·नारायणदास तथा जेठानद आसनमल पुष्टिमार्गीय प्रथमाला रल ४. श्रीकृष्णाय नमः ॥ सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागतार्थप्रकरणे तृतीयस्कन्धार्थः श्रीमकल्याणरायविरचितया टिप्पण्या समलङ्कतः प्रथमावृत्ति १९५० प्रकाशका- नारायणदासस्य जगनन्द नमलस्य च सरक्षितद्न्य- व्यवस्थापका। कालमादेवी रोड, मुबई २ निर्मन्छनम् ०-८-० " JAVANATANOTAS ·શ્રાદ્દારઃ પ્રકાશકનું નિવેદન. ગેલેકવાસી શેઠ નારાયણદાસ તથા જેઠાનંદ આસનમલ કરલ : ૬૦ ૩૧ પુષ્ટિમાર્ગીય પ્રાચીન ગ્રન્થનું પ્રકાશન કાર્ય અને હાથ ધર્યું છે. તેમાં ચાર પ્રત્યે પ્રકટ થયા છે. પ્રસ્તુત ગ્રંથ પણ તે જ પેજનાને અનુસરીને પ્રકટ થાય છે. અણુભાષ્ય વિવરણાદિક ગ્રન્થનું મુદ્રણકાર્ય પણ ચાલે છે. પ્રસ્તુત ગ્રન્થ શ્રીમદ્વલ્લભાચાર્યજીએ કરેલા તત્યાદીપનિબન્ધના ત્રીજા ભાગવતા પ્રકરણને તૃતીયકન્ય માત્ર છે. ભાગવતાર્થ પ્રકરણ પ્રકાર આવરણ ભંગ ટીકાઓ સાથે અન્યત્ર મુદ્રિત થયું છે. શ્રી કલ્યાણરાયજીની ટિપ્પણી પ્રકટ થઈ નથી. વૈષ્ણવ મંગળદાસભાઈએ એની પ્રેસ કેપી તૈયાર કરી હતી. શ્રીલાલાજીની સંસ્થામાંથી તેના બે જૂના હસ્ત લેખે મળી આવ્યા હતા. રા. રા. ધીરજલાલ પ્રજલાલ સાંકળીઆની સૂચનાથી અમને તે છાપીને પ્રકટ કરવા પ્રાપ્ત થઈ. તદથી અમે રા.રા. ધીરજલાલ સાંકળીઆ, હૈ. મંગળદાસ તથા શ્રીગઠ્ઠલાલાજની સંસ્થાના સંચાલકોને ઉપકાર માનીએ છીએ. ઉક્ત પ્રકાશન કાર્યમાં ગો. શ્રીગેકુલનાથજી મહારાજ, ગે. શ્રીજરનલાલજી મહારાજ, ગો. આયુષ્માન શ્રીદીક્ષિતજી તથા ગે. શ્રી મગનલાલજી મહારાજ પ્રભુતિ આચાર્યોએ જે સહાનુભૂતિ દેખાડી છે તથા પ્રાચીન ગ્રી મેળવી આપવા તથા તેના મુદ્રણ કાર્યમાં સૂચનાઓ કરી છે તદર્થ અમે તેઓશ્રીના ઉપકૃત છીએ, તત્વાર્થ દીપ નિબન્ધ પણ ચાવત્રાપ્ય સાહિત્ય સાથે મુદ્રિત કરી પ્રકટ કી યોજના ચાલે છે. પ્રભુ કૃપાથી એ સર્વ કાર્યો યથાસમયે થશેજ. વૈષ્ણવ વિદ્વાન તથા અભ્યાસકે આ પુસ્તકોને ઉપયોગ કરે રગે રામને ઉક્ત કાર્યમાં મદદ કરે એજ ઈરછનીય. 1 મુંબઈ. ઉત્તરાયણ પર્વ ૧૯૯૬, પ્રકાશકે.

·अथेदं प्रस्तूयते यत्, सुविदितमेवैतत्तत्रभवता भातां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासपरिशीलनधीविभवानां समषा " विदुषाम् , यत्, श्रीभागवतं नामाद्वितीयमपूर्व च समुद्धृतं ग्रन्थरत्नं श्रीमद्ध्यासपादैः स्त्रीयानुभव- तोगरादिति । यद्धि प्राशयति सकलानपि श्रुतिस्मृतिप्रतिपाद्यान् प्रमेयजातान् उपक्रमः] प्रकाशते च स्वयमपि प्रमेयरूपतया श्रीकृष्णाभिन्ना, भक्तिरसतया, निगमागम- सारवत्तया च । उक्तमेव " निगमकल्पतरोर्गलितं फल"मित्यादिना । अनक्तार- ‘दशायां साक्षान्छीकृष्ण एवं श्रीभागवतररेणाविर्भूनः, समाधिदशायां साक्षात्कृतश्च श्रीव्यासपादैः श्रीगुकादिपरम्परयाऽयदिनं याव-साधकानामुपकाराय विराजते च । किञ्च, भक्तिरेव श्रीभागवतरूपेणालङ्करोति धरित्रीम् । भक्तिरसस्थायीभाव एव रसात्मा श्रीकृष्णः । श्रीभागवतमेव श्रीकृष्णः । भक्तिरेय भागवतम् । भागवतमेव भक्तिः । श्रीकृष्ण एवं भक्तिरसः । श्रीकृष्णः, भागवतम्, भक्तिश्चेति पदानि प्रमेयतयाऽभिन्नार्थ- श्रीभागवतस्वरूपम् ] कान्येवेनि भक्तिरसायन-भक्तिमार्तण्डायनेकग्रन्थाभिप्रायः, परमतत्वपरिशील- नप्रवणान्तःकरणानां महाभाग्यभाजनानां विपश्चिदपश्चिमानां स्त्रीयानु- भवश्च । अत एव. भक्त्या भागवतं शास्त्र न विद्यया न च टीकयेत्यभियुक्तोक्तिः । अत्रेदं तत्त्वम्-भागवतस्यं साधनं हि भक्तिरेव; भक्त्या यत्परात्परं फलं समुत्पाद्यते तदेव भागवतम् । तद्भागवतमेव रसामा श्रीकृष्णः, भक्त्याः परमफलत्वेन श्रीकृष्णावाप्तेरेवोक्तत्वात् । एवं च तत्वतो विचार्यमाणे भक्तिभागवतश्रीकृष्णरसादिपदानामभेद एव । एतदेव शुद्धाद्वैतम् । किञ्च, भागवतं भक्तिः, भक्त्या च भागवतमित्युक्त्या “साधनं च फलं यत्रे"- पारमार्थिकं स्वरूपम् ] त्युक्तेः साधनफलयोरक्यम् । स एव पुष्टिमार्गः । तथा च श्रीभागवतमेव प्रमाणं प्रमेयं साधनं फलं चेति । एतदेव निर्वचनम् एतदेव रहस्यम् । स्वदेव तत्त्वम् । एतदेव पारमार्थिकम् । पुराणं हरिरेव सः एतदेव श्रीमदाचार्यचरणप्रोक्त महावाक्यम् । तदभ्यासादेव निरोधः । तदेव च फलम् । अत एवाहुर्भगवन्तो भाष्यकारा. । श्रीमद्दल. भाचार्यचरणा: " श्रीकृष्णं सच्चिदानन्दं दशलीलायुत सदा । सर्वभक्तसमुद्रारे विस्फुरन्तं परं नुमः इत्यादि । श्रीकृष्णः श्रीभागवतं भक्तिश्चेति त्रितयमपि प्रमेयम् । तदेव च दशलीलापदेनाभिव्यज्यते । भक्तिमार्तण्ड-निबन्धप्रमेयप्रकरणप्रभृतिषु तत्रोपपादितमिति नाधिक तन्यते । श्रीभागवतस्यातिगूढार्थ वात्प्र यक्षर, प्रतिपदं, प्रतिवाक्यं, प्रत्ययाय, प्रतिप्रकरणं, प्रतिस्कन्धं च श्रीकृष्ण एव जेगीयते । अतएव भागवतशास्त्रं दशलीलायुतं श्रीकृष्णाभिन्नस्वरूपम् । यद्यपि, आपाततो भिन्नार्थकत्वं प्रतीयते, तथापि रहस्यवेदिनस्तु शास्त्रे, स्कन्धे, प्रकरणे, श्रीभागवतार्थः ] अध्याये, वाक्ये, पदे, अक्षरे, च प्रतीयमानमर्थमविरोधेनैकार्थतयैव विदुः, ये च तथा बोधयन्ते त एत्र मुन्यन्ते । तथा चाहुर्भगवत्पूज्यपादाः श्रीभागवतप्रति- पदमणिवरभावांशुभूषितमूर्तयः श्रीकृष्णवदनावताराः श्रीमदाचार्यचरणा:- “ " " ·- " शाम्ने सत्ये प्रारणेऽ याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुयते ॥” इति । अत्रायमभिसन्धि --शास्त्रादिसप्ताप्यर्थीन् एकार्थतयाऽविरोधेन जानन्, एकार्थ श्रीकृष्ण चाविरोधेन सप्तधा जानन्, मुच्यते, अविरोधेन च अप्र यहेन च । नार मुक्ती विरोध सम्भवति । अतएव " भत्या भागात शास्त्रम् । नाय मुकर पया सर्वेषाम् । यद्यपि श्रीभागवतप्रोक्तभक्तिमार्गानुसरण मुलमम्, तथापि तदवोधातु दुर्लभ एवेति श्रीमदाचार्यचरणा एवार शरणम् । श्रीगुरु सतार्थानामेकार्यतया चरणशरणाइते भक्तिमार्गे प्रतिबद्ध एर प्रवेश । श्रीगुग्यश्च करुणावरुणा- व्यारयातत्त्वम् ल्या एरोति । तैरेव-श्रीभागवत व्यायातम् । प्रदर्शितिश्च तत्वार्थ- दीप , सुबोधितश्च गनिमार्ग सुबोधिन्या। अत एत्रोक्त तैरेव पू यपादे - अौ तस्य विवेचित न हि विमुश्वानराद्वाक्पते- रन्यास्तत्र विधाय मानुषतनु मायास हीपति । दत्ताज्ञा च कृपावलोकनपटुर्यस्मादतोऽह मुदा गुढा प्रकटीकरोमि बहुधा व्यासस्य विष्णो प्रियम् ।। इति । सर्वादारप्रयनात्मा कृष्ण प्रादुभूत ह । तथात्व येन ससिध्येत्तदर्थ व्यास उक्तवान् ।। श्रीभागवतमत्यन्त सपा सुखदायकम् । तस्यापि तत्व येनेव सिध्यदिति विचार्य हि ॥ अग्निचकारतासार्थदीप भागवते महत् । तच्चापि येन ससिध्येन्द्याख्यान तन्निरूप्यते ॥ इति च । किच्च, श्रीभागवतस्य श्रीकृष्णरूप वात् । श्रीकृष्णस्य परमतत्वेन प्रतिपादनात् । तसरू- पावगति सद्विारप्रयनेन तेनैव भवितुमर्हति ना यथेति श्रीकृष्णादनवैश्वानरादन्य श्रीमानवता याचित्यासुरपि न याथार्थापबोधने प्रभु । एष च श्रीगलभाचार्याणां श्रीभागरतार्थव्याख्याने भागवताचार्यतति । यत्तु, प्रस्थानत्रयमा याता, आचार्य, इति प्रसाद प्रसिद्ध , श्रीवल्लमाचार्याणां वेदव्या- रयानानि, गीताव्याख्यान व नोपरम्पत इति तेपामाचार्यत्व नाम्तीति काषायाम्बर कश्चिदाह । तदतीपाज्ञानविजृम्भितम् । ये च पुनासादेशादिप्रथगणनया प्रस्थानचतुष्टयव्याख्यात्तया साध यति तेषामाचार्य व तदपि पञ्चपर्वसु परिगणनीयम् । श्रीमद्लभाचार्यचरणानामाचार्य व हि भक्ति मार्गप्रवर्तक पादेव । अत एव वेदानामपि मागवताविरोधेन प्रामाण्य प्रतिपाद्यते । न तु पुराणानामिय केवटोदोपहकतया वेदमूलकतया वा । श्रीरामानुजाचार्यादयो न केवल भक्तिमार्गप्रवर्तका । अपि तु पाचारावाद्यागमोलोरासनाप्रवर्तका अस्मदारा यचरणास्तु नि साधनजनोद्धरणप्रवणा .

·(३) " . रणमेव रादान्त बोधयन्तो निर्गुणभक्तिमार्गकप्रातका । अत एव तन्मते प्रमाणम्पन्य प्रमेय च पागनतमेर । व्यारयात च भागवतमेव । श्रुतिमूत्रादि-यारयानमपि श्रीभागरतार्थवोधनोपयोगित- व । न तु मागस्तव्यारयान वेदनोधाय । अपि तु वेदव्यारयान भागरतबोधायेति । तदेव दरतारप्रयोजनम् । एव च श्रीमद्वलभाचार्यचरणकृतव्यारयानादृते नान्य द्यारयान श्रीभागवत बोधनायालमिति । प्रथिततरमेवेत सुबोधिन्यादिप्रत्याध्येतॄणाम् । तदेतद्भागवत तृतीयस्क-धादेव प्रकृतमिति दशलीलार्थोदिनामपरोक्षम् । प्रमद्वितीययो. (धिकारज्ञानलीलाप्रतिपादक-बादशविधलीलासु गणनाभागाचेति । निबन्धश्वेत पूर्वमेवालङ्करोतिस्म श्रीभागवताध्येतॄणां करकमलानि । गोलोकवासि "श्रेष्ठिनारायणदासस्य" प्रकृतग्रन्थप्रकाशः ] "श्रेष्ठिजेठानन्दस्य च सरक्षितद्रव्यव्यवस्थापक प्राकाम्य नीत श्रीभागवताध्यायाः । पूर्व प्रकाशितोऽपि भागस्ता निषध श्रीक-याण- रायाणां टिप्पण्या सम्पत्तिस्तृतीयस्कन्धा एकाय प्रकाश्यते ते । स चाय तृतीयस्कन्ध सर्गलीलार्पक । ब्रह्मण सत्यादिगुणवेपम्भेन, पञ्च महाभूनानि, पञ्च त मात्रा , इन्द्रियाणि, अन्त करण चे येतेषामु पत्तिप्रकार एवात्र प्राधान्येनोपनर्णित । भगवतो वराहावतार कपिलानतारचोपवर्णितौ । प्रसङ्गास ड्ड्यज्ञान भक्तिश्च अन प्रतिपाद्या पिपयाः] प्रतिबोध्येते । यथा मुक्तिलीलारबोधक एकादशस्कन्धो विवचनीय- विषयबाहुल्येन चकासते तवाय तृतीयस्कध विराष्ट्रपत्रोधनेन, सृष्टिप्रक्रियाप्रतिपादनन, आसुरसम्पद्विरि या रसातलगमनेन, तदुद्धरणेन, कर्दमस्य तपश्चरणेन, कपिलापतारेण, तदुपदिष्टेन साङ्घयतत्वेन-तत्र प्रसङ्गात्-ज्ञानज्ञानाभासभ्रमख्यात्यज्ञानादिपदार्थप- रम्परावेदनपूर्वकभक्तिमार्गोपदेशेनेत्यादि विविधविषयेन विद्योतयति विद्याविलासनेदिना विपश्चिप्रम- राणा मानसानि । तदेतन्निखिल्मपि श्रीसुबोधिन्या सुस्पष्ट सुविस्तृत च ०यारयात श्रीमदाचार्य चरणे " किन्तु तदयबोधनाप्राक् सन्धार्थाप्रकरणार्याध्यायार्थानां परमावश्यक्तयाऽत्र त एपी प्रकाशिता । अत्र हि सर्गलीलाप्रतिपादके तृतीयस्कन्धे प्रकरणत्रयम् । (१) अधिकारप्रकरणम् , (२) बन्धगृष्टिप्रकरणम्, (३) मोक्षसृष्टिप्रकरण चेति । तत्रेमान्ययातरप्रकरणानि । पन्धसृष्टि प्रकरणे-(१) गुणातीतसृष्टिप्रकरणम् , (२) सगुणसृटिप्रकरणम् , (३) काल सृष्टिप्रकरणम् , (४) जीवसृष्टिप्रकरण चेति चतुष्कम् । मोक्षसृष्टिप्रकरणे च (१) नेर्गुण्यमोक्षसृष्टिप्रकरणम् , (२) तत्वमुक्तिप्रकरणम् , (३) कालमुक्तिप्रकरणम्, (४) साह्मयज्ञाना मुक्तिप्रकरणम् ,(५) सासयस्य साधन प्रमाण च, (६) सगुणमुक्ति , (७) जीपमुक्ति , (८) सर्गासनिर्धार , (९) सर्ग: फ प्रकरण चेति नाकम् । अन्यायास्तु प्रयस्त्रिंशदेव । एतेषां सङ्गतिवान मुग्य प्रतिपाद्यो विषय । rom at 7 मनितोपकरोति विचारान विचमणाशा ·(४) अस्य मुद्रणं दिनारायणदासम्म गाविदगादेर सपना । यणगङ्गादामन धीरज साल सांठियामहाभागम्य प्रो साहना प्रतिलिपिमुद्रणाई या भागमागमा पुरावा. गायत्ता द्वितगमनायेन मम्पादिता । तनु भाग्जामागैरे विशा- अस्य मुद्रणम् ] पिता प्राका, नियुत्तभाई तसशोधनाय । प्राध्या नारायणदासस्य जेष्ठानन्दस्य मा आसनमलतनुजन्मनोः मरक्षितद्वन्यायपरमापकोय । अत्र मुद्रणे प्रयुक्त पुस्तकप प श्रीगहरा पुस्तकाच्या सप्राप्तम् । अतस्तदध्यक्षाणा, प्रति. लिपिकारम्य वेगमङ्ग सदामम्य, नियोनास्य धीरजलारसाठीयामहाशयस्य उपकृतिस्मरणम् च सघाताया उपनेरत्र भूयो भूय सबमान स्मरण परम्पराप्राप्तमेति । क्षमापन च जीपदोपा मुद्रणार पदोषाहा मगात चे पान ताहि समायते पश्चिमारा नीरक्षीरविकचतुरा । विरम्यते च- विदुपा विधयेन, हरिशङ्करेण ।

·શેઠ નારણદાસ આસનમલ.
એના અક
જન્મ -- વ ૧૦ શ્રાવણ સુદી ૭.
અવમાન આવત ૧૯૮૪ શ્રાવણ વદી ૭,
ઈ - ૧૯૯૮ તા ૬ ડી મટે.

·30000000000 રી, શેઠ જેઠાનંદ આસનમલ- 00000000000000000 --> જન્મ - વત્ ૧૯૯૮ ના ફાગુન વદી ૧૧. અવસાન – વત્ ૧૯૮૫ પેય વદી ૧૨, ઇ . ૧૯૯ તા ૬ ડી કેબ્રુઆરી. જાદી- પ્રેસ, મુંબઈ-૪ ·M नाकृष्णाय नमः । श्रीभागवतप्रतिपदमणिवरभावांशुभूषितमूर्तिश्रीमढल्लभाचार्यप्रादुर्भाषिते सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे तृतीयस्कन्धार्थः श्रीमत्कल्याणरायविरचितया टिप्पण्या समलङ्कृत. तृतीयस्कन्धनिबन्धनं चिकीर्षुरुक्तविवक्षितयोः सङ्गतिमाह- अधिकारिपु साङ्गं हि श्रवणं सुनिरूपितम् । . स्कन्धद्वयेन शेपेषु क्रियते विषयाभिधा ॥१॥ त्रयस्त्रिंशदाध्यायास्तृतीये सर्गवर्णने । अधिकारिध्विति । अधिकारः प्रथमस्कन्धार्थ । साङ्गश्रवणविधिद्धितीयार्थः । हुतीयादिदशस्कन्धेषु श्रोतव्यविषयः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १॥ एवं दशानां साधारणमर्थमुक्त्वा तृतीयस्कन्धार्थमाह- त्रयन्त्रिंशदथाध्यायास्तृतीये सर्गवर्णने इति । एकदेशे सर्गप्रतिपाद- नव्यावृत्यर्थं त्रयस्त्रिंशदथाध्याया' इत्युक्तम् । सर्वेषां सर्ग एवार्थः “ सर्गः कारण- श्रीकृष्णाय नम. तृतीयस्कन्धार्थनिबन्धविवृती श्रवणविधिरिति । मूले निरूपितमित्युक्ते. । सामान्यतो निरूपणमायातीत्याशङ्क्य श्रोतव्यत्वेन तस्माद् भारतति विधानादकरण फलाभाव प्रत्यवायबोधनार्थ तथोक्तमित्यर्थः । अत एव "अपश्यतामात्मतत्त्व" मियादिना तदकर्तृणां प्रथमत एव निन्दाकृतिरिति भाव. श्रोतव्यविषय इति । श्रोतव्यो विषयो लीलारूप । प्रतिपाद्यते । दशमि. स्कन्धैरित्यर्थः । एतेन स्कन्धद्वयस्य सौरेव स्कन्धै सङ्गतिरत्रै प्रतिपादिता न प्रयेक प्रतिपादनीयति बोधितम् ॥१॥ साधारणमिति । श्रोतव्यविषयलीलारूपमित्यर्थ । एकदेश इति । स्कन्धैकदेश इत्यर्थः । तथा सति सम्पूर्णस्य स्कन्धस्य सर्गप्रतिपादकत्व न स्यादिति भावः । सर्वेषामित्यध्यायानामित्यर्थः । यद्यपि भूतमात्रेन्द्रियभिन्नजीवकालतत्त्वादीनामपि सृष्टिनिरूपणात् न पूर्वोक्तलक्षणकः सर्ग. सर्वत्रा- वाति तथापि 'सर्गः कारणसम्भूति' रिति वाक्यादधिकारिभूतादिसृष्टी मुक्तियोग्य तादृश जीवं सृष्ट्वाऽऽधिदैविकतत्त्वान्यपि सृष्ट्वा तादृशमाधिदैविक मोक्षोपयोगिनमलौकिक कालमप्युत्पाद्य भगवान् तथा" इति पाठ ।

·२ सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे स्वाभिप्रेते सविशेपे स्वोपयुक्तार्थसंयुते ॥२॥ सम्भूतिः" इति वाक्यात् । सर्गश्च लौकिकालौकिकमेडेन द्विविध इति । अलौकिके प्रयस्त्रिंशद्देवा सृष्टाः सन्तो यज्ञं साधयन्तीत्यविवादम् । लौकिकेप्यष्टाविंशतितक्यानि चतुर्विधभूतवीजानि कालश्चेति प्रयस्त्रिंशत्प्रकारा सृष्टिर्भवति । अत एव सर्गस्य विशे- पणमाह स्वाभिप्रेत इति । न तु सर्गो यः कश्चित्सृष्टिसाधारणः । तत्र स्वाभिप्रेतः पूर्वमुक्तो लौकिकालौकिकभिन्नः । तत्रापि भगवद्रूपता सर्वत्रेति विशेषः । तत्रापि मोक्षार्थ तथा भूतादीनि सृजतीति सेपामपि तत्कारण वादन निरूपणमुचितमित्यर्थः । लौकिका- लौकिकभेदेनेति । साट्सपवैदिकभेदेनेत्यर्थः । उभयविधस्यापि प्रयस्त्रिंशदात्मकवं साधयन्त्यलौकिक इत्यादिना । अलौकिके । वैदिक इत्यर्थः । त्रयस्त्रिंशद्देवा इति । स जातोयरिच्यत" इति श्रुतेः 'स' विराट् पुरुषो ब्रह्मा पूर्वोक्तसहस्रशीदिविशिष्टात् पुरुषात् 'जातोऽन्यरिच्यत' पति- रिक्तः समृद्धस्त्रयस्त्रिंशदेवतारूपो जात इत्यर्थः । तथा च ब्रह्मणः सकाशात् जातेन हिरण्यगर्भेण सृष्टा इत्यर्थः । प्रयस्त्रिंशदिति । " देवास्त्रिरेकादशास्त्रियस्त्रिंशा" इति श्रुतेर्वसुरुद्रादित्यरूपात्रयस्त्रिः प्रत्येकं हिरण्यगर्भकादशेन्द्रियाधिष्ठातृन्वेनोत्पन्नै इति प्रयाणामेकादशविधयात् प्रयस्त्रिंशत्सपेयर्थः । यज्ञं साधयन्तीति । देवा यज्ञमतन्यते'तिश्रुतेरित्यर्थः । तत्रायं प्रकारः, प्रथमतः सहस्रशीर्षल्यव्याप- कवादिधर्मविशिष्टः परमात्मा स्वराट् , ततो विराट् कमलाकारेण विशेषेण राजत इति प्रपञ्चः सूक्ष्मी भगवान् नाभिकमलात्मकस्ततो विराट् पुरुषो ब्रह्मा ततस्तदिन्द्रियाधिष्ठातारो देवास्तैस्ततो यज्ञ आधिदैषिको विराट् पुरुषशरीरहविर्निष्पाद्यः कारसहितः प्रजापतिरूपः । यज्ञो वै प्रजापति रिति श्रुतेस्ततो यज्ञात् जातो यः साध्यर्षिकृत आध्यात्मिको यज्ञस्ततः पृषदाज्यं ततो वायव्या आरण्या: पशवस्ततो वेदा ऋगादयः स्थूलाश्छन्दांसि गायत्र्यादीनि तत आधिभौतिकहवीरूपाजाद्युत्पत्तिस्त- तस्तैर्यज्ञेन ब्रह्माण्डात्मकपुरुषविधान, " यत पुरुषं व्यदधु"रिति श्रुतेः, ततस्तस्य पुरुषस्य लोकरूपेण कल्पना तथा लोका अकल्पयन्नि"ति श्रुतेः, एवमाधिदैविकाप्यात्मिकाधिभौतिकभेदभिनस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकत्वबोधनाय" वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमि" त्यादिश्रुतिभिर्ब्रह्मविज्ञान, तस्य च फलं "तमेवं विद्वानमृत इह भवती" त्यादिश्रुतिभिर्मोक्षो निरूप्यत इति मोक्षफलिका वैदिकी सृष्टिः पुरुषसूक्तोक्ता ज्ञेया। लौकिकेऽपीति । सासयसर्गेऽपीत्यर्थः । चतुर्विधभृतबीजानीति। भगवदायुधरूपाणीत्यर्थः । मोक्षदानायाधिकारिभूतादिसृष्टयर्थ भगवदाविर्भाव तेषामप्युत्पत्तेः । कालश्चेति । सासयसृष्टिहेतुभूत- गुणक्षोभकमौतिकविराट्पुरुपचेष्टारूप इत्यर्थः । मूलपुरुषेच्छाशक्तिरूपस्तु “ कालसंज्ञा तदा देवी- मि"त्यादिना वैदिकसृष्टावेव वक्तव्य इति । अत एवेति । यत उभयविधोऽपि त्रयस्त्रिंशत्प्रकारक: सो निरूपणीय इत्यर्थः। न तु यः कश्चिदिति । पुरुषसूक्तोक्तस्त्रयस्त्रिंशत्प्रकारापन्नाद् भिन्न आका- शादिकादिकः सर्ग इत्यर्थः । सृष्टिधारण इति । सृष्टिमात्रमेव येन सर्गेण निरूप्यते, न तु पुरुष- सूक्तोक्तवद् ब्रह्मात्मकत्वं मोक्षफलकत्वं प्रपञ्चस्योच्यत इत्यर्थः । तत्रेति । तेषु नानाविधस वित्यर्थः । लौकिकालौकिक भिन्न इति । लौकिक साङ्ख्यमलौकिको वेदस्ताभ्यां भिन्ना भेदयुक्त इत्यर्थः । ।

·तृतीयस्कन्धार्थः स्त्रोपयुक्तार्थसहितो मोक्षादिफलयुक्तः । जीवस्य हि द्विधा सृष्टिः; बहिः, स्वरूपे च । पहिः यष्टिर्लोके प्रसिद्धा । सा हि वस्तुतो जीवस्य नाशरूपत्वात्प्रलयो भवति । अतो 'मोक्ष एव मुख्यसृष्टिः । अधिकारिदेहव्यतिरेकेण स न भवतीति मोक्षार्थमुत्पत्तिरपि निरूप्यते । तत्र गृहस्थस्यैव मुक्तिः सन्दिग्धेति दम्पत्योर्मुक्तिनिरूपणम् । तत्र गृहस्थस्य " .. वस्तुतस्तु प्रकारभेदेऽपि भगवल्लीलारूपत्वादेक एवेति भावः । तत्रापिति । उभयविधसर्गेऽप्रीत्यर्थः । भगवद्रूपतेति । सर्गे ये कारणवेनोक्ता ब्रह्मकर्दमादयस्तेऽपि भगवतः सर्गलीलोपयोगित्वेन तदङ्ग- भूता भूमिकाननद्रुमादय इस लीलारूपा इति तेवपि भगवद्रूपत्वं लीलायाः स्वरूपात्मकवादतावा- नस्मिन् सर्गे विशेषोऽन्यत्र सर्गागभूतानां जीवत्वमेवेति भावः । तत्रापीति । स्वं पूर्वोक्तो लीला- रूप उभयविधसर्गः, तत्रोपयुक्तो मोक्षादिरूपोर्थः पुरुषार्थो मोक्षदानार्थमेव भगयता लीलाकरणात तत्सहित इन्यर्थः । नन्वत्र सर्गली निरूप्या तन्मध्ये फलत्वेनापि मोक्षनिरूपणे स्कन्धार्थे सर्ग- लक्षणेऽतिव्यातिः स्यादित्याशङ्कयाहर्जीवस्य हीति । जीवा हि भगवतोऽक्षरांशत्वेन च णसंलग्ना उपर्येवावस्थिता न तु भगवत्यम्तर्न वा प्रपञ्चे वहिः, एवं सति यदा भगवतः सृष्टीच्छा तदा तान- क्षरात्मकचरणाद् विस्फुलिङ्गवद् व्युच्चरितान् स्वस्माद् बहिः स्थूलरूपे प्रपञ्चे पृथक्तया स्थापयित्वा स्वप्राप्तिसाधनानि कारयि वैप उ एवेति श्रुतेः, पश्चात् स्वात्मन्यन्तःप्रपञ्चे विषयानुभवमिव स्वान- न्दानुभने कारयितुमानन्दरूपेण सतमान् जीवान सृजति मपध्वसर्गव-मोक्षसोति पूर्वावस्था वक्षररूपतैव । तत्र प्रपञ्चेऽक्षरनिष्टतायां ज्ञानमार्गेण पुनरक्षरप्रवेशेन सच्चिदानन्दरूपतासम्पत्तिरिति च्युचरणसमये चिदंशत्वेऽपि प्रवेशसमये पूर्ववत् पूर्वावस्थाप्राप्तिः, भक्तिमार्गेण पुरुषोत्तमनिष्ठत्वे पुरुषोत्तमप्रवेशेनाक्षरोत्तमनिरवघ्यानन्दानुभवो विषयभोगप्रकारेण, तथा च येषां स्वानन्ददित्सा व्यदर्थ लोलाकृतिस्तान् मोक्षसर्गयोग्यान् कर्तृ देवोत्तमान् जीवान् प्रपञ्चोऽधिकारिशरीरनिष्पत्तये सृष्टान् करोतीति मुख्यो मोक्षसर्ग एवेति सर्गस्कन्धे तनिरूरणेऽपि न स्कन्धार्थाव्यातिरि- तिमावः । वस्तुतस्तु प्रपञ्चसर्गः सर्वत्वेन व्यवहियमाणो मोक्षसर्गहेतुत्वापर्यवसानतः सर्गः । पूर्व तु जीवस्य यत् स्वरूपमक्षरात्मकं तददर्शनहेतुत्वात् प्रलय एवेति न मुख्यसर्गत्वमिति मोक्षसर्गस्य साधनलम्यवश्रवणान भगवल्लोलात्वमित्याशङ्कय तत्वे उपपत्तिमातुः गृहस्थस्यैवेति । " त्यागेनै- केऽमृतवमानशु"रिति “ सन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्वा" इति श्रुतेश्च सन्न्यासाभावात् न गृह- स्थस्य मुक्तिदमार्गेण, “गृहस्थ एता पदवी"मित्यादिना सतमस्कन्धे पञ्चदशाध्याये भक्तिमार्गप्र- कारेण मुक्तिकथनात् सन्दिग्धेत्युक्तम् । दम्पत्लोरिति । कर्दमदेवहूत्योरित्यर्थः । एतेन प्रमाणबल- विचारेण मुत्तययोग्यत्वेऽपि तदर्थ स्वयमेव कपिलरूपेणाविर्भूय मोक्ष दत्तवानित्येतस्य मोक्षस्य भगवल्लीलात्वमिति बोधितम् । ननु नि.साधनस्य मोक्षोक्तौ वेदविरोध इत्याशङ्कयाहुस्तत्र गृहस्थ- स्येति । गृहस्थस्य मोक्षसाधनरहितस्य मुक्तावन्येषां भगवद्वाक्यरूपवेद इन भगवदाविर्भावसाम- . १ भो' इतिपाठ: भादर्शदय उपलभ्यते ।

·४ . । सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागयतार्थप्रकरणे मुक्ती भगवत्सन्तोपः प्रयोजकः । तस्यापि' भक्तिः, ज्ञान, योगाथाऽऽज्ञाकरणं च । वस्मादेतत्सर्व सर्गमध्य इति स्वोपयुक्तार्थत्युक्तम् ।। २ ।। प्रसिद्धिविरोधमाशङ्कयाह- लोके सर्गविस! हि यादृशौ नेह तो मतो ।। किन्तु तो सार्थको वाच्यो तेन स्कन्धद्वयं ततम् ॥३॥ लोके सर्गविसर्गाविति । सार्थको पुरुपार्थपर्यवसायिनी । तेनैकैका लीला स्वतन्त्रेति प्रत्येकमेकैकस्कन्धवाच्यता, तेन स्कन्धद्वयविस्तरः ॥ ३ ॥ तत्रापि मैत्रेयविदुरसम्बाइप्रकारेण लीलाकथनमुचितमित्याह- लीलाद्वयस्य श्रवणात्सिद्धः क्षत्ताऽधिकारतः। किं पुनः सकलौतेत्यतस्तस्य कथा ततो ॥४॥ लीलाद्वयस्येति ॥ ४॥ यिकभक्तस्य भगवत्तोप एन मुक्तिप्रयोजक इति परोक्षापरोक्षव्यवस्थया वेदस्वसन्तोषाभ्यां मुक्ति दानान वेदविरोध इति भावः । ननु भगवत्सन्तोषोऽवतारदशायां सर्वेषु कथं न जायत इयाशङ्कया- हुस्तस्यापीति । प्रभुसन्तोपस्यापि भक्तिः प्रयोजिका “ भक्त्यैव तुष्टिमभ्येती" तिवाक्यादित्यर्थः । ननु भक्तिः कथं से स्यतीन्याशङ्कयाहुनि योग इत्यादि । ज्ञानं भक्तिसाधन सर्वत्र स्पष्टमेव । योगोऽपि चित्तवृत्तिनिरोधान्मा स्वरूपध्यानसहित इति भक्तिसाधनमेव । आज्ञाकरणं कर्मस्थितिः । सापि चित्तशुद्धिहेतुःयादगीकृतस्य भक्तिजनकैवेति । एतत् सर्व स्वमातरमुपदिशतः कपिलस्य वाक्यसम्हेनावगन्तव्यमिति दिक् । सर्गमध्य इति । मोक्षसर्गमध्य इत्यर्थः । प्रपञ्चसगमध्ये भक्ति- ज्ञानादीनामनुपयोग इति भावः ॥ २ ॥ प्रसिद्धीति । लोकप्रसिद्धेविरोधमित्यर्थः । लोके मोक्षसर्गवेनाप्रसिद्धेरिति भावः । पुरुषार्थपर्यवसायिनाविति । स्कन्धयेनोच्यमानी सर्गविसौं भगवल्लीलात्वात् पुरुषार्थ-वेन पर्य- वसायिनी पर्यवसानवन्तो स्वतःपुरुषार्थरूपावित्यर्थः । अत एव मूले सार्थकावि युक्तम् । अर्थसहि- तावेव न तु भेदेनार्थसाधको । लौकिके तु तावेतद्विलक्षणाविति नात्रनिरूपणीयत्वेन सम्मती भग- वलीलारूपत्वाभावादिति भावः । तेनेति । प्रत्येक पुरुषार्थपर्यसायित्त्वेनेत्यर्थः । स्वतन्त्रेति । अन्यानुपजीवनेन फलसमर्पकत्वादिति भावः । एकैकस्कन्धवाच्यतेति। स्वफलसहितलीलायाः प्रत्येक श्रीभागवतावयवत्वादित्यर्थः । तेनेति । येन हेतुना सर्गविसर्गयोः सजातीय वेऽपि नैकेन स्कन्धेन निरूपण प्रत्येक फलसाधक वात् तेनैव हेतुना लीलाबाहुल्यबाधायैतयोः स्कन्धयोविस्तर इत्यर्थः॥३॥ लीलाकथनमिति । शुकस्य तद्वाक्येन कथनमुचित सूतस्येव स्वतस्त गेरुत्तमवात, खापे क्षया लीलायुग्मश्रवणेनैव कृतार्थत्वादिति भावः ॥ ४ ॥ "भक्तिज्ञान इतिपाठ । .. १ २ तथा ।

·हतायस्कन ५ सर्गलक्षणमाह- • तत्र सो रजोभाजो लीला कारणजन्मदा । देवस्य तु द्विरूपत्वात्कारणानां त्रिरूपतः।' पञ्चधा सा स्वतो द्वेधा वन्धमोक्षविभागतः॥५॥ तत्रेति । “भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद" इति मूले लक्षणम् । तत्र गुणवैपम्यं रजसैव, तस्यैव सृष्टिकारणत्वात् । ब्रह्मण इति सन्देहाभावाय । भगवत इति भृतमात्रेन्द्रियधियो देहरूपाः, कार्या अपि भवन्तीति कारणजन्मदा लीलेत्युक्तम् । एवं व्याख्यानस्यार्थान्तरमभिप्रेतम् । रजोमाजोऽपि लीलासृष्टिर्मुख्यब्रह्मणोऽपि लीला । कालत्वेन कालस्यापि सृष्टिीला । सर्गलक्षणमिति । तत्र सर्गो रजोभाजो लीला कारणजन्मदेत्यर्थः । अस्यार्थः, भगवतस्तत्र प्रपञ्चे स्वामिनि वा बन्धमोक्षाभ्यां वा लीला सर्गस्तत्रापि रजोभाजो रजोगुणस्वीकर्तु- विहारार्थत्वात सृष्टेस्तत्र तदुपयोगित्वेन रजोगुणस्वीकारस्यावश्यकत्वात् सृष्टिश्च नानाविधा विधेया, तत्र लोक इव चित्तविक्षेपैः साधनम्, स च रजोगुणकार्य इत्यतस्तत्स्वीकार आवश्यकस्तत्रापि कारणजन्मदा लीला न तु भूतादिमात्रोत्पत्तिदा, कारणानि तु कालजींवतत्त्वानि वर्तन्त इति तेषामपि सृष्टौ सङ्ग्रहः ॥ ४ ॥ नन्चेतलक्षणं मूलोक्तलक्षणाद् विलक्षणमिति तेन बिरोध इत्याशङ्कयाहस्तत्र गुणवैषम्य- मिति । गुणानां सत्वादीनां समभावेन वर्तमानना वैषम्यसम्पादकः क्षोभकतया रजोगुण इति मूलस्थगुणवैषम्यपदेन विवृतौ तद्धेतुभूतो रजोगुण एव गृहीत इति न विरोध इत्यर्थः । रजसैवेति । सत्वतमसो; स्वतः स्थिरत्वादिति भावः । तस्यैवेति । सृष्टिहिं मनसा, तच्च विक्षिप्तमेव तत्साधकम् । स च रजोगुणकार्य एवेति गुणत्रये स एव तथेत्यर्थः । ननु रजोगुणस्यैव सृष्टिकारण वेन प्रसिद्ध- त्वाद् ब्रह्मणि सशयः स्यात् सासयमत एवेत्याशङ्कयाईम्ले ब्रह्मण इति । शुद्धब्रह्मशब्दस्यैर जगत्का- रणनोक्तवादित्यर्थः । नन्वेव मूलोक्तप्रकारेण ब्रह्मणो रजोगुणस्य च कारणत्वमायाति न मुख्यतया ब्रह्मणः, तथा सति जगतो नैककारणत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाहुः सन्देहाभावायेति । कारणद्वयमेकस्य ने सम्भवतीति तन्छ्रवणे सन्देहः स्यात् कस्य कारणतेति तदभावाय ' रजोमाज' इत्यनेने गुण- चान भगवानेव कारणलेनोक्त इति । तदेवात्र सिद्धमनूदितं भगवत इत्यनेनेत्यर्थः । ननु भूतमात्रे. न्द्रियधियामिति यथाश्रुतमपहाय सामान्यभाषया कारणजन्मदेति कथने किं प्रयोजनमित्याशङ्कयाहुः कार्या अपीति । भूतमात्रेन्द्रियधियामिति विशिष्यकथने ता अस्मदादिसड्यातेषु प्रतीयमानाः कार्या अपि भवन्तीति विसर्गमध्यस्थानामत्र निरूपणात् ' सर्गः कारणसम्भूति' रिति वाक्य पिरुद्धघेत- त्यर्थः । तथा च लक्षणमतिव्यापक भवेदिति भावः । एवं व्याख्यानस्येति । मूलोक्तलक्षणवाक्ये. लुमं आदर्शद्वयेपि ।

·६ सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे जीवोऽपि कारणमिति तस्यापि स्वरूपस्थितिः सृष्टिप्रयोजनत्वेन सर्गमध्यपातिनी भवति । अगुणवैपम्यावामणोऽपि जन्मेति व्याख्यानाथं कारणानां जीवानां जन्म धति खण्डयतीति व्याख्यानम् । अतः प्रकरणानि विभजते देवस्य तु द्विरूपत्वादिति । गुणातीतसगुणभेदेन कारणानां तच्चजीवानां त्रयो भेदास्तेन पञ्चधा पञ्च प्रकरणानि भवन्ति । एकप्राधान्येऽन्यस्य विभृतित्वमिति स्थितिः।यथा तत्त्वमष्टिगुणातीतविभूतिः, । - गुणवैषम्यपदेन गुणानां त्रयाणां वैषम्यं येन रजोगुणेनेति रजोगुणस्तेन तद्वान् लक्ष्यते तथा ' भूत- मात्रोन्द्रयधिपा' मिसनेन कारणसामान्यमुच्यत इत्येवं व्याख्यानस्येत्यर्थः । अर्थान्तरमिति । पूर्वो- दितनाकारणवसंशयसर्गलक्षणाव्याप्तिपरिहाररूपस्यार्थस्योक्तन्यादिति भावः । तमेवार्थ विशदयन्ति रजोभाजइति । हिरण्यगर्भररूपेण जातस्पेत्यर्थः । मुख्येति । चतुर्मुखोत्पत्तिकारणभूतस्येत्यर्थः । कारणत्वेन सड्गृहीतानामुत्पत्तिमाहुः कालत्वेनेति । कालो हि नित्योऽखण्डदण्डायमानो व्याप- कस्तस्य स्वरूपत उत्पत्तिरनुपपन्नेति कलनात्मकधर्मेणेव तस्यापि सृष्टिः। एतेन लीलार्थ सर्ग कुर्वताः भगवता स्वेच्छारूपे क्रियारूपे वा काले कालत्यमुत्पादितमिति बोधितम् | कालस्य कारणवं प्रल- यकाले सृष्टयभावाद्बोध्यम् । जीवोऽपीति । जीयस्य मोक्षार्थ मुख्यतया सूज्यत्वात् तस्य वन्धमोक्ष- सर्गयोः कारणत्वमित्यर्थः । तस्यापीति । कालबत् जीयत्वेन धर्मेणेत्यर्थः । किं जीवत्वमित्याका- क्षायामाहुः स्वरूपस्थितिरिति । अक्षराशत्वेन पूर्व तदभिन्नस्य स्वरूपेण स्वस्य रूपेण स्थिति- ख जीवत्वम् । तेन धर्मेण तस्यापि सृष्टिरित्यर्थः । ननु स्वरूपस्थितेः कथं सर्गत्वं पूर्वमभेदेऽपि जीयरूपेणैव तत्र सत्त्वादित्याशङ्कयाहुः सृष्टिप्रयोजनत्वेनेति । स्वरूपस्थितेः प्रयोजनं सृष्टिरेक सृष्टयर्थमेव स्वस्मात् पृथक्करणादतः सा सर्गमध्यपातिनीति । तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति न्यायेन स्वरूपस्थितिरपि सृष्टिरेवेत्यर्थः । नन्त्रत्र सर्गे भगवदवतारावुक्तो तयोर्मोक्षप्राप्यत्वेन जीवा- दिवत् कारणत्वाभावात् कथं सर्गे प्रवेश उचित इत्याशङ्कयाहुरगुणवैपम्यादिति । मूलेऽकारप्रश्ले- घेणागुणवैषम्यपदेन रजोगुणभिनकेवलसर्वोद्धारार्थ भगवदिच्छामात्रेण ब्रह्मणः श्रुतिसिद्धपराकाष्ठाप- नस्य जन्म प्राकट्यमित्येवम्प्रकारेण व्याख्यानार्थं व्याख्यानसिद्ध्यर्थ टीकायामपि 'कारणजन्मदे' त्यत्र कारणानां सृष्टिमुख्यकारणभूतानां जीवानां जन्म पूर्वजन्म द्यति खण्डयति एतादृशी सर्वोद्धारार्था स्वावतारप्रकृतिरूपापि लीलापि सर्ग इति सिद्धयस्वित्येवमत्रास्माभियाख्यातमित्यर्थः । अत इति । यतः कारणसामान्यजन्मैव सर्ग इति सिद्धमतस्तानि पुनर्बन्धमोक्षार्थभेदेन दशविधानीति तथा प्रकरणान्यपि विभज्यन्तइत्यर्थः । देवस्य विति । तुशब्देनान्येषां सगुणत्वेनैकरूपत्वमेवे- त्यर्थः । तेनेति । भेदपञ्चकेन सृष्टिः पञ्चधेत्यर्थः । पञ्चप्रकरणानीति । सर्गस्कन्धे सृष्टेः पंञ्चविधत्वात् तथा प्रकरणानि भवन्तीत्यर्थः । नन्वन्न पञ्चविधसगैलीले नोच्यते'मध्ये 'मध्येऽन्येषामपि सर्गाणां कथनात यया गुणातीतसृष्टिमध्ये तत्तसृष्टिरेवमानेऽपीत्याशङ्कयाहुरेकप्राधान्येऽन्यस्य विभृतित्व- मिति.। अत्र हि भगवतः पुरुषोत्तमस्य लीला सर्ग उच्यते न तु परम्परासों यः कश्चित् , सच भगवत्स्वरूप एव वाच्यो लीलात्वात् सूर्यकिरणवत् । न हि सूर्यकिरणा असूर्यमका भवितुर्महन्ति ।

·यथा सगुणसृष्टिविसर्गरूपा ब्रह्मप्रभृतीनामुत्पत्तिः, यथा वा दशविधा लीला कालस्य सृष्टिः यथा तत्त्वानां लीला गुणसृष्टिः सायप्रकरणोक्ता, यथा जीवसृष्टिर्मतान्तर- भाषया, एवं पञ्चविधापि लीला सर्गरूपा पन्धमोक्षविभेदेन द्विरूपा, सगुणस्य मोक्ष- . , " अत एवैतलीलाश्रवणे भगवछ्रवणसिद्धिरेवं सति ' यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय' इति वाक्याद् विभूतिरूपधारणमेव पुरुषोत्तमलक्षणमिति तल्लीलायामपि सूदमरूमायां स्वविस्ताररूपविभूतिधारणं वक्तव्यमिति यत्र लीलाया सूक्ष्मभावेन निरूपितायामप्रे तदनुगत एवं विस्तारस्तत्र तद्विभूतिरूप- मिति सविभूतिकलीलानिरूपणमित्यर्थः । विस्तरस्यैव विभूतित्वं ' विभूतेत्रिस्तरो मया । नास्त्यन्तो विस्तरस्य म' इति गीतावाक्यैरेव विधीयते यथेति पञ्चमाध्याये ' भगवानेक आसेदमन' इत्या- दिनाऽध्यायसमाप्तिपर्यन्ता गुणातीतात् पुरुषोत्तमात् साक्षात्सृष्टिरक्ता, तस्याः षष्ठाभ्याये ब्रह्माण्डो- त्पत्तिपूर्वकं तदन्तर्गततत्त्वसृष्टिविभूतेविस्तर इत्यर्थः । पञ्चमषष्टाध्यायाभ्यामिदं प्रकरण समासमिति भावः । यथा सगुणसृष्टिरिति । सप्तमाध्याये ३-७-३० सृष्ट्वामे महादादीनी त्यारंभ्याट- माध्यायान्ते ३-८-३२ - 'तद्देव तन्नाभिसर' इति वाक्याधिरण्यगर्भोत्पत्तिपर्यन्तं या सगुणात स्वीकृतरजोगुणाद् भगवतो विसर्गरूपा " तेभ्यो विराजमुद्धृत्य"ति वाक्यम् । एतस्याः सृष्टेर्विभू- तिमाहुर्ब्रह्मप्रभृतीनामुत्पत्तिरिति । अर्थात् सा सृष्टिरियं विभूतिरित्यर्थः । नवमाध्याये ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य स्तुतिमभिधाय दशमाध्याये सम्पूर्णेनाध्यायेन ब्रह्मागमारभ्य देवासुरसर्गपर्यन्तमेषामुत्प- त्तिविसर्गरूपसगुणसृष्टिमिन्यर्थः । यथा वेत्येकादशाध्याये ३-११-१ “ चरमः सद्विशेषाणा-" मित्यारभ्य " इति ते वर्णितः क्षत्तरि"त्यन्तं कालसृष्टिस्तस्या अग्रे द्वादशाध्याये " वेदगर्भोऽथ यथासाक्षीदि"तिं वाक्यात कालाधीनस्य हिरण्यगर्भस्य दशविधा लीला तामिस्रादिसनकादिरुद्र- मरीच्यादिवाग्नीहारवेदधर्मग्छन्दोमन्वायुत्पादनरूपा विनैव तपः स्वेच्छया मनादिम्यउत्पादनाललीला कालसृष्टेर्विभूतिरित्यर्थः । यथा तत्वानामिति । सायप्रकरणोक्तानां लीला तत्त्वैर्नानाविधपदार्थ- सर्जनरूपा सायप्रकरणोक्तायाः पूर्वोक्तगुणसृष्टर्भिन्नाया विभूतिरित्यर्थः । साङ्क्षयप्रकरणोक्तेति । विसर्गरूपगुणसृष्टिभेदार्थमुक्तमित्यर्थः । जीवसृष्टिरिति । जीवसृष्टिस्तु सनकाद्युत्पत्तावेवोक्ता काल; सृष्टिविभूतिनिरूपणे । अथवा त्रयोदशाध्याये तत्कारणभूतयज्ञवराहोत्पत्यर्षिस्तुतिनिरूपणेनैवोक्का पुनः षडघ्याय्यां मन्तातरभाषया निरूपणं तद्विभूतिरूपमित्यर्थः । बन्धमोक्षभेदेन । पञ्चस्वपि प्रकरणेषु बन्धनमोक्षभेदेन सृष्टिप्रतिपादनादित्यर्थः । तत्र सर्वत्र बन्धः सर्गः स्पष्ट एव । मोक्षसर्गनि- रूपणार्थ तत्साधनसाधकवं मोक्षसाधकत्वं च निरूपयन्ति सगुणस्येति । विसर्गरूपस्य सगुणस्य सर्गस्य भगवतो . मोक्षलीलया सात्मनि सर्जनरूपाया योगः सम्बन्धः भगवता मोक्षार्थ स्वेनोत्पादितानामेव मोक्षलीलासम्बन्धात् , अतो मोक्षलीलायोगो मोक्षे प्रथमसाधनत्वान्मोक्षरूप इत्यर्थः । गुणातीतस्येति । गुणातीतसर्गस्य षष्ठाभ्यायान्ते ' यता प्राप्य निवर्तन्ते वाचश्च तिवा- तर्वि. इंति शादर्शद्वयेऽस्ति..

·-- सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे लीलायोगः, गुणातीतस्य ज्ञान, कालस्य भक्तिः, तत्त्वानां मोक्षः, जीवस्य वैराग्यमिति । तस्मादर्थभेदेन दशप्रकरणानि भवन्ति । तदाह यन्धमोक्षविभागत इति ॥ ५॥ तान् भेदान् स्पष्टयति- गुणातीतात्सृष्टिरका सगुणाद् ब्रह्मणाऽपरा ॥ ६॥ कालो जीवस्तथा नाम तत्राऽपीशेच्छया भवः गुणातीतादिति । तत्त्वानां वक्तव्यत्वेऽपि नामसृष्टेः परिग्रहार्थ नामेत्युक्तम् । तेपी पूर्ववत्स्वातन्त्र्यं वारयति तंत्रापीशेच्छया भव इति न केवलं कालादेगा। ननु सर्गे भूम्यद्धारस्य कुत्रोपयोगस्तदाह- सर्वाधारस्वरूपा या तदर्थं भुव उद्धृतिः ॥७॥ सर्वाधारस्वरूपा या इति । भूम्युद्धारः सर्वसृष्ट्युपयोगी सर्वेपामाधारभूतः साधारणः। तेन बन्धलीलान्ते निरूपितः। जीवप्रकरणं व्यर्थमित्याशङ्कयाह मुक्तोऽपि म्येन ज्ञानं फलत्वेन निरूप्यत इति तस्यापि मोक्षसाधनत्यान्मोक्षरूपत्वमित्यर्थः । कालस्य भक्ति- रिति । कालसृष्टावप्येकादशाध्यायान्ते · नैवेशितु प्रभुर्भून' इत्यादिवाक्यैः, 'तदाहरक्षर ब्रीतिवा- क्यप्रतिपादिताक्षरस्य भगवद्धानो माहात्म्यप्रतिपादान्माहात्म्यज्ञानमभ्यंशतो भक्तिः, सैव फलत्वेन निरूप्यत इति तस्या अपि, मोक्षसाधनत्वात् तद्रूपत्वमित्यर्थः । तत्त्वानामिति । साङ्खयप्रकरणो- तानां तत्त्वानां त्वन्ते मोक्ष एव प्रतिपाद्यत इति स्पष्टमेव मोक्षरूपत्वमि यर्थः । जीवस्य वैराग्य- मिति । जीवप्रकरण षड्भिरध्यायैर्मतान्तरभाषया प्रतिपाद्यते, तत्र शापानन्तर राजसानामुभयविधाना सनकादिजयविजयप्रभृतीनां पश्चात्तापेन वैराग्यमेव सिद्धमिति तस्यापि मोक्षसाधनत्यान्मोक्षरूपत्व- मित्यर्थः । तस्मादिति । यस्मात पञ्चस्वपि सर्गेषु मोक्षलीलायोगज्ञानभक्तिमोक्षवैराग्यरूपाणामांना मोक्षरूपाणां प्रतिपादनात् पञ्चापि प्रकरणान्यथाभेदेन दश भवन्तीत्यर्थः ॥ ५॥ तानिति । दशभेदान मूले स्पष्टयतीत्यर्थः । नामसृष्टेरिति । अत्र हि भवत्रल्लीलारूपः सर्गः स च उभयविधोऽपीति नामसोऽपि प्रतिपादनीयस्तत्र नाम्नां शब्दात्मकन्वेन तन्मात्रारूपत्वात् तत्वेषु प्रवेशयोग्यत्वेन तत्सृष्टयैव तत्परिग्रह इति तत्वाना स्पष्टरवेन प्रतीयमानत्वादस्पष्टानां नाना- मेव निरूपणार्थ नामेत्युक्तमित्यर्थः । तेपामिति । गुणातीतसगुणसृष्टिसमुपादिततत्त्वानामित्यर्थः । पूर्ववदिति । पूर्ववत् तत्कारणभूतब्रह्मस्वरूपवदित्यर्थः । अवतारादिषु स्वस्यैवेशत्वेन पारतन्त्र्याभावादिति भावः । न केवलमिति । कालादेरेव न किन्तु गुणातीतसगुणसृष्टिस्थानामपीत्यर्थ. ॥ ६ ॥ ननु सर्ग इति । द्वादशाध्यायैः प्रतिपादिते बन्धसर्ग इत्यर्थः । भूम्युद्धारस्य मोक्षसर्गोपयोगि- वामावादिति भावः । सर्वसृष्टीति । भूम्यैव देहादिनिर्माणात् सर्वसृष्टयुपयोगित्वं भूमाववस्थापनात् सर्वाधारत्वमित्यर्थ । तेनेति । बन्धलीलोपयोगित्वेनेत्यर्थ जीवप्रकरणमिति। बन्धलीलाभाग इत्यर्थः। मोक्षोपयोगिजीवसृष्टर्मोक्षप्रकरण एव कथनीयत्वादिति भावः ।.मुक्तोपीति । तत्र प्रकरणे मुक्तानामपि ·तृतीयस्कन्धार्थः -- 1 - मुक्तोऽपि जायते जीव इति शापकथा तता॥७॥ जायत इति । मुक्तिौणीति केचित् । वस्तुतस्तु सनकाइयो मुक्ता एव पूर्वसिद्धज्ञाना एवोत्पन्ना अग्रे ज्ञानोपदेशाभावात् । तथा वैकुण्ठवासिनामपि भक्तानां मुक्तानामी- श्वरेच्छया सम्भवः । अतः शापकथा । एक कर्ता अपरो विषय इति ॥ ७ ॥ उपपत्तिरनेनोक्ता फलार्थ प्रक्रियान्तरम् ॥ ८॥ मतान्तरेण हि फलं राजसत्वान्निरूप्यते। एवं जीवोत्पत्तायुपपचिरेवोक्ता, न त्वयं प्रकारो भागवताभिमतस्तेषां जीवानां मोक्षार्थ प्रक्रियान्तरं साइख्यप्रकरणम् । मतान्तरेण फलनिरूपणे · हेतुमाह राजसत्वादिति ॥ ८॥ चन्धनिरूपणाद् बन्धप्रकरण एव तन्निरूपणमिति भावः । मुक्तिर्गौणीति । केचित मुक्तिसनकादीना जयविजययोश्च सगुणांवदन्ति परममुक्ताना पुनर्जन्मकथने श्रुतिविरोधः स्यादिति भावः। वस्तुतस्त्वि- ति । सनकाइयाः परममुक्ता एवान्यथा नारदादीनामिषामपि ज्ञानोपदेशः स्यात् । शुकवज जन्मान्तरोन्पन्नज्ञानवभावाच्च सिद्धज्ञानानामेवोत्पत्या तद्धर्मसम्बन्धाभावात् मुक्ता ऐवेत्यर्थः । एतेन ज्ञानमार्गीया मुक्तिरेतेपूक्ता प्रह्लादावतारेण भक्तिं दत्त्वा तन्मार्गीयां मुक्तिं दातु पुनर्जन्मकरण- मिति भावः। तथा वैकुण्ठेति। सनकादिवज्ञानाभावेऽपि जयविजययोः सेवार्थ भगवल्लोकस्थित्या मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादिति न्यायेन मुक्तत्वमेवेत्यर्थः । एतयोरपि राजसयोः सगुणन्वे जाते गुणातीत- मुक्तिदानाय पुनर्जन्मेति बोध्यम् । ननु मुक्तानां जन्मकथने 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतिविरोध इत्याशङ्कयाहुः ईशेच्छयेति । यः सर्वज्ञ स सर्वशक्तिरित्यादिश्रुत्या भगवतः सर्वसमर्थत्वेन प्रतिपादनादन्यथाकर्तुं सामर्थ्यमपि श्रुतिप्रतिपादितमिति मर्यादयाऽनावृत्तिरेव प्रमेयवलेन पुष्टया मुक्तानां विशेषानुग्रहेण सेवार्थमावृत्तिरिति न विरोध इत्यर्थः । अत इति । यत उत्पादने भगवदिग्छात एव शापसम्बन्धिनी ज्ञानिनां भक्तयोश्च कथेत्यर्थः -। अन्यथा मुक्ताना शापदातृत्व रजोगुणसम्बन्धा- दनयोश्च तथाभूतयोर्वैकुण्ठद्वा.स्थयास्तद्विषयत्व न स्यादिति भावः । उभयेषा शापाभावेन कथं कथा. यास्तरसम्बन्धित्वमित्याशङ्कय सम्बन्ध विचयन्ति एक इत्यादिना ॥ ७ ॥ एवं जीवोत्पत्ताविति । एवमनेन प्रकारेण रजोगुणमाविर्भाव्य ज्ञान भक्तिं च सगुणा विधाय लीलार्थ स्वयमवतरन् विशेषानुग्रहाथ मुक्तानपि जीवानुत्पादयतीति तथा भगवदिच्छारूपोपपत्तिरेव तदुत्पत्तायुक्तेति जीवप्रकरणमुपपत्तिप्रकरणमित्यर्थः । न त्वयमिति । कथं मुक्तानामु पत्तिरित्यत्र युक्ति- खेच्छारूपा मतान्तरभाषयोक्ता न तु श्रीभागवतस्य समाधिभाषारूपस्याभिमतोऽयं प्रकारो मुक्तोत्पत्तौ किन्तु स्वावतारवल्लीलार्थ तदुपयुक्ताना मुक्तानां लक्ष्म्यादीना भगवदिच्छया भगवता सह जन्म न तु शापादिनेत्यर्थः । एतेन प्रकाणस्यास्य शानिभिर्भक्तानां शापनिरूपणेन भक्तरनुत्कर्ष- प्रतिपादनात् न समाधिभाषात्वमिति ज्ञेयम् । तेपामिति । शानि येनाक्षरात्मकवैकुण्ठवहिरवर्तित्वेन साक्षापुरुषोत्तमसेवाभावात् सगुणत्वाच मतान्तरीयाणां जीवानामित्यर्थः । प्रक्रियान्तरमिति । प्रकारान्तरमित्यर्थः । कः प्रकार इन्याकांक्षायामाहुः सादख्यप्रकरणमिति । मारणादिना सङ्घातात ·१० सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे मागवतार्थप्रकरणे तथा सति फलवैपम्यमाशङ्कयाह- फले हि नास्ति वैषम्यमितीशस्योद्भवाभिधा ॥९॥ उपपत्तौ फले चैव तेनावतरणद्वयम् । क्रियाज्ञानविभेदेन कर्माधीनाऽन्यथा भवेत् ॥ १० ॥ फले हि नास्तीति । यत ईश एवोझ्य तत्रापि फलं प्रयच्छति । अतोऽस्या लीलायामवतारद्वयम् , क्रियावतारो वराहो, ज्ञानावतारः कपिल इति । ननु सृष्टौ किमर्थमवतारस्तत्राह कर्माधीनाऽन्यथाभवेदिति ।। १० ।। नन्वपूर्व निरूप्यते यन्मुक्तानां पुनरुत्पत्तिरिति तगाह- मुक्तोऽपि यदि नोत्पत्तिरुत्पन्ने मुक्तिरेव वा । तदा कृष्णेच्छया सृष्टिरित्यों हि विरुध्यते ॥११॥ मुक्तेपीति । तदा ईश्वरत्वं व्याहतं भवेदित्यर्थः ॥ ११ ॥ सृष्टिः सफलेति स्पष्टयति- स्त्रीपुंसमुक्तिकथनात्तदर्थं सृष्टिकृद्धरिः । पृथक्करणेनैवैतेषा स्वप्रापण न तु लीलास्थभक्तानामिव सशरीराणामेव स्वपदप्रापणमिति भाव । ननु तेष्वपि प्रभासीयकथया तथात्व प्रतीयत इति चेत्, न, तस्या व्यामोहलीलात्वेन तदर्थमेन तथा प्रद- र्शनात् । अत एव ' नश्वर गृह्यमाण च विद्धि मायामनोमय'मिति प्रभुनाक्यम् । अन्यथा ' व्रजपु- स्वनिताना वर्षयन् कामदेय मिति वाक्य विरुद्धयेतेति भाव । नन्वेतेषामपि सर्गलीलामध्यपातित्वात् कथ लीरास्थप्रकारण फलप्रापणमुचितम् । ननु शरीरपार्थक्यकरणरूपसाख्यप्रकारणेयाशक्य राज- सत्वेन सगुणत्वात् तादृशशरीरवन तथा फलसम्बधायोग्यत्वादन्तर्ग्रहगोपिकावच्छरीरनिवर्तन- प्रकारेण फलप्रापणमित्यर्थ ।। ८३॥ फले वैपम्यमिति । भगवत्प्राप्तिरूपे फले सगुणदेहत्वेन जघन्याधिकारित्वाद् वैपम्याशड्. केति भाव । यत ईश एवेति। आविर्भूय फलदाने इच्छैव प्रयोजिका न त्वधिकार इत्यर्थे । तत्रापति सगुणदेहव स्वपीयर्थ । अत इति । यतोऽवतार विना क्रोधवता दैत्याना स्त्राशरीरस्य देवहूतिजीवस्य च सगुणदेहत्वात् न मुख्यमुक्तिसम्भवोऽतोऽत्र क्रियाज्ञानाभ्यामरतारद्वय वराहकपिटरूपमि यर्थ । नियावतार इति । यज्ञात्मकवादिति भाव । ज्ञानावतार इति । कर्दमज्ञानस्येव देवहूतिकृपया सद पेण प्रकटत्वादिति भार । ननु सृष्टापिति । बन्धमोक्षभेदेनोभयविधसृष्टामित्यर्थ । किमर्थमिति।। मनवतीर्याप्युभयविधतेर्भगति सम्भवादित्यर्थ । कर्माधीनेति । यदि भगवान् नाविर्भवेत् तदा प्रमेयमलेन फलदानाभावादितरसृष्टिवादियमपि कर्माधीना फले भवेत्, तथा च सगुणदहाना विपरीतसाधनाता न मुरयफल सेस्पतीति भाव ॥१०॥ अपूर्वमिति ! श्रुतापश्रुत वादिति भार । ईश्वरत्वमिति। उच्चतया स्थिताना स्वैग्छया हीन- भारकरणे सथा स्थितानामुचतासम्पादन एवेश्वरत्वमन्यया तद् व्याहतं भवेदित्यर्थः ॥ ११ ॥ सृष्टिः सफलति । इस मोशसृष्टि फ्लरूपाप्युभयोर्दम्पत्योमोंग युर्वतारेव मोक्षसिदोंगरम- ·तृतीयस्कन्धार्थः ऐहिकामुष्मिकफलं मोक्ष प्रीतः प्रयच्छति ॥ १२ ॥ तस्मात्सृष्टयवतीर्णस्तु भजेत हरिमादरात् । स्त्रीपुंसेति । किमत्र स्कन्धार्थे फलितमित्याशङ्कयाह ऐहिकामुष्मिकफल- मिति ॥ ११॥ ननु साङ्ख्यप्रकरणे तदनुसारिणी सृष्टिः कथं नोक्ता, तबाह- साङ्खयेन मुक्तिकथनात्सृष्टिः समान्यतोदिता ॥ १३॥ तामसी राजसी चैव सात्त्विकीति क्रमात्रिधा । गुणसृष्टेस्तन्मतत्वाद्गौणत्वान्न विरुध्यते ॥ १४ ॥ साङ्ख्येनेति । सामान्यतो मता या काचिद्वक्तव्येत्युक्ता । उदितकि सन्धिरापख्यापकः । अत एव गौणी तदविरोधार्थ निरूपिता ॥ १४ ॥ ननु कर्दमस्य मुक्तौ साधनं नोक्तमिति चेत्तवाह- ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वान्मुक्तिोगादिसंयुता। उपदेशेन च परा'चतुभिर्नवभिः क्रमात् ॥ १५ ॥ ज्ञानस्य पूर्वसिद्धत्वादिति । उपदेशेन स्त्रीमुक्तिः ॥ १५ ॥. फलसहितेत्यर्थः । किमोति । मोक्षस्य भोगसाहित्यनिरूपणेन स्कन्धार्थे सर्गलीलारूपे कि फलितं फलतः किं निरुपितं जातमित्यर्थः । ऐहिकेति । यो मोक्ष ऐहिकामुष्मिकालरूपो भोगप्रकारेण परमानन्दानुभवरूपस्त भगवानेव स्वय प्रीत: प्रयच्छतीति तदीप्सुभिर्भगवान भजनीय इति सर्गे पर्यवसानतो भक्तिरेव फलितेत्यर्थः ॥ १२३ ।। तदनुसारिणीति । तत्त्वमात्रसृष्टिः साख्योक्तैवात्र तत्प्रकरणे वाध्येति कथ पप्रकल्पप्रकारेण' सृष्टिनिरूपणमियर्थः। सामान्यत इति । सायप्रकरणेन मोक्षसर्ग एव निरूप्यते स बन्धसर्गोऽतस्तत्र तथा तात्पर्याभावाद् या काचिद् वक्तव्येति पद्मकल्पप्रकास्कियोक्त्यर्थ. । सन्धिरार्पख्यापक इति । सामान्योदितपदयोोकादसिद्धः सन्धिरय सर्गः आप इति ख्यापकः आप ऋषेर्भावः कर्म वा तस्य ख्यापक इत्यर्थः । एतेन पद्मोत्यितेन 'ऋषिमायं न वहातीति वाक्यादृषिगा ब्रह्मणा कृता सृष्टि- स्रोक्ता न साक्षाद् भगवत्कृता सोक्तन्यर्थः । ननु मुल्पसृष्टिमपहाय गोगसृष्टिकयने कि प्रयोजनमित्या- शङ्ख्याहुरत एवेति । यतः प्रकरणमिदं साइपस्प तच्च गौण तन्मतस्य गुणसृष्टिनिरूपकानात तेन सहाविरोधार्थमत्र मुख्यसृष्टिमपहाय गौणी सृष्टिनिरूप्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु कर्दमस्येति । बन्धप्रकरणीयजीवप्रकरणे दैत्याना निःसाधनमुक्ति प्रतिपादितेति, मोक्ष- प्रारणे ससाधना सा प्रतिपादनीयेति देवहूतावुपदेशसाधनसत्यात कर्दमस्य कथं तन्नोक्तमित्यर्थः। मानस्येति । पूर्वमेव कृतयुगे ' तावत् प्रसन्ना भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्तः शान्दं प्रस दधपुरिति वाक्याद् भगाप्रसादेन ज्ञानस्य मोक्षसाधनसाक्षाकारामाज्ञानस्य सिद्धत्वादिदानी देवइतिवन्न साधनकयनमियर्थः। उपदेशेनेति । साक्षादवतीर्णकपिलोपदेशसामन,

·२
सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे
.
चतुःप्रकरणी स्थौल्ये सौम्ये तु दशधा मता।
अधिकारस्तथा सृष्टिरुपपत्तिः फलं तथा ॥ १६ ॥
तेन क्रमात्प्रकरणचतुष्टयं भवति । दश प्रकरणानि पूर्व निरूपितानि ।
स्थूलानि गणयति अधिकार इति ॥ १६ ॥
पञ्चधा सृष्टिरुक्ता हि तृतीया तु द्विधा मता ।
चतुर्थी तु त्रिधा प्रोक्ता दशैते सृष्टिसङ्गताः ॥ १७ ॥
अधिकारस्ततो भिन्नः स्कन्धद्वययुतः परः ॥ १७ ॥
पञ्चधा सृष्टिः पूर्वमेयोक्ता । चतुर्णामेव दशधात्वमिति । तत्र सृष्टिः पञ्चविधा,
'उपपत्तिर्द्विधा । त्रिधा मुक्तिः । एवं त्रयाणां दश भेदाः । अधिकारस्तु ततो
भिन्नः, तस्य स्कन्धंद्वयोपयोगात्, स्कन्धद्वयमेकं प्रकरणवत्: तेन पट्यध्यायाः
सर्गविसर्गयो । अधिकारे चतुष्टयामिति । भगवतः कला निरूपिता भवन्ति ॥१७॥
.
न ज्ञानादिनेत्यर्थः । ज्ञानयोगभक्त्यादिकथनं तु देवहूतेस्तेन मार्गेण मुक्तिः, पुष्टिमार्गप्रकारेण तन्मुक्तेः
किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषकातर मिति वाक्यात् । अत एव सर्गनिर्णये पूर्वमुक्तं ' राजवत्
'कुत्रचित् कृष्ण' इति ॥ १५॥
प्रकरणचतुष्टयमिति । अधिकारसृष्टपुत्पत्तिमुक्तिभेदेनेत्यर्थः । स्थूलानि गणयतीति ।
सौम्ये सृष्टिप्रकरणान्येवार्थभेदेन दशविधान्युक्तानीति सड्ढयासिद्धेर्न गणना, यतः स्थूलानि
चतुर्विधानि गणयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
पूर्वमेवेति । गुणातीतात् सृष्टिरित्यादिने यर्थः । प्रकरणसड्ड्याधिक्याभावाय चतुर्णामेवार्थ-
मैदैर्दशविधात्वमाहुश्चतुर्णामेवेति । अधिकारादिचतुर्णामेवार्थभेदैर्दशधात्वमित्यर्थः । नन्वधिकार-
मिश्रणेन सृष्टभुपपत्तिमुक्तयाधर्थभेदगणन एकादशधात्वमायातीत्याशङ्कयाहुरधिकारस्ततो भिन्न
इति । सृष्टयादिप्रकरणेभ्यो भिन्नः सर्गविसर्गोभयोपयोगान विदुराधिकारस्य सत्त्वे मात्र प्रवेशो येन
ताप्रकरणसङ्ख्यां वर्धयस्यतो भिन्न एव प्रकरणेभ्यो वाच्य इति भावः । ननु तृतीयस्कन्धोक्तस्याधि-
कारस्य कथ चतुर्थस्कन्धीयस्वतन्त्रविमर्गलीलागवं स्कन्धभेदादुपपद्यत इत्याशङ्कयाहुः स्कन्धद्वयमेक
मिति । प्रकारभेदेन फलभेदेन चोमाभ्यां स्टेरेव प्रतिपादनादित्यर्थः । नन्वेवं स्कग्धभेदोऽनुपपन
एकार्यप्रतिपादकत्यादिति चेत् तत्राहुः प्रकरणवदिति । यथा प्रकरणानामेकस्यैवार्थस्य प्रकारभेदेन
प्रतिपादनादेकार्थप्रतिपादनेऽपि भेदस्तथा स्कन्धयोरपीत्यर्थः । तेनेति । अधिकारस्य भिन्नत्वप्रतिपादने-
नेसर्थः । सर्गविसर्गयोरिति । तावद्भिरेव तदुभयप्रतिपादनादिति भावः । अधिकार इति । उभय-
विधलीलाश्रवणाधिकारविषये अध्यायचतुष्टयमित्यर्थः । स्कन्धद्वयाध्यायसङ्ग्यासूचितमर्थमाहुर्भग-
चत इति । तथा च कलाशानेन विदुरस्य तद्वारा भगवद्ज्ञानादृदये सर्वदा भगवत्प्रकाशः
सर्वसन्देहनिवृत्तिव भविष्यतीति योधितम् ॥ १७ ॥

·तृता ...: एवं प्रकरणाथं निरूप्य अधिकारेऽध्यायचतुष्टयमिति तत्र प्रथमाध्याये यादृशोऽधिकारः सम्पन्नस्तं प्रतिपादयितुमाह-- प्रतिवन्धो गृहासक्तिः शुद्धिस्तीर्थटनं मता ॥ १८ ॥ बाह्या हरिकथाश्रुत्या तथा चाऽऽभ्यन्तरी मता। कृष्णप्रसादयुक्तश्चेदधिकारी परः स्मृतः ॥ १९ ॥ प्रतिबन्ध इति । प्रतिबन्धनित्तिः शुद्धिस्तीर्थाटन मिति । भगवदीयत्वेऽपि त्रयो गुणा अधिकाः तेन पूर्वस्माद्विशिष्टो यं प्रथमः । तस्य भगवत्कथाश्रवणं चेत्त- तोऽप्युत्तमो भवति । तत्राऽप्यान्तरश्चेद्भगवद्गुणो भवति तदा तृतीयः । भगवत्कृपायां चतुर्थ इति । भगवढीयत्वेऽपि चतुष्टयं चेत्परमोऽधिकारी भवति । वाह्या शुद्धिविधा, . प्रकरणामिति । दशविधप्रकरणार्थमित्यर्थ । अधिकार इति । अधिकारप्रकरण इत्यर्थः । तत्रेति। तस्मिन् प्रकरण इत्यर्थः। यादृशोऽधिकार इति । अधिकारे प्रकारचतुष्टय द्विविधबाह्यशुद्धिक कथाश्रवणभगवत्कृपारूपमस्तीति तन्मध्ये यादृकप्रकारकः प्रथमाध्याये सम्पन्नः स प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । प्रतिबन्धनिवृत्तिरिति । मूले 'प्रतिबन्ध पदेन तन्निवृत्तिरुपते अधिकारनिरूपणे तन्निरूपणादत एव 'गृहासक्ति रिति तद्विशेषणं, तस्या मोक्षकलकमार्गे सर्वथा निर्वर्तनीयचात् । न हि गृहासत्ता पारमार्थिकफलार्थ यतन्ते प्रत्युतान्यान् वारयन्नि, भगवल्लीलाश्रवण तु त्यक्तगृहासक्तानामेव सम्भव- तीति तथेति भावः । शुद्धिस्तीर्थाटनमिति । गुगाधायिका वाह्या शुद्धिरित्यर्थ. । अन्यथा प्रतिबन्ध- निवृत्तनिष्टनिवृत्तिरूपशुद्धित्वेन तथोक्तिर्न स्यादिति । भगवढीयत्वेऽपीति। यद्यपि विदुरपरीक्षितोर्मग- वदर्थसर्वपरित्यागाद् भगवदीयत्वमविशिष्ट तयापि विदुरे तीर्थाटनभगवद्गान्तरत्वभगवत्कृपारूपगुण- त्रयमस्तीति तेन गुणत्रयाधिक्येन हेतुना श्रवणदशायामेव प्रथमोऽसम्पन्नश्रवण. पूर्वस्मात् परीक्षितो विशिष्ट इत्यर्थ.। परीक्षिति तु न तीर्थाटनं नापि श्रपणात पूर्वमेवोद्भवादवगतगुणस्य विदुरस्येव हदि गुणस्थिति पि पिदुर इस निरुपाधिका कृपा, किन्तु तन्मातृकृपया तद्रक्षार्थ प्रवृत्तस्य जगति भागवतप्राकट्यार्थं च सेति न विदुरसमत्वमिति भावः । तस्येति । भगवदर्यसन्यागकर्तुगादीयस्ये- त्यर्थः । ततोऽपीति । अग्रुतभगवञ्चरिताद् भगवदीयादित्यर्थ । एतेन विदुरे भगवदीयत्व भागवत- श्रवणापूर्वमेय भगवाकपाश्रवणमस्तीति द्वितीयोऽधिकारीत्यर्थः । तत्रापीति । कथाश्रवणेऽपि, पदि ते गुणा हृदये वसन्ति तदा ततोऽप्युत्तमस्तृतीय इत्यर्थः । 'गुण' इयेकाचन तु उद्धयोक्तानी गुणाना सर्वेषो कुशलप्रश्नोतरार्थनेकरूपत्वावगमाये यर्थः । मगवत्कृपायामिति । यदने कथनापातिगूढनी- भागरतार्थो भगवता मैत्रेयस्पाले उदयाय कथित इति विदुरे परीक्षिदपेक्षपाऽधिका कृपेत्पर्य. नन्नेव परीक्षिदर्षे समाधी व्याप्सायापि साक्षाहीमागयतं भगरता प्रोक्तमिति तस्मिन्नपि तथाविधा सेति विदुरे किमाधिक्यमेतदंश इति चेन, मैत्रेयो हि नोवग्रावणीयप्रवणाधिकारी पुदिमागीयम्या- भावात् । तादशोऽपि प्रावित इति विदुरकरयाधिकारानधिकारस्पतिरपि मगयतो गतेति तस्मिनेर महती रुपयर्थः । भगवदीयत्वेऽसीति । गृहस्थितिपशंग भगवासम्बधिवेऽपीयर्थः । चतुष्टयमिति ।

·. सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे दोपनिवृत्तिरूपा गुणाधायिका च। तत्र प्रथमाध्यायार्थः, गृहासक्तिरेव प्रतिवन्धः। अतस्तनिवृत्तिर्वक्तव्येति शेपः ॥ १९ ॥ “ननु क्षत्रियाद् भगवदीयाच्छूद्रः कथमधिकारी ततोऽप्युत्तमो वा कथं तत्राह- शतं वर्षाणि शूद्रत्वं पश्चाद्राजन्यताऽस्य हि । तावत्क्षत्ता ततो मन्त्री तस्मात्कृष्णसभोज्यता ॥२०॥ अतोऽधिकारस्तस्याऽत्र यथायुक्तं तु जीवनम् । शतं वणीति । "शापादर्पशतं यमः" इति वाक्यात् । शतवर्षपर्यन्तं शूद्रत्वम्। अन्यथा ब्रह्मवीजस्य मुख्यशूद्रलं नोपपद्येत, राजत्वार्थ प्रार्थितत्वात् । क्षत्रियत्वमेव पश्चात्। अत एव मन्त्रादाहानम् । तस्या शूद्रत्वे हेत्वन्तरमप्याह कृष्णसभोज्यतेति। प्रतिबन्धनिवृत्या चतुष्टयेत्यर्थ.। परम इति। सर्वोत्तम इत्यर्थः। एतेन परीक्षिति प्रतिबन्धनिवृत्तिमात्र- मेवास्ति नाप्रिमगुणत्रयमस्तीति न तथास्वमिति बोधितम् । दोपनित्तिरूपेति । शुद्रेः संस्काररूपत्वेन तस्य च दोषनिवृत्तिरूपत्यात् तथात्वमित्यर्थः । अत एवासस्कृता अशुदा इत्युन्यन्त । पृथक्शुद्धिपक्षस्तु गुणाधायिका तामभिप्रेय यथा ‘मन्त्रपूत जलं पित्रे'दित्यादौ । तत्रेति। उभयोर्बाह्यशुद्धयोरित्यर्थः प्रथमेति। तिबन्धनिवृत्तिरूपे यर्थः। ननु प्रतिबन्धान्तरमत्रः कुतो नोक्तमित्याशड्क्याइहासक्ति- स्वेति । सर्वप्रतिबन्धमूलत्यादिति भावः । अत एव एक्कारः तदभावे सर्वेषमप्रतिबन्धकवादित्यर्थः । शेप इति । मूलस्य शेषग्रन्योऽयमित्यर्थः ॥ १९॥ विदुराधिकारमाक्षिपन्ति ननु क्षत्रियादित्यादिना । क्षत्रियादर्जुनपौत्रवेन भगवत्सम्ब- न्धात् शूद्रो जातिहीनकुलासम्बधश्च कथमधिकारीयर्थः। ततोऽप्युत्तमो वेति कदाचिद्भगवद्भजने कुलसम्बन्धो न प्रयोजक इति भावेन तदीयत्वाद् भवेदधिकारितामात्रं उत्तमत्त्वं जातिहीनस्य कथं सम्भवतीत्यर्थः । शतवर्षपर्यन्तमिति । श्रीभागवतश्रवगावसरे शापप्रयुक्तशूद्रत्वस्य निवृत्तत्वादिति भावः । अन्यथेति । व्यासाद् ब्रह्मवित्वेन पराशरो-पनत्वेन च ब्राह्मणादुत्पन्नस्यास्य शूदाच्छ्यां समुत्पन्न इत्येवंविधं मुख्यशूद्रत्व ब्रह्मवीजस्य नोपपद्यतेति भावः । कदाचित् क्षत्रियत्वं सम्भाव्येते यत्र हेतुतामाहू राजत्वार्थमिति । व्यासवीर्यस्य राजत्वार्थ तन्मात्रा प्रार्थितत्वात् क्षत्रिय व सम्भाव्यतेत्यर्थः । क्षत्रियत्वमेवेति । व्यासस्य राजभावेन राजपुत्रोत्पत्यथं प्रवृत्तत्वेन तत उत्पन्नस्य पश्चाच्छापप्रयुक्त शूद्रस्वनिवृत्त्यनन्तरं क्षत्रियत्वमेवेत्यर्थः । अत एवेति । क्षत्रियत्वाभावे मन्त्रे यज्ञविवाहादावेतस्याहानं ना स्यादिति भावः । हेत्वन्तरमपीति । यद्ययं शूद्रः स्यात् तदा कृष्णः साम्प्रतं क्षत्रकुलावतंसस्तेन सह भोजन न कुर्यात् , अतो न शूद्र इत्यर्थः । नन्वेवं शूद्रगृहे सेवादी भगवतो मोजनमनुपपन्न- मिति चेत्, न सभोज्यता समभागेन भोजनमे निषिद्ध न वैश्वर्यभावेन तदनस्वीकारः । अन्यथा 'यो मे भरपा प्रपञ्छनीति सामान्याचनमयुक्तं स्यात् । मत एव गोवर्धने गोचारणलीलायां पुलि- न्ट्रीसमर्पितसकलपदार्थस्वीकारः । भक्त्या प्रपच्छनीति भगवद्ग्रहणे भक्तरेव प्रयोजावं न वर्णादि- अर्माणामिति बोध्यम् । विदुरगृहे मिभोजन तु क्षत्रिमपाण्डयादिवैमनस्माभावेनावतारधर्मस्थापनार्थ- - ·तुरथः १५ अतः क्षत्रियत्वात्तस्याधिकारः ब्रह्मवीजत्वं चाऽधिक प्रयोजनम् । ननु स शत- वर्षाण्येव जीवतीत्यभिप्रायेण कथं न शाप इत्यभिप्रायेणाह यथायुक्तमिति । जीवनं तु युक्त्या तस्य बहुकालं लक्ष्यते । स हि धृतराष्ट्रसमानो दुर्योधनसमानो भीमः । ततोऽपि कनिष्ठोऽर्जुनः । तत्समानः कृष्णः। तत्र च “ पञ्चविंशाधिकशतम्" इति वाक्यम् । अतः सार्थ शतं वा तस्य जीवनं भवति ॥ २० ॥ * एवं चतुर्णामर्थमुक्त्वा प्रथमाध्यायार्थमाह- अपमानाद्धि निर्विण्णो विशुद्धस्तीर्थसेवया ॥२१॥ क्षत्ता सत्सङ्गतः प्रीतः प्रश्नत्रितयकृद्धरेः। सामान्येन विशेषेण कुशलं चरितं तथा.॥ २२ ॥ अपमानाद्धि निर्विषण इति । स्वतो निर्विष्णः कदाचिदागच्छेदपि । अतो हेतुपूर्वको निर्वेदः साधनीयः, स चेन्निविण्णोऽन्यत्र तिठेत्पुनरासक्तिर्भवेत् । अतस्तीर्थ- मिति दिक् । नन्वेवं क्षत्रियत्वेनैवोत्तमत्वसिद्धौ ब्रह्मबीजावं विदुरे व्यर्थमित्याशङ्कयाहुब्रह्मयीजत्वमिति। ब्रह्मवीजत्वमधिकंधृतराष्ट्रायोपदेशदानरूपं.प्रयोजनं यस्य तादृशमित्यर्थः । क्षत्रिस्योपदेष्टत्वाभावा- दिति भावः । ननु स इति । 'शतायुर्वं पुरुष' इति श्रुतेर्जीवनं शतवर्षावध्येव भवतीति शतवर्षपर्यन्तं शापदानं विजीवाभिप्रायेणेति यावनीवं शूदत्वात् कथं पश्चात् क्षत्रियत्वमित्याशङ्कार्थः । यथायुक्त विति । विदुरस्य जीरनं न श्रुतिसिद्ध किन्तु यथायुक्तं यथा यथावद् युक्तिसिद्धं भगवलीलार्थ तदुपयोगि भक्तावेनावतीर्णत्वाद् यावलीलादर्शनं तस्थितिरिति न तस्य जीधने झुसिसिद्धव्यवस्था, पुष्टया तद्वाधात् । अन्येषां तु मर्यादा रूपा सेत्यर्थः । बहुकालमिति । श्रुतिसिद्धजीवनकालाधिककाल- मित्यर्थः । युक्तिमेवाहुः स हीति । व्यासस्यैकस्मिन्नेव दिने धृतराष्ट्रादिमातृप्रार्थनया राज्यार्थक- पुत्रोत्पत्त्यर्थं प्रवृत्तत्वादिति भावः । दुर्योधनसमान इति। 'गदायुद्धे तुल्यायोवला विति वाक्यादित्यर्थः। वत्समान इति । वयसा तथात्वादिति भावः तत्र चैति । कृष्ण इत्यर्थः । वाक्यमिति । वाक्ययशा- देममुच्यते । वस्तुतस्तु ' जपति जननिवास' इत्यादिवाक्यैः स सदैव सलीलाविशिष्टः सर्वोत्कर्षण वर्तत इति शेयम् । अत इति । यतः सपादशतवर्षपर्यन्तं भगवदर्शनमेव ततः पूर्व नपितृसमत्वात पञ्चविंशति वर्षाणि पुत्रोत्पादनक्षमताहेतुभूतान्यधिकानि भविष्यन्तीति साद्धं शतं तस्य जीवन- मित्यर्थः । वाशरोऽनादरे । कदाचित् पचविंशतिवर्षेभ्यः पुरैष पुत्रो पत्तिसम्भवादिति भावः ॥२०॥ चतुर्णामिति । मिलितानां तेषां समुदायेनार्थमुस्वेत्यर्थः । अध्यायार्थमिति । प्रत्येकमाहेन्यर्थः । कदाचिदिाते । यदा शुद्रिविशेषोदयेन दयाधुत्पतिरित्ययः । अत इति । यतः अहेतुकनिदे पुनरा. गमनसम्मापनेत्यर्थः । हेतुपूर्वक इति । निदस्य किक्षित् कारण कल्पनीयमित्यर्थः । नन्वे हेतु. कनिषेद विदुरस्य धृतराष्ट्रापदेशाप कथं पुनरागमनमिति चेत्, न हतोदुर्योधनस्य निरतायेन तस्य च पाण्डवगृह सत्वेन च मा यदीपगृहत्यात् तदागमनमिति जानीमः । साधनीय इनि । यथान्ये तिरायुस्तथा वचनादिक यता यमित्यर्थः । स चोदति । हेतुकेनापि निदन निर्विष्ण इत्यर्थः । मन्योति । यद निवेदस्तदसम्बन्धिदेश इत्यर्थः । पुनरासक्तिरिति । मगउदीयये सन्यपि ोत. + परिधामध्यवर्ष स्टमः। ..

·सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे सेवैव कर्तव्या। तत्रापि तीर्थे देवतावुद्धिस्तदेव सेवा भवति । तत्रापि कामनाभावाय विशुद्ध इति । क्षत्तेति । पूर्वमेव जितेन्द्रियता सिद्धा । सत्सङ्ग उद्धवसङ्गः, तेनैव प्रीतः, न तु प्रश्नार्थम् । तत्र प्रश्नत्रयं कृतवान् । भगवतः कुशलप्रश्नः सर्वेपां कुशलप्रश्नमिपेण भगवतः सामान्यप्रश्नश्चरितप्रश्नश्चेति । तदाह सामान्येनेति ॥ २२ ॥ उत्तरे क्रमेण उत्तराभावात्प्रकारमाह- गुणत्रयासिद्ध्या मुख्याधिकारासिद्धरित्यर्थः । अत इति । यतस्तीर्थसेवयैर गृहाद्यासक्तिनिवृत्तिस्तेषा- मन्त.करणशोधकत्यादित्यर्थः । मूले तीर्थसंवयेति मिनं पदं न विशुद्धौ करणत्वबोधकमतस्तीर्थसे- वया युक्तो भवे । अन्यथा कामनाभावरूपविशिष्टशुद्रेस्तीर्थामाध्यत्वात् करणत्वानुपपत्तिः, तीर्थानां नानाविधकलजनकताबोधकपुराणवाक्यैः कामनाजनकत्वात् । अत एव महाभारते 'यज्ञा- स्तीर्थानि चेतिगक्येन यज्ञाना तीर्थाना च समतोक्ता । एक्कारेण न तत्रान्यतः प्रतिग्रहादिक कर्तव्यमिति बोधितम् । तत्रापीति । तीर्थसेवायामपि तीर्थे देवताबुद्धिर्न जलबुद्धिः कार्या । अन्यथा माहात्म्यज्ञानप्रेमानुरूपाकृतिः सेरेति देवनाबुद्वयभावे तदभावात् सा न सम्भवेदतः सेवोक्त्येतत् सूचितमित्यर्थः । ननु तीर्थसेवयैव शुद्धिसिद्धेः पुन विशुद्ध' इतिविशेषगं व्यर्थमित्याशङ्ग्याइस्तत्रा- पीति । विशिष्टशुद्धिस्त्यागोत्तर तद्विषयककामनाभाव एव । अन्यथा 'मिथ्याचारः स उच्यत इति वाक्यात् तथात्वं भवेदित्यर्थः । पूर्वमेवेति । अधिकारसिद्धी प्रथमकारणत्वात् । अजितेन्द्रियस्य कामना सहस्रोदयात् निवृत्तिमार्गाधिकारसिद्धिसम्भावनाभावादित्यर्थः । उद्धवसङ्ग इति । उद्धवसङ्गस्यैवा- धिकारहेतुत्वादिन्यर्थः । सत्सङ्गो द्विविधः प्रेमहेतुनिहेतुश्च । तत्र प्रेमहेतुरधिकारसम्पादकः । तादृशेन तेन प्रेमोत्पत्या श्रवणाधिकारसिद्धेः । न ह्यनुत्पन्नप्रेना भगवञ्चरितं श्रोतुमर्हति । भक्तिवृद्धयुपायत्वेन श्रवणादीनां पूर्व भक्त्यङ्कुरस्थितिबोधकत्वात् । ज्ञानहेतुस्तु अवगसाधको यथा मैत्रेयसङ्ग इत्यर्थः । तेनैवेति । उद्धवसङ्गेन भगवति प्रेमोत्पादकेनैव प्रीतः भगवति प्रीतियुक्तो जातः । अत एव मूले. 'हरेः प्रश्नकदि'त्युक्तम् । अन्यथा स्वसन्देहवारणार्थफप्रश्नान्तर कुर्यादिति भावः। न तु प्रश्नार्थमिति । प्रश्नार्थ प्रीती प्रश्नमेव कुर्यात् नतूद्धवे गते तद्विरहण । वस्तुतो भगवद्विरहेण रोदन कुर्यादतः सत्सङ्गेन भगवति प्रीति. न तु प्रश्नकरणार्थमिति भावः । भगवतः कुशलप्रश्न इति । 'कञ्चित् पुराणौ पुरुषा' वित्यनेन भगवत एव सामजस्य विशेपेण प्रश्न इत्यर्थ. । सर्वेपामिति । 'कच्चित् कुरूणा परम' इत्यारभ्य 'सौम्यानुशोचे तमधः पतन्त'मित्यन्तैक्यैिः सर्वेषां वसुदेवोग्रसेनादीनां प्रश्न- मिपेण सामान्यतो भगवतो भगवत्कुशलमेव पृट तत्क्रुशलेनैव तदीयकुशलात् । चरित्रप्रश्नश्चेति । 'सोऽहं नृणा'मित्यारभ्य 'याता सखे कीर्तय तीर्थकीत'रिस्यन्तेन चरित्रप्रश्न इन्यर्थः ॥ २२ ॥ क्रमेणोचराभावादिति । विशेषप्रश्नस्य भगवद्विपयकस्य पूर्वमेव 'कृष्णद्युमणी'त्यादिनो- त्तरादन्तिमचरित्रस्य मध्ये कथनात् सामान्यभगवरकुशलप्रश्नस्य सर्वविषयकस्य चतुर्थाध्याये 'अथ ते तदनुज्ञाता' इत्यादिनोत्तरात् नात्र प्रश्नक्रमेणोत्तरमित्यर्थः । प्रकारमाहेति । पूर्व विशेषोत्तरमन्ते ·तृतीयस्कन्धार्थः । अन्तिमं मध्यतः कृत्वा द्वयोः सम्बन्धकारणात् । मारणे प्राप्तदोपस्य भक्तोद्धारेण वारणम् ॥ २३ ॥ अन्तिमं मध्यतः कृत्वेति । अन्तिम चरित्रं मध्यतो विशेषप्रश्नोत्तरमुक्त्या सामान्योत्तरमनुक्त्वा मध्ये चरित्रमुक्तम् । “कृष्णधुमणिनिम्लोचे" इति विशेपोत्तरं "राजस्त्वया नुपृष्टानाम्" इति सामान्योत्तरम् । मध्ये भगवतश्चरित्रं च द्विविधमपि निरूपितमित्यर्थः तत्र हेतुः, सम्बन्धकारणादिति । भगवतश्चरित्रकथनव्यति- रेकेणोत्तरासम्भवात्सम्बन्धे कारणम् । ननु भगवतश्चरित्रं ने समीचीनं भक्तानां बन्धूनां मारणाइतः कथमधिकारसिद्धयर्थ तच्चरित्रमुक्तमित्याशङ्कयाह मारणे प्राप्तदोपस्येति । यद्यपीवरत्वान्न दोपस्तथापि प्रतीत्या दापसम्भवेऽपि ते सर्वे भक्तास्तेन प्रकारेणोद्धृता इति दोपनिवृत्तिः ॥ २३ ॥ सामान्योत्तरं चरित्रोत्तरमन्तिममपि मध्ये कृत्वेत्यर्थ. । मूले स्थानानि निर्दिशति कृष्णामणी- त्यादिना । नन्वेक एवं प्रश्नो भगवतस्तदीयाना भातु भगवन्तमारभ्य सर्वेषां कृष्णनिरूपणाच । चत्रिप्रश्नस्तु द्वितीय इति । प्रश्नविष्यकथनमनुपपन्नमि-याशक्यतल्ली सम्बन्धिप्रथमस्त धोक्त प्रश्न- भेदबोधकं वाक्यमुद हरन्ति, राजंस्त्वयानुपृष्टानामिति । 'राजस्त्ययानुपृष्टाना'मियुपत्रभ्य 'निघ्नता मिथ' इत्यन्तेन वाक्येन तेषां प्रकारान्तरेणोत्तरकथनेन च भिन्नतया प्रश्नविषयत्वनिरूपणात् । अत्र तद्वाक्य निश्चायकं नास्तीति सन्देहः स्यादिति तत्रन्यमभिहितम् । द्विविधमपीति । 'यन्मयली- लोपथिक'मि यारभ्या सेसु नाभायुधमापतन्त'मि-यन्तेन पन्थेन माहात्म्यबोधक वसुदवस्य वाक्यमित्या- रभ्याध्यायपर्यन्त प्रीव्युत्पादकं च चरितं निरूपितमित्यर्थः । यद्वावतारसामयिक व्यामोहक चाथ- वोत्पादक महारकं चेत्यर्थ. 1 तत्रेति । द्विविधचरित्रनिरूपणमित्यर्थः । उत्तरासम्भवादिति । पृष्टं हि भगवतो भक्तानां च कुशल तदुत्तर तेषु विद्यमानेषु तैरेव भवति परोक्षे तु तच्चरित्ररेव सम्भवतीति विशेषमामान्यभेदेनोत्तरद्वयनिरूपणार्थनुत्तरद्वयमध्य एकैकस्य प्रत्येक हेतुन्वार्थमुभयविध- चरित्रं निरूपितमित्यर्थः । सम्बन्धे कारणमिति । प्रश्नम्योत्तरेण सम्बन्धे चरित्रमेव कारणं तथा च कारण वात् तथा निरूपितमिति भार. 1 नेदं समीचीनमिति । भक्तानां बन्धूनां लोकसम्बन्धेन सम्बद्धानां चरित्र 'सअहे स्वकुल मितियाक्याद् भगवतैव मारण तत् 'न में भक्तः प्रणश्यता त्यादिवा- क्यदविरुद्ध बम्धूनामर्थे स्वय क्लेशसहनस्य लोकसिद्धत्वाद् भक्तरक्षकवात् प्रभोभक्तिमार्गविरुद्ध चेति न समीचीनमित्यर्थः । अधिकारो हि श्रवणादौ, स च स्वस्य शक्तत्वेन स्वानुकूलचरित्रश्न- घणेन भवति । भक्तपक्षकचरित्रश्रवणेने स्वस्येदृश. प्रभुः श्रोतव्य इति बुद्ध्युपत्ते. । तथा च नेदृश चरित्रमधिकारसिद्धिप्रतिकूलत्वाद्वान्यमियर्थः । ईश्वरत्वादिति । अन्यथा कर्तुं समर्थवादित्यर्थः । मत एकादशे 'नवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कयश्चित्' इति भगवद्वाक्यम् । न दोष इति । 'तेजी- यसा न दोषाय' इति याक्यादिति भावः। प्रतीत्येति। शास्त्रातो दोषाभावेऽपि बोधितेऽपि लोकदृष्टया स्वतः सदोषया दापाः प्रतीयते मृतदाहकवहाचिव तथा भगवत्यपि तया दोपसम्भवेऽपीयर्थः । तेन प्रकारेणेति । 'वृक्षमूलमुपाविश'दितिवाक्या वेगवेषु प्रविश्यान्तररम गार्थमग्तारलीलासम्पन्ध. मनेन नियर्य सयं च मूलरूरी भूचा तेषां नित्यडीलास्थानसम्बन्ध कारितगनितीतोऽयुद्वार एवापामेति भक्ताहिताचदोपनित्तिरित्यर्थः ॥ २३ ॥ १ इत्य हस्यादर्शट्येऽपि सम्मने।

·.१८ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे ननु तथापि विदुरः परीक्षिदपेक्षया कथमुत्तमो भगवदीयत्वस्य तुल्यत्वादि- त्याशङ्कथाह- सेवनात् कृष्णदेवस्य तदाज्ञाकरणादपि । माहात्म्यस्य श्रुतत्वाच श्रेष्ठ उत्तमतो ह्ययम् ॥२४॥ अतस्तस्य कथा प्रोक्ता कृष्णविश्वासदायिनी ।। २४३॥ सेवनादिति । पूर्व भगवत्सेवा तेन महती कृता । तदाज्ञाकरणं पाण्डवानां रक्षा । विशेषतो भगवन्माहात्म्यश्रुतिश्च । एतहेतुत्रयं परीक्षिति नास्तीति ततोऽप्य- यमुत्तमः । उत्तमलं कुत्रोपयुज्यत इत्याशङ्कयाह कृष्णविश्वासदायिनीति । विश्वासस्याभिज्ञापिका निशई प्रवृत्तिः ।। २४ ॥ एवं प्रकरणार्थमुपपाद्य द्वितीयाध्यायार्थमाह- ६ तथापीति । यद्यप्येव पूर्वोदितप्रकारेण परमाधिकारी तथापीत्यर्थः । भगवदीस्येति । भाव- प्रधानो निर्देशः भगवदीयत्वस्येत्यर्थः । अत्रायमाशयः । भक्तेषु भगवदीयत्वमेव तरतमभायेनाविकारो न धर्मान्तरमन्यथा ' केवलेन हि भावेने त्यादिवाक्यानि विरुद्धघेरन् । तथा च धर्मान्तरसत्वेऽपि विदुरे परीक्षिति भगवदीयत्वं तत्तुल्यमिति सम्यक्कथनमुचितं कथं तत उत्तमत्वकथनमित्यर्थः । पूर्वमिति । त्यागात् पूर्व पाण्डवकार्याय भगवति धृतराष्ट्रममीपमागते स्वगृहे समुत्तीर्य भोजनादिभिर्महती दास्य- भावेन सेवा कृतेति भगवदीय वेप्याधिक्यमित्यर्थः । परीक्षिति तदभावात् न तथात्वमिति भावः । तदाज्ञाकरणमिति । भगवदाज्ञया विदुरेण पाण्डवरक्षा लाक्षागृहादौ गूढतन्मन्त्रज्ञापनात केता तथा च तस्मिन्नाज्ञादानाद् भगवदीयोत्तमत्वं परीक्षिति तदभावान्न तथान्वमिति भावः । विशेपत इति । श्रीभागवतश्रवणतः पूर्वमेवावमुखादिदानीमेव विशेषतो धर्मवर्मिभेदेन भगवन्माहात्म्यमनिमश्रवणे भावविशेषसम्पादकं विदुरेण श्रुत न परीक्षितेत्यस्य ततोप्युत्तमत्वमित्यर्थः। एतद्धेतुत्रयमिति । पूर्वो. क्तमुत्तमहेतुत्रयमित्यर्थः। उत्तमत्वमिति। लीलोत्तमत्वं कदाचिदानन्दविशेषोदयायोपयुश्येतापि श्रोतु- रुत्तमत्वमन्येषां कुत्रोपयुज्यत इत्यर्थः । कृष्णविश्वासेति । विदुरस्य निःसाधनस्योत्तमत्वं भगवत्कृतमेव प्रमेयत्रलेन न साधनान्तरकृत परीक्षिदादीनामित्र क्षत्रियत्वभगवत्सम्बन्धित्वादिभिस्तथा च तकथा- श्रोतॄणां हरिः सन निजेच्छातः करिष्यतीति प्रकारेणास्माकमपि साधनरहितानां सर्व प्रभुरेव सम्पाद: यिष्यति न साधनान्तरेण सेत्स्यतीत्योम्प्रकारको विश्वासः एतत्कथाश्रुत्या भविष्यतीति तत्रतदुत्तमत्वं उपयोक्ष्यत इति भावः । ननु परीक्षित्कथापि भगवद्विश्वासदायिकैव भगवतैव तत्र गर्भरक्षा रभ्य ससम्पादनात् को विशेषोऽम्यामित्याशङ्कयाहुर्विद्यासस्येति, निःसंशयप्रवृत्तिर्हि विश्वासस्याभिज्ञा. पिका पिचारे मतिगती हि तदभावात् । तथा च परीक्षिचरित्रश्रवणे तदुत्तमन्वं स्वाभाविकमवगत्य स्वस्य च हीनत्वं निश्चिय श्रवणेऽपि त दृशाधिकाराभावात् न फलिष्यतीति सर्वेषां प्रवृत्तिर्न भवि- ध्यति । विदुरकथाप्रवणेऽधिकारोत्तमत्वमपि भगवतैय सम्पायमिति भगवति विश्वासात् निःसंशया प्रवृत्तिर्मविष्यतीति मुख्यतया विश्वाससम्पादकत्वमेतकथया इति भावः॥ २४ ॥ एवमिति । प्रथमाध्यायार्थनिरूपणेनापि विदुराधिकारः सर्वोऽपि प्रमरणार्थ एव प्रतिपादित इति ४ कारिकात्मकः पदम. स्तयः।

·तृतीयस्कन्धार्थः द्वितीये तु तथाऽध्याये समान्योत्तरमुच्यते ॥२५॥ तदर्थ हरिमाहात्म्यमार्थिकं कृतमेव च । द्वितीय इति । विशेपमाहात्म्यमेव प्रश्नस्य जीवपरत्वे सामान्यमाहात्म्य भवति । तदैवमर्थः । भगवत्प्रश्नो जीवानां साधारणप्रश्नः, विशेषप्रश्नस्तु तत्तन्नान्ना अतो भगवतोऽन्यशेषत्वात्तत्र विधासाथं भगवत आर्थिकं माहात्म्यं प्रथमम्, पश्चात्कृतं निरूप्यते ॥ २५३ ॥ तस्योत्तराङ्गत्वमाह- कृतं यद्यप्युत्तराङ्गं साम्यात्सम्बन्धतोऽपि तत् ॥२६॥ अत्रोक्तं फलसिद्धयर्थमुद्धवप्रेम चोच्यते । कृतमिति तृतीयाध्याये चरित्रमुक्तमिति। तत्साम्यादिदमपुत्रशेपत्वेनोच्यते। कथया कथा सम्बध्यत इति हेत्वन्तरम् । नन्वेवं सति किमत्र कथानिरूपगेनेत्यांश- . इत्यर्थः । ननूत्तरनिरूपकद्वितीयाध्यायादिषु भगवन्माहात्म्यचरित्रादिकमेपोच्यते तत्र कथं सामान्यविशे- पभावः भगवन्माहात्म्यादेः सर्वदा विशेषरूपत्वात् । नहि भगवन्माहत्म्यं कदाचिदपि सामान्य सम्भवतीत्याशङ्कयाहुर्विशेपेति । भगवतो विशेषमाहात्म्यमेव न कदाचित् सामान्यं परन्तु 'समो मशकेन समो नागेन चेति श्रुते'बहु स्याम् प्रजायेय'ति श्रुतेश्च स्वरूपमित्र माहात्म्यमप्यन्यसम्बलितं सामान्य भवतीति प्रकृतेर्मिन्नतया प्रश्नाकरणात 'कुशलं शूरंगेह ' इत्यनेन जीवसम्बन्धिान प्रश्नकरणात प्रश्नस्य जीनपरत्वेन तदुत्तररूपं भगवन्माहात्म्यमपि त सम्मलितमेव निरूपितं न पृथगिति तत्तये- त्यर्थः । तदेवमिति । यदैवं व्याख्या तदेत्यर्थः । भगवत्प्रश्न इति 'कञ्चित् पुरागा'वित्यनेन कृतो भगवत्प्रश्नोऽपि जीनसम्बन्धिवेन प्रश्नकरणात् जीवानामेव साधारणः समुदायरूपेण सर्वेषामेव- प्रभो भगवत्कुशलेनैर सर्वेषां कुशलात् सामान्येन विशेपेगेति मूलस्थकमोऽध्ये सङ्गछते वस्तुतो भगवान् न पृष्ट एव अन्यथोद्धवः स्वरूपनियुक्तः स्वरूपमेव साक्षा स्वयमनुभूयमानं वदेदिति भावः । अन्यशेपत्वादिति । सर्वसाधारण्येन प्रश्नादेति भावः । तत्रेति । उत्तर इयर्थः । अपृटत्वादार्थिकभगय. माहात्म्याकथने विदुरस्य केवलस्वरूपपरत्वाभावेन भगवति सर्वोत्कृटत्वेनोच्यमाने विश्वासो न भवेदिति भावः। प्रथम मिति । चरित्रनिरूपणात् प्रथमं निरूप्यत इत्यर्थः। कृतमिति । चरित्रमित्यर्थः ॥२५॥ तस्योचराङ्गत्वमिति । चरित्रनिरूपणेनैवानवतारदशायामुतरसम्भवात् तदङ्गरमियर्थः । नन्येमुत्तरमध्ये माहात्म्यनिरूपणं न सगउतं तदद्याभारादित्यागपादस्तत्साम्यदिति । तृती- पाया तु केवलं चग्निमेवोक्तं द्वितीयायाये माहाम्पसहितं मगरना ययमेनादृशचरित्रगास्मदयं मृतेन रक्षिता इति चरित्रत्वसाम्यात, तद्युत्ताशेपमेगाहसम्बद गदिति भावः । कथया कति माहाम्पसहितचरित्रनिरूपगे, एतादृशमाहाग्यसहितो भगगन देक्या जातवारेत्राणि कृतवा- निमि । कयोः पास समन्धे हेयन्तरमि पर्थः । किमत्र कथानिरूपणेनेति । अब तिीया- ·२० सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे मागवतार्थप्रकरणे चाह-अत्रोक्तमिति । द्वितीयाध्याये विश्वासार्थ भगवत्कृतं फलमुक्तम्, तच्चरित्रेऽपि यथा भवति तदर्थ तत्सम्बद्धमुक्तम् । भगवतो वार्ताकथनमध्यायार्थः । तत्रोतरा- इवयम् । विश्वासार्थ माहात्म्यम् । कथाया अपि तयात्वं च । पूर्वाङ्गमेकम् । परमा भातः । अभक्तोक्ने सर्वधा न विद्यास इति उद्धवप्रेम चोच्यते ॥ २६ ॥ तब श्लोकान् विमजते- पद्धिस्तथैकेन पुनर्दशयुक्सप्तभिस्तथा ॥ २७ ।। दशभिश्च क्रमादत्र चत्वारोऽर्था निरूपिताः ॥२७॥ पभिरिति। विशेषस्य कुशलस्य । चतुर्थाध्याये उत्तरं श्लोकद्वयेन । तद्दोपपरि- हाराय पुनर्भक्तोद्धारे विंशतिः । अविद्यमाने भक्तोद्वारे चत्वारि वाक्यानीति ध्याये माहात्म्यबोधके वसुदेवस्य देवक्यामिन्यारभ्य केवलकथारूपचरित्रनिरूपणे किं प्रयोजन तादृशचरित्रस्य तृतीयाध्याये निरूपणीय वादिन्यर्थः । द्वितीयाध्याय इति । द्वितीयाध्याये विदुरस्य सर्वोत्कृष्टत्वेन बोधनीये भवति विश्वासार्थमेतादृश एव वस्तुनो भगवानिति निश्चया) भक्तेषु भगव- स्कृतं फलमुक्तं तथा च ततो माहात्म्यागमाद् विश्वास इति भावः। तचरित्रेऽपीति । द्वितीयाध्याये माहात्म्यबोधके केवलचरित्रकथन यथा भक्तषु भगवत्कृतफलनिरूपणेन माहात्म्यावगमाद् भगवति विश्वासस्तथा न चरित्रेऽपि भवतीति तदर्थ विश्वासार्थ केवलचरित्रमपि द्वितीयाध्याये माहात्म्यत्रोध- कचरित्रेण सम्बद्धमुक्तमित्यर्थः । वार्ताकथनमिति । पूर्वाध्याये ‘वाती सावे कीर्तये तिप्रश्नादत्रोत्तर- निरूपकाध्याये वार्ताकथनमध्यायार्थ इत्यर्थः । तत्रेति । वार्ताकथन इत्यर्थः । विश्वासार्थमिति । भगवति विश्वासयुक्ते हि तादृशेन वार्ता वान्या स च विश्वामो वक्तृनिष्टः, श्रोतृनिष्ठोपेक्ष्यस्तत्र श्रोतृविश्वासाय वार्ताकथनस्य पूर्वाङ्गं वक्तृनिष्ठा परमा भक्तिः । अभक्तकथिते स्वयमतादृशो मद्वञ्चनायैवं वद- तीति बुद्धयुयादविश्वासोत्पत्ते. । वक्तुर्विश्वासायोत्तराङ्गद्वयं श्रोतृनिष्ठमपेक्षितं तदैव वार्ताकथनेन श्रोता सम्पन्न इति विश्वासोदयात् । तच्च माहात्म्य भगवदीय वार्ताश्रवणकररूपं तच्छ्रवणे तत्राक्षेपाभावात् । तथा कथया अपि भगवत इव तादृशमाहात्म्याच स्वरूपसम वमिति यावत् । तया च वार्ताकयनोत्तरं श्रोतुरेतद्द्यावगतिसिद्धौ वक्तु सम्पन्न वार्ताकयनमिति विश्वासः । एतद्व- यामागे कथितापि सा अकथितैवेति तदभार इत्यर्थः ।। २६ ॥ तत्रेति। द्वितीयाय इत्यर्थः। पइभिरिति। पभिरुवप्रेमैकेनोत्तरं सप्तदशभिर्माहात्म्यं दशभि- श्वत्रिमे क्रमेण चत्वारोप्या निरूपिता इत्यर्थः । विशेपकुशलस्येति । तत्तनाम्ना यादवकुश- प्रश्नस्येत्यर्थः । श्लोकद्वयेनेति । चतुर्थे 'अथ ते तदनुज्ञाता' इत्यारभ्य तवयेनेत्यर्थः । तदोपेति । स्वकुट संहतिरूपदोपपरिहारान्यर्थः । अविद्यमानेति । अवतारदशायामपि मंगवत्समीपे अविध- ·तृतीयस्कन्धार्थः २१ तृतीयेऽष्टाविंशतिभिश्चरित्रं केवलं कृतम् ॥२८॥ विशेषस्योत्तरं तुर्ये श्लोकाभ्यां विंशतिः पुनः । भक्तोद्धारेऽविद्यमाने चत्वार्यकं वियोजकम् ॥२९॥ द्वयोराज्ञाप्रसिद्धयर्थं पञ्च सन्देहवारणे । चतुर्मिः सङ्गमश्चेति पडाःक्रमतोदिताः ॥ ३०॥ शेषः । एक वियोजकम् । " इति सह विदुरेण " इति । उभयोरुद्ववविदुरयोः । सन्देहनिवृत्तिः परीक्षितः। चतुर्भिर्गुरुशिष्यसङ्गमः। विद्यमानो भक्त उद्धवः। अविद्यमानो विदुरः । एतदकथने क्रूरत्वादभजनीयः स्यात् ॥ २९ ॥ ३० ॥ A माना ये भक्तास्तानुवमैत्रेयद्वारोतुं तयोरन्योपदेशाय स्वज्ञानस्थापनबोधकानिइन्युद्ववादुपाकये स्यारम्य मर्त्यलोकं जिहासते'त्येतानि चत्वारि वाक्यानीत्यर्थः । विद्यमानभक्तानां तु 'वृक्षमूलमुपा- विश'दिति वाक्यात् । स्वप्रवेशेनैवोद्धृतत्वेनोपदेशानवेक्षणादिति भावः । एकमिति। 'इति सह विदु- रेणैत्यक पद्यं तयोर्वियोजकमित्यर्थः । वियोजनप्रयोजनं तु मैत्रेये विदुराय त्वया वाच्यमिति भगवदाज्ञायाः प्रकर्षण "सिद्धिरिति बोध्यम् । अन्ययोद्धवसहस्थिती परमप्रेमोदयेन भगवति भावेन लय इव स्यादिति भावः । उभयोरिति । भगवास्तु स्वरूपेणोद्धवे गुणैर्विदुरे च प्रविष्ट इति न तद्वा- तॊपरमे न तहियोजक पद्यमेतदिति भावः । सन्देहनिवृत्तिरिति । परीक्षितः सन्देह सहिता तन्निवृत्ति निधनमुपगते वित्यारभ्य 'हरिमोजे समाधिनत्यन्तैः पञ्चभिर्वाक्यरित्यर्थः । गुरुशिष्यस- गम इति 1 उपदेशादानादुवो न गुरुः, किन्तु मैत्रेय एव; शिष्यो विदुरस्तयोः सङ्गमो विदुरोऽप्युद्ध- वाछु'त्यारम्प 'यत्र मित्रासुनो मुनि रित्यन्तैश्चतुर्भिर्वाक्यौरत्यर्थः । नन्वेतचरित्रेग भगवता विद्यमानाविद्यमानोभयविधभनोद्धारः कृत इति कथं शेयमित्याशङ्कयाहुर्विद्यमान इति । उभयोरवतार- सामयिकभक्तन्येऽपि तत्समये भगवत्सन्निधौ विद्यमान उप्रोऽविद्यमान विदुरस्तयोः स्वनो मैत्रेयद्वारा चौद्धारात् तथामिनायो ज्ञातव्य इत्यर्थः । एतेन भगवापरोक्षार्तिनां भगवदाप्तभगवदीयोपदेश एवं साधक इति सूचितम् । एतदकथन इति । भगति विद्यमानाचियमानोभयविधमतोद्वार- कवाकयन इत्यर्थः । रत्वादिति । परोक्षस्थितमनोद्वाराकर्तृतेन तेनु दयाभावात् । ऋरत्यनेदा- ना-तनैरभजनीयः स्यात् । तया च सर्पभजनीययेन सर्वेश्वरस्य भगति न स्वामिति भावः ॥३०॥ १ इति३ पारिवारमरः पटः स्लपरः ।

·२२ सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवताथप्रकरणे एवं श्रोतुरधिकारं निरूप्य वक्तुरधिकारमाह- मैत्रेयस्यापि वक्तृत्वं श्रवणाज्ज्ञापनान्मतम् ॥ अत एवं हरिस्तस्य सङ्गं चक्रे स्वसिद्धये ॥३१॥ मैत्रेयस्यापीति । श्रोतवैवाऽनुप्रवेशः । ननु वक्तुः प्राधान्याद्भिन्नतया निरूपणमुचितं, तत्कथं श्रोतोपत्वमित्याशङ्कयाह अत एवेति । न हि मैत्रेयकृपया मैत्रेयो निकटे स्थापितः, किन्तु विदुरकृपया । अतो भगवन्मार्गे भक्त एव श्रेष्ठी नाऽन्य इत्यर्थः॥ ३१॥ एवं चतुर्भिरधिकार निरूप्य श्रोतरि सिद्धे मुख्यसृष्टिं निरूपयतीत्याह- उभयोमँदकमाह- अधिकारेऽथ संसिद्धे द्वाभ्यां सृष्टिर्निरूप्यते । तत्त्वकायविभेदेन गुणातीता द्विधा हिसा॥३२॥ अधिकार इति । तत्त्वकार्यविभेदेनेति । कार्य पुरुपशरीरम् । गुणातीता द्विधा हि सृष्टिः । अग्रे उभयोः कारणत्वाद् द्वयं कारणत्वेनैव निरूपितम् ॥ ३२ ॥ । . बतुरधिकारमिति | विदुराधिकारे परम उक्ते तद्वतत्वेन मैत्रेयस्यापि तादृशमधिकारमाहे त्यर्थः । श्रोतरीति । विदुरमात्रश्रवणार्थ विदुरे हृदि समानीय मैत्रेये तं भावयित्वा भगवता ज्ञापन दित्यर्थः । प्राधान्यादिति । ज्ञानस्य सिद्धत्वेन श्रोतुर्मुख्यत्वादित्यर्थः । भिन्नतयेति । तथैवाध्याय चतुष्टयेनेत्यर्थः । श्रोतशेपत्वेनेति । गौणशेषत्वेन मुख्यस्य कथनमनुचित मिति भाषः । भक्त एवेति । मूले 'स्वसिद्धय' इत्यनेन स्वः स्वीयो भक्तस्तस्य सिद्धय बानाय प्रभुणा तत्सङ्गकरणाद् भक्तिमार्गे भक्त एव श्रेष्ठो हीनोऽपि नान्य उत्कृष्टोऽप्रीत्यर्थः । तस्य च भक्तत्वं 'सेवनात् कृष्णदेवस्य त्यादिना -पूर्वमेव निरुपितं मैत्रेय तदभावाद् वक्तृत्वेऽपि गौणत्वमेवेत्यर्थः ॥ ३१ ॥ चतुर्मिरधिकारमिति । श्रोतृवक्तभेदेनोभयविधमधिकारमियर्थः । मुख्यमृष्टिमिति । गुणाती- तसृष्टिमि यर्थः । उमयोरिति । गुणातीतसृष्टिरुपैकार्थनिरूपकवेप्युभयोरध्याययोर्भेदकमद्वयमाहेत्यर्थः । पुरुषशरीरमिति । पुष्पावतारशरीरमेवात्र सृष्टावाधिदैविकनत्वकार्य न विसर्गरूपभौतिकतत्त्वादिक- मित्यर्थः । द्विधा हीति।व्यटिसमष्टिभेदनेत्यर्थ. । तत्त्वानि व्यष्टिस्तनिर्मितपुरुपशरीरं समष्टिरिति ज्ञेयम् । अग्र इति । सगुणसृष्टावित्यर्थः । उभयोरिति । तत्त्वतकार्यरूपन्यष्टिसमष्टयोरित्यर्थः । कारणत्वे. नैवेनि । ततः पुरुषशरीरामकभूतनिर्माण तेन च सर्वत्र प्रविष्टेन क्षोभोत्पादनात् तत्रैवेन्द्रियमात्रादि- भौतिकनिर्माणमुक्तमिति कारणवेनैव तद् द्वयमत्र प्रकरण उक्तमित्यर्थः । एतेनैतलीलायाः सर्गः कारणसम्भूति' रिति बायोक्तं सर्गरूपत्वमपि समर्थितम् ॥ ३२ ॥ कारिकामाः मतमः स्तरकः ।

·तृता .. २३ तत्र तत्त्वेषु सन्देहाभावात्समष्टेः कारणत्वं साधयति- समप्टेः कारणत्वं हि कर्माणि प्रति वर्णिनाम् । प्रश्नत्रयं तृतीये तु द्वैविध्यं प्रथमे पुनः ॥३३॥ पड्भेदा नाऽवतारे हि साधनेनोपसंहतिः । द्वयोरपि विभेदेन प्रकटे ह्येक एव तु ॥३४॥ जन्मादयः प्रवेशश्च प्रकारद्वयमेव च । समेटरिति। एवं प्रकरणाध्यायार्थ निरूप्य विचारमारभते । तत्र प्रथम विदुरस्य प्रश्नः "सुखाय कर्माणि" (३-५-२) इति पञ्चदशभिः श्लोकैः । तत्र किं पृष्टमिति विचार- णीयम् । उत्तरत्वेन भगवल्लीलामाह उत्पत्तिस्थितिप्रलयरूपाम् । ततस्तदनुरोधेनैकः प्रश्नः कर्तव्य इति भवति तदभावाद्विचारः। तत्र प्रथम कर्मफले सन्देहः, फलार्थ विहि- तानि कर्माणि क्रियमाणानि विपरीतं फलं साधयन्तीत्येक प्रश्नः । तत्रांशत्रयमस्तीत्याह कर्माणि प्रति वर्णिनामिति । नैतानि कर्माणि लौकिकानिः किन्तु वैदिकानि । तत्त्वेष्विति । व्यष्टिरूपेष्वित्यर्थः । सन्देहाभावादिति । विसर्गरूपत्वसंशयामावादित्यर्थः । समष्टेरिति । पुरुषशरीरस्येत्यर्थः । एवं प्रकरणेति । प्रकरणस्य गुणातीतस्वमनेन प्रकारेणाध्याथ निरूप्य सगुणप्रकरणादौ प्रश्ननिरूपकपञ्चदशवाक्यानां सम्बन्धिनं प्रश्ननिर्धारकं विचारमारभत इत्यर्थः । तत्रेति । पञ्चदशसु श्लोकेष्वित्यर्थः । भगवल्लीलामिात । 'अथ ते भगवतीला' इतिवाक्या- दिति भावः । उत्पत्तीति । 'विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था' इतिवाक्यादित्यर्थः । ततस्तदिति । तदनुरोधेन लीलारूपैकोनरानुरोधन प्रश्नोऽऽयेक एव तद्विषयकसंशयजनकः कर्तव्य इति विचारे क्रियमाणेऽर्थो भाती- त्यर्थः । तदभावादिति । एकप्रश्नाभावादित्यर्थः । तन्नेति । विचारे क्रियमाणे भगवल्लीलोत्तरकं प्रश्नत्रयं सेस्यतीति तन्मध्ये प्रथममि यर्थः । विहितानीति । वेदेन फलकारणचेन बोधितानीत्यर्थः । तथा च तादृशानां तेषां विपरीतफलसाधक प्रयक्षसिद्ध न सम्भवतीति भारः । तत्रोते । कर्मविषयकप्रभ इत्यर्थः । अंशत्रयमिति । कयं सुखार्थ क्रियमाणाना सुखासाधाव वोदिश्य भेदन दुःखाभारासा- धकवं कथं वार्थः । तथा च कर्मभिर्वेदिकैरपि जायमानं सर्गादि सुग्यमन्ते पातात् न मुखमिति प्रश्नकर्तरभिप्राय इत्यर्थः । किन्तु वैदिकानीति मूले । 'सुग्वायेति चतुर्या सुग्यमात्रार्थयेन ते प्रश्नविषयत्वोक्तः । अन्यथेति । लौकिको तापियर्थः । भ्रान्तस्येति । लौकिकार्माणि धनार्जनादीनि भान्स्पैक भवन्ति पूर्व तसिदपनिश्चयात् । तथा च भ्रान्तस्य शैयार्थिनी यही तापणार्थनो जलादी प्रयत्तस्य यथा फलविपर्यये फलाभारे न किछिद् दूषणं तत्र तफटाभावात् तथा लौकिककर्ममात्रस्य भ्रमप्रतिपनयन तत्र निष्फले प्रत्तो फलामा न किचिन पगमि पर्थः । अत इति । यतो लीक्षिा कर्मनु सुराहेतु सम्मायथितुम पशस्य विपरीतानुमपादतो यर्गिनां निधाना तानि वैदिकानि, ·२४ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे अन्यथा भ्रान्तस्य फलविपर्यये न किञ्चिद्दपणम् । अतो वर्णिनामेव. कर्माणि प्रति प्रश्नत्रयम् । कथं सुखं न जायते दुःखाभावो वा उद्देश्यभेदेन ? कथं वा सङ्कः लितं दुःखं जायत इति ? अथ यदि कर्ममार्ग एतादृश एव तदा प्राणिना किं कर्तव्य- मिति प्रथमः प्रश्नः । तत्र ययुत्तरं भगवद्भजन कर्तव्यमिति, तत्रापि भजनमपि कर्मेति, येन प्रकारेण कृतं भगवत्पीतेजनकं भवति तं प्रकारं कथयेति द्वितीयः प्रश्नः । अवतारचरितप्रश्नस्तृतीयः । अवतारव्यतिरेकेण कृते चरित्रे प्रश्नचतुष्टयम्--उत्प- तिस्थितिप्रलया नानात्वमिति । कार्यप्रश्नः पञ्चमः । सर्वत्र भिन्न प्रकारकरणहेतु: प्रश्नः पष्ठः । एवमवतारचरित्रेण. सह सप्त भवन्ति । एवं सति प्रश्नत्रयं भवति । जीवकर्माणि द्विविधानि, स्वार्थानि भगवदर्थानि चेति । भगवत्कर्माणि च तृतीयानि, तत्सामान्यतः प्रतिज़ानीते प्रश्नत्रयं भवति । एतत्पदं पूर्वेणापि सम्बध्यते वनिनामि- त्यनेन तद् द्योतितं प्रश्नप्रथमश्लोकार्थत्वेन, साधारण्येन च प्रतिज्ञा । प्रश्नत्रयमिति । .. . प्रत्यंशभेदेन प्रश्नत्रयं प्रस्तुतस्त्वेक इत्यर्थः । उद्देश्यभेदेनेति । उद्देश्यतावच्छेदकभेदेनैव दुःखाभावस्य भिन्नत्वं वस्तुतस्तु सुखदुःखाभावरूपेणैक व भगवानियर्थः । अत एव त यथा यथोपासते तथैव भवतीतिश्रुतिः । असङ्कल्पितमिति । कर्मफले कामः कारणं तत्र तद्वेतुभूतदुःखविषयकसङ्कल्प- स्याप्यभाये कथं तदुत्पत्तिरित्यर्थः । कर्ममागं एतादृश इति । सुग्भ्रमात् प्रवृत्तानां दुःखसाधक इत्यर्थः । किं कर्तव्यमिति । लौकिकं कर्तव्यमथवा तूष्णी स्थातव्यमित्यर्थः । प्रथमप्रश्न इति । भंश- यसहितो वैदिककर्मविषयकः प्रश्न इत्यर्थः । भगवद्भजनमिति । यदि त्वयैवमुत्तरं देयं यत्रास्ति पर- मानन्दस्तादृशमपि कर्मास्ति भगवद्भजनरूपं तत्कर्तव्यमिति परं तदपि कर्मेति क्रियारूपं तस्यापि प्रकारो ज्ञातव्यो भजनं बाह्यमान्तरं वा त्यागेनात्यागेन वा पुरुषोत्तमस्य साक्षाद् विभूतीनां च कर्तव्यं कीदृश भगवत्प्रीतिमाधकमिति येन प्रकारेण कृतं तद्भजनमपि फलं जनयति तत्प्रकारनि: रूपको मार्गो वाच्य इति । तत् साधुवर्यादिश वर्म शं न' इ-यनेन द्वितीयः प्रश्न इत्यर्थः । अब- तारेति । करोति कर्माणीत्यनेन तृतीय इत्यर्थः । अवतारव्यतिरेकेगेति । प्रपञ्चे समागमनव्यतिरेकेण तदा स्वस्थानस्थितेनैव चरित्रकरणादित्यर्थः । प्रश्नचतुष्टयमिति । ' यथा ससर्जाग्रे संस्थाप्य वृत्ति जगतो विधत्ते यथा पुनः स्वस्व इदं निवेश्य शेत एक एतदनुप्रविष्टो वहुधा यथासादित्यादिभिरुत्पत्ति. स्थितिप्रलयप्रवेशसूचितनानात्वविषयक प्रश्नचतुष्टयमित्यर्थः । कार्यप्रश्न इति । 'क्रीडन् विधत्त इतिश्लोकेन भगवदवतारचरित्रप्रश्न इत्यर्थः । पञ्चम इति । भिन्नतया कथनं पूर्वेषो प्रश्नानां कारणवि- षयकवेन सजातीयम्वोधनाय । सर्वत्रेति । प्रपञ्चे पदार्थेषु भिन्नप्रकारेण कारणं भगवता न येकेन प्रकारणेन्यत्र यो हेतुस्तत्वभेदरूपस्तद्विषयको यस्तत्त्रभेदै रित्यनेन कृतः पष्ठ इत्यर्थः । एवमिति । एतेऽनसतारचरित्रप्रश्नाः पडवतारचरित्रेण सहभूताः सप्त प्रश्ना भवन्ती पर्थः । एतेन पावत्यनच- तारचरितानि तान्यातीर्यापि लीलास्टी कोतीति वोधितम् । पर्यवसितमर्थमाहुरेवं सतीति। पञ्चद- शस्वपि श्लोका जीवकर्माणि भगवत्कर्माणि च पृष्टानि तत्र जीवकर्माणि द्विविधानि स्वार्थानि सालसाधकानि. मगवर्थानि स्वतन्त्रसेवासाधकानि भगवत्कर्माणि तचरित्राणीति त्रयाणां प्रश्नोत् सामान्यतः प्रश्नत्रयमित्यर्थः । एतत्पदमिति । एतत्पयस्य प्रश्नत्रयमिति पूर्वेण कर्माणि , ·तृतीयस्कन्धार्थः २५ , तृतीये भगवत्कार्यप्रश्ने अवतारानवतारभेदेन वैविध्यम् । तत्रा नवतारप्रश्ने पट भेदाः, स एव प्रथम इति प्रथमे पुनरित्युक्तं । पश्चाइवताराः। उद्देशेन ग्रहणसन्देह चारयति नाऽवतारेहीति। अतो नभिव्यक्तभगवत एव पट् प्रश्नाः कृता उपसंहारेऽपि निरूपिताः "यानीश्वर कीर्तय तानि मह्यम्" (३-५-१६) इति । गृहीतावतारस्य च तेन भगवत्कर्मस्वेव द्विविधेप्वपि तस्योपसंहार इति तत्रैवोत्तरमुक्तमिति न दोपः । यतः तिवर्णिनामित्यनेनापि देहलीदीपन्यायेन सम्बध्यत इत्यर्थः । नन्वेवं सम्बन्धे को हेतुस्तत्राहुर्च- र्णिनामिति । वर्गिनां हि कर्माणि त्रिविधानि भवन्ति सत्त्रादिगुणैर्वर्णभेदेन च शूद्रस्य कर्माभावात स्मार्तानां शूद्रेपू विहितानां कर्मत्वेनागणानात् । तथा च तान्येव त्रिविधानि प्रति प्रश्नत्रयमि यथः। ननु जीवस्वार्थकर्ममात्रविषयप्रश्नत्रयं वापि नास्तीन्याकाक्षायामाहुः प्रश्नप्रथमेति । — सुखाय कर्मा- णीति प्रथमश्लोके सुखाभावदुःखामावाभावदुःखसम्बन्धि वेन कर्मस्व प्रश्नत्रयकरणादित्यर्थः । सति भगवदर्यकर्मप्रश्नविविधभगवञ्चरित्रप्रश्नैः सह पद प्रश्ना भवन्ति । तथा च षड्गुणा भगवल्ली- लैव पृष्टेति सर्वेषामेकमेवोत्तरं लीलांनिरूपणमिति भावः । नन्येवं प्रश्नप्रयेथ सम्पन्ने इति प्रतिज्ञानुपप- त्तिरित्याशङ्कयाहुः साधरण्येनेति । चस्त्वर्थः । प्रतिज्ञा तु सामान्यतस्त्रयः प्रश्ना भवन्तीति साधा- रण्येन सामान्यप्रकारेणेत्यर्थः । अत एवाभासेऽपि 'सामान्यतः प्रतिजानीत' इत्युक्तम् । नन्वे प्रश्नत्र: यपक्षेऽपि भगवचरित्रस्य द्विविधत्वाचत्वारः प्रश्ना भवन्तीति प्रतिज्ञानुपपत्तिस्तादवस्यैवेति चेत तत्राहुरवतारति । अवतारानवतारभेदेनैव वैविध्यं वस्तुतस्तुभयोरुमयत्र सत्त्वाद् भगवञ्चरित्रत्वे - कत्वभि यर्थः । स एव प्रथम इति । स एवानवतारविषयकप्रश्न एव पश्चादेव स्वसृष्टजीवोद्धाराय स्वेन्छया भक्तकृपया वा प्राकट्यात प्रथम इत्यर्थः । उक्तमिति । मूल इत्यर्थः । पश्चाइवतारा इति । स्थ्यर्थ पविधपूर्वोक्तलीलाकरणानन्तरमेवेत्यर्थः । उद्देशेनेति उद्देशो नाममात्रेण कीर्तनम् । तथा च चरित्राण्येव पविधानीति तेषामत्र प्रश्नेषु ग्रहणमिति यः सन्देहस्तमित्यर्थः । नावतारेति । अवतारे तु दशविधलीलातदवान्तरभेदैश्च चरित्राणामनन्तत्वादिति भावः। अत इति । यतोऽवतारभेदानन्त्यमतोऽन- भिव्यक्तस्यैव पद प्रश्नास्तत्र पयामेव चरित्राणां सत्त्वादित्यर्थः । ननु तथापि भगवल्लीला सर्वत्र प्रश्नोत्तरत्न न युज्यते प्रथमत एव जीवकर्माणां पृष्टत्वादित्याशङ्कयाहुरुपसंहारेऽपीति ! भगवाप्रभा एवोपसंहारे निरूपिता इति तस्य प्राबल्यमिति जीवकर्मणां सुखासाधका दुःखसाधकत्वं भगवत्कर्म- णामेव सुखसाधकालमित्येतदभिप्रायेण तन्निरूपणमित्यर्थः । नन्वन्ते ' यानीश्वर' इतिवाक्ये ' यानी- तिसामान्योत्तया जीवरूपेणापि यत् करोति तत् पृष्टमिति न भगवकर्मयोपसंहार इत्याशङ्कचाहु- गृहीतावतारस्येति । अस्मिन्नेव पये 'गृहीतगुणारतारस्पति भगवद्विशेषणादिति भावः । तेनेति येन हेतुना अनयतारावतारभेदैन भगवञ्चरित्राण्येर पृटानीति तेष्वेवोपसंहारादुपक्रमस्यार्थविचारे दुर्व- रत्वात् तत्रैव भगवञ्चरित्र एयाय से भगवलीला ' इत्यादिनोत्तरमुक्तमिति न. प्रश्नोत्तरवैषम्पदोष इत्यर्थः । ननूपझमे जीयकर्मणामेव पृष्टत्यात् प्राथम्येनोपक्रमस्य पूर्वमीमांसान्यायेन प्रबटत्याचच तत्रै- योचरदानमुचितमिति तदभावात् प्रश्नोतरचैपम्पदोषो ययास्थित एवेयाशङ्याहुर्यतः साधन इति । । .

·- २६ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे साधने जीवकतकर्मणि नोपसंहतिः । हेवन्तरमपि द्वयोरपि विभेदेनेति । 'तदस्य कौपारव' ( ३-५-१५) इति । “स विश्वजन्मस्थिती" ति ( ३-५-१६)। इदानी प्रश्नान गणयितुं प्रथम उद्देशप्रकारेण एक एव प्रश्न इत्याह प्रकटे ह्येक एव त्विति । प्रकटोचतारः । अप्रकटे पभेदान् वदति जन्मादय इति । उत्पत्तिस्थिति- प्रलयाः यथा “ ससर्जाग्रे " इत्यादिना । प्रवेशनानात्वे एकत्वेन गणिते । तदनन्तरं प्रकारद्वयप्रश्नः, “ यैस्तत्वभेदः, "" येन प्रजानामि"ति ३-५४ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ एवं भगवकर्मप्रश्नेषु क्रियमाणेषु पूर्वयोरुत्तरं न वक्तव्यमिति स्वरुच्या शास्त्र- निर्धारेण च निरूपयतीत्याह- हेतूत्या शास्त्रनिर्धारो भक्तत्वज्ञापनाय हि ॥३५॥ स्वरुचिथापि तत्रैव पदमु सर्वं प्रतिष्ठितम् । हेतृक्त्या शास्त्र निर्धार इति । " कस्तृप्नुयात्" इति (३-५-११) चतुर्भिः जीवकतंककर्माणि साधन भगवकर्माणि फलं मोक्षाधिकस्वतन्त्रपुरुषार्थरूपत्वात् , तथा च साधन-. फलयोर्मुख्यता फल एवेति मुख्ये फले उपसंहारात् तस्यैव प्राबल्यम् । अनयोबलाबलनिर्णयेऽर्थवला- बलससत्वमेव नियामकम् । अन्यथा ' ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्युपक्रम्यान्त । य एवं वेदेत्युपनिषदि' - त्यनेन जीवे उपसंहागदुपनिषदा जीवपरत्वमेव स्यात् । प्रकृते तु जीवकर्मणां साधनवनोक्तालतो हीनत्वादुपक्रमे तन्निरूपणे तस्यापि न प्राबल्यमिति भाव. । हेत्वन्तरमपीति । अनवतारावतारभेदेन. भगवचरित्रे वयोपसहार इत्यत्र द्वयोश्चरित्रायोः कथारूपकृतिरूपयो स्तदस्य कौपारव' 'स विश्व- जन्मस्थिती तिश्लोकाभ्यामन्ते भेदेन प्रश्नादयमप्येको हेतुरन्यथा - यानीश्वर' इतिमामान्यभाषपैव प्रश्नः कृत. स्यात् , न भेदेनेत्यर्थः । इदानीमिति । प्रश्नान् निर्झर्य पञ्चदशसु श्लोकेषु कति प्रश्ना इति तान् गणयितुं लीलारूपोत्तरे सन्देहाभावाय प्रथमे सर्वकारणरूपे सृथ्यर्थं स्वत एवाविर्भूते उद्देश- प्रकारेण नाममात्रेण कीर्तनरूपेण एक एच प्रश्नः अवतीर्णचरित्रमात्रमुद्दिश्य प्रश्नकरणादिति भावः । प्रकटोऽवतार इति । एतेन भक्त्या तत्तदर्थप्रकटस्य भावेन स्वानन्ददायकत्वलक्षणचरित्रप्रश्नो न भवती- ति बोधितम् । अप्रकट इति अनवतीर्णेन तु परोक्षरसानुभवायान्तर्हित इत्यर्थ । प्रवेशनानात्व इति । प्रपञ्चमुत्पाद्य तत्र प्रवेशानन्तरमेव भगवत एकस्य नानात्वस्फुटीभावात् कारणकार्यभावन मृद्ध- टादीनामिव तयोरेकत्वेन गणनेत्यर्थः । प्रकारद्वयेति। यैस्तत्वभेदैः ''येन प्रजाना मिति वाक्याभ्य लोककल्पनभेटकरणप्रकारौ पृष्टाविन्यर्थ. ॥ ३४ ॥ एवमिति । उपसहारे मुख्यतयोभयविधभगवञ्चरित्रप्रश्नेषु क्रियमाणेष्वित्यर्थः । पूर्वयोरिति । जीवानां स्वार्थभगवदर्थककर्मणारित्यर्थः । न वक्तव्यमिति । श्रोतुर्मम रुन्यभावाच् छात्रनिरा- चेत्यर्थः । हेतृत्त्येति । 'परावरेषा मित्यनेन स्वस्य भगचरित्रश्रवणे तृप्त्यभावकथनेन तत्रैवा रुचिरक्ता।

·,
तृतीयस्कन्धार्थः
प्रश्नैतक्तिः अनेनैव शास्त्रनिर्धारगृहासक्तिर्दुःखात्मकं संसारं प्रयच्छति । कर्माणित
गृहासक्तिकार्याणि । अतो दुःखजनकत्वमुचितमेवेति । ननु स्वयं पृष्ट्वा स्वयमेव कथेमुत्तर-
यतीत्याशङ्कयाह भक्तत्वज्ञापनाय हीति । भक्तो हि कर्मणामसारतां ज्ञात्वा भगव-
द्धर्मेपु रमते ततः कर्मप्रश्नस्तस्याऽयुक्तो भवति । एवं ज्ञापनेन स्वस्य भक्तत्वम् । रुच्या-
पीत्याह स्वरुचिश्चापीति । “परावरेपाम्" (३-५-१०) इति श्लोकेन स्वरुचिरक्ता।
'मामि'त्युपसंहारे.पि । नन्ववतारचरित्रमपि नोत्तरे निरूप्यत इत्याशङ्कयाह पद्सु
सर्व प्रतिष्ठितमिति । स्थिताववताराणां प्रवेशं मन्यते । पुरुषे वाऽनुप्रवेशः ॥३५॥
कस्तृप्नुयान् 'मुनिर्विचक्षु.'' सा श्रद्दधानस्य' 'तान शोन्यशोच्या निति चतुर्भिः श्लोकैः कथा-
यामेव सुखसाधकवरूपहेतूतयान्येषा दुःखसाधकत्वमेवेति शास्त्रार्थनिर्धारी बिदुरस्येत्यर्थः। ननु गृहं हि
लोके सुखसाधकं तदासक्तिनिवर्तकन्येन कथं कथायाः सुखसाधकत्वमिति हेतुरयं व्यभिचारीत्या-
शङ्क्याहुहासक्तिरिति । दुःखात्मकमिति । अहन्ताममतयोरेव दु.खत्वात् । अन्यथा जीवोऽक्षरात्मक
इति स्वानन्द च सर्वदानुभवेदित्यर्थः । नन्वेतावता कर्मणां दुःखसाधक-व कथं निश्चितमित्याशङ्याहुः
कर्माणि विति । गृहासक्तरव कार्यरूपाणि कर्माणि तदभावे विरक्तस्य सर्वत्यागेन मोक्षसाधक--
वर्मनि प्रवेशादित्यर्थः । अत इति । यतो गृहासक्तिमूलकानि कर्माणीत्यर्थः। उचितमेवेति । दुःखा-
त्मककारणजन्याना तेषा गृहासक्तिपोषकत्वादिति भावः । त्यागः सुखात्मक इति । सुखपोषकत्वमेव ।
दुःखात्मकगृहादि त्यागस्य सुखरूपत्वात् । अत एव 'न्यागेनैके अमृतवमानशु'रिति श्रुतिः । नन्वेवं
सति स्वयमेव पूर्व कर्माणि किमर्थं पृष्टवान् पृष्ट्वा वा किमिति तदुत्तरं दत्तवानित्याशङ्क्याहुक्त-
वेति । 'सुखाय कर्माणि करोति लोक' इतिप्रश्नस्यान्या) करणात् स्वयमेव तदुत्तरदानेन कर्मण्य-
सारतापगमबोधनान्मह्यमित्यनेन स्वनिश्चयज्ञापनाच्च स्वस्य भक्तत्वमेव ज्ञापितमन्यथाऽभक्ताय
भगवदीयो न भगवञ्चरित्रं वदेदिति भावः । ननु भक्तत्वमेवानेन कथं ज्ञापितं ज्ञानिनोऽपि कर्मण्य..
पसारताप्रतीतिरित्याशझ्याहुर्भगवद्धर्मेयिति । भगवद्धर्मेषु भगवत्कथाश्रवणादिषु भक्ता एव परमानन्द
प्राप्नुवन्ति न ज्ञानिन इत्यर्थः । अत एवोक्तमाचार्यनिरोधलक्षणे 'ये निरुद्धास्त एवात्र मोदमाया-
न्यहर्निश मिति । तत इति । यतोऽय भक्तोऽतस्तस्य स्वनिमित्तं कर्मप्रश्नो न युक्त इत्यर्थः । एवं.
ज्ञापनेनेति । एवमनेन प्रकारेण प्रश्नस्वरूपज्ञापनेन यद् भक्तवं ज्ञापितं तत् न शास्त्रार्थज्ञानेन
माहात्म्यज्ञानात् किन्तु प्रेम्णापीति ज्ञापयितुमाहू रुच्यापीति । रुचिस्तु 'परावरेषा' मिति श्लोकेनैवोक्ता।
तत्रापि प्रेम्गा आधिक्यज्ञापनाय शास्त्रार्थज्ञानज्ञापकलोकचतुष्टयात् पूर्वमेव रुचिरुक्तेति भावः । मद्य-
मिति । कदाचिदन्यार्थ प्रश्नोत्तरकथनेऽपि 'यानीश्वरः कीर्तय तानि मह मित्यत्रान्ते मा मितिकथनान
मदर्थ भयनिधभगवचरितान्येर कथयेत्यभिप्रायेण 'मां मित्युपसहारोऽपि भक्तत्वज्ञापक इत्यर्थः । ननु
मैत्रेपणानवतारसामयिकलीलाषट्कमेवोत्तरे निरूपितमिन्यतारचरित्रप्रश्न. स्वार्थोऽपि नोत्तरित इत्या:
शङ्कयाहुः स्थिताविति । षट्सूत्तरेषु या स्थितिलीलोक्ता तन्मभ्य एवावतारतचरित्रप्रवेशादित्यर्थः ।
अयमभिप्रायः । सत्ताधिष्टानेन भगवदवताराभावे सितिर्न भवति । ‘स वं त्रिलोकस्थित
विमषा ति याक्यात् । अत एव जगस्थित्यर्थ नारायगावतारेण तपःकरणम् ॥ ३५ ॥

·२८ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे ननु " तत्साधुवर्यादिश वर्म शं नः" ( ३-५-४ ) इति प्रश्नोऽनुपपन्नः, प्रश्ने न्वा उत्तरे वा समानाभावादित्याशङ्कच समाधत्ते- इप्टे प्रसिद्धान्यहेतोगत्प्रीणनेऽपि च ॥३६॥ उत्तमे पथि संप्रश्न आद्यावेतौ यथोत्तरम् । इष्ट इति । इष्टे सुखदुःखाभावे भगवत्प्रीणने वा प्रसिद्धहेतोरभावादन्यो हेतुर्व- क्तव्य इति लोकोपकारार्थ प्रश्न उचितः । अत एवाद्यावेतो सर्वसाधारणौ लोकोप- कारार्थ स्वार्थं च यतनीयमिति । नन्वस्योत्तराभावात्कथं प्रश्न इति तत्राह यथोत्तर- मिति । यथावदुत्तरम् । उत्तरवाक्ये प्रथमत एव “लोकान् साध्वनुगृह्णता" (३-५-१८) इति प्रशंसायाः कृतत्वात् । तृतीयोत्तरेणैवाऽऽद्योत्तरं यथावदुक्तमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ तत्र हेतुः- उत्तरत्वेन कथनादुत्तरं कर्मणि स्थितम् ॥ ३७ ॥ अतः सभाजनं तस्य तेनैवोत्तरमाद्ययोः । उत्तरत्वेन कथनादिति । तदेव स्पष्टयति उत्तरं कर्मणि स्थितम् । भगव- नन्वेव 'तत्साधुवर्यादिशेत्यनेन मार्गप्रश्नो व्यर्थः । कर्मप्रश्नस्य लोकार्थवेन स्वस्य भक्त- त्वज्ञापकत्वात् । न च लोकार्यमेनाय प्रश्न इतिवाच्यम् । 'पूर्ववल्लोक' इति प्रश्नवाक्ये कथनात् प्रत्युत 'न' इति स्वार्थत्वेन कथनाच । न च मार्गप्रश्नो लीलारूपेणोत्तरेण पूर्यत इति वाच्यम् । उत्तरे लीला एव निरूप्यन्त न तु तच्छ्रवणादि येन प्रश्नोत्तरयोः समानं वाक्य भवेदतोनुपपन्न एवायं प्रश्न उत्तराभावादित्यर्थः । इष्ट इति । सुखदुःखाभावरूपे इष्टे लोकानां प्रसिद्धो यो वेदाद। कर्मरूपो हेतुः स तु प्रयक्षविरोधान्न सम्भवतीत्यन्य एव तत्र हेतुर्वाच्यस्तथा भगव प्रसादेऽपि 'तस्य भत्तथैव तुष्टिमभ्येति' 'भत्तया तुतोष भगवान् गजयूथपाय त्यादिवाक्यैरतः कर्मपरा भगव- -मार्गाज्ञानात् कथं सुखवन्तो भविष्यतीति तेषु दयया तदर्थ तदनन्तरमव्यवधानेन मार्गप्रश्न इत्यर्थः । अत एव सर्वाभिप्रायेण 'न' इति बहुवचनम् । अन्यथा चरित्रप्रश्ने मह्यमिति बत्रापि एक- यचनमेर वदेदिति भाव. 1 अत इति । प्रश्नवाक्यविचारेण सर्वार्थाववैतौ प्रतायेतातस्तथेत्यर्थः । आद्यावेताविति । भगवद्भक्तानां दयालुत्वेन प्रथममन्योपकारविचारस्योचितवादित्यर्थः । लोकोपका- रार्थमिति। तदैव दयासिद्धेरिति भ वः स्वार्थ चेति । स्वार्थ प्रयत्नाभाचे स्वात्मनि करुणानां सिद्धये- दिति भावः । अत एव 'मृदेहमाद्यमिति श्लोके 'आत्महे त्यनेन तस्यात्मघातित्वमुक्तम् । अस्येति । लोकार्थप्रश्नस्येत्यर्थः । उत्तराभावादिति । उत्तरे लीलाकथनरूपे भगवन्मार्गाकथनादित्यर्थः । कथं प्रश्न इति । अविचार्य प्रश्नकरणं पिदुरेऽतिचतुरे न सम्भवतीति केन प्रकारेण प्रश्न इत्यर्थः । यथाव: दिति। प्रश्नो यथा येन प्रकारेण तद्वतनोत्तरनिरूपणात् प्रथमत एव 'लोकान् साध्यनुगृह्यते । तिप्रशसाकारणाचरित्रविषयकतृतीयप्रश्नोत्तरेण टीलाकथनरूपेणैव श्रीभागवतरूपत्वेनोक्तेन लोको- 'पकारस्योपकारत्यप्रकारेणोत्तरं निरुपिनमियर्थः ॥ ३६॥ तत्रेति। टमयोपकारकयनमित्यर्थः । उत्तरत्वेनेति । पृष्टस्य सर्वस्व निःसन्दिग्धताया असिद्धी ·२९. तृतीया धायः चरित्रकथने पर्यवसितम् । अत एव सभाजनम् । तदुत्तरेणैव आद्ययोरप्पुत्तरमिति । दुःखाभावः सुखावाप्तिः कथाश्रवणादेव । तेनैव भगवानपि तुप्यति ॥ ३७॥ ननु भक्तानां स्तुतिः कुत्रोपयुज्यते तबाह- कार्यसृष्टौ स्वन्त्रत्वं तेषां वारयितुं स्तुतिः ॥३८॥ विशेपतस्तु कथनं ब्रह्म गोऽपि सुदुष्करम् । श्रवणादिप्रसिद्धयर्थं किञ्चिदुक्तमिति स्थितिः॥३९॥ कार्यसृष्टौ स्वतन्त्रमिति । पौत्रोत्पत्तौ पुत्राणामिव न प्रकृते तत्वानां स्वत-- न्त्रता । ननु सामान्यतो निरूपणं प्रकृतोपयोगि भारतादावप्येतावच्छुतत्वादित्याङ्कयाह विशेषतस्तु कथन मिति । तर्हि कथनस्य किं प्रयोजनं तत्राह श्रवणादिप्रसिद्धयर्थ- मित्ति । श्रवणकीर्तनादेविपय एतादृश इति ज्ञापनार्थः ।।३९ ।। लीलाकथनस्योत्तरत्वमेव न स्यादिति भावः । तदेवेति । उत्तरत्वमेवेत्यर्थः । भगवचरित्रकथन इति: भागवतरूपन्वेन भगवञ्चरित्रे कथिने सर्वेषामेवोपकारालोकविषयकस्वविषयकप्रश्नस्योरं भगवञ्चरित्र एव पर्यवसितमित्यर्थः । अत एवेति । यतः प्रश्न एतादृशः कृतो यत्र भगवल्लीलातिरिक्तं नोत्तर- खेन वक्तु पनत्यतः 'साधु पृट मित्यनेन प्रश्नकर्तुः सनाजनमभिनन्दनमित्यर्थः । तदेव विवृण्वन्ति तदुत्तरेणैवेति । चरित्रप्रश्नोत्तरेणैवेत्यर्थः । आद्ययोरपीति । कर्मभगवन्मार्गविषययोः प्रश्नयोरित्यर्थः । आद्ययोरुत्तरं येन प्रकारेण भवति तं प्रकारमाहुर्दुःखाभाव इति । उत्तरत्वेन निरुपितेन तच्छ्रवणं सिद्धमर्थात् तथा च लीलाश्रवणमेव दुःखाभावसुखरूरोमयपुरुषार्थसाधकं स एव च मार्ग इत्युभयो- रुत्तरमप्यनेन जातमित्यर्थः । ननु लीलाश्रवणस्य कथं मार्गवमिन्याशङ्कयाहस्तेनैवेति । श्रवणेनैव. भगवान् तुप्यति 'शृण्वता स्वकथा' इति वाक्मादित्यर्थः ॥ ३७॥ नन्वत्र प्रकरणे देवतारूपाणां पुरुपशरीरकारणभूततत्त्वानां स्तुतेः कुत्रोपयोगः सृष्टाउनुपयो- गादित्याशङ्कयाहुः पौत्रोत्पत्ताविति । यथा पौत्रोत्पत्तौ पौत्रोत्पत्तिविषये पुत्राणामेव स्वातन्त्र्य न पितुस्तमपृष्ट्वैव स्वेच्छया पुत्रोत्पादनयत्नकरणात् तथा तत्वानामपि स्वकार्योत्पादने सातन्त्र्य भविष्यतीति शङ्का स्यात् तदभावार्थ स्तुतिनिरूपणेन तदानावमुक्तमित्यर्थः । प्रकृतोपयोगीति ।। प्रकृतं गुणातीतसृष्टिस्तदुपयोगि सामान्यतो निरूपणं एतावद् यावदत्रोच्यते तावत् भारत- विष्णुपुराणादावपि श्रुतत्वादत्र विशेषतो निरूपणं कर्तव्यमित्याशयेनाशङ्कत्यर्थः । ब्रह्मणोऽपिति !, मूले ब्रह्मणश्चतुर्मुखत्वताइक्मामर्थ्यवत्त्वेऽपि भगवलीलाया अनन्तत्वाद् यावदुच्यते तावत् स्वल्पमेवेति तस्यापि विशेषतो निरूपणं सुदुःकरमित्यर्थः । तीति । विशेषतो निरूपणाभावे कथनस्यैवात्र किं प्रयोजनं सामान्यतो निरूपणस्य सर्वत्र भारतादिषु सत्वेन तत एव श्रवणसिद्धरित्यर्थः श्रवणकीर्तनादेरिति । तस्माद् भारत तिपये श्रवणादिविधिः प्रतिपादितस्तत्र श्रवणादेषिपयः सर्गादिरेतादृशः श्रीमागवतोक्त एतदानुपूर्वी विशिष्टो न भारतायुक्तस्तत्र लीलारूपत्वेन सर्गादीनाम- प्रतिपादनादतस्तद्विषयस्वरूपज्ञापनार्थों मैत्रेयस्यैवं प्रकरण सर्गकथनाभिप्राय इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ * इति ९ कारिकात्मकोष्टमः स्तवकः। -- ·३० सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे अवतारचरित्रस्याऽनन्तर्भावमाशङ्कयाह- सर्वावतारवीजत्वात्पुरुपेणैव तत्कथा। गुणातीतात्सृष्टिलीला द्वयेनैव निरूपिता ॥४॥ सर्वावतारवीजत्वादिति ।अध्यायद्वयार्थमुपसंहरति गुणातीतादिति॥४०॥, सगुणां तु त्रयेणाऽऽह पूर्वपक्षाधिकत्वतः । ततः कारणसम्भूतिः स्तुतिस्तस्य फलावधिः ॥४१॥ सगुणा तु लीला त्रिभिः । सृष्टिभगवतोर्मध्ये गुणानामधिकारत्वात् । ते हि पूर्वपक्षत्वेनैव मतान्तरभापया सिद्धा निरूप्यन्त इति ज्ञापयितुमाह पूर्व- पक्षाधिकत्यत इति । अत्रापि कारणसम्भूतिः कार्यसम्भूतिरित्यध्यायद्वयम् । तत्र अवतारचरित्रस्येति । उत्तरे षड्विधलीलानिरूपणे स्थिताववताराणां तद्धेतुत्वनान्तर्भावोऽ. तारचरित्रस्य साधुपरित्राणदुष्टविनाशहेतोयुद्धादिरूपस्प तु कुत्रान्तर्भावः, मुक्तिदातृत्वेन प्रलये स्थतशरीरादिनाशनान्न स्थितावुत्पुन्नस्य धर्मसहितस्य रक्षणे चान्त वायोग्यत्वात् । अत एत्र नानात्वकार्यप्रकारभेदप्रकारादिप्रश्नविषयचरित्रेषु च नान्तर्भावः । सर्वेति । 'पुरुषेगात्मभूतेन वीर्यमाधत्त धीर्यवा' निति श्लोके पुरुषनिरूपणं कृतं तत्कथा च मायायां वीर्याधानरूपोक्ता । तथा च स सर्वाव- तारवीजमे तन्नानावताराणा'मिति वाक्यादतस्तत्कथानिरूपणेन सर्वावतारकथा निरूपितेति भावः । अध्यायद्वयार्थमिति । पञ्चमषष्ठाध्यायार्थमित्यर्थः ॥ ४० ॥ त्रिभिरिति । अध्यायरित्यर्थः । नन्वत्र पूर्वसर्गात् को विशषोऽत्रापि भगवत एव मूलत्वप्रतिपा- दनादित्याशङ्क्याहुः सृष्टिर्भगवतोरिति । सृष्टिः कार्य भगवान् कर्ता तयामध्ये 'भगवानेक आसेद' मिति वाक्यान्न कोऽपि स्थितः । पूर्वसृष्टै भगवत एवासहायकर्तृत्वादेतत्स्टी तु गुणा एव भगवतः कर्तृत्वेऽधिकाररूपा इति तदस्वीकारे केवलस्य कर्तृत्वाभावादिति गुणवत्वं सृष्टिप्रयोजकमत्रेति पूर्वसर्गाद्विशेष इत्यर्थः । ते हीति । मतान्तरभापया साड्यशास्त्रसिद्धा गुणा निरूप्यन्ते वेदे भागवते च समाधिभाषया भगवति गुणसम्बन्धस्यानुक्तत्वात तेऽपि पूर्वपक्षवाक्येष्वेव निरूप्यन्ते न सिद्धान्तवाक्येषु तेषां परमतत्वसिदज्ञापनायेत्यर्थः । ननु तथापि ' सेयं भगवतो माय'त्यादिनाने मायया भगवच्छत्या गुणसम्बन्धस्य सिद्धान्तवाक्येषु वक्तव्यत्वेन तददूषणात् पूर्वोक्तगुण तीतसृष्टि- निरूपणमनुपपन्नमित्याशक्याहुः पूर्वपक्षाधिकत्यत इति । अत्र प्रकरणे सगुणसृष्टायपि पूर्वपक्षा- णामेवाधिकच न सृष्टेर्विसर्गरूपसगुणसृष्टित्व साड्य इव मायागुणैः सृष्टयनिरूपणात् किन्तु भगवद्गुणावतारब्रह्मरूपरजोगुणसाहित्यमेवेति गुणातीतसृष्टिसमानत्वमेव, सगुणत्वाक्तिस्तु स्वगुणरज:- प्राकव्येन तत्साहित्यमादायेत्यर्थः । अयमर्थः । एते त्रयोऽपि सत्त्वादयः सच्चिदानन्दानामंशभूना भगवत एव, तत्र सति सत्य, चिति रजः, तम आनन्दे, तेषामेवावतारा ब्रह्मविष्णुशिवाः प्रपञ्चे फलदानाय , ·•तृतीयस्कन्धार्थः कारणं ब्रह्मा, कार्य सर्व जगत् । तत्कालशेपत्वेन निरूपणीयमिति स्तोत्रमेव कार्य- त्वेन निरूप्यते सफलम् ॥ ४१ ॥ एवं सामान्यतस्त्रयाणामध्यायानामा निरूपिताः । अधुना विचार्यन्ते । नन्वियं लीला विसर्गे न सर्ग इत्याशङ्कयाह- एतद्विभूतिरूपत्वादन्येषां न विसर्गता । साधारण्ये कथनं प्रकृते नोपयुज्यते ॥ ४२ ॥ अतो विभूतिरूपेण सर्वेषां विनिरूपणम् । यादृशो हि विसोऽत्र स चतुर्थे विविच्यते ॥४३॥ , त एव बहुविधसर्गेषु मायासृष्टी कदाचिन्मायया परिगृहीतास्तद्गुणा उच्यन्ते यथा भगवत ऐश्वर्यादयो विभूतिरूपेषु स्थितास्तद्रुणास्तथा च तसृष्टी न मूलभूतसष्टित्वमुच्यते विभूतिकार्येषु मूलभूतकार्यत्वमिय, वस्तुतस्तु ब्रह्मवादे सर्व मूलकार्य तथापि लीलायां भेदस्तत्तद्रूपेण करणात् प्रकृते तु सर्गलीलेयं मूलरूपेण भगवच्छद्ववाच्येनोच्यते श्रोतव्यत्वनेति न तादृशसगुणसृष्टिनिरूपकत्वमस्य प्रकरणस्पति पूर्वपक्षरूपेणैव तेषां गुणानां निरूपणमिति भावः । अनापीति । अस्मिन् सगुणप्रकरणेऽपि गुणातीतप्रकरणवदेव कारणकार्यसृष्टिरेवोच्यते न विसर्गरूपा सगुणसृष्टिरित्यर्थः । तस्यां विभूति- रूपायां सत्त्वादिभेदेन सनकादिमरीच्यादिमहादेवादीनां त्रिगुणानामे व सृष्टेर्निरूपणीयत्वादिति भावः । कारणं ब्रह्मेति । रजोगुणसहितो भगवानेवेत्यर्थः । स्तोत्रमेवेति । यद्यपि ब्रह्मकार्य सर्वमेव त्रिगुणा- रमक जगत् तथापि तदत्र कार्यत्वेन न निरुप्यते विसर्गनिरूपणापत्तेरतस्तत् सृष्टिकारणरूप ब्रह्म- स्तोत्रमेव कार्यत्वेन निरूप्यते, तदग्र एतद्विभूतिनिरूपणार्थ कालप्रकरणे कारणभूतकालशेषत्वेनैव तदधीनाद् ब्रह्मणो निरूप्यत इति न कुत्रापि मुख्यविसर्गनिरूपणमिति सर्वप्रकरणेषु सर्गनिरूपणं निष्प्रत्यूह सेत्स्यतीति भावः । ननु स्तोत्रस्य कार्यत्वोक्तिग्नुपपन्ना ब्रह्मणा कृतत्वेऽपि न जगत्सृष्टि- रूपत्वमित्याशड्क्याहुः सफल मति । स्तोत्रमात्रमेव नात्राध्याये निरूप्यते किन्तु तत्फलमने किय- माण जगत्प्रकाशनं । व्यज्येदं कञ्जनाभस्तिरोदध' इति वाक्यान्निरूप्यत इति सूक्ष्मप्रकारेण सर्यापि सृष्टिब्रह्मणो हृदयागता निरूपितति तद्विशिष्टं स्तोत्रं सृष्टिरूपत्वात् कार्यरूपमेवेत्यर्थः ॥ ११॥ त्रयाणामिति । सप्तमाध्याये पूर्वपक्षत्वेन गुणनिरूपण मायाया भगवन्छाक्तत्वनिरूपणेन नान्य- गुणसम्बन्ध इति तदंशस्य जीवस्य विक्षेपशक्तिरूपया मायया विक्षेपात् तद्गुणसम्बन्धे स वै निवृ. त्तिधर्मेणे'त्यादिना तन्निवर्तकोपायज्ञानभगवत्कृतभक्त्यादिकमुक्तं तथाष्टमे कारणभूतब्रह्मोत्पत्तिरुक्ता नवमे तत्कार्यरूपं सृष्टिमंहितं स्तोत्रमुक्तमिति सामान्यतस्त्रयागामध्यानामा निरूपिता इत्यर्थः । अधुना विचार्यन्त इति । एते त्रयोऽयाः पूर्वोक्तसर्गरूपत्वदृढीकरणाय पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां विचार्यन्त इत्यर्थः । इयमिति । एतत्प्रकरणोक्तेत्यर्थः । विसर्गमध्य इति । कारणभूतब्रह्मस्वरूपनिर्णय- पूर्वकं चतुर्मुखोत्यत्तिनिरूपणेऽपि सृरेब्रह्मकृताया एव निरूपणादित्यर्थः । प्रथमसृष्टस्वरूपमिति । 'एतच्छन्दैन नाभिकमलस्थितब्रह्मसहितं. सर्वजगरसमष्टिरू तदात्मकं मूलभूतपुरुषावताररूपमुच्यते - ·३२ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे एतद्विभूतिरूपत्वादिति। एतदिति प्रथमष्टिस्वरूपपुरुषरूपमुच्यते । अन्येषां ब्रह्मानामस्ति विभृतित्वं, ब्रह्मादीनामस्ति च विसर्गता । उभयोः किं प्रयोजन- मित्याकाङ्क्षायामाह साधारण्येन कथन मिति । भागवतं हि सारोद्धारात्मक- मुत्तमाधिकारसहितं च । तेन पुराणान्तरसाम्येन न विसर्गत्वेन निरूपणीयम् । तर्हि विसर्गों न वक्तव्य इत्याशङ्कयाह यादृशो हि विसर्ग इति । तस्य न विभूतित्वं सम्भविष्यतीति भावः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ गुणातीता सृष्टिलीला मैत्रेयेण स्वत एव निरूपिता भगवदाज्ञया । तावता तथा च तत्कार्यभूतानां करणत्वेनोक्तानामपि ब्रह्मादीनां मूलभूतविभूतिरूपत्वमेवेति विभूतिरूपवि- सर्गनिरूपणमेव न मुख्यविसर्गनिरूपगमित्यर्थः । अत एवान्येपां ब्रह्मप्रकृतीना विभातरूपत्वं न ब्रह्मण इत्याशङ्कय तस्यापि मूलरूपविभूतित्वमेवेत्यभित्रायेणाहुर्ब्रह्मादीनामिति । नु ब्रह्म गः सर्व- कारणस्य कथं विभूतिरूपत्यमित्याशङ्कयाहुरस्ति चेति । गीताया विभूत्यत्याय 'यचापि सर्वभूतानां बीज मिति वाक्येन तस्यापि तत्त्वेन निरूपणादिति भावः । ननु विभूतिवेऽपि कार्यरूपत्याभावात् कथं विसर्गता स्वत एव जातत्वादित्याशड्क्याहुर्विसर्गतेति । 'यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व'मिति वाक्यात् तथात्वमपीत्यर्थः । उभयोरिति । यदि ब्रह्मादीना विसर्गत्वं तदा सर्गस्क-धे सर्गविमर्गयोनिरूपणे - कि प्रयोजकमित्यर्थः । भागवतं हीति । 'सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृत मिति वाक्यादत्र भागवते सर्गादीनां सारोद्धार इति सर्गादिषु यः सारांशः साक्षात्पुरुषोत्तमलीलारूपो मोक्षरूपस- र्गादिरूपः स गृहीत इति स यादृशः स्वविभूतिसहितो भागवानेव तादृशोऽत्र निरूप्यत इति पुराणाम्तरे सर्गादीनां यत् साधारण्येन स्वतिभूतिं विहाय केवलं तन्मात्रनिरूपणं तन्नोपयुज्यत इत्यर्थः । किञ्चान श्रोत्रधिकारवैशिष्ट्यादपि न साधारण्येन कथनं घटत इत्यभिप्रायेणाहुरुत्तमा. धिकारसहितं चेति । अत्राधिकारी परमोत्तम एव प्रतिपादितः परीक्षिद्विदुरश्चान्येषां निरूपणं स्वेतदुत्तमतावगत्यर्थमिति तादृशेषु सर्वोत्तममेव सर्गादिक वक्तव्यमित्यर्थः । तेनेति । येन हेतुना भाग- वत सारोद्धाररूपमधिकारश्चोत्तमस्तेन न पृराणान्तरसमतयात्र सर्गादिकं निरूप्यमित्यर्थः । विस- गत्वेनेति । किन्तु सर्गविभूतित्वेनेत्यर्थः । तर्हि विसर्ग इति । विसर्गस्य सर्गविभूतित्वे तस्यात्र निरूपणाचतुर्थस्कन्धे स्वातन्त्र्येण तन्निरूपणं न कार्यमित्यर्थः । यादृशो हीति । विसर्गोऽपि सर्ग- वत् साक्षाद्भगवलीलारूपः विभूतिकः, तस्य धर्मादयः पुरुषार्था विभूतयस्तथा च तत्सहितश्चतुर्थ- स्कन्धे चतुर्भिः प्रकरणनिरूप्यत इति तस्य स्यविभूतिसहितत्यान विभूतित्वं सम्भविष्यत्यत्र तु तदनिरूपणाद् विभूतिरूपत्वमेवेति भावः ॥ ४३ ॥ ननु भत्रेपेण भागवतं तु सप्तमाध्यायमारभ्यैवोक्त मथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुत- मिति वाक्यात् । तथा चाध्यायद्वयीयकथा न भागवते प्रवेश्यतीत्याशङ्कयाहुः स्वत एवेति । विशिष्य- विदुरप्रश्नामावेऽभ्यनुचितन्यमयविचार्य भगवदाज्ञयोदयश्रयणसमयप्राप्तया स्वत , एव भगवदुक्ता: जातीतसर्गरूपा पराकाष्टापन्ना लोलोक्तेति मगवदुक्तत्वाद् भागवत एव प्रश्यतीति भावः । ननु तथापि कयनमनुचितं प्रश्नाभावे सत्य सापेक्षतादोषमुग्भयादित्याशङ्कयाहस्तानतेति । न हि सामा- - ·तृतीयस्कन्धार्थः ३३ विदुरस्याकाक्षायां असमाप्तौ सर्वसन्देहवारकं भागवतमेवेति सूतवत् शुकवद् भागवत- मेवोपक्षिपति । तत्राऽस्य परम्परा शेपासपणात् । तथा सति ब्रह्मादिक्रमेण नाऽऽग- तमिति कथं भागवतमित्याशङ्कयाह- कृष्णोक्तं तु पुराणं हि श्रीभागवतमुच्यते । अयमर्थस्त्वन्यमुखान्नोंदविष्यति कर्हि चित् ॥ ४४ ॥ कृष्णोक्तमिति । भगवता प्रोक्तं भागवतम् । गीतादीनामपि भागवतत्वमेव, परं न पुराणत्वम् । न ह्यन्यो भगवल्लीलां जानातीत्यभिप्रायेणाऽऽह अयमर्थ इति ॥४४॥ न्यतोऽप्यश्रुते भगवत्याकाङ्क्षा श्रोतुरिति तदाकाझौत्पादनार्थमेव भगवदुक्तं सूक्ष्मतम भागवतमुक्तं तदपि भगवदाज्ञयेति वस्तुतो भगवतैवोक्तमन्यथा तद्विस्ताररूपभागवतश्रवणाकाक्षा न भवेदतस्ता--- बता गुणातीतसर्गनिरूपणेन तस्याकाङ्क्षायामले भागवतनिरूपणं सेत्स्यतीति विदुरार्थमेव तान्नि- रूपणान मैत्रेयस्य सापेक्षतादोपः सम्भविष्यतीति भावः । अत एवाग्रिमप्रकरणारम्भे साकाङ्क्षता- ज्ञापिकव विदुरस्य पूर्वपक्षकृतिरन्यथोपेक्षैव कृता स्यादिति भावः | समाप्ताविति । गुणातीतप्रकरण- समाप्तापित्यर्थः । सर्वसन्देहवारकमिति । एतच्छ्रवणेन विदुरस्याकाङ्क्षोत्पन्नेत्यवगत्य भगवद्रूपमेव भागवतं ' भिद्यते हृदयप्रन्धि' रिति श्रुतेः सर्वसन्देहवारकं न जीवबुद्धिरिति तदेव वक्तव्यत्वेन विदुरस्यान ' अथापि कीर्तयामीति वाक्येनोपक्षिपति समीपे उपस्थापयतीत्यर्थः । ननु स्वातन्त्र्येण कथने काव्यादीनामिव स्वबुद्धिपरिकल्पितत्वमेव भवेन्न भगवद्रूपत्वमित्याशङ्कयाहुः सूतवच्छुकव. दिति । सोऽहं वः श्रावयिष्यामि' एवमेतत् पुरा पृष्टः '। अधीतवान् द्वापारादा वित्यादि- वाक्यैः सूतशुकाभ्यां यथा न स्वातन्त्र्येणोक्तं तथा मैत्रेयेणापि न स्वातन्त्र्येणोक्तमित्यर्थः । ननु तथापि मैत्रेयोक्तस्य न भागवतत्वं शेषपरम्परयाऽप्राप्तत्वात् । ब्रह्मादिपरम्परया प्राप्तस्यैव तत्त्वादित्या- शङ्कयाहुर्भगवता प्रोक्तमिति । ' भागवत'शब्दो न रूढः पुराणविशेष किन्तु यौगिकः । तथा च तेन प्रोक्तमित्यधिकारकाणप्रत्ययेन भगवत्प्रोक्तत्वं तस्य शब्दस्यार्थः । अतः सर्वासु परम्परासु भगव- प्रोक्तत्वमेतन्न व्यभिचरतीति मैत्रेयोक्तस्य ब्रह्मपरम्परातिरिक्तपरम्परागतस्यापि भागवतत्वमित्यर्थः । नन्वेवमस्य शब्दस्य यौगिकत्वे तमादाय गीतादिष्वपि तथा व्यवहारः स्यादित्याशङ्कयाहुर्भागवत- त्वेमेवेति । अन्यथा तद्विस्तारत्वमस्य सर्वथा भेदे न स्यादिति भावः । नन्वेवं व्यवहारो न दृश्यते गीतादिष्विति रुढ एवायं शब्दो निरुच्यतानित्याशङ्कमाहुर्नपुराणत्वमिति । गीतायां वस्तुतो भागवतस्वमेव तत्सूक्ष्मरूपत्वात् तथापि पुराणगणनायां विस्पष्टतया पुराणरूपेऽस्मिन्नेव भागवतशब्द- प्रयोगेण तत्रैव व्यवहारो गीतायां पुराणरूपत्वाभावेन न तथा व्यवहार इति भावः। वस्तुतस्तु व्यव. हारेऽपि तथा न दोष इति ज्ञेयम् । ननु व्यासोक्तऽस्मिन् मुलतो भगवत्प्रोक्तत्वमादाय भागवतशन्दो निरूप्यते तथा च रूढो व्यासस्य भगवदवतारत्वेन तत्प्रोक्तत्वाद् यौगिको वा सर्वपुराणस्मृतिसा- धारण उच्यतामित्याशङ्कयाहुरयमर्थ इति मूले । न ह्यन्य इति व्यासो हि कलावतारः पुरुषोत्तम- .

·---- सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे नन्वत्र परम्परायां पराशरान्मैत्रेयस्याध्ययनम् । स तु विष्णुपुराणमाहेति प्रसि- द्विस्तस्मादस्य न भागवतमित्याशङ्कयाह- वैष्णवादिपुराणानि तच्छेपाणीति निश्चितम् । सर्वतोमुखमेमद्धि तदर्थं शेषतः कथा ॥४५॥ अर्थमात्रप्रधानत्वान्न दूपणमिहाऽण्वपि । वैष्णवादिपुराणानीति । "त्रयोविंशति वैष्णवम्" इति । त्रयोविंशतिसहस्र- परिमितं पुराणं भिन्नमेव, तव्यासेनैव कृतम् । “अष्टादशपुराणानाम्" इति वाक्यात् । . धर्मवेतैव तद्धर्मज्ञानावतारत्वान्न स्वरूपवेत्ता भागवतं लीलानिरूपकपुरुषोत्तमस्वरूपमेवेति तन्निरू- पणं स्वयमात्मनात्मान' मिति वाक्यात् तम्झेनैव कर्तव्यमिति मूलभूतभवत्प्रोक्तत्वमादायात्र भागवत शब्द इत्यर्थः । अत एव पूर्वमुक्तं निबन्धे 'ईशवाक्यं तु तस्यापि दुर्बोध भजनाद् ऋत' इति ॥४४॥ ननु तथापि मैत्रेयोक्तस्य न भागवतत्वमायाति एतत्परम्परायां पराशरतोऽध्ययनेन तेन च लोकप्रसिद्धया विष्णुपुराणाध्यापनात् पुराणमेतद् विष्णुपुराणं वैष्णवमेवेत्यर्थः । प्रसिद्धिरिति । लोकप्रसिद्धिीवेत्यर्थः । वस्तुतस्तु पराशरसंहिता भिन्नैवेत्यग्रे चान्यमिति भावः । तच्छेपाणीति । पुराणसख्यागणनप्रस्तावे त्रयोविंशतिसहस्रलोकपरिमितं विष्णुपुराणं पराशरोक्ता भिन्नमेवै- तस्याल्पत्वात् । अत एव तद्विस्तारोऽप्यत्र स्कन्धद्वयेनैव जातस्तस्माद् व्यासकृतमेव न पराशरकृत लोकप्रसिद्धिस्तु भ्रमात् । तथा च वैष्णवादिसर्वेषां व्यासकृताना पुराणानां दशलक्षण उक्षितश्रीभा- गपतीयपञ्चलक्षणप्रतिपादकत्वात् तन्छेपत्वमेव भागवतवद् भगवत्परम्परासिद्धत्वाभावान मुख्यत्व- मित्यर्थः । अन्यपुराणानां परम्पराप्राप्तत्वाभावायाहुासेनैव कृतमिति । व्यासेन स्वज्ञानबलेन प्रादुर्भावितमित्यर्थः । अन्यथा पुराणत्वं न स्यात्, पुरा न नव पुर णमिति निरुक्तः । श्रीभागवतं तु तेनापि समाधौ परम्परया प्राप्तमिति स्वज्ञानसामध्येन कृतत्यादन्येषां पुगणानां तच्छेपत्वं युज्यत इति भावः । ननु विष्णुपुराण तु लोकप्रसिद्धया पराशरेण परम्परया प्राप्तमेवास्तु तस्य व्यासकृतत्वे कि प्रमाणमित्याशक्याहरटाइशेति । एतस्य व्यासकृतत्वाभाव टादशपुराणाना मिति वाक्ये सट्- त्यानुपपत्तेः । नन्वेमष्टादशपुराणान्तर्गतत्वेन श्रीभागवतस्यापि व्यासकृतत्वमेवायातीति सर्वमु- स्यत्यसिद्धिरिति चेन महाभारतान्तर्गतगीताबदष्टादशपुराणान्तर्गतत्येऽपि मुख्यत्वोपपत्तेः । दशल. क्षणलक्षितत्याच । नन्वस्याटादशपुराणान्तर्गतत्वमेरासम्भवि महाभारतकरणानन्तरनेतकरणात पुराणानामटादशानां तु भारतात् पूर्वमेवा'टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुत' इति वाक्येन कर- गणादिति चेन मष्टादश भागनमस्ति सूक्ष्म वृत्रासुरवधोपेतत्वादिलक्षणं परं तत् पञ्चलक्षणमे- तस्माद् भिन्नम् । अत एव तत्र धर्मविस्तरवर्णनमुक्तं प्रकृते तु भक्तिः प्रतिपाद्यत इति मूलरूप. स्थावताररूपे प्रशयदेतस्यापि परम्पराप्राप्तस्याधिशलक्षणयुक्तस्य तत्र प्रवेश इति न मेदो नाप्यमेद ·मागपनत्वं भगवन्द्वमान्येन परमकाष्ठापनेन प्रोक्त गभानादित्याशपाइर्न कोऽपीति । सइकार- स्पापि तद्विभूतियेन भगवत्वादिति भारः । परम्पराभिनेति । तया च कारणभेदात् कार्पमति तृतीयस्कन्धार्थः इयं तु पराशरसंहिता भिन्नैव । पराशरो हि भागवतं श्रुत्वा मैत्रेयाय तथा बोधितवान् । तस्माचदपि भागवतमेवेति न कोऽपि विरोधः । ननु तथापि परम्परा भिन्नैवेति कथं भागवतमिति चेत्तत्राह सर्वतोमुखमिति । भगवतो हि स्वरूपं ( भगवतैव ) इति सर्वमुपपद्यते सवयादिकमिति न वाक्यविरोध इत्यर्थः । ननु तथाप्येककर्तृत्वमेवायातीति कथ- मेतन्मुख्यतोपपत्तिरिति चेत् कृष्णावतारे मूलरूपप्रवेशेन सर्वावतारमुख्यत्ववदेतस्प भगवदाविष्टत- दवतारख्यासकृतस्य तत्र प्रवेशेन तन्मुख्यत्वसिद्धेः । कृष्णावतारेऽभेदप्रतीतिवस्त्राप्यभेदप्रतीतिः । अत एवाचायः प्रथममेव भक्तिजनिकां संहितामारभमाण' इति संहितात्वमेवोक्त पश्चादेव पुराण- प्रवेशात् पुराणत्वं खिलस्य हरिवंशस्य भारतप्रवेशाद् भारत्वमिव । किञ्च सर्वेषामेव पुराणानां धर्मप्रतिपादकत्वमेव स च धर्मो वैदिको वाक्यानि च तत्र व्यासर्वेदिकान्यवोपनिबद्वानि, नापूर्वरचना । तथा च स्त्रीशूद्रादीनां धर्मानधिकारिणां न तैः कार्यसिद्धिनयी तु श्रुतिगोचरा न भवतीति कथं धर्मसिद्धिस्तेषां भविष्यतीति कृपया स्त्रीशूद्रादीनामर्थे सवेदार्थोपवृहितं लौकिकचरित्रनिरूपकं न वनवतारसामयिकभगवल्लीलारूपवेदार्थसर्गादिपञ्चलक्षणबोधकं भारत कृतवान् , ततोऽपि कन्नौ न विस्तरो धर्मज्ञानेऽपि कौ देशादिषट्साधनाभावाद् धर्मासिद्धेः । अत एव व्यासस्य शोकः सर्वो. द्वारार्थ पुराणभारतायुपायकारणेऽपि कलौ तदनुदारात् तथा चावतारदशायां निःसाधनजनोवृतये भक्तादुःखेन मूलरूपप्राकट्यवदत्रापि व्यासदुःखेन परमकृपालुः श्रीभागवतरूपेण स्वप्राकव्यं कृतवान् पर त्यस्ताररूपे तत्प्रवेशवदत्रापि पुराणरूपे तस्मिन् प्रदेश इति नानुपपत्तिः काचित् । अत एवा- चार्मिङ्गलाचरणीयप्रमथश्लोके 'मक्तिवच्च स्वतन्त्र शास्त्रं रूपं च लाके प्रकश्यति य' इत्युक्तम् । एतद्देदानागमात् तद्वाक्यमात्रमवलोक्य भ्राभ्यन्ति विद्वांसोऽपीति सर्वमनवद्यम् । अत एवैतस्याम्ब- रीपशुकप्रोक्त'मितिवाक्ये शुभप्रोक्तत्वं लक्षणमुक्तम् । 'यदीच्छसि भवक्षय'मित्यनेन मुक्तिसाधकत्वं चौक्तम् । अन्यस्य तु व्यासकृतत्वमेव न शुक्रोक्तव्यम् । अन्यथान्य यावर्तक 'शुकप्रोक्तमिति विशेषणं न वदेत् । अत्र व्यासोक्तिः कौरवदज्ञानाभावेन शब्दमात्रानुपादिकैर अर्थप्राकव्यायात एवास्म. दाचार्यवर्यारतारः । भगवद्वाक्यवादवताररूपस्य व्यासस्य भजनाभावेन पूर्व तदर्थानयोधः । अत एव परीक्षिन्छ्वणावसरे भजनसिद्धयर्थमेव श्रोतृत्वम् । एतेन व्यासस्य की स्पेन श्रवणसमये सकृतत्वस्पतिरपि नासीदिति सूचितम् । इयं विति। पराशरेग मैत्रेयं प्रयभिहिता भागवतार्थनिरस- पिका संहितेत्यर्थः । ननु पराशरसहिताया भागवतार्थयेन किं पिनिगमकमित्याशक्याहुः पराशरो होति । साङ्घयायनन्दनायनन्तपरम्पराप्राप्त भागयतं श्रुयैव मैत्रपाय पराशरसंहिताकथनात् तथा यमियर्थः । तथेति । भागयतार्थत्वेन तस्मै पराशरो योधितवानित्यर्थः । ननु तथापि नास्य भियतेति परम्पराद्वयसिद्धयोर्भागतयोरपि भेदः स्पादिति भावः । भगवडो हीनि लीविशि भगार - पं यत्र निरूप्य तर यास रूर निरूपाप साइशस्पेग भगवतेय तद् या ·। ३६ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे भागवते वक्तव्यम् । तद्भगवान् स्वयमेव कदाचिदति । कदाचित्सङ्घर्पणो वासुदेवस्यैवं तत्वं वदति, " तत्वमतः परस्य " इति वाक्यात् । ननु तत्र वाक्यानुपूर्वी विसदृशी तत्कथमनयोरेकत्वं तत्राऽऽह अर्थमात्रप्रधानत्वादिति । सर्गादयोर्था यादृशा भागवते विविक्षितास्त एव पराशरवत्कृष्णेऽपि सन्तीति न किञ्चिदनुपपम् ॥ ४५ ॥ केचित्पुनः मुक्ष्म भागवतं भगवड्रह्मसम्वादपरम्परया समागतं द्वितीयस्कन्ध- मात्रम् । स्थूलं तु दशस्कन्धात्मकं शेषतः समागतमिति । तं पक्ष दुपयति- स्थूलसूक्ष्मविभेदेन केचिदाहुपैव तत् ॥ ४६॥ पञ्चमादन्यवत्कृत्वा तथा शास्त्रविरोधतः । स्थूलेति । पञ्चमस्कन्धादिक न पराशरेणोक्तं, नापि व्यासः पराशराच्छ्रुत्वा शक्यामिति । स्वतः स्वविभूतिरूपो वा भगवानेव वदतीति भगवत्प्रोक्तत्वेन भागवतमेवेत्यर्थः । स्वयमेवेति यदा मूलरूपं तलीलाविशिष्ट परोक्षे भक्तानां बोधाय वक्तुमिच्छति तदा स्वयमेव ताह- शाधिकारिणे बदति, यथोद्धवाय । यदा पुनरवताररूपविवक्षा तदा तादृग्रूपेण, यथा नारायणो ब्रह्मणे । यदा वा विभूतिरूपमुक्तिदानादिकार्यविवक्षा तदा विभूतिरूपेण, यथा सङ्कर्षणः सनत्कु- माराय । तथा च सर्वत्र तत्तद्रूपैर्भगवानेव वक्तति सर्वथास्य भगवत्प्रोक्तत्वमेवेत्यर्थः । कदाचिदिति । यदा तत्त्वमतः परस्येतिवाक्यात् सङ्कर्षणादप्रिमस्य वस्तुतोऽपि तदशित्वात् परस्य वासुदे- वस्य तत्त्वं विवक्षितं भवति तदा 'सात्विकेषु तु कल्पेषु यः शेते सलिले हरिः । वासुदेकः स विज्ञेयस्तस्यांऽशोनन्त उच्यत' इति वाक्यात् तस्य सङ्कर्षणाशित्वेत तत्तत्त्वस्य तदंशभूतेन सङ्कर्ष- गेनैव वक्तुमुचितत्वात् तदा तद्द्वारेव वदतीत्यर्थः । ननु तत्रेति । पराशरसंहितायामेतन्मूलत्वेनीच्य- मानायामित्यर्थः । विसदृशीति । विलक्षणेत्यर्थः । कथमनयोरिति । पराशरसंहितारूपमैत्रेयोक्तभाग- वतयोरित्यर्थः । सर्गादय इति । श्रीभागवतस्य शब्दार्थभेदेनोभयविधस्य पूर्व हृदये भगवस्थितिभ- जिहानरूपफलद्यकथनाद् भन्मुसकरात. द्रणकायेर मापल्यं, भासद्भालमत् , त्याच श्रीभागवते सर्गादयः पुरुषोत्तमलीलारूपा अर्था यावद्भेदभिन्ना विवक्षिता वक्तुभिष्टास्तादृशा एव पराशरवकृके तत्संहितारूपे भागयते सन्तीत्यर्थैक्यानुभयोवैयमित्यर्थः । शब्दभेदस्तु वेद- शब्दवदस्यापि फल विशेषबोधनाय । अत एव पूर्वमुक्त मेतद्धारणमात्रेण कृष्णो भवति वै धृत इति । यथा वेदधारणेन नारायणता तथैतद्धारणेन कृष्णता भवतीत्यर्थः । तथा चावान्तरफलं परमफलं श्रीमागवतादेव भवतीति परोक्षे प्रकटो भगवानेवेदमिति भावः। एवं भगवदुक्तस्य ब्रह्मो- कम्प सड्कर्षणोक्तस्य च भागवतस्य सूक्ष्मता सूतोक्तशुकोक्तमैत्रेयोक्तानां तद्विस्तृतिरूपाणां स्थूल- रुपतेति सिद्धम् ॥ १५ ॥ केचिदिति । ब्रह्मोक्तं द्वितीयस्कधमात्रं स्वांशसहितं सूक्ष्मं स्कन्धमात्रपरिमितत्वादने दशक- न्यामकमेवमेतत् पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किले'ति तृतीयारम्भे शुकवाक्याद् ब्रह्मोक्तसूक्ष्मस्य मैत्रेयोक्तं स्यूटमिति तयोरुभयोः शुकेनानुवादादेयं स्थूलसूक्ष्मविभागमाहुरित्यर्थः । तं पक्षमिति । प्रोक्तं ' केचिदिपारम्पक्ति पक्षमित्यर्थः । पञ्चमेति । स्थानादिलीलानिरूपर्क पञ्चममारभ्य स्कन्धा- .

·३७ , छष्णमगारे प्रथमतः सूक्ष्मरूपश्रीभागवतश्रयणे भगरमपात् सम्पने पक्षात् तद्विस्ताररूपस्या- तृतीयस्कन्धार्थः पश्चमादिकं कथयति । तथा सति ' कस्मै येन पुरे 'ति, श्लोकोक्ता समाप्तौ परम्परा विरुध्येत् । मध्ये च मैत्रेयप्रवेशो व्यर्थः स्यात् । अतः सर्वतोमुखत्वख्यापनार्थमेव अर्थप्राधान्यविवक्षया शेपकथा निरूपितेति निश्चयः ।। ४६ ।। एवं दूषणसमाधानमुक्त्वा प्रकृते सङ्गतिमाह- गुणातीतात्सृष्टिकथा स्वत उक्ताऽतिगोप्यतः ॥४७॥ कृष्णाज्ञया तन्मुखतः श्रुतत्वान्न स्वतन्त्रता ॥ गुणातीतादिति । एतत्पारशरमुखान श्रुतामिति किमत्र मूलमित्याकाङ्क्षा- यामाह कृष्णज्ञया तन्मुखत इति । अनेन मैत्रेयस्य कृष्णमुखादेव भागवतश्रवणामिति एकमित्यर्थः । न पराशरेणेति । मैत्रेयकथने बीजं हि पराशराच्छ्वणं, तत्र पराशरेण तु स्वसंहि- तायां सर्गविसर्गाववोक्तो न स्थानादिकमिति तच्छिष्यस्य तदुक्तानुवादकस्य मैत्रेयस्य कुतः स्थानादिवक्तृत्वमिति मैत्रेयोक्तं दशस्कन्धात्मकं श्रीभागवतं स्थूलमित्युक्तिः परेषां न घटत इत्यर्थः । ननु व्यासस्य पराशरोत्पन्नस्य तत एव श्रुत्वा स्थानादिकथनमिति तेपामपि पराशरोक्तत्वात चच्छिष्यत्वेन तत्रापि मैत्रेयकथनं सम्भाव्यतेति पूर्वोक्तैन स्थूलसूक्ष्मव्यवस्थेत्याशड्क्याहु पीति । न्यासोऽपि न पञ्चमस्कन्धात्मकं पराशराच्छ्रुत्वा वदति । अन्यथा · कस्मै येन पुरा प्रोक्ते 'त्यनेन दशस्कन्धे श्रीभागवतसमाप्तौ ब्रह्मनारदपरम्परा व्यासोक्तावुन्यमाना बाधिता भवेत् । अतो न पासोक्तौ न पराशरपरम्परेत्यर्थः । मध्ये चेति । यदि व्यासः पराशरादुपश्रुत्य वदतीत्युच्येत तदा पासोक्तत्वेनैव सम्पूर्णस्य पराशरवक्तृकत्वं भविष्यतीति तदर्थ मध्ये मैत्रेयप्रवेशो व्यर्थः स्यात, यासेनैव तत्कार्यकरणादित्यर्थः । अत इति । यतोऽत्र श्रीभागवते परम्पराबाहुल्यमतः श्रीभागवतस्य सर्वतोमुखत्वं भगवत इव सर्वतः प्रादुर्भाववत्त्वं तज्ज्ञापनार्थं बहुत्वमुक्तमित्यर्थः । ननु सर्वतोमुखत्वं मगवतोऽपि न मूलरूपेण तस्य स्वेनैव निरूपणात् स्वत एव प्रादुर्भावकरणात् कुतः पुनस्तद्रूपस्य श्रीमागवतस्य सर्वतोमुखत्वमित्याशक्याहुरर्थप्राधान्येति । अर्थस्य श्रीभागवतार्थस्य प्राधान्यं मुख्यन्वं तद्विवक्षया मूलत्वेनास्यामपि परम्पराया शेपस्य सङ्कर्षणस्य कथा निरूपितेत्यर्थः । अन्ययार्थस्य साधारणत्वे जीवत एव परम्परा प्रोक्ता स्यादिति भावः । तथा च यथा हिरण्यगर्भोऽनन्तो का बहुभिर्मुखैः पूर्व वेदमादि तस्य सर्वतोमुखत्वज्ञापनायान्यस्य तद्वक्तृवासम्भवात् स्वयमेव तथा निरूपितास्तथा भगवानपि भागवतार्थमत्यलौकिक स्वयमेवान्यवक्तृचासम्भवात् सविभूतिस्पैस्तस्प सर्वतोमुखत्वज्ञापनायोक्तवानिति भावः ॥ ४६॥ प्रकृते सङ्गतिमिति । गुणातीतकथायाः स्वत उक्तत्वेन भगवतोक्तन्वाभावात् प्रकृते भागयते सङ्गतिर्न स्यादित्याशङ्कय तामाहेत्यर्थः । स्वत उक्तेति । मूले गुणातीतसुष्टिकथायाः परम्परामा- पादतिगोप्यत्वेन गूढार्थे सामान्यतोऽपि ज्ञानाभावेन प्रश्नासम्भवात् कृष्णाज्ञया प्रश्नाभावेऽपि सा सत उक्तत्यर्थः । ननु तथापि मैत्रेयस्य कथने भगवदाज्ञासस्याद् दोषामायेऽपि कथमेतस्प भगव प्रो- कियाभावेन कथं भागवतन्यमित्याशङ्कयाहुरनेनेति । 'लापतो मामिन्युद्धवाक्याद् विदुराय भगवना मैत्रेयो भागयतं प्रायित इति भगवन्मुखतः श्रुतम्येन तमोक्तवाद् मागयत मियः ।

·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे निरूपितम् । भगवान् आदिरूपेण ब्रह्मणे प्रोवाच, अवतीर्य तु मैत्रेयोद्धवाभ्याम् । उद्धवात्परम्परा न स्पष्टा । मैत्रेयो विदुराय प्रोवाच ।। ४७१॥ । इदमत्यन्तशुद्धचित्तस्य फलजनकम् । विदुरस्तु नैवविध इत्याह- . अत्यन्तशुद्धचित्तस्य युक्तिर्नाऽपेक्ष्यते क्वचित् ॥४८॥ इति वक्तुन सन्देहः श्रोतुस्त्वस्तीति संशयः । न्यतः श्रवणं श्रुतश्रवणमिवेत्यश्रवणमेवेत्यभिप्रायेणैवमुक्तमित्यर्थः । अतः परमवतीर्णानवतीर्णस्वरूपभे देन सर्वत्र भागवते भगवत्प्रोक्तत्वं विशदयन्ति भगवानिति । आदिरूपेणेति । येन रूपेण जगत्कार णभूतेन ब्रह्मणे वेदमवादीत् तेनैव रूपेण श्रीभागवतमप्युक्तवानित्यर्थः । एतेन श्रीभागवते तुल्यो त्पत्तिकतया वेदतुल्यत्वमपि सूचितमिति भावः। अवतीर्य विति । अनवतीर्णनैव केत्रलेनैतत्प्राकट्य करणे वेदतुल्यतया तदुपयुक्तानां द्विजानामेव तदुपयोगः स्यात् तथा चास्य न सर्वोद्वारकत्वं सिद्धये दिति स्वयं निःसाधनानां स्त्रीशूद्रादीनामर्थे मूलरूपेणावतीर्यापि भागवतं मैत्रेयोद्धवाभ्यामुक्त वानित्येतस्य सर्योद्धारकत्वंसिद्धिरित्यर्थः । भगवता तूभययोः कथनं साक्षात्परम्परया श्रीभागवते सर्वोद्धाराय तत्र मैत्रेये परम्परोद्धवे साक्षात् तथाकरणमिति ज्ञेयम् । अत एवोद्भवं प्रत्य'तो मद्वयुन लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठवितिभगवद्वाक्यम् । न स्पष्टेति । विदुरार्थे मैत्रेयमिव शिष्यं भगवानुव नाज्ञापितवान् कस्याप्यर्थे सर्वलोकार्थत्वेनोद्धवाज्ञापनादुवैर्यः श्रीभागवतं स्वहृदय एव स्थापयति कस्याप्यने न वदति तादृशमन्विष्य स्वत: कृपया कथनाद् ये शृवन्ति ते मूफशर्कररावत् स्वयमेवा- नुभवन्तीति नोवपरम्परा स्पटेत्यर्थः । वस्तुतस्तुद्भवे स्वयं भगवानाविष्टो भक्तिवीजरक्षणायेति सदू बीजावापे तदुपायेस्तत्राङ्कुरोत्पत्तिवदङ्गीकृतजनहृदये उद्धक्यार्ताश्रयणेन तदागती भक्तिबीजावापे भगवद्गुणश्रवणादिभिरुपायर्भक्त्यङ्गुरप्रेमायुत्पत्तिरिति नौद्धवस्य साक्षादुपदेचं किन्तु हृदये प्रविश्व भगवद्भक्तितत्स्वरूपप्रकाशकत्वमिति न परम्परा स्पष्टेति भावः । अत एव ' नोवोण्वपि मन्यून इत्यनेन सर्वथा स्वसमत्वमभिधायाप्रे स्वज्ञानग्राहकत्वमुक्तं ' अतो मद्वयुनं लोक मित्यनेन; तथा च यथा भगवतः स्वप्रकाशकत्वं तदृदयं प्रविश्य तथैवास्यापीति भक्तिरूपेणावतीर्णो भगवानेत्रोद्धय इति साक्षादुद्वारकत्वं तस्मिन् युज्यत इति भावः । अत्र परम्परां स्पष्टयति मैत्रेय इति ॥ ४७६ ॥ ननु भागवतं सर्वसन्देहनिवृत्तिरूपफलजनकमिति भगवन्मुखाच्छ्रवणे मैत्रेयस्य सन्देहा- भाववन्मैत्रेयाद् विदुरस्य न सन्देहाभावः प्रत्युत संशयोत्पत्तिरिति कथमुत्तमवक्तृमुखाकर्णितमपि भागवतं न फलजनकं जातमित्याशङ्य श्रोतरि सच्छ्यणमात्रेण मुख्यबोधजनकाधिकारन्यूनतामा नैवं विध इति । यथा मैत्रेयः परमगुद्रचित्तो व्यामोहकलीलाकरणोद्युक्तप्रभुस्वरूपदर्शनेऽप्यन्यामुग्धः स्वस्थचित्ततया भगवदुक्तप्रवणात् तयोवतस्तादृशचरित्रश्रवणेपि शोकाविष्टत्वान्न विदुरः शुद्धचित्त इति श्रीभागवतमपि न तस्य सहन्छ्यणमात्रेण सर्वसन्देहनिवृत्तिरूपफलजनकं जातमित्यर्थः । मत एवास्मदाचार्यः श्रीभागवतमुग्न्याधेिकार निरूपणे पूर्व विपरीतादिभावनारहित इत्युक्तं. विरागोतो ·तृतीयस्कन्धार्थः अत्यन्तशुद्धचित्तस्येतिः । अनेन भागवतानां बहुत्वमपि ज्ञापितम् । भगवदीयो यः कश्चिद्भगवताप्रोक्तं कथयति तदेव भागवतमिति, सामान्यलक्षणम् ।४८॥ युक्त्या पदार्थनिर्धारो लौकिकः । भागवतार्थस्त्वलौकिक इति । तथाप्यधि- कारामावे सोऽर्थो न स्फुरतीति सन्देहे जाते तनिराकरणमवश्यं कर्तव्यम् । तत्र यावता यो मन्यते तथा तस्मै निरूपणीय मिति स्थितिः। तथा मैत्रेयोऽपि विदुरबुद्धिमाश्रित्य समाधत्ते । तत्र पूर्वपक्षं सिद्धान्तञ्चाह- गुणातीतात्सृष्टिकथा सर्वथा नोपपद्यते ॥ ४९ ॥ कार्यकारणवैजात्याल्लोकहेतोरभावतः । निरुपाधिकरूपे हि सन्देहद्वयमीरितम् ॥ ५० ॥ -- विपरीतादिभावनारहितः सुहृदि'तिश्लोके । तथा च विदुरे श्रवणात् पूर्व सर्वथा विपरीतभावना न निवृत्तेति फले विलम्बो युक्त्यादिकथनरूमो वक्तृप्रयासश्च जात इति भावः । सुहत्वं तूत्रे सर्वोप- कारकत्वादपकारिज्येष्ठभ्रातुरुपकारकरणाद् विदूरे च ज्ञेयम् । विपरीतभावनायाः पूर्वमनिवृत्चेरुद्भवतो न्यूनता । अत एव पुनधृतराष्ट्रोद्धारार्थं गतो विदुरो ' नावदेयत् सकरुण' इतिवाक्यादियं वार्ता शोकजनिकेति स्त्र तथा ज्ञात्वा युधिष्ठिरादिभ्यो नोक्तवांस्तथा च कश्चिदंशो विपरीतभावनायाः स्थित एव । अत एव तस्य प्रभासे शोकहेतुभूते देहपरित्याग अलौकिकशरीरनिष्पत्यर्थकः, अन्यथो- व इवाननैव देहेन हृदि प्रभुमनुभवन् वियोगेन सर्वदा तिष्ठेदिति भावः । अनेनेति । परम्परात्रय- कथनेनेत्यर्थः । तथा च यथा भगवान् यो यथा वदति यथा वा ध्यायति तथा भवति नानावादानुरो- धिवाद् । यद्यद्धिये तिवाक्याच्च तथा भागवतमपि तत्तदधिकारानुसारेण तत्र तत्र प्रकटीभवतीति भगवत इबैकत्वेऽपि तस्या बहुरूपत्वमिति भावः । सिद्धं सामान्यतोर्थमाहुर्भगवदीय इति । अनेन भागवतार्थः शब्दान्तरेणापि निरूपितो भगवदीयैर्भागवतरूप इति बोधितम् । अत एव पराशर- सहितायां भागवतत्त्वम सामान्यलक्षणमिति । विशेषटक्षण तु शब्दात्मकत्वे सति सर्वोद्रारार्थप्रकट- साकारभगवत्स्वरूपत्वमित्यर्थः ॥ १८ ॥ लौकिक इति । स्वबुद्धया ब्रह्मनिरूपणमिवेत्यर्थः । तं त्वौपनिषद'मिति श्रुतेस्तस्य वेदैकसम- धिगम्यत्वादिति भाः। अलौकिक इति।व्यासहृदयेऽपि भगवत इव समाधावेव प्रकटस्वादिरयर्थः । ननु मैत्रेयः किमिति ज्ञाततत्स्वरूपो लोकनीतिमनुसृत्य युक्तिभिस्तत्संशयं निराकृनयानित्याशङ्कयाहु- स्तथापीति । अधिकाराभाव इति । विदुरम तथा चित्तशुपभावान्मुरपाधिकाराभाव इत्यर्थः । सोःर्थ इति। यो मैत्रेयहृदय भासते मुख्याधिकारात् स इत्यर्थः । अवश्यमिति । भगवता विदुरार्थ स्यस्याशतत्वानोपेक्षणीय इत्यर्थः । ननु तथापि समाहिति विदुरस्य भगवदुक्तं किमिति संशयः । रेग कुतो न कृतथानिग्याशङ्कप श्रोत्यमोटो रीतिरीही मुएवार्थचार्य ·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे गुणातीतादिति । यथा बालः पुरुषस्य निपेकाजन्माज्ञात्वा भोजनमेहनावेव पश्यन्, तत्रापि कथां कल्पयन्, तदप्यनुपपन्नमिति संशयीभवति । तत्र वक्ता बालं यथाक- थञ्चिद्रोधयति, वस्तुतस्तु न स सिद्धान्तः। किन्तु, यथा निरूपितं "भगवानेके आसेदम्" ३-५-२३ इति स एव सिद्धान्तः । विदुरस्य संशये हेतूनाह कार्यकारणवैजात्या- दिति । कारणं गुणरहितम् । कार्य सगुणमिति । लोकहेतुश्च कामः । एवं गुणातीते संन्देहद्वयम् ॥ ५० ॥ भावेन युक्तिभिरनिरूपणे तस्याविश्वासः स्यादिति ज्ञापनाय लोकस्थिति निरूपयन्ति तत्र यावतेति। यावता निरूपणेन योऽधिकारी येन प्रकारेण · मन्यते जानाति तावता तस्मै तेन प्रकारेण निरूपणीयमित्यर्थ.। तथेति। लोकरीत्यनुसारेणेत्यर्थः। विदुरबुद्धिमिति । गुणातीतस्य वस्तुत उपा- धिसम्बन्धाभावेन सगुणत्यं सम्भवतीति पूर्वपक्षकर्तर्विदुरस्य बुद्धिस्तामेवाश्रित्य ' सेय भगवतो मायेंत्यादिनोपाधिसम्बन्धं वदन्नेव तस्या भगवच्छक्तित्वेन तदभेदान् नित्यसम्बन्ध एव न जीववद् व्यामोहाथ भगवतः सकाशात् प्रकटाया भेदेन व्यामोहिकायाः ससारसिद्धये आगन्तुकः सम्बन्ध इत्यनया रीत्या समाधत्त इत्यर्थः । अन्यथा शुद्धब्रह्मवादप्रकारेण भगवन्छक्तेर्मायायास्तद्रूपत्वमेव वदे- दितिभावः। तत्रेति। सगुणप्रकरण इत्यर्थः । ननु तथापि पूर्णज्ञानो मैत्रेयः स्वज्ञानानुसारेणैव किमिति नोक्तवान् कुतस्तद्बुद्धिमाश्रि येत्याशङ्कय बालदृष्टान्तेन विदुरस्य तथा कथनश्रवणानधिकारं निरूपयन्ति यथेति । अज्ञात्वेति। बालकस्य निषेकज्ञानाभावादित्यर्थः। भोजनमेहने एवेति । यथा वालः भोजनं तथा मेहनं जन्महेतुभूतेन्द्रिय च प्रत्यक्षतः स्वस्मिन् पश्यन् निषकमज्ञात्वा तत्रापि पितर्यपि तथा तयोरेव पुरुषोत्पत्तौ कारणवं कल्पयन् स्वतः पुरुषोत्पत्यभावात् संशयी भवति, को वदद भाति कारणं न वेति, तथा विदुरोऽपि सर्वमिद भगवत्सामर्थेन जायत इत्यज्ञात्वा सस्मिन् प्रयत्न गुणसम्बन्धं च पश्यन् सर्वत्र तयोरेव कारणत्वं कल्पयन् भगवतो गुणातीतत्वे कथं कारणतेति तत्र संशयी जात इत्यर्थः । तथा च बालकानुभवसंशयौ यथाऽज्ञानकृतौ तथैतस्यापि शुद्धब्रह्मवा- दाज्ञानकृतावेवेति भावः । यथा कथञ्चिदिति । निषेकप्रकारो वालस्याने वक्तव्य इति वक्ता तास- माधान मुख्यवार्तामाच्छाद्य तथा मैत्रेयोऽपि स्त्रीसम्बन्धवन्मायासम्बन्धेन सर्वमुत्पद्यत इतिप्रकारेण करोति, बीजं तु भगवत्सामध्यं तद्रूपत्वं वाऽमुख्याधिकारित्वान्न वदतीत्यर्थः । वस्तुतस्त्विति । बालबोधकसङ्गोपितवाक्याप्रतीतार्थवन्नायं मुख्यः सिद्धान्त इत्यर्थः । स एवेति । यो गुणातीत- प्रकरणे ' भगवानेक आसे त्यादिभिः सर्वरूपेण भगवानेवेद भेदे तु कर्तृत्वं कार्यत्वमिति तदभा- यात् ' स एव समिति यः सिद्धान्तः स एवेत्यर्थः । नत्वेव कर्तृत्वमवास्तवमेवायाति तथा सति कर्तृत्वबोधकानन्तश्रुतिस्मृतिपिरोध इति चेन सस्य सूक्ष्मस्य परमानन्दरसरूपस्य लीलयानुभवार्थ तदधिष्ठानस्यूटप्रपञ्चररूपेण प्रकटीकरणस्यैव कर्तृत्वात् । अत एव श्रुति: ' असद् वा इदमप्र आसीत ततो ये सदजायत तदात्मानं स्वयमफुरुत तस्मात् तत् सुटतमुच्यत' इति 'यद् वै तत्सुकृतम्' 'रसो चै सः रस होवार्य सन्धानन्दी भाति ' एतदर्थस्तु इदं परिदृश्यमानं जगद् व निश्चयेन तदभिन्न- 1"भगवतानेक" इतिपाठः । .

·तृतीयस्कन्धार्थः तत्परिहारार्थ यदि सोपाधिक एव जगत्कर्ता निरूप्यते तदा पूर्वोक्तदोपपरि- हारो भवति । तथापि तदेव न सम्भवतीति तृतीयो दोपः समायातीत्याह- स्यादने प्रपञ्चरमणेच्छातः पूर्वमसत भेदेनाविद्यमानमासीत् तत. प्रपञ्चरमणेच्छातः सत् भेदेन विद्य- मानमजायत । नन्वेवमसतः सत्ता कथमसतः सज्जायते'तिश्रुत्यन्तरविरुद्धा कथं घटत इत्याश- ड्याहस्त दात्मान' मिति । तद् ब्रह्मैव स्वयं मायाद्यसहायमेव 'कदाचित् सर्वमान्मैव भवतीह जनार्दन' इति न्यायेनात्मान स्वस्वरूपमेवाकुरुत स्वक्रियाशक्तिं स्वस्मिन्नेव योजितवान् स्थूलरूपभवनाय यस्मात तस्माद्धेतोस्तद् ब्रह्मैव सुष्ठु समीचीनं सुतरामाधिक्येन वा कृतं यस्य तादृशमुच्यते । न खन्यः स्त्रक्रियां स्वस्मिन् योजयितु शक्तः । नन्वेवं स्वस्य स्थूलरूपकरणे किं प्रयोजनमित्याका- झायामाह 'रसो वै स' इति य आत्मानं स्वयामकुरुत प्रपञ्चरूपेण स रसात्मा स्थायिभावरूपः अतः स्वस्वरूपानन्दानुभवा) रसस्य साधिष्ठानस्यैवानुभवयोग्यत्वादधिष्ठानं प्रपश्चरूप स्वात्मान कृतवान् तत्र स्वांशान् जीवान् नायिका इव स्थापितवान् , ततस्तेषां स्वरूपभूतानामेव पन्नीवदर्ध- शरीररूपाणां रसात्मकस्वस्वरूपप्रवेशनेन स्वानन्दानुभवं कारितवान् । अत एव ततः पतिश्च पत्नी चाभरता' मिति श्रुत्यन्तरेण स्वस्यैवोभयरूपत्वमुक्तम् । तथा च सर्वसामग्रीसहितं रसात्मकं स्वस्व- रूपमेव क्रीडेच्छया प्रकटितवानित्युक्तम् । ननु प्रपञ्चप्राकट्यमस्तु परं तस्मिन् रसात्मकमूलरूपप्रा- दुर्भाचे किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाह रस हीति । अयमंशभूतस्तिरोहितानन्दोऽथाशत्वेनाल्प- त्यादल्पानन्दस्तदीयोऽहमिति स्फूर्तिजनितानन्दवान् जीवो रस स्थायिभावरूपमेव लब्धा प्रकट प्राप्यैवानन्दी भवति भगवत्समानः पूर्णानन्दवान् भवति । योषेष सर्वसौख्ये सत्यपि पुरुषरसमनुभूति स्वसमानतासम्पादनेन पुष्टिमार्गीयमुक्तिदानार्थमेव सर्वरूपेण स्वामकरणमिति भगवतो मुल्यसर्गलीलेय मोक्षरूपेत्यर्थः । विदुरस्य संशय इति । गुणातीतस्य कर्तृवमुपपद्यते न वेत्येवंरूप इत्यर्थः । कारणं गुणरहितमिति । गुणातीतसृष्टिप्रकरणे तथैव प्रतिपादितन्यादित्यर्थः । कार्य सगुणमिति । जगतस्त्रि- गुणात्मकत्वस्य प्रतीतिसिद्धत्वादित्यर्थः । लोकहेतुरिति । यत् कामयते जनस्तत् करोतीनि कामस्यैव लोके कार्यविषयकोद्यमहेतुत्वेन सिद्धत्वादित्यर्थः । एवमिति । कार्य कथं कारणविजातीयं कथं वा हेत्वभावे कार्यमिति गुणातीते कारणभूते कारणत्रविषयक सन्देहद्वयमियर्थः ॥ ५० ॥ तत्परिहारार्थमिति । एतम्सन्देहद्वयपरिहारार्थमित्यर्थः। सोपाधिक एवेति । मापागादिरीये. रपर्यः। तथापीति । सोपाधिक्याम्युपगमे सन्देहपरिहारेऽपि तदेव प्रदेयोपाधिसम्बन्धे तन्मतरी यावि न सम्भवति किन्तु तदा जीय इति जगलर्जुनीययापत्तिरूपस्तृतीपो दोप आयातीपर्थः । दोषदर्य तु सस्मिन्नकारण याकर्तृत्यरूपं सन्देहदपेन प्रयम निमपितामिनि मारः। एतस्पेनि। जगकर्तुः ·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे सोपाधित्वे परीहारस्तदेव न भवेदिति । तृतीयो ब्रह्मगः सिद्धो जीवेऽप्येवमभेदतः ॥ ५१ ॥ सोपाधित्व इति । एतस्य दूपणस्य समाधानाभावात् तृतीयो ब्रह्मणः सिद्ध इत्युक्तम् । इदमेव दूपणं ब्रह्मणो जीवभावेऽपि ॥ ५१ ।। मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये हि दुभंगत्वादिकं सम्भवतीति एतयोः समाधान मायासम्बन्धे निरूपयितुं शक्ये सति तत्कार्यं च निरूपयितुं शक्ये सति भवतीत्याह- मायासम्बन्धकार्ये हि परिहार्ये तयोः क्रमात् । प्रथमस्य परीहारः पष्ठया नित्यतयोदितः ॥५२॥ मायासम्बन्ध इति । एवमेका शङ्का ब्रह्मगा अपरा जीवगेति । पूर्वपक्षं सोपाधित्वे जीवत्वापत्तिरूपस्य दूपणस्येत्यर्थः । समाधानाभावादिति । मायासम्बन्धेन ब्रह्मणो जीवभाव बदतो मायावादिनो न समाधानमस्य दूषणस्य तदशजीक्यादिनस्तु मायायास्तच्छक्तित्वेन तत्सम्बन्धेऽपि न तस्य जीवभावोऽशित्वादिति समाधानस्य सत्त्वादतस्तन्मये परिहाराभावाद् वजलेपा- यितोऽयं दोष इति सिद्धमित्युक्तमित्यर्थः । इदमेवेति । गुणातीतप्रकरणे 'आत्मेन्छानुगतावात्मा नाना• मत्युपलक्षित' इति वाक्येन तस्यैवात्मनामात्मनो भगवतः स्वेच्छयात्मत्वमुक्त तत्रापि ब्रह्मणो जीवभावे सोपाधिकत्व सिद्धयेदिति ब्रह्मत्वमेव न स्यादिति पूर्वोक्तमेव दूपणमित्यर्थः ॥ ५१ ॥ मायासम्बन्ध इति । जीवेऽपि ब्रह्माभेदतोऽब्रह्मत्वापत्तिभिया मायासम्बन्ध एव वक्तुं शक्यस्तस्याशत्वादिहेतुत्वेनाब्रह्मत्यापादकत्वात् तया च तदभावे ब्रह्मण एव जीवभावे तस्मिन मायाप्सम्बन्धकार्य दुर्भगत्वक क्लिष्टत्वादिकं च कथं सम्भवति । अतो अहाजीवोरभेदे मायास- म्बन्धो ब्रह्मगि जीवे मायाकार्यसम्बन्धोऽनयोः क्रमेण परिहार्यत्वमन्यथोभयोब्रह्मत्वं न स्यादिति भावः । सन्देहद्वयस्य विषयभेदं निरूपयन्ति एवमेत । एकेति । जगत्कर्तृत्वाय मायासम्बन्धे ब्रह्मत्वं न स्पादित्यर्थः । जीवगेति । तस्यैव जीवभावे तदभिनन्येन माय कार्यस्य तत्रावक्तव्यत्वाद् दुर्भगत्यादिक क्थं सम्भवतीति ब्रह्माण जीवे च शङ्कास्यमियर्थः । पूर्वपक्षमिति । पूर्वपक्षस्तु गुणातीतसर्गे हि सर्वस्य अमात्मकतोक्ता सा न घटते । जडस्य सगुणवेन कारणविजातीयत्वात् , न हि विजातीयं तदात्मकं भवति पटस्य मृदात्मकतापत्तेः । ब्रह्मणः कार्यसजातीयत्वार्थ सोपाधिकायस्वीकारे माया- सम्बन्धेनाब्रह्मलापत्तिः । तादृशतदात्मत्वेऽपि न ब्रह्मात्मकतासिद्धिः । मायासम्बदस्य तस्याग्रह्मत्वात्। जीयस्य ब्रह्मान्मकत्ये मायाकार्यदुर्भगत्वाचनुपपत्तिः । तदर्थ तत्र मायासम्बन्धस्वीकृती ब्रह्मत्वासिद्धः । जीवग्रह्मणोर्मेदस्वाहताशांशिमारेन तदात्मकत्वसिद्रावपि प्लेशायनुपपत्तिः । ब्रह्मांशस्य स्वतः शार्पसम्भवात् । मायासम्बन्धे तु स्वीक्रियमाणे ब्रह्मामकत्वमेव तस्य न स्यात् । तस्माद् गुणातीत- "मायासम्भवे " इतिपाठः ।

·तृतीयस्कन्धार्थः निरूप्य सिद्धान्तं निरूपयति प्रथमस्य परीहार इति । '" सेयं भगवतो माया यन येन विरुध्यते " ३-७-८ इति भगवतो मायायाश्च नित्य एव सम्बन्धः पठया. निरूपितः ॥५२॥ नन्वेवं सति भगवत्त्वहानिः स्यादित्याशङ्कयाह- भगवत्त्वाविरोधित्वं प्रकृत्यैव च सूचितम् । असमासात् प्रधानत्वं तेन नोपाधिसम्भवः ॥५३॥ भगवत्त्वाविरोधित्वमिति । भगवत्पदेनेत्यर्थः । ननु विक्षेपशक्तिपक्षेऽपि भगवत्त्वाविरोध उपपद्यत इत्याशझ्याह असमासात्मधानत्वमिति । भगवतो मायेति पदद्वयस्याऽसमासादेकार्यत्वाभावः। तेन न मायावैशिष्टयं भगवतः, किन्तु, सा. पृथगेव दासीवतिष्ठतीत्युक्तम् ( भवति ) ॥५३॥ एवं भगवति परिहारमुक्त्वा जीवे परिहारमाह- द्वितीयस्य परीहारे विरोधात्कार्यवाधनम् । विरोधमात्रमाहोस्विदाये सेयं दृशिर्यतः॥५४॥ द्वितीयस्येति । भगवतो मायेति पदद्वयेनैव प्रथमस्य परीहारः। द्वितीये पक्ष विकल्पयति विरोधात्कार्यबाधनं, आहस्विद्विरोध एवेति । आये समाधान सेयं । सृष्टिः स्वात्मसृष्टिः सर्वथानुपपन्ना । किञ्च कर्तृत्वमपि तादृशेऽसम्भवि । कामाभावात् । तत्सत्त्वे सगुणत्वापत्तेः । तदभावे लोक इव प्रयत्नानुपपत्तिः । अतः सगुणस्यैव कर्तृता वान्या न शुद्धब्रह्मणः ।। नित्य एवेति । भगवदाकारत्वेनैव जलशैवालवन्सर्वदा तिष्ठतीति तथेत्यर्थः ॥ ५२ ॥ भगवत्त्वहानिरिति । मायावृतत्वे कारागृहावृतपुरुषवदसमर्थव स्यादित्यर्थः । प्रकृत्येति । न हि भस्मना वृतो वह्निरदाहसमर्थो भवति । तदपसारणे सर्वदाहसामर्थ्यात् तद्वदनापि भगवत्पदेने सामर्थ्य वाच्यमित्यर्थः । विक्षेपेति । ननु भगवत्त्व विक्षेपशक्तिपक्षेऽप्युपपद्यते । तद्वैशिष्टपेऽपि स- दोषोऽपि राजराजेतिवत् शक्त्या तथात्वेऽपि न भगवत्त्वं विरुद्धघत इति चेन्न; एतदुपपत्तापपि न प्रधानत्वोपपत्तिः । उभयोवैशिष्टयन समधात् । आवरणपक्षे तु दुरे स्थितदासीवदावारयतीति प्रधानत्वमुपपयत इत्यर्थः ॥ ५३ ॥ विरोधादिति । ब्रह्मरूपे जीवे मायाकार्यस्य दुर्भगायादेविरोधात् कार्यमेर मिथ्याभूतमिति कम्प्येत । जगदप्रतीतिप्रमहात् । न च शुक्तिरजनान्मायया सेति पाग्यम् । अपिपया जीयमिति जीवाना तत्प्रतीतनिधारपितुं शक्यचात् तदपगमे जीरयमेर नेति न प्रतीनिः । ननु प्रोतभेय १विरोधो वेति पाठ ·सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे दृशिर्यत इति । कार्यवाधनं कर्तुं न शक्यते संसारस्याऽसिद्धत्वात् । नन्वेतदेव न स्थादित्युच्यत इति चेद्भगवन्मायया तदुपपत्तिरिति बुध्यताम् ।। ५४ ॥ तथापि युक्तिविरोध इति द्वितीयपक्षे समाधानमाह- द्वितीये भूपणं तस्या विरोधो न तु दूषणम् । विरुद्धकार्यसम्बन्धस्तत्कृतस्तेन वर्ण्यते ॥ ५५॥ द्वितीय इति । कथं भृपणमित्याशङ्कयाह विरुद्धकार्यसम्बन्ध इति । मायया हि विरुद्धं काय दृश्यते । शिरश्छिद्यते जीवति । अन्त्राणि निष्कास्यन्ते स्वस्थश्चेति ॥ ५५॥ नन्वत्रापि कोपपत्तिरित्याकाक्षायामाह- विरोधोऽपि प्रतीत्येव न वस्तुनि यतो बृहत् । दर्शनं ज्ञानिनोप्येवं जीवे सर्वस्य नेश्वरे ॥५६॥ इति दृष्टान्ततस्तस्य सत्ये भेदो निरूपितः । तनिवृत्तिप्रतीकारो दुर्लभस्तेन तत्कथा ॥ ५७ ।। विरोधोपि प्रतीत्यैचेति । सर्वभवनसमर्थत्वाद्ब्रह्मणस्तच्छक्तित्त्वान्मायायाश्च तथात्वम् । अयमात्मविपर्यय ईश्वरस्य कार्पण्यादिः स्वरूपे ज्ञाते न भविष्यतीत्याशङ्कयाह दर्शनं ज्ञानिनोऽप्येवमिति । यस्तु जीवे ज्ञानी जीवस्वरूपाभिज्ञः जीवस्वरूपं तु सर्वावस्थासु भासत एव, ईश्वरस्वरूपमेव परं न भासते। अतः स्वमद्रष्टा भगवानेवेति तेन 'सह स्वस्थाऽभेदज्ञानात्स्वशिरश्छेदः स्वमेभासते। वस्तुतस्तु जीवस्वामशरीरस्य शिरच्छेद इधरेण दृश्यते, स्वयं च तदभेदात्पश्यति । सुपुप्त्युत्कान्स्योरेव भेददर्शनम् । शारी- रात्मा प्राज्ञेनाऽत्मना सम्परिप्वक्तोऽन्वारुढ इति भेदेन निरूपणात् । ब्रह्मविदस्तत्र निषिद्वयत इति चेत् संसारस्येति । सिद्धत्वादनादिसिद्धत्वात् । कथमनादिसिद्धत्वमित्याहुः नन्विति । एतदेवति । सिद्धत्वमेवे यर्थ । भगवन्माययेति । प्रपञ्चोत्पत्त्यनुकूलया सर्वभवनसमर्थ- रूपया माययैव संप्सारः सम्पादितो जीवनामिति तद्विषयसिद्धयर्थ भगवतैव कार्यतामुन्पादितमिति न तद्वापः क्रुं शक्यः ॥ ५४॥ द्वितीय इति जीव मायया युक्तिविरुद्धकार्योत्पादनं स्त्रावरूपप्रकाशकत्वेन भूषणमेवेत्यर्थ ॥५५॥ स्वमद्रटा भगवानेवेति । सप्ते जीवस्य प्राशेनामनासम्परिवतत्वादित्यर्थ. 1 समुपसर्गे वा नया भेदो बोधितः । यस्तुतस्तु नामदः परिवक्तवादित्यर्थः । तेन सहेति । अमेदज्ञानादिति । अमेदाण्यासादिपर्यः ॥ ५६ ॥, ५७ ॥

·तृतीयस्कन्धार्थः भेदेनाऽनुभवः । अन्यस्य त्वबोधस्तदाह इति दृष्टान्तत इति । स्वमदृष्टान्तेन सत्ये भगवत्स्वरूपे देहाद्देदो निरूपितः । तत्र द्रष्टा भगवानेवेति । तर्हि शिरो जीवस्येत्यत्र किं प्रमाणम् ? तत्र द्वितीयो दृष्टान्तो यथा जले चन्द्रमस इति । यस्तु देहादिसंसारे जलपाये अहमिति मन्यते तस्यैव कादिर्न त्वाकाशस्थस्य । अतोऽभेदेऽपि जीवस्यव तच्छिरः । अस्याऽनर्थस्य निवृत्तिः स्वतो भवतीति तन्निवृत्युपाय उच्यत इत्याह तन्निवृत्तिप्रतिकार इति, "सवै निवृत्तिधर्मेण" (३-७-१२) इत्यादिना।।५६॥५७॥ मार्गद्वयेनानर्थनिवृत्तिः भक्तिमार्गेण ज्ञानमार्गेण च । तत्र प्रथमे शनैस्तिरोभाव इति मैत्रेयाभिप्रायः । सर्वतिरोभावस्तु भगवत्साक्षात्कारे । तदा न स्वमदर्शनम् । जागरणेऽपि न देहादावात्मबुदिः, किन्तु सुपुप्तिवत्सर्वदा ब्रह्मानन्दानुभवः । तत्र प्रथमपक्षे मुक्तिर्वक्तव्येति मैत्रेयः कैमुतिकन्यायेन "अशेपसंक्लेशशमम् " ३-७-१४ इति श्लोकेन निरूपयतीत्याह- निदर्शनं सुलभं साधनं च गूढा सूक्तिस्तेन वै तत्प्रकाशः । तदुक्तं वै दर्शनं यन्न भेद्यं सेवाहेतुः शास्त्रनिष्ठेयमाद्या॥५८॥ निदर्शनं सुलभामिति । दृष्टान्तोत्र सुलभः । सर्वेषामेव भगवद्गुणानुवादे परमानन्दानुभवात् । साधनं च सुलभं सर्वत्र सता भगवद्गुणकीर्तनस्य नित्यत्वात् । चकारानात्र देशाद्यपेक्षा । नन्वेवं सति कथं न सर्वेपामनर्थो निवर्तते तबाह गूढा सूक्तिरिति । समीचीना भगवचरित्रोक्तिः, गूढा गुप्ता । तेनैव हि भगवत्प्रकाशः स च दुर्लम इति न सर्वमुक्तिः अत एव भक्तिमार्गो दुर्लभ इति' तदर्शनमुक्तम् । ज्ञानमार्ग उक्तः । तदपि तदेव दर्शनम् । यन्न भेद्यमात्मनो भेद न भासयति । एवं मार्गयस्यापि सेवा हेतुः । भगवत्सेवया द्वयमपि प्राप्यत इति । सापि सेवा शास्त्रनिष्ठा पञ्चरात्रोक्ता न स्वेच्छया यथाकथञ्चित्कृता । इयमाद्या प्रथमत एवं कर्तव्या । पश्चाद्भगवत्प्रसादे तदुक्तप्रकारेण स्वेच्छयापि सेवा भवतीत्यर्थः ॥ ५८ ॥ अयं सिद्धान्तो ज्ञातव्य इत्येवाभिप्रेस सर्व पृष्टमित्याह- तदर्थमेव सकलं पृष्टं दुर्लभसङ्गतः । अतोऽपि न विसर्गत्वमन्यशेपाद्यवीयसाम् ॥ ५९ ॥ तदर्थमेवेति । अनेन सर्गत्वमेव समर्थितमित्याह अतोऽपि न विसर्गत्य- मिति । यवीयसां ब्रह्मादीनां सृष्टिकर्तुर्भगवतो विभूतिशेपत्वात् । एवं पूर्वपक्षाध्याये विभूतिज्ञानार्थ प्रश्न समर्थितः ।। ५९ ॥ चत्र प्रथमपस इति । ज्ञानपशे शनैस्तिरोभावे पुक्तिप्रकारो यक्तव्य इत्यर्थः । कैमुनिक- न्याय इति । ययय ससाक्षात्कार कर ने पर्यः ॥ ५८ ॥ १एतायस्पोपल शिपथी।

·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागरतार्थप्रकरणे
विभूतिज्ञानं च भागवतादेव भवतीति तस्य प्रस्तावनेत्याह-
श्रीभागवतमेवाऽत्र श्रोतव्यं नान्यदस्ति हि।
स्वज्ञानख्यापनार्थं हि तदुपाख्यानमीरितम् ॥ ६० ॥
श्रीभागवतमेवानेति । अन्यतः श्रवणं वारयितुं परम्परामाहेत्याह
स्वज्ञानख्यापनार्थमिति ॥ ६ ॥
कथं ब्रह्मणो विभूतित्वमित्याशङ्कयाह-
तदुद्भवस्तदाऽऽज्ञप्तस्तपसा तोपिते हरौ ।
स्तुते सम्प्रार्थिते चैवं बोधितः सर्वमेव हि ॥ ६१॥
चतुर्मुखश्चकारेदं यथापूर्वं तदाज्ञया ।
इति दर्शयितुं पृष्ट उपोद्घातं विभिर्जगौ ।। ६२॥
तदुद्भवस्तदाज्ञप्त इति । सप्तधा यो भगवत्सम्बन्धी स तस्य विभूतिः ।
आवेशी भवतीत्येके । अत्र गुणातीतात्सृष्टिमुक्त्वा सगुणात्सृष्टिवक्तव्या, सापि
विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे" ३-१०-४ इति दशमाध्याये वक्तव्या । मध्येऽध्यायत्रयेण
कथं सगुणा मुष्टिरित्याशङ्कयाह इति दर्शयितुं पृष्ट इति । त्रिभिरुपोद्धातो
निरूपितः । अनेन विभूतित्वनिरूपण एव तात्पर्यमिति ज्ञापितम् । यतः सृष्टिरल्पे-
नैवोक्ता ॥ ६१ ॥ ६२ ॥
पद्मकल्पस्य विशेपतो निरूपणे हेतुमाह-
पद्मकल्पः सात्त्विकानां श्रेष्ठस्तं तत उक्तवान् ।
पूर्वस्य प्रलयं शिष्टं हेतुं चाह विशुद्धये ॥ ६३ ॥
पद्मकल्प इति । पत्रकल्पात्पूर्वकल्पस्तामसो भवितुमर्हति । अतस्तस्य प्रलयो
निरूप्यते, तत्र यः शिष्टः शेषशायी भगवान् स चोत्तरत्र हेतुत्वार्थ निरूप्यते । अत:
पद्मकल्पोऽत्यन्तं शुद्धो भवति ॥ ६३ ॥
अत्र कल्पमेदेषु पढार्थानामन्यथात्वं दोपाय न भवतीति ज्ञापयितुं पृथिव्यात्रि-
रूपवमाह-
जधनाब्जपृथग्रुपैत्रिधा भूमेनिरूपणम् ।
बाझे पाझे वराहे च तेन नाऽन्योन्यदूपणम् ॥ ६४ ॥
जघनाजपृथग्रूपैरिति । ब्रह्मकल्पे विराजोजघनरूपा पृथिवी पद्मकल्पे तस्यैव
नाभिपमरूमा वराहकल्पे तु पृथापा। तत्राप्यादिवराहकल्पे ब्रह्मणा तलादिपञ्चलोकानां
हस्तेनोद्धृतिः कृता, पुष्करपणे च स्थापिता । सैव मग्ना पुनर्भगवतोद्धृता घराहकल्पे ।
अयं तु श्वेतवाराहकल्पस्ततोऽपि विसशस्तेन दृष्टश्रुतयोनिरोधो न मन्तव्यः ॥६४ ॥

·भूनिर्माणम् । कटाहम्ले रसावले तदा सप्तममुद्राणां समाचे प्रमाणामावात्पश्चाशत्को ४ तृतीयस्कन्धार्थः ननु बहूनां कल्पानां विद्यमानत्वात्कथं त्रयमेव निरूपितं तत्राह- प्राकृतं त्रयमेतत्स्यादन्येष्वेक यथोचितम् । अतस्त्रिधा भागवते भुवो रूपनिरूपणम् ॥ ६५॥ प्राकृतं त्रयमेतदिति । अन्ये कल्पा एतद्विकाराः। अत एतेपामन्यतरस्य तेषु थिव्यादीनां रूपं भवति । अत्र निदर्शनार्थमाह अतस्त्रिधा भागवत इति।।६५।। तेषु कल्पेप्वन्यानपि धर्मान् विवेचयति- पुरुषावयवैः सर्वं यदा तस्य पृथङ् न हि । पृथिवी वा समुद्रा वा परिखामध्यवत्पुरम् ॥ ६६ ॥ तदा सर्व हरिमानी न मानीत्यपरे विदुः॥ पुरुषावयवैरिति । ब्रह्मकल्पव्यवस्थेयम् । तदा भगवतः सकाशात्पृथिव्यादीनां न भिन्नतयाऽवस्थानम् । एकमेव विरारूपमावरणजलमध्ये परिखामध्यनगरमिव तिष्ठति । तस्मिन् कल्पे सो हरिव शरीरत्वात, यतः स मानी । अन्ये त्वाः, विराटशरीरं भगवता नारायणेन लीलार्थ करणत्वेनैव गृहीतमिति । तस्मिन्पक्षे क्रीडाभाण्डं विश्वं न भगवस्वरूपमित्यर्थः । स्वस्यैव समवायित्वेऽपि कामधेन्वादिदृष्टा- न्तैर्न तबाऽऽत्मस्पतिः । किन्तु आत्मीयत्वेनैव स्फुरणम् ॥ ६६ ।। द्वितीयपक्षं निरूपयति- यदा पद्मात्सर्वमिदं तदा पूर्वकथा न हि ॥ ६७ ॥ जलं च मध्यतः सृष्टमथवाऽण्डस्य मध्यगम् ॥ ६७ ॥ यदेति । पद्मकल्पपक्षे प्रलयजलमपि नास्ति । किन्तु तिरोहितो नारायणः केवलं नाभिपद्यमेव स्थलमलवत्तिष्ठति । जलं च तन्मध्ये पुनः सृष्टम् । अण्डमध्ये वा विराजि तिरोहित कमलमा प्रादुर्भुतं तिष्ठति । तदा कमलात्सर्वम् । सर्वे भगवदंशा भगवन्मायासहिताश्चेति ॥ ६७६ ॥ तृतीयकल्पमाह- कदाचिजलवद्भूमिः पृथगेव विनिर्मिता ॥ ६८॥ कटाहमूले गमनं तदा तस्या निरूप्यते । न समुद्रास्तदा सप्त न तथा विस्तृता च भूः ॥ ६९ ॥ कदाचिजलवयूमिरिति । यथा पपकल्पं जलनिर्माणमेयं पराहकल्प रिबिस्तीणा धियी न भवति । ज्योतिशासपिरोपाप ।। ६९ ॥

·४८ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे अन्यदपि वैलक्षण्यमाई- न शेते प्रथमे कल्पे-तिरोभावस्तु तस्य हि । द्वितीये शयनं तस्य तृतीयेऽपि कचिद्भवेत् ॥ ७० ॥ नशेत इति । ननु ब्रह्मकल्पातिरिक्तकल्पेषु कथं सर्वस्य भगवन्मूलत्वं तत्राह- तदुद्धारात्तदाधारात्तन्मूलं सर्वमत्र हि । अयं नारायणः शेते पूर्वसृष्टं निपीय तु ॥ ७१ ॥ तदुद्धारादिति । भगवतैवोद्धारः पृथिव्याः कृतः पद्मकल्पे पद्मस्य स एवाऽऽधारः, अतस्तन्मूलत्वम् । एवं कल्पभेदेन विरोधं परिहत्य " उदाप्लुतं विश्वम् " इत्यत्र कस्यचिच्छयनं निरूपितम् । तत्र पूर्वपक्षपरिहारार्थमाह अयं नारायणः शेत इति । विराजः शयनं न सम्भवतीति शङ्का । उत्तरं तु तिर्यग्गोलाभिप्रायेण । अस्यापि कल्पस्य पूर्वमपि पद्मकल्प एव । “अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यात् ॥७१॥ शयनस्थानमाह- स्वाधारेऽण्डकटाहे वा जलमध्ये तु तस्थितिः । उदरस्थं जगत्सर्वं रजोरूपेण वर्तते ॥ ७२ ॥ स्वाधार इति । स्वस्मिन्नेव जलं कल्पयित्वा तस्मिन शेते दैनंदिनप्रलयस्ताह- गोऽपि भवति । अन्यथा नारायणस्य शयनं न सम्भवति । अथवा, यथाश्रुतानुरोधेन पक्षा- तरं कल्पनीयमित्याह अण्डकटाहे वेति । तदा निद्रानिमित्तं प्रलयोऽभूल्लोकत्रयस्य । उदा नारायणोऽवेक्षको भिन्न एव, पूर्वोक्तपुरुषादिन्नस्तस्य वान्तर्यामिरूपः। उभयत्रापि अरुमध्य एक स्थिति, याबसम्मवानां पदार्थानां हानोपाराने कर्तव्ये । अत्र विरो- धमाशङ्कय परिहरति उदरस्थं जगत्सर्वमिति । जले मनं जगदिति प्रथमतो निरूप्य अन्तःशरीरेऽपितभृतसूक्ष्म " इति पुनरन्तर्निरूप्यते । तत्राधिभौतिक नएम, आध्या- त्मिकमन्तःप्रवेशितमिति व्यवस्था । तदाह जगत्सर्वं रजोरूपेण वर्तत इति ॥७॥ राजसत्वे हेतुमाह न मूढं न प्रकाशं च कृष्णदृष्टया तदुद्गमः। सङ्कोचश्च विकाशच नाऽन्यथेति तथोद्गमः ॥ ७३ ॥ न मूढामिति । तस्य निर्गमने हेतुमाहः कृष्णदृष्टयेति । तत्रापि हेतुमाह सोचश्चेति । अन्यथा सोचविकाशौ न सम्भवतः ।। ७३ ।। " नान्यस्येति।

·आत्मैकविंशः" इति । किमनेन सिद्धमित्याकाक्षायामाह नित्यं भजनम् । तदेव जन्मनः फलम् । तचतुर्भिः श्लोकः प्राय॑ते । वस्तुतः भगवत्प्रसादः माधनीयः। तस्याप्यतत्कारणमिति तापदिदमेव प्रार्थ्यते । यतःसंसारे दुर्लममेतत् । भजनसिदपयं वर चत्वारोः प्रार्थिताः । तेनैवार्थारजन प्रार्थितं भवति ।। ७७ ॥ . ४९ तृतीयस्कन्धार्थः अस्मिन् कल्पे तत्त्वानां न नियम इति ज्ञापयितुं स्थानापत्तिमाह- प्रथमे तु महत्तत्त्वं यथा पमं तथाऽपरे । परिपालकरूपेण प्रविष्टो वेदरूपतः ॥ ७४ ॥ ब्रह्मा स्वयमभूद् द्वेधा स्वयमर्थान्तरः पृथक् । अनन्तदृष्टितो भ्रान्तस्तदृष्ट्या तस्य दर्शनम् ॥७५॥ प्रथमे तु महत्तत्त्वं यथेति । महत्त्वस्थानीयं पद्म, तदेव जगदाधारम् । ततः कथं ब्रह्मोत्पत्तिरित्याशङ्कय भगवानेव तत्र प्रविष्टो ब्रह्मरूपेण जातः, परं शब्दब्रह्मरूपेण विष्टः।अतः पुरुषस्थानीयोऽव्ययं ततो न्यूनरूपतया व्यपदिश्यतेऽपग्रकल्पेऽयमेव विराट- थानीयः । अस्य शब्दब्रह्मात्मरूपस्य कार्यद्वयसिद्धयर्थ रूपद्वयमाह ब्रह्मा स्वयभूद धेति । तत्रार्थरूपः स्वयं चतुर्मुख एव जातः । यतो रूपप्रपञ्चोद्भवः । अतः शन्दब्रह्म- पोऽपि जातः । यतो वेदा जाताः। यद्यप्यभेदेन वचनं तथाऽप्यर्थाच्छन्दात्मकः पृथक् । नन्वेवं महतस्तस्य पझे समुद्भूतस्य कथं स्वकारणान्येपणे भ्रमस्तत्राह अनन्तदृष्टितो प्रान्त इति । यदा पुनस्तदृष्टिरन्तदृष्टिस्तदा तस्य दर्शनम् ॥ ७४ ॥ ७५॥ तत्र यादृशो दृष्टस्तादृशमेव ब्रह्मस्वरूपमित्याह- साकारमेव तद् ब्रह्म कारणं च तदेव हि । इति तद्वर्णनं स्तोत्रं तद् ब्रह्मत्वाय वर्ण्यते ॥ ७६ ॥ साकारमेवेति । अस्मिन्कल्पे पद्म ब्रह्मा च नाऽतोऽन्यत्किश्चिदस्ति । एतस्य यत्कारणं तच्चेसाकारं तदा ब्रह्मैव तथा । कारणान्वेपिणा हि कारणमेव दश्यते । अतस्तदेव कारणमिति ज्ञात्वा भगववर्णनं स्तोत्रं च । अस्मिन् स्तोत्रे भगवत्स्वरूपनिर्णयः ॥ ७६ ॥ 'सङ्घचापि स्तोत्रश्लोकानां ब्रह्मत्वनिर्णय इत्याह- एकविंशतिभिर्नित्यं भजनं जन्मनः फलम् । चतुर्भिः प्रार्थ्यते तावत्संसारे तद्धि दुर्लभम् ॥ ७७ ॥ एकविंशतिभिरिति। "एकविंशी हि पुरुषो भवति दशहस्त्या अड्डुलयो दशपया नान् गणयति- ·५० सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे मागवतार्थप्रकरणे सात्त्विकत्वं गुणासक्तिर्वाचकाविस्मृतिस्तथा। अनुद्वेगश्च सर्वत्र कृष्णतस्तद्धि नाऽन्यथा ॥ ७८ ॥ सात्त्विकत्वमिति ।। नन्वेतच्चतुष्टयं प्रमाणादेव साधनीयमित्याशङ्कयाह कृष्णतस्तद्वि नान्यथेति ॥ ७८ ।। नन्वेवं प्रार्थनायां कथं न सिद्धवत्कारेण सर्व दत्तवान् किमिति साधनमुपदि- टवानित्याशङ्कयाह- प्रेम्णा न सेवनं यस्मादुपदेशस्ततः कृतः । आये तपस्ततो ज्ञानं तेनाऽन्यस्तत्फलं ततः ॥ ७९ ॥ द्विरूपं हृदयोत्साहस्तेनैवाऽविस्मृतिस्ततः । प्रेम्णा न सेवनं यस्मादिति । ननु प्रार्थनानुसारेण नोत्तरं किन्तु " भूयस्त्वं तप आतिष्ठ" इत्यादिभिन्न एचोपदेश इत्याशङ्कयाह आये तप इति । साधनं ह्युपदिश्यते साचिकत्त्वं तपसा भवति । भगवद्गुणेप्यासक्तिानेन भवति, तेनैव वाचकाविस्मृतिरपि, वेदानामविस्मरणम् । एतत्रितयसम्पत्ती तत्फलमनुद्वेगः सेत्स्यति । अन्यदपि फलं भगल्लीलापरिक्षानम् । तस्मिन् सिद्धे हृदयोत्साहोऽपि वेदाविस्मरणमपि सम्यक् सेत्स्यति ।। ७९३ ।। अनुदेगे हेत्वन्तरमप्याह- कृष्णासत्या त्वनुद्वेगः प्रीतो भक्ते हरिः सदा ।। ८०॥ अतोऽष्टभिर्वचस्तेन तिरोभावाच्च नित्यता। कृष्णासक्त्येति । नवप्राप्ते कृष्णे सुतरामुद्वेगः स्यादत आह प्रीतो भक्ते हरिः सदेति । नित्ये प्रीतियुक्तभक्त हरिः प्रीतः सनोद्वेगं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥८॥ इममेवाथै ज्ञापयितुमष्टभिः श्लोकैर्भगवद्वचनं निरूपितम् । तेनैव रूपेण तिरोभूत इति नित्यताऽपि तस्य। एवं नवमेनाध्यायेन ब्रह्मपितुर्ब्रह्मतासाधिता॥८॥ ननु नवमाध्याय एव सगुणात्सृष्टिवक्तव्या तदर्थ प्रश्नच कर्तव्यस्तत्कथमत्रानु- यत्वा कालप्रकरणे दशमाध्याये प्रश्नोचरे इत्याशङ्कयाह- चरित्रपरचित्तत्वादग्रे पृष्टं न पूर्वतः ॥ ८१ ॥ अत एव गुरुः प्रीतः क्रमेणैवाह नाऽन्यथा। चरित्रपरचित्तत्वादिति । उपोद्घातत्वेन भगवचरित्रं मध्ये प्रस्तुतम् , तत्पर चित्तं जातमिति तत्पूर्तिपर्यन्नं न किश्चित्पृष्टमित्यर्थः । प्रश्नामाचादेवोत्तरमपि न ।

·84 तृतीयस्कन्धार्थः उत्तरत्रोच्यमानमपि पूर्वशेप एव भविष्यतीति भावः । अनेन भगवद्भक्तानां प्रसङ्गादपि भगवत्कथासम्पत्तौ प्रक्रान्त औदासीन्यं सूचितम् । तदैव भक्तत्वम् । एतत्परीक्षार्थमेव गुरुणा तथोक्तम् ; 'प्रीतः प्रत्याह इति वाक्यात, पश्चात्प्रश्नेन प्रीतस्तदाह अत एव गुरुरिति । प्रीतिलिङ्गमाह क्रमणैवाऽऽह नान्यथेति । पूर्वसम्बद्ध रूपेणैव प्रश्नोत्तरमाह न तु मिन्नतया । अन्यथा तथा प्रश्नान् पूर्वासम्बद्धानेव वदेत् ।। ८१५ ॥ यद्येक एव पद्मकल्पः स्यात्तदा “ अनेन लोकान् प्राग्लीनान्" इति वाक्यं नोपपद्यत । अतस्तत्समर्थनार्थमाह- पद्मकल्पाश्च वहवस्तेन ज्ञानं तथोदितम् ॥ ८२ ॥ पद्मतः सर्वसम्भेदं ब्रह्मभेदं तथोक्तवान् । पद्मकल्पाश्च बहव इति । किं तेन सिद्धमित्याकासायामाह पद्मतः सर्वसम्भेदामिति । नन "तस्यैव चाऽन्ते कल्पोऽभृद्" इतिवाक्यं विरुद्धधेतेत्यत 'आह ब्रह्मभेदं तथोक्तवानिति । ब्राह्मण्टान्तरे भिन्नस्य ब्रह्मणः पूर्वपरार्धान्तपक्षे न दोपो भवतीति ब्रह्मभेदोऽप्यनेन मूचित इत्यर्थः ।। ८२३ ।। अथवा वाभिप्रायोन्तशब्दः, तदा त्रिशतं पष्ठिर्ब्रह्मकल्पा भवन्ति तदाह- सामान्यतो विभागोऽयं सर्वेषामुक्तमेव हि ॥ ८३॥ सृष्टिर्द्विधापि सम्पूर्णा कारणानामतः कथा। सामान्यतो विभागोयामिति । न तु चरमदिवसस्य एवं कल्पान्तराणामपि विभागः मूचितो ज्ञातव्यः । अथवा, सगुणाब्रह्मणः सृष्टिः कथं न विशेपाकारेणोक्ते- त्याशङ्कयाह सामान्यत इति । सामान्यप्रकारेण सर्वेषामेवोक्तम् । एतावान जीवलो- कस्येति ।। ८३॥ उपसंहरति सृष्टिद्धिधापीति । विभूतिरत्र मुख्येति कालद्वारा सृष्टिं वनुमाह कारणानामतः कथेति ॥ ८३ ॥ कालो जीवश्च वै रूपे नाम्नि वैदिकमुच्यते ॥ ८४ ॥ कालस्य कार्यतो जन्म तदुपाधिवशादपि । अव्यक्तत्वात्कृष्णभावान्नोत्पत्तिः कापि तस्य तत् ॥२५॥ तथापि कारणत्वाद्धि प्रश्नो युक्तं तथोत्तरम् । तत्र कालस्याध्यायद्वयेन निरूपणं कथयन् भेदमाह कालस्य कार्यत इति । स्वभावतो जन्माभावे हेतुमाह अव्यक्तत्यादिति । ‘जनी प्रादुर्भाचे' इति . पानास्ति।

·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे धात्वर्थाभावाद्भगवदवतारत्वाच त्रिविधाऽप्युत्पत्तिास्ति । तर्हि सृष्टौ कथं तत्कथे- त्याशझ्याह तथापीति । कालस्य कारणत्वमनुभवसिद्धम् , "यद्याद्वाति वातोयम्" इत्यादिकाच । अतः प्रश्न उत्तरं च युक्तम् ।। ८५६ ।। लक्षणं च स्वरूपं च तस्य कारणताऽपि च ॥८६॥ सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वात्परिच्छेदकरः स्वयम् । कालस्य कारणत्वे यनिमित्तं तदाह सर्वस्य ब्रह्मरूपत्वादिति ! कालैनैव परिच्छिन्नं कालेनैव क्रियते ।। ८६ ।। कथमेवं सामर्थ्यमित्याशक्यैतदर्थमेव कालरूपत्वमित्याह- इदं कालस्य कालत्वमाविर्भावादिकं स्वतः ॥ ८७॥ कार्यतः कालकथनात्सामान्येन निरूपणम् । इदं कालस्य कालत्वमिति । रसायभिनये हि केवलेनैव हस्तेन सर्वे पदार्था- श्वेष्टाविशेपेण प्रदश्यन्ते, अतः काल एव ब्रह्मणः सर्वभावेनाऽऽविर्भावे परिच्छेदहेतुः। केचन आविर्भावहेतुत्वेन वर्णयन्ति तन्निपेधार्थमाह आविर्भावादिकं खत इति । आविर्भावतिरोभावादिकं ब्रह्मणः स्वत एव, परिच्छेद एव परं कालात् ॥ ८७ ।। काली हि निरूपणीयः, स सामान्यविशेषप्रकारेणाऽध्यायद्वयन निरूपणीया तत्र कार्यनिरूपणस्य- कुत्रोपयोग इत्याशङ्कायामाह कार्यतः कालकथनादिति कार्यनिरूपणमेव सामान्यतो निरूपणम् ॥ ८७३ ।। नन्वत्र दशविधगणना किमिति कृता, सामान्यत एव कालकार्यत्वेन सर्वमेव जगद्वक्तव्यामित्याशझ्याह- कश्चित्प्रकारमाश्रित्य बुद्धिसौकर्यसिद्धये ॥ ८८ ॥ खंगानां गणना प्रोक्ता भल्लुके लोमपक्षता। पक्षिजातिविशेपो वा तच्छब्देन तथोदितः ॥८९॥ कश्चित्प्रकारमाश्रित्येति । तथा सति सर्व कार्य न ज्ञातं भवति । युद्धिसौकर्यसिद्धधर्थ ततो गणना। तत्र खगानां गणनामध्ये भल्लूको गणितः, सच मृगविशेपो लोके प्रसिद्धो जाम्बवज्जातीयः । तस्य पक्षिपु गणना न युक्तेत्याशझ्याह भल्लूके लोमपक्षतेति । पक्षान्तरमाह पक्षिजातिविशेपो वेति ।। ८९ ।। ननु " अर्वाक स्रोतस्तु नवमः" इत्यत्र कथं नराणामेकविधत्वं, मानुपेषु रचमा अपि " मध्यमा मानुपा ये तु" इत्यादिषु भेदेन गणनात् । तत्राह- "विधानाम् " पाठः! २" यथोदितः पाठः।

·तृतीयकन्धार्थ. ५३ अकृत्रिमनराणां च त्रैविध्यं गुणतोऽपि हि । ते जायस्व म्रियस्वेति मार्गगा एव कीर्तिता ॥ ९० ॥ अकृत्रिमनराणां चेति । एते हि कालकार्यत्वेन कृत्रिमनरा गणिताः । अकृत्रिमाः सहजास्तु विविधाः । उत्तमाः सालिकाः । ते ज्ञाननिष्ठा भक्तिनिष्ठा वा ! अन्येऽपि ज्ञातव्याः । तेषां कर्माधीनलमाह ते जायस्व नियस्वेति ॥ ९० ॥ आत्मानं लीलया सजतीत्यभिप्रायमाह- अनेकविधसृष्टिश्चेद्वैपम्यादि हरेभवेत् । आत्मानं हि स्वयं चक्रे तेन नाऽत्रोक्तदूपणम् ।। ९१ ॥ अनेकविधसूष्टिश्चेदिति । नन्वेते दश प्रकाराः सर्वदा कालाजायन्ते आहोस्वित्सदित्याशङ्कथ सकृदेव कारणतया जाता इत्याह- तत्तदुत्पत्तिहेतुत्वावेदानां तत्कथा तता। कार्यनाशोऽणुपर्यन्तं परमस्तेन स स्मृतः ॥ ९२ ॥ तत्तदुत्पत्तिहेतुत्वादिति । तत्कथा कालकथा । परमाणुपदनिरुक्तिमाह कार्यनाशोऽणुपर्यन्तमिति । स्थौल्याभावे हि सूक्ष्मता सा यत्र पर्यवसिता स परमाणुः ॥ ९२ ॥ तत्र कालस्य परमाणुत्व उपपत्तिमाह- मानसोत्तरभूमेस्तु सोशः सूर्यरथेन हि । यावता क्रम्यते कालः परमाणुः स उच्यते ॥ ९३॥ सर्व नभोमण्डलं हि यावता क्रम्यते स तु । संवत्सरः परः प्रोक्तस्तदावृत्तिरतः परम् ॥ ९४ ॥ पटिभेदा द्वादशात्मा तेन पञ्चात्मकः स्मृतः। मानसोत्तरभूमेरिति । पञ्चसंवत्सरादिभेदेपूपपत्तिमाह षष्टिभेदा इति । प्रभवादयः पष्टि भेटा पाईस्पत्यमान एच सिद्धाः । तत्र बृहस्पतिद्वादशारं कालचक्रं द्वादशमियपराकामति, तस्य पटियषु पञ्चवारमाममणमिति संवत्सरादयः पश्च ॥९॥ सङ्ख्या च परपर्यन्ता न ततोधिका । संवत्सरगणनया ब्राह्मणो हिनं गणयितुं शवयमिति युगकल्पना कृतेत्याद- यत्राऽवृत्तिर्न चैवास्ति परार्धानधिकत्वतः ॥९५॥ सइयायास्तेन गणना यगादिभिरुदीर्यते ।

·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे
यत्राऽवृत्तिरिति । " यत्र धर्मो विधीयते " इत्यादिनिरूपणं कालनिरूपणे
व्यर्थमित्याशङ्कयाह-
उत्पद्यमानसन्देहे धर्ममाह विभेदतः ॥ ९६ ॥
दिनरात्रिव्यवस्थायां कार्याकार्य तु सर्वतः ।
उत्पद्यमानसन्देह इति । " कृतकृत्याः प्रजाजात्या" इत्यादिधमैः कृता
दिशन्दप्रवृत्तिः । अतो मनुप्या अपि तनिरूपणार्थ निरूपणीयाः तेषां च धर्मभेदको
धर्म एवेति धर्मनिरूपणम् । नन्वेवं सति कृतादिप्वहोरात्रमपि धर्मप्रवृत्तिः स्यात्तत्राह
दिनरात्रिव्यवस्थायामिति तत्तु साधारण दिवस एव कार्य न रात्राविति ।।९६॥
तत्रापि कार्यभेदान हि वक्तुं धर्मादिवर्णनम् ॥ ९७ ॥
तत्सिद्धये पड्डिधत्वं हि ते हि भिन्ना यतः पृथक् ।
किञ्च, रात्री दिवसे च कार्यविभेदः प्रतिकल्पं भिन्नाः । अतोऽपि धर्मादि-
वर्णनं कर्तव्यम् । धर्मसिध्द्यर्थमेव मन्वन्तरनिरूपणं । मन्वन्तरस्य पइविधवं पडङ्ग-
निरूपणार्थम् । यतस्ते मन्वादयः पडभिः भिन्ना देशादयो यतो भिन्नतया स्थिताः ।
अतः षण्णां योगे धर्मो भवतीति सिद्धम् ॥ ९७ ॥
सर्वेषां स्थितिसिद्धयर्थं भगवत्कृतिवर्णनम् ।। ९८ ॥
तन्मूल एव प्रलयः शयने सर्वनिर्वतिः।
यथाकथश्चिदप्युत्पन्नाः परस्परं विरुद्धगुणा नाशं यास्यन्तीत्याशङ्कय भगवता
पालनमुक्तम् । तर्हि कदाचित्प्रलयो न स्यादित्याशङ्कयाह तन्मूल एव प्रलय इति ।
भगवतैव प्रलयः क्रियते । ननु परमदयालुः किमित्येवं करोतीत्याशङ्कयाह शयने
सर्वनिर्वतिरिति । निरन्तरमुत्पत्तिप्रलयाभ्यो पीडिता जीवा भगवच्छयन एव
निवृति प्राप्नुवन्ति ॥ ९८६ ।।
एतच्छयनं पाकल्प एव भवतीत्याह-
पद्मानुसारिशयनं ब्रह्मा चाण्डवपुः स्मृतः॥ ९९ ॥
भोक्तृत्वं कर्तृता चैव तस्य भेदेन वर्ण्यते ।
पनानुसारीति । नेन्ववं सति त्रिलोक्या नाशे "स्त्यमानो जनालयः" इति
चाक्यं नोपपन्नं स्यादत आह ब्रह्मा चाऽण्डवपुःस्मृत इति । ब्रह्माऽण्डविग्रहः । एवं
लोकवये कल्पादिव्यवस्था । अन्यथा "तस्यैव चान्ते" इतिवाक्यं नोपपद्येत । नन्वेवें
सति नाभिकमले को वा ब्रह्मा को वा सत्यलोक इति शङ्कायामाह भोत्कृत्वं कर्तृता
चैवेति । अभिमानी ब्रह्माण्डविग्रह इत्यवोचाम । एवं त्रयो ब्रह्माणो भवन्ति ॥१९॥

·तृतीयस्कन्धार्थः दैनन्दिनप्रलये कब्रह्मणः शयनोपायमाह- भोक्ता सत्ये द्वितीयस्तु पझे नोदरगः सुखी ॥१०॥ प्रलयोऽयं समाख्यातः सर्गः पद्म पुनस्तथा ॥ पद्मे नोदरग इति । अनेनाऽभेदेन वर्णनपक्षो निवारितः। द्वितीयपद्मकल्पे पुनस्तथैव सर्गः । वाराहकल्पे त्वन्यथा । तां सृष्टिमग्रे वक्ष्यामः ॥ १० ॥ नन्वेकेनैव सर्गेण भगवल्लीलासिद्धौकिमित्यनेकवर्णनं तत्राह अस्मिन्नण्ड इति । अस्मिन्नण्डे त्रयोऽप्याऽसन्कल्पाः सर्वकथोक्तये॥१०१॥ तेपामुक्तिस्तथा चाये नाना रूपस्य वर्णनम् ॥ अन्यथा भगवानेव तेनाद्यो ब्राह्म उच्यते ॥ १०२ ॥ पौरुषोऽत्र विभृतिरूपः । सोऽस्मिन्नण्डे यादृशस्तादृशो वर्णनीयः । अतः सर्वेपा थासिद्धये कल्पानामुक्तिः ॥ १०१॥ तत्र प्रथमकल्पे ब्राह्मे सृष्टिकर्तानमा छन्दो- यो निरूपितः। स नोपपद्यत इत्याशङ्कय समाधानमाह तथा चाद्य इति । नाम- टिभिन्ना निरूपिता । सापि रूपसृष्टिपरतन्वेति न कोपि दोपः । आधिदैविकं वा रूपम् । व्यक्ताव्यक्तात्मन, " इतिवचनम् । अन्यथा प्रकारान्तरेणेति पूर्वेणैव सम्बध्येत । आधिदैविकस्य शरीरित्वसम्पादकत्वं भगवत एव युक्तं, नान्यस्तथा कर्तु शक्नोति । इमममर्थ शब्दप्रसिद्धयापि समर्थयते तेनायो ब्राह्म उच्यत इति । ब्रह्मशब्देन भगवानेव ॥ १०२ ।। कालनिरूपणप्रस्तावे सर्वप्रभुत्वं कालस्य निरूप्य अक्षरेपि प्रभुत्वं भविष्यती- त्याशङ्कय आध्यात्मिकभेदानां तत्र प्रवृत्त्यभावमाह- अतोऽधिकस्य गणना नास्ति कालस्य पूरुपे। तत्रोपपत्तिकथनमेवं कालो निरूपितः॥ १०३॥ अतोऽधिकस्येति । भेदे हि सङ्ख्या नियामिका, द्विपरार्दाधिकसङ्ख्थाया अभावात् । कालप्रवृत्तिः पुरुपे नास्ति, “निमेप उपचर्यते" इति तत्रोपपतिः। अध्याय- ये कालप्रकरणं निरूपितमित्युपसंहरति एवं कालो निरूपित इति ॥ १०३ ॥ अतः परं जीवसों मुक्तामुक्तविभेदतः। मुक्तानां कारणत्वं हि तदिच्छावशगा मतः ॥ १०४॥ अतः परमेकेनाध्यायेन जीया निरूप्यन्ते । तत्राऽमुक्ता जीवा मुक्तिप्रकरणे वक्तव्याः । ते न कारणभूताः । मुक्तास्तु जीवाः कारणभूता एकेनाध्यायेनोच्यन्ते । मुक्तानां कथं कारणत्वमित्याह मुक्तानामिति मुक्ता हि भगवत्सविधाने तिष्ठन्ति, ·- ५६ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे अतो यदा भगवान् सृष्टिं कर्तुमिच्छति तदा स्वलीलासिद्धयर्थं तान्प्रेरयति, अतो भगवदिच्छावशास्ते कारणभृता इत्यर्थः ॥ १०४ ॥ तत्र मुक्तानां वैविध्यमाह- लोकातीता लौकिकाश्च तत्राऽऽद्यानाऽधिकारिणः । उत्पत्तिदुर्घटा तेपामविद्या निर्मिता तंतः॥ १०५॥ लोकातीता इति।प्रथमानां मुक्तौ कारणत्वम्, सा हि जीवानां स्वरूपत (एव) आविर्भावरूपतेति पूर्वमुक्तम्, तत्र लोकातीता वैकुण्ठेपि विरक्तास्तिष्ठन्ति । अतः सृष्टी तेनाऽधिकारिणः । मुक्त्यर्थं चोत्पादनीयाः। ज्ञानांशं त एव गृहीत्वावतरन्ति, अतस्तान् व्यामोहयितुमविद्याया उत्पत्तिः ।। १५० ॥ अभिमानी देवतेयं यतः सर्व भविष्यति । मूलाविद्यावृत्तिरूपाः पञ्चैका वाऽत्र देवता॥ १०६ ॥ सा हि आधिदैविकी, तेन सर्वानेव व्यामोहयिष्यतीति सर्वकार्यसिद्धिः । अत्राऽ- विद्यायां पक्षद्वयमाह मूलेति । एकैव देवतेति सिद्धान्तः ॥ लोकातीतोत्पादनार्थ- मुत्पादिता ।। १०६॥ प्रथम बाह्याभावाइमाणमेव मोहितवतीत्याह- मूढस्तया चतुर्वक्रः कृष्णध्यानं चकार ह। लोकातीतास्ततोजाताः काये ध्यानं प्रतिष्ठितम् ॥१०७॥ मूढ इति । देवतारूपत्वान्न ध्यानप्रतिवन्धिका, लोकातीतानामुत्पत्त्यन्तरं तयानं सृष्टिप्रकरणे जातं, ब्रह्मणः शरीरे प्रतिष्ठितं तत्कार्यमग्रे भविष्यति ॥१०७।। मध्ये सनकादीनामुत्पत्त्यनन्तरं क्रोधो जात इत्याह- सगावेशात्सन्निधानादविद्याकार्यसम्भवः । तदुत्पत्तिविचारेण नियन्तुमुपचक्रमे ॥ १०८॥ सर्गावशादिति । ब्रह्मणो हृदये सृष्टिराविष्टा तत्प्रतिवन्धे क्रोधस्फूर्तियुक्तैच । अविद्यासन्निधानमपि हेतुः । तथापीच्छाभावे कथमुत्पत्चिरित्याशक्कयाह अविद्या- कार्यसम्भव इति । क्रोधस्त्वचियाकार्य तत एवोत्पद्यते, स च क्रोध आधिदैविकः । आध्यात्मिकभ्रमात्तनियमनाथ प्रवृत्त इत्याह तदुत्पत्तिविचारेणेति । सनकादयो- महान्तो मानार्थमेयोत्पादिता इति तदुत्पचिविचार:०८ . चार पाठ..

·तृतीयस्कन्धार्थः क्रोधे हि ध्यानसंयोगात्कृष्णांशः प्रविवेश ह । तेनोभयस्य निस्तारो ह्यन्यथैकस्य संक्षयः ।। १०९ ॥ आधिदैविकः क्रोधो, न नियम्यः । ततो नियमनाथं -व्यापतो ब्रह्मशरीर दग्घुमद्यतः । तत्र पूर्व ध्यानं प्रतिष्टितमिति क्रोधस्य ध्यानेन सह सम्बन्धो जातः । तो ध्यानयुक्ते क्रोधे कृष्णावतार प्रतितो यजातं तदाह तेनोभयस्येति । सनकादीनां ब्रह्मशरीरस्य च ॥ १०९ ।। तस्य रोदनमयुक्तमित्याशङ्कयाह- उत्पत्स्यमानानखिलान दृष्ट्वा रोदनमागतम् । संश्लिष्टवचनं प्राह ब्रह्मप्रीत्यै स्वयं पुनः ॥ ११० ॥ संसारानुपयुक्तान हि स्रक्ष्ये सर्वानिति स्मरन् । उत्पत्स्यमानानिति । अयमंश कृपारूपः । ' नामानि कुरु मे धातः इतियाक्यं रोदन नामादिकरणहवा न भवतीत्साह संश्लिष्टवचन मिति ! धावचनस्य प्रयोजनमन्यदप्यस्तीत्याह स्वयं पुनरिति । तदाज्ञाव्यतिरेकेण यष्टिरशक्या, तस्यैव तत्राधिकाराद ।। ११० ॥ अतः शीघ्रमनेकेषामुत्पत्तिः प्रतिकूलतः ॥ १११ ॥ निवारणं तपोवोधः प्रतिवन्धनिवृत्तये । स तु पूर्वमा विशेषानभिज्ञ आज्ञां दत्तवान् । तच्छीघ्रमनेकेपामुत्पादनम् । ३ः कारणाये मुष्टिने भविष्यतीति निवारणम् ।। १११ ॥ निवारितः प्रतिबन्ध करिष्यतीत्याशय तपोबोधनम् । तपसा हि क्रोधकारणीभूता विद्या नाशमेष्यति, चतः शुद्धः क्रोधो यथायुक्तमेव कार्य करिप्यताति (ब्रह्म ) वाक्यार्थः । उपाधिविनिवृत्त्यर्थ कारणत्वान्न निर्गमः ॥ ११२ ॥ अतोऽभिनन्ध कृष्णस्य ध्यानमेव चकार है। उपाधिविनिवृत्यर्थमिति । नन्येवं सति महादेये मोपकारणीभूवाऽविधा तपसा कथं न दग्धा, दग्धायां या कारणस्प नष्टत्वाकधं न लया, कर्य केवलं प्रतिवन्पनिवृत्तिरेयेत्याशझ्याह कारणत्यान्न निर्गम इति । महादेवस्य कारणभूता सा। कार्यभूतं तु तपः । तेन कार्येण कारणस्य न निर्गम इत्ययः ॥ ११२ ।। अतः प्रतिपन्यानिवृत्तिरेय जावेत्याइ अतोऽभिनन्य कृष्णस्येति ॥ ११२३ ।। एवं लोकातीतानामुत्पत्तिमात्या लौरिकांधरस्वत एपोत्पादयेत्तदाऽमीएसिदिन पातीति तदरपाटने प्रस्ताति- तमाह- ·५८ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे सृष्ट्यर्थं भगवद्धयानान्मरीच्यायुद्भवः पृथक् ॥ ११३ ॥ धर्मव्यवायसिद्धयर्थमेका स्त्री पुरुषाः परे । सृष्टियर्थमिति । पृथक् स्थानात्सर्वे उत्पादिताः। तत्प्रयोजनं धर्मव्यवासय- सिद्धिः। एवं सात्त्विकानां राजसानामुत्पत्तिमुक्त्वा तामसोत्पत्तिं करिष्यन् "पुत्रैर्निवा- रितः " इति वक्तुं कथं ब्रह्मणः सकाशात्तामसोत्पत्तिरित्याशङ्काव्युदासायाह एका स्त्रीति । वागेका स्त्री । अन्ये सर्वे पुरुषाः । आस्याद्वागिति ।। ११३३ ।। ततः किमत आह अविद्यासन्निधानाद्धि सृष्टयावेशाच्च तद्धृदि ॥ ११४ ॥ जातः कामो मतिं चक्रे तस्यां सर्गाय भूयसे । अविद्यासन्निधानादिति । दोपत्रयातस्यां सर्गाथं मति चक्रे । अविद्या- सृष्टचावेशो हृदि कामोत्यत्तिः ।। ११४३ ॥ निवारणे हेतुमाह अधर्म धर्मनाशः स्यादिति कृष्णेन वारणम् ॥ ११५॥ तद्भावस्य परित्यागे सा रिरंसाभवत्तनुः । अधर्म धर्मनाशः स्यादिति । तामसीमपि सृष्टि भगवाननुमन्येत । यदि सा धर्मनाशिका न स्यात् । तथा सति पूर्वसृष्टिद्वयमपि गच्छेत्, अतो निवारणं युक्तम् । ननु तनुत्यागो नामकः पदार्थस्तत्राह तद्भावस्य परित्याग इति; तनोः किं प्रकृतिकत्वमित्याकाङ्क्षयामाह सा रिरंसेति ॥ ११५३ ।। ववस्तृतीया सृष्टिर्न जातेति तदर्थ ध्याने क्रियमाणे वेदानामुत्पचिर्जावेत्याह सृष्टिभ्याने वाचकानां प्रकारस्य समुद्गमः ॥ ११६ ॥ तन्मूलस्य च शब्दस्य ब्रह्मणो रूपकीर्तनम् । सृष्टिध्याने वाचकानामिति । प्रकारः पूर्वादिमुखतः । तेन शन्दानां प्रकारमेदः । लौकिका लौकिकभेदेन तृतीया सृष्टिः । तेन जीवानां रूपनामनी सिद्धे नानामखण्डप्रवृत्यर्थ तन्मूलदेवतामाहेत्याह तन्मूलस्येति ॥ ११६ ।। एवं गुणसृष्टिमुक्त्वा केवलैः प्रपञ्चब्रह्मभावमाशङ्कय सन्निपातराष्टिं यतुं प्रवृत्त इति वदन समिपावविरोधिनं परित्यक्तवानित्याह अधर्मः सर्वनाशः'पाटा।

·तृतीयस्कन्धार्थः नामावेशं परित्यज्य रूपावेशात्तु पूर्ववत् ॥ ११७ ॥ इच्छाध्याने समुद्भूते द्विधा चक्रतुरङ्गाकम् । नामावेशं परित्यज्येति । ततोऽपरामुपादायेत्यादिना । तत्र ब्रह्मणोन्ताकरण न सन्निपातरूपमिति भगवईपेक्षायां भगवदिच्छया तच्छरीरमेव द्विधाभूतं तदाह इच्छाध्याने इति ॥ ११७६ ॥ एवं चतुर्विधा मृर्षि निरूप्योपसंहरति कारणत्वान्मुक्तजीवा एवमेके निरूपिताः ॥ ११८॥ नामोत्पत्तिश्च तच्छेषा कारणत्वादिति । अमुक्तानामुत्पत्तिः पूर्वमेवोक्ता ॥ ११८ ॥ जीवप्रकरणे नामोत्पत्तेरयुक्तत्वमाशङ्कय पुनः स्मारयति नामोत्पत्तिश्च तच्छेपेति । इदानी तृतीयः कल्प उच्यत इत्याह तृतीयस्त्वधुनोच्यते कल्पस्तत्र हि सृज्यानां न पूर्वस्माद्विशिष्यते ॥ ११९ ॥ भूसंस्थानविशेषोऽस्ति तदेवात्रोच्यते परम् । ध्यानरूपो मनुर्जातः क्षत्तुः प्रश्नस्तु पूर्ववत् ॥ १२०॥ पित्राज्ञयैव तद्धर्मधेत्यैवं कथा तथा। तृतीय इति । कालजीयौ निरुपितौ । तदथ ब्रह्मकल्पपद्मकल्पौ च निरूपितौ । अधुना भूमिर्निरूप्यते सापि सर्वकारणमिति । तदर्थ वाराहकल्पोऽपि निरूप्यते । अत्र आदित आरभ्य सर्वनिरूपणमाशङ्कयाह तत्राहि सज्यानामिति । अतिदेशन्यायेन सर्व- कल्पेषु साधारणधर्माः समायान्ति, विशेषधर्मा एव वक्तव्याचे चेत्कस्यचित्स्थाने समायान्ति तदा स्थानानां वाधः । तत्र भूसंस्थान न पूर्ववदिति तदुच्ये, वेन पद्मजयनयोधिः । पूर्वधर्माणामनुवृत्तिं ज्ञापयितुं मनोरत्र प्रयोजकत्वं निरूपयतीति तस्य भावमाह ध्यानरूपो मनुर्जात इति । पूर्वमिच्छाध्याने निरूपिते तत्रेच्छा पवरूपा । ध्यान मनुः । तेन ब्रह्मणो विस्मरणेऽपि ध्यानमेव तं प्रेरयतीवि भावः । विभूतिविस्ताराचं मनोरवत्पत्तिः, सा भगवल्लीलेति मक्तत्पन्नापनाय प्रश्न इत्याह क्षतः प्रभ इति । सर्वकामाचोदनया या प्रवृत्तिः । वत्र कामप्रवृत्ती वराहकल्पो न मोक्षपर्य- वसायी भविष्यतीत्याशश्यच चोदनया प्रवृत्तिमाह पित्राज्ञयैवेति । उत्पाद्य शासपर्मण " इतिवाक्ये प्रजोत्पादनं पृथिवीपालन यमकरणमिति धर्मा उकाः । ते ब्राह्मण एव आशया कृताः । एवं शापपितुं मनुब्रह्मसंवादप्रकार इत्यर्थः ॥ १२० ।। . दशामा "पाद ·६५ सप्रकाशे तत्वदीपनिवन्धे भागवतार्थप्रकरणे नन्वत्र करपे का व्यवथा। ब्रह्मा हि पूर्वकल्पे नाभिपये स्थितः सृजति । तदभावे ब्रह्मणः सृष्टिरस्ति न चेति सन्देहः । सृष्टिकरणपक्षे किं मनुना कुत्र वा सृजतीत्येतज्ज्ञातव्यम्, तत्राह सत्ये स्थितः सृजत्येवमित्यर्थों विनिरूप्यताम् ॥ १२१ ॥ स्थानमन्विष्य तु पुनर्गतस्य वचनं मनो। दिनान्ते दर्शनात्पूर्व सृजतः प्रातरेव हि ॥ १२२ ॥ सत्ये स्थित इति । असर्गपक्षे “ सृजतो में क्षितिर्वाभिः" इति वाक्यं विरुध्यते । अनेनैव वाक्येन पूर्व ब्रह्मणा स्वयं भूमिरुद्धतेति ज्ञातव्यम् । तस्यामेव पालनाज्ञापनम् । तथा सति या प्रियव्रतादीनां पूर्व सृष्टिरुक्ता सा आदिवराहकल्प इत्येव ज्ञेया । विज्ञापनं तु द्वितीय दिवसे प्रातरित्याह स्थानमन्विष्येति । आदेशेऽहं भगवतो वर्ते " इति ज्ञापनापेक्षा कथं ब्रह्मण इत्याशङ्कयाह दिनान्ते दर्शनात्पूर्व- मिति । आदिवराहकल्पस्य दिनान्ते यावद्भूम्यादीनामदर्शनं भवति तावदेव ब्रह्मा सत्यलोके गतः । तत्रैव च सृष्टिं करोति तदा प्रातरेव मनोविज्ञापनमित्यर्थः ॥१२२॥ विज्ञापनेऽतिनैकट्यात्तथा वचनमादरात् । सर्वेन्द्रियनिरोधेन ध्यायतः परमात्मनः ॥ १२३ ॥. प्रथम श्वाससम्भेदस्तेज कृष्णस्तथोक्तः । नन्वेवं सति कथामिदानीमेव प्लाव्यमानेति वचनमुपपद्यते तत्राह अतिनैक- ट्यादिति । आदरादित्यग्रेण सम्बध्यते । पुनरुद्धारेऽपि पूर्ववदेव प्लवनं भविष्यतीति भगवद्धयानम् । यादृशो ध्यातस्तादृशस्तमज्ञापयित्वैव निर्गत इत्याह प्रथम श्वास- सम्भेद इति । भक्तस्य दुःखनिश्वासात्पूर्वमेव भगवानाविर्भवताति ज्ञापितम् । अस्याऽवतारस्य स्वरूपमाह कृष्णस्तयोद्गत इति वराहरूपेण ॥ १२३ ।। तधारूपे हेतुमाह- यज्ञेन समता त्वस्य जलाद्वस्तूद्धृतौ क्षमो ॥ १२४ ॥ गजो वा सूकरो वापि यज्ञस्त्वेवंविधः पुनः। यज्ञेन समता त्वस्येति । यज्ञो हि मन्युशब्दवाच्यः । अत एव पशु- न्मारयति । वराहोऽपि तथा । “पशूनां या एप मन्युः" इति श्रुतेः । हेत्वन्तरमप्पाह जलाद्वस्तृढताविति । अवश्यमेकं रूपं कर्तव्यं ममपृथिव्युद्धारार्थम् । तर गुणातीतकार्य यशादेव भवतीति गजरूपता न कृता । १२४ ।। . "शात पाठ . विज्ञापिनेनि पाठ।

·तृतीयस्कन्धार्थः १ यज्ञस्य जगत्कारणत्वे युक्तिन वक्तव्येत्यत आह- सृष्टौ तत्कारणत्वं च कर्मरूपत्वतः स्फुटम् ॥ १२५ ॥ ब्रह्माणोऽप्यवितयं हि रूपं भगवतो निजम् । दृष्टाविति । तस्य क्रियांशत्वमेवास्तु किमित्यवतारत्वमित्याशक्याह ब्रह्मणोऽप्यवितर्व्य हीति । एतादृशं रूपं निजमेव भवति ॥ १२५६ ।। स्वरूपमाह- एतदानन्दरूपं हि क्रियांशज्ञप्तये तथा ॥ १२६ ।। लक्षमात्रमियं भूमिः प्रायेणेति मतिर्मम । एतदानन्दरूपं हीति । अन्यथाप्रतीतों हेतुमाह क्रियांशज्ञप्तय इति । भगवतः क्रियाशक्त्यवतार इति ज्ञापयितुं यज्ञानुकारिरूपपरिग्रहः । 'सलिले स्वखुरा- क्रान्ते' इति वचनात्पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा न भविष्यतीति लक्षमात्रमित्युक्तम् । जम्बूद्वीपस्यैव कर्मक्षेत्रवादियं च भूमिर्यज्ञार्थमेवेति । मतिर्ममेति । नाबाऽन्यसम्मतिः। पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा' इतिवाक्यं कल्पान्तरपरम् । पञ्चसहस्रमात्रमेवेति ज्योति- विदः । तच्च विंशतिभागगणनयापि फलमायातीत्येतज्ज्ञापनार्थम् । इयं च भूमिखें- तिचकमध्ये वर्तते ॥ १२६ ।। अत्र स्तोत्रप्रयोजनमाह- यज्ञत्ववोधकं स्तोत्रं कथञ्चिन्मारणं विह ॥ १२७ ॥ उद्धृतिः स्थापनं स्तोत्रं मारणं चेति तत्क्रमः । यजत्वबोधकमिनि । नाऽस्माकमत्र श्रद्धाभाव इति । हिरण्याक्षमारणं तु यथा- कथश्चित् । इदं प्रकरणं भूम्युद्धार एव पर्यवसितम् । नाऽत्र मारणमभिप्रेतम् । अन्यथा वाक्यभेदः स्यात् । तस्मात्प्रधानानुगेधेना.न्येषां कालादिक्लूप्तिः । अकिञ्चित्करथाऽ- स्मिन्कल्पे दैत्यः । यज्ञश्य तस्य दाहक एव । अत आगमनमात्रेणैव मारणम् ॥१२७॥ मारणमुख्यपक्षे क्रममाह उद्धृतिरिति । स्तोत्रं यद्यपि सन्दिग्धं तथाप्युत्कर्ष- वर्णने तस्य दुःख भवतीति पूर्वमुक्तम् ॥ १२७ ।। ननु कल्पादौ भूम्युद्धारस्तत्वत्यो हिरण्यास इत्याशङ्कयामाह- पूर्वकल्पेऽस्य जननं रसायां प्रलये स्थितिः ।। १२८ ।। देवानामृर्ध्वगमनमन्येपां नाश एव हि । ऋपीणां तत्सुतानां च ब्रह्मसाम्यमवाधके ।। १२९॥ पूर्वकल्पेऽस्य जननमिति । महारुप एवं पूर्वमृष्टेनाशः । अयान्वरकल्पगु तु विलोक्यों विधमानानांमध्ये अमुराणामपोगमनम् । देवानामृध्वंगमनम् । मनुष्याणांतु

·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे
नाशः । मनुप्रभृतीनां देवत्वम् । ऋपीणामप्यूर्ध्वगमनम् । विशेषोऽप्यस्ति । सत्यलोके
स्थितिः । तेन कश्यपस्योर्ध्वगमनं दितेरधोगमनमिति विमर्शः ॥ १२९ ।।
अत्र पडध्याया हिरण्याक्षवधप्रस्ताचे निरूपिता मतान्तरभाषासिद्धाः, अतो
भागवतार्थेन न पिरोधः । अत्रैपा व्यवस्था । प्रकृतकथायां प्रासनिककथा चैद्वि-
शेपाकारेण पृच्छयते तदा न तावन्मानं वक्तव्यम् । किन्तु यस्मिन् कल्पे तत्प्रमेय-
मुत्कृष्टतया सिद्धं तदेव वक्तव्यम्, भक्तिजननस्य प्रयोजकत्वादिति । अतो यस्मिन्कल्पे
हिरण्याक्षदीनामुत्कर्पः स निरूप्यते । तत्र वैकुण्ठगतानां कथं पुनरावृत्तिः ॥ १२९ ॥
न च वक्तव्यं कृत्रिमवैकुठगतानां पुनरावृत्तिरिति । तत्राह-
कृत्रिमेऽपि हि वैकुण्ठे मुक्तिरेव तथापि तु ।
कृष्णेच्छाया तु तजन्म नष्टानां गतिरीहशी ॥१३०॥
कृत्रिमेऽपि हि वैकुण्ठ इति । ये 'अनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाऽऽराधयन्
हरिम् । इति भगवदाराधनया चैकुण्ठगताः पुनरावृत्तिरहितमेव पदं प्राप्नुवन्ति,
तथापि कृष्णेच्छया जयविजयोर्जन्म । तत्रैच्छायाः प्रयोजनं लोकज्ञापनम् । तत्र किं
ज्ञापयतीत्याकाक्षायामाह नष्टानां गतिरीशीति । त्रिलोक्यां हिरण्याक्षादिसुख-
मिन्द्रादेरपि दुर्लभं तद्वैकुण्ठच्युताना निरूप्यते । सा हि तेषां परमाऽऽपत् । अनेन
वैकुण्ठसुखमुन्नेयमिति भावः ॥ १३० ॥
भूमावेव हि तयुद्धमिच्छयाऽमुक्तिरस्य हि ।
मारणानन्तरं तस्य [दरस्य विभेदनम् ॥ १३१ ॥
अस्मिन् पक्षे भूमावेव युद्धम् । भगवदिच्छयैव हिरण्याक्षस्याऽमुक्तिः । क्रिया-
शक्त्या हननाद्वा, मुक्त्यर्थमवतार एव; मुक्तिरिति वा । उदरभेदनेन न मारणं;
किन्तु मारणानन्तरमुदरभेदः । अन्यथा प्राणा भगवन्मुखे प्रविशेयुः । पुनदैत्यत्वा-
भावाय संस्कृतानामंशानां स्वस्मिन् प्रवेशार्थमुदरभेदनम् ।। १३१ ॥
हिरण्याक्षस्य माहात्म्यार्थमाह-
ब्रह्मणो दिनमेकं हि तद्युद्धमिति लक्ष्यते।
अथवा देवदत्तस्य दिन मेरुगतश्च सः॥ १३२॥
ब्रमणो दिनमेक हीति । अनेन वराहकल्पस्तेनैव समाप्त इति ज्ञापितम् ।
पश्चात् श्वेतवाराहकल्पे सृष्टिर्हिरण्यकशिपुराज्यं चेति ज्ञापितम् । पक्षान्तरमाह
अथवेति । तदा मासपर्टी युद्धम् । अस्मिन् पक्षे ब्राह्मवाक्यानां सङ्गत्यर्थमाह मेरुगतश्च
स इति । भूमिस्थापनानन्तरं पूर्ववन्मेरावेव ब्रह्मा स्थितः ॥ १३२॥

·३ .. तृतीयस्कन्धार्थः किमनेन सिद्धमित्याकाक्षायामाह- पड्भिः संसारकथनमुत्पत्तिमरणं च सः। उपाधिजननं पूर्व स्थानभ्रंशश्च जन्म च ॥ १३३॥ प्रादुर्भावः सर्वतश्च विनश्यत्ता नशिस्तथा। ईश्वरेच्छैव पट्कस्य कारणं नान्यथा तु तत् ॥ १३४ ॥ पद्भिः संसारकथनमिति । मुक्तानां जीवानां भगवदिच्छया संसारः । सा भगवद्रूपेति पभिरध्यायः संसारो निरूप्यते । संसारस्वरूपमाह उत्पत्तिमरणं च स इति । उत्पचित्रिभिरध्यायैमरणं च तथेति । ' अनित्ये जननमित्यादिना त्रिविधोत्पत्तिनिरूपिता । “कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसक्रमः" इति मरणमपि विधा । तत्र वीजोत्पत्तिः प्रथमाध्यायार्थः । तत्र जीवसम्बन्धो द्वितीयाध्यायार्थः । भगवद्विभूत्यावेशस्तृतीयार्थ इति । अन्यथा तथा महत्त्वं नोपपद्येत । तदाह उपाधि- जननमिति । बीजजननम् । स्थानभ्रंशो बैकुण्ठात्ततिः जन्म प्रादुर्भावश्चैकेन । उत्कर्पस्य नाशरूपत्वमिति ज्ञापयितुं नाशाध्यायेषु निरूपणम् । वरुणवाक्येन नाशवी- ‘जकथनाविनश्यत्ता पञ्चमाध्यायार्थः । "नाशवीजं विनश्यत्ता विनाशश्वेति तद्भिदा"। कथं सुजीवस्यैवम्भाव इत्याशङ्कयाह ईश्वरेच्छैच पट्कस्य कारणमिति ॥१३३॥ ॥ १३४॥ अन्यथा बाधकमाह- दक्षकन्या ऋपेः पत्नी सन्ध्यायामनिहोत्रिणम् । निर्लज्जा वोधिता स्थातुं क्षणं न त्यक्तवत्यपि ॥१३५॥ दक्षकन्येति । सत्कुलोत्पन्ना पेरतीन्द्रियद्रष्टुः पत्नी क्षणमात्र स्थित्यर्थ याचिताऽपि न स्थितवती। न ह्येतद्भगवदिच्छाव्यतिरेकेण मर्यादया सिध्यति ॥१३५।। अस्तु वा स्त्रियाः, मुनेरपि तथाभावो नोपदद्यत इत्याह मौनत्यागस्तयोर्भापा स्तोत्रं तद्वश्यता तथा। अन्यत्रागमनं तत्र प्रतीकाराकृतिर्मुनेः ॥ १३६ ॥ स्वभावविनिवृत्त्यर्थं सम्वादस्तादृशः पुनः । मुनी पडी अनुपपन्नाः । पुनर्यो धर्मरूपः सम्पादः सोऽपि ज्ञापकः नेतयोरयं स्वभाव इति । एवं प्रथमाध्यायार्यस्याऽयुक्तत्वमुपपादितम् ॥ १३६ः ।। तथापि दितीयाध्यापार्यस्पायुक्तत्वमाह- ·सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे सङ्क्षोभो न कचिद्येषां काले देशे च वस्तुनि ॥ १३७ ॥ ते कृष्णभावनायुक्ता वैकुण्ठे कृष्णभृत्ययोः । सनन्दनादयः क्रुद्धाः शापं दुर्विषहं ददुः ॥ १३८॥ सक्षोभ इति । वस्तुनि अयुक्तकरणे अवस्था च. कृष्णभावनायुक्ता । स्वयं च कुद्धाः । शापश्च दुर्विपहः ॥ १३८॥ एवं मुनीनामयुक्ततां निरूप्य जयविजयोरपि तथात्वमाह भगवद्भावसम्पन्ना इति द्वाभ्याम् । भगवद्भावसम्पन्ना भगवद्गुणतत्पराः । लतापक्षिस्त्रियवापि निरहंमत्सराः शुभाः॥ १३९ ॥ सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यं सर्वथा गतौ। वैकुण्ठे भक्तसन्दर्शविघ्नं चक्रुश्च गर्वितो॥ १४०॥ स्वभावविनिवृत्त्यर्थमुभयोश्र तथा कृतिः। पूर्ववदत्रापि स्वभावनिवृत्त्यर्थं शापानन्तरचेष्टेत्याह स्वभावविनिवृत्त्यर्थ- मिति ॥ १३९ ॥ १४० ॥ तृतीयाध्यायार्थोऽप्ययुक्त इत्याह- मोहनं तदुपेक्षा च दुर्घटं पतनं तथा ॥ १४१ ॥ द्वेपोत्पत्तिस्तयोः कृष्णे सर्वं कृष्णेच्छयाऽभवत् । मोहनमिति । मोहनवाक्यैः सनकादीनां मोहनम् । तयोरुपेक्षा । तथा वैकुण्ठाधुर्घटं पतनम् । भगवति द्वेपोत्पत्तिः । अन्यथोत्तरत्र द्वेपघुद्धिर्न स्यात् ।।१४१॥ एवमध्यायत्रयार्थ दुर्घटत्वेन निरूप्य पुनरन्येपां तथात्वं निरूपयति- अलौकिकी तदुत्पत्तिवृद्धिर्दिग्विजयस्तथा ॥ १४२ ॥ स्वामिनो दुर्वचो वादो युद्धं ब्रह्मभ्रमस्तथा। संम्मुखे मरणे कृष्णान्न मुक्तः किं ततोऽद्भुतम् ॥१४३॥ अलौकिकी तदुत्पत्तिरिति । न हि महन उत्पत्तौ दुनिमित्तानि भवन्ति । वृद्धिर्दिग्विजयश्चालौकिको । पञ्चामाध्यायार्थानुपपचिमाह स्वामिनो दुर्वचो वाद इति । युद्धमपि स्वामिना सहाऽयुक्तम् । ब्रह्मणव भ्रमः मुतरामयुक्तः । पष्ठाध्या- यार्थोऽप्ययुक्त इत्याह सम्मुग्वे मरणे कृष्णादिति ॥ १४३ ॥ उपसंहरति- ·तृतीयस्कन्धार्थ ६५ . सोपपत्तिकमाख्यानं जीवानां जननं हरिः। ऐहिकामुष्मिकफलं दातु सृजति नाऽन्यथा ॥ १४४ ॥ सोपपत्तिकमिति । हरिरेवोत्पादयत्यैहिकामुप्मिकफलदानार्थम् । अतः सर्गों लीला भवतीत्युक्तं भवति ॥ १४४ ।। एवं भापान्तरेण निरूप्य समाधिभापायामप्ययमेवार्थ इति निरूपयितुमाह- इति दर्शयितुं साङ्ख्यमते सृष्टयादिवर्णनम् । तेषां गुणप्रधानन्वागीणी सृष्टिर्निरूप्यते ॥ १४५ ॥ इति दर्शयितुमिति । सायपुरुषा जीवन्मुक्ताः । अतस्तन्मतानुसारेणोत्पन्ना मुत्यर्थमेव भवन्तीति सिद्धम् । तत्र सृष्टिभेदा एकादशप्रकाराः । तत्र हेतुमाह तेषां गुणप्रधानत्वादिति । अत एव प्रथमतो गौणी सृष्टिनिरूप्यते ॥ १४५ ॥ अत्र शौनकानां भगवत्कथाप्रस्तावे मनुकथाप्रश्नो न युक्त इत्याशङ्कयाह प्रकारान्तरसम्प्रश्नः स्वकृतः परतस्तथा। भक्तकर्तृत्वतस्तस्य कृष्णलीलात्वमुच्यते ॥ १४६ ॥ प्रकारान्तसम्प्रश्न इति । अयमपि प्रश्नो भगवत्कथाया एव किंतु प्रका- रान्तरेण । मनुमक्तस्तेन क्रियमाणं भगवत्प्रीतिजनकमेव भवतीति लीलाहेतुत्वात्सा लीलैव ॥ १४६ ॥ एवमुग्रश्रवाः पृष्टः" इति व्यासवाक्यं नोपपद्यत इत्याशङ्कयाह- प्रक्रियान्तरबोधाय व्यासोक्तिः शुकसूतयोः । एकरूपत्वकथनादेकोक्तिः पाक्षिकोऽन्ययोः॥ १४७ ॥ प्रक्रियान्तरयोधायेति । तथा शुकस्तयोरप्युक्तिः शुकवाक्येनैव निक- प्यते । अन्यथा सूतो विदूरवाक्यं न वदेत् । शुकश्च वदेदिति । एकोक्तौ हेतुः एकरूपत्वकथनं, शब्दतोऽर्थतश्च समानम् । अन्ययोः परीक्षिच्छुकयोः पालिकोन ज्ञातव्यः । यथा शौनकेन पृष्टं तथा राज्ञा पृष्टम्, यथा सूवेनोत्चरितं तथा शुकेनेति तुल्यत्वादेकः पक्षः कश्चिदुक्त इति ॥ १४७ ॥ साङ्ख्यमतगृष्टिः कस्मिन् कल्पे जातेत्याकालायामाह- आण्डकोशे पद्मकल्पो विशेषेणोच्यत्तेऽधुना। सास्याचार्यास्तु कल्पेऽस्मिन्मुक्तिमार्गहरीच्छया।॥१४८॥ ज्ञानमेकप्रकारेण हृदि प्राप्य परं गताः।

·६६
सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे
आण्डकोशे पद्मकल्प इति । ब्रह्माण्डमध्ये यः पनकल्पः केवलानिन्नस्त-
स्मिन्नैव साथमतं प्रसिद्धम् । तत्रैव ते सिद्धा.इति हेतुः । ननु तेषां ज्ञानं तत्त्वसूत्रे
निन्दितमिति कथं मुक्तिरित्याकाङ्क्षायामाह हरीच्छया ज्ञानमेकप्रकारेणेति ।।
॥१४८३ ॥
इति दर्शयितुं साङ्खये कल्पस्याऽस्य च वर्णनम् ॥४९॥
पञ्चशः प्राकृतोत्पत्तिस्तत्त्वत्वज्ञापनाय हि।
कल्पस्य । चकाराद्वराहकल्पस्य च वर्णनम् । अन्यथा प्रकृते तेन मार्गेण
मुक्तिर्न स्यात् । तस्य सृष्टिप्रकारस्य पूर्वस्माद्वैलक्षण्यं ज्ञापयितुमाह पञ्चशः प्राकृतो-
त्पत्तिरिति । " पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्मन् " इत्यग्रे वक्ष्यति । तथा सङ्ख्यायुक्तत्वकथने
सायं मतं भवति । तत्त्वता च पदर्थानां भवति ।। १४९३ ।।
अस्मिन्मते सृष्टेर्विस्तरेणाऽकथने हेतुः
उपलक्षणमात्रत्वादल्पोक्तिन विरुध्यते ॥ १५० ॥
तत्रैका दशधा सृष्टिः स्वभावगुणकार्यतः।
उपलक्षणमात्रत्वादिति । सैव सृष्टि प्रकारान्तरेण निरूप्यत इति निरूपकं
वाक्यमुपलक्षकं भवति । तत्रैकस्मिन्नेवाध्याय एकादशधा सृष्टिनिरूपितेत्याह तत्रेति ।
स्वभावगुणानां कार्यभेदात् । तत्र स्वभावस्य भेदद्वयम् । गुणानां नव भेदा
इति ॥ १५०६॥
तानेवाह-
त्रैगुण्यं निर्गुणावस्था भगवचिन्तनं तथा ॥ १५१ ॥
एवमेकादश प्रोक्ताः स्वभावे विस्तृतिः स्फुटा।
त्रैगुण्यमिति । निर्गुणावस्था दशमं ज्ञानरूपम् । भगवचिन्तनमेकादशरूपमिति
उपसंहरति एवमिति । गुणसृष्टिरेकाध्याये सझेपेणोक्ता । स्वभावसृष्टिस्तु ज्ञानभक्ति
भेदेन चतुर्भिर्नवाभिः क्रमाद्विस्तरेणोक्ता स्वयमेव अग्रे स्फुटा भविष्यति ॥ १५१ ।।
तत्र प्रथमं तामसादिभेदानाह-
यक्षरक्षांसि देवाश्च दैत्याश्च प्रथमास्त्रयः॥१५२ ।।
उपाधिरपि तेपां हि तथेति प्रतिपादितम् ।
यक्षरक्षामीति । अत्राविद्योत्पत्तिः पूर्ववदेव । विशेषस्त्वत्र यक्षरक्षसामप्युत्पत्ति-
रविद्यया सह । तथा मावान्तरेण देवानामप्युत्पत्तिः ॥ १५२६ ॥

·तृतीयस्कन्धार्थः ६५ विलक्षणत्वसिद्धयर्थं देहत्यागः प्रजापतेः तत्तकालाभिमानिन्यो देवतास्ताः पृथक् स्थिताः । तत्रापि तनुत्यागो भावान्तरग्रहणार्थः । तनूनां स्वरूपमाह तत्तत्कालाभि- मानिन्य इति ।। १५३ ॥ ननु पञ्चपळविद्योत्पत्त्यनन्तरं किमिति देहं त्यक्तवास्तवाह- देवतोपाधिसम्बन्धात्कार्योत्पत्त्याऽतिविह्वलः॥१५४ ॥ तामसत्वात्तु ते मूढा वाक्यंमात्रेण संस्थिताः। देवतोपाधिसम्बन्धादिति । देवतारूपा पञ्चपर्वाऽविद्या, सा ब्रह्मणा उपाधि- रूपा जाता यदा, तदैव यतरक्षसामुत्पत्तिस्ततस्तान्विसदृशान् दृष्ट्वा भयविव्हलः सन् तनुमुत्ससर्जेति मन्तव्यम् । तदा भगवदिच्छया जातास्ते ब्रह्मा तन सहत इति भगव- प्रेरणया भक्षयितुं प्रवृत्ताः । तर्हि कथं निवृत्ता इत्याशङ्कयाह तामसत्वादिति । “अहो मे यक्षरक्षांसि " इति वाक्यमात्रेण निवृत्ताः॥ १५४५ ।। देवपक्षस्तु सुगम इत्याह- सात्त्विके नास्ति शङ्खव राजसेषु महानश्रमः ॥१५५॥ पृथक् स्थितां देवतां हि वर्णयन्ति कुबुद्धयः । सात्त्विक इति । राजसेषु महान् श्रमः । अतो यभनमारभ्य भगवदाज्ञया तनुत्यागपर्यन्ता कथा निरूपिता । अन्यास्तनवः शीघ्रमेव कालरूपतामापन्नाः कालभेदेनैव व्यवहियन्ते । रजसा राजसी त्वेपा तनुर्न सन्ध्यायामेकभावतापन्नाः किन्तु पृथक् स्थिता कियत्कालम्, अतस्तां वर्णयन्तीत्याह पृथगिति । पश्चात्कालेन सहक्ये दैत्यानां निवृत्तिरिति भावः ॥ १५५३ ।। द्वितीय विकमाह- गन्धर्वाश्च पिशाचाश्च पितरस्त्रिविधा गुणैः ॥ १५६ ॥ सत्त्वं तमो रजश्चेति न तैदोषाऽस्वभावतः। गन्धर्वाश्चेति । तत्र गुणक्रममा सत्वमिति। तेषु दोपा न वर्णिताः । तत्र हेतुः अस्वभावत इति । तेपां गुणत्वेऽपि न दोपस्वभावत्वम् । दोपरूपेणेतरप्रवेशा- भावादिति भावः ॥ १५६३ ।। तृतीयं त्रिकमाह- सिद्धाश्च किन्नराः सर्पाः सत्त्वादिभिरुदीरिताः ॥ १५७ ॥ सिद्धाश्चेति । का निर्गुणावस्थेत्याकासयामार-- ·६८ सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे कृतकृत्यता च नैर्गुण्यं कृष्णत्वं तपआदिभिः । ऋषिभावस्ततो भाव्यो नाऽन्यत्र विरमेद्बुधः ॥१५८॥ कृतकृत्यता च नैर्गुण्यमिति ॥ कृतकृत्यता नाम स्वस्यैव परमपुरुषार्थता । तपआदिभिस्तु कृष्णत्वम् । प्रकृते स ऋपिभावः । ततो ब्राह्मणापि स भावो भाव्यः। ततः किमित आह नाऽन्यत्र विरमेदुध इति,। अन्यथा सृष्टिं कुर्यादेव ब्रह्मा न विरमेत् । एवमेकाध्यायार्थो निरूपितः ॥ १५८ ॥ अतःपरं ज्ञानभक्त्योविस्तारं वक्तुं त्रयोदशाध्याया इति तत्र भेदद्वयमाह- चतुर्भिः सुखपूर्वा हि पुम्मुक्तिन्वभिः स्त्रियाः। एकस्य तु स्वतः सिद्धं ज्ञानं कृष्णप्रसादतः ॥ १५९ ॥ चतुभिरिति । ननु कथमेवमेकस्याल्पमपरस्य बहिति तत्राह एकस्य तु स्वतः सिद्धमिति । पुरुषस्य तु पुरुषार्थचतुष्टयसिद्धयर्थ चत्वारोऽध्यायः । तत्रापि तस्य साधनरूपं ज्ञानं स्वतः सिद्धम् । भगवत्कृपयैव पुरुषार्थानां ससाधनानां सिद्धः॥१५९॥ अन्यस्या उपदेशे हि स्त्रीत्वात्सर्व प्रकाश्यते। नवकन्याः कारणत्वात्स्त्रीजीवा अत्र वोधिताः॥१६०॥ अनेनैव स्त्रिया अपि धर्मार्थकामाः सिद्धाः सहभावात् । मोक्षः परं वक्तव्या, स केवल एव भवति न मिथुनीभावे । अतो बहुवक्तव्यत्वाभावात्पुम्मुक्तिरेकेन । स्त्रीमुक्तिस्तु अन्तःकरणदोपाणां नवानां गुणरूपाणां त्याजनाथं नवभिरध्यायदेव साधनजातं निरूप्यत इत्याह अन्यस्या उपदेशे हीति । नन्वत्र नवकन्यामुक्तिर- युक्तेत्याशङ्कयाह नव कन्या इति । स्त्रीजीवाः प्रकृतिपरवशाः।। १६० ॥ ननु जीवानां कारणत्वं पूर्वमेव निरूपितं,पुनः किमर्थं निरूप्यत इत्याशङ्कयाह- प्रकृतेः कारणत्वाय मायाशक्तिर्हि तादृशी। रमणोपयिकरूपा हि शुद्धसत्त्वादिभेदतः॥ १६१ ॥ प्रकृतेः कारणत्वायेति । स्त्रीजीवो हि प्रकृत्यधीनः । अतस्तस्य कारणत्वे प्रकृतेः कारणत्वं सिद्धयति, तथापि नवानां कोपयोग इत्याझ्याह मायाशक्तिर्हि ताशीति । सा हि गुणमयी प्रत्येक गुणानां त्रैविध्यानवरूपैतिभावः । ननु स्त्रीत्वं नाम किमित्याकाक्षायामाह रमणीपयिकरूपा हीति । प्रकृतिखिगुणात्मिका । तत्र गुणप्राधान्ये क्रोधादिवशानामपि स्वीत्वं स्यात् । गुणातिरिका तु प्रकृति- नास्तीति मतं निराक्रियते ।

·तृतीयस्कन्धार्थः "गुणभावं परित्यज्य स्वरूपेण स्थिता तु या ।। पुरुष रमयन्ती सा स्त्रीरूपेति निगद्यते ॥ १.॥ पुरुपस्य च तस्याश्च सर्वतत्त्वेप्वथांशवः ॥ पृथक् सन्ति ततो यत्र दृष्टादृष्टादिकारणात् ।। २ ॥ भोग्यभावत्वमापन्नाः प्रकृत्यंशाः समागताः ॥ चीजभावं प्राप्नुवन्ति तदृद्धौ स्त्रीभवे तु सा" ॥३॥ एवमभिप्रेत्याह शुद्धसत्त्वादिभेदत इति । मिश्राणामेव गुणत्वम् । सत्त्व- प्राधान्ये देवस्तीत्वम्, रजःप्राधान्ये मनुष्यस्त्रीत्वम्, तम प्राधान्ये पशुस्त्रीत्वमिति ।१६१॥ आनन्दांशस्वरूपेऽपि शुद्धसत्त्वादिरूपतः। शक्तिप्राधान्यतः स्त्रीत्वं तत्त्वतः पुरुपाकृतिः॥१६२॥ आनन्द्रांशस्तत्र प्रविष्ट इति भोग्यत्वम् । यद्यपि पुरुषेऽप्यानन्दांशः प्रविशति खियाः- पुरुषो भोग्य इति तथापि गुणाः प्रबला इति शक्तिप्राधान्यतः स्त्रीत्वम्। पुरुषाकृतिस्तु तत्त्वतः परमार्थः । पुरुषांशसमवाये पुरुषत्वमिति भावः ॥ १६२ ।। किमत्र नियामकमित्यत आह- मोहकत्वमतः स्त्रीणां शक्त्याकृतिविशेषतः। विसर्गस्याऽत्र सम्प्रश्न उत्तरत्रोपयुज्यते ॥ १६३ ॥ मोहकत्वमतः स्त्रीणामिति । पुरुपं मोहयन्ती यतः, अतः, प्रकृत्याकृतित्वं स्त्रीणामित्यर्थः । ननु सर्गलीलायां मनुवंशाहे रुच्यादेवंशप्रश्नः कुत्रोपयुज्यत इत्या- शङ्कयाह विसर्गस्याऽत्र सम्प्रश्न इति ॥ १६३ ॥ नन्वेवं सति मध्ये कर्दमचरित्रमत्र किमथ निरूपितं तत्राह- नित्यसम्बन्धतासिद्धयै कर्दमोऽत्रैव योजितः। सर्वस्य कारणं कृष्णप्रसाद इति तत्कथा ॥ १६४ ॥ नित्यसम्बन्धतासिद्धया इति, प्रकृतिपुरुषयोनित्यः सम्बन्ध इति ज्ञापयितुं कर्दमस्य कथा । सम्बन्धस्तु सर्ग उपयुज्यते । भिन्नतया प्रसिद्धावपि स्वभावत एवं परस्पराकादसामुक्तौ । अतोयमों निरूपणीय इति कर्दमः सर्गे निरूपितः । सहज- योरपि विश्लेपे मुक्तिर्भवतीति (न्यायेन ) त्यागेनोभयोमुक्तिकथनं च युक्तं भवति । 'एवं प्रकरणाथं शोधयित्वा प्रथमाध्याये तपसा भगवत्तोपस्य प्रयोजनमाह सर्व- स्येति । अत एव प्रकरणादौ भगवनोपार्थ कर्दमप्रवृत्तिः ॥ १६४६ ।। , ननु केन तुष्टो भगवानित्याकाशायामाह- ·७० सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे . भक्तानां निर्णयस्तोत्रे सर्गार्थमुपयुज्यते । कामितं च हरिः पूर्व स्वयमेव विधास्यति ।। १६५॥ व्यर्थं वचनमित्यर्थं बोधयत्युत्तरं वदन् । भक्तानां निर्णय इति । भगवान् तपसा न तुष्टः । नापि स्तोत्रेण, किन्तु यथार्थभाषणेन, तत्रापि स्वगृहमर्मकथनेन, तदा हि भक्तानां निर्णय इति । तथावचनस्य प्रयोजनं स्वार्थम् । महतो निष्कपटभजने प्रसाटो भवति । भगवत्प्र- सादस्याऽनित्यतामाशङ्कय समाधानमाह कामितमिति । पूर्वमेव करणान्न कारण- साध्यत्वम् । कारणमपि प्रसाद एव । भगवदीयपदार्थभोगार्थ शरीरेन्द्रियसंस्कारत- पआदीनां कार्यम् । अतो भगवन्तं प्रति प्रार्थनावचनं व्यर्थम् । एतद्भगवद्वचनादे- वावगम्यते । अन्यथा वृत्तान्तं न कथयेत् ॥ १६५३ ॥ नन्वीवरप्रेरणाव्यतिरेकेण कथं पदार्थसिद्धिः । प्रेरणायां वा को हेतुः १ नि:- तुकत्वे वा सर्वेप्येव पदार्थसिद्धिः स्यादित्याशडूक्याह- पुरुषार्थाः स्वयं सर्वे समायान्ति हरिप्रिये ॥ १६६ ॥ इति दर्शयितुं राज्ञः स्वयमुद्यम्य याचनम् । पुरुषार्थाः स्वयं सर्व इति । भगवत्प्रियत्वमेव साध्यं नाऽन्यत् । तेनैव सर्वसिद्धिरिति भावः ॥ १६६३ ।। कर्दमस्य कन्यावर्णनमयुक्तमित्याङ्कयाह- दुहितुर्वर्णनं प्रीत्यै राज्ञो भक्तत्वतः समम् ॥ १६७ ॥ भक्तिश्च कार्यशुद्ध हि तपश्चैव स्वमुक्तये। दुहितुर्वर्णनं मीत्या इति । राजकर्तृत्वं वा वर्णनमृपिप्रीत्यै । ननु सकृदुपभो- गप्रतिज्ञायामपि कथं कन्या दानं तमाह राजो भक्तत्वतः सममिति । सर्वपां पुरपार्थसिद्धिर्भवविति समता । ननु विवाहानन्तरं कथं भक्तिः १ कथं वा तपः १ इत्याशङ्कयाह भक्तिश्चेति । अन्यथा कार्यदोपेणापि कारणं दुष्टं भवेत् । पुत्रापचारे पितुर्नरकवत् । कार्य दुहितरः चकारेण भक्तेर्नान्तरीयकार्यधर्मा गृह्यन्ते । तपसो भिग्नं प्रयोजनमा स्वमुक्तय इति । चकारात्तस्या अपि मुक्तये । अथवा तपसोऽपि भक्ति- सदग्रहः । तस्यास्तु तपः पूर्ववत्संस्कारार्थम् ॥ १६७६ ।। प्राधिताधिककरणे हेतुमाह- ·तृतीयसन्धार्थः ७१ अलौकिकस्य करणादनासक्तिः फलिष्यति ॥ १६८॥ ध्यानं भगवतो योगो भगवत्प्रेपितं च तत् । कन्याश्चैव तथा ज्ञानं तत्कृपातोऽस्य जायते ॥१६९॥ स्त्रिया माहात्म्यबुद्धयर्थमृपिकर्तृत्वमुच्यते । अलौकिकस्य करणादिति । विमानादिनिर्माणमलौकिकमन्यथा चित्ते अनासक्तिन भविष्यति । " कर्दगो योगमास्थितः" इत्यत्र योगपदार्थमाह ध्यान भागवतो योग इति । अन्यथा भगवत्प्रसादजन्यत्वं न स्यात् बन्धश्च भवेत् । तर्हि कथं विमानोत्पत्तिस्तत्राह भगवत्मेपितं च तदिति । विमानं तामसं, कन्या राजस्यो, ज्ञानं सात्त्विकमिति । नन्वेवं सति किमिति स्पष्टं नोच्यते तबाह स्त्रिया इति ॥ १६८ ॥ १६९५ ॥ तथापि नियतोपपत्तिर्वक्तव्येत्याशङ्कयाह- अत एव ऋपो यातेऽप्यवस्थानं तु तस्य हि ॥ १७० ॥ कायव्यूहेन नवधा स्वरूपकरणं मतम् । अत एव ऊपा यात इति । यस्माद्भगवता प्रेपितं न योगेन पिणा जातम् । अन्यथा भोगार्थ सृष्टा भोगाभावे गच्छेयुः । अत्र " नोधा विधाय रूपं स्वम्" इति निरूपितं तत्कथं नवधा निरूपणमित्याकाडायामाह कायब्यूहेनेति । अग्रे । परस्पर- विवाहसिद्धयर्थं भिन्नपारम्पर्यकथनाय नवरूपाणि । गौण्येवैपा सृष्टिः । गुणातीता तु भगवद्रूपा । अतः कायव्यूहं कृत्वा नवधा वीजाधानं कृतवान् ।। १७०३ ॥ नन्वेवं क्रियमाणे देवहूतिः कथं मन्यत इत्याशङ्कयाह- समानत्वान्न वैपम्यं दोपाभावः फलं ततः ।। १७१ ॥ रेतःसेकः क्रमेणैव सूक्ष्मत्वात्स न दृश्यते ॥ समानत्वान्न वैषम्यमिति । अत एव दोपाभावोऽपि । फलं तु रेतःसेक- लक्षणं भिन्न भिन्न जातमेव । ननु सेकभेदे कथं तस्याऽज्ञानं तत्राह सूक्ष्मत्वादिति । कालः सूक्ष्म इति भेदो न दृश्यते ॥ १७१३ ॥ एवं करणे प्रयोजनान्याह- मरीच्यादिविवाहेच्छां वहपत्ये स्त्रियास्तथा॥ १७२।। खवाक्यं च ऋतं कर्तुं गमनं स्त्रीविरक्तये। मरीच्यादिति । मैथुनधर्मेणैव सृष्टिर्भवत्विति भगवदिच्छया मरीन्यादीनां भार्यापेक्षया खिया अपि पहपत्येच्छा । स्ववाक्यं “ यावत्तेजो विभृयादात्मनो में" ·७२ सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे . इति । नन्वेवमपि वाक्यं स्वकीयं न कृतं तेजस एकत्वाभावात, प्रत्युत बहुपुरुष- सम्बधेन स्वस्य स्त्रियाश्च दोपजननमिति चैन्मैवम् 'आत्मनो मे' इत्यत्राहकारो व्याख्येयः । स च त्रिगुणात्मक इति नवरूपाणि भवन्ति । सायप्रप्रिया चेयम् । जात्यपेक्षया चैकवचनम् । मन्वादीनां चित्तपरीक्षार्थमेव तथा वचनमिति युक्तमुत्प- श्यामः । नन्वेवं समर्थस्य योगेन देहत्यागेपि मुक्तिसम्भवात्कथं वनगमनमित्याश- चाह गमनं स्त्रीविरक्तय इति । वस्तुतस्तु योगेपि त्यागोऽपेक्षितः। गृहत्यागेना कैवल्यं भवति । ततोऽर्थे देहान्तःकरणभेदेन द्विधा कृत्वा चेत्यजति तदैव कैवल्यमिति योगसावधयोनिष्कपः। भगवन्मार्गे त्वन्यथा पराश्रयत्वात् । यथा भगवानेव फलं तट्टीकायामुपपादितमिति विरम्यते ॥ १७३३ ॥ ननु कपिलावतारस्य किं प्रयोजनमित्याकाक्षायामाह- विरक्तो ज्ञानसिद्धयर्थं कृष्णं भावयते यदि। ज्ञानांशश्च तदा व्यक्तो येन सर्व फलिष्यति। विरक्तो ज्ञानसिद्धयर्थमिति । अनेन ' यावत्तेजः । इत्यत्रैव वाक्यं पर्यवसितं ज्ञेयम् । नव रूपाणि सन्यानि ॥ १७३३ ॥ एतत्सर्वं ब्रह्मणोऽभिप्रेतमिति ब्रह्मगमनम् । लोकप्रतीत्यर्थ प्रयोजनान्तर- मप्याह- अवतारो हरेर्यावान् तत्र ब्रह्मा स्वयं व्रजेत् ॥ १७४ ॥ वरादनुक्तेप्येवं हि स्तुतिः पूर्णे तु सर्वतः। वोधनं सर्ववोधाय गमनं सर्ववोधकम् ।। १७५॥ पुत्रपि च हरौ सर्वत्यागादावश्यकी भाजः। अवतार इति । नन्वेवं सति सर्वत्र तद्गमनं वक्तव्यं स्यात्तताह वराद नुक्तेप्येवं रीति । " यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणारतारः " इति प्रार्थनया घरो दत्तः । अतोऽनुक्तेऽपि स्थले ब्रह्मगमनं ज्ञातव्यम् । परं मुख्यतया स्तुतिः पूर्णे कृष्ण एव । कन्यादानमोधनं भगवानयमिति च गोधनं सर्वेपामेव योधाय । दम्पत्योस्तु योधः पूर्वमेव सिद्धः । ननु मरीच्यादीनां विवाहानन्तरं यद्गमनमुक्तं तस्य कुत्रोपयोग इत्याकाक्षयामाह गमनं सर्वयोधकामिति । अन्यथा स्वेच्छया वीणा पतिसम्बध इत्यस्मिन् कल्पे चोधितं स्यात् । हरेर्ज्ञानरूपस्य परित्यागेन गमनयुक्तमित्यासङ्कयाह पुत्रेपिय हराविति । ॥ १७५ ॥ १७६ ॥ पुम्मुक्तिमुपसंहरति- ·तृतीयस्कन्धार्थ एवं चतुर्भिोंगादिमुक्त्यन्तं पुंसि वर्णितम् ॥ १७६ ॥ वैराग्यादिः स्त्रियाः प्रोक्ता मुक्तिर्नवभिरुत्तमा । ग्वमिति । अतः परमेकेनाध्यायेन खीमुक्तिक्तव्येत्याशङ्कयाह वैराग्या- दिरिति । वैराग्यादयोऽत्र विशेषतो वक्तव्या इति नैकेन वक्तुं शक्या। पुंमुक्तेः सका- शादीना भविष्यतीत्याशङ्कयाह उत्तमेति, साधनप्रकारैरुत्तमा ॥ १७७ ।। ननु कपिलेन औपनिपट परित्यज्य किमिति साह्वयं ज्ञानमुपदिष्टमित्यत आह यदीपनिपदं ज्ञान श्रीभागनतमेव वा। वर्णिनामेव तद्धि स्यात्स्त्रीशूद्राणां ततोऽन्यथा ॥ १७८ ॥ यदौपनिपदं ज्ञानमिति । गार्गी मैत्रयीप्रभृतीनां भी सह यज्ञसम्बन्धो वेदसम्बन्धोऽस्तीति तासां मुख्यमेव ज्ञानम्, कर्दमस्य तु न तथा । अन्यथा "स्त्रीशद्र- द्विजनन्धूनाम्" इत्या स्त्रीग्रहणं व्यर्थ स्यात् । भागवतज्ञानमपि त्रैणिकानामेव उपासनायाः प्राधान्यात् । यदेव भगवता ब्रह्मणे प्रोच्यते तत्रैगर्णिकानामेवेति ज्ञातव्यम् ।। १७८ ॥ विदुरस्याधिकारोऽत्र प्राधान्याद्वीजरूपयोः । अतः साङ्ख्यप्रकारेण तस्यै ज्ञानमुदीर्यते ॥ १७९ ॥ र मुख्यप्रकरणी विदुरस्तस्याऽप्यनुगुखं साडयमेव ज्ञानम्, ननु अतिशूद्रस्य सालयेऽपि नाधिकार इत्याशङ्कयाह प्राधान्याद्विजरूपयोरिति । बीजं ब्राह्मणस्य । रूपं क्षत्रियस्य ।। १८९॥ प्रमेयबलमाश्रित्य ममाधानमाह- यथाकथाञ्चिदात्मा हि ज्ञायतां साधने दृढे । ज्ञाने वा भक्तियोगे वा फलं भवति सर्वथा ॥ १८० ॥ अतोऽत्र त्रितयं प्रोक्तं योगेनैपा परं गता। यथा कथाञ्चिदिति । साडययोगौ भक्तिमार्गश्चेति त्रयमुपदिष्टम् । तत्रैपा योगेन परङ्गता तेन त्यागाभावेपि न दोपः भगवतो गमनेऽपि ॥ १८०॥ ननु देवहूतिः कथं " निर्विण्णातितराम् " इत्यादिवाक्यं कथमति, किमर्थ चेत्याकाक्षायामाह- गुरूपसत्त्या निर्विण्णा हेयांशं ज्ञापयेगुरौ १८१ ॥ श्रद्धाभक्तियुतस्तस्मै तत्त्वं वाच्यं न चाऽन्यथा।

·सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे + भर्तुश्च ब्रह्मणो वाक्याद्भगवत्वं तु तस्य हि १८२ ॥ साङ्ख्यप्रणेतृतां चैव ज्ञातवत्याऽऽह तादृशम् । गुरूपसत्त्ये ति द्वाभ्याम् । तत्र प्रथमे प्रकार उच्यते । तथा वचने हेतुस्तु ब्रह्मणो वाक्यातुश्च तस्य भगवत्वं निश्चितम् । अतो भगवति तथा वचनं नाद्भुतम् ॥ १८२३॥ सामान्य (तो) भर्ना साङ्मयप्रकारो निरूपितः, अतः प्रकारकथनमित्याह- देहादिष्वात्मविज्ञानान्मोहस्तेनेह संमृतिः ॥ १८३ ॥ मोहाभावः साइख्ययोगस्याद्धेतुस्तेन मोचिता। देहादिप्वात्मविज्ञानादिति । मोह एव संसारस्तभावः सायात, तद्धेतुः कपिल एवेति तेन कारणेन याचितौ प्रकृतिपुरुपौ ज्ञातौ ॥ १८३३ ।। प्रकृतिपुरुपयोर्विवके प्रार्थिते योगादिकथनमयुक्तमित्याशक्य ससाधनमुप- दिशतीत्याह- शान्दं सारुड्यं नोपयोगि सहकारि तु चेतसः ॥१८४॥ ज्ञानशङ्कानिवृत्तिश्च मनसः सहकारिणी। अतो हि यादृशं चेतः साक्षात्कार प्रयोजकम् ॥ १८५॥ तादृशं साधनः साध्यमित्याह गुरुराहतः । अतो दोपनिवृत्त्यर्थं योगः प्रथममुच्यते ॥ १८६ ।। निर्दुष्टमेव रमते समता लिङ्गमस्य हि । शाब्दं साङ्ख्यामिति त्रिभिः । तत्रादौ योगो मुख्यो दोपनिवर्तकत्वात् । दोपनिवृत्तिपर्यन्तं स कर्तव्यस्तदभिज्ञापकमाह समता लिङ्गस्य हीति ।। १८६॥ केवलयोगेनापि कार्य न सिद्ध्यतीति तदर्थ भक्तिमाहेत्याह- शुष्कयोगे नैव शक्यं स्वनिर्वाहोऽपि दुर्लभः ॥ १८७ ।। अतो भक्तिर्भगवति विना सद्धिर्न सा कचित् । शुष्कयोग इति । भक्तिरहितो योगो न चित्तशोधकः तस्य स्वनिर्वाहोऽपि सन्दिग्धः । योगोऽपि न सिद्ध्येदित्यर्थः । तत्राऽपि भगवत्येव भक्तिः संवसाधिका । सापि स्वत उत्पन्ना अन्यदर्शनजनिता वा न पुरुषार्थपयवसायिनित्यभिप्रायेणाऽऽह विना सङ्गिन साफचदिति । नूतनसन्देहानां तत्त एव निवारणसम्मवात् ।। १८७३ ।। रातोऽधिय।

·तृतीयस्तत्वाधः ७५ सन्तश्च लक्षणैरेव सङ्गथ हरिवाचकः ॥ १८८ ॥ अतो विलोमविधिना साक्षात्कारः फलिष्यति । सन्तोऽपि न लोकप्रसिद्धया स्वरुच्या चा मन्तव्याः, किं तु लक्षणैरेय ज्ञातव्याः । सङ्गोऽपि भगवत्कथार्थमेव । कथायामेव तत्साधने वा । एवं शृङ्खला- रूपेण पदार्थानिरूप्य पर्यवसानमाह अतो विलोमविधिनेति । सत्सङ्ग कथाश्रवणे तदुक्तप्रकारेण योगसिद्धी चित्तनैमल्ये तद्धर्मरुच्या सद्भावे सम्पन्ने भगवत्साक्षात्कार- स्ततः सर्वज्ञता ततः स्वरूपवानमिति विलोमविधिः ॥ १८८३ ॥ साड्सचे भक्तरङ्गत्वं निरूप्य स्वमार्गे प्रधानरूपतेत्याह- भक्त्यैव हि सतां सर्वमित्यर्थादुक्तमित्यवेत् ॥ १८९ ।। अतो भक्तिं च योगं च द्वयं पृच्छति सा पुनः। श्रद्धया पृष्टमित्याह भक्ति ज्ञानं च तस्य तत् ॥ १९ ॥ प्रतिज्ञातत्रयं तस्मात्साङ्खये ज्ञानं फलं तथा । भत्त्यैव हि सतां सर्वमिति । मां प्रति तु प्रसङ्गादेवोतवानित्यवैदेवहूतिः । तेन सङ्गाथं न यत्नं कृतवती । पुनर्विशेषप्रश्नेन अयमेव हेतुः। मां प्रति यदि वक्ष्यति तदा भक्तियोगो योगो वा मया कर्तव्य इति वेद एव साधारण्येन पदार्थानिरूपयति । अन्ये पुनः प्रष्टुरधिकारानुसारेणेति तदाह भक्तिं च योगं चेति । भक्त्या प्रश्ने पुत्र- भावो गत इति सन्तुष्टः सन् चतुष्टयमाह । भक्तिरात्मानात्मविवेको ज्ञानं योगश्चेति । तत्रात्मानात्मविवेकस्याङ्गत्वात्रयं प्रतिज्ञातं "विदित्वार्थम् " इति श्लोके । तत्त्वाम्नायं साथम् । भक्तिवितानेन सहितो योगश्च । तेन त्रयं भवति । नन्वेवं सति प्रथमनिर्दिष्ट साथमनिरूप्य कथं भक्तिनिरूपिणं तत्राह साहये ज्ञानं फलमिति ज्ञानं हि मुख्यम् । तच्च प्रतिज्ञातं मन्तव्यम् । अन्यथा केवलसावयप्रतिज्ञा व्यर्था स्यात् । अतः समाधानस्य ज्ञानस्य बहुवक्तव्यत्वाद्भक्तः निरूपणमित्यर्थः ।। १९०३ ।। एवं प्रतिज्ञां सन्निग्धां मत्वा स्पष्टमाह- एवं चतुर्भिरध्योर्यचतुष्टयमुदीर्यत ।। १९१ ॥ भक्तावनधिकारित्वमस्या अर्थादुदीरितत् । त्रयं तदर्थमेवाऽऽह कृतियोंगे प्रतिष्ठिता॥ १९२ ॥ एवं चतुर्भिरध्यायैरिति । प्रथमाध्याये भक्तिः साड्यज्ञानयोगा उत्तरत्र । ननु भक्तेरसहायशूरत्वारिक चतुष्टयनिरूपणेनेत्याशङ्कयाह भक्तावनधिकारित्य- मिति । न हि देवहूत्यर्थ भक्तिनिरूपिता स्त्रीत्वात्सत्सङ्गाभावात् । “अथ ते सम्पर- ·सप्रकाशे तत्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे क्ष्यामि " इति भिन्नप्रक्रमेण देवहूत्यर्थमेव सायादेरक्तत्वाच्च । तत्रापि सायथयो- गयोः प्रकारभेदाद् देवहूत्याः किम् । को मार्गः सिद्ध इत्याकाङ्क्षायामाह कृतियोंगे प्रतिष्ठितेति । भक्तिमार्गवत्सालयस्यापि तदनुपयोगो निरूपणेनैव ज्ञायत इति सायनिरूपणमिति भावः ॥ १९२ ॥ नाव भक्तिस्वरूपं निरूप्यते किं तु सर्वोपि मार्ग इत्याह- भक्तिमार्गस्य निर्धारस्त्रयोदशभिरीर्यते। द्वाभ्यां त्रिभिस्तथा चाऽत्रयमेकैकतस्तथा ॥ १९३॥ सफले लक्षणे मोक्षे लोकेष्वैहिकवस्तुषु । हेतौ च सम्मतो सर्वनिर्धारे क्रमतो मतैः॥ १९४ ॥ भक्तिमार्गस्येति । देवानामित्यादिभिः । त्रयोदशश्लोकानामवान्तरविनियो- गमाह-अत्र सप्त पदार्था निरूप्यन्ते । भक्तेः स्वरूपं । नान्तरीयकं फलं मोक्षः । लोकेषु भयाभावनिर्धारः । लोकानां विशेषणमैहिकवस्तुस्विति ज्ञानविपयत्वे तु नैवमिति भावः । हेतुश्च सम्मतिश्च महतां सर्वनिर्धारश्चेति । तत्र श्लोकानां विभागः । द्वाभ्यां भनिस्वरूपं निरूप्यते । 'नैकात्मताम्' इत्यादित्रिभिरानुपङ्गिक फलम् । 'अतो विभूतिम् , इति द्वाभ्यां सालोक्यलक्षणो मोक्षः । तथा चाग्रे द्वाभ्यामिति योजना । सुनाभ्यां मोक्षनिर्धारः, एवं मोक्षे भेदद्वयं सर्वभावभजनवैराग्यभेदेन । तथा सति द्वाभ्यां प्रत्येक त्रयं सिद्ध भवतीति । अग्रिमाणामेकैकत इति एकेनैकेन निरूपणम् । एवं सप्त वा अष्टौ वा अर्था निरूपिता भवन्ति । एवं सोपपत्तिको भक्तिमार्गो निरूपितः||१९४॥ तन्न देवहूतेरनधिकारमाह- सङ्गाभावान्मुमुक्षुत्वात्यागाशक्तेरशक्तितः । अयुक्ता मुख्यभक्ता हि तेनार्थान्तरमुच्यते ॥ १९५॥ सद्गाभावादिति । सत्सङ्गाभावात् । मुमुक्षुत्वमपि बाधकम् । वाधकरूपाणां स्त्रीणां त्यागय कर्तव्यः । स्वस्य च वैराग्यमशक्यं स्त्रीत्वात् । अतो मुख्यमक्तावयोग्या तेन सावधादिकं निरूप्यते ॥ १९५ ।। साइपनिरूपणप्रस्तावे ज्ञानमपि प्रतिज्ञायत इन्याह- द्वयं तत्र प्रतिज्ञातं हेतुः पद्मिद्धितीयके । सर्वभिन्नतया ज्ञान खण्डं स्त्रीणां तदेव हि ॥ १९६ ॥ वेदानधिकृतानां च साहयं तस्मान्निरूप्यते ।

·" तृतीयस्कन्धार्थः दूयं तत्र प्रतिज्ञातमिति । अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि” “वानं निश्रेय- सार्थाय इति" दाभ्याम् । ज्ञानार्थमध्यासः पभिः श्लोकनिरूप्यते । अनेनासङ्गतिः परिहता " अनादिरात्मा" इत्यादिनाम् । ननु सर्व ब्राह्मत्येवं ज्ञानं योधनीय, कि 'सवातविलक्षणात्मज्ञानेनेत्याशझ्याह सर्वभिन्नतयेति । इदं हि खण्टनानं स्त्रीणां मुख्ये ज्ञाने धिकाराभावाद्युक्तम् । अनधिकारे हेतुः वेदानधिकृतानां चेति । अध्या- ससमर्थनार्थ साड्डयनिरूपणम्, वस्तुतो भेदे हि अध्यासो भवतीति तदाह साङ्ग तस्मान्निरूप्यत इति ॥ १९६३ ।। तत्र यदुक्तं तदाह- उत्पत्त्या चोपपत्त्या च सर्वभेदो निरूपितः॥ १९७॥ तदर्थमेव सम्प्रश्नो भेदात्संसारभिन्नता। उत्पत्त्येति । ज्ञानार्थ साड्डयनिरूपणमित्यत्र हेतुमाह तदर्थमेव सम्पन इति भेदज्ञानं बाधकं मत्वा समाधानमाह भेदात्संसारभिन्न तेति । अनर्थरूपात्सं- सारात्स्वस्य भिन्नतया ज्ञानं मुख्यानधिकृतेपु न बाधकमित्यर्थः ।। १९७ ॥ " प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषः" इत्यध्यायार्थमाह- साधनान्युपपत्तिश्च स्वरूपा) तथोच्यते ॥ १९८ ॥ अष्टाङ्गश्च तथा योगः कर्त्तव्यत्वाच विस्तृतः । साधनान्युपपत्तिश्चेति । उपपत्तिः प्रथमतः। "यमादिभिः" इति साधनानि । विचारोऽपि साधनमिति चकारार्थः । तेन “पुरुपं प्रकृतिर्ब्रह्मन् " इत्यायुपपद्यते । "योगस्य लक्षणम्" इत्यध्यायार्थमाह अष्टाल्गश्चेति । तस्याः कर्तव्यत्वाद्विस्तरेण कथनम् ।। १९८३॥ ततो वैराग्यभक्त्योः प्रश्नानुपपत्तिमाशय साधयति- वैराग्यभक्त्योः सम्प्रश्नः साधनत्वाद्विशेपतः ॥ १९९ ॥ तत्तौद्धितीयनिर्धारो दशभिः कारणं परे। वैराग्येति । विशेषत इति । उभयाभावे योगो न सिद्धयतीति भक्त्यघ्याये भयहेतोर्माहात्म्यनिरूपणं भक्तावपि माहात्म्यमङ्गमिति बोधनार्थम् । तत्र भक्तिस्वर पनिरूपणमष्टाविंशतिश्लोकः सार्धेः “भक्तियोगथ योगश्च " इत्यतः प्राक्तनैर्माहात्म्य दशमिः श्लोकैः॥ १९९३ ।। वैराग्यमध्यायद्वयेनोच्यत इत्याह- ·सप्रकाशे तत्त्वदीपनिबन्धे भागवतार्थप्रकरणे मृत्युजन्मविभेदेन दोपो वैराग्यबोधकः ॥ २० ॥ तेनाऽध्यायद्वयं प्रोक्तं यच्छ्रुत्वाऽभयमाप्नुयात् । मृत्युजन्मविभेदेनेति । भयाद्वैराग्यम् । तत्र प्रथमाध्याये मृत्युनिरूपितः । स च जन्मावधिरिति " पुनरत्रावजेत् " इत्युक्तम् ॥ २०१३ ।। गर्भस्तुतेरुपयोगमाह- सङ्गत्यागं विना ज्ञानं नोपयोगाय कल्पते ॥२०१ ॥ इति दर्शयितुं स्तोत्रं यतः सर्वोऽपि तादृशः। सङ्गत्यागं विनेति । सर्वेपामेव गर्ने ज्ञान भवति । अन्यथा तादृशस्यैव संसारकथनं नोपपद्यत । तस्माद्वैराग्यप्रकरणे ज्ञानस्याऽप्रयोजकता निरूपिता ।।२०१६।। अध्यायद्वयेन सिद्धमाह- तस्मात्सर्वपरित्यागाद भ्रमणं साधनं महत् ॥२०२॥ एवं त्रिभिर्द्वयं प्रोक्तं सर्वनिर्धारकं परम् । तस्मात्सर्वपरित्यागादिति । " अथ यो गृहमेधीयान " इत्यध्यायार्थमाह सर्वनिर्धारक परमिति | राजसानां साचिकानां तामसानां च निधारो निरूपितः । सात्त्विकनिरूपणे ब्रह्मादीनां निरूपणम् । “ ये विहाऽऽसक्तमनसः" इति तामसाः। 'तस्माचम्" इति निर्गुणावस्था । एवं सर्वनिर्धारो विस्तरेणैकस्मिन्नव्याये निरूपितः । संक्षेपेण निरूपणार्थमन्तिमाध्यायार्थः ।। २०२३ ।। "नैतत्खलाय" इत्यादिश्लोकानां प्रकृतोपयोगमाह- भविता सर्वथैवैतत्सम्वादस्य निवन्धनम् ॥ २०३॥ गुणदोपास्वतःस्तस्य विविच्यन्ते ह्यनेकधा । भविता सर्वथैवैतदिति । अयं संवादो व्यासादिभिर्भागवतादाववश्यं निरू- पणीयः । अतो गुणदोपा निरुप्यन्ते । प्रकृते तु नोपयोगः । अतःसङ्गत्यभायो न दोपाय ॥ २०३३ ।। अध्यायाएकार्थमुपसंहरति- एवं व्यासप्रकारेण तत्वमुक्तं विभागशः ।। २.४ ॥ समासेन तथैकस्मिन् सफलं पूरणं तथा।

·तृतीयमधार्थ: एवमिति । विस्तारप्रकारेण सर्ववस्तुनिर्धारार्थ तत्त्वमुक्तम् । सुखप्रतिपत्त्यर्थ सक्षेपेणाऽऽह तस्याफलत्वमाशझ्यय सारोदारत्वज्ञापनाय शीघ्र फलसिद्धमाह सफलमिति ।। २०४॥ अवान्तराध्यायार्थमाह- गुरुप्रसादसिद्ध्यर्थं स्तोत्रं वागेव स स्मृतः ॥२०५॥ प्रतिपत्तिमकृत्वा चेल्लीना को वेद किं भवेत्। इत्यधारणया देहं जलं चक्रे महामतिः ॥ २०६ ॥ अवतारचरित्रत्वाच्छूवणे फलमुच्यते २०६३ ॥ गुरुप्रसादेति । स्तोत्रं देवहूतिकृतम् । स्तोत्रमात्रेणैव तोपे हेतुमाह वागेवेति । " ज्ञानकलावतीर्णः" इति सरस्वतीरूपः कपिलः । देहस्य संस्कारस्तथा कथं कृत इत्याशङ्कयाह प्रतिपत्तिमकृत्वेति । स्वस्य स्त्रीत्वाद्गुरोथ सरस्वतीरूपत्वात्तिर्यग्ग- तावपि जलधारैव कृता । अग्निमावेऽप्यूर्ध्वगतिर्गुरुसायुज्याद्भविष्यति इति ज्ञात्वैव तथा कृतवतीत्याह महामतिरिति कथाया अपि सफलत्वमाह ॥ २०५॥ २०६३ ।। इति श्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचिते सप्रकाशतत्त्वार्थ- दीपनिवन्धे श्रीमद्भागवतार्थप्रकरणे तृतीयस्कन्धार्थनिरूपणं समाप्तम् ।

·શેઠ નારાયણદાસ આસનમલ તથા જેઠાનંદ આસનમલના ફડમાંથી તેમના ટ્રસ્ટીઓએ પ્રકટ કરેલા પુષ્ટિસંપ્રદાયના ગ્રા. ૧ બડે શિક્ષાપત્ર. આ શિક્ષાપત્રની કીંમત પ્રથમ ત્રણ રૂપિયા હતી. તે આ ફંડ તરફથી બહુજ સસ્તી કીંમતે એટલે રૂ ૧ માં મળે છે. જે વૈષ્ણવોને જોઈએ તેમણે તરત મંગાવી લેવું. હવે નવી આવૃત્તિ છપાશે નહિ, કેમકે બીજા મોટા ગ્રન્થ છાપવા શરૂ કર્યા છે. માટે જ્યાં સુધી સિલકમાં હશે, ત્યાં સુધી જ મળશે, તેથી જલદી મંગાવી લેવું. ૨ વૃત્રાસુરચતું કી. શ્રી પુરૂષોત્તમજીના પ્રકાશ સાથે, ત્રજભાષામાં કિ. આને . ૩ નિબંધાનગત-ભાગવતાધ્યાયાર્થ, શ્રીગોકુલરાય ભટ્ટકૃત, કિ. આના ૯. ૪ નિબધ તૃતીયકંધ ટિપ્પણી, શ્રી કલ્યાણરાયજીકૃતા, કિં. આના ૮, ૫ સહસીભાવના, શ્રીહરિરાય પ્રકટિતા કિં. આના ૧૦. ૬ પુષ્ટિમાર્ગો પદેશિકા ભાગ ૨ જે કિં. આના ૧૨. છ વર્ષોત્સવનાં કીર્તન ( છપાય છે.) ૮ અણુભાષ્યવિવરણમ, ગેસ્વામિ શ્રીગિરિધરજીકૃતમ (યન્ચમ) ૯ શ્રીવલ્લભાચાર્ય વંશાવલી. પરમ ભગવદીય રણછોડદાસ હરજીવનદાસ પેટલાદીએ ૩૦-૪૦ વર્ષ સુધી શ્રમ લઈને તૈયાર કરેલી. ( છપાય છે.)

·પુસ્તકો મળવાનાં ઠેકાણાં.
૧ શેઠ નારાયણદાસ અને જેઠાનંદ આસનમલ ફિટ ઑફીસ,
૨૩૬ કાલકાદેવી રેડ, મુંબઈ નં. ૨.
૨ પંડિત ગદુલાલજી પાઠશાળા, કથેડ્રલ સ્ટ્રીટ, બુલેશ્વર, મુંબઈ નં. ૨.
-
૩ ગિરિધરલાલ જ શાહ, મેટું મંદિર, ત્રીજે ભોઈવાડા, મુંબઈ નં ૨.
૪ પંડિત નારાયણ મૂલ બુકસેલર, કાલકાદેવી રોડ, મુંબઈ નં. ૨.
પ શેઠ નારાયણદાસ અને જેઠાનંદ આસનમલ પુષ્ટિમાર્ગીય પુસ્તકાલય,
રેમ્પાર્ટ રે, મુંબઈ બજાર, કરાંચી.
૬ શેઠ નારાયણદાસ આસનમલ, ઉદ્વવકુંડ ગોશાલા,પિસ્ટ-રાધાકુંડ,
ઉદ્ધવડ, જીલ્લા-મથુરા.