां शृणुष्व त्वं सहभिर्वसुधाधिपः ॥२॥ जवे प्रहार संमदं सर्व एवातिमानुपाः। स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः । सर्वनिता महीपाला दिनये भरतर्षभ ॥१०॥ अग्निवत्समरे तात चरिप्यति न संगयः 11.३॥ न चैपां पुरुषः केचिदाधुंधाति गटाः शरान् । भीमसेनस्तु राजेन्द्र स्थोगुणसंमितः । विपहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यांप कौरव ॥ ११ ॥ न तस्यास्ति समो युद्धे गदया सायकैरपि ॥४॥ उद्यतां वा गदा गुींः शरान्वा क्षेप्तुमाखे । नागायुतवलो मानी तेजसा न स मानुपः। जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्पणे ॥ १२ ॥ माद्रीपुत्री च रथिनौ द्वायेव पुरुपर्षभो ॥५॥ वालेरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेपिताः। अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितो एतत्सन्यं समासाद्य सर्व एव बलोत्कटाः ॥ १३ ॥ एते चमूमुखगताः स्मरन्तः लेशमुत्तमम् ॥६॥ विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सहसंगमः । ग्द्रवत्मचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः। एकैकशस्ते संमते हन्युः सर्वान्महीक्षितः ॥ १४ ॥ सर्व एच महात्मानः शालस्तम्मा इवोद्गताः ॥७॥ [ नील० ] रथादिसंरयातात्पर्य तु भीष्मद्रोणी सम- । मर्मपीडने इति यावन् भुज कौटिल्ये इत्यस्य रूपम् । पासु- पावपि पाण्डवान न हनिष्यतः वर्णापि छुन्तीवरदानात् विकपणे पासुपु विकर्षणे भूमौ मुष्टियुद्धे इत्यर्थ ।।१२।। भीमादीन हन्तुं शतोऽपि न हनिष्यति अर्जुनस्त्वनेन [अर्जु.] ये चाप्यर्धरथाः इत्यनेन कर्ण क्टायति दुर्जेय एयेति पाण्डवानामेव जय इति ॥ ४२ ॥ ॥१॥ प्रादेगेन विततागुष्पवर्जन्यो. प्रमाणेन । सिंह- ति श्रीमन्महाभारत उद्योगपणि मैटरष्ठीपे भारतभावदीप स्येव संहननं शरीरं येपाम । वरागस्पोपेतो य सिंह- अाएपषिरशततमोऽध्याय ॥१८॥ संहननो हि स इति च ॥८॥ आयधानि धपि , .

·अध्यायः १७० उद्योगपर्व ५ ६५३ प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजम्ये ययाऽभवत् । दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् ।। २२।। द्रौपद्याय परिलेशं द्यूते च पम्पा गिरः ॥ १५ ॥ हतान्येकरथेनानो कस्तस्य सदृशो रयः । ते स्मरन्तश्च संग्रामे चरिष्यन्ति च रुद्रवन् । एप इन्याद्धि संरम्भी बलवान्सन्यविनमः ॥ २३ ॥ लोहिताको गुढाकेया नारायणसहायवान् ॥ १६ ॥ तब सेनां महाबाहुः स्वां चर परिपालयन । उभयोः सेनयोरो रयो नास्तीति तागः। अहं चैनं प्रत्युडियामाचा वा धनंजयम् ॥२४॥ नहि देवेषु वा पूर्व मनुष्येपरगेषु च ॥ १७ ॥ न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनगोरुभयोरपि । राक्षसेप्वथ योपु नरेपु कुत एव तु | य एनं गरवाणि वर्षन्तमुठियायी ॥ २५ ॥ भूतोऽथवा भविष्योवा रथः कश्चिन्मया श्रुतः॥१८॥ नीमृत र धर्मान्त महावातसमीरितः । समायुक्तो महाराज रथः पार्थस्य धीमतः । समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान् । सामुदेवश्च संयन्ता योद्धा चव धनंजयः ॥ १९ ॥ तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभारपि ॥ २६ ॥ गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ने चाचा वातरंहसः । वैशंपायन उवाच- अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधी ।। २० ॥ एतच्छ्रुत्वा तु भीप्पस्य रावां ढघसिरे तदा । अवग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कोर एव च । काञ्चनागदिनः पीना भुनाचन्दनरूपिताः ॥२७॥ याम्यश्च वारुणचैव गदायोग्रप्रदर्शनाः ॥ २१॥ मनोभिः सह संगः मंस्मृत्य च पुरातनम् । वाढीनि च मुग्न्यानि नानामहरणानि च । सामध्ये पाण्डपानां यथामत्यक्षदर्शनान् ।। २८ ।। इति श्रीमहाभारने उद्योगपर्वणि एकोनमतत्यधिक्यतनमोऽध्यायः॥ १६९ ।। समन्यधिकशततमोऽध्यायः १७० पाण्डवानामनी ग्यातिरथमख्यानम् ॥१॥ भीम उवाच-- संस्मरन्यै परिमं स्वपितुर्विामिष्यति ॥ ३ ॥ द्रौपदेया महाराज सर्वे पञ्च महारथाः । सात्पकिर्मापः शूरो रथयूथपयूथपः । रादिरुत्तरक्षेत्र रथोटारो मतो मम ॥१॥ एप वृष्णिप्रवीराणाममपी निनसानसः ॥ ४ ॥ अभिमन्युमहापाहू स्थयूथपथपः । उत्तमौजास्तथा गजन् रयोदारो मतो मम । समः पार्थन समरे यासुदेवेन चारिहा ॥२॥ युधामन्युश्च विक्रान्तो रबोटारी मनो मम ॥ ५ ॥ लघ्वस्त्रश्चियोधी च मनस्वी च दृढव्रतः । [स०] आयुधानि धपि ॥ ११ ॥ जो धावने मदं द्रोणश्च ।। २६ !! मनोमिः सः सर्गः प्रोनः सह लक्षाभिहरणे धावित्वा कस्यचिदपस्थितस्यानयने । भोज्ये मुजावभ्रंभिरे अपरलम्बिरे ॥२८॥ भोगने । पांशुविकर्षणे पांशुभिवालांनां युद्धे ॥ १२॥ इति थीम मर्जन० मुशोनिमातम्यपिरततोऽध्याय , [स०] ममायुषः उपारणैदिव्यः ।।१९।। समालो [नील] प्रत्युदियां युद्धे संमुग्य. स्याम् ॥२४॥ स्थादिभिः सन्न.||२६मदमाग:महमयेन्सलक्षिनागार दर्घमिरे निगलिनाः ।। २७ ॥ इति श्रीमहा-सात मनगरयसिनामोया RA पनि श्रीमन्महाभारने योगपगि नगदी भारतभारदर्शी लक्षा०] गश दध्यमिी तरत्या कर उनमप्तस्यपियनतमोध्याय ॥२६॥ अधःपतन इतिधातोः घम्ता अभूवन् । यन्त्र भूमि [अ०] लोहितासः इत्यादि महापुरपोपरक्षाम् भागः ॥२७ ।। ॥ १६ ॥ समायुनो रिलमणमापकरणयुक्तः ॥ १९॥ इति श्रीम० ८० या १.८० गत रिश प्रत्युदियाम् मागच्चन्तं प्रतिगन्धरम् ||२४|| आत्रा. नील.] द्रोपदयानि ॥ १॥ १६ पाप। १८ भूपों । १९ पदारय । २६. पर, २८ महारा- ·- ४५४ श्रीमन्महाभारत [पारिधिगत्यान एतेषां बहुसाहसा स्था नागा यास्तथा । आर्यरत्ता महेप्यासी नासिताभी ।। १० ।। योत्स्यन्ते ते तस्त्यात्वा कुन्तीपुत्रप्रियेप्सया ॥६॥ कारणं प्राप्य तु नगः सर्व एव महामुनाः । पाण्डवैः सह राजेन्द्र तय सेनामु भारत | शूरा या कातरा वाऽपि भांति तुरपुल्च ॥ ११ ॥ अग्निमारुताद्राजन्नाहयन्तः परस्परम् ॥ ७॥ एकापनगतावता पार्थिी हान्दिनी अजेयौ समरे वृद्धौ पिराद्रुपद्रो तथा । माणांस्त्याला परं शक्या हितारी परंतप ॥१२॥ महारथौ महागीयौं मतो मे पुरुपर्पभो ॥ ८॥ । पृथगक्षौहिणीभ्यां तायुभी संयति दारणी । वयोवृद्धावपि हि तौ क्षत्रधर्मपरायणो । संबनिभा रक्षन्तो महकर्म करिष्यतः ॥ १३ ॥ यतिप्येते परं शक्त्या स्थितौ वीरगते पथि ॥१॥ लोकवीरौ महेप्यासी त्यक्तात्मानौ च भारत | संवन्धन राजेन्द्र तौ तु वीर्यवलान्धयात् । प्रत्ययं परिरक्षन्तौ महत्त्कर्म करिष्यतः ॥ १४ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योपर्वणि सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥ एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्याय. १७१ ५ . . पाण्डवानामनी रथातिरथाप्सरयानम् ॥ १॥ भीम उवाच- बहुत्वात्सागरप्रख्यं देवानामिन संयुगे ॥ ६ ॥ पञ्चालराजस्य सुतो रानन्परपुरंजयः। क्षत्रधर्मा तु राजेन्द्र मतो मेऽर्धरथो नृप । शिखण्डी रथमुख्यो मे मतः पार्थस्य भारत ।। १ ।। सृष्टद्युम्नस्य तनयो वाल्यानातिकृतश्रमः ॥७॥ एप योत्स्यति संग्रामे नाशयन्पूर्वसस्थितम् । शिशुपालमुतो वीरश्चेदिराजो महारथः परं यशो विप्रथयंस्तन सेनासु भारत ॥ २॥ । धृष्टकेतुर्महेष्वासः संबन्धी पाण्डवस्य ह ॥ ८ ॥ एतस्य बहुला: सेनाः पञ्चालाश्च प्रभद्रकाः । एप चैदिपतिः शरः सह पुत्रेण भारत । तेनासौ रथवंशेन महत्कर्म करिष्यति ॥३॥ महारथानां सुकरं महत्कर्म करिष्यति ॥ ९ ॥ धृष्टद्युम्नब सेनानी: सर्वसेनासु भारत । क्षत्रधर्मरतो मह्यं मतः परपुरंजयः । मतो मेतिरथो राजन्द्रोणशिप्यो महारथः ॥ ४ ॥ क्षत्रदेवस्तु राजेन्द्र पाण्डवेषु रथोत्तमः ॥ १० ॥ एप योत्स्यति संग्रामे भूदयन्दै परान् रणे । जयन्तश्चामितौजाश्च सत्यजिच महारथः । भगवानिव समुद्धः पिनाकी युगसंक्षये ॥ ५ ॥ महारथा महात्मानः सर्वे पाञ्चालसत्तमाः॥११॥ गतेभ्य तद्रवानीकं कथयन्ति रणमियाः। [नील० ] वीरगते वीरनुस्मृत ॥ ९ ॥ सिता बद्धौ । [सर्च०] एकायनगतावकाप्रमानसौ पाण्डवान् प्रति ॥ १० ॥ पायनगती मरणाशरणी घहितारो घटनं ॥ १२ ॥ प्रत्यय सप्रत्यय पाण्डवाना स्वस्मिन् ॥ १४ ॥ संरटं करिष्यतः ।। १२ ।। त्यतात्मानौ त्यत्दही ॥१४॥ इति श्रीमहाभारतो रोगपणि सर्वज्ञनारायणपतटीमाया • श्रीमन्महाभारत रोगपणि नैठकण्टीय भारतभारदीप सप्तत्यधिकशततमोऽध्याय ।। १७०॥ त्यधिशमनमोऽध्याय ॥१७० ॥ 'पचारे नामयन पूर्वसस्थित ·मध्याय. १७२] उद्योगपर्न ५ Mana योन्स्यन्ते समरे नात संख्या व कुञ्जराः । सेनापिन्दुश्च गजेन्द्र पन्नान नामतः । अजो भोजश्च विक्रान्तौ पाण्डवार्थ महाग्यौ ॥१२॥ यः समा वामुदेनेन भीममेनेन वा निभा ॥२०॥ योन्म्येते वलिनी शूरो परं गत्या क्षयिप्यतः । स योत्स्यति हि विक्रम्य समरे तव सैनिः । शीशास्त्राश्चियोद्धारः कृतिनो दृहविक्रमाः ।।१३।। मा च द्राणं कृपं चैर यथा संमन्यते भवान ॥२२॥ केकयाः पञ्च राजेन्द्र भ्रातरी रिक्रमाः। तथा स समरलापी मन्तव्यो रथसत्तमः । सर्वे चत्र रथादाराः सर्ने लोहिता वजाः ॥१४॥ काभ्यः परमगीमात्र लापनीया नरोत्तमः ॥२२॥ काशिक: मुसुमारश्च नीला यश्चापरी नृप । स्थ एस्गुणो मा हेयः परपुरंजयः । मूर्यदत्तश्च शहन मदिराश्वश्च नामतः ॥ १५ ॥ अय च युधि विधान्तो मन्तव्योष्टगुणां ग्यः २३ सर्व एव स्थाटाराः समें चाहवलक्षणाः । सत्यजित्समरश्लागी द्रुपदस्यात्मनो युरा । सावविदुपः मर्ने महात्मानो मता मम ।। १६ ।। गतः सातिरथत्वं हि धृष्टद्युम्नेन संमितः ।। २४ ।। वार्धक्षमिमहाराज मतो मम महारयः । पाण्डवाना यशस्कामः परं कर्म करिष्यति । चिनायुपश्च नृपतिर्मतो मे रथसत्तमः ॥ १७ ॥ अनुरक्तश्च ऋग्य रयायमपरी महान ॥२५॥ स हि संग्रामगोभी भक्तश्चापि किरीटिनः । पाण्डवराजो महावीर्यः पाण्डवानां धुरधरः । चेकितानः सत्यधृतिः पाण्डवानां महारथौ। दृढपन्या महेप्यासः पाण्डवानां महारथः ॥२६ ।। द्वाविमौ पुरपन्याा रथोदारी मती मम ॥ १८ ॥ श्रेणिमान् कारवश्रेष्ठ बमुदानश्च पार्थिवः। व्याघ्रदत्तश्च राजेन्द्र चन्द्रसेनश्च भारत । उभार्यतातिरयो मतो परपुरंजयौ ॥ २७ ॥ पती मम स्थादारों पाण्डवाना न संशयः ॥ १९ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एक्सनत्यविस्मततमोऽध्यायः ।। १७१ ।। डिसप्तयधिकशततमोऽध्यायः १७२ पा-वानामनी रयातिरथमायानम् ॥ ॥ मिपाण्टिन पायांच न हयामिति भामघमाप ॥॥ भीम उवाच- भागिनयकृते वीरः स परियति मगरे । रांचमानी महाराज पाण्डवानां महारथः । सुमहर्म पाण्डनां स्थितः प्रियहित गतः ॥५॥ यात्स्यतेऽमरसत्मग्ये परसैन्येषु भारत ॥१॥ भैमसेनिमहाराज इंडिम्पो रामसेपरः । पुरजित्नुन्तिभोजन महेवासो महापरः। मतो मे बहुमायावी रय थपयूथपः ॥६॥ मातुरी भीमसेनम्य स च मेतिरथो मतः ॥२॥ योत्स्यने समरं तात मायावी समरप्रियः । एप पारी महेप्यास: ती च निपुणश्च ।। ये चाम्य रामसा वीराः सचिया बगार्तिनः ॥७॥ चित्रयोधी च शक्तश्च मतो मे ग्यपुङ्गवः ॥ ३॥ एते चान्ये च बहवी नानाननपदेवगः । स योयति हि सिम्य मानिन दानः । समेताः पाण्डपम्याय वासुदेवपुरोगमाः ॥८॥ योधा ग चाम्य विग्याता: सौ युद्धविगारदाः ||४|| [स] नाशयन् पूर्वमरिमति पूर्वगृहसम्धान [स०] अविमप्यतोऽमहत इद्धान यथा संमन्या [नन्दवल ] यवीयसम्तरणान यास्यति ॥ २ ॥ सम्यन्यन ॥२१॥ [नील०] अयिभ्यत मामर्धयिष्यत । श्वर्या- इनि आमाभारतमालागरमा धोऽय क्ष्यति ॥ १३ ॥ विशुपरिद्वाम ॥१६॥ मरमत रसिनामोपार In इति श्रीमन्मभारत उगेगाणि नैपर्ण र भाग्नभाव [नी.] गेरमान सनि ॥ १ ॥ भीममनम्बनि परिशनसमोरयाय फोरोगीपनार्य भी या विमरम् ||२|| १२ १३१२१0 min! ११ ·- । श्रीमन्महाभारते [सम्योपाल्यान एवंगते तु किं भद्रे शक्यं कर्तुं तपस्विभिः । नोत्सहे तु पुनर्गन्तुं स्वजनं प्रति तापसाः । आश्रमस्थैर्महाभागे तपोयुक्तर्महात्मभिः॥१०॥ प्रत्याख्याता निरानन्दा शाल्लेन च निराकृता॥४३॥ सा खेनमत्रवीद्राजन् क्रियतां मदनुग्रहः । उपदिष्टमिहेच्छामि तापस्यं चीतफल्मपाः । मात्राव्यमहमिच्छामि तपस्तप्स्यामि दुश्वरम् ॥४१॥ युप्माभिर्देवसंकाशैः कृपा भवतु वो मयि ॥४४॥ मयैव यानि कर्माणि पूर्वदेहे तु मृदया। स तामाश्चासयकन्यां दृष्टान्तागमहेतुभिः । कृतानि नूनं पापानि तेपामेतत्फलं ध्रुवम् ॥४२॥ सांत्वयामास कार्य च प्रतिज द्विजैः सह ॥४५॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७५ ॥ पट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः १७६ तो पिनगृहगमनमुपदिशरम तापसेपु राजपहीरानन्य तवागमन सेन च तां दोदिनी परिजायाचार जामदायं गम गत्यु. पदेश ।भत्रान्तरे रामशिष्यस्याकृतरणस्य तत्र प्राप्तिः। तं प्रति होवाहनेम तद्वृत्तान्तक्थनम् ॥ १॥ भीष्म उवाच- गतिः पतिः समस्थाया विपमे च पिता गतिः । ततस्ते तापसाः सर्वे कार्यवन्तोऽभवस्तदा । प्रव्रज्या हि सुदुःसेयं सुकुमार्या विशेषतः ॥ ८॥ तां कन्यां चिन्तयन्तस्ते कि कार्यमितिधर्मिणः ॥१॥ राजपुत्र्याः प्रकृत्या च कुमार्यास्तव भामिनि । केचिदाहुः पितुर्वेश्म नीयतामिति तापसाः । भद्रे दोपा हि विद्यन्ते यहवो वरवर्णिनि ॥ ९ ॥ केचिदस्मदुपालम्भे मतिं चक्रुर्हि तापसाः ॥२॥ आश्रमे वै वसन्त्यास्तै न भवेयुः पितुहे । केनिच्छालपति गत्वा नियोज्यमिति मनिरे । ततस्त्वन्येऽनुवन्याक्यं तापसास्तां तपस्विनीम्।।१०।। नेति केचिश्यवस्यन्ति प्रत्याख्याता हि तेन सा ॥३॥' लामिकाकिनी दृष्ट्वा निर्जने गहने बने । एवंगते तु किं शक्यं भद्रे कर्तु मनीपिभिः । पार्थयिष्यन्ति राजानस्तस्मान्मैवं मनः कृथाः॥११॥ पुनरूचुश्च तां सर्वे तापसाः संशितव्रताः ॥४॥ 1 अम्बोवाच- अलं प्रत्रजितेनेह भद्रे शृणु हितं वचः । न शक्यं काशिनगरं पुनर्गन्तुं पितुर्ग्रहान् । इतो गच्छस्व भद्रं ते पितुरेव निवेशनम् ॥ ५ ॥ अज्ञाता भविष्यामि बान्धवानां न संशयः ॥१२॥ प्रतिपत्स्यति राजा स पिता ते यदनन्तरम् । उपिताऽस्मि तथा बाल्ये पितुर्वेश्मनि तापसाः । नत्र बस्यसि कल्याणि मुखं सर्वगुणान्विता ॥६॥ नाहं गमिप्ये भद्रं वस्तन यन पिता मम । । न च तेऽन्या गतियाव्या भवद्भद्रे यथा पिता । तपस्तप्तुमभीप्सामि तापस: परिरक्षिता ॥१३॥ पतियापि गतियाः पिता वा वरवणिनि ॥७॥ नॉल. ] ए गते ज्ञात पर्नु रिमिति रोपः ॥१०॥ [सर्व०] प्रवाजयितुंबननासं प्राहयितुम् आत्मानम् प्रामायं प्रनया संन्यामरतोचितं कर्म प्रामाज्यम् ॥४१॥ ॥ ४२ ॥ कार्यमनुरूपं कर्नु प्रतिन: ॥ ४५ ॥ नापग्य नपसे हितं धर्ममानम् ॥ ४४ ॥ दृष्टान्तो लौकि इति श्रीमहाभारतोयोगपरणि राजनारायणतन्यारयायो पोदाहरणगागमो घटः हेतुर्यक्तिग्ने. प्रारकर्मभोगस्याप. पयगतत्यधिषशततमोऽध्याय ॥१५॥ रिहार्यत्यं ज्ञात्वा समाश्वरना मान्युकेत्यर्थः ॥१५॥ [नील०] सत इति ।। १ ।। ये दोषा विद्यन्ते आश्र. विभीन: उनी मा पानिमोऽध्याय ॥१६॥ मे प्रनन्यायां ते दोषाः पितु है न भवेयुः सुन्दरी तरुणी {भई प्रमायिनुमिनि स्वार्थ णिच् ।। ४१ ॥ च वा हा मुनयो वा मोहं प्राप्स्यन्ति वागमति शानागामि दृष्टान्न. प्रत्यक्षम् , आगम: दाम्यं, सलिप्यसीति भार. ॥ १० ॥ नानुमान ॥ ४५ ॥ [अ] पार्यन्तः [ तरमान ] कार्याथै गिन्धा- भीम ARTI पायायाम अमिभागि पन्न इयर्थः ॥ १॥ प्रत्रभितर प्रत्यया ॥५॥ गति- Ram Tोमा १॥ गश्रयः ॥ ७॥ माया सभाया ॥ ९ ॥ MARRIA PE"1 ११५ द्रा । १३ । । 1 ·अध्यायः १७६] उद्योगपर्व ५ यथा परेऽपि मे लोके न स्यादेवं महात्ययः । प्रतिष्ठापयिता स त्वां समे पथि महातपाः । दौभाग्यं वापसष्ठास्तस्मातपस्याम्यहं तपः ॥१४॥ ततस्तु मुस्वरं वाप्पमुत्सृजन्ती पुनः पुनः ॥२७॥ भीष्म उवाच- अत्रवीत्पितरं मातुः सा तटा होत्रवाहनम् । इत्येवं नेपु विप्रेषु चिन्तयत्सु यथातथम् । अभिवादायित्वा गिरसा गमिप्ये तव शासनात्॥२८॥ राजर्पिस्तदनं प्राप्तस्तपस्वी होवाहनः ॥१५॥ अपि नामाद्य पश्येयमार्य तं लोकविश्रुतम् । ततस्ते तापसाः सर्वे पूजयन्ति स्म तं नृपम् । कयं च तीव्र दुसं में नागयिष्यति भार्गवः । पूजाभिः स्वागताधाभिरासनेनोदकेन च ॥ १६ ॥ एतदिन्छाम्यहं ज्ञातुं यथा यास्यामि तत्र ।।२९।। तस्योपविष्टस्य सतो विथान्तस्योपभृण्वतः । होत्रवाहन उवाच- पुनरेव कां चक्रुः कन्यां प्रति वनौकसः ॥१७॥ रामं द्रश्यसि भद्रे वं जामदग्न्यं महावने । अम्मायाम्तां कयां श्रुत्वा काशिराज्ञश्च भारत । उग्रे तपसि वर्तन्तं सत्यसन्यं महापलम् ॥ ३० ॥ राजर्पिः स महातेजा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ १८ ॥ महेन्द्रं व गिरिष्टं रामा निन्यमुपास्ति । तां तथावादिनी श्रुत्वा दृष्वा च स महातपाः । ऋपयो वेदविद्वांसो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ ३१ ॥ राजर्पिः कृपयाऽऽविष्टो महात्मा होत्रवाहनः ।।१९।। तत्र गच्छस्त्र भद्रं ते ब्रूयाथैनं वचो मम । स येपमान उत्याय मातुम्तम्याः पिता तदा । अभिवाद्य च तं मूर्धा तपोटद्धं दृढनतम् ।। ३२ ।। तां कन्याममारोप्य पर्यश्वासयत प्रभो ॥ २०॥ बृयाश्चैनं पुनर्भद्रे यत्ते कार्य मनोपितम् । स तामपृच्छत्कात्स्यैन व्यमनोत्पत्तिमादितः । मयि संकीर्तिते रामः सर्व तत्ते करिप्यति ॥ ३३ ॥ सा च तस्मै ययारत्तं विस्तरेण न्यवेदयत् ।।२१।। मम रामः सखा वत्से प्रीतियुक्तः मुहब में। ततः स राजर्षिरभूदुःखशोकसमन्वितः । जमढनिमुतो वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ३४ ॥ कार्य च प्रतिपदे तन्मनसा सुमहातपाः ।। २२ ॥ एवं युवति कन्यां तु पार्थिी होत्रवाहने । अववाद्वेषमानश्च कन्यामाता सुदुःखितः । अकृतवणः मादुरासीद्रामस्यानुचरः मियः ॥ ३५ ॥ मा गाः पितुहं भद्रे मातुस्ते जनको हदम् ॥२३॥ ततस्ते मुनयः सर्वे समुत्तस्थुः सहस्रगः । दुःसं छिन्यामहं ते वै मयि वर्तस्व पुत्रिक । स च राजा वयोद्धः संजयो होरवाहनः ॥३६॥ पर्याप्त ते मनो वत्से यदेवं परिशुष्यसि ॥ २४ ॥ ततो दृष्ट्वा कृतातिथ्यमन्योन्यं ते बनौकसः । गच्छ मद्वचनाद्रामं जामदग्न्यं तपस्विनम् । सहिता भरतश्रेष्ठ निपेदुः परिवार्य तम् ॥ ३७ ॥ रामस्ते सुमहदुःखं गोकं चैवापनेप्यति ॥ २५ ॥ ततस्ते कथयामामुः कयास्तास्ता मनोरमाः । हनिप्यति रणे भीष्मं न करिप्यति चेद्वचः । धन्या दिव्याश्च राजेन्द्र मीतिहर्पमुदा युताः॥३८॥ तं गच्छ भार्गवश्रेष्ठं कालामिसमतेजसम् ॥ २६ ॥ [लक्षा०] फेचिदरमदुपालम्भे इत्या अम्मटुपालम्भे समे पथि गोभने मागें ॥ २७ ॥ मध्ये मध्ये भारत कन्यापहर्नृणामस्माकं हिंसने ॥ २ ॥ उचिता हान्यथा | भरतर्पमत्यादि भीष्मेण दुर्योधनस्य समोधनं माल्य इत्या अन्यथा भतारं विना ॥ १३ ॥ न स्यादनं न्तव्यस्थानेऽपि, स्थानान्तरे च तथैव दर्शनान् ।। ३७ ।। महात्ययमित्यत्र महानत्ययो हानियस्य तत् ॥ १४ ॥ [सर्व०] परलोके जन्मान्तरं ॥ १४ ॥ पर्याप्तमति. इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिराजीकृतलभात्यारे परमतत्यधिकशततमोध्यार ॥१६॥ डायेन तव यन्मनः शुष्यति शोपयति दुग्यम् ॥ २४ ॥ [नील०] महात्यय सुसनाशः । मह उद्धन उत्सव श्रीया मुसैन हर्ष उत्सेरस्तनया मुदा युवाः ॥ ३८ ॥ इति कोगः ॥ १४ ॥ इति श्रीमहाभारतोगशिमनापरणतीरायां [अर्जु०] महात्ययं महात्ययकल दु.ग्यम् ॥ १४ ॥ परमात घिराततमोऽध्यायः ॥११॥ १४म दाममा १०. नरया । २०२. पांक २३ कन्या सेनीवा म. इनियति म २।२९. मोम |३२ . मिपूर्व स्था- रि"nel ·४६४ श्रीगनाहाभारत [ अगोपाग्यातपर्य ५ - अम्पोवाच- यापन्छालपपनि वारं योजयास्यर यमणि ||१४|| भगवन् शरणं त्वाय प्रपन्नाऽस्मि महानतम् । अम्बोवाच- शोपार्णवान्मनां घोरादुद्धर मां विभो ॥ २७ ॥ विसजिता भीष्मेण श्रुत्वा भृगुनन्दन । भीम उवाच- शायराजगतं भावं मम पूर्व मनीपितम् ॥ ३५ ॥ तम्याथ दृष्ट्वा रूप च वपुश्वामिना पुनः । सौभराजमुपेत्याहमयोचं दुचं वचः । माकुमारी परं च रामचिन्तापरोऽभवत् ।। २८ ॥ न च मां प्रत्यक्षात्स चारित्र्यपरिवदितः ॥३६।। किमियं वक्ष्यतीत्ये विममर्श भृगृहः । एतत्सर्व विनिश्चित्य स्वयुद्धया भृगुनन्दन । इति दन्यौ चिरं रामः कृपयाऽभिपरिप्लुतः॥२९॥ यदत्रापयिक कार्य तचिन्तयितुमर्हसि ॥ ३७ ।। कथ्यतामिति सा भूयो रामेणोक्ता शुचिस्मिता ॥ मम तु व्यसनस्पास्य भीमो मूलं महारतः । सर्वमेव यथातचं कथयामास भागचे ॥३०॥ येनाहं वशमानीता समुक्षिप्य वलाचदा ।। ३८ ।। भीष्म जहि महानाहो यत्कृते दुःखमीदृशम् । तन्छुत्वा जामदग्न्यस्तु राजपुच्या वचस्तदा । पाच तां वरारोहा निश्चित्यार्थविनिश्चयम् ॥३१॥ प्राप्ताऽहं भृगुशार्दूल चराम्यमियमुत्तमम् ।। ३९ ॥ राम उवाच- स हि लुब्धश्च नीचश्च जितमागी च भार्गर । प्रेपयिष्यामि भीष्माय कुरुश्रेष्ठाय भाविनि । तस्मात्प्रतिक्रिया कर्तु युक्ता तस्मै त्वयाऽनघ।।१०॥ परिप्यति वचो मह्यं श्रुत्वा च स नराधिपः ॥३२॥ एप में क्रियमाणाया भारतेन तदा विभो । न चत्वरिप्यति वचो मयोक्तं जादवीसुतः । अभपहृदि संग्ल्पो घातयेपं. महावतम् ।। ४१॥ धक्ष्याम्यहं रणे भद्रे सामात्यं शस्त्रतेजसा || ३३ ॥ तस्मात्कामं ममाथेमं राम संपादयानत्र । अथवा ते मतिस्ता राजेपुत्रि न वर्तते । जहि भीष्मं महाबाहो यथा वृनं पुरन्दरः॥ ४२ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि समसमत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७७ ।। अष्टसातत्यधिकशततमोऽध्यायः १७८ रामस्य विगैरनियुक्त शर न पडीप्यामीति वाणम्य शरणागनापरित्यागे सर्वक्षत्रजेनुत्रियाधे चास्ति ते प्रतिजेति भीष्म जही रनगर निपुलस्प परिसर न सिटोनदा नियामीरगुत्तर ऋविसि सद दरम्तिनपुररामनम् ११. ॥ तत्र साम्बा पूतिगहाणे त्यतन भीष्मेण तदकरणादुभयोयुद्धाय हरक्षेत्रगमनम् ॥ २ ॥ भीष्म उवाच- वाचा भीष्मथ शावश्च मम राशि वशानुगौ । एवमुक्तस्तदा रामो जहि भीष्ममिति प्रभो। भविष्यत्तोऽनपयाङ्गि तत्कारिप्यामि मा शुचः ॥३॥ उवाच रदती कन्यां चोदयन्ती पुनःपुनः ॥१॥ न तु शस्त्रं नहीप्यामि कथंचिदपि भाविनि । काये न सामं गृहामि शस्त्र व वरणिनि । मते नियोगाद्विमाणामेप मे समयः कृतः ॥ ४ ॥ ते ब्रह्मविदा देतोः किमन्यत्करवाणि ते ॥२॥ [रक्षा०] जितमानी तथा चेत्यन जितकाशी [अर्जु०] औपयिक युक्तम् ॥ ३७॥ भारतेन भी. जयाकाही ॥ १२ ॥ प्मेण हियमाणाया. ॥४१॥ इति श्रीम.३० या कृ०० मसातत्यधिरशततमोऽध्याय ॥१७॥ इति श्रीमन्महाभारतव्याख्यायामजुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि [नीर०] यो यतो मा इतना , नीचो यतो मद्- सप्तसप्तत्यधिकशततमोभ्याय ॥१७॥ श्रीकार म्पयन नवान् , असमुपस्य पन्याहरणं दोप [नील.] एवमिति ॥ १ ॥ काश्ये काशिराज- अनि मार ॥ ४० ।। क्रियमाणाया. बलगदाहरणेन हिंस्य- कन्ये ॥२॥ मानाया. साया ग्वादि ॥४१॥ हलक्षा०] फाइये कामं न गृहामीत्यत्र याममिच्छा. filameो भा० सतगमयविनमोऽध्याय ॥१॥ नुसारेण ॥२॥ nun | २८८ ८ । २२ प रि ४० । म हि दुष्यार सवाघ । अध्याय ॥१७॥ 71ो सुबाभीष्मस्य पनि। ३ प घरव नियम CHA ·अध्यायः १७८] उद्योगपर्व ५ * अम्बोवाच- कार्यमेतन्महड्रह्मवाशिस्न्यामनोमतम् । मम दुःखं भगवता व्यपनेयं यतस्ततः । गमिप्यामि स्वयं तत्र कन्यामादाय यत्र सः॥१७॥ तब भीमप्रमूतं मे तं जहीवर माचिरम् ॥ ५ ॥ यदि भीमो रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः । राम उवाच- हनिप्याम्येनमुद्रिक्तमिति मे निश्चिता मतिः ॥१८॥ 'काशिकन्ये पुनहि भीष्मस्ते चरणावुभौ । नहि वाणा मयोन्सृष्टाः सजन्तीह गरीरिणाम् । गिरसा वन्दनाहोऽपि ग्रहीप्यति गिरा मम ॥६॥ कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा क्षत्रियसगरे ॥ १९ ॥ अम्योवाच- एवमुक्त्ता ततो रामः सह तब्रह्मवादिभिः । जहि भीष्मं रणे राम मम चेदिच्छसि प्रियम् । प्रयाणाय मनिं कृत्वा समुत्तस्थौ महातपाः ॥२०॥ प्रतिश्रुतं च यदपि तत्सत्यं कर्तुमर्हसि ॥७॥ ततस्ते तामुपित्वा तु रजनी तत्र तापसाः । भीष्म उवाच- हुताग्नयो जसनाः प्रतस्थुर्पनियांसया ।। २१॥ तयोः संवदतोरेवं राजन् रामाम्बयोस्तदा । अभ्यगन्उत्ततो रामः सह ब्रह्मवादिभिः । कपिः परमपर्मात्मा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ८॥ कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत ॥ २२ ॥ भरणागतां महाराहो कन्यां न त्यक्तुमर्हसि । न्यविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम् । जहि भीष्मं रणे राम गर्जन्तपसुरं यथा । तापसास्ते महात्मानो भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः ॥ २३ ॥ यदि भीप्यो रणे राम समाहृतस्त्वया मृये ॥ ९॥ भीष्म ज्वाच- निनितोऽस्मीति वा व्याकुर्याद्वा वचनं तव । ततस्तृतीये दिवसे संदिदेश व्यवस्थितः । कृतमस्या भनेकार्य कन्याया भृगुनन्दन ॥ १०॥ कुरु प्रियं स मे राजन्माप्तोऽस्पीति महाव्रतः॥२४॥ वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभो। समागतमहं श्रुत्वा विषयान्तं महावलम् । इयं चापि प्रतिज्ञा ते तदा राम महामुने ॥ ११ ॥ अभ्यगन्छं नवनाशु प्रीत्या तेनोनिधि प्रभुम् ॥२५॥ जित्वा वै क्षत्रियान्सर्वान् ब्राह्मणेषु प्रतिश्रुता । गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवान्तिः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव रणे यहि ॥१२॥ ऋत्विभिर्देवाल्पैश्च तथैव च पुरोहितः ।। २६ ।। ब्रह्मद्विविता तं वै. इनिप्यामीति भार्गव । स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् । शरणार्ये प्रपन्नानां भीतानां शरणार्थिनाम् ॥१३॥ प्रतिजग्राह तां पूनां वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २७ ॥ न शस्यामि परित्यागं कर्तु जीवन्कथंचन । राम उवाच- यश्च कृत्स्नं रणे भनं विजेप्यति समागतम् ॥ १४ ॥ भीष्म का बुद्धिमास्थाय काशिरानमुता नहा। दीप्तात्मानमहं तं च इनिप्यामीति भार्गव । अकामेन त्वयाऽनीता पुनश्चैव विमर्जिता ॥२८॥ स एवं विजयी राम भीष्मः कुरकुलोद्वहः । विभ्रंशिता लया हीयं धर्मादास्ते यमम्बिनी । तेन युध्यस्व संग्रामे समेत्य भृगुनन्दन ॥१५॥ परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहाईति ॥२९॥ राम उवाच-- प्रत्याख्याता हि गाल्वेन त्वया नीतेति भारत । स्मराम्यहं पूर्वकृतां प्रतिज्ञापिसनम ! तस्मादिमा मनियोगात्सतिगृहीप्य भारत |॥३०॥ तथैव च परिप्यामि यथा सानैव लप्स्यते ॥१६॥ [नील०] यि अहतरण. पाठान्तरे तु. स्पष्टमेव । नीम् ॥ २३ ॥आशु शृतमानानन्तरम् ॥ २५ ॥ वि. स कीर्यते ॥८॥ शिता पातिता । परामराहोरद्वयात् ।। २९ ॥ - [अर्जु०] पिरकृतरणः ॥ ८॥ अद्रितं साहंकारम् [स०] मपिरकृतरण ।। ८ ।। पगवरान् परावर. ॥ २८॥ सनन्ति लगित्रा तिष्ठन्ति ॥ १९ ॥ सरस्वती । लोकाभ्याम् ॥ २९ ॥ ५- ततसन । ८ म भद्रगो मदम्य इद वचनमद्र- वीत् । १३ । जीविद्यार्थिनान् । २४ स समे देशे। २९ स धर्मादाम . . परावरात्म.परिसशन् ।

·. . श्रीमन्महाभारत [अन्यौपाल्याम९ स्वधर्म पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम् । तथानुवन्तं तमहं रामं परपुरंजयम् । न युक्तरत्यवमानोऽयं राज्ञां कर्तु त्वयाऽनय ॥३१॥ नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्म कि श्रमेण ते ।। ४३ ॥ ततम् वै विमनसमुदीक्ष्याहमयाब्रुवम् । गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् । नाह मेना पुनर्दद्या ब्रह्मन् भ्रात्रे कथंचन ॥ ३२ ॥ प्रसाढये त्वां भगवस्त्यक्तपा तु पुरा मया ॥४४॥ शाल्वस्यामिति माह पुरा मामेव भार्गव । को जातु परभावां हि नारी व्यालीमिव स्थिताम् । मया चैवाभ्यनुज्ञाता गतेयं नगरं प्रति ।। ३३ ।। वासयेत गृहे जानन् स्त्रीणां दोपो महात्ययः ॥४५॥ न भयान्नाप्यनुक्रोशानार्थलोभान काम्यया । न भयाद्वासवस्यापि धर्म जह्यां महावत । क्षाग्रं धर्ममहं जह्यामिति मे व्रतमाहितम् ॥ ३४ ॥ प्रसीद मा वा यहा ते कार्य तत्कुरु मा चिरम्।।४६॥ अब मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो । न करिष्यति चेदेताम्यं मे नरपुङ्गव ॥ ३५ ॥ परलेन महायुद्ध मीतः श्लोको महात्मना ॥१७॥ इनिप्यामि सहामात्यं वामद्येति पुनः पुनः । गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोषपर्याफुलक्षणः ॥ ३६ ॥ उत्पथमतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥४८॥ तमह गीभिरियाभिः पुनःपुनररिन्दमम् । स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् । अयाचं भृगुशाईलं न चैव प्रशशाम सः ॥ ३७॥ गुरुटत्ति न जानीपे तस्माद्योत्स्यामि व त्वया ॥४९॥ प्रणम्य तमहं मूर्धा भूयो ब्राह्मणसत्तमम् । गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेपतः । अन्नवं कारणं किं तद्यचं युद्ध मयेच्छसि ॥३८॥ विशेपतस्तपोटद्धमेवं क्षान्तं मया तव ॥ ५० ॥ हप्यस्वं मम वालस्य भवतैव चतुर्विधम् । उद्यतेपुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत् । उपदिष्टं महाबाहो शिप्योऽस्मि तव भार्गव ॥३९॥ यो हन्यात्समरे क्रुद्धं युध्यंतमपलायिनम् ॥ ५१ ॥ नतो मामनवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः । ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः । जानीपे मां गुरुं भीप्प गृह्णासीमां न चैव ह ॥४०॥ क्षत्रियाणां स्थितो धर्मे क्षत्रियोऽस्मि तपोधन।।५२॥ सुनां काश्यस्य कौरव्य मत्मियार्थ महामते ।। यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव मवर्तयन् । नहि ते विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन ॥४१॥ नाधम समयामोति न चाश्रेयश्च विन्दति ॥५३॥ गृहाणेमां महापाहो रक्षस्व कुलमात्मनः । अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थों देशकालवित् । त्वया विभ्रंगिता हीयं भर्तारं नाधिगन्छति ॥४२॥ अर्थे संशयमापनः श्रेयान्निःसंगयो नरः ॥ ५४ ।। [लक्षा०] मनन्तीह गरीरिणामित्यदहलोफे शरी. [अर्जु०] नातिमनसं क्रोधाविष्टम् ॥ ३२ ॥ भयात् रिणां सरोग्यतां सता न सनन्ति मम शरपति शरी- उच्छेददृश्यात्मनः नोवान् । अनुकोशात् कृपाया., पात पर भवतीति भारः॥ १९ ॥ लोभात् अपराभवेच्छातः । नागकाम्यया नात्मनेछया [नो०] अवलितस्य हेमन्य ॥४॥ यः पुमान् यस्मिन्नरे । ॥ ३४ ॥ संरम्भात् बोधात् पाउलेक्षणत्वं क्रोधानुभावः यया प्रीया द्वेषेण या वर्तते स नास्तस्मिन् तर प्रीति द्वेपं ॥ ३५ ॥ व्याली सपीम् ।। ४५ ।। अलिप्तस्य साईका. या प्रश्नयेन ।।५।। ननु स्वामर्थे प्रयतं यन यि नीतिमा रस्य ॥४८॥ यो यथेति । यो यस्मिन् हितभावेन बानुप फोमी याया-अयं पनि । अर्थ गुग्यास्यादरकरण, ते स तत्र तथा प्रपतयन् प्रवर्त्तमानः स्यायें णिच् ॥ ५३॥ में पितृतीय सीरने प्राचयें विषये, देशकालानुसारेण अर्थे धर्म या देशयालपिन् पण्डितः । अर्थसंशयमापनी- गधों विशार, तन गमलोपेन गुम्याक्या प्राप्यमा- मार्थः नि.संगयेन संशयाभावेन श्रेयान् समर्थाना गोऽयं श्रेयानुनों ने यर्थै समगनुन गुग्गवाक्य विरोनापि श्रेष्ट इत्यर्थः ॥ ५४ ।। पाम्मानो धर्मः श्रयानुन नलिन मयान यो [स०] नातिगनम गोधा ।। ३२ ॥ यो यस्मिन् मध्ये अ गायमानोऽयमननुनिष्टन अंगाना गरिदोषान् । पुरुषो यदा प्रोत्या द्वेषण या त नया वर्तगत्यामा भो नि गोभमोगानुनिष्टन श्रेयानि यर्थः ॥ ५४॥ प्रयनगन ॥ ५३॥ अर्थभर्गयोपालविभाग: गमा This is finm det' मा दयन"" PACH५४ila ३ ·mammy 4 मध्यायः १७८] उद्योगपर्व ५ ४६७ यस्मात्संशयितेऽप्यर्थेऽयधान्यायं प्रवर्तस । अयं गन्छामि कौरव्य कुम्क्षेत्रं तया सह । तस्माद्योत्स्यामि सहितस्वया राम महाहये ॥५५|| भापितं ने करिष्यामि तत्रागन्छ परंतप ।। ६६ ।। पश्य में बाहुवीय च विक्रमं चातिमानुपम् । तत्र वां निहतं माता मया गरशताचितम् । एवंगतेऽपि तु मया यच्छश्यं भृगुनन्दन ।। ५६ ॥ जादवी पश्यतां भीम गृध्ररकवलागनम् ।। ६७।। तत्कारिप्ये कुरुक्षेत्र योत्स्ये विम त्वया सह । कृपणं त्वामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणमेविता । इन्द्रे राम यथेष्टं मे सजीभव महाद्युते ॥ ५७ ।। मया विनिहतं देवी रोदतामय पार्थिव ॥ ६८ ॥ तत्र वं निहतो राम मया शरगतार्दितः । अतदहा महाभागा भगीरथमुताऽनया । प्राप्स्यसे निर्मितॉल्लोकान् शस्त्रपूतो महारणे ॥५८॥ या न्वामीननन्मन्दं युद्धकामुकमातुरम् ॥ ६९ ।। स गच्छ विनिवर्तस्त्र कुरुक्षेत्र रणप्रिय ! एहि गन्छ मया भीष्म युद्धकामुक दुर्मद । त–प्यामि महाबाहो युद्धाय त्वां तपोधन ॥ ५९ ॥ गृहाण सर्व कौरव्य रथादि भरतर्षभ ॥ ७० ॥ अपि यत्र त्वया राम कृतं गौचं पुरा पितुः । इति ब्रुवाणं तमहं रामं परपुरंजयम् । तत्राहमपि हन्या त्वां शौचं कर्ताऽस्मि भार्गव ॥६॥ प्रणम्य शिरसा राममेवमस्त्वित्ययात्रवम् ।। ७१ ।। तत्र राम समागच्छ त्वरितं युद्धदुर्मद । एवमुक्त्वा ययों रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया । व्यपनेप्यामि ते दप पौराणं ब्राह्मणव ॥ ६१ ॥ प्रविश्य नगरं चाहं सत्यवन्यै न्यवेदयम् ॥ ७२ ॥ यचापि कन्यसे राम बहुशः परिवत्सरे । ततः कृतस्वस्त्ययनो मात्रा च प्रतिनन्दितः । निर्जिताः क्षत्रिया लोके मर्यकनेति तन्छृणु ।।६।। दिनातीन्वान्य पुण्याहं स्वस्ति चैव महाद्युते ।।७३।। न तदा जातवान् भीष्मः क्षत्रियो वाऽपि मद्विषः । स्थमास्थाय रुचिरं राजतं पाण्यः । पश्चाजातानि तेजांसि तृणेषु चलितं त्वया ॥६३|| म्पस्करं स्वधिष्ठानं चयाघ्रपरिवारणम् ।। ७४ ।। यस्ते युद्धमयं दपं कामं च व्यपनाशयेत् । उपपन्नं महागवः सर्वोपकरणान्विनम् । सोऽहं जातो महाबाहो भीष्मः परपुरंजयः। तत्कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा रणे ॥ ७५ ।। व्यपनेष्यामि ते दर्प युद्धे राम न संगयः ॥ ६४ ॥ यत्तं मूतेन शिष्टेन बहुगां दृष्टकर्मणा । भीम उवाच-- दंशितः पाण्रेणादं कवचेन वपुप्मता ।। ७६ ।। ततो मामवत्रीद्रामः प्रहसन्निव भारत । पाण्टुरं कार्मुकं गृह्य प्रायां भरतमत्तम । दिष्टया भीष्म मया सार्थ योद्धमिन्छसि सगरे ६५/ पाण्डुरेणातपत्रेण प्रियमाणेन मनि ॥ ७७ ॥ र्थश्च तं विवक्तुं सति संशये न संशयामाचे श्रेयान् श्रेष्टः ५४ [अर्जु०] संगयिते अर्थमंगयापने यया न्याय्य [लक्षा०] बया चैव चतुम्विमित्यत्र चतुर्विधं शर-न्यायाद्नपेन नधा तम्माद्यो यया यतते इयरमान्यायान् प्रयोग शरसंधानं मन्नप्रयोगो मन्त्रोपसंहारश्चेति ॥३९॥ ॥ ५५ ॥ एवं गर्ने साते ॥ ५६ । गौचं रविगलि- इतिश्रीम० ४० या शत० अष्टसम्मत्यविरततमोऽध्याय १८0 दानम् ॥ ६०॥पौगणं पूजितम् ॥ ६१ ॥ दिष्टयाप(?) [नी] अयथान्यायमितिच्छेदः न्यायातिरमेण कल्याणम् ॥६५॥ अयं अहम् [ गरः] ॥ १६ ॥ मा प्रवर्तयसे ।। ५५ ॥ याहुवीर्य याणप्रक्षेपादी एपंगते / बलाः कामः ॥ ६७ ॥ एस्थिते त्वयि ।। ५६ ।। अपि यति पितृवगुग्मरणे इति श्रीमन्महाभारत पाश्यायामर्नुनमियानारामुगेगी ज्यागौचप्राप्ती सत्यां तत्र ती दाचं सचलनानादिना भटमासयनिनमारमाu१४॥ दामेऽहि शुद्धि त्रस्य परिष्यामीत्यर्थः गौचं रधिराज [स०] यतोऽनयसंगयं पातः संशयिने में पापहनी लिदानमित्यवाचीनः ।। ६०॥ पौराणं पुगतम् ।।६१॥ / अयथान्यायम् अविविन्य इति पाठऽयथान्यायमिति वलाः काराः तेशमानं अन्नभूतम् ॥ ६७ ॥ सूपकर अर्थधर्महेतुं न विवियेत्यर्थः ॥ ५५ ॥ एवं गते एवं स्वझं सपिष्टानं मुचा वैया न्यानचर्म नदेव परिवारणं भूतं त्वयि ।। ५६ ।। आन्ठादन यम्य तम् ।। ७४ ।। इति श्रीमदास अगमा पशिगनतमteki an fisko rinkin ५८.

·४६८ श्रीमन्महाभारते [अम्योपारस्यानपर्न ९ पाण्डुरश्चापि व्यजनींच्यमानो नराधिप । भीष्मेण सह मा यात्सी: शिष्येणेति पुन:पुनः||८|| शुरवासाः सितोप्णीपः सर्वशुलविभूपणः ॥७८|| मा मैवं पुत्र निर्वन्धं कुरु विप्रेण पाकि। स्तृयमानग जयाशीभिनिष्क्रम्य गजसाहयात् । जामदग्न्येन समरे योद्धमित्येव भर्तयन् ।। ८८ ।। कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रमुपायां भरतर्षभ ।। ७९ ॥ किन वै क्षत्रियहणी हरतुल्यपराक्रमः । ते याश्चोदितास्तेन मूतेन परमाहरे । विदितः पुत्र रामस्ते यतस्तं योद्भुमिच्छसि ॥८९।। अवन्मां भृशं राजन् मनोमारतरंहसः ।। ८० ॥ ततोऽहमन देवीमभिवाद्य कृताञ्जलिः। गत्वाऽहं तत्कुरुक्षेत्रं स च रामः प्रतापवान् । सर्व तद्भरतश्रेष्ठ यथा वृत्तं स्वयंवर ॥ ९ ॥ युद्धाय सहसा राजन्पराक्रान्तौ परस्परम् ।। ८१॥ यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्व प्रचोदितः । ततः संदर्शनेऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः । काशिराजसुतायाश्च यथा कर्म पुरातनम् ॥ ११ ॥ प्रगृह्य शङ्खमवरं ततः माघममुत्तमम् ॥ ८२ ॥ ततः सा राममभ्येत्य जननी में महानदी। ततस्तत्र द्विजा राजस्तापसाच वनौकसः । मदर्थ तमृपिं वीक्ष्य क्षमयामास भार्गवम् ।। ९२ ॥ अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सेन्द्रगणास्तदा ॥८३|| भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति वचोऽब्रवीत् । ततो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासंस्ततस्ततः । स च तामाह याचन्तीं भीष्ममेव निवर्तय । वादित्राणि च दिव्यानि मेटिन्दानि चैव ह ॥८४॥ न च से कुरुते काममित्यहं तमुपागमम् ।। ९३ ॥ नतस्ते तापसाः सर्ने भार्गवस्यानुयायिनः । विशंपायन उवाच- प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम् ॥ ८५ ॥ ततो गङ्गा मुतम्नेहादीप्मं पुनरुपागमत् । ततो मामत्रमीदेवी सर्वभूतहितपिणी । न चास्याचाकरोद्वाक्यं क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥९४ ॥ माता स्वरूपिणी राजन किमिदं ते चिकीर्पितम् ८६ अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठो महातपाः । गत्वाऽहं जामदग्न्यं तु प्रयाचिप्ये कुरुसद्द । आहयामास च तदा युद्धाय द्विजसत्तमः ।। ९५॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७८ ।। एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्याय. १७९ । रामभभिगार भीप्ण गुहारम्म ॥१॥ मयास्तपर्यन्तमुभयोयुद्धम् ॥ १ ॥ भीष्म उवाच- | मूतश्च मातरिश्वा वै कवचं पेदमातरः । तमई स्मपनिर रणे प्रत्यभापं व्यास्थितम् । । सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन ॥ ४ ॥ भूमिष्टं नोन्सहे याद्ध भूवन्तं रथमास्थितः ॥ १॥ एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः । मागेह म्यन्दनं धीर काचं च महाभुज । भरवातेन महता सर्वतः प्रत्यवारयत् ॥ ५॥ बान समरे राम यदि योद्धं मयेन्स ॥ २ ॥ ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथमध्ये च्यास्थितम् । गनो मामनीठामः स्मयमानो रणाजिरे। सायुधारे श्रीमत्यदुतोपमदर्शने ॥ ६ ॥ रथों में मेदिनी भीष्म वारा वेढाः सदश्चात् ॥३॥ [न.] भागंयम्य रामस्य ।। ८५॥ देवी गद्दा मातगे गायत्रीसावित्रीमण्यत्य ॥४॥मव्यनियम इति ॥८६॥ अप्रियदणः शानियाहन्ना ॥ ८९ ।। पाठे लहितामः ॥ ५ ॥ अद्भुतोपमं भगतोपमं दर्शन नि भीममानाने जगमि नेटापे भारतभारी गाय नस्मिन् ॥ ६॥ भविमामाध्याय ॥८॥ [अनु॰] वेदमातरः गायत्रीमावित्रीसरस्त्यः ॥ ४ ॥ [Arr मिनिमन्निा पनि ॥ १॥ यंदा गयनिरम. रहिवामः ॥५॥ ४. RN 11 ८८ | भ910 मास मग ॥१७८ ॥ १ +- - ܒܢܕ ·अभ्याय: १७९] उद्योग ५ . मनसा विहिने पुण्ये विस्तीर्ण नगरोपमे । पष्टया शतैश्च नवाभिः पराणां नतपर्वणाम् ॥ २० ॥ दिल्यान्वयुजि सन्नद्धे काञ्चनेन विभूपिते ॥ ७॥ चत्वारस्तेन में चाहा: मृतश्चैव विगांपते । कवचन महाबाहो सोमार्ककृतलक्ष्मणा । पतिद्धास्नयवाई समर दंगितः स्थितः ॥ २१ ॥ धनुर्थरो चद्धतूणो बदगोपाललित्रवान् ॥ ८॥ नमस्कृन्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विगेपतः । सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकृतवणः । तमहं स्मयन्निय रणे प्रन्यभापं व्यवस्थितम् ॥२२॥ सखा वेदविदल्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह ॥९॥ आचार्यता मानिना मे निमर्याद द्यपि तयि । आवयानः स मां युद्ध मनो हर्पयतीव मे । भूयश्च मृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे ॥ २३ ॥ पुनः पुनरभित्रोशन्नभियाहीति भार्गवः ॥ १० ॥ ये ते वेदाः शरीरम्या ब्राह्मण्यं यच ने महन् । तपादित्यमित्रोद्यन्तमनाधृष्यं महावलम् । तपश्च ते महत्तप्तं न तेभ्यः महराम्यहम् ॥ २४ ।। क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदम् ॥ ११ ॥ प्रहार क्षत्रधर्मस्य यं तं राम समाथिनः । ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै । ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति गवसमुद्यमान् ॥२५।। अवतीर्य धनुन्य॑स्य पदानि पिसत्तमम् ।। १२ ।। पम्य मे धनुपो वीर्य पश्य वाहोपलं मम । अभ्यागच्छं तदा राममर्चिष्यन् द्विजसत्तमम् । एप तै कार्मुकं वीर छिनधि निशितैपुणा ।। २६ ।। अभिवाय चैनं विधिवत्वं वास्यमुत्तमम् ॥१३॥ तस्याहं निगितं भल्लं चिक्षेप भरतर्षभ। योत्स्ये त्वया रणे राम सहरोनाधिकेन वा । तेनास्य धनुपः कोटि छिन्वा भूमावपातयम्।।२७॥ " गुरुणा धर्मशीलेन जयमायास्स्व मे विभो ॥१४॥ तथैव च पृपकानां शतानि नतपर्वणाम् । राम उवाच- विक्षेप कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरयं प्रति ।। २८ ।। एवमेततुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिन्टता । काये विपक्तास्तु तदा वायुना समुदीरिताः । 'धर्मो ह्येष महावाहो विशिष्टः सह युध्यताम् ॥१५॥ चेलुः क्षरन्नो रुधिरं नागा इव च ते भराः ॥२९॥ शपेयं त्वां न चेदेवमागन्छेधा विगांपते । तनोक्षितसर्वाङ्गः नरन्स रुधिरं रणे । युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्न्य कौरव ॥१६॥ उभी रामस्तदा राजन् मेातुमिवोन्मजन् ॥३०॥ न तु ते जयमाशासे त्वां विजेतुमहं स्थितः । हेमन्तान्तेज्योक व रक्तस्तवक्रमण्डितः। गन्छ युध्यस्व धर्मण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते ॥१७] बभौ रामस्तथा राजन् प्रफुल्ल इव किंशुः ॥३१॥ ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरः। ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितः । प्राध्मापयं रणे शदं पुनर्हमपरिष्कृतम् ॥ १८ ॥ हेमपुवान्मुनिगितान् गरांस्तान हि वर्ष मः॥३२॥ ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत । । ते सपासाद्य मां गेंद्रा याया मर्मभेटिनः । दिवसान्मुबहून् राजन् परस्परजिगीपया ॥ १९ ॥ अफम्पयन्महागाः सनिलविपोपमाः॥३३ ।। स में नस्मिन् रणे पूर्व माहरत्कड़पत्रिभिः । [सन० ] येदमातगे गायत्री-सावित्री-सरम्यन्य : वाहान् अश्वान् निगृह्य स्थापयित्वा ॥ १२॥ विगिन इत्यर्थः ॥ ४॥ सत्यविक्रमो लंचितक्रमः ॥ ५ ॥ बामणनात्या अधिकन गुणेन युध्यतां पुमाम् ॥ १५॥ स [नोल०] न तु ते जरमागास इत्युक्तिभूतिमिन्टना गमः मे ममंन्धिान ॥ २०॥ (मभद्र प्रतिक्षापदम् । स्वया प्रागन मभिनन्दनम्य जयहतोः कृतत्वादिति भावः । संग्रहं संक्षेपम् ।। २३ । कोटिं गुणारोपणस्थानम् ॥२७॥ ततमेतत्वश्रेष्ट कर्तव्यं भूतिमिच्छतेत्यनेन मृचितम् , हेमन्नान्ते वमन्नं ॥ ३१ ।। ॥ १७ ॥ मे मना मानिमा ॥२३॥ चिपति पारी- सर्व०] विशिष्टेन गोयान् । अनि गुम्लात ॥१४|| स्यायें लिट्प्रयोगो हेलया तत्वसूचनार्थः ।। २७ ।। चन्वारो महावाहा. मूतवनान प्राहाटमाटरन् ।।२०।। इनि श्रीमन्महाभारत उद्योगपगि नैटरमी भातरतभा ! पद व्यवमाये धमें विशिष्टे ॥ २३ ॥ उनात्यधिशनतमोऽसार १७ ॥ । इति श्रीमहाभारनारोगागि सतनामनालयामा [अर्जु०] नाणपानेषु विषु भरपातम्यपरिमिते मांगें मना तिमाल्यार ॥१॥ རྩའ་: ;

·श्रीमन्महाभारते [अन्योपाख्यानपर्व ९ तमहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवे । । असकृचानवं राजन् शोकवेगपरिप्लतः । मतनंत्या गरः कुद्धस्तदा राममवाकिरम् ॥३४॥ अहो वत कृतं पापं मयेदं क्षत्रधर्मणा ॥३७॥ सनरन्यर्कसंकागः शरैराशीविपोपमैः । गुरुदिजातिधर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैः। गितरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत् ॥ ३५ ॥ ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत ॥ ३८ ॥ तनाऽदं कृपयाऽऽविष्टो विष्टभ्यात्मानमात्मना । अथावताप्य पृथिवीं पूपा दिवससंक्षये । विग्धिगित्यत्र युद्धं क्षत्रधर्म च भारत ।। ३६ ॥ जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत् ।। ३९ ॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७९ ॥ अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८० - रामभीष्मयोरसैम्तुमुर युद्धम् ॥ १॥ भीम उवाच- ततोऽहमस्खमाग्नेयमनुमन्य प्रयुक्तवान् । आन्मनस्तु ततः मूतो हयानां च विशांपते । वारुणेनैव तद्रामो वारयामास मे विभुः ॥ १२ ॥ मम चापनयामास गल्यान्कुगलसंमतः ॥१॥ एवमस्त्राणि दिव्यानि रामस्याहमवारयम् । म्नातापरनन्तुरंगर्लब्धतोयरविलः ।। रामश्च मम तेजस्वी दिव्यास्त्रविदरिन्दमः ॥१३॥ प्रमाते चोदिते मूर्य ततो युद्धमवर्तत ॥ २ ॥ ततो मां सव्यतो राजन् रामः कुर्वन् द्विजोत्तमः । दृष्ट्वा मातृर्णमायान्तं दंशितं स्यन्दने स्थितम् । उरस्यविध्यत् संक्रुद्धो जामदग्न्या मतापवान् ॥१४॥ जफरांदयमत्यर्थ रामः सज्ज प्रतापवान ॥३ । ततोऽहं भरतश्रेष्ठ संन्यपीदं रथोत्तमे । तनोऽहं राममायान्तं दृष्ट्वा समरकाशिणम् । ततो मां कश्मलाविष्टं मूतस्तूर्णमुदावहत् ।। १५ ।। धनुःश्रेष्टं समुनस्य सहसाऽतरं रथात् ॥ ४ ॥ ग्लायन्तं भरतश्रेष्ठ रामवाणपपीडितम् । अभिवाय नवाई रथमारा भारत । ततो मामपयातं वै भृशं विद्धमचेतसम् ॥ १६ ॥ युयुनमुन मदग्न्यम्य प्रमुग्ये चीनीः स्थितः ॥५॥ गमस्यानुचरा हृष्टाः सर्वे दृष्ट्वा विचुक्रुशुः । नतो मरवर्षण माता समाफिरम् । अकृतवणप्रभृतयः काशिकन्या च भारत ॥१७॥ स च मां गवण वर्षन्तं समवाफिरत् ॥ ६ ॥ ततस्तु लन्धसंशोऽहं ज्ञात्वा भूतमथात्रयम् । मंदी नामदग्न्यस्तु पुनरेव सुनिनाना। याहि मूत यतो रामः सज्जोऽहं गतवेदनः ॥१८॥ गामे रान घोगन्दीमाम्यानुरगानि ॥ ७ ॥ तनो मामरहमतो हयः परमशोभितः । ना निसित गनगाध्य महमाः । नृत्यद्भिरिव कौरव्य मारतप्रतिमर्गती ।। १९ ॥ अन्निदं गामा गर्जनलम्सेि पुनःपुनः ॥ ८ ॥ ननोऽहं राममासाद्य चाणपंच कौरव । नतम्यगाणि दिव्यानि जामदन्यः मनापवान । अगाफिर मुसंरब्धः गरब्ध नजिगीपया ॥२०॥ मगि प्रयोनामाग नापहं प्रायपेधयम् ॥ ९ ॥ नानापनन पासी गणो याणाननिमगान | नरेश महामारी विपिनधियां प्रियाम् । चाणगानिहनतर्णमा विभिराहये ।। २१ ।। नता टिरि महानाटः भादगीरममन्नाः ॥१०॥ ननस्से महिनाः गाँ गम याणा: मुगंमिताः । नाम मायन्यं जामदग्न्य पुनसान । राममाया जिना गनगन्य माया ॥२२॥ भयान नमामो गुवाग माग्न ! ११ ।। [ri] आदित॥१५॥ मान. प|| २ सुजान 2 सीगी tim WRITTANTR TERRITrir NirmfriPT1... fide atu iniftravit warm1(11 [A] भात ॥ १ ॥ RAJ rette.n प

·अध्यायः १८१]
मुद्योगपर्व ५
+
ततः पुनः शरं दीप्तं सुप्रभं कालसंमित्तम् । ततोऽहमपि शीवास्त्रं समरमतिवारणम् ।
असृजं जामदग्न्याय रामायाई जिघांसया ॥२३॥ अवाम महाबाहो तेऽन्तराधिष्ठिताः शराः॥३२॥
तेन त्वभिहतो गाह. वाणवेगवशं गतः । रामस्य मम चैवाशु व्योमात्त्य समन्ततः ।
मुमोह समरे गमो भूमौ च निपपात ह ।। २४ ।। न स्म मूर्यः प्रनपति गरजालसमानः ॥ ३२ ॥
ततो हाहाकृतं सर्व रामे भूतलमाश्रिते । मातरिया ततम्तस्मिन्मेवन्द्र इवाभवन् ।
जगदारत, संविनं यथार्फपतने भवेत् ॥ २५ ॥ ततो वायोः प्रकम्पाच मूर्यम्य च गभस्तिभिः॥३३॥
तत एनं समुदिनाः सर्व एवाभिदुयुः ।
अभिवातप्रभावाच पावकः सपजायत ।
तपोधनास्ते सहसा काश्या च कुरुनन्दन ।। २६ ॥ ते गराः स्वसमुत्थेन प्रदीप्ताश्चित्रभानुना ।। ३६ ॥
तन एनं परिप्वज्य शनैराश्वासयंस्तदा । भूमौ सर्वे तदा रामन् भस्मभूताः प्रपेदिरे ।
पाणिमिर्जलशीतैश्च जयागीर्भिश्च कौरव ।। २७ ॥ तदा शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।। ३५ ।।
ततः स विव्हलं वाक्यं राम उन्याय चाबवीत् । अयुनान्यय खर्वाणि निखर्वाणि च कोग्य ।
तिष्ट भीम हतोऽसीति वाणं संवाय कार्मुके ॥२८॥ रामः शराणां संक्रुद्धो मयि तूर्ण न्यपातयत् ॥३६॥
स मुक्तो न्यपतत्तूर्ण सव्ये पार्थे महाहने । ततोऽहं तानपि रणे शरीराशीविपोपमैः ।
येनाई भृशमुदिनो व्याधुर्णित इस द्रुमः ॥ २९ ॥ संछिद्य भूमौ नृपते पातयेयं नगानित्र ॥ ३७॥
हत्वा हयांस्ततो रामः शीघ्रावण महाहवे।
एवं तदभवाद्धं तदा भरतसत्तम ।
अवाकिरन्मां विसन्धो वाणैस्तोमवाहिभिः ।।३०॥ सन्ध्याकाले व्यतीते तु व्यपायात्म च मे गुरु॥३८॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८ ॥
एकाशीन्यधिकशततमोऽध्यायः १८१
-
अषानिभिधामयोदारुणं युद्धम् ॥ ॥
भीम उवाच-
कालोत्सष्ठां प्रचलितामिवोल्का
समागतस्य रामेण पुनरवातिदारुणम् ।
संदीप्तायां तेजसा व्याप्य लोकम् ॥ ५ ॥
अन्येास्तुमुलं युद्धं तदा भरतसत्तम ॥१॥ ततोऽहं तामिभिदीप्यमानां
ततो दिव्यास्त्रविन्छरो दिव्यान्यस्त्राण्यनेकगः । समायान्तीमन्तकालावटीसाम् ।
अयोजयत्स धर्मात्मा दिवसे दिवसे विभुः ॥२॥ डिवा त्रिधा पातयामास भूमौ
नान्यहं तत्पतीपातरस्रवाणि भारत ।
ततो वो पवनः पुण्यगन्धिः ॥ ६॥
व्यधमं तुमुले युद्धे प्राणांस्त्याला मुदुस्त्यनान् ||३|| तस्यां छिन्नायां कोरठीप्लोज्य रामः
अस्त्रैरत्रेषु बहुधा हतेप्येर च भारत ।
शक्तीर्थोराः प्राहिणोद्वादशान्याः।
अक्रुध्यत महातेजास्त्यक्तमाणः स संयुगे ।। ४ ।। तासां रूपं भारत नोव शक्यं
ततः शक्ति प्राहिणोद्धोररूपा.
तेनस्तित्वाल्लाघवाचैव वक्तुम् ।। ७ ।।
मस्त्रे रुद्ध जामदग्न्यो महात्मा ।
[अर्जु०] अपवृत्तैः लुठिवैः ॥ २ ॥ मुतेजिवान् | ते गराः अन्तरा मध्ये वेष्टिताः परस्परोपस्थिनाः ॥ ३१ ॥
मुतीक्ष्णान् ।। ७ ।। सन्यतः करणं पराजयलिङ्गम् ॥१४॥ इति श्रीम० मर्जुन मुशे अशीयविरगननमोऽध्याय ॥१०॥
सन्यपीदं समुपाविशम् । कश्मलो मोहः ॥ १५॥ [सर्व०] लोमवाहिभिः लोमान्यपि वहनिहानि:३०
[अर्जु० ] लोमानि वहन्तीति लोमवाहिनः ते अथवा
1 इति श्रीमा यो मा म त्यमिशननमोध्याय ॥१८॥
लोमवन अभिपक्ष्मवत् वहन्तीति गीनचाग्तिमुत्तम्॥३०॥ [नील] समागतम्येति ॥ १ ॥

·श्रीमन्महाभारत
[सम्योपाग्यान
.
~
कि पेवाहं विल: संप्रदृश्य
प्रादुश्चक्रे दिव्यमस्त्रं महात्मा
दिग्भ्यः सर्वास्ता महोल्का इयानेः ।
क्रोधावियो हैहयेशामाधी ॥ १२ ॥
नानारपास्तेजसोग्रेण दीप्ता
ततः श्रेण्यः शलभानामिवोग्राः
यधाऽऽदित्या द्वादश लोकसंक्षये ॥ ८ ॥ समापेतुर्विशिखानां प्रदीप्तः ।।
तता जालं वाणमय वित्तं
समाचिनोचापि भृशं शरीरं
संदृश्य भित्वा शरजालेन राजन् ।
हयान्मूतं सरथं चैव मह्यम् ॥ १३ ॥
द्वादशेषन् प्राहिणवं रणेऽहं
रथः शरैर्मऽतिचितः सर्वतोऽभू
ततः शक्तीरप्यधर्म घोररूपाः ॥९॥ तथा वाहाः सारथिचय राजन् ।
ततो राजन् जामदग्न्यो महात्मा
युगं रथेषां च तथैव चक्रे
शक्तीयोरा व्याक्षिपद्धेपदण्डाः ।
तथैवाक्षः शूरकृत्तोऽथ भग्नः ।। १४ ।।
विचित्रिताः काञ्चनपट्टनद्धा
ततस्तस्मिन्याणवर्षे व्यतीते ,
यथा महोल्का ज्वलितास्तथा ताः ॥ १० ॥
शरोघेण प्रत्यवर्प गुरुं तम् ।
ताचाप्युग्राश्चर्मणा वारयित्वा
स विक्षतो मार्गणब्रह्मराशि-
खड्गेनाजौ पातयित्वा नरेन्द्र ।
देहादसतं मुमुचे भूस्क्तिम् ।। १५ ।। .
पाणैर्दिव्यैर्जामदग्न्यस्य संख्ये
यथा रामो वाणजालाभितप्त-
दिव्यानवानभ्यवर्प समूतान् ॥ ११ ॥
स्तथैवाई सुमशं गाढविद्धः।
निर्मुक्तानां पन्नगानां सरूपा
ततो युद्धं व्यरमच्चापराहे.
दृष्ट्वा शक्तीहमचित्रा निकृत्ताः ।।
भानावस्त प्रतियाते महीध्रम् ॥ १६ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८१ ॥
यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८२
रामेण सारथि हत्या रथात्पातितम्य मूछोप्राप्तस्य भीष्मस्य वसभिरन्तरित एष धारण सान्त्वनं च । हया निगृहन्ती मा
पिसप स्वयं सानिया ध्यता भी मेण भागने भूमी पातिते उत्पानदर्शनम् । पुनरत्याय भीष्मं प्रहतुं प्रवृत्तस्य भार्गवस्य ऋषि
निगारणम् । ततप्रयोविंशतिदिनपर्यन्तं तयोर्पदम् ॥ १॥
भीम उवाच-
ततः मूतोऽजहात्माणान् रामवाण पीडितः ।
ततः प्रभाते राजेन्द्र सूर्य विमलतां गते ॥ मुहूर्तादिव राजेन्द्र मांच भीराविशत्तदा ॥ ५ ॥
भार्गवस्य प्रपा मा पुर्युद्धमवर्तत ॥ १ ॥ तत: मूते हते तस्मिन् क्षिपतस्तस्य मे शरान् ।
ततोऽभ्रान्त रथे तिष्ठन् रामः प्रहरतां वरः । प्रमत्तमनसो रामः प्राहिणोन्मृत्युसंमितम् ।। ६ ॥
वर्ष गरजालानि मयि मेघ इवाचले ॥ २॥' ततः मूतव्यसनिनं विप्लुतं मां स भार्गवः ।
ततः मूतो मम गुहच्छरवण ताडितः । शरणाभ्यहननाद विकृप्य वलपद्धनुः ॥ ७ ॥
अपयाती स्थापस्यान्मनी मम विपादयन् ॥ ३॥ स मे भुनान्तरे रामनिपत्य रुधिराशनः ।।
ननः मूतो ममात्पर्य काम्पलं प्राविशन्मरत् । मया सह राजेन्द्र जगाम वसुधातलम् ॥ ८॥
पृथिव्यां च शगपातानिपपान भुमोद च ।। ४ ॥
[नील०] निसता. चिन्ना हैहयेशप्रमाथी पाती. [अर्जु० ] दहयः फारवीर्यः ॥ १२ ॥ रक्त वर्णतः १५
संघ हावा ॥ १२॥ यत्तः याणदिनः ॥ १४ ॥ इति श्रीमन्महाभारत यायायामममिलायामुयोगणि
लमहीनामा १६ ॥
যাহোরে ৫৫, ৫.
इतिश्रीमान
उमाप भारलभासन
[ नील.] मन इनि ।। १ ।। गध्रान्त मेघमण्डलस.
HTTAमापार ॥१८॥
,
मीपे ॥ २॥

·अध्यायः १८२] योगपर्व५ - n- मन्वा तु निहतं गमननो मां भग्नभ । अमुञ्चं ममरे वाण गमार हृदयन्दम् ।।१९।। मेदिननाटोचणे व पुनः पुनः ॥९॥ । नती जगाम वमुगां मम पाणप्रतादिनः । नया तु पनिने गजन्मयि रापा मुद्रा युनः । जानुभ्यां मनुस्मृच गमो मोरगं गतः ॥२०॥ उदयोगन्महानाटं सह नग्नुयायिभिः ॥ १० ॥ ननम्नम्मिन्निपनि गर्म भूग्मिरम । मम नामान्यत कुग्नः पार्थनः स्विताः । भावनग्दा याम मन्ना पर बह ।। २१ ।। जागता अपि चूदं नन्ननाम्नत्र दिग्गया। उपाय गतमः पनुः मनिनांनाः माम्पनाः । आनि परमिना जम्मुन्न तहा पतित मयि ||१|| श्री च मग्मा दीमं म्यानुभमणोतु ॥ २० ॥ ननोऽपय पनिता राजमिह वश्य पानाः पम्पारिता च चमुरग। दिनानष्टा मूयतामनाभान् । गृा पठाच राय परिपतुर्मुद्रा युनाः ॥ २३ ॥ ने मां मपन्नात्यग्विाय तम्यः दीतायां दिगि गापापुढारण मुहल्लन । बनाइभिः परिवायांनिमयं ।। १२ ।। जनाहना दुन्दमयां विनेदगनिःम्बनाः ।। २१ ॥ रक्ष्यमाणश्च नमिनाह भूमिमुपाम्पृशम् । पनदान्यानि सर्व पांगमापीनयंकरम् । अन्तरिने तो गम्मितसिंगांचग्वि ॥ १३ ॥ विमान्य पणी गर्ने गम मगन्मनि ॥२५॥ धमनिवान्नाग्नेि च जमिन्दुभिरक्षितः । नता महमोन्याय गमा मामभ्यवर्तत । ननम्न ब्रामणा गजन्ननुवन्परिगृा माम ॥ १६॥ पुनद्धाय काँग्थ्य विहारः गोरमठिनः ॥ २० ॥ मा मगित ममं मंत्र म्वस्ति तेऽम्विति चासकृत । जाटानो महाबादः कामुक सामनिमम् । ननम्नपामहं वाभिम्नर्पितः महमोयिनः । नना मग्याठानं नं गममेव न्यवाग्यन ।। २७ ।। मात मग्निा श्रेष्ठामपन्यं न्यमाम्बिनाम ॥१५॥ पर्पयः कृपायुक्ताः मोगाविष्टाय भार्गवः। हयाव में मंगृहीनाम्ना म. म मंदमयान्या गरमागनटोपमम् ॥ २८॥ न्मानया गयनि कोमेन्द्र। ततो रविर्मन्त्रमर्गाचमण्टग पाटी जनन्याः प्रतिगृा चाह जगामाम्नं पामुपृक्षावग्रहः। तया पिनणां स्थमभ्यरोम् ।। १६ ॥ निया न्यगाहन्मुग्वीनमान्ना सरल सा मा मस्यं न्यायापपराणि च । ततो युद्ध प्रत्यवग्यावः ॥ २५ ॥ नाम प्राञ्जनिन्वा पुनरत्र व्यमर्जयम् ।। १७ ॥ पत्र गजनवडागे पर ननोरं म्बयमुयम्प ड्याम्नान्वातग्हमः । ननः पुनरिमभन्मुगम् । अयुयं जामदग्न्येन निवृत्तद्धनि भाग्न ॥ १८ ॥ पन्य कन्यं विधान व दिनानि नतोऽहं भरतश्रेष्ट वेगवन्तं महारगम् । तयत्र चान्यानि दिनानि नीणि ॥३०॥ इति श्रीमहाभाग्न उद्योगपणि पीयविकानुनमगव्याय, 111८० ॥ [अर्जु०] सूत यमनिन मूनमग्णवन्तम । वित गर मय्यानमिनि पाठान्दाम ।। २७॥ म मयि यर- मितस्तता गच्छन्तम् ॥ ७॥ ग्न महनवान मुनीना वास्यारित्ययं ॥२८॥ मन्त्रमया. [नीठ.] द्विनान् प्राधणम्पयन समून ॥ १०॥ मर्गयो मटर च यम्य म नया । नया ति । संपा भूपिमहमद वर्गम वाणा दातरि । भूग्निां वागुर च येव विधा नपढीनि । प्रन्याहापार ममान कृतवन्नी हरे च परमेष्ठिनि । नपुमक मुषण च प्रात्ये म्याद्वाच्य आगामिनि प ॥२९॥ मिट यिम विनममीय कन्यन्य प्रातमान ॥३०॥ लिङ्गक इति मंदिनी ॥२१॥ माम्पना सविगत १२॥ इनि श्रीन टयां मारम्तिनमा पारm रला नाका.२३॥ विहल व्याकुल प्रोगामान्य प्रद्धि [अनु॰] [दाय ]नम् भूरि मूवय ॥२॥ कन्य गन ॥६॥ ययनिम गन्धनमखाउ गन्धरसेप्रमात ।। पटनि मरिनी। मयि मनिमित्तमा-गान गामिनि प पनि श्राम पर मुना माविमा month ·४७४. श्रीमन्महाभारते [ अम्योपाख्यानपर्व ९ त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८३ वसभि म्वने 'वं रामं विनयमि न त्वां रामो जेता प्रस्थापनानं च त्वामुपस्थास्यति यदामो न वेद । इति भीष्म प्रति पथनम्॥१॥ भीष्म उवाच- त्वमेव समर रामं विजेता भरतर्षभ ॥१०॥ नता निगि राजेन्द्र प्रणम्य शिरसा तदा । इदमस्त्रं सुदयितं प्रत्यभिज्ञास्यते भवान् । ब्राह्मणानां पितृणां च देवतानां च सर्वशः ॥ १॥ विदितं हि नवाप्येतत्पूर्वस्पिन्देहधारणे ॥ ११ ॥ नक्तंचराणां भूतानां राजन्यानां विशांपते । प्राजापत्यं विश्वकृतं प्रस्वापं नाम भारत । गयनं प्राप्य रहिते मनसा समचिन्तयम् ॥ २॥ नहीटं वेदरामोऽपि पृथिव्यांचा पुमान्कचित् ।।१२।। जामदग्न्येन मे युद्धमिदं परमदारणम् । तत्स्मरस्व महाबाहो भृशं संयोजयस्व च । अहानि च रहन्यद्य वर्तते सुमहात्ययम् ।। ३ ।। उपस्थास्यति राजेन्द्र स्वयमेव तवानय ॥ १३ ॥ न च रामं महावीर्य शक्नोमि रणमूर्धनि । येन सर्वान्महावीर्यान् प्रशासिप्यसि कौरव । विजेतुं समरे विसं जामदग्न्यं महावलम् ॥ ४ ॥ न च रामः क्षयं गन्ता तेनास्त्रेण नराधिप ॥१४॥ यदि शरयो मया जेतुं जामदग्न्यः प्रतापवान् । एनसा न तु संयोग प्राप्स्यसे जातु मानद । देवतानि प्रसन्नानि दर्शयन्तु नियां मम ॥ ५ ॥ स्वप्स्यते जामदग्न्योऽसौ त्वद्वाणवलपीडितः ॥१५॥ नतो निगि च राजेन्द्र प्रसुप्तः शरविक्षतः । ततो जित्वा त्वमेवैनं पुनरुत्थापयिष्यसि । दक्षिणेनेह पाचन प्रभातसमये तदा ॥६॥ अखेण दयितेनाजौ भीष्म संबोधनेन वै ॥ १६ ॥ तवोऽह विममुन्यस्नयर स्मि पतितो रथात् । एवं कुरुष्व कौरव्य प्रभाते रथमास्थितः । उत्थापितो धृतश्चैव मा भरिति च सान्वितः ॥७॥ प्रसुप्तं वा मृतं वेति तुल्यं मन्यामहे वयम् ॥ १७ ॥ न एक मां महाराज स्वप्ने दर्शनमेत्य वै । न च रामेण मर्तव्यं कदाचिदपि पार्थिव । परिवाषांवरन्याय तन्निसोय कुरुद्वरा ॥ ८॥ ततः समुत्पन्नामिदं प्रस्वापं युज्यतामिति ।। १८ ॥ उत्तिष्ट मा भगांडेय न भयं नेऽस्ति किंचन । इत्युपत्वाऽन्तर्हिता राजन्सर्व एवं द्विजोत्तमाः। रसामह तां कारय्य पशरीरं हि नो भवान् ॥९॥ अष्टौ सदृशरूपास्ते सर्वे भासुरमूर्तयः ॥ १९ ॥ नसां रामी रणे जेता जामदग्न्यः कथंचन । इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि यशीत्यभिपतनमोऽध्यायः ।। १८३ ।। चतुरशीन्यधिम्माततमोऽध्यायः १८४ मन परभाम्यामकिसुर गरे अमाप प्रयोगानतेनमा प्योरि प्रग्यरित हो तो प्रग्यापन मोनुपामग्य ममममम्प्रनिगारम॥ 'मीम उवाच- नतः समभवशुद्ध मम नस्य च भारत । नना गोप्यतीतायां प्रनिपद्धोऽस्मि भारत । तुमुलं सर्वभूतानां लोमहर्पगमद्धृतम् ॥ २ ॥ नमः मंगिन्य व म्बमम पापं हर्षमुगमम् ॥ १ ॥ [A] या काम्यं विगत दिनानी यत्र प्रत्यभिशा परिषयानं प्राप्यमे रिमविसुभाय ।। ११ ।। Ariagारमुपmamalरयगुप प्रत्या इतिश्रीमन्महामान iranीभाभार बुध, ॥१०॥ स्पोपाप ॥ १॥ TRANROETRiनियरिंगीniant [मर्यविघटतम विधात्यम् ॥१२॥ FIRemstest ति मारलांगोगपनि ATMExpert [Araririkने वाले। friमापार uta fontrनुभमान || [HRJAR १॥ -- H ·अन्यायः १८५] उद्योगपर्व ५ ततो वाणमयं वप ववर्ष मयि भार्गवः । विव्हलन्चाभवद्राजन् वेपथुचनमाविशत् ॥ १३ ॥ न्यवास्यमहं तच शरजालेन भारत ॥३॥ वत एनं परिप्वय सखा विषो महातपाः । ततः परमसंक्रुद्धः पुनरेव महातपाः । अकृतवणः शुभैवाक्यैराश्वासयदनेकपा ।। १४ ।। ह्यस्तनेन च कोपेन शक्तिं वै प्राहिणोन्मयि ॥४॥ समाश्वस्तस्ततो रामः क्रोधामर्पसमन्वितः । इन्द्राशनिसमस्पर्श यमदण्डसमप्रभाम् । पादुश्चक्रे तदा ब्राह्म परमास्त्रं महाव्रतः ॥ १५ ॥ ज्वलन्तीममिवत्संख्ये लेलिहानां समन्ततः ।। ५ ।। ततस्तत्मतिघातार्य ब्राह्ममेवाखमुत्तमम् । ततो भरतशार्दूल धिष्ण्यमाकाशगं यथा । मया प्रयुक्तं जन्जाल युगान्तमिव दर्शयत् ॥१६॥ सा मामभ्यवधीत्तूर्ण जत्रुदेशे कुरुदह ।। ६ ।। तयोर्ब्रह्मास्त्रयोरासीदन्तरा वै समागमः । अयासमस्रबद्घोरं गिरेगरिकपातुवत् । असंमायव रामं च मां च भारतसत्तमः ॥ १७ ॥ रामेण मुमहाबाहो क्षतस्य क्षतजेक्षण ॥७॥ ववो व्योन्नि प्रादुरभूतेन एव हि केवलम् । ततोऽहं जामदग्न्याय भृगं क्रोधसमन्विनः । भूतानि चैव सर्वाणि जग्मुराति विशांपते ॥ १८॥ चिक्षेप मृत्युसंकाशं वाणं सर्पविपोपमम् ॥ ८ ॥ ऋपयश्च सगन्धर्वा देवताश्चैव भारत ) स तेनाभिहतो वीरो ललाटे द्विजसत्तमः । संतापं परमं जग्मुरवतेजोभिपीडिताः ॥ १९ ॥ अशोभत महाराज सशृङ्ग इव पर्वतः ॥९॥ ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनमा । स संरब्धः समात्य शरं कालान्तकोपमम् । संतप्तानि च भूतानि विपाई जग्मुरुत्तमम् ॥२०॥ संदधे बलवत्कृप्य घोरं शत्रुनिवर्हणम् ॥ १० ॥ प्रजञ्चाल नभो राजन् धूमायन्ते दिशो दश । स वक्षसि पपातोमः शरो व्याल इव श्वसन् । न स्थातुमन्तरिक्षे च शेकुराकागगास्तदा ॥ २१ ॥ मही राजस्ततवाहमगमं रुधिराचिलः ॥११॥ ततो हाहाकृते लोके सदेवासुरराक्षसे । संप्राप्य तु पुनः संज्ञां जामदग्न्याय धीमते । इदमन्तरमित्येवं मोक्तुकामोऽस्मि भारत ॥२२ माहिण्यं विमलां गति ज्वलन्तीमशनीमिव ॥१२॥ प्रस्तापमस्त्रं त्वरितो बचनाब्रह्मवादिनाम् । सा तस्य द्विनमुख्यस्य निपपात भुनान्तरे । विचित्रं च तदत्रं मे मनसि भत्यभात्तदा ।। २३ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुरमीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥ पञ्चाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८५ भीष्मेण नारादीनां वचनात्मस्वापनामम्य परिसंहारः । ततो जमदान्यादीनां प्रयलादरमेण शत्रन्यासः ॥ मनां वचनाम भीमेण राममुपसत्याभिवादनम् ॥ १॥ भीष्म उवाच- अयुञ्जमेव चैवाहं तदत्रं भृगुनन्दने । ततो हलहलाशब्दो दिवि राजन्महानभूत् । प्रस्वाप मां प्रयुञ्जानं नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ २॥ मस्वापं भीष्म मा साक्षीरिति कौरखनन्दन॥१॥ [नील.] विषण्य नक्षत्रम् । विष्ण्यं स्थानाग्निसनमु॥ [सर्व० भाकाम विष्ण्यं गृहं विमानं यथाभवान शक्तावृक्षे चेति मेदिनी । अनुदेश कण्ठकश्योरन्तराले तथा ताद्दा चलन्तीमित्यन्वयः ॥ ६॥ ।।६।। अन्नं शोणितं पाठान्तरेऽमृगपि तदेव ॥ ७ ॥ इति श्रीमहाभारतउद्योगपर्वणि सर्वज्ञनारायणकृतन्याग्न्याया चनुरीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४ ॥ कृष्य आकृत्य ॥१०॥ इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नैसरण्ठीये भारतभावीप [लक्षा०] विष्ण्यमाकागगं यधेत्यन विष्ण्यं देवतावा- चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १८४॥ सभूतं विमानम् ।। ६ ।। क्षतस्य अवजोक्षणमित्यन क्षत- [अर्जु.] ह्यस्तनेन पूर्वदिनभन ॥ ४ ॥ विष्ण्यं जय रतस्य उक्षणं यस्मिस्तदासीदित्ति संपन्धः ॥ ७॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि वादिराजतीयकृतलवालबारे नक्षत्रम् । अंसदेर्श स्कन्धदेने ॥ ६ ॥ क्षतजोक्षितः चतुरभीत्यधिश्यतनमोऽध्याय ॥१८॥ गोणितसिक्तः ॥ ११ ॥ युगान्तं प्रलयम् ॥ १६ ॥ इति श्रीम. मर्जु मुगो० चतुरशीन्यविमसलनमोऽध्यायः ॥ १८४ ॥. [ नील० ] तन इति । दिवि देवानामिति शेषः ॥११॥ उयो- ६३ ·१७६ श्रीमन्महाभारते [अम्बोपाख्यानपर्व ९ पितर ऊचुः- एते वियति कौरव्य दिवि देवगणाः स्थिताः । निवर्तस्व रणादस्मादिति चैव मसादितः॥१५॥ ते त्वां निवारयन्त्यद्य प्रस्वापं मा प्रयोजय ॥ ३॥ रामेण सह मा योत्सीगुरुणेति पुनःपुनः । रामस्तपस्वी ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्व गुरुथ ते । न हि रामो रणे जेतुं त्वया न्याय्यः कुरुवह ॥१६॥ तस्यावमानं कौरव्य मा स्म कापीः कथंचन ॥४॥ मानं कुरुप्प गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणाजिरे । ततोऽपश्यं दिविष्ठान्वै तानष्टौ ब्रह्मवादिनः । वयं तु गुरवस्तुभ्यं तस्मात्त्वां वारयामहे ॥ १७॥ ते मां स्मयन्तो राजेन्द्र शनकरिदमब्रुवन् ॥५॥ मीप्यो वमनामन्यतमो दिष्ट्या जीवसि पुत्रक । ययाऽऽह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथा कुरु । गाङ्गेयः शान्तनोः पुत्रो वसुरेप महायशाः ॥१८॥ एतद्धि परमं श्रेयो लोकानां भरतर्षभ ॥ ६ ॥ कथं शक्यस्त्वया जेतुं निवर्तस्वेह भार्गव । ततश्च प्रतिसंहृत्य तदत्रं स्थापनं महत् । अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरन्दरसुतो वली ।। १९॥ ब्रह्मास्त्रं दीपयांचक्रे तस्मिन्युधि यथाविधि ॥७॥ नरः प्रजापतिर्वीरः पूर्वदेवः सनातनः । ततो रामो हपितो राजसिंह सव्यसाचीति विख्यातखिपु लोकेषु वीर्यवान् । दृष्ट्वा तहस्त्रं विनिवर्तितं वै । भीष्ममृत्युर्यथाकालं चिहितो वै स्वयंभुवा ॥२०॥ जितोऽस्मि भीप्मेति सुमन्दबुद्धि- भीष्म उवाच- स्त्येिव वाग्यं सहसा व्यमुश्चत् ॥ ८॥ एवमुक्तः स पितृभिः पितॄन् रामोऽब्रवीदिदम् । ततोऽपश्पत्पितरं जामदग्न्यः नाहं युधि निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ॥ २१॥ पितुस्तथा पितरं चास्य मान्पम् । न निवर्तितपूर्वश्च कदाचिद्रणमूर्धनि | ते तत्र चनं परिवार्य तस्थु- निवर्त्यतामापगेयः कामं युद्धात्पितामहाः ॥१२।। स्चुश्चेनं सान्त्वपूर्व तदानीम् ॥९॥ न त्वहं विनिवर्तिप्ये युद्धादस्मात्कथंचन । ततस्ते मुनयों राजन्नृचीकममुखास्तदा ॥ २३ ॥ मा समवं साहसं तात पुनः कापीः कथंचन । नारदेनैव सहिताः समागम्पेदमब्रुवन् । भीष्मेण संयुगे गन्तुं क्षत्रियेण विशेषतः ॥ १०॥ 'निवर्तस्य रणाचात मानयस्व द्विजोत्तमम् ॥ २४ ॥ क्षत्रियस्य तु धोऽयं यधुदं भृगुनन्दन । इत्पयोचमई तांध क्षत्रधर्मपपेक्षया । साध्यायो व्रतवाय ग्रामणानां परं धनम् ॥११॥ मम व्रतमिदं लोके नाई युद्धात्कदाचन ।। २५ ॥ दं निमित्ने पस्मिथिदम्माभिः प्रागुदाहृतम् । चिमुखी विनिवर्तेयं पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः । गगारणमन्युमं तयाकार्य कृनं त्वया ॥ १२ ॥ नाद लोभान फार्पण्यान भयानार्थकारणात् ।।२६॥ बम पयांप्रमेताबद्रीप्मेण सह संयुगे । त्यजेयं गावतं धर्ममिति मे निश्चिता मतिः । निमर्दने महानाही पपयाहि रणादितः ॥ १३ ॥ ततस्ते मुनयः सर्वे नारदममुखा नृप ।। २७ ।। पनिमतान्नई से नर पारधारणम् । भागीरथी च मे माता रणमध्यं प्रपेदिरे । विगर्नपतप तपम्नप्यस्स भार्गर ॥ १४ ॥ तयानगरी धन्वी तथैव हदनिधयः ।। एष भीमः शान्ननगी देयः संनिगग्निः । स्थिरोऽहमाहवे योद्धं ततस्तै रापमयुगन् ।। २८ ।। [माल.] पर नशनम् ॥ ७॥ भीम मुग- [लक्षा०] पर्थ साया गर्नु गमः शरयो न्युद्धिा मिलोमीनि गन्धः ॥ ८॥ देवनियाग्नि निरन ये इति देयागां पचनात् शिष्येण स्यया गुगौ r: निति ॥ १५ ॥ भागी मोक्षाणात पापि पांग्रेग मरिष्यगीवि शा. [...] निमिन पम्मिधित पितृपभाविनिमिने दानाप भीमजयादि गगम्य ऐरोमादिदगंन च भगु. iffaiनम् ॥ १२ ॥ मनमोहनामागामिपितागाधना गि गम [प] निमाय मन ॥१२॥ ॥१९॥ पादेवः गजानन या पदवः देवाना पूर्व.॥२०॥ धिमाने निवासिनीrent PRARTHRukari urdNE१८६० पाroorinा १८९५ -

·अध्यायः १८६]
उद्योगपर्व ५
१७७
....-
4
समेत्य सहिता भूयः समरं भृगुनन्दनम् । प्रैहि रामं महाबाहो गुरुं लोकहितं कुरु ॥ ३३ ॥
नावनीतं हि हृदयं विमाणां शाम्य भार्गव ।।२९।। दृष्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै ।
राम राम निवर्तस्व युद्धादस्माद्विजोत्तम । लोकानां च हितं कुर्वन्नहमयाददे वचः ॥३४॥
अवध्यो वै त्वया भीष्मस्त्वं च भीष्मस्य भार्गव ३० ततोऽहं रामपासाय बबन्दे भृगविक्षतः ।
एवं त्रुवन्तस्ते सर्व प्रतिरुध्य रणाजिरम् । रामश्चाभ्युत्स्मयन् प्रेम्णा मामुवाच महातपाः ॥३५
न्यासयांचक्रिरे शस्त्रं पितरो भृगुनन्दनम् ।।३१॥ वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्क्षत्रियः पृथिवीचरः ।
ततोऽई पुनरेवाथ तानष्टौ ब्रह्मवादिनः । गम्यतां भीष्म युद्धेमिस्तोपितोऽहं भृशं लया ३६
अद्राक्षं दीप्यमानान्वै ग्रहानष्टाविवोदितान् ॥३२॥ मम चैव समक्षं तां कन्यामाहूय भार्गवः ।
ते मां सपणयं वास्यमत्रुवन्समरे स्थितम् । उक्तवान् दीनया वाचा मध्ये तेषां महात्मनाम् ३७
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पञ्चागीत्यधिकमवतमोऽध्यायः॥ १८५ ॥
पडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८६
रामे महे स्वनगरं च भीमे गतेऽम्बया वत्सभूमि गला भीमजियांसया दारणतपयरणम् ॥१॥ तत्र च तीर्घटोमादित-
स्ततो पावन्ती पनिता गगाशापाहुम्नीयां सरिन् कन्या च बभूव ॥ ३॥
राम उवाच-
गमिप्यामि तु तत्राहं यत्र भीष्मं तपोधन ।
प्रत्यक्षमेतल्लोकानां सर्वेपामेव भाविनि । समरे पातयिप्यामि स्वयमेव भृगृह ॥ ९ ॥
यथागक्ति मया युद्धं कृतं वै पौरुपं परम् ॥१॥ एवमुक्त्वा ययौ कन्या रोपव्याकुललोचना ।
न चैवमपि शक्नोमि भीष्मं शस्त्रभृतां वरम् ।
तापस्ये धृतसंकल्पा सा मे चिन्तयती वधम् ॥१०॥
विशेपयितुमत्यर्थमुत्तमात्राणि दर्शयन् ॥ २॥ ततो महेन्द्रं सहितर्मुनिभि गुसत्तमः।
एपा में परमा शक्तिरेतन्मे परमं वलम् । यथागतं तथा सोगान्मामुपामन्त्र्य भारत ॥११॥
यथेष्टं गम्यतां भद्रे किमन्यद्वा करोमि ते ॥३॥ ततो रथं समाल्य स्तूयमानो द्विजातिभिः ।
भीप्ममेव प्रपद्यस्व न तेऽन्या विद्यते गतिः । प्रविश्य नगरं मात्रे सत्यवत्यै न्यवेदयम् ॥ १२ ॥
निर्जितो यस्मि भीप्मेण महास्त्राणि प्रमुञ्चता ||१||
यथारत्तं महाराज सा च मां प्रत्यनन्दत ।
एवमुक्त्वा ततो रामो विनिःश्वस्य महामनाः । -पुरुषांचादिदा प्राज्ञान् कन्याटवान्तकर्मणि ।।.||
तूष्णीमासीत्ततः कन्या प्रोवाच भृगुनन्दनम् ॥५॥ दिवसे दिवसे द्यस्या गतिमल्पितचेष्टितम् ।
भगवन्नेवमेवैतद्यथाऽऽह भगवांस्तथा । प्रत्याहरंश्व मे युक्ताः स्थिताः प्रियहिते सदा १४
अजेयो युधि भीप्मोऽयमपि देवरुदारधीः ॥ ६॥ यदैव हि वनं प्रायात्सा कन्या तपसे धृता ।
यथाशक्ति ययोत्साई मम कार्य कृतं त्वया । तदेव व्यथितो दीनो गवचेता इवाभवम् ॥ १५ ॥
अनिवार्य रणे वीर्यमत्राणि विविधानि च ॥ ७ ॥ न हि मां क्षत्रियः कश्चिदीर्येण व्यजयाधि ।
न चैव शक्यते युद्धे विशेपयितुमन्ततः । ऋते ब्रह्मविदस्तात तपसा संगितत्रता ॥ १६ ॥
न चाहमेनं यास्यामि पुनीम कथंचन ॥ ८॥
[नोल] शाम्य भान्तो भव ॥ २९ ॥ न्यासयां [ नील.] प्रत्यक्षमिति ॥ १ ॥ अस्याः कागिराज.
चक्रिरे त्याजितवन्तः ।। ३१॥
इति श्रीनल उगोमा पक्षाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१६॥
[अर्जु०] कन्यावृत्तान्तकर्मणि वृत्तान्तो वाता
[ अर्जु०] नावनीतं नवनीवघटितं कोमलं न ती-
क्षणमित्यर्थः।। २९ । न्यासयांचक्रिरे त्याजितवन्तः॥३॥ तस्मिन् कर्मणि विषयीले प्रानान् पण्टितान् कि.
सप्रणयं सनेहम् ॥ ३३॥
मियं करिष्य तीति जातुं प्रत्यार्तुं नियितुं
इति श्रीम० म ० मुयो० पञ्चाशीन्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १८॥ आदिशम् ॥ १३॥
कन्यायाः॥१४॥

·श्रीमन्महाभारते [अम्योपाख्यानपर्व ९ अपि चतन्मया राजन्नारदेऽपि निवेदितम् । तामनवीच कौरव्य मम माता जले स्थिता । व्यासे चव तथा कार्य तौ चोभी मामवोचताम् १७ किमर्थ क्लिश्यसे भद्रे तथ्यमेव वदस्व मे ॥ ३० ॥ न विपादस्त्रया कार्यों भीष्म काशिसुतां प्रति । सैनामधाब्रवीद्वाजन् कृताञ्जलिरनिन्दिता । देवं पुरुषकारण को निवर्तितुमुत्सहेत् ॥ १८ ॥ भीष्मेण समरे रामो निर्जितश्चारुलोचने ॥ ३१ ॥ सा कन्या तु महाराज प्रविश्याश्रममण्डलम् । कोऽन्यस्तमुत्सहेजेतुमुद्यतेपुं महीपतिः । यमुनातीरमाश्रित्य तपस्तेपेऽनिमानुपम् ।। १९ ॥ साऽहं भीष्मविनाशाय तपस्तस्ये सुदारुणम्।।३२॥ निराहारा कृशा रुक्षा जटिला मलपङ्किनी । विचरामि महीं देवि यथा हन्यामहं नृपम् । पण्मासान्वायुभक्षा च स्थाणुभूता तपोधना ॥२०॥ एतद्रतफलं देवि परमस्मिन्यथा हि मे ॥ ३३ ॥ यमुनाजलमाश्रित्य संवत्सरमथापरम् । ततोऽब्रवीत्सागरगा जिलं चरसि भाविनि । उदवासं निराहारा पारयामास भाविनी ॥२१॥ नैप कामोऽनवद्याङ्गि शक्यः प्राप्तं त्वयाचले||३४॥ शीर्णपणेन चकन पारयामास सा परम् । यदि भीप्मविनाशाय काश्ये चरसि वै व्रतम् । संवत्सरं तीवकोपा पादानुष्ठायधिष्ठिता ॥ २२ ॥ व्रतस्था च शरीरं त्वं यदि नाम विमोक्ष्यसि ३५ एवं द्वादश वर्षाणि तापयामास रोदसी । नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकोदका । निवर्त्यमानाऽपि च सा ज्ञातिभिनेव शस्यते ॥२३॥ दुस्तीर्था न तु विज्ञेया वार्पिकी नाटमासिकी ३६ ततोप्रामद्वत्सभूमि सिद्धचारणसेविताम् । भीमग्राहवती घोरा सर्वभूतभयंकरी। आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम् ॥२४॥ एवमुक्त्वा ततो राजन् काशिकन्यां न्यवर्तत ॥३७॥ तत्र पुण्येषु तीर्थेषु साऽमृतांगी दिवानिशं । माता मम महाभागा स्मयमानेव भाचिनी। व्यचरकाशिकन्या सा यथाकामविचारिणी॥२५॥ कदाचिदष्टमे मासि कदाचिदशमे तथा । नन्दाश्रम महाराज तथोलकाश्रमे शुभे । न प्राश्नीतोदकमपि पुनः सा वरवर्णिनी ॥ ३८ ॥ च्यवनस्याश्रमे चैव ब्रह्मणः स्थान एव च ॥२६॥ सा वत्सभूमि कौरव्य तीर्थलोभात्ततस्ततः । प्रयाग देवयजन देवारण्येषु चैव ह । पतिता परिधावन्ती पुनः काशिपतेः सुता ॥३९॥ भोगवन्या महाराज कौशिकस्याश्रमे तथा ॥२७॥ सा नदी वत्सभूम्यां तु मथिताम्बेति भारत । माण्डव्यस्याश्रमे राजन् दिलीपम्याश्रमे तथा । वार्पिकी ग्राहबहुला दुस्ती कुटिला तथा ॥४०॥ रामहदे च फोरव्य पलगर्गस्य चाश्रमे ॥ २८ ॥ सा कन्या तपसा तेन देहान व्यजायत । एतेषु तीर्थगु नदा कामिकन्या विशां पते । नदी च राजन् यत्सेपु कन्या चैवाभवत्तदा ॥४१॥ भाधारपत गात्राणि व्रतमास्याय दुष्करम् ॥२९॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि परशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८६ ।। --- हमाल०] यातिी योग्यत्र यतीति यामि ॥३६॥ [सर्य०] [प्रजातः प्रष्टममा भीणोत्सतिशयितरण पनिमा वा परिमायन्नी पर्यटन्ती ।।३७ ।। वीर्यम् ॥ ] अष्ट्रमे मासे अष्टममागपर्यन्नम् ॥ ३८ ॥ इति धाम मेरा को भापतिमापाय ॥१en | यतामि देशभेदं परिधामन्ती पनिना मता ॥ ३९ ॥ [अई.] माग जम्धिनि । पारयामाम गमा. । पन्या मनमान्तरण ।। ११॥ विश्वाती माग्निी यापमावा, भामिनीति पाटे इति धीमहाभारतापागमणि मनापायां Main भाग कापंधावी. ॥ २१ ॥ मा]. पायसिमापार ॥१८॥ घा साना ॥२५॥ वापिसी या ना आपा [लक्षा०] मनोमम्ममिमित्या कमी नाग मन होमादिकासि दारा दुग्नग पार्मिी न पाhिire मापार शिपि: पाय भूमिण ॥ २४ ॥ नियामा मि ॥८॥ पशिलामो १८६ ॥ ARRPati:या --

·अध्यायः १८८]
उद्योगपर्व ५
४७९
सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८७
पन्यारीग्ण तत्र पुनम्नपति प्रातयाम्बया दर्शितम्बम्पादीवरात् 'भवान्तर भीम हनि यसि कन्या भूत्वा पवायुमाश
भविष्यति' इति वर टन्ध्याग्निनानम् ॥१॥
भीष्म उवाच-
प्रतिश्रुतश्च भूतेश त्वया भीष्मपराजयः ॥ १० ॥
ततस्तै तापसाः सर्वे तपसे धृतनिश्चयाम् । यथा स सत्यो भवति तथा कुरु वृपध्वज ।
दृष्ट्वा न्यवर्तयंस्तात कि कार्यमिति चानुवन् ॥१॥ यथा हन्यां समागम्य भीष्मं ग्रान्तनवं युरि॥११॥
तानुवाच ततः कन्या तपोद्धापीस्तदा । तामुवाच महादेवः कन्यां मिल पवजः।
निराकृताऽस्मि भीप्मेण भ्रंशिता पतिपर्मतः ॥२॥ न मे वागनृतं माह सत्यं भद्रे भविष्यति ॥ १०॥
वार्थ तस्य दीक्षा मे न लोकाथै तपोरनाः। हनिष्यसि रणे भीष्मं पुरपत्वं च लप्स्यसे ।
निहत्य भीष्मं गन्छेयं शान्तिमित्येव निधयः ॥३॥ स्मरिप्यसि च तत्सर्वं देहमन्यं गता सती ॥१३॥
यत्कृते दुःखवसतिमिमा प्राप्ताऽस्मि शाश्वतीम् । द्रुपदस्य कुले जाता भविष्यसि महारथः ।
पतिलोकाविहीना च नैव स्त्री न पुमानिह ॥ ४॥ शीवात्रचित्रयोघी च भविष्यसि सुसंमतः ॥१४॥
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं निवर्तिप्ये तपोधनाः । यथोक्तमेव कल्याणि सर्वमेतद्भविष्यति ।
एप मे हदि संकल्पो यदिदं कथितं मया ॥५॥ भविष्यसि पुमान्पश्चात्कस्माचिकालपर्ययात्।।१५।।
स्त्रीभारे परिनिर्विण्णा पुंस्त्वार्ये कृतनिश्चया। एवमुक्त्वा महादेवः कपर्दी पभावनः ।
भीप्मे प्रतिकिमि नास्मि वार्येति वै पुनः॥६॥ पश्यतामेव विप्राणां तवान्तरपीयत ॥ १६ ॥
तां देवो दर्शयामास शूलपाणिरमापतिः । ततः सा पश्यतां तेषां महीणामनिन्दिता ।
माये तेपा महपीणां सेन रूपेण तापसीम् ।।७॥ समाहत्य बनात्तस्मात्याष्ठानि वरवर्णिनी ॥ १७॥
छन्यमाना वरणाय सा वत्रे मन्पराजयम् । चितां कृत्वा मुमहती प्रहाय च हुताशनम् ।
हनिप्यसीति तां देवः प्रत्युवाच मनस्विनीम् ।।८॥ प्रदीप्तेऽनौ महाराज रोपटीप्तेन चेतसा ॥ १८ ॥
ततः सा पुनरेवाथ कन्या रुटमुवाच ह ।
उक्त्वा भीप्मवमायेति प्रविषेश हुताशनम् ।
उपपोत्यं देव स्त्रिया युधि जयो मम ॥९॥ ज्येष्टा काशिसुता राजन् यमुनामभितो नदीम् १९
स्त्रीभारेन च मे गाहं मनः शान्तमुमापते ।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि सप्तागीत्यधिकशतवमोऽध्यायः ॥ १८७ ॥
अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८८
भीमहन्तृपुत्रेप्सया तपथरतो द्रुपदम्य सीपुमान्भवितति शंकरादरटाभ । जानायाश्च कन्याया उपदेन पुत्रसेन ख्यापनम् ॥६॥
दुर्योधन उवाच-
भीष्म उवाच-
स्थं गिरसण्डी गाङ्गेय कन्या भूत्वा पुरा तदा । भार्या तु तस्य राजेन्द्र द्रुपदस्य महीपतेः ।
पुरपोऽभूयुधि श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १ ॥ महिपी दयिता ह्यासीदपुना च विशा पते ॥ २ ॥
[नील ] तत इति ॥ १॥ शान्त शौर्य धर्मरहिवम् [स०] वपसे वृतनिश्चय पूर्वजातिरमरणान्॥१९॥
॥ १० ॥ यमुनाममित यमुनाद्वीपे इत्यम् ॥ १९॥ इति श्रीमहाभारतीयोगपर्वणि मननागरणतन्यारत्यारा
इति श्रीम महाभारते उद्योगपणि नैलणणरे भारतमावदीपे
सप्ताशीयधिकशततमोभ्यायः ॥१०॥
सप्तागीयधिक्याततमोऽध्यार ॥ १८ ॥
[लक्षा०] नास्मि वायति वै पुनरित्यत्र वार्या निवा-
[अर्जु० ] दर्शयामास आत्मानमिति शेष ॥ ७॥ रितु योग्या नामि ॥६॥
लुभ्यमाना लोभ्यमाना ॥ ८॥ प्रदाय निधाय ॥ ८॥
इति श्रीम०मा०३०माकृष्ट सतासीन्यधिकशततमोम्यारा
इति श्रीम. मजुन मुद्यो सतासीयधिदानतमोभ्याय ॥१८॥ [ नील०] कथ शिखण्डीति ॥ १॥

·श्रीमन्महाभारते
[ अम्बोपारस्यानप९
एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदो वै महीपतिः । पुत्रस्नेहान्महाबाहुः सुखं पर्यचरत्तदा ।
अपत्यार्थे महाराज तोपयामास शंकरम् ॥ ३॥ सर्वानभिप्रायकृतान्भार्याऽलभत कौरख ।। १२ ।।
अस्मद्वधार्थ निश्चित्य तपो घोरं समास्थितः । अपुत्रस्य सतो राजो द्रुपदस्य महीपतेः ।
ऋते कन्यां महादेव पुत्रो मे स्यादिति ब्रुवन् ॥४॥ यथाकालं तु सा देवी महिपी द्रुपदस्य ह ॥१३॥
भगवन्पुत्रमिच्छामि भीष्म प्रतिचिकीर्पया। कन्यां प्रवररूपां तु भाजायत नराधिप ।
इत्युक्तो देवदेवेन स्त्रीपुमांस्ते भविष्यति ॥५॥ अपुत्रस्य तु राज्ञः सा द्रुपदस्य मनस्विनी ॥१४॥
निवर्तस्व महीपाल नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । ख्यापयामास राजेन्द्र पुत्रो ह्येप ममेति वै ।
स तु गत्वा च नगरं भार्यामिदमुवाच ह ॥ ६॥ ततः स राजा द्रुपदः प्रच्छन्नाया नराधिप ॥१५॥
कृतो यत्नो महादेवस्तपसाऽऽराधितो मया । पुत्रवत्पुत्रकार्याणि सर्वाणि समकारयत् ।
कन्या भूला पुमान्भावी इति चोक्तोऽस्मि शम्भुना ७ रक्षणं चैव मन्त्रस्य महिपी द्रुपदस्य सा ॥१६॥
पुनःपुनर्याच्यमानो दिष्टमित्यत्रवीच्छिवः । चकार सर्वयत्नेन ब्रुवाणा पुत्र इत्युत ।
न तदन्यच्च भविता भवितव्यं हि तत्तथा ॥८॥ न च तां वेद नगरे कश्चिदन्यत्र पार्वतात् ।। १७ ॥
ततः सा नियता भूत्वा ऋतुकाले मनस्विनी । श्रदधानो हि तद्वाक्यं देवस्याच्युततेजसः ।
पत्नी द्रुपदराजस्य द्रुपदं प्रविवेश ह ॥९॥ छादयामास तां कन्यां पुमानिति च सोऽब्रवीत् १८
लेमे गर्भ यथाकालं विधिहरोन कर्मणा । जातकर्माणि सर्वाणि कारयामास पार्थिवः ।
पार्पतस्य महीपाल यथा मां नारदोऽवयीत् ॥१०॥ पुवद्विधानयुक्तानि शिखण्डीति च तां विदुः॥१९॥
ततो दधार सा देवी गर्भ राजीवलोचना। अहमेकस्तु चारेण वचनान्नारदस्य च ।
तां स राजा प्रियां भार्या द्रुपदः कुरुनन्दन॥११॥ ज्ञातवान्देवयाक्येन अम्बायास्तपसा तथा ॥ २०॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८८॥
ऊननयत्यधिकशततमोऽध्यायः १८९
दशाणाधिपतेः कन्पया सह द्रुपदेन स्यपुत्र्याः परिणयनम् ॥ १॥ तंच विप्रलम्भं जानता कुपितेन दशार्णाधिपतिना दुपदाय
शुद्धा इतप्रेपणम् ॥१॥
भीम उवाच-
ततस्तां पार्पतो दृष्ट्वा कन्यां समाप्तयौवनाम् ।
चकार यत्नं द्रुपदः सुतायाः सर्वकर्मसु ।
स्त्रियं मत्वा ततश्चिन्तां प्रपेदे सह भार्यया ॥३॥
ततो लेख्यादिपु तथा शिल्पेषु च परंतप ॥१॥ द्रुपद उवाच-
इप्वोचव राजेन्द्र द्रोणशिप्यो बभूवह । कन्या ममेयं संप्राप्ता यौवनं शोकवर्धिनी ।
तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी ॥२॥ मया प्रच्छादिता चेयं वचनाच्छूलपाणिनः ॥ ४॥
चोदयामास भार्यार्थ कन्यायाः पुत्रवत्तदा ।
[नील०] खीपुमान् पूर्व स्त्री सैव पश्चात्पुमान् पूर्व [सर्व०] ख्यापयामासलोकेषु ॥ १५ ॥
फासैकसर्वेति समासः ॥ ५ ॥ द्रुपदं प्रविवेश ह तेन सह इति श्रीमहा० स० अष्टाशीत्यधिरशततमोऽध्यायः ॥१८॥
मिथुनीमावं जगाम |॥ ९ ॥ विधिदृष्टेन शानदृष्टेन [लक्षा०] दिष्टमित्यावीच्छित्र इत्यत्र दिष्टं दत्वं
फगंगा गर्भाधानास्येन पार्पनस्य गर्भ धार इति उत्तरण | दिश् अतिसर्जन इति धातुः ॥८॥ प्राजायत जनयामास ।
मंपन्धः ॥ १० ॥ अभिप्रायनान् पासनानिमितान् । अन्तणीतो णिच् ॥ १४ ॥
दोहदानित्यपः ॥ १२॥ प्राजायत प्रमूतरती ॥१४॥ इति श्रीमद यास भष्टातीत्यधिकशततमोध्यायः॥१८॥
इतिथीप उनी ने भाअटातरियधिरानमोग्यापः॥१८॥
[अर्जु.] दिष्टं प्राग्भयीय फर्म ॥ ८ ॥ पारण
[ नील० ] चकारति ॥ १॥ शूलयुक्तः पाणिः शूल.
नियुलपुम्पंग ॥ २० ॥
पाणिः सोस्यारतीति शूलपाणी तस्य शूलपाणिनः प्रीया.
निधाममा मन मसोभटारिशमोध्यायः॥१८ | दित्वान्मत्वर्थीय इनिः ॥४॥

·अध्यायः १९०] उद्योगपर्व ४८१ भार्योवाच- हिरण्यवर्मणः कन्या ज्ञात्वा तां तु शिखण्टिनी १३ न तन्मिथ्या महाराज भविष्यति कथंचन । पात्रीणां च सखीनां च बीडयाना न्ययेदयन् । त्रैलोक्यकर्ता कस्मादि च्या वक्तमिहार्हति ॥५॥ कन्यां पञ्चालराजस्य सुतां तां वै शिखण्डिनी १४ यदि ते रोचते राजन् वक्ष्यामि शृणु मे वचः । ततस्ता राजशार्दूल पाठ्यो दाशाणिकास्तदा । श्रुत्वेदानी प्रपद्येथाः स्वां मति पृपतात्मज ॥६॥ जग्मुराति परां प्रेष्याः प्रेपयामामुरेव च ॥ १५ ॥ क्रियतामस्य यत्नेन विधिवहारसंग्रहः । ततो दशार्णाधिपते: प्रेप्याः सर्वान्यवेदयन् । भविता तद्वचः सत्यमिति मे निविता मतिः ॥७॥ विप्रलम्भं यथावृत्तं स च चुक्रोध पार्थिवः ।।१६।। ततस्तौ निश्चयं कृत्वा तस्मिन्कार्येऽथ दम्पती । शिखण्ड्यपि महाराज पुंवद्राजकुले तदा । वस्यांचक्रतुः कन्यां दशार्णाधिपतेः सुताम् ॥८॥ विनहार मुदा युक्तः स्त्रीत्वं नैवातिरोचयन् ॥१७॥ ततो राजा द्रुपदो राजसिंहः ततः कतिपयाहस्य तच्छुत्ला भरतर्षभ ।। सर्वान् राजः कुलतः सन्निशाम्य । हिरण्यवर्मा राजेन्द्र रोपादाति जगाम ह ॥ १८ ॥ दाशार्णकस्य नृपतेस्तनूजा ततो दाशार्णको राजा तीव्रकोपसमन्वितः । शिखण्डिने वरयामास दारान् ॥ ९॥ दूत प्रस्थापयामास द्रुपदस्य निवेशनम् ॥ १९ ॥ हिरण्यवर्मेति नृपो योऽसौ दाशार्णकः स्मृतः । ततो द्रुपदमासाद्य दूतः काञ्चनवर्मणः । स च प्रादान्महीपालः कन्यां तस्मै शिखण्डिने १० एक एकान्तमुत्सार्य रहो वचनमब्रवीत् ॥ २० ॥ स च राजा दशार्णेषु महानासीत्सुदुर्जयः। दागार्णराजो रानंस्त्वामिदं वचनमब्रवीत् । हिरण्यवर्मा दुर्घर्पो महासेनो महामनाः ॥ ११ ॥ अभिपङ्गालकुपितो विपलब्धस्त्वयाऽनय ।। २१ ।। कृते विवाहे तु तदा सा कन्या राजसत्तम । अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मन्वितं तव । यौवनं समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी ॥१२॥ यन्मे कन्यां स्वकन्याथै मोहाद्याचितवानसि ॥२२॥ कृतदारः शिखण्डी च काम्पिल्यं पुनरागमन । तस्याद्य विमलम्भस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते । ततः सा पेद तां कन्यां कंचित्कालं स्त्रियं किल । एप लां सजनामात्यमुद्धरामि स्थिरो भव ॥ २३ ॥ इति श्रीमहाभारत उद्योगपर्वणि ऊलनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९ १८९ ॥ नवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९० दुपदनारमनो निर्दोपतां ख्यापयितुं लोकमध्ये वसूत्रं कन्यति परिशक्ते दशाणांपिपस्तचं तन्वं बृहीति भायाँ प्रति प्रभ. ॥ १ ॥ भीम उवाच- दूतैर्मधुरसंभापर्न तदस्तीवि संदिशन् ॥ २॥ एवमुक्तस्य दूतेन द्रुपदस्य तदा नृप । स राजा भूय एवाय ज्ञात्वा तत्वमथागमत् । चोरस्येव गृहीतस्य न मावर्तत भारती ॥१॥ कन्येति पाञ्चालमुतां त्वरमाणो विनिर्ययो ॥३॥ स यनमकरोत्तीयं संवन्धिन्यनुमानने । [नील० ] धात्रीणां पितृगृहादागताना सखीनां च विश्लम्भः प्रतारणम् ॥ १६ ॥ अभिषणात् विवाह ।। १४ ।। ता एव धात्र्यः स्वाः प्रेष्या दासी: प्रेपयामासुः समन्यात् ॥ २१ ॥ दशार्णपतिमिति शेपः ॥१५॥ विप्रलम्भं वञ्चनाम् ॥१६॥ इति श्रीमन्महाभारतन्यारन्यायामजुनमिनातायामुयोगपर्वणि उननवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १८९॥ उत्सार्य नीत्वा ।।२०।। मभिपनात्पराभवात् ॥ २१॥ [ सर्व० ] अभिपणाद्विप्रियाचरणान् ।। २१ ॥ उद्धरामि उच्छेत्स्यामि ।। २३ ॥ इति श्रीमहाभारतोयोगपगि सर्वजनारायणकृतीयापा- इति श्रीमन्महामारते उद्योगपगि नैलवण्ठीये भारतभावदीप भूननवन्यधिकशततमोध्यायः ॥ १८९ ।। उननबन्यधिशततमोऽध्यायः ॥ १८९॥ [अर्जु०] प्रेषयामासुः प्रेपणीयानि इति शेपः॥ १५॥ [नील०] एवमिति ॥ १॥ अगमत् ज्ञावान्।।३।। उद्यो०६४ ·૮ર श्रीमन्महाभारत [अन्योपाग्यागपा९ T ३ -- ततः संप्रेपयामास मित्राणाममितौजसाम् । पाञ्चालराजो दयितां मातरं नियण्टिनः १३ दुहितुर्विपलम्मं तं धात्रीणां वचनात्तदा ॥ ४ ॥ अभियास्यति मां कोपात्संबन्धी सुमदापलः । ततः समुदयं कृत्वा बलानां राजसत्तमः । हिरण्यवर्मा नृपतिः कर्पमाणो वापिनीम् ।। १४॥ अभियाने मर्ति चक्रे द्रुपदं मति भारत ॥५॥ किमिदानी फरिप्यायो महो फन्यामिमां मति । ततः संमन्त्रयामास मन्त्रिभिः स महीपतिः । शिखण्डी किल पुत्रस्ते कन्येति परिचितः १५ हिरण्यवर्मा राजेन्द्र पाञ्चाल्यं पार्थिवं प्रति ॥६॥ इति संचिन्त्य यत्नेन समित्रः सबलानुगः । तत्र चै निश्चितं तेपामभूद्राज्ञां महात्मनाम् । यश्चितोऽस्मीति मन्यानो मां किलोमिन्छनि १६ तथ्यं भवति चेदेतत्कन्या रामन् शिखण्टिनी ॥७॥ फिमत्र तथ्यं सुश्राणि मिथ्या किनहि शोभने । वद्धा पञ्चालराजानमानयिप्यामहे गृहम् । श्रुत्वा त्वत्तः शुभं पापयं संविधास्याम्यहं तथा||१७|| अन्य राजानमाधाय पञ्चालेपु नरेश्वरम् ॥ ८॥ अहं हि संशयं माप्तो बाला चेयं शिखण्डिनी। घातयिष्याम नृपति पाञ्चालं सशिखण्डिनम् ॥ ९ ॥ त्वं च राशि महलन्, संप्राप्तर वरवर्णिनि ॥१८॥ तत्चदाऽनृतमाशाय पुनर्दूतान्नराधिपः । सा त्वं सर्वविमोक्षाय तचमाख्याहि पृन्छतः । प्रास्थापयत्पार्पताय निहन्मीति स्थिरो भव ॥१०॥ तथा विदध्यां सुश्रोणि कृत्यमाशु शुचिस्मिते ॥१९॥ भीष्म उवाच- शिखण्डिनि च मा भैस्त्वं विधास्ये तत्र तत्त्वतः । स हि प्रकृत्या वै भीतः किल्बिपी च नराधिपः ।, कृपयाऽई वरारोहे वञ्चितः पुत्रधर्मतः ॥ २० ॥ भयं तीत्रमनुमाप्तो द्रुपदः पृथिवीपतिः ॥ ११ ॥ मया दाशार्णको राजा बञ्चितः स महीपतिः । विसृज्य दूतान्दाशाणे द्रुपदः शोकमूर्छितः । तदाचक्ष्व महाभागे विधास्ये तत्र यद्धितम् ॥२१॥ समेत्य भार्या रहित वाक्यमाह नराधिपः ॥ १२॥ जानता हि नरेद्रेण ख्यापनार्थ परस्य वै । भयेन महताऽऽविष्टो हृदि शोकेन चाहतः । प्रकाशं चोदिता देवी प्रत्युवाच महीपतिम् ॥२२॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९० ॥ एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९१ दुपदभार्यया जनमध्ये यथातत्वमाख्याते दुपदनापि वृत्तं मन्त्रिपु निवेद्य नगरगोपनं देवतासु समृद्दतरपूजाहोमादिप्रतिपादनं ध। शिखण्डिन्या च स्थणाकर्णाख्ययक्षरनं गत्वा प्राणविनाशायानशनेन शरीरशोपणं, यक्षेण चारमानं दर्शयित्वा तस्यै वरप्रतिश्रावणम् ॥१॥ भीष्म उवाच- आंचचक्षे महाबाहो भर्ने कन्यां शिखण्डिनीम् ॥१२॥ ततः शिखण्डिनो माता यथातत्त्वं नराधिप । [अर्जु०] भारती वार ॥१॥ [अर्जु०] समुदयं मेलकम् ।। ५ ॥ तमनृतं तं द्रुपदं [नील०] समुदयं समुदायम् ॥ ५॥ भार्याया अद. | मिध्याचारम् ॥ १०॥ ण्ड्यत्वं जानन् स्वस्य निर्दोषतां ख्यापयितुमुभयकृतमप्य- इति श्रीम० मर्डन० मो० नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९० ।। पराध लोकमध्ये भार्यायामेवासंजयितुं तामाह-शिख- [सर्व०] [तं क्षत्तारं दूतमाज्ञाय आज्ञाप्य गन्तुं] ण्डिनीति । यद्ययई शिसण्ड्यर्थे त्वया शिखण्डिन्या च किं तथ्यमयं पुमानिति मिथ्या चैतत् शिसण्डी? यश्चितत्वयाऽपि त्वं मा भैः शिसण्डिनि विषये विधारये ॥७॥ कृपया प्रतिविधास्ये पुत्रधर्मतः पुत्रो भवितेति युवयोधारणं पोपणं च करिष्ये न तु हिसिध्ये इत्यर्थः। वंचितो महादेवेन ॥ २० ॥ स्यापनार्थ परस्य । न यद्वा हे शिखण्डिनि त्वं मा भैः हे वरारोहे भायें वं मयैतावत् कालमेतञ् ज्ञातं ततो न मेऽपराध इति । पुरे घ मा भैरिति द्वयोरपि अभयं दत्वा जनमध्ये पृच्छति ख्यापनेन हिरण्यरोम्णि प्रतिपादयितुं जानतापि स्वीत्व ॥ २०॥ मयेति विधारये फरिष्ये ॥ २१ ॥ परस्य दुहितुः प्रकाशं लोकसमक्षं पृष्टा ॥ २२ ॥ मानोलारस्य च ॥ २२ ॥ इति श्रीम. तय सनात्यधिशततमोऽध्यायः ॥१९॥ इतिथीम ने भा नात्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९० ।। [नील० ] सत इति ॥१॥ - ·अध्यायः १९१] उद्योगपर्व ५ ४८३ एतच्छूला द्रुपदो यतसेनः अपुत्रया मया राजन् सपनीनां भयादिदम् । अयुद्धेन नित्तिं च मनसा चिन्तय प्रभो। कन्या शिखण्डिनी जाता पुरुषो वै निवेदिता ॥२॥ देवतानां प्रसादेन सर्वमेतद्भविष्यति ॥ १३ ॥ लया चैव नरश्रेष्ठ तन्मे मीत्याऽनुमोदितम् । मन्विभिमन्त्रितं सार्थ त्वया पृथुललोचन । पुत्रकर्म कृतं चैव कन्यायाः पार्थिवर्षभ ॥३॥ पुरस्यास्याविनाशाय यच राजेस्तथा कुरु ॥१४॥ भार्या चोहा त्वया राजन् दशार्णाधिपतेः सुता। दैवं हि मानुपोपेतं भृशं सिद्धयति पार्थिव । मयाच प्रत्यभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात् । परस्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः ॥१५॥ कन्या भूत्वा पुमान् भावीत्येवं चैतदुपेक्षितम् ॥४॥ तस्माद्विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह । अयस्व यथाकामं देवतानि विशंपते ॥१६॥ सर्व तत्त्वं मन्त्रविद्भयो निवेद्य । एवं संभापमाणौ तु दृष्ट्वा शोकपरायणौ । मन्त्रं राजा मन्त्रयामास राजन् शिखण्डिनी तदा कन्या ब्रीडितेव तपस्विनी ॥१७॥ यथायुक्तं रक्षणे वै मनानाम् ॥ ५॥ ततः सा चिन्तयामास मत्कृते दुःखितावुभौ । संवन्धकं चैव समर्थ्य तस्मिन् इमाविति ततश्चक्रे मति माणविनाशने ॥ १८ ॥ दाशार्णके वै नृपती नरेन्द्र। एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा । स्वयं कृत्वा विमलम्भं यथावत् निर्जगाम गृहं त्यक्त्वा गहनं निर्जनं वनम् ॥१९॥ मन्त्रकायो निश्चयं वै जगाम ॥६॥ यक्षेणार्द्धमता राजन स्थूणाकर्णेन पालितम् । स्वभावगुप्तं नगरमापकाले तु भारत । तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तद्वनम् ॥ २० ॥ गोपयामास राजेन्द्र सर्वतः समलंकृतम् ॥ ७ ॥ तत्र च स्थूणभवनं सुधामृत्तिकलेपनम् । आर्ति च परमां राजा जगाम सह भार्यया । लाजोल्लापिकधूमाढयमुच्चप्राकारतोरणम् ॥ २१॥ दशार्णपतिना सार्धं विरोधे भरतर्पम ॥ ८॥ तत्मविश्य शिखण्डी सा द्रुपदस्यात्मजा नृप । कथं संवन्धिना सार्थ न मे स्याद्विग्रहो महान् । अनश्नाना बहुतिथं शरीरमुदशोपयत् ।। २२ ।। इति संचिन्त्य मनसा देवतामर्चयत्तदा ॥९॥ दर्शयामास तां यक्षः स्थूणो मार्दवसंयुतः । ते तु दृष्ट्वा तदा राजन् देवी देवपरं तदा। किमर्थोऽयं तवारम्भः करिष्ये ब्रूहि मा चिरम् २३ अचा प्रयुञानमयो भार्या वचनमब्रवीत् ॥ १०॥ अशक्यमिति सा यक्षं पुनःपुनरुवाच ह । देवानां प्रतिपत्तिश्व सत्यं साधुमता सताम् । करिप्यामीति चै क्षिप्रं प्रत्युवाचाथ गुह्यकः ॥२४॥ किमु दुःखार्णवं प्राप्य तस्मादयतां गुरुन्॥११॥ धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे । देवतानि च सर्वाणि पूज्यन्तां भूरिदक्षिणम् । अदेयमपि दास्यामि हि यते विवक्षितम् ॥२५॥ अमयश्चापि हूयन्तां दाशार्णप्रतिषेधने ॥ १२ ॥ [नील.] संबन्धकं समर्थ्य युक्तमेव साम्बधिकं मया [अर्जु० ] मानुपोपेतं पौरुपयुक्तम् ॥ १५ ॥ सुधा- कृतं न प्रतारणा कृतेति उपपाद्य ॥ ६ ॥ देवी राज्ञी मृत्तिकालेपनं सुधा चूर्णविकारः सैव मृत्तिका तया लेपन ॥ १० ॥ साधुमता कल्याणक्वापि देवानां प्रतिपत्तिः यस्य । लाजा भृष्टयान्यम् । उल्लापिकाः अपूपाः । आपन्न: पूजा नित्यं कर्तव्येति शेप: किमु दुःसार्णवं प्राप्य कर्तव्येति प्राप्तापत् ॥ २१ ॥ तस्मात् भवान् गुरुन् देवाराधनार्थ ब्राह्मणान् अर्चयतां इति श्रीमन्महाभारतव्यारव्यायामर्नुनमिश्रकृतायामुयोगपर्वणि पूजयतु ॥ ११॥ भूरिदक्षिणं यथास्यात्तथा । प्रतिपेयने एक्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९॥ परावृत्त्यर्थ ॥ १२॥ सुनामृत्तिकलेपन सुधा चूर्ण सैव मृ. [स०] सुधारूपा मृत्तिका लेपनं यस्याः । योगिको त्तिका तया लेपनं यस्य लाजोल्लापिकः लाजानि उगीराणि धूपः अगरुपमृतिः॥ २१ ॥ उल्हापयति सूचयतीति लाजोल्लापिकः उशीरपरिमलयुक्त इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणपतटीवाया. धूमाढ्यमित्यर्थः । उगीरे लाजमुद्दिष्टमिति विश्वः ॥२१॥ मेकनवत्परिकशततमोध्याप.॥१९॥ इति श्रीम. नेल यो मा० एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥१९१५

·-
४८४
श्रीमन्महाभारत
[अम्बोपारयानप९
ततः शिखण्डी तत्सर्वमखिलेन न्यवेदयत् । तस्माद्रक्षस्व मा यक्ष मातरं पितरं च मे ॥ २८॥
तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूगाकाय भारत ॥ २६ ॥ प्रतिज्ञातो हि भवता दुःखपतिशमो मम ।
शिखण्ड्युवाच-
भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दितः ॥ २९ ॥
अपुत्रो मे पिता यक्ष नचिरानाशमेष्यति । यावदेव स राजा वै नोपयाति पुरं मम ।
अभियास्यति सक्रोधो दशार्णाधिपतिर्हि तम् ।।२७॥ तावदेव महायक्ष प्रसादं कुरु गुद्यक ।। ३०॥
महावलो महोत्साहः सहेमकवचो नृपः ।
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९१ ।।
द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९२
स्थूणाकर्णन संकल्पमात्रेण लिङ्गविनिमयः। दशार्णाधिपेन द्रुपदवचनाद्वरत्रीभिः शिवण्डिनः पुंस्त्र परीक्ष्य बहुविधं पारितोषिक
दवा स्वदेशगमनम् ॥ १॥ कुवरेण स्थूणाय शिखण्डिमरणपर्यन्तं खीत्वं धत्स्वेति शापः ॥२॥ एवं शिखण्डी त्रीपूर्व इति न तं
हनिप्यामीति भीष्मोक्तिः ॥ ३॥
भीम उवाच-
यक्षरूपं च तदीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत ॥९॥
शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाऽथ स यक्षो भरतर्षभ । ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव ।
प्रोवाच मनसा चिन्त्य देवेनोपनिपीडितः ॥१॥ विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत् ॥ १० ॥
भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव । यथावृत्तं तु तत्समाचख्यौ द्रुपदस्य तत् ।
भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे ॥२॥ द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्पमाहारयत्परम् ॥ ११ ॥
किंचित्कालान्तरे दास्ये पुल्लिंङ्ग स्वमिदं तव । सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा ।
आगन्तव्यं त्वया काले सत्यं चैव वदस्व मे ||३|| ततः संप्रेपयामास दशाधिपतेर्नृपः ॥ १२ ॥
प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामचारी विहनमः । पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति ।
मत्ससादात्पुरं चैव त्राहि वन्धुंश्च केवलम् ॥ ४ ॥ अथ दाशार्णको राजा सहसाऽभ्यागमत्तदा ॥१३॥
स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि तवेदं पार्थिवात्मजे । पञ्चालराज द्रुपदं दुःखशोकसमन्वितः ।
सत्यं मे पतिनानीहि करिष्यामि मियं तव ॥५॥ ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्ततः ॥१४॥
शिग्वण्ट्युवाच-
प्रेपयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम् ।
प्रतिदास्यामि भगवन्पुल्लिङ्गं तव सुव्रत । बेहि मद्वचनादूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम् ॥१५॥
किंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर ॥६॥ यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मते ।
प्रतियाने दगाणे तु पार्थिवे हेमवर्मणि । फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः ॥ १६ ॥
कन्यव हि भविष्यामि पुरुपस्त्वं भविष्यसि ॥७॥ एवमुक्तश्च तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम ।
भीम उवाच-
दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णकृपचोदितः ॥ १७ ॥
इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप ।
तत आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे ।
अन्यान्यस्याभिसंदेहे तो संक्रामयतां ततः ।।८॥ तस्मै पाञ्चालको राजा गामयं च मुसत्कृतम् १८
स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्णायक्षोऽथ भारत ।
[नीट.] शिबण्डीनि । चिन्त्य चिन्तयित्वा ॥१॥ भवति तथा । समकामयतां संक्रामितवन्तौ ।। ८॥ दी
विहनमः गापागगामी ॥ ४ ॥ समयं आप संदहे लि! पराभिभवसमर्थम् ॥ ९ ॥ हर्ष हपलिङ्गं ध्वजोच्छ्राया.
गम्यदिहोने उपचीयने निकाले प्रथैने इनि व्युत्पत्तेः। दिकम् आहारयत कारयामास ॥ ११ ॥ अद्धत्तां तथा
अभिमंदोंद इति पाटेऽपि मंदुमते प्रजा माज्यामिति बुद्धिं करोतु ॥ १३ ॥
युनारया ते एत्र ॥ ८॥
[मर्य०] अनभिद्रोहसमयमन्योन्याय अन्योन्यं
[अई. ] अभिदोहे पीटामावं यथा पीटा न } चपाते स्थूणेन शपथः नियण्टिनाङ्गीमियत इत्यर्थः ॥८॥

·अध्याय: १९२] उद्योगपर्व ५ ४८५ प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना । पृजितश्च प्रतियया निर्भर्त्य तनयां किल । तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच ह ॥१९॥ विनीतकिल्विषे पीते हेमवर्मणि पार्थिवै ॥ ३२ ॥ यदुक्तं तेन वीरण राज्ञा काञ्चनवर्मणा । प्रतियाते दगाणे तु हरल्या शिखण्डिनी । यत्तेऽहमधमाचार दुहिनाम्यभिवञ्चितः ॥ २०॥ कस्यचित्त्वय कालस्य कुवेरो नखाहनः । तस्य पापस्य करणारफलं प्रामुहि दुर्मते । लोकयात्रां प्रकुर्वाणः स्थूगस्यागानिवेशनम् ॥३३॥ देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि ।। २१ ।। स तद्गृहस्योपरि वर्तमान उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यमुतवान्धवम् । आलोकयामास धनाधिगोला। तदुपालम्भसंयुक्तं आवितः किल पार्थिवः ॥२२॥ स्थूणस्य यक्षस्य विवश वेश्म दशाणपतिना चोक्तो मन्त्रिमध्ये पुरोधसा । स्वलंकृतं माल्यगुणविचित्रः ॥ ३४ ॥ अभवद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः ॥ २३ ॥ लाजश्व गर्धेय तथा वितानरभ्यर्चितं धूपनधूपितं च । यदाह मां भवान् ब्रह्मन् संवन्धिवचनाचः । ध्वजः पताकाभिरलंकृतं च अस्योत्तरं प्रतिवचो दूतो राज्ञे वदिष्यति ॥ २४ ॥ भभ्यानपेयामिपदन्तहोमम् ॥ ३५ ॥ ततः संमेपयामास द्रुपदोऽपि महात्मने । तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम् । हिरण्यवर्मणे दृतं ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ २५ ॥ मणिरत्रसुवर्णानां मालाभिः परिपूरितम् ॥३६ ॥ तमागम्य तु राजानं दशाणाधिपति तदा । नानाकुसुमगन्धाढवं सिक्तसंमृष्टशोभितम् । तद्वाक्यमाददे राजन् यदुक्तं द्रुपदेन ह ॥ २६ ॥ अयानवीयनपतिस्तान्यज्ञाननुगांस्तदा ।। ३७ ।। आगमः क्रियतां व्यक्तः कुमारोऽयं सुतो मम । स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः । मिथ्यैतदुक्तं कैनापि तदश्रद्धेयमित्युत ॥ २७ ॥ नोपसर्पति मां चैव कस्मादय स मन्दयीः ॥ ३८॥ ततः राजा हपदस्य श्रुत्वा यस्माजानन्त मन्दामा मामसो नोपसर्पति । विमर्पयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः। तस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति में मतिः ३९ संपेपयामास सुचारुरूपाः शिख- यक्षा ज्यु:- ण्डिनं स्त्रीपुमान्वेति वेत्तुम् ॥ २८ ॥ द्रुपदस्य मुता राजन रातो जाता शिखण्डिनी । ता: मेपितास्तत्त्वमा विदित्वा तस्या निमित्ते कस्मिंश्चित्साहायुरुपलक्षणम्।।४०॥ पीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम् । अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतो तिष्टते गृहे । शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र नोपसर्पति तेनासौ सनीडः स्त्रीसरूपवान् ॥४१॥ दाशार्णराजाय महानुभावम् ।। २९ ॥ एतस्मात्कारणाद्वाजन् स्थूणो न वाद्य सर्पति । ततः कृत्वा तु राजा स आगमं मोतिमानय । श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिद तिष्ठताम् ॥४२॥ संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह ॥ ३०॥ आनीयतां स्घृण इति ततो यक्षाधिपोऽनवीन । शिखण्डिने च मुदितः पादाद्वित्तं जनेश्वरः । कर्तास्मि निग्रहं तस्य प्रत्युवाच पुनःपुनः ॥४३॥ हस्तिनाऽधांश्व गायव दास्योऽध बहुलास्तथा ३१ [नील.] उत्तरमुत्कृष्टतरम् ॥ २४ ॥ आगमः | आमिपमप्रमेयमिति पाठस्तु मूर्यकल्पितः ॥ ३५ ॥ परीक्षा ॥ २७ ॥ उशीरजः पाठान्तर लाजैग्नीः तिष्ठते गृह एव स्थिरोऽस्ति ॥ ४१ ॥ त्वाञ्च भक्ष्यं लड्डुफे दण्डादि दन्तत्र्यापारमाहम् । अन्नमदनी वामद्य ।। ४२ ।। यम् ओदनपायसखण्डगरादि । भोज्यं लेझरूपम् । पेयं [अर्जु०] मागमः परीक्षा ॥ २७ ॥ लोगनुयानं मुरासादि । आमिपं मांसमभ्यर्हितत्वादस्य भक्ष्या-लोकसंचरणम् ॥ ३३ ॥ स धनाधिगोता ॥ ३४॥ यकरणम् । एतान्येर दन्तहोमा दन्त यन्त इति व्युत्प- | वितानैः चन्द्रतापैः ॥ ३५ ॥ सिक्तं गन्धनलैः, संमृष्टं त्याऽभ्यवहार्याणि यस्मिन् तं भक्ष्यान्नपेयामिपदन्तहोमम् ।। वनादिना, शो[वि ?] भित टैपनचित्रेण ।। ३७ ॥ . -- ·"3 श्रीमन्महागारते [मम्योपाग्यानपर्व ९. सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्दमाहूतः पृथिवीपते । गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम् ॥५६॥ खीसरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः ॥४४॥ । भीष्म उवाच- तं शशापाथ संक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दन । एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत । एवमेव भवत्वद्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः ॥ ४५ ॥ प्रत्याजगाम नगरं हर्पण महता वृतः ।।५७ ।। ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा पूजयामास विविधंगैधमाल्यमापनः । यस्माददास्त्वमवमन्येह यक्षान् । द्विजातीन्देवताश्चैव चैत्यानध चतुष्पयान् ।। ५८ ॥ शिखण्डिनो लक्षणं पापबुद्धेः स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन् ॥ ४६॥ द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थन शिखण्डिना। मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह वान्धवैः ।।५।। अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्त्वया कृतम् । शिष्यार्थ प्रददौ चाथ द्रोणाय कुरुपुङ्गव । तस्मादधप्रभृत्येव स्त्री त्वं सा पुरुषस्तथा ॥ ४७ ॥ शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा ॥६०॥ ततः प्रसादयामासुर्यक्षा चैश्रवणं किल । प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः । स्थूणस्याथै कुरुप्वान्तं शापस्येति पुनःपुनः ॥४८॥ शिखण्डी सह युष्माभिर्धष्टद्युम्नश्च पार्पतः ॥ ६१॥ ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः । मम वेतचरास्तात यथावत्सत्यवेदयन् । सर्वान् यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्पया ॥४९॥ जडान्धवधिराकारा ये मुक्ता द्रुपदे मया ।। ६२ ।। शिखण्डिनि हते यक्षाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यते । एवमेप महाराज स्त्रीपुमान्दुपदात्मनः । स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः ॥५०॥ स संभूतः कुरुश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः ॥६३ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराजः सुपूजितः । प्रययौ सहितः सर्वैनिमेपान्तरचारिभिः ॥५१॥ ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अंबानामेति विश्रुता । स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदा । द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ ।। ६४ ॥ समये चागमत्तूर्ण शिखण्डी तं क्षपाचरम् ।। ५२॥ नाहमेनं धनुष्पाणि युयुत्सुं समुपस्थितम् । सोऽभिगम्यानवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति । मुहूर्तमपि पश्येयं पहरेयं न चाप्युत ॥६५॥ तमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः ॥५३॥ व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम् । आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम् । स्त्रियां खीपूर्वके चैव स्त्रीनाम्नि स्त्रीसरूपिणि ॥६६॥ सर्वमेव यथारत्तमाचचक्षे शिखण्डिने ।। ५४॥ न मुञ्चेयमहं वाणमिति कौरवनन्दन । न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम् ।। ६७ ॥ यक्ष उवाच- एतत्तत्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः शप्तो बैश्रवणेनाई त्वत्कृते पार्थिवात्मज । ततो नैनं हनिप्यामि समरेणाततायिनम् ॥६८॥ गछदानी यथाकामं चर लोकान्यथासुखम् ॥५५॥ यदि भीष्मः स्त्रियं हन्यात्सन्तः कुर्युर्विगईणम् । दिष्टमेनत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् । नैनं तस्माद्धंनिप्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थित्तम् ।।६९।। [सर्य०] आगमः परीक्षा ॥ २७ ॥ दिभिः । चैत्यान् प्राममध्ये पूजितान् वृक्षान् ॥ ५॥ [नील.] चतुष्पादं प्रहणधारणप्रयोगप्रतीकारेश्चतुभिः चतुष्पादं दृढदुककलचित्रम. ()॥६१॥ जडान्वरधिरा. पादेयुक्तम् ।। ६१ ॥ णामिवाकारो व्यजकमावो येपां ते ॥ ६२ ।। [अनु॰] दृष्टं विधिना पुग सृष्टि काले इतो मत्स्था- [सर्व०] पाण्डवैः सह मिझार्य प्रददावित्यन्वयः । नतु मुदं लेभे; पाण्डवानां तेन सह संबन्धाभावात् ॥५९ गान मम घुम्त्यं गृहीत्या ते गमनं पालन्यस्य धनदस्या- चतुष्पादं स्टपुष्करगट्यरूपम् (1)11 ६१ ॥ गमन पचो मम नामानिरिनि यापन् । दिष्टमिति पाठे इति श्रीमहाभारतोयोगपाणि नागपणातम्याइपापा भागधेयं तप पुग पुगवनम् ॥ ५६ ।। महापनः मुषा दिनपत्यभिपतनमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ + ·उद्योगपर्व ५ - अध्यायः १९३] ४६ वैशंपायन उवाच- मुहूर्तमिव स ध्याता भीष्मे युक्तममन्यत ।। ७० ।। एतच्छुत्वा तु कौरन्यो राजा दुर्योधनस्तदा । इति श्रीमहाभारते उद्योगपणि द्विनवत्यधिस्यततमोऽध्यायः ॥ १९२ ॥ निनात्यधिकशततमोऽध्यायः १९३ परसेना कियता कान नियानि पृष्टी मद्रोणपठौणिकण मेण मासमासयारात्रपञ्चगवैरिति प्रनितानम् ॥ १ ॥ भामण वर्णस्योपहाम ॥२॥ संजय उवाच-- आनीनैव युद्धन योद्धव्य इतरो जनः । प्रभातायां तु शर्वया पुनरेव सुतम्तव । मायायुद्धेन मायावी इत्येनद्धर्मनिश्चयः ॥ १० ॥ मध्ये सर्वस्य सन्यम्प पितामहमपृच्छत ॥ १ ॥ हन्यामहं महाभाग पाण्डवानामनीकिनीम् । पाण्डवेयस्य गाङ्गेय यदेतन्सन्यमुद्यतम् । दिवसे दिवसे कन्या भागं प्रागाहिकं मम ॥१२॥ प्रभूतनरनागाचं महारयसमाकुलम् ॥ २॥ योधानां दशसाहस्रं कृत्वा भागं महायुते । भीमार्जुनप्रभृतिभिर्महेवासमंदावलैः। सहस्रं रथिनामेरुमेप भागो मतो मम ॥ १२ ॥ लोकपालमर्मगुप्तं धृष्टद्युम्नपुरोगमः ॥३॥ अनेनाहं विधानेन सन्नद्धः सततोत्थितः । अप्रधृष्यमनावार्यमुद्भूतमित्र सागरम् । क्षपयेयं महत्सैन्यं कालेनानेन भारत ॥ १३ ॥ सेनासागरमलोभ्यमपि देवर्महाहवे ॥४॥ मुच्चयं यदि वास्त्राणि महान्ति समरं स्थिनः । केन कालेन गाड्नेय क्षपयेथा महायुते । गतसाहसपातीनि हन्यां मासेन भारत ॥ १४ ॥ आचार्यों वा महेवासः कृपो वाशु महाबलः।।५।। संजय उवाच- कों वा समरश्लाघी ठौणि द्विजसत्तमः । श्रुला भीप्मस्य तद्वाक्यं राजा दुर्योधनस्तनः । दिव्यास्त्रविदुपः सर्वे भवन्तो हि वले मम ॥ ६॥ पर्यपृच्छत राजेन्द्र द्रोणमगिरसां वरम् ।। १५ ।। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे । आचार्य केन कालेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिशान । हृदि नित्यं महाबाहो वक्तुमर्हसि तन्मम ॥ ७ ॥ निहन्या इति तं द्रोणः प्रत्युवाच हसन्निव ॥१६॥ भीष्म उवाच- स्थविरोऽसि महाबाहो मन्दमाणविवेष्टितः । अनुरूपं कुरुश्रेष्ठ लग्येतत्पृथिवीपते । गखाग्निना निर्दहेयं पाण्डवानामनीकिनगम् ॥१७॥ बलावलममित्राणां तेषां यदिह पृउसि ॥ ८ ॥ यथा भीष्मः शान्तनवो मासेनेति मतिर्मम । शृणु राजन्मम रणे या शक्तिः परमा भने । एपा मे परमा शक्तिरेतन्मे परमं वलम् ।। १८ ॥ शस्त्रीय रणे यच्च भुजयोथ महामुन ॥९॥ [नील०] युक्त स्त्रीपु अयुद्धमिति शेप. ॥ ७० ॥ न चा इत्यन्तस्य स्वारसैन्ययोलावले तात्पर्या. ॥१॥ इति श्रीमन्महाभारते उयोगपर्वणि नरकीय भारतमावीरे इतरोऽवरः ॥१०॥ मागाहिकमप्यहि प्रयमकार्यम् ॥११शा द्विनवत्यधिकशतनमोऽध्याय ॥ १९ ॥ इति श्रीमन्महाभारत यारपारामजुन मिश्रकृतायामुशोगपणि [अर्जु० ] युक्तमुचितम् ।। ७० ॥ विनय यधिकशतनमोऽध्याय ॥ १९३॥ इति श्रीमन्महाभारतम्यारयायामर्डनमिश्रा तायामुयोगपति [स] प्रागाहिक अह. पूर्वभागकार्यम् ॥ ११ ॥ द्विनवयविनतमोऽध्यायः ॥ १९२ ।। इति श्रीमहाभारनोरोगपर्वणि मसनारायणतया पाया [नील.] प्रभावायामिति ॥ १॥ प्रागाहिक अह. विनवत्यरिक्शतनमोऽध्याय ॥ १९३॥ पूर्वभागार्यम् ॥ ११॥ [लक्षा०] भागाधिकं ममन्यत्र ममभागाविस्मकदि- इति श्रीमन्महाभारते योगपर्वणि मैलकण्टीये भारनभावदीपे नस्य दशसहस्रात्मकमागे नियमाने विकसैन्य दिवस विनवयधिकशततमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ दिवसे भागान् यत्वा हल्याम् । एवं मागे नियमाणे [अर्जु० ] प्रभाताया तु शामित्यादैः सहस्रायुनशो यावन्ति दिनानि भान्ति वारदिन्यामिति भावः॥१०॥ इयो ६९ ·श्रीमन्महामारी [ বাঘান ধ इ ... -- द्वाभ्यामेव तु मामाभ्यां कृपः शारद्वतोऽवगीत् । नहि यापद्रणे पार्थ वाणगड्यनुधरम् ॥ २१ ॥ द्रौणिस्तु दशरात्रेण प्रतिनशे पलक्षयम् ॥ १९ ॥ पागुदेवसमापुतं अनायान्तमाये । कर्णस्तु पश्चरात्रेण मतिनशे मद्दाराचित । समागन्छसि राधेय तेनयमभिमन्यसे । तन्छुपा सूतपुत्रस्य वायं सागरगासुतः ॥२०॥ शरपमेरं च भूगश्च त्वया यतुं यथेष्टतः ॥२२ ।। जहास सस्वनं हासं वाग्यं चेदमुपाय है। इति श्रीमहाभारते उद्योगपाणि विनवत्यधियाचनतमोऽध्यायः ॥ १९३ ।। चतुर्नपत्यधिकशततमोऽध्यायः १९.५ गुधिधिरेण पृष्टोऽर्जन. पाशुपतारेण श्रीनपि रोशनिमिपेण हत्या ना तयुक्तमत भाजपनर युदन पराप्याम इस्पषरयानी. यानां पराममममर्णयत् ॥ १॥ वैशंपायन उवाच- असंशयं महारान हन्युरेव न संशयः ॥ ९ ॥ एतच्छुत्वा तु कौन्तेयः सर्वान्भ्रातृनुपदरे । अपैतु ते मनस्तापो यथा सत्यं ब्रवीम्यहम् । आहृय भरतश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १॥ हन्यामेकरना वासुदेवमहाययान् ॥ १० ॥ युधिष्ठिर उवाच- सामरानपि लोकांखीन्सर्वान्स्थावरजगमान् । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु ये चारपुरुषा मम । भूतं भव्यं भविष्यं च निमेपादिति मे मतिः॥१२॥ ते प्रति प्रयच्छन्ति ममेमां व्युपितां निशाम् ॥२॥ यत्तद्धोरं पशुपतिः प्रादादखं महन्मम । दुर्योधनः किलापृच्छदापगेयं महायतम् । कैराते द्वन्द्वयुद्धे तु तदिदं मयि वर्तते ॥ १२ ॥ केन कालेन पाण्ड्ना हन्याः सैन्यमिति प्रभो ॥३॥ ययुगान्ते पशुपतिः सर्वभूतानि संहरन् । मासेनेति च तेनोक्तो धार्तराष्ट्रः सुदुर्मतिः । प्रयुङ्गे पुरुषव्याघ्र तदिदं मयि वर्तते ॥ १३॥ तावता चापि कालेन द्रोणोऽपि प्रतिजज्ञिवान् ॥४॥ तन्न जानाति गाङ्गेयो न द्रोणो न चं गौतमः। गौतमो द्विगुणं कालमुक्तवानिति नः श्रुतम् । न च द्रोणसुतो राजन्कुत एव तु सूतजः ॥ १४ ॥ द्रोणिस्तु दशरात्रेण प्रतिजज्ञे महाखवित् ॥५॥ न तु युक्तं रणे हन्तुं दिव्यरः पृथग्जनम् । तथा दिव्यास्त्रविकर्णः संपृष्टः कुरुसंसदि।' आर्जनैव युद्धन विजेण्यामो वयं परान् ॥१५॥ पञ्चभिर्दिवसहन्तुं स सैन्यं प्रतिनशिवान् ॥ ६॥ तथेमे पुरुषव्याघ्राः सहायास्तव पार्थिवः । तस्मादहमपीच्छामि श्रोतुमर्जुन ते वचः । सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे युद्धाभिकाविणः १६ कालेन कियता शत्रून् क्षयेरिति फाल्गुन ॥ ७॥ वेदान्तावभृथस्नाताः सर्व एतेऽपराजिताः । एवमुक्तो गुडीकेशः पार्थियेन धनंजयः । निहन्युः समरे सेनां देवानामपि पाण्डव ।। १७ ॥ वासुदेवं समीक्ष्येदं वचनं प्रत्यभापत ॥८॥ शिखण्डी युयुधानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः । सर्व पते महात्मान'कृताखाचित्रयोगिनः । भीमसेनो यमौ चोभौ युधामन्यूचमौजसौ ।। १८ [लक्षा०] समागच्छसि राधेयेत्यन यावत् यदा समा-न्त एन दारक्रियया सहैव यागं कृतवन्त इत्यर्थः ।। १७ गच्छसि तावत्तदा त्वं नैनमनमन्यसे ॥ २२ ॥ इति श्रीमन्महाभारते,उद्योगपणि नैरवण्ठीये भारतभारदी इति श्रीमहाभारते वयोगपणि वादिराजतीतिशालकारे चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १९४ ॥ निवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १९३ ॥' [अर्जु० ] उपतरे एकान्ते ॥ १॥ प्रवृत्ति वार्ता [ नील० ] एतच्छुत्वेति ॥ १ ॥ व्युपिनां निशां व्युपिता निशां प्रभाते प्रयछन्ति कथयन्ति ॥ २ ॥ प्रभातकाले ॥२॥ भूतमुत्पन्नं भन्यमुत्पाद्यमानमनयो । पृथग्जनमनखविदम् ॥ १५ ॥ वेदान्तावभृथस्नाताः । यीजभूतयोनाशे वीजाभावाविप्यस्यापि नाशो मयेव । वेदस्यान्ते समा योऽवभृथस्ता स्माताः ॥ १७ ॥ पर्तव्य इत्यर्थ ॥ ११ ॥ वेदान्तावस्यनावा: पदग्रहणा. [सर्प० व्युपितां निशां प्रभातसमये उपसि ॥२॥ है

·अध्यायः १९५]
उद्योगपर्व ५
विराद्यपदौ चोभी भीष्मद्रोणसमौ युधि। अभिमन्युश्च बलवान् द्रौपद्याः पञ्च चात्मनाः ।
रासश्चैव महावाहुँडिम्बश्च महाबलः ॥ १९॥ स्वयं चापि समर्थोऽसि त्रैलोक्योन्सादनेऽपि च २१
पुत्रोऽस्याञ्जनपर्वा तु पहावलपराक्रमः । क्रोधाद्यं पुरुपं पश्येम्तया शक्रसमद्युते ।
शैनेयश्च महाबाहुः सहायो रणकोविदः ।। २०॥ सक्षिप्रं न भांद्यक्तमिति त्वां यदि कोरव ॥ २२ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि चतुर्नवत्यधिकशततमोऽन्याय. ।। १९४ ।।
-
पञ्चनपत्यधिकशततमोऽध्यायः १९५
पाराष्ट्रमैनिानां युद्दाय नगरानिक्रम शिविरमश ॥१॥
वैशंपायन उवाच-
कृतवर्मा सहानीकविगतश्च महारयः ।
ततः प्रभाते विमले धार्तराष्ट्रेण चोदिताः । दुर्योधनश्व नृपतिभिः परिवारितः ॥ ९ ॥
दुर्योधनेन राजानः प्रययुः पाण्डवान्मति ॥१॥ शलो भूरिश्रवाः शल्यः कौसल्योऽध वृहद्रयः ।
आप्लाव्य शुचयः सर्वे स्रग्विणः शुरुवाससः । एते पश्चाटनुगता धार्तराष्ट्रपुरोगमाः ॥१०॥
गृहीतशस्त्रा ध्वजिनः स्वस्ति वाच्य हुतामयः ।।२।। ने समेत्य यथान्यायं धार्तराष्ट्रा महाबलाः ।
सर्वे ब्रह्मविदः शूराः सर्वे मुचरितव्रताः कुरुक्षेत्रस्य पदार्थ व्यवातिष्ठन्त दंगिताः ॥ ११ ॥
सर्वे कामकृतश्चैव सर्वे चाहवलक्षणाः ॥ ३॥ दुर्योधनस्तु शिविरं कारयामास भारत ।
आइयेषु पराँल्लोकान् जिगीपन्तो महाबलाः । यथा हास्तिनपुरं द्वितीयं समलंकृतम् ।। १२ ।।
एकाग्रमनसः सर्वे श्रधानाः परस्परम् ॥ ४॥ न विशेष विजानन्ति पुरस्य शिविरस्य वा ।
विन्दानुपिन्दावावन्त्यौ केकया यादिकैः सह । कुराला अपि राजेन्द्र नरा नगरवासिनः ।। १३ ।।
प्रययुः सर्व एवैते भारद्वाजपुरोगमाः ॥५॥ वादृशान्येव दर्गाणि राज्ञामपि महीपतिः ।
अश्वत्थामा शान्तनवः सैन्धवोऽथ जयद्रथः । कारयामास औरव्यः गतगोऽय सहस्त्रगः ॥ १४ ॥
दाक्षिणात्याः प्रतीच्याच पार्वतीयाथ ये नृपा॥६॥ पञ्चयोजनमुZज्य मण्डलं तद्रणाजिरम् । .
गान्धारराजः शकुनिः प्रायोदीन्याश्च सर्वशः। सेनानिनेगांस्ने राजन्नाविशन्तसड़गः ॥१५॥
शकाः किराता यवनाः शिवयोज्य वसातयः ॥७॥ तत्र ते पृथिवीपाला यथोत्साई ययापलम् ।
वः स्वैरनीकैः सहिताः परिवार्य महारथम् । विविशुः निराण्या द्रव्यवन्ति सहगः ॥१६॥
एते महारथाः सर्वे द्वितीये निर्ययुर्वले ॥ ८ ॥
- घेदान्ते वेदाध्ययनान्ते व्रते स्माता इझावमथे स्नाताः । ॥२॥ मध्ये उलग नृष्ट्वा पञ्चयोजनं वर्तुलं परिधि
कालेनानेन द्वित्रिमासावधिना । भूतभव्ययोस्तत्सत्ताकाले । कृत्येत्यर्थः ।सेनानिमेशा सैनिका, वणियाश्वादयः १५
हननस्यापेक्षितत्वम् ॥ ३॥
इति श्रीमहाभारते उयोगपर्वणि नेटकरे भारतभावी
इति श्रीमहाभारतोयोगपर्वणि सर्वशनारायणतन्याख्यायां
प.उनपत्यधिकशततमोऽध्याय ॥१९॥
चतुर्नरत्यविस्ताततमोऽध्यायः ॥ १९४॥ - [अर्जु.] आप्नाव्य स्नात्वा । बलि वाच्य Tr
[लक्षा०] वेदान्तानमयनाता इत्या वेदोत्तमणा- निति शेपः ।। २ । आहितलक्षणाः र यातचिह्नाः ॥३॥
मन्ते अवमृथस्नाता इत्यर्थ. ॥ १७ ॥
महारथं भीष्मम् ॥ ८॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराततीयकृतदक्षा कारे
[सर्व०] आप्ताव्य स्नात्वा ॥२॥ आस्तिलक्षणा
चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्याय. १९४ ॥
धृतराष्ट्रचिह्नाः ॥ ३ ॥
[अर्जु० ] अस्य घटोत्कचस्य ॥ २०॥
[लक्षा०] कुरक्षेत्रस्य पधाध इत्यत्र पवादागस्य अ
इति श्रीमन्महाभारत पाख्यायामर्जुनमितापामुगिपर्वणि
चतुर्नपन्यरिक्शनतमोऽध्याय ।। १९४॥
पूर्वभागे ।। ११ ॥
इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादियजीपंतल गल्तार
[नील० ] ततः प्रमाते इति ॥ १ ॥ आगव्य माला पञ्चनरत्यधिकशनतमोभ्याय ॥ १९ ॥

·४९० धौमा महाभारत [सम्पोपान्यानपर्व ५ तेपां दुर्योधनो राना ससैन्यानां महात्मनाम् । ये चान्येऽनुगतास्तत्र मूतमागधयन्दिनः ।। १८॥ व्यादिदेश सबाह्यानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ॥१७पणिजो गणिकाचारा ये चव प्रेक्षका जनाः । सनागाश्चमनुष्याणां ये च शिल्पोपजीविनः । सांस्तान फौरवां राजा विधिपन्यन्यवक्षत ॥१९॥ इति श्रीमहाभारते उद्योपर्वणि पश्चनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। १९५ ॥ पण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः १९६ गुधिष्ठिरेण सेनां विभय सेनापतिसारकरणम् ॥१॥ वैशंपायन उवाच- हृष्टानां तत्र योधानां शन्दो दिवमिवास्पृशत् १० तथैव राजा कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । स्वयमेव ततः पश्चाहिरागुपदान्वितः । धृष्टद्युम्नमुखान्वीरांचोदयामास भारत ॥१॥ अथापरमहीपालैः सह प्रायान्महीपतिः ।।११।। चेदिकाशिकरूपाणां नेतारं दृदविक्रमम् । भीमधन्वायनी सेना धृष्टद्युम्नेन पालिता। सेनापतिममित्रघ्नं धृष्टकेतुमथादिशत् ॥ २॥ गङ्गेव पूर्णास्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत ।।१२।। विराट द्रुपदं चैत्र युयुधानं शिखण्डिनम् । ततः पुनरनीकानि न्ययोजयत बुद्धिमान् । पाञ्चाल्यौ च महेष्वासौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥३॥ मोड्यन् धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां बुद्धिनिश्चयम् ।। १३ ।। ते शूराचित्रवर्मागस्तमकुण्डलधारिणः । द्रौपदेयान्महेष्वासानभिमन्युं च पाण्डवः । आज्यावसिक्ता ज्वलिता धिष्ण्येष्विव हुताशनाः ४ नकुलं सहदेवं च सर्वांश्चैव प्रभद्रकान् ॥ १४ ॥ अशोभन्त महेप्यासा ग्रहाः प्रज्वलिता इव । दश चाश्वसहस्राणि द्विसहस्राणि दन्तिनाम् । अथ सैन्यं यथायोगं पूजयित्वा नरर्पभः ॥ ५॥ अयुतं च पदातीनां रथाः पञ्चशतं तथा।। १५ ॥ दिदेश तान्यनीकानि प्रयाणाय महीपतिः। भीमसेनस्य दुर्घ प्रथमं प्रादिशगलम् । तेपां युधिष्ठिरो राजा ससैन्यानां महात्मनाम् ॥६॥ मध्यमे च विराट व जयत्सेनं च पाण्डवः ॥१६॥ न्यादिदेश सबाह्यानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् । महारयौ च पाश्चाल्यौ युधामन्यूचमौजसौ। सगजाश्वमनुष्याणां ये च शिल्पोपजीविनः ॥ ७॥ वीर्यवन्तौ महात्मानौ गदाकार्मुकधारिणौ ॥ १७ ॥ अभिमन्यु बृहन्तं च द्रौपदेयांश्च सर्वशः। अन्वयातां तदा मध्ये वासुदेवधनंजयौ । धृष्टद्युन्नमुखानेतान् प्राहिणोत्पाण्डुनन्दनः ॥ ८ ॥ वभूवुरतिसंरब्धाः कृतप्रहरणा नराः ॥ १८ ॥ भीमं च युयुधानं च.पाण्डवं च धनंजयम् । तेपां विंशतिसाहसा हयाः शरैरधिष्ठिताः । द्वितीय प्रेपयामास बलस्कन्धं युधिष्ठिरः ॥९॥ पश्च नागसहस्राणि स्थवंशाश्च सर्वशः ॥ १९ ॥ भाण्डं समारोपयतां चरतां संप्रधावताम् । [अर्जु०] वारा वारविलासिन्यः वैश्या इत्यर्थः ॥१९॥ वलस्कन्वं सेनासमूहम् ॥ ९ ॥ भाण्डं युद्धोपकरणं, इति श्रीम० म० मुयो० पचनात्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १९॥ यादीनां चरताम् ॥ १०॥ चरम पश्चात् । भीमधन्ना- [स०] दारा वारस्त्रियः ॥ १९ ॥ यती सेना भीमधन्नभिवायती देध्ये वा यस्याः (?)॥१२॥ इति श्रीम० उपो० सई पञ्चनवत्यधिकशततमोऽध्याय ॥ १९ ॥ [सर्य० ] स्कन्धम् समूहम् ॥ ९॥ भाण्डमुपकरणम् [नील० ] तथैवेति ।। १ ।। बलस्कन्धं सैन्यसमुदा- । ॥ १० ॥ युद्धिनिःस्रव बुद्धेविषयं प्रतिस्रवम् ॥ १३ ॥ यम् ॥ ९॥ भाण्डं युद्धोपकरणम् ॥ १० ॥ भीमपन्यान ) द्रौपदेयानित्यादिना योजयत इति क्रियान्वयः ॥ १४ ॥ अयन्ते प्रचरन्त्यस्यामिति भीमधन्यायनी ॥१२॥ कृतप्र- [लक्षा०] भाण्डं समारोपयतामित्यन्न भाण्डं युद्धोप- फरणम् ।। १० । आयती आयामवती ॥ १२ ॥ हरणा:यनयुद्धाः ॥ १८॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि वादिराजतीर्थ तरक्षाकारे [अहं०] विष्ण्येपु अग्निहोनादिकुण्डस्थानेषु ॥४॥ पाणवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६ ॥ -- ·अध्यायः १९६] उद्योगपर्व ५ ४९१ पदातयश्च ये शूराः कार्मुकासिगदाधराः । वमन्वयात्सत्यवतिः सोचित्तियुद्धदुर्मदः । सहस्रशोऽन्वयुः पवादग्रतथ सहस्रशः ॥ २० ॥ श्रेणिमान्दमुदानश्च पुत्रः काम्यस्य वा विभुः॥२८॥ युधिष्ठिरो यत्र सैन्ये स्वयमेव वलार्णवे । स्था विंशतिसाहया ये तेपामनुयायिनः तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठं पर्यवस्थिताः ।। २१ ॥ हयानां दशकोश्यश्च महतां किङ्किणीकिनाम् ॥२९॥ तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । गजा विंशतिसाहस्राईपादन्ताः पहारिणः । तथा रथसहस्राणि पदातीनां च भारत ॥ २२ ॥ कुलीना भिन्नारटा मेया इव विसर्पिणः ॥३०॥ चेकितानः स्त्रसन्येन मद्दता पार्थिवर्षभ । पष्टिांगसहस्राणि दगान्यानि च भारत । धृष्टकेतुश्च चेदीनां प्रणेता पार्थिवो ययौ ॥ २३ ॥ युधिष्ठिरस्य यान्यासन्युधि सेना महात्मनः॥३१॥ त्यकिय महेप्यासा वृष्णीनां प्रवरो रथः । भरन्त इव जीमूताः प्रभिन्नकरटामुखाः । हतः शतसहस्रेण स्थानां प्रणुदन्वली ॥ २४ ।। राजानमन्वयुः पश्चाचलन्त इव पर्वताः ॥ ३२॥ क्षत्रदेवब्रह्मदेवौ रथस्यो पुरुपर्पभो । एवं नस्य बलं भीमं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः । ज़धनं पालयन्तौ च पृष्ठतोऽनुप्रजग्मतुः ॥२५ ॥ यदाश्रित्याथ युयुधे धार्तराष्ट्र मुयोधनम् ।। ३३ ।। शकटापणवेशाश्च यानं युग्यं च सर्वगः । । ततोऽन्ये गतगः पश्चात्सहस्रायुतशो नराः । तत्र नागसहस्राणि हयानामयुतानि च । नर्दन्तः प्रययुस्तेपामनीकानि सहस्रगः ॥ ३४ ॥ फल्गु सर्व कलत्रं च यत्किंचित्कृशदुर्वलम् ॥२६॥ तत्र भेरीसहस्राणि शंखानामयुतानि च । कोशसंचयवाहांथ कोष्ठागारं तथैव च । न्यवादयन्त संहृष्टाः सहस्रायुतगा नराः ॥ ३५॥ गजानीकन संगृह्य शनः प्रायाधुधिष्ठिरः ।। २७ ।। इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि पण्णवत्यधिकगतनमोध्याय. ॥ १९६ ।। समानमत्रोपाख्यानपर्व । समान चोयोगपर्व । अस्यानन्तरं भीष्मपर्व भविष्यति तस्यायं प्रतिसंधिः- जनमेजय उवाच-- पार्थिवाः मुमहान्मानो नानादेशसमागताः ।। १ ।। कयं युधिष्ठिरो वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः । [नील०] गक्टा भाण्डवन्ति अनासि आपणो अर्जुनमिश्रकृतीकान्ते परिशिष्टम् । वणिरसमुदायः वेगो वेश्याजनः यानं युद्धयोग्यं याहनं अत्र प्रजागरसनत्सुजातीरानन्तरं वचित्तुम्तो विष भुश्य' युग्यं केलं वाहनं फल्गु बालादिकं कलां रुयादिकम् इत्यादि पामस्ति तत्तु मज्ञिनारायणमतमनस्तदपि वित्रियते । ॥ २६ ॥ कोशो धनं कोष्ठो धान्यादिसामग्री संगृह्य अगृहीतानुनये दुर्योधने स्वयं निगमिषु क्रुद्धः मन् मैत्रेयः एकीकृत्य ॥ २७ ॥ दिष्टवाक्येन धृतराष्ट्रमाशिपति । विष मुल सहामान्य इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि नलकण्टीये भारतभावीप विनाशं प्राप्नुहि ध्रुवम् । राजन् केन विना नाभ्यां मीतं कृष्णा. पाणवन्यनिकशततमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ जिनं वरम् ॥ अस्यार्थः। भो राजन् राष्ट्र स्फीनं पुक्ल [अर्जु० ] बुद्धिनितनं बुद्धिप्रभवं प्रभिन्नकरटामुसाः कृष्णाजिनं वरमुत्कृष्टं भुल पाटय । कृष्णाजिनं विभून गण्डनरन्मदाः ॥ ३२ ॥ विपं विगतपकारं मद साधममात्यै कर्णादिभि तथा वन विना इति श्रीमन्महाभारतन्यारस्यायामर्जुनमिश्रतायामुयोगपर्वणि शारण विना, नाभ्यां नकाराभ्यां विना । एवम काजिममिति पण्णवन्यधिक्यततमोऽध्यायः ॥ १९६ ।। स्थित सन्धी कृत राज्यमिति निप्परते । न क्वटं राज्यं भुल [स०] गणशो वादयन्तीत्यन्वयः ॥ ३४ ॥ गं कल्याणं प्रामुहीय. 1 उत्तानानु भो राजन् विपं हालाहलं इति श्रीमहाभारतोशेगपर्वणि सर्वजनारायणकृत याग्न्यायां भुइश्च भवर । अमात्यै शानिप्रभृतिभिः सह । तन मि म्यान पण्णवत्यधिकशततमोध्यायः ॥ १९६ ॥ तबाह-पिनाशं प्राप्नुहि ध्रुवं निचितं, रिमिनि पुरा वर्तमान विदुपामस्तु सर्वज्ञ श्रीनारायणनिर्मितः । पुत्रादिविनाशं पश्यमीति भाव. ॥ आत्मपानम्य निषिद्धतात् भारतार्यप्रकाशोऽयमुयोगार्थप्रकाशकः ॥ १॥ एवंचन्न घरपे तदा केन सुमन राग्यसमात्यागया पिना नाभ्या.

·४९० श्रीमन्महाभारते [अम्बोपारम्यानपर्व ९ 1 - मुनष्टशवियले प्रमतस्य तर कृष्णाजिन तस्य ग्रहणमेर वर पतनम् । तदनु पञ्चभिर्दिनै कृष्णद्वादश्या द्रोणम्य पतनम् । श्रेष्ठ प्राध्यैव तब श्रेयसीत्यन्वय । सुसच्युतस्य क्षत्रियस्य प्रत्र तदन दिवसद्वयेन कर्णस्य पतन चतुर्दश्याम् । तदनु शल्पपतनम् । ज्येव पर मुखमित्याचार्यवचनादित्यर्थ ॥ अमावास्याया व भद्रागमन दुर्योधनोरभङ्गो निशि सोसिर च । माय शेतकातीयरिति तत्र नत्रोत मुनिना तस्यायमर्थ - तथाच गदापर्वणि वरदेववाश्य-चत्वारिंशदहान्यच दे च मे निस उपायै परचित्तग्रहणोपायै शेतायै सितासितं । अथवा तस्य वै । पुप्येण प्रस्थितश्चाह रणे पुनरागत । इति बलभद्र गुना इतै प्राप्त यतै । उक्तच-बबाशी स्वम्पसतुष्टो दीर्घ वाक्यात् आश्विनेऽष्टाविशदिवसे वरदेवस्य तीर्थयात्राभूत आमहा निह प्रोपवान् । प्रभुभवश चतुर पहगुण श्वा प्रसीर्तित । यणस्य दशमे दिने अमावस्याया तीर्थयात्रा समाप्य वलभदागमनम् बदाशी म्यूरदृष्टि । अश व्याप्ती वातो ! अलाभ स्वल्पसन्तुष्ट कार्तिस्य त्रयोविंशप्रभृत्याग्रहायणदशमदिनपर्यन्तमष्टादशदिदसा- दीनिदो दीर्घमालोच्य प्रवर्तते । प्रबोधनान् प्रज्ञावान् । शेषम् भ्यन्तर एव युद्धसमाति । अत्रविशेप-उत्तमानुशासने दानधर्म ज्वम् । कारम्यते काकीया । उक्तच-नित्य शक्तिटत्ति युधिष्ठिरवाक्यम्-उपित्वा शर्डी श्रीमान् पचाशनगरोतमे इति म्यानित्य वितपौरप । अच्छिद्र द्विदशी च परेपा विवरानुग आग्रहायणिकदशमदिनात्प्रभृति माघप्रदेशसशन्तिपर्यन्त पचा इति । ता पाया तापीया तेरपाये भर्तृचित्तम रादिनानि भवतीतिव्याख्या। आग्रहापणिस्तृतीय दिवसाप्रति ग्रहीदित्यर्थ । तथाच विशालाक्ष-प्रहीतु यदि वान्छेत परस्य माघसप्रशसामकृष्णाष्टमीदिन यावदष्टपञ्चाशदिनानि भवन्ति । हृदय धुध । उपायान् तीयान् विस्जेदर्थसाधनान् ॥ तथाच शान्तिपर्वणि भीष्मवाक्यम्-अष्टपञ्चाशत राय वाया- उपायान् परचित्तग्रहणहेनन् शेतातीपान वेतनातिकार. नस्य गता मम । शरेषु निशितापु यथा वर्षशत तथेति । यद्येय जानिपरिगृहीतोपायनिटक्षणान् तेन तुपादेयता भवति पुस । कृष्णाटम्या मृतस्य भीष्मस्य तर्पणादिक्रिया तत्रैन म्यादिति । अन्य व सेवाधर्मन्य चाणश्येन परिचितस्य कटिंग, नैप दोष । कृष्णाष्टम्या शुनामीत्वप्रतिपादनाव । तथा दानधर्मे टायामन्यया व्याया कृता । यथा कुत्रचिनगर श्रेत- भीमाश्य-विभागशेप पोय हो भवितुमईतीति । अयमभि. पार प्ररिष्टो बहुभिनांगरजनैरवर्गस्यामासे । अवलोक्य पथ प्राप -पत्मादह देवनतोऽपुत्रध। यस्य दारादिग्रहण, पुत्रादिरपि मयमायात कुनी वायान कय रीति किमन्य प्रयोजन इत्यनु तिष्ठति, तम्य कृष्णपक्षे थाद्धतर्पणादिरिया भविष्यति । देवताना गधादिवरित । एपमसाधारणपाण्डित्यात् कृतसाहित्यज्ञा तु शुद्रपक्ष इत्यादि निर्देशात् । देवतोऽदमिय च तृष्णामी नापारमपरिचपविषयवनाविशनपरिग्रहादिभिर्गुणेरवादीयते शुक्राष्टमीचन्मन्तव्येत्युपदेशपरपरा ॥ पुरप इत्या पिव्याख्या पुरस्कृत्य प्राचीनोपायमेव च। भारिपाणि ध्याख्यातमप्येतत् पुनभ्याख्यायते हतार्थाय उगोगपर्व पिटत धुधानुग्रहहेतुत ॥१॥ पग्मिन् मामि पम्पा नियों यस्मित्रशने महाभारतगुहारम्भीभ भारतस्यास्य रितो का निर्मम सप्रति । परिनि । तर श्रीमणमासीपलायोगेगपाणि-यीमुद्दे चिन्ताशोगाभिगुत्तस्य विधानुपहरिना॥३॥ माधियरया भगदते हिमागमे । मातसम्यमुगे या पाये इत्युद्योगपर्व विवरण मारताचार्यश्रीमदर्जुनमिध. पापना या । पौगुल योनागापूर्णिमा तोगात कौमुद विरचित रामाप्तम् ॥ आधिनमाम मन्य पगि दियग ग्वत्या पृष्णाष्टम्यां भगाया मात तयाटापित दियम कृष्णाटम्यां भरण्यादिपप्यास्त विपमपद्यामधिरम- निष्टपादेवपाता पुरिटिरमी गोपा. पाद शुरु मारमरित्तन तथा। पात्र उमपरणग्य क्षेत्रगमन प्रभातीर्थयात्रा य । सदन गतान नर्तन चोरमारयमोसमयमा । মােয়াবিয়া মহিষাদি ঘনমাত্রায় एक्षिा सर्व एर मरण याति मानया । सिसिनिर्माणम् । गुहारभार पामग्यरतरण तस्तु अभ्यार्थ पानिमय गिगि अनिष्टान पोनी-पानी-गर्णिमा पामयोगी लेभमोदी मरमानी तय छ । Oगारनिनिनिरपोरया भागारम मनु पारस र मानसटतम TRI समिति भापीय दिगं गाम्या भाग्य ! इति उगतिशिगा। ममाममिदमुपदग्पावधीकोपेनमुनोगपर्य। शुभमान ·'गुजराती' मुद्रणालयस्थानि क्रय्यसंस्कृतपुस्तकानि । ... :-०-०१-७-० . - ... ... १०.०-७०-१२-० १ श्रीमद्भगवद्गीता । प्रयमो गुच्छ Bhagavat Geeta mith 7 commentaries मध्यं मार्गन्ययः श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचित मान्यम्, आनन्दगिरिकृत शङ्करमाप्यन्याख्यानम्, आनन्दतीर्थीय (मध्य ) भाग्यम् , जयतीर्यविरचिता प्रमेयदीपिका टीका, रामानुजमाध्यम्, पुरुषोत्तमजी प्रकाशिता अमृततरहिणी, नीलकण्ठविरचितो भावप्रदीपः, एतैः समेता मञ्जुलैरायमाक्षरमुदिता पृष्टान्यष्टशतपरिमितानि मुचिषणानि । मू०६. २ श्रीमद्भगवद्गीता । द्वितीयो गुच्छ: Bbagavat Geeta with 8 commentaries-- निम्बाईमतानुयायिश्रीकेशवकाश्मीरिमटाचार्यपादप्रणीता-तत्त्वप्रकाशिका,' श्रीमधुसूदनपुर- स्वीकृता-'गूढार्थदीपिका, ' श्रीशङ्करानन्दप्रणीता-'तात्पर्ययोधिनी,' श्रीधरस्वामिकता- सुयोधिनी,' श्रीसदानन्दविरचित.-'भावप्रकाशः,' श्रीधनपतिसूरिविरचिता-माप्यो- स्कर्षदीपिका,' देवज्ञपण्डितश्रीसूर्यविरचिता-'परमार्थप्रपा,' पूर्णप्रज्ञमतानुसारिधीराघवेन्द्रकृतः- 'अर्थसंग्रहः' इत्यताभिर्व्याख्याभि. सदिता । मन लोकाः स्यूलतमाक्षरेटीकाश्च स्थलाक्षरैर्मु- द्विता, रवा मा ऐशिपवेति । म.रू. ३ उत्तरगीता Uttara.Geeta with Gandapadiya commentary गौडपादीपदी- पिकारयव्यास्यायुता भगवत्पादश्रीराकराचार्याणां परमगुरुभिः श्रीशुक्राचार्याणा च नि:श्रीगो- डपादाचार्यः प्रीवेर व्यारयेत्येतावन्कयनमलमस्या महिमानमवगमयिनुम् ।मूल्यम् 6. ४ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् | Valmiki Ramayana with 3 well-known commentaries सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रतिभेन श देन्दुशेखरादिनानानिवन्धनना श्रीमनाराभटेन स्व- शिष्यस्य सतो जीविकाप्रदानुः शृड्वेरपुराधीशस्य वीरमणेः श्रीरामराजस्य नाना प्रणीतया रामायण. तिलकारयया टीकया, पण्डितश्रीवशीधर-शिवसहायाभ्या प्रणीतया रामायणशिरोमण्या. स्यया टीकया, श्रीगोविन्दराजप्रणीतया भूपणाख्यया टीफया च सहितम् । चतुर्था विभज्य ददम् । १. स. ३०८२ ३०-०-०२-६-० चालकाण्डम् | Bal Kand सरिनिर्दिष्टटीकारयोपेतम् । मूल्यम् रू. ... अयोध्याकाण्डम् | Ayodhya Kand ऊर्वनिर्दिथ्टीकारयोपेतम्। म्.८. ... अरण्यकाण्डम् | Aranya Kand उपरिनिर्दिष्टटीकानयोपेतम् । म. ६. किफिन्धाकाण्डम् । Kishkindha Kand सपरिनिर्दिष्टीचरशे- पेतम् । मू.. २.१.-..-४-० सुन्दरकाण्डम् | sundar Kand उपरिनिर्दिष्टटीनयोपेतम् । म.. ३-०-०-४-. युद्धकाण्डम् । Yuddhakand उपरिनिर्दिष्टटीकानोपेतम् । मू... उत्तरकाण्डम् । Uttara Kand उपरिनिर्दिनीकानयोपेतम् म् र, ५ स्तोत्रमुकाहार:-Stotra-Muktabar containing 256 stotras अस्मिन् २५६ स्तोनाणि सगृहीतानि । यद्यपि सन्ति भूरीणि स्तोनपुस्तकानि मुद्रितानि भूरिभिस्तथापि न वेविरता स्तोत्ररत्नाना सग्रहः । अस्माभिः पूर्वममुद्रिताना स्तोत्राणां पुस्तकानि काश्यादिशेनेभ्यो भूयसा प्रयासेन द्रविणव्ययेन च समासाद्य तेभ्यश्च प्रसाद्गुणयुक्तानि स्तोत्राणि सकलव्य सदोष्य च तानि माविक- जनानां कृतेन समावेशितानि तदाशास्महे श्रद्वावन्तो जनाः सफलयिष्यन्ति प्रपन्नमस्नाकममु. मिति । मूल्यम् ८. ८-१०-००-२-० ६ स्तोत्रमुक्ताहारः-Stotra-Muktabar 2nd part containing 159 stotras द्वितीयो भागः । स्तोरसरया २५७-४१६ मूल्यम् रु. ७ संस्कारमयूस: E-Samskar Mayukha मीमासकनीलकण्ठमहमुताकरमाकृतः । अन सस्काराणा स्वरूप काल: इतिकर्तव्यता वर्णधा आश्रमयमांश्च विस्तरतो मूलवचनोपन्यासपुरःसर निरूपिताः । मूलवचनानि चाप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिसभावनास्थलेषु क्रमेण पर्यायसन्दप्रदर्शनेनमीमा- सकाभिमतन्यायानुसरणेन च व्याख्यातानि । अन्ते कातीयसूतानुसारिप्रयोगाश्च दत्ताः। पूर्व वाराण- स्यादिषु मुद्रितोभ्यर्य वर्णपदवाश्यप्रविश्यवादिदोषप्रचुरतयायविमतविक्षतया च मृध दुवोंधो ... ... ... ... ०-८-० ... ... ... ०-१२.००-२-० ... ...

·२ ... ... - ... ... ... ... ... ... ... । ... विपरीतयोधकरघासीत् । अस्माभिस्तु प्रत्यकृतेव पुनः शोधितस्य वर्धितस्य पास्य अन्यस्य पुस्तक मूर्य मार्गव्ययः मासाद्य विपयाश्च प्रविभग्य शोधने च महान्तमायासमारस्थाय मुदितः । मू... ०.१२.००-१-० ८ आधारमयूस:-Achara Mayukha नीलकटमकृत प्रात:स्मरणादिशयनान्तस्याटिया क्रियाकलापस्य निरूपणपरो प्रन्थः । मूल्यम् .. ०-८-0.0-9-0 ९ समयमयूखा-Samaya Mayukha नीलकरभरतः विहितम्ममा कालस्य निर्णायक म.स.१-४-० .-4-0 १० श्राद्धमयूखः-Shraddha Mayukha नीलबठभकृत १-४-००-१-. ११ नीतिमयूखः-Niti Mayukha in the press १२ व्यवहारमयूखः--Vyavahar Mayukha in the press १३ मनुस्मृतिः-कुल्लुफभट्टतटीकया Manusmriti with a commentary by Kullula Bhatta प्रन्थान्तरेषु मनुनानोलिखितरिदानींतनमनुस्मृतिपुस्तकेप्यनुपलभ्यमानः श्लोके, पद्याना वर्णानुक्रमकोशेन, विषयानुक्रमेण च सहिता सूक्ष्मेक्षिकया सशोधिता च । मू. रू. १-८-..--. १४ विदुरनीति:-Vidura-Niti with a commentary सस्कृतटीकोपेता नीतिशा- स्वाभ्यासिना विद्यार्थिनामतीवोपयोगिनी । मू. रू. ०-४-०-१-0 १५ वेदान्तरहस्यम्--Vedanta Rahasya वेदान्तवागीशभाचार्यविरचितम् । अनारे- तमतसिद्वान्तो निरूपितः । उपपत्तिश्च प्रदर्शिता । भाषाऽतिसरला प्रौढा च । मूल्यम् रू. १६ विशिष्टाद्वैतमतविजयवादः-VishishtAdvaita-Mata-Vijayavada नरहरिपण्डितकृत । अन विशिष्टाद्वैतमते परेपामाक्षेपानिराकृत्य विशिष्टाद्वैत एवोपनिपदा तात्पर्य व्यवस्थापितम् । मू. रू. २७ रघुवंशमहाकाव्यम्-Raghuvamsha of Kalidas witu Mallinatha's conumentary श्रीकालिदासकृतम् महिनाथकृतसजीविन्याख्यटीकासहितम् । मू रू. ...०-१०-००-३-. १८ रघुवंशमहाकाव्यं-Only First Five Sargas of the same with a commentary by fallinatha महिनाथकृतटीकोपेतम् । सर्गा. १-५ मूल्यम् ६. ... ०-४-००-१-. १९ पुमारसंभवं महाकाव्यम्-Kumar Sambhav of Kalidas with 3 known conumentaries कविवरश्रीकालिदासविरचितमिद सप्तमसर्गपर्यन्त मरिनाथकृतसंजीविन्या चा रित्र्यवर्धनकृतशिगुहितैपिण्या च सवलितं, तत आसमाप्ति सीतारामकृतसंजीविन्याऽलंकृतं मुललितैरायसाक्षरैर्मुद्रितमतीव दर्शनीयमस्ति । मू... १-४-००-२० २० फारिफावली सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता-Karikavalee with Siddhanta Muktavali and other notes न्यायवैशेषिकदर्शनयोर्युत्पिरसूना कृते प्रणीतेषुप्रकरणप्र. न्येषु सिद्धान्तमुक्तावलीसमुद्भामिता कारिकावली मूर्धाभिपित्तत्यत्र न विदुषा वैमत्य कितु तत्र दीधितिकदुपसृतया विवेक्सरण्या सक्षेपत. सूक्ष्मतमानामर्थानामुपनिवद्धतया प्रायः खिद्यन्ति नव्याइछात्राः, इति तेपामुपकारायास्माभि प्राय. सर्वेषु विषमस्थलेष्वतिविस्तृता सरला सुबोधां च टिप्पनी पण्डितजीवरामशास्त्रिभि कारयित्वा तया महेय दृढतरेषु सुचिक्कणेषु पत्रेषु स्थूलाक्षरेर्मु- द्विता । सार्धशताभ्यधिकपत्रयुतामपीमा सर्वसौलभ्यायाल्पीयसा मूल्येन वितरामः । मू.रू. २१ पैशेषिकदर्शनम्--Vatsheshika Darshana with several commentartes श्रीशकरमित्रत-वैशेषिकसूत्रोपस्कार-जयनारायणतर्वपञ्चाननभट्टाचार्यप्रणीत- विकृति-चन्द्रकान्तभाचार्यप्रणीत-भाग्यसहितम् । ... ... २२ धादार्थसंग्रहः (प्रथमो भाग )-Vadartha Sangraha First Part अन शेपणात रपोटतत्त्वनिरूपर्ण, श्रीकृष्णमौनिकृता स्फोटचन्द्रिका, गोडबोलेशतः प्रातिपदिक्स. शावाद, पास्यदाद, हरियशोमिता पाश्यदीपिवेति पध अन्याः सकलिताः । पण्डितानां प्रौढरहाराणा च यहुतरमुपवारयः। मू... २३ यादार्यसंप्रहः (दितीयो) भाग -Vadartha-sangraha Second Part भवानन्दसिद्धान्तवागीकृत पदारकविवेचनम्, जयरामभाचार्यतः फारकवादः समासवादश्य, एषकारवादयेति चत्वारो प्रन्याः सन्ति । म्... २४ पादासंग्रदः (तृतीयो भाग.)-Vadartha-sangraha Third Part अत्र गपात 'पादसुधाकरः' मोनिश्री मातः 'लघुपिमत्यर्थनिर्णयः' रामकिशोरकृता- 'शाप्रपोधाराशिका पति शादियानां प्रयो प्रन्याः सन्ति । म.. ... ... ... ... अत्र ...

·३ ... -- ... ... ... ... ... ... ... ... ८-८-००-१०-० २५ न्यायविन्दुः-Nyayabindu with a commentary by Vaidyanatha पूर्व मूल्यं मार्गर मीनासाया: अधिकरणार्थमप्राहको प्रन्यः । तन्मनुपास्वमवेशनायानः । निप्पनीसहितः । मू. ८.... १-४-०८-२-० २६ महामागपतम्- Maha Bhagavata Der: Puran देवीपुराणम् । अस्मिन् भगवन्या ब्रह्मस्वरूपिण्या महाकाया दाक्षायणीमा-पार्वती-श्रीत्यवतारचतुष्टरब- रितानि, महाकाल्या मूलस्यान च प्रधानतयोपगितानि । प्रसङ्गादामचरित स्कन्दचरित पाण्डववरित गगेशोन्पत्तिगङ्गावतरण भगवतीगीता ललितासहस्रनाम शिवमहलनामादयय विपया निपिना.। सार्थपञ्चसाहनी सहितेयम् । मू.. २७ तैत्तिरीयोपनिपत्-Taittiriya-Upanishat with Bhashya of Shri Shankaracharya and a commentary by Anandgin श्रीमच्छङ्करमगवत्पादकृतभा. प्यानन्दगिरिकृतटीकायुतेन तैत्तिरीयविद्याप्रकादीन च सहिता । मूल्यम् ६. २८ दशरूपकम् --Dasha Rupaka with commentaries नाव्यशास्त्र धनध्यविर- चितमपलोकसहित पञ्चनदीयपण्डितनुदर्शनाचार्यप्रणीतप्रभाख्यव्याख्यासहित च । मू. र. १-०-००-२-2 २९ ग्रह्मसूत्रवृत्तिः-Brahmasutra vritti अद्वैतमधरी । भगवत्पाद (आयाकराचार) शियस्ता । मूल्यम् ६. ३० चन्द्रालोकः-chandraloka with a commentary श्रीपीयूपवर्षजयदेवकविविरचि- तोऽलकारमन्यः पायगुण्डोरामवदनाय (याळम) विरचितरमाख्यन्याग्न्यासहितः। मूल्यम् ६. ... ३१ श्रीमहाभारतविराटपर्व-Mahabharata-Virata Parva with-eight commentaries नीलकण्ठकृतभारतभावदीप-अनमिश्रकृतदीपिका-चतुर्भुजमिश्रक्तप्रकाश- सर्वज्ञनारायणक्तमारतार्थप्रकाश-विमलवोचत दुर्घटार्थप्रकाशिनी रामकृष्णकृतविरोधार्थभ- अनी-विषमपदविवरणवादिराजतीर्थविरचितलक्षामरणेत्यष्टीकोपेत विपुलपाठभेदसहित च। मू.. ३२ श्रीमहाभारत उद्योगपर्व-Udyoga Parva with ive commentaries ३३ चम्पूमारतम्-Champubharata with a commentary by Narayanasurl श्रीखण्डे इत्युपाङ्गनारायणसूरिविरचितटीकासहितम् । मृ८. ३४ उपदेशसाहस्री-Upadeshasabasri of Shri Shankaracharya with a commentary श्रीमच्छकराचार्यकृता रामतीर्थकृतपदोजनिकाटीकासहिता । विषयानुक्रमणिकया, लोकानुक्रमणिकया, नकर्म्यसिद्धिकृतश्लोक्यदरानेन, अनोदानन्यान्तरस्यवाक्यानुक्रमणिका, शुद्धि- वृद्धिभ्यां च सहिता । ..... ३५ पारस्करगृह्यसूत्रम्-Paraskar Grihya-Sutra with numerous Bhashyas some of which were either pot published or unavailable, as well as Sutras etc. श्रीकोपाध्याय-परामहरिहर-गदाधर-विश्वनाथप्रणीत-माध्यपञ्चकममल- कृतम्-कामदेवमाध्यसहितवाप्यादिप्रतिष्टाकण्डिका-शौचमूत-हरिहरमाप्योपेतम्नानसूत्र-कर्क-गदा- घरकृतभाष्य-कृष्णमितादकाशिकोपेतश्राद्धसूर-भोजनसूनरूपपरिशिष्टसहित च म. द. ३६ कुट्टिनीमतम्--Kuttint Mata with a commentary (in the press) ३७ नागरसर्वस्वम्---Nagar sarvswam (in the press) ३८ जैमिनीन्यायमालाविस्तर:-Jaimini Nyaya Mala (in the press) हिन्दी-HINDI ३९ चन्द्रकान्त-Chandrakanta (Hindi) (Erst Part) ( वेदान्तज्ञानकामुखग्रन्य) प्रथम भाग. यह वह अन्य है कि, जो नितान्त नित्रांन्त वेदान्त सिद्धान्तका एकमत प्रतिपादक चन्द्रकान्त " मणि बम्बई प्रान्तके प्रसिद्ध साप्ताहिक 'गुजराती' पत्रके मुख्य-आद्य सपादक गुजराती भाषाके मुविख्यात लेखक, अनेक प्रन्योंके निनांता देदामत्त धुरीण, सारामारविवेकप्रवीण, वैदयकुलभूषण श्रीमान् शेठ इच्छाराम सूर्यराम देसाईके शुद्ध हवमें दैदीप्यमान प्रबोधरन. माण्डागारका चमचमाता हुआ एक अमूल्य रत्न है, कि रू. ३-.-..-५-० ४० चन्द्रकान्त-Chandrakanta(Hindi) 2nd part ४१ चन्द्रकान्त-Chandrakanta (Hindi) 3rd part in the press ४२ युक्तिप्रकाश-Yukti Prakasba (Hindi) विचारसागरका कनां साधु श्रीनिवर. ... ... ... - ... ... ... ... ... १-८-०-४-. ... ... ...

·- ... ... ... मूख्य मार्गध्ययः दासजीने किया हुआ यह अन्य हिन्दुस्तानी भाषामें है. इसमें वेदान्तके ३९ सिद्वान्त बहुत अच्छीतरहसे सिद्ध किये गये हैं. निश्चलदासकी याणी सय मिशागुलोदोको ज्ञात होनेसे विशेष निरूपणकी कुछ जरूरत है नहीं. और जिज्ञासुलोकोंको ये अन्ध यद्भुत उपयुक्त हैं. पकी जिन्द' और अच्छा कागज. मूल्यं .. मराठी-MARATHI ४३ चन्द्रकान्त-Chandrakanta ( Marathi ) या मुप्रसिद्ध गुजराती पुस्तकाच्या गुजराती भाषेमध्ये आजपर्यंत पाठ भात्ति प्रसिद्ध झाल्या आहेत. आणि हिन्दीमापा जाणणारे रसिकलोक याच्या प्रथम भागाचा रसास्वाद घेत असून दुसन्या भागाचा आस्वाद घेण्याकरितां अत्यंत उत्सुक झाले आहेत. हा ग्रन्थ "गुजराती" साप्ताहिकाचे प्रसिद्ध सद्गत् तंत्री इच्छाराम सूर्यराम देसाई यांनी लिहिलेला आहे. अशा या प्रन्याचे मराठी भाषा जाणणान्या मुमुक्षुजनाकरितां रा. रा. एस्. आर. यात्रेकर यांनी मराठी भाषान्तर केले असून त्यांत ठिकठिकाणी मूळग्रन्थाला अनुसरून प्रमाणाप असलेली सत्पुरुषाची वचने देऊन या पुस्तकाची योग्यता व उपयुक्तता वृद्धिंगत केली आहे. या पुस्तकाच्या वाचनाने हिन्दी व गुजराती लोकाच्या जीवनक्रमांत फारच मुधारणा झाली आहे. सरळ व सुबोध उपदेश, गोटी याच्या द्वाराने वेदान्तशास्त्र, ज्ञान, कर्म, य भत्तिमार्ग यांच्या प्राप्तीला याशिवाय दुसरा योग्य असा प्रथ मराठी भाषेमध्ये क्वचितच मिळेल. किंमत रु. ४४ चन्द्रकान्त-Chandrakanta (Marathi) 2nd part in the press 'गुजराती' मुद्रणालयाधिपतिः । कोट सर्कल सासूनविल्डिंग मुंबई RES हमारा गुजराती पुस्तक सूचीके लिये पत्र भेजना, ... ..