·या पुस्तकासंबंधाचे सर्व हक्क संपादकाचे स्वाधीन आहेत. ]

·अनुक्रमणिका
पृष्टं
१ ते
पुरस्कार
१ प्रस्तावना
१ ते १९ व २२ ते २४
२ अधिक मासा कोष्टक
२० ते २१
३ वैद्य घराण्यासंबंधी पुरवणी माहिती
२५ ते २७
? Vaidya Daftar-Estimate of the cost of Calendaring of important
Historical documents in-by Mr. Shankar L. Vaidya, L. AG. 1--4
's Report of the sub-committee appointed at the Aligarh session
of the Indian Historical Records coinmission for determining
the cost of calendaring in English important letters in
Vaidya Daftar ...
६ वैद्य दफ्तरासंबंधी हिंदुस्थानसरकारचे औत्सुक्य
७ ऐतिहासिक पत्रे ...
८ व्यक्तिसूचि
६३ ते ६०
९ स्थलसूचि
...
७ ते ८
१ ते ६२
...
...
...
...

·No text on this page.

·पुरस्कार गुदस्तां भा. इ. सं. मंडळाच्या ३१ व्या संमेलनांत 'वैद्य दफ्तरांतून निवडलेले कागद खंड १ याचे प्रकाशन झाले, तेव्हां २ रा खंड पुढील साली असाच बाहेर पढाना अशी सर्वांनी सदिच्छा व्यक्त केली. त्याप्रमाणे २ रा खंड जरी नाही तरी १ ल्या खंडाइतकीच मोठी त्याची पुरवणी या संमेलनांत बाहेर पडत आहे, याबद्दल सर्व संशोधकांस आनंद वाटल्यावांचून राहाणार नाही. या पुरवणींतील पत्रे पहिल्या खंडांतल्याप्रमाणेच बवंशी हिशोबाची आहेत. तरी त्यांची सनदा, आज्ञापत्रे, मेस्तकें, जाबसाली पत्रे, याद्या, कर्जरोखे, कदबे, सिलकबंद, हिशेब या प्रकारची वर्गवारी लावितां येत असून श्री. वैद्य यांनी प्रस्तावनेत त्यांची सुबोध समजाविशी दिलेली पाहातां प्रस्तुत पुरवणीपत्रांचे महत्त्व कळून येणार आहे. सप्रे, खंडकर, हणमंते, सरलष्कर, रानडे, जोशी, जगथाप, शिर्के इत्यादि अनेक घराण्यांतील व्यक्तींची माहिती यांत नवीनच मिळते व त्यांच्या वंशावळी काढण्यास उपयोग होतो. हणमंते आणि सरलष्कर या घराण्यांची वंशावळच श्री. वैद्य यांनी जमवून देण्याचा मोठा खटाटोप केला आहे व इतर अनेक व्यक्तींचा त्यांच्या विद्यमान वंशजापर्यंतचा तलास लावण्याचा त्यांनी असाच आटापिटा केलेला दिसेल. शेवटच्या व्यक्ति- सूचीवरून किती तरी जणांचा या वैद्य घराण्याशी संबंध होता याचे आश्चर्य वाटू लागते. मागील खंडांतल्या पुरस्कारांत आम्ही म्हटल्याप्रमाणे सावकारी हिशेबाचा शास्त्रीय अभ्यास करण्याचे अद्याप कोणाच्या मनांत येत नाही. त्यासाठी साबनें आज किती तरी प्रस्तुत वैद्य दफ्तरांतील कागदांप्रमाणे पुढे आहेत व आणखी नवीन बाहेर येतील. सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाची ही बाजू लंगडीच आहे असे खेदाने म्हणावे लागते. तसेंच जुन्या पत्रव्यवहाराच्या पद्धतीचा सांगोपांग अभ्यास व्हावयाचाच आहे. डेक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिटयूटमध्ये मराठ्यांच्या इतिहासाची एक स्वतंत्र शाखा कित्येक दिवसांपासून उघडलेली दिसते; पण फारशी कार्यनिष्पत्ति अद्यापि झालेली नाही. या शाखेत व इतरत्र असा पीएच. डी. साठी म्हणून सूक्ष्म चिकित्सात्मक अभ्यास जर जोमाने आणि जोराने होऊं लागेल तर भा. इ. सं. मंडळांतील कागद व श्री. वैद्य प्रभृतींनी स्वतः प्रसिद्ध केलेले अस्सल कागद कारणी लागतील. ज्योतिष गणिताचा अभ्यासहि चालू पिढीत बहुधा नाही असे खेदाने म्हणावे लागते. फल- ज्योतिष्यांनी तरी याकडे वळावें ! कै. दत्तोपंत आपटे यांची उणीव याबाबतीत तरी पदोपदी भासूं लागते. कागदपत्रांचा व त्यांतील प्रसंगांचा काळ नक्की काढण्यास विद्यमान जंच्या नेहमीच उपयोगी पडतात असे नाही. शिवाय या जंत्र्यांचे प्रामाण्य पारखून घ्यावे लागते. तेव्हां ज्योतिर्गणिताचा पंडित हुडकावा लागू नये अशी स्थिति निर्माण झाली पाहिजे. होईल तेव्हां खरें ! या सर्व अडचणींना तोंड देऊन इतक्या उतार वयांत श्री. शंकरराव वैद्य यांनी आपले दप्तर लावून, अभ्यासून प्रकाशित करण्याचे सामाजिक कार्य जे आपण होऊन मागे लावून घेतले आहे व ऐषआरामाने सेवानिवृत्तीचा सुखाचा काळ कंठण्यावर जो एक प्रकारचा तापसी किंवा तामसी बहिष्कार टाकिला आहे त्याचे चीज संशोधकांनीं न केल्यास तो एक गुन्हाच होणार आहे. सरकाला देखील वैद्य दप्तराचे महत्त्व पटले व तें पटूनहि न पटल्यासारखेच झाले. त्याचा इतिहास शंकररावांनी पुढे दिलाच आहे. असो.

·२ वैद्य दप्तराचे सर्व प्रकाशन निर्वेध आणि सुव्यवस्थित होण्यास श्री. वैद्य यांना द्रव्यसाहाय्या- पेक्षां संशोधक लेखकांची मदत पाहिजे. त्यांच्या वयाकडे पाहातां दरसाल एकेक खंड बाहेर निघून चालणार नाही. पुढचेच कागद राजकीय महत्त्वाचे आहेत. ते लवकर बाहेर कसे पडतील याचीच श्री. वैद्य यांच्या संशोधक मित्रांना साधार भीति वाटते. तेव्हां त्यांना लागणारी मदत सरकार आणि सुबुद्ध लेखक यांनी तात्काळ दिल्यास महाराष्ट्राच्या इतिहासाचे एक कार्य पार पडणार आहे. या ग्रंथांतील चुका किंवा उणीवा ज्या असतील त्या बवंशी श्री. वैद्यांच्या शारीरिक दुर्बलतेमुळेच आहेत. मानसिक श्रमाप्रमाणेच त्यांना शारीरिक श्रम फार होतात हे त्यांनी प्रस्तावनेत सहज नमूद केलेच आहे. तथापि त्यांनी प्रार्थना केल्याप्रमाणे परमेश्वर त्यांच्याच हातून सर्व खंडांचें क्रमशः प्रकाशन करवील अशी आशा बाळगं या. शेवटी पुरस्कृत ग्रंथमालेत हे ४२ वें पुष्य ग्रथित करण्यास मंडळास फार आनंद वाटत आहे हे सांगून हा पुरस्कार आटोपता घेतो. चिंतामण गणेश कर्वे, चिटणीस, भा. इ. सं. मंडळ ता. २५-५-१५ ·प्रस्तावना - . . १. पहिल्या खंडांत वैद्य दफतराचे महत्त्व 'पेशवे कालीन अमोलिक नवीन दफतराचा शोध' या रा.ब. सरदेसाई यांच्या निबंधावरून स्पष्ट झाले आहे. आता एका मॉन्स ए लेहारू नावाच्या फ्रेंचमननें अल्लीगड येथें भरलेल्या इंडियन हिस्टारिकल कमिशनपुढे वैद्य दफतराची माहिती देऊन त्याबद्दल हिंदुस्थान सरकारचे औत्सुक्य कसे दिग्दर्शित केले याची माहिती होण्यासाठी या पुरवणीखंडांत आरंभी दोन इंग्रजी रिपोर्ट देऊन शेवटी 'वैद्य दफतराबद्दल हिंदुस्थान सरकारचे औत्सुक्य' हा निबंध दिला आहे. त्यावरून वैद्य दफतराचा विस्तृत- पणा व छपाईस मागितलेल्या सवलती यांची कल्पना येणार आहे. उदेपूर येथे भरलेल्या कमिशनपुढे वरील रिपोर्टाची काय वासलात लागली हे नुकतेच कळले आहे. हा रिपोर्ट. कमिशनने दफतरी दाखल केला असून तो कमिशनच्या रिपोर्टीत छापला जाऊन हिंदुस्थान सरकारापुढे केव्हां तरी या वर्षांत जाईल, तेव्हां सरकार काय करतें पहावें. कमिशनच्या कामाची पावरून कल्पना होणार आहे. कमिशननें यावर काही ठराव करून हिंदुस्थान सरकारचे वैद्य दफतराकडे विशेष लक्ष वेधण्यास काही हरकत नव्हती. माझ्या मागण्या अगदी बिनखर्ची, सरकारच्या फायद्याच्या आहेत. मी कागद ज्या छापखान्यांत छापीन त्यावर यासाठी लागणारा कागद वापरण्यास निबंध असूं नये, अशी मागणी करतांना कागदाच्या अमलदारास दफतरचे महत्त्व पटवून दिले तरी देखील त्यांनी पुढील भाग छापण्यास परवानगी नाही असे कळविले. तेव्हां पुनः त्यास विनंती केली की, परदेशी कागद आतां येऊ लागल्यामुळे सरकारास भासणारी कागदाची अडचण नाहीशी होणार आहे, ती नाहीशी होतांच, मी सरकारचे काम करीत असल्यामुळे, मला परवानगी द्यावी. त्याचे उत्तर आले की, कागदाच्या कायद्यांतील निर्बंधामुळे परवानगी देता येत नाहीं, तथापि नोंदलेल्या ( registered ) प्रकाशकां ( publishers ) मार्फत कागद छापण्यास हरकत नाही. पुनः या बाबतीत दिल्लीचे कागद नियंत्रण अधिकारी यांनी गेल्या एप्रिलांत, १९४५ साली कागद किती लागेल याबद्दल माहिती विचारली आहे. यामुळे कागद वापरण्यास परवानगी मिळण्याची आशा वाटू लागली आहे. २ पहिला खंड पहिले बाजीराव अखेरच्या पत्रांचा छापून झाल्यावर आता दुसरा खंड नानासाहेबांच्या कारकीर्दीतील पत्रांचा छापण्यांत येईल असें कोणासही वाटणे साहाजिक हात. पण कागद निवडण्याचे काम चालू असतांनाच आणखी पहिले बाजीराव अखेरच्या काळांतील जुनी पत्रे व हिशोब सांपडले. ते आतां पुरवणी खंड १ म्हणून छापीत आहे. असें करण्याचे कारण इतकेच की, वैद्य घराण्याचा ज्या घराण्यांशी १७४० पूर्वी संबंध आला होता त्यांची माहिती व्हावी व नानासाहेब पेशव्यापासून पुढील कागदपत्रांत येणा-या व्यक्तींचा वैद्य घराण्याशी किती जुना पुराणा देव घेवीचा व आत्मीयतेचा संबंध होता हे कळावे. कागदांत उल्लेखिलेली माणसें महत्त्वाची व नवी आहेत. तसेच काही हिशोबांतील रकमा फार मोठ्या असन मांडण्याची पद्धतही विचारणीय आहे. दफ्तरांतील कागद पैशाच्या व्यवहाराचेच फार आहेत, यात शंका नाही; पण ते व्यवहार कोणत्या काळी कोणत्या व्यक्तींशी व किती मोठ्या रकमांचे आहेत हे पाहिले असता कागदांचे ऐतिहासिक महत्त्व कळून येणार आहे. या कागदांत येणारे कित्येक शब्द अपरिचित आहेत, त्यांचे अर्थ देण्याचाही प्रयत्न केला आहे. हजारों रुपयांची देवघेव करणारे लोक किरकोळ रकमांचे जमाखर्च किती बारकाव्याने ठेवीत हे कळण्यासाठी काही किरकोळ हिशोबांची निवड केली आहे. 3 कागद वाचावयास सुरुवात करण्यापूर्वी काही गोष्टींचा खुलासा करणे जरूर आहे. 'अखंडित लक्ष्म अलंरुत ' या पूर्वी येणारे लपेटीदार अक्षर 'छ' या अक्षराने दाखविले आहे. शिक्के व मुद्रा पहिल्या खंडांत जशा छापल्या आहेत तशाच यांत छापिल्या आहेत. पत्राच्या डोक्यावर उजवे अंगास पत्राची तारीख व मिति .

·दिली आहे; पण हिशोबी पत्रांत मात्र आरंभी दिलेली तारीख न देतां देवघेवीच्या व्यवहाराच्या आरंभाची जमाखर्चातील तारीख दिली आहे. उद्देश इतकाच की, ज्यांचे हिशोब छापिले आहेत त्यांचा वैद्य घराण्याशी किती जुना पुराणा सबंध होता हे लक्षात यावे. यामुळे नानासाो यांच्या कारकीर्दीत संपविलेल्या व्यवहाराचे, कांहीं कागद या खंडांत छापिले गेले आहेत. + अशा फुलीपुढील मजकूर लेखकाची स्वाक्षरी समजावी. प्रस्तावनेत ज्या वैद्य घराण्यातील ऐतिहासिक पुरुषांचा उल्लेख आला आहे त्यांच्या पुढे कंसांत दिलेला आंकडा वंशावळीतील पिढी दाखविणारा आहे. पत्रांतील मजकूर फाटला किंवा लागला नाही तर x अशी फुली केली आहे. कागदाबद्दल या प्रस्तावनेत लिहिलेला मजकूर अगोदर वाचल्या खेरीज कागदांचे महत्त्व व संबंध कळणार नाहीत. म्हणून प्रस्तावनेत आलेल्या कागदांच्या अनुक्रमाप्रमाणे कागद वाचण्याबद्दल वाचकांस सूचना देत आहे. शिक्का हा शब्द मी पत्राचे आरंभी केलेलेल्या ठशास वापरला आहे. पत्राचे शेवटचे टशास मुद्रा शब्दच वापरला आहे. व्यक्तिसूचि व स्थलसूचि द्या रा. कृष्णाजी विनायक पेंडसे यांनी तयार करून दिल्या आहेत. व्यक्ती- च्या नावाची नेहमी सूचि देतात व आडनांव कळले असेल तर नांवाच्या शेवटी लिहितात. आडनावांची सूचि कोणी देत नाहीत, पण ती अडचण पुष्कळ वेळां भासते, म्हणून ती दूर करण्यासाठी आडनावेही सूचीत घातली आहेत. यामुळे प्रत्येक नांव दोनदां द्यावे लागले आहे. पत्र नं. ७८ पर्यंत छापण्याचे काम झाल्यावर आणखी दहा कागद सांपडले. त्यांस नं. ७९ पासून पुढे नंबर द्यावे लागले, यामुळे काही कागदास त्यांच्या तारखा १७४० पूर्वीच्या द्याव्या लागल्या. हिशोबांतील कांहीं रकमांतील आणे पै रेघांत दिलेले असतात. आडव्या रेघेत दिलेले आणे लिहिल्यावर त्यांच्या दोन्ही बाजूस टिंडे दिलेली असतात. त्याचा उद्वेश काय ? उ. .॥ एका आण्याचे वर खाली टिंचे आहेत. ही नेहमीच असतात असे नाही. अस्सल कागद वाचतांना एक गोष्ट विशेष दिसून येते ती अशी की, मजकुरांत काही शोध घालावयाचा तर तो ओळीवर लिहिलेला असतो. पण हा शोध कोणत्या शब्दानंतर आहे हे समजण्यास आपण अलीकडे काकपदाचा उपयोग करतो तसा करीत नसल्यामुळे तो शोध संदर्भानेंच लावावा लागतो. 4 ४ कागदांची वर्गवारी खाली दिल्याप्रमाणे आहे:-~(१) सनदा, ( २ ) ताकिदी किंवा आज्ञापत्रे, (3) मेस्तक, (२) जाबसाली पत्रे, ( ५ ) याद्या, (६) कर्जरोखे (७) प्रामिसरी नोटा, ( ८ ) कर्जफेड व पावत्या (१) जामीन कदबे, (१०) सिलकबंद, (११) हिशोब. (१) सनदा पत्र नं. १।२।3 या सनदा सप्रे यास दिलेल्या आमच्या दफ्तरांत मिळाल्या आहेत. या शितकालीन आहेत. त्यांतील फारसी शब्दांचे अर्थ देण्याचा प्रयत्न केला आहे. सप्रे हे क-हाडे घराणे असून विद्वान् होते. त्यांच्या वंशजाचे आणखी कागद नानासाहेब यांच्या कारकीर्दीतील सांपडले आहेत. वाईस गंगापुरीत एक सप्रे घराणे आहे, त्यांचा वैद्य घराण्याशी पूर्वापार निकट संबंध होता असे दिसते. पत्र नं. ११ वैद्यांना शाहू महाराजांनी कोकणातील ४ गावांत मिळून १५ विघे जमीन इनाम दिली, त्याबाा सनद आहे. बिटिश अमदानीत अशा किरकोळ जमिनीच्या इनामाबद्दल चौकशी होऊन या अमुकच जमिनी असे दाखवितां येत नसल्यामुळे त्या ऐवजी 'इतलाख इनाम' या नावानें नक्त नेमणुकीच्या वंशपरंपरेच्या सनदा चालू अमदानीत देण्यांत आल्या आहेत. अशी नक्त नेमणूक अजून वैद्य घराण्यांत चालू आहे. (२) ताकीदी किंवा आज्ञापत्रे पत्रे:-पत्र नं. ५ रा. वासुदेवराव मुंडले यांनी दिलेल्या खंडकर घराण्याच्या कागदांपैकी आहे. शाहु- महाराजांच्या आज्ञेवरून परशुराम त्र्यंबक प्रतिनिधीनी दाभोळ प्रांताचा कारकून गोपाळ रामचंद्र यास खंडकराकडे उत्पन्न चालू ठेवण्याबा हे ताकीदपत्र आहे. वै. द. खंड १ मध्ये खंडकरांची ८ पत्र छापिली भाहेत. त्यांसंबंधाचेंच ·हे पत्र आहे. पूर्वीच्या सनदांतून देशपांडेपण या ऐवजी देशकुलकर्ण हा शब्द वापरीत हे लक्षात ठेवण्याजोगें आहे. पत्र नं. १६ व १८ ह्या पुरवण्या कचरे व वरवडे येथील खोती अनुक्रमें रघुनाथभट वैद्य व काणे यांची आहे, असें चौकशी करून ठरल्यामुळे भंडारी व ढापरे यांस दूर करून ती ज्याची त्यास चालविण्याबद्दल बाबाजी म्हसके हवालदार किले जयगड यास कान्होजी आंगरे यांनी हुकुमवजा लिहिल्या आहेत. म्हसके घराणे पराक्रमी होते. बावाजी हा जीजन्याच्या सिद्धीवरील स्वारीत महाराजांतर्फे अंजनवेल व विजयगड काबीज करण्यासाठी लढत होता. (प. द. ७.२९९ पहा.) वै. द. सं. १.२५ मध्ये कच-याची खोती वैद्यांची असल्याबाा महाराजांचं आज्ञापत्र दिले आहे. पत्र नं. ५६ महादाजी गदाधर अमात्यांनी केशव मल्हार यास लासुर्णे गावची कमाविशी विश्वनाथभटास दिल्याबद्दल आहे. या महादाजीबद्दल माहिती वै. द. खंड १ च्या प्रस्तावनेत दिली आहे. हा रामचंद्र नीलकंठाचा संबंधी नव्हे. महादाजी गदाधर यास राजाराम महाराज चंदसि असतांना दक्षिणेत १६९२ मध्ये सुमंत नेमले होते. राजाराम वारल्यावर हा ताराबाईच्या बाजचा होता, असें दिसुन आल्यामुळे त्यास शाहूंनी १७१०मध्धे काढून टाकले व ते पद आनंदराव भोपळे यांस दिले व तें पेशवाई अखेर त्याच घराण्याकडे होते. हणमंते घराण्याकडे हे पद पुनः आले नाही. गदाधर मल्हार यास १७०८५९ मध्ये शाहू महाराजांनी प्रतिनिधि नेमले होते. याचे नाव हणमंते का काशीकर समजत नाही. यावेळी परशुराम त्रिंबक प्रतिनिधीस कैदेत टाकिलें होते. ते २॥ वर्षांनी सुटल्यावर प्रतिनिधिपदावर आले. त्यानंतर थोड्याच दिवसांत गदाधरभट वारला. पुढे पुनः परशुराम त्रिंबक यास १७११ साली कैदेत टाकलें, तेव्हां गदाधरभटाचा भाऊ नारायण प्रल्हाद हणमंते यास १७११।१२ साली प्रतिनिधिपदावर नेमिलें. ते १७१३ साली वारले. त्यानंतर बाबराव हणमंते प्रतिनिधि झाले ते त्याच साली वारले. ही माहिती भिडेरुत अष्टप्रधानाचा इतिहास' या पुस्तकांत आहे. बाबराव वारल्यावर प्रतिनिधिपद पुनः परशुराम त्र्यंबक यांजकडे आले. ते शेवटपर्यंत त्याच घराण्यांत राहिले. याच वेळी पत्रांत दिलेल्या महादाजी गदाधरास अमात्यपद मिळाले असा उल्लेख आहे. आता या अमात्याची ऊर्फ प्रतिनिधीची वंशावळ पे. द. ४ पान ८२ वर दिली आहे. त्यांत या अमात्यास त्र्यंबकचा काशीकर म्हणून म्हटले आहे. हा उतारा पेशवे दफ्तरांतील कागदामधील आहे, पण त्याचा खुलासा स्पष्ट केलेला नाहीं; रा. भिडे यांनी अष्टप्रधानांच्या इतिहासांत दिलेल्या माहितीशी हा खुलासा ताडून पाहता हा हणमंते होता की काय अशी शंका उत्पन्न होते. याबद्दल संशोधन होणे जरूर आहे. विसंगतता न राहील असा खुलासा झाला पाहिजे. हे लिहिण्याचा उद्देश रा. व. सरदेसाई यांची माहिती चुकीची म्हणावयाची असा मुळीच नाही, त्यांना दफतरांत मिळालेली माहिती त्यांनी प्रसिद्ध केली आहे. ती संशोधनास उपयोगी पडणारीच आहे. कैफियतीतील वंशावळींचा उपयोग सावधगिरीनेच केला पाहिजे. पत्र नं. ८ मधील व्यंकटराव गंगाधर हणमंते याबद्दल जाबसाली पत्रांखाली हणमंते घराण्याबद्दल जास्त माहिती दिली आहे ती अवश्य वाचावी. साता-यास फुटक्या तळ्याच्या वरचे बाजूस नातूंच्या वाड्यासमोर मुमंतांचा मोठा वाडा होता, तो पडला आहे. ती जागा मढ्यांचे काळे यांनी विकत घेतली आहे असे कळते. तो वाडा बहुधा भोपच्यांचा असावा. पत्र नं. ८५ व ८८ ही ताकीद पत्रे आपाजी सोमवंशी यास सरलस्कर नेमल्यानंतर निघालेली असावी. बहाळ हा सोमवंशीना दिलेल्या महालांपैकी एक आहे ( पे. द. ५.२० पाहा.) यासंबंधी पै.द. खंड १.५९ वाचलें असतां जास्त खुलासा होईल. वोझर व मुकेणे हे गांव दाभाड्याकडे पूर्वी 'असावे. ते त्यांजकडून काढ्न माधवराव हिंदुराव सोमवंशी यास देण्याबद्दल एक ताकीद पेशव्यास दिली आहे. शाहू महाराजांनी खंडेराव दाभाड्याने देवजी सोमवंशी हिंदुराव यास दिलेल्या गांवास उपद्रव करूं नये असें ताकीदपत्र १४-१०-१७२८ रोजी दिल्याचे पे. १.१२७ मध्ये आहे. पण त्यांत या गांवांचा उल्लेख नाही. खंडेराव हा सेनाखासखेल होता. पत्र नं. ८८ मधील ताकीद यशवंतराव दाभाड्याबद्दल असावी. त्यास सन १७११ मध्य सेनापतीची वस्त्रे मिळाली. पत्र नं. ८५ हा महाराजांनी बाजीरावास काढावयाच्या हुकुमाचा मसुदा आहे. जायसालों पत्रासंबंधाने माहिती देतांना सोमवंशी घराण्याची शक्य ती विस्तृत माहिती दिली आहे.

·(३) मेस्तक पत्र नं. १९ हे एक मेस्तक सचिवांच्या जमाखर्चाच्या बाबीचे आहे. कै. राजवाडे यांनी काही मेस्तकें छापली आहेत. त्यांत हे किंवा अशा त-हेचें मेस्तक मला आढळले नाही. याचा पूर्ण अर्थ तज्ञांनी लावणे जरूर आहे. पुष्कळ संस्थानिक आपला खाजगी खर्च फार घेतात अशी तक्रार आहे. त्यांना त्यांच्या दफ्तरांत त्यांच्या संस्थानापुरतें मेस्तक सांपडण्याचा संभव आहे. पूर्वजांचा खाजगी खर्च त्यांत सांपडेल व त्यांपैकी जो करण्याची आतां जरूरीच राहिली नाही तो खर्च कमी करण्यास काय हरकत आहे ? संस्थान प्रजेकरितां आहे ही भावना ठेवल्यास सर्चीत पुष्कळ बचत होऊ शकेल. सध्यांच्या संस्थानिकांचे कारभाराचें धोरण वरिष्ठ सरकारच्या कारभाराप्रमाणे असणे जरूर आहे. वरिष्ठ सरकार प्रजेकरता आहे, तर संस्थानिकांनीही प्रजेकरतांच आपण संस्थान चालवितों असें रुतींनी दाखविले पाहिजे. सचिवांचे घराण्यांत सचिवपद प्रथमतः धारण करणारे पूर्वज शंकराजी नारायण होत. रामचंद्र निळकंठ अमात्य यांच्या लस्करांत हे प्रथमतः संभाजीच्या कारकीर्दीत शिरले. पण रामचंद्रपंतच त्यावेळी संभाजीच्या प्रेमांत नसल्यामुळे त्यांस कांहीं करतां आले नाही. राजारामाच्या कारकीर्दीत जेव्हां सर्वाधिकार रामचंद्रपंताकडे आला, तेव्हां शंकराजी नारायण यास आपलें शौर्य दाखविण्यास वाव मिळून त्यांनी घोरपडीवर चढन मोगलांकडून राजगड किल्ला घेतला, रामचंद्रपंतास वाई परगणा घेण्यास त्यांनी मदत केली. त्यामुळे त्यास १६९७ मध्ये रामचंद्रपंतानी महाराजांकडून सचिवपद दिले. त्याजकडे त्यावेळी ८ प्रांत व ११ किल्ले देण्यात आले. शिवाय सर्व दक्षिण कनाटक व कोकण यांमधील राजाराम महाराजांच्या स्वराज्य व मोगलाई मुलुखांतील साहोत्र्याचे वतन दिले. यांत ५०० तालुके होते. त्यांची साहोत्र्याची जमा सुमारे १॥ लक्ष होती. यावेळीच त्यास रोहिडेखोन्याचे देशपांडेपणाचें व फूट इनामांचे वतन देण्यांत आले, असा भिडेरुत अष्टप्रधानांच्या इतिहासात उल्लेख पान १८११८२ वर आहे. यावरून सचिवांना साहोव्याचा अमल फार पुरातन काळापासून मिळत होता असे दिसून येते. शंकराजी नारायणास मिळालेला अमल नारो शंकराकडे आला व तोच रिमणाजी नारायण यास सुरू ठेवण्यासाठी महाराजांनी सनदा दिल्या असे दिसते, वै. द. खंड १.२८ मध्ये खानदेशांतील साहोन्याचे वतन चिमणाजी नारायणाकडे केव्हां व कसे आले हे दिले आहे. त्यावरूनही वरील गोष्टीस पुष्टी मिळते. हे मेस्तक २०० वर्षापूर्वीचे आहे असे म्हणण्यास हरकत नाही. त्यांतील तपशिलांत जमेचे मुख्य दोन प्रकार दिले आहेत. १ ऐन जमा व २ हासील आमल. ऐन जमेच्या पोटांत जिल्हे रुज, खाजगत, सरदेशमुखी, व हुजरचे गावमोकासे अशा । बाबी घातल्या आहेत. या बाबींचा खुलासा करतांना ‘खासगत' याच्या पोटांत ४ बाबी दिल्या आहेत. त्यांपैकी वतनी ऐवज एक बाब असून त्यांत साहोत्रा, हक देशपांडे तर्फ रोहिडे- खोरे व आमल देशमुखी तर्फ कसबे मावळ, यांचा समावेश केला आहे. साहोत्रा याचा अर्थ वै.द. खंड १-२८ च्या टिपेंत दिला आहे. शाहू महाराजांना जो वसुलाचा १ हिस्सा म्हणजे चौथाई मिळत असे, यांतला शेंकडा, ६ वा भाग म्हणजे साहोत्रा अमल सचिवांना देण्यात आला होता. याशिवाय शेकडा ६६ ऐन मोकासा संस्थानिकांस, शेंकडा 3 नाडगौडास, व शेंकडा २५ महाराजांना, प्रतिनिधि वसूल करून देत. संस्थानिकांना लष्करी कामासाठी हा तनखा पूर्वीच्या राज्यांत दिला जात असे. हा राजकीय सरंजाम होय. हा नोकरी बरोबर बजावली नाही म्हणजे त्या- वेळचे सरकार बंद करूं शके. साहोत्रा ही बाब जरी मेस्तकांत 'खाजगत' खाली घातली आहे तरी ती ऐन जमेत धरली आहे. हासील म्हणजे शिवाय जमा या खाली ती घातलेली नाही. ही सर्व जमा संस्थानिकांनी कशी खर्च करावयाची याची फोड या मेस्तकांत केली आहे. ऐन खर्चात कायमच्या खर्चाच्या बाबी दिल्या आहेत. राजमंडळाच्या पोटांत 'खाजगत राजश्री स्वामी' अशी' बाब आहे. ही महाराज छत्रपतींकडे भरावयाची असते. तिचाही अर्थ त्यांत कोणते खर्च येतात ते देऊन स्पष्ट केला आहे. मग सचिवांना खाजगी खर्च कशा- तून दिला आहे असा प्रश्न उपस्थित होतो. तो खर्च सरफे अमल म्हणन ऐन खर्चाशिवाय बाब दिली आहे. त्यां- तून भागवावयाच्या असतो. — सरफे' म्हणजे राजाच्या खासखर्चाचे सदर; तो अगदी शेवटी दिला आहे. सध्या पंतसाहेब साहोन्याचे पैसे ऐन जर्मत न घालतां खाजगी खर्चासाठी आपल्याकडे ठेवितात. शिवाय दरवारच्या ~ ·- - जमेंतून निराळी रक्कम खाजगी खर्चासाठी घेतात, ही गोष्ट या मेस्तकांत घालून दिलेल्या निरखाचे विरुद्ध दिसते. मेस्तकांतील पुष्कळ शब्द प्रचारांत नाहीत. ' रख्तखाना ' म्हणजे सरकारी कचेरी कमाविस तकसीम' म्हणजे वसुलांतील वाटा किंवा हिस्सा. 'तहवेल' म्हणजे १८ कारखान्याचे खर्चाचे सदर, 'शाहिरू ' म्हणजे नोकरांचे पगार व किरकोळ खर्च, ' कर्ज आमदान ' म्हणजे कर्जाची वसुली, · कर्ज दादन' म्हणजे कर्ज देणे, 'मुजा- फती ' म्हणजे देणग्या, बक्षिसें. आणखी काही शब्दांचे अर्थ मलाही निश्चित लावता आले नाहीत. या मेस्तकाबद्दल माहिती देतांना एक गोष्ट प्रामुख्याने सांगावीशी वाटते. अष्ट प्रधानांचा इतिहास लिहिणारे विष्णु गोपाळ भिडे हे सचिवांचे चिटणीस होते. त्यांनी पुस्तकांतील पान १७८ मध्ये पुढील माहिती दिली आहे. ती पंतसाहेबांस अभिमान वाटण्याजोगी आहे. "त्या रामचंद्रपंताचे लस्करांत शंकराजी नारायण यांणी सह्याद्री बांधारी मावळ मुन्यांत राहून धनगर, मावळे, कंक, मालुसरे लोक व त्यांचे सरदार ( शिवाजीचे वेळचे ) जमवून मोंगला- च्या फौजा माराव्या, रसदा लुटाव्या, छापे घालावे आणि किल्ले व मुलख घ्यावे असें करूं लागले " याच्याच पुढे शंकराजी नारायणं घोरपड लावून रायगड किल्यावर मावळ्यांसह गेले व किल्ला घेतला ही हकीकत दिली आहे. हे वाचन तरी या सचिव महाशयांनी संस्थानांतील मावळे व धनगर यांच्या पूर्वजांच्या अप्रतिम सहाय्या- मुळे व पराक्रमामुळे आपल्या पूर्वजांनी मराठी राज्य राखिले, हे लक्षात घेऊन या गरीब त्यतेकडून गुरचरण व धनगर महालपट्टी वसूल करण्याचे सोडून देण्यास व साहोत्रा अमल गरीच रयतेसाठी खर्च करण्यास काय हरकत आहे ! (४) जाबसाली पत्रे यांतील नं. ४ चे पत्र हे संस्कृत अष्टक असून ते बाळशास्त्री रानडे यांनी रामचंद्रपंत अमात्यांना उद्देशून लिहिले आहे. त्याचा अर्थ थोडक्यांत इतकाच आहे की, या अमात्यांनी राष्ट्रभंगसमय आला असता आपला देश वाचविला. त्यांना वैराज (वाई ) क्षेत्रस्थांची विनंती की, या क्षेत्रांत १०० ब्राह्मणांस निरंतर अन्न मिळेल अशा तन्हें अन्नसत्र सुरू करावे. यांत शेवटी क्षेत्राचे वर्णन दोन कवितांत दिले आहे. ज्या रामचंद्रपंत अमात्यांनी राजारामाचे कारकीर्दीत व शाहू महाराज गादीवर येईपर्यंत आपलें राष्ट्र मोगलांच्या तडाख्यांतून वाचविले. त्यांस उद्देशून हे अष्टक असावे, असे मला वाटते. पण याबद्दल प्रो. पोतदार हे याचा निराळा अर्थ लावू पहातात. त्यांना अष्टकाची आगाऊ एक प्रत दिलेली आहे. त्याबद्दल विचार करून त्यांस निश्चित मत देण्यास अजून सवड झाली नसेल. प्रो. गोडे यांनीही हे अष्टक वाचन माझा अर्थ शक्य दिसतो असे मत दिले आहे. माझ्या अर्थाला एक अडचण अशी दिसून आली की, रामचंद्रपंत अमात्यांना बाजिसनु असे म्हटले आहे. पण रामचंद्राच्या वडिलाचें नांव नीलकंठ आहे. भोरचे विष्णु गोपाळ भिडे यांनी १८६६ साली ' सातारचे श्रीमंत छत्रपति शिवाजी महाराज यांचे वंशाचा व प्रतिनिधि आणि अष्टप्रधान यांचा इतिहास' हे पुस्तक प्रसिद्ध केले आहे, त्यांत पान २१६ वर खालील मजकूर आहे "शके १५६६ सन १६४४ चे वर्षी शिवाजी महाराजांनी कोकणांत तळे, घोसाळे हे किल्ले घेतले. त्याजबरोबर सोनोपंताचा मुलगा निळो सोनदेव होता. त्याने फार मर्दुमकी केली व पुरंदर किल्ला घेतला म्हणून शिवाजीनी शके १५६९ सन १६७ इसवीचे सुमारास बाळकृष्णपंत याजकडून मुजुमदारीचा दरक काढून ते पद निळो सोनदेव ऊर्फ आबाजी सोनदेव यास दिले." यावरून निळोपंतास आबाजीही म्हणत असे उघड होत आहे. तेव्हां आवाजाच्या मुलाला 'बाजिज' म्हणण्यांत रानड्यांनी चक केली असे म्हणता येत नाही. रामचंद्रपंतांचें आडनाव बहुतकर होते असे भिडे म्हणतात. त्यास भादाणेकरही म्हटल्याचा उल्लेख सापडता. महाशब्दे व रानडे ही वाईची विद्वान् कुटुंबे उत्तर हिंदुस्थानांत गेली होती असे प्रो. गोडे यांनी जयपुरासंबंधी लिहिलेल्या निबंधांत दिले आहे. पण त्यांन दिलेल्या रानड्यांच्या वंशावळीत बाळशास्त्री कोठे नाहीत. तसेच सध्या रा. मोरोपंत खरे यांनी रानडे कुल वृत्तांतासाठी जमा केलेल्या बंशावळीतही त्यांस कोठे लावता येत नाही. वाईत गंगापुरीत बाळंभटजी रानड्यांचे घर आहे. ते विद्वान्, वैदिक व शास्त्री घराणे प्रसिद्ध आहे. कै. वे. शा. सं. भाऊ शास्त्री लेलेही बाळंभटजींना बहुमान देत असत. यांचा कुटंबविस्तार मोठा आहे. - ·त्यांची मंडळी पोटामागें वाई सोडून गेलेली आहेत. त्यांच्याजवळ रानडे घराण्याची विस्तृत वंशावळ असण्याचा संभव आहे. आता मी लावलेल्या अर्थास पुष्टिकारक आधार श्रीवाईक्षेत्रवर्णन या पुस्तकांत सांपडला आहे. वाईच्या बाळशास्त्यांना रामचंद्रपंत अमात्याबद्दल असें अष्टक तयार करण्याची बुद्धि का व्हावी ? त्याचे समर्पक कारण असे दिसते की, वाई हा प्रांत मोगलांच्या ताब्यात गेला असतांना रामचंद्रपंत अमात्यांनी सोडविला, असा इतिहास आहे. सन १६५९ साली अफझुलखानाचा वध प्रतापगडी केल्यावर शिवाजी महाराजांच्या ताब्यांत हे क्षेत्र आले. त्यापूर्वी ते विजापूरच्या मुकासदाराचे राहण्याचे ठिकाण होते. अफजलखानाच्या लष्कराचा तळ वाईसच होता. १६८७ मध्ये शिरजेखानानें वाईवर हल्ला केला होता तो हंबीरराव मोहित्यांनी त्याचा पराभव करून परतविला. राजारामाचे कार्कीर्दीत १६९० मध्ये मोंगलानी पुनः हे शहर हस्तगत करून घेतले. पण संताजी धोरपडे ( कापशीचे ) यांनी त्यांशी झगडून वाई परत घेतली. रामचंद्रपंत अमात्यांनी सुचविलेल्या युक्तीने वाईचे फौजदारावर छापा घातला त्यांनी त्याला कैद केले व तेथे आपले ठाणे बसवून आपला कारकून शंकराजी नारायण (सचिवांचा पूर्वज) यांचे ताब्यांत ते दिले. असा रामचंद्रपंताचा संबंध वाईशी आलेला आहे. ही गोष्ट बाळशास्त्रयांस पूर्ण ठाऊक असल्याखेरीज रामचंद्रपंतास वाईक्षेत्री अन्नसत्र सुरू करण्याबदल विनंती करण्याची प्रेरणा कशी उत्पन्न होईल ! रामचंद्रपंतांचे चिरंजीव भगवंतराव बाळंभट व विश्वनाथभट (१)पेद्य यांस एका पत्रांत तुमच्या आमच्या घराण्याचा पूर्वापार संबंध होता असे लिहितात. यावरून अमात्य व वैद्य या घराण्यांचा एकमेकांशी पूर्वापार संबंध निकटचा होता असे स्पष्ट होते. शाहूमहाराज दक्षिणेत आल्यावर हे पद बाळकृष्णपंत हणमंते व महादाजी गदाधर यांजला दिले होते. भगवंतरावास ते पद यावयास पाहिजे होते. रामराजास गादीवर बसविण्याच्या कामी शाहूमहाजांस भगवंतरावाची मोठी मदत झाली होती, व ते पद व सरंजाम मिळविण्यासाठी त्याची खटपट ही फार शिकस्तीची वैद्यबंध मार्फत चालली होती. या संबंधाची पत्रे आमचे दफतरांत वैद्यबंधंस व शाहूमहाराजास भगवंतरावाने लिहिलेली पुष्कळ आहेत. इतका पूर्वापार दोन्ही घराण्यांचा संबंध असल्यामुळेच हे अष्टक आमच्या दफतरांत सांपडले आहे. या अष्टकाची निश्चित शकमिति लावण्यास साधन नाही. पत्राचा काल १७०० ते १७०८ च्या दरम्यान मी लावला आहे. तो कदाचित् १६९० ते १७०० पर्यंतचाही असू शकेल. थावट्ठल संशोधन होणे जरूर आहे. प्रो. पोतदार यांचे म्हणणे की, हे अष्टक सवाई जयसिंगाच्या कारकीर्दीतील असण्याचा संभव आहे. पण जयसिंगाच्या सल्लागारांत कोणी रामचंद्र बाजिराव होता व त्याचा वाईक्षेत्रांशी निकटसंबंध होता हे शावति होईपर्यंत माझाच अर्थ बरोबर धरावा लागेल. शेवटच्या दोन कवितांत दिलेले वर्णन जुन्या वाईचे आहे. सध्यांच्या रुष्णेच्या पुलाच्या वरील भाग म्हणजे गंगापुरी, मधली आळी, गणपती आळी व धर्मपुरी यांतील वस्ति नव्या वाईची आहे. नवी वाई वसण्यापूर्वी सिद्धेश्वराचे देवालय वाईच्या पश्चिमेसच होने व आतां तें नव्या वाईच्या दक्षिणेस आहे. भद्रेश्वरचे देवालय अजूनही वाईच्या पूर्वेस आहे. विश्वनाथाचे देवालय मध्यभागी दिले आहे. ने रास्त्यांचे काशीविश्वेश्वराचे देवालय नसून ब्राह्मणशाईतील काशीविश्वेश्वराचे जनें देवालय असावे. (आपटकेत श्री क्षेत्र- वाईवर्णन पहा). पत्र नं. ६ हे येकच पत्र १७४० पूर्वी रघुनाथ भट वैद्य ( 3 ) यांनी लिहिलेले आमच्या दप्तरांत मिळाले आहे. हे अगदी झिरझिरीत भोके पडलेले आहे. हे त्यांनी बाळंभट व विश्वनाथभट(१) यांस लिहिलेले असल्यामुळे त्याची पुष्कळ चिकित्सा करावी लागली. या पत्राची मिति पैशाख व. ७ भोमवार ( मंगळवार ) दिलेली आहे. यामुळे जंत्रीवरून १५।१७२० हीच तारीख संभवनीय वाटली. या पत्रांत लक्ष्मीबाई वैशंपायन या बाईकडून आलेल्या पैशाचा उल्लेख आहे. ही नांदिवड्यास राहत होती. या बाईशी वैद्यांचा देवधेवीचा व्यवहार होता असे तिचा हिशोब पत्र नं. ५३ व गोपाळभट पुराणिक यांची पावती पत्र नं. ६१ यांवरून स्पष्ट होते. पत्र मध्ये रामचंद्र गोपाळ यास तिने तीर्थरूप म्हटले आहे तेव्हां हे तिचे वडील असण्याचा संभव आहे. डालेश्वरचे देवालय कोकणांत मौजे देहूड येथे वैद्यांनी बांधले होते असा इतर पत्रांत उल्लेख आहे. त्याचे काम रघुनाथ भटांचे देखरेखीखाली सुरू झाले असावे. सदाशिव भट कोण हे सांगता येत नाही. तो वैयच असावा असें लावगनकर वैद्यांच्या वंशावळीवरून वाटते. रामचंद्रपंत हा वैद्यांचा दिवाण रामचंद्र गोपाळ करकरे असावा. . नं ·विश्वनाथभट यावेळी लहान म्हणजे सुमारे २०।२५ वर्षांचे असावेत. कारण कोकणांतून परत गेल्यावर ते सुखरूप पोचले किंवा नाही याबद्दल वडील चौकशी करीत आहेत. स्वतःचे खीस साताऱ्यास पाठविण्याचा रघुनाथ भटांचा बेत होता. यावरून त्यांचे चिरंजीव त्या वेळी कायमचे साता-यासच राहत असावे त्यानंतर वाईत वस्ती केलेली दिसते. राघोबा नाईक हा नांदिवड्याचा दरवे आडनावाचा गृहस्थ वैद्यांशी पुष्कळ देवघेवीचा व्यवहार करणारा होता, असे त्याचे इतर पत्रांवरून दिसून येत आहे. चि. सौ. सरस्वती ही बाळंभटाची बायको असून तिला कोकणांत बोलावले होते. इटेच्या कामाचा उल्लेख डालेश्वराच्या देवळाचे बांधणीसंबंधी आहे. 'खाले ' या शब्दाचा अर्थ 'देशावरून खाली म्हणजे कोकणांत' असा आहे. पत्र नं. १२ हे त्रिंबक नारायण मंडलिकाचे असून त्याची तारीख अदमासानेच लाविली आहे. हे पत्र फार जुने व फाटलेले आहे. विश्वनाथ नारायण मंडलिकांच्या चरित्राचे जे भाग छापले गेले आहेत. त्यांवरून पत्रलेखकाचा त्या घराण्याशी कसा संबंध येतो हे मला ठरवितां आलें नाही. पण त्यांचा सातारचे रुष्णाजी नाईक जोशी ( नानाजी नाईक बारामतीकरांचे पूर्वज ) व मुरूडचे दातार यांच्याशी निकट संबंध दिसतो. रुष्णाजी नाईक जोशी यांची आई व त्रिंबकराव मंडलिकांची आई ह्या बहिणी असून त्यांचे माहेर मुरुडच्या दाताराकडे होते. 'दातार' घराण्याचा कुलवृन्तात लिहिण्याचे काम चालू आहे त्यास ही माहिती उपयोगी पडेल. भास्करभट वैद्य ( . ) यांचे घर साता-यास असावें व तसें असणे शक्यही आहे. कारण ते शाहू महाराजांचें सल्लागार होते असें पे. द. भाग 3. 33 व 3 मध्य छापलेल्या पत्रावरून स्पष्ट होत आहे. पत्र नं. ६ मधील मजकुराचाही यास दुजोरा मिळतो. ते स्वतः सिद्धीवरील स्वारीत गेलेले होते. मुंबईच्या मंडलिकांच्या जवळ विस्तृत वंशावळ असल्यास या पत्राचा जास्त उलगडा होऊ शकेल. पत्राच्या अक्षराचे वळण शिवकालीन पत्राप्रमाणे आहे. पत्र नं. ७ व ८ ही २ पत्रे व्यकटराव गंगाधर हणमंते यांनी गणोबा नाईक कोलटकर यास पैसे देण्याबद्दल लिहिली आहेत. दुसरी २ पत्रे त्यांच्याच पैशाबद्दल नं ९।१० ही वैद्य बंधूना आलेली आहेत.रा. श्रीधर शामराव हणमंते रेल्वे पेन्शनर यांनी भा. इ. सं. मंडळाच्या 30 व्या संमेलनांत ३१।५।४ रोजी आपल्या घराण्यासंबंधीं ऐतिहासिक माहिती म्हणून एक निबंध वाचला. त्यांतील माहिती फक्त चिंचवड दफ्तरांतील मंडळांत असलेल्या कागदांतून रा. रुष्णराव पुरंदरे यांनी या घराण्यासंबंधी निवडलेले कागद व माझे दफ्तरांतून मी निवडलेले कागद यांच्या आधारेंच दिलेली दिसते. हे घराणे शिवकालीन असून यांत धर्मपरायण, पराक्रमी व राजनीतिकुशल माणसें निर्माण झाली होती. शिवाजी महाराजांच्या बालपणी जिजामातेच्या तैना सि शिवनेरीस जी मंडळी ठेविली होती त्यांपैकी नारो त्रिमल हणमंते हे एक होते. हे शहाजीचे विश्वासक नाकर होते. यांची मुलगा रघुनाथ नारायण यास शिवाजीने कर्नाटकच्या कामगिरीवर पाठविले होते. तेथें तो एकोजीचा कारभारीच होता. याने धुंडिराज लक्ष्मण व्यास या पंडिताकड़न 'राज्यव्यवहार ' कोश तयार करवून संस्कृत भाषेतील पर्याय शब्द प्रचारांत आणले. हा ग्रंथ त्याने कर्नाटकच्या स्वारीत शिवाजीचे हवाली केला. शिवाजीस व्यंकोजीने ( एकोजीने) भाऊबंदकीचा वाटा देण्याचें नाकारल्यामुळे ते प्रकरण हातघाईवर आल्या दाखवून रघुनाथरावाने त्यावेळी जी शिष्टाई केली ती अवर्णनीय होती व त्यामुळे दोघा भावांचे सख्य घडून आले. त्याची हकीगत हृदयंगम व वाचनीय आहे ( म. रि. शिवाजी पान १८९ ते १९६ पहा ). शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधानांच्या नेमणुका करून राज्यारोहण झाल्यावर त्या जाग्यांचे अधिकान्यांना संस्कृत नांवें दिली. तेव्हां 'डबीर' या ऐवजी 'सुमंत' शब्द वापरण्यास सुरुवात झाली. त्यावेळचे पहिले मुमंत १६७४ साली नेमलेले जनार्दन नारायण हाणमंते होत. संभाजीच्या कारभारात मराठी राज्याची वृद्धि न होता राज्यनाश होईल की काय असें वाटून रघुनाथ नारायणाने दक्षिणेत येऊन महाराजांची विरपाडीस गाठ घेतली व भर दरबारांत त्यांची कानउघाडणी केली. अर्थात् ही वृत्ति महाराजांस रुचली नाही, तथापि त्यांनी त्यास अमात्यपद दिले. ही भेट घेऊत परत जात असतांच तो वाटेंत मरण पावला ( म. रि. संभाजी पान 313५ पहा ). जनार्दनपंतास संभाजीनें कैद करून रायगडी ठेविले होते. त्यास राजारामाने सोडून आपल्याबरोबर चंदास नेले होते. त्यांची तिकडील कामगिरी समाधानकारक वाटल्यामुळे त्यास अमात्यपद सन १६९२ मध्ये ·मिळाले. रामचंद्रपंत यास हुकमतपन्हा हा किताव दिला. जनार्दनपंतास गंगाधर व श्रीनिवास असे दोघे मुलगे होते ( म. रि. शिवाजी पान १६८ पाहा). परंतु हणमंते यांचे कागदांत गंगाधर व रघुनाथ हे त्रिमल याचे मुलगे दिले आहेत. चिंचवडच्या देवांचे दफतरांत खालील पत्र सांपडते, श्रीशंकर २० फेबुआरी १७३६ नकल सकलतथिर्सप श्रीदेव स्वमिोचसेवेसी:-अपत्ये गंगाधर त्रिमल व रघुनाथ त्रिमल सा नमस्कार. विनंती उपरी. राक्षेस सवत्सर कार्तिक मास हप्ता रु. ३००० तीन हजार पैकी दीड हजार पावले. फालगुण वये पचमी गा राा केसो बलाळ, बहुत काये लिहिणे हे विनंती. . त्रिमलाचे हे दोघे मुलगे असल्याबद्दल आणखी पत्रे चिंचवड दफ्तरांत आहेत. गंगाधर व श्रीनिवास हे जनार्दन नारायणाचे मुलगे असल्याचा उल्लेख आहे. (म. रि. शिवाजी पान १९८ पहा ). चिंचवड दफ्तरांतील कागदांवरून चिंचवडच्या देवांचा व हणमंत्यांचा देवघेवीचा संबंध होता असे दिसून येते. २१००० रु. हप्तेबंदीने त्यांनी हणमंत्यास देण्याचा एक करार कागदांत आहे. चिंचवडच्या मोरया देवस्थान वर यवनांची पूज्यबुद्धि होती म्हणूनच त्या देवास त्यांचेकडूनच उत्पन्न सुरू झाले व ते अजून चालत आहे. पूर्वी बाणेरें कर्यात मावळ हा गाव शहाजी महाराजांनी नारो त्रिंमल हणमंते यास सन १६४९ साली इनाम दिला होता. त्याचा नातू तिमाजी रघुनाथ कर्नाटकांत राजारामाबरोबर गेला असतां तो गांव चिंचवडचे देवाकडे वहिवाटीस दिला होता; पण छत्रपतीनी त्यांचेकडून काढून भुजबळराव सप्तहजारी यास जमावाचे बेगमीसाठी दिला होता. तो अन्याय रामचंद्रपंत अमात्यांनी दूर करून बाणेरें गांव तिमाजी रघुनाथ यास सन १६९९ मध्ये पुनः दिला. तो त्यांनी श्रीदेवाकडे चालविण्याची आज्ञा केली. पुढे शाहू महाराजांनी हणमत्यांच्या विनंतिवरून देवाकडील गांव दूर करून गंगाधर त्रिमल यास इनाम करून दिला. पत्रांतील व्यंकटराव गंगाधर हा गंगाधर त्रिमलचा मुलगा नसून गंगाधर जनार्दनचा मुलगा असला पाहिजे. कारण गंगाधर त्रिमल यास १७३५ मध्ये गाव मिळाला आहे व ही व्यकटरावाची पर्ने १७२० मधील आहेत. त्रिमल रघुनाथ हा जनार्दन पंताचा पुतण्या होता. व्यंकटराव यांची वैद्याकडून पैसे नेल्याची व त्यास पैशाबद्दल तगादा केल्याची दफतरांत पुष्कळ पत्रे आहेत. शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीत व पुढे, हणमंते हे सुमंत पदावर आल्याचे दिसत नाही. हे पद महादाजी गदाधर याजकडे १७०८ मध्ये असल्याचा उल्लेख आहे. पण तो ताराबाईकडे फितर असल्याचा संशया आल्यावरून त्यास काढून महाराजांनी सुमंतपदावर १७१० साली औरंगाबादचे रहिवासी आनंदराव रघुनाथ भोपळे यास नेमिले. पुढे भोपळे कुटुंबाकडेच ते शेवटपर्यंत चालले होते. सातान्यास फुटक्या तळ्याच्या वरचे बाजूस नातूच्या वाड्यासमोर सुमंतांचा वाडा होता. त्याची बखळ आतां मढ्यांचे काळे यांनी घेतली आहे. हा वाडा भोपळ्यांचा असावा असे वाटते. महादाजी गदाधर हणमंते, ऊर्फ अबराव हणमंते, अपाजी बाबूराव हणमंते ही नांवे शाहूच्या अमदानीत आढळतात. पण हे सर्व अमात्यपदावर होते, सुमंतपदावर नव्हते. अमात्यपदही पुनः रामचंद्र नीलकंठ यांच्या वंशजाकडे रामराजाचे कारकीर्दीत १७५० साली गेलें. ध्यकंटराव गंगाधर याची राजकीय काही कामगिरी दिसन येत नाही. वैद्यांचे कर्ज बरेच जुने असावें. तें फेडण्यासाठी साताऱ्याजवळील वेण्णानदी पलीकडल वरिये इनाम गांवचा वसूल हणमंत्यांनी वैद्यास लाऊन दिला होता. कर्ज फिटेपर्यंत वैद्यांनी व्यंकटरावाची सून अन्नपूर्णाबाई (बळवंतरावाची स्त्री ) इला दरसाल रु. रु. १०० यावे व तिनें वैद्यांच्या वसुलीस हरकत करूं नये असे पंतप्रधानांनी हुकूम सोडल्याचे कागद आहेत. पुढे हा गाव मोकला झाल्यावर अन्नपूर्ण बाईने सायगावचे त्रिंबकभट बिन गणेशभट आपटे यांस गुरुस्थानी मानलेल्या वासुदेव स्वामीक्या समाधीच्या पूजा नैवेद्यासाठी देऊन टाकिला आहे. यासंबंधाचे कागद १८२५ बाळकृष्ण ·२ . साली झालेले आपटे यांजपाशी आहेत. ते मी साता-यास पंताचे गोटांत राहणा-या आपल्याकडे पाहिले. त्रिंचकभटही स्वामींचे शिष्य होतेच. ही बाई १०० वर्षांहून जास्त जगली होती, असे कागदपत्रावरून दिसते. श्रीवासुदेव स्वामींची पुण्यतिथि माघ शु. ६स अजूनही आपटे करीत असले पाहिजेत. समाधि वरिये गांवांत आहे. अन्नपूर्णाबाईस मूलबाळ नव्हते म्हणून तिने आपल्या मिळकतींचे व्यवस्थापत्र करून, ती धर्मार्थ देऊन टाकिल्याचे अस्सल कागद आपटे याजपाशी आहेत. हणमंते घराणे नामशेष होण्याची वेळ आली, म्हणून ग. श्रीधर शामराव यांनी रेल्वेतील नोकरी सोडल्यावर आपले मूळ आडनांव हणमंते लावण्यास सुरुवात केली व त्यांनी आपल्या घराण्याची माहिती जमा करण्याबठ्ठल बरीच खटपट चालविली. त्याचे पर्यवसान त्यांनी १९४७ साली मंडळा- पुढे वाचलेला निबंध होय. पेशवे, छत्रपति, भोसले ही घराणी नाममात्र राहिली आहेत तेव्हां हणमंते व त्याच्या सारख्या पूर्वीच्या सरदारांची नांवें नाहींशी झाली तर त्यांत नवल काय! मेढे खोयांतील कण्हेर व अकले ही गांव अजून हणमंत्याकडे इनाम आहेत. पण ते इनामदार हणमंते आडनांव लावीत नाहीत असे कळते. प्रस्तुत पत्रांतील गणोबा नाईक कोलटकर व लक्ष्मण ना केसकर ही नांवे मोठ्या सावकारांची आहेत. गणोबा कोलटकर हा भास्कररामाचा पूर्वज किंवा जवळचा संबंधी होता की काय हे सांगता येत नाही. पण एका पत्रांत गणोराप ना कोलटकर असा उल्लेख आहे (पत्र नं. ५१ पहा) म्हणून हा भास्कर रामाचा भाऊ होता की काय अशी शंका येते. कोलटकर कुलवृत्तांतात याचें नांव नाही. आमच्या दफ्तरांत याची ही सर्वात जुनी पत्रं आहेत. याचा वैद्याबरोबर पैशाचा पुष्कळ देवघेवीचा व्यवहार झालेला आहे. वैद्यांचे साता-यास एक कापडाचे दुकान होते, त्यांत याची भागीदारी होती असे दिसते. पत्र नं. ५१ हा दुकानाचा हिशोब आहे. पत्र नं. १७ हे पत्र बाबूजी नाा जोशी बारामतीकर यांच्या पूर्वजांनी आपल्या चुलत भावात मिळकतीचे वाटणीपत्र झाल्यावर लिाहले आहे. केशव व विश्वनाथ हे रुद्र जोशांचे दोघे मुलगे होते. केशवास सदाशिव व रुष्णराव दोघे मुलगे होते. सदाशिवाचे चिरंजीव बाबूजी नाईक होत. विश्वनाथ स्ट्रास अनंत हा एकच मुलगा होता. पण तो कोठे होता व त्याचा पुढे वंश वाढला किंवा नाही याची माहिती लागत नाही. सदाशिवाचा भाऊ रुष्णराव हा साता-यास राहिला. त्यांचा शनिवारांत माचीला मोठा वाडा आहे व त्याचे वंशजही अजून हयात आहेत. वाटणीपत्रांत नजर चकीने एका मुद्याबद्दल खुलासा करण्याचे राहिलेले होते, त्यासंबंधी शंका राहूं नये म्हणून अंताजीनें बंधूंस हे प्रामाणिकपणाने पत्र लिहून दिले आहे, यावर ज्या साक्षी आहेत त्यांतील सर्व माणसे सावकारी पेशाची आहेत, हे त्यांच्या 'नाईक' या पदवीवरून दिसून येईल. शिवाय वैद्यांशी झालेल्या पैशाच्या मोठ- मोठ्या व्यवहाराचे त्यांचे पुष्कळ कागद दफ्तरांत आहेत. या पत्रांत सदाशिव व रुष्णाजी यांस ' नाईक' म्हटले आहे यावरून बाबजी नाईकाचा सावकारीचा धंदा पूर्वापार होता असे म्हणावे लागते. कृष्णाजी नाईकास शाहू महाराजांनी गादीवर येतांच 'पोतदारी' दिलेली होती. 'पोतदारी' हा एक गांवच्या वमुलवार शेकडा १ किंवा २ टक्के हक असे. पत्र नं. ४७ हे बाळंभटानी वाईहून विश्वनाथभटास सातान्यास लिहिलेले असावे. त्यांतील मजकूरावरून वैद्यबंध पालखीतन प्रवास करीत, असे दिसते. तिच्यासाठी १० भोई लागत. त्यांना रोजमुरा देण्यांत वैद्यांची कभूर दिसन येते. जीव जोशी याचा नानासो यांच्या कारकीर्दीतील पत्रव्यवहारांत उल्लेख आहे. त्यास वर्षासन किती द्यावें; हे धाकट्या भावाच्या विचाराने ठरविले जाते; हे बंधप्रेमाचें एक द्योतक आहे. भास्करभट त्यास तिघा श्रीमान कुळांकडील पैका वसूल करण्याबद्दल सूचना देत आहेत. यांपैकी न्यायाधीश हे काशिनाथ अनंत असावे. नरसी सामराज हा मानाजी पवाराचा दिवाण होता. बाळाजी दादाजी हा एक अंबेन्याच्या वैद्य घराण्यांतील असन तो विश्वनाथ भटाबरोबर होता. या पत्रांतील 'सेरा' या शब्दाचा अर्थ 'पोटगी', 'वेतन', असा आहे. पत्र नं. ७४ हे अंबे-याचे वैद्य बाळाजी दादाजी यांनी वैद्यबंधस लिहिले आहे. कृष्णाजी महादेव रानडे ही एक नवीन व्यक्ति वैद्यांशी संबंध येणारी यांत आहे. दोघेही वैद्यांच्या देवघेवीच्या वसुलीवर असावेत. मल्हारराम घारपुरे ह्याचा वै. द. खंड १.७ या पत्रांत उल्लेख आला असून, त्याची मोठ्या रकमांची देवघेव जगथाप, बाजीराव बल्लाळ व कृष्णभट नवाथे, यांजपाशी झालेली आहे. वैद्यांनी त्यास पुष्कळ पैसे अडीअडचणीला दिले असून ते पैसे कसें वसूल होतील, हे बाळाजी दादाजा यांनी २ ·१० . या पत्रांत विस्ताराने कळविले आहे. वै. द. खंड १. ३४, ३६ व ६४ मध्ये पंतप्रधानांच्या पत्रांचा उल्लेख आहे. अंबेन्याच्या वैद्याचे एक वंशज रा. रघुनाथ विनायक वैद्य एम्. ए. बी. टी. हे ग्वालेरे येथें असतात. त्यांनी मला १९३५ साली माझा केसरी पत्रांतील लेख वाचन अंबेन्याच्या वैद्यांची वंशावळ पाठवून दिलेली आहे. त्यावरून मी हे पत्र त्या वैद्यांचे म्हणतो. शिवाय बाळाजीचा मुलगा सदाशिव याचें नांव आमच्या शके १६८७ च्या खतावणीत ८ व्या पानावर आले आहे. हा काल पहिले माधवरावाचे कारकीर्दीतील आहे. दुसरे नांव विनायक भट वैद्य अंबेरकर असें त्याच खतावणीत पान ६० वर आहे. बाळाजीचा भाऊ चिमणाजी याचे वंशज नाशिकास आहेत; त्या पैकीच रघुनाथ विनायक आहेत असं त्यांचे म्हणणे आहे. पत्र नं.७६ हे संभाजी अंगरे यांनी स्वतः बाळंभट वैद्य (1) यास त्यांचे वडील बंधु भास्करवावा (१) वारल्यावर लिहिले आहे. पत्रांतील मजकूर वाचन भास्करबावाबद्दल अंगांचा किती आदर व विश्वास होता हे व्यक्त होते. भास्करबावापों आमच्याशी तुम्ही वागत जा, असें अंग्रे वैद्य बंधुंना सांगत आहेत. पत्र बाळबोध कां लिहिले याचे कारण दिले आहे. दसन्यास कलगी तयार करण्याकरतां मोती पाहिजे होती ती वैद्य बंधूंकडून त्यांनी मागविली आहेत, अशी विश्वासाची कामें अंग्रे त्यांजवर सोपवीत असत. पत्राची तारीख दसन्याच्या उल्लेखावरून लावली आहे. पत्र नं. ६६ हे भास्करबायांनी ( ) धाकट्या भावास पांघरुणे पाठ- विण्याबद्दल जरी लिहिले आहे तरी त्यांतील काही मजकूर महत्त्वाचा आहे. यांना घोड्यावर प्रवास करावा लागे, स्वारीस जावे लागे, म्हणून घोड्यांची निगा ठेवण्याबद्दल यांत सूचना दिली आहे. घरीं सावधपणे राहून दरबारचें वर्तमान कळविण्याबद्दल सुचविले आहे. पत्र संपल्यावर बालबोधात मजकूर लिहिलेला आहे तो स्वदस्तुरचा आहे. त्यांत पैसा टक्का लोकांस देण्याबद्दल सावधगिरी बाळगावी, म्हणून सुचविले आहे. कृष्णंभट नवाथ्ये याच्या सल्याने कोणास पैसे देणे तर द्यावे, असे लिहिले आहे. सातारचे लोकांना ठक म्हटले आहे. हे विधान २०० वर्षांपूर्वीचे आहे. नवाथ्ये हे क-हाडे आहेत, तरी त्यांच्यावर भास्करभटाचा विशेष विश्वास दिसतो हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. पत्र नं. ५८ चे पत्रांत अप्पाजी सोमवंशी सरलस्कर याने छत्रपति शाहू महाराजांस लिहिले आहे की, कर्जाबद्दल तीर्थरूप हिंदुरावबावास तगादा करूं नये, आपले रु. ६७००० देण्याची तजवीज मी करतो. सरलस्करीवर नेमणूक होण्यापूर्वीचं हे देणे असावे. देवजी हा आपाजीचा बाप होता. कारण त्यास तो तीर्थरूप असें या पत्रांत संबोधीत आहे. पे. द. भा. ४४ पान ७८ वरील वंशावळीत आपाजी हा संताजीचा मुलगा दाखविला आहे. ही चक दिसते. कैफियतींतील वंशावळी चुकीच्या असणे शक्य आहे. ज्या कैफियती इंग्रजी अमदानीत लिहून काढल्या, त्यांतील वंशावळी काळजीपूर्वक केल्या नव्हत्या, असे त्या वंशवळीत सांपडणा-या चुकांवरून म्हणावे लागते. मला आमच्या घरच्या इनाम चौकशीच्या वेळी दिलेल्या कैफियतीमधील वंशावळीत एक पुरुष वगळल्याचे दिसून आले. ही चूक त्यावेळींच सरकाराकडे मागाहून लिहून दुरस्त केली. कागद घरी असतांना ते नीट पाहून मृत्युतिथि किंवा जन्मतिथि काढण्याची खटपट पूर्वी कोणी केलेली अढळून येत नाही. बहुतेक श्रीमंत सरदार घराण्यांत जमाखाचे कागद असत व अजून आहेत. त्यांचा उपयोग पूर्वी कौटुंबिक किंवा ऐतिहासिक माहिती काढण्याकडे होत नसे. अजून सरदारांनी जमाखर्चाचे कागदांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या उपयोग करावा. हे पत्र नक्कल (तालिक) आहे. यामुळे त्यावर शिका नाही. इतर सोमवंशींच्या पत्रांतील शिक्यांत 'हिदुराव' ही पदवी देवजी व माधवराव यांस लावलेली आढळून येते. पत्र नं. ५७१५९।६।६८.७०।८३८४ ही पत्रं हैबतराव सोमवंशी यांने वैद्य बंधूना लिहिली आहेत. अशीच 3 पत्रे वै. द. खं. १, ६०, ६१, ६३ मध्ये छापिली आहेत. त्यावरील शिक्का वाटोला असून त्यांत निंबाजीसुत हैबतराव असे म्हटले आहे, या पांच पत्रांपैकी दोहोवर जो शिक्का व मोर्तब आहे तो हैबतरावाने माधवराव सोमवंशीचा केला आहे व हे दोन्ही अष्टपैलू आहेत. माधवराव हा सरलस्कर केव्हांच नव्हताः त्याचा बाप देवजी हाही सरलस्कर नव्हता. त्यास हिंदुराव किताब होता तोच माधवरावाला चालू होता. शिक्यांत माधवराव हिंदुराव असेंच म्हटले आहे. हैबतराव हा माधवराव हिंदुरावाचा मुतालीक होता, म्हणून तो त्याचा शिका वापरीत असे. ( पत्र नं. ६२, ७०, व ८५ पहा ) सोमवंशी हे सरलस्कर शाहूच्या , ८ 3 ~ ·११ कारकीर्दीत होते. त्यापूर्वी निंबाळकर सरलस्कर होते. शाहू वारल्यावर पुनः रामराजे यांनी निंबाळकर यांस सरलस्करी दिली. सरलस्कर आतापर्यंत कोण कोण होऊन गेले याबद्दल रा. ब. सरदेसाई व कै. दत्तोपंत आपटे यांनी टिपणे केलेली मला मिळाली आहेत, त्यांतील कांहीं चुका सुधारून सरलस्कराची यादी सर्वाच्या माहिती करतां देत आहे. सरलस्करची यादी नांव काल आधार " " - . हणगोजी, शहाजी व हणमंतराव निंबाळकर सन १७०८ पूर्वी प. सा- सं. २२२, २२६ ऐ. प. ५ १ हयचतराव (हणमंतरावाचा मुलगा) निंबाळकर १७०८ ते १७१४ पे. द. पृ. ४९४७ ऐ. प. पृ. ७ २ सुलतानजी ५।५।१४ ते १७२७ पे. द. पृ. १८८७, शा. रो. पृ. ६।२७२६५ सिधोजी १७।९।१७२७ ते १७२८ पे. द. पृ. १०७६,४५०३,१७१५ दावलजी सोमवंशी ९।१२।१७२८ ते १७३२ पे. द. पृ. ११८२, ४५३२ ५ आनंदराव २६।१।३२ १७१५ पे. द. पृ. २४६५, २५७४ शा. रो. पृ. १५, ५, १३९ ६ त्रिंबकराव (देवीचा पत्र) २।९।१७३५ ते १७३९ पे. द. पृ. ३९४, ८६, २५७४, २५८८,५७५ ७ आपाजी १७३९ ते १७५० पे. द. पृ. ४६१५, १६४६ ८ निंबाजी ना निंबाळकर ११।२।१७५० ते १७६८ पे. रो. वि. १ पान १७१ ९ खंडेराव दरेकर २९।९।१७६८ ते १७९२ पे. द. पृ. २०६८ १० सिदोजी नाा निंबाळकर २१८१७९२ ते १८१७ पे. द. पृ. ७१०६ ११ खंडेराव राजे शिर्क ४।११।१८१७ ते १८३० म.रि. उ. वि. पृ. ५१६, ६१५ या सर्व सोमवंशीच्या पत्रावरून व पेशवे दफतरांतील सोमवंशीसंबंधाच्या पत्रांवरून त्यांचे दोन पक्ष दिसतात. पहिला त्रिंबकजी, नरसिंगराव व दावल नी यांचा व दुसरा देवजी, आपाजी, हैबतराव, द्वारकोजी, निंबाजी, माधवराव, अमृतराव, रामराव, भगवंतराव व प्रतापजी यांचा. १७३९ मध्ये त्रिंबकजीला काढन आपाजीला नेमल्यावर आपाजीची सरलस्करी राहते केंवा नाही याबद्दल शंका वाटत होती. म्हणूनच हैबत. रावाने वैद्य बंधूना त्याबद्दल इतकी पत्रे लिहिली आहेत. सोमवंशी घराणे फार मोठे आहे. पुण्यास एक सोमवंशी वकील आहेत. त्यांचे वडील गेल्यासाली वारले. त्यांचेकडून समजले होते की, नगर जिल्ह्यांतील जवळे गांवीं त्यांचे दफतर अजून पुष्कळ आहे. नगर दिवाणी कोर्टीत अजनही सोमवंशीचे दावे चाल आहेत. त्यांची वंशावळ त्यांत मिळण्याचा पुष्कळ संभव आहे. या ७ पत्रांतील काही गोष्टी लक्षात घेण्यासारख्या आहेत. त्रिंबकजी सोमवंशीच्या बाजूनें वशिला लावण्यासाठी राणूबाई म्हणून एक बाई गेली होती. ही कोण हे ठरविणे जरूर आहे. अमृतराव हा सातारचे किल्यांत कैदी होता. त्याचे व द्वारकोजीचे इतराबरोबर नाते काय समजत नाही. हैबतरावाला वैद्ययंधूंनी आपला तिसरा भाऊ मानले होते. मोरो नारायण भाव्ये यांनी वडझरे गांव आपल्याकडे रु. ७००० ला गहाण ठेविला होता. या सर्व पत्रांवरून वैद्यबंधूंचे शाहूच्या दरबारी मोठे वजन असल्यामुळे सोम वंशी त्यांचेकडून आपली कामे करून घेण्याचा त्यांची आर्जव करीत असे दिसते. १९१८।१९ साली इतिहास व ऐतिहासिक मासिकांत रा. भास्करराव भट यांनी मुद्रांचे प्रदर्शन हा लेख छापिला आहे. त्यांत या सोमवंशीच्या शिक्यांचा किंवा मुद्रांचा उल्लेख नाही. आपाजी व त्रिंबकजी सोमवंशी हे एकच असा रा. ब. सरदेसाई यांचा समज होता. आमच्या दफतरांतील कागदांवरून व पेशवे दफ्तरांतील कागदावरून रा. यशवंतराव मनोहर (फफे) यांनी व मी हे प्रतिस्पर्धी होते असे त्यांस दाखविले आहे. दावलजीचा मुलगा शहाजी यास वस्खें , ·शाहू महाराजांबरोबर दिल्याचा पे. द. ३०.३७३ मध्ये उल्लेख सापडतो. पण ती सरलस्करीचीच वस्त्रे म्हणण्यास इतर पुरावा मिळाला नाही. दावलजीला रुस्तुमराव किताब होता. त्याचा कारभारी धोडजी महादेव होता. हैबतराव अपाजीला व दारकोजीला तीर्थस्वरूप म्हणतो यावरून तो त्यांच्यापेक्षा वयाने लहान असला पाहिजे. अमृतरावाला चिरंजीव म्हटले आहे. बाबुराव रघुनाथ हा सोमवंशीचा दिमत होता. वैद्य बंधूंकडे सोम- वंशींनी पाठविलेले राघोपंत व गोविंद बल्लाळ हे त्यांचे कारकून होते. पे. द. २२.११२ मध्ये नाईकजी कडू रुस्तुमराव हा त्रिंबकजीचा दिमत म्हटले आहे. पत्र नं. ६२ च्या खाली टित शिक्यांतील मजकूर ५ भागांत उभी रेघ ओळीसाठी देऊन लिहिला आहे. पत्र नं. ८३ तील मजकूर माधवराव व हैबतराव या दोघांचा आहे. त्याचा नासिरजंगावरील स्वारीशी संबंध दिसतो. पत्र नं. ८४ मध्ये हैबतरावाने वैद्यांच्या कर्ज फेडीबद्दल मजकूर लिहिला आहे. पत्र नं. ८२ हे भगवंतराव सोमवंशीचे आहे. यांतील मजकुरावरून हा लढवय्या पुरुष आपाजी सरलस्कराचरोबर लष्करांत होता. तो लढाई संपवून परत घरी म्हणजे बहुधा जवच्यास आल्यावर वैद्य बंधूंना लवकरच भेटीस साता-यास येतो असे लिहीत आहे. हा मिरजच्या स्वारीत असावा असे वाटते. या सर्व पत्रांचा काल अदमासानेच संदर्भावरून लाविला आहे त्यामुळे त्यांचा क्रम चुकण्याचा संभव आहे. पेशवे दफ्तरांतील पत्रांवरून व शिक्यावरून देवजीला त्रिंबकराव, आपाजी व माधवराव असे तिघे मुलगे, देवजी व निंबाजी हे सख्खे भाऊ व निंबाजीचा मुलगा हैबतराव असा एकमेकांचा संबंध असावा असे वाटते. त्रिबकरावा व देवजी वांकडे आल्यामुळेच आपाजीस सर- लस्करी देण्याबद्दल देवजी व हैबतराव यांनी खटपट केली आहे. सरलस्कर म्हणजे सेनापति असा अर्थ वाटण्याचा संभव आहे. पण शिवाजीने जे अष्टप्रधान नेमले त्यात सरलस्करची जागा नाही. ही जागा राजारामाचे कारकीर्दीत सेनापतीच्या हाताखालील अमलदार म्हणून निर्माण केली असावी. त्रिंबकजीचा दिमत आनंदराव रघुनाथ होता (पे. द. 33.९१ पहा). (५) याद्या. नं.४०।४१ ची पत्रे केवळ शाहू महाराजाजवळ सयाजी अहिराव दिमत हुजरात याचे हाता- खाली कोणत्या प्रकारचे लोक होते हैं दाखविण्यासाठी छापिली आहेत. नं.४० मध्ये सयाजीच्या हाताखाली खासा सरदार, सबनीस, निशाणदार, व करणेकरी यांची संख्या किती होती ती देऊन बळवंतराव दळवी, संभाजी- राव विचारे, मालोजीराव गुजर, राणोजी सोमवंशी, मादजी नाईक, बाजखान लोदी, मुभानजी नलवडे, हरजी अराणके, वगैरेंच्या हाताखाली असलेल्या लोकांची यादी दिली आहे. नं. १ चे पत्र वादीचे रे पान आहे. त्यांत धरमनाक, जाननाक, विठनाक व रावनाक या महारांच्या हाताखाली असलेल्या लोकांची नांवे दिली आहेत. त्यांत सावंत, मोहिते, पवार, जाधव, खेडकर, मोर्ये, धुमाळ अशी नावे आहेत, ती महारांचीच की काय समजत नाही. ज्यांच्या शेवटी नाक शब्द आहे ते महार होत. अशा यादीचे दुसरे पान छापलें नाही. त्यांत महाराची व मुसलमानांची नावे आहेत. शाहू महाराजांचा सर्वसंग्राहकपणाचा लौकिक यावरून व्यक्त होतो. नं.४० मधील निशाणदार' याचा अर्थ ' डंकेवाला ' समजावा. यांतच 'दसन मालदार' शब्द आहे, त्याचा अर्थ कळत नाही. तो 'पसनमालदार' असाही वाचतां येईल, पण त्याचाही अर्थ समजत नाही. तीन पाने मिळून एक यादी आहे. याशिवाय यादीतील नांवांचें तेरीज केलेलें एक पत्र छापिलें आहे. त्यावरून यादीतील काही नांवें स्पष्ट लावता येतात. एकंदर लोकांची संख्या १६८ आहे. पत्र नं. ११ मध्ये एकंदर लोकांचे तेरीज २४ दिले आहे. हैं सर्व महार लोक आहेत. यांना न छापलेल्या तेरजेच्या पानांत 'परवरे' लोक म्हटले आहे. हा शब्द 'धेड' किंवा 'महार ' या शब्दापेक्षां सौम्य आहे. तेरजेच्या यादीत मुक्काम मिरज दिला आहे. यावरून हे लोक शाहूमहाराजाबरोबर मिरजेच्या स्वारीत होते, असें अनुमान निघते. भास्करबायांचे सिलकवंद नं.४२ । ४३ । ४४ हे याच सुमाराचे म्हैसाळ व खंडेराजुरीच्या मुक्कामाचे आहेत. ही दोन्ही गांवें मिरजेपासून लांब नाहीत. पत्र नं. ७५ ची यादी वैद्यांच्या जामदारखान्यांतील कपड्यांची आहे. हे कपडे अहेर म्हणून त्यांना जेजुरीस , - . .

·शाहू महाराजां- . मिळाले आहेत. या सालच्या कांहीं जमाखर्चात यावाा काही माहिती मिळू शकेल. बाळंभट हे बरोबर जात असत. मिरजेच्या स्वारीत ते होते. हा अहेर भास्करबावांच्या मृत्यनंतरचा दुखवटा असावा. त्यांचा काल 3013/१७ ३९ रोजी झाला. अहेर करणान्यांत पेशवे, वासुदेव जोशी ( कल्याणकर), बाळाजी यावाजी वैद्य अंबेरकर, रामचंद्र हरी पटवर्धन वगेरे जिव्हाळ्याची माणसे दिसतात. 'अज मनगे' म्हणजे 'एकण सनगे' असा अर्थ आहे. अहेरांत तिवटे व पासोडीया असे कापड आहे. त्याचा अर्थ 'तिवट' म्हणजे पागोटें' व 'पासोडिंया' म्हणजे 'एक उंची वस्ख' असा समजावा. पत्र नं. ८० ही एक यादी भास्करवावा वैद्यांच्या रकमा कोणाकडे किती होत्या हे दाखविणारी आहे. यांत कृष्णाजी नाईक जोशी ( बाबजी नाईक जोशांचे चलते ), बाबुराव कोनेर कोलटकर, विक्रमजीशेट गोविंदजी, विठोबा नाा रत्नपारखी, कृष्णंभट नवाथे व कृष्णाजी बल्लाळ करमरकर अशा प्रसिद्ध लोकांची नावे आहेत. पत्र नं. ८१ ही एक यादीच भगवंतराव सोमवंशी यास १७३८ साली नक्क रोजभुग व कापड दिल्याच्या लपशिलाची आहे. हा सोमवंशी महा- राजांच्या मिरजेच्या स्वारीत होता, अमें म्हणण्याचे कारण त्यास दिलेले नक्त मपये व कापड मुकाम खंडेगजुरी येथें दिल्याचा यांत उल्लेख आहे. पत्र नं. ६० बा खाजगत खर्चीत वैद्यांनी भगवंतरावास 50 रुपये दिले आहेत. पत्र नं. ७८ ही यादी श्रीनिवास ऊर्फ श्रीपतराव प्रतिनिधिचा वैद्याकडे जो देवघेवीचा व्यवहार होता त्याच्या हिशोबाची आहे. यांत बाजी जगजीवन नांव आहे. हा प्रतिनिधीच की काय ? हिशोचांतील जगोया नाा गोडसे हाही नेहमी वेद्यांच्या कारभारांत वावरणारा बावधनचा महत्त्वाचा मनुष्य आहे. (६) कर्जरोखे. यावेळी वैद्यांनी करून घेतलेले हे पुष्कळ कागद आहेत. त्यांपैकी नमुन्यादाखल हे निवडले आहेत. पहिल्या बाजिरावाचे कारकीर्दीत भास्कररावांच्या नावे सर्व देवघेव असे. त्यांचे वडील हयात होते तरी ते कोकणांतच असत. पत्र नं. १४ मधील गंगाप्पा मुगावकर ह्याने २,००० रु. नेले आहेत. पत्र नं. ३४ मधील खंडो. मल्हार उसने रु. १५ मागतो. तो सिंहगडचा राहणाग, विशेष परिचयाचा तोरणा ऊर्फ प्रचंडगडचा नामजाद (अमलदार) होता. पत्र नं. २९।३९ व ४५ मधील ऋणको जानोजी भोइटे व जनार्दन देव ही अगदी नवीन माणसें आहेत. त्यांचा पुढील काळांतील कागदोपत्रांत पुष्कळ येला उल्लेख आला आहे. भोईटे घराण्याचा उल्लेख मोरे यांच्या बखरीत सरदार म्हणन आहे. जनार्दन देव हा मंतज्ञ धनकोस थनिक व ऋणकोस ऋण- गृहित म्हणतो व सहीच्या ठिकाणी फक्त ओम् लिहितो. हा चिंचवडच्या देवांपैकी असावा. पत्र नं.३६ मधील कर्जदार चौघुले, त्रिंबकराव पेठ्यांचे इनाम गांव सोनगांव येथील आहेत. वैद्यास सोनगांवी इनाम जमीन होती, यामुळे त्या गांवांशी त्यांचा संबंध आला आहे. हे पैसे आठवड्याच्या मुदतीने बिनव्याजी दिले होते. पण मुदत टाळू नये म्हणन अठवड्यानंतर व्याजाचा दर दामाहा दर शेकडा रु. ५ लावला आहे. कर्जरोख्याची भाषा अगदी अलीकडील वाटते. व्याजाचा दर त्यांत द. म. द. शे. २ ते ५ पर्यंत असन दरसालचा दर दिलेला नाही. (७)प्रॉमिसरी नोटा. पत्र नं. २६ व २७ ह्या मल्हारराम घारपुरे यांनी काल पाटील जगयाय यास लिहून दिल्या आहेत. वैद्य, घारपुरे व जगताप हे पैशाच्या केवढ्या उलाढाली करीत हे संड १ मध्ये त्यांच्यासंबंधाने छापलेल्या पत्रावरून कळन येईल. या नोटीतील रकमाबद्दलचा व्यवहार थे. द. १, ८, ९ या पत्रांत स्पष्ट झाला आहे. शिकेनिविसीच्या सनदा जगथापास होत्या. त्या दरसाल नया घ्याव्या लागत असाव्या. शिकनिविशी हा राजमुद्रा मारण्याचा हक जगथाप घराण्याकडे होता असे दिसते. जगथाप हे पंतप्रधानानाही हजारो रु. देत असत. हे वै. द. १. ३२, 33, 57, ३६, ३८ या पत्रांवरून दिसन येईल. प्रॉमिसरीची भाषा अगदी अलीकडील वाटते. " ·१४ (८) कर्जफेड व पावत्या पत्र नं. ४७ व ६५ हे गोसाव्याशी केलेल्या देवघेवीचे कागद आहेत. कामेश्वर बनगोसावी याने रुष्णंभट नवाथ्ये याचे रु. २७७ देणे होते. त्याची फेड आपला शिंगा नवाथ्ये याजपाशीं होता तो विकून फेडून घ्यावी व नफा झाल्यास मी मागणार नाही असे तो म्हणतो. कृष्णंभट नवाथ्येच काय पण भास्करबावा वैद्य (1) ही गोसाव्यांना उसनवार पैसे देत असत. पत्र नं. ३७ यांत त्यांनी तिघां गोसाव्यांना पैसे दिल्याचे आढळून येईल. पैसे पोचल्याचीही त्यांची पावती कृष्णाजी बल्लाळ करमरकर यास दिली आहे. आश्विन शु. १।१६६० चे रु. ६५ नेल्याचे त्याचे एक खत असून त्याचा हिशोब श्रावण व. १६६२ रोजी व्याजासह पुरा केलेला आहे. पूर्वी गोसावी हा वर्ग फार संपत्तिवान् असल्यामुळे वजनदार होता. ते राजे लोकांना पैसे देत असत. पुणे व सातारा येथे गोसावीपुरे आहेत. गोसाव्यांची पत्रे लिहिण्याची पद्धत व निरनिराळी नांवें कळण्याकरतांच हे कागद निवडले आहेत. पण या पत्रांत हे गोसावी नवाथ्याचे व वैद्यांचे ऋणको आहेत. हे पत्रांत साष्टांग नमस्कार न लिहितां नमोनारायण लिहितात. पत्र नं. ६५ वर साक्ष परियाच्या पाटलाची आहे. व्यंकटराव गंगाधर हणमंत्वाची सून अन्नपूर्णाबाई इने श्रीवासुदेवस्वामी म्हणून एक गुरु केला होता. त्याची समाधि वरियास आहे. ह्याचा कामेश्वर बनगोसाव्याशी संबंध आहे की काय हे पाहिले पाहिजे. हे गोसावी आपली निशाणी त्रिशूळ करितात. पत्र नं. ६७ महादाजी गदाधर अमात्याने जोंधळे देऊन कर्ज फेडल्याची वैद्यांची पावती आहे. जोंधळयाचा दर ८ पायली १ शेर १ मापटे होता. माप कसें मांडलें आहे हे शिकण्याजोगे आहे. हा अमात्य वैद्याकडून मोठमोठ्या रकमा नेत असे, हे दाखविण्यासाठी हिशोबाचें पत्र नं. ७९ छापिलें आहे ते पहावे. त्यांतील काही मजकूर फाटलेला आहे. पत्र नं. ६१ ही पावती गोपाळभट पुराणिक कासीकर यांनी लक्ष्मीबाई वैशंपायन बठ्ठल रु. १०० पोचल्याबद्दल दिली आहे. या पुराणिकाकडे तिचें माहेर असावे. हिचा हिसेब पत्र नं. ५३ मध्ये दिला आहे. त्यांत रामचंद्र गोपाळ यास ती तीर्थरूप म्हणते. हा नांदिवड्याचा राहणारा होता. लक्ष्मीबाईला कर्ज दिले होते त्यांपैकी काही रकम परत आल्याचे रघुनाथभटाच्या पत्र नं. ६ मध्ये दिले आहे. (९) जामीन कतबा. पत्र नं. २१ रा. संभाजी राणे याने वैद्याकडील नोकराबद्दल दिला आहे. असे जामीन कतबे नोकरा- कडून पूर्वी घेत असत त्याचा हा एक नमुना आहे. असे कतने दफतरांत पुष्कळ आहेत. यांतील 'तालुकातीचा' या शब्दाचा अर्थ 'संबंधाचा' इतकाच आहे, 'तालुका' म्हणजे मामलेदाराच्या ताब्यांतील भाग असा अर्थ येथे नाही. 'हजिर जामीनविशी ' म्हणजे 'कामावर हजर ठेवण्याबदल हमी' असे समजावे. (१०) शिलकबंद. दफतरांत हे पुष्कळ आहेत. त्यापैकी काही महत्वाचे घेतले आहेत. पत्र नं. ३८ हा मल्हारराम घारपुरे यांचे मार्फत आलेला ज्येष्ठ शु. ८ व वद्य १७१६६० पर्यंतचा अष्टे येथील मुक्कामचा ४१॥ रुपयांचा जमाखर्च आहे. तो शेतीसंबंधाचा आहे. सोनगांव हे खेडे सातारा तालुक्यांत विरमाझ्याजवळ मामा पेठ्यास इनाम होते. तेथे बावधनप्रमाणे वैद्यास इनाम जमीन होती. यांत केसो हरी सावरकराकडून रु. १ जमा आहेत. हा वैद्यांचाच कारकून होता. सोनगींवच्या जमीनीच्या वाटेकन्यांची नांवे यांत आहेत. घारपुरे व वैद्य हजारो रुपयांचे व्यवहार करणारे होते तरी किरकोळ रकमांचे हिशोब कसे ठेवीत याचा हा नमुना आहे. पत्र नं, ४२१४३।४४ हे सिलकबंद भास्करबावा वैद्य यांचे खाजगत जमाखर्चाचे म्हासाळ व खंडेराजरी या मुक्कामचे आहेत. त्यांचे मुक्काम सोनी व गौरवाड येथे असतांना लिहिलेले सिलकबंद वै. द. खंड १.४३,४५,४६,४७ मध्ये छापिले आहेत. पे. द.१७-७९ हे पत्र दादोबा पुरंदरे यांनी गौरवाडाहून बाजिगवास लिहिले आहे. त्यावेळी श्रीपतराव प्रतिनिधीनी माहुलीस कोट होम केला. यावेळचे शिलकबंद दफतरांत बरेच आहेत. ते तारीखवार लाऊन पहाता वैद्यांचा मुकाम ·१५ १०।८।१७३८ ला म्हासाल म्हणजे म्हैसाळ येथे आला. तेथून ते १६।८।३८ ला खंडेराजुरीस गेले. तेथे त्यांचा मुक्काम ।।९।१८ पर्यंत होता. नं. ४ चा सिलकचंद खंडेराजुरी मुक्कामाचा आहे. यांतील मजकर विशेष महत्त्वाचा नाही. शाहू महाराज यावेळी मिरजेच्या स्वारीसाठी उंबजेस जाऊन राहिले होते. तेथें छावणी करून तेथून ते आजूबाजूस जाऊन परत येत असत. तिकडे त्यांचा मुकाम १७३७ ते १७९९ अखेर होता. त्यावेळी भास्करवावा त्यांच्याबरोबर होते. या सिलकबंदांतील किरकोळ खर्च रुक्के व टक्के यांत असून त्यांचे रुपये करतांना १० रुके = १ आणा असा हिशोब केला आहे. शिलकेंत मोहोरा होत्या, त्याचा दर रु. १३ दिला आहे. यावेळी नरसिंगराव व भगवंतराव जगथाप व राणोजी भोसले महाराजाबरोबर असावे. जगथाप व महादोबा ना तांबवेकर यांच्या रकमा जमा असून त्या सचीव व राणोजी भोसले यांस दिल्याची नोंद यांत सांपडते. पत्र नं.८६ व ८७ विश्वनाथभटांचे दोन खाजगत सिलकचंद आहेत. यांपैकी एक दुकानाचा हिशोब व दुसरा घरचा हिशोब आहे. यांतील तपशिलावरून वैद्यांचे सातारा येथील कापडाचे दुकान खाजगत असावे. २0१७१७४० ची रोज गु| शिलक १७९५२॥।॥ होती. या दुकानांत गणोबा ना कोलटकर, कृष्णाजी महादेव रानडे, पंत सचीव, प्रतापजी सोमवंशी, यशवंत महादेव पोतनीस, नारोबा नाा अनगल यांची मोठी देवघेव असावी. गोविंद हरी हा सचिवाकडील कारभारी असावा. रानडे हा वैद्यांचा जांभळी इनाम गांवीं कारकून होता. दुकानांत पाती होती असे म्हणण्याचे कारण पत्र नं. ८७ मध्ये रु. ७७६४, कसर व्याज हिशांपैकी' असे म्हटले आहे. हे दुकान पुष्कळ दिवस चालू होते. विश्वनाथभट नागपुराकडे गेले म्हणजे तिकडून कापड व सत सांडणीवरून पाठविल्याची पत्रं आहेत. व या मालास वाईपर्यंत जकात पडं नये व अडथळा होऊ नये म्हणन भोसल्यांची दस्तकें ते घेत असत. (१२) हिशोबाचे कागद. यांत ज्या व्यक्तींबरोबर वैद्यांची देवघेव होती त्यांचे हिशोब वरचेवर पुरे करून पैशाची फेड करण्याची तजवीज झाली आहे. या हिशोबांत पुढील गोष्टी मख्यत्वें करून लक्षात ठेवण्याजोग्या आहेत ( १ ) व्याजाचा दर दरमाहा दरशेकडा आहे. दरसाल दर शेकडा काढावा लागतो. ( २ ) हा दर २ ते ५ पर्यंत आहे. ( 3 ) व्याज मुदलापेक्षाही जास्त झाले म्हणजे आपण त्यास अलीकडे पठाणी हिशोच म्हणतो. असे दिशोब यांत आहेत. (7) व्याजांत बारोत्रा म्हणजे १ सूट देण्याची बहुतेक चाल होती. ( ५) काही हिशोबांत बारोत्रा सट देऊनहीं शिलक रकम राहिली तर ती सोड म्हणून दाखवून बाकी शून्य केली आहे. (६) काही रकमांची फेड गल्यांत केली आहे. (५) एका हिशोबांत दस्तुरीचा उल्लेख आहे, त्याचा अर्थ समजत नाही. (८) अकबरी माहरा हा एक मोहरांचा प्रकार असावा. रा. नानासाो चाफेकर यांनी 'पेशव्यांच्या सावलीत' या पुस्तकांत दिलेल्या मोहरांच्या प्रकारांत हा प्रकार नाही. पत्र नं.१५ व १७ यांमधील काणे वैद्याशी फार मोठे व्यवहार करणारे आहेत. हे कोकणांतील वरवडे गांवचे खोत होत. त्यांचे कुटुंब मोठे असून यांच्याशी वैद्यांचा नात्याचा पूर्वीचा संबंध झालेला आहे. त्यांच्यापैकी काही पुरुष बंगाल्यांत भास्कररामाबरोबर गेले होते व भोसल्यांच्या दरबारी यांना फडणिशीही मिळाली होती. पुढील पेशव्यांचा कारकर्दाितील यांचे पुष्कळ कागद सांपडले आहेत, ते पुढील खंडांत छापण्यांत येतील. हे हिशोच पठाणी हिशोबाचा एक नमुना आहे. १७३५ साली मुद्दल रु. ३०० होते. १७७६ साली त्याचे व्याज ६९५ झाले. १७३६ मध्थे रु. १७५० दिले. त्याचे व्याज १७३७ मध्ये रू. २८८० झाले. शके १७५३ पासून यांच्याबरोबर देवघेव झालेली आहे. पत्र नं. २० व ५० मधील पुरुषोत्तमभट शेवडे हा कोकणस्थ आपटे घराण्यांतील मनुष्य असावा. शेवडे म्हणजे शेवटे, आपटे यांच्या घरांतील शेवटच्या घरच्या कुटुंबास शेवडे म्हणं लागले. पण शेवडे हे नांव कन्हाड्यांमध्येही आहे. त्याची उपपत्ति वरीलप्रमाणेच लावतां येईल. पण कन्हाड्यांतील, कोणत्या घराण्यांतील कोणत्या गावांतील शेवटचे घर हे समजले पाहिजे. वैद्याचा या शेवड्याशी देवघेवीचा मोठ्या रकमेचा व्यवहार होता. लासुर्णे हा गांव माहादाजी गदाधर अमात्याचा होता. हे निर- निराळ्या लोकांकडून कर्जे काढीत. शेवड्यांच्या कर्जाच्या फेडीसाठी ह्या गावचा गल्ला वैद्यांस दिल्याचे वै. द. खंड ·१६ १.४२ मध्ये दिले आहे. हा गांव वैद्याकडे कर्जफेडीसाठी दिल्याबद्दल पत्रे आहेत. पत्र नं. ५० मधील हिशोबांत दौलतराव शिर्के याजकडील १००० साा पैकी शेवडयाकडे वैद्यांचे रु. ६६७ येणे दाखविले आहेत. शाहूंची राणी सकवारबाई ऊ. राणूबाई ही रामोजी शिरक्याची मुलगी होती. वै. द.खंड १.१४,१५ मधील शिक्या- वरून हे शिरके दाभोळ प्रांताचे देशमुख व सुभेदार होते, असे दिसून येईल. शिक्यांतील कानोजी हा सकवारबाईचा भाऊ होता. दौलतराव शिरके हाही सकवारबाईचा भाऊ होता. पत्र नं. ३३ मध्ये त्याला वैद्यांनी रु. १०० दिल्याचा उल्लेख आहे. शिरके घराण्याबद्दल जास्त माहिती पत्र नं. 3 5 खाली दिली आहे. पत्र नं. २३ मव्ये मल्हारराम घारपुन्याचा हिशोब असून पत्र नं. २६ व २७ मधील कालोजी पाटील जगथाप यास देवघेवीबद्दल लिहि- लेल्या पत्रांतील रकमा दिल्या आहेत. मल्हाररामाबरोबर रंगों विटलाचेही नांव आले आहे. ह्याचे आडनांव समजले नाही. मल्हाररामांच्या हिशोबांन " इजमाइली' शब्द आहे याचा अर्थ 'कच्चा हिशोब ' व 'वळसे याचा अर्थ 'पेंडी' असा आहे. जगथापाचे घराणेही त्यावेळी राजदरबारी वावरणारे होते. जगथापांचा उल्लेख वैद्य दफतर खंड १ मधील कागदांत १०।१२ वेळा आला आहे. हे त्या खंडाच्या सूचीवरून कळेल. यांनी पंतप्रधानाशीही पैशाची मोठी देवघेव केली आहे. पत्र नं. २२ हा भास्करवावा (6) वैद्याचा हिशोब असून त्यावरून पेशव्याशी व नरसिंगराव जगथापाशी त्यांचे कसे मोठ्या रकमांचे केवळ चिट्यावरून व्यवहार होत, याची कल्पना होते. यासंबंधी के. द. खंड १.३, ४ ची पत्रे वाचली असतां जास्त खुलासा होईल. यांतील रकमांचा उल्लेख त्यांत आहे. पत्र नं. २४ व २५ हे हिशोब अंताजी शिवदेव भडभडे यांचे आहेत. यांत व्याजांत १३ वजा न करतां ठोक रु. ५ सूट दिली आहे. भडभडे ही व्यक्ति अगदी नवीन आली आहे. अंताजी शिवदेव हे नांव प्रतिनिधींच्या मुतालिकाचा पूर्वज यमाजीचा भाऊ म्हणून आलेले आहे; पण तो हा नव्हे. तो यजुर्वेदी होता. अंताजी शिवदेव फळणीकर अशा नांवाची पुष्कळ पत्रे दफतरांत आहेत. हा वैद्यांचा कारकुन होता असे दिसते. फळणीकर व भडभडे हे एकच असावेत. ही क-हाडे घराणी आहेत. पण त्यांची गोत्रे निरनिराळी आहेत. या हिशोबांत संकराजी कान्हो व कृष्णाजी बल्लाळ करमरकर ही नांवें आली आहे ।. संकराजी कान्हो हा वैद्यांचा कारकन व-हाडांत भुगावच्या वसुली- च्या कामावर होता व दक्षिणेत आल्यावरही इकडील काम करीत असे. तसेच कृष्णाजी बल्लाळ करमरकर हाही वैयांचा कारकन जांभळीचा बनल करीत असल्याचा पत्रव्यवहारांत उल्लेख आहे. फळणीकर व भडभडे यांचा संबंध ठरविणे संशोधनाचा विषय आहे. पत्र नं. २८ हा शिवाजी जाधव सिंदखेडकर याचा हिशोब आहे. हिशोब लहान रकमेचा असला तरी हे सिंदखेडच्या जाधवांचे घराणे फार महत्त्वाचे आहे. शाहूमहाराजांची पंजी- बाई जिजामाता ही लखूजी जाधवाची मुलगी होती. धनाजी जाधवराव हा याच घराण्यांतील होता. राजाराम जिंजीस गेल्यावर बादशाही फौजेस विजय मिळविण्याचे श्रेय याने घेतले म्हणून यास राजारामाने जयसिंहराव किताब दिला. ( म. वि. राजाराम पान ३८ पहा ) पान ३७ वर दिलेल्या वंशावळीत शिवाजी जाधवाचें नांव आलेले नाही. याबद्दल जास्त विस्तृत वंशावळ पाहून शिवाजीचे धनाजीशी काय नाते होने हे पाहिले पाहिजे. अशा इतिहासप्रसिद्ध घराण्याशी वैद्यांचा संबंध होता हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. पे. द. १६.१११ पत्रांत सिवाजी जाधवरावाचा उल्लेख आहे. तो हाच की काय ? पत्र नं. ३० हा येसाजी अनंताचा हिशोच आहे. तो जरी लहान रकमेचा आहे, तरी त्यांतील व्याजाचा हिशोब कसा केला हे समजत नाही व तो शाहुमहारान मिरजेच्या स्वारीसाठी उंबर जेस मुक्काम करून होते, त्यावेळी त्यांचेबरोबर असावा. याचा उल्लेख पे. द. ७.५३, २५९ व २९९ या पत्रांन आलेला असून तो जंजि-याच्या सिद्धीवरील स्वारीत लढवय्या म्हणून गाजला आहे व तो महाराजांच्या मर्जीतला होता असें ही पत्रे व वै. द. खं. १-२७ वाचल्यावरून दिसून येते. भास्करवावा (1) वैद्यांनी त्याची तरफदारी केली आहे. गोवलकोटच्या लढाईत याचा संबंध संताजी जाधव, दुर्गाजी भोईटे व बावाजी म्हसके या बरोबर आलेला आहे. पत्र नं. ३१ ही एक हिशोबाची यादी वैद्याकडील रकमा नारोबा नाईक अनगळास ज्या लोकांकड़न मिळाल्या त्यांची आहे. यांतील देवघेव मोठ्या रकमांची असून त्यांत पुढील महत्त्वाच्या पुरुषांचा समावेश झाला आहे. ऊ. कोनेरराम ·१७ कोलटकर, रघुनाथ भट पटवर्धन, नरसिगराव जगथाप, दादोबा पुरंदरे, भगवंतराव जगथाप, सेखमिरा, गणोबा. ना कोलटकर, गंगाधर नाा गम्ते, जगोबा ना गोडसे, शिवाजीपंत राजवाडे, पुरुषोत्तमभट शेवडे, व मेखोजी खोबडे. पत्र नं. ३२ हा सेखोजी खोबडे याचा हिशोब आहे. हा वरचेवर रकमा नेत असे. १७४२ मध्यें मुद्दल घेऊन त्यास कर्जमुक्त केले आहे. वै. द. खंड १.५३ मधील सेखोजी हाच असावा. याचा जगथाप नवाथ्ये, व मल्हारराम घारपुरे यांच्याशी संबंध आलेला दिसतो. पत्र नं. ३३ यांत वैद्यांनी ज्यांना पैसे दिले त्यांची नावे दिली आहेत. कर्जदादन याच्या उलट शब्द कर्ज- गिरत्पन किंवा कर्ज-आमदान असा वापरतात. या पत्रातील व्यक्ति महत्त्वाच्या असून त्यांचा इतर पत्रांत उल्लेख आला आहे, तेथे त्यांचे महत्त्व दर्शविले आहे. तथापि येसाजी कंक, राणोजी भोसले, बहिरो विश्वनाथ, गुणाजी व दौलतराव सिर्के ह्यांबद्दल दोन शब्द लिहिणे जरूर दिसते. येसाजी कंक हा शिवाजीचा विश्वात सरदार फोंडा येथील युद्धांत होता. याच्या पराक्रमाबद्दल संभाजी महाराजांनी यास २००० होन बक्षीस दिल्याचे २३।६।१६८५ चे पत्र म. रि. संभाजी पान ५५ मध्ये छापिले आहे. संभाजी वारल्यावर राजारामास रायगडाहून आणून गादीवर बसविण्यांन ज्यांनी पुढाकार घेतला त्यांत येसाजी कंक होता, तोच हा कंक की काय ! बहिरो विश्वनाथ हा करांडे असावा, असें पत्र नं. ४५ मधील नांवावरून वाटते. शिरक्यांचा छत्राति घराण्याशी निकटचा संबंध होता. शिवाजी महाराजांच्या आठ बायकांपैकी सगुणाबाई व सोयराबाई या शिक्यांच्या मुली होत्या ( म. रि. शिवाजी पान २०९). संभाजीची स्त्री जिऊबाई ऊर्फ येसूबाई ही गणोजी शिर्चाची बहीण व शिवाजीच्या ६ मुलीपैकी सगुणाबाईची कन्या नानीबाई ही गणोजी शिर्वास दिली होती. संभाजीची सावत्र आई सोयराबाई इने शिवाजी वारल्यावर राजारामात गादीवर बसविले व आपणास विषप्रयोग करण्यांत तीच मुख्य होती अशी संभाजीची खात्री होऊन त्याने तिला ठार मारले. इतकेच नव्हे तर तिच्या माहेरच्या भाऊचंदास ठार मारून त्यांची उत्पन्नें व संपत्ति सरकारांत घेतली. या प्रकारामच शिरकाण म्हणजे शिरक्यांची कत्तल असे लोक म्हणू लागले. (म. रि. संभाजी पान ३० व १०५). या कृत्यामुळे शिरके घराणे मोगलांस जाऊन मिळाले. पण गनारामाच्या कारकीर्दीत खंडो बल्लाळ चिटणीस याने गणोजीस पाहिजे होने में आपलें दाभोलचे देशमुखीचें वतन देऊन मोगलांकडून फोडिले. याच शिग्क्याने मोहित्यांचे साहाय्य घेऊन गजारामास जिंजीतून काहन आणन वेलोरास धनाजीच्या स्वाधीन केले व त्याने त्यास महाराष्ट्रांत १६९८ मध्ये आणले. गणोजीचा पुतण्या रामोजी याची भुलगी सकवारबाई ही शाहची स्त्री होती. दौलतगव शिर्के हा सकवारबार्डचा भाऊ होता हे पूर्वी दिलेच आहे. मा पत्रांतील गगाजी शिरके याचा संबंध, छत्रपतीशी संबंध असलेल्या शिरक्यांशी आहे की काय याबद्दल संशोधन आले पाहिजे.पत्र नं. ३५, ५१ व ६३ मध्ये सातारच्या दुकानाचे हिशोच दिले आहेत. यांत बाबाजी नाईक पारकर ह्याचा संबंध, आला आहे. वै. द. खंड १.३५ मध्ये याचे नाव आलेले आहे. या हिशोबांत ज्या माणसांची नावे आहेत तीही मोठ्या सावकारांची आहेत. व ती पूर्वी हिशोबांत येऊन गेली आहेत. पत्र नं. ३५ मध्ये बाळाजी शामजी हा एक नवीन मनुण्य आला आहे. पत्र. नं. ६३ मध्यं राजश्री रामदासस्वामी यांचे नांवे रु. १०० पडले आहेत. त्यावेळी चाफळच्या गादीवर श्री लक्ष्मणबाबा होते ते श्रीसमर्थांचे बंधु श्री.गंगाधर बायांचे वंशज होतं. या पत्रांत अंताजी नाईक भिडे यांचा उल्लेख आहे. भिडे हे सावकार घराणे कोकणांतील गणपतिपुळ्याहून इकडे येऊन प्रसिद्धीस आले. यांचे वंशज सध्या पुणे येथे बुधवारीत आहेत. यांचे प्रथमतः साता-यास सराफीचे दुकान होते पुढे पेशव्यांबरोबर ते पुण्यास आले व तेथे त्यांनी दुकान सुरू केले. यांनी पेशवे, शाहूमहाराज, भोसले, गाईकवाड यांस पैशाचा पुरवठा केल्याबद्दल पुढील काळांतील कागदांत उल्लेख येतील. अंताजी नाइकांनी कृष्णाजी ना जोशी यांच्या पत्र नं. १३ वर साक्ष घातली आहे. जानोजी भोइटे हा वैद्याचा ऋणको होता (पत्र, नं. २९ पहा ) पत्र नं. ६३ मध्ये मोरभट गुण्यांचा उल्लेख आहे. पत्र नं, ५१ चे शेवटी गणोराम ना कोलटकर असें नांव आहे. पत्र नं. ४६, ४८३० या हिशोबान नवीन माणसें तुलबाजी मोरे, रघुनाथभट पटवधर्म गणेशभर - ·२८ ~ पाठक, केसो महादेव वैशंपायन व शिवराम तुकदेव ही आली आहेत. हे मानाजी पवाराचे हिशोब आहेत. या महत्त्वाच्या सरदाराचा वैद्य घराण्याशी संबंध आलेला आहे. या पवाराबद्दल माहिती मला नव्हती. देवासचा इतिहास लिहिणारे रा. काशिनाथ गोपाळ पिंगळे हे पुण्यास १९४४ मध्ये आले असतांना त्यांनी मला पवारांची वंशावळ दिली आहे. तीवरून मानाजी हा काळोजीचा मुलगा होता असे समजतें. हाच देवासच्या संस्थानिकांचा मूळ पूर्वज होय. यास ४ मुलगे होते. त्यापैकी दोघे तुकोजी व जिवाजी देवासच्या गादीवर आले. कृष्णाजी हा नगरकडील सुष्याकडे होता.त्याचे वंशजांस सुपेकर म्हणतात व मानाजीस पाथरकर म्हणतात. याचा दिवाण नरसी सामराज होता, त्याचा उल्लेख पत्र नं. ४७ मध्थें आला आहे. काळोजीचा भाऊ संभाजी हा धारच्या संस्थानिकांचा मूळ पुरुष याचे वंशजांचाही वैद्य घराण्याशी देवघेवीचा संबंध झाल्याची पत्रे आहेत; ती पुढे छापली जातील. मानाजी पवार हा सन १७३५ च्या गोवळकोटच्या लढाईच्या वेळी पेशव्यांतर्फे लढत होता. (पे. द. ३३-५३ पहा) पेशवे दफतरांतील हे पत्र अर्धवट आहे, तथापि त्यांतील मजकूर महत्त्वाचा असून त्यावरुन मानाजीचा संबंध येसाजी अनंत, दुर्गाजी भोइटे, बाबाजी म्हस्के, संभाजी आंग्रे या सरदाराशी आला आहे असे दिसून येईल. या तीनही मानाजीच्या हिशोबांत गणोबा ना कोलटकर, जनार्दन शेटे व सदाशिवनाा लिमये यांचा उल्लेख आहे. ही महत्त्वाची माणसे इतर पत्रांत येऊन गेली आहेत. पत्र नं.४९ हा संभाजी घोरपड्याचा हिशोब आहे. शंभुसिंग हें संभाजीचंच नाव आहे. याच्या हिशोबाची ३।४ पत्रे दफतरांत आहेत, त्यांपैकी हे एकच छापिले आहे. यांत यशवंतराव पोतनिसांचा उल्लेख आहे. जंजिन्याच्या युद्धात हा घोरपडे त्याच्याबरोबर असावा. संभाजी हा मुराररावाचा पुतण्या असावा असे वाटते. पत्र नं. ५२ हा धोंडो गोपाळ याचा हिशोब आहे. हा पंतसचिवांकडील मनुष्य असावा. याचा उल्लेख पत्र नं. ५१ च्या हिशोबांतही आहे. पत्र नं. ५४ यांत राणोजी भोसले यांत वेद्यांनी दिलेल्या रकमांचा हिशोच १७४१ आगष्ट पर्यंतचा आहे. या रकमा फार मोठ्या आहेत. गणोजी हा रघजीचा चुलता. याचा भाऊ संताजी. हे दोघे भाऊ मग- ठयांतर्फे १७१८।१९ च्या दिल्लीच्या स्वारीत होते. पण संताजी त्यांत मारला गेला. हा परमो नीचा दासीपुत्र असून तो पराक्रमी होता. गणोजीही पराक्रमी असल्यामुळे त्यास बादशहाने, सवाई संताजीराव' असा किताच दिला होता. या हिशोबावरून याची बनसीपुरी गोसावी व त्र्यंबक विश्वनाथ पेये यांच्यांशी हजागे रुपयांची देवषय होती अमें दिमतं. बनसीपरी हा भाम यांचा मोठा मावकार होता. गणोजी हा १७३३ न्या जिन्याच्या स्वारीत होता व यास महाराजांनी निजामावरील, स्वागसाठीही चोलावलं होनें. १७३५ मना शेवटी ह्याला राजद्रोहाच्या आरोपावरून महाराजांनी घालावले हात (पे. द. ३३.७९,१२७ व १३८ पहा ) पत्र नं. ५५ वरून राणोजीचा आंग्रे व महादाजी गणेश कुंटे बांशी संबंध आलेला दिसतो. कुंटे हा वसईच्या किल्यावर मुभेदार होता (पे. द. ३५.२१० पहा) पत्र नं. ६० वरून वैद्य हे गणाजीस अगदी किरकोळ १०५ रुपये ही देत असत असें दिभन घेईल. या व पत्र नं. ७२ व ७७ मध्ये सतापा मारुलकर याचे नाव आले आहे. वै. द. खंड १ मध्येही २ पत्रांत त्याचा उल्लेख आहे. हा एक व्यापारी दुकानदार होता. वरचेवर वैद्यांकडून तो पैसे नेत असे. पत्र ६९ धोंडो महादेव कुंटे याचा हिशोच आहे. हा वसईचा सुभेदार महादाजी गणेश याचा मुलगा असावा. यांत विशेप असा आहे की, यास दिलेले पैसे द. म. द.शे. रु. १॥ प्रमाणे दोन महिन्यांच्या मुदतीने दिले होते. मुदत चुकल्यास दुप्पट व्याज देण्याचे कुंट्यांनी कबूल केलें. मुदत चुकू नये यासाठी ही अट आपण होऊन ऋणकोने घातलेली दिसते. पत्र नं. ७१ हा दुर्गोजी महाडिकाचा हिशोब आहे. त्याचे पैशास नरसिंगराव जामीन राहिला आहे तो जगथाप की काय समजत नाही. महाडिक घराण्याचा छत्रपतीशी संबंध आहे. हरी महाडिक हा शिवाजीचा जावई ( अंबिकाबाईचा नवरा ) होता. त्याचा मुलगा शंकराजी यास शाडूची बहीण भवानीबाई दिली होती. तिला शाहने तारलें महालाची सरदेशमुखी दिली होती. दुर्गोजी हा शकराजीचा मुलगा आहे ( म. रि. नानासो पान १०७ पहा). दुगोजीचे मुलगे स्वरूपजी व प्रतापजी यांजला सन १७५४ मध्ये विश्वनाथ भटांनी पैशाचा लगादा केल्याबद्दलची पत्रे आहेत. पत्र नं.५१ ५ पै. द. खंड 1. ६८ मध्ये शिवराम तुकनवे याचे नान आले ܙܐ .

·१९ आहे. याने लिहिलेली पत्रे नानामाहेब यांच्या कारकीर्दीतील पुष्कळ आहेत. त्यात त्याचे आडनाव करमरकर असें आले आहे. या हिशोबांत याच्या नावावर फार थोड्या रकमा आहेत. पण पुढील काळात त्याचे हातन वैद्यांच्या तर्फे फार मोठ्या कामगिया व पैशाचे व्यवहार झाले आहेत. हा वैद्यांचा कारकन होता. याचे बरोबर घोडो अनंत जोग हाही वैद्यांच्या कान्हाटी व जांभळी ह्या इनाम गांवांच्या वसुलाचे काम करीत असे. कान्हाटी- च्या भोवताळचा मुलख सरलस्करचा होता. त्यांनी कर्जफेडीसाठी तिकडील चोपडज, भटगहण, वाकी, मावडी, ब-हाणपूर, मेडद वगैरे गांवचा मोकासा वेद्यांना लाऊन दिला होता. तो वसूल करण्यास सरलस्करांचे कारकून अडथळे करीत, त्यासंबंधी वैद्ययंधरा याने पुष्कळ पत्र लिहिली आहेत. शिवगव तुकदेव व-हाडांत ही गेलेला होता. त्याने पद्मोजी जाचकाची तरफदारी वैद्यांकडे केल्याची बरीच पत्रे आहेत. सचिवांस वैद्यांनी हप्त्याहप्त्यांनी कर्ज देण्याचे कबूल केले होते. ते पेसे वेळेवर कसें भगवे ने लिहुन हमा चुकू नये म्हणून कर्ज काढूनही याने पैसे दिले आहेत. काहाटी गांवीं पागा बांधून घोडौं व उंट यांची निगा घेण्याचे काम याने केले आहे. याचें हस्ताक्षर फार चांगले आहे. पत्र नं ७३ व ७७ यांनील हिशोबान धोंडो रुद्र करमरकर व कृष्णाजी विठ्ठल शेणवी ह्या दोन व्यक्ति नवीन आल्या आहेत. याबद्दल पुढील खंडांत पत्रे येतील तेव्हा माहिती मिळाल्यास दिली जाईल. ४. या संडांत छापलेल्या कागदाचं महत्त्व काय आहे हे स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या खंडाच्या सूचीवरून वैद्य घराण्याचा १७४० पर्यंत कोणकोणत्या घराण्यांशी व व्यकांशी संबंध आला हे कळन येईल. यांचे महत्त्व असे आहे की, वैद्य घराण्याचा ज्या घगप्यांशी संबंध आलेला आहे ती घगणी अजनहीं विद्यमान असून कांहों सुस्थितीत आहेत. त्यांचे कडे जुने दफना असण्याचा संभव आहे. ते दफता म्हणजे पत्रव्यवहार व जमाखर्च यांचंच असणार. त्यांत काही लग्नांचे व प्रवासाचे ताळेबंदही असं शकतील. वेद्यांची राजकीय व खाजगी स्वरूपाची माहिती यांच्या दकनांत मिळू शकणार आहे; कांही पत्रांतून व्यक्तींच्या मळ ठिकाणाची व मुक्कामाची माहिती मिळते, त्यावरून त्या ठिकाणाचे महत्त्व कळून येणार आहे. उदाहरणार्थ केतकर यांचे मूळ ठिकाण कोकणांतील केतकी चिवली आहे तरी एका कागदांत त्यांचे गहाण्याचे ठिकाण जकातवाडी दिले आहे. असेंच आणखी काही कुटंबांचे गहाण्याचे ठिकाण जकातवाडी दिलेले आढळून येते. यावरून हल्ली उजाड जाहलल्या जकातवाडौंन पूर्वी कोणकोणती कुटुंबें होती याचा मुगावा लागणार आहे. अशाच प्रकारचे गोडबोले हे कुटुंब आहे. जरी मळ हे माहुली, म्हणून समजण्यांत येते तरी ते कोकणांतून माहुलीस आले व तेथून दुप्तरीकडे गेले असे म्हणता येईल. आमच्या पत्रांत एक गोडबोले कुटुंब जकातवाडीचे म्हणून दिले आहे. ने माहुलीहून जकातवाडीम गहाण्यास गेले असेल. तसेच नागपूरच्या घारपुन्यांचे गहाण्याचे ठिकाण ' अकोळनेर हली वस्ती नागपूर ' असे एका कागदांत आहे. ' असे एका कागदांत आहे. अशा त-हेची दफतरांतील माहिती त्या त्या कुटुंबांच्या कुलवृत्तांताम उपयुक्त होईल. ५. दफतरांतील कागदांस तारीख मिती देतांना पुष्कळ अडचणी उत्पन्न होतात, यासंबंधी त्रै. व. २० अं. ४ पृ. १३३ व व. २२ अं. २ पृ. ६० यांवर रा. बळवंत दत्तात्रय आपटे यांचे दोन लेख आले आहेत. ते वाचले असतां जने जमाखर्च व मुक्कामाची मुसलमानी व मराठी तारीख व वार देणारे जुने कागद यांचे महत्त्व काय आहे ते कळून येईल. पत्रांतील काही तारखा व वार, जंत्रीतील वार व मुसलमानी तारखा यांशी जमत नाहीत. कागदांतील अधिक महिना व जव्यांतील अधिक महिना यांतही फरक पडतो. यांची कारणे या निबंधांत रा. आपटे यांनी स्पष्ट करून सांगितली आहेत. ह्यासंबंधी संशोधन करण्यासाठी जुने कागद उपयोगात आणले पाहिजेत, ह्या त्यांच्या म्हणण्याचा मलाही प्रत्यय आलेला आहे. या दृष्टीने माझें दफतर उपयोगी पडेल यांत शंका नाही. या खंडांत अशा त-हेचे कागद व हिशोब छापिले आहेत त्यांचा संशोधकांनी उपयोग करावा व मजजवळ जे १७३५ ते १८५० पर्यंतचे जमाखांचे कागद आहेत त्यांचाही कोणी संशोधक उपयोग करण्यास तयार असेल तर ते दाखविण्यास माझी हरकत नाही. ( पुढील मजकूर पान २२ वर पहा.) - " ·२० अधिक मासाचे मोहरम सफर रबिलावल रचिलाखर जमादिलावल जमादिलाखर श. म.श, स. श. स. श. स. श. १५६६ १६ १७६४ १८४२१६० १६८२ चत्र वैशाख १७ १८१२१५७४ १६५२१७७६ १८५० १६३१ १७०९ १६९६ १७७ ज्येष्ठ १६५८ १७७६ १५६३ १६१ १६६१ १०९१६०१ १६७९ १७२३ १८०१ १६३६ १७१७ १७० १०८२ १७६९ १८४७ १७८८ १८९६ आषाढ १५९० १६६८ १६५५ १७७ १६६६ १७ १.१ १६९ १.31 १६९ १०७१ १०५८ १८६ श्रावण १५८७ १६६५१७२० १७९८ १५६० १६२८ १७८५ १८६७१६२५ १७.3 १६९० १७६८ १६६ १०१ १७२८ १८०६ भाद्रपद १६५२ १७३० १७१७ १७९५१५५७ १६:५/१७५५ १८३१५९५ १६७४ आश्विन १६७९ १७५७ १७८२ १८६० १६२२ १७०० १६६. १७३८ ·कोष्टक ग्जच साधान रमजान सवाल जिल्काद जिल्हेज श. श. श. म. . १६९२ १६९० १०२८ १५५५ १६३ ११५ १८६१:१५९३ १७१५ १६७० १५५१५८२ १६.१७८ १८५८ १६२. १६९८ १rt १८२० १६.१६ ११.. 1:५१३५३ 11. १६८.१० १८३१ १७०१ १०९१६ १७६६ । १०२२१६८२ १६५७१७ १.२५ १६५० १.०० १६७ १७११ १६९८ १७७६ १७९ १५ १८१४ १८५२ १६१० १७६७ १८१ १६१ १७१९ ·-- ( पान १९ वरून पुढे चालू) ६. के. दत्तोपंत आपटे यांनी आपले चिरंजीव बळवंतराव यांचं ठिकाणी ऐतिहासिक विषयांची व ज्योतिषशास्त्राची गोडी उत्पन्न केली आहे. यामुळे त्यांना दोन्ही विषयांची माहिती जमा करून लिहून काढतांना चिरंजविांचा पुष्कळ उपयोग होत असे. रा. बळवंतराव यांनी वडिलांच्या सांगण्यावरुन अधिक- मासांचे एक कोष्टक तयार केले होते ते मला त्यांचेकडून मिळाले होते. त्याचा मला पुष्कळ उपयोग झाला. सन १७६३ मध्ये जंत्रीत अधिक ज्येष्ठ महिना दिला आहे तो माझ्या जुन्या कागदांत अधिक आषाढ आहे, हे मी कै. दत्तोपंत यांस दाखविले होते. अशा चुका थोड्याच असणार, तथापि काही कागदांत नुसता अधिक महिना दिलेला असतो. त्याचे नाव दिलेले नसते. अशा स्थितीत कागदांतील मुसलमानी किंवा मराठी महिना पाहून शक काढण्यास त्यांनी केलेले कोष्टक उपयोगी पडेल. हे कोष्टक सन १७०० ते १८०० पर्यंत चेच होते. ते शिवकालीन जंत्रीचे व मोडक शकावलीचे साहाय्याने रा. आबासाहेब जोशी यांनी जास्त विस्तृत करून दिले आहे. हे विस्तृत कोष्टक संशोधकांच्या उपयोगासाठी या खंडांत रा. बळवंतराव यांच्या सूचनेवरून देत आहे. अधिक महिना शेवटच्या ५ महिन्यांत येत नसल्याने कोष्टक ७ महिन्यापुरतेच आहे. ७. सावकार लोकांनी आपली संपत्ति साठवून न ठेवता धामधुमीच्या काळांत देखील राजे लोकांना व सरदारांना दिल्याचे दिसून येते. अर्थशास्त्राचा नियम असा आहे की, संपत्तीचे चलन असले तरच ती जिवंत समजली जाते. हा नियम त्यांना पूर्ण माहीत होता असे म्हणावे लागते. त्यांनी आपली संपत्ति पुरून ठेविली असती तर त्यांना काय हरकत होती! पण तसे न करतां दररोज कितीतरी देवघेवीचे व्यवहार ते करीत होते असे त्यांच्या जमाखर्चाच्या कागदांवरून दिसून येते. पूर्वीचे लोक संपत्ति पुरून ठेवीत असा लोकापवाद आहे, त्यास काही आधार नाहीत असे नाही. श्रीमंत लोकांच्या घरी अशी पुरलेली जुनी संपत्ति सांपडल्याची उदाहरणे फार ऐकिवात नाहीत. संपत्ति पुरून ठेवून ती काढून लोकांस दिल्याची काही उदाहरणे आमच्याच दफतरांतील १५०।२०० वर्षांपूर्वीच्या जुन्या कागदांत आढळून येतात. चुलीजवळ किंवा आंब्याच्या झाडाखाली संपत्ति ठेवल्याचें व ती काढून लोकांस दिल्याचे किंवा खर्चासाठी ती घेतल्याचे उल्लेख आहेत. ८. आमच्या दफतरांत मराठी राज्यात सावकारी मोठ्या प्रमाणावर करणारी कोणती कुटुंयें होती हे दाख. विणारे कागद पुष्कळ आहेत. काहींच्या घरी अजूनही जमाखर्चाचे सुटे कागद किंवा बांधलेल्या वह्या आहेत. मंडलांत पटवर्धन दीक्षितांच्या वद्या आहेत अशा आमच्या दफतरांत ही आहेत व इतरांच्या दफतरांतही सापड- तील, ह्या वह्यांवरून पूर्वी जमाखर्च लिहिण्याची पद्भुत कशी होती, देवघेवीचे व्यवहार कसे होत असत, याचा अर्थशास्त्रदृष्ट्या अभ्यास करण्यास हरकत नाही. याशिवाय आणखी एक प्रश्न डोळ्यापुढे उभा राहतो. तो असा की, पूर्वी मराठी राज्यांत पंतप्रधान व लढाईवर जाणारे सर्व सरदार लोक हे कर्जबाजारी असतांना त्यांस लढाईवर जातांना खर्चासाठी कर्जे मिळत असत; कर्ज पुरविणारे बहुतेक ब्राह्मण सावकार व काही गोसावीही होते. त्यांच्या पेढ्या काशीपर्यंत होत्या. त्यांच्या चिठ्या आतांच्या बंकेच्या चेकप्रमाणे या लढवय्या लोकांस उपयोगी पडत. पूर्वी आतांप्रमाणे पेसेवसुलीचे मार्ग नव्हते. ऋणकोनी वेळेवर पैसे दिले नाहीत तर आतां कोर्टात जाऊन त्यांवर हुकुमनामे मिळविता येतात तशी सोय त्यावेळी नव्हती. पूर्वी व्याजाचा दर सध्यांपेक्षा जास्त असला तरी ते सर्व व्याज वसूल होत असेल असे वाटत नाही. अशा अनिश्रित कालांत सावकार लोक या लढवय्या लोकांस मोठमोठ्या रकमा देण्यास कां तयार होत ही विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे. याबद्दल काही तरी त्यांचा विशिष्ट उच्चतर हेतु असला पाहिजे असे अनुमान काढल्यास चुकीचे होणार नाही, असे मला वाटते. हे गरीबापासून श्रीमंतांपर्यंत पैसे देत असत. गरीबाला पैसे दिले व ते परत आले नाहीत तर त्यावर उपकार केले असें तरी समाधान मानता येईल; पण कर्जबाजारी श्रीमंतांना व सरदारांना पैसे देण्यांत ते लोक कोणते समाधान मानीत ! मला, तर असे वाटते की' या लोकांना पैसे देतांना सावकारांनी दूरवर विचार केला असला पाहिजे. त्यावेळची धामधुमीची परिस्थिति लक्षात घेतली तर या लोकांना पैशाचा पुरवठाच करण्यास सावकार तयार झाले नसते तर त्यात त्यांना नावे ठेवण्यास जागाच नव्हती.

·पण तसे त्यांनी केले असते तर त्यांच्या वागणुकांचे राज्यनाशांत पर्यवसान झाले असते; मराठी राज्य टिकविण्यांतच आपलें व आपल्या देशाचे हित आहे ही जाणीव त्यांस पूर्ण असली पाहिजे व म्हणूनच ते या लोकांस पैसे देण्यास कचरले नाहीत. स्वराज्य व हिंदुधर्मस्थापना हेंच राजकारणाचे ध्येय आहे ही गोष्ट शिवाजी महाराजांनी आपल्या वागणुकीने व पराक्रमाने लोकांच्या मनात इतकी बिंबविली होती की तिचा परिणाम ४।५ पिढ्या राहिलेला दिसून येतो. माझ्या पूर्वजांपैकी विश्वनाथभट, बाबुराव व नारायणराव यांच्या चरित्रावरून मला असे स्पष्ट करता येईल, की हे तिघेही शिवाजीचा कारभार पाहण्यास जरी जिवंत नव्हने; तरी शिवाजीचे ध्येय त्यांच्या हाडामासांत खिळले होते, तें ध्येय त्यांच्या वेळच्या राजकारणी पुरुषांनी पाळलेले त्यांच्या अनुभवास. येत होते. बाबुरावांना पेशवे व भोसले यांचा वंश चालू राहून स्वराज्य व हिंदुधर्मस्थापना ही कायम राहावी याची चिंता लागून राहिली होती हे त्यांनी रघुजी भोसल्यास परसोजी मुलगा झाल्याचे वर्तमान कळनांच लक्ष्मण बल्लाळ जोशी चास ना, २७।९।७८ रोजी जे पत्र अकोलनेराहून पाठविले, त्यांत व्यक्त झाले आहे. ते त्या पत्रांत म्हणतात “ श्रीमंत पंतप्रधान, श्रीमंत सेनासाहेब त्यांचे वंशाची वृद्धि व्हावी म्हण ने स्वराज्याची चळकटी व हिंदुधर्मस्थापना बहुत दिवस राहील अशी ईश्वराजवळ नित्य प्रार्थना होती ती पूर्ण झाली " हे उदार त्यांनी पेशव्यास व इतर सरदारास राज्य टिक- विण्याप्ताठी मदत का केली हे कोडें उलगडण्यास खास साह्यभूत होतील. जसे बाबुराव हे स्वराज्याचे कडे अभिमानी होते तसेच त्यांचे चिरंजीव नारायणरावही होते. त्यांना नाना फडणिसाच्या हाताखाली याबरावांनी शिक्षण दिले होते; दुसरे बाजीरावांच्या कारकीर्दीत ते बाजीरावाच्या दोन्यावर स्वखचाने कर्ज काढून गेले होते. त्यांनी त्यावेळी त्यांचे राज्ययंत्र मुरळीत करण्याचा एकळ प्रयत्न केला पण इतर गजकारणी परुषांप्रमाणे त्याचे प्रयत्न वाया गेले. यांत नवल नाही. यांत त्यांनी आपल्या संपत्तीचा व श्रमाचा इतका व्यय केला की, शेवटी त्यांस मोठ्या कांत दिवस काढावे लागले. माझ्या घगण्याप्रमाणे इतर घराणीही त्यावेळी पेशवे व इतर सरदार यांस अडीअडचणीला कर्ज देण्यास मागें पर्ने पाहत नसत, त्यांस याचा मोबदला स्वराज्य टिकविण्यांत मिळेल असे वाटत होते अशी माझी समजत आहे. यांत्र द्वयलोभी कोणी नसतील असें. नाही. पण सावकार अमन ने सलागार होते त्यांनी गज्यविस्तार न राज्यसंरक्षण होण्यासाठीच पैसा पुरविण्याचा मार्ग स्वीकारला असला पाहिजे. पैमा पुरवितांना हा बाह्मणेतर हा कोकणस्थ, हा देशस्थ किंवा कन्हाडा हा विचार त्यांच्या मनात बिलकल, आला नाही. पेशवे कोकणस्थ असून त्यांस देशस्थ व कन्हाडे सावकारांनी पैसे पुरविले आहेत, सचिव देशस्थ असून त्यांना बहुतेक कोकणस्थांनीच पैसे दिले आहेत. नागपूरकर भोसल्यांनाही ते मराठे असतांना ब्राह्मणांनीच पैशाचा पुरवठा केलेला आहे. या ब्राह्मणेतर व देशस्थ-कोकणस्थ वादाचें भून अलीकडे आपमतलबी लोकांनी निर्माण केलेले आहे. त्यावेळी ते हात असे दाखविणारा एखादा कागद असला तरी त्याला महत्व देता येत नाही. सरदार व पेशवे यांच्यांत पक्षोपपक्ष होते हैं खो, पण ते निराच्या कारणांनी उप- स्थित झाले होते. त्यांत जातिभेदाने खळ नव्हते. ते असते तर मराठी राज्य लवकरच संपुष्टांत आले असते. माझ्या पूर्वजांनी तरी या वादास मुळीच थारा दिला नव्हता हे त्यांनी आपल्यापाशी ठेवलेल्या नोकरांवरून व त्यांच्या रुत्यांवरून स्पष्ट होत आहे. ९. ही प्रस्तावना संपविण्यापूर्वी मला ज्यांनी साहाय्य केले त्यांचे सामार मानणे जरूर आहे. संड १ मध्ये त्यांचा उल्लेख करून त्यांचे मी मनःपूर्वक आभार मानले आहेत व तें साहाय्य त्यांनी चालू ठेवले यामळे माझा हा पुरवणीखंड १ नाहेर पडत आहे न पुढचा खंड हाती घेण्यास मला उत्तेनन येत आहे हैं म्हटल्याखेरीज राहवत नाही. १०. माझ्या शारीरिक दौर्बल्यामुळे मला सातारचा घरचा छापखाना असून येथील छापखान्यात हार छापावा लागत आहे व ती सोय माझे चिरं नीव याचुगन यांनी केली, न छपाई सुरु झाल्यावर धुके तपासून - ·रा. बाबुराव गोखले . घेळेवर देण्याघेण्याचे काम होणं मला त्रासाचे होईल हे लक्षात घेऊन कन्हाडचे रा. ग. याधुराव गोखले यास येथे आणले व माझ्या मदतीस दिले, म्हणून हा खंड लवकर तयार करण्यांत आला. यांच्या सारख्यांचे सहाय्य मला पुनः झाले तर पुढचा खंडही लवकर निवेल अशी मला खात्री वाटते. ११. खंड १ मधील ७१ पत्रांत ब-हाणपुगहून नागपूरचा रस्ता दिला आहे व तसें मूळ प्रतीवरून जरी छापिलें आहे तरी तो नागपूर ते ब-हाणपूरचा रस्ता आहे असें ग. शंकर बळवंत सहस्रबुद्धे (गोंदिया) यांनी माझ्या नजरेस आणले याबद्दल मी त्यांचा आभारी आहे. १२. रा. यशवंतराव फफे या एकाच साहाय्यकाचा निर्देश करण्यांत मजवर पक्षपातीपणाचा दोष येणार नाही अशी माझी मनोदेवता मला सांगते. त्यांचे साहाय्य अमोलिक आहे. त्यांचा माझा जरी फार वर्षांचा परिचय आहे तरी या कामांत त्यांचे मला जे साहाय्य मिळाले व मिळत आहे तें माझ्या कल्पनेपलीकडे आहे. मी रोज सकाळी वेळ मिळाला की जुन्याकागदांचे पुड घेऊन त्यांजकडे जाण्याचा क्रम आज दोन वर्षे ठेविला आहे. व असाच पुढे ठेवणार आहे. कागद पाहून निवडण्यांत, नकललेले कागद तपासण्यांत, सूचि करण्यांत व काही ऐतिहासिक गोष्टींबद्दल शहानिशा करण्यांत व मोडी अक्षर लावण्यांत कधीही त्यांनी कंटाळा दाखविला नाही. हे काम करीत असतांना कधी कधी आम्ही इतके गढून जातो की, वेळेचे भान रहात नसल्यामुळे मला घरी येण्यास १ वाज नहीं जातो. त्यांचे साहाय्य काही विघ्ने न येतां असेंच मिळत जावे अशी माझी ईश्वरापाशी प्रार्थना आहे. ते सहाय्य मिळत राहिले तर माझे दफतरांतील निवडक कागदांचे खंड पेशवे दफतराप्रमाणे लवकरच बाहेर पडतील अशी मला आशा आहे. भारत इतिहास संशोधक मंडळाने या खंडाचा पुरस्कार केला आहे व प्रकाशक होण्यास तयारी दर्शविली याबद्दल मी त्यांचा आभारी आहे. पुनः पहिल्या संडांतील प्रस्तावनेंतील शेवटचा लोक देऊन ही प्रस्तावना पुरी करतो. 'केशः फले नाहि पुनर्नवतां विधत्ते.' शं. ल. वैद्य वैद्यांच्या वंशावळीतील ऐतिहासिक पुरुषांबद्दल पुरवणी माहिती पहिल्या खंडांत 'वैद्य दफतराबद्दल माहिती ' देतांना ऐतिहासिक पुरुषांची बोटक चरित्रे व वंशावळ दिली आहे. त्यांत काही चुका आढळून आल्या आहेत व आणखी जास्त माहिती कागदपत्रांवरून निघाली आहे ती साली देत आहे. १ रघुनाथभट ( ३ ) यांचा मृत्यु वंशावळोत सन १६८७ दिलेला चुकीचा आहे, असें नवीन पाह- ण्यांत आलेल्या कागदपत्रांवरून दिसून येते. त्यांचा मृत्यु पौष वद्य ११ शके १६६४ सन १०।१।१७४३ रोजी झाल्याचे सिलकचंदांतील जमाखर्चावरून निश्चित होत आहे. ने सन १६८० मध्ये त्र्यंबकेश्वरी गेले होते यावेळी यांचे वय २५ वर्षापेक्षा जास्त असावे. यावरून यांचे वय मरण समयों ९० हून जास्त असले पाहिजे असे वाटते. यांस तीन मुलगे होते. व ते सर्व १७२० सालापामन कर्तबगार असून देवघेवीचे व्यवहार करीत होते असें कागपत्रावरून दिसून येते. भास्करभटाचा जन्म शिवकालीन बाळंभट व विश्वनाथ भट यांचे जन्म संभाजी किंवा राजाराम यांच्या कारकीदीतील असावेत, असें अनुमान करण्यास हरकत नाही. रघुनाथभटाच्या बायकोचें नांव निश्चित सांगता येत नाही. तिचे नांव आपल्या चालीप्रमाणे जानकी पदणता येईल तिचे वय त्या कालच्या चालीप्रमाणे रघुनाथभटापेक्षा फार तर ५।६ वर्षांनी कमी असेल. तिची मृत्युनिधि पौष शु. 11१६६४ सन १७१२।१७४२ सिलकवंदावरून निश्चित होते. ती सौभाग्यननी नागली, दोघे ·नवराबायको कोकणांतच राहत असावी. वृद्धापकाळी दोघे देशावर वाईस आली व तेथेच वारली. रघुनाथभट यांचें या काळचे एक पत्र सांपडलेले दिले आहे. ते कोंकणातून लिहिलेले आहे. कचरे गांवची खोती करून ते तिकडे राहत. त्यांची मत्युतिथि जमाखर्चावरून निश्चित करण्यास धार्मिक वृत्तीचा उपयोग झाला. दोघांच्या मृत्यूनंतर दर महिन्यास उदकुंभ व मासिके यांचा खर्च पडल्याच्या नोंदी मिळतात. मासिके मुत्युतिथीलाच दिलेली असतात. तसेंच वर्षश्राद्ध, श्राद्ध व पक्ष यांचे जमाखर्च मिळाल्यामुळे तिथींचा निश्चितपणा ठरवितां आला. वडील व मातोश्री निवर्तल्यानंतर काही लोकांची दुखवट्या ची पत्रे बाळंभट व विश्वनाथभट (४) यास आलेली आहेत. महाराजांची स्त्री सौ. मा. सकवारबाई इला सातान्यास भेटून बाळंभट व विश्वनाथभट नुकतेच वाईस गेले व लागलीच पौष शु. १ रोजी मातोश्री वारल्या. हे बाईसाहेबांस ताबडतोब कळले, तेव्हां त्यांनी पौष शु. २ रोजी त्यांना दुखवट्याचे पत्र लिहिले आहे. पौष व. ११ रोजी वडलि रधुनाथ भटही वारले. ही बातमी कोकणांत कळल्यावर पनळीचे खोत केशव विश्वनाथ व नांदिवड्याचे बाळंभट दातार व कृष्णंभट काळे यांची दोघांच्या दुःखसांत्वनार्थ पत्रं आली आहेत. (२) भास्करबाबा ( ४ ) यांची पहिली बायको लक्ष्मीबाई इचें माहेरचे नाव जाईबाई होते. इचे माहेर जोगांच्या येथे नसून नांदिवड्याच्या दामल्यांकडे होते. तिच्या भावाचें नांव धोंडभट होते. भास्कर. बाबा वारल्यावर ती बहुतेक कोकणांतच होती. तिला तेथील जमिनीचे उत्पन्न मिळेल अशी तजवीज केली होती. दोघां दिरांशी तिचें जमत नसावे असे दिसते. विश्वनाथभट वारल्यावर बाळंभट व विश्वनाथभट यांच्या चिरंजीवांनी मिळकतीच्या वाटण्या केल्या. त्यांत लक्ष्मीबाईच्या पोटगीची व मिळकतीची तजवीज केली होती; पण तिला दिलेले जमिनीचे उत्पन्न वेळचेवेळी मिळेना म्हणून तिने आपल्या पुतण्यांस वेळोवेळी त्याबद्दल पत्रे पाठविली आहेत. ती नांदिवड्यासच १३।६।१८१३ रोजी वारली, दीर्घायुषी होती. भास्करभटांची दुसरी बायको सखूबाई हिचे माहेर करमरकरांकडे होते. तिचे भाऊ लक्ष्मण व गणेश हरि होते. सखूबाई काशीस जाऊन आली होती. तिला वैद्यबंधूंनी खर्चासाठी काशीसच पैसे मिळण्याची तजवीज केली होती. तिकडून आल्यावर तिने मावंयासाठी ब्राह्मणभोजन घातलें व इतर बराच दानधर्मही केला. (३) बाळंभट (४) यांची मृत्युतिथि चुकीची दिली आहे. ते पुण्याहून वाईस जातांना शिवापुरास अतिसार होऊन श्रा. शु. १४।१६७५ सन १२१८१७५३ रोजी रविवारी वारले. त्यांचेबरोबर विश्वनाथ भट होते. पुण्याहून निघतानाच त्यांस अतिसाराचा विकार झाला होता. त्यांच्या दहनाचे जमाखर्च मिळाले आहेत. गंगाबाई ही त्यांची वडील बायको असून हिला भिकंभट व रामभट (५) असे दोघे मुलगे झाले होते. दुसरी बायको सरस्वतीबाई हिला अनुबाई, व कृष्णराव अशी दोन अपत्ये झाली होती. गंगाबाईचे माहेर नांदिवड्यास जोगांकडे होते. तिच्या भावाचे नांव विश्वनाथपंत होते. अनुबाई भिकाजी नाईक रास्ते यांचे चि. गंगाधरराव यांजला दिली होती. इचे सासरचे नाव सगुणा होते. इचे पुष्कळ जमाखर्च दफतरांत आहेत. गंगाबाईचा भाऊ विश्वनाथपंत व भाचा वापूजी जोग यांची पत्रेही पुष्कळ आहेत. सरस्वतीयाई काशीयात्रेस १७९४ मध्ये गेली होती तेथेंच भी चारली. तिने तेथें सहस्रभोजने घातली होती. हिचे माहेरही जोगांकडेच होते. (४) विश्वनाथभट ( ४ ) यांच्या मृत्यूची तारीख सन ३१।८।१७६० पाहिजे. त्यांची स्त्री उमाबाई हिचें माहेर माखजनच्या पटवर्धनाकडे होते. (५) भिकंभट (५) यांची मृत्युतिथि चैत्र वद्य ४।१६८१ सन १६।४।१७५९ आहे. त्यांची बायको गोपिकाबाई इचे माहेर राजवाडे यांजकडे होते. ही सदाशिव रघुनाथ यांची मुलगी. तिने रामेश्वराची यात्रा केली होती. ती आषाढ शु. ३।१६९७ सन २०६।१७७५ रोजी वारली. (६) रामभट ऊर्फ नाना (५) यांच्या मृत्यूची तारीख १०।१।१७६९ मंगळवार आहे. यांची सासुरवाडी पाडळीचे आठवल्यांकडे होती. यांची मुंज व बहीण अनुसयाबाईचे लम ही कार्ये फा. शके १६६९ मध्ये झाली. रामभटाचे लग्न फा. शुद्ध शके १६७४ झाले.

·७) बाबुराव विश्वनाथ (५) याची जन्मपत्रिका मिळाली आहे. त्यांत त्यांची जन्मतिथ मार्गशीर्ष शुद्ध १३।१६६७ सन २९।११।१७४५ सोमवार दिली आहे. त्यांची पहिली बायको पार्वतीबाई (रुष्णाजी हरि साठे यांची थोरली मुलगी) २४।१०।१७५८ रोजी वारली. तिचे माहेरचें नांव बचाबाई होते. तिचे लग्न ३।३।१७५६ रोजी झाले. तेव्हापासून ती आजारीच असल्यामुळे तिचे हयातीतच बाबुराव यांचे दुसरे लग्न सदाशिव बल्लाळ जोग यांच्या मुलीबरोबर २६।३।१७५८ रोजी करावे लागले. कृष्णाजी हरींची धाकटी मुलगी गंगाबाई ही नारायणराव पेशवे यांस दिली होती. बाबुराव, व नारायणराव पेशवे यांचे साडभावाचे नाते होते. बाबुरावांची दुसरी बायको रमाबाई ऊर्फ आकाबाई ही वैशाख शु. १२।१७६० सन ६।५।१८३८ रोजी वाईस वारली. हिने मरणापूर्वी आषाढ शुद्ध ११।१७५९ सन. १४।८।१८३७ रोजी सर्वप्रायश्चित्त घेतले होते. त्याबद्दल चिरंजीव आनंदरावांनी बराच खर्च केला. ही बाई शरिराने फार स्थूल असावी. इचा बसावयाचा पाट जो आम्हांस वडील मंडळींनी दाखविला तो चुन्याचा हौद पाण्याने भरल्यावर त्यावर झांकण म्हणून घालीत असत. (८) कृष्णराव ऊर्फ बळवंतराव तात्या ( ५ ) यांचे लग्न पानिपतवर पडलेल्या रामाजी अनंत दाभोळकर यांच्या मुलीबरोबर माघ व. ४।१६८४ सन २।२।१७६३ रोजी झाले. तिचे माहेरचें नांव भिऊ- बाई व सासरचे नाव रखमाबाई 6 ताई होते. यांस ८ मुली होत्या. यांचे जन्म, व लमसंबंध याची माहिती सोबत दिली आहे. तीवरून असे दिसून येते की, त्याकाळी मुलींची लग्ने ४ ते ७ वयाच्या दरम्यान होत असत. नांव जन्म लग्न नवन्याच नाव ढमढेरे (पणे) फा. व. १६९७ १२।३।१७७६ ) ? १७०२ १७८० वै. व. शु. १५।१७०२ १४।५।१७८० १ मैनाबाई पौष शु. ११६९४ ३१।१२।१७७२ २ चयाचाई श. ( भागीरथी) स. १७७४ ३ सगाबाई ऊ. आका पौष व. २।१६९७ ७।१।१७७६ ४ चगाबाई ऊ. जिनी माघ रु. १०११६९९ (गंगाबाई) २११२११:५७८ ५ काशीबाई फा. (जानकी) ३।१७८१ ६ अंबाबाई ऊ. ताई वै. शु. १७०९ ( काशीबाई) २४।४।१७८७ ७ वाराणशीचाई पो. शु. ९।१७११ ( रुष्णाबाई) २५।२।१७९८ जे. शु. १०।१७.५ ६।६।१७८३ मार्गशु. ३।१७०९ १२।१२।१७८७ वै. शु. २११७१६ १।४।१७९४ बापूजी नारायण परचरे (पुणे) चळवंत विश्वनाथ जोशी (सातारा) गोविंद अमृत गोडबोले (पुणे) रामचंद्र आपाजी ऊ. बाबा साटे वाई-सुसेग ग्रंबक अमृत पे (पुणे) बळवंत माधव ऊ. बाळासाहेब रास्ते ( वाई-पुणे) शिवरामपंत कानिटकर - फा. शु. ९।१७१९ २४।२।१७९८ ८ वेणबाई ज्ये. शु. ८1१७१६ ६।६।१७९४ ) फा. शु. १७२२ फ. १८०१ मैनाबाईचे सासरचे नांव कळले नाही. तसेंच नवऱ्याचें नांवाबद्दलही शंका आहे. बयाबाईच्या जन्म व लमनाग्खा निश्चित कळल्या नाहीत. सगाबाईचे सासरचें नांव अजन समजले नाही. काशीबाईची जन्मतिथि कळली नाही. वेणूबाईचे सासरचें नांव व लमतिथि समजली नाही. ज्या कुटुंबांशी संबंध झाला आहे ती सर्व ·सरदार श्रीमान् घराणी होती व त्यांपैकी अजनहीं कांहीं सुस्थितीत आहेत असे दिसून येईल. (९) भास्करराव ऊ. बापू (६) यास रामचंद्र म्हणून मुलगा झाला होता तो काशीस वै.गु.११।१७१६ सन १०४ १७९४ रोजी वारला. सरस्वतीबाई ( सावत्र आजी ) काशीस गेली असतांना हे मुलाबाळासुद्धा तेथे गेले होते. तिकडील यात्रेच्या हकीगतीची पत्रे लिहिलेली दफतरांत आहेत. (१०) नारायणरावदादा (६) यांस धाडूबाई म्हणून एक मुलगी होती. तिचे लग्न सासवडास भावे यांच्या मुलाबरोबर फाल्गुन शके १७२१ मध्ये झालें. नारायणरावाची बायको लक्ष्मीबाई इचे माहेर रास्त्यांचेकडे होते. तिच्या वडिलांचे नांव वासुदेव धोंडो रास्ते. हे मेहुणपुन्यांतील खंडो नीळकंठ रास्त्यांचे सख्खे बंधु होत. यांस धोंडोपंत ऊर्फ दाजीमाहेब म्हणन मुलगा होता. त्यांचा वाडा वाईस रविवारांत दाजीसाहेब रास्त्यांचा वाडा म्हणन प्रसिद्ध होता. आतां तो विकला गेला आहे. धोंडोपंतास २ बहिणी. त्यांपैकी वडील बहीण रामचंद्र परशुराम ऊर्फ अप्पासाहेब जमखिंडीकर पटवर्धन यांस दिली होती, तिचें नांव सीताबाई तिचा मुलगा गोपाळराव गादीवर बसला तेव्हां धोंडोपंताकडे कारभार आला होता म्हणून तो धोंडुमामा या नावाने लोकांत प्रसिद्ध होना. गोपाळरावास अधिकार मिळाला तेव्हां नारायण रावांना सांपत्तिकदृष्ट्या त्यांचेकडून आईचे सांगण्यावरून बरीच मदत होत असे. (११) माधवराव ( ६ ) हा बाबुगवाचा दुसरा मुलगा. याचा जन्म स. १७७६१७७ मध्ये झाला असावा. त्याचे लग्न मार्गशीर्ष शके १७०९ सन १७८७ मध्ये झाले. त्याची बायको गधाबाई सन १८०० मध्ये वारली. त्याला मलबाळ नव्हते. (१२) आनंदराव (६) यांचा प्रथम विवाह शारंगपाणी यांच्या मुलीबरोबर पोप व. ५।१७०८ सन १९।१।१७८७ रोजी काशी येथे झाला. त्यावेळी बाबुराव काशीयात्रेस गेले होते. बायकोचें नांव साळू बाई इजपासून त्यांना एक मुलगी झाली होती. तिचें नांव कुसाबाई. दुसरी बायको उमाबाई उर्फ काकूबाई इज. पासून त्यांना मूल झाल्याचे दिसून येत नाही. जमखिंडीचे गणेश दिवाकर वैद्य यांच्या मुलगा सखाराम यास नारायणराव यांनी आनंदरावांस दत्तक देविला. त्याची मुंज वै. शु. ५११७४५ सन १५५११८२३ रोजी झाली. त्याचे लग्न अकोळनेरच्या दाभोळकरांच्या मुलीबरोबर पुण्यास ५।१।१८२७ रोनी मोठ्या थाटांत झाले. मुलीचे नांव बयाबाई होते. ही दो नवराबायको अनुक्रमें १३।४।१८३६ व १५॥५॥१८३७ रोजी वारल्यावर आनंदरावांनी माधवराव (७) यास ९।११।१८३७ रोजी दत्तक घेतले. हे जमखिंडी संस्थानांत मुनसफ व देहेनगी कामगार होते. ते वाईस १८७५ मध्ये समाधिस्त झाले. सिद्धेश्वराचे देवालयाचे उत्तरेस तटावर यांची समाधी आहे. तिचेजवळ त्यांचे स्नेही बाबाजी सुभेदार तळवळकर यांची समाधि आहे, तिचा चौथरा मोठा आहे. सर्व कागद व जमाखर्च नीट पाढून न झाल्यामुळे या माहितीतही काही दुरुस्त्या व जास्त माहिती देण्याचा प्रसंग येणार नाही असे नाही. यानंतर निघणा-या खंडांत इतरत्र मिळेल ती माहिती देण्यात येईल. .

·No text on this page.

·376, Budhawar Peth, l'oona 2 29th Aug. 1941 From, Shankar L. Vaidya, Esq., I.. Ag., Government Pensioner & Inamdar To. The Sub-committee recommended by the Aligarh Historical Records Cominission and sanctioned by the Government of India. Subject :-Vaidya Daftar-Estimate of the cost of Calendaring of important llistorical (locuments in-. Sir: The Daftar placed before the Committee for observation consisis of the following parts :--- l. This part contains accounts i. -. Jama Kharch ( 37418 ) arranged into bunilles of following years : 1735 to 1149, 17:19 to 1761, 1761 to 1769, 1769 to 1500 and 1800 onwards. In them is found much information of daily household transactions, moliey-clealings and other matters of private and public interest. All these are not scrutinised by Mne as yet. II. This part contains letters written by clerks to Vaidyas or any other persons who might be relatives, creditors, debtors, or ollicials and vice versa. They are kept nearly in 55 bundles containing on an average nearly 50 in each. They are to be read yet and selection of important letters has to be made; then they are to be dated, copied into Balbodh Marathi, compareil with the original and indexed. In these bundles ire found many Ayurvedic prescriptions of medicines on diseases. They are being collected and will be printed in a separate volume. III. This pirt is vary important. It contains nearly more than 2,000 mostly historical letters which are dated, copieil, compared and indexed. They are of the period of years 1735 to 1818 and onwards. Some of them are yet to be comparel and indexed and some are only to be indexed. IV. This part ayuin contains selected important bistorical papers of the same period which are only datedl; copying, comparing and indexing are to be made.

·2 V. This part contains Daftars of Pant Sachiv, Patwardbans (Chiefs), Kales, Thattes and of other families who were relatives of Vaidyas or had money dealings with them. These are made use of and will be made use of for writing the family histories. Some Daftars contain Horoscopes, accounts of marriages, munjees, pilgrimages and of other occasional ceremonies, religious and social. VI. This part contains Inam Daftars and is voluminous. Some inams were resume and others were inquired into by the inamcommission and allowed to be continued to the Vaidya family. The inam Sanads are kept in a separate bundle. VI. There are bound books ( Vahis) of daily accounts (Aria) and ledigers (arquit) of some 15 years which contain historical and household accounts of important incidents and give the full names of inportant persons who had money dealings with the Vaidyas. VIII. This part contains bundles of important documents secured from historical families such as Khandkars, Joshi (Babuji Naik's branch ) of Satara, and of copies of nearly 200 documents of the Satara Parasnis Museum (New Deccan College Museum ) and a bundle of liand written oli Panchangas. 2. The Sub-Committee is going to give an estimate of the cost of calendering the valuable records in my possession. Though I am one of the members of the committee, I am inclined to say that it is very diflicult to estimate the required cost even approximately unless the valuable record is first determived. The estimate made by a sitting or two will be one similar to that made by the Engineering Department which always requires in the case of major works, to be supplemented by new grunts to finish the intended work. 3. The discussion leads me to think that the Committee are of opinion that the Calendaring is very difficult and will not satisfy the need of the public interested in history as adequately as the book containing the original documents published fully and properly dated, with explanatory notes. It is not adivsable to :sk Government to spend money on an incomplete and inefficient work. After discussing the utility of Calendaring, I proposed a cheapest and easiest course to be followed under the present circumstances of the Daftar in iny possession. 4. I have lately published Vol. I of selected documents of the Daftar, upto now read by me, for the period between 1641 to 1740. It contains in addition to 71 original documents, a detailed account of the ·3 I Daftar and a report of Rao Bahadur G. S. Sardesai, made on going through nearly 1500 documents which were ready for printing. The Volume II will contain locuinents of the period extending over 10 years i. e. to the end of Shahu's death ( 15-12-17:19). They would number not less than 500. The Volume III will be for the period extending over nearly 11 years i. e. to the battle of Panipat or to the end of the regime of Nana Sahib Peshwa (23-6-1761). It will contain more than 6 or 7 hundred documents which are ready for printing. I need not give the details and extent of the remaining volumes that will follow one by one. The number of documents is clecideilly greater in each. 5. With such a really inaterial on hand I on my part make tlie following three plausible suggestions on the supposition that the present move of Government is expressive of their keenness to bring out the historical records of my Daftar to the notice of the public interestel in the listory of India as early as possible. (1) I am prepared to spend at present for the publication of the historical papers selected form my Daftar. Bat owing to the Paper Control imposeil on the press am unable to go through the work. I have secured the necessary peper, but the quota assigned to the Anau Press of Satara in which I mean to publish my volumes is very much restricted and does not allow the Press to take up the work. The Government of India should therefore, be requested to write to the Paper Controller of the Bombay Presidency to allow the Press to use the paper for the purpose of my work beyond the quota given to it hy the rules. (2) It is well-known that the copies of such historical books have a very scanty sale in the public. The Government of India should, therefore, be requested to patronize my Volumes by buying a reasonable number of copies for distriction in the whole of India. This number should not be in my luzielle opinion less than 5 or 6 hundred. It is not possible for a man of 73 years to work privately in the direction of getting a good sale of the copies of books in the public. I am not sufficiently strong in health and am very unwilling to spend my time otherwise than the reading and selection of documents of my Daftar to continue the publication. I have printeil only 250 copies of the first Volume, including those necessary for free distribution. I wishı that I should know how many copies the Government are going to patronize before I begin the printing of the second Volume, ·1 (3) This suggestion is very simple and mainly dependent on the keenness of the Government for the subject. If the publication is to be expedited, the Government should be requested to make provision of a competent clerk who would do the work of reading Modi letters and copying them into legible Marathi script. I am greatly in need of such an assistance in rapidly doing the work of publication. It is my great desire to finish this work during life time. I became blind with one eye at the age of ten and naturally at the present declining age I am gradually losing my sight of the other eye on account of the growth of a cateract. Hence I am making this suggestion. I sanguinely hope that my colleagues in the committee will do the needful in the matter for the cause of the History of India. Sd/-- Shankar I., Vaidya P.S. If Government is prepared to accept my 3rl suggestion, I may state that a clerk who would be of use to me will not be available for a pay of less than 100 rupees per month. One woril more for the suggestion made by Mons Lehuraux. lle suggests that the Chiefs of States should be moved to contribute to the publication of this Daftar. Really my Daftar contains many letters relating to the work of the Chiefs during the Maratha period. I think the suggestion will not be shelved if the Government of Inclia forwards the suggestion to them. They will contribute substantially. Sil- Shankar L. Vaidy:

·Report of the sub-committee appointed in connection with Vaidya Collection in Poona Mons. A. Leluraux tabled the following resolution at the Aligarh Session of the Indian IIistorical Records Commission, That in view of the present financial stringency of the Government of India, steps be taken to issue an appeal to the Ruling Princes of India for pecuniary help in Calendaring in English the important store of letters in the Moili Script recently found at Poona and at present in the posses sion of Mr. Shankar Laxman l'aidlya, B. Ag., Poona. That for the purpose of determining tile cost of calendaring these letters, a Sub-Committee be formeil consisting of Dr. S. X.Sen. Prolessor 1). V. Potilar and Mr. $. I.. Vailya with power to all to their mumber, to prepare a proper estimate, The resolution was discussed in the absence of the mover. The Committee was reluctant to remest the Goverment to approach the rulers of Indian States for necessary funis, bet felt that an estimate of cost might be obtained before it could see its way to make any positive recommendation. Accorlingly the following amendel resolution was moved and passed : This Committee recommends that a sub-committee consisting on Dr. S. N. Sen, Prof. D. V. Potelar and Mr. S. L. Vaidya with power to co-opt be appointed to estimate the cost of calenılaring the valuable Marathi Records in the possession of Mr. S. L. Vaidya. The Government of India accepted the i'esolution without comunitting themselves to any financial undertaking. Dr. S. .1. Sen then commenced his work as Chairman of the sub-committee. Mr. R. P. lat warihan, an ordinary member of the Indian Historical liecoris Commission and representative of the Government of Bombay was co-opted by correspon lence. The sub-committee met on two days. On the 28th August it held its first meeting at Mr. Vailya’s residence and inspecteil the l'ecorils. The second meeting was held at the Bharat Itihasa Samshodhaka Mandala on the 30th. All the members were present on both the occasions. The Vaidyas as the Surname indicates were originally physicians. They later took to banking and cliplomacy and for several generations serveil as the representatives of the Satora--l'oona Government at the Court of Nagpur. They had business and family relations with many learling families of Maharashtra and the papers salvaged by Mr. S. L. Vaidya, B. Ag., throw important light on Maratha history from the reign of ·6 Shahu to the Pesh waship of Bajirao II. The present collection obviously forms only a fraction of the family papers of the Vailyas, il considerable bulk having perished in course of time. That does not however in any way minimise the value of the records saved by JIr. S. L. Vaidya from a similar fate and stu lents of history will ever remain grateful to him. The papers may be divided into three main categories :- (1) Political and diplomatic correspondence. (2) Business andl Banking Papers. (3) Miscellaneous; consisting of family and temple accounts, private correspondence of non-historical interests, horoscopes, medical prescriptious etc. Recorils of the first category obviously formeil the subject of Mr. Leburaux's resolution as will appear from his explanatory note. The Committee therefore, contined its enquiries te political anu diplomatic correspondence only. Mr. Vaidlya has been engaged in the classification and transcription of his ancestral papers for the last ten years and his work has already made good progress. Papers of clifferent categories have been separated and made into bumiles. They have further heen sub-divideil accorcling to their subject matter. Papers likely to throw light on the history of related families have been set apart and Mr. Vaillya has also collected papers belonging to other families e. g. Khadkar's and Joshis of Satara. The political and diplomatic correspondence consists approximately of 4,0.30 letters. Of these 2000 have already been dated, transcribed in Balbodh character unler Nr. Shankarrao Vaidya's supervision. Most of the transcriptions have been compared with the originals and inclexed; a few however still remain to be inlexed and compared or to be in lexed only. Seventy one selected letters have alreauly been published with notes, introduction and short synopsis in English and a second volume is in the press. Mr. Vaidya intends to publish the whole series: but the progress of his work will necessarily clepend on the facilities granted to him. Of the reinaining political papers it is estimated that roughly 1000 will be worth publishing and calendaring. This estimate is based on the past experience of Mr. Vaidya. While calendaring of the first 2000 will be comparatively easy as the preliminary difficulties of chronology and deciphering have in the majority of cases, been solved. Those left unexaminel by Mr. Vaidya will nacessarily take more time. The sub-committee thinks that a competent person faniliar with the Modi Script in which the records ·7 are written and possessing the requisite kuowledge of English aol Maratha history will take at least three years to complete the work. Such a man will expect a salary of Rs. 100 at least per month anl the sub-conmittee however is of opinion that the calendaring of this section of Vaidya papers will cost an approximate sun of Rs. 1000. The sub-conmittee however wants to make it clear that its estimate is tentative as a thorough examination of the papers to be calendared, without which an accurate estimate cannot be made, woull demand continuous work for many months. As Nr. Vxilya intends to publish in extenso the political and cliplewuatic correspondence of his listinguished ancestors, the smals-committee feels that it would be redundant to salen lar these letters in English. lIl. Vaidya's plan is to print a brief summary after each letter and this will be of some help to those students who do not rearl Marathi. A memorandum submitted by Mr. Vailya and considered by the sub-committee at its second sitting is apprendded herewith for the consideration of the Connission. As the term of reference specifically limitted to its function to an estimate of the probable cost of calendariny Vaidya papers, the sub-committee does not feel itself competent to give its opinion on Vr. Vaidya's memorandum. lenilver D. I. PITDAR (SU.) Member RP. PATWADIAN (S.) Member S. L. lumea , Chairman SY SEN (,) वैद्य दप्तरासंबंधी हिंदुस्थान सरकारचे औत्सुक्य वैद्य दप्तरांतील निवडलेल्या कागदांचा खंड १ प्रसिद्ध झाल्यावर गेल्या आगष्ट महिन्यांत रा. रा. दत्तोपंत पोतदार यांनी मला सांगितले की, डेराडूनचे सहवासी फ्रेंचमन मॉन्स लेहुरो यांनी गेल्या डिसेंबर महिन्यांत अलिगड येथे भरणा-या हिस्टॉरिकल, कमिशनच्या बैठकीपुढे ठेवण्यासाठी एक ठराव पाठविला होता; त्याचे दोन भाग होते; त्यांपैकी दुसरा भाग असा होता की, पुणे येथे रा. शंकर लक्ष्मण वैद्य यांजपाशी वैद्य घराण्याचे महत्त्वाचे ऐतिहासिक कागद आहेत. त्यांचें ( calendaring.) फेरिस्त करण्यास काय खर्च येईल याचा अंदाज करण्यासाठी डॉ. एस. एन्. सेन, प्रो. पोतदार व रा. शंकर लक्ष्मण वैद्य यांची एक पोटकमिटी नेमावी व तीस जास्त सभासद मदतीस घेण्याचा अधिकार असावा. हा ठराव मंजूर झाल्यावर हिंदुस्थान सरकारने त्यास आपली संमति देऊन डॉ. सेन यांस ठरावाची अंमलबजावणी करण्यासाठी पुण्यास जाण्यास परवानगी दिली आहे. मला ही वरील हकीकत डॉ. सेन यांनी स्वतंत्रपणे कळविली व या कामासाठी पुण्यास आगष्ट महिन्यांत आल्यास आम्हां दोघांची सोय आहे किंवा नाही असे विचारलें. आमचे ·उत्तर गेल्यावर डॉ. सेन यांनी आगष्टच्या शेवटच्या आठवड्यांत पुण्यास येण्याचे ठरविले व त्याप्रमाणे ते येऊन आमच्या घरीच ता. २८।८।१९४४ रोजी कमिटीची सभा झाली. कमिटींत रा. आर. पी. पटवर्धन विद्याखात्याच्या डायरेक्टरचे असिस्टंट यांस (co-opt) मदतनीस घेतले होते. मी आपले सर्व दफ्तर कमिटीच्या नजरेस पडेल अशा त-हेने लावून ठेविले होते. ते पाहिल्यावर फेरिस्तच्या खर्चाचा अंदाज काय करता येईल याबद्दल वाटाघाट झाली. फेरिस्त केल्यामुळे पत्राचा काल व आंतील मजकुराचा त्रोटक गोषवारा फार तर कळेल; पण मी सध्या २००० कागदांस तारखा लावून त्यांच्या बालबोध नकला छापण्यासाठी तयार केल्या आहेत व आणखी २००० कागद तारखा लावलेले पण नकला न केलेले निवडून काढले आहेत व कांहीं पत्रांस तारखा लावण्याच्या राहिल्या आहेत. हे कागद कमिटीने पाहिल्यावर हे अस्सल कागद छापल्यावर फेरिस्तचे महत्त्व राहणार नाही असे सर्वांचे मत पडले. पण फक्त फेरिस्तच्या खर्चाच्या अंदाजाचे काम कमिटीकडे सोपविले असल्यामुळे ते काम त्यांस चुकवितां येत नव्हते. अशा परिस्थितीत कमिटीस कमिशनला जास्त काही लिहिता येईल किंवा नाही याची वाटाघाट झाली. हे कागद छापण्यास सुरुवात करून पहिले बाजीराव अखेरचे कागद छापून मी खंड १ प्रसिद्ध केला. तो कमिटीने पाहिला व पुढे मी कागद छापण्यास तयार असून त्यांचे खंड कसे करणार हेही समजा- वून सांगितले. तसेंच हे कागद लवकर प्रसिद्ध होण्यास कोणत्या अडचणी आहेत व मला सरकार- कडून कोणती मदत पाहिजे हे मी स्पष्ट करून सांगितले. माझ्या फक्त ३ मागण्या आहेत. १ कागद छापण्यासंबंधी छापखान्यावरील नियंत्रण उठविणे जरूर आहे. म्हणून हिंदुस्थान सरकारने मुंबईच्या कागदनियंत्रण अधिका-यास कळवावें की, वेद्य दफ्तरांतील कागद छापण्याचे काम ज्या छापखान्यास दिले जाईल त्यास कागद खर्चण्यास नेहमींच्या बंधनाची अडचण येऊ नये. २ या कागदांचे पुस्तकास बाजारांत फारच अल्प खप असतो म्हणून सरकारने निदान ५००।६०० प्रती घेण्याची हमी घ्यावी म्हणजे दुसरा खंड छापतांना तितक्या प्रती काढता येतील. हे काम लवकर व्हावं म्हणून मला सरकारने मोडी चांगले वाचणारा व बालबोध लिपीत सुवाच्य नक्कल करणारा एक पगारी मनुष्य देण्याची तजवीज करावी. कमिटीने मला माझा लेखी अभिप्राय आपल्या रिपोर्टाबरोबर कमिशनकडे पाठविण्याचे कबूल केले. माझा लेखी इंग्रजी अभिप्राय व रिपोर्ट हे सोबत छापिले आहेत. त्यांवरून वरील हकीगतीची वाचकांस पूर्ण कल्पना येईल. वैद्य हे आपल्या खर्चानं अस्सल कागद छापीत आहेत पण त्यांस येणान्या अडचणी सरकारने दूर केल्या पाहिजेत व अस्सल कागद छापून बाहेर आल्यास फेरिस्ताची अवश्यकता राहणार नाही. ह्या गोष्टी रिपोर्टात नमूद करण्यांत आल्या आहेत. माझा अभिप्राय व रिपोर्ट गेल्या डिसेंबरमध्ये भरलेल्या हिस्टॉरिकल कमिशनच्या उदेपूरच्या सभेपुढे ठेवण्यात आला. सरकार काय करतें, पहावं. हे दफ्तर उजेडांत आणण्याचा माझा उपक्रम चालू असल्यामुळे सरकारचे लक्ष त्याकडे वेधले गेले. पण अशा त-हेची जुन्या ऐतिहासिक कागदांची दफ्तर महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी पडून असणे अगदी शक्य आहे, तीही उजेडात आणण्याकडे इतिहासप्रेमी लोकांनी व सरकारने लक्ष घालणे जरूर आहे. हे काम जितक्या निकडीने होईल तितके होणे इष्ट आहे. कारण जास्त काळ गेला तर आज उरलेली दफ्तरेही नाहीशी होण्याची भीति आहे. शिवाय मोडी वाचनाचा अभ्यास दिवसेंदिवस संपुष्टांत येत असल्यामुळे जुने मोडी कागद वाचणारी माणसे मिळणंही मुष्कील होईल हे उघड आहे.

·No. 1] +अलीफ २१ जााचल सीत आबन अलफ आषाढ शु. १३१५६७ २६।६।१६४५ हुदेदारानि वा देसाई बा मोकदम वा सेटिय माहाजन कर्याती चिपुलण मामले हमजाबाद अमाल मामले बंदर मैमून मुस्तफाबाद सुहरु सन सीत अरबैन अलफ बिदानद के दरीविला 'मशुहरुल अनाम रायाजी माहदेउ पंडित 'पेशवे सुजाअत 'अयाब लखमोजी राजे हुज़रु मालूम केले जे विस्वनाथभट सफरे साकीन मजरे सोनवडे 'मर्द 'दुवागो वा अपुले "महजबे मध्ये आलिम असे. रहम फर्माउनु बजहत मासगुजार' कांहीं इनाम दर मोकाम का मजकूर महामत करणे "ता दर. दुवागो अजज्याद उमर व दवलत मसगुल असेल त्यावरून 'बदल सदके हजरती येक किता किस्त भात्याड नाम रकम टके १२ आरा" उसूल जमा झडती "धान खडी ५४ व जमीन भाटले भात्याड मजकूर नजीक असे. त्याचे माहसुलजमा ताहत पालाणी कसबा रकम लारी ८॥ होते. हाली खराब पडिलें असे हे देखील किस्त भात्याड बदल इनाम विस्वनाथभट सफरे मजकूर दाखिल माहसुल व नकदयाती व बाजे उजूहाती व बाहे गला व खरीदी गला व वोरी अलफ व वेठ जोते म-हामत केलें आसे मेवायेद के किस्त मजकूर व भाटले दुवाले भट मजकुरु कीजे. "बाद वो अवलाद व अह- फाद वो रबा कीजे. हरसाल मिसेलीचे उजुर न कीजे साल बसाल हेचि मिसेली वरून चालविजे हरकोनी हे खैरातीसी - माने येईल व 'इस्काल करील मना- अलल-खैरियात २दैमगर्दद तालिक लिहून घेउनु असल मिसल परतोन दीजे. मोर्तब छ ११ जमावल मोर्तब O This is an order to grant Sonawade as inam to Vishwanathbhat Sapre as it is sanctioned by the recommendation of Rayaji Mahadeo Pandit. टीप- हें व पुढील दोन पत्रे मूळ फारशीत असून त्यांचेखाली त्यांचे मराठी भाषांतर त्याच कागदावर आहे तें छापिलें आहे. या फारसी पत्रांचे आरंभी एक मोर्तब व शेवटी एक मोर्तब आहे तो लावता आला नाही. मराठी पत्रांच्या शेवटी एक मोर्तब आहे. सर्व मोर्तब एकच आहेत. . + मराठीतील 'श्री' कारासारखें उर्दू अलीफ हे अक्षर धरितात. १ सामान्य लोकांस ठाऊक. २ पुढारी. ३ उदारपणा. " ? ५ मनुष्य. ६ आशीर्वाद देणारा. ७ धर्म. ८ विद्वान्. ९ दया. १० निर्वाहाकरितां. ११ म्हणजे. १२ बढती. १३ दानधर्म म्हणन. १५ भात, साळी. १६ जरूर आहे की, योग्य आहे को. १७ त्यानंतर- १९ चालू. २० मना करणारा. २१ अडथळा. २२ कल्याणाचा अडथळा. २; कायम होईल. फारसी मजकुरांत ११ जमादिलावल हिजरी १०५६ अशी तारीख आहे. त्यावरून पत्राची तारीख व मिति काढली आहे. १६ त्याला. १८ तो.

·No.2] +हुक्लसलील श्रावण या १३१५६० २८१८।१६५६ पीर अहमद १ O शिक्का 'च जानेव कारकुनानी का चिपलोण वा बाजे देहाये अमाल बंदर मैमून मुस्तफाबाद बिदानंद सुा सन सबा अरबैन अलफ दरीविला- हुजर लिहिले होते जें विस्वनाथभट सफरा अपुले मजबामधे 'सावीत असे. “हजरत 'किबलगाही साहेबाचे दौलतेचे 'दवामधे मशगुल असे. “पर त्याचे रोजगरासी कांहीं वजीफा नाही करितां 'दर सवाद कसबे चिपलोण इनाम बी x १ येक "किस्त नाम जमीन नाम भाटले बा 'पलानी भात्याढ माहासूल पाचा यासी रकम लारी खंडी साली होईल. ८॥ होते नाकीर्दी x अवघे च्यारी होनु माहसूल होईल हे अ(पण) दिल्हे असे. यावरी नजर इनायत फर्माउनु 'मिसेली लेहुन पाठवणे. म्हणोउनु तरी बराये निविस्ते प्रमाणे सदरहू इनाम दिधलें असे. दुबा(ला) कीजे, हरसाल "खुाचे उजर न कणे. तालीक लिहून घेउनु असल परतुनु दीजे. +मोर्तब शुद O *रुजू सुरुनिविस मोर्तब माह रजब +तेरीख २६ रजत्र + सुरु सुद. पौ छ. ६ माहे रमजान + निराळे अक्षर व टाक * हेही निराळे अक्षर व टाक व शाई--बाकीचे सर्व पत्र निराळ्या वळणाचे आहे. It is an order of the Subhedar to the officers of Chiplun, containing the details of lands given in inam to the learned person Visliwanathbhat Sapre. ८ + तो खरा मित्र आहे. १ प्रति. २ धर्मामध्ये. 3 खंबीर. । महाराज. ५ वंदनीय. ६ कल्याणामध्ये. ७ गर्क. परंतु ९ व्यवस्था. १० शिवारांत, भोवताली ११ शेतजमीन. १२ पाटाने भिजलेली. १३ पड. १४ रुपा. ५ आज्ञापत्र १६ मुळे १७ लिहिल्यावरून. १८ खुाा-खुदखत-कमी दर्जाचे आज्ञापत्र टीप--आज्ञापत्र-बादशहाचे-फनॉन सुभेदाराचे-खुर्दखत ठाणेदाराचे-मिसाल .

·३
-
,
No.3]
+हुव
छ १० माहे रबिलावल
माघ गुा ११५७५
१०।२।१६५
छ हुदेदारानि व देसकानी कर्याती चिपुलग मामले हमजाबाद 'अमाल बंदर मेमून
मुस्तफाबाद सुाा सन आर्चा खमसैन अलफ 'विदानंद के "दरीविलः विस्मनाथभट सफरे
"साकीन मजरे सोनवडे हुजूर येऊनु मालूम केलें जें, आपणासी वजहती "मास- गुजार इनाम
येक 'किता किस्त नाम भात्याड "वा जमीन भाटले भात्याड मजकूर दर मवाद कसबे मजकूर बर-
हुकुम, खुर्दखत मोकासाई माजी व मिसाल ठाणा "साबीक, सालाबाद भोगवटा ज्यारी वा रवा
असे. साहेबी दस्तुर"हाये साधीक खातिरेसी आणुन ताजा सनद 'महामत करणे म्हणउनु
त्यावरून बरहुकुम दस्तुर "सावीक वा भोगवटा सालाबाद किस्त व जमीन भाटले मजकर देखील
माहासूल व नकदियाती व बाजे "उजूहाती व "बाहे गला व खरीदी गला व बोरी अलफ व
२'वेठजोते कुलबाब "दुवाले भट मा केले असे. जैसें सालाबाद चालत असे तैसे चालविजे. हरसाला
उजूर मिसाल न कीजे. तालिक लिहुन घेउनु असल मिसाल परतोन दीजे. " तादानद.
O tiria
(निराळे अक्षर पाठीवर )
तेरीख १० माहे रबिलोवल
This is also an order to the officers of Chiplun, containing the details of
the rights given to learned Vishwanathbhat Sapre in the inam lands of
Chiplun.
टीप:- या व पुढच्या पत्रांतील बरेच फारशी शब्द पहिल्या पत्रांत येऊन गेले आहेत त्यांचे अर्थ त्या
पत्राच्या टिपेंत दिले आहेत. या प पढ-५॥ पत्रांत फक नवीन शब्दाचा अर्थ टर्पित दिला आहे.
१
१० व.
+ तो. १ संघद. १ शुभ. 3 जागायें को.. या वेळी. ५ राहणारा. ६ करितां. निहि. ८ चालविणे.
९ शेतजमीनीचा तुकडा.
११ पूर्वीचें. १२ घाल.
१४ हा-अनेक वचनी प्रत्यय.
१५ रुपा. १६ इतर १७ बजाट. १८ धान्यविकरीवरील हक. १९ धान्य खरेदी वरील हक. २. पालकपटी.
२१ पेठबिगार. २२ स्थानीन २३ जाणा.
१3 रिवाज.
No. 4]
श... २६२९
चे
॥ श्रीगजाननाय नमः ।।
॥ श्रीशंकरः प्रसन्नोस्तु ॥
श्रीमजयराज्ञाधिकृत-बाजीसनु-रामचंद्राख्यामात्यार रामगदसत-रानटे
इत्युपाभिध वल्लालशाहं विज्ञप्तिं कुर्वे ।
॥ आरभ्य द्विजराष्ट्रभंगसमये क्षेत्रेऽस्मदीये बहू ॥
॥ न्याप्तान्यद्भुतसंकटान्यभिनवान्येतावता भूरिशः ॥
॥ केनैवत्वदृते कृतं न सुमतेऽस्माकं त्वयैतादृशं ॥
॥ साहित्यं त्वसुरक्षणात्मकमहो बाजीजरामाव्हय ॥ १॥

·४ ॥ भवत्प्रेरणानिर्गतं त्वन्नसत्रं जनांस्तोषयत्येव दुर्भिक्षकाले ।। । अतस्त्वां ददत्यन्नतृप्ता द्विजेंद्रा महानंददन्नित्यमाशीर्वचासि ॥२॥ ॥ विरहादपि राजबाजिनोऽजनि दुःखं जगतोऽतिदुःसहं ॥ ॥ तदनेन च रामबाजिना अधुना स्वीयगुणैर्निवारितं ॥ ३ ॥ ॥ यवनानां पुरा राष्ट्रे बिर्बलः सचिवो यथा ॥ ॥ सांप्रतं जयराज्ञोंके रामचंद्रो विभाति मे ॥ ४ ॥ ॥ बल्लालशर्मा शिवभक्तरामजः ।। ॥ क्षेत्रस्थितानां सुधियां मनोगतं ॥ ॥ आश्रावयिष्ये तव शक्तिभक्तितः ॥ ॥ स्वीक्रीयतां प्रेमयुतेन चेतसा ॥ ५॥ ॥ शतब्राह्मणपर्याप्तमन्नसत्रं निरंतरं ।। ॥ वैराजे स्थापय प्राज्ञ प्रार्थयंति मुहुर्मुहुः ॥ ६ ॥ कीदृशं क्षेत्रमित्याकांक्षायामाह । ॥ श्रीमत्कृष्णा परमसुखदा निःसृता सह्यशृंगात् ॥ ॥ तस्यां स्नाता नरपशुखगाः संसृतिं नैव यांति ॥ ॥ वैराजाख्यं मनुजशिवदं चोत्तरे तत्तटाके ॥ ॥ क्षेत्रं रम्यं द्विजगुणयुतं राजते काशिकेव ॥ ७ ॥ ॥ पाश्चात्यभागे किल सिद्धनाथो ॥ ॥ भद्रेश्वरः पूर्वदिगग्रभागे ॥ ॥ मध्ये स्थितो यत्र हि विश्वनाथो । ॥ वैराजमित्येतदुदीरयंति ॥ ८॥ These eight poems are composed by Ballalbhat Ranade of Wai in which he has described the valuable service rendered by Ramchandrapant Amatya to the Maratha Kingdom and asked him to open an Annasatram at Wai which is a holy place on the bank of the river Krishna. The composition seems to have been made when the Amatya was in power; that is, between 1700 and 1707. टीप--या अष्टकांत कांही अशुद्धे आहेत. ती (१) नं. २ मध्ये 'अतस्त्वांददति ' च्या ऐवजी 'अतस्ते ददति' कारण 'दा' धातला दुसरें कर्म द्वितीयान्त असते. 'वचांसि ' हे एक कर्म द्वितीयान्त आहे. 'महानंदा' ऐवजी 'महानंदरून् ' हवे. ( २ ) नं. ५ ‘स्वीक्रीयतां' ऐवजी ' यत्पूर्यताम् ' हवें. नं. ३ मध्ये 'राजबाजिनः' असा शब्द आहे त्याचा अर्थ 'राजाराम छत्रपतीचा' धरावा व रामबाजिना' याचा अर्थ 'रामचंद्रपंत अमात्याने' धरावा. ही काव्यरचना सन १७०० ते १७०७ च्या दरम्यानची असावी. मला हे अष्टक रामचंद्रपंत अमात्यांस अनुलभून लिहिले आहे असे वाटत नाही असें प्रा. द. वा. पोतदार म्हणतात. ॥ - - - - ·No.5] श्री कालीक १९ जाखिर ज्येष्ठ व. ६.१६३७ X X X ११।६।१७१५ राजश्री गोपाळाम x कारकून सुभा सावर्डे ७ अखंडित लक्ष्मी आलंकृत सेवक परशराम त्रिंबक प्रतिनिधि सुहूरसन खमस असर मया व अलफ राघो विठल यांणी हुजूर येऊन विदीत केले की, आपले पिते विठल दामोदर देश- कुलकर्णी व गांवकुलकर्णी ताा सावर्डे देशकुलकर्णी x x ची सेवा करीत होते, शामलाची धामधूम जाहाली त्यापासून आपण परागंदा होऊन गेलो होतो, हाली आपण वतने चालवावयास उमेदवार आहों, सेवा घेतली पाहिजे म्हणून विनंती केली. त्यावरून तुम्हांस आज्ञापत्र सादर केले आहे. पूर्वीपासून यांच्या वडलांपासून देशकुलकर्ण व गांवकुलकर्णाचा भोगवटा चालिला असेल तो मनास आणून त्याप्रमाणे यांचे हाते देशकुलकर्णाची व गांवकुलकर्णाची सेवा घेऊनु हक व लाजिमा मोहीनूप्रमाणे पावणे. पेसजीपासून यांचे वतन असेल, भोगवटा चालिला असेल, दरम्यान कोणाचा कथला नसेल, तरी मनास आणून यांचे हातें सेवा घेणे. छ १९ जमादिलाखर. पा छ २२ जमादिलाकर. A letter by Parashuram Trimbak Pratinidhi to Gopalrao a clerk to continue the Vatan of Vithal Damodhar Khandkar to his son Ragho Vithal, No.6] श्री वैशाख व. ७१६४२ १७।५।१७२० अदमासे श्रियासह चिरंजीव राा बाळंभट व विश्वनाथ प्रति रघुनाथ भट वैद्य आसर्वािद उपरी. येथील क्षेम ताा वैशाख वदी ७ भोमवार पावेतों समस्त सुखरूप असो विशेष. या सदासीव भट व राजश्री रामचंद्रपंत याजबराबरी पत्र पाठविलें x x x करावयासी यासी पाठविलें तेणेप्रमाणे वैशाख वदी प्रतिपदेस xxxxxxx डालेस्वर x x x x x x x x x x ते सर्व अनुकूल होऊन सिद्धीते पावले. खर्चवेच जाहाला त्याची यादी आलाहिदा मदाम पाठविली आहे. त्यावरून कलेल. यानंतर चिरंजीव विश्वनाथ तुम्हाबराबरी गेला तो अद्यापि घरास आला की नाही हे सविस्तर लिहिणे. घरातून सातारियासी येणार होती; परंतु येथे कोणी माणूस नाही याजकरितां आली नाही. चि. सौ. सरस्वतीस खाले पाठवणे. ती आलियावरी वरती येईल. तुम्ही x x येऊन भेटोन जाणे. राा राघोबा नाइकाकडून रुपये १०० येकसे येथे पावले. बहुत काय लिहिणें आसीर्वाद व लक्षुमीबाई वैशंपायन इजकडील रुपये गतवर्षी जेस्ट वदी सप्तमीस ५० पन्नास पावले. हाली वैशाख वदी प्रतिपदेस रुपये २५ पंचवीस पावले. मजुरा देणे. श्रीचे इटेचे काम चालीस लागले आहे. घरी कोणी माणूस नाही. तरी x x खाले पाठविणे. घरांत xxx तीन लुगडी x x x ( पत्र फाटलें आहे )xx x येथे पावेल. वरकड सविस्तर वृत्त रा रामचंद्रपंत व सदाशिव भट मुखवचने सांगता कलेल. बहुत काय लिहिणे हे आसीर्वाद. X X ·३ This is a letter found in our record, written by Raghunathbhat to his sons Balumbhat and Vishwanathbhat. It is written from Konkan. His 3 sons were sufficiently grown up. Balambhat and Vishwanathbhat had money dealings with Hanmante in this year. टीप:- हे पत्र रघुनाथ भटांनी आपल्या दोघा धाकट्या मुलास कोकणांतून लिहिले. त्यांची बायको कोकणांतून साता-यास सून सौ. सरस्वतीबाई तिकडे गेल्यावर येणार या मजकुरावरून बाळंभटाचे दुसरे लग्न यावेळी झाले होते. पहिली बायको गंगाबाई व दुसरी सरस्वतीबाई ही यावेळी ५।६ वर्षांची तरी असू शकेल. तिचा मुलगा कृष्णराव. याचा जन्म ६।१२।१७५० रोजी झाला. याची बहीण अनुबाई ही याचेपेक्षा वडील. गंगाधरराव रास्ते याजला दिली होती. उल्लेखिलेल्या लक्ष्मीबाई वैशंपायन या बाईचे एक पत्र पुढे आले आहे. No.7] श्री भाद्र शु. १६४२ २६।८।१७२० राजश्री गणाबा नाईक गो शेवक व्यंकटराऊ गंगाधर नमस्कार चिरंजीव अणा पाठविला आहे तरी दया करून गोसावी यांस येकसे येकतीस रुपये देणे. आणीक दहा पांच लागतील तरी देणे. हे विनंति. Vyankatrao Gangadhar Hunınante requests Ganoba Kolatkar to pay Rs, 130 to his son Anna (Balvant.) No.8] श्रा भाद्र शु. १६४२ २६८।१७२० राजश्री गणाबा नाईक कोलटकर गोसावी यांसि शेवक व्यंकटराऊ गंगाधर नमस्कार सुाा इहिदे अशरेन मया अलफ राजश्री मोरोपंत दिशा राजश्री बाजीराव यादव यांस रुपये २५ पंचवीस देणे. बाकीचे रुपये शंभर राहिले ते राा लक्ष्मण नाईक केसकर यांस देणे. त्याची चिटी करितो. कळले पाहिजे, हे विनंती. Vyankatrao Hunmante writes to Ganoba Kolatkar to pay Rs. 25 to Bajirao Yadav and Rs. 100 to Laxman Naik Keskar. No.9]. श्री भाद्रपद शु. ११६१२ २६८।१७२० राजश्रिया विराजित राजश्री बाळंभट वैद्य स्वामीचे शेवेशि. सेवक लक्षुमण केशकर नमस्कार विनंति उपरी. राा व्यंकटराव गंगाधर यांनी तुम्हांवर चिठी रुपये १०० शंभराची केली आहे ते रुपये राजश्री बाबुराव केशव दि शेख महंमद सफी यांस देन. मिति भाद्रपद शुध ४ Laxman Keskar requests Bulambhat Vaidya to pay Rs. 100 to Baburao Keshav on behalf of Venkatrao Hanmante.

·७ No.10] श्री आश्विन शु॥ १।१६४२ २२।९।१७२० राजश्री विश्वनाथ भट वैद्य स्वामी गोसावी यांसि शेवक व्यंकटराऊ गंगाधर नमस्कार सुाा इहिदे अशरेन मया अलफ राजश्री विठलभट नेवासेकर दिया या देवबा यांस आमचे वजी रुपय १७५ पावणेदोनशे देणे. मिति आश्विन शुध १ प्रतिपदा हे विनंति. Hanmante asks Balambhat Vaidya to pay Rs. 175 to Dcoba ( Kale). No. 11] श्री भागशीर्ष शु. ५१६८ १11111 स्वस्तिश्री राज्याभिषेक शके ५३ पराभव संवछरे मार्ग सीरप धि पंचमी गुरुवासरे क्षत्रिय कुलावतंस श्री राजा शाहू छत्रपति स्वामी यांणी सिका सिका भास्करभट बिन रघुनाथभट वैद्य गोत्र गार्य सूत्र आश्वलायन यांसि दिल्हें इनामपत्र यैसीजे. तुम्ही कुटुंबवछल; तुमचे योगक्षेम चालवणे आवश्यक जाणून स्वामी तुम्हांवरी कृपाळू होऊन ताा सैतवडे प्रांत राजापूर येथे पड जमीन आवल, दुम, सीम तीन प्रती भातसेत गावगना नुतन इनाम जमीन बिधे १५ ताा मौजे लावगनवैद्य, मौजे वाटद पौ बिघे, मौजे रीळ पा बिधे मौजे कासारी बिधे ८२ ४५ ४५ येकून जमीन बिघे पंधरा कुलबाब कुलकानू देखील इनाम हालीपटी व पेस्तरपटी जलतरु तृण काष्ट(पा)घाण निधिनिक्षेप आदीकरून खेरीज हकदार तुम्हांस व तुमचे पुत्र-पौत्रादि वौंशपरंपरेनें नूतन इनाम करून दिल्हा असे. तर तुम्ही सदरहूप्रमाणे चतुःसीमापूर्वक आपले दुमाला करून घेऊन वौंशपरंपरेनें इनाम अनभऊन सुखरूप राहणे. स्वामी अविछिन चालवितील. लेखना- लंकार मोर्तब. सामत सा सा निविस सुमंत मंत्री सरकार तेरीख ३ रबिलाकर सुा। सबा अशेरीन. बार सुद सुरू सुद बार बार बार बार A sanad by Shahu Chhatraprti to Bhaskarbhat Vaidya granting 15 big has of land in inam of 4 villages, Lawagan-Vaidya. Vatau, Reel and Kasari. टीप:-या सनदेबद्दल दुसरे एक आज्ञापत्र कान्होजी अंग्रे सरखेल यांस देशाधिकारी म्हणून महाराजांनी काढलेले आहे. त्याच्या शेवटी प्रतिवर्षी नवीन पत्राचा आक्षेप न करणे, या पत्राची प्रती लेहून घेऊन हे पत्र भोगवटियास देणे असे लिहिले आहे तसें या पत्रांत नाही. हे पत्र अंग्रे यांस गेल्यावर त्यांनी गांवचे मोकदम, देशमुख, देशपांडे, यांस हुकूम द्यावयाचे असतात. त्याशिवाय हुकुमाची अमलबजावणी होत नाही. रुजू सरु- .

·X X X X X X X No. I2] श्री भाग. पौष १६५२ सुमारे डिसेंबर १७० श्रीमंत सकलगुणआलंकृत श्रियामंडित अखंडित राजश्री विसाजीपंत स्वामी गाोचे सो. सेवक त्रिंबक नारायण मंडलिक मुरडकर कृतानेक नमस्कार विनंती उपरी. आमचा पिता नारायेण मंडलिक व माता लक्षमी दातारांची कन्या उभयता पूर्वी नासिक-त्रिंबक प्रांतास आली. आपला जन्म त्रिंबकी जाला. तीन वरशा आपला पिता शांत जाला. मातेने वाढविले. विद्याभ्यास थोडा बहुत संपादून व्यापारास लागलो. पचवीस वरशे पावेतों x x दोन जालियावर x भागानगरप्रांतास आलो. x x x x N न वि x यावर कितेक x ४ ( माता ) शांत जालियावर वासना जाली की, आपले पित्रुपक्ष मात्रुपक्ष यांचा परामृश करावा. या निमित्ये औरंगाबाद प्रांतास आलो. कोन्ही आडलेनात. मग सातारियासि आलो. राा कृष्णाजी नाईक जोशी यांची माये व आमची माये दातारांच्या कन्या; हे ठिकाण लागले. त्यास पुसलें की मंडलिक मुरुडकर कोन्ही आहेत की नाहीत; त्यांही सांगितले की, राा विसाजीपंत मंडलिक येथे आले होते पंधरा दिवस जाले, स्वार होऊन गेले, त्यांचा समाचार, राा भास्करपंत वैद्य यांचे घरीं पुसणे. त्याजवरून राा भास्करपंताचे घरी परामृश केला. ते म्हणूं लागले की, थोडिया दिवसांत येणार आहेत. वाट पहात होतो. या कृष्णाजी नाइकाचे येथ x x x मीयात मुले माणसें कांहीं x x स हाली आपण ( पत्र फाटले आहे ) पत्र लिहिले आहे. आमच्या पित्याचें नांव नारायण, आज्याचे नांव हरी, पणज्याचें नांव नारायेण म्हणून उचार करीत आहो. विष्णुवर्धन गोत्र यामधे काही तुमची आमची पुरशांतरें मिलत असतील. उत्तम आहे. तैसेंच कृपा करून उतर लिहिणे की चिताचे समाधान होईल. मिलत नसले तर तैसेंच उतर लिहिणे की, स्वार होऊन येऊ. काही उपद्रव देणार नाही. लो x चे मुा x x x की मंडलिक कोणी नामाचे x x x करितां चितास समाधान x x x x तर भूषण. आपणांस कळावें बहुत काये लिहिणे हे विनंती. ८ The contents of the letter show that the Mandlik family was related to Krishnaji Naik Joshi of Satara and the Datar family of Murud village in Konkan, Krishnaji Naik was granted Potadari by Shahu Chhatrapati in 1708. This letter seems to have been written in 1730 or so. No. 13 ] श्रीशंकर श्रावण वद्य ५।१६५३ ११1८1१७६१ तीर्थरूप राजश्री सदाशिव नाईक ताा राजश्री कृष्णाजी नाईक जोशी स्वामीचे सेवेशि बालके अंताजी जोशी सा नमस्कार विनंती उपरी. तुमची आमची फारखती झाली. त्यास फारखतीमध्ये लिहिले आहे जें, आपण धंदा तुमचा करीत होते. त्याचा कुलारग रुजू करून दिला म्हणून लिहिले. त्यास कुलारग रुजू करून दिला नाही. कारखतीत लिहिले की रुजू केला. याजकरितां ·९ हे पत्र लिहून दिले. आडाव्याप्रमाणे कुले रुजू करून देऊ. त्यांत अंतर पडल तर आपण जाव करून तुम्हांस कुल जे रुजू करून देत जाऊं, त्याप्रमाणे रुजुवातीची चिठी घेत जाऊ. आडाव्या- मध्ये सिलक कापड आहे ते तुम्हांस रुज़ झालें असें. शके १६५३ विरोधकृत संवछरे श्रावण वद्य ५ पत्रप्राा साक्ष १ अंताजी नाईक भिडे १ विनाजी हरी वाकडे १ नारोबा नाा अनगल १ रामाजी नाा पुरंदरे १ रामाजी अनगल १ माणकोजी पाठक A letter by Antaji Joshi, forefather of Babuji Naik of Baramati, written to Sadashive and Krishnaji Joshis correcting the mis-statement made in the partition deed, without hesitation. टीप:- हे पत्र सातारकर जोशी यांचे दफ्तरांतील आहे. No. 14] श्री जेष्ट ५।१६५७ १५।५।१७३५ वेदमूर्त भासकरभट गोसावी यांसी सेवक गंगापा सुगावकर यांनी शग्नार्थ विनती उपर. तुम्हांपासून घेतले रुपये २००० दोन हजार यांस व्येन दरमाहे दरसचे पावने दोहोन २॥ सो प्रमान देऊ. मिती सके १६५७ राक्षेस नाम संवत्सरे जेस्ट सुधि ५ हे विनंती. Bond of debt given by Gangappa Mugaokar to Bhaskarbhat Vaidji for Rs, 2003 promising interest 11 p. c. p. m. ३०० येन NO. 15] श्री का. न।। १०।१६५७ ते पौष शु. २।१६६१ २९1१०1१७३५ ते २१।१२।१७०९ हिसेब राजश्री हरी कृष्ण काणे सुहरसन शक १६९७ ताा शक १६६० कालयुक्त संवछरे खत १६५७ कातिः वद्य दशमी वसूल ८९५ पनी रुपये मुदल २०० शके १६५७ मार्गसर्षि सुध १ पावले १०० म्हैस बाबत १६० दामले २०० ४० पेसजी रोखा साा ४० पैकी व्याज बाकी रुपये ६९५ व्याज शके १६५८ माहे १२ दरमहा दर सदे साा ४-प्रो २७७ ४०० व्याज दर सदे साा ५ प्रा ७०० सदरहू रोखा घेतला. पैकी वसूल शके १६५८ मार्गसीर्ष ·१० १९५ व्याज शके १६५७ दरमाहे दर सदे का ४ प्रो. ८९५ ताा वद्य १ का नकदी २०० रु. बाकी रुपये ७७२ वजा सदरहू दोनसे साायाचें व्याज मजुरा दिल्हें साा ६० बाकी रु.७१२ बाकी का ७१२ रोखा किा हिसेब २३६९॥ किता रुपये हिसेब ३०८१. ३०० यैन मुदल २६० किता ४० रोखाबा ५९५ व्याजबाबत ता ८५० यैन ८९५ किता खत शके १६५८ साा १७५० नक्त घेतले २०० सालगु। रुपये सातसे मजुरा दिल्हे त्यापका ५० बाकी देणे १५०० होती त्याचे व्याज पर २००० ८८० व्याज माहे १२ दर सदेसाा ४ प्रो २८८० मुदल २२३१॥ व्याज बाबत ३०८१॥ सदरहू खत शके १६६० कालयुक्त आश्वीन सुध प्रतिपदा घेतले. रु. ३०८१॥ शके १६६० रुपये मा विस्वनाथभट कार्तिक वद्य येकादसी रुपये ३०० नक्त २०० हवाला माहादाजर्षित ५०० ३८५ शके १६६१ सिधार्थी संवछरे पौ सुध २ गुणा १२७३। व्याज मुदल सन १६५९ रुपये २८८८ पै. दरमहा साा ४प्रो गणोबा नारा ४१५३. रुपये ७५० हुंडी शके १६५८ माघ वद्य ४०० हुंडी शके १६५९ मासीर्ष सुध सप्तमी ११५०४ ६३३॥ पावतीचे व्याज दर सदे सा ४ प्रो १७८३॥ बाकी रुपये २३६९. The account of Hari Krishna Kane is an example of exhorbitant interest charged in those times. It may be compared with Pathani account, ·No. 16] श्री मार्गशर्षि ॥ १।१६५७ १११११७३५ नकल पुरवणी राजश्री बाबाजी म्हसके हवालदार किले जयेगड गोसावी यांसी सुा। सीत सलासीन मया व अलफ मो कचरे ताा सेतवडे सुभा प्रांत राजापूर येथील खोती पुरातन रघुनाथभट वैद्य यांची त्यांस काही दिवस भाण्डारी खोती चालवीत असतां साल गुण परस्परें भाण्डारी यांजमध्ये कजिया होऊन किले मारि मनसुफीस गेले. त्याचे करिन मनास आणितां भाण्डारी खोतीस लागू नाहीत. पुरातन खोती वैद्यांची म्हणून निवाडा झाला. (अपूर्ण.) This letter, though incomplete, confirms the Khoti of Kachre Village belonging to Vaidyas as stated in letter No.25 of Vol. [. पैकी वजा सूट No. 17 ] श्री आश्विन शु. ५११६५८ १।१७३६ यादी हिसेब माहादाजी कृष्ण व हरी कृष्ण काणे सुा। समान सलासीन मया अलफ रुपये झा शके १६५८ आश्विन सुध १ ता। शके १६६० वैशाख सुध १३ यो। भुआ माहे १९ रोज १३ यो। मुाा व्याज दरमाहे काा दरसदे ४ प्रो दरमाहा का ८० या १५६० बारोतरा १२५ बाकी व्याज रुपये १४३५ १४३५ व्याज २००१ मुदल ३३१६ These two Kane brothers had many dealings with Vaidyas since 1735. टीपः-काणे यांचे पुष्कळ हिशोब आहेत. त्यांपैकी हा लहानसा हिशोब त्यांचा पेयांशी फार जना संबंध दाखविण्यापुरता घेतला आहे. शके १६५७ सालचाही एक हिशोब आहे. No. 18] श्री कार्तिक शाा १६५८ २६।१०।१७७६ पुरवणी राजश्री बावाजी म्हसके हवालदार किले जयेगड यांसी सुरहूर सन सबा सलासीन मया व अलफ गणो केशव काणा व नारो रघुनाथ ढापरा या हरदू जणासी मौजे वरवडे ताा सैतवडे येथील कुलकर्णाचा कनया पेशजी लागला होता. त्यास मनसुबी जाहली की, काणा मार हा पुरातन वतनदार कुळकर्णी. ढापरा मार यासी कुलकर्णास समधी नाही. म्हणून पेस(जी) न्यायें जाहला. त्यावरी काणा मार पूर्ववतप्रमाणे कुलकर्ण चालवीत असे. हाली नारो रघुनाथ ढापरा हुजूर येऊन x x सनद घेऊन गेला असे. तरी ते सनद राजश्री जाधवराऊ यांचे नांवे दिली असे. ते सनद रद असे. कुळकर्ण काणा मा पूर्ववतप्रमाणे ·१२ चालवील. ढाफरा मार यासी समध नाही. असल पत्र काणा मार याजपाशी देणे जाणिजे छ २ माहे रजबू. This is an order cancelling the Khoti of Naro Raghunath Dhapara and confirming that of Gano Kesdav Kane of the village Varawade. पंतसचीव No. 19] श्रीशंकर प्रसन मेस्तक दरबार सिरस्ता स्वारी राजश्री जमा. खर्च १ यैन जमा १ हासील' आमल २ यैन जमाई १ बाकी सालगु १ जमा साल मार २ वाकी साल गुदस्ता १ मजमु बाकी १ परभारे निवार २ जमा साल मार १ यैन जमा १ इजाफती १ यैन खर्च १ सर्फे आमल २ यैन खर्च १ रख्त खाना १ मुजाफत २ रस्त खाना १ राजमंडळ १ स्वारी मजकूर राजमंडळ १ खाा राजश्री स्वामी १ दरमहा १ शाहीरू २ २ २ यैन जमा १ जिल्हे रुजु १ खासगत १ सरदेशमुखी १ हुजूरचे गांवमुकासे १ स्वारी आस्टप्रधान १ सुभे लस्कर १ सरदेशमुखी १ किले हाये १ हाशमराव लोक १ सुभे मामलेदार १ वतनदार जिल्हे रुजू १ नुने मुलकी १ देसचे सुभे ? सुभा प्रा मावळे खाा राजश्री...स्वामी १ दरमाहा १ अधिक येणारा पैसा. २ नजराणे. ३ बट्ठल मशाहिरा व खेरीज मशाहिरा.

·१३ १ कमाविस १ दफाते जमा १ कमाविस तकसीम १ शाहीरू ३ १ खुद मसाले १ जकाती १ किले हाये स्वारी मजकूर १ तहवेल १ शाहिरू ६ सुभे मुलकी १ देसचे सुभे १ सुभा प्राा मावळे तहवेल खासावेतन व निवार १ खासा वेतन १ निसबतवार २ २ शाहीरू किले हाय १ बाा मु। १ खो मुआ २ बाा मुआ कमाविस कलम १ जकाती कलम १ कलम १ खासगत जमा १ वतनी यैवज १ सावोत्रा १ हक देशपांडे ता सोखोर १ आ देशमुखी ताा काा मावळे ३ १ मुकासे गांव १ इनाम गांव १ किरकोळ जमा १ आश्रित १ कारकून सरदेशमुखी १ यैन सरदेशमुखी १ कमावीसबाब सरदेशमुखी १ खिजमतगार १ ब्राह्मण व हारकारे व शागीर्द १ आच्यार्ये व पंतोजी १ खास बारदार १ ढालाईत १ लोकदी लखोटा जासूद १ बाजे लोक १ पतकी लोक १ फरास १ लोकदिा कारखाने १८ १ भाई १ चोपदार हुजूरचे गांव कलम १ इजाफती १ यैन इजाफती १ कर्जे २ कलम १ यैन इजाफती कर्जे खौ मुरा १ देहेनगी १ दफ्तर खर्च ·१४ १ कर्ज आमदान १ कर्ज हसना २ १ रोशनाई १ तैवज खर्च १ बाजे खर्च १ धर्मदाव १ पोट खर्च हासील आमल कलमें १६ १ इस्तमल वगैरे १ घडित वगैरे १ कर्दन वगैरे १ इनाम ३ १ खैरात २ मुजाफती १ यैन मुजाफती १ कर्ज कलम १ यैन मुजाफती कर्जे १ कर्ज दादन १ रद कर्ज सर्फे आमल रुजु हासील आमल कलमे १६ No 20] श्री फालगुन शु. १५/१६५८ 8131१७३७ यादि हिशेब निगा राजश्री पुरुशोतमभट सुा। तिसा सलासीन मया. १०००४ फालगुन सुध १५ रुपये ५०००४ चैत्र सुध २ दर २॥ प्रो ४०००४ चैत्र वद्य ५ रुपये १०००० १५०० आषाढ सुध ७ दर २॥ प्रो १५०० श्रावण वद्य ७ दर २ प्रो १३००० १७११॥ व्याज ताा आस्विन आधिक सुध ९ २०३ सा फालगन सुध १५ ता येकून माा ६ माहे रोज २३ प्रोो १००० दरमाहे दरसदे रुाा ३ प्रा ·१५ रोज २४ ८५७ ईशा चैत्र सुध २ ताा मार येकून माा माहे ६ रोज ७ रुपये ५००० दर सदे व्याज सा २॥ येकून ६१९॥ ईशा चैत्र वद्य ५ ताा मार येकून मुदत ५ माहे रोज १९ सा४००० ११ किता साा २००० सदरहू पैकी रुाा ६ यो। साा १२२॥ किता ईशा आषाढ सुध ७ ताा आस्विन अधिक १५ या मुदत माहे ३ रोज ८ का १५००० दर सदे साा २॥ प्रो ५४ ईशा श्रावण वद्य ६ ताा आस्विन आधिक सुध १५ माा माहे १ यो मु १५०० दर सदे साा २ १८६७ पैकी वजा बारावा हिसा सूट रुपये १५५॥ बाकी १७११॥ १४७११॥ रुपये ८००० आस्विन सुद १० गुणा संकोरोबा ना आनगल २५०० आस्विन वद्य १ गाा तांबवेकर ४००० आस्विन वद्य १ आधिक १५०० पाठक २५०० आनगल १४५०० बाकी साा २११॥ पैकी वजा सूट ६२॥ बाकी रु।। १४९। बाा खत मार्गसीर सुध १ बाकी . An account of Purushottambhat Shevade, including great bankers like Anagal, Pathak, Tambavekar etc. No 21] श्री १७ मोहरम ज्येष्ठ शु॥ १५.१६५९ १।६।१७३७ दाा बाा संभाजी राणे सुहूर सन समान सलासीन मया व अलफ कारणे साहेबाचे सेवेसि लिहून दिल्हे जमान कतबा यैसाजे, गंगाजी चालका स्वामीने चाकरीस स्वामीने ठेविला त्यास हजीरजामीनविसी आज्ञा केली, त्यावरून आपण यासी हजीरजामीन असो. पुसले वेळेस हजीर करून. हजीर न करवे तरी याचे तालुकातीचा जाब करून देऊ. हे लिहिले. सई छ १३ मोहरम A security bond given by Sambhaji Rane for the due attendance of Gangaji Chalka as a servant, ·१६ No22] श्री भाद्रपद शु॥ १।१६५९ १५1८1१७३७ हिसेब नकल तो भास्कर बावा जमा रु वसूल का १७५० भाद्रपद सुध १ ९२२॥ कार्तिक वध्ये ४ ६०० चैत्र शुध १२ २७॥ पौष सुध ५ २३५० ५०० आषाढ सुध ५ ६७५ फालगुन सुध १ २१७५ आमची खते येणेप्राा पाठऊन दिल्हे पाहिजेत. १ गोपाळ भट हाा नरसिंगसव चिटी रुाा १००० गोपाळ भ(ट) याजवल आहे सा नि पेशवे ( पौ छ १ शाबान) १ का १००० बाबत पंतप्रधान यांची याद आहे तीप्रा देणे १ चिटी येक १८५०० १ चिटी येक ५००० येकून- १ फारखती पाा देणे This is an account of Bhaskarbawa Vaidya in which cheques given by Bajirao I of Rs. 18500 and 5000 are mentioned in connection with the transactions between Jagathap, Nawathe and Vaidyas, N023] श्री भाद्र. वद्य १६५६ ११९१७७७ हिसेन येणं कर्ज निभा राा मल्हारराम ७७२ बा खत शके १६५९ पिंगलनाम संवछरे पो वध्य १ व्याज दर साा २ बा हिसेब रुजु मल्हारराम २५७२ शके १६६० कालयुक्त संवछरे मार्गसर्घि सुाा २ व्याज दरमहा दर सदे रु.१।।. १०२२॥ शके १६५९ पिंगलनाम संवछरे भाद्रपद वद ३ बाा चिठी काळोजी पाटीलपैकी ३००० बाा पत्र नरसिंगराव साा ८००० पैकी सुा समान सलासीन मया अलफ छ १७ शौवाल ७०० छ. १८ शाबान शु। समान सलासीन मया आलफ बाा सिकेनिसी. ५००० शके १६५९ पिंगल संवछरे मार्गसीर्ष सुध २ बाा खत १३०६६॥ An account of Malharram Gharpure containing the names of important persons to whom large sums were advanced. Refer letters Nos. 34, 36 and 39 of Vol. I.

·१७ No. 24] श्री भाद्र. न. ५/१६५९ 3॥९।१७३७ रुपये. हिसेब आंताजी सिवदेव भडभडे सुाा समान सलासीन मया आलफ. माघ वद्य २ हिसेब सुहुर सन सवा. १४६४ । भाद्रपद वद्य पंचमी ता माघ वद्य २ सुा। समान यो माहे १६ रोज २७ या माा १००० व्याज दरसदे सा ३ प्राो दरमाहा साा ३० था सा व्याज ५०७ वजा बारोतरा सूट ४३ बाकी. ४६४ व्याज सुाा सबा ७३१ झा माघ वद्य ५ ता माघ वद्य २ सुाा समान मुाा माहे १२ यो। सारा ५१० मा व्याज दरसाद ३ प्राो दरमा(हे) १६॥ साा १९८ वजा सूट बारोतरा १७ माफी १८१ व्याज. ५५० मा बाकी १८३ ५५० ईसा माघ वद्य २ सुा। समान गुणा कृष्णाजी करमरकर. १२८१ An account of Antaji Shiwadeo Bhadbhade. This man requires indenti. fication as there is Ancaji Shivdeo Phalnikir and Mutalik of Pratinidhi. No.25] भाद्र. व. ५११६५९ 3॥९।१७३७ हिसेब अनताजी सिवदेऊ भडभडे सुाा समान ईसा भाद्रपद वद्य ५ ता आशाढ वद्य ५ माहे १० येकून दर ३ प्राो व्याज रुपये ३०० वजा बारोत्रा सूट || २५ बाकी व्याज रुपये २७५ १००० यैन मुदल. १२७५ गाा संकराजी कान्हो माघ वद्य दसमी ताआशाढ वद्य पंचमी माहे ४ रोज २५ येकून व्याज साा पाचशेचे ७९॥ वजा सूट बारोत्रा ६॥ बाकी ७२४ ५५० यैन पावती.

·१८ बाकी ताा आशाढ वद्य ५ का ६४२ ता यैन पैकी ४४० व्याज पैकी २०२ रु ६४२ ५२॥ झा आशाढ वद्य शष्टी ताा कार्तिक ३० माहे ४४१० वजा १० बाकी माहे ४ येकून माा साा ४४० यैन ६९४॥ ता यैन का ४४० व्याज २५४॥ An account of Antaji Shivadeo Bhadbhade, a new person dealing with Vaidyas. No.26 ] श्री भाद्र.व. १३१६५९ ११।९।१७३७ राजश्री कालोजी जगथाप गोसावी यांसि. स्नाो मल्हारराम व रंगो विठल असीरवाद उपर. सिकेनिर्माचे रुपये दरसाल साा सेंभर प्राा जेव्हा नव्या सनदा घेऊ तेव्हा देत जाऊं. बहुत काये लिहिणे हे आसीर्वाद. A letter by Malharram Gharpure and Rango Vitlial for the payment of Rs. 100 in lieu of Shikenvise. No.27 ] श्री भाद्र. व. १३१६५९ ११।९।१७७७ राजश्री कालपाटील जगथाप गोसावी यांसि. ७ स्नाो मलारराम असीर्वाद उपर. तुमचे साा १०२२॥ येक हजार साडेबावीस आम्हांकडे आहेत ते सा जेव्हां मागाल तेव्हां देऊ. बहुत काये लिहिणे. मिति भाद्रपद वद्य १३ त्रयोदशी शके १६५९ पिंगलनाम संवछरे. A promissory note by Malaaram Gharpure given to Kaloji Jagthap for Rs. 1022-8. Refer letter No. 39 of Vol. I. No.28] श्री कार्तीक व. १११६५९ २८1१०1१७३७ हिसेब सिवाजी जाधव सिंदखेडकर सुाा तिसा सलासैन मया आलफ झा शके १६५९ पिंगलनाम संवछरे कार्तिक वद्य प्रतिपदा ताा शके १६६० कालयुक्त संवछरे आश्विन सुध १५ या माहे १२ पैकी वजा सूट माहे १ बाकी माहे ११ या साा १७५ व्याज दरमहा दरसदे ला ४ प्रा दरमाहे सा ७ या का ७७ १७५ मा २५२ ·रुपये ३६ चैत्र आखेर २४॥ वैशाख आखेर ६०॥ बाकी १९१. रुपये २०छ १० रजब आश्विन सुध बाकी १७१।। An account of Shiwaji Jadhav Sindkhedkar, a relative of Shahu. NO. 29] श्री २० रजब समान सलासीन कार्तिक व. १६५९ 51911१७६७ कर्जरोखा धनकोनाम राजश्री भास्कर बावा वैद्य यांस रिणको नाम जानोजी भोइटे सुासन समान सलासीन मया आलफ कारणे रोखा लेहून दिल्हा यैसाजे. घेतले साा ५०० पाचसे यास व्याज दरमाहे दरसद साा तीन प्रो देऊ. हा कार्तिक वदे सप्तमी छ २० माहे रजब + सही यास मुदतीअखेर आश्विन मासी देऊ. ५०० कार्तिक वद्य ५ शके १६६० A bond of debt given by Janoji Bhoite for Rs. 500 to Bhaskarbawa Vaidya. + ही भोइटे यांची स्वाक्षरी. NO 30] श्री भार्ग. शु. ६।१६५९ १६।११।१७०७ यादी हिसेब सा येसाजी अनंत सुाा तिसा सलासैन मया आलफ इाताा रुपये शके १६५९ ४०॥ किता मार्गसीर सुध शष्ठी ता पौश शके १६६० या माहे १४॥ रुपये २६ या व्याज दर सदे २ प्रो यो ९१ या व्याज का १४॥ १४॥ व्याज २६ यैन ४०॥ ३६॥. किता पौश सुध ५ ताा पौशि अखेर यो। माहे १३॥. योा सा मुा २४ यो॥३२५यो। व्याज १२. २४ यैन ७७ ·५० येन ता व्याज २७॥ पैकी वजा सूट २) बाकी २५/- किता गुणा मा उबंरज १० किता गुणा विस्वनाथभट ४० The account of Yesaji Anant who borrowed money when Shalu was at Umbraj. See No. 27 of Vol. I. 'रुपय ७५० गु No.31] श्री फालगन व. १६५९ २६।२।१७३८ यादि हिंसेब राजश्री नारोवा नाईक अणगळ यांजकडे जमा ३००० गुणा कोनेरराम फालगुन वद्य चतुर्थी २००० गुणा रघुनाथभट पटवर्धन पैकी फालगुन वद्य ५ कोनेरराम फालगुन वद्य येकादसी ५४० गुणा नरसिंगराव जगथाप बाा चिठी दादोबा पुरंधरे चैत्र सुध १२ ४००० गुणा दादोबा पुरंधरे यैवज गोपाळभट नवाथे पैकी चैत्र सुध १४ जमा १०९२० ४९० गुणा नरसिंगराव जगथाप चा चिठी दादोबा पुरंधरे बाा सा वैशाख शुध ८ छ ६ मोहरम कर्ज गिरतपन २५० गा गंगाधर नाइक वाई ताा पंतसचीव पैकी वैशाख सुध . रूपये १०० येवज सदु सोनाराबा गुरा जगोबा नाईक गोडस वैशाख वद्य ३ रुपये १११३० रुपये १००० देणें पुरुषोतम भट बाा देणे यमाजीपंत सा फालगुन सुध प्रतिपदा १००० देणे जनार्दन सेट्या फालगुन वद्य ५ व्याज दर १ प्रो ५८ देणे भगवंतराव जगथाप फालगुन वद्य ६ साा ६० पैकी २५० कर्ज दादन देविले गुणा कृष्णाजी २०० नरसिंगराव ५० संभाजी २५० १०० देणे सखोजी खोपडे रुपये २०० पैकी देविले रुपये २००० पुरुशोतमभट सेवडे चैत्र सुध २ रुपयेबा चिठी ·२१ २५ गुणा १५०० राजश्री आंतोबा नाईक भिडे देणें कृष्णंभटजी बाा चैत्र सुध ६ केसोपंत देणे भगवंतराव जगथाप बाा सिवाजीपंत का २६० सुध १३ देणे सिवाजीपंत राजवाडे ३२ नरसिंगराव ४९ भगवंतराव ८१ चैत्र ८१ १०५ छ १२ जिल्हेज चैत्र सुध १३ दणं कर्जदादन भगवंतराव जगथाप बाा सी सा १००० छ १५ जिल्हेज चैत्र वद्य देणे नरसिंगराव जगथाप साा १५०० पैकी कर्ज दिले ७११९ देणे सेखमिरा हावाला मजमदाराबाा चैत्र वद्य १० An account of Naroba Naik Angal who had dealings with welknown persons. N32] श्री फा. व. १११६५९ ८131१७३८ हिशेब सेखोजी खोबडे सा तिसा सलासेन मया आलफ ाा शके १६५९ फालगुन वद्य चतुर्दसी ताा शके १६६० कालयुक्त संवत्छरे आस्विन वद्य ८ मा माहे ६ रोज २३ या साा२०० व्याज दर माहे दरसदे साा ॥. प्राा दर माहे ७|| व्याज ५०॥. पैकी वजा सूट ४ बाकी ४६॥॥ व्याज २०० मा २४६॥. पैकी वना सूट रोज पंधरा योा ||. बाकी रुपये छ २४ मंगळवार चिठी गाा पंतसचिव यांजकडे पहिले खत देऊन १९० नवे घेतले. बाकी रुपये आश्विन अधिक वद्य ५ रुपये ५३ सदरहू वसूल सुा इसने ते आर्डन मुदल घेतले. An account of Sekhoji Khobade. The capital only was received in 1742 and the interest was forgone. N) 33] श्री 3 जिल्हेज चैत्र शु. १६६० १७131१७७८ देणे कर्ज दादन रुपये माहे जिल्हेज चैत्र मास पो सुाा समान सलासीन. कुलारग भगवंतराव जगथाप रुपये. येसजी कंक आवार ४० छ ८ रोज छ ५ रोज साा १० ·२ ७३1 २५ छ ३ रोज नरसिंगराव ५छ ९ रोज ३ छ ९ रोज १०५ छ १२ रोज १३० छ १४ रोज ११ छ २६ रोज ११ छ २६ रोज ५ छ २९ रोज ५छ २९ रोज १९१ ७० छ १६ रोज ९५ छ १६ रोज २१९ २८६ राणोजी भोसले साा ५०० पैकी कृष्णभट नवाथे उसने आणगला बाा ३२५ बाकी छ २८ रोज ४ १५ छ २३ रोज परसोजी पाटील नारोबा नाईक आणगल याजकडे जमा बारगीर. ३२९ छ १२ रोज ५३। गा मोरोपंत छ २४ रोज जनार्दन सेटे ५ छ २७ रोज गाा मोरोपंत ३१ छ १३ रोज माहदू सावंत छ १३ (रोज) ४ गुणाजी सिर्के छ. २६ रोज साा २५८ हसनखान छ १४ रोज १० दौलतराव सिर्के छ. २६ रोज का। १०० सुभानजी सालोखा छ. १६ रोज ५ बहिरो विस्वनाथ छ. १७ रोज १ संभाजी जगथाप छ. १६ रोज २५ तुकोजी पाटील छ. १७ रोज १ तेरीज येकंदर कर्ज दादन २८६ भगवतराव जगथापा १० हसनखान २१९ नरसिंगराव जगथाप २५ संभाजी जगथा(प) ५ सुभानजी सालोखा १० येसजी कंक १ बहिरो विस्वनाथ ७३। राणोजी भोसले २५८ गुणाजी सिर्के ३२९ नारोबा नाईक अणगल १०० दौलतराव सिर्के ३१ जनार्दन सेटे १ तुकोजी पाटील उसना ४ कृष्णंभट नवाथे ४ माहादू सावंत १३५६. The list of persons to whom money was advanced by Vaidyas, ·No.34] श्री चैत्र शु।। १११६६० २०131१७३८ श्रीमंत राजश्री भास्करबावा स्वामीचे सेवेसी. पाो खंडो मल्हार साा नमस्कार. आम्हांस बाजारांत कांहीं सवदा घ्यावा लागतो, त्यास कृपा करून रुाा १५ पंधरा उसने द्यावे. सिहीगडास गेलो म्हणजे मुजरद माणसाबराबरी पाठवून देतो. दाहा मागितले होते, परंतु आणखी पाच यावे, आंतर करूं नये. बहुत काये लिहिणे कृपा लोभ असो दीजे हे विनंती. आदा चैत्र शुध ११ ताा धोंडजी साा गुा जनार्दन सेटे १० Khando Malhar of Sinhagad wants Rs. 15 from Bhaskarbawa Vaidya No. 35] श्री वैशाख शु. १०।१६६० १८||१७३८ हिसेव दुकान राजश्री बाबाजी नाईक पारकर पैकी नि। राजश्री भास्कर वैद्य सुा समान सलासैन म(या) आलफ शके १६६० कालयुक्त नाम संवसरे हाा शके १६५९ पिंगलनाम संवत्सरे ताा सालमजकूर जमा रुपये वसल रुपये ८५०० वौशाख वदी ११ ५०० वौशाख वदी १४ देणं गोपाळभद ४७५ आषाढ सुध २ गुणा बाळाजी नवाथे शामजी १०००० श्रावण शुध ७ देणं अंतोबा नारा ६०० आषाढ वदी ७ गुणा गोपाळभट भिडे नवाथे १०००० भाद्रपद शुध १ देणे अंतोवा नाईक ५०० आषाढ वदी ९ गुणा विस्वनाथभट भिडे वैद्य १००० भाद्रपद शुध ६ गुणा गोपाळभट १०५०० भाद्रपद शुध १ गु[ पुरुषोतमभट नवाथ्ये ता रामकृष्णपंत २०० कार्तिक वदी ४ देणें दामले ता १२५० श्रावण वदी २ गुणा रामकृष्णपंत कमळाजीपंत २५० भटपैकी २१७०० १००० खासा ९१॥ मार्गसीर्ष शुध ७ देणे बहिरौ विस्व- १२५० नाथ कराटे २१७२५ १०० पौष वदी ८ देणे गोपाळभट नवाथ्ये २१८९१॥ शके १६६० रुपये १८९ व्याज हा ताा कार्तिक वदी ४ बाा १७५० चैत्रवदी ४ देणें पुरुषोतमभट तुटमुदती हिसेब येकोत्रा प्रमाणे मा १००० वैशाख शुध ९ कृष्णंभट नवाथ्ये ·विस्वनाथभट वैद्य जमा जेस्ठ वद्य १०० वैशाख वद्य १० जानोजी भोईटे १० हिसेब केला २१९१४ २८५० २१८९१॥ तेरीज बाकी ता पौष वदी ८ शके १६५९ बाा हिसेब बाकी रुपये २२॥ शके १६६० जमा रुपये ४००० फालगुन शुध १२ गुणा अनगल व भिडे शुध मोरो नारायण ७९२ वैशाख ९ गा सिवाजी नारायण १०२ जेस्ट शुध ७ गुणा कृष्णाजी बलाळ ६७०९॥ The account of Babaji Naik Parkar in the shop of Vaidyas. ७९५ चैत्र ९ गुरा वैशास वा ९।१६६० No. 36] श्री १।५।१७३८ कर्जरोखा शके १६६० कालयुक्त संवत्सरे वैशाख वदी नवमी तदिनि धनकोनाम राजश्री भास्कर बावा यांसी रणकोनाम सेखोजी व कोडजी चौधुले मौजे सोनगांव तुम्हांपासून आम्ही आपले आत्मकार्यपरवत समधे घेतले रुपये मुदल ३५ पसतीस घेतले. हे रुपये ज्येस्ट शुध प्रति- पदेस देऊन. न देऊ तर दरमाहे दरसदे पंचोत्र प्रा व्याज व मुदल द्वितीयेस देऊन. हा लिहून दिल्हा कतबा. सही गोही. ज्यानमाळी दिशा देवराब येसजी पाटील. मौजे आंबवडे. A bond given by Sek hoji and Kondaji Chougulas to Bhaskarbawa Vaidya, for Rs. 35. It is attested by Jan Mali and Yesaji Patil of Ambawada. No.37 ] श्री वैशाख व. १31१६६० ५।५।१७३८ राजश्री कृष्णाजी बलाळ गोसावी यांसि प्रती गोवर्धन जती व उदेजगीर व राजगीर गोसावी नमो नारायेण विनंती उपर. राजश्री भास्करबावा वैद्य यांनी तुम्हांकडून आम्हांस रुपये देविले ते येणेप्रमाणे पावले १०० गोवर्धन जती १०० उदेजगीर ९० राजगीर बी ताा २९० ·२५ सदरहू दोनसे नवद रुपये आपणांस सातारा भरून पावले मिती शके १६६० कालयुक्त संवछरे वैशाख वद १३ त्रयोदसी. लिहिले सही सदरहू रुपये रूपगरि गोसावी व दुपगीर गोसावी याचे मात पावेल. हे लिहिले सही निशाणी (त्रिशूळ) Three Jatis' letter to Krishnaji Balal acknowledging the receipt of Rs. 290 जेष्ट शु. ८1१६६० No. 38] श्री १५/५/१७१८ यादि गुणा मल्हारराम बाा सोनगाऊ सुा समान सलासीन मया आलफ जेष्ठ सुध ८ मा आस्टे गा| येसजी जेस्ट वदी १३ गुणा येसजी व सेखाजी मुा व कोंडजी १७ -III सिलक पैकी का १७ पौ आस्टे का ३ खर्च खर्च । ८- आले. १ दर १५ 11- बीज टके १॥ मेथ्या ४४१ ॥६ कोथबीर • उडीद ४४२ •ill: तुरी 1- भात. 1. बाजरी ४४२ ४. राळे ४४१ - हुलगे ४४१ 6- मूग ४४॥ ४ तीळ ४४|| २०६ १ जोरी ४ ५ वाटेदार उसणे २ येसजी पाा २ सेखाजी १ कोंडजी ... पावटे ४४२ ४- आंबाडी ४४१ ४॥ ता १ खात गाडे ८ १ खरेदी गवत बैल सरकारचा गुणा येसजी जाधव ३॥ यैन दि. - वाटेदारानी 뱌 बाकी सिलक का .. किता गुणा येसाजी गला ४१- नागळी साा २ ·२६ ६ २ गुणा केसो हरी भाद्रपद वदी ९ येसजी ४ गुणा सेखाजी बिजाबावत २ गुणा केसो हरी 4 खपले ४२ जोरी 6३॥ ४१- वळसे पैकी जोरी १ रधू १ येसजी ... ता। मा२॥. सेखाजी ४४॥॥. येसजी पा ॥२॥ नागली २ खपले ४३॥२ जोरी ४४॥॥ खर्च ३ येसजी जाधव २ बीज शाळु १ गाजरें बीज १ कोंडजी १ समाईक ३ ८ बाकी चइत्र वदी ७ मुकास(म) सोनगाऊ ५ येसजी ५ सेखाजी फाल पास बाबत १० की पोष सुध ३ गुण येसजी २ भुडकी बावत १ येसजी १ सेखाजी २ १॥. कडबा वळसे १०० पैकी १०० ३. तेरीज रुपये ३ किा १७ किा ८ किा १० किा ३॥ किा ४१. An account submitted by Malharram Gharpure for money spent at Songaon.

·No.39] श्री श्रावण शु. ११६६० ६।१७३८ शके १६६० कालयुक्त सवत्सरे श्रावण शुद्ध १२ (सो)भवार तदिने धनिक नाम भास्कर वैद्य उधारक नाम जनार्दन देव आत्मकायार्थ ऋण गृहीत साा ५० अक्षरतोपि पन्नास यास व्याज दरमाहे दरसदे रुपय्ये २ प्रमाणे देऊं हे सही बीकलम ओम. A bondgiven by Janardan Deo to Bhaskar Vaidya for Rs. 50. No. 40] श्री छ. जमावल भाद्र शु. १६६० ८1८1१७३८ १ कानोजीराव गुजर यादी हजिरी लोक जमाव राजेश्री सयाजी अहिराव दिया हुजुरात खासगी सुा तिसा सलासीन मया आलफ छ ३ जमादिलावल. ५ खासा सरदार आसामी पा दिशा बारगीर लोक. २ दादो नारायेण सबनीस १ सुरयाजी निशाणदार १ बाजी निलवर १ मादजी करणेकरी १ बावाजी सोमवशी १ बावाजी करणेकरी १ तुकोजी दासीराव १ बाबा सावंत सरदे १ बालकोजी पोवार १दसनमालदार १ रामजी चवान १ देवजरािव सुx १ गुणाजी साक x १ बालकोराव सुतार हुजरात लोक १० १ १ दिशा बलवंतराव दळवी खुद दादू सावंत १ सोनजी चवाण १ येस सावंत १ सोनजी वाग १ गंगाजी साळवी १ येस सावंत १ तानजी संकपाल १ लखमोजी पोवार १ मनीराम १ मालोजी पंचाल १ कृष्णाजी सिरके खास बारदार १ राणोजी सोमवंसी १ रबाजी चवाण १ देवजी कदम १ हरजी कदम १ सवाजी डमाल दिशा मादजी नाईक १ खुद १ दासाजी साल ·१ धरमोजी गायकवाड १ धरमोजी साळवी १ येस साळवी १ हरजी अरनाके १धार सावंत १ येद सावंत १ सदोजी खेडेकर १ तानजा कडू १ सदोजी परदेसी १ गोप सावंत १ पिलाजी सिरके ६ १ दिशा बाजखान लोदी १ बाजखान कमसेख इभरम १ सेख इसुप २० १ १ इस्मल नाईक १ सेक इसमल १ सेक मुस(ल)मान १ सेक इसमेल १ मुससाना १ इभरम बावाजी २१ १ ९ १ तानूजी निगडे १ रामजी जाधव १ त्रिंबक जाधव ४ १ दि।। सुभानजी नल(व)डे १ आपाजी जाधव १ सावजी जाधव १ तुकोजी राणे १ जागोजी गायक(वाड) १ सिवाजी सेले १ सानजीराव चवाण १ भिवजी सा(लो)खा १ दासोजी पिसाळ दि। सयाजीराव विचारे १ खुद १ येसजी संकपाल १ हरजी चवाण १ कानोजी पोवार १ रामजी चवाण १ रामजी मोरये १ हरजी कद(म) १ पोरगा रामा १ बालकोजी or १ हरजी दासाराव १ पिलसेट १ जोगोजी गावेसीकर १ येस सावंत on ४ A list of persons in the private service of Shahu under the Supervision of Sayaji Ahirao. A second page of this list is not repeated.

·२९ No. 41] श्री भाद्रपद शु. १६६० ८1८1१७३८ यादी हजीर लोक दिशा सयाजी अहिराव सरकार हुजुरात सुा तिसा सलासीन मया आलफ छ ३ जमादिलावल तेरीज येकंदर ७ धरमनाक दिशा धरमनाक दिमत जाननाक ७ विठनाक १ खुद ६ जाननाक १दामनाक १ गुणनाक ४रावनाक १ खंडनाक १ भाननाक १ भिकनाक १ मालनाक १ ताननाक १ रामनाक १ येसनाक १ धरमनाक १ खुद १ लखमनाक ६ ७ १ खुद दिशा विठनाक दिशा रावनाक १ खुद १ गोदनाक १ धोंडनाक १ मालनाक १ अबरनाक १ येसनाक १ रतनाक १ सोननाक १ येसनाक १ गोलपकर मालनाक ७ This is the third page of the list of persons in the Service of Shahu under the supervision of Sayaji Ahirao. It is worth notice that they are all Mahars. No. 42] श्री छ ५ जावल भाद्र शु. ६.१६६० १०1८1१७३८ सिलकबंद छ ५ माहे जमादिलावेल खासगत राजश्री भास्कर वैद्य सुा तिसा सलासीन मया आलफ ऊर्फ भाद्रपद सुध ६ गुरुवार मुाा म्हासाल रुपये जमा नक्त रुपये जमा छ मजकूर पैकी गा भास्करबावा सिलक पैकी आबे सुद सो २२ व मोहरा सिलकपैकी २६ मोहरा २ दर १३ का ४८ ·४६ मेथी सिलक रोज गुगा खर्च रुपये ४ देणे खरेदी जिनस आणावयाबदल गा| सुभानजी सालोखा रुपये 1- किरकोळ कागद खासे पाने ४ या 1- किरकोळ खर्च खुर्दा ४६ मीठ कैली 61 ४३ धर्मादाय ब्राह्मण ४६ फरालास कवा -1९ रुपये २६ देणे कर्ज दादन भगवंतराव जगथाप मोहरा २ दर १३ प्रमाणे. साये बाा खत साये ५० पैकी ३०. बाकी सिलक रुपये छ ६ रोज सप्तमी सुक्रवार रुपये १७. जमा छ मजकूर खर्च रुपये किरकोळ खुर्दा ४६ तरकारी भोपळा ४६ पाने ४३ दही ४३ गोडीस दही प्यावयास. ... सुपारी वजन कचा ४४१ ४३ धर्मादाय फकीर ॥९ खरेदी तंगहात ९ ये॥ भांडेयास कले करविले गुणा हरबा खुर्दा टके १ यो। •111-11. रुपये बाकी सिलक रुपये १६॥ This is an account of Bhaskarbhat of two days when he was at Mhuisal, There is also an account of two more days of the same place. At the beginning of November 1738 Bhaskar Vaidya was at Khanderajuri. This is known from accounts of those days, Mhaisal may not be far off from Khanderajuri. रुपये ॥ -- No. 43] श्री ७ जाावल तिसा सलासीन भाद्रपद शु ९।१६६० १२१८११७३८ सिलकबंद छ ७ माहे जमादिलावेल खासगत राजश्री भास्कर वैद्य सु। तिसा सलासीन मया आलफ ऊर्फ भाद्रपद सुध अष्टमी शनवार माा म्हासाल जमा नक्त रुपये सिलक रोज गुणा १६||||| जमा छ मजकूर हा या ·३१ वाजगस्त' जमा गुणा सुभानजी १॥ १८/30 खर्च रुपये किरकोळ खुर्दा 1. मिरच्या व कोथिंबीर या ४१ ४९ सुतलीस ४३ काकडीस ४३ दही गुगा परब. का 6 १ देणे माहाद सालवी यास देविला परवानगी खुद १ देणे धर्मादाय सिधेस्वरभट टोकेकर साा २४३ बाकी सिलक रुपये छ. ८ रविवार सिलक १६४ा जमा छ मजकूर ४८ ४८ गा माहादोबा नाईक तांबवेकर बाा ६४४॥ २ ॥ किरकोळ खर्दा .. बैलाचे राखणेस १६ सिपियास ४६ तरकारी ४३ कात खरेदी ४३ खरेदी दही सुतारास गुणा महमद सारवान .. खरेदी सडा १९ फरालास गुळ व चरमुरे गुणा सुलतानजी माने १.३ ४८ देणे कर्ज दादन राणोजी भोसले गाा माहादोबा नाईक तांबवेकराबाा रुपये ५० पैकी • देणे सिंपी गुणा माहादाजीराम झगे व डेरा नीट करविला त्यास मेहनत ४९४॥ बाकी सिलक रुपये १५४ A statement of account of Bhaskar Vaidya at Mhaisal. , परत दिलेले २ वळलेली सुताची दोरी ·३२ No. 44] श्री 30 जावल अ. आश्विन शु. २११६६० १९।१७३८ सिलकबंद छ ३० माहे जाावेल खाजगत राजश्री भास्कर वैद्य साा तिसा सलासीन मया आलफ ऊर्फ आश्विन आधिक द्वितिया सोमवार माा खंडेराजुरी रुपये जमा नक्त रुपये सिलक रोज गु २१॥ जमा छ मजकूर ५० राणोजी भोसले बाा रुपये कर्ज गिरत्पन पैकी ५० ७१॥श्रा खर्च रुपये •॥ किरकोळ खुर्दा ४९ तरकारी भोपळा ४३ खरेदी दही ४६ खरेदी पाने विड्याची •॥. खरेदी लोणी ४४१ येकूण .. खरेदी तेल वजन ४१ गुणा माहादेव १६ खरेदी जोनले गा राया छ २९ रोजी बा मा गंगाजी पालके २ बाा लोक गुणा विस्वनाथ भट १ रायाजी खिजमतगार १ १ दामा २ om गु येसजी खरेदी म्हैसीचें दूध घेतले होते त्याला रुपये १२ खरेदी म्हैसी गुा xxx १७॥ बाकी शिलक रुपये ५४॥ ५० देणे कर्ज दादन राणोजी भोसले गाा मोरोपंत का बाकी रुपये ४॥ An account of Bhaskar Vaidya at Khanderajuri.

·३३ No.45] श्री अ. आश्विन शु॥ ७१६६० ८1९1१७७८ शके १६६० कालयुक्त संवत्सरे अधिक आश्विन शु. ७ शुक्रवार तद्दिने धनिक नाम भास्कर वैद्य उधारणीक नाम जनार्दन देव ऋण गृहीत रुपये ५० अक्षरतोपि पंन्नास यास व्याज दरमाह दरसदे रुपये दोन प्रमाणे देऊ हे सही बी कलम ॐ. A bond given by Janardan Deo to Bhaskar Vaidya for Rs. 50. No.46] श्री आश्विन सु. ५१६६० ६।१०।१७३० हिसेब मानाजी पवार उगवणी नरसी सामराज बाा कतबा. रुपये २२०० यैन बाा सन तिसा आश्विन वद्य पंचमी २११॥ व्याज ताा फालगुन सुध १२ माा माहे ५। दरमहा दरसदे साा २ प्राा दरमहा हा ४४ यो २३१ वजा बारोत्रा साा १९। बाकी २११॥ २४११॥ गा गणोबा नाा वसूल साा फालगुन सुद १२ रुपये १८०० बाकी सन तिसा फालगुन वद १३ रुपये सन तिसा ६११॥ या यैन ४०० व्याज पैकी २११॥ व्याज हा तिसा फालगुन सुध १३ पासून आज पावेतों करून घेण साहासे पावणे बारा का याचे. An account of Manaji Pawar. Ganoba Naik Kolatkar paid for him Rs. 1800. Manaji belongs to Patharkar family. No. 47 ] श्रीशंकर आश्विन शु. ११:१६६० १२।१०।१७३८ श्रीया सह चिरंजीव राजश्री विश्वनाथभट यासि बालंभट वैद्य अनेक आसीर्वाद उपरी. येथील क्षेम अस्विन मुद ११ पावेतो समस्त सुखरूप जाणौन स्वकीये कुशल लेखन करित गेलें पाहिजे. यानंतर आम्ही यावेसारिखें असिलें तर उत्तर पाठवणे. येऊ. नाही तर न यावेसारिखें असिलें तर तैसेंच लिहून पाठवणे. पालखी पाठऊन देऊ. जुने भोई तो गेले. नवे भोई ठेवावे तर दाहाजण मागतात. सेरा स्वारीचा सिरस्ताप्रमाणे मागतात. त्यास उत्तर आलियासारिखें पाठऊन देऊ. जुने भोई रुसले आहेत त्यास ते म्हणतात की, आमचा स्वारीचा सेरा येणें आहे तो द्या. त्यास काय द्यावें तें लिहिणे. वरकड वर्तमान येथास्थित असे. तुम्ही आपणांकडील सविस्तर वर्तमान लिहून पाठवणे. बहुत काये लिहिणे वेदमुहूर्ती राजश्री जीव जोशी कोकणांत जाणार त्यास यास वर्षासन काय द्यावें तें लिहिणे. राजश्री मानाजी पवार व राजश्री न्यायाधीश व नरसी ·सामराज हे तेथे गेले आहेत तर त्याजकडे यैवज येणें तो उगऊन घेणे. सूचनार्थ लिहिले आहे. श्रीमंतास नमस्कार सांगणे.+ हे आशिर्वाद. राजश्री सदाशिवपंतास नमस्कार सांगणे. तेथील सविस्तर आर्थ लिहिणे हे विनंती. सेवेसि बालाजी दादाजी सा नमस्कार विनंती उपरी. दया करीत असिले पाहिजे हे विनंती. Balumbhat from Wai writes to Vishwanathbhat to recover the debts from Manaji Pawar, Nyayadhish and Narsi Samraj, He was ready to send Palanquin if he intended to come. + या चिन्हापुढील अक्षरें स्वदस्तूरची आहेत. No. 48] श्री कार्तिक शु. ११६६० ११११११७३८ यादी हिसेब राजश्री मानाजी पवार सुाा तिसा सलासैन मया आलफ हा ताा मार्गसीर्ष सुध ११. १८४४ झा शके १६६० कार्तिक सुध १ ताा मार्गसीर सुध ११ माा माहे १ रोज ११ यो रु १८०० व्याज दरमाहे दरसदे साा २ प्राो रुपये ४८ पैकी वजा सूट बारोतरा सा ४ बाकी का ४४ व्याज १८०० मा १८४४ रुपये १००४ मार्गसीर सुध ५ रुाा १००० यैन का गाा विस्वनाथ भट सातारा ४ व्याज दरमाहे हा २ प्राो रोज ७ गुणा विस्वनाथभट सातारा जमा १००४ ७७० मार्गसीर सुध ११ गुणा जनार्दन सेटे हुंडणावली साा १७७४ बाकी ताा द्वादसी का ४० व्याज साा ७० बाा खत साा दिले आसे गुणा नारायण बाकी . An account of Manaji Pawar who had dealings with Vishwanathbhat and Janardan Shete.

·No49] श्री कार्तिक शुा ५/१६६० ५।११।१७३८ हिसेब सा संभाजी घोरपडे सुा आईन मया आलफ रुपये १२०० येन शक १६६० कालयुक्त संवछरे कार्तिक सुध ५ व्याज दरसदे साा ३ प्रो ४३४॥ व्याज हा ताा शके १६६१ सिधार्थी संवछरे मार्गसीर्ष वद १० मा माहे १३४५ कचे सा १५८०० दरसदे ३ प्रो ४७४ वजा बारोत्रा साा ३९।। बाकी जमा ४३४॥ १६३४॥ ताा शके १६६१ सिधार्थ मार्गशीर्ष वद १० यैन व्याज ज्येष्ठ सुध ५ शके १६६१ सिधार्थी यसवंतराव पोतनीस मुरा माहे ६४२० या व्याज आशाढ सुध ४ गुणा यसवंतराव पोतनीस शके १६६१ सिधार्थी मुाा माहे ५४२१ ४०० छ २२ शाबान सन आबँन ऊर्फ मार्गसीर्ष वद १० शके १६६१ सिधार्थी संकरापा घोरपडे १५० १०५० १५९|| वजा बारोत्रा १३- बाकी जमा १४६४४ ११९६४ बाकी येणे शके १६६१ सिधार्थी मार्गसीर्ष वद ११ ७ ४३८/- तारा १५० यैन २८८/- व्याज ४३८/- पैकी चिठी संकराजी घोरपडे सा ४५० सदरहू हवालाचिठी असे. This is an account of Sambhaji Ghorpade ; two more of this type are dropped; they go to show his dealings with Sankraij Ghorpade and Yeshwantrao Potnis.

·३६ No.50] श्री कार्तिक वा १.१६६० २९.११११७३८ हिसेब राजश्री पुरुशोतमभट सेवडे सुा। आर्बेन मया आलफ झाा ताा आषाढ अखेर रुपये ४६३७ यैन मुदल रुपये शके १६६० या ५०० कार्तिफ वद्य १४ गुणा विस्वनाथभट ७०० गुणा सकरोबा नाा अनगळ २०. मार्गसीर सुध ८ ५०० सातारा मार्गसीर सुध १२ ११७५ मार्गेसीर वद्य ३ चिठी देणें वासुदेव जोसी २२६२ पौश सुध ११ १४९।. मागील बाकी बाा ११२. दादसेट बाा २००० हाली चिठी रुपये ४००० च्यार हजारपैकी २२६२ ४६३७ ७७८ व्याज शा ता दरसदे २॥ प्रो १०० कार्तिक वद्य १२ ता आषाढअखेर यो माहे ८ यो का ५०० या दरमाहे १२॥. १३२ मार्गसीर मास शु. ८ ३७ सुध ८ बाकी ९ माहे ७. ९५ सुध x रुपये ५०० या माहे ७ रोज १८ १३२ २१७॥ मार्गसीर वद्य ३ साा ११७५ या माहे ७ रोज १२ यो दरमाहे २९/- प्राा ३९९ पौश सुध १ का २२६२ यो माहे ७ यो साा दरमाहे का ५७ यो। ८४८|| पैकी वजा सूट ७०॥ बाकी रुपये ७७८ ५४१५ ६६७ या खेरीज दौलतराव सिर्के याज बाा साा येक हजार... वसूल ३३३ बाकी ६६७ ६०८२ An account of Purushottambhat Shewade dealing with Vishwanathbhat Vaidya, Sankaroba Naik Angal, Vasudeo Joshi and Daulatrao Sirke. No.51] श्री मार्गशर्षि शुा १११६६० १1१२११७३८ हिसेब दुकान सातारा गुणा बालाजी नाईक सुाा तिसा सलासीन शके १६६० कालयुक्त नाम संवछरे हा मार्गसर्षि सुध १ ताा माध सुध ९ नवमी ·जमाई। ८ रुपये ७। रोख गुणा विस्वनाथभट १ मसाला मौजे लासुर्णे गुणा आकलमा ६८ मौजे जांबली गा तुलबाजी मोरे मिा पौौ शुध ७ २२६ मोजे जांबली गुणा वगैरे (व ) सुा। तुलबाजी मोरे मिा पौ सुध ७ २०० मौजे जांबली पैकीं; २६ मौजे बावधन २२६ १३ मौजे जांबली गा| माहार रोख. २००० गा रघुनाथभट पटवर्धन मिा पॉो वद ७. ४२०० गुणा गणेशपंत दामले. १०० २७५ ५० ४०० ४ २२५ १४५॥ ३०० ११२६ १४५० ४२०० वजा दुबारा. वजा दुबारा जमा १९७५ बाकी जमा २२२५ ४२ गुणा येसाजी अनंत मिा पौौ सुध ४ ५०० राा पंतसचीव मिा मार्गसीर्ष वद १५ १७१० कृष्णंभट नवाथ्ये मार्गसीर्ष वद १५ ४९० गणेशभट फाटक पौ सुध १३ १२७०॥ तुकाराम दिा पुरुषोतमभट मिाा पौ वद ९ [१००] बाजी केशव कानिटकर कर्ज दादन साा २०० पैकी पा सुध १२ रुजू बावाजी ना। पारकर मिाा पौौ सु ७५० केसो महादेव वैशंपायन मिा पौ वद ४ १०० संतोकिदास सिकलकर मिा पौ वद १२ ५० जलालभाई बोहरी माघ सुध ७ ६० रामभट माट्ये मिा माघ सुध १ २ केसोबा ना चितळे ५ कृष्णाजी लकलवाडा. १७५ आबाजी विस्वनाथ दिा महादाजी गणेश पाौ सुध ७ १०||-। कसर किरकोली गोसावी नाईक आनगल मिा मार्गसीर्ष वद १ २००० विठोबा ना रत्नपारखी मिा माघ सुध २ १५० गोविदराव प्रभु दिशा जिऊबा चिटणीस मिा ·३८ १ २०० धोडो गोपाळ मिाा पौ ७ १०० बावाजी ना पारकर पौ वद ४ २५०० जिऊभट गाडगीळ मिाा माघ ६ १७३०५||- खर्च रुपये बाा मा। मनसुरखान परवाली ८ नरसोजी मजुरदार २०४% बालाजी गणेश बाा मा ५ सिवराम तुकदेव ४७७५ गणेशपंत दामले ४॥ सुभानजी मजुरदार २०० गा राघो शामजी ७ सुलतानजी मजुरदार ३०० गुणा रोख ८ कानोजी मजुरदार ११७७ गोसावी नाईक अनगल मिा माघ सुध२ १०० १०० नारोकृष्ण दिा पंतसचीव मिा माघ शुध३ २००० ६. बा। मुा आकल महमद २००० ३०० खंडापा कोबडा मिा पौ शुध १ ४७७५ २३ खाा सोने राखडी २ खासा १२५ १४५॥ तुकोराम मिाा पाौ शुध १३ ५ सुतार मावलकर आसामी ३ यो •॥ गोजेरी गौडा ५ बा मा संकराजी कानो १२० बाजी केशव कानिटकर पाौ २ खंडमाली सोनगावकर ३१ कृष्णाजी हरी कानिटकर पौ सुध १४ ११ जेटी गौंडा २३४-॥ सुतार २०४-॥ गंगाराम, ३ लासुर्णेकर सुतार बाबुराव हरी मिती पौ सुध ३ सुध १ २३४॥ ६९०३।। ३ सोना पोरगा २ आलाबकस बाा मु २४७५ खंडोजी जाधवराऊ भुइंजकर ११४॥ वेठ्ये माहार मिा मार्गसीर वद १५ येसजी देवगुडा सरीक १४ बाा मुाा रायाजी मोरे ५८ महादाजी गणेश मिा माघ ४ दर्याभाई पखाली १ मनसूरभाई ९॥- खाा दगड ६ छबिला सुतार १३४॥ ११ नागोजी मोरे २ मदारी पखाली जीवनभाई सारवान सुध १ खाा लाकडे खाा खिळे ३ ३ ·१।१२।१७३८ १०. आपाजी भिकाजी दिा महादाजी गणेश मिा पौौ सुध ४ २२०० राणोजी भोसले मिा माघ सुद ८ १ केशव बावाजी दिशा वैद्य कारकून ५०० पुरुषोतमभट सेवडे मिा पाो सुध १२ महादू सुतार ६ केसोबा नाा चितले खाा गला उडीद ४६२॥ खाा सोने करदोडा ३०। । किरकोली खर्च घरात धर्मादाव वगैरे मलापा बोडगा मिा पौ बद ८ १०० रखमसेट आलेकर मिा पा वद ७ खंडापा आलेकर मिा पौवद नारोबा ना अनगल मिा पौ वद १४ ७ गौंडा गुजराथी गिलावा भिंतीस केला १ १४९८६||-1 १९॥॥ किता खर्च खाा दुलई १ सोगवल ४९ २॥ पासोडी संगमनेरी गिलावा भिंतीस गौडा आदा १ बहिरजी भो दिा राणोजी भाग III.। खाा वासे घरास सर दर सरास 6I 1. प्रा •॥ माखणी २॥ किरकोळी पानसुपारी ब शाकभाजी १ कृष्णानी गणेश भट राा लस्कर पानपत्रावळ धर्म व कारवास+ बा दिल्हा (10 किता पाने सुपारी वगैरे किरकोली २४- खाा चंबू वजन ४४१ १९||-|| लग १९||-1 १५००६४त्री बाकी सिलक ता माघ सुध ९ नवमी रुपये ३५४|| सदरहू जमा दुकानी कारकीर्द मा गणोराम नाा कोलटकर बाकी ० An account of the cloth--shop of Vishwanathbhat at Satara, giving the sums deposited by various persons and spent for various purposes, with details, + सोंगाड्यास. No. 52] श्री मागसीर्ष. शु. १११६६० हिसेब गुाा सा धोंडो गोपाळ सुाआर्बेन मया आलफ इा ताा श्रावण पुर्णिमा शके १६६१ सियार्थी छवछरे ·२०० मुदल जमा ता २००० मुदल रुपये २०७ मा सातारा माघ दद्य २ ७०० मार्गसीर्ष सुध १ शके १६६० ३०० पौष सुध १ माा x ७ व्याज बामाहे ३॥ यो १००० माघ सुध २ मा। सातारा २०७ २००० ७०० वैशाख अखेर गुरा राजश्री १११ व्याज दरमाहे दरसदे साा १। पंतसचीवपैकी ताा वैशाख अखेर ८७५ जेष्ठ सुध ५ मा लस्कर ५२॥ किता का ७०० माहे ६ या दरमहा ८॥ १५ किा गाा बालाजी मुाा १८॥ किता का ३०० दरमाहे ३॥ माहे ५ यो. अजुमखेड ५० किता १००० मुा माहे ४ या दरमाहे १२॥ १२१। १७९७ पैकी बजा बारोतरा १०। बाकी ६ व्याज बाा रुपये. २१११. १८०३ बाकी २१३ देणे सातारा साा ५०० पौ आदा श्रावण बाकी An account of Dhondo Gopal. रुपये ३०८ रुपये ९५ No.53] श्री मार्गशीर्ष शु. ११६६० 31१२११७७८ हिसेब बाा कतबा लक्ष्मीबाई वैशांपायन मुाा नांदिवडे सुा आरबैन मया व अलफ जमाई १०. यैन मिा शके १६६० कालयुक्त संवछरे मार्गशीर्ष शु ४ २९. व्याज इा ताा शके १६६२ रौद्र संवछरे चैत्र शु. ४ मुाा माहे १६ यो दरसदे दर- माहा साा २ प्राो सो ३२ वजा बारोत्रा २॥ बाकी १२९. रुपये यैन जमा बा| जादा रवाले कोकणांत जमा आषाढ वद १ ताा मारा माहे ८॥ प्राा सा ८॥ दुकान सातारा शके १६६१ सिधार्थी माघ वद द्वितीया या मुा माहे १॥ दरसदे साा २ प्राो ... व्याज ८॥ वजा बारोत्रा बाकी ८॥ ८३॥

·४१ बाकी ता| चैत्र शु. ४ शके १६६२ रौद्र संवछरे पैकी वजा सोड रुपये १० बाकी येणे सा बारोत्रा पैकी रुपये ४५|| ३५|| २ ३७।- चैत्र शु. ४ ाा ताा चैत्र अखेर मुदत रोज २६ यो व्याज ३८ वजा सोड साा ।- बाकी हावाला बा। खत माहादाजी कृष्ण काणे वैशाख शुध १ मा उसने राज १५ पेस्तर व्याज दुहोत्राप्राा का ३८ सदरहूचा कतबा व मात्रा होती ती माहादाजी कृष्ण काणे याजपाशी दिली असे. मुा नांदिवडे गुणा तीर्थरूप रा रामचंद्र गोपाळ मिा वैशाख वद चतुर्थी साा २५ १३ वजा सोड मा विस्वनाथभट बाकी का बाकी --आषाढ शुध १० मा सातारा गाा माहादाजी कृष्ण काणे साा ८ बाकी येणें . An account of Laxmibai Vaishampayan of Nandwade, who had money. dealings with Mahadaji Krishna Kane. See letter No. 6 of Raghunathbhat. No.1] श्री मार्ग. 4. १६६० २१।१२।१७३८ हिसेच गा राणोजी भोसले सहरसन आर्चन मया आलफ झा ता कार्तिक वद्य पंचमी सा व्याज रुपा ३२८ मार्गसीर्ष वद्य ७ ताा कार्तिक वद्य पंचमी येकून माहे १००० १० रोज २८ का व्याज दरमाहा ३० प्रो पोश सुध ७ ताा कार्तिक वद्य ५ या माहे १० रोज १३ दरमाहा का ३० प्रो माघ शुध ५ ताा मुाा माहे ९ रोज १५ दरमाहा ३० प्रो माघ सुध ७ ताा मा माहे ९ रोज १३ २००० दरमाहा का ६० प्रो फालगुन सुध ११ ताा मुदत माह ८ रोज ५ या दरमाहा हा ३० प्राा ५६६ ·४२ १२७८ चैत्र वद्य २ ताा मुा माहे ७ रोज ३ योग ५००० बनसीपुरी १००० रोजमुरा ३०१९ २५१॥ १२००० वजा बारोत्रा का बाकी २७६७॥ १४७६७॥ रु १०००० गुणा मोरा केशव काादार प्राा मलकापुरपैकी चिटी राा सातारा मिति कार्तिक वद्य ५ ४२०० गुणा त्रिंबक विश्वनाथ मिति कार्तिक वद्य ५ गुणा कोनेरराम १४२०० बाकी येणे व्याज पैकी कार्तिक वद्य शष्टी रुा ५६७॥ ता शके १६६३ दुर्मती सबछरे श्रावण अधिक सुध ५ मुाा माहे २१ येकन दरमाहा दरसदे सा ३ प्राो व्याज का ३५७॥- वजा बारोत्रा साा २९॥- बाकी ३२७॥ ३२७॥ ८९५॥ An account of Ranoji Bhosale, in which money is paid to Moro Keshav of Malakapur, Trimbak Vishwanath Pethe, Bansipuri Gosavi and also Konerram Kolatkar. No.55]] श्री श. १६६० स. १७०८ हिसेब ब्याज गुणा राजश्री सेना-सरखेल बाा सुाा तिसा सलासैन मया व आलफ जमा बेरीज १००० खर्च बदल ३.०० देणे गुा। राजश्री माहादाजी गणेश देणे बस्ता करावयाबदल ताा सोनार रुपये १५ किता गुणा भास्कर हरी याजकडे बस्ता करावयाबदल ८ जोडवीं व विरोल्या ७ वेळा करावयास ७ किता गुगा राजश्री राणोजी भोसले १० सतापा मारुलकर ·६०. राा सातारा ९३२ १६ किता राा खातारा गुा बालाजी ९४८ An account of Sarkhale (Sambhaji Angre) in which transactions are made with Mahadaji Ganesh, Ranoji Bhosale and Satappa Marulkar a merchant at Satara. No. 56] श्री तिसा सल्लासीन चैत्र १६६० माई 1.5 राजश्री केशवराव गोसावी यांसि. सेवक महादाजी पंडित आमात्य नमस्कार. सुा तिसा सलासैन मया अलफ मौजे लासुर्ण येथील कमाविस सा विस्वनाथभट वैद्य यांस सांगितली आसे. तरी तुम्हीं गांवचा वसूल वसूल केला असेल, तो झाडेयानसी यांचे पदरी घालणं. गांवांत बाकी राहिली असेल, ते रुजू करून देऊन तुम्ही हुजूर येणे. पेसजी तुम्हांस येक दोन वेलां लिहिले. परंतु तुम्ही मध्येच कजिया करून त्यांचे माणसे फिराऊन दिलीत. तरी हे गोष्ट कार्याची नाही. तरी आतां पत्रदर्शनी गला व पेका जो वसूल केला असेल तो यांचे पदरी घालून तुम्ही हुजूर येणे. Mahadji Pandit Amatya informs Keshav Malbar that he should have no reason to come in the way of recovery of the revenue and corn of Lasurne by Vishvanathbhat Vaidya as he is authorised to do so. टीप:--खंड १. क्रमांक ३१, १२, ६७ पहा. No.57 ] श्री येथील १७७९! राजश्री बाळंभट बावा व ताा राजश्री विस्वनाथ बावा गोसावी यांसि छ अखंडित लक्ष्मी आलंकृत राजमान्य श्रो हैबतराव सोमवंशी दंडवत विनंती उपरी. कुशल जाणून स्वकीय लिहित असिले पाहिजे. यानंतर तुम्हांपासून राा गोविंदपंत आले त्यांणी वर्तमान सांगितले त्यावरून कळले. यैशास आम्ही व तीर्थस्वरूप राजश्री सरलस्करबावा येसे सातारेयासी सत्वर येतो. चिरंजीव राजश्री अमृतराव याचेविसी राजश्री स्वार्मास अर्ज करून गडावरून उतरून तुम्ही आपल्यापासी आणवणे. धोडी मालमालीयत आणवणे. आम्ही पूर्वीपासून पदरचे आहो. विस्तारै लिहावें यैसें नाही. तीर्थस्वरूप राा दारकोजी सोमवंसी यांसही ·आम्ही लिहिले आहे. दारकोजी तुम्हांकडे येतील ते तुम्ही येकत्र होऊन रदबदल करून चिरंजीव सुटे ते करणे. बहुत काय लिहिणे हे विनंती. श्री मार्तड चर- मोर्तब सूद णी दृढभाव नीं. वाजी सोमवंसी सुत हयप- तराव सेवेसी बाबूराव रघुनाथ सा नमस्कार कृपालोभ असा दिजे. Haibatrao Somavansi requests Vaidya brothers to secure rekase of Amritrao from his confinement in the fort. No58] श्री १७७९ तालिक श्रीमंत माहाराज राजश्री छत्रपती स्वामीचे सेवेसी विनंती सेवक आपाजी सोमवंसी सरलस्कर कृतानेक विज्ञापना. स्वामीचे कर्ज पेस जी, साा ६७००० सतुसस्ट हजार आहेत. येविशचं पत्र पूर्वी सेवेसी दिल्हें आहे यैसीयासी तीर्थरूप राजश्री हिंदुराव बावास या यैवजाचा तगादा केला न पाहिजे. सदरहू रुपये आपण कबूल केले असत. वारून देऊ. सेवेसी श्रुत होय हे विज्ञापना. Apaji Somavansi begs of Shahu that Deoji Hindurao should not be pressed to pay the debt of Rs. 67000 as he stands guarantee for the same. No.59] श्री सन १७३९ . श्री मार्तड चर णी दृढभाव नी बाजी सोमवंसी सुत हयप पतराव राजश्री बालभट व राजश्री विस्वनाथभट बावा गोसावी यांसि. छ अखंडिंत लक्ष्मी अलंकृत राजमान्ये - नो हैबतराऊ सोमवंसी कृतानेक दंडवत विनंति. येथील कुशल जाणून श्वकीये लेखन करावयासि आज्ञा केली पाहिजे विशष. कृपा करून सांभाल- ·पत्र पाठविलें तें उत्तम समईं पावोन परम समाधान जालें. पत्रीं कितेक प्रकार आभयेपूर्वक लिहिले कौं, दरबारचे वर्तमान कोन्ही काही मनास येईल तैसें सांगतात. परस्परें येकतां ते गोष्टीवर नव जाणे. जे गोष्ट जाहाली आहे त्यासी किमपि अंतर हाणें नाही. म्हणून समाधान करून लिहिले. यैसीयासि आपण पूर्वीच आम्हांस हाती धरून शफतपूर्वक अभये दिल्हे की, जैसे आम्ही उभयेता बंधु तैसे तिसरे तुम्ही. सर्वश्वं सौरक्षण करणे आम्हांस आगत्य आहे. तेंच आपले वचन द्रुढ धरून आम्ही या भावाबंदाच्या कलहोमध्ये हिमतीने कर्जेवाम करून वोढा बोढिला आहे. तो तुमच्या भरवसियावर. त्यासी दरबारची वर्तमाने मागें कितेक यैकत गेलो. पुढेही होतच आहेत त्यांसि तुम्हांसारिखे समर्थ प्रसंगी असता आम्ही कोन्हेविसी फिकीर करितों यैसे नाही. आम्ही आपले आज्ञेप्रमाणे चितामधे समाधानरूप आहो. सारांश गोष्ट तुम्ही भाऊ यैसें नामाभिधान ठेविलें ते गोष्ट व आंगे- जणी करून उभारणी केली. तो सर्व अभिमान तुम्हांस आहे. धरिला अभिमान सिधीस जाऊन लौकिकांत येश पदरी पडे असें केले पाहिजे. प्रसंगी सर्व प्रकारे वडील आपण आहेत. विस्तारें विनंती करावी यैसे नाही. कर्जाच्या यैवजाविसी लिहिलें त्यासी आपले पतीस यंतर पडले आहे असें नाहीं x x x देतच गेलो. बाकी शेष राहिला आहे त्याची फिकीर केली आहे. सांप्रत फौजेच्या रवानगीमुले च्यार दिवस लागले. आथःपर तजवीज करून महिनाभरांत यैवज पानीत करून. आपण चितात दुसरा अर्थ न धरावा. समाधान असो यावे. यानंतर मोजे वडझिर याजविसी लिहिले जे. राजश्री मोरो नारायण सुभदार याजकडील कर्ज सात हजार होते. त्याचे बोलीचालीमुळे त्याजकडे खेडी होती त्याचा तट पडला होता. प्रस्तुत पूर्ववतप्रमाणे त्याजकडे खेटी दिल्ही आहेत. मोज मारचा यैवज वसूल भुरकी फर्माविस-सह-वर्तमान गोसावियासी पावत करतील. विदित जाले पाहिजे. वरकड दरबारच्या कामाकाजाविसी आम्ही काये मुख्य गोष्ट की सर्व लोकांत जालें आहे की, ये सरदारीची उभारणी वैद्यबावांनी केली आहे. आम्ही तुमच्या वचना- वरून वर्तणूक करीत आलो. सांप्रतकाले ते ग्रहस्त दरबारी उत्पात करीत आहेत. त्याचे परिमार्जन करून केलें कर्म सिधीस नेणार आपण समर्थ आहेत. राजश्री राघोपंत पाठविले आहेत हे व राा गोविंदपंत उभयेता कितेक आर्थ निवेदन करतील. चितांत आणून तेणेप्रो पारपत्य केले पाहिजे. विशेष काये लिहिणे. 'लोभ असो दीजे हे विनंती. O मोर्तब सुद + स्वतांचे अक्षर. The letter expresses Haibairao Somavansi's fullest confidence in Vaidya brothers. म्हणून ल्याहावें ! १न No. 60] श्री पौष शु. १३/१६६० ११1१1१७३९ यादी खासगत खर्च सुा तिसा सलासीन मया अलफ जमा खर्च माहे पोशमास जमा रुपये १४ जनार्दन सेटे २ सिलक गुणा केसोपंत ·४६ १०. राा यशवंतराव ५० येसाजी सोनवणी ५० राजश्री पंतसचीव १ सुलतानजी माने बाा १ गुणा देवपुजेंतील ... गुगा सुभानजी १ गुणा जान्याबा २१९॥ ५ बेठे I. बाजरी इशा छ ११ सवाल ता २२ ९० सरखेलकडील लोक ३॥ विसू ब्राह्मण छ ११ रोज किता. १५ राणोजी मोसले -1. तांदूळ .. दाल ३० भगवंतराव सोमवंसी १ ग्रहणास खुर्दा .. मीठ २ छ १४ रोज २ किरकोली कर्दन ... हरभरे २ छ १५ रोज १ रामा चाकर ... बाजारी ॥. हरभरे १ छ १६ रोज हरभरे ४॥ -11. तादळ ॥. किरकोली खुर्दा ११ छ १७ रोज राणोजी भो १ कर्दन खुर्दा १ छ १८ रोज हरभरे २० उसणे मजमदार. १ छ १९ रोज हरभरे १ गुणा भिऊ ५ छ २० रोज रुद्राजीपंत पुसालकर ... दाणा सुलतानजी माने १० छ २० रोज सवाल राणोजी भोसले II. किरकोळ तांदूळ १ छ २१ सवाल तांदूळ ३ छ २२ रोज सवाल गोंदजी कांबले किा २ किा १ या २०६॥ A private account of Bhaskar Vaidya with persons like Panta Sachiv, Janardan Shete, Subhanji Mane, Ranoji Bhosale, Rudrajipant Pusalkar &c. No.61] श्री माघ शु. १२११६६० ८।२।१७३९ राजमान्य राजश्री विश्वनाथभट वैद्य याप्रति गोपाळभट पुराणिक कासीकर नमस्कार उपरी. तुम्हांहाती लहूंबाई वैशंपायन हिचे खताबाबत रुपये १०० शंभर विष्णुभट जोशी ह्याही आम्हांला देविले होते, ते तुम्हांपासून भरून पावलो. शके १६६० माघ शु १२ गुरुवार It is a receipt given by Gopalbhat Puranik to Vishwanathbhat for the money recovered for Laxmibai Vaishampayan. टीप:- ही बाई नांदिवड्याची राहणारी, इला रघुनाथ भटांनी कर्ज दिले होते. १७२० चे नं. ६ चे पत्र पटा.

·No.621 श्री फालगुन शु. १।१६६० २८४२११७३९ राजश्री बाळंभट बावा वैदे व ता राजश्री विस्वनाथ भट वैद्य गोसावी यांसि छ अखंडित लक्ष्मी आलंकृत राजमान्ये भो हयेवतराव सोमवंसी दंडवत विनंती. येथील कुशेल ताा फालगुण शुध १ येथास्तित जाणून स्वकीये कुशेल लेखनाज्ञा केली पाहिजे. याउपरी पूर्वी येक दोन पत्रे आली तेथें कितेक अश्वासनयुग्त संतोशार्थ लिा त्यावरून सर्व प्रकारे संतोशी होऊन समाधान जाहालें. पुढे कितेक देण्याघेण्याचे तरतुदेस लागलो. येसे असतां प्रस्तुद राा गोविंदपंती पत्र लिा त्यावरून चिताचा विक्षेप दिसोन आला. तुम्ही आमचे मुरबी. सर्व गोस्टीचा आमचा आंगेज तुम्ही केला. त्यावरून दरबारी जो बंदोबस्त करणे तो तुमचा तुम्हीच केला. तुमच्या वचने लोकांची कर्ज घेऊन दरबारचा प्रसंग संपादिला. यैसें असतां हली हा प्रसंग जाहाला. प्रसंगी आम्ही असतांच या गोस्टी ऐकत होतो. परंतु आपले पदरी सरंजाम यैवज आहे नाही तो तुम्हांस पूर्वीच विदित केला. विचारामाफिक गोस्टी करून कलह तोडावा ते गोस्टी न होतां येकाकी बारा हजारावर गोस्टी ठराविली; तेव्हा तुम्ही आम्ही जो कारभार केला तो कोण्या परिणामास जाये? हत्पबंदीचा यैवज माहारांजाच्या कर्जाबाा देणे. इतर कर्ज काहाडून दिल्ही. पेशजी वडिलांची कर्जयाचा निर्गम कैसा होये हा सर्व अर्थ चितांत आणून आमचा अंगेज करून वचन प्रमाण तुम्ही दिल्हे आहे त्याचे स्मरण धरून केला प्रसंग सिधीस न्यावा. (शिक्का अस्टकोनी) तर तुमचा लौकीक आणि थोरपण. प्रसंगी तेसमई भीड पडोन बोली जाली म्हणोन त्याच गोस्ष्टी कराव्या. तेव्हा आमचे कर्जाखाले घरबुडी जाली न जाली हे चितांत आणून पुनरुक्त राजश्री स्वामीसी रदबदल करून येवज माफिक चारपाच हजाराचा येवज जेथें जो देऊं तो त्यांणी घेऊन जे राहावयास जागा देऊ तेथे राहून कलह न करावा; यैसी रदबदल करून दोघांस दोन हातरोखे घेऊन पाठवणे. तर केल्या कारभाराचा परिणाम होईल, तुम्हांस येशा येईल, लौकिक उतम प्रकारे होईल. आम्ही कर्जापासून मुग्त होऊ, यैसें करावें. कितक वर्तमान राा गोविंद बलाळ सेवेसी निवेदन करितील त्याप्रमाणे मायाममता चितांत आणून सर्व साहित्य करावे. 'विशेष काये लि| कृपा लोभ असो दीजे हे विनंती. अष्टकोनी ) मोर्तब सुद + स्वतांचे अक्षर. Haibatrao Somavansi appeals to Vaidya brothers to maintain their prestige and word in his interest. Difference between stamps of letters no 57 and 62 is worth notice. । ० श्री ७ । राजा शाहू । छत्रपती चरणीं । दृढभाव माघव । राव सोमवंसी । हीदुराव । No.63 ] श्री फाल्गुन शु. ११।१६६० १131१७३९ यादी जमा यैवज बाबाजी ना पारकर यांजकडे जमा रुपये २००० सकरा ना अणगळ पौ फालगुण शुध ११ का ·७९५ गुणा सिवाजी नारायेण पौ गुणा कृष्णाजी चैत्र वद्य ५ पंचमी वा हुंडी २००० किता रुपये गुणा तुकाराम फालगुण सुध ११ हाा गुण १५०० गुणा कृष्णाजी नारायण; ५०० विषणाजी माहादेव ७९२ यैवज सिवाजी नारायण पैकी गुणा कृष्णाजी बलाळ करमरकर वैशाख सुघ ९ १०० जेष्ट सुध ३ गुणा. कृष्णाजी वलाळ २००० छ १ माहे जााखर गुणा मोरो नारायेण का ७६८७ खर्च रुपये १७५८ देणें पुरुषोतमभट सेवडे कर्ज साा ४००० पाा चैत्र वद्य ५ साा २००० देणें कृष्णंभट नवाथे वैशाख सुध ३ रुपये कर्जदादन १०० देणें जानोजी भोइटे कर्जदादन का हवाला गुा। सकरोबा नाईक अणगळ यांस देविले वैशाख वद्य १० आशाढ सुध ५ देणे मोरभट गा मजमदार यांस कर्ज ३८५० बाकी का ३८३७ १०० देणे राजश्री रामदासस्वामी यैवी सिवाजी नारायण पैकी. बाकी आस्विन सुध ५ का हस्ते चिठी राघोपंत बाकी ३७३७ A statement of sums received by Babaji Naik Parkar, in which Rs. 100 are paid to Ramdas Swami i.e. Shri Laxmanbawa who was on the gadi of Chaphal, as descendant of the brother of Shri Samarth Ramdas-Shri Gangadharbawa. टीप:-रामदासस्वामी म्हणजे चाफळचे त्यावेळचे मठाधिपति श्री. लक्ष्मणवावा ( नाम्ना ) असावे. हे बावा श्रीसमर्थांच्या बंधंचे वंशज होत. No 643 श्री फालगुन शु. १:1१६६ १०111९ मानाजी पवार ६१२ यैन सन तिसा फालगुन शुध १३ ३०९ व्याज झा ताा सन इसने आर्डेन जेष्ट वद १ माा माहे २७॥ दर सदे दरमाह । सा २ प्राा रुपये ३३७ वजा बारोत्रा का २८ बाकी जमा ९२१ वजा सोड ४२१ बाकी सा ४०० सदरहू चिटी नांवें सदाशिव नाा लिमये मिा जेष्ट वद्य ७ सुा। इसने बाकी ० An account of Manaji Pawar, the brother of Tukoji and Shiwaji of Devas with Vaidyas of Rs. 400 which he paid through Sadashiv Naik Limaye. He is known as Patharekar as opposed to Sapekar.

·४९ No.65] श्री मोहरम २४ चैत्र व. ११११६६१ २२११७३९ वेदमूर्ती राजश्री कृष्णंभट नवाथ्ये यांसि स्नेहांकि(त) कामेस्वर बनगोसावी सुाा तिसा सलासैन मया व आलफ. आपण तुमचे रुपये देणे आजि ता २७७ दोनसे सत्याहातर रुपये. त्यास आपणांस बरे वाटत नाही. रुपये द्यावयास यैवज नाही. आपली अवस्था दुखण्ये तो बहुत जाहाली. तुमचे कर्ज ठेऊ नये. यास्तव सिंगा आपणाजवली हो(ता)तो रुपययैवजी तुम्हांस देऊन तुमचे कर्जापासून मुक्त करून घेतले. यास हा सिंगा तुम्ही चारलेवर हजारांचा जाहाला तरी तुमच्या घोडेसी आम्हांस ही समध नाही. छ २४ मोहरम निशाण a गोही बीकलम श्रीनिवास नानाजी; त्रिंबकराव नारायेण व रामाजी पा! व खंडो पाा निकम मौजे वरिये Kameswar Bangosavi on account of his inability to pay the debt requests Krishnambhat Nawathye to keep the young pony of his, with him and free him from the debt of Rs. 277, even though the pony after good feeding may fetch him more than thousand rupees. टीप---हा गोसावी हणमंत्याच्या वरिये गावचा दिसतो. यावर वरियाच्या पाटलाची सही आहे. + No.66] श्रीशंकर सुमार १७३९ चिरंजीव राजश्री विस्वनाथभट यासि प्रती भास्कर वैद्य आसिर्वाद उपरी. राजश्रीकडील पासोडी आली आहे ती, ताडपत्री व जोट व लेप पाठऊन देणे. वाबू खदम, संकराजी परदेसी संभाजी राणे यानी तेथें अर्जुना पासी ठेविली आहे ती पाठऊन देणे. घरीं बहुत सावध राहाणे. दरबारचे वर्तमान में होईल ते वरचीवरी लिहून पाठवणे. तुलाजी आला नाही, त्यास पाठऊन देणे. नाही तरी त्याजकडील रुपये फिरोन घेणे. घोडियाची निगा करवीत जा. दरबारचे वर्तमान घडी घडी लिहून पाठवीत जाणे. बहुत काये लिहिणें हें आशीर्वाद. पैसा टका देणं तो विचार करून यावा लागतो. तर चौकशी करून जे कर्तव्य तें राजेश्री कृष्णंभट नवाथ्ये यांचे विचार करून करावें. साताराचे लोक ठक आहेत. बहुत विचारें करून वर्तणूक करावी. दर्बा(र)ची वर्तणूक बहुत चौकशीनें करावी. घडीधडीचा शोध करावा. वहुत सावधपणे वर्तणूक करावी हे आशीर्वाद'. A letter by Bhaskar Vaidya to his younger brother, showing how he gave him instructions for future conduct with debtors and Satara people. + दोन फुल्यामधील लेखकाचे हस्ताक्षर.

·No. 67 ] श्री श्रावण वद्य १११६६१ ८1८1१७३९ निा पंत आमात्य सुा। आनन मया आलफ. खरेदी जोनले रुपये ३९ दर ४॥31- प्राो गा| केशवराव मल्हार मिा श्रावण वद्य १ यो जोरी केली बारुले १४ सदरहू हिसेवांत कर्जाचा वजा करून घेतले बाकी Keshavrao Malhar bought Jwari on behalf of Pant Amatya (Mahadaji Godadhar) and paid in kind the balance of debt to Vaidyas to whom the Amatya owed it. The rate of Jwari is worth noticing. टीप-जोधल्याचा दर १ रुपयास ८ पायली १ शेर १ मापटें ( ॥l- बारुले मापं ). खंड १. 3१ पहा. No. 68] श्री श्रावण वद्य तृतीया १६६१ १०1८1१७३९ राजश्री बाळंभटवावा व ताा राजश्री विस्वनाथभट गोसावी यांसि छ अखंडित लक्ष्मी आलंकृत राजमान्ये नो हैबतराउ सोमवंसी कृतानेक दंडवत विनंती. येथील क्षेम श्रावण वद्य वितीया स्वस्तिक्षेम जाणऊन गोसावी यांनी श्वकुशल लेखन करीत असिलें पाहिजे विषेश. येथील वर्तमान तो ऐक दोन वेळा लिहीत गेलो, त्याची प्रत्योतर आपणही पाठविली. कराराप्रमाणे यैवज येक जागा नेमस्त केला आहे. सत्वरींच तेथे यैवज येऊन पोहोचेल. गुजस्ता बळकटी करून घेतली आहे तेणेप्रमाणे कर्तव्य करून मामल्याची खंड १.६० मधील शिक्या- शाबुदी राखावी हे कर्तव्यता करणे आपत्याकडेच आहे. विस्तार प्रमाणे वर्तुळाकार ल्याहावें यैसें नाही. प्रसंगी धीर न पुरेसा जाला तर आपण च्यार गोष्टी सांगोन धीर पुरवून त्याची निशा होय यैसें करावें. सांप्रत राणूबाई तेथें आली आहे. रा त्रिबंकराऊ तो स्थाईच जाले आहेत, याकरितां दरबारी सावध असत जावें. वारंवार विनंती लिहावी यैसें नाही. आमचा आगत्यवाद आपण पूर्णत्व धरिला आहे याकरितां बेफिकीर असो. बोलिला बोल सेवटास नेला पाहिजे. लोभ असो दीजे हे विनंती. ~ मोर्तब सूद Haibatrao Somavansi writes to Vaidya brothers that an arrangement is made to pay their sum. They are requested to do the needful to keep their villages for them and to watch the activities of Trimbakrao and Ranubai. टीप--हैबतरावाचे शिके आतापर्यंत दोन आले आहेत. No.69] श्री भाद्रपद शुद्ध १६६१ २६८1१७३९ हिसेब धोंडो महादेव कुंटे सुा। इहिदे आन मया आलफ. रुपये ५४४॥ खत शके १६६१ सिधार्थी सवत्सरे भाद्रपद सुध ३, कमतर* दर से. हा १॥ दरमाहा.

·१०४॥॥ व्याज ताा शके १६६२ रौद्र कार्तिक सुध ७ मा माहे १४४५ दरमाहा ८४०॥ प्रो ११५॥ वजा बारोत्रा साा १०॥ बाकी. ६४९ १६६॥ शके १६६१ सिधार्थी सवछरे मुाा सातारा ५६॥ पौ वद ७ ५० यैन. ४० पालखी १० वेंकटराऊ ६॥ व्याज ताा कार्तिक सुध ७ मा ९॥ (सा), ७४८ वजा > ११०/- फालगुन वद ८ १०० येन, १०।- व्याज मुा माहे ७) मा १११, वना बारोत्रा ॥ बाकी ११४ कापड १८ मा भिरज ९१ कापड १३६।- पैकी बाद ४५॥ बाकी जमा ५ किता लुगडी २ २८०|| बाकी येणे रुपये ३६८ पैकी वजा सोड । बाकी खत शके १६६२ रोद सबछरे कार्तिक रुपये ३६८, यासी मुदत दोन महिने, व्याज दिडोत्रा. मुदतीस अंतर जाहलें तरी हा पासून व्याज दरसदे का ३ प्रोो देऊं, म्हणू (न) खत आसे. This is an account of Dhondo Mahadeo Kunte, in which are mentioned his halts at Miraj and Satara. This seems to be the time when Shahu Maharaj invaded Miraj and returned to Satara. व्याज. साबान No. 70] श्री मा. श॥ ६.१६६१ २.९1१०1१७९ राजश्री बाळंभट बावा वैद्य गोसावी यांसि. ७ अखंडित लक्षमी आलंकृत राजमान्य स्नाो हैबतराव सोमवंसी दंडवत विनंती. येथील क्षम जाणोन गोसावी यांनी श्वकुशल लेखन करीत असावें विषेश. आपली पत रक्षणं हे आम्हांस जरूर आहे. भाहालकरी सत्वरच येणार तदोतर निर्गम करून पाठऊन दे. चिताचे समाधान असो यावें. काही चिताचे ठाई संशय न आणावा. राजश्री गोविंदपंत विचारणा करतील ते गोष्ट आपणांस मान्य असिली तर उत्तमच, नसिलं तर जेणे करून आपला संतोतंच होईल. यावर श्वकीये वर्तमान तर जो कारभार प्राचीन आहे त्यांत कोणे येक गोष्टीची अट दिसान आली (तर) त्याचे साहित्य दरबारी हून आपण करून द्यावें. तेविशई हरवख्त गोविंदपंतास लिहितों व आपणासही लिहितो. परंतु कार्य ·पो बाळाजी दादाजी वैद्य सा नमस्कार विनंती येथील कुशल ताा मार्गसीर शुध नवमी जाणून आपले स्वकुशल लेखन करीत असिले पाहिजे. यानंतर पूर्वी तुमची येक दोन पत्रे आली त्याचे उत्तरही पाठविले होते. परंतु पावली असतील नसतील न कळे. सांप्रत तुम्हांकडून कृष्णाजी महादेव रानडे आले, यांणी वर्तमान सांगितले. राजश्री मलारराम घारपुरे यास तगादा केला. त्यास सारांश त्यांणी जाब दिल्हा की, आपले कागद सोनबकराबाबत दोन खते दोन व पंतप्रधान यांचा हवाला घेतल रुपये दोन हजारांचा, त्याचा कागद लिहून दिल्हा आहे किंवा नाही हे तो आपणास स्मरण नाही, परंतु दिला असिला तर तो कागद यैसा पाठऊन द्यावा अथवा दोन हजार साा फारखती द्यावी म्हणजे आपण रुपये दोन हजार देतो. यैसी बोली बोलिकों. सरकारांतून रुपया आपणास आला नाही. आम्ही बलासही आणिले; परंतु सा वसूल x जाहले नाहीत. x जे दिवसा- पासून हवाला घेतल्या त्या अलीकडे दोन महिन्यांनी दिडोत्रा याप्रमाणे खत लिहून घेतले आहे. यैसे खरेखुरे दिसोन आले, तेवा आम्ही त्यास च्यार गोष्टी सांगोन, निदानी एकोत्रा व्याज व मुदल सा यैसे घ्यावे यैसा करार केला आहे. व्याजाचे सा हिसेब होईल तो दोन महिन्यांनी देतील. मुदल साा आजी देतात. परंतु त्याचे कागद खते जी असतील ती पाठऊन दिलें म्हणजे याप्राो निकाल करून घेऊ. पुढे तुम्हांस आम्हांकडे ठेवणे असतील तर आम्ही ठेऊन, आणि तुम्हांस चिटी पाठऊ. नाही तर त्याची पत्र व फारखती आली म्हणजे हुंडी करऊन पाठऊन देऊ. यास काहीं विलंब नाही. फारखती व खते आली म्हणजे सााची निशा देतो. जबानी कृष्णाजी महादेव सागतां कळो येईल. कळले पाहिजे लोभ असो दीजे हे विनंती. Balaji Dadaji Vaidya of Ambere writes to Vaidya brothers the way in which the money paid to Malharram Gharpure can be recovered. सर्व पत्र स्वतः लेखकाने लिहिले आहे. No.75] श्री श. १६६१ स. १७९ यादी जामदारखाना खा राजश्री बालंभट बैद्य सु।। आर्बन मया आला झा मा श्री जेजुरी ता सनगे सुमार . ० ० a O अजसनगें तिवटें पासोडिया अवरंजेबी मशरू लेखसखसी जाफरखानी सिलकपैकी माा पुणं बालाजी १० ४ २ वालाजी महादेव तिखे २ राजश्री पंतप्रधान वासुदेव जोशी २ रामचंद्र हरी २ ० सादिया. बाळाजी दादाजी वैद्य २ This is a list of clothes given to Balambhat Vaidya when he was at Jejuri by different persons as Ahers (offers of respect). . ० ० ० . . ० 0 ० .

·VO. 76] श्री श्रावण १६६१ आगष्ट १७३९ राजमान्य राजश्री बाळंभट व विस्वनाथभट स्वामी यांसि. सेवक संभाजी आंगरे गम राम उपरी. भास्कर वाद्य सर्गवास करितात. त्यांचा आठव येतो. तांप्रमाणे तुमचा आठव येई यमं करणं. येक कागद पुणेकरास अगत घेऊन पाठवणे. मोत्याची जोडी येका x x x पयाग x x x येक पास x x x पाठवणे. पर x x मे स्परस्परें xxx देतो भा x x x नुप x x x तेस आइकीत होते. तुमी तसेच आहां. कारकुनाचे प्रमाण नाही याजकरितां बालबद लिहिलं आहे. संभ सांगता करेल. इसराम जोडी कलगी (करितां) अगत पावे तं करणं. पुणेकगस कागद अगत घेऊन पाठवणे. तुळाजी आंगरे यांचे राम राम. विनंती हे विनंती. The whole letter is written by Sambhaji Ingre himself to Vaidya brothers requesting to send Shahu's letter to Poona and send pearls for Kalagi. Tulaji writes his salutations ar the end of the letter. The expressions of the writer indicate that he had great respect for and contidence, in Bhaskar Vaidyal. श्री २; जिल्हेज आबन कालगन व. १६६१ 11131100 हिंसब कृष्णाजी विठल सा। आर्थन मया आलफ बिन हिसेब पेसनी किताखत किता १०० यन मिा १७८ येन नफा ४८॥व्याज 1.३ व्याज २३१॥ २॥- व्याज ११९॥ २३२ पेसजी हिसेबी मजुरा दिल्हे ३ ५० बाकी ६४।। १०६॥ बाकी निा गणोबा ना १२५॥ फालगुन सुध ? निा गणोबा २५॥ फालगुन सुध प्रतिपदा ३० १४॥ ६४॥ बाकी ० बगैर ·१०० यैन १०० यैन ३२ यैन झा फालगुन सुध १ मसाला अकल महमद गैराद बाकी फालगुन सुध १ ३९ व्याज ताा आशाद अखेर निा गणोबा ना कतबे मु| माहे १७ दरमाहा २॥ प्रोसा ४२॥वजा बारोत्रा ३॥ बाकी ३९ ४० तकूब १३९ २० नरसिंगराव जगथाप ३० यैन व्याज १२ सातापा बाकी १०९ ३२ ८ व्याज ४८॥ रोख ४० ६० कतबा व उजापत बाकी १०८॥ ६० यैन फालगुन सुध १ व्याज ता। बाकी ० उचापत निा वैद्य This is an account of Krishnaji Vithal Shenavi having dealings of small amounts with Vaidyas and also with men like Ganoba Kolalkar, Narsingrao Jagathap and Satappa Marulkar. No.78) श्री चैत्र. शु. १६६२ २०131१७४० यादी जमा यैवज राजश्री -पंतप्रतिनिधीकडे सुाा आबैन मया आलफ चिटी सरकारपैकी रोजमुराबाा का ७५३ छ २८ रमजान चिटी पोतापैकी श्रावण मासचे दरमहापैकी नाणे बाजी जगजीवन बा हवाला १५० आदा रुपये ३०० छ २ मोहरम गा| जगनाथ नाईक गोडसे सन आर्केन १०० छ १ जमादिलाखर सोने वजन ४४१॥ येकून दर १५ प्रो मन इहिंद १०० छ. २४ रमजान नकद ५२॥ होन सुमारी १५ दर ३॥ ४७॥ नकद रुपये रद कर्ज पा ५०० बाकी येणे (प)ये २५३ रोजमरापैकी (आणि) १५० बाजी जगजीवन एकूण ४०३ An account of Pant Pratinidhi (Shrinivas alias Shripad Parashuram) showing credit and debit of sums with Vaidyas in his name.

·५७ No. 79] श्री वै. व. १६६. २५१७३८ हिसेब राजश्री पंत अमात्य सुा! सन आर्बेन मया व आलफ शा बाा खते ता माघ सुध प्रतिपदा सिधार्थी सवछरे शके १६६१ मुदल यैन शके १६६० कालयुक्त वैशाख वद ३ खते २ व्याज दरसदे २॥ १८४३ X x x रुपये. व्याज दरसदे २॥ शक १६६१ सिधार्थी सबछरे मुदल सो आशाढ सुध १० मुाा माहे ६४२० यो। दरमहा रु। ५ प्रो आषाढ वद ५ या मुा X X बाकी २४३९. बाकी ताा माघ १ ता येन व्याज १८७९) This is an account of Mahadaji Gadadhar Pant Amatya, No. 80] श्री वैशाख. १. १११६६० ६।५।१७३८ यादी यैवज राजश्री भास्कर वैद्य ताा साहुकार गुणा कृष्णंभट नवाथे विद्यमान कृष्णाजी बलाळ सु।। समान सलासैन मया व अलफ रुपये ३००० कृष्णाजी नाईक जोशी याजकडे जमा आहेत बाा येवज रामकृष्ण कोनेर वैशाख वद्य १४ जमा. ७१० त्रिकमजी सेट गोविंदजी हुंडी बाा भास्कर कृष्ण रुपये ११०० पैकी बाकी रुजु कृष्णंभट नवाथे मिती जेष्ठ सुध ५ अमानत आहेत. २६५ विठोबा नाईक रत्नपारखे बाा १०० कृष्णंभट नवाथे याजकडे जमा रोख आहेत. हुंडी अकरासे पैकी ४०७५ येकून चाळीसे पासष्ट ( ? ) रास This is a list of persons with iphom Bhaskar Vaidya had kept his deposits.

·५८ नक्त रुपये रजब अखेर २२ रबिलावल तिस्सा सलासीम No.81) श्री आषाढ वाा ९ शके १६६० १५।६।३८ अदेसूद भगवंतराऊ सोमवंसी झा छ २२ रविलावल सुा तिसा. ता छ २१ रविलाखर सुा। इहिदे येकून महिने सुमार २५ कापड छ २२ रावल साा तिसा ता ३२५ मुाा खंडेराजुरी १३५ गुणा राजश्री दिवाणजी २५२॥= रोजमरा मुा खंडेराजुरी ३०० गुणा रामराऊ सोमवंसी २१॥ किा हिसेब गुणा बाबूराव ९७५ स्वारी सन आबैन २३१०० हा छ १७ जिलकाद ता १७३५ अखेर रविलाखर गा तो येकंदर रामचंद्रजी. ४०८३ नगद सा २५२|| १७३५ कापड १८१४० रोजमरा शा छ २२ सवाल ता ५८१८ रबिलावल १९४० रोजमरा मा मिरज गा रामराऊ साो १८२॥. माहे साखर ताा रजब ११. झा साबान ताा रबिलाखर २००० पाो दाउरवाडी रसद घेतली ८५० सन आबैन माहालांत घेतले पा बीड आंबाड. १५० सिरपूर ३६२७ ८५० ४५६ मोघम दिल्हे खर्च लागणे १५६ विद्यमान सो दिवाण कर्ज गु विठोबा वाकडे गा निंबाजी वावसे गुणा प्रतापजी बावा. ४५६ ३०० गा ४०८३ An account of money paid to Bhagwantrao Somavansi in cash as remuner. ation and for buying clothes when he was with Shahu Chhatrapati during the invasion against Miraj.

·५९ No.82] श्री स. १७३९ राजश्री बाळंमट व ताा राजश्री विश्वनाथभट वैद गोसावी यासि. छ अखंडित लक्षुमी अलंकृत राजमान्ये स्नो भगवंतराऊ सोमवंसी दंडवत विनंती उपरी येथील कुशल जाणोन स्वकीये स्वानंद लिहित गेले पाहिजे विशेष. आम्ही सरलस्केरा- बराबरी सुखरूप घरास आलो. सरलस्कर दरबारास येतील ते समई आम्हीही भेटीस येऊ. भेटीनंतर सविस्तर वर्तमान श्रुत होईल. आम्हास सर्वस्वे दरबारी आपणा खेरीज दुसरा अवलंभ आहे यैसे नाही. विशेष लेहावें तर आपण सुज्ञ आहेत. कृपा निरंतर असों दीजे +हे विनंती. ( पत्राचे डोक्यावर श्रीकाराखालील मजकूर ) नारोबा नाा अनगल २८८॥ चिटी बाबूराव हरी मिा आषाढ वद २ जमाखर्च होणे आहे. सिलक बंदी हिसेब सिवाजी नारायेण भाव्ये झा ता आशाढ वा। ६ पावेतों होणे असे. Bhagwantrao Somavanshi writes to Vaidya brothers that he returned home with Sarlaskar and will soon accampany him at the time of Darhar. No. 83] श्री ज्येष्ठ वा १३१६६१ २२१६१७७९ राजश्री बाळंभट बावा स्वामी गोसावी यासि. छ अखंडित लक्ष्मीअलंकृत राजमान्य स्नाो माधवराऊ सोमवंसी हिंदुराऊ व हैबतराऊ सोमवंसी दंडवत विनंती उपरी येथील कुशल जाणून श्वकीये लेखन करीत असिले पाहिजे विशेष. राजश्री स्वामीनी राजश्री विस्वनाथ बावा पाठविले ते व गोविंदपंत जेष्ठ वद्य द्वादशीस आम्हापासी पावले. राजश्री स्वामीची आज्ञा विशेषात्कारें व बाबांनी सांगितले त्यावरून दुसरे दिवसी त्रयोदसीस कूच करून घोडनदीवर नजिक राजापूर जवळ्याहून सा कोसावर जाऊन मुकाम केला. लोकांस पत्रे पाठविली. जमा होतात. त्वरेणेच पुढे शिका अष्टकोनी मजल दरमचल कूच करून राजश्री पंतप्रतिनिधी यासी सामील होऊन. आपण पुरातन येकनिष्ठ सेवक. धण्याची आज्ञा जाली- यासी उजूर नाही. जीवविशेष सेवा करावी हेच उमेद आहे. परंतु प्रस्तुत काले कर्जामुळे बहुत तंगचाई, प्रजन्य काळाचे दिवस, चाकरी केली पाहिजे. या श्रमाचे सार्थक करणार आपण वडील आहेत. दरबारी सर्व प्रकारे साहित्य पुरवऊन ऊर्जित करणार आपण आहेत. आसरा तुम्हा खेरीज दुसरा नाही. प्रसंगी हरयेक गोष्टीचे सौरक्षण केले पाहिजे. वरकड अर्थ राजश्री विस्वनाथबावा यांनी लिहिले आहे त्यावरून कळेल. राजश्री स्वामीस विनंती पत्र पाठविले आहे, तें प्रविष्ट करून उतरे घेऊन जासुदाची रवानगी केली पाहिजे. विशेष काये लिहिणे लोभ असो दीजे हे विनंती. मोर्तब सूद. (अष्टकोनी.) Madhavrao and Haibatrao Somavansi inform Balambhat Vaidya that they started for the intended invasion and will soon join Pant-Pratinidhi. They express their perfect confidence in the Vaidya brothers for safeguarding their interests at the Darbar.

·६० No. 84] श्री आषाढ शु॥ ८ शके १६६१ १७३९ राजश्री बाळंभट बावा व ता राजश्री विस्वनाथ बावा वैद्य गोसावि यासि छ अखंडित लक्ष्मी आलंकृत राजमान्ये स्नेहांकित हयेपतराव सोमवंसी कृतानेक दंडवत विनंती येथील कुशल ताा आशाढ शुध अष्टमी यथास्तित जाणून स्वकीये कुशल वैभव लेखनाज्ञा केली पाहिजे. या उपरी पत्र पाठविलें उतम समई प्रविस्ट होऊन लेखनार्थ कळों आला. यैवजा- विशी लिहिलें; यैसयासि गोसावीयाचा यैवज देणे तो दिल्हाच पाहिजे. दिल्ह्या विना उत्तम आहे यैसें नाही. हे आम्हीही जाणतच आहो. परंतु प्रस्तुद हे दिवस गैरहंगामाचे आहेत. अखेर भाद्रपद पावेतों क्षेमा केली पाहिजे. तुमची आमची माया ममता, भाऊ म्हणविलें त्यास अंतर किमपि पडों देणार नाही. पूर्वी माणूस पत्र घेऊन येत असे त्याची आशा दुराशा निवारण होत शिक्का अष्टकोनी होती. प्रस्तुद आमचा फारसा अडचणीचा प्र(सं)ग पडला आहे. त्या मुळे कोणाचा काही परामृश होत नाही. त्यामुळे च्यार गोस्टी अधिक उण्या आपणापासी सांगत असतील, तर त्या गोस्टीवर न जाणे. गोसावी याचा आमचा दुसरा अर्थ नाही. उभये पक्षी वचनप्रमाण आहे त्यास अंतर पडो देणार नाही. गावच्या यैवजा विशी लिहिले त्यास कमावीसदार श्री पंढरीचे यात्रेस गेले आहेत. यात्रा करून आलेवर तोही प्रसंग विल्हेस लाऊन देऊ. आपल्या पायासी सर्वथा अंतर नाही. सर्व प्रकारे आपलें समाधान असो द्यावे. मकुदास साा दोन देवीले ते दिल्हे, विदित होय विशेष काये लिहिणे लोभ असो दिल्हा पाहिजे हे विनंती मोर्तब सुद ( अष्टकोनी) Haibatrao Somavanshi writes to Vaidya brothers that arrangement will soon be made to pay off their debt. शक १६६२ सन १७४. No.85] श्री मसुदा यादीप्रमाणे करार असे. हुजुराहून तुम्हांस हिंदुराईची मुतालकी सांगितली असे. मामल्याचा व कारभाराचा बंदोबस्त तुम्ही करणे. श्री खास दसकताचा मसवदा राजश्री प्रधानपंतास राजश्री हैबतराव सोमवंसी याजला हुजुराहून हिंदुराईची मुतालकी सांगितली आहे. कुली मामल्याचा व कारभाराचा बंदोबस्त हे करतील. तुम्हीही त्यांचे साहित्य करून हिंदुराऊ आणऊन यांचे हवाली करणे. This is a draft of an order to be issued to Bajirao Ballal appointing Haibatrao as the Mutalik of Madhavrao Somavanshi Hindurao.

·६१ No. 86] श्री चैत्र शुद्ध १०.१६६२ २६।३।१७४० हिसेब जमा खा राजश्री विस्वनाथभट वैद्य मा आन मया आलफ दुकान सातारा पैकी हा चैत्र शाा १० ताा चैत्र वद्य येकादसी पा जमाई रुपये १७९५२॥॥ बाा हिसेवामुले बाकी रुजू १४॥ त्रिंबक नाईक पारकर बा २४ जांबली बा बाकी पैकी ३१ रोजमुरा बाा रघोजी भोसले पैकी ३७९ गोसावी नाईक पैकी ५० गोविंद नरहरी सावने कर्ज गिरत्पन ६॥ विकरा कापड तिवटें ५॥ विकरा 'घासी या ४किता २॥ किता २२० गुणा गणोबा नाईक पेकी कर्ज गिरत्पन ३५०० आकलकोट पैकी ३७॥ बाा गाा बाळाजी गणेश पो २६६ गुणा येशवंतराव पोतनीस हवाला १८२॥ रदकर्ज सरलस्कर पैकी वगैरे ताा २२४४९||-11 ६४०० मोजदाद अनामत ठेविले आहेत बाा थैल्या ३५०० किता आकलकोटपैकी थैल्या ९९०० बाकी १२५४९॥-1 Private account of Vishwanathbhat Vaidya about the sums deposited by various persons in the cloth-shop at Satara, १ कापडाचा प्रकार No. 87 ] श्री मोहरम चैत्र शु. ११! १६६२ २०१1१७४० सिलकबंद खासगत राजश्री विस्वनाथभट वैद्य सुहुरसन आईन मया आलफ ईसा छ १० ताा छ ११ माहे मोहरम ऊर्फ चैत्र सुध द्वादसी. जमा रुपये गुदस्त बाा हिसेब सिलक रोज १७९५२॥-1|| दुकान सातारा गा गणोबा नाा सा ता १७२१६॥-॥ येन सा ७३६४८ कसर व्याज बाा हिसापैका २२० छ मार जमा गुणा गणोबा नाईकपैकी २४ मौजे जांबली बाा गुणा कृष्णाजी महादेव रानडे ·जमा असेत. ३७॥ देणे गगा बालाजी गणेश मा पैकी ६००० प्रतापजी सोमवंसी बा सा ७५ पैकी निमे कसर बाा वजा यैवज बाकी बाा राजश्री पंत १८२॥ कर्जगिरत्पन सा बाा खत १२३ सचीव पौ रुपये गुण पौ व्याज सुधा. यशवंतराव पोतनीस मा नारोबा नाईक अनगल २२० ३१ गुणा कृष्णाजी केशव राजेमुरा राउताबाबत को ५० कर्ज गिरत्पन गोविंद हरी दिशा राजश्री पंतसचीव पौ (येकूण) २४२७७॥॥॥ खरेदी विकरा घासी भानजी नायक २४२८३.॥ Private account of Vishwanathbhat, showing that there was a shop at Satara in which he had a share and received profits proportionately. शक १६६२ सन १७४०1४१ No. 88] श्री यादी येणे प्राा ताकीद पत्रे ३ प्राा बहाळे विशई ताकीद पत्रे १ प्रतापजी सोमवंसी यास पत्र की राा माधवराव सोमवंसा हिंदुराव यांजकडे प्राा मजकूर मोकासा आहे त्याजकडील अमलदार अमल करितील त्यांस तुम्ही दखलगिरी न करणे. १ जमीनदारांस पत्र. येक की राा हिंदुराव यांजकडे प्राा मजकूर मोकासा आहे तेथील वसूल राा प्रतापजी सोमवंसी याजकडे येक रुपया न देणे. मारनिलेचे अमलदार येतील त्यांजकडे अमल सुरळित देणे. १ राा प्रधानपंतास पत्र की, प्राा मजकूर राा हिंदुरावाकडे मोकासा आहे त्याजकडील कमाविसदार येतील त्याजकडे अमल सुरळित चाले येसे करणे. ३ . २ का वोझर व का सुकेणे या दोनी गांवांस दोन पत्रे कों, राा हिंदुराव यांजकडे मोकासा करार आहे x x x अमल सुरळित देणे. दाभाडीयाकडे एक रुपया न देणे. ५ This is a list of orders issued by Shahu Chhatrapati concerning grants given to Somavanshi family.

·७ १३ १७ " ७०, अमृतराव सोमवंशी वैद्य दप्तरांतून निवडलेल्या कागदांची सूचि सूचना:-- १ नांवासभोरचे आंकडे पत्रांच्या क्रमांकांचे आहेत. २ अनुक्रम लावतांना अनुस्वार विचारांत घेतला नाही. व्यक्तिसूचि स्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक व्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक अण्णा ( व्यंकटेश गंगाधराचा मुलगा बळवंतराव कानिटकर बाजी केशव ५१ हणमंते) कांबळे गोंदजी अंताजी नाईक भिडे १३,३१,३५ कामेश्वर बन गोसावी अंताजी विश्वनाथ जोशी कालोजी जगथाप २३. २६, २७ अंताजी शिवदेव भडभडे २०, २५ काळे देवया अनगळ गोसावी नाईक ५१, ८६ कुंटे धोंडो महादेव नारोबा नाईक १३,१०,५१,८२,८. रुणंभट नवाथे 33 ६३,६५,६६,०० रामाजी नाईक रुष्णाजी केशव शंक्रोबा नाईक २०, ५०, ६७ कृष्णाजी गणेशभट अमात्य रामचंद्र नीलकंठ रुष्णाजी नाईक जोशी १२, १३,८० महादाजी गदाधर रुष्णाजी नारायण कृष्णाजी बल्लाळ करमरकर २४,५,७,६३,८० अलावकश रुष्णाजी महादेव रानडे अहिराव सयाजी रुष्णाजी विठ्ठल शेणवी आकल महमद रुग्णाजी हरी कानिटकर आंग्रे तुळाजी ७६ केसोया नाईक चितळे संभाजी ५५, ६०, केसो चाबाजी आपाजी भिकाजी दिशा रत्नशाळा ५१ केशवराव मल्हार आपाजी विश्वनाथ केसो महादेव वैशंपायन आपाजी सोमवंशी सरलस्कर केसो हरी कानिटकर आलेकर खंडापा केसकर लक्ष्मण नाईक रसमशट कोंडजी चौघले उदेजगीर गोसावी कोनेर राम कोल्हटकर केक येसाजी कोबडा खंडापा करमरकर रुण्णाजी बल्लाळ २१,३५,५,६,८० कोल्हटकर कोनरेराम कोल्हटकर गणोबा नाइक ७,८,१५, ६,५१,७७, कराटे (डे) बहिरो विश्वनाथ काणे गणो केशव खंडकर राघो विठ्ठल महादाजी रुष्ण विठ्ठल दामोदर हरी रुष्ण खंडापा आलेकर कानिटकर रुष्णाजी हरी खंडापा कोबडा केसो इरी संडोजी जाधवराव भुईजकर ५१ १०, ११ " ५१, ७२ ५१ ५८,८२ ३८ " 35 छोडो रुद्र " ८६, ८७ १८ ५ १७,५७ ५ ५१ १५, १७ " ·पत्राचा क्रमांक व्यक्तीचें नांव खंडो पाटील निकम ६५ २३, २६, २७ खंडो मल्हार 37 " ४२ . खदम बाबू खोबडे सेखोजी गंगाजी चाळका गंगाधर नाईक रास्ते ३१, ३२ २१, ४ ११, ३१ ३७ गंगापा मुगावकर १८ . गणो केशव काणे गणोबा नाईक कोल्हटकर ५, ८, १५, १६, ५१, १८ ७७, ८६, ८७ 30 ५१ " २८ 3 २१, ५१ ५१ व्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक जगथाप कालोजी पाटील नरसिंगराव २२, २३, ३१, ३,७१, भगवंतराव ३१,३३, संभाजी 33 जगन्नाथ नाईक गोडसे जती गोवर्धन जनार्दन देव ३९, ४५ जनार्दन शेटे ३१,३,३,८,६० जलालभाई बोहरी जाधवराव जाधव खंडोजी भुइंजकर येसजी शिवाजी शिंदखेडकर जानमाळी दिमत देवराव ३६ जानोजी भोईटे २९, ३५, ६३ जिऊचा चिटणीस जिऊभट गाडगीळ जिव जोशी जिबी कोंडकर जोशी अंताजी विश्वनाथ १३ रुष्णाजी नाईक १२, १३, जिव वासुदेव (कल्याणकर) विष्णुभट सदाशिव केशव नाईक टोकेकर सिद्धेश्वर भट डिंगणकर तुको राम ५१, ६३ ढापरा नारो रघुनाथ तांबवेकर महादोबा नाईक तिखे बाळाजी महादेव ७५ तुकोजी पाटील 33 तुको राम डिंगणकर तुलबाजी मोरे तुळाजी आंग्रे त्रिकमजीशेट गोविंदजी त्रिंबकराव सोमवंशी त्रिंबकराव नारायण त्रिंबक नारायण मंडलिक मुरुडकर १२ प गणेशपंत दामले ५१ गणेशभट फाटक गाडगीळ जिऊभट गुणाजी शिर्के गोडसे जगन्नाथ नाईक गोंदजी कांबळे गोपाळभट नवाथ्ये २२,३१,३५ गोपाळभट पुराणिक काशीकर गोपाळ राम (कारकून सावर्डे ) गोवर्धन जती गोविंद नरहरी साधणे गोविंदराव प्रभू गोविंद बल्लाळ ५७, ५९, ६२, ७०, ८३ गोविंद हरी दिशा पतसचीव गोसावी उदेजगीर दुपगीर बन्सीपुरी ५४ राजगीर रुपगीर गोसावीनाईक अनगळ घारपुरे मल्हार राम २३, २६, २७, २८, घोरपडे संक्राजी संभाजी १९ 1 " १ ३७ " १८ " ३७ २०. ५१, ९ ९ ७६ चाळका गंगाजी २१, ८० चिटणीस जिऊबा चितळे केसोबा नाईक चौघुले कोंडजी ५१ ·3 १ , व्यक्तीचें नांव पत्राचा क्रमांक त्रिंयकनाईक पारकर त्रिंबक विश्वनाथ पेठे दादशेट दादोबा पुरंदरे ( मल्हार तुकदेव ) दाभाडे ( यशवंतराव ) दामले ११, 3. दामले गणेशपंत दारकोजी सोमवंशी 31 . १३ दुपगीर गोसावी व्यक्तीचं नांव पत्राचा क्रमांक परसोजी पाटील पवार मानाजी पाठक (श्रीधर नाा) माणकोजी पारकर त्रिंबक नाईक बाबाजी नाईक परंदरे दादोया (मल्हार तुकदेव) रामाजी नाईक पुगणिक गोपाळभट काशीकर पुरुषोत्तमभट शेवडे २०, ३१,३', '::, ५:, पुसाळकर रुद्राजीपंत पेठे प्रिंधक विश्वनाथ पोतनीस यशराव प्रतापजी सोमनशी फाटक गणेशभट बन्सीपुरी गोसावी चलाळ रामभट्ट रानडे ७१ , " बहिरजी (!) 33.३५ " दुर्गाजी महाडिक देव जनार्दन देवजी हिंदुराव ( सोमवंशी) देवया नाईक काळे दौलतराव शिर्के छोडो गोपाळ धोंडो महादेव कुंटे धोंडो रुद्र करमरकर नरसी सामराज (मानाजी पवाराचा दिवाण) ४६,७ नरसिंगराव जगथाप २२, २३, ३१, २, ७१, नवाथ्थे रुष्णंभट 33,५,५१,६३,६५,६६,८० गोपाळभट २२, १, ३५ नागोजी मोरे नारोबानाईक अनगल १३,३१,३३,५१,८२,८६ नारो रुष्ण दिमत पंतसचीव नारो रघुनाथ ढापरा नारायण हरी मंडलिक निकम खंडो पाटील ६५ निंबाजी वाव(य)से नेवासेकर विठलभट न्यायाधीश (काशिनाथ अनंत ) ३१, ५१ पंडित रायाजी महादेव पंतप्रतिनिधि श्रीनिवास ऊ. श्रीपतराव बहिरो विश्वनाथ कराटे (डे ) बाजी केशव कानिटकर बाजी जगजीवन बाजिराव पंतप्रधान चाजिराव यादव बाबाजी नाईक पारकर बाबू कदम बाबुराव केशव बाबुराव रघुनाथ बाबुराव हरी पटवर्धन रघुनाथभट १ " परशुराम त्रिंबक बावाजी म्हसके बालाजी बाळाजी नाईक बाळाजी गणेश ५१, ८६. बाळाजी दादाजी वैद्य "७,७१, ७५ बाळाजी महादेव तिखे बालंभट रघुनाथभट वैद्य ६, ६, ७,५७,५९, ६२, ६८, ७०, ७२, ७३,७४,७५,७६,८२,८३,८४ बाळाजी शामजी ३५ ५ पंत प्रधान बाजिराव पेशवे २३,७४,७५,८५,८८ पंत सचिव चिमणाजी नारायण १९,३२,५१, ५२, ६०, परशुराम त्रिंबक प्रतिनिधि ·६६ ८,३३ २., २ " ܕ ܘ ܕ . ܕܝ , व्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक बोडगा मल्लापा ५१ भगवंतराव जगथाप २१, ३३, भगवंतराव सोमवंशी ६०, ८१, ८२ भट कृष्णाजी गणेश ५१ भडभडे अंताजी शिवदेव २५ भाव्ये मोरो नारायण भाव्ये शिवाजी नारायण भास्कर रघुनाथ वैद्य ११, १२, १४, २२, २९. ३१,३५, ३६, ७,३६,४२,13, "५, ६६, ७६, ८० भास्कर हरी भिडे अंताजी नाईक १३,१,५ भोईटे जानजी २१, ५,६३ भोसले रघूजी राणोजी, , , ५१. ५०, ५५,६० मंडलिक त्रिंबक नारायण १२ नारायण हरी (त्रिंबकचा बाप) लक्ष्मीबाई (त्रिंबकची आई) विसाजीपंत १२ हरी नारायण १२ मल्लापा बोडगा मल्हारराम घारपुरे २३, २६, २७, ८, महाडिक दुर्गाजी महादाजी कृष्ण काणे १७, ५३ महादाजी गणेश (दामले) १, ५५ महादाजी गदाधर अमात्य ५६,६७, ७९ महादोबा नाईक तांबवेकर व्यक्तीचें नांव पत्राचा क्रमांक मोरोपंत दिमत बाजिराव यादव मोरभट (गुणे) ६३ मोरो केशव कमाविसदार मोरो नारायण भाव्ये ३५, ५९,६३ म्हसके बाबाजी यमाजीपंत ( मुतालिक) ३१ यशवंतराव येमाजी अनंत येसाजी कंक येसजी जाधव येसाजी पाटील आंचवडे यशवंतराव पोतनीस १९, येसाजी सोनवणी रखनशेट आळेकर रंगो विठ्ठल राघोपंत राघोबा नाईक ६ १, ५१ ६. , १ .. an ~ रघुनाथभट पटवर्धन घजी भोसले " ५ २०, राघो विठ्ठल खंडकर रघुनाथभट बिन तानभट वेद्य गयो शामजी रत्नपारखी विठोबा नाईक राजगीर गोसावी राजवाडे शिवाजीपंत : राणुबाई राणे संभाजी २१, ६६ राणोजी भोसले 33,3,४,५१, ५१, ५५, ६० रानडे कृष्णाजी महादेव बल्लाळ रामभट गमकृष्णपंत कोनेर ३५, रामचंद्रपंत रामाजी नाईक अनगन रामचंद्रपंत अमात्य रामचंद्र गोपाळ वैशंपायन महार बारगीर . ८३, माटे रामभट माणकोजी पाठक माधवराव सोमवंशी हिंदुराव मानाजी पवार माने सुलतानजी मारुलकर सतापा 't ६ ' ४३, . ६ ५५, ७२, ३० मुगावकर गंगापा मोरे तुलबाजी रामभट माटे नागोजी रायाजी रामाजी पाटील निकम रामाजी नाईक पुरंदरे ५१ १३ ·६७ , ८१ - १ " ६ ७ १ " १ " ' शाहू छत्रपनि शिरके गुणाजी ८ " ५ व्यक्तीचें नांव पत्राचा क्रमांक व्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक रामचंद्र हरी ७५ ३५, ४१,४७, १८, ५०, ५१, ५३, ५६, रामदास स्वामी (लक्ष्मणवावा) ६३ ५७, ५९, ६१, ६२, ६६, ६८, ७३, ४, रामराव सोमवंशी रायाजी महादेव पंडित मो. सरस्वतीयाई (बाळंभाची स्त्री) मोरे वैशंपायन केसो महादेव रुद्राजीपंत पुसाळकर लमीचाई ६१ रुपगीर गोसावी व्यंकटराव गंगाधर हणमंते लखमोजी राजे शंकोबा नाईक अनगळ लक्ष्मण नाईक केसकर शंकगजी कान्हो लक्ष्मीबाई मंडलीक शंकराजी घोरपडे वैशंपायन शंकगजी परदेशी लिमये सदाशिव नाईक ११,५२, ८, ९, वाकडे विनाजी हरि १३ विठोबा दौलतगव ( नकवारबाईचा भा) : वाव(य)से शिवगम नुकदेव करमरक वासुदेव जोशी ( कल्याणकर ) शिवाजी जाधव शिंदखेडकर विठ्ठल दामोदर खंडकर शिवानी नागवण भाव्ये 5. ६३,८२ विठ्ठलभट नेवासेकर शिवाजीपंत राजवाडे विठोबा नाईक रत्नपारखी शेख महमद सफी विठोबा वाकडे शेख मिग १ विनाजी हरि वाकडे शेटे जनार्दन 51..', 5",८,६० विसाजीपंत मंडलिक शेवडे पुरुषोत्तमभट २०, ३१, ३५. ५.०.५१, ६, विश्वनाथ (विसाजी) रघुनाथ वैद्य ६, १०, १५.३, श्रीनिवास नानाजी ३५, ८,५०. ५१. ५.३, १६. सेखोजी खोबडे ५७, ५६, ६१. ६२.६६, ६८. 3. Or. सतापा मारुलकर मंतोकीदास सिकलकर विश्वनाथभट सप्रे सदाशिव केशव नाईक जोशी विष्णुभट जोशी सदाशिवभट विष्णाजी महादेव सदाशिव नाईक लिमये r, वैद्य बाळाजी दादाजी r", ४, ७५ सदू सोनार बाळंभट (बाळाजी) रघुनाथभट ,९,१७. ५.. सप्रे विश्वनाथभट संभाजी ५९, ६२, ६८.७०, ७२, ७३. ४. ७५, संभाजी आंग्रे ७६,८३, संभाजी घोरपडे भास्कर रघुनाथ ११, १२, ११, २२. २९ संभाजी जगथाप ३१, ३५, ३६, ३७, ३९, १२, १३, ४, ५. संभाजी राणे २१,६६ सयाजी अहिराव दिमत हुजुरात " रघुनाथभट तानभट विश्वनाथभट रघुनाथभट ६, १०, १५, १०, सरलस्कर ( आपाजी सोमवंशी) ९ १३. . " . ३१ " ४ - ६६, ७६, ८० ५७ ·६८ पत्राचा क्रमांक ६ ८७,८८ व्यक्तीचे नांव सौ. सरस्वतीचाई वैद्य साबणे गोविंद नरहर सालोखा सुभानजी सिद्धेश्वरभट टोकेकर सुभानजी सालोखा सुलतानजी माने सेखोजी चौघुले सेखोजी खोबडे सोनवणी येसाजी 33.४२ १३, ६० ३६, 30 ३१,३२ व्यक्तीचे नांव पत्राचा क्रमांक सोमवशी प्रतापजी भगवंतराव ६०, ८१, ८२ माधवराव हिंदुराव रामराव हैबतराव ५७,५९,६२, ६८, ८३, ८,८५ हणमंते अण्णा (बळवंत व्यंकटेश) व्यंकटराव गंगाधर हरी कृष्ण काणे हरी नारायण मंडलिक १२ हसनखान 33 हेचतराव सोमवंशी ५७, ५९, ६२, ६८, ८३,८४, ८५ . " . . " . ६० १५, ० सोनार सदू सोमवंशी अमृतराव आपाजी सरलस्कर दारकोजी ५८, ८२ ·स्थलसुचि स्थलाचें नांव पत्राचा क्रमांक ८६ ३६ १६ ११ ४४,८१ १८ अकलकोट अजमखेड अप्टें आंबवडे उंबरज औरंगाबाद कचरे कासारी संडेराजुरी घोडनदी चिपळण जयगड जवळे जांभळी जेजुरी डालेश्वर व्यंबक दाउरवाडी नांदिवडे पंढरी " १६. स्थलाचें नांव पत्राचा क्रमांक मलकापूर मिरज ६५, ८१ मुस्तफाबाद ( दाभोळ ) १, २. म्हासाल ( म्हैसाळ १२, १३ राजापूर ११. १६.5 गळ लासुर्णे ५१, ५६ वडझिरे वरवडे वरीये ६५. बाई (वैराजक्षेत्र ) वाटद ११ वैद्यलावगन वोझर शिरपूर सातारा १२.३७, १८, ५०, ५१, ५२, ५४, ५५, ५७, ६६, ८६,८७ सावर्ड सिंहगड सुकेणे सेतवडे सोनगांव सोनगिरी सोनवडे हमजाबाद ८७ ५१, ७९,८६, ७५ ६ . १ ८१ वहाळ ११, १६. बीड आंबड बावधन . भागानगर १,३