·DEDICATED
TO
THE MEMORY OF
MY MOTHER
On the occasion of her twenty fourth
death anniversary
जातासीद् गुरुरामशास्त्रिविदुषां या 'गोडबोले'कुले
तच्छिष्यैः खलु वासुदेवगुरुभिः पत्नीपदे या वृता ।
यस्याश्वाय समाः समाप्तिमगमन् मृत्योश्चतुर्विंशति-
मातस्तेद्य समर्पयाम्यहमिमं ग्रन्थं त्वदीयः सुतः ।।
अभ्यंकरोपात वासुदेवसूनुः काशिनाथः

·PREFACE This Sakta-1 The word 'darśana may be defined broadly as a system of philosophy which points a way to salvation (Moksa) Althougb the chief among the darśanas are Sankhya and Yoga, Nyaya and Vasesika, Mimamsa and Vedanta, there are otber darsanas from the Vedic times also A collection of sixteen important darśanas is found in the Sarvadarsanasamgraba of Madhavācārya It is, however, somewhat surprising that this collection does not include the Saktadarśana darsana is also known as Tantra-vidyā It is usual for authors of different darśanas to propound their philosophy in short and small sūtras which can be learnt orally and committed to memory, but their import is clear, pure free from doubt and carries a volume of meaning The Sūtras of Pānını on Vyakarana and those of Badarāyana on Vedānta, are known to many scholars The present work Sāktadarśana is a sūtra work made up of 1360 sūtras which are attributed to Hayagriva This work was not obtainable for a long time even in manuscript form My friend, Prof K V Abhyankar, however, has been able to secure a manuscript copy of the worh, which, although legible, is very incorrect and the sūtras are not marked distinctly As these were the Sūtras of Tantra-vidyā, it was very difficult for any one, not acquainted with that Vidya, to comprihend their meaning Moreover, as the Vidyā is kept secret by its followers it was also difficult to secure a person wellacquainted with this Vidya who would explain the meaning In these difficult circumstances, Prof Abhyankar, who had already studied the other darsanas, had to study some other works on Tantra-vidya and hold discussions with some friends who were known to him as followers of the Vidya He read the sūtras again and again and, by dint of his sharp intellect, was able to understand the coherent meaning of these sutras He, then, wrote out in Sanskrit a gloss of his on n on the sūtras which is so good and lucid that one not knowing its real author, would easily believe that it must have ·INTRODUCTION CONTENTS 1 Vedic basis of the Sakta Faith 2 Similarity of Sakti with Aditi and other Vedic deities 3 Development of the Sākta doctrines in the Aranyaka period 4 The first period in the development of the Sākta Philosophy 5 The second period in the development of the Sakta Philosophy 6 The gist of the Sahta Philosophy 7 The chief tenets of the Säkta Philosophy 8 The principal Upanisads and the ancient Sūtra works as the basis of the Sakta philosophy and rituals 9 The Sākta Agama works 10 The three Vedic deities Usas, Sürgā and Adıcı as aspects of Sakti 11 The Sākta worship and the cult of the original inhabitants of India 12 The Tantra treatises 13 The five offerings of the Säkta worship 14 The two paths of the Sahta worshippers 15 The third period in the development of the Sakta Philosophy 16 The Säktadarśana of Hayagriva and the Saktısūtra of Agastya 17 Date of the Saktadarśana 18 Origin of Philosophical thoughts 19 The four main currents of Philosophy. 20 The Pauranika and the Tantrika philosophical systems 21 The relation of the Tantrika and Pauranika philosophies to the Vedic Philosophy 22 Vedic and non-vedic Tantra cults <3 The Upanisad Monism and the Sakta Monism 24 The Manuscript material for the Sāktadarśana 25 Special features of the style and presentation of the subject 26 Similarity between the Säkta and other Tantric cults 27 The eight divisions of the subject matter 28 Identity of the Parasaktı and the Parabrahman 29 Enlivened and unenlivened Saktı 30 Limitation of the Parāśaktı 31 Creation of the world 32 The three forms and the four stages of Bhuvanasundarı 33 The Pārāśara, the Gautama and the Yarnavalkya cults 34 The Gānapata and the Svāyambhuva cults 35 The Sākta conception of Muktı 36 The four steps to Mukti 37 Conclusion 38 Manuscript Material for the Saktisūtra of Agastya 39 The date and authorship of the Saltisūtra 40 The Advaita philosophy of the Sāktas 41 Saktı and the Creation 42 The Sakta Prakrti 43 The two faces of Prakrti 44 The Sakta Diksā 45 Acknowledgements ·ii Śaktadarśana 1. Vedic basis of the sakta Faith : It is a common belief that the ſākta religion, if the name religion could be given to the Sākta cult, is not a Vedic religion and most of its religious practices are taken from the rites and ceremonies observed by the non-Aryan original inbabitants of India. It is rather strange that this belief is held by eminent Indian scholars of sound learning and high reputation. If, however, a careful scrutiny of its doctrines and fundamental principles is made, ic can be seen that the roots of the Sākta cult are found in the Vedic Samhitās. The religion of the Vedas is something like Polytheism. The supernatural powers of the five elements which caused rain, thunder, drought, earthquakes, floods and the like, naturally struck the Vedic Aryans who thought that they were caused by the pleasure and displeasure of the deities governing those natural phenomena. They attributed diseases and other calamities to the displeasure and anger of the deities, and sought the pleasure and favour of the deities for their material welfare. The prominent deities were Agni, Indra, Varuna and a few more, each one of whom was looked upon practically as the foremost or the head on different occasions by different clans, and praised as the supreme deity in -the particular bymn eulogising the deity. 2. Similarity of Sakti with Aditi and other Vedic deities : When the philosophization of these deities began, each one of them was looked upon as possessed of some specific power by means of which that deity granted to the sacrificer what was solicited by him by the offer of prayers and sacrifices. These powers are referred to in the Vedic Literature by words like Māyā, Sakti, Saci and others for which the common term Sakti came to be used later on. The word Aditi, meaning beneficial potency in general, was looked upon as a deity and conceived as the mother sf.gads. The suinesh Gāyatrī hymn.ef the Rgveda, which was later looked upon as the soul of the Veda along with the symbolic om, was also held as a supremely powerful deity. Similarly, Sarasvati, primarily denoting the sacred river of the sages on whose banks prayers by the recital of Veda mantras were offered and sacrifices were performed, and whose favour led to the obtainment ·Introduction 111 of the desired objects, was looked upon as a benevolent deity incarnate, and came to be considered as the goddess of learning springing up from the Creator himself These female deities Gāyatri, Sarasvati and others were not considered as spouses of any Vedic gods such as Indra, Varuna and others Sometimes, the words Indrāni, Varunāni and others were used, which referred to the wives of Indra, Varuna and others, but they were never independently extolled like Aditi, Sarasvati, Gāyatrı, Usas, Vak and others These independent deities Aditi, Sarasvati and others, who occupied a minor position in the Vedas as compared to the great gods Agni, Indra, Varuna and others, were later on considered as independent goddesses who were none els” than the manifestations of the Supreme Power or Para Sakti of the Supreme Soul 3 Development of the Sākta doctrines in the Aranyaka period In the post-Vedic period of the Aranyakas and the Upanısads which advocated the propitiation of the desty under consideration chiefly by means of meditation or upāsanā and concentration or dhyāna, the power of the all pervading soul was emphasized The realisation of the soul, it was stated, could be had by means of the propitiation of the deity by meditation and concentration, accompanied by the utterance of the mantra or the sacred stanza or formula extolling the derty For example, the word gayatri nas explained as part Thà 7 and the deity Gayatri was looked upon as extolled in the famous stanza तत्सवितुर्वरण्य भर्गो देवस्य धीमहे । वियो न प्रचोदयात्, written in the Gayatri metre, the deity was taken as representing the Supreme Power of Brahman and the epithets भीमयी, तेनोमयी and ज्योतिर्मयी were used in connection with her The word naai was explained as full of saras or current of the highest delight Saraswati was looked upon as a goddess of the nature of 'sat' (the prin iple of existence) "cit' (the principle of consciousness ) and 'ānanda (the principle of delight resulting from the combination of 'sat and cit') The expressions 'स ऐक्षत बहु स्या प्रमायेय', 'सामामयत':'तत्तजोस्त' and others, referring to the thinking, willing and acting powers of the Supreme Soul,.were taken as referring to the Supreme Power of the Universal Soul This Supreme Power, inseparable from ·IV Sāktadariana the Supreme Soul, no doubt, was taken for the concentration of the mind at the time of the Upanisads, as shown clearly by the well-known passages of the Svetāsvataropanısad PIPI शक्ति पवियैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ' and 'ते ध्यानयोगाधिगना अपश्यन् देवात्मशा स्वगुगनिगुढाम् . 4 Thefirst periodin the development of the Sākta philosophy : The history of the development of the Sākta philoscphy can be said to be scattered over three periods in three different forms--in the Vedic period of prayers and offerings upto 1000 B C in a rudimentary form, in the mediaeval period of meditation and concentration from 1000 BC to 500 AD in a developed form, and in the modern period of worship from 500 A D to the preseat times in a diffused form In the - Vedic period its seeds are noticed sown in the Vāgāmbbrniyasūkta Srisūkta and scattered hyons en che praise of Usas, Aditz, Sürya, Sarasvati and other female deities who are looked upon as creative powers and described to be fulfilling the desires of the sacrificers just like Indra, Agni and the like A subtle power, which is referred to by the word maya in the passage ' इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते or by the word भर्गस् in the line 'तत्सवितुर्वरव्य भगो देवस्य धीमहे', Is specifically emphasized as possessed by the Vedic deities in them, which is seen personified in the form of female deities 347 art and others mentioned above It is quite possible that in those days some original inhabitants of the country were praising and worshipping in a crude way, the phallus representing the male and female elements which naturally impressed them as the potent causes of creation Some scholars notice an acrual reference to such a worship in the line ar fhan Big ya 7 (Rgveda V 33) These people at the time of worship, were possibly making an offering of wine flesh and fish, which formed the usual items of their food and dank, to their favourite deities just as the followers of the Veda offered Soma juice and the entrails of the beasts on occasions of sacrifices 5 The second period in the development of the Sākta philosophy During the second period from 1000 B C to 500 A D the Sakta philosophy and cult had their roots made firm among the ·Introduction V masses, especially by reason of the Vedic Literature being looked upon as the most sacred one which was reserved only for members of the three castes Consequently, those who were not members of the three castes and who, in fact, formed a large majority, had to follow different cults and introduce new forms of meditation and worship Some great philosophers and thinkers like Mabāyira and Gautama Buddha who themselves were members of the higher castes but who did not like the reservation of the Vedas for them only, raised practically a standard of revolt against the Vedic culc of, sacrifices and prayers, and began to preach in the languages spoken by the masses, doctrines similar to those in the Upanisads and the Puranas In prescribing the course of behaviour, they laid an emphasis on the five vows 31 par. FT. भस्तेय, ब्रह्मचर्य and अपरिग्रह known by the term yama, and prescribed rules of behaviour strictly in accordance with them The doctrines preached by these revolutionary thinkers were codified and formulated by their followers in the popular languages Ardha-magadhi and Pali in treatises known by the general name Agama There were other thinkers and pbilosophers who, while showing due respect to the Vedas and the Upanısads, preached the worship of deities, saying that what they preached was meant for women as also for those who were not members of the three higher castes These thinkers, who were anxious to retain the people of ordinary intelligence and power of understanding, in the Vedic fold, founded an independent cult They extolled deities like Visnu, Devi, Ganapatı, Sürya and Siva by means of passages selected from the puranas which were dedicated to these deities They called their cult quite Vedic as they identified che supreme philosophical entity of the Upanisads viz the Panrum, wah Sikr, the Suprem Puwei, such the popular deities Visnu, Devi, Sıva and others were manifestations During this period there were composed some Upanisads such as the Tripuropanışad, and others which mainly included the doctrines of the Sakta cult 6 The gist of the Sākta philosophy The main philosophical doctrines of the Sākta system are practically similar to those propounded in the Svetaśvatara ·v Saktadarśana and the Taittiriya Upanısads with suitable modifications made by the followers of the system with a view to admiting to their fold other orthodox philosophers like the Sankhyas as well as those who followed the Puranas which were written during those days and had a large number of followers. The doctrines of the Sākta system of philosophy can be said to te a sort of concensus of the important tenets of the various Orthodox systems of philosophy prevalent in those days. The Brahman of the Upanisads is said to be of the nature of at, cit and änanda The Sāktas take sat as the highest entity called by the name parā se ktr (the highest energy ) which by its very nature, gets a sort of throbbing wbich is called cit or Vimarśa and the result is the exhibition and realization of the nature (FTETIFTA) of che para saktı The analogs here is that of the ordinary knowledge of things in the world when the element of consciousness in objects like ghata, by virtue of the throbbing of consciousness in them results into the knowledge of those objects These sat, cit and ananda elements of the Highest Energy correspond in a way to the sattva, rajas and tamas elements of the Samh hya philosophy which constitute the mūlaprabsti according to them 7. The chief tenets of the Sākta philosophy The fundamental doctrine of the Highest Energy of the Sākta philosophers, sketchea above, is clearly based upon the two important lines of the Upanisads ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवान्म- Tit !! "The seers practising the highest concentra- 1on, realized the Energy of the Divine Self, which remains srdinanly always hidden by its own natural properties viz attva rajas and tamas and परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयत स्वाभाविकी 7. "The Highest Energy of this self is stated to be mansold, knowledge power and action are only its natural constiuents' The concentrated Sakti is called parabındu which, vhen disturbed, is called aparabında or sabdarraman from which the Creation proceeds This truth is sketched in the entences 'स ऐक्षत बहु स्यां प्रनायेयेति', 'स तपोऽतप्यत , 'तत्तेज'ऽमृजत' and he like The aksana or 'icchāśaktı' is called 'bindu', the ctivity of willing or iksana-krzā is called 'nāda , vhile, the esultant is called 'bija' or 'tapas The knowledge of a thing s not false, only the thing is, 10 a way, false or 'prātbhisha 1 .

·Introduction VII as it is called technically. The realization of the highest principle is achievable by a full practice of the ascãigayoga as a result of 'dhyāna', as stated in the line uradna 37777 .'. By faith the senses are made active Faith enables a person to perform penance or tapas, which results, by pursuit of the highest yoga, into the realization of Sakti. 8. The principal Upanişads and the ancient Sūtra works as the basis of the Sākta philosophy and rituals : These doctrines of the Sāktas, sketched above, which are > based upon a few important passages of the Taittiriya, Sverāśvatara and Praśna Upanisads form the gist of the) Sākta cult. Later Upanisads namely the Tripurā, Tripuratäpini, Bhāvanā, Devi, Sitā, Bahvrca, Saubhāgyalaksmi and others, barp upon the principal doctrines of the Śakta system and emphasize medication and concentration. There are some Sūtra works also composed s de by side with the modern Upanısads which are more systematic. There are only a few Sūtra works which are printed, the prominent among which are the Paraśurāmakalpasūtra and the Parānandasūtra. These sūtras are more devoted to the description of rituals than to the mention of philosophical doctrines. They discuss the various forms of Saktı, the method of their worship, spiritual guide, initiation and the specific Vedic mantras for specific purposes There are many sūtra works which are still in the form of manuscripts Out1 of these, the prominent ones are the Bhāradvāja sutra, the Sānkhyāyanasūtrā, the Vidyāratnasūtra, the Nāgānandaśaktısūtra and a few more The Hayagrivasaktısūtra and the Agastyaśaktisūtra, which were so long unprinted, are printed in the groalume The text of eacb nne nf theses hased nd a single manuscript which was obtained with considerable difficulty The contents of the Hayagriva and Agastya sūtras show that they are earlier than all the other sūtras mentioned above The Saptaśau, the Lalitā-Sahasranama, the Devisūkta and other works, forming a part of epic works, also contribute something to the philosophy of the Sāktas, although they are primarily meant for the praise of the specific goddesses.

·Viu Sāktadarsana 9 The Sākta Agama works As religion and philosophy go together in India the Sakta philosophy and its important tenets cannot be properly understood unless the Sakta form of worship and the various rituals and practices prescribed in the Sakta religion are taken into consideration The Sakta religion is based on the Agama Literature as contrasted with the Vedic tellgion which is baced on the Nigama of Vedic Literature The Āgama works keep before them Bhoga or enjoyment and Moksa or Emancipation as the goals of buman existence while the Nigama or Veda which consists of the Karmakanda and Jhanakanda, keeps Dharma and Moksa as the two aims The ritual side of the Sakta philosophy consists of the worship of the different forms of the Universal Energy or Sakti This Saktı was known by the general name devr who was given different individual names by different worshippers at different places in accordance with the legendary importance which the worshippers had in their minds The method of worship also in course of time differed in the different items of worsbip and the recitals of the different formula The original Agama Literature is described as divided into three groups named Tantra, Yamala and Damara and each group is said to be consisting of 64 works The sixty four Tantra works are mentioned by later Sakta scholars lke Laksmidhara Bhāskararāya and others Many large and small works were written as based upon these tworks whose total number in the course of a few centuries increased very considerably Many of these have been preserved very carefully in the different Sakta schools and families 10 The three Vedic deitics Usas, Surya and Aditi as aspects of Saklı It can be supposed that the original phallus sorship, prevailing among the originel inhabitants of India and the invaders from the south has contributed much to the worship of the power goddess or Saktideyl There is a clear reference to the phallus worsbip in the sords Ft Mi rin preot offlie hymn नयानर पद युनों (Rgveda V 33) On the lines ·Introduction of the Vedic sacrifices, offerings were given to the goddess and suitable hymns in her praise were chanted. The Goddess Sakti was primarily conceived in threc aspects, and three forms were given to her, characterized respectively by Kaumārya or maidenhood, patnībhāva or wifehood and mātebhāva or motherhood In her maidenhood the goddess was supposed to be the emanation of the Vedic deity Usas who was eulogized in a number of Vedic hymns The hymns in praise of Sūrzā describe and eulogize the wifehood of the Goddess of Energy while the descriprion of Adıtı excellently suits the motherhood of the Goddess of Energy, where Aditi is extolled as the mother of sods Numerous names were given to this Divine Universal Power, the prominent ones among which were त्रिपुरा, भुवनमुन्दरी, भुवनेश्व महाकाली, ललिता, तारा and others In course of time, the number of names and epithets increased to several hundreds as testified to by the faith where, as many as one thousand epithets are mentioned The Sakta worship spread in countries beyond the boundaries of India, and the non-vedic forms of religion like Buddhism and Jainism also gave a distinguished place to this Universal Goddess under games like Tāra, Padmavati and others in their courses of worship It is believed that idol-worship had its origin in the early centuries and this Universal Goddess was conceived in numerous forms distinguished by different weapons, missiles, vehicles and ornaments The Goddess was believed to have been stationed in different mystic figures and charts in which she was made an object of meditation and mental concentration 11. The Sākta worship and the cult of the original inhabitants of India Although the propounders of the Sakta philosophy advocated that their doctrines based on the Upanisads and had their in them, tbeir cult absolutely non-sectarian and members of any caste and sect could become the worshippers of Sakti The cult of the original inhabitants, who followed the phallus worship, was incorporated by the ſakta worshippers in their own cult The worshippers of Surya, Visnu, Ganipati Devi and other deities that were extolled in the epics, were also were root was ·.written by scholars and learned followers of the Sakta cult present time, qualitatively little progress appears to have exceeding that in the second period. The number of treatises. Śaktadarśana concentration of their mind on the deity and they could mentally use the five substances in their subtlest forn. 14. The two paths of the ſākta worshippers: Although there were many spiritually exalted preceptors to guide the worshipper, and excellent treatises like the Śrísūkta and the Vāksūkta, the Sūtras of Hayagriva and Agastya, stotras like the Subhagodaya, Saundaryalahari, Lalitātrisati, and learned volumes like Bhāşyas on the Saundaryalahari and Lalitasa hasranāma and other scholarly works like the Varivasyārahasya, Nityosava etc. wereavalable, still the worshippers following the right path, remained in a molecular minority. The common people were guided or rather misguided by their worldly preceptors who along with the worshippers were after carnal pleasures. The form of worship which many times became depraved, made the worshippers contemptible among people so much so, that the word "ſākta ' turned something into an abuse, An advantage of the growing disrepute of the ſakta worshippers was naturally taken by the staunch Vedic scholars who began to condemn the ſākta cult as a non- Vedic cult. As a result, the number of the genuine Sakta worshippers was considerably reduced and those that followed the cult had to offer worship silently and privately to avoid poignant criticism. The religious rites and ceremonies were given a sort of complete secrecy expressed by the words अत्यन्त गोपनीयम्. This downfall of the Sākta cult began in the eighth and the ninth centuries and has continued since then upto the present time. 15. The third period of the development of the Sākta philosophy : During the third or modern period of the history and development of the Sākta cult and philosophy which extends over a long period of time from the sixth century upto the been made although quantitavely, the progress might be ·Introduction 011 specifying the form and nature of the goddess, the detailed methods of worship and the practices, rules and regulations regarding worship, arc too numerous to be enlisted or recorded There is noticed little adsance in philosophical thoughts There are scholarly contributions by only a few scholars It is a general belief that staunch scholars of Advaita Vedānta philosophy and Grammar were many times the worshippers of Sakti in their private life, being given to the worship of the Goddess or Devi, irrespective of her name Gaudapār'ācārya and his pupil's pupil, the great Sankarācārya, were believed to have been the torshippers of Saktides 1, as testified to by their well-knonn works Subhagodaya and Saundaryalabarı respectively It is very likely that Madhavācārya, the learned author of the Sarvadarśanasamgraha, was also a follower of the Sākta cult, to the philosophical tenets of which he has given no separate treatment in his Sarvadarśanasamgraba as he possibly thought that inherently the doctrines of the Sāktas did not differ from those of the Advaita-Vedantins Appaya Diksita, a staunch Advaitın, was very likely a Sakta worshipper as can be betrayed by his work Sıvatattvaviveka It is also believed that the great grammarians Nāgesabhatſa aud Bhairavamıśra were worshippers of Sakti Bhaskararāya, a devoted Sakta, wrote several works on the Säkta cult, out of which the Varivasyārahasya, Saubhāgyabhāskara, Guptavati (a commentary on the Saptaśatı) and Setubandha (a commentary the Yogini hrdayatantra ) deserve a special mention Umānandanātha a scholar in the line of Bhāskararāya's pupils has written a scholarly treatise'nityotsava' which is well-known to the followers of tbe Säkta cult 16 The Sakta darśana of Hayagriva and the Sāktısūtra of Agastya The present work, 'Sāktadarśana', is an ancient short notable work in the Sūtra style on the philosophy of the Saktas The work has no mention of the author anywhere directly or indirectly inside the treatise The work is also called Hayagrivabrahmavidyā, possibly because the phrase 'itt Hayagrivah often occurs as final in connection with the different philosophical on ·X Sāktadarśana taken into their own fold by the Sākta philosophers This could be easily brought about as the worshippers of all these deities could be easily prevailed upon to worship the supreme Goddess of Power, whose emanations only were the different gods and without whose help the gods could not favour the worshippers As a result, various forms of worship differing in minor details of rituals and ceremonies became current in the comprehensive Sakta cult Another powerful Inducement to the general majority of people for entering the fold of the Sākta worshippers was a permission to them to take their usual food and drink consisting of wine, flesh and fish, which were to be offered to the goddess on the special occasions of her worship. 12 The Tantra treatises Numerous treatises exceeding some hundreds were written in the thud period of the development of the Sakta culttrom 500 AD to the present times, which were all based on the author. 1tative philosophical and religious works of the sakta system in the second period from 500 BC to 500 A D The word tantra came to be used for such wotks The genesis of the use of the word tantra' in the sense of mystic rites is difficult to find The word in the early centuries came to mean a scienti, fic treatise, and as applicable to the well-known Katantra and Rktantra works was explained as a work expounding tbe analysis of words as stated in the ine तत्र्यन्ते व्युत्पाद्यन्ते शब्दा इति A The word derived from a to stretch had a current sense of doing two or more things with one effort This sense was only a development of the literal sense viz extension of effort towards the accomplishment of other things The word tantra was specifically applied to the literature dealing with the mystic rites and ceremonies of the worshippers of Sakti, as thereby the worshippers with a single effort accomplished two human ends viz Bhoga and Moksa In the Tantra Literature the worshipper was given the general name sādhaka There were tbree kinds of rituals, named vama, miśra and daksina A large majority of the Säkta worshippers who did not want to exert strict control on the seases and mind, and in fact who could not exert it, followed the vama-marga out ·Introduction 21 which was also knon n by the name kaulamärga and which gave a kind of liberty in drinking, eating and the like The worshippers did not observe even the first two kinds of yoga vi: the five kinds of yıma and the five kinds of niyama although their observance was in a way essential for their spiritual progress Such of the sädhakas who could evert due control over their minds and senses and wished to obtain higher sıddhis, strictly observed the five kinds of yamas and niyamas and practised the four higher stages of yoga viz asana, prānāyāma, pratyahara and dharana By virtue of their self-restraint, they obtained a kind of spiritual strength and energy wbich many of the worshippers were tempted to spend on increasing their material prosperity and obtaining material gains Such of the worshippers as could exert a complete control over their minds by following tbe "x out of the eight kinds of yoga, and did not spend their spiritual energy on material gains, rose higher and higher and by virtue of their meditation or dhyāna and mental concentration or samadh got the highest siddhı or emancipation of the type of sayujya or coexistence with the deity. 13 The five offerings of the Sākta worship The five offerings of worship madhya, matsya, mamsa, mudrā and maithuna, popularly and jeeringly called by the name pañcamakāra as the five words expresing them begin with the letter m, were taken in their gross form by common people in their worship These five substances were associated by later scholars with the five gross elements or mihābhūtāsmadya (wi e) with tejas by virtue of its intoxicating power, matsya (fish ) with water by virtue of the association of fishes with water, māmsa (flesh) with wind by virtue of the association with all of ourds whose flesh was sometimes eaten, mada (mystic figures) with earth as they were made by the limbs of the body which is primarily made up of earth (pārthiva ), and maithuna ( association with woman) with ākāśa (ether ) as it resulted into a sort of ecstasy which was somtimes considered as a property of ether Worshippers of a middling kind did not use these five substances in their gross form, but they took five small things representing them which were termed praunidhi Worshippers of the highest kind had full ·iv Šaktadarśana name viewpoints discussed in the text here and there. Hayagriva is not known as any historical person He appears as a legendary person who is believed traditionally to have been the originator of a system of philosophy known by the popular Śaktadarśana or Hayagrivabrahmavidya As the doctrines advocated in the present treatise are very similar to those propounded by the worshippers of the goddess Sakts appearing under different names, the treatise is also named Säktadarśana. There are very few works of this kind belonging to the Sutra period which is assigned the duration of time from 500 B. C. to 500 A. D. The Paraśurāmakalpasūtra is often stated as an ancient authoritative work in the Sākta system of philosophy, but, it is covered more or les with rituals, and nothing definite can be stated regarding its author and time. It cannot be definitely stated that it is earlier than the present Sāktadarśana of Hayagriva. There is another short work consisting of about 400 sūtras, which is attributed to Agastya Recently as a manuscript copy of it became available, it has been printed as appendıx No. 2 in this volume with the addition of a gloss in Sanskrit. These Agastyasūtras are definitely later than the Sūtras of Hayagriva as there is a reference to Hayagrīva in the Sūtras of Agastya The system of philosophy propounded in the Sutras of Hayagriva is a practical form of Monism or Advaitist which is made free from the tinge of dealism with which the philosophy of Sankarācārya is associated. '17. Date of the Sāktadaršana. There is no satisfactory direct evidence, either an internal one supplied by the present treatise, or an external one supplied by other works of a later date, by means of which the date and the authorship of the present work could be determined. It is only by means of inferences drawn from the various topics dealt with, and the manner in which they are discussed, that some statement can be made regarding the authorship and the date. The statements made in the present work and the pbilo. sophical tenets laid down, appear to be based on some ancient works of the type of sūtra, vrtti or bhāsya which were available ·Introduction ху VIZ at the time to the author. The work seems to have been written sometime before the eighth century A. D by some profound scholar following the Sākta ritual in the right path and coaversant with the traditional practices followed by the worshippers of the Sākta Cult. Systems of philosophy as also the doctrines and practices of the different cults bearing a very close similarity to the Sākta cult, have been very carefully and sympathetically noticed in the present work and their relation with the Sakta cult is clearly defined. The striking feature of the work is its remarkable brevity, inspite of the vastness of topics handled in it The title Sakta-darsana, given to the present work, is very appropriate as the Sākta doctrines are created in a systematic manner in the work Out of the two main divisions of literature of knowledge, called by the term Sāstravānmaya'. philosophical literature and religious literature, the latter is known generally by the name darsana', as it shows the way to realize the highest truth The present work, not only discusses and determines the Higbest Truth in its own way but shows the right way to realize the Highest Truth viz the Creative Energy represented by the Goddess known as Bhuvaneśvarı 18 Origin of Philosophical thoughts : Who are we? Whence have we come? Where are we going? Who is feeding us? Who is the cause of our pleasure and pain? What is the relation between the sentient beings and the insensate objects around us? These and similar other questions naturally occurred long long ago, to the thinking minds of intelligent men in their pensive mood Answers to these questions were offered by different individuals in different ways The answers given from time to time were looked upon as philosophical thoughts which marked the beginnings of pbilosophy The earliest questions and answers are found recorded in the ancient Indian Upanisad literature. These efforts were inainly directed towards the finding out of the relation between the subject ie the thinking self and the object 1 e the external world The various answers and explanations given by the learned philosophers are recorded in the ancient Upanisads under the name 'vidyā' or 'brahmvidyā'.

·IVI Sakladarśana In offering these explanations to their pupils in the various learned assemblies, the preceptors obtained nothing else than a sort of mental satisfaction and delight by finding that their explanations were transferred to future generations In India, however, these explanations got, in addition, a kind of authority and sanctity attached to them, as they were said to have originated from the great sage-thinkers who were believed to have practised penance and realized the great philosophical truth which solved the problem of wordly existence The number of ancient Upanisad works inculcating this great doctrine of Brahman was not more than fifteen, although by later additions of similar thoughts, the number of Upanısads became much swollen which has reached at present the figure of two hundred or even more In the Svetāśvataropanısad which is one of the ancient Upanisads, questions of the type mentioned above, are recorded in the famous stanza TCUT कुत स्म जाता जीवाम केन क च सप्रतिष्ठा ] अधिष्ठिता केन मुखेतरेषु वर्तामः ब्रह्मविदो व्यवस्थाम and the answers to them in काल स्वभावो नियतियदृच्छा भूतानि योनि पुरुषेति चित्यम् । सयोग एपा न तु आत्मभावादात्माप्यनीश सुखदु खहेतो ।। 19 The four main currents of philosophy As observed above, the beginnings of philosophy can be traced to the efforts made by scholars to explain the relation between the sentient and the insensate objects which make up the Universe There are prominently noticed in the world two fundamental principles standing in contrast with each other, which are worded jīva and jada or cetana and acetana or ātman and anātman or spirit and matter, The relation between these two can be given in four ways: (1) They can be said to be quite distinct from and independent of, each other as advocated by the Samkhyas who are looked upon as the oldest philosophers in the world and whose views are quoted in the Upanisads and the Bhagavadgita (2) One of the two viz the sentient element can be advocated to be the fundamental principle, the other one being derived from at or identical with it (3) One of the two VIZ the insensate element can be advocated as the one fundamental principle, the sentient element being looked upon as a mere property of the insensate and hence, not distinct from it.

·Introduction . (4) Both the elements can be said to be unreal and apparent and vanishing every moment The four views can be named respectively as dvarta, ātmādvarta, jadădvaita and sünyavāda advocated respectively for the first time by the Samkhyas, the Upanısad philosophers, the Cārvakas and the Buddhists Out of these four views, the first seems to be the oldest one It is referred to in the Bhagavadgita and the Upanisads by the appelation 'Samkhya' given to it The second view is the one advocated unanimously by the ancient Upa nisads as the essence of their philosophical ideas Some Upanisads have named the highest Truth of the Upanısads as Brahman or the Biggest one It is also named as Ātman or Spirit, as also Paramatman or the Supreme Spirit It is also named Sat or the Existence The third view also appears to have been held by thinkers before the age of the Upanisads The fourth view however, does not seem to have received any support unti some of the disciples in the spiritual line of Buddha advocated It strongly as the inajor cardinal truth out of the four Noble Truths preached by Buddha viz everything is momentary (ksanıka ), everything is misery (duhkha ) everything is in existence individually (svalaksana), and everything is unsubstantial (Sünva ), It was Nagarjuna and others who advocated strongly this doctrine of nihilism which is named Sünyavāda by extending further, in a way, the denotation of the word sünya which origically denoted only the unsubstantial character of a thing 20 The Paurānıka and the Tantrika philosophical systems, Even a careful scrutiny of these four views, individually propounded with powerful arguments very strongly by their advocates, does not enable a philosopher-thinker to decide definitely in favour of any one out of these four In India however, the second view viz the unity of the Supreme Soul or atmadvaita is looked upon as the most authoritative one propounded as it is in the Tenth Mandala of tbc Rgveda and in the ancient Upanisads, which are popularly designated as the Joianakānda of the Veda As this philosophical doctrine of the Universal spirit, looked upon as the Supreme Reality, was hard to understand, and as those persons only, who belonged to S 2 ·XVI11 Sāktadarsana the three higher castes, were alone entitled to study the Veda, an opportunity was naturally obtained by learned scholars to advocate strongly the other three views and spread their doctrines among the masses, especially among those who did not belong to the three higher castes They did it by means of composing epic works, or writing small religious books, explaining the religious and philosophical doctrines therein, by means of suitable stories and anecdotes These works fell into three main categories They propounded more or less the dualistic doctrine or dvaita, advising the propitiation of the derties therein by means of worship, prayers and meditation A large section of these propounders of dualistic doctrines did not set aside the teachings of Veda They found out passages from Vedic works suitable to their preachings On some occasions they interpreted some Vedic passages in a manner suitable to their views These propounders and cherr follawers were known by the name Smärta as the Puranas were looked upon as Smrti works There were other philosophers who did not set aside or disrespect the Vedas, but they wrote independent religious works advocating doctrines and rituals analogous to the Vedic ones The advocates and followers of these works were given the general name Tantrikas as their works were known by the name 'tantra' There were still other philosophers who did not in any way look upon the Vedic works as authoritative, and who wrote works similar to the Vedic ones and taught doctrines analogous to those in the Vedic and Purāna works These philosophers and their followers were called Nastikas All these three sections of believers, along with the staunch adherents of Veda, had the two main fundamental philosophical principles quite common They were the goal of existence viz (1) Emancipation or Moksa from the cycle of births and the consequent misery, and (2) the way to achieve it viz, Right Knowledge and Realization of the Highest Truth As these things are common to the several systems of philosophical thoughts and religious cults in India, bose number once reached four hundred as recorded by a commentary work on the Jaina sutras, tbey can all be looked upon as the offshoots of the great Indian Religion and Philosophy.

·Introduction 21. Relation of the Paurāņıka and the Tantrika philosophy to the Vedic philosophy Polytheism is stated to have been the religion of the Vedic Aryans who propitiated the various deities mentioned in the Veda with soma and other offerings to win their favour The Vedic cults mentioned above, did practically the same thing They introduced worship of derties mentioned in the Veda along with o her deities whose worship came into vogue in course of time, composed stotras in their praise, and wrote treatises describing their valour in languages actually spoken by the people The literary works of this type came to be known as epics, in which, besides the methods of worshipping specific individual deities, philosophical doctrines were also scattered here and there especially dealing with the four aims and ends of human existence and the way to Salvation Emancipation from misery and the cycle of births, was tbe main point on which the epics and the Tantra and the Āgama works differed from the Upanisads, in as much as in consonance with their dualistic philosophy they described Emancipation as possession by the devotee of the same nature and attributes as those of the deity propitiated, and residence in the region of the deity The time of the composition of these epic works is stated to extend from 500 B C to 600 A D or so 22 Vedic and non-Vedic Tantra cults Although religion and philosophy are inseparably connected together, still, there are found works written with prominence given to religion under different names like dharmasūtra, smrti, tantra and the like The number of these works is pretty big as compared with that of works which deal prominently with philosophical problems Religious works based strictly on Vedic Literature are called Srautasütras those based on traditions and customs, but consistent with Vedic rites are named smrtz wo-ks which are generally written in verse form, those written in the form of sūtras are called dharmasū ras, while those based on the Agama works are called tantra works The Tantra works have got two groups Vedic and nonvedic Under the Vedic group there are works which are based on Purana works and such Agama works as do not ·Sāktadarśana disrespect the Vedas They are given mainly to the worship of the Trinity viz. Brahmā, Visnu and Mahesa under those names or their synonyms as also to the power underlying them viz Śakti The worship of Brahma was not very popular on account of an unholy incident with which he was popularly associated. The place of Brahmā was occupied by Ganapati and Sarasvati. The cults worsbipping all these deities can more or lass be included in the comprehensive Sakta cult as all these deities are looked upon as manifestations of the Supreme Power or Para Saktı, 23 The Upanışad Monism and the Sākta Monism The present work, Sāktadarśana, sketching the plulosophical and theological doctrines propounded originally by Hayagriva, las also put together the philosophical doctrines of the different cults analogous to the Salta cult and has described in general terms the rules of behaviour of the Initiated preceptors and their followers along with the different forms of worship It has also shown the few distinctive featurs of the other allied cuits By stating that the present work is based upon an ancient work named. Aušanasakalpa as far as rituals are concerned, as also upon the gloss of Hayagriva on the Bādarāyana-brahmasūtras as far as philosophical tenets are concerned, the author has put a stamp of authority on his work by suggesting that it is thoroughly in consonance with the Vedic philosophy and rituals The author has, in fact, advocated the 'brahmadvarta' of the Upanisads The only thing which he has done is, that he has mentioned Brahmasaktı as the sole reality which is idential with brahmatattva or atmatattva The auther, at the end of his work has enlisted with very brief comments, almost all the important religious and philosophical works of bis predecessors and has drawn special attention to the necessity of the observation and practice of the rules of conduct and rituals prescribed in the Ausanasakalpa as also of a careful study of the Hayagrivabhäsya on the sutras of Badarāyana for the right knowledge and realization of the Supreme Power 24. The Manuscript of the Sāktadarsana There are a few things which specially strike a student on his perusing the present treatise, regarding its composition ·Introduchon arrangement of the subject matter and the style of its presentation Although the work consists of eighteen chapters and each chapter consists of four quarters, yet the subject appears to be discussed very brifly The work consists of 1360 aphorisms distnbuted over seventy two quarters, which shows that c ch quarter on an average consists of nineteen sūtras The actual division of the work given in the manuscript of the work is that into seventy two quarters only, although inside the work the author has stated that the work consists of one hundred prakaranas or topics also The sūtras are neither numbered serially, nor they are shown separately by strokes or any other sign in the manuscript There are seen marks of pauses at the head of the line probably put by the scribe which, if understood as signs showing the end of a sutra, the actual number of sūtras comes to 1391 At the time of preparing the press copy an attempt was made to bring down the number of sūtras from 1391 to 1360 as also to divide the work into small sections according to topics both of which have marvellously succeeded The hundred divisions are marked in the gloss and ind vıdual names are given to them in accordance with the nature of the topics treated therein It is noteworthy that although individually such a section could not consist of more than 12 ro 15 sūtras the treatment of the topic in it is sufficient and to the point although very brief as is the case with the works of the sutra style Wbile reading this work, one is re minded of the religio-philosophical work Vimsativimsika of Harilhadrasūri a hich, in twenty chapters of twenty stanzas each deals very briefly with che whole field of Jain philosophy and religion 25 Special features of the style and presentation of the subject It has been already stated above that there is no sufficient internal or external evidence for deciding the exact date and authorship of the present treatise Merely by virtue of its sutra style the work cannot be placed in the sūtra period from 500 BC to 500 AD as some Sūtra works are found composed after 500 A D It can, however, be stated definitely that the work was composed after 500 A D on the strength of the topics discussed and references to other philosopbical and religious ·XXX1 . Saktadarsana works. It is rather striking that the Sarvadarśanasamgraba of Madhavācārya of the fourteenth Century A. D, should not have even mentioned the work The possible explanation is that although Madhavācarya was familiar with the philosophical doctrines of the Saktas and their rituals he did not discuss them in his treatise, as, in his days the behest of the Sākta teachers was that the views and rites of the sect should be kept a secret to be disclosed only to the initiated persons, or that he thought the Säkta pbilosophy was no other than the Sankara philosophy, differing only in some technical terms, the rituals being similar to those observed by many other sects in the country It is difficult to say that the present treatise was written after the fourteenth century by a very learned scholar following the Sākta cult who took scrupulous care not only in avoiding any direct or indirect references to works of scholars after the 5th or the 6th Century AD, but in giving a tinge of ancient sutra works to his sūtra work in style and presentation of the subject matter The following are the prominent features which strike the reader at a glance (1) masculine nouns are many times ured in the nominative singular as nouns in the neuter gender, (2) the locative singular of feminino nouns ending in jis used more often as ending in than in *. (3) the wording is as brief and short as possible 26 Similarity of the Sākta cuit with other Tantra cults Another special feature of the present treatise is that it has shown a striking staslarity of the philosophical tenets of the Sākta cult with those of the Bhrgu, Yajžavalkya, Gancía, Saura Saiva, Vaišnava and Brāhma cults with a view possibly to assimilating them with the Säkta cult It can also be said that the author wanted to bring together those cults which professed the monistic philosophy in general, and recognised the Vedas as authoritative In the Sälta system of philosophy Para Saktı or Supreme Energy wit latent consciousness or cicchakti is the only reality This Sakti is of course much the same as Atmasaktı or Brahmasahti It is in no way different from the Atman or Brahman forming in fact, its very nature Although the extent of the present treatise is very small it ·Introduction xxiri has got in a way compressed in it, áll the cardinal principles of the Sakta philosophy, their knowledge, the means of oblainrag that knowledge and the fruit of the obtainment of that knowledge as also the pre-requisites of the person entitled to get it, which are all put by the author as established conclusions in the treatise 27 The cight divisions of the subject matter. If the present treatise is divided into parts according to the major topics of discussion, and if the game adhikarana or vibhāga be given to them, the following eight parts can be suggested The first part comprising the first three adhyāyas can be named शक्तिस्वरूपवर्णनाधिकरण as it describes the nature of Sakti and compares it with the highest principles in other systems of philosophy The second part consisting of the tourth adhyaya only, can be named Rif: VI, as it discusses the various kinds of karman The third part, cosisting of the fifth, the sixth and the seventh adhyāyas, can be named aftarar IAN. tu as it deals with the triad made up of the soul, the Almighty and the Creation The fourth part made up of the eighth, ninth and the tenth adhyāyas can be named ITHTEENT- TOZATFOVI, as it deals with the four stages in the progress of the soul as also with the Emancipation of the soul The fifth part made up of the eleventh and the twelfth adhyāyas, can be named ATIR197 as it deals with the Solemn Truths of the Upanisads named Mahavākyas, such as thou art that (argad) I am the Brahman' (ate gana), 'This whole is that which is called Soul' (O TEATEAT) and the like The thirteenth and the fourteenth adhyāyas make up the sixth part, which can be named ITTIFU, as it deals with yoga with its eight constrtuents, and shows how the path of Yoga leads to Moksa The three adhyayas-fifteenth, syyteenth and seventeentb, can make up the seventh part which can be named to as it deals with the Sākta Initiation or Diksā, the diksita or the initiated and the rules pertaining to both The eighth part constituting the eighteenth chapter, which takes a hurried review of the philosophical and ritualistic litrature before, and definess the position of the Sāktadarśana in it can be aptly named उपमहाराधिकरण.

·XXIV Säktadarśana 28 Identity of the Parā Sakti and the Para-Brahman: The Sākta philosophers have stated that Saktı or the Supreme Energy is the highest reality, at the same time, they have admitted the Monism of the Upanisads advocating the Unity of the Supreme soul, expressed also by the words Brahman or Sat A doubt naturally arises as to how the Supreme Soul as an object, can be identical wich the Supreme Energy, which could be more or less its property. The difficulty is removed by having recourse to the maxim of the identity of an object and its property, which is known by the name धर्मधामणोरक्यम् Although the thing aud its property may have the same residence, still according to logicians they are different things, one being called gumn or dravya and the other being called guna To remove this objection, the author has given two separate sūtras 7 far and firar, meaning noc separate and 'not non-different' raspectively According to the Sakta philosophers, Sakti has sat as its substratum and cut as its property, which latter may or may not be manifest, but when manifest, the Sakti assumes the form of the soul which has the nature of ecstasy (ānanda ) In short, Sakti is the same as sat cit and ananda In a way, the Sāktas have identified themselves with the followers of Bhartiprapanca who propunded the bhedābbedavāda with slight difference vis. that the identity of Saker with cit or the Paramātman or Parabrahman of the Upanisads is stated to be real by the Säktas, the difference between the two being only notional, or kalpita The word identity also presupposes an idea of difference and hence it is also qualified by the word kalpita In conformity with this, the next rule 'in 194717174AFY' 1s given by the author which shows that Sakti and cit are the same (ar) and the relation (PTY) between the tro is only expressed (tagala) by the imaginary (27) notions of bheda and abheda (217) It does not appear neccessary to anend the reading fáanig by reading again in its place, in order to bring the meaning of the sutra in line with the doctrine of the indescribability (anal) of avidya t ·Introduction 29. Enlivened and ugenlivened Sakti The supreme Saht is said to have two aspects or conditions termed 'nırābhāsā' when the light ie the consciousness in it is latent, and 'sābhāsā' when it is manifest Out of the two conditions sābbāsā and mirābhāsā, the nirabhāsā condition exactly corresponds to the nirguna nirākāra Parabrahman of the Vadāntins with this difference that the Parabrahman of the Vedāntins is 'possessed of the nature of consciousness' ( 577E759 Or PERETET), while, the Parā Saktı of the Sāktas is possessed of the nature of Power'. Both consciousness and insengateness form the nature of Parāsaktı', but they are both unmanifested or latent The Sābhāsā Sakti with manifested consciousness, is called by the name Bhuvanasundari, Mahāmāyā, Isasakti and the like There is no detailed explanation of the word 'Sābbāsā' given by the author The vast subject matter is put forth in clear and full details in such a manner that although the work consists of eighteen chapters containang 1360 aphorisms, the author could deal with his subjcctmatter, only by means of conclusive statements after statements, in the form of pithy aphorisms without going into details by offering explanations and by raising objections and answering them It appears, however, that the word abhāsa has been used in the same sense in which Gaudapādācārya and bis predecessors have used it. The sense of abhāsa meaning show or manifestation can be clearly understood by the instance of vyādharājaputra (prince known as hunter) where the false appearance for instance as a hunter, has got no external object forming a condition or upādhi It is the ignorance alone of the Reality on the part of the hunter himself and others that causes the false appearance or misundersranding The phenomenon of the world is explained as caused by the inherent ignorance of the individual self about his own reality, as can be seen from the famous line of Gaudapadācārya 'कापयत्यात्मनात्मानमात्मा देव स्वमायया 30 The limitant of Parā-saktı Just as the prince, living in the residence of hunters in their dress and behaving like them, has not his real nature as a prince known to himself and others, similarly, the Supreme ·XYVI Śäktadarsana Power which inherently has no consciousness manifest in it, always appears as 'sābhāsa' as long as its original nature is covered by consciousness or cit The nature of this sabhāsā. sakı known by the names Bhuvanasundari and others, is the same as Iśı ara of the Vedāntins described by them in the words कार्योपाधिरयं जीन कारणोपाधिरीश्वर The word कारणापाधि in the line quoted above, means limited by the primary condition viz avidyā as the root cause'. The limiting condition avidyā has been described by the Vedāntins in three different ways by three individually different analogies Sureśarācārya, the author of the Brhadarangaka bhāsyavārttıka has given the analogy of a red flower which, by its vicinity, makes the white crystal appear red, to explain the nature of the Isvara or the Almighty who is, in fact, none else than the Supreme Soul appearing as the Almigbty possessed of various powers, by Virtue of the vicinity of Nescience or Avidya The analogy is named ābhāsavāda To explain the same ie avıdyā, Vācaspati misra, che author of the Bhamatı has given the analogy of the jug and other things which limit the extent of the unlimited expanse sky or ether (377731) The view is named aiacchedavāda Prakaśātmamun the author of the Sanksepasarıraka, has given the analogy of mirror, water and the like which reflect inside them the substance whose rays fall upon them The analogy is technically called praubımbavāda The three analogies are briefly put forth in the stanza वाचस्पतेरवच्छेद , आभासो वार्तिस्य च। सक्षपश रीरकृतां प्रतिविम्वमिष्यते। To explain the appearance of the Supreme Power as Bhuvanesvarī our author appears to have taken the analogy called abhasavada as appears from the word abhāsa, the analogy, of course is as given by the old Vedāntins like Gaudapāda and others, and not that given by the author of the Varttiha 31 Creation of the world The present treatise begins with salutation to Bhuvanasundari, who is none else than the Sabhasă Sakti i @ the Supreme Power with cit or consciousness present in it consciousness inside the Supreme Power 18 known as Ganesa The Supreme power has also (as its place of residence) the Praktti or the Primæval Matter which is unmanifest as 10$ of the This ·Introduction XXVII three constituents sattva, rajas and tamas are in equilibrium. The Bhuvanesundart is able to assume any form she desires and hence, she is als) called hāranasthāna The Primaval Matter is also named manıdvipa as also cintamanidvipa, which forms the goal of one who has known and realised the Suprema Power The power of consciousnes (ANRT maza ) of the Bhutanısudari is the soul, and her desire is the time or kala This kala which is the outcome of śaktı, becomes the cause of Creation. As hāla or Time is defined as the combination of Illusion (mayā) and consciousness (cit), the expression time creates the word ' means that the world is a development of the Primæval Matter and Consciouness combined • together Visva stages 32 The three forms and the four stages of Bhuvanasundarı This Bhuvanasundari manifiests herself in her spiritual, divine and material forms in the Turiya, Prajña, Taijasa and In her manifestation in the fourth or the bighest stage, the Turya or Turiya Atman as described in the Upanısads is her spiritual ( 3147AF) form, the Bhuvanasundarı herself as her divine (agafat) form, in which form when faultlessly and fully propitiated by devotion and meditation she .conveys the devotee to the Manıdvipa itself which is the material form (आधिभौतिस्वरूप) of Bhuvanasundari By means of meditation with a fully concentrated mind on the congregate sound of the syllable 'om (i) and the nasal letter of the word hrim (El) this Bhuvanasundari is realized The mūladharacakra in the body is her place of residence In her manifestation in the third stage called prăjña, the individual sou! limited by Nescience or Ignorance, is her spiritual form As the Taması Māya is present as witness to the activities of the ndividual soul, the sadividual person is not in a position to have the knowledge of the real nature of Bhuvanasundari Rudra possessed of the tamas constituent of prakrtı in a large percentage is the divine form of Bhuvanasundarı, while the material form is the whole Universe with the five great elements mixed in their stated proportion By the knowledge and realization of Saktı in this stage, obtained by meditation with a concentrated mind on the letter of są and of forming ·ZXV111 Sāktadarsana place of the symbols of Rudra, a devotee can reach Brahmaloka which is made up of eight constituents of Prakrti and which is called by the name kāryaloka also The residence of the Supreme Energy in this stage is the Visuddıcakra inside the neck In her manifestation in the second staga called Taijasa, the Taijasa soul is her spintual form, Mahālaksmi is her divine form, while matter in all its transformations is her material form The letter 3 of the syllable ai and softę are her symbols and by devotion to and worship of Visnu, the underlying Spirit of this stage, a man can obtain the vicirity of Visnu in the Region of Visnu In her manifestation in the first or primary stage called by the name Vaśva , the Viśva soul is her spiritual form, Mabāsarasvati is • her divine form and this manifold Universe which has been constituted of the five gross elements and which is termed Virāç is her material form The letter 37 in si and gingin are her symbols By the right performance of the several rituals, and doing one's duties witbout entertaining any desire of their fruit, one can obtain the knowledge of Sakti manifested in this primary or first stage and reach the world of Brahman which forms one s goal 33 The Parāśara, the Gautama and the Yājñavalkya cults: The present treatise has very briefly compared the principal doctrines of the Sakta system with those of a few allied systems, and after showing how the main doctrines agree, the differences are shown to be only nominal According to the system of the followers of Parasara Vyäsa i e the Vaisnava system in general Narayana is the cause of the whole Universe Out of his three emanations, Brahmā Visnu and Mahesa, Visnu who is constituted of Sattva, is the foremost Maya or illusion is the voluntary snactivity of Visnu, which is solely under the command of Visnu and not under the command of Rudra By meditation on Visnu with the mind fully conuentrated on him one can reach the presence of Narayana In reply to this Parasara view that Iśvara or the Almighty is possessed of the six pre eminent qualities-independence and others it is stated that Visnu is the same as Saktı and that Şakti is in combination with cit and not with ·Introduction ΣΧΙΣ Māyā, while Maya, on the other hand, is dependent on Sakti. The Saktı of Rudra Viz tāması māyā 15, of course, dependent on Visnu The view of Gautama is much the same as that of Parasaca. The most important change is the substitution of Rudra in the place of Visnu. It also states that Rudra is constituted fully of sattva, he is fully independent and is the sole Reality. The phenomenal Rudra deity is possessed of qualities In reply to this the author bas stated as follows Rudra is the master of māyā which has the nature of a substance, he is not the master of Mahāmāvā Rudra is not independent. The māyā stipulated by Gautama is a power possessed by harya-substances. The Power possessed by the Supreme Cause is Bhuvanasundarı alone According to the view of Yājbavalhya, time (Kala ), the witness of all, is the supreme cause of everything and māyā is dependent on it Māyā is the material cause of the world, while Kāla is the instrumental cause In reply to this view of Yabavalkya too, the author has stated as above viz that the Almighty is not independent, it is the Supreme Power alone that brings about everything. 34 The Gānapata and the Svāyambhuva cults After discussing the views of Pārāśara, Gautama and Yājšavalkya, the author has discussed the views of the followers of the Gānapata and svāyambhuva sects. According to the Gānapata view, both māyā and Kala depend on Ganesa the reflection of Ganesa in māya is the Isvara or the supreme soul, while the reflection in avidyā is the Individual Soul sattva. fajas and tamas as also kāla and māyā are all produced by Ganesa in short, Ganeśa is the creator of the whole Universe, which he creates according to his will The author has given the following reply to this although the word Ganesa could denote directly the individual deity possessed of four linnde, a trunk and two tusks, still by power of indication it means the Supreme Power imminent in every object as an internal witness, similarly, although the word saktı by danatation convers Bhuvanasundari as the sense, still, by tho power of indication it conveys the sense of the Supreme Power immanent in everything as internal witness The nature of witness ·XXX Sāktadarśana is of different kinds in the different conditions of the Supreme Power. In reality, Ganeśa is the witness of everyobing, he is looked upon as the son of śakti possessing the nature of cause and effect both, and is different from Bhuvanasundari. According to the Svāyambhuva cult, Vidhi, the same as Brahmadeva or the Creator is the cause of the Universe who creates the world through six different channels viz Ganapati, Surya, Brabmā, Visnu, Rudra and Sakti. Badarı also holds a similar view, according to him, Hiranyagarbha who is the governor of all effects, Siva, Sakti Visnu and Sūrya who are the governors of the causal entity and Ganesa who is the Supreme reality, create the Universe. In reply to both these views, the author has stated that the Power stationed in the Brahman is, in fact, the cause of the world, the said Power 15 the mother of Ganapati who, in the form of the Almighty, becomes the cause of the manifest world and also that of the unmanifest world in the form of Brahman 35. The sākta conception of Muktı: According to the Sākta system of philosophy, Liberation is the obtainment of that world which is made up of matter constituted purely of Sattva, and which is also known by the terms Mandvipa as also by Cintamanidviga This Liberation results from the knowledge of the Reality which means the full realization of the Sense of the sentences tattvamast * ahum brahma asmı' and others, which can be had by meditation on Bhuvanasundari with full concentration of the mind. The Liberation, in fact, is a sort of dissolution of the mind into the form of Bhuvanasundari which is Sābhāsā This Liberation leads, no doubt, to the permanent freedom from the cycle of existences, which is nothing else than misery, still, this is only the last tung of the ladder which leads to the goal yız Absolution which results from Samadhi alone, when the mind is completely dissolved into the Nirābhāsā Sakti ar the Absolute Power The author of the Sutras has clearly stated this in the aphorisın 'mülāvıdyânâsadvāra brahmaprāptir muktih' This Absolution, advocated by the Säkta philosophers differs only slightly from the Absolution advocated by the Upanisads The difference is subtle, but + ·Introduction XXXL Such a important In the nrābhāsā muktı of the Saktas, the consciousness is not manifest, while in the mukti advocated by the Upanisads the soul is of the very nature of consciousness which, of course, is manifest In the nirabhāsamukti, the nature of the Saktı is neither sentient nor insensate description of mukti is tantamount to the notion of the Nihilistic Buddhists termed nirvana' which says that mukti is of the nature of cünya or void Perhaps it may be supposed to have the nature of complete fullness wbich is similar to what is described in the famous Santimantra- quiaz quia पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमवावतिष्टते 36 The four steps to Muktı There are four steps to be ascended by the ladder for Absolution The time required for ascending the ladder is short or long according to the spiritual strength of the person who ascends, as he could sometimes jump over one step or even two The four steps are karma yoga , bhaktijoga, mantrayoga (termed upasa nayoga also) and jñānasoga (termed rājayoga also) The first step is Brahmaloka which can be achieved by the removal of the effects of karman Out of the three kinds of karman, viz samcita (47 or past), prārabdha (adha or present) and agamın (Her or future), the prārabdba karman is destroyed by actually enjoying the fruit of the karman or by atonement The obligatory (fa) karman and the occasional (GAF) karmas have to be done, but, in case they are performed without the least desire for fruit, no new karman nor any seed of karman is produced and thereby there arises no question of āgāmı karman There remains now the samcitakarman or past deeds which can only be destroyed by the Knowledge of the Reality as is well stated in the line of the Bhagavadgita 'garh TOFHIT 27674TT FEW OFT To achreve cits knowledge, che second and the third steps have to be ascended The worshipper devoted to the performance of his obligatory, voluntary and other non forbidden activities without paying any attention to the fruit, is able to ascend the first step only, when he loses attachment to his gross body His attachment, to his subtle body remains intact to abandon which he has to observe all the bodily and mental restraints and propitiate ·XXXII Säktadarśana the deity by warm devotion with full concentration of the miad This enables a person to ascend the second step, as a result of which he becomes apathetic to the gross as well as the subtle Universe and has attachment only to the primaeval matter and its seven developments viz. mahat (Buddhi), ahamkāra (egoism) and the five rudimentary elements After ascending the second step, the devotee, by constant meditation of and full concentration on the goddess Bhuvanasundari, ascends the third step and rests on the last rung of the ladder He can be said to have obtained the nature or and form of Bhuvanasundari, which is nothing else but Supreme Energy with consciousness He then by samadhi dissolves his mind into the Supreme Power and becomes one therewith. 37. Conclusion The special noticeable feature of the present work, Sāktadarśana is that the various destres, mentioned and described, and explained as subordinate to the Pre-eminent Bhuvanasundari whose several emanations they are, form the principal deities for worship and meditation in the several Epic and Āgamic Vedic cuits Not only this, but under analogous names, they are worshipped in similar non-Vedic cults which look upon their individual Agama works as their supreme authority By doing this, the author has shown that his work could be looked upon as a representative of all the tantrika works, devoted to the worship of Sakti which is manifested in the form of the several goddesses, mentioned therein Tbe present work gives also in a nutshell, the important philosophical doctrines of the Sāktas, their method of worship and the gradual tread for Salvation with considerable importance attached to the astāngayoga' wbich is looked upon as indispensable for attaining Absolution, the goal of human existence As the present work has picked up as authoritative Grand Truths, the several cardinal sentences of the Upanisads, teaching the unity of the Supreme Soul, the Individual and the Creation, it contains way, the kernels of the teachings of the great philosophies such as the Mayadvaita of Şankarācārya the Vašistădvaita of Rāwānujācārya, the Suddbādvaita of Vallabhācārya, the Abhāsadvarta of Gaudapădācārya, the in a ·Introduction XXX111 Dvartadvarta of Bhartoprapancı, the Sabdidvaita of Bhartrharı and other similar systems of philosophies advocating Monism Similarly, the teachings of dualistic philosophers like Nimbärha, Madhvācārya and many ancient and modern advocates of Bhaktimarga appear to be analogous to the doctrines of the Sahta philosophy, although not in totality, as the later pbilosphårs prescribe nothing else than the worship of the delties who are in their nature the same as those mentioned in the Sākta philosophy as subordinate deities forming the mainfestations cf the Supreme Sakti The Vedic origin of the Säkta philosophy is also shown clearly by the author in Ch XVII pada 3. The ritualistic portion of the present work is based upon the Ausanasakalpa which formed a subsidiary work to the Veda, while the pbilosophical portion is based upon the Bhāsya of Hayagriva and upon the sūtras of Badarāyana It has been already stated above that the present work named Hayagrivabrahmavidya' by the author himself, bas got no mention of it made in any of the standard works in the Vedāntaśāstra, so also the present work does not refer to any works later than the sūtras of Kanāda, Gautama and Badarāyana As the work, however, bears a very close similarity in its main philosophical doctrine of Abhāsādvaita to the abbāsavāda of Gaudapāda, it is very likely that a scholar in the seventh or the eight century AD, who was a devoted worshipper of Saktı in the Right Way and who was sufficiently familiar with all the ancient philosophical and religious works at his time, has written the present treatise The names Sāktadarśana and Hayagrivakrta-Brahmavidyasūtraprabandha mentioned as titles of the work in the solitary manuscript, appear to be given by later scholars who studied the work. 38 Manuscript material for the Šakis sütra Agastya The sūtra work on the Sākta system of Philosophy, attributed to Agastya and known by the name "Saktısūtra', 15 edited here as Appendix No, II of the Sakta darśana of Hayagriva This work of Agastya is edited with the help of a solitary manuscript which was procured with considerable difficulty This work by the name 'Agastyasūtra' is frequently S.3 ·Saktadarśana heard mentioned by the followers and students of the Sākta cult and system of pbilosophy, but, so long no attempt appears to have been made by any scholar to edit it or to discuss the religious and philosophical doctrines propounded in it. The work consists of four divisions, named Adhyāyas which are not further subdivided into small sections The manuscript is written carelessly by the scribe and no sutras are numbered or shown distinct from one another by strokes or other signs Apart from scribal errors and evident mistakes winch could ba corrected, there are several sūtras which are not easily intelligible as the expression is very laconic, and there is neither any cuidance given by the author such as the context, nor any commentary, by means of which the necessary words can be understood and suppl.ed An attempt is made by the present editor to look to the context and supply suitable words, but, at some places it is not unlikely that some other words could be supplied by scholars who would read and study the work With the sense of the Hayagriva-sūtias and the philosophical doctrines mentioned therein in the mind, an attempt is made to give a suitable interpretation to the sūtras in the short gloss written by the editor, with a view to placing before learned scholars the philosophical doctrines of Agastya, which remained so long rather concealed 39 The date and authorship of the Saktısūtra of Agastya If the sūtras of Agastya are placed side by side with those of Hayagriva and studied together, a general remark can be made that the former are more religious than philosophical. alchough they cannot be said to be ritualistic There is no attempt made in the sūtras of Agastya to give systematically the various philosophical doctrines of the Sākta system and compare them with the doctrines of other kindred philosophical systems, as is found in the Saktadarśana of Hayagriva The work merely on this ground as also on the ground of its laconic sūtra-style cannot be said be an ancient one work has ment oned by name some old propounders of kindred cults like Parasura, Gautama, Vasistha, Marica and others among whom an actual mention of Hayagriva is made, which shows that the author of the Agastyasūtra was familiar with the Sakta doctrines propounded by Hayagra a although the The ·Introduction present work viz Saktadarśana attributed to Hayagriva might or might not have been seen by him. The words andiga guce smell of the effect of the Buddhistic Tantra works on the Saktısūtra, as qaratit was a goddess worshipped by the Buddbist Tantrikas. The worship, of course, was not in vogue before the sixth century A. D It is probable that the expression a1714 miza was an entry of the scribe, and not a benediction by the author. It can be said, on the whole, that although the Sākta doctrines preached by Agastya and the rituals in consonance with them, were current as those of Hayagriva, the Sakrisūtra of Agastya was written after the . Sāktadarśana of Hayagriva within a century or two, possibly before Sankarācārya and other master philosophers of India wrote their philosop' ical works, as, not even an indirect reference to them is available in the Saktı-sūtra 40. The Advaita philosophy of the ſāktas Although both the Sāktadarśana of Hayagriva and the Saktısūtra of Agastya belong to the Sākta cult of worship dealing more with philosophical doctrines than with rituals, and although the philosophical doctrines are almost the same, there is a subtle difference «hich cannot escape the attention of a careful reader Both the creatises describe Saker as the Supreme Derry, the rituals, referred to, are the same The work of Agastya, however, does not go into details, and at places, the sense of the sūtras also is obscure As in all other Indian systems of philosophy, Matter, Individual soul and the Almighty are the main themes of discussion in the Sākta philosophy, and the ultimate philosophical view advocated by the Śaktas is Advaitista or Monism which is much the same as found in the Ancient Upanisad works and in the works of some of the later commentarors or Bhasyakāras on the Upanisads such as Gaudapādācarya, Sankarācārya, Rāmānujācārya, Vallabh icārya and others. Although all the philosophies referred to abors, are advocates of Advaitism, the Säctas state that all the three, Vatter, Individual Soul and the Almighty are real and inientical, while the ·XXXVI Sāktadarsana followers of Sankarācārya say that the Supreme soul is the only realty, the other two being only the appearances of the Supreme soul caused by the limitant Avidyā which is Indescribable, and the folloners of Ramanujacarya say that the Supreme Soulis the only reality, no coubt, but theirdividual soul and matter form his body, thus advocating a Trı une Principle characterized by the reality of all the three The philosophy of Hayagriva is alın to the Monism of Sankarācārya with this difference that there is an inherent inseparateness of all the three without Mājā while the poilosophy of Agastya is akin to that of Rāmānujācārya stating that individual souls spring up like sparhs of fire from the Supreme Energy, while Matter or Cosmos is an emanation from it, just as a spider's web from the spider. 41 Saktı and the Creation The Sahtısūtra is divided by the author himself into four chapters named Adhyāyas, in which, although the subject matter does not seem to be systematically dryded, still, looking to the theme, mainly discussed in the four adhyayas, four different names could be suggested for the four chapters, viz Sıktısı arı.padhyaya Prahrtısvarūpadhyāya, Moksasādhanadhyāya and Diksadhyay a The first chapter colefly deals with the Supreme Pover and the creation of the Universe The Suprema Power ar Sazti lo describi to be producing the world although she herself is unborn The word 3471 whch is used in this connection echoes the Upanisad passage of TR6 137777L 431 771 777171 2914 and shows, in a way, that the Sahti is the sam Prahrts the Primieval Matter in the language of the Samkhyas This Sist is said to be mindborn in the sense that she can be directly realized by the mind when the mind is fully concentrate on hör ani she is al 1 ays present inside the body The creation of the rorld is only phenomenal and the manifold nature of creation is only apparent and not real The Unnerse is only an outcome of her desire to create, as clearly shown by the Upanisad passage 14 az ut atida: Al.hough She hatself creates this minifold Uar erse, she as ·Introduction XXXVI! renains quite unaffected by it, Although for Emancipation fron worldly life a man has to exert himself, still, winning the favour of Saktı by her propitiation, which results from following zealously the Right Path, is an indipensable condition for Emancipation 42 The Sākta Prakrti The Second Adhyâya discusses the nature of Prahati as a double faced entity, identifying one face with Vidya (real knowledge or consciousness) and the other face with Avidya or Nescience. At the time of the Dissolution of the world which repeats itself according to schedule, the P.akrti bcomes dissolved into Sakti After the dissolution of Prakrtı into it, Sakti assumes the same nature and form as that of the Brahman of the Vedāntins The Cosmic expanse or Echer, which is expressed by the term 'akasa is but the body of Sakti the inherent nature of which is nothing else than ecstasy This ecstasy is obtained by a complete concen tration of his mind on the deity by a devotee Nothing but the worship of the deity, strictly according to the directions of the Religious Preceptor, enables a person to see the deity in his mental vision when the devotee gradually and serially becomes free from the attraction and bondage of the five Elements--Earth, Water, Fire Ait and Ether-by dissolving them serially into one another and ultimately all into the Prakrti or Cosmic Matter. All the mental and bodily restrictions prescribed by Scriptures have to be observed till death, why, even after death in future births, as death is but a change of body When the body becomes absolutely pure by the Grace of Prahrtı, the devotee becomes free from the Cycle of Existence and becomes one with Nature or Prakrti All the manifold paths of worship and meditation lead to the same goal viz Ergancipa.10n, obtained as the result of True Knowledge of the Reality Prakrti, just like the soul, is extraordinary and indescribable even by Vedic passages It is only when a person be omes free from the Avidyā-face of Prakrtı, that one becomes identical with the Vidya face and by the Grace of Prakrti becomes free from misery.

·XXX 112 Sätkadarsana 43 The two faces of Prakrti The third Adhyâya describes the two faces of Nature or Prakrtı, the benign aspect and the malignant aspect, which respectively lead to merit and demerit. The realization of the benign face results from a complete self-surrender to the deity by the devotee by directing all his activities to the Almighty without any desire for their fruit Although devotion or Bhakti, as a means to Emancipation, necessarily presupposes dualism as a cardinal factor resulting from the two different notions of the deity and the devotee, the author of the Sutra implies that the complate concentration of the mind on the Supreme Energy, which is nothing else than the dissolution of the mind into Saktı, can in no way involve any notion of Dualism The author has mentioned here a line of thinking which prescribes the prop.tiation on and realiza lon of the two aspects of Nature, the benign and the malignant, by following respectively the two paths viz. the Right Path or Daksinamārga and the Left Path or Vamamärga He has, however, brushed aside the Left Path, sayıng categorically that it always results into harm- He has emphasized the concentration of human effort on directing the mind, intelligence, and bodily activities towards the right goal by being properly initiated By doing this, the mind achieves a complete control over natural forces of the four Elements and becomes nothing else but intelligence of the first magnitude which is in no from the benign Prakrti or Vidyā It is this Vidya which ultimately enables the mind to realize the Cosmic Force or the Parā Sahti way different 44 The Sākta Dikşā The aucáor appears to dave kard' a stress on initiation or Diksā This Initiation should be received, with full dircetions to use the Vedic mantras, from a worthy preceptor to whom the devotee or Sádhaka should make a completo surrender of his on a self The preceptor, who teaches the use of the magnificent spell of fifteen letters with complete instructions. should be looked upon by the devotee as the god of gods, and ·Introduction XXIV the worship of the preceptor as the worship of all gods In this respect, he should follow what is given in the Bhāvanopanısad. The author has given strict directions about the behaviour of theinitiated person inside the house and outside it in the society, by stating that the initiated devotee should be a lifelong devotee of the Goddess Sakti, tliat he should undertake activities strictly according to the religious injunctions, that he should be always in company of the saintly people and look upon woman in general as his mother, that he should wear garlands and flowers and put on white garments to kecp his mind always contented, when, as a consequence, ha remains always ready to undertake worship of, and meditation on the deity without any obstruction ur interruption The objcet of meditation and the consequent realization should be the Great Sakti expressed by such noble truths as सर्व सल्बिद ब्रह्म, अह ब्रह्मास्मि, आत्मैवेद सर्वम् and the like, which preach the unity of the Cosmos, Consciousness and Energy This realization is the greatest achievement of the human mind and intelligence, which enables a man to solve the riddle of human existence and be one with the Cosmic Energy after death 45. Acknowledgments : Now there remains for the editor the pleasant duty of acknowledging gratefully the help he has received in connection with bringing out the present critical edition of the two sūtra works which were practically in oblivion so long for several centuries The editor has first to express his deep sense of gratitude to his revered father and preceptor wbo gave the editor some elementary lessons in the Sakta philosophy when the latter was editing critically about thirty years ago the Bhairavapadmāvatıkalpa, a Jaina Tantra-work of which he had only a solitary manuscript and that too full of inaccuracies ard not very legible Some pupils of Vasudev Shastri are heard saying that Vasudev Shastr, and some of his spiritual ancestors -especially Ramashastri Godabole and Bhasharashastri Abhyankar--were followers of the Sakta cult Regarding Vasudevshastri, it can be said with definiteness from a personal tall the editor had with him in the matter, that the Shastriji ·XXXX Sāktadarśana had some friends and even his preceptor, who were followers of the Sākta cult, and although on one occasion he was on the point of being initiated when he was about 25 years old, he decided not to take the Diksa His fast friend in Poona was Damodarshastrı Sathe, who was a devoted follower of the Sākta cult whom he often consulted, and he himself read and even taught many treatises on Sākta rituals to some worshippers of Saker It is a providential coincidence that the editor has been lucky to obtain guidance and directions in his work from Prof MD Sathe, the son of Damodarshastri Gratitude must be expressed to Prof H B Bhide who handed over the manuscript of Hayagriva's Sāktadarśana as also to a research worker who handed over the manuscript of Agastya's Saktısūtra to the editor, ashirg him not only to make a study of the works but bring out critical etitions of them giving explanatory notes or adding a commentary in Sanskrit The editor is grateful to the members of the Managing Committee of the Sanskrit Vidyāparısamschã. Poona for including the present work in the Vasudev Shastri Sanskrit Granthamālā The editor is also grateful to the manager of the Aryabhūsana Press for doing the printing work nicely and carefully. Equally grateful is the editor to the Central Government for readily offering Rs 1030 to cover 60% of the expenses as also to the University of Poona for their publication grant of Rs 500 30 January, 2566 K V. Abhyankar ·प्रशस्तिः अपरिमिनामुतमागरविलमणिद्वीपे तपनोपमचिन्तामणिधामनि धननीपे । कृपया परयाविष्कृत केवल निजरूपे त्रिपुरे जय जगदीधरि नृतचन्द्रालापे ॥जय०॥१॥ जय देवी जय देवी जय जननि शरण्ये जय जय नवचकेश्वरि निसिलागमगण्ये । जय देवी जय देवी ॥ परमपारसमभृतपरदैवतरूपे करविनिहितपाशाङ्कुशकौमुमशरचापे । मणिमादिमयूमादिभिरधिरूढसमीपे सपुरंदरदिविजाधिरसमुदे दुर्वापे ॥ जय० ॥ २ ॥ सिन्दूररसारणहचिमंदोहशरीरे सन्दानितकुवगिरितटचन्दनवनसारे । मन्दस्मितमपुरावरमुन्दररदहीरे कन्दरातिप्रियमुन्दरि मुकुमारे ॥ जय० क्ल्पककुमुमालंकृतकचभरमणिमौले मुक्ताताटगुतिमण्डितसुम्पोले । कुकुमपनरमपदिनकुचयुगहाराले काची गुणवलयाङ्कितकटिकौस्तुभटकुले ॥जय० ॥ ४ ॥ मनकादिमहामुनिजनसंस्तुतगुमचरिते पदपलवशरणागतपरिपालननिरते । दुःखग्रह्मयभञ्जिनि दूरीकृतदुरिते गिरिजे मयि करुणां कुरु सुन्दरि मयि करणां कुरु गुणगणभणभणिते ॥ जय० नपुराननविस्वा पग्मन्दस्मित वदने विपुलायननेत्रोत्पलविरुवोत्पलदलने । कवितासियरदायिनि कामेबरि सदने त्रिपुरे जय जगदीश्वरि ललिते जय जगदीश्वरि चम्पादनसदने ॥ जय० कमनीयाननहिमरकरतूरीतिलके मुरनारीकरचामरमरुदुमदलिके । कलझंकृतमदभरयुनर्पोत्पल कलि के नवमुक्ताफलरजिननामामणिनलिके ॥नय० ॥ ७ ॥ निखिलागममुकुटे मणिनीराजिनवरण निखिलोपमहीरोज्ज्वरमञीराभरणे । कविपरनिकाराधितकोण जयशरणे कूट अयमयि सत्प्रकटादिनवावरणे ॥ जय० ॥ ८ ॥ जय हिमगिरिकुलनन्दिनि ममुदितलापण्ये जम जय जय कामेश्वरि संतनकारण्ये ॥ जय० ॥९॥ य इमां शंकरचितां स्तुतिमिति भाग्यते त्रिभुवनजननीमेवं यो नीराजयते । स भवति भगवति वरदे सम्लागमवेता उपैति मातुः पदवीं रविमण्डलभेत्ता ।। १० ॥ [The stotra, given above was recited cn importart occasions by the late Ramshastri Godabole of Mahuli (near Satara) who was a follower of Sakta Philosophy. ] ·पियानुनमणिका नापतनम ५ १ . १८ . '- . . ७ . v रे ८ ९ २५ 3 मातरम २ पामोध्याय: (20-०५) मयमोध्याय (21) योगमायमानम् (२०) गEिRPR (1) अनम (1) मकर (२) गुरमाम्यम् (२४) विमा (1) भागहीवनगनियम (२.) .. शियानि (6) अगम (1) पमोध्याय. (२६-११) साभारना (6) .. रामगोगरयम् (२५) द्वितीयाध्यायः (७-२०) भयने ईसरस्यम (५) परामगाम (७) सरस्थरूपम् (20) परामरमानिरागः (6) मानस्यायभागमाम् (२९) गौरममतम् (.) प्रमाणभेदाः (३०) २३ गौतममननिराग (1.) जीवम्याम् (३१) यासवरस्यमतम् (11) सतमोध्याय (३०-३७) पापल्सयमननिरागः (१२) तृतीयोध्याय (१३-१७) मूर्तिप्रायशस्वम् (३०) दहा मनो: परस्पराभ्यामः (३३) २६ गगम्य जगवारणन्वन (•३) १. पयकोगन्याम (३४) गणेगजगतारणत्वनिरामः (१)१. १२ आत्मनः स्वरूपम् (३५) स्याभुवमतम् (१५) प्रामाण्डोत्परिवर्णनम् (३०) मादारमतम् (१६) शक्तिस्वरूपज्ञानम् (३७) स्वायंभुववादरिमनिरास (१५) १३ चतुर्थीध्याय (१८-२१) अनमोध्याय (१८-४२) शरतेयनाम्यक्तस्वरुपयत्यम् विश्वतेजसात्मवर्णनम् (३८) (१८) १० २ प्राज्ञात्मवर्णनम् (३९) कर्मस्वरूपम् (१९) तुरीयामवर्णनम् (४०) वेदप्रयोजनाविशारवर्णनम् (२.) १ शक्तिस्वरूपाथनम् (४१) कर्मनाशनिरूपणम् (२१) ८ मद्धिीपमार्गः (४२) ४ ७ २६ . १७ . १ ३८ ११ ७ ६ १ . . 1 १६ ·xxxxin ८ १ ४० ४ ७ पृ. नवमोध्यायः (४३-४७) नियमनिरूपणम् (६८) १ गौतमाभिमतस्वमज्ञानम् (४३) ३५ २ आसननिरूपणम् (६९) प्रपशमिथ्यात्वम् (४४) ३५ मूलाधारनाडीकन्दनिरूपणम् (७०) मण्द्विीपवासवर्णनम् (४५) बादरिमतम् (४६) चतुर्दशोध्यायः (७१-७६) वातरिमतनिरासः (४५) २ दशमोध्यायः (४८-५२) चतुर्दशनाडीनिम्पणम् (७१) ५५ नाडीसंचारकवायुनिरुपणम् (७२) ५८ योगिनभेदाः (४८) २ प्राणायामवर्णनम् (७३) चिन्तामणिगेहवर्णनम् (४९) ३९ ११ प्रत्याहारवर्णनम् (७४) २ गर्गमतम् (५०) धारणावर्णनम् (७५) गागपतमतम् (५१) ४१ ध्याननिरूपणम् (७६) गर्गगाणपतमतनिरासः (५२) एकादशोध्यायः (५३-५८) पञ्चदशोध्याय. (७७-४३) आत्मज्ञानिवर्णनम् (५३) मन्त्रयागनित्पणम् (७७) लक्षणानिविवेचनम् (५४) ४२ १३ मन्त्रपूर्वमाष्टाङ्गयोगवर्णनम् (७८) महावाक्यार्थविवेचनम् (५५) देव्याः परमतत्त्वता (५६) दीक्षितभेदवर्णनम् । ७९) च्यवनभार्गवमनम् (५७) समयविशेषसामान्यज्ञानदीक्षा च्यवनभार्गवमतनिरासः (५८) ४६ (८०) द्वादशोध्यायः (५९-६२) वेदानुमोदितदर्शनम् (८१) नन्दिकेशमतम् (५९) देवानुमोदितदर्शनम् ( ८२) नन्दिकेशमतनिरासः (६०) २ पचविधीक्षितम्मस्वरूपम् (८३) बादरिमतम् (६१) २ चादरिमतनिरामः (६२) पोडशोध्याय (८४-८८) त्रयोदशोध्यायः (६३-७०) दीक्षितानां चातुर्वर्ण्यम् ( ८४) ६८ ११ योगिनां प्रकारत्रयम् (६३) वर्णदीक्षितवर्णनम् (८५) राजयोगवर्णनम् (६४) दीक्षितस्थानवर्णनम् (८६) चित्तावस्यानिरूपणम् (६५) पट्चकनिरूपणम् (६६) २ दीक्षितस्मनिरूपणम् (८७) यमनिरपणम् (६०) २ दीक्षितकर्तव्यपूजावर्णनम् (८८) ७२ ४४ ३ ८ .r १ ४८ ४८ ११ १ ७१ २ ·Xxxxiv प पृ प ६ १०७ १ पृ. सप्तदशोध्याय (८९-९२) गुरुमाहात्म्यसकीर्तनपूर्वक माक्षपरम् कर्मवर्णज्ञानवर्णमधविवेचनम् (१००) ८२ (८९) ७२ १३ Appends No 1 (A list of वाममार्गदुश्त्वम् (९०) ७३ १० important words ) शाक्तप्रभेदा (९१) uy go Appendı No 2 (Sahtrsūtra सारयादिमतनिरास (९२) of Agastya) विषयानुक्रमणिका अष्टादशोध्याय (९३-९००) शत्तिसूनम् ( प्रथमोध्याय ) १०९ वेदवेदाङ्गनिरूपणम् (९३) ६ शक्तिसूत्रम् (द्वितीयोध्याय ) १२३ कल्पनिरूपणम् (९४) ९ शक्तिसूलम् (तृतीयोध्याय ) १२८ भौशनसाल्पनिरूपणम् (१५) ७८ . शक्जिालम् (चतुर्योध्याय ) १३१ इतिहासपुराणनिरूपणम् (९६) ७८ Amendments made in the न्यायमीमासानिरूपणम् ( ९७) ७९ text of the manuscript वेदबाघदर्शननिरूपणम् (९८) ७९ कर्मविभागनिरूपणम् (९९) १ १ १ ९ २ ६ ८१ २ ·॥ श्रीरस्तु॥ श्रीशाक्तदर्शनम् ॐ श्रीगणेशाय नमः। ॐ श्रीभुवनसुन्दर्यै नमः। हयगीववह्मविद्यासूत्रप्रवन्धः। ॥श्रीः ॥ श्रीमाधवाचार्यकृती सर्वदर्शनसंग्रहे । दर्शनान्युपलभ्यन्ते चार्वाकादीनि षोडश ॥ १॥ चित्रं न लभते तत्र स्थानं शाक्तं तु दर्शनम् । अत्यन्तगोपनीयत्वं तस्य स्यात्तत्र कारणम् ॥२॥ सन्ति ग्रन्था हि बहवो विध्याचारविवेचकाः । स्वरूपं दर्शनस्यास्य परं तत्र न लभ्यते ॥३॥ शास्ततत्त्वज्ञानपरं ग्रन्थं तत्र विचिन्वते । सुहृदा सुहृदा मह्यं 'भिडे' नाम्ना समर्पितः। शाक्तदर्शननामैप प्रबन्धः सपदि स्वयम् । संशोधनादिकार्यार्थ व्याख्यानार्थं तथैव च ॥४,५॥ अर्थगौरवसत्त्वेपि ग्रन्थलाघवकारणात् । व्याख्यानस्यावश्यकत्वं निर्धार्य मनसि स्वयम् ॥ वृतिमिताक्षरानाम्नी लिखितेयं समासतः । पश्चाष्टाप्टमही-(१८८५) वर्षे शताब्दयां जनुषः पितुः ।। गुरोः श्रीवासुदेवस्य चरणेष्वर्पिता मया । अभ्यंकरेत्युपाढेन काशीनाथेन सूनुना ॥ ६,७,८॥

·३ [१११- हयग्रीवकृतं अथ प्रथमोध्यायः। - अथातः शक्तिजिज्ञासा ॥१॥ विचित्रजगन्निर्माणादि- सामर्थ्यरूपा शक्तिः ॥२॥ न भिन्ना ॥३॥ नाभिन्ना ॥४॥ भेदाभेदा ॥५॥ नैकत्र तमः:प्रकाशयोरिव ॥६॥ कल्पितभेदाभेद-- निर्वचनीयतादात्म्यसंबन्धः ॥७॥ न सुपुप्तावात्मन्यज्ञानं पृथ- अथ प्रथमोध्यायः॥ अथश्रीशाक्तदर्शनसूत्राणां हयग्रीवप्रोक्तानां संक्षेपतोव्याख्यानं क्रियते। तत्र प्रथमेन सूत्रदशकेन प्रतिपाद्यविषयनिरूपणं क्रियते। 'अथातः शक्तिजिज्ञासा इत्येतत् सूत्रम् 'अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै. सू. १११११) 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (ब्र.सू. ११११) इत्येताभ्यां जैमिनिबादरायणसूत्राभ्यां सदृशं कर्म ब्रह्ममीमांसा- सादृश्यं विषयस्य सूचयति । तत्र अथशब्दो मङ्गलार्थः। अतःशब्दो वृत्तस्य ब्रह्मसूत्राध्ययनस्य हेतुतां व्यनक्ति । तथा च सूत्रकारेणेवाप्दादशाध्यायस्य तृतीयपादे "दैपायनविद्याया अपि उशनसा कृतत्वात् " इत्यादिसूबचतुष्टयेन सूचितम् ॥ तत्र का शक्तिः किं च तस्याः स्वरूपमिति विचार्यते विचित्रजग- निर्माणादिसामर्थ्यरूपा शक्तिरित्यादिभिः सूत्रैः। विचित्रशब्देनात्र नानाकर्मफलोप- भोगभोग्यं पृथिव्यादि बाह्यं जगदाध्यात्मिकं च नानाजात्यन्वितं शरीरादिसंभावित- तमैः शिल्पिभिर्मनसाप्यालोकयितुमशक्यं विश्वं प्रतिपायते । विचित्रजगन्निर्माण-- सामर्थ्ययुतेशशक्तिरेवैतनिर्मातुं शक्नुयादिति भावः। न भिनेति । शक्तिरिय ब्रह्मणः सकाशाद् भिन्नेति प्रतिपादयितुं न शक्यते । तथैवाभिन्ना सर्वथेत्येतदपि वक्तुं न शक्यते । ब्रह्मणः सकाशात्तस्या भेदो दृश्यते तथा चाभेदोपि दृश्यते। कल्पितभेदाभेदनिर्वचनीयेति । भेदाभेदयोः कल्पितत्वेन तयोर्बह्मण्येकत्र स्थितिर्न केवलं विरुद्धा किंतु भेदाभेदाभ्यां सह शक्तेस्तादात्म्यमपि भवति । कल्पितभेदाभेदाभ्यां निर्वचनीयं प्रतिपादनीयं यत्तादात्म्यं स एव संबन्ध इत्यर्थः । अनिर्वचनीयेत्यपि पाठ: कदाचित्स्यात् । काल्पितभेदाभेदमत एवानिर्वचनीयं तादात्म्यं स्यात्तत्स्वरूप एव च संबन्धः स्यादिति तदर्थः । एतस्यैर हेतुमाह-- न सुपुप्ताविति । गावनिद्रागतस्य रितसकलेन्द्रियव्यापारस्य नरस्य नैर तदा कोऽप्यज्ञानावबोधः पृथक्तया समुपलभ्यते । अथवा न सुपुतामिति सरेण आत्मन ·३ -१।२।४] शाक्तदर्शनम् ग्भाति अद्वितीय आत्मा ॥९॥ब्रह्मण्यारोपितजगत्त्वात् परमप्य- द्वितीयम् ॥१०॥ शक्तिद्विधा ॥११॥ विद्याऽविद्योति ॥१२॥ निर्गुणं गौतमः ॥१३॥ शान्तिमूलप्रकृतिगं साक्षिणं मुद्गलः ॥१४॥ साभासामीश्वरीं हयग्रीवः ॥१५॥ इति श्रीशाक्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः ईश्वरी विद्या॥१॥ चित्प्रतिबिम्बयुक्ता मायाशक्तिः ॥२॥ जगत्कारणम् ॥३॥ निमित्तोपादानम् ॥४॥ जड- ऐक्यमेव प्रतिपाद्यते । तत्र द्वितीयस्य कस्यापि वस्तुनोऽभानात् । अद्वितीय आत्मेति। अनेन शक्तरात्मना सह तादात्म्यं प्रतिपाद्यते । परमप्यद्वितीयमिति । परशब्देनाद्वितीयं ब्रह्म प्रतिपाद्यते। तथा च आत्मब्रह्मशक्तिशब्दानामैकार्थ्यमत्र सूचकारेण सूच्यते॥ इति शक्तिनिरूपणं नाम प्रथमं प्रकरणम् ॥ शक्तिर्द्विधेति । सूत्रेणानेन शक्तेदैविध्यं निर्दिश्यते । विद्याऽविद्येति सूत्रेण च तत् प्रतिपाद्यते । अनन्तरमेव विद्याऽविद्यास्वरूपनिरूपणं सूत्रकारेण द्वितीयपादे करिष्यते । निर्गुणं गौतम इति । आत्मशब्दोत्राध्याह्रियते । निर्गुणमात्मानं प्रति- पादयति गौतमः। गुणसाम्यस्वरूपमूलप्रकृतिगतः साक्षिस्वरूप एव आत्मेति मुद्गलः । स्वसिद्धान्तं सूत्रकारः प्रतिपादयति-साभासामिति । आभासयुक्ता नाम प्रकाशस्वरूपचियुक्ता ईश्वरी भुवनसुन्दरी एव आत्मेति ॥ इति शक्तिद्वैविध्यं नाम द्वितीयं प्रकरणम् ।। विद्याऽविद्यारूपं शक्तेदैविध्यमुपन्यस्याधुना विद्यास्वरूपं निरूप्यते ईश्वरी वियेत्यादिभिस्त्रयोदशभिः सूत्रैः-तत्र साभासा भुवनसुन्दर्येव विद्या । तस्यामेव यदा चैतन्यं प्रतिबिम्बितं भवति तदा सा मायाशब्दभाग्भवति जगत्कारणत्वं च प्रतिपद्यते । एतच्च तस्या जगत्कारणत्वं निमित्ततया उपादानतया च भवति । शाङ्करदर्शनेपि अविद्योपहितं ब्रह्म जगतो निमित्तकारणमुपादानकारणं चेत्येतत्प्रति- पाद्यते (शां: भा. २।१।१-११) शाङ्करशाक्तदर्शनयोरस्मिन्विषये विशेषस्तु ·४ हयग्रीवकृतं [२२।५- योपादानम् ॥५॥ चिदान्यत् ॥६॥ एषा श्रीभुवनसुन्दरी ब्रह्मविद्या ॥७॥ साऽकामयत ॥८॥ तदेव कालः ॥९॥ सा सावित्री गुणान् ॥१०॥ सात्त्विकी महालक्ष्मीः ॥११॥ सरस्वती राजसी ॥१२॥ तामस्युमा ॥१३॥ नानाभेदात्मकमोहदायिन्य- विद्या ॥१४॥ एषा व्याकृतमयी ॥१५॥ एपान्तर्यामिन्युमा ॥१६॥ इति श्रीशाक्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः उमात्मनः सदाशिवः ॥१॥ मनोन्मन्या महेशः ॥२॥ - जडयोपादानं चिदान्यदिति सूत्रद्वयेन प्रदर्श्यते। माया जडस्वरूपेणोपादानं भवति चित्स्वरूपेण च निमित्तकारणं भवति । एषैव गाया श्रीभुवनसुन्दरीनाम्ना प्रसिद्धा । सैव च ब्रह्मविद्या । साऽकामयतेति । तस्याः संकल्प एव कालशब्देन व्यवह्रियते। तथा च तैत्तिरीयोपनिपदि 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय' (ते २।६।१) इति । ऐतरेयोपनिषदि च ‘स ऐक्षत लोकान्नु सृजै' (ऐ. उ.११) इति । छान्दोग्येपि 'तदक्षत बहु स्यां प्रजायेय' (छां, ६।२।३) इति । काल- युक्ता च विद्यैपा सत्त्वं रजस्तम इति नामभिर्निर्दिष्टान् गुणान् प्रासूत । तथा च सत्त्वयुक्ता सा महालक्ष्मीतिनाम्ना प्रसिद्धाऽभूत् । रजोगुणयुक्ता सरस्वतीत्य- भिख्यया तमोगुणयुता चोमानाम्ना इत्यर्थः ।। इति विद्यानिरूपणं नाम तृतीयं प्रकरणम् ॥ अधुना अवियास्वरूपं प्रतिपाद्यते-नानाभेदात्मकेति। सृष्टो समुप- लभ्यमाना ये नाना भेदास्तेषां सत्यत्वदर्शकतया मोहमुत्पादयन्ती शक्तिरविद्येति कथ्यते । व्याकृतजगद्रूपेण चास्या स्थितिः। सर्वेषु च पदार्थप्वन्तर्यामित्वेन चेपा उमा तिष्ठतीति भावः ॥ इति अविद्यानिरूपणं नाम चतुर्थं प्रकरणम् ॥ अधुना भुवनसुन्दर्या उमामोन्मन्यादिस्वरूपाणि प्रदर्य सृष्टिं वर्णयति- उमात्मन इति । उमास्वरूपाया अस्याः सकाशात्सदाशिवः प्रकटितः, मनोन्मनी- ·-११४६ शाक्तदर्शनम् पार्वत्या रुद्रः॥३॥ कात्या विष्णुः ॥४॥ रमाया ब्रह्मा ॥५॥ ब्रह्मणो ब्रह्माण्डम् ॥६॥ तदेवानुमाविशत् ॥७॥ एते पञ्च कारः ॥८॥विराट्र सरस्वती ॥९॥ लक्ष्मीहिरण्यगर्भः ॥१०॥ अन्तर्यामिन्युमा ॥११॥ साक्षी भुवनसुन्दरी ॥१२॥ विश्वो ब्रह्मा ॥१३॥ विष्णुस्तैजसः ॥ १४॥ रुद्रः प्राज्ञः ॥१५॥ तुरीयोऽक्षरः ॥१६॥ राजसो ब्रह्मा ॥१७॥ सत्त्वो विष्णुः ॥१८॥ तामसो रुद्रः ॥१९॥ शक्तिबैगुण्या ॥२०॥ इति श्रीशाक्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः शक्तिस्त्रिजननी ॥१॥ नेत्री ॥२॥ परं ज्योतिः ॥३॥ तुर्यदेहात्मिका ॥४॥ इच्छाधृतविग्रहा ॥५॥ भक्तिवश्या ॥६॥ स्वरूपान्महेशः, पार्वतीस्वरूपाद्रुद्रः, कालीस्वरूपाद्विष्णुः, रमास्वरूपाच्च ब्रह्मा । ब्रह्मणः सकाशाच्च ब्रह्माण्ड प्रादुरभूत्तास्मिंश्च ब्रह्मा प्राविशत्। तथा च तैत्तिरी- योपनिषदि 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् ' (ते. २।६।१) इति । एते सदा- शिवमहेशरुद्रविष्णुब्रह्मनामकाः पञ्च विश्वस्य कर्तार इति प्रसिद्धाः । अधुना वैश्वानरतैजसप्राज्ञतुरीयनामभिर्माण्डूक्यायुपनिषत्सु वर्णितस्य चतुष्पादात्मनः स्वरूपमेव सरस्वतीप्रभृतिभिः चतसृभिर्देवीभिः ब्रह्मादिभिश्चतुर्भिर्देवैस्तथा सत्त्वादि- भिर्गणश्च योजयति-विराट सरस्वतीत्यादिना ग्रन्थेन । वैश्वानरात्मैवात्र विराविश्वशब्दाभ्यां प्रतिपाद्यते । स च राजसः सरस्वतीस्वरूपो ब्रह्मस्वरूपश्च । तेजस आत्मा हिरण्यगर्भशब्देनोच्यते स च लक्ष्मीस्वरूपो विष्णुरूपश्च । प्राज्ञ आत्मा रुद्रस्वरूपस्तस्य चोमाऽन्तर्यामिनी स च तामसः । एवमेव तुरीयोऽक्षर आत्मा त्रिपुरसुन्दरीरूपस्वैगुण्यसंपन्नः शक्तिरेव ।। इति जगत्कर्तृनिरूपणं नाम पञ्चमं प्रकरणम् ॥ शक्तिस्वरूपमिदानी किंचित्प्रपञ्चेनोच्यते---शक्तिस्त्रिजननीत्यादिना । शक्तिरेषा सर्वलोकानां नयनरूपा परज्योतिःस्वरूपा वर्तते । तुरीय आत्मैवास्या देहरूपत्वेन वर्तते । यथास्यै रोचते तथा कमपि देह धारयितुमेपा समर्था भवति । सा भक्त्या वशीभवति । कारणलोके मणिदीप सा वसति सर्वेषां च सा आदि- ·६ हयग्रीवकृतं [११४७- कारणलोकवासिनी ॥७॥ कारणलोको मणिद्वीपम् ॥८॥ कारणेश्वररूपिणी ॥९॥ कार्येश्वरास्त्रयः ॥१०॥ त्रयो हिरण्यगर्भाः॥ ११॥ कारणाभिमानी रुद्रः ॥ १२॥ शक्तिरुमा ॥१३॥ स्वाभासेन चिच्छक्तिपुत्रः॥१४॥ स वै गणेशः ॥१५॥ कार्यकारणम् ॥१६॥ कालस्त्रयाणाम् ॥ १७ ॥ सवै हिरण्यपुरुषः ॥ १८॥ गुणकालाः कार्यमयाः ॥१९॥ गणेशः कार्यकारणम् ॥ २०॥ एका शक्तिः कारणम् ॥ २१ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ कारणत्वेन वर्तते । सर्वकारणत्वं तस्याः प्रतिपाद्यते-कार्येश्वरास्त्रयः इत्यादिना ब्रह्मविष्णुमहेशस्वरूपात्रयः कार्यरूपाः । कारणाभिमानित्वेन रुद्रो वर्तते उमा च तस्य शक्तिः । शक्त्याभासस्वरूपा चिदेव शक्तिः पुनरूपो गणेशः। स च शक्तेः कार्य तथैव कारणं सृष्टेः । शक्तेः काम इत्युपवर्णितः (१।२।९) कालत्रयाणां सर्वरजस्तमसां कारणं स च हिरण्यपुरुपत्वेन वर्ण्यते। शक्तिरेवैका सर्वेषा कारणरूपेण वर्ण्यते। सा च न कस्यापि कार्यम् ।। इति शक्तिस्वरूपकथनं नाम पष्ठं प्रकरणम् । प्रथमोऽध्यायः समासः ।।

·७ -२२२।४] शाक्तदर्शनम् अथ द्वितीयोध्यायः। न शक्तिः स्वतन्त्रा ॥१॥ सा परतन्त्रा ॥२॥ विष्णो- योगनिद्रा ॥३॥ माया ॥४॥ वैष्णवी ॥५॥ विष्ण्वधीना ॥६॥ रुद्रशक्तिः ॥७॥ ईश्वरस्त्रिगुणात्मकः ॥८॥ स वै नारायणः॥९॥ स ईशः कारणम् ॥ १०॥ त्रयः कार्यमयाः ॥ ११॥ सत्त्वमयो विष्णुः ॥ १२॥ वरस्त्रिषु ॥ १३॥ ज्ञेयो नारायणः ॥ १४ ॥ ध्येयो विष्णुरिति पराशरः ॥१५॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः स्वतन्त्रत्वादिपाहुण्य ईश्वरः ॥१॥ सामासेन मायो- पहितः ॥२॥ चिद्योगाढ्या शक्तिः ॥३॥ न माया ॥४॥ अथ द्वितीयोध्यायः। अधुना पराशरमतं संक्षेपतः कथ्यतेन शक्तिः स्वतन्त्रेत्यादिना । तन्मते नारायणः परमेशः स एव जगतः कारणम् । तथा च श्रुतिः-'नारायणः परं ब्रह्म आत्मा नारायणः परः' (नारा. १३३१) इति । ब्रह्मविष्णुरुद्रात्रयः कार्यमयाः। तेषु सत्त्वमयो विष्णुः श्रेष्ठः । अतो विष्णुयेयः । नारायणश्च ज्ञेयः । रुद्रशक्तिभूता माया केवलं विष्णोर्योगनिद्रा । विष्ण्वधीनत्वात् सा न स्वतन्त्रेति । विस्तरस्तु नारायणोपनिषदोवगन्तव्यः । इति पराशरमतनिरूपणं नाम सप्तमं प्रकरणम् ॥ उपरिनिर्दिष्ट पराशरमतं निरस्यले स्वतन्त्रत्यादिशगुण्य ईश्वरः इत्यादिना । गुणषटुयुतः परमेश्वरो न परं तत्त्वम् । शक्तिरेव परं तत्त्वम् । सा च शक्तिश्चियोगसंपन्ना । न माया न वा चित्स्वातन्त्र्येण वर्तते । माया तु द्विविधा । महामाया तामसी माया च। तत्र महामाया त्रिगुणात्मिका शक्त्यधीना। अनया महामायया युता शक्तिरेवेश्वरशब्देनोच्यते। तथा च स ईश्वरो मायो- पहितो न स्वतन्त्रो जगन्निर्माणादिकर्मणि । तामसी माया रुद्रशक्तित्वेन ·हयग्रीवकृतं [२।२।५- शक्तिरीश्वरः ॥ ५॥ न चित् ॥६॥ ईश्वरः स्वतन्त्रः ॥७॥ न परतन्त्रः ॥ ८॥ गुणमयी महामाया ॥९॥ शक्त्यधीना ॥१०॥ वैष्णवी तामसी माया ॥११॥ रुद्रशक्तिः ॥ १२॥ विष्ण्वधीना ॥ १३॥ न, महामाया विष्ण्वधीना ॥१४॥ तं च प्रापयति नानाविधयोनिपु ॥ १५॥ न विष्णुरीश्वरः ॥ १६॥ शक्तिरीश्वर इति हयग्रीवः ॥१७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः न शक्तिः स्वतन्त्रा ॥१॥ रुद्राधीनां ॥२॥ कारणात्मक ईश्वरः ॥३॥ रुद्रः सत्त्वमूर्तिः ॥४॥ पारमार्थरुद्र ईश्वरः ॥५॥ व्यावहारिको गुणी रुद्रः॥६॥ अतो रुद्र इति गौतमः ॥७॥ द्रव्यशक्तेर्मायाया ईशो रुद्रः ॥८॥ कारणाभिमानित्वादीश इति ॥९॥ न स्वतन्त्रः ॥१०॥ शक्तिपुत्रेण तच्छिरोघाती ॥११॥ । वर्तमाना विष्ण्वधीना भवति । न महामाया विष्ण्वधीना भवति, परंतु विष्णुमेव तं तं लोकं यथेच्छया प्रापयति । अतः महामायैवेश्वरी । सा च शक्तिः ॥ इति पराशरमतनिरासो नामाष्टमं प्रकरणम् ॥ अतःपरं गौतममतं निरूप्यते-न शक्तिः स्वतन्त्रेत्यादिना । गौतममते रुद्र एवं परा देवता। तथा चोपनिषदि ‘एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः' इति । रुद्राधीनं सर्वम् । शक्तिरपि रुद्राधीना। पारमार्थिको रुद्रः सत्त्वमूर्तिः सर्वेश्वरः । व्यावहारिकस्तु तमोगुणयुतः ।। इति गौतममतं नाम नवमं प्रकरणम् ॥ एतद् गौतममतं निराक्रियते-द्रव्यशक्तरित्यादिना। द्रव्येषु वर्तमानाया मायाया ईशो रुद्रः न सर्वेश्वरः । कारणाभिमानित्वात्तस्येश इति नाम। वस्तुतस्तु स शक्त्यधीनः । अत एव स शक्तिपुत्र इव वर्तमानः शक्तिपुत्रस्य गणपतेः शिरः छिन्नवान् । रुद्रकृतस्य गणपतिशिरच्छेदस्य कथा शिवपुराणतोऽवगन्तव्या - ·-१२।३।२४] शाक्तदर्शनम् ४९ ॥२॥ सदेवेदमग्र आसीत् ॥३॥ वाक्यत्रयेण विधाभिधेययुतं ब्रह्मैव ॥४॥ समष्टितत्पदलक्ष्य निर्गुणं ब्रह्म ॥ ५॥ त्वंपदलक्ष्यो जगद्दीज आत्मा ॥६॥ निरुपाधित्वे मूलप्रकृतेर्बाह्यान्तव्याप्य संस्थितं सत् ॥७॥ अद्वैतावस्थानरूपसमाधिसिद्ध्यां मूलप्रकृते- रप्यभावः सिद्धत्वात् ॥८॥ जगदीजाभावः ॥९॥ बाधित द्वयमपि ॥१०॥ अबाधितं प्रथमम् ॥ ११ ॥ व्यावहारार्थं ब्रह्मा- वस्थादर्शनार्थमेव प्रवर्तितानि वाक्यानि ॥१२॥ अवस्थावाक्येप्वपि निर्गुणं ब्रह्मैव ॥ १३॥ जगबीजकारणं ब्रह्म ॥१४॥ जीवेश- शक्तिकालकारणं जगदीजः ॥१५॥ व्यक्तप्रपञ्चकारणं कालेश- शक्तयः ॥१६॥ स्थूलप्रपञ्चकारणं हिरण्यगर्भः ॥१७॥ परम्परा- कारणबोधकान्यन्यवाक्यानि ॥१८॥ ब्रह्म वा इदमग्र आसीदिति परमार्थम् ॥ १९॥ आत्मा वा इदमग्र आसीदिति जगदीजात्मक- तुर्यबोधकम् ॥ २०॥ प्रपञ्चत्रयबोधकपूर्व तुर्यसूचकम् ॥२१॥ सदेवेदमन आसीदिति बीजावस्थायामपि निराभासादेकत्वबोधकपूर्व द्वैतेप्यद्वैतबोधकं च ॥२२॥ अहं गणपतिरेक एवासानीति सब्रह्मणो व्यक्तावस्थाबोधकम् ॥२३ ॥ इदं जगद् व्याकृत- मासीदिति व्यक्तप्रपञ्चनिषेधपूर्वकमव्यक्तबोधकम् ॥२४॥ देवी वास्यमीपच्छब्दभेदेन प्रदर्शयति-सदेवेदमग्र आसीदिति । बादरिमते त्रीण्ये तानि वाक्यान्यनुक्रमेण निर्गुण ब्रह्म, जगदीजभूतमात्मान, मूलप्रकृतिमन्त बहिश्च व्याप्य स्थित सत्तत्व च लक्षयन्ति । वस्तुतस्तु निर्गुण ब्रह्मैव परमार्थ । जगदीजभूत आत्मा तथा च सत्तत्वमते द्वे ब्रह्मणोवस्थे एव । अह गणपति रिति। गणपतिरेवैक तत्वमित्यापातत प्रतिज्ञापयदिद वाक्य ब्रह्मणो व्यक्तामेवा वस्था दर्शयति । तथा चेद जगद् व्याकृतमासीदिति वाक्यस्याव्याकृतावस्थाबोधे एव तात्पर्यम् । तथैव देवी ह्येकाग्र आसीदिति वाक्यस्य मायाया अनादित्वबोधे शा ४ ·५० हयग्रीवकृतं [१२।३२२५- ोकाग्र आसीदिति मायाया अनादित्वबोधकम् ॥२५॥ काला- मसूर्ति मन्यन्तेति कालानादित्वबोधकम् ॥२६॥ आयो ब्रह्मा ॥२७॥ वासुदेवो वा इदमग्र आसीत् ॥ २८॥ एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे ॥२९॥ व्यावहारेशस्य व्यक्ताव्यक्तबोधकानि ॥३०॥ ईश्वरानादित्वबोधकान्यपि ॥ ३१ ॥ पारमार्थे जग- न्मिथ्यात्वाज्जगद्दीजोपि बाध्यते ॥३२॥ अतः परमार्थं ब्रह्म इदमग्र आसीदिति ॥ ३३॥ अन्यान्यपारमार्थ्यांनीति बादरिः ॥ ३४ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः ब्रह्मनिष्ठा शक्तिनिर्गुणा ॥१॥ साक्षिस्था सगुणा निराभासा ॥२॥ ईश्वरी ,साभासा ॥३॥ व्यक्तप्रपञ्चकारणमीश्वरी शक्तिः ॥४॥ तुर्यात्मिका कारणस्य ॥५॥ निर्गुणा तुर्यस्य ॥ ६॥ देवी एव तात्पर्यम् । कालात् प्रसूतिमिति । अत्र "मन्यन्तेति' इत्यपपाठः। 'मन्यन्त इति' साधुः पाठः । वासुदेवो वेति । 'वासुदेवः सर्वमिति (भ.गी. ७१९) एतद्गीतावाक्यमत्र सदृशतयानुसंधेयम् । एतद्वाक्यं तथा च ‘एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः' (श्वे. ३२) इति श्वेताश्वतरोपनिषद्गतं तथैव ‘एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थी' इति चाथर्वशिरसि दृश्यमानं वाक्यं व्यावहारेशं बोधयन्ति । एवं च ब्रह्म वा इदमय आसीदिति ब्रह्मैकत्वप्रतिपादकं मुख्यं महावाक्यम् । आत्मसद्गणपतिवासुदेवरुद्रादीनुच्चार्य तदेकत्वप्रतिपादकानीतस्तत उपनिषत्सु दृश्यमानानि महावाक्यानि ब्रह्मणस्तास्ता अवस्थाः यद्यप्यापाततः प्रतिपादयन्ति, तथापि सर्वाण्येतान्यन्ते ब्रह्मैकत्वप्रतिपादनपराण्येव ।। इति बादरिमतनिरूपणं नामैकषष्टितमं प्रकरणम् ॥ अथ बादरिमतं निरासयन्नाह-ब्रह्मनिष्ठा शक्तिरिति । बादरिमतप्रति- पादने दर्शितानि सर्वाणि महावाक्यानि न ब्रह्मप्रतिपादकानि किंतु ब्रह्मनिष्ठशक्ति- ·-१२१८] शाक्तदर्शनम् ह्येकाग्र आसीदिति वाक्येन ब्रह्म वा इदमन आसीदित्यादिसर्व- वाक्यार्थसिद्धान्तमेव बोधितम् ॥७॥ परंपगक्रमेणापि सर्वकारणं शक्तरेवेति हयग्रीवः ॥८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ द्वादशोध्यायः समाप्तः॥ । अथ त्रयोदशोध्यायः॥ चतुष्टयवैराग्यसंपन्नो योगाधिकारी ॥१॥ श्रवणमननसंपन्ना- टाङ्गेन निर्विकल्पम् ॥२॥ रहितः श्रवणादिषु ॥३॥ वैराग्य- योगी विधा ॥४॥ हठराजमन्त्रयोगीति ॥५॥ हठमार्गादृष्टाङ्गपरो हठयोगी ॥६॥राजमार्गाद्वाजयोगी ॥७॥ मन्त्रमार्गान्मन्त्रयोगी यमनियमासनपाणायामपत्याहारधारणाध्यानसविकल्प- - प्रतिपादकानि । वस्तुतः शक्तिरेव निर्गुणं परं तत्त्वं देवी ह्येकाय आसीदिति । वाक्येन बोध्यते । निर्गुणेयं शक्तिः साक्षिरूपात्मनि वर्तमाना सगुणा भवति । ततोनन्तरं चिदाभासयुतेश्वरी शक्तिरिति कथ्यते व्यक्तप्रपञ्चकारणं च भवति ।। इति बादरिमनिरासो नाम द्विषष्टितमं प्रकरणम् ॥ अथ शक्तिब्रह्मज्ञानसाधनं योगमाह-चतुष्टयवैराग्यसंपन्न इति । स्त्रियोनं पानमेश्चर्यमिति चत्वारि वस्तूनि चतुष्टयशब्देनाभिप्रेतानि । एतद्विषये वीतराग- स्यैव योगाधिकार इति भावः । श्रवणमननेति । यमनियमासनेत्यादीन्यष्ट योगाङ्गानि प्रसिद्धान्येव । श्रवणमननाभ्यां सहितरेतैरष्टभिरङ्गैः संपन्नो योगी निर्विकल्पस्य समाधेरधिकारी भवति । अनन्तरं श्रवणादीन्यप्यनपेक्षमाणो वैराग्ययोगी भवति । स च त्रिप्रकारः । हठयोगी राजयोगी मन्त्रयोगीति ।। इति योगिप्रकारत्रयनिरूपणं नाम त्रिपष्टितमं प्रकरणम् ।। अथाटाइगयोग निरूपयति-यमनियमेति । एतान्यष्टाङ्गानि योगशास्त्र प्रसिद्धानि (पात. यो. सू. २।२९) । एषां स्वरूपमने एव स्फुटीभविष्यति , ·हयग्रीवकृतं [१३१०९- समाधयोऽटाङ्गानि योगस्य ॥९॥ राजयोगस्तमः ॥१०॥ सर्व खल्विदं ब्रह्मेति विषयेभ्य इन्द्रियनिग्रहो यमः ॥११॥ अन्त:- करणवृत्तिं प्रपश्चान्निगृह्य ब्रह्मविषयीकरणं नियमः ॥१२॥ सुसेन ब्रह्मचिन्तनप्रदस्थितिरासनम् ॥१३॥ चित्तादिसर्वभावान् ब्रह्मभावनद्वारा निरोधः प्राणायामः ॥ १४ ॥ अहं ब्रह्मेति वृत्तिः पूरकः ॥१५॥ अनात्मप्रपश्चनिषेधो रेचकः ॥१६॥ अखण्डा- कारवृत्त्या निश्चलस्थितिः कुम्भकः ॥१७॥ शब्दादिविषये- प्वयात्मदर्शनं प्रत्याहारः ॥१८॥ मनोविपयेषु ब्रह्मदर्शनानुसंधान धारणा ॥१९॥अहं ब्रह्म इत्यखण्डाकारवृत्त्यां निश्चलस्थितियानम् ॥२०॥ त्रिपुटिरहित्याखण्डाकारवृत्तिः समाधिः ॥२१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने त्रयोदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः विपयेभ्यश्चित्तवृत्तिनिरोधो योगः ॥१॥ चित्तं पश्च ॥२॥ राजयोगस्तमः । पाठभ्रंशोत्र दृश्यते । तमः इति शब्दस्य कोर्थोभिप्रेत इति न ज्ञायते । नान्धकारवाचित्वम् । तम इति तमप्प्रत्ययसादृश्येन श्रेष्ठवाचीति भाति । तथा च राजयोगः सर्वश्रेष्ठ इति भावः । तस्य स्वरूपं यमादिभिरङ्गनिदर्शयति- सर्व खल्विदमिति । सर्व खल्विदं ब्रह्मति निष्ठासंपन्नस्य बाह्येन्द्रियनिग्रहो यमः । अब सर्वत्र यमनियमादयो योगशास्त्रे व्याख्याता गृह्यन्ते । (पात. यो, सू. २।३०-३१३) तेषु च प्रत्येकमपेक्षिता अन्त:करणवृत्तयस्तर तत्र वर्ण्यन्ते । ताश्च यमनियमादिशब्दानां व्याख्यात्वेन कथ्यन्ते । त्रिपुटिरहित्यारिति । त्रिपुटीनिरासस्वरूपं मण्डलब्राह्मणोपनिषदि द्रष्टव्यम् ॥ इति राजयोगनिरूपणं नाम चतुःषष्टितम प्रकरणम् ॥ अथ सामान्यन योगस्वरूयं निरूपयति-विषयेभ्य इति । योगश्चित्तवृत्ति- निरोध इति तु सर्वमान्या सामान्या योगशब्दस्य व्याख्या (पा. यो. सू १२) चित्तं पञ्चेति । चित्तशब्देनात्र चित्तवृत्तयो लक्ष्यन्ते । ताश्च प्रमाणविपर्यय- ·-१३।२।२१] शाक्तदर्शनम् क्षेपमूढयोर्नाधिकारी योगे ॥३॥अभ्यासयोगमयो विक्षेपः॥४॥ एकाग्रभूमिकामयो भुवनराजः ॥५॥ गुदमेट्रान्तरालगो मूलवह्निः ॥६॥ मूलप्रकृतिमय आधारः ॥७॥ साभासा शक्तिब्रह्मरन्ध्र ॥८॥ आधारे व्यावहारब्रह्म गणपतिः ॥९॥राजसस्थाने नाभी ब्रह्मा ॥१०॥ हृदि सत्त्वे विष्णुः ॥११॥ हक्चक्रे तामसो रुद्रः ॥१२॥ ब्रह्मरन्ध्र परा शक्तिः ॥१३॥ मणिपूरे वा विष्णुः ॥१४॥ अनाहते रुद्रः ॥१५॥ विशुद्धयां जीवसाक्षी ॥१६॥ आज्ञाया- मीशसाक्षी ॥१७॥ ब्रह्मरन्धे परा शक्तिः ॥१८॥ध्यानसिद्धया समाधिम् ॥१९॥ सविकल्पान्निर्विकल्पम् ॥२०॥ तत्सिद्धो मुक्तः ॥२१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने त्रयोदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ विकल्पनिद्रास्मृतिरूपाः पञ्च (पा. यो. सू. १।६)। क्षेपमूढयोरिति । क्षेप- शब्देनात्र चित्तस्य क्षिप्तावस्थोच्यते यस्यां चित्तं स्वोपसर्जनरजस्तमःसंसर्गा- दणिमाद्यैश्वर्यशब्दादिविषयानुरक्तं भवति यथा दैत्यदानवादीनाम् । तच्च यदा आभिभूतरजस्कतमसानुविद्धं भवति तदा मूढावस्थमित्युच्यते । यथा रक्षः- पिशाचादीनाम् । तदेव चित्तं यदा प्रक्षीणतमस्करजोमात्रासंसर्गात्सर्वविषयाकार- वृत्तिमद्धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्यप्रियं तदा विक्षिप्तावस्थमित्युच्यते । एकाग्रं चित्तं भुवनराज इत्युच्यते । अत्र चित्तस्य चतस्र एवावस्था उच्यन्ते । पातञ्जलयोग- सूत्रवृत्ती नागेशभट्टैः क्षिप्तं मूढं विक्षिप्तमेकामं निरुद्वमिति चित्तस्य पञ्चावस्था उक्ताः (योगसूत्रवृत्तिः १।२ ) ॥ इति चित्तावस्थानिरूपणं नाम पञ्चषष्टितमं प्रकरणम् ।। अधुना देहस्थितषट्चक्रनिरूपणं प्रस्तौति-गुदमेट्रान्तरालग इति । मूलाधारस्वाधिष्ठानमाणपूरानाहतविशुद्धाज्ञानामानि पट् चक्राणि योगशास्त्रे प्रसिद्धानि । तत्र मूलाधारं गुदमेट्रयोर्मध्ये पृथ्वीतत्त्वकं पीतवर्ण गन्धगुणं वशष- सरूपं चतुर्दलं चक्रम् । स्वाधिष्टानं मेट्रस्योपरिवर्तमानं जलतत्त्वकं शुभ्रवर्ण रस- ·५४, हयग्रीवकृतं [१३३३३१- अथ तृतीयः पादः॥ नानासिद्धिदो हठयोगः ॥१॥ अहिंसाद्या यमा दश ॥२॥ यशव्यतिरिक्तविषयेषु हिंसावर्जनमहिंसा ॥३॥ दृष्टश्रुतज्ञानोक्तिः सत्यम् ॥४॥ पारकीयनिवृत्तिरस्तेयम् ॥५॥ परस्त्रीवर्जन ब्रह्म- चर्यम् ॥६॥ भूतानुज्ञा दया ॥७॥ शत्रुमिकस्थितिरार्जवम् ॥८॥ शनुपीडायामपि क्षोभनिवृत्तिः क्षमा ॥९॥ विज्ञाननिष्पत्तिधृतिः ॥१०॥ विभागोदरभोजनं मिताहारः ॥११॥ स्वदेहमलमोचनं गुणं बभमयरलरूपं षड्दलं चक्रम् । तृतीयं मणिपूरं नाभिदेशे स्थितं तेजस्तत्त्वकं रक्तवर्ण रूपगुणं डादिदशवर्णरूपं दशदलम् । चतुर्थमनाहतं हृद्देशे स्थितं वायु- तत्त्वकं धूसरवर्ण स्पर्शगुणं कादिद्वादशवर्णरूपं द्वादशदलम् । पञ्चमं विशुद्धं कण्ठदेशे स्थितमाकाशतत्त्वकं शुभ्रवर्ण शब्दगुणं षोडशस्वररूपं षोडश- दलम् । षष्ठमाज्ञाचक्रं भ्रुवोर्मध्ये स्थितं मनोवृत्तिरूपं हमवर्णात्मकं द्विदलम् । ब्रह्मरन्धं तु सर्वेषामेषां षट्चक्राणामुपरि मूर्ध्नि स्थितम् । तत्र ब्रह्मरन्धे साभासा शक्तिः । मूलाधारे गणपतिर्व्यावहारिकब्रह्मरूपः। नाभिचक्रे मणिपूरे ब्रह्मा । अनाहतचक्रे हृदि विष्णुः । दृक्चके रुद्रस्तामसः । अथवा केषांचिन्मतेन ब्रह्मरन्द्र परा शक्तिः । आज्ञायामीशः साक्षी । विशुद्धौ साक्षी जीवः । अनाहते रुद्रः । मणिपूरे च विष्णुः। ध्यानसिद्ध्या सविकल्पः समाधिस्ततो निर्विकल्पः । निर्विकल्पकसमाधिसिद्धिरेव मुक्तिः॥ इति षट्चक्रनिरूपणं नाम षट्पष्टितमं प्रकरणम् ॥ अथ हठयोगस्वरूपमाह. नानासिद्धिदो हठयोगः । नानासिद्धिद इति पदं हठयोगस्य वैशिष्टयं प्रतिपादयति । अस्मिन् योगे दश यमा वर्तन्ते ते च आहेसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यदयावक्षमाधृतिमिताहारशौचनामका यज्ञव्यतिरिक्ते- त्यादिदशसूच्या सलक्षणं व्याख्याताः । पातञ्जलयोगसूत्रे तु- अहिंसासत्यास्तेय- ब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः (योगसूत्र २-३०) इति सूत्रेण पञ्चैव यमा निर्दिष्टाः ।। इति यमनिरूपणं नाम सप्तषष्टितम प्रकरणम् ॥

·-२४३] शाक्तदर्शनम् शौचम् ॥१२॥ संतोपाद्या नियमा दश ॥१३॥ यदृच्छा- लाभप्रीतिः संतोपः॥१४॥ श्रौतस्मातविश्वास आस्तिक्यम् ॥१५॥ सत्पात्रे दीयमानं दानम् ॥१६॥ शक्त्यर्चनमीशपूजनम् ॥ १७ ॥ बतैः शरीरशोपणं तपः ॥१८॥ कुत्सितकर्मलज्जा हीः॥१९॥ वैदिकश्रद्धा मतिः ॥२०॥ मन्त्राभ्यासो जपः ॥२१॥ व्रत- दिवसेपु नियमस्थितिव॑तः ॥२२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने त्रयोदशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः । पद्मादीन्यासनानि ॥१॥ ऊर्वोरुपरिकृतपादाङ्गुल्योर्हस्ताभ्यां व्युत्क्रमग्रहणं पद्मासनम् ॥२॥ ऋजुकायेन दक्षिणोरुणि वामपादविन्यासो वीरासनम् ॥३॥ गुल्फो · सीवनीपार्श्वयोः अय हठयोगगतान् दश नियमानाचष्टे-संतोपाद्या नियमा दशति । ते च संतोपास्तिक्यदानेशपूजनतपोह्रीमतिजपवतनामका दश व्याख्यापूर्वकं यदृच्छा- लाभेति दशसूच्या प्रतिपादिताः इति यद्यपि स्पष्टमत्रोक्तं तथापि वस्तुतोत्र नवैव नियमा व्याख्याता उपलभ्यन्ते । जाबालदर्शनोपनिषदि (२।१-१६) दश नियमा व्याख्याताः । तन्मध्ये दृश्यमानः सिद्धान्तश्रवणनामा वेदान्तश्रवणेति व्याख्यातो नियमोत्र न दृश्यते । कदाचिल्लेखकप्रमादाद् गलितो भवेत् । कदाचिनियमा नव इति मूलपाठ: स्यात् । योगसूत्रे तु शौचसंतोषतपःस्वाध्या- येश्वरप्रणिधानानि नियमाः (योगसूत्र २।३२) इति सूत्रेण पञ्चैव नियमाः प्रतिपादिताः। व्रतदिवसेविति । व्रत इति सौत्रं पुंस्त्वम् ॥ इति नियमनिरूपणं नामाष्टषष्टितम प्रकरणम् ॥ अधुना आसनानि व्याचष्टे-पद्मादीन्यासनानीति । तत्र पद्मासनं व्याचष्टे-ऊर्वोरुपरीति । योगसूत्रवृत्तौ पद्मासनं व्याख्यातम्-"अङ्गुष्ठौ संनिबनी- याद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमेण तु । ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्र कृत्वा पादतले उभे" इति । तथैव "एकपादमथैकस्मिन्विन्यस्योरौ च संस्थितः 1 इतरस्मिंस्तथा पादं वीरा- सनमुदाहृतम्" इति वीरासनं व्याख्यातम् । भद्रासनं व्याचष्टे-गुल्फाविति ।

·. - हयग्रीवकृतं [१॥४॥४- क्षिप्त्वा पार्श्वपादयोः पाणिभ्यां ग्रहणं भद्रम् ॥ ४॥ सुख- धैर्यप्रदं सुखासनम् ॥५॥ पण्णवत्यगुलामको देहः ॥६॥ वह्निशिखाग्रगो मूलाधारः ॥७॥ तस्मात्सर्वोत्पत्तिः ॥ ८॥ आधारज्ञाता परं पदम् ॥९॥ तत्रैव कुण्डलिनी शक्तिः ॥१०॥ व्यवहारब्रह्मसाक्षी गजाननः ॥११॥ आधारे नाडीकन्दम् ॥१२॥ नाड्यो द्विसप्ततिसहस्राणि ॥ १३॥ चतुर्दश मुख्याः ॥१४॥ सुषुम्ना ब्रह्मनाडी ॥१५॥ वीणादण्डेन ब्रह्मरन्ध्रम् ॥१६॥ योगसूत्रवृत्ती-"गुल्फी च वृषणस्याधः सीवन्याः पार्श्वयोः क्षिपेत् । पार्श्वपादौ च पाणिभ्यां दृढं बद्ध्वा सुनिश्चलः । भद्रासनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम्" इत्येवं भद्रासनमुपवर्णितम् । योगसूत्रव्यासभाष्ये तु पद्मासनं वीरासनं भद्रासनं स्वस्तिकं दण्डासनं सोपाश्रयं पर्यडू क्रौञ्चनिषदनं हस्तिनिषदनम् उष्ट्रनिषदनं समसंस्थान स्थिरसुखं ययासुखं चेत्येवमादीन्यासनानि वर्णितानि वाचस्पतिकृतटीकायां च व्याख्यातान्युपलभ्यन्ते ॥ इत्यासननिरूपणं नामेकोनसप्ततितमं प्रकरणम् ।।. अथ देहवर्णनपूर्वकं मूलाधारचक्रं वर्णयति-पण्णवत्यगुलोत । स्वागुलि- परिमाणेन नरस्य पण्णवत्यमुलिपरिमितोन्मानो देहः । तत्र सर्वोत्पत्तिकरं मूलाधारचक्र लवहिशिखाये गुदमेदान्तराले तिष्ठति । इदमेव कुण्डलिन्याः व्यवहारब्रह्मसाक्षिणो गजाननस्य च स्थानम् । इत एव सर्वा नाड्यो नाडीकन्दात् प्रवर्तन्ते कन्दोर्ध्व च कुण्डलिन्याः स्थितिः । नाड्यो द्विसप्ततिसहस्राणीति । आसां नाडीनां संख्योद्गमस्थानं च भिन्नभिन्नत्वेन वर्णितं तत्रतत्रोपनिषत्सु । तथा च च्छान्दोग्योपनिषदि काठकोपनिषदि च दृश्यते-शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति (छा. ८।६।६, कठ ६।१६) इति । प्रश्नोपनिषदि पैव संख्या दृश्यते 'अत्रैतदेकशतं नाडीनाम्' (प्रश्न श६) इति । बृहदारण्यके तु 'हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते' (बृह. २।१।१९) इति । सुषुम्ना ब्रह्मनाडीति । अत्र सुषुम्नाया एव ब्रह्मनाडीत्वेनोल्लेखो दृश्यते ।

·-१४३१११०] शाक्तदर्शनम् कन्दोर्चे कुण्डलिनी ॥ १७॥ सुषुम्ना योगसिद्धिदा ॥१८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने त्रयोदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ प्रयोदशोध्यायः समाप्तः ॥ अथ चतुर्दशोध्यायः ॥ ब्रह्मरन्ध्रमुख. स्वमुसेन समावेष्टय कन्दपार्श्वपु निरुध्य संस्थिता कुण्डलिनी. ॥१॥ सुपुम्नापार्श्वयोरिडापिङ्गले ॥२॥ पृष्ठपार्श्वयोः कुहूसरस्थती ॥३॥ गान्धारहस्तिजिह्वा समायाः ॥४॥ पूपायशस्विनी पिङ्गालायाः ॥५॥ कुहूहस्तिजिह्वामध्ये विश्वोदरा ॥६॥ कुहूयशस्विन्योर्वरुणा ॥७॥ पूपासरस्वत्योः यशस्विनी ॥८॥ गान्धारसरस्वत्योः शङ्खिनी ॥९॥ वामनासान्तमिडा ॥१०॥ नागेशभकृतयोगसूत्रवृत्तौ तु सुषुम्नायाः शाखात्वेन वर्ण्यते ब्रह्मनाढी (योगसूत्रवृत्ति १।३६)। सुषुम्णेत्यपि पाठः क्षुरिकोपनिषदि दृश्यते ॥ इति मूलाधारनाडीकन्दनिरूपणं नामकसप्ततितमं प्रकरणम् ।। अधुना चतुर्दशमुख्यनाडीस्तासां स्थानानि विस्तारं च वर्णयति-ब्रह्मरन्धर- मुखमिति । एताश्चतुर्दश नाड्यस्तु-कुण्डलिनी सुषुम्ना इडा पिङ्गला कुहूः सरस्वती गान्धारी हस्तिजिह्वा पूषा यशस्विनी विश्वोदरा वरुणा यशस्विनी शदिनी च । योगचूडामण्युपनिषदि तु किचिद्भेदेनैतत्पठ्यते । तथा च- नाडयः समुत्पन्नाः सहस्राणां द्विसप्ततिः। तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहताः ॥ प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तासु दश स्मृताः । इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयगा ॥ गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी । अलम्बसा कुहूश्चैव सहिनी दशमी स्मृता ।। एतन्नाडीमहाचकं ज्ञातव्य योगिभिः सदा । इडा वामे स्थिता भागे दक्षिणे पिङ्गला स्थिता ॥ सुषुम्ना मध्यदेशे तु गान्धारी वामचक्षुपि । दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे । यशस्विनी वामकर्णे चानने चाप्यलंबुसा । कुहूश्च लिनदेशे तु मूलस्थाने तु शहिनी” (योगचूडामणि ·हयग्रीवकृतं [१४३०११- दक्षिणान्तं पिङ्गला ॥११॥ वामपादाङ्गुष्ठान्तं यशस्विनी ॥१२॥ वामाक्ष्यन्तं पूपा ॥१३॥ याम्यकर्णान्तं पयस्विनी ॥१४॥ जिह्वान्तं सरस्वती ॥१५॥ सव्यपादाङ्गुष्ठान्तं हस्तिजिह्वा ॥१६॥ शालिनी सव्यकर्णान्तम् ॥ १७॥ सव्यनेत्रान्तं गान्धारी ॥१८॥ विश्वोदरा कन्दस्था ॥ १९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने चतुर्दशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः नाडीसंचारका वायवः ॥१॥ वायवो दश ॥२॥ पञ्च मुख्याः ॥३॥ प्राणापानौ प्रवरौ ॥४॥ पूज्यः प्राणः ॥५॥ १।१५-२०)। अत्र सूत्रेषु वामयाम्यशब्दो वामपरी सव्यशब्दस्तु दक्षिणार्थपरः प्रयुज्यमानो दृश्यते । कदाचिदपपाठः स्यात् ।। इति चतुर्दशनाडीनिरूपणं नामैकसप्ततितमं प्रकरणम् ॥ अधुना नाडीघु वहमानान्वायून्निरूपयति-नाडीसंचारका वायव इति । वायवो दशेति । एते दश वायवो वर्णिता योगचूडामण्युपनिषदि-'प्राणा- पानसमानाख्या व्यानोदानौ च वायवः । नाग: कूर्मोथ कृकरो देवदत्तो धनंजयः॥' इति । तेषां च स्थानानि दर्शितानि-'हृदि प्राणः स्थितो नित्यमपानो गुद- मण्डले। समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । व्यानः सर्वशरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः । उद्दारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तथा । कृकरः शुल्करो,शेयो देवदत्तो विजृम्भणे । न जहाति मृतं वापि सर्वव्यापी धनंजयः' (योगचूडामणि १।२२-२५) इति । इडादित्रयाणां त्रिमूर्तय इति । 'सोम- सूर्यामयस्त्रिमूर्तयः ।' तथा व योगचूडामण्युपनिषदि--'इडापिङ्गलासुषुम्नाः प्राणमार्गे च सांस्थताः । सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः' (योगचूडा. मणि १२१) इति ॥ इति नाडीसंचारकवायुनिरूपणं नाम द्विसप्ततितम प्रकरणम् ।।

·-१४।२।२१] शाक्तदर्शनम् इडादिबयाणां त्रिमूर्तयः ॥ ६ ॥ रेचकपूरककुम्भकात्मकः प्राणा- यामः ॥७॥ मूलमन्त्रात्मकः ॥ ८॥ हकारस्मरणपूर्व कर्पणं योडशमात्रैः पूरकः ॥९॥ रेफस्य चतुःषष्ट्या तु मात्रया कुम्भकः ॥१०॥ ईकारस्य द्वात्रिंशन्मात्रया रेचकः ॥११॥ क्रमव्युत्क्रमतः ग॥ १२॥ धारणे मूलमन्त्रजपः ॥१३ ॥ पूरके वेदसंख्या ॥१४॥ कलाः कुम्भके ॥१५॥ वसु रेचके ॥१६॥ अपानोनयन आनन्दः ॥१७॥ आधाररोधनेन वायुदीप्तो वह्नी रुहति कुण्डलीम् :॥१८॥ सुपुम्नाया वायुर्वह्निनोवं गच्छति ॥ १९॥ वायुर्जितः .॥२०॥ तेन चित्तशुद्धिः ॥२१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने चतुर्दशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। इदानी प्राणायामस्वरूपं निरूप्यते-रेचकपूरकेति । रेचकपूरकेति क्रमो ह्यत्र योगग्रन्थाननुमृत्य कृतः । तथा चोक्तम्-'प्राणायामस्तु विज्ञेयो रेचकपूरक- कुम्भकैः' इति । तथैव 'रेचकं पूरकं त्यक्त्वा सुखं यदायुधारणम् । प्राणा- यामोयमित्युक्तः सर्वेः केवलकुम्भकः' इति । मूलमन्त्रात्मक इति । प्राणायाम- वेलायां मूलमन्त्रजपः कार्य इत्यर्थः। हकारस्मरणेति । तथा चोक्तं नागेश- भट्टैोगसूत्रवृत्तौ-तत्र मात्रा निमेपोन्मेषावच्छिन्नः कालः, लध्वक्षरावच्छिन्नोवा। ...प्रणवोच्चारणावच्छिन्नकाल इत्यन्ये। तत्र त्रयोपि द्वादशमात्रावच्छिन्ना इत्यधमः पक्षः। पोडशमात्रावच्छिन्नः पूरकः । चतुःषष्टिमात्रावच्छिन्नः कुम्भकः । द्वात्रिंश- न्मात्रावच्छिन्नो रेचक इति वसिधसहितायाम्' इति । अत्र तु पूरककुम्भकरेचक- वेलायामनुक्रमेण हकाररेफेकाराणां स्मरणं विशेषः तथैव रेचककुम्भकपूरक- क्रमेण व्युत्क्रमोप्यक्तः। धारणे इति । रेचकानन्तरं पूरणात्पाग्यः कालः स धारणशब्देनोच्यते । अयमेव योगसूत्रे चतुर्थशब्देनोच्यते (योगसूत्र २१५१) वेदसंख्येति । वेदसंख्या चतुर्लक्षणा । कलाशब्देन पोडशसंख्योच्यते वसुशब्देन चाप्टौ। अपानोनयन इति । अपानवायोरूर्ध्वगमनसाधनं कष्टसाध्यमपि महानन्दजनकमिति योगशास्त्रे प्रसिद्धम् ॥ इति प्राणायामनिरूपणं नाम त्रिसप्ततितमं प्रकरणम् ॥

·हयग्रीवकृतं [१४३२१- अथ तृतीय. पादः॥ इन्द्रियाणां बलादाहरणं विपयेषु प्रत्याहारः॥१॥ आपाद- तलमस्तकमनिलमापूर्य पादद्वयाधारनाभिहत्कण्ठतालुललाटभू- मध्यमूर्भि निरोधश्च ॥२॥ बाह्यभूतानि क्रमेणाभ्यन्तरबीजानु- स्मरणपूर्व धारण धारणा ॥३॥' पञ्चभूतेषु पश्च देवान् ॥ ४ ॥ मूलवह्निशिखाग्रे मूलप्रकृतिः ॥५॥ मूले कुण्डलिनी ॥ ६ ॥ कामदायिनी,पीठम् ॥७॥ शक्तिः पद्मम् ॥ ८॥.वादिसान्तवर्णकम् ॥९॥ व्यावहारब्रह्मगणपतिशक्तिपुत्रो देवता ॥१०॥ स्वाधिष्ठान योनिपीठम् ॥११॥ सादिवर्णकं राजसी ॥ १२॥ ब्रह्मा देवता अथ प्रत्याहारो निरूप्यते-इन्द्रियाणामिति । तत्तद्विषयेषु तेषां तेषा-- मिन्द्रियाणां विषयेभ्यो दूरीकृत्य स्थिरीकरणं प्रत्याहारः । चित्तं हि इन्द्रियाणि प्रवर्तयति । यदि चित्तं स्थिरीक्रियते तर्हि इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रत्याहृतानि भवन्त्येव । तथा च योगसूत्रे 'स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रि- । याणां प्रत्याहारः इति प्रत्याहारलक्षणः । क्थं स प्रत्याहार: संपाद्यते तदाह- आपादतलमस्तकेति । प्राणायामबलात्सर्वं शरीरं वायना पूर्य तेषां तेषां शरीर- स्थानानां वायुना निरोधः प्रत्याहार इति फलितम् ॥ इति प्रत्याहारनिरूपणं नाम चतुःसप्ततितम प्रकरणम् । अधुना धारणां व्याचष्टे-बाह्यभूतानाति । भूतानीत्यस्य स्थाने भूताना- मिति पाठः सुगमः । आभ्यन्तरबीजस्मरणपूर्वकं बाह्यभूतेषु चित्तसंस्थापनं धारणे- त्युच्यते । तथा च योगसूत्रम्-देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति। कथ सा धारणा क्रियते तदाह-पञ्चभूतेष्विति । मूलाधारादीनि पञ्च चक्राणि ययाक्रम पृथिव्यादिपञ्चभूतात्मकानि गणपत्यादिदेवताकानि । वादिसान्तति । वशप- सवर्णाः मूलाधारचक्रस्थपद्मस्य चत्वारि दलानि । स्वाधिष्ठानमिति । एत- चक्रस्थपद्मं वादिषड्वर्णमयषड्दलम् । सादिवर्णकमिति । अपपाठोयम् ।

·-१४॥४ा२] शास्तदर्शनम् ॥१३॥ मणिपूरमुड्याणम् ॥१४॥ सात्त्विकी विष्णुर्देवता ॥१५॥ कादिठान्तमनाहतम् ॥ १६ ॥ तामसी रुद्रः ॥१७॥ तालुमूलं जालंधरम् ॥१८॥ स्वरात्मकम् ॥ १९ ॥ महेशः ॥२०॥ आज्ञा द्विदलम् ॥२१॥ सदाशिवः ॥२२॥ ब्रह्मरन्ध्र सहस्रारम् ॥२३॥ देवता परा शक्तिः ॥ २४ ॥ . इति श्रीशाक्तदर्शने चतुर्दशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः॥ ओंकारमाधारे ॥१॥ हकारं स्वाधिष्ठाने ॥२॥ रेफं वादिवर्णकमिति समीचीनम् । मणिपूरमुड्याणामिति । ओड्याणं ओडियाणं वा मणिपूरस्य पर्यायः । तथा च योगचूडामण्युपनिषदि-ओड्याणं कुरुते यस्माद- विन्तं महाखगः । ओड्डियाणं तदेव स्यान्मृत्यमातड्गकेसरी । उदरात्पश्चिम ताणमधोनाभेर्निगद्यते । ओड्याणमुदरे बन्धस्तत्र बन्धो विधीयते' इति । अस्मि- न्मणिपूरे डादिफान्तदशवर्णात्मकं दशदलमोड्याण चक्रम् । मणिपूरवर्णसंख्यात्र सूत्रकारैर्न निर्दिष्टा । कदाचित्तन्निर्देशक सूत्रं भ्रष्टं स्यात् । अनाहते चक्रे कादि- ठान्तद्वादशवर्णात्मकं द्वादशदलं पद्मं वर्तते ॥ तालुमूलं जालंधरमिति । वस्तुतो जालंघरमिति बन्धनाम यथोड्डियाणं मणिपूरस्य । तथा च योगचूडा. मण्युपनिषदि-'ततो जालंधरो बन्धः कष्टदुःखौधनाशनः । जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे । न पीयूपं पतत्यग्नो न च वायुः प्रधावति' (योगचूडा- मणि १५१) इति । जालंधरशब्देनात्र पोडशदलं विशुद्धिचक्रं षोडशस्वरात्मकं महेशदेवताकं निर्दिश्यते । आज्ञा द्विदलमिति । हक्षेतिवर्णद्वयात्मकं सदाशिव. देवताकम् । ब्रह्मरन्धं सहस्रारमिति । षट्चक्रोपरिस्थितं ब्रह्मरन्धं सहस्रारम् । अस्य शक्तिरेव देवता । विस्तरस्तु चक्राणां पद्मानां बन्धानां च योगचूडामण्युप- निषदोवगन्तव्यः । प्राक् पट्पष्टितमप्रकरणनिरूपणं चावलोकनीयम् ॥ इति धारणानिरूपणं नाम पञ्चसप्ततितमं प्रकरणम् ॥ । अथ ब्रह्मरन्धाधःस्थितपटचक्रेपु बीजमन्त्रस्य ध्यानं निरूपयति-ओंकार- ·हयग्रीवकृतं [१४४३- मणिपूरे ॥३॥ ईकारमनाहते ॥४॥ बिन्दु विशुद्धयाम् ॥५॥ ध्वनिमाज्ञायाम् ॥ ६॥ सतारं मायां ब्रह्मरन्धे ॥७॥ कुण्डलोर्ध्व- नयनाधःस्थापनात्मकं सकृद् ध्यानम् ॥ ८॥ परजीवैकतां प्रति संविदुत्पत्तिः समाधिः ॥९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने चतुर्दशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ चतुर्दशोध्यायः समाप्तः ॥ अथ पञ्चदशोध्यायः॥ शान्तिमूलप्रकृतिमय आधारः ॥१॥ नाभिचक्रं राजसम् ॥२॥ हृच्चक्रं सत्त्वम् ॥३॥ हक्चक्र तामसम् ॥४॥ सत्त्वोद्रिक्त- गुणमयं ब्रह्मरन्ध्रम् ॥५॥ गणपतिराधारस्य ॥६॥ नाभेब्रह्मा ॥७॥ हृदो विष्णुः ॥८॥ हशो रुद्रः ॥९॥ शक्ती रन्ध्रस्य ॥१०॥ आधारे प्रणवः ॥११॥ नाभौ हकारः ॥१२॥ हृदि रेफः ॥१३॥ दृशि ईकारः ॥ १४ ॥ ह्रींकारो रन्धे ॥१५॥ त्रिसाहस्रसंख्यान्तं वृत्तिराधारे ॥ १६ ॥ सहस्रं नाभौ ॥१७॥ हृदि दृशि च ॥१८॥ माधारे इति । ओंकाराक्षरस्य संपूर्णस्य मूलाधारे ध्यानं कुर्यात् । तत्स्थस्य च हकारस्य स्वाधिष्ठाने इति क्रमेण विशुद्धिचक्रे मकाररूपबिन्दुध्यानानन्तरमनुरण- नात्मकध्वनेराज्ञाचक्रे ध्यानं कुर्यात् । ततोपि परं मायाध्यानं ब्रह्मरन्ने कुर्यात् । तत्प्रभावतश्च कुण्डलिन्या ऊ धोनयनं कर्तुं ध्यानी प्रभवति समाधावधिकारी च भवति समाधिना सर्वश्रेष्ठं जीवैक्यं च साक्षात्करोति ॥ इति ध्याननिरूपणं नाम षट्सप्ततितमं प्रकरणम् ॥ अधुना षण्णां चक्राणां गुणान्देवता मन्त्रवर्णाक्षराणि जपसंख्यां निदर्य ध्यानं निरूपयति-शान्तिमूलति । मूलप्रकृतिमयं गणपतिदेवताकं प्रणवस्वरूपं मूलाधारचक्रम् । तथैव नाभिचक्र राजसं ब्रह्मदेवताकं हकाररूपम् । अत्र प्रकरणे स्वाधिष्ठानविशुद्धचक्ने न निदश्यते । तद्व्यतिरिक्तान्याधारनाभिपचका- ·-१५।११३६] शाक्तदर्शनम् पट्साहस्रं रन्धे ॥ १९ ॥ वृत्तिरेपा मन्त्रयोगः ॥२०॥ एप एकः ॥२१॥ ध्यानमेतत् ॥२२॥ ऐक्यभावनं समाधिः ॥ २३ ॥ यमः सामान्यधर्मः ॥२४॥ नियमो वर्णधर्मः ॥२५॥ यथासुख- मासनम् ॥ २६ ॥ मूलेन प्राणायामः ॥ २७ ॥ प्रत्याहारो मन्त्र- सन्ध्या ॥२८॥ धारणमर्चनम् ॥२९॥ यन्त्रोत्तमविम्बेपु ॥३०॥ हृदि च ॥३१ ॥ ध्यानं जपेन ॥ ३२॥ ऐक्यानुसंधानं समाधिः ॥३३॥ आभ्यन्तरपरो राजयोगी ॥३४॥ हठाद्याभ्यन्तरपरो हठयोगी ॥३५॥ बाह्याभ्यन्तरपरो मन्त्रयोगी ॥३६॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पश्चदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ण्यन्ते च ब्रह्मरन्ध्र वर्ण्यते । एषु चक्रेषु तत्स्वरूपविषये प्रत्ययैकतानता ध्यानमिति भावः ॥ इति मन्त्रयोगनिरूपणं नाम सप्तसप्ततितम प्रकरणम् ।। - अथ योगित्रयं व्याचष्टे तदङ्गतया च यमनियमप्रयोजनमाह- यमः सामान्यधर्म इति । अहिंसादयो, यमाः मनुष्यमात्रेण सर्वेण पालनीयाः । नियमाःप्रतिवर्ण किंचिद्भिन्नाः स्ववर्णाचारानुरूपं,पालनीयाः। प्राणायामार्थ स्थैर्य- संपादकमासनं सर्वेपामावश्यकम् । मूलेन प्राणायाम इति । मूलमन्त्रं मनसि कृत्वा प्राणायामः कार्य इत्यर्थः । इन्द्रियनिग्रहरूपः प्रत्याहारो मन्त्रसन्ध्यारूपो मन्तव्यः । तथैव धारणमर्चनरूपं मन्नीत । तदर्चनरूपं चित्तधारणं यन्त्रेषु उत्तमबिम्बेषु च कार्यम् । ध्यानं जपेन कुर्यात् । सर्वस्यास्य परिणामः शक्त्यै क्यानुसंधानं, स एव समाधिः । एवं समन्त्रं योगाचरणं कुर्वन्नाभ्यन्तरा मानसी: सर्वाः क्रियाः प्राधान्येन कुर्वन् राजयोगीति कथ्यते । हठेन सर्वमेतच्छरीरेन्द्रियैः संपादयन् हठयोगीति कथ्यते । बाह्या आभ्यन्तराश्च द्वितया अपि योगक्रिया: कुर्वन् मन्त्रयोगीति कथ्यते ॥ इति मन्त्रपूर्वकाष्टाङ्गयोगनिरूपणं नाम अष्टसप्ततितमं प्रकरणम् ॥

·४ . हयग्रीवकृत [१५/२।१- अथ द्वितीय पाद दीक्षितः संस्कृतः ॥१॥ नादीक्षितो मोक्षाहः ॥२॥ समयविशेपमहाविशेषज्ञानभेदात् पश्च ॥३॥ मूलमन्त्रग्रहणं समयः ॥ ४॥ पूजाग्रहणं वैशेपी ॥ ५॥ होमादीनां महत् ॥ ६॥ सामान्यविशेपमहाविशेपमेदाज्ज्ञानदीक्षा विधा ॥७॥ पञ्चभ- वेदविचारात्मक परोक्षं सामान्यम् ॥८॥ सिद्धान्तविचार प्रका- शात्मकं ज्ञानं विशेपम् ॥९॥ आत्मप्रकाशात्मकं महाविशेषम् ॥१०॥ निर्वाणमपरोक्षम् ॥११॥ नामनिष्ठकर्मनिष्ठमन्त्रनिष्ठ- ज्ञाननिष्ठयोगनिठेति दीक्षितः पञ्चधा ॥ १२॥ विशेषान्तं नाम- निष्ठः ॥१३॥ महाविशेषान्तं कर्मनिष्ठः ॥१४॥ सामान्यज्ञान- दीक्षान्तं मन्त्रनिष्ठः ॥१५॥ विशेष ज्ञाननिष्ठः ॥१६॥ मन्त्र- योगी महाविशेपम् ॥ १७॥ हठयोगी च ॥१८॥ निर्वाण राजयोगी ॥१९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ पञ्चप्रकारकदीक्षितानाह-दीक्षित सस्कृत इति । गृहीतमूल- शक्तिमन्त्रस्य दीक्षित इति सज्ञा । स एव शास्त्रकथितमार्गानुसारी मोक्षार्हो भवति । ते दीक्षिता शक्तिज्ञानसपादनसोपानपदवीमारूढा यथाक्रममुत्तरोत्तर ज्यायास समयदीक्षित-वैशेषदीक्षित-सामान्यज्ञानदीक्षित - वैशेपज्ञानदीक्षित - निर्वाण दीक्षिताभिधा पञ्चविधा । पुनरपि तदगीकृतज्ञानार्जनमार्गानुसारेण पञ्चविधा - नामनिटकनिष्ठति । स्वनिष्ठयाधिगम्यमानानि तेषा स्थानानि कथयति- विशेषान्तं नामनिष्ठ इति । अत्र विशेषान्त ज्ञाननिष्ठ इति सुव्यक्तमपपाठ । तन योगनिष्ठाना मध्ये केवल राजयोगी एवं निर्वाणाधिकारी भवति । इति दीक्षितभेदनिरूपण नामैकोनाशीतितम प्रकरणम् ॥

·-१५.३१६] शाक्तदर्शनम् अथ पञ्चदशे तृतीय पादः वर्णसंस्कारपूतो भक्तिसंस्कारार्हः ॥१॥ देवीमाहात्म्यग्रहणं भक्तिसंस्कारः ॥२॥ उपारयानं वा ॥३॥ विरजाकुङ्कुमतिलक- पर समयः ॥४॥ वारमासवात्सरबतद्वादशाब्दपश्चसंस्काराद्विशेपः ॥५॥ मूलमन्त्रग्रहणं समयः ॥६॥ गणपतिसिद्धिबुद्धीनाम- मन्त्रैर्मूलमन्त्रः ॥७॥ अर्चन विशेषः ॥८॥ यन्बार्चनहोमतर्पण- बैश्वदेवातिथ्यसंस्कारैर्महाविशेपः ॥९॥ मुक्तापवालगजन्दन्त- श्वेतार्केप्वेकमूर्तिपूजाग्रहणं महाविशेषः ॥१०॥ निरीक्षणसंस्कारेण पश्चमवेदग्रहणं सामान्यज्ञानदीक्षा ॥११॥ इतिहासपुराणं पञ्चमम् ॥ १२॥ भागवतं पुराणम् ॥ १३॥ तरमोशनसम् ॥ १४ ॥ तमं रहस्यम् ॥१५॥ उद्धारेण वेदानुमोदो विशेपज्ञानदीक्षा ॥ १६ ॥ अथ समयविशेषमहाविशेषादीन् व्याचष्टे कथ च सामान्यदीक्षितो निर्वाणदीक्षान्त गच्छति तन्निरूपयति-वर्णसस्कारपूत इति । गुरुभक्ति विना न किमपि साध्यमिति प्रथमतो भक्तेरावश्यकत्व कथयति-देवीमाहात्म्येति । देवीमाहात्म्यश्रवणेन भक्तिसस्कृतो गणपतिसिद्धिबुद्धिनाममन्त्ररूप मूलमन्त्र गृह्णाति । मूलमन्त्रग्रहणमेव समय इत्यभिधीयते गृहीतमूलमन्त्रश्च समयदीक्षिता भिवान प्रामोति । मन्त्रग्रहणानन्तर देव्या अर्चन विशेष इत्यभिधीयते । तनापि विशिष्टमर्चन यन्त्रार्चनादिसूनवर्णित महाविशेष इति कथ्यते । तदनन्तरमिति. हासपुराणरूपस्य पञ्चमवेदस्याधिकारी भवति । गृहीतपश्चमवेदश्च सामान्यज्ञान दीक्षितो भवति । भागवत पुराणमिति । भागवतशब्देन मुख्यतो देवीभागवत निर्दिश्यते । ततोपि ज्याय ओशनस पुराणम् । ततोपि देवीरहस्यम् । अत्र केवलयो तरतमप्रत्यययो श्रेय श्रेष्ठार्थक प्रयोग सौत्र ।। इति समयविशेषसामान्यज्ञानदीक्षानिरूपण नामाशीतितम प्रकरणम् ॥ शा ·हयग्रीवकृतं [१५।३।१७- सिद्धान्तब्रह्मविद्याग्रहणं वेदानुमोदः ॥१७॥ पडू दर्शनानि पण्मु- निकृतानि वेदानुमोदितानि ॥१८॥ तानि सिद्धान्तानि ॥१९॥ भृगुणा गणेशदर्शनम् ॥२०॥ सौरं याज्ञवल्क्येन ॥२१॥ शैवं गौतमेन ॥२२॥ वैष्णवं शक्तिजेन ॥२३॥ ब्राह्मं वारेण ॥२४॥ हयग्रीवेण शाक्तम् ॥२५॥ हयग्रीवविद्या शाक्तसिद्धान्त- दर्शनमिति ॥ २६ ॥ देवानुमोदेन गुहाप्रकाशज्ञानदीक्षा महा- वैशेषी ॥२७॥ महावाक्यसिद्धान्तग्रहणं देवानुमोदः ॥२८॥ महादेवाद्वा महासिद्धाद्वा ॥२९॥ गुहाप्रकाशस्तेनैव ॥३०॥ अपरोक्षज्ञानं निर्वाणदीक्षा ॥३१॥ बुद्धयारूढब्रह्मप्रकाशद्रष्टा तस्याधिकारी ॥३२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चदशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ वेदानुमोदनामकविशेषज्ञानदीक्षां निरूपयति-सिद्धान्तब्रह्मविद्या- ग्रहणं वेदानुमोद इति। वेदानुमोदं व्याचष्टे-सिद्धान्तब्रह्मविद्याग्रहणमिति । शाक्त- सिद्धान्तानुसारेण भूगुयाज्ञवल्क्यगौतमशक्तिजबादरहयग्रीवप्रोक्तानि अनुक्रमेण गणेशसौरशैववैष्णवब्राह्मशाक्ताभिधानानि पड् दर्शनानि वेदानुमोदितानी- त्युच्यन्ते । तेषु हयग्रीवप्रोक्तं शाक्तं दर्शनं श्रेष्ठम् ।। इति वेदानुमोदितदर्शननिरूपणं नामैकाशीतितम प्रकरणम् ॥ अथ देवानुमोदं निरूपयति-देवानुमोदेनति । महादेवान्महासिद्धादा तत्त्वमस्यादिमहावाक्यसिद्वान्तस्य याथार्थ्यग्रहणं देवानुमोदः । तेन गुहाहितस्य शक्तिरूपब्रह्मणः साक्षात्कारो भवति । तथा च काठकोपनिषदि-तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठ पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्त्वा धीरो हपंशोको जहाति' (कठोपनिषद् २।१२) इति । गुहाप्रकाशादनन्तरं शक्ने प्रत्यक्षं ज्ञानं भवति । यस्येतज्ज्ञानं भवति स निर्वाणदीक्षित इत्युच्यते ॥ इति देवानुमोदितनिरूपणं नाम व्यशीतितमं प्रकरणम् ॥ .

·३७ -१५।४।१९] शाक्तदर्शनम् अथ चतुर्थः पादः निर्वाणदीक्षितापरोक्षज्ञानी मुक्तः ॥१॥ राजयोगिनः कदाचिद् व्यवहारः ॥२॥ ऐच्छिकं कर्म ॥३॥ हठयोगिनो व्यावहारेपि ॥४॥ मन्त्रयोगिनो व्यावहारेपि नित्यम् ॥५॥ निष्ठत्रयैर्वाह्यकर्म ॥६॥ महावैशेषाधिकारो ज्ञाननिष्ठस्य ।।७।। नामनिष्ठो द्विधा ।। ८॥ उभयपूतकपूतेति ॥९॥ उभयपूतनाम- निष्ठस्य सामान्यजपपूजने च ॥१०॥ दीक्षात्रयपूतः कर्मनिष्ठः ॥११॥ मन्त्री च ॥ १२ ॥ विशेषार्चनपरः कर्मनिष्ठः ॥१३॥ विशेपजापको मन्त्रनिष्ठः ॥१४॥ होमादीनि नित्यत्वे कर्मठस्य ॥१५॥ मन्त्रिणस्तदङ्गानि ॥१६॥ मन्त्रिणो विशेषदिवसेप विशेषपूजा ॥ १७ ॥ होमतर्पणाद्याढ्या वैशेपी पूजा ॥१८॥ महावैशेपदीक्षितेन प्रतिमायन्त्रशिलाः पूज्या नित्यम् ॥१९॥ अथ दीक्षितविशेषाणां कर्माणि निरूपयति-निर्वाणदीक्षितेति । निर्माणदीक्षितेषु राजयोगिनः ऐच्छिकमेव सर्व कर्म । हठयोगिना व्यावहारिक कर्म कार्यमेव । मन्त्रयोगिना तु नित्यमेव कर्मावश्यं कर्तव्यम् । निष्ठत्रयैरिति । निष्ठत्रयशब्देनात्र नामनिष्ठकर्मनिष्ठमन्त्रनिष्ठा उच्यन्ते । एतेषां सर्व बाह्यं कर्म पूजनजपार्चनादि नित्यमेव । ज्ञाननिष्ठस्य तु महावैशेषदीक्षितस्य यद्विहितं कर्म तत्सर्व कर्तव्यतया वर्तते । तत्र निष्ठत्रयेण यत्कर्तव्यं कर्म तत्सप्रपञ्च प्रतिपाद- यति-नामनिष्ठो द्विधति । तत्रोभयपूतनामनिष्ठस्य सर्व समान्यकर्मावश्यक- मेव । कर्मनिष्ठस्य विशेषार्चनजपपूजनानि कर्तव्यानि । मन्त्रनिष्ठस्य ततोपि विशेषः । विशेषदिवसेषु विशेपजप पूजाहोमार्चनानि कर्तव्यानि । ज्ञाननिष्ठस्य तु जपार्चनैः सहोपनिषद्गीतापठनानि कर्तव्यानि । ज्ञाननिष्ठस्य तु कर्मविषये पूर्ण स्वातन्त्र्यम् । न किमपि कर्म तस्यावश्यकतयापतति ॥ इति पञ्चविधदीक्षितकर्मनिरूपणं नाम ज्यशीतितमं प्रकरणम् ।। ।

·हयग्रीवकृतं [१५।४।२०- मन्त्रिणो शिलां विना द्वयं वापि ॥२०॥जपार्चनाभ्यामुपनिपगीता- पठनार्थविचारो ज्ञाननिष्ठस्य ॥२१॥ विशेपदिवसेषु विशेषपूजा ॥२२॥ जपश्चापि ॥२३॥ मन्त्रयोगिनो मन्त्रयोगः ॥२४ उत्तमबिम्बार्चनं च ॥२५॥ अन्यान्यैच्छिकानि ॥ २६ ॥ विशेष- दिवसेप्वपि मन्त्रयोग एव ॥२७ ॥ व्यावहारे हठयोगिनोपि जप- पूजने च ॥२८॥ राजयोगिन ऐच्छिकम् ॥२९॥ न ज्ञानिनः ॥३०॥ ज्ञानी स्वतन्त्रः ॥३१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ॥ पश्चदशाध्यायः समाप्तः ॥ अथ पोडशोध्यायः॥ निर्वाणदीक्षितो ब्राह्मणः ॥१॥ वैशेषज्ञानदीक्षितः ॥२॥ सामान्यज्ञानदीक्षान्तं वैश्यः ॥३॥ अदीक्षितः शूद्रः ॥४॥ अन्तःकरणवृत्त्यामारूढब्रह्मप्रकाशो ज्ञानम् ॥५॥ तद्युतो बटुः ॥६॥ नष्टावरणो गृही प्राज्ञमयः॥७॥नष्टकारणदेहः साक्षात्साक्षि- भयो वनी ॥८॥ ब्रह्मीभूतः संन्यासी ॥९॥ विशेषज्ञान- अथ दीक्षितानां वर्णचतुष्टयं तथैवाश्रमचतुष्टयं निरूपयति । तत्र निर्वाण- दीक्षित एव ब्राह्मणः । वैशेषज्ञानदीक्षितः क्षत्रियः । इतरे दीक्षिता वैश्याः । अदीक्षितस्तु शूद्रः । तत्र निर्वाणदीक्षितस्य दीक्षाब्राह्मणस्य चत्वार आश्रमाः । ब्रह्मज्ञानोपलक्षितोः बटुरूपः प्रथमाश्रमी। अज्ञाननाशोपलक्षितो द्वितीया- श्रमी गृही। कारणदेहनाशोपलक्षितस्तृतीयाश्रमी वानप्रस्थः । प्राप्तब्रह्मस्वरूप- श्चतुर्थाश्रमी संन्यासी । क्षत्रियदीक्षितस्यापि चतुर आश्रमानभिधत्ते-विशेष- ज्ञानदीक्षितः क्षत्रबटुरिति । एवमेव वैश्यदीक्षितस्यापि चतुर आश्रमान्निरूप- ·-१६।२।५] शाक्तदर्शनम् दीक्षितः क्षत्रबद्धः ॥१०॥ देवानुमोदसंस्कृतो गृही ॥११॥ वैशेषिकज्ञानदीक्षितः क्षत्रवनी ॥१२॥ सिद्धया यतिः ॥१३॥ समयदीक्षितो वैश्यबटुः ॥१४॥ वैशेपी वैश्यगृही ॥१५॥ महद्वनी ॥१६॥ सामान्यज्ञानदीक्षितो वैश्ययतिः ॥१७॥ न वर्णविप्रो ब्राह्मणः ॥१८॥न वर्णयतिर्यतिः ॥१९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पोडशाध्यायस्य प्रथमः पादः ।। अथ द्वितीयः पादः सावित्रीग्रहणं वर्णदीक्षा ॥१॥ आधानं वैशेपी ॥२॥ सन्ध्यासूत्तमसंख्यामातृजपग्रहणं महावैशेपी ॥३॥ अष्टसाधन- ब्रह्मविचारो ज्ञानदीक्षा ॥४॥ निदिध्यासो निर्वाणम् ॥५॥ माह यति-समयदीक्षितो वैश्यबदुरिति। जातिब्राह्मणाद् दीक्षितब्राह्मणस्य श्रेष्ठय- न वर्णयतिरिति । न जात्या ब्राह्मणो ब्राह्मणः । दीक्षितब्राह्मण एव वस्तुतो ब्राह्मणः । एवमेव न केवलं जात्या गृहीततदाश्रमत्वेन वा यतिः । किंतु दीक्षासंपन्न एव यतिलक्षणोपेतो यतिः ।। इति दीक्षितचातुर्वर्ण्यनिरूपणं नाम चतुरशीतितमं प्रकरणम् ॥ अथ मतदीक्षापञ्चकभिन्नत्वेन वर्णदीक्षापञ्चकं व्याचष्टे - सावित्रीग्रहण- मिति । गायत्रीमन्त्रस्य गुरोः सकाशाद् ग्रहणं वर्णदीक्षा । अग्न्याधानं वैशेषी दीक्षा । गायत्रीमन्त्रस्योत्तमसंख्यको जपो महावैशेषी दीक्षा । तदनन्तरं यम- दमादिसाधनसहकृत उपनिषद्ब्रह्मसूत्रादिसिद्धान्तविचारो ज्ञानदीक्षा । अनन्तरं ब्रह्मनिदिध्यासो निर्वाणदीक्षा। पारमाणांति। वर्णिशब्देन ब्रह्मवतचारीत्युच्यते। पारमानाम परमतत्त्वसंबन्धिनो व्रतादसौ ब्रह्मनिदिध्यासपरो वर्णीत्युच्यते । वस्तुतस्तु मतदीक्षिता एवं वर्णिनः इति । मतदीक्षितो वर्णिन इति । मत- दीक्षिता वर्णिन इति शुद्धः पाठः ॥ इति वर्णदीक्षितनिरूपणं नाम पञ्चाशीतितमं प्रकरणम् ॥

·७० हयग्रीवकृतं [१६।२।६- पारमावर्णी ॥६॥ मतदीक्षितो वर्णिनः ॥७॥ न पूजयेददीक्षितं दीक्षितः॥८॥ दीक्षितमदीक्षितो विशेषेण ॥९॥ क्रमाद्दीक्षितेषु ॥१०॥ दीक्षितैरपि न त्याज्या वर्णधर्माः ॥११॥ वर्णनित्येषु नित्यनित्यम् ॥ १२॥ न काम्यम् ॥१३॥ निमित्ते नैमित्तिकं च ॥१४॥ वर्णकर्मस्वपि न दीक्षितैः पूज्या अदीक्षिताः ॥१५॥ यदि मोहादुभावपि यातनाम् ॥१६॥ शाक्तैः शाक्तगाणपौ ॥१७॥ नापूज्याः सौरवैष्णवशाम्भवाः ॥१८॥ शाक्तगाणपालाभे पूज्याः ॥१९॥ वरा वर्णिभ्यः ॥२०॥ सर्वालामे वर्णिनम् ॥२१॥ न कदापि तान्त्रिकान् ॥२२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पोडशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अथ दीक्षितानां परस्परं पूजाप्रकारः कथ्यते-न पूजयेदिति । मत- दीक्षितो न कदाप्यगृहीतदीक्षं पूजयेत् । दीक्षितमदीक्षित इति । अत्र पूजये- दित्यध्याहारः । अदीक्षितेन दीक्षितः सविशेष पूजनीय इत्यर्थः । क्रमाद्दीक्षिते. विति । दीक्षितेषु नामनिष्ठादिषु अवरेण नामनिष्ठादिना कर्मनिष्ठादिः परः पूजनीयो न व्युत्क्रमेण कर्मनिष्ठेन नामनिष्ठ इति । दीक्षितैरपि । वर्णधर्माः सर्वेर्दीक्षितैः पालनीयाः नित्यानि नेमित्तिकानि च कर्माणि सदेवाचरितव्यानि । काम्यान न कार्याणि । वर्णविहितकर्मवेलायामपि न दीक्षितोऽदीक्षितं पूजयेत् । यदा कदाचित्स पूजयेत्तर्हि द्वावपि कष्टं प्राप्नुयाताम् । शाक्तः शाक्तगाणपा- विति । प्राक् (अ. १५ पा. ३) कथितेषु वेदानुमोदितसिद्धान्तानुसारिषु मध्ये शाक्तगाणपा इतरेभ्यः श्रेयांसः। ते परस्परं पूजयेयुः। इतरे नाम सौरवैष्णव- शवास्तैरपूजनीया इति न। किंतु स्वपक्षीयालाभे पूजनीयाः । तन हेतुमाह वरा वर्णिभ्य इति । वर्णवतानुसारिभ्य इतरेभ्यः सामान्यजनेभ्यः सकाशात्सौर- वैष्णवशैवाः सर्वदा श्रेयांस एव । शास्तगाणपरितरालाभे आवश्यकं चेदर्णनतचारी जनः पूजनीयः परं न कदापि तान्त्रिकः पूजनीयः । तस्य वामाचारकोला. चारायनुसारित्वात् । इति दीक्षितस्थाननिरूपणं नाम पडशीतितम प्रकरणम् ॥

·-१६।३।२१] शाक्तदर्शनम् ७१ अथ तृतीयः पादः ॥ दीक्षितानां चिह्नं कुङ्कमम् ॥ १॥ प्रवालेन ॥ २॥ विहिती भस्मगन्धे च ॥३॥ मन्त्रसंध्यामुपासीत ॥ ४॥ अहरहः ॥५॥ कीर्तनार्चने नामनिष्ठेन ॥६॥ अशुद्धिप्वपि कीर्तनम् ॥७॥ नार्चनम् ॥८॥ ऋत्विजा ॥९॥ कर्मनिष्ठेन वर्णसंध्याजप्न मतसंध्याजपहोमतर्पणवैश्वदेवातिथ्यानि नित्यम् ॥ १०॥ अशु- द्धिपु वर्णसंध्याजपचन्मतसंध्याजपमेव स्वयम् ॥११॥ विजा- चनम् ॥१२॥ अलाभे स्वयमेवावाससा ॥१३॥ न कार्याणि होमादीनि ॥१४॥ तथैव मन्त्रनिष्ठोपि ॥१५॥ वर्णसंध्याजर- वन्मतसंध्याजपार्चनानि नित्यम् ॥ १६॥ जपेन्नित्यं दशाङ्गानि ॥ १७॥ कवचहृदयसहस्रनामस्तवराजलहरीवेदपादस्तवावरणस्तव- गीताथर्वशीर्पसूक्तान्यङ्गानि ॥१८॥ अशुद्धयां नाङ्गानि ॥१९॥ ज्ञाननिष्ठेनाप्येवमेव ।।२०।। अशुद्धिप्वपि स्वयमेवार्चनं मन्त्रयोगी ॥ २१ ॥ दति श्रीशाक्तदर्शने पोडशाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ अथ दीक्षितकर्तव्यान्याह - दीक्षितानां चिह्नमिति । भ्रुवोर्मध्ये ललाटे कुड्डुमधारणं दीक्षितानां विशिष्टं चिह्नम् । प्रबालेन संमिश्र तत्कुर्यात् । भस्मगन्धे अपि विहिते एव । प्रतिदिनं मन्त्रसंध्योपासना कर्तव्या । कीर्तनार्चने इति । नामनिष्ठेन देव्याः संकीर्तनमर्चनं च सदा कर्तव्यम् । कर्मनिष्ठेति । कर्मनिष्ठेन वर्णसंध्यागायत्रजपेन सह मतसंध्याजपादि कर्तव्यम् । देहाशुद्धौवर्णसंध्याजप- बन्मतसंध्याजपः स्वयं कार्यः । देव्यर्चनं न स्वतः किं तु ऋत्विग्द्वारा । कवचहृदयति । देवाकवचं, देवीहृदयं, देवीसहस्रनाम, स्तवराजः, सौन्दर्यलहरी, वेदपादस्तवः, आवरणस्तवः, गीता, अथर्वशीर्षम्, अथर्वस्तवः इति दुशाङ्गानि ॥ इति दीक्षितकर्मनिरूपणं नाम सप्ताशीतितमं प्रकरणम् ॥

·७२ हयग्रीवकृतं [१६४१- अथ चतुर्थः पादः॥ शुक्रवारे नक्तपूजा ॥१॥ निवेदनं चार्चनेन ॥२॥ विशे- पार्चनं पर्वनवम्योः ॥३॥ होमादीनि विशेषाङ्गानि ॥४॥ नव- रात्रिषु महावैशेपी ॥५॥ कणबन्धात्परमशुद्धयागमने नाशुद्धिः ॥६॥ संकल्पात्परं मासपूजादिपु ॥७॥ नित्यपूजने च ॥८॥ अन्यायजानि शतधा ॥९॥ दीक्षितो यथाशक्ति ॥१०॥ निधूपस्काः सधूपस्काश्च ॥ ११॥ सधूपस्काः कामदाः ॥१२॥ निधूपस्का- श्चित्तशुद्धिद्वारा मुक्तिदाश्च ॥१३॥ पुरश्चर्यादीन्यपि यज्ञानि ॥१४॥ सहस्रगुणितं ज्ञानयज्ञम् ॥१५॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पोडशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पोडशोध्यायः समाप्तः ॥ अथ सप्तदशोध्यायः ॥ ब्राह्मणा द्विधा ॥१॥ अदीक्षिताः कर्मब्राह्मणाद्याः॥२॥ ज्ञानब्राह्मणाद्या दीक्षिताः ॥३॥ द्विपदेषु सामान्यधर्महीनाः पशवः ॥४॥ सामान्येषु सत्त्वपरा ब्राह्मणाः ॥५॥ सत्त्वराजसाः अथ दीक्षितकर्तव्याः पूजनार्चनविधयस्तत्कालविशेषाश्च कथ्यन्ते शुक्रवारे इति । अम्बायज्ञानि शतधेति । शतचण्डीजपादयस्त्वत्राभिप्रेताः । निधूपस्का इति । निधूपका: सधूपका इति साधुः पाठः । सौत्रः सुडागमः । ज्ञानयज्ञामति । सौत्रं नपुंसकत्वम् । इति दीक्षितकर्तव्यपूजानिरूपणं नामाष्टाशीतितमं प्रकरणम् ॥ अथ दीक्षितादीक्षितमूलं ब्राह्मणद्वैविध्यमाह-कर्मणा ब्राह्मणा जाति- ब्राह्मणाख्याः । तद्भिन्ना गृहीतदीक्षा ज्ञानसामर्थ्याद्दीक्षितब्राह्मणा इत्युच्यन्ते । कर्मबाह्मणज्ञानब्राह्मणेभ्य इतरे सत्त्वशीला नराः सामान्यब्राह्मणा इत्युच्यन्ते । सत्वशीला रॉजसाः क्षत्रियाः, केवलरजोगुणयुक्ता वैश्यास्तमोगुणाभ शूद्राः ·७३ -१५२६] शास्तदर्शनम् क्षत्नियाः ॥६॥ राजसा वैश्याः ॥७॥ तामसाः शूद्राः ॥८॥ सामान्यवर्णिनश्चैते ॥९॥ तेभ्यः कर्मवर्णिनः ॥१०॥ तेभ्यो ज्ञानवर्णिनः ॥११॥ न ज्ञानवर्णिनस्तन्त्रदीक्षिताः ॥१२॥ कर्मवर्णिपु वेदानस्स्तान्त्रिकीम् ॥१३॥ कर्मवैश्योपि वेददीक्षाहः ॥१४॥ न कर्मशूदः ॥१५॥ निर्वाणदीक्षितकर्मवैश्योपि ज्ञान- ब्राह्मण एव ॥ १६ ॥ वैशेपदीक्षितकर्मब्राह्मणो ज्ञानवैश्यः ॥१७॥ ज्ञानवर्णज्ञानविषये कर्मवर्णक्रमेण ॥१८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तदशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पाद. न कर्मवर्णत्रयजास्तान्त्रिकाहर्हाः ॥१॥ संकरजाः ॥२॥ सन्यापसव्यभेदात् ॥३॥ वामिनो निन्द्याः ॥४॥ मधुमांसबलि- भगार्चनपरा वामिनः ॥५॥ साम्यास्ते वर्णशूद्वैश्च ॥६॥ मधु- । सत्त्वादिगुणयोगमूलचातुर्वर्पोत्कर्ममूलकचातुर्वर्ण्य श्रेयस्ततोपि ज्ञानमूलक चातुर्वर्ण्य श्रेयः । सर्वश्रेष्ठं ज्ञानमूलकं चातुर्वर्ण्यम् । तन्त्रमार्गानुसारिणो गृहीतदीक्षा अपि न ज्ञानमूलके चातुर्वर्ण्य कदापि स्थानं लभन्ते । केवलं वेदानधिकारी तान्त्रिकी दीक्षां गृह्णाति । तत्र च दक्षिणमार्गमवलम्ब्य सम्यग्विहिताचारो' भक्तिमार्गप्राप्यं कार्यलोकवासं प्रामोति । कर्मवैश्योपीति । सर्दै त्रैवर्णिनो दीक्षार्हाः। कर्मवर्णादेकया कक्षया दाभ्यां वा कक्षाभ्यां परं वर्णमवाप्तज्ञानो दीक्षितो लभते तथैवानवाप्तज्ञानदीक्षस्त्वेकां हीनां कक्षां लभते । तदाह- निर्वाणदीक्षितेति ॥ इति कर्मवर्णज्ञानवर्णसंबन्धनिरूपणं नामकोननवतितमं प्रकरणम् ॥ अथ वाममार्गस्य दुष्टत्वमाह-न कर्मवर्णत्रयजा इति । वर्णत्रयजा न तन्त्रमार्ग स्वीकुर्युः। शूद्राणां संकरजानां वा स मार्गः। तन्त्रमार्गोपि देवा । दक्षिणवामभेदात् । वाममार्गस्य सर्वथा निन्यत्वमाह-वामिनो निन्द्या इति:

·हयग्रीवकृतं [१७५२१५- मांसवर्जितशता वरास्तेभ्यः ॥७॥ प्रच्छन्ना वामिनः ॥८॥ अशुद्धश्रेष्ठयवादिनः ॥९॥ मद्यं तीर्थम् ॥१०॥ शुद्धं मांसम् ॥११॥ मद्यपात्रं पद्मम् ॥१२॥ रक्तलशुनं न्यासः ॥१३॥ श्वेतं शुकः ॥१४॥ दीक्षितो मद्यकर्ता ॥१५॥ भैरवीचक्रस्थ- चाण्डालाद्या अपि ब्राह्मणाः ॥१६॥ जारो योगी ॥१७॥ योगिनी जारिणी ॥ १८॥ रजस्वला पूजनीया ॥१९॥ एवमादि- सिद्धान्तपरा वामिनः निन्द्याः ॥२०॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तदशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः ।। वेदाविरोधमार्गेणापि तन्त्रदीक्षिता न ज्ञानमार्गिणः ॥१॥ "भक्तिमार्गिण इति ॥२॥ वर्णधर्माः कर्मब्राह्मणवत् ॥३॥ उपा- सनं केवलं तन्त्रमार्गात् ॥४॥ दक्षिणमार्गिण इति ॥५॥ दीक्षा- क्रमेण तेपु श्रेष्ठत्वम् ॥ ६॥ कार्यलोकवास एव परा मुक्तिः ॥७॥ भोगान्ते जन्म चापि ॥ ८॥न ते महाशाक्ताः ।।९॥ श्रीशाक्ता मधुमासेति सर्व स्पष्टार्थम् । मधुमांसवर्जिताः शुदा अपि वाममार्गिभ्यो गरीयांमः । मयं तीर्थमिति । वदन्तीति शेषः । श्वेतं शुक इति न स्पष्टम् ।। इति वाममार्गदुष्टत्वनिरूपणं नाम नवतितमं प्रकरणम् ॥ अथ तान्त्रिकेषु दक्षिणमार्गावलम्बिनां स्थानमाह-वेदाविरोधेति । तन्त्रदीक्षिता यद्यपि वेदाविरुद्धं दक्षिणमार्गमनुसरेयुस्तथापि न ते मोक्षार्थी •भवन्ति । उपासनफलत्वेन कार्यलोकवासपर्यन्तमेव ते गच्छेयुः। ततश्च क्षीण- पुण्याः पुनरपि मर्त्यलोकं विशेयुः। न ते महाशाक्ता इति । शाक्तदर्शनानु- सारिणोप्यते तन्त्रमार्गावलम्बनेन दोषेण न ते महाशाक्ताः कदापि भवेयुः । श्रीशाक्ता इति चेति । श्रीशाक्ता इत्येव तेषां सर्वाधिका संज्ञा स्यात् । न ते इतिपदयोग्नुवृत्त्या न ते श्रीशास्ता इत्यपि वस्तुं शक्यन्ते इत्यपि सूनार्थ:

·७५ -१७५४७] शाक्तदर्शनम् इति च ॥१०॥ विद्या पञ्चदशी ॥११॥ नाधिकारी ब्रह्मविद्या- याम् ॥१२॥ केवलं भक्तिसूत्रे ॥१३॥ कर्मब्राह्मणा वरास्तेभ्यः ॥१४॥ वामोत्तरा दीक्षितादीक्षितभेदात् शाक्ताः श्रेष्ठ्याः क्रमशः 4॥१५॥ अद्वैतं ब्रह्मविद्यामार्गमेव ॥ १६ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तदशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः प्रकृतिनित्यत्वान्न सांख्यम् ॥१॥ देहात्मबोधकं विरुद्धम् ॥२॥ इन्द्रियात्मकबोधकमपि ॥३॥ प्राणो वायुरूपत्वान्न हैरण्य- गर्भम् ॥४॥ अनित्यत्वान्मनसो न पाश्चरात्रम् ॥५॥ नात्मा क्षणिकत्वान्निन्यं बौद्धम् ॥६॥ आत्माचेतनरूपत्वान्न शून्यम स्यात् । विद्या पञ्चदशीति । तान्त्रिकदर्शनं दक्षिणमार्गपरं वाममार्गपरं वा पुराणान्तर्गतत्वात्पञ्चदशी विद्येति वर्तते । एतेषां तान्त्रिकाणां नाधिकारो ब्रह्म- विद्यायाम् । भक्तिपरा एते जनाः। भरत्या यत्साध्यं कार्यलोकवासरूपं तदेवतेषाम् । कर्मब्राह्मणास्तेभ्यो गरीयांसः । वामोत्तरोति । वाममार्गपरा उत्तरमार्गपरा नाम दक्षिणमार्गपरा अदीक्षिता अनन्तरं दीक्षिता इति क्रमशः श्रेष्ठाः सर्वे शाक्तत्वेन मंबोच्या अपि । सर्वैरपि मोक्षार्थे अद्वैतमार्ग एव स्वीकार्यः । इति शाक्तप्रभेदनिरूपणं नामैकनवतितम प्रकरणम् ॥ अथ सांख्यादिदर्शनानि तस्थितप्रमुखदोषनिदर्शनपूर्वकं दूषयति- प्रकृतिनित्यत्वादिति । सांख्यमते प्रकृतिनित्या । वस्तुतस्तु प्रकृत्याः शक्तेः "प्रादुर्भावान्न सांख्यं प्रामाणिकम् । तदेव देह एव आत्मेति वदन्तोऽपरेऽपि इन्द्रि- याण्येवात्मति वदन्तश्चार्वाका अपि न ग्राह्याः । प्राण एव मुख्यं तत्त्वमिति हैरण्यगर्भानां मतम् । वस्तुतस्तु प्राणो वायुरूप एव न कथमपि स आत्मा । अतो हैरण्यगर्भमतमपि न प्रामाणिकम् । पाञ्चरात्राणां मते प्रद्युम्ननानो व्यूहा- न्मनस उत्पत्तिरतस्तदपि न ग्राह्यम् । बौद्धमते नैवात्मेति न किंचित् प्रामाणिक तत्त्वम् । क्षणिका विज्ञानसंततिरेवात्मा स्यादतो बौद्धमतमपि न प्रामाणिकम् ।

·हयग्रीवकृतं [१७४।८- ॥७॥ अन्तःकरणजन्यत्वान्न योगम् ॥६॥ हयग्रीवशासन सिद्धान्तम् ॥९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तदशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। सप्तदशोध्यायः समाप्तः ॥ अथाष्टादशोध्यायः ॥ वैदिकविद्याप्रस्थानान्यष्टादश ॥१॥ अशीत्युत्तरशताधिक- शून्यवादिनां बौद्वानामपि न मतं ग्राह्यम् । यतस्तेषां मते सर्व शून्यम् । आत्मापि जडः शून्य एव । तथा च सिद्वान्तबिन्दुदशश्लोक्यां श्रीशंकराचार्याः- 'न सांख्यं न शैवं न तत्पाञ्चरात्रं न जैनं न मीमांसकादेर्मतं वा' इति । न योगमिति । योग नाम पातञ्जलं मतमपि न स्वीकार्यम् । यतोन्तःकरणनियमना- देव सर्व मिध्यतीत्येतन्मतेन सर्वस्यान्तःकरणजन्यत्वात् । हयग्रीवशासनमेक सिद्धान्तः । सिद्दान्तमिति सोत्रं नपुंसकत्वम् ।' इति सांख्यादिमतनिरासो नाम द्विनवतितमं प्रकरणम् ॥ अथ वैदिकविद्याप्रस्थानानि प्रदर्शयति-वैदिकविद्येति । एनान्यष्टादश प्रस्थानानि चत्वारो वेदाः, षडङ्गानि, आयुर्वेदयनुर्वेदगान्धर्ववेदौशनसी विद्येति चत्वारः, इतिहासपुराणानि, काणाद, गौतमं मीमांसा चेत्यम एवास्मिन्नध्याये स्फुटीभविष्यति । सीतोपनिषदि तु चत्वारो वेदाः, पडङ्गानि, न्यायः, मीमांसा, धर्मशास्त्रम्, इतिहासपुराणम्, वास्तुवेदः, वनुर्वेदः,गान्धर्वः, आयुर्वेदः इति मिलित्वा- टादश विद्या दृश्यन्ते । अशोत्युत्तरेति । अत्राशीत्युत्तरकादशशतमिताः (१९८०) वेदशाखा निर्दिष्टाः । महाभाष्ये तु-एकशतमध्वर्युशास्त्राः (१०१) एकविशतिधा बाढन्यम् (२१) सहस्रवर्मा सामवेदः (१०००), नवधा- थर्वणो वेदः (९) इति एकत्रिंशदधिकादशशतमिताः (११३१) निदर्शिताः । सीतोपनिषदि तु- एकविंशतिशासायामुग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नव शासासु यजुषामेव जन्मनाम् । सानः सहस्रशाखाः स्युः पञ्च शाखा अथर्वणः' इति ·७७ -१८१२७] शाक्तदर्शनम् सहस्रा वेदशासाः ॥२॥ उपनिपदश्च ॥३॥ मरीचिधन्वन्तश्वि- नावायुर्वेदकर्तारः ॥४॥ तदन्तर्गतं कामशास्त्रम् ॥५॥ स्वायं- भुवमरीचिविश्वामित्रा धनुर्वेदस्य ॥६॥ भरतो गान्धर्वस्य ॥७॥ उशनाद्यास्तुरीयस्य ॥८॥ वेदलक्षणज्ञानदा शीक्षा ॥९॥ कर्तारो ब्रह्मपाणिन्याद्याः ॥१०॥ शुद्धज्ञानदं वैदिकपदानां शाब्दम् ॥११॥ कर्तारो नव ॥१२॥ पिङ्गलश्छन्दोबोधकस्य ॥१३॥ अपूर्वपदार्थबोधकं निरुक्तम् ॥ १४ ॥ व्यासाद्याः कीरः ॥१५॥ कालज्ञानबोधकं ज्यौतिपम् ॥ १६॥ आदित्याद्याः ॥१७॥ वेदोक्तकर्मोपास्तिप्रयोगबोधकः कल्पः ॥ १८॥ जैमिन्याद्याः प्रवर्तकाः ॥ १९॥ गर्गो गणपतेः ॥२०॥ उशनाः शाक्तस्य पा २१ ।। दधीचिगौतमकुम्भजाः शैवस्य ॥ २२ ॥ अगस्त्यः सौरस्य ॥२३॥ दाल्भ्यो वैष्णवस्य ॥ २४ ॥ कल्पकर्तारः ॥२५॥ पश्चैते उपासनाकाण्डकल्पाः ॥२६॥ अष्टाध्यायिनः ॥२७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ । 'पञ्चत्रिंशदधिकैकादशशतमिता (११३५) दृश्यन्ते । मरीचिधन्वन्तरीति । कामशास्त्रमायुर्वेदान्तर्गतत्वेनात्र दर्शितम्।शाब्दमिति। शाब्दं नाम व्याकरणम् । तस्यात्र नव कर्तारः प्रोक्ताः । 'इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशलीशाक्टायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्राजयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः' इत्यष्टैव वैयाकरणकुलेषु व्याकरण- कर्तृत्वेन प्रसिद्धाः। कदाचित् कातन्त्रव्याकरणकर्ता शर्ववर्मा नवमत्वेनाभिमेत: स्यात् । व्यासाद्या इति । अत्र व्यासस्य निरुक्तकर्तृत्वेनोल्लेखः क्रियते न प्रसि- द्वस्य यास्कस्य । आदित्याद्या । इति आदित्यशब्देनात्र सूर्यसिद्धान्तकाभिप्रेत: स्यात् । कदाचिज्ज्योतिषशास्त्रभूलभूतसूर्यदेवताप्यभिप्रेता स्यात् । इति वेदवेदाङ्गनिरूपणं नाम त्रिनवतितमं प्रकरणम् ।। अधुना कल्पं नाम वेदाङ्गं विवृणुते । वेदोक्तकमापास्तीति । वेदोक्तं न्यत्कर्म तस्य योपासना प्रयोगश्च तयोर्बोधकः कल्पः इति कल्पोत्र व्याख्यायते।

·७८ ह्यग्रीवकृतं [१०१२।१- अथ द्वितीयः पादः शाक्तं कल्पमौशनसम् ॥ १॥ चतुर्विंशतिसंस्कारैर्दीक्षाक्रम- बोधकः प्रथमाध्यायः ॥२॥ नित्यकृत्यक्रमबोधको द्वितीयः ॥३॥ नैमित्तिकस्तृतीयः ॥४॥ नानाविधयज्ञबोधकस्तुरीयः ॥५॥ प्रायश्चित्तबोधकः पञ्चमः ॥६॥ अदीक्षितधर्मबोधकः पाठः ॥७॥ दीक्षितीर्ध्वदेहिकविशेपस्सप्तमे ॥८॥ अशौचादिपु कृत्याकृत्य- निरूपणेन कृत्यक्रमबोधकश्चाष्टमः ॥९॥ औशनसकल्पाज्ञाता न भवेन्महाशाक्तः ॥ १०॥ न विध्योपासकः ॥११॥ अविध्यो- पासक आसुरः ॥१२॥ इतिहासपुराणं पञ्चमम् ॥१३॥ इति- हासा अष्ट ॥१४॥ ,पत्रिंशत्पुराणानि ॥१५॥ तावल्लघूनि ॥१६॥ जैमिन्यायाश्च कल्पग्रन्थप्रवर्तकत्वेन निर्दिश्यन्ते । कल्पग्रन्थेष्वत्र शाक्ताभिमता: गणपतिशाक्तशैवसौरवैष्णवेति पश्चैव कल्पास्तकर्तृनामसहिता निर्दिष्टाः प्रत्येक च तेषामष्टाध्याया वर्तन्ते इति च प्रतिपादितम् ॥ इति कल्पनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमं प्रकरणम् ॥ अधुना शाक्तदर्शनसंनिकृष्टमोशनसकल्पं विस्तरेण निरूपयति-शाक्तं कल्पामिति । अत्र कल्पे वर्तमानानामष्टाध्यायानां मध्ये प्रतिपादित वस्तु क्रमेण निरूपयति चतुर्विशतीति । महाशाक्तस्यास्यौशनसस्य कल्पस्य ज्ञानमत्यन्तमा- घश्यकम् । इतग्था स नैव विद्योपासकः स्यात् । अत्र हस्तलिखिते विध्योपासक इति पाठो दृश्यते । व्यक्तमेव सोऽपपाठः। तन विध्युपासक इति विद्योपासक इति वा भवितव्यम् ॥ इत्यौशनसकल्पनिरूपणं नाम पञ्चनवतितमं प्रकरणम् ॥ अधुनेतिहासपुराणस्वरूप निरूप्यते--इतिहासपुराणं पश्चममिति । पञ्चम- शब्दोन वेदंशब्दस्याध्याहतस्य विशेषणम् । पञ्चममिति सौनं सामान्ये नपुं. समन्वम् । तथा च पवाद: 'इतिहासपुराणानि पञ्चमो वेद उच्यते' इति ।

·-१८।२।२८] शाक्तदर्शनम् ७९. तेषां संग्रहा लघवः ॥ १७॥ अष्टादश पुराणानीति केचन ॥१८॥ अष्टादशोपपुराणानि ॥ १९ ॥ तन्मतेन लघवः ॥२०॥ न्याय गौतमे ॥२१॥ तदन्तर्गतं वैशेपिकं काणादम् ॥ २२॥ मीमांसा द्विधा ॥२३॥ धर्ममीमांसा जैमिनिना ॥ २४ ॥ द्वादशाध्याययुता ॥२५॥ ब्रह्ममीमांसा द्वैपायनेन ॥२६॥ तदन्तर्गतानि शाक्त- दर्शनादीनि ॥२७॥ पत्रिंशन्मिताः स्मृतयः ॥२८॥ लघयो अत्रेतिहाससंख्या 'अष्ट' इति निर्दिष्टा । केवादेतिहासा अभिप्रेता इति न निश्चेतुं शक्यते । पुराणानीति । अष्टादश पुराणानीति लोकप्रसिद्धमेव । तेषा चोपपुराणान्यप्यष्टादश । ययप्येतानि भिन्नभिन्नकर्तृकानि तथापि 'अष्टादश- पुराणानां कर्ता सत्यवतीसुतः' इति लोकेषु प्रवादः ॥ इति इतिहासपुराणनिरूपणं नाम पपनवतितमं प्रकरणम् ।। अधुना वैदिकानि न्यायादिशास्त्राणि निरूपयति-न्याय गौतमेनेति ।। न्यायशब्देनात्र गौतमप्रणीतं पञ्चाध्यायात्मकं न्यायसूत्रमभिप्रेतम् । तदन्तर्गत- मिति । प्रतिपाद्यवस्तुसाम्यात्काणादं सूत्रमत्र न्यायान्तर्गतत्वेनोच्यते । तच्च दशाध्यायात्मकं काणादी दशलक्षणीति प्रसिद्धम् । मीमांसा द्विघति । मीमांसाया द्वैविध्यं पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसेति प्रसिद्धमेव । तत्र पूर्वमीमांसाया धर्ममीमांसेत्यपरं नाम । सा च द्वादशलक्षणी जैमिनिकृता धर्ममीमांसा द्वादशा- परिमिता। अपरा मीमांसा ब्रह्ममीमांसेति नाना प्रसिद्धा अध्यायचतुष्टया- विता बादरायणप्रणीतब्रह्मसूत्ररूपा। तदन्तर्गतानीति । प्रस्तुतानां शाक्त- सूत्राणां शक्तिब्रह्मनिरूपणं कुर्वतां ब्रह्मसूत्रान्तर्गतत्वेनोल्लेखः क्रियते अन्यकृता। अद्वितीयस्य शक्तिस्वरूपब्रह्मणो निरूपणं कुर्वाणमिदं शाक्तसूत्रं बादरायणसूत्राणां परिशिष्टत्वेन वर्तते इत्यभिप्रायः ॥ इति न्यायमीमांसानिरूपणं नाम सप्तनवतितमं प्रकरणम् ।। अधुना स्मृतिनिरूपणं प्रारभ्यते-पत्रिंशन्मिता इति । वेदप्रतिपादि. तानां वेदमूलकानां वा शिष्टपरंपरासु पालितत्वेन दृष्टानां श्रुतानां वा आचाराणां यस्यां स्मरणपूर्वक निबन्धनं सा स्मृतिः,। इयं वेदाविरुद्धा सर्वथा प्रमाणम् ।

·हयग्रीवकृतं [१८१२।२९- विंशतिः ॥२९॥ न प्रस्थानान्तर्गतानि सांग्यादीनि ॥३०॥ सारयपातञ्जलकापिलगाणपसौरशाक्तशैवपाशुपतभैरवपाचरात्र- सात्वतभागवतपद्विधवौद्धादीनि वेदग्राह्यान्येव ॥ ३१ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। सत्स्वपि बहुसख्याकासूपलभ्यमानासु स्मृतिषु अन पदविंशदेव तासा सख्यो- च्यते । स्मृतिष्वपि काश्चिद्देदानुसारिण्य काश्चिद्वेदविरुद्वमपि ऋषिपरपरया प्रोक्तमिति प्रतिपादयन्त्यो वेदबाह्याश्च इति द्वौ प्रकारावर निर्दिष्टो । तत्र दैतपरा साग्व्यादिस्मृतयो वेदवाह्यत्वेनोच्यन्ते । सारख्यति । अत्र साख्य- शब्देन भगवद्गीतामहाभारतादिषु प्रतिपादित सांख्यदर्शन गृह्यते । पातञ्जल शब्देन पतञ्जलिप्रणीतानि योगसूत्राणि गृह्यन्ते । कापिलशब्देन कपिलमुनिना प्रोक्त षष्टितन्त्रमीश्वरकृष्णप्रणीताश्च सारयकारिका गृह्यन्ते । गाणपशब्देन गर्गप्रणीत गाणपदर्शन गृह्यते । सौरशब्देनागस्त्यकृत सौरदर्शनम् । शाक्त शब्देनान तन्त्रेतिनाम्ना प्रसिद्ध वेदबाह्य दर्शन ग्रन्यकृदभिप्रेतमिति भाति । स्वकृतस्य प्रस्तुतस्य शाक्तदर्शनस्य द्वैपायनप्रणीतब्रह्ममीसासान्तर्गतत्वेन प्रति पादितस्य वेदबाह्यत्वेन वर्णनस्याशस्यप्रायत्वात् । शैवशब्देन दधीचिगौतमा गस्त्यकृतानि शैवदर्शनानि गृह्यन्ते । पाशुपतशब्देन बादरायणसूत्रोल्लेखित पाशुपतमत गृह्यते । भैरवशब्देन भैरवपद्मावतीकल्पादयो ग्रन्था गृह्यन्ते । ‘याञ्चरानसात्वतमतवर्णन महाभारतादिषूपलभ्यते । षड्विधबौद्धेति । सौत्रान्तिक वैभाषिकयोगाचारमाध्यामिकनामभि चतु प्रकारका बौद्धा प्रसिद्धा एव । अत्रा धिको दो प्रकारौ काविति न ज्ञायते। कदाचिज्जैनशब्दस्यानादर्शनाच्छेताम्बर- दिगम्बरौ द्वा जैनप्रकारौ चतुर्विधबौदै सह सगृहीतावत्र स्याताम् । विस्तरस्तु वेदबाह्यानामेषा दर्शनाना सर्वदर्शनसग्रहनारदपाश्चरात्रसात्वतपुराणमहाभारता- दिषु द्रष्टव्य ॥ इति वेदबाह्यदर्शननिरूपण नामाष्टनवतितम प्रकरणम् ॥

·-१८१३१७] शाक्तदर्शनम् अथ तृतीय पाद ॥ वैशेषिकज्ञानदीक्षया संचितं नश्येत् ॥१॥ वैशेपिकज्ञान- दीक्षा द्विधा ॥२॥द्वैपायन विद्यया ब्रह्मविद्यापराः ॥३॥ केवलं विद्यापरा अपरे ॥४॥द्वैपायनविद्याया अपि उशनसा कृतत्वाद् भाव्यम् ॥ ५॥ हयग्रीवविद्याया यथा तथा तस्यापि ॥६॥ केवल पायनसूत्रग्रहणं न दीक्षा भवेत् ॥७॥ भाप्यद्वयवेदिनो नागामिनि संन्धिः ॥८॥ विद्यावेदिनोपि ॥९॥ प्रारब्धं भोगेन ॥१०॥ मार-धं नवधा ॥११॥ अपक्कीयशुभप्रारब्धं न यच्छेत्फलं प्रयत्नेनापि ॥ १२॥ प्रवृत्तिभव ॥१३ ।। पकीयशुभप्रारब्धं यच्छे- उभं प्रयत्नेन ॥ १४॥ न चेद्यत्नं न फलम् ॥ १५॥ अयत्नेन तिध्येत् सुपक्वम् ॥ १६ ॥ शुभं शुभमेव ॥१७॥ अशुभं चाशुभ- अधुना शाक्ततत्त्वज्ञानेन कर्मप्रणाश कय भवतीत्युच्यते । वेशेषिक ज्ञानेति। वैशेषिकज्ञानलाभपर्यन्त दीक्षितस्य न भोगाद्विना कर्मनाश ज्ञानानन्तर तु पंगेषिक्ज्ञानदीक्षितस्य सचितकर्मणो नाशस्तत्कालमेव सपयते। वेशेषिकज्ञानदीक्षा द्विधनि। द्वैपायननमसूत्राध्ययनयुतेका, अपरा शाक्ततत्त्वज्ञानावबोधयुता। द्वैपायनब्रह्मसूत्राणा तथैव हयग्रीवकृतशक्तिसूनाणा मुपरि उशनसा कृत भाष्य वर्तते। औशनसभाष्यसहितब्रह्मसूनाध्ययनेनैव वेशैषिक- ज्ञानदीक्षाधिकारी भवति न तदध्ययन विनेत्यत्र सूनकाराभिप्राय । शरब्धं भोगेनति। अपनीयपक्षीयसुपक्कभेदेन कर्म विधा । पुनरपि शुभाशुभमिश्र भेदेन निधा इति नवविध प्रारब्ध कर्म । तर शुभ शुभमेव फल प्रयच्छति । इतरदितरत्पलम् । मिश्र च मिश्रमेव फलम् । सुपक्क सय फल ददाति, पक्कीय प्रयत्नेन, अपनीय न प्रयत्नेनापि । तनत्यसुपक्वकर्मफल भोग्यमेव । इतर- ज्ज्ञानदीक्षया विनाशयेदिति । अप्रत्यग्रन्थपाठ न सुस्पष्ट ॥ इति कर्मनिभागनिरूपण नामैकोनशत प्रकरणम् ।।

·हयग्रीव कृतं [१८३१८ मेव ॥ १८॥ नानिवार्ये सुपक्कशुभाशुभे ॥ १९॥ अपक्कीयपक्की- याशुभे शुभवत् ॥२०॥ मिश्रं शुभाशुभम् ॥२१॥ शुभकरणे- नाशुभं अशुभकरणेन शुभं च नाशयेदिति ॥२२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टादशाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः॥ शिवस्कन्दब्रह्मेन्द्रविष्णयो दिवौकोगुरवः शाक्तस्य ॥१॥ दो सौशनसहयग्रीववादरिनन्दिनस्सिद्धौघाः ॥२॥ सुमेधदीर्गा- दयो मानवीयाः ॥३॥ पुराणकर्तारौ दुर्वासकृष्णौ ॥ ४॥ हयग्रीवो रहस्यकर्ता विद्याकी च शाक्तगुरुः ॥५॥ उशनाः पुराणकर्ता च ॥६॥ हयग्रीवन्याससूत्रयो प्यकर्ता च ॥७॥ शाक्तकल्प- कर्तापि ॥ ८॥ महाशाक्तवक्तृगुरुः ॥९॥ सिद्धान्तगुरुर्हयग्रीवः ॥१०॥ श्रीशाक्तवक्तृगुरुः कुम्भजः ॥११॥ शाक्तपरमाचार्यों . अथ गुरुनिरूपणं करोति-शिवस्कन्दोति। पञ्चविधशाक्तसूत्राध्यायिनां शिवब्रह्मादयः पञ्च दिवौकसो गुरवः । दौसिौशनसादयः पञ्च सिद्धा गुरवः । सुमेधदौर्गादयो मानवाः । शाक्तपुराणकर्तारौ दुर्वासकृष्णौ । दुर्वास इत्यकारान्तः पाठ इहाश्रीयते । कृष्ण इति कृष्णद्वैपायनो व्यासः। हयग्रीवस्तु शाक्तरहस्यकर्ता शाक्तविद्याकर्ता शाक्तगुरुश्च। उशनसा हयग्रीवव्याससूत्रयोयोरपि भाष्यं कृतम्। शाक्तकल्पोपि तेन प्रोक्तः । अतो महाशाक्तवक्तृगुरुरुशनाः, सिद्धान्तगुरुर्हय- ग्रीवः । श्रीशाक्तेति । श्रीशाक्तेति श्रीयन्त्राध्ययनयुता शाक्तब्रह्मविद्या सौन्दर्यलहर्यादिग्रन्थान्तर्गता। तस्या अपि वामाचारयुतत्वं निषिद्धमेव ।

·-१०४।२७] शाक्तदर्शनम् हयग्रीवः ॥१२॥ हयग्रीवान्नाचार्यः ॥१३॥ हयग्रीवरूपिणः शाक्ताचार्याः ॥१४॥ मानवाचं स्वगुरुमपि हयग्रीवरूपेण ॥१५॥ तदर्चनेन हयग्रीवस्तुष्ट ईशवभीष्टं वदेत् ॥१६॥ तदुपेक्षया हयग्रीव उपेक्षितः ॥१७॥ हयग्रीवः पञ्चदेवात्मकः ॥१८॥ ब्रह्मविष्णु- रुद्रस्कन्देन्द्राः पञ्च देवाः ॥ १९ ॥ तुष्टश्चेदीश्वरोपमः ॥२०॥ अनलोपमो रुटः ॥२१॥ परमकारुणिकोत्तमो हयग्रीवः ॥२२॥ शाक्तज्ञानी न पुनरावर्तते ॥२३॥ इयं हयग्रीवविद्या ब्राँश्य- दायिनी ॥ २४ ॥ अष्टादशाध्यायिनी ॥२५॥ द्विसप्ततिपादोपेता ॥२६॥ शतप्रकरणान्विता ॥२७॥ पट्युत्तरविशतोपेतसहस्त्र- अगस्त्योऽस्याः श्रीशास्तनिधाया गुरु.। परमाचार्यस्तु सर्वस्या. शाक्तविघाया हयग्रीव एव । हयग्रीवरूपिण इति । शाक्तपरंपरागताः सर्वे आचार्याः हयग्रीवस्वरूपिणो मन्तव्यास्तदेव संमाननीयाः पूजनीयाश्च । तेमामर्चनं हयग्रीवार्चनसदृशमेव फलप्राप्तौ। तेषामुपेक्षा हयग्रीवोपेक्षेव नाशानर्थकरी । ब्रह्मविष्णुरुद्ररकन्देन्द्रा इति । एतान्पञ्च पञ्चशास्तसिद्वान्तदेवतास्वरूपान् हयग्रीवस्वरूपिणि गुरो स्थितान् विभावयेत् । शाक्तज्ञानी न पुनरावर्तते इति । अस्मिन्शाक्तदर्शने प्रतिपादिता शक्तिस्वरूपब्रह्मादेतविद्या ब्रह्मेश्यरूप मोक्षदायिनी। अस्मिन्शास्तदर्शनसूत्रे अष्टादगाध्याया.। प्रत्येकं चत्वार इत्यष्टादशाध्यायानां मिलित्वा द्विसप्तति. पादाः। शतप्रकरणान्वितेति। पष्टयुत्तति । सप्राप्तहस्तलिखिते नैव कुत्रापि प्रकरणनिर्देश. कृतः । तथाप्यस्यां वृत्तो अष्टादशाध्यायात्मकस्यास्य सूनग्रन्थस्य कल्पनया शतप्रकरणा- ·हयग्रीवकृतं राजिता ॥२८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। अष्टादशोध्यायः समाप्तः ॥ शाक्तदर्शनं संपूर्णम् ॥ गुरुभ्यो नमः ॥ त्मको विभागः संपादितः । हस्तलिखिते दर्शितानामेकनवत्यधिकत्रयोदशशत- मितानां सूत्राणां च संख्यापि सूत्रद्वयस्य स्थाने केपुचिस्थलेष्वेकसूत्रं प्रकल्प्य पष्टयधिकत्रिशतोपेतसहस्रराजिता (१३६०) यथामति कृतेति सुधीभिर्द्रष्ट- व्यम्। इति गुरुमाहात्म्यसंकीर्तनपूर्वकमोक्षफलनिरूपणं नाम शततम प्रकरणम् ॥ इति श्रीमद्विवन्मुकुटरत्नभास्करशास्त्र्यन्तेबासिसकलविद्यापारंगत-- रामशास्त्रिच्छात्रवर्यमहामहोपाध्यायवासुदेवशास्त्रिसूनुना महामहोपाध्याय- काशीनाथशास्त्रिणा विरचिता हयग्रीवकृतशास्तदर्शनस्य वृत्तिमिताक्षरा- नाम्नी समाप्तिमगमत् ॥

·1 Appendix No 1 List of important words with their meanings and references Figures in Roman, Italıcs and ordinary characters show respectively the adhyāya, the pada and the sutra 37 apert Imperishable Supreme Existence, a I 11 16 387164 Author of Saurahalpa XVIII 1.23 IFI7 Ignorance Nescience IV. 1, 13, 18, V 1 14 V. u 14. V. iv.12 17, VI 111. 1, 2, VII 1 19 parasti a short holy text, known as the XVI. 111. 18 wa Non-dualism Monism XII 11 8,22 X 11 14, 15, XI.2 1. 2 XVII 111 26 31741779 Theological manifestation deistic appearance VIII 11 7 3117777 Phenomenal appearance VIII 116 31 A Spiritual manifestation VIII u 5 326 Superimposition, appearance V 1 10, 11, 18, 19, VII 16 File N. of the centre of hadis near the heart. XIII 11 15, XIV 111 16 XIV IV 4 Brgyalea N of a proof of the type of absence or non acquisition, called by the term apre also VI iv. 6 argha N. of a proof of the nature of inference VI. iv 2 87a Filo mind VI 1v 13 20,24 VII 111 4 IX 11 15 37T1 ( 17 ) direct unintervened knowledge V 17 VI 111 6 7 am Internal air passing downwards XIV 1 4, 17 ar direct perception by means of senses IX 1 9 10 Guia proof of the type of presumption VI iv 5 far Nescience I · 12, III 16 V 1 8,15 IX 11 16 31 (dual) The twin deities supposed to be the source of the original work on medicine XVIII 1 4 51275 constituted of eight parts The term is applied to the science of Yoga XIII 1 2 9 384 abstinence from theft one of the five yamas XIII 111 5 a abstinence from killing, non-cruelty XIII u 3 377 311577 Ether Space VI 1 7, 11, 12 a holy scripture of a religious cult, cult-scripture IV 1.4 ·1 ArrespiX I Et future action; action in future time IV. ii. 4; XVIII. iii. 8 ET N. of thc centre of Nadis at the forehead between the two eyebrows XIII. q. 17; XIV. iii, 21; XIV, iv. 6 BET The Supreme soul, 1. i. 9; IV. 1.5, 6, 10, 11; VII. i. 13; VII. ii. 2, 4, 14, 15, 17, 19, 20, 22; VII. iv, 19, 21; XI. ü. 9; XII. iii. 2, 6, 20; XIII. i. 18 attieca author of a Jyotisa work XVIII. I. 17 STAT called also tak, N. of the lowest centre of Nadis XIII. ii. 7,9; XIII iv. 9, 12; XIV. ii. 18, XIV. iv. 1; XV. i. 1, 6, 11, 16. 91771 Bliss, Supreme bliss, X. iii, 12, 16; X. iv. 14 6717479 Seat of bliss, Abode of bliss, same as Manidvipa X. iv, 14 # Appearance, Light, Sentience; II. ï.2; III. iii. 4; V. i. 1, 2,3,5, 11, 14, 17, 18; VI. iii. 10, 11, 12, 13; VI. iv, 24; IX. iii. 2, XI, iii. 7; XII. iii. 22; XII. iv. 2, 3; XIII, i. 8 8113a The science of medicine XVIII, i 4 37519 Straightforwardness, equality of treatment to friends and foes XIII. iii. 8 apa u cover, intervention IV. i. 18; IV. ii. 10; V. i. 3. VI. ii. 3, 8; VI. iii. 3, 5, 6; VII. i. 15; VII. ii, 7 311aluaa N. of a mystic holy hymn in the ſākta philosophy XVI. iii. 18. tha steady comfortable posture of the body for meditation XIII, i. 9; XIII. iv. 1; XV. i. 26 + 331 N. of a Nāļi inside the body XIV. i. 2, 10; XIV. ii. 6. ETGETE legendary works; a category of works consisting of partly legendary and partly historical account, which, along with epic works, are termed fifth Veda' XVIII. ii. 13, 14. * N. of a divine teacher of the Sākta faith XVIII. iv, 1, 19. ई fg lord; name given to the divine forms of the Supreme Power II. i. 9; II. iii. 8, 9; III. iii. 2,7; III. iv, 10, 19, 20; V. ii, 6; VI. i, 17; VI. ii, 1, 6; VIII. i. 9; VIII. ii. 9; VIII. iii, 3; IX. ii. 8, 10, 11, IX, iii. 5; IX. iv. 6, XII. i. 11; XII. ii. 7; XII. iii. 15, 16, XIII. ii. 17.

·शावतर्शनम् ur Suprcme God, name given to the divine forms of the Supreme Power If : 7, II. u 1, 7, 16, 17, II. 11 3,5, III 5, III w 17, III 16 1,17 V. 11 2 VI 1 3,6, 12, 13, 14 VII 1 10, VII 11 24, VIII, 1 1, 8 IX u 12 IX iv 7, XI 1 17, 22, XI. 11 10, 14, 17, XII.: 8, XVIII ı 20. Supreme Goddess, VII. iv 9, VIII av 3, X iv 7. उ 35291", also sigam another name of RTUTET XIV. u 14 37177 N given to the sacred philosophical revelations XIV. 111 14 XV 1v. 21, XVIII , 3 39919 N. of a proof, called 'proof of analogy or comparison VI iv. 4 3717 limitant, limiting condition VI 1v 19, 20, 22, VIII. u 8, 11, 12, 13, 14, 16, IX 2, 15 34142 devotional meditation IV 115, 17 IV u 9 X 1 XVII 104 ZAPFT03769 N given to an ancient holy text of rituals and devotion XVIII 1 26 ZA N given to the deity of Power, immanent in everything I. 11 13, 16, I t 1, 11, 1 1 13 3197 N of the divine preceptor who revealed a cult of rituals and tenets XVIII 1 8,21 and wrote a gloss on the Sutras revealed by Hayagriva XVIII u 5, XVIII iv 6, 7, 8 asht Tha (F) N given to a text of rituals revealed by Ušanas, the holy preceptor of the Saktas XV 1 14 XVIII 11 1, 10, XVIII 1v 2 For the centre of nādis similar to a bulbous root near the navel which is called fie also XIII 1v 12 17 XIV 1 1, 19 +47 The ancient sage who propagated the Samkhya tenets called Kápila Sãmkhya after him VI av 3 The rites, rituals and similar religious and other activities which are described to be of four kinds नित्य, नैमित्तिर, काम्य and Aga IV 1 14, IV 11 3 IV 11 2 IV iv 6, VI : 46 TRF The Vedic texts in which religious activities are prescribed Vedic section on action IV 11 8 it a person devoted solely to karma or religious activities XV. 15 ·AITEIDINI para devoted solely to religious activities X 17 X11 XV. iv 11 13 XV - 10 devoted to religious activities according to the Sakti tenets XV 11 12, 14 THAT A person called av merely on account of the performance of religious actions without their knowledge YVII. 1 2 XVII i 3 14 ani fully conversant with the code of rituals X 17 an ancient religious work on rituals XVIII : 18 25 26 XVIII 1 I method VII 1v 5 79 popularly called it to a small text in praise of the Supreme Goddess XVI u 18 Fiat short form of Katyayani N of a manifestation of the Supreme Goddess I 111 4 at the philosophical system introduced by Kapila XVIII 11 31 1917 a treatise on human passion or erotics written by Vatsyāyana XVIII i 5 pra action undertaken with some object in view IV 1 8 IV 11 3 V i ll XVI 11 13 FTVE. The world of rudimentary elements which in its turn develops into subtle universe and gross universe I wv 7 8 Arcot ar Lord forming the supreme cause of the Universe a manifestation of the Supreme Power I iv 9 ta the manifested or produced Universe consisting of three phases--rudimentary Universe the subtle Universe and the gross Universe XVIII 111 7 ar 147 Lord or ruler of the karyaloka these rulers are three- Rudra Visnu and Brahman corresponding to the three worlds I iv 10 Fires the principle of time which is but the desire of the Supreme Power made up of a combination of nescience (Fra) and consciousness (Fra) I 11 9 I iv 17 19 II iv 1 4 6 7 10, 11 12 14 15 III 1 4 7 10 17 III 111 5 7 9 III iv 11 IV : 12 V 11 5 VII 11 20 XI 1 15 16 XII, 1 10 11, XII 15 16 26 90s a term used for the Kundalini nadı XIV iv 8 - a term used for the Kundalini nadı XIV 11 18 Fiat one of the main nadis or air vessels situated in the lon est circle or cakra called the Muladhara cakra XIII v. 10 XIV 11 XIV 111 6 ·शाक्तदर्शनम् $5717control of the breath for a short time inside the lungs. after inhaling it XIII. i 17; XIV. ii. 7, 10, 15 gy a term used for Agastya, the author of the treatise- Saivakalpa and preceptor of the ſāktas XVIII. i. 22, XIII. iv. 11. N. of one of the Nāļis XIV. i. 3,6,7. PE a term used for the Supreme Spirit which is unchangeable. VI. iii. 4, 9, 11; VII. iv. 21; VIII. iii 4 om a mythological person who completely disowned his mind V. ii. 11; son of Nanda who came to be looked upon as a deity VII. i. 8; author of an epic work XVIII. iv. 4 et Complete liberation, Emancipation IX. iv,5; X. 2-4 an element constituting a living being. There are fivekosas given अनमयकोश, प्राणमयकोश, मनोमय कोश. विज्ञानमयकोश, and 311*FA1927. VII. i. 16, 17; VII. ii. 10, VII. 11, 13, 14 9 a member of the Ksatriya caste or group XVI. i. 10. 12 17 a member of the Ksatriya caste or group XVI. i. 2; XVII. i, 6 ग THAA N. of a deity considered as witness of everything; the same as Ganesa. XIII. iv. 11 VITG Same as Ganesa, the witnessing deity of everything in the world III. ü. 1; III. iii, 7, 8; VIII. iii. 12; XI. 1. 14 XI. iv. 1, 11, 13, 14; XII, iü. 23; XIII. i. 9; XIV, 11. 6; XV. iti. 7 Tongfact a sacred text describing the rituals and observances prescribed for the cult of Ganesa. (This text is different from the section of that name in the Yājħavalkya Smộtı) XVIII, i. 20. TOT N. of a manifestation of the goddess Bhuvanasundari, called afayz I. iv. 15, 20; III. i. 2, 11, 19; III. ii. 1, III. 1ii. 6; III. iv. 5, 15; X, iii. 3, 4, 8; XII. ii. 10 TOTERIA Cult of Ganesa XV. iii. 20 7 author of a Kalpa text X. iii, 17, XVIII. i. 20 Thoty a follower of the Ganesa or Ganapati cult X. iv. 1, XVI. ii. 17, 19; XVIII, iü. 31 Try Science of Music XVIII, 1, 7 IF Same as the N. of a Nādi inside the body XIV.i. 4, 9, 18 i The Bhagavadgită XV. iv, 21; XVI, iii. 18 ·APPENDIX I In The three constituents of the primordeal matter or Prakrti Ii. 10, I. sv. 19, II. i. 7; II, 11. 9, II. 111. 6, III. i. 7, 8, 15, V. 11. 1; XI. in. 15, 18, XII 1. 13, XII. 11. 11 The holy Säkta preceptor V. u. 1, 12, 14, 15, 16, 17; XVIII. iv.1 El a member of the second stage of life, a householder XVI. 1. 7, 11, 12, 15 -24 N. of an ancient philosopher and the author of the Nyāyasütras I. i. 13. II. 11: 7, VI. iv. 4, IX 1.4, XV. 11 22 च Rx the principle of consciousness or knowledge, I 11. 2. II 11. 3, 6, II. iv. 10, V. 1. 5. fan mind, internal sense XIII. 11. 1, 2 faidū the God immanent in everything, another name of Ganesa called so by virtue of his yielding whatever is dezired X it 10, 11, X. 11. 1, 3, 5, 10, X, iv. 1 Tararafiize the abode of ATAPOI, pure Māyā of tbe nature of sattva or essence of goodness X 1 10. X iv.1 'चिन्तामणिगेह the same as चिन्तामणिगृह the abode of the supreme power X. 11. 11; X. 11. 1, 10 चिन्तार्माणद्वीप the same as मणिद्वीप the place of residence of the Supreme Power X iv. 1 start the primaeval matter or original Prakrtı X. 11. 9 apa word used in the sense of $724, or ja V. 11. 12, VI u 11, 18, VII 11 12, XI 11. 15, possessed of supreme knowledge and therefore the same as 24 Or a V. iv. 4 Fayaa N of an ancient philosopher XI 11, 23 छन्दस् the science of prosody XVIII 1 13 a the Universe, the Creation V uv 15, 16 जगद्वीज the germ-seed of the Universe causing जीव, ईश. शक्ति and Ta XI 111. 9, 14, 15, 32 * the element of water in creation VII 1i. 6,7 SAT N, of a nādı-centre at the root of the throat XIV. a 18 ·शालतदर्शनम् 777 the individual soul III. i. 6, IV. 1, 12, V. i. 6, VI. i. 1, 11, VI. 11. 6, VI. 1v. 24, IX. u. 5,7, XI. 1. 13. XI. 11. 9, 13, 16, XII. int. 15, XIII. 11. 16, XIV. iv. 9 HAUG Nof an ancient author of a Kalpa text VI iv.5, XVIII. 1. 19 Ta knowledge IV. 1. 13, 18, IV. 11. 10, IV. iv. 2; V. 1. 1, 2, 14, 15. V. ir. 3, 9, VI. iv. 9. VII. i. 2, 11; VII. 11. 16, VII. 1il. 4; VII. iv. 1; VIII. u. 19 U entitled to be called a Brāhmana by virtue of his superior knowledge, a Brāhmana in the actual sense of the word XVII. i. 3, X. 1. 6; XI. i. 4, XVI. 1. 5, XVI. iv. 15, XVII. 111 1 11 devoted to the obtaininent of the knowledge of the Supreme Entity X. i. 11. XI. 1. 3, XV. 11. 12, 16, XV. iv. 7, 21; XVI. 3, 20 TAQ'TITEL One who has realised the Supreme Spirit by virtue of his superior knowledge X. i 11; XI. 1. 2 maz One who has realised the Supreme Spirit. V. u 12, 13, VII. 11. 23, X. 1. 2. X. II. 4, XI, 1, 1, XV. 1v. 30, 31 341177 The Science of the luminaries, astral science XVIII. 1. 16 a 177 text of the rituals of a sect, cult rituals XVII. 111. 1, 4 foarte initiated only in the rituals of a cult and not in the obtainment of the knowledge of the principles in it XVII. i, 12, XVII.1 12, XVII. 111. 1 71an called Brāhmana merely by his observing the rituals of a cult. TIETF follower of the mystic ates of a cult, Vāmın or the follower of the Vámamārga. XVI u 22, XVII. 111 1 da intiation into mere mystic rituals. XVII. 1. 13 2147 mostly constituted of the element of an or ignorance I. ta 1), 1.9 111, XXI.2.12, XV.14, ww...... atasi see an abova IX. 111, 3, XIV. 11, 17 pie the fourth or the last of the rising stages of the soul, the most elevated stage of the soul I. i1. 16, III. iv. 9, VIII. 11. 16, 17, 24, 25 atta () the fourth Upaveda revealed by Uśanas and others XVIII. i. 8 See ang above XII. ini. 20, 21; XII. 1v. 5,6 ·APPENDIX I far the second of the progressive stages of the soul. I. iii. 14. VII. iv. 21; VIII. i. 7, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 19; VIII. ii. 13, VIII. iii. 2 द gamifin a person who follows the right path of the rituals XVII. iii. 5. hat one of the authors of texts on the Saiva cult. XVIII. i. 22 gia faith: a religious cult XV. jii. 18 his the ten cardinal texts to be recited regularly by a follower of the Sakta darśana XVI. iii. 17. N. of the author of a Vaišnava cult XVIII. i. 24 gien regular initiation into a faith in the prescribed way XVIIiii 6; XVIII. iii. 2 aitera a regularly initiated person in a particular cult XV. ii. 1; XVI. 8, 9, 10, 11, 15; XVI. iii. 1; XVI. iv, 10; XVII. i. 14. 17: XVII. i1. 15; XVII. iii. 15; XVIII, i. 8 gati N. of an ancient sage who is attributed the authorship of a Purāna work XVIII. iv. 4 Raaz N. of a centre of Nadis near the cyebrows. XV. i. 4, 9, 14, 18 ha a god; a deity; a manifestation of the Supreme Power III. i. 7 Arghe study and grasp of the proper meaning of the cardinal sentences (H21 ) of the Upanişads XV. iii. 27, 28, XVI.. i. 11 at a manifestation of the supreme power XI. iii. 1, 2, 7, 10, 18; XII, iii, 25; XII. iv. 7, XV. iii. 2 e body made up of a combination of the five elements VII. i. 7, 14, 15; VII. ii. 8, 9, 10, 13, 20 aloi One of the human preceptors of the sākta tenets XVIII. iv. 3 are one of the Siddha preceptors of the ſākta doctrines XVIII. iv, 2 en the philosophical doctrines preached by Dvaipāyana XVIII. iii. 3,5 STREET the philosophical Sūtras composed by Dvaipāyana. known at present as Brahmasūtras XVIII. již. 7 ·शाक्तदर्शनम् ध aten one of the four upavedas XVIII : 6 po pita an ancient author of a text on Medicinal lore XVIII. 14 TTTT holding the breath inside the lungs XIV. 11 13, XIV. 111 3, XV 1 29 It one of the cight constituents of Yoga XIII 1 9, 19, XIV. 111 3 1917 onc of the eight constituents of Yoga VII 1v 3, 4, 5, XIII. 19, 20, XIV wv 8, XV 1 32 XVI i 22 a grammar pbilosopher who advocated Sea as the supreme deity interpreting the passages on Saktı in his favour, probably the author of the Nandikeśvara Kasika XII 1 16 TN of one of the Siddha preceptors of the Säkta doctrines XVIII IV 2 arsi an air vessel inside the body XIII iv 12 13 15, XIV 11 1 RIMF one of the sis circles or centres of Energy inside the body which forms a centre of the Nadis near the navel XV 1 2, 7, 12 17 TARJ an initiated person or Diksita in the initial stage XV 1. 12, 13, XV wv 8, 10, XVI 111 6 Tay N of the supreme deity according to the doctrine of Paraśara II 1 8, 13 fascif the supreme Deity s own world X iv 4 Tari obligatory action as prescribed by the holy texts IV 11, 8, 9, 11, IV iv 6, XVI 11 12 ang the second of the eight constituents of Yoga XIII 1 9. 12. XIII 111 13 XV 1 25 ET N of a treatise on etymology written by Yaska XVIII 1 14. Tam-(fr) complete concentration on Brahman XV II 31. XVI 1 5 aarozitat initiated for the realisation of Brahman XVI : 1, XV iv 1 निर्विकप (समाधि) complete merge into the nature of Brahman XIII 1 2 aft gar complete concentration of nund on Brahman VII. 11 7, X 111 14 ·Aurin I Ang prohibited actions one of the four divisions of Karman IV 11 7. IV 11 1 Fly F# activity without desire 1 e without any fruit in view IV 1 16 X 17 PRATSTF activity on specifically mentioned occasions IV 11 8 IV. IV 7 XVI 1 14 XVIII 11 4 7112 Science of Logic introduced by the ancient sage Gautama. XVIII 11 20 प 44427 a term used in connection with Itthāsa and Puräna works XV 11 8 XV 11 11 12 Triikra made up of five constituents in the prescribed manner V 1 2 3 a one of the steady postures for concentration XIII av 2 TT N of an ancient sage who founded a Vaisnava cult with Narayana as the Supreme Deity II 1 14 qiret indirect I nowledge VI 11 5 qurtant N of a nadı inside the body XIV 14 48 N of a system of philosophy XVII iv 5 XVIII 11 31 quinta The first systematic writer of Sanskrit grammar XVIII 1 10 as the yoga system of Philosophy described by Pata ajali XVIII 11 31 grådt one of the emanated forms of Bhuvanasundarı I 11 3 qrrqa an ancient Saivite cult XVIII u 31 Tags the first writer on prosody XVIII 1 13 f05 N of a naďı inside the body XIV 1 2 5 11 gior a mythological text IV IV 4 XV 111 12 13 XVIII 11 13, 15 20 XVIII iv 4 gry Soul spirit III ı 10 VIII 16 CEF inhaled breath XIII ı 15 XIV 11 7 9 14 N of a nadı inside the body XIV 1 5 8 13 guilt the earth VIII 11 6 sana the primaeval matter VI 1 14 VII 11 9 10 IX 11 3 IX 111 7 9 IX iv 1 . 15 XI Lv 3 XII u 11 XII u 8 XIII 17 XIV 111 5 XV 11 XVII iv 1 tra an ancient philosopher advocating tha doctrine of Brahmadera being the Supreme lord IX 11 2 ·शाक्तदर्शनम् R: Sense perception VI. iv. 1; VII. 1. 1; IX. i, 8, 10, 11, 13 TETTHET direct perception of the type of recognition IX. i. 9 11, 13 PET one of the eight kinds of Yoga Practices XIII, 1. 9, 18:. XIV. vi. 1; XV. i, 28 74717 the primaeval matter, the same as Prakrti VII. iii. 11 997 the creation described in three stages-rudinentary, subtle and gross IV. iv. 6; V. ii. 11; VIII. 1. 7; X, 11. 7, X. 111. 6, 9, 14, 17, X. iv. 2, 3; XII. iii. 16, 17, 21, 24 5171 Correct knowledge VI. iv. 9, 10, 11 TRT the proof, the means of obtaining knowledge IV. 11. 1, VI. iv. 1, 7, 14; VII. iv. 1. XIII. i. 12, 16 TIe the knower VI. iv. 13, 18, 21 maia resulta nt koowledge from a proof VI. iv. 16 TÀI knowable object, a thing to be known VI. zv. 15; VII. iv. 1 EFT vehicle of knowledge, a text book, a system of philosoppy XVIII. 1. 1 9 the soul in the third rising stage I. ni. 15, VII. 1v 21, VIII. ii. 2, 8, 9, 14; VIII. 111 3 In the vital air XIV. 11 4,5 TUOTTA restraint of breath XIII i 9, 14; XIV 117, XV. i 27 Mya atonement rite, a kind of karman IV 1.8, 13, IV. 11. 4, XVIII. 11.6 Irati an action which has commenced giving fruit IV 11 6; XVIII. 111 10, 11, 12, 14-22 a member of the first stage of life, student, XVI 1.6, 10, 14 Pa bondage V. i. 18, VI. 11. 7, VII, 11 27 at an ancient philosopher who spread the philosophy of Brahman XV. 3-24 Tin N.of an ancient philosopher III iv, 17, IX. 111. 11 XII. 111. 34, N. of a Siddha preceptor of the Sāktas XVIII 1v 2 fari image of the supreme goddess or of any deity XV , 30; XV. iv. 25 ge Divine light, a word used together with the X ir 8, 11; XV. in 7 at a follower of the Buddha The Buddhists are described here to have six divisions which may include the well-known four of the Buddhists and two of the Jainas XVIII 1. 31, XVII iv. 6 ·AM VIX I A11 (masc.) god Brahmi, the creator I 11 5, 6, I 113 13, 17, III in 13, III 11. 12 IV., 7, V 116 12, VIII. 111 5, 9. IX. 11 13 IX. iv 13, XI. 181 18, XII. , 2, XIII 10, XIV 11 14, XV.1 7, XII 111 27. XVIII w 1. 19 aat (masc.) author of a Siksā no: XVIII 1 10 2H1 ( neuter) the Supreme Spirit, the Highest principle, the Eternal Existence, II iv. 13, III i 18. 21, V. 1 8, V 11 1. 8, VI 11 23, VI u 19, 22, VIII m 13,1), VII 11 13, VII 1 17, 18 20, VIII 11 12, X 1v.5, 6 XI 123, XI 11 7, 8, 10, 12, 14 17, XI v. 2, 6, 7, 11, 14, 15, 16, XII 11 1.4, 5, 12, 13, 14, 19, 20, XIII.1 9, XIV. 111 10, XVI I 4 Aati the aperture above the head at the centre through which the vital soul of a Brahmajña nin is supposed to pas, anay XIII 1 8, 13, 18, XIII i 16, XIV. 1 1. XIV. u 23, XV. 15, 10, 15, 19 air the world of Brahmadeva IX 1 2. 13, 15, 17 IX iv 11 Faith the lore of Brahman, the knowledge of Brahman or the Supreme Spirit I 11. 7. XVII u 12, 16 ETATE the egg of Brahmadeva, the Universe I 111 7, VII m 2 sta (ia) the cult of Brabmadeva introduced by the sage Badara XV 111 24 Egy a member of the Brahmana caste, a person devoted to securing the hnowledge of Brahman who can be called 91707 in the real sense of the word XVI 1 1 18, XVII 1 1, 2, 3, 5, 16 17 भ Hitta devotion to a deity I 1v 6, V 11 2, X. 1 4, XV. 111 1 2 nitrian ia following the path of devotion for the prop tiation of the deity XVII 11 2 HITEL One who has concentrated on devotion for the propitiation of a deity, X 18 Whitz a text on devotion in the Sutra form XVII 11 13 Ha a steady posture of the body as prescribed in the Yoga texts XIII 1v 4 Haan an.ient sage, the author of the Gandharvaveda XVIII 17 imaa (Ha) Belief in Visnu as the Supreme God XVIII 12 31, XV 111 13 377 () of a famous epic work XV 111 13 ·शाक्तदर्शन 1789 ( 749a ) an ancient sage, the advocate of the Ganapati cult XI. iii, 13 477771 N. of the Supreme Deity Bhuvanasundari VI. ii. 13 197713 Perfect concentration on an object XIII. ii. 5 yangizi N. of the Supreme Energy or Sakti. I. ii. 7. 1. 11i 12, 11. in. 13 jadan the same as yaagszit, which see above III. ii. 3; IV. i. 2, IV. i. 13, VII, 1 4, 5, VIII, ui. 8. IX. 11. 2. ar the great blissful region V. i. 9 Ha N. of a cult with Bbairava or Kālabhairava as the supreme deity XVIII. ii. 31. yrat ( 27 ) the circle of the devotees of the goddess Bhairaví. XVII. i1. 15 Fifa illusion, false knowledge; VI. 111 4,7; IX. 1. 15 म मणिद्वीप called also सर्वलोक. the abode of the Supreme Divinity Bhuvanasundari, I. iv. 8, VIII 11 21, VIII, av 1; IX. ir. 14, 16, 18, 19, IX. 11. 1, 8, IX. iv. 6, 14, X. 11. 5. X. 111. 17, X. iv, 15, 16 frog N. of a centre of Nãdis, near the navel XIII. 11. 14, XIV. 111. 14, XIV. iv, 3 H7 a view, a philosophical or religious system IV. iv. 4 at the prayer offered to a deity according to one's belief in a particular cult XVI 111. 10, 11, 16 Hata an emanation of Bhuvanasundarī, the deity of mental power I. 111. 2 9zfag devoted to the utterance of a holy formula along with mcditation XV 11 12, 15, XV 1v 14, XVI in 15 #74107 practice of Yoga along with the utterance of the sacred spell or charm or formula, method of knowing the supreme power by charm or spell XV , 20, XV. iv, 24, 27 #5771 devoted to the realisation of the Supreme Energy by the utterance of charms or holy formulae X. 1. 9, XIII 2.5, 8, XV. 1. 36, XV.1 17, XV. iv. 5, 24, XVI. 211, 21. #74071 prayer along with the utterance of the prescribed formula. XVI. 1. 28, XVI, 11i. 4 Ft devoted to the utterance of charms or holy formulae XV. iv. 16, 17, 20 ·APIDINI Alla an ancient sage who wrote a text on • Dhɔnurveda XVIII 1 6 777 dirt of mind evil thoughts and sin IV , 6 IV u 2,8 RETHRT the great nescience the radical nescience or illusion II 11 9 14 Annat one of the three great goddesses the emanations of Sakti I 11 11 REITT a great devotee of Sakti XVIII 1 10 XVIII iv 9 XVII 119 HF the sublime sentence of the Upanisads referring to the Supreme Spirit V 16 VII 11 16 XI 1 4 16 XV 111 20 REET a higher form of goi Sıva the manifestation of Manonmanı Sakti I 1112 HTT the illusion the illusory rower I 11 2 I! 13 II 11 4 II 111 8 II av 3 5 11 12 13 III 1 1 3 7 9 16 III 1 5 6 III 111 2 3 4 5 V 14 11 VI 11 12 VII 3 VII 111 10 11 IX 111 2 X 111. X.5 iv 4 XI 11 15 17 25 मीमासा the Science of interpretation especially of Vedic passages XVIII 11 22 26 i liberated person V 13 23 VI 2 VII 21 X 121 1 3 XIII 11 21 XV iv 1 TF Absolution complete liberation from the primaeval bondage Emancipation V 18 VIII 1 20 IX 11 1 IX i 14 X 111 17 X iv 18 XVII in 7 मुल N of an ancient sage and philosopher I , 14 wa bodily form image idol VII 1 2 3 4 6 XI 111 6 1757 the basic formula for initiation XV 111 7 sale the fire or spirit inside the body near the first circle known as T91797. XIII 11 6 XIV 11 5 Catate the first of the six great circles or centres of anergy inside the body XII 1v 7 173, Liberatinn, freesdam ftom warldly life V iv 1 VI 31 7 VII 11 27 XV 11 2 य ya an anchorite a member of the fourth stage of life XVI 1 13 17 19 a magic conventional figure of lines drawn on a sheet te presenting a de ty XV 13) XV 11 9 XV 1v 19 2 the restraint of the senses XIII 1 9 11 XIII 111 2 XV : 24 ·शाक्तदर्शन ९९ Tiga N of a nādı inside the body XIV 15 7 8 12 21517642 N of an ancient sage who is supposed to have advocated the doctrine of airs or time as the supreme principle II iv 9 27 an ancient sage who made a complete surrender of his wealth V 111 8 T77 an ancient sage who upheld the Saura doctrine XV 11 21 on the philosopby advocating a complete restraint on the body and mind X 1 5 XIII 1 1 9 XIII - 1 3 4 XVII av 8 Antrag a man devoted to Yogic practices X 10 Xu 3 XV 11 12 ain a person who has completely mastered his body and mind Vil 2 IX 1v 7 8 XVII 11 17 E power possessed by a word to give a sense which is partly etymological and partly conventional XI 17 र 7749 the analogy of the frise notion of a cerpent on the sight of a rope V iv 17 THT N of the Supreme Energy emanating the creator I 24 TN of a sacred text of the Saktas XV m 15 1 797 the Royal Yoga the gnana yoga XIII , 10 1777 one who has mastered the Raja yoga the royal path of self control XIII 1 5 1 XV i 34 XV 11 19 XV 1v 2 29 1179 constituted of the element of 777 or passion I 11 17 VII III 5 XIII 1 10 XIV in 13 XV 1 2 XVII 17 TA the great ruler of the name who surrendered completely his speech i e who always did what he said V 19 VII 18 gi deity ruling over the Rudimentary universe I 11 ? 15 18 19 I 1v 12 II 1 6 II 11 2 4 5 6 8 III 111 13 III IV 14 IV 9 VIII 11 7 11 IX 11 12 XII 12 XII 11 29 VII 11 12 15 XIV 11 17 XV 19 XVIII 1v 19 TF exhalation of breath XIII 1 16 XIV 11 7 11 16 indicatory power of a word power of indication XI 1 8 12 13 14 15 XI 1 5 15 721 ruling deity of the Subtle Universe I 111 10 ·800 Amini I 79 the sense of a word by the poser of indication III 1 2, 4, XI 11 12 20 21 Xr 11 4 11 ma complete merge into another object yoga practice or mcthod VII 111 1 728 1 holy text of the Saktas possibly the Saundaryalaharı VI 3 18 for a subtle body made up of seventeen subtle things IV 1 10 घ aft a member of tlic third stage of life Vanaprastha XVI : 8 16 N of a nadi inside the body XIV 17 70 caste such as TOT 1677 27 or 7: IV iv 3 XV, 65 XV 1 XVI 18 19 XVI 1 1 11 12 15 XVI 111 10 XVII 1 13 XVII 11 1 6 XVII 11 3 anu ar the prayer offered by a member of the three ca tes XVII 10 11 16 aaa member of the three lugher castes IV 3 11 XVI 11 6 7 20,21 XVII 19 11 12 13 qi= the denoted sense of a word XI, 10 11 13 14 15 17 18 19 21 ada a follon er of the Vamamarga of the Saktas XVII 11 2 3 8 20 ary air ins de the body which passes through the air tubes or vessels XIV 11 1 2 18 19 20 ag asr as the fourth of the five elements VII 111 8 91927 the Supreme Derry according to the cult of Vasudes a XI 111 3 5 XII 111 28 là tu interrupt on in Yoga practices mental distraction IV 17 IV 111 9 XIII it 4 विटे bodiless condition of the individual soul VIII 16 17 1791 Super or knowledge correct knowledge of the Supreme Spirit XVIII 11 11 XVIII 11 9 Sentience consciousness 1 i 12 I 1 1 fary God Brahma the Creator III 11 15 fit the oul of the gross Universe I 111 9 VI 1 18 VIII 11 35 VIII 111 1 Me mental discrimination X 1 4 6 ·LIBRARY Titaania fun (77) N. of a mystic circle inside the body XII! 11. 16, XIV. iv.5 faziq observance of special rites and rituals XV. 1 3, 7, 9, XV. 111 5,8 fait qualification VI iv 17, 18, 21, 23, VII 1 13, XI 11 3 Ad the soul of the gross Universe, Virat I mu 13. VIII. 111 1. Vil iv 21, VIII 12,3,5, 6, 13, 15, VIII 11 12 fa41117 an ancient sage, the propagator of dhanurveda or archery XVIII 16 fana N of a Nadı inside the body XIV 1 6, 19 Au presiding deity of the subtle Universe I 111 4, 14, 18, II, .. 3, 5, 11, 13, 14, 16 III 11 13, III 1v 4, 13, IV 1 8, VIII, 111 6 10.IX 11 12, divine preceptor of the Sākta doctrines XVIII. iv 1 XI 111 18, XIL 12. XIII 11 11, XIV 8, 15 XV,1 8, XVIII. 1 19 fancati actions and rites prescribed by the authoritative texts IV 17 aiurea a steady posture of the body for meditation XIII 1v 3 za the connection between a word and its sense XI 16 Ir condition of the mind V 11 13, 15 VI iv 11, 12, 14 16 at the text of the Vedas IV 11 1, IV 11 7, 11, 12, XVII 11 1, XVIII 1 2, 9, 18 a raraq the short text of Vedic praise recited by the Saktas XVI 111 18 ar the study of the six orthodox Sakta systems or cults XV. 111. 16, 17, 18 ang absolute indifference to worldly affairs X5 or one who has fully practised Vairāgya X 1 5 10, XIII 1 4 1954 the special knowledge odcarned by the doctrines of Kanāda XVIII 11 22 IT following the special rites of the Sāktas XVIII 1 1.2 # characterized by the performance of special rites XV 11 5, XV i 18, XVI 11 2 27 a member of the third out of the four castes either by birth or by specific knowledge of the rites of a system XV 13-14, 15, 16, XVII , 7, 14, 16, 17 ·१०१ dipF DIT I Army pertaining to the Vaişnava doctrines XV. 111. 23. XVI 21 18. XVIII i 24 mat (5171) pertaining to god Vimu II, 11 22177 an ancient sage to shom a Norukta nork is assigned XVIII 1 15 T. Suprcmc Poa cr or Energy I , 1-5, 1 1 111 20,1 14.1.13.21. II 16 II 11 3, 5, 10, 17, II 11:1, 12, 13 II 1v 13, 14, 16 II 9 18 III 11 3,5 9, III 1 1, 4, 7, 10, 13, 14 III av 4 10, 18, 22 IV 11 V , 2, V1, V 12 VII 12, VII 1Y 6 8 13 14 15 17, VIII 111 8. 14, 15 VIII IV 3,5 IX N 1 IX au 6, IX 1v 5 X 11, X II 10 X 1, XI 111 17, XI 1 3 5,6 12 13 16, XII 1 5 9, 12, 14, 15, 16 XII 12 5 6,8 12, 13 XII 11 15, 16 XII iv 1 8 XIII 11 13, 18 XIV 11 8 24 XV 1 10 The power of denotation XI 19 Fr born of Sakrı, N of Ganesa XV 11 23 ning 7 same as Saktija or Ganesa I 1v 14, II 111 11 III 117 XIV 111 10 riga N of a nādı inside the body XIV 1.9, 17 779 a denoted sense or object XI 1 9 10 1177 a follower of the Sākta doctrines IX 1 8 X 11 XII 1 3 XV 11 26, XVI 11 17 19 XVII u 15 XVIII 11 31, XVIII 1V 1 2717179 tites and rituals of the followers of the Sakti school XVIII 1 21 XVIII u 1 Tikus a preceptor of the Sākta doctrines XVIII iv 5 TIF af one who has realised the Saktı or Supreme Power IX iv 2,8, X 1 11, XVIII 1v 23 3710 zia the system of the Sakta philosophy which is a constituent part of the Uttaramımāmsă or Vedānta XV 111 25 XVIII u 27 #tart the preceptor of the Säkta System of Philosophy XVIU 1y 14 the proof of word VI iv 3 $719 the science of grammar XVIII 1 11 ·शाक्तदर्शन Filing follower of the Saiva doctrines, XVI. 11. 18 fara the supreme god according to Nandikeśa and other Saiva philosophers XII 1, 4, 16, XII u 1,9,13 N. of the deity in charge of the rudimentary Universe III 1v 4. V 111 15 N. of the Divine preceptor of the Sāktas XVIII iv. 1 Fremt a work on Phonetics XVIII 1 9 Fan ancient sage who made a complete surrender of his body V.1u 10 12 a member of the fourth caste XVI 14, XVII 1 8, 15, XVII 22 6,7 7 Nihilism, XVII 117 Rita (azia ) a system of philosophy with Sıva as the Supreme Deity XV 111 22, XVIII , 22, XVIII 11 31 17 a section of the believers in Sakti XVII 111 10 sit the holy Vedic texts IV iv 3, 4, XII, u 6 स संचितम accumulated actions waiting for fruition IV 11 4, XVIII 11 1 fara a member of the fourth stage of life, who has completely renounced Karman XVI 1 9, XVIII u 30, 31 Hi the highest principle, the Absolute Reality XI iv 1, 2, 3, 14, 16, XII 11 3, 7, 22 23 779 the element of goodness I tu 18 VI 1v 16, VII 111 4. IX iu 4, X 111 5, XI 211 3, 5, 7, XIII 11 11, XV 1 3, 5, XVII 15,6 god in charge of creation representing the principle of Intelligence or Buddbi I 111 1, XIV iu 22 1979 the primary stage of the Sakta Diksa XV 1 3, 4, XV, 111 4,6 HAN of a nādi inside the body XIV : 4 A complete absorption into tbe object in the mind so as to be identical with it, the last of the eight constituents of ·१०४ .IsPFADIYI Yoga V..v. 13, X : 2.12, XI 1 1.2, XIII 19,21, XIII 1 19. XIV. 1v. 9, XV. 1 23, 33 Fritz-it the presiding goddess of the gross world ( 11 12. I 119 va N of a nadi inside the body XIV. 1 3.8 9, 15 77721f the Universe of everything the same as the Manidupa, the abode of Bhuvanasundari VIII 1v 1, 2, 13. IX i 14, X 11 5 uzgaja N of a sacred text of the followers of the Säktadarśana, possibly the same as the Desisahasranāma XVI. 111 18 ITT N of an ancient philosophical system which is dualistic, XI : 5, XVII 1, XVIII 11 31 187 the witnessing deity, Ganesa believed in the Sākta s tem as the supervising deity I 11 12, II 11 2. III 1 1, III. 11 2, 4, 6, III 11 5, III av 18, VI 1 2 VI 1 13, VI 1v. 20- 25, VI. 11 26, VII 1v 8 20, IX iv 5, X mu 8, X 1 9. XI 11. 16. 17. 18 XII av 2, XIII 11 16, 17, XIII av 11 anerit witnessing goddess X iv 8 14 standing as a witness witnessing activity VII : 25 Pilar constituted of sattva, the quality of goodness XIV. 111 15 aran a system of Vaisnava philosophy XVIII 11 31 fetare perfect in the knowledge of the Supreme Principle XIII u 21, X : 2 a perfection in the knowledge of the Supre Principle. X iv 8 12, 13 XIV 111 7 gana steady and comfortable posture for meditation XIII. 1V 5 # N of an ancient teacher of the Sākta doctrines XVIII IV 3 ugrar N of one of the important nādis inside the body XIII IV 15, XIV 1 2, XIV 11 19 N of one of the ten important texts of the Saktas XVI 1 18 ·शाक्तदर्शन १०५ is deity of the name forming a divine factor in the creation III 111 13, III iv 4 a religious cult with the Sun as the principal deity XV 111 21 År a follower of the Sürya cult of religion XVI 11 18, XVIII i 23 XVIII 11 31 Faal7 one of the important ten texts of the Sāktas XVI 11:18 Fariagra second of the six mystic cicles inside the lody XIV 111. 11, XIV iv 2 Fala a holy authoritative text based on tradition VI iv 8. IX 1 2 3, 12, 14, 16 Farya the divine teacher a cult with Brahma as the supreme deity III 111 17 हठयाग the ह practice of the path of Yoga with obstinacy or with a strong will and persistence XIII 111 1 En a person who is perfect in Yoga pracuices by means of Hathayoga XIII 1 5, 6, XV 1.35, XV u 18 XV y 4, 28 anathe first advocate of the Sakta system which is summed upın the present treatise named Sakta-darśana' wbich is called Hayagriva-brahma-vidya I : 15, II 11 17, II rv 16 III . 9, III 1v 22, IX · 17, IX · 19, IX :v 14, X iv 18 XI iv 16, XII u 13, XII 1v 8, XV 111 325, 26, XVII 1Y 9, XVIII 1v 2,5, 10, 12–18, 22 Kuigraal the doctrines taught by Hayagriva XVIII iv 24-28 64919 the Sūtra text advocating the doctrines of Hayagriva XVIII iv 7 one of the lords of creation V 111 12 eft one of the lords of creation V 111 12 ESFEHEI one of the Nādis 10-side the body XIV 1 4,6 16 recogni soul immanent in the gross world I 1u lo, I iv 11, III 111 15, III av 3, VI 1 17, VII 1Y 20 VIII 17, 18, 19, VIII 111 2. XII 11 17 fazoz99 the same as Hiranyagarbha, the coul immanent in the gross world I iy 18 ·ATTENDIX I the wystic power centre near the heart XV. 1, 3, 8, 23, 18 Try one of the ten sacred texts of the Säkra cuit. XVI. iii. 18 Commi the doctrine advocated by Hiranyagarbha. XVII. iv. 4 Er the 'mystic syllable representing the Supreme Power Bhuvanasundari; symbol of the Supreme Power VII. iv. 6, VIII. ii. 27, VIII. ii. 14. 15; IX. i. 17 ·Appendix No. II अगस्त्यप्रणीतं शक्तिसूत्रम् विपयानुक्रमणिका प्रथमोध्यायः (सू. १-१२६) पृ. प. १ سم . ५ ११२ ३ ११४ 3 ४ ११६ शक्तिस्वरूपवर्णनम् (1-2) प्रपश्चगत वस्तूनां बन्धस्य च प्रातिमासिकत्वम् (५-१५) शक्तिजगतोः संबन्धस्य प्रतिपादनम् (१६-२२) प्रपञ्चगतवस्तूनां नानात्वेपि शक्तिरूपन्यैकत्वम् ( २३-२४) शक्तेः सकाशाजगदुत्पत्ति ( २५-३०) संमारकारणस्य संसारस्वरूपस्य च विवेचनम् (३१-४३) समारोत्पत्तरूणनामिष्टान्तेन विवेचनम् ( ४४-५.) क्दा निरूपं च जगदुत्पद्यते तद्वर्णनम् (५१-६१) मुक्तिमाधननिरूपणम् (६२-६९) सृष्टिकर्मणि शक्तनिरपेक्षत्वम् (७०-७५) मुक्तिप्रकारवर्णनम् (७६-७९) शस्तेः सर्वव्यापित्वेपि साधकध्यानविषयत्वम् (८०-८३) साल्याभिमतायाः प्रकृतेन जगत्कारणत्वम् ( ८४-९२) व्यासादिदर्शनानां शाक्तदर्शनेन सह साम्यविरोधौ (९३-९६) पैप्पलायनादीनां शक्तिस्वरूपज्ञानम् (९७-१०३) अधीतशास्तदर्शनानां संसारतरणम् ( १०४-१११) जीवधर्माधर्मकालानां स्वरूपम् (११२-१.३ ) वेदान् प्रकृतेनिं संसारोत्तरणं च (१२४-१२६) द्वितीयोध्याय (सू.१-५७) आ मविदः संसारतरणम् (१-२) जैमिनिमुन्यभिप्रेतकर्मप्राधान्यविचार. (३-४) प्रलयकाले प्रकृतिस्वरूपनिरूपणम् (५-८) आकाशरय स्वरूपं शक्तेः सकाशाच तद्भेदः (९-१६) आत्मानन्दानुभववर्णनम् (१५.२.) गुरोः सकाशादेव रहस्यज्ञानावाप्तिः (२१-२६) ११८ ११९ १ 3 १ २० ४ १२१ ३ १२० २ ३ १२३ १२३ १२३ १०३ १२४ ५ १२४ ६ ·१०८ अगस्त्यप्रणीतं शक्तिसूत्रम् ३ १ ६ २ १२९ ३ ५ ८ २ आगमोपदेशनिरूपणम् (२५-३०) १२५ देहमनःशुयर्थ नियमादीनामावश्यकत्वम् (३१-३५) जीवन्मुक्त्यै शरतेः प्रसादस्यावश्यक्ता (३६-४४) शक्तेरद्रितीयत्वेपि अविद्याविलामाद्विद्यानामुपासनानां च वैविध्यम् (५-५०) १२७ प्रतेमुक्ती सर्वदुष्योपरमो मोक्षः (५५-५७) १२७ तृतीयोध्यायः (सू. १-५४) बन्धमोक्षहेतुत्वेन प्रकृतद्वैविध्यम् (१-५) १२८ चतु पटपक्षागमोक्तानां पूगस्तवादीनां निरुपणम् (८-१९) १२८ पूजास्यरस्य पूजादव्याणां च निरूपणम् (१७-२१) प्रकृतेः पयामानां विधिवदुपासनया प्रकृतेर्याथातथ्येन ज्ञानम् (२२०२४) १२९ वामदक्षिणमार्गनिरूपणम् ( २५-२५) १२९ दक्षिणमार्गप्रेयस्त्वपथनं दक्षिणया च दाक्षिण्यस्य लाभः (२८-३१) दक्षिणाया वैविध्यम् ( ३२-४१) १३० पूजाद्वैविध्यनिरूपणम् (४२-४९) १३१ कर्मनाशविवेचनम् (५०-५२) १३१ प्रकृतिविलयविचारः (५३-५४) १३१ चतुर्थोध्यायः (सू. १-६८) दीक्षाकम-विवेचनम् (१-२) १३२ गुरुमाहात्म्यकथनम् (३-१९) १३२ पञ्चदशीमन्त्रविधिनिरूपणम् (२०-२५) देहावयवेषु भिन्नभिन्नदेवताना भावना (२६-३०) दीक्षितस्य आचारः ( ३१-४१) दीक्षितस्य भावनाः ( (४२-४६) १३४ अष्टाङ्गयोगः सिद्धिः (४७-५१) १३४ शाफ्ताया दीक्षायाः संक्षेपतो वर्णनम् (५२-५९) १३४ दीक्षाभङ्गफलम् (६०-६१) दक्षिणमार्गप्राशस्त्यम् (६२-६४) वाममार्गाचरणफलम् (६५-६६) सम्यगावरिताया दीक्षायाः पुरुषज्ञानरूपं फलम् (६७-६८) १३५ २ ७ , ३ ३ ३ ·श्रीमहादेव्यै नमः। श्रीमदगस्त्यप्रणीतं शक्ति सूत्रम् । श्रीबगलामुखी प्रसीदतु। प्रथमोध्यायः। अथातः शक्तिजिज्ञासा ॥१॥ यत्कीं ॥ २॥ यदजा ॥ ओं श्रीः॥ अथात: शक्तिजिज्ञासेति सूत्रेण ग्रन्थारम्भं कृत्वा यत्कीत्यादिमिः सूत्रैः शक्तिस्वरूपवर्णनमारभ्यते । अथशब्दो मङ्गलार्थः । आनन्तर्यप्रतिपादनार्थ प्रयुक्तश्चेन्नित्यानित्यवस्तुविवेकः इहामुत्रार्थभोगविरागः शमदमादिसाधनसंप- न्मुमुक्षुत्वं चेति शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यादिपूपवार्णित साधनचतुष्टयस्य पूर्ववृत्तत्वं द्रष्ट- व्यम् । ग्रन्थस्यास्यागस्त्यमुनिप्रणीतस्य शक्तिसूत्रामिन्येकवचनान्तप्रयोगस्तु यथा सूत्रसंघस्य ग्रन्थरूपस्य प्रकरणरूपस्य वार्थे प्रयुज्यमानः सूत्रशब्दो बहपु ग्रन्थे- पूपलभ्यते तथैव द्रष्टव्यः । यथा 'व्याकरणस्य सूत्रम्' इति पस्पशायां महाभाष्ये अष्टावक्ष्यायाः परिमाणमस्य सूत्रस्य अष्टकं पाणिनीयम्' इति संख्यायाः संज्ञेति- सूत्रस्थकाशिकावृत्तौ च । यत्कीति ! यच्छब्दस्य सूत्रारम्भेत्र प्रयोगः, उत्तरत्र च बहुपु स्थलेषु तथैव प्रयोगः सूत्रकृतो लेखनशैली प्रदर्शयति । यच्छब्दो बहुश एतादृशस्थलेषु शक्तिवाचकतया प्रयुक्तोवगन्तव्यः । तया च यत् चिद्रूपस्य परब्रह्मणः कत्वेिन दृश्यमानं स्वरूपं दृश्यते सा शक्तिरेवेति सूत्रार्थः । यदजा। या माक्तिरजा नाम जन्मरहिताऽनादिरनन्ता च । 'अजामेकाम् ' (श्वे. ४.५) 'अष्टरूपामजां ध्रुवाम् ' (चूलिकोप० ८) इत्याद्युपनिषत्सु अजाशब्देन प्रति .

·अगरत्यकृतं [१११ च ॥३॥ मनोयोनित्वात् ॥४॥ नान्तरायोत्र ॥५॥तत्सांनि- ध्यात् ॥६॥ तत्कल्पकत्वमीपाधिकम् ॥७॥ समानधर्मत्वात् ॥ ८॥ तञ्च प्रातिमासिकम् ॥९॥ यद्वन्धः ॥ १०॥ यदारोपाध्यासाद्यः ॥११॥ यच्चाधिष्ठानलिङ्गम् ॥ १२॥ नानात्वात् ॥१३॥ तच्च कालिकम् ॥ १४ ॥ असण्डोपाधेः ॥ १५॥ पादिता त्रिगुणात्मिका मूलप्रकृतिः शक्तिरेव न ततो भिन्ना । मनोयोनियात् । शस्तिस्त्र मनोजन्यतया प्रतिपादिता लक्षणयेव, न वस्तुतः । मनसा प्रयुज्य- माना सा मनोजन्यतया लक्ष्यते । योनिशब्दः कारणवाची वा स्यात् कारणं च नोपादानकारणं किं तु ज्ञापकहेतुः प्रमाणं वा। तथा च ब्रह्माभिन्ना परा शक्तिरत्र मनसा ज्ञातुं शाया मनोयोनिरिति प्रतिपादिता स्यात् । तथा च श्रुतिः --- 'मनसवेगमाप्तव्यम्' (काठ. ४११)। 'मनसेवानुद्रष्टव्यम् ' (बृ. ४१४।१९) इति च । नान्तरायोत्र । अन्तरायशब्दो व्यवधानवाची । व्यवधान चात्र देशतः, न कालत: । अन्तरे मध्ये ईयते इत्यन्तरायः । मनसः शक्तेश्च मध्ये नान्यः कोपि पदार्थः ज्ञानहेतुर्वा वर्तत इत्यर्थः । तत्सांनिध्यादित्युत्तर- सूत्रेणैप एव अन्तरायाभावः सांनिध्यशब्देन प्रतिपागते॥ तत्कल्पकत्वामेति । एतदादिनवसूच्या वस्तुप्रपञ्चस्य बन्धस्य चोपा- धिवशात्समुत्पन्नत्वेन दृश्यमानस्य प्रातिभासिकत्वं दर्शयति । अन्तर्यामिरूपतत्त्वै- क्याचिद्रूपसमानधर्मसत्त्वपि अविवारूपशक्तेरुपाधिभूताया वशात् पदार्थानां द्वयणुकन्यणुकादिभ्य उत्पन्नानां नानात्वं प्रतिभासते। तथा च गौडपादाचार्या माण्डकोपनिषत्कारिकासु 'कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायया' इति प्रतिपादयन्ति । परिकल्पितानां प्रपञ्चगतवस्तुधर्माणां शक्तावारोपिततया नानात्वेन परिदृश्यमानस्तुभिः चिच्छतेरुपाधि - वशाज्जायमानेन स्फुरणभेदेन प्रतिभासमानानां जीवानां बन्धः सपद्यते । भासमान च जगदधिष्ठानभूतायाः शक्तेलि नाम गमकं प्रमाणं भवति । कथमन्यथा एकमेव चैतन्यं नानात्वेन स्फुरेत् । प्रतिभासमानं वस्तुगतं नानात्वं कालभक्तेः प्रभावादेव समनुभूयते । नानात्वप्रतिभासस्य च कारणं समस्तेपु पदार्थेषु वर्तमानतया अखण्डः कालादिरूप उपाधिः ।

·११२६] शक्तिमत्रम् यामेव भूतानि विशन्ति ॥१६॥ यदोतम् ॥१७॥ यत्मोतम् ॥ १८॥ तद्विष्णुत्वात् ॥ १९ ॥ ततो जगन्ति कियन्ति ॥२०॥ तन्मूलत्वात् ॥ २१॥ परिणामो लब्धेः २२ ॥ नानात्वेपि एकत्वमविरुद्धम् ॥२३॥ विचारात् ॥२४ ।। चक्षुरीक्षते ॥२५॥ यस्माददृश्यं दृश्यं च ॥२६॥ दृष्टत्व- यामेव भूतानि विशन्तीति । एतत्सूत्रादिसूत्रसप्तकेन शक्तिजगतो. संबन्ध प्रतिपादयति । यामितिपदेनान प्रकृतिरूपशक्तिः परामृश्यते । प्रकृति- परिणामभूतानि सर्वाणि वस्तूनि प्रलयसमये प्रकृतिमेव प्रविशन्ति । तथा व श्रुतिः-यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते. यत्प्रयन्ति अभिसविशन्ति (ते. ३११।१) इति । जगस्थितिकाले सूने मणिगणा इव यस्या शक्तो सर्वोतं प्रोतं च वर्तते । तथा च विष्णुत्वात् सर्वव्यापितया सर्वघु कार्येषु कारणतया या सर्वत्र वर्तते तन्मूलान्येव सणि भुवन नि तत्परिणामभूतान्येव न ततो भिन्नानि ॥ नानात्येप्येकत्वमविरुद्धमिति । प्रपञ्चगतवस्तूना भिन्नभिन्ननामरूप यक्ततया परिदृश्यमानेपि नानात्वे परमार्थतस्तानि सर्वाणि सद्रूपतया शक्तिरूप मेकमेव तत्त्वमिति सूत्राटकेन प्रदर्शयति-श्रुतयस्तु एतद्विषये 'एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति', 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' (बृ २।५।१९) इत्यादय । घटक्पालादीनामनेकत्वेपि तेषु मृत्तिकेत्येकमेव तत्त्वम् । एकत्व चैतद विचारात् सिध्यति । विचारश्च वाचारम्भण विकारो नामधय मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादि घूपनिषद्वाक्येषु (छा ६।१।४) प्रदर्शितोत्र ग्राह्य । तत्र कार्यत्वेन भेदेपि कारणत्वेनैक्य प्रदर्शितम् । चक्षुरीक्षते । ईक्षणमत्र विचारस्वरूपम् । ईक्षते शब्दमिति बादरायणसूत्रमूलभूता 'तदेक्षत बहु स्या प्रजायेय' इति श्रुतिरन विवेचनीया। तथा च एशक्तिरूपस्य तत्त्वस्य ईक्षणसाधनं शक्तेश्चक्षुष्ट्येन परिगृह्य शक्तेश्चक्षुरीक्षते नाम ईक्षणं करोतीत्युक्तम् । चक्षुरीक्षतेरिति पाठ सुकर. स्यात् । तथा च ईक्षणात् कारणात् शक्तिः चशूरूपा गृह्येतेति तदर्थः स्यात् । शक्तेश्चक्षुषा युक्तत्वात्तत्सकाशादिद दृश्यमानं चक्षुरादिभिर्बाहोरिन्द्रियै. परिगृह्यमाण तथा चादृश्य मनसेव केवल परिगृह्यमाण च जगदुत्पन्नम् । मयेद दृयमिहमदृष्टमित्यादिव्यवहाराच्च जगदेकमनेकवस्तुसपन्नत्वेन प्रतीयते । द्रष्टुत्वन्यपदेशाद्वा इत्यपि कदाचित्पाठ.

·११२ अगस्त्यकृतं [१।२७ व्यपदेशाद्वा ॥२७॥ यतस्तच्छबलम् ॥२८॥ अविनाभावित्वात् ।।२९ । भिन्नत्वे वा नियाम्यत्वे ॥३०॥ अतथाविधा ॥ ३१॥ यत्कृतिः ॥ ३२॥ इच्छाज्ञानक्रिया- स्वरूपत्वात् ॥ ३३॥ न सन्नासत् ॥ ३४॥ सदसत्त्वात् ॥३५॥ स्यात् । यतो नानारूपत्वेनैतद दृश्यते तत एतज्जगच्छबलतया नानारूपधारितया प्रतिभाति । शक्तेः सर्वत्राविनाभावित्वात्सर्व जगच्छक्त्या व्याप्तमित्यर्थः । शक्तेश्च जगतः सकाशाद्भिन्नाचे वा नियाम्यत्वे वा शक्तिरेव कारणतया वर्तते । शक्त्यैव जगद् भिन्नं भासते शक्तिरेव तस्य नियामिका वर्तते इत्यर्थः । भिन्नत्वे वा नियाम्यत्वमिति पाठे जगतः प्रातिभासिके भिन्नत्वे सत्येवेश्वरकर्तृकं तस्य नियाम्यत्वं भवतीत्यर्थः । तथैव भिन्नत्वं वा नियाम्यत्वे इति पाठे भिन्नत्वं जगतः प्रातिभासिकतया जगतो नियाम्यत्वे कारणं संपयते इत्यर्थः ॥ अतथाविधा यस्कृतिरित्यादिसूत्रैः संसारकारणं संसारस्वरूपं संसारस्य च शक्त्या सह संबन्धं प्रदर्शयति-एपा शक्तिरतथाविधा वर्तते । तथाहि- संसारस्वरूपाविभिन्नमेवास्याः शक्तेः स्वरूपम् । संसारोसावस्याः कृतित्वेन वर्तते। इच्छाशक्तिीनशक्तिः क्रियाशक्तिश्च संसारस्वरूपतया वर्तन्ते । तथा च श्रुतिः :-न 'तस्य (भुवनेशस्य) कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥' तत्र इच्छा एवं स्रष्टव्यमित्यादिरूपा तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यादिश्रुत्युत्ता।ज्ञानं स्वबुद्विविषय आलोचनव्यापारो य: सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिश्रुतिषु निदर्शितः । क्रिया सृष्टयादिक्रिया ‘अप एव सस दौ तासु बीजमवासृजत् ', 'तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्याद्युपनिषद्वाक्येषु प्रसिद्धा। न सज्ञासदिति सूत्रेण जगतोऽनिर्वचनीयत्वं रयापयति । तस्य सदसत्त्वादिति उत्तरसूत्रं हेतुभूतत्वेन निर्दिशति । यद्यपि सूत्रद्वयेनतेन मायोपादानकस्य प्रपञ्चस्य शांकरमतपसि द्वमनिर्वचनीयत्वमेव प्रतिपादितं तथा च मायोपादानकस्य प्रपञ्चस्य भुवनसुन्दगसृष्टस्य च जगतः साम्यमपि निदर्शितं तथापि सृष्टेरादि- कारणस्वरूपे मतभेदः स्पष्ट एव । शांकरमते ब्रह्मणः सकाशान्न भिन्ना नाप्य- भिन्ना अत एवानिर्वचनीया मायाशक्तिर्जगत उपादानकारणं प्रदर्यते । शाक्तदर्शने तु सत्स्फुरणरूपा भुवनसुन्दरी चिच्छक्तिरेवोपादानकारणं प्रदश्यते सदसलूपतया भासमानस्यानिर्वचनीयस्यास्य प्रपञ्चस्य । 'तदनन्यत्वमारम्भण- ·१४५] शक्तिसूत्रम् । ११३ . जगतः तद्भान्तेः ॥३६॥ यत्सत् ॥३७॥ लीयते ॥३८॥ तत्रैक- देशपवादः ॥३९॥ यस्मात्तारतम्यं जन्तूनाम् ॥ ४० ॥ साम्य जननमरणयोः ॥४१॥ पौनःपुन्यात् ॥४२॥ यदेव संसारः ३॥४३॥ ऊर्णनाभिः इव ॥४४॥ सादृश्यानन्त्यम् ॥४५॥ शब्दादिभ्यः' इति बादरायणसूत्रेण तथैव 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्याद्युपनिपदाक्यैश्चैतदेव प्रतिपादितम् । सत्त्वं चैतन्यापेक्षया, असत्त्वं च विनाशस्वभावयुक्तघटादिपदार्थापेक्षया च स्पष्टमेव । एतदेव परि- दृश्यमानं जगतः स्वरूपं भ्रान्तिकृतमेवेति प्रतिपादयति तद्धान्तेः इति सूत्रेण । यत्सत् इति सूत्रेण सत्स्वरूपं मूलकारणं प्रदर्श्यते। इदं सर्वं यदयमात्मा, सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, ऐतदात्म्यमिदं सर्व, ब्रह्मैवेदं सर्वम् इत्यादिश्रुतय एवात्र प्रमाणम् । लीयते इत्यनेन प्रलये सृष्टिविनाशकाले सर्व ब्रह्माणि लीयते सद्रूपं च सर्व भवति इति प्रतिपाद्यते । श्रुतिषु च 'माय सर्व लयं याति' (कै.१५) 'राब्यागमे प्रलीयन्ते' (भ. गी. ८।१८) 'नारायणे प्रलीयन्ते' (नारा. १) इत्यादिभिः प्रलयसमये सर्वासां प्रजानां लयः प्रतिपादितः। तत्रैक- देशप्रवादः' 'यस्मात्तारतम्यं जन्तूनाम्' इति सूत्रद्वयेन चिच्छक्ते- रंशत्वेनैव सर्वत्र स्थितिर्जन्तूनां तारतम्ये नाम ज्ञानस्य हीनमध्यमोत्तम- स्वरूपविषये कारणं भवतीत्युक्तम् । 'साम्यं जननमरणयोः' इति सूत्रेण स्थितिकाले ज्ञानानुभवसुखदुःखादिभेदे पलभ्यमानेपि सर्ववस्तूनां जनन- मरणविषये तथा च प्रलयकाले कर्मबीजोपाधेर्लीयमानत्वात् साम्यमेव परि- दृश्यते इति प्रतिपाद्यते । कर्मानुभवस्य नियतत्वात् पुनःपुनर्जन्मरूपं पौन:- पुन्य संपद्यते । ततश्च न सर्वथा मोक्षः संपद्यते कस्यापि सर्वकर्मक्षयाद्विना । इदं च पुनःपुनर्जन्मरूपं जन्तूनां सर्वेषां वस्तूनां चोत्पत्तिप्रणाशौ संसारत्वेन प्रतिपाद्यन्ते 'यदेव संसारः' इति सूत्रेण ॥ 'ऊर्णनाभिः' इत्यादिसूत्रैः ‘यकी' इति सूत्रे 'की' इनि शब्देनोक्तायाः शक्तेः सकाशात्कथं विश्वं प्रादुर्भवतीति प्रतिपाद्यते तत्र 'ऊर्णनामिः' इति सूत्रेण शक्तेर्जगत्कारणत्वपूर्णनाभिदृष्टान्तेनोच्यते । यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च ... तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् ' (मु०१७) . ८ ·११४ अगस्त्यकृतं [११४६ तसिद्धिरेव तसिद्धेः ॥ ४६॥ तदैक्यात् ॥४७॥ तच्चैतन्यभेदे प्रमाणम् ॥४८॥ तद्बुद्धेः॥ ४९ ॥ तन्नाशे तन्नाशः ॥ ५० ॥ यस्याः सर्वं पर्वणि पर्वणि ॥५१॥ भूतभौतिकौ च ॥५२॥ अन्यथा ज्ञेयत्वाभावात् ॥५३॥ तन्निर्लेपः पुष्करपर्णतलवत् ॥५४॥ . 'स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मा- दात्मनः सर्वे प्राणा व्युच्चरन्ति' (बृ. २।१।२०) 'ऊर्णनाभिर्यथा तन्तून् सृजते संहरत्यपि । जाग्रत्स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः ।। इत्यादिश्रुतयोत्र प्रमाणमनपेक्ष्य बाह्यं कारणं विचित्रतन्तुनिर्माणे दृष्टस्योर्णनाभेः सामर्थ्यस्य सत्त्वे । 'सादृश्यानन्त्यम्' इति सूत्रेण नैकशरीरनिर्माणसमर्थो योगी, प्रासादादिनिर्माणसमर्थः सूत्रकारो, घटनिर्माणकुशलः कुलालस्तत्समाना इतरेपि तत्तद्वस्तुजनने समर्थाः प्रतिनिर्दिश्यन्ते । जगन्निर्माच्याः शक्त्याः प्रपञ्च- विषयकज्ञानसिद्धेरेव प्रपञ्चसिद्धिर्भवति । तस्या ऐक्यमय चैतन्यभेदे प्रमाणम् । चिच्छक्तिरेका वर्तते प्रपञ्चगतप्राणिनां च समुपलभ्यते बहुत्वम् । चैतन्यभेदं विना यतो बहुत्वं नोपपद्यते तस्माज्जीवे जीवे अंशैरंशैर्वर्तमानं भिन्नमेव चैतन्यम् । तथा च 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । इति भगवद्गीतायामुक्तं जीवानेकत्वं तथा वस्त्वनेकत्वमपि बुद्धिनिमित्तकं न वस्तुतः । तथा च वासिधसंहितायामुक्तम्-'संकल्पमानकलनैव जगत्समग्रं संकल्पमात्रकलेनैव मनोविलासः' इति, 'कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायया ' इति च गौडपादकारिकासु । तन्नाशो नाम भ्रमबुद्धिनाशो प्रपञ्चगतवस्तूनां नानाकारतया भासमानत्वस्य नाशः॥ 'यस्याः सर्व पर्वणि पर्वणि' इत्यादिसूत्रैः कदा किंरूपं च जग- दुत्पद्यते तत् कथयति-पर्वशब्देनात्र प्रलयानन्तरं पुनरुत्पद्यमानायाः सृष्टेः कालक्षण उच्यते यदा कालशक्तिः प्रभवितुमारभते। प्रलये बीजरूपेण वर्त- मानानि सृष्टयारम्भे सर्वाणि भूतानि वियदादीनि प्रादुर्भवन्ति भौतिकानि च वस्तूनि शरीरादीनि च समुत्पद्यन्ते । एतच्च सर्व श्रुतिनिबद्धं मनसि समाधेयम् । अन्यथा शेयवस्तूनामभावाच्छिच्छतः ज्ञेयपदार्थाभावे नरर्थक्यं स्यात् । यद्यपि ब्रह्मस्वरूपभूता चिच्छक्तिः सर्वेषां वस्तूनां प्रभावित्री ज्ञात्री च तथापि 'पद्मपर्णतलं जलस्पर्शेपि ययानिले तइत्ता निर्लेपा वर्तते । सा च चिच्छक्तिः ·श६३] शक्तिसूत्रम् ~ सतः ॥५५॥ पुष्पगन्धवत् ॥ २६ ॥ मुक्तः सर्वो बद्धः सर्वः ॥ ५७ ॥ यद्विलासात् ॥५८॥ तत्स्रष्मृत्वानुमितेः ॥५९॥ लिङ्गान्तरं व्यभिचारतम् ॥६०॥ नो दोपः ॥६१॥ आविमुक्तिः ॥ ६२॥ यतते यत्पुराणः ॥६३॥ मुफ्तोपि सर्वदा सदूपा ।हृदयपुण्डरीके स्थिताया अपि तस्याः सामर्थ्य यथा पुष्पगन्धः पुष्पमुत्सृज्य सर्वतः प्रसरति तथैव सा सर्वमङ्गं व्यामोति । शक्तेश्वास्या विलासा. देव सर्वो लोक उपाधिवशाद इति कथ्यते उपाधिना मुक्तश्च मुक्त इति कथ्यते। वस्तुतः, मुक्तस्यापि जीवस्य शक्त्यज्ञानरूपोपाधिवशाद्वद्धत्वमज्ञाननाशे च स्वाभाविकमेव मुक्तत्वम् । तथा च श्रुतिः-'असङ्गो ह्ययं पुरुपः' इति । 'अनादिवासनासुप्तो यदा जीवः प्रबुद्धयते। अजमनिद्रमस्वममद्वैतं बुद्धयते तदा' इति च गौडपादकारिकासु । एतदनुरोधेन विचारसाम्यविषये 'तद्गुण- सारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ' (वाद. २।३।२९) इतिसूत्रस्थशांकरभाष्य मवलोकनीयम् । सृष्टयाद्युत्पत्तिस्तु शक्तेर्विलासादेव भवति । तथा च श्रुतिः- 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', तज्जलान् ' इति च। 'लोकवत्त लीलाकैवल्यम्' इति च बादरायणसूत्रम् । तस्याः शक्तेः स्रष्मृत्वमनुमितेरपि सिध्यति। अनुमितिरत्र स्मृतिपरा । तथा च भगवद्गीतायामुक्तम्- 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःपठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कपति' इति । क्षित्यकुरादि कार्य कर्तजन्यं कार्यत्वाइटवत् इत्यादीन्यनुमानान्यप्यनुमितिशब्दार्थस्य निदर्शनत्वेन ग्रहीतुमत्र शक्यानि । कदाचिदितराणि लिङ्गानि नामानुमानानि व्यभिचरितानि जगति दृष्टानि इति स्मृतेरत्रानुमितिशब्देन ग्रहणं युक्ततरम् । तथा चात्र नो दोपः प्रादुर्भविष्यति । यदि कदाचित् सहकार्यपेक्षा विना न कार्य भवतीत्युच्येत तर्हि सहकारितया अदृष्ट कल्प्येत । श्रुतयोपि 'एष एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते' तथैव यः पृथिव्यां तिष्ठन् ..' इत्यादयस्तत्समर्थनार्थ प्रदर्येरन् । आ विमुक्तेः यतते यत् पुराणः । मुक्तिरनायासेनाल्पायासेन साध्या। पुराणों मुनिः प्रजापतिस्तपश्चरणादिना तदर्थ यतते स्म इत्यत्र निदर्शनम् । अविमुक्तिरिति हस्तलिखिते पठ्यते । कदाचित्तस्थाने 'अविमुक्तः' इति स्यात् । यतते यत्पुराणः इत्यादि- सूत्रैर्मुक्तेदुष्प्राप्यतां दर्शयति। मुक्तोपि जनो न स्वतन्त्रतया वर्तते देवी- वा न ·अगस्त्यकृतं [१६४ तद्ग्रहितः ॥६४ ॥ यत्प्रसादाचदपि ॥६५॥ यद्विरोधात् पतत्यन्धे तमसि ॥६६॥ पानाथुपार्मिथ्यात्वात् ॥६७ ॥ भ्राम्यते जन्तुः ॥६८॥ भ्रश्यते स्वर्गात् ॥६९॥ अतोस्याः स्वातन्त्र्यम् ॥७०॥ निर्विकारे क्रियाभावात् ॥७१ ॥ बन्धमोक्षयोश्च ॥७२॥ सर्वत्र चिन्त्यम् ॥७३॥ तुच्छत्वे वा निगडवत् ॥७४॥ गिलितविपवद्विरोधोपलब्धेः ॥७॥ तद्योगात्तद्योगः ॥७६ ॥ संन्यस्तेपि तसिद्धेः॥७॥ सायुज्यं प्राप्य मणिवीपे स देवीसंनिधौ तद्गृहितो नाम शक्त्या रक्षितो वर्तते । तद्रक्षणमपि शक्तिरूपाया देव्याः प्रसादादेव भवति । तस्या विरोधे तु स न कदापि मुक्तो भवति किं तु अन्धे तमसि स भ्रमति । तथा चोपनिषदि 'अन्धं तमः प्रविशन्ति ये अविद्यामुपासते' इति । पानाद्यपाधेर्मिथ्यात्वात् । पानशब्देनात्र नवम्यादिपूजासु गृह्यमाणं मद्यमभि- प्रेतं स्यात् । मद्यपानादीनि देव्याः पूजाद्रव्याणि संसारतरणे उपाधिभूतानि उपयुक्तानि स्युरिति चेत्तेषामुपाधीनां मिथ्यात्वमेव । पानादियुतया बाह्यपूजया जन्तुः संसारे भ्राम्यते नैव मुक्तो भवति । पानशब्देन कदाचित्सोमपानमप्यभि- प्रेतं स्यात् । यज्ञकर्माङ्गभूतेन सोमपानेन न मुक्तिः संपद्येत । यद्याप अविकल- यज्ञानुष्ठानेन पुरुषः स्वर्ग यास्यति तर्हि सुकृतव्ययानन्तरं स स्वर्गाद भ्रश्यतैव ।। अतोस्याः स्वातन्त्र्यमित्यादिसूत्रैः स्वव्यापारेषु शक्तेनिरपेक्षत्वं दर्श- यति-तथा च तस्या निर्गुणे निर्विकारे च स्वरूपे न कापि क्रिया संदृश्यते । वन्धमोक्षयो म जीवानां बन्धमोक्षसंपादने तस्याः सगुणस्वरूपधारित्वेन सव्यापारत्वं दृश्यत एव । पारमार्थिकव्यावहारिकभेदेन शक्तेर्निर्गुणसगुणत्वे उपपद्यते । एतच्च निर्गुणसगुणत्वस्वरूपं सर्वत्र सर्वेषु दर्शनेषु चिन्त्य नाम विचारणीयमेव । अथ वैदिकवचनानां तुच्छत्वे प्रतिपादिते अवमानने च कृते ये तान्यवमन्यन्ते तेषां निगढवद् बन्धनं भवति न कदापि ते मुक्ता भवन्ति । तथा च ये गिलितविपा नाम पीतविषा जना इव नष्टहएयो वैदिकवाक्येषु विरोधं पश्यन्ति तेपि नश्यन्ति । न मुक्ता भवन्तीति यावत् ।। अथ मुक्तिप्रकारो विविच्यते तद्योगात्तद्योग इत्यादिभिः सूत्रः। तस्याः शक्तयोगानाम सम्याज्ञानाच्छयतेोगो नाम सायुज्यं प्राप्यते । तथा च :

·११८३] शकिसुत्रम् तद्यागात्तद्योगः ।। ७८॥ तद्भोगात्तलोगोपि ॥७९॥ न त्यागः ॥ ८॥ तद्याप्यत्वान्नित्यत्वाच्चेद् बन्धनेयत्या- पत्तेः ॥ ८१॥ नास्तीति भ्रमः॥२॥ अस्तीत्यतिरिक्तमपि ॥८३॥ सुभगोदये भास्कररायैरुक्तम्-" यस्तु नामसहस्रेण शुक्रवारे समर्चयेत् । चकराजे महादेवीं तस्य पुण्यफलं शुणु ॥ सर्वान्कामानवाप्येह सर्वसौभाग्य- संयुतः। पुत्रपौत्रादिसंयुक्तो भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ॥ अन्ते श्रीललिता- देव्याः सायुज्यमतिदुर्लभम् । प्रार्थनीयं शिवायैश्च प्रामोत्येव न संशयः" ।। (ललितासहस्रनाम २९२-२९४)। 'अन्ते देहपातोत्तरम् । देवयानमार्गेण गत्वेति शेषः । सायुज्यातिदुर्लभत्वादिविशेषणानि कैवल्यत्वयोतकानि । शिवायः प्रार्थनीयमिति तु ब्रह्मणा सह मुक्तिरिति ध्वनयितुम् ' (सौभाग्यभास्कर)। तथा च श्रुतिः 'सोनुते सर्वान्कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति । संन्यस्तेपि नाम सर्वकर्मसु संन्यस्तेषु तथैव शक्तिप्राप्तिरूपा सिद्धिर्भवति । संन्यासोत्र तयोगसाधनरूपत्वेन निर्दिष्टः । कर्मसंन्यासं विना न तद्योगः शक्य इति भावः । तद्यागानाम तस्या जपोपासनादिभिः सगुणरूपस्य ध्यानादपि तयोगो नाम सायुज्यं प्राप्यते । एवं तद्भोगानाम निर्गुणायाः शक्तेः आनन्द- कारिसमाधौ तद्गोगो नाम तन्निर्गुणस्वरूपावाप्तिपरमानन्दः समुत्पयते ।। एवं तयोगात्त योग इत्यादिभिः सूत्रैस्त्रयाणां योगयागभोगानां श्रवणमनननिदिध्यासन- रूपाणामधममध्यमोत्तमाधिकारिकृते समुपदिष्टानामत्र श्रुत्यनुरोधेन प्रतिपादन कृतम् । तथा च श्रुतिः ‘आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि- तव्यः न त्यागस्तद्याप्यत्वादित्यादिभिः सूत्रैः शक्तेः सर्वव्यापितया तयोग- यागभोगानामशस्यत्वशङ्कामुद्भाव्य तां निराकरोति - सर्वविश्वव्यापिनी शक्तिः साधकस्य स्वस्माद्भिन्नतया श्रवणमनननिदिध्यासविषया कथं भवदित्यत्र शङ्का । न चेद्भिन्नानच श्रवणादीनामविषयः ततो न कदापि कोपि संसारबन्धना- न्मुक्तः स्याद् बन्धनयत्यं च समापयेतेति प्रतिबन्युत्तरम् । तथा च बन्धमुस्तेः श्रुतिषु प्रतिपादितत्वात् शक्तेः परिणामभूततया जगतो भिन्नत्वं स्वीकार्यमेव । भिन्नत्वज्ञानमेतन्न पारमार्थिकं किंतु व्यावहारिकम् । तथा च व्यवहारे शक्ते. व्यतिरिक्तं किमाप नास्ताकि भ्रमः । ततश्च व्यातरिक्तं किमप्यस्तीति स्वीकार्यमेव । यद्यतिरिक्तं सा चिच्छक्तिरेव तत्तद्वस्तुनिर्माणसमर्था ॥ ' इति ॥

·अमरत्यकृतं [१८४ पक्षान्तरासिद्धेः ॥८४॥ तदभावाभावात् श्रुतेः॥८५॥ लिङ्गमलिङ्ग तलिङ्गम् ॥८६॥ सल्लिङ्गमलिड्गं यस्याः प्राबल्यात वा पक्षान्तरासिद्धरित्यादिभिः सूत्रैः सांख्यदर्शनाभिप्रेतायाः प्रकृतेः पुरुष- निरपेक्षायाः परिणाम्युपादानकारणत्वं निराकरोति । तत्र च यद्यपि प्रकृति- शक्त्योः प्रायः पर्यायशब्दयोर्जगत्कारणत्वं परिणामिरूपतया, तथापि शाक्त- दर्शनाभिमता प्रकृतिर्न चेतनांशेन रहिता, किंतु तत्सहिता चिच्छक्तिरिति शब्देन व्यवह्नियते इति स्पष्टतया प्रतिपादयति । पक्षान्तरस्य चैतन्यरहित- प्रकृतेर्जगत्कारणत्वरूपस्य न सिद्धिर्भवति । कुतः । चैतन्याभावस्य कुत्रापि प्रकृती प्रकृतिपरिणामेषु वा श्रुतौ अभावात् अकथितत्वात् । सर्वत्र चैतन्यस्य वर्तमानत्वादित्यर्थः । ननु च तल्लिङ्ग नाम प्रकृतेर्लिङ्गं प्रमाणं त्रिगुणात्मकस्य जगतो मूलं त्रिगुणात्मकं प्रकृतिरूपं यत् सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थेति वर्ण्यते तत् लिङ्ग वा अलिङ्गं वा । विविधमपि न युज्यते । लिङ्गते प्रकाशते इति लिङ्गमिति व्युत्पत्त्या लिङ्गशब्देनात्र बायेन्द्रियग्राह्यं वस्तु प्रतिपाद्यते, लिङ्गशब्दः कदाचिच्चैतन्यलिङ्गरूपत्वेन जीवपरः स्यात् । अलिङ्गपदेन उभयविरोधि बाह्येन्द्रियैरग्राह्यं बाह्याकाशादि जीवभिनं जडादि गृह्येत । लिङ्गमलिङ्गमुभे अपि जगन्मूलकारणतया प्रकृतेः स्वीकारे न प्रमाण- तया गृह्यते । अथवा प्रकृतेरस्तित्वे यत्सारख्यैर्लिङ्गन्तया नाम प्रमाणतया दत्तं तदलिगमप्रमाणमेघ । हेत्वाभासबाधितत्वात् । सर्व एव घटशरावादयो बाह्या. ध्यात्मिका भेदाः सुखदुःखमोहात्मतया अन्वीयमानाः प्रकृतिरूपसुखदुःखमोहा- त्मकसामान्यपूर्वका भवितुमर्हन्ति । यत्तत्सामान्य तत्प्रधानमेव । प्रधान प्रकृतिरिति पर्यायशब्दौ । एतदनुमानमप्रमाणेव । कारणविलक्षणस्य कार्यस्य लोके दृष्टत्वात्केषुचित्पदार्थेषु च सुखदुःखमोहात्मकत्वाभावादेतदनुमानं हेत्वाभासनिबद्वमेव । एतत्सर्व विस्तरेण ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्ये स्पष्टम् । (शां. भा. २।१।१-१०)। तथा च यस्याः प्रकृतेः सल्लिङ्ग नाम भेदानां परिमाणादित्यादिकारिकायां निदर्शितं यत् सत्कार्यत्वप्रतिपादकं लिङ्गं तदपि अलिगमप्रमाणम् । कारणाद्विलक्षणस्य चेतनादचेतनस्याचेतनाचेतनस्य च वस्तुनः परिदृश्यमानत्वात् । विलक्षणत्वं चैतदस्याः शक्तेः प्राबल्यात् । शक्तिर्हि कदाचित्कार्ये कारणस्य विरुद्धतया परिदृश्यमानान् गुणानाविष्क- रोति । तेषां प्राबल्यात्कार्य विलक्षणं परिदृश्यते । विलक्षणत्वमेतच्छरते.

·१९६] शक्तिसत्रम् ॥८७॥ वशीकृतेशत्वात् कामिनीत्वात् मोहकत्वाद्वा ॥८॥ यन्मातापितरौ ॥८९॥ बीजोत्पत्तेरेन्द्रजालिकत्ववत् ॥१०॥ न तजातेः॥९१ ॥ निर्गुणत्वात् ॥ ९२॥ तत्कामित्वात् व्यासः ॥९३॥ तत्परो जैमिनिः ॥९४ ॥ तत्स्वाभिन्नो हयाननश्च ॥९५॥ उक्तवानगस्त्यः ॥ ९६ ॥ रस्याः सत्त्वगुणकृतवशीकृतब्रह्मादीश्वरत्वात्स्यात् । तथा च रजोगुणकृत- कामसंपादकत्वात्स्यात् । तथैव तमोगुणकृतमोहकत्वाद्वा भवेत् । अत एवैषा शक्तिर्मातृत्वेन पितृत्वेन च वर्णिता भवति । यथेन्द्रजालिकस्तां स्तान्पदार्थान् प्रदर्शयति तथैवेषा वीजान्युत्पादयति । यद्यप्येषा नित्या तथा. प्यस्याः शक्तेः कार्यरूप तज्जगत् जातेः नाम जन्मनः सत्त्वालाम वर्तमानत्वान्न नित्यम् । यज्जायते तदनित्यमिति नियमात् । निर्गुणत्वात् पुनः शक्तिर्नित्यव । तथा च श्रुतिः 'निर्गुण निष्क्रिय शान्त निरवद्य निरञ्जनम्' इति । अत उत्तर तत्कामित्वाद् व्यासः इत्यादिसूत्र. शाक्तदर्शनान्तर्भूताना- मगस्त्यमतसदृशाना व्यासादिदर्शनाना स्वरूप प्रदशयति तेषु वर्तमान चेपन्मत- भेद प्रतिपादयति । तत्र व्यास. शक्तः कामित्वं ब्रूते । तथा च प्रपञ्चः शने- रिच्छया जातस्तस्मानिर्गुणायाः शके: सगुणत्व लक्षणया स्वीकार्यमिति प्रतिपादयति । जैमिनिस्तु तत्परो नाम शक्त्युपासनपरो भूत्वा वर्षशतमिष्ट्वा शक्तिज्ञानसपन्नो भूत्वा द्वादशाध्यायीसून प्रणिनाय। हयाननस्तु तच्छक्तितत्व स्वस्माच्छरीरान्तर्यामिण आत्मन. सकाशादभिन्न मन्यते स्म । हयानन- सकाशालब्धा शक्ति विद्यामगस्त्य प्रकृतसूत्रप्रणेता प्रोक्तवान् । अत्र विषये~- अश्वानन महाबुद्धे सर्वशास्त्रविशारद । कथित ललितादेव्याश्चरित परमाद्भुतम् ॥१॥. इति पृष्टो हयग्रीवो मुनिना कुम्भजन्मना । प्रहृष्टो वचन माह तापसं कुम्भसभवम् ॥११॥ इत्यादयःश्लोका ललितासहस्रनामग्रन्थारम्भे स्थिता द्रष्टव्या- स्तत्रस्थाच सौभाग्यभास्करव्याख्याऽपि दृष्टव्या। तथा च भास्कररायकृते सौभाग्य- भास्करे " अगस्त्याख्यो हि महामुनि. श्रीविद्योपासकाग्रेसरस्य भगवतो हयग्रीवस्य देशिकेन्द्रस्य मुखाब्रह्माण्डपुराणीयैर्मन्त्रन्यासपूजापुरश्चरणहोमरहस्यस्तोनाख्यः सप्ताभिः खण्है श्रीमातुः प्रादुर्भावादिरहस्यजातमाकर्ण्यतोपि परमरहस्य नाम- सहस्रमस्तीति तपोबलादेव निश्चित्य तद्भक्तायापि मद्य किमिति गुरुभिर्न दत्त- मित्यनुपदेशनिमित्ताशे सदिहानः पृच्छतीत्याह भगवान सूतः" इति ।।

·१२० अगस्त्यकृतं [११९७ तद्वेदी पैप्पलायनः ॥१७॥ कठः कर्तृत्वम् ॥९८॥ पराशरः प्रावल्यम् ॥ ९९॥ वसिष्ठो मोहम् ॥१०॥ परमेष्ठयपि मोहम् ॥१०१॥ शुकः स्वात्मानम् ॥१०२॥ मातरं नारदः॥ १०३॥ मन्यानास्तरन्ति संसारम् ॥१०४॥ उक्तलिङ्गैः साद्भः प्रमाणैः ॥१०५॥ तत्तु तित्तिरिः ॥ १०६॥ छन्दोगाश्च पैप्पलायनमुनिस्तु तच्छक्तेः स्वरूपंप्रभावं च विदितवान् । परन्तु सांख्य- सिद्धान्तानुसारित्वादात्मनः कमलपत्रवन्निर्लिप्तस्यापि ब्रह्मणः प्रकृत्यात्मकता प्रत्यपादयत् । आचार्यः कठस्तु शक्तेः कर्तृत्वं तुष्टाव परंतु प्रपञ्चस्य दु:खमय- त्वाच्छक्तेः सृष्टस्य जगतोनुप्रवेशं तत्र नानुमेने । व्रीहियवानां पर्जन्यवच्छस्ते- निमित्तकारणत्वमेवासौ प्रत्यपादयत् । पराशरमुनिस्तु काः शक्तेः प्राबल्यात् सामर्थ्येन परमात्मा न केवलं स्वांशान्देवान्प्रजाश्च निर्ममे परंतु विलक्षणं जड- स्वरूपं प्रपञ्चमपि सृष्टवान् । अथवा प्राबल्यं नामाज्ञाविशेषदायित्वं महाराजवत् । वसिष्ठो मुनिस्तु शक्तेर्विशिष्टमोहनसामर्थ्य प्रतिपाद्य मायारूपाभिर्मोहन- 'शक्तिभिः सर्वान् प्राणिनो वेष्टयन्त्या मायाया नाशे मुक्ति प्रत्यपादयत् । एतदेवोक्तं 'शिवतत्त्वसुधानिधौ- यस्या माया मुनीन् सर्वान् मोहयित्वावतिष्ठते' इति । पाराशरिः शुकमुनिस्तु आत्मानं नाम व्यापकं शक्तिस्वरूपमुक्त्वा सर्वव्यापक- वेन तस्याः क र्तृत्वमाह । तत्तत्कृतपुण्यपापप्रभावादेव प्राणिनां वैषम्यं प्रतिपाद- यामास । तथा च बादरायणसूत्रम्-वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात् । नारदमुनिस्तु शक्तेमातृस्वरूपं पुरस्कृत्य तस्याः जननीवत्परमकारुणिकत्वमुक्त्वा ज्ञानावृतेभ्यो जनेभ्यो मोक्षमार्गदायित्वं प्रतिपादयामास ॥ 'मन्यानास्तरन्ति संसारम् । इत्यादिसूत्रैः अधीतशाक्तदर्शनागमाः कथं संसारसागरं तरन्ति तद्दर्शयति । मन्वाना नाम ज्ञातशाक्तदर्शनाः संसारं तरन्ति । कथमित्याह-तत्र तत्रोपनिषदागमपुराणेषु उक्तलिङ्गैर्नाम संदर्शित- हेतभिः सद्भिः हेत्वाभासरहितैः प्रमाणैः प्रदर्शितं मार्गमवलम्ब्य तरन्तीति भावः । तथा चोक्तम् 'तरति शोकमात्मवित्' (छा. ७१।२) इति । तानि प्रमाणानि तं संसारतरणमार्ग च तित्तिरिमुनिर्दर्शयामास । तथा च तैत्तिरीयोप निपदि-'ब्रह्मविदामोति परम् । तदेपाभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' (ते. २।१।१) इति । छन्दोगाश्च तदेवाहुः ‘सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि ·१२११७] शक्तिसूत्रम् १२१ ॥१०७॥ मारीचस्तद्वादी ॥१०८॥ यच्छिवः ॥१०९॥ हरिरन्तः ।। ११०॥ गुरुर्बहिः ॥१११ ॥ कालो भेदे दुर्वाधः ॥११२॥ तलेशाः ॥११३ ॥ दहरव्यापित्वात् ॥११४॥ ब्रह्माण्डान्तावित्वात् ॥ ११५॥ तत्परात्तद्वहिस्तत्परात्तद्वहिः ॥ ११६ ॥ एवं ब्रह्मविदः ॥११७॥ नात्मविच्छ्रुतं ह्येव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति' (छा. ७।१।२ )। मारीचस्तद्वादी । शब्द एव ब्रह्म इति मारीचः । एवंभूतं ज्ञानेन गम्यं शब्द- तत्त्वं यत् शिवः । शाब्दजन्यज्ञानमेव शिवः सुखस्वरूपभूतो वर्तते । तथा च श्रुतिः 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ' । हरिरन्त:करणे गुरुः । तथा चोक्तम्- मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । अन्तःकरणे एव शक्तिसाक्षात्कारः। शक्तिश्च मनोमयी । बहिस्तु देशिको गुरुरेव मोक्षमार्गस्योपदेष्टा ॥ इत उत्तरं जीवस्वरूपं किंचिद्विचार्य धर्माधर्मयोः चित्तशद्धेश्च स्वरूपं विचारयति कालो भेदे दुर्योधः इत्यादि सूत्रैः । वस्तुभेदे च कालस्य कारणत्वं दर्शयति । भेदे नाम भेदजनकत्वे काल एव कारणं स च दुर्बोधो नाम दुर्जेयः उरोढुमशक्यः । कालः क्षोभको गुणानां सत्त्वरजस्तमसा ततश्च साम्यावस्थो- पछेदाज्जगदुत्पत्तिः । जीवास्तु तस्याः शक्तलेशा नाम अंशाः । तथा च श्रुतिः -'यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथा क्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ।' (मु.२।११) 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इति च बादरायणसूत्रम् (ब्रह्मसूत्र २।३।४२)। भगवद्गीताया- मपि 'ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः' इत्युक्तम् । जीवस्य परमात्मनों- शत्वे कारणमाह-दहरव्यापित्वादिति ब्रह्माण्डान्तापित्वादिति च।जीवो दहरं नाम हृदयाकाशं व्याप्नोति परमात्मा तु ब्रह्माण्डं व्याप्य तमियमयति । दहाशब्देनान केनिशिद्धिचक्र केविन्द मणिपूर गृहन्ति । ती चोपतमा- 'अगुष्ठमात्रः पुरुपोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः' (काठ. ६।१७) तथैव- अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहारसमन्वितो यः' (श्वे. ५।७)। एवमेव 'या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते । नमस्तस्यै ' इत्यनेन सप्तशत्यां (सप्तशती अध्याय ५) देव्याः सर्वचेतनव्यापित्वमुक्तम् । देवतानां शक्तिस्वरू- पाणां भूतेषु प्रवेशः 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' (ऐतरेयारण्यक २।४।२।४) . .

·१२२ अगस्त्यकृतं [१११० अधर्माद्वन्धः ॥ ११८॥ धर्मो निवृत्तौ ॥ ११९ ॥ न मोहे हिंसा च यस्याः ॥ १२० ॥ अतश्चित्तप्रमादः ॥ १२१ ॥ मौद्गलायनि- माठरायणयोः ॥१२२॥ न हि वेदो न हि वेदो तद्विदः ॥१२॥ विन्दति वेदात् प्रकृतिम् ॥ १२४ ॥ तरति तां तस्मात् ॥१२५॥ स वै ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्रह्मभूयाय कल्पत इति ॥ १२६ ॥ इत्यगस्त्यप्रणीते शक्तिसूत्रे प्रथमोध्यायः॥ - इत्यादिश्रुतिपूक्त एव । ईशस्य सर्वव्याप्तिस्तु 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः' इत्यादिषु स्पष्टा । तदनुरोधादेवान शक्तेः पातालादिसत्य- पर्यन्तस्य ब्रह्माण्डस्य अन्तः स्थित्वा व्यापकत्वमुक्तम् । तथा च तस्याः शक्तेः स्वरूपमपि परात् नाम अवयवध्यानात्तथा बहिरपि एकाग्रचित्तनिरोधात् ज्ञायते । सूत्रे दिरुच्चारणाद् ध्यानमाहात्म्यं सूच्यते । एवमन्तर्बहिश्वोपासना शुकप्रभृतिभिः कृता ततश्च ते ब्रह्मविदः ब्रह्म ज्ञात्वा संसारं समुत्तीर्णाः अधर्मात्तु मायासंबन्धस्तथा संसारबन्धश्च जायते । निवृत्तौ नाम स्वाभाविकी या निषिद्धवस्तुषु प्रवृत्तिस्तस्या निवृत्तौ धर्मो भवति । तथा चोक्तम्-न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ।। तथैव 'लोके व्यवायामिपमद्यसेवा नित्यास्ति जन्तोर्न हि तत्र चोदना' इति च ॥ यस्या निवृत्तेरनन्तरं न मोहः संजायते न वा हिंसा भवति । अतः निषिद्ववस्तुसेवनाच्चित्तप्रमादः प्रमादाच्च पातः । चित्तप्रसाद इति पाठे निवृत्तेश्चित्तप्रसादो भवतीत्यर्थः । एतन्मतं मौद्गलायनमाठरायणयोः । एतदर्शनानुसारिणां तद्विदां च वेदप्रवर्तितयागादिषु नाग्रहः कदापि नामहः । ते हि वेदविहितधर्मानुष्ठानेन प्रकृतिज्ञानं लभन्ते । शक्तिज्ञानलाभे च तदनन्तरं प्रवृत्ता भवन्ति । तल्लाभे च प्रकृतेः समुत्तीर्णा भवन्ति । ब्रह्मभूयाय च कल्पन्ते । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तिं दर्शयति । प्रथमोध्यायः समाप्तः।

·२२९] शक्तिसत्रम् १२३ द्वितीयोध्यायः विदित्वैवं तरति ॥१॥ य आत्मवित् ॥२॥ जैमिनि- रनात्मेति ॥३॥ गौणी चेन्न प्राचुर्यात् ॥४॥ तदभावेपि तस्मिन्नेपा प्रलये लीयते इति ब्रह्मविदः ॥५॥ अवशेपास विशिष्यते इति चेन्नाविशेपातू ॥६॥ अविद्याक्षयेण ब्रह्माभिधेयम् ॥७॥ अप्यन्यत्र सिद्धेः ॥८॥ आकाशशरीरित्वात् ॥९॥ आकाश एव चेन्नानन्दः स्यात् अथ द्वितीयोध्यायः विदित्वैवं तरति इत्यादिभिः सूत्रैः जैमिनिमुन्यभिप्रेतकर्मप्राधान्य दूपयति । एवं प्रथमाध्यायप्रतिपादित शक्तिस्वरूपं संपूर्णतया ज्ञात्वा आत्मविन्नाम ब्रह्मविच्छोकं तरति । जैमिनिमुनिरनात्मा नामात्मभिन्नं वेद- विहितं यागादि मैव सर्वश्रेष्ठं ब्रह्मकल्पं प्रतिपाद्य कर्मेश्वरत्वं ब्रूते । तत्र ब्रह्म- स्वरूपमेव लक्षयति कर्मशब्दः सादृश्यमूलया गौण्या लक्षणया प्रयुक्त इति चेन्न । कर्मशब्दाभिधेयोर्थः प्राचुर्यात् प्रचुरतया कर्मशब्दे वर्तते आत्मा- भिधेयोर्थो नामात्मत्वमात्मगुणा नैव कर्मणि वर्तन्ते इत्यन्याय्यैव लक्षणा ।। तदभावेऽपीत्यादिभिः सूत्रैः आत्मरूपायाः शक्तेः प्रकृतेः सकाशाद्भिन्नत्वं दर्शयति-तदभावेपि नाम प्रलयकाले प्रकृतेरवर्तमानत्वेपि न सर्वथा तन्नाशः कितु आत्मनि शक्तिरूपे तस्मिन् एषा लीयते इति ब्रह्मविदो वदन्ति । आत्म- प्रकृत्योर्दयोर्मध्ये प्रकृतेरात्मनि विलीनत्वेन केवलमात्मैव अवशिष्यते स च विशिष्यते नाम विशेषभाग्भवति इति चेन्न । निर्गुणनिरञ्जनकूटस्थतया तस्य अविशेषात् । अविद्याक्षयात्प्रकृतिः शक्तौ लीयते शक्त्या निर्गुण ब्रह्मैवाभिधेयं भवति । अन्यत्रापि सर्वासूपनिषत्सु एवं ब्रह्माभिन्नायाः शक्तेः सिद्धिः ।। आकाशशरीरित्वादित्यादिभिराकाशाच्छक्तभिन्नत्वं प्रदर्शयति-- 'आकाशशरीरं ब्रह्म' (ते. १६०२) इतिश्रुत्यनुरोधात् आकाशः शक्तेः शरीरतया प्रतिपादितः । अतः शक्तेराकाशशरीरित्वात् सा आकाशाद्भिन्ना। आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता' (छा. ८।१४।१) इत्यादिश्रुत्यनुरोधा- ·१२४ अगस्त्यकृतं [२११० ॥ १० ॥ तस्या एव विभूतेस्ताक्त्वात् ॥ ११ ॥ नैववित्तु तूलवदनेः ॥ १२॥ भिन्नलिङ्गत्वाद्धेदव्यपदेशः ॥१३॥ अनव- गम्यत्वात् ॥१४॥ प्रागाहार्यप्राक्कल्प्यपाकर्म्यप्राकट्यादिभिः व्यजितमभिव्यक्तम् ॥१५॥ अपि च स्मर्यते ॥१६॥ आनन्दायान्तर्दृष्टिः ॥ १७॥ बहिलक्ष्यम् ॥१८॥ एवं गुणानुपङ्गः ॥१९॥ अन्यदनन्तं गुह्यं च ॥२०॥ तद् गुरो- दभिन्ना चेच्छपत्त्या सायुज्यान्नानन्दः स्यात् । 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (ते. २१७) इति श्रुत्यनुरोधेन आकाशस्यानन्दगुणकत्वाभावात् । विभूतिमतः सत्त्वस्य परमात्मनस्तेजोंशसंभवत्वेन आकाशरूपायास्तस्याः शक्तैर्विभूतेराकाशेनैव सदृशत्वात् । तथा च यो नैवं वेत्ति स यथा अग्नेस्तूलं झटिति दाह्यं वर्तते तथैव दाह्यो भवति । आकाशस्य शक्त्यात्मनो भेदत्वेन व्यपदेशस्तु आकाशसत्त्वे मिलानां लिङ्गानां नाम प्रमाणानां परिदृश्यमानत्वात् । सौलभ्येनानवभासमानत्वादप्यनवगम्यत्वमाकाशस्य । अनवगम्यत्वाच आत्मना सहाभेदः कैश्चित् कल्पितः स्यात् । परंतु व्यजितं नाम अनवगम्यं वस्तु प्रागाहार्यत्वेन हेतुना प्राक्कल्प्यत्वेन वा प्राक्कर्म्यत्वेन वा अनुमेयं प्राकट्येन वा प्रत्यक्षमभिव्यक्तं भवति । अपि च स्मर्यते एतत् आकाशस्य आत्मनः सकाशाद् भिन्नत्वम् । तथा च 'तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (ते. २।१।१), 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वोन्द्रयाणि च । सं वायुयोतिराप:' (मु. २।११३) इत्यादयः श्रुतयः वियदश्रुतेः', 'अस्ति तु, 'गौण्यसंभवाच्छब्दाच्च' (बादरायणसूत्र २।३१-३) इत्यादिसूत्राणि तत्स्थभाष्याणि चात्र विषयेऽवलोकनीयानि ॥ आनन्दायान्तर्दृषिरित्यादिभिः सूत्रः कथमात्मानन्दोनुभवितुं लभ्यते तत्प्रतिपादयति-अन्तर्दृष्ट्या शक्त्यात्मनो ध्यानमानन्दाय भवति । यदि बहिर्लक्ष्यं विभाव्य ध्यानादयः क्रियन्ते तर्हि गुणानुपङ्गः कर्तव्यो भवति । तथा च सगुणशक्तिरुपास्या भवतीत्यर्थः । एतत्तु संक्षेपत एवोक्तं, वक्तव्यं च पूजार्च- नोपासनादिध्येतदन्यदनन्तम् । परं तदत्यन्तं गुलं गोपनीयं, योग्यगुरु- . - ·१२५ २१३०] शक्तिमत्रम् गम्यते ॥२१॥ तत्कृत्यादुपसंहारः ॥ २२ ॥ साक्षित्वे लौकिक विरुद्धम् ॥२३॥ श्रिया भिन्नत्वात् ॥२४॥ नैव किञ्चन ॥२५॥ सर्वत्वात् ॥२६॥ नन्वागमः ॥ २७ ॥ प्राकृतत्वात ॥२८॥ मौनवदुपदेशः ॥२९॥ द्विस्त्रिश्चतुर्भिः पञ्चीकरणम् ॥३०॥ सकाशादेव तदवगम्यते । कृत्स्नाच्छक्तिपूजार्चनोपासनाविस्तारादयमन्त्र सूत्रे कृतः उल्लेखः उपसंहाररूप एव । शक्त्याः साक्षित्वप्रतिपादने लौकिकं प्रमाणं विरुद्धमेव । शक्तिन साक्षी किंतु शक्त्यधिष्ठितो देवः साक्षीति लोके स्थितम् । अत्र च कारणं श्रिया नाम ऐश्वर्येण भिन्नत्वं साक्षिस्वरूपस्य । शक्तिः स्वरूपतः नैव किंचन । न किंचिन्मयी वर्तते । एकैव सा । सर्वत्यात्सर्वस्वरूपत्वात् तस्याः । ननु आगम एव तद्विषये मौलिक प्रमाणम् । प्राकृतत्वात् प्रकृतिमूल- कत्वात्तस्य। आगमशब्देनात्र पुराणा आगमग्रन्था उच्यन्ते । 'भोगमोक्षप्रतिपादक आगमः' इति वाचस्पतिमिश्राः । भोगप्रतिपादकं कर्मकाण्डं चत्वारो वेदा ब्राह्म- णानि च । मोक्षप्रतिपादकं ज्ञानकाण्डमुपनिषद्रूपम् । तयोरुभयोर्यत्र समन्वयतया प्रतिपादनं स आगमः प्रकृतेर्वेदोद्भवः प्राकृतः। शैवागमाः नारदपाञ्चरात्रं पुराणग्रन्थाश्चात्र आगमशब्देन गृह्यन्ते । आगमानामेपामुपदेशो मौनवत्कर्तव्यः। गुरुमुखादेवागमरहस्यं ज्ञातव्यं तञ्चात्यन्तं गोपनीयम् । द्विस्त्रिश्चतुर्भिः पञ्चभिः पञ्चीकरणम् । पञ्चीकरणशब्देनात्र कि विवक्षितं सूत्रकारैर्न तत्समाकलयितुं सुकरम् । वेदान्तिभिरभिप्रेतं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां महाभूतानां मिश्रणं भौति- केषु वस्तुषु दृश्यमानं पञ्चीकरणशब्दस्याभिधेयत्वेन प्रसिद्धम् । यदि तदेवा- भिप्रेतं स्यात् प्रस्तावोप्याकाशविवेचनस्यास्याध्यायस्यारम्भे वर्तते इति द्विभिः त्रिभिः चतुभिरिति क्रमेण पञ्चीकरणं नाम जगति वर्तमानानां सर्वेषां वस्तूनां पञ्चमहाभूतात्मकत्वमत्र गुरुसंप्रदायादवगतमिति सूत्रकारैः प्रतिपादितं स्यात् । तथा च कालकृते प्रकृतिक्षोभे समारब्धे प्रथमतः द्वाभ्यामाकाशवायुभ्यामेव जगदारब्धम् । तदनन्तरं वायोस्तेजसि संजाते आकाशवाय्वग्निभित्रिभिरारब्धानि सर्वाणि भौतिकान्यभूवन । एवमपामुत्पत्तेरनन्तरं चतुर्भिर्महाभूतैर्जगत् प्रारब्धं पृथिव्युत्पत्तेरनन्तरं पाश्चमहाभौतिकं सर्वमभूदित्यस्य सूत्रस्यार्थः स्यात् ।।

·अगस्यकृतं [२।३१ नियमादयो हि शुद्धः॥३१॥ प्राणात्ययपि ॥३२॥ नेय मरणम् ॥३३॥ जीवन्मुक्तेः ॥३४॥ यदेवं तत्र तत्रोक्तम् ॥३५॥ यां विना न गतिर्गम्यते ॥३६॥ यलेपान्मुह्यन्ति ॥३७॥ यत्मसादाज्जीवन्मुक्तो जीवः परं ब्रह्मैव भवति ॥ ३८॥ यस्मान्न पुनर्भवः ॥ ३९ ॥ नित्यानन्दात्मकत्वात् ॥४०॥ निर्विकारः सर्वभूतचैतन्यतामेति ॥४१॥ नित्यमुक्तः पूर्णो भवति ॥४२॥ निरालम्बत्वात् ॥४३॥ तद्भेदान्यतयाऽवाधितत्वात् ॥ ४४ ।। अतः परं 'नियमादयो हि शुद्धः' इत्यादिसूत्रेः जीवन्मुक्तिः कथं प्राप्यते कथं च ततो मुस्तो भवति तदतिलाघवेन कथयति । शुद्धः नाम देहमनःशुद्धरर्थे नियमादयो हि पालनीयाः। ते च यमनियमाः प्राणात्य- येपि न त्याज्याः । मरणं प्रकृतिः शरीरिणाम् । अतः यमनियमपूर्वकं शरीरं धारयतोन्तःकरणशुद्धिर्भवति । वासांसि जीर्णानीव देहं परित्यजतस्तस्य च न कदापि मरणमापतति जीवन्मुक्तः स भवति । अथवा माणात्ययेपि इति सूत्रं 'नेय मरणम्' इति सूत्रेण सह योजनीयम् । तथा च समुत्कान्तेष्वपि प्राणेषु न मरणं संपद्यन्ते । न जायते म्रियते इत्यादि श्रुतयोत्र प्रमाणमित्यर्थः स्यात् । तत्र तत्रा- मेषु यदृपिभिरुक्तं तनिर्धार्य स शक्तिज्ञानभाग्भवति । यां बिना नाम यस्या ज्ञानं कृपां च विना न गतिर्नाम परा शक्तिर्गम्यते । यस्या एव लेपानाम पूजा- नोपासनादिकाभावे वर्तमानेन अज्ञानलेपेन जना मोहं प्राप्नुवन्ति । यस्याश्च प्रसादाजीवन्मुक्तो भूत्वा परं ब्रह्मैव भवति । न च पुनर्जन्म प्रामोति । मुक्तौ च नित्यानन्दात्मको ब्रह्मरूपो निर्विकारः सर्वभूतचैतन्यस्वरूप एय मुवति । पुनर्जन्मराहित्येन सदा मुक्तः पूर्ण एव भवति । पूर्णत्वे हेतुनि- लम्बत्वादिति । शक्तिस्वरूपः सन् पूर्णः स न किचिदप्यालम्बते । सर्व तदात्मकमेव । अतस्तद्भेदान्यतया नाम भेदकृतसद्वितीयतया सोऽबाधितो भवति । तथा च श्रुतिवाक्यम् पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावतिष्ठते' इति ॥

·२०५७] शक्तिमत्रम् १२७ तत्तत्मकरणम् ॥४५॥ विभिन्नप्रमेयत्वात् ॥४६॥ विद्याश्च विद्याश्च प्रत्यक्षायैरुपलभ्यन्ते ॥४७॥ विलक्षणा हि प्रकृतिः ॥४८॥ पुरुपवत् ॥ ४९॥ श्रुत्यगोचरत्वात् ॥५०॥ तन्मुक्ती न वैलक्षण्यं नावलक्षण्यं तत्क्षणे ॥५१॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेभ्यः ॥५२॥ आनन्दतारतम्यं च कोशाभिमानात् ॥५३॥ भिन्नवद्य- पदेशः ॥५४॥ निस्संशयः सिद्धान्तः ॥५५ ।। सर्वदुःखोपरमः श्रेयान् मोक्षः ॥५६॥ तत्सर्व प्रकृतेरविद्याविलासात् ॥५७॥ इति श्रीमदगस्त्यमहर्पिप्रणीते शक्तिसूत्रे द्वितीयोध्यायः ॥ तत्तत्प्रकरणमित्यादिभिः सूत्रैः शक्तेरद्वितीयत्वेपि कथं जगति भेद- बुद्धिर्वतते कथं वा अविद्याविलासभूता भिन्नभिन्ना विद्या उपासनाप्रकाराश्च शास्त्रे निर्दिष्टाः समुपपयन्ते तत्कथयति । अविद्याविलासाद्धि (सू.५७) लोके प्रमेयाणां पदार्थानां विभिन्नत्वात् तन्निरूपणे कर्तव्ये बहूनि प्रकरणानि भवन्ति तत्तत्प्रकरणेपु प्रतिपादिता विद्याश्च विभिन्नाः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरुप- लभ्यन्ते । प्रकृतिर्हि स्वभावेन कार्योत्पत्तौ च नूनं विलक्षणा यथा पुरुषो नाम आत्मा । परंतु सा न श्रुतिगोचरा । न सा श्रुत्या सद्वस्तुत्वेन प्रतिपाद्यते अत एव विवेकतस्तज्ज्ञानेन तन्मुक्तो तत्क्षये नात्मनो वैलक्षण्यमवैलक्षण्यं वा।श्रुतिस्मृतिपुराणेभ्यश्च तज्ज्ञानं संपद्यते । शक्तेर्यथावज्ज्ञानात्यूर्व ज्ञानमार्गे स्थितानां जनानामानन्दे तारतम्यं नाम न्यूनाधिकता यावदन्नमयादिकोशा- नामभिमानोनुवर्तते तावत्संजायते । शक्तेरहं भिन्नोस्मीति प्रतीतिर्भवति , शक्तिस्वरूपे तज्ज्ञातसाधने नैय कोपि संशयः। मोक्षविषये सिद्धान्तस्तु सर्वदुःखोपरमो मोक्षः स्वर्गादपि श्रेयानिति । ऐहलौकिक जीवितं सुख- दुःखोपभोगादि सर्व प्रकृतेरविद्याविलासादेव ॥ ॥ इति द्वितीयोध्यायः॥

·१२८ अगस्त्यकृतं [३१ तृतीयाध्यायः प्रकृतिक्षुिधा ॥१॥ सा बन्धमोक्षयोर्हेतुः ॥२॥धर्मान्मोक्षोs- धर्मादुन्धः ॥३॥ धर्मः प्रवृत्तिनिवृत्त्योः ॥४॥ अधर्मोन्धतमसः ॥५॥ प्रकृतिबलाकैवल्यम् ॥६॥ कैंकर्यमात्मवित्त्वाय ॥७॥ उपायनकृत्त्वात्पापनिवृत्तिः ॥ ८॥ चतुःपष्टयङ्गसंमतत्वात् ॥ ९॥ गायत्र्या प्रतिज्ञा ॥ सावित्र्या मननम् ॥११॥ सरस्वत्या स्तवः . अथ तृतीयोध्यायः प्रकृतिद्विधेत्यादिभिः सूत्रैः प्रकृतिस्वरूपं विवेचयति-अत्रैव प्रस्तावे प्रकृतिर्लीलाकैवल्यम्' (सू. ६) इति प्रकृतेर्व्याख्यानं परिदृश्यते । पारमेश्वरी लीलैव केवला प्रकृतिशब्देनोच्यते नेतरत्किमपि । सा हि लीला जगद्वैचित्र्य. निर्माणकरी बन्धस्य जन्तोमोक्षस्य च द्वयोरपि हेतुभूता द्विविधा वर्ण्यते । धर्मान्मोक्षः अधर्माच्च बन्धो भवति । धर्मो द्विधा पुण्यकर्मप्रवृत्तिरूपः पापाचरणनिवृत्तिरूपश्च । अधर्मोन्धतमसकल्पः । एषा द्विविधा प्रकृतिः केवलं परमेश्वर्या लीला। तत्र प्रकृतेः संनिधौ जीव आत्मस्वरूपसाक्षात्कारार्थ किंकर- भावेन वर्तते । न तत्र तं स्पृशति पापं यतोऽसौ सर्व कर्म ईश्वरार्पणबुद्ध्या करोति । सर्वमपि तस्य कर्म चतुःपष्टयङ्गानुरोधेन वर्तते । चतुःषष्टयङ्गशब्देनात्र प्रायः चतुःषष्टितन्त्रागमग्रन्था निर्दिष्टा इति भाति । ते च वामकेश्वरतन्त्रानुरोधेन महामायातन्त्रं, त्रीणि शंबरतन्त्राणि, असिताङ्गाय भैरवाष्टकं नाम ग्रन्थाटकं,तथैव ब्राह्मीमाहेश्वरीत्यादिपरकं बहुरूपाष्टकं, यामलाष्टकं, पूर्वाग्मायादयः इत्यादयो वर्तन्ते । भास्कररायैरेतेषां ललितासहस्रनामव्याख्यायां निर्देशः कृतः । इतरैरपिं निर्दिष्टा एते ग्रन्थास्तेषां स्वरूपं तत्र तत्र द्रष्टव्यम् । ग्रन्थेष्वेतेषु व्यावहारिक्यः पारमार्थिक्यश्च विद्याः प्रतिपादिताः। तथैव ब्रह्मस्वरूपं शक्तिस्वरूपं जगतः सृष्टिस्तस्य च संहार इत्येते विषया निरूपिताः । आचारभेदात् तान्त्रिकाणां सप्त प्रकारा उपलभ्यन्ते । ते च तान्त्रिका वैदिकाचारयुक्ताः वैष्णवाचारयुक्ताः शैवाचारयुक्ताः दक्षिणाचारयुक्ताः, वामाचारयुक्ताः सिद्धान्ताचारयुक्ताः कुला. चारयुक्ताश्च । एषु ग्रन्थेषु गायत्री-सावित्री-सरस्वतीलक्ष्मीपार्वतीनामकानि ·१२९ २२१२] शक्तिसूत्रम् ॥ १२॥ लक्ष्म्या पूजा ॥१३॥ पार्वत्या परमार्थः ॥१४॥ तद्धि ह्रींकारे क्षरत्याक्षरत्वयोः योगो मुद्रा ॥१५॥ ध्यानं तर्पणम् ॥१६॥ क्षीरविप्राः ॥१७॥ धृतेन क्षत्राः ॥१८॥ गधुना विशः ॥ १९॥ मद्येन तदन्ये ॥२०॥ सर्वेपि मुमुक्षवः ॥२१॥ प्रकृति प्रत्यग् ध्यात्वा पुनःपुनर्भक्त्या क्रमेणैव विधिवदुपासते ॥२२॥ एकेन द्वाभ्यां ते विभिश्चतुभिर्मुक्ताः प्रकृतेर्भवेयुः ॥२३॥ कल्याणकृतो हि भवाद्भव उत्तमः ॥२४॥ तत्र केचन वामेन प्रकृतिं दक्षिणेन पुरुपं संधाय यजन्ति शक्तिस्वरूपाणि देवतात्वेन प्रतिज्ञामननस्तवपूजापरमार्थकृते गृहीतानि दृश्यन्ते।ह्रींकारस्तु सर्वत्र प्रधानतया निर्दिष्टस्तत्र क्षरत्वाक्षरत्वयोः कृतो योग एव मुद्रा। शक्तेानमेव वस्तुतस्तर्पणम् । द्रव्यैरेतत्कार्य चेद ब्राह्मणाः क्षीरेण देवीं तर्पयेयुः। क्षत्रियाः घृतेन, वैश्या मधुना । तदन्ये नाम त्रैवर्णिके- भ्योन्ये एव मद्येन तर्पयेयुः । मुमुक्षय एते प्रत्यक्प्रकृतेानेन भक्त्या च प्रकृतेः पञ्चाङ्गानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि विधिवदुपासते। उपासनाफलं च क्रमेण पृथिवीतत्त्वादनन्तरं जलतत्त्वात्तदनन्तरं तेजस्तत्त्वादिति क्रमेण पञ्चतत्त्वमय्याः प्रकृतेमुक्ता भवन्ति । मुक्तिश्चैषां न सपाद, किंतु क्रमेण पृथिवी- लोके वरुणलोके आदित्यलोके वायुलोके शक्तिलोके च जन्म लब्ध्वा प्रथममेकेन पृथिवीतत्त्वेन मुक्तास्तदनन्तरं पृथिव्यद्भयां तदनन्तरं पृथिव्यप्तेजोभिस्त्रिभिस्ततश्च पृथिव्यप्तेजोवायुभिश्चतुर्भिर्मुक्ताः प्रकृतेर्मुक्तप्राया एव देवीलोके तिष्ठन्ति । पूर्णमुक्तिस्तु आकाशतत्त्वान्मुक्तेरनन्तरमेव । अयं च मोक्षक्रमो 'द्विनिश्चतुभिः पञ्चीकरणम्' (अ. २ सू. ३०) इत्यत्र सूत्रे निर्दिष्टात्सृष्टिक्रमाद्विरुद्धतया व्युत्क्रमेणेति विभावनीयम् ॥ तत्र केचन वामेनेति सूत्रैर्वाममार्गतो दक्षिणमार्गप्राशस्त्यं वर्णयति- प्रकृतिपुरुषस्वरूपभेदं तथा च धर्मार्थकाममोक्षरूपं पुरुषार्थचतुष्टयं मनास विभाव्य अर्थकामसाधकत्वेन प्रकृति वामेन संधाय केचिद् यजन्ति धर्ममोक्षसाधक- त्वेन च पुरुपं दक्षिणेन मार्गेण संधाय यजन्ति । यद्यपि पुरुषार्थचतुष्टय- ९ ·अगस्त्यकृतं [२१३९ .॥२५॥ न तत्कर्म ॥२६॥ तुच्छत्वात्तमोयोग्यत्वात् ॥२७॥ दाक्षिण्यं श्रेयः ॥ २८॥ संस्कुर्यात् पञ्चधा ॥ २९॥ वायुदक्षिणो हि स्वतः शुद्धः ॥३०॥ दक्षिणेन दक्षिणो भवति ॥३१॥ मनो दक्षिणा ॥३२॥ मनसैव सर्व तरति ॥३३॥ निश्चयो दक्षिणा ॥३४॥ निश्चयेन सर्वमाप्नोति ॥३५॥ भक्तिर्दक्षिणा ॥३६॥ भक्त्या भयं तरति शोकं च ॥३७॥ दीक्षा दक्षिणा ॥ ३८॥ दीक्षया कलुपान्मुच्यते ॥ ३९॥ साधकतयैतत्कर्म भवति तथापि वाममार्गाचरणकर्म न सुकृतं भवति । तद्धि तुच्छ संसारभ्रमणफलतया मोहात्मकतया तमोयोग्यमेव नामाज्ञानान्धकार- कृततया वेदनीयमेव । दाक्षिण्यं नाम दक्षिणमार्ग एव सर्वथा श्रेयान । 'संस्कुर्यात्पञ्चधा' इत्यनेन सूत्रेण पञ्चमहाभूतप्रतिनिधिपूजाद्रव्यैः पूजार्चनो- पासनाध्यानानि स्वसामर्थ्यानुसारेण स्थूलसूक्ष्मवीजभूतैः कुर्यादिति प्रति- पाद्यते । तत्र च दक्षिणः पन्था इति दक्षिणशब्देन निरुक्तकारयास्कपद्धत्या सूचितं दक्षिणाशब्दं गृहीत्वा अर्चनोपासनविधिषु नानाविधाः प्रकल्प्या दक्षिणाः कथयति । तत्र पृथिव्यप्तेजोद्रव्यसंमोहादात्मानं विमुच्य वायुरूपदक्षिणामुपा- सनायां प्रकल्पयति । स स्वत एव शुद्धः । न तस्येतरेषां शोधकद्रव्याणां शुद्वि- साधनानो वा अपेक्षा । दक्षिणेन नाम दक्षिणनाडीपयुक्तेन वायुना स दक्षिणो नाम दक्षिणासंपन्नो भवति । यद्वा दक्षिणशब्दो लिङ्गव्यत्ययेन दक्षिणामभि- दध्यात् । मनो दक्षिणेत्यनेन भिन्नानामिन्द्रियाणां मनोभावानां वा दक्षिणारूपं प्रतिपादयति । देवतासक्तं मन एव दक्षिणात्वेन बोध्यं यतो मनसैव विशुद्वेन सर्व प्रपञ्चसागरं तरति । अथवा निश्चयो बुद्धेः शक्त्युपासनाकर्माण निश्चय एव दक्षिणा स्यात् । संशयराहित्यरूपेण निश्चयेन हि नरः सर्वमाप्तुं समर्थो भवति । अथवा भक्तिः शक्तेः पूजार्चनाविधिपरतैव दक्षिणा भवति यतो भक्त्या भयं शोकं च तरति । मनोनिश्चयभक्तिशब्दैरन यथासंख्यं मनोबुद्धी- न्द्रियाणां सुकृतकर्मणि दृढा प्रवृत्तिरभिप्रेता। एतत्सर्व दीक्षा गृहीता चेत्सुकरं भवतीति दीक्षा दक्षिणात्वेन प्रतिपाद्यते। दीक्षया हि कलुपाल्पापान्मुक्तो भवति ॥

·३४.] शक्तिसूत्रम् पादुकास्मृतिदक्षिणा ॥४०॥ पादुकास्मृतरिष्टसिद्धिर्भवति ॥४१॥ दक्षिणा ह्यन्तर्यागबहिर्यागी ॥ ४२ ॥ तदुभयस्मात् ॥ ४३ ॥ तर्पणं दक्षिणा ॥ ४४ ॥ तेन तृप्तिमुपेप्यति ॥४५॥ जपो दक्षिणा ॥ ४६ ॥ जपाद्वन्धो नश्यति ॥४७॥ अनुसंसारा- दनुसूतिः॥४८॥ अनुमंधानाजन्मान्तरभङ्गः ॥ ४९ ॥ प्रारब्धा. गामिसंचितानां प्रारब्धस्यानुभवादेव नाशः । ५०॥ स हि प्रकृतेर्विलासः ॥५१॥ अहंता प्रकृतिः ॥ ५२ ॥ प्रथमं प्रकृति मनसा विभाव्य तामपि स्वात्मनि स्वात्मानं तस्यां मिथो विलाप्य तत एकोवशिष्यते ॥ ५३ ॥ मुक्तः शुद्धः पूर्णः प्रत्यागात्मैव भवति प्रत्यगात्मैव भवति ॥ ५४॥ इति श्रीमदगस्त्यमहपिप्रणीते शक्तिसूत्रे तृतीयोध्यायः ।। दीक्षानन्तरं पूजार्चनोपासनावधिः संक्षेपतो निर्दिश्यते । तत्र परंपरया गुरुश्रेष्ठस्य पादुकास्मरणं दक्षिणा । पादुकास्मृतोर्ह इष्टसिद्धिर्भवति । तथैव अन्तर्यागबहिर्यागौ नाम मानसी पूजा बाह्यपूजा चापि दक्षिणा । उभयस्मात् बाह्याभ्यन्तरपूजाभ्यां तसिद्धिरिहासीः संपद्यते । क्रमेण तत्र दक्षिणा वर्ण्यते। बाह्यपूजायास्तर्पणं दक्षिणा यया देवता तृप्तिमुपेष्यति भक्तं च तृप्तं करिष्यति । मानसपूजाया दक्षिणातु,जपो यस्मात्संसारबन्धो विनश्यति ।अनुसंसारात्संसार. मनुसृत्य कृतात् ऐहिकफलदायकबाह्यपूजाविधेः फलमनुसृति म कर्मानुगुणं सरणं संसार इति यावत् । देव्या उपासनेन कृतादनुसंधानाजन्मान्तरभङ्गः पुनर्जन्माभावोऽ पुनरावृत्तिः।प्रारब्धकर्मणामागामिकर्मणां तथा संचितकर्मणां नाशः प्रारब्धकर्मणोनुभगादेव भवति । कर्मणामनुभवः किल प्रकृतेर्विलसनं कीडेति यावत् । प्रकृतिः खलु अहंतारूपा । अहंतायास्तन प्राधान्यात् प्राधान्येन व्यपदेशः । कथं प्रकृतविलयनं ततो मुक्तिश्च भवति तत्कथयति-प्रथम प्रकृति मनसा विभाव्य बुद्धौ सम्यगाकलव्य ततस्तांस्वात्मनि विलाप्य स्वात्मानं च तस्यां विलाप्य मिथो विलयनादेकोऽवशिष्यते । सोवशिष्टः शक्तिरेव मुक्तः शुद्धः पूर्णः प्रत्यगात्मेत्यभिधीयमानो भवति । प्रत्यगात्मैव भवति प्रत्यगात्मैव मवतीति विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तेर्निदर्शिका ॥ ॥ इति तृतीयोध्यायः ॥

·१३२ अगस्त्यकृतं चतुर्थोध्यायः॥ तस्यायं दीक्षाक्रमः ॥१॥ यश्च दीक्षापरः ॥२॥ मनूपदेष्टारं गुरुमीशं मनुते ॥ ३॥ गुरुरेव सर्वदेवात्मा ॥४॥ गुरुशासनं वेदशासनम् ॥५॥ गुरुचरणतीर्थं गङ्गा ॥६॥ गुरुपादजपांसुर्भस्म ॥ ७॥ गुरुपूजा सर्वदेवपूजा ॥८॥गुरुस्मरणं सर्वदेवस्मरणम् ॥९॥ गुरुरात्मवतां शास्ता॥१०॥ गुरुदर्शनं सर्वदेवदर्शनम् ।। ११ ।। तारकम् ।।१२।। संसारोत्तारकम् ।। १३ ।। गुरुतोपण सर्वदेवतोपणम् ॥ १४ ॥ मुद्रा पुनरुत्पत्तिमुद्रा ॥ १५॥ लक्ष्यं स्वात्मनि ॥१६॥ शिरो गुरुपादे ॥ १७॥ श्रोत्रं गुरुवाक्ये ॥ १८॥ चक्षुर्गुरुसाक्षात्कारे ॥ १९॥ वाक् पश्चदश्याम् ॥२०॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः तस्यायं वीक्षाकम इत्यध्यायादिभूतेनानेन सूत्रेण दीक्षाविवेचनरूपोस्या- ध्यायस्य विषय उपक्रम्यते । यश्च दीक्षापरः स मनूपदेष्टारं नाम मन्त्रोपदेष्टारं गुरुमीशतया मन्यते । कथमिति चेदुच्यते-गुरुः किल सर्वेषां देवानामात्मा। गुरुशासनं वेदशासनम् । तत्सारभूतत्वात् गुरुचरणतीर्थोदकं किल गनेव । गुरुपादजपांसुर्नाम गुरुपादस्थिता रजःकणा भस्मैव । कदाचिद् गुरुपाद- पङ्कजपांसुरिति पाठः स्यात् । गुरुपूजा सर्वदेवपूजा। गुरुस्मरणं सर्वदेव- स्मरणम् । गुरुरात्मवतां निगृहीतेन्द्रियमनोबुद्धीनां साधकानां शास्ता अनुशासकः। गुरुदर्शनं सर्वदेवदर्शनम् । इदं गुरुदर्शनं तारकं नाम संसारो- त्तारकम् । तारकशब्दोत्र तायिशब्दपर्यायः । गुरुतोपणं सर्वदेवतोपणम् । गुरुस्तुष्टः सम्यक्स्यात्तर्हि सर्वे देवास्तुष्टाः सन्तीति भावयेत् । गुरूपदेशानुरोधेन कृता मुद्रा ननु पुनर्जन्मने कृता मुद्रा नाम निरोधचिह्न भवति । न स पुनरा- वर्तते। गुरोरीतस्य मन्त्रस्य जपे स्वात्मनि लक्ष्यम् । स्वात्मान मनसि ध्यात्वा जपः कर्तव्य इति भावः । गुरुपादे शिरोवनमनं कार्यम् । गुरुवाक्ये श्रोत्रं प्रवर्तयेत् । तथा गुरुसाक्षात्कारे चक्षुः प्रवर्तयेत् । पञ्चदश्यां नाम (ओं) कएईलह्रीं हसकहलह्रीं सकलह्रीं इति पञ्चदशाक्षरे मनो वाचं ।

·४॥३८] शक्तिसूत्रम् १३३ चित्तं बीजे ॥२१॥ करस्तपणे ॥ २२ ॥ कायः श्रीपादुकाने ॥२३॥ यद्भावनोपनिपदि ॥ २४ ॥ शरीरं श्रीचक्रम् ॥ २५ ॥ शम्भुरात्मा ॥ २६ ॥ मनः प्रकृतिः ॥ २७ ॥ बुद्धिविद्या ॥२८॥ इच्छा लक्ष्मीः ॥ २९ ॥ जाठरोनिविष्णुः ॥३०॥ चौर्दिकं कर्म ॥ ३१ ॥ यावज्जीवमुपासनम् ॥ ३२ ॥ सद्भिः सङ्गः ॥ ३३ ॥ स्त्रीसामान्ये मातृभावः ॥ ३४ ॥ जायां विना सर्वदा शान्तिः ॥ ३५॥ अलंकारस्तोपाय ॥ ३६॥ धोतं च सितं चैलम् ॥ ३७॥ सुमगन्धताम्बूलानि नित्यं सेव्यानि ॥ ३८॥ निध्यात् । एतस्य मन्त्रस्य बीजे चित्तं समादधीत । करं तर्पणे नियुञ्जीत कायं च श्रीदेवीपादुकार्चने । एतत्सर्व यत्रोच्यते तद् भावनोपनिषदि सम्य- पठितम् । शरीरं श्रीचक्रम् । तथा च तत्रोक्तम्-30 श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्तिः । तेन नवरन्ध्ररूपो देहः । नवशक्तिरूपं श्रीचक्रम् । वाराही पितृरूपा । कुरुकुल्ला बलिदेवता माता । पुरुषार्थाः सागराः । देहो नवरत्नद्वीपः। आधार- नबमुद्राः शक्तयः। क्रियाशाति: पीठम् । कुण्डलिनी ज्ञानशक्तिहम् । इच्छाशक्तिर्महात्रिपुरसुन्दरी । ज्ञाता होता। ज्ञानमग्निः । ज्ञेयं हविः । ज्ञातृ- ज्ञानशेयानामभेदभावनं श्रीचक्रपूजनम् ।...... एव मुहूर्तत्रयं भावनापरो जीव- न्मुक्तो भवति । तस्य देवतात्मैक्यासद्विः। चिन्तितकार्याण्ययत्नेनैव सिध्यन्ति। स एव शिवयोगीति कथ्यते । कादिहादिमतोक्तेन भावना प्रतिपादिता । जीवन्मुक्तो भवति य एवं वेदेति ॥ शम्भुरात्मेत्यादिसूत्रैः कथंरूपा भिन्नभिन्नदेवतानां भावना कार्या देहा- वयवेषु कथं च वर्तितव्यं तत्कथ्यते । मनः प्रकृतिरिति भावयेत् । बुद्धिर्विद्या- शक्तिरिति भावयेत् । इच्छा लक्ष्मीदेवतेति भावयेत् । जाठरोग्निर्विष्णुरिति भावयेत् । वैदिकमेव कर्म कार्यम् । यावज्जीवं शक्तेरुपासनं कार्यम् । सद्भिरेव सङ्गः कार्यों नासद्भिः । स्त्रीसामान्ये नाम सर्वासु स्त्रीषु मातृभावेन वर्तितव्यम् । जायां विना सर्वदा सर्वकालं शान्तिः कार्या । नान्यासु कासुचित्स्त्रीषु दृष्टासु कामवासनया मनःक्षोभो भवेदिति शान्तो दान्तः श्रियमुपासीत । आत्मन- स्तोपायैव अलङ्कारान् धारयेत् । मनःप्रसन्नताये शुचिर्भूत्वा धौत सितं चैलं वस्त्रं धारयेत् । कुसुमगन्धताम्बुलानि मनःप्रसन्नतार्थ नित्यं सेव्यानि । भुवो- ·, अगस्त्यकृतं [ કા. भ्रुवोर्मध्ये श्रीपादुकार्चनप्रसादः ॥३९॥ संमोदं वा ॥ ४० ॥ मन्वभिमन्त्रितानि सेव्यानि ॥४१ ।। सर्वं जगत् प्रकृतिमयम् ॥४२॥ एप ब्राह्मणविकारः ॥४३॥ सर्वं खल्विदं ब्रह्म ॥४४॥ नैव नानास्ति किंचन ॥४५॥ अहमिति भावयेत् ॥ ४६॥ अष्टाङ्गन्योगैरिष्टार्थसिद्धिः ।। ४७॥ संसार्यप्यसंसारी ॥४८॥ कुर्वन् कर्माणि न लिप्यते ॥ ४९ ॥ चित्तैकाग्रचं सर्वत्र साधनम् ॥५०॥ सर्वार्थसिद्धयो हि तेन ॥५१॥ एपा हि शाक्ता दीक्षा ॥ ५२ ॥ नित्यकर्माविरोधेन ॥५३॥ मध्ये ललटस्याधोभागे श्रीपादुर्काचनप्रसादः कुड्डुमादिरूपो धारणीयः। संमोदं वा धारणीयम् । मन्वाभिमन्त्रितानि नाम मन्त्रैः परिपूतान्येव सेव्यानि सर्ववस्तूनि ॥ सर्व जगत् प्रकृतिमयं वर्तते । ब्रह्मणश्च सर्व एप विकारः । सर्व खल्विदं ब्रह्म। अहं ब्रह्मास्मि । इत्येषा भावना स्थिरीकर्तव्योति संक्षेपतः प्रतिपाद्य शाक्तया दीक्षया दीक्षितस्य अष्टाङ्गयोगसाध्यदीक्षाफलं विवेचयति-सर्व खल्विदं ब्रह्म।नव नानास्ति किंचन । तथा चोक्तम्-'सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा. ३३१४।१)नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । (बृ.४।४।१९) एकमेवाद्वितीयम् '(छा. ६।२।१) अहमिति सर्वभावयेत् । सर्वत्र आत्मरूपोहमस्मि इति भावनां विदध्यात् । अष्टाङ्गयोगैरिष्टार्थसिद्धिः । अष्टागयोगपरेणैव दीक्षितेन वर्तितव्यम् । तत्र कौलमतानुसारिभिर्यमनियमाः सर्वदा पालनीयाः। मिश्रमतानुयायिभिर्यमनियमासनादीनि षड् योगाङ्गानि आचरितव्यानि । सामयिकमतानुयायिभिरष्टागयोग आचरितव्य इति विवेकः । संसार्यपि अष्टाङ्गयोगपरो नरोऽसंसार्येव । कथमिति चेदुच्यते स हि वेद. विहितानि कर्माणि कुर्वन्न लिप्यते । चित्तैकाग्रता हि प्रधानं साधनं सर्वत्र । यतस्तेन साधनेन विना न कदापि सर्वार्थसिद्धिलाभः॥ एपा हि शाक्ता दीक्षेत्यादिभिः सूत्रैदीक्षितः कथं वर्तेतेति निरूप्य वामदक्षिणमार्गयोस्तारतम्यमुक्त्वा दक्षिण एव मार्गः संसारसागरोत्तारणे स्वीकार्य इति स्वसिद्धान्तं द्रढयति-एपा हि वर्णिता शाक्ता दीक्षा । अनया सह श्रुतिस्मृतिविहितनित्यकर्मणां न कोपि विरोधः । तथा च न कदापि अभक्ष्याणि ·४।५४] शक्तिसूत्रम् १३५ नाभक्ष्याणि भक्षयेत् ॥ ५४ ॥न नीचैः सह वसेत् ॥ ५५॥ न निर्पिद्धं निपेवेत ॥ ५६ ॥ यद् गायत्री माता ॥ ५७ ॥ सर्वत्र वेदः प्रमाणम् ॥ ५८॥ धर्मो हि वर्णाश्रमोचितः ॥ ५९ ॥ दीक्षाभङ्गे पापीयान् भवति ॥ ६०॥ पतत्येव चिरं निरये ॥६१ ॥ विधिवद् दीक्षित उभयत्र नित्यं सुखमश्नुते ॥६२॥ एप दक्षिणः पन्थाः ॥ ६३ ॥ ब्राह्मणादीनां त्रयाणां तारतम्योचितः॥६४ ॥ शूद्रपापण्डप्रभृतीनां वामः पन्थाः ॥६५॥ तत्र महिमा गरीयान कली प्रकृतिप्रसादतः ॥६६॥ पुरुप विन्देत् ॥ ६७ ॥ नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥६८॥ इतिश्रीमदगस्त्यमहर्षिणीते शक्तिसूत्रे चतुर्थोध्यायः ।। भक्षयेत् । तया च नीचैः सह न कदापि वासं कुर्वीत। निषिद्धाचरणं न कदापि निपेवेत । सर्वदा गायत्रीमन्त्री मातृतया भावनीयः। सर्वथा सर्वत्र वेद एव प्रमाणम्। नान्यदनुमानादिगम्यम् । वर्णाश्रमधर्माः सर्वदा पाल- नीयाः। दीक्षाया भने पापीयान् भवति नरः । न केवलं पापीयान्भवति किंतु चिरं निरये नाम नरकलोके पतति । विधिवद् दीक्षितो दीक्षानियमपालनेन विधिमनुसृत्य पूजोपासनादि कुर्वाण उभयत्र इह परत्र च नित्यं सुखमश्नुते । एप वर्णित: सर्वो दक्षिणः पन्थाः । ब्राह्मणादीनां त्रयाणां पूजार्चनादि. द्रव्यविषये तारतम्येनोपलक्षित एप दक्षिणो मार्गो विहितः । शत्रुपाषण्ड- प्रभृतीनां वामो मार्गः । वामे मार्गे प्रकृत्याराधनतः कलियुगेस्मिन्गरीयान्म- हिमा क्षुद्रलौकिकसिद्धिसंपत्तिरूपः । तथापि दक्षिण एव मार्गः स्वीकार्यः । तेनैव पुरुपं विन्देत् । नान्यः पन्था विद्यते अयनाय । दक्षिणेन मार्गेण विना न कोपि ऋजुरन्यः पन्था मोक्षगमनाय विद्यते । उक्तमेतच्छ्वेताश्वतरोपनिषदि 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वा अति- मृत्युमति नान्यः पन्था विद्यते अयनाय' (श्वे. ३१८) इति शम् ॥ ॥ इति चतुर्थोध्यायः ॥ इति श्रीमद्विवन्मुकुटरत्नभास्करशास्त्र्यन्तेवासिसकलविद्यापारंगत- रामशास्त्रिच्छात्रवर्यमहामहोपाध्यायवासुदेवशास्त्रिसूनना महामहोपाध्याय- काशिनाथशास्त्रिणा विरचिता श्रीमदगस्त्यमहर्पिप्रणीतस्य शक्तिसूत्रस्य- लघुवृत्तिः समाप्तिमगमत् ।।

·Amendments made in the text of the manuscript
Original reading Amendment made
अ. १ सू. ५४ पुष्करवर्णतत्त्वत् पुष्करपर्णतलवत्
अ. १सू. ७८ तथागात्तयागः
तद्यागात्तद्योगः
अ. २ सू. १५ प्रागाहार्यप्रात्कल्प्यप्राफर्मः प्रागाहार्यप्राकल्प्यप्राकम्यप्रास्ट्यादिभिः
प्राकट्यादिभिः
अ. २ सू ४३ तद्भेदान्यतमायाधितत्वात् तद्भेदान्यतयाऽबाधित्वात्
आनन्दतारतम्याश्च आनन्दतारतम्यं च
अ. ३ सू. ८ उपानकृत्वात्
उपायनकृत्त्वात्
२२ विधिवदुपासन्ते विधिवदुपासते
अनुसंसारानुसूतिः अनुसंसारादनुसूतिः
प्रथम प्रकृतिमस प्रथम प्रकृति मनसा विभाव्य तामपि
विभाव्योतामपि
अ. ४ सू. ६२
दीक्षितो उभयत्न
दीक्षित उभयत्र
""
"
४८
"
"
N. B.-Scribal errors and evident mistakes are all
corrected. They are not noticed as amendments.
VIDYA
BHARAT
RATIYA
(M
43

·-२२४१६] शाक्तदर्शनन् सा कार्यशक्तिः ॥१२॥ कारणं भुवनसुन्दरी परा शक्तिरिति ॥१३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः कालः कारणम् ॥१॥ स साक्षी ॥२॥ तदधीना माया ॥३॥ निमित्तं कालः॥४॥ मायोपादानम् ॥५॥ कालाधीनं जगत् ॥६॥ कालो गरीयान् ॥७॥ नियामकः ॥ ८॥ काल एवेश्वर इति याज्ञवल्क्यः ॥९॥ न कालः कारणम् ॥१०॥ चिन्मायायोगः कालः ॥११॥ अतः कालकारणं माया ॥१२॥ मायागतं ब्रह्म शक्तिः ॥१३॥ कालद्वारा शक्तिः ॥१४॥ न स्वतन्त्रः कालः ॥१५॥ शक्तिः स्वतन्वेति हयग्रीवः ॥ १६ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ द्वितीयाध्यायः समाप्तः॥ (शिव. १६)। शिवशक्तिस्तु कार्यशक्ति. कारणशक्ति वनसुन्दर्येव ॥ इति गौतममतनिरासो नाम दशम प्रकरणम् ॥ अथ कालकारणत्वबादिनो याज्ञवल्क्यस्य मतं निरूप्यते 'कालः कारणम्' इत्यादिना । याज्ञवल्क्यमते काल एव सर्वेषां मूलकारणम् । स एव च साक्षिरूपेण तिष्ठति। प्रपञ्चोपादानभूताया मायायाः प्रपञ्चकार्य स निमित्तकारणं भवति । कालः सर्वेषां श्रेष्ठः सर्वेषां च नियामकः । इति याज्ञवल्क्यमतनिरूपणं नामेकादशं प्रकरणम् ।। अथ याज्ञवल्क्यमतं निराक्रियते-'न कालः कारणमित्यादिना।कालो न कदापि स्वतन्त्रः । चिन्मायायोग एव कालशब्देनोच्यते। तथाचमायैव कालस्य कारणम् । शक्तिश्च मायागत ब्रह्म। शक्तिः कालद्वारा प्रवर्तते। अत एव न कालस्य स्वातन्त्र्येण कारणत्वम् ।। इति याज्ञवल्क्यमतनिरासो नाम द्वादशं प्रकरणम् ॥ द्वितीयाध्यायः समाप्तः ·हयग्रीवकृतं • . [२११- अथ तृतीयोध्यायः। मायोपहितः साक्षी ॥१॥ स वै गणेशः ॥२॥ तद्धीना माया ॥३॥ कालश्च ॥४॥ मायागततदाभास ईश्वरः ॥५॥ अविद्यागतो जीवः ॥६॥ गुणकालमायाः पञ्च देवाः ॥७॥ 'गुणास्त्रयः ॥८॥ माया शक्तिः ॥९॥ कालः पुरुषः ॥१०॥ ‘पञ्चजनको गणेशः ॥११॥ स एव कारणम् ॥१२॥ कार्यमयाः पञ्च ॥१३॥ कार्य स्वेच्छया च ॥१४॥ न गुणैः ॥१५॥ न मायया ॥१६॥ न कालेन ॥१७॥ न कारणं शक्तिः ॥१८॥ कारणं गणेश एवेति ॥१९॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ अथ द्वितीयः पादः गणेशशब्दवाच्यो गजवदनाद्यवयवयुतो गणपतिः ॥१॥ लक्ष्यः साक्षी ॥२॥ शक्तिशब्दवाच्या भुवनेश्वरी ॥३॥ अथ तृतीयोध्यायः। अथ गणेशजगत्कारणत्वं पूर्वपक्षरूपेण प्रतिपाद्यते--मायोपहितः साक्षी वै गणेशः इत्यादिना। अस्मिन्मते मायोपहितः साक्षी गणेशः मूलकारणं, मायाकालौ तदधीनो, मायागतस्तदाभास एवेश्वरो जीवस्तु अविद्यागतस्तदाभास -इति प्रतिपाद्यते। गुणकालमाया इति। सत्त्वरजस्तमोरूपाणां त्रयाणां गुणानां शक्तिशब्दप्रतिपाद्यमायायाः पुरुषशब्दप्रतिपाद्यकालस्य च गणेश एवोत्पादकः स एवातः सर्वेषामादिकारणं, स च स्वेच्छया स्वातन्त्र्येण सर्व कार्यजातं प्रवर्तयति ॥ इति गणेशजगत्कारणत्वनिरूपणं नाम त्रयोदशं प्रकरणम् ॥ गणेशजगत्कारणत्वं निराकरोति-गणेशशब्दवाच्य इत्यादिना । गज- वदनादियुतो गणपतिर्गणेशशब्दस्य वाच्यार्थः । लक्ष्यार्थत्वेन गणेशशब्दः साक्षिणं प्रतिपादयति । अतो गणेशः साक्षी। शक्तिशब्दस्य वाच्यार्थरूपा भुवनेश्वरी । लक्ष्यार्थतया भुवनेश्वर्या अपि साक्षित्वम् । गणेशो भुवनेश्वरी चोभावपि साक्षिणी ·-३२३३१३]. शाक्तदर्शनम् लक्ष्यः साक्षी ॥४॥ शक्तिर्मायामयत्वात् स्वेच्छया साकारं सिध्येत् ॥ ५॥ साक्षिणोर्मायायामेव भेदः कार्ये ॥ ६ ॥ कार्यमूर्ति- मायास्वीकृतदेहपुत्रत्वात् शक्तिपुत्रः ॥७॥न कारणत्वं कार्यस्य ॥८॥ अतः कारणं शक्तिरेखेति हयग्रीवः ॥९॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ अथ तृतीयः पादः। न केवलं शक्तिः कारणम् ॥१॥ मायोपहितः पारमार्थेशः ॥२॥ मायाशबलो व्यावहारिकः ॥३॥ साभासा मायाशक्तिः॥४॥ मायासाक्षियोगः कालः ॥५॥ पारमार्थो गणेशः ॥६॥ शक्तिकालेशगणपतिसमवायो जगत्कारणेशः ॥७॥ न पारमार्थो गणपतिः केवलं जगत्कर्ता ॥८॥न कालः ॥९॥ न शक्तिः ॥१०॥ न व्यावहारिकः ॥११॥ कारणे चैकत्वे कार्ये पडूभेदात् ॥ १२॥ गणपतिसूर्यब्रह्मविष्णुरुद्रशक्तिरिति ॥१३॥ कारणरूपतया नैव भिन्नौ । मायारूपकार्ये वर्तमानयोस्तयोर्भेदः । कार्यमूर्तिर्गणेशो मायया देहस्वीकाराच्छक्तिपुत्र इति कथ्यते। वस्तुतो न तस्य कारणत्वम् । सर्वकारणत्वं शक्तेरेवेति सूत्रोपदेष्टा हयग्रीवः ॥ इति गणेशजगत्कारणत्वनिरासो नाम चतुर्दशं प्रकरणम् ॥ अथ स्वायंभुवमतं प्रतिपादयति-न केवलं शक्तिः कारणमित्यादिना। स्वायंभुवमते न शक्तिरेव कारणम् । गणपतिसूर्यब्रह्मविष्णुरुद्रशक्तिरूपाणि षट् कार्योत्पादने कारणानि। पारमार्थो गणेशः पञ्चधात्मानं कृत्वा स्वयं च षष्ठो भूत्वा स्वशक्तिं व्यापार्य करणत्वेन च शक्तिकालेशान गृहीत्वा गणपतिसूर्य- ब्रह्मविष्णुरुद्रशक्तिरूपद्वारषटकेन सृष्टिं निर्ममे । मायोपहित इति । मायोपाधिको ·- १२ हयग्रीवकृतं [३३१४- स्वशक्तिं पद्वारा ॥१४॥ हिरण्यगर्भो विधिरेव ॥१५॥ पञ्च स्वेच्छया च ॥१६॥ जगत्कर्तेश्वरः पञ्चधा तिधतीति स्वाय- भुवः ॥१७॥ इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ अथ चतुर्थः पादः। ईश्वरबिधा ।।१।। कार्यकारणपारमार्थभेदात् ॥२॥ कार्य हिरण्यगर्भः ॥३॥ शिवविष्णुशक्तिसूर्याः कारणम् ॥४॥ गणेशः पारमार्थः ॥५॥ नाभ्यन्तं स्थूलप्रपञ्चः ॥६॥ हृदन्तं सूक्ष्मम् ॥ ७॥ कण्ठान्तं कारणम् ॥ ८॥ तदूर्ध्वं तुरीयम् ॥९॥ कारणेशस्य वामाझं शक्तिः ॥१०॥ कालो दक्षिणम् ॥ ११ ॥ नाभ्यन्तं ब्रह्मा ॥१२॥ मुखं विष्णुः ॥१३॥ नेत्रं रुद्रः ॥१४॥ गणपतिः पारमार्थेशः। मायया शबलो व्यावहारिकः। मायारहितश्च पारमार्थो नाम पर तत्त्वम् ॥ इति स्वायंभुवमतनिरूपणं नाम पञ्चदशं प्रकरणम् ॥ पारमार्थगणेशस्वरूपं निरूपयति-ईश्वरस्त्रिधेति । गणेशः परतत्त्वस्वरूपः जगद्रूपकार्यतया वर्तमानो हिरण्यगर्भ इति वपर्यते । कारणत्वेन वर्तमानः शिवविष्णुशक्तिसूर्यात्मकचतुष्प्रकारो भवति। मूर्ति दधानस्य तस्य नाभिपर्यन्तं वर्तमानो देहदेशः स्थूलप्रपञ्चत्वेन वर्ण्यते। नाभितो हृदयपर्यन्तं सूक्ष्मप्रपञ्चः । तदनन्तरं कण्ठान्तं कारणरूपप्रपञ्चः। तदूर्ध्व तुरीयमात्मस्वरूपम् । इत्येवं ब्रह्माण्डविस्तारस्य गणेशदेहत्वेन कल्पनां कृत्वा तस्य वामाङ्गे शक्तिकल्पना क्रियते दक्षिणाङ्गे च कालः कल्प्यते। एवं निखिलप्रपञ्चस्वरूपं गणपति देहं प्रकल्ल्य तदधिष्ठातृदेवताः कल्पयति-नाभ्यन्तं ब्रह्मेति। एवं चतुर्णा देवानामधिष्ठानं ·-३४२२] शाक्तदर्शनम् तदूर्ध्वं गणेशः ॥१५॥ एवं कारणे ॥१६॥ कार्य भिन्नत्वे च पडात्मक ईश्वर एव जगत्कर्तेति बादरिः ॥१७॥ साक्ष्यादिकारणं ब्रह्मनिष्ठा शक्तिरेव ॥१८॥ कारणेशजननी ॥१९॥ ईशनिष्ठा व्यक्तकारणम् ॥२०॥ अव्यक्तस्य ब्रह्मनिष्ठा ॥ २१ ॥ शक्तिरेव सर्वकारणमिति हयग्रीवः ॥२२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने तृतीयाध्यायस्य तुरीयः पादः ॥ तृतीयाध्यायः समाप्तः॥ कारणरूपदेहे। कार्यदेहस्तु स्थूलप्रपञ्चसूक्ष्मप्रपञ्चकारणतुरीयशक्तिकालरूपत्वेन पडात्मक ईश्वरस्वरूपो जगतः कर्तेति बादरिमतम् ॥ इति वादरिमतनिरूपणं नाम षोडशं प्रकरणम् ॥ एवं बादरेराचार्यस्य मतं स्वायंभुवमतस्य सदृशमपीषद्भिन्नं प्रदर्य द्वयोरपि निरासं करोति सूत्रकार:--साक्ष्यादिकारणमित्यादिना । ब्रह्मनिष्ठा शक्तिरेव वस्तुतः साक्षी आदिकारणं च । वृथैव गणेशकल्पनाप्रयासः । एपा शक्तिरेव कारणेशस्य जननी। एतस्मिन्कारणेंशे स्थिता शक्तिरेव व्यक्तस्य जगतः कारणम् । अव्यक्तस्य सूक्ष्मस्य जगतः कारणं तु ब्रह्मनिष्ठा शक्तिः । एवं सर्वस्य प्रपञ्चस्य शक्तिरेव कारणमिति नैव युक्ता पारमार्थगणेशकल्पना न वा गणेशदेहरूपब्रह्माण्डकल्पना॥ इति स्वायंभुवबादरिमतनिरासो नाम सप्तदशं प्रकरणम् । तृतीयोध्यायः समाप्तः ॥

·१४ हयग्रीवकृतं [४११- अथ चतुर्थाध्यायः। कारणं शक्तिः ॥१॥ भुवनेश्वरी ॥२॥ व्यक्ताऽव्यक्ता ॥३॥ अन्यस्ता कारणात्मिका ॥४॥ भक्तच्छोपात्तदेहा व्यक्ता ॥५॥ त्रयः कार्यमूर्तयः ॥६॥ स्रष्टा ब्रह्मा ॥७॥ पालको विष्णुः ॥८॥ रुद्रो हर्ता ॥९॥ कर्मवध्यो लिङ्गन्देहः ॥१०॥ अज्ञानमय कारणम् ॥११॥ अज्ञानेन कर्मवध्यो जीवः कालात्मकं चक्र युज्जति ॥ १२॥ ज्ञानेनाज्ञाननाशः ॥१३॥ न कर्मणा ॥१४॥ नोपासनेन ॥१५॥ मलमोचने निकामकर्म ॥ १६ ॥ विक्षेपमुपा-- सनम् ॥ १७ ॥ अज्ञानरूपावरणमोचने ज्ञानमेव ॥१८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने तुरीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ चतुर्थोध्यायः। प्रथमाद्वतीयतृतीयाध्यायेषु पराशरगीतमयाज्ञवल्क्यादीनां मतानि निरस्या- धुना संक्षेपतः स्वमतमाचष्टे-कारणं शक्तिरिति । भुवनेश्वरीनाम्नी शक्तिरेव सर्व-- प्रपञ्चस्यादिकारणम् । तस्या हे स्वरूपे । कारणात्मकमव्यक्तस्वरूपम् । भक्तेन्छा- नुसारतो गृहीतं व्यक्तस्वरूपम् । ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपास्तस्याः कार्यमूर्तयः । अज्ञाना- वृतः कर्मवद्धो जीव: कालचके युज्यते। ज्ञानेनैव च कर्मणो नाशः। विक्षेपमुपासन- मिति। न कर्मणा न वोपासनेन अज्ञाननाशः। निष्कामकर्मणा केवले मलनाशः स्यात्। केवलोपासनमपि न ज्ञानहेतुः प्रत्युत तेन चित्तविक्षेपोपि कदाचिद्भवेत् । विक्षे-- पस्य स्वरूपं "व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वा- नवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेन्तरायाः (पात यो.सू. ११३०) इत्येतस्मिन्पातञ्जल- योगसूत्रे प्रतिपादितम् । तवैव च दुःखदौमनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः कथिताः। विक्षेपमुपासनमिति पाठो भ्रष्ट इति शक्यते वक्तुम् । तत्स्थाने विक्षेपमोचने उपासनमिति मूलपाठः स्यात् । तथा सत्येवास्याध्यायस्य तृतीयपादे 'उपासनं विक्षेपशान्त्यै' इति पठितं नवमं सूत्रं सुसंगतं स्यात् ।। इति व्यक्ताव्यक्तस्वरूपशक्तिनिरूपणं नामाष्टादशं प्रकरणम् ॥

·-४३२३] शाक्तदर्शनम् अथ द्वितीयः पादः प्रमाणं वेदाश्च ॥१॥ स्मृत्यादयोपि ॥२॥ कर्म विधा ॥३॥ नश्येत् संचितं ज्ञानेन ॥४॥ नागामिनि संबन्धः ॥५॥ प्रारब्धं भोगेन ॥६॥ निपिद्धविहितभेदात् ॥७॥ नित्यनैमित्तिककाम्य- प्रायश्चित्तानि विहितानि ॥८॥ नित्यं न काम्यफलदम् ॥९॥ अकारणात् पातं च ॥१०॥ नित्यवन्निमित्तेपु नैमित्तिकम् ॥११॥ कामाप्त्यै काम्यम् ॥१२॥ प्रायश्चित्तं पापनाशाय ॥१३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने तुरीयाध्यायस्य द्वित्तीयः पादः । अथ तृतीयः पादः न कदापि निपिद्धम् ॥१॥ मलनाशाय कर्म न काम्यम् ॥२॥ प्रायश्चित्तं द्विधा ॥३॥ उद्दिष्टपापनाशकम- अथ प्रमाणभूतवेदस्मृतिप्रतिपादितकर्मभेदान् विवेचयति-प्रमाणं वेदाश्चेति । प्रतिपाद्यशाक्तदर्शनविषये वेदस्मृत्यादयः प्रमाणम् । कर्मणो भेदान दर्शयति-कर्म विधेति।संचितमागामि प्रारब्धं चेति त्रिविधं कम। तत्र ज्ञानेन न केवलं संचितकर्मणो विनाशः, किंतु आगामिकर्मणोपि नोत्पत्तिः । प्रारब्धस्य तु भोगेन नाशः। अन्येन प्रकारेण कर्मभेदं दर्शयति-निषिद्धविहितभेदादिति। विहितकर्मणोभेदान दर्शयति। -नित्येति । नित्यस्य कर्मणो न किचिदपि फलम् । केवलं तस्याकरणे प्रत्यवायः। अकारणात्पातं चेति भ्रष्टः पाठो दृश्यते। अकारणान्नाम अकरणात् पातं नाम पातः भवेदित्यर्थन अकारणात्पातं चेति पाठो व्याख्यायेत । पातमिति सामान्ये नपुंसकम् । नित्यवदिति । निमित्तेषु क्रियमाण निमित्तकर्म नित्यवन्न फलहेतुः । किं तु तेन प्रत्यवायराहित्यम् । कामाप्त्यै काम्यमिति । ईप्सितकामप्रात्यर्थ काम्यं कर्मापि कर्तव्यमेव । तथैव पापनाशाय प्रायश्चित्तमपि कर्म कर्तव्यम् । एतेन विहितानि चतुर्विधान्यपि कर्माणि कर्तव्यानि, न तेषां त्याग: कार्य इति सूचितम् । ज्ञानानन्तरं तु तस्य स्वभावत एव च्युतिर्भवेदित्यग्रे (४।३।२) वक्ष्यते । न कदापीति। निषिद्ध कर्म न कदापि कर्तव्यम् । मलनाशायोति । मल- नाशायेत्यस्यानन्तरं निष्काम कर्मेत्यध्याहार्यम् । अथवा मलनाशाय कर्म न काम्यमित्येकमेव सूत्रं प्रकल्पयितुं शक्यम् । द्विधेति साधारणासाधारणेति द्विविध प्रायश्चित्तम् ॥ इति कर्मनिरूपणं नामकोनविशं प्रकरणम् ।।

·हयग्रीवकृतं [४३३४-- साधारणम् ॥४॥ सर्वपापघ्नं साधारणम् ॥ ५॥ काण्डत्रययुता वेदाः ॥६॥ कर्मकाण्डं मलनाशाय ॥७॥ उपासनं विक्षेप- शान्त्यै ॥ ८॥ ज्ञानमावरणनाशाय ॥९॥ विवर्णिनो वेदाधि- कारिणः ॥१०॥ न शूद्रो घेदाधिकारी ॥११॥ न स्वयंस्मृत्यादीन् पठेत् ॥१२॥ श्रवणं द्विजेभ्यः ॥१३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने तुरीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पादः न स्वयं त्यजेत कर्म ॥१॥ ज्ञानारुढे च्युति स्वयमेव ॥२॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु वर्णधर्माः ॥३॥ श्रुत्यागमपुराणेषु मतधर्माः ॥४॥ सामान्यः सर्वेषु ॥ ५॥ नित्ये नित्यम् ॥६॥ निमित्ते नैमित्ति- कम् ॥ ७ ॥ अवणादीनि सर्वदा ॥८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने तुरीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥ - अधुना कर्मसंबद्धं वेदकर्मकाण्डं विविच्यते--काण्डत्रययुता वेदा इति। कर्मोपासनाज्ञाननामकानि त्रीणि वेदकाण्डानि । तेषां कर्मनाशार्थ ज्ञानावाप्त्यर्थं चोपयुक्ततां दर्शयति-कर्मकाण्ड मलनाशायेति । मलनाशः कर्मकाण्डेन । चित्तविक्षेपशमनमुपासनाकाण्डेन ज्ञानकाण्डेन चाविद्याऽऽवरणनाशः । वेदाधि- कारित्वं प्रदर्यते-त्रिवर्णिन इति । शूद्रस्य न वेदाधिकारः । स्मृतिपुराणादीनां त्वन्येषां सकाशात्स श्रवणं कुर्यान्न तु स्वयं पठेत् ॥ इति वेदप्रयोजनाधिकारनिरूपणं नाम विशं प्रकरणम् ॥ कर्मनाशः कथं भवदित्याहन स्वयमिति । न त्याज्य स्वयमेव कर्म । तत्तु ज्ञानप्राप्तेरनन्तरं स्वयमेव नाशं प्राप्नुयात् । वर्णधर्ममतधर्मसामान्यधर्मेतिधर्मस्य त्रैविध्यं दर्शयित्वा तत्स्थानं दर्शयति-श्रुतिस्मृतीति । कर्मणां कालं दर्शयति- नित्ये नित्यमिति । नित्यमेव नित्यकर्म कर्तव्यम् । निमित्तेषु नैमिचिकं 'कर्तव्यम् । श्रवणादिकम तु सदैव ॥ इति कर्मनाशनिरूपणमेकविशं प्रकरणम् ॥ चतुर्थोध्यायः समाप्तः।

·-५।१।१८] शाक्तदर्शनम् अथ पञ्चमोध्यायः। योगी ज्ञानाधिकारी ॥१॥ निर्मलनिश्चलान्तःकरणोपेतो योगी ॥२॥ केवलावरणोपेतः ॥३॥ स साधनश्रवणाधिकारी ॥४॥ बाह्यं सप्त ॥५॥ साक्षान्महावाक्यं मुख्यम् ॥६॥ अव्यवहितपारा- शक्त्यमपरोक्षम् ॥७॥ मूलाविद्यानाशद्वारा ब्रह्मप्राप्तिर्मुक्तिः ॥८॥ शोकरहितसुखरूपी भूमा ॥९॥ संस्काररहितः पामरः ॥१०॥ काम्यकपरो विषयी ॥ ११ ॥ जिज्ञासुः संस्कृतः ॥१२॥ मुक्तो ज्ञानी ॥१३॥ ज्ञानेनाज्ञाननाशः ॥१४॥ अविद्याजन्यं भेद- ज्ञानम् ॥१५॥ अनुकूलप्रतिकूलगी रागडेपौ ॥१६॥ तज्जी धर्माधर्मी ॥१७॥ तज्जो देहः ॥१८॥ ज्ञानेन दुःखनिवृत्त्या- । . योगिनो मुक्तिप्राप्तिमाह-योगी ज्ञानाधिकारीति । नित्यनैमित्तिकादि- कर्मभिरन्त.करणशुद्धिः स्यात् । मुक्तिस्तु योगेनेवेति भाव. । योगिन व्याचष्टे-~- निर्मलति । अन्तःकरणनेमल्य निश्चलत्व च योगिन आवश्यकतया प्रतिपाद्यते। योगवलेन केवलमावरणनाशः कर्तव्यतयाऽऽपतति । स चावरणनाशः साधन- श्रवणादिभिः समुत्पद्यते। बाह्य सत्तेति । सप्तशब्देन विशेषित किरूप बाह्य सूत्रकारेणाभिप्रेयते इति न स्फुटम् । योगस्य यमनियमादिष्वष्टसु अङ्गेषु समाधि- वर्जितानि यमादीनि सप्ताङ्गानि कदाचिदभिप्रेतानीति भाति । साक्षान्महावाक्य- मिति । 'तत्त्वमसि' (छा. ६।८१७) 'अयमात्मा ब्रह्म' (बृ २।५।१९) 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा ३१४१) इत्यादीनि सर्वविश्रुतान्येव महावाक्यानि । महावाक्यस्य माहात्म्य वर्णयति-अव्यवहितेति । महावाक्यज्ञानेन परस्याः शक्तेः स्वरूपमपरोक्ष भवतीत्यर्थः । शक्तिस्वरूपप्रकट- नान्मूलाविद्यानाशो भवति ब्रह्मप्राप्तिश्च भवति । मुक्ते. पूर्वी पदवी वर्णयति- शोकरहितेति । भूमावस्थाया शोकरहितसुसप्राप्तिर्भवति । जीवन्मुक्तो नरो भवतीत्यर्थः । सासारिकनरस्यावस्थाचतुष्टय कथयति-संस्काररहितति । अत्यन्तनिकृष्ट, पामर. । तत. श्रेयान् विषयी । ततोपि श्रेयान्सस्कृत.। तुरीयो मुफ्त एव । ज्ञानप्राप्तेः पूर्व वर्तमाना अवस्था. क्रमेण कथयति-भेदज्ञानमिति । । शा २ ·१८ हयग्रीवकृतं [५।१।१९- नन्दप्राप्तिः ॥ १९ ॥ देहत्रयातीतमात्मानं शक्तिरूपतया ज्ञाता मुक्तः ॥२०॥ + इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः । अथ द्वितीयः पादः गुणशान्तिरूपिणी ब्रहाशक्तिनिराभासा ॥१॥ ईश्वरी साभासा ॥२॥ साभासा ज्ञानरूपिणी जीवः ॥ ३ ॥ भूतादिर्जडा माया ॥४॥ तचियोगः कालः ॥५॥ जीवेशभेदकं कर्म ॥६॥ उत्पत्तिरहिता अनादयः॥७॥ सत्यं ब्रह्म ॥८॥ अधिष्ठानविशेपा- ज्ञानं जगद्धेतुः ॥९॥ कारणाध्यासः ॥१०॥ स्वाध्यासप्रपञ्चा- ध्यासहेतुर्मायैव ॥११॥ व्यापकचेतनं सामान्यम् ॥१२॥ वृत्तिस्थं विशेपम् ॥१३॥ नाज्ञानविरोधि सामान्यम् ॥१४॥ वृत्तिस्थमेव ॥ १५॥ काठवह्निः सामान्यः ॥१६॥ मन्थना- , । भेदज्ञानमविद्याजन्यं प्रथमतः । भेदज्ञानाद्रागद्वेषो। रागद्वेषप्रभवी धर्माधर्मों। धर्माधर्मजन्यो देहः । ततो ज्ञानम् । ज्ञानेन दुःखनिवृत्तिः । ततः शक्तिज्ञाना- न्मुक्तिः ।। इति योगिसमवाप्यज्ञानविवरणं नाम द्वाविशं प्रकरणम् ।। अधुना जीवजगत्स्वरूपमाचष्टे-गुणशान्तिरूपिणीति । गुणसाम्ययुता परा शक्तिर्निराभासा । यदा सा गुणवैषम्यात्साभासा भवति तदा ईश्वरी शक्तिरिति सा निगद्यते जीवं व्याचष्टे-साभासा ज्ञानरूपिणीति।ज्ञानरूपा साभासा शक्ति- ख जीवः । ज्ञानरहिता साभासा शक्तिर्जडा मा येति कथ्यते।मायाचितोर्योग एव फालः । उत्पत्तिरहिता अनादयो जीवाः । कर्मबन्ध एव ईश्वरस्वरूपात्तस्य भेदकः । अध्यासं निरूपयति-अधिष्ठानविशेषाज्ञानमिति । ब्रह्मरूपं यत्सर्वस्याधिष्ठान तस्याज्ञानमेव अध्यासमूलम् । जीवजगदादि सर्व ब्रह्मण्यध्यस्तमेव वर्तते तदेव च भ्रान्तिरूपेऽस्मिन्संसारे स्फुरति । तथा चोक्तम्- अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेषु । मूलाज्ञानमूलकोऽयमध्यासः कारणाध्यासो जगद्धतः । मायैव स्वाध्यास जनयति प्रपञ्चाध्यासं च । वृत्तिस्थमिति । वृत्तिर्नामान्तःकरणवृत्तिः । इति अध्यासविवेचनं नाम अयोविशं प्रकरणम् ॥

·-५३३३१७] शाक्तदर्शनम् निर्विशेषः ॥१७॥ सद्रूपात्मनि बन्धाध्यासः ॥१८॥ जगदध्यासेन ॥१९॥ ज्ञानेनाध्यासनाशः ॥२०॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अथ तृतीयः पादः तद्भावगो गुरुः ॥१॥ नवरसात्मिकां भक्ति तस्मिन् ॥२॥ मनोवाकायधनार्पणैश्च ॥३॥ बटुदेहार्पणेन ॥४॥ गृही धनेन ॥५॥ वाचा वनी ॥६॥ यतिर्मनसा ॥७॥ धनार्पणं याज्ञवल्क्यः ॥८॥ वाग्रामः ॥९॥ शुको देहः ॥१०॥ मनः कृष्णः ॥११॥ हरिहर- ब्रह्मसूर्यशक्त्यात्मको गुरुः ॥१२॥ ससाधनः शिष्यः ॥ १३ ॥ गुरुकटाक्ष विना न किंचिदुभयन ॥ १४ ॥ शिवे रुटे गुरुस्त्राता ॥१५॥ न कश्चन गुरौ ॥१६॥ गुरुतोपणं परमं साधनम् ॥१७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अधुना गुरुं व्याचष्टे तन्माहात्म्यं च वर्णयति-तद्भावगो गुरुरिति । स एव गुरुर्यः शिष्यस्य मनोवृत्तिं जानाति । नवरसात्मिकां भक्तिमिति । स्मरणं नामसंकीर्तनं नमस्कारः पादसेवा सततपूजनम् आत्मसमर्पणं श्रवणं सेवा सख्यम् इति भक्तेर्नवाङ्गानि पुराणग्रन्येभ्योवगन्तव्यानि । सर्वस्वार्पण तु भक्तेः स्वरूपम् । चतुर्भिः प्रकारैस्तदर्पणं भवतीति प्रतिपादयति-मनोवाका- यति । बटुर्दैहार्पणेनेत्यादिसूत्रचतुष्टयेन चतुर्पु आश्रमेपु परस्या भक्के: स्वरूपं तथा घनार्पणामित्यादिसूत्रचतुष्टयेन च दृष्टान्तान् दर्शयति । बटुर्नाम ब्रह्मचारीदेहार्पणेना- पि भक्तिं कुर्यात् । यथा शुको ब्रह्मचारी। शुकेन कृतं देहार्पणं, पुराणतो- नुसंधेयम् । गृहस्थो धनेन यथा याज्ञवल्क्यः । अत्रापि पुराणत: कथाऽनुसंधेया। वनी वानप्रस्थः वाचा। अत्र वाग्राम इति दृष्टान्तो न समीचीनतया युज्यते। रामेण वागर्पणं दशरथाय कृतं वनं च गतः परंतु तदा न स वानप्रस्थाश्रमी। यतिर्मनसोर्पणमपि कुर्यात् । अत्रापि मनः कृष्णः इति दृष्टान्तो नानुसंधीयते । कदाचिद्यतिः कृष्णो नाम कृष्णद्वैपायनो व्यासः स्यात् । गुरोर्योग्यतां दर्शयति- हरिहरेति । हरिहरादिपञ्चदेवसमानो गुरुरिति भावः । न कश्चन गुराविति । अत्र रुप्टे बातेति पदे अध्याहार्ये । गुरी रुष्टे न कोपि त्रातति भावः ॥ इति गुरुमाहात्म्यप्रकरणं नाम चतुर्विशं प्रकरणम् ॥

·• २० हयग्रीवकृतं [५॥४१- अथ चतुर्थः पादः जन्ममरणादिदुःखरूपसंसृतिनाशो मोक्षः ॥१॥ जीवेशा- भेदबोधकं ज्ञानम् ॥ २॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यजम् ॥३॥ जन्मादि- रहितश्चेतनः ॥ ४॥ आत्मनोऽज्ञो विपयेच्छुः ॥५॥ न भात्यात्म- प्रतिबिम्बस्तदुद्धयाम् ॥६॥ न विषयोत्थं स्थिरतरम् ॥७॥ नानन्दं परा (दा)थें ॥८॥ स्वरूपानन्दभेव विपयिष्वपि ॥९॥ आनन्दमात्मा ॥ १०॥ सदाज्ञानात्मविमुखः ॥ ११॥ विपयेच्छा- बहिर्मुखे ज्ञानिनः ॥ १२॥ समाधिज्ञानिनो विपयेपि ॥१३॥ अज्ञानिनो विषयभ्रान्तिः ॥ १४॥ जगन्मिथ्या ॥१५॥ न जगत् पारमार्थे ॥ १६ ॥ भात्यज्ञानेन रज्जुसर्पवत् ।। १७ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। पञ्चमाध्यायः समाप्तः॥ । अथ जगत्स्वरूयं प्रतिपाय ज्ञानलभ्यं मोक्षमाह- जन्ममरणेति । संसृतिः संसारः । जीवेशयोरैक्यज्ञानमेव ज्ञानं तच्च तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थजन्यम्। तथा च स्मृतिः । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेद- मसन्तं कः करिष्यति ( विष्णुपुराण ६१७१९४) इति । तत्त्वमस्यादिवाक्य- जमिति । तत्त्वमसीत्यस्य वाक्यार्थस्तु अग्रे एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे वक्ष्यते । आत्मनोऽज्ञो विपयेच्छुः । यस्य नात्मज्ञानं स विषयेच्छापरः । अत्र मूललिसिते आत्मानज्ञो विषयेच्छुरिति लभ्यते।नूनं स लेखकप्रमादः। नानन्द परार्थे। कदाचित् पदार्थे इति पाठः स्यात्। स्वरूपानन्दमयति । अत्र विपयेष्वपि इति पाउ: कल्प्येत। विपयेषु अपि स्वरूपज्ञानेन आनन्दः स्यादेवेति भावः । तथा चानन्तरसूत्रे समाधिर्तानिनो विषयेऽपीत्युच्यते । आनन्दशब्दस्यात्र नपुंसकलिङ्गे प्रयोगः कृतः सूत्रकृता । विपयेच्छेति । अवापि वहिर्मुखे इत्यस्यार्थो न युज्यते । 'बहिर्मुरगः ज्ञानिनः' इति पाठः स्यात् । न जगत्पारमार्थे इति । पारमार्थ इत्यस्य स्थाने पारमार्थम् इति स्यात् । पारमार्थे इत्यस्य पारमार्थे विचारे कृते इति वार्थः समुपलभ्येत इति आत्मजीवजगनिरूपणं नाम पञ्चविंशं प्रकरणम् ॥ - ·-६।२११०] शाक्तदर्शनम् अथ पोध्यायः। जीवः कर्मभोक्ता ॥१॥ तत्मकाशकः साक्षी ॥२॥ ईश्वरः फलदः ॥३॥ गडभूतं कर्म ॥४॥ न तत् फलदम् ॥५॥ न कर्मेश्वरः ॥६॥ सव्योमप्रतिविम्वघटाकाशो जलाकाशः ॥७॥ ब्रह्माण्डव्यापको महाकाशः ॥८॥ सन्योमप्रतिविम्बसहितो मेघाकाशः ॥ ९॥ कूटस्थो घटाकाशवत् ॥ १०॥ जलाकाशव- ज्जीवः ॥११॥ मेघाकाशवदीश्वरः ॥१२॥ ईश्वरो भुवनेश्वरी॥१३॥ नेश्वरः प्रकृतेः प्रेरकः ॥१४॥ नियामकः ॥१५॥ तदिच्छागुणरूपाणि न नित्यानि ॥१६॥न ईशो हिरण्यगर्भः॥१७॥ न विराट् ॥१८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पठाध्यायस्य प्रथमः पादः । अधुना जीवेश्वरस्वरूपं प्रतिपादयति तयोर्भेद च दृष्टान्तेन दर्शयति- जीवः कर्मभोक्तेति । कर्मभोक्ता जीवो जलाकाशवत् । जलाकाशश्च व्योम- प्रतिविम्बसाहितो जलपूर्णो घटाकाशः । ईश्वरस्तु जीवकृतस्य कर्मणः साक्षि- रूपत्वेन वर्तते कर्मणश्च फलं ददाति । कर्म जडं न कदापि स्वयं फलं दातुं समर्थम् । कर्म एवेश्वर इति पूर्वमीमांसामतं न ग्राहयम् । मेधाकाशसदृश ईश्वरो न प्रतिबिम्बभूतः किंतु मेघरूपोपाधियुक्ताकाशवन्मायोपाधियुतः । कूटस्थो घटाकाशवत् । अत्र ब्रह्माण्डव्यापको महाकाश इति पूर्वसूत्रानुरोधेन महाकाश- पदिति पाठः स्यात् ।। इति जीवस्य कर्मभोक्तृत्वं नाम पड्दिर्श प्रकरणम् ॥ - अधुना ईश्वरस्वरूपं निरूप्य भुवनेश्वर्या ईश्वरत्वं प्रतिपादयति-ईश्वरो भुवनेश्वरीत्यादिना । इयं भुवनेश्वरी त्रिगुणात्मिकां प्रकृति न प्रेरयति । सा तु तामन्तर्यामितया स्थित्वा नियमयति । गुणवेषम्याज्जायमाना कार्यसृष्टिः भुवनेश्वर्या इच्छामनुसृत्य उत्पन्ना। अत एव सा अनित्या । न ईश इति । ईश्वरो नाम भुवनेश्वरी हिरण्यगर्भनाग्नो ब्रह्मणः सफाशाद्भिन्ना विराडूपादपि भिन्ना ॥ इति भुवनेश्वर्या ईश्वरत्वं नाम सप्तविशं प्रकरणम् ॥

·हयग्रीवकृतं [वारा१- अथ द्वितीयः पादः ईशोन्तर्यामी ॥१॥ मुक्तः सदा ॥२॥ नावरणः स्वरूपे ॥३॥ न भाति जन्मादीनि ॥४॥ सत्याभासमयत्वात्स- वैज्ञः ॥ ५॥ जीवेशाधिष्ठानं निराभासशक्तिः ॥६॥ आमासे बन्धमोक्षौ ॥७॥ सावरणाभासो बद्धः ॥८॥ निर्लेपा निराभासा ॥९॥ जगज्जन्मादिकी साभासा ॥ १०॥ निरपे- क्षिकव्यापकचेतनं निराभासा ॥११॥ सापेक्षिका माया ॥१२॥ उभयात्मिका भुवननायिका ॥१३॥ मिथ्याभासः पुण्यपाप- कर्ता ॥१४॥ कूटस्थो मङ्गलः ॥ १५॥ प्रकाशकः ॥१६॥ आभासो भोक्ता ॥ १७॥ चेतनांशो निराभासः ॥१८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पटाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अथ षष्ठे तृतीयः पादा अवस्थाः सप्त ॥१॥ न ब्रह्म ज्ञायत इति व्यवहारहेतुर- अधुना ईश्वरनाम्न्या भुवनेश्वर्याः स्वरूप विशदयति-ईशोन्तर्यामी- त्यादिना । सर्वस्य जीवजडात्मकवस्तुजातस्यान्तर्यामिस्वरूपेण वर्तमानः स ईश्वरो न किमपि मायाया आवरण बिभर्ति | सत्याभासस्वरूपेण वर्तमानत्वात्स मुक्तः सर्वज्ञो नित्यश्च। जीवानामीशस्य चाधिष्ठात्री निराभासा परा शक्तिरेव । मायाकृताभासयुक्तत्वाज्जीवस्य बन्धो ज्ञानाच्च तस्य मुक्ति. । वस्तुतो भुवने- श्वरी परा शक्तिः । निर्लेपा निराभासा । सा निरपेक्षिकव्यापकचेतन्य- रूपा स्वरूपतो निराभासा । सापेक्षा यदा सा भवति तदा मायारूप धृत्वा जगज्जनयति । साभासनिराभासस्वरूपत्वात्सा उभयात्मिका भुवननायिकति गीयते । मिथ्याभास इति सूत्रत्रयेण तथैव आभासो भोक्ता इत्यादिसूबद्दयेन जीवेशयोर्भदः प्रदर्शितः ॥ । इतीश्वरस्वरूपनिरूपण नामाटाविश प्रकरणम् ।। अरस्थाः सतेति । नमज्ञानावाप्ते' सप्तावस्था दर्शयति । तर अस्माभि- ·-६१४२] शाक्तदर्शन २३ ज्ञानम् ॥ २॥ न भाति ब्रह्मावरणम् ॥ ३॥ कूटस्थे भासमानं जन्मादिन्तिः॥४॥ परोक्षज्ञानमावरणदन् ॥ ५॥ अज्ञानान्त- कमपरोक्षम् ॥ ६॥ अपरोक्षानुभूतिन्तिनाशः ॥ ७॥ सिद्धि- हर्पः ॥ ८॥ मुख्याभेदः कूटस्थे ॥९॥ बाधाभेद आभासे ॥१०॥ अहंवृत्त्यामेककाले भासमानावाभासकूटस्थौ ॥११॥ साक्षिविषय आभासः ॥१२॥ नाभासविषयः साक्षी ॥१३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पष्ठाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ । अथ चतुर्थः पादः प्रत्यक्ष प्रमाणम् ॥१॥ कणादोनुमानं च ॥२॥ कपिलः ब्रह्म नैव ज्ञायते इति व्यवह्रियमाणा अज्ञानावस्था प्रथमा । अस्यामवस्थायाँ ब्रह्म येन समावृतं वर्तते तस्यावरणस्य नैंद ज्ञानं वर्तते। इयं ब्रह्मावरणाभानं द्वितीया अवस्था । कूटस्थे इति । कूटस्थे परमे ब्रह्मणि नाम शक्तौ यज्जन्मादि भासते सा भ्रान्तिः । इयं तृतीया अवस्था। परोक्षज्ञानमिति। येन आवरणं दायते छिद्यते तत् आवरणदं परोक्षज्ञानम् । इयं तुरीया अवस्था । अपरोक्षेति। भ्रान्तिनाशः अपरोक्षानुभवः । इयं पञ्चमी अवस्था। हर्परूपा सिद्धिः पष्ठी अवस्था । सिद्धरनन्तरं कूटस्थज्ञानं सप्तमी अवस्था । अस्या मुख्यायाः शक्तेरभेदः स्फुरति । इयं सप्तमी अवस्था साभासशक्तिज्ञानावस्थायाः सकाशाद्भिन्नेति प्रतिपाद्यते- वाधाभेद आभासे इति।आभासज्ञाने बाधाया नाम बाध्यमानायाः आभासशक्ते- र्भानम् । निराभासशक्तेर्ज्ञानं तु कूटस्थज्ञानमेव । साक्षिविषय इति । आभास- शाने साक्षी विषयी। तथा च साक्षिणः आभासो नाम ज्ञानं भवति । परंतु आभासज्ञानं न केनापि गृह्यते ।'आभासः शक्तेः म्वरूपमेव न तज्ज्ञानार्थ साक्षिण आवश्यकत्वमिति नान्योन्याश्रयदोषः ॥ इति ज्ञानस्यावस्थासप्तकं नामकोनत्रिंशं प्रकरणम् । अथ ज्ञानप्राप्तेः प्रमाणानि निरूप्यन्ते-प्रत्यक्षमिति । इद्रियार्थसनिकर्षा, ज्जायमानं प्रत्यक्षं तु सर्वशास्त्रकाराणां समततया प्रथमं दीयते । क्रमेण च मतान्तरेण प्रमाणसंख्यावृद्धिं दर्शयति-कणादोऽनुमान चेति । काणादास्तु ·२४ हयग्रीवकृतं [६।४।३- शम् ॥ ३॥ उपनानं गौतमः ॥४॥ अर्थापत्ति जमिनिः ॥५॥ अनुपलब्धिश्च(लब्धिं च) ॥६॥ प्रमाज्ञानकरणभूतं प्रमाणम् ॥७॥ स्मृतिभिन्नमवाध्यम् ॥ ८॥"विपयीकरणं ज्ञानं प्रमा ॥९॥ न स्मृतिज्ञानं प्रमा ॥१०॥ ममाव्यपहारकारणवृत्तेरपि प्रमा नाम ॥ ११॥ तन्वृत्तेः कारणमिन्द्रियाणि ॥ १२॥ अन्तःकरणा- वच्छिन्नं प्रमाता ॥ १३॥ वृत्तिज्ञानावच्छिन्नं प्रमाणम् ॥१४॥ विषयगतवृत्त्यावच्छिन्नं प्रमेयम् ॥ १५॥ वृत्तेः सत्त्वाकारावच्छिन्नं . - लिङ्गपरामर्शरूपमतमानं द्वितीय प्रमाणं ददति । कपिल इति । कपिलो नाम सांख्यशास्त्रप्रवक्ता शब्दं तृतीयं प्रमाण ब्रूते । गौतमो न्यायशास्त्रप्रवर्तकश्चतुर्थ- मुपमानं प्रवक्ति । जैमिनिराचार्यः पूर्वमीमांसाशास्त्रप्रवर्तकोऽर्थापत्तिमनुपलब्धि । अधिक प्रमाणे निरूपयति। एवं पद प्रमाणानि तव तर शास्त्रग्रन्थेषु समुपलभ्यन्ते। तंत्र प्रथमतः प्रमोणशब्दं ध्याचष्टे--प्रमाज्ञानेति । प्रमा नाम स्मृतिभिन्नं यथार्थ- ज्ञानं तस्य साधनं प्रमाणम् । अन्यथा प्रमा व्याख्यायतेविषयीकरणमिति। यत्र पदार्थः ज्ञानस्य विषयीभवति तज्ज्ञान प्रमेति । इन्द्रियार्थसंनिकर्ष विनापि साक्षात्काररूपं यज्ज्ञानं भवति तस्य बाधरहित्ये सति प्रमात्वमनया व्याख्यया व्यज्यते । प्रमेत्यभिधानस्य हेतु- दर्शयति-प्रमाव्यवहारेति । अत्र प्रमा- घ्यवहारान्तःकरणवृत्तेरपीति पाठः कदाचित्स्यात् । यथास्थितपाठेपि ममेति- ध्यपहारस्य यत्कारणं नामान्तःकरणं तस्य या वृत्तिः सा प्रमेत्यर्थः । प्रमा स्फुटीकरोति-अन्तःकरणावच्छिन्नमिति चतुःसूत्र्या ।, सर्वगात्रावच्छिन्नशब्दे- नाध्याहृतं चैतन्यं विशेष्यते । तथा च अन्तःकरणापच्छिन्न चैतन्यमेव प्रमाता, अन्तःकरणस्य या वृत्तिः ज्ञानरूया तयावच्छिन्न चेतन्यं प्रमाणम्, विषयगता शन्द्रियद्वारा समासादिता या अन्तःकरणवृत्तिः तयावच्छिन्नं चैतन्यं प्रमेयम, तथा चान्तःकरणवृत्तेयः सत्वगुणस्तदाकारावच्छिन्नं चैतन्यं प्रमितिः । इयं प्रक्रिया ·-६।४।२५] शाक्तदर्शनम् प्रमितिः ॥१६॥ कार्यसंबन्धव्यावर्तकं विशेषणम् ॥ १७ ॥ प्रमातृविशेषणमन्तःकरणम् ॥१८॥ स्वरूपप्रवेशं विना व्यावर्तकं तदुपाधिः ॥१९॥ अन्तःकरणं साक्ष्युपाधिः ॥२०॥ विशेषणं प्रमातुः ॥ २१ ॥ उपाधिनोपहितः ॥ २२॥ विशिष्टो विशेषणेन ॥ २३॥ साभासान्तःकरणविशिष्टो जीवः ॥२४॥ उपहितः साक्षी ॥२५॥ इति श्रीशाक्तदर्शने पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ पठाध्यायः समाप्तः ॥ शाङ्करवेदान्तिपरिकल्पितज्ञानप्रक्रियया बढशेन समाना। तथा च सिद्धान्त. विन्दौ- 'तस्य चाभिव्यक्तस्य चेतन्यस्यैकत्वेपि अभिव्यञ्जकान्तःकरण- भागभेदात् त्रिधा व्यपदेशो भवति । कर्तृभागावच्छिन्नचिदशः प्रमाता, क्रिया- भागावच्छिन्नचिदंशः प्रमाणम् । विषयगताभिव्यक्तियोग्यत्वभागावच्छिन्नचिदंशः प्रमितिः । प्रमेयं तु विषयगतं ब्रह्मचैतन्यमेवाज्ञातम्' इति । इति प्रमाणभेदनिरूपणं नाम त्रिशं प्रकरणम् ॥ अधुना विशेषणस्वरूपमुपाधिस्वरूपं च निरूप्यते तयोश्च भेदः स्पष्टी- कियते-कार्यसंबन्धेति । व्यावर्तकत्वमुभयोरपि विशेषणोपाध्योः समानम्, स्वरूपप्रवेश एव भेदमूलम् । तथा हि 'घटाकाशम्' इत्यत्र घटः आकाशस्वरूप- मप्रविश्य तनियमयति । घटस्थित आकाश इति यावत् । नीलो घट इत्यत्र घटस्वरूपं प्रविश्येव नीलिमसहितघट इति विशेषणं नीलशब्दो नीलवभिन्न- नीलसदृशसंबन्धं व्यावर्तयति । तथा च जीवस्य साभासान्तःकरणं विशेषणम् । साक्षिणस्तु साभासान्तःकरणमुपाधिः ।। इति जीवनिरूपण नाम एकत्रिश प्रकरणम् ॥

·२६ हयग्रीवकृतं [७१११- अथ सप्तमोध्यायः प्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यम् ॥१॥ . न ज्ञानं प्रत्यक्षम् ॥२॥ मायाकल्पितत्वादाश्यादीनां मूर्तयो मिथ्या ॥३॥ न मूर्तिर्ब्रह्म ॥४॥ तन्निष्ठचेतनं ब्रह्म ॥५॥ स्वेच्छाकल्पिता मूर्तयः ॥६॥ न क्रमसृष्टिजातदेहाः ॥७॥ न चैवं रामकृष्णाद्याः ॥ ८॥ भूतपरि- णाममयाः ॥९॥ ईश्वराविर्भावः ॥१०॥ न सिद्धिर्ज्ञानं विना ॥११॥ विवेचनान्मुजेपीकवत् ॥ १२॥ सच्चिदानन्दाद्वयान्यात्मविशेपणा- नि ॥१३॥ असज्जडदुःखद्वयानि देहादीनाम् ॥१४॥ असज्ज- प्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यमिति । अस्मिन्प्रकरणे प्रतिपादनविषयः प्रतिपादन- प्रकारो वा न स्पष्टतया प्रतिभाति । इन्द्रियजन्यत्वात्प्रत्यक्षं न सर्वदा सर्वथैव सत्यम् । राजादिमूर्तिषु न राशि वर्तमाना धर्मा दृश्यन्ते । रामकृष्णादीनां देवानां मूर्तिषु तु तत्रेश्वराविर्भावसत्त्वात् प्रभावज्ञानं सत्यम् । राजादिमूर्तयः पृथिव्यादि- भूतपरिणामरूपाः । तत्र राजादीनां न प्रत्यक्षम् । रामकृष्णादिमूर्तिषु तु यतः शक्त्या तत्र स्वयमेव विशिष्टा रामकृष्णादिमूर्तयो विशिष्टावयवैर्धनुश्चकादि- सहिताः कल्पिता अतस्तेषां सत्यत्वम् ॥ इति मूर्तिप्रत्यक्षत्वनिरूपणं नाम द्वात्रिंशं प्रकरणम् ।। अथ पञ्चकोशात्मकस्य देहस्य आत्मनश्च परस्पराध्यासो वर्ण्यते-न सिद्धि- निं विनेत्यादिना। प्रथमतः ज्ञानादेव सिद्धिः नोपासनतः न कर्मणा न कर्मणः केवलं त्यागेन वेति प्रतिपादयति । सिद्धेश्च स्वरूपं मुझेपीकदृष्टान्तेन विशदयति- मुझेपीकवदिति । तथा च कठोपनिषदि-अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोन्तरात्मा सदा जनाना हृदये संनिविष्टः। तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेन्मुआदिवेपीकां धैर्यण । तं विद्याच्छुक्रम- मृतं तं विद्याच्छुक्रममृतम् (काठकोपनिषत् ६।१७)। सचिदानन्दाद्वयानीति। अयं पाठ उत्तरसूत्रे च तादृशः पाठ उभावप्यपपाठो दृश्यते । सच्चिदानन्दाया- न्यात्मविशेपणानि असज्जडदुःखायानि देहादीनामिति भवितव्यम् । अथवा अद्वयद्वयशब्दो अद्वैतदेतयुक्तेत्यर्थप्रतिपादनपरी ग्राह्यो । सच्चिदानन्द- रूपस्यात्मन उपरि असज्जडदुःखस्वरूपमावरणम् । तथा च पञ्चकोशात्म- ·२७ ---७।२।१२] शाक्तदर्शनम् डावरणं देहे सच्चिदानन्दात्मनः ॥१५॥ पञ्चकोशात्मनः परस्परा- ध्यासः ॥१६॥ अतः कोशविवेचनम् ॥ १७ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पाद. न भाति स्वप्ने स्थूलः ॥१॥ भात्यात्मा ॥२॥ न सूक्ष्म सुपुप्त्याम् ॥३॥ स्वयं भाति सुखरूपात्मा ॥४॥ सुपुप्त्यां सुखज्ञानम् ॥५॥ न तद्विपयोत्थम् ॥६॥ न निर्विकल्पसमा- ध्यामज्ञानावरणम् ॥७॥ न भाति कारणो देहः ॥८॥ देहत्रयातीत आत्मा ॥९॥ अन्नमयः स्थूलदेहः ॥१०॥ कोशत्रययुतः सूक्ष्मः ॥ ११॥ आनन्दमयं कारणम् ॥ १२॥ देहत्रयविवेचनमेव कस्य देहस्योपरि सच्चिदानन्दात्मन आवरणम् । आवरणशब्देनात्राध्यास उच्यते। अस्याध्यासस्य विस्तरः सिद्धान्तविन्दो द्रष्टव्यः ॥ इति देहात्मनोः परस्पराध्यासस्य निरूपण नाम त्रयस्त्रिंश प्रकरणम् ॥ अथ पञ्चकोशविवेचनमारभ्यते-न भाति स्वप्ने स्थूल इति । अन्नप्राण- “मनोविज्ञानानन्दनामानः पञ्च कोशाः सर्वसारोपनिषदि वर्णिताः । तथा तैत्तिरी- योपनिषदि भृगुवल्ल्यां कोशशब्द विना प्रदार्शताः । तेषां स्वरूप ततोवगन्त- व्यम् । न भाति स्वमे स्थूल इति हेतुना स्थूलान्नमयकोशात्सूक्ष्म, प्राणमय- कोशोनुमितः । भात्यात्मेति सूत्रस्य तथापि तर आत्मा भाति यद्यपि तत्र स्थूलदेहस्य नेव भानं वर्तते' इत्यर्थः । अथवा 'न भाति स्वमे स्थूलो भात्यात्मा इति एकमेव सूत्र कदाचित्स्यात् । न सूक्ष्म सुपुप्त्यामिति । सूक्ष्मशब्देन सूक्ष्म- शरीरमत्र परामृश्यते । सुपुप्तो सुखस्थान कारणदेहो वर्तते। निर्विकल्पकसमाधी तु अज्ञानावरणाभावात्कारणदेहस्यापि न मानम् । स्वयं भाति सुखरूप आत्मति । तथा ह्यनुभवः 'सुखमहमस्वाप्सम्, न किचिदवेदिषम्' इति । न निर्विकल्पकेति । निर्विकल्पकसमाधी अज्ञानावरणाभावात् कारणदेहस्यापि तत्र न भानम् । अधुना स्थूल-सूक्ष्म-कारणेति त्रिविधदेहेन सह पञ्चकोशस्य सबन्ध व्याचष्टे-अन्नमय इति ॥ इति पञ्चकोशविवेचन नाम चतुनिश प्रकरणम् ।।

·[७२।१३- हयग्रीवकृतं ૨૮ पञ्चकोशानाम् ॥१३॥ अन्यः कोशेभ्य आत्मा ॥१४॥ समष्टिभ्यः परमात्मा ॥१५॥ ऐझ्यज्ञानसिद्ध्यै विचार्यों महा-- वाक्यग्रबन्धः॥१६॥ आत्मातिरिक्तमिदं मिथ्या ॥१७॥ नाधिष्ठानं पृथक्कुर्यान्मिथ्या ॥१८॥ ज्ञानात्पूर्वमपि आत्मा ब्रह्म ॥१९॥ कालत्रयेप्वपि आत्मनि न देहतादात्म्य-- संबन्धः ॥२०॥ सदा मुक्तः ॥२१॥ न भेदो ब्रह्मात्मनोः ॥२२॥ न जगज्ज्ञानिनः ॥२३॥ नेश्वरश्च ॥२४ ॥ न साक्ष्यम् ॥२५॥ साक्ष्यपि ॥२६ ॥ न बन्धमोक्षौ ॥२७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ सप्तमे तृतीयः पादः लयश्चिन्तनं वा ॥१॥ पंञ्चीकृतरूपमिदं ब्रह्माण्डम् ॥२॥ अधुना कोशेभ्य आत्मनोऽन्यत्वं प्रतिपादयति-अन्यः कोशेभ्य इति ।। समष्टिभ्यः परमात्मति। समष्टिशब्देनात्र पञ्चकोशसमष्टिः प्रतिपाद्यते । अथवा समाप्टिशब्देन सर्वः स्थूलः प्रपञ्चोऽभिहितः स्यात् । द्वितीय एवार्थोत्र साधीयान् ।। ऐक्यज्ञानेति । महावाक्येभ्यस्तत्त्वमस्यादिभ्य एवैक्यज्ञानं निष्पयते न भक्तरुपा- सनाद्धयानादपि वा। आत्मातिरिक्तमिति । आत्मव्यतिरिक्तं सर्व मिथ्येति' शांकरवेदान्तसिद्धान्तोत्र प्रतिपादितः । नाधिष्ठानमिति । यथा रज्जो भासमानः- सर्पः रज्जुसकाशान पृथक्तया वर्तते तथा प्रपञ्चकारणभूता माया स्वाधिष्ठाना• दात्मनः पृथक्तया नैव दृश्यते । आत्मस्वरूपं विशदीकरोति-ज्ञानात्पूर्वमपीति । आत्मा सदैव मुक्तः । न कदापि तस्य देहेन सह तादात्म्यम् । ब्रह्मात्मनोन भेदः। आत्मज्ञानिनो न जगद्भानम्, नेश्वरभान, न वा साक्षित्वभानं स्वतः साक्षिणि सत्यपि । न तस्य बन्धमोक्षौ । तथा च श्रुतिः न स पुनरावर्तते इति ।। इति आत्मस्वरूपविवरणं नाम पञ्चत्रिंशं प्रकरणम् ॥ अथ ब्रह्माण्डस्य जगत उत्पत्तिं निरूपयति-लयचिन्तनं वा। पश्चीकृतरूपमिदं ब्रह्माण्डमिति। लयश्चिन्तनं वेति प्रथम सूर्य पूर्वपादेन्तिम ·1~४२] शाक्तदर्शनम् 'महाभूतान्यपञ्चीकृतकार्याणि ॥३॥ ज्ञानेन्द्रियान्तःकरणानि सूक्ष्मभूतसत्त्वकार्याणि ॥४॥ प्राणकर्मेन्द्रियाणि राजसानि ॥५॥ जलकार्य पृथ्वी ॥६॥ जलं वह्निकार्यम् ॥७॥ वायोर्वह्निः॥८॥ प्रकृतव्योम ॥९॥ मायावस्था प्रकृतिः ॥१०॥ प्रधानं माया ॥११॥ चेतनाश्रया शक्तिः ॥१२॥ ब्रह्मसामर्थ्यरूपा तदभिन्ना ॥१३॥ साहमस्मीति भावयेत् ॥ १४॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ सप्तमे चतुर्थः पादः प्रमाणप्रमेयाधीनं ज्ञानम् ॥१॥नाधीनं पुरुपेच्छयोः ॥२॥ स्यादिति भाति । तत्रैव तस्यार्थो 'न बन्धमोक्षौ' इति सूत्रेण सह समुपपन्नो भवति । मुक्तस्य नेव बन्धो न वा मोक्षस्तथैव नैव तस्य परमात्मनि लयो न च तस्य चिन्तनमावश्यकं मुक्त्यर्थे । पञ्चीकृतमित्यादिसूत्रमस्मिन्पादे प्रथमं दृश्यते । ब्रह्माण्डं पञ्चीकरणस्यानन्तरं समुत्पन्नं वर्तते। उत्पत्तेरनन्तरं पञ्च महाभूतानि प्रत्येकमेकस्य महाभूतस्या|श इतरेषां चतुर्णा प्रत्येकमष्टमोशः इति मिलितानि पञ्चीकृतानीत्युच्यन्ते। पञ्चीकरणात्पूर्व तानि स्थूलानि महा- भूतानीति व्यवह्रियन्ते । तत्पूर्व तानि सूक्ष्मरूपाणि सूक्ष्माणीत्युच्यन्ते । पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि अन्तःकरणं च सूक्ष्मभूतानां राजसांशात्समुत्पद्यन्ते। पृथिव्यादीना- 'मुत्पत्तिस्तूपनिषत्सु वर्णितेन प्रकारेणाकाशाद्वायुर्वायोह्निर्वह्नर्जलं जलात्पृथिवीति । आकाशोत्पत्तिस्तु नात्मनः सकाशात् किंतु मायावस्थायाः प्रकृतेः । उत्पत्तिकर्मणि माया प्रधानम् । ब्रह्मसामर्थ्यरूपा शक्तिस्तु वर्तत एव । ज्ञानेच्छुना साहमस्मीति भावना कार्या॥ इति ब्रह्माण्डोत्पत्तिनिरूपणं नाम पद्मिशं प्रकरणम् ॥ अधुना शक्तिस्वरूपज्ञानं निरूपयति प्रमाणप्रमेयेति। प्रमाणप्रमेय- मवलम्ब्य ज्ञानं वर्तते न तत्पुरुषेच्छाधीनम् । ध्यानं तु पुरुपेच्छाहठाधीनम् । तद् ·३० हयग्रीवकृतं [७४०३- विधिपुरुपेच्छाह्वाधीनं ध्यानम् ॥३॥ निरन्तरध्येयाकारचित्त- वृत्तिर्ध्यानम् ॥४॥ अहंग्रहध्यानपरो ज्ञानकल्पः ॥५॥ ह्रीमित्येकाक्षरं शक्तिः ॥६॥ साहमिति ॥७॥ साक्षिरूपशक्ति- चिन्तनं निर्गुणम् ॥८॥ ईश्वर्याः सगुणम् ॥ ९॥ पूर्व सिद्धिदम् ॥१०॥ अपरं लोकदम् ॥११॥ वाचकमेकाक्षरम् ॥१२॥ वाच्या परा शक्तिः॥१॥ वाच्चवाचकमेदादेकाक्षरं शक्तिः॥१३॥ शक्त्या मध्यस्थम् ॥१४॥ शक्तिरधिष्ठानम् ॥ १६ ॥ नाभेदो ब्रह्मशक्त्योः ॥१७॥ पादचतुष्टयान्वितं ब्रह्म ॥१८॥ आत्मापि ॥ १९॥ विराड्ढिरण्यगर्भेशसाक्षिणो ब्रह्मणः ॥ २० ॥ विश्वतैजसप्राजकूटस्था आत्मनः ॥२१॥ हकाररेफईकारानुस्वारा एकाक्षरस्य ॥२२॥ अभेदभावनाद् भेदनाशः ॥२३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने सप्तमाध्यायस्य तुरीयः पादः ॥ सप्तमाध्यायश्च समाप्तः ।। ध्याचष्टे ----निरन्तरेति । ध्यानाज्ज्ञानमाह- अहंग्रहेति । अहमित्यर्थस्य सततं चिन्तनमहंज्ञानं कल्पयति। अधुना सगुणनिर्गुणप्रकारकद्विविधशक्तिशांनस्य फलमाह -- हीमिति । ह्रीमित्येकाक्षरवाच्यायाः परस्याः शक्तेर्ज्ञानं निर्गुणं तस्मासिद्धिर्नाम मुक्तिः संपद्यते । ईश्वरी सा शक्तिरिति चिन्तनं सगुणं ज्ञानम् । तत्तु परं लोकं नयति । ह्रीमित्यस्याक्षरस्य शक्तेश्च वाच्यवाचकसंबन्धः । अतस्तयोर्भेदः ह्रीमित्यक्षरवाच्यायाः शक्तस्तदाधिष्ठानस्य मध्यस्थविन्दोरनुस्वार- रूपस्य ब्रह्मणो ज्ञानम् । ब्रह्मशक्त्योस्तु न भेदो नाभेदः । ब्रह्मात्मनोईयोस्तद. भिन्नायाः शक्तेरपि पादचतुष्टयान्वितत्वमाह-पादचतुष्टयोत। ध्यानेनाभेद. भावनया भेदनाशो भवति । इति शक्तिस्वरूपनिरूपणं नाम सप्तत्रिशं प्रकरणम् ॥

·8 -८॥१॥२१] शाक्तदर्शन अथाष्टमोध्यायः। समष्टिस्थूलमपञ्चसहितचेतनो विराट् ॥ १॥ व्यष्टिस्थूला- भिमानी विश्वः ॥२॥ स्थूलोपाधित्वाद्विश्वो विराट् ॥३॥ सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखस्थूलभुक् ॥४॥ हकारविराविश्वाभेदः ॥५॥ अक्षिपुरीपो विश्वः ॥६॥ सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखप्रविविक्तभुक् तेजसः ॥७॥ व्यष्टिसूक्ष्मदेहाभिमानी तेजसः ॥ ८॥ विश्वाङ्गा- नीशसृष्टिः ॥९॥ मनोमयानि तैजसस्य ॥१०॥ सुखदुःखज्ञानं भोगः ॥११॥ सूक्ष्मस्तैजसस्य ॥१२॥ विश्वः स्थूलभोक्ता ॥१३॥ सूक्ष्मभोक्ता तैजसः ॥ १४॥ बहिःप्रजो विश्वः ॥१५॥ अन्त:- मजस्तैजसः॥१६॥समष्टिसूक्ष्मणपश्चसहितचेतनो हिरण्यगर्भः॥१७॥ सूक्ष्मोपाधित्वात्तैजसो हिरण्यगर्भः ॥१८॥ हिरण्यगर्भतैजसरेफा- भेदः ॥ १९॥ प्राणवायौ ॥२०॥ कण्ठे वा ॥२१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अधुना पादचतुष्टयमध्ये विश्वतेजसात्मानौ विवेचयति । विराविश्वहकारः । प्रतिपादितमीश्वरीस्वरूपं माण्डूक्यनृसिंहपूर्वतापिनीरामोत्तरतापिन्यायुपनिषत्सु वैश्वानरात्मेति यत्कथ्यते तदेव । तथा च हिरण्यगर्भरेफेः प्रतिपादितमीश्वरी- स्वरूपं माण्डूक्यादिषु तेजसात्मेति यत्कथितं तदेव । अनयोर्विश्वतेजसात्मनोः सप्ताङ्गगनि एकोनविंशतिमुखानि चोपनिषद्भाष्येभ्य एवावगन्तव्यानि । अक्षि- पुरीपो विश्व इति । पुरीप इत्यपपाठः पुरुष इति भवितव्यम् । विश्वतैजसयो दें विशदीकरोति व्यष्टिसूक्ष्मदेहाभिमानीति । प्राणवायौ कण्ठे वेति । सूत्रद्वयं तैजसस्य देहे वर्तमान स्थान निरूपयति। विश्वात्मनः स्थानमक्षिपुरुषो विश्व इति ऋथितमेव ॥ इति विश्वतेजसात्मनिरूपणं नामाष्टत्रिंशं प्रकरणम् ॥

·३२ हयग्रीवकृतं [बारा२१- अथाष्टमे द्वितीयः पादः समस्यज्ञानसहितचेतन ईश्वरः ॥१॥ व्यष्टिकरणाभि- मानी प्राज्ञः ॥२॥ प्रज्ञानधनः ॥३॥ आनन्दभुक् ॥४॥ अविद्यावृत्त्यध्यात्मम् ॥५॥ अज्ञानवृत्तानन्दमधिभूतम् ॥ ६॥ अधिदेवमीश्वरः ॥७॥ कारणोपाधित्वात् प्राज्ञ ईश्वरः ॥८॥ ईकारमाशंशाभेदः ॥९॥ हृदाकाशे ॥१०॥ उपाध्यैव भेदः ॥११॥ स्थूलसूक्ष्माज्ञानोपाधिको विश्वः ॥ १२ ॥ सूक्ष्माज्ञानोपाधिक- स्तैजसः ॥१३॥ अज्ञानोपाधिकः प्राज्ञः ॥ १४॥ न स्वरूप- भेदः ॥१५॥ निरुपाधिकस्तुरीयः ॥१६॥ त्रयाधिष्ठान तुरीयम् ॥ १७ ॥ न बहिःप्रज्ञम् ॥ १८॥ न प्रज्ञानधनम् ॥१९॥ नान्तःप्रज्ञम् ॥ २० ॥ नादात्मकम् ॥२१॥ नेन्द्रियज्ञेयम् ॥२२॥ अधुना ईश्वरप्राज्ञेतिप्रकारद्वयधारिणः प्राज्ञस्यात्मनः स्वरूपं व्याचष्टे- समष्टचज्ञानति । विश्वतैजसप्राज्ञानां सर्वेषामज्ञानमेवोपाधिः। उपाधिप्रकारकृतो भेदस्तु तेषां भेदस्य मूलम् । तथाहि-स्थूलदेहप्रपञ्चाभिमानाज्ञानोपाधिको विश्वः । सूक्ष्मदेहाभिमानाज्ञानोपाधिकस्तैजसः । अज्ञानोपाधिकः प्राज्ञः। निरुपाधिक ईश्वरः स्वाभिन्न शक्तिमान् । प्राशेश्वरयोर्भेदस्त्वज्ञानभेदकृतः। तथाहि । समष्टय- ज्ञानोपाधिक ईश्वरः । व्यष्टयज्ञानोपाधिका प्राज्ञः । तथा चोक्तम् । कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः इति । उपाध्यैव भेद इति । उपाधिरेव भेदः, अथवा उपाधिनैव भेद इति तु युक्ततरः पाठः । अस्मिन् शाक्तदर्शनसूत्रप्रबन्धे 'सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम्' इति न्यायो बहुशो विशेषतः समाध्युपाध्यादिश्योगे- पूपयुज्यमानो दृश्यते॥ इति प्राज्ञात्मानरूपणं नामैकोनचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥ अधुना तुरीयात्मस्वरूपं व्याचष्टे-निरुपाधिकस्तुरीयः इति ! बयाधिप्रा. नमिति । अयशब्देनात्र सत्त्वादिगुणत्रयमुच्यते। अयमेवात्मा ब्रह्म पारमार्थिक शक्तिस्वरूपः । अयं नान्तःप्रज्ञान बहिःप्रज्ञः । प्रज्ञानधनो नादात्मकः परमार्थरूयः। वैयाकरणप्रतिपादितस्फोटास्यं तत्त्वं नादात्मनान प्रतिपादितेन: परमतत्त्वेन समानमवधारणीयम् ॥ इति तुरीयात्मनिरूपणं चत्वारिंशं प्रकरणम् ।

·-८३२१] शास्तदर्शनम् न बुद्धः ॥ २३ ॥. तुरीय आत्मा ब्रह्म ॥ २४ ॥ पारमार्थ- स्तुरीयः ॥२५॥ अपारमार्थास्त्रयः ॥ २६ ॥ ह्वीकारवर्णरूपा अपारमार्थाः ॥ २७ ॥ नादः परमार्थः ॥२८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अष्टमाध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ अथ तृतीयः पादः अकारो विराडू विश्वरूपी ॥ १॥ हिरण्यगर्भात्मकस्तेजस उकारः ॥२॥ ईशात्मकप्राज्ञो मकारः ॥३॥ साक्ष्यात्मक- कूटस्थो ध्वनिः ॥४॥ अहं ब्रह्म ॥५॥ उ र विष्णुः ॥६॥ मनी रुद्रः॥७॥ओं ह्रीं भुवनेश्वरी शक्तिः ॥८॥ अकारो बह्मा ॥९॥ उकारो विष्णुः ॥१०॥ मकारो रुद्रः ॥ ध्वनिर्गण- पतिः ॥१२॥ओंकारो ब्रह्म ॥१३॥ह्रीकारः शक्तिः ॥१४॥ ओं ह्रीं ब्रह्माभिन्ना शक्तिः ॥१५॥ एकाक्षरी ॥१६॥ तज्ज्ञो मुनिः॥१७॥ असंस्कृतो नाधिकारी ॥१८॥ एकाक्षरमननेन ज्ञानम् ॥१९॥ मुक्तिं तेन ॥२०॥ ॥२०॥ प्रतिबन्धादहितो मगिद्वीपम् ॥२१॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अटमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ अथ शक्तिस्वरूपीपद् विशदयति-अकारो विराडिति। ओमित्य- क्षरस्य तथैव ह्रीमित्येतस्याक्षरस्य ये घटका वर्णास्तैर्देवतादिस्वरूपाणि प्रति- पायन्ते । अकारहकाराभ्यां विश्वरूपी विराट् ब्रह्मा प्रतिपाद्यते । उकाररेफाभ्यां हिरण्यगर्भात्मकस्तैजसो विष्णुः प्रतिपाद्यते । तथैव मकारेण ईमकारेण च ईशात्मकप्राज्ञरूपी रुद्रः प्रतिपाद्यते । ओं हृीमित्यक्षराभ्यामेकाक्षरी शक्तिः प्रति. पाद्यते । सैव ब्रह्म। साक्ष्यात्मककूटस्थस्तुरीय आत्मैव धनिरूपो गणपतिः । अस्या ब्रह्माभिन्नायाः शक्ते नान्मणिदीपप्राप्तिस्तदेव निर्वाणम् । स एव मोक्षः ।। इति शक्तिस्वरूपनिरूपणं नामैकचत्वारिंशं प्रकरणम् ॥ शा.३ ·हयग्रीवकृतं [८४१- अथ चतुर्थः पादः सर्वलोको मणिद्वीपम् ॥१॥ सर्वे लोका यस्यां संस्कार- रूपेण प्रकृत्यात्मशास्तन्मयः सर्वलोकः ॥२॥ तत्रेश्वरी परा शक्तिः ॥३॥ एकाक्षरपरं न याम्यदूतः ॥ ४॥ शक्तिदूत्यमग्निना ॥५॥ ततो दिनाधिदेवतेन ॥ ६॥ शुक्लपक्षाभिमानिना ॥७॥ अयनेन ॥८॥ ततो वत्सरेण ॥९॥ ततः स्वर्गलोकम् ॥१०॥ दिगीशानाम् ॥११॥ ब्रह्ममूतेन ब्रह्मलोकम् ।। १२ । कारणदेहेन सर्वलोकम् ॥१३॥ पारमेश्वरी भूतिम् ॥१४॥ कृत्यत्रयं विनान्यभूती: ॥ १५ ॥ स्थूलं सूक्ष्मं स्वेच्छया च ॥ १६ ॥ पुनर्विदेह कल्पान्ते ॥ १७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने अटमाध्यायस्व चतुर्थः पादः॥ इत्यष्टमोध्यायः समाप्तः ।। अधुना मणिद्वीपं वर्णयति-सर्वलोक इति। सर्वलोकनाना यो ब्रह्म- लोको वर्ण्यते तदेव मणिद्वीपम् । गुणत्रययुक्तप्रकृतिस्वरूपे अस्मिन्सर्वे लोकाः संस्काररूपेण तिष्ठन्ति। लब्धशक्तिज्ञानस्य मणिदीपं प्रति दूतकर्म प्रथममाग्मिना क्रियते । ततो दिनाधिदैवतेन सूर्येण । ततः शुक्लपक्षाभिमानिन्या देवतया । तदनन्तरमुत्तरायणेन ततो वत्सरेण स्वर्गलोकं नीयते । ततो ब्रह्मलोकं स गच्छति ततः सर्वलोकनामानं मणिद्वीपम् । कारणदेहयुतः स परमात्मभूतिं लभते । स्वेच्छयासी स्थूलं सूक्ष्म वा स्वरूपं धारयति । कल्पान्ते च विदेहस्वरूपं प्रामोति ॥ इति मणिद्वीपमार्गनिरूपणं नान द्वाचत्वारिशं प्रकरणम् ।।

·-१।११४] शाक्तदर्शनम् अथ नवमोध्यायः॥ न भवेदज्ञातपदार्थज्ञानं स्वप्ने ॥१॥ जागरानुभवपदार्थ- ज्ञानस्मृतिरेव ॥२॥ स्मृतिज्ञानविपयजागरपदार्थाः सत्यम् ॥३॥ स्वप्नदृष्टान्ततो जागरपदार्था मिथ्या इति वक्तुं न शक्यते इति गौतमः ॥४॥ पूर्वकालसंबन्धपदार्थज्ञानं स्मरणरूपम् ॥५॥ पुरःस्थपदार्थज्ञानं प्रत्यक्षम् ॥६॥ स्वप्ने न स्मरणम् ॥७॥ प्रत्यक्षमेव ॥८॥अभिज्ञा प्रत्यभिज्ञति ॥९॥ केवलेन्द्रियसंवन्धम- भिज्ञा प्रत्यक्षम् ॥१०॥ पूर्वज्ञानसंस्कारेन्द्रियाभ्यां प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षम् ॥ ११ ॥ न तेन संस्कारजन्यज्ञानमेव स्मृतिः ॥ १२॥ प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षमपि संस्काजन्यम् ॥ १३॥ इन्द्रियसंबन्धराहित्ये केवलसंस्कारजं स्मृतिज्ञानम् ॥१४॥ अश्रुतदृष्टपदार्था अपि अथ गोतममतेन स्वामसृष्टिनिरूपणं करोति । न भवेदिति । पूर्वज्ञाताना- मेव पदार्थानां ज्ञानं स्वप्ने स्मृतिरूपमुपलभ्यते । स्वमादनन्तरं जामदवस्थायां स्वामज्ञानबाधात्स्वामज्ञानं मिथ्येति वक्तुं शक्यते। परंतु येषां जायदवस्थानु- भूतानां पदार्थानां ज्ञानं स्मृतिरूपं स्वमे भवति ते पदार्था जगति तत्वत्स्थान- स्थिता न कदापि बाध्यन्ते । अतः स्वप्नदृष्टान्तेन जाग्दवस्थानुभूयमानाः पदार्था मिथ्या इति नैव वक्तुं शक्यते ॥ इति गौतमाभिमतस्वामज्ञानस्वरूपनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशं प्रकरणम् ।। गौतममतं निरासयति -पूर्वकालसंवन्धेति । पूर्वकालसंबद्धवस्तुनो यज्ज्ञानं तत् स्मरणम् । पुरःस्थितपदार्थज्ञानं प्रत्यक्षम् । स्वमज्ञानं न स्मरणम् । किंतु प्रत्यक्षम् । लोकिकप्रत्यक्षस्वामप्रत्यक्षयोस्त्वयमेव भेदः, यहौकिके प्रत्यक्षे इन्द्रियार्थयोः संनिकों भवति । संनिकर्पाज्जायमानं तत्प्रत्यक्ष सत्यम् । स्वमे तु अश्रुतादृष्टपदार्थानामपि ज्ञानं भवति । नैव च तत्रेन्द्रियार्थसनिकर्षः। अतः ·हयग्रीवकृतं [९।१।१५- भ्रान्तिः स्वप्ने ॥१५॥ नेदं ज्ञानं स्मृतिरूपम् ॥१६॥ अतः स्वमपदार्थेन जागरावस्था मिथ्येति हयग्रीवः ॥१७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीयः पादः न शक्तिलोकवासो मुक्तिः ॥१॥ ब्रह्मलोकवासैव मुक्ति- रिति प्रजापतिः॥२॥ मूलप्रकृतेबाह्यान्ताप्यतवकाशत्वे तद्गतत्वे च संस्थं सट् व्यावहार्यम् ॥३॥ अपरमव्यवहार्यम् ॥ ४॥ कार्य ध्वनिर्जगद्दीजम् ॥५॥ तत्परं कारणम् ॥६॥ कार्यकारणैकरूपत्वे संस्थं तत् सत् ॥ ७ ॥ व्यावहार ईशः शबलः ॥८॥ उपहितो जगद्दीजः पारमार्थः ॥९॥ अमूर्तः शबलः कारणेशः ॥१०॥ मूर्तः कार्य ईशः ॥ ११ ॥ कार्येश्वरा ब्रह्मविष्णुरुद्राः ॥ १२ ॥ तल्लोको ब्रह्मलोकः ॥१३॥ कारणेशलोको मणिद्वीपम् ॥१४॥ स्वमज्ञानं भ्रान्तिरूपम् । जागरितावस्थायां च तस्य बाधो भवति । अतः बाधहेतु- तया यथा स्वामप्रपञ्चो मिथ्या तथैव जागरावस्थायामनुभूयमानः प्रपञ्चोषि मिथ्येवेति सूत्रकारस्याभिप्रायः ॥ इति प्रपञ्चमिथ्यात्वं नाम चतुश्चत्वारिशं प्रकरणम् ॥ । अथ मुक्तिविषये प्रजापतिमतनिरासपूर्वकं स्वसिद्धान्तमाचष्टे । तत्रादी प्रजापतिमतं प्रतिपादयति-न शक्तिलोकेति । प्रजापत्तिमतेन ब्रह्मलोकवास एव मुक्तिः सा च ब्रह्मज्ञानादेव भवति न शक्तिज्ञानात् । सूत्रकारः स्वमतभाह- मूलप्रकृतरिति । सत्तत्त्वं द्विप्रकारकम् - व्यावहार्यम, अव्यवहार्य च । बाय- मान्तरं च वस्तुजातं व्याप्यान्तर्गतत्वेन स्थिता प्रकृतिः व्यावहार्यसत्तत्वमिति निगयते । अस्माद् व्यावहार्यप्रकृतिस्वरूपात्परं यन्मूलप्रकृतिस्वरूप तदव्यवहार्य सत् । तथैव कारणरूपं सत् मूलपकृतिरेव, कार्यरूपं ध्वनिः स एव जगन्मूलम् | अधुनेशस्वरूपं निरूपयति-व्यावहार ईश इति । ईशोपि कार्यरुपः कारण.

·-९।३।११] शाक्तदर्शनम् ३७ अन्तःकरणोपाधिब्रह्मलोके ॥१५॥ अविद्या मणिद्वीपे ॥१६॥ पतनं ब्रह्मलोकात् ॥१७॥ न क्वचिन्मणिद्वीपात् ॥१८॥ मणिद्वीपवासो मुक्तिरेवेति हयग्रीवः ॥ १९॥ इति श्रीशाक्तदर्शने नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः न मुक्तिर्मणिद्वीपवासः ॥१॥ भुवनेश्वरी साभासा माया ॥२॥ भूमिवत्तामसी ॥३॥ जलवत्सत्त्वम् ॥४॥ जलसूर्य- बज्जीवेशी ॥५॥ सूर्यप्रतिविम्बाढ्यजलवच्छक्तिः ॥६॥ प्रलये जीवाः प्रकृतिं गताः ॥७॥ तद्वन्मणिद्वीपगाः ॥ ८॥ प्रकृतिगा देहिनः सृष्ट्याम् ।। ९॥ तथा ते च ॥ १०॥ न तेन मुक्तिरिति बादरिः ॥११॥ इति श्रीशाक्तदर्शने नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। रूपश्च । कार्यरूप ईशो मूर्तस्त्रिप्रकारः ब्रह्मविष्णुरुद्रस्वरूपेः कार्यशानां लोको ब्रह्मलोक. 1 स च कारणेशलोकान्भणिदीपाद्भिन्नः । ब्रह्मरोक्स्यान्त करणोपाधि- स्तत्र गतो नरः पुण्यक्षयादनन्तर पतत्येव । मणिद्वीपोऽविद्योपाधिस्तत्र गतस्तु सदेव मुक्तः ॥ इति मणिदीपवासनिरूपण नाम पञ्चचत्वारिश प्रकरणम् ॥ अधुना मुक्तिस्वरूपविषये पूर्वपक्षरूपेण वादरिमत व्याचष्टे न मुक्ति- मणिद्वीप इत्यादिना । मणिदीपस्वामिनी भुवनेश्वरी मायारूपा स्वाभासेन जीवेश- की । तथा च श्रुति । आभासेन जीवेशो करोतीति । जीवेशयो. स्वरूप च जलप्रतिबिम्बितमूर्यवद्वर्तते । शक्तिस्वरूप च सूर्यप्रतिविम्बाधारजलसदृशमेव । प्रलये जीवा यथा प्रकृति गच्छन्ति तथैव मणिदीपगा अपि मायारूपप्रकृतिगता वर्तन्ते । सृष्टयारम्भे च पूर्वस्वरूप पुनस्तेपामावश्यकमेव । अतो मणिदीपवासो मुक्तिरिति न समञ्जसम् ॥ इति वादरिमतनिरूपण नाम षटचत्वारिश प्रकरणम् । - ·हयग्रीवकृतं [१४१- अथ चतुर्थः पादः प्रकृतिं गतः संचितकर्मणा च ॥ १॥ पुनस्तेन देही ॥२॥ दग्धकर्मा शाक्तज्ञानी ॥ ३॥ न पुनरावर्तनं तेन ॥४॥ साक्षि- रूपशक्तिज्ञानात्कैवल्यम् ॥ ५॥ ईशज्ञानान्मणिद्वीपम् ॥६॥ ईश्वरज्ञानी योगी ॥७॥ न च्युतिर्योगिनः ॥८॥ बुद्धयारुढं शाक्तं तेजः शाक्तज्ञानम् ॥९॥ व्यक्तोपासनात्कार्यस्थानम् ॥१०॥ ब्रह्मलोकवत् ॥ ११॥ संदिग्धो जन्म ॥१२॥ असंदिग्धो ब्रह्मा ॥ १३ ॥ सर्वलोकमणिद्वीपवासो मुक्तिरेवेति हयग्रीवः ॥१४॥ इति श्रीशाक्तदर्शने नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। . नवमोध्यायः समाप्तः ॥ अधुना वादरिमतं निरासयति-प्रकृति गत इति । यद्यपि मणिद्वीपमा जीवाः संचितकर्मणा प्रकृतिं गता इति कथ्यन्ते तथापि तत्र शाक्तज्ञानप्रभावतः तेषां कर्मणः समूलदाहान्न तेषां संसारे पुनरावर्तनशङ्कालवोपि । शक्तिज्ञानस्य साक्षिचैतन्यस्वरूपत्वादेषां जीवानां कैवल्यप्राप्तिरेव । न कदापि तेषां पतनं संभवति । अधुना व्यक्तोपासनाफलं निरूपयति-व्यकोपासनादिति । व्यक्ता- नामीश्वराणां ब्रह्मविष्णुमहेशानामुपासनया जीवैः कार्यब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मलोकरूपं प्राप्यते ते च पुनरावर्तन्ते । तेषां जन्म संदिग्धं नाम न निश्चितत्वेन तेषां मुक्तिरित ॥ इति माणदीपवासनिरूपणं नाम सप्तचत्वारिंशं प्रकरणम् ।।

·-२०१२।६] शाक्तदर्शनम् ३९ अथ दशमोध्यायः। ब्रह्मरूपे शक्तिपरः शाक्तः ॥१॥ निर्विकल्पसमाधिपरो ज्ञानी सिद्धो मुक्तः ॥२॥ मुमुक्षुतैफसाधनाढ्यः कर्माधिकारी ॥ ३ ॥ विवेकभक्तिभ्यामुपासनस्य ॥ ४॥ वैराग्येण च योगस्य ॥५॥ ज्ञानस्य विवेकादिचतुष्टयेन ॥६॥ निझामकर्नपरः कर्मनिष्ठः कर्मयोगी॥७॥ नवरसात्मकभक्तिपरो भक्तियोगी ॥८॥ जपपरो मन्त्रयोगी ॥९॥ योगनिठो वैराग्ययोगी ॥१०॥ ज्ञाननिष्ठो ज्ञानयोगी ॥ ११॥ सविकल्पसमाधिर्निदिव्यानः ॥१२॥ इति श्रीशाक्तदर्शने दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ अथ द्वितीय पाद ब्रह्मलोकान्तं कर्मनिष्ठः ॥१॥ उपामकः कार्यस्थानम् ॥२॥ योगनिष्ठः कारणम् ॥३॥ कैवल्यं ज्ञानी ॥४॥ शक्त्यधिष्ठिता प्रकृतिः सर्वलोकः ॥५॥ मणिद्वीपमिति च ॥ ६॥ स्थूलप्रपञ्च- अथ योगिप्रभेदान्निरूपयति-ब्रह्मरूपे इति । ते च कर्मयोगि-भक्ति- योगि--मन्त्रयोगि-वैराग्ययोगि-ज्ञानयोगिन उत्तरोत्तर श्रेष्ठा । तेषापञ्चाना यथा कम निष्कामकर्म-नवरसात्मकभक्ति-जप - योग - ज्ञानरूपा पञ्च व्यापारा दर्शिता । शाक्तज्ञानी च सवषा श्रेष्ठ इति सिद्धान्त ॥ इति योगिप्रभेदो नामाष्टचत्वारिंश प्रकरणम् ॥ उपरिवणिताना योगिना प्राप्तव्यस्थान निरूपयति-ब्रह्मलोकान्तमिति । कर्मनियो ब्रह्मलोकपर्यन्त गच्छति । उपासको नाम भक्तियोगी ईश्वरकार्यस्थान जगद्दीजरूप प्राप्नोति । योगनिष्ठो वेराग्ययोगी कारणस्थान मूलप्रकृतिस्वरूप प्राप्नोति । ज्ञानी तु शत्यधिष्ठितप्रकृतिरूप कैवल्य ग्रामोति । शस्त्यधिष्ठितप्रकृति. लोक एवाय सर्वलोकसज्ञा तथा मणिद्वीपसज्ञा लभते । एतेषु चतुर्पु लोकेषु प्रकृतिः कथ वर्तते तद्दर्शयति । स्थूलप्रपञ्चेति । कर्मनिष्ठप्राप्ये ब्रह्मलोके स्थूलप्रपञ्च- - ·४० इयग्रीवकृतं [१०२१७- संस्कारात्मिका लोहमयी ॥७॥ विकारसंस्कारात्मिका रत्नमयी ॥८॥ प्रकृतिसंस्कारात्मिका चिन्तारत्नमयी ॥९॥ चिन्तामणि- गृहान्तःस्था तेन शक्तिः ॥१०॥ शाक्तज्ञानिनश्चिन्तामणि- नेहम् ॥११॥ इति श्रीशाक्तदर्शने दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।। अथ तृतीयः पादः चिन्तामणिगेहः शक्तः॥१॥न लोकः॥२॥ चिन्तामणि- नयो गणेशलोकः ॥३॥ कार्यस्थानं गणेशस्य ॥४॥ सत्त्वमाया चिन्तामणिः ॥५॥ कारणप्रपञ्चवासनायुक्तः ॥६॥ वर्जितः स्थूलसूक्ष्माभ्याम् ॥ ७॥ समटियुद्धथुपहितः साक्षी गणेशस्तद्वीप- पतिः ॥८॥ प्रपञ्चद्वयवासनारहितास्तदुपासकास्तल्लोकम्।। ९॥ चिन्तामणिगेहवासिनः सर्वेपि ॥१०॥न च्युति कदापि ॥११॥ स्वसंवेद्यमानमानन्दं स्वानन्दम् ॥१२॥ तद्भवनं निजलोकः ॥१३॥ संस्कारात्मिका लोहमयी प्रकृतिर्वर्तते । भक्तिनिष्ठप्राप्ये कार्यस्थानात्मके लोके विकारसंस्कारात्मिका रत्नमयी प्रकृतिर्वर्तते । ततोपि श्रेयो मणिदीपं यत्र अष्ट- प्रकृतिसंस्कारात्मिका चिन्तारत्नमयी प्रकृतिवर्तते । इष्टवस्तुलाभदानं चिन्तारत्न- प्रभावः । महदादिसप्तप्रकृतिविकृतिसहितं मूल प्रकृतिस्वरूपमत्र अष्टप्रकृतिसंस्कार- त्वेन गृह्यते । अस्य चिन्तामाणगृहस्यान्तर्वर्ति शक्तिस्थानं चिन्तामाणिगेहामिति वर्यते ॥ इति चिन्तामणिगेहस्वरूपकथनं नामैकोनपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ॥ चिन्तामणिद्दीपकासो नैव मुक्तिरूपः स्यादिति गर्गमतं पूर्वपक्षरूपेण समा- चष्टे-चिन्तामणिगेहः शक्तरिति । चिन्तामाणरूपं यच्छक्तेर्गेहं तस्माच्चिन्ता- मणिमयो लोको भिद्यत एव । चिन्तामणिः सत्त्वमाया गणेशस्य कार्यस्थानं कारणप्रपञ्चवासनायुक्तम् । गणेशस्तत्र साक्षिरूपेण वर्तते । आस्मिल्लोके प्रपञ्च- ·-१०॥४॥६] शाक्तदर्शनम् ४१ अद्वैतभावनारूपनिर्विकल्पसमाधिपरः प्रपञ्चत्रयवासनारहितः स्वा- नन्दभवनम् ॥ १४ ॥ अद्वैतावस्थानरूपनिर्विकल्पसंपन्नो ब्रह्मीभूतः ॥१५॥ आनन्दाधिक्यं निजलोके ॥१६॥ प्रपञ्चत्रयवासना- युक्तमणिद्वीपवासो न मुक्तिरिति गर्गः ॥१७॥ इति श्रीशाक्तदर्शने दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। अथ चतुर्यः पादः 'चिन्तामणिगृह एव चिन्तामणिद्वीपमिति गाणपाः ॥१॥ सृटयनादित्वात् कारणप्रपञ्चमयी प्रपञ्चत्रयवासना चिन्ता ॥२॥ कारणत्रपञ्चानादित्वाद्वासनाद्वयराहित्यान्मुक्तः ॥ ३॥ शान्तिमाया- 'नयो निजलोकः ॥ ४ ॥ तत्र ब्रह्मनिष्ठा ॥५॥ ब्रह्माभिन्ना ॥६॥ द्वयबामनारहितास्तिष्ठन्ति स्वसंवेद्यमानमानन्दमनुभवन्ति । अद्वैतभावनारूपनिर्वि- कल्पसमाधिपरास्तु स्थूलसूक्ष्मकारणरूपप्रपञ्चत्रयवासनारहिता ब्रह्मीभूता निजलो नाम ब्रह्मलोकं गच्छन्ति । न च ते पुनरावर्तन्ते । मुक्तिर्ब्रह्मलोक एव । यतश्चिन्तामणिद्वीपवासः प्रपञ्चत्रयवासनायुक्तः अत एव न तत्र मुक्तिरिति गर्गा- चार्यमतम् ॥ इति गर्गमतनिरूपणं नाम पञ्चाशत्तम प्रकरणम् ॥ अथ सूत्रत्रयेण गाणपतमतंव्याचष्टे - चिन्तामणिगृह एवेति । तन्मते चिन्तामणिगृहमेव चिन्तामणिद्वीपम् । अनादित्वात्सृष्टेः प्रपञ्चत्रयवासनान्वितत्वम् । तत्र स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चवासनादयराहित्येन केवलं कारणप्रपञ्चवासनायुतत्वं मुक्तत्वम् ।। इति गाणपतमतनिरूपणं नामेकपञ्चाशत्तम प्रकरणम् । गर्गगाणपतमते निराकरोति - शान्तिमायामय इति । शक्तिरूपात्मनो लोकः अनादिमायामयः । ब्रह्मनिष्ठाः शत्तिज्ञानिनस्तत्र गच्छन्ति । तत्र ब्रह्मा- भिन्ना शक्तिवर्तते तस्याश्च पार्श्वभूते सिन्धिर्बुद्धिरिति दे साक्षिभूते। अनुभूति ·हयग्रीवकृतं [१४७- ईश्वरी भिन्नाभिन्ना ॥ ७॥ सैव सिद्धियुद्धीति साक्षिणी ॥८॥ तद्विना न साक्षित्वम् ॥ ९॥ ते शस्तिपाश्वभूते ॥१०॥ बुद्धि- ज्ञानम् ॥११॥ अनुभवः सिद्धिः ॥१२॥ ज्ञानसिद्धिः सानन्दम् ॥ १३ ॥ तदानन्दभवनम् ॥ १४॥ तदानन्दं मणिद्वीप एव ।। १५॥ न तत् पृथक् ॥ १६ ॥ नेशः साक्षिरहितः ॥१७॥ अतो मणिद्वीपवासो मुक्तिरेवेति हयग्रीवः ॥ १८॥ इति श्रीशाक्तदर्शने दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ दशमाध्यायश्च समाप्तः अथैकादशोध्यायः। अद्वैतावस्थानसमाधिस्थो ज्ञानी ॥१॥ अद्वैतभावनारूप- समाधिस्थो ज्ञानयोगी ॥२॥ तत्त्वंपदार्थशोधनपरो ज्ञाननिष्ठः ॥३॥ महावाक्यानुसारज्ञानमेव ज्ञानम् ॥४॥ न सारयादि. शास्त्रजः ॥६॥ पदार्थसंबन्धो वृत्तिः ॥६॥ यौगिका रूढिर्योग- रूपायाः सिद्धेन॒द्वया नाम ज्ञानेन तब महानानन्दः । आनन्दस्वरूपमेव माण- द्वीपम् । मणिद्वीपवासश्च मुक्तिरिति सिद्वान्त. आनन्दस्वरूपस्यास्य बिस्तरस्तु तैत्तिरीयोपनिषदि आनन्दवल्ल्या द्रष्टव्यः ॥ इति मणिद्वीपवासनिरूपणं नाम द्विपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ।। अथात्मज्ञानिस्वरूपमाचष्टे - अद्वैतावस्थानेति । तत्त्वमस्यादिमहा- वाक्याना ज्ञानमेव यधार्थज्ञानम् । तज्ज्ञानस्वरूपशोधननिष्ठो ज्ञाननिष्ठः । अद्वेत- भावनारूपसमाधिस्थितो ज्ञानयोगी तदद्वैतावस्थानसमाधिम्य ज्ञानी। स एव मुक्तो मणिद्दीपरूपशक्तिलोकस्थितः ॥ इति ज्ञानिस्वरूपनिरूपण नाम निपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ॥ अथ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यार्य विवेचयति। तत्र च प्रथम लक्षणादिवृत्ति- स्वरूपमाचष्टे - पदार्थसंबन्धो वृत्तिरिति । जगति तत्र पदार्थानां ज्ञान पदार्थेन्द्रियसबन्ध विना न भवति । पदार्थज्ञानं च पदप्रतिपाय- तत्र वर्तमानाना ·-१११११२४] शाक्तदर्शनम् रुढीति ॥७॥शक्यसंबन्धो लक्षणारूपः॥ ८॥ यस्मिन्पदार्थे शस्ति- स्तदर्थः शश्यः ॥ ९॥ शक्यार्थो वाच्यः ॥१०॥ वाच्यार्थबोधक वाचकम् ॥ ११॥ लक्षणाशेयो लक्ष्यः ॥ १३॥ वाच्यत्यागेन संबन्धप्रतीति हलक्षणा ॥१४॥ वाच्यसहितसंबन्धार्थपतीतिरजह- ल्लक्षणा॥ १४ ॥ वाच्यार्थे भागत्यागो भागत्यागलक्षणा ॥१५॥ महावाक्यसार्वभौमस्तत्त्वमसि ॥१६॥ तत्पदार्थवाच्य ईश्वरः ॥ १७ ॥ त्वंपदार्थवाच्यो जीवः ॥१८॥ वाच्या व्यावहारिक- जीवेशौ ॥१९॥ लक्ष्यो.पारमार्थों ॥२०॥ वाच्यत्यागेन लक्ष्यभाग चैकत्वम् ॥ २१ ॥ समट्यां त्वंपदार्थः पारमार्थ ईशः ॥ २२ ॥ तत्पदायों निर्गुणं ब्रह्म ॥२३॥ एकत्वं सत्प३ ॥२४॥ इति श्रीशाक्तदर्शने एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ । । मानार्थज्ञानं विना न भवति । पदम्यार्थेन यः सबन्धः स वृत्तिरिति निगद्यते । वृत्तिरियं त्रिप्रकारा । धात्वर्थमनुवर्तमाना यौगिकी। लोकसकेतमेव केवलमनु- वर्तमाना रूतिः । अंशेन धात्वर्थमशेन च संकेतमनुवर्तमाना योगविरिति । पदेनार्थाभिधानं त्रिभिः प्रकारेर्भवति । अभिवया लक्षणया व्यञ्जनया च । एवम- भिहितोर्थो यथासंख्यं वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्ग्यश्च निगद्यते । वाच्यार्थ एव शक्यार्थ इति वर्ण्यते । विवक्षितीर्थाभिधया यत्र न प्रतिपाद्यते तत्र लक्षणा स्वीकर्तव्या भवति । कचित्स्यलेए वाच्यार्थलक्ष्यार्थव्यतिरिक्तोप्यों विक्षितो भवति । स व्यङ्ग्यार्थ इति कथ्यते । तत्वमसीत्यत्र तत्पदेन सर्वत्रगमीश्वरस्वरूपं ब्रह्मा- भिधीयते, त्वपदेन च जीवात्माभिधीयते । तत्त्वमसीत्यत्र वाक्ये तत्त्वपदयोः सामानाधिकरण्यं वर्तते । तत्संपादनाय च लक्षणया पारमार्थिकं सत्पदवाच्यं शक्तिरूपं स्वीक्रियते । लाक्षणिकार्थविस्तरस्तु पञ्चदशीसिद्वान्तबिन्दादिग्रन्थे- ध्ववलोकनीयः॥ इति लक्षणावृत्तिनिरूपण नाम चतुःपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ॥

·६४ हयग्रीवकृतं [१२।२।१-- अथ द्वितीयः पादः संबन्धनयेणाखण्डार्थबोधकं तत्त्वमसि ॥१॥ स देवदत्तोपं पदसमानाधिकरणीयम् ॥ २॥ स एवायं विशेषणविशेष्यभावः ॥३॥ स एवायमिति वाक्यविरुद्धधर्मत्यागो लक्ष्यलक्षणभाव- संबन्धः ॥ ४॥ तत्त्वंपदार्थयोर्भागत्यागलक्षणाखण्डचैतन्यसिद्धिश्च ॥५॥ उपदेशवाल्योयं देहिनाम् ॥६॥ स्तुतिवाश्यं ब्रह्मणि ॥७॥ अयमात्मा ब्रह्म ॥८॥आत्मवाच्यो जीवः ॥९॥ ब्रह्म ईश्वरः ॥१०॥ न लक्ष्यार्थः परोक्ष इति स चेत् कथम् ।। ११॥ अहं ब्रह्मास्मि ॥ १२॥ अहं जीवः ॥ १३॥ ईश्वरो ब्रह्म ॥१४॥ चेतनमागलक्षणासूचक अस्मि ॥१५॥ प्रज्ञानं जीवसाक्षी ॥१६॥ ब्रह्म ईशसाक्षी ॥ १७ ॥ साक्ष्यभेदः ॥१८॥ इति श्रीशाश्तदर्शने एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ - अथ तत्त्वमस्यादिमहावाम्यानां लक्षणया परमात्मस्वरूपप्रतिपादनपरत्वं दर्शयति- संवन्धत्रयेगेति । तत्त्वमसीत्येतवाक्यं शक्तिस्वरूपपरमात्मप्रति- पादकम् । तत्र तत्त्वंपदयोः सामानाधिकरण्याल्लक्षणया अखण्डार्थबोधकत्वं वाक्यस्य। संबन्धयमिति पदं न सुस्पष्टार्थम् । कदाचिद्वाच्यवाचकभावलक्ष्य लक्षकभावव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावरूपं संबन्धनयमभिप्रेतं स्यात्कदाचित्तत्पदस्य त्वंपदेनेकस्त्वपदस्यासिपदेन द्वितीयस्तत्पदस्यासिपदेन तृतीय एवं तत् त्रयं स्यात् । स देवदत्तोयमिति । सामानाधिकरण्यस्योदाहरणमत्र निदर्यते । अत्र विशेषणविशेष्ययोरेकरूपत्वसपादने योरपि पदयोरेकत्वविरुद्वा ये धर्मास्तेषां त्यागः कर्तव्यतयापतति । धर्मत्यागानन्तरं यत्सामान्यस्वरूपमुर्वरितं भवति स लक्ष्यार्थस्तत्त्वपदयोः परमात्मरूपः । अतोत्र भागत्यागात्मिकां जहालक्षणां स्वीकृत्य तत्त्वंपदाभ्यामखण्डं ब्रह्म प्रतिपाद्यते । उपदेशवाक्योयमिति । वाक्य इति सौत्र पुंस्त्वम् । अयमात्माब्रह्मेति । अहं ब्रह्मास्मीति । अत्रापि आत्मब्रह्मपदयोर्लक्षणया शुद्धपरमात्मैवार्थों गृश्यते । तत्र चेतनभागस्य लाक्षणिकार्थतया ग्राह्यत्वमस्मीति- पदेन सूच्यते । सूचक अस्मीति पाटो दुष्टः । कदाचित्सूचकमस्मीत्येतत्स्यात् ।

·४१ -१९३२१९] शास्तदर्शनम् अथ तृतीय पादः देवी होकाये आसीत् ॥१॥ सृश्यादिक्रीडासरता देवी जगत्सृष्टेः पूर्वमासीदिति ॥२॥ वासुदेवा वा इदमग्र आसीत् ॥३॥ इति न चैवम् ॥ ४॥ सत्त्वविशिष्टो विष्णुर्वासुदेवः ॥५॥ न मूर्तियतः ॥ ६॥ देवीगर्भस्य आभासे सत्त्वभागमयः ॥७॥ मातृगर्भस्थशिशुवत् ॥८॥ न तथा पृथग्भावत्वम् ॥९॥ तद्वाक्येन देव्येव ॥ १०॥ त्रयाणां व्यावहारा मूर्तित्वे ॥११॥ नामूतित्वे ॥१२॥ त्रिमूर्तय इति ॥१३॥ अहं गणपतिरेक एवासानि ॥ १४ ॥ मत्तः कालमायागुणाः ॥ १५॥ कालो हिरण्य- पुरुषः ॥ १६ ॥ माया शक्तिः ॥१७॥ गुणा ब्रह्मविष्णुरुद्राः ॥ १८॥ मदीक्षणात् पञ्च मभिन्ना में प्रतिबिम्बभूताः ॥१९॥ एतेषु जीवेश्वरप्रतिपादकेषु वाक्येषु जीववाचक्पदैर्जीवसाक्षि प्रज्ञान गृह्यते । तथेशवाचकपदरीगसाक्षि ब्रह्म गृह्यते । साक्षित्वेन द्वयोरभेदः ।। इति महावास्यार्थनिरूपण नाम पञ्चपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ।। अथ देव्या. परमात्मत्व व्याचष्टे -देवी ह्येकान इति। देवी ह्येकाग्र इति वाक्येन देव्या. परमतत्त्वस्वरूप प्रतिज्ञायते तथैवानन्तर वासुदेवो वेत्यनेन वासुदेवस्य परमतत्त्वस्वरूप प्रतिज्ञायते । सत्त्वविशिष्येति । सत्त्वविशिष्ट शक्ते. स्वरूप विष्णुरूपम् । तदेव वासुदेवशब्देन प्रतिपाद्यते । यथा गर्भस्थो शिशुन पृथग्भाति तथैव वासुदेवाख्य विष्णुतत्त्व न शक्तितः पृथग्भाति । देवीगर्भस्येति । अन आभासे इत्यपपाठो भाति । आभास इति भवितव्यम् । तद्वाक्येन देव्येति । देवीविष्णुवासुदेवेति त्रयाणा मूर्तस्वरूपे भेद । अमूर्तस्वरूपे तु सवां शक्त्यात्मकत्वमेव ॥ इति देवीपरमतत्त्वनिरूपण नाम षट्पञ्चाशत्तम प्रकरणम् ।। अथ गणपतिवैक तत्त्वमिति च्यवनभार्गवमत पाह अहं गणपतिरेक इति । अस्मिन्महावास्ये गणपतिरेव परमतत्त्वतया प्रतिपायते । तत एव च कालो मायासत्त्वादिगुणनय च प्रवर्तते । कालो हिरण्यगर्भ. ! माया शक्तिः ।

·हयग्रीवकृतं [१२।३।२०- तेनाहं पश्चजनकः ॥ २०॥ देवी ोकाय आसीन्निपिडम ॥२१॥ प्रतिबिम्बन बिम्ब एक ॥२२॥ सर्वदाक्यगणपतिरेवति भार्गवश्च्यवनः ॥२३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पाद. सदेवेतिस्थाने गणपतिरेवेति ॥ १ ॥ मूलप्रकृतेर्वाह्यान्ता- प्यस्थं ब्रह्म सत् ॥ २॥ सदभिन्ना मूलप्रकृतिः शक्तिः ॥ ३ ॥ सा सामर्थ्यरूपा ॥४॥ शक्तिहीनो निरर्थकः ॥ ५॥ व्यावहार- ब्रह्मत्वं शक्तियोगेन ॥६॥ व्यावहारब्रह्मण्यभेदत्वे तुर्ये ॥ ७ ॥ भिन्नत्वे कारणे च ॥ ८॥ तुर्ये व्यस्तत्वे ॥९॥ व्यावहारब्रह्मणो प्यक्तावस्थायां गणपतिरिति ॥ ११ ॥ व्यक्तत्व शक्तरेव ॥१२॥ सत्त्वरजस्तमारूपा ब्रह्मविष्णुरुद्राः सर्वे गणपतिप्रतिबिम्बभूता ईक्षणाद्गणपतेः प्रादुर्भूताः । प्रतिबिम्बपरेर्वाक्यर्बिम्वमेव बोध्यते । सर्वेः कारणवाक्यैर्महावाक्येश्व गणपतिरेव पर तत्त्वं बोध्यते ।। इति च्यवनभार्गवमतं नाम नप्तपञ्चाशत्तमं प्रकरणम् ॥ अथ गाणपतमतनिरासेन स्वमतमाह सदेवेति । अहं गणपतिरेक एवासानि इत्यत्र केवलं सच्छब्दस्य स्थाने गणपतिशब्दप्रयोगः । तथा च गणपतिशब्देन प्रकृतेरन्तर्बहिश्च व्याप्य स्थितं सदेव बोध्यते । शक्तिश्च सतोऽभिन्ना । शक्तियुक्तं सदेव व्यावहारिकं ब्रह्म । व्यावहारब्रह्मण्यभेदत्वे तुर्ये इति । इदं सूत्रमनन्तरं त्रीणि च न स्पष्टार्थ कमपि बोधयन्ति । अभेदत्वे तुर्ये भिन्नत्वे कारणे इत्यादिसप्तम्यन्तानां पदानां पाठः प्रामादिकः स्यात् । तुर्ये ब्रह्मस्वरूपे सर्वेषामभेदः । व्यक्तावस्थायां तु ब्रह्मणः सर्वन भेदोद्गम इति भावार्थो भाति । व्यावहारब्रह्मण इति । ब्रह्म यदा व्यक्तां व्यावहारिकीमवस्था प्रामोति तदा तस्य गणपतिरिति नाम । अस्यां गणपतिरूपायामवस्थायां दाक्ति- यक्ता भवति । अत एव गणपतिः शक्तिपुत्र इति व्यवहियते । गणपतिशब्द ·-१२।१।१६] शास्तदर्शनम् अतो गणपतेः कारणं शक्तिरेव ॥ १३ ॥ गणपतिकारणैः सद् ब्रह्म ॥ १४ ॥ न व्यवहारो ब्रह्मणः॥ १५॥ सद्ब्रह्मस्थशक्तिरेख गणपतिकारणवाक्योंधियत इति हयग्रीवः ॥ १६ ॥ इति श्रीशाक्तदर्शने एकादशाध्यायस्य चतुर्थ पादः ॥ एकादशाध्यायश्च समाप्तः।। अथ द्वादशोध्यायः शिव एव केवलस्तवृक्षरः ॥१॥ तस्माद् ब्रह्मविष्णुरुद्राः सनसूयन्ते ॥२॥ इति शाक्तं निषिध्यते॥३॥ शिवस्यैव कारण- त्वम् ॥४॥ तत्सामर्थ्यरूपा शक्तिस्तद्धीना ॥५॥ विम्बभूतः पारमार्थः ॥६॥ अपरः प्रतिबिम्बभूतः ॥७॥ व्यावहारे मध्यभाग ईश्वरः ।।८॥ वामभागः शक्तिः । दक्षिणः कालः ॥१०॥काले- शयोरभेदत्वम् ॥११॥ वामभागात्मिका शक्तिः ॥१२॥ व्यक्तः गुगभेदात् ॥१३॥ तथैव शक्तिः ॥१४॥ शक्तेः प्रतिरीश्वरः ॥१५॥ शक्तिकारणवाक्यैः शिव एवेति नन्दिकेशः ॥१६॥ इति श्रीशान्तदर्शने द्वादशाध्यायम्य प्रथमः पादः ॥ प्रयुञ्जमानानि कारणवाक्यानि सद्ब्रह्मबोधकानीति तत्त्वम् ।। इति भार्गवच्यवनमतनिरासो नामाप्टपञ्चाशत्तम प्रकरणम् ॥ अथ नन्दिकेशप्रोक्त शैव मत निरूपयति - शिव एवं केवल इति । अस्मिन्मते शिव एव परममक्षरं तत्त्वम् । तदधीना तत्सामर्थ्यरूपा शक्तिः, न स्वतन्त्रा । शिव. परमतत्त्ररूपः बिम्बभूतः । प्रतिबिम्बभूतस्तु व्यावहारिक: शिवः । व्यावहारिकस्य व्यक्तगुणत्रयस्य मध्यभाग ईश्वरो वामभागः शक्ति- दक्षिणः कालः । शक्तिकारणप्रतिपादकस्यैः शिव एव बोध्यते । इति नन्दिकेगमतनिरूपणं नामेकोनषष्टितम प्रकरणम् ॥

·हयग्रीवकृतं [१२॥रा- अथ द्वितीयः पादः शिवाभिधेयेन व्यावहार ईश्वरः ॥१॥ अव्यक्तः ॥२॥ व्यक्तस्त्रिधा ॥३॥ न चैकतः ॥४॥ तथा तस्य शक्तिः ॥५॥ तुर्यशक्तिरपि श्रुतेः॥ ६॥ न तथा व्यावहारेशः ॥ ७॥ तेन शतिर्न तद्धीना ॥८॥न शिवो विम्बभूतः ॥९॥ विम्बभूतो गणेशः ॥१०॥ गुणत्रयैश्यशान्तिमूलप्रकृतिगतः ॥ ११॥ तन्निता शक्तिविम्बभूता ॥१२॥ शिवादिकारणवाक्यैः शक्तिरेवेति हवग्रीवः ॥१३॥ इति श्रीशाक्तदर्शने द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथ तृतीयः पादः॥ ब्रह्म वा इदमय आसीत् ॥१॥ आत्मा वा इदमग्र आसीत् अय नन्दिकेशमतं निरासयति-शिवाभिधेयेनेति। नन्दिकेशमते यच्छिव- शब्देन परमतत्त्वतया प्रतिपादितं स व्यावहारिक ईश्वर एवाव्यक्तरूपः । तस्मात्परमेव शक्तितत्त्वम् ।व्यक्तस्त्रिधेति ।व्यक्तस्त्रिधेति पाठः स्यात् । ईश्वरतत्वं शिवरूपं व्यक्तं सब्रह्मविष्णुरुद्ररूपेण विधा भवति । तुर्यशक्तिरपि श्रुतेः । तुर्यमात्मतत्त्वमेव शक्तिरिति श्रुतिः । शक्तिरिय न ईशाधीना। अस्याः शक्त- बिम्बभूतो गणेशो न तु शिवः । शिव आदिकारणामति यानि वाक्यानि प्रतिपादयन्ति तानि सर्वाणि शक्तिपराणि योजनीयानि ॥ इति नन्दिकेशमतनिरासो नाम पष्टितमं प्रकरणम् ॥ अथ महावाक्यतात्पर्यप्रदर्शक बादरिमतं प्रदर्शयति--ब्रह्म वा इदमय इति । तत्र ब्रह्मेवाद्वितीयं परं तत्त्वमिति प्रतिपादयद् बृहदारण्यकोपनिषद् (बृ. ११४।१०,११) भैञ्युपनिषद्गतं (मैत्री ६-१७) महावाक्यं प्रदर्शयति । छान्दोग्योपनिषद्तं (छा. ३१४३१) सर्व खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यमपि विचार- णीयम् । तदनन्तरमात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदिति आत्मैक्यप्रतिपादकमैतरेयो- पनिषद्त-(ऐ. उ. ११) मात्मैक्यप्रतिपादकं महावाक्यमभिधत्ते। तदनन्तरं सदेव सोम्येदमय आसीदिति च्छान्दोग्योपनिषद्गतं सदैक्यं प्रतिपादयन्महा-