·No text on this page.

·PREFACE Lord Srinivıca of Timipai is the nios: popular Deity in India and is worshipped every day is a very consider. able number of pilgrimis vf all Hindu sects from all parts of India. The Dayasathakam is a very love poem in praise of the Lori's Grace from the per of a great Pret and Saint The poem contains a logical and poetic exposition of the Philosophy of Divine Grace. The Poet developes the idea that a wish to do what is altimately though not apparently good is the Divine Purpose and such a benevolent purpose is the urderlying motive, of the creation (Srisiiti). the protection (Sthithi) and absorption (Pralaya) of the Universe in succession. Punishment for error, though apparently savouring of cruelty is prompted by Grace. The great Saints who, living a Godly life adorned and adorn the world, are livins enrbodimerts of God's Grics. The great Holy Shrines, which are Houses of God, are the effusions of Grace to bring the Throne of God within the sight and reach of mortals. The Avatar is a Descent of Divinity into this world in the overflow of Grace to cheer up the Godly and correct the erring. The Singing of the Gita is the crown of mercy of the Kristina Avatar. The Gita deserves its name as it is the only book which, without any propogandist agency, broadcastes itself far and wide and never comes in for the disapprobatian of any thinking man. "Vigita' means a matter in which there can be two opinions- Gita would not be Gita if it is Vigita i.e., if there were ever two opinions in the matter of its merit and greatriess. Vigita is the opposite of Gita. The Poet his Prophetic Vision envisaged the Grand Future of the Gita and its all - world popularity in the last line of the Sloka on the Krishna Avatar. The Poet anticipates Shakspeare's picture of a talented young lady advocate in the person of Portia pleading for the quality of mercy which is not strained and which droppeth like the gentle rain from Heaven and blessell- ·II him at give an ir that takes'. Mercy incarnating as a Viland woman niers the Court of God and pleads fur to forgiving ice sins of hir nangity and erring cuildren om in die suit. What if my hand were thicker than itscli vitli a trother's blood? Is there not rain snough in the sweet Heavens to wash it white as nuw? This sentiment of Shakespeare is voiced charmingly and fcrcilly in the verses singing of a deluge of Grace enveluping the Hill Lord and washing away all memory of the sins of those who invoke the aid of Grace. In the Sanskrit introduction and in the commontaries, the ideas intended and developed by the Poet have been attempted to be brought ont. It is hoped that a study of this commentary will enable the reader to follow the Poot's niind. A Poet who gives his song to the world Tould think of the critic and reviewer at the end of his labours. The Poet here thinks of his critic in the last Sloka and asserts with confidence that the Poein will cducate the critic in the art of good criticism. The Satakam, he says, will be a Katakam to the critic and educate him to discriminate good poetry from the bad. I must not fail to acknowledge my gratitude to Messrs C. V. Venkataramaniengar and Rao Bahadur. S. Varadachariar for their generous help towards the cost of tl is pub. Jication; and to the learned Pundits of the Sanskrit College Tiruvalli, fur kindly correcting the manscript and the proofs. 4. V. Gopalachari.

·॥ दयाशतकम् ॥ Pawwer team EEN ॥ श्रीः॥ श्रीनिवासं परं ब्रह्म तन्नाम्नश्च गुरुत्तमान् । वन्दे भागवतान्सर्वान् देशिकाशयलब्धये ।। व्यङ्ग्यप्रधाना गम्भीरा निगमान्तगुरोगिरः । दर्शयन्तु प्रसादेन खं भावं कृत्स्नमञ्जसा ।। अस्य स्त्रोत्रम्याद्भता विस्तृता व्याख्या महनीयैः श्रीमद्देवनाथा- चार्यविरचितां । 'बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्' इतिवत्तैश्चर्वितप्रायमेवास्य स्तो- त्रस्य रससर्वस्वम् । अम्ति चापराऽतिसमीचीना संस्कृतव्याख्या विद्वद्वरैः श्रीमद्रामानुजायैः प्रणीता; या लब्धाऽस्माभिरेतद्याख्यालेखनानन्तरम् । कृत- करः स्यादस्मद्यल इति बिभीमः । 'यदि क्षुण्णं पूर्वैरिति जहति रामस्य चरितं गुणैरेतावद्धिजगति पुनरन्यो जयति कः । स्वमात्मानं.. । कथमुपकरिष्यन्ति कवयः ।।' इति श्लोकोक्तन्यायमवलम्ब्य श्रीमदाचार्य- स्तोत्राणां व्याख्याने प्रवृत्ता वयं श्रीनिवासदयान्वयत्यागासमर्थाः स्मः । 'गङ्गासङ्गेन नैर्मल्यं रथ्याद्भिलभ्यते यथा । वाचो विशुद्धिसिद्धयर्थ सङ्ग- म्यन्ते गुरोगिरः ॥' इति श्रीजयतीर्थमुनयस्तत्त्वप्रकाशिकोपक्रमे । 'सङ्गम्य- न्ते व्याख्यानव्याख्येयभावेन संबध्यन्ते' इति चन्द्रिकायाम् । स एव मनोरथोऽस्माकमेतत्स्तोत्रव्याख्यानप्रवृत्तौ। श्रीनिवासदयाम्भोधिपरीवाहा गु- खः; तेषां सूक्तयस्तज्ज्ञानामृताब्धिपरीवाहशुभा अस्मास्वपारकरुणया प्रस्नु- ·२ दयाशतकम् । । करुणापराधीनमानसानामाचायाणां भक्तिपरीवाहभूतदयासागरा- वगाहनानुभवस्तोत्रं येन केनापि प्रकारेण व्याख्याय कथंचिच्छ्रीनिवासदया- वयं लभेमहीत्यवान प्रवतामहे । तत्रावतीर्णोऽतलम्गाप्लुतोऽयं दासजना महतां प्रहसनोचितः स्यादेव । दयाप्रभाववर्णनविषयत्वालाहलस्य दयनीयो ऽयं साहलिको महताम् । गुणविशेषस्येदं स्तोत्रम् न गुणिनः । गुणिनमपेक्ष्यापि गुणस्य प्रा- धान्यम् । गुणानां प्राधान्यवर्णनं न गुणिन्यूनतापादकम् । प्रत्युतोत्कर्षावहं तस्यैव गुणत्वात् । तथैव निगमवन्दिनां शैली । 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता'। विपश्चिदपि ब्रह्माप्रधानम् । गुणाः प्राधान्यं भ- जन्ते भागे । 'आनन्दं ब्रह्मणा विद्वान् । न विभेति कुतश्चन इति तत्प्रकरणे साधनदशायामपि गुणप्राधान्यवर्णनम् । तदेव गुणप्राधान्यमादृत्योक्तमाचार्यः 'गुणं कमपि वेत्ति वा तव गुणेश गोपायितुः कदाचन कुतश्चन कचन तस्य न स्याद्भयम्' । इति ॥ अस्तु नाम गुणप्राधान्यं गुण्यपेक्षया । गुणेषु मिथो न्यूनाधिकभावः कथम् षड्गुणाः प्रसिद्धाः । 'प्रकृष्टं विज्ञानं बलमतुलमैश्वर्यमखिलं विमर्या- दं वीर्य वरद परमा शक्तिरपि च । परं तेजश्चेति प्रवरगुणषटकं प्रथमजं गु- णानां निःसीम्नां गणनविगुणानां प्रसवभूः' । इति वरदराजस्तवे श्रीवत्साङ्क- मिश्राः । षड्गुणप्रभवा इतरे अनन्तकल्याणगुणाः। सुन्दरबाहुस्तवे 'सदा पाड्गुण्याख्यैः पृथुलबलविज्ञानशकनप्रभावीयैश्वर्यैरवधिविधुरैरेधितदशम् । इति गुणषट्कं सङ्ग्रह्योक्तम् । अनन्तरश्लोके 'सौशील्याश्रितवत्सलत्वमृदुता- सौहार्दसाम्याजवैः' इति मार्दवगुणाः सञ्जगृहिरे । षाड्गुण्येन भगवतो भग- वत्त्वम् । प्रधानगुणपरित्यागेनाप्रधानगुणस्तुतिः कथं वा तान्त्रिकैः सम्म. न्येत? अयमाक्षेपः स्तोत्र एवोत्थाप्य परिहरिप्यते । 'आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रु- तं शीलं दमः शमः । राघवं शोभयन्त्येते षड् गुणाः पुरुषोत्तमम् । इति रामायणे । प्रायणैते दयागुणाः । इदमपरं षाड्गुण्यं दयाप्रचुरं पुरुषोत्तमस्य ।

·दयाशनकम् । ३ । ॥ माते' इत्यनेन प्रसिद्धषाड्गुण्यव्यवच्छेद इव । एतैगुणैम्दस्योत्तमपुरुषत्वम् । 'म च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्व प्रभाषते । उच्यमानोऽपि परुष नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ कथंचिदुपकारेण कृतनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शत- मप्यात्मवत्तया' ।। 'सानुक्रांशा जितक्रोधः 'दीनानुकम्पी' इत्याद्या वचनं भवति । अजानतेवात्मजगुणजिज्ञासुना पित्राऽनुयुक्ताः पौरजानपदा जगदुः' 'बहवो नृप! कल्याणगुणाः पुत्रम्य सन्ति ते' इति । कल्याणगुणपरिभाषा प्राचेतसम्य साकेतवासिनां च । 'क्षान्तः सान्त्वयिता' 'मृदुः सदा भव्यः 'व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः' इति कल्याणगुणपाठः । न क्रुध्य- त्यभिशप्तोऽपि क्रोवनीयानि वर्जयन् । क्रुद्धान्प्रसादयन् सर्वान्' इति पुरस्त्रि- यो रामविरहे । देवकल्पभुजु शान्तं रिपूणामपि वत्सलम्' इति लक्ष्मणः कौसल्या प्रति । 'आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः' इति रक्षोवधप्र- तिज्ञां ब्राह्मणेभ्यः कुर्वाणं भतीरं स्मारयित्वा शिक्षयति देवी सीता। 'पा- पानां वा शुभानां वा वधाहणिां प्लवङ्गम । कार्य करुणमार्येण न कश्चिन्ना- पराध्यति ।। इति स्वसततहिम्सकराक्षसीजनपरित्राणाय हनूमन्तं बोधयति सा । साधूक्तं प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा' इति । अप्रति- धमात्रमप्यलं तद्दयनीयताये। ‘स तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् । वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ॥ इति सीताम्तनमांसगृध्नुकाक- विषये दयाप्रसरो भगवतः । यद्यपि न प्रपन्नः सः; तथाऽपि भूमौ निपति- तत्वमात्रेण तं प्रणत इति कृत्वाऽरक्षत् प्रभुः । उक्तं च तद्विषये स्तोत्ररत्ने 'प्रणत इति दयालुः' इति । विग्रह्वान् धर्मो रामः सीतायै उपदिदेशानृशंस्य- स्य परमधर्मत्वम् । तदेवानूयते आचार्यैः 'करुणे त्वं च गुणेषु सार्वभौमी' इति । रामायणस्य विशेषतो दयागुणप्रकाशकत्वमभिप्रेत्योक्तमाचार्यः 'दिव्ये दयाजलनिधौ दिविषन्नियन्तुस्तीर्थ निदर्शितवतस्त्रिजगनिषेव्यम् । प्राचः क- वीन्निगमसम्मितसूनृतोक्तीन् प्राचेतसप्रभृतिकान् प्रणमामि नित्यम्' ।। इति शरणत्वं निरवधिकदययैव संभवेत् । दयेका शरणमाश्रितानां प्रपन्नानाम् ।

·दयाशतकम्। भीषास्माद्वातः पवते । भीषादेति सूर्यः' इत्यादिभिः सर्वभयमूलम्य भगवतो ऽभयदायित्वं केवलं दययैव संभवेत् । 'त्राणे स्वामित्वमौचित्यं न्यासाद्याः सहकारिणः । प्रधानहेतुः स्वातन्त्रयविशिष्ट करुगा विभोः' । भगवद पेक्षयाऽ पि दयायाः स्वातन्त्रयम् । भगवतश्च दयापारतन्त्रयम् । सर्वशेष्यपि दया- शेषः । इतरथाऽपराधचक्रवर्तिनामस्माकं न कदाऽपि शोकतरणसंभवः । अस्मदात्मभरसमर्पणं च भगवद्दयायामेव । 'यतिपतियामुनप्रभृतयः प्रथयन्ति दये जगति हितं न नस्त्वयि भरन्यसनादधिकम्' इति दयाप्रपदनानुष्ठान- प्रतिपादनपरे षष्ठदशके संप्रदायनिष्कर्षमुपान्त्यश्लोके प्रकटय्य; तद्दशकान्ति- मश्लोके दया शरणत्वेन त्रियते भवमूलहरणाय 'मृदुहृदये दये' इत्यादिना । षडङ्गस्य योगस्याङ्गिनोऽनुष्ठानं षष्ठदशके निवेश्यत इति रसिकैर्भाव्यम् । अ. पराधपूर्णाः प्रायेण जनाः । 'न कश्चिन्नापराध्यति' इति प्रजादोवादर्शनशी- ला परमवत्सला लोकमाता निश्चिकाय । यदि मातैव स्वप्रजाः सर्वा अपरा- धिन्य इति वक्ति; वयमपराधिन इत्यत्र किमपरं साक्ष्यमपेक्ष्येत । अपराधि. भिर्दयैव शरणवेन मृग्येत । दयां बिना काऽन्या गतिरपराधिनाम् । दयैका ऽस्मदनन्तदुःसहापराधानां निप्कृतिर्भवेत् । दयाविशिष्टेश्वरमिथुनेऽस्मद्रक्षाभरः समर्प्यते । दयाद्वारकं तयोः शरणवरणम् ; शरणीभवनं च । अद्वारकं सा- क्षाच्छरणं तु दयैव । यदि दयाहेतुकमीश्वरस्य रक्षकत्वम् ; रक्षणहेतोर्दयाया एव फलहेतुत्वे मध्ये किं तेनेति न्यायस्यावतारावकाशो भवेत् । 'दान्ते द- यान्ते विदन्' 'आलम्बन्ते विमलमनसो विष्णुकान्ते दयां ते' 'अपराधसह- सभाजनं पतितं भीमभवार्णवोदरे । अगतिं शरणागतं हरे कृपया केवलमा- त्मसात्कुरु ॥' इत्यादिभिर्दयाया अगतिकानामस्माकमालम्बनत्वं प्रदर्यते । कृपया केवलमिति केवलशब्देन गत्यन्तरशून्यत्वं स्पष्टीक्रियते । केवलं म- दीयया दयया' इति रक्षकवचोभङ्गी पृथुगये । 'दयासिन्धो बन्धो निरवधि- कवात्सल्यजलधे तव स्मारं स्मारं गुणगणमितीच्छामि गतभीः ।।' इति श्लोके द्वितीयार्धे दयावान्सल्ये रक्षकविशेषणत्वेनोपादीयते । दयावात्सल्या- ·दयागतकम। दिगुणगणान्वयं स्मृत्वा स्मृत्वाऽनन्तापराधजनितं त्रासं विजहीमः । ईदृश- गुणगणा एवास्माकं परमकल्याणानि । 'सन्तन्यमानमपराधगण विचिन्त्य त्रस्यामि हन्त : भवती च विभावयामि' इत्याचारियमेव रीनिराश्रीयते 'हन्त' इति गतभीत्वप्रयुक्तहर्षयोतनम् । 'विभावयामि' इति स्मारं स्मारमि- त्युक्तं दयादिगुणानां पुनः पुनः स्मरणम् । 'दयासिन्धा' 'निरवधिकवाल्स- ल्यजलधे' इति सिन्धुरूपणमादविवात्र क्रियते 'कमप्यनवधिं वन्दे करुणावरु. णालयम् इति । 'एवंविधस्वदोषपरिहारौपयिकगुणविशेषवत्तया सम्बोधयति दयासिन्धो इति' इति दयासिन्धुपदस्य व्याख्या स्तोत्रभाष्ये। निरवधिकत्व- विशेषणमुभयत्र समानम् । यद्यपि शक्तयादयो गुणगणाः सन्ति; दयाक्षमा- दिगुणा एव कल्याणैकान्ता बहिष्कृतनिग्रहाः । दयादिमार्दवगुणानां क- ल्याणगुणत्वेन मुग्व्यव्यपदेशाहत्वं व्यज्यते स्तोत्ररत्न 'वशी वदान्यो गुणवानृ- जुः शुचिमृदुर्दयालुमधुरः स्थिरः समः । कृती कृतज्ञस्त्वमसि स्वभावतः समस्तकल्याणगुणामृतोदधिः' ।। इति । उक्तैर्मदिममधुरिमगुणैः समस्तकल्या- णगुणात्मकत्वं समर्थ्यते । 'मृदुहृदये दये........मधुरे' इति षष्ठदशकान्ति- मश्लाकः 'मृदुर्दयालुमधुरः' इति स्तोत्ररत्नरीत्यनुसारीति रसिकमनोरञ्जनं स्यात् । गुणनिर्देशक्रम उभयत्रेकरूपः । सौलभ्यसौशील्यवात्सल्यौदार्यक्ष- मापराधसहिष्णुत्वादयो दयाप्रभेदास्तत्परीवाहाः । यथा तत्त्वेन यस्य महि- मार्णवशीकराणुः शक्यो न मातुमपि शवपितामहाथैः' इत्युपक्रम्य विधिशिव- सनकायॆातुमत्यन्तदूरं तव परिजनभावं कामये कामवृत्तः' इत्युपसंहरता स्तोत्ररत्नेन भगवत्परत्वे तात्पर्यभूमा गम्यते, तथा 'किञ्चैष शक्तयतिशयेन न तेऽनुकम्प्यः' इत्युपक्रम्य 'तवानुकम्प्यः स्मरतः प्रतिज्ञा मदेकवर्ज किमिदं व्रतं ते' इत्युपसंहरता भगवदनुकम्पाविषयत्वलाभे च तात्पर्यभूयस्त्वं प्रकटी- क्रियते । 'स्वयं 'कृपयैव-'इत्यपि सावधारणनिर्देशन कृपाया एवाभीष्ट- साधनत्वमित्युच्यते । 'पापैरनादिभवसंभववासनोत्थैर्दुःखेषु यः खलु मिमङ्- क्षति हन्त जन्तुः । तं केवलं स्वकृपयैव समुद्धरिप्यस्तदुष्कृतस्य ननु नि- ·दयाशतकम् । कृतिमात्थ शास्त्रैः' इति श्रीवैकुण्ठम्तव उदाहृतरीतिरवानुनियते । इतरव्य- वच्छेदकैनवकारणाप्यपरितुप्यन्तः केवलमि यपि समु दरगे गुगान्तरानन्वयं म्पष्टीचक्रः । एतच्च 'कृपया केवलं' इति स्तोत्ररनश्लोक केवलं मदीययैव कृपया-' इति गद्यवचनं चानुमृत्य । 'शास्त्रैरनादिनिधनैः स्मृतिभिस्त्वदीयै- दिव्यावतारचरितैः शुभया च दृष्टया । निःश्रेयसं यदुपकल्पयसि प्रजानां सा त्वत्कृपाजलंधितल्लजबाल्गतश्रीः' ।। इत्यनन्तर श्लोके शास्त्रप्रदीपदानं दि- व्यावतारादिकं च सर्व कृपाकायमिति स्पष्टमूचे । तादृश्यो दयाक्रियाः सर्वा अत्र विस्तरेण प्रतिपाद्यन्ते । यदुक्तं श्लोकान्त 'त्वत्कृपाजलंधितल्लजवलित- श्रीः' इति तदनुनियत इवतस्तोत्रान्त 'दीनालम्बनदिव्यदम्पतिदयाकल्लोल- कोलाहलः इति । वलिगतं कलालः । वलिातश्रीश्च कल्लोलकोलाहलः । अनन्तरं क्षान्तिवाल्मल्यसोशीच्यादयो दयागुणा वर्ण्यन्ते । दयां प्रथमं प्र- स्तुत्यानन्तरं शान्तिवात्सल्यादीनां प्रस्तावेन तेषां दयापरीवाहत्वं द्योत्यते । पटुप्रत्याहारप्रभृतिपुटपाकाप्रचकितः प्रत्ययिततमः श्रीभीष्मः सहस्रनाम्नां स्तोत्रे पुनः पुनर्दयादिमृदुगुणानां प्राधान्यं कथयति । 'सुप्रसादः प्रसन्ना- त्मा, सुहृत्; वत्सलो वत्सी, अविज्ञाता; विश्वदक्षिणः, लोकबन्धुः; क्रोधहा, महादः; मुलभः, भयनाशनः; महानिधिः, प्रियकृत; अरौद्रः, शिशिरः; अकरः, पेशलः; शरणागतवत्सलः, विश्रामः; जीवनः' इत्यादीनि बहूनि ना- मानि दयागुणप्रख्यापकानि पपाठ । 'आनन्दो नन्दनो नन्दी' इति सह पा- ठेनानन्दमयत्वेऽपि प्रजानामानन्दयितृत्वनैतस्य नन्दित्वमिति व्यज्यते । श्रु- तावानन्दमयप्रकरणे 'एष देवानन्दयाति' इति निगद्यते । आनन्दयितृत्वाहते तस्य पूर्णानन्दो न स्यादिति तयाऽपि व्यज्यत इव । ब्रह्मणत्वं विना न बृह- त्वमात्रेण भगवान्निवृणोति । 'अशोकस्तारणः' इत्यशोकत्वं संसारिशोकतार- णेन । 'भयकृत्' इत्युक्त्वाऽनुपदमेवोच्यते 'भयनाशनः' इति । भयप्रसङ्गं विना भयनाशकत्वस्यासम्भवात्तत्प्रसक्तिसम्पादनाय भयकृत्त्वम् । 'माता पिता भ्रा- ता निवासः शरणं सुहृद्धतिनारायणः' इति दयाधनत्वप्रख्यापनं सुबालोपनि- " " ·दयाशतकम् । पदि । 'यथा वा तरुणवत्सा वलं वत्सो वा मातरमनुगच्छति इति श्र- तिः सहजवा सल्यप्रख्यापिका । 'सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां....' इति गीतं भगवता पश्चमान्ते । गतिती प्रभुः लाक्षी निवासः शरणं मुहृत इ- त्युपवृमितं सोबालवचनं गीतायाम् । 'सर्वम्य शरणं मुहृन्- 'धातुः प्रसादा- न्महिमानमैशम्-' इति च शरणागतिविधायकवेताश्वतरोपनिषत् । 'तत्प्र- सादात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् इति भगवान् । 'तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं, इति दर्शनमपि भवति । 'प्रसादपरमी नाथी मम गेहमुपागतो, इति मालाकारः । प्रसादपारवश्यं नाथयोः । 'अनुक्रोशो हि सा- धूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् । अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीति प्रयच्छनि, ॥ इत्यानुशासनिके । 'आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः, इति भीष्मम्य चरमोपदेशः पाण्डवान् प्रत्यानुशासनिकान्ते । 'शरणं भवन्तमतिकाणिक भव भक्तिगम्यमधिगम्य जनाः, इति किरातार्जुनीयेऽष्टादशे शरणत्वस्य करुणा- काष्ठानिवन्धनत्वद्योतनम् । 'हार्दानुगृहीतः शताधिकया' इति मुक्तयव्यवहि- तकारणत्वमनुग्रहस्य । 'परमतःसेतून्मानसम्बन्धभेदेव्यपदेशभ्यः, इत्यधिकर- णे ब्रह्मणः श्रीनिवासस्य सर्वस्मात्परत्वमुच्यते । 'पुरुषान्न पर किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः' इति कठवल्ली। 'परः पराणां' परमं यः परायणम्' इति सर्वस्मात्परो भगवान् । तस्मादपि परा तद्दया । 'दयमानमनाः । वरद नि- जेच्छयैव परवानकरोः, इति श्रीरङ्गराजस्तवे निजेच्छया दयया भगवतः पर- वत्त्वं जगत्सृष्टाविति कथितम् । 'स्फारेक्षणेऽपि मिषति त्वयि निनिमेषं पारे करिष्यति दया तव दुर्निवारा, इति वरदराजम्तवे । फलवितरणदक्षे पक्ष पातानभिज्ञे भगवति निर्निमेषं पश्यति सति तमनादृत्य तेनापि दुर्निवारा तद्दया शोकस्य पारं तारयति । सहस्रं चक्षुषां स्फारमुन्मील्य पश्यन्नेवास्तां भगवान् । तेनाप्यनिवार्या ततोऽपि परा तद्दया शोचन्तमाश्रितजनं भवसा- गरादुद्धरेत् । अस्मिन् शतके दयायाः सर्वतः परत्वम् भूयो वयते । 'पर- वति चतुरैस्ते विभ्रमैः श्रीनिवासे, इति श्रीनिवासदयायास्तस्मात्परत्वोक्तिः । । .

·द दयाशतकम् । । प्कृतिमात्थ शास्त्रैः' इनि श्रीवैकुण्ठस्तव उदाहृतर्गतिरेवानुस्रियते । इतरव्य- वच्छेदकेनवकारणाप्यपरितुष्यन्तः केवलमि यपि समु दरणे गुगान्तरानन्वयं म्पष्टीचक्रः । एतच्च 'कृपया केवलं' इति स्तोत्ररत्नश्लोक केवलं मदीयथैव कृपया--' इति गद्यवचनं चानुमृत्य । शास्त्रैरनादिनिधनः स्मृतिभिस्त्वदीय- दिव्यावतारचरितः शुभया च दृष्ट्या । निःश्रेयसं यदुपकल्पयसि प्रजानां सा त्वत्कृपाजलधितलजालगतश्री:' । इत्यनन्तर श्लोके शास्त्रप्रदीपदानं दि- व्यावतारादिकं च सर्व कृपाकार्यमिति स्पष्टमूचे । तादृश्यो दयाक्रियाः सी अत्र विस्तरेण प्रतिपाद्यन्ते । यदुक्तं श्लोकान्त त्वत्कृपाजलंधितल्लजवलिात- श्रीः' इति तदनुत्रियत इवतन्नोत्रान्ते 'दीनालम्बनदिव्यदम्पतिदयाकल्लोल- कोलाहलः' इति । बल्गितं कलालः । वलिगतश्रीश्च कल्लोलकोलाहलः । अनन्तरं क्षान्तिवात्सल्यसोशीच्यादयो दयागुणा वर्ण्यन्ते । दयां प्रथमं प्र- म्तुत्यानन्तरं आन्तिवात्सल्यादीनां प्रस्तावेन तेषां दयापरीवाहत्वं द्योत्यते । पटुप्रत्याहारप्रभृतिपुटपाकाप्रचकितः प्रत्ययिततमः श्रीभीष्मः सहस्रनाम्नां स्तोत्रे पुनः पुनर्दयादिमृदुगुणानां प्राधान्यं कथयति । 'सुप्रसादः प्रसन्ना- त्मा, सुहृत्; वत्सलो वत्सी, अविज्ञाता; विश्वदक्षिणः, लोकबन्धुः; क्रोधहा, महादः; सुलभः, भयनाशनः; महानिधिः, प्रियकृत, अरौद्रः, शिशिरः; अकरः, पेशल:; शरणागतवत्सलः, विश्रामः; जीवनः' इत्यादीनि बहूनि ना- मानि दयागुणप्रव्यापकानि पपाठ । 'आनन्दो नन्दनो नन्दी' इति सह पा- ठेनानन्दमयत्वेऽपि प्रजानामानन्दयितृत्वनैतस्य नन्दित्वमिति व्यज्यते । श्रु- तावानन्दमयप्रकरणे 'एष ह्येवानन्दयाति' इति निगद्यते । आनन्दयितृत्वाहते तस्य पूर्णानन्दो न स्यादिति तयाऽपि व्यज्यत इव । ब्रह्मणत्वं विना न बृह- त्त्वमात्रेण भगवान्निवृणोति । 'अशाकस्तारणः' इत्यशोकत्वं संसारिशोकतार- णेन । 'भयकृत्' इत्युक्त्वाऽनुपदमेवोच्यते 'भयनाशनः' इति । मयप्रसङ्गं विना भयनाशकत्वस्यासम्भवात्तत्प्रसक्तिसम्पादनाय भयकृत्त्वम् । 'माता पिता भ्रा- ता निवासः शरणं सुहृद्धतिनारायणः' इति दयाधनत्वप्रख्यापनं सुबालोपनि- ·दयागतकम् । । -- पदि । 'यथा वा तरुणवत्ला वा बन्सो वा मातरमनुगच्छति' इति श्र- तिः सहजवा सल्यप्रग्न्यापिका । 'सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां....' इनि गीतं भगवता पश्चमान्त । गति ती प्रभुः लाक्षी निवासः शरणं मुहृत इ- त्युपमितं सोवालवचनं गीतायाम् । 'सर्वम्य शरणं सुहृत् 'धातुः प्रसादा- महिमानमैशम्-' इति च शरणागतिविधायकवेताश्वतरोपनिषत् । 'त-प्र- सादात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् इति भगवान् । 'तम्मिन् प्रसन्ने किमिहाम्त्यलभ्यं, इति दर्शनमपि भवति । 'प्रसादपरमी नाथों मम गेहमुपागतो, इति मालाकारः । प्रसादपारवश्यं नाथयोः । 'अनुक्रोशा हि मा- धूनां महद्धर्मस्य लक्षणम् । अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति, ॥ इत्यानुशासनिके । 'आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः, इति भीष्मम्य चरमोपदेशः पाण्डवान् प्रत्यानुशासनिकान्ते । 'शरणं भवन्तमतिकामणिक भव भक्तिगम्यमधिगम्य जनाः, इति किरातार्जुनीयेऽष्टादश शरणत्वस्य करुणा- काष्ठानिबन्धनत्वद्योतनम् । 'हार्दानुगृहीतः शताधिकया' इति मुक्तयव्यवहि- तकारणत्वमनुग्रहस्य । 'परमतःसेतून्मानसम्बन्धमेदव्यपदेशभ्यः, इत्यधिकर- णे ब्रह्मणः श्रीनिवासस्य सर्वस्मात्परत्वमुच्यते । 'पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः' इति कठवल्ली । 'परः पराणां' 'परमं यः परायणम्' इति सर्वस्मात्परो भगवान् । तस्मादपि परा तद्दया । 'दयमानमनाः । वरद नि- जेच्छयैव परवानकरोः, इति श्रीरङ्गराजस्तवे निजेच्छया दयया भगवतः पर- वत्त्वं जगत्सृष्टाविति कथितम् । 'स्फारेक्षणेऽपि मिषति त्वयि निनिमेषं पारे करिष्यति दया तव दुर्निवारा, इति वरदराजन्तवे । फलवितरणदक्षे पक्ष पातानभिज्ञे भगवति निर्निमेषं पश्यति सति तमनादृत्य तेनापि दुर्निवार तद्दया शोकस्य पारं तारयति । सहस्रं चक्षुषां स्फारमुन्मील्य पश्यन्नेवास्तां भगवान् । तेनाप्यनिवार्या ततोऽपि परा तद्दया शोचन्तमाश्रितजनं भवसा- गरादुद्धरेत् । अस्मिन् शतके दयायाः सर्वतः परत्वम् भूयो वण्यते । 'पर- वति चतुरैस्ते विभ्रमैः श्रीनिवासे, इति श्रीनिवासदयायास्तस्मात्परत्वोक्तिः ।

·दयाहशतकम् । 'खाधीनवृपगिरीशाम्, इति तम्य दयाधीनत्वम् । दयाधीनो भगवतश्चेतनज- यः । दयाप्रवाहे गिरीिशवरस्थः सर्वोत्तुङ्गः श्रीनिवासोऽपि मज्जति । 'कृपे त्व तत्तादृक्प्रथिमवृषपृवीधरपतिखरूपद्वैगुण्यद्विगुणनिजविन्दुः प्रवहसि, इति दयापृषतम्य ब्रह्मणोऽपि परिवृढतरत्वं वयते । 'अत्र दयावात्सल्यजल- सिन्धुत्वरूपणेनातितुङ्गानामपि स्वापराधानां तत्र निमज्जनं सूच्यते, इत्युक्तं म्तात्रभाष्ये दयायाः सिन्धुत्वरूपणप्रयोजनकथनाय । अत्र त्रिसीमरहितस्य सर्वतः परिवृढस्य ब्रह्मणोऽपि दयाप्रवाहपृषते मज्जनं वयते । विपलायिता- न्यपि सत्त्वानि दूरगतानि सुदुर्लभानि दयया द्राधीयस्या दृढतरया गुणवा- गुरयाऽऽसाद्य भगवद्वशक्रियन्ते । व्यूहविभवाचादिमूर्तयो दयाप्रयुक्तास्तत्प- रीवाहभूताः । कलशादधिसम्पदो दयाया सन्मतिमन्थसंस्कृताया अमृतांशः श्रीनिवासस्य दिव्यदेहः । दयाप्रवाहो धरित्री संप्लाव्य तां देवीं शरणागत- सम्यमालिनी कृत्वा वृषशैलेशकृषीवलमानन्दयति । दयया वर्मितः शार्की अस्मदनन्तदुःसहतीवापराधविषशल्यैरविद्धो भवति । भगवद्दिव्यमूर्तिः शीत- शीता श्रद्दधानावगाडा दयादीर्घिका । शीलोपज्ञं शीतं कल्याणगुणोघं क्षरति दया । गुरुपरम्परा दयाम्भोधिपरीगहपरम्परा । विष्वक्सेनो दयाम्भोध्यु- स्थितं शिक्षास्रोतः । वृषगिरीशगुणेश्वरी दया। समस्तजननी पुंप्रधानेश्वरेश्वरी श्रीरितरा देव्यश्च दयायाः प्रतिच्छन्दाः । भास्करस्य प्रभेव छायाभूता भग- वतः श्रीः । तस्या भगवतश्छायात्वे भगवतो दयादिप्रतिमांशानां प्रायेण प्रति- विम्बेऽन्वयः । तथा च विम्बभूतभगवदन्वितदयायाश्छायाभूता देव्य इति वर्णनं नानुपन्नम् । 'ललितरुचिषु लक्ष्मीभूमिनीलासु नूनं प्रथयति बहुमानं त्वत्प्रतिच्छन्दबुद्ध्या इति चतुर्थदशके । लक्ष्म्या भगवद्दयाप्रतिविम्बत्वात् करुणामिव रूपिणीम् इति तस्याः प्रथमदशके वर्णनम् । बिम्बरूपायाः करु- णायाः प्रतिरूपा श्रीः । रूपिणी करुणामिवे तोवशब्देन करुणाच्छायात्वं द्यो- त्यत इव । श्रीमूमिनीला दयामूर्तयः । ताश्च करुणाकार्यनिर्वाह विभजन्ते । आश्रितदोषादर्शनं कारयति नीला । यदि कदाचित् दृष्टिपथं गच्छद्दोषः तत्क्षा- ·दयागतकमा मया भूम्या । भगवद्दयाप्रतिघातानां वागणं क्रियत नयाऽपराधक्षमापणेन । अपराधः श्रान्तः । न तावता तुष्यामः । वजनयसि माता तदसि नः इति स्वजनीकरणं क्रियते जनन्या श्रिया । भगवानपि करुणापूर्ण वेन कर- णावम्णालयत्वन व्यक्तिं गच्छति । शक्तचादया गुणा दयाया अनुचराः । वोधश्च मार्गप्रदश्यग्रेसरः । ज्ञानविशेषत्वाद्दयारूपेच्छाया वाघम्याग्रेसरवण- नम् । परदुःवनिगकरणेच्छा दया आचार्थमने । 'परदुःवनिराकरणेच्छा दया' इति मलिनाथमूरिः किरातार्जुनीयव्याग्व्यायाम् । त्रिविचिदचि- सत्तास्थमप्रवृत्तिनियामिका वृपगिरिविभारिच्छा सा त्वं परपराहता' इत्यष्ट- मदशकापक्रमे भगवदिच्छाच प्रदर्शितं दयायाः । इच्छा च ज्ञानविशेषस्त- दवस्था । गुणषटके प्रथमगणितज्ञानस्य विकासविशेषा दया । तथा च दवाया न घाड्गुण्यबहिनीवः । दया च कालुप्यरूपाशुद्धिरहितं विशुद्धं- ज्ञानम् । आनन्दमय यापि विशुद्धिः प्रायते दयोदयेन । अकिञ्चननि- धिरिति दया स्तूयते प्रथमदशकान्त । तेन च दयायाः स्वयंप्रयोजनत्वं सि- ध्यनि । भगवतः समन्वयाधिकरणभाप्यप्रतिपादितं निधित्वं भगवद्दयायां समन्वति । मुतिश्च साऽपवर्गत्रिवर्गयोः । तेन च 'फलमत उपपत्तः इति भगवति भगवता बादरायणन सिद्धान्तितस्य फलप्रदत्वस्य तद्दयायां मुख्यस- मन्वयप्रदर्शनम् । दयाद्वारकं फलप्रदत्वम् । अरविन्दलांचनमनःकान्ता- प्रसादादृते न हि श्रेयः संभाव्यत नृणां कर्हिचित् संमृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु । 'संराजः सानुकम्पात् पितुरुचि तविदः साम्यमानी वदान्यात् इति फलाधि- करणविषयलाके सानुकम्पत्वविशेषनिवेश आचार्यैरधिकरणमारावल्याम । प्रलयपयाधी सर्वमजकः सर्वोत्तुङ्गा भगवान् म्वयं दयाणिव मज्जति । सर्वमज्ज- कम्यापि मज्जयित्री तद्दया खाम्भस्यपारे। 'जन्मायस्य यतः इति ब्रह्मलक्षणम् । दयाद्वारकं ब्रह्मणा जन्मादिकर्तृत्वमिति द्वितीयदशके प्रदश्यते । नीमे शीतमिव हदम् इति ब्रह्मणः शीतत्वानुभवा दयान्वयं विना न संभाव्येत । शीतहदाऽप्यतिलतिशासनेप्वा विरम्भितामा भवन्टगामेवातिया ·१० दयाशतकम्। शीतताप्रकृतिगमनाय । भगवत्तापनिर्वापिका दया । अपराधचक्रवर्तिनोड स्मान्प्रतिभटान्दर्यकाऽऽयाद्य भगवत्पादसात्कर्तुं प्रभवति । तां विनाऽस्मद्वशीक- रणे तस्य नैराश्यमेव भवेत् । अस्माकमपि तां विना भगवद्वशीकरणं न संभ- वेत् । दया न केवलं भगवन्तं स्वपरनन्त्रीकरोतिः अपि तु ये भगवन्त प्रणतास्तद्दासास्तत्परतन्त्रमपि कराति तम् । तादृशं तस्या वैयात्यम् । सर्वज्ञं सहस्रांशुमविज्ञातारं मुग्धं दोन्यदोषिविवेकशून्यं करोति । 'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरी ह्यजः इति प्रसिद्धमजायमानं पुरुषं प्राणिनां कमां- यत्तभाविजन्मभेदान् ग्राहयति । सर्वोन्नतमपि तमतिनीचनिषादकुब्जादिसा- म्यं प्रापयति । ब्रह्मणः साम्यं प्राप्यं प्राणिभिः । प्राणिसाम्यं भजते ब्रह्म । समस्तजननी चैतन्यस्तन्यदायिनी श्रीः । माता दया तु विश्वोपकारं दुग्धे । विश्वानुग्रहमाता दया ॥ 'वृषगिरिगृहमेधिगुणा बोधबलैश्वर्यवीर्यशक्तिमुखाः । दोषा भवेयु- रेते यदि नाम दये त्वया विनाभूताः । इति श्लोकेन गुणान्तराण्यवि- गणय्य दयास्तुतिरचनोपपत्तिनिरूप्यते। गुणत्वमेव न स्याद्गुणान्तराणां दयान्वयं विना । प्रत्युत दोषत्वमव भवत्तेषाम् । न दोषः स्तूयेत केनापि कविना । यत्सबन्धाधीनं गुणान्तराणां गुणत्वम् ; तेषां गुणत्वनिष्पादिकां निरूपाधिकगुणत्ववतीं दयामेव स्तुम इत्याशयः । दयाश्लेषादृषशिखरिवि- श्वभरगुणाः स्वदन्ते दान्तेभ्यः । 'कृपे परवतस्त्वया वृषगिरीशितुः क्रीडितं जगद्धितमशेषतः' इति सर्वस्य कृपाप्रयुक्तत्वम् ; हितत्वं च प्रतिज्ञायते । यथा लोकमाता नित्यमज्ञातनिग्रहा; तथा दया निग्रहकथानभिज्ञा । बाह- ष्कृतनिग्रहा सा । निग्रहोऽप्यनुग्रहो भवति दयाप्रभावेन । अशुद्धयपनयनाय निग्रहो भवेत् । 'क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव संमतः' इति शत्रुकालियपन्न्यः सर्पजातिप्रभवा भर्तृजिघांसुकृष्णस्तुतौ । 'यम्यानुग्रहमिच्छामि तस्य वित्तं हराम्यहम्' इति भगवान् । 'विलीनस्वातन्त्रयो वृषगिरिपतिम् वद्विहृतिभिार्दै- शत्येवं देवो जनितसुगतिं दण्डनविधिम् ' इति सप्तमदशके ।।

·व्यागतकम। ११ किमर्थं श्रीनिवामदयाविषया म्नुनिः श्रीनिवासन्वादेवति नमः । श्रियं विना दयान्वरूपमेव न मिध्येत । नंतरमृतीनां श्रीनामाङ्कितत्वं निय- मेन । करुणाव रूपिणी श्रीः । सा च श्रीनिवामनान्यविनामृता। मन्ति चात्र बहनि हे वन्नगणि ! दयानिवन्य पापनिहरणम् । अघमर्षणं वान्छयुः पापिष्ठाः । वेटगिरिश्च पापनिवर्तनाथमेवावतीणः । वमिति पापराशिबोधक- मव्ययम् । कट दाहे । सर्वपापं भस्मसात्करोतीति वङ्कटः । ध्रुवं स गिरिर्घनीभूतदयेत्युत्प्रेक्ष्यते प्रथमश्लोक । दयाका व करोति श्रीनिवास- नवासभूता बंकटगिरिः । 'सर्वपापप्रशमनं मवपुण्याविवधनम्' 'यद्यांद- च्छति वै जन्तुर्मनसाऽपि च तं नृप । तथा सिद्धयति तत्सव गिरेरस्य प्रभावतः' ॥ इति तत्प्रशंसा । अत एव गिरिप्रपदनेन स्तोत्रमारभ्यते । प्रपत्तिरत्र मुठ्यप्रतिपाद्या । यथा श्रीशठकोपगाथासहस्री दीर्घशरणागतिस्त- थेदं शतकम् । षष्ठदशकोपान्त्यश्लोके श्रीभाष्यकारयामुनप्रभृतयो दयायां भरन्यसनादधिकं हितं जगति नेति प्रथयन्तीत्युक्तम् । अन्तिमश्लोकन भव- मूलहरां लहरी मयि निधेहि' इति संसारमोक्षप्रार्थना कृता । करुणालहरीति पण्डितराजचिरचिता स्तुतिः कृष्ण स्वात्मनिवेदनरूपा । तत्स्तोत्रमपि शतकम् । 'विषीदता नाथ विषानलोपमे विषादभूमौ भवसागरे विभो। परं प्रतीका- रमपश्यताऽधुना मयाऽयमात्मा भवते निवदितः ॥ इति तत्स्तुत्युपक्रमः । दयामूर्तित्वेन तत्र भगवतोऽनुभवः । आचार्यश्लोकमवलोक्य करुणालहरी- नामकरणं कृतं वा न वेति वयं न जानीमः । श्रीमद्यामुनाचायस्तोत्रच्छायया तत्स्तुतिः प्रणीतेति निश्चेतुं शक्नमः । चिकीर्षितायां स्तोत्ररनव्याख्यायां तत्रोपपत्तीः प्रदर्शयिष्यामः । श्रीभाष्यमवतीण श्रीनिवासदययेति प्रसिद्धम् । ततोऽपि महत्तरानुग्रहः किं नाम स्यादस्माकम् । भगवद्दयाकाष्ठा श्रीभाष्या- वतारणम् । गिरिशिखरनिवासिनो दया निरिच्छलेन प्रवहेत् । वारिधारा- विशेषैर्दयाप्रवाहो व्यज्येत । गिरिशिखरनिवासी गिरिराजः कृषीवल: स्यात् । शरणागतजनरूपसम्यवृद्धया इयाप्रवाहोपनतया प्रीयत सः । शरणागतम- ।

·१२. दयाशनकम् । । म्यवृद्धिरचीवतारम्य मुख्य प्रयोजनम् । इदानीमपि कृषीवलाः पाश्चात्याः गिरिप्रदेशेषित्वा एलादिकृषिं कुधन्तो दृश्यन्ते । अयं दिव्यकृषीवलः प्रप- नसम्यवृद्धिमीप्सति । उन्नतांगरिशिवरवासिना तुङ्गेन यदि नीचैः साम्य- मुह्यत तदा सौशीच्यादिदयागुणाः काष्ठां गच्छेयुः । न तथा सौशील्यप्रथा भूमिष्ठमूर्तिविषये; यथा शैलम्थे । 'भृमिष्ठानिव शैलस्थः' इति वैषम्यं ना- द्रियते प्राज्ञतमेन करुणामूर्तिना श्रीनिवासेन । 'अमीषां निम्नत्वं वृषगिरि- श्तेरुन्नतिमपि प्रभृतैः स्रोतोभिः प्रनभमनुकम्पे समयसि' इति कुत्रान्यत्र व- शयितुं शक्येत । अवताराणां गिरेवतरणं म्वरसम् । अर्चामूर्तीनां विभ- वावतारवर्णनं त्रिषु स्थलेषु कृतमाचार्यः । श्रीरङ्गे, श्रोवेङ्कटगिरौ; श्रीहस्तिगि- रौ च । अत्र दशाप्यवताराः प्रदीन्त । हम्तिगिरौं कतिचिदेव; तद्भिरर- नुन्नतत्वात् । भूमिष्ठे श्रीरङ्गनिवासिनि कथमैदम्पर्येण सर्वावतारवर्णनकर्तृत्व- मिति चेत् तस्य नटाग्रणीत्वादङ्गेऽवतारभृमिकापरिग्रहौचित्याचेति त्रूमः । श्रीशब्दघटितभगवन्नामलु गरीयान् बहुमानः कुस्वृद्धस्य । 'श्रीदः श्रीशः श्रीनिवास: श्रीनिधिः श्रीविभावनः । श्रीधरः श्रीकरः श्रयः श्रीमाल्लोकत्रयाश्रयः ।।' इति । लोकत्रयाश्रयत्वं श्रीमत्त्वेनेति व्य- ज्यते । सर्वैराश्रीयमाणत्वरूपश्रीमहिमा श्रीशकव्युत्पत्तिसिद्धः । गिरिष्ठः कृषीवल: कृषिसंवर्धितप्रपन्नसम्यमालाः सम्यन्द्रष्टुं प्रभवेत् । स्तूयमाना च तहया शैलमारुयैतच्छतकमभ्यस्यमानान्सम्यगालोकयेत् । गिरिनिर्झरवारिभि- स्ताननितरशरणानामाधिराज्येऽभिषिञ्चेत् । भगवद्दयया तामधिकृत्य प्रवृत्तेयं सरस्वती क्षेमं काङ्क्षद्भिः सम्यगभ्यम्येत । वारिधाराश्च दयाव्याञ्जन्य आकाश- गङ्गा पापविनाशिन्यायाः । 'दृढविनिहिता निःश्रेणिस्त्वं दये निजपर्वभिः' इति कुत्रान्यत्र दयाया निःश्रेणित्वं रूप्येत । दयासोपानं श्रीवेङ्कटपतिचरणप्राप- कम् । उदाहृतहेतुप्वेकेकमप्यलं श्रीनिवासमूर्तिवरणे दयावर्णनाय । समुच्च- ये किमु वक्तव्यम् । आचार्या भगवदयापरीवाहपरम्परा । तेषां परमकल्याणबुद्धयोऽस्मा- - ·दयाशतकम। कं शरणम् । तद्धियां परिकल्पनं विचित्रं वायत प्रनितिपादके पटदर्शक । 'त्वदुदयतूलिकाभिरमुना वृषशैलजुषा मिथग्तशिलियनव परिकन्चितचिवधि- यः । यतिपतियामुनप्रभृतयः प्रथयन्ति दय जगति हितं न नम्वधि भग्न्य. सनादधिकम्' ।। इति । दयेव शरणमम्माकमित्युपाद्देश्यमद्देशिकग्नुकाशक- विजितैः । 'क्रीडातृलिकया कृपामापितया म्बयम् । एका विश्वमिदं चित्रं विभुः श्रीमानीजनन् ॥ इति यादवाभ्युदय एकयैव तृलिकया विश्व- चित्रले वनमुच्यते । अत्र बढ्यम्तूलिका एकवुद्विचित्रन्छ भने । आ पग्निी- पादन्यथान्यथा प्रमृज्य नवं नवं विलिग्व्यने नवनवशलाकाभिः । तृलिका चयं न क्रीडातूलिका दयया केवलं रूषिता यथा जगचित्रलेवन । किंतु दयामयी तूलिका । न लीलान्वयगन्धोऽपि यतिपतियामुनप्रभृनिवुद्धिकल्पने । दया चोदीयमाना न यातयामा गतरमा । उदीयमाना दया वीर्यवत्ता स्यात् । कालक्रमेण तस्या ह्रासः प्रसिद्धः । अत उच्यते उदयतृलिकाभिगिन । 'चिन्ताशाणोल्लिम्वितमसकृत्' इति हंससन्देशनिर्माणविषय आचायीः । लिम्वित्वा लिखित्वा पुनः पुनर्विमृश्यान्यथाऽन्यथा विपरिणम्य रचित हंसम- न्देशकाव्यं मेघसन्देशादन्यूनबहुमतिलब्धये । कवित्वरूपवहुमनौ न निरपेक्षा आचायाः । ये नाम केचिदिह नः कवयो मदन्ये मातः स्तुवन्ति मधुम- दनपादुके त्वाम् । लप्म्ये गुणांशविनिवेशितमानसानां तेषामहं सबहु- मानविलोकितानि' इति पादुकान्ते । 'सत्कारकालकूटं तरुणीकुणपं सभा- भुजङ्गी च । परिहरति राजधानीकुम्भीपाकम् ........' इति वदन्तः कवि- वन बहुमति न न बहुमन्यन्ते । अखण्डब्रह्माण्डप्रथमतरशिल्पिना भगवतैव कल्पिता आचार्यधियः । 'सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नादेकम्थसौन्दर्यदिह- क्षयव' इति पार्वतीविषये कुमारसंभवे । अनायासेन लीलयव विश्वं सृजन् स्रष्टा तां प्रयत्नात्ससर्ज । नात्र विश्वसृजश्चतुर्मुम्वस्य सृष्टिः । स्थिरतराशील्पि- ना श्रीनिवासँगव मुज्यते आचार्यशुभवुद्धिः । पञ्चीकृतव्याकृतमालभ्रष्टा वेधा: अपञ्चीकृताव्याकृतस्यापि स्थिरस्य स्रष्टा प्रथमतरशिल्पी भगवान् । यद्यपि ·११ दयाशतकम्। बंधनः सर्वमनुयतबुद्धिमृष्टावधिकारोऽस्ति; आचाधियः श्रीनिवान्न: स्वय परिकल्पयति । लोकोत्तराः कल्याणतमा अतिविचित्रातद्धियः । 'चित्रे नि- वश्य परिकल्पितमत्त्वयोगा रूपोच्चयन विधिना मनसा कृता नु' इति लोको- तरसुन्दरवपुःमृष्टिविषये कविसार्वभौमः कालिदासः । चित्रं निमीय तदेव प्राणवत्कृतं न्वित्युललः । चित्रले बने आ पारतोषात्पुनः पुनः प्रमृज्य य- थामनोरथमन्यथाऽन्यथा करणं सुशकम् । यावता तृप्तिर्जायते तावता नच्चित्रं प्राणवक्रियते । चित्रलवन विना वपुष एव प्रथमता निर्माणे मुज्यमानप्राणिवपुषो यथेष्टमन्यथा विनिमयो न शक्यः । मनसा यथामने:- रथं सर्वानिशायिरूपायुद्भावनं चित्रे तल्लेखनादपि सुलभम् । तदेवोच्यते 'झपोच्चयन विधिना मनसा कृता नु' इति । कृतयुगे मनसा सृष्टिः श्रूयते । कार्तयुगीनामाचार्यधियां दयाधनेन मनसा सृष्टिरुचिता । अत्र दयारूप- मनोवृत्तिमयतूलिकाभिर्लिवितमिवाचायीणां विचित्रधीचित्रमित्युल्लिख्यते । मनोवृत्तिस्थाने धर्ममूतज्ञानविकासविशेषा अस्मसिद्धान्ते । नात्र प्रथमं चि- त्रलेग्वनमनन्तरं चित्रलिखितस्य सत्त्वयोगपरिकल्पनम्; यथा शाकुन्तले । किन्तु प्राणप्राणभगवल्लिखिताचार्यधीचित्रं तथैवास्ते । एवं च निरवधिकद- यावनत्वमस्सत्तीर्थकरधियां सिध्यति । श्रीनिवासदययैव ताः परिकल्पयन्ते । ततम्तयां न भ्रमविप्रलिप्सादिसंभवः । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम- कल्पयत्' इति सूर्यचन्द्रादिलोकभासकतेजसां कल्पनम् । आचार्यधियां तु सृष्टौ 'परिकाल्पत' इति पर्युपसृष्टकल्पनव्यवहारेण ततोऽपि वैलक्षण्यं व्य- ज्यत इव । शाकुन्तलश्लोकानुरोधश्च भवति । दयामयत्वादाचार्यधिया- मतिलघुभूतं सर्वसमाश्रयणीयं परमनिःश्रेयसोपायं ते प्रथयन्त्यपारदयया । 'मृदुहृदये दये-' इत्यनन्तरश्लोकः सङ्कल्पसूर्योदये वेङ्कटगिरौ गीयमानत्वेन पठ्यते । 'तद्गुणसारत्वात्तु तव्यपदेशः प्राज्ञवत्' इति बादरायणीयं सूत्रं ज्ञाधिकर- णे । 'विज्ञानगुणसारत्वादात्मनो ज्ञानमिति व्यपदेशः । विज्ञानमेवास्य ·दयायतकन। . सारभूती गुणः । यथा प्राज्ञन्यानन्दः मारभूतो गुण इति प्राज्ञ आनन्द- शब्दन व्यपदिश्यते इति नन्मत्रभाष्यम् । मुंणा मारभृत जानन । जाना वस्थाभदेषु ज्ञानेषु सारभृता दया प्राणिनाम् । मैव स्वन्ट विश्वोपकार दुग्छ । सर्वाश्चापराधान्क्षाम्यति । अतो दयास्तुतिग्वक्ष्यकार्याः प्रथमकाया च । वृपशैलाधिपतेः स्वभावभूता दयाः यथा जलधः सीनता । लोक- बत्तु लीलाकैवल्यम् इति नप्रयोजनवत्त्वाधिकरणे । तदधिकरणभावप्रकाशि- कायामुक्तम्-ननु "केवलं लीलकप्रयोजनाः कन्तुकाद्यारम्भा दृश्यन्ते । जन्म - स्थितिध्वंसादेलीलैव प्रयोजनम्"इति कन्तुकारम्भजन्मस्थितिध्वंसादेर्लीलाप्रयो- जनकत्वप्रतिपादकभाष्ये विद्यमाने तदनादरेण 'कन्तुकाघारम्भम्य लीलात्वं युक्तम्; यत्नगौरवाभावात् । जगद्व्यापारम्य तु लीलात्वमनुपपन्नम् इति कथं व्यापारस्यैव लीलात्वकथनमिति चेत्- अत्र कचित्--'क्रीडाथ मृष्टिरित्यन्ये भागार्थमिति चापरे । देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ।। इति माण्डूक्यश्रुतौ सृष्टीलाथत्वस्य परपक्षन्वोपन्यासात्, लीलाशब्दोऽनानायास- कर्मपरः । लीलामात्रमेतस्य भारत्रयधान्यवहनमिति तत्रापि प्रयोगदर्शनात्, यथाङ्गुलिचालनादयोऽनायाससाध्याः क्रिया न प्रयोजनापेक्षाः, अत एव न तत्र प्रयोजनप्रश्नः, तत्प्रनेऽपि तूष्णीमेवोत्तरम्; एवं परमात्मनोऽप्यनायास- साध्या सृष्टयादिक्रिया न प्रयोजनापेक्षा; अत्र चाखिलभुवनजन्मस्थेमभङ्गादि- लील इत्याद्यपद्यस्यैव साक्षित्वात् 'केवललीलैकप्रयोजनाः कन्तुकाद्यारम्भाः । ध्वंसादेलीलैव प्रयोजनम्' इति भाप्यस्यापि स्वस्य स्वयं दास इतिवत्स्वम्य स्वयमेव प्रयोजनमित्यर्थे तात्पर्यमित्येवाचार्याभिप्राय इति वर्णयन्ति-इति ।। यद्यपि समाधानग्रन्थम्य केचिदिन्युपक्रमः, समाधानान्तरस्यानुक्ते- रुक्तसमाधाने संमतिः स्यादिव । लीलासुत्रस्य बहुधा व्याख्यानमद्वैतग्रन्थेषु । 'लीला क्रिया विलामश्चेति स्मरणालीलाशब्दस्य क्रियामा विलासरूपक्रिया चेत्यर्थद्वयं संभवति । 'लीलाशब्दस्य क्रीडावाचिता क्रियामात्रवाचिता च । क्रियामाले शक्तिमवलम्ब्यानायाससाध्यक्रियालक्षकना च' इति परिमले । " ·दयाशतकम् । "भवदनदेवं यदि प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता भवेत् । ततम्तन्नि-, वृत्ती निवर्तन, शिशुपाल्वमिव वृक्षतानिवृत्ती । न त्वेतदम्ति । प्रेक्षावतामन- नुमंहितप्रयोजनानामपि यादृच्छिकीषु क्रिया प्रवृत्तिदर्शनात् । अन्यथा 'न कुर्वीत वृथा चेष्टाम् ' इति धर्मसूत्रकृतां प्रतिधा निर्विषयः प्रसज्यत । न चान्मत्तान्प्रत्येतत्सत्रमर्थवत् । तेषां तदर्थबोधतदनुष्ठानानुपपत्तेः । अपि चा- दृष्टहतुकीत्पत्तिकी श्वासप्रश्वानलक्षणा प्रेक्षावतां क्रिया प्रयाजनानुसन्धानम- न्तरेण दृष्टा।....यथा च स्वार्थपरार्थसंपदासादितसमन्तकामानां कृतकृत्यतयाऽ नाकुलमनसामकामानामेव लीलामात्रात्सत्यप्यनुनिप्पादिनि प्रयोजने नैव तदु- द्देशेन प्रवृत्तिः । एवं ब्रह्मणोऽपि जगत्सर्जने प्रवृत्तिनानुपपन्ना । दृष्टं च यदल्पव- लवीयबुद्धीनामशक्यमतिदुष्करं वा तदन्येषामनन्यबलवीर्यबुद्धीनां सुशकमीप- करं वा । न हि वानरमारुतिप्रभृतिभिनगै न बद्धी नीरनिधिरगाधा महासत्त्वा- नाम् । न चैव पार्थन शिलीमुश्च न बद्धः । न चायं न पीतः सङ्क्षिप्य चुलकेन हेलयेव कलशयोनिना महामुनिना । तस्मादुपपन्न यद्धेल्या वा, स्वभावाद्वा, लीलया वा जगलजनं भगवतः ।" इति तदधिकरणभामतीसिद्धान्तग्रन्थः । 'क्रियामात्राथत्वमादाय यादृच्छिकाङ्गलिचलनादिक्रियायां स्वाभाविक- श्वासनिमेषादिक्रियायां च प्रयोजनोद्देशरहितायां व्यभिचार उक्तः । ........ सुन्वितम्य मुवानुभवप्रयुक्ता हासगानादिरूपा प्रयोजनोद्देशरहिता दृश्यते । न हि तत्र प्रयोजनमण्वपि संभावयितुं शक्यते । दुःखाद्रके रोदनवल्यु- खोदेके हासगानादेः प्रयोजनोद्देशरहितस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । अत एव हसितदितादिषु कारणमेव पृच्छन्ति; न प्रयोजनम् । लीलायादृच्छिकम्वाभाविकक्रियासु च व्यभिचार इत्यर्थः । 'क्रीडार्थं सृष्टि- रित्यन्ये भागार्थमिति चापरे । देवस्थेष स्वभावाऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ।।' इति माण्डूक्योपनिषदि तात्कालिकानन्दप्रयोजनलीलात्वमेव क्रीडा) सृष्टि- रित्यन्य इत्यनेनानभिमतं प्रदर्शितम् । न तु हासगानादितुल्यप्रयोजनादेश- रहितं लीलात्वम्' इति परिमले ॥

·दयाशतकम्। भावप्रकाशिका समाधानमुदाहृताद्वैतग्रन्थोक्तानुसारीव । क्रीडा- पक्ष भोगपक्षं च विहाय स्वभावपक्षे विश्राम्यतीव माण्डूक्यश्रुतिः । पक्षा- न्तरपरिग्रहे हेतुश्चोक्तः 'आप्तकामस्य का स्पृहा' इति । स्वभावस्यापर्य- नुयोज्यत्वम् । देवम्य स्वभावो दयमानता । 'जलधेरिव शीतता दये लं वृषशैलाधिपतः स्वभावभृता । दयया परार्थ सृष्टिः। खभावपक्षश्च दया- पक्षे पर्यवम्यति । 'यथा प्रयोजनोद्देशं विनापि दहनस्य दाहकत्वम् , मत्त- स्य मुखोदेकादिनैव नृत्तगानादि, प्रेक्षाक्तोऽपि प्रवचनादिकाले हस्ताङ्गु- ल्यादिव्यापारः, एवमीश्वरम्यानन्दोदेकेण स्वभावेन परप्रयोजनोद्देशेन च केव- ललीलारूपा सृष्टिः' इति श्रीमन्मध्वभाप्यव्याख्यायां सूत्रार्थमणिमञ्जयां खभावपक्षे विश्रान्तिः प्रदर्शिता लीलासूत्रस्य । 'देवस्यैष:--' इति देव- म्यैष इच्छाविषय इति मृष्टयादिविषयः स्वभाव एव न प्रयोजनाय भव- तीति च श्रुत्यर्थो वर्णितम्तत्र । द्वितीयदशके- 'आसृष्टिसन्ततानाम्-' इति श्लोकव्याख्यानोदाहरिप्यमाणगीताभाप्यतात्पर्यचन्द्रिकावाक्यान्यपि दया- खभावमूलप्रपञ्चसृष्टिपक्षानुकूलानि । दयया सृष्टिः । दयया प्रलयः । यदि दयया जन्मस्थितिभङ्गनिर्वाहः सर्वाभ्युपगतः, यदि च दयाया देवस्वभाव- त्वमभ्युपगतम् , केवलदयास्वभावमूलत्वेन परिहारः प्रयोजनवत्त्वाभावचोद्य- स्य स्वरसः । यदि दयया परिहारो लीलासूत्रे कथमनन्तरसूत्रे नैघृण्यशङ्को- स्थितिरिति चेत्-उच्यते । खाभाविक्या दययैव सृष्टयादा प्रवर्तते भग- वान् । समं सुखमयं च सिसृक्षति । सृष्टसमस्तपदार्थजातस्यानुकूल्यमेव स्वभा- वतः । तेषां दुःखहेतुत्वं नेश्वरापराधः; किं त्वस्मकर्मापराधः। स्वाभाविकी दया प्राणिकर्मणा निरुध्यते । ततो वैषम्यं नैण्यं च प्राणिकर्मसापेक्षम् । प्राणिदुःखनिराचिकीर्षया सृजति भगवानिति सर्वसंमतम् । तथा च दयया सृष्टिः। 'वरद निजेच्छयैव परवानकरोः' इति भट्टपादाः । -जन्तून- वलोक्य जातनिर्वेदा। करणकलेबरयोग वितरसि....करुणे त्वम्-' इत्याचा- याः । लीलासूत्रं यथा तथा वा व्याख्यायताम् । सृष्टिप्रल्यादेर्दयामूलर 30 ·दयाशतकम् । न केऽपि सन्दिाः । कार्यसामान्यस्य दयामूलत्वम्; हितत्वं च वयेते तत्र तत्र स्तोत्रे । 'कारुण्य करुणा वृणा। कृपा दयाऽनुकम्पा स्यादनुक्रोशः' इति दयानामानि । प्रायेणैते शब्दा अत्र प्रयुज्यन्ते । कृपणे कृपा । दूयमाने दया । दूयमाना च दया । अनुकम्पाशब्देऽस्ति भूयः स्वारस्यम् । कम्पना- दिति सौत्रं ब्रह्मलिङ्गप्रदर्शनम् । 'यदिदं किं च जगत्सर्वं प्राण एजति नि:- सृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतमिव य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ इति काठकं वचनं तत्सूत्रविषयवाक्यम् । मरुत्तरणिपावकादयो लोककम्पयितारः कम्पन्ते भगवतो भीषा' । सर्वकम्पककम्पयिता भगवान् ये कंचित्प्राणिनं कम्पमा- नमनुकम्पते । क एष दयाप्रभावः, यत्सर्वकम्पयितृकम्पयितारमीश्वरमपि कम्पयति । अच्युतमपि चालयति । अनुकम्पाशब्दे ईदृशं खारस्यमस्तीति रसिकैर्भाव्यम् । 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' । भानं भगवतोऽसाधारणं निरुपाधिकम् । तद्भानमनु भानं सर्वस्य । कम्पोऽसाधारणः प्राणिनः । भगवतः खतः कम्पस्य न प्रसक्तिः । प्राणिकम्पमनु स कम्पते । एतत्स्वारस्वमुद्दिश्य 'श्रीनिवासानुकम्पया' इत्यनुकम्पाशब्दः प्रायुज्यतेव स्तोत्रारम्भे । 'सन्तः स्पृशन्तु सदयहृदयैः स्तुतिं ते' इति सदयत्वेन हृदयस्य हृदयत्वं द्योत्यत इव पादुकायाम् । दयाशतकमिदं स्तोत्रम् । दयासहस्री पादुकासहस्रम् । निर्दयं चेद्धदयं न तद्धदयसंज्ञामर्हति । मातृनामग्रहणवद्रस्यतया प्रतिश्लोकं दयासंबोधनमिति श्रीमद्रामानुजार्याः । दशदशकयुक्तमिदं स्तोत्रम् । 'नातः परम्' इति शततमश्लोकेन समाप्तप्रायं स्तोत्रम् । अनन्तरश्लोका नैच्यानुसन्धानपराः सात्त्विकत्यागकराः फलादिबोधकाश्च । प्रतिदशकं प्रतिपाद्यप्रधानार्थभेदो निरूपणीयः । यद्यपि 'झञ्झामारुतधूतचूतनयतः सांपातिकोऽयं क्रमः' इति युगपदेव सर्वेषां श्लोकानां, खलेकपोतन्यायेन स्वबुद्धौ सिद्धत्वं द्योत्यत इव; तथापि सर्वज्ञै- राचार्यैः सङ्गतिविशेषविशिष्टक्रमेणैव स्तोत्रेण रचितेन भवितव्यम् । प्र- ·दयाशतकम् । तिदशकं वृत्तं भिधते । तञ्च दशकभेदेन प्रतिपाद्यभेद लिङ्गमिव । तत्तद्दशके तत्तद्वत्ताश्रयणे निमित्तं तत्र तत्र यथामति प्रदर्शयिष्यते । प्रथमदशकमु- पोद्धातभूतम् । स्तोत्रप्रतिज्ञा क्रियते दशमश्लोके 'अञ्जनादीश्वरदयामभिष्टौमि निरञ्जनाम्' इति । श्रद्धातव्यशरण्यदम्पतिदयादिव्यापगाव्यापका गुरवः । दयां स्तोप्यताऽवश्य गुरुपरम्परा नन्तव्या । न केवलं मङ्गलाथ तन्नमस्क्रिया। तेऽपि श्रीनिवासदयापरीवाहाः । तन्नमस्क्रियाऽपि दयास्तोत्रे साक्षात्सङ्गता । तत्स्तुतिदयास्तुतिरेव.। देव्योऽपि दयामूर्तयस्तत्कायनिवाहिकाः । भगवानपि करुणावरुणालयः । सर्वथा दयात्मकत्वेन सर्वेषां निरूपणं प्रथमदशके । द्वितीये— दयायाः सर्वस्मात्परत्वम् , भगवतस्तद्वशत्वम् ; ब्रह्मलक्षणत्वन प्रसिद्धसृष्टयादिसवोपकाराणां दयामूलत्वं चोच्यन्ते । तृतीये दयया भंग- वते क्रियमाणा उपकाराः प्रस्तूयन्ते । दयाकारिता शरणागतरूपसस्यवृद्धिः कृषीवलभगवदानन्दकरी । अपराधचक्रवर्तिनां प्रतिमल्लानां जयस्तषां श्रीनि- वासपादसाकरणं च दयया साध्यते । चतुर्थदशक दयाजितस्य बन्दी- कृतस्य स्वस्यापराधचक्रवर्तिनः श्रीवेङ्कटगिरिनयनम् ; तत्र भगवत्सभायां द- ण्ड्यत्वमोच्यत्वविचारणादिकम् , वृषगिरिनिवासप्राशस्त्यं च प्रस्तूयते । सामाजिक्यो देव्यः; वावदूका दया; सर्वा दयनीयत्वक्षाम्यत्वपक्षपातिन्य । भग- वानेक एवापक्षपाती । सोऽपि दयया विभ्रमैः स्वीक्रियते । अतोऽपराधा- नां सहनमगणनं च निर्णीयते सभायाम् । सभ्यसचिवाधीनो निर्णयः । सर्वाः सभ्या देव्यो दयावश्यास्तत्पक्षीयाः । भगवानेकः किं कुर्यात् ? सोऽ पि दययाऽन्त वशीक्रियते । महद्भिर्गुणान्तरैस्तत्तदसह्यापराधप्रदर्शनेन द- ण्ड्यत्ववादः क्रियते । तत्र प्रतिवदति चतुरं दया । दया न कृत्रिमा । स्वाभाविकी सा । दिव्यस्थानान्मृदुवृष्टिरिव दया श्चयोतति । दयमानं दय- नीयमुभावपि दयाऽनुगृह्णाति कल्याणपरम्पराभिः' इत्यादिरीत्या दयामहिम- वर्णनं कृतं राजकीयन्यायसभायां वावदूकवेषधारिण्या युवत्येत्यानलकवि- सार्वभौमः । अत्र दयैव दयनीयत्वपक्षवादिनी प्रतिवाबदूका । अनेकभावि- , ·२० दयाशतकम्। । जन्मान्तरप्राप्तिाय्यो दण्डोऽपराधस्य । अपराधिभारबोढा प्रभुस्तजन्म- परम्परादण्डं वयं वहति दयानिदेशेन । 'वृषभान्विारनीथस्त्वन्निदेशेन नूनं मजति शरणभाजां भाविनो जन्मभेदान् ।' अधिपतेर्दण्डः । दण्ड्यस्य मोक्षः। ईदृशी नयगतिर्दयाराज्ये । वेङ्कटगिरि प्रापितस्तनिरिनिवासभाग्यं श्लाघते । 'अधिगतवृषशैलं पारमारोपयन्ती भवजलधिगतानां पातपात्री भवित्री' इति दयया वेङ्कटगिरिप्राप्तिः सूच्यते । भवजलविगतानां पोत- पात्रीति पोतरूपणं कुर्वन् 'भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहताना.... भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्' इति श्रीकुलशेखरीयत्वेन प्रसिद्धां मुकुन्दमालां स्मरति । 'नाथे नः पुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे....तिष्ठति यं कंचित्पुरुषाधम कतिपयग्रामेशमल्पार्थदं सवायै मृगयामहे ध्रुवमहो मूढा । वराका वयम्' इति मुकुन्दमालाश्लोकः स्मृतिपथमायाति । तदनुसारण 'त्वयि बहुमतिहीनः श्रीनिवासानुकम्पे जगति गतिमिहान्यां देवि संमन्यते यः' इत्युच्यते तुरीयदशकान्ते । वेङ्कटगिरिगमनरुचिस्तत्र वासरुचिश्च प्रोक्ता चतुर्थे । तत्रैव जन्म काझ्यते जम्मुषां तस्थुषां वा पञ्चमे दशके श्रीम- कुलशेखरमनोरथरीतिमनुसृत्य । मुकुन्दमालामनुसृत्य—'आज्ञा ख्यातिं धन- मबुचरान्' इति श्लोकः 'प्राजापत्यप्रभृतिविभवं प्रेक्ष्य पर्यायदुःखम् ' इति श्लोकश्च प्रणिन्याते । श्रीनिवासदयायाः सुरसिन्धुत्वमितरदयायाश्च मृगतृ- ष्णिकात्वं वर्णितं चतुर्थदशकान्ते । तदुभयमुपपाद्यते पञ्चमदशके । षष्ठद- शके प्रपत्तिं प्रस्तोष्यन्ननन्यगतिकत्वमनन्यदैवत्वं चोपपादयति पञ्चमान्ते । तदेवावतारितं चतुर्थान्ते 'त्वयि बहुमतिहीनः श्रीनिवासानुकम्प' इति श्लोकेन । पापिष्ठस्यापि प्रपदनोपायः सुकर इति क्षत्रबन्धुप्रस्तावेन सूचयि- त्वा दयाया वात्सल्यप्रकाशनेन दशकमुपसंहरति । षष्ठदशके—प्रपत्तिप्रभा- वानुसन्धानपूर्वकं प्रपदनं क्रियत इति पूर्वमेवोक्तम् । कार्पण्यकाष्ठायाः प्रप- तावधिकार इति प्रथममेव सृच्यते षष्ठे 'अतिकृपणोऽपि जन्तुरधिगम्य दये भवतीम्-.' इति । 'मृदुहृदये दये' इति रक्षणप्रार्थना क्रियतेऽन्तिम- ।

·दयाशतकम्। २१. । , श्लोके । सप्तमे --दयाया निरङ्कुशनिरतिशयप्रभावाऽनुसन्धीयत निर्भयत्व- दाक्य । प्रपन्नस्य निर्भयत्वमावश्यकम् । अष्टमे....दयायाः स्वरूपम् ; अस्मद्वशीकरणे उपकारक्रम इत्यादिकं वयते । नवमे - दयावनेन भग- वता क्रियमाणा अवताराः प्रदश्यन्ते । अवताराद्यनुसन्धानमुत्तरकृत्यम् । दशमे- अवधीरयन्तमपि वारयन्तमपि कुलिङ्गशकुनिवत्साहसिकमप्यनु. ग्रहशृङ्वलाभिर्वध्वा गृहाण, मुक्तानुभूतिमिहैव दापयति च दया प्राथ्यते । भगवत्कृपया प्रवृत्तस्यास्य स्तोत्रस्य चारुतानुभवा नैच्यानुसन्धान- फलकथनादिकं चाष्टभिः श्लोकैः क्रियते । कतकमतच्छतकमित्याचायीः केषां कतकमिति पृष्टे उत्तरं दीयते सदम्बूनामिति । तस्य च भाव एवं स्या- दिति मन्महे । सच्चेदम्बु श्रोतृचेतसि तद्विशुद्धिकरं कतकं भवेत्स्तोत्रम् । निरम्बुनो हृदयस्य न शोधकं म्यात् । अम्बु च काव्यरसिकता सहृदयता । 'न कतकं पङ्कप्रसादनाय' इति वामनसूत्रे । यदि रसाम्बुलवोऽपि न स्या- कथं तं प्रसादयितुं प्रभवेम । 'पङ्कच्छिदः फलम्येव निकषेणाविलं पयः' इति कालिदासः। पङ्काविलं पयः शोध्येत पङ्कच्छेदकेन कतकेन । न पयोलेशरहितं नीरसशुष्कपङ्कमात्रं कतकेन प्रसन्नतां नीयेत । नीरसप्रतिको- टिकः सदम्बुशब्दः । अर्थान्तरं तत्स्वारस्यं च दृष्टव्य श्लोकव्याख्यायाम् । 'त्रयः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुर्देवा मनुप्या असु- रा उषित्वा ब्रह्मचर्य देवा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवान्' इत्याधुपाख्यायते बृ. हदारण्यके । तान्प्रत्येकं द द द इत्युवाच प्रजापतिः । तस्य चाक्षरस्य दा- म्यत दत्त दयध्वमिति तांस्तान्प्रति भावं व्यवृणोत् । 'द द द इति शि- क्षेद्दमं दान दयामिति' इति निगदितमुपाख्यानान्ते। असुरान्प्रति दयोप- देशः, तेषां दयाहीनत्वन प्रसिद्धेः । 'दया सत्यं च शौच च राक्षसानां न विद्यते' इति हनूमान् रामसकाशे । मनुष्येष्वेव देवादिस्वभाववन्त उप- दिष्टाः स्युः । सर्वथा सर्वैस्त्रयमप्यभ्यसनीयम् । एवं च दयायाः श्रुत्यैवा- वश्योपादेयत्वोपदेशः । दानं च दयाप्रेर्यम् । क्रोधादिचित्तवृत्तिनिग्रहश्च ·२२ दयाशतकम् । दयानिवर्त्यः । 'मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः' इति करुणयदि- न ऋषेरानुष्टुभेन छन्दसा प्रवृत्ता आद्या दयानिस्यन्दभूता श्लोकसरस्वती । मानिषादः श्रीनिवासः, मा लक्ष्मीस्तस्मिन्निषीदतीति । आनुष्टुभेन छन्द- सा मानिषादस्य श्रीनिवासस्य दयास्ताविका सरस्वती प्रक्रमते । प्रथम दशकमानुष्टुभेन छन्दसा ॥ प्रपद्ये ते गिरि प्रायः श्रीनिवासानुकम्पया। इक्षुसारस्रवन्त्येव यन्मूल् शर्करायितम् ॥ श्रीः॥ प्रपत्तिप्रधानमिदं दयाशतकम् । प्रपदनेन स्तोत्रमुपक्रम्यते । प्र- पदनं दयोत्तम्भकम् । अनुल्लङ्घनीयत्वात्पादप्रणामस्याथैः । दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीने दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्व- मुच्चैः शिरसां सतीव ।।' इति कविसार्वभौमो हिमवद्भिरिप्रपदनस्य साफ- ल्यं वक्ति क्षुद्राणामपि । 'शरणागतमिवाधो निलीनं तिमिरसङ्घमवत्सु प्रदी- पेषु' इति वासवदत्तायाम् । अमित्रमयोग्यतममपि तमो रक्ष्यते पादप्रणत्या । अयं पवित्रतमो गिरिः पापं दग्धुमेवावतीर्णः; इषीकतूलमिवाग्निः । अस्य गिरेः पादे प्रपदनं ध्रुवं भूतिकरं भवेत् । यदि वयं गिरिशिखरस्थभगव- दालयादतिनीचमूते गिरिपाद एव प्रणमेम; ध्रुवं भगवान् गिरीश्च सुप्र- सन्नौ भवेताम् । पापदहनदक्षो वेङ्कटगिरिः । प्रपत्तिः सर्वपापनिष्क्रिया । तत उचितं गिरिप्रपदनम् । गिरेर्दयामूर्तित्वोपपादनमावश्यकम् ; गिरेः पापविनाशनरूपदयाकार्यकारित्वात् । तत्र चास्ति महत्यनुपपत्तिः । कठि- नकाठमः शिलामयो गिरः । 'कैकेयि तस्य शयनानि कथं भवेयुस्त्वच्चेत- सोऽपि कठिनानि शिलातलानि' इति दशरथः । कथं गिरिर्दयामूर्तिभवेत् ? इदमतिचारु समर्थ्यते आचार्यैः । घनीभूतक्षुरसः शर्करा । शर्करामयो गिरिः । इक्षुश्व श्रीनिवासो भगवान् । तत्सारांशो रसो दया । औष्णयाद्यनिष्टां- शान्हित्वा तत्सारभूतदयारसमात्रं स्रोतस्त्वेन प्रवहति । ब्रह्मक्षुरयमतिबृहन् ।

·दयाशतकम्। २३ तत्मारोऽपरिमितः । अयमेव कृषीवलः, अयमेवेक्षुः । अयं शैलेशकृषीवलो गिरिशिवरे आत्मानं ब्रह्मेशुं प्ररोह्य ततो दयारसभूतेक्षुसारं प्रमृतं प्रवाह्य तं रसं घनत्वा महत्त्वाच्च गिरिरूपेण परिणमय्य घनीकरोति । इक्षुरसम- धुरस्रोतोरूपा दया । श्रीनिवासदयेक्षुसारस्रवन्ती घनीभूय शर्कराषिता, तच्छर्करामयीयं गिरितिरित्युत्प्रेक्ष्यते । कठिनम्यापि गिरेनीभृतमधुर- दयारसपरिणामत्वोत्प्रेक्षणेन शङ्कितानुपपत्तिः परिजिहीप्यते । दया पाप- क्षामिका । गिरिः पापदाहकः । उभयोरेककार्यकारंवादैत्योत्प्रेनोपपन्ना । श्लेषघटितेयमुत्प्रेक्षा न न सुश्लिष्टा । प्रपद्ये | साधूप्रकान्तं दयास्तोत्रं प्रपदनेन । प्रपदनोत्तम्भितदया- कल्लोलकोलाहलेन चोपसंहारः स्तोत्रस्य । प्रपदनफलं दयाकल्लोलकोलाहलः। गिरिम् । तदिति परोक्षे विजानीयात् । अपरोक्षेऽपि गिरौ परोक्षवन्नि- देशस्तन्निरवधिकमहिनोऽपरिच्छेद्यत्वेन परोक्षत्वात् । भगवत्यसाधारणस्त- च्छब्दो गिरौ प्रयुज्यते । आदरतौल्यात् । दयाया गिरित्वेन परिणाम- स्तम्या गिरिवदप्रकम्प्यत्वं द्योतयितुम् । 'अप्रकम्प्यानुकम्पा' इति. तात्पर्य- रत्नावल्यन्ते । अनुकम्पाऽप्रकम्प्यगिरिभवति । श्रीनिवासानुकम्पया । दया च दिव्यदम्पत्योः । तच्च स्पष्टीक्रियतेऽ न्तिमश्लोकान्तिमपादे 'दीनालम्बनदिव्यदम्पतिदया' इति । तदत्र सूच्यते । श्रीनिवासनामग्रहणेन दयाश्रयदैवतनिर्देशः । दैवतं दम्पती । अनुक- म्पाशब्दखारस्य पूर्वमेवोक्तम् । अनुकम्पेति दुःखनिराकरणेच्छासरंभस्योक्तिः। कम्पवानयं महान्दयारम्भः । न मुख्यः कल्प: किन्त्वनुकल्प' इत्यादा- विवानूपसर्गेण कम्पस्य न मुख्यत्वम्। किन्तु संरंभमानत्वमित्यपि व्यज्यते । एवं च दयाया न दुःखरूपत्वम् । इनुसारस्रवन्त्येव । 'इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथाऽपि न तदाख्यातुं सरस्वत्याऽपि शक्यते ।। इति दण्डिवचनसुदाहियते निक्षेपर- शायाम् । अवेक्षुः श्रीनिवासः । इक्षुक्षीरे ति श्लोके इक्षोः प्रथमग्रहणम् ।

·२४ दयाशतकम् । 'चिन्ता च द्रुतशर्कराप्रतिनिधिः शीताश्रुणी लोचने इति मधुरिमवर्णनं भग- वचिन्ताप्रवाहस्य । माधुर्यस्वभावग्रस्ता दयति सर्वसंमतम् । तस्या आनन्द- घनत्वाविरोधिता, निर्दुःश्वता चाचार्याभिप्रेते । अता दयाया मधुरमधुर- त्ववर्णनं प्रथममेवोत रसिकभीव्यम् । दयाया मूर्तिः, दयायाः स्वरूपं; दया- याः शरीरम् । शर्करायितं दयाशरीरं मधुरं दुःवगन्धराहतम् । ज्ञानाव- स्थासु दया सारभूता । तद्यज्यते सारशब्देन । 'शर्करां पादजिह्वाभ्याम- क्षिरोगी विवर्जयेत्' इति वचनमुदाहृत्योक्तं निक्षेपरक्षायाम् । 'अनेकार्थेष्व- प्येकशब्दसंग्रहवशाट्यवस्थासिद्धिः' इति । शिलाशकलं पढ़ा नाक्रामेजिह्व- येक्षुविकारं वर्जयोदित्यर्थः । सैन्धवघनोपमितो भगवान् श्रुत्या । शर्क- राघनाऽयं दयारसघनो गिरीिरत्यम्य भगवतोऽपि वैलक्षण्यम् । 'अनन्तरोऽवा- ह्यः कृत्लो रसघनः प्रज्ञानघन आनन्दघनः' इति ब्रह्मस्वरूपवर्णनं दृश्यते । 'ब्रह्मणि श्रीनिवासे' 'ब्रह्मशब्देन चानवधिकातिशयं ब्रह्म श्रियः पतिः पुरु- षोत्तमोऽभिधीयते' इति च भाषितत्वाद्ब्रह्म श्रीनिवासः । दयामूल् शर्करायितमिति दयास्वरूपम्य मधुरघनत्वं व्यज्यते । अ- नन्तरमबाह्यं कृत्स्नं मधुरघनमानन्दघनं दयास्वरूपम् । यथा भगवांस्तथा तस्य प्रधानगुणः । न दयायां दुःखलकोऽपि । विश्वस्य सारभूतो भग- वान् । तस्मिंश्चौप्ण्याद्यस्मदनिष्टांशं पृथक्त्य तद्धित्वा सारस्य ब्रह्मणः सा- रतमदयांशमात्रं निप्पीडनेन लब्ध्वा तत्प्रस्राव्यते । 'निष्पीडितेन्दुकर- कन्दलजोऽनुसेकः, इतिवदयं वृषगिरिशिखरस्थितश्चन्द्रो निप्पीड्यते । इक्षुरस- स्तप्ततामानीय शर्कराखण्डरूपेण परिणम्यो । द्रवावस्थायां न तस्य लेह्य- ताऽभिगम्यता वा, निरतिशयौप्ण्यात् । घनीभूतदशायामेव तस्याः स्वाद्य- त्वम् । गिरिभूतावस्था औप्ण्यरहिता काष्ठागता दया भवेदित्यपि शर्करा- गिरित्वरूपणं दयायाः । गुडवदाम्वाद्योऽयं गिरिः पूर्वाचार्याणाम् । यन्मूर्त्या । यस्य गिरेमा । भगवदर्चामूर्तिवदभ्यर्हितत्वं गिरे - र्तिशब्देन व्यज्यते । शब्दशक्तिमूलध्वनिः । यच्छब्दोपनिवद्धं वर्णनं गिरेः ·स्वागतकमा यथाश्रमणः ॥ प्रायः शऊंगयितम् । कंगमयः शिलामयोऽयं गिरिति माऽवनंन्थाः । श्रीनिवानदयेशुभारत्रवन्नी धन भृय शर्करायिता गिरिवद- विचाल्यवप्रध्यापनाय । भगवद्वन्दनं म्याग्रं गिम्विन्दनपूर्वकम् । श- कराभूता गिरिः स्खशि-वास्थित श्रीनिवास बाइयतीव । इदमपि प्र- योजनं नियति शकयत्वव गनेन । चक्षुषा लिहीय शकंगगिरिमिनि मनोरथः । प्राय इति भूयो भूय इति वाऽर्थः । तथा च 'भूयो भूयः पुलकनिचितरङ्ग कोधनानाः इतिवदनुभवी गिरिविषये । भगवत इवरूपगं कृतं परकालनुनिभिः । इक्षुनन्नथचापः । अत्र मन्मथ- मन्मथ एवेञ्जः । श्रीनिवासनिवायभूतस्य गिरेमथुरशर्करात्वेनानुभवो य- थाथीनुभवः । अन्यथानुभवाऽयथार्थ गुडे तिकतानुनब इव । तस्य च मूलपज्ञानरूपमितताः स्यात् । 'पित्तेन न रखने मितापि ति- कायत हंसकुलावतंन । श्रीः ।। विगाह तीर्थबहुलां शीतला गुरुलन्ततिम् । श्रीनिवासदयाम्माधिववाहपरस्पराम् ॥ २॥ इभुनारनवयुक्ता । न तत्वावगाहनं संभवत् । 'महादः इ. ति भगवन्नाम पट्यो सहन नाननु । 'पुण्यकृतां च गाहं गाहं सु- तृनानामपुनरुजन मजपतृ तया च महांश्चाती हृदोऽगाधजलाशयः इति महन नाममा याक्तीया शीतलानन्द्रदः श्रीनिवासः । तस्य च शीतलत्वं दयां बिना न संभवेत् । यया शीतलत्वं तम्या एव शीतबदत्व. वर्णनं स्वरसम् । अत्र ग्रामविकटगिरेः स्यन्दमाना दयास्रोतस्विनी गु- रुपरम्परा । तत्रामइव वाहनाय बनि तीर्थीनीव बढ्या गुरवः । 'अभिगत- शिशिरान्' इत्याचार्याणां शैयवर्णन तान्पयरत्नावल्याम् । गिरिनमस्कृतः । गुरवो नमस्क्रियन्ते ॥ विगाहे । विगाहनं चाचायधीवृत्तिप्रवाटभूतशीततगमहामन्येषु " 11.

·दयाशनकम मजनपि न्यात् । आचार्यलावतीवादेवबगाहनम् । गुरूपदेनश्च नाम पुमपागामबिलमलप्रक्षालन समन मानम् इनि कादबया भवाणः तीर्थबहुलाम् । यमा गङ्गायां बना लापानावताका भवन्ति । शीतलाम् । मानकान्ना मदानयुग आचावन्न पुरम्बत्यश्च । गुरुमुन्नतिम् । दयानन्नति गुरुमुन्ततिः । श्रीनिवासदयाम्माधिपरवाहपरम्पराम् । प्राण्यार्तिबाहुल्येन सततवर्धमाना दया कृलमुद्रुजा भवति । 'पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया' इति रामविषये भवभूनिः परीवाहनैव हृदयधारमसंभवं वक्ति । दयारोपौडे परीवाह एव शागम् । परीवाहश्च नाथभूताचार्यरूपेण । परीवाह इत्युत्तररामचरितशे कात्यभिज्ञायनन् । शरण्य दम्पतिदयादिव्या- पाव्यापकत्वमाचार्याणां खयं तीथ भवनेन । तीयकराणामाचार्याणां ती- थीभवनं न्याय्यम् ॥ २ ॥ कृतिनः कमलायालमारुण्यकान्तिनी भजे । धत्ते यत्सूक्तिरूपण त्रिवेदी सर्वयोज्यताम् ॥ ३॥ अवगाहनं प्रस्तुतम् । श्रीनिवासयाम्भोधी मनास्तु सर्वजनम- ज्जयितारोऽभिनवदशावतारभूताः पराङ्कुशादयः । 'प्रसन्नशीताशयमानना- था:-' इति श्रीरङ्गराजास्तवे । अनन्तोऽपि नाशः सूक्ष्मसूझे तच्छीतम- नसि मनो भवति । अवगाहयितृत्वकोशलं कतिनां तेषां कृतीनाम् । तन्नमस्कारः क्रियते । नाथोपज्ञं प्रवृत्तमस्मदर्शनन् । दर्शनस्थापकत्वरू- पतीर्थकरत्वं नाथतदवराणाम् । श्रीशठकोपादीनां मूलप्रमाणभूतहिता- दिद्रष्टचम्; ऋपिवत् । अनन्तीर्थकरगुरुपरम्परातः पृथक्त्वेन तन्नमस्क्रिया । कृतिनः । 'पराशरप्रबन्धादपि वेदान्तरहस्यवैशद्यातिशयहेतुभूतैः सद्यः परमात्मनि चित्तरञ्जकतमैरुपब्रह्मणैर्मधुरकविप्रभृतिसंप्रदायपरम्परया नाथमुनेरुपकतीरं परांकुशमुनिं प्रणमति' इति स्तोत्रभाष्ये । सर्ववी- ईवेदसंहितारूपकृतिमतः । कृतं ग्रन्थकरणं येपामस्तीति कृतिनः ।

·दयाशनकमा ७ कृतिनः कर्तव्यसंपादिनानिति वा ।। कमलावासकारुण्यकान्तिनः । श्रीनिवासदयकान्निन इमे परमेकान्निनः । दयां ग्नान्यता दयकान्निना भाव्यम् । तदेकान्य विना क मा सम्यकस्तृयन । दयकान्तिना लावन दयेकान्निनः स्तुन्याः ॥ भजे । निरन्तर निरतिशयोतिबदुमानपूर्वकं स्मगमि । यद्यपि भगवति वयं प्रपन्ना न भकाः; पघु वयं भजनमेवाद्रियामहे । न. द्भजनं विना कथं श्रीनिवासइयाविषयऽनन्यमनस्कत्वसंभवः ॥ धत्ते यन्सूक्तिरूपेण त्रिवदी सबयोग्यताम् । अवटतटवैषम्यरहिता दया । न दयाम्रातमि किंचिदपि वैषम्य दृश्यते । यथा नेवण्यं न संहत दया, तथा वैषम्यनपि । देयकान्तिनां मुक्तयो न ननु-ये- प्वधिकारिवैपन्यं नहेरन् । 'मनु-याविकारं शास्त्रम्' । मातापितृसहस्रभ्यो वत्सलतरं शास्त्रमियुद्ध-यते । अत्रवर्णिका भूयांसः । विरलास्त्रैवर्णिकाः । मातृवद्वत्सला दया नीचेषु सुंतषु विशेषतः स्तियेत् । 'मन्ये माता जड इव युते वन्सला मादृशे त्वन्-: इति वक्ष्यते । 'नावेदविन्मनुत तं बृ- हन्तम्' इति श्रुतिः । यदि सबमनुयाधिकारिकद्रामिडवेदो न प्रवत्येत, वेदस्य मातृत्वभावो न निदेयत् । किमुत मातृसहस्रवात्सल्यम्; तदधि- कं वा । त्रिवेद्या एवारा प्रकतिद्रीमिडी ब्रह्मसंहिता । निर्दयत्व- मवत्सलयं च परिहियते शास्त्रस्यैषां सवयोग्यया ब्रह्मसंहितया । वा- त्सल्यभूयिष्ठत्वात् ‘माता, पिता---' इत्याद्यनुसन्धान श्रीशठकोपविषये स्तोत्ररत्ने ॥३॥ पराशरमुखान्वन्दे भगीरथनये स्थितान् । कमलाकान्नकारुण्यगङ्गाहावितमाद्विधान् ॥ ४॥ पराशरमात्रप्रणाम: स्तोत्ररत्ने । अत्र पराशरपाराशर्यशुकादीनां व- धनम् । भक्तियोगप्रवर्तकानां पां सर्वेषां तुल्यवान् । परांकुशं नम.

·दयाशतकम् ! स्कृत्य पराशरं नमम्कराति । परान्सत्तकशंगशृगातीति पराशरः । भक्तो न तावती दयापेक्षा, यावती प्रपत्तौ । अतः पराङ्कुशादीनां दयेकान्तिनां प्रथमनिवेशोऽत्र दयान्तवे । गरीयसोऽपि भगवत्प्रसाद एव फलहेतुर्लघोय- सि किं दण्डवारितः इति श्रीभट्टपादाः । भगवत्कारुण्यं भृयः प्रकटयान्ति पराशरादयः । तत्कारुण्यगङ्गयाऽस्मान्मावयन्ति च । 'भक्तयाऽपि भग- वद्दया उत्तभ्यते । सा चेदकिञ्चने प्रपन्ने स्वयमेवोत्तभ्येत । अपि भक्ति- साध्यां तामीश्वरस्वभाव एव निवर्त यतीन्यनुपायानां स एवोपायः' इति निक्षे- परक्षायाम् । भक्तिसाद्धया दया । प्रपन्नेषु ला स्वयमुदति ॥ ४ ॥ अशेपविघ्नशमनमनीश्वरमाश्रये । श्रीमतः करुणाम्भोधौ शिक्षास्रोत इवोत्थितम् ॥५॥ श्रेयांसि बहुविनानि । न दयास्तवात्परमं श्रेयः । तस्य चोत्तम- श्रेयसो विघ्नबाहुल्यं नियतम् । ईश्वरमिथुनादनन्तरं विप्वक्सेनः प्रथमाचार्यः विघ्ननिहननाय तस्य सेनाभूता द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्या विप्वगासते । ताह- शम्यानीकस्येश्वरत्वं सर्वविघ्नहननसामोपपादकम् ॥ अशेपविघ्नशमनमकिश्वरमाश्रये । विघ्नशमनमित्युक्ते गणना- थस्य प्रतीतिः स्यात् । तद्व्यावृत्तिरिप्यते 'अनीकेश्वरम्' इति ॥ श्रीमतः करुणाम्भोधौ शिक्षास्रोत इवोत्थितम् । भगवद्दयाम्भोधौ बहवः परीवाहाः । तत्रोपदेशरूपकरुणाप्रसरभूता काचित्सारणी । वि- प्वक्सेनस्तस्रोतो भवति । शिक्षारूपकरुणास्रोतः सः । आचार्यकरूप- करुणासारणी सः । भगवत्करुणाम्भोधेः साक्षादुत्थितः स इति व्य- ज्यते 'उत्थितं' इति । शिक्षाशब्दन स्वालित्ये ललितं शासितृत्वमपि योत्यते । म्खलने शासनमपि दयाव्यापारः । 'दोघवन्धु दयालु स्वा- लिये शासितारं-' इत्याचार्यलक्षणनुपनिबद्धम् । 'विप्वक्सेनविहारखे- बलतिकाकम्प:--' इति विहारवेत्रलतिकास्पन्दनेनैव शिक्षयति । वेत्रलता न दण्डः । विहारवेत्रलता न ताडकवेत्रलता । लतिका न ·इयागतकम। २०. - लता । कन्धमात्र न ताडनम् । एवं दयकान्त्यं वायत विमपि । 'स्वया निमुष्टात्मभरेण प्रियेण सेनापतिना---' इति नाबग्न्ने । श्रीमति वि. प्वक्मने न्यन्तसमन्तात्मैश्वयम् --'इति गद्याक्तिभक्तानां म्याभिषवाविनप्रश- मने परिजननियोगादी च योजनानि नाभाय । बुधा विनतान्म. धुरे --' इति वक्ष्यमागरीत्या दयाभरोऽन्मिन् गुरुपरम्परायां च न्यन्तः ।!।। समस्तजननी बन्द चैतन्यस्तन्यदायिनीम । धेयसी श्रीनिवासस्य करुणामिव रूपिणीम ॥६॥ 'सेनेशं श्रियम् ---' इति क्रमः । नियनज्ञातनिहवं मृतिगती दया बाह-कृतनियन् । न मातुरधिका दया कुत्रापि दृष्टचरी ।। समस्तजननीं वन्दे । बन्दे लोकनातरम् ॥ चैतन्यस्तन्यदायिनीम् । अप्राकृतमातथं न क्षुद्रं प्राकृत तन्यं दद्यात् । चैतन्यरूपप्राणस्तन्यं ददाति । चतन्यम्तन्यदायित्वेन जननायोपपादनम् । चैतन्यदायित्वन गुरुत्वोपपादनम् । मातृत्वम्; गुरुत्वमिन्युभयमप्युप- पाद्यते ।आकारद्वयेन करुणामूर्ति बनिद्धिः । स हि विद्यातम्त जनयति शरीरमेव मातापितरौ जनयतः' इति विधाप्रदातृत्वन जननीचे वा ॥ श्रेयसी श्रीनिवासस्य । नानयपि तया विश्लप न सहतेऽयं देवः नाम्नयपि नित्ययोगस्तया । श्रियाव्युषितवक्षस्त्वेन वर्णन श्रीशठकोपमुनिभिरत- प्रपदनगाथायाम् ॥ करुणामिव रूपिणीं । दया आत्मा। श्रीविग्रहश्च दयाशरीर- म् । करुणाया विम्बत्वं श्रयादीनां प्रनिछन्दवं चोत्तरत्र वक्ष्यते ॥६॥ वन्दे वृषगिरीशस्य महिपी विश्वधारिणीम् । तत्कृपाप्रतिघातानां क्षमया वारणं यथा ॥७॥ दयाप्रभेदः क्षमा । क्षमा चापरावसहिष्णुता । तिमृभिद वोभिर्दयाधुर- धरत्वे कर्तव्यविभागः क्रियते । नीला दोषादर्शनं संपादयति । यदि कदा- चिदोषो दृष्टिपथं गच्छेत् स क्षमयिष्यते शमया विधधारिण्या। अपराधे - ·दयागनकम् । धान्न प्योदासीन्यं म्याद्भगवतः, न स्वजनताभिमानः । औदासीन्य निर म्य स्वजनयन्यपराधिजन माता श्रीः । स्वजनयति माता तदसि नः- इ- ति भट्टपादाः । तदव मातृत्वमुक्तं 'जननी' इति पूर्वश्लोके ।। वन्द पगिर्गशस्य महिषी विश्वधारिणम् । 'बीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यो....' इयमपि महिषी, · यथा श्रीः । विश्वधारिणी स. वैचहा । या विभ्रती स्थिरचरात्मकमेव विश्व विश्वभरा परमया क्ष- मया क्षमा च । तां मातरं च पितरं च भवन्तमस्य व्युच्छन्तु रात्रय इमा वरिवस्यतो मे ।।" इति श्रीवकुण्ठम्तवीयं पद्यमिह भाव्यम् ।। तत्कृपाप्रतिघातानाम् । सहजा स्वयं प्रवहन्ती भगवत्कृपा । मा तु प्रनिहन्यते बलात्प्राण्यपराधैः । यद्यपराधाः क्षयरन् भगवत्कृपा निष्पनिबं प्रवरेत् ॥ क्षमया वारणं यया । यया क्षमया वारणम् । अपराधानां क्षमयैव वारणम् । क्षमाशब्दो भूमिवाचकः क्षान्तिवाचकश्च । ना- स्माभिरपराधकरणाद्विरम्येत । अतः क्षमामूर्तिः क्षमा क्षमया सहते । क्षमामूति- त्वं क्षमानानैव गम्यते । परिकराङ्कुरालङ्कारः । साभिप्रायं विशेष्यम् । 'भूमिःश्रु तीनां भुवनस्य धात्रो गुणैरनन्ता विपुला विभूत्या । स्थिरा स्वयं पालयितुं क्षमा च सर्वसहा शौरिपदावनि त्वम्॥'इति पादुकासहले भूमिसाम्यवर्णन पादुकायास्तदनकनामसंभवप्रदर्शनेन ॥७॥ निशामयतु मां नीला यद्भोगपटलैय्यम् । भावितं श्रीनिवासस्य भक्तदोषेष्यदर्शनम् ॥ ८॥ नीलाकटाक्षाः प्रार्थ्यन्ते । तरुणीभोगाधिक्यन नेत्रयोः पटलरूपोड दर्शनापादको रोगः स्यादिति प्रसिद्धम् । भोगाधिक्येन नायकं विमोह्य तस्य पटलरोगप्रसङ्गमप्यापाद्य प्रजादोषादर्शनं विधाय दण्डधरदण्डाद्रक्षति प्रजाः । विचित्रेय माता । एतन्मातृकटाक्षा मयि निपतन्तु॥ निशामयतु मां नीला । माता नीला कटाक्षयतु माम् । नाला - ·इबाटातकमा ३१ । निशामयत्वियुक्तया नद्धती न निशामधिति वन्यन इति रसिकभी- व्यम् । म रदर्शन खलु कांक्ष्यन यद्भांगपटलः । विविधविचित्रमागधामभिः । नगरपाम भी- गपटलम् । अतिभागजनितपटलरोगः । पटलश्चक्षुगवारकः । महन्नमपि च- अषि पटेलरात्रियन्त इति बहुवचनाथः । वर्गीकरणोपायपरम्पग चोक्ता श्रीवल्लाङ्कमित्रैः भौवरुदारमधुविविधविलानः श्रुविभ्रमस्मितकटाक्षनिरीक्ष- गैश्च । या त्वन्मयी त्वमपि यन्मय एव सा मां नीला नितान्तनुरी - रुनामुदारा ।। इति । इदं पद्यमाचार्यत्रु द्वौ परिवर्तत इव ।। ध्वम् । एवमुत्प्रेक्षामहे । ध्रुव भावितमिति वाऽन्ययः । अदशन हुई भाव्यते भगवता । भुवोऽवकल्कने । अवकल्कनं चिन्तनम् ।। भक्तदापेषु । भक्तशब्देन भक्तप्रपन्नयोरुनयोग्रहणन् । 'फलसाधन- भक्तिभ्यां भक्तावपि च तावुभौ । बहुवचनेन दोपागामसंव्ययत्वेऽपि ने- कोऽपि दोषो दृष्टिपथं गच्छतीनि रक्षणातिशयव्यञ्जनम् ।। श्रीनिवासस्थादर्शनं भावितम् । श्रीनिवासः सर्वज्ञः सर्वदृक् । सर्वविद्यामश्री श्रीः । सर्वदृशोऽप्यसंन्व्येयदोपादर्शनमापादयति । केयं चातु- री ! किमिदं वात्सल्यम् । भावितमित्यभिनीतभित्यप्यर्थी ग्राह्यः । 'कृपे सर्वद्रष्टा न गणयति तेषामपकृतिम्-' इत्युत्तरत्र । 'पश्यन्नपि न पश्यति । अयं तु विविक्तं पश्यन्नपि 'क्षमया पृथिवीसमः' इत्युक्तगुणविशेषेणापश्यन्निव भवतीति मुग्धत्वोपचारः' इति स्तोत्रभाष्ये मुग्धशब्दव्याख्यानम् ॥८॥ कमप्यनर्वाध वन्दे करुणावरुणालयम् । वृपशैलतटस्थानां स्वयं व्यक्तिमुपागतम् ॥१॥ प्रथमगुरुभगवान्वयते । सोऽपि दयासागरत्वेन रूप्यते । दया- स्तोत्रमध्यपतितत्वात् । सर्वथा दयायाः प्राधान्यं न विहन्यते । सागरे शैलः स्याद्यथा मैनाको महोदधौ । शैलोपरि सागरो व्यक्तिं गच्छति । कि- मिदमाश्चर्यम् । गोवर्धनो गिरिवरो धृतः कृष्णेन । दयासागरः श्रीनिवासो ·दयाशतकम्। . । -गिरिशवरेण ध्रियते । अनवाश्चायं सागरः सर्वविधपरिच्छेदरहितः । स्वयं व्यक्तोऽयं दयासागरः ॥ कमप्यनवा बन्दे । कमपीतीइमित्यत्वेनापरिच्छेद्यत्वं धोत्यते । तच्चानवधित्वन । सावविश्चेत्कशचिन्निर्देष्टुं शक्येत ।। करुणावरुणालयम् । भगवानपि दयानन्यः । अनन्यो दयया सः । दिव्यक्षेत्रस्थस्य वर्णने आलयशब्दप्रयोगश्चतुरः । वरुणालयस्य प्रपन्ने भगव- त्यपि निष्करुणत्वं प्रसिद्धम् । तञ्च वर्णविन्यते 'अपां पत्युः शत्बन्....'इ- ति । नायं तादृश' समुन्द्रः । किं तु करुणासमुद्रः ॥ धृषशैलतटस्थानां स्वयं व्यक्तिमुपागतम् । कृपारामुद्रोऽयम- म्मानन्विष्यन्नम्मत्समीपमागतः । उप समीपे । नास्माभिस्तदुपगमनं क्रियते । स्वयं प्रभूता दया । तत्सागरो भगवानपि स्वयंव्यक्तः । 'विवृणुते तनूं स्वाम् --' इति स्वयमेव नद्यक्तिः । तस्यानां व्यक्तिमुपागच्छति । यदि ज्ञात- वाभिमानो भवेदविज्ञात एव स्यात् । 'अविज्ञातो भगवानस्माभिः । तट- स्था एव वयं तदनुभवे.' इति ये स्वषां तटस्थत्वमेव मन्वते तेभ्यो व्य- क्तिमुपागच्छति । 'अविज्ञातं विजानतां विज्ञात विजानताम्-' 'प्राचेत- सप्रभृतयोऽपि पर तटस्थाः। प्राचेतसवत्तटस्थास्तदापरोक्ष्यभागिनः ॥१॥ अकिंचनानधिं सूतिमपवर्गत्रिवर्गयोः । अञ्जनाद्रीश्वरदयामभिष्टौमि निरञ्जनाम् ॥ १० ॥ दयामूर्तिभूता गुरवो नमस्कृताः । दया नमस्क्रियते दशकान्ते । उहित्य दया-तोत्रस्य प्रतिज्ञानं च कियते । दयाया अवतारमूर्तयो निरू- पिता नवभिः श्रओकैरस्मिन्दशके । मूर्तिमती दया च दशमे श्लोके निरूप्य- ते । अथ वा स्वावतारेषु दयाप्यन्यतमा । स्वपरनिर्वाहिका दयेति वक्ष्यते । नवन दशके दयाप्रयुक्ता भगवदवतारा वर्ण्यन्ते । प्रथमदशकं च दयावताराणां प्रतिपादकम् । अर्चामूतित्वेभावतीर्णस्य श्रीनिवासस्य दयापि दिव्यस्थानाद- बीजव । अतस्तस्या अप्यवतारत्वेन गणनमिव ।।

·दयागतकम्। ३२ अकिञ्चननिधिम् । दयायाः स्वयं पुरुषायन्वन प्रदर्शनं निधित्व- रूपणेन । निधिश्च महता प्रयत्नेन बहुवित्तव्ययेन बुदृर वसुन्धरा बान- यित्वा लभ्येन। अकिञ्चनत्वाध्यवसायमात्रण सुलभी निधिरयम् । सन- न्वयाधिकरणसमन्वितिईयायाः । हिरण्यनिधित्वं भगवतो दयाद्वारा । दया- द्वारा निधिर्भवति स दयानिधिः । सूतिभपवर्गत्रिवर्गयोः । न केवल स्वयं पुरुषधिभूता । सर्वे पुरु- पार्थी अस्या एवोत्पद्यन्ते । दयादयां विना न कस्यापि पुरुषाश्रम्य लाभः । अपवर्गदान एव दयायाः स्वभावत इच्छा । प्राणिनिबन्धेन तत्प्रीत्यर्थ तत्कांक्षितं त्रिवर्गफलं ददाति । एतव्यज्यत अपवर्गन्य प्रथमपठनेन । 'एक- भक्तिपु हि भगवतः स्वत एवं प्रावण्यन् . आताथीथिजिज्ञामुषु औदाय- बलात्करणेन', इति श्रीभट्टपादाः । त्रिवर्गस्यापवर्गानुषङ्गिकतया दानेन वा तस्य चरमब्रह्णम् । अञ्जनाद्रीश्वरदयाम् । करुणावरुणालयः सः । श्रीनिवासदयेयम् । परस्परं निरूप्यनिरूपकभावः । अग्रभावी तदनु नयने रञ्जयन्नञ्जनादिः इति हंससन्देशोत्तरीत्या भक्तदृष्टिचित्तरञ्जकोऽयं गिरिः । अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया । चक्षुमन्मीलितं येन तम्मै पाणिनये नमः ॥ इत्युक्तं श्रीपाणिनिविषये । दिव्यचक्षुरुन्मीलिनं भवत्यनेनाअनगिरिजा । सिद्धाञ्जनेन भवतैव विभूषितामाः । पश्यन्त्युपर्युपरि सञ्चरतामहश्यं मायानिगूढमनपायमहानिधिं त्वाम् ।। इति दिव्यचक्षुरुन्मीलकत्वं भगवद्विग्रहरूपसिद्धाञ्जनस्य । अत्र भगवन्निवास- भूताञ्जनगिरेरेवाञ्जनमयत्वम् । हिरण्यनिधि भगवन्तं व्यनक्तययमञ्जन- गिरिः । पर्वतो निधिमान् । नीलगिरिरयमस्माकम् । अत्र ग्रीष्मे सुशीत 1) ·३४ दयाशतकम्। इव महाहदोऽस्ति । अञ्जनाद्रिणैव प्रभूतदया निरूप्यते । अभिष्टौमि । अस्मिन् श्लोके दया साक्षात् प्रथमं पृथगुपदिश्यते । उ- शिक्षण एव स्तोत्रघटकानि पद्यानि झन्शामारुतधूतचूतनयतः साम्पातिकेन क्रमेण खले कपातवत् बुद्धौ युगपत सन्निदधते । तदनुभूयते आचार्यः अभितः समन्ततः तौमीति । 'तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः' । 'अगा- धत्वेनान्तः प्रविश्य स्तोतुं सामर्थ्याभावादभितः स्तौमि । यद्वा तत्सम्ब- न्धी श्रीवेङ्कटशोऽपि स्तुतो भवति' इति श्रीमद्रामानुजाचार्याः । निरञ्जनाम् । अञ्जनादिनिवासिनो दया । अभ्यामञ्जनलेशोऽपि न विद्यते । किमिदमाश्चर्यम् । निरञ्जनां निदोषां । निरञ्जनः श्रीनिवासः । तद्दयितया निरञ्जनया भाव्यम् । क्रमेण फलत्वम्, फलसाधनत्वं, स्वरूपं, दोषाबाध्यत्वञ्चोक्तम् । एवं च चतुरध्याथीप्रतिपाद्यत्वं दयायाः। द- यावर्णने प्रथम फलकीर्तनमेव स्वादु ॥ अनुचरशक्त्यादिगुणामग्रेसरवोधविरचितालोकाम् । स्वाधीनवृषगिरीशां स्वयं प्रभूतां प्रमाणयामि दयाम् ॥ ११ ॥ निधित्वकथनेन ब्रह्मवत् खयंपुरुषार्थत्वमुक्तम् । सूतिमपवर्गत्रिवर्गयोरिति ब्रह्मलक्षणमूतसर्वफलप्रदत्वमुक्तम् । निरञ्जनत्वञ्चोक्तं दयायाः । दया- स्तुत्युपक्रमश्च प्रतिज्ञातः । अत्रेमे आक्षेपा भवन्ति । कथमस्याः फल- प्रदत्वं सति भगवति सर्वफलप्रसवितरि । कथं गुणिनं विहाय गुणभूताया अस्याः स्तुत्यत्वम् । गुणिनमपहाय गुणमात्रस्तुतावपि कथं गुणान्तरा- ण्यपहायान्याः स्तुत्यत्वम् । एते आक्षेपाः परिहियन्ते । विश्वोपकारमिति नाम सदा दुहानामवापि देवि भवतीमवधीरयन्तम् । इति दशमदशकारम्भे वक्ष्यते । तत्पूर्व दयायाः सर्वोपकारदोग्धृता प्रति- पादितेति स्पष्टं सुच्यत तस्मिन् श्लोके । विश्वस्य सृष्टिपालनादिरूपा वि- श्वोपकारा अपि दयया निवर्त्यन्त इत्यस्मिन् दशके निरूप्यते । भगव- दीयत्वेन प्रसिद्धा विश्वोपकारा दयामूलाः । जन्मादिलक्षणं ब्रह्मणि द.

·दयाशतकम् । ३५ - यान्वयनैवान्वियात् । भगवान् दयापराधीनस्तद्वशतया सृष्टयादिकं करोनि । गुणान्तरागां दयान्वयं विना गुणत्वमेव नः प्रत्युत दोषत्वं स्यात् । तेषां न मुख्यतया निरुपाधिकनया गुणत्वम् ; किन्तु दयासम्बन्धपोपाधिद्वारैव यथा ब्रह्मणो जन्मादिलक्षणमुच्यते ; तथा जन्मादिना दयापि लक्ष्यते । अस्मिन् दशके आयोवृत्तम् । आयीया दयाया आर्यस्वभाववर्णननायीव- तेन । आर्याः शरणागतरक्षणधर्मनिष्ठाः ॥ अनुचरशक्तशादिगुणाम् । अत्र महिपीसमाधिः । शक्तयादयो ऽनुचराः । न गुणवन्तोऽनुचराः, यथाऽन्येषाम् । गुणा एवास्या अनुचराः । औचित्यास्त्रीरूपायाः शक्तेः प्रथमनिर्देशः । शक्तयादयो दयामनुचरन्ति । महिप्यपि दया न शिविकामारुह्य गच्छति ; दयात्वात् । पद्भ्यां गच्छति रक्ष्यप्रजा अन्वियन्ती। न प्रजान्वेषिणो माता शिविकामारुह्य गच्छेत् । न परिजनान् प्रेषयति । प्रथम सैव त्वरितं गच्छति । गच्छन्ती ता- मनुगच्छति परिजनः । बोधो गच्छति दोपहम्त आलोकशनं कुर्वन् । शक्तिवलैश्चर्यवीर्यतेजोगुणा दयानुचरीभूय तदभिमतं निर्वहन्ति । 'कृपणभ- रभृत्किंकुर्वाणप्रभूतगुणान्तरा-' इत्यष्टमदशकारम्भे गुणान्तराणां किङ्करत्व- वर्णनं दयाप्रभावस्य विस्तरेण निरूपणानन्तरम् । अत्रारम्भेऽनुचरत्वमा- त्रकथनम् । गुणसार्वभौमोत्योपपादनमुखन स्तव उपक्रम्यते ॥ अग्रेसरबांधविरचितालोकाम् । ज्ञानस्याग्रसरत्वम् । नानुचर- त्वम् ; किन्तु पुरःसरत्वम् । ज्ञानावस्थाविशेषत्वाद्दयायाः । आलोक- शब्दः क्रियेत पुरोगामिना 'इत इतो देवी, आलोकयतु भवती' इति । आ- लाको ज्ञाननिवो दयनीयप्रकाशः । ज्ञानस्य पुरोगामित्वेऽपि दयापरि- जनत्वमेव दीपधारकवत् ॥ स्वाधीनवृषगिरीशाम् । एतत्पराधीन ईश्वरः । एतदायत्त एवं सर्वनिर्वाहः । स्वतन्त्रोऽपि दयापरतन्त्रो भवति । इयं वल्लभतमा महिषी । वृषगिरिसार्वभौमदयितेयं गुणसार्वभौमी ॥

·दयाशतकम् । , स्वयंप्रभूतां दयां प्रमाणयामि । स्वतःसिद्धा स्वाभाविकी दया। स्वाभाविको ज्ञानवलक्रिया च ।' स्वाभाविकज्ञानविशेवभूतेयम् । दयैका प्रमागम् । तामेव प्रमाणीकरोमि । नान्या गतिः । सैव गतिः । इयं स्वयं प्रभूता निरवधिका । न कृत्रिमा । प्रकाश्यते, न जन्यत इयम् । नित्यैवेयं भगवतः । स्वयं प्रभूतेति स्वयं प्रवी भूता । प्रभूतां निरतिशयां खां म्तो- त्रेण प्रमातुं प्रयतिप्ये । स्वयं प्रभ्वी सा स्वतन्त्रेति प्रमाणनिरूपयामि । प्रमाणं करोमि, शरणं करोमि । जानाति, इच्छति, यतत इति क्रमोऽनु- स्त्रियते । ज्ञानं पुरोगामि । परदुःवनिराकरणेच्छा ज्ञानानुयायिनी गच्छति। दयेच्छा पूर्यते शक्तयादिभिः ॥ ११ ॥ अपि निखिललोकसुचरितमुष्टिन्धयदुरितमूर्छनाजुष्टम् । सजीवयति दये मामअनगिरिनाथरञ्जनी भवती ॥ १२ ॥ दयाया उत्तममहिषीत्वं वर्णितम् । ईश्वरस्य तत्पराधीनत्वं चोक्तम् । सावताऽस्माकं पापिष्ठानां किमायातम् । गुणसार्वभौमी दया । यदि गुण- लशोऽपि स्यादस्माकम्, सा अस्मामु स्निह्येत् । यदि प्राणलेशः स्याज्जीवये- म्मुमूर्षु कुशलो भिषक्पीयूषहस्तः । प्रभूतकरविषमूर्छया व्यपगतप्राणोऽनाद्य- नन्तापराधी कथं सन्नाव्येत । दयाया व्यपगतप्राणात्मसञ्जीवित्वमुच्यते द्वि- सोये श्लोके, यथा श्रीमाप्यद्वितीयश्लोके । ओपधिपर्वतशिखरे सम्भवन्त्यः 'मृतसञ्जीवनी, विशल्यकरणी ; सावर्यकरणी, सन्धानकरणी' इत्योषधयो दश दिशो दीपयन्त्यो दीप्ताः सन्तीति शृणुमः श्रीमद्रामायणे । दया च तादृश्योपधिः । अस्या नामाअनगिरिनाथरञ्जनीति । उक्तसर्वोषधिकार्यमियं कुरुते । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते' । मृतसञ्जीवनीयम् । अस्याः प्रभावेण गि- रिनाथविग्रहोऽपि मृतसञ्जीवनो भवति । 'मृतसञ्जीवनमञ्जनाचलेन्दोः' इति वक्ष्यते ॥ निखिललोकसुचरितमुष्टिन्धयदुरितमूर्छनाजुष्टम् । प्रथम- पादे श्रीगाण्यगङ्गल श्लोकात्यभिज्ञापनम् ; श्रीनिवासविषयत्वात्स्तोत्रस्य । 'अ- "

·दयाशनकम् ।
पि' इत्यकारापक्रमस्य कृतत्वान्निखिलत्युक्तिः । आबिलभुवनभङ्गस्तत्र । अ-
खिललोकमुचरितमङ्गोऽत्र निर्दिश्यते । कः कतीऽस्य महतो भङ्गस्य । अहमे-
व,मत्यापं वा । मत्कमैतत् । को भवान् ? चक्रवर्ती बल्वहम् । किं त्वच्चक्र-
अपराधचक्रम् । निरवधिका मत्यापशक्तिश्चुलकीकुर्यात्रिजगत्पुण्यसमुद्रम् ।
'अधर्मो धर्मनाशनः' । पापिसामीप्यादपि समीपस्थानां पुण्यनाशः । पापं
विषमच्छेद्यमदायमात्मानमपि मूछ्यति, दहति । दुरितविषमूर्छया जुष्टोऽह-
म् । 'श्रिया जुष्टं नरम्' इति वदन्ति ।।
सञ्जीवयति । 'औषधं जगतः सेतुः –' इति प्रख्यातस्य भवौ-
षधस्य दया सञ्जीवनौषधिः । तस्मिञ्जीवति वारे तु हतमप्यहतं बलम् ।
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि वयं हताः ॥' इति जाम्बवता श्लावितो
हनूमान्सौषधियुक्तं प्रदीप्तमतुलप्रभमोषधिपर्वतं गत्वा सञ्जीवन्याद्योपधीदृष्ट-
वा ताः संगृह्य ताभिमृतप्रायान्समाश्वालयामास । हनूमत्समा यतिपति-
यामुनप्रभृतयः पर्वतशिवरवर्तिसर्वोषधस्य भगवतः सारगुणभूतां दयां
दृष्ट्वा
ऽसांस्तां प्रापयन्ति । सञ्जीवयतीति पर्वतशिखरसम्भवत्सञ्जीवनौषधित्वव्य-
अनमिव 'व्यपगतप्राणात्मसञ्जीविनीम् इति श्रीभाज्यश्लोकप्रत्यभिज्ञापन
स्पष्टम् । पाराशर्यवचःसुधायाः सञ्जीवनीत्वं च कमलाकान्तकारुण्यग-
झाप्लावनद्वारा । भस्मीभूतानां सगरपुत्राणां सञ्जीवनं भगीरथानीतया
.
दये माम् । अत्र प्रथमं दया सम्बोध्यते प्राणभिक्षाप्रार्थनाय ।।
तां सम्बोध्य सञ्जीवनप्रार्थनोत्तरक्षणे वलत्तालाभः ॥
अञ्जनगिरिनाथरञ्जनी भवती । अञ्जनस्य रञ्जकत्वं खभावः ।
गिरिप्रमाणमञ्जनमस्ति नाथस्य । तस्य नाथोऽपि सन् तावताप्यञ्जननाकृतरञ्ज-
नोऽनया रञ्जितो भवति । अञ्जनगिरिनाथरञ्जनीति सञ्जीवनौषधेः संज्ञेव ।।
भगवति दये भवत्या वृधगिरिनाथे समाप्लुते तुझे ।
अप्रतिघमजनानां हस्तालम्बो मदागसां मृग्यः ॥ १३ ॥

·दयाशतकम् । । 'अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि-' इतिवत् पापनिहरणं कां- क्ष्येत । तच्च दययैकया साध्येतति तां शरणीकुर्मः । 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन' इति भगवान् । 'न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्माह- तेजसा' इति करुणारूपिणी माता । अतोऽत्र दयया कर्मणो भस्मीकरणं नोच्यत इति रसिकैर्भाव्यम् । दुरितं नाम किम् ? कुत्र तिष्ठति ? कमाश्रयति ? ईश्वरप्रीतिकोपी पुण्यापुण्ये इति खलु वेदान्तनिर्णयः । अप- राधजनितं भगवदाशय औष्ण्यम् । तदाशय एवाश्रयोऽस्मदुष्कर्मजन्याशुभा- दृष्टस्य निग्रहसङ्कल्पोन परिणतस्य । आश्रयभूतसर्वोत्तवृषशिवारनाथस्य दयाप्रवाहेन निमज्जने आश्रयमज्जनात्स्वयमपि मजेयुः । मक्त्वा च हस्ता लम्ब न प्राप्नुयुः । भस्मसात्करणरूपक्रौर्य विनैवं सम्पाद्यते । दयया पा- पप्रविलयः । अकूपौररेकोदकवैतण्डिकजवर्दयाम्भोभिराश्रयभूता वृषशिखरि- नाथो मज्जयिष्यते । तद्धृदयाश्रितं दुरितं तन्मजने मजेत् ॥ भगवति दये भवत्या । भगवच्छब्दस्योपमानत्वं निगद्यते ब्रह्म- शब्दस्य श्रीनिवासे मुख्यतानिरूपणे । 'अन्यत्र तद्गुणलेशादौपचारिको भ- गवच्छब्दवत्' इति भाषितम् । ब्रह्मलक्षणानि तदसाधारणधमा दयामूलाः । आत्मदयौपाधिकं ब्रह्मणो ब्रह्मत्वम्, भगवतो भगवत्त्वम् । तथैव निरूपितं; निरूपयिष्यते च । अतो भगवतीति दयासम्बोध्यते ।। भवत्या तुङ्गे वृषगिरिनाथे समाप्लुते । 'दयासिन्धो बन्धो नि रवधिकवात्सल्यजलधे-' इति पदानां व्याख्यानावसरे 'अत्र दयावात्सल्य- सिन्धुत्वरूपणेनातितुङ्गानामपि खापराधानां तत्र निमज्जनं सुच्यते इति भा. पितमाचार्यैः । स एव भावो व्यज्यतेऽत्र तुङ्गशब्देन । 'परमतुङ्गमात्मान- म्-' इति भगवन्तं वर्णयन्ति भट्टपादाः । दयार्णवे गिरिशस्वरनिवासी निमज्ज्य विलीनस्वातन्त्र्यो भवति । मज्जनेन तदाशयोष्णिमनिर्वापणम् । न केवलं मद्विधानामाप्लावनं दयया ; भगवतोऽप्याप्लावनम् । पर्वतशिखरस्थ- स्याप्लावने प्रवाहो नियतं दुर्गारो भवेत् । एतदर्थमाप श्रीनिवासदयावरणं ·दयाशतकम् । 'जह्या- स्तवनाय । नाप्लावनमात्रम् ; किन्तु समाप्लावनम् । समिति निश्शेषोक्तिः ।। अप्रतिघमजनानाम् । दुर्निवारमज्जनानाम् । आश्रयस्यैव मन- ले कथमाश्रितानाममज्जनम् । अथ वा प्रतिषशब्द: कोपदाची। दुषाचलपतिः प्रतिवेऽपि न त्वाम्' इत्यत्रैव तदर्थे प्रयोगः । यथा प्रतिधः कोपो निःशेष निवर्तेत तथा निमजन्यागांसि अप्रतिघं कोपशेष विना। क्रोधेवासनाशेष विना ॥ हस्तालम्बः। 'हस्तालम्बो भवत्येको भक्तिकीतो जनादनः' इति प्रसिद्धो हस्तालम्बोऽपि समाप्लुतः । कोऽन्यो भवेदालम्बः ? मदागसाम् । 'अपि निविललोकयुचारतमुष्टिंन्धयदुरितमूर्छनाजु- ष्टम्-' इत्यादिना वर्णितस्यापरााधचक्रवर्तिनो मम पापानाम् ।। मृग्यः। मार्गणश्रम एव केवलम् । न प्राप्तिसंभवः । ‘मृग्यः' इति मार्गणेन दुहृद्रूपाश्रयो लप्स्यत इति व्यज्यते । 'द्विषन्तः पापकृत्याम्' । अत्रात्तृत्वरूपप्रलयकर्तृत्वं बोध्यते । पापप्रलयकर्तृत्वं पापातृत्वम् दया- लक्षणम् । उपपादयिष्यते चेदं स्पष्टम् 'आलिह्य तानिरवशेषमलब्ध- तृप्तिः' 'अपराधगणैरप्रूणकुक्षिः' इति । 'अन्यव्यतिक्रमणजातमनन्तमत्त्री स्थाने दया भवतु ते मयि सार्वभौमी. इति तदेवोच्यते शरणागतिदीपि. कायाम् । तत्र 'अत्रो' इति पाठं रोचयामहे ॥ १३ ॥ कृपणजनकल्पलतिकां कृतापराधस्थ निष्क्रियामाद्याम् । वृषगिरिनाथ दये त्वां विदन्ति संसारतारिणी विधाः ॥ १४ ॥ दया नाम मार्दवगुण : । तस्याः कोमलत्वादिकं वर्णनीयम् । दि. व्यमहिषी सोत्तमस्त्रीत्वेन वर्णनीया । पूर्वमनिष्टनिवृत्तिरूचे । इष्टप्रापणं वक्तव्यम् । पापं ममं भवतोत्युक्तम् । प्रळयोदधौ मममापि पापं पुनरु- तिष्ठेत् । 'न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यत चाप्युपलभ्यते च' इति सूत्रकृता प्रळयमनस्य कर्मणः पुनरुत्थानमुक्तम् । निष्कृत्या खलु पा. पमपुनरङ्कुरं श्रीयेत । दयाया निष्कृतित्वमुपपादनीयम् ! मना व्यमगा- ·१० दयागतकम् । ध दुरत्यय भवाणवे । ममानामस्माकं कथमकादकदयाप्रवाहमजेनन संसा- राणवतरणलाभः? मग्नत्यागाधतरोदकमज्जनेन कयं रक्षणम्, तारणं वा स्यात् । ममतरत्वमेव सिद्धयेत् । एवमाक्षिते....अयं श्लोकोऽवतरति ।। कृपणजनकल्पलतिकाम् । कपलतिकेयं महिपी । न लता; किंतु कोमलकोमला लतिका । नाव्य सुराणामभीष्टप्रदा कल्पलता । कृपणानामकि- श्चनानां साधारणजनानां वाञ्छितलवप्रदा । 'जन-' इति सर्वाविकारत्वद्यो- तनम् । अस्यैव विवरणम् 'अतिकृपणोऽपि जन्तुरधिगम्य दये भवतींम्- इति प्रपत्तिपरपष्ठदशकारम्भे । जनशब्दस्थाने तत्र जन्तुशब्दः । 'अर्थिकल्प- कम्' इति पदस्य यद्वा अर्थिनः कल्पद्रुमभृता यस्य सोऽर्थिकल्पकः । तदाह उदाराः सर्व एवैते.---'इत्यर्थान्तरवर्णनं स्तोत्रभाष्ये । तद्रीत्या कृपणा अकि- ञ्चनाः कल्पलतिकाः क्रियन्ते दयया । तदेवोदायम् । अर्थिनामुद्रारीभवनं दातुरौदार्थप्रकाशकम् । 'अपुनः प्रार्थनीयस्य प्रार्थिताधिकदायिनः । अर्थिनः प्रथमे तस्य चरमान् पर्यपूर्यन् ॥ इत्येवमोडायवर्णनं यादवाभ्युदये। वृष- शिवरिविटकाथार्या कल्पवृक्षः श्रीनिवासः । तं कल्पशास्विनमाश्रिता वल्ली दया । कृतापराधस्य निष्क्रियामाद्याम् । दयैव निष्कृतिः पापस्य । नि- ष्कृत्या पापक्षयः । निक्रिया निकृतिरिति नाममात्र प्रायश्चित्त-रूप क्लेशबहु- लक्रियायाः । भूयसी क्रिया सा । 'यदि कचन निस्कृतिभवति साऽपि दोषाविला' इत्याचार्याः । कृतत्यापराधकर्मणो निष्कर्मत्वापाइनात्तस्या नि- क्रियति संज्ञा । 'धर्मेण पापमपनुदति । धर्मश्च विहितक्रिया । चो- दनालक्ष गोऽर्थो धर्मः । विहितप्रायश्चित्तान्तरेषु निकृतिनिष्क्रियासंज्ञ विरुद्धे स्याताम् । यदा दया निकृतिर्भवति तदा न साऽनुपपत्तिः । दया न क्रिया ; ज्ञानत्वात् । सऽन्वर्था नि-ऋतिः । पूर्वमेव सिद्धा सा । स्वतः सिद्धत्वात् । न कृतिसाध्या । इतः पूर्वं सिद्धैव निरुद्धाभूत् । आविभीवश्च कार्पण्यनिवेदनन । कथं तस्याः प्रायश्चित्तत्वम् ? तत्कार्य- ।

·दयाशतकन। । कारित्वात् । प्रायश्चित्तैः किं क्रियते ! । भगवत्कोपशान्तिभंगवत्प्रसादः । निः ग्रहसङ्कल्पशान्तिरूपप्रसाद एव दया । तयाऽऽविभवनीयम् । दया दय- नीयदुःखनिराकरणेच्छा । दयाविभवे किमन्यत्साव्यम् ? दयारूपप्रसा- दः खलु साध्यः । साधनं लाव्यं च दया। सिद्धं च साधनम् । क्रि- याभिन्नत्वे सति क्रियान्तरनिष्क्रियात्वापादनं दराया एव सम्भवति । उभय- विधनिष्क्रियात्वसम्भवेनेयमेव प्रधानभूता मुख्या निष्क्रिया । आद्यां मुळ्याम् । 'कृतापराधस्य' इति 'कृतापरातभ्य हि ते' इति हनूमद्वचनं स्मारितमिति श्रीमद्रामानुजाचायीः ।। वृएगिरिनाथ दये त्वां विदन्ति संसारतारिणीं विनुधाः। वृषो धर्मः । धर्मोऽवर्मनाशनः । पापनाशन वेङ्कटगिरिपगिरिः । पापना- शनप्रस्तावे वृपगिरिकीर्तनमत्यन्तस्वरसम् । संसाराणवतारकत्वं सुखमये ऽभये दयार्णवेऽत्मान्निपज्य । विबुधा यतिपतियामुनप्रभृतयः । १४ ।। वृषगिरिगृहसेधिगुणा वाधवलेश्वर्यवीर्यशक्तिमुखाः । दोषा भवेयुरेते यदि नाम दये त्वया विनाभूताः ॥ १५ ॥ सन्त्यनन्ताः कल्याणगुणाः । सन्ति षड्गुणा यैर्भग़वान् भगवान् भवति । कथम् 'दयामभिष्टौमि' इति दयास्तव उपक्रान्तः ? अलोच्यते -~~-गुणैर्भगवतो भगवत्त्वम् ; न दापैः । पण्णां गुणानां गुणत्वमेव न सिद्धयेद्यदि ते दयया विनाभूता भवेयुः । तेषां गुणत्वाभावे, दोषत्वे च कथं तैर्युक्तो भगवान्निर्दोषगुणाकर उभयलिङ्ग इत्युच्येत ? उभयलिङ्गाधिक- रणं शारीरके प्रधानतममित्यधिकरणचिन्तामणिकृतः । तन्न सिद्धयेद्दयां विना । गुणान्तराणां गुणत्वं दयासहकृतत्वेन । व्यतिरेकमुखनेदं नि. रूप्यतेऽत्र । अन्वयप्रदर्शनमार्थम् ॥ वृपगिरिगृहमेधिगुणाः । 'सप्तलोकीगृहस्थः --'इति मीमांसा- पादुकामङ्गळलोके । 'चतुरुदधिकेदारकुटुम्बी-' इति श्रीहर्षवर्धनो वर्णयते भट्टबाणेन । वसुधाकुटुम्ब्ययं कृषीवलः । गृहमेध्येवायं श्रीनिवासः।। HD ·दयाशनका वोधवलैश्चर्यत्रीयशक्तिमुखाः। अत्र बोवस्यापि पठनम् । सा- वश्यमपि दयां विना बाधकं भवेत् । अविज्ञातृत्वमपेक्ष्येतापराधादर्शनाय । दयासहकृताश्चैते परम कल्याणाः स्युः । तां बिना ते हिंसका भवेयुः । स्माकं हिंसको बाधको दोष इत्यपराधिनामस्माकमभीष्टं लक्षणम् । द- यान्वयोपाधिकं गुणान्तराणामेतादृशगुणत्वम् । मुख्य निरुपाधिकं गुणत्वं तु दयाया एव । मुख्यामुख्ययोमध्ये मुख्य कार्यसम्प्रत्ययो न्याय्यः । मुख्यं गुणं दयामेवामिष्टुवीमः । 'यदि नाम दये त्वया विना भूताः' इति तेषां वस्तुतो न कदाऽपि दयान्वयविरह इति बोत्यते नामसहकृत- यद्यालिङ्गितवचनेन । दयाराहित्य कल्पयित्वा वर्णयामः । 'सन्दर्शित- खपरनिर्वहणा सहेथाः' इति दया स्वपरनिर्वाहिका । सत्यप्यैश्चयादिभूम- नि महिषी दयां विना कथं गृहमेधिनः सुखं भवेत् ? 'गृहिणी गृहमुच्यते-' सर्वेऽनुचरास्तदधीनाः ॥ १५ ॥ आसृष्टिलन्ततानामपराधानां निरोधिनी जगतः । पद्मासहायकरुणे प्रतिसञ्चरकलिमाचरसि ॥ १६ ॥ खाधीनपगिरी शामित्युक्तम् । शक्तयादिगुणा अस्या अनुचरा इति चोक्तम् । यदि दयासाम्राज्य निरंकुशम् ; कथं क्रोधैकमूलप्रळयवैशसल- म्भवः । यदि दया ब्रह्मणोऽपि परा तस्या जन्मादिकारणत्वं वर्णनीयम् । 'कारणं तु ध्येयम् ।' दया ध्यायतेऽत्र । तस्याः कारणत्वं निरूपणीयम् । प्रळयपूर्विका सृष्टिवण्यते श्रुतिषु । श्रौतः क्रमश्चानुरुद्धो भवति ।। आसृष्टिलन्ततानाम् । प्रयकर गं दयाकाष्ठेति समाधिरुच्यते । प्रळयनिवर्तिका दया । काष्ठां गते पाये प्रध्यो भावी । मात्रा शिशवो ऽप्रतिविधेयदोष्टयप्रकटने स्वापेन जोप्यन्ते । करुणामय्या अनया मात्राऽपरा- धपरम्पराया निवर्तयितुमशक्याः पापिष्ठाः प्रजा दीर्घस्वापयशीक्रियन्ते पळ- येन दीर्घनिद्रया दौष्ट्रय विस्मरेयुरिति । 'अनवरतसुखदुःखोपभोगायासप- रिश्रान्तानां विश्रमार्थमश्रान्तापथप्रवृत्तिवासनाविच्छेदार्थ चोपसंहारः ।

·दयाशतकम् । . अतो न संहारे नैण्यदोषः ।' इति तात्पर्यचन्द्रिकोक्तमिह भाव्यम् ॥ अपराधानां निरोधिनीम् । जगदपराधनिरोधः प्रळयः । अप- रावरुचिस्वभावम्य प्रळयः । निरोधशब्दः प्रळयवाचकः । निरोध इति दुष्टम्वभावनिरोध एव । तथा च निरोधस्य करुणारूपत्वमुपपादितं भवति । निरोधः सर्वचेतावृत्तिनिरोधः । प्रम्य चैतन्यगुणस्यात्यन्तनिरोधः ॥ जगतः । जगत्कृत्स्नमपराध्यभवदिति व्यज्यते । नेकोप्यनप- राधी । अतः कृत्ल नगीन्नरोधः । अपराधिन एवावशिष्टाः । अन्ये मोचिताः ।। पद्मासहायकरुणे प्रतिसञ्चरकेलिमाचरसि । 'संप्राप्ते प्र- तिसञ्चरे--' इति प्रतिसञ्चरः प्रयः । नतेने पुरःसश्चरः, प्रतिसञ्चर- श्च ललितं क्रियेत नर्तक्या । प्रतिसञ्चररूपकेलिरियम् । प्रतिसञ्चरश- देन नतनकेलिरप्युच्यत इति रसिकमनोरञ्जनम् । 'नृत्तादस्याः स्थितम- तितरां कान्तमृज्वायतार्धम्' इति स्थितस्यापि कान्ततमत्दमनुभूयते र- सिकैः । क्रीडा च श्रियः, श्रीनिवासस्य ; तद्दयायाश्च । तवोत्तमनर्तन- केल्याः सदृशावध्यक्षौ । करुणाप्रयुक्ता केलिः । 'आनीदवातं स्वधया तदे- कम् -' इति पद्मासहायत्व तदापि । अस्ति दयाऽपि तदा । गुणत्वा- न्न तस्याः पृथकीर्तनं श्रुत्या । रमया सह मोदते ।' पद्मायाः करुणा सहायभूतेत्यपि गम्यते । एवं भङ्गकारणत्वं ; तदुपपत्तिश्च प्रदर्शिते ॥ अचिदविशिष्टान् प्रळये जन्तूनवलोक्य जातनिर्वदा । करणकलेवरयोग वितरसि वृषशेलनाथ करुणे त्वम् ॥१७॥ प्रळयकारणत्वमुपपादितं दयायाः । सृष्टिकारणत्वमुच्यते । 'अचिदविशेषितान्प्रळयसीमनि संसरतः करणकलेवरैर्घटयितुं दयमानमनाः । वरद निजेच्छयैव परवानकरोः प्रकृति महदाभिमानभूतकरणावलिकोरकिणीम् ॥'

·दयाशतकम् ।
,
इति भट्टपादाः । तस्यैवार्यावृत्ते संक्षेपोऽयम् । प्रायेण त एव शब्दाः।
'पुरा सर्गकाले स भगवान्प्रजापतिरनादिकालप्रवृत्ताचित्संसगविवशा उपसंहृ-
तनामरूपविभागाः स्वस्मिन् प्रलीनाः सकलपुरुषार्थीनहींश्चेतनेतरकल्पाः प्रजाः
समीक्ष्य परमकारुणिकस्तदुजिजीवयिष या स्वाराधनभूतयज्ञानिवृत्तये यज्ञैः
सह ताः सृष्टवैवमुवाच' इति गोतामाप्ये । अव्ययपूर्विका सृष्टिरुपदिश्यते
उपनिषत्सु । तदनुसारेणाय्यत्र प्रळयस्य पूर्वनिर्देशः ॥
अचिदविशिष्टान् । 'चेतनेतरकल्यान्—' इति गीताभाष्ये ।
'तेन त्रिवर्गेऽप्यनहींः, किं पुनरपवर्गे । स्वप्रकाशत्वेऽप्यत्यन्तज्ञानसङ्कोचा-
तत्कल्पत्वम् ; न तु ज्ञानविनाशात्' इति तत्पदव्याख्यानं तात्पर्यचन्द्रिका-
याम् । अचितोऽविभागमापन्नान् । ब्रह्मणोऽविभाग: अचितो विभागश्चैष्ट-
व्यः । इमे त्वचिदविभागमापन्ना इति शोच्यत्वं व्यज्यते ।
प्रळये जन्तूनवलोक्य । समीक्ष्येति भाव्यपदम् । 'समीक्ष्य
सम्यगवलोक्य...' इति चन्द्रिका । जन्तून्हिरण्यगर्भादीन् । सृष्टयोन्मुख्य-
काले जन्तूनिति पदप्रयोगः स्वरसः ।।
जातनिर्वदा । त्वन्निर्वेदजन्मानु जगजन्म । त्वदाविर्भावे ज-
गदाविर्भावः । त्वन्निवेदो जातः । सद्यो जगज्जन्म । त्वन्निर्वेदजनिमनु
जगज्जनिः ॥
करणकलेवरयोगम् । एतद्योगं विना न भक्तिप्रपत्तियोगसम्भ-
वः । योगो भवेदित्याशया दययैतद्योगदानम् । ईश्वराय निवोदितुम्'
खलु विचित्रा देहसम्पत्तिः' कार्यते दयया ॥
वितरसि । ददासि । संसारं तरितुं वितरसि ॥
वृषशैलनाथकरुणे त्वम् । त्या जुष्टो नाथः स्रष्टत्युक्ते त्वमेव
स्रष्टी भवेः । सविशेषणे विधिर्विशेषणमुपसंक्रामति ॥ १७ ॥
अनुगुणदशार्पितेन श्रीधरकरुणे समाहितस्नेहा ।
शमयसि तमः प्रजानां शास्त्रमयेन स्थिरप्रदीपेन ॥ १८ ॥

·दयाशतकम् । १५ : भङ्गसृष्टी उक्ते । पालनमुच्यते । मुख्यं पालनं शास्त्रप्रदीपदानेन ! इतरथाऽन्धं तम एव स्यात्प्रपञ्चः । वत्सलतमशास्त्रप्रदानं परमवासलाया दया- या अनुग्रहः। शास्त्रयेोनित्वात्' इति सूत्रस्य शास्त्रकर्तृत्वात्' इति प्रथमवर्णकव- र्णितोऽर्थः श्रीशङ्करभाष्ये । 'मानं प्रदीपमिव कारुणिको ददाति' इति श्रीरङ्ग- राजस्तबद्वितीयशतकप्रथमश्लोके । अज्ञानतमोनिरसनाय शास्त्रदान प्रथमोप- कार: ॥ अनुगुणदशार्पितेन ! दीपस्य सगुणा दशापेक्ष्येत । दशाया- मप्येत दीपः । 'सुमतिभिरनुभाव्यः शोभनायां दशायाम्-' इति भाष्य- दीपविषये सङ्कल्पसूर्योदये । अनुगुणदशा शोभना दशा । नवे वयस्येव शास्त्राभ्यासः कार्यः । श्रद्धादियुक्तसत्त्वोत्तरकाल इति वा ॥ श्रीधरकरुणे। श्रियं हृदयदेशे धरति । तस्य करुणा सहजा । विद्यामूर्तिः सा ॥ समाहितस्नेहा। दीपं लेहेन पूरयित्वा । लेहमयीभूय । 'कृपया निस्पृहो वदेत् ।' न वेतनार्थ पाठयिताचार्यः । नायं ज्ञानपण्यो वणिक् ।। शमयसि तमः प्रजानाम् । प्रजेति वात्सल्यद्योतनम् । अज्ञा- नसंशयविपर्ययरूपतमः शमयसि । न पुत्रं पाठयितुं वेतनं गृह्येत ॥ शास्त्रमयेन स्थिरप्रदीपेन । मयटा प्राचुय विवक्ष्यते । तेन च शास्त्राविरोधितर्कस्याभ्युपगमः । शास्त्रस्यैव प्राधान्यम् ; प्राचुर्यं च । शास्त्राननुसारितर्कस्याप्रतिष्ठितत्वं घोत्यते स्थिरशब्देन । 'तर्काप्रतिष्ठाना- त्' इति केवलतकस्याप्रतिष्ठितत्वरूपास्थैर्यम् । स्थिरत्वं प्रतिष्ठितत्वमविचा- ल्यत्वं तर्कवातैः । 'मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधौ विवेकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ इति भारविश्लोकः, हर्तुं तमः सदसती च विवेक्तुमीशो मानं प्रदीपमिव कारुणिको ददाति' । ।

·दयाशतकम्। । इति श्रीरङ्गराजस्तवश्लोकश्चात्र भाव्यौ । कारुणिक इति शास्त्रदीपदानस्य करुणाप्रयुक्तत्वमुक्तम् । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहि- णोति तस्मै ।' पूर्वश्लोकोक्तसृष्टयनन्तरं वेदप्रदानं न्याय्यम् । अत्र सूति- कागृहादौ शिश्वर्थ समीचीनगुणार्पितस्नेहपूर्णस्थिरप्रदीपनिवेशनमपि स्मायते । मातृस्थानीया दया ॥ १८ ॥ रूढा वृपाचलपतेः पादे मुखकान्तिपत्रलच्छाया । करुणे सुखयसि विनतान्कटाक्षविटपैः करापचेयफलैः॥१९॥ शास्त्रदीपेन तमोहरणे दयाविनतिः क्रियते । दीपे समेधिते जना नमस्कारं कुर्युः । विनतांश्च दया वृक्षीभूय फलैः सुखयति । दयावृक्षो वृषाचलपतेः पादे रूढमूला। भगवन्मुखकान्तयो हरितपर्णानि । भगव- न्मुखनीलिमा प्रचुरा छाया। दयाकटाक्षा विटपाः । दयाप्रियसहचर्यः श्रीनिवासदृष्टयो वा शाखाः । विनताः सुरिखताश्छायया । दयावृक्षस्य फलानि विनतानां इस्तापचेयानि भवन्ति । आश्चर्यमिदम् । उद्वाहुप्रांशु- लभ्यं फलमिति प्रसिद्धम् । अत्र साष्टाङ्गप्रणतः फलं लभ्यते । प्रांशु- भिर्न लभ्यते । कथमस्य संभवः ? फलं स्वयं हस्तसमीपमागच्छत्यपचयाय । 'उन्नतानामवनतिनतानां यत्र चोन्नतिः ।' 'छन्दांसि यस्य पनि' 'नय- प्रवालं विनयोपशाखम् ' 'एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूलः' इत्यादिषु वृक्षरूप- कप्रदर्शनं दृश्यते । 'जनिस्थपरिवृत्तिश्रान्तविश्रान्तिशास्त्री' इति दयापरि- वाहभूतयतिपतिवर्ण्यते ॥ रूढा । सुविरूढमूला ॥ वृषाचलपतेः पादे । तस्य पादे रूढा । पादे विनतानामिति वाऽन्वयः । मुखकान्तिपत्रलच्छाया। भगवन्मुम्बनीलिमविरचितपर्णबाहुल्येन प्रच्छायं भवति । विनत्यां कृतायां मुम्ने प्रसन्नतारूपकान्तिजीयते ।। करुणे सुखयसि । दुःपनिराचिकीपीरूपा दुःवरूपा वा भवनु ·दयागनका इत्यस्य प्रत्यभि- भवता, विनतान्नुस्वयत्येव भवतीति व्यज्यत इव । विनतन्वयितृत्वे न केऽपि संशेरते ॥ बिनतान् । विनत विविधभूतवातरक्षकतीक्ष ज्ञापनमिव । विनतेभ्यस्त संबन्धित्रातेभ्यश्च वया, फनि च दीयन्ते ।। कटाक्षविटपैः । दया वृक्षत्वेन रूपिता । भगवतः कटाक्षागां विटपत्ववर्णनं स्वरसमिव ।। करापचयफलैः । विनतत्वावस्थायामेव ग्राह्याणि । नोथायोडाहु- भावमवलम्ध्य ग्राह्यागि। भवन्ति नम्रान्तरवः फलोद्मैः।' विनतादपि ननतर- त्वं फलमरितशावानान् । भूतलम्पर्शि विनतजनकरतलं । करतलाधःप्रविशन्ति फलानि । अल फलान्यपवर्मतराणि । तस्यानन्तर श्लोके पृथग्वक्ष्यमाणत्वात् ।। नयने वृपाचलेन्दोस्ताराननीं दधानया करणे। हस्त्वयैव जनिमानपवर्गमकृष्टपच्यमनुभवति ।। २० ॥ फलानि लभ्यो । न तावन्मानेग परितुऱ्यामः । भगवतोऽहैतुकी सहजा मैत्र्यस्मासु प्रसरेदिति खलु कांक्षामः । अहेतुकी भगवन्मैत्री, अहेतुकप्रायोऽकृष्टपच्यो मोक्षश्च भवतु दयाया घटनयेत्युच्यते । 'अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया' 'व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु:-' 'लेहश्च निमित्तसव्यपेक्ष इति विप्रतिपिद्धन् । यत्र लौकिकानामुपचारस्त रामैत्री चक्षुराग इति तदप्रतिसन्धेयमनिवन्धनं च प्रमाणमामनन्ति ।' इत्यादिक्रमिह भाव्यम् । अस्मिञ्च्छलोके उत्तरश्लोके च 'मुखन लभ्या दधतः कृषीवलैरकृष्टपच्या इव सम्यसम्पदः । वितन्वति क्षेममदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन् कुरवश्वकासति ॥' इति किरातार्जुनीयश्लोक आचार्यबुद्धौ परिवर्तत इति भाति अकृष्टपच्य- मित्यत्र । अनन्तरश्लोक कृषीवल:, समयोपनतदयानदीप्रवाहरित्यदेवमातृ- कत्वम् ; सस्यमालिनीति सस्यसम्पच्च प्रस्तूयम्झे । कृतपरिचया अस्मद्- .

·१८ दयाशतकम् । . .. , गुरवो भारविप्रन्थे । 'मधुरैरवशानि लम्भयन्नाप तियोञ्चि शमं निरीक्षितैः । इति किरातार्जुनीयश्लोक उदाहृतो भट्टपादैः ।। नयने वृषाचलेन्दोः । वृपाचलशिखरे नित्योदितोऽयं पूर्णचन्द्रः चन्द्रकान्ताननस्य तस्य नयने । 'तारामैत्री' इति न मुख्यार्थकत्वं स्यादि- न्दुत्वानिरूपणे । इन्दोस्तारासु प्रियपत्नीषु सहजा मैत्री ॥ तारामैत्रीम् । पत्नीनेहम् । पत्नीबुभूषा वर्तते विनतस्य । स्नेहस्य निरुपाधिकत्वम्, सहजत्वरूपाहैतुकत्वं च होत्यते । 'तारामैत्री चनुरागः' इति पृथगिव वय॑ते लोके । अत्र नयने तारामैत्रीमित्युभयोरैक्यवर्णनम् । दधानया करुणे । विदधत्या ॥ दृष्टस्त्वयैव जनिमान् । 'जायमानं हि पुरुवं यं पश्येन्मधुसूदनः' इति प्रनाणवचने दयाशोतलाः कटाक्षा एवाभिप्रेयन्ते । न दृष्टिमात्रम् । अतो दयया दृष्टत्वमेय सात्त्विकत्वमोक्षार्थाचन्तकल्वप्रदम् । जायमानकटा- क्षस्य मधुसूदनीयत्वेन प्रमाणवर्णनमनुसृत्य 'मधुमथनदये त्वां वारिधारावि- शेषैः' इत्युत्तरत्र वक्ष्यते ॥ अपवर्गमकृष्टपच्यमनुभवति । स्वाभाविको मोक्षः । खभाव- भूतस्यैव तस्याप्रकाशः कर्मकृतदयानिरोधेन । दयानिरोधकस्य तस्य निरोधे अपवादापवादे उत्सर्गस्य प्रसिद्धिरिव मोक्षः सिद्धः । स्वेन रूपेणाभिनि- प्पद्यते, नागन्तुकेन केनचिद्रूपेण । तिरोधानमात्रमस्ति नित्यसिद्धस्य स्वरूपस्य कर्भजनितात्यराभिध्यानात्परसङ्कल्पात् । तन्निग्रहसङ्कल्पस्य पाद- प्रणत्या तिरोधाने किमर्था कृषिः । भक्तिः कृषिः । तां कृषि बिना फलं लभ्यते । कथं कृषि विना धान्यादिफललामः ? कारणं विना कार्यनिप्पत्तिं वदन्समयः कथं सुसमयः स्यात् ? किं कृषिर्धान्यभोजिनैव कायर्या ? भोक्तृ- व्यतिरिक्तैः कृषीवलैः किं न क्रियते कृषिः ? अस्ति कृषीवलो भगवान- मकृषिभारवोढा । तस्मात्युसमय एवाकृष्टपच्यवादी समयः सति वृषशैलेश- ·दयागतकन्। . कृषीवले, यकोनेनं क्रियतेऽनन्तायोके । अकृष्टमिनि यद्यप्यस्नाभिने कृष्टमकारवाच्येन भगवता कृष्टम् । 'अकारो विष्णुवाचकः' इति प्रति- द्धम् ॥ २० ॥ समयोपनतैस्तव प्रधाहरनुकम्प कुतसंष्टया धरित्री। शरणागतसस्यमालिनीयं बृपशैलेशकपीवलं धिनोति ॥ २१ ॥ दयया भगवते विधीयमाना उपकारा असिन्दशके प्रदश्यन्ते । यद्यपि वयं इयादत्तफलभागिनः, प्रधानकलो स एव । प्रधानमलिनः फलस्य प्रथममकीर्तनं न्याय्यम् । भगवतेऽपि फलदा दया । ध्रुवं भगवान् इवाधीनः । दयाभावबोधकः शरणागत्युपायप्रदशकोऽस्मत्समयः । यतिपतियामुनप्रभृतयः प्रथयन्त्येतत्समयम् । समयश्चायं दयासमयः । दयकालम्बनो दयाशरणवरणसमयः । शरणागतसन्यवृद्धिरूपफलाकांक्षी तदर्थ कृषि चिको पन्ध वाचलमायातः । पापनाशकोयं वेटगिरिः । धर्म- गिरिरयं वृपाचलः । अम्मिन्नुत्तमक्षेत्रे कृषिः सद्यः फलवती स्यात् । 'अ- कृष्टपच्यमनुभवति' इत्युक्तम् । तल्सम्भवश्व शरणागतिसमय एव । ओ. पच्छन्दसिक वृत्तमाश्रीयतेऽत्र । दयया वृषाचलेशोपच्छन्दनम् ; दयोप- च्छन्दनं च कविना । दययाऽम्मदुपच्छन्दनं च 'उपच्छन्य दये इति वक्ष्यते उत्तरत्र ॥ समयोपनतैस्तत्र प्रवाहैः । 'तत्तत्काले विपक्तिभवति हि वि- विधा मसिद्धान्तसिद्धालनय इनि सुकृतपरिपाकरूपढ़वायसरावकाश- समयो वा, यतिपतियामुनप्रभृतिप्रवानिवदयानमयो वा तत्समयप्रदर्शित- शरणागत्यनुठानसमयो वा । दयायां भरन्यसने तत्क्षणमेव निरर्गळं प्रव- हति तत्पूर्वमस्मदोद्धत्यादिना सन्निरुद्धा दया । 'शरणागतसम्यमालिनी' इति सस्यभूयात्ववर्णनेन शरणागतिरूपतिप्रदर्शकसमयग्रहणं स्वरसम् । 'यतिपतियामुनावतारानन्तरं प्रपन्नबाहुल्यम् ; तत्पूर्व विरलाः प्रपत्तारः' इति निक्षेपरक्षायामुक्तम् । एवं च दयापरिवा हभूतसमयायिकृतोपकार- 'TD ·दयाशनकम्। कोतनेन दशको पक्रमः । दयानदीमातृकोऽयं कृषीवल: । अभ्य सस्य- सम्पत् ध्रुवा । दयान याः प्रवाहाः सुलभाः, ध्रुवाश्च ।। अनुकम्प कृतसंप्लवा धरित्री । नदीप्रवाहै: कच्छाः स्वच्छन्दं सप्लाव्यन्ते । 'उभयतो रोधानिरोधोल सल्लोतःसम्भृतसारणी रतकृतस्वच्छन्द- कच्छापवाम्' इति कावेरी वयते ।। धरित्री । विश्वधारिणो भूमिः । उपनतजलस्य केदारेषु निर्ग- मं विना जलस्य धरित्रीयस्य पदस्य स्वारस्यम् । सद्योजातबहुप्रजाधारणा- द्धरित्री भवति । बहुसद्योजातप्रजापरिनी पूर्व बन्ध्येवाभृत् । 'क्र- म्ये राक्षसपर्वतः' इति पापभराक्रान्तासुरजनभाराकान्ततया या चक्रन्द सदानी सत्त्वोत्तरप्रजाधरणेन हृप्यति ॥ शरणागतसस्यमालिनी वृपशैलेशकृपीवलं धिनोति । एत- समयप्रचारेण भूयसी शरणागतलस्यवृद्धिः । मालयेवालंकृता भवति सस्यमालया । 'अधसञ्जाततस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुन्धरा' इति जललाभेन सस्यप्ररोहे धरिच्या हर्षो भृयान् । प्रजामालेयं सस्यमाला । इतराः प्रजा असत्य हव । बन्ध्या पृथिवो इतरानु प्रजानु सतीप्वपि; तासामसत्कल्पत्वात् । सत्यः प्रजा इमाः । मालालंकृता पत्नी भतार प्रहर्षयति । इयमिति कृ- पोबलस्य प्रात्यक्षिकानुभवः, कवेरनुभवश्च । शरणागतभूयस्त्वं केवः प्रत्य- क्षम् । 'विनोति इति भगवती हर्षावहत्वरूपो दयाकृत उपकारः स्पष्ट- मुच्यते । 'शरणागतसम्यमालिनीयं तव मुक्तामणिरश्मिनिझरोधैः । ननु रङ्गधुरी गपादरक्षे जगती नित्यमदेवमातृकाऽभूत् ॥' इति पादुकाश्लोकोऽपि भारविश्लोकस्याचार्यबुद्धिस्थत्वे प्रमाणम् ॥ २१ ॥ कलशाइघिसम्पदा भवत्याः करणे सन्ततिमन्थसंस्कृतायाः । अमृतांशममि दिव्यदेहं मृतलीवनमानाचलेन्दोः॥ २२॥ भगवांदे यांवगाह एव दया तपादितो दयापरवाह: । कवल दयया तद्वि- ·दयागतकम्। ५१ महाविभावः 'मूत ब्रह्म ततोऽपि तप्रियतरे मयं यदत्यद्भुतम इति भोग्यतमदिव्यविग्रहलामो दयाइयया । महाना उपकारा भगवनः । यद- थमम्भोधिरमन्थ्यबन्धि च' इति पत्नीलाभाय महान्संरम्भो भगवतः । तदर्थ कलशोदधिरमन्थि । अत्र पत्न्या दयया शुभतमापूर्वपतिविग्रहलाभाय क- लशोदधिसम्पदः स्वस्यैव मथनं क्रियते । शुभमतिझपशुभनकल्पो म- न्यानो भवति । मतिमन्थानमास्थाय महाभारतचन्द्रमा लब्ध इति श्रयते । देहविशिष्टश्चन्द्रबिम्बम् । अमृतकिरणश्चन्द्रः । दिव्यदेहम्यामृतसारत्वं तद्ध्यानेन मृतत्वस्यापगमात् । अमृतविशिष्ट इन्दुर्भगवान् । अमृतं विग्रहः । विशेषणांशोऽमृतांशः । शरणागतसम्यमालिनीत्युक्तम् । कुत्र शरणागतिः क्रियेत ? अचीरूपदिव्यनङ्गळविग्रहविशिष्टे श्रीनिवाने । त- लाभा दयाभावेनेत्युच्यते । स्वरूपापेक्षयापि विग्रहम्य सारतरत्वं व्यज्यो ।। कलशोदधिसम्पदो भवत्याः । क्षीरहृदया दया क्षीराब्धित्वन रूप्यते । भगवान् स्वान्यमब्धि ममन्थ श्रीहेतोः । इयमात्मानमेवाब्धि मश्नाति, इयात्वात् । नेतरमथनं दया कुर्यात् । वात्मानमेव मनाति 'जगद्धिताय' ॥ करुणे सन्मतिमन्यसंस्कृतायाः । मथनेनोदधेः संस्कारः । सतां मतिस्तदिच्छा सन्मतिः । तदिच्छामनु भगवद्विग्रहाविभीवः सहजः । दयायाः शोभनमतिवी । भगवतः शुभसङ्कल्पो वा ॥ अमृतांशममि । अमृतसारं निश्चिनामि । आश्रयो ऋजीष . दिव्यदेहं मृत लोवनम् । दयया लम्गितोऽयं दिव्यविग्रहो मृतसञ्जीवनः । अन्वश्रीमृतसंज्ञास्य । जीवानां मृतत्वतौल्यापादकं पातकम् । सर्वपातकविनाशनमेतदमृतबिम्बसन्दर्शनमात्रेण । सद्योऽमृतत्वमाप्तिश्च ।। अजनावलन्दोः । दयोदयानने उनीगगानोऽयं चन्द्रः। नी- ·दयाशतकम् । लाशनाद्रेस्तुङ्गशृङ्गस्थितमिदं रजनीनाथविम्बम् । संस्कारकाळरानावर्य चन्द्रस्तिमिरमपोहति ॥ २२ ॥ जलधेरिव शीतता दये त्वं वृपशैलाधिपतेः स्वभावभूता । प्रलयारभटीनटी तदाक्षाप्रसभं ग्राहयसि प्रलत्तिलास्यम्।।२३ ॥ यदि दयापराधीनः श्रीनिवासः कथं तस्य दयाविरुद्धक्रोधावेशस्तदा तदा । अत्रोच्यते । स्वाभाविकी दया तस्य । औलार्गकी दया । अपवा- दा उत्सर्गमेव दृढयन्ति' इति पाश्चात्यानामाभाणकः । अपवादापवादेन उत्सर्गस्य द्रढिमरूपप्रसिद्धिः । प्रबलतमापवादः प्रबलतमकोपेन । स च संवर्तकालिकः । तस्यैव प्रसादनं यदि दयया कार्येत, दयापराधीनत्वं दृढप्रतिष्ठं भवेत् ॥ जलधेरिव शीतता । 'शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिजलस्य' इति ज- लमात्रस्य शीतत्वं प्रकृतिः । किमुत महाजलाशयस्य जलधेः । उदधिग- म्भीरस्य भगवत उदधिनिदर्शनं भवेत् । 'स्वभावा नोपदेशेन शक्यते कर्तु- मन्यथा । सुतप्तमपि पानीयं पुनर्गच्छति शीतताम् ॥ इत्युच्यते ॥ दये त्वं वृषशेलाधिपतेः स्वभावभूता। 'खाभाविकी तव दया याद नान्तरायः' इन्युक्तरीया त्वमेव स्वाभाविकी । इतरे त्वागभापायिनो ऽनित्याः । तांस्तितिक्षसे त्वम् ।। प्रळयारभटीनटी तदीक्षाम् । ईक्षामिति ‘स ईक्षांचके।' इती- क्षापदघटितश्रतिग्रहणम् । 'ईक्षाक्षिणं चक्रे' इतीक्षाशब्दस्य भिन्नपदत्वेन व्याख्यानं श्रीशङ्करभाष्ये । अनुप्रयुज्यमानलिडाश्रयणेऽपीक्षेत्यक्षरानुपूर्वी- मात्रस्य ग्रहणेनेक्षायाः स्त्रीत्वमेष्टव्यम् । स ईक्षां चक्रे' इत्यत्र भगवतः पुं- स्त्वनिर्देशः । पत्नी प्रति विज्ञापनावसरे पत्युः क्लोबत्ववाचिकाः 'तदैक्षत' इत्यादिश्रुतयो न ग्राह्यास्तुल्यार्थकत्वेऽपि । सृष्टिलङ्कल्पवाचिश्रुतयः प्रळ- य लङ्कल्पस्याप्युपलक्षिकाः । यद्यपि सोऽकामयत' इत्यत्र पुंस्त्वं श्रूयते भर्तु- न रात्रशारूपस्त्रीलिङ्गशब्दः । नीत्वोपक्षित स्त्रीत्वम्, भर्तुः पुंस्त्वमित्युभ्यं -- ·दयाशतकम् । ५३ श्रूयते स ईक्षा चक्रे इति श्रुतौ । ला श्रुतिः प्रत्यभिज्ञाप्यते । आ- रभटीनटयुद्धतताण्डवनतनवती रोद्री । प्रळयस्य करुणामूलत्वमुपपादि- तमिदानीमेव प्रतिसञ्चरकेळिमाचरन्जि' इति । कथमुक्तविरुद्धमुच्यते ? अत्रोच्यते । वस्तुतस्तस्य करुणामूलत्यमेव । तत्तु विरळविरळानां त- त्वदर्शिनां बुद्धया । निघृणत्वमेव तस्य भूयसा प्रतीतम् । प्रायेण ज- नैगृह्यमाणा निवृणता समाधथैव । लोकबुद्धिमनुरुद्धय प्रळयस्य क्रोधकार्यत्वमभ्युपगम्यात्र समाधिरुच्यते ।। प्रसभम् । बलात् । अनिच्छतीमपि । झटिति ।। ग्राहयसि प्रसत्तिलास्यम् । शमं नयसि । प्रसादं गमयसि । प्रक्रान्तं नाट्यं न विरमयति । तदेव लास्यरूपेण विपरिणमयसि प्रसन्नेन मार्गेण । संवथा नृत्तस्य नोपरतिः । गात्रविक्षेपमात्रं नृत्तम् । नर्तयितृ- धुरां वहति दया । उद्धतताण्डवरीत्यनुसारिणी नर्तकी सरभसं क्षणमात्रेण ललितलास्यशतिं ग्राहयति । एतेन प्रबलतमकोपस्यापि सद्य उपशमनं दया- प्रभावेनेति दयायाः स्वभावभूतत्वं दृढीक्रियते । लास्यं सुकुमारनृत्तम् । नृत्तसङ्कल्पं न वितथयसि ॥ २३ ॥ प्रणतप्रतिकूलमूलघाती प्रतिषः कोऽपि वृषाचलेश्वरस्य । कळमे यवसापचायनीत्या करुण किङ्करतांतवोपयाति ॥२४ । संवर्तनक्रुद्धक्षायाः प्रसादनमुक्तम् । प्रणतजनप्रतिकूलविषयक्रोधस्य दयायाः किङ्करीभवनमुच्यते । कृषीवलो भगवान् । कृषीवलेषु प्रसिद्धन दृष्टान्तेन क्रोधस्य दयाकिंकरत्वमुपपाद्यते-- कृषीवलदयायाः कृषीवलदृष्टान्तः सम्यक्प्रसिद्धः स्यादिति । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम्' इति भगवइवतारे निमित्तमुच्यते । साधुपरित्राणनान्तरीयकत्वन त - द्विनाशोऽपि कार्थः । साधुपरित्राणरूपदयाकार्यस्यानुषङ्गिकत्वेन दुष्कृति- नाशः सद्यते । सस्ये यवसापचायनीत्यास्यापपत्तिः । यथेचहेतोः सलिलं प्रचितं तृणानि वल्लीरपि च प्रसिञ्चति । तथा परिवार बीवनाच ·दयाशेतकम्। कामांश्च वसूनि चाप्नुते ॥' इत्यपरो न्याय आनुपङ्गिकफलवत्त्वे ॥ प्रणतप्रतिकूलमूलघाती प्रतिघः कोऽपि वृषाचलेश्वरस्य । प्रणतप्रातिकूल्यं न सहेत प्रभुः । तजनितस्य प्रतिषस्य कोषस्य कोऽपीत्यपरिच्छेद्यत्वम् । मूलघाती स कोपः । ' मूलघातिषु सज्जन्ते वु- द्धिमन्तो भवद्विधाः' इति हनूमद्वाक्यं रावणस्य घोरपापविषये । सीता- विषयघोरप्रातिकूल्य इवाश्रितपातिकूल्ये कुप्येद्भगवानिति व्यज्यते ।। कळमे । सस्ये ॥ यवसापचायनीत्या । एकः कळमः । बहवो यवसाः । यथै- कस्य शब्दम्य बहवोऽपभ्रंशाः । यवसापचायं विना न कळमस्य प्ररोह- सम्भवः । निर्मूलयितव्या यवसाः । अपचायपदेनातिसुकरो मूलधात इति व्यज्यते । पुप्पापचयवल्लघुत्वम् । नखामुल्यादिभिः प्रवलशत्रवो लूनशिरसो विदारितोरसो भवन्ति । 'यथोद्धरति निदाता कक्ष धान्यञ्च रक्षति' इति मनुः । निदाता क्षेत्रप्रसूढधान्यमध्यस्थिततृणाद्धती ॥ करुणे किङ्करतां तवोपयाति । साधुपरित्राणरूपत्वत्कार्यकरत्वा- त्त्वकिङ्करत्वम् ।। २४॥ अवहिष्कृतनिग्रहान्विदन्तः कमलाकान्तगुणान् स्वतन्त्रतादीन् । अविकल्पमनुग्रहं दुहानां भवतीमेव दये भजन्ति सन्तः॥२५॥ न केवलं युक्तिवादः क्रियते मया त्वत्परत्वस्थापनाय । महाज- नानुष्ठानमत्र संवदतीत्युच्यते ॥ अवहिष्कृत निग्रहान् । निग्रहस्य बहिष्कृतकार्यत्वं त्वबुद्ध्या । यथा पतितादयो बहिप्क्रियन्ते, तथा निग्रहस्त्वया दूरतो निरस्यते । पत- नहेतुरिव निग्रहः । पातकिन इव तस्य स्पर्शसंव्यवहारादिकं त्वं न सह- से । इतरे श्रीनिवासगुणाः स्वतन्त्रतादयो निग्रहमूरीकुर्वन्ति, लालयन्ति च । निग्रहाद्वयमपराधिनो विभीमः । महान्दोषो निग्रहोऽस्मद्बुद्ध्या । नित्यमज्ञातनिग्रहा त्वम् ॥

·saunee PTET/SETTE..* marian दयाशनकम विदन्तः । विदुषामिदमनुष्ठानं दयेकभजनम् ; नाविदुषाम् । 'विद्वांसा अलक्षा धर्मकामाः म्युः तस्यैवं विदुषो यज्ञम्य ॥ अविकल्पमनुग्रहं दुहानाम् । अनुग्रहेकदोधी त्वम् वत्याः । त्वं धेनुः । 'यथा तरुणवत्ता गौः ।। भवती मेव दये भजन्ति सन्तः । मन्मना भव मद्भक्तो म. धानी मां नमस्कुरु' इति भगवद्वचनं तद्दयायां त्वयि योजयन्ति । भव- तीमेव दये भजन्तीत्येवकारेण दयागुणस्य प्राधान्यं भगवद्भजने ; भगवतो ऽप्यप्राधान्यम् । विदन्तः, सन्त इति सममिव्याहारण 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद, सन्तमेनं ततो विदुः' इति न्यायोभिप्रेयत इव । भजन्तीति परम्मै- पदेन भजनक्रियाफलं दयाया एवेति प्रत्याय्यत इति श्रीरामानुजाचार्योः । कमलानिलयस्त्वया दयालुःकरुणे निष्करणा निरूपणे त्वम् । अत एव हि तावकाश्रितानां दुरितानां भवति त्वदेव भीतिः ॥२६॥ वहिप्कृतनिग्रहत्वाहयाभजनमित्युक्तम् । दुरितानि दयका निगृ- नाति । इतरे गुणास्तानि न निगृह्णन्ति । दुरितानां सर्वभोषकाद्भगवतो ऽपि न भोतिः । त्वत्त एव तेषां भीतिः । निर्भयत्वं निप्पाद्यं दयया । भयमे- वोत्पद्यते दुरितानामिति, कथमिति पृष्टे-उच्यते । सत्यं निष्करुणा दया खाश्रितदुरितेषु । भूषणमिदम्, न दृषणम् । आश्रितदुरितविषयं नि- एकरुणत्वं नाम तदुरितमूलघातः । दयाकाष्ठा तद्देवत् । दोषप्रतिभटत्वं न दोषाय । प्रत्युत गुणाय ।। कमलानिलयस्त्वया दयालुः । दयालुरिति महाविरुदं रक्षक- स्य । 'शरणागतानां संरक्षितेति बिरुदं वरद त्वदीयम्' इति वरदराजम्तवे । 'मृदुर्दयालुमधुरः-'इति स्तोत्ररत्ने । अवनरूपाकारार्थ एव लुप्यत दयाऽ. भावे । दयालुरिति विरुदं निरतिशयशोभावहं भगवतः । अयमपरो महो- पकारो दयाकृतः ॥ करणे निफरुणा निरूपणे लम् । स्वाश्रयं दयालं करोधि ।

·५६ दबाशतकन्। तेषा प्रा-- व तु स्वयं निर्दया । परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धौ स्वीयमनुष्ठानं कस्यचिन्नु महात्मनः ॥ इति वचनस्य समापि विषयीभव- सि । निष्करुणत्वं चाश्रितदुरितविषये इत्युत्तराये उच्यते । स्तुतिप- र्यवसायिनीय निन्दा । तस्मान्नास्य श्लोकस्य दास्तोलवहानिः । व्या- जस्तुतिः 'कः स्ववुनि विवकस्ते नयसे पापिनो दिवम्' इतिवत् ॥ अत एव हि तावकाश्रितानां दुरितानां भवति त्वदेव भीतिः। 'भोपामाद्वातः पवते' इत्यादिश्रुतिभिः सर्वेषां भगवतो भयं प्रदश्यते । दुरितानां न भयं भगवतः । तद्धदय एव स्थिरमुखासिकां लभन्ते तानि । तेषां दयात एव भीतिः । न प्राणिकृतप्रायश्चित्तेभ्यो भयम्, यश्चित्तानां दुष्करत्वात् । सेव तेषां भक्षयित्री । चराचरस्यात्ता भगवा- न्न तेषामत्ता भवति । तावकम् , त्वदानितम् । अभयं देयं दययाश्रितस्य । कुतो भयमाश्रितस्य ? 'पापेभ्यः' 'अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोअयिष्यामि मा शुचः' इति भगवञ्चरमोपदेशः प्रियतमायार्जुनाय । आश्रितजनस्याभयम्, तद श्रितदुरितानां चाभयमित्युभयमत्यन्तविरुद्धम् । आश्रिताय दुरिते- भ्योऽभयदाने कथं दुरितानामेवाभयदानसम्भवः ? स्वाश्रयत्वसम्बन्धात्स्वान- याश्रितत्वसम्बन्धी व्यवहितः । सन्निकृष्टत्यागाव्यवहितत्यागो वरम् । संबन्धविप्रकर्षो व्यज्यते तावकाश्रितानामिति । तावकम्त्वदाश्रयः तदाश्रितानि स्वाश्रयाश्रितानि । ताकिसिझोऽयं कविसिमः ! धर्मिहानितो धर्महानिवरम् । आश्रितत्यागो बा, तहस्तित्यागो वेति विकल्ये दुरितत्याग एव न्याय्यः ॥ २६ ।। अनिलयिनशासनेष्वभीक्ष्णं वृषशैलाधिपतिर्बिजम्भितोष्मा । पुनरेव दये झमानेदानैर्भवतीमाद्रियते भवत्यधीनैः ॥ २७ ॥ भगवतः क्रोधं शमयति दयेयुक्तम् । तावता भगवतः क उप- कारः । कोपो नामोप्णिमा । यति इव भवति क्रुद्धः । हृदयं दह्यते क्रोधेन । उपकार एव तदनुत्थितिः ; तच्छान्तिश्च । अव भगवतो ? , ·दबाशतकम् । दयास्वभाववत्त्वान्यामनन् : दयालुवाविरुदयावाश्य वोक्तिश्च ॥ अभीक्षणम् । सहस्रकृत्व: । 'सहस्रशो यन्न मया व्यधायि । अतिलंधितशासनेषु । 'श्रतिस्मृती ममैवाज्ञा यस्तामुलव्य वर्तते । स द्रोहीति मन्यते भगवता । भृशं लंबिताज्ञाः । प्रमाणव- चनस्थोल्लङ्यशब्दानुसारेणातिलकनमुच्यते । न केवलं लङ्कनम् ।। वृषशैलाधिपतिविजम्भिताष्मा । आज्ञाच्छेदे सहजोऽधिपतेः कोषः । कोपनिबन्धनोणिमा सहजः । स च विजम्भते, विशेषेण वर्धते ।। भवत्यधीनः क्षमानिदानः । त्वयैव क्षमापणे प्रवृत्ति कार्यते । त्वमेव पुनःप्रपदनादिप्रायश्चित्तं कारयित्वापराध क्षमापयसि ।। पुनरेव भवतीमाद्रियते । पुनः को निरस्य त्वदृशो भवति । पुनःप्रपदनं नाम पुनर्दयाप्रार्थनमेव ॥ २७ ॥ करुणे दुरितेषु मामकेषु प्रतिकारान्तरदुर्जयेषु खिन्नः। कवचायितया त्वयैव शाही विजयस्थानमुपाश्रितो वृयाद्रिम् ॥२८॥ 'त्वं मेऽहं मे' इति भगवता वयं युद्धयामहे । दयाविशिष्टः शेवा भगवान्स्वदासानस्मान् यथा कथञ्चिदशोकर्तुमिच्छति ; प्रणष्टस्वत्वात् । व- यं तु तन्मनोरथमञ्जकास्तत्प्रतिपक्षा एव भवामः । तत्प्रतीपमेवाचरामः । मभीक्ष्णमपराधसहस्रैस्तद्धृदयमर्मच्छेदं कुर्मः । भूयो भूयो गरीयोभिरप- राभैस्तद्धृदयवेधने कथं तच्चिकीर्षितमस्मद्रक्षणं निर्वर्तयितुं स पारयेत् । अपराधशरवेधनं परिहतुकामो दययात्मानं कवचयति । अस्मजयानुक- लकालं प्रतीक्षमाणो वृषाद्रावास्ते । भगवतोस्मद्वशीकरणं त्वयैव खाध्यम् । वयमपराधकरणान्न कदाऽपि निवर्तेम हि । कृतानामपराधानां च न निष्कृ- तिं कुर्याम अपराधक्षान्ति विना नान्य उपायः । शान्तिश्च त्वमेव । अतो दयैव गतिरस्मजये ॥ करुणे दुरितेषु मामकेषु । अकिञ्चनत्वेऽप्यस्त्यनन्तं दुरितशस्त्रम्; येन वयं भगवद्धदयं वेद्धं प्रभवामः । दुरितान्येव विषशल्यानि रक्षक- 8D ·५.८ दवागतकमा हृदयं वियन्ति । तं च अयं प्रति निरागं कवलित प्रकारालराजयतु । इयां विना नान्या बनिति चरिता- शने । क्षान्त्या विनाऽन्यः प्रतीकाो न शल्यः । शान्तिश्च काबीना । प्रायश्चित्तवर्ष प्राकारमन्मान कारयितुं न प्रभवति : शिमला । नैराश्यमापन्नः । शाही । धनुपाणिराप निन् !! करचायितया स्वयंर । दयाकपनेजपानमावृण्वन् । प्रा- यश्चितरूपप्रत्यनमसानु योजविनुमन्मदिनानि न यन्यवकाशन । - ञ्चायुवी मोबाउन्न । नितिनावपयुक्तस्य प्रनियानी ज दृश्यत उति भारविवचनमत्र मान्यम् । विजयस्मानं वृपानिमुपाश्रितः । 'जीवनभद्राणि पश्यति' पाति जीवन्तमानन्द्रो नरं वर्षशतादपि' इत्यादिवचनानि हृदि निभायाध वा, अब्दशतान्ने वा विजयी नृवानमित्यामानानो विविक्तनदिदुरीमाश्रित इव। सर्वेण तु प्रयत्न मिमिका समावन् । ग्यां हि बाबुगुण्यन गिरिदुर्ग विशियने ।' इति अनुवचनमाद्रियत इव ॥ २८ ॥ मयि तिष्टात दुप्शनांमधाने निशेषालिन गान्विचिन्तीत्वम् । अपराधगोरपूर्णकालिः कालानन पार्थ भदिनी ॥ २९ ॥ यदि त्वं मप्रतियादा, अपराधशतश्च तमनीषणं वेदयति, किं मया तव क्रियेत ? कथं त्वामहं रक्षेत्रम् ? एवमाक्षित-प्रतिवदति । अहं दुष्कृतां प्रधान एव । तत एव हेलोरनुत्तमं पात्रमहं तव । न्यूनतु-ऋ- तानां रक्षणे न तव पु-कल्यहुविधविचित्ररस्याहारलासः । आधानि प्राणि दुरितानि तवान्नम् । थावन्ति दुरितादि तावदन्नम् । 'अनुत्तमं पात्र. मिदं दयायाः । अलभ्यलाभोऽयम् । पुटबलानालामे त्वं कथं भवितीति वमेव दयनीया भवः । सूत्वा गट पत्या योगः ॥

·स्थिते ॥ । दवाशतकम् । ५९ मयि तिष्ठति दुप्कृतां प्रधाने । अपमाधियावधीमे मयि स्थिते पुष्कलाहारमादाय मयि पुरत: मितदोषानितरान्यिचिन्वती त्वम् । खल्पापराधिनो रक्षणा- थे गवेषयन्ती । पुरः स्थितं मां परित्यज्य स्खल्यापराधिगवेषणे 'सिद्धमन्नं परित्यज्य भिक्षामटात दुर्मतिः' इति न्यायविषयो भवेः ॥ अपराधगणैरपूर्णकुक्षिः । अपराधा गणशः सन्ति मयि । न तथेतरस्मिन् जने । अहमेव त्वत्कुक्षिं पूरयेयं बन्नेन । गणानां बहुत्वम् ।। कमलाकान्तये कथं आवेत्री । तवैव लोप: स्यादिति शोचामि अहम लयपराधचक्रवर्ती करुणे त्वं च गुणेघु सार्वभौमी। विदुपी स्थितिमीदृशी स्वयं मां कृपौलेश्वरपाइसात्कुरु त्वम् ॥ ३० ॥ दयया भगवते निवत्यमाना उपकाराः कथिताः । दयानिवर्तितखो पकारा अपि कीर्तनीया इत्याक्षिप्ते दशकप्रतिपाद्यं भगवदुपकारित्वमविहाय दयाकतृकत्वोभयोपकारप्रदर्शनेन दशकं निगमयति । स्वस्य च बन्दीकृत्य. दयया वृषाचलप्रवेशनं सम्पादयति । प्रतियशराजम्य जयो दुर्लभः । दया प्रतिपक्षचक्रवर्तिनं जिला स्वभतृपादसाकरोति ॥ अहमस्मयपराधचक्रवर्ती । 'अहमस्मि प्रथमजा ऋतस्य पूर्व देवेभ्योऽमृतस्य नाभिः' इति साधुभिर्गीयेत । 'अहमस्मि' इत्युपक्रम्य 'अमृतस्य नाभिः' इत्यस्य स्थानेऽपराधचक्रवर्तीति वच्नि । नाभिश्चक्रम. ध्यवर्ती । नाहममृतस्य नाभिः ; किन्त्वपराधचक्रम्य नागिः। सदाऽपरा- धगणानां मध्यदेश एव स्थितिः । न कदाऽपि पर्यन्ते वा, बहिनी वर्तनम्; विरिरंसाया अनुदयात् । 'अहमन्नमन्नम्' इति गायति श्रुतिः। मत्पा- पान्यन्नमित्यहं गायामि । अपराधचक्रं वर्तयामि स्पेन स्वसङ्गिभिश्च प्रतिपक्षचक्रवर्तिनो जयः प्रीतिकरः ॥

·६० दयाशतकम् । करुणे त्वं च गुणपु सार्वभौमी । सार्वभौमो भक्तियोगः । सावभीमो निरोध इति हंससन्देशे । प्रपत्तियोगसाधिका त्वं सार्वभौमी । मयि चक्रवर्तिनि जिते सर्वे जिताः म्युः । प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायस्तव विदित एव।। वृपशैलश्वरपादसात्कुरुत्वम् । सार्वभौमी त्वं प्रतिभटचक्रवर्तिनं मां शैलेश्वरपादं नय । तत्पादप्रणतामितरवमुख्येन तदेकरसं मा कुरु॥३० ।। अशिथिलकरणेऽस्मिन्नक्षतभ्यासवृत्तौ वपुषि गमनयोन्ये वासमासादयेयम् । वृपगिरिकटकेषु व्यञ्जयत्सु प्रतीतै- मधुमधनदये त्वां वारिधाराविशेषः ॥ ३१ ॥ प्रतिभटचक्रवर्ती बन्दीकृत्य न्यायसभां नोयते दण्ड्यत्वादण्ड्यत्वनि- र्णयाय । तत्र तद्विषये विचारणा प्रचलति । ज्ञानशक्त्यादयो महागुणाः अप- राधसहस्र प्रदर्शयन्ति क्रूरदण्डविधानार्थम् । यथा विभीषणपरिग्रहविषेय राघ- वगोष्ठयां विवाद स्तथात्र महति समाने निवादो भवति बादिप्रतिवादिनाम् । गुरुतरपापानि विभीषकाणि । साचिव्याधिकारिण्यः सर्वा अपि प्रतिवा- वदूकया वशीकृताः । पक्षपातानभिज्ञोऽपि प्रभुरेकः किं कुर्यात् ? सर्वाः सचिवा दयापक्षपातिन्यः । अध्यक्षाऽपि खोक्रियते दयया । अपराधानां का गतिः ? न तैरमोधैभवितव्यमित्याक्षिप्त तत्प्रयुक्तभाविजन्मभेदा अप- राधिभारवाहिनाध्यक्षेणैव वोढव्या इति निर्णयो भवति । दण्ड्यो दण्डा- न्मुच्यते । अध्यक्षस्य प्रभोस्तद्दण्डविधानम् । एवं निर्णयस्थितिर्दयारा- ज्ये । कोसलविषयवासिनां भगवदधिष्ठितविषयवासमालेण मुक्तिरभूदिति भगवद्दयाप्रभावो वर्णितः श्रीकुलशेखरमुनिना द्राविडगाथायु । सुल्यन्या- ·इयागंरकम् । यनात्र बाहिरिवारानेज नजिनि यि । शरणागतमालिनी युनं प्रविणकारभ । मालिनी नका मानुलिन नत्र ! प्रश्नान्तेनोपजन्दग्निक- तव नगळ माथ्यानन्त्रावन मालिनीऋतन मधिनाय । या मालिनी बग्निी भाग्यन्तं विनानि, तथा स्तुति-पि मालिनी भूत भगवद्यां विनोनु । मालिनी भागिलोकः । अब भोषिलोकन्यका पतिः ।। आशिथिन्दागो । विषयानभागागा करणादायमोक्षामहे । वि- चयोगशयावे कदाचिदिरमाम इन विषयेभ्यः । निर्मिट यतिमाव- भोमबचनामावृत्तिमियीवनम्' इछुलरीया बन्छु बीवननिबो न्याय्यः ! करणपाटवे सत्येव भगवन्कै यीनुभयो न्यायः । यौवने विषयषिणो भूत्वा तद्धागेन शिविलितकाला जसं माना जजरितदेहाः कयं भगवत्कैर्य सम्यानवयम । कुललं कालभविच्छतेन श्रीवेटाविन्य ज्योतिषेऽवि- च्छिन्नं केवी कनव्यमिति श्रीशठकोपनुनयः । पक्कग केय कायम् ।। अलिब बाषि । अनेनैव वन विपतेः प्रकरणे ती- अमदारथः । आरोहक्षम बपुष्पेक्षितम् ।। अक्षतवासवृत्ती । श्वामवृतिदायमपक्षितमारोदाय । बलि- तुः प्रागविना नारोहः मुकरः ।। पालमालाइयेचं पगिरिफटकयु । अक्षयले जनकतनयाला- नपुण्योदकेषु नियच्छायातायु बसति रामणियाश्रीयु' इति रामगिरिलवि- धवत्यनेकादे तु बालवत्तत्र तल बहुछ कटकेषु वासं लभय । तथा च कृत्वागिरिप्रदेशपरिचयो लभ्येत । यद्यपि भगवद गलत शक्तः वासमाल- मासादयेयम् ॥ वारिचाराविशस्त्वां व्यञ्जयन्सु । कठिनेषु शिलामयेषु क- टकेषु वाले को वा गुणः ? आकाशगङ्गापापविनाशिन्यादिनिरिभगवढ्या तत्र स्पष्टव्यक्ति गच्छति । दयाधाराला वारिधाराः । निरच्छेलन प्रवहांत जीगिवानदया । न केवलं स्थलगाननीयकम् ; जलरामणीयक- ..

·दयाशतकम्। माप । वेटगिरिनिर्झरानुभवः श्रीशठकोपमुनिभिरपि प्रकाशितः ॥ मधुमथनदये । 'मधुमथनविज्ञापनमिदम्' इत्यत्र मधुमथनपदं 'न हि त्वदन्य ईदृशप्रबलविरोभिनिवर्तनक्षमः' इत्यवतारितमाचार्यः स्तोत्र- भाष्ये ॥ ३१ ॥ अविदितनिजयोगक्षेममान्मानभिज्ञ गुणलवरहितं मां गोप्तुकामा दये त्वम् । परवति चतुरस्ते विभ्रमैः श्रीनिवासे बहुमतिमनपायां विन्दसि श्रीधरण्योः ॥ ३२ ॥ जित्वा बन्दीकृतो राजसभां नीयते । तत्र विचारणायाः प्रागेव न्यायनिर्णयसाचिव्यभाजो देव्यो वावदूका दया च सम्मन्त्रयन्ते । देवीनां पुरुषकारेणाप्यवशीकृतश्चतुरैर्दयाविभ्रमवंशीक्रियते । दयया प्रभोर्वशीक रणे, नाभ्यस्यन्ति दयायै देव्यः, प्रत्युत ताभिर्बहुमन्यते दया। प्रीयन्ते च ताः । तत्प्रजारक्षण खलु निवर्तितम् ॥ अविदितनिजयोगक्षेमम् । निजहितपरिज्ञानमेव नास्ति । दूरे तदनुष्ठानम् । योगोऽलभ्यलाभ उपायानुष्ठानेन । क्षेमो लब्धस्य परि- पालनम् ॥ आत्मानभित्रम् । तिष्ठतु योगक्षमज्ञानम् । आत्मापि न ज्ञातः ॥ गुणलवरहितम् । गुणलवस्य सद्भावो दयावाः सङ्कोचनिमित्तं भवेत् ॥ 'चलिभुजि शिशुपाले तादशागस्करे वा गुणलवसहवासात्त्वक्षमा संकुचन्ती । मयि गुणपरमाणूदन्तचिन्तानभिज्ञे विहरतु वरदासौ त्वद्दया सार्वभौमी ॥ इति श्रीरङ्गराजस्तवे । गुणलव इत्यनभिज्ञ इति च तच्छलोकप्रत्यभिज्ञाप- नमिव । सार्वभौमीति तच्छ्लोकोक्तं परिगृहीतं 'गुणेषु सार्वभौमी' इति ॥ मां गोप्तुकामा दये त्वम् । उताज्ञानादिदोषा दयनीयत्वे ·दयाशतकम् । हेतवः । ईदृशानधिकारिरिरक्षिषया करुणामूर्तिभूतपत्न्यावहुमतिं लभसे ।। ते चतुरैर्विभ्रमैः । तव चतुरचतुरविलासभतृमोहनव्यापारैः ॥ श्रीनिवासे परवति । 'मत्तः परतरं नान्यत्' इति वदति ब्रह्मणि श्रीनिवासे परात्परे त्वया परवति ॥ बहुमतिमनपायां विन्दसि श्रीधरण्योः । 'परवानस्मि दयया इति वादिनि भर्तरि प्रजानां निःश्रेयसनिश्चयाद्देव्यौ सुप्रीते सुप्रसन्ने भूत्वा त्वयि विशेषबहुमानं कुर्वीते । अस्मत्प्रजा महतो भयात्रायत इयं महाभा- गति । 'विष्णोः श्रीरनपायिनी' । दयायां श्रियो बहुमतिरनपायिनीत्युच्यते । 'त्वं सपल्याबहुमति विन्दसि । त्वद्वशो भगवानवमति मन्दचित्तेषु वि- न्दति' इति विरोधश्चारु प्रदश्यतेऽनुपदमेव 'अवमतिमनुकम्पे मन्दचित्तेषु विन्दन्' इति ॥ ३२ ॥ फलवितरणदक्षं पक्षपातानभिज्ञ प्रगुणमनुविधेयं प्राप्य पद्मासहायम् । महति गुणसमाजे मानपूर्व दय त्वं प्रतिवदसि यथाई पाप्मनां मामकानाम् ॥ ३३ ॥ न्यायसभायां विचारणा क्रियतेऽपराधचक्रवर्तिनो दण्ड्यत्वादण्य. त्वक्रियायै । बहवो महान्तो गुणा दण्ड्यत्ववादिनः । दयैका प्रतिवाव- दूका । सर्वज्ञः पक्षपातानभिज्ञो दण्डधरः 'शास्ता जनानाम्' सभाध्यक्षः, सभान्तः प्रविष्टः । अपराधचक्रवर्ती दण्ड्यो मोच्यते । दया जयति । कोयं दयाप्रभावः ॥ फलवितरणदक्षम् । 'नाभुक्तं क्षीयते कम कल्पकोटिशतैरपि' इत्युक्तरीत्या कृतं कर्म कल्पकोटिव्यवधानेनापि न विस्मरति । भवित- व्यमेव तस्य कर्मणः फलेन । कोऽस्मादक्षतरः । न तस्य साक्ष्यपेक्षा, चारापेक्षा वा । सर्वसाक्षी सः । सर्व प्रत्यक्षेण वेत्ति ॥ पक्षपातानाभिशम् । 'समोऽहं सर्वभूतेषु' इत्युद्घोषयन् पक्षपात-

·সুহান
गन्धरहिलः ॥
प्रगुणमनुविधयम् । इयमेका गतिरम्त्यस्माकम् । प्रकृष्टगुणेना-
शाक्षामन्त्रेणाध्यक्षः सुविधयो भवति । अष्टाङ्गयोगस्थानेष्टाक्षरमन्त्रजपः ।
प्रगुणमनुविधेयः भवतीति वा । अनुविधेयो नाम प्राड्बिबाकोऽध्यक्षः !!
पहासहायम् । लब्धा जयप्रत्याशा । मातृसहायं विना त-
स्याः सम्मति विना न कमपि निर्णयं कुर्यात् ॥
प्राप्य । आगत्य । मवर्थमसूर्यपश्यया भवत्या सभा प्रविश्यते
स्त्रीत्वसहजशालीननां परित्यज्य प्रतिवावक्रया भूत्वा । महति गुणरूपपु-
रुपसमाजे प्रविश्यते । आझिलयकवितामीमः काचिदाव्या युबतिवीव-
दृकपधारिणी दयादिव्यप्रभावमरतावीसभायामिति चारु वर्णयति ।
दयिता दया प्रतिवावकत्वं वहति । तत्परिगृहीतपक्षस्य जये कः संशयः ।।
महति गुणसमाजे । महती सभा। अनन्ता गुणाः पुमांसः
प्रकृष्टा महान्तः सामानिका दण्ज्यत्वपक्षवादिनः ॥
मानपूर्व दये न्य प्रतिवति यथाह पाप्मनां मामकानाम्
सयुक्तिकं सप्रमाणकं यथागमं यथान्यायं प्रतिवदति मत्पापानामगणनीयता-
विषये । 'दुरितीवदुरितप्रतिवावदूकैः' इति दयाभारतभगवदपाङ्गानां
प्रतिबाबदूकत्वमुक्त देहल्यधीश्चरस्तवे । 'अथ वादिकृतं प्रमाणमन्यैः प्र-
तिबादीव निराकरोत्प्रमाणः' इति मावे विंशसर्गे युद्धवर्णने । प्रतिवाद-
क्रमश्चानन्तरश्लोके वक्ष्यते । मत्पा'मानो मत्प्रतिपक्षभूताः । मामका
महायादा मत्पाप्मानो मत्प्रतिपक्षाः । स्वार्जितशत्रवः । पाप्मनां प्र-
तिवदसि' इत्युक्तवादिभिः पाप्मान्युदाहृतानीति गम्यते ॥ ३३ ॥
अनुभवितुमाघ नालमागामिकाल:
प्रशमयितुमशेषं निष्क्रियाभिन शक्यम् ।
स्वयमिति हि दये त्वं स्वीकृतश्रीनिवासा
शिथिलितमवभीतिःश्रेयसे जायस नः ॥ ३४ ॥

·यथागों यथान्यायं मनीचीनोपनिभिः च नियमायः । - थं सत्यनामनपरावानामपल्लावः : अनत्यश्चमन्यः. अलपनि चना- पनि, अनुभवं निकृति वा विना ज्ञानमात्रा तन्निनननन्नवः ! 'मणिमन्वायत्रापि दण्डवातादिनाऽपि वा। क्रियते नैव केनापि मायाकुण्डलिबण्डनन ।। इनि शतपश्यां पूर्वपक्षसंग्रहे । सत्यानि बुलु पापनि, नत्यः बलु भयो भक्तमये । एवमाशिले दयायाः प्रतिबाइक्रमः प्रदश्यते । अयं चे. ननोऽनन्तापराधकृदेव । सत्यमनुभवेन वा निकृया वा अप्येत कर्म । नान्येन पथा । कम्य कर्मणः फलानुभवो न जन्मशतेनापि क्षीणो भव- त् । आगामिकालः कृतोऽपि नालमन्यानन्तापरावानां मध्ये कतिप- यानामपि फलानुभवाय । अपरावाचितदण्ड. फलवितरणदखेगापि भवता न वितरितु शक्यते । सवथात्यन्त न्यून एव दण्डानुभवः म्यादपराधाप- क्षया । दुःशक विषये किमर्थं भवता वृथा प्रयस्यते । निकृतिरशक्या- स्य बराकस्य । वल्लशं मां परिवनख । दयन्व । पादयोः पतत्ययम् । दयया समस्तापराधान् क्षमस्व । त्वत्पादसात्कृतोऽयं मया' इति वदति । तत्र क्षेमेव क्षमा ॥ अघौवमनुभवितुम् । राशिभूतानि पापानि । पापराशिम- नुभवन नाशयितुम् ।। आगामिकालो नालम् । अपर्याप्तोऽनन्तोऽपि भविश्यकालः ।। निक्रियाभिरशेष प्रशमयितुम् । प्रायश्चिनिःशेष शमं नेतुम् ।। न शक्यम् । असाध्ये प्रवृत्तिः सर्वज्ञन्य दक्षस्य भवतो न न्याया। 'तम्मादपरिहार्यर्थ न त्वं शोचितुमहसि' इति भवतैव गौतम् ।। इति हि । एवं वादिनो त्वम् । इतीति प्रतिबदनप्रकारपश- मर्शः । इत्युक्त्वा श्रीनिवासं खीकरोपि ॥

·दयाशतकम् दये स्वयं त्वम् । सहजवात्सल्येन स्वयं प्रतिवदनभारं वहसि । न धनाद्यर्थम् ॥ स्वीकृतश्रीनिवासा । सभाध्यक्षोऽपि स्वीक्रियतेऽन्ते विचित्रेणावि- चाल्यन्यायोपोहलितेन प्रतिवादेन । श्रीनिवासत्वात् खीकरणं सुकरमभूत् ।। शिथिलितभवभीतिः । यद्यपि करणानामशैथिल्यमीप्सितम्, भवभीतेः शैथिल्यमपेक्ष्यते । शिथिलितत्वं भीते त्यन्तहानिः । प्रपत्तेः षष्ठदशकेऽनुष्ठास्यमानत्वात् । मोक्षप्रत्याशा जायते । विषयवास उपा- यान्वयप्रतिलम्भकः ॥ श्रेयसे जायसे नः । त्वद्वल्लभो जायमानः श्रेयान् भवति । स्वश्रेयसे जायते सः । त्वं त्वस्मच्छ्रेयसे जायसे । भगवजन्मविषयश्रुति- प्रत्यभिज्ञापनं श्रेयसे जायसे इति भगवतोऽपि वैलझण्यव्यञ्जनाय ॥ ३४॥ अवतरणविशेषेरात्मलीलापदेशै- रवमतिमनुकम्पे मन्दचित्तेषु बिन्दन् । वृषभशिखरिनाथस्त्वनिदेशेन नूनं भजति शरणभाजां भाविनो जन्मभेदान् ॥ ३५ ॥ भगवददये दयाजन्मोक्तम् । ता जायमानामनु भगवानवताररू- पजन्म परिगृह्णाति । दयैवावतारे प्रधान निमित्तम् । दयाजन्मकीर्तने- नावताररूपजन्मप्रसङ्गात् प्रासनिकीह सङ्गतिरवतारकीर्तनस्य । मुख्या वा सङ्गतिः । अपराधस्य दण्डो जन्मभजनम् । अपराधप्रयुक्तभाविजन्म- भेदान्भजति भगवान् । दण्ड्यस्य मोचने नत्प्राप्यजन्मभेदा भगक्ता दण्ड- यिता प्राप्यन्ते । दण्ड्यानुभाव्यजन्मानि तन्मोचनेऽध्यक्षेणानुभाव्यानीति निर्णयो निष्पन्न इव । तदर्थमेव तस्यावतारा इति चारूच्यते दयाप्रशंसायै ।। अवतरणाविशेषैरात्मलीलापदेशैः । अवतारा वस्तुतो दययैव कार्यन्ते । लीलाप्रयुक्ता अवतारा इत्युक्तिमात्रम् । सृष्टिप्रलयादेलीलात्व- वर्णनमप्युक्तिमात्रम् । दयालीलाचेदस्मत्संमतमेव ।।

·व्याजातान्। अवमनिमनुकम्प मन्दविना विन्दन् । 'अवाव्यवादांश्च - वदियान्त नाहिताः । निन्दलाल बनारले दुतर नु किन् । इति भावतवोक्तन । जनहित या वृता नाबुवी तनुमाश्रितम्' इति चोला । म मन्त्राषिताः । अवमा अतिः ।। कृपासिनियर विदेशन र । अनुनलो गिरिशि- बरवास्थतिमी चैत्यति । सवांदेसा लिगामापति ।। शरणमाजाम् । शरणामतानाम् हामतानं वा । गिरिखास- प्रशंसाप्यत्रोहेश्या ॥ भाषिनी जन्मन्दावनति ! पराध स्वयमनुभवतीत्र । शरणं भजन्तेऽपराधिनः । तज्ञा भजत्वावन् । वं चेन्मनुवादिषु जाय- मानजकर्मपाश कृपयोपडा । श्रीरङ्गमाविन्शाले लगभ्यां भूयोऽभिभूयेनहि कस्य हेतोः ॥ इति श्रीरकाजलवलोकोऽन्न भाव्यः ॥ ३५ ॥ परहितमनुकम्प भाववन्या भवल्या स्विरमनुपधि हाद श्रीनिवासों दधानः । ललिवन्धि लमिनीला नून प्रथयाति बहुमान परिच्छन्द जया ॥ ३६॥ दयानिदेशवर्ती भगवालवमति विन्दतीयुक्तम् । तावता भगवान दयायामप्रीतिं भजते नवशतिन परिभवः प्रात इति । प्रत्युत तत्पति- च्छन्देवषि बहुमीत विस्तारयति । किमिदं चित्रमिति विस्मयते स्तोता। देवीनां दयाप्रतिच्छन्डत्ववर्णनेन याप्रशंसा नियते । बासारा देख्यो दययैवात्मलाभं भजन्ते। दथैव तासां विम्बम् । दयां विना तासां स्व- रूपमेव न संध्येत् यथा विन्ध विना प्रतिबिम्बस्वरूप न सिंध्येत् । एवं प्रतिच्छन्दत्ववनोपपत्तिः । 'करुणामिव रूपिणीम् ---' इति लक्ष्मीर्वणि- ता । नैव क्षमा । क्षमा विना कथं क्षनासिद्धिः? ॥ परहितमजुकम्पे भावयन्साम् । इदं दयास्वरूपम् । परहितमा- ·६८ दयागतकम्। वनं यास्वरूपम् ॥ स्थिरमनुपधि हार्दम् । स्थिर निरुपाधिकं प्रेम ॥ श्रीनिवासो भवत्यां दधानः। श्रीवल्लभोऽपि त्वदलमो भवन् । ललितरुचिषु लक्ष्मीभूमिनीला नूनं प्रथयति बहुमान त्व- प्रतिच्छन्दबुद्धथा। बल्लभतमासु प्रियास्वपि त्वत्प्रतिच्छन्दबुद्धया बहु- मानः । त्वच्छन्दानुवर्तित्वातासु बहुमानः ॥ ३६॥ वृषगिरिसविधेषु व्याजतो वासभाजां दुरितकलुषितानां दूधमाना दये त्वम् । करणविलयफाले कांदिशीकस्मृतीनां स्मरयसि बहुलीले माधयं सावधाना ॥ ३७॥ वृषगिरिकटकेपु वासो मास्तु । तन्निकटप्रदेशेषु वासोऽप्यलम् । तत्र प्रयोजनानुद्देशेन स्वयंप्रयोजनबुद्धया वासो मास्तु । केनापि निमित्त- विशेषण वासोऽप्यलम् । किं फलं बासस्य ? अन्तकाले दया श्रीनिवास- मेन स्मरयत्यन्तिमस्मृतिसम्यत्त्यै । 'दुष्टेन्द्रियवशाञ्चित्तं नृणां यत्कल्मषै- वृतम् । तदन्तकाले संशुद्धिं याति नारायणालय' ।। वृधगिरिसविधेषु। कटकेविति पूर्वोक्तस्थाने सविधेप्वित्यु- च्यते । यदि समीपप्रदेशानामीहशो महिमा; किमु वाच्यं वृषगिरिवास- प्रभावे ॥ व्याजतः । केनापि व्याजेन । वासभाजाम्। वासभजनं भगवत्भजनकार्यफरामिव ।। दुरितकलुषितानाम् । वासमात्रं दिव्यक्षेत्र । न निर्मलास्ते । दुराचाराः सन्तु नाम । अपि चेत्सुदुराचारः; यदि वासं भजते साधुरेव स मन्तव्यः ।। दूयमाना दये त्वम् । दूधमान दयायाः स्वभाव एव । अनु- कम्पमाना, दूयमाना॥

·दयाशतकम् । - करणविलयकाले कांदिशीकस्मृतीनाम् । ततस्तं म्रियमाणं तु काष्ठपाषाणसन्निभम्' इत्यायवस्थायां स्मृतयो दिशं दिशं पतन्ति । ताह- शास्थिरस्मृतिमताम् ॥ स्मरयसि । 'अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम्' इत्यत्र स्मरामीत्यस्य णिचमन्तभव्य स्मारयामीत्यर्थी वण्यते । तं कः स्मरयति । दया त्वं तं सारयसि ॥ बहुलीलं माधवम् । किं सर्वज्ञोऽपि स्मारगायः ? आम् , बहु- लीलः सः । 'स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सह मोदते।' सदा क्रीडन्नेवास्ते रमया । अतः स्वयं न स्मरेत् । स्मरयसीति हस्वरूपमाध्याने । उत्कण्ठा- पूर्वकस्मरणमाध्यानम् । अतः स्मरयसीति हस्बप्रयोगः । विधास्यमानं स्मरण विचित्रहृदयहारिलीलाविशिष्टस्य भगवतः श्रीसनाथस्य ॥ सावधाना (त्वम्) । यद्यपि माधवो बहुक्रीडासक्तः, त्वं जाग- रूका तं स्मरयसि । वृगिरिकटकसविधवासस्य फलमिदम् ।। ३७ ॥ दिशि दिशि गतिविद्भिर्देशिकर्नीयमाना स्थिरचरमनुकम्पे स्त्यानलग्ना गुणस्त्वम् । परिगतवृषशैलं पारमारोपयन्ती अवजलाधिगतानां पोतपानी भविती ॥ ३८॥ कांदिशोकत्वमुक्तं स्मृतीनाम् । तासां कान्दिशीकत्वं परिह- तं दयादयया । असंख्येप्वार्तेषु कं रक्षेयम्, के रक्षयामिति दिशि दिशि पतति दया कान्दिशीका । दया च नौरस्माकं संसारसागरपारप्रापणाय । नौश्च वाताहृता दिशि दिशि पतेत् । दया नौः । दया वाताहृता नौ- रितस्ततो धावेत् । दयायाः कान्दिशोकत्वं केन परिहियते ? देशिकैः पििहयते । तैर्नीयते दया । तदभिप्रायानुसारिणी दया । यत्र यत्र देशिककटाक्षाः पतन्ति ; तत्र तत्र दयाकटाक्षा निपतन्ति । दयानौका- कुहरनिहिताः पङ्गवो नाविकैदेशिकैर्वृषगिरिरूपं संसारपार नीयन्ते । ।

·दयाशतकम्। 'भगवन् कल्गासिन्यो भवसिन्धोर्भवास्तरिः । यसानिया नजैव पं. पारं गता बुधाः ।' इति श्रीशकाचाः । दयासिन्धुसंवासिन्योतरिः । एकः लिन्छु खि- ध्वन्तरस्य तरिः दिशि दिशि गतिविद्भिदेशिकीयमाना । समुद्रमध्ये दिक्प- रिज्ञानं कर्णधाराणां देशिकानाम् । भवसागरतारणं तैः कर्णधारैः । देशि- कालिमायनेया भगवद्दया ॥ स्थिर बरं गुणैस्त्यानलमा। नावा स्थिरया, चरया च भाव्यम् । सौयाभावे भिधेत । चरत्वाभावे क उपयोग नाथा । यानाथ तरणार्थ स्खलु नौः । दयाया वेगप्रसरणमप्रकम्प्यत्वं च । गुणैर्दबद्धा नोः । आयसशृंखलाभिवद्धयते नौः ॥ परिगतपशैलं पारमारोपबन्ती । शोकस्य परं पारमिव सितं वृषशैलमागेप्यान्तेऽनुवाद्याः । भवजलधिगतान पातपात्री अदिती । 'भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारादितानाम् । विषमविषयतो मज्जतानलवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम् ।' इति मुकुन्दमालायां कुलशेवरीयत्वेनाभिमतायाम् । विष्णोः पोतत्वं दया- द्वारा । साक्षात् पोतत्वं दयायाः ॥ ३८ ॥ ঘনিক্ষতা সাতিল: শ্রিালা नियमविपणिमध्ये नित्ययुक्तापक्तम् । অলস মানুষ সত্তা वृषगिरिहरिनीलं व्यजित निर्विशन्ति ॥ ३९ ॥ सर्वफलप्रदायिनी श्रीनिवासदया । आसेतुहिमाचलमविलपार्थ- नापारिजातं श्रीवेङ्कटेश्वर सेवन्ते जना वाञ्छिततत्त-फलप्राप्तये । मोक्षा- थिने विरलाः । प्रायेण काम्यफलार्थिनो जनाः । तेऽपि यदा भगव- ·दयाशलकम् । ७१ हालयनागान्ति, तेभ्यो दशा निजामुनौशासितं भगवन्तं मुनिप्रदं व्यञ्जयति; तेषां गुनुक्षा कोनात वापि भगवदालयानने निविप्रलं- दर्शनप्रभाग तलवाला मृत्वा सत्यस्वा मुनुक्षयो भवन्ति । इइमापि दयया साध्यते । एवं च श्रीरङ्गटगिरि गत्वा तत्र निवाने मोक्षपवन- श्रेवःप्रातिरिति लहिरवातप्रभा वागतो भवति । परिमितकाल लालगनः किल्पवानाः । 'प्रावण्यं प्रावित्र- वर्गे' 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचिनान् ।' परितः सर्वतः सर्वप्रजोनितं परिमि- तम् । मोक्षफलं सर्वप्रौलकुचितमपरिमितम् । 'अतोऽन्यदातम् ।' अल्पास्थिरफललशिनः सिम्पचानाः । न बहुपाकिनस्ते । प्रागिन इति केवलं नावच्छ बसन्तीति व्यज्यते । 'तरकः किं न जीवन भस्त्राः किं न वसन्त्युत' इति श्रीशुजेलं मायने ।। वरिपणिमा निगमो वेद एव पण्यवोथो । निगम- शब्दा वेदायकः, पनवीयकः ; वणिक्समूहाथकश्च । अन्न वेदस्य विप- मित्वज्ञपणे निगल लिबरमः । सर्वेऽधिकारिणतत्तदमिमतं फलं शासवानियावन सनन्त ! भ्रातृव्यहननमपि लभ्यते श्येनाद्य- भिचारकर्मणा निललाम तिमिहरिनीलम् । नैगमा वाणिज आपणे उ- स्कृष्टरमादिकं प्रदर्शयेशुक्रियाव । नीलरत्नभूतभगवद्विग्रहः प्रदश्यते दय- या । नीलो हहिरिनीलम् ! इन्द्रनोलम् । नित्यैर्मुक्तैश्चानुपत्तमिदं हरि- नीलम् । नित्यं सुजैरनुपक्तम् । 'तत्राबातः सपदि मनुः स्वगिभिश्चावतीर्णैः' इति हंसलन्देशोत्तरीत्या परमपदस्था नित्यमुक्ता अवतरन्ति सेवार्थम् । मनु- जा आरोहन्ति । मनुजेभ्यो व्यज्यते दयया ॥ प्रसदनानुकम्प प्रासदत्या भवत्या । यदा परिमितफलार्थ ·दयाशतकम्। मनुजास्तत्रायान्ति ; फलान्तरार्थमपि भगवदुपसदनेन प्रसन्ना दयोपसन्नस्य भगवतस्ततोऽप्युत्कृष्टमोक्षफलप्रदत्वं व्यञ्जयति । नित्यमुक्तानुषक्तभगवत्प्र- दर्शनेन यूयमपि हरिनीलेनानेनानुषक्ता मुक्ता भवेत, यद्यपरिमितफलमि- च्छतेति बदतीव ॥ व्यजितम् । आपणे रत्नादिप्रसारणवत् । रत्नादिविक्रेयवस्तुवद्दया- विक्रेयं भगवदनं प्रदश्यते । दयां प्रपन्नैः सुलभं क्रीतो भवति भगवान् । भक्तिक्रीतो जनार्दनः । प्रपत्तिभक्तिः ॥ निर्विशन्ति । सम्यगनुभवन्ति ॥ ३९ ॥ यि बहुमतिहीनः श्रीनिवासानुकम्पे जगति गतिमिहान्यां देवि सम्मन्यते यः । स खलु विबुधसिन्धौ सन्निकर्षे वहन्त्यां शमयति मृगतृष्णावीचिकाभिः पिपासाम् ॥ ४० ॥ निर्विशन्तीत्युक्तम् । निझरा दयाप्रवाहाः सन्तीत्युक्तम् । गिरि- वासप्रशसारूपदशकमुपसंहरन्नुत्तरदशकेऽन्यवैमुख्यरूपैकान्त्यं वर्णयिष्यन् दयामात्रस्य वस्तुत्वमितरासां गतीनां मृगतृष्णिकात्वं च ब्रवीति । अत्र 'साक्षात् प्रियामुपगतामपहाय पूर्व चित्रार्पितामहमिमां बहुमन्यमानः । स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य जातःसखे प्रणयवान् मृगतृष्णिकायाम्' इति शाकुन्तलश्लोक आचार्यबुद्धिस्थ इति स्पष्टमिव । प्रतिभासमानत्वमा- त्रेण न सत्त्वं प्रमीयतेति प्रतिपादनावसरे उक्तं भामत्याम्---'तथा सति मरुषु मरीचिचयमुच्चावचमुच्चलत्तुङ्ग तरङ्गभङ्गमालयमभ्यर्णमवतीर्णा मन्दाकि- नीत्यभिसन्धाय प्रवृत्तस्तत्तोयमापीयापि पिपासामुपशमयेत्' इति तदपि बु- द्धिस्थमिव । यद्यपि श्रीनिवासव्यतिरिक्तस्य चेतनाचतनप्रपश्चस्य मिथ्यात्वं माभ्युपगच्छामः तद्दयाव्यतिरिक्तगत्यन्तरस्य मृगतृष्णकात्वरूपप्रातिभासिक. त्वमेव रोचयामहे । सर्वाभिर्देवताभिर्दीयमानं फलं श्रीनिवासदययैव लभ्यते। 'यस्य प्रसाद सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः' इति मनुष्याणां दयाऽपि श्रीनि- ·दयाशतकम् । ७३ । वासदयामनुवर्तते । अतः श्रीनिवासदयायाः स्वतः सत्यत्वम् । इतरदयानां तत्प्रतिविम्बत्वेन सत्त्वम् । तामन्तरा प्रतिभासिकत्वमेव ॥ त्वयिबहुमतिहीनः श्रीनिवासानुकम्पे। त्वयि बहुमत्यभावे हानत्वं स्यात् । बहुमतिहीनः । ल्यब्लोपे पञ्चमी ॥ जगति गतिमिहान्यां देवि समन्यते यः। यो गत्यन्तरमभि- मनुते ॥ स खलु विबुधसिन्धौ सन्निकर्षे यहन्त्याम् । स्खल्विति प्र- सिद्धिः । देवीति संबोधनं सुरसिन्धुत्वरूपणे उपकरोति । स्रोतोवहां पथि निकामजलामिति नदीमात्रत्वमुक्तं शाकुन्तल श्लोके । अत्र मन्दाकिनीत्व. मुच्यते दयायाः। एतच्च भामत्युल्लेखमन्त(वयतीव । 'माधवदयामन्दा- किनी' 'दिव्यापगाव्यापकाः' 'कारुण्यगङ्गाप्लावितमद्विधान्' इति गङ्गा- त्वोल्लेखो भूयः क्रियते आचार्यैर्दयां प्रति । उभयोः श्रीनिवासपादोद्भवत्वम् 'वृषगिरिनाथपादपरिरम्भवती भवती इति वक्ष्यते ।। शमयति मृगतृष्णावीचिकाभिः पिपासाम् । आयासमात्रं भ- वेन फलप्राप्तिः । अयं श्लोक उत्तरं दशकमवतारयति ॥ १० ॥ आज्ञां ख्यातिं धनमनुचरानाधिराज्यादिकं वा काले दृष्टा कमलवसतेरप्याकिंचित्कराणि। पद्माकान्तं प्रणिहितवती पालनेऽनन्यसाध्ये साराभिशा जगति कृतिनः संश्रयन्ते दये त्वाम् ॥ ४२ ॥ श्रीकुलशेखरसूक्तयस्तत्र तत्र स्मरणपथमायाताः पूर्वदशके । स च मुनिकटगिरौ जन्म तीव्रमाचकाझ द्राविडगाथादशकेन । वासः प्रा- र्थितो वृषगिरौ पूर्वदशके । अत्र जन्म प्रार्थ्यते तत्र । क्रमेण मनोरथो वर्ध- तेऽभिवधते । भिक्षुपादप्रसरणन्यायोऽत्र स्मर्तव्यः । अनन्तरदशके प्रपत्ति- मनुष्ठास्यस्तां वर्णयिष्यवृत्तदशकान्ते वर्णितं श्रीनिवासदयोत्कर्षम् ; इतर- निकर्ष चोपपादयत्यत्र । श्रीनिवासदयायाः सुरस्रवन्तीत्वेन, दीपिकात्वेन ·७४ दयाशतकम्। वाः निमरत्वेन वा पिपासाशमयितृत्वं वचतता । गिरिणचरण गातु युक्तं मन्दाक्रान्तावृत्तन् । रामगिश्किटके याला कोणा में प्रति स- देशोऽगीयत नन्दाकान्तात्तन । मन्दमेव च निदेशे । कमलबसतेराशा ख्याति पलसम्माधिराज्यादिक बा ! कमलवसतेः श्रीनिवासनाभिजन्मनोऽपीति भावः । विवामिजताइविन्द- लात्' इति श्रीशुकोक्तस्मरणम् !! कालेऽकिञ्चित्कराणि दृष्य! एकालं सकरामिवान् । इदानीमकिंचित्करमिति दृश्यते ।। प्रेक्ष्य । परीक्ष्य । चिरकालं जाज्वल्य मान्यताऽनिचिकराणि भ- वन्ति । अतो बरं प्रथममेव तेषां निःसारत्वग्रहणम् ।। पशकान्तं प्रणिहितवती पालने जबरा र वलियोगकरः श्रियः पतिः । न हि पालनसामथ्र्यन्ते खबर हरि' इति वचनज्ञापन पालनशब्झेन । 'अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे' इति जन्मजल मारगमनन्यसाध्य इति । प्रणिहितवती प्रणिधानयुक्तं कृतवती। प्रणिकांन च तमः तप आ- लोचने । 'स तपोतप्यत । स तपस्तप्ये सर्वसम्मत' इति तप:शब्दो- तमणिधानमभिप्रेतम् । सृष्टिरुपलक्षणं पालनादः ॥ साराभिज्ञा जगति । सारानिष्कर्षो भवत्वत्र । दया च तारतमा जगति॥ जगति कृतिनः । कृत्ल्लजगति त एवं कृतिनः । कृतिनः कार- प्येकान्तिनः॥ संश्यन्ते दये त्वाम् । 'सारज्ञा दयां संश्रयन्ते' इत्युक्तथा दया- याः सारत्वं गन्यते । गोतत्ववरणसूचनभिव । गोत्री च दया ॥ ४१ ॥ प्राजापत्यप्रभृतिविभवं प्रेक्ष्य पर्यायःसं जन्माकाइम्झन्वृषगिरिवने जन्मुपां तस्थुषांचा। आशालानाः कतिवन विभोसवत्परिचाल्थे- रङ्गीकार क्षणमपि दये हादतुझेरपाङ्गः ॥ ४२ ॥ ।

·दयागतकम्। । , श्रीकुलशेयरमनोरथवढन जन्ममनोरथः प्रदश्यते । कतिचनेति श्रीकुलशेखरादयो गृह्यन्ते । स्थावरत्वं पापयोनि । तस्थुषां वेति जङ्ग- मादपि न्यूनत्वप्रदर्शनं स्यावरस्य । कदाचिच्छीनिवासस्य दयापरिप्वक्त- कटाक्षपतनं लभ्येत यद्यहं स्थावरत्वेनापि तत्र जन्म लभेय । प्राजापत्यप्रभृति विभवम् । 'पति विश्वस्य' इत्युक्तात् श्रियः पत्युभेडः प्रजापतिरिति । 'पत्युः प्रजानानैश्वर्य पशूनां वा न कामये । अहं कदम्बो भूयासं कुन्दो वा यमुनातटे ।' इत्यस्य प्रत्यभिज्ञापनं प्राजापत्यप्रभृतिविभवमिति ; तस्थुषां जन्माकांक्षन्निति च । उभयत्रानुभवतौल्यं स्पष्टम् । विश्वपतिः, प्रजापतिः ; पशुपति- रिति त्रयः पतयः । प्रभृतिशब्देन मोक्षविभवस्यापि ग्रहणं स्यात् ।। प्रेक्ष्य । परीक्ष्य लोकान् कर्मचिंतान् ।' निर्वेदे प्राप्ते मुमुक्षागु- भिजिगमिषादिकं भवेत् । पर्यायदुःखम् । दुःखपर्यायम् । नाममात्रं सुखमिति । दुःख- परम्परेति वा ॥ जन्माकांक्षन् वृपगिरिवने । वृन्दावने गुल्मलतादिभवनमनो- रथवत् । बृन्दावनं न गिरिवनम् ॥ जग्मुषां तस्थुषां वा । । 'हा जन्म तासु सिकतालु मया न लब्धम्' इति सिकतात्वेनापि जिजनिषा श्रीवल्साङ्कमिश्राणाम् । वेति स्वेद- जादिजन्माप्यलमिति घोत्यते । 'भवनेष्वस्त्वपि कीटजन्म में ।' आशासानाः । 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । किं प्रयोजनमुद्दिश्य दुःसहं कष्टं प्रायते ? परमनिश्रेयसप्रेप्सया ॥ कतिचन । श्रीकुलशेखरादयः ॥ विभोः । प्रभुगिरिकटकेषु सर्वत्र सञ्चरतीति व्यज्यते विभुशब्देन । विप्वक्सन्चरणात् स्थावरेप्वपि तत्कटाक्षपातसम्भवः ।। 10D ·दयाशतकम् मारवङ्गधन्यः । दयया सरभलं गाभालिङ्गयन्त भगवद एयः प्रजानुग्रहाय । हम उवायहं भतारं पारमखने । दयया परि- रव्या नाथदृष्टिदेपिं नावनो । दुलनदयितास्वयग्रहेण धन्यता कटाक्षा- णाम् । धनं लब्धो दृष्टिः ।। अकारम् । स्वजनधनाभ्युपगमम् । अत्रैव सु-बमानस्वेल्य- जीकारः । क्षणमात्राङ्गीकारो वा ।। क्षणमपि । यावदायुमं स्थावरत्वेनावस्थितिः प्रायते एकक्षणक- टाक्षलाभाय ॥ दये हार्दलुरियाः । वृत्रगिरिपतेन्नतिः लहजा । तस्य सर्वो- तुङ्गत्वं तुङ्गप्रेम्णेति व्यज्यते । हादमिति प्रेम । प्रेमोन्नतैः कटाक्षः । उन्नतस्य तस्य प्रेम्णा समुन्नतिः ॥ ४२ ॥ नामीपास्करणसुभगा नव्यनीलोत्पलामा फ्रीशैलं कर्माप करुणे वृण्वती वङ्कटाख्यम् । शीता निल्ल प्रसक्नदती श्रधानावगाहा दिव्या साविजयति महती दीर्घिका तावीना ॥ ४३ ॥ सन्निकर्षे सत्य स्रोतः स्रोतोवहमस्ति, येन पिपाला शाम्येदित्युक्त पूर्वदशकान्ते 'श्रीदो शीतमिव हदम्' इति प्रमाणमनुसृत्य । भगवद्विग्रहस्य मानसावगाहयोग्यशीतदीर्घिकाले निरूप्यते । लाच दयाविहारदीपिका । दयायाः क्रीडापर्वतो वेङ्कटेशलः । दयिताक्रीडादीर्घिकाभूतो भगवद्विग्रह: खस्मिन्दयिताक्रीडाशैलं विवृणुत इति वैचित्र्यनिरूपणम् । विग्रहः स्वका- न्त्यतिशयेन डार्विकावद्भासते । सा च निरतिशयहती। तदेकदेशे वक- टगिरिः प्लवत इत्यनुभवः ।। नाभीपास्करणमगा। स्फुरति दीर्घिका । भगवद्विग्रहका- न्तिः । तन्मध्येऽतिमनोहरं नाभीपमम् । तेनातिकमनीया दीपिका ।। गव्यनीलोत्पलामा । नीलस्रोत:पूर्णेव दीषिका । नात्रोत्पलापेक्षा ।

·दयाशतकम्। दाबिकवाभिनवनीलोत्पलकान्तिभवति !! क्रीडाशैलं. कमधि करणे वृथ्वती वङ्कटाख्यम् । तव क्रीडा- थे निर्मितो वेङ्कटशैलः । पापनिहरणं तब क्रीडाकृत्यम् । तदर्थमेव वेङ्कट- गिरिरवतोणः । तव क्रीअशैलं विगो इयं दीपिका । 'यमेवैप वृणुते' । त्वत्क्रीडाशैलस्य परमपुरुषवरणीयत्वन् ।। शीता । शीतमिव हृदमिति प्रमाणमारणम् ।। नित्य प्रसदनवती: सोततः सहज कादाचित्ककालुप्यम् । तस्यायन्ताप्रसक्तिरत्र । नित्यं प्रसन्ना । मतुपाऽतिशवद्योतनम् । नित्ययोगे वा मतुम् । आदरातिशयात्प्रत्ययोक्तस्य नित्यत्वस्य पृथकीर्तनम् ।। श्रधानाबमाया। श्रद्धामात्रमधिकारः लाने । महाविश्वासो घोत्यते ॥ दिव्या भाविजयति महती दीर्घिका तावकीना। भावना- दीपिकायाम्' इति भगवदिव्यमङ्गलविषयास्मद्भावनाया दीपिकात्ववर्णन- मन्यत्र । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवाते ताहशी' । अम्मद्भाबनाया दीर्घि- काले भगवतोऽपि दीपिका भात न्याव्यम् । दयाशतके दयाया एव जय- तिपाटो न्याय्यः । अत उच्यते तावतीनति । तावकीननयस्तव जय एव । गिरिविषयवासे एतहोर्षिकाशीतावगाहसंभवः श्रद्धामात्रण । तत्र जातानां स्वदेशीयदाधिकायां श्रद्धाभिमानादिकं भूयः स्यात् ।। ४३ ॥ यस्मिन् दृष्टे तदितरसुखैर्गम्यते गोप्पदत्वं सत्यं शानं त्रिभिरधिभिर्मकमानन्दसिन्धुम् । त्वत्स्वीकारात् तमिह कृतिनः सूरिश्चन्द्रानुभाव्यं नित्यापूर्व निधिमिव दये निर्विशन्ता अनाद्रौ ॥ ४४ ॥ भगवद्विग्रहस्य शीतप्रसन्नदीविकात्वमुक्तम् । 'एप ब्रह्म प्रविष्टोऽ स्मि' इति वचनेन ब्रह्मस्वरूपावगाहः खल्वभिप्रेतः । स्वरूपावगाहोऽपि दयया सम्पावत इत्युच्यते । शुभाश्रयविग्रहानुभवाग म्वरूपानुभयो

·७८
दयाशतकम्।
लभ्यते । अत्रानन्दसिन्धुत्वं, निधित्वमिल्युभयं निरूप्यते । आनन्दम-
यप्रतिपादिका तैतिरीयश्रुतिस्तस्य निधित्वं सूचयति 'निहितं गुहायाम्' इति ।
निगूढतया स्थापितो निधिनिहितः । दहरगुहास्यत्वेन हिरण्यनिधित्वं स्पष्ट
वर्णयते छन्दोगश्रुत्या ।
यस्मिन् दृष्टे । 'तलिन् दृष्टे परावरे' इति सप्तम्यन्तघटितश्रु-
तिप्रत्यभिज्ञापनम् । तस्मिन्नित्यस्य स्थाने यस्मिन्निति ।।
तदितरसुखैर्गम्यते गोप्पदत्वम् । फलान्तरस्य न्यूनत्ववर्णनं
तस्य सुम्वत्वमभ्युपगम्य । अभ्युपगमवादोऽयम् । गोप्पदत्वमितरेषाम् ।
अस्य तु सिन्धुत्वम् । एतस्यैवानन्दस्य मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतिगत-
मात्राशब्दविवरणं गोप्पदत्वमिति । तस्मिन् दृष्टे इतर सुम्बैर्गोप्पदत्वं प्राप्यते ।
तत्पूर्व दुःखल्वेमव तेषां सुखवन्मतानाम् । गम्यत इति ज्ञायते, प्राप्यत
इत्युभयार्थकत्वम् । न्यायसापेक्षत्वरूपविलम्बः स्यात् बुद्धयर्थकत्वे ।
प्राप्तिरूपगत्यर्थः सन्निकृष्टतरः । ब्रह्मदर्शने प्रकृतेः सुखत्वाविभावः। ब्रह्म-
दर्शनात् पूर्व दुःवरूपता तस्याः ।।
सत्यं ज्ञानं निभिरवधिभिर्युक्तमानन्दसिन्धुम् । श्रुतिस्थान-
न्तपदस्य विवरणं त्रिभिरवधिभिर्मुक्तमिति । निरतिशयबृहत्त्वरूपब्रह्म-
शब्दार्थचोक्तः ॥
त्वत्वीकारात् तमिह कृतिनः । त्वया स्वजनीकृतत्वात् । 'अ-
मृत इह भवति' इति श्रुतिसूचनीमहेति ॥
सूरिबृन्दानुभाव्यम् । वहुभिः सहानुभव भोगाधिक्यम् ॥
नित्यापूर्व निधिमिव दये निर्विशन्त्यअनाद्रौ । अन्यत्राञ्जनेन
निधिदर्शनम् । अत्राञ्जने निधिदर्शनम् । पुराणोऽयं निधिः सदाऽ
नुभूयमानोऽपि प्रतिक्षणं नव्यवद्भवति । नित्यापूर्वोऽयम् । 'भवति
नदो नवोऽयमक्ष्णोः ।' पूर्वश्लाके विग्रहैकदेशे गिरेरवस्थाननिरूपणम् । अत्र
मिरो स्वरूपानुभवलाभप्रदर्शनम् ॥ ४४ ॥

·दयाशतकम्। सारं लब्ध्वा कमपि महतः श्रीविसाम्राशेः काले काले घनरसवती कालिकेवानुकम्प । व्यक्तोन्मेषा मृगपतिगिरी विश्वमायययन्ती शीलोपज्ञं क्षरति भवती शीतलं सदगुणोधम् ॥ ४५ ॥ दयाया नदोत्वम्, सिन्धुत्वम् ; वृक्षत्वं च वर्णितम् । अत्र गिरि- शिखरस्थमेवपंक्तित्वेन रूपणं क्रियते । मन्दाक्रान्तावृत्तं वृतं कविसार्वभौ- मेन मेघलन्देशे । गिरिवासे झ्यामेवो दृष्टिपथं गच्छेत् । अयं दयामेघा महतः श्रीनिवासाम्बुराशेः सारं निपीय विश्वमाप्याययति स्ववः । पर्जन्य- स्योच्चनीचेषु साध्वसाधुषु समत्वं प्रसिद्धन् । संवसमत्वं दयास्वभावः । अत उपपन्न मेघरूपणम् ॥ सारं लब्ध्वा कमपि । 'रसं ह्येवायं लब्ध्वा' इतिवत् । आ- नन्दसिन्धुः खलु प्रस्तुतः पूर्वश्लोके । मुहुर्मुहुः सारशब्दस्य प्रयोगः । 'कपोतोपाख्यान श्लोकानुदाहृय वेदापब्रह्मणतया प्रवृत्ते श्रीमद्रामायणे वेद- सारभूतोऽयमर्थश्चोपवृहितो भवति' इति सारत्वमुक्तं कपोतप्रदर्शितशरणा- गतिधर्मस्य निक्षेपरक्षायाम् ॥ महतः श्रीनिवासाम्बुराशेः । महत इत्यनन्तत्वम् । काले काले घनरसवती । आनन्दधनस्य रसो धनरसः । धन- रसवान् धन इति वैचित्यप्रदर्शनमभिप्रेतम् । तत्तत्प्राणियुकृतपरिपाककाले ॥ कालिकेवानुकम्प | कालमेघमालेव । दयाकालोद्भवा काळिका ॥ व्यक्तोन्मेषा मृगपतिगिरौ । गिरिमेव मेघः प्रायेणाश्रयेत् । मेघो दयामूर्तिः ॥ विश्वमाप्याययन्ती । अनन्तादम्बुधेः सारलाभादतिबृहन्नयं मेघः । अतो विश्वमाप्याययितुं प्रभवति । विश्वमिति साध्वसाधुसर्वलोकम् । शीलोपज्ञं शीतळं सगुणौधं । कल्याणगुणान्वर्षति । न दयां विना कल्याणगुणाविष्कारः । तां विना शक्तिवलादयो द्रोषा एव भवेयुः ।

·दयाशतकम्। दयाप्रभावाभावे कदाचिन्निर्गुणत्वावभानो भवेत् । शीलोपज्ञमिति सौशील्यस्य प्रथमगणनम् । तस्य च प्राथभ्यमुक्तमाचागुणशब्दव्याख्याने स्तोत्रभाप्य ।। क्षरति भवती। मेधीभूयाक्षरं पुरुषम् ; तद्गुणांश्च त्वं क्षरसिं । अक्षरस्यापि क्षरणं त्वन्नहिम्ना !! ४५ ॥ भीम नित्यं भवजलनिधौ मजतां मानवाना- मालस्वार्थ भागिरिपतिस्त्वनिदेशात् मनुत्ते । प्रज्ञासारं प्रकृतिमहता मूलभागेन जुष्टं शाखाभेदैः लुभगमन शाश्वतं शास्त्रपाणिम् ॥४६॥ श्रद्दधानावगाह्मत्युक्तम् । श्रद्धा चास्तिक्यबुद्धिः शास्त्रश्रद्धा । तया च सात्त्विक्या भाव्यम् । तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ' इति भगवान् । आनन्दसारभूतभगवत्स्वरूपविग्रहादिकमुक्तम् । प्रज्ञा- सार उच्यते । आनन्दसागरावगाह उक्तः । भवसागरादुद्धरणमुच्यते । 'मग्नानुद्धरते लोकान् कारुण्याच्छास्त्रपाणिना ।' शास्त्रप्रवर्तकत्वं करुणाका यम् । शरणागतिः प्रस्तोप्यते । परदेवतापारमार्थ्यज्ञानमक्षितम् । तन्निप्पत्तिर्देवतापारमायवेदिपराशरादिसत्त्वोत्तरग्रन्थैः ।। भीमे नित्यं भवजलनिधौ मजतां मानवानाम् । यद्यपि भव- सागरो भीमः ; तत्र नित्यं मज्जन्ति मृदाः । मनाजाता अप्येवं मूढा भवन्तोति घोत्यते मानवा इति ॥ आलस्वार्थम् । हस्तालम्बो दीयते मजताम् ॥ वृषागेरिपतिस्त्वनिदेशात् प्रवदन्ते । 'मानं प्रदीपमिव का- रुणिको ददाति । शास्त्रदानं करुणया । दयापरवशः सच्छास्त्रं प्रवर्तयति ॥ प्रकृतिमहता मूलमागेन जुष्टम् । मूलभूतं शास्त्रं वेदाः। ते च महान्तोऽनन्ताः । पाणेः शाखा अकुलयः शाखाभेदाः । शाखाभदै- रगुलिभिः । मूलभाग इति मूलवेदत्वेन प्रसिद्ध कायनशाखाग्रहणमपि स्यात् । अनन्तर लोके स्वशास्त्रमिति पञ्चरात्रशास्त्रमुच्यते । अल तन्मूलभूतश्र- ·दयाशनकन। तिग्रहणम् । अनधन् । निधिवनागमभ्य ॥ ४६ ॥ বিশ্বান জানাঙ্কুঠামলা पमाकान्तः प्रणयति दये दर्पण ते स्वशास्त्रम् । लीलादक्षां त्वदनवसरे लालयन्विप्रलिजला मायाशास्त्राण्यपि दलयितुं त्वत्प्रपन्नप्रतीपान् ॥४७॥ शास्त्रेणैव श्रीनिवास भिन्नानामपि दया स्तूयते । यदि शास्त्रं प्र- मागं कथं तेषां दयाका मृगतृष्गिकात्वमिति पृष्ट----उच्यते । दयाया अनबसरे लीलाप्रभावेन विप्रलिप्या मायाशास्त्राणि प्रवर्तितानि । नैवानु- रप्रकृतयः प्रभवन्ति तत्त्वं बोद्धम् ॥ विद्वत्लेवाकतकनिकलपकाशयानाम् । 'मन्दाप्यमन्दतामेति संलगंण विपश्चितः । पकच्छिदः फलस्येव निकगाविलं पयः ।।' इति कालिदासीयश्लोकस्य स्मारणम् । सत्सम्प्रदायसिद्धाः सत्त्वनिष्ठाः सदा- चार्या विद्वांसः ॥ पद्माकान्तः प्रणयति दये दर्पणं ते स्वशास्त्रम् । स्वशास्त्रं सा- त्वतम् । दयादर्पणरूपं तत् । भगवद्दया तत्र स्फटिक इव व्यक्तीभवति । सुलभतमाकिचनोपायस्य प्रकटनाद सात्त्वतशास्त्रप्रणयने स्वस्मै दर्पणप्रणयन इव हर्षी दयायाः । श्रीनिवासार्च विद्महे श्रद्धा, रुचिश्च प्रतिपिपादयिपिता। सा च सात्वतशास्त्रात् सिद्धयेत् । अतस्तत्प्रतिपादनमत्र । 'श्रुतिशिर:- शेखरेण स्वतः सर्वज्ञेन भगवता निखिलजगदुद्धरणाय प्रणीते विप्रकीर्णानन्त- निगमसंग्रहात्मके पञ्चरात्रशास्त्र' इति निक्षेपरक्षायां । महाविश्वास उपचीयते।। त्वदनवसरे। त्वयि सन्निहितायां न विप्रलिप्सासम्भवः । लीला का विप्रलिप्सा । त्वदनवसरे लीलाया अवकाशः । लोलासखी विप्रलिप्सा लाल्यते तदा ॥

·८२ दयाशदकम् । . मायाशास्नाण्यपि (प्रणयति) । मायारूपप्रतिवन्धवर्धकानि शा- स्त्राणि । अयथार्थज्ञानजनकानि । ते स्वशास्त्रमिति स्वपदेन दयायाः खभूतमिति वा स्यात् । तथा च दयाशास्त्रं भवति सात्त्वतम् । माया- शास्त्रं विप्रलिप्साप्रयुक्तम् । अपिशव्देन तद्रचने स्वाभाविकेच्छाभावो द्योत्यते । प्राणिकर्मप्रयुक्ता तद्विषयप्रवृत्तिः ॥ त्वत्प्रपन्नप्रतीपान् वमयितुम् । किं तत्प्राणिकर्म ? येन दया- परवशस्य पद्माकान्तस्यापि विप्रलब्धुमिच्छा जायते । दयाप्रपन्नविषया- पराधोऽतिकरदण्डमर्हति । त्वत्प्रतीपा इत्येव ते प्रतार्यन्ते । अतो न त्वद्वालभ्यहानिः । एवं लीलापि तवैव किकरी भवति ॥ ४७ ॥ दैवात् प्राहे वृपगिरितटं देहिनि त्वन्निदानात् स्वामिन् पाहीत्यवशवचने विन्दति खापमन्त्यम् । देवः श्रीमान् दिशति करुणे दृष्टिमिच्छंस्त्वदीया - मुद्धावेन श्रुतिपरिषदामुत्तरेणाभिमुख्यम् ॥ ४८ ॥ वृषगिरिकटकेन्क्रमिप्यतां जनानां भगवदङ्गीकाररूपश्रेयः सुलभम् । दयया तद्देशगमनम् ; तत्रान्तिमस्वापलाभश्च । सकृत्कर्तव्यक्षणिकव्यापा- रेण मोक्षसाम्राज्यफलसम्भवं प्रदिदर्शयिपुः 'अवशेगापि यन्नाग्नि' 'आ- क्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिळोऽपि नारायणेति म्रियमाण अवाप मुक्तिम्' इत्यादिप्रमाणमनुरुद्धय यदि स्वामिन् पाहीत्यनिच्छन्नप्युक्त्वा ब्रियेत सदा सावधाना दया तच्छुवा वाल्लभ्येन स्वामिनमोमित्यङ्गीकार वाचयति । अमित्युक्तनिःश्रेयसं भवति ॥ त्वनिदानात् । त्वयैव कार्यते वृषगिरिगमनम्, तत्रोत्क्रमणम्। तद्दशायामवशेनापि स्वामिन् पाहीति वचनं च ॥ वृषगिरितटं दैवात् प्राप्ते देहिनि । भाग्यवशात् प्राप्ते । दे- हिनीति सर्वाधिकारत्वम् ॥ स्वामिन् पाहीत्यवशवचने विन्दति स्वापमन्त्यम् । दीर्घनि- ..

·दयाशतकम् । , द्रावशं प्रामुवति । अवशवचन इत्यवशेनापि यन्नान्नीति वचनस्य सारणम्।। देवः श्रीमान् । श्रीविशिष्टः ।। करुणे त्वदीयां दृष्टिमिच्छन् । त्वत्कटाक्षम् , त्वबहुमतिम् ; स्वदनुरागं चेच्छन् । उद्घातेन श्रुतिपरिषदामुत्तरेणाभिमुख्यम् । उद्धात आरम्भः । वेदांनामारम्भभूतः प्रणव ओंकारः । ओमित्युत्तरेणा िमुख्यं ददाति । आतीयाभिमुख्यदाने दयाभिमुख्यं भवति भगवतः । आरम्भेणोत्तरेणेति चारु विरोधस्फोरणम् । सर्वस्मात्पूर्व उत्तरो भवति । 'उद्धातः प्रणयो या- लाम्-' इति कुमारसंभवे । 'श्रुतिपरिषदामुत्तरण' इति श्रुतोपनिषक्तग- तिभूतोत्तरपथम्यापि ग्रहणं स्यात् । 'श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च।' तेनोत्तरेण पथातिवाह्याभिमुग्व्यं दिशति । ओंकारालम्बननोत्तरपथेन मोक्षप्राप्तिः श्रूयते । 'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम् ' इति शैव्यप्रश्ने ॥ १८ ॥ श्रेयासूांत सकृदाप दयं समता यः सखी ते शीतोदारामलभत जनः श्रीनिवासस्य दृष्टिम् । देवादीनामयमनृणतां देहवलेऽपि विन्दन् बन्धान्मुक्तो बलिमिरनप्रैः पूर्यते तत्प्रयुक्तः ॥ ४९ ॥ दयायाः प्रियसखी श्रीनिवासदृष्टिः । सा दृढं परिप्वज्यते दय- या। वृपगिरिगमने श्रीनिवासकरुणापूर्णदृष्टिविषयत्वं लभ्येत । दयायाः सखीभूतदृष्टेः सकृन्निपतनमात्रेण देवपूज्यत्वलाभे किमर्थं देवादीनां दया- या अन्वेषणम् । सदिति करिप्यमाणप्रपत्तेः सकृत्त्वेऽपि तस्या निःश्रेय- सप्रदानसामर्थ्यसूचनम् ॥ श्रेयास्तूतिं ते संमतां सखीम् । तव सख्याः सर्वफलप्रदत्वं स- कृत्प्रसरमात्रेण ॥ शीतोदाराम् । दातुः पूर्णचन्द्रवत्सौम्यता सूच्यते शीतेति । सपयति खविषयम् ॥ 11D ·दयाशतकम् । .. श्रीनिवासस्थ दृष्टिम् । मिथुनस्य दृष्टिम् ।। यः सकृदयलभत । तत्र हेतुः स्याद्वा मा वा दृष्टिलब्धा चेदलम् ।। देवादीनामयमणतां देहवत्त्वेऽपि विन्दन् । 'देवर्षि..... नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना यो नारायणं लोकगुरुं प्रपन्नः' इति प्रमाणस्व स्मारणम् । अनुपदमेव कारप्यते प्रचत्तिः । 'यज्ञेन देवेभ्यः' इति देव- णम् । पानचयनान्तमृणानुवृतिरिति कर्मठा मीमांसकाः । तन्मतव्यावृत्त्य- र्थमुक्तं देवत्वपीति ।। बन्धान्मुक्तो वलिभिरन धैः पूर्यते तत्प्रयुक्तैः। तस्मै ह देवा बलिमावहन्ति' इति देवदत्तवलिभिः पूर्यते । अनरिति स्वयं प्रयोजन- तयेत्यर्थः। 'तान्येव भावोपहतानि कल्कः । देवैरानृण्यमीप्स्यत इव ॥४९॥ दिव्यापाझं दिशालि करणे येषु सदेशिकारमा क्षिप्रं प्राता वृषागरिपति क्षत्रबन्ध्वादयते। विश्वाचार्या विधिशिवमुखाः स्वाधिकारोपल्या मन्ये साता जड इव सुखे वत्सला मादृशे न्यम् ॥ ५० ॥ दयाप्रियसखी श्रीनिवासघष्टिवर्णिता । दयादिव्यदृष्टिवयते । दयात्मका देशिकाः । तेषां दृष्टिदयादृष्टिः । परमपदादपि प्राप्यत्वमधिकं श्रीवङ्कटाचलस्य । पापिष्ठः क्षत्रबन्धुश्च' इत्याचार्यवत्ताप्रभावोऽनुसन्धीयते प्रपदनसमये । उत्कृष्टेषु सर्वज्ञेषु विधिशिवादियु न तावद्वात्सल्य , ज्जडे मयि, तुल्येऽपि सर्वेषां पुत्रत्वे । शक्तपुत्रोपेक्षया जडपुत्रपक्षपातित्वं मातृस्वभावः । शरणागतिदशकमारप्स्यते । तदर्थं मातृवद्वत्सलताखभावोऽ नुसन्धीयते । मातेत्युक्तया दया वयेते ।। करुणे येचु सद्देशिकात्मा दिव्यापाझं दिशलि। सद्देशिकामे- ति विश्वाचार्येभ्यो वैलक्षण्यम् । श्रीनिवासदयैव सदाचार्यमूर्ति परिगृय संचरति । सदाचार्याणामपाङ्गा दिव्याः; न मानुषाः । दिव्यदयात्मकत्वा- तेषाम् । दिशसीत्युपदेशस्याप्यनपेक्षा व्यज्यते । देशिंकदृष्टिपात एवालम् । याव- ·दयाशतकम् । स एवोपदेशकार्यकारी । 'गुरुप्रसदनम्फुरगुणगरिम्णि यन्मानसे' इति सक्तम् ॥ ते। अनिवाच्यपापवन्तः पापिष्ठाः अत्रवन्ध्वादयः ।। क्षतबन्ध्वादयः । अहं ब्रह्मबन्धुः । अपि निखिललोकसुचरिते- त्यादिना वर्णितोऽपराधचक्रवती । आदिशब्देन मुचुकुन्दग्रहणम् ॥ वृषगिरिपति क्षिप्रं प्राप्ताः । मुक्ताविति स्थान वृषगिरिपतिप्रा- प्तिः । वृषगिरिधर्मगिरिः । पापिष्ठा धगिरिं प्राप्नुवन्त्यबहरसदाचार्यकटा- क्षण | क्षिप्रमिति ‘क्षिप्रं भवति धर्मात्मा' इति वचनस्य स्मारणम् ।। विश्वाचार्या विधिशिवमुखाः स्वाधिकारोपरुद्धाः। यद्यपि ते सर्वज्ञा जगद्गुरवः 'यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ' इति सूत्रप्रद- शितरीत्या तेषामधिकारसमाप्त्यवधिको विलम्बः । विलम्बन प्राप्तिस्तेषाम् । मम तु जडस्य क्षिप्रं प्राप्तिः ।। मन्ये माता जड इव लुते वत्सला सादृशे त्वम् । मातृस्वभा- वप्रदर्शनेनोपपत्तिः ॥ ५० ॥ अतिकपणोऽपि जन्तुरधिगम्य दये भवती- मशिथिलधर्मसेतुपदवीं रुचिरामचिरात् । अमितमहोर्मिजालमतिलय भवाम्बुनिधि भवति वृषाचलेशपदपत्तननित्यधनी ॥ ५१ ॥ शतकमध्ये दयाप्रपदनं क्रियते षष्ठदशकेऽस्मिन् । प्रथमश्लोके, दशमश्लोके च प्रपदनस्य साक्षादनुसन्धानम् । तदुपयुक्ततया मध्ये प्रप. त्तिप्रपत्तव्यस्वभावानुसन्धानम् । एकवुद्ध्यारूढत्वं दशकस्य । दया- घना अस्मत्तीर्थकरा दयायां भरन्यसनादधिकं कर्तव्यं नास्ति, तदेव हितमि- ति प्रथयन्ति । अतो लघीयस्यस्मिन्नुपायेऽकम्पनीया श्रद्धाऽस्माकम् । वृत्तं च नर्दटकम् । तच कुररीरुतासदृशभिव, यद्यपि मात्रासंख्यावैषम्य- मस्ति । श्रुतिगीतैतद्वत्तप्रणीता । इयमपरा प्रपतिपरा श्रुतिगीता । , ·८६ दयाशतकम्। . 'श्रद्धया धारयेद्यस्ता क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः' इति भागवते श्रुतिगीताविषये उक्तम् । अत्राप्युपक्रम 'अतिकृपणोऽपि जन्तुनित्यधनी भवति' इत्युच्यते । 'यथा शयानं सम्राज बन्दिनम्तत्पराकमैः इति भागवतोफक्रमेणेदं दशकं कविना वन्दित्वेन गीयते । “क्वचिदजया- त्मना च चरतोनुचरेन्निगम--' इति श्लोकखण्डव्याख्याने 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व........मुमुक्षुबै शरणमहं प्रप- थे' इत्यादिनिगमकदम्बकं त्वामेवंभूतं प्रतिपादयतीत्यर्थ इत्युक्तं श्रीधरमुनि- भिः । तद्व्याख्याना चक्रवर्तिना चोक्तम् --- 'यतो वा...' इति तटस्थ- लक्षणपरा श्रुतिः । 'यो ब्रह्माणम्' इति शरणपरेयं श्रुतिरित्युभे श्रुती 'अजया चरतः' इत्यस्योदाहरणमिति । एवं च शरणागतिप्रतिपादकत्व- मुक्तम् । आतकुररोवाद्विलपनवर्णन भूयो दृष्टचरम् । 'नजभजजगणा ल- युगुरुश्च' कुररीरुतायाम् ( ? )। 'नजभजजगणा लघुगुरुश्च' नर्दटके । उभ- यो रुदितानुगुण्यम् । नर्दनं चाक्रन्दनम् । तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधराः शिशिरसमीरणावधुतनूतनवारिकणाः । कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमतीर्मदकलनीलकण्ठकलहैमुखराः ककुभः॥' इति कुररीरुतावृत्ते प्रियारहितमाधवस्याक्रन्दनं मालतीमाधवीये । वृत्तद्व- यस्य करुणरसानुगुण्यं रसिकमनोवेद्यम् । रोख्यमाणां कुररीमिवार्ताम्' इति सभायां क्रन्दन्ती द्रौपदी वर्ण्यते । कृषणकरुणाक्रन्दनमिदं दशकम् । प्रपदनफलं च वृषाचलेश्वरपदपत्तननित्यवासरूपनित्यवनलाभः । फलस्य प्रथमश्लोके कीर्तनम् ॥ अतिकृपणोऽपि जन्तुः । 'अनितरशरणानामग्रिमस्यास्य जन्तोः' इति पादुकासहस्रान्ते । तत्रापि जन्तुरित्यात्मनिर्देशः । जन्तुरिति स- वाधिकारत्वम् । कार्पण्यस्यातिशयेऽधिकारपूर्तिः । अनन्यगतित्वमुप- पादितं पूर्वदशके । अकिञ्चनत्वं च ॥

·दयाशतकम् । रुचिरामशिथिलधर्मलेनुपदवीं भवतीमधिगन्य । क्लेशरहिता लघीयस्यदबीयली पदवी रुचिरा । अशिथिलधर्मः सनातनोऽच्युतो धर्मो भगवान् ! कृष्णं धर्म सनातनम् । 'अमृतस्यैव सेतुः । धर्मसेतुभगवान् । 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भदाय' । तत्प्रापकपड़वी दया । यत्रा- अभंगुरो दृढः सेतुः शरणागतिधर्मः । सेोऽमृतत्वप्रापकसेतुः । तन्निव- तिका रुचिरा पदवी श्रीनिवासदया । अधिगम्य, प्राप्य, अध्यवसाय । अधिगम्येति पूर्वार्थ । अतिलयेत्युत्तरार्धे । अधिगम्यातिलच्य । अधि- गममात्रमलमतिलचनायेति व्यज्यते । पूर्वार्ध उपायः । उत्तरार्धे फलं यथा द्वये फलस्याव्यवहितोत्तरत्वम् ॥ अचिरादमितमहोर्मिजालमतिलंव्य भवाम्बुनिधिम् । तरित- व्योऽनन्तभवार्णवः । अपरिनिता महत्: कल्लोलमालाः । ऊर्मिषट्कव- न्तमब्धिमतिलजय । 'संसाराव्ये महति जलधौ मन्जतां नस्त्रिधामन्' संसाराख्यो जलधि लधेरपि महान् । 'तृष्णातोये मदनपवनोद्धतमोहोनिमाले दारावर्ते तनयसहजग्राहसङ्घाकुले च।' इति महत्त्वप्रदर्शनम् ॥ भवति । भवती पदवीत्वेनाधिगम्य भवति ।' सत्तावान् भवति । पूर्वमजात इदानी जातः । अतिकृपणोऽपि नित्यधनी भवति । नित्यद- रिद्रो नित्यान्यो भवति । नित्यं निरसायमनन्तं धनं भगवत्पदम् । धनं मदीयं तव पादपङ्कजम्' 'नः कुलधनम्' 'धनंजयविवर्धनं धनमुढगो- वर्धनं सुसाधनमबाधनं सुमनसां समाराधनम् ' 'यदञ्जनाभं निरपायमस्ति धनञ्जयस्यन्दनभूषणं धनम्' इति बहुप्रकारैर्धनत्वनिरूपणं माधवस्य । बहुप्रकारेौकिकधनं विगार्हतं श्रीशंकराचार्यैः 'धनं भयनिवन्धनं सततदु:- वसंवर्धनं प्रचण्डतरकर्दनं स्फुटितबन्धुसंवर्धनम् । विशिष्टगुणबाधनं कृपण- धीसमाराधनं न मुक्तिगतिसाधनं भवति नापि हृच्छोधनम् । अनया रीत्या भगवतो धनत्वरूपणमाचार्यः । कृपणाधीसमाराधनमित्यस्य स्थाने सुम- , ·८८ दयाशदकम् । नसां समाराधनमिति । विशिष्टगुणवाधनमित्यस्य स्थानेऽबाधनमिति । न मुक्तिगतिसाधनमित्यस्य स्थाने सुसाधनमिति । वृषाचलस्य पदं धनम् । अचलं पदं वृषाचलेश्वरपदम् । यद्यपि गिारीनिवासी भगवान् , तत्पदं पत्त- नम् । तत्र सर्वे नित्या मुक्ता मुमुक्षवश्च मिलिताः । अभिगम्य सम्यगनघाः सुमेधसो यतिचक्रवर्तिपदपझपत्तनम् ' इति श्रीभाष्यकारस्य चरणस्य तत्पत्त- नत्वेन वर्णन तल सर्वेषामस्मदीयानां मिलितत्वद्योतनाय क्रयविक्रयाधिक्य- संभवाय च । पदपत्तने ध्वजादयः सन्ति । ग्रामनिनां न धनाधिक्यं स्यात् । अयं पत्तनधनो । पदं पत्तनम् । तत्र नित्यधनी । पदेनैव धनी ॥ ५१ ॥ अभिमुखभावसंपदभिरभविनां भदिनां क्वचिदुपलक्षिता क्वचिदमहारगृढगतिः। विमलरसावदा वृषगिरिशये भवती सपाद सरस्वतीव शमयत्यधमप्रतिघम् ॥ ५२ ॥ आभिमुख्यमात्रेण प्रीता दया सर्वपापप्रायश्चित्तं भवति । सा सर- खतीनदीव गूढमवस्थायोपकरोति । रात्रिमठेऽविदितं भोजयति माता सुतम् ॥ अभिमुखभावसंपदभिसंभाविनां भविनाम् । श्रीनिवासदया- भिमुखभावः संपत् । विपदो नैव विपदः संपदा नैव संपदः । विपद्विस्मर- ण विष्णोः संपत्तस्यैव संस्मृतिः ।' भवन्ति संपदं देवीभभिजातस्य भारत । 'मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ।' आभिमुख्यमानं वहुमनुते माता दया । एतत्संपदमभि जन्म , संपदभिसंभवः । संपदमभि संभवः । संभवो जन्म । 'एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मि' इति शाण्डिल्यश्रुतिः । 'ब्रह्मलोकमभिसंभवानि' इति छन्दोगश्रुतिश्च स्मायते । अभिसंभवनं सं- पत्तिरूपफलप्राप्तिः । अत्र दयां प्रत्यभिमुखीभवनक्षण एवाभिसंभवनरूप- फुलसिद्धिरिति व्यज्यते । भविनामिति सर्वाधिकारत्वद्योतनम् । मातृ- विषये आभिमुख्यमात्रे क आयासः ॥

·খাল, । । कविलुपलक्षिता कचिदभगुरगृहमतिः। सरस्वती क्वचिद्- ढान्तर्वहति । लक्ष्वालक्ष्या जवाया गतिः । सर्वथा सा हितमेवाचरेत् । अप्रियमपि हितमेव । अप्रिये आपतिते तस्य वस्तुतो हितत्वमेव । अप्रिये आपतिते तस्य वस्तुतः हिलत्वं वयं न विमः । ईश्वरं च निर्दयत्वनोपालभामहे । अप्रियरूपहितकरण दया गूढमाचरति । यदा दयानिवृत्तं हितं प्रियमपि भवति, तडा दांसाधानहे । तदा सा प्रकाशमाचरति । निन्दन्तु, न- न्दन्तु वा जन्मः । दया तेशं हितमेवाचरेत् । अन्यत्प्रयः, अन्यच्छ्रेयः ।।' बिमलरलाबहा वृक्षगिरीशदये भवती : अतिप्रसन्ना शुद्धा हितै- कतानस्रोतावहा दयापारवती ! हितरूपरतावहा ।। लपदि साररूतीय राणयखधमप्रतियम् । सद्यः सर्वाषप्रायश्चित्तं भवति । अत्र सरलतीष्टान्तसामञ्जस्य रसिकानुभाव्यम् ।। ५२ ।। अपि करणे जनस्य तरुणेन्दुविभूपणता- मपि कमलासनत्वमपि धाम वृषाद्रिपतेः । तरतमतावशेन तनुते ननु ते विततिः परहितवीणा परिपचेलिमलिमती ॥ ५३ ।। सर्वपालप्रदा दया । वांछितं कृत्यं दद्यात् । ईश्वरपदं ब्रह्मा- दमपि लभ्य ततः । अधिकारितारतम्येन तत्तद्वान्छितफलप्रदानं दयायाः क्रीडा । वृषाधिपतिधाम रूपोत्तमपदमपि दीयते तया । परहितभावनमेव दयाशरीरम् । तदेव तस्याः क्रीडा । तथा च लीलासूत्रे लीलापदेन ब्रह्म- स्वभावभूतदयाया लीला गम्यत इत्यपि भाववर्णनं शक्यम् ॥ करुणे जनस्य तरुणेन्दुविभूषणताम् । 'गुणदोपौ बुधो गृहन्निन्दुःखेळाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥' शिवस्य दयास्वभावो व्यज्यते ॥ कमलासनत्वमपि । भगवन्नाभिकमलस्थत्वरूपभाग्यम् ॥ . ।

·दयाशतका वृषाद्रिपतेर्धामापि । धाम पदं न्यानम् ।। परहितवर्मणा परिपचेलिमकलिस्ती । परहितनिवर्तकत्वमेव दयाशरीरम् । वर्म शरीरञ् । दयाविततियातरजमाला । परहित- रूपत्वेन परिणतत्वं तस्याः केलिः क्रीडा । 'परहितमनुकम्प भावयन्त्यां भवत्याम्' इत्युक्तं पूर्वम् ॥ ५३ ॥ धृतभुवना दये विविधगलनुकुलतरा वृषगिरिनाथपादपरिरम्भवती अवती । অভিনিত্যাণ ব্রহভিবিন্যানেল सकृदवगाहमानमपतापमपापमपि ॥ ५४ । सरस्वतीसान्यमुक्तन् । गङ्गासाम्यमुच्यते । त्रिपथगा गङ्गा । त्रिविधगत्यनुकूला । ऐश्चयवल्यमोक्षरूपत्रिविधगतिप्रापिका दया । सदा भगवत्पादसम्बद्धा गङ्गा ; दया च । सकृइवगाहनमात्रेणाघम् ; तापं च निवर्तयतः । सकृत्करणमालेण संवफलप्रदत्वरूपप्रपचिवैभवमन बोध्यते । 'भुवि पुरुपुण्यतीर्थलदनान्यषयो विमदा- स्त उत भवत्पदाम्बुजहदोऽभिदंब्रिजलाः । दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसारहावलथान् ।' इति श्रुतिगीताश्लोकोऽत्र विभावनीयः ।। धृतभुवना। लोको ध्रियते त्वया ॥ त्रिविधगत्यनुकूलतरा। तरपा भक्तितोऽप्यानुकूल्यातिशयो घोत्यते ।। वृषगिरिनाथपादपरिरम्भवती भवती। 'लढा वृपाचलपतेः पादे' इति पूर्वमुक्तम् । गिरेरेव नद्युत्पत्तिः संभवेत् । भगवत्पादानोत्पयते । यदि भगवानिगरिनाथो भवेत्तथा तत्पादाङ्गोवे दृष्टनियमानुगुण्यं स्फुटम् ॥ अविदितवैभवापि। दयावैभवपरिज्ञानमप्यनपेक्षितम् । 'अनि- ·दयाशतकम् । । च्छयापि संस्पृष्टो इहत्येव हि पावकः' इत्यादिकमिह भाव्यम् । भगव- न्नानो यथाऽविदितत्वेऽपि कार्यकरत्वं तथा भगवद्दयाया अपि !! सकदवगाहमानम् । 'सकृत्कृतः शास्त्रार्थः' इति प्रसिद्धन्यायस्य स्मारणं राकृदिति । प्रपत्तिः परमशास्त्रार्थः । तद्विपथे सकृत्त्वमेव न्याव्यम् ।। सुरसिन्धुरिवाएतापम्पापमप्यातनुते । न केवलं बाह्यतापनि- वृत्तिः; तापत्रययापि निवृत्तिः । त्रिशोतसस्त्रिविधतापनिवर्तकत्वमुचितम् । तापनिवृत्तिर्दृष्टा । पापनिवृत्तिरदृष्टा । यथा तापनिवृत्ति नान्नानादौ दृष्टत्या- दसन्दिग्धा तथा पापनिवृत्तिरप्यसन्धिवादृष्टत्वेऽपि । पापनिवृत्तिनिश्चयो ता- पनिवृत्तिर्भवति । इति तब सूरयस्त्रयधिपतेऽखिललोकमलक्षपणकथामृताब्धि- मवगाह्य तपांसि जहुः' इति श्रुतिगीताश्लोकोऽत्र कविबुद्धिस्थ इव ॥ ५४॥ निगमसमाश्रिता निखिललोकसमृद्धिकरी भजधकुलमुगुजगातः परितमाता । प्रकाटेतहसमत्स्यकमठाद्यवतारशता वियुधसरिच्छ्रियं वृषागरीशदये वहसि ॥ ५५ ॥ गङ्गादृष्टान्तस्यातिसामञ्जस्यात्पुनरपि स एव प्रस्तूबते । वेदप्रति- पाद्यत्वम्, कूलातिलंछिप्रवाहवत्त्वम् ; खप्रवाहेषु हंसमत्स्यकमठाद्यवतारप्र- दर्शकस्वमित्यादिसमानाकाराः प्रदश्यन्ते पोपमालाभाय । अवताराश्च करुणाप्रवाहाः । विभवानां नदीप्रवाहसाम्यं दर्भितं श्रीमल्लोकदेशिकैः । तदत्र मतव्यम् । भगवढ्यापरिवाहमरणं प्रपदनदशायाम् ॥ निगमसमाश्रिता । उमयोनिगमप्रतिपाधत्वमस्ति । 'मोक्षाकां- क्षी प्रपधे शरणमहमिति कापि मन्त्रे श्रुतं च' इत्युक्तमधिकरणसारावल्याम् ।। निखिललोकसमृद्धिकरी । पुण्यसमृद्धिधान्यादिसमृद्धिश्च ! दृष्टादृष्टसर्वसमृद्धिः । सर्वजनाभ्युदयकरी दया ॥ भजदघकूलमुद्रुजगतिः । प्रवाहसमये यथा गङ्गा कूलमुल्लङ्घय कूलबहिवर्तिनोऽपि प्रदेशान् संप्लावयति ; तथा दया आत्मानं भजतामघा- 12D ·१२ दयाशदकम् । न्युटेलप्रवाहमजयति ॥ परितप्तहिता । परितापोऽनुतापः । पश्चात्तापः । तन्मात्र- वतामपि हिता । गाढतप्तानां हिता ॥ प्रकटितहसमत्स्यकमठाद्यवतारशता । हंसमत्स्यौ नष्टवेदस- म्पादनेन विद्याप्रवर्तकौ । शतमित्यानन्त्योपलक्षणम् ॥ विषुधसरिच्छ्रियं वृषगिरीशदये वहसि । गङ्गासरिच्छियं भजसे ॥५२॥ जगति भितम्पचा त्वदितरा तु दये तरला फलनियमोज्झिता भवति सन्तपनाय पुनः । त्वमिह निरङ्कुशप्रशकनादिविभूतिमती वितरसि देहिनां निरवधिं वृषशैलनिधिम् ॥ ५६ ॥ श्रीनिवासदयाप्रपदने तदैकान्त्यम् , तदितरवैमुख्यं चापक्ष्यते । तदर्थमितरदयातो वैलक्षण्यप्रदर्शनम् । निधिभूतो भगवानेव दीयते प्र- पत्रे दयया । 'स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति ।' 'य आत्मदाः॥' फलनियमोज्झिता । सन्दिग्धफला । भवति सन्तपनाय पुनः । पुनः सन्तापप्रापिका ॥ त्वमिह । वदितरस्याः स्वभाव उक्तः पूर्वार्धे । उत्तरायास्तव प्रभा- व उत्तरार्धे कथ्यते ॥ निरंकुशप्रशकनादिविभूतिमती । उत्तमगुणभूतायास्तव वि- भूतयो गुणाः । निरकुशशक्तिनिरङ्कुशखातन्त्रयमित्यादयो गुणा दयाभि- प्रेतनिर्वाहकाः ॥ वितरसि देहिनां निरवधि वृपशैलनिधिम् । देहिनामिति सर्वाधिकारत्वं सूच्यते । देहवद्भयोऽपि समय॑ते भगवान् दययेति च व्य- ज्यते । आत्मसमर्पणं कृतवते भगवान् वितीयते समप्यते दयया । अतिकृप- णस्य नित्यधनित्वं भवति निरवधिनिधिलाभेन । निधिश्च भगवत्पादः॥५६॥ सकरुणलौकिकप्रभुपरिग्रहनिग्रहयो- नियतिमुपाधिचक्रपरिवृत्तिपरम्परया।

·दयाशतकम् । " वृषभमहीधरेशकरुणे वितरङ्गयतां श्रुतिमितसम्पदि त्वयि कथं भविता विशयः ॥ ५७ ॥ संशयाभावो महाविश्वासश्चापेक्ष्यो दयाप्रपत्तौ । तावुपपाद्यते । वैदिकावैदिकसाधारणी सर्वाधिकारिका दयाप्रपत्तिः । 'यथा लोकाम्नायम्' इति लोकवेदसम्प्रतिपत्तिरावश्यकी विश्वासदाायः लोकखभावानुरोधिनि भूयान् विश्वासः स्यात् सर्वेषाम् । आनुकूल्ये दयाप्रसरः ; प्रतिकूल्ये दयोपरोधो निग्रहश्चेति लोकस्वभावप्रदर्शनेनानुकूल्यसङ्कल्पप्रातिकूल्यवर्जन. रूपाङ्गे आप बाध्यते । 'कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम्' 'भवत उपासतेऽघ्रिमभवं भुवि विश्वसिताः' इत्यादिकं श्रुतिगीतोक्तमत्र भाव्यम् । "यञ्च 'तस्मादपि वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्रयच्छन्ति' इत्यत्र प्रपत्तिविधिन दृश्यत इति तत्रापि तात्पर्यतः प्रपन्नसंरक्षणं कारुणिकानां स्वभाव इत्येतत्सि- यति । तावति सिद्धे कैमुतिकन्यायेन लब्धमपारकारुण्यजलधेरीश्वरस्य प्रपन्नसंरक्षणम्" इति लौकिककारुणिकप्रभुदृष्टान्तप्रदर्शन निक्षेपरक्षायाम् । तदत्र विभावनीयम् ॥ उपाधिचक्रपरिवृत्तिपरम्परया। उपाधिर्दयाप्रयोजकमानुकूल्यम्, तन्निरोधकं प्रातिकूल्यं च ॥ सकरुणलौकिकप्रभुपरिग्रहनिग्रहयोर्नियतिम् । आनुकूल्येना- नुग्रहः , प्रातिकूल्येन निग्रहश्च नियतः । सकरुणः प्रभुः सपक्षः । निष्करुणो विपक्षः ॥ वितरङ्गयताम् । विगतसंशयं विचिन्वताम् । तरङ्गाणां डो- लायितत्वं स्वभावः । संशयडोलाशून्यत्वं वितरङ्गत्वम् ॥ श्रुतिमितसम्पदि त्वयि । सम्पद्वैभवम् । श्रुतिराप्ततमा माता- पितृसहस्रेभ्यो वत्सलतरा निर्दोषा , तया मितस्त्वदनुभावः ॥ कथं विशयो भविता । न संशयस्यावकाशः ॥ ५७ ॥ वृषगिरिकृष्णमेघजनितां जनितापहरां त्वभिमति सुवृष्टिमुपजीव्य निवृत्तवृषः । .

·९४ दयाशतकम्। वहुषु जलाशयेषु बहुमानमपोह्य दये नजहति सत्पथं जगति चातकवत्कृतिनः ॥ ५८ ॥ श्रीनिवासो वृषगिरिशिवरमाश्लिष्टः कृष्णमेघः । श्रीस्तस्मिन् तडित् । 'मा भूदेवं पुनरपि च ते विद्युता विप्रयोगः' इति मङ्गळाशासनं कविसावभौमेन मेघविषये मेघे । अस्य श्रीनिवासकृष्ण- मेघस्य न कदाऽपि लक्ष्मोविद्युता विप्रयोगः । करुणापूर्णोऽयं मेघः सदा दयावृष्टिवषुकः । जनितापहरामवावृष्टिः । तया तृण्णिवृत्तिः । चातक- सदृशत्वं तत्प्रपन्नानाम् । 'द्वौ तौ सुपर्णी' उभावपि पक्षिणौ । प्रपत्ता चा- तकः । प्रपत्तव्यः कपोतः । निवृत्तता अपि त्वद्रसपाने तृषावन्तः । 'निवृत्ततर्वैरुपगीयमानात् ---' 'निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहेतुकी भ- क्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः ॥' इत्यादिकं स्मायते निवृत्ततृष इति ॥ वृषगिरिकृष्णमेघजनिताम् । कारुण्यवर्धककृष्णमेधा वृषाग- रिशिखरमाश्लिप्य शीतशीतां प्रभूतां दयां सन्ततं वर्षति ॥ जनितापहराम् । दयावृष्टिर्जनिता । जनिता सा जनिदुःखवे- दिनी जनिमल्सु भृशमनुकम्प्य जनितापं सद्योऽपहरति । जनितैव जनिताएं नानीयात् तमपजिहीर्षेच । जनिता जन्मसमूहमपहरति ॥ त्वदभिमति सुवृष्टिम् । त्वदभिमतिरेव शोभना शीतला वृष्टिः ।। उपजीव्य निवृत्तवृषः । दयया त्वया सञ्जीविता वर्धिताः 'वर्षेणं बीजं प्रतिसञ्जहर्ष' इतीव हृष्टाः । त्वामुपजीव्य पिपासोपशमं प्राप्य फल- सिद्धयनन्तरं त्वां न विस्मरेयुः । उपजीव्यावज्ञानमत्यन्तमन्याय्यमिति व्यज्यले उपजीव्येति । निवृत्तवृष इति शुकोक्तः 'निवृत्ततरुपगीयमानात्' इति श्लोकः स्मायते । निष्पन्नसाधनैरपि स्वयं फलतया सततं निपीयते । निवृत्ती अङ्कुरितापिपासत्यादिगुणाष्टकाः । 'परिणमन्त्यपवर्गदशांकुराः' इति सङ्कल्पसूर्योदये ॥ वहुषु जलाशयेषु बहुमानमपोह्य दये । पूर्वचिरपरिचितबहुरसा- ।

·दयाशतकम्। शयत्यागः । जलाशयेप्वित्यपि ॥ न जहति सत्पथं चातकवत् कृतिनः । आकाशं न त्यजन्ति । कारुण्यकान्तिनः कृतिनो भवन्ति । संप्रदायमार्गभूतं पारभैकान्त्यं न जहति । 'कृतिनः कमलावासकारुण्यकान्तिनो भजे ।' विपुलायां पृथिव्यां त एव कृतिनः ॥ ५८ ॥ स्पदुदयतालकााभरमुना वृपशलजुषा स्थिरचरशिल्पिनैव परिकल्पितचिनधियः । यतिपतियामुनप्रभृतयः प्रथयन्ति दये जगति हितं न नस्त्वयि भरन्यसनादधिकम् ॥ ५९॥ रक्षणप्रार्थनं करिष्यतेऽनन्तरश्लोके । तत्पूर्व प्रपत्त्युपायद्रष्टार- स्तत्प्रदर्शयितार ऋषयस्तीर्थकराः स्मर्यन्ते । आचार्यस्मरणमावश्यकम् । शरणागतिदशकस्यास्य प्रारम्भात् पूर्व पञ्चमदशकान्ते 'सद्देशिकात्मा' इति दयाया देशिकात्मत्वमुक्तम् । दयाया देशिकशोभनधीनिमित्तकत्वमुच्यतेऽत्र । एवंच दया निमित्तकारणम् ; प्रकृतिश्चाचार्यबुद्धीनाम् । अत्र वक्तव्यं प्रागे- वोपोद्धात उक्तम् ॥ त्वदुदयतूलिकाभिः । दयोदय एव तूलिका भवति । उदय इति सौकुमार्य तूलिकायाः । न कृपारूषिता क्रीडातूलिका यथेतरसृष्टौ । दयोदयमय्यस्तूलिकाः । नैका तूलिका , किन्तु बयस्तूलिकाः । याव- त्तप्ति नवनवोदयतूलिकाभिः पुनः पुनर्लिख्यते आचार्यधीचित्रम् । असकृल्लि- ख्यते चित्र प्रमृज्य प्रमृज्य आ.परितोषादात्मनः । 'अनपेक्षः शुचिर्दक्षः करुणामृतसागरः' इति गुरुवर्णनं श्रीशङ्कराचार्यः ॥ अमुना वृषशैलजुषा स्थिरचराशिल्पिनैव । अनेनैवाव्याकृत- व्याकृतसर्वस्रष्टा । न चतुर्मुखेन व्याकृतमालस्रष्टा । अव्याकृतस्य व्याकृ- तापेक्षया स्थिरत्वम् । स्थिरत्वम् , चरत्वमुभयं प्रदर्शनीयं चित्रे । दया- कल्लोलानां चरत्वम् , दयाया अकम्पनीयत्वरूपस्थिरत्वं च । सागरलेखने ·दयाशतकम् । तरङ्गाणां चरत्वमुदधेरक्षाभ्यत्वरूपगाम्भीर्य च प्रदर्शनीयं शिल्पिना । स्थिर- चरद यासागररूपचित्रलेखनं स्थिरचरशिल्पिना सुशकम् । 'स्थिरतरशिल्पिना इति वा पाठः । 'उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रम्' क्रीडातूलिकया वास्मन् कृपारूषितया स्वयम् । एको विश्वमिदं चित्रं विभुः श्रीमानजीजनत् ।। इत्यादिकमिह भाव्यम् ॥ परिकाल्पतचित्रधियः। 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्प- यत्' इति विश्वष्टिः कल्पनत्वेन व्यवहियते । अत्र परिकल्पनामत्यव- धानाधिक्यं सूच्यते ॥ यतिपतियामुनप्रभृतयः । 'पत्युः संयमिनां प्रणम्य चरणौ तत्पादकोटीरयोः सम्बन्धन समिध्यमानविभवान् धन्यांस्तथान्यान् गुरुन्' इति यतिपतेः प्रथमग्रहणम् । 'बहुभिरुपचितं यामुनेयप्रबन्धेस्त्रातं सम्य- ग्यतीन्दैरिदमखिलतमःकर्शनं दर्शनं नः' इति सम्यक्त्राता यतिपतिः । ती- र्थकराः करुणामूर्तयः । परमकल्याण्यस्तेषां बुद्धयः ॥ प्रथयन्ति दये जगति हितं न नस्त्वयि भरन्यसनादाधिकम् । अकिञ्चनानां सुलभतममुपायं करुणया प्रकाशयन्ति । 'अनन्यसाध्यस्वा- भीष्टसाधनसमर्थवशीकरणं शरणागतिः' इति लक्षणोक्तिर्निक्षेपरक्षायाम् ॥५९॥ मृदुहृदये दये मृदितकामहिते माहिते धृतावेसुधे बुधेषु विततात्मधुरे मधुरे। वृषगिरिसार्वभौमदयिते माय ते महतीं मवुकनिधे निधेहि भवमूलहरा लहरीम् ॥ ६० ।। मधुरमधुरमतिकरुणमाक्रन्यते शराणागत्यवसरे । आचार्यप्रद- र्शितत्वेन पूर्वश्लोकोक्तभरन्यसनमनुष्ठीयते ।। मृदुहृदये दये । 'मृदुर्दयालुमधुरः' इति गुणपाठक्रमोऽत्रानुलियते ॥ मृदितकामहिते महिते। 'परित्यक्ता मया लङ्का' इति काम्य- परित्यागिविषये हिता । अत एव महिता । 'यस्यानुग्रहमिच्छामि ·दयागतकम्। तस्य वित्तं हराम्यहम् ' इति काम्यमानमर्दनरूपहितमप्यनुग्रहकार्यम् । मृदितकामत्वेन त्वं पूज्य से मनोषिभिः; कामापमर्दस्य वस्तुतो हितत्वात् । 'विपदः सन्तु में नित्यम् -' इति कुन्ती । “अधनोऽयं धनं प्राप्य मा- द्यन्नुच्चैन मां स्मरेत्' । इति कारुणिको नूनं धन मे भूरि नाददात्” इति कुचेलः ॥ धृतविदुधे । विबुधानां धारकपापकमृता दया । तद्धारस्तया ध्रियते ॥ बुधेषु विधृतात्मधुरे मधुर । महत्सु गुरुषु चेतनरक्षणरूप- खभरो निक्षिप्यते दयया । अत एव मधुरा दया ॥ वृषगिरिसार्वभौमदयिते । श्रीनिवासवल्लभे ॥ भवुकनिधे । मङ्गळनिधे । भवमूलहरां लहरीम् । संसारनिर्मूलनी तव कल्लोलमालाम् ।। मयि निधेहि । मदात्मभरस्त्वयि न्यधायि । त्वदात्मभूतां त्वल. हरी मयि निधेहि । अकूपारैरेकोदकसमयवैतण्डिकजवै. रनिर्वाप्यां क्षिप्रं क्षपयितुमविद्याख्यवडयाम् । रूपे त्वं तत्ताप्रथिमवृषपृथ्वीधरपति. स्वरूपद्वैगुण्यद्विगुणनिजविन्दुः प्रवहसि ॥ ६ ॥ भरो न्यस्तः । निर्भरत्वे निर्भयत्वम् । कृतकृत्यताबुद्धिः प्रद- श्यते । भगवत्तः सर्वेषां भयम् । भीषास्माद्वातः पवते भयादस्याग्नि- स्तपति' 'महद्भर्य वज्रमुद्यतमिव' इति श्रूयते । अतो निर्भयत्वसिद्धये भगवतो दयापराधीनत्वं विलीनस्वातन्त्र्यत्वम् ; दयाया भगवतोप्यतिबृहत्व- मित्यादिकं निर्भयत्वोपयुक्तं सर्वमत्र प्रदश्यते । जनन्तरदशके दयायाः स्वरूपम् , तदुपकारपरम्पराक्रमश्च प्रदर्श्यते । अस्मिन् दशके शिखरि- णीवृत्तम् । प्रज्ञाप्रासादमारुह्य योगाढेन वृषगिरिशिखरे स्थित्वा निर्भयत्वं,

·दयाशतकम्
निर्भरत्वं च शिवारणीवृत्तेन गीयते । प्रथमश्लोकेऽविषाबडवानिवर्वापणम् ;
निरतिशयबृहतो ब्रह्मणोऽपि दयाया बृहत्तरत्वं चोच्यते । 'भवमूलहरा दया-
लहरी' इत्युक्तम् । भवमूलमविद्याव्यसंवर्तानिः । कथं तस्य दयावीचिभि-
निर्वापण शक्य त्याक्षिप्योच्यते ।।
अकूपारैरेकोदकसमयवैतण्डिकजवैः। एकार्णवसमयः प्रलय-
समयः । निरतिशयं वर्षन्ते तदाकूपाराः समुद्राः । अप्रतिहतः प्रचण्डो
वेगः प्रलयपयोध्यम्भसा प्रलयप्रवृत्तिसमये । वैतण्डिकस्याप्रतिहतः संरम्भ.
रूपो जवः । न तस्य स्वपक्षः कश्चित् । सर्व परपक्षं प्रचण्डवेगैः कटुवाग्व-
निरस्यन्दमयीं करोति सभाम् । प्रलयोद कम्य न कोऽपि वपक्ष-
रक्ष्या भवति ॥
अनिर्वाप्यामविद्याख्यबडवाम् । विश्वप्रलयेऽप्यविद्या न पली-
यते । अविद्याशब्दः कर्मपरः 1 विधेतरत्कर्म । 'अविद्या कर्मसंज्ञान्या'
'न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' इति सूत्रम् ।
अविद्यामिनिर्वापणाय नालं संवर्तसागराः ।।
क्षिप्रं क्षपयितुम् । क्षणमात्रेण शमयितुम् ।।
कृपे त्वं तत्तादृक्प्रंथिमवृषपृथ्वीधरपतिस्वरूपद्वैगुण्यद्विगुण-
निजविन्दुः प्रभवसि । प्रकृतिमण्डलं कृत्वमकोदकीभूतम् । वैतण्डि-
कवदप्रतिहतजवः प्रलयाणवः । तेनाप्यनिवाप्याविधा । तताऽपि बृहतैव
सागरेण तन्निपणसंभवः । वितण्डावादेन न स्वस्य परस्य वा अविद्यो-
च्छियेत । चतुपादुभयविभूतिीिशिष्टं ब्रह्म । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि
त्रिपादस्यामृत विपि ।' एकादशभूतलीलाविभूतेश्चतुर्गुणपरिमाणं ब्रह्म ।
चदुप्पदस्य ब्राणोऽपि चतुर्गुणबृहन्दयाबिन्दुरिति दयाप्रवाहस्य निरति-
शयबृहत्त्वं ब्रह्मापेक्षयापि । द्वैगुण्यद्विगुणनिजविन्दुरिति शतगुणितोत्तरक्रम-
दद्विगुणस्य द्विगुणत्वेनाभ्यासः । ब्रह्मणश्चतुष्पात्त्वप्रदर्शनरीत्या दयाबि-
न्दोब्रह्मापेक्षया चतुर्गुणहत्त्ववर्णनम् । तंव प्रवहणसंरम्भो वैताण्डकसं-
रम्भादधिकः । ब्रह्मदयासिन्धुर्ब्रह्मसिन्धुमतिशेते ॥ ६१ ॥

·दयाशतकम्। विवित्सावतालीविगमपरिशुद्धेऽपि हृदये पटुप्रत्याहारप्रभृातपुटपाकप्रचाकताः । नमन्तस्त्वां नारायणशिखरिकूटस्थकरुणे निरुद्धत्वदोहा नृपतिसुतनीतिं न जहति ॥ ६ ॥ किं प्रपत्तिरेका प्रायश्चित्तं भवति ? किं भक्तिन प्रायश्चित्तं भवति पूर्वपापानाम् । 'ताग्विद्यैव तन्निष्कृतिरिति हि विदांचक्रुराम्नायवृद्धाः' इति विद्यायाः प्रायश्चित्तत्वमुक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे । यदि पूर्वाधानि नष्टा- नि उत्तराधानां कथं शमनम् ? एवं पृष्टे--उच्यते ॥ विवित्सावेतालीविगमपरिशुद्धेऽपि हृदये । 'कामातङ्कमतीत्य कोपदहनं निर्वाप्य वित्तस्पृहावेताली व्यवधूय' इति सङ्कल्पसूर्योदये । अविद्यादहननिर्वापणमुक्तं पूर्वश्लोके । अत्र वित्ता- दिकाम्यस्पृहारूपविवित्सोवताळोनिरास उच्यते । यथा कथञ्चिद्वैराग्यला- भेऽपि ; असङ्गेऽपि हृदये ॥ पटुप्रत्याहारप्रभृतिपुटपाकप्रचकिताः । तीव्रप्रत्याहारधारणा- ध्यानादिरूपोग्रतपश्चर्याया भीताः । तीव्रतपोरूपभक्तियोगानुष्ठानाक्षमाः । भक्तौ शक्तयभावः कारणं दयाप्रपदने । अशक्तानां त्वमेव शरणम् ॥ नमन्तस्त्वां नारायणशिखरिकूटस्थकरुणे । नारायणकीर्तनं पितृत्वादिसम्बन्धद्योतकम् । नारायणसंज्ञा गिरेः । गिरिश्च घनीभूता दया। तथा च नारायणत्वं दयायाः सिद्धयति । प्रपदनमन्त्रदृष्टनारा- यणशब्दग्रहणम् । कूटस्थ इति निर्विकारत्वमुच्यते । निर्विकारः कूट- स्थोऽपि भगवान् दयया भृशं विक्रियते द्रवीभवति । त्वामेव नमन्तः श- रणीकुर्वन्तः ॥ निरुद्धत्वद्रोहाः। त्वत्प्रातिकूल्यविमुखाः । पूर्वार्धे पुटपाक- खेन निरोधपर्यायसमाधिरूपभक्तियोगो वर्णितः । 13D ।

·१०० दयाशतकम् । 'यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया' इति गीतायाम् । 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति पातञ्जलं सूत्रम् । यद्यपि प्रपन्नानां निरोधाख्यसमाधिनास्ति , तेषामस्ति त्वद्रोहनिरोधसङ्कल्पः । ध्वं च लघूपायमूतप्रपत्ता न निरोधाभाव इति निरुद्धशब्देन व्यज्यते ॥ नृपतिसुतनीति न जहति । 'लघुर्दण्डः प्रपन्नस्व राजपुत्रापराधवत् इति न्यायो दयाप्रपन्नमात्रविषयः । अयं च दयोपकारः । उत्तराधम- सङ्गस्य दुर्वास्त्वेऽपि न तया प्रसक्तया निर्भयत्वविरोधः ॥ ६ ॥ अनन्याधीनः सन्भवति परतन्त्रः प्रणमा कृप सर्वद्रष्टा न गणयति तेषामकृतिम् । पतिस्त्वत्पाराथ्य प्रथयति वृषक्ष्माधरपति- व्यवस्थां वैयात्वादिति विघटयन्ती विहरसि । ६३ ।। कर्थ लघुदण्डो भवेत् सति स्वतन्त्रे दण्डधरे सर्वज्ञ भगवति ? न स्वतन्त्रः सः । न केवलं दयापरतन्त्रः , किं तु ये दयां प्रपन्नास्तत्पर- सन्तोऽपि भवति । सर्वज्ञोऽपि तेषां दोष न गणयति । इत्थं दयाया प्रियातक्रीडया 'नाभुक्तं क्षीयते कर्म' यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिशास्त्रम- यादा व्याकुलीक्रियते । 'अनन्याधीनत्वं तव निजगदुवैदिकगिरः परा- धानं त्वां तु प्रणतपरतन्त्र मनुमहे । उपालम्भाऽयं भोः स्पृशति तव सा. बन्यमपि ।' इति श्रीवत्सामिश्राणां श्लोकोऽनुस्रियते ।। अनन्याधीनः सन् । अनन्याधीनसत्तारूपनिरुपाधिकस्वतन्त्रस- सा भगवत एव । अनन्याधीनत्वं स्वातन्त्र्यम् । 'न तस्येशे कश्चन ।।" भवति परतन्त्र प्रणमताम् । प्रणमता प्रपन्नानाम् । प्रणा- मक्षण एव परतन्लोऽपि भवतीति व्यज्यते प्रणमतामिति शत्रा । बहुव- बनानेकेषां प्रपन्नानामधीनो भवतीत्युच्यते । तद्भक्तानामप्यधीनो भव. ति वा ॥ ... ....

·दयाशतकम्। कृपे सर्वद्रष्टा न गणयति तेषामपकृतिम् । सर्वद्रष्टा न पश्य- तीति नोक्तम् । पश्यन्नपि न तद्नणयति । दण्डनार्हत्वेन न मनुते । दण्ड- नसङ्कल्पं न कुरुते । अनन्तापकृतिषु नैकामपि गणयतीत्येकवचनेन व्यज्यते । जातावकवचनं वा । 'न स्मात्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया। अपकाराणां शतमिति बहूनामप्येकत्वेन ग्रहणं शान्तिविस्मरणसौकर्याय । 'अविज्ञाता सहवांशुः इति नान्नोयाख्याने "सहस्रम् अपरिमिताः, अंशवः ज्ञानान्यस्येति । ननु आश्रितापरायव्यतिरिक्तसर्वज्ञ इति विप्रतिषिद्धम्, न, तदपराधेवतात्पर्येणोपेक्षा ह्यज्ञानं विवक्षिता । उपेक्षते हि तेयां दोषम् 'दोषो यद्यपि तस्य स्यात्' इति” इति भट्टपादाः ॥ पतिस्त्वत्पाराय॑ वृषक्ष्माधरपतिः प्रथयति । शेषः परार्थ- त्वात् । पारायं शेषत्वम् । सर्वशेषित्वं श्रीनिवासस्य । तस्य त्वच्छे- षत्वम् । पत्न्याः पतिशेषत्वं न्याय्यम् । विपर्यस्त तदन ॥ व्यवस्थां वैवात्यादिति विघटयन्ती विहरति । स्वातन्त्र्य. साइयशेषित्वानि व्यवस्थितानीश्वरलक्षणानि । तवौद्धत्यात् सर्वा व्यवसा ऽपहीयते । एवं त्वं क्रीडसि ।। ६३ ॥ अपां पत्युः शत्रनसहनमुनेर्धर्मनिगडं कृप काकस्यैकं हितासाते हिनस्ति स्म नयनम् । विलीनस्वातन्त्र्यो वृषगिरिपतिस्त्वद्विहृतिभि- र्दिशत्येवं देवो जनितसुगतिं दण्डनविधिम् ॥ ६४ ॥ कर्मणः क्षपणमुक्तं प्रपत्तिरूपप्रणामस्य सर्वप्रायश्चित्तत्वरूपप्रभावेण । प्रपन्नस्य दण्डस्य लघूभवनमुक्तम् । दण्डस्यैवानुग्रहीभवनमुच्यते । निग्र- हस्याप्यनुग्रहीभवनेन दयाप्रभावः प्रतिष्ठाप्येत । क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एवं संमतः' इति कालियपत्न्यः कृष्णस्य तत्पतिजिघांसोदये । 'परम्य दमकतुहि हिंसा केनाल कल्प्यते' ।

·१०२ दयाशतकम् । - इति श्रीमद्भागवते सप्तमप्रथमे। 'परस्य दमकर्तुः, हितार्थ दण्डं करोतीत्यर्थः । इति श्रीधरमुनयः ॥ अपां पत्युः शत्रन् । अपां निधिर्भगवान् । अपां पतिः सागरः । 'समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम्' इति प्रपदनात्पूर्वमुक्तम् । 'गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः' इति प्रपदनावसरे सर्वाभिः पत्नीभिः पुण्यनदीभिः समावृत आगादित्युक्त- म् । पत्नीभिः समावृतत्वनागमनं दयोत्तम्भनार्थम् । ताभिः सम्यगा- च्छादित आगच्छतीति सूच्यते समावृतशब्देन । सम्यगावृत आयाति । स्त्रीमध्ये पुरुषाकृतिरेव न दृश्यते । प्रसादनावसरे उक्तं प्राञ्जलिना- 'पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघव । खभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ तत्स्वभावो ममाप्येष यदगावोऽहमप्लवः । विकारस्तु भवेद्गाध एतत्ते प्रवदाम्यहम् ॥' इति । अपां पत्युरगाधत्वनियमप्रवदनेन समाधिः । जगन्मङ्गळभूतानां गङ्गादिनदीनां पतिहान्याऽमङ्गलोभवनं लोकानाय भवेत् । इदं सर्व व्य- ज्यते अपां पत्युरिति । प्रसादनोत्तरक्षणे उक्तं भगवता 'तमब्रवीत् तदा राम उद्धतो हि नदीपते । अमोघोऽयं महावाणः कस्मिन् देशे निपात्यताम् ॥' इति । तदा रामस्तत्क्षण एवं सुप्रसन्नो रामोऽभूदिति ऋषविस्मयः । सा- गरविषयो महान् क्रोधः प्रणतसागरक्रोधानुगो भूत्वा तच्छत्रुषु प्रससार । 'प्रणतप्रतिकूलमूलघाती प्रतिषः कोऽपि ---' इत्युक्तम् । पूर्वश्लोके भवति परतन्त्रः प्रणमताम्' इत्युक्तम् । अत्र रामस्तत्क्रोधश्च किकरत्वमुपयातः प्रपन्नस्य , तच्छत्रुविषयतत्क्रोधस्य चेति चारु प्रदर्यत इति रसिकैर्भाव्यम् । 'उग्रदर्शनकर्माणे बहवस्तत्र दस्यवः' ·दयाशदकम् । इति बहुशवाहंसा द्योत्यते शनिति बहुवचनेन । बहुवचनेनार्षबहुशब्द- सारणम् ॥ असहनमुनेर्धर्मनिगडम् । पितृहन्तॄनपि शत्रुक्षत्रियान् कदा- चित्सहेत । क्षत्रियस्य स्वांशिनोऽपि रामस्य वीर्यख्याति नैव सहेतेति द्योत्यतेऽसहनमुनरिति । असहनं चासूया । महदप्रीतिनिमित्तमसूया नाम भगवतः । त्रस्यति भगवानभ्यत्ययः । 'न च मां योभ्यसूयति' इति गीतान्ते । ‘मा भैषीः , मा शुचः' इति तवामयं ददामि । सर्व- भूतेभ्योऽभयं ते ददामि । अहं तु सास्यादिभेमि । वे त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥' इति चोक्तं तृतीये । तादृशासूयाळुविषये 'क्षिपाम्यजनमशुभानासुरष्वेिव योनिषु' इति तोत्रकोपेन कर्मनिगडदृढीकरणं न्याय्यम् । प्रथमपादोक्तसागरविषये चाह्यास्तस्य शत्रवो जग्निरे । अस्य विषये आन्तरशत्रुभूतकर्महननमित्यनु- ग्रहाधिक्यम् । धर्मस्यापि निगडत्वं बन्धकत्वात् । 'कसै खदेत सुखसञ्चरणोत्सुकाय कारागृहे कनकशृङ्खलयापि बन्धः।' शत्रुर्निगडेन बध्येत । अयं शत्रुर्दुर्मोचोद्भटकर्मकोटिनिगडान्मोच्यत इति व्यज्यते निगडशब्देन । 'धर्म त्रैवर्गिकं च वयमिह निगमः पापकोटौ पपाठ' इत्युक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे ॥ कृपे काकस्यैकं हितमिति हिनस्ति स्म नयनम् । अपां पति- राधिकारिको देवः । जामदग्नयो भगवदवतारभूतो विप्रः । तयोरुम- योर्दण्डो न न्याय्यः । तद्विषये दयाप्रदर्शनेन न दय प्रशंसोपपादिता स्यात् । अतोऽत्र काकासुरवृत्तान्तप्रदर्शनम् । सीतास्तननिपतिते न- यले अपराधिनी। स्तनमांसगर्धया भूयान् व्रणः कृतः । गरीयानस्याप- ·१०४ दयाशतकम् । राधः । प्रत्यप्रश्वापराधः । अयं न प्रमतिबुद्धया प्रणनाम । केवलं भूमावशक्तया निपपात । 'प्रगत इति दयालुः' इति स्तोत्ररने । अत्र हितमिति हिनस्ति स्म नयनमित्युच्यते । तस्य हितं स्यादिति बुद्धयभावे तावती हिंसामपि न कुर्यादिति भावः । शस्त्रवैद्यकृतहिंसादेरिव हितत्वम- स्या हिंसायाः । तत्र देहस्य हितत्वमतात्मन इति भेदः । 'सकृदेव प्रपन्नाय' इत्युपायगतैकत्वं फलरूपात्मनीननयनहिंसायामन्वितमभूदिव ॥ विलीनस्वातन्त्र्यः । सागरशोषणरूपप्रळये प्रतक्ते खस्वातन्त्र्य- प्रळयोऽभूदिति व्यज्यते विलीनेति ॥ वृषगिरिपतिः । धर्मगिरिपतिः । अवश्यं तेन धर्मसेतुना धर्माध- मफलप्रदाननियमो न भञ्जनीयः । तथाऽपि दयाप्रेरित एवमाचरति ॥ त्वद्वितिभिः। कालानलज्वालाजालविहारहारिधिशिखानां घोर- क्रमा विहृतयः प्रशान्तास्त्वद्विहृतिभिरिति व्यज्यते ।। दिशत्येवं देवी जनितसुगतिं दण्डनविधिम् । दण्डनविधेदु- गतिजनकत्वं न्याय्यम् । निषेधचोदना दुर्गतिरूपदण्डसूचिका निषिध्यमा- नानुष्ठाने । न केवलं दौर्गत्याजननं निषिद्धकरणस्य; किं तु प्रभूतसुग- तिजनकत्वमपीति विस्मयः ।। ६४ ॥ निषादानां नेता कपिकुलपतिः कापि शबरी कुचेलः कुब्जा सा ब्रजयुवतयो माल्यकृदिति । अमीषां निम्नत्वं वृषगिरिपतरुननिमपि प्रभूतैः स्रोतोभिः प्रसभमनुकम्पे समयासि ॥ ६५ ॥ परमं साम्यमुपैतीति परमसाम्यमुत्तमफलम् । कथमुच्चनीचयोः साम्यं संपधेत । तदपि त्वत्प्रभावण जाघट्यते । 'को मज्जतोरणुकुलाचल- योर्विशेषः ।' उच्चनीचयोः साम्यकरमवटतटवैषम्यरहितं दयास्रोतः । सौशील्य- मुत्तमगुणः । स च नीचैः परमसाम्येन भवेत् । मुक्तौ भविष्यत्परमं साम्य- मौवावतीर्णेन भगवता सर्वलोकसाक्षिक प्रदश्यते । सौशील्यं च केवलं ·दयाशतकम् । १०५ । दययैवाविष्क्रियेत । परमसाम्यरूपापवर्गदशाऽङ्कुरिता भक्त्यत्र सौशील्येन । 'अनघो मुक्तवदसौ' इति प्रपदनानुष्ठानन कृतकृत्यत्वेन भक्ततुल्यत्वानुसन्धा- नम् । 'यज्जातीयो यादृशो यत्स्वभावः पादच्छायां संश्रितो याऽपि कोऽपि । तज्जातीयस्तादृशस्तत्स्वभावः श्लिष्यत्येनं सुन्दरो वत्सलत्वात् ।।' इति सुन्दर- बाहुम्तवश्लोकः ; 'तद्वै तथास्तु कतमोऽयमहो स्वभाशे यावान्यथाविध- गुणो भजते भवन्तम् । तावांस्तथाविधगुणस्तदधीनवृत्तिः संश्लिष्यसि त्व- मिह तेन समानधर्मा ।। ' इति श्रीवैकुण्ठस्तवश्लोकश्चाल भाव्यौ ।। निषादानां नेता ! निषादस्पति निपादानां नेतारमात्मयागं या- जयतीव भगवान् । अत्र वैयधिकरण्येन निर्देशस्तन्नेयनिषादैरपि संश्लेष- प्रदर्शनाय । तैरपि नीरन्ध्रसंश्लेषा वृत्तो यद्यप्यप्राधान्येन । चतुर्भिः सह राक्षसैराजगाम निषिणः । निषादानामुपसर्जनत्व संश्लेष ॥ कपिकुलपतिः। चापले उपमानभृतः ॥ काऽपि शबरी । पूर्वोक्तौ द्वावपि पती । इयं तु या काचन वनमानुषी । रामावतारे त्रयः साम्यभाज उदाहृताः ॥ कुचेलः । 'दोभ्यां पर्यग्रहीन्मुदा' इति स्वयंग्रहो दत्तः ।। कुब्जा सा । अत्र समीकरणं द्विगुणम् । प्रथमं तदङ्गवक्रि- मसमीकरणम् । अनन्तरम् 'दोभ्या स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्तमानन्दमूर्तिमंजहादतिदीर्घतापम्' इति नीरन्त्रसंश्लेषः । प्रथमसमीकरणस्यापि व्यञ्जनं कुब्जेति ॥ अमीषां निम्नत्वं वृषगिरिपतेरुन्नतिमपि प्रभूतैः स्रोतोभिः प्रस- भमनुकम्पे समयसि । प्रथमं निम्नं गच्छति दयास्रोतः । निम्नमि- वापगाः' 'पयश्च निम्नाभिमुखम्-' इति निम्नगमनस्वाभाव्यात् । प्रभूतः स्रो- तोभिरुन्नतमप्याप्लाव्य समानयसि ॥

·दयाशतकम् । त्वया दृष्टस्तुष्टिं भजति परमेष्ठी निजपदे वहन्मूर्तीरष्टौ विहरति मृडानीपरिवृढः । विभर्ति स्वाराज्यं वृषशिखरिशृङ्गारिकरुणे शुनासीरो देवासुरसमरनासीरसुभटः ॥ ६६ ॥ निम्नानां समीकरणमुक्तम् । किं भवत्युच्चानां ब्रह्मरुद्रादीनामिति पृष्टे-उच्यते तेऽप्यनुगृह्यन्त इति ॥ त्वया दृष्टस्तुष्टिं भजति । त्वदृष्टिस्तत्तुष्टिहेतुः ॥ परमेष्ठी निजपदे । परमे तिष्ठतो युक्ते परमव्योमवासग्रहणं प्र. तीयेत । तघ्यावयते निजपद इति । न परमे पदे ॥ वहन्मूर्तीरष्टौ विहरति मृडानीपरिबृढः । बहुमूर्तिपरिग्रहेण विहारभोगाधिक्यम् ॥ बिभर्ति खाराज्यम् । 'आमोति खाराज्यम्' ‘स स्वराट् भव- ति' इत्युक्तमुक्तिरूपस्वाराज्यं नाप्तम् ।। वृषशिखारेशृङ्गारिकरणे । तुष्टिं भजति परमेष्ठी सरस्वत्या निजपदे । मृडान्या विहरति तत्पतिरीश्वरः । वृषाचलशृङ्गारी त्वत्पति- स्त्वया सह विहरतीति चोत्यते । युक्तं त्रिभुवनकमनीयस्य शृङ्गारिणो विहरणम् ॥ शुनासीरो देवासुरसमरनासीरसुभटः । त्वदधीनस्तज्जयः॥६६॥ दये दुग्धोदन्वयतियुतसुधासिन्धुनयत- स्त्वदाश्लेषान्नित्यं जनितमृतसञ्जीवनदशाः । खदन्ते दान्तभ्यः श्रुतिवदनकर्पूरगुळिका विषुण्वन्तश्चित्तं वृषशिखरिविश्वम्भरगुणाः ॥ ६७ ॥ 'नियच्छन्तस्तस्मिन्निरुपधिमहानन्दजलधौ' इति न्यस्तभराः कृतकृत्या आनन्दादिगुणसिन्धौ ब्रह्मण्यात्मानं नियच्छन्त- स्तमनुभवन्तः कालं नयेयुः । ब्रह्मगुणानुभावनरूपो दयोपकारो वण्यते । दययैव ब्रह्मगुणाः कल्याणाश्च भवन्ति । एतांश्च सत्यान् कामान्' इति ·दयाशतकम्। १०७ - . दहरविद्योक्तकल्याणगुणभजनं दयां विना न सिद्धयेत् ॥ दये दुग्धोदन्धधतियुतसुधासिन्धुनयतः । कलशोदधिसम्पदो भवत्याः' इत्यादिश्लोके दयाया दुग्योदधित्वम् , भगवदमृतविग्रहस्य तन्म- थनलब्धत्वम् ; तम्य मृतसञ्जीवनत्वञ्चोक्तम् । अत्र ब्रह्मगुणानां दयाश्ले- पान्मृतसञ्जीवनरूपामृतदशापातिरुच्यते । अवामृतसिन्धुर्दया । गुणाश्च दुग्वसिन्धुः । दययाऽमृतीभवन्तीतरे गुणाः ।। त्वदाश्लेषानित्यं जनितमृतसञ्जीवनदशाः । यद्यपि वं सा- र्वभौमी , निरतिशयं तव सौशील्यम् । गुणानां मृतसञ्जीवकत्वं त्वदा- श्लेषेण । यद्यपि गुणाः सिद्धा एव , तेषां मृतसञ्जीवनरूपामृतदशा स्वत्संश्लेषण साध्यते । जनितमृत इति शब्दविरोधप्रदर्शनरूपवैचित्र्यम् ॥ श्रुतिवदनकर्पूरगुळिकाः । श्रुतिवधूजिह्वायां शिशिरशिशिरो लालारसो द्रवति कर्पूरगुटिकाभिरिव । गुणेषु कीर्त्यमानेषु तत्स्पर्शेन जिह्वा कर्पूरगुळिकास्पर्शेनेव द्रवति । 'श्रुतिकुहरकण्डूहरगिरः' इति प्राचतलवा- विषये पादुकायाम् । 'आदरादलोपः' इति श्रतिवध्वा आदरदर्शनं व्र- मगुणवर्णने ॥ चित्तं विषुण्वन्तः । सोमाभिषव इव चित्ताभिषवः । द्रुचि- तता सम्पद्यतेऽमृतकल्याणगुणावादनेन । अश्मसारमपि हृदयं द्रावयन्ति दयासंश्लिष्टा गुणाः ॥ वृषशिखरिविश्वम्भरगुणा दान्तेभ्य: स्वदन्ते । इतरविषये- भ्यो विरक्तिरपेक्ष्यते तत्र रक्तव्यर्थम् । दमो मनोनिग्रहो विषयेभ्य उपरतिः परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि' ॥ ६७ ।। जगजन्मस्थेमप्रळयरचनाकेलिरसिको विमुत्त्येकद्वार विघटितकवाट प्रणयिनाम् । इति त्वय्यायत्तं द्वितयमुपधीकृत्य करुणे विशुद्धानां वाचां वृषशिखरिनाथः स्तुतिपदम् ॥ ६८॥ 14D ·१०८ दयाशतकम् । गुणानाममृतीभवनेन कल्याणत्वं दयाधीनमित्युक्तम् । गुणिनि- ठगुणाभिधानं स्तुतिः । 'तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते' इति विष्णुपदं विष्णुस्वरूपं स्तुवन्ति वेदाः । कथं मत्स्तुतौ प्रवृत्यते त्वया? कामं विष्णुं स्तुहि । एवमुक्ते प्रत्युच्यते--विष्णुः स्तूयेत जगजन्मादि- कर्तेति ; अमृतस्य सेतुरिति च । तथा च जगत्सत्तादिनिर्वाहः ; मुक्ति- प्रदत्वं च निमित्तद्वयं विष्णोः स्तुत्यत्वे । तदुभयं त्वदधीनं त्वदुपाधिकम् । अतो मुख्यं साक्षात् स्तुत्यत्वं तवैव । त्वद्वारा तस्य ॥ जगजन्मस्थेमप्रळयरचनाकेळिरसिकः। रचनाशब्दः सौत्रः। यथा चेतनस्यैव रचनासम्भवः ; तथा दयालोरेव रचना सम्भवतीति भावः । प्रकृतिमात्रस्य चैतन्यशून्यस्य यथारचनानुपपत्तिस्तथा दयाराहतस्येश्वरस्यापि रचनानुपपत्तिरिति भावः ॥ विमुक्त्येकद्वारं विघटितकवाट प्रणयिनाम् । नान्यः पन्था इति त्वामेवैकं पन्थानं निगदति निगमः । पन्था दवीयान् भवेत् । अध्वाम- नपरिश्रममप्यपहाय तमेव प्राप्यमपावृतकवाट मुक्तिद्वारं करोति दयेत्युल्लेखः । वर्गद्वारमपावृतमित्युक्तिरनुत्रियते । प्रणयमालेण कवाटविघटनम् । 'तमेवं विद्वान्—' इति विदिना प्रणयात्मकं ज्ञानमुच्यते । मुक्तिद्वारकवाटिका- विघटनध्वानप्रतिश्रुन्निभत्वमुक्तं भगवन्मन्त्राणां सङ्कल्पसूर्योदये । मुक्तिद्वारक- वाटिकाविघटनकुञ्चिकायमानत्वमुक्तं भगवच्चरणस्याभिनवभट्टवागेन । इति त्वय्यायत्तं द्वितयमुपधीकृत्य करणे । त्वदधीनमेतदुभ- यम् । अतस्त्वदुपाधिकं भगवतः स्तुत्यत्वम् ॥ विशुद्धानां वाचां वृषशिखरिनाथः स्तुतिपदम् । अशुद्धा लौकिकबन्दिनो गुणरहितं मिथ्या स्तुवीरन् । विशुद्धा निगमवन्दिनो न निर्दयं विषमं पुरुषं पूर्णत्वेन स्तुवीरन् ॥ ६८ ॥ कलिक्षोभोन्मीलत्क्षितिकलुषकूलङ्कषजवै- रनुच्छेदैरेतैरवटतटवैषम्यरहितैः ।

·दयाशतकम्। प्रवाहस्ते पद्मासहचरपरिष्कारिणि कृपे विकल्पन्तेऽनल्पा वृषशिखरिणो निर्झरगुणाः ॥ ६९ ॥ 'वृषगिरिकटकेपु व्यञ्जयत्सु प्रतीतैर्मधुमथनदये त्वां वारिधाराविशेषैः इति गिरिनिर्झराणां दयाप्रवाहत्वं निरूपितम् । समानधर्मनिरूपणेनोपमायाः पूर्णतोषपाद्यतेऽत्र ॥ कलिक्षामोन्मीलक्षितिकलुपकूलङ्कपजवैः । झटित्यतिजवेन पापनाशकत्वम् । अनुच्छेदैः। अविच्छिन्नैः । अवटतटवैषम्यरहितैस्ते प्रवाहैः । उच्चनीचभेदरहितैर्दया- प्रवाहैः । पद्मासहचरपरिष्कारिणि कृपे । विद्यत्सहितमेघस्य वर्षकत्व- सम्पादनेनेव परिष्कारिका पूर्णत्वप्रदा करुणा ॥ वृषशिखरिणो निर्झरगुणाः। आकाशगङ्गादिनिझराणां शैत्य- नैर्मल्यादिगुणाः ॥ विकल्पन्ते। तुल्या भवन्ति फलैक्य देकार्थत्वात् । तुल्ययोर्विकल्पः । अविशिष्टफलयोरेकार्थयोस्तुल्ययोर्विकल्प इति शास्त्रज्ञानां व्यवहारः । सादृश्ये विकल्पपदप्रयोगः । अकूपारेकोदकसमयवैतण्डिकजवैरनिर्वाप्याड विद्यावडवा दयाप्रवाहनिझरैर्निर्वाप्यत इति दशकप्रथमश्लोकोक्तसमर्थने- नोपसंहियत इत्यवधेयम् । निर्भयत्वलम्भकत्वं दशककार्यम् ॥ ९६ ॥ खिलं चतोवृत्तेः किमिदमिति विस्सेरभुवनं कृपे सिमक्ष्मामृत्कृतमुखचमत्कारकरणम् । भरन्यासच्छन्नप्रबलवृाजनप्राभृतभृतां प्रतिप्रस्थानं ते श्रुतिनगरनाटकजुषः ॥ ७० ॥ निर्भरत्वोपपादनेन दशकोपसंहारः । एतं ह वा व न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमिति । नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।'

·दयाशतकम्। ५. । । 'तदधिगम उत्तरपूर्वीघयोर श्लेपविनाशौ' । भरन्यासच्छद्मना गरीयान् पाप- भारो न्यस्यते दयायां पापिष्टजनैः । गुरवे दक्षिणा देया। दयायै गुर्वी गुरुदक्षिणा दीयते । बह्वन्नं दीयते तस्यै । श्रुतिनगरचतुप्पथे स्थिता दया । प्राभृतं प्रतिग्रहीष्यन्ती प्रपत्तन् प्रति प्रतिष्ठते । आदरसंभ्रमाभ्यामभ्यु- गच्छति दया । यद्यप्ययं पापिष्ठाऽभूत् । तदनन्तप्रबलपापं प्रपदनक्षण एव विस्मृत्य तदुपहृतपापभारस्यातिगरीयस्त्वमजानतीव प्रपन्नं प्रत्युद्वच्छ- त्युपहृतं प्रतिग्रहीतुम् । येन धनेन धनवन्तो जनास्तद्धनमुपहरेयुगुरुजनाय; रायै च । पापमेव धनं पापाढ्यानां प्रात्त गाम् । तदेव तैरुपहियते । प्रपत्तुपापराशिविषये खिलं भवति भगवञ्चेतसि । सर्व विस्मयते । महति स्मृतिभ्रंशरूपविले जाते तत्पश्यन्नित्यमुक्तभुवनं विस्मयाविष्टं भवति ॥ भरन्यासच्छन्नप्रवलवृजिनप्रामृतभृताम् । देवी राज्ञी सार्वभौमी दया । तस्यै प्रभूत उपहारो वस्त्रादिभिरावृतो दीयेत । भरन्यासच्छद्मना वृतो गुरुतरपापभार उपहियते । भारस्य भूयस्त्वं छमना बियत इव प्रपत्ता ॥ श्रुतिनगरङ्गाटकजुषस्ते पतिप्रस्थानम् । श्रुतिनगरचतुष्पथ- मध्ये त्वं स्थिता । 'चतुर्विधा भजन्ते माम्---' इति प्रपत्तृचातुर्विध्यम् । चतुर्विधपुरुषार्थार्थित्वेन वा ॥ प्रतिप्रस्थान ते । आयान्तं क्षिप्रमादरेण प्रत्युगच्छसि त्वम् । यद्यपि पुरा दुराचारः , सर्वाशी , केतनो नास्तिकोऽभूदयं जनः ॥ खिलं चेतोवृत्तेः किमिदमिति विम्मेरभुवनम् । महान् भ्रं- शो भवति चेतसि दयाया भगवतश्च । पापविषये शून्यमिव भवति मनः । न स्मरत्यपराधानां शतमपि. । प्रपत्तुरपराधसहसभाजनत्वम् , तत्प्रयुक्त- तीव्रनिग्रहसङ्कल्पश्च भगवञ्चतसो भ्रश्यतः । सर्वज्ञस्य चेतोवृत्तौ महल्खिलं जायतेऽमाद्यनन्तप्रबलापराधविस्मरणेन । 'कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव' इतिवद्भवति । एतत्पश्यन्तो नित्यमुक्तादयः , श्रतयश्चाश्चर्यरसाविष्टा विस्मेरा ·दयाशतकम्। १११ .. भवन्ति । भवत्तीति भुवनम् । नित्यमुक्ता ब्रह्मविदो ब्रह्मानुभवपरायणाः सन्तो भवन्तः । नित्यमुक्तादयो भगवच्चतोवृत्तिम् ; दयाचेतावृत्तिं चाध्य- क्षयन्ति । तत्रोत्पद्यमानां खिलरूपशून्यतां च पश्यन्ति । अपराधि- चक्रवर्तिविषये समस्तप्रबलापराधान्विस्मृत्य भरन्यासच्छमना प्रबलवृजिन- सञ्चयमावृण्वन्तं प्रपत्तृजनं प्रति तव तद्भाराङ्गीकारावातिऋजुतया प्रति- प्रस्थानं वीक्ष्यः सूस्यः केयं विचित्रा विस्मृतिरिति विस्मयेनाविश्यन्ते । तवः प्रतिप्रस्थानं विस्मेरसूरिबृन्दविशिष्टम् । विस्मरभुवनमिति बहुव्रीहिः । किमिदमित्याश्चर्यरसः । यथा प्राचेतसम्य किमिदं व्याहृतं मयति वदतः; यथा च भगवतः स्वयजहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान्' इति कुचेलचेल- खण्डयद्धपृथुकतण्डुलोपहारदर्शने ॥ सिलक्ष्माभृत्कृतमुखचमत्कारकरणम् । तिष्ठन्त्वाविभूतस्वरूपा मुक्ताः, कीभावादनादनित्याविभूतस्वरूपगुणादयो नित्याश्च । ब्रह्माधीन- ज्ञानास्ते । किं भवति विपश्चितो ब्रह्मण' उन्नतगिरिशिखरात्सर्वं पश्यतः ! सोऽपि विस्मयाविष्टो भवति स्वचेतसि खिले जायमाने । महांश्चमत्कारो ऽनुभूयते तेन, केवं दयादेवीक्रीडेति । प्रपत्तृचेतस्यपि महखिलं भवतींव । पापबासनाभारोऽपहीयते । अपनीतपापवासनाभार लधु भवति प्रपत्तृचेतः । सिमक्ष्माभूदिति सिमराजस्यापि : करः । तद्रानः कर- तमः । सोऽपि विस्मायते । कृतमुखो विद्वान् ॥ ७० ॥ निावधाचदाचत्सत्तास्थमप्रवृत्तिानयामिका वृषगिरिविमोरिच्छा सा त्वं परैरपराहता। कृपणभरभृत्किंकुणिप्रभूतगुणान्तरा वहासि करूणे वैचक्षयं मदीक्षणसाहसे. ॥ ७१ ॥ 'निदान तत्रापि खयमखिलनिर्माणनिपुणः' इति भरन्यासरूपोपाय- प्रवृत्तिजनकोऽपि भगवान् दयाद्वारा । न केवलं प्रपदनकाले भरखीकारः क्रियते दयया । तत्पूर्वं सर्वाः तदर्थकृषिस्तथैव क्रियते । 'हितमितिः जग- सूचनम् । सिमः ·११२ दयाशतकम् । । दृष्ट्या क्लौरक्लप्तफलान्तरैरमतिविहितैरन्यैर्धयितैश्च यदृच्छया' इति श्लोके इद पटमुच्यते । दयया कृतस्य सर्वोपकारस्य स्मरणमस्मिन् दशके । कृतस्यास्मरणं कृतनताऽऽपद्यते । यद्यपि पुरा कृतन्नोऽभूदिदानीमकृतन्नेन भा- व्यम् । चातकवकान्त्यमावश्यकं कमलाकान्तकारुण्ये । दयास्वभावः, तदुपकारपरम्परा च स्मयते । दयास्वभावानुसन्धानेन भयनिवृत्तिरीप्स्यते । वृत्तं चात्र हरिणी । 'चकितहरिणीप्रेक्षणा निन्ननाभिः' इति मेघे कालिदासः 'वस्तकहायनकुरङ्गविलोलाष्टः' इति सीताविषये भवभूतिः । कोमलमा- देवैकान्ता दया चकितहरिणप्रेक्षणा । सा मां त्रातुं भीषणातिकरपापिष्ठ- मदीक्षणसाहसे वैचक्षण्यं वहतीयश्चर्मम् । प्रशाम्यदपत्रपा निजमभिप्रेतं नः स्वयं प्रदिशति । वीतातका धाद्रियतेः पदं वितरति । त्रपा, आतङ्क इत्यादयो हरिणीगुणाः । यद्यपि ते हरिण्युपमितदयायां प्रसक्ताः ; ते त्य ज्यन्तेऽस्मभ्यं निरातकत्वादिकं दातुम् । प्रथम श्लोके दयायाः स्वरूप 'विष्णोः कटाक्ष'मिति प्रथमं रिरक्षिपिनचेतने स्वयं तदृष्टिपातश्च कथ्यते ॥ निविधचिदाचित्सत्तास्थेमप्रवृत्तिानेयामेका । 'स्वाधीनत्रि- विवचेतनाचेतनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदं' इति भगवत्युक्तं दयायामद्वारकं; दयायां मुख्यमन्वति । इदश्च विस्तरेणापपादितमस्मिंस्तोत्रे ॥ वृषागारविभोरिच्छा सा त्वम् । भगवतश्चेतनरक्षणेच्छा दया। तस्माद्भगवदीयत्वेनोक्तस्य जन्मादिकारणत्वलक्षणस्य नातिव्याप्तयव्याप्तयसं- भवाः । दयारूपेच्छाविशिष्टो भगवान् जगजन्मादिकारणमिति निष्कर्षः ।। परैरपराहता। समर्थया भवितव्यं रक्षणेच्छया दयया। दण्डन- प्रवृतक्रोधादिभिर्यदि साऽभिभूयेत नास्मदिष्टलाभसम्भवः । इयं गुणेषु सार्वभौमी । नास्या सार्वभौम्या गुणान्तरैरभिभवप्रसक्तिः ॥ कृपणभरभृत्किकुर्वाणप्रभूतगुणान्तरा । सार्वश्यादिगुणानां दयानभिभावकत्वमुक्तम् । न तावताऽलम् । सर्वेषां गुणानां साम्ये न जितं स्याद्दयया । गुणान्तराणां तस्याः किङ्करस्वमुच्यते । पूर्वोक्तं सर्व ·दयाशतकम् । ११३ . संगृह्यतेऽत्र दयास्वरूपलक्षणकथनमुखन ॥ करुणे मदीक्षणसाहसे वैचक्षण्यं वहसि । करुणे इति हरि- णीसदृशक्षणवत्त्वं व्यज्यते । अतिविभीषणमदीक्षणसाहस विचक्षणा भवसि । भीषणे पापिष्ठे त्वद्भर्तृप्रतियोद्धृप्रधानप्रतिमल्लेऽपराधचक्रवर्तिनि मयि कुरङ्ग- नयनया त्वया कटाक्षनिवेशनं महत् साहलम् । वहसीति, प्रपत्तृजनन्यस्त- महाभरवहनमपि तव न भारः । प्रथमं मयि करे दृष्टिनिवेशनमेवातिभार इति व्यज्यते । विभीषणानामीक्षणसाहसे तव वैचक्षण्यम् । राक्षस इति न त्वं बिभघि ॥ ७१ ॥ वृपगिरिपतेहृद्या विश्वावतारसहायिनी क्षपितनिखिलावद्या देवि क्षमादिनिषेविता । भुवनजननी पुंसां भोगापवर्गविधायिनी वितमसि पदे व्यक्तिं नित्यां बिभर्षि दये स्वयम् ॥७२॥ दयास्तुतिः कुतो भवता । चेतनाः खलु स्तूयेरन् । न गुणानां चैतन्यम् । यद्यप्यहं गुणेषु सार्वभौमी नाहं चेतना । 'कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु' इति चेतनाचेतनविभागापरिज्ञानेनाचेतनस्य चेतनवत्सम्बोधनमुन्नत्तकृत्यम् । 'गाढोन्मादः प्रणयपदवी प्राप वार्तानभिज्ञे इत्यचेतनसंभाषणं गाढोन्मादप्रयुक्तमिति कविसार्वभौमः । इदं भवताऽ भ्युपगतं हंससन्देशे 'विश्लेषण क्षुभितमनसां मेघशैलद्रुमादौ याच्यादैन्यं भवति किमुत कापि संवेदनाहे' इति । यद्यपि सम्यग्गीयते भवता मद्विषये , उन्मत्तगीतमेवेदं भवेत् । एवमाक्षिप्ते-प्रत्युच्यते । अचेतने चेतनसमाध्यारोपणं करिसमयः । स्तोलारम्भ एवोक्तं श्रीविषये 'करुणामिव रूपिणीम्' इति । श्रीरेव त्वम् । अतो नाचेतनत्वशङ्का । दयालक्ष्म्योरभेद उच्यतेऽस्मिन् श्लोके ।।

·११४ दयाशतकम् । , वृषगिरिपतेर्हृद्या । तद्वक्षःस्थलावस्थिता । हृदयमिच्छाभूत- दयायाः स्थानम् ॥ विश्वावतारसहायिनी । दयाऽवतारनिमित्तम् । अवतारेषु प्रिया , सहचरी च । अवतारेषु विष्णोः श्रीरनपायिनी ॥ क्षापतनिखिलावद्या । बहिष्कृतनिग्रहा दया , नित्यमज्ञातनि- ग्रहा लक्ष्मीः । सर्वपापापनोदिनी ॥ क्षमादिानेषविता । क्षमादिगुणास्तवोपकुर्वन्यस्मद्रक्षणे । पृथि- व्यादिनिविता लक्ष्मीः । क्षमादिनिर्वत्यमाना उपकारा उक्ताः प्रथमदशके ।। भुवनजननी । समस्तजननी सा । भुवनसृष्टिस्त्वया कायते ।। पुंसां भोगापवविधायिनी । पुंसां पुरुषार्थार्थनाम् । श्रेयो न पुरविन्दलोचनमनः कान्ताप्रसादादृते संसृत्यक्षरवैष्णवाध्वसु गुणां सम्भाव्यते का चेत् ।' न दयां विना कस्यापि पुरुषार्थस्य लामः ॥ वितमसि पदे व्याक्तं नित्यां विभर्षि दये स्वयम् । वितमसि पदे लक्ष्मीकान्तम्' 'श्रिया साध जगत्पतिः' इत्यादिकं भाव्यम् । स्वयं व्यक्तिर्दयाखभावः ॥ ७२ ॥ स्वयमुदयिनः सिद्धाद्याविष्कृताश्च शुमालया विविधविभवन्यूहावासाः परं च पदं विभोः । दृषगिरिमुखध्वेतेप्विच्छावधिप्रतिलब्धये दृढविनिहिता निःश्रेणिस्त्वं दये निजपभिः॥७३ ॥ घरव्यूहविभवहादाचारूपेण रक्षकस्य विविधावस्थितिस्त्वदनुभावनिम्ना । त्वमेव पर्वभेदैर्युक्ता दृढा निःश्रेणिः । दिव्यक्षेत्रवासलम्भनं दयाकार्यम् । तेन चौपायान्वयप्राप्तिः । दये स्वयमिति परमपदे स्वयं व्यक्तिरुक्ता पूर्वश्लोकान्ते । अत्र दिव्यक्षेत्रादिषु स्वयंव्यक्तियते ॥ स्वयमुदयिनः । स्वयमिति पूर्वश्लोकान्ते । स्वयमित्यत्य श्लोक- ..

·दयाशतकम् । स्योपक्रमेऽन्तादिक्रमेणेव स्वयं भवति । स्वयं करुणया व्यक्तिं गतानि खयंव्यक्तभगवद्रूपाणि ॥ सिद्धाद्याविष्कृताश्च शुभालयाः । भक्तविशेषप्रार्थनानुरोधेन प्रकाशिताः । तेऽपि प्रकाश्यन्ने , न जन्यन्ते । पूर्वसिद्धास्त इत्यपि योत्यते । सिद्धस्याविष्करणमात्रम् ॥ विभोर्विविधविभवव्यूहावासाः । विभुत्वाद्विविधभवनम् । विविधं भवतीति विभुर्विष्णुः । आवास इति हृदयगुहावासस्य हादस्य ग्रहणं स्यात् । 'स्थित्यदनाभ्यां च' इति हृदये वासमात्रं तस्य । न सम्भोगप्रातिस्तस्य , वैशेप्यात् ॥ वृपगिरिमुखेष्वेतेषु । बहुपर्वविशिष्टनिःश्रेगित्वम् वृषगिरी दृश्यते ।। इच्छावधिप्रतिलब्धथे ! मनोरथकाष्टालाभाय ॥ दृढविनिहिता निःश्रेणिस्त्वं निजपर्वभिः । दयापर्वाणि परव्यू- हविभवादयः , लोकानुग्रहार्थनेता व्यक्तयः । अदृढनिःश्रेणिकान्तरा- रोहा ध्रवं सापायः । अज्ञातयादृच्छिकपासङ्गिकसुकृतव्याजमुपधाकृत्य कटाक्षादिदयापर्वाण्यैश्चर्यकैवल्यादिफलवितरणरूपदयापर्वाणि चानुपदमेव वर्ण्यन्ते । निरतिशयप्रोतिरूपतया भक्तिशब्दाभिलप्योऽसकृदावृत्ताप्रया- णानुवृत्तो निरन्तरस्मृतिसन्तान एव निःश्रेयसनिःश्रेणिकति निरणाथि ' इति निक्षेपरक्षायाम् । भक्तिभार वहन्ती दयानिःश्रेणिः । “नि प्रत्यूषड- ङ्गयोगनिगमप्रासादनिःश्रेणिका' इति प्रपत्तिप्रतिपादकनिक्षेपरक्षाग्रन्थस्य निःश्रेणिकात्वमुक्तं तद्गन्थान्ते ॥ ७३ ॥ हितमिति जगदृष्टगा क्लुप्तैरक्लप्तफलान्तरै- रमतिविहिरन्यैर्धर्मायितैश्च यदृच्छया । परिणतबहुच्छमा पद्मालहायदये स्वयं प्रदिशति निजाभिप्रेतं नःप्रशाम्यदपत्रपा ॥ ७४ ॥ पापिष्ठमडीक्षणं साहसमित्युक्तम् । तिष्ठतु साहसम् । लज्जा प्रथमं भूषणं 15D . ।

·११६ दयाशतकम्। पद्मासहायदये जगदृष्टया नारीणाम् । कथमयोग्ये निलजं दृष्टिपातः । लज्जावहत्वनिवृत्तये त्वमेवालक्षितमज्ञातसुकृतादिव्या जान्कारयित्वा तानुबाहरसि मद्योग्यतानिरू- पकत्वेन । त्वयैव गूढं कारितान् योग्यताच्याजान् ससाक्षिकयन्ती सं लज्जास्पदलं परिहरसीव । मदर्थे एतावान् क्लेशस्तव ।। हितमिति क्लुप्तैः । प्रासङ्गिकसुकृतैः। अक्लतफलान्तरैः। आनुषङ्गिकसुकृतैः ।। अमतिविहितैः। अबुद्धिपूर्वसुकृतैः ॥ यदृच्छया धर्मायितः । यादृच्छिककृतः ।। अन्यैः । सामान्यबुद्धिमूलादिसुकृतविशेषैः ।। परिणतबहुच्छमा । भरन्यासच्छाप्रवलवृजिनप्राभूतभृतामिति मच्छमोहम् । तदपि त्वत्कारितमेव । छद्मपरम्परा अभ्यस्यते भवत्या मदर्थे । , स्वयं प्रदिशति निजाभिप्रेतं नः प्रशाम्यदपत्रपा । स्वयं निजेति पदाम्यां न मम मुमुक्षा , मन्मोचनेच्छा तवैवोत व्यज्यते । अने- कैश्छद्मभिलज्जापनयनम् ।। ७४ ।। अतिविधिशिवैरैश्वर्यात्मानुभूतिरसैर्जना. नहरयमिहोपच्छन्द्यैषामसङ्गदशार्थिनी । तृषितजनतातीर्थस्नानक्रमक्षपितैनसा वितरति दये वीतातङ्का वृपानिपतेः पदम् ॥ ७५ ।। न वयं दयामुपच्छन्दयेम । सेव फलान्तरप्राप्तिप्रदर्शनमुखेनास्मा- नुपच्छन्धानन्दघनभगवत्सन्निधिमानाय्य भगवति रुचिमितरत्रारुचिं च क्रमश उत्पाद्य पीतातङ्का भगवत्पदं ददाति ।। अतिविधिशिवरात्मानुभूतिरसैः। मोक्षव्यतिरिक्तैरलभ्योत्तम- फलान्तरैः । तानि प्रदाय ॥ जनान् । जनमात्राधिकार दयाश्रयणम् ।।

·दयाशतकम् । ११७ . । अहृदयमिहोपच्छन्द्य। विचित्ररसं फलं ददामीति प्रलोभ्य । इहति वृपगिरिं प्रापय्य । मुप्नातोतिवदहृदयत्वकथनम् । फलसङ्गिनां जना- नां विचित्राणि फलानि प्रदश्य तत्प्राप्त्यर्थं तान्भगवत्पदमानीय ।। असङ्गदशार्थिनी । सङ्गमेवाहमथये । त्वं तु मदसङ्गदशार्थिनी ।। तृषितजनतातीर्थस्नानक्रमक्षपितैनसाम् । पिपासाती जनाः पुण्यतीर्थे स्नान्ति तृण्णिवृत्तये , न नैमल्यप्रेप्सया । अनिच्छन्त एव शुद्धिं लभन्ते । निदाघातीस्तत्र स्नान्ति । तेन चैनो निवर्तते । एवंरीत्या त्वत्प्रवृत्तिभंगवदिव्यमङ्गळविग्रहसंदर्शनेन जनानामेनःक्षपणे । क्षपिते एनसि सत्त्वोन्मेषः ॥ वितरति दये वीतातङ्का वृषाद्रिपतेः पदम् । अशुद्धानां म- लिनानां चेतनानां पतिपदस्पर्शलम्भन आतङ्कः स्यादयितायाः । असङ्गे- भ्यो विरजाभ्यः पतिपदवितरणं न्याय्यम् । तेषां विशुद्धि क्रमेणोत्पाद्या- नन्तरं निर्विशङ्का तद्वितरसि । अत्रापि दयोपकारपर्वप्रदर्शनम् ।। ७५ ।। वृपगिरिसुधासिन्धौ जन्तुर्दये निहितस्त्वया भवभयपरीतापच्छित्त्य भजन्नघमर्षणम् । मुापेतकलुषो मुक्तेरग्रेसरैराभपूर्यते खयमुपनतैः स्वात्मानन्दप्रभृत्यनुवन्धिभिः ॥ ७६ ॥ भवसिन्धुतरणभरस्त्वयि मया न्यस्तः । त्वं च मां वृषगिरिसुधा- सिन्धौ न्यस्यति । 'अभिलषितदुरापा ये पुरा कामभोगा जलधिमिब ज- लौघास्ते विशन्ति खयं नः ' इत्युक्तरीत्या सर्ने भोगा मां खयं प्रविशन्ति ।। वृषगिरिसुधासिन्धौ । अमृतस्य सेतुरेवामृतस्य सिन्धुरपि भवति। जन्तुः । सर्वाधिकारत्वं द्योत्यते ॥ दये निहितस्त्वया । हृदयगुहानिहित आनन्दमय इति श्रूयते । अस्मद्धदयावाश्थतोऽपि सोऽस्माभिरविदितः ; अस्माकमन्तेन प्रत्यूढत्वात् । अहं तस्मिन्नानन्दसिन्धौ लया न्यस्ये ॥

·११८ दयाशतकम्। भवभयपरीतापच्छित्त्यै भजन्नघमर्षणम् । सिन्धौ न्यसने तत्क्ष- णात्सर्वाघमर्षणम् , सर्वतापापगमश्च भवति । ग्रीष्मे शीत इव हृदो ब्रह्म खलु प्रविश्यते ॥ मुषितकलुषः । तदैव मु-गात्यशुभान्यशेषतः' इतिवन्मत्क- लुषचौर्य क्रियते मइविदितम् । अजिहीर्षा विदिता चेत् दस्युभिर्मुषित- मिति भृशमाक्रन्देयम् ॥ मुक्तेरग्रेसरैः स्वयमुपनतैः स्वात्मानन्दप्रभृत्य नुबन्धिभिः । अनिच्छतोऽपि मम स्वयमुपनताः । स्वात्मानन्दः, स्वस्यात्मभूतस्य पर- मात्मनोऽनुभवरूपानन्देश वा । स्वस्वरूपानन्दो वा स्यात् । उत्तरकल्पे पूर्वः प्रभृतिशब्देन ग्राह्यः ॥ अभिपूर्यते । समन्तादाविश्यते ॥ ७६ ॥ अनितरजुवामन्तमूलेऽप्यपायपरिप्लवे कृतविदनघा विच्छिद्यैषां कृपे यमवश्यताम् । प्रपदनफलप्रत्यादेशप्रसङ्गविवर्जितं प्रतिविधिमुपाधत्से सार्धं वृषाद्रिहितैषिणा ॥ ७७ ॥ प्रपदनं कारयित्वा तदनन्तरमपि रक्षा त्वयैव क्रियत इत्युच्यते ॥ अनितरजुषाम् । प्रयोजनान्तरदेवतान्तरविमुखानाम् ॥ अन्तर्मूलेऽप्यपायपरिप्लवे । आज्ञाच्छेदाऽपायः । अबुद्धि- पूर्वकमधं न श्लिष्येत् । अन्तरित्यन्तःकरणम् । तन्मूले बुद्धिपूर्वके । अपायपरिप्लवेऽपराधान्तरसम्पाते ॥ कृतवित् । कृतप्रपदनवित् । ममाहृदयक्षणिकाक्रान्दनरूपप्र- पदनम् — ऋण प्रवृद्धमिव में हृदयान्नापसंपति' इति बहुमन्यमाना ॥ अनघा । निजिवृक्षारूपदोषराहिता ॥ उच्छिद्यैषां यमवश्यताम् । न खलु भागवता यमविषयं गच्छ- न्तीति ' प्रमाणमनुसृत्य ॥

·दयाशतकम्।
१
प्रपदनफलप्रत्यादेशप्रसङ्गविवर्जितम् । अभ्युपगतप्रारब्धक्षपणे
सङ्कल्पितमोक्षप्रत्यादेशप्रसङ्गं निवर्तयितुं पुनः प्रपदनादिप्रतिविधि कारयसि ।
मोक्षदानसङ्कल्पस्यामोधीकरणं तवैव भरो भवति
प्रतिविधिमुपाधत्से सार्धं वृषाद्रिहितैषिणा । प्रतिविधिः
प्रतिविधानम् , प्रायश्चित्तम् । भगवतोऽप्राधान्यद्योतन सार्धशब्देन
तृतीयया च ॥ ७७॥
क्षणविलयिनां शास्त्रार्थानां फलाय निवेशित
सुरपितृगण निर्वेशात् प्रागपि प्रळयं गते ।
अधिगतवृषक्ष्माभृन्नाथामकालवशंवदां
प्रतिभुवमिह व्याचख्युस्त्वां कृपे निरुपप्लवाम् ॥ ७८॥
पापक्षपणाय पुनः प्रपदनरूपप्रतिविधानं त्वयाधीयत इत्युक्तम् ।
सुकृतस्य त्वमेव प्रतिभूर्भवसीयुच्यते । यज्ञादिकर्मभिराराधितानां देवपितृ-
णां प्रळये नष्टत्वऽपि त्वं प्रतिभूर्भूत्वा तदाराधनानुगुणं फलं ददासि । इत्थं
पुण्यविषये कृतवित्त्वस्योपपादनम् । प्रळयकालेऽपि दयाया अनुवर्तमानत्व-
मुच्यते ॥
क्षणविलयिनां शास्त्रार्थानां फलाय निवेशिते सुरापितृगणे ।
क्षणविलयिनः शास्त्रार्थभूतयज्ञादयः । त्वं प्रळयेऽपि न विलीयस इति
व्यतिरको व्यज्यते । क्रियासु क्षणमात्रे विलीनास्वपि क्रियाराध्याः स्थायि-
नो देवाः सन्ति ; ये फलं दद्युः । तदधिकारे ते निवेशिताः । देवतासु
सतीषु नापूर्वकल्पननिर्बन्ध इति द्योत्यते ॥
निर्वेशात्मागपि प्रलयं गते। कृतकर्मफलभोगात्प्राक्प्रलय आप-
तितः । प्रलये पितृसुरगणाः सर्वेऽपि प्रलीनाः ॥
अधिगतवृषक्ष्माभृन्नाथामकालवशंवदा प्रतिभुवमिह व्या-
चख्युस्त्वां कृपे निरुपप्लवाम् । न कालकाल्यत्वं दयायाः । कालवशंवदाः
प्रतिभुषो देवादयः । त्वं तद्विलक्षणा प्रतिभूः ॥ ७८ ॥

·१२० दयाशतकम्। - '१ त्वदुपसदनादद्य श्वो वा महाप्रलयऽपि वा वितराते निज पादाम्भोज वृषाचलशेखरः। तदिह करुणे तत्तत्क्रीडातरङ्गपरम्परा. तरतमतया जुटायास्ते दुरत्ययतां विदुः ॥ ७९ ॥ 'मम माया दुरत्यया' इति मायाया दुरत्ययत्वमुक्तम् । दयाया दुरत्ययताभावे कथं दयाप्रपदनन दुरत्ययमायातरणसभवः ? तत्संभवाय दयाया दुरत्ययतोच्यते । दयायां विश्वासकाष्ठा च प्रदश्यते ॥ त्वदुपसदनात्। त्वत्प्रपत्तः ।। अद्य श्वो वा महाप्रलयेऽपि वा । 'अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वे प्राणिनां भ्रवः' 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इति च यथा मरणं निश्चितम् , तथा प्रपन्नाय भगवत्पादाम्भोजवितरण निश्चितमिति व्यज्यतेऽ- द्य वेति वचनस्मारणेन । एवं च फलनिश्चयदाय॑म् ।। ७९ ॥ प्रणिहितधियां त्वत्संपृक्ते वृषादिशिखामणौ प्रसृमरसुधाधाराकारा प्रसीदति भावना । दृढमिति दये दत्तास्वादं विमुक्तिवलाहकं निभृतगरुतो निध्यायन्ति स्थिराशयचातकाः ॥ ८० ।। विलम्बन भगवत्प्राप्तिरुक्ता । उत्तराघसंभवोऽप्युक्तस्तत्पूर्वम् । जी- वितदशया परिमितरसया न भाव्यम् । विपुलं भजनसुखमपेक्ष्येत । वा- ञ्छित चेत्तदपि दीयते दययेत्युच्यते । प्रपन्ना यथा दयाप्रपन्नास्तथा भक्ता दयाभक्ता इत्युप्युच्यते । भक्तिसिद्धिरपि दयाधीना । अष्टमदश- कान्तेऽष्टाङ्गफलभूतसमाधिसिद्धिरुच्यत इति रसिकैर्भाव्यम् ॥ त्वत्संपृक्ते वृषाद्रिशिखामणौ । वागीविव संपृक्ताविति पा- वतीपरमेश्वरयोनित्ययोगः ; संश्लेष दर्शनीयतमत्वं च यो तितं महाकविना । वसंपृक्तः श्रीनिवासोऽत्यप्रियत्वरूपभक्तियोगविषयो भवतीत्युच्यते ।। प्राणाहेताधयाम् । प्रणिधानं ध्यानम् । तद्वताम् ।।

·दयाशतकम् । १२१ प्रसृमरसुधाधाराकारा प्रसीदति भावना। अनुभवानुरूपो वर्णनप्रकारः । उत्तरार्धे प्रपन्नानां मोक्षानन्दस्य प्रतीक्षणमुच्यते ।। निभृतगरुतस्ते । निश्चलपक्षाः । प्रयत्ननिश्चलान्तःकरणाः । गरुत्मत्साम्यं घोत्यते ।। इति दत्तास्वादम् । एव मनल इतरवैमुख्यस्य स्वस्वादनरसस्य दायिनम् ॥ विमुक्तिवलाहकम् । वृषशि परिमाश्रितो माझमघः श्रीनिवासः । धर्ममेधः समाधिरिति योगिनः । समाधिविषयः समाधिफलमये विमुक्ति- मेघः ॥ स्थिराशयचातकाः। एकात्मानश्चातकाः ।। दृढम् । निस्संशयम् ॥ निध्यायन्ति। प्रतीक्षन्ते ।। ८० ।। कृपे विगतवेलया कृतसमग्रपारस्त्वया कलिज्वलनदुर्गते जगाते कालमेघायितम् । वृषक्षितिधरादिषु स्थितिपदेषु सानुष्ठवै. वृषाद्रिपतिविग्रहैय॑पगताखिलावग्रहै। :८१ ॥ स्थिराशयचातका इति चातकप्रस्तावः कृतः । अवग्रहश्चातक- शत्रः । अवग्रहव्यपगमोऽपेक्ष्यते । भगवद्विग्रहैरवग्रहो व्यपोद्यते । ग्रहोऽव. ग्रहः विगतावग्रहो विग्रह इति पैचित्र्यमभिप्रेयते व्यपगतावग्रहैविग्रहरिति । 'गुरुतरकरुणाभारखिन्नाशयास्त' इति श्रीशंकराचाया हरिपादादिकेशान्त- स्तोते । मेघो भगवान्यदा करुणाभारभरितो भवति, तदा स्वपदादिरि- शिखरमवतोर्योव्या हितममृतं वर्षति । करुणाकारिता अवताराः । दया- धीना भगवदवतारा अवश्यं दयाशतके वर्णनीयाः । प्रथम श्रीनिवासत्वेन दयया सह वृषगिसक्वतीय ततः पृथिव्यां दशधावतरतीत्यस्रोल्लेख 'सुर- लोकादवतारप्रान्तरखदच्छिदं वन्दे' इति वर्णनरीतिरनुलियते । पृथिव्या- ।

·१२२ दयाशतकम् । मवतरणं पृथिवीवृत्तेन वर्ण्यत इति रसिकमनोरञ्जनम् । पृथिव्यर्थ प्रायेणा- वतारवृत्तम् ॥ कृपे विधृतलोकया। लोकविधारण कृपया 'यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् ।' इत्यवाप्तसर्वकामस्य निस्पृहस्य भगवतो लोकोत्सादभिया केवलं कृपया जगद्धारणे प्रवृत्तिः ॥ कृतसमग्रपोषैस्त्वया । न केवलं धारणम् । समग्रपोषणमाप त्वयैव ।। कलिज्वलनदुर्गते जगति कालमेघयतम् । कलौ वेङ्कटनायकः ।। कलिज्वलननिर्वापणं वेङ्कटगिरिशिखरस्थकृष्णमघनैव शक्यम् ॥ ८१ ॥ प्रसूय विविधं जगत्तदभिवृद्धये त्वं दये समीक्षणविचिन्तनप्रभृतिभिः स्वयं तादृशैः । विचित्रगुणचित्रितां विविधदोषवैदेशिकी वृषाचलपतेस्तनुं विशसि मत्स्यकूमादिकाम् ॥ ८२ ॥ विधृतलोकयति लोकविधारणमुक्तम् । अत्र जगन्मातृत्वमुच्यते । दयया विविधं जगदसोष्ट । जगत्प्रसवात् पूर्वमीक्षणम् , ध्यानं च विश्व- स्रष्टा क्रियमाणं श्रयते । प्रसवानन्तरं मात्रा दययेक्षणध्यानादिभिः प्रजापो- पणं क्रियत इत्युच्यते । अवतारेषु दयाकृतोपकाराः प्रस्तूयन्ते । मत्स्य- कूर्मावतारावत्र संगृह्यते ॥ प्रसूय विविधं जगत्तदभिवृद्धये। प्रसुयेति मातृत्वं द्योत्यते । जगतोऽभिवृद्धिरपहृतेवदप्रातलम्भनेन । लक्ष्मीप्रादुभावेन च । तादृशैः समीक्षणचिन्तनप्रभृतिभिः । मत्स्यैरोणेन प्रजावर्ध- नम् ; कूर्मैश्च ध्यानेन । 'ईक्षणध्यानसंस्पर्शर्मत्स्यकूर्मविहङ्गमाः । इति सङ्कल्पसूर्योदये । प्रभृतिशद्देन संस्पर्शस्य ग्रहणम् । एव च हंसावता- रस्यापि ग्रह्णम् ॥

·दयाशतकम् । १२३ विचिलगुणचित्रितां विविधदोपवैदेशिकीम् । यथा भगवा- नुभयलिङ्गस्तथा तद्व्यक्तिः । अवतारव्यक्तिप्वप्युभयलिङ्गत्वम् । खं स्वभावम- जहत्येवावतरति तनुः ॥ वृषाचलपतेस्तनु विशासि मत्स्यकूर्मादिकाम् । मत्स्यावतारे दया नेत्रमाविष्टा । कूर्मावतारे मनो वा निश्वास वा प्रविष्टा ॥ ८२ ॥ युगान्तसमयोचितं भजति योगनिद्रारसं वृषक्षितिभृदीश्वरे विहरणक्रमाजाग्रति । उदीर्णचतुरणवीकदनवेदिनी मेदिनी समुद्धृतवती दये त्वदभिजुष्टया दंष्ट्रया ॥ ८३ ॥ पृथिवी मग्माणवे । तां समुद्धरति वराहमुर्तेर्दया । अत्र दया दंष्ट्रां प्रविष्टा । दयाभिजुष्टया दंष्टयोद्दधार भगवान्धरणीम् । 'निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोद्वत्तमिवार्णवाम्भः' इति रघुवंशे ।। युगान्तसमयोचितं भजति योगनिद्रारसम् । योगनिद्रा स्रक्ष्य- माणक्षमविषयनिबिडचिन्तनम् । योगाऽलब्धलाभः । प्राणिनां योगार्थं निद्रा ।। वृषक्षितिभृदीश्वरे । क्षितिर्भरणीया क्षितिभृता गिरणा । तदी- श्वरेणापि क्षितिर्भरणाया । तस्या आपदो मोक्षणं कर्तव्यं तेन ।। विहरणक्रमाजाग्रति । यद्यपि निद्रातीव भगवांस्तथाप्याश्रिताप- द्विषये जागरूक एव ॥ उदीर्णचतुरणवीकदनवेदिनीं मेदिनीम् । आपद्वदनक्षण एव दयया सोधे । नाक्रन्दनाद्यपेक्षा रक्षणे । कदनवेदिनी समुद्धृतवतो । वेदनक्षण समुद्धारः ॥ समुद्धतवती दये त्वदभिजुष्टया दंष्ट्रया। दंष्टादं शक्षतखण्डना- दिकरी स्यात् । साप्युद्धारक्रियायां विनियोज्य दयोपकरणीक्रियत इति दयाप्रभावो द्योत्यते ॥ ८३ ॥ सटापटलभीषणे सरभसाट्टहासोद्भटे स्फुरत्क्रुधि परिस्फुटद्भुकुटिकेऽपि वक्त्रे कृते । 16 D ·१२४ दयाशतकम्। । दये वृपगिरीशितुर्दनुजडिम्भदत्तस्तना सरोजसदृशा दृशा समुदिताकृतिइयसे ॥ ८४ ॥ दवाप्रभावनात्युग्रसिद्मवक्रमपि पुण्डरीकाक्षं सौम्यं वत्सलं भवति उग्रस्यैव नृसिमस्य भद्रत्वं प्रसिद्धम् । तन्मन्त्रोऽपि भद्रघटितः । 'भद्रां नृसिमकुहनाम् ---' इत्युक्तं वरदराजस्तवे । 'नारसिलवपुः श्रीमान् ---' इति सह पाठः सहस्रनामसु । 'प्रह्लादार्थे नृसिमम् -' इति तात्पर्यरत्ना- वल्याम् । शिशुः प्रहादः । यद्यपि शत्रुभीषणार्थ भयङ्करं भवति वक्त्रम् , रात्र प्रधानभूतया दृशाऽतीव सौम्यता प्रदश्यते । न शिशु प्रह्लादं भीषये- तदर्थमेवावतरन्प्रभुः । सिलवक्त्रेऽपि, प्रबलशस्त्रयोधनावसरेऽपि दयाविष्टत्वं नेत्रयोरिति दयाप्रभावः । नामुख्यभूतदुष्कृद्विनाशानुरोधेन मुख्यभूतसाधुप- रित्राणत्यागी न्याय्यः । सिमक्ष्माभृतः सिमस्यावतरणमुचितम् ।। सटापटलभीषणे । 'सटाच्छटाभिन्नघटा' इति माघे सिमसटा भीषिका ॥ सरभसाट्टहासोद्भटे । दंष्टायाः करालतरत्वमट्टहासेन। दया- विष्टवराहदंष्टाया वैलक्षण्यं नृसिमदंष्टायाः ॥ स्फुरत्क्रुधि परिस्फुटद्भुकुटिकेऽपि वक्त्रे कृते । क्रोधः स्फु- रति मुखे । ध्रुवौ विभज्यते । एवं वक्त्रं क्रुद्धम् । कृत इति इदं क्रु- द्धत्वं कृत्रिमम् ; न स्वाभाविक मति व्यज्यते । 'क्रोधमाहारयत् तीव्रम्' इति ऋषिः खरायोधने । आहार्यः क्रोधः ।। दये वृषगिरीशितुर्दनुजडिम्भदत्तस्तना । दया प्रस्तुतस्तनी शिशवे स्तन्यं ददातीत्युल्लेखः । 'स्ववात्सल्यक्रोडीकृतभरतशाबेव भवती निराबाधां पादावनि न विजहौ कोसलगुहाम्' इति रघुसिझे दशग्रीवस्तम्बे- रमदलनाय वनं विशति पादुकया भरतस्य शाबवल्क्रोडीकरणमुक्तम् । अयं प्रहादो वास्तवडिम्भः ॥ .

·दयाशतकम् ।
१२५
चर्तिनो भगवतः
.......।
सरोजसदृशा दृशा समुदिताकृतिदृश्यसे । वक्त्रे भीषणे कृते
ऽपि तत्रैव दृशि प्रकाशते दया । ऋद्धस्य दृक्प्रथमं विक्रियेत । दयैव
दृक्त्वेनाविभूता । यथा प्रचण्डसवलोकतापकौण्यकान्तादित्यमण्डलान्त-
.पुण्डरीकसदृशाक्षिमत्त्वम् ; तथा क्रोधैकान्तसर्वज-
गत्तापकोग्रवक्त्रम्थदशोः सरोजसदृशत्वम् । अघाटेतविरुद्धघटनापटोयसि
नृसिम एकम्मिन् वक्त्रे क्रोधवात्सल्यकाष्ठयोः प्रदर्शनमद्भुतमिति द्योत्यते
समुदिताकृतिः' इति ॥ ८४ ॥
प्रसक्तमधुना विधिप्रणिहितैः सपादकैः
समस्तदुरिताच्छदा निगमगान्धना त्वं दये।
अशेपमविशेषतास्त्रजगदअनाद्रीशितु-
श्वराचरमचीकरश्चरणपङ्कजनाङ्कितम् ॥ ८५ ॥
मधुस्यन्दिपादाम्बुजेनेच्चिनीचस्य त्रिजगतो निर्विशेषमङ्कने कार्यते
दयया । अत्र वृषाचलपतेः पादं प्रविष्टा ढ्या । पादे रूढा दया ।
अञ्जननाङ्कन सुलभम् । अञ्जनाद्रीशितुः प्रभूताञ्जनवत्त्वात्रिजगतोऽप्यङ्कन
सुकरम् ॥
प्रसक्तमधुना । मधु स्यन्दते दयया । प्रस्तुतस्तनत्वमिव ॥
विधिप्राणाहतैः सपयोंदकैः । अयमपरो डिम्भः प्रड्डादवत् ।
विधिना विधिना पूजा विधीयते पाद्यसमपणेन ॥
समस्तदारतच्छिदा निगमगन्धिना | पादपङ्कजमात्रेण सवी-
घापनयनम् । वेलातीतश्रुतिपारमलमिदं दयाप्रचुरं पदपङ्कजम् ।।
अजनाद्रीशितुश्चरणपङ्कजेन । गिरिप्रमाणमञ्जनमम्त्यत्र त्रिजगद-
नाय । अञ्जनाद्रीशितुः सर्वोत्तुङ्गस्य त्रिविक्रमभूमिकापरिग्रहवर्णनमुचितम् ॥
अशेषमविशेषतश्चराचरं त्रिजगत् । दयास्वभावो निर्विशेषत्वम् ।।
दये त्वमङ्कितमचीकरः। दयाकारितत्वमङ्कनस्य । पादमायाता
दया। इदं विचित्र वैष्णवं विष्णुपदमुद्राङ्कनं ; दयया चरणपङ्कजमुद्रा ॥ ४५ ॥

·१२६ दयाशतकम् । परश्वथतपोधनप्रथनसत्क्रतूपाकृत- क्षितीश्वरपशुक्षरत्क्षतजकुङ्कुमस्थासकैः । वृषाचलदयालुना ननु विहर्तुमालिप्यथा निधाय हृदये दये निहतरक्षितानां हितम् ॥ ८६ ॥ दयाप्रयुक्तत्व सर्वेषामवताराणामित्युक्तम् । का वा दया जामद- अयस्य त्रिःसप्तकृत्वः पशुना क्षत्रियाणां छेत्तुश्छिन्नतत्तनुगलद्रुधिरपूरितसरो- भिः पितरं सन्तर्पयितुः । जुगुप्सितघोरहननसततव्यापृतस्य तस्यापि दया- भरितत्वानिरूपणे दयाराज्य न सिद्धयेत् । तस्यापि हितत्वेन दयामूलत्वमु- पपाद्यते । प्रलयस्य दयाकेलित्वं निरूपितम् । क्षत्रप्रलयस्य दयामूलत्वं प्र- साध्यते । यज्ञे वधोऽवध इति श्रयते । यज्ञे संज्ञपिताः पशवः पथिभिः युगेभिः' स्वर्ग गच्छन्तीति श्रयते । न हननमात्रमहितत्वव्याप्तम् । अप्र- तिसमाधेयव्याधिपीडितानामात्मवधो न दोषाय । "राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पाषानि मानवाः । विमलाः स्वर्गमायान्ति नराः सुकृतिनो यथा ।।' इति लौकिकराजदण्डोऽपि शुद्धिहेतुर्भवति । 'हतो वा प्राप्स्यसे स्वर्गम्' इति गीयते । परशुरामकृतक्षत्रहननम्य हितत्वरूपणे घोरवदवभासमानस्य सर्वस्य हितत्वं प्रसाध्यते । चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्तशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥' इति वेणीसंहारे । संग्रामयज्ञे हनिष्यमाणानां कौरव्याणां पशुत्वं वयते तत्र भीमेन । अत्रापि प्रथनस्य सत्क्रतुत्वं, तत्र निहतानां क्षितीश्वराणामुपाकृत- पशुत्वं चोच्यते । यज्ञोपाकृतपशूनां निहतत्वेपि. यथा रक्षितत्वं तथानापि निहतरक्षिता एव । हननमपि तद्धितमेव ।।

·दयाशतकम् । १२७ परश्वथतपोधनप्रथनसत्तूपाकृतक्षितीश्वरपशुक्षरत्क्षतजकु- कुमस्थासकैः । 'रामप्रव्राजनं ह्येतच्छुभोदकं भविष्यति' इति कैकेयी- दूषकं भरतं प्रति भरद्वाजः । करवन्मतस्यपि कर्मणो हितत्वं सम्भवेद्वस्तु- तः ; यथा शस्त्रवैद्यस्य ऋरच्छेदनादिचिकित्सायाः । यो दशमुखं रावणं जिगाय, तं सहस्रभुजमर्जुनं परशुना शाखिवदच्छिनत् । परशुना शाखा च्छिद्यते यज्ञाथम् । तत्साधनेन परशुना शबहननम् । संपूर्ण यज्ञताल्यं निरू- . प्यते ॥ वृषाचलदयालुना 1 गिरिवासिनः परशुना छेदने दक्षाः । पर- शुधरास्ते । गिरिराजस्य परश्वधत्वेनावतीर्णत्वं युक्तम् ॥ विहर्तुमालिप्यथा ननु । कुंकुमस्थासकानुलेपनमिव । पर्यवसा- नतो हितत्वम् । पूर्व दयया भगवच्चरणपङ्कजेन त्रिजगदकनमुक्तम् । अत्र पत्या दयाया देव्याः कुंकुमाङ्कनमुच्यते ॥ दये निहतरक्षितानां हितं हृदये निधाय । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्' इत्यवतारनिमित्तं वर्ण्यते । अस्मिन्नवतारे दुष्कृ- तामपि परित्राणाय भवति तद्विनाश इति व्यज्यते निहतरक्षितानामिति । निहननेनैव रक्षिताः । हननस्यैव रक्षणरूपत्वमुपपाद्यते हितं हृदि निधायेति । अन्ततो हितत्वाद्रक्षण एव पर्यवस्यति । निधायेति हिताभिप्रायस्य निगूढत्वं व्यज्यत इव । हितत्वस्यात्यन्तनिगूढत्वाजनाः 'निर्दयः' इति भगवन्तं गहन्ते ॥ ८६ ॥ कृपे कृतजगद्धिते कृपणजन्तुचिन्तामणे रमासहचरं तदा रघुधुरीणयन्त्या त्वया । व्यभज्यत सरित्पतिः सकृदवेक्षणात्तत्क्षणा. त्प्रकृष्टबहुपातकप्रशमहेतुना सेतुना ॥ ८७॥ सीतारामावतारणात्किमधिकं हितं क्रियेत जगतः ? 'जगति हितं न नस्त्वयि भरन्यसनादधिकम्' इति यतिपतियामुनप्रभृतिप्रथितशरणागतिसमय- ·१२८ दयाशतकम्। . स्य किं मूलम् ! सीतारामचरितं रामायणम् । रामस्य शरणागतगोष्ठी लघुतरा कृता मैथिल्या । अतस्तस्याः प्राधान्यं व्यक्तुं रमासहचरत्वेनात्र रघुधुरीणस्य वर्णनम् । यद्यपि रघुधुरीणः सः , रमापेक्षया स तत्सहचर एव भवति । सीताप्रदर्शितमार्गानुसारी रामः । अग्रतो गच्छति सीता । जगद्धितं शरणागतिधर्मप्रकाशनम् । सेतुदर्शनसेतुमानपूर्वकं क्रियेत शर- णागतिः प्रायेण । शरणागत्यनुष्ठानोपयोगितया सकृदीक्षणमात्रेण प्रकृष्ट- ब्रह्महत्यादिमहापातकनिवर्तकः सेतुः कारितः सकृत्कटाक्षमात्रेण दयया । तं वीक्ष्य सेतुमधुनापि करीश नूनं सर्वे षडूमिबहुलं जलधि तरन्ति ।। कृपे कृतजगद्धिते । चक्रवर्तितनूजस्यावतारणं निरतिशयं हितं जगतः । 'रामभूतं जगत्सर्वम्-, इति राममयत्यमाप्यते जगता । यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचारष्यति । रामो रामो राम इति जनानां कथा भवन्ति । रामभूतं भविष्यति जगत् । रामभूतत्वं ब्रह्मभूतत्वम् । ततः किं हिततरम् ॥ कृपणजन्तुचिन्तामणे । शरणागतिप्रकाशनेन न्यस्यमानभरखी- करणेन चाकिञ्चनजनचिन्तामणिर्दया ॥ रमासहचरम् । भगवतोऽपि सीतायाः करुणाधिका ॥ तदा । त्रेतायुगप्रवर्तितकातयुगवृत्तान्ते श्रीराघवे विष्णौ मानुषरू- पेण चरति ॥ रघुधुरीणयन्त्या त्वया । शरणागतिश्लोके सघवायेत्युक्तं विभी- षणेन । स्वप्राणैरपि प्रपन्नरक्षणेच्छां प्रकटीचक्रे प्रभुः कपोतदृष्टान्तोप- न्यासेन शिबिचक्रवर्तिकथोपन्यासेन चेत्युक्तं द्राविडकविसार्वभौमप्रणीतरामा- यणे । उक्तं च कुटिलमतिनापि कौटिल्येन राक्षसमुाद्देश्य 'दुष्कालेऽपि कलावसज्जनरुचौ प्राणैः परं रक्षता नीतं येन यशस्विनातिलघुतामौशीनरीयं यशः' इति ॥ सकृदवेक्षणात्तत्क्षणात् । सकृदीक्षणेन सागरविभागः सेतुना ।

·दयाशतकम्। यथा सकृदनुष्ठितादुपायात्तत्क्षण एव फललाभः ; तथा तरक्षण एव सेतुसि- द्धिः । शरणागतिकथाप्रस्ताव सर्व क्षणमात्रनिवय॑म् ॥ प्रकृष्टबहुपातकप्रशमहेतुना सेतुना । सकृत्कतः शास्त्रार्थः । 'सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपाहति । अत्र दर्शनस्यादृष्टाथचं सवीभ्यु- पगतम् । 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे) इत्यमृतसेतुविष- योक्तमस्मिन् सेतावपि समानमिव ॥ ८७ ।। कृपे परवतस्त्वया वृषगिरीशितुः क्रीडितं जगद्धितमशेषतस्तदिदमित्थमाध्यते । मदच्छलपरिच्युतप्रणतदुष्कृतप्रेक्षित- हतप्रवलदानहलधरस्य हेलाशतैः ॥ ८८ ॥ यत्र दयाया अत्यन्तमनाविष्कार इति लोको मन्येत , तत्रापि द- यामयत्वप्रदर्शने कैमुत्येनेतरावताराणां दयाघनत्वं प्रतिपाद्येत । जामदग्नया- वतारस्य दयाप्रचुरत्वं वर्णितम् । संप्रति बलभद्रावतार दयांशाः प्रकाश्यन्ते । मदपरक्शो लागलीति प्रसिद्धम् । मदच्छलेन विस्मरति हल्याश्रितदोषा- निति मददोषस्यापि दयोषकारकत्वम् । हलधरः स्थाझिरिवासी । गिरीशि. तुहलधरत्वेनावतरणमुचितम् । क्षेमकृषीवलोऽयं हलधरः ।। कृपे त्वया परवतो वृषगिरीशितुः क्रीडितम् । दयापरवत एव क्रीडा । हलप्रस्तावे वृषशब्दः स्वरसः । वृषा हलैः कर्षणे उपयुज्येरन् । अशेषतो जगद्धितम् । कास्न्येन दयामयी लीला । लीलाव्यापा- रस्य कृत्स्नस्य हितत्वम् ; अतो दयामूलत्वम् । एवं च दयालीलैव लोलोत गम्यते ॥ मदच्छलपरिच्युतप्रणतदुष्कृतप्रेक्षितैः। सर्वथा दोषादर्शनं प्रसा- ध्यम् । नीलया देव्या श्रीनिवासस्य दोषादर्शनं कार्यत इत्युक्तम् । दुर्योधन: प्रबलदुष्कृत् हलधरशिष्यः । तस्य दोषास्तिरोधीयन्ते ॥ ८८ ॥ प्रभूतविबुधद्विषद्भरणखिन्नविश्वंभरा- भरापनयनच्छलात्वमवताय. लक्ष्मीधरम् ।

·१३० दयाशतकम्। निराकृतवती दये निगमसौधदीपश्रिया विपश्चिदविगीतया जगति गीतयान्धं तमः ॥ ८९ ॥ 'अनन्तदयांबुधेस्त्रुटितजनताशोकःश्लोकः स्वयं समजायत' इत्युक्त- रीत्या दयानन्त्यप्रयुक्तं चरमश्लाकरहस्यप्रकाशनम् । दयाकाष्ठा तच्छ्लेोका- वतारणमवतीर्णेन भगवता । गीतारूपप्रदीपदान करुणाकाष्ठा । गौ- भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः' इति विश्वंभरादेवीकरुणाक्रन्दनं व्याजमात्रमवतारे । छलमेव तत् । तत्त्वतस्तु गीतारूपोत्तमोपब्रह्मणगा- नमेवावतारे निमित्तम् ॥ प्रभूतविबुधद्विषद्भरणखिन्नविश्वंभराभरापनयनच्छलात् । यद्यपि विश्वंभरा सर्वसहाऽनायासेन विश्वभारभरणशक्ता ; तथाऽपि प्रभूतपा- पभारभरितपापिष्ठासुरभारं वोढुं न प्रभवति । विबुधा देवाः स्वयंप्रभात- वेदा जगदक्षणाधिकारे प्रजापतिना नियुक्ताः । तान्प्रभूत द्विषन्त्यसुराः । ते पापिष्ठाः । गुरुतमान्पर्वतादीन्सोढुं क्षमा क्षमा तत्पापभारं साधुविषय तद्वेषभारमसह्माना करुणं क्रन्दति तद्भरापनयनाय । प्रभूताविबुधद्वेष- स्यासहनीयभारत्वं व्यज्यते प्रभूतविबुधद्विषदित्यसुरनिर्देशेन । एतद्भरण विश्वम्भराया अपि खेदजनिः । सर्वसहाया अभ्यसहनोत्पादः । विश्वास्मादपि गुरुतरभारत्वं प्रभूतसुरद्वेषस्य । खिन्नेति 'अश्रुमुखी खिन्ना' इति शुकश्लोकस्य प्रत्यभिज्ञापनम् । छलादिति तद्व्याजेन । 'छन्ननाथ छलेन वा' इति विद्याग्रहीतुनिषेधः । करुणामयस्य गुरोरुपदेशोदेशेन छलेनान्ते- वास्यभिगमनं न दोषाय । काष्ठागत वेलातीतं कारुण्यं गुणायैव भवेत् । त्वं लक्ष्मीधरमवतार्य । दययावतायते भगवालक्ष्म्या सहैव । त- द्विशिष्टस्यैव दयाघनत्वम् ॥ लक्ष्मीधरम् । तां वह भूभारमवतारयति । भूदेवीभारमवतारयितुं लक्ष्मीरूपभर वहन्नवतरति ॥ निगमसौधदीपश्रिया । 'विभेत्यल्पश्रुताद्वेदः' 'गहने हीयं विद्या ·दयाशतकम् । . संप्रतिष्ठिता' इति श्रुतिमाळीनां तात्पर्य दुरारोहम् । सौधवन्निगमोऽनेकभू- मिकोऽत्युन्नतः । दीपं विना कथं तत्र निरपाय सोपानारोहः संभवेत् ? गीता च तदारोहसहकती दीपो भवति । गीतादत्तालोकेन सुलभं निर- पायमस्खलितमारुह्यते निगमप्रासादः । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्था ज्ञानदीपेन भाखता ॥' इति वर्णितो ज्ञानदीपो गी- तैव । निगूढा गहनाः श्रत्यभिप्रायाः प्रकाश्यन्ते गीतादीपेन । 'सौ- धदीपश्रिया गीतया' इति ; प्रासादे दीपनिवेशनकाले मङ्गळगीतानि मधुर गीयेरन् । गोतादीपनिवेशनं गायतैव कृतमिति व्यज्यते । प्रा- सादगिर्यादिकं निश्यारोहन्तो दीपहस्ता गायन्त आरोहेयुः । अत्र गीनमेव दीपो भवति । शब्दमयत्वाज्ञानमयत्वाच्च दीपस्य ।। जगति विपश्चिदविगीतया गीतया । जगतीत्युपलक्षणं काल- स्यापि । यद्यपि कालो निरवधिः , पृथिवी च विपुला । न कुत्रापि देशे क- स्मिन्नपि काले गीताप्रतिपादितार्थेषु विपश्चितो विद्वांसो विप्रतिपद्यन्ते । सर्वेषु देशेषु , सर्वेषु कालेषु सर्वेऽपि विपश्चितो मतान्तरस्था अपि गीता सुगीतेत्येव वदन्ति । न तत्र केषामपि वैमत्यम् । गीता सुगीतेत्यत्र विप- चिल्लोके कुत्रापि कदाऽपि न विगानं दृश्यते । केनापि विपश्चिता विगीता चेगीता , कथं गीता गीता भवेत् ? अविगीतैव गीता स्यात् । विगोता न गीताव्यपदेशनाहीं । गीतया ध्रुवमविगीतया भाव्यम् । विगानं नाम विप्रतिपत्तिः । विगीतमिति विप्रतिपत्तिविषयत्वमुच्यते। सर्वासु भापासु सर्वेषु देशेषु गीतार्थीः प्रकाश्यन्तेऽस्मत्प्रयत्नं विनैव । ईदृशः सर्वदेशसर्व- कालाव्याहतप्रचारो गीताया भावीति सर्वज्ञैराचार्यैः पूर्वमेव ज्ञातमिति महा- न्होऽस्माकम् । स्वीडन्प्र-ऋतिदेशेषु सप्त सहस्राणि , तदधिका वा जना एक- स्मिन् काले गीतां पठ्यमानां सादरं शृण्वन्तीति प्रसिद्धम् । 'जगति गीत- या' इति समभिव्याहारेण नेदं कुरुक्षेत्रे रथोपस्थे कस्मिंश्चित् काले गीतम् । कृत्ने जगति संवेदेयं गीयत इति व्यज्यते ॥ 17 D ·१३२ दयाशतकम्। अन्धं तमो निराकृतवती । '....अहमज्ञानजं तमः । नाशया- म्यात्मभावस्था ज्ञानदीपेन भाखता ॥' इत्युक्तं भगवता । तद्गीतगीतावि- पये तत्सत्यम् । अज्ञाननं तमोऽन्धं तमः | अन्धत्वं द्रष्टत्वमाक्षिपति । दर्शनयोग्यताप्रलङ्गवत्त्वे सति दर्शनासमर्थतान्धत्वम् । आन्तरमिदं तमः । गीतारूप राब्ददीपं विना नान्यस्य दीपस्त्य हृदयगुहान्तः प्रविश्य तलत्यनि- विडसन्तमसनिरासकत्वसम्भवः ।। ८९ ।। वृपाद्रिहयसादिनः प्रवलदोर्मरुत्प्रेडित- स्त्यिपा स्कुटतटिगणस्त्वदवलेकसंस्कारवान् । करिष्यति दये कलिप्रवलधर्मनिर्मूलना पुनः कृतयुगाङ्कुरं भुवि कृपाणधाराधरः ॥ ९० ॥ कल्ल्यवतारो भावी । कलियुगान्तऽवतरिष्यति कल्की भगवान् । अयं वेङ्कटनायकोऽपि 'कलो वेङ्कटनायकः' इति कलिकालप्यनिवृत्त्यर्थमव- तीर्णः । उभयोः प्रत्यासत्त्याधिक्यम् । श्वताश्ववाहनः कल्की । अद्रि- वासिनः प्रायेण हयसादिनः स्युः । वृषाई यसादिनोऽश्वारोहस्य कल्कि- नोऽवतार उचितः । अत्रावतरिप्यतः कल्किनः कृपाणो धाराधरत्वेन रूप्यते । दशावतारस्तोतेऽपि निस्त्रिंशवाराधर :' इति रूपणं कृतम् । कृपाणोऽपि कृपां वर्षति दयाकृपायास्तस्याः प्रभावेण । कलियुगस्य कृत- युगत्वेन परिवर्तनं कायते कृपाणधाराधेरण ॥ वृपादिहयलादिनः । वृषाद्रौ स्थितस्याश्वारोहस्य ॥ प्रवलदोर्मरुत्प्रेखितः । भुजमरुञ्चलितः ॥ त्विषा स्कुटताटद्गुणः । स्फुरत्कान्तयस्तटित इव भवन्ति । कान्तय एव विद्युत : ॥ त्वदवसेकसंस्कारवान् । तप्तमायतकृपाणादिकं जलावसेकेन संस्क्रियेत । अत्र दयाम्भावसकैः संस्क्रियते । मेथे। जलपानेन पूर्येत । कृपाणधाराधरः । उद्यतोऽपि कृपाणो दयाप्रभोवण वर्पकव- ·दयाशतकम्। १३३ लाहकवद्दयार्दो भवति । धारावरवत् कृपां वर्पत्ति । साम्प्रतमयं कृपा- णः कृपां वर्पतीति । कृपानधारा धाराधरबद्भालन्ते । धाराधरा एव भवन्ति दयाशक्तया । 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्वुवाहम्' इति काव्य- प्रकाशाद्योतश्लोक खड्गम्यान्त्रुवाहत्वरूपणम् ।। प्रवल धर्मानर्मूलनः । ग्रीमतापोऽपनुयते । तापत्रयधर्मो नि- बीप्यते ॥ -- पुनः कृतयुगाङ्कुरं भुवि करिष्यति । कार्तयुगं धर्म पुनः प्ररोहयति भुवि ॥ ९० !! विश्वापकामिति नाम सदा दुहाना- मद्यापि देवि भवतीमवधीरयन्तम् । नाथे निवेशय बृपानिपतेईये त्वं न्यस्तखरक्षणभरं त्वयि मां त्वयैव ॥ ९ ॥ अत्यन्तमोऽहं त्वामुपेक्षयावधीरयेयं च । 'रुषा निरस्तोऽपि शि- शुः स्तनन्धयो न जातु मातुश्चरणौ जिहासति' इत्युक्तं भगवद्विषये । दया- यास्तव न रोपसम्भवः ; दयात्वादेव । मढ़वधीरणमदुपेक्षानिमित्तत्वदुपे- क्षायां प्रसक्तायां मदवधारणादिकमविगणय्य त्वयाऽहं बध्वा निरोद्धव्य इनि दयया बन्धनं प्रार्थ्यते सर्वबन्धविमुक्तये । हर्षगानं क्रियतेऽन्तिमदशके उद्धर्षिणीवृत्तेन । सिमोन्नतेत्यपि वृमनाम । सिमाचलशिखरे सिझो- न्नतावृत्तेन दशमदशकं गीयते समम् ॥ सदा विश्वोपकारमिति नाश दुहानाम् । सर्वोपकाराः काम- धेन्वा दयया दुह्यन्त इति सविस्तरं निरूपितमेतावता प्रबन्धन । एवं सर्वो- पकारदोग्धीमपि दयां त्वाम् ॥ अद्यापि । प्रात्यनन्तरमपि । नवतिश्लोकैम्त्वत्प्रभावगानानन्तरमपि ।। त्वामवधीरयन्तम् । त्वतिरस्कारकम् ॥ स्वायैव अयि यस्तस्वरक्षणभरं माम् । कथं प्रपत्रम्य त्वत्प्रप- ·दयाशतकम् । त्यनन्तरं प्रयत्तव्यावधीरणसम्भव इत्याशङ्कायामुच्यते---- 'खदत्तस्त्रधिया स्वार्थ खस्मिन् न्यस्यसि मां स्वयम्' इत्युक्तरीत्या त्वमेव मद्रक्षणभरं त्वयि न्यस्तवती । न मम तत्कर्तृता । तत्रापि त्वमेव निदानम् । अत आक्षे- पस्यानवकाशः ॥ दये त्वं वृपादिपते थे निवेशय । नाथपादसाकुर्याः । निवेशय विवाहयेत्यप्यों ध्वन्येतति रसिकैर्भाव्यम् । नाथे निवेशयाति नाथशब्दसम- भिव्याहारोऽपि तत्र तात्पर्य व्यञ्जयति ॥ ९१ ॥ सर्गिकेण तरसा करुणे नियुक्ता निनेतरेऽपि भयि ते विततिर्यदि स्यात् । विस्मापयेत् वृपगिरीश्वरमप्यचार्या वेलातिलंघनदशेव महाम्नुराशेः॥ ९२ ॥ निम्नगा आपः । यद्यप्यहमत्यन्तनीचो निम्न एव । निरतिश- यया दृप्तयाऽहमत्युन्नतमात्मानं मन्ये । उन्नतमानिनि मय्यपि वितन्यन्ते दयाविततयः । वृषगिरीश्वरादप्युन्नततरत्वमहमभिमन्ये । अत्युन्नतमा- निनो ममापि त्वलहरीमज्जन वीक्ष्य विस्मयते वृषगिरीश्वरः ॥ करुणे नैसर्गिकेण तरसा नियुक्ता । स्वाभाविकेन तव रक्षण- संभ्रमवेगेन प्रेरिता ॥ ते विततिनिम्नेतरेऽपि मयि यदि स्यात् । अनित्ये उच्चेऽपि मयि यदि विततिर्निष्पतेत्सा विततिः ।। महाम्नुराशेरवार्या वेलातिलंघनदशेव । महतः समुद्रस्योद्वे- लविज़म्भणसमय इव ॥ वृषगिरीश्वरं विस्मापयेत् । अत्युन्नतगिरिशिखरस्त्रमद्भुतरसेन पूरयेत् ॥ ९२ ॥ विज्ञातशासनगतिविपरीतवृत्त्या वृत्रादिभिः परिचिर्ता पदवीं भजामि ।

·दयाशतकम् । १३५ एवंविधे वृपगिरीशदये मयि त्वं दीने विभोः शमय दण्डधरत्वलीलाम् ॥ ९३ ॥ प्रपन्नेनापि मया पुनः पुनरपराधाः क्रियेरन् । तत्प्रयुक्तदण्डधारणं केवलं कृपया शमय ॥ विज्ञातशासनगतिः । जानामि शास्त्रविहितं पन्थानम् । शास्त्र- बोधितप्रत्यवायं चापथप्रवृत्तौ । शासनभिति शास्त्रं दण्डनमित्युभयग्रहणम् ॥ विपरीतवृत्त्या वृत्रादिभिः परिचितां पदवीं भजामि । विरुद्धभेवाचरामि प्रतिकूलवृत्रादिवत् । विरुद्धपदवीभजनं मम भजनमार्ग इति व्यज्यत इव भजनशब्देन । वृत्रादयो वृत्रहिरण्यरावणादयः ॥ एवंविधे मयि दोने विभोर्दण्डधरत्वलीलां शमय । निगद- व्याख्यातमिदम् ॥ ९३ ॥ मासाहसोक्तिधनकञ्चुकवञ्चितान्यः पश्यत्सु तेषु विधाम्यतिसाहसानि । पद्मासहायकरणे निरुणत्सि किं त्वं घोरं कुलिङ्गशकुनेरिव चेष्टितं मे ॥ ९४ ॥ साहसैकरुचिरहम् । साहसं मा कुर्विति कुलिङ्गशकुनिवत्परान्वच्मि । स्वयं यथा कुलिङ्गशकुनिः सिझमुखे प्रविशति, तथा सिझक्ष्माभृत्क्रोधमुखे प्रवेक्ष्यामि । चातकवर्तितव्यं प्रपन्नेन । अहं तद्विहाय पक्ष्यन्तरस्य वृत्त- माचरामि ॥ मासाहसोक्तिघनकचुकवञ्चितान्यः । साहसं मा कुर्विति सततं वदस्तद्वेषेणेतरान्वञ्चयामि ॥ पश्यत्तु तेष्वतिसाहसानि विदधामि । उपदिश्यमानजनसाक्षिक साहसकाष्ठाभूतकर्माणि करोमि । विदधामीति परानुाद्देश्य विधानमेकं स्वयं विधानं त्वन्यथति बोध्यते ॥ पद्मासहायकरुणे। श्रीनिवासकरुणे । नासहाया त्वम् । अस्ति भवा तव सहाया।

·१.३६ दयाशतकम् । करणा- कुलिङ्गशकुनरिव मे घोरं चेष्टितं किं न रुणत्सि त्पूर्वमेव किमिति त्वं न वारयसि । साहसाद्वारण कार्य त्वयैव माला 'न गाधा गाधिनं शास्ति बहु चेदपि गायति । प्रकृति यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनि- यथा ॥' इति भारतश्लोकः स्मर्तव्यः । 'कुलिङ्गशकुनि म पाधै हिमवतः परे । भीष्म तस्य सदा वाचः श्रूयन्तेऽर्थविगार्हताः। मासाहसमितीदं स सततं वाशते किल ॥' इत्युक्तं शिशुपालेन राजसूये । अहं वेङ्कटगिरौ 'वाशमानः' कुलिङ्गः । सिमसुवप्रवेशस्तत्साहसम् । स्तवेन सिमाचलपद्धतिप्र- विविक्षा मत्साहसम् ॥ ९४ ॥ विक्षेपमहास दये विपलायितेऽपि व्याज विभाव्य वृषशैलपतर्विहारम् । स्वाधीनसखलराणिः स्वयमत्र जन्तो द्रात्रीयसी दृढतरा गुणवागुरा त्वम् ॥ ९५॥ 'लोकवस्तु लीलाकैवल्यम्' इति सूत्रं दयाविष्टभगवत्क्रीडापरमि- त्युक्तम् । तद्विचित्रमुपपाद्यतेऽत्र । मृगयाविहारव्याजः कल्प्यते भगवतो दया- देव्या । श्रेष्ठतमो विनोदो मृगयति कविसार्वभौमः मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीग्विनोदः कुतः' इति । जिवृक्षितानि सत्त्वानि वयम् । नास्यां दयाप्रवर्तितमृगयायां सत्त्वहिंसनप्रसङ्गः । तेषामादित्सयैव मृगया प्रवत्यते । सुदूरं पलायन्त प्राणिनः । द्वापीयसा दयाजालेनासाद्यन्ते आवज्यन्ते दम्य- ने च क्रमेण । महिप्याः सार्वभौम्या भत्री सह मृगया क्रीडा ।। विपलायितेऽपि । सुदूरं धावत्यपि ॥ मयि । सत्त्वमिति मम नाम; प्राणित्वात् । सत्त्वलेशरहितसत्त्व- महम् । सत्त्वनामतस्तव मृगयाविहारे त्वद्वानुराविषयो भवामि ।। वृपशैलपतेर्मृगयाविहारं व्याजं विभाव्य । मदासादनार्थ क्री- डा कल्प्यते । पर्थिवेयं लीला । सत्त्वाहतकप्रयोजना परार्थंकवाटिका मृग- या लोला । सत्त्वानां स्ववशीकरणाय भगवल्लीला दयाकारिता। क्रीडेति ·दयाशतकम् । १३७ .. व्याजमात्रम् । शैलनिवासिनः प्रायेण मृगयारसिका भवेयुः । तत्रापि शैला- धिपते राज्ञस्तत्र भूयसी रुचिः स्यात् ।। विक्षेपमर्हसि ! नास्यां मृगयायां शरविक्षेपः; किं तु दयाविक्षेप एवेति व्यज्यते विक्षेपशब्देन । 'निसर्गसुहृदीश्वरो यदिह लक्ष्यमन्वीक्षते' इति सङ्कल्पसूर्योदये ॥ सत्त्वलराणिः । सत्त्वसञ्चरणमार्गः कानयन दयाया विदितः ।। स्वयमत्र जन्तौ द्राधीयसी दृढतरा गुणवागुरा त्वम् । 'तन्मा- मुदञ्चय तवोन्नतपादनिघ्नं देहल्यवीर गुणितेन दयागुणेन' इति देहलीश- स्तुत्युक्तमत्र भाव्यम् । दीर्वदीर्घा वाञ्छामयी दया । यद्यपि दूर पला- यते जन्तुः ; दीर्वतरा दयावामुरा भवति तं ग्रहीतुम् । आसादितो दृढतरं बध्यते दयया । दृढं प्रयतते जन्तुर्दयाबन्धाइलितुम् । ततो दृढतरा भवति दया तं दृढं बन्धुम् ॥ ९५ ॥ सन्तन्यमानमपराधगणं विचिन्त्य त्रस्यामि हन्त भवती च विभावयामि । अह्नाय मे वृपगिरीशदये जहीमा. माशीविषग्रहणकलिनिभामवस्थाम् ॥ ९६ ॥ साहलाद्वारय मां दये इति प्रार्थये । न साहसं स्वयं परित्यक्तुं शक्नोमि । मामासादयितुं दयावागुरायां विततायां सुदूरं धावामि । नाहं विरमामि पापकरणात् । अपराधान्गणशो विधातुं प्रारभे । तदनुसन्धाने त्रस्यामि । बासे समुत्पद्यमाने ड्याप्रभावं विभाक्यामि । त्रासो हीयते । एवं त्रासाभयमध्ये वर्ते । अपराधरुचिरूपां बहपायां म- चेतोवृत्तिं झटिति शमय ॥ सन्तन्यमानमपराधगणम् । गणानां सन्तानाः ॥ विचिन्त्य । सम्यगालोच्य ॥ त्रस्यामि । भयग्रस्तो भवामि ॥

·१३८ दयाशतकम्। , - हन्त भवती च विभावयामि । भयोत्पत्त्युत्तरक्षणे त्वत्स्मरणमा- त्रेण हर्षो जायते । तम्यामि हन्तेति त्रासक्षण एव भयनिवृत्तिरूपहो यो- त्यते । हन्तेति पदमावर्त्य हन्त त्रस्यामि , हन्त भवती च विभावया- मीत्युभयत्रान्वयो वा । पर्यायेण क्षणमात्रे खेदो हर्षश्च । स्वयं कृतस्त्रा- सः । दयाकृतो हर्षः ॥ वृषगिरीशदये आशीविपग्रहणकेलिनिभामिमां मेऽवस्थाम् आशीविषसर्पतुल्यत्वमपराधानाम् । दुरितस्य विषवन्मर्छकत्वं पूर्वमेवोक्तम् 'दुरितमूछनाजुष्टम्' इति । सपैः क्रीडितुमिच्छाम्यहम् । विषसर्पग्रहणं मम क्रीडा । मक्रीडां त्वत्क्रीडा विरमयतु । जहि । यथा सर्पो हन्यते , तथा तद्ग्रहणकेलिं जहि । 'जय जय जयजामि' तिवत् प्रकृतिहननप्रार्थना ॥ ९६ ।। औत्सुक्यपूर्वमुपहृत्य महापराधा- मातःप्रसादयितुमिच्छति मे मनस्त्वाम् । आलिह्य तानिरवशेपमलब्धतृप्ति- स्ताम्यस्यहो वृषागिरीशधृता दये त्वम् ॥ ९७ ॥ विश्वोपकारं दुहाना माता त्वम् । माता च गुरुजनः । सर्वा- स्मना गुरुम्त्वम् । गुरवस्त्वन्मूर्तयः । तुभ्यं गुरुदक्षिणा देया मया । भूयांसि मत्पापान्युपहियन्ते तुभ्यमित्युच्यते ॥ मातः औत्सुक्यपूर्वम् । श्रद्धापूर्वम् ॥ महापराधानुपहृत्य । आर्जितं सर्वं माने उपद्दियते । 'यस्यैते तस्य तद्धनम् ।' महानवेधमिदमिति व्यज्यते महच्छब्दन ॥ प्रसादयितुम् । प्रीणयितुम् ॥ आलिह्य तान् । निःशषं वासनालेशं विनाऽऽलिह्य । लेहनेन निरवशेषापनयनम् ॥ अलब्धतृप्तिः । अनलंबुद्धिः ॥

·दयाशतकम्। ताम्यस्यहो वृषगिरीशधृता दये । क्षुभ्यसि । यदा क्षोभेन तदा त्वं धियसे वृषगिरीशेन । धृतेति सोभे भी धारणं व्यज्यते अधिकदानाद्भीतेन भत्री प्रियते ॥ ९७ ॥ जह्याद्वपाचलपतिः प्रतिघेऽपि न त्वां धर्मापतप्त इव शीतलतामुदन्वान् । सा मामरुन्तुदभरन्यसनानुवृत्ति. स्तद्वीक्षणैः स्पृश दये तब केलिपझैः ॥ ९८ ॥ भगवतीक्षणररविन्दानि सूज्यन्त इव । तानि तव लीलारविन्दानि । तैर्मा स्पृश मदपराधक्षान्तये ; भगवत्क्षोभशान्तये च ।। प्रतिघेऽपि। कोपेऽपि । प्रतिघः कोपो विघ्नः । प्रभोः कोपः श्रेयसां विघ्नः ॥ वृपाचलपतिस्त्वां न जह्यात् । क्रुद्धोऽपि न त्वां हास्यति । त्वद्धानं न संभावनाहम् ॥ उदन्वान् । वृषाचलपतेरुपमानमुदन्वान् ।। धर्मोपतप्तः शीतलतामिव । धर्मतापेऽपि शैत्यरूपप्रकृति यथा न जहाति ॥ सा । तदविनामूता तदविश्लिष्टा तत्स्वभावभूता ।। मामरुन्तुदभरन्यसनानुवृत्तिः । पुनः प्रपदनरूपप्रायश्चित्तं त्वं न सोढुं पारयसि | सकृत्प्रपदनमेव त्वमधिकं मन्यसे । ऋणं प्रवृद्धमिव तत् । त्वद्धदयान्नापसर्पत्यस्मत्सकृदाक्रन्दनमपि । पुनराक्रन्दनरूपपुनःप्रपदनं क्षते क्षारमिवासह्य भवेत्तव ॥ तद्वीक्षणैस्तव केलिपद्मः। भर्तृवीक्षणरूपत्वल्लीलारविन्दैः ॥ मां स्पृश । ॥ ९९ ॥ दृष्टेऽपि दुर्वलधियं दमनेऽपि दृप्तं स्नात्वापि धूलिरसिकं भननेऽपि भीमम्। 18 D ·दयाशतकम्। वध्वा गृहाण वृपशैलपतेर्दये मां त्वद्वारणं स्वयमनुग्रहशृङ्खलाभिः ॥ ९९ ॥ अरुन्तुदभरन्यसनानुवृत्तिरित्युक्तम् । 'अरुन्तुदमिवालानमनिर्वा- णस्य दन्तिनः' इति गजबन्धनं स्मृतिमायाति । गजस्य मम चास्ति भूयः साम्यम् । त्वद्वारणोऽहं त्वां निवारयामि, त्वामवधीरयामि । भवतीमव- धीरयन्तमिति दशकोपक्रमोक्तमुपपाद्यतेऽत्राधोरणावधीरयितृगजदृष्टान्तेन । त्वद्वारणस्त्वद्जोऽहम् । मां शृङ्खलाभिधान || दृष्टेऽपि दुर्बलधियम् । दृष्टमात्रे आधोरणे कदाचिद्भयमुत्पद्यते गजचेतसि । विपये दृष्टमात्रे तत्सङ्गरूपबुद्धिदौर्बल्यं भवति मम । शास्त्र- दर्शने सत्यपि कृत्याकृत्यविषय दुर्बलधियमिति वा ॥ दमनेऽपि दृप्तम् । आधोरणेन दमनेऽपि कदा चिहप्तो भवेद्जः । दयया दमनेऽपि धोरपापसको भूत्वा दयां भीषयामि ॥ स्मात्यापि धूलिरसिकम् । गजस्वभावोऽयं मत्स्वभावश्च । मा- धवदयामन्दाकिनी विन्दन्नपि पङ्करेव निजतनुं कलङ्कयाम्यहम् ॥ भजनेऽपि भीमम् । विविधमुपचरणेऽपि कदा किं करिप्यतीति भयमुत्पादयति ; विश्वसनीयत्वाभावात् । “गम्भीरवेदिनि गजे' इति माधे गजस्वभावो विचित्रं वर्णितः । आधोरणेन घासादिदानेन लालितो वनाय स्मरति, दृप्तश्च भवति । 'गजपुङ्गवस्तु धीर विलोकयति चाटुशतैश्च भुक्ते ।' विश्वोपकारेषु वत्सलतया त्वया दुह्यमानेप्वपि प्रतीपमेवाचर्यते मया ॥ वृपशैलपतेर्दये मां त्वद्वारणम् । त्वद्जम् । त्वन्निवारकम् । खयम् । मत्प्रार्थनां विना । मद्वारणमविगणय्य ।। अनुग्रहशृङ्खलाभिर्वध्वा गृहाण । भूयोभिदृढानुग्रहमा बध्या त्वद्वशीकुरु । अनुग्रह इति पश्चादागत्य ग्रहणं गजस्य । अनु पश्चात् । अविदिता त्वं ममोपकुर्याः । विदितं चेत्त्वदुपकरणं वारयेयम् । गजस्म पुरतो गत्वा शृङ्खलाभिस्तस्य बन्धनं न सुकरम् ॥ ९९ ॥ ... .

·दयाशतकम्। १४१ नातः परं किमपि मे त्वयि नाथनीयं मातर्दये मयि कुरुष्व तथा प्रसादम् । बद्धादरी वृषगिरिप्रणयी यथाऽसौ मुक्तानुभूतिमिह दास्यति मे मुकुन्दः ॥ १०० ॥ किं ते प्रियं करोमीति शतकसमाप्तिसमये पृच्छति स्तोतारं दया। विश्वोपकारा दुग्धाः । किमन्यत्प्रियं कुर्यामिति पृष्टे इहैव वृषाचलपतेः पादे मुक्तानुभूतिर्वाञ्छितेति विज्ञाप्यते । अमृत इह भवानि । हनूम- न्तं यथा सीता व्यजिज्ञपत्तद्रीत्या तच्छब्दैः प्रायते । 'तथा कुरु दयां मयि'इति तत्र । 'मयि कुरुप्य तथा प्रसादम्' इत्यत्र । एवं च सीतानुगमः; पाच तसानुगमश्च ॥ मातर्दये । शतकान्ते मातरित सम्बोधनम् ।। नातः परं किमपि मे त्वयि नाथनीयम् । एतस्मान्नान्य- प्रार्थनीयमस्ति ॥ मयि कुरुष्व । आत्मनेपदेन मद्विषयत्वत्प्रसादफलं तवैवेति व्यज्यते ॥ यथाऽसौ मुक्तानुभूतिमिह दास्यति । त्वत्पतिर्मय्यादरं बनातु । त्व तु मां वधान । बध्वा च मां गृहाणेति वैचित्र्यमभिप्रेयत इव बद्धादर इति । तेनादरे बद्धे मम बन्धविमोको भवेदिति विरोधरूपवैचित्र्यं च ।। मुकुन्दः । मोक्षदाता । अब वा कालान्तरे वा मोक्षं दास्य- त्येव ; मुकुन्दत्वात् । इहैवाचैव मुक्तानुभूतिः प्रार्थ्यते ।। १०० ।। निःसीमवैभवजुषां मिषतां गुणानां स्तोतुर्दये वृषगिरीशगुणेश्वरीं त्वाम् । तेरेव नूनमवशैरभिनन्दितं मे सत्यापितं तव बलादकुताभयत्वम् ॥ १०१ ॥ दयास्तोत्रमिदं पठ्यमानं सर्वे गुणाः सावधानाः शृण्वन्ति ।महति ·१४२ दयाशतकम्। गुणसमाज पठ्यत इदं स्तोत्रम् । आत्मेश्वरो वृषगिरीशः । पुप्रधानेश्वरे- श्वरी लक्ष्मीः। वृषगिरशिगुणेश्वरी दया। दयेतरेषां सर्वेषां गुणानां स्फारेक्षण- निनिमेष मिषतां तानविगणय्य मयेदं दयास्तोत्रमरच्यत । स्तोत्रं कृत्वं श्रुत्वाऽ वशैरपि तैरभिनन्दितमिदम् । मुख्यगुणं त्वां विदित्वा न बिभेति कुत- श्चनेत्यकुतोभयत्वं संपद्येत । न प्रबलेभ्यो गुणान्तरेभ्योऽपि भयं भवती- त्यकुतोभयत्वं सत्याप्यते ॥ निःसीमवैभवजुषां मिषतां गुणानां स्तोतुर्दथे । 'यदेकैकगुण- प्रान्ते श्रान्ता निगमवन्दिनः' इत्येकैकस्य गुणस्य निरवधिवैभवमस्ति । सर्वे गुणाः परितः पश्यन्त आसते । अनादरे षष्ठी । 'वर्ग लोके मिषति' इति श्रीशुकश्लोके भिवतीति सप्तमीप्रयोगः ॥ वृषगिरीशगुणेश्वरीं त्वाम् । गुणसार्वभौमी त्वाम् ॥ तैरेव नूनमवशैरभिनन्दितं मे । अनिच्छद्भिरपि तैरभिनन्येत तव स्तुतिः युज्यते युज्यत इति ॥ तव बलान्मेऽकुतोभयत्वं सत्यापितम् । निर्भयत्वं लम्भितोऽस्मि बाधकगुणेभ्योऽपि । गरुडादप्यभयं दत्त कालियस्य, सुपर्णस्त्वां नादिति ।। अद्यापि तद्वषगिरीशदये भवत्याः मारम्भमात्रमनिदंप्रथमस्तुतीनाम् । सन्दर्शितस्वपरनिर्वहणा सहेथा मन्दस्य साहसमिदं त्वयि बन्दिनो मे ॥ १०२॥ निखिललोकसुचरितमुष्टिंधयस्य मम दुरितस्य मर्षणं तिष्ठतु । ततोऽप्यधिकं दुरितं सम्यक्सर्वगुणपरिच्छेदरूपस्तुतौ प्रवृत्तिसाहसम् । तदा- गस्त्वया सहनीयम् । निगमबन्दिनस्त्वां स्तोतुमुपक्रम्यारम्भमात्रे तिष्ठन्ति पदचलनं कर्तुमशक्नुवन्तः । निवर्तन्ते च 'यतो वाचो निवर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सह' इति ब्रुवन्तः। मनः पूर्वो वागुत्तरः । स्वज्येष्ठेन मनसा सह निवर्तन्ते । त्वद्विषये महदिदं साहसं क्रियते मया । इतरेषु भगवदादिषु ·दयाशतकम्। १४३ कृतं साहसं त्वत्प्रभावेन क्षाम्येत । त्वं क्षमापयसि भगवद्विषयं मदपराधम् । परक्षमानिर्वहणं तत् । त्वद्विषये कृतमिदं स्तुतिजाहसं केनान्येन क्षमाप्यत । त्वयैव क्षन्तव्यम् । एवं स्वपरनिर्वहणं सन्दर्शनीयम् ; सन्दश्यते च ॥ वृषगिरीशदयेऽद्याप्यनिदंप्रथमस्तुतीनामारम्भमात्रम् । अना. दिस्तुतयो निगमाः । यद्यपि तभ्यो न कोऽपि प्रथमोऽस्ति । ते यत्रारब्धाः तत्रैव तिष्ठन्ति । आरम्भदशां नातिवर्तन्ते । अनादिस्तोतृत्वेऽपीदानी- मेव स्तोतुमारब्धा इव सन्तीति विस्मयः । 'निगमान्तरघुनापि मृग्यमाणम् ।।' त्वयि वन्दिनो मन्दस्य मे । मन्दः कवियशःप्रार्थीति कस्य प्रत्यभिज्ञापन मन्दम्यति । घण्टांशवेन मम तव कुलक्रमागतबन्दित्वात्पा- रम्पर्यागतधर्मकरस्यानिपुणता त्वया सदैव ।। सन्दर्शितस्वपरनिर्वहणा तदिदं साहसम् । यथा भगवन्तं दयापयसि ; तथा त्वमपि स्वयं दयख ! इतरान् क्रुद्धांस्त्वं दयालून् करोषि । त्वद्विषये साहले क्रियमाणे त्वत्क्रोधप्रसक्तौ त्वमेवात्मानं प्रसा- दय । दयायाः प्रसादनाथ दयान्तरापेक्षणेऽनवस्था स्यात् । खपरनि- वाहकत्वाद्दयाया अनवस्थापरिहारः । 'मोहादभिष्टुतवतो मम मन्दबुद्धे- बॉलस्य साहसमिदं दयया सहेथाः' इति पादुकासहस्रान्ते एकाधिकसह- स्रतमश्लोके । तत्र दयाद्वारा सहनं प्रार्थयते पादुका । अत्र दयायां साक्षादद्वारिका सहनप्रार्थना। न दया सर्वसुलभा घटकान्तरमपेक्षेत निर्वहणेति समाप्तिरूपं फलं द्योत्यते । दृश्यकाव्यसमाधिरस्ति कश्चिद्धदये । प्रहसनमिति नाटकभेदनामग्रहणमनन्तरश्लोके । एक एव नटो भाणे । निर्वहणं प्रहसननिर्वहणम् । एकाङ्क प्रहसनम् ॥ १०२ ।। प्रायो दये त्वदनुभावमहाम्बुराशौ प्राचतसप्रभृतयोऽपि परं तटस्थाः । तत्रावतीर्णमतलस्पृशमाप्लुतं मां पद्मापतेः प्रहसनोचितमाद्रियेथाः ॥ १०३ ॥ , ·१४४ दयाशतकम् । भगवतो दयासिन्धुत्वमुक्तम् । दयायाश्च निरवधिसिन्धुत्वमुक्तम् । दयामहिम्नो महाम्वुराशित्वमुच्यते । 'दिव्ये दयाजलनिधौ दिविषन्निय- न्तुस्तीर्थ निदर्शितवतस्त्रिजान्नषेव्यम् । प्राचः कवीन् निगमसंमितसूनृतोक्तीन् प्राचेतसप्रभृतिकान् प्रणमामि नित्यम् ।' इति प्राचेतसस्य मार्गदर्शित्वमु- क्तं दयाप्रभाववर्णनकाव्यसरणौ । निगमबन्दिनामारम्भमात्रमित्युक्तम् । निगमसंमितसूनृतोक्तिः कविवृषा तट एव तिष्ठति त्वमहिमसागरस्यत्युच्यते । 'मन्दः कवियशःप्रार्थी' इति श्लोकः स्मारितः पूर्वश्लोके मन्दपदेन । 'मन्दः' कवियशःप्रार्थी' भवेच्चेत् 'गमिष्याम्युपहास्यताम्' इत्युपहासोचितो भवे- दित्युक्त तत्रैव । तत्फलं प्राप्यते मयेत्युच्यते प्रहसनोचितमिति ।। दये त्वन्महाम्राशौ । वन्माहेमजलधौ ॥ प्राचेतनप्रभृतयोऽपि । मन्दोऽहम् । ते तु प्रकृष्टचेतसः । सर्वज्ञा भूतभविष्यद्ध्यवहितक्रान्तदर्शिनोऽन्वर्थनामानः कवयो धर्मवीर्येण यथा- वत् सर्व संप्रपश्यन्तो वश्यवाचस्तट एव तिष्ठन्ति ; नावतरन्ति । परिच्छेत्तुं न प्रयतन्ते । 'अप्रमेयं हि तत्तेजः' इति भगवद्विषयेऽप्रमेयत्वं वदन्ति । त्वद्विषये तदपि वक्तुं न शक्नुवन्ति । केवलं व्यङ्गयमर्यादया त्वदनुभाव व्यञ्जयन्ति । कृपया पर्यपालयदित्यादौ त्वन्नाममात्रं निर्दिशन्ति । तव पर्यन्तं समीपमायान्ति । न दूरतस्तिष्ठन्ति । अगाधत्वं जानन्तस्तट एव तिष्ठन्ति ॥ तत्रावतीर्णम् । निर्विशङ्कमवतोर्णस्तत्र ; साहसिकत्वात् , मन्द- त्वात् ; क्रान्तदार्शत्वाभावात् । अवतीर्णश्च सद्यो. मनो न तलं स्पष्टुं प्र- भवाम्यगाधत्वाजलधेः । तलमस्पृष्ट्वा पुनरुपरि प्लवनोद्यमे वीचीवगेनोन्म- ञ्जितः । 'आप्लुत्य पदान्यष्टौ' इत्यादाविवावतरणक्षण एव सद्य उत्प्लु- तमित्यर्थः । आप्लवरूपमजनमात्र लब्धमिति वा । आप्लुतं ममं न पुनरुत्थितम् ॥ पद्मापतेः प्रहसनोचितम् । प्रहसनरसमात्रमुत्पद्यते दम्पत्योः । ।

·दयाशतकम्। १४५ त्वत्स्तुतिविषयत्वान्मत्साहसस्य न क्रोधम्यावकाशः ॥ आद्रियेथाः। ईश्वरमिथुनं प्रहसति माम् । त्वयाप्यनादृतत्वे का गतिः म्यान्मम ॥ वेदान्तदेशिकपदे विनिवेश्य वालं देवी दयाशतकमेतदवादयन्माम् । वैहारिकेण विधिना समये गृहीत वीणाविशेषमिव वेङ्कटशैलनाथः ॥ १०४ ॥ यदुक्तं मया मत्कृतमिदं स्तोत्रमिति तन्मणीयम् । उत्कृष्टेऽस- त्यवचनं महते दोषाय । 'सत्यान्न प्रमदितव्यम् ' ' नानृतं वदेत्' । नाहं कर्ता त्वत्पतिर्देवः कर्ता । देवकर्तृकमिदम् ; न मानुषकर्तृकम् । कविं पुराणमित्यनिदंप्रथमनिगमकविभिः पुराणकवित्वेन वर्णि-स्त्वत्पतिरादिकवेः प्राचेतलादपि पूर्वतरः । दैवं चैवात्र पञ्चममिति विनयोद्रेकेण स्वस्य कारणेषु पञ्चमत्वं गीतं भगवता । कोकिलस्य पञ्चमस्वरवन्मधुरस्यास्य गीतम्य पञ्चम कारणं देवमेव कर्तृ । स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य मम द्वारमात्रत्वं मृदङ्गवत् । वेगुरन्ध्रादिवद्वीगातन्त्रीवद्वा । मृत्पिण्डवच्चैतन्यरहिता वेणुवीणादयो दारु- मयाः । न ते सजीवा वृक्षाः । वेदान्तदेशिक इति मन्नामकरणं कृतं भगवता । सत्येन स्वन कृतां संज्ञामृतमधिकर्तुम् , निजभाषितं सत्यं वि- धातुम् ; वेदान्तसारं कृत्स्नमेतद्विारशिवरगेयगीतरूपेण संगृह्य मन्मुवनेदम- वादयदेवः । तेन देवेन दत्तां वेदान्ताचार्यसंज्ञाम्' इत्यस्य स्मारणं देव इति। वेदान्तदेशिकपदे। देशिकपदं च भगवत्पदन् । प्रथमगुरुभंग- वान् । साक्षान्नारायणो देवो मन्मयीं तनुं कृत्वा देशिको भवति । स्वीये देशिकपदे मां विनिवेश्य ॥ बालम । अशिशितोऽहमिति मन्मनीषा । 'अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् इति प्रतिपादितशास्त्रीयवाल्यविशिष्टोऽहमिति तद्वद्धिः पक्षपातविशेषेण । नाहं तत्पदाहों बालत्वादिति मयोक्ते चालत्वादेव त्वं तदर्ह इति स वक्ति ।

·दयाशतकम् । . देवो दयाशतकमेतदवादयन्माम् । द्विकर्मकप्रयोगोऽत्र । यथा 'एष व साधु कर्म कारयति , योभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति' इति श्रुतौ। समानो विषयः । प्रयोजककर्ता हेतुकर्ना देवः । प्रयोज्यकर्ताऽहम् । प्रयोज्यकतृत्वमचेतनस्यापि समानम् ; यथा वेणुवीणादेः । देव इति वि- हाररसिकत्वमुच्यते । दैवं चैवाल पञ्चममिति वचनस्य प्रत्यभिज्ञापनं च ।। वैहारिकेण विधिना समये गृहीतं वीणाविशेषमिव वेङ्कटशै- लनाथः । गिरिराजो देवः । वाघानां राज्ञो वोणा । वेवटशैलनाथो वा- दकः । यद्यपि वीणायां गायन्ति , एतं वेव ते गायन्ति तस्मात्ते धन- सन्यः' इति गीयते गानचतुरैश्छन्दोगैः । वीणायां यद्यहीयते तत्सर्व ब्रह्मगुणगानमिति तैरुच्यते । अत्र ब्रह्मणः प्रधानगुणभूता दया गीयते । वीणेति रामायणवत्तन्त्रीलयसमन्वितत्वमस्य स्तोत्रस्य द्योत्यते । दयाविषयत्वा- स्तोत्रस्य वरं गायति शैलनाथः। स्वविषयकं चेत्संकोचः स्यात् ॥ १०४ ॥ अनवधिमधिकृत्य श्रीनिवासानुकम्पा- मवितथविषयत्वाद्विश्वमवीडयन्ती। विविधकुशलनीवी वेङ्कटेशप्रसूता स्तुतिरियमनवद्या शोभते सत्त्वभाजाम् ॥ १०५ ॥ प्रथमं म्वप्रणीतं स्तोलमित्युक्तं मन्दस्य बन्दिनो ममेति । अनन्तरं भगवत्कृतमित्युक्तं देवोऽवादयदिति । किं वेदान्तदेशिकस्य व्याहतभाषित्वं न दोषायेत्याक्षिप्ते---उच्यते । वेङ्कटेशप्रसुता स्तुतिरिति । तेनोभयोर्वे- कटेशयोर्ग्रहणम् । 'परात्तु तच्छ्रुतेः' इति परायत्तत्वान्मकर्तृत्वस्य विरोधस- माविः । मदुन्निनीषया मां श्रीनिवासनिवासभूत गिरिशिखरं नेतुमेतत्स्तोत्र- रूपं साधुकर्म ह्येष एव कारयति । एतद्विषयेऽन्वी सा श्रुतिः । 'अकि- ञ्चननिधिं सूतिमपवर्गत्रिवर्गयोः' इति दया स्तुता स्तोत्रारम्भे । तद्विषया स्तुतिरपि विविधकुशलनीवीत्यत्रोच्यते स्तोत्रान्ते ॥ अनवधिमधिकृत्य श्रीनिवासानुकम्पाम् । निरवधि दयामधिकृ- त्य । परोक्षप्रिया देवाः । देवी दया परोक्षत्वेनात्र निर्दिश्यते ॥

·दयाशतकम्। १९७ . स्तोता। वेङ्कटेशप्रसूता । प्रसूतिमात्र स्तोत्रस्य ; न निर्माणम् । बुद्धौ भगवदनुग्रहसिद्धस्य गर्भस्य बहिनिःसारणं तत्कृपया । यथा प्रसवे मातुः कर्तृत्वाभावस्तथा ममापि । वेङ्कटेश इत्युभयोर्ग्रहणं कथञ्चित्साधारणत्वा- स्कर्तृत्वस्य । प्रसूतेत्येतस्तात्रे प्रसृते प्रसूतार्भक इव तस्मिन्मम विशेषाभि- मान इति व्यज्यत इव ॥ अवितर्थावश्यत्वाद्विश्वमबीडयन्ती । स्तोतारः प्रायेणासत्यं प्रि- यमधिकं कथयेयुः । असता गुणेन वर्णने स्तूयमानाऽभिज्ञः पुरुषो मिथ्या मामय स्तोता म्तौतीति लज्जेत । इतरे तच्छोतृजनाश्च लज्जेरन् । स्तोता चासत्यवादी विद्वान् स्वयं लज्जेत । तथा च सर्वेषां लज्जावहा स्यात्स्तुतिः । स्तवस्य सत्यत्वे एतेषां मध्ये न कोऽध्यपत्रपेत । स्तूयमानः , श्रोतेति त्रयाणामपि ग्रहणं विश्वमिति, 'वक्तारं पृच्छकं श्रोतृन्' इत्यादाविव । प्रसतेयं कुमारी स्तुतिन लज्जाकरी भवति मातुः ।। विविधकुशलनीवी । प्रस्तेयं सुतिर्भवत्यपवर्गत्रिवर्गयोः । प्रथम- दशकान्त स्तोत्रारम्भे दयाविषये उक्तं तत्स्तुतावपि संयोज्यते । सर्ववि- धक्षेमनिधिः ॥ इयमनवद्या स्तुतिः । निरवद्येयम् निरनिष्टो निरवद्यः' इति श्रुतादुभयलिङ्गात्पुरुषाद्वेङ्कटेशात् प्रसूता ॥ सत्त्वाजां शोभते । भगवता स्वयं निर्मितं सात्त्वतं शास्त्रं सा- त्त्विकानामेव शोभते । तथैव तन्निर्मितेयं स्तुतिः । सावद्या चेत्साव- द्यानां शोभेत । नैवासुरप्रकृतयः प्रभवन्ति बोद्धम्' ॥ १०५ ॥ शतकमिदमुदारं सम्यगभ्यस्यमानान् वृषगिरिमारुह्य व्यक्तमालोकयन्ती ! अनितरशरणानामाधिराज्येऽभिषिञ्चेत् शामितविमतपक्षा शाधन्वानुकम्पा ॥ १०६ ॥ गिरिशिखरस्थश्रीनिवासदयायाः स्तोतव्यत्वेन बरणे औचित्यमुच्यते । 19D ·दयाशतकम् । दयैका निरुपाधिकं मुख्यं व्यपदेशमर्हति ; इतरेषां गुणानां तत्सम्बन्धेनैव गुणीभवनादित्युक्तम् । गुण्यत इति गुणशब्दो व्युत्पन्नः । गुण्यतेऽभ्य- स्यते साधुः साधुरिति । यथा दयागुणोऽभ्यस्येत , तथा दयाविषयस्तु- तिरप्यभ्यस्थत दयार्थिभिः । यथाऽऽस्नायोऽभ्यस्यत , तथेयं दयास्तुतिः, तद्वत्सकलकुशलप्रदत्वात् । स्तोत्रमभ्यस्यमाना निम्नदेशस्था निम्नजना गिरिशिखरादयवा सम्यगालोक्येरन् । उन्नतस्थानातस्मात्त दयया निर्धारा- दिव्याजेन स्वाम्भःपूरैरभिषिच्येरंश्च । इदं सर्व सुलभं गिरिशिखरस्थप्रभो- दयायाः स्तवने । नात्र स्तूयमानायाः सार्वभौम्या महिप्या दयाया अ- भिषेकः । नापि तदाश्रयमूतदिव्यदम्पत्योः श्रीश्रीनिवासयोः । नापि स्टो- तुराचार्यस्य वेदान्तदेशिकपदे सद्यो विनिवेशितस्य तत्पदेऽभिषेकाहस्य किं तु स्तोत्रावर्तकजनानामभिषेक इति रसिकमनोरञ्जनमिदम् । इदमुदारं शतकम् । न दया तथोदारा ; यथा तस्याः स्तुति- रियम् । उदारस्य वरदराजस्य स्तोत्रमुदारमित्युक्तम् इति विहितमुदारम्' इति । उदारं गुणैः ॥ सयम्गभ्यस्यमानान् । य इदं पठेयुस्ते तद्रसावर्जिताः श्रद्धवैत- पुनः पुनरावर्तयेयुः । आवृत्त्याधिक्य पठनस्य. सम्यक्त्वमप्यधिकं भवेत् । उत्तरोत्तर रसो वर्धेत । नात्रानावृत्तिरिप्यते । अनावृत्ता. आवृत्तिरवेष्यते ।। वृषगिरिमधिरुह्य व्यक्तमालोकयन्ती । उन्नतस्थानात् सम्य- क्पश्यन्ती ॥ शमितविमतपक्षा शार्ङ्गधन्वानुकम्पा । 'कवचायितया त्वयै- व शाी विजयस्थानमुपाश्रितो वृषादिम्' इत्युक्तं स्मार्यते शार्ङ्गधन्वेति । यदा बहवो जना दयाशतकं सम्यगभ्यस्यन्ति ; तदा विजयः सम्पद्यते वृषगिरीशस्य । एतदर्थमेव वृषागर्युपाश्रयणं तस्य । विमता दण्ड्यत्ववादिनः विमतपक्षो दण्ड्यत्वपक्षः । दण्ड्यत्ववादिनः प्रतिपक्षान्प्रशमथ्य विजयः सम्पा दितः । न जेतुर्भगवतः; तद्दयाया वाभिषेकः । जितस्याभिषेचनं दयाराज्ये ।

·दयाशतकम् । १४९ , अभिषेचयिता शेपी । अभिषिच्यते शेषः । बध्वा शृंखलाभिगृहीतस्याभिषेकः ।। अनितरशरणानामाधिराज्येऽभिषिञ्चेत् । यथा रामायणं राम- पट्टाभिषेकेन समाप्यते , तथेदं दयास्तोत्रं पठितुर्मूर्धाभिषेकेन समाप्यते । अगतिरकिञ्चनोऽधिराजपदेऽभिषिच्यते। 'अभ्यार्षिश्चन्नरव्यानं' अत्र नरेप्वव- रस्याकिञ्चनस्याभिषेकः । पुत्रमभिषिच्यैव माता दया विश्राम्येत् ॥ १०६ ।। विश्वानुग्रहमातरं व्यतिपजत्स्वर्गापवाँ सुधा- सध्रीचीमिति वेङ्कटेश्वरकविर्भक्त्या दयामस्तुत । पद्यानामिह यद्विधेयभगवत्सङ्कल्पकल्पद्रुमा- ज्झञ्झामारुतधूतचूतनयतः साम्पातिकोऽयं क्रमः॥१०७॥ शतकमिदमुदारमित्युक्तं दयाशतकस्योदारत्वम् । भगवत्सङ्कल्पम- न्तरा न कस्यापि फलस्य लाभसम्भवः । दयाविधेयो भगवत्सङ्कल्प इत्युच्यते । सङ्कल्पस्य कल्पद्रुनत्वञ्चोच्यते दयाविधेयस्य तस्यौदार्योपपादनाय । कल्प- द्रुमो न मोक्षं दातुं प्रभवेत् । अयं समीचीनः कल्पः सङ्कल्पकल्पद्रुमस्त- मपि दद्यात् । दयाविधेयभगवत्लङ्कल्पकल्पद्रुमात्पद्यशतकरूपशतफलानि स्तोतुराचार्यस्य बुद्धावेकक्षणे निपात्यन्ते । दया च फलशतकपातयितृ. शझामारुतो भवति । यौगपद्येनाचार्यबुद्धौ प्रतिभातेयं स्तुतियाधीन- सङ्कल्पेन ॥ विश्वानुग्रहमातरम् । विश्वोपकारं दुहाना दया । विश्वं कृत्वं युगपदनुगृह्णाति । युगपत्सर्वाणि पद्यान्यनुजगृहिरे दयया ॥ व्यतिषजत्स्वर्गापवर्गाम् । प्रजा यद्यदिच्छन्ति तत्तद्देय मात्रा ।। सुधासघ्रीचीम् । सुधावत् सततमधुरा माता । सुधामधुराया- स्तस्याः स्तुत्यो सुधामधुरया भाव्यम् ।। इति वेङ्कटेश्वरकविर्भक्त्या दयामस्तुत । इतीत्युक्तकृत्स्नपरामर्शः । वेङ्कटेश्वरकविरित्युभयकर्तृग्रहणम् । उभौ कवीश्वरौ । भक्तिमात्रं मदीयम् । स्तुतिस्तु भगवदीया । दयाविषयत्वाद्भक्तेः उभयो भक्तिः । स्तुतिकर्तृ- त्वस्योभयान्वितत्वात् ॥

·१५० दयाशतकम् । द्विधेयभगवत्सङ्कल्पकल्पद्रुमात् । 'कुर्यात्क्लान्तं मनसिजत- रुमा रसज्ञं फलस्य' इति मनसिजस्य सङ्कल्पभूतकामस्य तरुत्वरूपणं माल- विकाग्निमित्रे । भगवत्सङ्कल्पस्य कल्पद्रमत्वे कः सन्देहः ? सङ्कल्पस्य दयाधीनत्वाद्दयायाः फलप्रदत्वस्य न किञ्चिदपहीयेत सङ्कल्पस्य कल्पद्र- मत्वरूपणेन ॥ झञ्झामारुतधूतचूतनयतः । दयाया वेङ्कटगिरिनिर्गच्छन्निझर- शरत्कारवत्त्वं वक्ष्यतेऽनन्तरश्लोके । अन तस्यास्ततो निर्यज्झञ्झामारुत- सादृश्यमभिप्रेयते । यद्यपि दया मृदुहृदया चण्डमारुतवदतिवेगपतनिरिनि- झरवच्च प्रचण्डवेगा साऽऽश्रितजनानुग्रहविधौ ; इदमपरं निमित्तं वेङ्कटगि- रीश्वरदयायाः स्तुत्यत्वाय वरणे । दयामारुतसम्पातेन भगवत्सङ्कल्पकल्प- द्रुमाद्भगवद्बुद्धौ मबुद्धौ च निपातितानि पद्यानि । प्रबलदयामारुत- वेगेन युगपद्धानं पद्यानाम् । 'यो वेत्ति युगपत्सर्वम्' इति सर्वस्य युगपद्वे- तुर्भगवतः पधशतकस्य युगपढेदनं सुकरमेव । भगवत्सङ्कल्पकल्पद्रुमे पूर्व- सिद्धान्येवेमानि पधानीति व्यज्यते । सङ्कल्पकल्पद्रुमे सिद्धानामेव मन्मुखेन वादनम् । यथा विश्वस्य योगपधेन सृष्टौ योगपधमनुग्रहकार्यम् । मद्बुद्धि- मारुतनिपातितानां संग्राहिका ; दात्री चापेक्षकेभ्यः । ये च नः शिष्यास्त ऽस्मत्सुता एव । तत्सन्तोषसमर्पणक्षमं तदनुभाव्यमिदं स्तोत्रम् ॥ १०७॥ कामं मियः करम्बितगुणावधानि पद्यानिन: कस्यास्मिञ्छतके सदस्जुकतके दोपश्रुति क्षाम्यति । निष्प्रत्यहवृपाद्रिनिर्झरझरत्कारच्छलेनोच्चल- न्दीनालम्बनदिव्यदम्पतिदयाकल्लोलकोलाहलः॥ १०८॥ स्तुतिश्यिमनवयेत्युक्तम् । त्वत्प्रसूता स्तुतिमातुस्तवानवद्या स्यात् । काक्याः काकशिशुः स्वर्णवर्ण इति वदन्ति । नैकान्तं निरवद्यानि पद्यानि । सन्ति तत्र तत्र कतिपये दोषाः । दोषमिश्राण्येव पद्यानीत्याक्षिते-उच्यते अक्षेप्ता विद्वांस्तात्रस्य गुणवत्तां गुणभूयिष्ठतां च नापलपति । सन्ति गुणाः ·दयाशतकम् । १५१ सन्ति दीपाश्चेति तच्चाद्यम् । गुणकान्तया दयया , तदाश्रयभूतदिव्य- दम्पतिभ्यां च दोषगन्धकोतनमपि न मृप्यत । मत्कृता , सर्वकर्तृकर्तृका वा, उभयकर्तृका वा भवतु दयास्तुतिः । नात्र दोषकीर्तनं दिव्यदम्पती मर्पयेताम्।। कामं सन्तु मिथः करम्बितगुणावद्यानि पद्यानि नः। 'नः' इति सर्वेषां कर्तृणामनुसन्धानम् । दयायास्तदधीनभगवत्सङ्कल्पस्य , भग- वतः ; मम च कर्तृत्वेऽन्वयः । प्रतिपद्यं गुणदोषमिश्रत्वमस्तु नाम यथावि- मर्शकमनोरथम् । यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि' इति शुक्रवचनं मार्तव्यम् । सदम्पुकतकेऽस्मिञ्छतके । कतकमिदं शतकम् । न केवलं वयं दोषशून्यम् । विमर्शकमनःशोधकम् , तत्कालुप्यनिरासकं तत्प्रस- त्तिकरमिदं शतकम् । 'तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसयक्तिहेतवः' इत्युक्तं महाकविना । एतच्छ्रोतृणां मनसि यद्यस्ति काचिच्छ्यामिका, सा विभज्य पृथक्कृत्य दूरीक्रियेत मनश्च विशुद्धं प्रसाद्येतानेन शतककतकेन । 'रम- णायं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा' इति प्रसन्नत्वेन प्रसिद्धसन्मनसामपि प्रसन्नतरत्वावह शोधकं कतकमिदम् । शोधकानामपि शोधकमिदम् । शोधकाञ्च्छोधयति तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि' इतिवत् । सच्छब्देन , अ- म्बुशब्देन च प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथेत्यार्पवचनं स्मायते । कामं की- तयन्तु जनास्तमसेति वाल्मोक्याश्रमनधा नाम । निशामने वस्तुतः साऽक दमा रमणीया सन्मनुष्यमनोवत्प्रसन्नाम्बुमती । 'खच्छान्याकुालतान्यापि । तायानि तोयराशीनां मनांसि न मनस्विनाम्' इति भारविस्तुल्ययोगितयाऽऽ पमानमनुसरति । उपोद्धात वर्णितोऽर्थोऽपि ग्राह्यः । इदमेकमेवा- भ्यर्थयामः । श्रोतृमनसा सदम्बुना भवितव्यम् । अम्बुशून्यमनाशुष्क. पङ्कमानं चेच्चेतः, कथं तत्प्रसादयेम ? 'न कतकं पङ्कप्रसादनाय' इति का- व्यालङ्कारसूत्रे वामनः । सच्चेद्रसरूपांबु हृदये , ध्रुवं तद्धृदयं प्रसायेत । सदम्बु चेद्धदयं कतकं भवेच्छतकम् । सदम्बुनो हृदयस्य कतकम् । संत- न्यमानापराधगणानामस्माकं मोक्षः कथं भविष्यतोति शङ्काकलङ्कः स्यात् । ।

·दयाशतकम्। .... .... निरवधिकस्य दयाभावस्य सम्यबोधनेन सतां प्रपन्नानां त्रासरूपकलङ्क चेतसः पृथक्कृत्य निरस्येदिदै शतकम् ॥ कस्य दोषथुर्ति साम्यति । क्षमा चर्णितैतावता प्रबन्धेन । अक्षमैव सा भवदेतत्स्तोत्रे दोपकीर्तनमात्रे । नक्षाम्चेत्क्षमा शतकस्य सदोष- त्ववर्णनम् । नापि दिव्यदम्पती तत्क्षाभ्येताम् ॥ निष्प्रयूहवृषाद्रिनिझरझरत्कारच्छलेनोश्चलन्दीनालम्बनदिव्यद- म्पतिदयाकल्लोलकोलाहलः । न दोषवादिनो हिंस्याहया करुणामयी। दोषशब्दं केवलमभिभावयति प्रबलेन स्वनिर्झरकोलाहलशब्देन । एवमश्रु- ति नीयते दोपकी निं 'यथा दुन्दुभैर्हन्यमानस्य.... . इति वाहिदारण्यकश्रुतिः । प्रबलतरेण वशदेन मन्दस्य दोषशब्दस्याभि- भवः । दया निष्पत्यूहनिझररूपेण व्यक्तिं गच्छति वृषाद्रिकटकेप्वित्युक्तम् । दयया छलेन दोष वाद्यभिभवः क्रियत इत्यपि छलशब्दशक्तया ध्वन्यत इव । यदि विमर्शकचोदितो देषः सत्य एव स्यात्सोऽपि कथञ्चिच्छलेन निरसिास- पितः । दीनेत्यात्मदैन्यानुसन्धानम् । दीनस्य कवरालम्बनं दिव्यदम्प- तिदया । दयाकल्लोलकोलाहलत्वं स्तोत्रस्यापि । हयवदनहेषाहलहलो मूलमाचार्यकवितायाः । सति सम्भवे कार्यस्य कारणगुणपूर्वकत्वमुचितम् । हयवदनहेषाहलहलात्कल्लोलकोलाहलः । शब्दतोऽपि सारूप्यं कार्यकारणयोः कारणगुणाऽनुवर्तत इव काव्यभूते कार्ये । समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।। शुभं भूयात् ॥ ।

·No text on this page.