·No text on this page.

·૨, , , , ,
(મન
ચિત્રસંપુટ સોર

·પ્રકાશક :
બાલાભાઈ વીરચંદ દેસાઈ
માનદ મંત્રી : યશોવિજય જૈન ગ્રંથમાલા
શહીંદાક, ભાવનગર સૌરાષ્ટ્ર
s
પ્રથમ સંસ્કરણ : વિ. સં. ૨૦૦૮
દ્રિતીય સંસ્કરણ : વિ. સં. ૨૦૧૧
તૃતીય સંસ્કરણ : વિ. સં. ૨૦૨૩
ધર્મસંવત ૪૫
ઈ. સ. ૧૯૬૭ : વીર સં. ૨૪૯
કિંમત રૂ. ૨-૭૫
મુદ્રક :
ફેટ તથા રંગકામ
દીપક પ્રિન્ટરી • રાયપુર • અમદાવાદ
ફર્મા જા
ગોવિંદલાલ જગશીભાઈ
શારદા મુદ્રણાલય
અમદાવાદ

·No text on this page.

·3
નાના
સંસ્થાના આદ્ય સ્થાપક
નવયુગપ્રવર્તક જૈનાચાર્ય
શ્રીમદ વિજયધર્મસૂરીશ્વરજી મહારાજ

·પ્રકાશકીય શ્રી રાણકપુર માત્ર જેનુ તીર્થ રહ્યું નથી, પણ જેને તમે અને યુરોપીય વિદ્વાનો માટે શિલ્પ– દર્યનું કલાધામ બન્યું છે દેશવિદેશના હજયાત્રીઓ એની યાત્રા માટે રોજ બરોજ આવે છે અને એની ઉrગ પર્વતા- વલિ, નિસર્ગસુદરતા, શિલ્પની ઉત્કૃષ્ટતા ને સ્થાપત્યનું આભિજાત્ય તથા બધાવનારની શ્રદ્ધાભકિત અને બાય- નારની શિલ્પ-ભકિત જોઈ આશ્ચર્યના ઉદ્ગાર કાઢે છે એ યાત્રીઓ માટે માર્ગદર્શન આપનારી બહુ ડી પુસ્તિકામાં આ પુસ્તિકાનો નંબર આગળ પડે છે જેનતીથી ને જૈન ઇતિહાસના મર્મજ્ઞ ૫ શ્રી અંબાલાલ પ્રેમચંદ શાહે આ પુસ્તિકા તૈયાર કરી આપીને જ્ઞાન સાથે ભકિત પણ કરી છે સ ૨૦૨૨ની દીપાવલિમા માનનીય શેઠ શ્રી કસ્તૂર- ભાઈ લાલભાઈ ચણકપુર તીર્થમાં હતા એ વખતે મારે તથા ગુજરાત સમાચાર' દૈનિકના મેડિ શ્રી શાંતિલાલ શાહનો તેઓશ્રી સાથે અચાનક મેળાપ થતા આ તીઈ વિશે ક્લાક સુધી તેઓની પાસેથી વિગતો સાભળી હતી, અને એ વખતે એમ લાગ્યું કે આ મંદિરના નિર્માતાના જેટલી જ ચીવટ આ મદિરને જીર્ણોદ્ધાર કરાવનાર શેઠ શ્રી કસ્તૂરભાઈ લાલભાઈ પામે છે એક એક પથ્થર ને એક * એક સ્થળ જાણે એમની સાથે વાર્તાલાપ કરતા હતા, પણ એ બધી વાતો અવકાશે રજૂ કરવાની ધારણા છે પુસ્તિકાનું કદ નાનું કરવામાં આવ્યું છે શિલા- લેખ વિભાગ તારવી લેવામા આવ્યો છે ને ચિત્રો વગેરે વ! સુદર આપીને જનસામાન્ય માટે ૨, પ્રેરક અને સસ્તી બનાવવા પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે નવી આવૃત્તિ વખતે નવા વિચાર છે, પણ એ માનદ મંત્રી તે બને ત્યારે ખર.

·વારા-
લેખકીય
રાણપુર પાંચસો વર્ષ પુરાણું પવિત્ર તીર્થધામ
છે. સં. ૧૪૪૬માં ધનકુબેર ધરણાશાહે અહીં અનુપમ
ભવ્ય મંદિર નિર્માણ કર્યું ત્યારથી આ તીક અસ્તિત્વમાં
આવ્યું છે. એ સમયમાં કે તે પછીના કાળના
ફેરામાં આ સ્થળે બંધાયેલાં કેટલાંક મંદિરો નામશેષ
બન્યાં, છતાં આ શિલ્પસ્થાપત્યના નમૂનામું ઉન્નત
અને વિશાળ મંદિર અણીશુદ્ધ બચી શકયું છે એ જ
એની વિશેષતા છે.
આ મંદિર અગિયારમી અને તેરમી શતાબ્દીમાં
નિર્માણ થયેલાં આબુદેલવાડાનાં પ્રસિદ્ધ મંદિરની બાંધણી
અને કલાકારીગરીને વારસો પંદરમા સૈકા સુધી બરાબર
જળવાયેલો રહ્યાનું પ્રમાણ પૂરું પાડે છે. શિલ્પકળાના
અભ્યાસીને આવશ્યક એવી તુલનાત્મક બધી સામગ્રી
પૂરી પાડી શકે એવી આ મંદિરની વિશેષતા, એના
મૂળ સ્વરૂપમાં જળવાયેલી અહીં જોવા મળે છે, એનું
કારણ એ છે કે, હાલમાં જ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજી
(અમદાવાદ)ની પેઢીએ એનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવતાં એના
પ્રાચીન સ્વરૂપને જરા સરખી પણ આંચ ન આવે એવી
ખાસ ચીવટ રાખી છે. જે ખરેખર, બીજ મંદિરના
જીર્ણોદ્ધાર પ્રસંગે ધડો લેવા યોગ્ય બીના ગણાય.
રાણકપુર કરતાં પુરાણાં એવાં નાડોલ, નાડલાઈ,
વરકાણા અને ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીરનાં તીર્થસ્થળે
પણ અહીં પાસે જ આવેલાં છે.
આધુનિક શિક્ષણપ્રકારમાં આપણો ઈતિહાસ અને
એની ગવાહી પૂરતાં સ્થળો વિશે જાણવાની ભૂખ જાગી

·છે ત્યારે મળી આવતી સામગ્રીના આધારે આવા તીનો ઠતિહાસ સકલિત કરવાનો આ પ્રયાસ કર્યો છે એમાં પ્રાચીન એવા શિલાલેખીય આધા, સાહિત્યિક ઉલ્લેખ અને તે તે સ્થળના ઘટના પ્રસંગોને પણ કાળ- કમે જોડીને આધુનિક સ્વરૂપ સુધી પહોંચવાની અમે | કોશિશ કરી છે આ “રાણકપુરની પચતીથ' પુસ્તક ત્રીજો અવતાર પામે છે. આ એક ખુશનસીબી છે, ખરું જોતા તો કરી શ્રદ્ધા હવે લોકમાથી વિદાય લઈ રહી છે, અને વસ્તુનું મૂળ સ્વરૂપ સમજવા તરક લોકોની ભાવના વધતી જાય છે. આ વખતે જિતાસુની જિજ્ઞાસા પાવવા પ્રયત્ન કરવાનો રહે છે આજના યાત્રિકને કોઈપણ તીર્થનું દર્શન કરતા સાહજિક પ્રશ્નો થશે કે- –તીર્થ યારે સ્થપાયુ, મદિર કોણે બંધાવ્યું, એ કયા શિપીએ બાંધ્યું, એમાં શિપ કેવા પ્રકારનું છે, મદિરની રચના કેવા પ્રકારની છે, રિપીએ એમાં કેવા કેવા ભાવે કર્યા છે તેવા કમળપુષ્પો, કેટલા પુષ્પ-ઝુમખાં, કેટકેટલા અનેખા મધુત્રો, ને દેવ–દેવીઓનાં નૃત્યસ્વરૂપો આલેખ્યા છે વગેરે વગેરે –દેવ ને દેવીઓ જેના દાસ બનવાને અધીરા થઈ આ માનવભૂમિમાં ઉતરી આવે છે કે જેમની આગળ ઉલ્લાસભેર નૃત્ય કરે છે એ મહાન તીર્થક કોણ હતા, એ કેવું જીવન જીવી ગયા, એમનો ઉપદેશ શું વગેરે. –તીગની પ્રતિષ્ઠા કરનાર આવાય કોણ હતા, ·એમની મૂર્તિ ભરાવનાર, મંદિર બંધાવનાર ને મંદિર બાંધનારની કેવી ને કેટલી શ્રદ્ધાભકિત હતી? આવા બધા પ્રશ્નોની પરંપરા તીર્થદર્શને જતા યાત્રીને હવે થાય જ છે. આવા ઘણા બધા પ્રશ્નોનો જવાબ આ પુસ્તકમાં આપવાનો અમે યથાશકય પ્રયાસ કર્યો છે. એવી હકીકત જાણ્યા પછી તીર્થને વાસ્તવિક મહિમા શો છે એ આપણને સમજાય છે ને એમ પણ થાય છે કે, મંદિર બંધાવનાર અને બાંધનારન અનુપમ શ્રદ્ધા-ભકિત ને ત્યાગની આગળ આપણે શ્રદ્ધા કેવડી ને કેટલી એનું એ માપ કાઢે છે ને લઘુતા અનુભવે છે. કેટલીક વખત તો એવી લઘુતા- માંથી જ ભાવના એવું વિરાટ રૂપ લઈ લે છે કે એને બેડો પાર થઈ જાય છે, “તારે એ તી'નું વાસ્તવિક ફળ પામી જાય છે. બસ, તીર્થયાત્રાનું ફળ આવી શ્રદ્ધા–ભકિત ઉપા- ર્જન કરવાનું છે, એવી કોઇ ધન્ય પળ પામવાનું છે. રાણકપુરનું મંદિર પોતે જ અનુપમ છે. અલ- બત્ત, કરણીનું આભિજાત્ય અને વૈવિધ્ય તો આબુ, કુંભારિયાજી ને એનાં જેવાં બીજા સ્થળોનાં મંદિરોમાં જોવા મળે જ છે પણ રાણકપુરના મંદિરનો વિસ્તાર અને અણીશુદ્ધ રચના-બાંધણી એ જ એની વિશેષતા છે. એના બાંધનાર અને બંધાવનારમાં કેટકેટલી ધીરજ ને ચીવટ હશે એનો ખ્યાલ આવે છે ને આપણામાં ·ૌર્યને સંચાર થાય છે એનુ જાજરમાન શિલ્પસૌ દ) જોઈને આપણામાં તેજકિરણને પ્રકાશ લાવે છે, એનું ઉનત અને ગભીર સ્થાપત્ય જોઈને ઘડીભર તે આપણે અવાક બની જઈએ એ ને માત્ર “અહો! અહીં !' ના શબ્દો સાથે એના પ્રવેશદ્વારમાં મસ્તક ઝુકાવી દઈએ છીએ મૂર્તિ ને મદિરના નિર્માતા ને તેના શિલ્પીની શ્રદ્ધાભકિતને શબ્દથી શું માપી શકાય? મને કહેવા દો કે, ટૂંકી મર્યાદામાં તીર્થની સમગ્રતાને ખ્યાલ આપ એ મારા જેવા લેખકની શકિત બહારનું કામ છે આ પુસ્તકની વારવાર માગણી કરતા અનેક ભાવકોએ મારા આ લેખનને વધાવી લઇ ઉત્સાહ આખે છે એને હુ આત્મસતપ અનુભવું છું, ને બીજ તીર્થોનાં આલેખન માટે પ્રેરણા પામું છું અવકાશે ભાવના આકાર લેશે એટલી માત્ર અત્યારે ખાતરી આપું છું અબાલાલ પ્રેમચંદ શાહ . દ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામંદિર, વિરગપુરા, અમદાવાદ-

·અનુક્રમ
પ્રકાશકીય
લેખકીય
૧ રાજસ્થાન
મારવાડ અને આસપાસના પ્રદેશમાં જૈનધર્મ ૨,
સાદડી ૭.
૨. રાણપુર
તીર્થસ્થળ ૧૧, રાણકપુર તીર્થને કોટ ૧૪, રાણિ-
ગપુર શ્રી ધરણવિહાર ૧૭, મૂળનાયક ૧૯, મંદિરની
કળાકારીગરી ભા, મંડપ, ધૂમટો, ને સંભે
૨૨, રાણકરંભ ૨૨, દેવકુલિકા ને લેખો ૨૩,
વિવિધ તીર્થના અવતારોની રચના ૨૫, કળામય
શિલ્પ ૨૬, ભૂમિગૃહ ૨૬,
પ્રતિમાલેખ
૨૭,
બીજોમાળ ૨૭, ત્રીજોમાળ ૨૮, અભિપ્રાય ૨૯,
મંદિરનો આરંભ ને પ્રતિષ્ઠા ૨૯, જિનપ્રતિમા
સંખ્યા ૩૦, મંદિર નિર્માતા ધરણાશાહ ૩૧, બીજું
મંદિર ૩૬, ત્રીજું મંદિર ૩૮, પ્રાચીન વર્ણને
૩૮, દાણ અને માફ ૪૬, વાર્ષિક મેળા ૪૭, વ્યવસ્થા
૩. ઘાણે રાવ
૪૯
૪. નાડલાઈ
૫. નાડેલ
૬૫
૬. વ૨કાણ
૭ર

·રાણુ કે ૫ ૨
ચિત્રપુટ
દરેક સ્તંભે એક એકથી જુદા છે, તથા તે ઉતમ
રીતે ગોઠવ્યા છે અને તેમના ઉપર ભિન્ન ભિન્ન
G પાઈના ઘૂમટો ગેટવેવા છે આ બધા ઉપરથી
મન ઉપર ઘણી સારી અસર થાય તેમ છે
ખરેખર, આવી સારી અસર કરે એવું તથા
બેની સુંદર ગોઠવણી વિશે સૂચન કરે એવું
હિંદુસ્તાનમાં બીજું એક પણ દેવાલય નથી
-ફરયુસન
(સ્ટ્રિી ઑફ ઇડિયન એન્ડ ઈસ્ટ આર્કિટાર)

·No text on this page.

·પી. • ૧ શ્રી રાણપુર ધરણવિહાર પ્રાસાદ સન્મુખ દર્શન

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થ
-
?
--
s
8
*
T
૨ ધરણવિહારની ભાતાનો ખ્યાલ આપતું પાછળની ગિરમાળ સાથેનું વિહંગમ દૃશ્ય

·શ્રી રાણપુર–પચતીથી
---
૦ ૩ પહાડની એકાત ગોદમા, આકાશથી ઊતરી આવેલા દેવવિમાન જેવું
ધરણવિહારનું દૂરથી ઝડપેલુ દેશ્ય

·શ્રી રાણકપુર–પંચતીથી
મ
ધરણવિહારને ભવ્યતા અપતા એકસરખા કળામય
સ્તંભની હારમાળાનું એક દશ્ય

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થી
TY :
.
• ૫ મેધનાદ મહ૫ની કલામય સ્તભાવલી

·શ્રી રાણકપુર–પંચતીથી
ડી.
*****
- SET
1
• ૬ સ્તંભોની જાડાઈ, તેમાંની સુદર કોતરણી, મકરમુખથર, ચકોની
હારમાળા, હંસથર વગેરેથી અંકિત સ્તંભનો એક ભાગ

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીથી
૭ સપૂણ મદિરને ખ્યાલ આપતી દેરીમાં ભગવાનની પ્રશમરસનિમગ્ન
મૂર્તિની સામે દેવદેવીઓની ભાવનાભરી ભક્તિનુ દશ

·શ્રી રાણકપુર પંચતીથી
*
: -
૦ ૮ નલિકાના
નર્તિકાના લાવણ્યભર્યા અંગમરેડનું સુરેખ શિલ્પ

·શ્રી રાણકપુર પંચતીર્થી
૦ ૯ કોઈ સ્વગય ગીતને પોતાના નૃત્ય અને મૃદંગ દ્વારા તાલ આપતી
એક નલિકા

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થી
.
ધો
:
*** દ
૧૦ મુખ્ય દેવી સમક્ષ નૃત્ય કરતી દેવીએ અને તેની સામે ઉસુક વદને જતા હંસથરનું દ્રશ્ય
[ધરણવિહારની બહારની ભીંતમાં વચ્ચે આલેખેલી શિલ્પકૃતિ]

·શ્રી રાણકપુર પચતીથી
'
૧૬
5
--
૦ ૧૧ રાણપુરના શ્રી નેમિનાથ જિનાલયની ભંતિમા કરેલા
દેવીઓના નર્તન પ્રકારે

·શ્રી રાણકપુર પંચતી થી
* *
જ ન જ
મ
મજા
{ r,
-
• આ જ
૦ ૧૨ ધરણુવિહારની બહારની ભીંતમાં વચ્ચે કરેલું શિલ્પ
નુત્યના છેડા પ્રકારે દર્શાવતી દેવાંગનાઓ
f

·શ્રી રાણકપુર પચતીથી
13
વરાવિહારમાં આવેલી એક કેરણભરી વાળીનું રેખાંકન

·શ્રી રાણકપુર પંચતી થી
જ.”
૧
: -
*
પ
જ
મ
--
ર
1
જ
T
t
*
ક
{
3
- *
S
*
૧૪
દેવ-દેવીયુગલનું તાલબદ્ધ મયૂરનૃત્ય, ધરણવિહારના એક ધૂમની છતમાં આલેખેલી કૃતિ

·શ્રી રાણકપુર પંચતીર્થી • ૧૫ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનુ સહસ્ત્રફણા શિ૮૫, આ શિપમા કમઠને ઉપસર્ગ અને ધરણેકે નાગ-નાગણીઓ સાથે પરસ્પર થઈને ભગવાનને એક હજાર ફણાઓથી છત્ર ધારણ કર્યું છે તેનું આબેહબ શિલ્પ

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીથી
ર
2
ન
17
f
છે.
E
S
*
' છે
છે :
• ૧૬ ધરણવિહારના એક ઘૂમટની છતમાં આલેખેલી એક અટપટી કલાકૃતિ જેમાં એક મુખને
જુદી જુદી દિશાએથી જોતા ચાર આકૃતિઓનાં વિવિધ અંગમરેડનું દર્શન

·શ્રી રાણકપુર-પચતીર્થી
૧૭ ધરણવિહારના મેઘનાદ મડપના ઘૂમટની લાલવાળી છતમા
કર્તાઓના મેળ હૃદયગમ અભિનય

·શ્રી રાણકપુર–પંચતીર્થ
ધ,
e
૦ ૧૮ વરણુ, શ્રી પાર્શ્વનાથ જિનાલયના ઉત્તરીય બલાનના ઉપરના
માળનો વિસ્તાર

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થ
- -
૧૯ વરણવિકરિના મૂળપ્રાસાદનું ગગનચુ
ai
ભવ્ય શિખર

·R :
* *
1
પ
4
શ્રી રાણકપુર-પંચતીથી
t
--
છે!

·' ;
ન. --
ti!
-. ,
T 11, 9, 10,
૧
: 1. IT
""
R
*
ના
૦૪૦ ૪૧
HIMATube
*
૦ ૨૦-૨૧ ખીચોખીચ કેરણું અને પૂતળીઓના અબારથી ભરપૂર ધરણવિહારનો મેઘનાદ મહ૫ તથા સ્ત

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થ
છે.
S
has
- અન્ય
ખ્ય
- - - -
૨૨ શ્રી પાર્શ્વનાથ જિનાલયના અપૂર્વ કોરણથી ભર્યા શિખરને મધ્ય ભાગ

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીર્થી
કરી
છે જય
!
'
૨૩ વરાણા, શ્રી પાર્શ્વનાથ જિનાલયના મૂળ પ્રાસાદનું ઉજુગતુંગ શિખર

·શ્રી રાણકપુર-પંચતીથી
૩
k
t
K
ર
R
I
૨૪ લેકહુદયને પોતાના મંગલનાદથી જાગૃતિ આપતો ધરણવિહારને ભવ્ય સુઘેપા-ઘંટ

·રાણુ કે પુર
(પચતીર્થ)
આ પુસ્તકમાંના કેટલાક ફોટા શિપક્ષાના મર્મજ્ઞ
શ્રી મધુસૂદન ઢાકીના સૌજન્યથી પ્રાપ્ત થયા
છે તે બદલ તેમને અતકરણપૂર્વક આભાર
માનીએ ઈંએ

·- 7 ·રાજસ્થાન (મારવાડ) જે અગાઉ મારવાડ” નામથી ઓળખતા હતા, તે પ્રદેશ આજે રાજસ્થાન” નામે પ્રસિદ્ધિ પામેલ છે એ મારવાડના પ્રદેશની ઉત્તરે બિકાનેર, ઉત્તર-પૂર્વમા જયપુરનું શેખાવટી પરગણુ, પૂર્વમા મેવાડ રાજ્ય અને અજમે– મેરવાડા જિલ્લો, દક્ષિણમાં સિહી અને પાલનપુગ્ગા પ્રદેશે, પાશ્ચમમાં કચ્છનું રણ અને પાકિસ્તાનના સિધપ્રાતને થરપારકર જિલ્લો તેમ જ ઉત્તર-પશ્ચિમમાં જેસલમેરને પ્રદેશ આવેલો છે મારવાડને પ્રદેશ રેતી અને અણુઉપજાઉ છે અહી પાણીની ખૂબ તગી રહેતી હતી, પણ છેડા વર્ષો અગાઉ કેટ- લાક બધો અને નહેર થવાથી પાણીની સગવડ થઈ છે આ પ્રદેશમાં પહાડ–પહાડીઓ પણ ઘણું છે અને માર્ગો ભાઠા તેમ જ કાટાથી છવાયેલા જોવાય છે મારવાડ એ “મારુવારને અપભ્રંશ છે, જેને પ્રાચીન કાળમા લેકે “મરુસ્થાન” કહેતા મરુસ્થાનને વાસ્તવિક અર્થ મૃત્યુસ્થાન છે, જે રણના અર્થને ઉદ્દેશીને પ્રજા હોય એમ લાગે છે ૧ ·રાણકપુરની પંચતીર્થી વર્તમાન રાજસ્થાન (મારવાડ) રાજ્યનું રાજધાનીનું નગર જયપુર છે. તે પહેલાં જોધપુર હતું, જે રાઠોડ રાજપૂત રાજા જે ધાજીએ વિ. સં. ૧૫૧૬માં વસાવ્યું છે. એ પહેલાં મારવાડની રાજધાની મંડેર નગરમાં હતી, જે ત્યાંથી પ માઈલ દૂર છે. મારવાડને લેકે “જોધપુર રાજ્ય” પણ કહેતા, મારવાડ પ્રદેશ ઉપર રાજ્ય કરનાર રાજવીઓ પ્રસિદ્ધ કનોજપતિ રાઠોડ જયચંદના વંશજો હોવાનું કહેવાય છે. ઈ. સ. ૧૧૯૪માં શાહબુદ્દીન શેરીથી હારીને જયચંદ નાસતો ભાગ ગંગામાં ડૂબી ગયે તે પછી તેને પૌત્ર સહાજીરાવ ઈ. સ. ૧૨૧રમાં રાજપૂતાનામાં આવીને વસ્ય, જેણે મારવાડ રાજ્યનો પાયો નાંખ્યો. એ સમયથી એના વંશજે આ પ્રદેશ ઉપર રાજય કરતા હતા. મારવાડનાં અનેક રમણીય સ્થાન દર્શનીય છે. મારવાડ- ના મનુષ્યની સ્થિતિનું એક કવિએ સાચું જ દર્શન કરાવ્યું છે રાણિ દુખ વિનેશ્વરાળાં, શ્રદ્ધાઢવો ચત્ર વસતિ શ્રાદ્ધાઃ | मुद्दा घृतं तक्रमया च रब्बा, मरुस्थली सा न कथं प्रशस्या ? ||" . ગડવાડ અને આસપાસના પ્રદેશમાં જૈનધર્મ આ મારવાડ (રાજસ્થાન) પ્રદેશની દક્ષિણ-પૂર્વ સીમા પર વસેલા ગેડવાડ પરગણા ઉપર કુદરતે કૃપા વરસાવી હોય એમ જણાય છે. બીજા પરગણું કરતાં નદીઓ અને બંધ બાંધેલા હેવાથી ગેડવાડ પરગણું ઉપજાઉ છે. એનાં જંગલ ઝાડીઓથી ભરપૂર દીસે છે અને ખેતરમાં દરેક જાતનું ધાન્ય

·૩.
રાજસ્થાન
પાકે છે આજે આ ગોડવાડ રાજસ્થાનના જોધપુર વિભાગમાં
આવેલું છે, પરંતુ અગાઉ અહી મેવાડના રાણાઓનુ આધિ-
પત્ય હતુ મેવાડના રાણાઓ સાથે જેનેને ઘનિષ્ટ સ બ ધ
હતે એવુ ઇતિહાસથી જાણવા મળે છે
જૈનધર્મ મારવાડના આ પ્રાતમાં અપેક્ષાકૃત અધિક
સપત્ર, ઉજવળ, અને વસ્તીવાળે છે એ જ કારણે આ
પ્રદેશમાં નાડેલ, નાડલાઈ, ઘાણેગવ (મૂછાળા મહાવીર),
વરકાણુ, નાણા, દીયાણું, નાદિયા, હથુડી, બામણવાડ વગેરે
ઘણુ જેન તીર્થસ્થળે આવેલા છે અને જીર્ણોદ્ધાથી આજ સુધી
પિતાની પ્રાચીન સ્થિતિને જાળવી રહ્યા છે
પ્રાચીન કાળથી લઈને આજ સુધીના મળી આવતા એ
મંદિરના શિલાલેખીય અને ગ્રંથસ્થ પ્રમાણે અહીના જેનેના
સામર્થ્ય અને દાનશીલતાને ઇતિહાસ બતાવી રહ્યા છે કેટલાક
સમભાવી વિદ્વાનોએ એના ઉપર આ પ્રકાશ પાડડ્યો છે
ખરો, પરતુ ગજસ્થાનના જેને ઈતિહાસ હજી કવિત
બન્યું નથી એટલું જ નહિ, જેને પણ પિતાના પૂર્વજોના
ઇતિહાસથી અજાણ છે અને તીર્થસ્થળો વિશે બહુ ઓછું જાણે
છે, એમ કહેવું વધારે પડતુ નથી
આ દેશમાં જેને કયારે પ્રવેશ કર્યો તેના અકાટય
પ્રમાણે મળતા નથી પર પગ પ્રમાણે તે ભગવાન મહાવીશ્ના
સમયથી અહીં જેની વસ્તી હતી એમ જાણવા મળે છે,
પર તુ એતિહાસિક દષ્ટિએ જોઈએ તે લગભગ સાતમા-
આઠમા સૈકામાં અહી જૈનોની વસ્તી વિપુલ હતી એવા નિબંધ
પ્રમાણે મળે છે
બાનમા-આઠમા એકામાં જેનોની પુષ્કળ
વસ્તીથી શોભતા ભિન્નમાલ અને જાલેર જેવા નગરોમા જૈન
મદિર પિતાની વિજયપતાકા રડાવી હ્યા હતા એવું પ્રમાણુ

·રાણકપુરની પંચતીર્થ કુવલયમાલા'ની પ્રશસ્તિમાંથી ફલિત થાય છે. વસનગઢથી પીંડવાડાના મંદિરમાં આવેલી સં. ૭૪૪ની જેન ધાતુપ્રતિમા અને બીજી પ્રતિમાઓ પણ અહીંનાં જૈન મંદિરની પૂર્વ કાલીન સ્થિતિનું સૂચન આપી રહી છે. આનું કારણ તો એ જ છે કે, એક કાળે અનેક પ્રભાવક જૈનાચાર્યો આ ભૂમિમાં વિહરતા હતા અને મોટા રાજવીઓ- ને પણ પ્રતિબંધ પમાડતા હતા. તેમના ઉપદેશથી અહીંના ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણોએ મેટી સંખ્યામાં જૈનધર્મ સ્વીકારી લઈ જૈનત્વનો વિજયવાવટે ફરકાવ્યહતા. ભિન્નમાલ (શ્રીમાલ) અને ઓસિયા એનાં કેન્દ્રસ્થળે હતાં, જેમાંથી શ્રીમાલ, પર. વાડ અને ઓશવાલ જેવી જ્ઞાતિઓનો જન્મ થયો હતો. એનો વિસ્તાર ધીમે ધીમે એટલે વધવા લાગ્યું કે, ગુજરાતના ચાવડા અને સેલંકી રાજાઓના સમયમાં તો એ જ્ઞાતિઓ ગુજરાત, મારવાડ, મેવાડ વગેરે પ્રદેશના ખૂણેખૂણામાં વ્યાપ્ત બની ગઈ દશમા–અગિયારમા સિકા અને તે પછીના સમયમાં તે અનેક જૈન મંદિરે આજે પણ આ પ્રદેશમાં વિદ્યમાન છે, જેમાંથી પ્રાપ્ત થતા શિલાલેખોથી જણાય છે કે, રાજસ્થાનને પ્રદેશ જેનોથી સમૃદ્ધ હતો. અને તે તે સમયના રાજવીઓએ પણ જૈનધર્મ સ્વીકારી અથવા તે પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવી. જેનોને પ્રતિષ્ઠા આપી હોય એમ લાગે છે. અનેક રાજવીઓએ જૈન મંદિરના નિભાવ માટે જમીન અને વેપાર પરના લાગા- એનાં દાનપત્રો આપ્યાં હતાં. જેન મંદિર બંધાવનારા અને પ્રતિમાઓ ભરાવનારા કેટલાયે મંત્રીઓ, ભાંડાગારિકે, દાણિકે, સાંધિવિગ્રહિકે આદિનાં શિલાલેખીય અને ગ્રંથસ્થ પ્રમાણોથી માલૂમ પડે છે કે, જેને પહેલાં રાજકીય ક્ષેત્રમાં પણ પૂરે-

·ગેડવાડ અને આસપાસના પ્રદેશમાં જૈનધર્મ
૫
પૂરે ભાગ લેતા હતા, અને આ પ્રદેશના આસડ, યશોવીર,
ધનદ અને મડન જેવા મત્રીવીએ તે સાહિત્યના નિપુણ
પડિત તરીકે પણ પ્રસિદ્ધિ મેળવી હતી
આ રીતે જેનેએ ગજકારણ, અર્થકાણ અને સમાજમાં
પિતાના સામર્થ્ય અને બુદ્ધિતેજના કિરણોને પ્રખર તાપ
ફેલાવી દીધું હતું જાણે એમના મધ્યાહ્નની ઝાંખી કરાવતા
આ પ્રદેશમાં એક તથ્થુ જેનાચાર્યોએ સંસ્કાર અને સાહિત્યની
ધાગઓ વહેતી કરી ત્યાં બીજી તરફથી જેન ગૃહસ્થાએ
સપત્તિને સતત ધોધ વહેતે કર્યો હતો આમ સસ્કાર,
સાહિત્ય અને સંપત્તિના ત્રિવેણી સંગમ પર જેનેએ પિતાના
ભક્તિ અને કળાપ્રેમથી ત્યા ત્યાદેવમદિરની શિખરમાળાઓ,
ઊભી કરી દીધી પરિણામે જેનેની ઓછી વસ્તીવાળું ગામડું
પણ એકાદ જૈન મંદિરથી નગરની શોભા ધારણ કરતુ હોય
એમ લાગતું
એક વેળા અહોનિશ ગુ જતા અને સાત્વિકતા તેમ જ
સચમની સુવાસથી મહેતા કેટલાક સ્થળો એસિયા, સાર,
મડે, બાડમેર, હથુડી, હમીરગઢ, મુડસ્થળ વગેરે પવિત્ર
સાકાગ્ધામોમાથી તે આજે જાણે પ્રાણ ઊડી ગયા હોય અને
અસ્થિપિ જગ જેવા છૂટાછવાયા ઈટ અને પથ્થરના ગજ
ખડકાયા હોય એવી કરુણ સ્થિતિ ભાગે છે
જે ગામમાં એક પણ જૈન મંદિર હોય ત્યા એના
પ્રમાણમાં જેની વસ્તી હેવી જોઈએ, પણ આજે તો કેટલાયે
એવા ગામે જેનોની વસ્તી વિનાના સૂના પડ્યા છે એવા
ઉજજડ પ્રદેશમાં મદિરની સ્થિતિ દયાજનક હોય એમ
નવાઈ નથી પરિણામે કેટલાક મદિરે કાળને ઘસા પામી
ખડેર બન્યા છે, જ્યારે કેટલાક મદિર જેનેતાએ ડેક

·રાણકપુરની પંચતીથી ફેરફાર કરી પચાવી પાડયાં છે. આ સ્થિતિ જેનોના ભૌગોલિક પરિવર્તનને આભારી છે. વસ્તુતઃ રાજક્રાંતિઓ અને વેપાર-ધંધાની પ્રતિકૂલ સ્થિતિના કારણે જેનોની વસ્તી એ પ્રદેશમાંથી ઘટવા માંડી અને કેટલાંક સ્થળે વેરાન બન્યાં, પરંતુ ભૂતકાળને એ સોનેરી સમયની ઝાંખી કરાવતાં મંદિરે તે આજે પણ જાણે સ્વર્ગીય દેવ- વિમાન પૃથ્વી પર ઊતરી આવ્યું હોય તેવાં એકલોઅટૂલાં પ્રશાંતપણે ઊભાં છે અને કાળની ભરતી-ઓટને મૂંગે ઉપ- દેશ આપી રહ્યાં છે. બુદ્ધિમાન માનવી એવા ઉપદેશને સાર્થક કરી લેવા પિતાની ચંચલ લક્ષ્મીને ઉપગ એવાં ભગવદુ- મંદિર પાછળ કરી લઈ લોકજીવનમાં પિતાનાં સ્થાયી અને સાચાં કીર્તિમંદિરનું સ્મારક બનાવી લે છે. આવાં મંદિરની યાત્રા કરવાથી ભાવના પવિત્ર બનતી રહે અને એવાં મંદિર રચવા રચાવવાની પ્રેરણા મળે એ ખાતર જૈનાચાર્યોએ વારંવાર તીર્થયાત્રા કરવા પર ભાર મૂક્યો હોય એમ લાગે છે. મારવાડ (રાજસ્થાન)માં પ્રાચીન કાળનાં અનેક વિશાળ અને ઉન્નત જૈન મંદિરે આજે પણ વિદ્યમાન છે. સામાન્ય રીતે તીર્થકરેની કલ્યાણક ભૂમિઓને તીર્થ તરીકે ઓળ- ખાવવામાં આવેલી છે, પરંતુ કેટલીક વખત ભૂમિમાંથી સહસા નીકળી આવેલી પ્રાચીન કળાપૂર્ણ પ્રતિમાઓના કારણે નવાં મંદિર રચાવા છતાં એને તીર્થનું ગૌરવ અપાય છે. આવાં સ્થાપનાતીર્થોની યાત્રા વેળા પણ એકાદ એવી અપૂર્વ ઘડી આવી જાય છે ત્યારે જીવન કૃતકૃત્ય બની જાય છે. આ કારણે અહીંની પંચતીથીરૂપ ગણાતાં યાત્રાધામને ઇતિહાસ જાણો પ્રેરણાદાયી નીવડશે, કેમકે અતીતના ગૌરવમાં જ આપણા મહામૂલા સંસ્કારને વારસે સાંપડે છે, એથી જ એવા પુનિત ·ગાડી ધાને ઈતિહાસ જાણીને યાત્રા કરવાથી આપણું સસ્કાર- સમૃદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક ભાવના વિકસિત થાય છે અને વધુ ઉજજવલ બને છે એ અનુભૂત બીના છે અધ્યાત્મજીવી માન- વોની પર પરામાં જ જેનધર્મના મૂળભૂત આદર્શો સચવાયા હાય એમ જણાય છે [આ પચતીથમા મુખ્ય તીર્થ રાણકપુર છે યાત્રાળુઓએ રાણકપુર આવવા માટે પશ્ચિમ રેલવે( W R)ની નાની લાઈનમાં આવેલા આબુ અને અજમેરની વચ્ચેના રાણું કે હાલના સ્ટેશને ઊતરવું ફાલનામ જૈન ધર્મશાળા અને જેન મદિ છે ફાલનાથી ૧૬ માઈલ દૂર સાદડી સુધી મેટર-બસ જાય છે વચ્ચે ખુડાલા, બાની, કેટ અને મુડારા ગામે આવે છે કેટ સિવાય બધા ગામોમાં પ્રાચીન જૈન મદિર છે એ ગામોને વટાવીને સાદડી મુકામે આવવું પડે છે સાદડીથી ૬ માઈત દર ભરચક ઝાડીવાળા પહાડી તે રાણકપુરનું તીર્થ આવેલું છે સાડીથી વાહનો મળી શકે છે ? રાણકપુર જતા સાદડી આવનાર યાત્રાળુઓ, સાદડીનાં મટિરાના દર્શનનો લાભ લઈ શકે એ ખાતર સાદડીની હકીકત અમે નોંધીએ છીએ સાદડી રાજસ્થાન રાજ્યના ગડવાડ પ્રાતમાં કાલના સ્ટેશનથી પૂર્વમાં ૧૬ માઈલ દર સાદડી નામે કમ મઘાઈ નદીના કિનારે આબાદ છે વ્યાપારી સગવડવાળા આ ગામમાં અનુ- માનત કુલ ૧૨૦૦૦ની વસ્તી છે તેમા વેતાળ ઓશવાલ- પિરવાડના મળીને ૧૦૦૦ ઘરમાં ૪૦૦૦ જેનેની વસ્તી છે, ·T રાણકપુરની પંચતીથી જ્યારે સ્થાનકવાસીઓનાં ૨ ૦ ઘરે છે. ૬ ઉપાશ્રયે, ૨ ધર્મ શાળાઓ, ૧ જૈન પાઠશાળા અને ૧ છાત્રાલય છે. અહીં કુલ ૫ જૈન મંદિરો છે સાદડીનાં ૪, રાણકપુર તીર્થનાં ૩, રાજપુરનું ૧ અને માદાનું ૧ એમ કુલ ૯ દેરાસરને વહીવટ કરતી શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી અહીં છે. એ પેઢીના વહીવટદાર મુનીમે વગેરે પ્રત્યેક યાત્રાળુને સારી સગવડ કરી આપે છે. આ ગામમાં રાવળામાં મોટી ધર્મશાળા છે, તેની સાથે જેન દેવળ છે. ધર્મશાળામાં વાસણ–ગોદડાંની બધી વ્યવસ્થા રહે છે. પણ માટે રેંટ ગોઠવેલો કૂવો છે અને સાથે બગીચે છે. ૧. વિલાની પાછળ આવેલું શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર સૌથી મોટું ચવીશ જિનાલયવાળું છે. અહીં પાષાણની ૧૪૪ અને ધાતુની ૭૮ મૂર્તિઓ છે. મૂળ- નાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની બદામી વર્ણની ૧ હાથ ઊંચી પ્રતિમા છે. સં. ૧૨૨૮ની સાલને લેખ છે. ભોંયરામાં ધાતુની પ્રાચીન પ્રતિમાઓ છે. સં. ૧૭૫૦માં આ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર થયે છે. ચાલુ સાલે સં. ૨૦૨૧માં તે મંદિરનો સમગ્ર જીર્ણો દ્વાર થઈ રહ્યો છે. આ મંદિરનો વહીવટ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી કરે છે. ૨. મોટા દેરાસરની જોડે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘર- દેરાસર છે. તેને સં. ૧૭૫૦માં શ્રીસંઘે જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો છે. આમાં પાષાણની ૩ પ્રતિમાઓ છે. આ મંદિરની સ્થિતિ સારી છે. શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પિઢી એનો વહીવટ ૩. શ્રી. આત્માનંદ વિદ્યાલયની પાછળ શિખરબંધી શ્રી. આદીશ્વર ભગવાનનું મંદિર છે, જે સં. ૧૯૯૯માં શેઠ ચંદન- ·સાદડી મલ પુખરાજજીએ બંધાવ્યું છે વહીવટ પણ તેમને જ છે એ સિવાય તેની લગોલગ બીજા બે મદિર છે આમ અહી ત્રણ મદિરે છે ૪ ગામથી આશરે ૧ ફર્લગ દૂર ગણકપુર જવાના રસ્તાની ડાબી બાજુએ જૂની ધર્મશાળામા શ્રીચંદ્રપ્રભ લગ- વાનનુ શિખરબધી મદિર ૧૯૫૦માં બંધાવેલું છે મદિરની આજુબાજુએ ઊ એ વડે બાધેલો છે છૂટા સ્તો ઉપર ખુલ્લા મડપવાળું આ મદિર મધ્યમ વિશાળતાવાળુ છે મૂળનાયકની મૂર્તિ ૨૯ આગળ ઊચી શ્વેતવર્ણ છે એક ગૃહસ્થયુગલની મૂર્તિ પણ વિદ્યમાન છે આ મંદિરની બાજુમા શેઠ મૂળચદ મનજીએ બંધાવેલી ધર્મશાળા છે તેની પાસે એક હીરાવાવ અને ચેતરે પણ છે તે ચેતર સાદડીવાળા શેઠ મૂળચદ છજમલજીએ બધા છે શેઠ આણુ દજી કલ્યાણજીનો પેઢી મદિર અને ધર્મશાળાને વહીવટ કરે છે પ રાણકપુરના રસ્તા ઉપર ગામથી ૧ માઈલ દૂર શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું શિખરબધી મદિર છે તેને સ ૧૫૦ મા જીર્ણોદ્ધાર થયે છે મદિમા પાષાણુની ૯ અને ધાતુની ૧ પ્રતિમા છે મદિરની સ્થિતિ સારી છે શેઠ આણુ દજી કલ્યાણજીની પેઢી વહીવટ કરે છે [સાદડીથી દક્ષિણ દિશામાં ૬ માઈલ દૂર રાણકપુર તીર્થમા જવા માટે પાકી સડક બાધવામાં આવી છે. નિયમિત મોટર બને જાય છે એ માર્ગે જતા બંને તરફ નાની નાની ટેકરી- એની હારમાળા છે વચ્ચે વચ્ચે ખેતરે અને ઝાડવાના ઝડ નજરે પડે છે. એક તરફ નદીને પ્રવાહ દૂર-નજીક બનતે યાત્રી- ને સાથ આપે છે ૨ માઈલ લગભગને રતે વટાવીએ ત્યારે

·રાણપુરની પંચતીર્થ
જમણી તરફ વટવૃક્ષોની છાયામાં આવેલી “હીરાવાવ' નામનું
વિશ્રામ સ્થળ આવે છે. અહીં પરબ બેસાડેલી છે. ત્યાંથી એ જ
ભાગે ૨-૨ માઈલ આગળ આવતાં ચંદનવાવ' નામે
પરબનું સ્થળ આવે છે. ત્યાંથી ૧ માઈલ દૂર રાણપુર તીર્થના
ભાગે જતાં અંતે પથરાળી નદીના પ્રવાહ ઉપરથી પસાર થઈ
ડાબી બાજુના સઘન વનને અને જમણી બાજુએ બાંધેલા
તળાવના ભવ્ય બંધને નિહાળતો થાત્રી નદી પ્રવાહમાં સ્થાપેલી
હગત (શક્તિ) માતાના સ્થાન પાસે આવી પહોંચે છે, ત્યાંથી
રાણકપુર તીર્થના વિશાળ કંપાઉન્ડમાં રહેલાં ત્રણે મંદિરના
શિખરે નિહાળે છે.]

·૧. રાણપુંર
રાજસ્થાન રાજ્યના ગેડવાડ પ્રાતના દેસૂરી જિલ્લામાં
સાદડીથી ૬ માઈલ દૂર પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં, મઘાઈ નામની
વહેતી નદીના કિનારે “રાણકપુર” નામે સ્થળ છેઆ સ્થળ
આડાવલા (અરવલી)ની પશ્ચિમ બાજુની ખીણમાં સઘન વન
રાજિથી વી ટાયેલ છે (જૂઓ ચિત્ર ન
૪, ૫, ૨૫ )
તીર્થસ્થળ
ગણકપુર તીર્થ ક્યારે અને કેવી રીતે
વન્યુ
એની વિગત
એવી જાણવા મળે છે કે, ધરણગાહ અને રત્નાશાહ નામના
બે જૈન ભાઈ મેવાડના રાણાના ગાજ્યમાં અધિકારપદે
હતા તેમાં ધણુશાહ તે રાજાના ખુદ મા ત્રીપદે હતા, તેમણે
જૈન મંદિર બાંધવા માટે મેવાડના રાણા પાસેથી જમીન
ખરીદી ત્યારે એમને એ જમીન એવી શરતે આપવામાં આવી
કે, જૈન મદિરની સાથેસાથ ગામ પણ વસાવવામાં આવે
અને તેનું નામ રાણાના નામ ઉપરથી પાડવામાં આવે આ
ઉપસ્થી માટી પર્વતની રમ્ય ઉપાયકામાં વસેલા “માદડી”
ગામની જે જમીન મદિર માટે પસંદ કરવામાં આવી તેને
ગણાના નામ ઉપરથી “શણપુર” નામ આપવામાં આવ્યું
અને એ રીતે એ પ્રસિદ્ધિમા આવ્યું
વસ્તુત મદિરના કપાઉડની આસપાસની જમીન જોવા

·૧૨ રાણકપુરની પંચતીર્થી અહીં કેઈ વિશાળ ગામ વસ્યું હોય એમ લાગતું નથી. હા, ધરણવિહાર જેવા મોટા મંદિરનું કામ વર્ષો સુધી ચાલ્યું હોય અને તે સમયે શિલ્પીઓ, કારીગરે અને મજૂરને જોઈતી વસ્તુઓ પૂરી પાડવા વેપારીઓ અહીં આવીને અસ્થાયી રૂપે વસ્યા હોય, દુકાને માંડી હોય એ બનવાજોગ છે. શ્રી. મેહ કવિએ ગમે તેમ પણ અત્યુક્તિભયું વર્ણન કર્યું હોય એમ લાગે છે. ઉત્તર દિશાની સાંકડી જમીનમાં પડેલાં ખંડિચેરીને જોતાં પણ અહીં કોઈ ગામ વ્યવસ્થિત રીતે વર્યું હોય એમ ન કહી શકાય, કેમકે મંદિરના કંપાઉંડની ચારે દિશામાં પહાડીઓ છે અને ઉત્તર તરફથી આવતી મઘાઈનદી મંદિરના --- ૧. શ્રી.મેહ કવિએ સંવત ૧૪૯૯માં રચેલા પાળિયાપુર-ચતુવાસ- સ્તવન માં તેમણે પ્રત્યક્ષ જોયેલા આ ગામનું વર્ણન આ રીતે કર્યું છે. રાણકપુર જેઈને અત્યંત ઉલ્લાસ અને સંતોષ થાય છે. આ નગર અણહિલપુર (પાટણ) જેવું છે તેનાં ગઢ, મંદિર અને પિળો અત્યંત સુંદર છે. વચ્ચે સરિતાનાં નીર વહે છે. કૂવા વાવ, વાડી, હાટ અને જિનમંદિર ઘણું છે. તેમાં અઢાર વર્ણના લેક, લક્ષ્મીવંત વેપારીઓ અને પુણ્યશાળી માનવીઓ વસે છે. એ સૌમાં યશસ્વી દાનીશ્વર ધરણિંદ નામને સંઘવી મુખ્ય છે. તે જિનમંદિરોને ઉદ્ધારક છે. તેની પુણ્યાત્મા માતા કામલદે નામે છે. જે રત્નસિંહ અને ધરણિંદ નામના બે નરરત્નને જન્મ આપી ધન્ય! ધન્ય !! ગવાય છે.” આ વર્ણન ઉપરથી જણાય છે કે, પંદરમી સદીમાં આ રાણક- પુર ઘણું સમૃદ્ધિશાળી અને આબાદ નગર હતું. એ સમયે જેનોનાં ૨૭૦૦ જેટલાં ઘરે હતાં રાણકપુરના નિવાસીઓએ પણ અહીંનાં મંદિરમાં મૂર્તિઓ ભરાવ્યાના શિલાલેખો આ મંદિરમાંથી મળી આવે છે. આ વર્ણન રાણકપુરની નજીક આવેલા સાદડી ગામનું હોય તે તે કંઈક બંધબેસતું ગણાય.

·રાણપુર ૧૩. ક પાઉ ડને અડીને જ પશ્ચિમ તરફ થઈ દક્ષિણ દિશામાં વહે છે વસ્તૃત અહીં ત્રણ મદિર ઉપરાંત બીજા મદિર હોય એમ જણાતુ નથી, એટલે ધણુવિહારના ચારે ખૂણાના ચાર મોટા ગભારા અને મુખ્ય ચૌમુખ મદિને ગણતા પાચ અથવા ત્રણ માળના મદિને ગણતા ત્રણ અને બાકીના શ્રીનેમનાથ અને શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના મંદિરે મળીને સાત અને પાચની સંખ્યા તીર્થમાળાકારાએ ગણાવી હોય એમ લાગે છે ? શ્રી મેહ કવિએ ઉલલેખેલી મઘાઈ નદી આજે પણ ઉત્તર- પશ્ચિમે પથરાયેલી છે, જે સદા વહ્યા કરે છે છેડે દૂર તળાવ છે તેને પશ્ચિમ કિનારો મજબૂત બાંધેલો છે, જેની દીવાલની પહોળાઈ લગભગ ૪ર હાથની છે અને જમીનથી પ૬ ફૂટ ઊંચી છે તળાવમાં બધની પાસે ૪૦ વામ ઊડુ પાણું હોય છે, જ્યારે વરસાદમાં ૭૫ વામ જેટલું વધે છે તળાવમાથી કાઢેલી નહેરથી શિયાળુ અને ઉનાળુ પાક થાય છે સ ૧૯૫૬ ના દુકાળમાં આ બધ બાધવામાં આવ્યું છે રાણકપુર તીર્થના કોટની બહાર મૂર્યનારાયણનું મંદિર છે આ મદિર મહારાણા કુંભાએ બે ધાવ્યું હતું એમ કહે વાય છે મદિરના શિખરમા ભાતભાતની કરણી છે તેની બાજુમાં મહાદેવનુ એક મદિર છે, તેમાં એક ભેરુ પણ છે મહાદેવના મંદિર પાસે ભેરવનું સ્થાન છે અહીંના લોકો તેને “ભાગરિયા ખેલજી કહે છે ૨ શ્રી મેહ કવિના કથન મુજબ તે સમયે અહી ૭ જૈન મંદિર હતા ત્યાર પછી સ ૧૭૫૫મા શ્રી જ્ઞાનવિમલરિએ એવી તી માં (૫ ૧૩૬) અને અરમા સૈકામાં ૫ મહિમાએ રચેલી તમામ ( ૫૮) અહી ૫ જૈન મંદિરો હેવાનું વર્ણન મળે છે જુએ. * પ્રાચીન તીર્થમાળા સંગ્રહ ·રાણકપુરની પંચતીથી આસપાસની પહાડીઓ અને સઘન ઝાડીઓથી આખુંયે જંગલ ભયંકર ભાસે છે. હિંસક પશુઓનો ભય પણ રહે છે. સંભવ છે કે, મેવાડના રાણાઓએ આ સ્થાનને વિપત્તિકાળમાં આશ્રયનું સ્થળ બનાવ્યું હોય. રાણકપુર તીર્થની દક્ષિણ તર- ફની એક પહાડી પર એક નાનો સરખો મહેલ બંધાવેલે નજરે ચડે છે. વળી, દક્ષિણ દિશા તરફના ભયંકર જંગલમાં થઈને મેવાડ તરફ જવાનો એક રસ્તો છે. અહી થી એક માર્ગ દેસૂરીની નાલનો છે. ઉત્તર દિશા તરફની પહાડીમાં રાણા કુંભાએ વસાવેલા કુંભલગઢને પ્રસિદ્ધ કિલ્લે જોવાય છે. રાણકપુર તીર્થનો કેટ: તીર્થની ચારે તરફ કેટ ૫૯ વીઘાના વિસ્તારવાળી જમીનને ઘેરી વળેલો છે. એ કેટમાં ઊભેલાં મકાનો–ધર્મ શાળાઓ, મંદિર અને તે અંગે રહેતા મુનીમ, પૂજારીઓ અને પહેરેગીરો વગેરેને રહેવાનાં મકાનો સિવાય અહીં બીજાં મકાન કે વસ્તી નથી. ----- મંદિરના કંપાઉંડમાં પ્રવેશ કરતાં મઘાઈ નદીના પૂલ ઉપર થઈને જવાય છે. નદીને જોતાં જ શ્રી.મેહ કવિની કાવ્ય- પંક્તિઓનું મરણ થઈ આવે છે. નિરમલ નીર વહઈ વીચ ગંગે, પાપ પખાલ સુસંગે” સાચે જ, નદીનાં વહેતાં ગંગા જેવાં નિર્મળાં નીરમાં પાપ ધોઈ નાખી પવિત્ર થઈને પ્રભુના તીર્થ–મંદિરમાં જવા માટે યાત્રી દરવાજામાં જાણે પ્રવેશ કરે છે. લોખંડી ભવ્ય દરવાજામાં પ્રવેશ કરતાં જમણા હાથે

·જ
રાણકપુર
૧૫
તરક એક સુંદર જળકું ડ આવે છે તેના ઉપર કેટલાક દેવી
દેવતાની મૂર્તિઓ પધરાવેલી છે. પાસે બે નાની સરખી દેરીએ
છે અહીં શિવ અને પાર્વતીની એક કળામય આરસ મૂર્તિ
આપણી નજરે ચડે છે
ડાબા હાથ તરફ ભેજનશાળાનું મકાન છે, જે સાદડી-
વાળા શેઠ પન્નાલાલ પૂનમચ દજીએ બધાવેલું છે તેની પાસે
૧૯૯૯મા સાદડીવાળા શેઠ ન્યાલચ દ નથમલજીએ
એક સુંદર ધર્મશાળા બે ધાવી છે તેની સામે એટલે માર્ગની
જમણી બાજુએ કુવે છે અને તેની પાસે જ અમદાવાદનિવાસી
શેઠ જમનાભાઈ ભગુભાઈને ધર્મપત્ની માણેકબેન શેઠાણીએ
૧૯૮મા બે ધાવેલી આધુનિક સગવડવાળી ધર્મશાળા છે
આ ધર્મશાળાથી દક્ષિણ દિશામાં લગભગ ૨૦૦ ગજ
છે. શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનુ મદિર છે આ મદિગ્ની નજી
કમાં પતુ કેટની બહાર અગાઉ કહેલું સૂર્યનારાયણનું મંદિર
વિદ્યમાન છે
શેઠાણું માણેકબેને બધાવેલી ધર્મશાળાની પૂર્વ દિશામાં
જૂની ધર્મશાળાના માર્ગે જતા વચ્ચે શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગ
વાનનુ મદિર આવે છે આ મદિથી લગભગ ૭૫ ગજ છેટે
વિશાળ વડાથી ઘેરાયેલી જૂની ધર્મશાળા છે તેના ભવ્ય
દશ્વાજામાં પ્રવેશ કશ્તા વચ્ચે મેટુ ચોગાન છે એક તફ
ફૂ અને નાનાગાર છે અને ચારે દિશામાં બાધેલી ધમ
શાળાની ૪૧ એરડીઓ છે શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની
પિઠીનું કાર્યાલય અહીં જ છે, જે યાત્રીઓ માટે વાસણ–
ગિડા તેમ જ ભોજનાલય વગેરેની બધી સગવડ પૂરી પાડે
છે ધર્મશાળાની દક્ષિણ દિશામાં એક મકાન નવુ બાધેલુ છે,
જે ઉપાશ્રય તરીકે સાધુ-સાધ્વીઓ માટે ઉપગમાં લેવાય

·१६
રાણકપુરની પંચતીથી
છે. આ જૂની ધર્મશાળા સં. ૧૯૦૮માં અમદાવાદનિવાસી.
શેઠ હઠીસિંહ કેસરીસિંહનાં ધર્મપત્ની શેઠાણી હરકુંવરબાઈ
એ બંધાવી છે.
આ જૂની ધર્મશાળાને અડીને જ ધરણુવિહારનું વિશાળ
મંદિર આવેલું છે. આ મંદિરની સામે નગારખાનાનું બે માળનું
મકાન છે અને તેની પાસે નાનો બગીચો છે. નગારખાનાની
દક્ષિણ દિશામાં સામે એક કૂવો પણ છે,
અત્યારે અહીં જે
ત્રણ
જૈન મંદિરો વિદ્યમાન છે, તેમાંનું
પ્રથમ તીર્થકર શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું ચૌમુખ મંદિર, જેને
ધરણુવિહાર કહેવામાં આવે છે, તે મુખ્ય છે. ગેડવાડની મોટી
પંચતીથીમાં જેટલાં પ્રાચીન જિન મંદિર છે, તેમાં સૌથી
મોટું, કીમતી અને શિલ્પની દષ્ટિએ અનુપમ આ મંદિર છે.
આ મંદિર કેણે ક્યારે બંધાવ્યું અને મંદિરનો આકાર તેમજ
શિલ્પપ્રકાર કેવો છે એ જાણવાથી એને મહિમા સમજી શકાશે.
શ્રી. લભદાસ કવિએ તો આ તીર્થનું માહાઓ ગાતાં કહ્યું
ગ આખું
તવિ ફરન્સિ, ન સુ હીર રાસ
રાણકપુર નર નવિ ગયે, વિચ્ચે ગર્ભાવસ.”
ખરેખર, આબુ અને રાણકપુર તીર્થની યાત્રા જેણે કરી
નથી, એનું જીવતર નકામું છે, એવી લોકવાણીનું કથન એ
તીર્થોનાં વર્ણન વાંચ્યા–સાંભળ્યા પછી અને સાક્ષાત્ દર્શન
કર્યા પછી યથાર્થ લાગે છે.
૧. “આનંદકાવ્ય મહોદધિ” હીરવિજયસૂરિરાસ, પૃષ્ઠ હર. પ્રકા
દેવચંદ લાલભાઈ પુસ્તકોદ્ધાર કુંડ, સુરત.

·રાણકપુર ૧૭ D રાણિગપુર શ્રીધરણવિહાર ધનકુબેર ધરણાશાહે ગણકપુરમા શિલ્પકલાના અત્યુત્તમ નમૂના સમાન “ધરણવિહાર પ્રાસાદ બધા છે એને લયદીપપ્રાસાદ, ત્રિભુવનવિહાર, નલિની ગુમવિમાન અને ચતુમુખપ્રાસાદ” એવા બીજા નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે આ મદિર આડાવલાની છેક પશ્ચિમી તળેટીમાં અનેક પ્રકારની વનરાજિ વચ્ચે ઝીણી નકશીથી સુશોભિત વિમાનસમું દેખાય છે પાચ વર્ષથી ધરણુશાહની કીર્તિગાથા સભળાવતુ ઉન્નતશીલ અને પિતાની શિલ્પકળાની સૌદર્યયુગ ધ પ્રસરાવતુ આ અટલ લેયદીપક મદિર, જાણે કાળ અને આક્રમણ સામે અડગપણે ઊભેલું હોય એમ લાગે છે મદિરની રચના , આ ધરણુવિહાર મદિર ૪૮૦૦૦ ચોરસ ફીટના વિસ્તારમાં આવેલું છે મદિરની ઊંચાઈના પ્રમાણમા જગતી–ભયતળિ- ચાની ઊંચાઈ અને વિસ્તાર, ચારે દિશામાં એકસરખા પગથિયા, પ્રતેલીઓ (શુગારચોકીઓ), તે ઉપગ્ના મડ, દરવાજાઓ- બધુ માપસર એકસરખુ નજરે પડે છે અ દરની બાજુએ ચારે દિશાના ચાર દરવાજાયુક્ત મુખ્ય મંદિર, તેના ચાર સભા મડ, ચાર વિશાળ મેઘનાદ મડપે, તેના તેણેયુક્ત ઊંચા સ્ત, મુખ્ય મદિના ચારે ખૂણામા બબ્બે મડપ- ચુત ચાર શિખરબધી દેરાસ, ભમતીની શિખરબદ્ધ દેવ- કુલિકાઓ, વચ્ચે વચ્ચે ચારે તરફના એકસરખા મોટા ગભારા, ઉપર બે માળ અને શિખરબધી રચનાવાળું આ મદિર છે આખુયે મદિર સેવાડી તેમ જ સોનાણના પથ્થથી બાધવામા આવ્યુ છે મદિરની મનહર બાધણીમજબૂત ર ·૧૮ રાણકપુરની પંચતીર્થી ઘાટ, અને પાયાનું ઊંડાણ કેવું હશે એનો ખ્યાલ આવે છે. શ્રી. મેહ કવિ કહે છે કે, આ મંદિરનો પાયે સાત માથડાં છે. આ ઉપરથી આમાં કેટલું ખરચ થયું હશે અને કેટલી મહેનત-મજૂરી લાગી હશે અને કેટલો સમય વીત્યે હશે એની કલ્પના થઈ આવે છે. ૧ મંદિરમાં ૧૪૪૪ સ્તંભની રચના કરેલી છે. તેમાં ચારે દિશાના મેઘનાદ મંડપના સ્તંભો તે ૪૦ ફૂટથી વધુ ઊંચા અને પ્રત્યેક કેરણીયુક્ત છે. આ મંડપિ સિવાયના બીજા સ્તંભે સાદા છે. મંદિરમાં સ્તંભોની રચના એવી કુશળ- તાથી સમાંતર કરેલી છે કે ગમે તે સ્થળે ઊભા રહી સામેની દિશામાં બિરાજમાન પ્રભુમૂર્તિનાં દર્શન કરતાં કેઈ સ્તંભનું નડતર થતું નથી. મુખ્ય મંદિર અને ખૂણાના ચાર ગભારાઓનાં મળીને ૫ મેટાં શિખરો, ૨૪ મંડપ, ૮૪ દેરીઓ, ૨ ભેંયરાં, મુખ્ય મંદિર ઉપર બંને માળમાં ચાર દરવાજાયુક્ત મુખ પ્રતિમાઓ વગેરેની એકસરખી રચના આ મંદિરમાં કરેલી છે. આવું સુસંબદ્ધ રચનાવાળું વિશાળ અને ભવ્ય મંદિર જોતાં ગમે તે માનવી આશ્ચર્યમુગ્ધ બની જાય છે. જોકે મંદિરમાં પ્રવેશવા માટે ચારે દિશાના દરવાજાથી જઈ શકાય છે, પરંતુ પશ્ચિમ તરફનું દ્વાર જ ખુલ્લું રાખવામાં આવે છે. પશ્ચિમ તરફનાં વિશ–પચીશ પગથિયાં વટાવી શૃંગાર- ચેકીની ઉપરની છતમાં નજર કરીએ તો કેટલાંક ઘટના ચિત્રો –ભા કેરેલા નજરે પડે છે. એ ભાવો, મારી ઉપલક નજરે વાત પાયઉ પવિઉ સાત.”

·રાણકપુર
૧૦
જેતા, ગમાયણ અને મહાભારતના પ્રસંગેના હોય એમ લાગે
છે, પરંતુ એને બગબર જોઈએ તે જ એ ભાનો સ્પષ્ટ
ખ્યાલ આવી શકે
૫
શૃંગારકીના દગ્યામાં પ્રવેશ કતા ડાબા અને જમણ
હાથ તરફ લાબા ભેયર છે, જેમા તીર્થ કર મૂતિઓ એ ઘરી
રાખેલી છે ત્યાથી આગળ જતા લગભગ દશેક પગથિયા વટ
વીએ તે આપણે ચૌમુખ મંદિરની સામે બીજે સભામડપ,
જેને મેઘનાદ મડપ” કહે છે, ત્યા આવીએ છીએ મડાના
ઊંચા અને વિવિધ કેયુક્ત ત ભ ઉપરની ગુમ્મજાકાર
છતની ગોળાકાર પટ્ટીમાં વિવિધ ભાવો સુદર રીતે આલેખ્યા છે
આ બીજા મડપથી ચાર-પાંચ પગથિયા ચડતા પ્રભુ
સન્મુખના પ્રથમ રગમ ડપમા અવાય છે
આ જ પ્રમાણે જેવી પશ્ચિમ દિશામાં રચના છે તેવી
જ બીજી ત્રણે દિશામાં આશ્ચર્યકારક એક સખી ગ્યના છે
મૂળનાયક
મૂળ મદિગ્યા ચારે દિશામાં સ્થાપન કરેલી ભગવાન
ઋષભદેવની ૬ ફૂટ ઊંચી મનહર ૪ મૂર્તિ બિરાજમાન છે
પૂર્વ, પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાની મૂર્તિઓ ઉપર સ ૧૪૯૮
ના ફાગણ વદિ પના લેખે કોતરેલા છે, જ્યારે માત્ર ઉત્તર
દિગાની મૂર્તિ ઉપર સ ૧૯૭૯ના વૈશાખ સુદિ ૧૧ને બુધ
વાનો લેખ છે, જેમાં રાણું કર્ણસિહના રાજ્યમાં શ્રી વિજય
દેવસૂરિશ્ના ઉપદેશથી પ્રતિષ્ઠા થયાનું લખ્યુ છે આ ઉપરથી અનુ-
માન થાય છે કે, ચારે મૂતિઓની શ્રી. સેમસુદરસૂરિએ એક જ
સમયે પ્રતિષ્ઠા કરી હશે, પરંતુ તે પછી ઉપર્યુક્ત મૂર્તિને
કોઈ કારણસર બદલવી પડી હશે વળી, ચારે મૂર્તિઓ

·રાણકપુરની પંચતી
સપરિકર છે, પરંતુ એનાં પરિક ખંડિત થતાં તેને કાઢી નાખી
સં. ૨૦૦૯ની પ્રતિષ્ઠા વખતે નવાં પરિકરો બનાવી ગોઠવ્યાં છે.
મૂળ ગભારામાં ઉપર્યુક્ત ચૌમુખજી સિવાય બીજી ૧૮
પાપાણ મૂર્તિઓ છે અને ધાતુની ૨ પંચતીથીઓ છે. આ
મૂતિઓ પૈકી એક પાષાણ મૂર્તિને “ગૌતમસ્વામીની મૂતિ”
તરીકે ઓળખાવાય છે. તેમની પાસે આઘે નથી, પરંતુ એક
હાથમાં મુહપત્તિ અને બીજા હાથમાં નવકારવાળી છે. મૂર્તિ
ઉપર લેખ નથી. શ્રી. અંબિકાદેવીની એક મૂર્તિ પણ છે.
મૂળ મંદિરને ચારે બાજુએ ચાર વિશાળ મંડપ છે.
તેના મુખ્ય મંડપ અને રંગમંડપે જુદા જુદા છે. મુખ્ય
મંડપમાંથી રંગમંડપમાં જવા માટે નાળ મૂકેલી છે. નાળની
બહાર એક ખુલ્લી કમાન છે અને ઊંચે એક નાળમંડપ છે.
મૂળ મંદિરનાં ૪ દ્વારો ઉપર ખૂણામાં ઉપરાઉપરી બબ્બે
દેરાસરે છે. આ દેરાસરે પૈકી વાયવ્ય ખૂણાના દેરાસરને “કર્મા
પ્રથમ મહાધર ચૈત્ય”,અગ્નિખૂણાના દેરાસરને કર્ણપ્રથમ (દ્વિતીય)
મહાધર ચિત્ય, ઈશાન ખૂણાના દેરાસરને “સ્તંભનકાવતાર
ચૈત્ય અને નિત્ય ખૂણાના દેરાસરને “અરિઘાત ચતુર્થ
મહાધર ચિત્ય” એવાં નામો શિલાલેખમાં આપ્યાં છે. ચારે
દિશાનાં આ ચાર મંદિરે જુદી જુદી વ્યક્તિઓએ બનાવ્યાં છે.
તેમાં સં. ૧૫૦૭, સં. ૧૫૦૭, સં. ૧૫૦૭ અને સં. ૧૫૦૩
ના લેખે છે. આ દેરાસરના રંગમંડપ અને મુખમંડપ
દરેકને જુદા જુદા છે. આ રીતે બધા મળીને કુલ ૨૪ મંડપ
ઘૂમટવાળા છે.
મંદિરની કળા-કારીગરી :
મૂળ ગભારાની બહાર મૂળનાયકની સન્મુખ આરસ પાષા-
ણને એક જ પથ્થરમાંથી આરપાર કરીને અધર ગોઠવેલાં
૮

·રાણકપુર તેણે તે આબુની શિલ્પકળાની યાદ અપાવે એવા મનહર છે પહેલા અહીં ૧૨૮ તારણે હતા હવે માત્ર ચાર જ બચ્યા છે (જુઓ ચિત્ર ન ૮) તેમા આગળના અને પાછળના ભાગમાં સાત-સાત મળીને કુલ ૧૪ જિનપ્રતિમાઓ ઉત્કીર્ણ છે આવા જ બીજા ૨ તારણે છે, તેમાં પણ એ જ પ્રકારે જિનપ્રતિમાઓ અતિ હોવાથી કુલ ૪૨ મૂતિઓ ગણાય છે આ તરણેને મારવાડમા “બદનવાર” નામે ઓળખે છે પ્રથમના તેણના ઉપરના ભાગમાં ડાબી બાજુએ સુદર ભાવ ઉત્કીર્ણ છે, જેમા તીર્થ કરની માતા શયનાવસ્થામાં ૧૪ સ્વપ્ન નિહાળી હ્યા હોય એવું આલેખન પથ્થરમા ઉત્કીર્ણ છે સભામડપના ઘૂમટમા ગોળાકારે ૧૬ વિદ્યાદેવીઓ અને વચ્ચે કળાભર્યું વેલબુટ્ટાનુ સુશોભન આલેખ્યું છે, જે આબુ- દેલવાડા અને કુ ભાગ્મિાજીના મંદિરની આબેહૂબ નકલ સ્વ- રૂપ જણાય છે (જૂઓ ચિત્ર ૮, ૨૦, ૨૧) મદિરની છતમાં અને થાભલાઓમાં વૈવિધ્યભર્યું શિલ્પ લાવણ્ય તે આખને આજ દે તેવું ઊભરાય છે. એક જ મસ્તકમાં જોડાયેલી ૫ પૂતળીઓ (જૂઓ ચિત્ર - ૨૩) કમલપત્રની બારીક નકશી, કળામય ઝુમ્મર, વેલબુટ્ટા, જાળીઓ વગેરે આકૃતિઓ શિલ્પકળાના અજોડ નમૂના સમાન છે (જૂઓ: ચિત્ર ન ૧૧, ૧૩) ભાવો મદિરમાં પ્રવેશ કરતા જે ઘૂમટ આવે છે તેમાં એક સ્થળે આચાર્ય મહારાજ બેઠેલા છે અને તેમની પાછળ ૩ સાધુઓ હાથમા એ ગખીને ઊભા હોય એ ભાવ કેરેલે છે પશ્ચિમ તથ્યના મેઘનાદ મડપમાં પ્રવેશ કરતા ડાબા હાથના એક ત મા બગબર પ્રભુની સન્મુખ ધરણશાહ ·૨૨ રાણકપુરની પંચતીર્થ અને સ્થપતિ દેપાની નાની આકૃતિએ કરેલી છે. બીજા ઘૂમટમાં શ્રીનેમિનાથ ભગવાનના પંચકલ્યાણકને ભાવ દર્શાવ્યો છે. એક તરફ શ્રીકૃષ્ણને મહેલ, શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની જાન, લગ્નની ચેરી. પશુઓનું પાંજરું, પશુઓને છેડી મૂકવાં અને રથને પાછા વાળવાનું આખું ઘટનાદેશ્ય ઉત્કીર્ણ છે. એક તરફ એક ગોવાળિ લાકડીના ટેકે ઊભે રહેલે છે, તેની પાસે પશુઓ ચરી રહ્યાં છે અને એક તરફ છાશ વલોવતી સ્ત્રીઓનું દૃશ્ય ઉપસાવ્યું છે. બીજા એક ખૂણામાં સમવસરણને ભાવ આલેખ્યો છે. આ સિવાય બીજો કેટલાંયે ઘટના જોવાલાયક છે. બીજા કેટલાયે ભા અહીં ઉત્કીર્ણ છે પણ માત્ર નમૂના પૂરતા બે-ત્રણ ભાવેનું વર્ણન કર્યું છે. મંડપ, ઘૂમટે તે તં? પશ્ચિમ તરફના સભામંડપના એક થાંભલા ઉપર સં. ૧૯૧૧ના વૈશાખ સુદિ ૧૩ને લેખ છે, જેમાં ઉમાનપુરના રહેવાસી શ્રેષ્ઠી ખેતાએ “મેઘનાદ” નામનો મંડપ કરાવ્યાને ઉલ્લેખ છે. ચાર ખૂણાના મંદિરે ઉપર ૪ ઘૂમટે છે, જે ૪૨૦ સ્તંભ ઉપર રહેલા છે. દરેક ચાર સમૂહની મધ્યના ઘૂમટે ત્રણ માળ સુધી ઊંચા છે અને એ જ સમૂહના બીજા ઘૂમ- ટેથી ઊંચે જાય છે. આવા મધ્યના ઘૂમટેમાંને એક જે મુખ્ય દ્વારની સામે છે તેને અંદર અને ઉપર એમ બેવડા ઘૂમટે છે, જેનો આધાર ૧૬ સ્તંભ ઉપર રહેલે છે. રાણકતંભ : પૂર્વ અને પશ્ચિમ દ્વારની પ્રતિલી-શૃંગારકીના મંડ- પમાં મૂળ મંદિરના પ્રભુની બરાબર સમ્મુખ ગજરૂઢ માતા ·રાણકપુર ૨૩ મરુદેવીની પ્રતિમા છે. દક્ષિણ દ્વારની પ્રતેલી ઉપરના મડ- પમ એક વેદિકા ઉપર એક ગૃહસ્થમૂર્તિ છે તેના ઉપર સ ૧૭રકનો લેખ છે ઉત્તર દ્વારની પ્રતિલી ઉપરના મડ- પમાં સહકૂદસ્ત ભની અપૂર્ણ ના છે, જેને “શણુક સ્ત ભ પણ કહે છે આની અપૂર્ણ રચના વિશે એવી દતકથા પ્રચ- લિત છે કે, રાણુ કુભાએ ધરણાશાહનું અનુકરણ કરવા માટે આ સ્તભ બનાવવાની શરૂઆત કરેલી પતુ એ ન બની શક્યો, પરિણામે એ સ્તભ અધૂરો જ રહી ગયે આ સ્ત ભની વચ્ચે વચ્ચેની નાની પટ્ટી ઉપર લાબા લેખે છે, સોળમી શતાબ્દીના છે અને ભિન્ન ભિન્ન વ્યક્તિઓના છે દેવકુલિકાઓ ને લેખે ચારે બાજુએ ફરતી ૮૦ દેવકુલિકાઓ પૈકી ૭૬ તે એકસરખી નાની અને શિખરબધી છે આમાથી ચાર દેવકુલિ- કાએ મેટી છે અને દરેકની આગળ એક રગમ ડપ છે ચાર દિશામાં રહેલા ચાર મહાધર પ્રાસાદ દેરાસરોને ગણતા કુલ ૮૪ દેવકુલિકાઓ છે તેની આગળના ભાગમાં વૈવિધ્યભરી મનોહર કે કરેલી છેદેરીઓ ઉપગ્ના લેખોથી જણાય છે કે, ધણુશાહ પછી જુદી જુદી વ્યક્તિઓએ મળીને દેવી- એ બનાવી છે, એ વિશે થેડીક વિગત આ પ્રમાણે છે. પશ્ચિમ દરવાજાની ડાબી બાજુની દેરી ન ૨ ઉપર ૧૫૧૧ના માગશર વદિ ૧૩ને એમવા લેખ છે, જેમા સત્યપુર (માચાર)ના રહીશ ઓશવાલનાતીય ભાઈઓ- એ મળીને દેરી કરાવી એમ લખ્યું છે. દેરી ન ૫ ઉપર સ ૧૫૧૧ની સાલને લેખ છે, તેમા મુકાગવાસી મદાપુત્ર ગજાએ દેવકુલિકા કરવી એમ જણાવ્યું છે દેરી ન મબલીપાવાસી શા દેપાએ દેવકુલિકા કરાવી સ

·રાણકપુરની પંચતીથી
વઘા ભાર્યા
વજુ, તેમનો
દેરી નં. ૭ ઉપર માલવીય ઉસારિયા ગામવાસી દેપા
હરિયાએ દેવકુલિકા કરાવ્યાનો લેખ છે.
દેરી નં. ૮ માલવીય પીંપલિયાવાસી દેપા પામ્હણીએ
દેરી કરાવ્યાની હકીકત લેખમાં છે.
દેરી નં. ૧૦ રાણકપુરના જ વાસી નયણાના પુત્ર વીણા,
વેલણ માવબાલ () વગેરેએ દેરી કરાવી એ લેખ છે.
દેરી નં. ૧૧ સિહીવાસી સં. વઘા
પુત્ર સં. મહિરાજ, નીના, ભાદા, ભાદાના પુત્ર ભાખર અને
ગુણરાજે દેરી કરાવી એમ લેખમાં જણાવ્યું છે.
દેરી નં. ૧૨માં આસા અને તેની ભાર્યા સલદેએ
આ દેરી કરાવી.
દેરી નં. ૧૩માં સં. ૧૫૮માં વાસ્તનાગર () સં.
મના, તેની ભાર્યા રેલી, તેમના પુત્ર જેરાપાલ, તેની ભાર્યા
જાહણદેએ આ દેરી બનાવી.
આ ૧૩મી દેરીના ઓટલા ઉપરના લેખમાં જણાવ્યું
છે કે, સારંગપુરવાસી સં. જયતા અને પાતાએ દેરી બનાવી.
દેરી નં. ૧૪મીના ઓટલાના લેખમાં જણાવ્યું છે કે,
સાંબેસણવાસી શા. સાલે દેરી કરાવી.
દેરી નં. ૧૫મીના દરવાજા પાસેના લેખમાં જણાવ્યું
છે કે, સં. ૧૫૧૬ના વૈશાખ વદિ ૧ ના રોજ કુંભલમેર અને
દેલવાડાના રહેવાસીઓ––પરવાડ વ્યવ, ભાદા અને તેની પત્ની
સેમીના પુત્ર કર્માએ તેમજ વ્યવ૦ ધના, અને તેની પત્ની
બાબીના પુત્ર મેહાએ તેમની પત્ની લાછી અને ઊદી, તેમના
પુત્ર મેઘા, શિવા, જગમાલ વગેરેની સાથે રાણકપુરના ચતુ-
મુખપ્રાસાદમાં શ્રી નમિનાથ ભગવાનની પ્રતિમાયુક્ત દેરી

·રાણપુર ૨૫ બનાવી અને તેની શ્રી રત્નશેખરસૂરિએ પ્રતિષ્ઠા કરી આમ દેરીઓના દરવાજામા અને તેના ઓટલા ઉપર મોટા ભાગે લે તોયેલા વાચવામાં આવે છે. અહીં તે આટલા નમૂના પૂગ્ગા બતાવ્યા છે બધીયે દેરીઓ સેળમાં મકામાં બધાઈ ચૂકી હતી એમ એ લેથી જણાય છે મુખ્ય ગભારા પાસે આવેલી સીડીની પાછળ સ ૧દદર ના ચિત્ર વદિ ૧૧ને ગુરુવારને લેખ છે, તેમાં બાલીનિવાસી પિરવાડ શેઠ હીરાના પુત્ર-પૌત્રોએ ૩૫ દેરીઓ કરાવ્યાને અને તે માટે શ્રી સુમતિસુદરસૂરિએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યાને ઉલલેખ છે વિધિધ તીર્થના અવતારની રચના - ભમતીમાં દક્ષિણ દિશાના દરવાજા ઉપર જમણું તથા ડાબી બાજુએ ન દીશ્વીપના પટ્ટ ગોઠવેલા છે. આ પટ્ટ સ ૧૫૫૧ના વૈશાખ સુદિ ૮ના દિવએ સગામ મોનીએ બનાવ ગવ્યાનો માટે લેખ દેરીના દરવાજાની પાસે છે આ મ ડ૫માં એક જ શિલામા કોરેલી ત્રણ કાઉગિયા મૂર્તિઓ મનોહર છે મુખ્ય ચૌમુખ મંદિરની ઉત્તર દિશામાં પાંચ વર્ષથી ઊભેલુ રાયણવૃક્ષ અને તેની નીચે શ્રી આદીશ્વર ભગવાનના પગલાની કળામય દેરી છે, જે શત્રુ જયનુ સ્મરણ અપાવી રહી છે ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલા દેરાસર પૈકી એકમાં શ્રીસમેત- શિખરની કણીવાળી રચના છે તેના ઉપર સ ૧૫૩૨ ને લેખ છે સામેના બીજ મંદિરમાં અષ્ટાપદની અધૂરી રચના છે, તેના દવાજામા મ ૧૫૩૨ ના ચૈત્ર સુદિ ૧૩ ને લેખ છે બે મોટી શિલાઓ ઉપર કરેલી અને ય ત્રાકારે ગોઠવેલી ·૨૬ રાણકપુરની પંચતીથી નંદીશ્વરની રચના, સમેતશિખરવાળા દેરાસરની ભીતના લાંબા પહોળા પથ્થર ઉપર કેરેલા શત્રુંજય અને ગિરનારના પટે, ડાબી બાજુએ નાલમંડપમાં સહસટની સુંદર રચના-વગેરે આકૃતિઓની કેરણું બેનમૂન છે. કળામય શિ૯૫? ઉત્તર તરફના નાલમંડપ પાસે ખૂણાના દેરાસરની ભીંતમાં એક મેટી શિલા ઉપર સહસ્ત્રફણા પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું આંટી ગૂંચ્યા જેવું શિ૯૫ તે સૌ કોઈ ને દિમૂહ બનાવે એવું છે. એ શિ૯૫માં શ્રી પાર્શ્વનાથની મૂર્તિ નાગેન્દ્રની પીઠ ઉપર કાય- સગપૂર્વક ધ્યાનમાં ઊભેલી છે અને એ જ નાગેન્દ્ર બીજું નાગ- નાગિણીઓ સાથે આંટા લગાવી ગૂંથેલું ૧૦૦૮ ફણાનું છત્ર ધારણ કરી રાખ્યું છે. નાગ અને નાગિણુંઓએ પિતાની સમગ્ર શક્તિ જાણે કામે લગાડી હોય તેવું આ શિલ્પ એવી ખૂબીથી ઉપજાવી કાઢ્યું છે કે સામાન્ય નજરે એ કેયડારૂપ બની રહે. આ કૃતિમાં શિલ્પીએ પિતાના ઉત્કૃષ્ટ કલા-કૌશ- લનો પરિચય કરાવ્યું છે. આવી માન–સામંજસ્યમાં અજોડ કૃતિઓ ભાગ્યે જ બીજેથી જડી આવે. કહેવાય છે કે, આ શિલા બીજેથી લાવવામાં આવી છે. તેના ઉપર સં. ૧૯૦૩. ને લેખ છે, આ શિલા ત્રણ સ્થળેથી ભાંગેલી છે, જેને ચૂનાથી. સાંધી દીધી છે. (જૂઓ ચિત્ર નં. ૧૮) ભૂમિગૃહ : કહેવાય છે કે, આ મંદિરમાં અગાઉ ૮૪ બેંયરાં હતાં. લગભગ ૧૮ મા સકાના શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિના કથન મુજબ તેમાં ૯ ભેંયાં વિદ્યમાન હતાં. આજે પણ ૯ ભેંયરાં મેજુદ, છે. ધરણાશાહે અગમચેતી વાપરીને એ ભેંયરાઓમાં મૂતિઓ. અને દ્રવ્ય ભરી રાખ્યું હતું. મુસ્લિમ કાળમાં આ મંદિરની

·રાણકપુર
મૂતિઓ નાશ પામી ત્યારે ભડારેલી મૂર્તિઓની સ્થાપના કર
વામાં આવી હતી
સ ૨૦૦૯ની સાલમાં પ્રતિષ્ઠા થઈ ત્યારે ત્રણે મદિરોના
ભોયરાઓમાં જે અખંડિત મૂતિઓ હતી તે બધીને ધરણ–
વિહારના પશ્ચિમ ઢામા પેસતા જમણું અને ડાબા હાથ
તરફના ભયરામાં લાવી ક્રમસર ગોઠવી મૂકી છે, તે બધી
મૂર્તિએના લેખે તપાસતા તે ૧૫મા સૈકાથી લઈને ૧૮માં
મૈકા સુધીના માગ વાચવામાં આવ્યા છે
પ્રતિમાલેખે.
સ ૧૪૬ પહેલાને કઈ શિલાલેખ કે મૂર્તિલેખ
માગ જોવામાં આવ્યું નથી એટી ૮ મૂતિઓ, ૪ મેટા
કાઉસગ્ગિયા છે, જે ૨૮ ઇંચ ઊી ચા અને મનહર છે અને
સ ૧૫૫૧ ના મહા વદિર ના દિવસે માડવગઢવાસી સ ગ્રામ
સેનીએ ભગવ્યા છે, તેની અજનશલાકા શ્રી ઉદયસાગરમૂએિ
કરી છે બીજી કેટલીક નાની પ્રતિમાઓ પણ છે
ઉત્તર દિશાના દેરાસરમાં પાઘડી, ખેસ અને કઠમા
મોતીનો હાર વગેરે વસ્ત્રાભૂષણથી સજજ અને હાલમાં માળા
સાથેની પદ્માસનસ્થ મૂર્તિ ધરણશેઠની હોવાનું કહેવાય છે
પરતુ એ મૂતિ ધરણાશાહની લાગતી નથી મૂર્તિ ઉપર
લેપ કરેલ છે અને મૂર્તિનુ નાક જરા ખડિત થયુ છે લેખ નથી
બીજે માળ
બીજા માળમાં પણ ચૌમુખ પ્રતિમાઓ વિગજમાન છે
તેમાં પશ્ચિમ દિશાના મૂળનાયક શ્રી આદીશ્વર ભગવાનની પલાઠી
નીચે સ ૧૫૦૭ને લેખ છે બાકીની ત્રણે બાજુએ મગ
મ ૧પ૦૭, સ ૧૫૦૮ અને સ ૧૫૦૯ત્ના લેખો છે બધી
પ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા શ્રી રત્નશેખરસૂરિએ કરેલી છેઆ

·કપુરની પંચતીથી ૨૮ દેરાસર પણ ચાર દરવાજાવાળું છે. બીજા માળમાં પણ પહેલા માળની જેમ ચારે ખૂણે છે દેરાસર બાંધવાની શરૂઆત કરેલી જોવાય છે. ૨ મંદિર અધુરાં બનેલાં છે, જ્યારે ર મંદિરનાં કામની શરૂઆત કરેલી લાગે છે. અધૂરાં મંદિરે પૈકી એકમાં ચૌમુખજી વિરાજમાન છે. અહીં ૮ થાંભલા છે. તે પ્રત્યેક થાંભલામાં ૯ જિન- પ્રતિમાઓ ઉત્કીર્ણ છે. એ રીતે ૮ થાંભલામાં મળીને કુલ ૭૨ જિનપ્રતિમાઓ છે. સંભવત: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન ચોવીશીની આ સ્થાપના હશે. ત્રીજે માળી: ત્રીજા માળમાં પણ ચૌમુખ પ્રતિમાઓ વિરાજમાન છે. તેમાં શ્રીસંભવનાથ, આદિનાથ વગેરે તીર્થકરોની મળીને ૪ મૂતિઓ છે. દક્ષિણ દિશાના મૂલનાયક ઉપર સં. ૧૫૦ને લેખ છે. આ દેરાસરને પણ ચાર દરવાજા છે. મૂળનાયક ભગવાનના મંદિરના શિખરમાં ચારે બાજુએ પૂતળીઓ અને વચમાં કાઉસગિયા, રવજી, અંબાદેવી વગેરેનાં સ્વરૂપે દર્શાવ્યાં છે. શિખર ૧૦૧ ફૂટ ઊંચું છે. ઉપરના માળે અને ઘૂમટામાં ફરતાં નીચે ઊતરવાને માર્ગ શોધ પડે એવી માળની રચના કરેલી છે. આ રીતે માળની રચના, થાંભલાની ગોઠવણી, બહારથી નજરે પડતી વાંકીચૂકી જમીન ઉપરની દેરીઓની એકસરખી રચના–આ બધું શિલ્પીની અસાધારણ કળાકુશળતા બતાવી આપે છે. મંદિરનું સ્થાપત્ય જ એવા પ્રકારનું છે કે, જ્યાં જુઓ ત્યાં એકસરખી દેરીઓ, દેરાસર, થાંભલા, ઘૂમટો અને મૂતિઓને જોઈને ભુલાવામાં પડી જવાય.

·રાણપુર
આવા કળામય મંદિરની સમગ્ર રચના પાછળ દાનવીર
અને કળાવીઝા મુક્ત હસ્તનુ અનુપમ અર્પણ નજરે ચડે
છે અને આ મદિર કરતા તેમની ભાવનાનું વિરાટ દર્શન
કરાવે છે બનેની અમાપ ભક્તિ, શક્તિ અને ઔદાર્ય ભાવનાથી
સર્જાયેલી ત્રિવેણીમાં આપણે એક વાર તે એવા લીન બની
જઈએ કે એના વર્ણન માટે વાચા જ ન ફુરે
અભિપ્રાય
સમર્થ શિલ્પમીમાંસક સર ફર્ગ્યુસન પિતાની ઢબે સાચુ
આ દેવાલયનુ ભોયતળિયુ ઊચુ હોવાને લીધે તથા
મુખ્ય ઘૂમટેની વધારે ઊંચાઈને લીધે એક મહાન જૈન
દેવાલયને બરાબર દેખાવ આપે છે કાણુ કે, બીજા જૂના
દેવાલમા બહારના ભાગ ઉપર કેતરકામને અભાવ હોય
છે આ દેવાલયમાં ઘણા અને નાના ભાગે પાડેલા છે, તેથી
શિપવિદ્યાની ખરી શોભા તેમા દેખાઈ આવે તેમ નથી,
પરતુ દરેક સ્ત ભે એકબીજાથી જુદા છે, તેમજ ઉત્તમ રીતે
ગોઠવેલા છે અને તેમના ઉપર ભિન્ન ભિન્ન ઊ ચાઈના ઘૂમટે
ગોઠવેલા છે, આ બધાય ઉપથી મન ઉપર ઘણું સારી અસર
ઊપજે છે આવી સારી અસર કરે તેવુ તથા સ્તની સુંદર
ગોઠવણને ખ્યાલ આપે એવુ હિંદુસ્તાનમાં બીજી એકે
દેવાલય નથી ?
મદિરનો આભ ને પ્રતિષ્ઠા
આ ધરણુવિહાર મદિગ્ની જમીન સ. ૧૪૩૧ મા ગણુ
કલન સમયે ખરીદવામાં આવેલી એવુ એક તામ્રપત્ર

·૨૨ ?? ૪ 15 ૬ ૬ રાણકપુરની પંચતીર્થી હોવાનું જાણવામાં આવ્યું છે. અને પં. શીતવિજયજીના કથન મુજબ આ મંદિરને પાય સં. ૧૪૪૮ માં નાખવામાં આવ્યું અને મંદિરની પ્રતિષ્ઠા સં. ૧૪૯૮ના ફાગણ વદિ પના દિવસે બૃહત્તપગચ્છીય શ્રી. સેમસુંદરસૂરિના હસ્તકમલથી કરવામાં આવી. એ સમયે ધરણાશાહે ભારે ઉત્સવ કર્યો હતો. જિનપ્રતિમાસંખ્યા : ૧. ધરવિહાર–ચૌમુખ મંદિર મૂળનાયક ચૌમુખજીના મૂળ ગભારામાં– પ્રતિમા ભમતીની એકસરખી ૭૬ દેરીઓમાં ૨૧૭ શ્રી આદીશ્વરના મંડપમાં– મોટા મહાવીરસ્વામીના મંડપમાં– શ્રીઅષ્ટાપદજીના મંડપમાં– ઇશાનખૂણના દેરાસરમાં– અગ્નિખૂણાના નૈઋત્ય ખૂણાના ૧ આ તામ્રપત્રની નકલ રાણકપુર-સાદડીનાં મંદિરને વહીવટ કરતી શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીના મુનિ સ્વ. શ્રી હરગોવિંદદાસ પાસેથી જેવી મળી તે આ પ્રકારે છે–– साध श्री महाराणाजी श्री मोकलसींगजीके दत्त परस्त शाहीयेना परवाला नगम सादडीरा सीमसु कर धरती वीगा ५१ अखरे एकावन नाम शीम शुद्धा श्री राणकपुरजीरे मंदिर वंदावा सार कर दीयो. गमवचन मदरका नाम वच बदाखा दरसु पर धरती ७ अखरे सोत श्री राणकपुरजोरा वाग सार कर दीधो से कुशीथी कावजो जीणरा ते बापतरा कर दीदो अणरो के वेसल करशी जीणे एकलिंगनाथ पुगशे. संमत १४३१ कारतकरात सुदि १३ दसगत पांचोली चुणपादका । ૨ ૨ ૨.

·૩૧ ચાણકપુર 22 ૪ ૪ 2) વાયવ્ય ખૂણાના ઉપર નિસરણી પાસેના મદિરમા– ઉપર બીજે માળે– ઉપર ત્રીજે માળે-- ઉપર મેક્ષ બારીના દેરાસમા– ભયરાઓમાં લગભગ—- ૨ શ્રી પાર્શ્વનાથના મંદિરમાં ૩ શ્રીનેમિનાથના મંદિરમા- ૧૭૦ ૨૮ ૨૧ D 2) -મદિનમતા ધરણાગાહુ આ “ત્રિભુવનદીપક” દેવમહાલયના નિર્માતા ધરણાશાહ પિવાડ હતા તેમના પિતાનું નામ કુરપાલ અને માતાનું નામ કામલદે હતુ તેમની પત્નીનું નામ ધારદે હતુ તેમને જાત્રા અને જાવડ નામે બે પુત્ર હતા તેમના મોટા ભાઈનું નામ રત્નાશાહ અને તેમની પત્નીનું નામ રત્નાદે હતુ તેમને લાખા, મન, એના અને સાલિગ-એમ ચાર પુત્રો હતા તેઓ સિહી ગયેના નાદિયા ગામના વતની હતા દતકથા એવી છે કે, એક વખત માડવગઢના મુસ્લિમ આદશાહને પુત્ર ગજનીખા પિતાના પિતાથી રીસાઈને રાજ- પૂતાનામાં થઈને જતો હતો તેને આ બંને ભાઈઓએ સમજાવીને પોતાના પિતાની રાજધાનીમાં મોકલ્યું આથી શહેનશાહ બહુ ખુશ થયે અને અને તે બંને ભાઈઓને તેડાવી પિતાના દરબારમાં રાખ્યા પરતુ થોડા સમય પછી ગામના ગપગેળાથી કાચા કાનના બાદશાહે તેમને અટકમાં લીધા તેઓ જુદી જુદી જાતના ૮૪ સિક્કાઓને દડ ભર્યા પછી મુક્ત થયા અને પિતાના મુલકમાં પાછા ફર્યા, પરંતુ તેમને તેમના વતન નાદિયામાં રહેવું યોગ્ય ન લાગ્યું આથી તેઓ રાણકપુરની ·રાણકપુરની પંચતીથી દક્ષિણે આવેલા પાલગઢમાં જઈને વસ્યા. ધરણુશાહ ખૂબ બુદ્ધિશાળી સુત્સદી હતા. તેમની કીતિ સાંભળીને મેવાડના રાણાએ (સંભવતઃ રાણા મોકલ અને તે પછી રાણા કુંભાએ પણ) તેમને પિતાની રાજસભામાં સન્માન આપ્યું હતું. એટલું જ નહિ, તેમને મંત્રીપદે સ્થાપ્યા હોય એમ પણ મનાય છે. થડા સમયમાં જ પોતાની કુશળતાથી એણે ખૂબ દ્રવ્ય એકઠું કર્યું. સં. ૧૭૪૬માં શ્રીશીલવિજયજીએ રચેલી તીર્થમાના ઉલ્લેખ પ્રમાણે સં. ૧૪૪૬માં શ્રી સોમસુંદર- સૂરિના ઉપદેશથી એ પ્રભાવિત થયા અને તેમની બુદ્ધિને પ્રવાહ ધાર્મિકતા તરફ વળે. તેમને પિતાની લક્ષ્મીની ચંચળતાનો અનુભવ થયેલ હતો તેથી તેને સાર્થક કરી લેવા પાછળથી તેઓ સાદડીમાં જઈ વસ્યા અને તેની નજીકમાં એક મંદિર બંધાવવા માટે એકાંતમાં આવેલી સુંદર ભૂમિની પસંદગી કરી સં. ૧૪૩૧માં જમીન ખરીદી, જે પાછળથી રાણકપુર નામે પ્રસિદ્ધિ પામી, એ વિશે અગાઉ કહેવાઈ ૮ ગયું છે. એ જ તીર્થધામાં ધરણા શેઠ માટે ખાસ ધ્યાન ખેંચે એવી હકીકત મળે છે, એને સાર એ છે કે-“શ્રીધરણા શેઠે બત્રીસ વર્ષની ભરયૌવનમાં શત્રુંજય પર આવેલા બત્રીશ સંઘે વચ્ચે સંઘતિલક કરાવી ઈંદ્રમાળ લઈશું બ્રહ્મચર્ય વ્રત ઉચ્ચર્યું હતું. આ રીતે તેમણે યૌવન અને સંપત્તિને સાર્થક કરી ઉત્તમ ધર્મકાર્યો કર્યાં હતાં. એક રાત્રે સ્વપ્નમાં ધરણાશાહે બારમા દેવલોકનું નલિની ગુલમ વિમાન જોયું. એમને ભાવના થઈ આવી કે, “આવી રચનાવાળું દેવાલય જે ભૂમંડલ ઉપર મારાથી બને ૧. “પ્રાચીન તીર્થમાલાસંગ્રહ”; પૃષ્ઠ. ૧૦૬ : કડી : ૭.

·રાણકપુર
૩૩
તે ખરી પ્રભાવના કરી કહેવાય અને સ્વ-પરના કલ્યાણનું
કારણ બને … કઈ પણ રીતે આ મને રથને પાર પાડવાને
સંકલ્પ કરીને તેઓ કુલદેવીની આરાધના કરવા લાગ્યા
સકલ્પ પ્રમાણે પચાસેક મોટા સોમપુરા શિલ્પી-
ઓને લાવ્યા અને તેમની આગળ પિતાનો મનોરથ વ્યક્ત
કર્યો સ્વપ્નમાં જોયેલા વિમાનના આકારની તેમને વાત કરી
અને સિદ્ધપુરના ચતુર્મુખપ્રાસાદ(રાજવિહાર)ની ખૂબ પ્રશંસા
કરતા જણાવ્યું કે-“મારે પણ અહી એના જેવું જ દેવળ મોટા
મડાણે બે ધાવવુ છે, એ મુજબના નકશાઓ દોરી લાવે
કે જાણે કેમ, ધરણશાહની આર્થિક સ્થિતિ અને
તેમના મારથ વચ્ચે મેટો તફાવત હોવાનું શિલ્પીઓના
મનમાં વસી ગયું હતું આથી શેઠની તેમણે ધારેલી સ્થિતિ
અનુસાર તેઓ નકશા ઘેરી લાવ્યા, પણ કેઈના નકશાઓ,
તેમને ન રુચા
છેવટે મુડારા ગામના રહેવાસી દેપા નામના શિલ્પીએ
દેરેલ નકશે તેમને ગમી ગયે ટામેટા શિલ્પીઓ પણ
એ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા દે અર્ધસન્યાસી જે
હતો અને એ સમયમાં ગાડા જે ગણાતે બીજા શિલ્પી-
ઓની પ્રેરણાથી દેપાએ શેઠની સ્થિતિ જાણી લેવા પાયા માટે
સાત પ્રકારની ધાતુઓ, કસ્તુરી અને બહુમૂલ્ય વસ્તુઓ
મગાવી ધરણશાહે તે બધી વસ્તુઓ માગતાવેત હાજર
કરી આ જોઈ સૌને ધરણાશાહની ભાવના અને સ્થિતિની
વાસ્તવિક પ્રતીતિ થઈ આવી
મદિરને પાયે ન ખાય ત્યારે શિલ્પીઓને કબ ધ પહે
રાવી તેમણે ખુશ કર્યા બધા કારીગરે અને મજૂરોની જરૂરિ-
યાત પૂરી પાડી સગવડે કરી આપી અને જોતજોતામાં
સ

·રાણકપુરની પંચતીર્થી ધરણાશાહ કયારે સ્વર્ગવાસી થયા એ વિશે ક્યાંયથી કંઈ જાણી શકાતું નથી, પરંતુ તેમનો સં. ૧૫૭ને પ્રતિમા લેખ મંદિરમાંથી મળી આવે છે, એટલે તેઓ ત્યાં સુધી હયાત હોય એમ તે જણાય છે; પરંતુ તેમની અંતિમ ઘડીઓમાં, એમ કહેવાય છે કે, તેમના મોટાભાઈ રતનાશાહે તેમની અભિલાષાને બનતી શક્તિએ પૂર્ણ કરવાનું વચન આપ્યું હતું અને તે મુજબ પાછળનાં આઠ-દશ વર્ષ સુધી રતનાશાહે મંડપમાં જે કામકાજ કરાવ્યું તે ધરણશાહ કરતાંયે વધુ કળામય બને એવી દષ્ટિ તેમણે રાખી હતી. એક શિલાલેખથી જણાય છે કે, અહીં શ્રી હીરવિજય- સૂરિના ઉપદેશથી જીર્ણોદ્ધાર અને પૂર્વ દિશા તરફને મેઘનાદ’ મંડપ નવેસર થયો હતો. દેવકુલિકાના મૂળનાયકેની જુદા જુદા શ્રાવકેએ પ્રતિષ્ઠા કરાવ્યાની હકીકત પણ શિલાલેખોમાંથી મળી આવે છે. બીજું મંદિર મુખ્ય મંદિર–ધરણવિહારથી લગભગ ૭૫ ગજ દૂર પશ્ચિમ દિશામાં શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઉત્તર દ્વારનું શિખરબંધી મનોહરમંદિર છે. તેમાં મૂળગભારામાં મૂળનાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની વેતવર્ણ પ્રતિમા રા ફૂટ ઊંચી છે. સભા- મંડપમાં બંને બાજુએ પ્રભુમૂતિઓ બિરાજમાન છે. મંદિરમાં કુલ ૨૮ પાષાણની મૂર્તિઓ છે. આ પૈકી રંગમંડપમાં રહેલી લેખ વિનાની દશમા–અગિયારમા સૈકાની એક મૂર્તિ રાણકપુરનાં બધાં મંદિરમાં કળાની દૃષ્ટિએ સર્વશ્રેષ્ઠ છે. મંદિરમાં ભેંયરું છે, તેમાં કેટલીક મૂતિઓ સંઘરી રાખેલી છે. આ દેવળને મડેવર કેઈ કુશળ શિલ્પીએ નિરાંતની ·રાણપુર ૩૭ વેળાએ કર્યો હોય એમ લાગે છે મડવરમા કતરેલા સ્વરૂપનું નર્તન, અગમરોડ, હાવભાવ તે ભારતની પ્રાચીન નૃત્યકળાને હૂબહૂ ચિતાર રજૂ કરે છે ભિટ્ટમા ત્રણે બાજુએ ૧-૧ ફૂટની પહોળી પટ્ટીમાં કામશાસ્ત્રીય ચોરાસી આસનેમાથી કેટલાક આમને કેતર્યા છે આ નગ્ન પૂતળીઓને જોઈને કેટલાક વિદ્વાને જુદા જુદા અભિપ્રાયે આપવા દેવાયા છે કેટલાક વિદ્વાને આ સળગ પટ્ટીના ચિત્રો જોઈને કહે છે કે, એ શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની જાનના વરઘોડાનુ દશ્ય છે, ત્યારે કેટલાક યુગલિક મનુષ્યોની પ્રાકૃતિક અવસ્થાનુ દશ્ય હેવાનું કહે છે કેટલાક એને શ્રી સ્થૂલભદ્ર મુનિ કેશા વેશ્યાની ચિત્ર- શાળામાં ચતુર્માસ રહેલા એ વેળા કેશાએ બતાવેલા નાયા- ભિયનું આલેખન છે એમ બનાવે છે કહે છે કે, આ મદિર ધરણા શેઠના મુનિમે બધાવ્યું છે. જ્યારે કેટલીક ઘટનાઓને સમયનિર્દેશ” નામના એક પ્રાચીન પત્રમાં આવી નેધ મળે છે "निणर पाखती देवल १ सोमल पोरवाड करायो। तिणमे नागी પુતર છે• આ હકીકતથી જણાય છે કે, એમિલ નામના પિરવાડે આ મદિર બ ધાવ્યુ શુ આ ગેમલ પિરવાડ ધરણુશાહને મુનિમ તે નહિ હોય ને? જોકે આમા સમયનિર્દેશ કર્યો નથી, પરંતુ મદિરના સ્થાપત્ય ઉપરથી જણાય છે કે ધરણ- વિહાર બધા તેની આસપાસના સમયમાં આ મદિર બ ધાયુ હોવુ જોઈએ આ મંદિર પાસે બગીચે, અરટ-વાવડી છે, જે કારખાનાને તાબે છે મદિને બે તરફ કેટ બધેલ છે જૈન સત્ય પ્રકાશ વર્ષ ૭, અક ૫, પૃષ્ઠ ૩૨૧ ૧ ·રાણકપુરની પંચતીથી કહે છે કે, “ચતુર્મુખપ્રાસાદ ઉપર બાવન કર્મસ્થાય– કારીગરનાં પૂતળાં–મૂકવામાં આવ્યાં છે. તેમાં હમેશાં ભૂગલ- ભેરી આદિ વાજિંત્રે તાલબદ્ધ વાગતાં હોય એમ જણાય છે. ચારે દરવાજે ચાર બિંબ પધરાવેલાં છે. પશ્ચિમ દિશાના દરવાજે અત્યંત સુંદર મંડપ છે. ત્યાં હમેશાં નાટક–ઓચ્છવ થયા કરે છે. ઉત્તર દિશાના દ્વારે શ્રી- સંઘ અને ભોજક-ભાટ બેસીને કલરવ–કોલાહલ કર્યા કરે છે. પૂર્વ દિશાના દ્વાર સામે રહેલા ઊંચા વિધ્યગિરિની ભીંત છે, તે તરફ લોકેનો વાસ છે. તેથી પ્રભાતે ઊઠીને તેઓ આદિનાથને પ્રણામ કરીને પૂજા–સેવા કરે છે. દક્ષિણ દિશાનું દ્વાર અત્યંત વિશાળ છે અને તે તરફ પવધશાળા છે, ત્યાં ગુણભંડાર ગુરુવરે સિદ્ધાંતનું અધ્યયન કરે છે, જેમાં તપા- ગચ્છાધિરાજ શ્રી સેમસુંદરસૂરિ વિરાજે છે. શત્રુંજય અને ગિરનારની જેમ વિધ્યાચળની તળે- ટીમાં વસેલા રાણકપુરના ધરણવિહારને જોઈને મનુષ્ય જન્મ સફળ કર જોઈએ. ચૌમુખ ઉપર ૪ શિખર અને ત્રણ ભૂમિકાનાં મળીને ૧૨ શિખરવાળા સ્થાનમાં મૂળનાયકે બિરાજે છે. ત્રણ ભુવનને પ્રકાશતા અને ત્રણે ભુવનના (જ્ઞાન) દાતા હેવાથી તેનું નામ “ત્રિભુવનવિહાર” પડ્યું છે. તેના ઝળ- હળતા તેજોમય સુવર્ણના દંડ-કળશ જોતાં તે તે ત્રણે ભુવનને મેહ પમાડે તેવાં છે. “દેવ દે, સાત મંદિરમાં ચાર જિનેશ્વરે, વિશ વિરહમાન અને વશ જિનનાં બાવન મળીને ૭૨ જિનાલય ત્યાં છે. એને ફરતાં ચારે બાજુએ જિનબિંબનો પાર નથી.” કવિ ઉસ્પેક્ષા કરતાં કહે છે કે, “જાણે નંદીશ્વરને અવતાર ૧. રાણકપુર-ચતુર્મુખપ્રાસાદ સ્તવન, ૧૪ થી ૨૩ 66

·રાણપુર
જ ધરણુવિહારરૂપે થયો ન હોય!
“વિવિધ પ્રકારની અપાર પૂતળીઓ અને ઝીણા કેતર
કામથી આ મદિર આબુના બીજા અવતાર સમુ લાગે છે.
તેણે અને થાભલા તે એટલા બધા છે કે તે ગણી શકાય
તેમ નથી”
કવિ પ્રશ સાની પગકાષ્ઠાએ પહાચી કહી દે છે કે,
'આનું વર્ણન મારા જેવા એક જીભે તે ન જ કરી શકે ?
સત્રશાળા (દાનશાળા) વિશે આ જ કવિ કહે છે કે,
“સ ૧૪૫માં દુષ્કાળ પડયો તેમા લેકોને રાહત આપવા
ધરણશાહના ભત્રીજાએ કહ્યુ “કાકા! આપણું ઘેર લક્ષમીની
લીલાલહેર છે માટે જગડૂશાહના જેવું કઈક કરે જોકે
જગડૂશાહ તે રાજા-મહારાજાઓને પણ આધાર બન્યું હતું,
-જ્યારે આપણા પર તે માત્ર લોકને જ આધાર છે આ
સાભળી તેમણે સત્રશાળા ખુલ્લી મૂકી”
ટૂંકમા –૧ ચૌમુખજી શ્રી આદિનાથ, ૨ શ્રી સુપાર્શ્વ
નાથ, ૩ શ્રી શાતિનાથ, ૪ શ્રી નેમિનાથ, ૫-૬ શ્રી પાર્શ્વનાથ,
અને ૭ આદિનાથ મદડીયમ ડણુ એ પ્રકારે મૂળનાયકેવાળા
સાત મદિરે ધણુવિહારમાં છે
સ ૧૭૫૫મા તીર્થયાત્રા કરીને શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિએ
રચેલી તો મજા મા કહ્યુ છે કે-૩ “અહી પાચ મદિરા છે
૧ રાણિગપુર-ચતુર્મુખપ્રાસાદ સ્તવન કડી ૩પ થી ૪
૨ એ જ, કડી ૧૩
૩ “પ્રાચીન તીર્થમાળા સગ્રહ” પૃ. ૧૩૬, કડી • ૪૪, પપ

·૪ર રાણકપુરની પંચતીર્થી તેમાં શ્રીધરણવિહાર ચૌમુખજીનું મંદિર મુખ્ય છે. તેના જેવી માંડણ બીજે ક્યાંય નથી. આ મંદિર ત્રણે ભુવનમાં તિલક સમું છે. એમાં મોટા મોટા મંડપ, ઉત્તમ સ્ત, અનેક પ્રકારની કેરણી, સહકુટ અને મેરુ વગેરે તીર્થોના અવતાર છે. ભૈયશંઓમાં અનેક બિંબ છે. મંગળ ત્ય અને બધી બાજુએ દેરીઓ છે.” ઉપર્યુક્ત શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિએ સ્વતંત્ર “રાણકપુર તીર્થ સ્તવન” પણ રચ્યું છે. તેમાં આ ધરણુવિહાર સંબંધી સુંદર વર્ણન છે. તેઓ કહે છે? “નલિનીગુભવિમાનની માંડણીવાળું આ મંદિર બહુ ઊંચું છે. મેવાડના રાણકપુરમાં પોરવાડ ધન્નાશાહ અને તેમની પની ધારલદેએ આ મંદિર બંધાવી નામ રાખ્યું. ધરણાશેઠે અઠ્ઠમ અને પૌષધ તપ કરવાથી સૌધર્મ દેવલોકના દેવે આવીને વર માગવા કહ્યું. આથી તેમણે દેરું બંધાવવાની ઈચ્છા દર્શાવી. દેવતાએ તેમને દેવવિમાન જેવો પટ આલેખીને આપે અને દેપા નામનો સલાટ તેમ જ પથ્થરની ખાણું પણ બતાવી. “સં. ૧૪૫ માં ધરણાશાહે ઋષભદેવપ્રાસાદ બંધાવ્યો. તેમાં પાંચ મેરુ, ચારે તરફ મટે ગઢ, બ્રહ્માંડના જેવી બાંધણી, ૮૪ દેરીઓ, ચારે તરફ ચાર પિળ, ૧૪૨૪ (૪૪) થાંભલા, એકેક દિશામાં બત્રીસ-બત્રીશ તોરણો, ચારે દિશાએ ચાર રંગ- મંડપ, સહસકૂટ, અષ્ટાપદ, નવ યરામાં અનેક જિનબિંબ, રાયણની નીચે પાદુકા, અદ્બદ મૂતિ વગેરે યુક્ત ત્રણ માળનું આ દેરાસર બંધાવ્યું છે. “સં ૧૪૯૭ના વૈશાખ સુદી ૫ ને દિવસે તપાગચ્છાચાર્ય ·૪૩ રાણકપુર શ્રી સમસુંદરસૂરિએ એની પ્રતિષ્ઠા કરી એમાં મૂળનાયક ચૌમુ ખજી શ્રી ઋષભદેવ ભગવાન પરિકર સહિત છે ત્રણ ભૂમિકાએ છે એ સમયે ૩૪૦૦૦ પ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી ધરણુવિહાર સિવાય બીજા ચાર મદિર પાસે છે” ૨ અઢારમી સદીના યાત્રી ૫ મહિમા વિરચિત તીર્થમાણા માં પણ અહી પાચ મદિર હોવાનું જણાવ્યુ છે જે ત્રણ માળના ત્રણ દેરાસરો અને શ્રી પાર્શ્વનાથ તેમ જ શ્રી નેમનાથના મદિરને ગણુને જણાવ્યું હોય એમ લાગે છે ધરણુવિહારમાં પશ્ચિમ તક્ના મૂળનાયકના દરવાજા બહાર જમણું તથ્યની ભી તમા એક માટે શિલાલેખ છે, તે ઉપર્યુક્ત હકીકતનું સમર્થન કરે છે એ શિલાલેખમાં ગુહિ લવશી રાજાઓની ૪૧ પેઢીઓને નામ પણ આપ્યા છે તેમાં જણાવ્યુ છે કે- યુગારીશ્વર ચતુર્મુખ જિનને નમસ્કાર થાઓ સ ૧૪૯૬માં મેદપાટ (મેવાડ દેશ) ના મહારાજાધિરાજ ૧ શ્રી બમ્પ, ૨ શ્રી ગુહિલ, ૩ ભેજ, ૪ શીલ, ૫ કાલભેજ, ૬ ભર્તૃભટ, ૭ સિહ, ૮ મહાયક, ૯ શ્રી ખુમાણ (પુત્ર અને સ્ત્રી સાથે સુવર્ણથી તોલ કગવનાર), ૧૦ અલ્લટ, ૧૧ નર વાહન, ૧૨ શક્તિકુમાર, ૧૩ શુચિવર્મા, ૧૪ કીર્તિવર્મા, ૧૫ ગરાજ,૧૬ વટ, ૧૭ વશપાલ, ૧૮ વસિહ, ૧૯વીરસિંહ, ૨૦ શ્રી અરિસિહ, ૨૧ એડસિહ, ૨૨ વિક્રમસિહ, ૨૩ રણસિહ, સત્તાણુ સુદિ પાચમ શુભ ગ, માસ વૈશાખ તણું ભલી છે, આ બહુવિધ રાગ ચાર પ્રાસાન પામે છે ?” પ્રાચીન તીર્થમાળા સગ્રહ: પૃષ્ઠ ૫૯, કડી ૬ ( સવંત ચોદ ૨ સ ·૪૪ રાણકપુરની પંચતીર્થ ૨૪ ખેમસિંહ, ર૫ સામતસિંહ, ર૬ કુમારસિંહ, ર૭ મથન- સિંહ, ૨૮ પસિંહ, ૨૯ ત્રસિંહ, ૩૦ તેજસ્વીસિંહ, ૩૧ સમરસિંહ, ૩ર શ્રી ભુવનસિંહ. (બપ્પને વંશજ અને કૌતુક ચૌહાણને જીતનાર) ૩૩ શ્રી જયસિંહ, ૩૪ લકમીસિંહ (માલવ- પતિ, ગંગાસિંહને જીતનાર), ૩૫ પુત્ર અજયસિંહ, ૩૬ ભ્રાતા શ્રી અરિસિંહ, ૩૭ શ્રી હમ્મીર, ૩૮ શ્રી ખેતસિંહ, ૩૯ રાજા શ્રીલક્ષ, ૪૦ સુવર્ણતુલાદિ દાનપુણ્ય, પરોપકારાદિ ગુણરૂપ કલ્પવૃક્ષને આશ્રય આપનાર નંદનવન સમાન રાજ મોકલ; ૪૧ તેના કુલકાનમાં સિંહ સમાન રાણા શ્રીકુંભકર્ણ થયા. શણુ કુંભકર્ણ સારંગપુર, નાગપુર, ગાગરણ, નાક, અજમેરુ, મંડેર, મંડલકર, બુંદી, ખાટુ, ચાટમ્સ, જાન અને બીજા અનેક મજબૂત કિલ્લાઓને લીલા માત્રમાં જીતી લઈ પરાક્રમ બતાવ્યું હતું. આ સા સિંહની સમાન પિતાના ભુજા- બળથી ઉન્નત હતો અને તેણે ગરુડ સમાન બનીને સર્પ જેવા પ્લેચ્છ રાજાઓને નાશ કરી અનેક શુભ લક્ષણવાળા હાથીઓનો સંગ્રહ કર્યો હતો. અનેક અભિમાની અને શૌર્ય શાળી રાજાઓની મસ્તકાવલી તેના ચરણકમલમાં વંદન કરતી હતી. આ (રાજા) રાજાઓની દુશ્મનાવટને પિતાના હસ્તદંડથી તેડવામાં મહાસમર્થ અને રાજ્યશ્રી–લક્ષ્મીદેવીની સાથે ગાવિન દની માફક અખલિત લીલાવિલાસ કરતો હતો. એનું પ્રભાવ- તેજ દુનીતિરૂપી ઝાડીને બાળવામાં અગ્નિ સરખું કામ દેતું હતું. તેના આવવાથી પશુઓનાં ટેળાં સમાન શત્રુ રાજાઓ નાસી જતા હતા. ગુજરાત અને દિલ્હીના બાદશાહોએ એને રાજ છત્ર અને “હિંદુ સુલતાન’ની પદવી આપી હતી. આ (રાજા) સુવર્ણ છત્રને આગાર, છ દર્શનીઓનો આધાર અને ચતુરંગ રાજલક્ષ્મીરૂપી નદીને સાગર હતો. આ (રાજા) કીર્તિ, ધર્મ, પ્રજાપાલન અને સંવાદિ ગુણેથી શ્રી રામ અને યુધિષ્ઠિર ·૧૮ રાણકપુર આદિ રાજાઓનું અનુકરણ કરતે હતો આવા સાર્વભૌમ શ્રી કુ ભકણું રાણાના વિજયમાન રાજ્યમાં પોરવાડ જ્ઞાતિમા મુકુટ સમાન સઘપતિ સાગણને પુત્ર સ કુરપાલ, તેની ભાર્યા કામદે, તેમના પુત્ર સ ધરણાક, જે રાણા કુંભકર્ણને પ્રીતિપાત્ર, ચુસ્ત જૈનધમી અને શરીર પર વિનય, વિવેક, ધૈર્ય, ઔદાર્ય, શુભ કર્મ, નિર્મલ શીલ આદિ અદ્દભુત ગુણરૂપ અલકાને ધારણ કરતો હત મહમ્મદ સુલતાનનું ફરમાન પ્રાપ્ત કરનાર સંઘવી ગુણ- રાજની સાથે જેણે અનેક દેવાલોથી સુશોભિત શત્રુ જય આદિ મહાતીર્થોની યાત્રા કરી હતી અને અજારી, પીડવાડા, સાલેર આદિ ગામમા નવીન જિનમ દિર બંધાવ્યા હતા, જીર્ણ મદિરાના ઉદ્ધાર કરાવ્યા હતા અને પદવી સ્થાપનાઓ કરાવી હતી વળી, દુષ્કાળપીડિત લેકેને માટે અન્નક્ષેત્ર ખુલ્લા મૂક્યા હતા અને જૈન સઘને મહાસત્કાર કર્યો હતો આ પ્રકારે અનેક સગુણરૂપી બહુમૂલ્ય વસ્તુઓથી ભરેલુ ઘણુાકનુ જીવનરૂપ વહાણ સ સારસમુદ્રને તરી જવા શક્તિમાન બન્યુ હતુ “શ્રી ધરણકે પોતાની પત્ની ધારદેવી, તેના પુત્રે સ ઘવી જાજ્ઞા અને સ જાવડ તથા પિતાના મોટાભાઈ રત્ના, તેમની પત્ની રત્નાદે અને તેમના પુત્ર–લાખા, મન, સેના અને સાલિગ આદિ કુટુંબના નામથી સ્થાપેલા રાણકપુરમાં કુભ- કર્ણના આદેશથી રોલેક્યદીપક નામનુ યુગાદીશ્વર (કષભદેવ) નુ ચૌમુખ મદિર બંધાવ્યું અને તેની બૃહત્તપાગચ્છીય શ્રી જગચદ્રસૂરિ–શ્રી દેવેન્દ્રસૂરિના સતાનીય શ્રી દેવસુદરસૂરિની પાટે સૂર્ય સમા સુવિહિતપુર દર ગચ્છાધિરાજ શ્રી સેમસુદર સૂરિએ પ્રતિષ્ઠા કરી આ ચતુર્મુખ દેવાલય સૂત્રધાર દેપાએ બનાવ્યું, તે ચદ્ર-સૂર્યની સ્થિતિ પર્યત કાયમ રહો ” ·४६ રાણકપુરની પંચતીર્થ એક બીજા શિલાલેખથી જાણી શકાય છે કે-“સં.૧૯૯૭માં અમદાવાદની પાસે આવેલા ઉસમાનપુરાના રહેવાસી પિરવાડ જ્ઞાતીય શા. ખેતા અને નાયકે, જેમને અકબર બાદશાહે જગદ્ગુરુનું બિરુદ આપ્યું છે એવા શ્રી હીરવિજયસૂરિના ઉપ- દેશથી રાણકપુર નગરમાં સં. ધરણાએ બંધાવેલ ચતુર્મુખ વિહારમાંના પૂર્વ દિશાના દરવાજાના સમારકામ માટે ૪૮ સેના- મહારે આપી તથા તે જ દરવાજા પાસે મેઘનાદ’ નામને એક મંડપ કરા.” બાકીના કેટલાક લેખોમાં અમુક સાલમાં, અમુક ગામના અમુક શ્રાવકેએ દેવકુલિકા આદિ કરાવ્યાની હકીકતો સાંપડે છે. શ્રી મેહ કવિનું સ્તવન, શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિ શ્રી વિજય- પ્રભ મુનિ, શ્રી સમયસુંદર ઉપાધ્યાય, શ્રી રામવિજયજી, શ્રી વિશાલસુંદરજી તેમ જ શ્રી ઉદયરત્ન ઉપાધ્યાય આદિનાં સ્તવન મળી આવે છે. તેમ જ સં. ૧૪નો માટે શિલાલેખ તેમજ બીજા શિલાલેખે ઉપરથી અમે આ વર્ણન આપ્યું છે, દાણ અને માફી ધરણુવિહારના દરવાજાની બહાર ડાબા પડખે બે શિલા- લે છે. પહેલા શિલાલેખનો ભાવાર્થ આ પ્રકારે છે– સં. ૧૫૦૭ના ચિત્ર વદિ ૧૩ થી વૈશાખ સુદ ૨ ના દિવસમાં રાણકપુરમાં જે મેળો ભરાય તેમાં એક ગાડા દીઠ ૪ પૈસા અને પિઠિયા દીઠ ૧ પૈસે કર લેવાનું નક્કી થયું છે, તે કાયદાને જે તેડે તેને સેગન છે.”–આવો ઉલ્લેખ છે. બીજા શિલાલેખનો ભાવાર્થ આ પ્રકારે છે :- સંવત ૧૬૩ના આસો સુદિ ૩ના દિવસથી મહારાણું જગતસિંહજીના રાજકાળમાં યાત્રા નિમિત્તે અહીં કર નહિ લેવાય એવું રામસિંહે વચન આપ્યું.”—એ ઉલ્લેખ છે.

·રાણકપુર
૪૭
વાર્ષિક મેળા
આ સુદિ ૧૩ અને ફાગણ વદિ ૧૦ (મારવાડી-
ચિત્ર વદિ ૧૦) એમ બે મેળાઓ અહી ભરાય છે ફાગણને
મેળે મોટી સંખ્યામાં મળે છે મેળામાં હજારે યાત્રાળુઓ
એકઠા થાય છે મેળાના દિવસોમાં સાદડીથી રાણકપુર સુધીમાં
આસપાસના જાગીરદારો પિતપોતાના માણસે સાથે અઢાર
સ્થળમા ચાકી પર બેસે છે આશરે પાચસો માણુ યાત્રી-
એની રક્ષા કરે છે
ચૈત્ર વદિ ૧૦ ના રોજ મૂળનાયકના શિખર ઉપર ધરણા-
શાહના વશમાથી કેઈપણ ધજા ચડાવે છે. બાકીની ધજાઓ
શેઠ આણુ દજી કલ્યાણજીની પેઢી તરફથી ચડાવવામાં આવે છે
કહેવાય છે કે, ધરણાશાહ અને રતનાશાહનું કુટુંબ
પાલગઢથી સાદડીમાં આવીને વસ્યુ અને તે પછી તેઓ ઘણેરાવ
રહેવા લાગ્યા ધણશાહ અને રતનાશાહના પરિવારના વશ
આજે પણ ઘણેરાવમા છે તેમાથી ધજા ચડાવવાને
પિતાને હક આજ સુધી જાળવી રાખે છે
વ્યવસ્થા
એમ કહેવાય છે કે, મુખ્ય મંદિર બંધાયા પછી લગભગ
બસે એક વર્ષે ગણકપુર તૂટ્યું તે પછી સાદડીના શ્રીસ ઘે
આની વ્યવસ્થા સંભાળી, પતુ હિંસક પ્રાણીઓ અને લૂટા-
રાઓને ગ્રામ દિવસે દિવસે વધવા માડયો એકલ-દેકલિને ત્યાં
જવું અશક્ય બન્યું તે સમયમા જ અમદાવાદના શેઠ હેમા
ભાઈ હઠીસિહ સઘ લઈને ત્યાં આવ્યા અને આ જુલમની
કથા સાંભળી ત્યારે તેમણે આઠ આરબેને રેકીને રક્ષા-વ્યવસ્થા
કરી, થરામાથી નવી પ્રતિમાઓ કઢાવી, ધર્મશાળાને કેટ

·૪૮
રાણકપુરની પંચતીથી
કરાવ શરૂ કર્યો અને સાદડીથી રાણકપુર સુધી ચેકીઓ
બેસાડવાને પાકે બંબસ્ત કર્યો. એ પછી સં. ૧૫ર સુધી
સાદડીવાળા શ્રેષ્ઠીઓ આ તીર્થને વહીવટ કરતા હતા, પણ
ખૂબ આશાતના થતી જોઈ આ. શ્રીવિજયધર્મસૂરિ મહારાજ
જ્યારે સાદડીમાં ચતુર્માસ બિરાજમાન હતા ત્યારે તેમણે
સાદડીવાળાઓને સમજાવી સં. ૧૯૫૩ માં આ તીર્થનો વહીવટ
શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીને સુપરત કરાવ્યો.
આજે અમદાવાદની શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી
સાદડીમાં કાર્યાલય રાખીને તીર્થને પ્રબંધ કરે છે. આ વ્યવ.
સ્થાથી ભય ઓછો થયે છે. જીર્ણોદ્ધારનું કામ પૂર્ણ થતાં સંe
૨૦૦૯માં ફરી પ્રતિષ્ઠા થઈ છે.
\

·૨. ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીર મૂછાળા મહાવીા તીર્થે જતા વચમા ઘારાવ ગામ આવે છે તેથી ઘાણેગવના મંદિરના દર્શનનો પ્રાસંગિક લાભ લેનારા માટે તેની વિગત જાણવાનુ ઉપયોગી થઈ પડશે. ઘાણેરાવ રાણું સ્ટેશનથી ૧૫ માઈલ દૂર આડાવલા (અરવલી)ના પશ્ચિમી ઢાળ ઉપર અને દેસૂરીથી ૪ માઈલ દૂર દક્ષિણ- પશ્ચિમમાં આ ઘારાવ કસબ વમેલ છે અને તે જોધપુર જિલ્લામાં આવેલ છે. અહી એસવાલ શ્રાવકના ૩૫૦ અને પોરવાડ શ્રાવ- કેના ૫૦ ઘરે છે મૂર્તિપૂજક જૈનેની લગભગ ૧૨૦૦ માણોની વસ્તી છે ૫ ઉપાશ્રયે, ૪ ધર્મશાળા અને ૧ જૈન વિદ્યાલય છે ગામમાં ૧૧ જેને મદિરે દર્શનીય છે તેમાં ૫ મદિર શિખરબધી અને બાકીના ઘૂમટબ ધી કે ધાબાબ ધી છે ૧ નવી પાર્ટીમાં શ્રી કુંથુનાથ ભગવાનનું શિખરબ ધી મદિર રાઠોડ અમીચદ નાથાભાઈએ સ૧૮૭રમાં બધાવ્યું છે એ બધી લેખ મદિરમા માજુદ છે મદિરમાં પાષાણની Y ·૫૦ રાણકપુરની પંચતીથી ૧૨ મૂતિઓ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી એને વહીવટ કરે છે. ૨. વાવડીકમાં શ્રી જીરાવલા પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘૂમટબંધી મંદિર હીંગડ સુતરદાસે સં. ૧૮૦૦ લગભગમાં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. આમાં પાષાણની ૧૯ અને ધાતુની મૂર્તિઓ છે. આને વહીવટ શ્રીસંઘ કરે છે. ૩. હીંગડેના વાસમાં શ્રી ગોડી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર લેઢા બિહારીદાસ રૂપચંદે સં૦ ૧૮૧૪માં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી એનો વહીવટ કરે છે. ૧. વાંસાના વાસમાં શ્રી અભિનંદનસ્વામીનું શિખરબંધી મંદિર રાઠેડ લાલચંદ હરચંદે સં. ૧૮૩૬માં બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી એમાં લેખ છે. તેમાં પાષાણની ૧૦ અને ધાતુની ૫ મૂર્તિઓ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી એને વહીવટ કરે છે. ૫. પિરવાડેના વાસમાં શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનનું ઘૂમટ- બધી મંદિર સં. ૧૯૬૨માં શ્રીસંઘે બંધાવ્યું છે. એ સંબંધી તેમાં લેખ છે. આમાં પાષાણુની ૭ અને ધાતુની મૂર્તિઓ છે. એને વહીવટ પિરવાડ શ્રીસંઘ કરે છે. ૬. બજારમાં કેટવાલીની પાસે શ્રી ધર્મનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર શ્રી સંઘે બંધાવ્યું છે. આમાં પાષાણની ૮ અને ધાતુની ૧ મૂર્તિ છે. શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી આને વહીવટ કરે છે. ૭. બજારમાં ગઢની પાછળ શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી મંદિર સં. ૧૫૦૦માં શ્રી સંઘે બધાવ્યાને લેખ છે, પરંતુ મંદિરનું સ્થાપત્ય બારમા સૈકાનું લાગે છે. એમાં પાષાણની ·ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીર પ૧ ૪૪ અને ધાતુની ૧૧ મૂર્તિઓ છે શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગ નની પેઢી એને વહીવટ કરે છે ૮ રાજાવતાના વાસમાં શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘૂમટ બધી મદિર સ ૧૯૬૩મા શ્રીસંઘે બધાવ્યુ છે આમા પાષાણુની ૮ અને ધાતુની ૯ મૃતિઓ છે શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી એને વહીવટ કરે છે ૯ ગુગસાના ઉપાશ્રયમાં શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું ઘૂમટ- બધી મદિર શ્રીસ ઘે બધાવ્યું છે તેમા પાષાણની મૂતિઓ છે શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પેઢી એને વહીવટ કરે છે ૧૦ તપાગચ્છના ઉપાશ્રયમાં શ્રી દાદા પાર્શ્વનાથ ભગ- વાનનુ મદિર સ ૧૯૮૧મા શ્રીસ ઘે બધાવ્યું છે એમા પાષા શુની ૩ અને ધાતુની ૩ મતિઓ છે શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગ- વાનની પેઢી વહીવટ કરે છે ૧૧ સાલચ્છિાપોળમા શ્રી આદિનાથ ભગવાનનુ ધાબા બધી મદિર શ્રી ચદનમલજી વજેચંદજીએ બધાવ્યુ છે આમ પાષાણની ૧ અને ધાતુની ૧ મૂતિ છે શ્રી મહાવીસ્વામી ભગવાનની પેઢી એને વહીવટ કરે છે મુછાળા મહાવીર ઘણેરાવથી ૩ માઈલ દૂર દક્ષિણ પૂર્વ દિશામાં શુષ્ક નદી કિનારાથી દુર ગીચ ઝાડી અને નાની નાની પહાડીઓની એકાત ખીણમાં આવેલા ગાનમાં શ્રી મહાવીર ભગવાનનું વીસ જિનાલયવાળું પ્રાચીન ભવ્ય મંદિર ઊભુ છે “જગ લમા મગલરની કહેવતને ચરિતાર્થ કરતું હોય એમ કુદરતના- ખેળે માનવી બુદ્ધિનુ અર્પણ કેવુ ઉદાત્ત અને એકાકાર બની શકે છે તેને આ નમૂને છે ·પર રાણકપુરની પંચતીથી દેવળ ઉત્તર દ્વારનું છે. દરવાજાની બંને બાજુએ અનેક માણસે બેસી શકે એવા વિશાળ એટલા બાંધેલા છે. બંને બાજુની દીવાલમાં પથ્થરના મેટા હાથીએ બનાવેલા છે. શૃંગારકીની જમણી બાજુએ સં. ૧૯૦૭ના માગશર વદિ ૧ને લેખ છે. દેવળમાં બે મંડપ છે, જેમાંનો બીજો મંડપ સ્તંભ ઉપર ઊભે હોઈ ખુલ્લો છે. દેવળને બે રીતે પ્રદક્ષિણા કરાય છે. એક દેવળના અંદરથી અને બીજી દેવળની બહા- રથી. આખું દેવળ શ્વેત પ્લાસ્તરથી આરસપાષાણુ જેવું ઉજવળ અને ચકચક્તિ દેખાય છે. મંદિરનો રંગમંડપ વિશાળ છે. ભમતી પણ છે. ભમ- તીના ગવાક્ષામાં ગોઠવેલી પથ્થરની વિવિધ કારણની જાળીઓ અને વિવિધ દેવ-દેવીઓ તેમ જ નતિકાઓના અંગપ્રત્યંગમાં પૂરેલા રંગે મનહર લાગે છે. દેવળમાં ચારે દિશાએ દેરીઓ સળંગ નથી પણ છૂટી છૂટી છે. તેમાં પગલાં વગેરે સ્થાપન કરેલાં છે. ભમતીમાં જમણી તરફની દેરીઓના પાછલા ભાગમાં એક ગોખલો છે. તેમાં અધિષ્ઠાયક દેવની મૂર્તિ છે. ડાબી બાજુએ ચાર દેરીઓના પાછળના ભાગમાં દેવ-દેવીઓની મૂર્તિઓ છે. ડાબી બાજુએ ૧૦ દેરીઓ છે અને આઠમી દેરી પછી મેટ ગભારે છે, તેમાં શ્રી મહાવીર પ્રભુની તવણી પ્રતિમા જા ફૂટ ઊંચી છે. તેના ઉપર સં. ૧૦૩ નો લેખ છે, જેમાં ઘાણરાવના સમસ્ત શ્રીસંઘે મળીને એ મૂર્તિ ભરા- વ્યાને ઉલ્લેખ છે. બીજી તરફની દેવકુલિકામાં શ્રી મુનિસુવ્રત- સ્વામી ભગવાનની ૧૫ હાથ ઊંચી મૂર્તિ છે, જે સં. ૧૮૯ માં પ્રતિષ્ઠિત છે. એક દેરીના પાટડા ઉપર સં૦ ૧૨૧૩ના ભાદરવા સુદિ અને મંગળવારને લેખ છે. તેમાં “દંડનાયક ·૫૩ ઘાણેરાવ-મૂછાળા મહાવીર વિજલદેવ” એવુ લખાણુ વચાય છે અને તેમા શ્રી મહાવીર- સ્વામીના નિમિત્ત કઈક દાન અપાયા ઉલ્લેખ કરેલો છે મદિમાં પાષાણુની કુલ પર અને ધાતુની ૧ મૂતિ છે મૂળ ગભારામાં મૂળનાયક શ્રી મહાવીસ્વામી ભગવાનની ઊંચી, પકિર સહિત શ્વેત મૂર્તિ બિરાજમાન છે. આ પ્રતિમા ખડિત થયેલી હોવાથી તેના પર લેપ કરાવેલ છે. આ ખડિત મૂતિને સ્થાને બીજી મૂર્તિ સ્થાપન કરવાને લાવવામાં આવી, પરંતુ મૂળ મૂતિ ગાદી ઉપરથી ઉઠાવી શકાઈ નહિ આથી નવી મૂર્તિને બાજુની દેરીમાં પધરાવવામાં આવી મૂળનાયકની મૂર્તિ નીચે “૦ ૨૦૨૦ સુહ રવિ વરવાડે” આટલુ વેચાય છે શિખમ્મા ત્રણે બાજુએ આરસની ત્રણ તીથી મૂર્તિઓ છે આ ઉપરથી આ મંદિર અગિયારમા સૈકા કરતા પ્રાચીન હોવાનું અનુમાન છે આ મૂર્તિને લેકે “મૂછાળા મહાવીરના નામે ઓળખે છે આ નામ કેવી રીતે પ્રસિદ્ધિમાં આવ્યું એ વિશે એક આવી દતકથા સંભળાય છે “એક વખત ઉદયપુરના મહારાણુ પિતાના હજૂરિયાઓ સાથે ફરતા કરતા અહી આવી ચડ્યા, ત્યારે પૂજારીએ ભગવાનનું વણ વાટકીમાં લાવી મહારાણું આગળ ધર્યું વાટકીમા કાળે વાળ દેખાયે, આથી પાસે ઊભેલા હજૂરિયાએ પૂજારીને આવી બેદરકારી માટે ઠપકે આપવા મજાકમાં કહ્યું પૂજારી ! તમારગ ભગવાનને પણ દાઢી-મૂછ ઊગતા લાગે છે, નહિતર હુવણમાં વાળ કયાથી આવે?” સાચા દિલના ભક્ત પૂજારીથી “હા” કહેવાઈ ગઈ મહારાણુએ આ સાભળીને કુતૂહલભાવે જો તારી હકીકત સાચી હોય તો તાગ દાઢી મૂછવાળા ભગવાન મને બતાવ ? “પૂજારીને ભગવાનના મહિમામાં શ્રદ્ધા હતી તેથી તેણે

·૫૪
રાણકપુરની પંચતીથી
2
• •
ભગવાન આગળ પ્રતિજ્ઞા કરી કે, “જ્યારે ભગવાન દાઢી-મૂછ
સાથે દર્શન આપશે ત્યારે જ હું અન્નજળ લઈશ.” પૂજારીએ
ત્રણ દિવસ સુધી એકાગ્ર મનથી ભગવાનની ઉપાસના કરી
અને અધિષ્ઠાયક દેવ પ્રસન્ન થતાં સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે
મહારાણાની અભિલાષા પૂરી થઈ. આ અલૌકિક પ્રભાવ જોઈ
સૌને આશ્ચર્ય થયું, પણ એક હજૂરિયાના મનમાં શંકા હતી
કે આમાં પૂજારીની કંઈક બનાવટ લાગે છે. આથી તેણે પ્રતિમા
પાસે જઈને દાઢીનો વાળ ખેંચ્યો ને ખેંચતાંની સાથે દૂધની
ધારા વછૂટી. મહારાણા તે આ જોઈને ધ્રુજી ઊઠયા. પ્રભુની
આવી ઠેકડી પૂજારીથી સહન ન થતાં, તેણે શાપ આપ્યો કે,
તારા કુળમાં હવે કઈ દાઢી-મૂછવાળ નહિ જન્મે.” આજે
પણ એ કુટુંબ “નમૂછિયાના” નામે પ્રસિદ્ધ છે.”
આ વાત બીજી રીતે પણ દંતકથારૂપે પ્રચલિત છેઃ
પ્રાચીન કાળે દેવળની આસપાસ ઘારાવ ગામ વસેલું હતું,
જેનાં નિશાને અત્યારે પણ જોવાય છે. ત્યાંથી એ ગામ અત્યા-
રના સ્થળે વસ્યું છે. આ ફેરફારનું કારણ એવું હોવાનું કહેવાય
કે, એક વેળા મંદિરને પૂજારી રાજદરબાર તરફથી અપાતું
દીવેલ લેવા દરબારમાં ગયે; ત્યારે એ આપતાં વિલંબ થવાથી
તેણે જલદી આપવા જણાવ્યું. દરબારે કહ્યું: “તારા ભગવાન
કંઈ મૂછોવાળા છે તે આટલી બધી ઉતાવળ કરે છે?”
આવા જવાબથી પૂજારીને માઠું લાગ્યું. તેણે રાણાને
સવિનય જવાબ આપે કે, “વાપસી શું પધારી મૂછારા
દરશન કરો!” એ વાતની ખાતરી કરવા પણ તેમને વીનવ્યું.
“અહીંના પૂજારીઓ વંશપરંપરાથી સ્થાયી પગાર વગર
જ ભગવાનની પૂજા કરે છે. અને પોતાની કુળમાન્યતાને
અનુસરતાં જેમની પૂજા તેઓ કરે છે તેમના પ્રત્યે પણ તેમનાં

·ઘારાવ–મૂછાળા મહાવીર
૫૫
પૂજ્યભાવ અને શ્રદ્ધા અનેરા હોય છે
બસ, પછી તે પૂજારીએ ભગવાનનું એકનિષ્ઠાથી ત્રણેક
દિવસ ધ્યાન ધર્યું અને ગણએ આવીને જોયુ તો સાચે જ
ભગવાન મૂછોવાળા દેખાયા
રાણાએ નિશ્ચય કર્યો કે, એક જ જગાએ બે મૂછાળા
રહી ન શકે. આથી એમણે એ સ્થળથી દૂર નદી કિનારે કિલ્લો
બ ધાવી ગામ વસાવ્યું
એ દિવસથી આ ભગવાન મૂછાળા મહાવીરના નામથી
પ્રસિદ્ધ થયા મેળાને દિવસે અહીના રાણુ આવીને પ્રથમ
પૂજા કરે એવો રિવાજ છે ”
આ દતકથામાથી એટલું ફલિત થાય છે કે, આ તીર્થ
ઘણું પ્રાચીન છે કેટલાક તે આ પ્રતિમાને ગજા નદિવર્ધનના
સમયની માને છે અને જૂની સ્થાપત્યરચનાની દષ્ટિએ આ
મદિર ૧૧ મા સૈકાનુ તે જણાય છે કે પ્રાચીન શિલાલેખ
મળી આવતા નથી એટલે સંભવ છે કે જીર્ણોદ્ધાર પ્રસંગે
લેખે નાશ પામ્યા હશે
દેવળની પશ્ચિમ દીવાલે દક્ષિણ પશ્ચિમ સાગ્ની બે
ધર્મશાળા છે ઉત્તશ્મા પશુઓને રાખવાનું સ્થાન છે ઉપરાત,
એક કુવે, ફૂલવાડી અને એક હેજ છે ધર્મશાળા અવાવર
પડી છે તેમાં થઈને મદિમા જવાય છે
ચૈત્ર સુદિ ૧૩ના દિવસે પ્રતિવર્ષ અહી મેળે ભરાય
છે મદિરને વહીવટ ઘારાવ–શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની
પેઢીને હસ્તક છે. આ મંદિરને જીણું દ્વાર શેઠ આણંદજી
કલ્યાણજીની પેઢીએ હાલમાં જ કરાવ્યે છે

·૩. નાડલાઈ
મારવાડની પંચતીર્થીમાં નાડલાઈ ત્રીજું તીર્થ ગણાય
છે. રાણી સ્ટેશનથી ૧૪ માઈલ પૂર્વમાં અને દેસૂરીથી ૪
માઈલ દૂર ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલી બે ઊંચી ટેકરીઓની
વચ્ચે આ પ્રાચીન કસબ વસેલે છે. પ્રાચીન શિલાલેખ
અને ગ્રંથમાં આનાં નફુલડોગિકા, નંદકુલવતી, નારદપુરી,
નડુલાઈ, નાડલાઈ વલભીપુર વગેરે નામો મળી આવે છે,
વિનયપરિસરના કર્તા આ નગરને નારદે વસાવી તેથી એનું
નામ નારદપુરી પડયું એમ કહે છે. ૧
એક સમયે આ એક ભારે જાહોજલાળીવાળું મોટું
નગર હતું. અહીંની ભૂમિ ઉપરનાં ખંડેરે અને મળી આવતી
જિનપ્રતિમાઓથી જણાય છે કે, આ નગર પ્રાચીન કાળમાં
સારી આબાદીવાળું અને જૈનેની વસ્તીથી ભરપૂર હતું. સોનગિરા
સરદારની રાજધાની બનવાનું એને સૌભાગ્ય વર્યું હતું. એ
સમયે બનેલે એક કિલે આજે પણ ખંડિયેર અવસ્થામાં
અહીં વિદ્યમાન છે.
નાડલાઈ અને નાડેલના વિસ્તાર જોતાં લાગે છે કે,
એક સમયે આ બંને ગામે એક વિશાળ નગરમાં સમાયેલાં
१. एकत्र तत्र पृथिवीं प्रविलोक्य पृथ्वी, सोऽवोवसन्नगरमृद्धिमयं स्वनाम्ना ।
भुव्यत्र नारदपुरीति पुरीगरीय., श्रोस्तैलविन्दुरिव पासि पप्रथे सा ॥२६॥

·નાડલાઈ
પ૭
હશે પાછળથી તેની વચ્ચે ૩ ગાઉનું અતર પડી જતા બે
જુદા નગર અસ્તિત્વમાં આવ્યા એમ કેટલાકનું માનવું છે
અહી ના શ્રી આદીશ્વર ભગવાનના મંદિરના શિલાલેખથી
જણાય છે કે, એ મદિર ૧૦મા સિકાથી પણ પ્રાચીન હોવુ
શ્રી સમયસુદર ઉપાધ્યાયે રચેલી તીર્થમામા
નાડલાઈ જાદ* કહીને આ તીર્થને ભાવપૂર્વક ઉલ્લેખ
કરેલો છે. વળી, શ્રી શીતવિજયજીએ રચેલી તીર્થમામાં
“નાડલાઈ નવ મદિર સાર, સુપાસ પ્રભુ નેમકુમાર.”
એમ કહીને ૯ મદિર હોવાનું જણાવ્યું છે આ ઉલેખે
આ તીર્થની પ્રાચીનતા અને પવિત્રતાને નિર્દેશ કરી હ્યા
છે અહીં આવેલા એપલ નામક પહાડ ઉપર શ્રી નેમિનાથ
ભગવાનનુ મદિર શ્રી કૃષ્ણના પુત્ર પ્રધુને ન ધાવેલું હતું એમ
મનાય છે ?
શ્રી હીરવિજયસૂરિના મુખ્ય શિષ્ય શ્રી વિજયસેનસૂરિના
જન્મથી આ નગર પવિત્ર બનેલુ છે
આજે તે આ ગામ પડી ભાગ્યું છે, નામને વેપાર
નથી ગામમાં લગભગ ૭૦૦ ઘરોની વસ્તીમાં જેના ૬૦
જેટલા ઘર વિદ્યમાન છે, તેમા લગભગ ૨૦૦ જેની વસ્તી
રહો પ ઉપાશ્રય, ૨ ઓસવાલ–પિરવાડની જૈન ધર્મશાળાઓ
છે એક આયબિલ ખાતાની ધર્મશાળા પિરવાડાની છે અને
શિખરબધી દેવમહાલય જેવા ઉન્નત ૧૧ જિનમદિરે વિદ્યમાન
છે, જેમાના કેઈકેઈમદિર તે ખૂબ ઊંચા અને વિશાળ છે આ
ઉપરથી પણ અગાઉ અહીં જેનેની વસ્તી સારા પ્રમાણમાં
હેિવાનું સૂચન મળે છે
१ प्रद्युम्नसशमधुजित्तनुजेन यात्राभ्यायनि ध्रशिसरे जिननेमिचत्यम् ।
निपित पथि दशोस्तदुपैति रम्यमद्यापि च स्फुरति तन्महिमा महोयान् ॥२७॥

·૫૮ રાણકપુરની પંચતીથી એક દંતકથાથી એવું જાણવા મળે છે કે, જ્યારે આ ગામ મેવાડના રાણાના તાબામાં હતું, ત્યારે અહીંના અમલદાર ઉપર રાણા તરફથી એ હુકમ થયે કે ગામના લેકે પાસેથી રાજ્યને લાગે ઉઘરાવી અહી મોકલી આપો. ગામના લેકોની સ્થિતિ સારી ન હોવાથી લેકે લાગો ભરવાની ચિંતા કરવા લાગ્યા. આ વાતની કઈ ગામના બે શ્રીમંત જેનોને ખબર પડતાં તેમણે તરત જ લાખ રૂપિયા ગામલેકેને મોકલી આપ્યા. રાણાને આ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેણે લાગાની માફી આપી. શ્રીમંતોએ મોકલેલા રૂપિયા ગામ- લેકેએ અહીંના દેરાસરના જીર્ણોદ્ધારમાં વાપર્યા. ૧. ગામની બહાર પહાડી નીચે શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું બહુ પુરાણું અને વિશાળ શિખરબંધી મંદિર ઊભું છે. આના સભામંડપના ૬ સ્તંભ ઉપર ૫ લેખે છે, જેમાં સૌથી પ્રાચીન લેખ સં. ૧૧૮૭ના ફાગણ સુદિ ૧૪ને ગુરુ- વારનો છે. બાકીના ચાર લેખો ચૌહાણ રાજા રાયપાલના સમયના સં. ૧૧૮૯ થી સં. ૧૨૦૨ સુધીના છે. ઉપર્યુક્ત બધા લેખમાં શ્રી મહાવીરસ્વામીની પૂજા નિમિત્તે દાન આપ્યાના ઉલ્લેખો છે. આથી સ્પષ્ટ છે કે, અગાઉ આમાં મૂળનાયક શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાનની પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત હતી, પરંતુ એ મૂર્તિ કેઈ કારણે લુપ્ત થતાં સં. ૧૯૭૪માં શ્રી આદિનાથ ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી છે. સં. ૧૬૮૬ ના એક લેખથી પ્રગટ થાય છે કે, આ મંદિર સંપ્રતિ મહારાજાએ બંધાવેલું હતું. વળી, પરિકરના લેખથી સમજાય કે, આ મંદિરનો પહેલો ઉદ્ધાર મંત્રી સાયરે, બીજે. ઉદ્ધાર જુદા જુદા ગામના સંઘેએ મળીને અને ત્રીજો ઉદ્ધાર મંત્રી સાયરના વંશજોએ કરાવ્યો હતો.

·નાડલાઈ
પટ
શ્રી આદિનાથ ભગવાનની વેતવણી પ્રતિમા ૩ ફીટ
ઊચી છે આ મદિરમા પાષાણની કુલ ૨૪ મૂર્તિઓ છે એક
ગુરુમૂર્તિ પણ છે સ. ૧૫૯૭ના એક લેખથી સ્પષ્ટ થાય છે કે,
આ મંદિર સડેરકગથ્વીય શ્રી યશોભદ્રસૂરિ સ ૦ ૯૬૪મા
મત્રબળે વલભીપુરથી અને બીજા મતે ખેડનગરથી ઊઠાવીને
અહીં લાવ્યા હતા આ પ્રસ ગ વિશે એક ચમત્કારિક દતકથા
જાણવા જેવી છે
“આચાર્ય યોભદ્રસૂરિ અને શિવ પેગી તપેસરજી
બને બાળપણના મિત્ર હતા તેમણે એક જ ગુરુ પાસે
વિદ્યાધ્યયન કર્યું હતુ અને માત્રવિદ્યાના ઊંડા અભ્યાસીએ
હતા બનેમા કેણુ ચઢિયાતુ છે એ જાણવા પસ્પરમાં અનેક
વખત વાદવિવાદ થતા યશોભદ્રસૂરિ તપેલજીથી જરાય ઓછા
ન ઊતરતા લેકમા યશભદમૂરિના વિજયના ગીત ગવાતા
આ કારણે તપેસજીના મનમાં ઈર્ષ્યા અને દેશના બીજ
પાયા તેથી ચશોભદ્રસૂરિને હરાવવા માટે તપેસજી કઈ
પણ તક ઝડપી લેતા
એક પ્રસંગે રાજસભામા બનેને વિવાદ ચાલુ હતો
તપેસની હાર થઈ ચૂકી હતી, ત્યારે છેલ્લે દાવ ફેકતા
તપેમજીએ કહ્યું “જે
પિતાના ધર્મના મદિરે વલભી
પુરથી મત્રશક્તિ વડે આકાશમાં ઉડાવી લાવી સૂર્યોદય
પહેલા નાડલાઈમાં પહેલા સ્થાપન કરે તેની જીત થઈ ગણાશે
આ પ્રતિજ્ઞા અનુસાર બને
જણ મદિરને મત્રબળે
આકાશમાગે ઉડાવી લાવી રહ્યા હતા ત્યારે તપિચરજીનુ
મદિર આગળ નીકળી ગયેલુ જોઈને યોભદ્રસૂરિએ કુકડાને
કૃત્રિમ અવાજ કર્યો આથી તપેસરજી વિચારમાં પડી ગયા
અને સૂર્યોદય થયે કે શુ એ જોવા લાગ્યા એટલામાં થશે

·અને તેની પાસે તપેસરજી ચગીના પણ ૫ છે.
૬૦
રાણકપુરની પંચતીર્થી
ભદ્રસૂરિનું મંદિર તેની બરાબર આવી પહોંચ્યું અને સૂર્યોદય
થઈ જવાના લીધે બંને જણાએ ટેકરીની નીચે જ પિતપોતાનાં
મંદિરો સ્થાપન કર્યા.”
આ ઘટનાના સમય વિશે નીચે પ્રમાણેને પ્રસિદ્ધ દેહો
બોલાય છે કે-
“સંવત દશ દહાત્તરે, વદિયા ચોરાસી વાદ;
ખેડ નગરથી લાવીયા, નાડલાઈ પ્રાસાદ.”
આ દેહામાં ઉલ્લેખેલું મંદિર મારવામાં આવેલા મલ્લા-
ના ખેડનગરથી લાવ્યાની હકીકત છે જ્યારે સોમપટ્ટાવકાર
વલભીપુરથી આણુ, ઋષભદેવ પ્રાસાદ.”
આ કથામાં તથ્ય કેટલું છે એ કહેવું મુશ્કેલ છે, છતાં
આ બંને મંદિરો આજે પણ અહીં ઊભાં છે. શ્રી યશોભદ્રસૂરિનું
ગામ બહાર આવેલું જૈન મંદિર “જસિયાના નામે અને
તપેસરજીનું મહાદેવ મંદિર “કેસિયા”ના નામે પ્રસિદ્ધ છે.
આ હકીકતનું સૂચન સં. ૧૫૭ના શિલાલેખમાં છે.
તપસરજીનું મહાદેવ–મંદિર પણ ગામમાં પૂર્વાભિમુખ,
વિશાળ અને શિખરબંધી છે. આની ચારે દિશામાં દેવકુલિકાઓ
છે, જેમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ તરફની દેરીઓમાં સૂર્ય અને
ગણપતિની મૂર્તિઓ સ્થાપના કરેલી છે.
ગામથી દક્ષિણ દિશામાં ત્રીશેક કદમ દૂર મહાજનના
સ્મશાનની પાસે સંડેરકગચ્છીય શ્રી યશોભદ્રસૂરિને મૂર્તિ સહિત
સૂપ
કહેવાય છે કે યશભદ્રસૂરિને સ્તૂપ જવને શાંશ વધે છે,
જ્યારે તપેસરજીને સ્તૂપ એટલે જ ઘટે છે.

·નાડલાઈ ૨ ગામ બહાર પહાડીની નીચે શ્રી આદીશ્વર ભગવાનનું ઘૂમટબધી મદિર શ્રીસ ઘે બધાવેલ છે આમાં પાષાણુની ૫ અને ધાતુની ૧૫ પ્રતિમાઓ છે ' ૩ ગામની બહાર પૂર્વ બાજુએ આવેલી ટેકરી નીચે શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાનનું મંદિર છે હાલમાં જ પ્લાસ્ટર કરાવીને મદિરને સુશોભિત બનાવ્યું છે મૂળનાયકની પીળા પાષાણની મૂર્તિ પચતીથી યુક્ત છે. તેના પર સ૦ ૧૬૯૯ ને લેખ છે, તેમાં શ્રી વિજયદેવસૂરિએ પ્રતિષ્ઠા કર્યાને ઉલ્લેખ છે ભમતીમાં જમણી બાજુએ એક જ તરફ ૧૪ દેરીઓ છે એક દેરીમાં સર્પની આકૃતિ છે તેના મુખમા માળા બતાવી છે અને શ્રી સુપાર્શ્વનાથ ભગવાનના પગલા છે ગૂઢ- મડપમાં ૧૪ પ્રતિમાઓ છે તેમાં શ્રી મુનિસુવ્રતસ્વામીની મૂર્તિ ઉપર લેખ છે તેને ભાવાર્થ આ છે ૧૭૨૧ના જેઠ સુદ ૩ ને રવિવારે મહારાજા ધિરાજ અભયાજના રાજ્યમાં નાડલાઈના રહેવાસી પ્રાગ્વાટ- જ્ઞાતિના શ્રેષ્ઠી નાથાએ શ્રી મુનિસુવ્રતસ્વામીનુ બિ બ બનાવ્યુ અને તેની પ્રતિષ્ઠા ભટ્ટારક શ્રી વિજયપ્રભસૂરિએ કરી આ દેરાસરની પાસે પાણીને કુડ છે કેટ બાધેલ છે, પણુ જીર્ણ થઈ ગયે છે દરવાજા ઉપર નગારખાનુ છે દેશભરની પાસે વિશાળ ચગાન પડેલું છે ૪ ગામ બહાર ટેકરી નીચે આવેલ શ્રી અજિતનાથ ભગવાનનું શિખરબધી મદિર શ્રીસ ઘ બ ધાવેલુ છે મૂળ ૧ આ અભયરાજ નાડલાઈન મેડતિયા જાગીરદાર હોવાને સંભવ છે બીજી મૂર્તિઓ ઉપર સ ૧૭૨૧ મા શ્રી રાજરિએ પ્રતિષ્ઠા કર્યાના લે છે સ ·રાણપુરની પંચતીર્થ નાયકની મૂર્તિ પરિકરયુક્ત છે. તેની ઊંચાઈ ૧ હાથ છે. પ. જેષલ પર્વતની ટેકરીના મૂળમાં કંઈક ઊંચાણ ભાગમાં આવેલું શ્રી શાંતિનાથ ભગવાનું કોટ સહિત શિખર બંધી જિનાલય શ્રીસંઘે બંધાવેલું છે. ઘણાં પગથિયાં ચડ્યા પછી મૂળ ભૂમિકા આવે છે. મૂળનાયકની ૧ હાથ ઊંચી મનહર પ્રતિમા પરિકરવાની છે. તેની સં. ૧દરમાં પ્રતિષ્ઠા થયેલી છે. મૂળનાયકની એક બાજુએ એક મૂર્તિ છે, જ્યારે બીજી તરફ એકલતીથી છે. કુલ ૩ પાષાણ પ્રતિમાઓ છે, જેમાંની એક પ્રતિમા સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ દશમા સૈકાની જણાય છે. મંદિરના સ્થાપત્યમાં કેટલેક સ્થળે કામશાસ્ત્રીય પ્રસંગે કરેલા છે. શિખરમાં એકેક હારમાં પૂતળીઓ ગોઠવેલી છે. ૬. જેષલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું શિખરબંધી, પ્રાચીન અને વિશાળ મંદિર આવેલું છે. મૂળ- નાયકની મૂર્તિ પંચતીથી યુક્ત છે. તેની નીચે લેખ ઘસાઈ ગયેલ હોવાથી વાંચી શકાતું નથી. મૂળનાયકની બંને બાજુએ છૂટી કાઉસગ્ગિયા મૂતિઓ છે. ડાબી બાજુએ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનના પરિકરનો ઉપરનો ભાગ વિદ્યમાન છે, પણ ફણા તૂટી ગયેલી છે. એમાં બને તરફ ફૂલમાળા અને કળશે લઈને ઊભેલા શ્રાવકે બતાવ્યા છે. બંને બાજુએ હાથીઓની આકૃતિઓ છે. ગૂઢમંડપમાં ખાલી પબાસન છે. અગાઉ તેના પર મૂર્તિઓ હશે એમ લાગે છે. નવચેકીમાં બંને બાજુએ બે ગેખલા છે અને બંને તરફ ત્રણ ત્રણ દેરીઓ ખાલી પડેલી છે. આમાં પણ પાષાણની માત્ર ૩ પ્રતિમાઓ છે. આનું શિલ્પ દશમા સિકાનું જણાય છે. ૭. એ જ જેષલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રીસાગઠિયા સુપાશ્વ ·નાડલાઈ નાથ ભગવાનનું શિખબધી મદિર આવેલું છે આમાં મૂળ નાયક ભગવાનની એકમાત્ર સુંદર પ્રતિમા છે, જે પચતીથી ચુત છે મૂર્તિ પ્રાચીન છે પણ લેખ નથી મદિરનુ શિલ્પ- સ્થાપત્ય દશમા સૈકાનું પ્રતીત થાય છે ૮ એ જ જેલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રી ગેડી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનુ શિખરબધી મદિર ઉત્તરાભિમુખ છે મૂળનાયકની પ્રતિમા ૧ હાથ પ્રમાણુની છે એની પ્રતિષ્ઠા મ ૧૭૬૭માં શ્રી જિનકુશલસૂરિએ કરી છે એની આસપાસ શ્રી ઋષભદેવ અને શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની બે ભવ્ય પ્રતિમાઓ વિરાજમાન છે તેની અજનશલાકા સ. ૧૭૨૪મા શ્રી વિજય રત્નસૂરિજીએ કરેલી છે કુલ ૬ પ્રતિમાઓ પાષાણુની છે કેટલાક શિલ્પ દશમા બિકાના હોય એમ લાગે છે ભમતીમાં જમણું બાજુએ પાચ અને ડાબી બાજુએ ત્રણ દેરીઓ છે જમણી તક્ મેટા ગભાગ છે, તેમા શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાન વગેરેની મળીને ત્રણ મૂતિઓ છે આ મદિર માટે એવી દંતકથા સભળાય છે કે શ્રી જશે ભદ્રસૂરિજી અહી બેસીને ધ્યાન કરતા હતા ૯ એ જ જેલ પર્વતની તળેટીમાં શ્રી વાસુપૂજ્ય ભગ વાનનું શિખબધી મદિર આવેલ છેમૂળનાયકની પાચ- તીથી યુક્ત પ્રતિમા રા ૧૭૪૯મા પ્રતિષ્ઠિત છે મૂર્તિ બદામી વર્ણની એક હાથ પ્રમાણ ઊંચી છે આમા પાષાણની માત્ર ૩ પ્રતિમાઓ છે ગૂઢમંડપના એક થાભલામાં પદ્માસનસ્થ એક, જિનમૃતિ છે જમણી બાજુએ કાઉસગિયા મૂર્તિ છે ૧૦ એ જ જેલ પહાડની ટેકરી ઉપર શ્રી આદિનાથ ભગવાનનું શિખરબધીમદિર છે આ ટેકરીને કે શત્રુજયની ·૬૪ રાણકપુરની પંચતીર્થી ટેકરી કહે છે અને આ વિશાળ મંદિર સમ્રાટ સંપ્રતિએ બંધાવ્યાનું સૂચવે છે. મંદિર સુધી ચડવા માટે પગથિયાં બાંધેલાં છે. મંદિરની ચારે બાજુએ બાંધેલું કેઆજે ભગ્નાવસ્થામાં છે. તેમાં એક પાણુને કુંડ છે, તે પણ એવી જ હીન અવ- સ્થામાં છે. આખું મંદિર સારી સ્થિતિમાં વિદ્યમાન છે. મૂળનાયક શ્રી આદિનાથ ભગવાનની સુંદર પ્રતિમા ના હાથ ઊંચી છે. તેની પ્રતિષ્ઠા સં. ૧૬૮૬માં મહારાણા શ્રી જગત- સિંહજીના રાજકાળમાં શ્રી વિજયદેવસૂરિએ કરી છે, એ સંબધી લેખ વિદ્યમાન છે. અત્યારે મંદિરમાં મૂળનાયક સિવાય બીજી કઈ પ્રતિમા નથી, ૧૧. ગામથી દક્ષિણપૂર્વ કિનારાની દિશામાં એક નાની જાદવ ટેકરી” છે, જેને લેકે “ગિરનાર” નામે ઓળખે છે. ટેકરી તરફ જવાને રસ્તે ઉપર્યુક્ત શ્રી અજિતનાથ ભગવાન નના મંદિર પાસેથી છે. ડુંગરમાંથી પગથિયાં કેરી કાઢેલાં છે. ચડાવ શત્રુંજયની ટેકરી જે કઠણ નથી. ઉપર લગભગ પિણ ભાગ પસાર કરતાં, શ્રીનેમિનાથ ભગવાનની દેરી આવે છે. તેમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનાં પગલાં છે. ટેકરી ઉપર શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું નાનું પણ શિખર- બંધી રમણીય મંદિર છે. શ્રી પ્રદ્યુમ્નકુમારે જે મંદિર બંધા- વ્યાનું અગાઉ સૂચવવામાં છે તે આ જ મંદિર છે. તેને અંદરનો મંડપ બાંધેલો છે, જ્યારે બહારનો મંડપ ખુલે છે. મૂળ- નાયક શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની આશરે ૨-૨ ફૂટ ઊંચી મૂર્તિ છે, જે રંગ અને ઘાટના શિલ૫માં ધૂળેવામાં બિરાજતા મૂળનાયક શ્રી કેસરિયાનાથજીની પ્રતિમા સાથે બરાબર મળતી આવે છે. આ મંદિરમાં જ શ્રી હીરવિજયસૂરિજીને સં. ૧૬૦૭–૮માં ૮ ·નાડલાઈ પન્યાસ અને ઉપાધ્યાય પદવી આપવામા આવી હતી મદિર- ને ઉદ્ધાર બારમા સૈકામાં થયેલા આયપાલ રાજાના સમયમાં થયેલ છે એ દર્શાવતા સ. ૧૧૯ના આ વદિ ૧૫ (અમાવાસ્યા) ને મગળવારના લેખથી જણાય છે કે, અહી ના ઠાકોર ગજદેવે પિઠિયાઓથી પ્રાપ્ત થતા કરને કે મેં ભાગ આ મંદિરને અર્પણ કર્યો હતે વળી, એક ખ ભ ઉપરના લેખથી જણાય છે કે, સ. ૧૪૪૩ના કાર્તિક વદિ ૧૪ ને સવારે ચૌહાણુ મહારાજાધિરાજ શ્રી વણવીદેવના રાજ્યમાં શ્રીધર્મચદ્રસૂરિના શિષ્ય શ્રી વિનયચ દસૂરિએ આ મદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવરાવ્યું હતું આ મદિરથી થોડુ નીચે ઊતરતા પૂર્વ દિશામા ગિર નારની માફક સહાસામ્રવનની રચના અને પગલાની સ્થાપના કરેલી છે ગામથી એક માઈલ દૂર દક્ષિણ પશ્ચિમમાં મહાદેવના મદિરની નજીક ચૌલુક્ય રાજા કુમારપાલના સમચનો વિક સ. ૧૨૨૮ના મહા સુદિ ૧૩ ને એમવારને એક લેખ છે, જેમા સભામંડપ બનાવ્યાનો ઉલ્લેખ છે આથી એ પણ પત્તો લાગે છે કે, આ સ્થળ એ સમયે નડાલના ચૌહાણ કેહણના અધિકારમા, બોરડી રાણા લમણુના અધિકારમાં અને સોનાણા ઠાકુર અણુસીહના અધિકારમાં હત. ૫

·૪. નાડોલ
નાડોલ મારવાડની પંચતીથમાંનું ચોથું તીર્થ છે. પ્રાચીન
ગ્રંથ અને શિલાલેખમાં આનાં નડુલ, નડલ, તલપુર,
નન્દપુર વગેરે નામે મળી આવે છે. રાણે સ્ટેશનથી ૭
માઈલ દૂર પૂર્વોત્તર ખૂણામાં અને દેસૂરીથી ૧૦ માઈલ દૂર
ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં આ કસબે વસેલ છે.
એક સમયે ચૌહાણ સરદારનું આ પાટનગર હતું.
સમરવિજયી થયેલા અહીંના ચૌહાણ રાજવીઓ ઇતિહાસમાં
પ્રસિદ્ધ છે. જાલેરના સોનગરા ચૌહાણ આ નગરમાંથી જ
ત્યાં ગયા હતા. જાલેરના સોનગિરનું રાજ્ય કરવાના કારણે
તેઓ “સોનગરા” કહેવાયા. ચૌહાણ વંશના સ્થાપક રાજા
લમણના સમયના સં. ૧૦૨૪ અને સં. ૧૦૩ના બે લેખ
કર્નલ ટોડને મળ્યા હતા, જે શિલાલે તેમણે લંડનની
રેયલ એશિયાટિક સોસાયટીને આપી દીધા હતા. તેમાંથી આ
નગરની પ્રાચીન રાજકીય સ્થિતિનો ખ્યાલ આવે છે. ભારત
સરકારે રાજ્યનું એકીકરણ કર્યું તે અગાઉ આ કસબ ઘાણે રાવ
ઠાકરના હાથમાં અને જોધપુર રાજ્યની હકૂમત હેઠળ હતો.
આજે એ રાજસ્થાન સરકારના તાબામાં છે. ગામમાં અને ગામ
બહાર કેટલાંક જૈનેતર સ્થળ છે, જે પ્રાચીન ઇતિહાસની
શોધ કરનારાઓ માટે દર્શનીય છે.

·૬િ૭ નાડેલ અણહિલવાડ અને એમનાથ જતી વખતે મહમૂદ ગજની આ નગરમાં થઈને ગયે હતે. કુતુબુદ્દીન ઐબકે પણ અણુ- હિલવાડ જતી વખતે બાલી તથા નાડેલના ગઢને ૪ ટવી લીધા હતા પુરાતત્વની દષ્ટિએ અહીને સૂરજળ નામને દવાને મહત્ત્વપૂર્ણ છે એના વિષયમાં એવી પ્રસિદ્ધિ છે કે આને નાડેલના ચૌહાણેને મૂળપુરુષ રાવ લાખણે લક્ષ્મણે) બનાવ્યું હતો અહી એક લેખ વિ. સ. ૧૨૪૩ને શ્રાવણ વદિ ૧૫ (અમાવાસ્યા)ને મગળવા ચૌહાણ કલ્હણના સમયને છે, જેને ઘણેખરે ભાગ ઘસાઈ ગયો છે અહી થી થોડે દૂર પશ્ચિમમા નીલકંઠ મહાદેવનું મંદિર છે, જેના એક ગોખલામાં વિ. સ૧૬૬૬ જેઠ સુદિ ૧૫ ને બુધવારને પાતસાહ શ્રીસલીમશાહ નદી મહમદ જાગીર (અકબરના પુત્ર)ના સમયને લેખ છે. એમાં લખ્યુ છે કે જાલેરના સ્વામી ગજ- નીખાએ નાડેલ સામે જહાગીગ્ના નામે એક શહરપનાહ બનાવી આ મદિરની પાછળ પ્રાચીન ગઢના અવશે છે નગરની બહાર ઉત્તર કિનારે સેમેશ્વરનું મંદિર છે, જેના સ્ત લે ૧૨મી શતાબ્દી આસપાસના બનેલા પ્રતીત થાય છે સ્ત ઉપર કેરેલા લેખમા ચૌહાણ રાજા જે જલદેવના સમયને વિ૦ ૦ ૧૧૪૭ વૈશાખ સુદ ૨ ને બુધવારને લેખ સૌથી પ્રાચીન છે અન્ય બે લે ચૌહાણ રાજા રાજ્યપાલના સમયના વિસ. ૧૧૯૮ શ્રાવણ વદિ ૮ ને રવિવારના અને વિ. સ૦ ૧૨૦૦ના ભાદરવા વદિ ૮ ને બુધવારના છે અહી પડેલાં ખડિયે અને વાવડીઓથી અનુમાન થાય છે કે, કેઈસમયે આ નગર સમૃદ્ધ હશે વળી, કેઈ કાળે અહી જેની વસ્તી ખૂબ હશે, એમ પણ લાગે છે જેના તીર્થ તરીકે આ સ્થળની પ્રસિદ્ધિ ·६८ રાણકપુરની પંચતીથી પાછળ તેના ગૌરવનો ઈતિહાસ ઘડાયે હશે. શ્રી દેવસૂરિના શિષ્ય શ્રી માનદેવસૂરિ આશરે વિ. સં. ૩૦૦ પહેલાં નાડેલમાં ચોમાસું રહ્યા હતા અને શાકંભરીમાં વ્યાપેલા મારીના ઉપ- દ્રવની શાંતિ માટે અહીં રહીને જ તેમણે હૃદુ રાજરિતરત્તાની રચના કરી હતી. અહીં જ વાદિવેતાલ શ્રી શાંતિસૂરિએ શ્રી મુનિ- ચંદ્રસૂરિને ન્યાયશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરાવ્યું હતું અને વિ. સં. ૭૦૦માં શ્રી જયાનંદસૂરિશિષ્ય શ્રી રવિપ્રભસૂરિએ શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. સં૦ ૯૨માં ભંડારીઓના મૂળપુરુષ નાડેલના રાજા લાખનસી (લમણ) ના પુત્ર દાદારાવને શ્રી યશભદ્રસૂરિએ જેનધર્મની દીક્ષા અહીં આપી હતી. હાલમાં અહીં વેતાંબર ઓસવાલનાં ૨૫૦ ઘરે છે, તેમાં ૧૦૦૦ જેની સંખ્યા છે. ૩ ઉપાશ્રય, ૨ ધર્મશાળાઓ અને ૧ પૌષધશાળા વગેરે છે. જૈન પાઠશાળા પણ ચાલુ છે. અહીં શિખરબંધી ચાર મંદિર છે, તેમાં શ્રી પદ્મપ્રભ જિનેશ્વર અને શ્રી નેમિનાથ ભગવાનના મંદિરે સૌથી પ્રાચીન, વિશાળ અને રમણીય છે. મંદિરને વહીવટ ગામના શ્રીસંઘને આધીન છે. ૧. શ્રી પદ્મપ્રભ જિનેશ્વરનું મંદિર ખૂબ ઊંચું છે. તેની બાંધણી અને કારણે અપ્રતિમ છે. અહીંના શિલાલેખમાં આ મંદિરનું નામ “રાયવિહાર' ઉલ્લેખાયેલું જોવાય છે. આમાં શ્રી પદ્મપ્રભુસ્વામીની ૨ હાથ ઊંચી બદામી રંગની સુંદર પ્રતિમા વિરાજમાન છે. તેની નીચે સંત ૧૬૬૮ને લેખ છે, જેનાથી જણાય છે કે, મહારાણા જગતસિંહ પ્રથમના સમ- ચમાં આ મૂર્તિ સ્થાપન કરવામાં આવી હતી. મૂળનાયકની બંને બાજુએ શ્રી આદિનાથ અને શ્રી શાંતિ- નાથ ભગવાનની બે પ્રતિમાઓ છે. તે પૈકી શ્રી શાંતિનાથ 3 {

·નોડલ
ભગવાનના પબાસનમાં સ. ૧૬૮૬ ને શુક્રવારને લેખ કેરેલે
છે ગૂઢમંડપમાં બને તરફ શ્રી શાંતિનાથ અને શ્રી નેમિનાથ
ભગવાનની ઊભી (કાઉસગિયા) શ્વેતવર્ણની પ્રતિમાઓ છે
તે બંને ઉપર સ ૦ ૧૨૧૫ના વૈશાખ સુદિ ૧૦ ને મગળ
વારના એકસરખા લેખે છે. આ લેખો ઉપરથી જણાય છે
કે, આ બંને પ્રતિમાઓ બીસાડા ગામનુ મદિર કેઈ કારણે
નષ્ટ થતા અહી લાવીને પધરાવવામાં આવી છે
આ મંદિરની ભમતીમા ચેતરાઉપર એક દેરીમા દેરાસર
છે, તે દેરીમા કલેટી તરીકે ઓળખાતા શ્યામ પથ્થરનુ એક જ
શિલામાથી કેરી કાઢેલુ ચૌમુખજીનું અખડ દેરાસર છે કોટી
જેવા કઠણ પથ્થરમાં કરેલી ઝીણું નકશી આશ્ચર્યચકિત બનાવે
એવી છે આ દેરાસરમાં ચૌમુખી ચાર પ્રતિમાઓ વિરાજમાન
હતી, જેને લૂટારાઓ ચોરી ગયાનું કહેવાય છે
આ મદિરમા, કેઈને કહેવા પ્રમાણે પરમહંત મહા
રાજા કુમારપાલની, જ્યારે બીજાને કહેવા પ્રમાણે મહારાજા
સપ્રતિની એક અશ્વારૂઢ પ્રતિમા છે મદિરના કપાઉડમાં
એક નાના શિખરવાળા દેરાસરમાં મૂળ ના. શ્રી અજિતનાથ
ભગવાનની પ્રતિમા છે, તેના ઉપર સ ૦ ૧૮૯૩નો લેખ છે
મુખ્ય મંદિરની ડાબી બાજુના દેરાસરમાં શ્રી ગેડી પાર્શ્વ
નાથ ભગવાન વગેરેની ૧૫ પ્રતિમાઓ અને શ્રી સિદ્ધચક્રપટ્ટ
સ્થાપિત છે મદિરના પાછળના ભાગના બગીચામા શ્રી આદિ
નાથ ભગવાનની સ. ૧૫૧મા પ્રતિષિત કરવામાં આવેલી
ચરણપાદુકાઓ છે
આ મદિર ઉત્તરદ્વારનું છે, જેમાં કુલ ૨૯ પાષાણની
અને ૩૧ ધાતુની પ્રતિમાઓ છે -મદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવવાની
જરૂર છે

·co રાણકપુરની પંચતીર્થી ૨. શ્રી નેમિનાથ ભગવાનનું દેવાલય શિખરબંધી છે. આમાં શ્રી નેમિનાથ ભગવાનની એક હાથ ઊંચી શ્યામવર્ણની પ્રતિમા છે, જે પાછળથી ૧૮મી શતાબ્દીમાં જીર્ણોદ્ધાર સમયે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવી છે. આ મંદિરમાં જમણી તરફ મજબૂત બાંધણીનું સાત ખંડનું એક પ્રાચીન ભંયરું છે, જે ખુલ્લું રહે છે. તેમાં કઈ જઈ શકતું નથી એમ કહેવાય છે. એમાં સ્થાનની પવિત્રતા સાચવવા માટે અખંડ દીવ રખાય છે. કહેવાય છે કે આ ભોંયરાનો માર્ગ ઠેઠ નાડલાઈ સુધી છે કે આ સ્થળે શ્રી માન- દેવસૂરિપિતાની સાધના કરતા હતા. તેમણે શું રાનિતત્તર ની રચના અહીં બેઠાં જ કરી હતી. શ્રી જયાનંદસૂરિના શિષ્ય શ્રી રવિપ્રભસૂરિએ શ્રી નેમિનાથની પ્રતિષ્ઠા કરી તે મંદિર આ જ હશે. આ મંદિરમાં પાષાણની કુલ 9 પ્રતિમાઓ છે. ઉત્તર દીવાલે બારણું છે, ત્યાં એક વિશાળ ધર્મશાળા છે અને ધર્મશાળા વચ્ચે પીપળાનું ઝાડ છે. ધર્મશાળાના દ્વારની બાજુમાં વહીવટ કરનારી પેઢીનું કાર્યાલય છે. આ ધર્મશાળાને અગ્નિખૂણે કુવે છે, તેમાં રેટ ગોઠવેલ છે. તેની પાસે જ એક હોજ છે. જેને એસવાળાની સ્ત્રીઓ અહીં જ પાણી ભરવા આવે છે. આ જ મંદિરની ઉત્તર-દક્ષિણ એાસામાં શત્રુંજય, સમેતશિખર અને અષ્ટાપદની રચના, જે કઈક ઉત્સવ પ્રસંગે કરાવી હશે, તે એમ ને એમ રહેવા દેવામાં આવી છે, તે જોવા- લાયક છે. મંદિરને ફરતે વિશાળ ચોક છે. મંદિર પશ્ચિમ દ્વારનું છે અને તેનો દરવાજે બજારમાં પડે છે. અને મંદિરે દરબારગઢની પેલી બાજુ એકાંતમાં આવેલાં

·નાડેલ
s
?
છે, પણ તે એક વિશાળ ચોગાનમા છે, જેની આજુબાજુ વડે
બધેલ છે
૩ શિખરબધી મદિર છે, જેમા મૂળનાયક શ્રી શાંતિનાથ
ભગવાન છે તેના પરિકર ઉપર સ ૦ ૧૧૮૧ને લેખ છે ભીત
પર ધાર્મિક ચિત્ર દોરેલા છે આમાં પાષાણની ત્રણ પ્રતિમાઓ છે.
૪ આ મંદિરમાં
મૂળનાયક
શ્રી
જીરાવલા પાર્શ્વનાથ
ભગવાન બિરાજમાન છે આ મદિર ઘૂમટબધી છે આમા
પાષાણની ૩ પ્રતિમાઓ છે
સ૦૧૭૫૫મા શ્રી જ્ઞાનવિમલસૂરિએ રચેલી તીર્થમામા
નડાલ ત્રિષ્ય પ્રાસાદ—નાડેલમાં ત્રણ મદિર-હેવાને
ઉલેખ છે, એટલે મદિ તે પછી બન્યું હોય એમ જણાય છે
ગામથી અડધે માઈલ પૂર્વમા “જૂના ખેડા” નામે
સ્થળ છે. પહેલા નાડોલ ગામ આ સ્થાન પર હતુ, અહી
-પ્રાચીન મંદિરોના અનેક ભગ્નાવશે પડેલા છે

·૭૪ રાણકપુરની પંચતીર્થી ૮ ઓના સહકારથી “શ્રી પાર્શ્વનાથ જૈન વિદ્યાલયની અહીં સ્થાપના કરી. આ વિદ્યાલય આ તીર્થની છાયામાં પ્રતિદિન પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. લગભગ ૨૫૦ વિદ્યાર્થીઓ આ સંસ્થાને લાભ લે છે અને જેની વસ્તીના અભાવમાં આ વિદ્યાલય યાત્રાળુઓ માટે એક વિસામારૂપ બની રહે છે. શ્રીસંઘે યાત્રાળુઓ માટે બે ધર્મશાળાઓ અહીં બંધાવેલી છે, તેમાં ચાત્રાળુને બધી સગવડ મળી રહે છે. આ ધર્મશાળાની પાસે જ શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું બાવન જિનાલય ભવ્ય મંદિર ઊભું છે. લગભગ ૧૫૦ વારના ઘેરા- વામાં આ મંદિરને વિસ્તાર છે. મંદિર પૂર્વદ્વારનું છે. તેની પૂર્વ અને ઉત્તર બાજુએ વિશાળ ચેક અને ફરતે વંડે છે. વંડાનું પૂર્વદ્વાર બંધ રાખવામાં આવે છે, જ્યારે માત્ર ઉત્તરદ્વાર ખુલ્લું રહે છે. આખુયે મંદિર પથ્થરથી બાંધેલું છે. મૂળ ગભારામાં મૂળનાયક શ્રી પાર્શ્વનાથ ભગવાનની નાગફણ- વાળી રમણીય મૂતિ લગભગ ૧ હાથ ઊંચી છે અને તેની ચારે બાજુએ ધાતુનું મોટું અને સુંદર પરિકર નવું લગાડેલું છે. એ પરિકરમાં ૨૩ ભગવાનની પ્રતિમાઓ કરેલી છે. એટલે મૂળનાયક સહિત ચોવીશી ગણાય. પરિકર ઉપર સં૦ ૧૭૦૭ ને લેખ છે, પણ મૂતિ ઉપર લેખ નથી. મંદિરને રંગમંડપ વિશાળ છે. તેની ભી તેમાં થોડીક સુંદર કેરણું જોવાય છે. નવચોકીના સ્તંભે પ્રાચીન જણાય છે. એક સ્તંભ ઉપર સં૦ ૧૨૧૧ નો ઘસાઈ ગયેલે લેખ છે, જેને ઉલ્લેખ અગાઉ અમે કર્યો છે. નવચેકીના એક સ્તંભ પાસે પથ્થરના એક હાથી ઉપર શેઠ-શેઠાણનું યુગલ બેઠેલું છે, પરંતુ તેના ઉપર લેખ નથી. સંભવ છે કે, મંદિર નિર્માતા શેઠ-શેઠાણીની આ મૂતિઓ હોય. મંદિરના ચેકમાં સં

·૭૫
વિરાણા
૧૮૦૬ના ૩ શિલાલેખે છે પરંતુ તેમા મદિના બ ધાવનારને.
ક ઉલ્લેખ નથી
દેવળને બાહ્ય મડપ કે સુદર છે છતા તેના કારણે
દેવળનુ બાહ્ય સૌદર્ય ઓછુ થયેલું જણાય છે. આગલા મડપ
સાથે ભમતી લગભગ મળી ગયેલી છે ભમતી અને ગભારા
વઓ એક માણસ જઈ શકે એટલી જ માત્ર જગા છે અને
દેવળના ગર્ભગૃહમાં પ્રકાશને કઈ અવકાશ નથી.
દરવાજાની બહાર બને તરફ પથ્થરના ૨ હાથીઓ ઊભા
કરેલા છે દરવાજામાં પેસતા ડાબી તરફના હાથી પામે એક
દોઢ ગજ લા શિલાલેખ કરેલ છે તેમા મેવાડના રાણાઓ
ઉપર જૈનાચાર્યોએ પિતાની સાત્વિક સિદ્ધિને પૂરો પ્રભાવ
પાયાને નિદેશ છે સ ૦ ૧૬૮૬ પહેલા યાત્રીઓ પાસેથી
અમુક કર લેવાતો હશે, તે તપાગચ્છાચાર્ય શ્રી વિજયદેવસૂરિના
ઉપદેશથી મેવાડના રાણા શ્રી જગતસિંહજીએ ૦ ૧૬૮૬ના.
સમયથી પિત્ત વદિ ૮ થી માડીને ૧૧ સુધી એટલે મેળાના
૪ દિવસો માટે યાત્રીઓ પાસેથી લેવા કર બ ધ કર્યો હતો
–એ સ બ ધી ઉલ્લેખ છે
ગણુકપુરની નકલરૂપે આ તીર્થ અત્યારે વિદ્યમાન છે
અને ભવ્યતામાં બીજા મદિરેથી જરાયે ઓછુ ઊતરે એવું નથી
અહી પ્રતિવર્ષ પિષ દશમી (માગશર વદિ ૧૦)ના
રોજ મેટે મેળા ભરાય છે
નદીના મામા કાઠે જૈન શ્વેતાંબર કારખાનાને બગીચો છે.

·य