·No text on this page.

·* हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला 36
१७७
बनारसपरीक्षोपयोगि-
सोत्तरा-प्रथमा-प्रश्नावली
प्रथमपरीक्षासमागतसकलप्रश्नपत्रसहिता
रचयिता---
पण्डित श्री रामचन्द्र झा व्याकरणाच्या
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस-१
मूल्य

·No text on this page.

·MINIMibud
॥ श्रीः॥
ना हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला *
सोत्तरा-
"प्रथमा-प्रश्नावली
प्रथमपरीक्षासमागतसकलप्रश्नपत्रसहिता
लघुकौमुदी-प्रश्नोत्तरी
रचयिता-
-
पण्डित श्री रामचन्द्र झा व्याकरणाचार्यः
EMEDIENA
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस-१
-
२०..]
चतुर्थावृत्तिः
[ई. १९५२

·प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्ता,
चौखम्बा-संस्कृत-सीरिज आफिस,
पो० बाक्स नं०८ बनारस।
पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः
JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office.
P. O. Box 8, Banaras.
विद्याविलास प्रेस,

·प्राकथन प्रश्नावलीका यह अभिनव परिवर्तित चतुर्थ संस्करण परीक्षार्थी छात्रोंके लिये ही नहीं प्रत्युत अल्पवयस्क बालकोंके लिये भी अत्यधिक उपयोगी सिद्ध होगा। सन् १९२० से सन् १९५२ तककी परीक्षाओं में आये हुये लघुकौमुदीके प्रश्नोंके उत्तर प्रकरणानुसार इस संस्करणमें लिखे गये हैं । अध्ययनके समयसे ही लघुकौ- मुदीके साथ ही साथ इस प्रश्नोत्तरीको पढ़ाया जाय तो विद्यार्थीका भविष्य बहुत ही समुज्ज्वल हो जायगा | किसी भी परीक्षामें उन्हें प्रश्नोत्तरी रटानेकी आवश्यकता ही नहीं होगी। प्रश्नके अतिरिक्त भी बहुतसे महत्त्वके विषय इस संस्करणमें यत्र तत्र दिये गये हैं, जिससे विद्यार्थीको अधिक लाभ होगा। इस पुस्तकालयसे रघुवंश, हितोपदेश आदि प्रथम परीक्षा-निर्धारित सभी ग्रन्थोंको टीका, टिप्पणी, कथासार आदि बहुत ही परीक्षोपयोगी सरल छपे हैं। अत एव साधारण प्रश्नपत्रों के उत्तर इस संस्करणमें देकर व्यर्थमें पुस्तकका कलेवर बढ़ानेकी व्यवस्था नहीं की गयी है । परीक्षार्थियोंको चाहिये कि इस प्रश्नावली के साथ ही साथ 'बौखम्बा सं० पुस्तकालय, बनारस' से प्रकाशित हितोपदेश, रघुवंशादिको अवश्य मंगाकर पढें । उनमें उन्हें. सभी साधारण प्रश्नोंके अविकल उत्तर मिलेंगे। अनुवाद और संस्कृत निबन्धके लिये तो 'संस्कृत रचनानुवाद शिक्षक' तथा प्रबन्धपारिजात' सर्वोपरि है । सन् ५२ तक की परीक्षामें जितने प्रश्न पूछे गये हैं सभी उन पुस्तकों में गतार्थ हो चुके हैं। अतः अनुवाद और निबन्धके प्रश्नोत्तरके लिये उपयुक्त पुस्तकोंको अवश्यमेव पढ़ना चाहिये। इस प्रश्नावलीमें लघुकौमुदीके प्रश्नोत्तर लिखते समय प्रश्नके आगे ईस्वीकी संख्या लिखी गई है। संभव है संख्या लिखनेमें भूल-चुक होगई हो। आशा है पाठक इसको सुधार लेंगे । प्रश्नोत्तर लिखते समय मेरा विचार था कि सन् २० से सन् ·[ २ ] ५२ तकके सभी प्रश्नपत्र पुस्तकके अन्तमें दिये जाय, परन्तु वह पिष्टपेषण मात्र होता क्योंकि सन् २० से सन् ३९ तक के प्रश्नपत्रोंको मिलानेसे मालूम हुआ कि सभी प्रश्न सन् ४० से सन् ५२ के मध्यमें गतार्थ हो गये हैं। अत एव मैंने छात्रों की नाजुक आर्थिक स्थितिको देखकर पुस्तकका मूल्य अधिक न बढ़े इसलिये उन प्रश्न-पत्रोंको देकर पुस्तकका कलेवर बढ़ाना उचित नहीं समझा । आशा है इस त्रुटि के लिये विद्यार्थी खेद प्रकट नहीं करेंगे। प्रकरणके अनुसार प्रश्नोत्तर लिखे गये हैं, अतः विद्यार्थीको प्रश्नके उत्तर मिलने में कठिनता नहीं होगी । विद्यार्थीको चाहिये कि वे पहले प्रश्नपत्रोंको देखें, तदुप- रान्त उस प्रश्नका उत्तर प्रकरणके यथा स्थान पर देखें। ऐसा करनेपर प्रश्नका उत्तर अविलम्ब ही यथा स्थानपर मिल जायगा। कुछ ऐसे भी प्रश्न विद्यार्थीको मिलेंगे जिनके उत्तर अति लघु समझकर नहीं लिखे गये हैं। सन्धि विषयक विशेष जानकारीके लिये मेरा सम्पादित 'सन्धिचन्द्रिका' को विद्यार्थी अवश्य पढ़ें। उसमें सन्धिप्रकरणके अतिरिक्त कारक, समास आदिका भी ज्ञान संक्षेपमें कराया गया है, जो परीक्षा में बराबर पूछे जाते हैं। आत्मनिवेदन- अन्तमें मैं अध्यापकोंसे निवेदन करता हूँ कि आप विद्यार्थीको प्रश्नोत्तरी रटनेका आदेश न दें प्रत्युत अध्ययन करनेके लिये कहें। तभी यह मेरा श्रम सफल होगा। मैंने बहुधा लघुकौमुदीके गूढाशयोंको अपने लेखमें व्यक्त किया है जो परीक्षा का विषय नहीं है, वस्तुतः समझनेका विषय है। मैं अपनी प्रश्नावली. पर गर्व नहीं करता पर इतना अवश्य कहूंगा कि अन्यत्रसे प्रकाशित प्रश्नोत्तरीके साथ साथ एकबार इसका समन्वय श्राप अवश्य करें-इत्यलमधिकेन । गुरुपूर्णिमा ०२००६ विदुषां वशंवदः- श्री रामचन्द्र झा ·॥ श्रीः॥ लघुकौमुदीसोतरा- प्रथमा-प्रश्नावली ओङ्कारं मुरलीधरं प्रभुवरं वृन्दावनाधीश्वरम् भक्ताऽभीष्टफलप्रदं सुरवरै-रासेव्यपादाम्बुजम् । वन्दे रासविहारिणं निजजनानन्दप्रदं माधवम् श्रीराधादिसमस्तगोपवनितासंसेव्यमानं प्रभुम् ।। अथ संज्ञाप्रकरणम्। 'लण' सूत्रेऽकारश्च ( १९४० ) लण्' सूत्रे तकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्पेत्सं- ज्ञकत्वादेव 'र' प्रत्याहारस्थ सिद्धिर्भवति । अत एव तवल्कारः' इत्यत्र उरण रपरः' इत्यनेन लपरत्वं सिद्धम् । आदिरन्त्येन सहेता ( १९-४८,५१ )-आदिः-अन्त्येन-सह-इता' इति सूत्रविभागः। अत्र सूत्रे आद्यन्तशब्दाभ्यां मध्यगा आक्षिप्यन्ते, स्वं रूपम्' इति पूर्वसूत्रात् ‘स्वम्' इत्यनुवर्तते । ततश्च 'अन्त्येन इता सह उच्चार्यमाणः आदिः (अण् अच् , इत्यादिरूपः ) मध्यगानां स्वस्य च प्रत्याहारसंज्ञेति सूत्रार्थों लभ्यते । उदाह- रणं यथा-'अ इ उ ण' इति सूत्रघटकः 'अण' इति । अत्र अन्त्येत्संज्ञकवर्णः 'ण' इति, तेन सह उच्चार्यमाणः आदिवर्णः 'अण' इति, स च ( अण) मध्यगानाम् (इ, उ, इत्यनयोः ) स्वस्य ('अ' इत्यस्य ) च संज्ञको भवति । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । नोट:- जो जो प्रश्न जिन जिन वर्षों में आये हैं उन उन वर्षों ( ईस्वियों) का उल्लेख प्रश्नके आगे कोष्ठको कर दिये गये हैं। प्रश्नोंका अविकल स्वरूप पुस्तक के अन्त में छपे प्रश्न- पत्रों में देखिये।

·२ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- भाषार्थ-अन्त्य इत्संज्ञक वर्णके साथ उच्चरित आदि वर्ण अपने तथा मध्य वर्ती वर्गों के भी संज्ञक हो। जैसे—'अ इ उ ण' सूत्रघटक अण्' प्रत्याहारमै अन्त्य इत्संज्ञक 'ण' के सहित उच्चारित आदि वर्ण हुआ 'अ-ण' वह 'अण' अपने बीच के 'इ उ' का तथा अपना अर्थात् 'अ' का भी संज्ञक हुआ। 'ऊकालोझस्वदीर्घप्लुतः' इति सूत्रेऽज्ग्रहणस्य किं फलम् ? (१९४८)- अयम्भावः हलामर्धमात्रिकत्वेन वां काल इव कालाऽभाद् व्यावाऽभावेन प्रकृत- सूत्रे अजग्रहणस्य किं फलमिति चेन्न, अजग्रहणाऽभावे 'प्रतक्ष्य' 'प्ररक्ष्य' इत्यादौ 'क्-प्' इति द्वाभ्यां मिलितस्य 'क्ष्' इत्यस्यैकमात्रिकत्वेन 'ऊकाले ति सूत्रेण तस्य हस्वसंज्ञायां 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुगागमापत्तेः । उदात्तस्वरितलक्षणे ( १९४५ )-उदात्तलक्षणम्-'उच्चैरुदात्तः' इति । 'ताल्वादिसभागस्थानोच्चैःस्वरोच्चार्यमाणविषयत्वमुदात्तत्वमिति । स्वरितलक्षणम्-'समाहारः स्वरितः' इति। उदात्तत्वानुदात्तत्वोभयधर्मविशिष्ट- वर्णविषयत्वं स्वरितत्वमिति । अत्राऽनुदात्तलक्षणं 'नीचैरनुदात्तः' इति । इह 'नीवैः' शब्दोऽधिकरणशक्तिप्रधानः अधोभागे इत्यर्थे वर्तते । एवमुदात्तलणेऽपि अधिकरणशक्तिप्रधानः 'उच्चैः' शब्दः ऊर्ध्वभागे इत्यर्थे वर्तत इत्यवसेयम् । अचां कति भेदाः ? ( १९-३९,५१ ) अचां मध्ये 'अ इ उ ऋ' एषां प्रत्येकमष्टादशभेदाः । 'लुवर्णस्य द्वादश तस्य दीर्घाऽभावात्' इति राद्धान्तेन लव- र्णस्य तु द्वादशैव भेदाः, तत्र 'ऋतृवर्णयोमिथः सावर्ण्यतया ऋकारेण स्वाष्टादश- भेदानां लकारीयद्वादशभेदानां च ग्रहणाल्ल वर्णस्य त्रिंशद् भेदाः । एवम् ऋवर्णोऽपीति ध्येयम् । अथैवमेचामपि ह्रस्वाऽभावाद् द्वादशैव भेदाः । तद्भेदग्राहकं सूत्रं यथा-१. 'ऊकालोज्यस्वदीर्घप्लुतः' २. उच्चैरुदात्त' ३. 'नीचैरनुदात्तः' ४. समाहारः स्वरितः' ५. 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिकचे' ति। अत्र स्वराणामष्टादशमेदोदाहरणं ग्रन्थादौ' चक्रे द्रष्टव्यम् । सवर्णसंज्ञाविधायक ( १९-४२,४६,४७,४९,५२ ) सवर्णसंज्ञाविधायकसूत्र 'तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्' इति । “ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्वेत्येतद्वयं यस्य येन तुल्यं तन्मिथः सवर्णसंज्ञं स्यादिति वृत्तिः। आस्ये ( मुखे ) भवमास्यम् ( ताल्वादिः स्थानम् ), प्रकृष्टो यत्नः प्रयत्नः। आस्यं च प्रयत्नश्च आस्यप्रयत्नौ। तुल्यौ आस्य प्रयत्नौ यस्य ( वर्णजालस्य ), तत्तुल्यास्यप्रयत्न परस्परं सवर्णसंज्ञकं स्यादित्यर्थः ।

·संज्ञाप्रकरणम् । ३ अ, ज, उ, व, एषां वर्णानां स्थानानि ( १९४७ )-अकारस्य कण्ठस्था- नम् (अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः)। जकारस्य तालुस्थानम् ( इचुजशानां तालु )। उकारस्य ओष्टस्थानम् ( उपूपध्मानीयानामोष्टौ ) । वकारस्य दन्तस्थानम् , श्रोष्ठस्थान च ( वकारस्य दन्तौष्टम् )। प्रयत्नाः कति ? के च ते ? ह, प, य, वर्णानां के आभ्यन्तरप्रयत्नाः ? (१९-४७,५२)-प्रयत्नो द्विधा आभ्यन्तरोबाह्यश्च। तत्रायः स्पृष्ट-ईषत्स्पृष्ट-इषद्वि- वृत-विवृत-संवृतभेदात् पञ्चधा। द्वितीयो बाह्यप्रयत्नस्तु-विवार-श्वास-नाद-अघोष-- घोष-अल्पप्राण-महाप्राण-उदात्त-अनुदात्त-स्वरितभेदाद् एकादशेत्युझ्योर्मिलित्वा प्रयत्नाः षोडश इति तत्वविदः। तत्राभ्यन्तरप्रयत्ने हकारस्य ईषद्विवृतप्रयत्नः ( ईष- द्विवृतमूष्मणाम्-'शषसहा ऊष्माणः' इति वचनात् )। एवं पकारस्य स्पृष्टप्रयत्नः (स्पृष्टप्रयतनं स्पर्शानाम्-कादयो मावसानाः स्पाः' इति वचनात् )। तथैव यकारस्य ईषत्स्पृष्टप्रयत्नः ( ईषत्स्पृष्टमन्तस्थानाम् ‘यणोऽन्तस्था' इति निर्देशात् )। त-ट,ख-ह,च प, वर्णानां कानि स्थानप्रयत्नानि! ( १९-४८,४९, ५०, ५१)-तकारस्य दन्तस्थानम् ( लुतुलशानां दन्ताः इति निर्देशात् ) टकारस्य तु मूर्धास्थानम् ( ऋटुरषाणां मूर्धा इति वचनात् ) अनयो ह्यप्रयत्ने-विवार-श्वास- अघोष-प्रयत्नाः, अल्पप्राणप्रयत्नाश्च विद्यन्ते ('खरी विवाराः श्वासा अघोषाश्च' 'वर्गाणां प्रथम-तृतीय-पञ्चमा यणचाल्पप्राणाः' इति वचनात् )। आभ्यन्तरप्रयत्न- तूभयोः स्पृष्टप्रयत्न एवेति ('स्पृष्टप्रयतनं स्पर्शानाम्-'कादयो मावसानाः स्पर्शा.' इति राद्धीन्तात् )। खकारस्य हकारस्य च कण्ठस्थानम् ( अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः इत्युक्तत्वात् ) बाह्यप्रयत्न त्वनयोर्मध्ये खकारस्य विवार -श्वास-अघोषप्रयत्नाः महाप्राणप्रयत्नाश्चति ('खरो विवाराः श्वासा अघोषाश्च' 'वर्गाणां द्वितीय-चतुर्थी शलश्च महाप्राणाः' इति निर्देशात् ) हकारस्य तु संवार-नाद-घोषप्रयत्नाः महाप्राणप्रयत्नाश्थति (हशः संचारानादाघोषाश्च' वर्गाणां ".""शलश्च महाप्राणाः' इत्युक्तत्वात् )। आभ्यात- रप्रयत्ने तु खकारस्य स्पृष्टप्रयत्नः हकारस्य तु ईषद्विवृतप्रयत्नः (स्पृष्ट...."स्पर्शा- नाम्-कादयो "स्पर्शाः' 'ईषद्विवृतमूष्मणाम् ‘शषसहा ऊष्माणः' इत्युक्तत्वात् ) चकारस्य तालुस्थानम् , पकारस्य तु श्रोष्टस्थानम् , ( 'इचुजमानां तालु' 'उपूप- मानीयानामौष्ठी' इत्युक्तत्वात् ) । उभयोः बाह्यप्रयत्ले तु विवार-श्वास-अघोषप्रयत्नाः -- + ·४ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- ... अल्पप्राणप्रयत्नाश्चेति ('खरो. अघोषाश्च' 'वर्गाणां प्रथम "अल्पप्राणाः' इति निर्देशात् )। एवमाभ्यन्तरप्रयत्नेऽप्युभयोः स्पृष्टप्रयत्न एवेति (स्पृष्ट स्पर्शाः) इत्युक्तत्वात् )। अ-इ, क-ख, च-छ-ट, ग-ड-म-ध, श, ह, वर्णानां बाह्यप्रयत्नाः ( १९-३९, ४१, ४३, ४६, ४९)-एषां प्रश्नोत्तरलेखनप्रकारस्तूपर्युक्तवद्वोध्यः । उत्तराणि तु ग्रन्थादौ चक्रे द्रष्टव्यानि । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ( १९४६ )-जो विधान किया जाय वह प्रत्यय और तद्भिन्न अप्रत्यय कहलाता है । एवं च सूत्रार्थ यह हुआ कि 'जिसका विधान किया गया हो ऐसा 'अण' (प्रत्याहार ) और उदित् (कु चु टु तु पु) अपने सवर्ण के बोधक हो । फल यह हुआ कि 'अस्य च्चौ' सूत्र में ह्रस्व अकार से दीर्घ आकार का भी ग्रहण हुआ और उससे 'गाङ्गी भवति' में गङ्गा के आकार का ईत्वविधान सफल हो सका। 'तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्' अणुदित्सवर्णस्येति च सूत्रं किं किं कार्य कुरुते (१९-४६,५२)-अणुदित्सूत्रेण अणमुद्दिश्य सवर्णग्राहकता विधीयते । तुल्या- स्यप्रयत्न सवर्णम्' इति वदस्य सवर्णसंज्ञाविधायकत्वं तु न समानाधिकरणपदोपादाना- ऽभावात्। अत्रैवाण परेण णकारेण-भाव यह है कि 'अ इ उ ण' और 'ल ण्' इन दोनों सूत्रोंमें णकारानुबन्ध का पाठ है, अतः ‘अण' प्रत्याहारके विषयमें सन्देह हो सकता है कि यह किस णकारसे ग्रहण किया जाय। इसीकी निवृत्तिके लिये मूल ग्रन्थमें 'अत्रैवाण परेण णकारेण' ऐसा कहा गया है। भाष्यकारका व्याख्यान है कि अत्रैव अर्थात् केवल इसी 'अणुदित्' सूत्र में ही 'अण' प्रत्याहारका पर णकारसे ग्रहण होता है-अन्यत्र नहीं । अत एव 'ऋत उत्' सूत्रमें ऋकारका तपरकरण चरितार्थ हुआ। संहितासंज्ञाविधायकसूत्रम् (१९-४२, ४५)-संहितासंज्ञाविधायकसूत्रं 'परः सन्निकर्षः संहिता' इति । वर्णोकी अत्यन्त सन्निधिकी संहिता संज्ञा हो। संहितालक्षण यथा--स्वभावसिद्धार्थमात्रातिरिक्तकालव्यवायेन शुन्यत्वं संहितात्वम्' । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां संज्ञाप्रकरणम् ·अथ अच्सन्धिप्रकरणम् 'अलोन्त्यस्य' ( १९४७ )-षष्ठीनिर्देशेन विधीयमान जो कार्य वह अन्त्य 'अल्' के स्थान में हो । अर्थात् षष्ठ्यन्त का निर्देश करके जहां (जिस उदाहरण में ) आदेशका विधान किया जाय वहां अन्त्य वर्णके स्थानमें आदेश हो । वृद्धि ( १९५२ )-वृद्धिसंज्ञाविधायकसूत्रं वृद्धिरादैच' इति । प्रादैच वृद्धिसंज्ञः स्यादित्यर्थः । सुध्युपास्यः (१९३७)-'सुधी x उपास्यः' इति स्थिते 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' इति स्थानेन्तरतमः' इति च परिभाषाद्वयसहकारेण ईकारस्य यणि यकारे कृते 'अनचि च' इत्यनेन धकारस्य द्वित्वे 'सु ध ध य उपास्यः' इति जाते 'मलां जश् झशि' इत्यनेन पूर्वधकारस्य दकारे सति संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन यलोपे प्राप्ते 'यणः प्रतिषेधो वाच्यः' इति वार्तिकेन निषेधे 'सुद्धपास्यः' इति। द्वित्वाभावपक्षे 'सुध्युपास्यः' इति च रूपं बोध्यम् । 'वान्तो यि प्रत्यये' ( १६४९, ५०)—'यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरवाचौ स्तः' इति सूत्रार्थः। अत्र सूत्रे यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इतिपरिभाषया तदादि- लाभेन यकारादौ इत्यर्थलाभः । उदाहरणं तु 'गत्र्यम्' 'नाव्यम्' इति । गव्यम् (१९५२)-गोशब्दात् 'गोपयसोर्यत्' इति विकारार्थे यत्प्रत्यो कृते 'गो यम्' इति स्थिते 'वान्तो यि प्रत्यय' इति ओकारस्थ अचादेशे गव्यम्' इति । : गव्यूतिः ( १९-२७, ३८,४३, ४८ )-'गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगम्' इत्यमरः। 'गो यूतिः' इति स्थिते 'अध्वपरिमाणे च' इति वार्तिकेन यूतिशब्दे परे मार्गपरिमा- रणेऽर्थे गम्यमानस्य गोशब्दस्य ओकारस्य स्थाने अवादेशे गव्यूतिः' इति सिद्धम् । तपरस्तत्कालस्य ( १९२०)-तकार रहे परमें जिसके अथवा तकारसे परमें जो रहे वह अपने समकालकी संज्ञाबोधक हो। सूत्रमें 'तपरः' से 'तः परो यस्मात् तपरः' और 'तात् परः तपरः' घे दो अर्थ निकलते हैं। दोनों का उदाहरण 'अदेडणः' सूत्र में 'अत्-एङ' है। यहाँ अकारसे पर तकार है अतः ह्रस्व 'अ' की तथा तकारसे पर 'एङ' है अतः 'ए' से 'ए-ओ' मात्र की गुण संज्ञा होती है। उपेन्द्रः (१९५०)-उप इन्द्रः' इतिस्थिते 'आद्गुणः, इति गुणे उपेन्द्रः' इति।

·६ प्रथमाप्रश्नावल्याम meramme " कृष्णार्द्ध: ( १९-२४, ३६, ४०, ४७, ५२ )--'कृष्ण ऋद्धिः' इत्यवस्थायाम् 'ऋकारस्य गुणवृद्धी अरारावेवेति भाष्योक्त्या आद्गुणः' इत्यनेन अकारऋकारयोः स्थाने गुणे अकारे कृते 'उरण रपरः' इत्यनेन रपरत्वे 'कृष्णर्द्धिः' इति सिद्धम् । हर इह ( १९-२२, २९, ३२, ३३, ४१ )-'हरे इह' इत्यवस्थायाम् 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन एकारस्य अयादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रण विभा- षया यलोपे 'हर इह' इति स्थिते 'श्राद्गुणः' इत्यनेन गुणे प्राप्ते 'पूर्वत्राऽसिद्धम्' इत्यनेन यलोपस्याऽसिद्धत्वाद् गुणाभावे 'हर इह' इति। यलोपाभावे 'हरयिह इति च। विष्ण इह ( १९४०)-'विष्णो इह' इति स्थिते 'एचोऽयचायावः' इत्यनेन श्रोकारस्य अवादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' इत्यनेन विभाषया वलोपे कृते विष्ण इह' इति स्थिते 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे प्राप्ते 'पूर्वत्राऽसिद्धम्' इत्यनेन चलोपस्याऽ- सिद्धत्वाद्गुणाभावे 'विष्ण इह' इति । वलोपाभावे 'विष्णविह' इति । कृष्णैकत्वम् (१९२८)–'कृष्ण एकत्वम्' इति स्थिते ‘वृद्धिरेचि' इति सूत्रेण वृद्धौ ‘कृष्णकत्वम्' इति सिद्धम् । देवैश्वर्यम् ( १९५१ )-'देव ऐश्वर्यम्' इत्यवस्थायां ‘वृद्धिरेचि' इत्यनेन वृद्धौ 'दवैश्वर्यम्' इति सिद्धम् । प्रष्ठौहः (१९-३४, ४२ )-'प्रष्ट ऊहः' इत्यवस्थायाम् एत्येधत्यूठसु' इत्यनेन वृद्धौ 'प्रष्टौहः' इति सिद्धम् । सुखातः-सुखेन ऋतः ‘सुखार्तः'। 'सुख ऋतः' इत्यवस्थायाम् ‘आद्गुणः' इत्यनेन गुणे प्राप्त तं बाधित्वा 'ऋते च तृतीयासमासे' इति वार्तिकेन वृद्धौ ‘उरण रपरः' इत्यनेन रपरत्वे 'सुखार्तः' इति सिद्धम् । प्रार्णम् ( १९३८)-प्र ऋणम्' इत्यवस्थायाम् ‘श्राद्गुणः' इति गुणे प्राप्ते तं प्रबाध्य ‘प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे' इति वातिकेन वृद्धौ उरण रपरः' इत्यनेन तस्य रपरत्वे 'प्रार्णम्' इति सिद्धम् । 'भूवादयोधातवः' (१९५१)-भूश्च वाश्च भूवौ। आदिश्च 'आदिश्च आदी। भूचौ आदी येषान्ते 'भूवादयः' इत्येकं पदम् , धातवः' इत्यपरम् । क्रियावाचिनो स्वादयो धातुसंज्ञाः स्युः' इति सूत्रार्थः । उदाहरणं तु प्रार्च्छति' इति। अत्र 'ऋच्छति' इत्य- स्यानेन धातुसंज्ञात्वेन 'उपसर्गादति धातौ' इत्यनेन वृद्धिर्भवति ।

·अच्सन्धिप्रकरणम् । प्राच्छति ( १९-४१, ४८ )—प्रऋच्छति' इत्यवस्थायाम् ‘उपसर्गाः क्रिया- योगे' इत्यनेन 'प्र' इत्यस्योपसर्गसंज्ञायाम् 'भूवादयो धातवः' इत्यनेन 'ऋच्छति' इत्यस्य धातुसंज्ञायां च सत्यां 'उपसर्गादृति धातौ' इत्यनेन पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धौ 'उरण रपरः' इत्यनेन रपरत्वे च कृते 'पार्च्छति' इति सिद्धम् । प्रेजते ( १९५१ )-'प्र एजते' इति स्थिते 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इत्यनेन 'प्र' इत्यस्योपसर्गसंज्ञायाम् ‘एङि पररूपम्' इति पूर्वपरयोः स्थाने पररूपैकादेशे प्रेजते' इति। शकन्धुः ( १९४२)—शक अन्धुः' इत्यवस्थायाम् 'अकः सवर्ण दीर्घः' इत्यनेन दीर्घ प्राप्ते तं प्रबाध्य 'शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्' इति वार्तिकेन पररूपे कृते उक्तं रूपं सिद्धम् । अत्र तच्च पररूपं टेटिसंज्ञकस्य, भवति । टिसंज्ञा च 'अचोऽ- त्यादि टि' इत्यनेन ककारोत्तरवर्ति-अकारस्य भवतीति बोध्यम् । मार्तण्डः ( १९२१)—मार्त अण्डः' इति दशायाम् अकः सवर्णे दीर्घः' इति प्राप्तदीर्घ प्रवाध्य शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम्' इति वार्तिकेन अचोन्यादि टि' इत्यनेन विहितटिसंज्ञकस्य पररूपे 'मार्तण्डः' इति । शिवेहि (१९-२४, ३०, ३२, ३५, ३९, ४३, ४५, ४९)-'शिव आइहि' इत्यवस्थायां धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गम्' इत्यन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घस्याऽसिद्धत्वेन पूर्वम् ‘आ इह' इत्यत्र 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे 'शिव एहि' इति स्थिते अन्तादिवच्च' इत्यनेन अन्तवद्भावमादाय 'ओमाकोश्च' इत्यनेन पररूपे 'शिवेहि' इति सिद्धम् । 'अन्तादिवच्छ' ( १९३९)-'योऽयमेकादेशः स पूर्वस्यान्तवत् परस्या- दिवत्' इति सूत्रार्थः । उदाहरणं तु 'शिवेहि' इति । अत्र एकादेशो गुणस्तस्य पूर्वा- तवद्भावेन आङ्गत्वं मत्वा 'श्रोमाडोश्च' इत्यनेन पररूपं सिद्धं भवति। श्रीशः ( १९२५)-'श्री ईशः' इत्यवस्थायाम् 'अकः सवर्णे दीर्घः' इत्यनेन सवर्णदी 'श्रीशः' इति सिद्धम् । हरेऽव (१९५२)–'हरे अव' इति स्थिते 'एङः पदान्तादति' इति पूर्वरूपे 'हरेऽच इति जातम् । गवाग्रम् , गो अग्रम् , गोऽयम् ( १६-२१, २८, ३३, ३४, ३७, ३६, ४१, ४३, ४५, ४७,५०)-'गो अग्रम्' 'इत्यवस्थायाम् ‘एचोऽयवायावः' इत्यनेन अवादेशः प्राप्तः तं प्रबाध्य 'सर्वत्रविभाषा गोः' इत्यनेन प्रकृतिभावः प्राप्तः तमपि परत्वात् प्रबाध्य 'अवङ स्कोटायनस्य' इति सूत्रंण अनमित्येतद्धटकाऽकारे परे पदान्ते भ ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्-- विद्यमानस्य एडन्तस्य 'गो' इत्यस्य अवडादेशः प्राप्तः, स च अवकादेशः कुत्र स्या- दिति प्रश्ने अवङः अनेकारत्वात् 'अनेकालशित् सर्वस्य' इत्यनेन सर्वादेशे प्राप्त 'डिच्च' इत्यनेन जिदादेशस्य अनेकाल्त्वेऽपि अन्त्यादेश इति गोशव्दे गकारोत्तर- वर्तिनः ओकारस्य अवङादेशे डकारस्येत्संज्ञायां लोये च कृते 'गव अग्रम्' इति जाते 'अकः सवर्णे दीर्घः' इत्यनेन सवर्णदीर्घ 'गवायम्' इति । अवङादेशाभावपत्ते 'सर्वत्र विभाषा गोः' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'गो अग्रम्' इति । प्रकृतिभावाभावपक्षे 'एङः पदान्तादति' इत्यनेन पररूपे 'गोऽयम्' इति च सिद्धम् । गवेन्द्रः (१९२३)—'गो इन्द्रः' इत्यवस्थायाम् इन्द्रे च' इत्यनेन अवजडादेशे अनुबन्धलोपे 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे 'गवेन्द्रः' इति सिद्धम् । एहि कृष्ण३ अत्र गौश्चरति ( १६४५)-अत्र वाक्ये 'कृष्ण अत्र' इति स्थिते सवर्णदीर्घ प्रबाध्य ‘दूराद्धृते च' इत्यनेन टिसंज्ञकस्य णकारोत्तरवर्त्यकारस्य प्लुतसंज्ञायां 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे रूपं सिद्धम् । पचेते इमौ ( १६२२ )-'पचेते इमौ' इत्यवस्थायाम् अयादेश प्रबाध्य 'ईदू- देद्विवचनं प्रगृह्यम्' इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृति भावे उक्तं रूपं सिद्धम् । कवी इमौ ( १६३४ )-कवी इमौ' इति दशायां यणादेशं प्रबाध्य 'ईदूदेद्- द्विवचनं प्रगृह्यम्' इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'कवी इमो, इति सिद्धम् । अमी ईशाः ( १९३४ )-'अमी ईशाः' इति दशायां सवर्णदीर्घ प्रबाध्य 'अदसो मात्' इति सूत्रेण अदश्शब्दसम्बन्धिमकारात्परस्य ईकारस्य प्रगृह्यसंज्ञायां 'प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'अभी ईशाः' इति सिद्धम् । अमुकेऽत्र ( १६३६ )-'अमुके अत्र' इति दशायाम् अयादेशं प्रबाध्य 'एङः पदान्तादति' इत्यनेन पूर्वरूपे 'अमुकेऽत्र' इति सिद्धम् । 'अदसो मात्' । इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि ‘मात्' ग्रहणाऽभावे 'अदस्'शब्दात् 'अव्ययसर्वनाम्नामकच प्राक् टेः' इत्यनेन अकचि अनुबन्धलोपे 'अद- कस्' इति, तस्माजसि अत्वे पररूपे जशः श्यादेशे श्राद्गुणः' इत्यनेन गुणे उत्वे मत्वे च कृते 'अमुके' इति सिद्धस्य 'अत्र' शब्देन योगे एकारस्य प्रगृह्यत्वं स्यात् । ननु 'अदसो मात्' इति सूत्रेण ईदूतोरेच प्रगृह्यत्वविधानाभ्युपगमेन ·) अच्सन्धिप्रकरणम् । 8 अकृतेऽपि माद्हणे नोक्तदोषः इति चेन्न, एकसमासोपात्तानामीदूदेतां मध्ये ईदूतोड़- योरनुवृत्तौ एतोप्यनुवृत्तिप्रसत्तौ माद्रहणादेतोऽनुवृत्तिः प्रतिबद्धा, माद्रहणाऽभावे तु बाधकाऽभावादेतोऽप्यनुवृत्तिः स्यादिति दिक। 'निपात एकाजनाङ' (१९२०)—'आङ' वर्जित एकाच निपात की प्रगृह्य- संज्ञा हो, अर्थात् 'आङ' रहित एक स्वरमात्र की सन्धि नहीं हो। ईषत् ( अत्य- ल्प ) अर्थ में, क्रिया के योग में, मर्यादा (सीमा) और अभिविधि ( मर्यादा का प्रभेद व्याप्ति ) अर्थ में जो 'पा' उसे 'डित् (अाघटक-श्रा ) और वाक्य तथा स्मरण अर्थ में जो 'आ' उसे अङित् ( केवल-श्रा ) जानना चाहिये। कहा भी है-'ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाऽभिविधौ च यः। एतमातं ङितं विद्याद् वाक्यस्म- रणयोरङित्' इति । प्रकृत सूत्रका उदाहरण 'इ इन्द्रः' 'उ उमेशः' इत्यादि है। उ उमेशः ( १६३६ )-'उ उमेशः' इत्यवस्थायां पूर्वम्य उकारस्य 'चादयोऽ- सत्त्वे' इत्यनेन निपातसंज्ञायां 'निपात एकाजनाङ' इति प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इति प्रकृतिभावे 'उ उमेशः' इति सिद्धम् । ओष्णम् ( १६४५)-'पा उष्णम्' इति दशायाम् ईषदर्थकस्य 'आ' इत्यस्य डित्वात् 'निपात एकाजनाङ' इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञाऽभावे प्रकृतिभावाऽभावेन 'श्राद्गुणः' इति गुणे ओष्णम्' इति सिद्धम् । 'अहो ईशाः' ( १९३७)-'अहो ईशाः' इति दशायाम् ‘एचोऽयवायावः' इति सूत्रेण अवादेशे प्राप्त तं प्रवाध्य 'श्रोत्' इति सूत्रेण प्रगृह्यसंज्ञायां 'प्लुत प्रगृह्या अचि नित्यम् , इत्यनेन प्रकृतिभावे उक्तं रूपं सिद्धम् । विष्णो इति ( १९-२४, २६, ३१, ३८, ४६, ४९ )-'विष्णो इति' इत्यव- स्थायाम् एचोऽयवायावः' इत्यनेन अवादेशे प्राप्त तम्प्रबाध्य ‘सम्बुद्धौ शाकल्यस्येता- वनार्षे' इत्यनेन विभाषया प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृति- भावे 'विष्णो इति' इति । प्रगृह्यत्वाऽभावपक्षे 'एचोऽयवायावः' इत्यनेन अवादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' इत्यनेन वैकल्पिके वकारस्य लोपे 'विष्ण इति' इति स्थिते पूर्व- नाऽसिद्धम्' इत्यनेन बलोपशास्त्रस्य-लोपः शाकल्यस्ये त्यस्य असिद्धत्वात् 'आ- द्गुणः' इत्यनेन गुणाऽभावे 'विष्ण इति' इति । वलोपाऽभावपक्षे 'विष्णविति' इति । भानो इति ( १६३४ )-अस्योत्तरं 'विष्णो इति' इतिवद् बोध्यम् । किम्वुक्तम् ( १९-३४, ४०)-'किमु उक्तम्' इति दशायां 'मय उनो वो , ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- . वा' इत्यनेन मकारात्परस्य उन उकारस्य वकारादेशे 'किम्युक्तम्' इति । वकाराऽ- भावपक्षे निपात ( एकाजनाङ ) इत्यनेन प्रगृह्यसंज्ञायां प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे 'किमु' उक्तम्' इति च सिद्धम् । 'इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च' (१९२०)-‘पदान्ता इकोऽसवणेऽचि परे प्रकृत्या स्युर्हस्वश्च वा स्यादित्यर्थः । उदाहरणं तु 'चक्रि अत्र' 'चक्र यत्र' इति । चक्रि अत्र ( १६-२३, २७, ४८, ५० )-चक्री अत्र' इति स्थिते 'इको यणचि' इत्यनेन यणि प्राप्त तं प्रबाध्य 'इकोऽसवणे शाकल्यस्य हस्वश्च' इति विकल्पेन ह्रस्वे कृते ह्रस्वविधिसामर्थ्यात् युनः यणोऽप्राप्त्या चक्रि अत्र' इति । ह्रस्वा- ऽभावे यणि 'चक्रयत्र' इति च सिद्धं भवति । ब्रह्मर्षिः (१९-२९, ४७, ५१ )-'ब्रह्मा ऋषिः' इति दशायाम् 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे प्राप्त तम्प्रबाध्य 'ऋत्यकः' इति पाक्षिके ह्रस्वे कृते ह्रस्वविधिसामर्थ्यात पुनः गुणस्याप्रसंगे 'ब्रह्म ऋषिः' इति। ह्रस्वाऽभावपक्षे 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणे 'उरण रपरः' इति रपरत्वे 'ब्रह्मर्षिः' इति सिद्धम् । आच्छत् (१९२१)-'ऋत्यकः' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तथाहि अत्र सूत्रे ‘पदान्ताः' इत्यस्याऽग्रहणे 'श्रा ऋच्छत्' इति दशायाम् 'आटश्चेति प्राप्त- वृद्धिं प्रवाध्य ह्रस्वत्वमापद्येत तन्माभूदित्येतदर्थं पदान्ताः' इति । तेनात्र आटश्चेति वृद्धौ सत्यां रपरत्वे कृते 'आर्च्छत्' इति सिद्धयति । सूत्रनिर्देशपूर्वकं सन्धि कुरुत- पितृ ऋणम् । शुभ्र ऋषिः । सुखस्य x औपयिकम् । अव ४ एति । उपx ऋच्छत् । प्रx ओषति । गोपाल X एहि । इन्दुमती ४ उवाच । मृदु४ ओ- दनः। मातृX इच्छा । लु ४ आनय । ने x अनम् । कस्मै ४ इदम् । भो x अनम् । भौ x इष्यति । तेxआगताः। चन्द्रशेखरः - अस्मि । गो अक्षः। आगच्छ सखे x अत्र क्रीडेमः । वटू उच्छलतः। अमू X अश्नीतः । अहो X इदम् । उXउद्धवः। सूत्रनिर्देशपूर्वकं विच्छेदं कुरुत- गुरुहः । महरिः । महौचित्यम् । अवैधते । उपार्णोति । प्रेषयति । अहि। अत्यौदरिकः । तन्वङ्गी । प्रशास्त्रर्ध्वम् । लानय । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामचसन्धिप्रकरणम् । । Pawa ·अथ हल्सन्धिप्रकरणम् । शाञ्जिय (१९२५)—'शाहिन् जय' इति दशायां स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन श्चुत्वेन बकारे उक्तं रूपं सिद्धम् । तट्टीका (१९५२)--'तत् टीका इति स्थिते 'टुजा टु' इति तकारस्य टुत्वेन टकारे 'तट्टीका इति सर्पिष्टमम् ( १९-२२,३९,४३ )-सर्पिष् तमम्, इत्यवस्थायां 'टुना टुः' इत्यनेन तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे ‘सर्पिष्टमम्' इति । 'न पदान्ताटोरनाम्' इत्यनेन टुत्वनिषेधस्तु न भवति, टवर्गात्परत्वाऽभावात् । न च षकारस्य 'झलां जशोऽ- न्ते' इति जश्त्वेन डकारे सति तकारस्य टवर्गपरत्वात टुत्वनिषेधः स्यादेवेति वाच्यम्, 'ह्रस्वात्तादौ तद्धिते' इति विहितस्य षत्वस्याऽसिद्धत्वेन जश्त्वाभावात् । मूले तु न पदान्ताहोरनाम्' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि टोहणाऽ- भावे 'सर्पिष्टमम्' इत्यत्राऽपि ष्टुत्वनिषेधः स्यादिति टोर्ग्रहणमावश्यकमिति । यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ( १९४१ )----रः, अनुनासिके, अनुना- सिकः, वा, इति पदच्छेदः । 'यरः पदान्तस्याऽनुनासिके परेऽनुनासिकोवास्यादित्यर्थः। एतन्मुरारिः (१९-४१,४७,५०)-एष चासौ मुरारिः एतन्मुरारिः। 'एतद् मुरारिः' इति स्थिते 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा' इत्यनेन दकारस्य अनुनासिके नकारे कृते 'एतन्मुरारिः' इति । अनुनासिकाऽभावपक्षे 'एतमुरारिः' इति च भवति । चिन्मयम् ( १९-३०,४५)-'चिद् मयम्' इति दशायां 'प्रत्यये भाषायां नित्यम्' इति ‘मयट' प्रत्यये परे दकारस्य नित्यमनुनासिके नकारे 'चिन्मयम्' इति । तल्लयः ( १९४९ )-'तत् लयः' इति स्थिते 'तोर्लि' इति सूत्रेण लकारे परे तकारस्य स्थाने परसवर्णे लकारे कृते 'तल्लयः' इति जातम् । विद्वाँल्लिखति ( १९५१ )-'विद्वान् लिखति' इत्यवस्थायां 'तोलि' इत्यनेन परसवर्ण कृते 'विद्याल्लिखति' इति सिद्धम् । तस्मादित्युत्तरस्य ( १९३९ )-'पञ्चमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्त- रेणाऽव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम्' इति सूत्रार्थः । भाषार्थ यह हुआ कि ‘पञ्चम्यन्त पदका उच्चारण कर जिस कार्यका विधान किया गया हो, वह कार्य उस पञ्चम्यन्त- से बोधित वर्णान्तर ( अन्यवर्ण) से अव्यवहित ( व्यवधानरहित ) पर वर्णके स्थान .

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- में हो । अर्थात् निमित्त और स्थानीके बीचमें अन्य वर्णको नहीं आना चाहिये। उदाहरण-उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इस सूत्रमें 'उदः' इस पञ्चम्यन्त पदका उच्चारण करके पूर्वसवर्ण आदेशका विधान किया गया है अतः यह सूत्र 'उद्' तथा 'स्था' और 'स्तम्भ' के बीच में जब अन्य कोई वर्ण नहीं होगा तव ही पूर्व सवर्ण कर सकेगा। यथा-उत्थानम्, उत्तम्भनम्, इत्यादि स्थलमें देखें। आदे परस्यः (१९३९)-परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेवोध्यम्' इति सूत्रार्थः । भाषार्थ यह हुआ कि 'जो कार्य पर के स्थानमें विधान किया गया हो, वह कार्य परके आदि वर्णके स्थानमें होता है ऐसा समझना चाहिये। उदाहरण 'उत्थानम्' 'उत्तम्भनम्' है। यहां 'उद् स्थानम्' और 'उद् स्तम्भनम्' इस स्थितिमें परके आदि वर्ण सकारके स्थानमें पूर्व दकारका सवर्ण थकार होता है। उत्थानम् (१९-२७,३१,३७,४०,४८,५१)-उद् स्थानम्' इति दशायाम् 'उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य' इति सूत्रेण 'तस्मादित्युत्तरस्यति परिभाषया वर्णान्तराऽध्य- वहितस्य 'स्था' इत्यस्य स्थाने पूर्वसवणे प्राप्ते 'आदेः पस्येति सूत्रबलात् ‘स्था' इत्य- स्यादिभूतस्य सकारस्य स्थाने अघोषमहाप्राणप्रयत्नसाम्यात् तादृशे थकारे पूर्वस- वर्णे कृते उद् थ् थानम्' इति जाते 'झरो झरि सवर्णे' इति दकारोत्तरवर्तिथकारस्य विकल्पेन लोपे 'खरि च' इत्यनेन दकारस्य चर्वे 'उत्थानम्' इति। लोपाभावपने 'उत्थ्थानम्' इति च भवति । विकल्पपक्षे 'खरि चेति चवन्तु न, चत्वं प्रति थका- रस्याऽसिद्धत्वात् । वाग्धरिः (१९-२८,४२,४६,५२ )-वाक् हरिः' इति स्थिते 'झलां जशोन्ते' इति जश्त्वे कृते 'वाग हरिः' इति दशायाम् ‘झयो होऽन्यतरस्याम्' इति पूर्वसवर्णविधौ गकारस्य पूर्वनिमित्तत्वात् तत्सवणेषु ‘क-ख-ग-ध-दुः' इत्येतेषु पञ्च- स्वपि प्राप्तेषु घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य स्थाने तादृशे धकारे जाते 'वाग्धरिः' इति सिद्धम् । पूर्वसवर्णाऽभावपक्षे 'वारहरिः' इति च सिद्धं भवति । तच्छिवः-( १९-४०. ४१, ४३, ४९ ) तद् शिवः' इत्यवस्थायां स्तो:- श्चुना श्चुः, इत्यनेन दकारस्य श्चुत्वे जकारे कृते 'खरि च' इत्यनेन अकारस्य चान चकारे 'तच शिवः' इति जाते 'शश्छोऽटि' इत्यनेन मयन्तःपातिनश्चका- रात्परस्य शस्य अटप्रत्याहारान्तःपातिनि शकारोत्तरवर्तिनीकारे परे छत्वे 'तच्छिवः' इति सिद्धम् । छत्वाभावे तु.'तशिवः' इति ।

·, हल्सन्धिप्रकरणम् । १३ तच्छ लोकेन ( १९-२१, ३४, ४५ )—तद् श्लोकेन' इत्यवस्थायां 'स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते 'खरि च' इति चर्वेन चकारे 'तच श्लोकेन' इति जाते 'छत्वममीति वाच्यम् , इति वार्तिकेन शस्य छत्वे 'तच्छलोकेन' इति सिद्धम् ! त्वङ्करोषि ( १९ ३९ )-'त्वम् करोषि' इत्यवस्थायां 'मोऽनुस्वारः' इति सूत्रेण मस्यानुस्वारे कृते 'वा पदान्तस्य' इत्यनेन अनुस्वारस्य स्थाने परस्य कका- रस्य सवर्णे 'क-ख-ग ध- इति सर्वस्मिन् प्राप्त स्थानन्तरतमः' इति परिभाषया अनुस्वारस्य नासिकास्थानत्वात् तत्स्थानतुल्ये डकारे जाते त्वङ्करोषि' इति निष्पन्नम् । परसवर्णाभावपक्षे त्वं करोपि' इति ! किल हादयति ( १९३६ )-किम् ह्लादयति' इति स्थिते 'मोऽनुस्वारः' इत्यनेन अनुस्वारे प्राप्ते तं प्रवाध्य 'य-व-नपरे यवला वा' इति चार्तिकेन लपरके हकारे परे मकारस्य सानुनासिके लकारे कृते उक्तं रूपं सिद्धम् । पक्षे अनुस्वारे कृते । कि हादयति इति च सिद्धं भवति । प्रायपष्ठः-'प्राङ षटः' इति स्थिते ‘णोः कुकटुक शरि' इत्यनेन ङकारस्य कुकागमे 'आद्यन्तौ टकिती' इत्यनेन डकाराऽन्ते जाते 'उक' इत्यस्येत्संज्ञायां लोपे च विहिते ‘ प्राक्षष्टः' इति स्थिते 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन ककारस्य द्वितीयाक्षरे खकारे 'प्राइवषष्टः' इति, द्वितीयाक्षराभावे कषयोः संयोग 'प्राइनष्टः' इति, कुकागमाभावे 'पाषष्टः' इति च रूपं सिद्धयति । सुगण्ठ्पष्ठः ( १९४० )-'सुगण षः' इत्यवस्थायां ‘णोः कुकटुक् शरि' इति सूत्रण णकारस्य टुकागमे 'आद्यन्तौ टकितौ' इत्यनेन अन्तावयवे जाते अनुब- न्धनापे सुगणट्पष्टः' इति स्थिते 'चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्' इति वार्तिकेन टकारस्य द्वितीयाक्षरे ठकारे विहिते ‘सुगण्टषष्ठः' इति । द्वितीयाक्ष- राभावे सुगणटपष्टः' इति, टुकागमाभावे 'सुगणपष्टः' इति च भवति । षट्त्सन्तः ( १९४८)-'षड् सन्तः' इति दशायां 'डः सि धुट्' इत्यनेन 'आयन्तौ टकितौ इति सूत्रसहकारात् डकारात्परस्य सस्यादौ धुटि अनुबन्धलोपे 'षड् सन्तः' 'इति स्थिते 'खरि च' इत्यनेन धकारस्य चत्वे कृते पुनरनेन उकारस्य चा टकारे कृते उक्तं रूपं सिद्धम् । धुडभावपक्षे डकारस्य चत्वे 'षट्सन्तः' इति च सिद्धं भवति । h ·PANDIT प्रथमाप्रश्नावल्याम्- ७ सञ्च्छम्मुः (१९-२२, २९, ३०, ३९, ४०, ४७, ५०-'सन् शम्भुः इत्यवस्थायां 'शि तुक्' इत्यनेन ‘ायन्तौ टकितौ' इति सूत्रसहकारात् शकारे परे पदान्तस्य नस्याऽन्तावयवे तुकि अनुवन्धलोपे 'सनत् शम्भुः' इति दशायां 'शश्लो- ऽटि' इत्यनेन शम्भुघटकस्य शस्य छत्वे 'सन् त् छम्भुः' इति जाते ‘स्तोः श्चुनाः चुः' इत्यनेन तकारस्य श्चुत्वेन चकारे 'सन् च छम्भुः' इति स्थिते पुनः स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन चकारयोगात् नकारस्य श्चुत्वेन प्रकारे सञ्च्छम्भुः' इति दशायां 'मरो झरि सवर्णे' इत्यनेन वैकल्पिके चलोपे ‘सञ्छम्भुः' इति प्रथमं रूपम्, चलोपा- भावपक्षे 'सञ्च्छम्भुः' इति उक्तं द्वितीयं रूपम्, छत्वाऽभावपक्षे 'सञ्चशम्भुः' इति तृतीयं रूपम्, तुगभावपक्षे तु 'सन् शम्भुः इति स्थिते नकारस्य श्चुत्वेन अकारे 'सत्र शम्भुः' इति च चतुर्थं रूपं सिद्धम् । तदुक्तम्- "बछौ अचछा अचशा अशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक-छत्वचलोपानां विकल्पनात् ॥" 'ङमो ह्रस्वादचि ङमुण नित्यम्' (१९४२)-'ह्रस्वात्परो यो ङम् , तदन्तं यत् पदं, तस्मात् परस्याऽचो नित्यं ङमुडागमः स्यादिति सूत्रार्थः । अत्र सूत्रे ‘डमः' 'हस्वात्' इति च पञ्चम्यन्तम् , अचि' इति षष्ठयर्थे सप्तमी, ‘मुट्' इति प्रथमा- न्तम् , 'नित्यम्' इति क्रियाविशेषणम् ( क्रियाविशेषणानां कर्मत्वम् )। प्रत्यङ्गत्मा ( १९२५) 'प्रत्यङ् अात्मा' इति स्थिते 'ङमो ह्रस्वादचि ङमुण नित्यम्' इत्यनेन ह्रस्वात्परस्य उम्प्रत्याहारान्तःपातिनो डकारात्परस्य अचप्र- त्याहारान्तर्वर्तिन आकारस्य टित्वादादौ ङमुटि अनुबन्धलोपे उक्तं. रूपं सिद्धम् । सन्नच्युतः ( १९ ३८, ५१)-'सन् अच्युतः' इति दशायां 'ङमो ह्रस्वादचि ङमुण नित्यम्' इत्यनेन ह्रस्वात्परस्य उम्प्रत्याहारान्तःपातिनो नकारात्परस्य अच- प्रत्याहारान्तर्वतिनोऽकारस्य डमुटि अनुबन्धलोपे ‘सन्नच्युतः' इति सिद्धम् । संस्कर्ता ( १९-२३, ३९)-'सम्' कर्ता' इति स्थिते 'सम्परिम्यां करोतो भूषणे' इति सूत्रेण सुटि अनुबन्धलोपे 'सम् स्कर्ता' इति दशायां 'समः सुटि' इति सूत्रेण सुटसम्बन्धिनि सकारे परे समो मस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे ‘सर स्कर्ता' इति स्थिते 'अत्राऽनुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन रोः पूर्वमनुनासिके 'सर स्कर्ता' इति दशायां 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे कृते 'विसर्जनीयस्य सः। इति विसर्जनीयस्य सत्त्वे प्राप्ते तं प्रबाध्य ‘चा शरि' इति विसर्जनीयस्य विस- ·हल्सन्धिप्रकरणम् । र्जनीये प्राप्ते तमपि प्रबाध्य ‘सम्पुंकानां सो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन विसर्गस्य सत्वे 'संस्कर्ता' इति । अनुनासिकाऽभावपक्षे तु 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः । इत्यनेन अनु- स्वारे कृते संस्कर्ता' इति ( शेषं कार्यमत्रापि पूर्ववत् )। पुंस्कोकिलः ( १९-३३, ४२, ४७, ५० )—'युम् कोकिलः' इति दशायां 'पुमः खय्यम्परें' इत्यनेन पुमो मस्य रुत्वे अनुवन्धतोपे 'अत्रानुनासिका पूर्वस्य तु वा' इति सूत्रेण अनुनासिके 'पुर् कोकिलः' इति स्थिते 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'कुप्वोः कपो च' इत्यनेन जिवामूलीने प्राप्ते तम्प्रबाध्य ‘सम्पुकानां सो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन विसर्गस्य सत्वे 'ईस्कोकिलः' इति । अनुनासि- काभावपक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनुस्वारे कृते 'पुस्कोकिलः' इति ( शेष पूर्ववत् )। चर्किस्तायस्व (१९-२४, २९, ३०)-'चक्रिन् त्रायस्व' इत्यवस्थायां 'नश्छव्यप्रशान्' इति सूत्रेण नस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन अनुनासिके 'चक्रिर त्रायस्व' इति जाते 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'विसर्जनीयस्य सः' इत्यनेन विसर्गस्य सत्वे 'चस्त्रिायस्व' इति । अनुनासिकाऽभावपक्षे 'अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनेन अनुस्वारे चक्रित्रायस्व' इति (शेष कार्य पूर्ववत् )। नृन् पाहि ( १९-२०, २९, ४८)'नन् पाहि' इत्यवस्थायां नन् पे' इति सूत्रेण नृनो नस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन अनु- नासिके खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे कृते 'विसर्जनीयस्य सः' इत्यनेन विसर्गस्य सत्वे प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'कुप्वोः क पौ च' इत्युपध्मानीये कृते- न पाहि' इति । अनुनासिकाभावपक्षे अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः' इत्यनेन अनु- स्वारे कृते 'नृपाहि' इति, उपध्मानीयाभावपक्षे रुत्वानुनासिकविसर्गेषु कृतेषु 'न: पाहि' इति, अनुनासिकाभावपक्षे अनुस्वारे कृते न पाहि' इति, रुत्वाऽभावपचे नृन् पाहि' इति पञ्चरूपाणि भवन्ति । कांस्कान् ( १९-२२, ४५ )—'कान् कान्' इति दशायां तस्य परमानेडितम्' इत्यनेन परस्य 'कान्' इत्यस्यानेडितसंज्ञायां 'कानाम्रडिते' इत्यनेन आनेडितसंज्ञके परे पूर्वस्य 'कान्' इत्यस्य नकारस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'अत्राऽनुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनेन नस्यानुनासिके 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इत्यनेन रेफस्य विसर्गे 'सम्पु- ·१६ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- कानां सो वक्तव्यः' इत्यनेन विसर्गस्य सत्वे 'काँस्कान्' इति । अनुनासि- काभावपक्षे तु ( अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः) इत्यनुस्वारे 'कांस्कान्' इति (शेष पूर्ववत् )। शिवच्छाया ( १९-२५, ५१, ५२ )-'शिव छाया' इति दशायां 'छे च' इति वकारोत्तरवर्त्यकारस्य तुकि अनुबन्धलोपे 'शिव त् छाया' इति जाते 'झलां जशोन्ते' इति तस्य जश्त्वेन दकारे 'स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन दस्य श्रुत्वेन जकारे 'खरि च' इत्यनेन जस्य चत्वे 'शिवच्छाया' इति । लक्ष्मीच्छाया ( १९-२८, ४९)-लक्ष्मी छाया' इति दशायां ‘पदान्ताद्वा' इति तुकि उकि गते लक्ष्मी त् छाया' इति स्थिते तकारस्य जश्त्वेन दकारे स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन दकारस्य जकारे 'खरि च' इति तस्य चत्वे 'लक्ष्मीच्छाया' इति । तुगभावपक्षे 'लक्ष्मीछाया' इति । सूत्रनिर्देशपूर्वकं सन्धि कुरुत तपस् x चिनोति । त्रयस् ४ षट्पदाः । षट् ४ दर्शनम् । सम्पत् ४ हर्षः । उद् ४ स्थापयति । एतद् x लीला । अप ४ नामकः । दिव्यम् X सरः । जुन x हि- तम् । कथम् ४ कृतम् । इदम् x चित्रम् । केशान् ४ छिनत्ति। धनवान् ४ स्वपिति । अप्रज्ञावान् ४ शत्रुः। नन् x पालय । सम् ४ स्कृतम् । पुम् ४ छविः । हसन् X आगतः । त्वत् ४ श्वशुरः । आX छायम् । सूत्रनिर्देशपूर्वकं विच्छेदं कुरुत- पयश्शीतम् । महाण्डामरः । अब्भाजनम् । तद्धेयम् । उत्तम्भते । ग्रन्थाल ला- ति । ककुम्नायकः। मां पाहि । क्षन्तव्यम् । मधुरङ्गायति । भास्वाँश्चन्द्रः । शिशु- च्छाया। नः प्रतिकरोति । संस्करोति । पुंश्चमत्कारः। एकस्मिन्नहनि। याव- च्छक्यम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या हलसन्धिप्रकरणम् ।

·अथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् विष्णुः त्राता ( १९५१ )—'विष्णुः त्राता 'इत्यवस्थायां विसर्जनीयस्य स३' इति सूत्रेण विसर्गस्य सत्वे 'विष्णुनाता' इति सिद्धम् । गौः चरति ( १९३४ -'गौः चरति' इति स्थिते 'विसर्जनीयस्य सः' इत्यनेन विसर्गस्य सत्वे 'स्तोः श्चुना श्चुः' इत्यनेन सस्य श्चुत्वेन शकारे गौश्चरति' इति । शिवोऽर्यः ( १९२८, ३७, ४८, ५० )-'शिवस् अर्व्यः' इत्यवस्थायां 'ससजुषो रुः' इत्यनेन सकारख्य रुत्वे 'अतो रोरप्लुतादप्नुते' इत्यनेन रोरुत्वे 'शिव उ अर्व्यः' इति जाते 'आद्गुणः' इति गुणे 'एङः पदान्तादति' इति पूर्वरूपे 'शिवोऽयः' इति सिद्धम् । देवा इह ( १९३३, ३४, ३८, ४५ )- देवास इह' इति दशायां ‘ससजुषो रुः' इति सख्य रुत्वे 'भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' इत्यनेन रोयदिशे देवा य् इह' इति स्थिते 'लोपः शाकल्यस्य' इत्यनेन यलोपे 'देवा इह' इति, यलोपाऽभावपचे 'देवायिह' इति भो देवाः ( १९३१, ४३, ४६ )- भोस् पाः' इति दशाणं 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे 'भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' इत्यनेन रोर्यादेशे 'हलिसर्वेषाम्' इत्यनेज यलोपे 'भो देवाः' इति सिद्धम् । अघो याहि ( १९५१, ५२ 'अघोस् याहि' इत्यवस्थायां 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे 'भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' इति रोर्यादेशे ‘हलि सर्वेषाम्' इत्य- नेन यलोपे 'अघो याहि' इति सिद्धम् । अहर्गणः (१९३५)–'अहन् गणः' इति दशायां 'रोऽसुपि' इति सूत्रेण 'अलोन्त्यस्येति परिभाषया अहन्शब्दान्तस्य नस्य रेफादेशे 'अहर्गणः' इति सिद्धम् । हरी रम्यः–'हरि र रम्यः' इति दशायां 'रोरि' इत्यनेन रुसम्बन्धिरेफस्य लोपे 'लोपे पूर्वस्य दीर्थोऽणः' इत्यनेन इकारस्य दीर्घ 'हरी रम्यः' इति सिद्धम् । हरिस् ४ राजते । हरी राजते (१९ ४६ )-'हरिस् राजते' इति दशायां 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे 'हरि र राजते' इति जाते 'रोरि' इत्यनेन रुसम्बन्धिनो रेफस्य लोपे 'इलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इत्यनेन दीर्धे 'हरी राजते' इति सिद्धम् । २ प्र० ·१८ प्रथमाप्रश्नावल्याम- शम्भू राजते ( १९२५, ३६, ३८)-शम्भुस् राजते' इति स्थिते ‘ससजुषो रुः' इति रुत्वे ‘रो रि' इति रुसम्वन्धिरेफस्य लोपे 'ढलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्घ शम्भू राजते' इति । तृढः ( १९२४, ४२)-'ढलोप' इति सूत्रस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तथा हि- 'लोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति सूत्रे अणग्रहणाऽभावे 'ढरेफयोलोपनिमित्तयोः पूर्वरय दीर्घः' इत्यर्थे तृहधातोनिष्टायां क्तप्रत्यये अनुवन्धलोपे 'तृह त' इति जाते हो ढः' इत्यनेन हस्य ढत्वे 'भषस्तथो|ऽधः' इत्यनेन तकारस्य धत्वे 'टुना ष्टुः' इति धस्य ष्टुत्वेन ढकारे 'तृड् ढ' इति स्थिते 'ढो ढे लोपः' इत्यनेन पूर्वस्य ढस्य लोपे 'द्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति सूत्रेण ढलोपनिमित्ते ढकारे परे पूर्वस्य ऋकारस्य दीर्घापत्तिः । तस्मात् सूत्रेऽणग्रहणमावश्यकम् । कृते त्वणग्रहणे तत्साम- ात् पूर्वणकारैणवाऽणप्रत्याहारग्रहणाद् दीर्घाप्रवृत्या कृदन्तत्वात् सौ सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'तृढः' इति निष्पन्नम् । मनोरथः (१९.२८, ३२, ३९, ४१, ४३, ४७, ४९, ५१, ५२)'मनस्, रथः' इत्यवस्थायां 'ससजुषो रुः' इति सस्य रुत्वे 'हशि च' इत्यनेन रोरत्वे प्राप्ते रो रि' इत्यनेन रेफस्य लोपे च प्राप्ते 'विप्रतिषेधे पर कार्यम्' इत्यनेन तुल्यबलविरोधे सति परत्वात् ‘रो रि' इति लोपे प्राप्ते 'पूर्वत्राऽऽसिद्धम्' इत्यधिकारसूत्रेण सपादसप्ताध्यायीस्थ ‘हशि चेति सूत्रदृष्टया त्रैपादिकस्य रो रीति सूत्रस्याऽसिद्धत्वात् 'हशि 'त्यनेन रोरुत्वे कृते ‘मन उ रथः' इत्यवस्थायाम् 'श्राद्गुणः' इत्यनेन गुणे 'मनोरथः' इति सिद्धम् । एष विष्णुः (१९२३)-'एषस् विष्णुः' इत्यवस्थायां रुत्वं प्रवाध्य 'एतत्तदोः सुलोपोऽकोरजमसमासे हलि' इति सूत्रेण सुलोपे 'एष विष्णुः' इति सिद्धम् । सस् शम्भुः। स शम्भुः ( १९३१, ४६, ५०-सस् शम्भुः' इति स्थिते रुत्वं प्रवाध्य ‘एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनम् समासे हलि' इति सूत्रेण सुलोपे 'स शम्भुः' इति सिद्धम् । सः गच्छति ( १९३४ )-'सः गच्छति' इत्यनिष्टम्, ‘स गच्छति' इति साधु । तत्र हि 'सस् गच्छति' इति स्थिते रुत्वं प्रबाध्य ‘एतत्तदोः सुलोपोऽकोरन- समासे हलि' इत्यनेन सुलोपे ‘स गच्छति' इति सिद्धं भवति ।

·५ विसर्गसन्धिप्रकरणम् । एषको रुद्रः ( १९२१)—'एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि' इति सूत्रे 'अको किमि'त्यस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । तत्र हि एषकस् रुद्रः' इत्यवस्थायां एतच्छब्दस्य सककारत्वात् सुलोपाभावे 'ससजुषो रुः' इत्यनेन सस्य रुत्वे 'हशि च' इत्युत्वे 'आद्गुणः' इति गुणे 'एषको रुद्रः' इति भवति । अकोरित्यस्याऽभावे त्वत्राऽपि सुलोपापत्तिः । सः एषः (१९२७ )—स सु एषः' इति स्थिते 'सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम्' इत्यनेन सुलोपाभावे 'सैष दाशरथी रामः' इत्यत्र पादो न पूर्यते अतोऽत्राऽनेन सुलोपे 'वृद्धिरेऽचि' इति वृद्धौ ‘सैषः' इति सिद्धं भवति । अन्यत्र तु-सस् एषः' इति स्थिते रुत्वे यत्वे यलोपे च कृते स एषः' इति भवति । एवञ्चोभयथा 'सः एषः' इत्यसाध्वेवेति तत्वविदः । 'सैष दाशरथी रामः' 'सैष राजा युधिष्ठिरः' । 'सैष को महात्यागी' 'सैष भीमो महाबलः' । यह श्लोक अनुष्टुप् छन्दमें है। इसके प्रति पादमें आठ २ अक्षर होते हैं। यहां पर यदि सुलोप नहीं होता तो 'सस् ४ एषः' ऐसी स्थितिमें रुत्व-यत्व- यलोप होकर स एषः' ऐसा होजाता और प्रति पादमें एक एक अक्षर बढ़ जानेसे पादकी पूर्ति नहीं होती। सूत्रनिर्देश पूर्वकं शुद्धस्वरूपं निर्दिश्यताम्- जलामयः । केशवौर्ध्वम् । तदम् । स्वेरः। दिवौकसः । उपेति । प्रेषयति । रामहि । उपरोक्तः। गवौद्यानम् । सखैहागच्छ । कव्यागच्छतः । रामस्शेते । तत्छविः । अधिस्थाता। देवो षष्टः । दिगेशः। ददद्हसति । महानात्मा । विषयान्नाह । जगत्नायकः । संचितः । यमलोकम् । गच्छन्चकोरः । मतिमान्छान्तः । पुखनित्रम् । वाच्छूरः। वाक्मात्रेणेव । वृक्षलाया । वालो- क्रुध्यति । मनोकामना । अहोगतः । सो रामः । एषो वातः । चन्द्रशेखरो चलत्यि- दानीम् । प्रातो गमनम् । अज्ञो इन्द्रः । एषो नरः। हतो शत्रुः । अन्तर्राष्ट्रियः । भ्रातो गमय । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां विसर्गसन्धिप्रकरणम् । । अम्वततः। Mm ·अथ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । रामान् ( १९५०, ५२ )-रामशब्दाद् द्वितीयाबहुवचने शसि लशकतद्धिते' इति शस्त्संज्ञायां लोपे च कृते राम अस्' इति स्थिते 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इत्यनेन पूर्वसवर्णदीचे 'रामास्' इति जाते तस्माच्छसो नः इंसि' इति सत्य नत्दै कृते 'अटकुप्वानुम्यवाऽपि' इति णत्वे प्राप्ते ‘पदान्तस्य' इति तन्निषेधे 'रामान्? इति रूपं सिद्धम् । रामेण ( १९२९ )-रामशब्दाद् तृतीयैकवचने टाविभक्तौ 'टाङसिङसामि- नात्स्याः' इति टास्थाने इनादेशे 'राम इन' इति स्थिते आद्गुणः, इति गुणे अटकु- ग्वानुम्व्यवायेऽपि' इति नस्य णत्वे 'रामेण' इति सिद्धम् । रामाय (१९२०, ३२, ३५, ३७, ३९, ४६, ५१)-रामशब्दाच्चतुर्थंकवचने हे विभक्तौ 'यः' इति र्यादेशे 'राम य' इति दशायां स्थानिवदादेशोऽनलविधौ इति स्थानिवद्भावेन सुप्त्वमादाय 'सुपि चं' इत्यनेन मकारोत्तरवर्तिनोऽकारस्य दीर्धे 'रामाय' इति सिद्धम् । रामस्य ( १९ २५)-रामशब्दात् षष्येकवचन विवक्षायां ङसि 'टाङसिङसा- मिनात्स्याः' इत्यनेन उसः स्यादेशे 'रामस्य' इति सिद्धम् । . रामाणाम् (१९४७, ४९ )-रामशब्दात् षष्टीबहुवचनविवक्षायाम आमि विभक्तौ राम आम्' इति स्थिते 'हस्वनद्यापो नुट्' इत्यनेन नुटि उकारटकारयोरि- त्संज्ञायां लोपे च विहिते 'राम नाम्' इति जाते 'नामि' इत्यनेन दीर्घ ‘अटकुप्वाउनु- म्व्यवायेऽपि' इति नस्य णत्वे 'रामाणाम्' इति सिद्धम् । सर्वेषाम् ( १९२८, ३३, ३५,४१, ४३, ४८, ५०, ५२ )-सर्वशब्दात् षष्टीब- हुवचनविवक्षायाम् आमि ‘सर्व आम्' इति स्थिते 'आमि सर्वनाम्नः सुट् इति सुटि अनुबन्धलोपे 'सर्व साम्' इति जाते 'बहुवचने मल्येत्' इत्यनेन वकारोत्तरवर्तिनोs- कारस्य एत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इत्यनेन सस्य षत्वे 'सर्वेषाम्' इति सिद्धम् । पूर्वस्मात् ( १९३६ )-सर्वादिगणपठितात् पूर्वशब्दात् पञ्चम्येकवचनविव- क्षायां सि 'पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा' इत्यनेन बसेः स्थाने स्मादित्यादेशे जश्त्वे चत् 'पूर्वस्मात्' इति 'च|भावपक्षे पूर्वस्मादिति। स्मादादेशाभावपक्षे तु पूर्व- ܀ ·. अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम्। दात् ङसि 'टाङसिङसामिनात्स्याः' इति डसेः स्थाने आदादेशे अकः सवणे दीर्घः' ते दीर्षे जश्त्वे चत्वं च कृते पूर्वात्' इति । चाभावपक्षे पूर्चादिति । प्रथमे ( १९२४ )-सर्वादिगणपठितात् प्रथमशब्हान् प्रथमाबहुवचनविवक्षायां से 'प्रथमंचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च' इति सूत्रेण जसि परे विकल्पेन सर्वना- संज्ञायां 'जसः शी' इति जसः श्यादेशे अनुबन्धलोपे आद्गुणः' इत्यनेन गुरो 'प्रथमे' ते। सर्वनामसंज्ञाऽभावपक्षे तु 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति दीधी सत्य रत्वे विसर्ग थमाः' इति । द्वितीयाय ( १९ २२)-सर्वादिगणपठितात् द्वितीयशब्दाचतुथ्यैकवचने ढे भक्तौ 'तीयस्य डिमुवा' इति घातिन तीयप्रत्ययान्तस्य द्वितीय राब्दत्य विभा- पा सर्वनामसंज्ञायां 'सर्वनाम्नः स्मै' इत्यनेन डेः स्थाने में श्रादेशो 'द्वितीयस्मै' ते । सर्वनामसंज्ञाावपचे 'यः' इति डेर्यादेशे द्वितीय य' इति स्थिते 'स्था- वदादयोऽनल्विधौ' इति स्थानिवद्भावेन सुश्त्वमादाय 'सुपि चे त्यनेन यकारोत्तर- तिनोऽकारस्य दीर्घ 'द्वितीयाय' इति सिद्धम् । निर्जरसौ( १९३२ )-निर्जरशब्दस्य प्रथमाद्विवचने द्वितीयाद्विवचने च राया जरसायतरस्याम्' इत्यनेन जरसादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । नच जराशब्दस्य धीयमानो जरसादेशः निर्जरशब्दे कथमिति वाच्यप , जरसादेशस्य अङ्गाधिकार- पत्वेन ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च' इति परिभाषया निर्जरशब्दस्यापि रिसादे सोचितत्वात् । नन्वेनमपि जराशब्दान्तस्य विधीयमानो जरसादेशः अनेका- त्वात् निर्जरशब्दस्य कृत्स्नस्यैव स्यादिति चेन, 'निर्दिश्यमानत्यादेशा भवन्ति' ति परिभाषायाः जागरूकत्वात् । नचैवमपि निर्जरशब्दस्य जराशब्दान्तत्वं कथ- ति वाच्यम् , 'एकदेशविकृतमनन्यचत्' इति परिभाषया अर्थात् 'छिन्ने पुच्छेऽपि । श्वैव, नचाऽश्वो नच गर्दभः' इति न्यायेन निर्जरशब्दऽपि जराशब्दान्तत्वस्य लभत्वात् । जरसादेशाभावपक्षे तु वृद्धिरेची ति वृद्धौ सत्यां निर्जरौ' इति बोध्यम् । 'निर्जर' शब्दस्य रूपाणि ( १९४०, ५० )- नर्जरः निर्जरसौ ( निर्जरी) निर्जरसः (निर्जराः) सर्जरसम् ( निर्जरम् ) निर्जरसौ (निर्जरी) निर्जरसः ( निर्जरान् ) पर्जरसा ( निर्जरेण) निर्जराभ्याम् निर्जरैः वर्जरसे ( निर्जराय) निर्जराभ्याम् निर्जरेभ्यः , ·२२ प्रथमाप्रश्नावल्याम्न हे निर्जर निर्जरसः ( निर्जरात-द् ) निर्जराभ्याम् निर्जरेभ्यः निर्जरसः (निर्जरस्य) निर्जरसोः (निर्जरयोः) निर्जरसाम् (निर्जराणाम्) निर्जरसि (निर्जरे) निर्जरसोः (निर्जरयोः) निर्जरेबु हे निर्जरसौ ( निर्जरी) हे निर्जरस: (निर्जराः) विश्वपः( १९२०, ३२, ४२, ४६,५१ )-विश्वपाशब्दाच्छशि विभक्तौ 'लश. क्वतद्धिते' इति शसः सकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते 'विश्वपा अस्' इति स्थिते 'सुडनपुंसकस्य' इत्यनेन 'सु-औ-जसू-अम्-ौट' इति स्वादिपञ्चवचनस्यैव सर्व- नामस्थानसंज्ञाया विहितत्वात् शसो न सर्वनामस्थानसंज्ञा, तेन 'स्वादिष्वसर्वनामस्थाने इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्न स्वादिषु शसादिषु परेषु पूर्वस्य विश्वपाशब्दस्य पदसंज्ञायां 'यचि भम्' इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्नयजादिषु स्वादिषु परेषु भसंज्ञायां च प्राप्तायां किमत्र विधेयम् इति शङ्कायाम् 'आकडारादेका संज्ञा' इत्यनेन एकैव संज्ञा भवतीति नियमात् परत्वादनवकाशत्वाच्च भसंज्ञायां सत्याम् 'आतो धातोः' इत्यनेन पकारोत्त- रव-कारस्य लोपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'विश्वपः' इति सिद्धम् । विश्वपि ( १९३१ )-विश्वपाशब्दस्य सप्तम्येकवचने 'विश्वपाई' इति स्थिते 'स्वादिष्वसर्वनामस्थाने' इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्नङिविभक्तिपरे विश्वपाशब्दस्य पदसंज्ञायां 'यचि भम्' इत्यनेन भसंज्ञायां च प्राप्तायां किमत्र विधेयम् इति शंका- याम् 'आकडारादेकासंज्ञा' इत्यनेन एकैव संज्ञा भवतीति नियमात् परत्वादनवका- शत्वाच भसंज्ञायां सत्याम् ‘ातो धातोः' इत्यनेन पकारोत्तरवाकारस्य लोपे 'विश्वपि' इति सिद्धम् । हरिणा ( १६२९) हरिशब्दात्तृतीयैकवचने टाविभक्तौ 'शेषो ध्यसखि' इत्य- नेन हरिशब्दस्य विसंज्ञायाम् 'आङो नाऽस्त्रियाम्' इति सूत्रेण घिसंज्ञकात् ( हरि- शब्दात् ) परस्य प्राङः ( 'टा' इत्यस्य ) नादेशे 'अटकुप्त्वाङनुम्यवायेऽपि' इति णत्वे 'हरिणा' इति सिद्धम् । हरेः (१९३३, ३८)-हरिशब्दात् पंचम्येकवचने षष्ठयेकवचने च अनुबन्ध- लोपे सति 'हरि अस्' इति स्थिते 'शेषो ध्यसखि' इत्यनेन घिसंज्ञायां 'घेडिति' इति गुणे 'ङसिङसोश्च' इति पूर्वरूपे सकारस्य रुत्वे विसर्ग 'हरेः' इति सिद्धम् । हरौ ( १९४५, ५२ ) हरिशब्दात् सप्तम्येकवचने डो समागते अनुबन्धलोपे 'शेषो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायाम् 'अच्च घेः' इत्यनेन डेरौत्वे घिसंज्ञकस्य रेफोत्तरव- ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । २३ र्तिनः इकारस्य स्थाने अकारे च विहिते 'हर औ' इति स्थिते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ 'हरौ' इति सिद्धम् । सखा ( १९४०, ४३. ४६, ४९ )-सखिशब्दात् सौ विभक्तौ अनुबन्धलोपे 'सखि स्' इति स्थिते 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्योऽङ्गम्' इति अङ्गसंज्ञायाम् 'अनङ सौ' इत्यनेन 'डिच्चति सूत्रबलात् सखिशब्दघटकखकारोत्तरवर्तिनः इकारस्य अनलि अनुबन्धलोपे 'सखन् स्' इति दशायाम् 'अलोन्त्यात्पूर्व उपधा' इत्यनेन उपधासंज्ञायां 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ' इत्यनेन जान्तस्य पदस्योपधायाः दीर्घ 'सखान् स्' इति दशायाम् अपृक्त एकालप्रत्ययः' इत्यनेन सस्य अपृक्तसंज्ञायाम् 'हलङयाब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल' इत्यनेन सस्य लोपे 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'सखा' इति सिद्धम् । सख्या ( १९३०)-सखि शब्दात् टाविभक्तौ अनुबन्धलोपे 'सखि श्रा' इति स्थिते असखीति पर्युदासाद् घिसंज्ञाऽभावेन नादेशाभावात् 'इको यणचि' इत्यनेन यणि 'सख्या' इति सिद्धम् । सख्युः (१९२४)-सखिशब्दस्य पञ्चम्प्रेकवचने षष्ठयेकवचने च विभक्तो अनुबन्धलोपे 'सखि अस्' इति दशायाम् ‘इको यणचि' इति यणि 'सख य अस्' इति स्थिते ख्यत्यात्परस्य' इत्यनेन असोऽकारस्य उत्वे सकारस्य रुत्वे विसर्ग 'सख्युः' इति सिद्धम् । सख्यौ ( १९३४ )-सखिशब्दात् सप्तम्येकवचन विवक्षायाम् 'शेषो ध्यसखि' इति सूत्रेऽसखीत्युक्तत्वात् घित्वाभावेन 'अच्च घेः' इत्यस्याप्रवृत्या 'श्रौत्' इति सूत्रेण डेरौत्वे 'सखि औं' इति स्थिते 'इको यणचि' इत्यनेन यणि 'सख्यौ' इति सिद्धम् । 'सखि' शब्दस्य रूपाणि ( १९३८ ४१, ४३, ४७ )- सखायौ सखायम् सखायौ सखीन् सखिभ्याम् सखिभिः सख्ये सखिभ्याम् सखिभ्यः सख्युः सखिभ्याम् सखिभ्यः सख्युः सख्योः सखीनाम् सख्यो सख्योः सखिषु हे सखायौ हे सखायः सखा सखायः सख्या हे सखे ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- DELHI पत्यौ ( १९२९, ३५, ५१ )-पतिशब्दात् डेबिभत्तौ 'पतिः समास एवेति सूत्रेण निषेधादत्रासमासे घित्वाऽभावेन 'अच्च धेः' इत्यस्याऽप्राप्त था औत्' इत्यनेन रौत्वे 'इको यणचि' इति यणि 'पत्यौ' इति सिद्धम् । कति ( १९२२, २४, ३० )-बहुत्वविशिष्टवाचकात् कतिशब्दात प्रथमावहु- वचने द्वितीयाबहुवचने च जसि शसि च विभक्तौ 'बहुगणवतुति संख्या शनि सूत्रेण उत्यन्तत्वात् कतिशब्दस्य संख्यासंज्ञायां 'उति च इत्यनेन पटसंज्ञायां 'षड्भ्यो लुक्' इत्यनेन जश्शसोलुंकि, जसि 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् इति प्रत्याय- लक्षणेन 'जसि च' इति कतिशब्दसोकारस्य गुणो प्राप्त 'ल लुमतावास्य' इत्यनेन अङ्गकार्यस्य गुणस्य निषेधे 'कति' इति सिद्धम् । त्रयाणाम् ( १९४६ )-त्रिशब्दादामि 'नेस्त्रयः' इत्यनेन त्रिशब्दम्य त्रयादेश कृते 'हस्वनद्यापो नुट्' इति नुटि अनुबन्धलोपे नामि' इति दीर्धे अकुप्वाङ नुम्ब्य- वायेऽपि' इति णत्वे 'त्रयाणाम् इति सिद्धम् । गौणत्वेऽपि 'प्रियत्रयाणाम्' इति-अत्र 'गौणमुख़्ययोर्मुसो कार्यसम्प्रत्ययः' इति न्यायात् त्रिशब्दस्यान्यपदार्थे विशेषण त्वेन गौणत्वात् 'त्यः' इति त्रयादेशो न स्यादिति तु नाशंक्यः, गौणमुख्यन्यायस्य पदकार्यविषयत्वात् । प्रथमलिङ्गग्रहणं च-समासादिवृत्तिप्रवृत्तेः पूर्व स्त्रीलिङ्गस्य सतः वृत्तिदशा- यामुपसर्जनतया स्त्रीलिङ्गत्वाभावेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । यथा-'श्रेयसी' शब्दः समासवृत्तिप्रवृत्तेः प्राक नित्यस्त्रीलिङ्गः, पश्चात् 'बहु' इत्यनेन समस्तः पुल्लितः समपि नदीसंज्ञको भवत्येवेति । भाषार्थ इसका यह है कि-जो शब्द पहले नित्यस्त्रीलिंग हो और वादमें समासादि वृत्ति होने पर नित्यस्त्रीलिंग नहीं भी रहे तो भी उसकी नदीसंशा हो । बहुश्रेयस्याः ( १९३७ )-बहुश्रेयसीशब्दात् पंचम्येकवचने शि अनुबन्धलोपे 'बहुश्रेयसी अस्' इति स्थिते 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इति बातिन नदीसंज्ञायाम् 'श्रा- नद्याः' इत्याटि अनुवन्धलोपे 'बहुश्रेयसी आ अस्' इति स्थिते पाटश्च' इति वृद्धौ 'बहुश्रेयसी आस' इति दशायाम् 'इको यणचि' इति यणि अनुबन्धलोपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'बहुश्रेयस्याः' इति सिद्धम् । बहुश्रेयसीनाम् ( १९४६ )-बहुश्रेयसीशब्दस्य आमि विभत्तौ 'बहुश्रेयसी आम्' इति स्थिते 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इति वार्तिकेन नदीसंज्ञायां 'हस्वनद्यापो नु' ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । २५ इत्यनेन नद्यन्तत्वानुटि अनुवन्धलोपे 'नामि' इत्यनेन दीर्चे ‘बहुश्रेयसीनाम्' इति सिद्धम् । बहुश्रेयस्याम् ( १६२२, ३१, ४२, ४५ )-बहुश्रेयसीशब्दात् सप्तम्येकवचने डिविभक्तौ अनुवन्धलोपे 'प्रथमलिङ्गग्रहणं च' इति नातिन नदीसंज्ञायां 'डेराम्नद्या- म्नीभ्यः' इत्यनेन डेरामि कृते स्थानिवद्भावेन ङित्वमादाय 'आग्नद्याः' इत्यादि अनु- बन्धलोपे आटश्च' इति वृद्धौ ‘इको यणचि' इति यणि 'बहुश्रेयस्याम्' इति सिद्धम् । प्रध्यम् ( १९३६ )-प्रधीशब्दाद् द्वितीयैकवचन अमि प्रधी अम्' इति स्थिते 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपे प्राप्ते तं प्रवाध्य अचिश्तुधातुभ्रुवां रोरियडुवङौ' इति इयङि प्राप्ते तमपि प्रवाध्य ‘एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य' इति यणि 'प्रध्यम्' इति । प्रध्यि । १९३८, ४५)-प्रधीशब्दात् सप्तम्येकवचने डी अनुबन्धलोपे 'प्रधी ई इति स्थिते सवर्णदीर्घ प्रवाध्य इयडि प्राप्त तमपि प्रवाध्य ‘एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य' इति यणि 'प्रध्यि' इति सिद्धम् । ग्रामण्याम् ( १९४५)-ग्रामं नयति = नियच्छति इति ग्रामणीः। तस्य सप्तम्येकवचने ङौ अनुबन्धलोपे 'ग्रामणी इ' इति स्थिते 'उरानवान्नीभ्यः' इत्यनेन नीशब्दात्परस्य रामि 'ग्रामणी आम्' इति दशायाम् ‘एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य' इति यणि 'ग्रामण्याम्' इति सिद्धम् । क्रोष्टा ( १९२१, ३०)-कोष्टुशब्दात् सौ अनुबन्धलोये 'तृज्वत्क्रोष्टुः' इति तृज्वद्भावे कोष्ट स्' इति दशायाम् 'ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः' इति गुरणे प्राप्त तम्प्र- बाध्य ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च' इत्यनडि अनुबन्धलोपे 'क्रोष्टन स्' इति स्थिते अतृन्तृच्स्वसृनप्तनेष्टुत्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृणाम्' इत्यनेन उपधादीधै 'हल- न्याभ्यो दीर्घातमुतिस्यपृक्तं हल्' इत्यनेन सुलोपे 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे कोष्टा' इति सिद्धम् । क्रोष्टुः ( १९२४, २५, ३३, ४१, ४३, ५१)—क्रोष्टुशब्दात् पञ्चम्येक- बचने ङसि अनुबन्धलोपे क्रोष्टु अस् इति स्थिते विभाषा तृतीयादिष्वचि' इति तृज्व- द्भावे 'क्रोष्ट्र अस्' इति जाते 'ऋत उत्' इत्यनेन उत्वे रपरत्वे च कृते 'क्रोष्टस्' इति स्थिते 'रात्सस्य' इत्यनेन सलोपे 'खरवसानयोविसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्ग 'क्रोष्टुः' इति । तृज्वद्भावाऽभावपक्षे 'शेषो ध्यसखि' इत्यनेन घिसंज्ञायां 'घेडिति' इति गुणे 'सिडसोश्च' इति पूर्वरूपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'क्रोष्टोः' इति च सिद्धं भवति ।

·mastam २६ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- 'क्रोष्टु' शब्दस्य रूपाणि- क्रोष्टा कोष्टारी क्रोष्टारः क्रोष्टारम् कोष्टारी क्रोष्टून् क्रोष्ट्रा-क्रोष्टुना क्रोष्टभ्याम् क्रोटुभिः क्रोष्ट्र-क्रोष्टवे कोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभ्यः क्रोष्टु:-क्रोष्टोः क्रोष्टुभ्याम् क्रोष्टुभ्यः क्रोष्टुः-क्रोष्टोः क्रोप्ट्रो:-क्रोष्ट्दोः क्रोष्ट्रनाम् क्रोष्टरि-क्रोष्टी क्रोष्ट्रोः-क्रोन्दोः गोष्टुपु हे क्रोष्टा हे कोष्टारौ हे कोष्टारः । 'अतिचमू' शब्दस्य रूपाणि ( १९४०)- अतिचमूः अतिचम्वौ अतिचम्वः अतिचमूम् अतिचम्ची अतिचमून् अतिचम्वा अतिचमूभ्याम् अतिचमूभिः अतिचम्वै अतिचमूभ्याम् अतिचमूभ्यः अतिचम्वाः अतिचमूभ्याम् अतिचमूभ्यः अतिचम्बा: अतिचम्वोः अतिचमूनाम् अतिचम्चाम् अतिचम्वोः अतिचमूषु हे अतिचमु हे अतिचम्बो हे अतिचम्वः धातृशब्दस्य सम्बोधने रूपाणि ( १९४५)- पुंल्लिङ्गे-हे धातः, हे धातारौ, हे धातारः । नपुंसके हे धातः- हे धातु, हे धातृणी, हे धाताणि । पितरौ ( १९४७, ४९ )-पितृशब्दात् प्रथमाद्विवचने औविभक्तौ 'ऋतो डिसर्वनामस्यानयोः' इत्यनेन गुणे' रपरत्वे च कृते 'पितरौ' इति । अत्र व्युत्पत्तिपक्षे नत्रादिग्रहणस्य नियमार्थत्वात् 'अप्तृन्निति दी| न । अव्युत्पत्तिपक्षे तु अप्त- तृजादिष्वनन्तर्भाचात् दीर्घशङ्कव नोदेतीति । नियमप्रकारस्त्वित्थम्-'अप्तन्तृचस्वसृनप्तृनेष्टुत्वष्टक्षतृहोतृपोतृप्रशास्तृणाम्' इति सूत्रे 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि' इति पक्षे नात्रादीनां सप्तानां तृन- न्तत्वात्तृजन्तत्वाच्च तृन्तृच्ग्रहणेनैव दीर्घ सिद्धे नप्त्रादिग्रहणं, 'सिद्धे सत्यारभ्यमाणो ·अजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । विधिनियमाय भवतीति सिद्धान्तात् नियमार्थम्-'तृन्तृजन्तानां चेत्तर्हि नप्त्रादीना वेति । नियमेन च स्वेतरस्वजातीयव्यावृत्तिः क्रियते, इति नत्रादीतरोणादिनि नतन्नन्ततृजन्तशब्दानां न दीर्घ इति । पितरि (१९४३)---पितृशब्दात्सप्तम्येकवचने 'ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः' इ गुणे रपरे च कृते 'पितरि' इति सिद्धम् । 'पितृ' शब्दस्य रूपाणि (१९४७)- पिता पितरौ पितरः पितरम् पितरौ पितॄन् पित्रा पितृभ्याम् पितृभिः पित्रे पितृभ्याम् पितृभ्यः पितुः पितृभ्याम् पितृभ्यः पितुः पित्रोः पितृणाम् पितरि पित्रोः पितृषु हे पितः हे पितरौ हे पितरः। नृणाम् ( १६४८)-नृशब्दात् षयेकवचने आमिहूस्वनयापो नु' इति नु अनुबन्धलोपे 'नृ नाम्' इति स्थिते 'नामि' इति दीर्घ प्राप्ते तम्प्रबाध्य ': इत्यनेन विभाषया दीर्घ 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति णत्वे 'नृणाम्' इति दीर्घाऽभावपक्षे 'नृणाम्' इति । अत्र 'नामीत्यनेन दीर्घस्तु न' सकृद्तौ यद्वाधि तद्वाधितमेवेति सिद्धान्तात् । नरि ( १९२३ )-नृशब्दात् डौ विभक्तौ 'नृ इ' इति दशायाम् 'ऋतो डिर र्वनामस्थानयोः' इति गुणे रपरे च कृते 'नरि' इति सिद्धम् । औतोऽम्शसोः ( १९५१ )—'श्रा-श्रोतः, अम्-शसोः' इति पदविभागः अोकारादम्शसोरचि आकार एकादेशः स्यादिति सूत्रार्थः। उदाहरणन्तु 'गाम्' इति गाम् (१९५२)-गोशब्दाद् द्वितीयैकवचने अमि 'गो अम्' इति स्थिते 'औ ऽमशसोः' इति सूत्रेण गोशब्दस्यौकारस्य आकारकादेशे पूर्वरूपे 'गाम्' इति । गाः ( १९४०)-गोशब्दाच्छसि' अनुबन्धलोपे 'औतोम्शसोः' इत्याकारैक देशे सवर्णदीर्घ सस्य रुत्वे विसर्गे 'गाः' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामजन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ।

·अथ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । रमायाः (१९२०, २५)-रमाशब्दात् दुसौ इसि वा रमा अस' इति स्थिते 'याडापः' इति याटि अनुबन्धलोपे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति दोर्षे सकारख्य रत्वे विस, 'रमायाः' इति सिद्धम् । सर्वस्यै ( १६२०, ३७,)-सर्वाशब्दात् डेविभक्तौ 'सर्वा ए' इति स्थिते 'याडापः' इति याटि प्राप्ते तं वाधित्वा सर्वनाम्नः ल्याड्ढम्बश्च' इति स्याटि श्राव- न्तस्य ह्रस्वे च कृते अनुबन्धलोपे 'सर्वल्या ए' इति स्थिते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘सर्व- स्यै' इति सिद्धम् । सर्वस्याम् ( १९३१, ३२ )-सर्वाशब्दात ङिविभक्तौ 'डेराम्नयाम्नीभ्यः' इति डेरामि ‘सर्वनाम्नः स्याङस्दश्च' इत्यनेन स्याटि अावन्तस्य ह्रस्वे च छर्ने सर्वस्या आम्' इति स्थिते 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति दीर्घ 'सर्वस्याम्' इति सिद्धम् । जरसौ ( १९२०)-जराशब्दात् प्रथमाद्विवचने 'जरा औ' इति स्थिते 'जराया जरसन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण जरसादेशे 'जरसौं इति । ज(सादेशासाव- पक्षे तु जरा औं' इति स्थिते औङ आपः' इत्यनेन औङः श्यादेशे 'आद्गुणः' इति- गुणे 'जरे' इति भवति । डिति ह्रस्वश्च ( १९४७ )-अत्र इयजुवङस्थानौ स्त्रीशब्दभिन्नौ नित्यत्रीलि- जावीदूतौ डिति नदीसंज्ञौ वास्तः' इत्यर्थक 'ङिति' इत्येक वाक्यम् । 'हस्ताविवोवर्णी डिति' स्त्रियां नदीसंज्ञौ वास्तः' इत्यर्थकं ह्रस्वश्च' इत्यपरं वाक्यम् । तत्र 'नेयवस्था- नावस्त्री' इत्यतोऽनुवृत्ताऽस्त्रीति तु इयङवस्थानावित्यादिप्रथमवाक्यविहितनदीत्वस्यैव पर्युदासः, न तु ह्रस्वावित्यादिद्वितीयवाक्यविहितनदीत्वस्याऽपि, तत्सम्बद्धस्यैवानुवृत्तेः । तथा च भाषार्थ यह हुआ कि-इंयङ-उवङ के स्थानी रहे, स्त्री शब्द से भिन्न रहे, नित्यस्त्रीलिंग रहे, ऐसा जो दीर्घ ईकार और ऊकार उनकी नदी संज्ञा हो डिके परे, विकल्पसे । तथा ह्रस्व इवर्ण और उवर्ण की भी स्त्रीलिंगमें नदीसंज्ञा हो हितके परे, विकल्पसे । अत एव अतिस्त्रिय' अतिनमें ये दो रूप सिद्ध हुए । मत्यै, मतये ( १९२४, ५२ )-मतिशब्दाच्चतुर्थंकवचने विभक्तौ अनु- बन्धलोपे 'मति ए' इति स्थिते 'डिति ह्रस्वश्च' इति नदीसंज्ञायाम् 'आपनद्याः' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'मति आ ए' इति स्थिते 'श्राटश्च' इति बृद्धौ ‘इको यणचि' १ ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । इति यणि 'मत्यै' इति । नदीलाभावपक्षे 'शेषो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायां 'वो इति गुरणे 'एचोऽयवायावः' इत्ययादेशे मतये' इति च सिद्धम् । मत्याम् (१९२८, २६,३१,३५, ४१,४६, ५०, ५१)-मतिशब्दात भ्येकवचने ढिविभक्तौ 'डिति ह्रस्वश्च' इति नदीसंज्ञायाम् इदुभ्याम्' इति डेरामि स्थानिवद्भावेन डित्वमादाय 'श्राग्नद्याः' इत्याडागमे अनुबन्धनापे 'पाटश्च' इति 'इको यणचि इति यणि 'मत्याम्' इति । नदीसंज्ञाऽभावे शेषो ध्यसखि' इति धि याम् 'अच्च घेः' इति धेरौत्वे घेरकारादेशे च कृते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘मतौ' च रूपं सिद्धम् । मतिशब्दस्य रूपाणि ( १६४२ )- मतिः मती मतयः मतिम् मती मतीः मत्या मतिभ्याम् मतिभिः मत्यै-मतये मतिभ्याम् मतिभ्यः मत्याः-मतेः मतिभ्यान् मतिभ्यः मत्याः-मतेः मत्योः मतीनाम् मत्योः मतिषु हे मते हे मती हे मतयः तिस्रः ( १९२२, २७, ३३, ४३, ५२ )–त्रिशब्दाजसि अनुवन्ध 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतस्' इति त्रिशब्दस्थाने 'तिस्' इत्यादेशे 'तिस अस्' स्थिते 'ऋतो डी'ति गुणे प्राप्ते तम्प्रवाध्य प्रथमयोः' इति पूर्वसवर्णदीर्धे प्राप्त र प्रवाध्य 'अचि र ऋतः' इति ऋकारस्य रफादेशे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'तिसः' एवं शसि विभक्तावपि तित्रादेशे सति प्रथमयोः' इति पूर्वसवर्णदीर्घ बाधित्वा रेप सकारस्य रुत्वं विसर्गे 'तिस्रः' इति बोध्यम् । तितृणाम् ( १९४२, ४६ )-त्रिशब्दस्य पारीबहुचचने 'त्रि ग्राम्' इति ' 'त्रिचतुरोः खियां तिसृचतस्' इति त्रिशब्दस्य स्थाने 'तिम्' इत्यादेशे 'तिस : इति जाते. 'नुमचिरतृवद्भावेभ्यो नुट् पूर्वनिप्रतिषेधेन' इति बलात, 'अघि र ऋतः प्राप्त रेफादेशं वाधित्वा 'हस्त्रनयापो नुट्' इति नुटि अनुबन्धलोपे 'तिस नाम्' स्थिते 'नामि' इति सूत्रेण दीर्घ प्राप्ते 'न तिसू. चतस्' इति निषेधे 'ऋवर्णान्नस्य वाच्यम्' इति णत्वे 'तिसृणाम्' इति सिद्धम् । मत्याम्-मती . -- ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- " " त्रिषु लिङ्गेषु द्वि-शब्दस्य रूपाणि (१९३९)-(द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः) पुंसि-द्वौ, द्वौ, द्वाभ्याम् , द्वाभ्याम् , द्वाभ्याम् , द्वयोः, द्वयोः। स्त्रियाम्-दे, द्वे क्लीबे- (त्यदादेः सम्बोधनन्नास्ति) त्रिषु लिङ्गेषु त्रिशब्दस्य रूपाणि (१९३९)-(त्रिशब्दो नित्यं वहुवचनान्तः) पुसि-त्रयः, त्रीन् , त्रिभिः, त्रिभ्यः, त्रिभ्यः, त्रयाणाम् , त्रिषु । हे त्रयः । स्त्रियाम्-तिस्रः, तिस्रः, तिमृभिः, तिसृभ्यः, तिसृभ्यः, तिसृणाम् , तिसृषु । हे तिस्रः । क्लीबे-त्रीणि, त्रीणि, त्रिभ्यः, त्रिभ्यः, त्रिभ्यः, त्रयाणाम् , त्रिषु। हे त्रीणि । स्त्रियम् ( १९३८, ४७, ४९ )-स्त्रीशब्दाद्वितीयैकवचने अमि ‘त्री अम्' इति स्थिते वाऽम्शसोः' इत्यनेन इयङि अनुबन्धलोपे 'स्त्रियम्' इति । इयङभावे 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपे 'स्त्रीम्' इति च भवति । स्त्रियै ( १९३९)-स्त्रीशब्दाच्चतुथ्येकवचने विभक्तौ अनुबन्धलोपे 'यूस्या- ख्यौ नदी' इति सूत्रेण नदीसंज्ञायाम् 'आग्नयाः' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'आटश्च' इति वृद्धौ ‘स्त्रियाः' इत्यनेन इयङादेशे अनुबन्धलोपे 'स्त्रियै' इति सिद्धम् । स्त्रीणाम् ( १६४५)-स्त्रीशब्दाद् आमि विभक्तौ नी आम्' इति स्थिते 'यू स्त्र्याख्यौ नदी' इति सूत्रेण नदीसंज्ञायां 'हस्वनद्यापो नुट्' इत्यनेन नद्यन्तत्वान्नुटि अनुबन्धलोपे 'स्त्री नाम्' इति स्थिते पर्यन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिरिति 'नामि' इत्यनेन दीर्घ 'अट्कुप्वानुम्व्यवायेऽपि इति णत्वे 'स्त्रीणाम्' इति सिद्धम् । श्रियै-श्रीशब्दात् डेविभक्तौ अनुबन्धलोपे 'श्री ए' इति दशायां 'यू स्त्र्याख्यौ नदी इत्यनेन नदीसंज्ञायां प्राप्तायां 'नेयङवस्थानावस्त्रो' इति निषेधे कृते 'डिति ह्रस्व- व इत्यनेन विकल्पेन नदीसंज्ञायाम् ‘ाग्नद्याः' इत्याटि 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङवङौं इति इयङिः अनुवन्धलोपे 'श्रिय' इति । नदीत्वाऽभावे इयडि 'त्रिय इति भवति । श्रीणाम् ( १९२१, ३६ )-श्रीशब्दाद् आमि 'श्री आम्' इति स्थिते 'वामि' इत्यनेन नदीसंज्ञायां ‘हस्वलद्यापो नुट्' इत्यनेन नद्यन्तत्यानुटि अनुवन्धलोपे 'नामि' इति दीर्घ 'अट्कुप्वानुम्व्यवापेऽपि' इति णत्वे 'श्रीणाम्' इति । नदीत्वाऽभावपक्षे 'अचिश्नुधातुभ्रुवां थ्वोरियङवडौं इति इयङि श्रियाम्' इति च सिद्धम् ।

·अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ब्रुवाम् ( १९३४ )-भ्रूशब्दात् सप्तम्येकवचने डौ विभक्तौ ङिति हस्वच' इति नदीसंज्ञायां प्राप्तायां 'नेयङबङस्थानावस्त्री इति निषेधे कृते 'वामि' इत्यनेन विक- ल्पेन नदीसंज्ञायां ढेरानयानीभ्यः' इत्यनेन ङरामि 'भाग्नद्याः' इत्याटि 'श्राटश्च इति वृद्धौ ‘भ्रू आम्' इति स्थिते 'अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियकुबडौ' इत्यनेन उवङि अनुबन्धलोपे 'ध्रुवाम्' इति । नदीत्वाऽभावे उचङि 'ध्रुवि इति च सिद्धं भवति । क्रोष्ट्री-क्रोष्टुशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां स्त्रियां च इति सूत्रेण तृज्वदावे क्रोष्ट' इति जाते ऋन्नेभ्यो कीप्' इति ऋदन्तत्वात् डीपि 'क्रोष्ट्र ई इति स्थिते यणि क्रोष्ट्री शब्दो निष्पन्नः, तस्मात् सौ 'हल्झ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् इत्यनेन सुलोपे 'क्रोष्ट्री इति सिद्धम् । इति सोतरायां प्रश्नावल्यामजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । अथ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ज्ञानानि ( १९२०, ३२, ४९ )- ज्ञानशब्दात् जसि शसि च विभक्तौ 'ज- शसोः शिः' इति सूत्रेण जश्शसोः स्थाने श्यादेशे ज्ञान ई' इति दशायां 'शि सर्व- नामस्थानम्' इत्यनेन 'शि' इत्यस्य सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'नपुंसकस्य मिलचः' इत्य- नेन 'मिदचोन्त्यात्परः' इति सूत्रसहकारात् अन्त्याजरूपस्य नस्यान्त्यावयवीभूते नुमि अनुबन्धलोपे 'ज्ञानन् ई' इत्यवस्थायां 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ' इत्यनेन उपधा- दीर्घ 'ज्ञानानि' इति सिद्धम् । कतरत्-कतरशब्दात् सौ 'कतर सु' इत्यवस्थायाम् 'अतोऽम्' इति सूत्रं प्रबाध्य 'अडुतरादिभ्यः पञ्चभ्यः' इत्यनेन 'सु' इत्यस्य स्थाने अडि अनुबन्धलोपे 'कतर अद्' इत्यवस्थायां क्लीवे 'शि' इत्यस्यैव सर्वनामस्थानसंज्ञाया विहितत्वाद् , असर्वनामर थानिके 'अदि' परे 'कतर' इत्यस्य भसंज्ञायाम् 'टेः' इत्यनेन टिसंज्ञ- कस्य रेफोत्तरवर्त्यकारस्य लोपे 'कतरद्' इति भूते 'वाऽवसाने' इति दख्य चत्वे 'कतरत्' इति । चवाभावे तु कतरद्' इति बोध्यम् । वारिणे ( १९२४, ४१, ४३ )-बारिशब्दाच्चतुर्थंकवचने 'वारि ए' इति दशायां शेषो ध्यसखि' इति सूत्रेण घिसंज्ञायां घेविति' इति गुणे प्राप्त 'वृद्धद्यौ- त्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम्पूर्वविप्रतिषेधेन' इति पूर्वविप्रतिषेधस्य प्रवतत्वात् 'इकोऽपि विभक्तौ' इति नुमि अटकुप्वाङ नुम्व्यवा रेऽपि' इति णत्वे 'बारिणे' इति सिद्धम् ।

·३२ प्रथमाप्रश्नावल्याम-- वारीणाम् ( १९२९, ३३, ४५) वारिशब्दात् षष्टीबहुवचने 'वारि आम्' इति स्थिते हवनद्यापो नुट्' इति प्राप्तं तुटं बाधित्वा परत्वाद् ‘इकोऽचि विभत्तौ इति नुमि प्राप्ते 'नुमचिरतृवद्भावेभ्यो नुपूर्वविप्रतिषेधेज' इति पूर्वविप्रतिषेधेन जुटि अतु- बन्धलोपे वारि नाम्' इति जाते 'नामि' इति दी. अटकुप्वाङ इति णत्वे तत् सिद्धम् । दधना ( १९३०, ३७, ४३, ४८ ५०, ५२ )-दधिशब्दाविसको अनुव- न्धलोपे 'दधि अा' इति स्थिते 'अस्थिदधिसयक्षणामनदातः' इत्यनेन दधि- शब्दस्येकारस्याऽनङि अनुबन्धलोपे 'दधन् आ' इति स्थिते 'यचि भम्' इत्यनेन भसंज्ञायाम् 'अल्लोपोऽनः' इत्यनेन अनोऽकारस्य लोपे दध्ना' इति सिद्धान् । दनि ( १९४०, ४४, ४६ )-दधिशब्दात् सप्तम्येकवचने किविभक्तौ अनु- बन्धलोपे 'अस्थिदधिसक्थ्यक्षणामनकुदात्तः' इत्यनेन दधिशब्दस्येकारस्याऽनङि अनु- बन्धलोपे 'विभाषा डिश्योः' इत्यनेन अनोऽकारस्य लोपे 'दनि' इति । लोपाभावपक्षे 'दधनि' इति च भवति । सुधिया-सुष्ठु ध्यायति' इति विग्रहे सुधीशब्दात्तृतीयैकवचने तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं वद्गालवस्य' इति सूत्रेण सुध्यातृत्वस्य शोभनज्ञानवत्वस्य वा प्रवृत्ति- निमित्तस्य पुंसि नपुंसके च सत्त्वात् वैकल्पिकपुंवद्भावेन ह्रस्व-नुमोरभावे 'अचि श्नुधातुश्रुबां य्वोरियकुबडौं' इत्यनेन इयङि अनुबन्धलोपे 'सुधिया' इति । पुंवभा- वाऽभावपक्षे तु 'हस्त्रो नपुंसके प्रातिपदिकस्य इत्यनेन ह्रस्वे 'इकोऽचि विभक्तौ इति नुमि सुधिना' इति च सिद्धं भवति । हे मधु ( १९३८ ) मधुशब्दात् सम्बोधनैकवचने सौ विभक्तौ ‘स्व नोर्नपुंस- कात्' इति सो कि उक्तं रूपं सिद्धम् । 'प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्' इति प्रत्ययलक्ष- ऐन 'हस्वस्य गुणः' इति गुणादेशस्तु न न लुमताङ्गस्य इति प्रत्यय लक्षणनिषेधात् । 'न लुमताङ्गस्य' इत्यस्याऽनित्यत्वपचे तु प्रत्ययलक्षणेन सम्बुद्धिनिमित्त के गुणे सति 'हे मधो इति च भवति । प्रराभ्याम् ( १९२८, ४६)-प्रकृष्टः राः धनं यस्येति बहुव्रीही प्राब्दस्य 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इति ह्रस्वे 'एच् इग्नस्वादेशे' इति एजरूपस्यैकार- स्य इकारे 'परि' इति, तस्मात् भ्यामि विभक्तौ 'एकदेशविकृतन्यारेन ‘रायो हलि' इत्यात्वे 'प्रराभ्याम्' इति सिद्धम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ।

·अथ हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । लिटत्सु ( १९२०, ३५)–लिहशब्दात्सुपि विभक्तो अनुबन्धलोपे 'लिड्स इति स्थिते हो ढः' इत्यनेन हस्य ढत्वे जलां जशोऽन्ते इत्यनेन ढस्य जश्त्वेन डकारे 'लिङ सु इति दशायां ‘डः सि धुट्' इति डस्य धुटि अनुबन्धलोपे 'लिड ध् सु' इति जाते ‘खरि च' इत्यनेन धस्य चर्वेन तकारे पुनः ‘खरि च' इति डस्य चर्चेन टकारे 'लिटत्सु' इति । धुडभावपक्षे डकारस्य चर्चेन टकारे 'लिट्सु इति । विश्वौहः (१९२४,३२, ३९, ४२, ४५, ४७, ४९ )-विश्ववाहशब्दाच्छशि विभक्तौ अनुबन्धलोपे 'यचि भम्' इत्यनेन भसंज्ञायां 'वाह ऊठ' इत्यनेन इग्यणः सम्प्रसारणम्' इति बलात् वरूपस्य यणः स्थाने ऊकाररूपे सम्प्रसारणे कृते 'विश्व ऊ आह् अस्' इति स्थिते ‘सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'चिश्व ऊ अस्' इति जाते एत्वेधत्यूट्सु' इति पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धौ सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'विश्वौहः' इति सिद्धम् । अनड्वान् ( १९२५. ४१, ४८, ५१)-अनडशब्दात् प्रथमैकवचने 'चतुरनडुहोरामुदात्तः' इत्यनेन आमि अनुवन्धलोपे 'अनडु आह् सु' इति दशायाम् 'सावनडुहः' इत्यनेन नुमि अनुवन्धलोपे इको यणचि' इति यणि 'अनड्वान्स्' इति दशायां हलङ्यादिना सलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यनेन हकारस्य लोये 'अनड्वान्' इति सिद्धम् । अत्र सुलोपस्याऽसिद्धत्वान्चलोपो नेति बोध्यम् । चतुर्णाम् ( १९३७, ३८, ५०)–चतुर्शब्दादामि विभक्तौ 'चतुर् आम्' इति स्थिते 'षट्चतुर्थ्यश्च' इति नुटि अनुवन्धलोपे 'रषाभ्यां नो णः समानपदे' इत्यनेन णत्वे 'अचोरहाभ्यां द्वे' इत्यनेन द्वित्वे 'चतुर्णाम्' इति सिद्धम् । द्वित्वाभावे 'चतुर्णाम्' इति । चतुर्पु ( १९४४ )-चतुर्शब्दात् सुपि विभक्तौ 'चतुर् सु' इति स्थिते 'खर- वसानयोविसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्ग प्राप्ते 'रोः सुपि' इति निषेधे 'आदेशप्रत्य- ययोः' इति सस्य षत्वे 'अचो रहाभ्यां द्वे' इति षस्य द्वित्वे प्राप्ते 'शरोऽचि' इति निषेधे चतुर्यु' इति सिद्धम् । अयम् ( १९५१)—इदम्शब्दात् सौ विभक्तौ अनुबन्धलोपे ‘इदम् स्' इत्यवस्थायां 'त्यदादीनामः' इत्यनेन अत्वे प्राप्ते तं प्रबाध्य 'इदमो मः' इत्यनेन ३ प्र० ·प्रथमाप्रश्नावल्याम- इदमो मस्य मत्वे 'इदोऽयपुसि' इतीद्भागस्य अथादेशे 'हलङ-याउन्यो दीर्घात्सु- तिस्यपृक्तं हल' इति सलोपे 'अयम्' इति सिद्धम् । आभ्याम् ( १९४४ )--इदम् शब्दात् भ्यामि विभक्तौ 'त्यदादीनामः' इत्यनेन अत्वे 'अतो गुणे' इति पररूपे 'इदभ्याम्' इति जाते 'हलि लोपः' इत्यनेन 'अलो- न्त्यस्येति परिभाषया अन्त्यस्य दकारस्य लोपे प्राप्ते 'नानर्थकेऽनोन्त्यविधिरनभ्या- सविकारे' इति परिभाषया अलोन्त्यविध्यभावे इद्भागस्यैव लोपे अभ्याम्' इति स्थिते 'आद्यन्तंवदेकस्मिन्' इत्ोकस्मिन्नेवाऽकारे अन्तबद्भावेन अदन्तत्वं मत्वा 'सुपि चेति दीर्घ 'प्राभ्याम्' इति सिद्धम् । एभिः ( १९५२)-इदम्शब्दात् भिसि अत्वे पररूपे 'इद भिस्' इति जाते 'अतो भिस ऐस्' इति भिसः ऐस् प्राप्ते 'नेदमदसोरकोः' इति निषेधे 'हलि लोपः' इत्यनेन इद्भागस्य लोपे 'बचने भल्येत्' इत्यत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे 'एभिः' इतिः । 'इदम् शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि ( १९२७, ४५ )- पुंल्लिङ्गे- स्त्रीलिङ्गे- श्रयम् इमौ इमे इयम् इमे इमाः इमम् ( एनम् ) इमौ ( एनौ ) इमान् (एनान्) इमाम् (एनाम्) इमे (एने) इमाः (एनाः) अनेन ( एनेन) आभ्याम् एभिः अनया (एनया) आभ्याम् आभिः अस्मै आभ्याम् एभ्यः अस्यै श्राभ्याम् अस्मात् श्राभ्याम् एम्यः अस्याः आभ्याम् आभ्यः अस्य अनयोः(एनयोः) एषाम् अस्याः अनयोः(एनयोः)आसाम् अस्मिन् अनयोः अस्याम् अनयोः प्रासु नपुंसके- इदम् इमे इमानि इदम् ( एनत्-द्) इमे ( एने) इमानि ( एनानि) अनेन (एनेन) प्राभ्याम् एभिः अस्मै आभ्याम् एभ्यः अस्मात् आभ्याम् एभ्यः अस्य अनयोः ( एनयोः) एषाम् अस्मिन् अनयोः 'त्यदादेः सम्बोधनं नास्ति' आभ्यः - ·राजा. हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । राज्ञः ( १९३३ )--'राजन्' शब्दाच्छसि विभक्तौ अनुबन्धनोपे 'राजन् अस' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अल्लोपो नः' इति जकारोत्तवर्त्य कारस्य लोपे स्तोः श्चुना श्चुः' इति नस्य श्चुत्वेन प्रकारे सकारस्य रुत्वे विसर्ग 'राज्ञः' इति सिद्धम् । राजभिः ( १९३६)- राजन भिस्' इति स्थिते 'रबादिध्वसर्वनामस्थाने' इति पदत्वात् 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे कृते 'अतो जिस ऐस्' इति ऐस्त्वे कर्तव्ये नलोपः सुप्रवरसंज्ञातुग्विधिषु कृति' इति सूत्रेण न तोपस्याऽसिद्धत्वात् ऐस्त्वाभावे सकारस्य रुत्वे विसर्गे राजभिः' इति सिद्धम् । 'राजन्' शब्दस्य रूपाणि (१६४१)- राजानौ राजानः राजानम् राजानौ राज्ञा राजभ्याम् राजभिः राशे राजभ्याम् राजभ्यः राजभ्याम् राज्ञोः राज्ञाम् राशि-राजनि राज्ञो राजसु हे राजन् हे राजानौ हे राजानः यज्वनः (१६ २०, २२)-'यज्वन्' शब्दाच्छसि भिक्तौ अनुबन्धलोपे 'यज्वन् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इत्यनेन भसंज्ञायाम् 'अल्लोपो नः' इत्यल्लोपे प्राप्ते 'न संयोगाद्वमन्तात्' इति निषेधे सकारस्य रुत्वे विसर्ग यज्वनः' इति सिद्धम् । वृत्रन्नः ( १९ २१, २५, ३९)-'वृत्रहन्' शब्दाच्छसि अनुबन्धलोपे 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् ‘अल्लोपो नः' इत्यनोऽकारस्य लोपे वृत्रहह्न अस्' इति जाते 'हो हन्तेणिन्नेषु' इत्यनेन नकारे परे हकारस्य कुत्वेन चकारे सस्य रुत्वे विसर्गे 'वृत्रन्नः' इति सिद्धम् । मघवान् ( १९ २८, २६)-'मघवन्' शब्दात्सौ विभत्तौ मघवन् स' इति दशायां 'मघवा बहुलम्' इत्यनेन विभाषया 'तृ' इत्यन्तादेशे ऋकारस् त्संज्ञायां लोपे च विहिते ‘मघवत् स्' इति स्थिते 'उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुमि अनुवन्धलोपे 'हल्ल्याभ्यः' इति सलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति तलोपे 'मघवा राज्ञः राजभ्यः राज्ञः ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्-- -- मघवानः मघवतः " " " बहुलम् इति सूत्रस्थबहुलग्रहणात् संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाभावेन 'सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ' इत्यनेन नान्तस्योपधायाः दीर्धे च कृते 'मघवान्' इति सिद्धम् । तृत्वाऽ- भावे तु सुलोपे, नान्तस्योपधाया दीर्घ नलोपे 'मघचा' इति । मघोनः-१९ २०, ४३, ४८ )-'मघवन्' शब्दाच्छसि 'मघवन् अस्' इति स्थिते. 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् ‘श्वयुवमधोनामतद्धिते' इति सम्प्रसारण 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'आद्गुणः' इति गुणे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'मघोनः' इति तृत्वाऽभावे रूपं सिद्धम् । 'मघवन्' शब्दस्य रूपाणि ( १९ ४०, ४६ )- तृज्वद्भावपक्षे- तृज्वभावाऽभावपक्षे. मघवान् मघवन्तौ मघवन्तः मघवा मघवानी मघवन्तम् मघवानम् मघोनः मघवता मघवद्भ्यां मघवद्भिः मघोना मघवभ्यां मघवभिः मघवते मघवद्भ्यः मघोने मघवम्यः मघवतः मघोनः मघवतो. मघवताम् मघोनोः मघोनाम् मघवति मघवत्सु मघोनि मघवसु हे मघवन् मघवन्तौ मघवन्तः हे मघवन् मघवानी मघवानः यूनः ( ९९ ४१, ४६ )-'युवन्' शब्दाच्छसि 'युचन् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायां 'श्वयुवमघोनामतद्धिते' इति वकारस्य सम्प्रसारणे 'सम्प्र- सारणाच' इति पूर्वरूपे 'यु उन् अस्' इति दशायां यकारस्याऽपि 'श्वयुवमघोनाम- तद्धिते' इति सम्प्रसारणे प्राप्त 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्' इति निषेधे सवर्णदीचे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'यूनः' इति सिद्धम् । पन्थाः (१६ ३३, ४३ )-पथिन्' शब्दात्सौ 'पथिन् स्' इति दशायां 'पथिमथ्यभुक्षामात्' इत्यात्वे 'पथि आ स्' इति स्थिते 'इतोत्सर्वनामस्थाने' इति थकारोत्तरवर्तीकारस्याकारे 'थो न्थः' इत्यनेन यकारस्य न्यादेशे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'पन्थाः' इति सिद्धम् । अष्टौ ( १९२२, २९, ३०, ४३, ५२ )-'अष्टन्' शब्दात् जसि शसि च , " " ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । विभक्तौ अनुबन्ध नोपे 'अष्टन् अस्' इति स्थिते 'अष्टन आ विभक्तौ इत्यनेन अष्टनो नकारस्य आत्वे 'अष्ट प्रा अस इति स्थिते सवर्णदीर्घ 'अष्टाभ्य और इत्यनेन औशि अनुबन्ध लोपे 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘अष्टौ' इति सिद्धम् । ननु हलादावात्वस्य विधानेन कथमत्र अजादावात्वमिति चेन्न, एकमात्रालाववेन 'अष्टभ्य औश्' इति वक्तव्ये 'अष्टाभ्य' इति दीर्घोच्चारणं क्वचिदजादावपि 'अष्टन आ विभक्तौ' इति सूत्रविहितमात्वं भवतीति ज्ञापनेनादोषात् । अष्टानाम् (१९३१)-अष्टन्' शब्दात् षष्टीवहुवचने 'गान्ता षट्' इत्यनेन षट्संज्ञायां षट्चतुर्व्यश्च' इति नुटि अनुबन्धलोपे अष्टन् नाम्' इति स्थिते ‘अष्टन आ विभक्तौ' इत्यनेन पाक्षिके आत्वे अष्ट अा नाप्' इति दशायाप् 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति दीधै 'अष्टानाम् इति । आत्वाऽभावेऽपि 'अष्टाना।' इति । तद्धि-षट- संज्ञायां सत्यां नुटि अनुबन्ध लोपे 'नोपधायाः' इति दीर्घ 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपे 'अष्टानाम्' इति भवति । ऋत्विक्-ऋतावुपपदे 'युज्' धातोः ‘ऋत्विग्दधृक्' इत्यादिना क्विनि ‘लशक्व- तद्धिते' इत्यनेन ककारस्य 'हलन्त्यम्' इत्यनेन नकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योचारणार्थत्वेन तस्मिन् गते किनो वकारस्य 'अपृत्ता एकाल्प्रत्ययः' इत्यपृक्तसंज्ञायां 'वेरपृक्तस्य' इत्यपृक्तसंज्ञकस्य वस्य च लोपे विहिते क्विनः सर्वाऽपहारे 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति सम्प्रसारणे 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'ऋतु इज्' इति स्थिते 'इको यणचि' इति यणि 'ऋत्विज्' इति स्थिते ‘कृदतिङ्' इति सूत्रेण कृत्संज्ञायां कृत्तद्धितसमासाश्च' इति कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'ऋत्विज् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिना सलोपे 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इत्यनेन जकारस्य कुत्वेन गकारे 'वाऽवसाने' इति तस्य चर्वेन ककारे 'ऋत्विक् इति । चोऽभावपक्षे 'ऋत्विग' इति युङ ( १९२३ )-'युजिर् योगे' अस्माद्वातोः 'ऋत्विग्दधृस्रग्दिगुष्णिगञ्चु युजिकुञ्चां च' इत्यनेन क्विनि 'लशक्वतद्धिते' इति ककारस्य, 'हलन्त्यम्' इति नकारस्य, ‘अपृक्त एकाल् प्रत्ययः' इत्यनेन अपृक्तसंज्ञायां सत्यां 'वेरपृक्तस्य' इत्यनेन वकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे च विहिते इकारस्योच्चारणार्थत्वेन तस्मिन्नपि गते प्रत्ययलक्षणेन 'कृदति' इति कृत्संज्ञायां कृत्तद्धितसमासाश्चेति कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'युजेरसमासे' इति नुमि अनुबन्धलोपे हल्ब्या- ·प्रथमाप्रश्नावल्याम- .. दिनां सलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति जनोपे 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इति नस्य कुत्वेन डकारे 'युङ इति सिद्धम् । विश्वाराट्-विश्वोपपदात् राज्धातोः 'सत्सुद्विष' इत्यादिसूत्रेण क्विपि क्विपः सर्चापहारे 'विश्वराज' इति, तस्मात् कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकरांज्ञायां सौ अनुवन्धलोपे "श्वराज स्' इति दशाया, 'बश्वभ्रस्जसृजमजयजराजाजच्छशां षः इत्यनेन जका- रस्य षत्वे 'झलां जशोऽन्ते' इत्यनेन षकारस्य जश्त्वेन डकारे 'वाऽवसाने' इति डस्य चत्वं विश्वस्य वसुराटोः' इति विश्वशब्दस्य दीर्घ हलङयादिना सलोपे 'विश्वारा इति । चाऽभावपक्षे 'विश्वारा इति । आवाम् ( १९२२ ) अस्मच्छब्दात् प्रथमाद्विवचने 'अस्मद् औ' इति स्थिते 'डे प्रथमयोरम्' इत्यनेन औकारस्य स्थाने अमि 'युवाबी द्विवचने' इति अस्मदो मपर्यन्तस्य श्रावादेशे अाव अद् अम्' इति स्थिते अतो गुणे' इति पररूपे 'आवद् अम्' इति दशायां प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्' इत्यनेन दकारस्यात्वे 'श्राव आ अम्' इति जाते अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीर्घ 'अावा अम्' इति स्थिते 'अमि पूर्वः' इति पूर्वल्पे 'आवाम्' इति सिद्धम् । युष्मान्-युष्मच्छब्दाच्छसि युष्मद् अस्' इति स्थिते शसो न' इत्यनेन 'श्रादेः परस 'ति सहकाराच्छसोऽकारस्य नादेशे 'संयोगान्तोति सलोपे द्विती- यायां च' इत्यनेन अन्त्यस्य मात्रस्य प्रकारे सवर्णदीर्धे 'युष्मान्' इति । त्वया ( १९२५, ४०, ५० )-युष्मच्छब्दात्तृतीयैकवचने 'युष्मद् आ' इति स्थिते 'त्वमावेकवचने' इति मपर्यन्तस्य युष्मच्छब्दस्य त्वादेशे 'त्व अद् आ' इति स्थिते 'अतो गुणे' इति पररूपे 'वद् आ' इति भूते 'योऽचि' इत्यनेन दकारस्य यकारे 'त्या' इति सिद्धम् । युष्मभ्यम् ( १९२४, ३६, ४३ )-युष्मच्छब्दाभ्यसि 'युष्मद् भ्यस्' इति स्थिते भ्यसो भ्यम्' इति भ्यसो भ्यमादेशे शेषे लोपः' इत्यनेन अन्त्यस्य दस्य लोपे युष्मभ्यम्' इति । भ्यसो भ्यम्' इत्यत्र 'भ्यसोऽभ्यम्' इति छेदे तु अन्त्य- लोपपक्षे 'अतो गुणे' इति पररूपेण 'युष्मभ्यम्' इति निष्पन्नं बोध्यम् । युष्माकम् ( १९२१, ३१, ३२, ३५, ४३ ) युष्मच्छब्दात् षष्टीबहुवचने युष्मद् भाम्' इति स्थिते 'साम आकम्' इति आमि साम्त्वारोपेण आकमादेशे ·ते तुभ्यम् , -मह्य- , : हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । 'युष्मद् आकम्' इति दशायां 'शेषे लोपः' इति दलोपे 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सवर्णदीर्घ युष्माकम्' इति सिद्धम् । त्वयि ( १९३५ ) युष्मच्छब्दात्तप्तम्येकवचने 'युष्मद् इ' इति दशायां त्व- मावेकवचने' इति युष्मदो मपर्यन्तस्य त्वादेशे 'अतो गुणे' इति पररूपे त्वद् इ' इति जाते 'योऽचि' इत्यनेन दकारस्य यकारादेशे त्वयि' इति सिद्धम् । श्रीशस्त्वावतु०-इह = संसारे, श्रीशः = नारायणः, त्वा = त्वाम, मा-माम्, अपि = च, अवतु = पातु । स हरिः = पूर्वोक्तः नारायणः, मे म्, अपि = च, शर्म = सुखम् , दत्तात् = ददातु। स हरिः पूर्वोक्तः नारायणः, ते = तव, मे = मम, अपि = च, स्वामी - प्रभुः, अस्तीति शेषः । (सः) विभुः = व्यापको नारायणः, वाम् = युवाम् , नौ = आवाम् , पातु रक्षतु । (स.) ईशः प्रभुः, वाम् युवाभ्याम्, नौ - आवाभ्याम् , सुख = कल्याणम् , ददातु = दत्तात् । (सः) हरिः = नारायणः, वां - युवयोः, नौ = आवयोः, पतिः = प्रभु , अस्तीति शेषः । सः = हरिः, व = युष्मान् , नः = अस्मान् , अयान् = रक्षेत्। सः = हरिः, चः- युष्मभ्यम्, नः = अस्मभ्यम् . शिवं = कल्याणं, दद्यात् । अत्र - इह लोके, सः = हरिः, वः = युष्माकम् , नः = अस्माकम् , सेव्यः = श्राराध्य. अस्तीति शेषः । प्राचः (१९३५)-प्रर्वात् 'अञ्च' धातोः 'ऋत्विग्दधृक्लादिगुष्णिगचुयुजि- क्रुञ्चां च' इति सूत्रेण क्विनि ‘लशक्वतद्धिते' इति क्विनः ककारस्य हलन्त्यम्' इति नकारस्य च इत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वेन तस्मिन् गते वेरपृत्तस्य' इति वकारस्याऽपि लोपे कृते विनः सर्चापहारे 'प्र अञ्च' इति स्थिते अनिदितां हल उपधायाः विति' इत्युपधानकारलोपे 'कृदतिङ्' इति क्विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'प्र अच्' इत्यस्य ‘कृत्तद्धितसमासाश्च' इति कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्ध- लोपे 'प्र अच् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यनेनाकारस्य लोपे 'चौ' इति दीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'प्रायः' इति सिद्धम् । प्रतीचः ( १९४६ प्रतिपूर्वाद् 'अञ्च्' धातोः 'ऋत्विगित्यादिना क्विनि 'ल शक्कतद्धिते' इति क्विनः ककारस्य 'हलन्त्यम्' इति नकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वेन तस्मिन् गते 'वेरपृक्तस्य' इति चकारस्यापि लोपे किना सर्वापहारे जाते 'अनिदितां हल उपधायाः विति' इत्यञ्चेरुपधानकारस्य लोपे 'कृदति' इति क्विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'प्रति अच्' इत्यस्य ‘कृत्तद्धितेति प्रातिपदिक- ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- संज्ञायां शसि अनुबन्धलोपे प्रति अच् अस्' इति स्थिते ‘यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यलोपे 'चौ' इति दीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'प्रतीच.' इति सिद्धम् । उदीचः ( १९२१, ४३ )-उत्पूर्वाद् 'अञ्च' धातोः 'ऋत्विगि' त्यादिना क्विनि 'लशक्वतद्धिते' इति क्विनः ककारस्य हलन्त्यम्' इति नकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योरणच्चार्थत्वात् तस्मिन् गते 'वेरपृक्तस्य' इति वकारस्यापि लोपे कृते क्विनः सर्वापहारे भूते 'अनिदितामित्युपधानकारस्य लोपे कृदतिः' इति क्विनः कृत्सं- ज्ञकत्वात् 'उत् अच्' इत्यस्य 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुवन्धलोपे 'उत् अच् अस्' इति स्थिते तकारस्य जश्त्वेन दकारे 'यचि भम्' इति भसंज्ञायां 'अचः' इत्यल्लोपं प्रबाध्य उद ईत्' अचोऽकारस्य ईत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे ‘उदीचः' इति । समीचः ( १९३६ )-सम् पूर्वाद् 'अञ्' धातोः 'ऋत्विगि'त्यादिना क्विनि 'लशक्वतद्धिते' इति विनः ककारस्य 'हलन्त्यम्' इति नकारस्य चेत्संज्ञायां लोपे च कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वात् तस्मिन् गते 'वेरपृक्तस्य' इति वकारस्यापि लोपे कृते क्विनः सर्वापहारे जाते 'अनिदितां हल उपधायाः डिति' इत्युपधानकारस्य लोपे 'कृद- तिङ' इति क्विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'सम् अच्' इत्यरय 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्धलोपे ‘सम् अन् अस्' इति दशायां 'समः समि' इति समः सम्यादेशे ‘समि अच अस्' इति स्थिते 'यचि सम्' इति भसंज्ञायाम् अचः' इत्य- लोपे 'चौ' इति दीर्धे सस्य रुत्वे विसर्गे 'समीचः' इति सिद्धम् । तिरश्वः-तिरस्पूर्वाद् 'अञ्च धातोः 'ऋत्विगि' त्यादिना विनि क्विनः सर्वाप- हारे 'अनिदितामिति नलोपे कृदति' इति क्विनः कृत्संज्ञकत्वात् 'तिरस् अच' इत्यस्य 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां शसि अनुबन्धलोपे 'तिरस् अच् अस्' इति स्थिते भसंज्ञायाम् 'अचः' इत्यनेन अल्लोपे 'तिरसस्तियेलोपे' इत्यस्य अप्राप्तथा स्तोः चुना क्षुः इति सस्य धुत्वेन शकारे सस्य रुत्वे विसर्गे 'तिरश्वः' इति । ताहक ( १९४४,४५) तदुपपदादृशधातोः 'त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च' इति सूत्रेण चकारात् विनि क्विनः ककारस्य लशक्कतद्धिते' इत्यनेन नकारस्य 'हलन्त्यम्' इत्यनेन च इत्संज्ञायां लोपेच कृते इकारस्योच्चारणार्थत्वात्तस्मिन् गते वेरपु- तस्य' इत्यनेन वकारस्य च लोपे कृते विनः सर्वापहारे भूते 'बासर्वनाम्नः' इति तच्छब्दस्याकारान्तादेशे सवर्णदीर्धे 'तादृश्' इत्यवस्थायां 'कृदतिङ' -इति क्विनः कृत्सं- ज्ञकत्वात् 'तादृश् इत्यस्य 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ हल्ल्यादिना सुलोपे ·हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् । 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इत्यसिद्धत्वात् 'वश्वनर जसृजमृजयजराजधाजच्छशां घः' इति षत्वे 'झलां जशोन्ते इति षस्य जश्त्वे डकारे 'विन्प्रत्ययस्य कुः' इति डस्य कुत्वेन गकारे 'वावसाने' इति चर्वेन ककारे तादृक् इति । चोभावे तादृग' इति । घण्णाम् (१९३१)-षषशब्दात् आमि षटचतुर्ग्यश्च' इति नुटि अनुवन्धन्नोपे 'षष् नाम्' इति स्थिते 'झनां जशोऽन्ते इति षस्य जश्त्वेन डकारे 'टुना टु' इति नस्य ष्टुत्वेन णकारे 'प्रत्यो भाषायां नित्यम्' इत्यनेन डकारस्य च णत्वे पाणाम् इति । 'अत्र न पदान्ताहोरनाम्' इति टुत्वनिपेवस्तु न 'अनान्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्' इति चार्तिकेन तन्निषेधात् । षत्सु (१९३४) षष शब्दात् सप्तमीबहुवचने मुप्यनुबन्धलोपे 'बष सु दति दशायां स्वादिग्विति' पदत्वात् 'मत्तां जशोन्ते' इति षस्य जश्त्वेन डकारे 'डः सि धुट्' इति डकारात्परस्य सस्य धुटि अनुवन्धलोपे पड़ धू सु' इति दशायाम् 'स्वरि च' इत्यनेन धकारस्य चर्वेन तकारे पुनः डकारस्याऽपि तेनैव चर्येन टकारे 'षट्त्सु' इति । धुडभावपक्षे 'षट्सु इति । पिपठीषु ( १९३४ )-पिपठिष् शब्दात् सप्तमीवहुवचने सुपि अनुबन्ध- लोपे 'पिपठिष सु' इति दशायां स्वादिष्वसर्वनामस्थाने' इति पदसंज्ञायां सत्यां षत्वस्यासिद्धत्वात् ‘ससजुषो रुः' इति रुत्वे अनुबन्धलोपे पिपठिर सु' इति स्थिते 'वोरुपधाया दीर्घ इकः' इति दीर्घ 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्गे 'पिपठीः सु' इति जाते सत्वं वाधित्वा वा शरि' इति विसर्गस्य स्थाने पाक्षिके विसर्ग 'नुम्विसर्जनीयशळवा पेऽपि' इति सस्य षत्वे 'पिपठीषु' इति । ‘वा शरि' इति विकल्पपक्षे 'पिपठीः सु' इति दशायां 'विसर्जनीयस्य सः' इति विसर्गस्य सत्त्वे 'नुम्बिसर्जनीयशर्यवायेऽपि' इति सुपः सकारस्य षत्वे 'पिपठीस षु' इति स्थिते 'ष्टुना ष्टुः' इति सकारस्य ष्टुत्वेन षकारे 'पिपठीषु' इति सिद्धं भवति । विद्वान् ( १९२१, ४३ )-'विद्' धातोः लटः शतरि 'विदेः शतुर्वसुः' इति शतृस्थाने वस्वादेशे अनुवन्धलोपे 'विद्वस्' इति । तस्य कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसं- ज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'उगिदां सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुमि उमि गते 'विद्वन्स् स्' इति जाते ‘सान्तमहतः संयोगस्य' इति दीर्घ 'विद्वान्स् स्' इति स्थिते 'हल्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल्' इति विभक्तिसकारस्य लोपे 'संयोगान्तस्य- ·४२ प्रथमाप्रश्नावल्यामू- लोपः' इत्यनेन सलोपे 'विद्वान्' इति सिद्धम् । अत्र नलोपस्तु न, संयोगान्तलोपस्या- ऽसिद्धत्वात् । विदुषः ( १९२०, ४२, ५० )-'विद्वस्' शब्दाच्छसि अनुबन्धलोपे 'विद्वस् अस्' इति स्थिते 'यचि भम्' इति भसंज्ञायाम् 'वसोः सम्प्रसारणम्' इति वस्य सम्प्रसारणे सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे विभक्तेः सका- रस्य रुत्वे विसर्गे 'विदुषः' इति । पुमान् ( १९४१, ४३ )-पुस्' शब्दात् सौ अनुबन्धलोपे 'पुंसोऽसुङ इत्यसुद्धि अनुबन्धलोपे 'पुमस् सु' इति स्थिते 'उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः' इति नुमि उमि गते 'पुमन्स स्' इति दशायां 'सान्तमहतः संयोगस्य' इति उपधादीर्घ हल्ङ्यादिना विभक्तेः सकारस्य लोपे'संयोगान्तस्य लोपः' इति सलोपे 'पुमान्' इति । पुम्भ्याम् ( १९३५)-पुस्' शब्दात् भ्यामि 'पुंस् भ्याम्' इति स्थिते स्वादि- ध्विति पदत्वात् 'संयोगान्तस्य लोपः' इति सलोपे 'निमित्ताऽपा) नैमित्तिकस्याप्यपायः इत्यनुस्वारस्यापि निवृत्तौ 'पुमभ्याम्' इति भूते मकारस्य पुनः अनुस्वारे परसवर्णे 'पुम्भ्याम् इति। हे उसनन् ( १९४५ )- उसनस्' शब्दात् सम्बोधनैकवचने उसनस् मु' इति दशायां 'हल्याब्भ्यः-' इति सोलोपे 'अस्य सम्बुद्धौ वाऽनङ नलोपश्च वा वाच्यः' इति वार्तिकेन अनङि नलोपे च कृते 'हे उसन' इति । वाग्रहणान्न लोपाभावे सोलोपे अनङि 'हे उसनन्' इति । अनडाभावे सोलोपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे हे उसनः' इति रूपत्रयं भवति। अमी ( १९२२ )-'अदस्' शब्दाजसि 'त्यदादीनामः' इत्यत्वे 'अतो गुणे' इति पररूपे 'जसः शी' इति जसः श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'अद ई' इति जाते. 'आद्गुणः' इति गुणे ‘एत ईद्वहुवचने' इति एकारस्य ईकारे दस्य मत्वे च कृते 'अमी' इति सिद्धम् । अमुना ( १९४७, ४९)-'अदस्' शब्दात्तृतीयैकवचने त्यदाद्यत्वे पररूपे च कृते 'अदसोऽसेर्दादु दो मः' इति अकारस्य उत्वे दस्य च मत्वे 'अमु आ' इति जाते नाभावे कर्तव्ये 'न मुने' इत्यनेन मुत्वस्मऽसिद्धत्वाभावबोधनात् 'शेखो ध्यसखि' इति घिसंज्ञायाम् 'आहो नाऽस्त्रियाम्' इति 'आ' इत्यस्य नादेशे अमुना' इति सिद्धम् ।

·.. हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ४३ नचाऽत्र मुत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'मुपिचेति दोघः कुतो नेति वाच्यम् , 'न मुने' इत्यनेन कृते च नाभावे मुत्वस्य नासिद्धत्वमित्यर्थस्यापि वोधनात् । अमीभिः ( १९३८)-अदस्' शब्दाद्भिसि त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे च कृते 'अद भिस्' इति जाते अतो भिस ऐस्' इति भिसः स्थाने ऐसादेशे प्राप्ते 'नेदमद- सोरकोः' इति निषेधे 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्वे 'अदे भिस्' इति स्थिते ‘एत ईद्वहुवचने' इति एकारस्य ईत्वे दस्य मत्वे च कृते सकारस्य रुत्वे विसर्गे अमीभिः' इति सिद्धम् । अमीषाम् ( १९३१ )-अदस्' शब्दात् आमि त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे च कृते 'आमि सर्वनाम्नः सुट्' इति सुटि अनुबन्धलोपे 'अदस् आम्' इति जाते 'बहुब- चने मत्' इत्येत्वे 'अदेसाम्' इति स्थिते आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'एत ईद- हुवचने' इत्येकारस्य ईत्वे दस्य च मत्वे 'अमीषाम्' इति सिद्धम् । अमीषु ( १९३४ )—'अदस्' शब्दात्सुपि त्यदायत्वे पररूपत्वे च कृते 'अद सु' इति स्थिते ‘बहुवचने झल्येत्' इत्येत्वे 'अदे सु' इति भूते 'एत ईद्वहुवचने' इति एकारस्य ईकारे दस्य मत्वे च कृते 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे अमीषु' इति । 'अदस्' शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि ( १६४८)- पुल्लिङ्गे- स्त्रीलिङ्गे असौ अमू अमी असौ अमू अमूः अमुम् अमू अमून् अमुम् अमू अमू: अमुना अमूभ्याम् अमीभिः अमुया अमूभ्याम् अमूभिः अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः अमुष्य अमूभ्याम् अमूभ्यः अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीस्यः अमुष्याः अमूभ्याम् अमूभ्यः अमुष्य अमुयोः अमीषाम् अमुष्याः अमुयोः अमूषाम् अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु अमुष्याम् अमुयोः अमीषु नपुंसके-अदः, अमू, अमूनि । अदः, अमू, अमूनि । शेषं पुंवत् । ( त्यदादेः सम्बोधनं नास्ति) इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या हलन्तपुंल्लिङ्गप्रकरणम् ।

·, अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । उपानत् ( १९२१, ४८, ५० )-उपनह्यते इति विग्रहे उपपूर्वात् ‘णह बन्धने इत्यस्मात् ‘णो नः' इति नत्वे ततः सम्पदादित्वात् कर्मणि विपि विपः सर्वापहारे 'नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ' इति पूर्वपदस्य दीर्घ 'कृदति इति विपः कृत्संज्ञकत्वात् क्विवन्तात् 'उपानह' शब्दात् 'कृत्तद्धितेति प्रातिपदिकसं- ज्ञायां सौ अनुबन्धलोपे 'उपानह स' इति दशायां 'हल्याब्भ्यः' इनि सलोपे 'नहो धः' इति हस्य धत्वे 'झलां जशोऽन्ते' इति धकारस्य दत्वे 'वावसान' इति चत्वं 'उपानत्' इति । चाऽभावे 'उपानद्' इति । चतस्रः-(१९४३ )-चतसृशब्दाज्जसि 'चतस अस्' इति स्थिते 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसूचतस्' इति 'चतसृ' आदेशे 'अचि र ऋतः' इति ऋकारस्य रेफादेशे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'चतस्रः' इति । चतसृणाम् ( १९२३, ४४ )—'चतुर्' शब्दात् आमि त्रिचतुरोः स्त्रियां तिस- चतसृ' इति 'चतम आदेशे 'चतसृ आम्' इति दशायाम् अचि र ऋत.' इति रेफा- देशे प्राप्ते 'नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट पूर्वविप्रतिषेधैन' इति पूर्वविप्रतिषेधेन तं बाधित्वा हरवनयापो नुट्' इति नुटि अनुबन्धलोपे 'नामि' इति दीर्घ प्राप्ते 'न तिस- चतसृ' इति निषेधे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति णत्वे उक्तं रूपं सिद्धम् । 'चतुर्' शब्दस्य त्रिषु लिंगेषु रूपाणि ( १९२७, ४७ )- पुंल्लिङ्गे- स्त्रीलिङ्गे- नपुंसके- चत्वारः चत्वारि चतुरः चत्वारि चतुर्भिः चतसृभिः चतुभिः चतुर्व्यः चतसृभ्यः चतुर्व्यः चतुर्व्यः चतुभ्यः चतुर्णाम् चतमृणाम् चतुर्णाम् चतुर्यु चतसृषु हे चत्वारः हे चतस्रः हे चत्वारि (चतुर-शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः।) चतस्त्रः चतस्त्रः चतसम्यः चतुर्यु ·हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । ४५ अनया (१९३८)-इदम्' शब्दाहाविभक्तौ त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे टापि अनु- बन्धलोपे सवर्णदीचे इदा आ' इति जाते 'अनाप्यकः' इति इद्भागस्य अनादेशे 'आङि चापः' इति आवन्तस्यैकारे 'एचोऽयवायात्रः' इति अयादेशे 'अनया इति । अस्याः-'इदम् शब्दान्ङसि त्यदायते पररूपत्वे टापि अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्घ 'इदा अस्' इति स्थिते 'सर्वनाम्नः स्याडवश्च' इति रयाटि आपो ह्रस्वे च कृते अनु- बन्धलोपे 'इद स्या अस्' इति जाते सवर्णदीर्घ कृते ‘हलि लोपः' इती भागस्य लोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अस्याः' इति । अद्भिः ( २९२८, ४२ )—'अप' शब्दात् भिस् विभक्तो 'अपो भिः' इति पस्य तकारे 'झलां जशोन्ते इति जश्त्वे सकारस्य रुत्वे विसर्गे च 'अभिः' इति । अद्भयः ( १९५१)-अपशव्दाद्भ्यसि 'अपो भिः इति पकारस्य तकारे तस्य जश्त्वे सस्य रुत्वे विसर्ग 'अद्भयः' इति । दृक् (१९३६)-दृश्' शब्दात् सौ विभक्तौ हल्ङ्यादिना सलोपे 'वश्वभ्रस्जस- जमृजयजराजभाजच्छशां षः' इत्यनेन शस्य षत्वे तस्य झलां जशोऽन्ते' इति जश्त्वेन डकारे कृते 'त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च' इति दृशेः किनो विधानादत्र किनोऽभावेऽपि 'किन्प्रत्ययस्य कुः' इति डकारस्य कुत्वेन गकारे तस्य 'वाऽवसाने इति चर्वेन ककारे 'क्' इति । पक्षे 'दृग्' इति ज्ञेयन् । अमुया ( १९४० )-'अदस्' शब्दाहाविभक्तौ अत्वे पररूपत्वे च कृते टापि सवर्णदीचे 'अदा श्रा' इति स्थिते 'आङि चापः' इत्येत्वे अयादेशे 'अदया' इति जाते 'अदसोसेर्दादुदो म.' इति दात्परस्योत्वे दस्य च मत्वे 'अमुया' इति सिद्धम् । अमुष्यै ( १९२४, ३७, ४६, ४९ )-'अदस' शब्दाच्चतुर्थ्यंकवचने अत्वे वररूपत्वे टापि सवर्णदीर्घ च कृते 'अदा ए' इति स्थिते ‘सर्वनाम्नः स्याड्ड्स्वश्च' इति ङः स्याडागमे श्रावन्ताङ्गस्य ह्रस्वे च कृते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘अदसोसेर्दादुदो मः' इत्युत्वे च कृते मत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अमुष्यै' इति सिद्धम् । अमूषाम् (१९४५) अदस शब्दादामि अत्वे पररूपत्वे टापि सवर्णदीर्घ च कृते 'अदा आम्' इति स्थिते 'आमि सर्वनाम्नः सुट' इति मुटि अनुवन्धलोपे 'अद- सोसेर्दादुदो मः' इति ऊत्वे मत्वे च कृते सस्य षत्वे 'अमूषाम्' इति जातम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणन् । Nium ·अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । चत्वारि ( १९३० ) चतुर्शब्दाजसि शसि च विभक्तौ 'जश्शसोः शिः' इति श्यादेशे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'चतुरनडुहोरामुदानः' इत्या- मि अनुबन्धलोपे 'इको यणचि' इति यणि उक्तं रूपं जातम् । एनयोः (१९५१)-'इदम्' शब्दाद् ओसि विभक्तौ 'अन्नादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः' इति वातिरेन एनदादेशे त्यदायत्वे पररूपत्वे च कृते 'ओसि च' इत्यनेन अदन्ताङ्गस्यैकारे अयादेशे सकारस्य रुत्वे विसर्गे ‘एनयोः' इति सिद्धम् । अहानि ( १९३०)-'श्रहन्' शब्दाज्जसि विभक्तौ 'जश्शसोः शिः' इति जसः स्थाने श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ' इति नान्तस्योपधाया दीर्घ 'अहानि' इति सिद्धम् । अहोभ्याम् ( १९२५, ३७, ४१, ५०)- अहन्' शब्दात् भ्यामि विभक्ती 'स्वादिध्वसर्वनामस्थाने' इति पदसंज्ञायाम् 'अहन्' इत्यनेन नस्य रुत्वे 'हशि च' इत्युत्वे 'श्राद्गुणः' इति गुणे' 'अहोभ्याम्' इति जातम् । अहःसु ( १६३५)-'अहन्' शब्दात्सुपि विभक्तौ स्वादिग्विति पदसंज्ञायाम् 'अहन्' इति नस्य रुत्वे अनुबन्धलोपे 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः' इति रेफस्य विसर्ग 'अहःसु' इति सिद्धम् । गोचा ( १९५१ )-गामञ्चतीति विग्रहे क्विनि तस्य सर्वापहारे उपपदसमासे सुब्लुकि समासत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां टाविभक्तौ अनुवन्धलोपे 'गो अच् अा' इति दशायाम् अनिदितां हल उपधायाः विङति' इति नलोपे 'यचि भम्' इति भसंज्ञायां सत्याम् 'अचः' इत्यनेन अचोऽकारस्य लोपे गोचा' इति। पूजायान्तु 'नाञ्चेः पूजा- याम्' इति नलोपनिषेधे सति अवस्फोटायनस्य' इत्यवङि सवर्णदीर्घ ‘गवाचा' इति । अवाभावपक्षे 'सर्वत्र विभाषा गोः' इति पाक्षिके प्रकृतिभावे 'गो अचा' इति प्रकृतिभावाभावपक्षे 'एङ पदान्तादति इति पूर्वरूपे 'गोऽञ्चा' इति बोध्यम् । गवाक्छब्दस्य रूपाणि---- गवाक्छब्दस्य रूपाणि क्लीवेऽर्चागतिभेदतः । असन्ध्यवङ्पूर्वरूपैर्नवाधिकशतम्मतम् ॥ १ ॥ स्वम्सुम्सु नवषड्भादौ षट्के स्युस्त्रीणि जश्शसोः । चत्वारि शेषे दशके रूपाणीति विभावय ।। २ ॥

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । प्रथमायां (१६)-गवाक-गवाग-गोअक्-गोअग -गोऽक्-गोऽग् , गवाङ्-गोअङ्- गोऽङ (९) गोची-गवाची-गोअञ्ची-गोऽञ्ची (४) गवाश्चि-गोअश्चि-गोऽचि(३)। द्वितीयायां (१६) -पूर्ववत् । तृतीयायां (१६)-गोचा-गवाञ्चा-गोअञ्चा-गोऽचा (४) । गवाग्भ्याम्-गोअरभ्याम्- गोऽगभ्याम् . गवाङभ्याम्-गोअङभ्याम्-गोऽङभ्याम् (६)। गवाग्भिः-गो- अग्भिः-गोऽग्भिः गवाभिः-गोअभिः-गोऽभिः (६) । चतुर्थी (१६)-गोचे-गवाञ्चे-गोत्रञ्चे-गोचे (४) । गवाग्भ्याम्-गोअग्भ्याम्-गोऽ- ग्भ्याम् गवाङभ्याम्-गोअभ्याम् -गोऽभ्याम् (६)। गवाग्भ्यः-गोअग्भ्यः- गोऽग्भ्यः, गवाङ्भ्यः, गोअभ्यः, गोऽङभ्यः (६) । पञ्चम्यां १६)-गोचः-गवाञ्चः-गोअञ्चः-गोऽञ्च : (४) गवारभ्याम्-गोअग्भ्याम्- गोऽग्भ्यान , गवाङझ्याम्-गोअभ्याम्-गोऽङभ्याम् (६) । गवाग्भ्यः-गो- अग्भ्यः,-गोऽग्भ्यः, गवाङभ्यः-गोअङभ्यः-गोऽङभ्यः (६) । षष्ठयां (१२)-गोचः-गवाञ्चः-गोअञ्चः-गोऽञ्चः (४) । गोचो:-गवाञ्चो गोअञ्चोः-गोऽञ्चोः (४)। गोचाम्-गवाचाम्-गोअञ्चाम्- गोऽच्चाम् (४)। सप्तम्यां (१७)-गोचि-गवाञ्चि-गोअञ्चि-गोऽञ्चि (४) । गोचोः-गवाञ्चोः गोत्र- ञ्चोः-गोऽञ्चोः (४) । गवाक्षु-गोअक्षु-गोऽक्षु, गवाक्षु-गोअक्षु-गोऽङक्षु, गवाषु-गोअषु-गोऽषु (९)। ( सर्वं मिलित्वा १०९ रूपाणि भवन्ति । ) ददन्ति ( १९४८ )-'ददत् शब्दाजसि 'जश्शसोः शिः' इति जसः श्यादेश अनुबन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थाजम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'नपुंसकरय झलचः' इति नुमि प्राप्त 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति निषेधे कृते वा नपुंसकरस्य' इति नुमि अनुब- न्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते ददन्ति इति । नुमभावे ददति' इति । तुदन्ती ( १९२३,३६,४३ )-'तुदत्' शब्दाद् औ विभक्तो 'नपुंसकाच्च' इति औङः श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'तुदत् ई' इति स्थिते आच्छीनद्योर्नुम् इति नुमि अनु- बन्धलोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'तुदन्ती' इति । नुमभावे तुदती' इति । दीव्यन्ती ( १६२१,३८ ४२,४९ )—'दीव्यत्' शब्दाद् औविभक्तौ 'नपुरा- काच्च' इति औङः श्यादेश अनुबन्धलोपे दीव्यत, ई' इति.दशायाम् 'शपश्यनोनि- त्यम्' इति नुमि अनुबन्धलोपे नस्यानुरवारे परसवर्णे च कृते 'दीयन्ती' इति सिद्धम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- धनूंषि ( १९३५,४५,४७ )-'धनुस्' शब्दाजसि विभक्तौ 'जश्शसोः शिः' इति जसः श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'शि सर्चनामस्थाजम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'नपुंसकस्य कलचः' इति नुमि अनुबन्धलोपे 'सान्तमहतः संयोगरय' इति सान्त- संयोगस्योपधायाः दीर्घ 'नश्वापदान्तस्य झति इत्यनुस्वारे 'नुम्बिसर्जनीयशlवायेऽपि इति सस्य षत्वे 'धनूंषि इति सिद्धम् । पयांसि (१९२५) पयस्' शब्दाजसि 'जश्शसोः शिः' इति श्यादेशे अनुवन्ध- लोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां नपुंसकस्य मनचः' इति नुमि अनुबन्धलोपे 'सान्तमहतः संयोगस्य' इति सान्तसंयोगस्योपधाया दीर्घ 'नश्चापदा- न्तस्य झलि' इत्यनुस्वारे ‘पयांसि इति । सुपुमांसि ( १९४६ )—'सुपुंस्' शब्दाजासि ‘जश्शसोः शिः' इति जसः स्थाने श्यादेशे अनुबन्धलोपे 'शि सर्वनामस्थानम्' इति सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'पुंसोऽमुङ इत्यसुद्धि अनुबन्धलोपे 'सुपुमस ई' इति स्थिते नपुंसकस्य मनचः' इति नुमि अनु- बन्धलोपे ‘सान्तमहतः संयोगस्य इति दीर्घे नस्यानुस्वारे 'सुपुमांसि' इति सिद्धम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । अथाऽव्ययप्रकरणम् । 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' ( १९५०)-स्वर् आदिर्येष ते स्वरादयः, ते च निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः, अव्ययम् इति पृथक् पदम् । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते' इति स्मरणात्-स्वरादयों निपाताश्च अव्ययसंज्ञाः स्युः इति सूत्रार्थः। कृन्मेजन्तः (१९४८)-कृद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययसंज्ञं स्यादित्यर्थः । क्त्वातोसुन्कसुनः ( १९२३) क्त्वाप्रत्ययान्तः तोसुन् प्रत्ययान्तः कसुन्- प्रत्ययान्तश्च अध्ययसंज्ञा स्यादित्यर्थः । उदेतोः (१९४४,४६)-उत्पूर्वादिणधातोः भावलक्षणे स्थेणकृप्रवदिचरिहुत- मिजनिभ्यस्तोसुन्' इति सूत्रेण तोसुन् प्रत्ययेऽनुबन्धलोपे गुणे उपसर्गसम्वन्धिनस्तस्य जश्त्वे उदेतोस्' इत्यस्य तोसुन् प्रत्ययान्तत्वेन 'क्त्वातोसुन्कसुनः' इत्यनेन अध्यय- ·भ्वादिप्रकरणम् । संज्ञायाम् 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यनेन तस्माद्विहितस्य सोलुकि सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'उदेतोः' इति सिद्धम् । अव्ययलक्षणम् ( १६४५)-“सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥” इति । त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु च विभक्तियु, सर्वेषु वचनेषु च यत् न ग्रेति = विकारं न प्राप्नोति, किन्तु सदृशम् = एकप्रकारकम् एव भवति तद् अव्ययम्' इत्यर्थः । भाषार्थ:-जिस शब्दका तीनो लिङ्गों में सभी विभक्तियों में, सभी वचनों में समान रूप हो-और कुछ भी विकार को प्राप्त न करे, वह अव्यय कहलाता है । पिधानम् ( १९४४,४६ )-'पिधानम्' इत्यव्ययपदम् । अत्र 'भागुरि' नाम- काचार्यमते 'अपीत्युपसर्गस्याऽकारस्य लोपे अव्ययादाप्सुपः' इति सुलोपे च कृते 'पिधानम्' इति सिद्धं भवति । तदाह लघुकौमुद्याम्-'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुप- सर्गयोः । प्रापं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥” इति । इति पण्डित श्री रामचन्द्र झा व्याकरणाचार्यविरचितायां सोत्तरायां प्रश्नावल्यां सुबन्तप्रकरणं समाप्तम् । अथ तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् भवति ( १९४३ )-भूधातोः 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' इति खले कपोतन्यायेन कर्तरि दशापि लकाराः प्राप्ताः, एषु केनाऽत्र भाव्यमित्याकाङ्क्षायां 'वर्तमाने लट्' इति भूधातोर्वर्तमानक्रियावृत्तित्वविवक्षायां लटि अनुबन्धलोपे भू ल्' इति दशायां 'लस्य' इत्यधिकृत्य 'तिप्तस्मिसिप्थस्थमिव्वस्मस्तातामथासाथान्ध्वमिड्यहि- महिङ इत्येतेऽष्टादश लादेशाः प्राप्ताः ततश्च ‘लः परस्मैपदम्' इत्यनेन अष्टादशाना- मप्येषां परस्मैपदसंज्ञा सजाता, एवं 'तङानावात्मनेपदम्' इत्यनेन तप्रत्याहारान्तः पातिनां नवानामात्मनेपदसंज्ञा सञाता एवं सति तिबादयः परस्मैपदसंज्ञाः, तादयश्च आत्मनेपदसंज्ञा, एषां मध्यादत्र परस्मैपदसंज्ञिनः आहोस्विद् आत्मने- पदसंज्ञिनः प्रत्ययाः स्युरिति सन्देहे 'शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' इत्यनेन भूधातोरात्म- नेपदनिमित्तहीनत्वात्कर्तरि परस्मैपदं प्राप्त, ततः परस्मैपदसंज्ञिनां नवानां मध्यात्क- . ४प्र० ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- तमेन भाव्यमित्याकांक्षायाम् तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' इत्यनेन क्रमात् त्रयाणां त्रिकाणां प्रथममध्यमोत्तमसंज्ञासु जातासु च लब्धप्रथमादिसंज्ञानां तिङस्त्रयाणां वचनानां प्रत्येकमेकवचन द्विवचन बहुवचनसंज्ञासु अत्र प्रथमेन भाव्यम्, उत मध्यमेन आहोस्विद् उत्तमेन इत्याकांक्षायां शेषे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषो भवितुं युक्तस्तथापि त्रीणि वचनानि, एवपि कतमेन भाव्यमित्याकांक्षायां चेकयोxि चिनेकवचने' इत्यनेनाऽत्र एकवचनस्य विवक्षायां प्रथमपुरुषे तिपि जाते अनुबन्धलोपे 'भूति' इति स्थिते 'तिशित्सार्वधातुकम्' इत्यनेन तिपः सार्वधातुकसंज्ञायां सार्वधातुकार्ध- धातुकयोः' इत्यनेन गुणे प्राप्त भूसुबोस्तिङि' इत्यनेन गुणनिषेधे 'कर्तरि शप' इति शपि अनुबन्धलोपे भू 'अति' इति जाते “तिशित्सार्वधातुकम्” इति शपोऽकारस्य सार्वधातुकसंज्ञायां ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इत्यनेन भुव उकारस्य गुणे ‘एचोऽयवा- यावः' इत्यनेन अवादेशे "भवति इति सिद्धम् । बभूव-( १९३९, ४२, ५० )-भूधातोः 'परोक्ष लिट्' इति लिटि इकार- टकारयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते भू ल्' इति स्थिते 'तिप्स्तस्मि' इति लः स्थाने तिपि तत्स्थाने 'परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः' इति णलि अनुबन्धलोपे 'भू अं' इति दशायां नित्यत्वाद्गुणवृद्धी बाधित्वा भुवो लुङ्लिटोः' इति भूधाती- qगागमे अनुबन्धलोपे भुव श्र' इति जाते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति भुवो द्वित्वे 'भुव भुव अ' इति दशायां 'पूर्वोऽभ्यासः' इति पूर्वस्य ‘भुत्' इत्यस्य अभ्याससंज्ञायां "हलादिः शेषः' इति वलोपे ह्रस्वः' इत्यनेन ह्रस्वे 'भु भूव अ' इति स्थिते 'भवतेरः' इत्यभ्यासोकारस्य प्रकारे 'भ भूव अ' इति स्थिते अभ्यासे चर्च' इत्य याससंज्ञकस्य भस्य बकारे 'बभूव' इति सिद्धम् । बभूविथ ( १९४४, ५१)-भूधातोः परोक्षे लिट्' इति लिटि अनुबन्धलोपे 'भू ल्' इति स्थिते लः स्थाने मध्यम-पुरुषकवचनविवक्षायां सिपि 'लिट् च' इति सिपः प्रार्धधातुकसंज्ञायां ‘परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः' इति सिपस्थलादेशे अनुबन्धलोपे आर्धधातुकर डवलादेः' इति थस्य इडागमे अनुबन्धलोपे 'भू इथे इति दशायां 'भुवो वुग लुङ्निटोः' इति भुवो बुगागमे अनुबन्धलोपे 'भुव इ थ' इति जाते ‘लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति वलोपे ह्रस्व' इत्यनेन अभ्यासस्य ह्रस्वे 'भु भून इ थ' इति जाते ‘भवतेः' इत्यभ्यासस्योकारस्य अकारे 'भ भूव इ थ' इति स्थिते 'अभ्यासे चर्च इति भस्य बत्वे 'बभूविथ' इति सिद्धम् । ..

·भ्वादिप्रकरणम् । भविता ( १९५२ )-भूधातोः 'अनद्यतने लुट' इति लुटि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'तिशित्सार्वधातुकम्' इति तिपः सार्वधातुकर्मकायां शपि प्राप्त तम्प्र- बाध्य ‘स्यतासील्लुटोः' इति तासप्रत्यो 'आर्धधातुकं शेषः' इति तास्प्रत्ययस्यार्धधा- तुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्बेडवलादेः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'भू इ तास ति' इति दशायां सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे 'लुटः प्रथमस्य डासैरसः' इति तिपो डादेशे अनुबन्धलोपे डित्वसामर्थ्याद् अभस्यापि टेलचे भाता इति सिद्वम् । भवानि ( १९४९ )-भूधातोः 'लोट च' इति 'आशिष लिङलोटौं इति वा लोटि तत्स्थाने 'तिप्तस्झिा' इत्यादिना मिपि अनुबन्धलोपे 'भूमि' इति स्थिते 'निङ शित्सार्वधातुकम्' इति सार्वधातुकसंज्ञायां 'कर्तरि श५' इति शपि अनुबन्ध लोपे शपः सार्वधातुकत्वात् सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुण अवादेरो भव मि' इति दशायां लोटो लङ्वत्' इति लङ्कार्यातिदेशेन 'तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इति मिपोऽमादेश प्राप्ते तं प्रबाध्य 'मेनिः' इति मेादेशे इकारोच्चारणसामर्थ्यादिकारस्योत्वाऽभावे 'आडत्तमस्य पिच्छ' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'अतो दीर्थों यञि' इति दीर्घ 'भवानि' इति सिद्धम् । भवेत् ( १९४१, ४६)-भूधातोः 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थ- नेषु लिङ' इति लिहि तत्स्थाने 'तिप्तस्मिः' इत्यादिसूत्रेण तिपि अनुवन्धलोपे 'भूति इति स्थिते तिपः सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'भू अत' इति स्थिते शिवात् सार्वधातुकसंज्ञायां 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे भव ति' इति जाते 'इतश्च' इतीकारलोपे ‘यासुटपरस्मैपदेषुदात्तो ङिच्च' इति यामुटि अनुबन्ध- लोपे 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य इति यासः सस्य लोपे प्राप्त तं प्रवाध्य 'अतो यः' इति यासः स्थाने इयादेशे 'भव इयत्' इति जाते 'आद्गुणः' इति गुणे 'लोपो व्योल' इति यलोपे 'भवेत्' इति सिद्धम् । भवेयुः (१९४० ) भूधातोः विधिनिमन्त्रणेति लिङि तत्स्था को 'तिङशि. सार्वधातुकम्' इति सार्वधातुकसंज्ञायां कर्तरि शप' इति शपि अनुवन्ध नोपे भू अ मि' इति स्थिते शपः सार्वधातुकत्वात् ‘सार्वधातु कार्धधातुकयो.' इति गुणे अत्राशे 'भव अ झि' इति जाते 'मोऽन्तः' इति मस्य अन्तादेशे प्राप्त तं प्रवाध्य झर्जुस इति झस्य जुसि अनुबन्धलोपे यासुटपरस्मैपदेषूदात्तो ङिच' इति न्याटि अनुज ध- लोपे 'भवयास उस्' इति स्थिते 'लिङःसलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे प्राप्ते तं प्रवाध्य ·५२ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- 'अतो येयः' इति यासः इयादेशे 'आद्गुणः' इति गुणे सकारस्य रुत्वे विसर्ग 'भवेयुः इति सिद्धम् । भयात् ( १९३३ )-सत्तार्थकभूधातोः 'आशिषि लिङ्लोटौ' इति लिङि तत्स्थाने तिप्तमि इत्यादिना तिपि 'लिडाशिषि' इति आर्धधातुकत्वात् शपोऽभावे 'भू ति' इति स्थिते ‘यासुट्परस्मैपदेषूदात्तो डिच्च' इति यासुटि अनुवन्धलोपे 'भु यास ति' इति दशायां इतश्च' इति तिप इकारस्य लोपे 'किदाशिषि इति यासुटः कित्वेन स्कोः संयोगायोरन्ते च इति सलोपे 'भूयात्' इति दशायां ‘सार्वधातुकार्ध- धातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते यामुटः कित्वेन ‘किङति चेति निषेधे उक्तं रूपं सिद्धम् । भूयास्ताम् ( १९३१, ४५)-भूधातोः 'आशिषि लिङलोटौ' इति लिहि तत्स्थाने 'तिप्तस्मि' इत्यादिना तसि 'तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इति तसस्तामादेशे 'लिङाशिघि' इत्यार्धधातुकत्वात् शपोऽभावे भू ताम्' इति दशायां यासुट परस्मैपदे- दात्तो ङिच्च' इति यासुटि अनुबन्धलोपे भू यास् ताम्' इति जाते ‘मुट् तिश्रोः' इति सुटि अनुबन्धलोपे 'भू यास् स् ताम्' इति स्थिते 'किदाशिषि' इति कित्वात गुण निषेधे 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति यासुटः सस्य लोपे भूयास्ताम्' इति सिद्धम् । अभृत् ( १९२०, ३०, ३२, ४३)-भूधातोः 'लुङः' इति सूत्रेण लुद्धि तत्स्थाने 'तिप्तस्झि०' इत्यादिना तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ्लुङचड्डदात्तः' इत्यडा- गमे अनुबन्धलोपे इतश्च' इतीकारलोपे अभू त्' इति दशायां 'च्लि लुद्धि' इति च्लो 'च्लेः सिच्' इति सिचि ‘गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लुकि सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते 'भुसुवोस्तिङि' इति निषेधे 'अभूत्' इति सिद्धम् । अभवन् ( १९३७, ३८, ४८ )-भूधातोः 'लुङ' इति सूत्रेण लुङि तत्स्थाने 'तिप्तस्मि' इत्यादिना झौ 'लुङलालक्ष्वद्धदात्तः' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अ भू झि' इति स्थिते 'च्लि लुङि' इति च्लो च्ले सिच्' इति तस्य सिचि ‘गातिस्थाधु- पाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लुकि 'अभू झि' इति स्थिते 'सार्व- धातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे प्राप्ते भूसुवोस्तिङि' इति निषेधे 'झोऽन्तः' इति मस्याऽन्तादेशे 'इतञ्च' इतीकारलोपे 'अभू अन्त्' इति जाते 'भुवो वुग्लुङलिटोः' इति वुगागमे अनुबन्धलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति तलोपे 'अभूवन्' इति सिद्धम् । अभूधम् ( १९२७, ३५)-भूधातोः 'लुङ' इति सूत्रेण लुछि तत्स्थाने मिपि ·भ्वादिप्रकरणम् । जुङ्लङ' इत्यडागमे 'तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इत्यनेन मिपोऽमादेशे 'चिल लुद्धि इति च्लौ'च्लेः सिच्' इति सिचि अनुबन्धलोपे अभू स् अम्' इति जाते 'गतिस्था- घुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लुकि 'भुवो त्रुग्लुङ्लिटोः' इति बुगागमे अनुबन्धलोपे 'अभूवम्' इति । आत ( १९२४ )-अत्धातोलिटि तत्स्थाने तिपि 'परस्मैपदानां गलतुसुस्थ- लथुसणल्वमाः इति तिपो णलादेशे अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायाम् ‘हलादिः शेषः' इति लोपे 'अ अत् अ' इति स्थिते 'श्रत आदेः' इत्यनेन अभ्यासस्यादेरतो दीर्घ 'आ अत् अ' इति जाते सवर्ण- दीर्घ उक्तं रूपं सिद्धम् । आतीत् ( १९२१, ४७ )-अत्धातो ङिः तत्स्थाने तिपि अनुवन्धलोपे 'इतश्च' इतीकारलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लो 'च्लेः सिच्' इति सिचि इचि गते 'अत् स् त्' इति जाते 'आडजादीनाम्' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'बाटश्च' इति वृद्धौ सिचः सकारस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इतीटि अनुबन्धलोपे 'आत् इ स त्' इति स्थिते तिपः तकारस्य 'अपृक्त एकालप्रत्ययः' इत्यपृक्तसंज्ञायाम् 'अस्तिसिचोऽपृक्तेः' इति ईडागमे अनुबन्धलोपे 'आत् इ स ई त्' इति स्थिते 'इट ईटि' इति सलोपे 'आत् इ ई त्' इति दशायां सलोपस्य त्रैपादिकत्वेन 'पूर्वत्राऽसि- द्धम्' इत्यसिद्धत्वेन दीर्घत्वाऽभावे प्राप्ते 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति वार्ति- केन सिज्लोपस्य असिद्धत्वाऽभावेन सवर्णदीर्घ 'आतीत्' इति सिद्धम् । आतिष्ट ( १९३३ -अत्धातो डि तत्स्थाने 'तिप्तस्मि' इत्यादिना थप्रत्यये 'तस्थस्थमिपांतान्तन्तामः' इत्यनेन थस्य तादेशे 'आडजादीनाम्' इत्याटि अनुवन्ध- लोपे 'पाटश्च इति वृद्धौ ‘च्लि लुङि' इति च्लौ 'च्लेः सिच्' इति सिचि अनुवन्धलोपे सस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इत्यनेन सिचः सस्य इटि अनुवन्ध- लोपे 'प्रातिसूत' इति दशायाम् 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'ष्टुना ष्टुः' इति ष्टुत्वे 'आतिष्ट' इति । आतिष्म (१९३६)-अधातो द्धिः तत्स्थाने मसि 'आडजादीनाम्' इत्याटि ‘ाटश्च' इति बृद्धौ ‘ात् मस् इति जाते मध्ये च्लौ तस्य सिचि अनुबन्धलोपे सस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् ‘आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इतीटि अनुबन्धलोपे ‘आदेशप्रत्यय- यो' इति षत्वे 'नित्यं तिः' इति सलोपे 'आतिष्म' इति सिद्धम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- . सिषेधिथ-(१९५२ ) विध्धातोलिटः सिपि 'धात्वादेः षः सः' इति सत्वे 'परर-मैपदानाम्-'इति सिपस्थलि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासावयवधकारस्य लोपे 'सिसिध थ' इति जाते 'आदेशप्रत्यययोः' इति सस्य षत्वे 'लिट् च' इति थलः आर्धधातुकत्वात् तस्मिन् परे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति थलः इटि अनुवन्धलोपे 'पुगन्त' इति गुणे 'सिषेधिय' इति । नेगेदनद ( १९३९, ४६ )-"नर्गद-नद-पत-पद-धु-मा-स्यति-हन्ति- याति-वाति-नाति-साति-वपति-वहति-शाम्यति-चिनोति-देग्धिषु च” इति सूत्र- स्वरूपम् । जगाद, जगद ( १९२५, ५२)-गद्धातोलिटि तत्स्थाने तिपि 'परस्मैपदा- नाम् ' इति तिपालि अनुबन्धलोपे 'लिटिधातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽन्या- सः' इति अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इति दकारस्य लोपे 'कुहोश्चः' इति अभ्यासग- कारस्य चुत्वेन जकारे जगद् अ' इति दशायाम् 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘जगाद' इति सिद्धम् । उत्तमपुरुषे तु ‘णलुत्तमो वा' इत्यनेन णलः पाक्षिकत्वे णित्वे सति 'जगाद' 'जगद' इति रूपद्वयं भवतीति विशेषः । अगादीन ( १९२२, ५० )-गद्धातोर्लुङस्तिपि 'इतश्च' इतीकारलोपे 'लुङ- लङ' इत्यडागमे अनुवन्ध लोपे 'च्लि लुङि' इति च्लो च्लेः सिच्' इति सिचि अनुब- न्धलोपे आर्धधातुकं शेषः' इत्यनेन सस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इत्यनेन सत्य इटि अनुबन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते इत्यनेन तकारस्य ईडागमे 'इट ईटि' इति सलोपे 'सिजलोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिज्लोपस्याऽसिद्धत्वाभावेन सवर्णदीर्घ 'अतो हलादेर्लघोः' इति वृद्धौ ‘अगादीत्' इति। वृद्धयभावे अगदीत्' इति। नेदतुः ( १९४३ )-णद्धातोलिटस्तसि ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे ‘पर- स्मैपदानाम्' इति तसोऽतुसादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः इत्यभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इत्यन्त्यहलो लोपे ,न नद् अतुस्' इति स्थिते 'अत एकहलमध्येऽनादेशादेलिटि' इति एत्वेऽभ्यासलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे नेदतुः' इति सिद्धम् । आनर्च ( १६५१ )-अधातौलिटस्तिपि ‘परस्मैपदानाम्' इति तिपो णलि अनुबन्धलोपे 'लिटिधातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' .

·५५ भ्वादिप्रकरणम् । इति हलो लोपे 'अ अ अं' इति स्थिते 'अत आदेः इत्यनेन अभ्यासाकारस्य दीर्धे 'तस्मान्नुविहलः' इति नुटयनुबन्धलोपे आनर्च' इति । आनचतुः ( १९४४ )-अर्चधातोलिटस्तसि ‘परस्मैपदानाम्' इति तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिशेषे च कृते 'श्रत आदेः' इत्यभ्यासाकारस्य दीर्घ 'तस्मान्नुडद्विहलः' इति नुट यनुबन्धलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'आनर्चतुः' इत सिद्धम् अकटीन ( १९४३ )-कटधातो डि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इतीकारलोपे लुङ तङ' इत्यडागमे मध्ये च तस्य सिचि अनुबन्धलोपे 'अकट स् त् इति जाते सस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'आर्धधातुकस्येवलादेः इति इटि अनुबन्धलोपे 'अत्तिसिचोऽपृक्तः' इत्यनेन तस्य ईटि च जाते अनुबन्धलोपे 'अतो हलादेर्लघोः' इति वृद्धौ प्राप्तायां 'मयन्तक्षणश्वसजागृणिश दिताम्' इति तन्निषेधे 'इट ईटि' इति सिचः सस्य लोपे सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीघे 'अकटीत्' इति सिद्धम् । गोपायानकार ( १६३२, ३४, ४३, )-गुप्धातोः ‘परोक्षे लिट्' इति लिटि प्राप्ते तं प्रबाध्य गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः' इति नित्यम् अायप्रत्यये प्राप्ते तम्बाधित्वा आयादय आर्धधातुके वा' इति विकल्पेन अायप्रत्यो कृते तस्यार्धधातु- कत्वात् पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुसंज्ञायां लिटि 'कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः' इत्याम्प्रत्यये कृते आमो मकारस्येत्संज्ञायां लोपे च 'लिटि आस्कासोरांम्विधानान्मकारस्येत्वाभावेन लोपाभावे 'गोपाय आम् लिट' इति स्थिते आभप्रत्ययस्यार्धधातुकसंज्ञायाम् 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे ‘गोपाय अाम् लिट् इति जाते आमः' इति लिटो लुकि लिटः कृत्वात्प्रत्ययलक्षणेन गोपायामित्यस्य कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुबुत्पत्तौ 'कृन्मेजन्तः' इति अव्ययत्वात् 'अव्ययादाप्सुपः इति तस्यापि लुकि गोपायामित्यवशिष्टे 'कृचानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परककृञो- अनुप्रयोगे गोपायान् कृ लिट' इति जाते लिटस्तिपि तिपो णलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति कृनो द्वित्वे 'गोपायाम् कृ कृ अ' इति भूते 'पूर्वोऽभ्यासः' इति पूर्वस्य कृोऽभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य प्रकारे 'उरण रपरः' इति रपरे च कृते 'गोपायाम् कर कृ अ' इति जाते हलादिः शेषः' इति रलोपे 'कुहोश्चुः' इत्यनेन अभ्यासककारस्य चुत्वेन चकारे मस्यपदान्तत्वादनुस्वारे परस- वर्णे च अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे च कृते 'गोपायाञ्चकार' इति अायप्रत्यया- भावे 'जुगोप' इति च सिद्ध रूपं भवति ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- जुगोपिथ ( १९२२, २९ )-गुपधातोरायप्रत्ययाभावपक्षे लिटि तत्स्थाने सिपि सिपस्थलादेशे अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इत्यनेन अन्त्यहलो लोपे 'कुहोश्चुः' इति चुत्वे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे स्वरतिसूतिसूयतिधूअदितो वा' इत्यनेन वैकल्पिके इडागमे अनुवन्धलोपे 'जुगोपिथ' इति । इडभावपक्षे 'जुगोप्थ' इति च सिद्धं भवति । गुप्धातो टि ( १९३८ )- गोपायिता गोपायितारौ गोपायितारः गोपायितासि गोपायितास्थः गोपायितास्थ गोपायितास्मि गोपायितास्वः गोपायितास्मः आयप्रत्ययाऽभावे- इडभावे- गोपिता गोपितारी गोपितारः। गोप्ता गोप्तारी गोप्तारः गोपितासि गोपितास्थः गोपितास्थ । गोप्तासि गोप्तास्थः गोप्तास्थ गोपितास्मि गोपितास्वः गोपितास्मः। गोप्तास्मि गोप्तास्त्रः गोप्तास्मः गुप्धातोर्लुटि ( १९४१ )- गोपायिष्यति गोपायिष्यतः गोपायिष्यन्ति गोपायिष्यसि गोपायिष्यथ: गोपायिष्यथ गोपायिष्यामि गोपायिध्यावः गोपायिष्यामः आयप्रत्ययाऽभावे- इडभावपक्ष- गोपिष्यति गोपिष्यतः गोपिध्यन्ति । गोप्स्यति गोप्स्यतः गोप्स्यन्ति गोपिष्यसि गोपिष्यथः गोपिष्यथ । गोप्स्यसि गोप्स्यथः गोप्स्यथ गोपिष्यामि गोपिघ्यावः गोपिष्यामः । गोप्स्यामि गोप्स्यावः गोप्स्यामः अगोपीत् ( १९२१, २८, ४५, ४६ )-गुपधातोरायप्रत्ययाऽभावपक्षे लुङि तत्स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे इतश्च' इतीकारलोपे 'लुङलङलुवडुदात्तः' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे अगुप् त्' इति स्थिते 'च्लि लुङि' इति च्लौ 'च्लेः सिच्' इति सिचि अनुबन्धलोपे 'अगुप् स् त्' इति जाते 'रवरतिसूतिसूयतिधून दितो वा' इति विभा- षया इटि अनुवन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'अगुप इ ई त्' इति स्थिते 'इट ईटि' सलोपे सवर्णदीर्घ 'अगुप् ई त्' इति दशायां वदव- जहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ प्राप्तायां 'नेटि' इति निषेधे 'पुगन्तलघूपधस्य च' ·भ्वादिप्रकरणम् इति गुण अगोपीत्' इति । इडभावपक्षे 'बदबजेति बृद्धौ ‘अगौ सीत्' इति च सिद्धं भवति । अगौताम् ( १९४४, ४६ )-गुप्धातो डि प्रथमपुरुषद्विवचने आयप्रत्यय- पक्षे अगोपायिष्टाम्' इति । पायप्रत्ययाऽभावपक्षे स्वरतिसूतीति इटि 'अगोपिष्टाम्' इति । इडभावपक्षे 'अगौप्ताम्' इति। तथाहि-लुङः स्थाने तसि तसस्तामादेशे 'लुङ- लडे त्यडागमे अनुवन्धलोपे मध्ये च्लौ तस्य सिचि अनुवन्धलोपे 'अगुप् स् ताम्' इति स्थिते वदव्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘कलो मलि' इति सलोरे 'अगौताम्' इति सिद्धम् । चिक्षेथ ( १९४४ )-क्षिधातोलिटि तत्स्थाने सिपि ‘परस्मैपदानामिति सिपः स्थाने थलादेशे अनुवन्धलोपे 'क्षि थ' इति स्थिते 'लिटि धातोरजभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये चि क्षि थ' इति स्थिते 'क्षिधातोरजन्तत्वात् तासौ नित्यानि- टकत्वाच्च ऋतो भारद्वाजस्य' इति भारद्वाजमते इटि अनुवन्धलोपे 'अचि श्नुधातुभ्र- वाम्' इति इयङि 'चिक्षयिथ' इति । इडभावपक्षे गुणे 'चिक्षेत्र' इति सिद्धं रूपं भवति । क्षीयात् ( १९४७ )-क्षिधातोराशिषि लिङि तत्स्थाने तिपि अनुवन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे ‘यासुटपरस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च' इति यासुट्यनुबन्धलोपे 'क्षि यासत्' इति दशायां 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वेन 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' इति दीर्घ 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'क्षीयात्' इति सिद्धम् । अक्षैषीत् ( १९४३, ५१ )-क्षिधातोलुङि तिपि अनुवन्धलोपे 'लुङ्लङ' इत्य- डागमे अनुबन्धलोपे इतश्च' इति तिप इकारलोपे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इचि गते 'अक्षि स त्' इति स्थिते 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति ईटि अनुबन्धलोपे 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ ‘आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अक्षैषीत्' इति जातम् । अक्षैषीः ( १९३५)–क्षिधातो ङि सिपि अनुवन्धलोपे 'इतश्च' इति सिप इकारलोपे 'लुङलङ' इत्यडागमें चलौ सिचि अनुबन्धलोपे अस्ति सिचोऽपृक्त' इतीटि अनुबन्धलोपे 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ सिचः सस्य षत्वे सिपः सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'अक्षैषीः' इति । क्राम्यति ( १९२४ )-क्रम्धातोर्लटि तिपि अनुवन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'वा भ्राशभलाशभ्रमुकमुक्लमुत्रसित्रुटिलषः' इत्यनेन ·BOARDHA प्रथमाप्रश्नावल्याम्- अनुबन्धलोपे 'क्रमः परस्मैपदेषु' इति दीर्धे 'क्राम्यति' इति । श्यनोऽभावे शपि 'कामति इति च सिद्धं भवति । अक्रमीत् ( १९३४ )-क्रम्धातो ङि तिपि अनुवन्धलोपे इतश्च' इति इकार लोपे 'लुङ्लङ इत्यागमे अनुबन्ध तोपे च्लो च्लेः सिचि अनुबन्धलोपे श्रार्धधातु- कस्येडवलादेः' इत्यनेन सस्य इटि अनुबन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इत्यनेन तस्य च ईटि अनुबन्धलोपे 'अक्रम् इ स ई त्' इति जाते ‘इट ईटि 'इति सलोपे सवर्णदीर्घ 'अक्रमीत्' इति सिद्धम् । अत्र 'अतो हलादेर्लघोः' इति वृद्धिस्तु न, ‘हायन्तक्षण- श्वसजागृणिश्पेदिताम्' इति निषेधात् । पाघ्राध्मा० (१९३९)-'पा-ध्रा-ध्मा-स्था-ना-दाण-दृश्यति-सर्ति-शद- सदां पिब-जिघ्र-धम-तिष्ट-मन-पश्यर्छ-धौ-शीय-सीदाः' इति सूत्रस्वरूपम् । अपुः ( १९४३)-पाधातो कि तत्स्थाने झौ 'लुङ्लङ इत्यडागमे अनुव- न्धलोपे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इचि गते 'गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लुकि 'अपा झि' इति स्थिते 'आतः' इति नियमात् झर्जुसि अनुवन्ध- लोपे 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'अपुः' इति सिद्धम् । ग्लैधातोराशीलिङि ( १९४२ )- एत्वपक्ष- एत्वाभावपक्षे- ग्लेयात् ग्लेयास्ताम् ग्लेयासुः। ग्लायात् ग्लायास्ताम् चलायासुः ग्लेयाः ग्लेयास्तम् ग्लेयास्त। ग्लायाः ग्लायास्तम् ग्लायास्त ग्लेयासम् ग्लेयास्व ग्लेयास्म। ग्लायासम् ग्लायास्व ग्लायास्म ग्लेयात्-ग्लैधातोराशीलिङि तिपि अनुबन्धलोपे 'लिङाशिषि इत्यार्धधातु- कत्वात् शबभावे यासुटि अनुबन्धलोपे आदेच उपदेशे'ऽशिति इत्यात्वे तिप इकार- लोपे ‘ग्ला यास् त्' इति स्थिते 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इति सलोपे वाऽन्यस्य संयोगादेः' इत्यत्वे 'ग्लेयात्' इति । एत्वाऽभावे 'ग्लायात्' इति बोध्यम् । अग्लासीत् ( १९२८)-ग्लैधातो डि तिपि अनुवन्धलोपे 'लुङला' इत्य- डागमे अनुबन्धलोपे इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इचि गते 'अग्ला स् त्' इति स्थिते यमरमनमातां सक् च' इति सकि सिचः सकारस्य इटि च कृते अनुबन्धलोपे 'अग्ला स्इ स त्' इति दशायाम् 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोपे 'इट ईटि' ·भ्वादिप्रकरणम् । ५९ इति सिचः सकारस्य लोपे 'सिजलोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीर्घ 'अग्लासीत्' इति । ह्वर्यात् ( १९३१, ५१ )-धातोराशीलिङि तिपि अनुबन्धलोपे यासुटि उटि गते यासुटः कित्वात् 'किति चेति 'सार्वधातुकार्धधाटुकयोः' इति प्राप्तगुणनिषेधे 'गुणोर्तिसंयोगायोः' इति गुणे 'स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति सलोपे 'हर्यात्' इति । शृण्मः ( १६४४ )-श्रुधातोर्लटि तताथाने 'तिप्तस्मिः' इत्यादिना मसि श्रुवः च' इति श्रुवः '' आदेशे चकारात्, ‘श्नु' प्रत्यो च कृते शकार त्संज्ञायां लोपे च विहिते शित्वात् सार्वधातुकत्वे 'सार्वधातुकमपित्' इति श्लोर्डित्वे 'किति च' इति गुणनिषेधे 'श्च नु मस्' इति स्थिते णत्वे 'लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोः' इति उकारलोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'शृण्मः' इति । लोपाऽभावे 'शृणुमः' इति च सिद्धं रूपं भवति । श्रुधातोलिटि ( १९३७ )- शुश्राव शुध्रुवतुः शुश्रुवुः মাগী शुश्रुवथुः शुश्रुव शुश्राव-शुभ्रव शुश्रुव शुश्रुम शृणु ( १६४३ )-श्रुधातोर्लोटि सिपि श्रुवः च' इत्यनेन श्नुप्रत्यये चका- रात् 'Y' आदेशे च कृते श्नुप्रत्ययस्य शस्य 'लशक्वतद्धिते' इतीत्संज्ञायां लोपेच जाते शित्वात्सार्वधातुकत्वे सार्वधातुकमपित्' इति जित्वेन गुणाऽभावे ‘से_पिच्च' इत्यनेन सेह्यादेशे 'श् नु हि' इत्यवस्थायां 'सार्वधातुकमपित्' इति हेर्डित्वात् उका- रस्य च गुणाभावे 'उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्' इति हेर्लुकि 'शृणु' इति सिद्धम् । तातड्पक्षे 'शृणुतात्' इति भवति । अशृणवम् ( १९३५ )-श्रुधातोर्लङि उत्तमपुरुषैकवचने मिपि सार्वधातुकसं- ज्ञायां शपं प्रबाध्य 'श्रुवः ऋच' इत्यनेन '' आदेशे श्नुप्रत्यो च कृते अनुबन्ध- लोपे 'लुङलङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अनु मि इति स्थिते तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इति मिपोऽमादेशे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति णत्वे 'सार्वधातु- कार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे उक्तं रूपं सिद्धम् । अौषीत्-श्रुधातोर्लुङितिपि अनुवन्धलोपे लुङ्लङ' इत्यडागमे मध्ये च्लौ तस्य सिचि इचि गते 'इतश्चेति तिप इकारलोपे 'अस्तिसिचः' इतीटि 'अ श्रु स् ई त्' इति ·० प्रथमाप्रश्नावल्याम्- स्थिते सिचः सकारस्यार्धधातुकत्वाद् इटि प्राप्ते एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् इति निषेधे 'सिचिवृद्धिः परस्मैपदेषुइति वृद्धौ षत्वे 'अश्रौषीत्' इति सिद्धम् । जग्मतुः ( १९२५, ३० )-गम्धातोलिटि तत्स्थाने तसि 'परस्मैपदानाम्' इत्यनेन तसोऽतुसादेशे 'लिटि धातोरजभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्या- ससंज्ञायां ‘हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासमकारस्य लोपे ‘ग गम् अनुस्' इति स्थिते 'कुहोचः' इति गस्य कुत्वेन जकारे 'गमहनजजखनघसां लोपः कित्यजलि इत्युपधालोपे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'जग्मतुः' इति सिद्धम् । जगन्थ १९३५)-गम्धातोलिटि तत्स्थाने सिपि परस्मैपदालान्' इति सिपो थलि लिटि धातोरजभ्यासस्य इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासमकारस्य लोपे 'कुहोचः' इति चुत्वे ‘ज गम् थ' इति स्थिते ऋतो भार- द्वाजस्य इत्यनेन भारद्वाजमते पाक्षिके इटि 'जगमिथ' इति । इडभावे अनुस्वारे पर- सवर्णं च कृते 'जगन्थ' इति सिद्धं भवति । अगमत् ( १९२१, ४३, ४८, ५२ )-'गम्लु गतौ' अस्माद्धातो ङि तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्चेति तिप इकारलोपे च्लि 'लुङि' इति च्लौ तस्य सिवि प्राप्ते तं प्रवाध्य 'पुषादिद्युतालुदितः परस्मैपदेषु' इति चलेरडादेशे अनुबन्धलोपे 'अगमत्' इति सिद्धम् । एधाञ्चके ( १९२०, ३२, ३९, ४३ )-एधातोलिटि 'इजादेश्च गुरुमतोऽ- नृच्छः' इत्यामि 'आमः' इति लिटो लुकि एधू आम्' इति स्थिते 'कृञ्चानुप्रयु- ज्यते लिटि' इति लिटपरककृतोऽनुप्रयोगे 'एऽ आम कृ लिट्' इति जाते ‘ाम्प्रत्य- यवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य' इत्यात्मनेपदत्वात् लिटः स्थाने तप्रत्यये 'लिटस्तमयोरेशि- रेच' इत्यनेन तस्यैशादेशे अनुबन्धलोपे 'एधाम् कृ ए' इति स्थिते 'लिटि धातोरन- भ्यासस्य इति द्वित्वे प्राप्ते तं परत्वाद्बाधित्वा 'इको यणचि' इति यणि प्राप्ते तं 'द्विर्वचनेऽचि' इति निषेधे 'पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् 'लिटि धातोरजभ्यासस्य इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायाम् उरत्' इत्यभ्यासऋठवर्णस्य अत्वे रपरत्वे च कृते 'एधाम् कर कृ ए' इति जाते हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासस्यान्त्यहलो लोपे 'कुहोच' इत्यनेन करय चुत्वे 'एधाम् च कृ ए' इति दशायां 'सार्वधातुकार्धधातु- कयोः' इति गुणे प्राप्ते 'असंयोगाल्लिकित्' इति कित्वेन गुणनिषेधे 'इको यणचि' इति यणि मकारस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'एधाञ्चक्रे' इति सिद्धम् । ..

·३ २ भ्वादिप्रकरणम् । एधाश्चकृषे ( १९-४४, ४६)—एध्धातोलिटि ‘इजादेव गुरुमतोऽनृच्छः इत्यामि 'श्रामः' इति लिटो लुकि 'एज् आम्' इति स्थिते 'कृवानुप्रयुज्यते लिटि इति लिटपरककृतोऽनुप्रयोगे एथ् आम् कृ लिट' इति जाते आम्प्रत्ययवत्कोऽ नुप्रयोगस्य' इत्यात्मनेपदत्वात् लिटः स्थाने थासि 'लिटिधातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासस्यान्त्यहलो लोपे 'कुहो इत्यभ्यासस्य चुत्वे 'एधाम् च कृ थास्' इति भूते 'थासः से' इत्यनेन से इत्या- देशे 'लिटि च' इत्यार्धधातुकत्वात् 'पार्वधातुकस्बेडवलादेः' इति इटि प्राप्ते एक च उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इटो निषेधे आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे ‘एधाञ्चकृपे' इति सिद्धम् । अत्राऽपि 'असंयोगाल्लिकित्' इति कित्वाद् गुणनिषेधो बोध्यः। एधाञ्चकृढवे ( १९२७ -एधधातोलिटि इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामि 'श्रामः' इति लिटो लुकि 'कृअचानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिटपरककृमोऽनुप्रयोगे 'एधाम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटः स्थाने ध्वमि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्या- सस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे हलादिः शेषः' इत्य- भ्यासस्यान्तस्य रेफस्य लोपे 'एधाम् क कृ ध्वम्' इति स्थिते 'कुहोश्चः' इति कस्य चुत्वे 'इणः षीध्वं लुब्लिटां धोऽङ्गात्' इति धस्य ढत्वे 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इत्येत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'एधाञ्चकृट्वे' इति जातम् । एधस्व ( १९४० )-एध्धातोर्लोटो मध्यमपुरुषैकवचने थास्यागते सार्वधातुक- संज्ञायां शपि अनुबन्धलोपे 'थासः से' इति 'से' इत्यादेशे 'एधसे' इत्यवस्थायां 'सवा- भ्यां वामौ इति सकारात्परस्य एकारस्य वादेशे एधस्व' इति सिद्धम् । एधै ( १९२३ )-एधधातोर्लोटि तत्स्थाने उत्तमपुरुषैकवचने इटि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि अनुवन्धलोपे ‘ए, अई' इति जाते 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इति इट इकारस्य एत्वे 'एत ऐं' इति एकारस्य ऐत्वे 'आइत्तमस्य पिच' इत्याटि अनुवन्धलोपे ‘ए आ ऐ' इति स्थिते 'आटश्च' इति वृद्धौ ‘एध ऐ' इति भूते 'वृद्धि- रेचि' इति वृद्धौ ‘एधै' इति सिद्धम् । ऐधिष्ट ( १९२८, ४९)-एथ्धातोर्तुङि तत्स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने ते 'पाड- जादीनाम्' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'बाटश्च' इति वृद्धौ ‘ऐध त' इति स्थिते मध्ये च्लो तस्य सिचि इचि गते सिचः आर्धधातुकत्वात् 'आर्धधातुकस्येऽवलादेः' इति इटि ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- .. 'ऐधिस्त' इति दशायाम् ‘आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे ष्टुत्वे च कृते 'ऐधिष्ट इति जातम् । कामयाञ्चक्रे ( १९३३ )-कम्धातोः 'कमेणिङ' इति णिङि अनुबन्धलोपे 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘कामि' इति भूते 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुसाल्लिटि 'कास्यनेकाच आम्वक्तव्यः' इत्यामि शेरनिर्टि' इति णिलोपे प्राप्त तं प्रवाध्य 'अयाम- न्ताल्चाय्येन्विष्णुषु' इति णिङ इकारस्य अयादेशे ‘कामप् श्राम लिट्' इति भूते 'आमः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिटपरककृमोऽनुप्रयोगे लिटो लः स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने तादेशे 'लिटस्तझयोरेशिरेच्' इति तस्य स्थाने एशि अनु- बन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः, इत्यभ्याससंज्ञायाम् उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे च कृते 'कामयाम् कर कृ ए' इति स्थिते' हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिनो रेफस्य लोपे 'कुहोचुः' इति अभ्यासककारस्य चुत्वे 'इको यणचि' इति यणि मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'कामयाञ्चक्रे' इति । णिढोऽभावे तु लिटः स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये एशि द्वित्वे अभ्यासादिकायें 'चकमे' इति च सिद्धं भवति। अचीकमत (१९३७,४३, ४५, ४८)-कम्धातोः 'कमेणिङ' इति णिडि अनुबन्धलोपे 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘कामि' इति भुते 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लुकि तत्स्थाने प्रथमपुरुषैकवचने तादेशे 'लुङलङ' इत्यडागमे अनुव- न्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लो ‘णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ' इति च्लेश्चद्धि अनुब- न्धलोपे 'अकामि अत' इति स्थिते ‘णेरनिटि' इति णिलोपे ‘णौ चन्युपधाया हस्वः' इति प्रत्ययलक्षणे न णेश्चपरत्वादुपधाया ह्रस्वत्वे 'चङि' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः इत्यभ्याससंज्ञायाम् ‘हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धिनो मस्य लोपे 'कुहोचः' इत्य- भ्यासकवर्गस्य चुत्वे अचकमत' इति भूते ‘सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे इति सन्व- द्भावे सन्यतः' इत्यभ्यासस्य इत्वे 'दीपों लघोः' इत्यभ्यासेकारस्य दीर्घ 'अचीकमत' इति सिद्धम् । अचकमत ( १९२४ )-'आयादय आर्धधातुके वा' इति णिङभावपक्षे कम्- धातोर्तुङि तत्स्थाने तादेशे अडागमे अनुवन्ध लोपे मध्ये च्लौ कमेश्च्लेश्च वाच्यः' इति च्लेश्चडि अनुबन्धलोपे चङि' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् अभ्यासमकारस्य लोपे 'कुहोश्चः' इति चुत्वे 'अचकमत' इति सिद्धम् ।

·भ्वादिप्रकरणम् । अद्युतत् ( १९४२, ४३ )-द्युत्धातो ङि तत्स्थाने प्रथमपुरुषैकवचन विव- क्षायां 'द्युझ्यो लुङि' इति विभाषया परस्पैपदसंज्ञकतिपि अजुबन्धलोपे 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ पुषादिद्युतालुदितः परस्मैपदेषु इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे 'अद्युत् अति' इति स्थिते 'इतश्च' इति तिप कारलोपे कित्वात् गुणनिषेधे अद्युतत्' इति । अद्योतिष्ट-'युद्भयो लुङि' इति विकल्पपक्षे युत्धातोर्लङि तत्स्थाने आत्म- नेपदे तप्रत्यो 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ च्लेः सिच्' इति सिचि इचि गते सिवः सस्यार्धधातुकत्वाद् 'आर्धधातुकस्बेडवलादेः' इति इटि अनुवन्धलोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे ष्टुत्वे अद्योतिष्ट' इति । द्युत्धातोलङिरूपाणि ( १९५२ )- परस्मैपदे- श्रात्मनेपदे- अयुतत् अयुतताम् अयुतन् । अद्योतिष्ट अद्योतिषाताम् अयोतिषत अद्युतः अद्युततम् अयुतत । अयोतिष्टाः अद्योतिषाथाम् अयोतिध्वम् अद्युतम् अद्युताव अयुताम् । अद्योतिषि अद्योतिष्वहि अद्योतिष्महि वय॑ति ( १९४३ )-वृत्धातोलुटि 'वृद्भ्यः स्यसनोः' इति विभाषया पर- स्मैपदे तिपि अनुबन्धलोपे ‘स्यतासीललुटोः' इति स्यप्रत्यो स्यस्यार्धधातुकत्वे 'आर्धधातुकरपेडवलादेः' इति इटि प्राप्ते 'न वृद्भयश्चतुर्व्यः' इति निषेधे 'पुगन्त- लधूपधस्य च' इति गुणे 'उरण रपरः' इति रपरे ‘वय॑ति' इति । पक्षे 'वर्तिष्यते' इति भवति। पे ( १९५० )-त्रपधातोलिटि तत्स्थाने तप्रत्यये 'लिटस्तझयोरेशिरेच' इति एशि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे ‘पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्यास- संज्ञायां तृफलभजत्रपश्च' इति त्रपः अकारस्य एत्वे अभ्यासलोपे च कृते 'पे' इति सिद्धम् । अशिश्रियत्-श्रिधातो ङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् इति च्लेश्चङि अलुबन्धलोपे चङि' इति द्वित्वे अभ्या. ससंज्ञायां 'हलादि शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिनो रेफस्य लोपे 'अ शिथि अति' ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- इति जाते 'अचि श्नुधातुभ्रुवां चोरियड्चडौं' इति इयङि 'इतश्च' इति तिप इकार लोपे 'अशिश्रियत्' इति सिद्धम् । भ्रियात्-भृधातोराशीर्लिङि तिपि यामुटि अनुवन्धलोपे यामुटः कित्वाद् गुणा- भावे 'रिङशयग्लिबक्षु' इति ऋतो रिडादेशे अनुबन्धलोपे इतच' इति तिप इकार- लोपे 'स्कोः संयोगाद्योरन्त्ये च' इति सलोपे नियात्' इति जातम् । नचाऽत्र ऋतो रिद्धिः कृते 'अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः' इति दीर्घः कुतोनेति वाच्यम् , 'रीतः' इत्येव दीर्घ सिद्ध रिङ' इति ह्रस्वविधानस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । तस्मादत्र रिडि कुते न दीर्घः इत्यवतेयम् । जहार (१९२५)-हधातोलिटि तिपि तिपो णनि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत् इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासरेफस्य लोपे 'कुहोश्चः' इति अभ्याससम्बन्धिनो हस्य चुत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जश्त्वे जह अ' इति स्थिते 'अचोणिति' इति वृद्धौ रपरत्वे च 'जहार' इति सिद्धम् । भेजे ( १९२८)-भज्धातोलिटि तत्स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये 'निटस्तम- योरेशिरेच्' इति एशि अनुबन्धलोपे लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'त्रिफलभजत्रपश्च' इत्येत्वे अभ्यासलोपे च विहिते उक्तं रूपं सिद्धम् । अभाक्षीत् ( १९४३ )-भज्धातो ङि प्रथमपुरुषैकवचने तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङलङ' इत्यडागमे 'च्लि लुङि' इति च्लो सिचि इचि गते सिचः सस्यार्धधातु- कत्वादिटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अभज् स त्' इति स्थिते तकारस्यापृक्तत्वात् 'अस्ति सिचोऽपृत्ते इत्यनेन ईटि 'वदवजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ जकारस्य कुत्वे चा 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'प्रभाक्षीत्' इति सिद्धं रूपं भवति । इयाज (१९४१)-'यज्' धातोलिटि तिपि णलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातो- रनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्यासयकारस्य लोपे 'य यज् अ' इति स्थिते 'लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्' इति अभ्यासयकारस्य सम्प्रसा- रणेन इकारे जाते 'सम्प्रसारणाञ्च' इति पूर्वरूपे 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ 'इयाज' इति । ईजतुः ( १९४३ )-यज्धातोलिटि तसि तसोऽतुसादेशे सति द्वित्वे प्राप्त 'सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत्' इति न्यायात द्वित्वात पाक्, 'असंयोगामिट ·यष्टा यष्टारः यष्टा यष्टारः यष्टास्थः यष्टास्थ यष्टास्वः यष्टास्मः भ्वादिप्रकरणम् । कित्' इत्युसः कित्वेन 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति यजो यकारस्य सम्प्रसारण 'सम्प्रसारणाच्च' इति पूर्वरूपे 'इज् अतुस्' इति स्थिते 'पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम्' इति न्यायेन 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्यासजकारस्य लोपे 'इ इज् अतुस्' इति स्थिते सवर्णदीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'ईजतुः' इति सिद्धम् । यज्धातोर्लुटि रूपाणि ( १६५२ )- परस्मैपदे आत्मनेपदे- यष्टारौ यष्टारी यष्टासि यष्टासे यष्टासाथे यष्टाध्वे यष्टास्मि यष्टाहे यष्टास्वहे यष्टास्महे अयाक्षीत् ( १९४९ )—'यज् देवपूजासंगतिकरणदानेषु' इत्यस्माद् धातो ङि प्रथमपुरुषैकवचने तिपि 'लुङलङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे-च्लौ च्लेः सिचि इचि गते सिचः सस्यार्धधातुकत्वात् ‘एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इतीनिषेधे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे तकारस्यापृक्तत्वात् 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति ईटि 'अयज् स् ई त्' इति स्थिते वदव्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘वश्वभ्रस्जसजमृज' इति जस्य षत्वे 'पढोः कः सि' इति षस्य कत्वे कात्परत्वात् सिचः सकारस्य 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अयाक्षीत्' इति। आत्मनेपदे तु 'अयष्ट' इति भवति । उवोढ ( १९२२, ४३ ) वधातोलिटि सिपि सिपो थलि अनुबन्धलोपे 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इडभावे प्राप्तेऽपि क्रादिनियमान्नित्ये प्राप्ते 'उपदेशेऽत्वतः' इति तन्निषेधे थलः पित्वात् 'असंयोगाल्लिट् कित्' इत्यस्याप्राप्त्या कित्वाऽभा, वेन 'वचिस्वपीति सम्प्रसारणाऽभावे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य इत्यनेन द्वित्वे अभ्या- ससंज्ञायां 'लिटयभ्यासस्योभयेषाम्' इति अभ्यासवकारस्य सम्प्रसारण 'सम्प्रसार- णाच' इति पूर्वरूपे 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिहकारस्य लोपे 'उ वह थ' इति स्थिते हो ढः' इति हस्य त्वे 'भषस्तथो?ऽधः' इसि थस्य धत्वे 'ष्टुना ष्टुः' इति धस्य ष्टुत्वेन ढत्वे 'ढो ढे लोपः' इति पूर्वढकारस्य लोपे ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोs- णः' इति दीर्घ प्राप्ते तम्प्रबाध्य ‘सहिवहोरोदवर्णस्य' इत्यकारस्य श्रोत्वे 'उवोढ' इति सिद्धम् । अवाक्षीत् ( १६४३, ४६ )-वधातो कि प्रथमपुरुषैकवचने तिपि अडागमे ५प्र० ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- अनुबन्धलोपे चलौ सिचि इचि गते 'इतच' इति तिप इकारलोपे तस्यापृक्तत्वात् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति ईटि 'अवह स ई त्' इति स्थिते 'वजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘हो ढः' इति हस्य ढत्वे षढोः कः सि' इति ढस्य कत्वे अादेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य षत्वे 'अवाक्षीत् इति रूपं भवति । आत्मनेपदे 'अवोढ' इति भवति । अवोढ-वधातोरात्मनेपदपक्षे लुङि तत्स्थाने ते अडागमे च्लो सिचि इचि गते अवह स् त इति स्थिते हो ढः' इति ढत्वे 'मलो मलि' इति सिचः सस्य लोपे 'मषस्तथो?ऽधः' इति तस्य धत्वे धस्य ष्टुत्वे 'ढो ढे लोपः' इति ढलोपे 'सहिवहो- रोदवर्णस्य' इति अकारस्यौत्वे 'अवोढ' इति सिद्धं भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावस्यां भ्वादिप्रकरणम् । अथ अदादिप्रकरणम् जघास ( १९३२, ४१) अद्धातोलिटि तिपि णलि अनुबन्धलोपे 'लिट्य- न्यतरस्याम्' इति अदो ‘घस्लु' आदेशे अनुबन्धलोपे 'घस् अ' इति स्थिते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इति घस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मस्य जत्वे 'अत उपधाया' इति षकाराकारस्य वृद्धौ ‘जघास' इति, घस्लादेशाऽभावपक्षे 'आद' इति भवति । आद-घस्लादेशाऽभावपक्षे अद्धातोलिटि तिपि णलि द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्युपधादकारस्य लोपे 'अ अद् अ' इति जाते ‘अत आदेः' इत्या- द्यकारस्य दीर्घ 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘ा श्राद् अ' इति स्थिते सवर्णदीर्धे 'श्राद' इति सिद्धम् । जक्षतुः ( १९३०, ४३) अद्धातोलिटि तत्स्थाने तसि 'परस्मैपदानाम्' इति तसोऽतुसि 'लिव्यन्यतरस्याम्' इति अदो 'घस्लू' आदेशे अनुवन्धनोपे 'घस् अतुस्' इति स्थिते 'लिटि धातोरनभ्यासत्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्यासस ज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इति धस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च इति झल्य जत्वे 'जघस् अतुस्' इति स्थिते 'असंयोगाम्लिट् कित्' इति अतुसः' कित्वे 'गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनहि' इति उपधाऽकारस्य लोपे ·अदादिप्रकरणम् । 'जघस् अतुस्' इति दशायां 'खरि च' इति घस्य चन ककारे 'शासिबसिथसीनां च' इति सस्य षत्वे अतुसः सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'जक्षतुः' इति, घस्लादेशाऽभावे तु 'आदतुः' इति भवति । आदतुः-घल्लादेशाऽभावपक्षे अद्धातोलिटि तसि अतुसि द्वित्वे अभ्याससं- ज्ञायां हलादिः शेषः' इति दलोपे 'अ अद् अतुस्' इति जाते 'अत आदेः' इत्यभ्या- साऽकारस्य दीर्घ 'अत उपधायाः' इति उपधाऽकारस्य वृद्धौ ‘आ आद् अतुस्' इति स्थिते सवर्णदीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'आदतुः' इति सिद्धम् । जघसिथ (१९३९ ) अद्धातोलिटि सिपि थलि अनुबन्धलोपे 'लिव्यन्यत- रस्याम्' इति अदो घस्लादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्युपधासकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इत्युपधाधकारस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'जघस् थ' इति स्थिते 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति इटि अनु- बन्धलोपे 'जघसिर्थ इति, घस्लादेशाऽभावे 'आदिथ' इति । आदिथ (१९२६)-घस्लादेशाऽभावपक्षे 'अद्' धातोलिटि सिपि थलि अनु- बन्धलोपे द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति उपधादकारस्य लोपे 'अ अद् थ' इति जाते 'अत आदेः' इति अभ्यासाऽकारस्य दीर्घे थलो हित्वाद् 'अत उप- धायाः' इति वृद्धौ ‘श्रा आद् थ' इति भूते सवर्णदीर्धे 'इडत्यतिव्ययतीनाम्' इति नित्ये इटि अनुबन्धलोपे 'आदिथ' इति सिद्धम् । आदत् ( १९२४ )-अद्धातोर्लङि तिपि अनुबन्धलोपे 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'आडजादीनाम्' इत्यङ्गस्याऽडागमे अनुबन्धलोपे 'श्राटश्च' इति वृद्धौ ‘इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अपृक्त एकाल्प्रत्ययः' इति तिपस्तकारस्याऽ- पृक्तसंज्ञायाम् 'अदः सर्वेषाम्' इत्यनेन अपृक्तसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्याडागमे अनुव- न्धलोपे 'आदत्' इति सिद्धम् । जनतुः (१९२५) हन्धातोलिटस्तसि तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्यासनकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इत्यनेन अभ्यासहकारस्य चुत्वेन झकारे 'अभ्यासे चर्च इति मस्य जकारे 'ज हन् अतुस्' इति स्थिते 'असंयोगाल्लिकित्' इति अतुसः कित्त्वात् 'गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनङि' इति हन उपधाकारस्य लोपे 'हो हन्तेणिन्नेषु' इति हनो हस्य कुत्वेन घत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः ।

·६८ प्रथमाप्रश्नावल्याम- जघनिथ ( १९२९, ३५) हन्धातोलिटः सिपि सिपः स्थाने 'परस्मैपदा- नाम्' इति थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरजभ्यासस्य इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासनकारस्य लोपे 'कुहोचः' इति चुत्वेन हस्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'ज हन् थ' इति स्थिते 'लिट् च' इति थल आर्धधातुकत्वेन भारद्वाजनियमादिड्विकल्पे 'ज हन् इ थ' इति दशायाम् णित्प्रत्ययपरत्वाऽभावा- नकारपरत्वाभावाच्च हो हन्तेणिन्नेषु' इति सूत्राऽप्राप्तया 'अभ्यासाच्च' इति हस्य कुत्वेन घत्वे 'जघनिथ' इति । इडभावे 'जघन्थ' इति पूर्ववत् सिद्धं बोध्यम् । हन्तेजः ( १९४७ )-'हन्' के स्थानमें 'ज' आदेश हो 'हि' के परे । असिद्धवदत्राऽऽभात् (१९४४ )-इत ऊर्ध्वमापादपरिसमाप्तेराभीयम् । समानाश्रये तस्मिन् कर्तव्ये तदसिद्धं स्यात् । 'असिद्धवदत्राभात् ( ६।४।२॥) इस सूत्रसे लेकर षष्ठ अमायके चतुर्थ पादकी समप्ति पर्यन्त सभी सूत्र ‘ाभीय' कहलाते हैं। समानाश्रय आभीय कार्यके करनेमें कृत समानाश्रय अाभीय कार्य असिद्ध हो । यही इस सूत्रका भाषार्थ हुआ । उदाहरण जैसे 'जहि' यहां जकारके असिद्ध होनेसे अकारके परे 'हि' का 'अतो हेः' से लोप नहीं हुआ । जहि ( १६२२, २८, ३९ ) हम्धातोर्लोटि तत्स्थाने सिपि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'से_पिच्च' इति सिपः सस्य हौ 'हन् हि इति जाते 'हन्तेजः' इति हनः स्थाने जादेशे 'जहि' इति । अत्र जादेशैं कृते 'अतो हेः' इति अतः परस्य हेर्लुक् तु न भवति, 'असिद्धवद- त्रामात्' इत्यनेन जादेशस्यासिद्धत्वात् । अहत ( १९३६ )- हन्धातोर्लडि तत्स्थाने मध्यमपुरुषबहुवचने थप्रत्यये सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'लुङलङ इत्यडा- गमे अनुबन्धलोपे 'अहन् थ' इति जाते तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः' इति थस्य तादेशे 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो मलि किति' इति हनो नस्य लोपे 'आहत' इति सिद्धम् । अवधीत् ( १९४८ )-हन्धातोर्लङि “लुङि च' इति हनो वधादेशे लुङः स्थाने तिपि 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'चिल लुङि इति च्लो च्ले सिचं इति सिचि इचि गते 'अवध स् त्' इति जाते सिचः सत्यार्धधातुकत्वात् 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि 'अतो लोपः' इति बधाकार- ·३ - अदादिप्रकरणम् । स्य लोपे 'अवध इ स त्' इति स्थिते अस्तिसिचोऽपत्ते' इति अपृक्ततकारस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे 'सिजलोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति सिज्लोपस्य सिद्ध- स्वात् 'सवर्णदीर्धे 'अवधीत्' इति सिद्धम् । हन्धातोः सर्वलकारेषु प्रथमं रूपम् ( १९४० )- लटि-हन्ति हतः घ्नन्ति। लिटि-जधान जन्नतुः जघ्नुः । लुटि-हन्ता हन्तारौ हन्तारः। लुटि, हनिष्यति हनिष्यतः हनिष्यन्ति । लोटि-हन्तु-हतात् हताम् नन्तु । लडि-अहन् अहताम् अनन् । वि० लिङि-हन्यात् हन्याताम् हन्युः। श्रा० लिङि, वध्यात् वध्यास्ताम् वध्यासुः। लुङि, अवधीत् अवधिष्टाम् अवधिषुः । लुङि, अहनिष्यत् अहनिष्यताम् अहनिष्यन् । अयुः-याधातोर्लङि तत्स्थाने मौ सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'लुङ्लङ इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अ या झि' इति स्थिते 'लङः शाकटायनस्यैव' इति झर्जुसि अनुबन्धलोपे 'उस्यपदान्तात्' इति पररूपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अयुः' इति सिद्धम् । जुसोऽभावे झस्यान्तादेशे इकारलोपे तलोपे च कृते सवर्णदीर्घ 'अयान्' इति सिद्धं भवति । वेद -विद्धातोर्लटि तिपि 'विदो लटो वा' इति तिपो गलि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'पुगतलघूपधस्य च' इति गुणे 'वेद' इति सिद्धम् । विदाञ्चकार (१९४८)-विद्धातोलिटि 'उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम्' इत्यामि 'विद् आम् लिट्' इति स्थिते आमः आर्धधातुकत्वेऽपि विदेरदन्तत्वप्रति- ज्ञानात् लघूपधगुणाऽभावे 'आमः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परकोऽनुप्रयोगे ‘विदाम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटः स्थाने तिपि तिपो णलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससंज्ञायाम् 'उरत्' इत्यभ्यासऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफस्य लोपे 'विदाम् क कृ अ' इति जाते 'कुहोच' इति अभ्यासककारस्य चुत्वेन चकारे 'विदाम् च कृ अ' इति स्थिते 'अचोजिणति' इति वृद्धौ रपरत्वे आमो मकारस्य अनुस्वारे परसवर्णं च कृते 'विदाञ्चकार' इति सिद्धम् । आमोऽभावपक्षे 'विवेद' इति ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- विवेद-विद्धातोलिटि तिपि गलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरि ति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषे च विहिते 'लिट् च' इति णलोऽकारस्य आर्धधातु- कत्वात् 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'विवेद' इति जातम् । विदाङ्करोतु ( १९३३, ४५ )-विधातोलोटि ‘विदाकुर्वरित्वत्यन्यतरस्याम् इति आमि गुणाऽभावे लोटो लुकि लोटपरक कृमोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विदाम् कृ लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे तिपः सार्वधातुकत्वात् शपि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'तनादि कृभ्य उः' इत्युत्वे 'विदाम् कृ उ ति' इति जाते 'आ- र्धधातुकं शेषः' इत्युकारस्यार्धधातुकत्वे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे च विहिते 'विदाम् कर उ ति' इति स्थिते तिपो निमित्तमादाय पुनः उकारस्य गुणै ‘एरुः' इति तिप इकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्ण च कृते विदाकरोतु इति सिद्धम् । तातङि पक्षे 'विदाङ्कुरुतात्' इति । विदाङ्कुरुतात्-विद्धातोर्लोटि 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति श्रामि गुणा- भावे लोटो लुकि लोटपरक कृञोऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विदाम् कृ लोट्' इति जाते लोटस्तिपि अनुबन्धलोपे एरुः' इत्युत्वे तुह्योस्तातडाशिष्यन्यतरस्याम्' इति तातढि अनुबन्धलोपे शपं बाधित्वा 'तनादिकृभ्य उः' इत्युप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे च कृते अत उत्सार्वधातुके' इति कका- राकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते ‘विदाङ्गुरुतात्' इति । 'विदाकुर्चन्त्वि- त्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पपक्षे 'वेत्तु इति । वेत्तु-विद्धातोलोटि तिपि अनुवन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदिप्रभृ- तिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'विद् ति' इति स्थिते गुणे दस्य चत्वं एरुः' इति तिप इकारस्य उत्वे वेत्तु' इति सिद्धम् । विदाकुर्वन्तु (१९२३)-विद्धातोर्लोटि 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इत्यामि गुणाभावे लोटो लुकि लोडन्तकृओऽनुप्रयोगे च निपातिते 'विद् श्राम् लोट् इति स्थिते लोटः स्थाने मौ 'विदाम् कृ झि' इति जाते सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्त तम्प्रबाध्य 'तनादिकृभ्य उः' इत्युप्रत्यये 'विदाम् कृ उ झि' इति दशायां उप्रत्ययस्यार्धधातुकत्वात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरे च कृते 'विदाम् कर उ झि' इति जाते 'झोऽन्तः' इत्यनेन झस्याऽन्तादेशे 'अत उत्सार्वधातुके' इति ककाराकारस्य उत्वे मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'एरुः' इत्युत्वे 'इको यणचि' इति यणि ·-- अदादिप्रकरणम्। 'विदाङ्कुर्वन्तु' इति । 'विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम्' इति विकल्पपक्षे 'विदन्तु' इति च भवति । निष्यात्-"नि' उपसर्गात् 'अस्' धातोलिङि तिपि अनुबन्धलोपे यासुटि अनुबन्धलोपे 'नि अस् यास् ति' इति स्थिते यासुटः कित्वेन तस्मिन् परे ‘भसो- रल्लोपः' इत्यल्लोपे 'उपसर्गप्रादुर्ध्यामस्तिर्यच्परः' इति धातोः सस्य षत्वे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'स्कोः संयोगायोरन्ते च इति सलोपे 'निष्यात्' इति सिद्धम् । एधि -अस्धातोलोटि सिपि 'सेह्य पिच्च' इति सिपः स्थाने हेरादेशे 'अस् हि इति जाते वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इति सस्य एत्वे. एत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'हुमल्भ्यो हेद्धिः' इति हेधौँ 'नसोरल्लोपः' इत्यल्लोपे 'एधि इति सिद्धम् । तातड्पः परेण तातङा बाधादेत्वाऽभावे 'स्तात्' इति सिद्ध रूपं भवति । ईयतुः-णकारेत्संज्ञक 'इण्धातोलिटि तसि तसोऽतुसि ‘लिटि धातोरनभ्या- सस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'इ इ अतुस्' इति स्थिते ‘इणो यण्' इति यणि 'दीर्घ इणः किति' इत्यभ्यासस्य दीर्घे सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'ईयतुः' इति सिद्धम् । अगात्-इण्धातो डि 'इणो गा लुङि' इति इणो गादेशे कृते लुङः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे मध्ये च्लौ तस्य सिचि ‘गातिस्थाधुपा- भूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु' इति सिचो लोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अगात्' इति जातम् । अशयिष्ट ( १९३७, ४६ )-शोधातोर्लुङः प्रथमैकवचने आत्मनेपदे ते 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इति इटि अनुवन्धलोपे 'सार्चधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे सिचः सस्य षत्वे ष्टुत्वे 'अशयिष्ट' इति सिद्धं भवति । अधिजगे ( १९४१)-अधिपूर्वक 'इङ्' धातोलिटि ‘गाङ् लिटि' इति इको गाडादेशे अनुबन्धलोपे लिटः स्थाने ते 'लिटस्तझयोरेशिरेच् इति तस्य एशि अनु- बन्धलोपे 'अधि गा ए' इति स्थिते 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्या- ससंशयां ह्रस्वे 'कुहोचःइति चुत्वे 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे 'अधिजगे' इति सिद्धम् । अध्ययै ( १९४०-)-इधातोलोटि उत्तमपुरुषैकवचने इटि शपि 'अदिप्रभृ- ·७२ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- भ्यः शपः' इति शपो लुकि 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इति टेरेत्वे एत ऐ इति एकारस्य ऐकारे 'अधि इ ऐ' इति जाते आइत्तमस्य पिच्च' इत्यादि 'आटश्च' इति वृद्धौ पित्त्वात् पूर्वस्य इकारस्य गुणे अयादशे 'अधि अय् ऐ' इति जाते इकारस्य यणि 'अध्यय' इति सिद्धम् । अध्यगीष्ट ( १९-४०, ५०)-अधिपूर्वकादिधातोर्मुद्धिः तप्रत्यये 'विभाषा लुङलकोः' इति इडो गाडादेशे लुङ् लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे 'अधि अगात' इति स्थिते च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्दित्' इति सिचो डित्वे 'धुमास्थागापाजहातिसां हलि' इति अाकारस्य ईत्वे यणि सिचः सस्य पत्वे टुत्वे 'अध्यगोष्ट' इति । गाडोऽभावे आटि वृद्धौ पूर्वोक्तकार्य च सम्पन्ने 'अध्यष्ट' इति भवति । दुग्धः ( १९५२ ) दुधातोर्लटि तत्स्थाने तसि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि 'अदि- प्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुकि 'दादेर्धातोघः' इति हस्य घत्वे 'मषस्तथो|ऽधः' इति तस्य धत्वे 'झलां जश् मशि' इति घस्य जश्त्वेन गत्वे तसः अपित्वेन द्वित्वात् 'ङ्किति चे' ति गुणनिषेधे सस्य रुत्वे विसर्गे 'दुग्धः' इति । अधोक्-दुधातोर्लङस्तिपि अनुबन्धलोपे शपो लुकि अङ्गस्याडागमे 'पुग- न्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'हल्ङयाब्भ्यः' इति तलोपे 'अदोह्' इति जाते ‘दादेर्धातोर्घः' इति हस्य घत्वे 'एकाचो वशो भषझष- न्तस्य स्वोः' इति दस्य चत्वे धस्य जश्त्वे तस्य चर्बेन ककारे 'अधोक्' इति सिद्धम् । धुक्षीष्ट ( १९२४ )--दुधातोराशीर्लिङि तत्स्थाने ते 'लिसिचावात्मनेपदेषु' इति कित्वाद् गुणाऽभावे 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि अनुबन्धलोपे 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'दादेर्धातोर्घः' इति हस्य घत्वे 'एकाचो वशो भषझषन्तस्य स्थ्वोः' इति भष्भावेन दस्य धत्वे घस्य जश्त्वे चा 'आदेशप्रत्यययोः' इति सस्य षत्वे 'धुक्षी त' इति जाते 'सुट तिथो', इति सुटि अनुबन्धलोपे सस्य षत्वे ष्टुत्वे च कृते 'धुक्षीष्ट' इति । अधुत्तत् ( १९२८)-दुधातो ङि तिपि अडागमे अनुवन्धलोपे मध्ये च्लौ तस्य सिचादेशं प्रबाध्य 'शल इगुपधादनिटः क्स' इति क्सादेशे अनुबन्धलोपे 'अदुह् स ति' इति जाते 'इतश्च' इति इकारलोपे 'दादेर्धातोर्घः' इति हस्य घत्वे ·- अदादिप्रकरणम् ७३ 'एकाचो वशः' इति दस्य धत्वे अ धु घ् स त्' इति जाते घस्य जरत्वे चर्वे सस्य षत्वे 'अधुक्षत्' इति सम्पन्नम् । अधुक्षाताम् (१९३१)-दुधातो ङि आतामि अडागमे अनुवन्धलोपे च्लौ तस्य सिचादेशं बाधित्वा शल इगुपधादनिटः क्सः' इति क्सादेशे अनुबन्ध- लोपे 'अदुह् स आताम्' इति स्थिते 'क्लस्याचि' इत्यनेन 'अलोन्त्यस्येति सहकारात् सस्याऽकारस्य लोपे 'अदुह् स् आताम्' इति जाते 'दादेर्धातोर्घः' इत्यनेन हस्य घत्वे 'एकाचः' इत्यनेन दस्य भष्भावेन धत्वे 'खरि च' इत्यनेन घस्य चत्वं 'अधुक स् आताम्' इति स्थिते 'आदेशप्रत्यययोः' इत्यनेन सस्य षत्वे क्सस्य कित्वाद् गुणाऽभावे 'अधुक्षाताम्' इति जातम् । 'दुह्' धातोलिटि रूपाणि ( १९३९)- परस्मैपदे-- आत्मनेपदे- दुहोह दुदुहतुः दुदुहे दुदुहाते दुदुहिरे दुदुहिषे दुदुहाथे दुदुहिदवे दुदुहिध्वे दुदोह दुदुहिव दुदुहिम दुदुहे दुदुहिवहे दुदुहिमहे आह-ब्रूधातोर्लटि तिपि शपि शपो लुकि 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' इति तिपो णलि ब्रुवः आहादेशे च कृते अनुबन्धलोपे 'आह' इति सिद्धम् । उवचिथ-ब्रूधातोलिटः सिपि सिपस्थलादेशे थलः आर्धधातुकत्वात् 'ब्रुवो वचिः' इति ब्रुवो बचादेशे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासवकारस्य लोपे 'लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्' इत्यभ्यासस्य सम्प्रसारणे 'सम्प्रसारणाच' इति पूर्वरूपे थलः आर्धधातुकत्वादिटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे भारद्वाजनियमाद् विभाषया इटि अनुबन्धलोपे 'उवचिथ' इति । इडभावपक्षे 'चोः कुः' इति कुत्वे 'उवक्थ' इति भवति । ब्रुधातोलिटि- परस्मैपदे- आत्मनेपदे- ऊचतुः ऊचे ऊचाते ऊचिरे उवचिथ, उवक्थ ऊचिषे उचाथे ऊचिध्ये ऊचिव ऊचिम । ऊचे ऊचिवहे ऊचिमहे दोहिय दुदुहथुः MPA उवाच ऊचथुः उवाच-उवाच ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- , अवोचत् , अवोचत ( १९२७, ४३ )-ब्रुवोलुङि तिपि अडागमे अनुवन्ध- लोपे 'च्लि लुङि' इति च्लो 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽ' इति च्लेरङि अनुबन्धनोपे 'ब्रुवो वचिः' इति वचादेशे 'अ वच् अति' इति स्थिते 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'वच उम्' इति उमि अनुवन्धलोपे 'अव उ च् अत्' इति दशायाम् 'आद्गुणः' इति गुरणे. अवोचत्' इति सिद्धम् । आत्मनेपदे 'अवोचत इति वोध्यन् । ऊर्णनाव-ऊणुधातोलिटस्तिपि तिपो गलि अनुबन्धलोपे 'ऊणु श्र' इति स्थिते 'इजादश्च गुरुमतोऽनृच्छः' इत्यामि प्राो 'ऊोंतेराम्नेति वाच्यम्' इति निषेधे 'अजादेर्द्वितीयस्य' इति ‘णु' शब्दस्य द्वित्वे प्राप्त 'नन्द्राः संयोगादयः' इति रेफ य द्वित्वाऽभावे णत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'नु' शब्दस्य द्वित्वे 'रषाभ्यां नो णः समानपद इति प्रथमनकारस्य णत्वे 'ऊर्गु नु अ' इति जाते गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद् 'अचोऽणिति' इति वृद्धौ ‘एचोऽयवायावः' इत्यावि 'ऊणुनाव' इति सिद्धम् । ऊर्णविषीष्ट ( १९२१ )-ऊणुधातोराशीलिङरतप्रत्यये 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि उटावितौ ‘ऊणु सीयत' इति स्थिते 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'आर्ध- धातुकस्येड्वलादेः' इति इटि 'विभाषोर्णोः' इति इटो ङित्वाऽभावपक्षे गुणे अचादेशे 'सुतियोः' इत्यनेन तस्य सुटि उटि गते षत्वे ष्टुत्वे 'ऊर्णविधीष्ट' इति । इटो डित्वाद् गुणाऽभावपक्षे उवङि 'ऊणुविषीष्ट' इति च सिद्धं भवति । और्णावीत्-ऊणुधातोर्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे 'आडजादीनाम्' इत्याटि 'आटश्च' इति वृद्धौ मध्ये च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'इतच' इति तिप इकारलोपे 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति सिचः सस्य इटि ‘अस्ति सिचोऽपृक्ते' इति अपृक्त- संज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्धलोपे ‘इट ईटि' इति सलोपे 'विभाषोर्णोः' इति इटो डित्वाद् गुणाऽभावे उवङि अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्धे 'औणुचीत्' इति । डित्वाऽ- भावपक्षे' गुणं बाधित्वा ऊर्णोतेर्विभाषा' इति विभाषया वृद्धौ आवादेशे 'और्णाचीत्' इति । बृद्धयभावपक्षे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अवादेशे ‘ौर्णवीत्' इति च सिद्धं भवति। औणुविष्ट (१९४४-ऊणुधातो ङि आत्मनेपदे तप्रत्यये पाटि ‘पाटश्च इति वृद्धौ च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'आर्धधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुवन्धः लोपे विभाषोर्णोः' इति इटो लित्वाद् गुणाऽभावे उवङि अनुबन्धलोपे सिचः सस्य षत्वे ष्टुत्वे औMविष्ट' इति । डिवाऽभावे गुणे अवादेशे 'और्णविष्ट' इति च भवति ।

·HD - भ्वादिप्रकरणम् । ऊर्गुब्धातो ङि रूपाणि- परस्मैपदे आत्मनेपदे- औMवीत् औणुविष्टाम् और्णविषुः । औणुविष्ट औणुविषाताम् और्णविषत और्णावीत् और्णाविष्टार और्णाविषुः । और्णविष्ट और्णविषाताम् और्णविषत और्णवीत् और्णविष्टाम् और्णविषुः । औणुविष्टाः औणुविषाथाम् । [ और्णविब्वम् औMवीः औणुविष्टम् औणुविष्ट । और्णविष्टाः और्णविषायाम् - और्णविद्वम् और्णविध्वम् और्णावी. और्णाविष्टम् और्णाविष्ट । और्णविषि औणुविष्वहि औणुविष्महि और्णवीः और्णविष्टम् और्णविष्ट । और्णविषि और्णविष्वहि और्णविष्महि औMविषम् औणुविष्व औणुविष्म । और्णाविषम् और्णाविष्व और्णाविष्म । और्णविषम् और्णविष्व और्णविष्म । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामदादिप्रकरणम् । - अथ जुहोत्यादिप्रकरणम् । जुहोति ( १९३२ )-'हुदानाऽऽदनयोः' इत्यस्माद्धातोर्लटस्तिपि शपि 'जुहो- त्यादिभ्यः श्लुः' इति शपः श्लौ श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'कुहोचःइति अभ्या- सहकारस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'जुहुति' इति भूते 'सार्वधातुका- र्धधातुकयोः' इति गुणे जुहोति' इति । जुहवाञ्चकार-हुधातोलिटि भीहीभृहुवां श्लुवञ्च' इति लिटः पाक्षिके आमि श्लुवद्भावे च विहिते द्वित्वे अभ्यासत्वे चुत्वेन हस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे गुणेऽवादेशे 'आमः' इति लिटो लुकि 'कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट- परककृतोऽनुप्रयोगे 'जुहवाम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटस्तिपो णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यनेन अभ्याससम्बन्धिरेफस्य लोपे 'कुहोश्चः' ·७६ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- इति अभ्यासककारस्य चुत्वे 'जुहवाम् च कृ अ' इति स्थिते 'अचोणिति' इति वृद्धौ रपत्वे च विहिते मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'जुहवाञ्चकार' इति । ग्रामोऽभावपक्षे लिट- स्तिपि णलि द्वित्वादिकार्ये 'अचोऽणिति' इति वृद्धौ आवादेशे 'जुहाव' इति भवति । विमेति ( १९५१ ) 'नि भी भधे' इत्यस्माद्धातोर्लटि तिपि अनुवन्धलोपे सार्व- धातुकसंज्ञायां शपि 'आदिजिटुडवः' इति 'मि' इत्यस्येत्संज्ञाणं तस्य लोपः' इति लोपे 'जुहोत्यादिभ्यः श्लुः' इति शपः श्लौ श्लौ' इति द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्य- भ्याससंज्ञायां 'ह्रस्वः' इत्यभ्यासहस्वे 'अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बत्वे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति गुणे 'बिभेति' इति सिद्धम् । बिभितात ( १९३३ )-भियो लोटि तिपि अनुबन्धलोपे शपि जुहोत्यादिभ्यः श्लुः' इति शपः श्लुत्वे 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां ह्रस्वः' इत्यभ्यासस्य ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभकारस्य बत्वे 'बिभी ति' इति दशायाम् ‘एरुः' इति तिप इकारस्य उत्वे 'बिभी तु' इति दशायां 'तुयोस्ताताशिष्यन्यतरस्याम्' इति तातहि अनुबन्धलोपे 'भियोऽन्यतरस्याम्' इत्यनेन ईकारस्य इकारे 'बिभितात्' इति सिद्धम् । 'भियोऽन्यतरस्याम्' इति विकल्पपने विभीतात्' इति । तातभावपचे 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे 'बिभेतु' इति च रूपं भवति । जिह्वयाञ्चकार ( १९३४)-ह्रोधातोलिटि भीहोमहुवां श्लुवच' इत्यामि श्लुवद्भावे च विहिते 'श्लौ' इत्यनेन द्वित्वे 'पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्याससं- ज्ञायां 'ह्रस्वः' इत्यनेन ईकारस्य ह्रस्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्ब- धिरेफस्य लोपे 'कुहोचः' इति अभ्यासहस्य झत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'जिह्री आम् लिट्' इति स्थिते 'आमः' इति लिटो लुकि ‘कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि' इति लिट्परकोऽनुप्रयोगे 'जिही आम् कृ लिट्' इति भूते 'लिटस्तिपि तिपो णलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य इति कृजो द्वित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफस्य लोपे 'कुहोच' इति कस्य चत्वे 'जिही आम् च कृ अ' इति स्थिते 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे जिह्वयाम् च कृ अ' इति भुते अचोणितिः' इति वृद्धौ रपरत्वे च कृते मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'जिह- याञ्चकार' इति आमभावपक्षे लिटस्तिपि तिपो णलि द्वित्वादिकार्ये 'अचोऽणिति' इति वृद्धौ आयादेशे 'जिह्वाय' इति भवति । जिहीयात् (१९३८) ह्रीधातोचिंधिलिङि लिस्तिपि शपि शपः श्लो ·जुहोत्यादिप्रकरणम् । 'श्लौ' इति द्वित्वेऽभ्यासत्वे ह्रस्वत्वे 'हलादिः शेषः' इति रलोपे 'कुहोथुः' इति अभ्यासहस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति भत्य जत्वे यासुटि अनुबन्धलोपे 'इतश्च इति तिप इकारलोपे 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे 'जिहीयात् इति सिद्धम् । पिपूर्तः ( १९२४ )—पृधातोर्लटस्तसि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ 'श्लौ इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'अतिपिपत्योश्च' इति अभ्यासस्य इकारान्तादेशे रपरत्वे हलादिशेषे 'पि पृ तस्' इति स्थिते ‘उदोष्टयपूर्वस्य' इति उत्वे रपरत्वे हलि च' इति धातोरुपधायाः दोघे सस्य रुत्वे विसर्ग 'पिपूर्तः' इति सिद्धम् । पप्रतुः ( १९४०, ४८ )—पृधातोलिटस्तसि तसोऽतुसि 'लिटि धातोरनभ्या- सस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे अत्वे रपरत्वे अभ्यासलोपे पपू अतुस्' इति भूते 'शृप्रां ह्रस्वो वा' इत्यनेन वैकल्पिके ह्रस्वे 'इको यणचि' इति यणि सस्य रुत्वे विसर्गे 'पप्रतुः' इति । ह्रस्वाऽभावपक्षे 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणे रपरे च विहिते 'पपरतुः' इति रूपं भवति । जहाहि ( १९२१, २७,३७,४३ )-'श्रोहाक् त्यागे' अस्माद्धातोर्लोटः स्थाने मध्यमपुरुषैकवचने सिपि सेयपिञ्च' इति सिपः स्थाने 'हि' इत्यादेशे सार्वधातुकसं- ज्ञायां शपि शपः श्लौ श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां ह्रस्वः' इत्यभ्यासस्याचो ह्रस्वे 'कुहोचुः' इति अभ्यासहकारस्य कुत्वेन मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति झस्य जत्वे 'पाच हौ' इति आत्वपक्षे 'जहाहि' इति, इत्वपक्षे 'जहिहि इति, ईत्वपक्षे तु 'जहीहि' इति रूयत्रयं सिद्धं भवति । मिमीते-( १९३९ ) 'माङ माने शब्दे च' इति धातोर्लटस्ते टेरेत्वे सार्वधा- तुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासादिकार्ये 'भृञामित्' इति अभ्यासस्य इत्वे 'ई हल्यघोः' इति धातोराकारस्य ईत्वे 'मिमीते' इति जातम् । बिभ्रति ( १९४३ )-~-भृअधातोर्लटः मौ सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लो द्वित्वे अभ्यासत्वे 'भृ भृ कि' इति स्थिते 'भृनामित्' इति अभ्यासस्य इत्वे रपरत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासरेफस्य लोपे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभ- कारस्य बत्वे 'बिभृ झि' इति स्थिते 'उमेऽभ्यस्तम्' इति अभ्यस्तसंज्ञायाम् 'अद- भ्यस्तात्' इति मस्य अति 'इको यणचि' इति यणि 'बिभ्रति' इति सिद्धम् । अबिभरुः ( १९४५ ) भृधातोर्लङि तत्स्थाने झौ लुङलङ' इत्यटि सार्वधातुक- संज्ञायां शपि शपः श्लौ 'श्लौ' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'भृनामित्' इति अभ्यासस्य ..

·geranapan प्रथमाप्रश्नावल्याम्- इत्वे रपरत्वे हलादिशेषे 'अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बत्वे 'अवि भूमि' इति जाते जुसि च इति ऋकारस्य गुणे रपरत्वे च विहिते 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इति भेज सादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अबिभरुः' इति जातम् । भ्रियात् (१९४४, ४७ )-भृधातोराशीनिङि तिपि पावितौ यासुटि उटि गतो 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'भृ या त्' इति स्थिते 'रिङशयग्निक्षु इति ऋकारस्य रिङादेशे अनुवन्धलोपे 'रिङ' विधानसामर्थ्यात् 'अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः' इति दीर्घाऽभावे क्रियात्' इति सिद्धम् । भृषीष्ट ( १९४३ )-'डभृन धारणपोषणयोः' इति धातोरात्मनेपदे अाशी- लिङस्ते 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि उटि गते 'लोपो व्योर्वलि' इति यनोपे 'मुट तिथोः' इति सुटि उटि गते 'भृ सी सू त इति स्थिते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इनिषेधे 'उश्च' इति कित्वाद् गुणाऽभावे सकारस्य षत्वे ष्टुत्वे 'भृषीष्ट' इति सिद्धम् । 'भृञ् भरणे इति धातोरप्याशीलिङि प्रथमपुरुषैकवचने 'भृषीष्ट' इति रूपं भवति । साधनप्रकारस्त्वित्थमेव । देहि ( १९४७, ५०)-दाधातोर्लोटः स्थाने सिपि तस्य हो 'दाधाध्वदाप्' इति घुसंज्ञायां शपः श्लौ द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वत्वे च कृते 'वसोरेद्धावभ्यासनो- पञ्च' इति एत्वेऽभ्यासलोपे च कृते देहि' इति सिद्धम् । दासीष्ट ( १९३६ )-दाधातोराशीलिङः स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये 'लिखः सीयुट्' इति सीयुटि उटि गते 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'मुट् तिथीः' इति तस्य सुटि उटि गते 'दा सी स् त इति स्थिते सुटः सकारस्य 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे टुत्वे 'दासीष्ट' इति सिद्धम् । अदात् ( १९३४ ) दाधातौटुंङि प्रथमपुरुषैकवचने तिपि अनुबन्धनोपे 'लुङ- लङ्' इति अटि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे चनौ च्लेः सिचि इचि गते 'दाधाध्वदाप्' इति घुसंज्ञायां 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेयु' इति सिचो लुकि 'अदात्' इति । सिद्धम् । अदित ( १९३४ ) दाधातोरात्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचने लुङस्तादेशे अटागमे अनुबन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि इचि गते 'दाधाध्वदाप्' इति घुसंज्ञायां स्थाध्वोरिच' इति इदन्तादेशे सिचः कित्वे च कृते कित्त्वाद्गुणाभावे 'ह्रस्वादङ्गात्' इति सिचः सस्य लोपे. अदित' इति सिद्धम् ।

·जुहोत्यादिप्रकरणम् । ७६ डुधाञ् धारणपोषणयोलिटि रूपाणि ( १६४४ )- परस्मैपदे- आत्मनेपदे- दधौ धतु दधुः दधे देधाते दधिरे दधिथ-दराथ दधथुः दध दधिषे दवाथे दधिध्वे धौ दधिव दधिम दधे दधिवहे दधिमहे घेहि ( १९५१ )-धाञ्धातोर्लोटः सिपि 'सेह्य पिच्च' इति सहित्ये सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां ह्रस्वः' इत्यभ्यासाकारस्य हरवे 'दाधावदाप्' इति घुत्वे 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इति एत्वे अभ्यासलोपे च कृते 'धेहि' इति सिद्धम् । दुधाथ ( १९३५ )-धाधातोलिटः सिपि सिपो थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'ह्रस्वः' इति ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति धस्य जश्त्वेन दकारे 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति इटि अनुबन्धलोपे 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे 'दधिथ' इति । इडभावपक्षे 'दधाथ' इति सिद्धं भवति । नेनेग्धि (१६४१)–'णिजिर् शौचपोषणयोः' अस्माद्धातोलोटि 'इर इत्संज्ञा वाच्या' इति इर इत्संज्ञायां लोपे च विहिते ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे 'निज् लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने सिपि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लो द्वित्वे अभ्याससंज्ञायाम् 'शेषे लोपः' इत्यभ्यासजकारस्य लोपे 'सेयपिच्च' इति सेहित्ये 'निजां त्रयाणां गुणः श्लौ' इति अभ्यासगुणे' 'हुमल्भ्यो हेर्द्धिः' इति हेर्ध्यादेशे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'चोः कुः' इति जस्य गत्वे 'नेनेग्धि' इति जातम् । नेनिजानि ( १९-४१, ४९ )-णिजिर शौचपोषणयोः' इत्यस्माद्धातोलोटि 'इर इत्संज्ञा वाच्या' इति चार्तिकेन इर इत्संज्ञायां लोपे च कृते ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे 'निज लोट्' इति स्थिते लोटः स्थाने मिपि 'मेनिः' इति मेन्यादेशे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि शपः श्लौ ‘श्लौ' इति द्वित्वे अभ्याससंज्ञायां हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्बन्धिजकारण्य लोपे 'नि निज् नि' इति स्थिते 'आहुत्तमस्य पिच्च' इत्याटि अनुबन्धलोपे 'निजां त्रयाणां गुणः श्लौ' इत्यभ्यासस्य गुणे नैनिज् श्रानि' इति स्थिते आटः पित्वात् 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे प्राप्ते 'नाभ्यस्त- स्याचि पिति सार्वधातुके' इति निषेधे 'नेनिजानि' इति सिद्धम् । TA ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- अनिजत्, अनैतीत् ( १९४२ )-इरित्संज्ञक "णिज' धातोलकि 'जो नः इति धातोर्णस्य नत्वे लुङः स्थाने तिप्यनुबन्धलोपे 'इतच' इति तिप इकारलोपे 'लुङलङ इत्यटि अनुबन्धलोपे 'च्लि लुङि' इति च्लौ 'इरितो ना' इति विभाषया च्लेरादेशे अनुबन्धलोपे डित्वाद् गुणाऽभावे 'अनिजत्' इति । अभावे चलेः सिच्यनुवन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽवृक्त' इत्यपृक्तसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्य ईटि ववजेति वृद्धौ जस्य कुत्वे सत्य षत्वे 'अनक्षीत्' इति सिद्धं भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां जुहोत्यादिप्रकरणम् ननृत अथ दिवादिप्रकरणम् नृत्धातोलिटि रूपाणि ( १९४१)- ननत ननृततुः नतुः ननर्तिय ननृतथुः ननर्त नतिव ननृतिम नतिष्यति, नय॑ति ( १९२१, ३३ )-नृत्धातोर्लटस्तिपि अनुबन्धलोपे 'स्यतासी लुलुटोः' इति स्यप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वेन सेऽसिचि कृतघृत दतदद्वतः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'युगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे रपरत्वे सस्य षत्वे 'नतिष्यति' इति । इडभावे नियति' इति । अशात्-'शो तनूकरणे' अस्माद्धातोलुंडस्तिपि अनुबन्धलोपे 'लुङ्लङ इत्यडागमे 'विभाषाप्राधेटशाच्छासः' इति सिचो लुकि आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'अशात्' इति । सिजलोपाभावपक्षे-यात्वे कृते आदन्तत्वात् 'यमरमनमातां सक् चं' इति इटि सकि च विहिते अनुबन्धलोपे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तिपस्तकारस्य ईटि ‘इट ईटि' इति सलोपे 'अशासीत्' इति सिद्धं भवति । स्यति-( १९३८ )-'षोऽन्तकर्मणि' अस्माद्धातोर्लटि 'धात्वादेः षः सः' इति धातोरादेः षस्य सत्वे लटः स्थाने तिपि अनुबन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्त तम्बाध्य 'दिचादिभ्यः श्यन्' इति श्यनि अनुबन्धलोपे 'श्रोतः श्यनि' इत्योकरस्य लोपे 'स्यति' इति जातम् ।

·. दिवादिप्रकरणम् । ससौ ( १९२८)-षोऽन्तकर्मणि' इत्यस्माद्धातोलिटि धात्वादेः षः सः' इति षस्य सत्वे लिटस्तिपितिपो गलि 'प्रादेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे अभ्यासाकारस्य हस्ते 'आत औ णलः' इत्यौत्वे वृद्धौ ‘ससौ' इति । ननंट-णश अदर्शने इत्यस्माद्धातोलिटः सिपि सिपस्थलि अनुबन्धलो 'णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे 'लिटि धातो रिति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'रधादि- भ्यश्च' इति विभाषया इटि अनुवन्धलोपे न नश् इ थ' इति जाते थलि च सेटि' इति एत्वे अभ्यासलोपे च कृते 'नेशिर्थ' इति इडभावपक्षे 'न नश् थ' इति स्थिते 'मस्जिनशोलि' इति नुमि उमो लोपे 'व्रश्चनस्जसृजमृजयजराजभाजच्छशां षः, इति शस्य षत्वे ष्टुत्वे नुमो नस्यानुस्वारे ननंष्ट' इति । दिदीये ( १९३४ )-दीङ् क्षये' इत्यस्माद्धातोलिटि प्रथमपुरुषैकवचने आत्मनेपदे ते 'लिटि धातोरिति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'ह्रस्वः' इति ह्रस्वे 'दिदी त इति स्थिते लिटस्तमयोरेशिरेच्' इति तस्य एशि अनुबन्धलोपे 'दिदीए' इति स्थिते 'दीडो युडचि क्ङिति' इत्यजादेरार्धधातुकस्य युटि तस्यासिद्धत्वात् एरनेकाचः' इति परत्वाद् यणि प्राप्ते 'बुग्युटावुवड्यणोः सिद्धौ वक्तव्यौ' इति वार्तिकेनासिद्धत्वाऽ- भावात् युटि उटि गते 'दिदी इति सिद्धम् । अदास्त ( १९३४,४५ )-'दोङ झये' इत्यस्माद्धातोर्लुडि प्रथमपुरुषैकवचने आत्मनेपदे ते 'लुङलुङ इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि अनुबन्धलोपे 'मिनातिमिनोतिदीड ल्यपि च' इत्यनेन आत्वे 'अ दा स् त' इति स्थिते 'दाधा- ध्वदाप्' इति धुसंज्ञायां 'स्थाध्वोरिच्च' इति इत्वे प्राप्त 'स्थाध्वीरित्वे दीङः प्रतिषेधः' इति तनिषेधे 'अदास्त' इति सिद्धम् । जायते ( १९४६ )-'जनी प्रादुर्भावे' अस्माद्धातोर्लटस्तादेशे टेरेत्वे सार्व- धातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'दिवादिभ्यः श्यन्' इति श्यनि अनुवन्धलोपे 'ज्ञाजनोर्जा' इति जादेशे जायते' इति सिद्धम् । अजनि--(१९४१)-जनी प्रादुर्भावे इित धातोर्लुङस्तादेशे लुङ्लङ' इत्यडा- गमे अनुबन्धलोपे च्लो 'दीपजनबुधपुरिताधिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति विभाषया च्लेश्चिणि अनुवन्धलोपे अजन् इ त' इति स्थिते 'श्रत उपधायाः' इति वृतौ प्राप्तायां 'जनिवथ्योश्च' इति निषेधे 'चिणो लुक' इति तलोपे 'अजनि' इति चिणोऽभाव पत्ते प्लेः सिचि 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इति इटि षत्वे ष्टुत्वे 'अजनिष्ट' इति भवति : ६प्र० .

·८२ प्रथनाप्रश्नावल्याम---- अदीपि ( १९४९ )—'दीपी दीप्तौ' अस्माखातोलुंढस्तादेशे 'लुङलङ्' इत्य- डागमे अनुबन्धलोपे च्लो 'दीपजनबुधपुरितायिन्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति विभाष याच्लेश्विणि अनुबन्धलोपे 'चिणो लुक्' इति चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि 'अदीपि' इति । चिणभावपक्षे चलेः सिचि इटि षत्वे ष्टुत्वे 'अदीपिष्ट' इति च सिद्धं भवति । अपादि ( १९३.७,४२,५०)-'पद् गतौ' इति धातोर्लुङस्तादेशे अटि अनु. बन्धलोपे च्लौ 'चिण ते पदः' इति ब्लेश्चिणि अनुवन्धलोपेचिणो लुक्' इति चिणः परस्य तशब्दस्य लुकि 'अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘अपादि' इति सिद्धम् । बुध-युधधातोलिटि थलि ( १९३१)—'बुम् अवगमने' 'युध् सम्प्रहारे' इत्यनयोरात्मनेपदित्वाल्लिटि थलि रूपाऽभावो बोध्यः । (प्रश्नकर्तुरेवात्र श्रमः ) अबोधि-बुध्धातोर्लुङस्तादेशे 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धनोपे च्लौ 'दीपजनबुधपुरितायियायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति च्लेश्चिणि 'चिणो लुक्' इ ति तशब्दस्य लुकि 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'अबोधि' इति । चिणभावपक्ष- ब्ले सिचि इचि गते 'मलो भालि' इति सलोपे झषस्तथो?ऽधः' इति तस्य धत्वे 'झलां जश् मशि' इति धस्य जश्त्वेन दकारे 'अबुद्ध' इति । स्रष्टा-'सृजविसर्गे' इति धातोर्लुटस्तादेशे तासि प्रत्यये तकारस्य डात्वे डित्वसाम- ादभस्यापि टेलोपे सृजिदृशोर्मल्यमकिति' इत्यमि अनुबन्धलोपे 'स अज् ता' इति भूते यणि 'बश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः' इति षत्वेष्टुत्वे 'स्रष्टा' इति जातम्। असृष्ट-( १९२७ )-सृज् विसर्गे' अस्माद्धातोर्लुङस्तादेशे 'लुङलङ' इत्य- डागमे अनुबन्धलोपे च्लौ च्लेः सिचि अनुबन्धलोपे 'लिङ्सिचादात्मनेपदेषु' इति सिचः कित्वाद्गुणाऽभाव सृजिदृशोर्मल्यमकिति' इत्यस्याप्यप्राप्ते 'मलो मलि' इति सिचः सस्य लोपे 'ब्रश्चभ्रस्जसृजमृज' इति षत्वे ष्टुत्वे 'असृष्ट' इति सिद्धम् । ननद्ध-'णह बन्धने' अस्माद्धातोलिटि ‘णो नः' इति धातोर्णस्य नत्वे लिटः सिपि सिपस्थलि अनुबन्धलोये 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धिहस्य लोपे 'न नह थ' इति स्थिते 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति इटि 'थलि च सेट्' इति एत्वेऽभ्यासलोपे च कृते 'नेहिथ' इति । इडभावपचे 'न नहे थे' इति स्थिते 'नहो धः' इति हस्य धत्वे 'भषस्तथोर्थोऽधः' इति यस्य धत्वे 'फलां जश् मशि' इति जश्त्वेन पूर्वधकारस्य दकारे 'ननद्ध' इति सिद्ध भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां दिवादिप्रकरणम् ।

·अथ स्वादिप्रकरणम् । सुनोति ( १९४८ )-'धुम अभिषवे इति धातोर्लटि धात्वादेः षः सः' इति सत्त्वे लटस्तिपि अनुवन्धलोपे सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तं प्रवाध्य स्वादिभ्यः श्नुः' इति श्नौ अनुवन्धलोये 'सु नु ति' इति जाते 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे 'सुनोति इति सिद्धन् । असावीत् ( १९४५, ५० )—'घुम्' धातोर्नुडि प्रथमपुरुषैकवचने लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'धात्वादेष सः' इति सत्वे लुङ्लङ इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लौ च्लेः सिचि इचि गते 'अ सु स् त्' इति स्थिते 'स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु' इति सिचः सस्य इटि अस्तिसिचोऽपृक्ते' इत्यनेन अट्ट- क्तसंज्ञकस्य तिपस्तकारस्य ईटि ‘इट ईटि' इति सलोपे 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ सवर्णदोघे 'असावीत्' इति । आत्मनेपदे ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे षत्वे ष्टुत्वे 'असोष्ट' इति सिद्धं भवति । चिकाय ( १९४१ )-'चिञ् चयने इत्यस्माद्धातोलिटि तिपि णलि 'लिटि धातोः-' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'चि चि अ' इति स्थिते 'विभाषा चेः इति अभ्या- सात् परस्य चकारस्य कुत्वे 'चि कि अं इति जाते 'अचो णिति' इति वृद्धौ आया- देशे 'चिकाय' इति । कुत्वाऽभावे 'चिचाय' इत्यपि सिद्धं भवति । अचैषीत् ( १९५२ ) चिधातो कि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे च्लौ च्लेः सिचि इचि गते सस्य इटि प्राप्ते एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति तस्य ईटि 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ सस्य षत्वे 'अचैषीत्' इति सिद्धम् । स्तर्यात् ( १९३८)-स्तृधातोराशीलिङि तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्च इति इकारलोपे यासुटि उटि गते 'स्तु यास् त् इति स्थिते 'गुणोतिसंयोगाद्योः' इति गुणे रपरत्वे 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'स्तर्यात्' इति सिद्धम् । दुधविथ (१९३७ )-'धूञ् कम्पने' इति धातोलिटः सिपि थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वः' इत्यनेन अभ्यासस्य ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासधकारस्य जश्त्वे दकारे 'दु धू थ' इति स्थिते 'स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा' इति वेटि अनुबन्धलोपे ‘सार्वधातुकार्धधातुको इति गुणे अवादेशे 'दुधविथ' इति सिद्धम् । इडभावे गुणे 'दुधोथ' इति च भवति ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- AIMIMa दुधुविव-अकारेत्संज्ञक धूधातोलिटः स्थाने वसि वसो 'व' आदेशे धातोद्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासधकारस्य जश्त्वे 'दुधू व' इति जाते 'श्रुयुकः किति' इत्यनेन 'पुरस्तादपवादाअनन्तरान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायेन 'स्वरतिसूतिसूयतिधूदितो वा' इति परत्वात विभाषया प्राप्तस्लोटो निषेधेऽपि क्रादिनियमानित्यमिटि अनुवन्धलोपे 'दु धू इ व' इति स्थिते 'अचिश्तु धातुश्रुवाम्' इति उवङि अनुबन्धलोपे 'दुधुविव' इति जातम् । अधावीत् ( १९४६, ४९ )-'धू' धातोर्मुद्धि प्रथमपुरुषैकवचने लुङ्स्थाने तिपि अनुवन्धलोपे 'लुङ्लङ्' इति अडागमे अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे च्लो चलेः सिचि इचि गते 'अ धू स् त्' इति स्थिते ‘स्तुसुधूअभ्यः परस्मैपदेषु' इति सिचः परत्वान्नित्यमिटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति अपृक्त- संज्ञकस्य तकारस्य ईटि ‘इट ईटि' इति सलोपे 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ आवादेशे सवर्णदीर्घ 'अधावीत्' इति । आत्मनेपदे तु लुङस्तादेशे अडागमे च्लो च्लेः सिचि अनुबन्धलोपे स्वर- त्यादिना विभाषया इटि अनुबन्धलोपे गुणे अवादेशे सिचः सस्य षत्वे टुत्वे च कृते 'अधविष्ट' इति । इडभावे 'अधोष्ट' इति च रूपं सिद्धं भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां स्वादिप्रकरणम् । अथ तुदादिप्रकरणम् 'भ्रस्ज' धातोलिटि थलि ( १६३१ )-भ्रस्जधातोलिटि तत्स्थाने सिपि थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्याससम्ब- धिरेफस्यस्जस्यचलोपे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभकारस्य बकारे 'व भ्रस्ज् थ' इति स्थिते 'भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम्' इति रेकस्योपधाभूतस्य सकारस्य च स्थाने रमि प्राप्ते 'मिदचोन्त्यात्परः' इत्यन्त्याचो भकारान्तर्गताऽकारात्परस्यैव रमागमे अमावितौ स्थानषष्टीनिर्देशात् रेफस्योपधाभूतस्य च निवृत्तौ 'आर्धधातु- कस्येवलादेः' इतीटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे भारद्वाज नियमात् विकल्पेन इटि अनुबन्धलोपे 'बिभर्जिथ' इति । इडभावे तु द्वित्वादि कार्थे 'बभ्रस्जय इति स्थिते 'भ्रस्जोरोपधयोः' इति रमि रोपधयोश्च निवृत्तौ 'बभर ज्थ' K ·तुदादिप्रकरणम् । २५ इति स्थिते 'बश्चभ्रस्ज' इति जत्य षत्वे टुत्वे 'बभष्ठ इति। रमभावपक्षे- 'द्वित्वादिकार्ये कृते भारद्वाजनियमात् विकल्पेनेटि अनुवन्धलोपे सस्य श्चुत्वेन शत्वे 'मलां जश् मशि' इति शस्य जत्वे 'बभ्रजिथ' इति रमलाचे इडभावे च पक्ष पूर्ववद् द्वित्वादिकार्ये 'वनस्ज् थ' इति स्थिते ‘स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति सलोपे 'बश्वभ्रस्ज' इति जत्य षत्वे टुत्वे 'बभ्रष्ठ इति चतुर्थं सिद्धं रूपं भवति । भृज्ज्यात्( १९ ४४,४५)-भ्रस्धातोराशीलिंङि तिपि अनुवन्धलोपे 'इतच' इति तिष इकारलोपे यासुटि उटि गते 'किदाशिषि' इति यासुटः कित्वात् किङ्ति 'भ्रस्जोरोपधयोः' इति रमागर्म बाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेन पूर्व कित्वात् 'अहिज्या' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे स्कोः संयोगायोरन्ते च' इति यासः सकारस्य लोपे 'भृस्ज् या त्' इति स्थिते धातोम्सकारस्य श्चुत्वेन शकारे 'झलांजश् झशि इति शस्य श्चुत्वेन जत्वे 'भृज्ज्यात्' इति सिद्धम् । भर्मोष्ट-भ्रज्धातोराशीर्लिङि आत्मनेपदे तप्रत्यो 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि अनुवन्धलोपे लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'भ्रस्ज् सी त' इति स्थिते 'सुट तिथोः' इति तस्य सुटि उटि गते 'प्रस्जोरोपधयोरमन्यतरस्याम्' इति रेफस्योपधाभूतसकारस्य च स्थाने रमि प्राप्त 'मिदचोन्त्यात्परः इत्यन्त्याची भकारान्तर्गताऽकारात्परस्यैव रमागमे अमावितौ स्थानषष्टीनिर्देशात् रेफस्योपधा- भूतसकारस्य च निवृत्तौ 'व्रश्चभ्रस्ज' इति जस्य षत्वे 'षढो कः सि' इति षस्य कत्वे 'भक्सी स् त इति दशायाम् ‘श्रादेशप्रत्यययोः' इति सीयुटः सस्य षत्वे पुनः ‘आदेशप्रत्यययोः' इति सुटः सस्य षत्वे टुत्वे च कृते 'भीष्ट' इति । रमोऽभावपचे प्रक्षीष्ट' इति, अत्र स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति संयोगादेः सत्य लोप एव विशेष इत्यवसेयम् । क्रष्टा ( १९२१, ५०)-कृष्धातो टि तिपि ‘स्यतासी लुलुटोः, इति तासि- प्रत्यये इकारलोपे लुटः प्रथमस्य डारौरसः' इति तिपो डादेशे डित्वसामर्थ्या- दभस्यापि टेर्लोपे 'कृष् त् श्रा' इति स्थिते 'अनुदात्तस्य चर्दुपधल्यान्यतरस्याम्' इति वैकल्पिकेन अमागमे 'कृ अष् त् ा' इति स्थिते ‘इको यणचि' इति भणि टुत्वे 'क्रष्टा' इति । अमोऽभावे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे ठुलं 'कार्ट' इति भवति । अक्राक्षीत् (१९३१)-कृष्धातो डि प्रथमपुरुषैकवचने परर मैपदें तिपि ·६ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'लुङ्लङ इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लौ 'स्पृशमशकृशतृपडपां च्लेः सिज्वा वाच्यः' इति वार्तिकेन च्लेः सिचि इचि गते अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इति वैकल्पिकेन अमि यणि अनुबन्ध- लोपे 'अ क्रष् स त्' इति स्थिते 'वदव्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘पढो कःसि' इति धातोः षस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य षत्वे 'अस्तिसिचोऽपृक्त' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुवन्धलोपे 'अक्राक्षीत्' इति । अमोऽभावे वृद्धौ रपरत्वे 'अकार्टात्' इति । सिजभावपक्षे 'शल इगुपधादनिटः वसः' इति च्ले: क्सादेश अटि षस्य कत्वे षत्वे कित्वाद्गुणाऽभावे 'अकृक्षत्' इति रुपत्रयं सिद्धं भवति । (प्रात्मने पदे तु-अकृष्ट 'इति । 'अकृष्ट' इति-कृष्धातोलुङि अडागमे लुङस्तादेशे च्लो 'स्पृशमकृष् , इति विभाषया च्लेः सिचि इचि गते 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति कित्वादमगुण- योरभाव 'अकृष् स् त' इति स्थिते 'झलो झलि' इति सलोपेष्टुरवे 'अकृष्ट' इति । सिजभावे अटि 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इति च्लेः क्सादेशे अनुबन्धलोपे 'अ कृष् सत' इति स्थिते कित्वादम्गुणयोरभावे षढो कः सि' इति धातोः षकारस्य कत्वे क्ससस्य षत्वे 'अकृक्षत' इति । कृष्धातो ङि- परस्मैपदे- आत्मनेपदे- अकाक्षीत अकाष्टाम् अक्राक्षुः । अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत अकाीत् १ अकार्टाम् अकार्षुः । प्रकृक्षत अकृक्षाताम् अकृक्षन्त अकृक्षत् अकृक्षताम् अकृक्षन् । अकृष्टाः अकृक्षाथाम् अकृतम् अक्राक्षी अक्राष्टम् अक्राष्ट। अकृक्षथाः (अकृक्षाथाम् अकृक्षवम् अकार्की अकार्टम् अकार्ट। अकृक्षि अकृत्वहि अकृमहि अकृक्षः अकृक्षतम् अकृक्षत। अकृक्षि अकृक्षावहि अकृक्षामहि अक्राक्षम् अक्राव अक्राम। अकार्शम् २ अकार्व अकादम। अकृक्षम् अकृक्षाव अकृक्षामा अमुचत् ( १९३१)—'मुल मोचने' अस्माद्धातोर्तुङि प्रथमपुरुषैकवचने परस्मैपदे लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे इतश्व' इति इकारलोपे “लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुबन्धलोपे च्लौ 'पुषादिद्युतादितः परस्मैपदेषु' इति च्लेरङि ङित्वाद् गुणाऽ- भावे 'अमुचत्' इति । आत्मनेपदेतु-अमुक्त' इति । - ·- तुदादिप्रकरणम्। 'अमुक्त'-मुच्धातोरात्मनेपदे लुङस्तादेशे अटि च्लो च्लैः सिचि इचि गते 'अमुच् स् त' इति स्थिते 'मलो मलि' इति सलोपे 'चोः कुः' इति कुत्ते 'अमुक्त' इति सिद्धं भवति । असिचत् ( १९३१, ४९ )-'षिच् क्षरणे' अस्माद्धातो ङि प्रथमपुरुषैक- वचने परस्मैपदे लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे इतश्च' इति इकारलोपे धात्वादेः षः सः' इति षस्य सत्वे 'लुङ् लङ् इत्यडागमे अनुवन्धलोपे च्लो 'लिपिसिचिह्वश्च' इति च्लेरङि अनुबन्धलोपे डित्वात् गुणाऽभावे 'असिचत्' इति । आत्मनेपदे तु. 'असिचत' असिक्त इति । 'असिचत'-सिच् धातोर्लुङस्तादेशे अटि च्लौ 'आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्' इति च्लेरङि अनुवन्धलोपे ङित्वाद्गुणाऽभावे 'असिचत इति । अङभावे लुङ- स्तादेशे अटि च्लौ च्लेः सिचि 'मलो झलि' इति सिचः सस्य लोपे चोः कुः' इति कुत्वे 'असिक्त' इति । अव्याचीत् ( १९२०)-'व्यच् बाजीकरणे' अस्माद्धात ङि तिपि अष्टि अनुबन्धलोपे इतश्च' इति तिष इकारलोपे च्लो चलेः सिचि इचि गते 'अव्यच् स् त्' इति स्थिते 'आर्धधातुकस्येड्वलादेः' इति सिचः सस्य इटि ‘अस्तिसिचोऽ- पृक्ते' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि 'अतो हलादेलघोः' इति वृद्धौ ‘इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीधै 'अव्याचीत्' इति । वृद्धयभावे 'अव्यचीत्' इति च सिद्धं भवति । व्यचेः कुटादित्वमिति-अयम्भावः 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति व्यच्- धातोः कुटादित्वात् ‘गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्कित्' इत्यनेन तासादेद्विद्भावे तस्मिन् परे व्यचो यकारस्य 'ग्रहिज्य'त्यनेन सम्प्रसारणे लुटि 'विचिते त्यादिः कथन्नेति चेन्न, अनसीति पर्युदासेन अभिन्नाऽस्सदृशस्य कृत्वेनैव तत्र ग्रहणात् । तथाच असभिन्न कृत्प्रत्यये परे एव तत्प्रवृत्तिरिति भावः । आनछ ( १९४० )--ऋच्छ्धातोलिटस्तिपि गलि अनुवन्धलोपे लिटि धातो रिति द्वित्वे 'ऋच्छ ऋच्छ अ' इति स्थिते अभ्याससंज्ञायाम् ‘उरत्' इत्यभ्यास ऋवर्णस्य अत्वे रपरत्वे हलादिः शेषः' इत्यभ्यासरेफस्यच्छस्य च लोपे 'अऋच्छ अं' इति जाते 'अत आदेः' इत्यभ्यासाऽकारस्य दीर्घे 'श्रा ऋच्छ अ' इति स्थिते तस्मान्नुड्- द्विहलः' इति द्विहलग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुटि अनुबन्धलोपे 'श्रा न् ऋच्छ् अ इति दशायाम् 'ऋच्छतृताम्' इति गुणे रपरे ‘ानछे' इति सिद्धम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- लोभिता ( १६३६ )-लुभूधातो टि लिपि तासि तस्याऽर्धधातुकत्वे 'तीषस- हलुभरुषरिषः' इति विकल्पेन इटि अनुवन्धलोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे तिपो डादेशे डित्वसामर्थ्यादमस्यापि टेलोपे लोभिता' इति । इडभावे 'भषस्तथोर्धा धः' इति तस्य धत्वे 'मलां जश् मशि' इति भस्य बत्वे गुणे 'लोब्बा' इति सिद्धम्। तृम्फति-तृम्फ' धातुरुपदेशे 'तृन्फ् इति । तस्माल्लटितिपि तुदादिभ्यः शः' इति शपं प्रबाध्य शप्रत्यये शस्याऽपित्वेन 'सार्वधातुकमपित्' इति ङित्वे 'अनि- दिताम्' इति नलोपेशे तृम्फादीनां नुम्बाच्यः' इति वार्तिवेन नुमि अनुबन्धलोपे अनुस्वारे परसवर्णे तृम्फति' इति । ममथ (१९३१, ४६ )-मरजधातोलिटि सिपि थलि अनुबन्धलोपे 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिः शेषः' इत्यभ्यासस्यान्त्यहलो लोपे 'म मस्ज थ' इति भूते 'स्तो धुना श्रुः' इति सस्य धुत्वेन शत्वे 'मलां जश् झशि' इति शस्य जस्त्वेन जत्वे 'ऋतो भारद्वाजस्य' इति विभाषया इटि मलादि- त्वाऽभावान्नुमोऽभावे 'ममजिथ' इति । इडभावे तु ‘मस्जिनशोर्मलि' इति सूत्रेण 'मरजेरन्त्यापूर्वो नुम्वाच्यः' इति वार्तिकबलात् सकारात् परे नुमि अनुबन्धलोपे 'म मस् न् ज् थ' इति दशायां स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे 'म मन् ज् थ' इति भूते 'चोः कु' इति जस्य कुत्वेन गत्वे 'खरि च' इति गस्य कत्वे नस्या- नुस्वारे परसवर्ण ममथ' इति च सिद्धं भवति । अम्राक्षीत् ( १९२०, ३१)-'मृश अामर्षने अस्माद्धातो डि प्रथमपुरुषक- वचने लुङस्तिपि अटि अनुबन्धलोपे च्लो 'स्पृशमशकृषतृपपां च्लेः सिज्वा वाच्यः' इति वार्तिकेन विकल्पेन च्लेः. सिचि इचि गते 'अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्' इति विभाषया अमि मलोपे 'अमृ अश् स् ति' इति स्थिते ऋकारस्य यणि इतश्च' इति तिप इकारलोपे व्रश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः' इति शस्य षत्वे 'वद. ब्रजहलन्तस्याचः' इति वृद्धौ ‘षढोः कः सि' इति षस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' इति सिचः सस्य षत्वे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति अपृक्तसंज्ञकस्य तस्य ईटि अनुबन्ध- लोपे 'अम्राक्षीत्' इति । अमोऽभावे उक्तसूत्रेण विभाषया च्लेः सिचि कृते 'अभृश् स ते' इति स्थिते ईटि 'वदबजेति वृद्धौ रपरत्वे 'वश्वति षत्वे कत्वे सिचः सस्य च षत्वे 'अमाक्षीत्' इति । सिजभावे तु 'शल इगुपधादनिटः क्स' इति कोः क्सादेशे धातोः शस्य 'तश्चेति षत्वे कत्वे सिचः सस्य च षत्वे कित्वावृद्धथ- भावे 'अमृक्षत् । इति च सिद्धं भवति ।

·तुदादिप्रकरणम् । किरति ( १९४२ )-कृ विक्षेपे' अध्माद्वातोर्लटस्तिपि अनुवन्धलोपे सार्वथा- तुकसंज्ञायां शपि प्राप्त तं प्रवाध्य तुदादिभ्यः शः इति शप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'ऋत इद्धातोः' इति बहकारस्य इत्वे रपरत्वे किरति इति सिद्धम् । चकरतुः (१९२९ )-धातोलिटर तसि तसोऽतुसि धातोदित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'उरन्' इत्यत्व रपरत्वे हलादिशेष 'कुहोश्चु इति चुत्वे च क अतुस्' इति स्थिते 'अन्छत्यताम्' इति गुणे रपरे सकारल्य रुत्वे विसर्ग चकरतुः इति सिद्धम् । उपस्किरांत ( १९२०, २१, ४८ ) उपोपसर्गात् क धातोर्लटि तिपि शे अनु- बन्धलोये 'बत द्धातोः' इति इत्व र परत्वे च कुते 'उप किरति' इति स्थिते किरतौ लवने' इति नटि उटावितौटित्वादाचावयव उपरिकरति' इति । उपास्किरत् । १९३७ )-उपोपसर्गात् कृवातोर्लङस्तिपि शे 'लुङ्लङ' इत्य- डागमे अनुबन्धनोपे तिप इकारनोपे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'उप अ किरत् इति दशायां 'मुट कात्पूर्वः इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकवलात् अडभ्यास- व्यवायेऽपि' इति सूत्रेण अव्यवधाने सत्यपि ककारात मुटि अानुवन्धलोपे सच- र्णदीर्घ उपास्किरत इति सिद्धम् । गिलति ( १९४७ )---'ग निगरणे इति धातोर्लटस्तिपि शप्रत्यये अनुबन्ध- लोपे अन्त : द्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'अचि विभाषा' इति वैकल्पिके लत्वे 'गिलति' इति । लत्वाऽभावे 'गिरति' इति न सिद्धं भवति । अप्राक्षीत् ( १९४५, ५१ )-अच्छ्चातो कि प्रथमपुरुषैकवचने लुङस्तिपि 'लुइलङ्' इत्यागमे अनुवन्धनोपे 'इतश्च इति तिप इकारत्नोपे च्लो च्लेः सिचि. इचि गते 'वश्वभर जसजम्जयजराजनाजच्लशां पः' इति छस्य पत्वे 'पढो का सि' इति षस्य कत्य 'अस्तिमिन्नोऽपृक्त' इति अपृक्तसंज्ञकरस्य तस्य ईटि ‘वदबजेति वृद्धौ 'अप्राक्षीन इति मिदं भवति । उद्विजिता ( १९२५, ३०, ४१)-उत्पूर्वात् प्रोविजी भयचलनयोः' इत्य- स्माद्धातो टि लुटर तादेशे तासिप्रत्यये इडागमे अनुबन्धलोपे 'लुटः प्रथमस्य डारौ रसः' इति लादेशे खित्वसामर्थ्यादमस्यापि टेलोपे 'विज इट्' इति डित्वाद् गुणाऽभावे 'उद्विजिता" इति सिद्धम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या तुदादिप्रकरणम् ।

·अथ रुधादिप्रकरणम् रुणद्धि ( १९३२ ) रुधिर् आवरणे' इतिधातोर्लटस्तिपि सार्चधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तं प्रबाध्य 'रुधादिभ्यः नम्' इति भमि अनुवन्धलोपे रु न ध ति' इति जाते 'अकुप्वाङ्' इति नस्य णत्वे 'मनस्तथो?ऽधः' इति तस्य धत्वे 'झलां जश मशि' इति धस्य दत्वे रुणद्धि' इति सिद्धम् । रुन्धः ( १९४६)-रुध्धातोर्लटस्तसि शपमपवाय भमि अनुवन्धलोपे रु न धू तस्' इति स्थिते 'नसोरल्लोपः' इति नमो नकारान्तर्गताकारस्य लोपे 'भषस्तथो?ऽध' इति तसस्तकारस्य धत्वे 'झरो झरि सवर्णे' इति धातोर्धस्य लोपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'रुन्धः' इति सिद्धम् । तृणेढि ( १९३७, ४१, ४७ )-तृह हिंसायाम्' इत्यस्माद्धातोर्लटस्तिपि शपमपवाद्य भमि अनुवन्धलोपे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति श्नमो नस्य णत्वे 'तृण ति' इति स्थिते तृणह इम्' इति इमि अनुबन्धलोपे 'तृण इ ह ति' इति दशा- याम् आद्गुणः' इति गुणे हो ढः' इति हस्य ढत्वे झषस्तथो?ऽधः' इति तिपस्तकारस्य धकारे धस्य ष्टुत्वेन डकारे 'ढो ढेलोपः' इति पूर्वढकारस्य लोपे तृणेढि' इति जातम् । अतृणेट ( १९४३, ४४ )-तृहधातोर्लङि लङस्तिपि 'लुङ्लङ' इत्यटि अनु- बन्धलोपे तिप इकारलोपे 'अ तृह त्' इति दशायां शपमपवाद्य नमि तृणह इम्' इति इमागमे अनुबन्धलोपे 'ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्' इति नस्य णत्वे 'श्राद्गुणः' इति गुणे 'अतृणेहत' इति जाते हो ढः' इति हस्य ढत्वे हलङ्यादिना तलोपे झला जशोऽन्ते' इति ढस्य डत्वे 'वाऽवसाने' इति डस्य चत्वे 'अतृगेट' इति हिनस्ति (१९४९)-'हिसि हिंसायाम्' इति धातोर्लटस्तिपि 'इदितो नुम्धातोः' इति धातोरिदित्वान्नुमि श्नमि अनुवन्धलोपे 'हि न न स ति' इति भूते 'श्नान्नलोपः' इति नमः परस्य नस्य लोपे 'हिनस्ति' इति जातम् । अहिनः ( १९३९) इदित्संज्ञक 'हिस्' धातोर्लसिपि 'इदितो नुम्धातोः' इति जुमि 'लुङ्लङ' इत्यडागमे शपमपवाय श्नमि अनुबन्धलोपे 'श्नान्नलोपः' इति श्नमः परस्य नस्य लोपे 'इतश्च' इति सिप इकारलोपे हलल्याभ्यः' इति सलोपे 'सिपि धातो रुा' इति पाक्षिके रुत्वे रेफस्य विसर्गे 'अहिनः' इति । रत्वाऽभावे 'झलां जशोऽन्ते' इति सस्य दत्वे 'वाऽवसाने' इति दस्य चत्वं 'अहिनत्' इति । चाऽभावे 'अहिनद्' इति तृतीयं रूपं भवति ।

·, रुधादिदिप्रकरणम् । औनत् ( १९३८ )-'उन्दी क्लेदने' अस्माद्धातोर्लछि तिपि शपमपचाय श्नमि अनुबन्ध लोपे 'उनन् द् ति' इति जाते 'आडजादीनाम्' इत्याटि अनुबन्ध- लोपे 'आटश्च' इति वृद्धौ ‘भाबलोपः' इति धातोर्नस्य लोपे 'औजद् ति' इति स्थिते 'इतश्च' इति इकारलोपे 'हलङयाभ्यः' इति तलोपे 'वाऽवसाने' इति दस्य चवें 'औजत्' इति । चाऽभावे 'औनद्' इति भवति । अनजानि ( १९३५, ४०)-अञ्जधातोर्लोटस्थाने मिपि नमि अनुबन्धलोपे 'भान्नतोपः' इति धातोरुपदेशनकारस्य लोपे 'मेनि' इति मेादेशे 'आइत्तमस्य पिच्च' इत्याटि अनुबन्धलोपे अनजानि' इति सिद्धम् । आनक ( १९३०)-अधातोर्लङस्तिपि श्नमि अनुबन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे 'श्नान्नलोपः' इति नलोपे आडजादीनाम्' इत्याटि 'आटच' इति वृद्धौ ‘हलङ्याब्भ्यः' इति तलोये 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वेन गकारे 'चाऽवसाने' इति चर्वे ‘ानक इति । चोभावे 'आनग्' इति च भवति । आञ्जीत् ( १९२१,२६ )-अधातोर्लुङस्तिपि अनुवन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे आडजादीनाम्' इत्याटि वृद्धौ च्लो चलेः सिचि इचि गते 'अजेः सिचि' इति सिचो नित्यमिटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि 'इट ईटि' इति सलोपे 'सवर्णदी,' 'आजीत्' इति सिद्धम् । शिरिड्डि ( १६४५,४६ )-तृकारेत्संज्ञक शिष् धातोर्लोटः सिपि शप- मपवाद्य श्नमि अनुवन्धलोपे 'सेयपिच्च' इति सेादेशे 'शिनष् हि' इति जाते 'हुम- रूभ्यो हेर्षिः' इति हेर्धित्वे 'श्नसोरल्लोपः' इत्यलोपे शिन्ध धि' इति दशायां 'मला- जश् मशि' इति षस्य जश्त्वेन डकारे 'एना ः' इति धस्य ढत्वे 'शिन्ड् ढि' इति स्थिते 'झरो झरि सवर्ण' इति लोपे नस्यानुस्वारे परसवर्णे च कृते 'शिण्डि' इति । डलोपाभावे तु 'शिण्ड्ढि' इति बोध्यम् । भुजोनवने (१९५०) 'भुजः, अनवने' इति पदच्छेदः । अवनं - रक्षण, तद्भिन्ने अर्थ भुज्धातोरात्मनेपदं स्यादित्यर्थः । तेन भोजनेऽर्थे भुज्धातोरात्मनेपदे सति श्रोदनं भुक्त' इति भवति । रक्षणे तु 'महीं भुनक्ति ( रक्षति ) इति परम्मी- पदं भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां रुधादिप्रकरणम् ।

·अथ तनादिप्रकरणम् अतानीत् ( १९४६ )-'तनु विस्तारे' अस्माद्धातोलुंङि प्रथमैकवचने लुङ- स्तिपि 'लुङ्लङ' इत्यडागमे अनुवन्धलोपे 'इतश्चेति तिप इकारलोचे कनौ चले. सिचि इचि गते 'आर्धधातुकरोड्व लादेः' इति सस्य इटि 'अस्तिलिचोऽपृक्ते' इति तस्य च ईटि ‘इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीः 'अतो हलादेलघोः' इति विकल्पेन वृद्धौ ‘अतानीत्' इति । वृद्ध्यभावे अतनीत' इति । आत्मनेपदे तु-लुङःस्थाने तादेशे अबागमे अनुबन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोः' इति विभाषया सिचो लुकि 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो मन्ति विति' इत्य- नुनासिकनकारस्य लोपे 'अतत' इति । सिज्लोपाभावे सिनः सकारस्य दटि पत्वे 'अतनिष्ट' इति च रूपं भवति । असात (१९२२)-उकारेत्संज्ञक 'षणु दाने' इत्यस्माद्धातोर्तुङि नात्यादेः षः सः' इति सत्वे निमित्ताऽपाये नमितिकस्याप्यपायः' इति परिभाषया षस्य सत्वे सति णत्वस्यापि निवृत्तौ 'सन लुङ्' इति जाते आत्मनेपदे लुङस्तादेशे अटि अनु, बन्धलोपे च्लौ च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोः' इति विभाषया सिचो तोपे 'अ सन् त' इति जाते 'जनसनखना सञ्झलोः' इत्यनेन 'अलोन्त्यसोति सहकारेण नस्यात्वे सवर्णदीर्घ 'असात' इति जातम् । अक्षत ( १९३५)-उकारेत्संज्ञक क्षणु' धातोलुङस्तादेशे अडागमे अनु- बन्धलोपे च्लो च्लेः सिचि तनादिभ्यस्तथासोः' इति पाक्षिके सिबो लोपे अनुदात्तो- पदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि विङति' इत्यनुनासिकस्य णस्य लोपे 'अक्षत' इति । लुगभावपक्षे सिचः सस्य इटि षत्वे गुत्वे अक्षणिष्ट' इति भवति । कुरुतः (१९३२)-'डु कृञ् करणे' धातोर्लटस्तसि सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्त तम्प्रबाध्य तनादिकृषभ्य उः' इत्युप्रत्यो 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे' रपरत्वे 'करु तस्' इति जाते अत उत्सार्वधातुके' इति कृतोऽकारस्य उत्वे सस्य रुत्वे विसर्गे 'कुरुतः' इति । कुर्वन्ति( १९ ३८,४५,४८,५२ )-'डु कृञ् करणे' इत्यस्माद्धातोर्लटि तत्स्थाने मौ झस्य अन्तादेशे शपं प्रवाध्य तनादिकृभ्यः उः' इत्युप्रत्यये 'कृ उ अन्ति' इति जाते ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे 'क रु अन्ति' इति भूते 'अत उत्सार्वधातुके' इति कृतोऽकारस्य उत्वे 'इको यणचि' इत्युप्रत्ययसम्बन्धिनो- ·तनादिप्रकरणम् ९३ कारस्य अणि 'हलि च' इति रेफान्तस्योपधायाः दीर्घत्वे प्राप्ते 'न भकुर्छराम्' इति निषेधे 'कुर्वन्ति' इति जातम् । चक्रतुः ( १९२९ )-डुकृञ् करणे' इत्यस्माद्धातोलिटि तत्स्थाने अतुसि धातोदित्वे अभ्यासत्वे उरदत्वे रपरत्वे च कृते 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससम्बन्धि- रेफस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इति चुत्वे यणि सस्य रुत्वे विसर्गे 'चक्रतुः' इति सिद्धम् । कुर्यात् ( १६५० )-कृधातोविधिलिङि लिङो लस्थाने तिपि अनुवन्धलोपे तिप इकारलोपे च कृते सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तम्प्रवाध्य तनादिकृभ्य उः' इत्युप्रत्यये तस्यार्धधातुकत्वात्तस्मिन् परे कृमो ऋकारस्य गुणे रपरत्वे ‘क र् उ त्' इति स्थिते 'अत उत्सार्वधातुके' इति ककारघटकाऽकारस्य उत्वे यासुटि उटि गते 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे 'कु र उ यात्' इति जाते 'ये च' इत्यनेन. उकारस्य लोपे 'कुर्यात्' इति सिद्धम् । कुर्वीत ( १९३६ )-कृञ्धातोविधिलिङि लिङः स्थाने आत्मनेपद तादेशे शपं प्रबाध्य तनादिकृभ्य उः' इत्युप्रत्यो गुणे रपरत्वे 'करु त' इति स्थिते 'अत उत्सार्वधातुके' इति ककाराऽकारस्य उत्वे 'लिङः सीयुट्' इति सौयुटि उटि गते 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'कुरु सी त' इति जाते 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य' इति सलोपे यणि 'कुर्वीत' इति सिद्धम् । क्रियात् ( १९४२–कृधातोराशीलिङि तिपि अनुबन्धलोपे 'इतश्चेति तिप इकारलोपे यासुटि उटि गते 'स्कोः संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपे ' रिशयग्लिङ्- क्षु' इति ऋतो रिङादेशे 'क्रियात्' इति जातम् । अकार्षीत् ( १९५१) कृधातोर्लुङस्तिपि 'लुङ्लङ्' इत्यडागमे अनुबन्ध- लोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे च्लौ च्लेः सिचि इचि गते सस्यार्धधातुकत्वादिटि प्राप्ते 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति निषेधे 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य ईटि 'अकृ स् ईत्' इति स्थिते 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु' इति वृद्धौ ‘श्रादेशप्रत्यययोः' इति षत्वे 'अकार्षीत्' इति निष्पन्नम् । कृब्धातो ङि रूपाणि ( १९४४, ४७ )- परस्मैपदे आत्मनेपदे- अकार्षीत् अकार्टाम् अकार्षः अकृत अकृषातान् अकृषत अकार्षीः अकार्टम् अकार्ट अकृथाः अकृषाथाम् अव्वल अकार्षम् अकार्श्व अकार्म अकृषि अकृष्चहि अपलहि ·प्रथमाप्रश्नावल्यामू- उपरकुरुते-( १९३७ )-उपपूर्वकात् कृषातोरात्मनेपदे लटि तत्स्थाने तप्र- त्यो एत्वे शपं प्रवाध्य तनादिकृष्भ्यः उः' इति उप्रत्यये 'अत उत्साधातु इति कृमो ऋकारस्य उत्वे 'उप कुरुते' इति स्थिते 'उपात्प्रतियत्नवाक्याध्याहारेषु' इति चकारानुगृहीतभूषणेऽर्थे सुटि उटि गते उपस्कुरुते' इति । 'अलङ्करोतीत्यर्थः । उपस्कृतं ते ( १९२१ ) अत्र उपात्प्रतिग्रने ति सूत्रेण वाक्याच्याहारार्थे सुट् । वाक्याध्याहारेण ब्रुते इत्यर्थः । स्धोदकस्योपस्कुरुते' इत्यत्र तु प्रतियत्नेर्थे सुड् भवति । प्रतियन्नः = उपधानमिति मूले स्पष्टम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां तनादिप्रकरणम् । चियिय चिक्रियथुः चिक्रिय अथ ऋयादिप्रकरणम् डुक्री द्रव्यविनिमये धातोलिटि रूपाणि ( १९४८ )- परस्मैपदे- आत्मनेपदे- चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः चिक्रिये चिक्रियाते चिक्रियिरे चिक्रयिध्वे चिक्रियिषे चिक्रियाथे चिक्रेथ चिक्रयिट्वे चिक्राय चिक्रिये चिक्रियिवहे चिक्रियिमहे चिक्रियिच चिक्रियम चिक्रय प्रमीणीते (१९३७)-प्रोपसर्गात् 'मोन हिंसायाम्' इति धातोर्लटि तत्स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये टेरेत्वे शपं प्रवाध्य 'क्रयादिभ्यः श्ना' इति श्नाप्रत्यये अनु- बन्धलोपे 'हिनुमीना' इत्यनेन णत्वे ई हल्यघोः' इति ईत्वे 'प्रमीणीते' इति जातम् । मीञ्धातोलु डि रूपाणि ( १९३८) परस्मैपदे- आत्मनेपदे- अमासीत् अमासिष्टाम् अमासिषुः अमास्त अमासाताम् अमासत अमासीः अमासिष्टम् अमासिष्ट अमास्थाः अमासाथाम् अमाध्वम् अमासिषम् अमासिष्व अमासिष्म अमासि अमास्वहि अमास्महि स्तभान ( १९२९,३०,३५,५१)-उकारेत्संज्ञक-रोधनार्थक-स्तम्भ' धातुः सौत्रः। तस्माल्लोटि तत्स्थाने सिपि सिपः सार्वधातुकत्वात् शपि प्राप्त तमपवाद्य “स्तन्भुस्तुन्भु-'इत्यादिसूत्रण चकारात श्नाप्रत्यये अनुबन्धलोपे सेादेशे 'स्तन्म ·.. क्रयादिप्रकरणम् । ना हि' इति स्थिते 'हलः श्नः शानज्झौ' इति नाशब्दस्य शानआदेशे अनुवन्ध- तोपे शित्वात्सार्वधातुकत्वेन 'सार्वधातुकमपित्' इति ङित्वे सति ‘अनिदिताम्--' इति धातोर्नस्य लोपे 'अतो हेः' इति हेलुकि 'स्तभान' इति जातम् । व्यष्टभत ( १६३३,४९ )-विपूर्वकात. 'स्तन्म' धातो ङि तिपि अडागमे अनुवन्धलोपे तिप इकारलोपे च्लौ च्लेः सिचि प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'स्तन्भुम्रचु-' इत्यादिना अङि अनुबन्धलोपे 'वि अस्तन्म अत्' इति जाते यणि 'अनिदिताम्-' इति नलोपे 'स्तन्भेः' इति सत्य षत्वे ष्टुत्वे 'व्यष्टभत्' इति । अङोऽभावे च्लेः सिचि इचि गते 'वि अस्तन्म स् त्' इति स्थिते यणि सस्य इटि 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' इति तस्य च ईटि अनुवन्धलोपे 'इट ईटि' इति सलोपे सवर्णदीर्चे 'स्तन्भेः' इति सस्य षत्वे श्रुत्वे नस्यानुस्वारे परसवर्ण व्यष्टम्भीत्' इति च भवति । मूले तु अङभावे 'अस्तम्भीत्' इत्युक्तम् । अत्र 'स्तन्भेः' इति षत्वन्तु न उपसर्गादिणः परस्यैव स्तन्मेः सस्य षः स्यादित्यर्थात् । प्वादयः ( १९३५ )-पू-लुञ्-स्तृञ्-कृञ्-वृञ्-धूञ्-शृ-पृ-वृ-भू- मृ-दृ-जू-म-धृ-नृ-कृ-ऋगृ-ज्या-री-ब्ली-प्ली' इत्येते प्चादिसंज्ञकाः धातवः । स्तरिषीष्ट-स्तृधातोराशीलिङि लिङः स्थाने आत्मनेपदे तप्रत्यये 'लिङः सीयुट्' इति सीयुटि उटावितौ ‘लोपोव्योर्वलि' इति यलोपे स्तृसी त इति स्थिते 'सुत्तियोः इति सुटि उटि गते 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इति विभाषया इटि अनुबन्धलोपे 'सार्व- धातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे रपरत्वे 'स्तरि सी स् त' इति जाते 'वृतो वा' इति इटो दीर्चे प्राप्ते न लिङि' इति निषेधे उभयोः सकारयोः षत्वे टुत्वे 'स्तरिषीष्ट' इति जातम् । इडभावे तु 'उश्च' इति कित्वाद् गुणाभावे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रप. रत्वे 'हलि च' इदि दीर्चे 'स्तीर्पोष्ट' इति । अन्यत्कार्य तु पूर्वदेव बोध्यम् । ग्रहीता ( १९४२, ५०)--ग्रधातोर्लुटि तिपि तासिप्रत्यो तिपो डादेशे अनुबन्धलोपे डित्वसामर्थ्यादभस्यापि टेलोपे 'आर्धधातुकस्बेड्बलादेः' इति इटि अनुबन्धलोपे 'ग्रहोऽलिटि' इति इटो दीर्घ 'ग्रहीता' इति । गृहाण ( १९२३, ३५, ३६, ४१, ५२ )-ग्रधातोर्लोटि मध्यमपुरुषैकवचने सिपि अनुवन्धलोपे ‘सेद्यपिच्च' इति सेह्यादेशे शपमपवाद्य 'क्रयादिभ्यः श्ना' इति श्नाप्रत्यये अनुबन्धलोपे शित्वात्सार्वधातुकत्वे 'सार्वधातुकमपित्' इति ङित्वे 'ग्रहि- ज्ये ति सम्प्रसारणे पूर्वस्पे 'हलः श्नः शानज्झौ' इति श्नः शानजादेशे शस्त्सं- ज्ञायां लोपे च विहिते नस्य णत्वे 'अतो हेः' इति हे कि 'गृहाण' इति जातम् ।

·autoan प्रथमाप्रश्नावल्याम् अग्रहीत् ( १९४४ )--ग्रवाता ङि तिपि अडागमे अनुवरलोडे तिप इकारलोपे च्लौ च्ले सिचि इचि गते 'अग्रह स्न्' इति स्थिते 'आर्थधातुजन्य- चलादेः' इति सस्य इटि 'अस्तिसिबोऽपत्ते' इति तस्य च ईटि इट ईटि ति मोरे सिज्लोपस्य सिद्धत्वात् सवर्णदीर्घ 'बदबजे ति प्राप्तदीर्घस्य 'नेटि' इत्यनेन, 'अतो हलादेलघोः' इति प्राप्तवृद्धस्य 'हस्यन्ते त्यनेन निषेधे अग्रहीत्' शते जातम् । अशान ( १९२९)-'अश् भोजने' इत्यस्माद्धातोर्लोटः स्थाने सिपि से- देशे शपमपवाद्य 'क्रयादिभ्यः भा' इति भाप्रत्यये 'हलः श्नः शानज्झौ' इति नः शानजादेशे अनुवन्धलोपे 'अश् आन हि' इति दशायाम् 'अतो हेः' इति हे कि 'अशान' इति सिद्धम् । मुषाण ( १९४७ )-मुष्धातोर्लोटः स्थाने सिपि सेह्यादेशे शपमपवाद्य 'क्रयादिभ्यः श्ना' इति श्नाप्रत्यये 'हलः श्नः शानज्मो' इति श्नः शानजादेशे अनुबन्धलोपे 'मुष् आन हि' इति स्थिते ‘अतो हेः' इति हेलुकि 'रघाभ्याम्' इति णत्वे 'मुषाण' वृति जातम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां क्रयादिप्रकरणम् । अथ चुरादिप्रकरणम् अचूचुरत्, अचूचुरत ( १९२८, ३०, ३७ )-'चुर स्ते' इत्यस्माद्धातोः 'सत्यापपाशरूपवीणा-' इत्यादिसूत्रेण चुरादित्वात् स्वार्थे णिचि णचयोरित्संज्ञायां लोपे च कृते 'चुर् ई' इति स्थिते णिच इकारस्य ‘आर्धधातुकं शेषः' इत्यार्धधातु- कत्वे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे ‘चोरि' इति जाते ‘सनाचन्ता धातवः' इति धातुसंज्ञायां धातुत्वाल्लटि लः स्थाने परस्मैपदे तिपि 'लुङ नङ्-' इत्यडागमे अनु- बन्धलोपे 'इतश्च' इति तिप इकारलोपे च्लो ‘णिश्रिद्रुत्रुभ्यः कर्तरि चङ्' इति चले- श्वङि अनुबन्धलोपे 'णेरनिटि' इति णिलोपे 'अ चोर् अत्' इति जाते णौ चङ यु- पधाया ह्रस्वः' इत्युपधाह्रस्वे 'चङि' इति द्वित्वे पूर्वोऽभ्यासः' इत्यभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यासरेफस्य लोपे 'अ चु चुर् अ त्' इति दशायां 'सन्वल्लघुनि चङ्परेड- नग्लोपे' इति सन्वद्भावे 'दीर्घा लघोः' इति अभ्यासस्य दीर्घ 'अचूचुरत्' इति । आत्मनेपदे 'अचूचुरत' इत्यपि पूर्ववदेव सिद्धं भवति ।

·चोरयाचक्रथुः चुरादिप्रकरणम् । चुर्धातोः पञ्चलकारेषु रूपाणि ( १९५०)- परस्मैपदे- १. लटि-चोरयति चोरयतः चोरयन्ति । चोरयसि चोरयथः चोरयथ। चोरयामि चोरयावः चोरयामः। २. लिटि-चोरयाञ्चकार चोरयाचक्रतुः चोरयाञ्चक्रः। चोरयाञ्चकर्थ चोरयाचक्र । चोरयाञ्चकार-चकर चोरयाञ्चकृव चोरयाञ्चकम। चोरयामास चोरयासतुः चोरयामासुः इत्यादि। चोरयाम्बभूव चोरयाम्बभूवतुः चोरयाम्बभूवुः ३. लुटि-चोरयिता चोरयितारौ चोरयितारः। चोरयितासि चोरयितास्थः चोरयितास्थ। चोरयितास्मि चोरयितास्वः चोरयितास्मः । लुटि-चोरयिष्यति चोरयिध्यतः चोरयिष्यन्ति । चोरयिष्यसि चोरयिष्यथः चोरयिष्यथ । चोरयिष्यामि चोरयिष्यावः चोरयिष्यामः ।। ५. लोटि-चोरयतु-तात् चोरयताम् चोरयन्तु । चोरय-तात् चोरयतम् चोरयत । चोरयाणि चोरयाच बोरयाम। आत्मनेपदे- लटि-चोरयते चोरोते चोरयन्ते। चोरयसे चोरयेथे चोरयध्वे। चोरये चोरयावहे चोरयामहे। लिटि-चोरयाञ्चक्रे चोरयाञ्चक्राते चोरयाञ्चक्रिरे । चोरयाञ्चकृषे चोरयाञ्चकाये चोरय वकृट्वे । चोरयञ्चके चोरयाञ्च कृवहे चोरयाचकमहे। लुटि-चौरयिता चोरयितारौ चोरयितारः। चोरयितासे चोरयितासाथे चोरयिताध्वे। चोरयिताहे चोरयितास्वहे चोरयितास्महे । - ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- लटि-चोरयिष्यते चोरयिष्यते चोरयिष्यन्ते। चोरयिष्यसे चोरयिथे चोरयिष्यध्वे । चौयिध्ये चोरयिष्यावहे चोरयिष्यामहे । लोटि-चोरयताम् चोर ताम् चोरयन्ताम् । चोरयस्व चोरपेथाम् चोरयध्वम् । चोरथै चोरयावहै चोरयामहै । कथयति ( १९२४, ५०)-अजन्तात् 'कथ' धातोः 'सत्यापपाशे ति सूत्रेण स्वार्थे णिचि तस्यार्धधातुकत्वात्तस्मिन्परे 'श्रतो लोपः' इति अल्लोपे 'अत उप- धायाः' इति वृद्धौ प्राप्तायाम् 'अचः परस्मिन् इत्यल्लोपस्य स्थानिवद्भावात्तदभावे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे अयादेशे ततसिद्धिः । अचकथत् ( १९२६, ४४,४६ )-अजन्तात् 'कथ' धातोः 'सत्यापपाशे'ति स्वार्थे णिचि तस्यार्धधातुकत्वात् तस्मिन् परे अतो लोप इत्यल्लोपे तस्य स्थानि- वद्भावात् उपधावृद्धयभावे धातुत्वाल्लुङस्तिपि अडागमे अनुवन्धलोपे इतवं ति तिप इकारलोपे च्लौ णिश्रिद्रुभ्यः कर्तरि चङ' इति चङि अनुबन्धलोपे ‘णेरनिटि' इति णिच इकारलोपे चङि' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इति अभ्यासहलो लोपे चुत्वे अग्लोपित्वात्सन्वद्भावाऽभावेन दीर्घाऽभावे तत्सिद्धिः । गणयति (१९३२, ४६ ) अजन्तात् 'गण' संख्याने इत्यस्माद्धातोः 'सत्या- पाशे'ति सूत्रेण स्वार्थे णिचि तस्यार्धधातुकत्वात ‘अतो लोपः' इत्यल्नोपे अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् उपधावृद्धयभावे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणेऽयादेश तत्सिद्धिः। अजीगणत् ( १९२१, ३३, ३६, ३८, ४२, ४५)-अजन्तात् 'गण' धातोः 'सत्यापपाशे'ति सूत्रेण स्वार्थे णिचि णिचः आर्धधातुकत्वेन अतो लोप' इत्यल्लोपे तस्य स्थानिवत्त्वात् वृद्धयभावे धातुत्वाल्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे इतश्चेति तिप इकारलोपे च्लो णिश्रिद्रुभ्यः कर्तरि चङ्' इति च्लेश्वद्धि ‘णेरनिटि' इति णिच इकारलोपे द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिः शेषः इत्यभ्याससम्बन्धिणकारस्य लोपे 'कुहोचुः' इति अभ्यासगकारस्य जकारे अज गण अ त्' इति स्थिते अग्लोपित्वाद् दीर्घसन्वद्भावयोरभावे ईच गणः इति ईत्वे अजीगणत्' इति। पक्षे अजगणत्' इति। इति श्रीरामचन्द्रमाविरचितायां प्रश्नोत्तरादल्यां चुरादि ( दशगणी प्रकरणम् । . -- ·अथ प्यन्तप्रकरणम हेतुमति च ( १९५० ) हेतुः = प्रयोजकः, आधारतया अस्यास्तीति हेतु- मान्-प्रयोजकनिष्टः प्रेषणादिव्यापारः, तस्मिन् वाच्ये णिच् स्यादित्यर्थः । उदाह- रणं तु भावयति' इति । भावयति-भूधातोः 'हेतुमति च' इति प्रेरणार्थे णिचि अनुबन्धलोपे 'अचो' किणति' इति वृद्धौ पावादेशे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुलाल्लटितिपि शपि अनु- बन्धलोपे गुणे अयादेशे 'भावयति' इति सिद्धम् । ओः पुयणज्यपरे ( १९४४ )-'उ' इत्यस्य ‘ओः' इति षी 'पुयण्जि' इति छेदः । पुश्च यण च ज चेति समाहारद्वन्द्वात् सप्तमी। अः परो यस्मादिति बहुव्रीहिः । 'सन्यतः' इत्यस्मात् सनीत्यनुवर्तते । अशोत्यधिकृतम् । 'अत्र लोपः' इत्यस्मादभ्यासस्पेति, भृआमित्' इत्यस्मादिदिति बानु-र्तते । ततश्च 'सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासोकारस्पेत्त्वं स्यात् पवर्गयांजकारेष्ववर्णपरेषु परतः' इत्यर्थो भवति । उदाहरणं तु 'अबीभवत्' इति ! अत्र अबु भन् अ त्' इति स्थिते 'सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे' इत्यनेन “चपरे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघु- परस्तस्य सनीवकार्य स्याग्णावग्लोपे असति' इत्यर्थपक्षे सन्वद्भावे विहिते 'पिपठि- षति' इत्यत्र यथा 'सन्यतः' इत्यनेन सनि परे अशावयवाऽभ्यासाऽकारस्य इत्वं भवति तथैवाऽत्रापि चपरे सत्यप्यनेन सन्परकबुद्धया अवर्णपरकपवर्गे (भकारे ) परे अङ्गावयवाभ्यासोकारस्य इत्वं सिद्धम् । भाषार्थस्त्वित्थम्-'सन् पर रहते जो अंग उसका अवयव जो अभ्यास उकार, उसको इकार हो, अवर्णपरक पवर्ग, यण या जकारके परे। फल यह हुआ कि 'अबीभवत्' में सन्वद्भाव होने पर चपरक जो ‘अबु भव्' यह अंग है वह सन्परक कहलाया और इस सूत्रसे अवर्णपरक पवर्ग ( भकार ) के परे उस अंगावयव अभ्यासके उकारको इत्व सिद्ध हुआ। अबीभवत् ( १९ २३, २७, २८, ४६, ५२)-भूधातोः 'हेतुमति च इति हेत्वर्थे णिचि णिच्यच आदेशो न द्वित्वे कर्त ये इति निषेात् पूर्व वृद्धयः वे धातुत्वाल्लुङस्तिपि अनुबन्धलोपे तिप इकार लोपे च कृते 'लुङ्लङ इत्यटि चल 'णिश्रिदुनुभ्यः वर्तरि चङ इति च्लेश्वङि अनुबन्धलोपे णे निटि' इति णि नोपे 'चडि' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति जश्त्वे 'अ बु भू अत' ·प्रथमाप्रश्नावल्याम- इति दशायां प्रत्ययलक्षणेन वृद्धौ आवादेशे ‘णौ चपधाया ह्रस्वः' इत्युपधाहस्वे 'सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे' इति सन्वद्भावे ‘ोः पुयण्ज्यपरे' इत्यभ्यासोकारस्य इत्वे 'दी लघोः' इति दीर्घ उक्तं रूपं सिद्धम् । अतिष्टिपत् (१६-२१, ४४, ४५, ४८ )-'टा गतिनिवृत्तौ' इति धातुः, अत्र 'धात्वादेः षः सः' इति षस्य सत्वे ष्टुत्वनिवृत्तौ स्था' इति । तस्मात् 'हेतुमति च' इति णिचि अर्तिहीन्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ णौ' इति पुकि उकि गते धातुत्वा- ल्लुङस्तिपि अटि अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे च कृते च्लो 'णिश्रिद्रुसुभ्यः' इति च्लेश्चङि णिच्यच् आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये' इति निषेधात् इत्वाऽपेक्षया पूर्व द्वित्वे अभ्यासत्वे 'शपूर्वाः खयः' इति सलोपे अभ्यासहस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति चर्चे 'अ त स्थाप् इ अ त्' इति स्थिते ‘णौ चङग्रुपधाया ह्रस्वः' इत्युपधाह्रस्वे ‘णेर- निटि' इति णिलोपे 'सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे' इति सन्वद्भावे ‘सन्यतः' इति इत्वे षत्वे ष्टुत्वे 'तिष्ठते रित्' इतीत्वे 'अतिष्टिपत्' इति सिद्धम् । [ ननु ‘ोण अपनयने' इत्यत्र ऋदित्करणाल्लिङ्गात् 'उपधाकार्य द्वित्वात् प्रबलम्' इति कल्पनया पूर्व 'तिष्ठतेरित्' इतीत्वं ततो द्वित्वमिति चेन्न, उक्तकल्प नायाः उपधाकार्यमात्रविषयकत्वात् । श्रोः पययोरिति वक्तव्ये पुयणजीति वचना- ल्लिङ्गात् 'णिच्यच आदेशों न इति कल्पनायास्तु यत्र द्विरुक्तावभ्यासोत्तरखण्ड- स्याऽद्योऽच् प्रक्रियायां परिनिहिते रूपे वा अवर्णो लभ्यते तन्मात्रविषयकत्वमिति विशेषेणानेन सामान्यस्य तस्य बाधात् । इति भट्टोजिदीक्षितानुयायिनः पन्थाः। घटयति ( १९४९ )-घटधातोः हेत्वर्थे णिचि “अत उपधायाः' इति वृद्धौ घटादेमित्वात् 'घटादीनां ज्ञपादीनां चोपधाया ह्रस्वः स्याण्णौ परे' इत्यर्थक 'मितां ह्रस्वः इति ह्रस्वे धातुत्वल्लटि तिपि शपि गुरोऽयादेशे तत्सिद्धिः । ज्ञपयति ( १६४७ )-ज्ञपधातोः हेत्वर्थे णिचि अत उपधायाः' इति वृद्धौ ज्ञपादेर्मित्वात् 'मितां ह्रस्वः' इति ह्रस्वे धातुत्वाल्लटस्तिपि शपि गुणोऽयादेशे तत्सिद्धिः। अजिज्ञपत् ( १६२४ ) ज्ञपधातोः हेत्वर्थे णिचि धातुत्वाल्लुङस्तिपि अटि अनुबन्धलोपे तिप कारलोपे च्लौ च्लेश्वङि 'चङि' इति द्वित्वे अभ्यासकार्ये उपधावृद्धौ ह्रस्व णिलोपे सन्वद्भावे 'सन्यतः' इतीत्वे 'अजिज्ञपत्' इति जातम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां ण्यन्तप्रकरणम् । .

·। अथ सन्नन्तप्रकरणम् धातोः इषिकर्मण इषिणककर्तृकाद्धातोः सन् प्रत्ययो वा स्यादिच्छायामिति वृतिः । इच्छासमाजकर्तृकत्वे सति इच्छाकर्मीभूतो यो व्यापारः तद्वाचकाद् धातोः इच्छायां सन् वा स्यादिति फलितार्थः । भाषार्थः-इष् धातुका जो कर्म तद्बोधक और इष् धातु के समानकर्तृक अर्थात् इष् धातुका जो कर्ता वही कर्ता हो जिसका ऐसे धातुसे इच्छा अर्थमें सन् प्रत्यय हो, विकल्पसे । जैसे गोपातः पठितुमिच्छति-'पिपठिषति' । यहां इष् धातुका कर्ता -गोपाल है और वही गोपाल पठ धातु ( पठितुम् ) का भी कर्ता है तथा इष् धातुका पठ धातु ( पठितुम् ) कर्म भी है इस लिये पट धातु से सन् प्रत्यय हुआ पिपठिषति ( १९३२, ३८, ४२ )-पठ्धातोरिच्छाथै 'धातोः कर्मणः समा- नकर्तृकादिच्छायां वा' इति सनि इटि अनुबन्धलोपे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्या- सत्वे हलादिशेषे 'सन्यतः' इतीत्वे षत्वे 'सनायन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अनुवन्धलोपे अतो गुणे' इति पररूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । (१ पिपठिषति २ पिपठिषाञ्चकार ३ पिपठिषिता ४ पिपठिषिष्यति।) जिघत्सति ( १९२४, २७, ३४, ३६, ४४, ४६ )-अत्तुमिच्छतीत्यर्थे 'अद्' धातोः 'धातोः कर्मणः-' इति सनि 'लुङसनोर्घस्तृ' इति अदो घस्लादेशे अनु- बन्धलोपे 'एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्' इति इटो निषेधे . सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्याससकारस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इत्यभ्यासब- कारस्य मत्वे 'अभ्यासे चर्च' इति मल्य जत्वे 'सन्यतः' इत्यभ्यासाऽकारस्य इत्वे 'सः स्यार्धधातुके' इति सस्य तकारे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अनुबन्धलोपे अतो गुणे' इति पररूपे उक्तं रूपं निष्पन्नम् । चिकीर्षति-( १९२१, २५, ३१, ३३, ४५, ४८, ५० )-कर्तुमिच्छतीति विग्रहे कृधातोः 'धातोः कर्मणः-' इति सजि अनुबन्धलोपे एकाच उपदेशेऽनुदा- त्तात्' इतीनिषेधे 'अज्झनगमां सनि' इति दीर्धे 'इको फन्' इति कित्वाद्गुणाऽभावे 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रपरत्वे 'किर्स' इति स्थिते 'सम्योः' इति द्वित्वे अभ्या- -सत्वे 'हलादिः शेषः' इत्यभ्यासरेफस्य लोपे 'कुहोश्चुः' इति चुवे हलि छ' इति दी षत्वे 'सनायन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शरि अनुबन्धलोपे पररूपे 'चिकीर्षति' इति जातम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- बुभूपति ( १६२२, ३०, ३५, ४१, ४७, ४६, ५१ )- भूधातोः इच्छार्थे सनि सनि ग्रहगुहोच' इति इनिषेधे 'इको झल्' इति कित्वाद्गुणाऽभावे 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'हस्वः' इत्यस्यासोकारस्य ह्रस्वे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासभकारस्य बत्वे षत्वे 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लटि तिपि शपि अनुब - न्धलोपे पररूपे 'बुभूषति' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां सन्नन्तप्रकरणम् । अथ यन्डन्तप्रकरणम् बोभूयते ( १९३२, ४८)-पुनः पुनः अतिशयेन वा भवतीति विग्रहे भूधातोः 'धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ' इति यङि सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'गुणो यङलुकोः' इत्यभ्यासोकारस्य गुणे ‘सनाद्यन्ता धातवः' इति धातुत्वाल्लटि डिवादात्मनेपदे तप्रत्यये शपि अनुबन्धलोपे पररूपे टेरेत्वे उक्त रूपं सिद्धम् । अबोभूयिष्ट ( १९२६)-भुधातोः 'धातोरेकाचः-' इति यङि ‘सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे ह्रस्वे 'गुणो यङलुकोः' इति गुणे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लुङि ङित्वादात्मनेपदे तप्रत्यये अटि च्लौ च्ले: सिचि इटि अनुबन्धलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे षत्वे ष्टुत्वे तत्सिद्धिः । वाव्रज्यते ( १९४७, ५२ )-कुटिलं व्रजतीति विग्रहे व्रज्धातोः 'नित्यं कौटि- ल्ये गतौ' इति यङि 'सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'दीर्घोऽकितः' इत्याभ्यासस्य दीर्षे 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लटि तप्रत्यये शपि अनुबन्धलोपे पररूपे टेरेत्वे उक्तं रूपं जातम् । वाव्रजाश्चके ( १९२१.)-व्रज्धातोर्यङि द्वित्वे अभ्यासकार्ये 'दीर्घोऽकितः' इत्यभ्यासस्य दीर्घ 'सनाद्यन्ताः-' इति धातुत्वाल्लिटि अनेकाच्त्वादाम्प्रत्यये 'वाव्रज् य आम् लिट्' इति स्थिते ‘आदेः परस्येति सहकारेण 'यस्य हलः' इति यलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे 'आमः' इति लिटो लुकि लिटपरककृञोऽनुप्रयोगे 'वाव्रज् आम् कृ लिट्' इति स्थिते लिटो लस्थाने तप्रत्यये तस्य एशि 'लिटि धातोरनभ्यासस्य' इति कृमो द्वित्वे अभ्यासकार्य मस्यानुस्वारे परसवर्ण यणि 'वावजाचक्रे' इति ।

·यङ्लुगन्तप्रकरणम् । वरीवृत्यते ( १९२८)-वृतधातोर्यडिः द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरे हलादिशेषे 'व बृत् य' इति जाते 'रीगृदुपधस्य च' इत्यभ्यासस्य रीगागमे धातुत्वाल्लटि तप्रत्यो शपि पररूपे टेरेत्वे तत्सिद्धिः। वरीवृताञ्चक्रे ( १९२७ )-वृत्धातोर्यडि द्वित्वादिकार्ये रीयदुपधस्य च' इति अभ्यासस्य रीगागमे धातुत्वाल्लिटि अनेकाच्त्वादाम्प्रत्यये 'आदेः परस्य' इति सह- कारात् 'यस्य हलः' इति यलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे 'आमः' इति लिटो लुकि लिटपरकृयोऽनुप्रयोगे लिटःस्थाने तात्यो तस्य एशि कृजओ द्वित्वे अभ्यासकार्य मस्यानुस्वारे परसवर्णे 'यणि' रूपं सिद्धम् । नरीनृत्यते ( १९२२, ४६, ४९ )-पुनः पुनरतिशयेन वा नृत्यतीति विग्रहे 'धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्' इति यद्धिः ‘सन्योः' इति द्वित्वे अभ्या- सकार्य ‘रीगृदुपधस्य च' इति रीगागमे धातुत्वाल्लटस्तप्रत्यये एत्वे शपि पररूपे 'क्षुभ्नादिषु च' इति णत्वनिषेधे तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां यन्तप्रकरणम् । अथ यङ्लुगन्तप्रकरणम् यङोऽचि च ( १९४८ ) 'यडोऽचि प्रत्यये लुक् स्यात् चकारात्तं विनापि कचित्' इति वृत्तिः । एवं च अच्प्रत्यये तदभावेऽपि यो बहुले लुगिति फलितम् । यङो वा ( १६४९ )—यङलुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईड्या स्यादित्यर्थः । बोभवीति ( १९४४, ५.)-भूधातोर्यङि 'योऽचि च' इति द्वित्वापेक्षया आदौ यो लुकि ततः प्रत्ययलक्षणेन यवन्तत्वाद् ‘सन्यडोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासोकारस्य गुणे अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बकारे 'बोभू' इति, तस्माद्धातुत्वाल्लटि तिपि शपि 'चरीतञ्च' इति यङ्लुगन्तस्यादादौ पाठाच्छपो लुकि 'यको वा' इति पाक्षिके ईडागमे अनुबन्धलोपे 'बोभूतु तेतिक्ते' इति छन्दसि निपातनात् 'भुसुवोस्तिङि' इति गुणनिषेधस्य यङलुकि भाषायामप्रवृत्या गुणेऽवादेशे 'बोभवीति' इति । ईडभावपक्षे गुणे 'बोभोति' इति भवति । , ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- बोभवाञ्चकार ( १९३७, ४५ )-भूधातोर्यङि 'यङोऽचि च इति यो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वात् 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासस्य गुणे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे धातुत्वाल्लिटि ‘कास्यनेकाच श्रावक्तव्यः' इत्यामि 'आमः' इति लिटो लुकि लिटपरककृलोऽनुप्रयोगे लिटः स्थाने तिपि गलि अनुबन्धलोपे गुणेऽवादेशे कृतो द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे 'कुहो- धुः' इति चुत्वे 'अचो णिति' इति वृद्धौ मस्यानुस्वारे परसवर्णे तत्सिद्धम् । बोभयात् ( १९३८ ) भूधातोर्यङि यो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद् 'सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासस्य गुणे अभ्यासे चर्च' इत्यभ्यासभकारस्य बत्वे धातुत्वाद्विधिलिङि तिपि यासुटि अनुबन्धलोपे तिप इकार लोपे 'लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य इति सलोपे 'बोभूयात्' इति सिद्धम् । अबोभूवीत् , अबोभोत् ( १६२१, २४, ३९ )-भूधातोर्यङि यङो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वात् ‘सन्योः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङ्लुकोः' इत्यभ्यासगुणे जश्त्वे धातुत्वाल्लुङस्तिपि इकारलो पे अटि अनुबन्धलोपे च्लौ च्लेः सिचि ‘गातिस्थे ति सिचो लुकि 'यको वा' इति पाक्षिके ईटि गुणं बाधित्वा नित्य- त्वाद् बुकि 'अबोभूचीत्' इति ईडभावपक्षे अच्परत्वाऽभावाद् बुगभावे गुणे 'अबो भोत्' इति च भवति । अबोभवुः ( १९४० )-भूधातोर्यङि यङो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद् द्वित्वे अभ्यासत्वे 'गुणो यङलुकोः' इत्यभ्यासगुणे 'अभ्यासे चर्च' इति भस्य बत्वे धातुत्वाल्लुङि तत्स्थाने झिप्रत्यो अटि च्लो च्लेः सिचि ‘गातिस्थे ति सिचो लुकि गुणं वाधित्वा नित्यत्वाद् वुकि 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च' इति मे सादेशे सस्य रुत्वे विसर्गे 'अबोभूवुः' इति । अबोभविष्यत् ( १९२७)-भूधातोर्यङि यङो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङङ- न्तत्वाद् ‘सन्यङोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे अभ्यासगुणे 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्या- सभकारस्य बत्वे धातुत्वाल्लुङि तिपि अडागमे अनुबन्धलोपे तिप इकारलोपे स्या- त्यो आर्थधातुकस्येवलादेः' इति इटि अनुवन्धलोपे गुणेऽवादेशे सस्य षत्वे उक्त रूपं सिद्धम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां यङलुगन्तप्रकरणम् ।

·अथ नामधातुप्रकरणम् पुत्रीयति ( १९३२, ४४, ४९)-आत्मनः पुत्रमिच्छतीति विग्रहे 'पुत्र अम्' इति सुबन्तात् 'सुप आत्मनः क्यच् इति क्यचि अनुवन्धलोपे 'सनाद्यन्ता धातवः' इति 'पुत्र अम् ये' इत्यस्य धातुसंज्ञायां 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति अमो लुकि 'क्यचि च' इति अकारस्य ईत्वे 'पुत्रीय' इति, तस्माद्धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे 'पुत्रीयति' इति निष्पन्नम् । राजीयति ( १९३१, ५१, ५२ )-राजानमिच्छति' इति विग्रहे द्वितीया- न्तात् राजञ्छब्दादिच्छार्थे क्यचि धातुत्वात् सुपो लुकि 'न को' इति सूत्रेण 'राजन्' इत्यस्य पदत्वात् 'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे क्यचि च' इती- त्वे 'राजीय' इति, तस्माद्धातुत्वाल्लटि शपि अनुबन्धलोपे पररूपे 'राजीयति' इति जातम् । वाच्यति ( ९९२१)-वाचमिच्छतीति विग्रहे द्वितीयान्तात् वाचशब्दात् क्यचि धातुत्वात्सुपो लुकि 'नः को' इति नान्तस्यैव पदत्वनियमात् वाच' इत्यस्य पदत्वाऽभावात् कुत्वाऽभावे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि पररूपे वाच्यति' इति । समिधिता ( १९४५) समिधमिच्छतीति विग्रहे द्वितीयान्तात् स मित् शब्दात् क्यचि धातुत्वात्सुब्लुकि 'नः को इति नान्तस्यैव पदत्वनियमात् पदवाड- भावेन जश्त्वाऽभावे धातुत्वाल्लुटि लुटस्तिबादिकार्ये 'समिध्य ता' इति दशायाम् इटि 'क्यस्य विभाषा' इति यलोपे 'अतो लोपः' इत्यल्लोपे अल्लोपस्य स्थानिव- त्वाद् लघूपधगुणाऽभावे 'समिधिता' इति । यलोपाऽभावपक्षे 'समिध्यिता' इति च भवति । सस्वौ -स्व इव आचरतीति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विब्बा वक्तव्यः' इति विपि विपो लोपे धातुत्वाल्लिटरितपि तिपो णलि द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'सस्व अ' इति दशायाम् 'चो णिति' इति वृद्धौ ‘सस्वा अ' इति भूते 'आत औ णल' इति णलः औकारे 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धौ ‘सस्त्रौ' इति जातम् । इदामति ( १९२३, ४१, ४६)-'इदमिवाचरति' इति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदि- केभ्यः-' इति विपि तस्य लोपे धातुत्वाल्लटस्तिपि शपि 'अनुनासिकस्य विमलोः ङिति' इति दीघे 'इदामति' इति । राजानति ( १९२१, ४० )-राजा-इव-आचरतीति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदि- ·emasoom प्रथमाप्रश्नावल्याम्- केभ्यः-' इति क्विपि विपः सर्वापहारे धातुत्लाल्लटस्तिपि शपि 'अनुनासिकस्य-' इति दीर्घ तत्सिद्धम् । कष्टायते ( १९४८, ५० )-कष्टाय क्रमते' इति विग्रहे चतुर्थ्यन्तात् कष्टश- ब्दात कष्टाय क्रमणे' इति क्यङि धातुलात सुपो लुकि जित्वादात्मनेपदे लटः स्थाने तप्रत्यये टेरेत्वे शपि पररूपे 'अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः' इति दीर्घ उक्तं रूपं सिद्धम् । शब्दायते ( १९२७ )--शब्दं करोति इति विग्रहे 'शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमे- घेभ्यः करणे' इत्यमन्तशब्दशब्दात् क्यङि धातुत्वादमो लुकि ङित्वादात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे शपि पररूपे 'अकृत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घ तत्सिद्धम् । घटयति-घटं करोत्याचष्टे वेति विग्रहे घटशब्दात् 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ बहुलमिष्टवच' इति णिचि इष्टचद्भावाहिलोपे च जाते तस्य स्थानिवद्भावादुपधा- वृद्धयभावे धातुत्वाल्लटि तिपि शपि गुणे अयादेशे च कृते घटयति' इति इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां नामधातुप्रकरणम् । . अथ आत्मनेपदप्रकरणम् व्यतिघ्नन्ति ( १९३०)-वि x अति = व्यति-पूर्वाद् हन्धातोः ‘कर्तरि कर्म- व्यतिहारे' इति क्रियाविनिमयेऽर्थे प्रात्मनेपदे प्राप्ते 'न गतिहिसार्थेभ्यः' इति निषेधे लडादिकार्य निहिते तत्सिद्धिः । निविशते ( १९४७,४९,५०)-निपूर्वकाद् विश्वातोः, निपूर्वकाद् विशधा- तोरात्मनेपदं स्यादित्यर्थक 'नेविंशः' इति सूत्रेण आत्मनेपदे लडादिकाये तत्सिद्धिः । विजयते ( १९४० ) विपूर्वक 'जि' धातोः 'विपराभ्यां जः' इत्यात्मनेपदे लडादिके कार्य विहिते उक्तं रूपं सिद्धम् । सन्तिष्ठते, अवतिष्ठते, प्रतिष्ठते ( १९२५, ३० ३५) अत्र सर्वत्र 'समव- प्रविभ्यः स्थः' इत्यनेनात्मनेपदं भवतीति विशेषः । सर्पिषो जानीते ( १९४५) 'अकर्मकाच' इति सूत्रेणात्र आत्मनेपदं भवति 'सर्पिषो जानीते' इत्यस्य सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ।

·परस्मैपदप्रकरणम् । धर्ममुच्चरते ( १९४० )-उत्पूर्वकचरधातोः 'उदश्चरः सकर्मकात्'. इत्यात्म- नेपदे लडादिकार्ये तत्सिद्धिः । धर्ममुल्लंध्य गच्छतीत्यर्थः । रथेन सञ्चरते ( १९४०, ५२ )-संपूर्वकात् 'चर्' धातोः 'समस्तृतीया- युक्तात् , इत्यनेनात्मनेपदे लडादिकार्ये तत्सिद्धिः । दास्यासंयच्छते कामी-अत्र अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया' इति वार्तिकेन 'दास्या' इत्यत्र चतुर्थ्यर्थे तृतीया । ततश्च 'दास्मेति तृतीयान्तयुक्ता- त्सम्पूर्वकाद् दाण्धातोः 'दाणश्च सा चेचतुर्थर्थे' इत्यात्मनेपदे लडादिकार्य तत्सिद्धिः। एदिधिषते ( १९२२ ) एधातोः सनि इटि द्वित्वे अभ्यासत्वे जश्त्वे षत्वे 'एदिधिष' इति सन्नन्तस्य धातुसंज्ञायां लटि 'पूर्ववत्सनः' इत्यनेन सन्प्रकृतेरेधधातो- रात्मनेपदित्वात्तत्प्रकृतिकसन्नन्ताद यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये शपि पररूपे टेरेत्वे 'एदि धिषते' इति सिद्धम् । निविवित्तते-निपूर्वकाद् विश्धातोः सनि 'हलन्ताच्च' इति सनः कि वाद्गुणाऽभावे 'सन्यङोः' इति द्वित्वे अभ्यासत्वे हलादिशेषे 'व्रश्चेति षत्वे षस्य कत्वे सनः सस्य षत्वे 'निविविक्ष' इति सन्नन्तस्य धातुसंज्ञायां 'पूर्ववत्सनः' इत्या- त्मनेपदे लटस्तप्रत्यये शपि परलो टेरेत्वे उक्तं रूपं सिद्वम् । एधोदकस्योपस्कुरुते ( १९३०, ५१ )-अत्र 'गन्धनाऽवक्षेपणसेवनसाह- सिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृत्रः' इति सूत्रेण प्रतियत्नेऽर्थे आत्मनेपदं भवतीति. विशेषः । प्रतियत्नः = गुणाधानम् । 'अबोदधौमप्रश्रथहिमश्रथाः' इति सूत्रे निपातितः एधशब्दोऽदन्तः । एधश्च उदकं चेति एधोदकं तस्य = एधोदकस्य, उपस्कुरुते गुणमाधत्ते इत्यर्थः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामात्मनेपदप्रकरणम् । अथ परस्मैपदप्रकरणम अनुकरोति ( १९४८ )-अनूपसर्गात् कृधातोः 'अनुपराभ्यां कृमः' इति परस्मैपदत्वाल्लटस्तिबादिकार्य तत्सिद्धिः । अभिक्षिपति ( १९२२ )-अभ्युपसर्गात् क्षिपधातोः 'अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः' इति परस्मैपदत्वाल्लटस्तिबादिकार्य उक्तं रूपं निष्पन्नम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्यामू- प्रवहति ( १९४९ )-प्रोपसर्गात् 'बधातोः 'प्रादहः' इति परस्मैपदत्वाल्ल- टः स्थाने तिबादिकार्ये तत्सिद्धिः । विरमति ( १९२१, ४२, ४७, ५०) चीत्युपसर्गात् रम्धातोः 'व्याप- रिभ्यो नमः' इति परस्मैपदत्वाल्लटस्तिपि शपि 'चिरमति' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नादल्यां परस्मैपदप्रकरणम् । अथ भावकर्मप्रकरणम् भूयते ( १९४९ ) भूधातोर्भावे लटि ‘भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे सार्वधातुकसंज्ञायां 'सार्वधातुके यक्' इति यकि कित्त्वाद्गुणाभावे 'भूयते' इति । त्वत्कर्तृकमन्यकर्तृकं वा भवनमित्यर्थः । भाविता ( १९२०, ३०, ४१ )-भूधातो वे लुटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मने- पदे लुटस्तप्रत्यये तासि डादेशे डित्वसामर्थ्यादमस्याऽपि टेलोपे स्यसिसीयुटता- सिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशां वा चिण्वदिट् च' इति विभाषया चिण्वद्भावे इटि च कृते चिबद्भावाद् वृद्धौ आवादेशे भाविता' इति । चिण्वदभावपक्षे इटि गुरो अवादेशे भवितेति । ध्यन्तात् 'भावि' इत्यस्मात् कर्मणि प्रत्योऽपि 'भाविता' इति भवति । तत्र चिण्वद्भावे इटि च कृते तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वारिणलोप इति विशेषः । अत्र चिण्वदभावपक्षे इटि गुणे अयादेशे भावयिता' इति बोध्यम् । भाविषीष्ट ( १९२० )-भूधातो वे आशीलिङि ‘भावकर्मणोः' इत्यात्मने- पदत्वाल्लिङस्तप्रत्यो सीयुटि 'सुट तिथोः' इति सुटि 'लोपो व्योर्वलि' इति यलोपे 'स्यसिचसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्मनग्रहदृशां वा चिम्बदिट् च' इति विभा- षया चिण्वद्भावे इटि च कृते वृद्धौ आवादेशे उभयोः सकारयोः षत्वे टुवे 'भावि- घीष्ट' इति। चिण्वदभावे तु भविषीष्ट' इति । अत्र गुणावादेशौ इति विशेषः । ण्यन्तात् 'भावि' इत्यस्मात् कर्मणि प्रत्ययेऽपि भाविषीष्ट' भावयिषीष्ट' इति भवति । अत्र चिण्वद्भावे इटि च कृते तस्याभीयत्वेन असिद्धत्वाग्णि तोपो भवति, चिण्व- दभावे तु इटि कृते गुणायादेशौ भवतः । इति विशेषः । अभावि-भूधातो वे लुङि भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लुङस्तप्रत्यये अटि लौ 'चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि वृद्धौ आवादेशे 'चिणो लुक्' इति तलोपे 'श्रभावि. इति ।

·भावकर्मप्रकरणम १०९ भाव्यते-भूधातोणिचि वृद्धौ श्रावादेशे ‘भाचि' इति । तस्मात् कर्मणि लटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यकि' इति यकि 'णेर- निटि' इति णिलोपे 'भाव्यते' इति । भाषयाञ्चक्र-यन्ताद् ‘भावि' इत्यस्माद्धातोः कर्मणि लिटि कास्यनेकाजि- त्यामि णिलोपं प्रवाध्य 'अयामन्तेति गरयादेशे प्रामः' इति लिटो लुकि आम- न्तलिट्परककृमोऽनुप्रयोगे लिटस्तादेशे तस्य एशि द्वित्लादिकार्य मस्यानुस्वारे पर- सवर्णे यणि 'भावयाञ्चक्रे' इति सिद्धम् । बुभूष्यते-सन्नन्तात् 'बुभूष' इत्यस्माद्धातो र्भावे लटि 'भावकर्मणोः' इत्या- त्मनेपदलाल्लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे सार्वधातुके यक्' इति यकि 'अतो लोपः' इति सनोऽ- कारस्य लोपे 'बुभूष्यते' इति । बोभय्यते-यङन्तात् 'बोभूय' इत्यस्माद्धातो वे लटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदत्वाल्लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यक्' इति यकि 'अतो लोपः' इति यडोऽकारस्य लोपे 'बोभूय्यो' इति । अस्तावि ( १९३८, ४० )-टु' इत्यत्र षस्य सत्वे टुत्वनिवृत्तौ 'स्तु' इति । तस्मात् कर्मणि लुङि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदत्वाल्लुङस्तप्रत्यये अटि च्लौ 'चिण् भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि वृद्धौआबादेशे चिणो लुक्' इति तस्य लुकि 'अस्तावि' इति । आरिता ( १९४५)-ऋधातोः कर्मणि लुटि ‘भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपद- स्वाल्लुटः स्थाने तप्रत्यये तासि ‘स्यसिच्' इति चिन्वदिटि चिवडावाद् 'अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे तस्य डादेशे डिवादभस्यापि टेलोपे 'आरिता' इति । चिश्वदिडभावपक्षे गुणे 'अर्ता' इति । इज्यते ( १९३१) यज्धातोः कर्मणि लटि 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदेल- उस्तप्रत्यये टेरेत्वे ‘सार्वधातु के यक्' इति यकि 'बचिस्वपियजादीनां किति' इति सम्प्र- सारणे पूर्वरूये 'इज्यते' इति । तायते ( १९२१) तन्धातोः कर्मणि लटस्तप्रत्यये यकि 'तनोतर्यकि' इत्या- त्वे सवर्णदीधैं 'तायते' इति । प्रात्वाऽभावपक्षे 'तन्यते' इति । अन्वतप्त-अनु' पूर्वात् तपधातोः कर्मणि लुङस्तप्रत्यये, अटि यणि च्लो 'चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि प्राप्ते 'तपोऽनुतापे च' इति तनिषेधे च्लेः सिचि 'झलो झलि' इति सलोपे 'अन्वतप्त, पापेन' इति । पापेनेति कर्तरि तृतीया । ननु अनुपूर्वस्य तपेः पश्चात्तापार्थकत्वे असंगतिः, नहि पापस्य सूर्यादिवतपनशक्तिरस्ति, ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- शोकार्थकत्वे तु अकर्मकत्वापत्या कर्मणि लकार एव न स्यादिति चेन्न, अनुपूर्व- करय तपधाताः उपसर्गवशात् अभिहननार्थके प्रवर्तमानत्वेन सकर्मकत्वस्य जाग- रूकत्वात् । दायिता ( १९२४ ) दाधातोः कर्मणि प्रात्मनेपदे लुटरतप्रत्यये तासि ‘स्यसि- चूसीयुट्' इति चिवदिटि अाता युक् चिकृतोः' इति युकि डादेशे डित्वसामर्थ्या- दभस्यापि टेलोपे दायिता' इति । चिवदिडभावे तु ‘दातेति । दायिषीष्ट ( १९२८) दाधातोः कर्मणि आत्मनेपदे याशीलिंडस्तप्रत्यये सीयुटि सुटि ‘स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशां वा चिवदिद च' इति चिश्वदिटि 'आता युक चिकृतोः' इति युकि द्वयोः सकारयोः पत्वे ष्टुत्वं 'दायिषीष्ट' इति पक्षे 'दासीष्ट' इति । अभाजि ( १९२७, ४६, ४७, ५०)-भन्ज्धातोः कर्मणि आत्मनेपदे लुङस्तप्रत्य में अटि च्लौ चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि 'भजेश्च चिणि' इति पाक्षिक नलोपे अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘चिणो लुक्' इति तलोपे 'अभाजि' इति । पक्षे 'अभडि' इति । अलम्भि ( १९२२, ३९, ४८) लभ्धातोः कर्मणि आत्मनेपदे लुङस्त प्रत्यये अटि च्छो चिण भावकर्मणोः' इति च्लेश्चिणि चिणो लुक्' इति तलोपे 'विभाषा चिरणमुलोः' इति नुमि अनुस्वारे परसवर्ण अलम्भि' इति । नुमोऽभावे उपधावृद्धौ 'अलाभि' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां भावकर्मप्रकरणम् । अथ कर्मकर्तृपकरणम् पच्यते फलम ( १९४५ ५०)-गोपालः फलं पचतीत्यत्र गोपालस्य कर्तृ- त्वेन अविवक्षायां फलरूपन्य कर्मण एव कर्तृत्वेन विवक्षायां ‘पच् धातोरकर्मकत्वात् कर्तरि लटि लटा वर्तुरुत्त हात् प्रथमायां 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इति फलस्य कर्तुः कर्मवद्भावात् ावकर्मण :' इत्यात्मनेपदे लटस्तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यक् इति यकि पच्यते फलम' इति सिद्धम् । भिद्यते काष्ठ- ( १९२१.५ )-रथकारः काष्टं भिनत्तीत्यत्र रथकारस्य कर्तृत्वेन अविवक्षायां काटरूपस्य कर्मण एव कर्तृत्वेन विवक्षायां 'भिद्' धातोरकर्म- ·लकारार्थप्रकरणम् । १११ कत्वात् कर्तरि लटि लटा कर्तुरुतत्वात् प्रश्रमायां 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' इति काष्टस्य कर्तुः कर्मवद्भावात् 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे लटः स्थाने तप्रत्यये टेरेत्वे 'सार्वधातुके यक्' इति यकि 'भिद्यते' काम्' इति जातम् । (भावे तु काष्टस्य कर्तुरनुक्तत्वात्तत्र तृतीयायां 'भिद्यते काप्टेन' इति भवति) इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या कर्मकर्तृप्रकरणम् । अथ लकारार्थप्रकरणम् स्मरसि कृष्ण ! गोकुले वत्स्यामः (१९३५, ५१)-स्मरसीत्युपपदात् 'वस्' धातोभूतानद्यतने लङि प्राप्ते तम्प्रवाध्य 'अभिज्ञाश्चने लुट्' इति लुटि तत्स्थाने मसि 'स्यतासी लुलुटोः' इति स्यप्रत्यो ‘सः स्यार्धधातुके' इति सत्य तकारे 'अतो दीर्घा यनि' इति दीर्घ सस्य रुत्वे विसर्ग तत्सिद्विः । यजति स्म युधिष्ठिर (१९२१, ४६, ५०, ५२)-अत्र ‘स्म शब्दो भूतकाल- द्योतकः । ततश्च यज्धातोः लिटि प्राप्ते तम्प्रबाध्य लट् स्मे' इति स्मयोगे लटि तिपि शपि तत्सिद्धिः । कदा आगतोऽसि-कदा आगतोऽसि ! इति प्रश्ने अयमागच्छामि, इत्यु- त्तरम् । अत्र गम्धातो ते लुङि प्राप्ते वर्तमानसामीप्यात्तं प्रबाध्य 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् वा' इति वर्तमानवद्ावात् लटि तिवादिकार्ये 'अयम्-आगच्छामि' इति भवति । लटोऽभावपक्षे तु लुङि 'अयम्-आगमम्' इत्यपि सिद्धं भवति । कदा गमिष्यसि ! एष गच्छामि ( १९४५)-कदा गमिष्यसीति प्रश्ने एष गच्छामीत्युत्तरम् । अत्र भूधातः भविष्यति लुटि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'वर्तमानसा- मीप्ये वर्तमानवद्वा' इति वर्तमानवद्भावाद् लटि तत्स्थाने मिपि शपि 'इषुगमि- यमा छः' इति छत्वे तुकि श्रुत्वे 'अता दी? यमि' इति दीर्घ तसिद्धिः । कृष्णं नमेच्चेत् सुखं ग्रायात्-अत्र कृष्णनमस्कारः सुखहेतुरिति हेतु- हेतुमद्भावसत्त्वात् नम' धातोः 'या' धाताश्च भविष्यति लुटि प्राप्ते तम्बाधित्वा हेतु- हेतुमतोर्लिङ' इति लिङि तिबादिकार्ये तत्सिद्धिः । इति श्रीरामचन्द्रमा व्याकरणा वार्यविरचितायां सोत्तरायां प्रश्नावस्यां लकारार्थे तिङन्तप्रकरणं समाप्तम् ।

·अथ कृदन्ते कृत्यप्रकरणम् एधितव्यम् ( १९४३)-एध्धातोः 'कर्तरि कृत्' इति सूत्रं प्रवाध्य 'तयोरेच कृत्यक्तखलाः' इति नियमाद्भावे तव्यत्तयानीयरः' इति तव्यात्यो अार्थ. धातुकल्येवलादेः' इति इटि ‘एधितव्य इति स्थिते 'कृत्तद्धितसमासाच' इति प्राति- पदिकसंज्ञायां सौ 'भावे औत्सर्गिक क्लीवत्वम्' इति क्लीवत्वात् सोरमि पूर्वरूपे 'एधितव्यम्' इति सिद्धम् । चेयम्-चेतुं योग्यं चेयम् । चिधातोः 'अचो यत्' इति यत्प्रत्यये 'आर्धधातुकं शेषः' इति तस्यार्धधातुकत्वे गुणे कृदन्तत्वात् सौ सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । देयम् ( १९३३)-दातुं योग्यं-देयम् । दाधातोः 'अचो यत्' इति यत्प्रत्यये 'ईद्यति' इति धातोराकारस्य ईकारे यतः आर्धधातुकत्वात् ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इति गुणे कृदन्तत्वात्सौ अमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । ग्लेयम् (१९४४)-ग्लातुं योग्य-ग्लेयम् । ग्लैधातोः 'अचो यत्' इति भावे यत्प्रत्यये 'आदेच उपदेशेऽशिति' इति ग्लैधातोराकारान्तादेशे 'ईयति' इति ईत्वे यतः आर्धधातुकत्वात् गुणे कृदन्तत्वात् सौ अमि पूर्वरूपे 'ग्लेयम्' इति । शप्यम् ( १९२९ ) शप्तुं योग्य-शप्यम् ‘शप् आक्रोशे' इत्यस्माद्धातोः 'पोर- दुपधात्' इति यत्प्रत्यो सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । इत्यः ( १९२९)-एतुं योग्यः-इत्यः । इण्धातोः एतिस्तुशास्वटजुषः क्यप्' इति कर्मणि क्यपि ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि कित्वाद्गुणाऽभावे विभ- क्तिकार्ये 'इत्यः' इति । शिष्यः (१९३३, ४७, ४९)-शासितुं योग्यः-शिष्यः । शास्धातोः 'एतिस्तुशास्वट्जुषः क्यप्' इति कर्मणि क्यपि शास इदङहलोः' इत्युपधाया इत्वे 'शासिवसिघसीनां च' इति सस्य षत्वे विभक्तिकार्ये 'शिष्यः' इति । वृत्यः ( १९२६ )-चरितुं योग्यः-वृत्यः । बृधातोः ‘एतिस्तुशास्-' इति क्यपि ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । आहत्यः ( १६३५) श्रादत्तुं योग्यः-आदृत्यः । 'आई' उपसर्गकदृधातोः 'एतिस्तुशास्-' इति क्यपि 'हस्वस्य' इति तुकि विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम्। ११३ कार्यम् ( १९५० )-कर्तुं योग्यम्-कार्यम् । कृधातोः 'ऋहलोर्ण्यत्' इति ण्यत्प्रत्यो 'अबो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । मार्यः ( १९२१, २४, २७)-मार्जितुं योग्यः-मृज्यः, मार्यः। मृजधातोः 'मृजेर्विभाषा' इति विकल्पेन क्यपि कित्वाद्गुणाऽभावे विभक्तिकार्य 'मृज्यः' इतिः । क्यपोऽभावे 'ऋहलोर्ण्यत्' इति ण्यति 'चजोः कु घिण्यतोः' इति जस्य कुत्वे 'भृजे- वृद्धिः' इति वृद्धौ रपरत्वे विभक्तिकार्य 'मायः इति च सिद्धं भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां कृत्यप्रकरणम् । अथ पूर्वकृदन्तप्रकरणम् कारकः-करोतीति-कारकः । कृ धातोः 'वुल्तृचौं' इति कर्तरि अर्थे ण्वुलि अनुबन्धलोपे 'युवोरनाको' इति 'वु' इत्यस्य अकादेशे 'अचो णिति इति वृद्धौ रपरत्वे कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ सस्य रुत्वे विसर्गे 'कारकः' इति । कर्ता-करोतीति-कर्ता । कृधातोः 'बुल्तृचौ' इति तृचि गुणे रपरत्वे 'कर्तृ' इति, तस्मात् कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ 'ऋदुशनस-' इत्यनङि 'अप्तृन्-' इति दीर्धे सुलोपे नलोपे 'कर्ता' इति । नन्दन:-नन्दयतीति-नन्दनः । 'टुनदि समृद्धौ' इत्यस्माद्धातोः इदित्वान्नुमि . णिचि 'नन्दि' इति, तस्मात् 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः' इति ल्युप्रत्यये अनु- बन्धलोपे 'युवोरनाकौ' इति योरनादेशे णिलोपे विभक्तिकार्ये नन्दनः' इति । जनार्दनः-जनमर्दयतीति विग्रहे 'अर्द हिंसायाम्' इति धातोः णिचि 'नन्दि- अहि-' इति ल्युप्रत्यये 'युचोरनाकौं इति योरनादेशे णिलोपे कर्तृकर्मणोः कृति' इति.. जनमिति कर्मणि षष्ठीविभक्तौ षष्ठीसमासे सुब्लुकि 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' इति. प्रातिपदिकत्वात् सौ रुत्वे विसर्गे 'जनार्दनः' इति सिद्धम् । लवणः (१९५१) लुनातीति-लवणः। 'लूज् छेदने' धातोः 'नन्दिग्रहि- इति ल्युप्रत्यो 'युवोरनाको' इति योरनादेशे गुणे अवादेशे निपातनात् णत्वे विभ- क्तिकार्य तत्सिद्धिः । प्रज्ञः (. १९२९ ) प्रकर्षेण जानातीति-प्रज्ञः। प्रोपसर्गकज्ञाधातोः 'पातश्योप- सर्गे' इति कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । .

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- गृहम् ( १९२६) गृह्णाति धान्यादिकमिति-गृहम् । ग्रह उपादाने' इति धातोः 'गेहे कः' इति कप्रत्यये 'अहिज्येति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे कित्वाद्गुणनिषेधे स्वादिकार्य 'गृहम्' इति । कुम्भकारः (१९४२)-कुम्भं करोतीति विग्रहे 'तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्' इति कुम्भशब्दस्योपपदसंज्ञायां सत्यां कुम्भोपपदात् कृधातोः 'कर्मण्यम्' इत्यणि 'अचो णिति' इति वृद्धौ रपरे ‘कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि षटयां गति- कारके ति परिभाषया सुबुत्पत्तेः प्रागेव 'कुम्भ अस् कार' इत्यलौकिकविग्रहे उपप- दमतिङ्' इति समासे सुब्लुकि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् प्रातिपदिकत्वेन सौ सस्य रुत्वे विसर्गे कुम्भकारः' इति । भिक्षाचरः-भिक्षां चरतीति विग्रहे भिक्षासेनादायेषु च' इति टप्रत्यये 'कर्तृ- कर्मणोः कृतिः' इति कर्मणि षष्ठयाम् 'उपपदमतिङ्' इति समासे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। यशस्करी ( १९४६)-विद्यायाः यशोहेतुत्वात् यशः करोतीति विग्रहे कृ धातोः 'कृयो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु' इति टप्रत्यये गुणे रपरे ‘कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि षष्ट्यां 'गतिकारके'ति सुबुत्पत्तेः प्रागेव 'यशस् अस् कर' इति स्थिते 'उपपदमतिङ्' इति समासे सुब्लुकि सस्य रुत्वे विसर्गे 'यशः कर' इति स्थिते 'अतः कृकमि-' इति विसर्गस्य सत्वे स्त्रीत्वविवक्षायां 'टिड्ढाणञ्'-इति टित्वाद् डीपि भत्वाद्यस्येति च' इत्यलोपे यन्तत्वात् सौ हल्ङ्यादिना सुलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । जनमेजयः ( १९४७, ५१ )-जनमेजयतीति विग्रहे ण्यन्तादेज्धातोः 'एजे: खश्' इति खशि अनुबन्धलोपे शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि गुणे अयादेशे पूर्वरूपे कर्मणि षष्ठयां 'जन अस् एजय' इत्यलौकिकविग्रहे सुवुत्पत्तेः प्रागेव उप- पदसमासे सुब्लुकि 'अरुषिदजन्तस्य मुम्' इति मुमि विभत्क्तिकार्य उक्तं रूपं सिद्धम् । वशंवदः (१९-२१, ५२)वशं बदतीति विग्रहे बद्धातोः, 'प्रियवशे वदः खचू' इति खचि ‘कर्तृकर्मणोः कृतिः' इति कर्मषष्टयां गतिकारे ति सुबुत्पत्तेः प्रागेव उपपदसमासे सुब्लुकि 'अरुर्दिषदजन्तस्य मुम्' इति मुमि मस्यानु स्वारे विभक्तिकार्य उक्तं रूपं सिद्धम् ।

·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् । सुशर्मा ( १९३८ )-सुष्टु शृणातीति विग्रहे सुपूर्वकात् श्रधातोः अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति मनिन्प्रत्यये अनुबन्धलोपे गुणे रपरत्वे 'नेड्वशि कृति' इतीनिषेधे कृदन्तत्वात् सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे 'सुशर्मा' इति निष्पन्नम् । विजावा ( १९२६ ) विजायत इति-विजाना। विपूर्वात् 'जनी प्रादुर्भावे' इति धातोः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति बनिपि विड्वनोः' इत्यात्वे सवर्णदीचे 'विजावन्' इति, तस्मात् कृदन्तत्वात् सौ दीर्वं सुलोपे नलोपे 'विजावा' इति । अवावा ( १९३९)-ओण्धातोः 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति वनिपि "विड्वलो--'इत्यात्वे अवादेशे 'अवावन्' इति, तस्मात् सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे 'अवावा' इति । उखात्रत्--उखायाः ( पात्रात् ) संसते इति विग्रहे 'विप् च' इति क्विपि 'अनिदिताम्-' इति नलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ पंचमीसमासे सुब्लुकि एकदेश- विकृतस्याऽनन्यत्वात् सौ वसुलंसु-' इति दत्वे सुलोपे चर्ने तत्सिद्धिः ( एवं पर्णाद्ध्वंसते इति पर्णध्वत् )। ऊष्णभोजी ( १९५० )-उष्णं भुङ्क्ते तच्छीलः इति विग्रहे. उष्णोपपदाद् भुज्धातोः 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' इति णिनिप्रत्यये लघूपधगुणे कर्मणि षष्ठ्या- मुपपदसमासे कृदन्तत्वात् सौ सौ च' इति दीर्चे सुलोपे नलोपे तत्सिद्धिः । पण्डितम्मन्यः ( १९२७, ४९ )-पण्डितमात्मानं मन्यते इति विग्रहे मन्धातोः 'श्रात्ममाने खच' इति खशि शित्वात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि प्राप्ते तं प्रवाध्य 'दिवादिभ्य श्यन्' इति श्यनि पररूपे कर्मषष्टयामुपपदसमासे 'अरुर्द्विषद- जन्तस्य मुम्' इति मुमि विभक्तिकार्य उक्तं रूपं जातम् । कालिम्मन्या ( १९२४)-कालीमात्मानं मन्यते इति विग्रहे 'आत्ममाने खश्च' इति खशि श्यनि पररूपे कर्मषष्ठयामुपपदसमासे सुब्लुकि 'खित्यनव्ययस्य' इति हस्वे 'अरुषि-' इति मुमि अजन्तत्वेन स्त्रीत्वाष्टापि विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । सोमयाजी ( १९५१ ) सोमेन इष्टवानिति विग्रहे सोमोपपदात् यज्धातोः 'करणे यजः' इति णिनिप्रत्यये उपधावृद्धौ उपपदसमासे सुब्लुकिकृदन्तत्वात् सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे उक्तं रूपं सिद्धम् । सरसिजम् ( १९२३, ३६)-सरसि जातमिति विग्रहे सप्तम्यन्तसरश्शब्दो- ·MAHAR प्रथमाप्रश्नावल्याम्- पपदान्जनधातोः 'सप्तम्यां जनेर्ड' इति डप्रत्यो डित्वाटिलोपे उपपदसमासत्वात् सप्तम्याः लुकि प्राप्ते 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' इति तन्निषेधे कृदन्तत्वात् सौ सोरमिः पूर्वरूपे 'सरसिजम्' इति । लुकि तु रुत्वे उत्वे गुणे 'सरोजम्' इति भवति । शीर्णः-श्रधातोः कर्मणि 'निष्टा' इति क्तप्रत्यये 'ऋत इद्धातोः' इति इत्वे रप- रत्वे 'हलि च' इति दीर्धे 'रदाभ्याम्' इति नत्वे गत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । भिन्नः (१९३२, ४८, ५०, ५२) अमेदि इति भिन्नः । भिद्धातोः कर्मणि 'निष्टा' इति क्तप्रत्यये कित्वाद्गुणाभावे 'रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः इति निष्टातकारस्य भिदो दकारस्य च नत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । लूनः-(१९३०) अलावीति-लूनः । लूधातोः कर्मणि क्तप्रत्यये 'ल्वादिभ्यः' इति निष्टातकारस्य नकारे विभक्तिकार्ये 'लूनः' इति । मुग्नः ( १९३१, ३४, ३५)-'भुजो कौटिल्ये' इति धातोः भावे 'निष्टा' इति क्तप्रत्यये नत्वस्याऽसिद्धत्वात् पूर्व 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वे ततः ‘ोदितश्च' इति निष्टातस्य नत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । उच्छूनः ( १९२९, ४५) उदश्वत् इति उच्छूनः । उत्पूर्वकात् 'टुश्रोश्वि गतिवृद्धयोः' इति धातोः 'निष्टा इति क्तप्रत्यये 'वचिस्वपियजादीनां किति' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'विदितो निष्टायाम्' इतीनिषेधे 'हलः' इति दीर्घ 'श्रोदितश्च' इति निष्टातकारस्य नत्वे धुत्वे छत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । शुष्कः ( १९४७, ५१)-अशुषत् इति शुष्कः। 'शुष् शोषणे' धातोः कर्तरि ते शुषः कः' इति निष्टातस्य कत्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। क्षामः ( १९३३ ) अक्षासीत् इति क्षामः । क्षेधातोः 'आदेच उपदेशेऽशिति' इत्यात्वे 'क्षायो मः' इति निष्टातस्य मत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । भावितः ( १९२६, ३४)-चन्द्रशेखरः गोपालम् अबीभवत् , चन्द्रशेखरेण गोपालः अभावि-इत्यर्थे 'भावितः' इति । भावयतेः 'निष्ठा' इति कर्मणि क्तप्रत्यये इटि 'निष्टायां सेटि' इति ऐलोपे विभक्तिकार्य 'भावितः' इति । हितम् ( १९२५, ३८)-अधायि-इति ‘हितम्' । धाधातोः क्तप्रत्यये 'दधा- तेहिः' इति ह्यादेशे विभक्तिकार्ये 'हितम्' इति । चक्राणः ( १९२६ )-चक्रे इति चक्राणः'। कृधातोलिटि 'लिटः कानज्वा' ·पूर्वकृदन्तप्रकरणम् । इति लिटः कानचि द्वित्वे अभ्यासत्वे 'उरत्' इत्यत्वे रपरत्वे हलादिशेषे यणि जुत्वे 'रषाभ्याम्-' इति णत्वे 'विभक्तिकार्ये 'चक्राणः' इति । जगन्वान्-जगाम इति 'जगन्वान् । गमधातोलिटि कसुश्च' इति लिटः स्थाने कसुप्रत्यो द्वित्वादिकायें 'जगम् वस' इति स्थिते 'बोच' इति मस्य नत्वे कृदन्तत्वात् सौ उगित्वान्नुमि 'सान्तमहतः संयोगस्य इति दी सुलोपे संयोगा- न्तलोपे 'जगन्वान्' इति । पचन्तं (पचमानं वा) चैत्रं पश्य-पधातोर्लटि 'लदः शतृशानचावप्रथमास- मानाधिकरणे' इति लटो लः स्थाने शतृप्रत्यो शिस्त्रात् सार्वधातुकसंज्ञायां शपि पर- रूपे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां द्वितीयकवचने अमि उगित्वान्नुमि नस्यानुस्वारे परसवर्ण ‘पचन्तम्' इति । शानचि पक्षे तु 'पाने मुक्' इति मुकि 'पचमानम् इति भवति । 10 ७ लटः शतृशानचौ-'प्रथमान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः' इत्य- थः । ( परस्मैपदे शतृप्रत्ययः, आत्मनेपदे शानच्प्रत्ययः इत्येव योतयितुमत्र वृत्ती 'वा' इत्युक्तं नतु विभाषार्थं वेत्यवसेयम् । सन् द्विजः (१९४६)—'वर्तमाने लट्' इत्यतो लजित्यनुवर्तमाने 'लटः शतृशानचा' विति सूत्रे पुनर्लङ्ग्रहणात् प्रथमासमानाधिकरणेऽपि क्वचित् शतृशान- चोविधानात् 'अस्' धातोर्लटः शतृप्रत्यये शपो लुकि 'श्नशोरल्लोपः' इत्यल्लोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ नुमि सुलोपे संयोगान्तलोपे 'सन्' इति । विद्वान् , विदन ( १९२८, ५१)-वेत्तीति विग्रहे विद्धातोः शतरि तत्स्था- ने 'विदेः शतुर्वसुः' इति विभाषया वसुरादेशे 'विद्वस्' इति, तस्मात् कृदन्तात् सौ उगित्वान्नुमि ‘सान्तमहतः' इत्युपधादीर्घ हल्ङ्यादिना सुलोपे संयोगा- न्तलोपे च कृते 'विद्वान्' इति । वस्वादेशाभावे लटः शतरि शपि शपो लुकि 'विदत्' इति, तस्मात् सौ नुमि सुलोपे 'संयोगान्तस्य लोपः' इति तलोपे 'विदन्' इति च सिद्धं भवति । कर्ता कटान-कटान् करोति तच्छील इति विग्रहे कृधातोः 'तृन्' इति तृन्- प्रत्यये 'आर्धधातुकं शेषः' इत्यार्धधातुकत्वात् गुणे' रपरत्वे 'कर्तृ' इति, तस्मात् कृदन्तत्वात् सौ 'ऋदुसनस्-' इत्यनकि उपधादीचे हल्ल्यादिना सुलोपे नलोपे उच्च रूपं सिद्धम् । अत्र 'नलोके ति कर्मणि षष्टीनिषेधः ।

·११८ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- maavana .. जल्पाकः (१९४८)-जल्पतीति विग्रहे जल्पधातोः 'जल्पभिक्षकुलुण्टङ षाकन्' इति षाकनि षः प्रत्ययस्य' इति प्रत्ययस्यादिषकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते कृदन्तत्वात् सौ रुत्वे विसर्ग तसिद्धिः । चिकीर्षुः-सन्नन्तात् चिकीर्षधातोः ‘सनाशंसभिक्षउः' इति उप्रत्यये तस्यार्ध- धातुकत्वात् अतो लोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । प्राट्-पृच्छतीति 'प्राट् । प्रच्छ्धातोः 'क्विव्वचिप्रच्छयायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च' इति क्विपि दीधै सम्प्रसारणाऽभावे च विहिते किपो लुकि 'च्छोः शूडनुनासिके च' इति छस्य शादेशे कृदन्तत्वात् सौ हल्ङ-यादिना सुलोपे 'बश्वभ्र. स्ज-' इति षत्वे षस्य जश्त्वे चत्वे 'प्राट्' इति । आयतस्तः-आयतं स्तौतीति विग्रहे 'विब्वचिप्रच्छयायतस्तु इति विपि दीर्घ विभक्तिकायें कर्मषष्टया समासः । लवित्रम् ( १९४९ ) लुनात्यनेनेति विग्रहे 'लून छेदने' इति धातोः 'अति- लूधूसूखनसहचर इत्रः' इति करणेऽर्थे इत्रप्रत्यये गुणेऽवादेशे स्वादिकार्ये तत्सिद्धिः । खनित्रम् ( १९२६) खनत्यनेनेति विग्रहे अतिलूधू-' इति करणेऽर्थे इत्र- प्रत्यये विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । एवं चरत्यनेनेति 'चरित्रम्' (१९२५)। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या पूर्वकृदन्तप्रकरणम् । अथ उणादिप्रकरणम् । कृवापाजि-डुकृन करणे, वा गतिगन्धनयोः, पा पाने, जि अभिभवे, डंमिम् प्रक्षेपणे, स्वद् आस्वादने, साथ् संसिद्धौ, अशू व्याप्तौ, इत्येतेभ्यः धातुभ्यः उणप्र- त्ययः स्यात् कर्थे । सूत्रमिदं शाकटायनप्रणीतं नतु पाणिना प्रोक्तमिति ध्येयम् । वायुः-वाधातोः 'कृवापाजी त्युणि 'आतो युक् चिण्कृतोः' इति युकि कृदन्त- त्वात् सौ सस्य रुत्वे विसर्गे 'वायुः' इति । संज्ञासु-'उणादयो बहुलम्' इत्युक्त्वा 'केचिदविहिताप्यस्याः' इत्युक्तं मूले, तदेव प्रतिपादयति-संज्ञास्विति । संज्ञासु-संज्ञाशब्देषु (डित्थ-डवित्यादिषु ) धातुरू- याणि ऊह्यानि, ततः परं प्रत्ययाश्च ऊहनीयाः = कल्पनीयाः, प्रत्ययेष्वपि गुणवृद्धयभा- ·उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । वादिकार्य दृष्ट्वा अनूबन्धम् = मित्-णित-किङिदित्यायनुबन्धं विद्यात्-कल्पयेत् , एतत् = एतावदेव, उणादिषु, शास्त्रम् = अनुशासनमस्तीत्यर्थः । उदाहरणं यथा- 'ऋफिड्डः' इति। अत्र ऋधातुः प्रकृतिः, तस्मात् फिड्डः प्रत्ययः, ततो गुणाऽभावद- र्शनात् प्रत्ययस्य कित्वमूह्यते । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामुणादिप्रकरणम् । अथोचरकृदन्तप्रकरणम् द्रष्टुम् , दर्शकः ( १९२०, ४४ )-दृश्धातोः 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्था- याम्' इति तुमुनि अनुबन्धलोपे सृजिशोर्मल्यमकिति' इति अमि अश् तुम्' इति स्थिते यणि 'व्रश्चभ्रस्ज-' इति षत्वे टुत्वे मान्तत्वात् 'कृन्मेजन्तः' इत्यव्यय- स्वात् सुब्लुकि 'द्रष्टुम्' इति । दृशो ण्वुलि चोरकि 'पुगन्ते'ति गुणे रपरत्वे विभक्ति- कार्ये 'दर्शकः' इति । भोक्तुम् ( १९३१)-भुज्धातोः 'कालसमयवेलासु तुमुन्' इति तुमुनि अनुबन्धलोपे 'पुगन्तलघूपधस्य च' इति गुणे 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वेन गकारे 'खरि चेति चत्वेन ककारे 'कृन्मेजन्तः' इति मान्तत्वाव्ययसंज्ञायां सुब्लुकि 'भोक्तुम्' इति । पाकः ( १९२५ )--पचधातोः 'भावे इति घनि अनुबन्धलोपे उपधावृद्धौ 'चजोः कु घिण्ण्यतोः' इति चस्य कुत्वे विभक्तिकार्य 'पाकः' इति । रागः ( १९२१, ४१ ) रब्धातोः 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति घनि अनुबन्धलोपे 'घञि च भावकरणयोः' इति रखेर्नलोपे 'च जोः कु घिण्ण्यतोः' इति जस्य कुत्वे उपधावृद्धौ विभक्तिकार्ये 'रागः' इति । निकायः-निपूर्वकात् चिधातोः 'निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः' इति पनि चस्य कत्वे अनुबन्धलोपे वृद्धौ आयादेशे विभक्तिकार्ये 'निकायः' इति । चयः ( १९४८, ५०)-चिधातोः 'एरच' इत्यचि अनुबन्धलोपे गुणे अया- देशे विभक्तिकार्य चयः' इति । लवः ( १९४९ ) लूधातोः 'ऋदोरप इत्यपि अनुबन्धलोपे गुणै अवादेशे विभ- क्तिकार्य 'लवः' इति ।

·प्रथमाप्रशावल्यामू- पवः ( १९४९ ) 'पून पवने' इति धातोः 'ऋदोरम्' इत्यपि अनुबन्धलोपे गुणेऽवादेशे विभक्तिकार्य ‘पवः' इति । उत्रिमम् ( १९३६ )-वापेन निवृत्तम् ‘उत्रिमम्' । डुवप् बीजसन्ताने' इत्यस्माद्धातोः 'वितः वित्रः' इति क्त्रौ 'क्त्रेर्मम्नित्यम्' इति निवृत्तथै मपि अनुब- न्धलोपे 'वचिस्वपि'-' इति सम्प्रसारणे पूर्वरूपे विभक्तिकार्य उक्तं रूपं सिद्धम् । वेपथुः ( १९५१ )-टुवेप कम्पने' इति धातोः 'द्वितोऽथुच्' इत्यथुचि अनु- बन्धलापे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। यज्ञः ( १९२३ )-यज्धातोः 'यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ' इति नकि अनुबन्धलोपे नस्य श्चुत्वेन प्रकारे विभक्तिकायें 'यज्ञः' इति । याच्या ( १९३७) याचधातोः 'यजयाच-' इति नङि अनुबन्धलोपे नस्य धुत्वेन अकारे स्त्रीत्वाट्टापि विभक्तिकार्य याच्या' इति । कीर्णिः-कृधातोः स्त्रियां क्तिन्' इति क्तिनि अनुबन्धलोपे 'ऋत इद्धातोः' इतीत्वे रपरत्वे 'हलि चेति दीधै 'ऋल्वादिभ्यः क्तिन्निष्टावद्वाच्यः' इति निष्टावद्भावात् तस्य नत्वे णत्वे विभक्तिकार्य 'कोणिः' इति । ऊतियूति-एते स्त्रियांक्तिन्नन्ताः निपात्यन्ते, इत्यर्थः। तथाहि-'अव रक्षणे इति धातोः किनि तस्य निपातनादुदात्तत्वे 'ज्वरत्वर-' इत्यकारवकारयोरूठि ऊतिः' इति युधातोर्जुधातोर्वा क्तिनि निपातनाद्दीधै यूतिः, जूतिरिति च । 'षोऽन्तकर्मणि' इत्य- स्मात् क्तिनि धात्वादेः' इति सत्वे 'आदेच उपदेशेऽशिति इत्यात्वे यतिस्यति'-इती- त्वे प्राप्ते निपातनात्तदभावे सातिरिति । अथवा सन् धातोः क्तिनि 'जनसन-' इत्या- त्वम् । अत्र क्तिन उदात्तत्वं निपात्यते । हनः क्तिनि नकारस्य निपातनादित्वे आ- द्गुणः' इति गुणे हेतिरिति । अथवा हिधातोः क्तिनि निपातनाद्गुणः । ण्यन्तकृत- धातोः ‘ण्यासश्रन्थो थुच् इति युचं प्रबाध्य निपातनाक्तिनि इत्वे रपरत्वे दीर्धे झरो मरि' इति तलोपे कीर्तिरिति । चिकीर्षा-( १९४२, ४६ ) कृधातोः सनि द्वित्वादिके 'चिकीर्ष' इत्यस्य धातुत्वेन तस्मात् 'अ प्रत्ययात्' इत्यप्रत्यये 'अतो लोपः' इति सनोऽकारलोपे कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन स्त्रीत्वे टापि सवर्णदीर्घ हल्ङयादिना सुलोपे उक्त रूपं सिद्धम् ।

·उत्तरकृदन्तप्रकरणम् १२१ हारणा (१९२६, ३४) हृधातोणिचि हारिं इत्यस्मात् ‘ण्यासश्रन्थो युच्' इति युचि योरनादेशे णिलोपे णत्वे टापि विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । अपामार्गः ( १९३१, ५२ )-अपपूर्वान्मृज्धातोः 'हलश्च' इति पनि 'मृजे- वृद्धिः' इति वृद्धौ ‘चजोः कु-' इति कुत्वे 'उपसर्गस्य घन्मनुष्ये बहुलम्' इति दीर्धे विभतिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । दुष्करः ( १९४५ )-दुस्पूवात् कृब्धातोः 'ईषदुस्सुषु कृच्छाकृच्छार्थेषु खल्' इति खलि अनुबन्धलोपे गुणे रपरे 'इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' इति सस्य षत्वे कृदन्तत्वात् सौ सस्य रुत्वे विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् । सुपानः ( १९३३ )-सुष्टु पीयते इति सुपानः । सुपूर्वकात् पाधातोः 'ईषदु- स्सुषु-' इति प्राप्त खलं प्रबाध्य 'आतो युक्' इति युचि अनुबन्धलोपे 'युवोरनाको' इति योरनादेशे सवर्णदीर्घे विभक्तिकार्ये 'सुपानः' इति । शयित्वा ( १९३३ )-शीधातोः समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' इति क्त्वाप्रत्यये इटि अनुबन्धलोपे 'न क्त्वा सेट्' इति कित्वनिषेधाद् गुणेऽयादेशे कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ ‘क्त्वातोसुन्कसुनः' इत्यव्यययत्वात् सुब्लुकि तत्सिद्धिः । द्युतित्वा ( १९२८, ३८)-द्युत्धातोः क्त्वाप्रत्यये इटि अनुबन्धलोपे 'न क्त्वा सेट्' इति कित्वनिषेधं प्रबाध्य 'रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च' इति पाक्षिककित्वा- द्गुणनिषेधे कृदन्तत्वात् सौ क्त्वातोसुन्-' इत्यव्ययत्वात् सुब्लुकि तत्सिद्धिः । लिखित्वा ( १९४७)-लिख्धातोः क्त्वाप्रत्यये इटि अनुबन्धलोपे 'न क्त्वा सेट्' इति प्राप्तकित्वनिषेधं प्रवाध्य ‘रलोव्युपधात्-' इति पाक्षिककित्वाद् गुणनिषेधे 'लिखित्वा' इति । पक्षे गुणे 'लेखित्वा' इति च भवति । शमित्वा ( १९२७)--शम्धातोः क्त्वाप्रत्यये अनुबन्धलोपे उदितो 'वा' इति विभाषया इटि अनुबन्धलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ 'क्त्वातोसुन्-' इत्यत्र्य- ~यत्वात् सुब्लुकि 'शमित्वा' इति । इडभावपक्षे 'अनुनासिकस्य विमलोः किङति' इत्यात्वे अनुस्वारे परसवर्णे 'शान्त्वा' इति च सिद्धं भवति । देवित्वा ( १९ २९, ४६ )-दिधातोः क्त्वाप्रत्यये उदितो वा' इति पाक्षिके ·१२२ प्रथमाप्रश्नावल्याम- इटि अनुबन्धलोपे लघूपधगुणे प्रातिपदिकत्वात् सौ क्त्वातोसुन्-' इत्यव्ययत्वात् सुब्लुकि 'देवित्वा' इति । इडभावे च्छ्वोः शूडनुनासिके च' इत्यूठि अनुबन्धलोपे यणि 'यूत्वा' इति च सिद्धं भवति। हित्वा ( १९ ३१, ३५, ४९ )-धाधातोः 'समानकर्तृकयोः-' इति क्त्वा- प्रत्यये अनुवन्धलोपे 'दधातेहिः' इति धास्थाने 'हि' इत्यादेशे प्रातिपदिकत्वात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि हित्वा' इति । 'ओहाक् त्यागे' इत्यस्य क्त्वायां तु 'जहा- तेश्च' इत्यनेन हित्वं बोध्यम् । 'ओहाङ गतौ' इति धातोः क्त्वायां तु 'हात्वा' इति भवति । अत्र 'जहातेश्च' इति हित्वं तु न, सूत्रे जहातेरिति निर्देशात् । अन्यथा तत्र 'भृामित्' इतीत्वे 'जिहातेश्चेति सूत्रस्वरूपापत्तेः । प्रकृत्य ( १९ २३, ३२)-प्रपूर्वात् कृधातोः 'समानकर्तृकयोः-' इति क्वाप्रत्यये 'समासेऽनपूर्वे क्त्वो क्यप्' इति ल्यपि अनुबन्धलोपे 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' इति तुकि अनुबन्धलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ ‘क्त्वातोसुन्-' इत्यव्यय- त्वात् सुब्लुकि तत्सिद्धिः। स्मारं स्मारम् ( १९४३ ) स्मृधातोः 'भाभीक्ष्ण्ये णमुल् च' इति णमुलि अनुबन्धलोपे 'अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वे कृदन्त- त्वात् सौ 'कृन्मेजन्तः' इति मान्तत्वादव्ययसंज्ञायां सुब्लुकि प्रथममकारस्यानुस्वारे 'स्मारं स्मारम्' इति । स्मृत्वा स्मृत्वा इत्यर्थः । पायं पायम् ( १९५०)-पाधातोः 'आभीदये णमुल च' इति णमुलि अनु- बन्धलोपे 'आतो युक् चिणकृतोः' इति युकि 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वे मान्त- त्वादव्ययत्वेन सुब्लुकि प्रथममकारस्यानुस्वारे तत्सिद्धिः । (पीत्वा पीत्वा इत्यर्थः । भोज भोजम् ( १९४८ ) भुज्धातोः ‘ाभीक्ष्ये णमुल् च' इति णमुलि गुणे 'नित्यवीप्सयोः' इति द्वित्वे प्रातिपदिकत्वात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि पूर्व- मकारस्यानुस्वारे ततूसिद्धिः । भुक्त्वा भुक्त्वा इत्यर्थः । अन्यथाकारम् ( १९३७, ४५ )-अन्यथेत्यस्य प्रयोगे कृधातोः अन्यथैव- कथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत्' इति णमुलि अनुबन्धलोपे अचो णिति' इति वृद्धौ रपरत्वे प्रातिपदिकत्वात् सौ मान्तत्वेन अव्ययत्वात् सुब्लुकि 'अन्यथाकारम्' इति । अन्यथा भुक्ते इत्यर्थः ।

·कारकप्रकरणम्। १२३ इत्थङ्कारं भुङ्क्ते ( १९५१ )-इत्थमित्यस्य प्रयोगे 'अन्यथैवकथमित्सु सिद्धाप्रयोगश्चेत्' इति कृधातोर्णमुलि वृद्धौ रपरत्वे कृदन्तत्वात् सौ मान्तत्वात् अव्ययत्वे सुब्लुकि इत्यमित्येतद्धटकस्य मस्यानुस्वारे परसवणे 'इत्थङ्कारम्' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामुत्तरकृदन्तप्रकरणम् । अथ कारकप्रकरणम् प्रातिपदिकार्थेति-पदम्पदमिति प्रतिपदम् , प्रतिपदे भवं प्रातिपदिकम् , तस्यार्थः प्रातिपदिकार्थः । स च लिङ्ग च परिमाणं च वचनं चेति प्रातिपदिकार्थ- लिङ्गपरिमाणवचनानि । तान्येव प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमानं तस्मिन् । 'द्वन्द्वादी द्वन्द्वमध्ये द्वन्द्वान्ते च श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बद्धयते' इति भाष्योक्त्या द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणमात्रपदस्य प्रत्येकमन्वयात् प्रातिपदिकार्थमात्र इत्याद्यर्थः सम्पद्यते। नियतोपस्थितिकः इति-नियता-व्यापिका, उपस्थिर्यस्य स 'नियतोपस्थितिकः।' यस्मिन्प्रातिपदिके उच्चारिते सति यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिः सनियतोपस्थितिकः। कर्तुरीप्सिततमं कर्म ( १९ २०, ४१ ) कारके इत्यनुवर्तते तच्च प्रथमया विपरिणम्यते । कर्तुरिति ‘क्तस्य च वर्तमाने' इति कर्तरि षटौ । प्राप्तुमिष्यमाणमी- प्सितम्, अतिशयेनेप्सितमीप्सिततमम् । धातूपात्तव्यापाराश्रयः कर्ता । केनाप्तु- मित्याकाङ्क्षायां कर्तृविशेषणीभूतव्यापारणेत्याल्लभ्यते । ततश्च-कर्तुः क्रियया प्राप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यादित्यर्थः सम्पद्यते । हरिं भजतीत्युदाहरणम् । हरि भजति ( १९३२ )-अत्र भजनक्रियया सम्वन्धुं देवदत्तादिकर्तुरत्य- न्तेच्छाविषयीभूतस्य हरेः 'कर्तुरीप्सिततमं कर्म' इत्यनेन कर्मत्वात् 'कर्मणि द्वितीया' इत्यनेन द्वितीया भवति । हरिः सेव्यते इत्यत्र तु 'षेत्र सेवने' इत्यस्मात् कर्मणि तो विधानात् तङा कर्मणो हरेरुक्तत्वात् प्रथमैव भवति न तु द्वितीया । गां दोग्धि पयः (१९२२, ४३)-'गोः दोग्धि पयः' इति विग्रहे 'गो' अपादानत्वाऽविवक्षया कर्मत्वंविवक्षायाम् 'अकथितं च' इति कर्मसंज्ञायां कर्मणि द्वितीया' इति द्वितीयायां कृतायां 'गां दोग्धि पयः' इति भवति । बलिं याचते वसुधाम् ( १९४४ )-अत्र बलेरपादानत्वाऽविवक्षया कर्मत्व- ..

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- विवक्षायाम् 'अकथितं चं' इति कर्मसंज्ञायां 'कर्मणि द्वितीया' इति द्वितीया भवति । बलि भित्तते वसुधाम् ( १९४५, ५१)-'अकथितं चेति सूत्रे "अर्थनि- बन्धनेयं संज्ञा" इति कैयदादिभिर्व्याख्यातत्वेन याचनार्थक 'भिक्ष्' धातुयोगेऽप्यत्र बलेरपादानत्वाऽविवक्षया कर्मत्वविवक्षायां कर्मत्वाद् द्वितीया भवति । रामेण बाणेन हतो वाली-रामकर्तृकबाणकरणकहननाश्रयो बालीति शाब्दबोधः । अत्र रामो बाणेन बालिनं जघान इति विग्रहे हन् धातोः कर्मणि स्तप्रत्यये कर्मण उक्तत्वात् तत्र प्रथमा । हननक्रियायां रामस्य स्वातन्त्र्यविवक्षया 'स्वतन्त्रः कर्ते'ति कर्तृसंज्ञा । बाणस्य च हननक्रियायामत्यन्तोपकारकत्वात् ‘साध- कतमं करणम्' इत्यनेन करणसंज्ञा । ततश्चोभयत्र कर्तृकरणयोरनुक्तत्वात् 'कर्तृकरण- योस्तृतीया' इत्यनेन तृतीयायां सत्यामुक्तं रूपं सिद्धम् । कर्मणेति ( १९२०, २८, ४४) दानक्रियाकर्मणा कर्ता यमभिप्रेति सम्बध्नाति सम्वन्धुमीप्सति वा तत्कारकं सम्प्रदानसंज्ञकमित्यर्थः । सम्यक्प्रदीयते- ऽस्मै तत्सम्प्रदानम् । ‘स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पत्त्यनुकूलव्यापारः दाधात्वर्थः । अत एव रजकस्य वस्त्रं ददाति' इत्यत्र 'रजकाय वस्त्रं ददाति' इति न भवति । विप्राय गां ददाति ( १९३९, ४८) अत्र गोपालादिः कर्ता दानस्य कर्मणा गवा वित्रं सम्बन्धुमिच्छतीति 'कर्मणा यमभिप्रेति-' सूत्रेण विप्रस्य सम्प्रदानसंज्ञायां 'चतुर्थी सम्प्रदाने' इति चतुर्थी भवति । हरये नमः ( १९५१)-अत्र नमः स्वस्ति-स्वाहा-स्वधा-ऽलं-वषट्योगाच' इत्यनेन नमः शब्दयोगे चतुर्थी भवति । प्रजाभ्यः स्वस्ति ( १९५२ )-अत्र 'नमःस्वस्ति-' इति स्वस्तियोगे चतुर्थी भवति । प्रजासम्बन्धिकुशलमित्यर्थः । अग्नये स्वाहा (१९५०)-'नमःस्वस्तिस्वाहा-' इति सूत्रेण स्वाहायोगे चतुर्थी भवति । प्रामादायाति ( १९२४ ) गोपाल इति शेषः । अत्र गोपालविभागावधिामः इति 'ध्रुवमपायेऽपादानम्' इत्यनेन तस्य अपादानसंज्ञायाम् 'अपादाने पञ्चमी' इति पंचमी भवति । १ ·केवलसमासप्रकरणम् । १२५ (प्रकृतधात्वर्थानाश्रयत्वे सति तज्जन्यविभागाश्रयत्वं ध्रुवत्वम् । अपादानत्वन्तु- 'विभागजनकव्यापारानाश्रयत्वे सति विभागाश्रयत्वम्' इति)। मातुः स्मरति ( १९:२२, ४०, ४६ )-'मातरं स्मरति' इत्यर्थे कर्मत्वाऽवि- वक्षायां शेषत्वविवक्षया 'शेषे षष्टी' इति षष्ठी भवति । ( कर्मणि द्वितीया' इत्यादिसूत्रेषु द्वितीयादिविधिषु हि कर्मकर्तृकरणसम्प्रदानाऽपा- दानाधिकरणकारकाण्यनुक्रान्तानि,प्रथमाविधौ प्रातिपदिकार्थोऽनुक्रान्तः, एतेभ्योऽन्यः स्वस्वामिभावादिसम्बन्धः शेषः', तत्र षष्ठी स्यादिति - शेषे षष्ठीति सूत्रस्यार्थः । एधोदकस्योपस्कुरुते -एधः = काष्ठं, दकस्य = उदकस्य, उपस्कुरुते = गुण- माधत्ते, इत्यर्थः । कटे प्रास्ते ( १९४७, ४९)-अत्र कर्ता गोपालादिस्तन्निष्ठाऽस्तिक्रियायाः परम्परयाऽऽधारस्य कटस्य 'आधारोऽधिकरणम्' इत्यनेन अधिकरणसंज्ञायां सप्तम्य- धिकरणे इत्यनेन सप्तमी भवति । 'आधारोऽधिकरणमिति सूत्रे 'औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकवेत्याधार- स्त्रिधा । उपसमीपे, श्लेषः = सम्बन्धः, 'उपश्लेषः' तत्कृतमौपश्लेषिकम् । अस्यो- दाहरणं 'कटे प्रास्ते' इति । विषये भवो वैषयिकः' अस्योदाहरणं 'मोचे इच्छास्ति' इति । अत्र कर्तृभूतेच्छागतां सत्तां क्रियां प्रति मोक्षस्य विषयतासम्बन्धपुरस्कारेण इच्छाद्वाराऽऽधारत्वादधिकरणम् । अभि = सर्वतो भावेन, व्याप्नोतीति 'अभिव्यापकः, यः आधारः सर्वमभिव्याप्नोति सः अभिव्यापक इत्युच्यते । अस्योदाहरणं 'सर्वस्मि- नात्मास्ति ( १९४४ ) सर्वस्मिन्नभिव्याप्य आत्मा वर्तत इत्यर्थः । अत्र आत्मरूप- कर्तृगतां सत्तां क्रियां प्रति कृत्तव्याप्तिं पुरस्कृत्य आत्मद्वारा सत्ताधारत्वात् सर्वस्याधिकरणत्वम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या कारकप्रकरणम् अथ समासप्रकरणम् तत्रादौ केवलसमासः समासः कतिविधः ( १९३९ )-समासः पञ्चधा। तत्र (6) विशेषसंज्ञावि- निर्मुक्तः 'केवलसमासः' । अस्योदाहरणं 'भूतपूर्वः' इति । (२) प्राण पूर्वपदार्थ- प्रधानः 'अव्ययीभावः' । अस्योदाहरणम् 'अधिहरि' इति । (३) प्रायेण उत्तरपदा- ·१२६ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- र्थप्रधानः 'तत्पुरुषः' । अस्योदाहरणं 'राजपुरुषः' इति । ( तत्पुरुषभेदः कर्मधारयः, यथा 'नीलोत्पलम्' । कर्मधारयभेदो द्विगुः, यथा ‘पञ्चगवम्' ) । (४) प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानो 'बहुव्रीहिः' । अस्योदाहरणं 'पीताम्बरः' इति । (५) प्राण उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः' । अस्योदाहरणं 'रामकृष्णौ' इति । (१)विशेषेति--विशेषाश्च ताः संज्ञा विशेषसंज्ञा, अव्ययीभावादयस्ताभि- विनिर्मुक्तः विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्तः । अव्ययीभावादिविशेषसंज्ञारहितः केवलसमास इत्य- र्थः । (२) प्रायेण पूर्वपदार्थेति-पूर्वचाऽसौ पदार्थश्च पूर्वपदार्थः, स प्रधानो यस्मिन् स पूर्वपदार्थप्रधानः । यस्मिन् समासे पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं सोऽव्ययीभाव- संज्ञक इत्यर्थः । सूपप्रति-उन्मतगङ्गमित्याद्यव्ययीभावेऽपि सूपोन्मत्तयोः पूर्वपदार्थ- योरप्राधान्यात्प्रसक्तव्यभिचारनिवृत्यर्थमुक्तलक्षणे प्रायेणेति पदम् । (३) प्राये- णोत्तरेति-उत्तरपदार्थः प्रधानो यस्मिन् स उत्तरपदार्थप्रधानः । यस्मिन् समासे उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यं स तत्पुरुषसंज्ञक इत्यर्थः। अतिमालादौ अतिक्रमणकर्तृत्वरूप- पूर्वपदार्थस्यैव प्राधान्येन मालादिरूपोत्तरपदार्थस्याऽप्राधान्यादुक्तलक्षणे प्राप्तव्यभि- चारनिवृत्तये प्रायेणेति । (४) प्रायेणान्यपदार्थेति-श्रन्यपदार्थो प्रधानं यस्मिन् सोऽन्यपदार्थप्रधानः । यस्मिन् समासेऽन्यपदार्थस्य वर्तिपदार्थातिरिक्तस्य प्राधान्यं स बहुव्रीहिसंज्ञक इत्यर्थः । बहुव्रीहावपि 'द्वित्रा' इत्यादावन्यपदार्थस्याऽप्राधान्यात् प्राये- णेत्युक्तम्। (५) प्रायेणोभयपदार्थेति--उभयः पदार्थः प्रधानो यस्मिन् स उभयप- दार्थप्रधानः । यस्मिन् समासे उभयपदार्थस्य प्राधान्यं स द्वन्द्वसंज्ञक इत्यर्थः । पाणि- पादमित्यादिद्वन्द्वेऽपि उभयपदार्थस्याऽप्राधान्यात् प्रायेणेत्युक्तम् । भूतपूर्वः ( १९४४ )-पूर्व भूतः भूतपूर्वः' । 'पूर्व अम् भूत सु' इत्यलौकि- कविग्रहे 'सह सुपा' इति समासे कृत्तद्धितसमासाश्च' इति समासत्वात् प्रातिपदिक- संज्ञायां 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इति सुब्लुकि 'पूर्वभूत' इति जाते 'प्रथमा- निर्दिष्ट समास उपसर्जनम्' इति पूर्व-भूतशब्दयोरुभयोरप्युपसर्जनसंज्ञायाम् 'उपस- जनं पूर्वम्' इति विनिगमकाऽभावादुभयोरपि पूर्वनिपाते प्राप्ते ‘भूत पूर्वं चरट्' इति निर्देशात् भूतशब्दस्य पूर्वनिपाते एकदेशविकृतन्यायेन प्रातिपदिकत्वात् सौ रुत्वे विसर्ग तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नाचल्यां केवलसमासः ।

·अथ अव्ययीभावसमासः अधिहरि ( १९३२, ४५) हरौ इति 'अधिहरि' । हरि डि अघि इति स्थिते 'अध्ययम्-' इति सूत्रेण अव्ययीभावसमासे समासविधायकसूत्रेऽव्ययमिति प्रथमान्तपदनिर्दिष्टस्य 'अधी'त्यस्य 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इत्यनेन उप- सर्जनसंज्ञायाम् ‘उपसर्जनं पूर्वम्' इति तस्य पूर्वनिपाते 'अधि हरि ङि' इति जाते समासत्वात् प्रातिपदिकत्वे 'सुपो धातुः' इति सुब्लुकि एकदेशविकृतन्यायेन प्राति- पदिकत्वात् समुदायात् सौ 'अव्ययीभावश्च' इत्यव्ययत्वात् 'अव्ययादापसुपः' इति सोलुंकि 'अधिहरि इति सिद्धम् । अधिगोपम् ( १९५१ )-गां पातीति ‘गोपाः' तस्मिनित्यधिगोपम् । 'गोपा डि अधि' इति स्थिते 'अव्ययम्-' इति समासे 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इति अधी' त्यस्योपसर्जनसंज्ञायाम् ‘उपसर्जन' पूर्वम्' इति तस्य पूर्वनिपाते समास- त्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'अव्ययीभावश्च' इत्यनेन नपुंसकसंज्ञायाम् 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इति 'गोपा' इत्यस्य ह्रस्वत्वे 'अधिगोप' इति स्थिते एकदेशविकृतन्यायेन समुदायेन समासत्वात् सौ अव्ययत्वात् सो कि प्राप्ते 'नाऽव्ययीभावादतोऽस्त्वपञ्चम्याः' इति तनिषेधे सोरमि 'अमि पूर्वः' इति पूर्वरूपे तत्सिद्धिः। उपकृष्णम् ( १९२१, २५, ४७ )-कृष्णस्य समीपमुपकृष्णम् । 'कृष्ण ङस् उप' इत्यलौकिकविग्रहे 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण सामीप्यार्थवाचक 'उप' शब्देन सह समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इति 'उप' इत्यस्योपसर्जनसंज्ञायाम् उपसर्जन पूर्वम्' इति तस्य पूर्वप्रयोगे समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि समुदायात् टाविभक्तौ तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्' इत्यमादेशे पूर्वरूपे 'उपकृष्णम्' इति । अमा. देशाऽभावपक्षे इनादेशे गुणे 'उपकृष्णेन' इति । प्रथमाविभक्तावपि 'अव्ययीभावश्च' त्यव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः' इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे 'उपकृष्णम्' इति सप्तमीविभक्तौ तु 'उपकृष्णम्-उपकृष्णे इति बोध्यम् । सुमद्रम् ( १९२४)-'मद्र पाम् सु' इत्यलौकिकविग्रहे 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण समृद्धयर्थक 'सु' इत्यव्य मेन सह समासे 'सु' इत्यस्य प्रथमानिर्दिष्टम्-' इत्यु- पसर्जनसंज्ञायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति तस्य पूर्वनिपाते समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन ·Minepana १२८ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- सुब्लुकि समुदायाहाविभक्तौ तृतीयासप्तम प्तिम्योर्बहुलम्' इत्यमादेशे पूर्वरूपे 'मुमद्रम् इति । पक्षे इनादेशे गुणे णत्वे 'सुमद्रेण' इति । प्रथमाविभक्तावपि 'अव्ययीभावश्च' त्यत्र्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्यय भावात्' इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे 'सुमद्रम्' इति । सप्तमीविभक्तौ तु सुमद्रम्-सुमद्रे इति । अतिहिमम् ( १९३४ )-प्रत्ययार्थक 'अति' इत्यव्ययेन सह अध्ययम्-' इति सूत्रेण समासे 'प्रथमा नर्दिष्टम्-' इत्यनेन अतेरुपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिनाते समा- सत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुब्लुकि समुदायात् सौ 'अव्ययीभावश्च'त्यव्ययत्वात्सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्ययीभावात्-' इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । तृतीया- विभक्तौ तु तृतीयासप्तम्योर्वहुलम्' इत्यमादेशे पूर्वरूपे अतिहिमम्' इति । पक्षे इना- देशे गुणे अतिहिमेन' इति च भवति । सहरि (१९३८) हरेः सादृश्यं सहरि । 'हरि ङस् सह' इति विग्रहे सा- दृश्यार्थक 'सह' इत्यत्ययेन सह 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इति सहेत्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'अ- व्ययीभावे चाकाले' इति सहस्य सादेशे समुदायात् सौ 'अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात् सुब्लुकि तत्सिद्धिः। पञ्चगङ्गम् ( १९२३, ३९, ४६ )-'पञ्चनां गङ्गानां समाहारः' इति लौकिक- विग्रहः । अत्र 'पञ्चन् अाम् गङ्गा आम्' इत्यलौकिकविग्रहे 'समाहारे चायमिष्यते' इति वार्तिकबलात् 'नदीभिश्च' इति समासे सुब्लुकि नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपे 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इति 'गङ्गा' इत्यस्योपसर्जनत्वाद् ‘गोस्त्रियोरुपस- जनस्य' इति ह्रस्वे समुदायात् सौ 'अव्ययीभावश्चे'त्यव्ययत्वात् सोलुंकि प्राप्ते 'नाव्य- यीभावात्-' इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः। तृतीयाविभक्तौ तु तृतीयास. प्सम्योः-' इति अमादेशे पूर्वरूपे ‘पञ्चगङ्गम्' इति । पक्षे इनादेशे गुणे ‘पञ्चगङ्गेन' इति । सप्तमीविभक्तौ तु पञ्चगङ्गम्-पञ्चगङ्गे इति रूपद्वयं भवति । उपशरदम् ( १९४८, ५० )-'शरद् ङस् उप इत्यलौकिकविग्रहे सामीप्या- र्थक 'उप इत्य य न सह 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण समासे अव्ययीभावे शरत्प्रभृ- तिभ्यः' इति टवि अनुबन्धलोपे उपेत्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिाते समासत्तात् प्रा- तिपदिकत्वेन सुपो लुकि समुदाय त् सौ अव्ययत्तात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नायीमा- वात्-' इति तन्निषेधे सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं जातम् । तृतीयासप्तमीविभक्तौ तु. उपशरदम्-'उपशरदेन, उपशरदम्-उपशरदे इति रूपाणि भवन्ति ।

·तत्पुरुषप्रकरणम् । १२६ उपराजम् ( १९३३ )-राज्ञः समीपमुपराजमिति लौकिकविग्रहः । 'राजन् ङस् उप' इत्यलौकिकविग्रहे सामीप्यार्थक 'उप' इत्यव्य न सह 'अव्ययम्-' इति सूत्रेण समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इत्युपसर्जनसंज्ञायां पूर्व प्रयोगे 'अनश्च' इति टचि अनुबन्धलोपे सुब्लुकि भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे समुदायात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्ययीभावादिति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे 'उपराजम्' इति । तृतीयासप्तमीविभक्तौ तु 'तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्' इत्यम्भावे उपराजम्-उपराजेन, 'उपराजम्-उपराजे' इति रूपाणि भवन्ति । अध्यात्मम् (१९४०, ४६)-'आत्मन् कि अधि' इत्यलौकिकविग्रहे 'अव्य- यम्-' इति समासे 'प्रथमानिर्दिष्टम्-' इत्युपसर्जनसंज्ञायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' इति पूर्वप्रयोगे समासत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सुपो लुकि यणि 'अध्यात्मन्' इति स्थिते 'अनश्च' इति टचि अनुबन्धलोपे भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे समुदायात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि प्राप्ते 'नाव्ययीभावात्' इति तनिषेधे सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । तृतीया-सप्तमीविभक्तौ तु अध्यात्मम्-अध्यात्मेन, अध्यात्मम्-अध्यात्मे इति रूपाणि भवन्ति । उपचमम्-'चर्मन् ङस् उप' इति विग्रहे 'अव्ययम्-' इति समासे 'उपे' त्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वप्रयोगे सुब्लुकि 'नपुंसकादन्यतरस्याम्' इति पाक्षिके टचि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे समुदायात् सौ 'नाव्ययीभावात्-' इति सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः । टजभावे तु 'अव्ययादापसुपः' इति सोलुंकि नलोपे उपचर्म' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामव्ययीभावप्रकरणम् । अथ तत्पुरुषपकरणम् कृष्णश्रितः-कृष्ण अम् श्रित सु' इत्यलौकिकविग्रहे 'द्वितीया श्रिते'ति समासे सुच्लुकि समासशास्त्रघटक द्वितीयेति प्रथमान्तपदनिर्दिष्ट कृष्णो'त्यस्योप- सर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते एकदेशविकृतन्यायन समुदायात् प्रातिपदिकत्वेन सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धिः । शङ्कुलाखण्डः ( १९२० )-शङ्कुलया खण्डः शङ्कलाखण्डः । शङ्खला ९प्र० ·१३० प्रथमाप्रश्नावल्याम्- टा खण्ड सु इत्यलौकिकविग्रहे 'तृतीयातत्कृते ति समासत्वात् प्रातिपदिकत्वेन सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धम् । नखनिर्भिन्नः-( १९२०, २२ )-'नख भिस् निर्भिन्न सु' इति विग्रहे 'समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' इति समासविधौ तदन्तविधिनिषेधेन 'निर्भिन्ने त्यस्य कृदन्तत्वाऽभावात् समासाप्राप्तौ ‘कृद्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्' इति परिमा- घाबलात् 'कर्तृकरणे' कृताबहुलम्' इत्यनेन समासे सुब्लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्ग तत्सिद्धम् । यूपदारु ( १९३६ -'यूप के दारु सु' इत्यलौकिकविग्रहे 'चतुर्थी तदर्थार्थ- इति विभाषया समासे सुब्लुकि समुदायात् सौ 'परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः' इत्यस्य जागरूकत्वेन नपुंसकत्वात् सोलुंकि तत्सिद्धम् । समासाऽभावे 'यूपाय दारु' इत्यपि भवति । द्विजार्थः सूपः-द्विजाय अयमिति द्विजार्थः । द्विज के अर्थ सु' इत्यलौकिक- विग्रहे 'अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन नित्यसमासे सूपशब्दलिङ्गत्वे च विहिते समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुब्लुकि सवर्णदीर्चे समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धम् । 'द्विजार्था यवागू' इत्यत्र तु 'अर्थेन नित्यसमास' इति नित्यसमासे यवागूशब्दलिङ्गत्वे च विहिते सुव्लुकि सवर्णदीर्धे स्त्रीत्वाहापि समुदायात् सौ हल्ब्यादिना सुलोपे तत्सिद्धम् । समासविधायकवार्तिकबलादेचाऽत्र 'परवल्लिङ्गम्-' इत्यस्य न प्रवृत्तिः । चोरभयम् ( १९४७ ) अत्र 'पञ्चमी भयेन' इति समासे मुब्लुकि समुदा- यात सौ 'परवल्लिङ्गम्-' इति नपुंसकत्वात् सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धम् । राजपुरुषः ( १९३२, ४८ )-राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः । 'राजन् ङस् पुरुष सु' इत्यलौकिकविग्रहे 'षष्टी' इति समासे सुब्लुकि अन्तर्वतिविभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्चलोपे समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तन्निष्पन्नम् । अर्धपिप्पली ( १९५२ )-'अर्ध सु पिप्पली डस्' इत्यलौकिकविग्रहे 'अर्ध नपुंसकम्' इति समासे समासशास्त्रघटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्ट 'अ' सु इत्यस्य उपस- जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि समुदायात सौ विभक्तिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । अत्र पिप्पलीशब्दस्य नियतविभक्तिकत्वेऽपि 'एकविभक्तावषष्ठ्यन्तवचनम्' इति निषेधादुपसर्जनत्वाऽभाद् ह्रस्वो नेति तत्वविदः । .

·तत्पुरुषप्रकरणम् १३१ पूर्वेषुकामशमी-पूर्वश्चासौ इषुकामशमी पूर्वेषकामशमी। देशविशेषस्य संज्ञे- यम् । 'दिकसंख्ये संज्ञायाम्' इत्यनेनात्र समासः । न च 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इत्येव सिद्धे किमर्थमिदमिति वाच्यम् ‘संज्ञायामेवेति' नियमार्थं तस्यावश्यकत्वात् । पौर्वशालः (१९४१, ४५, ५० )-पूर्वस्यां शालायां भवः इति लौकिक- विग्रहे ‘पूर्वा ङि शाला ङि' इति स्थिते तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति समासे सुब्लुकि 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवभावः' इति 'पूर्वाशब्दस्य एंवत्वे 'दिक्पूर्वपदाद- संज्ञायां जः' इति अप्रत्यये 'यस्येति च' इत्याकारलोपे तद्धितेष्वचामादः' इत्यादि- वृद्धौ समुदायात् सौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिम् । पञ्चगवधनः (१९२०,२२,२६)-पञ्च गावो धनं यस्य स 'पञ्चगवधनः । अत्र पञ्चन् जस् गो जस् धन सु' इति त्रिपदे बहुव्रीही अवान्तर-पञ्चन्-गोश- ब्दयोः' 'तद्धितार्थेति विभाषया समासे प्राप्ते 'इन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमास- वचनम्' इति नितये समासे सुब्लुकि अन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वात् पञ्चन्- शब्दस्य नस्य लोपे “पञ्चगो' इत्यस्मात् 'गोरतद्धितलुकि' इति टचि अनुवन्धलोपे अवादेशे ‘पञ्चगव' इति बहुव्रीहाक्वान्तरे 'तत्पुरुषे' जाते बहुव्रीहिसमासस्यापि प्राति- पदिकत्वात् सुलोपे समुदायात सौ रुत्वे विसर्गे 'पञ्चगवधनः' इति । पञ्चगवम् ( १९२७, ३३, ३४, ४९ )----'पञ्चन् आम् गो आम्' इति विग्रहे 'तद्धितार्थ-' इति समासे सुब्लुकि अन्तर्वर्तिनी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्नलोपे 'गोरतद्धितलुकि' इति टचि अनुबन्धलोपे अवादेशे 'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति द्विगुसंज्ञायां 'द्विगुरेकवचनम् इत्येकवद्भावे समुदायात् सौ ‘स नपुंसकम्' इति नपुंसकत्वात् सोरमि पूर्वरूपे उक्तं रूपं सिद्धम् । शाकपार्थिवः-शाकः प्रियो यस्य स शाकप्रियः । शाकप्रियः श्वासौ पार्थि- वश्चेति विग्रहे बहुव्रीहिगर्भो विशेषणसमासः। अत्र 'शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन पूर्वखण्डे बहुव्रीही उत्तरपदस्य प्रिय- शब्दस्य लोपः। अनश्वः ( १९२४, २८) न अश्वः अनश्वः। 'अश्व सु न' इत्यलौकिकविग्रहे 'नम्' इति सूत्रेण समासे सभासविधायकशास्त्रघटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्ट 'न' इत्यस्यो- पसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि 'नलोपो नमः' इति नलोपे 'अ अश्व' इति स्थिते 'तस्मान्नुडचि' इति नुटि अनुबन्धलोपे समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे तत्सिद्धम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम- शुक्लीकृत्य-ल शुक्लः अशुक्लः, अशुक्ल शुक्लं कृत्वा इति विग्रहे 'कृभ्व- स्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः' इति शुक्लशब्दात् विप्रत्यये 'अस्य च्चौ' इतीत्वे च्वे- लोपे 'ऊर्यादिच्चिडाचश्च' इति 'शुक्ली'त्यस्य गतिसंज्ञायां 'कुगतिप्रादयः' इत्यनेन समासे 'क्त्वो ल्यप्' इति ल्यपि तुकि अनुबन्धलोपे समुदायात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि तत्सिद्धिः। अतिमालः ( १९२३, ४२)-मालामतिक्रान्तः अतिमालः । 'माला अम् अति' इति विग्रहे अत्यादयः क्रान्तायर्थे द्वितीयया' इति समासे समासशास्त्रघटक- प्रथमान्तपदनिर्दिष्ट 'अती'त्यस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि 'एकविभक्तिचा- पूर्वनिपाते' इति नियतविभक्तिकस्योपसर्जनसंज्ञायां 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वे समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे 'अतिमालः' इति । निष्कौशाम्बिः ( १९४६ ) निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः । अत्र 'निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्याः' इति समासे सुब्लुकि 'एकविभक्तिचापूर्वनिपाते' इति कौशाम्बीशब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां 'गोस्त्रियोः-' इति ह्रस्वे षत्वे विभक्तिकार्य उक्तं रूपं जातम् । कुम्भकारः ( १९२१, ४२ )-कुम्भं करोतीत्यर्थे 'कर्मण्यण् इत्यणि 'कुम्भ अस् कृ अण्' इत्यलौकिकविग्रहे 'अचो णिति' इति वृद्धौ ‘तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्' इति कुम्भशब्दस्योपपदसंज्ञायाम् ‘उपपदमतिङ' इति समासे सुपो लुकि 'कुम्भकार' इति भूते समासत्वात्सौ रुत्वे विसर्गे उक्तं रूपं सिद्धम् । व्याघ्री ( १९५०)-विशेषेण आसमन्ताजिघ्रतीति व्याघ्री । वि श्राङ् पूर्वक 'घ्रा' धातोः ‘ातचोपसर्गे कः' इति कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' इत्यालोपे 'गतिश्च' इति गतिसंज्ञायां 'गतिकारकोपपदानाम्-' इति परिभाषया सुबुत्पत्तेः प्राक् घ्रशब्देन आकः 'कुगतिप्रादायः' इति समासे ततः आघ्रशब्देन वेर्गतिसमासे यणि 'व्याघ्र' इति तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति छोषि भत्वा- दलोपे विभक्तिकार्ये 'व्याघ्री' इति । अश्वक्रीती ( १९२६) अश्वेन क्रीता अश्चक्रीती। 'अश्व टा क्रीत' इति विग्रहे 'गतिकारके ति परिभाषया क्रीतशब्दात् सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव 'कर्तृकरणे कृताबहुलम्' इति समासे सुब्लुकि 'अश्वक्रीत' इति, तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'क्रीतात्करणपूर्वात्' इति डीषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·तत्पुरुषप्रकरणम् १३३ कच्छपी-कच्छेन पिबतीति विग्रहे पाधातो 'सुपि स्थः' इत्यत्र 'सुपीति योगविभागात् कप्रत्यये 'प्रातो लोप इटि च' इत्यालोपे 'गतिकारके ति परिभाषया पशब्दातसुबुत्पत्तः प्राक् 'कच्छ टा प' इति स्थिते 'उपपदमति' इति समासे सुब्लुकि जातिलक्षणलीषि विभाक्तकार्ये तत्सिद्धम् । द्वगुलम्-द्वे अङ्गुलीप्रमाणमस्येति लौकिकविग्रहे 'द्वि औ अङ्गुलि औ' इत्य- लौकिकविग्रहे तद्धितार्थे ति समासे सुब्लुकि 'तत्पुरुषस्याङ्गुले. संख्यात्ययादेः' इत्यचि यणि भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । अहोरात्रः (१९३८)-अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः । 'अहन् सु रात्रि सु' इति विग्रह द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि 'अहः सबैकदेश-' इत्यचि भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे 'परवल्लिङ्गम् -' इति बाधित्वा 'रात्राहाहाः पुंसि' इति पुंस्त्वे 'रूपरात्रि- रथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्' इति नस्य रुत्वे उत्वे गुणे विभत्तयादिकार्ये उक्तं रूपं सिद्धम् । सर्वरात्रः ( १९२६ ) सर्वा चासौ रात्रिरिति सर्वरात्रः। 'सर्वा सु रात्रि सु' इति विग्रहे 'पूर्वकालैकसर्वजरत्-' इति समासे सुब्लुकि 'अहःसर्वैकदेश-' इत्यचि भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे 'रात्राहाहाः पुंसि' इति पुंस्त्वे 'सर्वनाम्नो वृत्ति- मात्रे पुंवद्भावः' इति सर्वाशब्दस्य पुवद्भावे प्रातिपदिककार्य 'सर्वरात्रः' इति । परमराजः (१९२५, २९, ३०, ३५, ४७, ४९)-परमश्चासौ राजा परमराजः। ‘परम •सु राजन् सु' इत्यलौकिकविग्रहे 'सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः' इति समासे सुब्लुकि 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' इति टचि भसंज्ञायां नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । महाराजः ( १९२७, ५० )-महांश्चासौ राजा महायजः। 'महत् सु राजन् सु' इत्यलौकिकविग्रहे ‘सन्महत्-' इति समासे सुब्लुकि 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति टचि भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे 'आन्महतःसमानाधिकरणजातीययोः' इत्यात्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । द्वादश (१९२२) द्वौ च दश चेति विग्रह द्वन्द्वसमासे सुब्लुकि द्वयष्टन:-' इत्यात्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । अर्धपिप्पली (१९३७, ५२ )-अध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली । 'अर्ध सु पिप्पली उस्' इत्यलौकिकविग्रहे 'अर्ध नपुंसकम्' इति समासे सुब्लुकि 'परवल्लिङ्गम्-' इति समुदायस्य स्त्रीत्वे विभक्तिकायें उत्तं रूपं सिद्धम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- ans- . पञ्चकपाल'-'पञ्चन् सुप् कपाल सुप्' इत्यलौकिकविग्रहे 'तद्धितार्थ -' इति समासे सुलुकि 'संस्कृतं भक्षाः' इत्यणि 'द्विगोल्गनपत्ये' इत्यणो लुकि कपाल- शब्दस्य नपुंसकत्वात् 'परवल्लिङ्गम्-' इति पञ्चकपालशब्दस्याऽपि नपुंसकत्वे प्राप्त 'द्विगुप्राप्तापन्न-' इति तनिषेधे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । ( पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः- पञ्चकपालः, पुरोडाशः) अलङ्कुमारिः ( १९२६ )-'कुमारी के अलम्' इति विग्रहे 'द्विगुप्राप्तापन्न-' इति ज्ञापकात् समासे परपदलिङ्गत्वनिषेधे च कृते 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इत्यु- पसर्जनसंज्ञायां 'गोस्त्रियोः-' इति ह्रस्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । अर्धर्चम् ( १९४८)-ऋवोऽमिति विग्रहे 'अर्धं नपुंसकम्' इति समासे अर्धशब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि 'ऋक्पूरब्धूः-' इत्यप्रत्यये गुणे रपरत्वे 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति नपुंसकत्वे विभक्तिकार्ये 'अर्धर्चम्' इति । पुंस्त्वे तु 'अर्धः' इति भवति । इति सोत्तराया प्रश्नावल्यां तत्पुरुषप्रकरणम् । अथ बहुव्रीहिप्रकरणम् कण्ठेकाल:-कण्ठे कालो यस्येति विग्रहे 'सप्तमी विशेषणे बहुव्रीहौ' इति ज्ञापकात् समासे सप्तम्यन्तस्य 'कण्ठे' इत्यस्य पूर्वनिपाते च 'हलन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्' इति सप्तम्याः अलुकि सुपो लुकि समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे व कृते तत्सिद्धिः। प्रपर्णः -प्रकृष्टं पतितं प्रपतितम् । 'प्रादयो गताद्यर्थे' इति समासः। प्रपतितं पणं यस्मादिति विग्रहे प्रादिभ्यो धातुजस्य-' इति चार्तिकेन समासे प्रपतितेति पूर्वपदे धातुजस्य उत्तरपदस्य लोपे च विहिते विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । चित्रगुः ( १९२५, २९, ३०, ३२, ३४, ४१, ४७, ५०, ५१, ५२ )- चित्रा गावो यस्येति लौकिकविग्रहे 'चित्रा जस् गो जस्' इत्यलौकिक विहे 'अनेक- मन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'स्त्रियाः पुंवत्-' इति 'चित्रा' शब्दस्य पुंचद्भा- वाटापो निवृत्तौ 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इति गोशब्दस्योपसर्जनत्वाद् ‘गोस्त्रि- . , , ·बहुव्रीहिप्रकरणम् योरुपसर्जनस्य' इति गोशब्दस्यौकारस्य ह्रस्व समुदायात् सौ रुत्वे विसर्गे च कृते 'चित्रगुः' इति सिद्धम् । रूपवद्भार्यः (१९४०) रूपवती भार्या यस्येति विग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'स्त्रियाः पुंवत्-' इति पुचद्भावे डीपो निवृत्तौ 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इत्युपसर्जनसंज्ञायां 'गोस्त्रियोः-' इति भार्याशब्दस्य ह्रस्वे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। कल्याणीपञ्चमाः-पञ्चानां पूरणीति विग्रहे 'तस्य पूरणे डट्' इति पञ्चन्- शब्दात् डटि 'नान्तादसंख्यादेर्मट्' इति डटो मटि नलोपे टित्वात् डीपि अलोपे पञ्चमीति । ततः 'कल्याणी सु पञ्चमी सु' 'इति विग्रहे समासे सुपो लुकि पञ्चमी- शब्दस्य पूरणप्रत्ययान्तत्वेन तस्मिन् परे 'स्त्रियाः पुंवत्-' इति पुंवद्भावाऽप्राप्तौ 'अप्पूरणीप्रमाग्योः' इत्यपि भत्वात् 'यस्वेति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्येतत्सिद्धिः। दीर्घसक्थः ( १९३३ )-दीर्घ सक्थिनी यस्येति विग्रहे ‘अनेकमन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'दीर्घ सक्थि' इति स्थिते 'बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच्' इति षचि भत्वात् 'यस्नेति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । जलजाक्षी (१९१०)-जलजे इव अक्षिणी यस्या इति विग्रहेसमासे सुपो लुकि 'बहुव्रीही सक्थ्यक्ष्णो:-' इति षचि 'जलज अक्षि अ' इति स्थिते भत्वात् यस्पेति च इतीलोपे सवर्णदीर्घ 'षिगौरादिभ्यश्च' इति डीषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । द्विमूर्धः ( १९४८ )-द्वौ मूर्धानौ यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे सुपो लुकि 'द्वित्रिभ्यां पः मून' इति षप्रत्यपे भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । एवं 'त्रिमूर्धः' ( १९३४ ) इत्यपि । अन्तर्लोमः ( १९४९ )-अन्तर्लोमानि यस्येति विग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे' इति समासे सुपो लुकि 'अन्तर्बहिन्यां च लोम्नः' इत्यपि भत्वात् टिलोपे विभक्त्या- दिकार्ये तत्सिद्धिः। सुपात् ( १९२६ )--सु-शौभनौ, पादावस्पेति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे सुपो लुकि 'संख्यासुपूर्वस्य' इति समासान्तलोपे विभक्त्यादिकार्ये तत्सिद्धिः । महायशस्कः ( १९२४)-महद्यशो यस्येति विग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- इति समासे सुपो लुकि 'शेषाद्विभाषा' इति कपि 'आन्महतः-' इत्यात्वे सस्य रुत्वे विसर्ग सोऽपदादौ' इति विसर्गस्य सत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । कपोऽभावपक्षे तु 'अत्त्वसन्तस्य चाऽधातोः' इति दीर्धे 'महायशाः' इति भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां बहुव्रीहिप्रकरणम् । - अथ द्वन्द्वसमासप्रकरणम् हरिहरौ (१९५०) 'हरि सु हर सु' इति विग्रहे 'चार्थे द्वन्द्वः' इति समासे सु- ब्लुकि द्वन्द्वेषि इति घिसंज्ञकस्य हरिशब्दस्य पूर्वनिपाते समुदायादौ वृद्धौ तत्सिद्धिः। शिवकेशवौ ( १९४७, ४९)-शिवश्च केशवश्चति विग्रहे 'चार्थे द्वन्द्वः इति समासे सुब्लुकि 'अल्पान्तरम्' इति शिवशब्दस्य पूर्वनिपाते विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। पितरौ ( १९२३, ४८)-माता च पिता चेति लौकिकविग्रहे 'मातृ सु पितृ सु' इत्यलौकिकविग्रहे चार्थे द्वन्द्वः' इति समासे सुब्लुकि 'पिता मात्रा' इति पाक्षिके मितृशब्दस्यैकशेषे (मातृशब्दस्य लोपे ) प्रातिपदिकत्वाद् औ 'ऋतो डि-' इति गुणे रपरत्वे 'पितरौं' इति । एकशेषाऽभावे 'मातापितरौं' इति । अत्र 'चार्थे द्वन्द्वः' इति समासे सुब्लुकि कृते “पितुर्दशगुणा माता गौरवेणातिरिच्यते” इति स्मृत्या मातुरभ्यर्हितत्वात् 'अभ्यर्हितं चे' ति पूर्वनिपाते ‘आनङ ऋतो द्वन्द्रे' इति मातृ- शब्दस्य आनादेशे अनुबन्धलोपे नलोपे च कृते 'मातापित' इति भूते तस्माद् औ 'ऋतोङि-' इति गुणे रपरत्वे तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या द्वन्द्वप्रकरणम् । अथ समासान्तप्रकरणम् अर्धः (१९३७ ) ऋचोऽर्धमिति विग्रहे 'अधं नपुंसकम्' इति समासे समा- सशास्त्रघटकप्रथमान्तपदनिर्दिष्ट 'अर्थ' शब्दस्योपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते सुब्लुकि 'ऋक्पूरब्धू-' इति अप्रत्यये गुणे रपरवे 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति पुंस्त्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः।

·तद्धितकरणम् १३७ सखिपथः (१९४० )-'सख्युः पन्थाः' इति विग्रहे षष्ठीसमासे सुब्लुकि ऋक्पूरब्धः-' इति अप्रत्यो भत्वात् 'नस्तद्धिते' इति टिनोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। रम्यपथः ( १९३१)- रम्यः पन्थाः यस्मिन्' इति विग्रहे 'अनेकमन्यप- दार्थे' इति समासे सुब्लुकि 'ऋक्पूरब्धूः-' इति अप्रत्यये भत्वात् टिलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः। गवाक्षः (१९४४)-गवामक्षीव गवाक्षः। 'गो आम् अक्षि सु' इति विग्रहे षष्टीसमासे सुब्लुकि 'अक्षणोऽदर्शनात्' इत्यचि भत्वादिलोपे 'अवङ्फोटायनस्य' इत्यवङि सवर्णदीर्घ विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । प्राध्यो रथः ( १९३३ ) प्रगतोऽध्वानमिति विग्रहे 'अत्यादया-' इति समासे सुब्लुकि 'उपसर्मादध्वनः' इत्यवि भत्वात् 'नस्तद्धितें' इति टिलोपे विभक्तिकार्ये तसिद्धिः। सुराजा (१९४२) सुशोभनो राजेति विग्रहे 'कुगतिप्रादयः' इति समासे सुब्लुकि 'राजाहः सखिभ्यष्टच' इति टचि प्राप्ते 'न पूजनात्' इति निषेधे स्वादिकार्ये तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां समासान्तप्रकरणम् । , अथ तद्धिताः तत्रादौ साधारणप्रत्ययप्रकरणम् । आश्वपतम् ( १९२९ )-अश्वपतेरपत्यम् , अश्वपतिना निवृत्तम् , अश्वपते- रिदमिति वा विग्रहे अश्वपत्यादिभ्यश्च' इत्यणि अनुबन्धलोपे प्रातिपदिकत्वात् १)सुपो लुकि 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ ‘यचि भम्' इति भत्वात् 'यस्येति च इतीका- रलोपे तद्धितान्तत्वात् सौ सोरमि पूर्वरूपे तत्सिद्धिः। (एवं गणपतेरपत्यादि गाणपतम्) दैत्यः ( १९२४ )-दितेरपत्यमिति विग्रहे दितिशब्दात् 'दित्यदित्यादित्य- पत्युत्तरपदाण्ण्यः' इति ण्यप्रत्यये आदिवृद्धौ इलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । (१) सुबन्तात्तद्धितोत्पन्तिरिति पक्षे तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सुब्लुग्भवति । प्रातिपदिकार तद्धितोत्पत्तिरिति पक्षे तु न सुब्लुक आवश्यकतेति सर्वत्र बोध्यम् ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- आदित्यः (१९२९)-अदितेरपत्यमिति विग्रहे अदितिशब्दात् 'दित्यदि- त्यादित्यपत्युत्तरपदाण्यः' इति ण्यप्रत्यये आदिवृद्धौ इलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । यद्वा आदित्यस्यापत्यमिति विग्रहे आदित्यशब्दात् ण्यप्रत्यये आदिवृद्धौ ‘यस्येति वे त्यलोपे 'हलो यमा यमि लोपः' इति यलोपे विभक्तिार्य तत्सिद्धिः । दैव्यम् ( १९४४ }-देवस्यापत्यादीति विग्रहे देवाद्यञऔं' इति यजि श्रादि- वृद्धौ अलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । (अभि तु दैवमिति ) बाहीकः ( १९३५) बहिर्भवः इति विग्रहे बहिष्शब्दात् 'ईकक् च इति ईक- प्रत्यये टिलोपे 'किति चे त्यादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । औत्सः (१९३६ )-उत्सस्यापत्यादीति विग्रहे 'उत्सादिभ्योऽम्' इत्यधि श्रादिवृद्धौ विभक्तिकाय तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां साधारणप्रत्ययप्रकरणम् । अथ अपत्याधिकारप्रकरणम् :-स्त्रीषु आसक्तः, स्त्रीषु भवः, स्त्रीणां समूहः, स्त्रिया अपत्यम् , इत्या- द्यर्थे स्त्रोसाभ्याम्-' इति नअप्रत्यये अनुबन्धलोपे 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धी णत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । एवं पुंसोऽपत्यमित्यादिविग्रहे स्नाप्रत्यये आदिवृद्धौ संयोगान्तलोपे विभक्तिकार्ये 'पौंस्नः' ( १९२१ ) इति । औपगवः ( १९२८, ३२)-उपगोरपत्यमिति विग्रहे उपगुशब्दात् 'तस्या- पत्यम्' इत्यणि अनुबन्धलोपे 'तद्धितेष्वचामादेः' इत्यादिवृद्धौ ‘औपगु अ' इति स्थिते 'अचो णिति' इति वृद्धिबाधित्वा 'ओर्गुणः' इति गुणे अवादेशे तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ सस्य रुत्वे विसर्गे 'औपगवः' इति। उपगोगोंत्रापत्यमिति विग्रहे तु उपगुशब्दादणि निष्पन्नाद् ‘श्रौपगव' शब्दात् 'अत इञ्' इति इमि प्राप्त ‘एको गोने' इति सूत्रनियमात् उपगुशब्दादणेव, नतु अणि कृते अणन्तात्तस्मात् पुनरिक्षपीति बोध्यम् । गार्यः ( १९४७, ५०, ५१ )-गर्गस्य गोत्रापत्यमिति विग्रहे गर्गशब्दात् 'गर्गादिभ्यो यन्' इति यनि आदिवृद्धौ भत्वात् 'यस्येति च' इत्यलोपे विभक्ति ·अपत्याधिकारप्रकरणम १३९ कार्ये 'गार्यः' इति । बहुत्वे तु गर्गस्य गोत्रापत्यानि इति विग्रहे यनि आदिवृद्धी 'यमोश्च' इति यो लुकि 'निमित्ताऽपाये नैमित्तिकस्याप्यपायः' इति परिभाषया यनिमित्तवृद्धयभावे विभक्तिकार्ये 'गर्गाः' (१९३०) इति सिद्धम् । वात्स्यः ( १९५२) वत्सस्यापत्यमिति विग्रहे 'गर्गादिभ्यो यम्' इति यभि अादिवृद्धौ अलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । गाायणः-गर्गस्य गोत्रापत्य गार्यः, गाय॑स्य अपत्यं गर्गस्य युवापत्य गाायणः । अत्र 'जीवति तु वंश्ये युवा' इति युवसंज्ञायां 'यभित्रोच' इति यजन्तात् फकि 'आयनेयीनीयियः-' इति फस्य प्रायन्नादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इत्यलोपे णत्वे विभक्तिकार्य 'गाायणः' इति । दाक्षिः ( १९४८ ) दक्षस्यापत्यमिति विग्रहे 'श्रत इम्' इति इमि आदि वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । औडुलोमिः-उडूनि नक्षत्राणीव लोमानि यस्य स उडुलोमा । उडुलोम्नोऽ- पत्यमिति विग्रहे 'बाह्वादिभ्यश्च' इतीनि आदिवृद्धौ ‘नस्तद्धिते' इति टिलोपे विभ- क्तिकार्ये तत्सिद्धिः । उडुलोम्नोऽपत्यानीति विग्रहे तु 'लोनोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन अकारप्रत्यये टिलोपे विभक्तिकार्य उडलोमाः' इति । शैवः-( १९४१ ) शिवस्य गोत्रापत्यमिति विग्रहे 'शिवादिभ्योऽण् इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'शैवः' इति । श्वाफल्कः ( १९३८ ) श्वफल्कस्यापत्यमिति विग्रहे 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । द्वैमातुरः ( १९४०, ४२ ) द्वयोर्मात्रोरपत्यमिति विग्रहे 'तद्धितार्थेति समासे सुब्लुकि 'मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः' इति द्विमातृशब्दादणि ऋकारस्य उदा- देशे च रपरत्वे आदिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । पाण्मातुरः ( १९२९, ३४ ) षण्णां मातृणामपत्यमिति विग्रहे 'तद्धिता- थेति समासे सुब्लुकि षस्य जश्त्वेन डकारे तस्य यरोऽनुनासिके-' इति णत्वे षण्मा- तृशब्दात् 'मातुरुत्संखो ति अणि उत्वे रपरत्वे आदिवृद्धौ विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । वैनतेयः ( १९४९, ५१ ) विनता नाम गरुडमाता, तस्याः अपत्यमिति .

·प्रथमाप्रश्नावल्यान्- विग्रहे 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढकि 'आयनेयी' इति ढस्य एयादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इत्याकारलोपे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । कानीनः ( १९२२) कन्याया अपत्यमिति विग्रहे 'कन्याया: कनीन च' इति अणि कन्यायाः कनीनादेशे अलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । राजन्यः (१९२५, ३३, ४६,५१)--शस्त्रियात् क्षत्रियायां स्वभार्याया- मुत्पन्नो राजन्यः। अत्र 'राजश्वशुरायत्' इत्यनेन राजञ्छब्दात् जातौ यत्प्रत्यो 'ये चाभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावाहिलोपाऽभावे विभक्तिकार्ये 'राजन्यः' इति । जातिमात्राऽभावे तु राज्ञोऽपत्यमिति विग्रहे 'तस्याऽपत्यम्' इत्यणि 'अन्' इति प्रकृ- तिभावे विभक्तिकार्य 'राजनः' इति । रैवतिकः ( १९४४ )-रेवत्याः अपत्यमिति विग्रहे 'रेवत्यादिभ्यष्टक् इति ठकि ठस्पेकादेशे किति चेत्यादिवृद्धौ भत्वात् 'यस्येति च इतीकारलोपे विभक्ति- कार्ये तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यामपत्याधिकारः । अथ रक्ताद्यर्थप्रकरणम् तेन रक्तं रागात्-तेन नाम, रागवाचकात्तृतीयान्तात् रक्तमित्यस्मिन्नर्थे अण स्यादित्यर्थः। नक्षत्रेण-नक्षत्रवाचिनस्तृतीयान्तात् समर्थशब्दात् युक्त इत्यर्थे अण् प्रत्ययः स्यात् , योऽसौ युक्तः स कालश्चेद् भवतीत्यर्थः । दृष्टं साम-तृती- यान्तात् समर्थाद् दृष्टं साम इत्यर्थे अण् स्याद् यद् दृष्टं साम चेद्भवतीत्यर्थः । वामदेवाद्-तृतीयान्तात् समर्थात् वामदेवशब्दाद् दृष्टं सामेत्यर्थे ड्यत्-ज्य-इ- त्येतौ प्रत्ययौ भवत इत्यर्थः । (एवं सर्वत्र सूत्रे अर्थाः कल्पनीयाः) शारावः ( १९३१, ३४)-शरावे उद्धृतः इति विग्रहे शरावशब्दातू 'तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः' इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तसिद्धिः । पाशुपतम् ( १९२३, ४७ )-पशुपतिर्देवताऽस्येति विग्रहे पशुपतिशब्दात् "साऽस्य देवता इत्यणि वृद्धौ भत्वादिलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । पित्र्यम् ( १९३८)-पितरो देवताऽस्येति विग्रहे 'वायवृतुपित्रुषसो यत्' इति यति 'रीङ् ऋतः' इति ऋतो रीङि भत्वादीकारलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·चातुरर्थिकप्रकरणम् यौवतम् ( १९३३ )-युवतीनां समूहः इत्यर्थे 'यूनस्तिः' इति तिप्रत्ययनिष्प- न्नाद् युवतिशब्दात् 'भिक्षादिभ्योऽण्' इत्यणि आदिवृद्धौ ‘मस्याढे तद्धिते' इति पुंवद्भावात्तिप्रत्ययनिवृत्तौ 'अन' इति प्रकृतिभावात् टिलोपाभावे विभक्तिकार्ये "यौव- नम्' इति । युधातोः शतृप्रत्यये उवडि, 'उगितश्चेति ङीपि 'युवती' इति, तस्मात् 'अनुदात्तादेरञ्' इत्यञि आदिवृद्धौ ‘भस्याढे' इति पुंवद्भावेन डीपो निवृत्तौ विभक्ति- काय 'यौवतम्' इति भवति । जनता ( १९४२)-जनानां समूह इति विग्रहे जनशब्दात् ग्रामजनबन्धुभ्य- स्तल्' इति तत्प्रत्यये तलन्तं स्त्रियाम्' इति स्त्रीत्वाहापि विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । ( एवं बन्धूनां समूहः 'बन्धुता' (१९२६ ) इत्यपि बोध्यम् ) हास्तिकम् ( १९४५ )-हस्तिनां समूहः इति विग्रहे 'अचित्तहस्तिनोष्टक' इति ठकि ठस्येक इति ठस्य इकादेशे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ टिलोपे विभक्तिकार्ये तत् सिद्धम् । हस्तिनीनां समूहः इत्यर्थे तु 'भस्याढे इति पुंवद्भावेन सिद्धं बोध्यम् । वैयाकरणः ( १९२८, ३२, ४१, ४९ )-व्याकरणमधीते वेद वेत्यर्थे 'तद- धीते तद्वेद' इत्यनेन व्याकरणशब्दादणि भत्वादलोपे 'व्याकरण अ' इति स्थिते 'न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच्' इति यकारात्पूर्वमैजागमे विभक्ति- कायें तत्सिद्धिः। मीमांसकः ( १९४०)-मीमांसामधीते वेद वेत्यर्थे मीमांसाशब्दात् 'क्रमा- दिभ्यो बुन्' इति वुनि वोरकादेशे भत्वात् 'यस्येति चे'त्याकारलोपे विभक्ति- कार्ये तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या रक्ताद्यर्थप्रकरणम् । अथ चातुरर्थिकप्रकरणम् तदस्मिन्-'प्रथमान्तादस्मिन्नस्तीत्यर्थे अणादयः प्रत्ययाः स्युः, प्रत्ययान्तेन त्तचाम्नि देशे गम्यमाने' इति सूत्रार्थः । औदुम्बरो देशः ( १९५० )-उदुम्बराः सन्त्यस्मिन् देशे इत्यौटुम्बन देशः । अत्र उदुम्बरशब्दात् वदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि' इत्यणि आदित भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । कौशाम्बी ( १९४७)-कुशाम्बेन निवृत्ता नगरी कौशाम्बी । अत्र कुशाम्ब- ·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- शब्दात् 'तेन निवृत्तम्' इत्यणि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे अणन्तत्वात् 'टिड्ढाणम्' इति डीपि विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । नड्वलः ( १९४८)-नडाः सन्ति यस्मिन् इति विग्रहे 'नडशादाड्ड्वलच्' इति ड्वलचि डित्वाहिलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । ( एवं शादा (घासाः ) सन्ति यस्मिन् स शाबलः । शिखाऽस्त्यस्मिन् इति शिखावलः ( मयूरः) इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां चातुरर्थिकप्रकरणम् । . , अथ शैषिकप्रकरणम् राष्ट्रियः ( १९३३,५०) राष्ट्रे जातः, भवः इत्यादिविग्रहे 'राष्ट्राऽवार- पाराद्धखौं' इति धप्रत्यये घस्य इयादेशो भत्वाद् 'यति च' इत्यकारलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः। पारावारीणः ( १९२९)-राष्ट्राऽवार-पाराद्धखौ' इति सूत्रस्थ ‘अवारपा- राद्विगृहीतादपि, विपरीताचेति वक्तव्यम्' इति वार्तिकस्याऽयमर्थः-विगृहीतात् = पृथग्भुतात् , अवारशब्दात् पारशब्दाच्च,च = पुनः विपरीतात् = पारावारशब्दादपि खप्रत्ययो वक्तव्यः । ततश्च अवारे जातः 'अवारीणः' पारे जातः 'पारीणः' पारावारे जातः ‘पारावारीणः' इति रूपत्रयं सिद्धं भवति । अत्र खस्य ईनादेशः भत्वादलोपः नस्य णत्वमिति विशेषः । 'अवारपाणीणः' इति तु चतुर्थं रूपं बोध्यम् । ग्रामीणः ( १९२१)ग्रामे जातादिरिति विग्रहे ग्रामशब्दात् 'ग्रामाद्यखौ' इति खन खस्य ईनादेशे भत्वादलोपे णत्वे विभक्तिकार्येतत् सिद्धम् । शालीयः ( १९२३,२७,४०)-शालायां भवः इति विग्रहे 'वृद्धिर्यस्याचा- मादिस्तद् वृद्धम्' इति शालाशब्दस्य वृद्धसंज्ञायाम् ‘वृद्धाच्छः' इति छप्रत्यये छस्य ईयादेशे भत्वादाकारस्य लोपे विभक्तिकार्ये 'शालीयः' इति । युष्मदीयः ( १९२१) युवयोर्युष्माकं वाऽयमिति विग्रहे 'युष्मदस्मदोरन्य- तरस्यां खञ् च' इति युष्मच्छब्दात् छप्रत्य ने छस्य ईयादेशे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । आस्माकीनः (आवयोरस्माकं वाऽयमिति विग्रहे 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खन् च इति अस्मच्छब्दात् खजि खस्य ईनादेशे तस्मिन्नणि च युष्माकाऽस्माको' इत्यनेन अस्माकादेशे आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । तावकीनः ( १९.२७ )-तव अयमिति विग्रहे 'युस्मदस्मदोरन्यतरस्यां .

·विकारार्थप्रकरणम् १४३ खञ्च' इति खनि तवकममकावेकवचने' इति युष्मद्स्थाने तवकादेशे खस्य ईनादेशे आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । त्वदीयः ( १९४७ ) तव अयमिति विग्रहे युष्मच्छब्दात् 'युष्मदस्मदोः' इति चकाराच्छप्रत्यये छस्य ईयादेशे प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति युष्मदो मपर्यन्तस्य त्वादेशे. 'त्व अद् ईय' इति जाते 'अतो गुणे' इति पररूपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धि । आधिदैविकम् ( १९४९ ) देवेष्वित्यधिदेवम् , अधिदेवे भवमाधिदैविकम् । अधिदेवंशब्दात् 'अध्यात्मादेष्टमिष्यते' इति वार्तिकेन ठनि ठस्येकादेशे 'अनुशत- कादीनां च' इत्युभयपदवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । पारलौकिकम् ( १९३७ )—परलोके भवं पारलौकिकम् । 'अध्यात्मादेष्ट- मिष्यते' इति ठस्येकादेशे उभयपदवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । पैतामहकः (१९२६)-पितामहादागतः इति विग्रहे पितामहशब्दात् 'विद्या- योनिसम्बन्धेभ्यो वुञ्' इति बुजि वुओऽकादेशे आदिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां शैषिकप्रकरणम् । अथ विकारार्थप्रकरणम् आश्मनम् ( १९४०)-कल्माषांघ्रि म कश्चिद् राजा, तत्पत्न्यां वशिष्ठे- नोत्पादितः 'अश्मकः' इति शास्त्रे प्रसिद्धः । तस्मात् अश्मन् शब्दात् स्वार्थे कप्रत्ययः । तदभावे अश्मेत्यपि नाम । तस्य विकारो अवयवो वेत्यर्थे 'अश्मन्' शब्दात् 'मयड्वैतयोर्भाषायामभक्ष्याच्छादनयोः' इति मयटि न लोपे विभक्ति- कार्ये 'अश्ममयम्' इति । मयडभावे 'तस्य विकारः' इत्यणि 'अन्' इति प्रकृति- भावाहिलोपाऽभावे आदिवृद्धौ विभक्तिकार्ये 'आश्मनम्' इति । नच विकारार्थकत्वे 'अश्मनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः' इति वार्तिकेन टिलोपः कुतोनेति वाच्यम्, पाषा- णवाचकत्वेन प्रसिद्धस्याश्मनशब्दस्यैव तत्र ग्रहणात् । ( पाषाणवाचकाद् अश्मन् शब्दात्त विकारार्थे अणि टिलोपे श्रादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये 'आश्मः' इति भवति )। गोमयम् (१९३२)-गोः पुरीषम्-गोमयम् । गोशब्दात् 'गोश्च पुरीषे' इति मयटि विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या विकारार्थप्रकरणम् ।

·अथ ठगधिकारप्रकरणम् मारीचिकम् ( १९२०)-मरीचेन संस्कृतं मारीचिकम् । मरीचशब्दात् 'संस्कृतम्' इति ठकि ठस्य इकादेशे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्ति- कार्ये नत् सिद्धम् । धार्मिकः ( १९५०)-धर्म चरति 'धार्मिकः'। धर्मशब्दात् 'धर्म चरति इति ठकि ठस्येकादेशे किति चे' त्यादिवृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धम् । धानुष्कः ( १९२०)-धनुः प्रहरणमस्य धानुष्कः । धनुष्शब्दात् प्रहरणम्' इति ठकि 'इसुसुक्तान्तातूकः' इति ठस्य कादेशे कित्वादादिवृद्धौ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। नैकटिकः ( १९४० )-निकटे वसतीति विग्रहे 'निकटे वसति' इति सूत्रेण ठकि ठस्य इकादेशे 'किति चेति वृद्धौ भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तसिद्धिः । यस्य शास्त्रतो निकटवासस्तत्राऽयं विधिः । आरण्यकेन भिक्षुणा ग्रामात् क्रोशे वस्त- व्यमिति शास्त्रम् । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां ठगधिकारप्रकरणम् । अथ यदधिकारप्रकरणम् युग्यः ( १९२०)-युगं वहतीति विग्रहे 'तद्वहतिरथयुगप्रासङ्गम्' इति युग- शब्दात् यत्प्रत्यये भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तत् सिद्धम् । धौरेयः ( १९२६ ) धुरं वहतीति विग्रहे धुर्शब्दात् 'धुरो यड्ढकौ' इति ढकि 'किति चे' त्यादिवृद्धौ ढस्य एयादेशे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । नाव्यम् ( १९५० )-नावा तार्यमिति विग्रहे नौशब्दात् 'नौवयोधर्म- इत्यादिसूत्रेण यत्प्रत्यये 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यावादेशे विभक्तिकार्ये उक्त रूपं सिद्धम् । शरण्यः ( १९४८ ) शरणे साधुरिति विग्रहे शरणशब्दात् तत्र साधुः' इति यत्प्रत्यये भत्वादलोपे विभक्तिमार्ये तत्सिद्धिः। इति सोत्तरायां प्रश्नावस्यां यदधिकारप्रकरणम् ।

·अथ छयतोरधिकारप्रकरणम नभ्यम्-नामये हितमिति विग्रहे नाभिशब्दात् 'उगवादिभ्यो यत्' इति यत्प्रत्यो नाभेर्नभादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्य नभ्यमञ्जनमिति । मातृभोगीणः (१९४०)-मातुर्भोगः = शरीरं तस्मै हित मिति विग्रहे मातृभोगशब्दात् 'श्रात्मविश्वजनभोगोत्तरपदात् खः' इति खप्रत्यये खस्य ईनादेश भत्वादलोपे 'कुमति च' इति णत्वेविभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां छयतोरधिकारः! अथ ठअधिकारप्रकरणम् सार्वभौमः ( १९४९ )-सर्वभूमेरीश्वरः इति विग्रहे सर्वभूमिशब्दात 'तत्रे- श्वरः' इति अणप्रत्यये 'अनुशतकादीनां च' इत्युभयपदवृद्धौ भत्वादिलोपे विभक्तिकार्य तसिद्धिः ।। इति सोत्तरायां प्रभावल्या अधिकारप्रकरणम् । अथ त्वतलोअधिकारप्रकरणम् गोत्वम् ( १९४४ ) गो वो गोत्वम् । अत्र गोशब्दात् 'तस्य भावः त्वतलौ' इति त्वप्रत्यये विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । पैगम्-स्त्रिया भावः 'स्त्रैणम्' । अत्र 'तस्य भावस्त्वतलौ' इति प्राप्तौ ते प्रबाध्य 'स्त्रीसाभ्यां नअस्नौ भवनात्' इति ननि अनुबन्धलोपे अादिवृद्धौ गत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। प्रथिमा ( १९३७)-पृथोर्भावः 'प्रथिमा'। पृथुशब्दात् 'पृथ्वादिभ्यः इम- निज्वा' इति विकल्पेन इमनिचप्रत्यये चकारस्येत्संज्ञायां लोपे च विहिते इकारल्यो- चारणार्थलेन 'पृथु इमन्' इति स्थिते ‘र ऋतो हलादेलघोः' इति ऋकारस्य रजा- देशे उकारस्य गुणं बाधित्वा 'टेः' इति टिलोपे प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ सर्वनानम्माने चासम्बुद्धौ इति दीर्षे सुलोपे नलोये 'प्रथिमा' इति इमनिजलाई 'इगन्तात्रय गान- पूर्वात्' इत्यणि आदिवृद्धौ रपरत्वे 'ओर्गुणः' इति गुणेऽवादेशे विक्तिकाच पार्थचन इति । (त्वप्रत्यये 'पृथुत्वम्' इति । तलप्रत्यये 'पृथुता' इति । १० प्र० ·प्रथमानभावल्याम्-- ज्ञातेयम् ( १९२६ )-ज्ञातर्भावः कर्मवेति विग्रहे ज्ञातिशब्दात् ‘कपिज्ञात्यो- ढक इति ढकि अनुबन्धलोपे डस्य एयादेशे भत्वादिलोपे विभक्तिकार्य तसिद्धिः । सैनापत्यम्-सेनापतेर्भावः कर्म वेति विग्रहे ‘पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् इति यकि अनुबन्धलोपे 'किति च' इत्यादिवृद्धौ भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां त्वतलोरधिकारप्रकरणम् । अथ भवनाद्यर्थकप्रकरणम् पण्डितः-सदसद्विवेकिनी बुद्धिः = पण्डा, पण्डा = बुद्धिः, सञ्जाताऽस्येति पण्डितः। पण्डाशब्दात् प्रथमान्तात् 'तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्यः इतच' इति इतचि अनुबन्धलोपे भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । इयान् इदं परिमाणमस्येति विग्रहे 'किमिदम्भ्यां वो घः' इति वतुपि वस्य धत्वे च विहिते'इदंकिमोरीश्की' इति इदम ईशादेशे अनुबन्धलोपे 'ई धत्' इति दशा, यां घस्य इयादेशे भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे 'इयत्' इति । तस्मात् सौ उगि- त्वाचुमि उपधादी तकारस्य संयोगान्तलोपे हल्ङयाब्भ्यः' इति सुलोपे 'इयान्' इति। विंशः (१९२६)-विंशतः पूरणः इति विग्रहे विंशतिशब्दात् 'तस्य पूरणे डट्' इति डटि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां 'ति विंशतेर्डिति' इति तिलोपे 'विंश अ' इति स्थिते 'असिद्धवदत्राऽभात्' इति तिलोपस्याऽसिद्धत्वाद् 'यस्येति चेति लोपस्याऽप्राप्त्या 'अतो गुणे" इति पररूपे विभक्तिकार्ये "विंशः' इति । तृतीयः ( १९२८,५२ ) त्रयाणां पूरणः इति विग्रहे त्रिशब्दात् 'तस्य पूरणे डट्' इति सूत्रं प्रवाध्य 'नेः सम्प्रसारणं च' इति तीयप्रत्यये सम्प्रसारणे च विहिते विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः। श्रोत्रियः (१९३४ )-छन्दोऽधीते इति विग्रहे 'श्रोत्रियं श्छन्दोऽधीते' इति निपातनात् 'छन्दः' शब्दात् धन्प्रत्यये छन्दःशब्दस्य श्रोत्रादेशे च विहिते घस्य इयादेशे भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । कृतपूर्वी-कृतं पूर्वमनेनेति विग्रहे 'सुम्सुपेति समासनिष्पन्नात् कृतपूर्वशब्दात् 'सपूर्वाच्च' इतीनि प्रत्यये भत्वादलोपे प्रातिपदिकात् सौ दीर्घ सुलोपे नलोपे 'कृतपूर्वी' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्या भवनार्थकप्रकरणम् ।

·अथ मत्वर्थीयप्रकरणम् गोमान् ( १९२९)-गायोऽस्यास्मिन् वा सन्तीति विग्रहे गोशब्दात् तदस्या- ऽस्त्यस्मिन्निति मतुप्' इति मतुपि अनुबन्धलोपे प्रातिपदिकात् सौ उगित्वान्नुमि 'अत्वसन्तस्मेति दोघे सुलोपे संयोगान्तलोपे तत्सिद्धिः । दण्डी ( १९४२ )-दण्डोऽस्यास्तीति विग्रहे दण्डशब्दात् 'अत इनिठनों इति इनि प्रत्यये मत्वात् 'यस्येति चे' त्यकार लोपे प्रातिपदिकात् सौ दीर्घ भुलोपे नलोपे 'दण्डी' इति । मेधावी ( १९२५, २९, ३५ )-मेधा अस्यास्तीति विग्रहे मेधाशब्दात् 'अस्मायामेधास्रजो विनिः' इति विनिप्रत्यो प्रातिपदिकत्वात् सौ सौ च' इति दी सुलोपे नलोपे तत्सिद्धिः। एवं-यशः अस्यास्तीति 'यशस्वी' अन्यतरस्यामित्यनुवृत्तः पक्षे मतुप् ‘यशस्वान्' इति । अत्र रुत्वन्तु न, 'तसौ मत्वर्थे' इति भत्वेन पदत्वबाधात् । रग्बी (१९३०)-अगस्यास्तीति विग्रहे स्त्रशब्दात 'अस्माति विनिप्रत्यये प्रातिपदिकात् सौ 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वे 'सौ च' इति दीर्घ सुलोपे नलोपे तत्सिद्धिः। शुभंयुः ( १९३६ )-'शुभम्' इति मान्तमव्ययं शुभे वर्तते । तस्मात् शुभ- मस्यास्तीति विग्रहे 'अहंशुभमोर्युस्' इति युसि 'सिति च' इति पदत्वात् मस्यानुस्वारे प्रातिपादिकात् सौ सोलोंपे सस्य रुत्वे विसर्गे 'शुभंयुः' इति । परसवर्णं तु 'शुभय्युः' इति भवति। इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां मत्वर्थीयप्रकरणम् अथ प्राग्दिशीयप्रकरणम् कुतः (१९३३)-कस्मादिति कुतः । पञ्चम्यन्तात् किम् शब्दात् 'पवम्या-- स्तसिल्' इति तसिल्प्रत्यये तद्धितान्तत्वात् प्रातिपदिकत्वेन मुब्लुकि 'कुतिहाः' इति किमः 'कु' इत्यादेशे कृते स्वरादौ पाठेन तसिलन्तस्याऽव्ययत्वेन तद्धितान्तवादा गतस्य सुपो लुकि सस्य रुत्वे विसर्गे 'कुतः इति सिद्धम् । पक्षे कस्मादिति ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- अतः ( १९३२ )---पञ्चम्यन्तादेतच्छब्दात् 'पञ्चम्यास्तसिन्' इति तसिलि सुव्लुकि 'एतदोऽन्' इति एतदोऽनादेशे पदत्वान्नलोपे प्रातिपदिकात् सौ अव्ययत्वात् मुब्लुकि सस्य रुत्वे विसर्ग 'अतः' इति । पते एतस्मादिति । अमुतः ( १९३५)-पञ्चम्यन्ताद् 'अदम' शब्दात् ‘पञ्चम्यास्तसिल्' इति तसिलि सुब्लुकि अत्वे पररूपे उत्वे मत्वे प्रातिपदिकात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि सस्य रुत्वे विसर्गे 'अमुतः' इति । कदा-कस्मिन् काले कदा ! सप्तम्यन्तात् किम् शब्दात् 'सबैकान्य-' इति दाप्रत्यो सुब्लुकि 'प्राग्दिशो विभक्तिः' इति विभक्तिसंज्ञायां 'किमः कः' इति कादेशे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । तर्हि ( १९३३ )-सप्तम्यन्तात् 'तत्' शब्दात् 'अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्' इति हिलप्रत्यपे अत्वे पररूपे प्रातिपदिकात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि तर्हि' इति । पने दाप्रत्यये सति तदा' इति भवति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां प्राग्दिशीयप्रकरणम् । अथ प्रागिवीयप्रकरणम किन्तमाम्-अयमेषामतिशयेन किमिति विग्रहे किम्शब्दात् 'अतिशायने तमविष्टनौं' इति तमपि 'तरप्तमपौ घः' इति तस्य घिसंज्ञायां 'किमेत्तिङव्ययघादाम्ब- द्रव्यप्रकर्षे इति आमुप्रत्यये भत्वात् 'यस्येति च' इति मकारोत्तराकारस्य लोपे स्वरादित्वादव्ययसंज्ञायां विभक्तेलुकि तत्सिद्धिः । लघीयान्-अयमेषामतिशयेन लघुरिति विग्रहे 'द्विवचनविभज्योपपदे तरवीय- यसुनौ' इति ईयसुनि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां 'टेः' इति धकारोत्तरवयुकारस्य लोपे 'लघीयस्' शब्दात् प्रातिपदिकत्वेन सौ 'उगिदचाम्' इति नुमि 'सान्तमहतः' इति दीधैं सुलोपे संयोगान्तलोपे तत्सिद्धिः । पटीयान् ( १९४६) उदीच्यः प्राच्येभ्यः पटुतरः इति पटीयान् । अत्र पटुशब्दात् द्विवचनविभज्योपपदे' इतीयसुनि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां ':' इति टकारोत्तरवयुकारस्य लोपे 'पटीयस्' शब्दात् प्रातिपदिकत्वेन सौ उगित्वान्नुमि 'सान्तमहतः' इति दीघे सुलोपे संयोगान्तलोपे तत्सिद्धिः।

·. स्वर्थिकप्रकरणम् । श्रेष्ठः-अयमेषामतिशयेन प्रशस्यः इति विग्रहे प्रशस्य शब्दात् 'अतिशायने तमबिष्टनौ' इति इष्टनि प्रत्यये अनुबन्धलोपे 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रादेशे 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावे 'टेः' इति टिलोपाभावे गुणे विभत्तिाकार्य तत्सिद्धिः । श्रेयान् ( १६२६ )-अयमयोरतिश येन प्रशस्यः इति विग्रहे प्रशस्यशब्दात् 'द्विवचनविभज्योपपदे' इतीयमुनि अनुबन्धलोपे 'प्रशस्वस्य श्रः' इति श्रादेशे प्रकृत्यै- काच्' इति प्रकृतिभावेन टिलोपाभावे गुणो प्रातिपदिकात् सौ उगित्वान्नुनि 'सान्तमहतः' इति दीर्घ सुलोपे तत्सिद्धिः। 'ज्य च' (१९४८, ५० 'ज्य' इति लुप्तप्रथमान्तम् , 'च' इत्यव्ययम्। 'प्रशस्यस्य ज्यादेशः स्यादिष्टेयसोः' इति सूत्रार्थः । उदाहरणन्तु जोष्टः' 'ज्यायान् इति बोध्यम् । ज्येष्ठः ( १९२६) अयमेषामतिशयेन प्रशस्यः इति ज्येष्ठः । इष्टनि कृते 'ज्य च' इति ज्यादेशे प्रकृतिभावाहिलोपाऽभावे गुणे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । ज्यायान् (१६४१,४८,५०) द्वयोर्मध्येऽतिशयेन प्रशल्यः इति विग्रहे प्रशस्यशब्दात् 'द्विवचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ' इतोयसुनि अनुबन्धलोपे ज्य च' इति ज्यादेशे 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावाहिलोपाभावे ‘ज्यादादीयसः' इत्यनेन 'प्रादेः परस्येति सहकारात् प्रत्ययस्यादेरीकारस्याऽऽकारादेशे सवर्णदीचे ‘ज्यायस्' शब्दात् प्रातिपदिकसंज्ञायां सौ उगित्वान्नुमि अनुबन्धलोपे उपधादीचे सुलोपे संयोगान्तलोपे तत्सिद्धिः। भूयिष्ठः ( १९३७,४५)-अतिशयेन बहु' इति विग्रहे ‘अतिशायने तमबि- ष्टनौ' इतीष्टनि अनुबन्धलोपे 'इष्टस्य यिट च' इति इष्टनः इकारलोपे यिटि च कृते टकारस्येत्संज्ञायां लोपे 'बहोर्लोपो भूच' इति बहोः स्थाने 'भू' इत्यादेशे विभक्ति- कार्ये 'भूयिष्टः' इति । इति सोत्तरायां प्रश्नावल्यां प्रागिवीयप्रकरणम् । अथ स्वार्थिकप्रकरणम् अपूपमयं पर्व ( १९२६ )-पर्वणि प्रचुरा अपूपाः कार्याः इत्याद्युच्यमानाs पूपाधिकरणं पर्वेत्यर्थः । अत्र अपूपशब्दाद् अधिकरणेऽर्थे 'तत्प्रकृतिवचने मयद इति मयटि अनुवन्धलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । भावे तु 'प्रचुरोऽपूपः' अनूप- मयम् इति विग्रहो बोध्यः ।

·प्रथमाप्रश्नावल्याम्- बहुशः ( १९४)-बहूनि (बहुभ्यो वा) ददातीति विग्रहे बहुशब्दात 'बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम्' इति स्वार्थे शसि प्रत्यये 'बहुशस्' इति, तस्मात् सौ अव्ययत्वात् सुब्लुकि सकारस्य रुत्वे विसर्गे 'बहुशः' इति । गङ्गीस्यात्---अगङ्गा गङ्गात्वेन सम्पद्यमाना स्यादित्यर्थः । गङ्गाशब्दात् 'कृम्वस्तियोगे सम्पयकर्तरि चिः' इति सूत्रेण 'अभूततद्भाव इति वक्तव्यम्' इति वार्तिकसहकारात् अभूततद्भावे विप्रत्यये इकारस्योच्चारणार्थत्वेन दर्शनाऽभावे चकारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते 'अस्य चौ' इत्यनेन आकारस्य ईत्वे 'वेरपृक्तस्य' इति क्लोपे गङ्गीत्यव्ययम् , तस्मात् सौ सुब्लुकि तत्सिद्धम् । पटपटा करोति ( १९२६,३८)-'डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्' इति वार्तिकेन डाचः प्रागेच 'पटत् शब्दस्य द्वित्वे ‘पटत् पटत्' इति दशायाम् अव्य- तानुकरणाद्-' इति डाचि अनुबन्धलोपे तस्य परमानेडितम्' इति परस्य ‘पटत्' शब्दस्यामंडितसंज्ञायां नित्यमाडिते डाचीति वक्तव्यम्' इति वार्तिकेन पूर्वपटत- सम्बन्धिनस्तकारस्य परपटत्-सम्बन्धिनः पकारस्य चोभयोः पररूपे डाच्प्रत्यये परे भसंज्ञायां 'टेः' इत्यनेन टिलोपे अव्ययत्वात् सुब्लुकि उक्तं रूपं सिद्धम् । इति पण्डित श्री रामचन्द्रमा व्याकरणाचार्यविरचितायां सोत्तरायां प्रश्नावल्यां तद्धितप्रकरणं समाप्तम् । GXO90- अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् भवन्ती-भूधातोर्लटः शतरि शपि ऊकारस्य गुणेऽवादेशे 'भवत्' शब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायाम् 'उगितच' इति ङीपि "शप्श्यनोनित्यम्' इति नुमि विभक्तिकार्य 'भवन्ती इति । (अनुबन्धलोपस्तु यथास्थले सर्वत्र कर्तव्यः )। पचन्ती-पचेर्लटः शतरि शपि पररूपे ‘पचत्' शब्दात् स्त्रीत्वे 'उगितश्चेति बीपि शप्श्यनोनित्यम्' इति नुमि विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । देवी ( १९४४ )-'टिड्ढाणम्' इति सूत्रे टित्वन्तु प्रातिपदिकस्य क्वचित् प्रत्ययकृत, क्वचित् प्रकृतिकृतं भवति । तत्राद्यस्योदाहरणं 'कुरुचरीति'-कुरुषु चरतीत्यधिकरणे उपपदे 'चरेष्टः' इति कर्तरि टप्रत्यये उपपदसमासे सुब्लुकि 'कुरुचर' इति ' तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां टित्वात् डीपि भत्वाद् ‘यस्येति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्ये 'कुरुचरीति । द्वितीयोस्योदाहणं 'नट नदी, देवट देवी, इति ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १५१ पचादिषु नदट्-देवट इत्यनयोः टितः पाठात् स्वत एव टित्वमिति ताभ्यां डीपि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'नदी 'देवी' इत्युभयं सिद्धं भवति । तृतीयोदाहरणन्तु धेटष्टित्वात् 'स्तनन्धयी' इति कृदन्ते मृग्यम् । गार्गी ( १९२६) गर्गस्याऽपत्यं स्त्रीति विग्रहे 'गर्गादिभ्यो यम्' इति गर्ग- शब्दात् यजि आदिवृद्धौ भत्वादलोपे 'गाय इति । तस्मात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'यसश्च' इति डोपि भत्वादलोपे 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोपे विभत्यादिकार्य तत्सिद्धिः । गाायणी-यजन्तात् गार्थशब्दात 'प्राचां ष्फ तद्धित' इति प्रत्यये 'आयनेयी ति फस्यायनादेशे भत्वादलोपे णत्वे 'गाायण' इति । तस्मात् स्त्रीत्व- विवक्षायां 'षिगौरादिभ्यश्च' इति डीषि भवादलोपे विभत्यादिकार्ये तत्सिद्धिः । नर्तकी १९५१ )-नृत्धातोः 'शिल्पिनि बुन्' इति चुन्प्रत्यो 'युवोरनाकौं' इति वोरकादेशे लघूपधगुणे रपरत्वे 'नर्तक' इति । तस्मात् स्त्रीत्वे 'षिद्गौरा- दिभ्यश्च' इति ङीषि भत्वादलोपे विभक्त्यादिकार्य तत्सिद्धिः । गौरी ( १९५२ )-गौरादिगणपठितात् गौरशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'षिद्- गौरादिभ्यश्च' इति लोषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये 'गौरी' इति । श्वेतेत्यर्थः । 'उमा कात्यायनी गौरी' इत्यमरः । 'दशवर्षा भवेद्गौरी' इति स्मृतिः । वयसि प्रथमे-प्राणिनां कालकृताऽवस्थाविशेषो वयः। तच्च त्रिविधमित्येके- 'पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षिति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्य- मर्हसि ॥' इति दर्शनात् । अत्र प्राञ्चः-'कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधिः । कैशोरमापञ्चदशाद्यौवनं तु ततः परम् ॥' इति । अपरे तु-'आये वयसि नाधीतं द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति ॥” इति दर्शनाद् वयांसि चत्वारीत्याहुः। कुमारी (१९२९,३०,४१,४७,४९) बाल्यवाचकात् कुमारशब्दात स्त्रीत्ववि- वक्षायां वयसि प्रथमे' इति ङीपि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां यस्येति च' इत्यलोपे प्रातिपदिकत्वात् सौ 'हल्याब्भ्यः' इति सुलोपे तत्सिद्धिः । त्रिलोकी-त्रयाणां लोकानां समाहारः इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति समासे 'संख्यापूर्वो द्विगुः। इति द्विगुसंज्ञायाम् 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः नियामिष्टः' इति स्त्रीत्वात् 'द्विगोः' इति डीपि भत्वादलोपे विभत्यादिकार्ये तत्सिद्धिः ।

·१५२ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- एनी ( १९३३.५० )-एतशब्दः श्वेतपर्यायः, तस्मात् तीत्वविवक्षायां 'वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः , इति डीपि तकारस्य नकारे च कृते मत्वाद् ‘यस्येति च' इत्यलोपे विभक्तिकार्य 'एनी' इति । पक्षे अदन्तवाद्यापि 'एता इत्येव । डीवमात्र नत्वमपि न भवति, ङीपा सन्नियोगशिष्टत्वादिति तत्वचिदः । 'हरित' शब्दस्य स्त्रियाम् ( १९४६) 'वर्णादनुदात्तातोपधातो नः' इति डीपि तस्य नत्वे च कृते णत्वे भत्वादलोपे विभत्तिकाय 'रोहिणी' 'रोहिता" इति सिद्धं भवति । मृट्ठी ( १९४८ )-मृदुशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'वोतो गुणवचनात्' इति डीपि यणि विभक्तिकायें 'मृद्वी' इति । पक्षे मृदुः' इति । अत्र सूत्रे गुणशब्देन 'सत्वे निविशतेऽपति पृथगजातिषु दृश्यते । आधेयधाऽक्रियाजश्च सोऽसन्धान- कृतिर्गुणः ॥' इति गृह्यते । सत्त्वं द्रव्यं समवायिकारणम् , तत्रैव निविशते समवैति यः स गुण इत्यस्य भाष्याशयः । द्रव्यमानसमवेत इति यावत् । रात्री-राधातोः ‘राशादिभ्यां त्रिप्' इत्युणादिसूत्रेण त्रिपि, ‘कृतो य इकारस्त- दन्तात् प्रातिपदिकात् ङीष् वा स्यात्' इत्यर्थक 'कृदिकारादक्तिनः' इति याद्यन्त- गणसूत्रेण डीषि सवर्णदीर्घ विभक्तिकायें रात्री' इति । पक्षे रात्रिः' इत्यपि भवति । शकटी ( १२३८) अव्युत्पन्नप्रातिपदिकात् शकटिशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके' इति वार्तिकेन ङीषि अनुबन्धलोपे भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । पदे 'शकटिः' इति । गोपी ( १९३६, ४२ )-गोपस्य स्त्री' इति विग्रहे 'पुंयोगादाख्यायाम्' इति डीषि अनुबन्धलोपे भसंज्ञायां 'यस्येति च' इत्यकारलोपे प्रातिपदिकात् सौ 'हल्ल्याभ्यः' इति सुलोपे 'गोपी' इति जातम् । अश्वपालिका ( १९२१)-अश्वं पालयतीति अश्वपालः, अश्वपाल एच अश्वपालकः, तस्य स्त्रीति विग्रहे पुंयोगे डीषि प्राप्ते 'पालकान्तान' इति निषेधे अकारान्तत्वाद्यापि प्रत्ययस्थात्' इति इत्वे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । सर्विका-( ङयन्तादाबन्तात्तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्यात् झ्याब्भ्यां प्राङमा भूत्' इति नियमस्य जागरूकत्वात् ) सर्वशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां टापि सवर्णदीचे 'सर्वा' इति, ततः एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् 'अव्ययसर्वनाम्नाम्-' इति टेः प्रागकवि ·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ककारादकारस्योच्चारणार्थत्वेज दर्शनाऽभावे चकारस्य इत्संज्ञालोपयोः 'सर्वका' इति जाते 'प्रत्यस्थात्-' इति ककारात् पूर्वस्य अत इत्वे विभक्तिकायें 'सर्विको इति। सूर्यशब्दस्य त्रियां ( १९२६, ४५)-सूर्यस्य स्त्री देवता इति विग्रहे सूर्य शब्दात् ‘सूर्याद्देवतायां चाव्वाच्यः' इति चापि अनुबन्धलोपे सवर्णदीचे विभक्तिकार्य 'सूर्या' इति । सूर्यस्य स्त्री मानुषीति विग्रहे तु 'पुंयोगादाख्याया' इति ङीषि भत्वा- दलोपे 'सूर्यागस्त्ययोश्छे च ङयां च' इति यलोपे विभक्तिकार्ये 'सुरी' इति । इन्द्राणी ( ४६३७, ४६, ५२ )-इन्द्रस्य स्त्रीति विग्रहे पुंयोगलक्षणे डोषि सिद्धेऽपि इन्द्रवरुण-' इत्यादिसूत्रेण ङीष्सन्चियोगेन प्रानुगागमे च जाते 'उका- रस्योच्चारणार्थत्वेन दर्शनाऽभावे ककारस्येत्संज्ञायां लोपे च कृते सवर्णदीर्घ णत्वे विभत्तिकार्य तत्सिद्धम् । मृडानी ( १६४४ )----मृडस्य स्त्रीति विग्रहे पुंयोगलक्षण डीषि 'इन्द्रवरुण इति आनुगागमे च कृते अनुवन्धलोपे सवर्णदीर्घ विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । हिमानी ( १६२४ )-महद्धिममिति विग्रहे हिमशब्दात् 'हिमारण्ययोर्म- हत्वे' इति वार्तिकेन ङीषि आनुगागमे च जाते अनुबन्धलोपे सवर्णदीधैं विभक्तिकायें उक्तं रूपं सिद्धम् । अरण्यानी ( १९२७ ) महदरण्यमिति विग्रहे अरण्यशब्दात् 'हिमारण्ययोर्म- हत्वे' इति डीषि प्रानुकि च जाते अनुबन्धलोपे सवर्णदीर्धे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् ! यवनानी ( १६४६ ) यवनानां लिपिरिति विग्रहे 'यवनशब्दात 'यवनाल्लिप्याम्' इति डीषि आनुकि च विहिते अनुबन्धलोपे सवर्णदीचे विभक्ति- कार्ये तत्सिद्धिः। मातुलानी ( १९२१)-मातुलस्य स्त्रीति विग्रहे मातुलशब्दात् 'घुयोगा- दाख्यायाम्' इति डीषि 'मातुलोपाध्याययोरानुग्वा' इत्यानुकि अनुबन्धलोपे भत्ता- दलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । पक्षे 'मातुली' इति । अर्याणी ( १६४५ ) अर्थशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायाम् ‘अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थ इति वार्तिकेन ङीषि भानुकि च कृते भत्वादलोपे णत्वे विभक्तिकार्ये 'अर्याणी' इति । पक्षे टापि 'अर्या' इति । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । पुंयोगे तु अर्यस्य स्त्री-'अयीं' इति भवति ।

·ATTA प्रथमाप्रश्नावल्याम् क्षत्रियाणी ( १६३१, ३४, ४५) क्षत्रियात, क्षत्रियायां ( स्वभार्यान्याम् ) उत्पन्ना स्त्रीति विग्रहे क्षत्रिय शब्दात् 'अर्थक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थ' इति जीषि तत्सन्नियोगेन आनुकि अनुबन्धलोपे भत्वादलोपे ‘अटकुप्वाङ्' इति णत्वे विभक्ति- कार्य क्षत्रियाणी' इति । पक्षे अदन्तवाद्यापि क्षत्रिया' इति । पुंयोगे तु क्षत्रियस्य स्त्री 'क्षत्रियी' इति भवति । वस्त्रक्रीती ( १६५१ ) वस्त्रेण क्रीता या इति दिग्रहे वस्त्र भिस् क्रीत' इति स्थिते 'गतिकारके ति परिभाषया सुवुत्पत्तः प्रागेव क्रीतशब्देन समासे सुब्लुकि 'वस्त्रक्रीत' इत्यदन्तप्रातिपदिकात् 'क्रीतात्करणपूर्वात्' इति ङीषि भवादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धम् । कचिन्न, 'धनकीता' ( १९२१ )-(धनेन क्रीता या सेति विग्रहः ) 'कर्तृ- करणे कृता बहुलम्' इति वहुलग्रहणेन 'गतिकारके ति परिभाषायाः क्वचिदा वृत्यव- गमादिह सुबन्तेन समासः । तत्र च सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वाहापि ततः सुपि टावन्त- प्रकृतिकसुबन्तेन ( कृता मु इत्यनेन ) समासे सुब्लुकि धनकीताशब्दस्य अदन्त- त्वाऽभावान्न कीषित्यर्थः । अतिकेशी ( १९२२,३८)-केशानतिकान्तेति विग्रहे समासनिप्पन्नादति- केशशब्दात् ‘स्वाझाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्' इति डोषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । अत्रोपसर्जनन्तु 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' इत्यनेन बोध्यम् । पक्षे अदन्तत्वाहापि अतिकेशा' इति । चन्द्रमुखी ( १६२३,२६,४८,५०)-चन्द्र इच मुखं यस्याः इति विग्रहे समासनिष्पन्नात् 'चन्द्रमुख' शब्दात् 'स्वानाच्चोपसर्जनात्' इति कीषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । पक्षे 'चन्द्रमुखा' इति । तटी (१९५२)-तट त्रिषु' इत्यमरः । जलसमीपप्रदेशः प्राकृतिविशेष- विशिष्टस्तटः । तस्माज्जातिवाचित्वादनियतस्त्रीलिङ्गत्वादयोपधात्तटशब्दात् 'जातेर- रस्त्रीविषयादयोपधात्' इति कीषि भत्वादलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धम् । कल्याणक्रोडा ( १९२३ ) कल्याणी क्रोडा यस्या इति विग्रहे समासे 'स्त्रियाः मुंवत्-' इति पुंवत्वे निष्पन्नात् कल्याणक्रोडशब्दात् ‘स्वाङ्गाचोसर्जनात-' इति डीषि प्राप्ते 'नक्रोडादिबह्वचः' इति निषेधे अदन्तत्वाट्टापि सवर्णदीचे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः ।

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् वृषली (१९३३)-वृषलत्वजातिविशिष्टा स्त्री वृषली ! अत्र वृषलशब्दात् 'जातेरस्त्रीति कीषि भत्वादलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । ( एकस्यां हि व्यक्ती वृषलत्वे कथिते तदपत्यसहोदरादौ कयनं विनापि तस्य सुग्रहत्वादृषलत्वं जातिः। गवयी (१९२६)-इति गोसदृशश्चतुप्पाज्जातिविशेषः' । अत्र 'गवय' शब्दस्य योपधत्वात् 'जातेरस्त्रीति डोषोऽप्राप्तिः 'योपधप्रतिषेधे हयगवय-'इति वार्तिकबलात् डीषि भत्वादलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । मनुषी ( १९२२,३९)-मनुष्यशब्दस्य ग्रोपधत्वेऽपि 'योपधप्रतिषेधे हय- गवयमनुष्य-' इति वार्तिकबलात् 'जातेरस्त्रीति कीषि भत्वादलोपे हलस्तद्धितस्ये' ति यलोपे विभक्तिकायें तत्सिद्धिः । मत्सी ( १९२४, ३३, ४६ )-मत्स्यशब्दस्य योपधत्वेऽपि 'योपधप्रतिषेधे हयगवयमनुष्यमत्स्य' इति वार्तिकबलात् 'जातेरस्त्रीति डीषि भत्वात् 'यस्येति च' इत्यलोपे 'मत्स्यस्य ड्याम्' इति यलोपे विभक्तिकार्ये तत्सिद्धिः । दाक्षी (१९४४)-दक्षस्य गोत्राऽपत्यमिति विग्रहे इअप्रत्ययान्तात् दाक्षि- शब्दात् 'इतो मनुष्यजातेः' इति डोषि भत्वात् 'यस्येति च' इतीकारलोपे विभक्ति- कायें 'दाक्षी' इति । श्वभूः (१९ ४५, ४६, ४९) श्वशुरस्य स्त्रीति विग्रहे पुंयोगलक्षणे डीषि प्राप्त तमपवाद्य 'श्वशुरस्योकाराकारलोपश्च' इति वार्तिकेन ऊद्धि तत्सन्नियोगेन रेफादकारस्य शकारादुकारस्य च लोपे विभक्तिकार्य 'श्वश्रूः' इति । वामोरूः (१९२२)-वामौ = सुन्दरौ अरू यस्याः' इति विग्रहे समासनिष्प- न्नात् वामोरुशब्दात् ‘संहितशफलक्षणवामादेश्व' इत्यूङि सवर्णदीर्धे विभक्तिकार्ये उक्त रूपं जातम् । शाभैरवी (१९५२) शृङ्गरुशब्दादपत्वेऽणि आदिवृद्धौ ‘ोर्गुणः' इति गुणेऽ- वादेशे 'शारिव' इति तस्मात् जातिवान्डीषि प्राप्ते तम्प्रबाध्य 'शारिवायत्रो डोन्' इति ङीनि भत्वादलोपे विभक्तिकार्य तत्सिद्धिः । वैदी (१९२१)-विदस्यापत्यमिति विग्रहे अआ निष्पन्नात् वैदशब्दात् 'शारिवायत्रो जीन्' इति जातिलक्षणप्राप्तडी बाधित्वा डीनि भत्वादलोपे विभक्ति- कार्य तत्सिद्धम् ।

·. प्रथमाप्रश्नावल्याम्- नारी (१९५१) नृशब्दात 'ऋन्नेभ्यः' इति डीपि प्राप्ते तं प्रवाध्य नृनर- योवृद्धिश्च' इति डोनि वृद्धौ च कृते रपरत्वे विभक्तिकार्ये 'नारी' इति । नरशब्दादपि जातिलक्षणे डीषि प्राप्ते तम्बाधित्वाऽनेन डीनि भत्वादलोपे विभक्तिकार्य 'नारी' इति भवति । युवतिः ( १९२५, २९, ३०, ३२, ४७, ४८, ५० )-युवनशब्दात् स्त्रीत्व- विवक्षायां 'यूनस्तिः' इति तिप्रत्यये स्वादिष्विति पदत्वान्नलोपे विभक्तिकार्ये 'युवतिः' इति । 'युवती' इति दीर्घकारान्तोऽपि स्त्रियां वर्तते । तत्तु युधातोर्लटः शतरि शपो लुकि उवङि उगित्वात् डीपि 'युवती' इति । (यौति = पत्या सह आत्मानं मिश्री- करोतीत्यर्थः। इति दरभंगामण्डलान्तर्गत 'तरौनी' ग्रामवासिशास्त्रार्थदिवाकर- पण्डितराजश्रीजयदत्तमाशर्मात्मजश्रीमदनन्तलालमाशर्म- सूनुना श्रीरामचन्द्रमाव्याकरणाचार्येण विरचिता लघुसिद्धान्तकौमुदीप्रश्नोत्तरी समाप्ता ।

·আহহ সুনীল प्रश्नपत्राणि प्रथमं पान १६४० लघुकौमुद्यां प्रश्नाः १. लण सूत्रेऽकारस्येत्संज्ञायाः फलं तदुदाहरण बेत । २. कृष्णार्द्धः, उत्थानम्, सञ्च्छन्भुः, हरी रन्थः, एतेषां प्रयोगाणां सूत्र निर्दे शपुरस्लरं लिहिं प्रदर्शयत। শুথিৰা विष्णो+इह, किम् + उक्तम्, तद्+शिवः, सुगण+षष्ठः, इत्यस्यां स्थिती कानि रूपाणि भवन्ति, कथञ्च तसिद्धिरिति ससून प्रतिपादयत । ३. (क) सखा, मतौ, त्वया, भवेयुः, अध्यायै, अनछ । (ख) गाः, दनि, अमुया, एधस्व, पपरतुः, अनजानि । उपरिनिर्दिष्टयोः क, ख, प्रश्नयोर्मध्ये कस्यचिदेकस्य सम्पूर्णस्य प्रश्नस्य प्रयोगान् सम्यक् प्रसाधयत। ४. अवोभवुः राजानति, धर्ममुच्चरते, अस्तावि, गोमयनिकायः, मातुः स्मरति, एतेषां प्रयोगाणां ससूत्रं सिद्धिप्रकारं लिखत । ५. अध्यात्मम, रूपवार्यः, सखिपथः, एतेषु समासविधायकानि सूत्राणि तत्तद्विशेषकार्यञ्च स्फुटं प्रदर्शयत । ६. द्वैमातुरः, मीमांसकः, शालीयः, आश्मनम, नैकटिकः, मातृभोगीणः, एतेषु तत्तदर्थबोधकप्रत्ययविधायकानि शास्त्राणि साधु प्रतिपादयत । प्रयोगाणा- मर्थश्च लेख्यः। ७. मघवन्, निर्जर, अतिचमू, शब्देषु कयोश्चिद् द्वयोः शब्दयोः सर्वाणि रूपा. णि विलिख्य, श्रश्रवणे, हन हिंसागत्योः, रुधिर आवरणे, एतेषु कयोश्चिद् द्वयोः धात्वोः सर्वलकारेषु प्रथमं रूपञ्च स्पष्टं लिखत । सूचना-स्पष्टसुन्दराक्षरविन्यासाय दशाङ्काः सुरक्षिता इति बोध्यम् । नोट:--सन्धि एवं कारक, समास आदि विषयक ज्ञानके लिये 'सन्धिचन्द्रिका' और शब्द तथा धातुरूपके लिये 'रूपचन्द्रिका' पढ़िये। इसमें लघुकौमुदीके समस्त शब्दों तथा धातुओंके रूप छपे हैं। ११ प्र० ब० १ , ·RAge बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम् . ७ , mana ७ , सन् १९४१ १ अ-क-ग-हवणेषु कयोपि द्वयोर्वर्णयोर्वाह्यप्रयत्ना लेख्याः । २. हर इह, प्रार्छति, गवाग्रम्, एतन्मुरारिः, तच्छिवः, मनोरथः-एषु केऽपि चत्वारः प्रयोगाः सम्यक साधनीयाः । ३. सर्वेषाम, क्रोष्टुः, मत्याम, वारिणे, अनड्वान, यूनः, पुमान्, अहोभ्याम्- एतेषु पञ्चानां प्रयोगाणां सूत्रनिर्देशपुरस्सरं सिद्धिप्रकारः प्रदर्शनीयः । ४. (क) सखिशब्दस्य राजन्शब्दस्य वा सर्वासु विभक्तिषु रूपाणि लेख्यानि । (ख) रक्षणार्थक-गुपू-धातोः, गात्रविक्षेपार्थक-नृती-धातोर्वा लुटि रूपा- णि लेख्यानि। ५. यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा, कर्तुरीप्सिततमं कर्म, जातेरस्त्रीविषयाद. योपधात्- एतेषु कयोश्चिद् द्वयोः सूत्रयोः पदच्छेदपूर्वकमर्थो लेख्यः। ६. भवेत्, इयाज, जघास, नेनिजानि, अजनि, चिकाय, उद्विजिता, तृणेदि, गृहाण-- एषु पञ्च प्रयोगान् साधु साधयत । ७. बुभूषति, इदामति, प्रियंवदः, रागः, पौर्वशालः, चित्रगुः-एतेपां प्रयोगाणां विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं सिद्धिम् प्रदर्शयत । ८. शैवः, वैयाकरणः, ज्यायान्, कुमारी एते प्रयोगा विग्रहप्रदर्शनपुरस्सरं साधनीयाः, प्रयोगाणामर्थाश्च हिन्दीभाषया लेख्याः। सूचना अस्मिन् पत्रे दशाङ्काः सुस्पष्टसुन्दरलेखाय सुरक्षिताः। ms- ४ सन् १६४२ ४ १. सवर्णसंज्ञाविधायक संहितासंज्ञाविधायकं च सूत्रं विलिख्य, हिन्दीभाषया तयोरथों लेख्यः। २. प्रष्टौहः, शकन्धुः, वाग्धरिः, पुंस्कोकिलः, शिवो वन्द्यः, तृढ :-- केऽपि चत्वारः प्रयोगाः साधु साधनीयाः। ३. विश्वपः, बहुश्रेयस्याम्, तिसृणाम्, दघ्नि, विश्चौहः, अद्भिः, विदुःषः, दीयन्ती,-एतेषु पञ्चानां प्रयोगाणां साधुत्वाकारः सम्यक प्रदर्शनीयः। ४. (क) मतिशब्दस्य सर्वासु विभक्तिषु रूपाणि लेख्यानि । (ख) हर्षक्षयार्थकग्लै-धातोराशीलिङि रूपाणि लेख्यानि । ५, डमो हस्वादचि ङमुण नित्यम्, तदोः सः सावनन्त्ययोः, साधकतम कर- णम्, एतेषु कयोश्चिद् द्वयोः सूत्रयोः पदच्छेदपूर्वकमर्थों लेख्यः ।

·७ ७ ७ लघुकौमुद्यां प्रश्नाः ६. बभूव, अद्युतत्, अविजगे, अनिजत, अपादि, निरति, नियात, ब्रहोता, অজান্তনু-মুম্ভ ও হজ্জ সুস্বাদু ঃ আঃ হাখিল ७. पिपठिपति, शिरमति, कुम्भकारः, चिली, अतिमाला, सुराजा,-एतेषां प्रयोगाणां विग्रहप्रदर्शनपूर्वक सिद्धिप्रकार प्रदर्शनीयः। ८. द्वैमातुरः, जनता, दण्डी, गोपी- एते प्रयोगा विग्रहप्रदर्शनपुरस्सरं साधु साधनीयाः, अयोपानश्च हिन्दीभाषया लेख्या सूचना-अस्मिन् पत्रे दशाङ्काः सुस्पष्टसुन्दरलेखाय लियताः । H सन् १९४३ ७ ७ a (प्रथमं पत्रम्) १. इ-ख-ट-श-वर्णेषु कयोरपि द्वयोर्वर्णयोर्वाह्यप्रयता लेख्याः। २. गव्यूतिः, शिवेहि, गवाग्रम, सर्पिष्टमम्, तच्छिवः, भो देवाः, मनोरथः- एषु केऽपि पञ्च प्रयोगाः साधु साधनीयाः । ३. सर्वेषाम्, हरौ, सखा, क्रोष्टुः, तिस्रः, वारिणे -एतेषु केषामपि चतुर्णा प्रयोगाणां साधुत्वप्रकारः सम्यक्प्रदर्शनीयः । ४. मघोनः, पन्थाः, अष्टौ, युष्माकम्, उदीचः, पुमान् , चतस्त्रः, तुदन्ती- एषु केऽपि पञ्च प्रयोगाः स्पष्टं साध्यन्ताम् । ५. मा, चिरम्, तूष्णीम्, सार्धम्-एषामव्ययानां हिन्दीभाषायामा लेख्याः ६. अभूत् , नेदतुः, अकटीत् , अपुः, शृणु, अगमत्-एषु चतुर्णा प्रयोगाणां सूत्रनिर्देशपुरःसरं सिद्धिप्रकारः प्रदर्शनीयः । ७. एधाञ्चक्रे, अचीकमत, अद्युतत्, वय॑ति, भृषीष्ट, ईजतुः, उवोढ-एषु केऽपि चत्वारः प्रयोगाः साधु साधनीयाः। ८.(क) सखिशब्दस्य षष्टयेकवचने, पितृशब्दस्य सप्तम्येकवचने, दधि- शब्दस्य तृतीयैकवचने, तथा युष्मच्छब्दस्य चतुर्थीबहुवचने रूपागि लेख्यानि। (ख) धि-पा-गम्-भज-वह धातूनां लुङि प्रथमपुरुषैकवचने रूपाणि लेख्यानि । सन् १६४३ (द्वितीयं पत्रम् ) १. "ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च", "भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम्”, "विधि- निमन्त्रणाऽऽमन्त्रणाऽधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लि । एषामों लेख्यः ।

·बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम् २. दानार्थक 'डदाम्' धातो ङि, उपदेहार्थक 'लिप' धातोर्लङि च रूपाणि ७ ३. जमतुः । विनति । उपास्किरत् । अतृणेट । स्तभान ! अचूचुरत् । एषु केऽपि चत्वारः प्रयोगाः साधनीयाः, अन्तिमो न हेयः । ४. भावयति । नरीनृत्यते । राजानति । प्रवहति । भूयते । आरिता । पच्यते फलम् । स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । अत्र केप्वपि पञ्चसु विग्रहसूत्र- प्रदर्शनपूर्वकं तत्तद्विशेषकार्याणि प्रदर्शयत । १. एधितव्यम् । सोमयाजी । विद्वान् । प्रकृत्य । स्मारं स्मारम-एषु त्रया. जामेव विग्रहप्रकृतिप्रत्ययतदर्थप्रदर्शनपूर्वकं सिद्धिः कार्या । ६. गां दोग्धि पयः। विप्राय गां ददाति । अनयोः कारकविभक्तिविधाय- कानि सूत्राणि प्रदर्शयत। ७. अधिहरि। भूतवलिः । पौर्वशालः। द्वयङ्गुलम् । चित्रगुः । वाक्त्वचम् । एषु चत्वारो विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं साधनीयाः। ८. गायः। वायव्यम् । मदीयः। म्रदिमा । कुरुचरी । चन्द्रमुखी । युवतिः। विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं सूत्रोपन्यासमुखेन प्रकृतिप्रत्ययाः प्रदर्शनीयाः । सूचना-अत्र षडेव प्रयोगाः प्रष्टव्या ज्ञेयाः। सन् १६४४ (प्रथमं पत्रम्) १. अथ स वर्णानां वाह्यप्रयत्नाः, अथवा, प्रत्याहारविधायकसूत्रस्य पद- च्छेदो हिन्दीभापायामर्थश्च सोदाहरणं लेख्याः। २. धात्रंशः, कृष्णद्धिः, वाप्यश्वः, उत्थानम्, सँस्स्कर्ता, एपको रुद्रः, एपु यथे. च्छं चतुणा प्रयोगाणां सूत्र निर्देशपूर्वक सिद्धि दर्शयित्वा, हर इह, देवा इह, रामकृष्णावमू आसाते, इत्यत्र स्वरसन्धिः कथन्नेति लिखत ३. निर्जरसौ, कति, क्रोष्ट्रनाम, चतसृणाम, सर्वस्याम्, दनि, एपु केऽपि चत्वारः प्रयोगाः साधु साधनीयाः। ४. (क) चतुर्पु, आभ्याम्, यूनः, युष्माकम, तादृक् , समीचः, अमुना, अमु. प्याम, धनूंषि, एषु केऽपि चत्वारः प्रयोगाः साध्यन्ताम् । (ख) पति, पपी, शब्दयोडौं, नेमशब्दस्य जसि, तथा वारि, विद्वस् , शब्दयोः सम्बुद्धौ रूपाणि लेख्यानि । ५, अन्तरेण, निकषा, नक्तम्, विना, एषु कयोरपि द्वयोरव्यययोः प्रयोगो वाक्ये कर्तव्यः। ६. बभूविथ, चिक्षेथ, आनर्चतुः, शृण्मः, अगौताम्, आतीत् , एषु यथेच्छं त्रयाणां साधनं विधाय पान्तेषु के धातवोऽनिट इति लेख्यम् । . 40 ५ ६ ·लघुकौमुद्या प्रश्नाः ॥१॥ १६१ (को एधायको, अल्लामा, अवस्थीत , नियात् , ऊहुः, पशिष्ट, अमादीत् , सुशान चालिदिनकाशे लेखमः (ख) गुस्-था- धानो लुकि प्रथमायुश्याने रूपाणि लेखनीयानि ! (द्वितीय पत्र) ৭. অস্থিতিশালা মুভি ফল খাই হলো সে। তা অবস্থায় ? () আত্তিলা (২) জী: ওহহহ ) কােন অলডিইবি स सम्प्रदानम् २. बुधा धातोलंटि, कुकीज् धातोटुङि रूपाणि लिखत! ३. औणुविष्ट । ज्यान ! अतृणेद । अनहीत् । अचयत् । एते लाक साधनीयाः। ४. अतिष्ठिपत् । जिवत्सति। बोभवीति । पुत्रीयति । रथेन सञ्चरते। एषु विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं खूनोल्लेखनमुखेन विशेषकार्याणि प्रदर्शयत । ५. दानीयः । लेयन् । दर्शकः । मोजल भोजन। विग्रहप्रदर्शनपूर्वाक साथ- - नीया इसे प्रयोगा। ६. बलिं याचते वसुधाम् । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । सूत्रलेखनेन विभक्त्यर्थाः प्रदर्शनीयाः। ७ भूतपूर्वः । पञ्चगवम् । चित्रगुः । गवाक्षः। विग्रहप्रदर्शनमुखेन समासवि- धायकानि प्रदर्य साधनीया इमे। ४. दैव्यम् । रैवतिकः । गोत्वम् । बहुशः । देवी। मृडानी । दाही। एते विगृह्य प्रकृतिप्रत्ययांश्च प्रदर्श्य साधनीयाः। सन् १९४५ १ (क) उदात्त, स्वरित, संहितालक्षणानि 'लिखित्वा' शिवेहि, गवामन, चिन्मयम्, देवा इह, तच्छलोकेन, काँस्कान् , एषु केचन ऋयाः इन्दोगाः सूत्रप्रदर्शनपूर्वकं साधनीयाः। (ख) ओष्णम् इत्यत्र कथं सन्धिः? एहि कृष्ण३ अत्र, इत्यान्न का कथा तदभावः ? इति लिखत । २ (क) हरौ, बहुश्रेयस्याम्, स्त्रीणाम, वारीणाम, विश्वौहः, ताक, अनुवाद, धनूंषि, एषु कानपि षट् प्रयोगान् संसाध्या, अव्यावलक्षणं लियत । (ख) ग्रामणी, प्रधी शब्दयो?, धात, उशनस् , इदम् शब्दामा सम्बोधने रूपाणि लेख्यानि। । ३ ७ ·बनारस-प्रश्नाभावल्याम् , ७ ३ (क) भूयारनाल, अशोकनत, विनु, अविभाज्यात् , शिण्डिल, कुमित, अजीमणत् , एयु यथेष्टं पाणी जिनि दशशिक्षा, स्वादीन धातून जालना लिखाला। (ख), दीङ्, शुभ, प्रच्छ धातुनो लुडि प्रथमपुरुषेकवचने रूपाणि १ ७ ७ ७ का . . अतिष्ठिपत् , चिकीपति, बोभवाञ्चकार, सनिधिता, सर्पियो जानीते, आरिता, पच्यते फलम्, एष गच्छामि, मुटु कामवि चतुर्णा साधन विधाय, दानीयो विप्रः, उच्छूनः, दुष्करः, अन्यथाकारम, एपां कृत्प्र- त्ययार्थप्रदर्शनमुखं सिद्धिदर्शनीया, कर्तृकर्मनिर्देशोऽपि कर्तव्य एव ५ (क) बलिं भिक्षते वसुधाम, अधिहरि, पौर्वशालः, हास्तिकम्, भूयिष्टः, श्वश्रः, एते यथाकार्य संक्षेपेण दर्शनीयाः । (ख) अर्य, सूर्य, युवन् , क्षत्रिय, शब्दानां स्त्रियां प्रथमैकवचने रूपाणि तत्तत्प्रत्ययाँश्च लिखत । १ सन् १६४६ १ अ-श-वर्णयोर्वाह्याभ्यन्तरप्रयत्नान् लिखित्वा, "अणुदित्सवर्णस्य चाप्र- त्ययः" इति सूत्रस्य हिन्धामर्थं प्रयोजनञ्च लिखत । १० अथवा "तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्", "अणुदित्सवर्णस्येति च सूत्रं किं किं १ कार्य कुरुतः। १५ २ विष्णो-इति, वाक्-हरिः, भोस्-देवाः, हरिस्-राजते, सस्-शम्भुः, अत्र यथेष्टं त्रयाणां सिद्धिः कर्तव्या। ३ रामाय, विश्वपः, सखा, तिसृणाम्, प्रराभ्याम्, यूनः, प्रतीचः, अमुष्य, सुपुमांसि, एषु स्वेच्छया चतुरः प्रयोगान् संसाध्य, पिधानम्, उदेतोः, इत्यत्र किं किं कार्यमिति लिखत । ४ त्रि, बहुश्रेयसी-शब्दयोः आमि, मति, दधि, पिपठिप-शब्दानां डिविभक्ती, वह, तनु, शीङ, धृज-धातूनाञ्च लुङि प्रथमपुरुपैकवचने रूपाणि लेख्यानि । १० ५१भवेत् , एधाञ्चकृषे, अगौताम्, ममक्थ, रुन्धः, अतत, अचकथत् , एषु यथेष्टं चतुणां सिद्धिं प्रदर्श्य "नेदेति समस्तसूत्रं लिखत । ६ अबीभवत् , जिघत्सति, नरीनृत्यते, इदामति, रथेन संचरते, अभाजि, यजति स्म युधिष्ठिरः, एषु केषामपि चतुर्णा साधनं कृत्वा यशस्करी, सन् द्विजः, चिकीर्षा, देवित्वा, एषां द्वयोरेव कृत्प्रत्ययार्थप्रदर्शनपूर्व सिद्धिःकार्या। १५ ७ मातुः स्मरति, अध्यात्मम्, निष्कौशाम्बिः, राजन्यः, पटीयान् , मत्सी, एषु विशेषकार्यागि, विशेषसूत्रैर्दर्शनीयानि । ७ . , , ·लघुकौमुद्यां प्रश्नाः ॥१॥ ८ हरित, यवन, श्वशुर, आचार्य-शब्दानां योरेव योश्चित स्त्रिया प्रथमैक- वचने याणिलिखत , ३. स्वमुनानिकलनाविधायक सूने साथै लिखिया अ, ज, उ. व-हलो वर्गानाधारणस्थानानिलिखत , ७ , १५ प्रयत्नाः कति ? केचते ? ह, प, या वर्णानाम् आभ्यन्तरप्रयत्नान् स्पष्टं लिखत। २. धात्त्रंशः, गव्यम्, हर इह, सुखाती, शिवाकों नमः, आ एवं नुमन्यसे, सञ्च्छम्भुः, सैषदाशरथी रामः-एयु पञ्च प्रयोगान् सूत्रोद्धरणपूर्वकं साधयत २५ ३. रामाणाम् पूर्वस्मात् , सख्युः, क्रोष्टुः, मती, श्रियाम् । मातृः एषु पञ्च प्रयोगान् सूत्रनिर्देशपूर्वकं साधयत । ४. विश्वौहः, एनयोः, अस्माकम् , विदुषः, अमुना, अद्भिः, तुदन्ती एषु पञ्च- प्रयोगान् सूत्रोपन्यासपूर्वकं साधयत । ५. अभूत् , जग्मतुः, एधाञ्चक्रे, अमृत, जहि, अवोचत्-एषु रूपेषु यथेच्छं द्वे साधयत। ६. सखि, कति, पितृ-शब्दानां सर्वविभक्तिषु रूपाणि लिखित्वा, विश्ववाह-- शब्दस्य पुंलिङ्गे, चतुशब्दस्य स्त्रीलिङ्गे सर्वाणि रूपाणि लिखत । . . १५ अथवा- - , स्त्री, वारि, युष्मद्, अहन्, धनुष-शब्दानां सर्वविभक्तिषु रूपाणि लिखत । ७. भू-षिध्-धात्वोर्लिटि, गुप्धातो ङि सर्वाणि रूपाणि लिखत । अथवा- - . क्रमधातोर्लटि, श्रुधातो टि, हन्धातोलोटि, ऊर्गुञ्धातोलिटि रूपाणि लिखत । सन् १९४८ १. (क) त-ट वर्णयोः स्थानं बाह्यप्रयत्नमाभ्यन्तरप्रयत्नं च लिखत (ख) आदिरन्त्येन सहेता, कृन्मेजन्तः, ईच गणः, यङोऽचि च, लट्स्मे, ज्य, च एषु त्रयाणां सूत्राणां अाल्लिखत । २. गव्यूतिः, प्रार्च्छति, चक्रयत्र, उत्थानम् , षट्त्सन्तः, न पाहि, शिवोऽ. यः एषु केषाञ्चित्पञ्चानां रूपाणां सिद्धिं कुरुत। ३. सर्वेषाम् , नृणाम् , मत्यै, दध्ना, अनड्वान् , मघोनः, उपानत् , ददन्ति एषु कानिचित्पञ्च रूपाणि साधयत । ४. अभूवन् , अगमत् , अचीकमत, अवधीत् , पप्रतुः, नर्तिष्यति, सुनोति, उपस्किरति, शिण्डि, कुर्वन्ति एषु षड्पाणि साधयत । , , ·बनारस-प्रथमानभावल्याम् ७ ra ५. अतिष्ठिान, विकीपीति, बोलतो, कायाले, विजयटे, अनुमोति आलाभि, यस्थ, नि:, जल्पा:, मोज मोजल, विशाज्ञात व मोपच योगेषु विशेषसूत्रैर्विशेषाणि प्रदर्वाचता । ६. उपहारदय, राजपुरुषः, वीदीन, हिनधी, लिली, दारितः, जबलः, आत्माक्रीनः, शरण्यः, शुद्धी, चन्द्रहली, सुवतिः पपु कश्चित्पाट प्रयोगात १ १५ ७. अदस्-शब्दस्य सलिले रूपाणि प्रदश्च धातोरथ रूपाणिय लिखता १० सन् १९४९ 3. (क) ख, ह-वर्णयोः स्थानं बालप्रयत्नमाभ्यन्तरप्रयत्नं च लिखता। (ख) तुल्यास्याप्रयत्नं सवर्ण , अव्ययादाप्सुपः, मितां ह्रस्वः, शङो बा, न यदि, तरतमपौ पः, प्रज्ञादिभ्यश्च एपु त्रयाणां सूत्राणामखित । २. गव्यम् , शिवेहि, विष्णो इति, तल्लयः, तच्छिकः, लक्ष्मीच्छाया, मनोरथः, केषाञ्चित्पञ्चानां रूपाणां सिद्धिं कुरुत । ३. रामाणाम् , सखा, पितरौ, स्त्रियम् , ज्ञानानि, विश्वौहः, असुना, अमुप्यै, दीच्यन्ती-एषु कानिचित्पञ्च रूपाणि साधयत । ४. भवानि, अगोपीत् , ऐधिष्ट, अवोचत्, नेनिजानि, अदीपि, अधावीत् , असिचत् , हिनस्ति, अतत, व्यष्टभत् , गणयति, एयु पड्पाणि साधयत ५५ ५. बुभूषति, नरीनृत्यते, पुत्रीयति, निविशते, प्रवहति, भूयते, शिष्यः, पण्डितंमन्यः, लवित्रम् , पवः, हित्वा, कटे आस्ते एपांमध्ये विशेषसूत्रैर्विशेषकार्याणि प्रदर्शयत । ६. पञ्चगङ्गम् , पञ्चगवम्, परमराजः, अन्तर्लोमः, शिवकेशवौ, वैनतेयः, वैया- करणः, आधिदैविक्रम्, सार्वभौमः, कुमारी, इन्द्राणी, श्वश्रूः एषु कांश्चित् षट् प्रयोगान् साधयत । ७. मघवनशब्दस्य सर्वासु विभक्तिषु रूपाणि प्रदर्श्य यज-धातोरथं लुङि च रूपाणि लिखत। . १ पटसु प्रयोगेषु . सन् १९५० . १ (क) च, य-वर्णयोः स्थानं, बाह्यप्रयत्नमाभ्यन्तरप्रयत्नञ्च लिखत । ख) वान्तो यि प्रत्यये, स्वरादिनिपातमव्ययम्, भुजोऽनवने, हेतुमति च, नेविंशः, ज्य च, सप्तम्यास्त्रल-एषु त्रयाणामेव सूत्राणां पदच्छेदम्, अर्थान् , उदाहरणानि च लिखत । २ उपेन्द्रः, गवाग्रम्, चक्रि अत्र, एतन्मुरारिः, पुंस्कोकिलः, सञ्छम्भुः, शिवोऽर्यः, स शम्भुः-एषु केषाञ्चित् पञ्चानां रूपाणां सिद्धिं कुरुत ।

·2 ७ लघुकौमुर्श प्रश्नाः ॥११॥ ३ रामान, सपाज, गाः, लत्यार, दमा, चतुर्मान, त्वया, बिदुपा, उपान, अहोल्यालरशु कानिचिता पाचवाणिवत। ४ बसूबा, अगादीव, प, अमलेट, दहि, अपादि, अमावी, ऋया, छात्, प्रहीता, कथयति, चिनीति-उखुडुपाणि साधवाना। অনুকার, হীন, অন, মিলা, লাল, হন, আল- तिस्म युधिष्ठिरः, कार्यद, उनमोजो, मिलाः, चयः, पायं पावन अक्षरे জাহাজ হয়েই যত্ত সখী নিভুনিভাজি মঙ্গতি । ६ उपशरदन, पौर्वशालः, महाराजा, चित्रगुः, हरिहरी, बाय:, औदुम्दानी देशः, राष्टियः, धार्मिकः, नायन, एसी, चन्द्रमुखी, युवतिः... एषु कश्चित् पदप्रयोगान साधयत: ७ निर्जर--शब्दस्य लालु विभक्तियु, सुर-धातोः कंचित् पचालझरेषु च रूपाणि प्रदर्शयत। ७ ७ ७ ७ . , १ (क) लुवर्णस्य कति भेदाः ! पकारस्य च किं स्थानम् ! कश्च बाह्यप्रयत्नः ! ५ (ख) आदिरन्त्येन सहेता, भूवादयो धातवः, औतोऽशसोः, आद्धधातु- कस्येवलादे, विदेः शतुर्वसुः, राजवशुनावत्, एतेषु स्वेच्छया त्रयाणां पदविभागं प्रदर्श्य सोदाहरणमर्था लेख्याः। २ देवैश्वर्यम्, ब्रह्मऋषिः, उत्थानम्, सन्नच्युतः, शिवच्छाया, शिवोवन्द्यः, अघोयाहि, मनोरथः, अत्र केषाञ्चिच्चतुर्णा सिद्धिम् विधाय प्र+एजते, अथवा विद्वान् + लिखति, अथवा विष्णुः+बाता, अन्न सन्धौ किं रूपमिति सप्रमाणं लिख। ३ रामाय, विश्वपः, पत्यौ, क्रोष्टुः, मत्याम, अनड्वान्, अयम्, अद्भ्यः, एनयोः, गोचा, एतेषु पञ्चैव प्रयोगाः साधु साधनीयाः। ४ बभूविथ, आनर्च, अक्षैषीत् , ह्वर्यात्, बिभेति, धेहि, अप्राक्षीत् , अकृत, एतेषु पञ्चानां सम्यक् सिद्धिः कार्या । ५ बुभूषति राजीयति, एधोदकस्योपस्कुरुते, भिद्यते काष्ठम्, स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्याम , अत्र चतुर्पु विशेषकार्यविधायकसूत्राण्येवोल्लेख्यानि । ६ वेयम्, लवणः, जनमेजयः, सोमयाजी,शुष्कः, वेपथुः, इत्थङ्कारं भुङ्क्ते, एतेषु पञ्च प्रयोगाः साधनीयाः। ७ वलिं याचते वसुधाम, हरये नमः, अधिगोपम्, व्याघ्री, चित्रगुः, गार्यः, वैनतेयः, नर्तकी, वस्त्रक्रीती, नारी, एतेषु षण्णां सिद्धिः कार्या । सन् १९५२ १. (क) वृद्धि-सवर्ण-गुरुसंज्ञासूत्राणि सार्थमुल्लिख्य वाह्यप्रयत्नांल्लिख ? , ७ १८ ·बनारस-प्रथमाप्रशावल्याम् . ७ ७ ७ (ख) अकारस्य कति भेदाः ? के चते? २. सुद्धयुपास्यः, गव्यम्, हरेऽवा, कृष्णार्डिः, तट्ठीका, वाचरिः, शिवच्छाया, अघोयाहि, अत्र केपाञ्चित् चतुर्णा सिद्धिं विधाच मनस्न रथ इत्या सन्धि- गतंर्गलाघया ३. रामान, सर्वेषाम्य, हरौ, सख्युः, गाइ, मतवे, तियः, दना, एमिः, अष्टी, अन्न पञ्चानां साधुत्वं विधाय अस्मच्छब्दस्य अथवा युप्मच्छदस्थ सप्तसु विभक्तिषु रूपाणि लिख? ४. भविता, सिपेधिथ, जगद, अगमत्, दुग्धः, अचैषीत्, कुर्वन्ति, गृहाण, अन्न स्वेच्छया चतुर्णां सिद्धिं विधाय धुतधातोलुंङि अथवा यज धातोर्लुटि रूपाणि लिख? ५ अबीभवत्, वानज्यते, राजीयति, रथेन सञ्चरते, यजतिस्म युधिष्ठिरः, अन्न प्रथममपरित्यज्य त्रयाणां साधुत्वं विधेयम् ? ६. "स्यसिच्०-" इत्यादि सूत्रं सम्पूर्णमुल्लिख्य "प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुल- मिष्ठवच" इतिवचनस्यार्थोऽविकलो लेख्यः ? ७. वशंवदः, भिन्नः, अपामार्गः, वृक्षमवचिनोति फलानि, प्रजाभ्यः स्वस्ति, अर्द्धपिप्पली, चित्रगुः, वात्स्यः, कुमुद्वान्, युग्यः, तृतीयः, गौरी, इन्द्राणी, तटी, शाहरवी-एतेषु स्वेच्छया षण्णां सिद्धिः कार्या? द्वितीयं पत्रम् सन् १९४८ रामवनगमन-बिदुलोपाख्यान-छन्दासु प्रश्नाः। १. अधोलिखितेषु पद्येषु केषामपि षण्णामन्वयविग्रहभावार्थवक्तृवोद्धव्यप्रद- शनपुरस्सरं व्याख्या कार्या। (क) अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् । नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां नातो मया ते गुरुता भविष्यति ॥ (ख) मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः । अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राधव ॥ नोट-'रामवनगमन' सुधा-इन्दुमती टाका, 'विदुलोपाख्यान' लीला-विलास टीका तथा छन्दके लिये 'छन्दःकौमुदी' का परिष्कृत चतुर्थ संस्करण अवश्य पढ़िये । सभी प्रश्नों के उत्तर आपको इन पुस्तकों में मिलेगें ।-प्रश्नोत्तरी की आवश्यकता नहीं होगी।

·ma 10 रामवनगमनादौ प्रश्नाः ॥२॥ (ग) छुमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनुब्रतान। আলীম যেন নুসনহত ৪ (घ) अनृतं बतत लोकोऽयनज्ञानाधाद्धि वक्ष्यति । तेजो नास्ति परंराले तपतीव दिवाकर उत्थातव्यं जागृतव्यं योत्तव्यं भूतिकर्मा भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततसव्यथैः ।। (च) निरम निरानन्दं निर्वीर्यसरिनन्दनम् । मास्म सीमन्तिनी काचिजनयेत् पुत्रनीदृशम् । (छ) श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा। जनान् योऽभिभवत्यन्यान् कर्मणा हि स वै पुमान् ॥ २. अधोलिखितपद्येषु कयोरपि द्वघोहिन्दीभाषायां स्पष्टार्थों लेखनीयः। कस्य के प्रति कथनमित्यपि लेख्यम् । (क) अस्वाधीनं कथं देवं प्रकारैरभिराध्यते । स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥ (ख) क्षमावान्निरमर्षश्व नैव स्त्री न पुनः पुमान् । (ग) परं विषहते यस्मात तस्मात् पुरुष उच्यते । ३. विदुलायाः सञ्जयोपदेशे किं कारणम् ? उपदेशस्य च कः सारांशः ? इति हिन्दीभाषायां सुस्पष्टं लेखनीयम् । ४. भुजङ्गप्रयात-प्रहर्षिणी-वंशस्थवृत्तानां सोदाहरणं लक्षणं लिख्यताम् । ५. वर्णानां गुरुत्वं कुत्र कुत्र भवति ? रगण-जगण-सगणानां कीदृशं स्वरू- पम् भवति? सन् १६४६ रामवनगमनविदुलोपाख्यानच्छन्दःसु प्रश्नाः । १. (क) अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि । प्रदक्षिणञ्चापि चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे ॥ (ख) औरसानपि पुत्रान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः । समर्थान् प्रतिगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः॥ (ग) तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलां न च स्म सीतां नृवरो निनीपति । उवाच चैनां बहु सन्निवर्त्तने वने निवासस्य च दुःखतां प्रति ॥ घ) यस्त्वया सह स स्वर्गों निरयो यस्त्वया विना । इति जानन् परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥ (अ) दण्डान्वयमवलम्व्य ‘क ख ग' चिह्नितेषु पद्येषु यथेच्छं द्वयो- याख्यां कुरु। -- ·१६८ ३ बनारला प्रथालानावल्यान् (आ) हिन्दीमापमा चितिपावास्या निशानीला হলে অব বল হাশেমশর এসি হি ২. ভন্মছিলেন ওয়াল জামা ও কী দশা : কি ? (ক) লাল নুলা হলঃ सनकृत्वा सुकल्याणं मास्त्वं प्रतिसंहर ।। (ख) दासकर्मकरान भृत्यानाचार्यविक पुरोहितान् । अवृत्यास्मान् प्रजहतो दृष्ट्वा कि जीवितेन ते॥ (ग) राज्याझाबो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव हुकृतः । ईदृशं भगती कञ्चिदुपायमनुपश्यति । तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक् प्रवृहि पृच्छते । करिष्यामि हि तत् सर्व यथावदनुशासनम् ॥ ३. विदुला का ? तत्पुत्रस्य किं नाम ? विदुला तं किमर्थमुपदिशति इत्येतत्सर्व संक्षेपेण वर्णय। ४. प्रथमप्रश्ने 'क' चिह्नितपद्ये किं नामच्छन्दः किंवा तस्य लक्षणमिति कथय । ५. इन्द्रवत्रा-द्रुतविलम्बित-मालिनी-शिखरिणी-मन्दाक्रान्ताच्छन्दसां मध्ये यथेच्छ त्रयाणां सोदाहरणानि लक्षणानि लिख । ६. यति शब्दस्य कोऽर्थः ? मालिनीवृत्ते कुन कुन यतिः ? यगणतगणयोः किं स्वरूपमेतत्सर्वं वद। सन् १९५० रामवनगमनविदुलोपाख्यानच्छन्दःसु प्रश्नाः । १ प्रकरणनिर्देशपूर्वकं 'ख' 'ग' 'घ' 'ङ' चिह्नितपद्यपु त्रयाणां व्याख्यां कुरु। ३० (क) क एतच्छ्रद्दधे श्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् । गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद्विवास्यते ॥ (ख) तथाहि राम वनवासनिश्चितं ददर्श देवी परमेण चेतसा । उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाक्षिणी ॥ (ग) मयाचिंता देवगणाः शिवादयो महर्पयो भूतगणाः सुरोरगाः । अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हिताय काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ (घ) न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः। पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेविव ॥ (ङ) न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे। ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना॥ २. प्रथमप्रश्ने (क) चिह्नितश्लोकस्य हिन्दीभाषया विशदार्थ लिख ।

·रामवनगमनादौ प्रश्नाः ॥२॥ ३६ ३. रामस्य वनगमनमवलम्ब्य स्वसंस्कृतेन पञ्च वाक्यानि लिख। ४. वक्तृबोद्धव्यप्रकाशपूर्वकम् अधोलिखितेषु श्लोकेषु त्रयाणां व्याख्यां कुरु । (१) अप्यरेः श्येनवच्छिद्र पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् । विनदन वाथवा तूष्णीं व्योरिन वा परिशङ्कितः ॥ (२) आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् । परं विषहते यस्मात् तस्मात् पुरुष उच्यते ॥ (३) कृष्णायसस्येव च ते संहृत्य हृदयं कृतम् । मम मामस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे समर्षणे। (४) यदैव शत्रुर्जानीयात् सपत्नं त्यक्तजीवितम् । तदैवास्मादुद्विजते सर्पाद् वेश्मगतादिव । ५. हिन्दीभाषया चतुर्थप्रश्नान्तर्गतद्वितीयचतुर्थ श्लोकयोरेकतरस्य तात्पर्य लिख ६. विदुलोपाख्यानमिदं कस्मिन् ग्रन्थे वर्त्तते ? स ग्रन्थः केन कदा लिखित इत्येतत्सर्वं स्वसंस्कृतेन लिख । ७. आर्याभुजङ्गप्रयातवंशस्थग्रहर्पिणीस्रग्धराच्छन्दसां मध्ये त्रयाणामेव सोदा. हरणानि लक्षणानि लिख । ८. कुन कुत्र लवोरपि गुरुभावो भवति तत् स्पष्टं लिख । ९. शिखरिणीच्छन्दसि कुन कुत्र यतिर्भवति तल्लिख । सन् १९५१ रामवनगमनविदुलोपाख्यानच्छन्दस्सु प्रश्नाः । १. अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । मयि जातो दशरथात् कथमुन्छेन वर्तयेत् ॥ १ ॥ त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् । प्रधक्ष्यति यथाकक्षं चित्रभानुहिमात्यये ॥ २ ॥ त्रिविक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः। यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३॥ अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि । यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित् तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥४॥ भत्तुर्भाग्यं तु नार्येका प्राप्नोति पुरुषर्षभ । अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि ॥ ५ ॥ क) प्रकरणनिर्देशपूर्वकमुपरिनिाद्दष्टेषु पद्येषु त्रयाणां व्याख्या कार्या (ख) 'अदृष्टदुःखः' 'शोकाग्नि' 'महावनम्' इत्येतेषां समासवाक्यानि नामानि च लिख्यन्ताम् । ६

·बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्
(ग) “उञ्छ-हिमात्यय-व्यलीक' शब्दानामा लिख्यन्ताम्
(घ) रामस्य बनगलने किंकारणमिति स्वसंस्कृतेन प्रतिपाद्यताम् ।
(ङ) हिन्दीभापया तृतीयश्लोकस्य तात्पर्यमुपवर्ण्यताम् ।
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुषाग्निरिवानर्चि—मायस्व जिजीविषुः ॥ १॥
क्षमावान् निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
सन्तोषो वैश्रियं हन्ति तथानुक्रोश एव च ॥२॥
निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम् ।
एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ॥ ३ ॥
नैव राज्ञादरः कार्यो जातु कस्याञ्चिदापदि।
अथ चेदपि दीर्णःस्यान्चैव वर्त्तत दीर्णवत् ॥ ४० ॥
तस्यास्त्वीदृशकं वाक्यं श्रुत्वापि स्वल्पचेतसः ।
तमस्त्वपागमत्तस्य सुचित्रार्थपदाक्षरम् ॥
२. (क) वक्तृबोद्धव्यप्रदर्शनपुरःसरम् उक्तेषु पद्येषु केषामपि चतुर्णां व्याख्या कार्या २४
(ख) जिजीविषुरिति पदं कथं सिध्यति ? 'अलात' शब्दस्य 'आनुक्रोश'
शब्दस्य च कोऽर्थः ? 'हतमना' इत्यत्र कः समासः ? किं च विग्रह-
वाक्यम् ? एतत्सर्वमभिधीयताम् ।
(ग) हिन्दीभाषया द्वितीयश्लोकस्य तात्पर्य लिख्यताम् ।
३. (क) इन्द्रवज्रा-द्रुतविलम्बित-वसन्ततिलका-शिखरिणी-मन्दाक्रान्ता-
शार्दूलविक्रीडितच्छन्दसां मध्ये केषामपि चतुर्णा सोदाहरणानि
लक्षणानि लिख्यन्ताम् ।
(ख) अक्षरच्छन्दसि कति गणाः ? कानि तेषां नामानि ? मात्राच्छन्दसि
च कतिभिर्मात्राभिर्गणो भवति ? एतत्सर्व विविच्य लिख्यताम् ।
१६
सन् १९५२
रामवनगमनविदुलोपाख्यानच्छन्दस्सु प्रश्नाः ।
१. क एतच्छ्रद्दधेच्छुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम
गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद्विवास्यते ॥१॥
नूनं तु बलवाल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् ।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥२॥
औषधीञ्च सुसिद्धार्थां विशल्यकरी शुभाम् ।
चकार रक्षां कौशल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥३॥

·रामवनगमनादौ प्रश्नाः ।।२।। ७ ३ २ व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहसनकाशाभ्यां वीज्यते न तबाऽऽननम् ॥ ४ ॥ सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैदिग्धैरिव गजानना। चिरसन्नियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवाऽरणिः ॥ ५ ॥ अनन्यभावामनुरक्तचेतस, त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् । नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां, नाऽतो मया ते गुरुता भविष्यति ॥६॥ (क) उपरि लिखिताः केचन त्रयः श्लोकाः प्रकरणनिर्देशपूर्वकं यथेच्छं व्याख्येयाः। "शतपत्रनिभेक्षणम्", "अनन्यभावाम्", "गजाङ्गना", इत्येतेषां समास विग्रहवाक्यानि समासनामानि च लिख्यन्ताम् । (ग) “कृतान्त", "विशल्यकरणी", "अरणि" शब्दानामर्थाः लेख्याः (घ) षष्ठश्लोकस्याशयो हिन्दीभाषया साधु विलिख्यताम् । (ङ) रामेण जानक्यै दत्तस्योपदेशस्याशयः स्वसंस्कृतेन संक्षेपतो लिख २. अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् । विवदन् वाऽथवा तूष्णीं व्योमनोवाऽपरिशङ्कितः ॥१॥ शूरस्योर्जितसत्त्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः । दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजाः ॥२॥ निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम् । एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ॥३॥ प्रियाऽभावाञ्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् । ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम् ॥ ४॥ यदैव शत्रुर्जानीयात् सपत्नं त्यक्तजीवितम् । तदैवास्मादुद्विजते सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥५॥ शत्रूनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुनः । अन्ये तु प्रजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः॥६॥ (च) वक्तृबोद्धव्य-प्रदर्शनपूर्वकमुपरि निर्दिष्टाः केचन चत्वार एव श्लोका व्याख्येयाः। छ) "प्रजिहीर्षति" इति पदं कथं सिध्यति ? प्राप्तजीविकाम, हतमनाः, इत्यत्र कः समासः ? किञ्च विग्रहवाक्यम् ? निर्विण्ण-सपनशब्दयोः कोऽर्थः? एतत्सर्व सुविचार्य लिख्यताम् । (ज) हिन्दीभाषया तृतीयचतुर्थयोः पद्ययोरेकतरस्याशयः समुपवर्ण्यताम् । २४ ६ ·१७२ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्या ३. () वंशस्थ, मालिनी, हरिणी, प्रहर्षिणी, वसन्ततिलका द्रुतविलम्वित- च्छन्दस्सु केषामपि चतुर्णा लक्षणानि सोदाहरणानि लिख्यन्ताम् । (ठ) गणाः के ? तेषां छन्दस्तु किम्प्रयोजनम् ? कथञ्च तेषां प्रयोगः क्रियते ? सुस्पष्टं लिख्यताम् ? Kasaram तृतीयं पत्रम् सन् १९५१ ३० हितोपदेशस्य मित्रलाभे भारतविजनाटके च प्रश्नाः । १. अधस्तनस्य गद्यभागस्य हिन्दीभापायामनुवादः कार्यः। अस्ति भागीरथीतीरे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान् पर्कटीवृक्षः। तस्य कोटरे दैवदुर्विपाकाद् गलितनखनयनो जरदवनामा गृधः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्जीवनाय तवृक्षवासिनः पक्षिणः स्वाहारात् किञ्चिदुद्धत्य ददति । तेनासौ जीवति शावकरक्षां च करोति । अथ कदाचिदीर्घकर्णनामा मार्जारः पक्षिशावकान् भक्षितुं तत्रागतः। ततस्तमायान्तं दृष्ट्वा पक्षिशावकैर्भयातैः कोलाहलः कृतः। तच्छ्रुत्वा जर- द्वेनोक्तम् -'कोऽयमायाति'। दीर्घ कर्णो गृध्रमालोक्य सभयमाह-'हा ! हतोऽस्मि'। २. एषु यथेच्छं त्रयाणां व्याख्या संस्कृते कार्या- (क) षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छताः। निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता। ख) परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ (ग) मनस्यन्यद्वचस्यन्यत् कार्यमन्यरात्मनाम् । मनस्येकं वचस्येक कर्मण्येकं महात्मनाम् ॥ (घ) उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचोऽपि गृहमागतः । पूजनीयो यथायोग्यं सर्वदेवमयोऽतिथिः ॥ (ङ) सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य, सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य, ननु चर्मावृतैव भूः॥ नोट:--'हितोपदेश मित्रलामा 'किरणावली' संस्कृत-हिन्दी टीका अवश्यपढ़िये। इसमें अन्वय, व्याख्या, वाच्यपरिवर्तन, सरलार्थ, भावार्थ, कथासार आदि परीक्षोपयोगी सभी विषय आपको मिलेगें। इसके पढ़ने से प्रश्नोत्तरी की आवश्यकता ही नहीं होगी।

·१७३ Dence हितोपदेशे भारतविजयनाटके च प्रश्नाः ॥३।। ३. एषु यथेच्छं द्वयोरेव व्याख्या कार्या- (क) हा हा मयैव विहितः प्रथमापराधो, यत्प्रत्ययादिह सुखेन निवासितोऽसौ ! तस्येतदेव फलमस्त्यशुभ प्रपन्नाः, यन्मे निरीहतनयाः प्रलयं प्रयान्ति ॥ (ख) नचास्य राज्ये क्वचिदस्ति तस्करो, न वा मृषा कोऽपि च भापते कचित् । न सेवते कोऽपि दुरोदरं जनः, स कोविदैः साधुजनैश्च संगतः !! (ग) किं सर्वानपि चूर्णये परिवृतान् पुरुषदेशोद्भवान्, किंवा वनविभेदकं खरजनं लोकान्तरं प्रापये। किं वा गुप्तचरान् विकर्मनिरतान् स्वीयानपि त्रासये, किं कर्तव्यविमूढतामुपगतो न ज्ञातुमस्मि क्षमः । ४. अस्मिन्श्लोके निर्दिष्टा कथा स्वसंस्कृतेन लेख्या- अज्ञातकुलसीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः ॥ अथवा कर्तव्यः संचयो नित्यं कर्तव्यो नातिसंचयः। पश्य संचयशीलोऽसौ धनुषा जम्बुको हतः ॥ - सन् १९५२ हितोपदेशस्य मित्रलामे, भारतविजयनाटके च प्रश्नाः । १. अधस्तनस्य गद्यखण्डस्य हिन्दीभाषायामनुवादो विधेयः- अस्ति चम्पकाभिधानायां नगयाँ परिव्राजकावसथः। तत्र चूडाकर्णो नाम परिबाट प्रतिवसतिस्म । स च भोजनावशिष्टभिक्षानसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति । अहञ्च तदनमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि। अनन्तरं तस्य प्रियसुहृवीणाको नाम परिव्राजकः समायातः । तेन सह कथाप्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थ जर्जरवंशखण्डेन चूडाकर्णो भूमिमताडयत् । वीणाकर्ण उवाच-सखे ! किमिति मम कथाविरक्तोऽन्याशक्तो भवान् । चूडाकर्णेनोक्तम्-मित्र ! नाहं विरक्तः । २. निम्नाङ्कितयोः दुयोरेकस्यैव हिन्दीभाषायामों लेख्यः- (क) व्योमैकान्तविहारिणोऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्यापदम् । बध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि ॥ दुर्नीतं किमिहास्ति किं सुचरितं कः स्थानलाभे गुणः । कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृह्णाति दूरादपि ॥ (ख) अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवेगोपमं यौवनम् । आयुष्यं जललोलबिन्दुचपलं फेनोपमं जीवितम् ॥ १२ प्र० ब० ·बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- mam धर्म यो न करोति निन्दितमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनम् । पश्चात्तापयुतो जरापरिगतः शोकाग्निना दह्यते ॥ ३. एषु योरेव कयोश्चित् व्याख्या संस्कृते कार्या- (क) अक्शेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया। दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना ॥ (ख) सर्वहिंसानिवृत्ता ये नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ (ग) शुचित्वं त्यागिता शौर्य सामान्यं सुखदुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरक्तिश्च सत्यता च सुहृद्गुणाः ॥ (घ) को धर्मो भूतदया किं सौख्यमरोगिता जगति जन्तोः कः स्नेहः सद्भावः किं पाण्डित्यं परिच्छेदः॥ (ङ) कायः सन्निहितापायः सम्पदः पदमापदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गरम् ॥ १. निम्नलिखित श्लोकेषु केषाञ्चिदेव त्रयाणां व्याख्यानं संस्कृतभाषायां कार्यम्- (क) धर्मादर्थ न वा कामं बाधयेत विचक्षणः । धर्मकामौ न चार्थेन कामाद्वौ नेति निर्णयः ॥ (ख) सति युद्धे प्राणिहिंसा शान्तिभङ्गः प्रजाक्षयः । आयनाशो महत्कष्टं नास्माद् युद्धं समर्थये ॥ (ग) सर्वापहारे पहिलान् अत्याचारपरान् परान् । विलोक्य सर्वलोकस्य चेतो मुञ्चति मार्दवम् ॥ (घ) धर्मराज्यापहारो विदेशप्रभवा इमे। निष्काशनीयाः सम्भूयास्माभियुद्धाय सज्यताम् ॥ (ङ) सर्वे भवन्तो योद्धारो देशरक्षादृढव्रताः। वङ्गभङ्गविभेदार्थ यतन्ताम् बुद्धिपूर्वकम् ॥ १. अधोऽङ्कितगद्यस्य प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं हिन्दीभाषायामर्थों लेख्यः। ततः जले निमग्नानां फ्रांसदेशीयानाम् पोतविध्वंसकानाम् रहस्यमुत्कोचं गृहीत्वा फ्रान्सदेशोद्भवेन टेरानमहोदयेन समुद्घाटितम् । अतो विजितं क्लाइवमहोदयेन चन्द्रनगरे तदर्गम् । पराजिताश्च सर्वेऽपि तत्रस्थाः फान्स- देशीयाः-परं स्वपितृमित्रवान्धवैरन्यैश्च फान्सदेशीयैर्धिक्कारितः परमां ग्लानिमापन्नः पश्चात्तापसमुज्वलितान्तःकरणस्टेरानमहोदयः आत्मघातेन पापमशोधयत्। ३० ·चतुर्थं पत्रम् सन् १९५१ अनुवादे कापे च प्रश्नाः १. निम्ननिर्दिष्टवाक्येपु केषाञ्चित्पञ्चानां हिन्दीभाषयानुवादः कार्य:---- (क) राज्ञोक्तम्-नेदानीमवसरोऽस्माकम्, प्रभाते द्रक्ष्यामः । ततः प्रमाते कश्चिन्महाकायः विपुलकन्धरः पुरुषः आत्मनः स्त्रिया युक्तः समागत्य सभायां राजानं प्रणतवानू उवाच च । ख) पुरा किल हरेलब्धवरो गरुडः गागभक्ष्यः यं कञ्चन पन्नगं पश्यति तं भक्षयति। (ग) सखे इतोऽपीयं रमणीया उल्लसति वृक्षपंक्तिः। एतानि असूनानि प्रस्फुटितानि सन्ति । गुञ्जन्ति चैते मधुलोलुपा मधुकराः। (घ) एवं स निश्चित्य सुलोचनया प्रियया सह मृगयादर्शनकौतुकेन रथ- मारुह्य पुरान्निश्चक्राम। (ङ) अथ गच्छत्सु दिवसेषु कदाचित्केनापि चौरेण भूरिसुवर्णादिकं चोरि- तम् । ततो यदा चौरो नाज्ञायत तदा स राजा विश्रुतं हरिशर्मा- णमानयामासा (च) राजा च तदर्थं ज्ञात्वा शय्यातो भूमौ निपपात । अनेकविधोपायैः ससंज्ञो भूत्वा स पुनरप्युवाच । अथ सा पुत्रवत्सला तपस्विनी दारुणमयि शोकं विवेकबलेन रुन्धती प्राकृतो जन इव मुक्तकण्ठं न विललाप । २. अधोनिर्दिष्टहिन्दीवाक्येषु पञ्चानामेव संस्कृतभाषयानुवादः कार्य:- (अ) हम लोग सर्वशक्तिमान ईश्वर को प्रणाम करते हैं। (आ) आज प्रातःकाल हम दोनों फल फूल के लिये उस बाग में गये। वीर लोग अपने पराक्रम से संग्राम में शोभित होते हैं। (ई) श्री रामचन्द्र जी का गुणों के कारण सब जगह आदर किया गया। (उ) श्रीकृष्ण जी सत्यभामा को प्रसन्न करने के लिये स्वर्ग से कल्पवृक्ष ले आये। (अ) वे लड़के पाठशाला में कब जाते हैं और कब घर वापस आते हैं ? (ए) आज भी गङ्गा जी के किनारे बहुत से ऋषि तपस्या कर रहे हैं। नोट:-संस्कृत अनुवादके लिये नियत 'संस्कृत रचनानुवादशिक्षक' ' हिन्दी अनु. चादके लिये 'राष्ट्रभाषा सरलहिन्दी व्याकरण' और 'अमरकोष' प्रथम कार की परीक्षा. पयोगी 'मणिप्रभा टीका अवश्य पढ़िये। - angredie namIMWAartney NIRMmaaru ·१७६ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- ७ (ऐ) क्या इस देश में संस्कृत राष्ट्रभाषा हो सकती है? ३. वायुशब्दस्य पर्यायवाचिनः शब्दा लेख्याः। ४. अधोऽङ्कितशब्देषु पञ्चानां हिन्दीभाषायामा लेख्या:- सरित्पति, निशापति, शेमुषी, किंवदन्ती, अनल, अनवधानता, ऊर्मि, कर्णधार, अरविन्द । सन् १६५२ अनुवादनिबन्धयोः प्रश्नाः १. निम्नलिखितवाक्येषु केषाञ्चित्पञ्चानां हिन्दीभाषयानुवादः कार्य:- (क) स महात्मा दलितान् जनान् हरेः प्रियानवबुध्य तान् हरिजनानभ्य- धात् तेषामुद्धाराय च महान्तमुद्योगमकार्षीत् । (ख) ततो देवव्रतो वृद्धामात्यसकाशात्सर्वं वृत्तान्तं ज्ञात्वा कतिपयैः वृद्धैः क्षत्रियैः सह दाशराजमुपगम्य पित्रे तां कन्यामयाचत । (ग) अध्यापको महात्मनां चरितोपदेशेन सदुदाहरणोपस्थापनेन च दुश्च. रित्रानपि बालकान् सवृत्तान् विदधाति । (घ) अन हिमवद्देशे अनेके विरक्ता कुटीरं रचयित्वा तपश्चर्यामाचरन्तः निबूतत्रिविधतापाः मोक्षाय कल्पन्ते । (ङ) युष्मासु बहुभिर्वाराणसीवैभवमाकर्णितम् कतिपयैश्च दृग्गोचरीकृत- मपि स्यात् । अत्र कृतनिवासाः मानवाः सतां सङ्गेन उपदेशेन च निर्धूतकल्मषा भवन्ति। (च) मानवा अपि खगा इव वियति विहर्तुकामा भृशमयतन्त । अधुना विज्ञानप्रभावात् नानाविधानि वायुयानानि प्रादुर्भूतानि । (छ) अज्ञातवासं विधाय ते पाण्डवाः श्रीकृष्णसाहाय्यमवाप्य महाभारते विजयिनोऽभवन् । २. अधोनिर्दिष्टवाक्येषु पञ्चानां संस्कृतभाषयानुवादः कार्यः। (अ) हम लोगों के राष्ट्रपति बड़े उदार हैं। (आ) प्रत्येक प्राणी को विश्व में शान्ति स्थापना के लिये प्रयत्न करना चाहिये। (इ) आज संस्कृत पढ़ने वाले छात्र हर एक पद के अधिकारी हैं। (उ) लक्ष्मी दरिद्र के पास क्यों नहीं जाती? ऋ) भीष्मपितामह भारत के आदर्श पुरुष थे। (ल) यह गोदावरी नदी फूले हुये वृक्षों से घिरी है। (ए) स्वभावकृपण के चरित्र से तुम्हें क्या शिक्षा मिलती है? (ऐ) देवव्रतः पिता और माता के भक्त थे। FM ५० ·शु० यजुःसंहितायां पुरुषसूक्ते च ॥शा ३. निम्नलिखित विषयों में किसी एक पर दश पंक्तियों में संस्कृत(१)में निबन्ध लिखो:- (क) श्रीमहात्मा गान्धी के कुछ गुणों का वर्णन । (ख) अपने विद्यालय का वर्णन । (ग) निकटवर्ती नगर का वर्णन । (घ) श्री गङ्गा जी का वर्णन । अथवा अपने पिता को अपने अध्ययन के विषय में संस्कृत में पत्र लिखो, जो दश पंक्तियों से अधिक न हो। पञ्चमं पत्रम् ३ २ सन् १९५१ शुक्लयजुःसंहिता (मूलमात्रम् ) अध्यायाः १-४ पुरुषसूक्तं च । अवधेयम्-अक्षरसौष्ठवाय ६ अङ्काः सुरक्षिताः। १. (क) व्वसो पवित्रम् । (ख) पवित्रेस्थः। (ग) अग्नेव्वाजजित् । (घ) रेवतीरमद्धम् । (ङ) अग्ने गृहपते । प्रतीकाङ्कितेषु चत्वारो मन्त्राः पूरणीयाः। ३२ २. (च) पूर्णादर्वि। (छ) त्र्यम्बकंय्यजामहे। (ज) आपोऽअस्मान् । (झ) व्रतकृणुत। (अ) व्वरुणस्योत्तम्भनम् । अत्रापि चत्वारो मन्त्राः पूरणीयाः। ३. एतावानस्य । तस्माद्यज्ञात् । नाभ्याऽआसीत् । यज्ञेन यज्ञम् । एते मन्त्राः पूरणीयाः। अथवा पुरुषसूक्ते कति मन्त्राः सन्ति ? तेषु मन्त्रचतुष्टयं यथेच्छ विलिखन्तु । सन् १९५२ रुद्राष्टाध्याय्याः नियतभागे, अर्थसहिते (२) पुरुषसूक्ते च प्रश्नाः। अवधेयम्-अक्षरसौष्ठवाय ४ अङ्काः सुरक्षिताः । १. गणानान्त्वा। येनकाण्यपसः। सुषारथिरश्वान् । ततोख्विराडजा- यत । चन्द्रमामनसः। प्रजापतिश्चरति । प्रतीकाङ्कितेषु चत्वारो मन्त्राः पूरणीयाः। ३२ (१) संस्कृत निबन्धके लिये 'प्रबन्धपारिजात नियत है--उनमें आप को परीक्षामें आये हुए तथा आनेवाले सभी निबंधोके उत्तर तथा पत्रलेखनप्रकार भी मिलेंगे। (२) "पुरुषसूक्त' की परीक्षोपयोगी 'बालबोधिनी टोका पदये।

·१७८ प्रथमाप्रश्नावल्याम्- DARStem २. बलविज्ञायस्थविरः । अल्माकमिन्द्रः यत्रबाणाः सम्पतन्ति । उदुत्यक्षात- वेदसम् । तत्सूर्यस्य । आकृष्णेनरजसा। एष्वपि चत्वारो मन्त्राः पूरणीयाः ३. (क) सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि सर्वतस्मृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥१॥ पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्त्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥२॥ अथवा (ख) यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तोस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥१॥ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥ ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥२॥ अनयोरेकतरस्य भागस्य व्याख्यानं यथेच्छं क्रियताम् ॥ ३२ षष्ठं पत्रम् २० सन् १९५१ हिन्दी १. निम्नलिखित पद्यांशों में से किन्हीं दो का अर्थ संदर्भसहित लिखिये :- (क) मेरो मन अनत कहाँ सुख पावै । जैसे उड़ि जहाज को पंछी, फिरि जहाज पै आवै ॥ कमल-नैन को छाँड़ि महातम, और देव को ध्यावै। परम गंग को छाँड़ि पियासो दुर्मति कूप खनावै ॥ जिन मधुकर कमलन रस चाख्यौ, क्यों करील फल खावै । सूरदास प्रभु कामधेनु तजि, छेरी कौन दुहावै ॥ [ 'भारती' और 'राष्ट्रभारती']] अथवा मैया हौं न चरैहौं गाइ। सिगरे ग्वाल घिरावत मोसौं, मेरे पाइ पिराइ ।। जौ न पत्याहि पूछि बलदाउहिं, अपनी सौंह दिवाइ। यहि सुनि माइ जसोदा ग्वालनि, गारी देति रिसाइ॥ मैं पठवति अपने लरिका कौं, आवै मन बहराय । सूर स्याम मेरौ अति बालक, मारत ताहि रिंगाय ॥ [नव-ज्योति] ·हिन्दीपत्रे प्रश्नाः ॥६॥ P सहज सुभाय सुभग तनु गोरे। नाम लखनु लघु देवर मोरे ।। बहुरि बदनु-विधु अंचल ढाँकी । पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी १३ खंजन-मंजुतिरीछे नयननि । निज पति कहेउ तिन्हहिं सिय सयननि ।। भई मुदित सब ग्राम बधूटी। रंकन्ह राय रासि जनु लूटी। [नव-ज्योति, राष्ट्र-भारती] अथवा , ७ पग नूपुर औ पहुँची कर कंजनि, मंजु वनी मनि-माल हिए। नव-नील कलेवर पीत झंगा, झलक पुलक नृप गोद लिए । अरविंद सौं आनन रूप मरंद, अनंदित लोचन शृंग पिए। मन मौ न बस्यौं अस बालक जों, तुलसी, जग में फल कौन जिए॥ [भारती] (ग) चल पड़े जिधर दो डग मग में, चल पड़े कोटि पग उसी ओर । पड़ गई जिधर भी एक दृष्टि, गड़ गए कोटि दृग उसी ओर ॥ जिसके शिर पर निज धरा हाथ, उसके शिर-रक्षक कोटि हाथ । जिस पर निज मस्तक झुका दिया, झुक गए उसी पर कोटि माथ ॥ [ राष्ट्र-भारती, भारती] अथवा . मानवता का प्रेम निकेतन, आदि-सभ्यता का इतिहास । भ्रातृ-भाव, समता, क्षमता का, तू है अवनी में अधिवास । छिपा व्योम में लघु तारा-सा, तू है अपने में ही लीन । लोल लोल लहरों से लोलित, विश्व-वारिनिधि का है मीन ॥ [नव-ज्योति] २. निम्नलिखित अवतरणों में से किन्हीं दो के सरल हिन्दी में अर्थ लिखिए :-२० क) भाई, मानव-जीवन दुःखमय है। उसे अभ्यास पड़ जाता है; इसी- लिये सबके मन में तीन विराग नहीं होता। जिसे कभी ठोकर न लगी, वह एक ही धक्के में लड़खड़ा जाता है। पर तुम इतने दुर्बल हो, यह मैं नहीं जानती थी। मैं स्त्री हूँ-स्वभाव-दुर्बल नारी । मेरा अनुकरण न करो भाई । चलो, हम लोग दूसरों के सुख-दुख में हाथ बटावें। [भारती] अथवा अभेद, एकता जीव का स्वरूप है। अविद्या के कारण उसको नानात्व की, पृथकता की प्रतीति है, परन्तु जब थोड़ी देर के लिये भी वह पृथ- भुला पाता है, एकत्व की झलक पा लता है, तो उत्फुल्ल हो ·बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- उठता है। नानात्व के बीच भी वह अपने को ढूँढ़ता रहता है। इसीलिए जो शिक्षा उसको एकत्व की ओर ले जायगी वह उसको ग्राह्य होगी। [ राष्ट्र-भारती] अथवा युवा पुरुष को जीवन के कार्यों को आरंभ करते ही, जीवन के मार्ग पर पैर रखते ही रुपये की कदर समझ लेनी चाहिये। यह समक्ष बहुतों को बहुत दुख उठा चुकने पर आती है, जब कि सारी आशाओं पर पानी फिर जाता है और सारे हौसले पस्त हो जाते हैं। गृहस्थ के लिये धन बड़ी भारी शक्ति है, भलाई करने का बड़ा साधन है। [नव-ज्योति] (ख) प्रेमी का हृदय दीनों का भवन है, दीनों का हृदय दीनबन्धु भग. वान का मन्दिर है और भगवान का हृदय प्रेमी का वास स्थान है। दरिद्र-सेवा ही सच्ची ईश्वर-सेवा है । दीन-दयालु ही आस्तिक है, ज्ञानी है, भक्त है और प्रेमी है। दीन-दुखियों के दर्द का मर्मी हो महात्मा है। गरीबों की पीर जानने हारा ही सच्चा पीर है। [भारती] अथवा । हमें योग्य है कि जैसे बत्तीस दाँतों के बीच जीभ रहती है वैसे रहें और अपने देश की भलाई के लिए किसी के आगे दाँतों में तिनका दबाने तक में लज्जित न हों तथा यह भी ध्यान रखें कि हर दुनियादार की बातें विश्वास योग्य नहीं हैं। हाथी के दाँत खाने के और होते हैं, दिखाने के और। [ नवज्योति] अथवा धर्म पालन करने के मार्ग में सबसे अधिक बाधा चित्त की चंच- लता, उद्देश्य की अस्थिरता और मन की निर्बलता से पड़ती है। मनुष्य के कर्तव्य-मार्ग में एक ओर तो आत्मा के भले और बुरे कर्मों का ज्ञान और दूसरी ओर आलस्य और स्वार्थपरता रहती है । बस, मनुष्य इन्हीं दोनों के बीच में पड़ा रहता है। [ राष्ट्र-भारती] (ग) सरदार साहब ने उत्तर दिया-क्या करूँ, हसू। रामा ने गंभीर स्वर से कहा-हँसना ही चाहिए । रोए तो वह जिसने कौड़ियों पर अपनी आत्मा भ्रष्ट की हो-जिसने रुपयों पर अपना धर्म बेचा हो। यह बुराई का दण्ड नहीं है। यह भलाई और सज्जनता का दण्ड है । इसे सानन्द झेलना चाहिए। अथवा नवयुवक युवावस्था में कितना उद्दण्ड रहता है,माता-पिता उसकी ·, हिन्दीपत्रे प्रश्नाः ॥६॥ १८१ ओर से कितने चिंतित रहते हैं, वे उसे कुल-कलंक समझते हैं, परंतु थोड़े ही समय में परिवार का बोझ सिर पर पड़ते ही वही अव्यवस्थित चित्त, उन्मत्त युवक कितना धैर्यशील, कैसा शांत-चित्त हो जाता है। यह उत्त- रदायित्व के ज्ञान का ही फल है। ३. स्वतंत्र-गणतंत्र भारत का राष्ट्रपति कौन हैं ? उनके संबंध में आप क्या जानते हैं? अथवा आज की भारतीय परिस्थिति में जनता के उत्तरदायित्व का उल्लेख कीजिए। अथवा अपनी पाट्य पुस्तक के आधार पर विश्वशांति के लिए संयुक्त राष्ट्र- संघ की स्थापना पर एक छोटा सा लेख लिखिए। ४. सप्त-सरोज की जो कहानी आपको अच्छी लगी हो उसे संक्षेप में लिखिए। १२ अथवा वंशीधर अथवा शिवसिंह के चरित्र का, अपनी भाषा में, चित्रण कीजिए। (क) निम्नलिखित शब्दों का विशेषण बनाइए और अपने वाक्यों में उनका प्रयोग कीजिए:--राजनीति, शिक्षा और कुटुम्ब । ३ (ख) संधि विग्रह कीजिए :--अन्तरराष्ट्रीय, संस्मरण, अस्तोन्मुख । (ग) निम्नलिखित वाक्यों को शुद्ध कीजिए :- संस्कृत में जो स्थान वाल्मीकि के रामायण का है वही तुलसी. कृत रामायण का है । गुरु जी का तक यह विचार है। तुम सबसे सुदरतम हो। ६. निम्नलिखित विषयों में से किसी एक पर, सरल हिन्दी में, निबंध लिखिए:- (क) एक लेखनी की आत्म-कहानी । (ख) किसी मनोरंजक यात्रा का वर्णन । (ग) पुस्तकालय से लाभ । (घ) वर्षा ऋतु । सन् १९५२ हिन्दी १-निम्नलिखित पद्यांशों में से किन्हीं दो का अर्थ सन्दर्भसहित लिखोः- (क)जसोदा हरि पालने झुलावै। हलरावै दुलराइ मल्हावै, जोइ सोइ कछु गावै॥ मेरे लाल कौं आइ निंदरिया, काहै न आनि सुवावै Hown ·१८२ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- तू काहे नहि वेगि सों आवै, तोकौं काह बुलावै ॥ कबहुं पलक हरि मुदि लेत हैं, अधर कबहुं फरकावै। सोवत जानि मौन लैबैठी, करि-करि सैन बतावै इहि अन्तर अकुलाइ उठे हरि, जसुमति मधुरै गावै। जो सुख सूर अमर मुनि दुर्लभ, सो नंदभामिनि पावै ॥ (राष्ट्र-भारती) બચવા तुम तजि और कौन पै जाऊं। काके द्वार जाय सिर नाऊं, पर हथ कहां बिकाऊं। ऐसो को दाता है समरथ, जाके दये अधाऊं। अन्तकाल तुमरो सुमिरन गति, अनत कहूं नहिं जाऊं ॥ रंक अयाची कियो सुदामा, दियो अभयपद ठाऊं। कामधेनु चिन्तामनि दीनों, कल्पवृक्ष तरु छाऊं ॥ भव-समुद्र अति देखि भयानक, मन में अधिक डराऊं। कीजै कृपा सुमिरि अपनो पन, सूरदास बलि जाऊं ॥ (भारती) . अथवा मैया बहुत बुरो बलदाऊ। कहन लग्यौ बन बड़ो तमासो, सब मौड़ा मिलि आऊ। मोहूँ को चुचकारि गयौ लै, जहां सघन वन झाऊ । भागि चलौ कहि, गयौ उहां तें, काटि खाइ है हाऊ ॥ हौं डरपौं, कापौं अरु रोवौं, कोउ नहिं धीर धराऊ । थरसि गयौं नहिं भागि सकौं, वै भागे जात अगाऊ ॥ मोसों कहत मोल कौं लीनौ, आप कहावत साऊ॥ सूरदास बल बड़ो चबाई, तैसेइ मिले सखाऊ ॥ (नवज्योति) (ख) द्वारिका जाहु जू, द्वारिका जाहु जू, आठहु याम यहै जक तेरे । जो न कही, करिये तो बड़ो दुःख, जैयै कहां अपनी गति हेरे । द्वार खड़े प्रभु के छरिया, जह भूपति जान न पावत नेरे । पांच सुपारी बिचारु त देखि के, भेंट कौं चारि न अच्छत मेरे ॥ (भारती, राष्ट्र भारती तथा नवज्योति) (ग) चल पड़े जिधर दो डग मग में, चल पड़े कोटि पग उसी ओर, पड़ गई जिधर भी एक दृष्टि, गड़ गये कोटि दृग उसी ओर । जिसके सिर पर निज धरा हाथ, उसके सिर रक्षक कोटि हाथ, जिसपर निज मस्तक झुका दिया, झुक गये उसी पर कोटि माथ ॥ (भारती) ·हिन्दीपत्रे प्रश्नाः ॥६॥ ७ अथवा कमला थिर न रहीम कह, यह जानत सब कोय । पुरुष पुरातन की बधू, क्यों न चञ्चला होय ॥ रहिमन पानी राखिये, पानी बिनु सब सून । पानी बिना न ऊबरै, मोती मानुस चून -( राष्ट्र भारती) अथवा । - ऐसी बानी बोलिये, मन का आपा खोइ। अपना तन सीतल करै, औरन कौं सुख होइ॥ कस्तूरी कुण्डल बसै, मृग ढूंढ़ बन माहि । ऐसो घट-घट पीव है, दुनिया जानै नाहिं ॥-(नवज्योति) २-निम्नलिखित में से दो के सरल अर्थ लिखोः- क) अजन्ता की चित्रकला वास्तविक जीवन से प्रभावित है। सौन्दर्य तथा आकर्षण की दृष्टि से इन चित्रों के रंग अत्यन्त प्रभावपूर्ण हैं। कहीं भी कोई रंग अनुपयुक्त नहीं प्रतीत होता । (भारती) अथवा इन अधिकारों के अतिरिक्त पञ्चायत को सरकार के अन्य विभागों के कर्मचारियों के कार्यों की आलोचना करने, उनके विरुद्ध रिपोर्ट करने तथा उनके स्थान-परिवर्तन या पृथक्करण के सम्बन्ध में लिखा- पढ़ी करने का अधिकार है। (राष्ट्र-भारती) अथवा अपनी परम्परा के अनुसार हिन्दी का प्राचीन साहित्य पद्य प्रधान है। संस्कृत आदि प्राचीन भापाओं में पद्य की ही बहुलता है। अतः हिन्दी में प्राचीन गद्य साहित्य कम मिलता है। (नवज्योति) (ख) आज हम स्वतन्त्र हैं। लेकिन केवल राजनीतिक स्वतन्त्रता ही किसी राष्ट्र को सुखी और सम्पन्न नहीं बना सकती। अभी हमें आर्थिक और सामाजिक स्वतन्त्रता के लिये प्रयत्न करना है। (भारती) अथवा चरित्र ही सामाजिक जीवन की सच्ची कसौटी है। इस कसौटी पर ही खरा उतरने पर कोई समाज का नायक समझा जा सकता है। अभी से चरित्रवान बनने का अभ्यास करना है । (राष्ट्र-भारती) অথবা रेडक्रास संस्था का प्रमुख ध्येय पीड़ित मानवता की सेवा करना ।

·woman बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- है । यह देश-धर्म के संकुचित घेरे से निकलकर समस्त मानव समाज के कल्याण और हित के लिये प्रयत्नशील रहती है। (नवज्योति) (ग) महामना मालवीय जी देश के प्राण थे। काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालय के रूप में उनकी कीर्ति पताका अनन्तकाल तक विश्व के आंगन में फहरती रहेगी। हममें से प्रत्येक को उनके मार्ग पर चलने का व्रत लेना चाहिये। ३. अपने देश की स्वतन्त्रता बनाये रखने के लिये हमें क्या करना चाहिये ? १४ अथवा 'बातचीत एक कला है। -इस पर अपने विचार व्यक्त करो। अथवा रेडक्रास के लाभ पर अपने विचार लिखो। ४. 'पंचपरमेश्वर', 'बड़े घर की बेटी' और 'परीक्षा में से कोई एक कहानी संक्षेप में लिखो। अथवा आनन्दी या बंशीधर का चरित्र चित्रण करो। ५. (क) तत्पुरुष अथवा बहुव्रीहि समास उदाहरण देकर समझाओ। (ख) किन्हीं तीन शब्दों का सन्धि-विग्रह करो-इत्यादि, जगन्नाथ, अन्तर्द्वन्द और आनन्दोल्लास। (ग) निम्नलिखित वाक्य शुद्ध करो:- (अ) मैं कहा कि यह कार्य मुझसे न होगा। (ब) जौहरी ने जो मोती दिखलाई बड़ी सुन्दर थी। (स) मैंने तुमसे कहा कि अब घर जाओ। ६. निम्नलिखित विषयों में से किसी एक पर सरल हिन्दी में एक लेख लिखो:- क) रुपये की आत्म-कथा । (ख) दशहरा या दीपावली। (ग) किसी मेले या यात्रा का वर्णन । (घ) किसी खेल का वर्णन जो तुम्हें प्रिय है। १२ ३ २५ सप्तमं पत्रम् सन् १६५१ (सामाजिक-शास्त्रम् ) [ केवल पाँच प्रश्नों का ही उत्तर लिखिये। सब प्रश्नों के अंक समान हैं।] १. वैदिक काल के आर्यों की जीवनचर्या लिखिए। ।

·सामाजिकशास्त्रे प्रश्नाः ॥७॥ p , ७ २. अशोक, चाणक्य, शंकराचार्य, हर्ष, राणा प्रताप तथा शिवाजी में से किन्हीं तीन के सम्बन्ध में जो जानते हों लिखिए। ३. विदेशी शासन से भारत कैसे स्वतन्त्र हुआ, इसका संक्षिप्त विवरण देते हुए स्वतन्त्रता दिलानेवाले तीन महापुरुषों का भी परिचय दीजिये। ४. यदि आप अपने स्थान से तीर्थाटन करने चलें तो किन रेल मागों से होकर आप हरिद्वार, मथुरा, प्रयाग, अयोध्या, काशी तथा जगन्नाथ पुरी धूम सकेंगे? ५. आप जिस प्रदेश में रहते हैं वहाँ रवी और खरीफ में कौन से अन्न उत्पन्न होते हैं और क्यों ? ६. वैशाख तथा ज्येष्ठ में अत्यधिक गर्मी क्यों पड़ती है ? ७. नागरिक के कर्तव्य और अधिकारों का विस्तृत विवरण दीजिये। ८. आपकी समझ में आधुनिक समाज में कितने प्रकार के दोष आ गए हैं और उनका परिहार कैसे हो सकता है ? १. यदि आपको अपने जिला बोर्ड के लिये अपना प्रतिनिधि चुनना हो तो आप उसमें कौनसे गुण हूँदेंगे और क्यों ? सन् १९५२ ( सामाजिक-शास्त्रम्) [सूचना-केवल पांच प्रश्नों के उत्तर लिखिए । सब प्रश्नों के अंक समान हैं। सातवां प्रश्न अनिवार्य है।] १. श्री रामचन्द्र का चरित्र संक्षेप में लिखिए और राम-राज्य की विशेषताएं . बताइए। २. चाणक्य का परिचय देते हुए यह वर्णन कीजिए कि उसकी प्रसिद्धि क्यों है? ३. भारत के किन्हीं ऐसे चार महापुरुषों का संक्षिप्त परिचय दीजिए जिन्होंने देश, धर्म, स्वाभिमान या परोपकार के लिए त्याग और बलिदान किया हो? ४. अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची यवन्तिका। 'पुरी द्वारावती चैव सप्तपुर्यः प्रकीर्तिताः ॥ इस श्लोक में आई हुई सातों पुरियों का दर्शन करना हो तो आप किस क्रम से रेल द्वारा इनमें पहुंच सकेंगे? मान लीजिए आप अपने नगर से चल रहे हैं। ५. आपके दैनिक जीवन में जितने खाद्य या व्यवहार्य पदार्थों का प्रयोग होता है उनकी उत्पत्ति या उनका उत्पादन कहां और क्यों होता है ?

·w- १८६ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- ६. आप जिस प्रदेश में रहते हैं वहां के जलवायु, खान-पान, रहन-सहन, पशु-पक्षी तथा कला-व्यवसाय का परिचय दीजिए। ७. यदि आप गांव-पंचायत के मुखिया या नगर पालिका के अध्यक्ष चुन लिए जायं तो आप सामाजिक जीवन को समुन्नत करने के क्या उपाय करेंगे? अष्टमं पत्रम् - -- - सन् १९५१ गणित विषय में प्रश्न सूचना-निम्नलिखित सभी प्रश्न समान अङ्क के हैं। इनमें किन्हीं पाँच का ही उत्तर लिखें। १ (अ) निम्नलिखित संख्याओं को पढ़ो और प्रत्येक में २ का स्थानीय मान बताओ (क) ५७२८६, (ख) ६७२५३४१, (ग) २४८७६५३ (ब) निम्नलिखित में प्रत्येक अंक का स्थानीय मान लिखोः- २०३०५.१०३०४०५ (स) निम्नाङ्कित को अंकों में लिखोः- (क) चार लाख पैंसठ हजार सात सौ पचासी। (ख) पन्द्रह लाख तीन सौ पचास । २. (अ) ३६९२ और २७६९ के योगफल में इनका अन्तर कितनी बार सम्मि- लित है? (ब) ६४०६ को ४६३ से भाग दो और भाजक, भाज्य और भागफल को क्रम से मानानुसार लिखो। ३. (अ) व्यवहारगणित की रीति से ३० १३ आ०६ पा० मन के हिसाब से २३ मन चावल का दाम बताओ। (ब) २५ वोरे मैदा के, जब प्रत्येक बोरे में ३ मन १० सेर है, ५९०८आ० मन की दर से क्या दाम होंगे? ४. (अ) गुणा करोः- ५६८७५ को ०१४४ से। नोट:-गणित के लिये गणितकौमुदी' अवश्य पढ़िये, उसमें आपको समी प्रश्नों के उत्तर प्राप्त होंगे। नवीन नियमावली के अनुसार-स्थानमान, व्यवहारगणित, दशमलव, ऐकेकिक नियम तथा त्रैराशिक के साधारण प्रश्न, इन सभीके उत्तर आपको इसी संस्करण में मिलेंगे।

·तर्कसंग्रहे गणिते च प्रश्नाः ।।९।।
(ब) मान बताओ:-
७.६-३.७४.००९
(अ) पाँच दशमलव अङ्गों तक भागफल निकालो:-
४०००.०००१२३
(ब) सरल करोः-
"०८१४७
६. (अ) यदि ३५ भेड़ों से २० पौंड ऊन उत्पन्न हो तो ६३ भेड़ों से कितनी
ऊन उत्पन्न होगी?
(ब) यदि २५ मनुष्य एक खेत को १२ दिन में काट लेवें, तो २० दिन में
उसे कितने आदमी काट लेंगे ?
नवमं पत्रम्
सन् १६५१
तर्कसंग्रहे प्रश्नाः
सूचना-सर्वे प्रश्नाः समानाङ्काः, केचन पञ्च समाधेयाः।
१. गुणाः कति ? के च ते ? तत्र केषाञ्चित् पञ्चानां लक्षणानि प्रतिपाद्यन्ताम् ।
२. पृथिव्यपतेजोवायूनां लक्षणानि विलिख्य वायुतेजसोर्विषयभेदाःप्रदर्शनीयाः।
३.कार्यकारणकरणानां लक्षणोदाहरणानि लेख्यानि ।
४. सोदाहरणं पञ्चावयवाः प्रदर्श्यन्ताम् ।
५. सव्यभिचारहेत्वाभासस्य सलक्षणमुदाहरणं लिख्यताम् ।
६. आकाङ्क्षायोग्यतासत्तीनां सोदाहरणानि लक्षणानि लेख्यानि ।
गणिते प्रश्नाः
१.४४१, ५७६ इन दोनों का वर्ग निकालिए।
अथवा
१०२४ का वर्गमूल साधन करें।
সম্পূর্ন
१६१ का वर्गमूल क्या होगा?
नोट:-'तर्कसंग्रह-इन्दुमती हिन्दी टीका' में सभी प्रश्नोंके लक्षण भी सरल
संस्कृतमें लिखे गये हैं। उसके पढ़नेसे प्रश्नोत्तरीकी आवश्यकता नहीं होगी गणित के लिये
प्रथमपरीक्षोपयोगी 'गणितकौमुदी' सर्वोपरि है।

·१८८ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्--- ८ २. (क)२१, २८, ३५ इनका महत्तम समापवर्तक लिखें। (ख) १२, १६, २४, ३२ इनका लघुतम समापवर्त्य निकालें। ३. यदि मास में १०० का व्याज ५ मिलता है तो २ वर्ष में १६ का क्या मिलेगा? ४. [फलितसंग्रहे प्रश्नाः-वारवेला कथं ज्ञायते ? अथवा-हलप्रवहणमुहूत्ततॊ लेख्यः । ५. “बटुकन्याजन्मराशेस्त्रिकोणाय द्विसप्तगः । श्रेष्ठो गुरुः खषट्च्याद्य पूजयान्यत्र निन्दितः" । श्लोकस्यास्य भावार्थो लेख्यः। ६. विद्यारम्भमुहूर्तः प्रतिपादनीयः । अथवा-व्रतबन्धे विहितानि नक्षत्राणि लेख्यानि । ] सन् १९५२ 1 ६ तर्कसंग्रहे प्रश्नाः है सर्वे प्रश्नाः समानाङ्कभाजः, केचन पञ्चैव समाधेयाः । १. कर्म कतिविध कानि च तेषां लक्षणानि ? २. आकाशकालदिगात्मनां लक्षणानि लेखनीयानि । ३. संख्यापरिमाणद्रवत्वस्नेहानां लक्षणानि आश्रयाश्च लेख्यानि। ४. स्वार्थानुमितिः कथमुत्पद्यते तत्सविस्तरं लिख । ५. पत्तसपक्षविपक्षाणां सोदाहरणानि लक्षणानि लेखनीयानि । ६. अयथार्थानुभवः कतिविधः ? कानि च तेषामुदाहरणानि ? ७. संस्कारः कतिविधः? के च तेषामाश्रयाः? गणिते (१) शीघ्रबोधेच प्रश्नाः। १. ८७६, ४५६, इन दोनों का वर्ग साधन करें। अथवा ३६, ४८ का धन निकालें। २. ५४७५६ का वर्गमूल क्या होगा ? ३. (क) १६, २४, १४० इनका महत्तम समापवर्तक स्पष्ट लिखें। (ख) १२, १६, ३२, ४८, ६० इनका लघुतम समापवर्त्य साधन करें। (१) गणित के लिये प्रथमपरीक्षोपयोगी 'गणितकौमुदी' 'तथा गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज बनारसके ज्योतिषप्रधानाध्यापक पं० अनूप मिश्र जी विरचित 'शीघ्रबोध' की 'सरला' नामक हिन्दी टीका अल्पवयस्क प्रथमपरीक्षार्थियोंके लिये विद्वानोंके मनोनीत सर्वोपरि टीका है । उसे अवश्य मंगाकर पदिये। -- - ·गणिते प्रश्नाः १८४ अथवा (क) एक आयताकार क्षेत्र की लम्बाई ८४ हाथ तथा चौड़ाई ४४ हाथ है तो क्षेत्रफल क्या होगा? (ख) एक साल में १०० का ४ व्याज मिलता है तो तीन वर्ष में ४०० का क्या व्याज मिलेगा? ४ बिधाहे लिहितानि नक्षलागि लेख्यानि ५ सिहशिना बशाः सर्वे द्विपदानां चप्पदाः । भक्ष्या जलचरातेमा भयस्थानेसरीराः ।। पन्यवाश्य भावाभों लेख्यः। ६ देवदत्त को नमः द नाही, इति प्रमाणपन्यासपूर्वकं लेखनीय স্বর द्विरागमनमुहती लेख्यः। सन् १९५२ गणित विषय में प्रश्न [सूचना-निनालिम्बित सभी प्रश्न समान अंक के हैं। इनमें किन्ही पांच का ही उत्तर लि। १. (अ) निम्नलिखित संखदाओंको दो और प्रत्येक में ७ का स्थानीय मान बताशो:... (क)७०६५ (ख) ४६२००७ (ग)१८७६४०२५ (ब) निम्नलिखित दशमलय भिन्नों को पढ़ो :-- (क)८.५५२३ (ख ९.०३०५ (ग).००८०३ (स) निम्नलिखित में प्रत्येक अंक का स्थानीय मान वताओ:- ४०५७.३९०७५६ १३प्र०७० २ ·बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- २. (अ) व्यवहार गणित की रीति से ४० तोले गुलाब के इत्र का ३ रु० १२ आ० प्रति तोला की दर से मूल्य बताओ । (ब) व्यवहार गणित की रीति से ३५ सन्दूक चाय का, जो प्रत्येक सन्दूक में १ मन १७ सेर ९ छटांक है, ८० २० १२ अ० मन की दर से मूल्य बताओ। ३. (अ) गुणा करो:- ७९.२३५ को ३९.०२ से (ब) भाग दो:- ६.३३ को .००२५ से ४. सरल करो:- 10 •०३१९x१०.५ (अ) ७५ १० - १० 10 ४.२१५+.००६४ (ब) .०००२२ (अ) यदि २३ किताबों का मूल्य ३५ रु० १५ आ० हो तो ३१ किताबों का क्या मूल्य होगा? (ब) यदि किसी सम्पत्ति के का मूल्य २,७०० रु० हो तो उसके का क्या मूल्य होगा? ६. (अ) यदि २५ मनुष्य एक काम को ८ दिन में पूरा कर लें तो कितने आदमी उसको १० दिन में पूरा करेंगे? यदि ३० सेर चना ६ घोड़ों को लिए ४ दिन को हो तो कितने घोड़ों के लिए वह १२ दिन को होगा? १० M उत्तर- १.(अ)-(क) ७०८५४ = ७०००० (७४१०,०००), (ख) ४६२००७%-७ (७४१) (ग) ९८७६४०२५ =७०,००,००० (७४१,००,०००) (ब)-(क ) आठ दशमलव पाँच सात दो तीन (ख) नव दशमलव शून्य तीन शून्य पाँच (ग) दशमलव शून्य शून्य आठ शून्य तीन ·गणिते प्रश्नाः। १६१ aai ४०५७.३९०७५६ पूर्णाक दशमलव भिन्न ७x१-७ ३ ५४१०-५० १० ००९ १०० ०x१००-30 ००० २००० ४x१०००-४०००० .०००७ १०००० ..००००५ १००००० ००००००६ १००००० ३. (अ)-७९.२३५ गुण्यः ३९.०२ गुणकः (ब)-००२५) ६.३३ (०-२५३२ १५८४७० ५० १३३ १२५ ००००० ७१३११५ २३७७०५ ५० ३०.९१७४९७० (उत्तर) XX •०३१५४१०.५ ४. (अ)- ४.२५५+.००६४ (ब) •०००३२ ४.२५५+००६४-४-२६१४ (योग) ००००३२) ४०२६१४ (०.१३३१ (उत्तर) ०३१५४१०.५-३३०.७५ (गुणन फल) ७५).३३०.७५ (-०४४१ (उत्तर) १०६ १०१ ३२ २२० ·9 नवम ( वर्ग-ग) पत्रम् सन् १६५१ ENGLISH Marks 3 1. Write two short parapraphs on itoy one of the following subje:ts: 20 (1) Banaras, (1) The Divali, () My School, sud (d) Cow. 2. Translate into English: 15 (i) लड़कियां मेरी कहानी सुन रही हैं। ii) To het ši G#E ait arac7 3 iii) राम के पास दस पुस्तक है। iv) Ta get a (v) 56IZ SITTI 3. Turn the following sentences into Inditest Narration : 6 a) Rám said, “Tam present licre." b) He said to me, "Tou can take your look." Niohan says to Rum, "Hari luas got liis pien." 1) My/ther went to Piztna uchere loc reli ill. 2) Liechot:Uw gives 912?voi milts, Tell the parts of speel of the itczlicised words in the above sentences 5 5. Analyse the following sentence : For thice thousand your's the Chinese periplc lept this secret, 4 6. Write in your own English the story of any can of the following: 8 ( a.) Alalin and the Wonderful Lamp, (b) The Blue Jackal, () The Monkey and the Cruodile, (d) The Magic Horse, ( e ) Pirthviraj and Sanyukta, (f) Kalida, ($) Abraham Linn, (11) Napuleun Douaparte, (i) Marco Polo, and (1) The Brave Boy of Lombardy. 7. Write the meanings of any furer of the following words in "Hindi or English: 12 Garment, distressed, discretion, foretold, ruthlessly, restless cliff, splendid, couch, wedding, vanished, prosperity, conce- 4.

·नवम (वर्ग-ग) पत्रम् । ) ( ai, strife, benerolent, ianguish, complaint, engrave, humanity, trample, traitor, over-crowded, massacre and administration, 3. Answer -!,/m of the following questions iu English ; S i) Which is the most famous building of Delni? ii) who was Georye Washington ? (iii) TVhat are safety matolies? iv) Who was the hero of Troy ? Then and where was Jagdish Chandra born ? vi) What is the wisli of erery Hindu ? vii) Why did Tulsi Das want to build temple at Banaras ? (viii) Ilow is cotton ohtained ? (ix ) How is the rat one of the man's worst enemies ? x) What lesson do we learn from the life of an ant? xi) Why was Kans against Krishna's father? (xii) Where was Tolstog horn ? xiii) How did the old man try to cure the king ? xiv ) Why is country-life sweet? (x) Who wrote Ramayan in Hindi? ( xvi) Why is the lion called the king, of forests ?' (xvii) Why did Arjun Stand first in the test. xviii ) What did Bhisma do to remove his sadness ? (xix ) How did the spiders praise the fly! Xx) Who is our President ? xxi) What was the plan of Horatius to save Rome? (xxii) What did the wise man request the Tsar to do? ( xxiii) What are the duties of a panchayat ? xxiv) Where do the Pygmies live ? Xxv ) What did the Rani do when Jhansi was attacked ? 22 9. Write in Hindi the meaning of any one giving its context : (a) But he was not a man to give way. He went on app: ealing to the different courts. At length the Queen of Spain listened to his plans and agreed to help him in fitting out an expedition. Thus encouraged, he made busy preparation for his ·१६४ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- first royage and on August 3, 1942, he sailed from palos in southern Spain, with his little fleet of three vessels. His own ship was manned by a crew of fifty-two. b) He had seen his closest friends fall one by one, his countrymen give way to despair, and the cause of his country well nigh lost. So when at length the Trojans were driven to take shelter behind the city walls, it was time that he, at least, should do what he might for his country. He had already given many a defeat to the proud Greeks, but this time he was to face Achilles. So be alone remained outside the walls, awaiting his great enemy. (0) But one night two men broke into the temple to steal. Going to where the vessels of silver and gold were kept, they took as many of them as they could carry. Then they wem nt to the door by which they had come in and wanted to go out by it. But they saw two men standing outside it. So they went to another door and opened it, but outside this door too stood the same two men. They ran to a third door and opened it. d) A coconut has a smooth green skin, under the skin is a thick coat of fibre. In the green coconut the fibre is white, but in the dried nut it is brown and like very thin wire, When we take the fibre off a but, we come to the shell, The shell is hard and rough and strong. When we breek open au nut, the milk that is inside runs out. It is almost like water and is sometimes called coconut water. It is sweet to drink, e) His brothers put him under the care of French tuto. rs, and he matriculated in the year 1844 from the Kazan University. He was not interested in his studies. He did not like the system of education So he left the University and settled at Yasnega Polyana, his birth place with the intention of farming. But he failed in this work also and in 1851 he went to Caucasus where he joined the army. .

·नवम (वर्ग-ग) पत्रम् । १३. f) Ram and Krishna are like the two eyes of India Through them we see the moral world. You have read sovetlıing about Krishna in this very book. Mahabharat is the name of the great war fought on the plains of Kurukshetra It is also the name of the great book written by Veda Vyas Ji in Sanskrit. He was another Sanskrit Poet and saint of great repute. The pandavas were the righteous brothers whose kingiom the Kauravas had usarped by fraud. (:) She had the brain of an inventor, though she dil not know it. She sat gazing at the white and green vision of the mulbery trees, but soon she was attracted by the caterpillars that covered the branches. Some were very tiny indeed but the full-grown ones were as large as her little finger, Tney were eating the leaves in great mouthfuls and she could hear the noise they made as they tore off the leaves. There were millio. ns of tiny eggs like pin-heads all over the leaves. (h) Commander Peary was the first to realize that it co. uld only be with the help of the Eskimos, who woderstand the best way of travelling and living in those old countries that he could hope to succeed in his attempt. So he determinei to rech the Pole with the assistance of these men. For eighteen yenrs he lived amongst them in Greenlaod, he ate the same fond and wore the same kind of clothing as they did and learnt tr build huts of snow. (i) I have beared another interesting story from military officer, Shri Walter, He was in charge of rations in his regi. ment. He found that a bag of rice was stolen away every nigkal from his camp. The sentry outside was always wat lalul. Tosidder the camp the servants slept in the store room, caeli xestins his head upon a bag of rice. Even, then, sowe one took away every night a bag of rice under their heads. All ciforts to trace thir thief failed ·बनारल-प्रथमानभावल्याम्- j) They wear little clothing because the hct is so great. They live on auiinals, fish, roots, fruits and berries, and mushrooms, Honey of tie wild lees is caten with great deliyht. In hanting animals their chief weapons are bews and arrows. With these they are very closer They can shout lour arrows, one after the other, so quickly that the best arrow has left the bow before the first hits the mark, They first slioot the animal in the eye. 15 सन् १६५२ ENGLISH Marks 1. Write two paragraphs on any one of the following sulyjects: Horse, ( b ) Dasehra, (c) Postman, and (d) Ganges. 20 2. Translate in to English: (i)जब सिपाही गांव में घुसे तो सूर्य अस्त हो चुका था। ii) जल्दी करो, नहीं तो गाड़ी छूट जाएगी। (iii) मोहन के घर के पास एक बगीचा है। (iv) यह टोपी मेरे चाचा जी की है। (v) इसकी कमीज का बटन नीला है। 3. Turn the following sentenc,es in to Indirect Narration ! ) Ram said, "The earth moves round the sun.” (b) Mohan said to me, "My uncle is not here.» (c) He said to me, "You can take this cap." 6 4. (1) His sister purchased a box from Allahabad. ( 2 ) Hari met a llack cat which was running, Parse the italicised words in the above sentences. 5. Analyse the following sentence: Shahjahan built the famous Taj over the tomb of his wife. 6. Write in your own English the story of any one of the following: (a) Leo Tolstoy, (b) Sir Jagdish Chandra Bose, (c) Columbus, (d) Mirabai, (e) Rabindranath Tagore, (f) Sir.Asutosh Muker jee,($) The Foolish Monkeys, (h) Tulasi Das, (i) Bhishma, and (i) Jamshet Ji Nosservan Ji Tata. 8 а ·नवम (वर्ग-ग) पत्रम् । Write the meanings of any four of the following words "in Hindi ur English: Doubtless, inscription, everlasting, gigantic, beneficial nevertheless, utensil, distinct, despuir, rebellion, continent, fable, grind, deliver, stumble, tyrant, inclination, convey, eminent, attractive, beckon, pilgrim, transparent, solitary, and arena. Inswer any form of the following questions in English: (i) What is an ocean ? (ii) How did the monkey save his life? (iii) What use is made of coconut ihres ? (iv) How many kinds of telegrams are there? (2) What is a "post and telegraph oftices ? (vi) How did Marco Polo please the great Khan? (vii) What do the three colours in our lag represent ? viii) How can we obtain cheap electricity in our country? (ix ) How do the Siredes spend their time in Summer ? x) Where is Mansarovar lake ? xi) When and where was Mahatma Gandhi born ? (xii) Why was Satyavan's father living in a forest ? xiii) What special qualities did Malaviyajee possess ? (xiv) Why was Asoka sad after Kalinga victory! ) What was the ambition of Florence Nightingale ? (xvi) Who was Kalidas ? ( xvii) Why does Pandit Jawaharlal like children ? (xviii) What do you know about Lincoln's parents ? xix ) What is meant by El Dorado ? xx) Where were the old man and his son going ? (xxi) Why did Asoka erect the pillars and Stupas ? (xxii) What do the jungles of the Himalayas give us ? ( xxiii) In what ways can we help our school ? (xxiv) What did the British soldiers find when they crossed the bridge ? (XXV) What did the miller do from morn to night? 8 ·१६८ बनारस-प्रथमाप्रश्नावल्याम्- TRR 9. Write in Hindi the meaning of any one of the following passages giving its context: 22 (a) Full of delight, she returned to the place where the dead body of her husband was lying. She found him trying to get up, as if awoke from a deep sleep. Arm in arm the happy couple returned to the hermitage of King Dhyumath Sen. The God of Death has been pleased to grant her two more boons, By one of them King Dhyuwath Sen got back his kingdom, and by the other he regained his eye-sight. (b) Once wbile be was still a soldier fighting for independence, he was out to inspect a military base. At one place he saw a group of soldiers engaged in removing a huge trunk of a tree. The soldiers were working very hard at their job. But the trunk was too heavy for them. It was mid-day, The sun was blazing bot, and they were sweating all over. (c) The enemy had to cross the bridge over the Tiber before they could get into the city. So the chief men of Rome rusbed to the gate of the bridge with some followers. “The enemy must not be allowed to cross the bridges, they said- The bridge was: narrow and made of wood. Nevertheless, it would take them some time to cut it down. The enemy was very near the farther end of the bridge. What would they do? They were lost and Rome was lost. (d) At the age of twenty-one, he was made a brakesman. This job gave bim much spare time. But he did not waste it. He did his homework in reading, writing and arithmetic, which the teacher at night-school had set him. He also began mending watches and clocks and making models of engines, After some time, he was given charge of all the engines in the Colliery, He had to see that they were in good working order. (e) Cotton is obtained from a plant which grows in India, Egypt, and the warmer parts of America. The plant grows to a height of about two or three feet. One kind of cotton ·नवम (वर्ग-ग) पत्रम् । १९९ an plant bears yellow flowers, another kind red flowers. After the flowers fall, a pod or little box for the seeds forms. Wnen the pods are ripe they burst opeu. Inside them we see a number of little black seeds covered with cotton. The catton is soft and its natural colour is white. (f) An ant-hill is full of life, and there is never idle moment in the day in the life of a worker. Some workers carry food into the ant-hill, some guard it, some are busy taking care of the eggs, which the queen ant lays. If water gets into a room where there are eggs, the ants in charge of the eggs take them away. These ants are nurses. When the young apt begins to form in the egg, the purse feeds it on food which it gets from a small green Hy.. (:) He lived in Ujjain for some time and loved this city much, He also travelled widely in India and was very fond of natural scenes. His dramas are full of beautiful descriptions of mountains, valleys, rivers, flowers, birds and beasts. He loved children very much and they also loved him. All great persons love children for they are pure and innocent. He is loved and admired in the whole world even to-day. (h) After some days Jai Chand held a “Swayam baru in Which Samjukta was to choose her husband. Prines came from far and wide to wed the beautiful Samjukta but no invit. ation was sent to Prithviraj. As if to add insult to injury Jai Chand ordered for an ugly clay image of Prithviraj and put it at the door to show that he was the door.keeper. Sumjukt: did not know about this rivalry. She thought Prithviraj was sure to come and she would easily choose him. (i) Taking his eyes for a moment from the Pages lie looked at the cool river. It had been very hot lately, but it was better to-day. As he looked he thought how invitinthe river appeared. He could not swim in it, for it was infested ·সুনামগঞ্জ সমস্যা with crocodiles but what about a boat ? "I will find a steady boatmans, he said aboud, "and engaye him to row me about on the broad steanu for an our or twoja (i) One winter's day, as I was passing through a street in Tunbridge Wells, I saw a man standing on the road-side. His bare toes were showing through his gaping hoots, his breast was partly uncovered, He said nothing to me, perhaps because begging was forbidden, but he looked up it ny fave just for a moment. The coin I gave hipi was perhaps more valuable than be expected, for, after I had gone on a bit, he came after me and said "Sir, you have giren me a gold piece by mistakes प्राप्तिस्थानम् चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस-१

·No text on this page.

·( २०२) , , मय-म, ङ, ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड,द,ख, फ,छ,ठ, थ, च, ट, त, क,प। यत्र-य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, झ, भ। यण य, व, र, ल । यम्-य, व, र, ल, म, म, ङ, ण, न । यय-य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, म,भ, घ, ढ, ध, ज,ब, ग, ड, द, ख,फ,छ, ठ,थ, च,ट.त,क,प। यर-य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, झ, भ,घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द,ख,फ,छ, ठ, थ, च,ट,त, क, प, श, ष, स। रलर, ल,म, म. ङ, ण, न, झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द,ख, फ, छ, ठ, थ, च,द, त, क, प, श, ष, स, ह।. वल-व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, म, भ, घ ढ, ध, ज, ब, ग, ड, द, ख, फ,छ,ठ, थ, च, ट, तक, प, श, ष, स,ह। वश-व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, म, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, ड, शर-श, ष, स । शल-श,ष,स,ह। हल-ह, य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न, म, भ, घ, ढ,ध,ज,ब, ग, ड,द, ख, फ, छ, ठ, थ, च,ट, त, क,प, श, ष, स,ह । हश-ह, य, व, र, ल, ञ, म, ङ, ण, न,झ, भ, घ, ढ, ध, ज, ब, ग, द । २ (१) स्वरोंका अष्टादश भेदज्ञापक चक्र- अइउ ऋल अ इ उ ऋ ए ओ ऐ औ अइउ ऋ लु ए ओ ऐऔ हस्वभेद दीर्घभेद प्लुतभेद १ ह्रस्व उदात्तानुनासिक. ७ दीर्घ उदात्तानुनासिक १३ प्लुत उदात्तानुनासिक उदात्ताननुनासिक , उदात्ताननुनासिक १४ उदात्ताननुनासिक ३ अनुदात्तानुनासिक. ९ अनुदात्तनुनासिक १५ अनुदात्तानुनासिक अनुदात्ताननुनासिक १० अनुदात्ताननुनासिक १६ अनुदात्ताननुनासिक स्वरितानुनासिक ११ स्वरितानुनासिक १७ स्वरितानुनासिक स्वरिताननुनासिक १२ स्वरिताननुनासिक १८ स्वरिताननुनासिक पृ१२ प्रश्न का उत्तर इस चक्रको देखकर लिखो (स्थानाभावसे तीनों चक्र', पुस्तकके आदि में नहीं दिये गये) " " " ४ ” ५ " " ६ - ·(२०३ ) (२) वर्णोद्भवस्थान ज्ञापक चक्र- कंठ तालु | मूर्धा दन्त | ओष्ठ नासिका कं. ता.कं. श्रो.द.श्रो. जि. मू नासिका ऋ श्रो श्रो च फ 리 외 ख 49 न 4 ( 48 RIEWe ho .. ब अनुस्वार क 444444 य पृ० ३ प्रश्नोत्तर ४ को इस चक्र से मिलान करो। (३) आभ्यन्तर और बाह्यप्रयत्न ज्ञापक चक्र- - प्राभ्यन्तर- प्रयत्न स्पृष्ट ईषद्विवृत विवृत संवृत संज्ञा स्पर्श ALA 4 अन्तःस्थ ईषत्स्पृष्ट ऊष्मा उदात्त, अनु- दात्त, स्वरित व्यञ्जन, स्वर उ श्रो her 14 प्रयोग में ह्रस्व अ. ऋऐ प फ जन टठ ण त थ अ.प्रा.म.प्रा अल्प.प्रा.म.प्रा. अल्पः म.प्रा.म.प्रा. विवार संवार संवार संवार विवार सं. श्वास नाद नाद नाद. श्वास ना. अघोष घोष घोष घोष अघोष घो. बाह्यप्रयत औ अल्पप्राण संवार नाद घोष अल्प- संचार नाद घोष पृ० ४ प्रश्न १ का उत्तर इस चक्र के अनुसार समझ कर लिखो।

·Broana उत्तर प्रदेश, बिहार, बंगाल पंजाब आदि की संस्कृत तथा हाई स्कूल की परीक्षा स्वीकृत अनुवाद का सर्वश्रेष्ठ ग्रन्थ- संस्कृतरचनानुवादाशिक्षकः (सन्धि, धातुरूप आदि से परिवर्द्धित अभिनव संस्करण) इसमें परीक्षार्थी छात्रों को अनुवाद करने के नियम अत्यन्त सरल रूप समझाए गये हैं और तदनुसार अनुवादार्थ अभ्यास भी दिए गये हैं। अभ्यासार्थ वाक्यों में आए हुए प्रत्येक कठिन शब्दों को संस्कृत से हिन्दी तथा हिन्दी से संस्कृत अनुवाद करने के प्रबन्ध भी पुस्तक के अन्त में ९० प्रकरणों में दे दिए हैं जिनसे अनुबाद करने में अत्यन्त सरलता हो गई है। पुस्तक की उपादेयता पर गवर्नमेण सं० कालेज, हिन्दू विश्वविद्यालय काशी तथा आगरा, खुर्जा, सहारनपुर, इन्दौर आदि के बड़े बड़े विद्वानों ने मुत्तकण्ठ से प्रशंसापत्र दिए हैं जो पुस्तक में प्रकाशित आप को प्राप्त होंगे। परीक्षार्थी निद्याथियों के लिए इस से बढ़कर अनुनाद के लिये पथ-- प्रदर्शक दूसरी पुस्तक नहीं है । इस परिवर्द्धित संस्करण में चालकों को संधि आदि का झटिति ज्ञान कराने का सुगम पथ प्रदर्शित किया गया है ( ह० १३३) २१) सन् १९५३ की परीक्षामें निर्धारित-प्रवन्ध ग्रन्थ- प्रबन्ध-पारिजातः लेखक--पं. रामचन्द्र मिश्र, प्रोफेसर-धर्मसमाज संस्कृत कालेज, मुजफ्फरपुर । इसमें परीक्षार्थी छात्रों को संस्कृत प्रवन्ध रचना लिखने के नियम अत्यन्त सरल रूप में समझाये गये हैं और तदनुसार परीक्षोपयोगी प्रबन्धलेखनप्रकार' (परीक्षा में आने योग्य निवन्धों के उत्तर ) इस तरह सरना और संक्षिप्त में लिखे गये हैं कि अभ्यास कर लेने पर विद्यार्थी परीक्षा में पूरी सफलता प्राप्त कर सकते हैं। इतना ही नहीं अन्त में (१) 'पत्र-लेखन प्रकार चिठ्ठी पत्री, आवेदन पत्र आदिका उल्लेख ) तथा प्रसनोपयुक्त (२) 'सुभाषित गद्यावली' (३) 'सुभाषित- पद्यांशावली' और (४) लौकिक न्यायमाला' आदि विषयोंका समावेश करके आधु- निक चतुरस्त्र विद्वान् बनने का सुगम रास्ता दिखाया गया है। विश्वास है कि आजतक के प्रकाशित प्रवन्धोपयोगी ग्रन्थों में इस 'प्रबन्धपारिजात' के समान दूसरी कोई भी पुस्तक नहीं है। नवीन पाठ्यक्रम के अनुसार संशोधित संस्करण २) NARAM

·No text on this page.

·कौमुदी प. परिशिष्ट ने तो और भी: सोने . में सुगंधि पैदा कर दी है। प्रत्येक अल्पवयस्क छात्रों के प्रकाशित होगई। अभूतपूर्व संस्कार 'इन्शुमती संत हिन्दी टीका नोटम विभूषित-- लिंगानुशासन, अलपाटा, बालकोपोनि सुखमयुझिनदर्शन, अनुशागर शब्दरूपानी, बाबुरावली, विविध उपवर्गविशिष्ट विधि धारवर्थप्रदर्शना, अयोधी, सूत्रसूची, बातुखुनी परीक्षा शिक्षा लिया गया, काशी-विहार-वजाब परीक्षा के अनेक बों के प्रश्नपत्रादि विविध परिशिष्ट सफल बपि लघुकौमुदी की अनेकानेक टीकाचे प्रकाशित हो चुकी है पर वाय वरदराज की "पाणिनीय प्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदी का झाटिति और मुरत्या रूपे मतद शान कराने वाली अपवयस्क वाकोपयोगी कभी अन्य टीका प्रकाशित नह गई थः संस्कृत का स्तर ऊंचा करना स्वतन्त्र भारत का उन्नीरद कर्तव्य हो गया है। प्रत्येक व्यक्ति संस्कृतश होना चाहता है, परन्तु यह तब तक संभव नहीं है जब तक कि पठन- पाठन प्रणाली का सुधार न होता एक बस सहित संस्करण में सबसे अधिक पल विशेषता है कि इस पुस्तक के श्राधार पर विधायी को पढ़ाया जाय तो त्यों में उनका अधिक समय नष्ट न होगा। बालकों को परीक्षा के लिये लेख रटाने या लिबाने-पढ़ाने के आवश्यकासा न होगी। पंथ के भावों का दिग्दर्शन मात्र कराने पर ही विद्यार्थी इन्दुमती टीका के आलोक में सभी वारें सरल रूपेण संक्षेप में समझ जांय । परीक्षा पास करना ती अब उनके लिये यायें हाथ का खेल' हो जायगा! ०२० से ई०५२ तक १२ वर्षों के प्रश्नोत्तर भी इस टीका में यथास्थान पर दिये गये हैं तथा सर्वत्र यथास्थलों पर हिन्द नोट्स में सन्धि, कारक, समास, तद्धित, तिल, कृदन्त विषयों की सरल ममीक्षा म इस तरह की गई है कि विधायों को तत् क्षण ही उस विषय का पूरा ज्ञान हो जाय। अनुवादोपयोगी सभी विषय प्रायः नोट्स में दिये गये हैं। नोट्स का अभ्यास विद्यार्थिय को कराया जाय तो अल्प समय में ही विद्यार्थी अनुवाद में इतने पारंगत होजाय कि महापुराणों का भी अनुवाद उनके लिये दुरूह नहीं होगा। इस संस्करण के विविध लिये यह संस्करण नितान्त उपयुक्त है। प्रायः सभी प्रान्त के शिक्षा अधिकारियों ने इस संस्करण पर अपना अपना प्रशंसापत्र भेजा है। कागज की कमी से यह मरकरण काम संख्या में छपा है, शीघ्र आर्डर भेजें अन्यथा द्वितीय संस्करण की प्रतीक्षा करनी होगी मृल्य अत्यल्प) मात्र सन्धिचन्द्रिका-कारक, समास, तिङन्त, कृदन्तादि परिशिष्ट सहित १) प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.