·आभिमुख्यम् । श्रीमदाचार्यचरणाश्र तत्सम्प्रदायश्च । ,विजयन्तेतमामनुग्रहकसुग्रहसमग्रस्य परावरप्रपञ्चनिरुपाधिकशेपिणः क्षरा- क्षरातीतस्य भगवतः श्रीमत्पुरुषोत्तमस्य वदनाधिदेवतावतारा महाप्रभुचरण- प्रभृतिप्रकृष्टतमपदपरम्परोपष्टूपमानपरमानुभावा 'उपासनादिमार्गातिमुग्धमो- हनिवारकाः' श्रीमदल्लभाचार्यचरणा यदहिसरोरुहसौरभसीकरास्वादब्युदस्त- समस्तरसान्तरवासनाः केपि समधिगतचरमजन्मानो महाभाग्यभाजः श्रीमति सकलोपनिपन्मधुकरीमुखरितपादारविन्दे भगवति ब्रजेन्द्रनन्दने समुद्रिव्यमा- नेन व्यसनात्मकनिशुद्धपुष्टिस्नेहेन समुपनतमपि परम पुमर्थ न प्रेक्षन्ते नाऽभि- रोचयन्ते नाऽभिनन्दन्ति च । सम्प्रदायसमर्थनश्च ग्रन्थसङ्गतिश्च । विजयन्तेतमाञ्च भगवनिदेशवद्धादरतया 'भुवि भक्तिप्रचारैककृते स्वान्व- यकृता' तेपा स्वरूपतः श्रिया कीर्त्या कात्या च सर्मात्मनाऽप्यात्मसन्निभाः प्रमुचरणपदाविष्कृताशेपगुणकर्मोदया द्वितीयास्तनयाः श्रीम.तो निहलेशपादा यैः किल निजाविर्भावसमर्थनद्वारा भगवदभिप्रेतमनुरन्धानैः समभिव्यक्तपि- रिक्तभक्तिपदार्थप्रतिपादनपरः प्रणिन्ये प्रबन्धो भक्तिहसो नाम । ग्रन्थप्रयोजनम् । एप च फलियुहाननिटान्धकारेण निरालोके लोके रिलीने च विवकेऽन- वधारितमार्गमेव साहसिकर्यतः कुतोऽपि प्रार्तितेषु दियोरक्षोभदीनेषु जीवेषु कृतानुहस्सैः कर्मज्ञानोपासनादिषु भक्तिवाभिमाने तद्विपये च परमकाष्टाप- ·(३) प्रबन्धरत्नेषु चैतेषु श्रीमत्सुबोधिन्यादीनां विविधविषयविशदावदातोपवर्णन- निवर्णनीयरामणीयकत्वेऽपि निखिलग्रन्थान्तरोपजीव्यत्वेऽपि कथञ्चिदनति- दौर्लभ्येऽपि च दीर्घतरेण कालेन पाठप्रवचनपरिशीलनविपरिलोपात्तथैव च स्वरूपतोऽपि दुरवगाहत्वदुरूहविशेषत्वादिना सर्वथाऽपि सुदुर्घटं यथाय- दवबोर्बु तात्पर्य्यमित्यादितः प्रकरणान्वेपणादिकमेव परमं शरणम् । विषया- न्तरमसंस्पृश्य प्रतिपित्सितमेव यथावद्विविच्य प्रतिपादयितुमाबद्धपरिकराणि हि तानि सम्यगेव तदवगमयन्तीति । ततश्च महाप्रबन्धेष्वपि नात्यायासेन प्रवर्तितुं प्रगल्भेत मतिरिति । तानि पुनरिदानी दुरुपलभानि सेवाविषयकाणि लब्धुमशक्यान्येव वा भाग्यवैभवेनाऽस्माकम् । किम्बहुना । उद्देशतोऽपि न तान्युदाहर्तुं प्रभवामः । भक्तिहंसस्त्वेव केवलः सुलभो योऽयमिदानीमुपहियते संस्कृत्याऽस्माभिः । सेवाकौमुदी तु प्रणश्यन्त्येवोपलब्धेति नेयमत्राऽपवादः । यथा चैतत्तथा तद्भूमिकायां स्पष्टम् । ततश्चाऽयमेव प्रकाश्यमानस्तिष्ठतां साम्प्रदायिकेभ्य इति तमिमं प्रकटीकुर्मः। ग्रन्थस्वरूपञ्च तदनुरूपा चेष्टा च । एषोऽपि च गूढतमस्य चाऽपूर्वतरस्य चाऽर्थस्य निर्वचनं विदधानः साभि- प्रायसमस्तपदविन्यासश्चेति दुरवबोध एवाऽऽधुनिकैरिति बहुतरं कालमात्मानं व्यापार्य्य भूयसा प्रयासेनोपलब्धाभिः समयोजि व्याख्यामिस्तिसृभिः । व्याख्याश्च तत्प्रणेतारश्च । अत्र च प्रथमा भक्तितरङ्गिणी या किल श्रीमत्प्रभुचरणानां पञ्चमैरात्मजैः श्रीमद्रघुनाथचरणैः प्राणायि । अन्ये च तयाख्यानं तीर्थ स्वतन्त्रो विवेकश्च ये च तेपामेव तृतीयतनयानां श्रीमद्वालकृष्णचरणानां वंशे पञ्चमैः श्रीमत्पु- रुषोत्तमचरणैर्व्यरचिपाताम् ।

·(४) व्याख्यानां दालभ्यश्चापयिकत्यञ्च । एताश्च मुलभा इति नोपलब्धा अस्माभिः । किन्तु कृताभिमुख्या श्रीमदा- चार्य्यचरणानां कृपादृष्टिरिति । यादृशः किल वस्तुतो भक्तिपदार्थस्तस्मैदानी तत्प्रसादादेव सिद्धिश्चाऽवगमश्चाऽपीति । पदाहुः प्रबन्धस्याऽस्य प्रथमेन मङ्गलश्लोकेन श्रीमत्प्रभुचरणाः-- "जयन्ति पितृपादाब्जरेणको यत्प्रसादतः । भक्तिः प्राप्ता तदन्याध्वमोहाभावश्च पण्डितैः ॥” इति । तथा च विवेकः- "प्रसादः पाण्डित्येऽपि हेतुः ।।" इति । सम्यगेव चाऽवबोधयन्त्येता एनम् । यदि तु नैता आसत्स्यन्त प्रबन्धतो- ऽस्मान्नाऽलप्स्यतैव किमपि फलम् । व्याख्यानरपेक्ष्ये हि मन्दधियामाधुनिकानां तात्पर्यावबुभुत्सायाः प्रयासमात्रेऽन्यथा प्रतिपत्तावपि वा पर्यवसानस्य सांसि- द्विकत्वात् । अथ कथमपि साम्प्रदायिकसंस्कारवशात्तदाशयलेशोपलम्भेऽपि सर्वाशतो यथावद्विविच्याऽनवगमेन प्रसादानुदयात् । एवञ्च योऽयमधिगमोऽस्माभिरेतासां यदपि चेदं सम्यक्संशोध्य मूलेन संयो- ज्य विस्पष्टतमैवर्णैः सम्मुद्य प्रविभक्तपदवाक्यप्रमाणावतरणप्रतीकामा सनतः सौलभ्यसम्पादनमुभयाऽपि तदनुग्रह एव निदानमिति नैतदविस्पष्टम् । संशोधनप्रक्रिया। अधिगमे चाऽऽसां यथाऽन्चभूयताऽस्माभिरायासः परमः संशोधनेऽपि ततो भूयिष्ठ एवाऽधिगतः सोयम् । अन्यतमाया अपि व्याख्याया यस्मिन् कस्मिन्नपि वा पुस्तके कस्याश्चिदपि पझे मुविशुद्धाया अनुपलम्भे तिमिरमिय ·किमपि सर्वतो विजृम्भमाणं व्यमोहयत्प्रज्ञामस्साकमिति । न चाऽपि सर्व- त्राऽविशुद्धिमात्रमेव पड्डीनां किन्तु पत्रपत्रार्द्धपरिसमाप्यानां प्रबन्धांशानामपि यत्र तत्राऽनधिगमः । तथा सति कथमिव तत्र व्यापारयत्वात्मानं तपस्विनी प्रज्ञेत्यहो प्रतिबन्धप्रचुराण्यभिप्रेतानि । एवमपि श्रीमदाचार्य्यचरणप्रसादसुधारसेन समुज्जीवितोत्साहा न न्यवर्त्त- याम व्यवसायतोऽस्मादात्मानम् । समशोधयामैव च प्रतिपुस्तकेभ्यस्तेभ्यस्ते- भ्यस्तानि तान्यक्षराण्युद्धृत्य पत्रान्तरे च विनिवेश्य फलितमेव पाठं विवक्षि- तानुगुण्ये यथार्थमवधार्य । एकत्र यान्ययथार्थानि तान्येवाऽन्यत्र यथार्थानि तत्र च यान्ययथाभूतानि तान्येवाऽपरत्र समुचितान्यक्षराणीति । ततश्च प्रकारभेदेऽपि नेदमात्मकल्पितं किन्तु यथापुस्तकमेव संशोधनमिति स्फुटमेतत्तद्विदाम् । तत एव चाऽधस्तादुपन्यसनीयत्वेऽप्युपेक्षिताः पाठ- भेदाः । व्यर्थतराणां बहुत्वेन वस्तुभूतस्य चैकत्वेन तैरेव पत्राणां परिपूःः । अनौपयिकाश्च ते। यत्र पुनस्तत्र तत्र पाठस्याऽविशुद्धत्वेऽपि चाऽनौचित्येऽपि च दैवात्क- चिदुपगतो विशुद्धश्च समुचितश्च पाठस्तत्र स एव स्वीकृतो निवेशिताश्चा- न्येऽधस्तात् । यत्र तु विशुद्धो वाऽविशुद्धो वा समुचितो वा विपरीतो वा यः कश्चनाऽपि नाऽधिगतस्तत्र प्रतिपाद्यानुरोधेन प्रतिभातः सोऽयमङ्गीकृतः । विवृतञ्चैतत्पाठभेदेषु । इदञ्च वर्णमात्रानुस्वारविसर्गाव्यतिरेकेणेति द्रष्टव्यम् । कचिच सर्वत्राऽविशुद्धपाठोपलब्धावप्यनुष्ठितमेवम् । कचिच्च यथाधिगम- मेव पाठमवस्थाप्य स्फुटीकृतस्तेनाऽपरितोपः सहेतुकः पाठान्तरेषु । मूले मक्तितरङ्गिण्यां च व्याख्यानुरोधेनैव यावच्छक्यमभ्युपेतः पाठभेदो न पुनः स्फूर्त्यनुरोधेनैव । एतदपि च यथा तथा तत्र तत्र निवेदितमधस्तात् ।

·(६) यन पुनरशुद्धिदर्शनेऽपि न विशुद्धपाठस्फूतिरशुधनषधारणेऽपि वा तात्प- उनवगमेन भ्राता मतिस्तत्र सदेहचिह्नमेव वियस्त न साहसमाश्रितम् । उदाहृताध ततस्त्या पाटभेदाष्टिप्प याम् । तदेतदखिलमपि सशोधनसरणिमवेक्षितुकामै पाठभेदेषु चक्षुषो लिनिक्षेपे सुगममित्यलमन तदुदाहरणायासेन । न चैवमशुद्धिभूयस्त्वमेव केवल प्रयासातिशये हेतु कितु सर्वाऽपि विरामचिहानामन्यथाभावोऽपि । समुद्भासन्ते हि समुद्रिक्तश्यामलिमचाकच- क्या शुभ्रतरेषु पत्रेष्वन्तराऽन्तरा विन्यस्ताभिरारक्तरेखाभिवर्णावलय इत्यन भिज्ञमूर्धयर्लेखकै प्रबधविप्लवानपेक्षमेव यन्त्र बचन तान्येतानि प्रायोजिषत । ततश्च समपेक्षितानि दुरुपलभान्यनपेक्षितानि च सयेत सुलभानाति मुह्यसेव भतिरिति । यथाव प्रयुक्त वे हि तेपा सुखेन शक्य समवबोद्ध ग्रन्थ । विपर्यये पुनरनवस्थिता नेयमास्पदमनायासमासादयतीति । तदेव क्लेशातिशयकूलपया निरन्तरमाकृष्यमाणाना वैयम्यस्य सम्भवा- परियोधने कचिदालक्षित स्खलित नाऽत्यद्भुतमिति मर्पययुनिसर्गसरल. हृदया साम्प्रदायिकमहोदयास्तदेतदिति सुदृढोऽयमस्माक विश्वास । मुद्रण- सम्भ्रमोऽपि च न दिल न प्रमादबहुल । पुस्तकानि च तेपा प्रदातारश्च । सशोधने चाऽत्र यान्यासादितानि पुस्तकान्यस्माभिर्येपाच कृतानुग्रहाणा- मेतानि तद्यथा-- (१) मक्तिहस । मोहमयीस्थवृहन्मन्दिराधिपतिश्रीमद्गोकुलनाथ- गोस्वामिचरणमहोदयानाम् ।

·(७) (२) तेपामेव । " भुवनविदितवैदुष्यावदानानां श्रीमलालभट्टमहा- नुभावानां यः किल तत्कुल एव समुद्वाहितयाऽ. स्माकमनुजया श्रीमत्या यमुनया वितीर्णः । (१)भक्तितरङ्गिणो । (क) श्रीमद्भारतमार्तण्डानां पुस्तकालयस्था । (२) " (ख) श्रीमद्गोकुलनाथगोस्वामिचरणमहोदयानाम् । (ग) श्रीमद्भारतमार्तण्डानां पुस्तकालयस्था । (४) (व) पण्डितप्रवरभट्टश्रीगोवर्द्धनशर्ममहोदयानां ये किलाऽस्माकं पितृव्यपादाः । (१) तीर्थम् । (क) श्रीमपितृव्यपादानाम् । " (२) (ख ) गोस्वामिप्रवरश्रीमन्नृसिंहलालजीमहाराजा- रमजश्रीमद्गोवर्द्धनाचार्याणां यत्किल तदा- श्रितैः प्रियसुहृत्प्रवरैः श्रीकल्याणजी शानिमहाभागैः प्रवितोर्णम् । (१) विवेकः (क) श्रीमद्भारतमार्तण्डपुस्तकालयस्थः । (२) (ख) यथोक्तः। " (ग) गोस्वामिप्रवरश्रीमन्नृसिंहलालजीमहाराजा- स्मजश्रीमद्गोवर्द्धनाचार्याणाम् । श्रीक- ल्याणजीशास्त्रिद्वारैव चोपलब्धः ।

·(८) प्रासङ्गिकम् । एतानि च द्वित्रेभ्योऽन्यत्र निखिलान्यपि पुस्तकानि सप्तदशशतकस्याऽन्ते घाऽटादशशतकस्याऽऽदौ वा लिखितानीयवगम्यते । परिणतानि पत्राणि विरलच्छाया च मपीति । संवत्सरलेवस्तु प्रायो नास्त्येव कापि । अभिमतार्थसिद्धिश्च तदाशासनञ्च । तदेवमायासशतमनुभूय समयातिपातमविगणय्य चिरमुत्सुकानां सुहृदां विलम्बासहनविक्षोभमनवधार्य सर्वाङ्गमनोहरोऽयं यथा स्यात्तथैव प्रयत- मानस्तत्रापि च श्रीमदाचार्यचरणपादारविन्दानुध्यानमात्रमेव वलमात्मनोऽ. वबुध्यमानैर्यथाशक्ति मनोरथानुरूपमेव संस्कृत्य प्रकटितः सम्प्रति भक्ति- हंसोऽयमस्माभिः। एप च साम्प्रदायिकैः पठनपाटनादिप्रचारमात्मनः समधिगम्य यथा- वदवयोधयन्भक्तिपदार्थ प्रसादयतु तदीयानां चेतांसि निरस्यतु च कालवलेन मार्गान्तरैस्तव्यामोहं प्रतिक्षिपतु च तैस्तैरनधिकाराद्विशुद्धभक्तिस्वरूपमवगन्तु- मनीशानैः कृतानविक्षेपानियाशास्महे । प्रमेयम् । प्रतिपाद्यं पुनरत्र परमकाष्टापन्नस्य भगवत आत्मीयत्वेन तदङ्गीकाराति- रिक्तसमस्तसाधनाप्राप्यत्वश्रुन्या तदनुग्रहैकलभ्यभक्तिमात्रोपलम्यत्यम् । तत एव मन्त्रोपासनप्रभृतिविधिभिः स्वर्गादिवफलत्वेनाऽसम्बन्धः । सर्वदा सिद्ध- स्वरूपत्वाच्च यागादिवन विधेयत्वेन सम्बन्धः । भगवद्भजनमत्रोपासनयोः सर्वाधिकारकत्वतद्विरहाभ्यामुद्देश्यत्वेनाऽपि विभूतिरूपेण सम्बन्धात्साक्षात्तद. भावः । मूलरूपस्य निखिलानर्थप्रत्यनीकत्वेन सर्वत्राऽपि ब्राह्मणाभिवन्दनी- यत्वेन मन्त्राद्यनधीनत्वेन विभूतिरूपस्य च तद्विपर्ययेण महतो वैलक्षण्याद्र. त्युपास्त्योः स्फुटसरो भेदः । नित्यकाम्याग्निहोत्रन्यायेन फलभेदनिबन्धना- स्वरूपभेदात् साधनत्वोक्तः भगवत्स्वरूपातिरिक्तफरकत्वाच मन्त्रादेर्भगवदी- ·(९) यत्वेऽपि तत्सम्बन्धिन्याः पूजाया भक्तित्वाभावः । मन्त्रजपादेरपि च साधन- त्वोक्त्यैव न भक्तित्वम् । तेन च, कर्माङ्गतयाऽनुष्ठितविष्णुस्मरणार्भक्तित्वा- पत्त्या च, ज्ञानकर्मोपासनादीनां तत्तत्फलकारणीभूतानां भक्तेः सकाशा- द्वेदस्य नाप्राप्तत्वाद्विभूतिपरत्वन्यूनत्वजधन्यवसिध्या च, मार्गभेदेन श्रवणा- दीनामनेकविधत्वेन च, मन्त्रादेर्भगवदीयत्वेऽपि वा नवविधभक्तावर्चनस्योक्ता- वपि वा पूजायां भक्तिपदप्रयोग औपचारिकः । भक्तिपदशक्तिश्च स्नेह एव । नेहवशेन क्रियमाणानां श्रवणादीनां स्नेहमध्यपातित्वेन गङ्गाप्रवाहान्तःपाति- वाह्योदकवद्वा प्रवृत्तिनिमित्तभेदेन वा भक्तित्वम् । ततश्च कर्मणि विधिवत्स्नेह- स्यैव भक्तिमार्गे भजनप्रकारनियामकत्वं स्नेहवताम् । अन्येपा च स्नेहवद्भि- रुपदिष्टः प्रकार एव नियामकः । पित्रादिशिक्षयाऽविधिज्ञबालकृतसन्ध्याव- न्दनादेः कर्मत्यवत्तदुपदेशानुसारेण तकृतेर्भक्तित्वस्य तन्मार्गसिद्धत्वात् । आधुनिकानां चोपदेष्टणां स्नेहरहितत्वेऽपि मूलाचार्याणा स्नेहशालित्वभगव- दनुगृहीतत्वाभ्यां तदनुग्रहेण नाऽनुपपत्तिः काचित् । अशक्यविधानत्वाच्च प्रेम्णः प्रकाराणामविहितत्वेन तन्नियामकत्वं युक्तम् । श्रवणादिषु पुनर्योग्यत्वा- विधिः । ततश्च सर्वमपि समञ्जसमिति । तत्सङ्ग्रहः। एतदेव च वि वार्य वक्ष्यमाणमभिरूपपरिपत्परिगृहीतस्य समासव्यासवि- धेरनुपरोधमभीप्सन्तो ग्रन्थादौ मङ्गलान्तरेण सञ्जगृहुः श्रीमत्प्रभुचरणाः--- "मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिकदीक्षार्चनादिविधिभिर्यः। अस्पृष्टो रमते निजभक्तेषु स मेऽस्तु सर्वस्वम् ॥” इति । प्रबन्धस्य सर्वाङ्गरमणीयत्वमपूर्वत्वञ्च । इदञ्च प्रत्येकमवयवं सर्वांशतो विविच्य मिताक्षरमपि बह्वर्थमविस्तृतमपि विशदं गभीरमपि प्रसन्नमुदात्तमप्युदारं तथा किलानोपपादितं येन ·(१०) सर्वतोऽपि युगपदास्पदीक्रियते केनाऽध्यननुभूतचरेण परितोषेण च प्रसादेन च समुल्लासेन च हृदय जिज्ञासो { अल्पप्रज्ञाना पुनरनववोध इत्यन्यदेतत् । आक्षेप्ताऽपि च तथेह प्रतिक्षिप्तो यथा दुराग्रहनप्रस्ततया तदनभिरो. चयमानोऽपि क्मिपि कथमपि प्रतिवक्तुकामोऽपि न प्रभवति भोचयि- तुमेकान्तत. सक्तामात्मनस्तालुनो जिह्वाम् । विम्बहुना । पुष्टीकृतम्चैतयदुत चिराय भत्तयभिमानेन मन्त्रोपासनादिमिरेव वञ्चित आत्मा न पुनरशतोऽपि सोऽयमबोधि भक्तिपदार्थमिति । एतदपि चाऽत्र महलादिना स्वत एव व्यक्त यत्केनाऽपि नाऽन्ये- नाऽयमगतश्चिररात्राय पन्था किन्तु श्रीमदाचार्य्यचरणैरेव प्रकटीचक्र इति । ततश्च दीर्घतरेण कारेन तृपा निर्भिन्नकण्ठस्य सारङ्गशिशो सोय सलि- लाभिपेको यत्किल भक्तिपदार्थानवगमेन विमुह्यता भक्तिमार्गीयाणामस्माक प्रबन्धस्याऽस्य सर्वात्मना सस्कृतस्य समुपलम्भ इत्यही निरवधि प्रमोद । प्रतिपत्तिमोहः। बह्य शिलेदानीमनुपलब्धियशादनुशासितसाम्प्रदायिकपरिणतप्रज्ञा नेशते तदिदमवत्रोद्धुमस्मादृश साम्प्रदायिका यदुत सेहात्मकभक्तिसिद्धये श्रवणादि- नवकमनुतिष्ठतामस्माक मर्यादामार्गीयत्वमेवाऽऽहोखिशक्तिमार्गीयत्व पुष्टि- मार्गीयत्व वेति । न ताव मर्यादामार्गायत्यम् । भक्तिमार्गीया पुष्टिमार्गीया इत्युभयस्यं साम्प्रदायिकव्यवहारस्याऽस्माभिरपलपितुमशक्यत्वात् । न च भक्तिमागीयत्वम् । नेहाभावात् । ततश्च न पुष्टिमार्गीयत्वमपीति । तन्निरासः। ताऽय निर्णय प्रतिभाति । प्रबन्धे भक्तिपदार्थ निरूपयितु पुरुषो- तमस्य तदेकोपलभ्यत्व वदन्त श्रीमत्प्रभुचरणा मन्त्रोपासनादिविधिभिस्त- ·(११) दसम्बन्धं प्रतिज्ञाय तथाहीत्यादिना यतिष्यत इत्युपपत्तेरित्यन्तेन तत्तत्समस्त- संशयनिरसनपुरस्सरं तमुपपादयन्तो निरपेक्षभक्तियोगफलस्य भगवतः प्राप्ती- च्छया जीवस्य तत्र प्रवृत्तिर्वरणश्रुत्या विहन्यतेत्याशङ्कायां मैवमित्यादिना तद- नुत्पत्तेरित्यन्तेन पुरुपोचमार्थित्वमेव वरणकृतमिति तेन वरणानुमाने विरोधा- प्रतिसन्धानान प्रवृत्तिविघात इति समाधानमभिधाय वरणे चाऽस्तीत्या- दिना सर्वमवदातमित्यन्तेन साधनसापेक्षत्वतन्निरपेक्षत्वाभ्यां यथायथं मर्या- दापुष्टिभेदेन वरणद्वैविध्यं व्युत्पादयामासुः । एवञ्च साधनसापेक्षस्य तन्नि- रपेक्षस्य च पुरुषोत्तमार्थित्वं समानम् । तचाऽऽद्यस्य तत्प्रकारकज्ञानपूर्वकमि- तरस्य तु ततोऽन्यथेत्यन्यदेतत् । ततश्च वरणे चेत्यस्याऽऽभासे बजस्थानां वरणकार्य्यपुरुषोत्तमार्थित्वं विनाऽपि स्वतस्तत्सम्बन्धो भक्तितरङ्गिण्यां य उक्तः स तत्प्रकारकज्ञानपूर्वकस्य तस्य तत्राऽभावमभिप्रेत्यैव न तु मामान्याभावा- भिप्रायेणेति ज्ञेयम् । सम्बन्धस्याऽस्य स्नेहात्मकत्वेन तत्सत्त्वे तदर्थित्वं नास्ती- त्युक्तेरसम्भवात् । "दुस्त्यजश्चाऽनुरागोऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसामि" ति "दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्यत" इत्यादेविरो- धाच । न च नेदं तदर्थित्वं वरणकार्य्यमिति शक्यमभिधातुम् । महतो विप्ल- वात् । अतिप्रसङ्गाच्च । एवं सति तदर्थित्वेन ब्रजस्थानां यथा भगवता भाव- वृद्धिळधायि तथैवाऽस्माकमपि स्वानुगृहीतानां तदर्थितयैव साधनेषु प्रवृत्तानां तामेप विधास्यति । यथा च भाववृद्धिपर्यन्तं तदर्थिवेनैव तेषां पुष्टिमार्गी- यत्वं नेहैकफलकत्वाच तस्यास्तत एव भक्तिमार्गीयत्वमपि तथैवाऽस्माकमपि साधनप्रवृत्तानामिति तदुमयव्याप्यत्वान्मर्यादामार्गस्य तदीयत्वे सत्यपि युक्तोऽयमुभयोऽपि व्यवहार इति । प्रत्यक्षो हि लोके कालिन्दीलोलंकल्लोल- लीलारसमनुभवितुमनसस्तत्पथमुपतिष्टमानायां गृहाभिमुखवर्तिन्यां वीथौ सञ्चरतोऽपि जनस्य तादृशामिलापवशेन कालिन्दी गच्छामीत्यनुव्यवसायो व्यवहारश्च । तत एवाऽने किञ्चेत्यादिना तृतीयमार्गप्रवेशो निरूपित इत्यन्तेन भत्तयति. रिक्तमार्गे तत्सम्बन्धं निरस्य भद्यन्तरेण पूजाविधौ तत्सम्बन्धशङ्कायामत्र ·(१३) श्रीमदाचार्याचरणाचाऽयं प्रबन्धश्च । - केचित्पुनः प्रबन्धस्याऽस्य प्रमेये श्रीमदाचार्य्यचरणाशयवैपम्यमाशङ्कन्ते । तदासुरावेशविजृम्भितम् । "उपासनादिमार्गातिमुग्धमोहनिवारक" "भुवि भक्तिप्रचारैककृते स्वान्वयकृत्" "जयन्ति पितृपादाब्जरेणवः""व्रजामि चरणं मुदा शरणमि" स्यादिभिः श्रीमत्प्रभुचरणैरेव स्वस्य तत्पथपथिकत्वप्रतिपादनात् । किञ्च । तत्त्वार्थदीपे सर्वनिर्णयप्रकरणे "कृष्णसेवापरं वीक्ष्ये"ति साध- नानि वदन्तस्तत्प्रकाशे श्रीमदाचार्य्यचरणा आहुः- "सेवा च प्रमाणमूलैव पुरुषार्थपर्य्यवसायिनी । अन्यथा मनस्यन्यद्विधा- याऽन्यथा करणे न फलसिद्धिरित्यभिप्रायेणाऽऽह-~श्रीभागवततत्त्वज्ञमिति । जिज्ञासुः । न तु कौतुकाचाविष्टः । भजनं सर्वभावेन । तदा तदुक्तप्रकारेण भगवत्सेवा कर्तव्या । स च दुर्लभ इतीति । तथाच सेवा च प्रमाणेत्यादिना यदत्र कथितं तदेव भक्तिहंसे "पूर्व- मेवाऽनेकप्रमाणसिद्धत्वादि"त्यादिना सङ्गृहीतम् । जिज्ञासुरित्यादिना भगः यत्सेवा कर्त्तव्येत्यन्तेन च यदप्रोक्तं तदेव "तद्रहितानां तु तद्वत्कृत उपदेश एवे" त्यनेन तत्रोपपादितम् । स च दुर्लभ इतीत्यनेन च यदत्र प्रतिपादितं तदेव "आधुनिकानामुपदेष्टणां स्नेहाभावेऽपी" यादिना विशदीकृतमिति- नांऽशतोऽपि पम्यमित्यलं विस्तरेण । श्रीमल्लालूभप्रणीतनिर्णयार्णवद्वितीयतरनादिदर्शनेन च विशिष्य दिदक्षा- पि शस्था सफलस्पितम् । ऐतिहासिकम् । श्रीमाप्रमुचरणादीनां प्रादुर्भावादिसमयस्तु सुन्ट एवेति कृतं तद्विचारेण । तथाहि । नयनपीन्द्रियचन्द्रसम्मिते वत्सरे (१५७२) श्रीमाप्रभुचरणानां ·(१४) मादुर्भाव । गजास्पदमन हिमकरगुणाधमातङ्गसङ्गते घ काले (१६११) श्रीमद्रघुनाथचरणानामानिर्माच । विद्यामुनिमहेश्वरैर्विशेष्ये च वर्षे (१७१४) श्रीमपुरुषोत्तमचरणाना प्रादुर्भाव इति । आवश्यकम् । एवं किल यदोपयिकश्याऽऽवश्यकञ्च तदिदमखिलमावेदितमस्मामि । इदानी पुन सशोधने च प्रकाशने च तत्तपुस्तकपदानेन निरुपम साहायक- माहितवन्य प्रशस्यचरितेभ्यस्तेम्यस्तेम्यो पितीर्घ्य सहस्रशो धन्यवादान् वि- रम्यतेऽस्मात्प्रासगिकादिति शिवम् । अधिष्टानम्- शुद्धा तसिद्धान्तकार्यालय, बड़ा मन्दिर, भूलेश्वर, बंबई. प्रश्रयप्रणीताइलिरावेदयिता- भट्टश्रीनलभद्रशर्मा, कवि , काव्यरत्रावर , काविचूडामणि, शुद्धाद्वैतभूषण , कविरत्नश्च , ·विषयानुक्रमः। ... ។ ... ... १ २ १ १ .. ... १ २ ។ १ २ २ ... ... २ २ २ २ ... ... ३ ... ३ ३ ३ ४ ... ... मङ्गलम् मगलान्तरम् ग्रन्थप्रयोजनम् (भ) प्रन्थप्रयोजनम् (वि) प्रथममङ्गलप्रयोजनम् (ती) द्वितीयमङ्गलप्रयोजनम् (ती) ... भक्तेरनन्यलम् (वि) प्राथमिकी क्क्षा (वि) द्वितीया कक्षा (वि) वैदिक्या दीक्षाया पृथनिर्देशे वीजम् (ती) अर्चनादीत्यादिपदेन जपसनहे हेतु (ती) ग्रन्थारम्भसमर्थनम् (भ) आत्मपदस्य विष्णी विशिष्य शक्ति (ती) मगलान्तरप्रतिज्ञाताथै पूर्वपक्षः तत्राऽनुमानप्रयोग (वि) प्रतिवादिनमाक्षिप्य प्रतिज्ञातमुपपादयितुमारम्भः नायमात्मेति श्रुतिपदवाक्यार्थविचारेण प्रकृतसिद्धिः प्रवचनादिपदानामर्थ (वि) प्रवचनादिपदानामुपलक्षक्त्वविवरणम् (ती) उपलक्षक्खलक्षणम् (वि) प्रवचनादिपदानामुपलक्षकत्वनिरूपणम् (वि) चरणोक्तेस्तात्पर्य्यम् अनुग्रहस्य महापुरुषानुग्रहानुमेयत्वे प्रयोग (ती) प्रत्यनुमानेन पूर्वोक्तस्य हेलाभासत्वम् (वि) फलस्वेन विधिसम्बन्धस्य निरासः... विधेयत्वेन विधिसम्बन्धस्य निरास: उद्देश्यत्वेन भगवतः सम्बन्धो विभूतिरूपेण न साक्षात् जीवमात्रस्य.भगवद्भजनमिष्टमिष्टसाधनञ्च भ.प्र.३ ... ९ ६ ... ... ... ६ ६ ... ६ ६ ... ७ ७ ८ ८ ... ८ ८ ८ ९ ·९ १८१७ रामगोपालादिमन्त्राणा तद्विरद्धत्वम् ११ ११ सर्वोपास्य वरक्षणसम्बधस्य सर्वाझीकार्यव मनुग्नहपय्यवसायि वध (भ) तनिरूपणम् (ती) भगवतो विध्युद्देश्य वशङ्काया प्रमाणतया प्रयोगोप यास (वि) आमिक्षाधिकरण यायन श्रवणादीना रपमैदाढ़ेदोपपादनम् (ती) १२ ११ मामाद्यमेदेऽपि पदाथमेद शास्त्रीय इत्यत्र शिवपुराणाधुप यास (ती) १२ १३ उद्देश्य वेन विभूतेरेव सम्बधे प्रमाणतया प्रत्यनुमानम् (वि) १३ १३ मन्त्रशास्त्रीयमन्त्रप्रकाश्य च पुरुषोत्तमस्य न सिध्यतीति प्रतिपादनाय हेतोर्विभूनिसाधारण्येन व्यभिचारि कमिसन शिवपुराणाद्युप यास (वि) १३ १४ कलविलम्बफलाभावो विध्यपराधनिवन्धनाविति पुरुषोत्तमस्योद्देश्यत्व निर्वाधमिति शङ्काया तन्निरास १४ १६ गोपालोपासनाया भगवदुद्देश्यकत्वशङ्काया तत्समाधानम् मन्त्रोपासनाया भक्तिपदस्य तदधिष्ठातरि च पुरुषोत्तमपदप्रयोगस्य गौण वम् (ती) मन्त्रोपासनाया भक्तिपदस्य तदधिष्ठातरि च पुरुषोत्तमपदस्य गौण वम् (वि) १०१९ भक्तियोगस्य सर्यानोपशामकत्व गोपालो पासनायाञ्च तद्भाव पुरुषोत्तमस्य सर्वत्र सर्वनमस्यत्व विभूतेश्च शूदप्रतिष्ठा पितमूर्ती ब्राह्मणानभिवन्दनीयत्वम् तत्तद्देवताया मन्त्राधीनत्य पुरुषोत्तमस्य च मन्त्राधनधीनत्व भकिमाणाधीनत्यश्च सर्वमचनपुरश्चरणादिक भगवदीयत्या द्भक्तिरूपमिति शङ्काया तत्समाधानम् फलभेदाद्भक्ति पूजयो स्वरूपभेद फलमेदाखरूपभेदो भवतीत्यर्थे कर्मभेदाध्याय यावजीवपादारम्मै विचारितस्य नित्यकान्यामिहोत्रप्रयोगभेदस्य त साधक्तयोप यास (ती) २५ २६ फलभेदाखरूपभेदे निसकाम्यामिहोनप्रयोगमेदोदाहरणम् (वि) पूजा साधन भक्ति फरम पूजामकरणे भगवतो भक्तियोगफलबत्वनिरूपणतात्पर्यम् भक्तिसाध्य नेतरसाध्यमितरसाध्य भतेरानुपगिकम् २०११ २५२७ २४७ ·(३) ... २८ २९ ... ... ... ... ... ... ... ... भक्तेः कल्पतरुस्वभावत्वम् मन्त्रजपादेर्न भफित्वं किन्तु तत्साधनत्वम् .... भगवदर्था पूजा न भक्तिः किन्तु भक्ति- फलिका । भक्तिपदप्रयोगस्तु तत्रोपचारिफा २९ ३० पूजायाः पुरुपोत्तमविषयकत्वाभावः यमेवेति श्रुतावनुपपत्तेनिरासः यमेवेति श्रुत्या भक्तियोगप्रवृत्तिर्न स्यादिति शङ्कापरिहारः मर्यादापुष्टिभेदेन वरणद्वैविध्यम् कर्माहतया क्रियमाणो विष्णुस्मरणादिर्न भक्तिः कर्मागस विष्णुसरणादेर्भक्तित्वे मार्गनयोक्तिर्वाध्येत (ती) ३५ ३५ कर्माजस्य विष्णुसरणादेर्भक्तित्वे सति ज्ञानादिमार्गनिष्ठं त्रित्वं नोपपयेत (वि) ३५ ३५ कर्ममार्गस्य विभूतिपरत्वम् । भगवदिच्छया कर्मकरणे भक्तस्याऽनन्यत्वं न भज्यते अन्यथा स्वामिद्रोहप्रसङ्गः (भ) विभूतिपरत्वमेव कर्ममार्गस्येत्या विशिष्य विचारः ... (ती) अनन्यत्वनिर्वचनम् (वि) कर्ममार्गस्य विशिष्य विभूतिपरत्वसमर्थनम् (वि) विभूतिपराणां तत्सायुज्यं परमफलम् ज्ञानमार्गस्य विभूतिपरता अक्षरपुरुषोत्तमयो दः सकामकर्मणोऽनिएपर्यवसायिता नवविधभक्तिपठितायाः पूजाया भक्ति- स्वशङ्कायां समाधानम् श्रवणादिनवालक्षणम् कर्ममार्गीयः श्रवणादिः अर्थकामपूजार्थ विहितत्वेन कृतस्याऽपि श्रवणादेः फर्ममार्गीयत्वम् वृत्यर्थ कृतस्य कृषिकल्पत्वं पापाचहत्यञ्च उद्धृतगङ्गाजलस्याऽपि शौचार्थिना स्पर्शः पापावहः (ती) उत्तगङ्गाजलपर्शेऽपि शौचार्थिनः पापम् (वि) ज्ञानमार्गीयः श्रवणादिः उपासनामार्गीयः श्रवणादिः ... ... ... ... ... ३८४० ४.४० ... ... ... ... ... (ती) ४२ ५७ .... ४२४२ ४४४४ ... ... ४४४४ ... ४५४४ ... ... ...

·... ४७४६ ... ... ... ४९५० ... ... ... ... ... ... ... ... ५२ ५३ ... ... ... ... ... (४) एतस्य प्रमाणानुगृहातसप्रदर्शनम् (ती) अर प्रमाणानुप्रहप्रदर्शनम् (वि) अयमेव वैष्णयमार्गः उपासनामार्गीय पवाऽधिकारी प्रारतो भक्तः प्रावाहिकभक्तिरूपः श्रवणादिः प्रावाहिकरयोक्तेराशय (भ) प्रावाहिरवोत्तराशय. (ती) प्रावाहिकत्वोकेराशय (वि) मयांदाभत्तिरूपः श्रवणादिः तद्विवरणम् (ती) तद्विवरणम् (वि) सम्प्रदायरीतिकमात्मनिवेदन भगवसम्मतम् (ती) सम्प्रदायरीतिक्मेवाऽऽत्मनिवेदनमावश्यकम् पुष्टिभक्तिरूपः श्रवणादिः नहेभक्तिपदस्य शक्तिः श्रवणादिपु भक्तिपदं भानाम् भक्तिपदम्य हे शक्ती प्रमाणम् प्रवणादीनो रक्षणम् पथविधमुनीना वरूपम् (भ) पुष्टिमार्गीयथयणादिपु भक्तिपदमभाक्तम् पक्षान्तरे श्रवणादिपु प्रवृत्तिनिमित्तमेदः प्रेमाविका मेवा भत्ति रिलनेन मनिशान्तस्याऽविरोध. फलरूपायां भनी प्रवृत्तिनिमित्तमेद- स्तेन च भक्तिपदस्याऽनेकार्थत्वमिद्धिः प्रवृत्तिनिमित्तदयेऽप्येकम्पामुनापुभययाच भक्तिपदम् तादेव मप्रपचमुरादनम्... भयणादिषु प्रवृत्तिनिमित्तमेदाभ्युपगमे प्रमाणोपन्यामः उपासनायामेनढलक्षण्यसारणम् भनिमागीयभजनमवारेपु मेहन्यव नियामकत्यम् मेहरहिनानां तद्वत्त उपदेशो नियामकः... नेहाभावेऽपि मम्प्रदायप्रामतरतेर्भनित्यम् भेदत्वना तिरपदेशामाऽनपिप्युदेश्यत्वम् (ती) पूर्वषो रीतेदिया निदर्शनम् ... ... ५८ ५८ ५९. ... t.. .. .. ... ... ... ... ... (Y (४ ...

·(५)
इदानीं स्नेहवतामनुपलम्भेऽपि न मागाँच्छेदः
सदाचारोच्छेदशङ्कायाः समाहितिः...
प्रेम्णो विहितत्यासम्भवान्न विधिः
श्रवणादीनाञ्च तथात्वाभावाद्विधिः
प्रतिज्ञापूर्तिः प्रयोजनञ्च
प्रथममङ्गलार्थनिगमनम्
प्रन्थार्थसङ्ग्रह.
...
...
...
...
...
...
(ती)
...
७१ ७२

·No text on this page.

·श्रीकृष्णाय नमः। श्रीमविट्टलेशप्रभुचरणप्रणीतो भक्तिहंसः। श्रीमदघुनाथप्रणीतया भक्तितरङ्गिण्या श्रीमत्पुरुषोत्तम- प्रणीतेन तत्तीर्थेन स्वतन्त्रेण विकेन । सङ्गतः। जयन्ति पितृपादाजरेणवो यत्प्रसादतः । भक्तिः प्राप्ता तदन्याध्वमोहाभावश्च पण्डितैः ॥१॥ श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । यदङ्किसङ्गिसङ्गेन निःसङ्गाः सङ्गिनोऽङ्गिनः । भवन्ति भागिनो भक्तस्तमीशं विठ्ठलं नुमः ॥१॥ भक्तिभागीरथीतीरे हंसाः कंसारिसारिणः । रुवन्ति रुचिरारावा यद्भुतं तदुदीर्यते ॥ २ ॥ अथ कर्मज्ञानोपासनामात्रपराणां तत्तन्मतानुसारिभक्तिपदार्थवादिना याथा- र्यमविदुपां मतं निरसिसिपवो भक्तिमतसिद्धं तत्पदार्थ निरूपयन्तः प्रयोजनभेदेन मङ्गलद्वयमाचरन्ति-जयन्तीति । ते पितृपादाब्जरेणवो जयन्ति । येषां श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । श्रीविठ्ठलेश्वरं नत्वा रघुनाथं दयापरम् । तीर्थ भक्तितरङ्गिण्याः करोति पुरुषोत्तमः ॥ १॥ ग्रन्थप्रयोजनं वदन्तो मङ्गलमवतारयन्ति-अथेति । प्रयोजनभेदेने- तिमतिमाप्तिःप्रयमस्य प्रयोजनम् । सत्र हेतुः श्रीपदाचार्यचरणानां प्रसाद श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । प्रणम्य श्रीविठ्ठलेशचरणाब्जरजांस्यहम् । विवेफ भक्तिहंसीयं दर्शये तत्कृपावलात् ॥ १॥ अथ गीतायां "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यये"ति वाक्ये पुरुषोत्तमस्याऽनन्यभक्तिलभ्यत्वकथनाचदिनां भक्तिपदार्थज्ञानस्याऽऽ- ·२ मचिहंस । मन्त्रोपासनवैदिकतान्त्रिकदीक्षार्चनादिविधिभिर्यः । अस्पृष्टो रमते निजभक्तेषु स मेऽस्तु सर्वस्वम् ॥२॥ श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तिरङ्गिणी । प्रसादत पण्डितै सदसद्विवेकचतुरैभक्ति प्राप्ता ज्ञाता च । किञ्च । ततो भक्तिमार्गादन्ये येऽवान प्राप्त्युपाया शुष्ककर्मज्ञानादयस्तेषु यो मोहो वैचि. त्यमिद सम्यगिद वेत्येवविध तदभावस्तद्विषयकान्यभार । च शब्देन प्राप्ति समुचिता ॥ १॥ मन्त्रोपासनेति । कर्मकाण्डान्त पातिकोमोपाधि- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीत तीर्धम् । इति भक्तीच्छुभिस्तत्र परमभक्तिस्तदुक्तिषु विश्वासश्च कर्तव्य इति नेन सूचि तम् । मङ्गल तु वस्तुनिर्देशरूपम् । भगवति सर्वखत्वबुद्धिर्दितीयस्य । अत्राऽ- प्याशीर्मुखेन तादृशी बुद्धि कार्येति सूच्यते । फर्मज्ञानादय इत्यादिपदेनो- श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेक । यश्यक्त्वेन लोकप्रसिद्धेभ्य आराध्यत्वज्ञानोपासनाश्रवणादिभ्यो भिन्न भक्तिपदार्थ भक्तिहसमन्थेन निर्णिनीषन्तो विवक्षितभक्तेरिदानी श्रीमदाचार्यप्रसादादेव प्राप्तिरिति ज्ञापयितु तादृशमेव मङ्गलमाचरन्ति–जयन्तीति। तदन्याध्व- मोहाभाव इति । तस्या भक्ते सकाशादन्ये येऽध्यान कर्मज्ञानोपासना- द्यास्तेषु यो मोह खेष्टसाधनवबुद्धिदाढ्यं तदभाव । एतेने भरनन्यत्व विवृतम् । इतरसाधननिष्टारराहित्यपूवत्व तदिति । अथवा । प्रसाद पाण्डित्येऽपि हेतु । तेन पूर्व विचारसामर्थ्य प्राप्य ततो भक्ता जाता इत्यर्थ । एतेन भगवद्भक्तीच्छुभिस्तत्र भक्तिपूर्वक तदुक्तिषु विश्वसनीयमिति प्राथमिकी कक्षा सूचिता । मगल त्वत्र वस्तुनिर्देशरूपम् ॥ १ ॥ अमिमा कक्षामुपदेष्टु प्रस्तुत वादमुपक्षिपन्तो मङ्गलान्तरमाह-मन्त्रेति । मन्त्रोपासन १ ती गृहीतप्रतीकानुरोधादिह शुष्कपद नास्तीति तन्मत प्रतिभाति । २ कामौ पाधिकस्येति ख ग ३ एतेन भक्तितुल्यत्व निवृत्तम् । इतरसाधननिष्ठासाहित्य पूर्वक तदितीति स ·भक्तिहंसः। श्रीमद्घुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । कस्य गायत्र्यादेर्यस्य कस्यचिन्मन्त्रस्य पुरश्चरणपूर्वकं साधनमुपासनमित्युच्यते । वैदिकी दीक्षा सौमिकी । तान्त्रिकी पञ्चरात्राद्यागमोक्ता । अर्चनं द्रव्यादिना- ऽन्यद्वारा कारणम् । एतैर्विधिभिरस्पृष्टोऽनधीनो भक्तिमात्राधीनः सन्निजभक्तेषु यो रति मन्यते सर्वस्वास्पदीभूतः स एवाऽस्त्वित्यर्थः ॥२॥ ननु किमनेना- ऽपूर्वग्रन्थपरिश्रमेण । यतः स्वस्वमते तत्तत्पदार्थानां निर्णीतत्वेन सन्देहाभावा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । पासनायोगसायसंग्रहः॥१॥ “यस्य वेदश्च वेदी च विच्छियेते त्रिपूरुषम् । स वै दुर्बाह्मणो ज्ञेय” इति "अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वमनर्थकम्" "दीक्षाहीनो नरो मृत" इत्यादिवाक्येषु दीक्षाऽभावे निन्दास्मरणात्तस्याः पृथर्देिश इत्याशयेनाऽऽहुः-वैदिकीत्यादि । मूले अर्चनादीत्यादि- पदेन जपः संगृह्यते । “परिहाप्या(ह)पि वेदांस्त्रीन् कर्माणि विहितानि च । गायत्रीमात्रमाश्रित्य द्विजो भवति निर्भय" इत्यादौ जपादपि भयाभावोक्तेस्त- स्याऽप्युक्ततुल्यकक्षत्वात् ॥ २॥ निर्णीतत्वेनेति । परमफलसाधनतया श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतो विधेकः । गायत्र्यादेर्यस्य कस्यचिन्मन्त्रस्य पुरश्चरणपूर्वकं साधनम् । वैदिकी दीक्षा सौमिकी। नारायणाष्टाक्षरादिदीक्षा वा । तान्त्रिकी पञ्चरात्राद्यागमोक्ता । अर्चनं स्वयमन्यद्वारा वा प्रतिमादिपूजनम् । आदिपदेन दानादीन्यन्यानि । तेपां विधिभिश्चोर्दनाभिरस्पृष्टः फलत्वविधयत्वोद्देश्यत्वैरसंवध्यमानत्वात्तदनँधीनः । निजभक्तेषु स्वीयत्वेनाऽङ्गीकृतेषु भक्तेषु रमते तदधीनः सन् क्रीडति । स मे सर्व- स्वमस्तु आत्मात्मीयज्ञातिधनरूपोऽस्त्वित्यर्थः । भगवति सर्वस्वत्वबुद्धिर्द्वितीया कक्षा । सा आशीर्मुखेन सूच्यते ॥२॥ अत्र भगवति मन्त्रोपासनायसंव- परिहाय्याऽपीति क. परिहायेति स्यात् । २ शानादिभिरिति स. ३ क्मत्वेति रा. अस्पृट इति रा. ५ सकलपदार्थविपयरूपोऽस्तिसर्थ इति रा.

·भक्तिहंसः। श्रीमद्रघुनाथ गीता भक्तिरङ्गिणी । दप्रसिद्धसाधनेऽपामाण्यादनारम्भ एव श्रेयानिति चेत् । सत्यम् । भवेदेव त्वदुक्तं यदि सन्देहामावपूर्वक निर्णयः स्यात् । तदेव नोपलमामहे । तथाहि । "श्रोत- व्यो मन्तव्य" इत्यादिवाक्यैः श्रवणादीनां विधेयत्वं श्रूयते । यागादिवत् । "श्रवणं कीर्तनं विष्णोरि"त्यादिपु भक्तिरूपत्वञ्च । तथाच भवत्यत्र सन्देहः किमिदं श्रवणं द्विरूपमेकरूपमनुभयरूपं वेति । द्विरूपत्वे अप्रार्थितफलप्राप्ति- रधिकारविरोधश्च । एकरूपत्वे उभयत्र विधानवैयर्थ्यात् । तृतीयस्याऽशक्यवच- नत्वात् । केचन ज्ञानरूपत्वं पत्वं च भक्तनिरूपयन्ति । केचन शुद्धस्ने- हरूपत्वं स्वतन्त्रफलत्वम् । इत्यनेकप्रकारकसन्देहमातेस्तत्परिहाराय युक्त एवाऽ. श्रीमपुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । निर्णीतरवेनेसर्थः । अप्रसिद्धसाधन इति । अप्रसिद्धस्य तत्तद्विध्यस्पर्शस्य साधन इत्यर्थः । भक्तिरूपत्वञ्चेति चकारादविहितत्वम् । “इति पुंसाऽर्पिता विष्णा भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियते भगवत्यता तन्मन्येऽभीतमुत्तममिति वाक्ये सिद्धार्थानुवादेन विध्यभायात् । तथाचति । विधानाविधानाभ्याम् । इदमिति । भक्तिरूपम् । न च श्रुतावात्मपदादन च विष्णुपदाद्विषयभेदेन श्रवणभेदात्सन्देहानुदयः शंक्यः । आत्मपदस्य विष्णौ विशिष्य शक्तः । "दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवानि"ति ज्ञापकात् । "सर्वे वेदा यत्पदमामन- न्ति । वेदैश्च सवैरहमेव वेद्यः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । सर्ववेदान्तप्रत्यय चोदनाद्यविशेषादिति श्रुतिस्मृतिन्यायैर्विपयभेदनिरासात् । न च प्रमाण- भेदानेदः । अप्रयोजकत्वात् । उक्तवाक्येषु सर्वपदोक्तेः । न च क्रमभेदाढ़ेदः शक्यः । मननादेरितरोपलक्षकत्वस्याऽपि शक्यवचनत्वात् । स्वाध्यायादीना- मपि श्रुतौ दर्शनात् । पुराणस्योपबृंहणत्वेन नानाशाखोक्तसाधनसंग्राहकत्वे बाधकाभावाचेति । श्रवणादीनां लक्षणमग्रे वाच्यम् । अशक्यवचनत्या. दिति । "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायात्तथेत्यर्थः । एवं भकेधर्मविषयकः सन्देहो दर्शितः । खरूपविषयकं फलविषयकं च दर्शयित मतान्याहुः केचनेति । उपासनाभक्तिवादिनः । केचनेति । शुद्धभक्ताः।

·भक्तिहंसः। ननु किमिदमपूर्वतरमिवोच्यते । सत्यम् । अपूर्वतममपि श्वचकूपपतितभेकसदृशां त्वादृशाम् । न तु विदुपाम् । पूर्व- मेवाऽनेकप्रमाणसिद्धत्वात् । तथाहि । " नाऽयमात्मा प्रवचनेन श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । यमारम्भ इत्यभिसन्धाय साक्षेपं विचारमारभन्ते-नन्विति । इदमित्यनेन विध्यस्पर्शी भक्त्यधीनत्वं यदुक्तम् । इवेत्यनेन वास्तवाज्ञानं सूचितम् । तदनुपदं स्वयमेव वक्ष्यन्ति । भूच्छिद्रायिताल्पकूपस्थमण्डूकतुल्यानामनेकप्रमा- णसिद्धत्वं दर्शयन्ति तथाहीत्यादिना । "ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने चे-" त्यनुवाकोक्तमुख्यतपस्त्वस्य स्वाध्यायप्रवचनयोरेव प्रसिद्धरादौ तनिषेधपूर्धक- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । श्रुतौ प्रथमतः प्रवचननिर्देशस्य हेतुं प्रकाशयन्ति--ऋतमित्यादि । अस्मि- ननुवाक एतयोरेवाऽभ्यासादुपसंहारे "तद्धि तपस्तद्धि तप" इति कथनाद्धि यस्माद्धेतोः तत् ते स्वाध्यायप्रवचने तपः तस्मात्ते एवाऽनुष्ठेये इति श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । न्धमसहमानश्चोदयति-नन्वित्यादि । इदं विध्यसंवद्धत्वकथनमपूर्वतरम् । मन्त्रशास्त्रे उपासनप्राप्यत्वकथनात् । भगवान् मन्त्रोपासनादिविधिसम्बद्धः । तद्विहितक्रियाफलस्यात् । यद्यद्विहितक्रियाफलं तत्तद्विधिसंबद्धम् । “अग्नि- होत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम" इत्यादिविहितक्रियाफलभूतस्वर्गादिवदित्याद्यनुमानाच संबन्धसिद्धेरप्रामाणिकम् । इत्यनेन सिद्धान्तिन आग्रहवादित्यमज्ञानं च सूचयति । तत्र सिद्धान्तं वदिष्यन्तस्तदुक्तमुपगम्य तमेवं तादृशमाहुः- सत्यमित्यादि । श्वभ्रं छिद्रम् । तथाच भूच्छिद्रायिताल्पकूपपतितमण्डूक- तुल्यानामल्पज्ञानेन कर्णकटु जल्पता त्वादृशां तथैव न तु बहुज्ञानामित्यर्थः । एवं प्रतिवादिनमाक्षिप्य प्रतिज्ञातस्य प्रमाणसिद्धत्वमुपपादयितुं तान्युपन्यस्य व्याचक्षते-तथाहीत्यादिना । नाऽयमित्यादि । इयं श्रुतिः कठवल्यां १ अपूर्वतरतममपीति क्वचित्पाठः । खमिति स. ३ तमेव वादिनमिति क. २ इत्यापनुमानादसम्बद्धसिद्धरप्रामाणिक- ·६ भकिहंसः। लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतौ यमेवेति सामान्योच्याऽग्रिमेण च भगवदगीकारमा. कलभ्यत्वोत्या प्रवचनादिपदान्यात्मीयस्वेन भगवदगीका- रातिरिक्तयावत्साधनोपलक्षकाणीति ज्ञायते । तेन जीवकृतिसा- श्रीमदघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । मेव साधनलंभ्यत्वं निषिध्यते । प्रवचनमध्यापनम् । मेधया धारणशक्त्या । अन्यस्मृतिबलेन न बहुपाठेन । वृञ् धरण इति धातो रूपम् । वृणुते स्वीक- रोति । यं कचित् । अग्रिमेण तेन लभ्य इति वचनेन । प्रवचनादिपदानि प्राणभृत उपदधाती "तिवत्सर्वसाधनोपलक्षणतयोक्तानि । तेनेति । श्रीमरपुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्धम् । व्याख्यानान्मुख्यतपस्यस्यैतयोरेव प्रसिद्धरित्यर्थः । प्राणभृत उपदधातीति यदिति । यथा "अयं वै पुरो भुस्तिस्य प्राणो भौवायन" इत्येकमन्त्रगत- प्राणशब्दमृत्वरूपलिङ्गसादृश्येन तत्सहपठिता मन्त्राः प्राणभृत्वेनोपटश्यन्त इति तन्मन्त्रेणोपया इष्टका अपि "तद्वानासामुपधानो मन्त्र" इति सूत्रेण प्राणभृत्वेन बोधितास्तथाऽत्र प्रवचनादिपदैरपि जीवकृतिसाध्यत्वरूपलिङ्गकाने तादीन्यन्यानि च साधनान्युएलक्ष्यन्त इति तथेत्यर्थः । अत्र यस्फलितं तदाह- Vले-तेनेत्यादिना। तेनैति। प्रवचनादिपदानां जीयकृतयावरसाधनोपळ- श्रीमपुरषोत्तमप्रणांतो विवेकः । श्वेताधतरोपनिषदि च वर्तते । उभयत्राऽपि ग्रीवोपक्रान्तमिसयनित्यनेन परम एवाऽऽमान्यते । प्रश्चनपदं वेदे रुदम् । तदत्र वाच्यतासंबन्धेन तदुक्तसा- धमानि लक्षपति। मेधा धारणावती बुद्धिः । सा च पुरुषनिष्टस्वाभाविफसा- धनानि । श्रुतं चाऽऽगन्तुकानि 1 तदेतदभिसन्यायाऽऽहु:--प्रवचनादी- स्यादि । आत्मीयत्वं जीवमंबन्धित्वम् । तस्य विषयितासंबन्धनाऽङ्गीकारेऽपि सामात्तशरणाय अङ्गीकारातिरिक्तेति । उपलक्षकाणीति । उपलक्षम नाम मानोपलायन्त इनि क. ३ तन्मश्रेणोपध्येया इति क, ३ मवचनान्यन्यानि च माधनान्युपरक्ष्यन्त इति तपेत्सर्थ इति क. आत्मेत्युच्यत इति श.

·भक्तिहंसः। ध्यसाधनैरप्राप्यत्वमुक्तं भवति । पूर्व जीवगतोत्कर्पोऽप्यप्रयोजक इत्यपि। वरणोत्या यथा कन्या स्वाभिमतमेव स्वपतित्वेन वृणुते वरोवा तादृशीमेव कन्यां स्वस्त्रीत्वेन तथा भगवान् स्वदासत्वेना- ऽऽत्मीयत्वेनाऽङ्गीकरोतीत्युच्यते । तथाच यथा तदनन्तरं नाs- श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । भगवत्कृतिसाध्यानुग्रहसाध्यत्वमिति शेषः । यद्यप्यनुग्रहो ज्ञातुमशक्यस्तथापि महापुरुषानुग्रहानुमेयोऽस्तीति ज्ञायते । पूर्व महदनुग्रहात् । उत्कर्षो महा- कुलीनत्वादिः । वरणोक्तेस्तात्पर्य वर्णयन्ति-यथेति। तदनन्तरं वरणानन्त- श्रीमापुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । क्षकत्वेनेत्यर्थः । एवं फलितार्थकथनेन यत्सिध्यति तदाहुः-तेनेति । तथाच फलितकथने अग्रिमग्रन्थविचारेणैतावान्विशेषो बोध्य इत्यर्थः । ननु भगव- दिच्छाया इव भगवदनुग्रहस्य सर्वदा ज्ञातुमशक्यत्वान्मूले पूर्वपदेन उत्तरावधिः कोऽभिप्रेयते ? तं वक्तुमाहुः--यद्यपीत्यादि । इति ज्ञायत इति । तथा च अयं भगवदनुगृहीतः । महापुरुषानुगृहीतत्वात् । प्रचेतोनलकूबरादिव- दिति कार्यलिङ्गकानुमानेन ज्ञायत इत्यर्थः । पूर्वमित्यादि । तथाच महद- नुग्रहरूपं कार्यमेवोत्तरावधिरित्यर्थः । दृष्टान्ते वृताया उक्तत्वादान्तिके श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। विशेष्यतानवच्छेदकत्वे सति व्यावर्तकम् । यथा "जटाभिस्तापस" इति लोके जटा तापसत्वोपलक्षिका।वेदे च "प्राणभृत उपदधाती"त्यत्र यथा “अयं वै पुरो भुवस्तस्य प्राणो भौवायन" इत्युपधानकरणभूतैकमन्त्रगतप्राणशब्दभृत्त्व- रूपलिङ्गसादृश्येन तत्सहपठिता मन्त्राः प्राणभृत्त्वेनोपलक्ष्यन्त इति प्राणभृत्त्वं तत्सहपठितमन्त्रोपलक्षकम् । तथाऽत्र विशेष्यतानवच्छेदकत्वे सति व्यावर्तके- नाऽऽस्मीयत्वेन प्रवचनादिपदैर्जीवनिष्ठानि त्रिविधानि साधनान्युपलक्ष्यन्त इति तानि तथेत्यर्थः । इत आरभ्य इत्युच्यत इत्यन्तेन पदानामर्थो विचारितः। १ जटा तापसत्वोपलक्षिकेति क. २ अर्थ पुरो भुव इति के. ३ प्राणशन्दसवलिग- रूपलिहेति ग. ४ विविधानीति ख.

·८ भक्तिहसः। न्यन विनियोगस्तस्यास्तथैतस्याऽपीति ज्ञापितं भवति। पूर्व केना- ऽपि ज्ञातुमशक्यमित्यपि । एवं सति विहितक्रियाफलत्वेन स्वर्गा- दिवद्भगवति पूर्वोक्तविधिसंबन्धस्तु न शक्यवचनः । स्वकृत्यसा- श्रीमदधुनाथप्रणीता भक्तिसरगिणी । रमित्यर्थ । तथैतस्येति । तस्य भगवतोऽप्यन्यत्र विनियोजकावाभाव इत्यर्थ । यथा लौकिकपति स्वभार्यामन्यासक्तिराहित्यपूर्वक स्वासकामेव करोति तथाs- नाऽपीति भाव । पूर्वमिति । फलानुमेयमेवेति भाव । एवमिति । यथा खानदानादिविहितक्रियाकर्तु स्वर्गादिक फल स्वसबद्धमुत्पद्यते न तथा भग- वान् कस्यचि कर्मण फलीभूतस्तत्सवद्धो भवतीसर्थ । स्वकृतीति । श्रीमत्पुरयोत्तमप्रणीत तीर्थम् । यद्यपि जीवो वाच्यो वृत वेन तथापि वरणस्य भगवदधीनत्वात्मलित पदार्थ निष्कृष्य तदर्थमाहु ---एतस्येत्यादि । फलानुमेयमिति । महापुरुषानुन हमगयदेकतानतादिरूपालानुमेयमित्यर्थ । एवमितीति । उक्तश्रुतावुप लक्षणनिधया जीवरतसर्वसाधनप्राप्यतानिषेध इत्यर्थ । स्वसंवद्धमिति । विधिसबद्धमित्यर्थ । आत्मेति सिद्धनिर्देशविचारेणाऽऽहु --स्वकृतीति । श्रीमत्पुरषोत्तममणीतो विवेक । वाक्यार्थमाहु तथाचेत्यादि । फलितार्थमाहु ---एवं सतीत्यादिना । एवं सतीति। पदार्थ वाक्यार्थे च विचारिते सति । न शक्यवचन इति । पूर्वार्द्धविचारात्तथेत्यर्थ । एतेन श्रुतिविरोधान्मन्त्रशास्त्ररूपस्मृतीना तन्मूलका- नुमानस्य चाऽप्रामाण्य सूचितम् । भगवान् मन्त्रोपासनादिनिध्यसबद्ध वरणा- तिरिक्तसाधनाप्राप्यत्वेन श्रावितत्वादिति प्रत्सनुमानेन पूर्वोक्तिस्य हेत्वाभास व च सूचितम् ।आत्मपदार्थविचारेणाऽऽg -स्वकृतीत्यादि । नन्वस्तु फरत्वेन विधेयत्वेन चाऽसयन्ध । परन्तुक्तश्रुतावुद्देश्यतानिषेधकस्याऽभावान्मन्त्रप्रकाश्यत्व- १ एव सतीलादीति क ग १ तन्मूलकामामाण्यमिति र ३ श्रुतलादित्सनमानेन पूर्वाकस्य हेनुसाव्याप्यस्व सूचितमिति स श्रुतत्वादिति प्रत्सनमानेनेखादि ग ४ वर्मत्वेनेति स ·भक्तिहंसः। ध्यत्वाद्यागादिवदपि न तथा । अतः परमिन्द्रादिवदुद्देश्यत्वेन तत्संवन्धोऽवशिष्यते । तत्रापि वदामः । " सर्वस्य वशी सर्वस्ये- श्रीमदघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । स्वरूपस्य सर्वदा सिद्धत्वान्न यागादिवत्कृतिनिष्पाद्यत्वं तदाधारोत्पाद्याप्य(:)वि. कार्यसंस्कार्यत्वलक्षणं फलकर्मत्व(8)वा वक्तुं शक्यमित्यर्थः । अतः परमिति। पक्षद्वयनिरासानन्तरमित्यर्थः । तदुद्देशेन कर्माचरणलक्षण इत्यर्थः । तत्रापी- ति । यादृशे संबन्ध उच्यमाने न दोपस्तादृशं वदाम इत्यर्थः । सर्वोपास्यत्व- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । तदाधारेत्यादि । तदाधारः कृत्याधारः । तथाच घटं करोति ग्रामं गच्छति बीहीनवहन्ति व्रीहीन्प्रोक्षतीत्यादिवन्न कृतिफलत्वं फलशालित्वं वा वक्तुं शक्य- मिति भावः । श्रुताबुद्देश्यताया अनिषेधान्मन्त्रप्रकाश्यत्वतदधिष्ठातृत्वाभ्यां पूज्य- त्यादिना च यस्तत्तद्विधिसंबंधो मूलेऽवशिष्टत्वेनोक्तस्तत्स्वरूपमाङः-तदुद्देशे- नेत्यादि । तत्रापीति। श्रवणादिरूपमित्यन्तस्य ग्राहकमिदं प्रतीकम् । वदाम इत्येवमुक्तौ वीजमाहुः--सर्वोपास्येत्यादि । “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति । वैदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनायवि- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । तदधिष्ठातृत्वाभ्यामुद्देश्यतया संबन्धः केन वार्यः । तथाच मन्त्रोपासनादिविधि- संबद्धः । तच्छास्त्रविहितक्रियोद्देश्यत्वात् । तदुद्देश्यः । तच्छास्त्रप्रतिपाद्यत्वात् । तत्प्रतिपाद्यः। तत्प्रधानमन्त्रप्रकाश्यत्वात् । अधिष्ठातृत्वाच । शैवशास्त्रप्रतिपाद्य- शिववदित्यनुमानमपि तत्र प्रमाणमिति शङ्कायां तत्र कञ्चिद्विशेषं वक्तुं पूर्व तदुक्तमभ्युपगच्छन्ति-अतः परमित्यादि । तर्हि कथमस्पर्श इत्याका- झायामाहुः तत्रापि वदाम इति । उद्देश्यत्वेऽपि त्वद्विचारिताद्वैलक्षण्यं १ प्यविकार्यसंस्कार्यत्वलक्षणकर्मत्वं वेति क. ख. ग. २ न वक्तुमिति घ. ३ इत्या- दिवत्कृतिफलत्वं फलशालित्वं वा वक्तुं शक्यमित्यादि क. इत्यादिवनेति फलत्वं फलशालिलं वा न वक्तुं शक्यमिलादि ख. प्रतिभातं तु निवेशितम् ।

·१० भक्तिहसः। शान" इत्यादिश्रुतिभ्यो "देवोऽसुरो मनुष्यो चा यक्षो गन्धर्व एव वा। भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम्। को नु राज- निन्द्रियवान्मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत्सर्वतोमृत्युरुपास्य- ममरोत्तमैः । मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिमि"त्यादिस्मृति- भ्यश्च जीवमानस्य भगवान् पतिरिति स्त्रियाः स्वपतिभजनवजी- वमात्रस्य भगवद्भजनमिष्टमिष्टसाधनञ्चेत्यङ्गीकार्य सर्वथा । तच श्रयणादिरूपम् । एवं सति भगवानिव तन्नामादिकपि सर्वान्प्रत्य- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भनित्तरङ्गिणी। लक्षणसम्बन्धस्तु सर्वैरप्यङ्गीकार्य । संच “सर्वस्य वशी सर्वस्येशान" इत्या- द्युदाहृतश्रुत्यर्थपर्यालोचनेऽनुग्रह एव पर्यवस्यति । न तेनाऽस्मदनिष्ट विञ्चिदिति भाव । इष्टमिति स्वत पुरुषार्थत्योक्त्यभिप्रायेणोक्तम् । एवं सतीति । श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीत तीर्थम् । शेपादि"त्यादिधुतिस्मृतिन्यायसिद्धत्वात्सर्वैरङ्गीकार्य । परन्तु तदुपास्य व केन रूपेणेत्याकाहाया स सबन्ध उक्तश्रुतिवित्तारे सर्वेश्वरवेन सर्वाविशिष्ट वेन रूपेणेति भानमनुगृहीतानामेव भवतीत्यनुग्रह एव पर्यवस्यति । तथाचा- श्रीमत्पुरमोत्तममणीतो विवेक । पदाम । तथाच त्वद्विचारितरूपेणाऽस्पर्श मुस्थ इत्यर्थ । तमुपपादयन्ति--- सर्वस्येत्यादि । उक्तश्रुतौ सर्वपदाजीवमात्रस्य भगवान् पति । स्मृतिषु देवादिपदैरिद्रियव पदेन येऽपीत्यादिपदैव जीवमात्रस्य भगवद्गजनमिष्टम् । स्वस्तिमान् स्यादिसादिपदैश्चेष्टसाधनमित्यङ्गीकार्यमित्यर्थ । तच्चत्यादि। उत्तवाक्योक्त भजन च श्रवणादिरूप न तु मन्त्रोपासनादिरूपमित्यर्थ । तेन सिद्धमाह --एवं सतीत्यादिना । एवं सतीति । उक्तश्रुतिस्मृतिमि १ स तु इति ग इत प्राक् “तर प्रवणादिरूप मजनमित्यर्थ ' इत्यदोऽधिको दृश्यते तनय।

·भक्तिहंसः। विशिष्टमिति मन्तव्यम् । मन्त्रशास्त्रे तु निगद्यते राममन्त्रस्तद- धिष्ठातृभजनं च कस्यचिन्मित्रं कस्यचिदरिः कस्यचित्सिद्धं कस्य- चित्साध्यमित्यादि। एवमेव गोपालादिमन्त्रास्तदधिष्ठातृभजना- नि चेति । एवं सति तदधिष्ठातृरूपस्य पुरुषोत्तमत्वे पूर्वोक्तश्रु- तिस्मृतिन्यायेन सर्वान्प्रति भजनीयत्वेनाऽविशिष्टं स्यान्न तु तथे- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । उदाहृतप्रमाणनिचयेन सर्वोपास्यत्वेनाऽविशिष्टस्योपासनासाधनानामप्यविशि- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । ऽनुगृहीतैः स्वस्वानुग्रहानुरूपप्रणाड्या मन्त्रादिभिरुपास्य इति वक्तव्यम् । तत्त्व- स्माकमपीष्टमेव । अतस्तयतिरिक्तरूपेणोद्देश्यत्वनिवारणमुपपादयाम इत्यर्थः । अत्र मूले श्रुत्या सर्वेश्वरत्वमुक्तम् । प्राथमिकस्मृत्या सर्वपदार्थैकदेशभूता- न्देवादीन्सङ्गृह्य भगवद्भजनस्य तदिष्टसाधकत्वमुक्तम् । द्वितीयया अनिष्टनि- वारकत्वम् । तृतीयया आश्रयस्य तथात्वमुक्तम् । तदर्थो जीवमात्रेत्या- दिना संगृहीतः । तच्चेत्यादिना भजनस्वरूपमुक्तम् । एतेषु नवसु स्मरणं "मय्यावेश्य मनो ये मामि"युक्तोपासनस्य संग्राहकम् । दास्यमाश्रयस्योपलक्षक ज्ञेयम् । एवं सतीति प्रतीकं धृत्वा फैक्किकार्थमाहुः--उदाहृतेत्याधु- चितमित्यन्तम् । तथाच एवं सतीत्यस्य सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वे सतीत्यर्थः । अस्त्वेवं सर्वाविशिष्टत्वं भगवत्तद्भजनयोः । तावता मन्त्रोपासनादिविध्यु- द्देश्यत्वं केन रूपेण वारितं भवतीत्याकाङ्कायां तद् रूपं मूल आहुः, मन्त्र शास्त्रेत्यादिना । एवं सतीति । मन्त्रादेर्भजनोपकरणत्वे सति । अविशि- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । सर्वाधिकारकत्वे सिद्धे सति । अस्त्वविशिष्टम् । तावता कथं वादिविचारितो- देश्यत्वनिवृत्तिरित्याकाहायां वैधान्निवृत्तिं वक्तुं वैधर्म्यमाहुः-मन्त्रेत्यादि । घेतीति । निगद्यत इति पूर्वेणाऽन्वयः । निवृत्तिं व्युत्पादयन्ति–एवं सती. त्यादिना । एवं सतीति । त्वद्विचारितरीत्योद्देश्यत्वे सति । अविशिष्टं १ प्रणाममन्त्रादिमिरिति. क. २ अधिकार्थमाहुरिति. क. ३ सर्वाधिकारित्वे इति स.

·१२ भक्तिहंसः। त्यन्यथानुपपत्त्यैव तत्पुरुषोत्तमस्य विभूतिरूपं भिन्नमेवेति मन्त- श्रीमद्रधुनाथप्रणोना भक्तिरङ्गिणी । त्वमुचितम् । तथा सति रामगोपालादीनां मघाधीनपुरुषोत्तमत्वे सिद्धसाध्य- त्यायङ्गीकार्य फलप्राप्तितदभावान्यथानुपपत्त्या । एवं सति सर्वोपास्यत्वहानिः । तथा सति शास्त्रप्रामाण्यानुरोधेनाऽपि विभूतिरूपोपासनमेव कल्प्यम् । तादृशस्य विशिष्टत्वेऽपि सामञ्जस्यमेवेत्यर्थः। यत्र फलतदभावौ सिद्धादिनिबन्धनौ प्रतीयेते श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीत तीर्थम् । प्टमिति । मन्नाधिष्टातरूपमिति शेषः । एवं अन्य मनसि कृत्वा टीकायामाहुः- तथा सतीत्यादि । तथा सति मन्त्राधिष्ठातृत्वे सति । एवं सतीति । सिद्धादिभावे सति । तथा सतीति । शास्त्रयोविरोधे सति । कल्प्य. मिति । शास्त्रद्वयसामजस्याचं कल्प्यम् । तथाच मन्त्रशास्त्रीयविधी मन्त्राधि- छातृतयोदेइयरवेन विभूतैरेय संबन्ध इति तावतेय तेषां भगवत्परत्वं न तु साक्षादिति तत्र मूलरूपेणोद्देश्यत्वं निवारितमित्यर्थः । एवं चाऽत्र भक्तिमा- गाँयश्रवणादीनामुपासनामार्गीयश्रवणादीनां चाऽऽपाततः सारूप्येऽपि रूप- भेदाझेदो बोधितः । यथा ह्यामिक्षाधिकरणे द्रव्यदेवते यागस्य रूपमिति तद्भेदादामिक्षावाजिनयागयोर्भेदस्तथाऽन श्रवणादिनयस्य विपयो रूपं पाद- सेवनादीनां परिचरणीयादि रूपमिति तद्भेदाढ़ेदः । न च नामरूपलीलानां सामान्याद्विपयादिस्पयोर्देवैतयोरभेदः शङ्कनीयः । तत्सामान्येऽपि भेदस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । शिवपुराणे संहाररुदमाहात्म्यं प्रस्तुस " स एप भगवानी- शस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनो धाता भूतसङ्कोचको विभुः । परमैश्व- श्रीमपुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । स्यादिति । मद्रो देवता तद्भजनं च तथा स्यात् । मन्तव्यमिति । १ विशिश्वेतीति स.प. २ देवतयोभद इति क.

·भक्तिहंसः । १३ श्रीमदघुनाथमणीता भक्तितरभिः । तत्र विध्युक्तमजनाभावहेतुकौ न पूर्वोक्तहेतुको ताविति भ्रान्त्याकुलितचित्तः श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छत्याऽधिष्ठितः शश्वत्तचिहैरपि चिह्नितः । तन्नामनामतद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालक" इति वाक्यात् । पराशरपुराणेऽपि "माहेश्वरपुराणानी यादिना शैवपुराणानां परमशिवसंहाररुद्रोमयपरत्वमुक्त्वा "वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महा- मुने । त्रिमूर्तीनां हरेर्नाम्ना मूर्त्या तस्य परं पदम् । प्रवदन्ति पुराणे द्वे ब्राह्म चैवाऽनया दिशे" ति गुणिविष्णुपरमविष्ण्वोर्नामरूपलीलैक्येऽपि भेदकथनात् । महाभारतेऽपि " मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्चेति । अंशावतरणे कृष्णः केशावतार इति कथनाच्च । श्रीभागवतेऽपि " कृष्णस्तु भगवान् स्वयमि" ति। " ताविमौ वै भगवतो हरेरेशावि"ति कथनाच । एवं नामाद्यभेदेऽपि सिद्धे पदार्थभेदे रूपभेदाइँदो निर्वाध इति दिक् । विध्युक्तभजनाभाव- हेतुकावित्यादि । तथाच "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वे ति न्यायेन विध्य- श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतो विवेकः। तथाच मन्त्रशास्त्रीयविधाबुद्देश्यत्वेन विभूतेरेव संबन्धो न तु साक्षाद्भगवत इति त्वद्विचारितरूपेणोद्देश्यत्वे निवृत्ते तथा विध्यस्पर्श: सुस्थ एवेत्यर्थः । एतेन असंबद्धः । अनुद्देश्यत्वात् । अनुद्देश्यः । तच्छास्त्राप्रतिपाद्यत्वात् । अप्रति- पाद्यः । तच्छास्त्रोक्तधर्मरहितत्वात् । तद्विरुद्धधर्मकत्वाच्च । यदेवं तदेवम् । वैष्णवशास्त्रप्रतिपाद्यशिववदिति प्रत्यनुमानं बोधितम् इदं च श्रुत्यनुगृहीत: त्वात्पूर्वोक्तबाधकम् । तथाच भक्तिविरुद्धधर्मकत्वादुपासनाया अपि भक्तिभिन्नत्वं साधितम् । न च नामरूपलीलानां सामान्याद्रामादिरूपाणां विभूतित्याङ्गी- करणमसङ्गतमिति शंक्यम् । तत्सामान्येऽपि भेदस्य शास्त्रसिद्धत्वात् । तथा- हि । शिवपुराणे संहारकरुद्रमाहात्म्यं प्रस्तुत्य स एप भगवानीशस्तेजोरा- १ तस्य भगवत इति ख. २ विष्णुवदितीति ख.

·भक्तिहंस । व्यम् । ननु विहितप्रकारेण भजनं हि सर्वस्याऽपीष्टदमतो नाऽनु- पपत्तिः काचिदिति चेत् । उच्यते । “यानाथाय नरो राजन प्र- श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भवितरङ्गिणी। शङ्कते-नान्विति । समादधते-यानास्थायेत्यारभ्य न त्वन्यथे- त्यन्तेन । अत्राऽयमाशय । यदि गोपालादिमन्त्राणा पुरुषोत्तमाधिष्ठितत्वमेव श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीत तीर्थम् । पराधादेव सत्र फल्यैपम्य न तु पुरुषोत्तमाधिष्ठातृकवाभावादिति न तेन श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेक । शिरनामय, । अनादिनिधनो धाता भूतसकोचको विभु । परमैश्वर्यसयुक्त परमेश्वरभावित । तच्छत्याऽधिष्ठित शश्वत्तचिहेरपि चिहित । तनाम- नामतद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षम । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालक"इति । पराशरपुराणेऽपि " माहेश्वरपुराणानी"त्यादिना शैवपुराणाना परमशिवसहा- ररुद्रोभयपरत्र व्यवस्थाप्य "वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने । त्रिमू- तीना हरेर्नाकर मूा तस्य पर पदम् । प्रवदन्ति पुराणे द्वे ब्राले चैवाऽनया दिशेति गुणिविष्णुपरमविष्णवोर्नामरूपरीलक्येऽपि भेदयोधनात् । महा भारतेऽपि "मूल कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाथै"ति । अवितरणे कृष्ण केशावतार इति कथनाचे । श्रीभागवतेऽपि "कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति । "ताविमौ वै भगवतो हरेशाविहाSSगतापि"ति कथनाच । एव चाऽत्र वक्ष्यमाणाना भक्तिमार्गीयाणामुपासनामार्गायाणा च श्रवणादीनामापातत स्वरूपतौल्येऽपि रूपभेदानेधोऽनुस धेय इति सूचितम् । यथा शामिक्षाधिकरणे द्रव्यदेवते यागस्य रूपमिति तद्भेदादामिक्षावाजिनयागयोर्मेंदखथाऽत्र श्रवणादित्रयस्य निपयो रूप पादसेवनादीना परिचरणीयादीनि रूपमिति तद्भेदाढ़ेद इति । एष च मन्त्रशास्त्रीयमन्त्रप्रकाश्य पुरुषोत्तम । श्रुत्युंक्ततन्नामरूपरील वात् । भक्तिशास्त्रसिद्धपुरुषोत्तमपदिति प्रत्यनुमानस्य विभूतिसाधारण्येन व्यभिचा- । सत्वावरणपक्षमा इति स २ असारपसारमा इति स २ वराडक अविदापि नासि । प्रतिभातस्तु निवाशत । ४ श्रुत्युकतनामस्परीलाकथनादिति स ५ उभ यसाधारण्यनेति स ·भक्तिहंसः त:। १५ मायेत कहिंचित् । धावन्निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिहे"ति वाक्ये भगवद्धर्मास्थितिमात्रेणैव भगवत्प्राप्त्यर्थमत्याा नित्यसा- धनपरित्यागे शासगुरूलइनेऽपि फलविलम्बः फलाभावो वा न भवतीति निरूप्यते। आस्थितिस्तु कायवाड्मनसां तदीयत्वम् । एवं सति मन्त्रोपासनाया अपि यदि भगवद्धर्मत्वं स्यात्तदा तत्परत्व- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । न विभूतिपरत्वं तदैतदुपासनमपि साक्षाद्भगवद्भजनव्यपदेशभाग्भवेत् । तथा सति भक्तिमार्गीयभगवद्धर्मपरस्य स्नेहोत्पत्ती कदाचिन्मार्गबलेनाऽन्यथाचरणेऽपि न नियतकालीनफलसमयातिक्रमो नापि फलाभाव इति यथा मार्गप्रविष्टस्य श्रूयते तथैवोपासनानिष्टस्याऽरिमन्त्रपरस्याऽपि स्यात् । दृश्यते त्वन्यथा । तथा सति शास्त्रसम्प्रदायविरोधः स्यात् । तस्माद्विभूतिपरत्वमेवेति सिद्धम् । कायवाड्मनसां तदीयत्वं तत्परत्वमित्यर्थः । नन्वत्राऽपि स्नेहोत्पत्तौ सत्याम- न्यथाचरणं न दोपायेति समः समाधिरिति चेत् । न । तादृशस्नेहरूपकार्यस्यै- हिफमामुष्मिकं वा किञ्चिद्भक्तिमार्गीयमेव वाच्यं कारणम् । अन्यथा फलश्रवणं विसंवादि भवेत् । अकामितफलप्राप्तिकथनेऽवाञ्छितानिष्टमपि कदाचिद्भवेत् । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। रितया हेत्वाभासत्वं बोध्यम् । अत्र चोदयति-नन्वित्यादि । तथाच " मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वे"ति न्यायेन साध्योदिस्थले फलविलम्बफला- भावौ विध्यपराधनिबन्धनौ । साध्यस्थलेऽधिकारिणो जघन्यत्वात् । अरिस्थले- ऽनधिकाराच । न विदं वैषम्यम् । पुरुषोत्तमान(ह)घिष्ठितत्वात् । अंतस्तत्रापि पुरुषोत्तमस्य साक्षादधिष्ठातृत्वं निर्बाधमिति तद्विध्युद्देश्यत्वं नाऽस्मद्रीत्याऽपि हीयत इति तदाशयः । यद्यपि सिद्धत्वादीनां कण्ठोक्तत्वेन न्यायापेक्षया प्रबलत्वादाशझैव नोदेति तथापि वादिनो पहिलत्वात्तदनुक्त्वा प्रकारान्तरेणैव समादधते-उच्यत इत्यादि न त्वन्यथेत्यन्तम् । तदीयत्वमिति । १ मन.समाधिरिति घ. २ बाधादिस्थले इति ख. ३ मैवमित्यादि न त्वन्यथेत्य- न्तमिति ख.

·१६ भक्तिमः। मात्रेणैव यस्य कस्यचिदिष्टमेव फलं भवेन्न वन्यथा । ननु "सर्वेषु वणेषु तथाऽऽश्रमेषु नारीषु नानाढ्यजन्मभेषु । दाता फलाना- भभिवान्छितानां द्रागेव गोपालकमन्त्र एप"इति वाक्यात्सर्वाभी- प्टदत्वं गोपालमन्त्रोपासनायामस्तीति नोक्तरूपतेति चेत् । सत्यम्। अस्ति सर्वाभीष्टदत्वम् ।नं तूकरूपताऽपि । उपासनामार्गीयत्वात् । श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तिरङ्गिणी । तस्मान समः समाधिरिति भावः । यथा पुरुषोत्तमो भक्तिमार्गे सर्वाभीष्ट- दस्तथा मन्त्राणामपि फलश्रुतेस्तादृशफलप्रदत्वं न पुरुषोत्तमविषयत्वमन्तरेणे- त्याशयेनाऽऽह-नन्विति । न तूकेति । भजनरूपत्वं नेत्यर्थः । अनार- म्याधीतत्वाभावान सर्वप्रकृतिरूपपुरुषोत्तमपरत्वं युक्तं पर्णमयीत्यवत् । तत्तरका- श्रीमत्पुरपोजमरणोतं तीर्थम् । पुरुषोत्तमस्योद्देश्यन्वं वारयितु शक्यत इत्यर्थः । इति भाव इति । तथाच भगवद्धर्मेषु विध्यपराधनिषेधादुपासनायाश्च तच्छालित्वान्मूल एव कुठार इति नाऽत्र भगवत उद्देश्यत्व संभावयितु शक्यमत. पूर्वोक्तमदुष्टमिति भावः । मूले सर्वाभीष्टदत्व सर्वेषामभीष्टदातृत्वम् । तथाच मित्रार्यादिभावकथनान्मन्त्राणां विभूतिपरत्वाङ्गीकारोऽप्रयोजक इति सिद्ध भगवद्धर्मत्वे भगवतः साक्षादुद्दे- श्यत्वमदण्डवारितमित्यर्थः । अत्र समादधते- सत्यमित्यादि । उपासना- मार्गीयत्वादिति । तथाच प्रकरणभेदान तत्र पुरुषोत्तमस्योद्देश्यत्वमिति भावः । एतयाकुर्वते ने तूक्तेत्यादिना । पर्णमयीत्वयदिति । यथा श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। तत्परत्वम् । तथाचाऽऽस्थाय भगवत्परैः कायवानोभिः कृत्वेत्यधः । यस्य कस्यचिदिति। परिमन्त्रोपासकस्य । तथाच भगवर्मेषु विध्यपराधनिपेधादु- १न बनुक्तरूपताऽपीति क्वचित् । २ मन. समाधिरिति घ ३ भगवद्रूपत्व घ.४ पर्णमयीवदिति स. ५ ननूतोल्लादिनति दयोरपि पुस्तक्यो पारः । व्यारयेया- नुरोधादेवमेव तु युज्यते। नेति ·भक्तिसः। १७ श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापश्लोकश्शृणोती” खनारभ्योक्तमपि पर्ण- मयीत्वं वाक्येन ऋतुसंबन्धितया प्रत्याय्यते तथा । तत्तत्काण्डान्तःपाति- तत्तत्प्रकरणानां रामतापनीये-" उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्प- नेति गोपालतापनीये--"ते होचुरुपासनमेतस्य परमात्मनो गोविन्दस्या- ऽखिलधारिणो ब्रूही"ति नृसिंहतापनीये मन्त्रोद्धाराद्युपासनालिङ्गानां च तथे- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । पासनायां तत्सत्त्वान्न भगवद्धर्मत्वं शक्यवचनमिति तद्विधौ भगवतः साक्षादु- द्देश्यत्वं दूरनिरस्तमिति भावः । न चाऽऽस्थितिस्वरूपविचारे परिपाकदशायां विध्यपराधनिषेधः फलति । न त्वारम्भदशायाम् । तथा सति परिपाकदशायां विध्यपराधो नोद्देश्यत्वं निवर्तयिष्यतीति पूर्वोक्तमसांप्रतमिति वाच्यम् । “अपि चेसुदुराचार"इति गीतोक्तिविरोधात् । अत्राऽऽरम्भदशाया एव कथनात् । "क्षिप्रं भवति धर्मात्मे"त्यग्रिमवाक्येन तथा निश्चयात् । अतो विध्यपराधेनोपास- नायां भगवद्धर्मत्वनिवृत्तिर्युक्तैवेति निश्चयः। एवमुपासनाविध्युद्देश्यत्वे निवारितेऽपि तदर्थमुपासनाविशेषस्य भगवद्धर्मसाम्यमापादयञ्छते-ननु सर्वेप्वित्या दि । सर्वाभीष्टदत्वमिति । सर्वेषामभीष्टदातृत्वम् । नोकरूपतेति । ना- ऽनिष्टदत्वम् । तथाच गोपालमन्त्रोपासनातिरिक्तोपासनायां मन्त्राणामस्तु विभू- तिपरत्वम् । गोपालोपासनायां तु तथात्वाङ्गीकारोऽप्रयोजक इति सिद्धे तदधिष्ठा- तृत्वे तेन रूपेण पुरुषोत्तमस्य तद्विध्युद्देश्यत्वं तस्या भगवद्धर्मरूपत्वं चाऽदण्ड- वारितमित्यर्थः । अत्र समादधते-सत्यमित्यादि । उक्तरूपताऽपीति । भगवेधर्मरूपता । अपिशब्दादनिष्टदत्वाभावः । उपासनामार्गीयत्वादिति। तथाच प्रकरणभेदात्तस्या भगवर्द्धर्मरूपत्वाभावे तस्यां पुरुषोत्तमस्य न तद- १ उपासनानामिति क. २ तदभावादिति स. ३ विध्यनपराध इति क. ४ कर्मणा. मस्तु इति स. ५ ज्ञानरूपतेति ख. ६ भक्तिरूपत्वाभावे इति स. ७ तत्तदधिष्ठात- रूपेणेत्यपि दृश्यते शोधनात्माक्तनोऽनिवारितः पाठः क. भ.३ ·१८ भक्तिहंसः। न हि काङ्गत्वेन क्रियमाणस्य भगवत्स्मरणस्य भक्तिरूपत्वं वक्तुं श्रीमदधुनाथप्रणीता भत्तितरङ्गिणी । ण्डान्तःपातितत्तत्प्रकरणानां स्फुटमुपलम्भात् । न हीति । कर्माङ्गल्लेन कर्मसाद्गुण्यार्थ नियमाणस्वेत्यर्थः । न हन्योद्देशेन विधीयमानमन्यत्संपादयती- श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । त्यर्थः । प्रकरणभेदेन पुरुषोत्तमपरत्याभावे दृष्टान्तमाहुर्मूलेन हीत्यादि । टीकायाम्-न हीत्यादि । अतिप्रसङ्गापत्या अनुचितमित्यर्थः । तथाच यथा कौण्डपायिनामयने " मासमग्निहोत्र जुहोती"त्यत्र किं नित्याग्निहोता. नुवादेन मासलक्षणो गुणो विधीयत उत कर्मान्तर विधीयत इति सन्देहे कर्मण. प्राप्तत्याद्गुणविधानमिति पूर्व पक्ष । तत्स (1) तत्र "उपसद्भिश्चरित्वे"ति चाक्यान्तरात्कमक्यपक्षे नित्येऽपि तदापत्त । मासोपसदोरुभयोरपि विधाने या- क्यभेदापत्तेश्च । अत. प्रकरणभेदात्कर्मान्तरमिति द्वितीयस्य तृतीये विचारि- तम् । तथाचाऽग्निहोत्रशब्दोऽनेकार्थत्वस्याऽन्याय्यत्वेन गोण्याऽङ्गीकृतस्तस्मिन् श्रीमत्पुरपोत्तममणीतो विवेकः । धिष्ठातृरूपेणोदेदयत्वमिति भावः । अन्न दृष्टान्तमाहुः-न हीत्यादि । कर्मागत्वेन क्रियमाणस्येति । फर्मसाद्गुण्यार्थ क्रियमाणस्य । तथाच यथा कौण्डयायिनामयने "मासमग्निहोत्रं जुहोती"त्यत्र किं नित्याग्निहोत्रा- नुवादेन,मासलक्षणो गुणो विधीयत उत फर्मान्तरं विधीयत इति सन्देहे कर्मणः प्राप्तत्वाद्गुणविधिरत्रेति पूर्वपक्षीकृत्य तर " उपसद्धिचरित्वे" ति थाक्यान्तरात्कमक्यपक्षे नित्याग्निहोत्रेऽपि तदापत्तेर्मासोपसदोरुभयोरपि विधाने चास्यभेदापत्तेश्च प्रकरणभेदात्कर्मान्तरं तदिति द्वितीयस्य तृतीये चिन्तितम् । तेनाऽनेकार्यवस्याऽन्याय्यत्वाचाऽग्निहोनशब्दो गौप्या प्रपतमानो नित्याग्नि- होत्रधर्मातिदेशकत्वेनाऽङ्गीरत्तः । तयाऽनाऽपि प्रकरणभेदादुक्तवक्ष्यमाणधर्म- १ तन्मतति क. २ यथाऽग्निहोत्रशन्द इति ख. ३ अनेकार्थत्वस्याऽऽनायगी- येति.

·भक्तिहंसः। १९ शक्यम्। कर्ममार्गीयत्वात्। अपरञ्च। तत्र वराङ्गनावशीकरणादिकं । श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । त्युचितम् । पुरुषोत्तमपरत्वे दूषणान्तरमप्याहुः--अपरञ्चेति । वराङ्गना- वशीकरणादेरपि पुरुषोत्तमसंबन्धित्वे फलदात्रैक्येन ब्रह्मसूत्रादिकमपि तादृशे कर्मण्युपयुञ्जीताऽविशेषादित्यपि सुवचं स्यात् । ततो वैराग्यादिविधानं व्यर्थमेव श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । कर्मण्यग्निहोत्रधर्मातिदेशकः। तथाऽत्र प्रकरणभेदेन भेदान्मन्त्रोपासनायां भक्तिप- दप्रयोगो मन्त्राधिष्ठातरि च गोपालादिप्रयोगो गौण्या तदेकतानत्वादीनां भक्तिधर्माणामुपासकभक्तानुग्राहकत्वादीनां चाऽतिदेशक इति न नामादि- ना भ्रमितव्यमिति भावः । ननूपासनामार्गीयत्वेऽपि गोपालमन्त्रोपासनायां सर्वाविशिष्टत्वस्याऽनपायाद्भक्तित्वमपि सुवचम् । तथा सति मौर्गभेदोऽप्रयो- जकः । लिङ्गापेक्षया प्रकरणस्य नैर्बल्यात् । अथवा । " देवत्वं च पितृत्वं च यमस्याऽस्ति द्विरूपते" तिवतिरूपत्वं वा(?)ऽस्तु । तथा सति तस्यां पुरुषोत्तमस्योद्देश्यत्वे किं बाधकनिति शङ्का हृदि कृत्वा आहुः-पुरुषोत्तमे त्याह्यमित्यन्तम् । तथाच फलभेदान्न गोपालमन्त्रोपासनस्य भक्ति- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । भेदाच मन्त्रोपासनाया यो भक्तिपदप्रयोगस्तदधिष्ठातरि च यः पुरुपोत्तमादि- पदप्रयोगः सोऽपि गौण्या उपासनायां तदेकतानत्वादीनां भक्तिधर्माणामुपास्ये चाऽनुग्राहकृत्वादीनां पुरुषोत्तमधर्माणामतिदेशक एव न तु तयोर्भक्तिपुरुषो. त्तमाभेदापादक इति भावः । ननूपासनामागीयत्वस्य प्रकरणसिद्धत्वाद्भक्तिः त्वस्य सविशिष्टत्वरूपलिगसिद्धत्वाल्लिङ्गापेक्षया प्रकरणस्य दौर्बल्यान्न पूर्वोक्तं साधीय इति शङ्कायां लिङ्गनैर्बल्यायाऽऽहुः-अपरश्चेत्यादि विरोधा- दित्यन्तम् । तथाच गोपालोपासनं भक्तिः । सर्वाविशिष्टत्वात् । न १ वाराङ्गनेति क्वचित्. २ वेश्यावशीकरणादेरिति क. स. ग. ३ गोपालादिपद. प्रयोग इति क.४ ज्ञानत्वस्यति ख.

·भक्तिहंसः। फलत्वेन श्रूयते । न हि पुरुषोत्तमभक्तेस्तत्फलीभवितुमर्हति । अन- थरूपत्वात् । “ अनर्थोपशमं साक्षादतियोगमधोक्षजे । तस्ला- निराशिपो भक्तिनिरपेक्षस्य मे भवेदि"त्यादिवाक्यविरोधात् । अत एव शूद्रप्रतिष्ठापितमूतौं प्राह्मणनमस्कारनिषेधो धर्मशास्त्रे श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरनिणी । स्यादित्याद्यप्यूह्यम् । अत एवेति । यतः पुरुषोत्तमसंबन्धि कार्यमिदममर्थकरं न युज्यते । सर्यागमविरोधात् । किन्तु मद्राधीनान्यदेवताकार्यमेवेदम् । अतः कारणाद्रप्रतिष्ठापितप्रतिमालिङ्गादिषु देवतान्तरसान्निध्याच्छूद्रकर्तृकदोपसं- वलितत्वात्सर्वोपास्यत्वाभावाद्विजादिनमस्कारनिषेधो युज्यते । नो चेदप्रणामी प्रत्यवेयादेव। "देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं दृष्ट्वा निदण्डिनम् । नमस्कार न कुर्या- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । रूपन्चमत एव न द्विरूपत्वमपीति भावः । कर्ममार्गीयभगवत्स्मरणादौ भक्ति- रूपत्याभावमतिदेष्टुं कर्ममार्गायनमस्कारे भक्तित्वाभावगमकं धर्ममाहुः-- अत एवेति मूले । तद्ययाकुर्वन्ति-यत इत्यादि । नो चेदिति । प्रति- शापितस्य पुरुषोत्तमले । तथाच सोपि नमस्कारो वन्दनमक्तिरूपो नेति । एवं मन्त्रफलादेस्तद्धर्मान्तरस्य च विचारेणोपासनादिमागीयाणां श्रीमत्पुरपोचममणीतो निवेकः। भक्तिः । अनकलकत्वादित्येवं भक्तिलिङ्गस्य सप्रतिसाधनत्वेन निर्बलत्वाद- संजातविरोधं प्रकरणमेव वलीय इति पूर्वोक्तमक्षुण्णमेवेत्यर्थः । नन्वस्वेवमु. पासनायाम् । तथापि कर्ममागीयस्मरणस्य भक्तित्वं दुर्वारम् । सर्याविशिष्टस्यस्या- ऽनर्थोपशामकत्वस्य च तत्राऽक्षुण्णत्वात् । लिङ्गद्वयापेक्षया प्रकरणस्यैकस्य नैल्यादित्याशङ्कायां तत्रापि पूर्वयल्लिङ्गनैल्यमाहः-अत एवेत्यादि वाक्यादित्यन्तम् । अत एवेति । लिङ्गनैवल्यादेव । न नमस्यः १ प्रत्यवायी स्यादेवेति घ, २ विचारेण नोपासनादिमागीयाणामिति क. १ सप्र. तिपक्षसाधनत्वेनेति ग. भावः ·भक्तिहंसः। युज्यते । "यः शूद्रस्थापित लिङ्गं विष्णुं वा विनमेट्विजः । स याति नरकं घोरं यावदाहूतसम्प्लवमि"ति । न हि ब्राह्मणाना- मीश्वरो न नमस्यः क्वचित् । "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या" इति श्रीमद्रधुनाथमणीता भक्तिरङ्गिणी। बेत्प्रायश्चित्ती भवेन्नर" इत्याद्यागमविरोधोऽपीत्यर्थः। पुरुषोत्तमस्य मन्त्राधीनत्वमनु- पपन्नम् । प्रमाणविरोधात् । भक्त्यधीनत्वं चोपपन्नम् । प्रमाणसद्भावादित्याहुः- श्रीमत्पुरुपोत्तममणीतं तीर्थम् । मन्त्राणां भक्तित्वं निवारितम् । इदानीं तदधिष्ठातुर्विभूतित्वं यत्प्रागुक्तं तदृढी- कर्तुं वैलक्षण्यं वदन्तीत्याशयेनाऽऽङ्कः-पुरुषोतमस्येत्यादि । तथा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । कचित् । अत्र काकुर्बोध्या । तथाच सर्वत्र नमस्य एवेत्यर्थः । भयमाशयः । कर्ममार्गे हि “ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यून संपूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतमि"त्यादिवास्यैः पुरुपसूक्तेन पूजाविधानाच स्मरणकीर्तनवन्दनार्चनानि विष्णुविषयकाण्येव प्रायः सन्तीति स्मरणीयत्वादिव- द्वन्दनीयत्वमपि तस्यैव सिद्धयति । तथा प्रतिमायामपि प्रतिष्ठादिना तस्यैवाss- वेदि । तस्य च पुरुषोत्तमत्वे शूद्रप्रतिष्ठापितमूर्तावपि तस्यैवाऽऽवि- प्रत्यात्तद्वन्दनमपि सर्वाविशिष्टं स्यात् । ततश्चोक्तविधवाक्यानि विरोरन् । अतस्तदविरोधाय तत्र विष्ण्वन्तरावेश एव वक्तव्यः । तथा सति सकृत्प्रवृत्ता- वगुण्टनन्यायेन भन्ने वन्दनस्याऽविशिष्टत्वे स्मरणादेरपि तद्विपयकत्वेन वन्द- नतुल्ययोगक्षेमत्वाद्भग्नमेवे सर्वाविशिष्टत्वम् । ततश्च कर्ममार्गीयवन्दनं भक्तिः । सर्वाविशिष्टत्वादिति साधने हेतोः स्वरूपासिद्धत्यम् । तथा तैदीय- विष्णुस्मरणादिर्भक्तिः सर्वाविशिष्टत्वादिति साधनेऽपि न भक्तिः विष्ण्वन्तर- १ तस्यैवारेदिरिति क. तस्यैवाविवेशादि इति. ग.स.पुस्तके तु नास्त्येव किमपि । इप्यते त्वम् । २ उक्तविधिवाश्यानीति ग. ३ एवकारो नास्ति रा. ४ सर्वस्याऽविशि- वादिति स. ५ त्वदीयेति ग, ·१२ भचिहंसः। वाक्यात् । किश्च । मन्त्राधीनत्वं तत्तद्देवताया उच्यते । पुरुषोत्त- मस्तु "न साधयति मां योगो न सायं धर्म उद्धव । न स्वाध्या- यस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता । न रोधयति मां योगो न सायं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेप्टापूर्त न दक्षिणाः । प्रतानि यज्ञाश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा" इति "नाऽहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भत्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोs- र्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपे" त्यादिवाक्य "नाs- यमात्मे"त्याद्युक्तश्रुत्या च न मन्त्रोपासनाद्यधीन इति मही- लक्षण्यम् । “अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभि. प्रेस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः । नाऽहमात्मानमाशासे मद्भक्तः श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । किञ्चेत्यारभ्य पुरुषोत्तमेऽवधेयमित्यन्तेन । न रोधयति न स्वातन्य- श्रीमपुरषोत्तमप्रणीतं नीर्थम् । चान मूले भेदकनिदर्शनापुरुषोत्तमस्य ने तदुद्देश्यत्वमिति बोधितम् । एवं रूपभेदेनोपासनाभक्त्योर्भेदे सिद्धे फलभेदधर्मभेदाभ्यां चोपोदलिते पुनरुपा- धीमरपुरपोत्तमरणीतो विवेकः । विपयकत्याचप्रत्यवन्दनवदिति प्रतिसाधनसद्भायादसाधकत्वेन सिद्धे लिङ्गने- बल्ये प्रकरणस्य बलवत्वान्न तस्याऽपि भक्तियनिति । एवमुपासनसंबन्धि- फलादेर्धर्मान्तरस्य च विचारेण मन्त्रोपासनस्य कर्ममागीयवन्दनादेश्च भक्तित्वं तद्विधीनां भगवदुद्देश्यकत्वं च निवारितम् । अतः परमुपास्यधर्मविचारेण तदधिष्टातुर्विभूतिरूपत्वं दृढीकतुं वैलक्षण्यं वदन्ति--किञ्चत्याद्यवधेय. मित्यन्तम् । न रोधयतीति । न वशीकरोति । शेपमतिरोहितार्थम् । १भेददर्शनादिति क. २ नेति नास्ति क. ३ बलवत्वादेवस्याऽप्यभक्तित्वमितीति उ.

·भक्तिहंसः। २३ साधुभिर्विना । श्रियं चाऽऽत्यन्तिकी ब्रह्मन् येपा गतिरहं परा । ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यत्तुमुत्सहे । मयि निर्वद्धहृदयाः साधवः समदर्शिनः । चशे कुर्वन्ति मां भत्त्या सस्त्रियः सत्पतिं यथे"त्यादिभिः "नाऽलं द्विजत्वं देवत्वमृपित्वं वाऽसुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न वहुज्ञता । न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भत्त्या हरिरन्यद्विडम्बनमि"त्यादिभिः "भक्त्या- ऽहमेकया ग्राह्यः । भक्त्या तुतोप भगवान् गजयूथपाये” त्या- दिवाक्यसहर्भक्तिमात्राधीनत्वोत्तया च ततो वैलक्षण्यं पुरुषो- त्तमेऽवधेयम् । ननु मन्त्रादेरपि भगवदीयत्वात्तत्सम्बन्धि सर्व श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । गतिमवरुणद्धीत्यर्थः । “येऽप्यन्यदेवताभक्ताः" "यो यो यां यां तनुं भक्तः "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य” इत्यादिवाक्यैः सर्वेषां भक्तिफलरूपश्रीकृष्णसंबंधित्व- कथनान्मन्त्रादीनामपि भक्तिरूपत्वमुपपद्यत एवेत्याह-नन्विति । अतिमूर्यो- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । सनाया भक्तिरूपत्वमापाद्य मन्त्राधीनत्वं तद्विध्युद्देश्यत्वं वा शङ्कत इत्याहु:- येऽप्यन्येत्यादि । सर्वेषामिति । यजनार्चनज्ञानोपासनानाम् । आहेति । मन्त्राधीनत्वाङ्गीकारेऽपि दोपाभावमाहेत्यर्थः । मूले-~भगवदीयत्वादिति । परब्रह्मात्मकत्वमेवोपक्रम्य पठितत्वेन तथात्वात् । तत्संवन्धीति । मन्त्रसंत्र- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। एवमुपास्यनिष्ठधर्मविचारेण तदधिष्ठातुर्भेदः साधितः । एवं रूपभेदेनो. पासनभतयोः सिद्धे भेदे फलभेदधर्मभेदाभ्यामुपोदलितेऽप्यनाघातमीमांसाग- न्धत्वापुनर्हेत्वन्तरेणोपासनायां भक्तित्वमाशङ्कते-ननु मन्त्रादेरित्यादि । १ तद्विप्युपदेश्यसमिति स.

·२४ भत्तिहसः। भक्तिरूपमेनेति नौकाऽनुपपत्तिरिति चेत् । हन्तेदं "पाण्डुरमृत्पा- नीयमेव शुनस्तक्रमि" स्यामाणकमनुहरति। ननु कथमेवम् । इत्यम् । श्रीमदुद्धयपृऐन यदुवंशोदयाचलचूडामणिना पूजामार्ग निरूप्य "प्रतिष्ठया सार्वभौम सझना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोक निभिर्मत्साटिंतामियादि"ति प्रत्येकसमुदायाभ्यां फलभेदं निरूप्य "मामेव नरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत mmar धीमद्रधुनाथमणीता भषितरङ्गिणी। क्तिरियमिति दृष्टान्तेन गिविनति() हन्तेति । हन्तेति विपादे । इद ते शङ्कावाक्यम् । पाण्डुरमृत्सवन्धि पानीयमेवाऽन्त सारासारानभिज्ञस्य शुनस्तक- मित्येव विधमाभाणक लोकोक्तिप्रहेलिकावद्वाक्यमनुहरति सादृश्य प्रामोतीमर्थ । सादृश्यनिवन्धनोऽपि भ्रमो न घटते । स्फुटभेदोक्लेरिसाहु -इत्थमिति । एका- दशस्कन्धे भगवदुद्धवसवादे प्रतिष्ठानिकेतनपूजानामेकैकश सार्वभौमादिफल, समुदिताना समानश्चर्य फ्ल,सकामस्य । नरपेक्ष्येण शुद्धस्वरूपमाननिष्ठभक्तियोगे- न।पूजाफल भक्तिरित्याह---भक्तियोगस लभत इत्यनेन । उभयोस्तात्पथ्य श्रीमपुरुपोत्तमप्रणीत तीर्थम् । धिपुरचरणपूजादिकम् । नोकाऽनुपपचिरिति । न पुरुषोत्तमत्वतदि- ध्युद्देश्य वानुपपत्ति । टीकायाम्-दृष्टान्तेन विविनती()ति। मन्त्रादिस- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेक । भगवदीय वात् परब्रह्मा मक्त्वमेवोपक्रम्य पठितत्वेन तथात्वात् तत्सबन्धि मन्त्रसमधि सर्वमर्चनपुरश्चरणादिक भक्तिरूपमिति नोक्ताऽनुपपत्तिोंपास्से पुरुषोत्तमत्वानुपपत्तिर्न या तद्विध्युद्देश्यत्यानुपपत्तिरित्यर्थ । अत्र समाधातु प्रतिवादिनोऽनाघातमीमासागन्धव स्फुटीकुर्वन्ति- हन्तेत्यादि। पाण्डुरमृत् काठिना। शुन इति । अन्त सारासारानभिज्ञस्य । समादधते--श्रीमादिन १ निरपेक्षेगेति क्वचित् २ कर्मसवन्धि इति प .

·भक्तिहंसः। २५ एवं यः पूजयेत मामि"ति निरूपितम् । अत्र पूर्वार्द्ध एवकारेण पूर्वोक्तपूजाफलव्यवच्छेदपूर्वक स्वस्य भक्तियोगफलत्वमुक्तमिति फलभेदादपि स्वरूपभेद आयात्येव । उत्तरार्द्धं च पूजायाः साध- श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । दर्शयन्ति–अत्रेति । मामेव नैरपेक्ष्येणेत्यत्रैवकारेण । उत्तरार्द्ध भक्तियोग श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । वन्धिनि भक्तित्व निराकर्तुं तदुक्तेः स्वरूपं दृष्टान्तेन स्फुटीकरोतीत्यर्थः । मूले-फलभेदादपि स्वरूपभेद आयातीति । कर्मभेदाध्याये याय- जीवपादारम्भे विचारितम्-'यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति" "अग्निहोत्रं जुहु- यात्स्वर्गकाम" इति वाक्याभ्यां किं भिन्नं कर्म विधीयत उत काम्येऽग्निहोत्र एघ यावजीवरूपकालसंबन्धो धर्मो विधीयत उत नित्यकाम्यप्रयोगभेदो विधीयत इति । तत्र नामैक्याद्रूपैक्याद्भेदकान्तराभावाच कर्मभेदस्य वक्तुमश- क्यत्वात्काम्याग्निहोत्र एव कालरूपो(?)विधीयत इति पूर्वपक्षः । सिद्धा- न्तस्तु यावज्जीवशब्दो न कालवाचकः । किन्तु लक्षकः । वाच्योऽर्थस्तु कृत्नजीवनम् । पुरुषधर्मः स न कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यः । अतस्तं श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । त्यादि । सोष्टिं (2) समानैश्वर्यत्वम् । नरपेक्ष्येण फलाकाहाविरहेण । एव- मिति । नैरपेक्ष्येण । फलभेदादपि स्वरूपभेद आयात्येवेति कर्मभेदाध्याये यावजीवपादे चिन्तितम् । "अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" "यावजीवमग्निहोत्रं जुहोती" ति वाक्याभ्यां किं भिन्नं कर्म विधीयत उत काम्याग्निहोत्र एव याव- ज्जीवरूपकालसंबन्धो धर्मो विधीयत उत कमैक्येऽपि नित्यकाम्यप्रयोगभेदो विधीयत इति सन्देहे नामैक्याद्रूपैक्याद्भेदकान्तराभावाच कर्मभेदस्य वक्तु- मशक्यत्वात्काम्याग्निहोत्र एव यावजीवकालसंबन्धो धर्मो विधीयत इति पूर्व- पक्षः । राद्धान्तस्तु यावजीवशब्दो न कालवाचक: । किन्तु कृत्नजीवन- १ कृत्नजीवनपुरपधर्म इति क. २ सार्टिमिति ग.।

·२६ भक्तिहंसः। श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । निमित्तीकृत्य प्रयोगो विधीयते । न चाऽग्निहोत्रनामाभ्यासः कर्मभेदहेतुः । निमित्तविशेष पुरस्कृत्य श्रुतत्वेनाऽविशेषपुनःश्रुतेरभावात् । अतो जीवनस्य निमित्तत्वात्प्रयोगभेदः पर्यनस्यति । सति निमित्ते नैमित्तिकत्यागायोगानित्यत्व तस्याऽर्थसिद्धम् । तस्माजीवननिमित्तत्वान्नित्यकाम्यप्रयोगी भिन्नाविति । एवं सति यथा ता कर्माभेदेऽपि निमित्तभेदात्प्रयोगभेदे निसं काम्यमिति स्वरूपभेदोऽर्थसिद्धस्ताऽत्र ब्रह्मलोकपदसूचितकामनया नैरपेक्ष्यपदोक्लेन तदभावेन च पुरैपधर्मरूपनिमित्तभेदलाभादक्याङ्गीकारेऽपि प्रयोगभेदसिद्धौ नित्यकाम्परफलभेदास्वरूपभेदो न दुर्घट इत्यर्थः । भेदकान्तरमाहुः- उत्तरार्द्ध इत्यादि । एतनिरूपणप्रयोजनकथनमुखेन स्वरूपभेदं दी. श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतो विवेकः । विशिष्टकाललक्षकः । तस्य वाच्योऽर्थस्तु कृरनजीवनम् । पुरुपधर्मः स न कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यः । अतस्तं निमित्तीकृस प्रयोगभेदो विधीयते । न चाऽग्निहोत्रनामाभ्यास. कर्मभेदहेतुः । निमित्तविशेष पुरस्कृत्य श्रुतत्वे. नाऽविशेषपुनःश्रुतेरभावात् । अतो जीवनस्य निमित्तत्वाप्रयोगभेदः पर्य- वस्यति । सति निमित्ते नैमित्तिकत्यागायोगात्तस्य नित्सत्यमर्थसिद्धम् । तस्मा- नित्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नाविति । एवं सति यथा तर कर्मभेदेऽपि निमि- त्तभेदात्प्रयोगभेद एव फल भिद्यत इति फलभेदानित्यं काम्यमिति स्वरूपभे- दोऽर्थसिद्धस्तथान ब्रह्मलोकपदचितपुरुषधर्मरूपया कामनया नैरपेक्ष्य- पदोक्ततदभावेन च निमित्तेन पूजैक्येऽपि प्रयोगभेदसिद्धौ नियकाम्यप्रयो- गन्यायेन फलभेदारस्वरूपभेदोऽर्थादेवाऽऽयातीत्यर्थः । अहिलत्वादाधिकभे- दकानङ्गीकारे शाब्द भेदकान्तरमाहुः--उत्तरार्द्ध इत्यादि । एतनिरूपण- । १ विशेषपुन श्रुतेरिति क. २ पुरुषवरूपनिमित्तभेदलाभादिति द्वयोरपि पाठ. । युज्यते त्वेवम् । ३ नैमित्तिकात्यागात्तस्येति स. ४ पुरुषधर्मस्पतयेति ग. ५ नैमित तिवेऽपीति स, पूज्यैक्येऽपीति, ग.

·२७ - भक्तिहंसः। नत्वं भक्तेश्च फलत्वं चेति स्पष्ट एव पूजादेर्भक्तेर्भेदः। भगवत्स्व. रूपातिरिक्तफलके कर्मणि ज्ञाने वा न भक्तित्वम् । भक्तौ च न स्वरूपातिरिक्तफलकत्वम् । अतो न पूजादिर्भक्तिरिति निरूपणार्थ- मेव मामेवेत्यादि निरूपितमिति वेदितव्यम् । अन्यथा पूजाप्रकरणे तन्निरूपणमसङ्गतं स्यात् । “यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि । सर्व मद्भक्तियोगेन मनको लभतेऽञ्जसे"तितुभक्तिसाध्य नाऽन्येन सिध्यत्यन्यसाध्यं भक्तरानुपङ्गिकमिति कथनार्थम् । कल्पतरुस्वभावत्वज्ञापनाय चो- क्तम् । अग्रे"स्वर्गापवर्ग मद्धाम कथञ्चिद्यदि वाञ्छती"ति वचना- श्रीमद्घुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । स लभत इति वाक्ये । अत इति । यतः स्वरूपफलकत्वं निरपेक्षभक्तियो- गस्यैव । यदि पूजादिकमपि भक्तित्वेनाऽभिमतं स्यात्तदाऽनेन मां विन्दती- स्येव घूयात् । मामेव नैरपेक्ष्येणेति पार्थक्येन वचनमन्यसाधननिरूपणावसरे निरर्थकं स्यात् । किञ्च । यदि केवलभक्तेः कुत्राप्यसामर्थ्य भवेत्तदा सहाय- भूतत्वेनाऽपि कर्मादीनां भक्तित्वं शयेत । तब सुतरां नास्तीत्याहु:- श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । कुर्वन्ति-भगवदित्यादि स्यादित्यन्तम् । तदेतत्सर्वं हृदि कृत्या टीकायामाहुः-~-यदीत्यादि निरर्थकं स्यादित्यन्तम् । तथाचैवं सिद्धे स्वरूपभेदे पूजाया भक्तित्याभावान्न तत्र साक्षाद्भगवत उद्देश्यत्वमिति भावः । अमिमं विवृण्वन्ति-किश्चेत्यादि । ननु फलभेदोऽत्र न स्वरूपभेदांपादकः । श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेकः। प्रयोजनकथनमुखेन स्वरूपभेदं दृढीकुर्वन्ति-भगवदित्यादि स्यादित्य. न्तम् । तथाचैवं सिद्धे स्वरूपभेदे उपासनादिमागीयपूजाया भक्तित्वाभा- चान्न तद्विधी साक्षाद्भगवत उद्देश्यत्वमिति भावः । ननु - फलभेदो न स्वरू- पभेदापादकः । यत्कर्मभिरिति वाक्ये भक्तरेव फलान्तरफयनादित्याशका- यामा:-यत्कर्मभिरित्यादि । अग्र इत्यादिनोक्तो हेतुस्त पर्यवसायी । ।

·भक्तिहंसः। २९ हिं साध्यत" इति पाक्याच्च न मन्त्रजपादेर्भक्तित्वम् । भग- भक्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कानिरासायो- त्तरार्द्ध तादृश्यास्तस्यास्तत्साधनत्वमुक्तम् । अन्यथा पूजादि- नेत्यादिना विरोधः स्यात् । एतेन लोके शास्त्रे वा क्वचित्तादृश्यां वदर्थमेव कृता भगवत्पूजा श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। यत्कर्मभिरिति । उत्तरार्द्ध एवं धर्मनुष्याणामित्यत्र । अन्यथेति । पूजा- दीनां देवतोद्देशेनैव प्राप्तत्वानान्तरीयकतदर्थित्वसद्भावमात्रेण भक्तित्वोक्तौ पूजा- दिनेत्याद्यसङ्गतं स्यादित्यर्थः । अतादृश्यास्तत्वेन शाब्दव्यवहारस्त्वन्यथाऽप्युपप- द्यत एवेत्याहु:-एतेनेति । एवं यः पूजयेत मामित्यत्र द्वितीयया कर्मत्वं पुरुषो- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । त्वमाशङ्कय परिहरन्ति-भगवदर्थमित्यादि । उत्तरार्द्धपदस्य सन्दिग्धत्वा- टीकायां तदर्थमाहुः-एवं धर्मेंरित्यादि । यद्यपि “एवं यः पूजयेत मामि" त्यत्र एवमित्यनेन पूर्वाक्तिभक्त्यतिदेशान्नैरपेक्ष्यप्राप्तौ पूजाया अपि भगव- दर्थत्वं प्राप्यते । तथापि न कण्ठोक्तम् । ऊनविंशाध्यायसन्दर्भे तु कण्ठोक्तम् । अत एवमुक्तम् । नान्तरीयकेति । भक्यविनाभूतेत्यर्थः । ननु भगवदर्थायां पूजायां सर्वत्र भक्तिपदं प्रयुज्यते । तस्य का गतिरित्यपेक्षायां तत्साधनाय वदन्तीत्याहुः-अताश्या इत्यादि । "भक्तियोगं स लभत" इति वाक्यविचारे पुरुषोत्तमस्याऽर्चनविध्युद्देश्यत्वमक्षुण्णमिति शङ्कायां वदन्तीत्या- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । अपि संग्रहीतुं शक्यत्वाद्भगवदयास्तस्या भक्तित्वमाशङ्कय परिहरन्ति- भगवदर्थेत्यादि । तेन फलितमाहुः-एतेनेत्यादि । ननु माऽस्तु पूजाया भक्तित्वं तथापि भक्तियोगं स लभत इति वाक्यविचारे पुरुषोत्तमस्य पूजाकर्मत्वबोधनादर्चनविध्युद्देझ्यत्वं न हीयत इति प्रतिज्ञाहानिरनिवार्येत्यत आहुः-न चेत्यादि । तथाचाऽन्यथानुपपत्त्याऽत्र लक्षणैवाऽऽदरणीये- १ यद्यपीति नास्ति क.

·३० भक्तिहंसः । तस्यां भक्तिपदप्रयोग औपचारिक इति ज्ञापितम् । न च मा- मितिपदेन पूजाया अपि विषयः पुरुषोत्तम एवेति वाच्यम् । विभूतिरूपस्याऽपि भगवद्भूपत्वात्तथोक्तम् । पुरुषोत्तमत्वे वाध- कमुक्तमेव मन्त्रशास्त्र इत्यादिना । अन्यफलाद्यनुसन्धानराहि- त्यपूर्वकं भगवद्भावनायां क्रियमाणायां पुरुषोत्तमावेशोऽप्यन्तः करणे पूज्ये च भवतीति ज्ञापनाय वा मामित्युक्तम् । अत एव श्रीमद्रयुनाथप्रणोता भक्तितरङ्गिणी। तमे प्राप्त कथमपोयत इत्याशयाऽऽहुःनचेति । विभूतिरूपस्येति । अवान्तरप्रलयेऽम्भसि शयानस्य ब्रह्मणो नारायणपदवाच्यावं यथा तथाऽत्रा- ऽपीति भावः । बाधकमनर्थहेतुत्वं वशीकरणादौ । प्रकारान्तरेणाऽपि कर्म- त्वमुपपादयन्ति-अन्यफलेति । अत एवेति । यत आविष्टपुरुषोत्तमे श्रीमत्पुरुषोत्तममणीत तीर्थम् । शयेनाऽऽ:-एवमित्यादि । उक्तव्याख्याने लक्षणादोषादाहु:-प्रका- रान्तरेत्यादि । तथाच विभूतेरावेशस्य वा द्वारत्वान्न साक्षादुद्देश्यत्वं पुरुषोत्तमस्येति नाऽनेन वाक्येनाऽपि तसिद्धिरिति मूलाशयः । आविष्टपुरु- श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । त्यर्थः । ननु तथापि प्रकृतवाक्ये तात्पर्य्यानुपपत्तिगमकस्याऽभावाबीजा- भावेनाऽत्र लक्षणाऽनुपपन्नैवेत्साकादायां पक्षान्तरमाहुः----अन्येत्यादि तथाच मोऽस्तु लक्षणा तथाप्यावेशस्यैव द्वारत्वान पुरुषोत्तमस्य साक्षानुद्देश्य- त्यसिद्धिरिति न प्रतिज्ञाहानिरित्यर्थः । नन्चावेश एवाऽत्राऽभिप्रेत इत्यत्र किं गमकमित्यत आहुः-अत एवेत्यादि । आवेशद्वारकत्वादेव निरपे- क्षपूजया भक्तिः फलिष्यति । तथाच फलमेवाऽऽवेशगमकम् । अन्यथा भक्ताविवाऽनापि स्वप्राप्तिरेव फलत्वेनोक्ता स्यादतस्तथेत्यर्थः । ननु पुरुयो- १ तथोक्तरिति कचित्, २ लक्षणदोपादाहुरिगति क. ३ तथाप्यावेशम्या बाऽभा- वान पुरुषोत्तमस्येति स. ४ द्वारेत्यारभ्य तथाच मिरपेक्षभत्तियोये स्वस्पेत्यन्तो मन्यो नास्ति ग.

·भक्तिहंसः। भक्तिस्तया फलिप्यति । यमेवैष घृणुत इति श्रुतेस्तदैव तद्वर- णात् । अत्राधिकारिभेदेन पूजाफलभेदोत्तया यमेवेति श्रुतौ श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । आविष्टपुरुषोत्तमस्य कृतिरतस्तया भावनया विषयखाभाव्याद्भक्तिः फलं भवति नाऽन्यदित्यर्थः । तदैवेति । यदैव पुरुषोत्तमविषयभावना तदैव ततः पूर्वमेव तद्वरणात्तद्वरणफलास्तित्यनिश्चयादित्यर्थः । अत्रेति । पुरुषोत्तमभावनामा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । पोत्तम इति । पूज्य इति शेषः । मूले अत्राऽधिकारीति फैक्किकायां श्रुताविति पदमित्यनुपपत्तिरित्यनेन संबध्यते । श्रुतौ यमेवेति सामान्योक्त्या स्वविषयकानुनहास्तित्वनिश्चयाभावेन लाभनिश्चयाभावे लाभोपायभूतेषु कर्मज्ञा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । तमस्य याद्देश्यतयाऽपि न संबन्धस्तर्हि भावनेया आवेशोऽपि कथं भवेदि- त्याकाडायामाहुः----यमेवेत्यादि । तदैवेति । निरपेक्षपूजनेच्छाऽव्यय- हितपूर्वकाल एव । तथाच तादृशेच्छारूपकार्येण वरणानुमानात्तेनाऽऽवेश इत्यर्थः । ननु लोकानां नानासाधनेषु प्रवृत्तिदर्शनाद्भगवत्पूजादिषु कस्यचि. घा प्रवृत्तिः सा वरणहेतुकैव वक्तव्या । एवं निश्चिते वरणे यमेवेति श्रुतौ खलाभस्यैव फलत्वेन कथनाद्यथाकथञ्चित्पूजायां प्रवृत्तस्याऽपि भगवत्प्राप्तिरेव भवित्रीति निश्चये कर्मज्ञानभक्तिषु फलान्तरं शृण्वतस्तत्तत्फलेच्छोनिःशङ्का प्रवृत्तिर्न स्यात् । सशङ्ख प्रवृत्तौ च फलमपि न स्यात् । “संशयात्मा विन- श्यतीति वाक्यात् । अतः श्रुतिविरुद्धा कथमन पूजाफलभेदोक्तिरित्याका- हायामाहुः--अत्रेत्यादि । श्रुतौ या उक्तरूपाऽनुपपत्तिः सा उक्तरीतिक- १ अधिकारभेदेनेति सर्वत्रोपलब्धेषु पुस्तकेषु पाठः । भक्तितरहिण्यनुरोधेन त्वम् । २ तटोकायामिति क. । ३ निचयाभावे इति क. । ४ लाभनिधयाभावे इति नास्ति क. ५ भावनाऽपि तस्य कयं भवेदिति रा.

·३२ भक्तिहंसः। कर्मज्ञानभक्तिषु निशफलार्थिप्रवृत्तिरनुपपन्नेत्यनुपपत्तिनिर- स्ता वेदितव्या । कर्मादिविधिषु विविधफलनवणात्तत्तत्फल. रागवांस्तत्र तत्र यतिप्यत इत्युपपत्तेः । नन्येवं पुरुषोत्तमार्थि- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । वितत्वाभावितावाभ्यामधिकारिविशेषणाभ्यामधिकारिद्वैविध्यनिबन्धनः पूजा- फलभेदः पुरपोत्तमविषयत्वे भक्तिफलकत्वमन्यथा पूर्वोक्तब्रह्मलोकादिफल- कत्वमिति विवेकाद्यमेवेति सामान्योदेशेन साधनश्रमवैयर्थ्यमाङ्य त्रिवपि तत्तत्फलार्थिनां प्रवृत्तिर्नोपपद्यत इति शङ्कानुदयोऽधिकारिविशेषनिश्चयादेवेति भावः । कर्मादिविधिधिति । चोदनावाक्येष्वित्यर्थः । स्वविषयकवरणास्ति- श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणोतं तीर्थम् । नादिषु तथेत्यर्थः । इदं चाऽनुग्रहस्य सत्फलमात्र प्रति कारणत्वं मनसि श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतो विवेकः। फलभेदोक्त्या निरस्तेत्यन्वयः । तथाच प्रवृत्तेवरणहेतुकत्वेऽपि तत्तत्फलरागा. नुमितेश्वरेच्छायाः प्रतिबन्धकत्वेन सहकारिविरहादधिकारे रामेण भिन्ने हैं। तत्र प्रवृत्युपपत्तिरित्याशयेन पूजाफळभेदोक्तिरित्यर्थः । क्षेत्र पुनराशङ्कते- नन्वित्यादि। एषमिच्छाविशेषस्य प्रतिबन्धकत्यसहकारित्वाङ्गीकारे सहकारि- वैशिष्ट्यादेर्शातुमशक्यत्वेन तथेत्यर्थः । यद्वा । ननु फलौन्तरानपेक्षया भगवद्भा- वनायो यमेवेति श्रुत्या वरणानुमानं यदुक्त तन्न युक्तम् । “योगात्रय” इत्या- दिना श्रेयःसाधनत्वेन विहितेषु कर्मज्ञानभक्तिरूपेषु साधनेषु प्रवर्त्तमानस्य (1) तच्छ्रुतिश्रवणेन स्वविषयकवरणास्तित्वसंशयोत्पत्या तेषु निःशङ्कप्रवृत्तिविधाता- पातात् । समकप्रवृत्तौ च फलाभावप्रसङ्गात् । अतः सर्वश्रुतिविरुद्धमेतदनुमा- नमित्यत आहुः-अत्रेत्यादि । तथाचेप्टसाधनताज्ञानौत्कव्यादेव निःशङ्क- १ प्रत्त्युपपत्तिरित्यर्थ इनि स. २ अनेसत आरभ्य मुखेनोपपत्तिरियर्थ इति यावभाऽस्ति प्रन्थ. स. गपुस्तके च नाम्नि तथाच निरपेक्षभक्तियोगे सस्पेसन्तो- ऽशः । तदन यथावुद्धि खयमेव शोप्यते । शोधनन्तु तस्थले ज्ञाप्यतेव। ३ फला. न्तरानपेक्षययेति क. शोधन स्वेवम् ।

·भक्तिहंसः। प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । मैवम् । तदर्थित्वस्यैव घरणकार्यत्वात् । अन्य- था तदनुत्पत्तेः । वरणे चाऽस्ति प्रकारद्वयं मर्यादापुष्टिभेदेन । श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । त्वानिश्चयात्पुरुषोत्तमभजनं नोपपद्यत इत्याशझ्याऽऽहनन्विति । यदेव वरणकार्य निश्चायकं कारणस्य तस्य पुरुषोत्तमार्थित्वस्य स्फुटमुपलम्भादि- त्यर्थः । अन्यथेति । कारणमन्तरेणैव कार्योत्पत्ति()राकस्मिकत्वं चाऽऽपद्ये- तेति भावः । ननु कुत्रचिदरणकार्यपुरुषोत्तमार्थित्वं विनाऽपि स्वतः संबन्धः पुरुषोत्तमे दृश्यते । तस्य चाऽवश्यं कारणपूर्वकत्वं वाच्यम् । तच प्रकृते तद- श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतं तीर्थम् । कृत्वोक्तम् । अन्यथा तृतीयमार्ग एव प्रवेशयेदिति । इत्युपपत्तेरिति । उक्तश्रुतावात्मलाभस्यैव धरणसाध्यत्वेन कण्ठत उक्तत्वादुपपरित्यर्थः । तदेतद्विवृण्वन्ति-~-अत्रेत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तम् । अनिमाशङ्कातात्प- र्यमाहुः- स्वविषयकेत्यादि । तदर्थित्वेसादिनोक्तं हेतुं व्यानक्षते- 'यदेवेत्यादिना । तथाच कार्येण वरणानुमाने सुखेनैव प्रवृत्त्युपपत्तिरि- त्यर्थः । ननु तदर्थित्वस्य वरणकार्यत्वे किं मानमत आहुः-अन्यथेति । वरणाभावेऽपि तदर्थित्वामीकारे । तथाचाऽर्थापत्तिरेव मानमित्यर्थः । अनि- ममवतारयन्ति-नन्वित्यादि । दृश्यत इति । व्रजस्थेषु दृश्यते । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । प्रवृत्युपपत्तेः श्रुतिविरोधाभावेन तदनुमानं युक्तमेवेत्यर्थः । अत्र पुनराशङ्कते- नन्वित्यादि । तथाच निरपेक्षभक्तियोगे स्वस्य फलत्वेन कथनात्तत्र प्रवर्त्य- मान(?)स्यैतच्छृतियणे विरोधप्रतिसन्धानात्तत्मतृत्पनुपपत्तिवनलेपायितेत्यर्थः । तत्र समादधते–मैवमित्यादि । तथाच कार्येणैव कारणसामग्र्यनुमा- नात्सुखेनोपपत्तिरित्यर्थः । नन्वेवं कार्येण चेत्सामन्यनुमितिस्तदा पुरुषोत्तमार्थी १ तदनुपपत्तरिति क्वचित् । २ शरणसाध्यत्वेनान्ते उक्तत्यादिति क. ३ अत्रे शहातात्पर्यमिति क. ४ चरणानुमाने इति क. ५ पुरुषोत्तमस्य भशावेवेति स.

·३४ भक्तिहंसः। आधस्तु तत्साधने भवति प्रवृत्तः । तथैव तद्वरणात् । परन्तु स्नेहोत्पत्तिपर्यन्तं विधिरेव तत्र प्रयोजकः । तदुत्पत्त्यनन्तरं च रागादेव तत्संबन्धिपदार्थे यतिप्यत इति विधेरमयोजकत्वम् । द्वितीयस्य तु प्रवृत्त्यप्रवृत्ती अनयोजिके । भगवता स्वस्यैव साधनत्वेनाऽङ्गीकारात् । अत एव "अयापृतं निशि शयानम- तिनमणे"ति गोकुलविशेपणं द्वितीयस्कन्धे ब्रह्मणोक्कमिति सर्व- श्रीमदघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। थित्वमन्तरेणाऽनुपपन्नमित्यत आहुः-वरणे चेति । साधने प्रवर्ण तदनु रूपफलदानमान्नेहोत्पत्तेरिति मर्यादामार्गस्वरूपम् । द्वितीयस्येति । यद्यपि प्रथमेऽपि स्वकृतप्रवृत्यप्रवृत्ती न स्वरूपसंबन्ध कत्तुं शगुतस्तथाप्यवान्तर- ऋतिरपि द्वितीये नाऽपेक्षितेति वैलक्षण्यम् । अनुग्रहस्तूभयत्राऽप्यादिकारणत्वेन श्रीमपुरुषोत्तमप्रणीतं वीर्यम् । मूल-तत्साधन इति । भगवत्प्राप्युपायभूतस्नेहोत्पादक साधने । तथै- वेति । साधनद्वारैव भक्तिं मां च प्रामोत्वितीच्छयेत्यर्थः । किश्चेत्यादि- श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेकः । भक्तावेव प्रवर्त्यते (1)। न कर्मादौ । भगवता च मार्गत्रयं नोच्येतेत्याकालायां तत्समाधानायाऽऽहुः--वरण इत्याद्यवदातमित्यन्तम् । तत्साधन इति । भगवत्प्राप्युपायभूते ज्ञानकर्मादिरूपे साधने । तथैवेति । साधन- द्वारैच में भक्ति वा प्रामोत्वित्याद्याकारेकयेच्छया । तादृशे वरणे नाही बोधयन्ति-~-परन्त्वित्यादि । अत्रोदाहरणभूता अम्बरीपादयः । शेष स्फुटमेव । तयाच सामग्रीज्ञानसत्त्वेन तस्य तथा प्रवृत्तिः सुखेनोपपयत इति न कोऽपि शङ्कालेश इत्यर्थः । तदेतदुक्तं सर्वमवदातमित्यनेन । एवं मन्त्रा. भणेन्यपि कचित् । । मार्गक्रमो नोटेवालापयामिति न २ मामा प्राप्नोलित्याधाकारिवेच्छयेति स. ४ प्रणादीमिति क. ग. ५ तथा सामग्रीज्ञानाभावे तस्य तस्य तथा तया प्रवृत्तिः सुखेनयादि के. ६ इत्यन्वेनेति ग.

·भक्तिहंसः। मवदातम् । किञ्च । विष्णुविषयकत्वेनैव भक्तित्वे काङ्गत्वेन क्रियमाणविष्णुस्मरणादेरपि भक्तित्वापत्तिः । कर्ममार्गीयत्वान्न तथा। पूर्वोत्कन्यायेन विभूतिरूपस्यैव विष्णोः स्मरणादेस्तत्र विहि- श्रीमद्रघुनाथमणीता भक्तितरहिणी । सर्वैरप्यङ्गीकार्य एव । “यदि वाग्यमलोपः स्याजपादिपु कथञ्चन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेता विष्णुमव्ययमि"त्यादिविहितभगवद्याहरणस्मरणादेरेकविपयत्वाद्भ- क्तित्वमाशय मार्गभेदेन भक्तित्वाभावमुपपादयन्तः सोपपत्तिकं प्रमाणानि श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । अन्थमवतारयन्ति—यदीत्यादि । मूले--कर्ममार्गीयत्वान्न तथेति । पारार्य्यस्य शेपलक्षणत्वेन कर्मशेषस्याऽपि भक्तित्वे "योगास्त्रयो मया प्रोक्ता" इत्यत्रोक्तं मार्गत्रित्वं बाध्येत । अङ्गत्वेन साङ्कर्यस्य तत्र तत्र दर्शनात् । अतो मार्गभेदे भेदोऽवश्यमभ्युपेयः । अत एव तादृशस्मरणादिकरणे भजत इति न प्रयुज्यत इत्यप्यनुसन्धेयम् । पूर्वोक्तं रूपभेदं द्रढयितुं तमेव स्मारयन्ति- पूर्वोक्तन्यायेनेत्यादि । पूर्वोक्तन्यायः सिद्धत्वादिना विशिष्टत्वम् । द्रढय- श्रीमपुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । देर्भगवदीयत्वेन भक्तित्वं शङ्कमानः समाहितोऽपि पूजादौ भक्तिपदप्रयोगस्य गौणत्वममन्वानः पुनः प्रत्यवतिष्ठेदि()ति तत्र प्रयोगस्य गौणत्वं द्रढयितुं दूप- पान्तरमाहुः-किश्चेत्यादि । कर्ममार्गीयत्वान्न तथेति । पाराय॑स्स शेषलक्षणत्वेन कर्मशेपस्याऽपि भक्तित्वे "योगात्रयो मया प्रोक्ता" इत्यत्रोक्तं त्रिवं याध्येत । अङ्गसाङ्कर्यस्य तत्र तत्र दर्शनात् । तादृशे स्मरणे क्रियमाणे मनतीसपि प्रयुज्येत । तत्तु न दृश्यते । अतो विष्णुविषयकत्वरूपलिङ्गापेक्षया प्रकरणस्यैव पट्यत्त्वान्न तथेत्यर्थः । एतदुपष्टम्भाय सिंहावलोकनेन पूर्वोक्तं स्मारपन्ति-पूर्वोकेत्यादि । पूर्वोक्तन्यापच सांविशिष्टत्वाभावः । ननु ·भक्तिहसः। तत्वाच न तथा। कर्ममार्गे भगवद्विभूतीनामेवेज्यत्वात् । अत एप राजसूर्य चिकीर्षुणा धर्मराजेन प्रभु प्रति विज्ञापितम्-"यक्ष्ये वि- भूतीर्भवतस्तत्सम्पादय नः प्रभो"इति । अन्यथा साक्षाद्धरि विज्ञा- पयंस्त्वामित्येव वदेत् । एतेन भगवदिच्छायां सत्यामेव भकस्य श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तिरङ्गिणी। दर्शयन्ति--किश्वेत्यादिना । एतेनेति । यहये विभूतीरित्यादिप्रमाणे कर्ममार्गे विभूतीनामेव विषयत्वमित्येनविदुपो भक्तस्य प्रार्थनया प्रभ्विच्छामि- श्रीमधुरपोत्तमप्रीत तीर्धम् । न्ति-कर्मत्यादि वदेदित्यन्तम् । ननु "यक्ष्यति त्या मखेन्द्रेण राज- सूयेन पाण्डव” इति नारदवाक्यात्---"मा यजन्तोऽपरैर्युक्ता” इति जरामु. सरुद्धराज्ञ प्रति भगवद्वाक्याच नोक्त साप्रतमिति चेत् । न । "एव य पूज- येत मामि"योगाऽनाऽपि विभूतिरूपस्य भगवद्पबमभिप्रेत्यैव तथोक्ते । तत्र देवेष्वेव कर्मसचिव वस्य दर्शनात् । प्रेषयाच्यापुरोवाक्यात्यागा()दिभि स्तथा निश्चयात् । साक्षात्पुरुषोत्तमपरत्वे विध्यपराधामावेन प्रायश्चित्तपि- धियर्थ्यप्रसके । न रोधयति मा योगो न साख्य धर्म उद्धवे"ति पूर्वो- कमगद्वाक्यविरोधाच । एव च-" -"विष्णुरुपाशु यष्टव्य" विधा तन्दुलान् विभजेधे मध्यमा स्युस्तानमये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपाल कुर्याये स्थविष्ठास्ता- निद्राय प्रदात्रे दधश्वर येऽणिष्ठास्ताविष्णवे शिपिविष्टाय शृते चश्म्" धीम पुरुषोत्तमप्रीतो विवेक । कर्ममार्गस्य विभूतिपरत्वे उपासनायामित्र गमक नोपलभामहे इति तत्राऽस्तु भगवदुद्देश्यवमिति शङ्काया तस्य तथात्वे गमकमाह - अत एवेत्यादि । अत एवेति । विभूतिपरत्वादेव । नन्वस्तु कर्ममार्गस्य विभूतिपरत्वम् । तथापि मक्तस्य कर्मकरणेऽनन्यव तु भग्यतैव । इतरसाधननिष्ठाराहित्यपूर्वक भक्त्येकनिष्ठत्वस्यैवाऽनन्यतापदार्थत्वादित्यत आह ---एतेनेत्यादि । ननु ५ पुरोनुवाक्यास्यादिमिरिति स २ शिपविष्टायेति वदेवेष्वेद कमसचिवत्वस दशनात्-प्रेषमान्यापुरोन्याश्रुत चसमिति च ·भक्तिहंसः। श्रीमरपुरषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । "वैष्णवं यज्ञसन्तसै त्रिकपालं द्विजोत्तमाः । पुरोडाशं निरवपन् धीरसंसर्ग- शुद्धय” इत्यादिषु नामरूपसाम्येऽपि इतरतौल्याद्विशेपणाद् "धिया विशुद्धया दध्यावि"ति कथनाच विभूतिपरत्वं न क्षुद्यते । तथा पञ्चमस्कन्धे "ना- मिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्माऽयजते"त्युक्ते यागे यः परमपुरुषप्रादुर्भावः सोऽपि "तस्य ह वा व श्रद्धया निशुद्धभा- वेन यजतः प्रवर्येषु प्रचरसु द्रव्यदेशकालमन्त्रविग्दक्षिणाविधानयोगोप- पत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवत्सलतया सुप्रतीकमात्मानमि"त्यादि- ना "आविश्वकारे"त्यन्तेन द्रव्यमन्त्राद्यगम्यत्वकथनपूर्वकं स्वीयवात्सल्येनैवोक्त इति न तेनाऽपि यागादेः साक्षात्पुरुषोत्तमपरत्व सभावयितुं शक्यम् । एवमेव श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । "यक्ष्ये विभूती"रिति वाक्यमात्रेण कर्ममार्गस्य विभूतिपरत्वस्थापनमनुचि- तम् । “पक्ष्यति त्या मरोन्द्रेणे"ति राजसूयप्रकरण एव नारदवाक्यात् । "मा यजन्तोऽवरैर्युक्ता" इति मागधरुद्धराज्ञः प्रति भगवद्वाक्याचेति चेन्न । "एव यः पूजयेत मामि"सत्रेय त्वामित्यनाऽपि विभूतिरूपस्य भगवदभिन्नत्व- मभिप्रेत्यैव तथोक्तेः । यागे कर्मसचिव वस्य देवेष्येव दर्शनात् । प्रैपयाज्यापु- रोनुवाक्यादिभिस्तथा निश्चयात् । साक्षात्पुरपोचमपरत्वे विध्यपराधाप्रसत्त्या प्रायश्चित्तविधिवैयापत्तेश्च । "न रोधयति मां योग" इत्यादिपू!क्तवाक्य- निरोधाच । एवं च "विष्णुरुपाशु यष्टव्य" इत्यनाऽपि विभूतिस्प एंव सः । "विश्वेदेवा उपाशु यष्टव्या" इत्यादिवास्यदर्शनेनेतरतौल्यात् । एवमन्यनाऽपि ज्ञेयम् । न च पञ्चमस्कन्धोक्ते अपत्यकामस्य नाभेर्यागे भगवत. प्रादुर्भावा- कथं विभूतिपरत्वमिति शझ्यम् । तत्र भक्त्येव भगवदावि गत् । "तत्य हवा य वद्धया यजतः प्रार्येषु प्रचरम द्रव्यदेशकासमन्त्रविग्दक्षिणाविधान- योगोपपत्त्या दुरधिगमो भगवान् भागवतवसटतया मुंप्रतीकमात्मानमाविध- तमिधयादिति रा.२ रिप्यपराधप्रसस्तीति स. ३ गुप्रतीक आत्मानमितिक. ग.

·भक्तिहंसः। कर्मकरणम्। तत्र चोक्तानां देवानां तद्विभूतित्वेनैव यागः । अन्य- थाऽनन्यत्वभङ्गप्रसङ्ग इति सूचितम् । अपरश्च । तत्तदुपासकस्य श्रीमदधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। ज्ञान एव भक्तिसमयसकोचेन कर्माचरणम् । नो चेत् ---"मत्कर्मकन्मत्परमः" "अनन्यचेताः सततम्" "अनन्याश्चिन्तयन्तो मामि"यादिभिरप्राप्तावसर- स्वादेव कर्मणामप्राप्तरुपस्थितभजनपरित्यागेन स्वामिद्रोहमसङ्गादसामञ्जस्यमे- वेति ज्ञेयम् । फलभेदादपि कारणभेदो युक्त इत्याहुः-अपरश्चेति । श्रीमपुरुषोत्तममा वीर्थम् । पृश्निसुतपस्लपस्यपि ज्ञेयम् । तत्रापि "तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भाषित" इति वाक्यदर्शनात् । एवं सिद्ध कर्मणां विभूतिपरत्वे यत्र तादृश- वाक्याभावेऽपि प्रादुर्भावादिकथनं तत्राप्युक्तन्यायक एव शास्त्रार्थो बोध्यः । तदेतत्सर्व म-सि कृत्वा मूले टीकायां च विभूतीनामेवेत्येवकार उक्तः । टीकायाम्-~-कारणभेद इति । तत्तफटकारणीभूतानामुपासनादीनां भक्तेः श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतो विषकः । कारे" ति कथनात् । एवमेव पृश्निसुतपस्तपस्यपि ज्ञेयम् । तत्रापि "तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावित" इति वाक्यात् । एवं सिद्ध कर्मणां विभूतिपरत्वे यत्र तादृशवाक्याभावस्तत्रापि प्रादुर्भावहेतुत्वेन भक्तिः कल्प्येति दिक् । भगवदिच्छा च स्वस्य साधनसम्पत्पनन्तरं तत्कर्मकरणेच्छोत्पत्ती भगव- द्विज्ञापने तदनुक्लसंभारारम्भणादौ विघ्नाभावाद्भगवद्भक्ताज्ञादिभिर्योध्या । नन्व- स्तु कर्मादीनां विभूतिपरत्वं तथापि “यथाऽद्रिप्रभवा नद्य" इति वाक्यादन्तत- स्तैरपि भगवत एव प्राप्तिरिति फलतो विशेपाभावात्तथात्वेऽप्यदोष इति शाकायां सर्विलम्ब तेषां प्रतिबन्धप्रस्तत्वं च वक्तुं ज्ञानमार्गस्याऽपि क्लेशसाभ्य- वाक्तेः सकाशान्यूनत्वं च वक्तुं सकामकर्मणोऽतिजघन्यत्वं च वक्तुमाहुः-- अपरश्चेत्यादि निरूपित इत्यन्तम् । अत्र तत्तदुपासकेसनेनौत्तरतन- भक्तिरिति नास्ति स, २ भगवदिलत आरभ्य इत्यादिनेतीति प्रतीकपर्यन्तो प्रन्यो नास्ति क.

·भक्तिहंसः। तत्तत्सायुज्यं परमफलम् । "देवान् देवयजो यान्ती"ति वाक्या- त् । “यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित" इति वचनात् । एवञ्च सत्येकाद- शस्कन्धेऽसत्प्रभुणा "केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसे" ति महता प्रवन्धेन गोकुलवासिनां स्वप्राप्तिं निरूप्य "यन योगेन सायेन दानव्रततपोवरैः । व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्रामुयाद्यनवा- नपी"तीतरसाधनवदप्राप्यत्वं स्वस्य निरूपितमिति भत्स्यतिरि- - श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतं तीर्थम् । सकाशाद्भेद इत्यर्थः । अपरञ्चेलादौ मूले तत्तदुपासकेत्यनेन औचरतन्त्रस्त- ऋतन्यायः स्मार्यते । तत्र हि "यथा ऋतुरसिंल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवती"ति श्रवणात् । तत्रापि नानादेयोपासकस्य फलव्यवस्थाबोधनाय द्वितीयं वाक्यम्-यं यमित्यादि। तथाच तस्याऽपि न भगवासायुज्यमिति भाषः । श्रौतस्मार्त्तानां योगादीनां भगवत्सायुज्यहेतुत्वं प्रतिक्षिपन्तस्तेनेष्टसि- दिमाहुः--एवञ्चेत्यादि । एवञ्च सतीति । विभूतिपराणां फले श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेकः । तत्क्रतुन्यायः स्मार्यते । तत्र--"यथा ऋतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवतीति श्रवणात् । "यं यं वा पी”ति द्वितीयवाक्येन नानादेवोपासक- स्य तत्वंदीपानुसृता फलव्यवस्थोच्यते । तेन "यावदधिकारमाधिकारिकमि"ति न्यायेन विलम्बस्तेषामभक्तत्वे पुनरावृत्तिश्च--"अन्तवतु फलं तेषामिति वाक्यानुसारिणी बोध्यते । ऐवं च सतीत्यादिना प्रसङ्गतो योगादीनामप्यसाध- कत्वं बोध्यते । तेन "रमते निजभक्तेष्वि"ति प्रतिज्ञातस्य प्रामाणिकत्वं दृढी फियते । एवञ्च सतीति। विभूतिपराणां फले उक्तवाक्याभ्यां निर्धारिते सति । १ नेति नास्ति स. २ तत्त्वदीपानुसताऽप्यवस्थोच्यत इति स. ३ एवं चेत्यादिः परम्परयाऽपि नाऽऽगमनमित्यन्तोऽशो नास्ति म.

·भतिहमा - तसाधनप्राप्यं न पुरुषोत्तमस्वरूपमिति निश्चीयते । गीतामु च पार्थेन "एवं सततयुक्ता ये भकास्त्वां पर्युपासते । ये चाऽप्यक्ष रमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमा" इति प्रश्ने कृने "मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युफतमा मता" इति भक्तिमार्गीयोपासनस्य ज्ञानमार्गादुत्कर्षमुक्त्वा "ये त्यक्षरमि"त्यादिना ज्ञानमार्गिणामपकर्षमुक्तवान् भगवानिति न ज्ञानमार्गस्याऽपि पुरुषोत्तमविपयत्वम् । अत्र "ते प्राप्नुवन्ति मामे"त्यत्राऽक्षरस्यापि पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वेन तद्विभूतिरूपत्वा• न्मामित्युक्तम् । न चाऽक्षरमेव पुरुषोत्तम इति वाच्यम् । “कूट स्थोऽक्षर उच्यते" "उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः" "अक्षरादपि चोत्तम" इति भगवद्वचनात् । कर्ममार्गोऽप्येवमेव ज्ञेयः। तथाहि । “यामि- मां पुष्पितां याचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । घेदवादरताः पार्थ नाs. न्यदस्तीति वादिन" इत्यादिना। "विद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् । ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । उक्तवाक्याम्यां निर्धारिते सति । तथाच तत्र तेषां फलं निर्धारितम् । भत्र स्वस्याऽप्राप्यत्वमुक्तम् । तेन तत्प्राप्यस्य विभूतित्वं तलवन्यायादपि सिद्धपतीत्यर्थः । ज्ञानमार्गस्याऽपि तथात्वाय गीतास्वित्यादिग्रन्थः । सका. मकर्ममार्गस्याऽतिजघन्यत्वायाऽमिमः कर्ममार्ग इत्यादिम्रन्थः । टीकायाम्- श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । तत्र तेषां फलं निरधारि । अत्र स्वस्याऽप्राप्यत्वमवादि । तेन तत्प्राप्यस्य विभू. तित्वं तत्क्रतुन्यायादपि योध्यते । गीतासु चेत्यादिना ज्ञानमार्गस्याऽपि मक्तिमा- गोपेक्षया न्यूनत्व बोम्यते । कर्ममार्गेयादिना च सकामकर्मणः परम्परयाऽपि नाऽऽगमनं किन्त्वनिष्टपर्यवसायित्वमिति निरूप्यते । एवमेव ज्ञेय इत्यत्र ·भक्तिहंसः । पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त" इत्यादिभगवद्गीतासु श्रीभागवते च "अथ यो गृहमेधीयान् धर्मानेवाऽऽवसन् गृहे । काममर्थं च धर्मान्स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान् । स चापि भगवद्धर्मात्काममूढः परा- मुखः । यजते क्रतुभिर्देवान् पितृ॑श्च श्रद्धयाऽन्वित" इत्यादि “ये विहाऽसक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयाऽन्विताः। कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः। रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजिते- न्द्रियाः। पितॄन्यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः । त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः। कथायाः कथनीयोरुविक्रमस्यमधुद्विप" इत्यादिना जायस्व म्रियस्वेति तृतीयमार्गप्रवेशो निरूपित इति । श्रीमदधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । स्पष्टं व्याख्यातप्रायं मूल एव । पूजायाः कर्मत्वेऽपि भक्तित्वं शङ्कते- श्रीमपुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । पूजाया इत्यादि । एवं भत्यतिरिक्तमार्गाप्राप्यत्वे पुरुपोत्तमस्य नि- गीते पूजाया भक्तित्वेन पुरुषोत्तमप्रापकत्वं भक्तित्यापादनेन शङ्कत इत्यर्थः । तथाचोपासना कर्मकाण्डं चाऽऽरम्याऽधीताया भक्तित्वाभावेऽपि भक्त्यन्तःपा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। हेतुः--इत्यादिनेति । इत्यादिभगवद्गीतास्त्यिस्य तृतीयमार्गप्रवेशो निरू. पित इत्यनेन संबन्धः । तेन भक्त्यतिरिक्तमार्गे भगवतः साक्षात्संबन्धाभा- वान्न तहि युद्देश्यत्वं भगवत इति साधितम् । तत्र पुनः प्रतिज्ञाहानिमापा- १ इत्यादीत्येतत्पदं लेसम्प्रमादात्प्रक्षिप्तमिव भाति । अन्तर्गभूतत्वात् । तत एवं नाऽन्यतमयाऽपि पारयया तदन्वयो विचारितः । अन्यथा नाऽन्यदम्तीति वा- दिन इत्यादिनंतीलायन्तपदसम्बन्धं विमृण्वन् विवेकः कुतो नु तदिदमेव व्यारयातुं प्रास्मरिप्यत् । सर्वपुस्तकोपलब्धन्तु नाऽसाभिरपलपितव्यम् । भ.६ ·४२ भक्तिहंसः। ननु नवविधभक्तावर्चनस्याऽप्युक्तत्वात्कथं न पूजायास्तथात्यमिति चेत् । अन्न वदामः । श्रवणादिनवकमप्यधिकारिभेदेन क्रियमाणं श्रीमद्रघुनाथमगीता भक्तितरङ्गिपी। नन्विति । पूर्वमुक्तमपि प्रकारान्तरेणाऽऽहु:--अत्रेति । त्रयाणामसही- श्रीमपुरखोत्तमप्रीत तीर्थम् । विन्यास्तस्यास्तदविलक्षणत्वात्तेन रूपेणाऽर्चनविधो पुरषोत्तमस्योदेस्यत्वं दुष्प- रिहरमिति शङ्काग्रन्थस्याऽऽशयः । प्रकारान्तरेणेति । नवविधभक्तीना स्व- रूपविचारेण । पतासा लक्षण तु-भगद्वाचकपदवाक्याना भगवति शक्ति. तात्पर्यनिर श्ररणम् । तादृशनिरिएकमुच्चारण कीर्तनम् । तथैर स्प- रूपचिन्तन स्मरणम् । पादसेवन परिचर्या । अर्चन पूजनम् । दास्य कर्मा- पणम् । सख्य तद्विश्वासादि । आत्मनिवेदनं देहसमर्पणम् । 'यथा विक्री- तस्य गवाश्चादेर्भरणपालनादिचिन्ता न क्रियते तथा देहं हास्मै समर्थ्य सचिन्तावर्जनमि"ति श्रीवरीये । अत्रेति । अनया भङ्ग्या पुरषोत्तमोदेश्याय- शङ्कायां तस्या भक्तिबहिर्भावाय सर्वभक्तीना वरूपभेद बूम इत्यर्थः । मूलेऽधिकारभेदेन तत्तन्मात्य रूपभेदाभावेऽपि नित्यकाम्याग्निहोत्रन्यायेन स्वरूपभेदाबोध्यम् । तथा तात्पर्य्यनिर्णये फरस्याऽपि पृथक् प्रयोजकत्वात्ते- नाऽपि स्वरूपभेदो न दुरुपपादः । तेन भक्ती फलान्तरनिरूपणं तस्या- कल्प- श्रीमरपुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । दयन् प्रत्यवतिष्टते-ननु नवेत्यादि । तथात्वमिति । भक्तिस्वम् । तथाचोपासना कर्मकाण्डं चाऽऽरभ्याऽधीतायाः पूजाया भक्तिवाभावेऽपि नाविधभत्त्यात पातिन्यास्तस्याः पूर्वोक्तीविलक्षणायाद्भक्तिवेन रूपेणाऽर्चन- विधी पुरुषोत्तमस्योद्देश्यावं दुष्परिहरम् । सिद्धान्तिना श्रवणादिनवकस्य सी- विशिष्टस्वेन पुरुषोत्तमपरत्लाङ्गीकारात् । ततश्च प्रतिज्ञाहानिर्वलेपायितेत्यर्थ. १ पूर्वोचविलक्षणलादिति स पूक्तिल्लादिरन्यथा चरणामृतेनाऽपीलन्तो प्रन्यो नास्ति ग.

·भक्तिहंसः। सत् कर्मज्ञानोपासनाभक्तिमार्गीयत्वेनाऽनेकविधं भवति । तथा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । तरुस्वभावत्वज्ञापनायेति पूर्व यदुक्तं तदत्र निष्कृष्यते। तथाचाऽयमर्थः । एका- दशे विंशाध्याये भगवता कर्मज्ञानभक्त्याख्यास्त्रयो योगा नृणां श्रेयोर्थमुक्ता अधिकारिभेदेन निष्कृष्टाश्च । सप्तदशे च "यथाऽनुष्टीयमानेन त्वयि भक्ति- नृणां भवेत् । स्वधर्मेणाऽरविन्दाक्ष तन्मे व्याख्यातुमर्हसी"ति प्रश्ने चातुर्व- येचातुराश्रभ्यधर्माश्चोक्ताः । तथा सति भक्त्यर्थ कर्माणि कुर्यतः सकामस्य कर्मभक्तत्वातादृशस्य त्रिवर्गकामनायां तेन क्रियमाणस्य कर्ममार्गीयत्वम् । उपासनाया अपि मानसकर्मवेन तच्छेपस्य तथात्वेऽपि कर्ममागीय एवाऽन्त- र्भावः । ज्ञानमार्गीयस्य तु तदीयत्वं स्पष्टमेव । भक्तिमार्गायेऽपि तथात्वं तथा । इसभिसन्धायाऽऽहुः-त्रयाणामिति । एवं च कर्मोपासनयोः फलभेदेऽपि कर्ममागीयत्वेनैवाऽसङ्कीर्णता । तथैव भक्तिमागीयस्याऽपीति त्रित्वं सूपपन्नम् । । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विचकः । तत्र समादधते-अत्र वदाम इत्यादिना । अत्र एवं पुरुषोत्तमोद्देश्यकत्वश- कायां वदामः श्रवणादिनवकस्याऽधिकारिभेदेन रवरूपभेदमुपपादयाम इत्यर्थः । तथाच "मदर्पणं निष्फलं या सात्त्विक निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्प हिंसाप्रायादि तामसमि"त्येकादशे भगवता एकस्यैव कर्मणोऽधिकारिभेदेन नानारूपत्वकथनात्तथैव गीतायामपि प्रतिपादनाद्रूपफलादिवदधिकार्यपि स्वरूपभेदक इति तेन मिन्ने श्रवणादिस्वरूपे तादृशस्य श्रवणादेरविशिष्टत्वे निवृत्ते ततो भक्तित्वस्याऽपि निवृत्तस्तत्र विभूतेरेव संबन्ध इति न भगवतें उद्देश्यत्वम् । प्रवृत्तिस्तु उद्देश्यत्यभ्रमादेव । अन्यथा पूर्वोक्तशास्त्रबाधापत्तेः । एवं निवृत्त उद्देश्यत्वे प्रतिज्ञा सुस्थिरैवेति भावः । तदेतदभिसन्धायाऽऽहु:- १ तद्दर्शनमुच्यत इति क. २ कर्मभक्तिवादिति क. ३ वर्गमागीयत्व एवेति स. ४ भगवदुद्देश्यसमिति स. ५ उद्देश्यभ्रमादेवेति स.

·भक्तिहंसः। हि । श्रीभागवतसहस्रनामादिश्नवणकीर्तनयोः फलत्वेन हि च- त्वारोऽप्यर्था उच्यन्ते । तत्र निवर्गकामेन क्रियमाणः श्रवणादिः कर्ममार्गीय एव । तत्राप्यर्थावधिभिर्विहितत्वेन कृतश्चेत्तदा स तथा। वृत्त्यर्थं चेत् कृपिवहौकिक एव । शौचार्थिगङ्गास्पर्शबच्च। न हि तस्य मलनिवृत्त्यतिरिक्तो धर्म उत्पद्यते । प्रत्युत निषिद्धा- चरणात्पापमपि । एतेन विहित जातीयं कर्म यथाकथञ्चिस्कृत- . श्रीमदधुमाधप्रणीता भनितरङ्गिणी । गोदाहरणमाहु.-तथाहीति । तदा स तथेति । स श्रवणादिस्तथा पूर्वोक्तकर्ममार्गीय एवेसर्थः । यद्यपि त्रिवर्गमध्ये अार्थित्वमुक्तमेव तथापि धर्मराहित्यपूर्वकत्वकथनाय पुनर्वचनम् । वृत्त्यर्थमिति । वृत्तिजीवनम् । एतेनेति । भावभेदाफलभेदकथनेनेत्यर्थ । साझादेव वैदिककर्मणः फलो- श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । मूले अर्थाद्यर्थिभिरित्यनेनाऽऽदिपदेन कौमपूजे संगृहोते। वृत्त्यर्थमिति वृत्ति- पदमप्यविहितरीतिककामपूजयोरुपलक्षकम् । गङ्गॉस्पर्शेति । नद्यात्मकगङ्गा- स्पर्शो न तूवृतजलस्पर्श. । उद्धृतजलस्य तदर्थ स्पर्शे दोषस्य स्मृत्यगोचरत्वा- दिति स्मार्ताः । भगवद्भक्तास्तूद्धृतेऽपि तादध्ये दोषं मन्यन्ते । अन्यथा चर- णामृतेनाऽपि तथा करणे दोपाभावप्रसक्तेः । न च विशेपवचनाभावाल्लोकवि. द्विष्टबाचाऽत्र दोपो न तत्रति वाच्यम् । तस्याऽत्राऽपि तौल्यादिति । पाप- मपीति। "तपो न फल्कोऽध्ययन न कल्क" इत्यादिवाक्येभ्य इत्यर्थ. । टीकायाम् --साङ्गादित्यादि । तथाच तादृशे कर्मणि वैदिककर्मवमेन श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवकः । श्रयणादीत्यादि । कर्मभागीय एवेति । तादृशाधिकारिणतन्मागीय- अशीचार्य गजास्पर्शवचेनि वचिन । विवेकेन न स्पर्शवचेति चकारी नाम्नीति भाति । २ तं मुन्तिपलायति धचित् ३ कामपना सपन इति क. ४ गडाम्पर्म इतीति द्वयोरपि पुस्तक्यो पाट । गूगनुरोधी स्वप ।

·४५ भक्तिहंसः। मुक्तफलायेति निरस्तम् । तुरीयाश्रमे ज्ञानोदयहेतुचित्तशुद्धिहे- तुत्वेन क्रियमाणः श्रवणादिनिमागीयः । “यथा यथाऽऽत्मा प- श्रीमद्रधुनाथमणीता भक्तितरङ्गिणी। दयान्न कृतिमात्रेण साफल्यमित्यर्थः । तुरीयाश्रम इति । सर्वत्र - कृतिसा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्धम् । दुर्घटं चेचादृशपूजायामपि ताहशत्याद्भक्तिन्यं सुतरां दुर्घटमित्यर्थः । मूले कर्ममा- न्यज्ञानमार्गेऽपि परम्परायास्तुल्यावातदीयस्वरूपमाहुः-तुर्याश्रम इत्या- दि । यथा यथाऽऽत्मेति । आत्मा अन्तःकरणम् । वाक्योत्तरार्द्ध तु-- तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्म चक्षुर्यथैवाऽजनसम्प्रयुक्तमिति । इदं वाक्यमेकाटशीयचतुर्दशाध्यायस्थम् । तत्राऽऽरम्भ-भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः । निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन इति प्रश्ने श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । स्वात्तथेत्यर्थः । अर्थादीत्यादिपदेन काम पूजा च संगृह्यते । वृत्त्यर्थमिति • वृत्तिपदमविहितरीतिकपूजाकामयोरप्युपलक्षकम् । गङ्गांस्पर्शवदित्यत्र गङ्गा- स्पर्शो नद्यात्मकतत्स्पर्शः । न तूद्धृततज्जलस्पर्शोऽपि । उद्धृतजलस्य तदर्थ स्पर्शे दोपस्य स्मृत्यनुक्तत्वादिति स्मार्ताः । भगवद्भक्तास्तु तदर्थमुद्धृतेऽपि जले दोप मन्यन्ते । अन्यथा चरणामृतेनाऽपि तथा करणे दोपाभावप्रसक्तेः । न च विशेषवचनाभावाल्लोकविद्विष्टत्वाचाऽत्र दोपो न तति वाच्यम् । तस्याऽत्रा- पि तौल्यादिति । पापमपीति । "तपो न कल्कोऽध्ययन न कल्क" इत्या- दिवाक्येभ्य इत्यर्थः । एतेनेति । लौकिकत्वादिस्थापनेन । द्वितीयं वक्तु तदधिकार्यादिकमाहुः-तुरीयेत्यादि । तथाच ज्ञानोदर्यहेतुचित्त- १ ज्ञानोदयहेतुरिति सविसर्ग पाठ वचित्. २ गङ्गास्पर्श इत्यनेति ख. ३ नद्या- मक्तस्पर्श इत्यर्थ इति स. ४ तदर्थे स्पर्श इति स. ५ तपो न कल्कोऽध्ययनम् । वल्कोऽयी शमलैनसोरित्यमर । क्ल्क इत्यादि वाक्येभ्यस्तयेत्यर्थ इति क, ६ ज्ञानो. दरहेतृचित्तशुद्धिहेतुक्यतिरनेत्यादि स.

·भक्तिहंसः। हि । श्रीभागवतसहननामादिश्रवणकीर्तनयोः फलत्वेन हि च. त्वारोऽध्यर्थी उच्यन्ते । तत्र त्रिवर्गकामेन क्रियमाणः श्रवणादिः कर्ममार्गीय एवं । तत्राप्यर्धाद्यर्थिभिर्विहितत्वेन कृतश्चेत्तदा म तथा । वृत्त्यर्थं चेत् कृषिवल्लौकिक एव । शौचार्थिगतास्पर्शवञ्च । न हि तस्य मलनिवृत्त्यतिरिक्तो धर्म उत्पद्यते । प्रत्युत निपिद्धा. चरणात्पापमपि । एतेन विहितजातीयं कर्म यथाकञ्चित्कृत- श्रीमद्रघुमाथप्रणीता भक्तिभरङ्गिणी। ोदाहरणमाहुः--तथाहीति । तदा स तथेति । स श्रवणादिस्तथा पूर्वोक्तकर्ममार्गीय एवेत्यर्थः । यद्यपि निवर्गमध्ये अार्थित्वमुक्तमेव तथापि धर्मराहित्यपूर्वकत्यकथनाय पुनर्वचनम् । वृत्त्यर्थमिति । वृत्तिर्जीवनम् । एतेनेति । भावभेदाफलभेदकथनेनेत्यर्थः । साहादेव वैदिककर्मणः फलो- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । मूले अर्थायधिभिरित्यनेनाऽऽदिपदेन कॉमपूजे संगृह्यते । दृत्यर्थमिति वृत्ति- पदमप्यविहितरीतिककामपूजयोरुपलक्षकम् । गॉस्पर्शेति । नयात्मकगङ्गा- स्पर्शो न तूझतजलस्पर्गः । उद्धृतजलस्य तदर्थ स्पर्शे दोषस्य स्मृत्यगोचरवा- दिति स्माचीः । भगवद्भक्तास्तूदृतेऽपि तायें दोपं मन्यन्ते । अन्यथा णामृतेनाऽपि तथा करणे दोपाभावप्रसक्तः । न च विशेपवचन द्विष्टत्वाचाऽत्र दोपो न तत्रेति वाच्यम् । तस्याऽनाऽणि मपीति। "तपो न कल्कोऽध्ययन न कल टीकायाम्साङ्गादित्यादि । तपाई ·भक्तिहंसः। ४५ मुक्तफलायेति निरस्तम् । तुरीयाश्रमे -ज्ञानोदयहेतुचित्तशुद्धिहे- तुत्वेन क्रियमाणः श्रवणादिनिमागीयः । "यथा यथाऽऽत्मा प- श्रीमद्घुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । दयान कृतिमात्रेण साफल्यमित्यर्थः । तुरीयाश्रम इति । सर्वत्र - कृतिसा- • श्रीमत्पुरुपोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । दुर्घटं चेत्तादृशपूजायामपि तादृशत्वाक्तित्वं सुतरां दुर्घटमित्यर्थः । मूले कर्ममा- विज्ञानमार्गेऽपि परम्परायास्तुल्यत्वात्तदीयस्वरूपमाहुः-तुर्याश्रम इत्या- दि । यथा यथाऽऽत्मेति । आत्मा अन्तःकरणम् । वाक्योत्तरार्द्ध तु- " तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाऽञ्जनसम्प्रयुक्तमिति । इदं वाक्यमेकादशीयचतुर्दशाध्यायस्थम् । तत्राऽऽरम्भे-"भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः । निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन"इति प्रश्ने श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । त्वात्तथेत्यर्थः । अर्थादीत्यादिपदेन कामः पूजा च संगृह्यते । वृत्यर्थमिति वृत्तिपदमविहितरीतिकपूजाकामयोरप्युपलक्षकम् । गङ्गास्पर्शवदित्यत्र गना- स्पर्शो नद्यात्मकतत्स्पर्शः । न तूद्धृततज्जलस्पर्शोऽपि । उद्धृतजलस्य तदर्थं स्पर्शे दोपस्य स्मृत्यनुक्तत्वादिति स्मार्ताः । भगवद्भक्तास्तु तदर्थमुद्धृतेऽपि जले दोपं मन्यन्ते । अन्यथा चरणामृतेनाऽपि तथा करणे दोषाभावप्रसक्तेः । न च विशेषवचनाभावालोकविद्विष्टत्वाचाऽत्र दोषो न तत्रेति वाच्यम् । तस्याऽत्रा- पि तौल्यादिति । पापमपीति । "तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्क" इत्या. दिवाक्येभ्य इत्यर्थः । एतेनेति । लौकिकत्वादिस्थापनेन । द्वितीयं यक्तुं तदधिकार्यादिकमाहुः-तुरीयेत्यादि । तथाच ज्ञानोदर्यहेतुचित्त- १ ज्ञानोदयहेतुरिति सविसर्गः पाठः क्वचिन्. २ गङ्गास्पर्श इत्यनेति स. ३ नद्या- स्मक्तत्स्पर्श इत्यर्ध इति ख. ४ तदर्थे स्पर्श इति स. ५ तपो न कल्कोऽध्ययनम् । करकोऽनी गमलैनसोरित्यमरः । क्रक इत्यादि वाक्येभ्यस्तथेत्यर्थ इति क, ६ ज्ञानो. दयहेतुचित्तशुद्धिहेतुकयतिरत्रेत्यादि स, ·भक्तिहंसः। रिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानरि"त्यादिवाक्यः। सा- क्षान्मोक्षसाधनत्येन तान्त्रिकदीक्षापूर्वकं पिहितत्वेन क्रियमाणः श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भनित्तरङ्गिणी। रूप्येऽपि साधनदशाया न पटक्यमिति तात्पर्यम् । साक्षादिति । ज्ञाना- श्रीमरपुरषोत्तमप्रणीत तीर्थम् । सर्वसङ्गनिरासस्य तुर्यानमधर्म यात्तुरीयाश्नमलाभ । सर्वसद्गनिरासोए सक्षम या तुरीयाश्रमपदम् । तुरीयाश्रम इत्यादिनिरूपणस्य तात्पम्यं टीकायामाइ सर्वत्रेत्यादि । कृतिसारूप्येऽपि साधनदशायामिति । साधनदशा- या कृतिसारूप्येऽपीत्यर्थ । तात्पर्यमिति । प्रवतात्पर्यम् । साक्षादिति । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रीतो विषेप । शुद्धिकामो यतिरनाऽधिकारीति तेन श्रवणादेर्भेद इयर्थ । प्रमाणमा यथेत्यादि । आमा अत करणम् । याक्योत्तराद्धं तु "तथा तथा पदपति .यस्तु सूक्ष्म चक्षुर्यथैवाऽअनसप्रयुक्त मि" ति । वाक्य त्येकादशीयचतुर्दशाध्या- यस्थम् । तत्र सदर्भारम्भे "भवतोदात्त स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित । निरस्य सर्वत सङ्ग येन त्वय्याविशेन्मन" इति प्रभाक्योक्तस्य सर्वसङ्गनिरा- सस्य तुरीयाश्रमधर्मनात्तहाभ । सरसङ्गनिरासोपटक्षक वा तुरीयाश्रमपदम् । तृतीयमाह -साक्षादित्यादि । अत्रेद वोध्यम् । एकादशस्यैवादशाध्याये पूर्व 'आमारामोऽनया धृत्ये 'त्य तेनाऽऽमारामपर्मानुसत्या तदर्थ सांगतरय मनस स्वस्मि नर्पण चोक्त्वा नाऽनरिकारे "यद्यनीशो धारयितुमि" त्यादि- प्रपेण निरपेक्षपर्मणा शुद्धसत्वस्य भक्तिमुक वा "स सद्गटब्धया भत्त्या मयि मां य उपासिता । स मे दर्शित सैद्भिरमसा पिदते पदमि"ति स्वपदप्रानि- एता । ततो "भक्तिस्त्यष्णुपयुज्येत कीदृशी सद्विराहते" ति प्रश्न गरिन- मद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनगि"सायटभि पूर्वोतोपामनाशेषभतिपथने ". दिपी ताप्रिकी दीक्षा मदीयातधारणमि"सनेन दिपी तानिनी दीक्षा १ माक्योत्तराद विति स म्पमसमेति रा ३ भफिस्वप्युपपयतति रा ·भक्तिहंसः। श्रवणादिरुपासनामागीयः । अयमेव वैष्णवमार्ग इत्युच्यते । Paw श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । व्यवधानपूर्वकशुद्धभावनामात्रेणेत्यर्थः । पञ्चरात्रपुराणादिष्वयमेवाऽऽचार्यानुन- श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतं तीर्थम् । अत्रेदं बोध्यम् । एकादशस्यैकादशाध्याये पूर्वम्-'आत्मारामोऽनया वृत्त्ये" यन्तेनाऽऽमारामधर्मानुक्त्वा तदर्थं सर्वगस्य मनसः स्वस्मिन्नर्पणं चोक्त्वा तैद- नधिकारे "यद्यनीशो धारयितुमि" त्यादित्रयेण निरपेक्षफर्मणा शुद्धसत्वस्य भक्तिमुक्त्वा "सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां य उपासिता । स चै मे दर्शितं सद्भिरजसा विन्दते पदमिति स्वपदप्राप्तिरुक्ता । ततो "भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिराढते"ति प्रश्ने "मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनमि"याद्यष्ट- भिः पूर्वोक्तोपासनाशेपगक्तिकथने वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मध्ये गणिता । एमुपसंहारे च-"इष्टापूरीन मामेवं यो यजेत समाहितः । लभते मयि श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । मध्ये गणिता । उपसंहारे च "इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः । सभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवये त्युक्तम् । एवं सत्युपक्रमे सत्सङ्ग- लब्धयेति वाक्ये यदुक्तं तदत्र साक्षान्मोक्षसाधकल्वेनेत्यनेनोक्तम् । या पुनमध्ये तात्रिकी दीक्षोक्ता सा तात्रिकी()दीक्षापूर्यकमित्यनेन स्मारिता । यत्पुनरन्ते यो यजेत समाहित इत्यनेन विध्यनुवाद उक्तः स विहितत्वेनेत्यनेन स्मारि- तः। उपक्रमे उपासितेति कथनादुपासनामार्गीयत्वमेतस्याऽत्रोक्तम् । अतः सर्वमिदं भगवदुक्तमेव प्रमेयम् । तथापि तत्र वैदिक्या दीक्षाया भक्तिरूपफलस्य च कयनेन तत्प्रावाहिकभक्तिमर्यादाभक्तिसङ्कीर्णमिति तदन प्रमाणत्वेन नोदा- हृतम् । अत्र विविक्ततत्कथनस्याऽभिसंहितत्वादिति । अयमिति । तान्त्रिक १ तात्रिकमार्ग इति क्वचित्. २ शानाव्यवधानपूर्वकमिति स. प. ज्ञानाद्यवधान- पूर्वकमिति ग. तनानिधिकारे इसने ग. ४ एवमिति नास्ति स. मुक्तमिति क. ५एतस्या- ·४८ भक्तिहमः। विष्णुधर्मपेय निष्ठावचात् । मुक्तिसाधनावप्रतिपादकवाक्य- श्रीमहपुनाथप्रणीता भनि तरङ्गिणी । हलब्धो वेष्णपधर्मपरो वैष्णवमार्ग उच्यते । मुक्तिसाधनेति । "चतुर्विधा श्रीमत्पुरोत्तमप्रणात तोधम् । सद्भक्ति म स्मृति साधुसेनये"त्युत्तम् । एव स युपर मे सत्सङ्गरब्धयेति वाक्ये यदुक्त तमूले साक्षान्मोक्षसाधक्त्वेनेत्यनेनोक्तम् । तदेव टीकाया ज्ञानायच- धानेत्यादिना व्यारयातम् । या पुनर्मध्ये ताधिकी दीक्षोक्ता सा मूले तान्त्रिकी ()दीक्षापूर्वकमित्यनेन स्मारिता । य पुनरन्ते यो यजेतेति विथ्यनुवाद उक्त स मूले विहित नेत्यनेनोक्त । उपक्रमे उपासितेति समाहित इति च कथ- नादुपासनामार्गीय वमत्रोक्तम् । अत सर्वमेतदेकादशीयमेर प्रमेय भगवदुः- तवेन सन्देहाभावायोक्तमिति ज्ञेयम् । एतस्य येणवमार्गत्वे युक्तिमुक्ता प्रमाण वदन्तीत्याशयेनाऽऽद्द --पञ्चरानेत्यादि । ननु मुक्तिप्रतिपादक- वाक्याना चेदुपासनामागीय श्रवणादिविषयस्तदा "अचीयामेव हरय" इत्यादे को वा विपय । तत्र भक्तपदेन कर्मज्ञानमागीययो प्राकृतपदेन भक्तिमागीयस्य व्यावर्तनात् । मुक्त्यप्रतिपादनेनाऽस्याऽपि वक्तुमशक्यत्वाच । इत्याकाझाया तादृग्वाक्योक्तसग्रहाय वदन्तीयाशयेनाऽऽहु --चतुर्विधा इत्यादि । अस्मिन् वाक्ये-आर्त प्रतिष्टाहीनो भ्रष्टश्वर्यस्तत्प्राप्तिकाम । अर्धार्थी अप्राप्तेश्वर्यविषयतया ऐश्वर्यकाम । एतयोर्गुणमान भिन्नमधिकारस्वे- क एन । जिज्ञामु प्रकृतिवियुक्ता मस्वरूपावाप्तीच्छु । ज्ञानी तु प्रकृतिवियु- क्तान्मस्वरूपे अपर्यवस्यन् भगवन्त प्रेप्मुर्भगवन्तमेर परमप्राप्य मचान इति श्रीमत्परपोत्तममीती विवेक । दीक्षारिशिष्ट वात्पश्चरातादिदक्षिणागमोक्त । विष्णुधर्मेपु निष्टायत्त घाम- वैष्णवेष्यप्यस्तीति तनिरासायाऽऽ —मुक्तीत्यादि । “मोक्षमिच्छेजनार्द- १ प्राकृतपदेन नाऽस्यापि वक्तुमशस्यलाचसाहायामिति स गमोक्त इति स ३ वामवाम वैष्णवप्वपासादिक २ पञ्चरानाथा ·भक्तिहंसः। रेवमवसीयते । “अर्चायामेव हरय" इत्यादिवाक्यानामयमेव श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरत- पभे"सत्राऽऽाधिकारकभजनस्य सर्वसाधारण्येन प्रावाहिकत्वं वक्तुं तल्लक्ष- णपूर्वक स्वरूपमनुवदन्ति-अर्चायामेवेति । भक्तिमार्गीयेति । अत्र श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । रामानुजाचार्याः । श्रीधरीये तु-आत्तौ रोगाद्यभिभूतः । जिज्ञासुरात्मज्ञान- छुः । अर्थार्थी इह परत्र वा भोगसाधनभूतार्थलिप्सुः । ज्ञानी आत्मविदित्यु- क्तम् । मधुसूदनीये तु द्रौपद्यादयो मुचुकुन्दादयो विभीषणादयः सनकादयोऽत्र चतुर्विधोदाहरणत्वेनाऽप्युक्ता इति विशेषः । तदेतन्मतं नाऽस्माकं रोचते । आद्यस्य आगार्थिनोरधिकारक्ये पृथनिर्देशप्रयोजनोक्तिशून्यतया असामा- स्यात् । द्वितीयस्य क्रमविरोधेन तथात्वात् । तृतीयस्योदाहरणेऽपि विरोधा- धेति । अतोऽर्थार्थिपदेन "अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तोत्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परमि"ति द्वितीयस्कन्धोक्तो भगवत्सेवोप- योग्यर्थार्थी ग्राह्यः । तथा सत्यार्तो जघन्यत्वेन शिष्यते । तथाचाऽऽते: श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेकः। नादि"ति वाक्यान्मुक्तिदोऽत्र विष्णुरभिप्रेयते । न तु शक्तिशेपः प्रेतरूपः । तेन तधर्मनिष्टत्व एव वैष्णवमार्गत्वमन्यथा शाक्तत्वमित्यर्थः । ननु यत्रं मुक्ति- नोक्ता "अर्चायागेव हरये पूजा यः श्रद्धयेहते। न तद्भक्तेषु चाऽन्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृत" इत्यादौ तत्रं प्रतिमायामेय तस्य भगवद्भ्याऽन्यत्रं भावामावेन शानित्वस्याऽशक्ययघनत्वाद्भक्तेषु भावाभावेन भक्ताभक्तयोस्तौल्यसूचनेन च मक्तिमागीयावस्याऽप्यशक्यवचनत्वादर्चाहर्यो दनिर्देशेन पातिनत्यधर्मत्वस्या- ऽपि तथात्वारकुत्र निवेश इत्साकाहापामाहुः -अर्चायामित्यादि । तस प्रतिमायामेव मगपी स. २ अन्य तु भाषामायेति रा.

·૧૨ भक्तिहंसः । क्रियमाणःश्रवणादिर्भक्तिमार्गे मर्यादाभक्तिरित्युच्यते। "श्रद्धाऽ- मृतकथायां म" इत्युपक्रम्य "एवं धर्मनुष्याणामुद्धबाऽऽत्मनि- वेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्याऽवशिष्यते" - श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तिरङ्गिणी । ति । प्रेमात्मकभक्तिसाधनत्वेने()त्पर्धः । उभयोः साधनमाषमुपपादयन्ति-- श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । स्वरूपमाहुरित्यर्थः । साधनभावमिति । साध्यसाधनभावम् । तथाच मूलो- श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः ।। दीनां वैदिकी वोध्या । पूर्वोक्तस्वारस्यात् । लोकप्रवाहे यथा मुक्तिः फलावेनाऽभिमता तथाऽनाऽपि । अतोऽस्य प्रावाहिकत्वं ज्ञेयम् । पूर्वत्र तु कामनादिभेदादधिकारिभेदो वोध्यः । पञ्चममाहुः-प्रेमेत्यादि । परतः पुरुषार्थत्वेन साधनकरणादस्य मर्यादाभक्तित्यम् । अत्रोक्तकादशीयसन्दर्भ आत्मनिवेदनपूर्वकमेव श्रद्धादीनां कथनारात्पूर्वककथाश्रद्धा, निरन्तरकीर्तनं, पूजानिष्ठा, स्तुतिकरणकस्तवनं, परिचर्यादरः, साष्टाङ्गप्रणामः, भक्तेष्व. धिकपूजा, सर्वभूतेषु भगवद्भावः, भगवदर्थ लौकिकी क्रिया, लौकिक- गाथया भगवद्गुणकथनं, च भगवति मनोर्पणं, सर्वकामत्यागः, भगव- जनार्थ तद्विरोधिनामर्थभोगमुखानां त्याग., इष्टदत्तहुतजप्तादीनां वैदिका- नां व्रततपआदीनां स्मार्त्ताना च भगवदर्यत्वमित्येतेषां करणं मर्यादाम- क्तिरित्यर्थः । अत्रोपकमे "पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं पर- मिति परमकारणत्वप्रतिज्ञानादस्य प्रकारस्पाऽन्येम्य उत्कर्षः । समाप्तौ च "मयि सआयते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्याऽवशिष्यत इति फलोत्कर्पकथना- छ । परत्वं च शीघ्रमव्यभिचारेण जनकत्यम् । किञ्च । अत्र द्विविधाया अपि दीक्षाया अनुक्तत्वात्कथयिष्यामीति प्रतिज्ञानाच स्वकृतोपदेशपक्ष एव भगव- १ पूर्वोत्तस्वारस्यात्तु इति क. ति ख, २ प्रकरणस्येवि स. १ वेन सहतोपदेशपक्ष ·भक्तिहंसः। "भत्तया सञ्जातया भत्त्ये"त्यादिवाक्यैस्तत्साधनत्यं ज्ञेयम् । ने. . श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । श्रद्धामृतकथायामित्यादिना । तत्साधनत्वं स्नेहसाधनत्यमित्यर्थः । फलदशापनभक्तिखरूपमाहुः--स्नेहोत्पत्तीति । स्वभावतः सर्वेन्द्रियवृचीना श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतं तीर्थम् । कैकादशीयोनविंशवाक्ये आगनिवेदनपूर्वकमेव कथाश्रद्धादीनां कथनात्तत्पूर्वक कथाश्रद्धा, निरन्तरकीर्तनं, पूजानिष्ठा, स्तुतिकरणकस्तयनं, परिचर्यादरः, साष्टाङ्गप्रणामः, भक्तेष्वधिकपूजा, सर्वभूतेषु भगवद्भावः, भगवदर्थ लौकिकी क्रिया, लौकिकगाथया भगवद्गुणकथनं गानं च, भगवति मनोर्पण, सर्वका- मत्यागः, भगवद्भजनार्थ तद्विरोधिनामर्थभोगसुखाना त्यागः, इष्टदत्तहुतज- सादीनां व्रततपआदीनां स्मार्तानां च भगवदर्थत्वमित्येतेषां करणं मर्यादाभ- क्तिरित्यर्थः । अत्र सन्दर्भ "पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परमि"त्यु- धीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । तोऽभिप्रेत इति ज्ञायते । तथा सति एवं धर्मेरिति वाक्यगतं मयीति पद नीऽपि युज्यमानं कृष्ण एव भगवति संप्रदोपरीतिकात्मनिवेदनोपदेशं . गमयति । गारडे तु "सकृदेव प्रपन्नो यस्तयाऽस्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददात्सेतहतं हरेरि"ति विष्णुभक्तवध्याये फण्ठत एवोक्तम् । गीतायामेकादशे च शरणगमनोपदेशाच सा ततः पूर्वा कक्षा । तथा सति तदुभयोपदेशपूर्वकं तयाँ झिपमाणः अयणादिमर्यादाभक्तिरिति सिध्यति । उपदिश्यमानमध्नस्वरूपादिफ माँ उपदेशवादे प्रपधितमिति नान पुनरुच्य- ते। उकसन्दर्भ एवं धर्मरिति धर्मपदात् मेहसाधनभूतेषु श्रवणादिषु भक्विन युक्तमिति शहानिरासाप पाक्पान्तरमा:-~भस्येत्यादि । तयाचा म. पूपा गुम्पमानमपीसी ग. गाम्प्रदारिरीतिगामनिवेदनादेशमिमी. ३ तपेति नाति रा. भस्माभिरपदेशपाद तीरा, ·भनिहंसः। होत्पत्त्यनन्तरं स्वव्यमनतः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वेन क्रियमाण उत्तमः पुष्टिभक्तिरूपः। “मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादि चतुष्टयम् । ने- श्रीमद्रधुनाथमणीता भक्तितरङ्गिणी। स्वरूपैकविपयस्वेन कामिन्यासक्तमनस इव यत्किञ्चितिक्रयमाणमपि तद्विषयकमेव श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । पक्रमे परमकारणत्वकथनादस्य प्रकारस्याऽन्यस्मादुत्कर्षः । समाप्तौ "मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्याऽवशिष्यत" इति फलोत्कर्षकथनाच । फिश्च । अन्न द्विविधाया अपि दीक्षाया अनुक्तत्वात्कथयिष्यामीति प्रतिज्ञानाच वकृतोपदेशपक्ष एव भगवतोऽभीष्ट इति ज्ञायते । तथा सति एवं धर्मेरिति वाक्यगत मयीतिपदं पूर्वाद्धेऽपि युज्यमानं कृष्णा एव भगवति संप्रदायरीति. फारमनिवेदनोपदेशं गमयति । गारडे च "सकदेव प्रपन्नो यस्तवाऽस्माति च यो बदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददौत्येतद्गतं हरेरि"ति विष्णुभक्तबध्याये वा. क्याद्गीतायामेकादशे च शरणगमनोपदेशात्तर्दुभयोपदेशपूर्वकं तथा क्रियमाणः श्रवणादिमर्यादाभक्तिरूप इति सिद्धयति । उक्तसन्दर्भ एवं धर्मैरिति धर्मपदा- स्नेहसाधनभूतेषु श्रवणादिषु भक्तित्व न युक्तमिति शङ्कानिरासाय वाक्यान्तर- माहुर्मूले-भक्तयेत्यादि । तथाचाऽत्र प्रेमभक्तिसाधनेषु भक्तिप- दप्रयोगात्तत्र धर्मपदं भगवद्धर्मपरमिति न तेषु भक्तित्वं हीयत इसर्थः । पुष्टिभक्तिस्वरूपं विवृण्वन्ति–फलदशापनेत्यादि । एवं मूले अन्न धीमरपुरषोत्तमप्रणीतो विवेकः। क्तिसाधने भक्तिपदप्रयोगात्तत्र धेर्मपदं भगवद्धर्मपरनिति न श्रवणादिषु भक्तित्व- हानिरित्यर्थः । अस्मिन् प्रकारे कामनाभेदादधिर्कारिभेदः । पष्ठमाहुः--कोहे- त्यादि । उत्तमत्वे गमकमाइः-मत्सेवयेत्यादि । सेवापदेन सातत्या- . भक्तिरूपलेहोत्पत्यनन्तरमिति चित्. २ अनुक्रमत्वादिति क. ३ ददाम्येत- दिति सं. ४ तत्तदुपदेशपूर्वकमिति क. ५ धर्मेरिति पदमिति ख. ६ वधिकारभेद इति क. ७ सप्तमाहुरिति क. ८ सत्सेवयेतीति ख.

·५५ मक्तिहंसः। छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत्कालविप्लुतम्" "नैकात्मतां मे स्पृ- हयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहा: “महतां मधुद्विसेवा- नुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः" "नारायणपरा लोके न कुतश्चन श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। भवत् पर्यवस्थतीत्यतः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वम् । अग्रे फलाकाङ्क्षाविरहादुत्तमत्वं च । श्रीमरपुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । बदाम इत्यारभ्य तथात्वं ज्ञेयमित्यन्तेन श्रवणादीनामनेकविधत्वमुपपादितम् । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । भीक्ष्ण्यान्यतरपूर्वकः कायिकव्यापारविशेप उच्यते । स्त्रीसेवा औषधसेवेत्या- दिप्रयोगात् । स चाऽत्र प्रकरणबलात्परिचर्यारूप एव । तस्याश्च कायक्लेशा- धायकत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वाभावेऽप्यत्र पूर्णत्वादिकथनास्नेहात्मकमनोवृत्ति- पूर्वकत्वादिकं लभ्यते । लोके तथा दर्शनात् । श्रवणादीनां त्वत्र स्नेहसिध्या अर्थालाभः । एतद्बोधनायाऽत्र इत्यादीलादिपदम् । अत्र कामनोभावादधिका- रिभेदः । एवमधिकारिभेदेन श्रवणादीनामनेकविधत्वमुपपादितम् । तेत्राऽभ- सकते श्रीभागवतन्त्रवणादौ भक्तित्वाभावेन द्वारोपात्तद्विधौ भगवत उद्देश्यत्वं निवर्तत । यूपीयात्रश्चनस्थाणुस्वरूपद्वारलोपास्थाण्याहुतिर्यथा खले वाल्या निवर्तते । तदिदं दशमस्य प्रथमे पादे स्थितम् । फर्ममार्गीयश्रवणादिषु त्वं. माप्तिरेवेति भेदः । न च तदिधभक्तिशास्त्रीयत्वात्कथं न तेषां भक्तित्वमिति शक्यम् । तच्छास्त्रीयत्वस्य तत्रोऽस्वतन्त्रत्वात् । अन्यथा “योगास्त्रयो मया प्रोक्ताः" "भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित" इत्यादियाक्पबाधापतेः । अधिकारिणो बलिष्ठत्वाच । अन्यथा मदर्पणमित्यादिवाक्यविरोधापत्तेः । १ लोका इत्यपि क्वचित्. २ कामनाभावादिना अधीकारीत्यादि रा. ३ तत्र भक्क- कृते श्रीभागवतधरणादौ पुटिखाभावेन द्वारलोपात्ताद्विधा भगवत उपदेश्यत्वं निवर्तत इति स. ४ प्रातिरेवेति भेद इवि ग. ५ पुटिशास्त्रीयसकयनादिति स. ६ परिवमिति स. ७ तनाऽतन्त्रलादिवि स.ग. ८ योगधति नास्ति स.

·५६ भक्तिहसः। विभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन" इत्यादिवाक्यैस्त- धात्वं ज्ञेयम् । तेन भक्तिपदस्य शक्तिः स्नेह एव । श्रवणादिषु । श्रीमद्दधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । दोपमात्रस्याऽऽशवितुमप्यशक्यत्यादित्यर्थः । तथालमिति । उत्तमत्वमिन्य- र्थः । तेनेति । फलतारतम्यविचारेणेत्यर्थः । मुख्याऽभिधानशक्तिभक्ति- पदनिष्ठा स्नेहमेव प्रत्याययति । न पूर्वोदाहृतत्रितयम् । अतोऽत्र वृत्तिः शक्ति- श्रीमत्पुरषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । अतः परं पूजायां भक्तित्वनिवृत्तये भक्तिपदशक्ति निर्धारयन्तीलाशयेन तेने- सादि भाक्त इत्यन्तं मूल विवृण्वन्ति-फलेत्यादि । तत्र सिद्धमाहु:- मुख्येत्यादि । त्रितयमिति । कर्मज्ञानोपासनाख्यम् । अन्यत्रेति । श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेकः । अतस्तत्र विधेराभासरूपतैव यथा दाम्भिकादाविति बोध्यम् । त्रिवर्गकामिना भक्तेन कृते तु भक्तित्वानोदेश्यत्वनिवृत्तिः । परन्तु तादृशाधिकारस्य जायन्ये तत्र मर्यादया वरणं यथाधिकार ज्ञेयम् । एवमेव प्रवाहिकभक्तावपि । तथा सति भक्तिशास्त्रोक्तेष्वपि श्रवणादिषु भावभेदेन केचिद्भक्तियं कचिन्नेति प्रकरणापेक्षयाऽधिकारस्यैव बलिष्टत्वान्नवविधभक्तोगणितस्याऽप्यनस्य भक्तित्वं न नियतमिति प्रकरणवलेन पर्यवस्थानमसङ्गतमिति समाधानं सिद्धम् । नन्वेवं चेत्तर्हि भक्तिपदस्य शक्तिः कुत्रेति वक्तव्यम् । नो चेदगत्या एतेष्वेव शक्तिरादरपीया । तथा सति पूर्वोक्त सर्वमपार्थमित्याशङ्कायामाहुः तेने त्यादि । तेनेति । धात्वर्धविचारेण सेवालाभेऽपि पूर्णादिपदान्यथानुपपत्ति- बलास्नेहलाभेन । पञ्चरात्रे तु "स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्त" इति कण्ठत एषोक्तम् । शाण्डिल्यसूत्रे च "अथाऽतोभति.जिज्ञासेति" प्रतिज्ञाय "सा पराऽनुरक्तिरीश्वर" इत्युक्तम् । श्रवणादिप्यिति । नैरपेक्ष्यपूर्वकश्शवणादिषु । भाक्त इति कथनेन १ मुख्याऽभिधाशक्तिरिति घ. २ इचिद्भचिव सिध्यति बचिन्नेतीति स. ३भ- मार्यविचारेण सेवालाभेऽपि पूर्णतादिपदान्यथानुपपत्तिबलानेहलाभेनेति स.

·भक्तिहंसः। तद्धेतुत्येन तत्प्रयोगो भक्तिः। अत एव "सालोक्यसार्टिसामीप्य- सारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना" इति लक्षणमुक्त्वा “स एव भक्तियोगाख्य” इति लक्ष्यमुक्तम् । अन्यथाऽऽख्यापदमनर्थकं स्यादेवकारश्च। एवं सति पूर्वोक्तेप्यो- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। रेव । अन्यत्र लक्षणा गौणी च । हेतुहेतुमद्भावस्य संबन्धस्य विद्यमानत्वादि- त्यर्थः । अत एवेति । यतोऽत्रैव मुख्यत्वमत एव तदुत्तरभाविसालोक्यादिप- ञ्चविधमुक्तीनामप्राप्तत्वेनाऽऽकासाविषयत्वमुचितमप्यनिर्वाच्यानुभवैकवेद्यभज- नरसास्वादमुदिता नेच्छन्ति । एतदनन्तरमन्यफलेच्छोदये उच्यमाने पूर्वोक्तत्रि- तयवदेतस्पाऽप्यन्यशेपत्वं स्यादित्यर्थः । सालोक्यं समाने लोके वैकुण्ठे स्थितिः । सार्टि: समानैश्चर्यम् । सामीप्यं पार्षदत्वम् । सारूप्यं सौन्दर्याद्यविशे- पप्रतीतिः । एकत्वं स्वरूपे प्रवेशः । अन्यथेति । यदि स्नेहे मुख्यत्वं नोच्येत तदा लक्ष्यलक्षणकथनमन्ययोगव्यवच्छेदश्च नोपपद्यतेत्यर्थः । पूर्वोक्तेषु श्रवणा- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । श्रवणादिषु । संबन्धस्येति । सादृश्यस्य । स्नेहे भक्तिपदप्रयोगो मुख्य इत्यत्र प्रमाणं वदन्तीत्याशयेनाऽत एवेति प्रतीकं धृत्वा व्याकुर्वते-यत इत्यादि । अन्यथेत्यादिनोक्तं तर्क व्याकुर्वन्ति-यदीत्यादि । ननु यदि श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेकः। पूर्वोक्तं पूजाया औपचारिकत्वं समर्थितम् । श्रवणादीनां लक्षणं तु श्रीधरोये- भगवद्वाचकपदवाक्यानां भगवति शक्तितात्पर्यनिरः श्रवणम् । तादृशनि - रपूर्वकमुच्चारणं कीर्तनम् । तथैव स्वरूपचिन्तनं स्मरणम् । पादसेवनं परिचर्या । अर्चनं पूजनम् । वन्दनं कायवाट्मनोभिः प्रहीभावः । दास्यं कर्मार्पणम् । सस्य तद्विश्वासादि। आत्मनिवेदनं देहसमर्पणम् । यथा विक्रीतस्य गवाश्वादेर्भरणपा- लनादिचिन्ता न क्रियते तथा देह तस्मै समर्प्य तचिन्तावर्जनमिति निरूपितम् । १भरिति प्रचित्. २ सयन्धसादयस्येति क. ३ पूर्वोतपूजायामीपचारि- । रत्वमिति स. म.८ ·५८ भक्तिहंसः। पचारिको भक्तिपदप्रयोग इति ज्ञापितं भवति । स्नेहवशेन क्रियमाणास्ते स्नेहमध्यपातिन एव । अथवा । साक्षात्पुरुषोत्तम- प्रापकत्वेन विहितत्वं भक्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तं श्रवणादिषु भिन्नम् । श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी। दिष्वित्यर्थ । यद्यपि स्नेहस्याऽऽन्तरत्वाच्छ्वणादीनां बाह्यत्यान्नैकरूपत्वम् । तथापि स्नेहसम्पयनन्तर क्रियमाणास्तदन्त पातिनो भूत्वा तत्समानाख्या लभन्ते । गङ्गाप्रवाहान्त पातिबाबोदकवदित्यर्थः । भक्तिपदस्याऽनेकार्थत्वं वक्तु पदप्रवृत्तिनिमित्तभेदमाह -अथवेति । विशेषवैयर्थ्यमाशवयाऽऽहु'- श्रीमरपुरपोत्तमप्रणीत सीर्थम् । स्नेहातिरिक्त भाक्तः प्रयोगस्तदा पुष्टिमार्गीयनवणादिष्यप्यविशेष इति शङ्का- निरासाय स्नेहवशेनेत्यादिना यदुक्त तयाकुर्वते यद्यपीत्यादि । तथा- च यथा तत्र गङ्गापदस्थ न लाक्षणिकत्वमेवमत्र भक्तिपदस्पेति भावः । इदम- त्राऽनेकार्थत्वस्याऽन्याय्यत्वमभिप्रेयोक्तम् । तथापि वस्तुतो गौणी नाऽपै- तीति भक्त्या ग्राह्य इत्यादौ युगपत्तिद्वयविरोधो न परिहतुं शक्य इति शङ्काया तत्परिहाराय प्रकारान्तर चदन्तीत्याशयेनाऽऽहु-----भक्तिपदस्येत्यादि । श्रीमत्पुरपोत्तमप्रणीतो विवेक । तदस्माकमप्यविरुद्धम् । भक्तिपदस्य नेहे शक्ति दृढीकत्तु प्रमाणान्तरमाहु.. अतएवेत्यादि । आचार्यस्तु "भक्तिपदस्य धात्वर्थः सेवा प्रत्ययार्थः प्रेमेति निबन्धे उक्तमुपपादितञ्च । अत प्रेरणा सेवाया भक्तिपदशक्तिः पर्यवस्यति । तदेतदभिसन्धायाऽऽहु.--स्नेहवशेनेत्यादि । इदमत्र "अन्यायश्चाऽनेक- शब्दत्वमि(:)"ति न्यायानुरोधेनोक्तम् । तथापि "भत्त्याऽहमेकया ग्राह्य" इति घक्ष्यमाणवाक्ये अगपत्तियविरोध इत्यस्वरसेन पक्षान्तरमा : -अश्वेत्या- दि। विहितत्वमिति । तस्मादारत सर्यात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । श्रोत- --- १विशेषणेति घ.

·५९ भक्तिहंसः। न च तत्प्रापकत्वमेव तथेति वाच्यम् । उपादेर्भगवदनुग्रहस्य च भक्तित्वापत्तेः । न च साक्षात्पदमनर्थकम् । विभूतिभजनकर्तुरपि तद्वारा तत्प्राप्तेः “यथाऽद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिता विभो । विशन्ति सर्वतः सिन्धु तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत" इत्यादिप्रमाणसि- द्वत्वेन तद्वारकत्वात् । श्रीकृष्णस्नेहत्वमेव फलरूपायां तस्यां श्रीमदघुनाथभणीता भक्तितरङ्गिणी । न चेति । चैद्यादौ द्वेषादेरपि स्वरूपप्रापकत्वालक्षणमतिव्याप्तं स्यादित्यर्थः । विशेषणवैयर्थ्यमाशङ्कयाऽऽहुः-न चेति । साक्षात्पदादाने लक्षणस्य केव- लव्यतिरेकित्वेनेतरभेदसाधने स्वरूपासिद्धत्वं स्यादित्यपि ज्ञेयम् । विवादास्पदं भक्तिः कर्मादिभ्यो भिद्यते । पुरुषोत्तमप्रापकत्वेन विहितत्वात् । यत्रै कर्मादिभे- दाभावस्तत्र तत्प्रापकत्वे सति विहितत्वाभाव इत्यसिद्धः सर्वस्याऽपि तत्परत्वा- ॥ श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । केवलव्यतिरेकित्वेनेति । असाधारणधर्मत्वात्तथात्वेन । स्वरूपासि- द्धत्वमिति । स्वेन व्याप्यत्वात्मकेन हेतुरूपेणाऽसिद्धत्वम् । व्याप्यत्वासि- द्वत्वमित्यर्थः । तद्विशदयन्ति-विवादेत्यादि । यत्रेति । कर्मादिभेदा- श्रीमत्पुरुषोत्तममीतो विधेकः। व्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्त्तव्यश्चेच्छताऽभयमि "त्यादिवास्यविहितत्वम् । अत्रा- ऽभयस्य भगवत्प्रवेशरूपत्वात्साक्षात्पुरुषोत्तमप्रापकत्वं लभ्यते । तव्यस्याऽऽव- श्यकार्थत्वस्वीकारेऽपि लोके विध्यर्थत्वप्रसिद्ध्या विधिलाभः । निबन्धे तथाऽङ्गीका- रात् । वाक्यान्तरं वा विधायकं बोध्यम् । स्पष्टमन्यत् । सिद्धमाहुः-श्रीकृष्ण- त्यादि । नन्वस्वनेकार्थत्यं भक्तिपदस्य तथापि भक्त्या ग्राह्य इत्यादौ नोभ- १ तद्वारकत्वादिति क्वचित्. २ पूर्वविशेषणेति घ. ३ यत्र कर्मादिभेदाभावस्तय. यमंशो नास्ति क. ख. ग. ४ तत्परखापि तत्परलादेवेति इति स. ५ हि वादेत्यादीति द्वयोरपि पाठः । युक्तस्तु प्रतीकानुरोधित्वादेवम् ।

·भक्तिहसः। तनिमित्तमित्यनेकार्थो भक्तिशब्दः । प्रवृत्तिनिमित्तभेदेऽपि रवि. चन्द्रयोः पुष्पवच्छन्दवाच्यत्वमेकस्यामेवोक्तौ यथा तथा वचि- श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भक्तिरङ्गिणी। देवेति यद्यप्यसिद्धिवारक विशेषण व्यर्थ मन्यन्ते तथापि मतभेदेन ज्ञेयम् । प्रवृत्तीति । पुष्पभेदात्तद्वत्त्वभेदेऽप्यावृत्तिम तरेण सकृदुचरिताद्यथोभयो प्रतीतिस्तथा पुरुषोत्तमविषयत्वेनाऽनुगतो व्यवहार सर्वत्रेत्यर्थ ।वचिदिति । श्रीमत्पुरुषोत्तममणोत तीर्थम् । भावस्तत्रेति शेषः (१) । मन्यन्त इति । सर्वस्य भक्तित्वोपगमेन मन्यन्ते । मतभेदेनेति । "योगानयो भये"ति वाक्यानुसारिणा सिद्धान्तिमतेने सर्थ । एवमनेकार्थत्वे सति यत्सिद्ध तद्वदन्तीत्याशयेन प्रतीक धृत्वा व्याचक्षते--पुप्पेत्यादि । तथाच नै युगपद्वृत्तिद्वयविरोध इत्यर्थ । न च "एफयोक्ता पुष्पवन्तावि"ति पोशात्प्रवृत्तिनिमित्तभेदाभाव शक्य । प्रत्येक पुष्पयानिति न प्रयोक्तव्यमित्येतदर्थत्वेन व्याख्यासुधाया तद्विवरणात् । श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतो विवेक । यलाभ । अनेकार्थस्थले प्रवृत्तिनिमित्तभेदात्सयोगाथैईत्तिनियन्त्रणेन सदोचे विवक्षितार्थलाभोऽन्यथा तु सङ्कोचाभावाद्विवक्षितार्थसन्देह एव दृत्तिवल- विचारफैरङ्गीरियत इति नैवमुभयलाम इत्यत आहु -प्रवृत्तीत्यादि न च " पुष्प विक्सन " इति धातोर्मपि कृते पुष्पवच्छब्दनिष्पत्तेर्विकार्स- वत्त्वस्य प्रकाशवत्वस्य या प्रवृत्तिनिमित्तत्यान्न तद्भेद इति वाच्यम् । तस्याऽश्या- दावपि तुल्यत्वेन रविचन्द्रवाचकत्वनियमभङ्गापत्ते । अत कुमुमद्वयमेव ताद- शप्रयोगप्रयोजकत्वेन मृग्यम् । तदपि पंझकुमुदरूममेक । पमिनीपति कुमुदा- १ एवेति स ग १ सर्वत्रेलाहुरिति ॥ ३ नकारोऽयमुभयोरप्युपलब्धयो पुस्त- क्योर्न दृश्यते । तथाप्यपेक्ष्यत इलक्षरचुमुममादकरमेतदित्यनुमाय परिग्रहीत । ५ वृत्तिवराबलविवार करिति ख ५ वतुपि कृते इति ख ६ विकाशवत्वस्य प्रति- निमित्तखादिति ख.. कमलकुमुदरूपमेवेतिक ·भक्तिहंसः। अतिपदं "भत्तयाऽहमेकया ग्राह्य" इत्यादिपूभयवाचकमपि । श्रीमद्रघुनाथपीता भक्तितरङ्गिणी । उभयेति । साधनफलोभयपरमित्यर्थः । उक्तरूपता पुरुषोत्तमैकफलफभ- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । क्वचिदिति । यत्र संयोगाद्यैर्वृत्तेर्न नियन्त्रणं तत्रेत्यर्थः । दर्शयन्तीति । नियन्त्रणेन भक्तिपदस्य विशेपार्थं स्मारयन्त एव दर्शयन्तीत्यर्थः । अत्रोदाह श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः । नित्यादिप्रयोगात् । अन्यथा दिवारात्रिविकासिनामनेकेषां पुष्पाणां सत्त्वात्तथा- ऽपि प्रयोगः स्यात् । अत एव केनचिदुक्तम् "कुसुमं कोशातक्या विकसति रात्रौ दिवा च कूष्माण्ड्याः । यद्यपि तथापि तस्मादुत्कर्पः कुमुदकमलयोरे- वेति । अतो लोकप्रसिध्द्या पुष्पशब्दस्य रूढिरेवाऽऽदरणीया । तथा सति- सिद्ध एव प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । वस्तुतस्तु रेवित्वचन्द्रत्वे एव प्रवृत्तिनिमित्ते । न चैकयोक्त्येत्यस्य साधारणवचनेनेत्यर्थादविचन्द्रसमूहस्यैव प्रवृत्तिनिमित्तत्वे प्राप्त गाणिवन्यादिपदवदेकवचनस्याऽपि प्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थं द्विवचनमत्र विधीयत इति न द्वयोस्तथात्वमिति वाच्यम् । साधारणवचनेन पुष्पवत्पदं रविचन्द्रसमूह- पाचकं तच द्विवचनान्तं प्रयोक्तव्यमित्येवं वाक्यभेदप्रसङ्गात् । कल्पनागौरवा- त् । दिवाकरनिशाकरावित्युद्देश्यगतसङ्ख्याया अविवक्षितत्वकल्पनापत्तेश्च । एतेनैव विशिष्ठवाचकत्वपक्षोऽपि प्रत्युक्तः । मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनि- गमनाविरहाच्च । अतस्तत्र प्रवृत्तिनिमित्तभेद एवाऽङ्गीकार्यः । तथा सति तत्र यथा विशेपविध्यनुपपत्तिमलायुगपदुभयप्रतीतिस्तथाऽत्रोभयोः स्नेहनयणादि- नवकयोर्भगवत्प्रापकत्वसमहानुपपत्तिबलादुभयोर्भक्तिपवाच्यत्वमेकस्यामेवोक्ता- वित्यर्थः । न च तत्र द्विवचनबलादेवोभयप्रतीतिरिति वाच्यम् । तथा सत्से. २ रविचन्द्रावेव प्रवृत्तिनिमित्ते इति स. ४ प्रयोक्तव्यमिति वाक्यभेद प्रसमादिति न. १ पुष्पवच्छब्दस्येति ख. मित्यादिपदवदिति ख. ३ गामिण- ·६२ भक्तिहंसा। उक्तरूपता तु "मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दती"त्या. दिभिः "एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाऽप्य. क्षरमव्यमिति पार्थप्रश्नेनैतदुत्तरेण च "नाऽलं द्विजत्वमि"त्यु- पन्नम्य "मीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्रनमि"ति प्रहाद- वाक्येन " न रोधयति मां योग” इत्यादिश्रीमन्मुखोत्यवाक्य. "र्भयाऽहमेकया ग्राह्य" इत्यादिवाक्यसहस्रश्च भक्तापयधार्य- ते । मन्त्राधिष्ठातुस्तु पुरुषोत्तमविभूतिरूपत्वं पूर्वमुपपादितमिति श्रीमद्रधुनाथरता भक्तिरङ्गिणी । तिरूपता । भत्तयैव ग्राह्यो न मन्त्रादिभिरिति दर्शयन्ति-मामेवेत्यादिना श्रीमपुरषोत्तममील तीर्धम् । रणवाक्येषु प्रधमे मामेवेति कर्मवाचकादिपदसान्निध्यात् द्वितीयेऽपि त्यानिस्यस्य तदुत्तरेऽपि मय्यावश्येत्यादरियेवं ज्ञेयम् । एतेन पूर्वपक्षे पूजाया यक्तित्वमा- पादितं स्थितं तत् साधनरूपायां मर्यादाभक्ता पुरुषोत्तममापकत्वेन विहितायां वो तस्यां पर्यवस्यति न तु पुष्टिभक्ताविति योधितम् । तेन सिद्धमाहुर्मुले-- धीमएरपोत्तमप्रणीतो विवेकः। कयोतति विशेरविधिवैयर्यापः । रामारियादियदेकशेपेणैव तत्संभवात् । ननु "दारा: पुं भूनी"तियदिदमेफवचननिवृत्यर्थमिति चेत् । सिद्ध ताहै पुष्पद- पदादेवोभयप्रतीतिर्विधानं च युगप प्रतीत्यर्थमिति । तस्मात्संयोगादिनिय- प्रणाभावेऽपि युगपदुभयप्रत्यये न कोऽपि शङ्कारेशः । यत्र पुनर्नियनणं तर त्यन्यतरप्रतीतिरेवेति निधयः । एवं भक्तिपदशक्ति तस्य पाचकत्यप्रकारे घ निधिस अपणादिप्तरूपेण पिहित वे प्रमाणान्याहः-उफरूपते. त्यादि। उकरूपतेति । साक्षापुरपोचमप्रापकावेन निहितत्यम् । भका- विति । पुरिमार्गीयभ्रमणादिनयके । तथाच तद्विषिषु फलस्वेन भगवतः । साधनभूतारानिवि क. २ मादाम वि रा. १ का इलम्पयं नास्ति ·भक्तिहंसः। तत्मापकतजपार्चनादेर्न भक्तित्वं वक्तुं शक्यम् । भक्तिसाधन- त्वोक्तेश्च । एवं सति भक्तिमार्गीयभजनप्रकारेषु स्नेह एव श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । अवधार्यत इत्यन्तेन । एवमिति । भेदोपपत्तौ सत्यां शीतोष्णादिनिधारणा- श्रीमत्पुरुषोत्तममणीतं तीर्थम् । मन्त्रेत्यादिना । तथाच भक्तिसाधनत्वबोधकवाक्येऽपि भक्तियोगं स लभत इति योगपदान्मर्यादाभक्तिरूपश्रवणादिनिर्वाहं लभत इत्यर्थः सिध्यतीति साधनभावेन रूपभेदेन भेदादुपासनारूपायां तस्यां न भक्तित्वगन्धोऽपीत्यर्थः । ननु माऽस्तु भक्तित्वमुपासनादिमार्गीयपूजायां तथापि भक्तौ गणिता या पूजा सा तु विध्यधीनैव । हेत्वन्तरस्याऽदर्शनात् । तथा सत्यर्चनविध्युद्देश्यत्वं तु वजले- पायितमित्याशङ्कायामाहुः-एवमित्यादि । तद्विवृण्वन्ति-भेदोपप- चावित्यादिना । उपासनामार्गीयभक्तिमार्गीपपूजयोर्भेदोपपची सत्याम् । श्रीमत्पुरुषोत्तममणीवो विवेकः । स्पर्शी न दोपावहः । स्पर्श भक्तित्वस्यैव प्रयोजकत्वादित्यर्थः । अत्र प्रथने वाक्ये भक्तिपदमध्यायारम्भे कर्मकाण्डस्य प्रकृतत्वाद्वाह्यानां तत्तुल्यानां श्रवणादीनामेव वाचकम् । द्वितीयेऽपि भक्तपदस्योपासनसान्निध्यादिहित- घणादिकर्तृवाचकत्वम् । तृतीये श्रवणादीनां मध्ये पठितत्वात्प्रकरणेन तद्वाचकम् । चतुर्थे तु न रोधयतीति सन्दर्भे सत्सङ्गस्तुत्या तस्य च 'सत्सङ्ग- लब्धया भक्त्या मयि मा य उपासिते"ति वाक्ये भक्तिजनकत्योक्त्या तस्या उपासनसान्निध्यान्नियन्त्रणेन विहितश्रवणादिलाभः । पञ्चमेऽपि तथा ज्ञेयम् । एतद्वैलक्षण्यमुपासनायां स्मारयन्ति---मन्त्रेत्यादि । एतायत्प्रयासेन यत्ति- दं तदाहुः-एवं सतीत्यादि । खेहेन क्रियमाणानां श्रवणादीनां मेहम- १ उपासनामागीयपूजयोरिति स. २ सर्शेन दोपावह इत्युपलब्धः पाठः । यथा- निवेशन्तु प्रतिभाति ३ वाज्याना मिति स. ४ उपासनासान्निध्यादिति स. ५ विदित श्रवणादिकर्तृवाचकमिति स. ६ य उपासत इति वाक्ये इति ख. ।

·'६४ भक्तिहंसः। नियामकः स्नेहवताम् । कर्मणि विधिवत् । तद्रहितानां तु तद्व- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भतितरङ्गिणी । ग्रुपचारेषु स्नेहवतां तदधीनैव कृतिर्यागे विध्यधीनेव । तद्रहितानामिति । खेहरहितानां भजने नियुक्तानां कृतित्तुपुरुषाधीना। रोहत्याऽनुदितत्यान्माद- श्रीमत्पुस्पोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । तथाचैकादशे समाप्तौ भगवद्धर्मकथने भगवता "देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि चे"त्याज्ञापनास्नेहाथ भजन्तं प्रति तेषां सेहवता रीतिरुपदेष्टव्या न तु वैधी । तथा सति काऽर्चन• विष्युद्देश्यत्वमित्यर्थः । मर्यादयवेति । एतेन वेदाविरुद्धपदं व्याख्यातम् । तेन य इदानीन्तनास्तद्विरुद्धमुपदिशन्ति कुर्वन्ति वा ते भ्रान्ता इति सिद्धयति । तस्मापूर्वेषां रीतिमनुसृत्यैव कार्यम् । अत एव "चन्दनोशीरफरकुश्मागु. रुवासितैः । सलिलैः सापयेन्म!नित्यदा विभवे सति । स्वर्णधर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणाऽपि सूक्तेन सामभी राजनादिभिरि"यनेनोक्तं सापनं ज्येष्ठाभिषेक एव क्रियते । विभवे सत्यपि न नित्यदा। श्रीजगन्नाथे तथैव करणात् । "वस्त्रोपवीताभरणपत्रसग्गन्धलेपनैरि"त्यत्रोक्तेनाऽप्युपवीतेन नाs- लड्रियते । बजे भगवतोऽनुपनीतत्वात् । “अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिपेच- नम् । अन्नाद्यं गीतैनृत्यानि पर्वणि स्युरुताऽन्वहमि"त्यत्रोक्तेषु दन्तधावः क- दाऽपि न कार्यते । अभ्यङ्गोऽष्टदिनोत्तरम् । शेपा यथासौकर्यमिति युज्यते । एवमन्यदपि बोध्यम् । सर्वत्र श्रीभागवतायुक्तत्रजस्थाद्याचरणत्यैव मूलत्वा- श्रीमपुरुपोत्तमप्रणीतो विवेकः। ध्यपातित्वे साक्षात्पुरुषोत्तमप्रापकन्वेन पिहितत्वे च सति मुख्ये जघन्ये चाऽ- धिकारे यथायथं तदुभयं नियामकमित्यर्थः । नन्वेवं सति जघन्याधिकारिक- तश्रवणादेः मेहाभावान पुष्टिभक्तित्वम् । भक्तिसाधनत्वेनाऽक्रियमाणत्वान्न नेहस्याऽनुदितत्वान मर्यादयधोपदेष्टच्य इत्यर्थ इति क. ग. [ मेहस्याऽदितखा नाम्यदि यैयोपदेयम्य इति च. २ गीतनबादीनि स.

·भक्तिहंसः। स्कृत उपदेश एव । स च वेदाविरुद्ध एवेति ज्ञेयम् । विधिम- जानता बालेन पित्रादिशिक्षया कृतसन्ध्यावन्दनादेः कर्मत्ववदुप. देशानुसारेण कृतेरपि भक्तित्वम् । तन्मार्गीयत्वात् । एवम्भूतस्या- ऽये नेहोऽवश्यंभावीति ज्ञेयम् । यथा ताहग्बालकृतकर्मणोऽप्यु- कफलसाधकत्वं तथा तादृग्भजनस्याऽपि पुरुषोत्तमप्रापकत्वमि- ति किमन्यदवशिष्यते । आधुनिकानामुपदेष्णामपि स्नेहाभावेs- पि तन्मूलभूतानां प्राचामाचार्याणां तद्वत्त्वेन तदनुगृहीतत्वेन सर्वोपपत्तेः । स्वानुगृहीतभक्तप्रवर्तितत्वेन यतस्तन्मार्गे पक्षपातो wwwwwwvan श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । थैवोपदेश इत्यर्थः। स्नेहं विनाऽपि संप्रदायप्राप्ततस्कृतेर्भक्तित्वं नाऽन्यथात्यमपीत्य- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । दिति । ननु सहामावेन कृतायाः पूजायाः कथं भक्तिमार्गीयत्वमित्याशङ्का- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विवेकः। मर्यादाभक्तित्वम् । मोक्षार्थित्वाभावान प्रावाहिकभक्तित्वम् । भक्तिमागीयत्वाच नोपासनादिरूपत्वमिति कुत्राऽप्यनिवेश इति तदुपदेशधैयर्थ्य तत्कृतिवैयर्थ्य चेत्यत आहुः--विधिमित्यादि । तथाच पुष्टिभक्तावेव निवेशालोपदेशादेखें- यर्थ्यमित्यर्थः । ननु तत्र प्रवेशेऽपि कृतिवैयाभायो न शक्यवचनः । स्नेहाभावेन भगवत्माप्तिरूपस्य फलस्य बनुमशक्यत्वादित्यत आहुः-एवम्भूतस्येत्याद्य- वशिष्यत इत्यन्तम् । तथाच न तत्कृतिवैयर्थ्यमित्यर्थः । ननु तथापीदानी तदुपदेशवैपy वनलेपापितम् । आधुनिकानामुपदेष्टुणामपि स्नेहाभावात् । तथाच भक्तिमार्गीयत्वमप्यभिमानमात्रमिति तदपि व्यर्थमित्याशङ्कायामाहुः- आधुनिकेत्यादि। तदनुगृहीतत्वेनेति । तेषामिति शेषः । पक्षपाते प्रमा- भगवदनुगृहीतत्वेनेत्युपलब्धेषु पुरानेषु पाठः । श्रीमपुरुषोत्तमचरणग्यास्यान- रोधेन त्येवम् । एवमेव रान तः प्रतीकस्य प्रहार । २ नान्यत्वमपील इति रा.ग.प. भ.

·भक्तिहंसः। भगवतः। अत एव श्रीभागवते ब्रह्मादिवाक्यम्-"स्वयं समुत्तीर्य मुदुस्तरं द्युमन् भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः । भवत्पदाम्भोरह- नावमत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवानि"ति । अत्र भगवत्प- दाम्भोजस्य भक्तिमार्गत्वेन तद्रूपस्वसंप्रदायप्रवर्त्तनमेव तन्निधा- नम् । तत्प्रवर्तितसम्प्रदाये प्रवृत्तानां तादृक्साधनाभावेऽपि साक्षादनुगृहीतेषु पक्षपातेन तत्संवन्धिष्वप्यनुग्रहं करोपीत्य- -भिप्रायेणोक्तम्-सदनुग्रह इति । सत्सु अनुग्रहो यस्येत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे प्रामाण्यार्थ भगवत्संमतिरेव दर्शिता-भयानित्यनेन । तत्सम्प्रदायस्थानां तरणावश्यम्भायाय नौत्वनिरूपणम् । तेनाs- नायासेन भवाब्धितरणं सूचितम् । चाहुभ्यां तरणे ह्यायासो नावा तरणे न तथेत्येतत्सर्व विवरणे पितृचरणैर्विवृतमिति नाऽत्र लिख्यते । भगवद्भजने परमियं व्यवस्था । अग्निहोत्रादी- नां प्रभ्विच्छां ज्ञात्वा यदाऽनुष्ठानं तदा यथाकल्पसूत्रमेव । धीमनघुनाथमण्यता भक्फितरतिणी। धै कर्म दृष्टान्तीकृत्याऽऽहः-विधिमजानतेत्यादिना। इयं व्ययस्थेति। धीमापुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । यामाहुः-स्नेहं विनेत्यादि । इत्यादिनेति । लिख्यत इत्यन्तेनेत्यर्थः । श्रीमरपुरपोसमप्रणीतो विवेकः। णमाहुः, अत एवेत्यादि लिख्यत इत्यन्तम् । नन्वेवं जघन्याधिकारेऽपि चेद्भक्तेः फलपर्यवसायित्वं तदा फर्मणः फटार्थित्वाभावाचदिच्छाज्ञानेऽपि तत्क- तिवयात्तत्त्यागापत्या तेषु सदाचारोच्छेदप्रसङ्ग इसत आहुः- -भगवदि- त्यादि । तथाच हातायामिच्छाया तदफरणे आमिप्रायिकाज्ञामङ्गदोपः। यदि च विशेषतो ज्ञानामावेन सन्देहस्तदा "धुतिस्मृती ममैवाऽऽज्ञ यस्तै उहाय यतते । आज्ञाप्छेदी मम द्वैपी मद्भक्तोऽपि न वैष्णव" इति सामान्याव तैरनुमन्धेये- १पसात्वाभावादिति क. २ आभिप्रायिवेदि नासि । बाबामहदोष वेतार• न्मात्रमतिरा.

·भक्तिहंसः। ६७ एतेनाऽमामाणिकत्वेनाऽन्धपरम्परात्वशङ्का निरस्ता । प्रमाणसि- श्रीमद्रधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणीं । संप्रदायप्राप्तमेव कार्य नाऽप्राप्तं विध्यनुरुद्धमपीत्येवंरूपा । मार्गभेदेन भगवदा- राधनत्वादग्निहोत्रादीनामप्यन्यथा करणं प्राप्तमपवदन्ति-अग्निहोत्रादीना- मिति। एतेनेति । शिष्टाचारस्य प्रमाणत्वादुपदेशात्स्नेहं विनाऽपि प्रामाणिक- श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । इत्येवंरूपेति । सदनुग्रहपदव्याख्यानसूचिता उक्तरूपा व्यवस्था नियमा- मिका भगवद्भजन एव न तु वैधेऽपि कार्ये इत्यर्थः । तर्हि तादृशस्य वैधे का व्यवस्थेत्यपेक्षायामाहुः-मार्गेत्यादि। तथाच विशेषाज्ञाया अभावात्ता- दशस्थले "श्रुतिस्मृती ममैवाऽऽझे यस्ते उल्लञ्चय वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्वेपी मद्भक्तोऽपि न वैष्णव" इत्याद्याज्ञैवाऽनुसन्धेयेति मूलाशय इति भावः । ननु भगवद्भजने या व्यवस्थोक्ता तस्या वाचनिकत्वाभावेन प्रयोजकस्य लेहस्याऽ- प्यभावेन तादृशकृतेरन्धपरम्परात्वालेहरूपफलजनकत्वं दुर्घटमित्यत आहुः- एतेनेति । उक्तवाक्योपन्यासेन । निरासं व्याकुर्वन्ति-शिष्टेत्यादि । - धीमपुरपोत्तमभणीतो विवेकः । - ति न तेष्वाचारोच्छेदप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु तथापि कर्मकरणमेव प्रांतं न तु कल्पसूत्रानुरोधोऽपि । यथाकथञ्चिाकरणेऽप्याज्ञानिष्पत्तरियाशङ्कायागेोइनुप्र- सङ्गादेव निरस्तेत्याहुः एतेनेत्यादि । ननु तापनीयश्रुतौ "तं भजेदिति विधाय "भक्तिरस्य भजनं तदिहाऽमुत्रौपाधिनैराश्येनाऽमुष्मिन्मनःकल्प- नमिति लक्षणदर्शनात्प्रेम्णोऽपि विहितत्वाच्छक्यतावच्छेदकमेकमेव स्वीकार्य न द्वयम् । तावताऽनेकार्थत्वदोषस्याऽपि निवृत्तिः । तथा सति लेहे भजनप्रकार- १ एपातु नसमादेवेति स. २ अपिनास्ति स.

·भत्किहंसः। सर्तव्यश्चेच्छताऽभयमि"त्यादिवाक्यैर्विधीयत एवेति सर्वमनव- द्यमिति दिकू । उपास् िमन्यन्ते मधुमथनभक्तिं निजकृता- र्थतां तत्रोपास्यं परमपुरुष चाऽपि सुविदः । इयोः सारूप्यातमहतिकृते मानसगतं मुदा भक्केहसं प्रकटमकरोद्विलकृती ॥१॥ श्रीमद्रघुनाथप्रणीता भतितरङ्गिणी । दिना ज्ञापितः । उपास्तिमिति। सुविदः संप्रदायाभिज्ञा अपि मन्त्रोपासनाया भक्तित्वं तदाचरणमात्रेण कृतकृत्यत्वं परमपुरुष पुरुषोत्तमं च फलत्वेन मन्यन्त इति सर्वत्राऽन्वेयम् । द्वयोरिति । बाह्यसाधनाचरणस्यैतन्मार्गीयतन्मार्गीययो- रतुल्यत्वाद्भेदकस्य भावस्याऽऽन्तरत्यान्यायप्तिभ्रमस्य हतिकृते हननाय परस्पर- सङ्कीर्णस्वरूपस्य क्षीरनीरवद्विवेचनाय सरःस्थानीयमनोगतं भक्तेहंसं बहिरुपका-" श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । रणीभूतमनोव्यापारस्यैव विधानं न तु प्रेम्ण इत्याशयः । शेपं मूले टीकायां श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विषकः। तदेतदाङ:--सर्वमनवद्यमिति । दिगित्यनेन युक्त्यन्तरसत्ता सूच्यते । ताश्च साधनाध्यापतृतीयपादादिभ्योऽवगन्तव्या इति शुमम् । प्रन्थसमापने प्रतिज्ञापूर्ति हेतुत्वेन सूचयन्तः प्रयोजनमाहुः--उपास्तिमित्यादि । निज- कृतार्थतामिति । तयेति शेषः । तत्रेति। उपास्तौ । तथाऽभिमाने हेतु:- द्वयोः सारूप्यादिति । उपास्तिभक्त्योः उपास्यभजनीययोश्च साधर्म्यादि- १ न्यायप्राप्तभ्रमहननकृते हननायेति क. ग. २ परस्परं सदीर्णखरूपमिति क. स. ३ उपासनाभत्त्योरिति रा.

·भक्तिहंसः। प्रजामि चरणं मुदा शरणमैहिकामुप्मिके निरस्तनिजसंशयो य इह भाग्यवद्धिः स्मृतः। ब्रजेशसुतपादपङ्कजपरागरागाञ्चितं करोतुं सततं स मां निजतनूजवात्सल्यतः ॥२॥ इति श्रीमद्गोपीजनवल्लभचरणैकतानश्रीविठ्ठलेश्वरविरचितो भक्तिहंसः समाप्तः। श्रीमदधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । राय प्रकटितवान् । कृती सफलोद्यमः ॥ १॥ बजामीति। अहमैहिकामुष्मिके अर्थे मुदा चरणं शरणं यामि । निरस्ता निजेषु स्वविपयेषु मंशया यस्य । यश्चरण इह लोके भाग्यवद्भिः कृतपुण्यपुजैः स्मृतो नंतरैः । स चरण इहाऽवसरे श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतो विधकः । त्यर्थः । एवं प्रतिज्ञातं निगमयित्वा प्रथममङ्गलवाक्योक्त निगमयन्ति-व्रजामी- त्यादि । इह भाग्यवद्भिः स्मृतः । यः निरस्तनिजसंशयः निरसास्वीयसशयः । निरस्तस्वस्वरूपविषयकसशयो का । तस्येति शेषः । तस्य चरणं मुदा ऐहिका- मुष्मिके शरणं बजामि । ऐहिकामुष्मिके विषये निरस्तखीयसशय इति वा विश्वासाय । तत्फल स्वस्मिन् दर्शयन्ति । य: निजतनूजवात्सल्यत: सततं कजपरागरागाश्चितम् । कजानि पैमानि तत्परागे यो राग आसक्तिस्तेन अश्चितं व्याप्तम् । अतिमुखासक्तमित्यर्थः। तादृशं मां व्रजेशसुतपादपम् । बजेश- सुतो भगवान् । तत्पादरूपो भक्तिमार्ग इति भवत्पदाम्भोरुहनावमित्यत्र सिद्धम् । १ भफितरङ्गिण्यनुरोधी पाटोऽयम् । विवस्तु "करोति सततं हि मामि"ति पाई प्रतिपद्यते । स एव च मूल पुस्तकेषु प्रायश उपलभ्यते । २ विश्वासाय भाग्यवद्भिः स्मृत इत्यादि ख. ३ विश्वासायेति चास्ति स. ४ पयादीनीति क.

·भक्तिहंसः। ७१ श्रीमदधुनाथप्रणीता भक्तितरङ्गिणी । बजेशमुतचरणकालरजरितं मां सपैदा करोतु । अतिदुर्लभमदेयमपि खाङ्गजन्नेहवशेन ददात्मित्यर्थः ॥ २ ॥ यद्रसास्वादरसिकास्तृणीकृतगृहाश्रमाः । हसन्ति संसृति हंसाः सेयं भक्तिवरङ्गिणी ॥१॥ इति श्रीवल्लभनन्दनचरणैकशरणश्रीरघुनाथकृता भतितरङ्गिणी सम्पूर्णा । श्रीमत्पुरुषोत्तमप्रणीतं तीर्थम् । च प्रकटार्थमिति शुभम् । - सिद्धे भेदे धर्मभेदादुपास्यभजनीययोः रूपभेदामृत्युपास्त्योर्भेदः सिध्यति यागवत् ॥ १॥ से धर्मफलभेदाभ्यां समुपोद्वलितो भवन् । सारूप्यजनितां भ्रान्ति विदां हन्ति हृदि स्थितीम् ॥ २ ॥ तेन भक्तिपदं गौणमुपास्तावक्धार्यताम् । श्रवणादिपु हेतुत्वात्तथा लाक्षणिकं यतः ॥३॥ स्वतत्रफलरूपे हि भक्त्याख्या सेवने स्मृता । प्रेम्णा कृतेपु भचयाख्या श्रवणादिषु या पुनः॥४॥ १स्वधर्मेत्यादि स. ३ अमवादिति क.

·७२ भचिहंसः। श्रीमपुरपोत्तमप्रणोतं तीर्थम् । सा मुस्यकल्पा गगावत् यदा नानार्थता तदा । प्रवृत्तिहेतुभेदेन नैव प्रेम्णि विधेयता ॥५॥ अतः प्रेम्णा कृतं सर्वमवैधमपि तबलात् । हरिरङ्गीकरोयेव तेन तन्मार्गगामिनाम् ॥ ६॥ उपदेशानुसारेण भजतां स्नेहसम्भवः । ततश्च भगवत्प्राप्तिरेप ग्रन्थार्थसङ्ग्रहः ॥ ७॥ प्रविश्याऽनेन तीर्थेन निम्नां भक्तितरङ्गिणीम् । गाहमानाः प्रपश्यन्तु भक्तिहंसं मुदान्विताः ॥८॥ इति श्रीमदल्लभनन्दनचरणक्तानपीताम्वरात्मजश्रीपुरपोत्तम- विरचितं भक्तितरनिण्यास्तीयं सम्पूर्णम् । श्रीमपुरषोत्तमप्रणीतो विवेकः । तस्य पं रक्षितारं करोतीत्यर्थः । एवमन्वयेन यतिभङ्गदोपः परिहतो बोध्यः । यथाश्रुतव्याख्यायां तु वृत्तगन्धिचूर्णिकान्यान्न तर यतिविचारं इति सर्व- मनवद्यम् । नमाम्याचार्यचरणान् प्रभून श्रीविठ्ठलेश्वरान् । यत्कृपा भक्तिहंसीयविवेकस्फुटतां व्यधात् ॥१॥ इति धीमद्वल्लभनन्दनचरणशरणपीताम्बरात्मजश्रीपुरुषोत्तम- विरचितो भक्तिसविवेक सम्पूर्ण । १ करोत्वित्यर्थ इति स, ·कवली क्रियमाणा शीर्णशीगैरावेष्टनैः कश्चिदाच्छादित्तशरीरा कटकटमेवाऽ. प्रकीणाशार्थापनपरैः परस्तहलैः प्रबन्धैश्च समसेव्यतेत्यही अनिगम्यगहना- नि श्रीमदाचार्य्यचरणवचनानि । एष च सर्वोऽपि प्रन्थसमुदयः साम्प्रदा- पिकानां विद्याच्यासङ्गविपरिलोपाद्विद्यासंरक्षण एकान्ततो चैमुख्याच सम्प्रति सुदुर्लभतमो विलीनप्राय एव वैत्यहो कारम् । श्रीसुबोधिन्यपि च तेषु तेषु कतिषुचित्पीठेषु गिरिकाभिर्निगीर्य्यमाणा मत्कुणैर्मालिन्यमुपयाप्यमाना कोटेश्च इतश्च सकृन्निवेश्यताश्चक्षुः !!! श्रीसुबोधिनी। विदितमेवैतत्सफलस्य श्रीमदाचार्य्यचरणपादारविन्दमकरन्दलिहः सुरस- र्गस्य यत्किल सर्वोद्वारप्रयत्नात्मनो भगवतः श्रीपुरुषोत्तमस्य निदेशत्रिदशशै- वलिनी शिरसा स्वीकृत्य तज्ज्ञानावतारेण श्रीमत्कृष्णद्वैपायनपरमाचार्येण श्रीम- नागवतं नाम सर्वसन्देहनिरासकं किमपि शास्त्रं प्रादुर्भावयाम्बसूत्र इति । एतच भागघदनुग्रहैकसंवैद्यमित्येकान्ततो दुरवबोधमिति भगवद्वदनवैश्वानरैः श्रीमदाचार्य्यचरणैः श्रीसुबोधिनी नाम कापि तद्वयाख्या विरचयाचक्रे । एषा चे तत्तद्भगवदभिमतसिद्धान्तोद्भासनभासुरा श्रीश्रीकृष्णपदपाथोजप्रसमरामन्द- माध्वीकधारासम्पातानुप्रासस्पृहणीयतमा प्रतिमतमत्तमातङ्गावलेपविलोपपारी- न्द्रसग्रमा विविधवादोपवनविहारव्यसनिविद्वद्वरेण्यसमर्पितकुतूहला चेति नैत. दंशतोऽप्यतिशयोक्ति स्पृशति । न किल काव्यानामिव साधारण्येषा व्याख्या न वा टीकान्तरानुकारिणी किन्तु विलक्षणतमेति नेह संशयलेशोऽपि । एपा हि भाष्यसब्रह्मचारिणी माध्यमेव वा श्रीमद्भागवतानुशासनस्य । इयमपि च कालिकुकूलदग्धधियां दुरवबोधा च दुरूहविशेषा चेति परमकारुणिकैः श्रीप्रभु. चरणष्टिप्पण्या श्रीवल्लभगोस्वामिभिलेखाभिधेन महता प्रबन्धेन श्रीपुरुषोत्तम- पादैः प्रकाशेन श्रीबालकृष्णभोजनया तैस्तरन्यैः पण्डितप्रकाण्डैस्तत्तदि- ·तिवायति दिवसान् प्रायेण । तमिम सम्प्रदायोपप्लवमालक्ष्य विषण्णै सक- लतिटकापिततिलकै श्रीश्रीगोवर्सनलालजीमहाराजमहोदयैश्च श्रीश्रीगोकुल- नाथगोस्वामिचरणैश्च यथोपलम्भ ग्रन्थमुद्रण प्रतिज्ञातवद्भिरारब्धमिदानी भट्ट. श्रीबलभद्रशर्मकविकाव्यरत्नाकरकविचूडामणिशुद्धाद्वैतभूषणकविरजसाहायकेन श्रीसुबोधिनी सम्मुद्रयितुम् । अनतिचिरादेव च तव्यथमस्कध प्रकाश्येत । तत्त्वर्य्यता कृतार्थयितुमात्मान दैवसर्गेणेति भूयो भूयोऽभ्यर्थयामहे । इति शम् । पोडश ग्रन्थाः । यथोपरच्यनिसिलव्याख्याभिरपेता । यथा फिल सानुभावप्रकटनहृदयस भगवत श्रीपुरुषोत्तमस्याऽऽजया तदीयवदनवैश्वानरै श्रीमद्वल्लभाचार्य्यचरण श्रीसुबोधिनी च सूक्ष्मटीका च मीमासाद्वयभाष्यच तत्त्वार्थदीपश्च तत्प्रकाशश्चेति सकलसच्यानसमन्वयविहार- भूमयो निगूढाशयग्रन्थिसमुद्वथनानुनौकपिमहा निगमागमापुतनि स्यन्दपरिस्प- न्दिनस्ते ते प्राढतमा प्रबन्धा प्राणायिपत तधैव सर्वात्मना ग्रहणधारणसौक- -भिवाञ्छया प्रकरणान्यपि तानि तानि भूयास्येव समुपन्यबधिपतेति विदि- तमेतत्साम्प्रदायिकानाम् । एषु च पत्रावटम्बनादिषु भूरिसखयेष्वपि यमुना- एकप्रभृतय सेवाफलान्ता प्रबन्धा सङ्ख्यया पोडशेति पोडश अन्या इति व्यवयिन्ते । विच्छिद्य व्यवहार पुनरयमेतत्प्रयोजनाय यत्किल पोडशानामे. पामध्ययनावधानाभ्यां यथानुक्रममावश्यकसकलसाधनावबोध सुलभः । ततश्च सम्वर्गादिसज्ञाविभेद इव प्रतिनियतसज्ञाविभेदेऽपि नेयमाकस्मिकी समुदाय- सज्ञा । एवज्ञ समुदितानामेकमेव महावाक्यत्व भत्येकमवान्तरवास्यत्वञ्चति स्फुटमेतत् । अत्र च सतिप्य कारिकामना तत्तदर्थनिष्कर्षप्रतिपादनेन च साधनानुक्रमेण च निरतिशयमेव सौकर्य ग्रहणधारणाभीप्सूनाम् । अत एवं चाऽमीषु महानादर साम्प्रदायिकानाम् । एवमपि नाल्पधिपणराधुनिक शक्यमवयोद्धमेषा यथारत्तात्पर्य्यमिति श्रीमप्रभुचरणप्रभृतिभिस्तैस्तै परमका- रणिकै विनिर्मिता अत्राऽनेका व्याख्या । एताश्च कस्मिन् प्रकरणे वियत्य ·(३) इति सुदुष्करमेतत्सङ्ख्यातुम् । अध्ययनाध्यापनसनहसंरक्षणव्यसनविलोपेन यत्नशतेऽपि दुःशका अशेषतोऽधिगन्तुममूरिदानीमिति । यावतीश्चेमा अध्यग- माम ता अपि न किल नाऽतिदुर्लभा. । वहय एव किलैतास्वपूर्वा व्याख्या इति । उपलभ्यमाना अपि च कचिदेव शक्यन्तेऽवलोकितुमिति तदधिगमेऽपि महानेवाऽन्वभावि प्रयासोऽस्माभिः । तथा सति कथमिवैताः सर्वेऽप्युपलभन्तां साम्प्रदायिका अधिगच्छन्तु च श्रीमदाचार्य्यचरणवाक्पीयूपास्वादम् । संरक्ष- णमपि च तथा सति सुदुष्करमासाम् । तत्किल प्राप्तः सोय सम्प्रदायवि- प्लव इति हा धिक् कष्टम् । अवश्यमेव चाऽत्र प्रतिविधातव्यमस्माभिः साम्प्र- दायिकैरिति क्रमशः प्रकाशनीया एताः । एतदेव किलाऽभिप्रेत्य नातिचिरेण व्यवसितमस्माभिस्ता एताः प्रकटयितुम् । अत्र च प्रथमतो व्याख्यात्रितयानुगतं यमुनाष्टकं प्रकाइयेत । ततश्च यथाक्रममपरे प्रबन्धाः । ततश्च निवेद्यतामात्मनो नाम चाऽधिष्ठानञ्च नातिविलम्वेन शुद्धाद्वैतसिद्धान्त- कार्यालयाय स्वमार्गसेवाप्रेप्सुभिर्महाभागैरिति शम् । सेवाकौमुदी। प्रबन्धोऽयं भुवनविदितवैदुष्यायदानैः समरतसाम्प्रदायिकप्रवरैक्षितधी- लाइभट्टापरनामधेयैः श्रीमद्वालकृष्णभट्टैः प्रणीतः । अन्न च पुष्टिमार्गीपा सेवा फिम्प्रमाणमूलिकेति जिज्ञासाया निखिलप्रमाणमूर्धन्यभूतश्रीमद्भागवतमूलिकेति सम्यगुपपादितम् । अयश्च प्रणष्टप्राय एवाऽस्माभिरुपलब्धः । समुत्कृष्टतमश्चा- ऽय यत्किल प्रतिपाद्यस्याऽस्याऽनबोधेऽशतोऽपि नाऽऽयासो भवतीति । न च परिशीलितेऽस्मिन्नपशिष्यते सेवाविषये किमप्ययोद्धम्। तदेव भगवदानुकूल्येन फययन करतटमस्माकमुपनतो मा मूदुपेक्षितः सर्वथर प्रणष्ट इति विस्पट- वणेः सम्मुद्य प्रकाशितः । सन्मुखतामप सर्वयाऽप्यनधिगतसाम्प्रदायिकमे- यासरणिरहस्पैर्भगवदीपैरिति सानुरोपमेतद्विज्ञाप्यतेऽस्माभिः । निवेद्यता प्रेसा फार्म्याटपायेति शम् । भ."

·(४) सिद्धान्तसिद्धापगा। कृतिरिय सरलसस्कृतरसज्ञाना बहुमानभाजनस्य भडश्रीबलभदशर्मक- विकाव्यरत्नाकरकविचूडामणिशुद्धाद्वैतभूषणकविरत्नस्य । शुद्धो ब्रह्मवादनाऽस्या विषयो य क्लि शुद्धाद्वैतवेदान्त इति प्रसिद्धयतितमामा महाम्भोनिधै । श्रीभदाचार्यचरणानामप्रतिहतमखिलहेयप्रत्यनीक निरस्तसाम्यातिशय कमप्य- लौकिक महिमानमालोक्य कस्यचिदीर्थ्याभ्यसूयामुलभेन प्रद्वेषदावानलेनाss- मूलचूड प्रज्वलितस्याऽनन्ताचार्य्यनानो रामानुजस्य निप्रतिपिद्धविप्रलपितम- हापातकानि परिमाटुंश्चैयमवतीर्णा । अस्याञ्च ब्रह्मण साक्षादेव प्रपञ्चामना परिणामेऽपि न विकारापत्तिरिसतदेय विशिष्य प्रपञ्चितम् । तदोपयिकमिति प्रत्यर्थिविप्रतिपत्तिस्थानञ्चेति विरुद्धसर्वधर्माश्रयत्वमपि ब्रह्मण सनपञ्चमुपपा- दितम् । निरस्ताश्च तथा सर्वा अपि विप्रतिपत्तयो यथा नैव पुनरेता उद्भवे- युरशतोऽपि वैदुष्ये प्रतिवादिन । स्फुटीकृतज्ञ शुद्धाद्वैतसिद्धान्तस्यैव सर्वा मना निगमागमगोष्टीगीयमानव नेतरस्येति । विस्पष्टितच लोकोत्तरत्व कालत्रितये- ऽप्यसम्भाविताभिभवभय बचतस्य । प्रदर्शितञ्च प्रत्यार्थिन खमतेऽपि परम- मज्ञानमिति मतान्तरेऽधिक्षेप प्रद्वेपमात्रविजृम्भितमेवेति । परीक्षितच विशि- घावेतसिद्धान्तस्याऽपि प्रसङ्गतो मर्म येनाऽवबुद्धघेत तेन सिद्धान्नाधिक्षपस्तद्- नुवर्तिन कीदग्विधामनुभावयति वेदनामिति । किम्बहुना । तथा क्लिाऽत्रो- पपादित .शुद्धाद्वैतसिद्धान्तो यथा सर्वथाऽपि विस्मरेदेव पुनरयमेवविधमाच- रितुमतिचारम् । एवमपि न खलु नेयमुपकुOजिज्ञासून् । एतानपि सम्यगे- वाऽववोधयेदिय सिद्धान्त यथा घटेत क्रियाया एकस्या अर्थद्वयजनकत्वम् । भाग पुनरस्या मधुरतरा च सरला च सुबुमारपदविन्यासमनोहरा च । यया दिल तदेकावणतामेकोफ्याति हृदयमनुवाचयितु । सम्मतयश्वाऽनया वय एवाऽधिगतास्तेषां तेपा विद्वग्छिखामणीनाम् । निर्मन्छन पुनरेतस्या ॥) अप्या- यानका । प्रापणाव्ययश्व न पृथक् । प्रेप्सुभि प्रेर्दाता कार्याटयाय पत्रम् ।

·सद्धर्मस वर्षद्वितयम् । विदितमेतत्संस्कृतसरस्वतीसमाराधनतत्पराणां पण्डितप्रवराणां यत्किल कतिपयेभ्यो वर्षेभ्यः पुरा प्रसिद्धतमैः श्रीमद्वामनाचार्य्यशन्दवारिधिमहामहो- पदेशकैमथुरातः सद्धर्मो नाम संस्कृतमासिकपनं प्राकाश्यतेति । एतच मुहु- मुहुस्तैस्तैरन्तरायैः प्रतिहतोत्साहमपि यावद्वर्षद्वितयं सर्वात्मनाऽपि पर्यचरद्भ- गवतीं गैर्वाणी वाणीम् । अन्ततः पुनस्तैस्तैः प्रबलतमैः प्रतिबन्धैनैवेदमशकदा- मानं स्थिरयितुमिति प्रतिबद्धम् । अनेकशः किल प्रयतितमेतेन भूयोऽध्यात्मानं प्रकाशयितुम् । किन्तु सर्वतोऽपि विप्रतिपन्नमेव दैवं साधुकृत्येविति वैफल्य- मेवाऽशिश्रियदस्य प्रयासः । ततश्च कैश्चिदुदासितमेकैरनुतप्तमन्यैर्निविण्णमि- तरैर्मुकुलितमपरैश्वोदाहृतमब्रह्मण्यमित्यही ग्राहकाणामस्मिन्नतिशायी प्रणयः । प्रकाशकाः पुनः किमत्र प्रतिविधीयतां नियतिमात्राधीने विषय इति कथमपि शोकविवशमवस्थापयन्ति स्म हृदयम् । एवमपि न खल्वेते भूयोऽपि नैनदि- च्छन्ति प्रकाशयितुम् । आनुकूल्यं पुनरपेक्ष्यते दैवस्य । तदिदं यदा घटेत तदा ननु प्रकाश्यतैवैतत् । एतावत्पुनरिदानी प्रार्थनीयं यत्किल विद्यत एयाऽस्मत्सविधे श्रीमतां निरुपधिप्रेमपानस्य सद्धर्मस्य वर्षद्वितयं येन शक्येत कथमपि विनोद्यमानेन मनसा शोकप्रसरो लघूकत्तुं श्रीमद्भिः । अत्र हि विशदावदातपदचिन्यासमयी च मधुरतरमरलमुकुमारसमन्थनसुभगा च संस्कृतभाषा गहनतमानामपि विषयाणां मुबोधमा सरण्या सरिजरगुपवर्णनं तत्तदावश्यकतिपयसन्निवेशश्चेति समुदिता विनोदसामग्री । वर्षद्वितयेऽत्र मृगीकासवप्रतिस्पर्धीनि मद्गटमासावतरणिकाखण्डकाव्यानि वेदवेदाङ्गस्मृतिद- र्शनपुराणेतिहाससाहिललादीनां मनोहरतरः प्रामाण्यप्रमेयादिविचारो वर्णय- यस्था नीतिवल्लरी विधवोद्वाहखण्डनमन्येऽपि चैविधाः केऽपि विषयाः प्रकाशमन्वविन्दन्त । ये च नांशतोऽपि परिचिन्यते संस्कृतभाषा मरने हिन्दीभापयाऽपि सहेपत टपनिरद्धा एतेऽत्र विषयाः । तदेवमपिटानामपि मुलभ एतेन मनसो पिनोदः । सोपि च निरतिशयमुपीत न ·क्षणमेकमतिबाह्य निवततेत्यवस्यमिदं समृवतां धीमद्भिः । मूल्यञ्च २) रूपक द्वितयमित्यतिस्वल्पम् । प्रापणव्ययश्च न पृथक् । सौक-तिशयेऽप्येवं यदि न सङ्ग्रहीतुमुद्युञ्जीरन्महाभागास्तर्हि हतस्तपस्वी संस्कृतानुराग इत्यलम- तिप्रसङ्गेन । शुद्धा तसिद्धान्तकार्यालयः, बडा मन्दिर, भूलेश्वर, घम्बई. विनयशंवदो- भद्दश्रीवलभद्रशमा, क. का. क. क.