Lbs National Academy Of Administration

Shivraj Vijay (1950)

Sastri Pandit Sri Ramjipanney. · 2010/01/27

PDF Proofread

Front matter

GL SANS 891.23
VYA
HorseeCH
123871
LBONAA
। राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी
L.B.S. National Academy of Administration
मसूरी
MUSSOORIE
पुस्तकालय
LIBRARY
125671
अवाप्ति संख्या
Accession No.
14658
L'Soms
Class No.
891.23
पुस्तक संख्या
Book No. VA व्यास
वर्ग संख्या
Schememocumercisments CONCocine

महाकवि-श्रीमदम्बिकादत्तव्यास-प्रणीतः
शिवराज-विजयः
(निश्वासद्वयात्मकः)
व्याकरण-साहित्य-मीमांसाद्याचार्यण
पं० श्रीरामजीपाण्डेयशास्त्रिणा
विरचितया
वैजयन्त्या साहित्याचार्य
पण्डित श्रीश्रीकृष्णपन्त विरचित-भाषानुवादेन च
विभूषितः ।
मसंशोधकः-
पं० श्रीजितेन्द्रियाचार्यः
प्रकाशक:-
प्रणेतृ-पौत्रः-स्वगीय-श्रीराधाकुमार-व्यास-तनयः
श्रीकृष्णकुमारब्यासः

प्रासिस्थानम्-
व्यास-पुस्तकालयः,
मानमन्दिरम् , काशी।
All Rights Reserved by the Publisher.
अस्य खण्डस्य चतुर्थं संस्करणम्
१९५०
साध रूप्यकम्
मुद्रक:-
बालकृष्ण शास्त्री,
ज्योतिष प्रकाश प्रेस, बनारस।

श्रीश्री गौरकृष्णः शरणम् । संस्तवनीयं किञ्चिद् संस्तावकः--श्रीमन्माध्वसम्प्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौम- साहित्यदर्शनाद्याचार्यतरत्नन्यायरत्नदामोदरगोस्वामी कर्णाकर्णिकयाऽऽकर्णितमेतद्-विश्या वैक्रम्याः शताब्द्याः पूर्वाधेऽधिवा. रागसि गौडभूमुरवंशजन्मा व्यासोपनामा श्रीमदम्बिकादत्तशर्माऽऽसीद् । यश्च विलक्षणसंस्कारशालित्वेन शैशव एवाऽऽकृतिभाषणादितोऽसाधारणपटिमाऽयं भवितेति निरधारि लोकैः । यं च क्रमेणैधमानं विधापितविद्याऽऽरम्भं गुरुजना व्याकरणाद्यध्यापकसविधे किल तत्तद्विषयाधिजिगापयिषयोपातिष्ठिपन् । येन चाध्यापकेभ्यो व्याकरणमधीत्य शास्त्रा तरेऽपि व्युत्पद्य, साहित्येऽधिकां रुचि तन्वता काव्यनिर्माणयोग्यतामासाद्य समस्यापूर्त्यादिषु चमत्कृति ख्यापयताऽने- कावधाननैपुणी लोकान् प्रदर्शयताऽनतिविलम्बेन विसृत्त्वराऽधिगता खलु- ख्यातिः । यस्मै च विद्यारसिका विपश्चितोऽन्तेवासिनोऽपरे च गुणगृह्या जना बाहुल्यादात्मनीनतया स्पृहयाम्बभूवुः । यस्मान्नेकविधाः कौतूहलविशेषाश्चतः पष्टिकोष्ठी खेलाप्रभृतिनिबन्धनाः प्रकाराःप्रकटतामीयुः। यस्य विद्यासघ्रोचीनाः परेऽपि गुणाः सौजन्यास्तिक्यप्रश्रयक्षमोपकारादयः प्रतिदिनमुदित्वरतां जिहाना लोकं विस्मरतां नयन्तो नैव विरेमुः। यस्मिन्नन्ये च वैषयिका नृपतिश्रेष्ठिनागरिकादयोऽनुदिनमुदयमानां प्रीतिं भेजुः । ईदृग्विधोऽमौ पुरुषतल्लजः कदाचिदन्तयामिप्रेरणया तादृशपुस्तक- प्रणिनीषुर्विचारयन्नेव वंहीयांसमनेहसमयापयद्, यादृशं कर्तृयोग्यतापरिचवालं- भूष्णु स्थास्नु वर्तमानजनतायै रोचिष्णु पाटकसार्थचेतांसि गृहयालु बोभ्येत । नानाविचारसौधपरम्परामध्युष्य समयस्रोतोऽनुधाविनी जागतीं प्रवृत्ति परिशी- लयन् स्थाने नन्विदं निरदीधरद्, यत्सम्प्रति लोकाः प्रायो जिज्ञासाविधुराः केषुचित्सत्स्वपि तदुन्मुखेषु वित्तेषगाताडिताः प्रचञ्चूय॑माणां राजभाषामधिजि- गमिषवः, प्राक्तनसुकृतसंभारमहिम्ना सुरगिरि प्रसितचेतसोऽल्पे, तत्र च महान- गयामिव कस्यां प्रतोल्यां के पर्यटाट्याप्रवणाः कथमिव ते सुज्ञानाः स्युः? तथाऽ. पि सामयिकरुचिसध्रीचीनात् परामर्शादाविरभाव्यनेन निष्कर्षण, यदभ्रतया [ख] लोकाः सुकुमारमतयो विनोदप्रिया नवीनेतिहासावगमोन्मनसो जाग्रति; सुत- रामेभ्यो रुचिकरमितिहासघटितं काव्यं यथा भवेन्न तथेतरविषयिका रचनाः परं तु काव्यत्य पद्यात्मकत्वे छन्दोरीतिमुखावलोकदाक्षिण्यमुद्दामवाचोऽपि कवीन् मन्थरयत्येवापेक्षाकृतमित्यनुभवसाक्षिकमेतत् । ततश्च गद्यात्मकेनैनेन कोमल- धिषणाः सुरञ्जनाः स्युः, किन्त्वेष्वपित एव सुखाकर्षा येषां मुग्धा धियो वासव. दत्ताकल्पसर्वपथीनारण्यानीचङक्रमणपरिश्रान्तिभीरवः, हर्षचरितादिजातीय- कोमलत्वधैर्यपाटचरत्रस्नवः, कादम्बादिदेशीयसौरसैन्धवप्रवाह निमजनच- किताः,दशकुमारचरितसब्रह्मचारिनानाविधगहनवान्वेषणावधानखेदालसाः, समञ्जसतया तादृगधिकारिणां कृते मयाऽऽसेचनकमुपस्करणीयमिति मीमांस- मानः प्रकृतः कविः सताराधराऽधीश्वरं समुदेष्यदसह्यप्रतापं घूकपाशानां तिग्मरश्मिमिव सजनजीवकदम्बानां राकासुधाकिरमिव तदानीन्तनसाधकवृन्द- वृन्दारकमहानुभावाग्रणी-राजनीतिकुटिलकान्तारकण्टीरवदयाक्षमावात्सल्यादि- कल्याणगुणशेवधिप्रातःस्मरणीयसमर्थश्रीरामदासगुरुचरणसरोजएरागशुष्कीकृ- ताभीलवारिधि साकारमिव शौर्य श्रीशिवराजमहोदयं नायकीकृत्य तदीयविजय- चरितगुम्फितं गद्यकाव्यं शिवराजविजयनामकमन्वथै रचयितुं निरचपीत् । मुख्यप्रतिनायकश्चात्र मोगलसम्राजोऽकबरस्य प्रपौत्रो, जहाँगीरसम्राजः पौत्रः, शाहजहाँसम्राजः पुत्रः, सनातनधर्मपारिजातवनस्य दवदहनस्तदानी- न्तनदिल्लीश्वर औरङ्गजेबापरनामक आलमगीरसम्राट । तत्कर्मकरछत्रपति कोणेशश्रीशिवराजसिंहकर्तृको विजयोऽत्र प्रधानप्रतिपाद्यविषयः, वीररसोऽ त्र मुख्यः, रसालपाकसरसाऽत्रत्या कविता। द्वादशभिर्निश्वासचतुष्टयघटितैस्त्रिभिर्विरामैः पूर्णः काव्यकर्तुः पौत्रेण सौजन्यादिगुणभूषितेन श्रीकृष्णकुमारव्यासेन पूर्वसंस्करणेभ्योऽपि परिष्कार्य प्रकाशितो निबन्धोऽयं वर्तमानसमये सुगमत्वेन व्युत्पादकतया शिक्षाप्रदत्वेन रोचकतया च नव्येतिहासप्रियाणां विशेषतश्चाधिजिगांसूनां परमोपकारको नात्र मात्रयाऽपि संशयलेशः । मानुष्यकनान्तरीयकादीनवास्तु सर्वत्रैवोदार- हृदयैर्मरालशीलै: सोढव्यतामाज एवाऽऽकलनीयाः, नेह किमपि कस्यापि विवक्षितव्यमिति शम् । -विजयदशमी, २००२, काशी।

श्रीः निर्माणहेतुः "गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति" श्लोक एकस्याप्यंशस्य चमत्कार विशेषाधायकत्वे सर्वोऽपि श्लोकः प्रशस्यते, न च गये तथा मुलभं सौष्ठवम , गद्ये तु सर्वा- ङ्गीण-सौन्दर्यमुपलभ्येत चेत् ; तदैव तत् प्रशंसा-भाजनं भवेद् भव्यानाम् । पद्ये छन्दःपारवश्यात स्वच्छन्द-पद-प्रयोगो न भव- नीत्यनिच्छताऽपि कविता-संग-प्राप्तं स्वाभाविकं स्वल्पमपि वच- नीयं कचिद् विस्तार्यते, कचिद् बड्डपि नियताक्षरैः सङ्क्षिप्य क्षोदिष्टं विधीयते, कचिच्च द्वित्र-स्वाभाविक-पद-प्रयोग-समापनीयान्यपि पारस्परिकालाप-संसक्त-प्राप्त-वाक्यानि जटिलीक्रियन्ते । गये तु यदि किमपि तादृशमस्वाभाविकं स्यात् । तत् कवेरेव निर्वक्ति महदवद्यम्-इत्यादिकारणैः पद्यापेक्षया गद्यमेव महामान्यं भवति, भवति च दुकरमपि गद्य-काव्यमेव। अत एव शुद्ध-पद्यात्मकेषु बहुषु महाकाव्येष्वपि खण्डकाव्येष्वपि च प्राप्येष्वपि गद्यपद्यात्म- केषु चम्पू-नाटकादिषु चानेकेपूपलभ्यमानेष्वपि, शुद्ध-गद्य काव्यानि तथा नाऽऽसाद्यन्ते। अस्माकं महामान्या धन्याः सुबन्धु-बाण- दण्डिनो महाकवयो ये वासवदत्ता कादम्बरी-दशकुमारचरितानि सुधामधुराणि सदा सदनुभाव्यानि गद्यकाव्यानि विरचय्य भारत- वर्ष सबहु-प्रमोद-वर्ष व्यधिषत; येषां चोक्ति-प-लोचन-प्राप्त- पर्याप्त-व्युत्पत्तयोऽसङ्कथाश्छात्रा अद्यापि वर्तन्ते, वर्तिष्यन्ते च पूर्वैर्भट्टार हरिश्चन्द्र-प्रभृतिभिरेतैर्महाकविभिश्च प्रचारि- चिराय।

, [ २ ] तोऽपि महाकाव्य-सञ्चारो न चिराय स्थितिमकलयत् । भारताभि. जनभाषा-कविभिरपि च प्रायः पद्य प्रकृतिकैरेव समभावि-इति जगत्प्रसिद्धैः सूरदास-प्रभृतिभिरपि पद्यान्येव निबद्धानि । सांप्र- तन्तु समय-महिम्ना भारतीय-वर्तमान-भाषासु-बहुधा गद्यका- 'व्यनि विरच्यन्ते । वङ्ग-गुर्जरादि-भाषासूपन्यासैरेव व्याप्ता विप- णयः। हिन्दीभाषाऽपि च प्रत्यहमतिशयमासादयति गद्यसोपाने- ज्वेव पदाधाने। परं न केवलं प्राकृतिक-गिरां गुरवो गीर्वाण. गिरि व्युत्पत्तिगरीयांस उपलभ्यन्ते, न वा कांश्चिद् धन्य-धन्यान विहाय संस्कृतसाहित्य-व्युत्पन्ना एव, इतर-भाषानुरक्ता विशेषतोऽ- वलोक्यन्ते, अत एव भारताभिजन-भाषा-कवयः प्रायः स्वभ्रमान् साक्षात्संस्कृतसाहाय्येन शोधयितुं न पारयन्ति, न वा भाषाकवि- समादृतान् नवान् नवान् मनोरमान चमत्कारविशेषाधायकान पथोऽनुसतु संस्कृत-साहित्य-वैभवेषु च निधीन वर्द्धयितुं संस्कृतज्ञा एव प्रायशः पारयन्ति । कदाचित् वृन्दारक-वृन्द-वाण्यां गद्यकाव्य प्रचार-दोबल्यस्येदमेव प्रधानं कारणं स्यात् । मदिदमुपहासा- स्पदं विडम्बनं यद् - मण्डूक इव महा गरावार-पारमासादयितुं यतमानस्तादृशं कवि-कौशल-निकषायितं गद्यकाव्यं मादृक्षः क्षोदी- यान् जनो रिरचयिषुः संवृत्त इति । काव्यमिदं मा स्म भूत् ताहग- भाव-विघट्टकम् , मा स्म वा पुषत् कस्यापि मोद-विशेषम , परं मया तु सनातनधर्म-धूवह-शिवराज-वर्णनेन रसना पावितैव, प्रसङ्गतः सदुपदेश-निर्देशैः स्व-ब्राह्मण्यं सफलितमेव, ऐसिहासिक- काव्यरुचीनि स्वमित्राणि रञ्जितान्येव, चिरमस्मत्पूर्वजैः पराशर- पाराशरादिभिरुपासिता संस्कृतभाषा सेवितैव, चक्षुषी निमील्य सविशेषं साक्षात्कृता पीयूप-पूर-पूर्णैरिव दृक्पातैरुज्जीवयन्ती पारि- जात-कुसुम-वर्षिभिरिव वचनैरुपदिशन्ती जननी सरस्वती समारा- धितैव, सद्यः परनिर्वृतिश्च समासादितैव । भवभूतिजगन्नाथादीनां [ ३ ] राजमान्यानां कवि-मण्डल-चक्रवर्तिनान्तु द्वेषविशेषैर्वा स्वग्रन्थ- मार्मिकजनालाभेन वा कारणान्तर-कलापैर्वा महानेव शोक-सङ्घात आसीत् । “कोऽस्मद्ग्रन्थानवलोकयिष्यति ? को वाऽस्माकं गूढ. तात्पर्य भोत्स्यतीति ?"-चिन्तासन्तान-वितान-झञ्झावातोद्धृत- संशयघनघनाडम्बर एव तथा समरौत्सीद् हृदयाकाशम ; यथा ध्रुवं सद्यः परनिवृति रूप-चन्द्रिका-प्रसरेणापि न रञ्जितमेव तदन्तः करण-कुमुद-वनम् । ? - "ये तथा च तैरेवोक्तम्- नाम केचिदिह प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला पृथ्वी ॥" "विद्वांसो वसुधातले परवचः श्लाघासु वाचंयमा भूपालाः कमलाविलासमदिरोन्मीलन्मदापूर्णिताः । आस्ये धास्यति कस्य लास्यमधुना धन्यस्य कामालस- स्वर्वामाधर-माधुरी विधुरयन् वाचां विलासो मम ॥" अहन्तु तादृक्षाणां महाकवीनां चरण-रजो-विमर्श-भाजनमपि तदपेक्षयाऽधिकं भाग्यवत्तरोऽस्मीति निश्चिनोमि, यतो मद्ग्रन्थ- मार्मिकस्तु मिथिला-मही महेन्द्रः, भारत-साम्राज्य व्यवस्थापक. समाज-सजीवनः, महामान्यः, वदान्यः, धन्य-धन्यः, विविध. विरुदावली-विराजमानः, राजमानोन्नतः, नतोन्नतिदायकः, महा- राजश्रीरमेश्वरसिंहह्वीरवर एवास्ति । माद्यन्ति च परश्शता वाराण- स्यादि-पण्डित-मण्डल-मण्डना रसास्वादानुकूल-वासनावासितान्तः- करणा विबुध-जनाः ।

[ ४ ] सोऽयं स्वलेखनी- कण्डूमुपशमयितुं लिखितः प्रकाण्ड-लेखो यदि केषाञ्चित पण्डित-प्रकाण्डानां कर्ण-कण्डूं खण्डयेत् ; तत् कृत- कृत्यः संवतय । ये तु पुरोभागिनो निगीर्यापि प्रबन्धममुं तुण्ड. मुण्ड-गण्ड-कण्डूयनैः, ताण्डव-करण्डीकृत-भ्रभङ्गैश्चास्मानास्मा- कांश्च हासयिष्यन्ति; तेऽप्यसङ्घय-प्रणति-पात्राण्येवास्माकम् । ये तु जोपं जोषमालोक्यापि काव्यानि, समासाद्यापि च तोषम, सरो षमुज्जृम्भिताभिर्जाटरज्वालाभिरेव तं जारयति; जारयन्ति ते ग्राणोपि लौ मपि विपमपि दाधीचास्थीन्यपि चेति विलक्षण कुक्षयम्ते न कस्य नमस्याः ? ---अम्बिकादत्तव्यास !

* श्री:* शिवराजविजयः गद्यकाव्यम् 'विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितञ्जगत्" "हिस्रः स्वपापेन विहिसितः खलः साधुः समत्वेन मयाद्विमुच्यते"। भागवतम् । वागीश्वर्यै नमः। शिवाङ्के खेलन्ती शिवशिरसि गङ्गालहरिकां समुद्यद्गम्भीरध्वनिभरसमुद्दीपितमदाम् । निरीक्ष्योत्का वामा सरलहृदयाऽघूर्णितवती यमासेव्यं देवं तमिह कलये चित्तनिलये ।। तत्रभवान् कलिकुलनूडामणिः मिल मरम्वतीकोऽम्बिकादतव्यामो वीरग्स- प्रधानं गद्यकाव्यं चिकीर्षुर्महनीययशसो भारतभागधेयस्य दुर्दात्तोरगजिह्व- जिह्वोत्पाटनकुशलस्य शिववीरस्य चरितचयनेनैव भारती कृतार्थयितव्येति विहितमनोरथ उपक्षिपति वेदव्यासोक्ति श्रीमद्भागवतादुद्धृताम्-विष्णोर्मायेति । वेवेष्टि व्याप्नोति चराचरात्मकं प्रपञ्चमिति विष्णुर्ब्रह्म, तस्य, माया = सत्त्वप्रधानः शक्तिविशेषः । सा चैषा भगवती=समग्रषड्गुणसम्पन्ना । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ।। इति प्रसिद्धो भगपदार्थः-तद्वत्त्वञ्च भगवत्त्वम् । यया-मायया । गच्छतीति जगत्, स्थावरस्याप्युपलक्षणम् । सम्मोहितम- सम्यप्रपेण मोहितम् ।

२ [ प्रथमे शिवराजविजये। अरुण एष प्रकाशः पूर्वस्यां भगवतो मरीचिमालिनः । भगवान् मणिराकाशमण्डलस्य, चक्रवर्ती खेचर-चक्रस्य, कुण्डल- माख्ण्डलदिशः, दीपको ब्रह्माण्डभाण्डस्य, प्रेयान पुण्डरीक- एष हिंस्रः = घातुकः । खलः = दुष्टः । स्वस्यैव पापेन विहिसितो भवति, नतु तत्र निमित्तान्तरापेक्षा। सानोति परकार्यमिति साधुः । तथाभूतश्च समत्वेन विवेचकत्वेन । भयाद्विमुच्यते = अपगतभयो भवति । तत्रापि तस्य समत्वमेव हेतुर्न बीजान्तरापेक्षा-तदुक्तम् “न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः” इति । एतेनाऽऽद्यनिश्वासे पापिनामशोभनाः साधूनाञ्च शोभना आचाराः प्रदर्शिता भवेयुरित्युपक्षिप्तम् । सर्वञ्चदं सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य भगवतो मायया त्रिगुणात्मिकया निबद्धैरेव समास्थीयत इति, काचन हिन्दुकन्या केनचन दुष्टेन हृता रक्षिता च सा साधुना, दुष्टनाशश्च स्वपापेनैव संवृत्त इति कथाभागश्च । विष्णुनामग्रहणेन मंगलमपि शिष्टाचारानुमितश्रुतियोधिततिकर्तव्यताकं सूचितम् । कथाभागं प्रारभमाणो भगवदादित्यप्रकाशात्मवस्तुनिर्देशरूपमपि मङ्गलं समाचरति-अरुण एष इति । पूर्वस्यामिति-"दिशि” इति विशेष्यम् । मरीचीनां मालाऽस्यास्तीति मरीचिमाली= दीधितिपतिः। बहुव्री हीतरसमा- सोपलक्षककर्मधारयपदघटितमपि “न कर्मधारयान्मत्वर्थीयो बहुव्रीहिश्चेत्तद- थप्रतिपत्तिकर” इति वचनं न सार्वत्रिकम् “असुब्वत" इति भाष्यप्रयोगादिति ध्येयम् । अरुणः= ईघल्लोहितः । “ज्योतिषां रविरंशुमान्” इति भगवद्विभूति- समूहपातित्वेन भगवत्त्वं सर्वथा स्फुटम् । अथाऽऽदित्यं विशिनष्टि-एष भग- वानिति । “दिनस्य" इत्यन्ते मालारूपकालंकारो वैदर्भी रीतिः प्रसादाख्यश्च गुणः । मणिः= रत्नम् । यथा हीरकादिरन्धकारं वारयति प्रकाशयति च पदार्थ- सार्थ तथाऽयमपि बाह्याभ्यन्तरतमोऽपवार्य प्रकाशयति सकलानानिति मणित्वेन रूपणम् । खे नभसि चरन्ति गच्छन्तीति खेचराः भगणाः, तेषां चक्रस्य% समूहस्य । चक्रवर्ती सम्राट् । सैन्यं प्रवर्त्तयति सम्राट , दिनाधिपोऽपि सर्वे ग्रहगणमिति रूपणम् । आखण्डलदिशः इन्द्रसम्बधिन्याः प्राच्या नायिकाय- मानायाः। कुण्डलम् = कर्णाभरणविशेषः। वर्तुलत्वमारोपबीजम् । ब्रह्माण्ड मेव भाण्डम् = सदनम्, तस्य दीपकः । प्रकाशकत्वमत्राऽऽरोपहेतुः। पुण्डरी- काणाम्-कमलानाम् , "पुण्डरीकं सिताम्भोजम्" इति विशेषग्रहणन्तु नात्र, विरामे] प्रथमो निश्वासः ३ पटलस्य, शोक-विमोकः कोक-लोकस्य, अवलम्बो रोलम्बकदम्बस्य, सूत्रधारः सर्वव्यवहारम्य, इनश्च दिनस्य । अयमेव अहोरात्रं जनयति, अयमेव वत्सरं द्वादशसु भागेषु विभजति, अयमेव कारणं पण्णा- मृतूनाम , एष एव प्वाङ्गीकरोति उत्तरं दक्षिणं चायनम , एनेनैव सम्पा- दिता युगभेदा', एनेनैव कृताः कल्पभेदाः, एनमेवाऽश्रित्य भवति परमेष्टिनः परार्द्धसंख्या, असावेव चर्कति बभर्ति जहर्ति च श्वेतत्वस्याविवक्षितत्वात , पटलस्य = समृहस्य । प्रेयान = अतिशयेन प्रियः । कोकानाम चक्रवाकानाम् , लोकस्य = समुदायस्य । शोकस्य विमोकः मोक्षः । रूपकम् । कोकमिथुनानां रात्रिविरहः कविसमयख्यातः । अत्र बहुव्रीहि- प्रदर्शनं टीकाकृतामनपेक्षितमसाम्प्रदायिकञ्च, बहुव्रीहिसंग्राह्याभिधेयस्य समारोपणा- देवोपपत्तेः रोलम्बानाम: भ्रमराणाम् , कदम्बस्य% समूहस्य । अवलम्बः%D आश्रयः । सर्वश्चासौ व्यवहार:= ऐहिकामुष्मिकलक्षणो व्यापारः, तस्य, सूत्रधारः-प्रवर्तयिता। दिनस्य, इनः= स्वामी। इनपदस्य स्वामिसूर्योभय- वाचित्वेऽप्यत्राऽऽद्यपर्यायत्वमवेति ध्येयम् । अथ स्वभावोक्त्याऽलङ्करोति तमेव भगवन्तम्-अयमेवेति । अहश्च रात्रि- वाहोरात्रस्तम् । शशधरेऽपि किरणानुप्रवेशद्वारा विकाशकत्वमेतदीयमेवेति भवति द्वितयजनकत्वमेवकारसार्थक्यञ्चेति विवेचनापटवः । जनयति= प्रादु- भर्भावयति । वत्सरम् = हायनम् । द्वादशसु भागेषु = मेषादिमासरूपेषु । विभ- जति = विभजते । भवति चात्र मानव शासनम् "अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके” इति । षण्णामृतूनाम् = वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तर्शाि राणाम् । कारणम् = हेतुः । अयनम् = सूर्यमार्गः । युगानाम् = कृतत्रेताद्वापर- कलीनाम् । भेदाः= विभागाः । एनेनैव- सूर्येणैव, अन्वादेशत्वादे- नादेशः । कल्पभेदाः, षष्ठीतत्पुरुषः । कल्पश्चैकसहस्रमहायुगात्मकः ख्यातः कालविदाम् । परमेष्ठिनः = विधातुः। परार्द्धसङ्ख्या=अन्तिमा परार्द्धनाम्ना ख्याता संख्या । चर्कर्ति = पुनः पुनः करोति । यङलुगन्तम् । यङलुकश्छान्द- सत्वं तु न वैयाकरणसम्प्रदायसिद्धं न वा महाकविजनानुमोदितमिति भूयो भूयः प्रयोगान् प्रदर्य प्रदर्शयति । यगन्तत्रितयेनोत्पत्ति-स्थिति-लयकर्तृत्वं निवे..

शिवराजविजये। [ प्रथमे जगत् , वेदा एतस्यैव वन्दिनः, गायत्री अमुमेव गायति, ब्रह्मनिष्ठा ब्राह्मणा अमुमेवाहरहरुपतिष्ठन्ते । धन्य एप कुलमूलं श्रीरामचन्द्रस्य, प्रणम्य एष विश्वेषामिति उदेष्यन्तं भास्वन्तं प्रण-1 निजपर्णकुटीरात् निश्चक्राम कश्चित गुरुसेवन-पटुर्विप्रबटुः । "अहो ! चिररात्राय सुप्तोऽहम , स्वप्नजालपरतन्त्रेणैव महान् पुण्यमयः समयोऽतिवाहितः, सन्ध्योपासनसमयोऽयमस्मद्गुरुच- रणानाम , तत्सपदि अवचिनामि कुसुमानि" इति चिन्नयन कदलीद-टमे- कमाकुच्य, तृणशकलैः स-धाय, पुटकं विधाय, पुष्पाव चयं कत्तुमारेभ । दितम् । वन्दिनः = स्तुतिपाठकाः । वेदाः = ऋग्-यजुःसामाथानिधाः । एतेन सूर्य ब्रह्मदृष्टिरिति सूचितम् । “अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्” इत्यधिकणे हि निर्णीत- मादित्योपाधिब्रह्मस्तूयमानत्वम् । अत एव "गायत्र्यमुमंव गायत” त्येवकार- सहितं वाक्यं स्वरसतः सङ्गच्छते । गायत्र्याश्च मुख्यं वाच्यं ब्रह्मवेति बृहदार- ण्यकादिप्यु सुनिरूपितम् । “गायन्तं वायत" इति तद्व्युत्पत्तिरप्यत एवोपपद्यते । ब्रह्मणि निष्ठा येषां ते, वेदपारगा इत्यर्थः। उपतिष्ठन्ते = उपासते । “उपा- देवपूजा-संगतिकरण-मित्रकरण-पथिष्वि" त्यात्मनेपदम् । भास्वन्तम् = सूर्यम् । "भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः" इत्यमरः। भास्वत्त्वं प्रगति हेतुः । प्रणामो हि स्वापकृष्टत्वबोधनम् , तच्च प्रणम्ये गुणेषु सत्स्वेवेति न तिगेहितम् । ह्रस्वा कुटी कुटीरः। “कुटाशमीशुण्डाभ्यो र” गुरुसेवने पटुः = कुशलः । विप्रश्चासौ बटुर्विप्रबटुः = ब्राह्मणब्रह्मचारी । अहो = साश्चर्यखेदे नैत्यिककर्मानुष्ठानकाललोपोत्थे । नोपतिष्ठति यः पूर्वी नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् । स शूद्भवद् बहिष्कार्यः सर्वस्माद् द्विजकर्मणः ।। इत्यादिभिः सन्ध्यावन्दनादिनित्यकर्माननुष्ठाने प्रत्यवाय-स्मरणेन शयना- दिना तत्कालातिवाहने स्वाभाविको हि क्षोभः सताम् । चिररात्राय = चिरम् । "चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थका" इत्यमरः । स्वप्नः = निद्रा, स एव जालम् = आनायः, तत्परतन्त्रेण = तदायत्तेन । पुण्यमयः, "ब्राझे मुहूर्त बुध्येत धर्मार्थी चानुचिन्तयेदि"ति मनूक्त्या । सपदि = सत्वरम् । अवचिनोमि = संकल- यामि । कदली = रम्भा, तस्या दलम् = पत्रम् । आकु०च्य = भुग्नं विधाय ।

विरामे] प्रथमो निश्वासः बटुरसौ आकृत्या सुन्दरः, वर्णेन गौरः, जटाभिर्ब्रह्मचारी, वयमा षोडशवर्षदशीयः, कबुकण्ठः, आयतललाटः, सुबाहुर्विशाललोच- नश्चाऽऽसीत। कदलीदलकुलायितस्य एतत्कुटीरम्य समन्तान पुष्पवाटिका, पूर्वतः परम - पवित्र - पानीयं परम्सहस्र - पुण्डरीक - पटल - परिलसितं पतत्रि-कुल-कूजित-पूजितं पयःपूरपूरितं सर आसीत् । दक्षिणतश्चैको निझरझर्झर-ध्वनि-ध्वनित-दिगन्तरः फल - पटलाऽऽस्वाद-चपलित-चरूचुः तृणान शकलैः = खण्डैः। सन्धाय संमेल्य । पुटमेव पुटकम-ममुद्रः । 'दोना" इति हिन्दी । पुष्पाणाम, अवचय:-संग्रहः, तम् । आकृत्या-आकारेण । "प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति तृतीया । वर्णेनेत्यत्रापि । जटाभिः- सटाभिः। "इत्थंभूतलक्षण" इति तृतीया । जटा- झाप्यब्रह्मचारित्वसंवलित इत्यर्थः । षोडशवर्षदशीयः = ईपदसमाप्तषोडश- वर्षः । “ईषदसमाती कल्पब्देश्यदेशीयरः'। कम्बुरिव कण्ठो यस्य सः । शङ्खग्राव इत्यर्थः। कुञ्ज इव = लतादिपिहितोदर इव, आचार्रादित्यकुञायिष्ट । “कर्तुः क्यङ्- सलो पश्चत क्यङन्तात् क्ते कुत्रायितम । कदलीदलैः कुञायितस्येति समासः । लुप्तापमालंकारः। समन्तात् = परितः । पूर्वतः = पूर्वन्याम् । “तसिलादिघ्या. कृ वमुच" इति पुंवत्वम् । परस्सहस्राणम् = सहस्राधिकानाम् , पुण्डरीकाणाम् सिताम् जानाम , पटलेन = साहेन, परि = सर्वतः, लसितम् = शोभितम् । पतत्रिणाम = पक्षिणाम् , कुलस्य = गणस्य, कूजितेन = शब्देन, पूजितम विराजितम् । पयसां पूरेण = प्रथा हेण, पूरितम् = भरितम् । विशेषगानीमानि चत्वारि सरसो विशेष्यभूतस्य । दक्षिणतः = दक्षिणम्यां दिशि । पर्वतखण्ड आसी- दित्यन्वयः । पर्वतखण्डः = प्रत्यन्तपर्वतः । “टेकरी" इति हिन्दी । विशिनष्टि विशेषणत्रयेण-निझरस्य = प्रवाहस्य, “वारिप्रवाहो निझरो झर" इत्यमरः, झझरध्वनिना ध्वनितम् = नादितम् , दिगन्तरम् = दिक्प्रान्तभागो यस्य सः । झर्झर इति जलशब्दानकृतिः । फलानां पटलस्य = समूहस्य, आस्वादेन = भक्ष- णेन, चपलिताः= चञ्चलाः, चञ्चवः = त्रोटयः, “चञ्चुस्नोटिरुभे स्त्रियावि" त्यमरः, येषां, ते च ते पतङ्गाः = पक्षिणः, “पतङ्गौ पक्षिसूर्यों च” इत्यमरः, तेषां - . - , - ६ शिवराजविजये। [प्रथमे पतङ्ग-कुलाऽऽक्रमणाधिक-विनत-शाख-शाखि-समूह-व्याप्तः सुन्दर-कन्दरः पर्वतखण्ड आसीत् । यावदेष ब्रह्मचारी बटुरलिपुञ्जमुद्ध्य कुसुम-कोरकानवचिनोतिः, सतीयोऽपरस्तत्समानवयाः कस्तूरिका रेणु-रूपित इव श्यामः, चन्दन चर्चित-भालः, कपरागुरुक्षोद-च्छरित वक्षो बाहु- दण्डः, सुगन्ध-पटलरुन्निद्रयन्निव निद्रामन्थराणि कोरक-निकुरम्बकान्त- राल-सुप्तानि मिलिन्द-वृन्दानि, झटिति समुपसृत्य निवारयन् गौरबटुमेव- मवादीत- तावत् तस्यैव %3D कुलम् = समूहः । तस्याक्रमणेन, अधिकम् = अत्यन्तम् , विनताः नम्रीभूताः, शाखा: = शिखाः, “शिखा शाखा शिफा लते" त्यमरः येषां ते च ते शाखिनः = वृक्षाः, "वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुरि” त्यमरः, तेषां समूहेन व्याप्तः= आवृतः। सुन्दराः = शोभनाः, कन्दराः = गुहाः, यस्य सः । “दरी तु कन्दरो वा स्त्री" त्यमरः। अत्रानुप्रासः शब्दालंकारो गोडी चरीतिः। ब्रह्म = वेदः, तदध्ययनार्थ व्रतमपि ब्रह्म तच्चरतीति ब्रह्मचारी। "ब्रह्म- चर्यमहिंसा चे" त्यादौ तु यमभेदविशेषस्य मैथुनत्यागस्यैव ब्रह्मचर्यपदवाच्यता। अलीनाम = भ्रमराणाम् , पुञ्जः = राशिः, "स्यान्निकायः पुञ्जराशी" इत्यमरः, तम्, अवधूय = निवार्य । कुसुमानां कोरकाः = कलिकाः, “कलिका कोरकः पुमानि" त्यमरः, तान् । अवचिनोति = संकलयति । सतीयः = सहाध्यायो। “समानतीर्थे चासी" ति यप्रत्यये "तीर्थे य" इति सादेशः। “सतीर्थ्यास्त्वेकगुरव" इत्यमरः । तेन समानं वयः = अवस्था, यस्य सः। सतीयविशिनष्टि चतुर्भिविशेषगैः । श्याम इत्याद्यं विशेषगम् । स्वभावतः कृष्णवर्ण तमुत्प्रेक्षते-कस्तूरिकायाः = मृगनाभेः, रेणुभिः रजोभिः,रूषित इव = छुरित इव। चन्दनेन = गन्धसारेण,चर्चितम् । लिप्तम् , भालम् = ललाटम् , यस्य मः। कर्पूरस्य = घनसारस्य, अगुरोः = नृपाई- कस्य, "अगर” इति हिन्दी, चक्षोदेन = चूर्णन, छरितम = व्याप्तम् , वक्षोबाहु- दण्डम् = उरःस्थलभुजद्वयम् , यस्य सः। सुगन्धपटलैः = सौरभसमूहै:, निद्रया मन्थराणि = अलसानि । कोरकाणाम = कलिकानाम् , निकुरम्बकाणि वृन्दानि, “निकुरम्बं कदम्बकम्” इत्यमरः । तेषाम् , अन्तराले = अभ्यन्तरे, सुप्तानि = शयानानि । मिलिन्दानाम् = भ्रमराणाम् , वृन्दानि = समूहान् । , , विरामे] प्रथमो निश्वासः तु अलं भो! अलम् , मयैव पूर्वमवचितानि कुसुमानि, त्वं चिरं रात्रावजागरीरिति क्षिप्रं नोत्थापितः, गुरुचरणा अत्र तडागतटे सन्ध्यामुपासते, संस्थापिता मया निखिला सामग्री तेषां समीपे । यां च सप्तवर्षकल्पाम् , यावनत्रासेन निःशब्दं रुदतीम् , परम-सुन्दरीम् , कलित-मानव-देहामिव सरस्वती सान्त्वयन , मरन्द-मधुरा पाययन् , कन्दखण्डानि भोजयन् , त्वं त्रियामाया यामत्रयमनैषीः; अपः उन्निद्रयन्निव = जागरयन्निव । अन्वयमनुसृत्यात्र व्याख्यातम् । सुगन्धलोलुपा द्विरेफा: श्यामबटुशरीरानुलिप्त-चन्दन-धनसार-कस्तूरिका-परिमलमाघ्राय पुष्पेभ्य उड्डीय तच्छरीरनिपतनोत्सुकाः सञ्जाता इति स्वाभाविकवा या जागरण मुग्वे- नात्रोत्प्रेक्षणम् । अलं भो अलम, पुष्पावचयं निषेधति । इतः परं कांश्चित्स्थलविशेषानप- हाय वृत्तकं नाम गद्यम् । “अकठोराक्षरं स्वल्पसमासं वृत्तकं मतम्" इति तल्ल- क्षणात् , एतदेव "अनाविद्धपदं चूर्णम्” इति वामनसूत्रे चूर्णकनाम्नाऽभिहितम् । अजागरीः, “जागृ' धातो डि सिपि रूपम् । सप्तवर्षकल्पाम् = असमाप्तसप्त- वर्षाम् । यवनेभ्य आगतो यवनानां वाऽयं यावनः, स चासौ त्रासस्तेन । यवन- जवनशब्दो संस्कृतसाहित्ये समायातौ । आद्यौ वशिष्ठविश्वामित्रसंग्रामे धेनुस्तन- समुत्पन्नेषु रूढः, परश्च सगरसंग्रामे वशिष्टपरित्याजितार्यधर्मेषु सागरपारस्थक्षत्रि- येष्विति त्यक्तमहामहोपाध्यायपदवीकाः शक्तिसम्प्रदायाचायाः श्रीपञ्चाननतर्क- रत्नभट्टाचार्याः । त-मतानुसरणे भारतसमागतेष्वेषु जवनशब्दप्रयोग एवोचित इति सम्प्रदायः। कलितः =धारितः, मानवो देह, यया सा, ताम् , मानव- रूपेणावतीर्णा सरस्वतीमिवेत्युत्प्रेक्षा। मरन्देन = पुष्परसेन, मधुरा = मिष्टाः । अपां विशेषणम् । “अयि दलदरविन्द ! स्यन्दमान मरन्दम् , तव किमपि लिहतो मञ्जु गुञ्जन्तु भृङ्गा” इति पण्डितराजपद्ये प्रयुक्तोऽयं मरन्दशब्दः । मरम= भ्रमरमरणम् , द्यति = खण्डयतीति मरन्दः, भ्रमरजीवनम् , मकरन्द इतिव्युत्पत्तिलभ्यत्वमर्थस्य । पाययन् =णिजन्ताच्छतरि। कन्दाः- कन्दाः-ऋषीणां खाद्यविशेषाः। “शालूकं कन्दमौत्पलम्" इति, "कन्दमस्त्री मूलसस्यम्" इति च वैजयन्ती । त्रियामायाः-रात्रेः । "रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपे" त्यमरेण रूढत्वम् । अत एव यामत्रयमिति प्रहरत्रयार्थकं संगच्छते । , ८ शिवराजविजये। [ प्रथमे सेयमधुना स्वपिति, उबुद्धय च पुनस्तथैव रोदिष्यति, तत्परिमार्गणी- यान्ये तस्याः पितरौ गृहं च । इति संश्रुत्य, उष्णं निःश्वस्य यावत् सोऽपि किश्चिद्वक्तुमियेष तावदकस्मान् पर्वतशिखरे निपपात उभयोइष्टिः । तस्मिन् पर्वते आसीदेको महान्कन्दरः, तस्मिन्नेव महामुनिरेकः समाधौ तिष्ठति स्म। कदा स समाधिमङ्गीकृतवानिति कोऽपि न वेत्ति। ग्रामणी ग्रामीण-ग्रामाः समागत्य मध्ये मध्ये तं पूजयन्ति प्रणमन्ति स्तुवन्ति च । तं केचित् कपिल इति, अपरे लोमश इति, इतरे जैगीषव्य इति, अन्ये च मार्कण्डेय इति, विश्वसन्ति स्म । स एवायमधुना शिखरादवतरन ब्रह्मचारिबटुभ्यामदर्शि । अहो! प्रबुद्धो मुनिः ! प्रबुद्धो मुनिः ! इत एवाऽऽगच्छति, इत एवा- ऽऽगच्छति, सत्कार्योऽयं सत्कार्योऽयमिति तौ सम्भ्रान्तौ बभूवतुः । अथ समापित-सन्ध्यावन्दनादिक्रिये समायाते गुरौ, तदाज्ञया नित्यनियम-सम्पादनाय प्रयाते गौरबटौ, छात्रगण-सहकारेण प्रस्तु- परिमार्गणीयानि =अन्वेषणीयानि । नपुंसकमनपुंसकेनत्येक शेषः । वक्तुमियेपः = कथयितुमिच्छति स्म । समाधौ- चित्तवृत्तिनिरोधात्मके योगे । ग्रामण्यः = ग्रामाधिपाः, लम्बरदार, जमीन्दार, इति हिन्दी, ते च ते ग्राम भवा ग्रमीणाः = ग्रामवामिनः, तेषां ग्रामाः = समूहाः । श्रुत्यनुप्रास-प्रदर्शनमात्र-फलकोऽयम् । सरसे रौद्रादिरमामा- ववति प्रकृते दोपत्वमतस्येति केचित् । तम् = समाधिनिरतम् । कपिल- लोमश-जैर्ग:पव्य-मार्कण्डेयाश्चिरञ्जीविनो महर्षयः । “नारद इत्यबोधि स" इत्यादि- वदितिना निपातेनाभिहितत्वान्न तेषां द्वितीयान्तता विश्वसन्तिक्रियाकर्मत्वेऽपाति बोध्यम् । गृहीतृभेदादेकस्यैवानेकधोलेखादुल्लेखालंकारः । अदर्शि= दृष्टः । कर्मणि लुङि। सत्कार्यः = आदरणीयः । सम्भ्रान्तौ = क्षुभितौ । बहोः कालात् कन्दरायां निवसन् मुनिरकस्माद्बहिरायात इति हर्षोद्रेकेण व्याकुलो बभूवतुः । अतएव च तदुक्तिघु सामेडता । समापिता सन्ध्यावन्दनादिक्रिया येन सः, तथाभूते । आदिना स्वेष्ट- विरामे]] प्रथमो निश्वासः ९ तामु च स्वागत-सामग्रीषु, इत आगम्यतां सनाथ्यतामेप आश्रम इति सप्रणाममभिगम्य वदत्सु निखिलेषु, योगिराज आगत्य तन्निर्दिष्ट-काष्ठ-पीटं भाम्बानिवोदयगिरिमारुरोह, उपाविशञ्च । तस्मिन् पूज्यमाने, योगिराडुस्थित इति, आयात इति चाऽऽकण्य कर्णपरम्परया, बहवो जनाः परितः स्थिताः । सुर्घाटतं शरीरम , सान्द्रां जनान, विशालान्यङ्गानि, अङ्गारप्रतिमे नयने, मधुरां गम्भीराञ्च वाचं वर्णयन्तश्चकिता इव सञ्जाताः । अथ योगिराजं सम्पज्य यावदीहितं किमपि आलपितुम् ; तावत् कुटीराद् अश्रूयत तस्या एव बालिकायाः सकरुण-रोदनम् । ततः "किनिति ? कुत इति ? केयमिति ? कथमिति ?” पृच्छा- परवशे योगिराजे ब्रह्मचारिगुरुणा बालिकां सान्त्वयितुं श्यामबटुमादिश्य कथितम-- भगवन ! श्रूयतां यदि कुतुहलम् । ह्यः सम्पादित-सायन्तन- अत्रेय कुशाऽऽस्तरणमधिष्ठिते मयि, परितः समासीनषु छात्र- कृत्ये, कता जन-म्वेष्टगुरुमन्त्रजपादिः । नित्या ये नियमाः = सन्ध्यावन्दनादयः, तमा माइनाय । छात्रगणस्य, सहकारेण = साहाय्येन । स्वागर-साम- श्री५ = उपचारद्रव्येषु । “यस्य च भावन भावलक्षणमि” ति भावाधिकरणे सप्तम । प्रस्तुतासु= सन्नद्धाम् । सनाथ्यताम = समलंक्रियताम् । निखिलेषु = समस्तेषु, सभपस्थितेषु। काष्ठपीठम = दानिर्मिता चतुष्पादिकाम् । “चीका" इति हिन्दा । उदयगिरिमिव = उदयाचलमिव । आरुरोह = अधि- शिश्रिये । उपाविशन = आमितवान् । न सूर्य इवाधिश्रित्य दूर गतोऽपि तु तत्रैव स्थित इति क्रियायमुपात्तम् । उपमालंकारः । सुघटितम् = शोननाङ्गसंस्थानम् । सान्द्राम = धनाम् । अङ्गारप्रतिमे = अङ्गारसदृशे । प्रतिमाशब्दोऽत्रोपमावाचकः, दृष्टश्च तादशेऽर्थ “न तस्य प्रतिमा अन्ति” इति वेदे, “गतः मुखायप्रतिमानि हित्व"ति वाल्मीकीये च । पृच्छा = प्रभः, तत्पर शे = तत्परतन्त्रे । कुतूहलम् = कौतुकम् । वृत्तान्त-ज्ञानोत्कण्टेति यावत् । ह्यः = गतदिवसे । सम्पादितम् = विहितम् , सायन्तनम = सायंभवम् , कृत्यम् = सन्ध्यादि, येन शिवराजविजये। [प्रथमे गगने, शुश्रूषुषु इव मौनमाकल- वर्गेषु, धीर-सार-स्पर्शन मन्ममन्दमान्दोल्यमानासु व्रततिषु, समुदिते यामिनी-कामिनी-चन्दनबिन्दौ इव इन्दौ, कौमुदी-कपटेन सुधाधारामिव वर्षति अस्मन्नीतिवार्ता यत्सु पतगकुलेषु, कैरव विकास-हर्ष-प्रकाश-मुखरेषु चश्चरीकेषु, अस्प- टाक्षरम् , कम्पमान-निश्वासम् , श्लथत्कण्ठम, घघरितस्वनम्, चीत्कार- मात्रम, दीनतामयम, अत्यवधानश्रव्यत्वादनुमित दविष्ठतं क्रन्दन- मौषम्। तत्क्षणमेव च "कुत इदम् ? किमिदमिति दृश्यतां ज्ञायताम्' इत्यादिश्य छात्रेषु विसृष्टेषु, क्षणानन्तरं छात्रेणेकेन भय- भीता सवेगमत्युष्णं दीर्घ निश्वसती, मृगीव व्याघ्राऽऽघाता, अश्रु- प्रवाहैः स्नाता, सवेपथुः, कन्यकैका अङ्के निधाय समानीता। चिरा- तादृशे । कुशास्तरणम् = कुशासनम् । “कुशकी चटाई" इति हिदी । “अधिशाङ" इति कर्मसंज्ञा । धीरः = मन्दगतिः, समीरः= वायुः, तस्य स्पर्शन । आन्दोल्य- मानासु = सञ्चाल्यमानासु । व्रततिषु = लता । 'वल्ली तु व्रततिर्लता' इत्यमरः । इन्दौ= चन्द्रमसि । समुदिते = उदयं प्राप्ते । चन्द्रमसं रूपयति-यामिनी निशीथिनी, सैव कामिनी = ललना, तस्याः, चन्दनबिन्दौ = ललाटतिलके इव । "कौमुदी = चन्द्रिका ज्योत्स्ने" त्यमरः, तस्याः कपटेन = व्याजेन । वर्षतीवेत्युत्प्रेक्षा। पतगकुलेषु = पक्षिसमूहेषु । मौनम = निःशब्दताम् , आकलयत्सु = आश्रयत्सु। किमिति मौनावलम्बनमित्युत्प्रेक्षते-अस्मन्नीतीति । शुश्रूषुषु = श्रोतुमिच्छुषु । कैरवाणाम् = सिताम्भोजानाम् ,यो विकाशः = प्रफुल्लनम् ,तेन यो हर्षप्रकाशः = मोदाविर्भावः, तेन मुखरेषु = शब्दायमानेषु । चश्चरीकेषु = द्विरेफेषु । "इन्दि- न्दिरो मधुकरश्चञ्चरीको मधुव्रत" इति वैजयन्ती। क्रन्दनम् = रोदनम् । अश्री- षम् = आकर्णयम। सप्तभिर्विशेषणैः स्वभावोक्त्या क्रन्दनं विशिनष्टि- अस्पष्टानि अक्षराणि, यस्मिस्तत् । कम्पमाना निःश्वासाः, यस्मिंस्तत् । श्लथन् = शिथिलः, कण्ठः, यस्मिंस्तत् । अत्यवधानेन = विशेषध्यानेन, श्रव्यम् = श्रवणाहम् , तस्य भावम्तत्वं तस्मात् , हेतौ पञ्चमी । अतिशयेन दूर दविष्ठम् , तस्यभावो दविष्ठता, अनुमिता= विज्ञाता, दविष्ठता = अतिदूरता यस्य तत् । आदिश्य = आज्ञाप्य । व्याघ्रण = शार्दूलेन, आघाता= आक्रान्ता। उपमालंकारः । सवेपथुः= सकम्पा। एकेनाङ्के निधाय कन्यका समानीतेति विरामे प्रथमो निश्वासः ११ न्वेषणेनापि च तस्याः सहचरी सहचरो वा न प्राप्तः । ताश्च चन्द्र- कलयेव निर्मिताम, नवनीतेनेव रचिताम् , मृणाल-गौरीम, कुन्द- कोरकाग्रदतीम, सक्षोभं रुदतीमवलोक्य अस्माभिरपि न पारितं निरोद्धं नयन-बाष्पाणि । अथ "कन्यके! मा भैषीः, पुत्रि ! त्वां मातुः समीपे प्रापयिष्यामः, दुहितः ! खेदं मा वह, भगवति ! भुक्ष्व किश्चित् , पिब पयः, एते तव भ्रातरः, यत् कथयिष्यसि तदेव करिष्यामः, मा स्म रोदनैः प्राणान् संश- यपदवीमारोपयः, मा स्म कोमलमिदं शरीरं शोकज्वालावलीढं कार्षीः" इति सहस्रधा बोधनेन कथमपि सम्बुद्धा किश्चिद् दुग्धं पीतवती। ततश्च मया क्रोडे उपवेश्य, “बालिके! कथय व ते पितरौ ? कथमेतस्मिन्नाश्रम- प्रान्ते समायाता ? किं ते कष्टम् ? कथमरोदीः ? किं वाच्छसि ? किं कुर्मः ?" इति पृष्टा मुग्धतया अपरिकलित-वाक्पाटवा, भयेन विशिथिलवचन- विन्यासा, लज्जया अतिमन्दस्वरा, शोकेन रुद्धकण्ठा, चकितचकितेव स्थले क्रियापदद्वयम् । प्रधानक्रियानिरूपितकर्मत्वाभिधानेऽप्रधानक्रियानिरूपित- कर्मत्वमनभिहितमप्यभिहितवत्प्रकाशत इति महाभाष्ये ध्वनितम् , प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यदा गुणे तदा तद्वदनुक्ताऽपि प्रतीयते ॥ इत्यादिना वाक्यपदीये स्पषीकृतञ्च । नवनीतेनेव= हैयङ्गवीनेनेव । “मक्खन" इति हिन्दी। मृणालमिव = कमलदण्ड इव, गौरीम-श्वेताम् । लुतोपमा । कुन्दकोरकाः = माध्यकलिकाः, तेषामग्राणीव दन्ता यस्याः सा ताम् । “अग्रा- न्तशुद्धशुभ्रवृषवाहेभ्यश्चे" ति दत्रादेशे उगिदन्तत्वाद् डापि । सक्षोभम् = ससाध्वसम् । मा भैषीः, “माङ् िलुङ” “न माङयोग' इत्यणिषेधः। मा वह, निषेधार्थकोऽत्र माशब्दो न तु माङ, अत एव लोट् । प्राणान् = असून् , “पुंसि भूम्न्यसवः प्राणा" इत्यमरः । आरोपयः, "स्मोत्तरे लङ् चे" ति लङ् । शोक- ज्वालया = शोकामिना, अवलीढम् = व्याप्तम् । क्रोडे = अंके, मुग्धतया = बालस्वभावादशतया। अपरिकलितम् = अविज्ञातम्, वाक्पाटवम् = भाषण- चातुर्य यया सा । भयेन = भीत्या । हेतौ। विशिथिलः = अस्तव्यस्तः, वचन- १२ शिवराजविजये। [ प्रथमे कथं कथमपि अबोधयदस्मान यद्-एषा अस्मिन्नेदीयम्येव प्रामे वसतः कस्यापि ब्राह्मणस्य तनयाऽस्ति । एनां च सुन्दरीमाकलय्य को पि यवन-ननयो नदीतटान्मातुर्हस्तादाच्छिद्य क्रन्दन्तीं नीत्वाऽपससार । ततः कश्चिद्ध्वानमतिक्रम्य यावदसिधेनुका सन्दर्य बिभीषिकयाऽस्याः क्रन्दन कोलाहलं शमयितुमियेषः तावदकस्मात्कोऽपि काल कम्बल इव भल्लूको वनान्तादुपाजगाम । दैव यवन-तनयोऽसौ तत्रैव त्यक्त्वा कन्यकामिमां शाल्मलितरुमेकमारुरोह । विप्रतनया चेयं पलाश-पलाशि- श्रेण्यां प्रविश्य, घुणाक्षरन्यायेन इत एव समायाता, यावद्भयेन पुना रोदितुमारब्धवती; तावदस्मच्छात्रेणैवाऽऽनीतेति । तदाकण्यं कोपज्वालाज्वलित इव योगी प्रोवाच-"विक्रमराज्येऽपि कथमेष पातकमयो दुराचाराणामुपद्रवः ?" ततः स उवाच- महात्मन् ! क्वाधुना विक्रमराज्यम् ? वीरविक्रमस्य तु भारत- भुवं विरहय्य गतस्य वर्षाणां सप्तदश-शतकानि व्यतीतानि । काधुना मन्दिरे मन्दिरे जयजयध्वनिः ? क सम्प्रति तीर्थे तीर्थे घण्टानादः ? विन्यासः = भाषणम् , यस्याः सा। चकितचकितेव = अतिभातेव । नदी- यसि= अति िनकटे । “अन्तिकबाढयोर्नेदमाघा" वित्यन्तिकस्य नंदादेशः । आक- लय्य = निश्चित्य । इयं न ब्राह्मणतनया किन्तु क्षत्रियतनया स्नातुं च गता न मात्रा सह, अपि तु दास्या, पुरोहितं पितरं दासीं च मातरं मन इत्यप्रेतनकथया स्पष्टीभविष्यति । असिधेनु काम् = छुरिकाम् । “छुरिका चासिधेनुके” त्यमरः । विभीषिकया = भयप्रदर्शनेन । कालश्चासो कम्बल इति कर्मधारयः । कृष्णवाची कालशब्दः । कालस्य = यमस्य कम्बल इवेति वा। शाल्मलितलाक "सेमर" इति निगद्यते। पलाशाः = किंशुकाः, ते च ते पलाशिनः = तरवः, तेषां श्रेण्याम् = पंक्तौ। पलाशानि पत्राणि वा । “पत्रं पलाशं छदनम्" इत्यमरः । घुणाक्षरन्यायेन, काष्ठवेधकैः कृमिभिः काष्ठानुवेधे क्रियमाणे यथाऽकस्मा. दक्षरमिव प्रत.यते, तथा यत्रावितर्कित-कार्य-सिद्धिस्तत्रत्थमभिधीयते । पुना रोदितुम्, “रो रि" इति लोपे "ट्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण" इति दीर्घ च । विरहय्य = परित्यज्य । सप्तदश-शतकानि शिवराजसमयसूचनार्थी मेदम् ।

विरामे] प्रथमो निश्वासः १३ काद्यापि मठे मठे वेदघोषः ? अद्य हि वेदा विच्छिद्य वीथीपु विक्षिप्यन्ते, धर्मशास्राण्युद्ध्य धर्मध्वजेषु ध्मायन्ते, पुराणानि पिष्टा पानीयेषु पात्यन्ते, भाष्याणि भ्रंशयित्वा भ्राष्टेषु भय॑न्ते। "क्वचिन्मन्दिराणि भिद्यन्ते, क्वचित्तलसीवनानि छिद्यन्ते, क्वचिदारा अपह्रियन्ते, क्वनिद्धनानि लुण्ठ्यन्ते, क्वचिदार्त्तनादाः, क्वचिद्रुधिरधाराः, क्वचिदग्निदाहः, क्वचिद् गृहनिपातः” इत्येव श्रूयतेऽवलोक्यते च परितः । तटाकर्ण्य दुःखितश्चकितश्च योगिराडुवाच- 'कथमेतत् ? एव पर्वतीयाञ्छकान्विनिर्जित्य, महता जयघोषण स्वराजधानीमायातः श्रीमानादित्य-पदलान्छनो वीरविक्रमः। अद्यापि तद्विजयपताका मम चक्षुषोरप्रत इव समुद्धूयन्ते, अधुनाऽपि धूम एव ध्वजो शिवराजकालिकयवनदुराचारान्वर्णयति-क्वेत्यादि । मठे मठेपतिच्छात्रा- लयम् । “मटश्छा त्रादिनिलय” इत्यमरः । वेदाः = वेदपुस्तकानि । विच्छिद्य- विपाठ्य । वीथीषु-पथिषु । उद्धृय-उत्तोल्य । येषां ते तेषु = वह्निषु । ध्मायन्ते = ज्वाल्यन्ते । पुराणानि = ब्रह्मवैवर्तादीनि । ब्राह्मणानां पुराणसंज्ञेति साम्प्रतिकाः। पिष्ट्वा चूर्णीकृत्य । भाष्याणि सूत्रव्याख्यानानि वात्स्यायनादिनिर्मितानि । भ्राष्टेषु भर्जनपात्रेषु । "क्लीबेऽ- म्बरीष भ्राष्ट्रो ने" त्यमरः । “भाड" इति हिन्दी । दाराः भार्याः । दृ-विदारण इत्यस्माणिजन्तात् “दारजारौ कर्तरि णि लुक् चे" ति घञ् । “दाराक्षतला- जासूनां बहुत्वम्" कोडा हारा तथा दारा त्रय एते यथाक्रमम् । कोडे हारे च दारेषु शब्दाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ इति हेमचन्द्रानुसारेण टावन्तोऽप्ययम् । यथा च "दारा त्रय” इति पद्ये दृश्यते तथा टाबन्तस्यैकवचनादिष्वपि प्रयोगस्तदिष्टोऽवधायते । काधुनेत्यारभ्य परित इत्यन्ते समतानामगुणो दण्डिमते । प्रसादस्तु सर्वसम्मतः। रीतिर्वैदर्भी । पर्वतीयान् पर्वतप्रान्तस्थान् । स्वराजधानीम्-उज्जयिनीम् । आदित्य- पदलाञ्छना=आदित्यपदविभूषितः। लक्ष्मवाची लाञ्छनशब्दः, “कलाकाङ्को लाञ्छनं च चिह्न लक्ष्म च लक्षणमि" त्यमरः । समुधूयन्ते = कम्पमाना १४ शिवराजविजये। [ प्रथमे तेषां पटह-गोमुखादीनां निनादः कर्णशष्कुलीं पूरयतीव, तत्कथमद्य वर्षाणां सप्तदश-शतकानि व्यतीतानीति ?" ततः सर्वेपु स्तब्धेषु चकितेपु च ब्रह्मचारिगुरुणा प्रणम्य कथितम- "भगवन् ! बद्ध सिद्धासनैर्निरुद्ध-निश्वाः प्रबोधितकुण्डलिनी- कैर्विजित-दशेन्द्रियैरनाहत-नाद-तन्तुमवलम्ब्याऽऽज्ञाचक्रं चन्द्रमण्डलं भित्त्वा, तेजःपुञ्जमविगणय्य, सहस्रदलकमलस्यान्तः प्रविश्य, परमात्मानं साक्षात्कृत्य, तत्रैव रममाणैर्मृत्युञ्जयैरानन्दमात्रस्वरूपैर्ध्या- नावस्थितैर्भवाशैन ज्ञायते कालवेगः। तस्मिन् समये पुरुषा अवलोकिताः; तेषां पञ्चाशत्तमोऽपि पुरुषो नावलोक्यते । संम्पृश्य, भवता ये विराजते। पटह-गोमुखादीनाम-वाद्यानाम् । पटह-नगाग, गोमुख-तुरही इति हिन्दी । भाविकालंकारोऽतीतस्य प्रत्यक्षायमाणत्वात् । भवादृशैः योगनिरतैः, कालस्य वेगः-गतिः, न ज्ञायत इत्यन्वयः । भवा- दृशान् विशिनष्टि-बद्धं सिद्धासनम् योगशास्त्रीय आसनविशेषो यैस्तैः । नि- रुद्धाः अन्तनियमिताः, निश्वासाः-प्राणा यैस्तैः। प्रबोधिता-उद्योतिता, कुण्डलिनी = पराशक्त्यभिधेया नाडीरूपा ब्रह्मणः प्रधानव्यक्तिस्थानम् , यैस्तैः । विजितानि वशीकृतानि, दशेन्द्रियाणि यैस्तैः । वाक्-पाणि-पाद-पायूपस्थानि पञ्च कमन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्र-प्राण-रसन-त्वगाख्यानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । अनाहत- श्चासौ नादः, तस्य तन्तुम् तन्तुतुल्यां सूक्ष्मावस्थालतिकाम् । सुषुम्णामध्ये स्थितं तुरीयं पद्ममनाहतनाम्ना योगशास्त्रे प्रसिद्धम्, तदुत्थो नादोऽनाहतनादः । आज्ञाचक्रम = भ्रुवोर्मध्ये द्विदलात्मकं चक्रम् । संपृश्य = ध्यानावलम्बनं कृत्वा । चन्द्रमण्डलम् = ततः परिवर्ति षोडशदलात्मकं चक्रम् । तेजःपुञ्जम - सोमचक्रवर्तिनं महाप्रकाशम् । सहस्रदलकमलस्य = ब्रह्मरन्ध्रवर्तिनः सहस्रार- चक्रस्य । परमात्मानम् = परं ब्रह्म । तत्रैव = ब्रह्मणि । रममाणैः = विह- रद्भिः। अनिर्वचनीयमानन्दमुपभुञ्जभिरिति यावत् । मृत्युञ्जयैः - स्वाय- जीकृतकालवृत्तिभिः, आनन्दमात्रस्वरूपैः = आनन्दमये ब्रह्मणि लीनत्वात्त- स्वरूपैः । यत्तु योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धानां शब्दानामुपादानं तच्छास्त्रानभिज्ञस्य बोधाजनकमित्यप्रतीतत्वदोषदुष्टमिदमिति, तन्न, अत्रत्यगद्यस्य योगशास्त्रोक्त- ध्यानप्रकारे व्युत्पत्त्यापायकत्वादेतदर्थमेव समुल्लिखितत्वाच । अत एव “न विरामे] प्रथमो निश्वासः . , अद्य न तानि स्रोतांसि नदीनाम , न सा संस्था नगराणाम, न सा आकृतिगिरीणाम् , न सा सान्द्रता विपिनानाम् । किमधिकं कथयामो भारतवर्षमधुना अन्यादृशमेव सम्पन्नमन्ति"। इदमाकये किञ्चित्मित्वेव परितोऽवलोक्य च योगी जगाद- "सत्यं न लक्षितो मया समय-वेगः । यौधिष्टिरे समये कलित- माधिरहं पैक्रम-समये उदस्थाम् । पुनश्च वैक्रम-समये समाधिमा- कलय्य, अस्मिन् दुराचारमये समयेऽहमुन्थितोऽस्मि, अहं पुनर्गत्वा समाधिमेव कलयिष्यामि, किन्तु तावत्सङ्क्षिप्य कथ्यतां का दशा भारतवर्षस्येति। तत् संश्रुत्य भारतवर्षीय-दशा-संस्मरण-सञ्जात-शोको हृदयस्थ- प्रसाद-सम्भागेगिरण-श्रमेणेवातिमन्थरेण स्वरेण "मा स्म धर्मध्वं- सन-घोषणैर्योगिरा तस्य धैर्यमवधीरय” इति कण्ठं रुन्धतो बाष्पान- विगणय्य, नेत्रे प्रमृज्य, उष्णं निश्वस्य, कातराभ्यामिव नयनाभ्यां परितोऽ- वलोक्य, ब्रह्मचारिगुरुः प्रवक्तुमारभत । "भगवन् ! दम्भोलिघटितेयं रसना या दारुण-दानवोदन्तोदीरणैर्न दीयंते, लोहसारमयं हृदयं यत् संस्मृत्य यावनान्परस्सहस्रान् दुराचारान् सा विद्या न तच्छास्त्रमि” त्यादिना साहित्यस्य व्युत्पत्त्यापि तदर्थस्य सर्वमयत्वं सूचितम् । कथमन्यथा “बहिर्विकार प्रकृतेः पृथगि' त्यादीनां "वागर्थाविव संपृक्तावि”त्यादीनाञ्च न तद्दोषदुष्टत्वमित्यलमसदावेशेन । पञ्चाशत्तमः- पञ्चाशत्संख्यापूरकः । कैमुतिकन्याय-सूचकोऽपि । यौ- धिष्ठिरे- युधिष्ठिरस्यायं समयो योधिष्ठिरस्तस्मिन् । भारतवर्ष-सम्बन्धिन्या दशायाः संस्मरणेन सञ्जातः शोको यस्य सः। हृदयस्थो यः प्रसादः प्रसन्नता, तस्य सम्भारः = अतिशयः, तस्य उद्गिरणे = वमने, यः श्रमः,तेनेवेत्युत्प्रेक्षा। धर्मस्य- श्रुतिप्रतिपाद्यस्य, यद् ध्वंसनम् = उन्मूलनम् , तस्य घोषणैः = कथनैः । दम्भोलिघटिता = वज्रमयी। “दम्भोलिरशनियोरि" त्यमरः । दारुणानाम् = भयानकानाम्, दानवानाम् = म्लेच्छानाम्, उदन्तस्य = वृत्तान्तस्य । “वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यादि" त्यमरः । उदीरणैः = कथनैः, लोहसारमयम् अयोनिर्मितम् । सहस्रात् पराः परस्सहस्रास्तान् । राजदन्तादित्वात्सहस्रशब्दस्य %D १६ शिवराजविजये। [प्रथमे - "मकला- शतधा न भिद्यते, भस्मसाच्च न भवति । धिगस्मान , येऽद्यापि जीवामः, श्वसिमः, विचरामः, आत्मन आय्यवंदयात्री भिमन्यामहे" उपक्रमममुमाकर्ण्य अवलोक्य च विमनायमानं हरिद्राद्रवना- लितमित वदनम, निपतद्वारिबिन्दुनी नयने, अश्चित-रोमकञ्चक शरीरम , कल्पमानमधरम् , भज्यमानञ्च स्वरम , अवागच्छन नर्थमयः, सकल-वञ्चनामयः, सकलपापमयः, सकलोपद्रवमयश्चायं वृत्तान्तः" इति। "अत एव तत्स्मरणमात्रेणापि खिद्यत एव हृदये, तन्ना- हमेनं निरर्थं जिम्लापयिषामि, न न वा चिखेदयिषामि” इति च विचिन्त्य- "मुने ! विलक्षणोऽयं भगवान् सकल-कला-कलाप-कलनः, सकल-कालनः, करालः कालः। स एव कदाचित् पयः-पूर-पूरि- मरूकरोति । सिंह-व्याघ-भल्लूक-गण्डक- फेरु-शश-सहस्रव्याप्तान्यरण्यानि जनपदीकरोति, मन्दिर-प्रासाद- हर्म्य-शृङ्गाटक-चत्वरोद्यान-तडाग-गोष्ठमयानि नगराणि च कान- - तान्यकूपार-तलानि परनिपातः पारस्करादित्वात्सुट् । विशेष्यनिध्नत्वाद्वायलिंगता । नास्मज वनं जीवनम् , अपितु भस्त्रेव श्वसनमिति सूचयन् जीवाम इत्यभिधाय श्वसिम इति । विमनायमानम् = दुर्मनायमानम् । हरिद्रा = महारजनम् , तद्रवेण = तद्रसेन, क्षालितमिव = धौतमिव । उत्पेक्षा । निपन्तत. = खलन्तः, वारिबि- न्दवः = अश्रुकणा याभ्यां ते । अश्वितरोमकचुकम् = सरोमाञ्चम् । जिग्लाप- यिषामि = ग्लपयितुमिच्छामि । चिखेर्दायपामि - खेदवितुमिच्छामि । सकलानां कलानां यः कलापः = समूहः, तत्कलनः = तन्निर्माता । सकलान् कालयतीति सकलकालन = सकलजरयिता। कालः = महाकाल: । “काला मृत्यौ महाकाले समये यमकृष्णयोरिति मंदिनी। अकूपारतलानि = समुद्रतलानि । “समुद्रो- ब्धिरकपार" इत्यमरः । मरूकरोति = मरुतुल्यानि करोति । अभूतभावे च्विः । गण्डकः = खड्गी, लोके "गैंडा” इति । फेरवः = शृगालाः । “शृगालावञ्चकक्रोष्ट फेरफेरवजम्बुका” इत्यमरः। मन्दिराणि = देवनिवासाः= प्रासादाः- भूभृन्नि- वासाः । हयम = धनिकनिवासः। "हादि धनिनां वास" इत्यमरः। शृङ्गा- टकम् = चतुष्पथम् । "चौराहा" इति हिन्दी। चत्वरम् = अङ्गणम् । "अङ्गमं विरामे प्रथमो निश्वासः नीकरोति । निरीक्ष्यतां कदाचिदस्मिन्नेव भारते वर्षे यायजूकै राजस- यादियज्ञा व्ययाजिषत. कदाचिदिहैव वर्ष-घाताऽऽतप-हिम-सहानि तपांसि अतापिषत । सम्प्रति तु म्लेच्छैर्गावो हन्यन्ते, वेदा विदीयन्ते, स्मृतयः सम्मृद्यन्ते, मन्दिराणि मन्दुरीक्रियन्ते, सत्यः पात्यन्ते, सन्तश्च सन्ताप्यन्ते । सर्वमतन्माहात्म्यं तस्यैव महाकालस्येति कथं धीरधौरेयेऽपि धैर्य विधुरयसि ? शान्तिमाकलय्यातिसंक्षेपेण कथय यवनराज्य-वृत्तान्तम । न जाने किमित्यनावश्यकमपि शुश्रूषते मे हृदयम्” इति कथयित्वा तूष्णी- मवतस्थे । अथ स मुनिः-भगवन ! धैर्येण, प्रसादेन, प्रतापेन, तेजसा, वीर्येग, विक्रमेण, शान्त्या, श्रिया, सौख्येन, धर्मेण, विद्यया च सममेव परलोकं सनाथितवति तत्रभवति वोरविक्रमादित्ये, शनैः शनैः पारस्परिक- विरोध-विशिथिलीकृत-स्नेहबन्धनेषु राजसु, भामिनी-भ्रूभङ्ग-भूरिभाव- प्रभाव-पराभूत-वैभवेपु, भटेषु, स्वार्थविन्तासन्तानवितानकतानेष्व- चत्वराजिरे" इत्यमरः । उद्यानम = वाटिका। "पुमानाकीड उद्यानम्" इत्यमरः । “गोष्ठं गोस्थानकमि” त्यमरः । “गोशाला” इति हिन्दी । प्राचुर्यार्थे मयट । एतत्प्रचुरागीत्यर्थः। काननीकरोति = जङ्गलीकरोति । यायजूकैः = इज्याशीलैः। "इज्याशीलो यायजूक" इत्यमरः । व्ययाजिषत = कृताः । न्युपसृष्टाट यजेटुङि । अतापिषत = तप्तानि । मन्दुरीक्रियन्ते = वाजिशाली- क्रियते । “वाजिशाला तु मन्दुरे” त्यमरः । पात्यन्ते, पातिव्रत्यात् । व्यभिचार्यन्त इत्यर्थः । धीरधौरेयः = धीरधुरन्धरः । विधुरयसि = विकलयसि । “वैकल्येऽपि च विश्लेधे विधुरे विकले त्रिष्वि" ति मंदिनी । शुश्रूषते = श्रोतुमिच्छति । "ज्ञाश्रुस्मृदृशां सन" इत्यात्मनेपदम् । सनाथितवति = सनाथं कृतवति । धैर्यादिना साकं सनाथीकरणमिति सहोक्तिरलंकारः । सौकुमार्य नाम गुणः, अमंगलस्य विस्पष्टमनभिधानात् । तत्र भवति = श्रेष्ठे। "तत्र च भावेने" ति सप्तमी । पारस्परिकविरोधेन विशिथि- लीकृतानि = शिथिलतामापादितानि स्नेह बन्धनानि यैस्तेषु । भामिनीनाम् = मानिनीनाम् , ये भ्रूभङ्गाः= सकटाक्षेपणानि, भूरिभावाः = हावाद्याश्चेष्टाः, तेषां प्रभावेण पराभूतानि = तिरस्कृतानि, वैभवानि=धनानि येषां तादृशेषु । २ १८ शिवराजविजये। [ प्रथमे मात्यवर्गेपु, प्रशंसामात्र-प्रियेषु प्रभुषु, “इन्द्रस्त्वं वरुणस्त्वं कुबेरस्त्वम" इति वर्णनामात्रसक्तेषु, बुधजनेषु कश्चन गजिनी-स्थाननिवासी महामदो यवनः ससेन: प्राविशद् भारते वर्षे । सच प्रजा विलुण्ठ्य, मन्दिराणि निपात्य, प्रतिमा विभिद्य, परश्शतान् जनांश्च दासीकृत्य, शतश उष्ष्टेषु रत्नान्यारोप्य स्वदेशमनैपीत् । एवं स ज्ञातास्वादः पौनःपु-येन द्वादशवार- मागत्य भारतमलुलुण्ठत् । तस्मिन्नेव च स्वसंरम्भे एकदा गुर्जर देश- चूडायितं सोमनाथतीर्थमपि धूलाचकार । अद्य तु तत्तीर्थस्य नामापि केनापि न स्मयते; परं तत्समये तु लोकोत्तरं तस्य वैभवमासोत् । तत्र हि महाह-वैद्य-पद्मराग-माणिक्य-मुक्ताफलादि-जटितानि, कपाटानि, स्तम्भान , गृहावग्रहणीः, भित्तीः, वलभीः, विटङ्कानि च निर्मथ्य, रत्ननि- चयमादाय, शतद्वयमणसुवर्ण-शृङ्गलावलम्बिनी चश्चाकचक्यचकितीकृता- वलोचक-लोचन-निचयां महाघण्टा महादेवमूर्तावपि गदामुदतूतुलत्। अथ "वीर ! गृहीतमखिलं वित्तम, पराजिता आर्यसेनाः बन्दी- कृता वयप, सश्चितममलं यशः, इतोऽपि न शाम्यति ते क्रोधश्चेदस्मांस्त- डय, मारय, छिन्धि, भिन्धि, पातय, मज्जय, खण्डय, कर्तय, ज्वलय, प्रसा, गजिनी = "राजनी" इति लोके प्रसिद्धा । संस्कृतशब्दापभ्रंशीभूता एव सर्वभाषाशब्दा इत्यभिप्रायेण प्रायः सार्थकसंस्कृतशब्दानामेव नामादिष्वपि प्रयोगः । महामदः- महमूद इति लोकप्रसिद्धं तन्नाम, देशनाम्ना "महमूद गजनवी” इति वृत्तेषु समुल्लिखितम् । अलुलुण्ठत् = लुण्टितवान् । गुर्जरदेशचूडायितम = गुजरदेश- भूषणतुल्यम् । धूलीचकार = नाशयामास । जटितानि, 'जट झट संघात' इत्यस्य प्रयोग । “जड़े हुवे” इति हिन्दी । गृहावग्रहणीः = देहलीः । भित्तीः= कुड्यानि । बलभी:= गोपानसीः । “गोपानसी तु वलभिच्छादने वक्रदारुणी" त्यमरः । “छज्जा' इति हिन्दी "धरन" इति वा। मणशब्दो लोके "मन" इति ख्यातः। चश्चता = समुच्छलता, चाकचक्येन, चकितीकृताः = विस्मे- रीकृताः, अवलोचकलोचनानाम् = द्रष्टुजननयनानाम् , निचयः= समूहो यया ताम्। उद्तूतुलत् = उदतिष्ठिपत् । प्रहृतवानिति यावत् । उत्पूर्वकादुन्मानार्थ- %3D विरामे] १९ प्रथमो निश्वासः किन्तु त्यजेमामकिञ्चित्करी जडां महादेव-प्रतिमाम , योवं न स्वीकरोषि तद् गृहाणास्मत्तोऽन्यदपि सुवर्णको टिद्वयम , त्रायस्व, मैनां भगवन्मूनि स्पानीः” इति साम्रडं कथयत्सु रुदत्सु, पतत्सु, विलुण्ठत्सु, प्रणमत्सु च पूजकवर्गपुः “नाहं मूर्ती चित्रीणामि ; किन्तु भिनद्मि” इति संगणं, जनताया हाहाकार-कलकलमाकणयन घोरगदया मृर्तिमतुत्रुटत् । गदापात- समकालमेव चानकावुदपद्ममुद्रामृल्यानि रत्नानि मूर्तिमध्यादुछलितानि परितोऽवाकीयन्त । स च दग्धमुखस्तानि रत्नानि मृर्तिखण्डानि च क्रमेलकपृष्टेष्वारोप्य सिन्धुनदमुत्तीय स्वकीयां विजयध्वजिनी गजिनी नाम राजधानी प्राविशत् । अथ कालक्रमण सप्ताशीत्युत्तरसहस्रतमे (१०८७ ) वैक्रमान्दे सशोक सकष्टश्च प्रागांस्त्यक्तवति महामद, गोरदशवासी कश्चित् शहाबुद्दीन- नामा प्रथमं गजिनीदशमाक्रम्य, महामदकुलं धर्मराजलोकाध्वन्यध्वनीन विधाय, सर्वाः प्रजाश्च पशुमारं मायित्वा, तद्रुधिराद्रमृदा गोरदश बहून गृहान निर्माय चतुरङ्गिण्याऽनाकिन्या भारतवर्ष प्रविश्य, शीतल. शोणितानप्यसयन् पश्चाशदुत्तर-द्वादश-शतमितेऽब्द (१२५०) दिल्लीमश्वया बभूव नाट काचौगदिकात्तुलधातोः कर्तरि लुङि। "अकिश्चित्करी जडामि' ति तदीयबोध- मादाय त-प्रतये वा, न वन्तुगत्येति बोध्यम् । स्प्राक्षी:, माङयोगे लुङ, अत एव । स्पार्कीः, स्पृक्ष इत्यपि रूपे । जनतायाः = जनसमूहस्य । अतुत्रुटत् : अनित, भेदितवानित्यर्थः । उच्छलितानि = उत्पतितानि । दग्धमुखः = दुष्टः । "मुँहजरा” इति हिन्दी । क्रमेलकाः = उट्राः, “उने क्रमेलकमयमहाङ्गा" इत्यमरः । विजयध्वजिनीम् = विजयध्वजवतीम् । “न कर्मधारयादिति निषेध- स्यासार्वत्रिकत्वमुक्तम् । गोरदशः= सिन्धुनद्याः पश्चिमदिशि यवनप्रधानो देशविशेषः। शहा- बुद्दीनमपि देशनाम्ना "शहाबुद्दीन गोरी"ति कथयन्ति । अध्वनीनम् = पान्थम् । चतुर्भिरंगैः समेता तुरङ्गिणी। "हस्त्यश्वरथपादातं सेनांगं स्याच्चतुष्टयमि" त्यमरः । अनीकिन्या = सेनया । शीतलशोणितान् = अनुष्णरक्तान् , युद्धेच्छा- विरहितानिति भावः। असयन् = असिना भन् । अश्वयाम्बभूव = अश्वैरति- ..

शिवराजविजये। [ प्रथमे ततो दिल्लीश्वरं पृथ्वीराजं कान्यकुब्जेश्वरं जयचन्द्रश्च पारस्परिकविरोध- स्वर-ग्रस्तं विस्मृत-राजनीति भारतवर्ष-दुर्भाग्यायमाणमाकलय्यानायासेनो- भावपि विशस्य, वाराणसीपय॑न्तमखण्ड-मण्डलमकण्टकमकीटकिट्ट महारत्नमिव महाराज्यमङ्गीच कार । तेन वाराणस्यामपि बहवोऽस्थिगिरयः प्रचिताः, रिङ्गत्तरङ्गभङ्गा गङ्गाऽपि शोणित-शोणा शोणीकृता, परस्सहस्राणि च देवमन्दिराणि भूमिसात्कृतानि । स एव प्राधान्येन भारते यावनराज्याङ्कराऽऽरोपकोऽभूत । तस्यैव च कश्चित् क्रीतदासः कुतुबुद्दीन-नामा प्रथमो भारतसम्राट् संजातः । तमारभ्याद्यावधि राक्षसा एव राज्यमकार्षुः । दानवा एव च दीना- नदीदलन । अभून केवलं अकबर शाह-नामा यद्यपि गूढ शत्रुर्भारतवर्षस्य; तथाऽपि शान्तिप्रियो विद्वत्प्रियश्च । अस्यैव प्रपौत्री मूर्तिमदिव कलियुगं गृहीतविग्रह इव चाधमः, आलमगीरोपाधिधारी अवरङ्गजीवः सन्प्रति दिल्लीवल्लभतां कलङ्कयति । अस्येव पताकाः केकयेषु, चक्राम । 'तेनातिक्रामतीति णिच् । विस्मृता राजनीतिः = "क्यं पञ्च वयं पञ्च वयं पञ्च शतश्च ते। परैः साकं विवादे तु वयं पञ्चोत्तरं शतमि” त्येवं यौधिष्ठिरनं तिः, येन तम्। आकलय्य अवधार्य । विशस्य = घातयित्वा, अकीटकिट्टम = कीटकिट्टविरहितम् । कीटाः -- कृमयः, किट्टम् -- मलम् । अस्थि- गिरयः= कीकसपर्वताः। गिरिशब्दप्रयोगो महता नाशकाण्डस्य ध्वननाय । रिङ्गन्तः = चलन्तः, तरङ्गभङ्गाः = ऊर्मिभेदा यस्यां सा। शोणितेन शोणा रक्ता। शोणोकृता= शोशनदतामापादिता । मेकलगिरिसमुद्भूतो विहारविहारी महानदः शोणः। भूमिसात्कृतानि-धूलिसात्कृतानि । भारतसम्राट् = सम्राट- सहशे लाक्षगिकोऽयं शब्दः । राक्षसः = निर्दया: हिंसाप्रियाश्च । अदीदलन् = अ धतन् , हिंसितवत इत्यर्थः । गूढशत्रुः = गुप्तरिपुः । राजपुत्रवंश्यै सहोद्वाहादिसम्बन्धं प्राचारय- दिति मुद्रान्तरेण सर्वान् म्लेच्छान विधित्सुरासीदिति तत्त्वम् । अवरङ्गजीवः "औरङ्गजेब" इतिनामा । वितस्ताया-( झेलम् ) श्चन्द्रभागाया ( चनाव ) श्चान्तरालवर्ती केकय- देशः, रामायणसमये "गिरिव्रज" नाम्ना ख्याता नगर्यतदीयराजधान्यासीत् - विरामे] प्रथमो निश्वासः मत्स्येपु, मगवेपु, अङ्गेयु, वङ्गेषु, कलिङ्गेषु च दोधूयन्ते, केवलं दक्षिण द शेऽधुनाऽप्यम्य परिपणों नाधिकारः संवृत्तः । दक्षिणदशो हि पर्वत-बहुलोऽस्ति अरण्यानो-सङ्कुलश्चास्तीति गिरोद्यो- गेनापि नायमशकन्महाराष्ट्रकसरिणो हस्तयितुम । साम्प्रतमस्यैवाऽऽत्मीया दक्षिण दहा शामकत्वेन शास्तिखान-नामा प्रेप्यत इति श्रूयते । महाराष्ट्र देशरत्नम, यवन-शोणित-पिपा माऽऽकुल-कृपाणः, वीरता-सीमन्तिनी- सीमन्त-सुन्दर-सान्द्र-सि-दूर-दानददीप्यमान-दोर्दण्डः, मुकुटमणि. महाराष्ट्राणाम , भूपणं भदानाप, निधिनीतीनाम, कुलभवनं कौशला- नाम , पारावारः परमोत्साहानाप , कश्चन प्रातःस्मरणीयः, स्वधर्माऽऽग्रह- ग्रह-अहिलः, शिव इव धृतावतारः शिवीरश्चास्मिन् पुण्यनगरान्नेदीयस्येव . भरतजन याः केकय्या जन्मभूरियमेवेति रामायणे व्यक्तम् । गिरिव्रजस्य (गिरझक) नवनसाम्राज्यकाले "जलालपुर” इति नामकरणमभूत् । इन्द्रप्रस्थात्पश्चिमस्थो दृषद्वत्याश्च दक्षिणस्थो मरुभूमेः पूर्वस्थो भूखण्डो मत्स्यदेशः। मगधदेशः =कीकटापरनामा वर्तमान--दक्षिणविहारो गयाराजगृहादिसमवेतः। अङ्गदेशः वर्तमानभागलपुरसम्वलितो भूखण्डविशेषः । अङ्गदेशात्पूर्वस्थितोऽधुना बंगालनाम्ना ख्यातो वङ्गदेशः । अरण्यानी = महदरण्यम् , तया सङ्कुलः = व्याप्तः, महाराष्ट्रकेसरिणः, अत्र केसरिपदं श्रेष्ठवाचक्रम्, "स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंह- शार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगाचराः ।" इत्यमरः। हस्तयितुम् = हस्ते कत्तुम् । वशीकत मिति यावत् । शास्तिखानः = "शाइस्ता खा” इति प्रसिद्ध नाम । रत्नशब्दस्य नित्यक्ली बत्वम् । यवनानां = मोहमदानाम् , शोणितस्य पिपासा- यामाकुलः कृपाणो यस्य सः । वीरस्य भावो वीरता = शूरता, सैव सीमन्तिनी ललना, तस्याः सीमन्ते = केशवेशे, सुन्दरं सान्द्रम् = घनम् , यत्सिन्दूरदानम् नागकेशरचर्चनम् , तेन देदीप्यमानो दोर्दण्डः बाहुदण्डो यस्य स. । श्रुत्यनुप्रासः । स्वधर्मस्य = सनातनधर्मस्य, य आग्रहग्रहः हटादपि पालनम् , तत्र अहिलः = दृढतरः शिव इवेत्युत्प्रेक्षा । शिववीरः = "शिवाजी" इति विख्यातः । पुण्य- नगरात् = "पूना” इति ख्यातात् । नेदीयसि अतिशयेनान्तिक इति नेदीयान्, २२ शिवराजविजये। [ प्रथमे सिंहदुर्गे ससेनो निवसति। विजयपुराधीश्वरेण साम्प्रतमस्य प्रवृद्धं वैरम्। "कार्य वा साधयेयं देहं वा पानयेयम्" इत्यस्य सारगर्भा महती प्रतिज्ञा । सतीनाम, सताम्. त्रैवर्णिकम्य आ कुलस्य, धर्मस्य, भारतवर्षस्य च आशा-सन्तान-विनानस्यायमेवाऽऽश्रयः। इयमेव वर्तमाना दशा भारतवर्षस्य । किमधिकं विनिवेदयानो योग-बलावगत-सकल-गोप्यतम- वृत्तान्तेषु योगिराजेपु ?' इति कथयित्वा विरराम । तदाकण्य विविध-भाव-भङ्ग-भा उर-वदनो योगिराजो मुनिराज तत्सहचरांश्च निणं निरीक्ष्य, तेषामपि शिवीरान्तरङ्गतामङ्गीकृत्य, मुनिबेपत्र्याजेन स्वधमरनातिनश्चोररीकृत्य, “विजयतां शिववारः, सिद्धयन्तु भवतां मनोरथाः” इति मन्दं व्याहार्षीत् । अथ किमपि पिच्छिपामीति शनैरभिधाय बद्धकरसम्पुटे सोत्कण्ठे जटिलमुनौ ; “अवगतम , यवनयुद्धे विजय एव, देवादापद्ग्रस्तोऽपि च सखिसाहाय्येनाऽऽत्मानमुद्भरिष्यति" इति समभाणीत् । मुनिश्च गृहीत- मित्युदीय, पुनः किञ्चिद्विचार्येव, स्मृत्वेव च, दीर्घमुष्णं निःश्वस्य, रोरुध्यमानैरपि किजिन दुद्गतैर्वाप्पबिन्दुभिराकुल-नयनो "भगवन् ! प्रायो दुर्लभो युष्मादृक्षाणां साक्षात्कार इत्यपराऽपि पृच्छाऽऽच्छादयति माम्" इति न्यवेदीत् । स च "आम् ! ऊरीकृतम् , जीवति सः, मुखेनैवाऽऽस्ते" इत्युदतीतरत् । अथ "तं कदा द्रक्ष्यामीति' पुनः पृष्ठवति "तद्विवाहसमये द्रक्ष्यसि" इत्यभिधाय, बहूनि सान्त्वना-वचनानि च गम्भीरस्वरेणोक्त्वा सपदि उपत्यकाम् , गण्डशैलान्, अधित्यकाञ्चाऽऽरुह्य, पुनस्तस्मिन्नेव पवतकन्दरे तपस्तप्तुं जगाम । . तस्मिन् , आशायाः, सन्तानम् = परम्परा, तस्य वितानम् = विस्तारः, तस्य । योगबलेन = योगसामर्थ्यन, अवगतः विज्ञातः, सकलो गोप्यतमः = रहस्यात्मको वृत्तान्तो यैस्तेषु । दीर्घमुष्णं निश्वस्य, गभीरशोकद्योतकमिदम् । रोरुद्धयमानैः = भृशं वार्यमाणः । ऊरीकृतम् = म्वीकृतम् । उदतीतरत् = उत्तरयाञ्चकार । नावचनानि = सामवाक्यानि । = सामवाक्यानि । उपत्यकाम् = अद्रेरधः सन्निहितां भूमिम् । गण्डशैलान् = पर्वतात् पतितान् स्थूल पाषागान् । “गण्डशैलास्तु च्युताः सान्त्व- विरामे] प्रथमो निश्वासः २३ . ~ ततः शनैः शनैर्निर्यातेप्वपरिचितजनेषु, संवृत्ते च निर्मक्षिके, मुनिौरबटुमाइय, विजयपुराधीशाऽऽज्ञया शिववीरेण सह योद्धं ससेनं प्रस्थितम्य अपजलखानस्य विपथे यावत्किमपि प्रष्टुमियेप; तावत्पाद- चारध्वनिमिव कस्याप्यौषीत् । तमवधार्यान्यमनस्के इव मुनी, गौर- बटुरपि तेनैव ध्वनिना कर्णयोः कृष्ट इव समुत्थाय, निपुणं परितो- निरीक्ष्य, पर्यट्य, “कोऽयम ?” इति च साम्रडं व्याहत्य, कमप्यन- वलोक्य, पुनर्निवृत्य, “मन्ये मार्जारः कोऽपि” इति मन्दं गुरवे निवेद्य, पुनस्तथैवोपविवेश । मुनिश्च मा स्म कश्चिदितरः श्रीपीदिति सशङ्कः क्षणं विरय पुनरूपन्यसितुमारेभे- "वत्स गौरसिंह ! अहमत्यन्तं तुष्यामि त्वयि, यत्त्वमेकाकी अपज- लखानस्य त्रीनश्वान , तेन दासीकृतान पञ्च ब्राह्मणतनयांश्च मोचयित्वाऽऽ. नीतवानसीति कथं न भवेरीदृशः ? कुलमेवेदृशं राजपुत्रदेशीयक्ष- त्रियाणाम"। तावत् पुनरश्रूयत मर्मरः पादक्षेपश्च। ततो विरम्य, मुनिः स्वयमुत्थाय, प्रोञ्चं शिलापीठमेकमारुह्य, निपुणतया परितः पश्यन्नपि कारणं किमपि नावलोकयामास चरणाक्षेपशब्दस्य । अथ पुनरे- कतानेन निपुणं निरीक्षमाणेन गौर-सिंहेन दृष्टम् , यत् कुटीर-निकटस्थ- निष्कटक-कदलीकूटे द्वित्रास्तरवोऽतितरां कम्पन्ते इति । तदेव संशय- स्थानमित्यङ्गुल्या निर्दिश्य, कुटीर-वलीके गोपयित्वा स्थापितानामसी- स्थूलोपला गिरेरि" त्यमरः । अधित्यकाम् अद्रेला भूमिम् । “उपा- धिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयारि" त्युभयत्रापि त्यकन् । “उपत्यकाप्नेरासन्ना भूमि- सर्वमधित्यके” त्यमरः । निर्मक्षिके = मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकं तस्मिन् , एकान्ते । मानवसञ्चारदेशे सर्वत्र मक्षिकास्तिष्ठन्तीति तदभावेन जन- संचाराभावो लक्ष्यते । मा श्रौषीत् = मा शृणोतु । उपन्यसितुम् = कथयितुम् । राजपुत्रदेशः = राजपुत्रशब्दापभ्रंशीभूतो लोके मम्प्रति “राजपूताना” इति प्रसिद्धशब्दव्यपदेश्यो देशः । मर्मरः = शुष्कपर्णध्वनिः। "अथ मर्मरः स्वनिते वस्त्रपर्णानामि" त्यमरः । एकतानेन = एकचित्तेन । निष्कुटा एव निष्कुटकाः = गृहारामाः, “गृहारामास्तु निष्कुटा” इत्यमरः। कुटीरनिक- टस्थाश्च ते गृहारामास्तेषु, कदलीनाम् = रम्भाणाम् , कूटे = समूहे । वलीके शिवराजविजये। [प्रथमे ... नामेकमाकृष्य, रिक्तहस्तेनैव मुनिना पृष्ठतोऽनुगम्यमानः कपोल- तल विलम्बमानान , चक्षुश्चुम्बिनः, कुटिल-कचान वामकरा लिभिरप- सारयन, मुनिवेपोऽपि किञ्चित्कोप-कपायित-नयनः, कर-कम्पित- कृपणकृपण-कृपाणो महादेवमारिराधायघुलपस्विवेपोऽर्जुन इव शान्तवीर- रसद्वयस्नान: सपदि समागतवान तन्निकटे, अपश्यञ्च लता-प्रतान- वितान-अष्टिन-रम्भा-स्तम्भ-त्रितयम्य मध्ये नीलवस्त्र-ग्वण्ड-वेष्टित- मृानम हरित-कञ्चुकम् , श्याम-वसनानद-कटितट-कुबुरा-धोवसनम् , काकासनेनोपविष्टम, रम्भालवाल-लग्नाधोमुख-खगत्सरु-न्यस्त- पटले । “वलीकनीधे पटलप्रान्त' इत्यमरः । "छप्पर की ओरी" इति हिन्दी। रिक्तहस्तेन शून्यकरेग । कपोलस्थलविलम्बमानान गण्डसंलग्नान् , किञ्चित्कोपेन = ईषत्क्रोधेन, कपायिते = कलुपिते, नयने नेत्रे, यस्य सः । करे कम्पित: कृपाकृपाणः = दयाशून्यः, कृपाणः = असियन्य सः। आरिराध- यिषुः- सेवितुभिन्छुः । शङ्करसमाराधनाय करकंलितचापो मध्यमपाण्डवत्त- पश्चचारेति महाभारतीया कथा किरातार्जुनीयमहाकाव्यमूलभूता । पूर्णोपमा । लतानाम् = वल्लीनाम्, “वल्ली तु व्रततिलते' यमरः, प्रतानानि-सूक्ष्मतन्तवस्तेषां, वितानम = विस्तारः, तेन वेष्टितम = वलयितम् , रम्भास्तम्भानां त्रितयम् - कदलीस्तम्भत्रयं तस्य । यवनयुबकमपश्यदित्यन्वः । तमेव विशिनष्टि । नील्या रक्तं नीलं, तच्च वस्त्रखण्डम् , तेन वेष्टितो मूर्य यन्य तम् । हरितः = हरिद्वर्णः, कञ्चुकः = चोलको यन्य तम्। “अङ्गरखा, चोंगा' इति हिन्दी । श्यामवसनेन- कृष्णवस्त्रेग "वस्त्रमाच्छादन वासश्चैलं वसनमशुकमि' त्यमरः, आनद्धम-आच्छा- दितम् , कटितटे कबुरम = अनेकवर्णम् , “चित्रं किमीर-कल्माषशबलैताश्च कर्बुर" इत्यमरः, अधोवसनम = नाभ्यूरुजंघाच्छादनम्, “तहमत, लुङ्गा” इति हिन्दी, यस्य तम् । काकासनेन = चिबुकार्पितजानुयुगलासनेन । रम्भाया आलवाले = आवापे, “स्यादालवालमावाप" इत्यमरः, वृक्षादिमूले समन्ततोऽम्भसां धारणा वेष्टनमालवालम् , "ओटा” इति हिन्दी, अधोमुखस्य=निम्नाननम्य, खड्गस्य त्सरौ=मुष्टो, “तलवार की मूट" इति हि दी, "त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यादि" त्यमरः, विशिष्ट वाचकानां शब्दानां सति विशेषणे विशेष्यमात्रपरत्वमित्य- भियुक्ताभ्युपगमात्प्रकृतेऽधिकपददोषशङ्कानवकाशः । न्यस्तम्-स्थापितम् ;

विरामे] प्रथमो निश्वासः विपर्यस्त-हस्त-युगलम , लशुनगन्धिभिर्निश्वासैः कदीकिसलयानि मलिनयन्तम , नवाङ्गुरित-इम श्रु-श्रेणिच्छलेन काय कापहरणपङ्क-कलङ्क- पङ्क कलङ्किताननम , विंशतिवर्ष कल्यं यवनयुवकन । ततः परस्परं चाक्षुषे सम्पन्न दृष्टोऽहमिति नश्चित्य, उमलत्य, कोशा 1 कृपाणमाकृष्य, युयुत्सुः सोऽपि सम्मुखमवतस्थे । ततस्तयोरचं जानाः परस्परमालापाः । गौरसिंह -कुतो रे यवन कुल-कलङ्क ! यवनयुवकः--आः ! वयमपि कुत इति प्रष्टव्याः ? भा तीयकन्दरि- कन्दरेवपि वयं विचरामः, शृङ्ग-लाडूल-विहीनानां हिन्दुपद-व्यवहार्या- गाश्च युष्मदृक्षाणां पलनामारखेटक्रीडया रमामहे । गौरसिंहः--[ सकोधं विहस्य ] वयमपि तु स्वाङ्कागतसत्त्ववृत्तयः शिवस्य गणा अत्रैव निवसामः, तत्सुप्रभातमद्य , स्वयमेव त्वं दीघ-दाव- दहने पतङ्गा यतोऽसि । यवनयुवकः-अरे रे वाचाल ! ह्यो रात्रौ युष्मत्कुटीरे रुदतीं समायातां ब्राह्मण-तनयां सपदि प्रयच्छत, तत्कदाचिद्दयया जीवतोऽपि त्यजेयम् , % 3D . विपर्यस्तम् = न्युजीभूतम् , हस्तयुगलम् = करद्वयं यस्य तम् । लशुनस्य गन्ध इव गन्धो येषां तैः, किसलयानि = नवपल्वानि । नवाङ्कुरितायाः = नवस्फुरितायाः, श्मश्रश्रेण्याः छलेन =व्याजेन । कन्यकाया अपहरणरूपं यत् पङ्कम् = पापम् , "अस्त्री पंकं पुमान् पाप्मे” त्यमरः, तस्य यः कलङ्कः = दुर्यशः, स एव पङ्कः कर्दमः, “पंकोऽस्त्री शादकर्दमावि” त्यमरः, तेन कलङ्कितम = भ्रष्टम् , आननं यस्य तम् । मुग्वसमुद्भूतश्मश्रणां कलंकपकत्वेनोत्प्रेक्षा। विंशतिवर्षकल्पम् = प्रायो विंशतिवर्षवयस्कम् । चाक्षुषे = चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षे । उत्प्लुत्य-- उत्पत्य । “कूद कर” इति हिन्दी। युयुत्सुः = योद्धुमिच्छुः । अवतस्थे = स्थितः, “समवप्रविभ्यः स्थ” इत्यात्मनेपदम् । भारत याः = भारतभवाः, ये कन्दरिणः = शैलास्तेषां कन्दरेषु । आखेटक्रीडया = मृगयाखेलया । स्वाङ्के आगताः सत्त्वाः= प्राणिन एव वृत्तयः = जीवनसाधनानि, येषां ते । दीर्घश्चासौ दावदहनः = वनाग्निस्तस्मिन् । “दवदावौ वनानल' इत्यमरः । जीवतः; शसोरूपमिदम्-युष्मानित्यव्याह्रियमाणविशेष्यस्य विशेषणम् । मदसिरेव २६ शिवराजविजये। [प्रथमे 6 कन्यकां रक्षन , भन्यथा मदसिभुजङ्गिन्या दृष्टा क्षणात् कथाव शेपाः संवय॑थ । कलकलतमाकण्य श्यामबटुरपि कन्या समीपादुत्थाय दृष्ट्वा च हतु- मेतं यवनवराकं पर्याप्तोऽयं गौरसिंह इति मा स्म गमदन्योऽपि कश्चित् कन्यकामपजिहीपुरिति बल कादक निकटखड्गमाकृष्यत्सरौ गृहीत्वा तदध्युषितवुटीर निकट एव तस्थौ गौरसिंहस्तु “कुटाग-तः कन्यकाऽस्ति, सा च यवन-वध- व्यसनिनि मयि जीवति न शक्या द्रष्टुमपि, किं नाम स्प्रष्टुम् ? तद या नब कवोष्ण-शोणित तृपित एप चन्द्रहासो न चलति, तावत् कूद्दनं वा, उत्फालं वा यच्चिकोर्षसि तद्विधेहि" इत्युक्त्वा व्यालीढम- या॑दया सज्जः समतिष्ठत । ततो गौरसिंहो दक्षिणान वामांश्च परश्शतान् कृपाणमार्गानगी. कृतवतः, दिनकर-कर-स्पर्श-चतुर्गुणाकृत- कचक्यैश्चश्चच-द्रहासचम- त्कारैश्चक्षुषि मुष्णतः, यवन-युवक-हतकस्य, केनाप्यनुपलक्षितोद्योगः, भुजङ्गिनी = सर्पिणी, तया । रूपकम् संवत्स्यथ, “वृद्भ्यः स्यसनोरि" ति परस्मै- पदम् , “न वृद्भ्यश्चतुभ्यं' इत: निषेधः । कलकलम् = कोलाहलम् । वलीकात् = पटलप्रान्तात् , तया = कन्यकया, भध्युषितस्य = सेक्तित्य, कुटीरस्य निकटे तस्थौ = स्थितः । यवनानां वध एव व्यसनं यस्य तादृशे । कवोष्णस्य ईपणास्य “कोष्णं कवोणं मन्दोधणं कदुष्णं त्रिषु तद्वती"त्यमरः, शोणितस्य लोहितस्य, तृषितः पिपासितः। चन्द्रहास:वड्गः । "खड्गे तु निशिचन्द्रहासासिरिष्टय" इत्यमरः। कूर्दनं वा उत्फालं वा-"कुदना, उछलना" इति हिन्दी । न्यालीढम= युद्धावस्थानविशेषः, तन्मयांदया। कोदण्डमण्ड नादिषु प्रसिद्धमिदम् "पैतरा" इति हिन्दी। दिनकरकराणाम् = सूर्यकिरणानाम् , स्पर्शन, चतुर्गुणीकृतम वर्धितम् , चाकचक्यम = प्रतिभासावशेषो यैस्तैः । चञ्चच्चन्द्रहासचमत्कारैः- सञ्चर- खड्गचमत्कारैः । मुष्णतः = चोरयतः। हतकस्य = दुष्टस्य । केनापीत्यनुप- कक्षितविशेषणम् । “सविशेषगानां वृत्तिन"ति तु न नित्यसापेक्षस्थल इति .

विरामे]] प्रथमो निश्वासः - अकस्मादेव स्वासिना कलित-केद-संजात-स्वेद-जल-जालं विशिथिल- कच-कुल-मालं, भग्न-भ्र-भयानक-भालं शिरश्चिच्छेद । अथ मुनिरपि दाडिम-कुसुमास्तरणाच्छन्नायामिव गाद-रुधिर- दिग्धायां ज्वलदार तायां चितायामिव वमुधायां शयानं वियुज्यमान- भारतभुवमालिङ्गन्तमिव निर्जीवीभवदङ्ग-बन्ध-चालन-परं शोणित सङ्घात व्याजेनान्तः-स्थित रजोराशिमिवोद्गिरन्तं कलित-सायन्तन घनाऽऽ- सुन्यक्तमेव । स्वासिना शिरश्चिच्छेदेत्यन्वयः। शिरो विशिनाष्टे-कलितेन व्याप्तेन, क्लेदेन = श्रमेण, सञ्जातस्य = उत्पन्नस्य, स्वेदजलस्य = धर्मबलस्य, "घो निदाघः स्वेद" इत्यमरः, जालम = समूहो यस्मिस्तत् । विशिथिला इतस्ततः परिभ्रष्टा, कानाम् = केशानाम् , कुलस्य = समूहस्य, माला = पङ्क्तिः यस्मिंस्तत् । भग्नया = छिन्नया, भ्रुवा= दृगूर्वभागेन, “जर्वे हग्भ्यां भ्रवौ स्त्रियावि” त्यमरः । भयानकम् = भीषणम् , भालम् = ललाटम् , यस्मिंस्तत् । जालम् मालम् भालमित्यत्र यमकम् । वसुधायाम = पृथिव्याम् । शयानम् = पतितम् । वसुधां विशिनष्टि- गाढेन = घनीभूतेन, रुधरेण = लोहितेन, दिग्धायाम् = लिप्तायाम् । “दिग्धो विषाक्तबाणे स्यात्पुंसि लिप्तेऽन्यलिंगक" इति मंदिनी । उत्प्रेक्षते-दाडिमस्य- करकम्य, "दाडिमस्तु त्रिलिंगः स्यादेलायां करके त्रिवि" ति मेदनी, कुसुमानाम्, आस्तरणेन = विष्टरेण, आच्छन्नायामिव । पुनरप्युत्प्रेक्षते-ज्वलदङ्गारैः, चिता- याम् = व्यासायाम् । चितायाम् चितौ। भस्मीभवनाय न यावनश्चिता प्राप्यते हिन्दुकरेण मृत्युमवाप्य कियत: कालस्य कृते सा लन्धाऽनेनेति ध्वनिः । चित्ता- चितयोर्दाहकत्वपर्यालोचनापरमिदं पद्यमनुभवपथपथिकम्-“चिन्ताचिताद्वयोर्मध्ये- बिन्दुमात्र विशेषकम् । सजीवं दहते चिन्ता निर्जीवं दहते चिता ॥” यवनहतक विशिनष्टि-निविीभवताम्-निष्प्राणतां गच्छताम् , अङ्गबन्धानाम् = शरीरस- न्धीनाम् , चालने परम-निरतम् । शोणितसङ्घातव्याजेन रुधिरप्रवाहच्छलेन । अन्त:स्थितोयोरजोराशिः रजोगुणसमूहः, तमिवेत्युत्प्रेक्षा । उद्गिरन्तम् वमन्तम् । कलितः-धारितः, सायन्तनस्य-सायंभवस्य, घनाऽऽडम्बरस्य मेघविडम्बनायाः, २८ शिवराजविजये। [प्रथमे डम्बर-विभ्रमं सतत-ताम्रचूड-भक्षणपातके नेव ताम्रीकृतं छिन्न- कन्धरं यवनहतकमवलोक्य, सहर्ष समाधुवाई सरोमोद्गमञ्च गौरसिंह- माश्लिष्य, भ्रमणमात्राःऽज्ञप्तन भृत्येन मृतककञ्चक-कटिबन्धोष्णी- पादिकमविध्याऽऽनीतं पत्रमंकमादाय सगणः स्व कुटीरं प्रविवेश । इति प्रथमो निश्वामः॥ . विभ्रमः-विलासो येन तम् । सततम सर्वदा, यत् ताम्रचूडस्य-कुक्कुटस्य, "कृकवाकुन्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुध' इत्यमरः । भक्षणम = अनशनम् , तदेव पातकम् = पापं तेनेव । ताम्रीकृतम् - रक्त कृतम् । छिन्नकन्धरम् = कृत्तग्रीवम् । सायङ्कालिकसूर्यवर्गीकृतमिति यावत् । कटिबन्धः जघनपट्टिका । “पेटी" इति हिन्दी । उष्णीषम शिरस्त्राणम् । निश्वास इति, वाक्यविन्यासरूपे गद्यकाव्ये निश्वासप्रश्वासा एव परिच्छेदका भवन्त ति परिच्छेदकानामङ्कसर्गाध्यायादिसंज्ञाः समुपेक्ष्य निश्वाससंज्ञामेवादरयाञ्च- कार ग्रन्थकारः । यद्यपि बागादिभिरुच्छ्वाससंज्ञा गृहीता, किन्तु सा शोककोधा- दावापेक्षितेति तामपि तत्याज । भवति चात्र प्राचीनं पद्यम्--"प्रौदिप्रकर्षक युराण तिव्यतिक्रमः श्लाध्यतमः कवीनाम्" इति टिप्पणी । ज इति शिवराजविजयवैजयन्त्यामाद्यनिश्वास विवरणम् ।

"रात्रिीमध्यति भविष्यति सुप्रभातम् माम्नानुदेष्यति हमिष्यति पङ्कजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त ! हन्त !! नलिनी गज उज्जहार ॥" स्फुटम् । इतस्तु स्वतन्त्र-यवनकुल-भुज्यमान-विजयपुराधीश--प्रेपितः, पुण्यनगरस्य समीपे एव प्रक्षालित-गण्डशैल-- मण्डलायाः, निझर- वारिधारा - पूर--पूरित--प्रबल--प्रवाहायाः, पश्चिम--पारावार- --- कपटपटुरपजलग्वानः शिवं निग्रहीतुं कीर्तिमर्जयितुञ्च विहितविविधमनोरथः श्रीमता शिवेनव निगृहीतो मृत्युवरागः कृतश्चेति द्वितीयनिश्वासकथाभागो- वक्षेपायाऽऽदी "रात्रिर्गमिष्यति' ति पद्यं समुल्लिखति । व्याख्या चास्य निता- तसरला । द्विरेफपदञ्च द्वौ रेफो यस्मिन्निति व्युत्पत्या रेफद्वयवत्वेन भ्रमर- पदोपस्थापनद्वारा मधुकरवाचकं योगरूढञ्चेति नेतरतादृशशब्दसंग्रहानु- चिन्ता। भवति चात्र कोशः “द्विरेफपुष्पलिङ-भंग-षट्पद-भ्रमरालय” इति । परे तु तेनैव धर्मेण लाक्षणिकं मन्यन्ते, तेषां निरूढिरेव कारणत्वेनाभिप्रेता । अद्यतनानद्यतनोभयविधभविष्यस्थले लुटप्रयोगस्यैवेष्टव्यत्वेऽपि पूर्व विशेषा- विवक्षायां लटि ततो विशेषणान्वेषणमिति स्थलेष्वीदृशेषु नासाधुत्वविषयक- भ्रान्तिरवलम्बनीयेति शम् । अपजलखानः प्रतापदुर्गाविदूर एव तिष्ठति स्मेति सम्बन्धः । अपजलखानं विशिनष्टि-स्वन्तत्रम् = स्वच्छन्दम् , यद् यवनकुलं तेन भुज्यमानस्य = शास्यमानस्य, विजयपुरम्य = तन्नामकनगरस्य, अधी. श्वरेण, प्रेषितः = प्रहितः । इदं तात्कालिक स्थितिप्रदर्शनमात्रफलकन्न साहित्यिकविवचनया समुपयोगि विशेषणमिति वेदितव्यम् । भीमाया नीरं कटूकुर्वन्निति सम्बन्धः। नदी विशिनष्टि-प्रक्षालितानि धौतानि, गण्डशैलानाम् = गिरिच्युतस्थूलशिलानाम् , मण्डलानि यया तस्याः । निझराणाम = जलनिर्गमस्रोतसाम् , वारिधारापूरैः= जलधारासमूहैः, पूरितः भरितः, प्रबलः = वेगवान् प्रवाहो यस्यास्तस्याः। पश्चिमश्चासौ पारावारः = तु .

३० शिवराजविजये। [ प्रथमे प्रान्तप्रसूत-गिरि-ग्राम-गुहा गर्भ-निर्गताया अपि प्राच्य-पयोनिधि- घ-चुम्बन- चञ्चराया:, रिङ्गत्तरङ्गभङ्गोद्भूतावत-शत-भीमायाः, भीमाया नद्याः, अन- वरत-निपतद्व कुल-कुल-कुसुम-कदम्ब-सुरभीकृतमपि नीरं वगाहमान- मत्त-मतङ्गज-मद धाराभिः ककुर्वन् ; हय-हेपाध्वनि-प्रतिध्वनि-बधि- रीकृत-गव्यूति-मध्यगाध्वनीन-वर्गः, पट कुटीरकूट-विहित-शारदाम्भोधर- , % 3D समुद्रः, "समुद्रोऽन्धिरकृपारः पारावारः सरित्पतिरि” त्यमरः, तत्य, प्रान्ते = निकटप्रदेशे, यो गिरीणां ग्रामः = समूहः, तस्य गुहाः = गहराणि, तासां गर्भतः = मध्यात्, निर्गतायाः = समुत्पन्नायाः । प्राच्यः = प्राचीभवः, यः पयोनिधिः, तन्चुम्बने चञ्चुरायाः= चपलायाः । पश्चिमसमुद्रान्निःसृत्य पूर्वसमुद्रं प्रविष्टाया इति वाच्योऽर्थः । एवमुक्तिः पाश्चात्त्यरमणीनां प्राच्यसंपर्क- रूपसाम्प्रतिकन्यवहारोपहासाय । रिङ्गताम् = मञ्चलताम्, तरङ्गाणाम् = ऊर्मी- णाम् , भङ्गः = छदैः, उद्भूताः = उत्पन्नाः, ये आवताः = अम्भसा भ्रमास्तैः, भीमायाः= भयदायिन्याः । “घोरं भीमं भयानकमि"त्यमरः। भीमायाः "भीमा" नामवत्याः । अनवरतम् = सततम्, निपतताम् = प्रच्यवताम् , बकु. लकुल-कुसुमानाम् वझुल-समूह-सुमनानाम् ,कदम्बेन = समूहेन, सुरभीकृतम सुगन्धितामापादितम् । वगाहमानानाम = प्रविशताम्, जलक्रीडां कुर्वता- मिति भावः । “वष्टिभागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोरि' त्यल्लोपः। मत्तानाम = दानभरितानाम् , मतङ्गजानाम् = करिणाम् , मदधाराभिः = दानजलैः । कटू- करणे हेतुः । हयानाम् = अश्वानाम्, हेपा = ध्वनिः, यद्यपि हेषाशब्दोऽश्व- शब्दे, "अश्वानां हेपा हेषा च निःस्वनः” इत्यमरात्तथा चाश्वशब्दोच्चारणम- नपेक्षितम् , तथापि विशिष्टवाचकपदानां सति विशेषगवाचक-पदान्तर-प्रयोगे विशेष्यमात्रपरत्वस्य “स कीचकर्मारुतपूर्णर धेरि" त्यादिषु दृष्टत्वेन केवलनिः- स्वनवाचकत्वेन नाश्वशन्दवैयर्थ्यमिति वेदितव्यम् । तद्भव नप्रतिध्वनिभिः, बधिरीकृतः श्रुतिसामर्थ्यविकलीकृतः, गव्यूति- मध्यगः = क्रोशद्रयान्तरालवर्ती, “गव्यूतिः स्वी क्रोशयुगमि" त्यमरः । अध्व. नीनवर्गः = पथिकसमूहो येन सः। पटकुटीराणाम् = उपकारिकाणाम्, “उप- कार्योपकारिके” त्यमरः, कूटैः समूहै, विहिता, शारदाम्भोधराणाम् विरामे ]] द्वितीयो निश्वासः ३१ विडम्बनः, निरपराध-भारताभिजन जन पीडन-पातक-पटलैरिव समुद्भू- यमान-नीलध्वजैरुपलक्षितः, विजयपुरेश्वरम्यान्यतमः सेनानीः अपजल- खानः प्रतापदुर्गादविदूर एव शिवारेण सहाऽऽहवद्यूतेन चिक्रीडिषुः ससेनस्तिष्ठति स्म। प्रभाजालमाकृष्य, कसलानि सम्मुद्रय, कोकान् सशोकीकृत्य, सकल-चराचर-चक्षुः-सञ्चार शक्ति शिथिलीकृत्य, कुण्डलेनेव निज-मण्डलेन पश्चिमामाशां भूषयन् , वारुणी-सेवने- नेव माञ्जिष्ठ-मश्चिम-रञ्जितः, अनवरत-भ्रमण-परिश्रम-श्रान्त इव सुपुप्मुः, अथ जगतः D शरन्मेघानाम् , निर्जलत्येन श्वेतवर्णानामिति तात्पर्यम्, बिडम्बना = अनुकृ- तियन सः। समुद्भूयमानैः = कम्पमानैः, नीलध्वजैः = नीलपताकाभिः, उप- लक्षितः= युक्तः । उत्प्रेक्षते -निरपराधानाम निर्दोषाणाम् , भारता- भिजनानाम् = भारतीयानाम् । यत्र पूर्वैरुषितं तदभिजनात्मनाऽऽख्यायते । तिष्ठति स्म = अतिष्ठत् । 'लट स्म' इति स्मयोगे भूते लट् । अन्यतमः = अने- केष्वेकः । आहवतेन = युद्धकीडया । अथ भगवान् भास्वान् चक्षुषामगोचर एव यात इति सम्बन्धः । जगतः = संसारस्य । प्रभाजालम् = द प्तिसमूहम् । आकृप्य = आकुञ्च्य। संमुद्रध-संको- च्य । कोकान चक्रवाकान् । “कोकश्चक्रवाक” इत्यमरः । सशोकीकृत्य-दुःखि ना विधाय । दम्पत्याः परस्परं वियोगेन शोकः। सकलस्य, चराचरस्य = स्थाव- रजंगमात्मकस्य । चक्षुषाम = नेत्राणाम् , सञ्चारस्य = कार्यकरणस्य, दर्शनभ्येति यावत्, शक्तिम् = सामर्थ्यम् । कुण्डलेन = कर्णभूषणेन । “कुण्डलं कर्णभूषणमि" त्यमरः । पश्चिमा चासौ, आशा = काष्टा ताम | "दिशस्तु ककुभः काष्टा आशा- श्च हरितश्च ता" इत्यमरः। वरुणस्येयं रुणी = पश्चिमा दिग् मद्यञ्च, "सुरा प्रत्यक् च वारुणी" त्यमरः । मञ्जिष्ठायाः = मण्डूकपर्ष्याः, "मजीट" इति हिन्दी, अयं माञ्जिष्टः, स चासो मञ्जिमा = रक्तिमा, तेन रञ्जितः = रक्तः। यथा जनो वारुणी-( सुरा) पानानन्तरं शोणवर्णो भवति तथा भास्करोऽपि वारुणी- (पश्चिमा ) संसोत्तरं शोणः संजात इत्युत्प्रेक्षा । अनवरत-भ्रमण-परिश्रम- श्रान्तः = सततचलनखेदखिन्नः। सुषुप्सुः = स्वप्तुमिच्छुः । स्वाभाविकी चरमा- .

३२ शिवराजविजये। [प्रथमे ग्लेच्छ-गण-दुराचार-दुःखाऽऽक्रान्त-वसुमती-वेदनामिव समुद्र- शायिनि निविवेदयिपुः, वैदिक-धर्म-ध्वंस-दर्शन-संजातनिर्वेद इस गिरिगहनेषु प्रविश्य तपश्चिकीपुः, धर्म-ताप-तप्त इव समुद्रजले सिस्नासुः सायं समयमवगत्य सन्ध्योपासनामव विधित्सुः, "नास्ति कोऽपि मत्कुले; यः सकण्ठग्रहं धर्म-ध्वंसिनो यवनहतकान् यज्ञियादस्माद् भारत- गर्भान्निस्सारयेदिति" चिन्ताऽऽक्रान्त इव कन्दरि-कन्दरेपु विविक्षु- भगवान् भास्वान् क्रमशः क्रूरकरानपहाय, दृश्य-परिपूर्ण-मण्डल: संवृत्य, श्वेतीभूय, पातीभूय, रक्तीभूय च गगनधरातलाभ्यामुभयत भाक्रम्यमाण इवाण्डाकृतिमङ्गीकृत्य, कलि-कौतुक-कवलीकृतम्य सदा- चार-प्रचारस्य पातक-पुञ्ज-पिञ्जरित-धर्मस्य च यवन-गण-ग्रस्त-भारतवर्षस्य च स्मारयन , अन्धतमसे च जगत् पातयन् , चक्षुपामगोचरएव संजातः । %3D चलप्राप्तिः खेद कारणकशयनेच्छावत्वनोत्प्रेक्षिता । म्लेच्छगणस्य = यवन- समूहस्य, दुराचारैः = असदाचरणैः, गोहननमन्दिरध्वंसनादिभिः, दुःखा- क्रान्तायाः = कष्टपीडितायाः, वसुमत्याः पृथिव्याः, वेदनार = पीडाम् । निविवेदयिपुः = निवेदयितुमिच्छुः । स इवेत्युत्प्रेक्षा । पत्नीक्लेशस्य पत्यावेव निवेदनीयत्वादिति भावः । वैदिकधर्मस्य = सनातनधर्मभ्य, ध्वंसदर्शनेन = विनाशावलोकनेन, सञ्जातः = समुत्पन्नः, निर्वेदः = वैराग्यम् , यस्य स इव । गिरिगहनेषु = पर्वतदुर्गमेषु । चिकीपुः = कर्तुमिच्छुः। सिस्मासुः = मिच्छुः । सर्वो हि तप्तः स्नातुमिच्छति । अवगत्य = शत्वा। विधित्सुः चिकीर्षुः । सकण्ठग्रहम् = कण्टं गृहीत्वा । अर्धचन्दं दत्वेत्यर्थः । णमुलन्तम् । यज्ञियात् = यज्ञकरणयोग्यात् । “यज्ञविग्भ्यां घखाविति घः। प्रविविक्षुः प्रवेष्टुमिच्छुः। क्रूरकरान् = तीव्रकिरणान् । दृश्यम् = अवलोकयितुमर्हम् , सम्पूर्णम् समस्तम् , मण्डलम्=बिम्बं, यस्य सः । श्वेतीभूयेत्यादिः स्वभावोक्तिः। अण्डाकृतिम् , सूर्योऽण्डाकृतिरेवोदेत्यस्तमति चेति तत्कालच्छटावलोकनेन प्रती- यते । अत्र सर्वत्रोत्प्रेक्षा । कलिकौतुकेन = कलियुगकौतूहलेन, कवलीकृतस्य विनष्टस्य । पातकपुजेन अघोधेन, पिञ्जरितस्य पीतवर्णस्य । जर्जरीकृतस्येति भावः। “अधीगर्थे त्यादिना कर्मणि षष्ठी। अन्धतमसे= गाढध्वान्ते। "गाढेऽन्ध- तमसमि” त्यमरः । चक्षुषामगोचरः = अदृश्यः । सूर्यास्तमनवेलाऽभूदित्यर्थः ।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः h"." . . भोः ? ततः संवृत्ते किश्चिदन्धकारे धूप-धूमेनेव व्याप्तासु हरित्सु, भुशुण्डी स्कन्धे निधाय निपुणं निरीक्षमाणः, आगत-प्रत्यागतश्च विधान:, प्रताप-दुर्ग-दौवारिकः, कस्यापि पादक्षेप-ध्वनिमिवानीपीत् । ततः स्थिरीभूय पुरतः पश्यन् सत्यपि दीप-प्रकाशेऽवतमसवशादागन्तारं कमप्यनवलोकयन् , गम्भीरस्वरेणैवमवादीत्-"कस्कोऽत्र कस्कोऽत्र भोः ?" इति । अथ क्षणानन्तरं पुनः स एव पादध्वनिरश्रावीति भूयः सा- क्षेपमवोचत्-“क एष मामनुत्तरयन मुम्पुः समायाति बधिरः ?" ततो “दौवारिक ! शान्तो भव, किमिति व्यर्थं मुमूर्षुरिति बधिर इति च वदसि ?" इति वक्तारमपश्यतैवाऽऽकणि मन्द्रस्वरमेदुरा वाणी। अथ "तत्कि नाज्ञायि अद्यापि भवता प्रभुवाणामादेशो यद् दौवारिकेण प्रहरिणा वा त्रिः पृष्टोऽपि प्रत्युत्तरमददद्धन्तव्य इति" इत्येवं भापमाणेन द्वाःस्थेन "क्षम्यतामेप आगच्छामि आगत्य च निखिलं निवेदयामि” इति कथयन् , द्वादशवर्षेण केनापि भिक्षुबटुनाऽनुगम्यमानः, कोऽपि कापायवापा धृत-तुम्बी- पात्रः, भस्म-च्छुरित-ललाटः, रुद्राक्ष-मालिका-सनाथित-... कण्ठः, भव्यमूर्तिः सन्न्यासी दृष्टः । ततस्तयोरेवमभूदालापः । हरित्सु= दिक्षु । भुशुण्डीम = आयुधविशेषम् । "बन्दूक' इति हिन्दी । आगतप्रत्यागतम् = गमागमिम् । विदधानः-कुर्वाणः, प्रताप- दुर्गस्य = तन्नाम्ना ख्यातदुर्गस्य, “किला” इति हिन्दी, दौवारिकः = द्वार- पालः । पादक्षेप-ध्वनिम् = चरणचक्रमणशब्दम् । अवतमसम्-क्षीणध्वान्तम् , "अवसमन्धेभ्यस्तमस” इति सूत्रेण समासान्तोऽच्, तस्य, वशात् = सामर्थ्यात् । मुमूर्षुः = मर्तुमिच्छुः । मन्द्रस्वरेण गम्भीरस्वरेण, मेदुरा सान्द्रस्निग्धा । "सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुर” इत्यमरः । अपश्यता-अन- वलोकमानेन, दौवारिकेणेति शेषः । अज्ञायि = ज्ञातः । श्रुत इति यावत् । दौवारिकः= द्वारपालः, तेन । प्रहरिणा= यामिकेन । नगरादिषु सशब्दं जनताजागरकेण चोरनिवारयित्रेति यावत् । कषायेण रक्तं काषायम् , वासो यस्य सः । त्रिः = वारत्रयम् । “द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे' रुद्राक्षमालिकया, सना. थितः= भूषितः, कण्टो यस्य सः । आलापः= अन्योन्यसम्बोधनपूर्वकभाषणम् । ३ ३४ शिवराजविजये। [ प्रथमे सन्न्यासी-कथमस्मान सन्न्यासिनोऽपि कठोरभाषणैस्तिरस्करोषि ? दौवारिकः--भगवन् ! भवान् सन्यासी तुरीयाश्रमसेवीति प्रणम्यते; परन्तु प्रभूणामाज्ञामुल्लङ्घय निजपरिचयमददेवाऽऽयातीत्याक्रुश्यते । सन्न्यासी-सत्यं क्षान्तोऽयमपराधः; परमद्यावधि सन्न्यासिनः, ब्रह्मचारिणः, पण्डिताः, स्त्रियः, बालाश्च न किमपि प्रष्टव्याः, आत्मानम- परिचाययन्तोऽपि च प्रवेष्टव्याः । दौवारिकः-संन्यासिन् ! संन्यासिन ! बहूक्तम् , विरम, न वयं दौवारिका ब्रह्मणोऽप्याज्ञां प्रतीक्षामहे । किन्तु यो वैदिकधर्मरक्षा-व्रती, यश्च सन्न्यासिनां ब्रह्मचारिणां तपस्विनाञ्च सन्न्यासस्य ब्रह्मचर्यस्य तप- सश्चान्तरायाणां हन्ता, येन च बीरप्रसविनीयमुच्यते कोकणदेश-भूमिः, तस्यैव महाराज-शिववीरस्याऽऽज्ञां वयं शिरसा वहामः । संन्यासी-अथ किमप्यस्तु, पन्थानं निर्दिश, आवां शिव-वीर- निकटे जिगमिपावः। दौवारिक:-अलमालप्यापि तत् , प्रार् महाराजस्य सन्ध्योपासन- समये भवाशानां प्रवेश-समयो भवति। न तु रात्री । संन्यासी- तत्किं कोऽपि न प्रविशति रात्रौ ? तुरीयाश्रमसेवी-चतुर्थाश्रमवामी । “म संन्यासी च योगी च न निगग्निर्न चानिय” इति भगवद्वचनेन संन्यासिपदम्य न चतुर्थाश्रमि-गैरिकधारिमात्ररूढतेति चनयता पदद्वयं विशेष्यविशेषणभावनोपात्तमिति विज्ञाः । अददत् = अयच्छन् , "नाम्यम्नाच्छतु” रिति नुम्निपेधः । अपरिचाययन्तः = परिचयमददतः । संन्यासिनामित्यादिनिकम्य संन्या- सत्ये यादित्रिकण यथासङ्ख्यमन्वयः । अत एव यथासङ्ख्यनामाऽलङ्कारः । शिरसा वहामः- सर्वथा अन्तरायाणाम् = विघ्नानाम् । "विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूह' इत्यमरः । हन्ता = निवारयिता । अलमालप्यापि = इदमालपनीयमपि नास्तीत्यर्थः । "अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वे" ति क्त्वाप्रत्ययः । शाकुन्तले "अलं रुदित्वा, ननु भवतीभ्यामेव स्थिराकर्त्तव्या शकुन्तले” त्यत्र, शिशुपालवधे “आलप्यालमिदं बर्यत्स दारानपाहरदि"त्यत्र च प्रसिद्धोऽयम् । प्राहे = पूर्वाहे। पालयामः ।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः ३५: , in दौवारिकः-(साक्षेपम् ) कोऽपि कथं न प्रविशति ? परिचिता वा, प्राप्त परिचय-पत्रा वा, आहृता वा, प्रविशन्ति, न तु भवादृशाः; ये तु वीं गृहीत्वा द्वाराद् द्वारम्, इति कथयन्नेव तत्तेजसेव धर्षितो मध्य एव विरराम । संन्यासी-(स्वगतम् ) राजनीति-निष्णातः शिववोरः। सर्वथा दौवारिकता-योग्य एवायं द्वारपाल: स्थापितोऽस्ति । परीक्षितमप्येनम- कस्मिन् विषये पुनः परीक्षिप्ये तावत् । (प्रकटम् ) दौवारिक ! इत आयाहि, किमपि कर्ण कायष्यामि । दौवारिकः- ( तथा कृत्वा ) कथ्यताम् । संयासी-निरीक्षस्व त्वमधुना दौवारिकोऽसि, प्राणानगणयम् जीविका निर्वहसि, त्वं सहस्र वाऽयुतं वा मुद्रा राशीकृताः कदाऽपि प्राप्स्यसीति न कथमपि संभाव्यते । दोवारिकः--आम , अग्रे कथ्यताम् । संन्यासी- वयञ्च संन्यासिनो वनेषु गिरिकन्दरेषु च विचरामः, सर्व रसायन-तत्त्वं विद्मः । दौवारिकः स्यादवम, अग्रे अग्रे ? सं यासी–तद् यदि त्वं मां प्रविशन्तं न प्रतिरुन्धेः; तदधुनैव परिष्कृतं पारद-भस्म तुभ्यं ददाम ; यथा त्वं गुञ्जा-मात्रेणापि द्वापञ्चाशत्सवथाक- तुलापरिमितं तानं · गम्बूनदं विधातुं शकुयाः । तुम्बीम = अलाबूपात्रम् । भिक्षाभाजनमिति सव्यङ्ग्यम् । धात: = भीषितः । राजनीती, निष्णातः = नि णः । “प्रवाणे निपुणा भिज्ञविशनिष्णातशिक्षिता दौवारिकता द्वारपालकर्म । परीक्षिष्ये = परीक्षा करिष्ये। निरीक्षस्व = अवलोकय । त्वम् = नित्स्वः साधारणदौवारिकः क्लेशेन जीविका निर्वहन्निति ध्वनिः । अत एव तत्प्रयोगः, अन्यथा 'निरीक्षन्वेत्येतेनैव गतार्थता स्यात् । रसायनानाम् = ताम्रादिभ्यः सुवर्णादिनिर्माणशक्तिमतामोषधि- विशेषागाम्, तत्त्वम् = वास्तवम् । प्रतिरुन्वः = प्रतिहस्तयेः। 'रुधिर आवरणे इत्यस्य विधौ सिपि रूपम् । परिष्कृतम् = सुसाधितम् । तुला = पलानां शतम् । "तुला स्त्रियां पलशतमि"क्यामरा । ताम्रम् , धासुनाम । जाम्बूनदम् = सुवर्णम - इत्यमरः।

शिवराजविजये। [प्रथम दौवारिकः-हंहो ! कपटसंन्यासिन !! कथं विश्वासघातं स्वामि- वञ्चनश्च शिक्षयसि ? ते केचनान्ये भवन्ति जार-जाताः; ये उत्कोच- लोभेन स्वामिनं वश्चयित्वा आत्मानमन्धतमसे पातयन्ति, न वयं शिवगणास्तादृशाः ( सन्न्यासिनो हस्तं धृत्वा ) इतस्तु सत्यं कथय, कस्त्वम् ? कुत आयातः ? केन वा प्रेषितः ? संन्यासी-(स्मित्वेव ) अथ त्वं मां कं मन्यसे ? दौवारिक:-अहं तु त्वामस्यैव ससेनस्याऽऽयातस्य अपजलखानस्य- संन्यासी-(विनिवार्य मध्य एव ) धिग धिक ! दौवारिकः-कस्याप्यन्यस्य वा गूढचरं मन्ये । तदादेशं पालयिष्यामि प्रभुवर्यस्य । ( हस्तमाकृष्य ) आगच्छ दुर्गाध्यक्ष-समीपे, स एवाभिज्ञाय त्वया यथोचितं व्यवहरिष्यति । ततः संन्यासी तु–“त्यज, नाहं पुनरायास्यामि, नाहं पुनरेवं कथ- यिष्यामि, महाशयोऽसि, दयस्व, दयस्व'-इति सहस्रधा समचकथन; तथाऽपि दौवारिकस्तु तमाकृष्य नयन्नेव प्रचलितः । अथ यावद् द्वारस्थ-स्तम्भोपरि संस्थापितायां काच-मञ्जषायां जाज्ज्वल्यमानस्य प्रबल-प्रकाशस्य दीपस्य समीपे समायातस्तावत्संन्या- सिनोक्तम्-"दौवारिक ! अपि मां पूर्वमपि कदाऽप्यद्राक्षी: ?" ततो दौवारिकः पुनस्तं निपुणं निरीक्षमाणो मन्द्रेण स्वरेण, अरुणापाङ्गाभ्यां लोचनाभ्याम् , गौरतरेण वर्णन, चुम्बितयौवनेन वयसा, निर्भीकेण हारिणा च मुख-मण्डलेन पर्यचिनोत् । भुशुण्डी-समुत्तोलन-किण-कर्कश- जारजाताः, "अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलक” इति शास्त्रेण पत्यौ जीवति परपुरुषेण समुत्पादिता जारजाता इत्युच्यन्ते, अत्र निन्दार्थकम् । उत्कोचो हिन्द्यां "घूस” इति, "रिशवत” इति चोच्यते । काचघटिता मञ्जषा काचमञ्जूषा= रक्तवर्तिका "लालटेन” इति हिन्दी । अपाङ्ग= नेत्रप्रान्त- भागः। “अपांगौ नेत्रयोरन्तावि" त्यमरः । चुम्बितम् = स्पृष्टम् , यौवनम् = नवं वयो येन तेन । निर्भी केण = भयशून्येन । हारिणा = मनोहरेण । पर्यचिनोत् = परिचितवान् । भुशुण्ड्याः = आयुधविशेषस्य, समुत्तोलनेन = रत्थापनेन, किणः = चिह्नविशेषः, तेन कर्कशस्य = कठोरस्य, यः विरामे] द्वितीयो निश्वासः , करग्रहमपहाय, सलज इव च नम्रीभूय, प्रणमन्नुवाच-"आः ! कथं श्रीमान गौरसिंह आर्यः ? क्षम्यतामनुचितव्यवहार एतस्य ग्राम्य-वराकम्य" तदवधार्य तस्य पृष्ठे हस्तं विन्यस्यन् संन्यासिरूपो गौरसिंहः समवोचत्- दौवारिक ! मया बहुशः परीक्षितोऽसि, ज्ञातोऽसि, यथायोग्य एव पदे नियुक्तोऽसि चेति । त्वादशा एव प्रभूणां पुरस्कारभाजनानि भवन्ति, लोकद्वयश्च विजयन्ते । तव प्रामाणिकतां जानीत एवात्रभवान प्रभुवयः, परमहमपि विशिष्य कीर्तयिष्यामि, निर्दिश तावत् , कुत्र श्रीमान् ? किश्चानुतिष्टति ? ततः पुनर्वद्धाञ्जलेोवारिकस्य किमपि कर्णे कथितमाकण्य, प्रधान- द्वारमुल्लङ्घय, नेदीयस्यामेकस्यां निम्बतरु-तल-वेदिकायां सहचरं समुप- वेश्य, तुम्बीमकतः संस्थाप्य, स्वाङ्ग-रक्षिकावरण-काषायवसनं चैकतो निम्बशाखायामवलम्बय्य, पटखण्डेन पक्ष्मणोः कपोलयोः कर्णयोर्ध- बोश्चिवुके नासायां के शप्रान्तेषु च च्छुरितामिव विभूतिं प्रोछय, स्कन्धयोः पृष्टे च लम्बमानान मेचकान कुञ्चितान कचानाबध्य, सहचर-पोटलि- कात उष्णीपमादाय, शिरसि चाऽऽधाय, सुन्दरमुत्तरीयं चैकं स्कन्धयोनि- क्षिप्य, दौवारिक-निर्देशानुसारं श्रीशिववीरालंकृतामट्टालिकां प्रति प्रातिष्टत । शिववीरस्तु कस्याञ्चिञ्चन्द्रचुम्बिन्यां सान्द्र-सुधासार-संलिप्त- करस्य, ग्रहः = ग्रहणम् । गौरसिंह: कथाभाग पूर्व गौरबटुनाम्ना समायातोऽ- यमवेति न विस्मर्तव्यम् । नेदीयस्याम = समीपवर्तिन्याम् । अङ्गरक्षिका= कञ्चुकस्यैव संक्षेपः । "अंगरखी” इति हिन्दी । पक्ष्मणोः= अक्षिलोम्नोः । “पक्ष्माक्षिलोनी” त्यमरः । "लक' इति हिन्दी । चिबुकं "ठोड़ी” इति हिन्दीप्रसिद्धम् । छुरिताम् = व्याप्ताम् , संलग्नामित्यर्थः । प्रोब्छय = दूरीकृत्य । “पोंछ कर” इति हिन्दी । मेचकान = कृष्णवर्णान् । “कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमंचका" इत्यमरः । पोटलिकातः= “गठरी” इति भाषायाम् । शिववीरोऽट्टालिकायामुपविष्ट आसीदिति सम्बन्धः । अट्टालिकां विशिनष्टि- चन्द्रचुम्बिन्याम =अत्युच्छायायाम् । असम्बन्धे सम्बन्धवर्णनादतिशयोक्तिः । सान्द्रेण = घनेन, सुधासारेण = चूर्णद्रव्येण, संलिप्ताः शिवराजविजये। [प्रथमे मित्तिकायां धूपधूपितायां गतदन्तिकावलम्बित-विविध-च्छुरिका-खग- रिष्टिकायां सुवर्ण-पिञ्जर-परिलम्बमान-शुक-पिक-चकोर-सारिका-कल- कूजित-पूजितायामट्टालिकायां सन्ध्यामुपास्योपविष्ट आसीत् । परितश्च- तस्येन खर्वामप्यखव-पराक्रमां श्यामामपि यशःसमह-श्वेतीकृत- त्रिभुवना कुशास नायापि सुशासनाश्रयां पठन-पाठनादि-परिश्रमा नभिज्ञामपि नीतिनिष्णातां स्थूलदर्शनापि सूक्ष्म-दर्शनां ध्वंसकाण्ड- % 3D . भित्तिकाः कृल्यानि, यस्यां तम्याम् । स्वल्पो गजदन्तो गजन्तिका- भित्तिशखः, "स्टी' इति हिन्दी, तन्यामवलम्बिताः, विविधाः = अनेकप्रकाराः, कुरिकारनगरिष्टिका यग्यां तस्याम् । छुरिकाऽसिधेनुका, ग्बगोऽमिः, रिष्टिका तद्रिशेपः, सुवर्णपिञ्जरेपु, परिलम्बमानानां शकपिक चकोरमारिकागां कल- कूजितः = मधुरभाषणैः, पूजितायाम भूषितायाम् । शुकाः = कीराः, पिकाः= कोकिलाः, चकोराः = जीवजीवाः, सारिकाः = शारिका:, "मैंना' इति हिन्दी । पस्तिश्च तस्यैव मूर्ति दर्श दर्श वयस्याः कटानध्यवस्यन्निति संबन्धः । मूर्ति विशिनष्टि-खर्वाम् = ह्रस्वाम् । शिघवीरः खर्वः स्थूलोऽपटितथाऽऽसीदिति वृत्तवेदिनो वदन्ति । अखर्वः = अनल्पः, पराक्रमो यस्यान्ताम् । अखर्वस्य पराक्रमो यस्यामिति विगृहीते यः खर्वस्तस्मिन्नखर्वस्य पराक्रमः कुत आयात इति विरोध इवाऽऽभासते । परिहारोपायश्च वास्तविकविग्रहाश्रयणेन । तथा च विरोधो न वास्तव इति विरोधाभासोऽत्रालङ्कारः। कलितगौरवामपि कलित- लाघवामित्यन्तं सर्वत्रैवमेव । सोऽपि च स्वभावोक्त्योत्प्रेक्षया चानुप्राणित इति विपुलां शोभामाश्रयति । श्यामाम् = कृष्णाम् । यशःसमूहेन = कीर्त्तिकूटेन, श्वेतीकृतम् = धवलितम् , त्रिभुवनं यया ताम् । श्यामया धवलीकरणं विरोध- विषयः, परिहारश्च कीर्तेः श्वैत्याभिधानद्वारेण । कुशानाम , आसनम् = विष्टरः । आश्रयः = अवस्थितिः, यस्यास्ताम् । सुशासनम् = शोभन- राष्ट्रस्थितिः, आश्रयो यस्यास्ताम् । कुत्सितं शासनं कुशासनमाश्रयो यस्या इति विग्रहे या कुशासनाश्रया सा कथं सुशासनाश्रयेति विरोधः। स्थूलं दर्शनम् = नेत्रं यस्यास्ताम् । सूक्ष्मं दर्शनम् = कर्त्तव्याकर्त्तव्यविचारो यस्यास्ताम् । या स्थूलदर्शना सा कथं सूक्ष्मदर्शनेति विरोधः सामान्यतोऽर्थाश्रयणे । क्ष्मबुद्धित्वरूपवास्तविकार्थे परिहारश्च । ध्वंसकाण्डस्य विधमिविशसनस्य, विरामे] द्वितीयो निश्वासः ३९ व्यसनिनीमपि धर्म-धौरेयी कठिनामपि कोमलां उग्रामपि शान्तां शोभित- विग्रहामपि दृढ-सन्धि-बन्धां कलित-गौरवामपि कलितलाघवां विशाल- ललाटां प्रचण्ड-बाहुदण्डां शोणापाङ्गां कन्बुग्रीवां सुनद्ध-मायुं वर्तुल- श्याम-इमझुं धारिताकृतिमिव वीरतां विग्रहिामिव धीरतां समासादित- समर-स्फूर्ति मूर्ति दर्श दर्श परं प्रसादमासादयन्तस्तस्य वयस्याः कटानध्यवसन । तेषु । तेषु चापजलखान-दमनविपक्क-वार्तामारिप्सुष्वेव कश्चिद् वेत्रहस्तः प्रतीहारः प्रविश्य, वेत्रं कक्षे संस्थाप्य, शिरो नयित्वा, अनलिं बवा न्यवीविहत-"प्रभो ! श्रीमान गौरसिंहो दिक्षतेऽत्र भवन्तम् । तदाकण्ये "आम् ! प्रवेशय प्रवेशय” इति सानन्द सोत्साहं च कथितर्वात महाराष्ट्र-मण्डलाऽऽखण्डले, प्रतीहारो निवृत्य सपद्येव तं प्रावीविशत् । व्यमनमस्ति यस्यां तादृशीमपि । धर्मधौरेयीम = धर्मभारधारिणीम् । या ध्वंसव्यसनवती सा कथं धर्म पालयेदिति विरोधः, विधर्मिवधेन सनातन- धर्मपालिका चेति विरोधपरिहारः । उग्रशान्तयोविरोधः स्पष्ट एव, उग्रत्वं दुर्ध- पत्वाच्छान्तत्वञ्च दयाविभूपितत्वादिति परिहारः । कटिनकोमलयोः स्पर्शपरत्वे विरोधः। तयोः पुनः शरीरहृदयविषयत्वे स्थलविशेषविषयत्वे वा परिहारः । शोभितः = सुन्दरः, विग्रह: = संग्रामो यस्यास्ताम् । दृढः = स्थिरः, सन्धिबन्धः सन्धिप्रस्तावो यस्यास्तामिति विरोधः, परिहारस्तु विग्रहशब्दस्य शरीररूपार्था- श्रयणेन । सन्धिबन्धशब्दोऽपि अवयवसन्धानपरः। कलितगौरवलाघवयोर्विरोधः स्फुट एव, गौरवमित्यस्य गाम्भीर्यमित्यर्थाश्रयणे लाघवशब्दस्य चातुर्यार्थकत्वे च परिहारः। शोणापाङ्गाम् = रक्तकटाक्षाम् । सुनद्धाः = शोभनतया स्थिताः, स्नायवो यस्यास्ताम् । वर्तुलं श्यामं च श्मश्रु यस्यास्ताम् । उत्प्रेक्षते- धारिता = गृहीता, आकृतिर्थया ताम् । विग्रहिणीमिव = शरीरवतीमिव । समासादिता - लब्धा, समरे स्फूर्तिर्यया ताम् । दर्श दर्शम् = दृष्ट्वा दृष्टवा । कटान् = तृणनिर्मितोपवेशनानि । “चटाई" इति हिन्दी। आरिप्सुषु = प्रारम्भं चिकीर्षुषु । न्यवीविदत = निवेदितवान् । दिदृक्षते- द्रष्टुमिच्छति "ज्ञाश्रुम्मृदृशां सन" इत्यात्मनेपदम् । आखण्डलशब्द इन्द्रवाच्यपि प्रकृते श्रेष्ठपरः। प्रावीविशत् = अन्तर्णीतवान् ।

शिवराजविजये। [प्रथमे तमवलोक्यैव "इत इतो गौरसिंह ! उपविश, उपविश, चिराय दृष्टोऽसि, अपि कुशलं कलयसि ? अपि कुशलिनस्तव सहवासिनः ? अप्यङ्गीकृत- महाव्रतं निर्वहथ यूयम ? अपि कश्चिन्नूतनो वृत्तान्तः ?” इति कुसुमानीव वर्षता-पीयूष-प्रवाहेणेव सिञ्चता मृदुना वचनजातेन तत्रभवता शिव- वीरेणाऽऽद्रियमाणः, आपृच्छयमानश्च, त्रिः प्रणम्य, अन्तरङ्ग-मण्डली- जुष्ट-कटे समुपविश्य, करौ सम्पुटीकृत्य, “भगवन् ! अखिलं कुशलं प्रभूणामनुग्रहणास्माकमखिलानाम , अङ्गीकृत-महावते च मा स्म पदं धात कश्चनान्तराय इत्येव सदा प्रायते भगवान् भूतनाथः, नूतनः प्रत्नश्च को नामाद्यतनसमये वक्तव्यः श्रोतव्यश्च वृत्तान्तः ऋते दुराचारात् स्वच्छन्दानामुच्छृखलानामुच्छिन्नसच्छीलानां म्लेच्छ-हतकानाम्” इति कथयामास । ततश्च तेपासवमभूदालापः । शिववीरः-अथ कथ्यतां को वृत्तान्तः ? का च व्यवस्था अस्मन्म- हात्रताश्रम-परम्परायाः ? गौरसिंह:-भगवन ! सर्व मुसिद्धम , प्रतिगव्यूत्यन्तरालमङ्गीकृत- सनातनधर्म-रक्षा-महाव्रतानां धारित-मुनि-वेपाणां वीरवराणामाश्रमाः सन्ति, प्रत्याश्रमञ्च बलीकेपु गोपयित्वा स्थापिताः परश्शताः खड्गाः, पटलेपु तिरोभाविताः शक्तयः, कुशपुञ्जान्तः-स्थापिता भुशुण्ड्यश्च समुल्लसन्ति । उछस्य, शिलस्य, समिदाहरणस्य, इङ्गुदी-पर्यन्वेषणस्य, भूर्जपत्र-परिमागणस्य, कुसुमावचयनस्य, तीर्थाटनस्य, सत्सङ्गस्य च त्रिः = वारत्रयम् । क्रियाविशेषणम् । सुबन्तम् । जुष्टम् = सेवितम् । अध्यु- पितमिति यावत् । धान , लुङो रूपं माङो योगादडभावः । प्रत्नः = पुरातनः, "पुराणे प्रतनप्रत्न पुरातन-चिरन्तना" इत्यमरः। अद्यतनसमये = सम्प्रति । "आजकल" इति हिन्दी। अद्यतनशब्दो वैयाकरणैः परिभाषितो यस्मिन्नर्थे अतीतराव्यर्धारब्धागामिराव्यर्धचरमावयवकरूपेन तदभिप्रायेण प्रयोग इति वेदि- तव्यम् । स्वच्छन्दानामित्यारभ्य म्लेच्छान्तेऽनुप्रासः । महाव्रतम् = सनातनधर्मरक्षा । उञ्छः = पतितकणानामे कैकशो ग्रहणम् । शिलम् = क्षेत्रादौ स्वामित्यक्तानां कणिशानां ग्रहणम् । “उञ्छः कणश आदानं कणिशाद्यर्जनं शिलमित्यमरः । इमुद्याः पर्यन्वेषणम् = सर्वतो मार्गणम, तस्य । = पिण्याकस्य, विरामे] द्वितीयो निश्वासः ४१ .. व्याजेन, केचन जटिनः, परे मुण्डिनः, इतरे काषायिणः, अन्ये मौनिनः; अपरे ब्रह्मचारिणश्च, बहवः पटवो बटवश्वराः सञ्चरन्ति । विजयपुरा- दुड्डीयात्राऽगच्छन्त्या मक्षिकाया अप्यन्तः स्थितं वयं विद्मः, किं नाम एषां यवनहतकानाम ? शिववीरः-साधु, साधु, कथं न स्यादेवम् ? भारतवर्षीया यूयम् , तत्रापि महोच्चकुल जाताः, अस्ति चेदं भारतं वर्षम , भवति च स्वाभाविक एवानुरागः सर्वस्यापि स्वदेशे, पवित्रतमश्च यौष्माकीणः सनातनो धर्मः, तमते जाल्माः समूलमुच्छिन्दन्ति, अस्ति च “प्राणा यान्तु न च धर्मः' इत्यार्याणां दृढः सिद्धान्तः। महान्तो हि धर्मस्य कृते लुण्ठ्यन्ते, पात्यन्ते, हन्यन्ते, न च धर्म त्यजन्ति, किन्तु धर्मस्य रक्षायै सर्वसुखा- न्यपि त्यक्त्वा, निशीथेष्वपि, वर्षास्वपि, ग्रीष्म-धर्मेष्वपि, महारण्ये- प्वपि, कन्दरिकन्दरेष्वपि, व्यालवृन्देष्वपि, सिंह-सङ्घष्वपि, वारण- वारेष्वपि, चन्द्रहास-चमत्कारेष्वपि, च निर्भया विचरन्ति । तद् धन्याः स्थ यूयं वस्तुत आर्यवंशीयाः, वस्तुतश्च भारतवर्षीयाः । अथ कथ्यतां कोऽपि विशेपोऽवगतो वा अपजलखानस्य विषये १ गौरसिंह:-"अवगतः, तत्पत्रमेव दर्शयामि'—इति व्याहृत्य, उष्णीप-सन्धौ स्थापितं कन्यापहारक-यवन-युवक-मृत-शरीर-वस्त्रान्तः प्राप्तं पत्रं बहिश्चकार । सर्वे च विजयपुराधीशमुद्रामवलोक्य, “किमेतत् ? कुत एतत् ? जटिलाः = जटायुताः। “लोमादि-पामादि-पच्छादिभ्यः शनेलचः" । काषायिणः- गैरिकवसनाः । मक्षिकाया अपि, किमुत मनुष्याणाम् । कैमुत्ययुता लोकोक्तिः । अन्तःस्थितम् = मानसे विद्यमानम् । जाल्माः = अविवेकिनः “जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यादि' त्यमरः । “जालिम” इति हिन्दी । लुण्ठ्यन्ते = चोर्यन्ते । निशीथेषु = अर्धरात्रेषु । वारणवारेपु = हस्तिसमूहेषु । “समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरबजाः । स्तोमोघ-निकर-बात-वार-संघात-सञ्चया” इत्यमरः । कन्यापहारकस्य = बालिका- चोरस्य, यवनयुवकस्य, मृतस्य = गतासोः, शवतां गतस्येति यावत् । शरीरस्य वस्त्रान्तः= वसनान्तराले, प्राप्तम् = लब्धम् । विजयपुरम् = बीजापुर-इति भाषायां प्रसिद्ध नगरम्। वितस्थिरे = ४२ शिवराजविजये। [ प्रथमे कथमेतत् ? कस्मादेतत् ?” इति जिज्ञासमानाः सोत्कण्ठा वितस्थिरे । गौरसिंहस्तु शिववीरस्यापि तत्प्राप्ति-चरित-शुश्रूषामवगत्य संक्षिप्य सर्व वृत्तान्तमवोचत् । ततस्तु "दश्यताम , प्रसार्यताम् , पठ्यताम , कथ्यताम् , किमिदमिति' पृच्छति शिववीरे, गौरसिंहो व्याजहार । भगवन ! सर्पाकारैरक्षरैः पारस्य-भापायां लिखितं पत्त्रमेतदस्ति । एतस्य सारांशोऽयमस्ति विजयपुराधीशः स्वप्रेपितमपजलखान सेनापति सम्बोध्य लिखति यत्-"वीरवर ! महाराष्ट्र-राजेन सह योद्भुप्रस्थितोऽ- सीति मा स्म भूत्कश्चनान्तरायस्तव विजये। शिवं युद्धे जेष्यसि चेत्; पद्भ्यां सिंह जितवानसीति मस्ये, किन्तु सिंहहननापेक्षया जीवतः सिंहस्य वशीकार एवाधिकं प्रशस्यः । तद यदिच्छलेन जीवन्तं शिवमान- येः; तद् वीरपुङ्गवोपाधि-दान-सहकारेण तव महतीं पदवृद्धिं कुर्य्याम् । गोपीनाथपण्डितोऽपि मया तघ निकटे प्रस्थापितोऽस्ति, स मम तात्पर्य विशदीकृत्य तव निकटे कथयिष्यति । प्रयोजनवशेन शिवमपि साझा- स्करिष्यति' इति । इत्याकर्णयत एव शिववीरस्य अरुण-कौशेय-जाल-निबद्धौ मीनाविव नयने संजाते, मुखश्च बाल-भास्कर-बिम्ब-विडम्बनामाललम्बे, अधरश्च वीरता-धुरामधरीकृतवान् । अथ स दक्षिण-कर-पल्लवेन श्मश्रु परामृशन्नाकाशे दृष्टिं बवा स्थिताः । “समवप्रविभ्यः स्थ” इत्यात्मनेपदम् । शुश्रूषाम् = श्रोतुमिच्छाम् । सर्पाकारैः = वरैः। सोपहासम् । पारस्यानाम् = पारसीकानाम्, भाषा याम = वाचि । “फारसी भाषा में" इति हिन्दी । 'शिवं युद्धे जेष्यसि चेत् पद्भ्यां सिंहं जितवानसी'ति निदर्शनालंकारः।मस्ये = ज्ञास्ये । प्रशस्यः = इलाध्यः । प्रस्थापितः= प्रेषितः । विशदीकृत्य = स्पष्टीकृत्य । अरुणम = लोहितम् , यत, कौशेयस्य = पट्टवस्त्रस्य, जालम् = आनाया, तेन निबद्धौ = गृहीतौ। मीनाविवेत्युपमा । क्रोधान्नयने लोहिते अभूतामिति वाच्योऽर्थः । बालभास्करस्य = नवोदितसूर्यस्य, यद् बिम्बम् = मण्डलं नितान्त- लोहितम् , तद्विडम्बनाम् = तदनुकृतिम् । आललम्बे = धृतवत् । धीरताधुराम् = धैर्यभारम् । “ऋक्पूरब्धू" रित्यादिना समासान्तोऽप्प्रत्ययः । अधरीकृतवान् ।

विरामे] द्वितीयो निश्वास: ४३ , । - , - "अरे रे विजयपुर कलङ्क ! स्वयमेव जीवन शिवः तव राजधानीमाक्रम्य, वीरपुङ्गवोपाधिसहकारेण तव महतीं पदवृद्धिमङ्गीकरिष्यति, तत्किं प्रेषयसि मृत्योः क्रीडनकानेतान कदय-हतकान ?"-इति साम्रेडमवो चत् । अपृच्छञ्च "ज्ञायते वा कश्चिद वृत्तान्तो गोपीनाथपण्डितस्य ?" यावद गौरसिंहः किमपि विवक्षति तावत्प्रतीहारः प्रविश्य, “विजयतां * महाराजः” इति त्रिर्व्याहत्य, करी संपुटीकृत्य, शिरो नयित्वा, कथितवान्- "भगवन ! दुर्गद्वारि कश्चन गोपीनाथ नामा पण्डितः श्रीमन्तं दिक्षुरु- पतिष्ठते । “नायं समयः प्रभूणां दर्शनस्य, पुनरागम्यताम्" इति बहुश: कथ्यमानोऽपि “किञ्चनात्यावश्यक कार्यम' इति प्रतिजानाति । तदत्र प्रभुचरणा एवं प्रमाणम् इति । तदवगत्य “सोऽयं गोपीनाथः, सोऽयं गोपीनाथः” इति सामेड सतर्क सोत्साहश्च व्याहतवत्सु निखिलेपु; शिववीरेण निजवाल्यप्रियो माल्यश्रीकनामा संबोध्य, कथितो यद् “गम्यतां दुर्गान्तर एव महावीर - मन्दिरे तस्मै वासस्थानं दीयताम् , भोज्यपादि-सुखद-सामग्री- जातेन च सक्रियताम, ततोऽहमपि साक्षात्करिष्यामि” इति । ततो बाढमित्युक्त्वा प्रयाते माल्यश्रीके; “महाराज ! आज्ञा चेदहमद्यैव अपजलखानं कथमपि साक्षात्कृत्य तस्याखिलं व्यवसितं विज्ञाय, प्रभुचरणेषु विनिवेदयामि । नाधुना मम क्षान्तिः शान्तिश्च, यतः संन्यासिवेषोऽहं समागच्छन् द्वयोर्यवनभटयोर्वार्तयाऽवागमम्; यत् श्व एवैते युयुत्सन्ते" इति गौरसिंहो मन्दं कर्णान्तिकं व्याहापीत् । ततो “वीर ! कुशलोऽसि, सर्व करिष्यसि, जाने तव चातुरीम् , त्यक्तवान् । अनुप्रासः । चूर्णकं गद्यम् , वैदर्भी रीतिः, प्रसादश्च गुण इति तत्र तत्र न विस्मरणीयम् । शिवः = शिवाजीत्यर्थः । पदवृद्धिम् = स्थानोन्नतिम् , "तरक्की” इति भाषायाम् । मृत्योः = यमस्य । क्रीडनकान् = खेलासाधनानि । सन्निहितमरणा- निति यावत् । बाढम् = अङ्गीकारसूच कमव्ययम् । व्यवसितम् = निश्चितम् । क्षान्तिः =क्षमा । कर्णान्तिकम् = श्रवणसमीपम् । असर्वश्रव्यमितियावत् ।

४४ शिवराजविजये। [प्रथमे , तद् यथेच्छं गच्छ, नाहं व्याहन्मि तवोत्साहम् , नीतिमार्गान् वेत्सि, किन्तु परिपन्थिन एते अत्यन्तनिर्दयाः, अतिकदर्याः, अतिकूटनीतयश्च सन्ति । एतैः सह परम-सावधानतया व्यवहरणीयम्" इति कथयित्वा शिववीरस्तं विससजे। गौरसिंहस्तु त्रिः प्रणम्य, उत्थाय, निवृत्य, निर्गत्य, अवतीय, सपदि तस्या एवं निम्ब-तरू-तल-वेदिकायाः समीप आगत्य, स्वसहचरं कुमारमिङ्गितेनाऽऽहृय कस्मिंश्चित् स्वसंकेतित-भवने प्रविश्य, आत्मनः कुमारस्यापि च केशान् प्रसानिकया प्रसाध्य, मुखमाद्रपटेन प्रोञ्छय, ललाटे सिन्दूर-बिन्दु-तिलकं विरचय्य, उाणीपमपहाय, शिरसि सूचि- स्यूतां सौवर्ण-कुसुम-लतादि-चित्र-विचित्रितामुष्णीपिका संधार्य, शरीरे हरितकौशेय-कचुकिकामायोज्य, पादयोः शाण-पट्ट-निर्मित- मधोवसनमाकलय्य, दिल्लीनिर्मिते महाहे उपानही धारयित्वा, लघीयसी तानपूरिकामेकां सह नेतुं सहचर-हस्ते समय, गुप्तच्छुरिकां दन्तावल-दन्त- चातुरीम = कौशलम् । “गुणवचनब्राह्मणादिभ्य” इति प्यत्रि अलोपयलोपयोः पित्वाङीपि चातुरी। व्याहन्मि नाशयामि । परिपन्थिनः शत्रवः । अत्यन्तं निर्दया:-दया- शून्याः। अतिकदर्याः = परमनीचाः। अतिकूटनीतयः = कपटाचारचतुराः। “मा- यानिश्चलयन्त्रपु = कैतवानृतराशिपु । अयोधने शैलशृंगे कुटमस्त्रियामि" त्यमरः । इङ्गितेन सङ्केतन । प्रसार्धानकया = कङ्कतिकया। “प्रसाधनी कवतिके" त्यमरः । "कंघी” इति हिन्दी। सौवर्णेन-मुवर्णविरचितेन, कुसुमलतादीनां चित्रेण, विचित्रिताम = संवलिताम् । लघृष्णीपमुष्णीपिका, ताम् । “टोपी" इति हिन्दी। शोणपट्टनिर्मितम्-रक्तकोशेयचितम् । अधोवसनम् = अधो- मार्गण चरणेन धारणीयं वसनम् । “पायजामा” इति हिन्दी । दिल्लीशब्दो "दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीनं वय” इत्यादौ पण्डितराजेनापि व्यव- हृतः। तानपूर एव तानपूरिका । “तानपूरा” इति हिन्दी । सहेत्यस्य "आत्मने" ति शेषः । तानपूरिकाशब्दस्य तु न सहशब्देन विशेष्यविशेषणभाव एवेति न तत्र तृतीयाऽऽशंका। दन्तावलस्य - करिणः, दन्तमुष्टिका यस्यां ताम् । दन्तेन निर्मितेति मध्यमपदलोपिसमासः। “हाथी दाँत की मूटवाली .

विरामे] द्वितीयो निश्वास: , , मुष्टिकां यष्टिकां मुष्टी गृहीत्वा पटवासैर्दिगन्तं दन्तुरयन , करस्थ- पटखण्डेन च मुहर्मुहुराननं प्रोन्छन् गायकवेषेण अपजलखान-शिबिरा. भिमुखं प्रतस्थे। अथ तो त्वरितं गच्छन्ती, सपद्येव परश्शत-श्वेतपट-कुटीरैः शारद-मेघ-मण्डलायितं दीपमाला-विहित-बहुल-चाकचक्यं अपजलखान- शिबिरं दूरत एव पश्यन्ती, यावत्समीपमागच्छतस्तावत् कश्चन कोकनद- च्छवि-वस्त्र-खण्ड-वेष्टितमूर्द्धा, कटिपर्यन्त-सुनद्ध-काक-श्यामागरक्षिकः, कराधोवसनः, शोण-श्मश्रुः, विजयपुराधीशनामाङ्कित-वर्तुल- पित्तल-पट्टिका- परिकलित वाम-वक्षःस्थलः, स्कन्धे भुशुण्डी निधाय, इतस्ततो गतागतं कुर्वन सावष्टम्भमुर्दूभा भाषया उवाच-"कोयं कोऽयमिति ?" ततो गौरसिंहेनापि “गायकोऽहं श्रीमन्तं दिदृक्ष” इति समार्दवं व्याख ततो "गम्यतामन्येऽपि गायका वादकाश्च सम्प्रत्येव गताः सन्ति" इति कथयति प्रहरिणि, "घृतेन स्नातु भवद्रसना' इति व्याहरन शिबिरमण्डलं प्रविवेश । गुप्ती छड़ी" इति हिन्दी । पटवासै:- सुगन्धितद्रव्यैः । "इत्र” इति हिन्दी। दन्तुरयन = उन्नतयन् । सुगन्धयन्निति तात्पर्यम् । करस्थपटखण्डन = ! स्थयाऽङ्गावलक्ष्या । "दस्ती रुमाल'' इति हिन्दी। शारदमेघमण्डलायितम् = शरत्समयमेघमण्डलमिवाऽऽचरितम् । शुभ्रत्या- दुन्नतत्वाच्च सादृश्यम् । कोकनदच्छविना = रक्तकमलकान्तिना, वस्त्रखण्डन = वेष्टितो मूर्धा यस्य सः । कटिपर्यन्ता सुनद्धा काकश्यामा = अतिश्यामला, अङ्गरक्षिका यस्य सः । कव॒रम् = अनेकवर्णम् , अधोवसनं यस्य सः । शोणश्मश्रः = रक्तमुखकेशः । विजयपुराधीशनाम्नाऽङ्कितया = तन्ना- मधेयेन चिह्नितया, वर्तुलया = गोलाकारया, पित्तलपट्टिकया = रीति- फलकिकया, लोके "चपरोस” इति ख्यातया, परिकलितम् = भूषितम् , वक्षःस्थलं यस्य सः । सावष्टम्भम् = सप्रतिरोधम् । समार्दवम् ॥ सकोमलतम् । व्याख्यायि = कथितम् । घृतेन स्नातु भवद्रसनेति, "आपके मुँह में घी चीनी" इत्यर्थकलोकप्रवादकथनम् । अत एव लोकोक्तिरलंकारः । वामम् , ४६ शिवराजविजये। [प्रथमे " तत्र च क्वचित् खट्वासु पर्यङ्केषु चोपविष्टान् , सगडगडाशब्द ताम्रक-धूममाकृष्य मुखात् कालसर्पानिव श्यामल-निश्वासानुद्दिरतः, स्वहृदय-कालिमानमिव प्रकटयतः, स्वपूर्वपुरुपोपार्जित-पुण्यलोकानिव फूत्कारैरग्निसात् कुर्वतः, मरणोत्तरमतिदुर्लभं मुखाग्निसंयोगं जीवन- दशायामवाऽऽकलयतः प्राप्ताधिकारकलिताखवगर्वान् , “क्वचिद् हरिद्रा हरिद्रा, लशुनं लशुनम् , मरिचं मरिचम् , चुकं चुक्रम , वितुन्नाकं वितुन्नकम , शृङ्गवेरं शृङ्गवेरम् , रामटं रामठम्-, मत्स्यण्डी मत्स्यण्डी, मत्स्या मत्स्याः, कुक्कुटाण्डं कुक्कुटाण्डम् , पललं पललम्” इति कल- कलैर्बालानां निद्रां विद्रावयतः, समीप-संस्थापित-कुतू-कुतुप-करी- तत्र चेत्यारभ्य प्रधानपटकुटोद्वारमाससादेत्येकान्वयि । ताम्रकम् = "तमाखू" इति हिन्दी। ताम्रकधूमनिश्वासस्य म्वत एव श्यामलम्य मुखादुद्वमितस्य कालसर्पत्वेनोत्प्रेक्षा । यथेन्द्रजालिका जनान्मोह यितुमाननात कृष्णान् सानुद्वमन्ति तथैवैते शिवीरमोहनाय स्थिता इत्युपमालंकारस्य व्यंग्यत्वेन वस्वलंकार ध्वनिः । अन्यथोत्प्रेक्षते स्वहृदयस्य कालिमानमिव । पुनरभ्युत्प्रेक्षते-स्वपूर्वपुरुपै अन्वयमूलभूतैः, उपार्जितान् = संचितान् , पुण्यलोकान - स्वगादिकान । अग्निसात् = बयानीभूतान् । ताम्रकधूमाकप गमग्निसंस्कारत्वनोत्प्रेक्षत- मरणादुत्तरम = देहत्यागानन्तरम् । प्राप्तेन लब्धन, अधिकारेण = स्वाम्येन, अखवः = बहुलीभूतः, गवः = अभिमानो यां तान् । हरिद्रा = महारजनम् । "निशाह्या काञ्चना पीता हरिद्रा वरवर्णिनी" त्यमरः । संभ्रमे द्विरुक्तिः । चुक्रम् = वृक्षाम्लम् । “तिन्तिडीकञ्च चुक्रञ्च वृक्षाम्लमि'' त्यमरः । “चूक” इति हिन्दी। वितुन्नकम् = छत्रा । "अथ च्छत्रा वितुन्नकमि” त्यमरः । “सॉफ" इति हिन्दी । शृङ्गवेरम आर्द्रकम् । आर्द्रकं शृङ्गवरं स्यादि" त्यमरः । "आदी" इति हिन्दी। रामठम = हिगु । मत्स्यण्डी = फाणितम् । “राब" इति हिन्दी। कुक्कुट्या अण्डं कुक्कुटाण्डम् । “कुक्कुटयादीनामण्डादिष्वि". ति पुंवत्त्वम् , पललम् = मांसम् । विद्रावयतः = दूरयतः। कुतः = चर्म- निर्मितं तैलाद्याधारपात्रम् । कुतुपः = सैव लघुः । “कुतूः कृत्तः स्नेहपात्रं सेवाल्या कुतुपः पुमानिए त्यमरः। कर्करी = हस्तप्रक्षालनादियोग्यं पात्रम् । "कोलुगलन्तिके" त्यमरः । “करवा" वा "गटुवा” इति हिन्दी। गयनानां ४७ विरामे]] द्वितीयो निश्वासः कण्डोल-कट-कटाह कम्बि कडम्बान् , उपगन्धीनि मांसानि शूला- कुर्वतः, नखम्पचा यवागूः स्थालिकासु प्रसारयतः, हिङ्गुगन्धीनि तेमनानि तिन्तिडीरसैमियतः, परिपिप्टेषु कलम्वेपु जम्बीर-नीरं निश्च्योतयतः, मध्ये मध्ये समागच्छनस्ताम्रचूडान व्यजन-ताडनैः पराकुर्वतः, वपुलिप्तेषु ताम्र-भाजनेषु आरनालं परिवेपयतः सूदान , कचिद्वक्र-प्रसाधित- काकपक्षान्, मद-व्याघूर्णित-शोण-नयनान् , सपारस्परिक कण्ठग्रह पय्यटतः, यौवन-चुम्बित-शरीरान् , स्वसौन्दर्यगव-भारेणेव मन्द- "बधना" इति । कण्डोल:- पिटः । वेणुदलादिरचितो भाण्डविशेषः । “बांस- को पिटा।” इति हि दी। कट = किलिञ्जकः । कटाहः = शकुल्यादि- पाकपात्रम् । “कढार्यां” इति भाषायाम् । कम्बिः = दर्विः। “कलछी” इति हिन्द । कडम्बः = कलम्बः । शूलेन = लोहशलाकया, संस्कुर्वत: शूलाकुर्वतः । 'शूला त्या ” इ.त डाच् । नखम्पति यास्ता नखम्पचाः। यवागूः = तरलाः । “यवागूरुष्णिका धाना विलेपी तरला च से" त्यमरः । हिङ्गुनो गन्धो येषु तानि हिगुगन्धानि । “अल्लाख्यायामि”ति गन्धस्य कारः । “गन्धो गन्धक आमोदो लश सम्बन्धगर्वयोरि" तेमनानि = व्यञ्जनानि । ति ितडोर से: = चुरसैः । मिश्रयतः = संयोजयतः । अत्र विशेष्यविंशपणो- भयपदन “कढी' इति ख्यातस्य ग्रहणम् । कलम्बेपु = वास्तू कादिशाकदण्डेषु । "अस्त्री शाक हरितकं शिगुरस्य तु नाडिका । कलम्बश्च कडम्बश्च" त्यमरः । "पिसी हुई चटना में" इति हिन्द।। निश्च्योतयतः = क्षारयतः । ताम्र- चूडान् = कुक्कुटान् । पुलिप्तेपु= "कलई किए हुव' इति हिन्दी । आरनालम् = कांजिकम् । 'आरनालकसौवीर-कुल्माषाभिएतानि च। अवन्ति- सोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काजिक" इत्यमरः । सूदान्=पाचकान् । वक्रम यथा तथा, प्रसाधिताः = स्फालिताः, काकपक्षाः = कुञ्चितकचाः, 'काकुल' इति हिन्दी, यैस्तान् । मदेन व्याघूर्णितानि शोणानि नयनानि येषां तान् । पारस्परिकेन अन्योन्येन, कण्ठग्रहेण = गलधारणेन सहितं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । यौवनेन = नववयसा, चुम्बितानि = सम्बद्धानि, शरीराणि येषां सान् । चुम्बितपदं अक्षणया सम्बद्धबोधकम् । वक्त्रसंयुक्तरूपस्य मुख्यार्थस्य बाधात् । स्वभावतो मन्दाया गतेनिमित्तमुत्प्रेक्षते स्वसौन्दर्यस्य गर्वभारेणेवेति । कुसुमभूषितेनु वेषु त्यमरः ।

४८ शिवराजविजये [प्रथमे , गतीन , अनवरताऽऽक्षिप्त-कुसुमेषुबाणैरिव कुसुमैभूषितान , वसना- तिरोहिताङ्गच्छटान , विविधपटवासवासितानपि चिरास्नान-महा-मलिन- महोत्कट स्वेद-पूतिगन्ध-प्रकटीकृतास्पृश्यतान यवन-युवकान् ,- क्वचिद् “अहो ! दुर्गमता महाराष्ट्रदेशस्य, अहो ! दुराधर्षता महा- राष्ट्राणाम , अहो ! वीरता शिववीरस्य, अहो ! निर्भयता तत्सेनानीनाम , अहो ! त्वरितगतिरेतद्बोटकानाम् , आः ! किं कथयामः ? दृष्ट्वैव चम- त्कारं शिववीर-चन्द्रहासस्य न वयं पारयामो धैर्य धत्तुम् , न च शक्नुमो युद्ध-स्थाने स्थातुम् । को नाम द्विशिरा यः शिवेन यो गच्छेत् ?, कश्च नाम द्विपृष्ठो यस्तद्भटैरपि च्छलालापं विदध्यात् ?, वयं बलिनः, आस्मा- कीना महती सेना, तथाऽपि न जानीमः किमिति कम्पत इव क्षुभ्यतीव च हृदयम ? यवनानां पराजयो भविष्यति, अपजलखानो विनक्ष्यतीति न विद्मः को जपतीव कर्णे ?, लिखतीव सम्मुखे, क्षिपतीव चान्तःकरणे । मा स्म भोः ! मैवं स्यात् , रम भो ! रक्ष, जगदीश्वर ! अथवा सम्बोभ. वीतितमामेवर्माप, योऽयमपजलखान: सेनापति-पद-विडम्बनोऽपि कुसुमानि कुमुमे धनुर्निपतितानीत्युत्प्रेक्षते-अनवरतम् = सततम् , आक्षिप्ताः- पतिताः, कुसुमेपुबाणाः = कामशराः, येषु तान । यसनैः = वस्त्रैः, अति- रोहिता, अङ्गच्छटा येषां तान् । विविधैः पटवासैर्वासितानपि । चिरामानेन अत्यधिककालतो देहानिर्गजनेन, महामलिनस्य = अत्यन्त मलीमसस्य, महोत्कटस्य = अत्युग्रस्य, स्वेदस्य = धर्मवारिणः, पूतिगन्धेन-दौर्गन्ध्येन, प्रकटीकृता= व्यक्तीकृता, अस्पृश्यता = स्पीयोग्यता, यैस्तान् । बाचिदिति व्याहरत इति सम्बन्धः । व्याहरणं कथयति, अहो इति । पुनः पुनः सम्भवति सम्बोभवीति, अतिशयेन सम्बोभवीति इति सम्बोभवीतिताम् । “वर्तमानंसामीप्ये वर्तमानवद्वे" ति लट् । भ्रूकुंसकः = स्त्रीवेषधारी नर्तकः । भ्रुवोः कुसः = शोभा भाषणं वा यस्य सः । दुराधर्षता = दुरभिभवनीयता। द्वे शिरसी यस्यासौ द्विशिराः, छिन्नमस्तक इत्यर्थः । एवम्भूत एव हि परितः प्रसू- तान् तदीयान् भटान् छलयन् रहस्यमाख्यातुमर्हति य उभयतोदृष्टिर्भवेदिति तत्त्वम् । द्वे पृष्टे यस्यासौ द्विपृष्ठः, यस्य पृष्ठद्वयं भवेत् स एव तद्भटेन छद्म कुर्यात् । नतु साधारण इति भावः । विनश्यति = मृत्युप्राप्स्यति । जपतीव विरामे] द्वितीयो निश्वासः ४९ "शिवेन योत्स्ये हनिष्यामि ग्रहीष्यामि वेति" सप्रौढि विजयपुराधीश- महासभायां प्रतिज्ञाय समायातोऽपि, शिवप्रतापञ्च विदन्नपि, अद्य नृत्यम् , अद्य गानम, अद्य लास्यम , अद्य मद्यम् , अद्य वाराङ्गना, अद्य कुंसकः, अद्य वीणावादनमिति स्वच्छन्दैरुच्छ्यलाऽऽचरणैर्दिनानि गमयति । न च यः कदाऽपि विचारात; यत् कदाचित् परिपन्थिभिः प्रेषिता काचन वारवधूरेव मामासवेन सह विपं पाययेत्, कोऽपि नट एव ताम्बूलेन सह गरलं ग्रासयेत्, कोऽपि गायक एव वा वीणया सत खड्गमानीय खण्डदित्यादि; ध्रुव एव तस्य विनाशः, ध्रुवमेव पतनम् , ध्रवमेव च पशुमारैमरणम् । तन्न वयं तेन सह जीवन-रत्नं हायिष्यामः" -इति व्याहरतः इतरांश्च- "मवं भोः ! श्व एव आह्व-क्रीडाऽस्माकं भविष्यति, तच्छ यते सन्धि- वार्ता-व्याजेन शिव एकत आकरयिष्यते, यावच्च स स्वसेनामपहाय एकाकी अस्मत्स्वामिना सह आलपितुमेकान्तस्थाने यास्यति; तावद्वयं श्येना इव शकुनिभण्डले महाराष्ट्र-सनायाम् , छिन्धि भिन्धि इति कृत्वा युग- पदेव पतिप्यामः, वसन्त-वाताहत नीरसच्छदानिव च क्षणेन विद्राव- यिष्यामः । इतस्तु च्छले नास्मत्स्वामिसहचराः शिवं पाशैर्बद्ध्वा पिञ्जरे स्थापयित्वा तं जीवन्तमेव वशंवदं करिष्यन्ति । परन्तु गोप्यतमोऽयं विषयो मा स्म भूत् कस्यापि कणगतः"- इति कर्णान्तिकं मुखमानीयोत्तरयतः सांयामिकभटानवलोकयन् , “धन्या भवन्ता यषां गोप्यतमा आप विषया एवं वीथिपु विकीयन्ते, महाराष्ट्रा धूतोचार्याः, नेतेपु भवतां धूतता सफला भवति" इत्यात्मन्यवाऽऽत्मना मन्द थियतीव । इवेन न वास्तवो जप इति सूचितम् । आसवेन-मद्येन । जीवमरत्नम = श्रेष्ठं जीवनम् । रत्नशब्दः श्रेष्ठवाची। "रत्नं स्वजाति- श्रेष्ठेऽपी'त्यमरः। इतराश्च कगान्तिक मुखमान येत्युत्तरयत इति सम्बन्धः । उत्तर प्रदर्शयति मैवामति । आह:संग्रामः, स एव क्रीडा। श्येना इव - वाजपक्षिण इव । शकुनिमण्डले = पक्षिसमूहे । वसन्तवातेन, आहतान्, अत एव नोरसान् = रसरहितान्, छदानिव = पत्राणांव । उपमा। वशं वदताति वशंबदस्तम् । “प्रियक्शे वदः खजिति खच् ।

५० शिवराजविजये। प्रथमे] कथयन, स्व-प्रभा-धर्षित-सकल-रक्षकगणः, स्वसौन्दर्येणाऽऽकर्षयन्निव विश्वेषां मनांसि, सपद्येव प्रधान-पट-कुटीर-द्वारमाससाद । तत्र च प्रहरिणमालोकयदुक्तवांश्च यत् पुण्यनगर-निवासी गायकोऽहमत्रभवन्तं गान-रस-रसायनैरमन्दमानन्दयितुमिच्छामीति । तदवगत्य स भ्रसंचा- रेण कश्चिद् निवेदकं सूचितवान् । स चान्तः प्रविश्य, क्षणानन्तरं पुनर्बहिनिर्गत्य गायकमपृच्छत-किं नाम भवतः ? पूर्वं च कदाऽपि समायातो न वा ? अथ स आह-तानरङ्गनामाऽहं कदाचन युष्मत्कणम- स्पृशम । न पूर्व कदाऽपि ममात्रोपस्थातुं संयोगोऽभूत , अद्य भाग्यान्य- नुकूलानि चेच्छीमन्तमवलोकयिष्यामि इति । स च आम , इत्युदीर्य पुनः प्रविश्य क्षणानन्तरं निर्गत्य च, विचित्र-गायकममुं सह निनाय । तानरङ्गस्तु तेनैव तानपूरिका-हस्तेन बालकेनानुगम्यमानः, शनैः शनैः प्रविश्य, प्रथमं द्वितीयं तृतीयञ्च द्वारमतिक्रम्य, कांश्चिन् मृदङ्ग- स्वरान् सन्दधतः, कांश्चिद्वीणावरणमुन्मुच्य प्रवालं प्रोञ्छय कोणं कलयतः, कांश्चिदविचलोऽयमंतनैव सह योज्यन्तामपरवाद्यानीति वंशीरवं साक्षीकुर्वतः, कांश्चित कलित-नेपथ्यान , पादयो५ पुरं बनतः, कांश्चित् स्कन्धावलम्बिगुटिकातः करतालिकामुत्तोलयतः, कोश्चिच्च कर्णे दक्षकरं निधाय, चक्षुपी सम्मील्य, नासामाकुळच्य, पातितोभय जानु उपविश्य, वामहस्तं प्रसाय, तन्त्रीस्वरेण स्व-काकलीं मेलयतः, सम्मुखे च पृष्ठतः पार्श्वतश्चोपविष्टैः कैश्चित् ताम्बूल-वाहकैरपरैर्निष्ठयतादान-भाजन-हस्तैः, अन्यैरनवरत-चालित-चामरैः, इतरैर्बद्धाञ्जलिभिव्लाटिकैः परिवृतम् , , . . % 3D अपकर्षयन् = अधरयन् । वीणाया आवरणम् = आच्छादनवस्त्रम् । प्रवालम् = वीणादण्डम् । “वीणादण्डः प्रवाल: स्यादि” त्यमरः । कोणम् = वादनोपयोगिन- मुपकरणविशेषम् । “मिजराफ” इति हिन्दी । साक्षीकुर्वतः = साक्षाद्दर्शितां नयतः । इतरवाद्यसत्यतायै प्रमाणतां प्रापयत इति यावत् । करतालिकाम "करताल" इति हिन्दी । काकलीम् = सूक्ष्म कलम् । 'ईषदथेचेति' कोः कादेशः, गौरादित्वात् ङीष् । “काकली तु कले सूक्ष्म” इत्यमरः। निष्ठयतादानम् पतद्ग्रहः । “पीकदान” इति हिन्दी। लीलाटिकैः= अधिपतिभालमात्रावलो- कनक्षमैर्न तु कार्यसम्पादकैः। “लालाटिकः प्रभो लदी कार्याक्षमश्च य" - विरामे] द्वितीयो निश्वासः रत्नजटितोष्णीषिकामस्तकम् , सुवर्ण-सूत्र-रचित-विविध-कुसुम-कुड्मल- लता-प्रतानाङ्कित-कञ्चकं महोपबहमेकं क्रोडे संस्थाप्य, तदुपरि सन्धा- रितभुजद्वयम , रजत-पयङ्के विविध-फेन-फेनिल-क्षीरधि-जल-तल- च्छविसङ्गीकुर्वत्यां तूलिकायामुपविष्टमपजलखानं च ददर्श । ततस्तु तानरङ्ग-प्रभा-वशीभूतेषु सर्वेष्वागम्यतामागभ्यतामास्यता- मास्यतामिति कथयत्सु, तानरङ्गोऽपि सादरं दक्षिण-हस्तेनाऽऽदरसूचक- सङ्केत-सहकारेण यथानिर्दिष्ट स्थानमलञ्चकार । ततस्तु इतरगायकेषु सगर्व सासूयं सक्षोभं साक्षेपं सचक्षुर्विस्फारणं सशिरःपरिवर्तनं च तमालोकयत्नु अपजलखानेन सह तस्यैवमभूदालापः । अपजलखान:-किन्देशवास्तव्यो भवान् ? तानरङ्गः-श्रीमन् ! राजपुत्रदेशीयोऽहमस्मि । अपजल०-ओः ! राजपुत्रदेशीयः । तान०-आम् ! श्रीमन् ! अप०-तत् कथमत्र महाराष्ट्र-देशे ? तान-सेनापते ! मम देशाटन-व्यसनं मां देशाद्देशं पर्याटयति । अप-आ ! एवम ! तत्कि प्रायः पर्यटति भवान् ? तान०-एवं चमूपते ! नव्यान् नव्यान् देशानवलोकयितुम, नवा इत्यमरः। सुवर्णसत्रेण = सूक्ष्मतमसुवर्णतन्तुना, “कलाबत्त” इति हिन्दी, रचिता या विविधाः अनेकप्रकाराः, कुसुमकुड्मललताः = पुष्पकलिकावल्ल्यः, तासां प्रतानैः = वितननैः, अङ्कितः = अञ्चितः, कञ्चुकः = निचोलो यस्य तम् । महोपबहम = महोपधानम् । “मसनन्द” इति हिन्दी। विविध- फेनेन= प्रचुरडिण्डीरेण, फेनिलस्य = फेनसंवलितस्य, क्षीरधेः = वारिधेः, जलतलस्य छविम् = शोभाम्, अङ्गीकुर्वत्याम् = धारयन्त्याम् । तूलमस्ति यस्यां सा तूला = तूलवती, तूलैव तुलिका = तूलमयो विष्टरः, तस्याम् । “रूई की गद्दी, तोसक” इति हिन्दी । कूचीपर्यायत्वमनुचिन्तयन्तस्तु चिन्तनीयबुद्धयं -- एवेति शम् । आदरसूचकसंकेतः = "सलाम" इति हिन्दी ! वास्तव्यः = निवासी । “वसेस्तव्यत् कर्तरि णिच्चे"ति तव्यत् । पर्या- ५२ शिवराजविजये। प्रथमे] - नवा भाषा अवगन्तुम , नूतना नूतना गान-परिपाटीश्च कलयितुम् , एधमान-महाभिलाष एष जनः । अप०-अहो ! ततस्तु बहुदर्शी बहुज्ञश्च भवान् । अथ वङ्गदेशे गतो भवान् ? श्रूयतेऽतिवैलक्षण्यं तद्देशस्य । तानसेनापते ! वर्षत्रयात्पूर्वमहं काश्यां गङ्गायां संस्नाय, उज्ज- यिनी-देशीय-क्षत्रिय-कुलालङ्कृतं भोजपुर-देशमालोक्य, गङ्गागण्डक- तटोपविष्टं हरिहरनाथं प्रणम्य, विलासि कुल-विलसितं पाटलिपुत्र- पुरमुल्लङ्घय, सीताकुण्ड-विक्रम-चण्डिकादि-पीठपटल-पूजितं विक्रम- यशःसूचक-दुर्गावशेष-शोभितं देवधुनीतरङ्ग-क्षालित-प्रान्तं मुद्गलपुरं निरीक्ष्य, कण-दुर्ग-स्थानेन तद्यशोमहामुद्रयेवाङ्कितमङ्गदेशं दिनत्रय- मध्युष्य, अतिवर्द्धमानवैभवं वर्द्धमान-नगरं च सम्यक् समालोक्य, यथोचित-सम्भारैस्तारकेश्वरमुपस्थाय, ततोऽपि पूर्व वङ्गदेशे, पूर्ववङ्गेऽपि च चिरमहमटाट्यामकार्षम्। अप०-किं किं किं पूर्ववङ्गेऽपि ? तान०-आम, श्रीमन् ! पूर्ववङ्गमपि सम्यगवालुलोकदेष जनः, यत्र- प्रान्त-प्ररूढां पद्मावली परिमर्दयन्ती पदॆव द्रवीभूता पयः-पूर-प्रवाह- परम्पराभिः पद्मा प्रवहति, यत्र ब्रह्मपुत्र इव शत्रु-सेना-नाशन कुशलः, ब्रह्म-देशं विभजन , ब्रह्मपुत्रो नाम नदो भू-भागं क्षालयति यत्र साम्ल- , % 3D , टयति = सर्वतो भ्रामयति । एधमानः= वृद्धिं गच्छन् , महान् , अभिलाषः इच्छा, यस्य सः। उजयिनीदेशीय-क्षत्रियकुलालंकृतम, अत एव भोजपुर- मिति तन्नाम । भोजो हि बभूवोजयिन्या नातिदूरे धारानगरे। देवधुन्याः जनुतनयायाः तरङ्गैः, क्षालितः, प्रान्तो यस्य तत् । मुद्रलपुरम् = 'मुगेर' इति ख्यातम् । वर्द्धमाननगरम् = अद्यत्वे "बर्द्धवान” इति ख्यातम् । अटाट्याम् = पर्यटनम् । आवलुलोकत् = अवलोकयाञ्चकार । एवमेव युक्तः पाठः। प्रान्तयोः- तटोपान्तयोः, प्ररूढाम् = समुद्भूताम् । पद्मावलीम् कमलश्रेणीम् । सरिति कमलानि विकसन्तीति कविसमयख्यातिः । पञव- श्रीरिव । द्रवीभूता-प्रस्नुता । पद्मा= तन्नाम्नी नदी । ब्रह्मपुत्रः- गरलविशेषः । “ब्रह्मपुत्रः प्रदीपन" इत्यमरः । ब्रह्मदेशम् = "बर्मा” इति तख्या- विरामे] द्वितीयो निश्वासः ५३ सुमधुर-रस-पूरितानि कारोळूत-भूति-ज्वलदङ्गार-विजित्वर-वर्णानि जगत्प्रसिद्धानि नारङ्गाण्युद्भवन्ति, यहे शीयानां जम्बीराणां रसालानां तालानां नारिकेलानां खजराणां च महिमा सर्वदेश-रसज्ञानां साम्रेडं कर्ण स्पृशति, यत्र च भयङ्कराऽऽवर्त-सहस्राऽऽकुलासु स्रोतस्वतीपु सहो- होकारं क्षेपणीः क्षिपन्तः, अरित्रं चालयन्तः, बडिशं योजयन्तः, कुवेणीस्थ म्रियमाण-मत्स्य-परीवर्तानालोकमालोकमानन्दन्तः, अदृष्टतटेष्वपि महा- प्रवाहेपु स्वल्पया कूष्माण्ड-फक्किकाकारया नौकया, भिन्नाञ्जन-लिप्ता इत्र, मसि-स्नाता इव, साकारा अन्धकारा इव, काला धीवर-बाला निर्भयाः क्रीडन्ति । अप०- [ स्वयं हसन् , सर्वोश्च हसतः पश्यन् ] सत्यं सत्यम् , धन्यो भवान् , योऽल्पेनैव वयसैवं विदेश-भ्रमणैः चातुरी कलयति । तान०-धन्य एव यदि युष्मादृशैरभिनन्छ । अप०-(क्षणानन्तरम् ) अथ भवान् मूर्छना-प्रधान-गायति, तान- प्रधानं वा? D देशम् । फूत्कारेण = मुखवायुना, उद्धृता = उड्डायिता, भूतिः = भस्म, येषां तादृशा ये ज्वलदङ्गाराः प्रकाशमानांगाराः, तेषां विजित्वराः= जयनशीलाः, वर्णा येषां तानि । नारङ्गाणि - नागरंगाणि । “नारंगी” इति हिन्दी । भयङ्करैः भीतिजनकैः, आवर्तसहस्रः = बहुसंख्याम्भसां भ्रमैः, "स्यादावत्तोऽम्भसां भ्रम" इत्यमरः, आकुलासु । स्रोतस्वतीषु = नदीषु । सहोहोकारम् = नौकादण्ड- प्रक्षेपावसरे तद्देशीयाः “हो हो” शब्दं कुर्वन्ति । क्षेपणी = नौकादण्डः । "नौकादण्डः क्षेपणी स्यादि" त्यमरः । "डांडा” इति हिन्दी । अरित्रम् , "अरित्रं केनिपातक" इत्यमरः । “पतवार" इति हिन्दी । बडिशम्, “बडिशं मत्स्यभेदनमि” त्यमरः । कुवेण्याम् = मत्स्याधान्यां तिष्ठन्ति ये ते कुवेणीस्थाः, म्रियमाणाः= आसन्नमरणाः, मत्स्यास्तेषां परीवर्तान् = पार्श्वपरिवर्तितानि । आलोकमालोकम् = समवलोक्येत्यर्थः । फक्किका = "फाँक, फाँकी” इति हिन्दी। धीवरबालानां कालत्वमुत्प्रेक्षते-भिन्नाञ्जनलिप्ता इव, मासस्नाता इव, साकारा अन्धकारा इवेति । अभिनन्ये, कर्मणि तङ्। मूर्छनाप्रधानमिति, अविच्छेदं स्वरात्स्वरा- शिवराजविजये। [प्रथमे तान०-ईदृशं ताक्षश्च । अप०-(क्षणानन्तरम् ) अस्तु, आलप्यतां कश्चन रागः । तान०-( किंचिद् विचार्य) आज्ञा चेदेकां रागमाला-गीतिं गायामि, यत्र प्रत्याभोगं नवीन एव रागो भवेदेकेनैव च ध्रुवेण सङ्गच्छेत, तत्तद्राग- नामानि च तत्रैव प्राप्येरन् । अप०-आः ! किमेवम् ? ईदृशं तु गानं न प्रायः श्रूयते, तद् गीयताम् । ततस्तानपूरिकायाः स्वरान् संमेल्य, पातित-वाम-जानुः, तानपूरिका. न्तरप्राप्तिमूर्छना, सविच्छेदं स्वरात्स्वरान्तरप्राप्तिम्तानः । “स्फुटीभवद्ग्रामवि- शेषमूर्छनामवेक्षमाणं महतीं मुहुर्मुहुरिति वायुगापर्कण मूर्छना कथमिवोद्भाव्यत इति माघ एव जानातु, परिसमाप्नोतु वा वीणावलक्षण्यं सर्वमिति मूलकृच्छिष्य- कृतटिप्पणी । महत्यास्तत्ततारानुगासु तन्त्रीपु ऋमिकेण पवनाघट्टनेन निर्दिष्ट- मूर्छनाया अव्याघातान्माघाक्षेपो निरर्थक इति दार्शनिकसार्वभौमा गोस्वामि- दामोदरशास्त्रिचरणाः । “आरोहावरोहक्रमयुक्तः स्वरसमुदायो मूर्खनेत्युच्यते, तानस्त्वारोहक्रमेण भवतीति मतङ्गः। भवति चात्र संगीतशास्त्रपद्यम् - आरोहेणावरोहेण क्रमेण स्वरसप्तकम् । मूर्छनाशब्दवाच्यं हि विज्ञेयं तद्विचक्षणैः ।। आलप्यताम् = आलापः क्रियताम् । विशकलय्य रागोदीरणमालापः। राग:- रञ्जकस्वरसंदर्भः। "योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः । रञ्जको जनचित्ताना स रागः कथितो बुधैः ।।" रागमालाम् = तन्नाम्नीम् , गीतिम् । प्रत्यालापं विभिन्नीभवद्भी रागै- मौलारूपैः सहितत्वात् । तदाह-योति । प्रत्याभोगम् = प्रतिगेयखण्डम् , उच्चारणविषयाणां शब्दानां शरीरत्वमाश्रित्य तथोक्तम् । ध्रुवेणः = स्थिरपदेन । सकलापादान्ते वारं वारं समुच्चार्यमाणत्वेन ध्रुवत्वम् , अत एव तथा संज्ञा । सङ्गच्छेत, “समो गम्म्वृच्छिभ्याम्" इत्यात्मनेपदम् । स्वरान् = निषादप्रभृतीन् ।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः -- ५५ तुम्बं क्रोडे निधाय, दक्षपादस्योत्थितजानुनि च दक्ष-हस्त-कूपरं-स्थापन- पुरःसरं तेनैव हस्तेन तर्जन्यङ्गुल्या तानपूरिकां रणयन् स्वकण्ठेनापि तीन ग्रामान सप्त स्वरांश्च समधात् । तन्मात्र-श्रवणेनैव मुग्धेष्विवाखिलेषु इमां राग-माला-गीतिमगायन् । सखि हे ! नन्द-तनय आगच्छति । सखि०॥ मन्दं मन्दं मुरली-रणनैः समधिक-सुखं प्रयच्छति । भैरव-रूपः पापिजनानां सतां मुख-करो देवः । कलित-ललित-मालती-मालिकः सुरवर-वाञ्छित-सेवः ।। सारङ्गैः सारङ्ग-सुन्दरो दृग्भिनिपीयमानः । चपला-चपल-चमत्कृति-वसनो विहित-मनोहर-गानः ।। "निषादर्षभगान्धारघड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चत्यमी सप्त तन्त्रीकण्टोत्थिताः स्वराः" || इत्यमरः । पातितं वामजानु येन सः। गायकानामवस्थानरीतिः। दक्षहस्तस्य = वामेतर- करस्य यः कूपरः = कफोणिः, “स्यात्कफोणिस्तु कूर” इत्यमरः, भुजमध्यग्रन्थि- रिति यावत् , तत्स्थापनपुरस्सरम् । त्रीन् ग्रामान = षड्जमध्यमगान्धारान् । तथा चोक्तम्- यथा कुटुम्बिनः सर्वेऽप्येकीभूता भवन्ति हि । तथा स्वराणां सन्दोहो ग्राम इत्यभिधीयते ॥ षड्जग्रामो भवेदादी मध्यमग्राम एव च । इत्येतद् ग्रामत्रयमुदाहृतम् ।। समधात्- समयोजयत्। सखि ! = आलि ! मुरलीरणनैः = वंशीस्वनैः। समधिकम् = ब्रह्मानन्द- लक्षणम् । कीदृशोऽसौ नन्दसुतस्तत्राऽऽह–पापिजनानाम् = अधिनराणाम् । भैरवरूपः = भयङ्करः । तमःप्रकृतीनां राक्षासायमानानामपजलखानप्रभृतीनामपि पापित्वात्तेषामपि भैरव एवेति ध्वनिः । संताम= सत्त्ववतां सजनानाम् , शिवा- दीनाम् । कलिता ललिता मालतीमालिका येन सः । सुरवरैः = इन्द्रादिभिः, वाञ्छिता सेवा यस्य सः। सारङ्ग इव सुन्दरः। “सारङ्गो मृगपक्षिणोः” । सारङ्गैः, दृग्भिः= नयनैः । निपीयमानः = सलालसं वीक्ष्यमाणः । चपलेव गान्धारग्राम शिवराजविजये। [प्रथमे - श्रीवत्सेन लाञ्छितो हृदये श्रील: श्रीदः श्रीशः। सर्वश्रीभिर्युतः श्रीपतिः श्रीमोहनो गवीशः ॥ गौरी-पतिना सदा भावितो बहिण-बह-किरीटः । कनक-कशिपु-कदनो बलि-मथनो विहत-दशानन-कीटः॥ अथ एतावदेव श्रुत्वा अतितरां प्रसन्नेषु, पारिषदेषु, ससाधुवाद विद्युदिव, चपला चमत्कृतिर्यस्य तादृशम् = चञ्चलचाकचक्यम् , वसनं यस्य सः। विहितं मनोहरम = श्रोतृचित्ताकर्षकम् , गानम् = गीतियन सः । श्रीव- त्सेन भृगुपदेन । लाञ्छितः - चिह्नितः । श्रियं लाति = ददाति, इति श्रील:, श्रीदः । श्रियाः = लक्ष्म्या ईशः । सर्वश्रीभिः = सर्वाभिः शोभाभिः । गवाम = वाणीनाम् , ईशः= प्रादुर्भावकः, वेदाविष्कारकर्तेति यावत् । गवाम् = इन्द्रि- याणाम् ईशः, इन्द्रियजिदिति वा, गवाम् = वृन्दावनपशूनां, स्वामी वा । गौर्याः = हिमतनयायाः, पत्या = भगवता शिवेन । भावितः = ध्यातः, बर्णिबह- किरीट:- मयूरपिच्छमुकुट: । कनककशिपुकदनः = हिरण्यकशिपुसंहारकः, वराहः । बलिमथनः = बलिध्वंसी, वामनः । विहतः= नाशितः, दशानन एव कीट: =क्षुद्रजन्तु, अत्र भैरव-ललित-सारङ्ग-श्री-गौरी- नामानि रागाणाम् । तत्र भैरवः प्रथमः प्रातःकालिकश्च । सप्त स्वरा अपेक्ष्यन्त इत्ययं सम्पूर्ण इत्युच्यते । ऋषभ-मध्यम-धैवता निम्नका लगन्ति, गान्धार-निषादौ चोच्चको । गान्धारमध्यमपञ्चमा अत्र प्रधानानि। ललिते ऋषभधैवतौ निम्नको गान्धारनिषादौ चोच्चकौ । अत्र पञ्चमो नापेक्ष्यत इति वैशिष्टयम् । सारङ्गे मध्यमनिषादौ निम्नको, ऋषभधैवतौ चोच्चको। गान्धारोऽत्र नितरां वर्जितः । धैवतोऽपि केवलमवरोहेऽपेक्षितः । श्रीरागोऽपि सम्पूर्णः । ऋषभधै- वती निम्नको, गान्धारनिषादावुच्चको, मध्यमश्चोभयथा लगति । निम्नमध्य- मयोजनं चातुर्यकृत्यम् । यद्यप्यत्राऽऽरोहे गान्धारधैवतौ वर्जितो, तथापि विज्ञः संलगयन्त्येव क्वचित् । गौरी सम्पूर्णा रागिणी, ऋषभधैवतो निम्नको गान्धार- मध्यमनिषादाश्वोच्चकाः । आरोहेऽत्र नियमेन चर्षभं त्यजन्ति, कदाचिच्च पञ्चमं धैवतञ्चेत्यादिकं बहुतरमूहनीयम् । संगीतशास्त्रविदां मोदाय तु कियन्मात्र- मत्र संगृहीतमिति शम् । पारिषदेषु, परिषदि = सभायां साधवः पारिषदास्तेषु । “परिषदो ज्य" येन सः, सः, श्रीरामः।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः ५७ एव वितीर्णकरणे च अपजलखाने तानरङ्गोऽपि सप्रसादं तानपूरिका भूमौ संस्थाप्य, अपजलखानस्य गुणग्राहितां प्रशशंस । अथ अपजलखानः क्रमशो मैरेय-मद-परवशतां वहन् उवाच-यत् कथ्यतामस्मिन् प्रान्ते भवाशानां गुण-ग्राहकाः के सन्ति ? के वा कवि- तायाः संगीतस्य च मर्मावगच्छन्ति ? ततस्तानरङ्गोऽचकथत्-को नामापरः शिववीरात् ? स एव राजनीतौ निष्णातः, स एव सैन्धवाऽऽरोह-विद्या-सिन्धुः, स एव चन्द्रास-चालने चतुरः, स एव मल्ल-विद्या-मर्मज्ञः, स एव पण्डित-मण्डल-मण्डनः, स एव बाण-विद्या-वारिधिः, स धैर्य-धारि-धौरेयः, स एव वीर-वार-वरः, स एव पुरुष-पौरुष- परीक्षकः, स एव दीन-दुःख-दाव-दहनः, स एव स्वधर्म-रक्षण- सक्षणः, स एव विलक्षण-विचक्षणः, स एव च मादृश-गुणि-गण- गुण-ग्रहणाऽऽग्रही वर्तते। अथापजलखाने-"तत् किं शिव एष एवं गुण-गण-विशि- ष्टोऽस्ति ? एवं वा घोर-वरोऽस्ति ?” इति सचकितं सभयं सतक सरोमोद्गमं च कथयति, किश्चिद् विचार्येव नीति-कौशल-पुरःसरं गौरः पुनरवादीत्- भगवन् ! सामान्य-राजभृत्यस्य पुत्रः शिववीरो यदि नाम नाभविष्यत्स्वयमीहश ऊर्जस्वलः, तत्कथं स्वर्णदेव-सदृशं सहचरं प्राप्स्यत् ? तद्वारा समस्तं कल्याण-प्रदेशं कल्याण-दुर्ग च स्वहस्त- इत्यत्र योगविभागाद् णोऽपि । गुणग्राहिताम् = गुणज्ञताम् । = मद्यम् , तस्य यो मदः, तस्य यो मदः, तत्परवशताम् = तदधीनताम् । शिववीरादित्यत्रापरशब्दयोगे "अन्यारादितरतें दिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्त" इति पञ्चमी । सैन्धवारोहविद्यायाः = अश्वारोहणकलायाः, सिन्धुः = सागर इति रूपणम् । वीरवारवरः, वीराणां वारः = समूहः तत्र वरः= श्रेष्ठः। दीनानाम्-अनाथानाम् , दुःखदावस्य = क्लेशविपिनस्य, दहनः = दहनतुल्यः । स्वधर्मरक्षणे सक्षणः= सोत्साहः । हर्षवाची क्षणशन्दः । विलक्षणविचक्षणः- विशिष्ट विद्वान् । गुणिनां गणस्य गुणग्रहणे, आग्रही। अनुप्रास एषु । ? मैरेयम् = मद्यम् , शिवराजविजये। [ प्रथमे गतमकरिष्यत् ? कथं तोरण-दुर्ग-भोग-भाजनतामकलयिष्यत् ? कथं तोरण-दुर्गाद् दक्षिण-पूर्वस्यां पर्वतस्य शिखरे महेन्द्र- मन्दिर-खण्डमिव धर्षितारि-वर्ग डमरु-हुडुक्कार-तोषित- भगं रायगढ-नामकं महादुर्ग व्यरचयिष्यत् ? कथं वा तप- नीय-भित्तिका-जटित-महारत्न-किरणावली-वितन्यमान-महा-वितान- वितति-विरोचित-प्रताप-तापित-परिपन्थि-निवहं चन्द्रचुम्बन-चतुर-चारु- शिखर-निकरं भुशुण्डिका-किणाङ्कित-प्रचण्ड-भुजदण्ड-रक्षक-कुल- विधीयमान-परस्सहस्र-परिक्रम धमद्धमद्दोधूयमानानेक-ध्वज-पटल- निर्मथित-महाकाशं प्रताप-दुर्ग निरमापयिष्यत् ? कथं वा आगत एष शिववीर:-इति भ्रमेणापि सम्भाव्य अस्य विरोधिषु केचन मूर्छिता निपन्ति, अन्ये विस्मृत-शस्त्रास्त्राः पलायन्ते, इतरे महानासाऽऽ- ऊर्जस्वल:= बलशाली। दक्षिणपूर्वस्याम् = दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोर्य- दन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, तस्याम् । महेन्द्रमन्दिरस्य = देवेन्द्रसदनस्य, खण्ड- मिव = अंशमिव । धर्पितः = भयं प्रापितः, अरिवों येन तम् । उपमया रि- वर्गाजेयत्वं व्यनक्ति । डमरुहुडुक्कारेण तोपितः, भगः = शिवो यस्मिंस्तम् । कथं वा प्रतापदुर्ग निरमापयिष्यदिति सम्बन्धः। प्रतापदुर्ग विशिनष्टि-तपनीय- स्य = हिरण्यस्य, भित्तिकामु = कुड्येषु , जटितानाम = खचितानाम् , महारत्नानाम्-हीरकादीनाम् , किरणावलीभिः = मयूखसमूहैः , वितन्य- मानस्य = विस्तार्यमाणस्य, महावितानस्य = महोल्लोचस्य, वितत्या विस्तारेण, विरोचितेन = शोभितेन, प्रतापेन = तेजसा, तापितः, -ज्वलितः, परिपन्थि- निवहः = शत्रुसमूहो येन तम् । शिवराजविभूतिवर्णनादुदात्तालङ्कारः । चन्द्र- चुम्बने = इन्दुस्पर्श, चतुरः= समर्थः, चारुः = शोभनः, शिखरनिकरः ऊर्ध्वभागसमूहो यस्य तम् । उच्छायवर्णनपरमिदम् , चन्द्रस्पर्शासम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिः । अनुप्रासश्च स्पष्ट एव । भुशुण्डिकानां किणैः- आघातैः, अङ्किताः = चिह्निताः, भुजा एव दण्डा येषां तेषाम् , रक्षकाणाम् = रक्षानिरतानाम् , कुलेन = समूहेन , विधायमानाः परस्सहस्राः परिक्रमाः मण्डलानि यस्य तम् । धमद्धमदिति शब्देन दोधूयमानानाम् = भृशं सञ्चल- अनेकेषां ध्वजानां पटलेन निर्मथितः= विलोडितः, महाकाशो येन तम् । - ताम् , बिरामे] द्वितीयो निश्वासः ५९ इव, कुचितोदरा विशिथिल-वाससो नमा भवन्ति, अपरे च शुष्कमुखा दशनेषु तृणं सन्धाय साम्रडं प्रणिपात-परम्परा रचयन्तो जीवनं याचन्ते । ततस्तस्य महाप्रतापमवगत्य, किश्चिद्धीते इव तच्छणां चावहे. लामाकलय्य किश्चिदरण-नयने दक्षिण-हस्ताङ्गष्ठ-तर्जनीभ्यां श्मश्र्वग्रं परिमृजति यवन-सेनापतौ; तानरङ्गः पुनर्त्यवेदयत्- परन्त्वद्य सिंहेन सह शिवस्य साम्मुख्यमस्ति, तन्मन्ये इयमस्तमनवेला तत्प्रतापसूर्यस्य । तत् कर्णे कृत्वा सन्तुष्ट इव सकन्धराकम्पं सेनापतिरुवाच-अथात्र संग्रामे कस्य विजयः सम्भाव्यते ? । स उवाच-श्रीमन् ! यदि शिवस्य साहाय्यं साक्षाच्छिव एव न कुर्यात् ; तद् विजयपुरस्यैव विजयः । अथ सहासं सोऽब्रवीत्-को नाम खपुष्पायितः शशशृङ्गायितः कमठी-स्तन्यायितः सरीसृप-श्रवणायितः भेकरसनायितः वन्ध्यापुत्रायितश्च शिवोऽस्ति ? य एनं रक्षिष्यति, दृश्यतां श्व एवैषोऽस्माभिः पाशैर्बद्ध्वा, चपेटैस्ताड्यमानो विजयपुरं नीयते । इति सकष्टमाकये, “स्यादेवं भगवन् !” इति कथयति तान- रङ्गे; अभिमान-परवशः स स्वसहचरान् सम्बोध्य पुनरादिशत्-भो भो योद्धारः ! सूर्योदयात् प्रागेव भवन्त: पश्चापि सहस्राणि सादीनां दशापि च सहस्राणि पत्तीनां सज्जीकृत्य युद्धाय तिष्ठत । गोपीनाथ- - महात्रासेन = महाभयेन, आकुश्चितानि = ऋशिमानमायान्ति; उदाराणि येषां ते । अत एव विशेषतः शिथिलानि वासांसि येषां ते। याचन्ते = प्रार्थयते । अस्तमनवेला, तत्प्रतापरूपसूर्यस्य समाप्तिवेलेत्यर्थः । सूर्यास्तोदयौ तु न भवतः, केवलं तत्खण्डवासिभिस्तदनवलोकनेन तादृशशब्दव्यवहार एवाऽऽस्थीयते । तदुक्तम् “नेवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सत" इति । खपुष्पमिवाऽऽचरितः खपुष्पायितः । खपुष्पम् , शशशृङ्गम् , कमठी- (कच्छपी) दुग्धम् , सरीसृपश्रवणम् , भेकरसना, वन्ध्यापुत्रश्चेत्यसम्भवाली- ढवस्तूनि । यथैतानि न सन्त्येवं भूतनाथः सदाशिवोऽपि नास्तीत्यर्थः। सादी- नाम् = अश्वारोहिणाम् । “अश्वारोहास्तु सादिन" इत्यमरः। पत्तीनाम् पदाती- " - शिवराजविजये। [प्रथमे - पण्डित-द्वाराऽऽहूतोऽस्ति मया शिव-वराकः, तद् यदि विश्वस्य स समागच्छेत् ; ततस्तु बद्ध्वा जीवन्तं नेष्यामः, अन्यथा तु सदुर्गमेनं धूली- करिष्यामः । यद्यप्येवं स्पष्टमुदीरणं राजनीति-विरुद्धम् , तथाऽपि मदावेशस्तु न प्रतीक्षते विवेकम् । तदवधार्य समस्तक-कूर्चान्दोलनम् “यदाज्ञाप्यते यदाज्ञाप्यते” इति वाचां धारासंपातैरिव स्नापयत्सु पारिषदेषु “गोपनीयोऽयं वृत्तान्तः, कथं, स्पष्टं कथ्यते ?” इति दुर्मनायमानेष्विव च अकस्मा देव प्रविश्य सूदे- नोक्तम्-"श्रीमन् ! व्यत्येति भोजनसमयः” तच्छ्रुत्वा “आ ! एवं किलैतन्” इति सोत्प्रासं सविस्मयं सकू!द्भूननं सोपबहताडनमुच्चार्य सपद्युत्थाय, "पुनरागम्यताम्" इति तानरङ्गं विसृज्य सेनापतिरन्तः प्रविवेश । तानरङ्गश्च यथागतं निववृते । इतस्तुत प्रतापदुर्गे विहिताहार-व्यापारे रजत-पयंङ्किकामेकामधिष्ठिते किञ्चित् तन्द्रा-परवशे इव गोपीनाथे; शिववीरः शनैरुपसृत्य, प्रणम्य, उपाविशदवोचञ्च- अहो ! भाग्यमस्माकं यदालयं युष्मादृशा भूदेवाः स्वचरणरजोभिः पावयन्ति इति । अथ तयोरेवमभूवन्नालापाः । गोपीनाथ:-राजन ! कोऽत्र सन्देहः ? सर्वथा भाग्यवानसि, परं साम्प्रतं नाहं पण्डितत्वेन कवित्वेन वा समायातोऽस्मि, किन्तु यवन- नाम् । “पदातिपत्तिपतगपादातिकपदाजय” इत्यमरः । विश्वस्य = विश्वासं कृत्वा । समस्तककूर्चान्दोलनम् = सशिरोदाढिकासञ्चालनम् । क्रियाविशेषणम् । अदुर्म- नसो दुर्मनसो भवन्तीति दुर्मनायमानास्तेषु । "भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हल" इति सूत्रणाभूततद्भावविषये क्यङि शानच् । भावसप्तजी। सूदेन= पाककर्ता । सोत्प्रासम् = ईषद्धास्येन सह, क्रियाविशेषणम् “सोत्प्रासः समनास्मितम्" इत्यमरः। सकू!द्धननम् = श्मश्रल्लासनेन सह । सोपबहताडनम् = उपधान- प्रहारेण साकम् । गर्वहर्षाभ्यामिदं सर्वम् । रजतेन = दुर्वर्णेन, खचिताम् , पर्यकिकाम् = लघुपर्यङ्कम् । मञ्चिकामिति यावत् । तन्द्रा-परवशे = निद्रापूर्वालस्याधीने ।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः ६१ राज-दूतत्वेन । तच्छूयतां यदहं निवेदयामि । शिववीरः-शिव! शिव ! खलु खलु खल्विदमुक्त्वा, येषां श्रीमतां चरणेनाङ्कितं विष्णोरपि वक्षःस्थलमैश्वय-मुद्रयेव मुद्रितं विभाति; न तेषां ब्राह्मण-कुल-कमल-दिवाकराणां यवन-कैङ्कय-कलङ्क-पङ्को युज्यते, यं शृण्वतोऽपि मम स्फुटत इव कर्णी, तथाऽपि कुलीना निरभिमाना भवन्ति-इति आनीतश्चेत् कश्चित् सन्देशः; तदेष आज्ञाप्यतां श्रीमच्चरण- कमल-चञ्चरीकः। गोपीनाथः–वीर ! कलिरेप कालः; यवनाऽऽक्रान्तोऽयं भारत- भूभागः, तन्नास्माकं तथा तानि तेजांसि; यथा वर्णयसि । साम्प्रतं विजयपुराधीश-वितीर्णा भृति भुजे-इति तदाज्ञामेव परिपालयामि । तच्छ्रयतां तदादेशः ! शिववीरः-आर्य ! अवदधामि । गोपीनाथः-कथयति विजयपुरेश्वरो यद्-“वीर ! परित्यज नवा- मिमां चञ्चलतामस्माभिः सह युद्धस्य, त्वदपेयाऽन्यन्तमधिकं बलिनो वयम्, प्रवृद्धोऽत्र कोषः, महती सेना, बहूनि दुर्गाणि, बह्वश्च वीराः सन्ति । तच्छुभमात्मन इच्छसि चेत् त्यक्त्वा निखिलां चञ्चलताम्, शस्त्रं दूरतः परित्यज्य, करप्रदतामङ्गीकृत्य, समागच्छ मत्सभायाम । मत्तः प्राप्त- पदश्चिरं जीविष्यसि, अन्यथा तु सदुर्दशं निहतः कथावशेषः संवत्यसि, तत् केवलं त्वयि दययैव संदशं प्रेषयामि, अङ्गीकुरु । मा स्म वृद्धायाः प्रसविन्या रजतश्वेतां पक्ष्म-पक्तिमश्र-प्रवाह दुर्दिने पातय"-इति । शिववीर:-भगवन् ! कथये देव कश्चिद् यवनराजः, परं किं . . खल्विदमुक्त्वा = निषेधार्थकः खलुशब्दः । "अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा"। यवनानां कैङ्कयम् = किङ्करस्य भावः, दासता, तदेव कलङ्क- पंकः । स्फुटत इव - दीयते इव । कुलीनाः = सद्वंशजाः । भृतिम् = जीविकाम् । प्रसविन्याः= जनन्याः । रजतश्वेताम् = दुर्वणधवलाम् । पक्ष्मपङ्क्तिम - नेत्रलोमश्रेणीम् अश्रुप्रवाहेण = अस्रधारया, दुर्दिने = भरिते। मेघच्छन्नाहो वाचकमत्र लक्षणया प्रयुक्तम् । अस्माभिर्हतस्य तव विरहेण त्व-माता शोकाकुला मा भूदिति भावः ।

शिवराजविजये [प्रथमे भवानपि मामनुमन्यते यद् ये अस्मदिष्टदेवमूर्ती क्त्वा, मन्दि- राणि समुन्मूल्य, तीर्थस्थानानि पक्कणीकृत्य, पुराणानि पिष्टवा वेदपुस्तकानि विदार्य च, आर्यवंशीयान् बलाद् यवनीकुर्वन्ति; तेपामेव चरणयोरञ्जलिं बद्ध्वा लालाटिकतामङ्गीकुर्याम ? एवं चेद् धिङ्मां कुल-कलहूं क्लीबम् ; यः प्राणभयेन सनातनधर्मद्वेषिणां दासेरकतां वहेत् । यदि चाहमाहवे म्रियेय, बध्येय, ताड्येय, वा तदैव धन्योऽहम , धन्यौ च मम पितरौ। कथ्यतां भवादृशां विदुपामत्र का सम्मतिः? गोपीनाथ:-(विचार्य) राजन् ! धर्मस्य तत्त्वं जानासि, तन्नाहं स्वसम्मति कामपि दिदर्शयिषामि । महती ते प्रतिज्ञा, महत्तवोद्देश्यमिति प्रसीदामितमान । नारायणस्तव साहाय्यं विदधातु । शिववीरः-करुणानिधान ! नारायणः स्वयं प्रकटीभूय न प्रायेण साहाय्यं विदधाति, किन्तु भवादृश-महाशय-द्वारैव । तत् प्रतिज्ञायतां काऽपि सहायता। गोपीनाथ:-राजन् ! कथ्यतां किमहं कुर्याम् , परं यथा न मामधर्मः स्पृशेत : तथैव विधास्यामि । शिववीर:-शान्तं पापम ! कोऽत्राधर्मः? केवलं श्वोऽस्मिन्नद्यान- प्रान्तस्थ-पट-कुटीरे यवन-सेनापतिरपजलखान आनेयः; यथा तेनै- काकिनाऽहमेकाकी मिलित्वा किमप्यालपामि । गोपीनाथः-तत् सम्भवति । ततः परं गोपीनाथेन सह शिववीरस्य बहुविधा अलापा अभूवन ; यैः शिववीरस्य उदारहृदयतां धार्मिकतां शूरताश्चावगत्य गोपीनाथोऽतितरां पर्यतुष्यत् । पक्कणीकृत्य=शबरसदनीकृत्य । दासेरकताम् भृत्यताम् । “भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटका इत्यमरः । नियेय, बध्येय, ताड्येय वा, क्रियादीपकम् । दिदर्शयिषामि = दर्शयितुमिच्छामि । प्रसीदामितमाम् = अत्यन्तं प्रसीदामि। "पक्कणः शबरालय" इत्यमरः ।

विरामे] द्वितीयो निश्वासः ६३ स्ववास- अथ स तमाशीभिरनुयोज्य यावत्प्रतिष्ठतेः तावदुपातिष्टत सस- हचरस्तानरङ्गः । गोपीनाथस्तु तमनवलोकयन्निव तस्मिन्नेव निशीथे दुर्गादवातरत् । कपट-गायको गौरसिंहस्तु शिववीरेण सह बहुश आलप्य, सेनाऽभिनिवेश-विषये च सम्मन्त्र्य, तदाज्ञातः स्थानं जगाम । शिववीरोऽप्यन्य-सेनापतीन् यथोचितमादिश्य, स्वशयनागारं प्रविश्य होरात्रयं यावत्किञ्चन निद्रा-सुखमनुभूय, अल्पशेषायामेव रजन्या- मुदतिष्ठत् । शिववीर-सेनास्तु यथासङ्केतं प्रथममेव इतस्ततो दुर्ग-प्राचीरान्तरालेषु गह्न लता-जालेपु उच्चावच-भूभाग-व्यवधानेपु सज्जाः पर्यवातिष्ठन्त । बहवोऽश्वारोहा यवन-पट-कुटीर-कदम्बकं परिक्रम्य, ततः पश्चादागत्य, अवसरं प्रतिपालयन्ति स्म । इतश्च सूर्यप्रभाभिररुणीक्रियमाणे भूभागे अरुण-३मश्रवोऽपि सेनाः सज्जीकृतवन्तः । "बहवो वयमद्य शिवमवश्यमेव विजेध्यामहे; परं तथाऽपि न जानीमहे किमिति कम्पत इव हृदयम् , अहो ! विलक्षणः प्रताप एतम्य, पवनेऽपि प्रवहति, पतत्रेऽपि पतति, पत्रऽपि मर्मरीभवति, स एवाऽऽगत इत्यभिशङ्कयतेऽस्माभिः । अहह !! विचित्रोऽयं वीरो यो दुर्ग-प्राचीरमुल्लङ्घय, प्रहरि-परीवारमविगणय्य, लोहागल-शृङ्ख- ला-सहस-नद्धानि करि-कुम्भाघात-सहानि द्वाराणि प्रविश्य, . निशीथे = अर्धरात्रे । सेनाभिनिवेशविषये = सेनासंस्थानसम्बन्धे सम्मन्त्रय-परामृश्य । "प्राचीर-प्रान्ततो वृतिरि"त्यमरः । उदक् चावाक् च उच्चावचम् । "मयूर- व्यंस कादयश्व" । प्रवहति-पतति-मर्मरीभवतीति त्रयमपि शत्रन्तं सप्तम्येकवचनम् । होरात्रयम् = घण्टात्रिकम् । अहोरात्रशब्दस्याद्यन्तयोर्विनाशे 'होरा' इति दिन- रात्रिवाचकम् , तदादायैव होराशास्त्रमित्युच्यते ज्यौतिषम् । सम्प्रति घटिकायां घण्टायाञ्च प्रयुज्यत इति वेदितव्यम् । अरुणश्मश्रवः = यवनाः । विजेष्यामहे, “विपराभ्यां जेः" ।

शिवराजविजये। [प्रथमे च सनाद्व- - विकोश-चन्द्रहासासिधेनुका-रिष्टि-तोमर-शक्ति-त्रिशूल-मुद्गर-भुशुण्डी- कराणां रक्षकाणां मण्डलमवहेल्य, प्रियाभिः सह पर्याङ्केषु सुप्तानामपि प्रत्यर्थिनां वक्षःस्थलमारोहति, निद्रास्वपि तान् न जहाति, स्वप्ने- ध्वपि विदारयति । कथमेतस्य चश्चञ्चन्द्रहास-चमत्कार- चाकचक्य-चिल्लीभूत-चक्षुष्काः समराङ्गणे स्थास्यामः ?"-इति चिन्ता- चक्रमारूढा अपि कथं कथमपि कैश्चिद् वीरवद्धितोत्साहाः समर- भूमिमवातरन् । अथ कथंचित् प्रकाश-बहुले संवृत्ते नभःस्थले, परस्परं परिची- यमानासु आकृतिपु, कमलेष्विव विकचतामासादयत्सु वीरवदनेषु, भ्रमलिष्विव परितः प्रस्फुरन्तीषु असि-पङ्क्तिपु, चाटकैर-चकचका- यितेषु कवच-चकत्कारेषु, गोपीनाथ-पण्डितो वारमेकं शिववीर- दिशि परतश्च यवन-सेनापति-दिशि गतागतं विधाय, यस्य मध्य एव कस्मिंश्चित् पट-कुटीरे अपजलखानमानेतुं प्रबबन्ध । शिववीरोऽपि कौशेय-कञ्चुकस्यान्तर्लोह-वर्म परिधाय, सुवर्णसूत्र- प्रथितोष्णीपस्याप्यधस्तादायासं शिरस्त्राणं संस्थाप्य, सिंहनख-नामक शस्त्रविशेष करयोरारोप्य, दृढबद्ध-कटिरपजलखानसाक्षात्काराय सज्ज- स्तिष्ठत स्म । अपजलखानोऽपि च- “यदाऽहमेनं साक्षात्कृत्य, करताडनमेकं कुर्याम् ; तदैव तालि- प्रहरिपरीवारम् = दौवारिकसंघम् । विकोशः= कोशान्निःसारितः। नग्न इति यावत् । “नंगी तलवार' इति हिन्दी । अवहेल्य = उपेक्ष्य । प्रत्यर्थिनाम् = शत्रणाम् । निद्रा = सुषुप्तिः। जहाति = त्यजति । स्वप्नः= तत्पूर्वावस्था । चञ्चतश्चन्द्रहासस्य चमत्कारेण यचाकचक्यं तेन चिल्लीभूतानि = क्लिन्नीभूतानि, चक्षूषि = नेत्राणि येषां ते । विकचताम् = विकासभावम् । उपमालङ्कारः। एवं परत्र । चटकाया अपत्यानि पुमांसः, चाटकैराः, तेषां चकचकायितेषु = चकचकमिवाचरितेषु । कवचानाम् = उरश्छदानाम् , चकत्कारेषु = तादृशशब्देषु । गतागतम् = यातायातम् । प्रबबन्ध = व्यवस्थापितवान् । 3B - विरामे] द्वितीयो निश्वासः भालः, काध्वनि-समकालमेव अमुकामुकैः श्येनैरिवाभिपत्य पाशैरेप बन्धनीयः,, सेनया च क्षणात् तत्सेना झञ्झया घनघटेवापनेया” -इति संकेत्य, सूक्ष्म-वसन-परिधानः, वज्रक-जटितोष्णीषिकः, गल-विलुलित-पद्मराग-माल:, मुक्ता-गुच्छ चोचुम्ब्यमान निश्वास-प्रश्वास-परिमथित-मद्य-गन्ध-परिपूरित-पाव - देशान्तराल:, शोण-श्मश्रु-कूर्च-विजित-नूतन-प्रवालः, कचुक-स्यूत-काञ्चन- कुसुम-जालः, विविध-वर्ण-वर्णनीय-शिविकामारुह्य, निर्दिष्ट्रपट कुटी. राभिमुखं प्रतस्थे। इतस्तु कुरङ्गमिव तुरङ्गं नर्तयन्, रश्मि-ग्राह-वेषेण गौरसिंहेना. नुगम्यमानः, माल्यश्रीक-प्रभृतिभिरिवरैयुद्ध-सज्जैः सतर्कं निरीक्ष्य. माणः, शिववीरोऽपि तस्येव संकेतितस्य समागमस्थानस्य निकट एव सव्य-करेण वल्गामाकृष्याश्वमवारुधत् । ततस्तु इतोऽश्वात् शिववीरः, ततस्तु शिविकातोऽपजलखानः, अपि युगपदेवावातरताम, परस्परं साक्षात्कृत्य च, उभावप्युत्सुकाभ्यां नयनाभ्याम्, सत्वराभ्यां पादाभ्याम्, स्वागताऽऽनेडनतत्परेण वदनेन, आश्लेपाय अमुकामुकैः = "फलाना फलाना” इति हिन्दी ।। झञ्झया = झञ्झावातेन 'झञ्झावातः सवृष्टिक' इत्यमरः । घनघटेव = मेघसमूह इव । वज्रकेण - होरकेण, जटिता= खचिता, उष्णीषिका यस्य सः । निश्वास- प्रश्वासाभ्यां परिमथितो यो मद्यगन्धः = मैरेयामोदः, तेन । परिपूरितम् = भरितम् , पार्वदेशान्तरालं येन सः। शोणाभ्याम् = लोहिताभ्याम्, श्मश्रु- कृर्चाभ्यां विजितो नूतनः, प्रवाल:= नवपल्लवं येन सः। कञ्चुके स्यूनानिः खचितानि, काञ्चनानि = हैरप्यानि, कुसुमजालानि यस्य सः । विविधैः- नानाप्रकारैः, वर्णैः = रंगः, अक्षरैर्वा, वर्णनीयाम् = प्रशंसनीयाम् । कुरङ्ग- मिवेति, तुरङ्गस्य शीघ्रगामिताध्वननाय । रश्मिग्राहः= प्रग्रहधारी । “सईस' इति हिन्दी ! वल्गाम् = कविकाम् । “लगाम" इति हिन्दी। आकृष्य = आकुञ्य । अवारुधत् = निरुद्धवान् । स्वागतानेडनम् = वारं वारं स्वागतनिवेदनम् । आश्लेषाय= आलिङ्ग- - % 3D % 3D - ६ शिवराजविजये। [प्रथमे दिगन्त-प्रकाशाः, प्रसारिताभ्यां च हस्ताभ्यान. कौशेयास्तरण-विरोचितायां बहिर्वेदि- कायां धावमानौ परस्परमालिलिङ्गतुः । शिववीरन्तु आलिङ्गनच्छलेनैव स्वहस्ताभ्यां तस्य स्कन्धौ दृढं गृहीत्वा, सिंहनखैर्जगी कन्धरां च व्यपाटयत् । रुधिरदिग्धं च तच्छरीरं कटि- प्रदेशे समुत्तोल्य, भूपृष्ठेऽपोथयत् । तरक्षणादेव च शिववीर-ध्वजिन्यां महाध्वज एकः समुच्छितः । तत्समकालमेव यवन-शिबिरस्य पृष्ठस्थिता शिववीर-सेना शिबिरम- ग्निसात्कृतवती, पुरःस्थित - सेनामु च अकस्मादेव महाराष्ट्र-केसरिणः समपतन् । तेषां 'हरहर महादेव'-गर्जनपुरस्सरं छिन्धि-भिन्धि- मारय-विपोथय-इति कोलाहलः, प्रथिनां च 'खुदा-तोबा अल्लादि' पारस्य-पदमयः कलकलो रोदसी समपूरयत् । ततो यवन-सेनासु शतशः सादिनः, गगनं चोचुम्ब्यमानाः, कृत कडकडा-ध्वनि-धर्षित-प्रान्त-प्रजाः, उड्डीयमान- दन्दामान-परस्सहस्र-पटखण्ड-विहित-हेम-विहङ्गम-विभ्रमाः, ज्योति- रिङ्गणायित-पास्कोटि-स्फुलिङ्ग-रिङ्गित-पिङ्गीकृत-प्रान्ताः, दोधूयमान- नाय । धावमानौ = शीघ्रं गच्छन्ती। अन्योन्यं हर्षप्रदर्शनाय । जत्रुगी = स्कन्धम्य सन्धी। व्यवाटयत् = व्यदारयत् । अपोथयत् = व्यपातयत् । “पटका" इति हिन्दी। ध्वजिन्याम = सेनायाम् , रोदसी= द्यावापृथिव्या । शतशः सादिनो ज्वालमाला अवलोक्य तदभिमुखं प्रयाता इति सम्बन्धः । ज्वालमाला विशिनष्टि--गगनं चोचुम्ब्यमाना इत्यादिभिः । कृतो दिगन्तस्य = दिक्प्रान्तभागम्य, प्रकाशो याभिस्ताः। कडकडाध्वनिभिर्धर्षिताः प्रान्तप्रजा याभिस्ताः। उड्डीयमानैः, दन्दह्यमानैः नितरां ज्वलभिः, परम्स हौः, पटग्बगडैविहितो हैमा- नाम् = सौवर्णानाम् , विहङ्गमानाम् = पतत्रिणाम् , विभ्रमो याभिस्ताः । ज्योति- रिङ्गणायितानाम् = खद्योतायितानाम् , परस्कोटीनाम् , पारस्करादित्वात् सुट , स्फुलिङ्गानाम् =अमिकणानाम् , रिङ्गितैः = उड्डयनैः, पिङ्गीकृताः = पिञ्जरी- कृताः, प्रान्ताः= परिसरभूमयो याभिस्ताः। दोधूयमानानाम् = नितान्तं वृद्धि - विरामे] द्वितीयो निश्वासः ६७ सकलकल- , " धूम-घटा-पटल-परिपात्यमान-भसित-सितीकृतानोकहाः, ध्वनि पलायमानैः पतत्रि-पटलैरिव सोसूच्यमानाः, शिबिर-घस्मरा ज्वालमाला अवलोक्य, स-हाहा-कारं तदभिमुखं प्रयाताः। अपरे च महाराष्ट्रासि-भुजङ्गिनीभिर्दन्दश्यमानाः, केचन "त्रायस्व त्रायस्वेति" साम्रडं व्याहरमाणाः पलायमानाः, अन्ये धीरा वीराश्च- "तिष्ठत रे तिष्ठत धूर्त-धुरीणाः ! महाराष्ट्र-हतकाः ! किमिति चौरा इब लुण्ठका इव दस्यव इव च यवन-सेनापतीनाक्राम्यथ ? समागच्छत सम्मुखम, यथा शाम्येदस्मञ्चन्द्रहासानां चिरप्रवृद्धा महाराष्ट्र-रुधिराऽऽ- स्वाद-तृषा" -इति सक्ष्वेडं संगज्ज्य, युद्धाय सज्जाः समतिष्ठन्त । तेषां चाश्वानां सव्यापसव्य-मार्गः खुर-क्षुण्णा व्यदीयत वसुधा । खड्ग-खटखटा-शब्दैः सह च प्रादुरभूवन स्फुलिङ्गाः । सांधर-धाराभिः जपा-सुमनस्समाच्छन्नमिवाभूद्रणाङ्गणम् । तदवलोक्य, गौरसिंहो मृतस्यापजलखानस्य शोणित-शोणं शोणं शरीरं प्रलम्ब-वेणु-दण्डाग्रेपु बद्ध्वा, समुत्तोल्य, सर्वान् सन्दर्य, सभेरीनादं घोषितवान् यद्- गच्छन्तीनाम्, धूमघटानाम् = धूमलेखानाम् , पटलेन = समूहेन, परिपात्य- मानैः समन्ततो विकीर्यमाणैः, भसितैः भस्मभिः, सितीकृताः स्वच्छीकृताः, अनोकहाः= वृक्षाः, याभिस्ताः । सकलकलध्वनि = कलकलशब्दयुक्तम्, पलायमानैः, पतत्रिपटलैः = पक्षिसमूहैः । सोसूच्यमानाः= बोबुध्यमानाः । उड्डोना भयात्कलकलं कुर्वन्ति विहगाः, इह च स एव सूचनमुग्वेनोत्प्रेक्षितः । शिबिरघस्मराः= पटगृहभाक्षिकाः, दन्दश्यमानाः = भृशं दश्यमानाः । साडम् = वारं वारम् । सक्ष्वेडम् = ससिंहनादम् । सुमनसः = पुष्पागि । "स्त्रियः सुमनसः पुप्पमि' त्यमरः । शोणितशोणम , शोणम् = रुधिरार्द्रत्वात् प्रकृत्या च रक्तवर्णमित्यर्थः । प्रलम्बानाम् = दीर्घा गाम् , वेणुदण्डानाम् = वंशानाम् , अग्रेषु । , ६८ शिवराजविजये। [प्रथमे "दृश्यतां दृश्यतामितो हतोऽयं यवन-सेनापतिः, ततश्चाग्मिसात् कृतानी ससकल-सामग्री-जातानी शिवराणि, परितश्च बहूनि विनाशितानि यवन-वीर-कदम्बकानि, तत किमिति अवशिष्टा यूयं मुधा बकगृध्र- शृगालानां भोज्याः संवतध्वे ? शस्त्राणि त्यक्त्वा पलायध्वं पलायध्वम , यथा नेयं भूः कदुष्णैर्भवतां सद्यश्छिन्न-कन्धरा-गलद्रुधिर-प्रवाहै भंवद्रमणीनां च कज्जल-मलिनैर्बाष्प-पूरैराः भवेद्” इति । तदवधार्य, दृष्ट्वा च रुधिर-दिग्धं क्रीडापुत्तलायितं स्वस्वामि- शरीरम् , सर्वे ते हतोत्साहा विसृज्य शस्त्राणि, कान्दिशीका दिशो भेजुः । ससेनः शिववीरश्च विजय-शङ्खनादै रोदसी संपूर्य, रणाङ्गण शोधनाधिकारं मल्यश्रीकाय समर्प्य, प्रताप-दुर्गं प्रविश्य मातुश्वरणी प्रणनामा इति द्वितीयो निश्वासः। कदुष्णैः = ईपदुष्णैः। क्रीडापुत्तलायितम् = खेलार्थ निर्मितपुत्तलवदाचरितम् । कान्दिशीकाः = भीताः । “कान्दिशीको भयद्रुत" इत्यमरः । मातुः -जनन्याः । प्रणनाम-नमस्कृतवान् । इति श्रीशिवराजविजयवैजयन्त्यां द्वितीयनिश्वासविवरणम् ।

शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद प्रथम निवास "भगवान विष्णु की माया ( दैवीशक्ति ) सकल-ऐश्वर्यशालिनी है, जिसने सम्पूर्ण जगत् को मोह में डाल रक्खा है, कर्तव्याकर्तव्यविमूढ़ कर रक्खा है।" "हिंसा करनेवाला दुर्जन अपने ही पाप से विनाश को प्राप्त होता है और परोपकारी पुरुष कर्तव्याकर्तव्यविवेक से भयविमुक्त हो जाता है।" पूर्व दिशा में भगवान सूर्य की यह आरक्त आभा है । ये भगवान (सूर्य) अन्तरिक्षमण्डल के रत्न हैं, नक्षत्रराशि के सम्राट हैं, प्राची दिशारूपी नायिका के कुण्डल हैं, ब्रह्माण्डरूपी गृह के दीपक हैं, कमल- कदम्ब के ( विकासक होने से ) प्रियतम हैं, चक्रवाकों के शोक-विमोचन हैं, भ्रमरों के आश्रय हैं, ऐहिक और पारलौकिक सकल व्यवहारों के प्रवर्तक हैं और हैं दिन के स्वामी। ये ही दिन और रात के जनक हैं, ये ही वर्ष को बारह भागों में बाँटते हैं, ये ही छः ऋतुओं के जन्मदाता हैं, ये ही दक्षिणायन और उत्तरायण ( दक्षिण और उत्तर मार्ग) का अवलंबन करते हैं, इन्हीं ने सत्य, त्रेता, द्वापर और कलियुग का भेद किया है, इन्हीं ने कल्प का विभाग किया है, इन्हीं के सहारे ब्रह्मा की परार्द्ध नाम की सबसे बड़ी (अंतिम) संख्या ( ब्रह्मा की आयु का आधा काल) पूरी होती है, ये ही बार बार जगत् की सृष्टि, पालन और संहार करते हैं, वेद इन्हीं की स्तुति करते हैं, गायत्री इन्हीं का गुणगान करती है, वेदपारंगत ब्राह्मण प्रतिदिन इन्हीं की उपासना करते हैं, ये ही धन्यात्मा श्रीरामचन्द्रजी के कुल के मूल पुरुष हैं, ये सबके अभिवन्दनीय हैं यह सोच कर उदयाचल .

२ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद पर आरूढ़ होनेवाले भगवान सूर्य को प्रणाम करता हुआ गुरुसेवा में दक्ष एक बालक अपनी पर्णकुटी से बाहर निकला । ओह ! मैं बहुत देर तक सोया रहा, निद्रारूपी जाल में फंसकर मैंने बड़ा पुण्यमय समय गवाँ डाला। यह हमारे गुरुजी के संध्यावन्दन का समय है, इसलिए तुरन्त फूल तोड़ लाऊँ यह ठान कर उसने एक केले के पत्ते को मोड़ कर तिनकों से जोड़ा और दोना बना कर फूल तोड़ने लगा। उस बालक की आकृति रमणीय थी, रंग गोरा था, जटाओं से ब्रह्मचारी प्रतीत होता था, अवस्था लगभग १६ वर्ष की थी, उसकी गरदन शङ्ख की तरह थी, ललाट विस्तीर्ण था, भुजाएँ प्रशस्त एवं नेत्र विशाल थे। उसकी पर्णकुटी के, जो केले के पत्तों से निकुञ्ज-सी लगती थी, चारों ओर पुष्पवाटिका थी, पूर्व की ओर जलराशि से लबालब भरा हुआ तालाब था, उसका जल अत्यन्त निर्मल था, हजारों सफेद कमल उसकी शोभाभिवृद्धि करते थे, पक्षियों के कलरव से वह बहुत ही सुहावना लगता था। दक्षिण तरफ एक छोटा-सा पहाड़ था, झरने की झर-झर ध्वनि से उसकी सब दिशाएँ गूंजा करती थीं, फल खाने से चञ्चल चोंचवाले विविध पक्षियों के फुदुक पुदुक कर बैठने से खूब झुकी हुई डालियोंवाले वृक्षों की श्रेणियों से वह भरा था और उस पर बहुत-सी सुन्दर गुफाएँ थीं। ज्योहि वह ब्रह्मचारी भौरों को उड़ाकर पुष्प-कलियों को तोड़ने लगा त्योंही उसी का सहाध्यायी और समवयस्क दूसरा ब्रह्मचारी, जो कस्तूरी की बुकनी से सना हुआ-सा साँवले रंग का था, ललाट पर चन्दन लगाये, छाती और भुजाओं पर कपूर और अगर की बुकनी रमाये था, मुगन्धि की गमक से कलियों के अन्दर सोये हुए निद्रा से अलस भ्रमरों के झुण्डों को जगाता हुआ-सा झटपट समीप में आकर मना करता हुआ गोरे ब्रह्मचारी से यों बोला- "बस भाई बस, फूल मत तोड़ो, मैंने पहले ही फूल तोड़ लिये हैं, तुम . - प्रथम निश्वास ३ रात्रि में बड़ी देर तक जागते रहे, इसलिए तुम्हें जल्दी नहीं जगाया, गुरूजी यहाँ तालाब के किनार सन्ध्यावन्दन कर रहे हैं, मैंने उनके समीप सब सामग्रा प्रस्तुत कर दी है, यवन के त्रास से सिसकियाँ भर रही, परम सुन्दरी, मानुपदेह में अवतीर्ण हुई सरस्वती-सी लगभग सात वर्ष की जिस बालिका को ढाढस देते, फूलों के रस (मधु ) से मीठा जल पिलाते और कन्दों के टुकड़े खिलाते तुमने रात के तीन पहर बितायें, वह इस समय रोती है, जागकर फिर उसी तरह रोएगी, इसलिए उसके माता-पिता और घर का पता लगाना चाहिये ।" यह मुन गरम सांस लेकर ज्योंही उसने भी कुछ कहना चाहा त्याही अचानक उन दोनों की दृष्टि पर्वत-शिखर पर पड़ी। उस पर्वत में एक बड़ी गुफा थी, उसमें एक पहुँचे महात्मा समाधि लगाकर बैठे थे । कब उन्होंने समाधि लगाई थी, यह किसी को विदित न था। ग्रामवासी जमींदार. किसान आकर यदा कदा उनकी पूजा करते थे, प्रणाम करते थे और स्तुति करते थे। कोई उन्हें कपिल समझते थे, तो कोई लोमश समझते थे, कोई जंगीपव्य समझते थे, तो दूसरे मार्कण्डेय समझते थे। इस समय ब्रह्मचारियों ने उन्हीं को पर्वत के शिखर से उतरते देखा। अहा ! मुनि जी, समाधि से जाग गये ! मुनि जी समाधि से जाग गये ! इसी ओर आ रहे हैं ! इसी ओर आ रहे हैं ! इनका सत्कार करना चाहिए, इनका सत्कार करना चाहिए, यों वे उतावले हुए। तदुपरान्त सन्ध्यावन्दन आदि कृत्य समाप्त कर गुरूजी के आने पर और उनकी आज्ञा से गोरे ब्रह्मचारी के स्नान, सन्ध्या-वन्दन आदि नित्य नियम करने के लिए चले जाने पर तथा छात्रों के सहयोग से स्वागत सामग्रियों के प्रस्तुत होने पर इधर पधारिये, इस आश्रम को अलंकृत कीजिये, यों पास जाकर प्रणामपूर्वक निवेदन करने पर योगिराज आकर जैसे सूर्य उदयाचल पर आरूढ होते हैं वैसे ही उनके द्वारा निर्दिष्ट चौकी पर आरूढ हुए और बैठ गये। इधर उनकी पूजा शुरू होने पर 'योगिराज की समाधि भंग हो गई है ४ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद और वे आये हैं यह खबर एक दूसरे से सुनकर चारों ओर लोगों की बड़ी भीड़ लग गई। उनके सुसंगठित शरीर का, घनी जटाओं का, सुविस्तृत अङ्गों का, लालिमा से अंगारों के समान चमकीले नेत्रों का और मधुर तथा धीर वाणी का बखान कर रहे लोग मंत्रमुग्ध-से हो गये । तदनन्तर योगिराज का पूजन-सत्कार कर ज्योंही ब्रह्मचारी गुरु ने उनसे कुछ पूछना चाहा त्योंही पर्णकुटी के भीतर से उसी बालिका का करुणक्रन्दन सुनाई दिया। वह क्यों रोती है ? कहाँ से आई ? कौन है ? कैसे आई ? योगिराज के यो प्रश्न करने पर ब्रह्मचारी गुरु ने साँवले ब्रह्मचारी को बालिका को ढाढ़स बँधवाने के लिए आज्ञा दे कर योगिराज से कहा- भगवन् , यदि इसका वृत्तान्त जानने की उत्कण्ठा हो, तो सुनिये । कल सायांकाल के नित्यकृत्य से निवृत्त हो कर जब मैं यहीं पर कुशासन डाल कर बैठा था, चारों ओर छात्र-गण बैठे थे, मन्द-मन्द वायु के झोंकों से लताएँ धीरे धीरे हिलोरें ले रही थीं, रात्रिरूपी नायिका का चंदनबिंदु- सा चन्द्रमण्डल उदित हो चुका था, आकाश चाँदनी के बहाने मानो अमृत-धारा बरसा रहा था, मानो हम लोगों की धार्मिक चर्चा सुनने की इच्छा से पक्षिगण मौन धारण किए थे और कुमुदों ( सफेद कमलों) विकास से उत्पन्न आनन्दातिरेक से भौरे गुन-गुना रहे थे, मुझे सिसकियों से भरा हुआ अस्पष्ट करुणक्रन्दन सुनाई पड़ा। गला सेंध जाने के कारण वह घर्षरशब्दमय तथा चीत्कारमय था एवं गौर करने पर सुनाई देने के कारण सहज में उसकी दूरता का अनुमान होता था। मैंने तुरन्त ही यह कहाँ से आ रहा है ? क्या बात है ? जरा देखो, पता लगाओ, यों आज्ञा देकर छात्रों को भेजा। क्षण भर के बाद एक छात्र भयभीत, जल्दी जल्दी गरम और लंबी सांस ले रही, बाघ से आक्रान्त हरिणी-सी, आसुओं की धाराओं से सराबोर, काँप रही एक कन्या को गोद में बैठा कर ले आया। बहुत खोज करने पर भी उसकी सखी या साथी का पता नहीं लगा। चन्द्रमा की कला से बनी हुई-सी, नवनीत से रची हुई-सी, कमलकन्द के समान गोरी, कुंदपुष्प के समान प्रथम निश्वास -- , सुन्दर दन्तपंक्तिवाली उस वालिका को रोती देख कर हम लोग भी अपने आंसू न रोक सके । तत्पश्चात् “बेटी, मत डरो, बच्ची, तुम्हें मां के निकट पहुंचा देंगे, वेटी, दुःख मत करो, रानी बिटिया कुछ खाओ, दूध पीओ, ये तुम्हारे भाई हैं, तुम जो कहोगी वही हम करेंगे। रोन से प्राणों को सन्देह में मत डालो, इस कोमल शरीर को शोकाग्नि की लपटों से मत झुलसाओ।” यों हजार तरह समझाने बुझाने से किसी प्रकार उसे विश्वास हुआ, उसने. थोड़ा दूध पीया। तदुपरान्त मैंने उसे गोद में लेकर पृछा, “बच्ची, बतलाओ तो तुम्हारे माता-पिता कहाँ रहते हैं ? तुम इस आश्रम के छोर पर कैसे आई ? तुम्हें क्या दुःख है ? तुम क्यों रोई ? क्या चाहती हो ? तुम्हारे लिए हम क्या करें ?” वह निरी बच्ची थी, भापणचातुरी से बिलकुल अपरिचित थी, मारे डर के उसका बोलना अस्तव्यस्त था, लज्जा के कारण आवाज बहुत धीमी थी, शोक से गला रुंधा था, अत्यन्त चकित हुई-सी उसने किसी प्रकार बड़ी कठिनाई से हमें समझाया कि यह इसी अतिनिकटवर्ती गाँव में रहनेवाले किसी ब्राह्मण की कन्या है। सुन्दरी देखकर कोई मुसलमान का लड़का नदी के किनारे से माँ के हाथ से छीन कर रोती-बिलखती हुई इसे लेकर भागा। कुछ मार्ग तय कर जब उसने छूरा दिखा कर भयप्रदर्शन द्वारा इसके रोने का हल्ला शान्त करना चाहा; तो इतने में एकाएक काला कम्बल-सा एक रीछ बन के छोर से आ निकला। उसे देखते ही वह मुसलमान का लड़का इस कन्या को वहीं पर छोड़ कर एक सेंमर के पेड़ पर चढ़ गया। और यह ब्राह्मण-बालिका ढाक के पेड़ों के झुरमुट में प्रवेश कर घुणाक्षरन्याय से इधर ही आ निकली, जब यह मारे भय के पुनः रोने लगी तब हमारा विद्यार्थी इसे ले आया। यह सुन कर क्रोधाग्नि की लपटों से प्रदीप्त हुए-से योगिराज बोले- "विक्रम के राज्य में भी अत्याचारियों का यह पापमय उपद्रव कैसा ?" तदनन्तर उन्होंने (ब्रह्मचारी गुरु ने ) कहा--"महात्मा जी, अब विक्रम-राज्य कहाँ है ? वीर विक्रमादित्य को तो भारतभूमि को छोड़ कर गये हुए सत्रह सौ वर्ष बीत गये हैं। अब प्रतिमन्दिर में जय-जय - w ने शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद कार कहाँ ? अब प्रत्येक तीर्थ में घण्टा निनाद कहाँ ? आज प्रत्येक पाठशाला में वेद-घोष कहाँ ? आज तो वेद की पोथियाँ फाड़-फाड़ कर सड़कों पर विखेरी जाती हैं, धर्मशास्त्र के ग्रन्थ अस्त-व्यस्त कर अग्नि में झोंके जाते हैं, पुराण की पुस्तकें पीस कर पानी में फेंकी जाती हैं, भाष्य- ग्रन्थ तोड़ मरोड़ कर भाड़ों में झांके जाते हैं। कहीं पर मन्दिर तोड़े जाते. हैं, तो कहीं पर तुलसीवन रौंदे जाते हैं; कहीं पर स्त्रियों का अपहरण होता है, तो कहीं पर धन-सम्पत्ति लूटी जाती है; कहीं करुणक्रन्दन है, तो कहीं रुधिर की धाराएँ हैं, कहीं आग लगाई जाती है और कहीं घर धराशायी किये जाते हैं। चारों ओर यही सुनाई देता है और यही दिखाई देता है। यह सुनकर खिन्न और विस्मित हुए योगिराज कहा-“यह कैसे ? श्रीमान वीर विक्रमादित्य कल ही पर्वत प्रान्तनिवासी शकों को पराजित कर महान जयजयकार के साथ अपनी राजधानी उज्जयिनी में प्रविष्ट हुए। आज भी उनकी विजयवैजयन्ती मेरे नेत्रों के सामने मानो लहरा रही है, इस समय भी उन नगाड़े, तुरही आदि बाजों की ध्वनि मानो मेरे कर्ण विवरों को पूर्ण कर रही है, तो आज कैसे सत्रह सौ वर्ष वीत गये, मुनि के वचन सुन कर सबके स्तब्ध और विस्मित होने पर ब्रह्मचारी गुरु प्रणाम कर कहा-"भगवन् , सिद्धासन बाँध कर, साँस रोक कर कुण्डलिनी को जगा कर, दसों इन्द्रियों पर विजय प्राप्त कर, अनाहत नाद की तांत के तुल्य सूक्ष्मावस्था का अवलम्बन कर, भौंहों के बीच में द्विदलरूप चक्र को ध्यान का लक्ष्य बनाकर, चन्द्रमण्डल ( उसके ऊपर के षोडश दलात्मक चक्र) को भेद कर, चन्द्रचक्रवर्ती महाप्रकाश का तिरस्कार कर, सहस्रदल कमल के अन्दर प्रविष्ट हो, परमात्मा का साक्षात्कार कर, उन्हीं में रम रहे, मृत्यु पर विजय प्राप्त कर, केवल आनन्दमात्ररूप हो ध्यान में स्थित आपके सदृश महात्मा लोगों को काल वेग प्रतीत नहीं होता । उस समय आपने जिन लोगों को देखा होगा, उनकी पचासवीं पीढ़ी का पुरुष भी इस समय नहीं दिखाई देता। आज नदियों के वे स्रोत नहीं रहे, नगरों की वह स्थिति नहीं ने , प्रथम निश्वास मानो हृदय रही, पवतों का वह आकार नहीं रहा और नहीं रही 'जंगलों की वह गहनता। अधिक क्या कहें भारतवर्ष इस समय अन्य-सा ही हो गया है।" यह सुनकर थोड़ा सा मुसकिरा कर और चारों ओर दृष्टि डाल कर योगिराज ने कहा-"सचमुच मुझे समय के वेग की प्रतीति नहीं हुई। मैं युधिष्ठिर के शासनकाल में समाधि लगा कर विक्रम के शासन काल में जागा और फिर विक्रम के शासन काल में समाधिस्थ होकर इस अत्याचारमय समय में जागा हूँ, मैं फिर जाकर समाधि ही लगाऊँगा, किन्तु तब तक संक्षेप में कहिये भारतवर्ष की क्या दशा है ? यह सुनकर भारतवर्ष की दुर्दशा के स्मरण से ब्रह्मचारी गुरु का शोक उमड़ आया, में स्थित प्रचुर प्रसन्नता के उगलने के श्रम से स्वर धीमा पड़ गया, 'धर्म के विध्वंस की कथाओं से योगिराज के धैर्य को च्युत मत करो' यो मानों कण्ठ को रूंधते हुए आँसुओं की । कुछ परवाह न कर ( आँसुओं को कुछ न गिनकर ), नेत्र पांछ कर, गरम साँस छोड़कर, कातर नेत्रों से चारों ओर देख कर ब्रह्मचारी गुरु ने अति मन्द स्वर से कहना आरंभ किया । "महाराज, मेरी यह जीभ वत्र से बनी है, तभी तो भीषण म्लेच्छों के वृत्तान्त के कथन से नहीं कट रही है, मेरा हृदय लोहे का बना हुआ है, तभी तो यवनां के हजारों दुराचारों का स्मरण कर इसके सैकड़ों टुकड़े नहीं होते और जलकर राख नहीं हो जाता। हम लोगों को धिक्कार है, जो आज भी जीते हैं, साँस लेते हैं, टहलते हैं और अपने को आर्यों के वंशज मानते हैं। इस उपोद्घात को सुनकर और मुनि का उदास और हल्दी के रस से धोया-सा मुँह, आँसुओं की वृष्टि कर रहे नेत्र, रोमाञ्चों से भरा शरीर, फड़कता हुआ ओठ तथा सँधा हुआ गला देख कर योगिराज समझ गये कि यह वृत्तान्त बहुत-से अनर्थों से भरा हुआ, सब प्रकार की वञ्चनाओं का आकर, सब पापों का निधान और सब उपद्रवों से - शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद 'सना हुआ है। अतएव उसके केवल स्मरण से ब्रह्मचारी गुरु के हृदय को ठेस लगती है, इसलिए मैं इसे व्यर्थ में म्लान नहीं करना चाहता और न खिन्न ही करना चाहता हूँ, यह सोच कर- "मुनि जी, यह भगवान् कराल काल बड़ा विलक्षण है, यही सकल कलाओं के समूह का निर्माण करता है और सबको अपनी उदरदरी में निगलनेवाला (संहार-कर्ता) भी यही है। वही कभी जलराशि से परिपूर्ण समुद्रतलों को मरुभूमि के सदृश बना डालता है, हजारों शेर, चीते, रीछ, गेंटे, सियार, खरगोशों से भरे जंगलों को नगर बना देता है और प्रचुर मन्दिर, राजभवन, घर, चौराहे, चबूतरे, बाग-बगीचे, तालाब और गोशालाओं से पूर्ण नगरों को जंगल बना देता है । इतिहास के पृष्ठों पर दृष्टि दौड़ाइये, कभी इसी भारतवर्ष में याज्ञिकों ने राजसूय आदि विविध यज्ञों का अनुष्ठान किया था, कभी यहीं पर ऐसी भीषण तपस्याएँ की गई थीं, जिनमें वृष्टि, आँधी, घाम और हिमपात का सहन करना मामूली बात थी। परन्तु इस समय म्लेच्छों द्वारा गौओं की हत्या की जाती है, वेदों की पोथियाँ फाड़ी जाती हैं, स्मृतियाँ कुचली जाती हैं, मन्दिर अश्वशाला बनाये जाते हैं, सती-साध्वी स्त्रियों का पातिव्रत्य नष्ट किया जाता है और सन्तों को संताप पहुँचाया जाता है। यह सब उसी महाकाल की महिमा है। आप तो धीरों के अग्रगण्य हैं, फिर क्यों धैर्य को शिथिल करते हैं । शान्ति का अवलम्बन कर अत्यन्त संक्षेप से यवनराज्य का थोड़ा वृत्तान्त कहिये । यद्यपि यह हमारे लिए अनावश्यक है, फिर भी न मालूम क्यों मेरा हृदय उसे सुनना चाहता है।" यह कह कर योगिराज चुप हो गये। 10 योगिराज के चुप होने के अनन्तर मुनि ने कहा-"भगवन् , जब राजचूडामणि वीर विक्रमादित्य धीरता, प्रसन्नता, प्रभाव, तेज, बल, पराक्रम, शान्ति, शोभा, सुख, धर्म और विद्या के साथ परलोक को कूच कर गये; राजाओं में पारस्परिक विरोध से स्नेह-बन्धन ढीला पड़ गया, प्रभु लोग कामिनियों के कटाक्षदर्शन और हाव-भाव आदि विविध चेष्टाओं के प्रभाव से धन-दौलत बरबाद कर चुके और केवल .

प्रथम निश्वास प्रशंसा ही उन्हें प्रिय लगने लगी एवं विद्वान् पुरुषों में आप इन्द्र हैं, आप वरुण हैं, आप कुबेर हैं यों केवल चाटुकारिता ही शेष रह गई, उस समय गजनीनिवासी महमूद नाम के किसी मुसलमान ने सेना के साथ भारतभूमि में प्रवेश किया। वह प्रजा को लूट कर, मन्दिरों को धराशायी कर, देवमूर्तियों को तोड़-फोड़ कर, हजारों लोगों को दास बना कर, सैकड़ों ऊँटों पर रत्नराशि लाद कर अपने देश ले गया। उसे लूट खसोट का स्वाद लग गया था, अतः इसी तरह फिर फिर आकर बारह बार उसने भारत वर्ष को लूटा । उसी अपनी चढ़ाई के सिलसिले में एक बार उसने गुर्जर देश के भूषण-से सोमनाथ तीर्थ को भी धूल में मिला दिया। आज तो उस तीर्थ का नाम भी किसी को याद नहीं है, लेकिन उस समय उसका लोकोत्तर वैभव था। उसमें बहुमूल्य वेदूय ( वालवायज ), पद्मरोग, हीरे, मोत्ती आदि रत्नों से जड़े हुए किवाड़, खम्भे, देहली, दीवार, छज्जे, कबूतरों के दरवे सबको छान-छान कर रत्नराशि लूट कर, दो सौ मन वजन की सोने की सिकड़ी पर लटकने वाली देदीप्यमान चमचमाहट से दर्शकों के नेत्रों को चमत्कृत कर देनेवाली महाघण्टा को जबरदस्ती अपने अधीन कर उसने महादेव जी की मूर्ति पर भी गदा उठाई। उसके बाद धीर, आपने सम्पूर्ण धन ले लिया है, आर्य-सेना को परास्त कर दिया, हम लोगों को कैद कर लिया, निर्मल यश का संचय कर लिया, इससे भी आपकी क्रोधाग्नि शान्त नहीं होती है, तो हमें पीटिये, मारिये, चीरिये, काटिये, पहाड़ से गिराइये, जल में डुबाइये, टुकड़े टुकड़े कीजिए, बूटी बूटी काट डालिये, जला डालिये, किन्तु इस बेचारी जड़ महादेव मूर्ति को छोड़ दीजिये, यदि हमारी इस प्रार्थना को भी स्वीकार नहीं करते हो तो हम लोगों से और दो करोड़ स्वर्णमुद्रा लीजिये, हमें बचाइये, इस भगवन्मूर्ति को मत छूइये । पुजारी वर्ग के इस तरह बार बार प्रार्थना करने, गिड़गिड़ाने, पैरों पर पड़ने, भूमि पर लोटने और प्रणाम करने पर मैं मूर्ति को वेचता नहीं, किन्तु तोड़ता हूँ यों गरज कर उसने जनता की हाहाकार ध्वनि के बीच भीषण १० शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद गदा से मूर्ति तोड़ ही दी । गदा के गिरते ही मूर्ति के अन्दर से अनेक अरब पद्म मूल्य के रत्न बिखर कर चारों ओर छिटक गये। वह कलमुँहा उन रत्नों और मूर्ति के टुकड़ों को ऊँटों की पीठ पर लाद कर सिन्धु नद को पार कर अपनी विजयपताकावाली गजनी नाम की राजधानी में प्रविष्ट हुआ। तत्पश्चात् समय के फेर से संवत् १८८७ वि० में महमूद को शोक और क्लेश के साथ मृत्यु होने पर 'गोर' देशनिवासो शहाबुद्दीन नामक किसी तुर्क ने पहले गजनी पर आक्रमण कर महमूद के वंशजों को यमलोक के पथ के पथिक बना कर, सब प्रजा को पशुओं की भाँति मार कर, उनके रुधिर से गीली मिट्टी से गोर देश में बहुत-से महल बना कर, चतुरङ्गिणी सेना के साथ भारतवर्ष में प्रवेश कर युद्धेच्छाविहीन भारतीय जनता को क्लेश पहुँचाते हुए सन् १२५० ई० में दिल्ला पर घोड़ों द्वारा चढ़ाई कर दी। तदुपरान्त उसने दिल्ली के अधिपति पृथ्वीराज और कन्नौज के राजा जयचन्द को, आपस की फूट रूपी ज्वर से ग्रस्त, राजनीति से कोरे तथा भारतवर्ष के दुर्भाग्य ऐसे जानकर, दोनों को क़ल कर, बनारस तक के सारे भूमण्डल के महाराज्य को कीट और मल से अस्पृष्ट महारत्न के समान हथिया लिया । उसने बनारस में भी हड्डियों के बहुत-से पहाड़ चुन दिये, चञ्चल तरङ्गों की परम्पराओं से व्याप्त गङ्गा को रुधिर से लाल कर शोण नद बना डाला और हजारों देवमन्दिर मटियामेट कर दिये। उसीने प्रधानतः भारतवर्ष में मुसलमानी राज्य के अङ्कुर का आरोपण किया ( मुसलमानी राज का बीज बोया )। उसीका एक गुलाम, जिसका 'नाम कुतुबुद्दीन था, भारत का प्रथम सम्राट हुआ। उससे लेकर आजतक भारतभूमि में म्लेच्छों ने ही राज्य किया । दैयों ने ही दीनहीन भारतीयों की निर्मम हत्या की। केवल अकबर बादशाह कुछ अच्छा हुआ, यद्यपि वह भारतवर्ष का गूढ शत्रु था, फिर भी वह शान्तिप्रिय था और विद्वानों का आदर करता था। उसीका परपोता 'आलमगीर' उपाधिवाला औरङ्गजेब इस समय दिल्ली के प्रथम निश्वास ११ शासन को कलङ्कित करता है। यदि उसे मूर्तिमान कलियुग और देह. धारी अधर्म कहा जाय, तो कोई अत्युक्ति न होगी। उसीके झण्डे केकय (पंजाब), मत्स्य ( राजपूताना), मगध (विहार ), अङ्ग (पूर्वी विहार ) , वङ्ग ( बंगाल ) में फहराते हैं, केवल दक्षिण देश में अभी तक उसका पूरा अधिकार नहीं हो पाया है। दक्षिण देश में पर्वतों की अधिकता है और गहन जंगल भी प्रचुर मात्रा में हैं, इसलिए चिरकाल के उद्योग से भी वह सिंहसदृश मराठों को अपने अधीन करने में समर्थ नहीं हुआ। सुनने में आया है कि इस समय उसीका सगा-सम्बन्धी शाइस्ता खाँ दक्षिण देश का शासक बनाकर भेजा जा रहा है । महाराष्ट्र देश के रत्न, मरहट्ठों के मुकुटमणि, योद्धाओं के आभूषण, नीतियों के निधान, निपुणताओं के कुलगृह, परम उत्साहों के सागर, सनातनधर्म के दृढ़तम पक्षपाती, अवतारधारी शिव ऐसे प्रातःस्मरणीय वीर शिवाजी, जिनकी तलवार तुर्कों के रुधिर की प्यासी है, जिनके बाहुदण्ड वीरतारूपी नायिका की मांग पर सुन्दर चटकीला सिन्दूर लगाने से देदीप्यमान हैं, पूना से अति निकट 'सिंह' किले में सेना सहित विराजमान हैं। बीजापुर के अधिपति के साथ इस समय इनका मनमुटाव बढ़ा हुआ है। "या तो कार्य को ही पूरा करूँगा या देह को ही नष्ट कर डालूंगा" यह इनकी सारगर्भित प्रबल प्रतिज्ञा है। ये ही सतियों, सन्तों, आर्यों (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्यों), धर्म और भारतवर्ष की विविध आशाओं के आधार हैं । यही भारत की वर्तमान दशा है। आपको तो योगबल से सभी अतिगुप्त वृत्तान्त भी विदित हैं, आप से क्या अधिक निवेदन करें ?" यह कह कर मुनिजी चुप हो गये । यह वृत्तान्त सुनकर योगिराज का मुख विविध भावभङ्गियों से खिल उठा, उन्होंने मुनिवर और उनके साथियों को गौर से देखकर, ये भी महाराज शिवाजी के अन्तरङ्ग हैं, यह ताड़कर, उन्हें मुनि के वेष के बहाने अपने धर्म की रक्षा करने में बद्धपरिकर जानकर धीरे-से कहा- “वीर शिवाजी की विजय हो, आप लोगों के मनोरथ पूर्ण हो ।"

१२ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद उसके बाद “मैं कुछ पूछना चाहता हूँ' धीरे यह कहकर जटाधारी मुनि के सुनने के लिए उत्सुक और बद्धकर कमल होने पर योगिराज ने कहा-“मैंने समझ लिया, तुर्कों के युद्ध में उन्हीं की जीत अवश्यम्भा- विनी है, दुर्दैव से उन पर आपत्तियाँ आयेंगी, 'पर मित्रों की सहायता से वे अपने को उबार लेंगे।” मुनि ने भी "भगवन् , समझ गया" कह कर फिर कुछ विचारने और स्मरण करने का-सा अभिनय कर लम्बी और गरम सांस लेकर, आमुओं को रोकने की लाख चेष्टा की, तो भी वे कुछ निकल ही आये । अश्रु-बिन्दुओं से व्याप्त नेत्रवाले उन्होंने निवेदन किया-"भगवन आप ऐसे महात्माओं के दर्शन प्रायः दुर्लभ होते हैं, अतएव दूसरा भी प्रश्न मुझे ललचा रहा है।" योगिराज ने भी उत्तर दिया "हाँ स्वीकार किया, वह जीवित है, और सुखपूर्वक ही है ।" इसके अनन्तर मुनि के "उससे कब मेरी मलाकात होगी ?" फिर यह प्रश्न करने पर "उसके विवाह के समय उससे तुम्हारी भेट होगी।" यह कहकर गंभीर स्वर से अनेक सान्त्वना-वाक्य कह कर योगिराज एक ही क्षण में पर्वत की तलहटी, पर्वत से गिरी हुई बड़ी बड़ी शिलाओं और पर्वत के ऊपर की भूमि पर चढ़कर पुनः उसी गुफा में तपस्या करने के लिए चले गये । तदुपरान्त जब अपरिचित लोग धोरे धीरे चले गये और एकदम निर्जन हो गया, गोरे ब्रह्मचारी को बुला कर ज्योंही मुनिजी ने वीजा- पुर के अधिपति की आज्ञा से वीर शिवाजी के साथ लड़ने के लिए सेना के साथ कूच कर चुके अफजल खां के विषय में कुछ पूछना चाहा, त्यांही उन्हें किसी के पैरों की आहट-सी सुनाई दी । उसको सुनकर मुनि के अन्यमनस्क से (दुचित्त-से ) होने पर गोरा ब्रह्मचारी भी उसी ध्वनि से कर्णाकृष्ट-सा उठ कर चारों ओर भली भाँति देखकर, टहल कर, बार बार "कौन है' कहकर किसी को न देख फिर लोट आकर "मालूम होता कोई बिल्ली है" धीरे गुरुजी से निवेदन कर फिर वैसे ही बैठ गया। मुनि जी ने भी कोई दूसरा न सुनले इस आशङ्का से क्षण भर चुप रहकर फिर कहना आरंभ किया- “वेटा गौर सिंह, मैं तुम्हारे ऊपर अत्यन्त प्रसन्न हूँ, तुम अकेले , - प्रथम निश्वास १३ अपजल खाँ के तीन घोड़े और उसके द्वारा दास बनाये गये पांच ब्राह्मण बालकों को छुड़ा कर ले आये । क्यों न तुम ऐसे होगे, राजपूताने के क्षत्रियों का कुल ही ऐसा है।" फिर मर्मर शब्द और पैरों की आहट सुनाई दी। बोलना बन्द कर, स्वयं उठकर, एक ऊँची शिला पर चढ़कर चारों ओर भली भांति देख-भाल कर भी मुनि को पैरों की आहट का कुछ भी कारण नहीं दिखाई दिया। तदनन्तर फिर एकाग्रचित्त से ध्यान- पूर्वक देख रहे गौरसिंह ने देखा कि कुटी के निकट की गृहवाटिका के केले के झुरमुट में दो तीन पेड़ बहुत अधिक हिल रहे हैं । वही सन्देह का स्थान है, यों अंगुली से इशारा कर छप्पर की ओरी पर छिपाकर रक्खी हुई तलवारों में से एक खींच कर गौरसिंह चला, मुनिजी भी खाली हाथ उसके पीछे हो लिये, वह गालों पर लटक रहे नेत्रों को छू रहे धुंधुराले केशों को बाँये हाथ की अंगुलियों से हटाता जा रहा था, यद्यपि उसकी वेष-भूषा तपस्वी की-सी थी, तो भी तनिक क्रोध से उसके नेत्र कुछ अरुण हो गये थे, (दाहिने ) हाथ में निर्दय तलवार लपलपा परही थी, अतएव महादेवजी की आराधना करने की इच्छावाले तपस्विवेषधारी अर्जुन के समान शान्त और वीर दोनों रसों से सराबोर वह तुरन्त उसके निकट आ पहुंचा और उसने लताओं की बेलों के संघात से वेष्टित तीन केले के पेड़ों के बीच में नीले कपड़े के टुकड़े को सिर पर लपेटे हुए, हरा लबादा पहने, कमर में काला कपड़ा लपेटे, चितकबरे रंग की लुङ्गी पहने, सिकुड़ कर (घुटने के बीच में ठोड़ी डाल कर ) बैठे हुए केले के थाले पर अधोमुख लटक रही तलवार की मूठ पर दोनों हाथ उलटे रक्खे हुए, लहसुन की दुर्गन्ध से भरे सांसों से केले के कोमल पत्तों को मलिन (म्लान ) कर रहे, जरा जरा उठी हुई मूंछ-दाढ़ी की रेख के बहाने कन्या के अपहरणरूपी पाप कर्म से उत्पन्न दुष्कीर्ति रूपी कीचड़ से कलङ्कित मुखवाले लगभग २० वर्ष के यवन युवक को देखा। तत्पश्चात् परस्पर चार चश्म होने पर मैं ख लिया गया हूँ यह जानकर पेड़ पर से कूद कर म्यान से तलवार कर बड़ने को उतारू होकर वह भी सामने खड़ा हो गया। ६ आपस , १४ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद तदुपरान्त उन दोनों की में यों बातचीत हुई। गौरसिंह-अरे ! यवन-कुल कलङ्क, यहाँ कहाँ से आया ? यवन-युवक-ओह ? क्या हमसे भी कहाँ से पूछना उचित है? भारतवर्षीय पर्वतों की गुफाओं में भी हम लोग विचरते हैं, बिना.सींग और पूँछ के हिन्दू नामधारी तुम्हारे ऐसे पशुओं का शिकार कर आनन्द मनाते हैं। गौरसिंह-(क्रोध के साथ हंसकर ) समीप में आये हुए प्राणियों से जीवन निर्वाह करनेवाले शिव के गण रूप हम लोग भी तो यहीं निवास करते हैं। आज प्रातःकाल किसी अच्छे का मुंह देखा, इसी से तुम स्वयं ही वनाग्नि की धधकती ज्वालाओं में शलभ बन गये हो । यवन-युवक-अरे बकवादी, कल रात तुम्हारी कुटी. में रोते रोते आई हुई ब्राह्मणबालिका को तुरन्त मेरे हवाले कर दो, तो शायद दयावश जीता छोड़ दूं, नहीं तो मेरी तलवार रूपी सर्पिणी से डंसे गये तुम केवल वृत्तान्त ही शेष रह जायगा। इस कोलाहल को सुनकर साँवला ब्रह्मचारी भी कन्या के समीप से- उठकर और बेचारे मियां का काम तमाम करने के लिए यह गौरसिंह पर्याप्त है यह जानकर शायद कन्या को हरने के लिए कोई दूसरा यहाँ न आ जाय इस आशङ्का से छप्पर के कोने से एक तीखी तलवार खींच कर उसका मुट्ठा पकड़ कर कन्या की रक्षा करता हुआ, जिस कुटी में कन्या बैठी थी, उसके निकट ही खड़ा रहा । गौरसिंह तो "कुटीर के अन्दर कन्या है, तुर्कों की हत्या का व्यसनी (शौकिन ) मैं जब तक जीवित हूं उसे कोई देख भी नहीं सकता, छूना तो दूर रहा ! जब तक तुम्हारे गरम खून का प्यासा यह खड्ग, नहीं चलता तब तक जो चाहो उछल कूद मचा लो।" यह कह कर पैंतरा जमा कर वार करने के लिए तयार हो गया। मियाँ ने तलवार के दांये बांये हजारों पैंतरे दिखाये, सूर्य-किरणों के सम्पर्क से चौगुनी चमकवाली चल रही तलवार की चमचमाहट से आँखों को चौंधिया रहे दुष्ट यवन का श्रमवश निकले हुए पसीने से तर, लोगों का प्रथम निश्वास १५ अस्तव्यस्त केशराशिवाला, टेढ़ी भौंहों से भयानक कपालवाला सिर गौरसिंह ने एकबारगी ऐसी सफाई से काट डाला कि कोई भी उसका हस्तलाघव देख न पाया। तत्पश्चात् मुनिजी दाडिम के फूलों की सेज से आच्छन्न-सी, मानो जल रहे अंगारों से रची गई चिता-सी गाढ़े खून से लथपथ पृथिवी पर सो रहे, मानो बिछुड़ रही भारत-भूमि का आलि- ङ्गन कर रह, निर्जीव हो रहीं अङ्ग-सन्धियों को छटपटा रहे, रुधिर-राशि के बहाने मानो अन्दर जमे हुए रजोगुण को उगल रहे, सायंकाल के मेघ के शोभातिशय को धारण कर रद्द, निरन्तर मुगों के भक्षण के पाप से मानो लाल किये गये दुष्ट मियाँ की गरदन कटी देखकर बड़े हर्ष, शाबाशी ( वाहवाही) और पुलकावलियों के साथ गौर सिंह का आलिंगन कर, नेत्रों के इशारे से आज्ञप्त भृत्य द्वारा मृतक के चोगे, कमरबन्द और पगड़ी की तलाशी लेकर लाये गये एक पत्र को लेकर दलबल के साथ अपनी कुटी में प्रविष्ट हुए। । इति ।

॥ श्रीः॥ द्वितीय निश्वास कमल-कली के अन्दर बैठा हुआ भौंरा, रात बीतेगी, सुहावना प्रभात होगा, कमल की शोभा खिलेगी, यों मनसूबे बाँध रहा था, परन्तु खेद ! महाखेद !! कमल को हाथी तोड़ ले गया। (बेचारे भौरे की सब आशाओं पर पानी फिर गया)। इधर बीजापुर के अधिपति का अन्यतम सेनापति अफजल खाँ प्रताप-दुर्ग के निकट ही वीर शिवाजी के साथ युद्धरूपी जुआ खेलने की इच्छा से सेना के साथ पड़ाव डाले बैठा था। अफजल खाँ को बीजापुर के नरेश ने, जो स्वतन्त्र यवन-साम्राज्य के अधीन थे, भेजा था। वह पूना के समीप में ही पर्वतों से गिरे हुए बड़े बड़े पत्थरों की राशि को धोनेवाली, झरनों की जलधाराओं से पूर्ण प्रबल प्रवाहवाली, पश्चिम सागर के तटवर्ती पवत श्रेणियों की गुफाओं से निकली हुई और पूर्व सागर को चूमने के लिए उतावली (पूर्व सागर में गिरनेवाली) एवं. फैल रही अनन्त लहरियों के टूटने से पैदा हुए सैकड़ों भँवरों से भीषण भीमा नदी के जल को, जो निरन्तर गिर रही मौलसिरी की पुष्पराशि पहले से सुगन्धित था, जलक्रीड़ा कर रहे मदोन्मत्त मातङ्गों की मदधाराओं से और भी तीक्ष्ण गन्धवाला कर रहा था, घोड़ों के हिनहिनाने की ध्वनि की प्रतिध्वनि से दो कोस के अन्दर चलनेवाले पथिकों को बहरा बना रहा था, खेमों के समूह से शरत् ऋतु के बादलों का उपहास कर रहा था और लहरा रहीं नीली पताकाओं से, जो निरपराध भारतीय जनता के उत्पीड़न से उत्पन्न मानो पापराशियाँ ही थीं, युक्त था। जगत् की प्रकाश-राशि को खींच कर, कमलों को सिकोड़ कर, चक्रवाकों को शोकमग्न कर, सम्पूर्ण चराचर जगत् की दर्शन-शक्ति चकवा चकवी को।

द्वितीय निश्वास को ढीली कर, कुण्डल-सदृश अपने मण्डल से पश्चिम दिशा को अलंकृत कर रहे भगवान भास्कर-जो वारुणी (पश्चिम दिशा और मदिरा ) के सेवन से मजीठ की-सी लालिमा से रक्त थे, निरन्तर भ्रमण के श्रम से मानो थक गये थे, अतः सोना चाहते थे, म्लेच्छों के दुराचारों से दुःखी धरा की पीड़ा को मानो भगवान् विष्णु से निवेदन करना चाहते थे, वैदिक धर्म का ह्रास देखने से मानो विरक्त हो गये थे, अत: दुर्गम पर्वतों में प्रवेश कर तपस्या करना चाहते थे, घाम की गरमी से मानो सन्तप्त हो गये थे, अत: समुद्र में स्नान करना चाहते थे, सायंकाल का समय जानकर मानो सन्ध्यावंदन करना चाहते थे, मेरे कुल मे, ऐसा कोई नहीं है, जो धर्मध्वंसी दुष्ट यवनों को गर्दनियां देकर इस यज्ञाह भारतभूमि से निकाल बाहर करे यों मानो चिन्तित हो पर्वत की खोहों में प्रवेश करना चाहते थे- क्रमशः तीव्र किरणों का त्याग कर, अपने सारे बिम्ब को दर्शनयोग्य बना कर, पहले सफेद, फिर पीले और फिर लाल होकर, अन्तरिक्ष और पृथिवीतल दोनों ओर से दबाये जा रहे-से, अण्डाकार बन कर, कलियुग के प्रतापसे छिन्न-भिन्न सदाचार के प्रचार की तथा पापराशि से पीले पड़े धर्म की यवनगणों से आक्रान्त भारतवर्ष को याद दिलाते, जगत् को गाढ़ अन्धकार में ढकेलते हुए नेत्रों से ओझल हो ही गये। तदुपरान्त जब कुछ कुछ अँधेरा छा गया था, धूप के धुएँ से मानों दसों दिशाएँ आच्छन्न हो गई थीं, बन्दूक कन्धे पर रखकर गौर से इधर उधर देख रहे, गश्त लगा रहे प्रताप-दुर्ग के प्रहरी (पहरेदार) को किसी के पैरों की आहट-सी सुनाई पड़ी। सुनते ही खड़ा होकर सामने देख रहे प्रहरी को, दीपक के रहते भी, अन्धकार के कारण आता हुआ कोई दिखाई न पड़ा। तब तो गरज कर उसने कहा-"अरे यहाँ यह कौन है, अरे यहाँ यह कौन है " + वारुणी शब्द के दो अर्थ हैं --वरुण की दिशा (पश्चिम दिशा) और मदिरा। मदिरा के सेवन से लोग रक्ताभ होते हैं । सूर्य की स्वाभाविक साध्य रक्तामा की वारुणीसेवनजन्यत्वेन उत्प्रेक्षा की गई है।

१८ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद एक क्षण के बाद ही उसे फिर वही पैरों की आहट सुनाई दी, अतः फिर तो वह बिगड़ कर बोला - "मुझे उत्तर दिये बिना यह कौन मरणा- सन्न बहरा आ रहा है ?” उसके बाद “प्रहरी, बिगड़ो मत, क्यों व्यर्थ मरणासन्न और बहरा कहते हो ?" गम्भीर भाव से मधुर वाणी उसे सुनाई दी, किन्तु बोलनेवाला उसके दृष्टिगोचर नहीं हुआ। तदुपरान्त "क्या आपको अभी तक महाराज का यह आदेश विदित नहीं है कि द्वारपाल या पहरेदार को चाहिये कि तीन बार टोकने पर यदि कोई उत्सर न दे तो उसे गोली से उड़ा दे" कह रहे द्वारपाल से "क्षमा कीजिये, मैं यह आ रहा हूँ, आकर सारा हाल कहता हूँ" कहता हुआ गेरुवा बन्न पहने, हाथ में तुम्बी लिये, ललाट पर भस्म रमाये, गले में रुद्राक्ष की माला धारण किये भव्यमूर्ति कोई संन्यासी दिखाई दिया। उसके पीछे बारह का एक भिक्षु बालक आ रहा था। उसके आने के अनन्तर उन दोनों में यों वार्तालाप हुआ। संन्यासी-तुम हम संन्यासियों को भी कठोर वचनों द्वारा क्यों अपमानित करते हो? द्वारपाल-भगवन् , आप संन्यासी चतुर्थाश्रमवासी हैं, इसलिए मैं आपको प्रणाम करता हूँ, किन्तु महाराज की आज्ञा का उल्लंघन कर परि- चय दिये बिना ही आते हैं, अतः आप पर बिगड़ रहा हूँ। संन्यासी-सचमुच, तुम्हारा यह अपराध हमने क्षमा किया, किन्तु आज से संन्यासियों, ब्रह्मचारियों, पण्डितों, स्त्रियों और बालकों से कुछ न पूछना, यदि वे अपना परिचय न भी दें, तो भी उन्हें प्रवेश कराना। द्वारपाल-संन्यासी, संन्यासी, बहुत कहा, अब चुप होइये, हम द्वार- पाल ब्रह्मा की भी आज्ञा माननेवाले नहीं हैं। लेकिन जिन्होंने वैदिक धर्मरक्षा का व्रत लिया है, जो संन्यासी, ब्रह्मचारी, तपस्वी, संन्यास, ब्रह्म- चर्य और तपस्या के विनों का विघात करते हैं और जिनसे यह कोकण- देशभूमि वीरप्रसू कहलाती है, उन्हीं महाराज वीर शिवाजी की आज्ञा को शिरोधार्य करते हैं।

द्वितीय निश्वास १९ संन्यासी-अच्छा, कुछ भी हो, मार्ग बतलाओ, हम वीर शिवाजी के निकट जाना चाहते हैं। द्वारपाल-यह मत कहिए, पूर्वाह्न में महाराज के सन्ध्योपासन के समय आपके सदृश लोगों का प्रवेश-समय है न कि रात्रि में। संन्यासी-तो क्या रात्रि में किसी का भी प्रवेश नहीं होता ? द्वारपाल--किसी का क्यों नहीं होता ? महाराज के परिचित, परिचयपत्रप्राप्त या आहूत लोग रात्रि में प्रविष्ट हो सकते हैं, आप के ऐसे नहीं, जो तुम्बी लेकर दर-दर...यह कहते कहते मानों उनके प्रभाव से घबराया-सा बीच ही में चुप हो गया। संन्यासी ( अपने मन में ) वीर शिवाजी राजनीति में कुशल हैं। उन्होंने पहरेदारी के योग्य ही द्वारपाल रख छोड़ा है । यद्यपि मैं इसकी परीक्षा ले चुका हूँ, फिर भी एक विषय में और दूसरी परीक्षा लूँगा । (प्रकाश में ) द्वारपाल, इधर आओ कुछ तुम्हारे कान में कहूँगा। द्वारपाल-(वैसा कर ) कहिये । संन्यासी-देखो, तुम इस समय द्वारपाल हो, प्राणों की बाजी लगाकर अपना जीवन निर्वाह करते हो । तुम कभी हजार या दस हजार रुपये इकट्ठ पा जाओगे, यह किसी तरह संभव नहीं है। 'द्वारपाल -अच्छा आगे कहिए । संन्यासी-हम संन्यासी हैं, बनों में और कन्दराओं में विचरते हैं, सारा रसायन-रहस्य हमें ज्ञात है। द्वारपार हो सकता है, आगे आगे ? संन्यासी यदि तुम मेरे प्रवेश में बाधा न डालो, तो मैं अभी शोधित पारे की भस्म तुम्हें दूँ जैसे तुम एक रत्ती से भी लगभग पक्का ७५ सेर ताँबा सोना बना डालोगे। द्वारपाल-अरे कपटसंन्यासी, मुझे विश्वासघात और स्वामिवंचना क्यों सिखलाते हो। ये कोई दूसरे ही जारपुत्र हैं, जो घूस के लोभ से स्वामी को पश्चित कर अपना नरकपात करते हैं, हम शिवाजी के अनुचर ऐसे नहीं हैं। (संन्यासी का हाथ पकड़ कर) अब सच बतलाओ २० शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद तुम कौन हो ? कहाँ से आये हो ? किसने तुम्हें भेजा है ? संन्यासी-( मुसकिराता-सा ) अच्छा, तुम मुझे कौन समझते हो ? द्वारपाल-मैं तो तुम्हें सेना सहित आये हुए अपजल खाँ... संन्यासी-(बीच ही में रोक कर ) छिः छिः । द्वारपाल—या किसी दूसरे का गुप्तचर समझता हूँ। इसलिए महाराज का आदेश-पालन करूंगा। ( हाँथ पकड़ कर ) दुर्गाध्यक्ष के समीप आओ, वे ही सोच समझ कर तुम्हारे साथ समुचित व्यवहार करेंगे। तत्पश्चात् संन्यासी तो "छोड़ो, मैं फिर नहीं आऊँगा, मैं अब नहीं कहूँगा, तुम उदार हो, दया करो,” यों हजारों मिन्नते करने लगा, किन्तु द्वारपाल फिर भी खींचता हुआ ले चला। जब द्वारपाल फाटक के खम्भे के ऊपर रक्खी हुई काँच की पेटी में जल रहे तेज दीपक के पास पहुँचा, तब संन्यासी ने कहा--"द्वारपाल, क्या पहले भी कभी तुमने मुझे देखा था ?" तब तो गौर से देख रहे द्वारपाल ने गंभीर स्वर, आरक्त नेत्रों, अतिशय गौर वर्ण, उमड़ रही नई जवानी और निर्भीक मनोहर मुखमण्डल से उसे पहचान लिया। बन्दूक चलाने से पड़े छालों के घावों से कठोर कर का ग्रहण छोड़ कर, सहमा-सा सिर झुका कर प्रणाम करता हुआ बोला, "ओह ! क्या संमान्य श्रीमान् गौरसिंह हैं ? इस गरीब ग्रामीण के अनुचित व्यवहार की क्षमा हो।" यह सुनकर उसकी पीठ पर हाथ फेरते हुए संन्यासी रूपधारी गौरसिंह ने कहा, "द्वारपाल, मैंने तुम्हारी बार बार परीक्षा ली है, तुम्हें जान गया हूँ और उचित पद पर तुम्हारी नियुक्ति हुई है,। तुम्हारे ऐसे ही स्वामी के पुरस्कार के पात्र होते हैं और दोनों लोकों में समान पाते हैं। तुम्हारी प्रामाणिकता को पूज्य प्रभु जानते ही हैं, लेकिन मैं भी विशेष रूप से कहूँगा, बतलाओ, महाराज कहाँ हैं और क्या करते हैं ?" पत्पश्चात् हाथ जोड़े हुए द्वारपाल में सुनकर प्रधान फाटक पार कर अत्यन्त निकटवर्ती एक नीम के तले ने उनके कान कुछ कहा, उसे द्वितीय निश्वास के चबूतरे पर साथी को बैठा कर, तुम्बी एक ओर रख कर, अँगरखी को आवृत करने (ढकने) वाला गेरुआ वस्त्र एक ओर नीम की शाखा पर टाँग कर, कपड़े के टुकड़े से आँख, गाल, कान, भौंह, ठोंडी, नाक और केशों में लगी हुई भस्म पोंछ कर, कन्धे और पीठ पर लटक रहे काले धुंघुराले बालों को बाँधकर, साथी बालक की गठरी में से पगड़ी निकाल कर सिर पर पहन कर और एक सुन्दर डुपट्टा कन्धे पर डाल कर * द्वारपाल के कथनानुसार वीर श्रीशिवाजी द्वारा अलंकृत अटारी की ओर चले। वीर श्रीशिवाजी धूप से सुगन्धित, सोने के पिंजड़ों में लटक रहे सुग्गे, कोयल, चकोर और मैना के कलरव से सुशोभित एक गगनचुम्बी अटारी में, जिसकी दीवारें गाढ़े चूने से पुती थीं, खूटियों पर भाँति-भाँति के छूरे, कृपाण और तलवार लटक रही थीं, सन्ध्यावन्दन से निवृत्त होकर बैठे थे। उनकी विशाल ललाटवाली, प्रबल बाहुदण्डवाली, आर- तान्तनेत्रवाली, शंख सदृश कण्ठवाली, सुसंगठित नसों से युक्त, गोल और काली मूंछदाढ़ीवाली, मूर्तिमती वीरता-सी, देहधारिणी धीरता-सी युद्ध- भूमि में असाधारण फुर्तीली मूर्ति का पुनः पुनः अवलोकन कर प्रसन्नता का अनुभव कर रहे मित्रगण उन्हीं के चारों ओर चटाई पर बैठे थे। अहा उनकी मूर्ति का क्या कहना ! वह देखने में छोटी होनेपर भी विपुल पराक्रम शालिनी थी, काली होने पर भी यशोराशि से तीनों भुवनों को धवलित कर चुकी थी, कुशासन पर आसीन होने पर भी सुन्दर शासन (रूपी महल) की आधार भित्ति थी, पठन-पाठन आदि के परिश्रम से अप- रिचित होनेपर भी राजनीति में निष्णातं (दक्ष) थी, देखने में स्थूल होने पर भी सूक्ष्म दृष्टि ( कर्तव्याकर्तव्य विचार) सम्पन्न थी, विधर्मियों (म्लेच्छों) की हिंसा की व्यसनिनी होने पर भी धर्म का भार धारण करनेवाली थी, कठोर होने पर भी कोमल थी, उग्र होने पर भी शान्त थी, सुन्दर शरीरवाली थी और उसकी सन्धियों के जोड़ सुदृढ़ थे, गाम्भीर्यशालिनी होनेपर भी मातुर्यसम्पन्न थी। मित्रमण्डली अपजल यहाँ पर-जो स्वयं खर्वा है वह अखर्व के पराक्रम से युक्त कैसे ? जो स्वयं २२ , शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद खाँ के दमन से सम्बन्ध रखनेवाली बात आरम्भ करना ही चाहती थी कि एक बेतधारी द्वारपाल ने प्रविष्ट होकर, बेत को बगल में दबा कर, सिर झुका कर, हाथ जोड़ कर निवेदन किया, "महाराज, श्रीमान् गौरसिंह प्रभु-चरणों का दर्शन करना चाहते हैं।" यह सुन कर आनन और उत्साह के साथ महाराष्ट्र देश के अधिपति के "अच्छा, लिवा लाओ, लिवा लाओ” कहने पर द्वारपाल ने लौट कर तुरन्त उन्हें प्रष्टि कराया। उन्हें देखते ही गौरसिंह इधर बैठो, इधर बैठो, चिरकाल से दीख पड़े हो, कुशल तो है, तुम्हारे सहयोगी सब कुशली तो हैं ? तुम लोग स्वीकृत महावत को निभाते तो हो न ? क्या कोई नया समाचार है, यों फूल-से बरसा रहे मानो अमृत की लहरों से नहला रहे कोमल वचनों द्वारा महाराज वीर शिवाजी से आहत हो रहे और पूछे जा रहे गौर- सिंह ने तीन बार प्रणाम कर उसी चटाई पर, जिस पर कि मित्रमण्डली बैठी थी, बैठकर हाथ जोड़कर कहा-"भगवन , प्रभुचरणों के अनुग्रह से हम सब लोग सब तरह कुशली हैं, स्वीकृत महाव्रत में कहीं कोई विघ्न-बाधा उपस्थित न हो यही सदा भगवान विश्वनाय से प्रार्थना करते हैं, आजकल निरंकुश, उद्दण्ड, शील और सदावार विहीन म्लेच्छों के दुराचार के सिवा कहने और सुनने योग्य और कौन वृत्तान्त है ?" तदुपरान्त उनका यों वार्तालाप हुआ। वीर शिवाजी कहिये हमारे महाव्रताश्रमों का क्या हाल है और क्या व्यवस्था है ? काली है वह त्रिभुवन को धवलित कैसे कर सकती है ? जो स्वयं कुशासनाश्रय है वह सुशासनाश्रय कैसे हो सकती है ? जो पठन-पाठन आदि के परिश्रम से कोरी है वह नीति में निष्णात कैसे हो सकती है ? जो स्थूलदर्शना है वह सूक्ष्म- दर्शना कैसे ? जो हत्याकाण्ड व्यसनिनी है वह धर्मधुरन्धर कैसे ? जो कठिना है घह कोमला कैसे ? जो उग्रा (कोपना) है यह शान्ता कैसे ? जो सुन्दर संग्रामवाली है वह दृढ़सन्धिप्रस्ताववाली कैसे ? जो गौरवयुक्ता है वह लाघवयुक्ता कैसे ? यो आपाततः विरोध मालूम पड़ता है । पूर्वोक अर्थ करने से विरोध हट जाता है । ऐसे स्थलों में आलङ्कारिक विरोधाभास अलङ्कार मानते हैं । , ? ? ?

द्वितीय निश्वास २३ गौरसिंह-भगवन् , सब ठीक हो गया है, प्रति दो कोस के बीच में सनातन-धर्मरक्षा का महाव्रत लिये हुए मुनिवेषधारी महावीरों के आश्रम हैं। प्रत्येक आश्रम में छप्परों की ओरियो में सैकड़ों तलवारें छिपाकर रख ली हैं, छप्परों में शक्तियाँ छिपाई हैं, कुशों के ढेर के अन्दर बन्दूक छिपाकर रक्खी हैं, खेतों में अनाज के बीज और बाल बीनने, समिधा लाने, इङ्गुद ( हिंगोट या मालकांगनी के बीज ) खोजने, भूर्जपत्र ढूँढने, फूल तोड़ने, तीर्थाटन करने और सत्संग करने के बहाने कोई जटा धारण किये, कोई मूंड मुँडाये, कोई गेरुआ वस्त्र पहनें, कोई मौनी बने, कोई ब्रह्मचारी का स्वांग रचे अनेक सुचतुर गुप्तचर बालक घूमते हैं । बीजापुर से उड़कर यहाँ आ रही मक्खी के अन्दर की बात तक का हमलोग पता लगा लेते हैं, इन दुष्ट यवनों की तो कौन कहे ? धीर शिवाजी-धन्यवाद ! धन्यवाद !! ऐसा क्यों न हो ? आप लोग भारतीय हैं, उनमें भी ऊँचे खानदान में पैदा हुए हैं और में पैदा हुए हैं और यह भारतवर्ष है, अपने देश पर सभी का स्वाभाविक प्रेम होता है। आप लोगों का सनातन धर्म अत्यन्त पवित्र है । उसे ये जालिम समूल उखाड़ रहे हैं। धर्म के लिये महापुरुष लूटे जाते हैं, गिराये जाते हैं, मारे जाते हैं, लेकिन धम नहीं छोड़ते, किन्तु धर्म की रक्षा के लिये सब सुखों को तिलाञ्जलि देकर अर्द्धरात्रि में भो, मूसलाधार वृष्टि में भी, लू की लपटों में भी, महा अरण्यों में भी, पर्वतों की गुफाओं में भी, शेरों के झुण्डों में भी, हाथियों के यूथों में भी और तलवारों की चमचमाहटों में भी निर्भय होकर घूमते हैं । सो आप लोग धन्य हैं, वास्तविक आर्यवंशीय हैं और यथार्थ भारतीय हैं। यदि अपजल खाँ के विषय में कोई विशेष खबर लगी हो तो कहिये। गौरसिंह ने “लगी है, उसका पत्र ही दिखलाता हूँ" कहकर पगड़ी के अन्दर रक्खा हुआ कन्या का अपहरण करनेवाले यवनयुवक के मृतशरीर के वस्त्रों में मिला हुआ पत्र बाहर निकाला। बीजापुर के अधिपति की मुहर देखकर सबके सब यह क्या ? यह कहाँ से आया, कैसे मिला, किससे प्राप्त हुआ ? यों जानने के लिये . .

. २४ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद इच्छुक हुए, सभी को यह जानने की उत्सुकता हुई । गौरसिंह ने वीर शिवाजी की भी-उस पत्र की प्राप्ति का वृत्तान्त सुनने की इच्छा जानकर संक्षेप में सारा हाल कह सुनाया। फिर तो दिखाइये, खोलिये, पढ़िये, कहिये यह क्या है यों वीर शिवाजी के पूछने पर गौरसिंह ने कहा-"महाराज, यह पत्र सर्पाकार अक्षरों से ( अरबी लिपिसे) फारसी भाषा में लिखा हुआ है । इसका यह सारांश है-बीजापुर के अधिपति स्वप्रेषित सेनापति अपजल खाँ को सम्बोधित कर लिखते हैं "वीरवर, महाराष्ट्र के अधिपति शिवाजी के साथ लड़ने के लिए तुमने प्रस्थान किया है, इसलिए तुम्हारी विजय में किसी प्रकार की विघ्नबाधा उपस्थित न हो। यदि युद्ध में शिवाजी पर विजय पालोगे तो मैं समझूगा तुमने पैदल ही शेर को परास्त किया, किन्तु शेर को मारने की अपेक्षा जीवित शेर को वश करना ही अधिक प्रशंसनीय है। सो यदि छलसे जीते शेर को यहां ले आओ, तो वीरपुंगव की उपाधि प्रदान कर साथ तुम्हारी पदवृद्धि करूँगा। गोपीनाथ पण्डित को मैंने तुम्हारे पास भेजा है, वे मेरे अभिप्राय को स्पष्ट कर तुम्हें बतलाएँगे। किसी मतलब से शिवाजी से भी भेंट करेंगे।" यह सुनते ही वीर शिवाजी के नेत्र लाल रेशमी जाल में फंसी हुई मछली से हो गये और मुखमण्डल नवोदित (प्रातःकालीन) सूर्य- बिम्ब के सदृश लाल हो उठा और होंठने धैर्य का त्याग कर दिया ( ओठ फड़कने लगा)। तदनन्तर वीर शिवाजी ने दाहिने करकमल से मूंछों पर ताव देते हुए आकाश की ओर दृष्टि कर । "अरे बीजापुर के कलङ्क, शिवाजी जीवित रह कर स्वयं ही तुम्हारे राज्य पर आक्रमण कर वीरपुङ्गवो- पाधिके साथ तुम्हारी बड़ी पदवृद्धि ( तरक्की ) स्वीकार करेगा, काल के खिलौने इन दुष्ट कातरों को क्यों भेजते हो ?" यह वाक्य दो तीन बार दुहराया और गौरसिंह से पूछा कि गोपीनाथ पण्डित का कुछ हाल- समाचार जानते हो? गौरसिंह कुछ कहना ही चाहते थे, इतने में द्वारपाल ने आकर द्वितीय निश्वास तीन बार महाराज की विजय हो कह कर, हाथ जोड़कर, सिर झुका कर, कहा-"महाराज, किले के फाटक पर कोई गोपीनाथ नाम के पण्डित महाराज के दर्शनों की इच्छा से खड़े हैं। हमलोगों के बार बार "यह महाराज के दर्शनों का समय नहीं है, फिर कभी पधारिए" कहने पर भी कुछ अत्यावश्यक कार्य बतलाते हैं। प्रभुचरणों की जैसी आज्ञा हो, किया जाय। यह जानकर वह गोपीनाय यह है, वह गोपीनाथ यह है, यों दो तीन बार तर्क और उत्साह के साथ सबके कहने पर वीर शिवाजी ने अपने बालसखा माल्यश्रीक को सम्बोधित कर कहा, "जाइए, किले के अन्दर ही महावीरजी के मन्दिर में उन्हें रहने के लिए स्थान दीजिये, भोजन, पलंग आदि सुखद सामग्रियों से उनका सत्कार कीजिये, फिर मैं भी उनसे भेंट करूँगा।" माल्यश्रीक के “अच्छी बात है" कह कर चले जाने पर गौरसिंह ने धीरे से शिवाजी के कान के निकट कहा-"महाराज यदि आज्ञा हो तो आज ही किसी प्रकार अफजल खाँ से भेंट कर उसका सारा अध्यवसाय (इरादा ) जान कर महाराज के चरणों में निवेदन करूँ। इस समय मुझमें न सहिष्णुता है और न शान्ति ही है, कारण कि जब मैं संन्यासी का वेष धारण कर आ रहा था तब मुझे दो मुसलमान सिपाहियों की बातचीत से मालूम हुआ है कि कल ही ये लड़ना चाहते हैं।" तदनन्तर वीर शिवाजी ने “वीरवर, तुम दक्ष हो, सब कुछ कर लोगे, मैं तुम्हारी चातुरी से अवगत हूँ, इसलिए अपने इच्छानुसार जाओ, मैं तुम्हारे उत्साह में बाधा नहीं डालता, तुम नीतिमार्गों को जानते हो, लेकिन ये शत्रु बड़े क्रूर, नीचतम कपटाचरण में पटु हैं, इनके साथ बड़ी सावधानी से वर्ताव करना चाहिये” यह कह कर गौरसिंह को बिदा किया। गौरसिंह तीन बार प्रणाम कर, उठ कर, लोट कर, बाहर निकल कर, झटपट उसी नोम के तले के चौतरे के पास आकर अपने साथी बालक को इशारे से बुला कर पहले से निश्चित अपने किसी एक भवन में प्रविष्ट , शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद सुगन्धित करते एवं होकर, अपने और कुमार के बालों पर कंघी फेर कर, गीले अंगौछे से मुँह पोंछ कर, भाल पर सिन्दूर की बिन्दी लगा कर, पगड़ी हटा कर, सुई से सिली सोने के तार के फूल, बेल-बूटे आदि के चित्रों से युक्त टोपी सिर पर पहन कर, बदन पर हरा रेशमीअंगरखा धारण कर, लाल रेशमी पायजामा (पैरों की ओर से) पहन कर, दिल्ली के बने बहुमूल्य जूते पहन कर, छोटे से एक तानपूरे को साथ ले जाने के लिए साथी बालक के हाथ दे कर और हाथ में हाथी के दाँत की मूठवाली गुप्ती छड़ी लेकर इत्र की महक से दिगन्तों को हुए हाथ में लिए रुमाल से बार बार मुँह पोंछते हुए गायक के वेष से अपजल खाँ के शिबिर की ओर रवाना हुए। जल्दी जल्दी कदम बढ़ा रहे वे दोनों सैकड़ों खेमों से शरत् ऋतु के मेघमण्डल-से प्रतीत हो रहे, दीपमालिकाओं से खूब जगमगा रहे अपजल खाँ के शिविर को दूर से देखते हुए बात की बात में ज्योंही पास पहुँचे, तो लाल कमल की-सी कान्तिवाले वस्त्र का टुकड़ा सिर पर लपेटे, कमर तक लम्बी खूब काली अंगरखी बाँधे, चितकबरी लुंगी पहने, लाल लाल मूंछ दाढ़ी वाले, बीजापुर के अधिपति के नाम से अङ्कित गोल पीतल को चपरास छाती की बाँई ओर डाले किसी आदमी ने, जो कन्धे पर बन्दूक रक्खे इधर उधर गश्त लगा रहा था, उन्हें टोक कर उर्दू में कहा-"यह कौन है”। उसके बाद गौरसिंह ने भी बड़ी नर्मी से कहा--"मैं गायक हूँ, श्रीमान् सेनापतिजी से मिलना चाहता हूँ।" तदनन्तर द्वारपाल के “जाइए, और भी बहुत से गायक और वादनकलाकोविद अभी अभी गये हैं" यों कहने पर "आपके मुँह में घी चीनी" यो आशीर्वाद देकर वे शिविर में प्रविष्ट हुए। वहाँ उन्होंने देखा कि कहीं खटिया और पलंगों पर बैठकर गड़गड़ ध्वनि के साथ तम्बाकू का धुआँ खींच कर लोग मुँह से काले सो की नाई काली साँस छोड़ रहे थे, मानो अपने हृदय की कालिमा प्रकट कर रहे थे, मानो अपने पूर्वजों द्वारा उपार्जित स्वर्गादि पुण्य लोकों को फूंक मार कर जला रहे थे, द्वितीय निश्वास २७ मानो मरने के बाद भी मुअस्सर न होनेवाला मुखका अग्निसंयोग जीवनास्था में ही कर रहे थे, अधिकारारूढ़ होने से घमंड में चूर थे, कहीं पर रसोइये हादी हल्दी, लहसुन-लहसुन, मरिव भारच, खटाई. खटाई, सौंफ-सौंफ, अदरख-अदरख, हींग-हींग, राब-राब, मछली-मछली, मुर्गी के अण्ड-मुर्गी के अण्डे, मांस-मांस के होहल्ले से बच्चों की नींद हराम कर रहे थे, उन्होंने कुप्पा, कुप्पी, करवा (गड़ी), टोकरी, चटाई, कुरछुल और शाक के डण्ठल सामने रख छोड़े थे, दुर्गन्धवाले मांसखण्डों को लोहे की सीकों में पिरोकर पका रहे थे, गरम गरम गीला भात परातों में पसार रहे थे, हींग से बघारी हुई कढी में इमला का रस मिला रहे थे, पीसी हुई चटनी में नीबू का रस निचोड़ रहे थे, बीच बीच में आ रहे मुगों को पक्षों की मार से हता रहे थे, कलई किये तांबे के बर्तनों में कांजी परोस रहे थे, कहीं पर तिरछी मंवारी हुई जुल्फों वाले यान युवक, जिन के नेत्र नशे से अस्थिर और लाल थे, जवानी उभर चली थी, मानो सौन्दर्य के गर्व के भार से चाल मन्द थी, अङ्गच्छवि वस्त्रों से तिरोहित थी, जो निरन्तर गिरे हुए कामबाणरूपी पुष्पों से अलं. कृत थे, परस्पर गले में बाँह डालकर घूम रहे थे। भाँ त भाँति के इत्रों से सुग •धत होते हुए भी वे चिरकाल से स्नान न करने के कारण महा- मैले अत्यधिक पसीने की बदबू से अपनी अस्पृश्यता को व्यक्त कर रहे थे। कहीं पर सैनिक लोग कह रहे थे "ओह महाराष्ट्र देश अति दुर्गम है, ओह मरहट्ठों को नीचा दिखाना हँसी ठट्ठा नहीं है, बापरे बाप वीर शिगजी की वीरता अद्भुत है, इनके सेनापति बड़े निडर हैं, इनके घोों की तेजी विस्मय में डालने वाली है। आह क्या कहें, वीर शिवाजी की तलवार की चमकदमक देखकर ही हमारे छक्के छूट जाते हैं, समर भूमि में टिकना हमारे लिए मुश्किल हो जाता है। कौन दो सिर वाला होगा जो शिवाजी से जूझने जायगा, कौन दो पीठ वाला होगा जो उनके सैनिकों के साथ भी छलछन्द की बात चलायेगा ? सचमुच हम बलान हैं, हमारी सेना भी बहुत बड़ी है, फिर भी न मालूम क्यों हृदय काँपता-सा है, क्षुब्ध-सा होता है। 'यवनों की हार होगी, अपजल , शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद खाँ मारा जायगा' यों न मालूम कौन कान में धीरे से कह-सा रहा है, सामने लिख-सा रहा है, अन्तःकरण में दृढ़ संस्कार डाल-सा रहा है। अरे ऐसा कभी न हो, हे भगवन रक्षा कीजिये, हे जगदीश्वर बचाइये ! अथ ग ऐसा होना भी कोई बड़ा असंभव नहीं है, कारण कि सेनापति- पद का मखौल करनेवाला यह अपजल खाँ यद्यपि मैं शिवाजी से लहूंगा, उसे मारूँगा अथवा कैद करूँगा यों बीजापुर के नरेश की सभा में लम्बी डींग हांक आया है और शिवाजी के पराक्रम को भी अच्छी तरह जानता है तथापि आज नाच है तो आज गाना है, आज शृङ्गार-प्रधान स्त्री-नृत्य है तो आज मदिरा है, आज वेश्या है तो आज खीवेषधारी नर्तक है, आज सितारवादन है इस तरह स्वच्छन्द उच्छृङ्खल असदाचरणों से दिन बिता रहा है । इसे कभी यह भी विचार नहीं होता कि कहीं शत्रुओं द्वारा प्रेषित कोई वेश्या ही मुझे आसव के साथ विष पिला दे, कोई नट ही पान के साथ विष दे दे, कोई गायक ही वीणा के साथ खड्ग लाकर मेरा काम तमाम कर दे ! उसका विनाश अवश्यम्भावी है, उसके पतन में कोई सन्देह नहीं है और पशुओं की भाँति मरण भी ध्रुव है। इस लिए हम उसके साथ अपना बहुमूल्य जीवन नहीं गँवाएँगे।" अन्य लोग कान के पास मुँह ले जाकर उनको यों उत्तर दे रहे थे- “ऐं ऐसा मत कहो, कल ही हम लोगों की युद्धक्रीड़ा आरंभ होगी। सुनते हैं सन्धि की बातचीत के बहाने शिवाजी एक ओर बुलाए जायँगे ज्यों ही वह अपनी सेना छोड़ कर अकेले हमारे स्वामी के साथ वार्तालाप करने के लिए एकान्त स्थान में जायंगे, त्यों ही हम लोग जैसे बाज पक्षियों के झुण्ड पर झपटता है वैसे ही मरहट्ठों की सेना पर मारकाट मचाते हुए एकबारगी टूट पड़ेंगे, एक क्षण में वसन्त (पतझड़) ऋतु की हवा से गिरे सूखे पत्तों की नाई उसे भगा डालेंगे। इधर छल से हमारे स्वामी के अनुचर शिवाजी को रस्सों से बाँध कर, पिंजड़े में बन्द कर जीते जी अपने आयत्त करेंगे। किन्तु यह विषय अति गोपनीय है, किसी के कान में न पड़े।" उनकी ये बातें सुनकर "आप लोग धन्य हैं, जिनके अति गोपीनय - द्वितीय निश्वास २९ तुरन्त ही . विषय भी इस प्रकार गलियों में फैलाये जाते हैं, मरहटे तो पहले सिरे के धूर्त हैं, इन पर आप लोगों की धूर्तता सफल न होगी” यो मन ही मन कहते हुए अपनी प्रभा से सब पहरेदारों को अप्रतिभ कर अपनी सुंदरता से सबके मनको अपनी ओर आकृष्ट करते हुए तानरंग प्रधान खेमे के दरवाजे पर पहुँच गये। वहाँ पर तैनात पहरेदार को देखा और उससे कहा-"मैं पूने का रहनेवाला गायक हूँ, श्रीमान् 'सेनापतिजी को गान-रसरूपी रसायनों से आह्लादित करना चाहता हूँ।" उसका भाव समझ कर उसने भौंहों के इशारे से एक सन्देशवाहक को सूचित किया । उसने भीतर जाकर क्षण भर में फिर वापस आकर गायक से पूछा, आपका क्या नाम है ? पहले भी कभी आये हैं या नहीं ? न्होंने कहा मेरा नाम तानरंग है, शायद कभी मेरा नाम आपके कानों में पड़ा हो । मुझ पहले कभी यहाँ उपस्थित होने का अवसर नहीं मिला आज यदि भाग्य ने साथ दिया तो श्रीमान के दर्शन करूँगा । वह अच्छा कह कर भीतर गया और क्षण भर में बाहर निकल कर इस विलक्षण गायक को साथ ले गया। तानरंग ने, जिनके पीछे तानपूरा हाथ में लिए वही बालक चल रहा था, धीरे धीरे प्रविष्ट होकर पहली, दूसरी और तीसरी ड्योढी पार कर देखा कि कोई मृदंग से स्वर साध रहे हैं तो कोई सितार का गिलाफ उतार कर और उसके दण्ड को पोंछकर मिजराव पहन रहे हैं, कोई यह अविचल स्वर है, इसीके साथ अन्य बाजों का मिलान करो यों मुरली-ध्वनि को सब बाजे ठीक बज रहे हैं या नहीं, इस विषय में प्रमाण बना रहे हैं, जो कोई वेषभूषा से सुसज्जित हो पैरों पर पायजेब (पहन रहे हैं, कोई कन्धे पर लटक रही झोली से करतार निकाल रहे हैं, तो कोई कान पर दाहिना हाथ रख कर, आँखें मींच, नाक सिकोड़, दोनों घुटनों के बल जमीन पर बैठकर, बाँए हाथ को फैलाकर वीणा के खर के साथ अपने सूक्ष्म कलगान का मिलान कर रहे हैं और सामने अपजल खाँ को देखा, वह पीछे और अगल बगल बैठे हुए लोगों से, जिनमें कोई पानदान लिए थे, कोई पीकदान पकड़े थे, कोई निरन्तर ३० शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद चवर डुला रहे थे और कुछ चापलूसी में ही पारंगत हाथ जोड़े मुँह ताक रहे थे, परिवृत था। उसके सिर पर रत्नजटित टोपी थी, बदन पर सोने के तारों से काढ़े विचित्र फूल, बेल-बूटों वाला चपकन था, एक विशाल मसनद को गोद में रखकर उसके ऊपर दोनों बाहुओं का भार देकर चाँदी के पलंग के ऊपर प्रचुर फेन से फेनिल समुद्र की सतह की शोभा को मात कर रहे तोषक पर वह बैठा था। तानरंग की चमक-दमक से सबके मन्त्रमुग्ध-से हो “आइये, आइये, बैठिये” कहने पर तानरंग ने आदरपूर्वक दाहिने हाथ से सत्कार करते ( सलाम करते ) हुए निर्दिष्ट आसन अलंकृत किया। अन्य गायकों के गर्व, ईर्ष्या, झुंझलाहट, निन्दा के साथ आँखें फाड़ कर और सिर हिला कर तानरंग को देखने पर अपजल खाँ के साथ उनका इस तरह वार्तालाप हुआ। अपजल खाँ-आप किस देश के निवासी हैं ? तानरंग-श्रीमान् , मैं राजपूताने का हूँ। अपजल खाँ-ओह, आप राजपूताने के हैं ? तानरंग-जी हाँ। अपजल-यहाँ महाराष्ट्र देश में कैसें आना हुआ ? तानरंग-सेनापति जी, मुझे देशाटन का शौक है, मैं देश-देशान्तर में पर्यटन करता रहता हूँ। अपजल-अच्छा, यह बात है, तो क्या आप अक्सर घूमते रहते हैं ? तानरंग-जी, सेनापति जी, नूतन नूतन देश देखने, नवीन नवीन भाषाएँ जानने और अभिनव अभिनव गायन-शैलियों का अनुशीलन करने का हमें बड़ा शौक है। अपजल खाँ-ओह तब तो आप बहुदर्शी और बहुश्रुत हैं। क्या आप बंगाल गये हैं ? सुनते हैं वह देश बड़ा अद्भुत है। तानरंग-सेनापति जी, तीन वर्ष पूर्व काशी में गंगास्नान कर, उज्जैन देशी क्षत्रियों के वंश से विभूषित भोजपुर देश का अवलोकन कर, द्वितीय निश्वास . गङ्गा और गण्डकी के तट पर विराजमान हरिहरनाथ को प्रणाम कर, बिलासी लोगों से सुशोभित पटना शहर को पार कर, सीताकुण्ड, विक्रमचण्डिका आदि पीठों से सुपूजित, विक्रमादित्य की कीर्ति के परिचायक किले के भग्नावशेषों से सुशोभित, गङ्गाजी की लहरों से प्रक्षालितप्रान्त मुंगेर का निरीक्षण कर, कर्ण-दुर्ग स्थानरूपी कर्ण- कीर्ति महामुद्रा से अङ्कित-से अङ्गदेश में तीन दिन निवास कर, विपुल वैभवशाली बर्दवान नगर का भली भांति अवलोकन कर तथा समुचित ( यथायोग्य ) सामग्रियों से तारकेश्वर की आराधना कर उससे भी पूर्ववर्ती बंगाल में और पूर्वी बंगाल में भी मैंने चिरकाल तक पर्यटन किया है। अपजल खाँ-क्या क्या कहा ? क्या पूर्वी बंगाल में भी आपने पर्यटन किया है ? तान०-जी, श्रीमन् इस जन ने पूर्वी बंगाल को भी खूब अच्छी तरह देखा है। जहाँ किनारों पर उगी हुई कमल पंक्ति को जलराशि के वेग से मसलती हुई जलरूप में परिणत हुई पद्मा-सी (कमला-सी) पद्मा नदी बहती है, जहाँ ब्रह्मपुत्र ( एक तरह के विष ) के तुल्य शत्रुओं की सेना के विनाश में दक्ष ब्रह्मपुत्र नाम का महानद भारतवर्ष से ब्रह्मदेश (वर्मा ) को पृथक् करता हुआ भूमिभाग को सींचता है, जहाँ जरा जरा खटास लिये मीठे रस से भरी हुई, धधकते हुए अंगारों के-फूंक मार कर जिनकी राख उड़ा दी गई हो-रंग को मात करने- वाली जगविख्यात नारङ्गियाँ पैदा होती हैं, जहाँ के नीबू , आम, नारियल और खजूरों की महिमा बार बार सभी देशों के रसज्ञों के कानों में पड़ती है, जहाँ पीसे हुए अंजन से लिपेपुते से, स्याही में डूबे-से, मूर्तिमान् अन्धकार ऐसे काले धीवर बालक (मलाहों के लड़के) भयङ्कर हजारों भँवरों से भरी नदियों में ही हो' ध्वनि के साथ डांड़े खेते, पतवार चलाते, बंसी डालते, जाल में फंसी मर रहीं मछलियों का छटपटाना देखकर फूले न समाते हुए कुम्हड़े की फाँक के आकार की छोटी नाव से अथाह महाप्रवाहों में निर्भय खेलते हैं। , ताड़, । ३२ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद अपजल खाँ-( स्वयं हँसते और हँस रहे औरों पर दृष्टि डालते) सचमुच आप धन्य हैं, थोडी ही अवस्था में इस तरह विदेश-भ्रमण द्वारा चातुरी प्राप्त कर चुके हैं। तान-यदि आप ऐसे मेरी सराहना करें तो सचमुच मेरा अहोभाग्य है। अपजल खाँ ( क्षण भर रुक कर ) आप मूर्च्छनाप्रधान गाना गाते हैं या तानप्रधान ? तान०-मूछेनाप्रधान भी और तानप्रधान भी। अपजल-अच्छा, कोई राग अलापिये। तान०-( कुछ सोच कर ) यदि आज्ञा हो तो एक राग माला नामक गीत सुनाऊँ, जिसमें गान के प्रत्येक भाग में नया ही राग रहेगा, एक ही ध्रुव ( स्थायी ) से सबका मेल होगा, उन सभी रागों के नाम भी उसी में मिलेंगे। अपजल-अच्छा ! क्या ऐसा है ? ऐसा गाना तो प्रायः नहीं सुनाई देता, अच्छा तो गाइए । तदनन्तर तानपूरे के स्वरों को मिला कर, बायाँ घुटना टेक कर, तानपूरे की तुम्बी गोद में रख कर, दाहिने पैर के उठे घुटने पर दाहिने हाथ की कोहनी रख कर, उसी हाथ की तर्जनी उँगली से तानपूरे को बजाते हुए तानरंग ने अपने कण्ठ से भी तीन ग्रामों (षड्ज, मध्यम और गांधार ) और सात स्वरों (निषाद आदि) को अलापा। केवल उसी के श्रवण से सबके मुग्ध होने पर यह रागमाला जमीन पर नाम का गाना गाया। हे सखि, नन्दनन्दन आ रहे हैं। मुरली की मन्दमन्द सुमधुर ध्वनि से खूब आनन्द दे रहे हैं । वे देव पापियों के लिये भयङ्कर रूप हैं, सन्तों को सुख देनेवाले हैं, उन्होंने सुन्दर मालती-माला पहनी है, इन्द्र आदि श्रेष्ठ देवता भी उनकी सेवा के लिए लालायित रहते हैं, वे कामदेव के समान सुन्दर हैं, मृग अपने नयनों से आदरपूर्वक उनका दर्शन कर रहे हैं, उनके वस्त्र बिजली की-सी चञ्चल चमचमाहटवाले हैं, वे चित्त द्वितीय निश्वास ३३ को आकृष्ट करनेवाला गाना गा रहे हैं, उनका हृदय श्रीवत्स नाम के चिह्न से सुशोभित है, वे लक्ष्मी को अपनानेवाले, सम्पत्ति देनेवाले, लक्ष्मी के स्वामी, सम्पूर्ण शोभाओं से सम्पन्न, श्रीपति, श्री को मोहित करवाले और वेदवाणी के आविष्कर्ता हैं। श्रीशङ्कर जी सदा उनका ध्यान करते हैं, वे मोरमुकुटधारी हिरण्यकशिपु का नाश करनेवाले, बलि का विध्वंस करनेवाले और रावण रूपी कीड़े के विनाशक हैं। इतना ही सुन कर सब सभासद मारे प्रसन्नता के लट्टू हो गये और अपजल खाँ ने तानरंग को शाबाशी के साथ सोने का कड़ा दिया; तानरंग ने भी प्रसन्नता के साथ तानपूरे को जमीन पर रखकर अपजल खाँ की गुण-ग्राहकता की प्रशंसा की। उसके बाद अपजल खाँ क्रमशः मदिरा के नशे में चूर होता हुआ बोला-कहिये, इस प्रान्त में आप के सरीखे गुणी लोगों के गुण-ग्राहक कौन हैं ? अथवा कौन कविता या संगीत का रहस्य जानते हैं ? तानरंग ने कहा वीर शिवाजी के सिवा और कौन है ? वही राज- नीति में निष्णात हैं, वही अश्वारोहण-विद्या के सागर हैं, वही तलवार चलाने में दक्ष हैं, वही मल्लविद्या के मर्मज्ञ हैं, वही पण्डितमण्डली का सत्कार करनेवाले हैं, वही बाणविद्या के समुद्र हैं, वही धीरों के अग्रगण्य हैं, वही वीरों के समुदाय में सर्वश्रेष्ठ हैं, वही पुरुषों के पौरुष की परीक्षा लेनेवाले हैं, वही दीन-दुखियों के दुःखरूपी वन के लिये वनाग्निरूप हैं, वही स्वधर्म की रक्षा में उत्साह रखते हैं और वही मेरे ऐसे गुणियों के गुणों के कदरदान हैं। तदुपरान्त अपजल खाँ के "तो क्या केवल शिवाजी ही इस प्रकार के गुणगणों से मण्डित हैं और इस तरह के वीर शिरोमणि हैं ?” यो आश्चर्य, भय, व्यङ्गय और रोमाञ्च के साथ कहने पर कुछ सोच कर-सा गौरसिंह ने नीतिज्ञतापुरस्सर फिर कहा- "भगवन् ! राजा के एक साधारण कर्मचारी के बेटे वीर शिवाजी यदि स्वयं ऐसे प्रतापवान् न होते तो स्वर्णदेव सरीखा साथी कैसे पाते ? उसके द्वारा सारे कल्याण प्रदेश और कल्याण दुर्ग को कैसे अपने हस्तगत ३४ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद करते ? और तोरण दुर्ग को अपना भोग्य कैसे बनाते ? कैसे तोरण दुर्ग से दक्षिण पूर्व की ओर पर्वत के शिखर पर देवेन्द्र प्रसाद के एक अंश ऐसे शत्रुवर्ग को भय में डालनेवाले, डमरू की डम डम ध्वनि से शिवजी को सन्तुष्ट करनेवाले रायगढ़ नाम के महादुर्ग का निर्माण करते ? प्रतापदुर्ग को, जो सोने की दीवारों पर जड़े हुए हीरे आदि महारत्नों की किरण राशियों से ताने जा रहे बड़े भारी मण्डप ( चंदवे ) के विस्तार से सुशोभित तेज से शत्रुवर्ग को सन्ताप पहुँचाता है, अनेक चन्द्रचुम्बी सुन्दर शिखरों से विभूपित है, बन्दूकों के आघात से चिह्नित प्रचण्ड भुजदण्डवाले हजारों प्रहरी जिसकी बराबर परिक्रमा करते रहते हैं, कैसे रचते ? "ये वीर शिवाजी आ गये” यों भ्रान्तिवश भी सम्भावना कर इनके विरोधियों में कोई मूछित होकर गिर पड़ते हैं, तो कोई अस्त्र- शस्त्रों को जहाँ के तहाँ छोड़कर भाग खड़े होते हैं, किन्हीं का पेट मारे महाभय के ऐसा कृश हो जाता है कि बदन पर वस्त्र टिकते ही नहीं, अतः नंगे हो पड़ते हैं और कुछ का तो मुँह सूख कर काँटा हो जाता है, वे दाँतो तले तिनका दबाकर बार बार प्रणाम पर प्रणाम करते हुए गिड़गिड़ा कर जीवन-भिक्षा माँगते हैं। जब यवनसेनापति उनका महाप्रताप जान कर कुछ भयभीत-सा, उनके शत्रओं का तिरस्कार सुन कर कुछ क्रुद्ध-सा हो दाहिने हाथ के अंगूठे और तर्जनी से पूँछ के अगले भाग को सुहलाने लगा ( मूंछों पर ताव देने लगा) तो तानरंग ने पुनः निवेदन किया-. "लेकिन आज सिंह के साथ शिवाजी का सामना हुआ है, सो मैं तो समझता हूँ कि यह उनके प्रतापरूपी सूर्य की अस्तमन वेला है।" यह सुनकर प्रसन्न-से हुए सेनापति ने गरदन हिलाकर कहा- "अच्छा, इस संग्राम में लोग किसकी विजय की संभावना करते हैं ?" उसने कहा-"श्रीमन् , यदि साक्षात् शिवजी ही शिवाजी की सहायता न करें, तो बीजापुर की ही विजय निश्चित है। तदनन्तर हँस कर वह बोला, “भला आकाशपुष्प-सा, शश (खर- गोश ) के सींग-सा, कछुई का दूध-सा, साँप के कान-सा, मेढ़क की द्वितीय निश्वास ३५ जीभ-सा, वन्ध्या-पुत्र-सा शिव भी कोई वस्तु है, जो उसकी रक्षा करेगा। देखना कल ही रस्सों से बाँध कर थप्पड़ पर थप्पड़ मार रहे हम लोग उसे बीजापुर ले जायेंगे।" तानरंग ने यह वाक्य बड़े कष्ट के साथ सुना और कहा-"भगवन् , ऐसा होना कोई असंभव नहीं है।" फिर तो मारे अभिमान के अपने साथियों को सम्बोधित कर उसने फिर आदेश दिया -"ऐ सैनिको, कल सूर्योदय से पहले ही आप लोग पाँच हजार घुड़सवारों और दस हजार पैदलों को सुसज्जित कर युद्ध के लिए तयार रहो। मैंने गोपीनाथ पण्डित द्वारा नीच शिवाजी को बुला भेजा है, सो यदि वह विश्वास कर आ जाय, तब तो बाँध कर जीवित ही ले जायँगे, नहीं तो किले के में मिला डालेंगे। यद्यपि इस तरह खुल्लम-खुल्ला कहना राजनीति के विरुद्ध है, लेकिन मेरा आवेश ( जोश ) विवेक की पर्वाह नहीं करता।" उक्त आदेश सुन कर सहयोगियों के जो वाणियों की मूसलाधार वृष्टियों से स्नान कराने पर और यह गोपनीय वृत्तान्त क्यों खुले आम कहा जाता है यों कुछ नाराज-से होने पर रसोई- दारने प्रविष्ट होकर कहा--"श्रीमन् , भोजन वेला बीत रही है।" यह सुनकर सेनापति व्यङ्ग और विस्मय के साथ विचित्र ढंग से दाढ़ी हिलाकर और मसनद पर हाथ पटक कर बोली "ओ क्या ऐसा है !" और झटपट उठ कर, "फिर आइएगा, यो तानरंग को बिदा कर भीतर चला गया। तानरंग भी जिस मार्ग से प्रविष्ट हुआ था, उसी मार्ग से साथ इसे धूल आज्ञा, जो आज्ञा, यो मानों लौट आया। इधर 'प्रताप दुर्ग' में गोपीनाथ पण्डित भोजनभाजन से निवृत्त होकर जब एक चाँदी के पलंग पर बैठे बैठे कुछ ऊँघ-से रहे थे, वीर शिवाजी धीरे से प्रविष्ट होकर प्रणाम कर बैठे और बोले- "अहा ! हमारा भाग्य अतिसराहनीय है, जिनके घर को आप ऐसे भूमिदेव अपनी चरणरज से पवित्र करते हैं। इसके बाद उन दोनों में यों वार्तालाप हुआ- ३६ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद गोपीनाथ-इसमें क्या सन्देह ? आपसचमुच भाग्यवान हैं। लेकिन इस समय मैं पण्डित या कवि के रूप में नहीं आया हूँ, अपितु यवन- राज का दूत बनकर भाया हूँ, उसे सुनने की कृपा कीजिये। शिवाजी--शिव ! शिव !! यह न कहिये, जिन आप लोगों के चरण से अङ्कित भगवान् विष्णु का भी वक्षःस्थल ऐश्वर्य की मुद्रा से मुद्रित हुआ-सा सुशोभित होता है, उन ब्राह्मण-कुल-कमल दिवाकरों को यवनों की किङ्करता ( चाकरी) रूप कलङ्क कीचड़ शोभा नहीं देता, जिसे सुनकर भी मेरे कान फूट-से रहे हैं। यह दूसरी बात है कि कुलीन पुरुष निरभिमान होते हैं, इसलिए कोई सन्दश आप लाये हों, तो इस जन को, जो श्रीमानों के चरण-कमलों का भ्रमर है, आज्ञा दीजिये। गोपीनाथ--वीरवर, यह कलिकाल है, यह भारतभूमि यवनों से आक्रान्त है, इसलिये हम में वह ओज नहीं रहा जैसा आप वर्णन कर रहे हैं । इस समय वीजापुर के नरेश द्वारा प्रदत्त जीविका (वेतन ) से अपना निर्वाह करता हूँ, अतः उसी की आज्ञा का पालन करता हूँ। इसलिए आप उसका आदेश सुनिये। वीर शिवाजी-पूज्य, ध्यान से गोपीनाथ-विजयपुराधिपति कहते हैं--"वीर, हमारे साथ युद्ध ठानने की नूतन चचलता का त्याग करो, तुम्हारी अपेक्षा हम बहुत अधिक बलवान हैं, हमारा खजाना बहुत बड़ा है, सेना बड़ी विशाल है, बहुत किले हैं और बहुत-से वीर हैं। इसलिए यदि अपना भला चाहो, तो सारी चपलता को तिलाञ्जलि देकर, अस्त्र-शस्त्र का सर्वथा परित्याग मेरी अधीनता स्वीकार कर मेरी सभा में आओ। मुझसे कोई बड़ा ओहदा पा कर चिरकाल तक जीवित रहोगे, नहीं तो दुर्गति के साथ मारे जाओगे, तुम्हारा केवल वृत्तान्त ही शेष रह जायगा। सो केवल तुम्हारे ऊपर दया से ही सन्देश भेज रहा हूँ, इसे स्वीकार करो। वृद्धा माता की चादी ऐसी सफेद आँख की बरौनियों को आसुओं की झड़ी में मत गिराओ।" वीर शिवाजी-भगवन् , कोई यवनराज भले ही ऐसा कहे, किन्तु सुनता हूँ। कर, द्वितीय निश्वास । क्या आप भी मुझे अनुमति देते हैं कि जो हमारी इष्टदेव-मूर्तियों को तोड़ कर, मन्दिरों को मटियामेट कर, तीर्थ स्थानों को भीलों की बस्ती बना कर, पुराणों को पीस कर, वेदग्रन्थों को फाड़ कर हिन्दुओं को (आर्यवंशजों को) जबरन मुसलमान बना रहे हैं, उन्हीं के चरणों में अजलि बाँध कर मैं उनका चेरा बनूं ? यदि मैं ऐसा करूँ तो मुझ कुल- कलङ्क कायर को धिक्कार है, जो अपने प्राणों के मोह से सनातन धर्म के शत्रुओं की चाकरो बजावे। यदि मैं संग्राम में मर जाऊँ, मारा जाऊँ, घायल किया जाऊँ तो मेरा अहोभाग्य है, मेरे माता-पिता धन्य हैं। कहिए आप ऐसे विद्वानों की इस विषय में क्या सम्मति है ? गोपीनाथ-(विचार कर ) राजन्, आप धर्म का रहस्य जानते हैं, इसलिए मैं अपनी कोई भी सम्मति नहीं दर्शाना चाहता। आपकी बड़ी प्रतिज्ञा है, बड़ा भारी उद्देश्य है, इससे मुझे अत्यन्त प्रसन्नता होती है । भगवान् आपकी सहायता करें। वीर शिवाजी--कृपासागर, भगवान् प्रायः स्वयं प्रकट होकर सहायता नहीं करते, किन्तु आपके सरीखे महाशयों के द्वारा ही करते हैं । इसलिए मेरी एक सहायता करने का वादा कीजिये। गोपीनाथ--राजन् कहिये, मैं क्या करूँ ? लेकिन जैसे मुझे पाप न लगे वैसे ही मैं करूँगा। वीर शिवाजी-शिव! शिव !! शिव !!! इसमें पाप की कौन बात है । बस, कल इस बगीचे के छोर पर तने खेमे में यवन-सेनापति अपजल खां को ले आइए जिस तरह कि अकेला मैं अकेले उसके साथ मिलकर कुछ वार्तालाप कर सकूँ। गोपीनाथ-यह हो सकता है । तदुपरान्त गोपीनाथ के साथ वीर शिवाजी की अनेक बातें हुईं, जिनसे शिवाजी की उदारहृदयता, धार्मिकता और शूरता जान कर गोपीनाथ को अत्यन्त सन्तोष हुआ। इसके बाद ज्योंही गोपीनाथ शिवाजी को आशीर्वाद देकर चलने लगे त्योंही सहचर कुमार के साथ तानरंग आ पहुँचे। गोपीनाथ उन्हें ३८ शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद अनदेखा कर उसी आधी रात के समय किले से उतरे। गायकवेषधारी गारसिंह वीर शिवाजी के साथ खूब बातें कर सेना की व्यूह-रचना के विषय में सलाह कर उनकी आज्ञा से अपने निवास स्थान को गये। वीर शिवाजी भी अन्य सेनापतियों को यथायोग्य आदेश देकर अपने शयनागार में प्रवेश कर तीन घण्टे नींद का थोड़ा आनन्द लेकर थोड़ी रात रहते ही जाग गये। वीर शिवाजी की सेना संकेत के अनुसार पहले से ही इधर उधर किले की चहारदीवारी के अन्दर, घनी झाड़ियों में, ऊँच नीच (विषम) भूभाग की ओट में शस्त्रास्त्र से लैस होकर खड़ी राह देख रही थी। बहुतसे घुड़सवार यवनों के खेमों का चक्कर लगा लौट आकर समय की प्रतीक्षा कर रहे थे। इधर सूर्य की आभा से भूतल में अरुणिमा फैलने पर यवनों ने भी सेना सुसजित की। "हमारी बहुत बड़ी संख्या है, अतः हम लोग आज शिवाजी पर अवश्य विजय पाएँगे; परन्तु फिर भी न मालूम क्यों हृदय-काँपता-सा है, ओह ! उसका प्रताप विलक्षण है, वायु के बहने पर भी, पक्षी के उड़ने पर भी, पत्तों की खड़खड़ाहट होने पर भी 'वही आ गया' ऐसी हम लोगों को आशङ्का होती है। ओहो यह विचित्र वीर है, किले की चहार दीवारी लाँघ कर, अनेक पहरेदारों को अनेक पहरेदारों को तृणवत् गिन कर, लोहे के हजारों व्योड़े और जंजीरों से जकड़े हुए हाथी के मस्तक के आघात को भी सह सकनेवाले दरवाजों में घुसकर, हाथ में नंगी तलवार, कृपाण, छूरे, बर्छ, शक्ति, त्रिशूल, मुद्गर और बन्दूक धारण किये प्रहरियों को चकमा देकर, प्रियाओं के साथ पलंगों पर सोये हुए शत्रुओं की छाती पर चढ़ जाता है, गाढ़ी नींद में भी उन्हें नहीं छोड़ता, स्वप्नावस्था में भी चीर डालता है। इसकी चल रही तलवार के चमत्कार की चमचमाहट से चकाचौंध में पड़े हुए हमलोग संग्राम-भूमि में कैसे टिकेंगे ?" इस प्रकार चिन्ताओं में फंसे हुए भी सैनिक लोग किन्हीं वी रवरों द्वारा उत्साहित होने पर किसी प्रकार संग्राम-भूमि में उतरे ।

द्वितीय निश्वास ३९ इसके बाद जब आकाश में पर्याप्त प्रकाश फैल गया, परस्पर चेहरे पहचाने जाने लगे, कमलों की तरह वीरों के मुख प्रफुल्लित हो गये, भ्रमरावलियों की तरह चारों ओर तलवारें सरकने लगी और कवचों की गौरैयों के चहचहाने की-सी चट-चट आवाज होने लगी तब गोपीनाथ पण्डित ने एकबार शिवाजी की ओर और दूसरी बार यवन सेनापति की ओर चक्कर लगा कर दोनों सेनाओं के बीच में ही किसी एक खेमे में अपजल खाँ को लाने का प्रबन्ध किया । शिवाजी भी रेशमी चोगे के अन्दर लोहे का कवच पहन कर, सोने के तारों से गुंथी हुई पगड़ी के नीचे लोहे का टोप रख कर, सिंहनख नाम के एक विशेष शस्त्र को दोनों हाथों में चढ़ा कर, दृढ़ता से कमर कस कर अपजल खाँ से मिलने के लिए तैयार बैठे थे। और दूसरी ओर अपजल खाँ भी "जब मैं उससे मिल कर एक बार ताली बजाऊँ, ताली बजते ही तुरन्त अमुक अमुक लोग बाज के समान उस पर टूट कर उसे बाँध दें और हमारी सेना जैसे आँधी घनघटा को तितर-बितर कर देती है वैसे ही उसकी सेना को तितर-बितर कर दे।" इस तरह संकेत कर विविध रंगों से मनोहर पालकी में बैठकर मिलने के लिए पहले से निश्चित खेमे की ओर रवाना हुआ। उसके बदन पर महीन कपड़ों का पहनावा था, सिर पर हीरों से जटित टोपी थी, गले में पुखराज की माला झूल रही थी, कपाल पर मोतियों का गुच्छा लगा था, उसके आसपास का वातावरण श्वासोच्छास से प्रकट मदिरा की गंध से परिपूर्ण था, लाल मूंछदाढ़ी से नये नये पल्लव भी मात हो रहे थे और चोगा सोने के फूलों से भरा था। इधर वीर शीवाजी ने भी जो अपने घोड़े को हरिन की तरह नचा रहे थे, सईस के वेष में गौरसिंह जिनके पोछे चल रहा था, माल्यश्रीक आदि चुने हुए वीर, जो युद्ध के लिए सुसज्ज थे, सतर्कता से जिनका निरीक्षण कर रहे थे, उसी पहले से निश्चित सम्मिलन स्थान के निकट ही बाँए हाथ से लगाम खींच कर घोड़े को रोका। इधर बीर शिवाजी घोड़े से, उधर अपजल खाँ पालकी से दोनों शिवराज-विजय का हिन्दी अनुवाद साथ ही उतरे, परस्पर एक दूसरे को देख कर उत्कण्ठित नेत्रों से, त्वरित गति पैरों से, बार बार 'स्वागत स्वागत' कहने में तत्पर मुँह से और आलिङ्गन के लिए फैलाई गई भुजाओं से युक्त दोनों ने रेशमी चाँदनी-से सुशोभित चबूतरे पर दौड़ते हुए आपस में आलिङ्गन किया । वीर शिवाजी ने आलिङ्गन के बहाने से ही अपने हाथों से उसके दोनों कन्धे जोर से पकड़कर कन्धे के जोड़ और गर्दन चीर डाली। रुधिर से लथपथ उसका शरीर कमर से उठा कर जमीन पर पटक दिया । उसी क्षण वीर शिवाजी की सेना में एक बड़ी भारी पताका खड़ी हुई। उसी समय यवनों के शिविर के पीछे तैनात खड़ी वीर शिवाजी की सेना ने शिविर में आग लगा दी। आगे की कतार में खड़ी यवन- सेनाओं में एकाएक महाराष्ट्रसिंह टूट पड़े। उनके 'हर हर महादेव' की गर्जना के साथ मारो काटो नोचो पटको के कोलाहल ने और शत्रुओं के खुदा तोबा अल्लादि फारसी शब्दप्रचुर होहल्ले ने आकाश को पाट दिया। तदुपरान्त यवनों की सेनाओं में सैकड़ों घुड़सवार आकाश को छू रहीं शिविर को राख में मिला रही ज्वालाएँ, जिन्होंने दिगन्तों को प्रकाशित कर डाला था, अपनी कड़-कड़ाहट से प्रान्त के लोगों के मन में भय उत्पन्न कर दिया था, उड़ते हुए अधजले हजारों कपड़ों के टुकड़ों से उड़ रहे सोने के पक्षियों की भ्रान्ति पैदा कर दी थी, जुगुनू- सी करोड़ों चिनगारियों के उड़ने से सारे प्रान्त को पीला बना दिया था, बराबर लगातार बढ़ रही धूम घटाओं द्वारा चारों ओर विखेरी जा रही भस्मराशि से सबके सब वृक्ष सफेद बना दिये थे, कलकल ध्वनि वाले उड़ते हुए पक्षिगण जिनकी सूचना दे रहे थे, देख कर हाहाकार के साथ उनकी ओर दौड़े गये, और लोग मरहट्ठों की तलवाररूपी सर्पिणी से डसे जा रहे थे, कोई बार बार “वचाओ बचाओ कहते" भाग रहे थे। कुछ धीर वीर भट “अरे धूर्तराजो, अरे दुष्ट मरहट्ठो, खड़े रहो खड़े रहो, क्यों चोरों की नाई, डाकुओं की भांति, दस्युओं की तरह यवन सेनापतियों पर आक्रमण करते हो ? सामने आओ, ताकि हमारी , लथपथ लाल द्वितीय निश्वास ४१ तलवारों की चिरकाल से बढ़ी हुई मरहट्ठों के रक्तपान की प्यास शान्त हो।" यो सिंहनादपूर्वक गरजकर युद्ध के लिए तैयार खड़े हो गये। उनके घोड़ों के दांये बांये पैंतरों से खुरो से क्षुण्ण सी भूमि विदीर्ण हो गई। तलवारों की खटखट ध्वनियों के साथ चिनगारियाँ आविर्भूत होने लगीं। रुधिर की धाराओं से रणभूमि अढ़ौर के फूलों से आच्छन्न सी हो गई। यह देखकर गौरसिंह ने मृत अपजल खाँ के खून से शरीर को लम्बे बासों के अगले हिस्सों से बाँध कर खड़ा कर सबको दिखा कर डुग्गी के साथ घोषणा की कि “देखिये देखिये इधर यह यवनसेनापति मारा गया है, उधर सारी रणसामग्रियों के साथ साथ सब शिविर राख की ढेर बना दिये गये हैं, चारों ओर बहुत से यवनवीरों के झुण्ड तलवार के घाट उतारे गये हैं, सो बचे हुए आप लोग क्यों व्यर्थ बगुले, चील, सियारों के भोजन बनते हैं ? हथियार डालकर भाग जाओ भाग जाओ, जिससे कि यह रणभूमि आप लोगों के तुरन्त कटी गरदन से बह रही गरम गरम रुधिर धाराओं से और आप लोगों की विधवाओं के काजल से मैले आसुओं के प्रवाहों से गीली न हो।" उसे सुनकर और खिलौना बनाये गये अपने स्वामी के शरीर को खून से लथपथ देख कर सभी का उत्साह पस्त पड़ गया, मारे भय के शस्त्रास्त्रों को डाल कर सब के सब चारों ओर भाग खड़े हुए। वीर शिवाजी ने सेना के साथ विजय-शंख के घोप से अन्तरिक्ष और पृथ्वी के अन्तराल को पूर्ण कर और माल्यश्रीक को रणभूमि की सफाई का अधिकार सौंप कर प्रताप दुर्ग में प्रविष्ट हो माता के चरणों में प्रणाम किया। इति ।

अवतारमीमांसा यह ग्रन्थ सरल भाषा में अवतार सिद्धि पर श्री व्यासजी का लिखा हुआ सनातन धर्मियों का सर्वस्व और अन्य धर्मवालों के लिए अवतार के मूलकारण युक्त सिद्धान्त जानने की कुञ्जी है। न साँप मरे न लाठी टूटे इस पर विशेष ध्यान दिया गया है । तात्पर्य यह कि किसी प्रकार का दूसरे के मत का खण्डन और राग द्वेष से शून्य इसकी लिखावट है। शास्त्रीय, वेद के और युक्तियों के द्वारा अवतार का ऐसा सम्पादन किया है कि इस विषय पर किसी ग्रन्थ का हिन्दी में प्रयोजन ही न रहा और न किसी ने ऐसा ग्रन्थ ही लिखा । मूल्य-एक रुपया आठ आना । "व्यास जी ने यह ग्रन्थ अपने ढंग का निराला ही लिखा है। आज तक हिन्दी में शास्त्रों के रहस्यपूर्ण भावों का इस टक्कर का ग्रन्थ नहीं देखा गया है । प्रत्येक मतवालों के काम का है।" ( सरस्वती) चतुरंग-चातुरी यह जानते ही होंगे कि- १-शतरंज को ही संस्कृत में 'चतुरंग' कहते हैं। २-शतरंज सारी दुनिया में खेली जाती है। ३-इससे अधिक आकर्षक और बुद्धि का खेल दूसरा नहीं है । ४-अँगरेजी आदि भाषाओं में शतरंज की बहुत सी पुस्तकें हैं । ५-हिन्दी में एकमात्र पुस्तक 'चतुरंग-चातुरी' ही है। 'चतुरंग-चातुरी' पण्डित अम्बिकादत्त व्यास की रचना है, जो अपने समय के अद्वितीय खिलाड़ी थे और गायबबाजी शतरञ्ज खेलते थे । इस पुस्तक में खेल के नियम, मोहरों की चाल, एक घर में एक ही बार चल कर घोड़े के ६४ घरों में घूमने का नकशा, तीन पट्टियोंमें घोड़ा घूमने का नकशा, हुक्मी चाले, किले की बँधावट, किला तोड़ने के उपाय, तरह-तरह के नकशे आदि हैं। इन नकशों को याद कर लेनेसे अच्छे-अच्छे खिलाड़ियों को चुटकी बजाते मात किया जा सकता है। आप शतरंज के प्रेमी हो तो आज ही मँगाइये। मूल्य-एक रुपया आठ आना। प्राप्तिस्थान-व्यास पुस्तकालय, मानमन्दिर, काशी। तो आप

No text on this page.

लाल बहादुर
शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी, पुस्तकालय
Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration Library
मसुरी
MUSSOORIE
अवाप्ति सं०
Acc. No....
कृपया इस पुस्तक को निम्न लिखित दिनांक या उससे पहले वापस
कर दें।
Please return this book on or before the date last stamped
below.
दिनांक
दिनांक
उधारकर्ता
की संख्या
Borrower's
No.
उधारकर्ता
की सख्या
Borrower's
No
Date
Date
ema-water
mer-10
126671

Sam 891.23 व्यात अवाप्ति मं० 258 ACCAo... वर्ग म. .... पुस्तक म. (lass No....... Book No. लेखक व्यात, अम्बिकादत्त Author.. शीपंक शिवराज-विजयः Title ; निर्गम दिनांक उधारकर्ता की स. Datc or issue Boriower's No. हम्ताक्षर Signature Sans 14658 891.23 LIBRARY ल्यास LAL BAHADUR SHASTRI National Academy of Administration MUSSOORIE Accession No._12-5671 1. Books are issued for 15 days only but may have to be recalled earlier if urgently required. 2. An over-due charge of 25 Paise per day per volume will be charged. 3. Books may be renewed on request, at the discretion of the Librarian. 4. Periodicals, Rare and Reference books may not be issued and may be consulted only in the Library. 5. Books lost, defaced or injured in any way shall have to be replaced or its double price shall be paid by the borrower. Help to keep this book fresh, clean & moving

Shivraj Vijay (1950)

Author
Sastri Pandit Sri Ramjipanney.
Title
Shivraj Vijay (1950)
File name
Shivraj Vijay (1950)
Text
OCR done
Citation
1950
Published
2010/01/27
Publisher
Vyas Pustkaly.
Language
Sanskrit
Pages
122
Library
Lbs National Academy Of Administration
DLI number
424479
Barcode
99999990793772.00
Scanning centre
C-DAC, Noida
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
9j8gcWEPtzH
Download PDF

Shivraj Vijay (1950)