Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Suyagadang Sutra Ditiyangam

Rai,dhanpatsingh · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

प्रस्तावना. . , था असार संसार समुज्ने विपे संतत पर्यठन करनारा प्राणीने जन्म मरणादिक अत्युय 5 खोमाथी मुक्त करे एवो तो मात्र एक,धर्मज वे. घने एमज सर्वदर्शनीना शास्त्रमा पण कहेलु ने, एवो जे धर्म तेनुं मूल तो सर्वाश युक्त दयाज दे. कहेलुं ले के“यहिंसा परमो धर्मः" दयावडे धर्मनी प्राप्ति थाय :अने परिपूर्ण धर्म प्राप्त थया पठी जीव मोगामी थाय : मा. दया सर्वोत्कृष्ट पदार्थ हैं. सर्व दर्शनी दयानो उपयोग करेठे खरा, परंतु सर्वाशे करतां नथी. एटलाज माटें तेउने धर्म पदार्थनो जेयो जोये तेवो सान थतो नधी. दयानो सर्वाशें उपयोग तो मात्र जैन दर्शनमा स्वीकास्त्रो ठे, तेश्रीज़ लेनदर्शन धर्मधुरिसर कहेवाय , माहें, दयानो सर्वोशे उपयोग करवानी अंगत्य हे, जेम काई जोजनार्थ पकान कर होय तो तेमां घृत, पिष्ट, शर्करादिक अगत्य वस्तुनु एकत्रपणुं यथाविधि थाय त्यारेज ते पक्वान्न स्वादिष्ट कहेवाय: पण जो उपर कहेली वस्तुमांथी एक पण वस्तुनु ना पणुं होय तो ते पक्कान्न स्वाद रहित बने. माटें दया पदार्थ सर्वाशे पलाय तोज तेथी धर्मोपलब्धि थाय, ते विना तो कदी पण थायज नही. सर्व.दर्शनीने दया मान्य ने खरी तथा पि तेउनी समजमा फेरे होवाथी लेउ श्रेष्ठता पूर्वक दयानो उपयोग सर्वाशें करी शकता नयी. ए बात बागलुना व्यारव्यान उपरथी सिह थशे. जेमके कोइएक दर्शनी ती एम जाणे के पचनो प्राणघात करवो, एटले ते जन्मथी तूटे, एम कही दया मानी निये ने कोइएक कदे के प्राणी, ज्यां सुधी शरीरें सुखी होय त्यां सुधी तेमनी व पर दया करवी, पण ज्यारे ते व्याधिग्रस्त स्थितिमा पाहाता होय त्यारें तो ते प्रा णीननो वध करी तेमने थती पीडामाथी मुक्त करवा एज दया केटलाएक कहे ठे के सूक्ष्म अथवा स्थूल प्राणी, जे मनुष्यने उ ख दीये वे, तेनने मारी नाखवा एज दया में; केटलाएक तो यज्ञयागादिक करवामां प्राणीउनी नाश करें। तेमाल धर्म धुरं धरता मानी वेवा , बने केटलाएक यति सूक्ष्मादि प्राणी जेनुं स्वरूप दृष्टिगोच र नयी तेनी चिंता लेश मात्र न राखतां मात्र स्थूल प्राणी उपरज दया करवामां दया माने जे. एम थनेक प्रकारे दयानो उपयोग अन्य दर्शनी करे ले तथापि ते स्वदया, परदया, इव्यदया, जावदया, निश्चयदया. व्यवहारदया, स्वरूपदया. अनुवं धदया, इत्यादि दयाना यनेक प्रकार, जैनग्रंथोमा सविस्तर वर्णन करेला रे ते प्रमा पो वी दया स्वरूप नयशैलीपूर्वक समजता नथी, एज तेउनी मतिमा विनम ते * ।

. , श थने एवी 'नमित मतिवाला दर्शनी नुं मत क्यारे पण शुभ कहेवाय नहीं परंतु जे दर्शनमा पोताना बात्मानुं आत्मत्वपj जाणीने पूर्णपणे दयाने अंगीकार करी दो य, एवं तो एक श्री जैनदर्शन के अने ते सर्व लोक प्रविदित ले. तेथी ए धर्म जग त्मा सर्वोत्कृष्ट कहेवाय . ए धर्मना एक रीते,थाचारधर्म, दयाधर्म, क्रियाधर्म बने वस्तुधर्म, एवा चार नेद ने अने दान, शील,तप, तथा नांव, ए चार तेनां कारण . हवे धन बलें करी दान देवाय, मन बलवडे शील पलाय, शरीर बलवडे तप' थाय अने सम्यक्झानवलवडे नावधर्मनी वृद्धि थाय. एंग्जावधर्म, दान, शील बने तप, ए त्रणे करतां अधिक , केमके नावधर्मनुं कारण ज्ञान.वल : जेणे करी वस्तुनु स्वरूप जाणायें, तेने ज्ञान कहीये. ते ज्ञानथकी यात्मधर्मनी वृद्धि तथा संरक्षण जे टj थायजे तेटलु पेलांत्रण जे दोन, शील ने तप, ते थकीयतुं नथी. एनुं कारण एजे के नय, निदेप, प्रमाण, चार थुनुयोगनो विचार, सप्तनंगी, पटव्यादिकनो विचार, श्रादि लइ ज्ञान बलचंडे जीवने परिपूर्ण प्राप्त थायचे. बली श्री दशवकालिक सूत्र मां पण प्रथम ज्ञानने पंजी क्रिया कही. ते उपरांत ज्ञान विनानी जे क्रिया के रवी ते पण क्लेशरूप कही. अर्थात् किया तो ज्ञाननी दासी जेवीज झानी पुरुप नी थप क्रिया पण अत्यंत श्रेष्ठले वती श्री उत्तराध्ययनमां पण कडं वे के ज्ञान गुण संयुक्त में दोयं तेनेज मुनि कहेवो. एथी पण झान- महात्म्य अत्युत्कृष्ट जण यवे. श्री महानिशीथमा झानने धप्रतिपाति वर्णव्यु के. श्री मरुदेवी माताने दस्ती उपर चेठां उतां केवल ज्ञान उत्पन्न थयु. वली श्री.नरतेश्वरने धारीसा नुवनमा रह्यां उतां कर्मोनी विमुक्तता थ ते पण ज्ञानमुंज प्रावल्य हतु; अने श्री उपदेश मालामां कयु के ज्ञान रूपी नेत्रेकरी उजमाल एवा मुनिने वंदन करवू योग्य . देवाचार्य मानवादि प्रमुखोएं बौध दर्शनीने जीतीने जगत्मां यशोवाद लीयो ते. पण छाननो न प्रसाद जाणवो. ज्ञाननी जे तीक्ष्णता तेज थबंध चारित्र जाणवु. जे निकांचित कर्मनो कोडो वर्षापर्यंत दान, शील तथा तप कयाथी विनाश थतो नथी ते ज्ञानथी एक श्वासोवासमां थायठे. एटलाज मा क्रिया गुरुने पीपलाना पत्र जेवा गण्या के. श्रने ज्ञानी गुरुने समुइ समान गस्या ते ज्ञान विना सम्यक्त्वपणुं रही शके नहीं, ज्ञा न चिना थहिंसानो मार्ग समजाय, नहीं, सिद्धांतोक्त समस्त क्रियानुं मूल जे श्रद्धा तेनु पण कारण झान केमके ज्ञान बिना अक्षानी प्राप्ति यती नथी, एवं जे ज्ञान तेना पांच प्रकार वे. मति, श्रुत.थवधि,मनःपर्यच'ने केवल. ए पांचने विपे पण श्रुतझान सर्वथा थधिकोपयोगी वे श्रुतज्ञान पदार्थमात्रनुं प्रकाशक के. स्वमत तथा प रमतनुं परिपूर्ण प्रकाश करना पण श्रुतज्ञानज ते. अज्ञानरूप तिमिर टालवाने सूर्यस " .

३ , दृश तथा पुस्सम कालरूप रात्रीने विपे तो दीपक समान वीजां चार प्रकारना जे ज्ञान के तेनुं पण कारण नूत श्रुतज्ञानज . परमेश्वरें कयुं बेके श्रुतझान संव्यवहा रक . उद्देश, समुदेश, घाझा इत्यादि व्यवहारनो लान श्रुतज्ञानथी थाय छे. वली स्व स्वरूपने परस्वरूप समजावयाने श्रुत ज्ञानज समर्थ वे. बीजां केवल ज्ञानादिक चारे झानथकी जाणेला पदार्थ खरूप पण श्रुत ज्ञानवडेज कहेवाय वे. माटें मत्यादि क चार ज्ञान, स्थापवा योग्यते.पण तेणे करीने परजीवने उपदेश धापी उपकार करी शकाय नहीं ; अने श्रुतज्ञानथी उपदेश थाय माडे उपकारी वै. श्रुतज्ञानना श्रवण करवाथी शुवात्मिक परमपदनी प्राप्ति थाय उ.मार्ट श्रुतज्ञान ते महोटुं निमित्त कारण २. श्रुतज्ञानने सांजलवे करी जीवने शुषस्वरूप विशुम अचान (प्रतीत) उपजे ने तेथी शुक्षात्मानुं पाचरण, घासेवन तथा अनुनव उपजे तेज परमपद प्राप्ति जा एवी. श्रुतज्ञान सनिलवाना प्रनायथकी जीव, धर्मने विशे जाणे विवेकवंत थाय, धर्मतिनो त्याग करे, झाननी प्राप्ति.थाय अने अंतें मोद पामे, माटें श्रुतज्ञाननो श्रा दर अवश्य करवोः श्रुतज्ञाननो संयोग थवो जीवने अत्यंत उर्लन ले. श्रुतज्ञानने सं योगें करीने पूर्व श्रीगीतमस्वामी, सुधर्मस्वामी, जंबुस्वामी प्रमुख घणा जीवो संसार स मुख्ने तरीगया ; थने वर्तमान कालें महाविदेह क्षेत्रने विपे विहरमान सीमंधरादिक वीश तीर्थकरनी वाणी सनिलीने घणा जीवो तरे, तथा आगमिक कालें पद्मनाना दिक तीर्थकरनी वाणी सांगलीने श्रीधर्मरुचि अणगार प्रमुख अनेक जीवो तरशे. ते मज था नरंतादिक क्षेत्रने विपे हमणा पण जे श्रुत शानने सांजलशे, नशे, थं तरंग रुचिएं करीने जे अक्षा (प्रतीत ) करशे, ते सुजन बोधी थशे, कर्मथ विमुक्त थशे थने तेथी परपराएं मुक्ति पामशे. एवं श्रुतज्ञाननुं मूल बादशांगी ठे. ते श्रुतज्ञान नी वांचना, बना, परावर्तना, अनुप्रेक्षा धने धर्मकथा थाय . ए धर्मकथा श्रीनव -~~- वाइ सूत्रमा चार प्रेकारनी कही के.- श्रादेपिणी, विपिणी, निर्वेदिनीयने संबेदिनी. हवे जे थकी एक तत्वमार्गमा प्रवृत्ति थाय तेने श्रादेपिणी कहीएंजे थकी मिथ्यात्वनी निवृत्ति थाय तेने विपिणी कहीएं; जे थकी मोदनीयनिलापा उत्पन्न थाय, तेने नि चैटिनी कहीये अने जे थकी वैराग नावनी उत्पत्ति थाय तेने संवेदिनी कहीये. • एवी ए श्रुतज्ञानरूप कथा श्री अरिहंत देवाधिदेव तीर्थकर परमेश्वर समवसरण मां वेशीने त्रिपदी चच्चारण पूर्वक बादश पर्पदाना मध्यने विपे करे. अने तप दा नथी श्रीगणधरो बादशागीनी रचना करेठे, ते सूत्र कहेवाय. ते प्रत्येक तीर्थकरना शासनने विपे थाय ने ; तथा ते तीथैकरोना शासनमा थयेला प्रत्येक बुध, चौद पूर्वधर, तथा दश पूर्वधर प्रमुख महत्पुरुपो जे निबंधोनी रचना करे । तेने पण सूत्र संज्ञा , ४ होवाथी वादशांगना बारमा दृष्टिवादमा तेनो समावेश थायजे. वर्तमान श्रीमहावी र परमेश्वरना शासनमा हाल प्रवर्तमान पीस्तालीश सूत्रो ले ते सर्व श्रुतझाननाज नेद ने एम जाणवू. बीजा पण अझर अनकादिक चौद थने पर्याय पर्यायसमासादिक वीश नेद पण ले. दाल पंचम कालमा मात्र श्रुत ज्ञानजं प्रगट पणे ये अने मति ज्ञान तो श्रुतझान रूपज ने ; केमके श्रुत ज्ञान- समवायिकारण, मतिज्ञान ने बने कार्यथी कारण निन्न नथी, किंतु ? अनिन्नज . बीजां अवधि, मनःपर्यव अने केव ल, एत्रण ज्ञान था समयमां देव कालादिक नेदनेलीधे या क्षेत्रमा श्रीवीर तीर्थकर ना शासनमा प्रवर्तमान नथी; मात्र मतिश्रुतरूप श्रुतज्ञाननोज प्रसार रह्यो के. ए श्रुत झानना उद्देश, समुद्देश, अनुज्ञा अने अनुयोग, ए चार प्रकार थाय जे. सामान्य कथन करवू, तेनुं नाम उद्देश ; विशेपकथन करवू, ते समुद्देश ; पाझा य थवा अनुमोदन ते अनुशा; अने प्रश्न, टवा, प्रार्थना प्रमुख कर तेने अनुयोग क हीयें अटला कारण माटें व्याख्यान करवामां श्रुत ज्ञानज उपयोगी, पण वीजा झान नथी; माटें चालता समयमां श्रुतझाननी वृद्धि तथा संरक्षण करवू, ते धर्मनी वृद्धि तथा संरक्षण करया प्रमाणे . था ठेकाणे ज्ञान कारण वे अने धर्म कार्य के. हवे जेम राजा तथा प्रधान एबेउप्रजानी वृद्धि तथा संरक्षणने माटें तत्पर होय ते, तेम बादशांगीरूप.श्रुतज्ञाननां मूलसूत्र, राजा समान थने तेना थर्थ रूप टीका, नाष्य, चूर्णी प्रमुख, 'प्रधान तुल्य ले. तेथी सूत्र अने टीका प्रमुख धर्मनी वृक्षित था संरक्षणने माटे वे थने ते श्रुतज्ञानरूप ने तेथी श्रुत शाननी वृद्धि थने संरक्षण करवाना उपाय तथा तत्संबंधी उद्योगमा अस्मन्मतविजयानिलापी, सुज्ञजनोयें व परिकर थइ तन, मन अने धनवडे याग्रह राखीने बादरवा, एना जे वीजु को पण धर्मधि करवानुं यत्युसम साधन नथी. श्रुतज्ञाननी सतत वृदि ने संरक्षण करवानुं साधन वर्तमान कालमा मुज्ञयंत्र सर्वोत्तम . ते बाराएं ग्रंथो उपायाने तेना मारा करावया, ए सर्वोत्तमोत्तम उपायठे. तेउमा प्रथम श्रुतझानना थाधारनू त एवा जे पिस्तालिश भागम , तेने शुरू करी उपावीने प्रतिम करवा. एवा स त्रुिट उपायनो श्री मकगुदावादेति नगर निवासी “ रायधनपतिसिंहजी प्रतापसिंह जी वहापुर" तेउएं पोतानां परलोक प्राप्त मातुश्री “ महताव बाई? तेमना निरंत र नामस्मरण निमितें तथा पूर्ण पुण्योपार्डन निमित्तं तथा अस्मदीय दर्शनग त सुजन पुरुपोने श्रुतझान वृद्धि थवाने निमित्तें, प्रारंन करयो के. उपर कह्या जे पी स्तालीश थागम तेमांयी दाल था “श्री सुयगडांगसूत्र" वापयाने मने थाहा कसाथी; में यथामति शुझ करीने वाप्युठे. या ग्रंथ, थत्युत्तम थने थभुत रचना c. . युक्त ले. एर्नु सहज व्याख्यान प्रगट करूं , ते वाचवाथी एजें यतिशय अष्टपणुं ते मज आवश्यकता ध्यानमां पावशे. सूयगडांग एटले संस्कृत नापामा सूत्रहतांग एवं नाम दे. सूत्र एटले जेमा सूत्र नी सूचना होय तथा स्वपरमतनी सूचना कराय ते सूत्र कहीये, ते सूत्र के प्रकारनु होय वे. पहेलु इव्यसूत्रथने बीजुं नावसूत्र जे कासादिकथी उत्पन्न थ दोय, ते इव्यसूत्र कहीयें, अने श्रुत ज्ञानरूप सूत्र ते नावसूत्र ले, एम जाणवू. वली जे प रार्थनुं सूचक दोय ते श्रुतज्ञान सूत्र जाणवू. ते श्रुतज्ञान सूत्रना चार नेद संझा सूत्र, संग्रहसूत्र, वृत्तबंधसूत्र, तथा जातिबंधसूत्र हवे जे स्वसंकेत पूर्वक वांधे खं होय ते संज्ञासूत्र केवाय; जेमा घणा अर्थोनो संग्रह तथा धर्माधर्मव्यर्नु ग्रह ण होय ते संग्रह सूत्र केवाय; जे अनेक प्रकारना वृत्त बंदनी जातिर्थी बांधेलुं दोय ते वृत्तबंधसूत्र केवाय अने जे जातिथी बांधेलं होय ते जातिबंध सूत्र कहेवाय. ए जाति सूत्रना चार नेद जे. तेनां नाम कहीयें ये जेम के, कथ्य, गय, पद्य, अने गेय. • हवे जे उत्तराध्ययन तथा ज्ञाताधर्मकथादिकनी पेरें प्रायें पूर्व झपिनां चरित्र प्रमुख कथा उनो विस्तार जेमा दोय ते कथ्य; जे ब्रम्हचर्य अध्ययनादिकनी पेरें जेमा मुक्त जापान विवेचन होय ते गय. जेमा बैदरचनावडे मनोदर वर्णन दोय, ते पद्य बने कापिली अध्ययननी पर्नु स्वप्रीतिथी गायन करी जेनी रचना थइ दोय ते गेय. अथवा तीर्थकरोना मुख थकी नव्य जीवोना मोक्षार्थ उत्पन्न थयेतो जे अर्थ ते सूत्र ; धने तेनी जे गणधरे रचना करी तेने कत कहीये. एम सूत्र अने कृत ए वे मतीने सूत्रकृत एवं पद थपं. अथवा सूत्रने अनुसारें जेमां तत्वनो प्रबोध "होय, ते पण सत्रहत कहेवाय ; अने तेना कर्ता पण गणधरो . हवे गणधर कोने कहेवा ? जे सामान्याचार्य होय ते गणधर कहेवाय; ते गौतमादिक जाणवा. ते गौतमादिक एकाद -श गणधरोमांहेला पांचमा गणधर श्रीसुधर्मा स्वामी तेमणे पोताना श्रीजंबुप्रन्नति शिप्योने उपदेश करवाने अर्थ या ग्रंथनी रचना कीधी थने एकारण माटें था यं थर्नु नाम सूत्ररूत ने एम जाणवू. वली वीजुनाम दितीय सूत्ररुतांग एवं पण वे, तेनुं कारणके पूर्वोक्त पिस्तालीश सूत्रांतर्गत एकादशांगमानु एवितीय अंगठे ते पूर्वो क्त गणधर विरचित एकादशांग मध्ये प्रथमांगनु नाम थाचारांग ते ; तेमां जीवनीठ कायतुं स्वरूप जागवू, एनो सविस्तर उपदेश करेलो वे थने एमां ज्ञाननुं प्राधान्य वे. शाननी प्राप्ति थया पठी ज्ञान पूर्वक क्रिया करवी ते संबंधी थानमा (बुधित) एवी गाथा लखोने प्रथम याचारांग साथै था रितीय सूत्रहतांगनो संबंध मेलव्यो वे. एना वे श्रुत स्कंध ठे. ते मध्ये प्रथम श्रुतस्कंधना शोल थने वितीय श्रुतस्कंधना सा ६ त, मली वीश अध्ययनो वे. थने तेमां तेत्रीश उद्देशाउ के. एनी पद संख्या उत्रीश हजारनी वे. मूल सूत्रनी श्लोक संख्या ( २१००) ने. एमां मुख्यत्वें व्यानुयोग नी प्रधानता के धने स्वमतानुसारी महान् साधु जनोने उदासीनरूप किया प्रत तियाश्रयी उपदेश करतां थका अन्य पाखंमी दर्शनीना मतोनु खमन यथायोग्य. की, दे. ए शीवाय वीजा पण जे जे विपयोठे ते सर्व अनुक्रमणिकामां सविस्तर दर्शा वेला, ते जोवाथी स्पष्ट समजाशे. ए ग्रंथनी टीका करनार पंमितोमा श्रेष्ठ एवा श्रीशीसंगाचार्य नामें पंमित हता, ते विक्रम संवत् सोना सुमारमा थइ गया एवी दंतकथा . ए विपे कोई ग्रंथ साही थापे एवं थाज सुधी महारा जाणवामां थाव्यं नथी. ए महान् टीकाकारनी जन्मभूमि वजनीपुर नगरी जे हाल वलाने नामें प्रख्यात त्या हती, एवं मने सान लवामां थाव्युं . सांप्रत कालना पंमितो एमनी टीका वांचीने तेनी वाक्यरचना तथा उत्तम सरलता साथें गांनिर्य थने शब्द चातुर्यथी मोह पामी स्तुति करवामां महोटो थानंद माने . ए टीकानी श्लोक संख्या वार हजार थानशो ने पचाश के. ए महा पंमितें अन्यसूत्रो याचारांगादि उपर पण टीका करेली . ए स्तुतिपात्र टीकाकारनी टीका करवानी शैली एवी सरल थने सुगम बे के ते वाचता वाचतां पंमि तोने पदशःपरमानंदप्राउ व थातो रहेज नहिं तथा एनी मनोहर रचना थने धर्थ चमत्कृतिना एवी सुंदर उटाथी वांचनार ते वाणी रसनेज यनुनवे. सूक्ष्म विपयन वि वेचन एवी अलौकिक ढबथी कखु ले के बक्ता तेमज श्रोता उनयना मनने संप ण संतोपं उपजे अने क्यारे पण संशयतो लेश मात्र रहेज नहीं. प्रत्येक विपणन निरूपण सायंत नियम बंध कीधेलु डे के जेथी आपोधाप तेनी सर्व मतलब ध्यान मां श्रावे ; जेम एक वार लखेली वातनो संबंध बीजे ठेकाणे लगाडको होय, तो त्यां पूर्ववत् ए संकेतथी वांचनारने तुरत अागली वातनुं ज्ञान थाय. वली था टीका यांच- वा यकी जाणे टीकाकारें ग्रंथकर्तानो सर्वहात अभिप्राय सान्निध्यताथी निःशेष श्रवण कखो होय एम टीका वांचनारने उत्प्रेक्षा थाय जे. एम सूत्रनो अक्षरशः यर्थ न जाया रीते सनियुक्तिक टीका करी ठे एवा अनेक प्रकार जेणे करीने टोकानी श्रेष्टता ने स्तुति पमितो करे, ते या महाविधान पमितनी टीकामा नजरें थावे जे. टुंकामा एटखें ज के ले के जेटली खुबीउ ए टीकामा रही ले ते सर्व विस्तारनी वार . माया चवाथीज तेनो थानंद प्राप्त थाय एम . एनी दीपिका श्री हेमविमलसूरिएं विक्रम संवत् १५७३ ना वर्षमा करेली रे. तेनी लोक. संख्या मूल सुधां सात हजार के कारणके “सप्त सहस्त्राणि किंचियूना नि" एवं एमणे पोतेंज सख्यं . ए दीपिका पण घणी सरत सुरस, अने, पदना य थायोग्य अर्थयुक्त अतिशय मनोहर ले. एनी शैली एवी वांधीठे के जेने थोडु घणुं सं स्कृतनुं ज्ञान होय तेने पण सुगमताथी समज पडे श्रने एवी सरसरचनाने माटें ते वा जनो, ए पंमितनों अत्यंत थानार माने . या ग्रंथनो बालाववोध श्री पार्थचंड सरियें करेलो . या वात, बीजा श्रुतस्कंध ना आंतमा प्रगट करेजी . ए बालावबोध टीका उपरथी कीधेलो के. केमके दीपिका करनार करतां बालावबोध करनारनी उत्पत्ति पूर्वै , तो पण ज्यारे ते मारा वांचवामां आव्यो त्यारे ते एटलो तो अस्तव्यस्त देखायो के तेने सुधारवानी मारी हिम्मत चाली नहीं. तथापि ए कार्य अवश्य थर्बुज जोश्य एवं जाणी में मारी थल्पमत्यनुसार अम लइने सुधारयो के. हवे ए सूत्ररूप कल्पवृक्ष्नो जे जन थाश्रय ग्रहण करे, ते निज जावानुसार फल पामे ले. पण तेने अथै ए वृह उपर धारोहण करवा माटें पूर्वाचार्योएं निश्रे णियो करेली ठे; जेम के टीका, नाप्य, नियुक्ति, दीपिका, चूर्णी तथा बालावबोध प्रमुख एमांथी वली टीकाकर्तायें टीकामांहेज नियुक्तिनी गायां लखीने तेनी पण टीका करेली के तेथी नियुक्तिनो समावेश टीकामा करेलो ले तथा दीपिका थने वा लावबोध रूप एवी चार नीश्रेणीन जुदा जुदा चार थाचार्योनी करेली था सुयगडां गसूत्ररूप कल्पवृक्षने लगाडी ते तेने उपयोगमा लइ उपर कडें एवं जे या सूयग डॉग सूत्ररूपकल्पवृद, तेनां फल ग्रहण करवा माटें नविक जनोएं अत्यानंद पूर्वक तत्पर थ, ए मारी सविनय प्रार्थना . ए सूत्रमा सर्व जगत्ने प्रमोद नपजावनारी श्री वीतरागनी वाणी ते केवी तोके नव रूप वेलनी रुपाणी, संसार रूप समुत्थी तारवा वाली,महामोहरूप धंधकार नो नाश करवाने दिनकरना किरणो जेवी प्रकाश वाली,क्रोधरूप दावानलनो उपशम करनारी. मुक्तिना मार्गने दर्शावनारी,कलिमलनो प्रलय करनारी, मिथ्यात्वने ठेदन कर नारी, त्रिलवनपालन करनारी, मन्मथनो रोध करनारी, अमृतरसनु थास्वादन करावनारी थने हृदयने अत्याल्हाद करनारी एवां अनेक विशेपणोपयुक्त एवी जे श्री जिनवाणी ते सर्व सजानोनें मान्य था. कदापि निविड कर्मनी शृंखलायें प्रतिव६ थयेला एवा अनव्य पुर्नव्यने बोध कर वा माटें ए वाणी समर्थ नथी थती तो पण ए वाणी, असामर्थ्य समजबुं नहीं. केमके सूर्यना किरणो जेम घुबह पक्षीना नेत्रने प्रकाश करी शकतां नयी तो पण ते जगत्मा निंदानां याधिष्ठान थतां नपी. वली नसनी वृष्टि करनारो मेघ जो प ण उपर क्षेत्रने विपे तृणादिक नत्पन्न करवा माटें असमर्थ लेते बता ते लोकने विपे निंदाने पात्र थतो नथी. तेमज जे पुरुपने ए वाणी गमती नथी ते तेनुं पोतानुज दौाग्य समजवु. माटें कुशल बुद्धिवाला सङनोने था जिनवाणी रूप प्राधान्य ग्रंथ महोत्सवरूप आनंद थापनारो था अने तेमना चित्त रूप सरोवरने विपे प्रेमरूप जल जरा, तथा तेने योगें तेने मोह रूप महा सुंदर कमलनी प्राप्ति था. अस्तु. शानी मा. विज्ञापना. परमेश्वरनी वाणी रूप अमृतरस जेमां रेलाइ रह्यो होय तेवा ग्रंथोने मुक्ति क री प्रसिह करवा ए महा परमार्थ के. एथी सुझजनो थानंद पामेले. विवेकी जनो प वन पावन करीने जिनधर्म नावमा दृढता वधारे सामान्य जीवो व्यारव्यानादिक श्र वण करीने धर्मलानने पामे वे. सजन पुरुपो वांचीने पोताना चित्तने निर्मल रा खी धर्मने विपे यादर करेले. एवी उत्कृष्ट जिनवाणी जेमा मुख्य ले एवा श्रुतज्ञाननी वृद्धि, संरक्षण तथा विनय करवा जेतुं कोई पण न्य, पुण्य प्रकृति वांधनाढू बीलु शु न कर्म नयी तेनुं साधन वर्तमान समयमा उपर कह्या प्रमाणे मुज्ञयंत्र घणुं सुल न बने मनोहर जे. एनी सहायताधी सर्व सूत्रो तथा सर्व ग्रंथो उपाची प्रसि करवा, ए श्रुतज्ञाननी वृद्धि, संरक्षण तथा विनय, हाल सर्वोत्कृष्ट गणाय एम ले रखरुं प ण ए कार्य, इव्यवान् गृहस्थथी बनी शके. जेमव्यवान् तेमज वली श्रीजिन धर्म प्रसार उपर प्रीतिमान् पण संपूर्ण होवो जोश्ये, एवो असाधारण पुरुप चतुर्विध संघ मां कोई विरलोज मजी थावे. जेम हाल बाबु साहेब "राय धनपतिसिंहजी प्रतापसिं दजी" के. एवो श्रावक थाधुनिक वर्तमान कालमा बीजो कोइपण नथी. एमणे नक्त रोति प्रमाणे प्रीतिसहित सर्व थागमो उपावी प्रसिह करवानो उद्योग चालु कयो.ए स्वधर्माग्रही बावु साहेबें मने दाल श्री सूयगडांग सूत्र बापवानीथाझा करी ते में यथा बुध्यनुसार सुधारीने मूल सूत्र, दीपिका, टीका तथा बालावबोध सहित माप्यु के. एमां दृष्टिदोपथी वा बुझ्दिोपथीथज्ञानरूप अंधकारना पराधीन पणाथी को थयुक्षपद, वा शब्दनी योजना थइ होय तो सहन पुरुपोएं तेने माटे मने क्षमा करवी. यद्यपि श्रा मारो विवेक योग्य नथी केम के सङनोनो तो एवो स्वनावज दोय ले के कोई पण सत्कर्ममां दोप तेउनी दृष्टिगोचर थतो नथी,ते बतां पूर्व श्रेष्ठ ग्रंथकारोएं एवी ए पति राखी तेने यनुगत थईने में पण ए विवक कीधो . सङनो पासें कमा मा गी, तेना करतां विशेषपणे उर्जनो पासे कमा मागु , केम के तेउनो स्वनावज एवो होय जे के कोइना हाथथी गुन कृत्य थाय बे ते जो तेमने मनःसंताप उपजे ने अने वीजानी हानी थाय तेमां तेउलान समजे जे. बीजाना दोप कहाडवामां महा पंमि त होय . बीजाना कल्याणरूप घृतनी उपर माखी थ वेसे वे इत्यादिक गणित दीर्घदोपोयें करी युक्त इष्टजनो होय , एवा उष्टजनो उलूक समान ने तेथीते था जिनवाणी रूप सूर्यना प्रकाश थकी अंध थाने विपर्यासने पामशे, घने हेप बुधियी ईर्ष्या करशे तेथी तेमना हृदयमा ताप उत्पन्न थशे तेने माटें दुं तेमनी पासें क्षमा मागुंडं, कारणके, ते ताप उत्पन्न थवा, कारण ते मने गणशे. अस्तु. शानी0 मा0. ज्ञान प्रसाररूप पुण्यकर्म उपार्जन करवामां प्रथम पंक्तिमां गणवा लायक म हान्पुरुप जेणे लोकोपकारने अर्थे पिस्तालीश बागम मूल तथा' तेउमाथी जेनी टीका प्रमुख जे अंग मले ते सहित मुश्ति करी प्रसिद करवानो उद्योग था समय मां प्रसार कीधो ; तेवा सहन गृहस्थोनी उत्पत्ति विपे सहज लरव्या विना मारी कलम थन्यकार्य करवामां चाली शकती नथी. तेथी यत्किचित् ल बु. बंगाला इलाकामां बालोचर, मकशुदाबाद,अने मुरसिदाबाद एवात्रण नामें नखातुं सुं दर शहेर .ज्यां कृष्णगढयी धावी निवास करनारा उसवंशरूप नंदन वनमा कल्पवृक्षस मान गडगोत्रीय, धर्म, न्याय, विवेक.थने विनयादिक श्रेष्टगुणे युक्त,तेमज सर्व सत्यवा दिउमा अग्रेसर,महाबुद्धिनिधि, दोन जीवने तन, मन,धनवडे सदाय करनार, रूडा स्वना ववाला, पुण्य प्रनावरूप चंना प्रकाशवडे दिशाउने प्रकाश करनारा एंवा "राय बुद्धसिं हजी" नामें श्रावक श्रीजिनधर्म उपर महोटा श्रज्ञावान् हता. तेमनी कुशलादे नामें पत्नी नी कुश्यिकी संवत् १७३७ ना माधवदिएकमने गुरुवारने दिवसें राय प्रतापसिंहनामें कुलदीपक सुपुत्र उत्पन्न थया. ते सर्व धनाढयोमा शिरोमणि अने महाधर्मनिष्ठ तेमज दमावान् तथा धर्माऽधर्मना निर्णय करनाराउमा अग्रेसर यया. तेमनी च तुर्थ पत्नीनुं नाम मदताववाई दतुं. तेमणे उसवंशमा मुकुटमणि, न्यायमार्ग लक्ष्मी नुं उपार्जन करनार तथा धर्म, अर्थ, काम. ए त्रिवर्गना साधनारा अने प्राणिमात्र ने विपे दयाईपणाएं युक्त, एवा महातेजस्वी वे पुत्रोने जन्म थाप्यो. तेमां वडा पुत्रनु रायलकीपति सिंह वाहार तथा जेमणे यावा ग्रंथो उपावी प्रतिम करवा नो नद्योगधारंन्यो ,ते कनिष्ट पुत्र नाम "रायधनपति सिंह वाहार"वे. ए वेहु सद गृहस्थो, सगुणनिधान अने मनुप्य मात्रना कल्याणमा उत्सुक ने, माटें था जिनधर्म नाम

१०
प्रेरक उत्तम ग्रंथ उपावी एमणे पोताना जन्मनु सार्थक कयुं जे. एवा परमार्थ कार्यों,
ए जाग्यशालीने हाथे प्रतिदिवस थान. एवी मारी वारं वार विज्ञापना ले.
|| काव्य बंद ॥
१
२
जिनवच पियूप पान, करन जो थति अनिलाषी;
। एहिरातिदिन ध्यान, चित्तमें रहंत विनाषी
कथा सुनत युतप्रीति, रीति अंदूचुत धरी हीमें;
झान वृषिके देत, अधिक उत्सुक सबहीमें.
जिहि मातुश्री प्रान, त्यागि गय सुरनव माही;
सुमरन तिनके नाम, कीय निश्चय इक बांहीं ;
सबहीं बागम बापि, प्रसिद्ध करिय या जगमें:
बहुत प्रानि अवलोकि, बांवि सुनि वह ता मगमें.
चलत सो उद्योग, करन मुक्ति सब बागम;
तिनमें इक मुहि दोन्ह, इतहि जव नयो समागम ;
.', सूत्र कृतांग पवित्र, उतिय जो अंग कहावै;
सब विधि अति उत्कृष्ट, सुनत बांचत मन नावे.
सो किय नापि प्रसिम, होइ मनमें वहनासा;
नयो एहनपकार, मोरि मति परम प्रकाशा;
बाबु साव परताप, जानि यह अर्पण करढुं;
सदा रहुँ जगमाहि, मनुप यस नावन धरढुं.
धर्म वृद्धि के हेत, बुद्धि यति उदार कीनी;
लीनी कीर्ति अखंम, स्हाय तन मन धन दीनी;
संफल कीन नर देह, धन्य धनपतिसिंह जगमें,
अमर थापका नाम, रहो जिनधर्म ग्रंथमें.
३
,
५
॥ इति प्रस्तावनादि समाप्त॥

॥ श्रीसशुरुन्योनमः॥
॥ अथ ॥
॥ श्रीसूयगडांगसूत्र वितीयांगानुक्रमणिका प्रारंनः॥
॥ तत्र॥
॥प्रथम श्रुतस्कंधस्य पोडशाध्ययनानुक्रमणिका ।।
पहेलुं समयाख्य नामा अध्ययन ठे, तेमां स्वसमय भने
परसमयनी प्ररूपणा करी . ए अध्ययनना चार नदेशा
ने. तेमध्ये पहेला उद्देशामांव. अर्थाधिकार ले, वीजा
नहेशामा चार अर्थाधिकार ले,त्रीजा उद्देशामांवे अर्थाधि
कार ने अने चोथा उद्देशामा एकज अर्थाधिकार उ. ते
मध्ये अनुक्रमें प्रथमाध्ययनना चार उद्देशामांहेला प्रत्ये
क अर्थाधिकारनी अनुक्रमणिका दर्शावियें 3यें.
॥ तत्र प्रथमोद्देशानुक्रमणिका ।।
१ पहेला उद्देशाना पहेला अर्थाधिकारनी प्रथम गाथामां याचारांग साथै
था सुयगडांगनो संबंध, एवी रीतें मेलव्यो वे के याचारांगमा ठकायन
स्वरूप जाणवू, एटले ज्ञान का, ते ज्ञानप्राप्ति यया पठी ज्ञानपूर्वक
क्रिया करवी. ते संबंधे श्रारंनमा (बुधिङ) ए गाथाथी संबंध ने. ते सं
बंध मेलवीने पठी पांचमी गाया पर्यंत स्वसमयनुं स्थापन करतूं .ते
वार पठी श्रातमी गाथा पर्यंत परसमयी जे पंचमहानूतवादी तेनुमत
कहेलु वे. ते था प्रमाणे के एथवी, अप, तेज, वायु अने श्राकाश, ए
पाचर्नु सर्वत्र व्यापकपणुं वे माटें ए पांच महाभूतज सर्वत्र ते परतु था
त्मा वेज नहीं. ए रोते एमनु मत कहीने पती तेनुं खमन कखं वे.
२ पहेला उद्देशाना वीजा यर्थाधिकारमा चेतनाचेतन सर्वने विपे एक था
मा वन वे माटे सर्व पदार्थ एक यात्मरुपन ले परंतु शरीर शरीरने
चिपे दो जुदो अत्मा नथी. एवो यात्मा दैतवाटी, मत नवमी गाथा
पर्यत दावीन पठी दशमी गाथामां तेनुं संमन करयुंठे.
,
२६

२२ अनुक्रमणिका. ३ पहेला उद्देशाना त्रीजा अर्थाधिकारमा पंच महानत शरीरने आकारें प रिशमीने चैतन्य स्वरूप एवा यात्माने उपजावे .शरीरना विनाशें या मानो पण विनाश थाय भने आत्माने अनावें पुण्य पापादिकनो प एग घनाव जाणवो. एम अगीयारमी गाथाथी मांझीने वारमी गाथा प र्यंत तडीव तरीरवादीनुं मत. दर्शाव्यु दे. पनी ते गायानीज टीकामां तेनुं खेमन कयुं वे. । पहेंला उद्देशाना चोथा ‘अर्थाधिकारमा पुण्यपापरूप क्रियानुं करवा प गुं तथा कराववा पणुं यात्माने नथी, एरीतें तेरमी गाथामा अक्रिया वादीनु मत दर्शावीने पो चौदमी गाथामां तेना मतनुं खमन का . ५ पहेला उद्देशाना पांचमा अर्थाधिकारमा जेम पांच महानत .तेम तो था त्मा,पदार्थ सर्व शाश्वत सर्व व्यापीधविनाशिरूप . एम शोलमीगाथा प 'यत यात्मपष्टवादीनुं मत दर्शावाने पनी तेनु खंमन नियुक्तिकारें कसुं. ३५ ६ पहेला उद्देशाना हा अर्थाधिकारमा पंचस्कंधज जगत्मा ठे परंतु या त्मा नथी. एवा पंचस्कंधवादी थफलवादी वौधमतिर्नु मत, सत्तरमी गाथा पर्यंत दर्शाव्यं वे तथा ते पठी चार धातुथकीज या शरीर, उ पजे अने आत्मा नथी एवा अन्य बौध मतिज्नु मत. घढारमी गा यामा दर्शावीने पठी ए बन्ने बौध मतिउनुं खमन नियुक्तिकारें कर्पु . तेवार पठी उंगणीशमी गाथामां ते पूर्वोक्त अन्य दर्शनी पोतपोताना दर्श नमा फलप्राप्ति , एम कहे . ते दर्शावीने पती सत्ताचीशमीगाथा पर्यंत ते सर्व दर्शनीना दर्शन- खमन करी तेने निष्फल करी देखाड्या वे.., ३७ ४६ ॥ वितीयोदेशानुक्रमणिका ॥ 1 वीजा उद्देशाना पहेला अर्याधिकारमांत्रीजीगाथा पर्यंत नियतिवादीनु मत । दर्शावीने पठी पांचमी गाथा पर्यंत तेना मतनुं खमन कसं . ३ वीजा उद्देशाना वीजा तथा त्रीजा, ए वेहु थर्याधिकारमा त्रेवीशमी गाथा पर्यंत धज्ञानवादीना दोप देर्शावी, ज्ञानवादीना मतनुं प्रतिपादन कम्यं वे. ५२ 1 वीजा उद्देगाना चोथाथर्याधिकारमाथचावीशमीगाथा पर्यंत क्रियावादीन मत दर्शावीने पठी वत्रीशमी गाया पर्यंत तेमना मतनुं खमन करेल ते. ६२ अनुक्रमणिका. १३ । तृतीयोदेशानुक्रमणिका ॥ १ त्रीजा उद्देशाना पहेला अर्थाधिकारमा चोथी गाथा पर्यंत थाधार्मिकग त विचार तथा थाधाकर्मी थाहार करनारने दोपोपदर्शन कहेलुं . २ त्रीजा उद्देशाना वीजा अर्थाधिकारमा बाठमी गाथा पर्यंत कोइ कहे के यो चराचर लोक ईश्वरकत, को कहे के देवकृतजे, कोइ कहे.' बे के विष्णुयें निपजाव्यो ने अने कोइ कहे जे के अंमथकी, नीपनो वे. एवी रीतना वोलनारा अज्ञानीनां मत दर्शावी पनी दशमी गार्थी पर्यंत तेमना मतनुं खमन करेलुं ने तथा त्रैराशिक मतानुसारीजे क तवादी तेना मतें थात्मा मनुप्यनवेंज पापरहित थाय तथा मोक्षगामी थाय.पही ते यात्माने मोदमापण राग हेप उपजे,तेथी ते यात्मा फरी संसारमांधावे. इत्यादिक बारमीगाथा.पर्यंत कही पठी तेरमी गाथामां तेनुं रखमन कझुंठे, ते पठी पन्नर गाथा' पर्यंत अन्य प्रकारे कृतवादीनुम त देखाडीने पनी शोलमी गाथामा तेमना मतनी निष्फलता दर्शावी. . ध . ॥ चतुर्थोदेशानुक्रमणिका ॥ ४ चोथा नद्देशामा एकजधर्थाधिकार. तेमध्ये पहेली गाथा पर्यंत परती र्थिकना दोप कहेला . पठी तेवा परतीर्थिक उते साधुएं गुं क रखं ते बीजीगाथा पर्यंत कहीने ते पनी त्रीजी गाथामां ते परतीर्थिक केम परित्राण समर्थन होय? तेनुं कारण देखाड्युंडे. पठीचौथी गाथाथी सा धु थाम्न परिग्रह टालीने प्रवः, एम देखाइयु .ते पठी पांचमी गाथाथी मामाने सातमी गाथा पर्यंत या लोकमां जे पुरुप होय ते परलोकें पुरुप जथाय तथा जे स्त्री होय, ते स्त्रीज थाय तथा धा लोक शाश्वत ले अ प्रच्युत धनुत्पन्न स्थिर स्वनाववालो सात दीप थने सात समुरूप , इत्यादिक लोकवाद एटले पौराणिक मत दर्शावेल ते ते पठी यात मी गाथामां तेनुं खमन करेल ते ते पतीदशमी गाथा पर्यंत ग्रंथकारें स्वमतने दृष्टांत करी ते मतोनु खमन सिह करीने हिंसा न करवी एवो उपदेश करेलो. पठी तेरमी गाथा पर्यंत साधुने केची रीते वर्तवू ते दाव्युं .

- १०० अनुक्रमणिका. ॥ अथ दितीयाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ वीजु वैतालीयनामा अध्ययन के. एमांत्रण उद्देशक :प्रत्येक उद्देशकमा एकेक अर्थाधिकार ने तेनी अनुक्रमणिका करीये वैयें. १ प्रथम उद्देशकमां बावीशमी गाथा पर्यंत हिताहित प्राप्ति परिहार, लक्षण बोध कहेलो ने तथा संसारनी थनित्यता देखाडी . २ बीजा उद्देशकमां बीजी गाथा पर्यंत साधुयें अष्ट प्रकारना मदनो त्याग करवो तथा ते पनी त्रीजी गाथाथी वत्रीश गाथा पर्यंत शब्दादिकयों ने विपे अनित्यतानुं प्रतिपादन करवू, तथा विविधोपसर्ग सहन कर वा इत्यादि नानाप्रकारना उपदेश साधुने करेला ने. ११७ ३.त्रीजा उद्देशकमां बावीशमी गाथा पर्यत विरत पुरुपोने कदाचित् परिसह त्पन्न श्राय तो ते सहन करवा थकी विविध प्रकारना ज्ञानें करीने ह दि पामेला पुरुपने कर्मोनो नाश थाय वे. अने यतिपुरुपे सुख बने प्रमादनो नाश करवो इत्यादि कहेलुं . १४४ . A ॥ अथ तृतीयाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ त्रीजु उपसर्ग परिझानामें अध्ययन के. एमां चार उद्देशक ले ते मध्ये त्रीजा नद्देशामां वे अधिकार थने वाकी ना त्रणे उद्देशामां प्रत्येके एकेक अर्थाधिकार ले. तेनी अनुक्रमणिका करीयें वैयें. १ पहेला उद्देशकमां प्रपै करी वु श्रयेला पुरुपने पौप मासादिक शीत तुने विपे टाहाड खमवी पडे तथा ज्येष्ट मासादिक ग्रीष्मऋतुने विपे यात फरश्यो थको अत्यंत तृषादिकें करी परानव पामे तथा याच ना, एटले मागवु पडे ते महाउखन थाय तथा लोकोना मुखयकी या कोशकारी वचन सानलवा पडे तथा निदायें जमतां श्वानादिक करडे तथा ग्रामिक लोकोना वचन रूप परीसह सहन करवा पडे तथा मांश मशकादिकना उपसर्ग अने केश नोचादिकना उपसर्ग सहन करवा पडे तथा मिथ्यावी अनार्य पुरुपोथी जे शरीर तथा वचन संबंधी कदर्थना उत्पन्न थाय ते सहन करवी पडे तेने सहन करे. इत्यादिक, उपसर्गानुं निरूपण सत्तरमी गाथा पर्यंत करेलुं .

अनुक्रमणिका. २५ ३ वीजा दद्देशकमां माता. पिता बने पुत्रादिकला रुदन विज्ञाप प्रमुख त था ज्ञाति वजनादिकता नाना प्रक्षारना होष वचन प्रमुख अउछन उपतन सहन, साधु करव, त्वं निरूपण वावी नापामांकरखं. १७५ ३ त्रीजा उद्देशामा देबोरिज्ञारले. त्यां तातमीमाया पर्यंत प्रथमच र्याधिकारमां ताउने प्रतिकूल ने धनुकूल उपतगै वयान विपाद पाप ते दर्शाब्युं . तेवार पड़ी एकवीशमोगाचा पर्यंत वीजा अर्वाधि भारमा साधुने परवादी वचने करी करतापतेगानेसहन करवानुत घाते उपतौतहन करे. एन उपदेश निरूपण करेलं वे. १७६ .. ४ चोघा उद्देशामां परदर्शनी अथवा सतीर्थक पातवादिलो चावीने यु कि पूर्वक घनेक शाखोनां वचन कही तमजावीले साधुने चारित्र प की भ्रष्ट करवानो उद्यम करे तथापि तेमना करेता उपतर्ग यतीता धु जायमान न घाय. एवो बोध वावीशे गाधाम करेलो वे. ॥ चघ चतुषोध्ययनत्यानुशमणिक्षा ॥ चोथुस्त्रीपरिज्ञानानेघध्ययन.एमांवे उद्देशक ने.एकेक देशक, मां एकेको चोविकारले. तेनी धनुकमणित करी यें. १ पहेला उद्देशकमा स्वीनी ताये संस्तव. परिचय.यासाप. तंजाप.थंग: त्पंग निरीक्षणादि सामोत्कायें करी थपतद पुरुपने चारित्रत्व सन पायजे.तेची स्त्री करता नाना प्रकारना यनुकूल उपतर्गतेनो परित्याग करो तथा तेना फोला उप सहन करवा.एको उपदेदा. एकात्रीस गाघानां ताधुने तरेलो. २ वीजा दशकमा स्वीना उपसौ करीशीलयकी स्वजन घयेशा साधु ने या जन्मने विपेसपक्ष यने परपक्षादि रुत विडंबना थने तत्प्रत्य पिक जे कर्मवंच घाय. तेणे करी संतार तमुहमा पर्यटन करतुं पडे ते न सरूप वावीशे गापामा दर्शाचं . २४३ ॥घ पंचमाध्यपनत्यानुकमणिका ॥ पांचनु निरयविनचिनाने घध्ययन के. एमांदे उरेशाने प्रत्येक उदेशामा एकेक थर्धाधिकार लेतेनी धनुकमणिमालती दै. १ पहला उद्देशानां तीवदा पुरुपने ववश्य नरकपात पाप ते मारें नरम ... ... अनुक्रमणिका. संबंधी विविध प्रकारना खोनुं सविस्तर पणे वर्णन सत्तावीश गाथामां करेलु . २५ २ वीजा उद्देशामां पण एज नरक संबंधी शाश्वत सुखोनुं विशेषवर्णन त्रेवीशमी गाथा पर्यंत करीने पठी चोवीशमी तथा पच्चीशमी गाथामां ते सुखोथकीजय पामीने जेमां अहिंसानुं प्राधान्य ठे एवा श्रीजिनधर्मने थादरवानो उपदेश करेलो के. ॥ अथ पाठाध्ययनस्यानुक्रमणिका ।। ६ वीरस्तुति नामा अध्ययन एमां एकज नद्देशोळे अने एकज थ ाधिकार आगला अध्ययनमां नरक विनक्ति एटले नरकना विनाग कह्या, ते श्रीमहावीर स्वामी कहेला ,माटें या अध्ययनमा श्रीम हावीर स्वामीनी गुणोकिर्तन पूर्वक स्तुति, गणत्रीश गाथामा करीवे. ३०१ २०४ ॥ अथ सप्तमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ ७ सातमुं कुशील परिनापा नामें अध्ययन जे. एमां एकल उद्देशक थने ए कंज अर्थाधिकार . प्रा अध्ययनमा अगीधारमी गाथा पर्यंत अन्य जे कुशीलीया दर्शनी ते अटघटि न्यायें चातुर्गतिक संसारमा परि भ्रमण करे ते इत्यादिक कहीने पली बारमी गाथामां परदर्शनी कुशी लथकी मोदप्राप्ति कहे बे. ते दर्शावीने श्रढारमी गाथा सुधी तेने ते थकी विपरीत फल प्राप्त थाय . एवो उत्तर प्राप्यो . पठी चीशमी गाया सुधी सामान्य उपालन करेत डे. ते पठी एकवीशमी गाथामा स्व यूथिक कुशीलीयानां लक्षण दर्शाव्यां दे भने बावीशमीथी चोवीशमी गाथा सुधी स्वयूथिक सुशीलीयानां लक्षण कही देखाड्यां .तेवार प वी वली पच्चीशमी तथा बीशमी गाथामा कुशीलीयानां थाचरणो क हीने फरी सत्तावीशमीथी त्रीशमी गाथा पर्यंत सुशीलीयानां पाचरण कह्यां ते. श्रा अध्ययनमा धमजादिक थनेक प्रकारे जीवोना ने दे खाडीने तेनी हिंसानो निषेध करवाथाश्री उपदेश करेलो तथा हिं सा करी धर्म माननारा एवा अन्य दर्शनीउने विवध प्रकारना ei तो थापी थहिंसक धर्ममा प्रवर्गवानो उपदेश करेलो तथा सुशीलना गुण कह्या . ३२५ १७ अनुक्रमणिका. ॥ अथाष्टमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ G घाउमुं वीर्यनामा अध्ययन के. एमां एकज उद्देशक अने एकज अर्या धिकार के. एमां नवमी गाथा पर्यंत पंमितवीर्य तथा बालवीर्य, एरीतें वे प्रकारना वीर्यनुं स्वरूप जाणीने पठी पंमितवीर्यमा यत्न करवो, ए वो उपदेश वीशमी गाथासुधी करेलो ते. ॥ अथ नवमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ ए नवमुं धर्मनामा अध्ययन वे. एमां एकज उद्देशक अने एकज अर्थाधि कार दे थायध्ययनमा यथावस्थित सर्वधर्मनुं प्रतिपादन करेलुं . एट से उक्कायना जीवो, अहिंसक पएं आदरखं तथा प्राणातिपातादि क पांच महाव्रतोनुं ग्रहण कर, तथा उर्व्यसनादिकनो त्याग करवो. इत्यादिक उपदेश स्त्रीश माथामां दर्शावेलो वे. ॥ अथ दशमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ १० दशमु समाधिनामा अध्ययन के. एमां एकज उद्देशक अने एकज अर्था धिकार वे. ए अध्ययनमा समाधि विना धर्म प्राप्ति थाय नहीं, माटें चोवीश गाथामा समाधिनुं प्रतिपादन करेलु. ... ॥ अथ एकादशाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ ११ धगोधारमुं मोदमार्गनामा अध्ययन वे. एमां पण एक उद्देशक थने एकज थर्थाधिकार के. एमां सम्यक्दर्शन, सम्यक्झान थने सम्यक् चारि नात्मिक ज्ञान युक्त मोदनुं स्वरूप आडत्रीशगाथामा कयुं वे. एटले प्रशस्त झानादिक जे जावमार्ग ठे, तेनुं याचरण करवू कडं ठे. ४१ए ॥ अथ दादशाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ १२ वारमुं समवसरण नामा अध्ययन के. एमां पण एकज उद्देशक भने एक ज अर्याधिकार के. ए, अध्ययनमा क्रियावादी, थक्रियावादी, थ ज्ञानवादी थने वैनयिकवादी एवा चार मतमा रहेला जे त्रण शेने त्रेशन पाखमी ते पोत पोताना अर्थनी प्रसिद्धि करवाने उद्युक्त थया रे तेउने उपन्यस्त साधन दोशेजावने करी निराकरण करा .तिहां ... ४५ २७ अनुक्रमणिका. प्रथम गाथामां ए चारे मतनी गणना करी पड़ी वीजी गाथामां अज्ञान वादीनुं मत दर्शावाने तेनुं खमन कऱ्याने त्रीजी गाथामां विनयवादी, मत देखाडी पठी चोथी गाथाना पूर्वाधमां तेनुं यज्ञानपणुं देखाड्यु वे. चोथी.गाथाना उत्तराईमा थक्रियावादीन मत देखाडी पनी पांच मी गाथामा थक्रियावादीनुं थझानपणुं दर्शातीने बही गाथामां तेने दूपण थापी खेमन क टे. सातमी गाथाथी सर्व शून्यवादीनुं मत कयुं . अगीधारमी गाथाथी क्रियावादीनुं मत दर्शाती पली तेनुं ष झानपणुं बतावीने तथा जैनदर्शनमा संसार परिचमणनो अनाव दे खाडीने बावीशमी गाथा पर्यंत अध्ययनपरि समाप्त कयुं बे. ॥अथ त्रयोदशाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ १३ तेरमुं याथातथ्य नामा अध्ययन . एमां पण एक उद्देशक अने एकज अ धिकार वे या अध्ययननीत्रेवीशे गाथामां कापिल, काणाद,अदपाद, सौधोदन अने जैमनीय प्रमुख मतानुसारी जे कुमार्गपणे तत्व साधन करे ते ते दर्शाव्युठे तथा याथातथ्य सम्यक्झान, स्वरूप, तथा सत्पुरु पनोश्रुत चारित्ररूप धर्म,बने पूर्वोक्त परतीर्थक साधु तथा गृहस्थना पुराचार तथा सतीर्थिक पासादिकना मुराचार तथा निर्वाण मार्ग थने संसार भ्रमणरूपमार्ग तेमज निन्दवादिक बोटीकादिक एवा जे मिथ्यात्वना प्रेखा कदाग्रही जिनमार्गना उचापक कुमार्गना उपदेशक जनो के. ते सर्व याथातथ्य पणे कह्या वे. UGU ॥ अथ चतुर्दशाध्ययनस्यानुक्रमणिका ।। १४ चौदमुं ग्रंथपरित्यागनामा अध्ययन के. एमां पण एक उद्देशक थने ए कल थर्थाधिकार वे. था अध्ययनमा सत्तावीश गाथा . तेमा मुख्यत्वे करी गुरुकुल वास करवो कह्यो ने तथा बाह्यान्यंतर पस्यिहना त्याग थकी चारित्र याय ठेमा एमां ग्रंथपरित्याग करवानो उपदेश करेलो. ५०० ॥ थथ पंचदशाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ १५ पैदर थादाननामा अध्ययन वे. एमां एक उद्देशक थने एकल थर्था

अनुक्रमणिका.
धिकार . ए अध्ययनमा मोक्ष चनार पुरुपने ग्रहण करवा योग्य जे
सम्यक ज्ञान, चारित्रं, मोदमार्ग प्रसाधक तेतुं विशे करी पञ्चीश गा
थामा वर्णन करेलु . रूडी शिवारूप चारित्रानुष्ठानने धादान एटले
ग्रहण कर तेनुं व्यथी तथा नावथी गुरुस्वरूप कयुं . ५३३
॥ अथ पोडशाध्ययनस्थानुक्रमणिका ॥
१६ शोलमुं गाथा नामा अध्ययन में एमां एक उद्देशक बने एकजथ
र्थाधिकार . पागल कहेला पंदरे अध्ययनोमा जे विधिरूप तथा प्र
तिनिधरूप नावो कह्या, ते प्रमाणे जे पाचरण करे, ते साधु कहेवा
य, एवो था अध्ययनमा उपदेश करेलो ने एमां ब्राह्मण, श्रमण, नितु
अने निर्यथ, ए चार शब्दोना थर्थ तथा तेमां शा शा गुणो होय ? ते दे
खाड्या बे या अध्ययन पद्यवंध नथी पण गद्यबंध ले.
५५३
॥ अथ॥
॥वितीय श्रुतस्कंधस्य सप्ताध्ययनानुक्रमणिका ।।
॥ तत्र ॥
॥ प्रथमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥
प्रथम पौंमरिफनामा यध्ययन के.एमां एक उद्देशक छने
कज अर्थाधिकार ने एमां पौंमरिक वे प्रकारनां ,
एक इव्यपौंमरिक अने बीजुं नावपौंमरिक, त्यां जे क
मलादिक ते इव्यपौंमरिक थने सम्यदर्शन, चारित्र, वि
नयवान् अध्यात्ममूर्ति, एवा जे श्रमण साधुन ते नाव
पौंमरिक जाणवा. ते साधुनोथा पौंमरिकमांअधिकार
जाणवो. था अध्ययनने सीतशतपत्रनी उपमा आपीछे,
तेथीथाअध्ययन, नाम पौमरिक कलूँ .यायध्ययनमा
पुष्करिणीने विपे स्थित एवां पौमरिक कमलने प्राप्त करना
राना दृष्टांतें करी परतोर्थिक सर्व मोहोपायना अनाव
थको कर्म बांधे ने अने तेने पौंमरिक रूप यथावस्थित

२० अनुक्रमणिका. ज्ञानप्राप्ति थती नथी तेथी ते पौंमरिक कहेवाय नहिं. ते नुं सविस्तर वर्णन तथा जे सत्साधु बे ते सम्यक्दर्शनादिक एवा मोदमार्गमा प्रवर्तता कर्मना मोचक जाणवा, ते प्रतिपादन का वे. था अध्ययनमां जूदा ज्दा शाप झालावा वे, तेनी अनुक्रमणिका लखीये वैयें. १ पहेला पांच आलावा पर्यंत पुष्करिणीनु वर्णन तथा तेमा रहेला कमल नुं वर्णन तथा वा थालावामां पूर्व दिशा थकी थावेलो जे प्रथम पु रुप ते कमल उधरवाने गयो ते त्यांज कादवमां खूची रह्यो, इत्यादि. ५६५ ७ सातमाथी नवमा बालावा पर्यंत दक्षिण दिशाथकी थावेला वीजा पु रुपें तथा पश्चिम दिशाथकी थावेला त्रीजा पुरु तथा उत्तर दिशाथकी धावेला चोथा पुरुचे कमल उपरवानो प्रयत्न करयो परंतु ते पण सर्व त्यांज कादवां खूची रह्या. ५७४ १० दशमा थालावामा थन्य कोई एक दिशाथीथावेलो पांचमो चारित्र धर्म वान् पुरुप जे पुष्करिणीमा पेठो नहीं पण पुष्करिणीने कांवे रहीने पौंमार क कमलने उपर याववानुं कयुं तेथी ते कमल उपर थाव्युं तथा ते पनी वारमा घालावा पर्यंत श्रीमहावीर नगवाने पोताना शिष्योने घामंत्र ए करीने सामान्य प्रकारे उपरना पॉमरिक कमलना दृष्टांत सायें संसारमाथी उदरवार्नु उदाहरण कयुं वे. एसत १३ तेरमा थने चौदमा थालावामां चारे दिशाथकी तथा पांचमी थन्यको ३ दिशाथकी थावेला पुरुषोनो दृष्टांत पौंमरिक कमल साथै विशेप प्रकारे राजा उधरणादिक नाव कह्या . ए७५ १५ पंदरमाथी शोलमा थालाया पर्यंत थादि पुरुपजात तक्रीयतष्ठरीरवा दीयें राजाने उद्देशाने पोताना धर्मनी देशना थापी रे. पनी ते थादि पु रुप जातनो पद ग्रहण करनार नास्तिक एम उगणीशमा घालावा पर्यंत देखाइधु . २० वीशमाथी मामाने चोवीशमा घालावा पर्यंत बीजो पुरुपजात पांच एए० महानीतिक सांख्यमति पुरुप तेणे राजाने उद्देशीने पोताना धर्मनी देशना थापी रे. ते पठी तेनु संमन पण करेलुं वे. २५ पचीसमाथी सत्त्यावीशमा थालावा सुची बीजो पुरुपजात ईश्वरवादी ६०३ ... ... ... ... ... ...

अनुक्रमणिका. तणेराजानडेगीने पोताना यमनी देवानाधापी एन तेना दी गर्नु स्वल्प देवीने पनीयवीमायाजादा पर्यंत तंखमन कयुं ने. ६११ शए गणत्रीजमायी मामीन चांत्रीशमां बालावा वी चायाँ पुल्यज्ञान- नियतवादी पुरुष नवित्तथताने मान ने पण कार्यतिदिन वि. बी४ कोई कारण मानतो नयी. ते पुत् राजाने नवीन पोताना यम नी देकना वापी, पतीना मत, संन्न कछु . नेवार-पनी ए पूर्वोक्ष चार पुलो, काम जोगने दिन खूना एन देखाड्यु दे. ३५ पांत्रीशना वासावानां पाचमा खतर्वित्र पुन जे पौनरिक कमजक भरवाने तम, ने चारित्रने विष नावधान दे, ते वर्णन काचु . ३६ स्त्री यन तात्रीशमा बाजावानां ते पुस्त, चारित्रवानी वत्रतेल एवं जाने के कामोगादिकजे ते कांप जीवन रोगादिक रखी यती मूलावनार नयी. ३७ घाइत्रीशना बाजावानां ने पुत्प, एवं चिंतवे के नवविध परियह तथा गदादित विषय केले ते सर्व बाहीर संघांगी . ३ए अंगणवाजीरावीएकतालीदानावाजावामांत पुज्ञातियोगादिकने वि पेमृाना त्याग संबंधोयनक प्रचारें बैंगन्यना कारणोनी चितवना करे. ६३५ ट: वेतालगमा घाजावामां ते पुख्त, यनयान्यादिक वाद्य पन्यिद तथा रागपादिक तरंग परिग्रहने दांनीने निदावर्याने विप नाक्यान चाय. पनी ते च्या नावाने व नीना ने जाणे.ते क्या .. १३ तेताजीही मामीन मुहताजोगना याज्ञावा पर्वत जीवोना उपमईक नारंनी सविही के एन जाशीने ते पुल्प पांत निरानी निःपरिग्रही प्रत्यारमानी यकी विधा १८ घडताजीदादी मानीने गावमा बाज़ावा यो नजीवनिकायने को सारिख उपजावं ते कर्मबंपर्ने कारण एम पर्मिनाक {ने मा जीवनदृपवा.तनी नायें नृपावादादिक पण चंगीता रन बरवा. एन नाजी ते ताठ कायाकिची रहिन या गदा दिन विप अर्विन एन सर्व कर्म बंधना कारोवती निवासी दोधनेक त्यांना परित्यागकर.एन देखाडीने.यध्यपन परित - 522 । ६43 २३ स अनुक्रमणिका. ५४ चोपनमाथी मामीने सत्तावनमा घालावा पर्यंत पहेलु स्थानक जे सा धुना निंदक एवा मिथ्यादृष्टि पुरुपोना पापनो विशेष अधिकार कह्यो ने तथा तेवा पुरुप अनेक कामनोगने जोगवता थका विचरे ठे तेवा पुरुपोने वोधवीज पामवं उर्जन एवी रीतें अधर्मपदना विनं गनो विचार को वे. ५७ घावन अने गणशातमा घालावामांवीजुंस्थानक ते एके,जे पापस्था न,थकी निवृत्ति पाम्या तेधार्मिक जाणवा. एम धर्मपदनो विचार करावे. ७३० ६० शाउमा घालावामां त्रीजुं स्थानक जे मिश्रपद. तेनो विचार कह्यो . ६१ एकराठमा घालावाथी मांझीने अडशनमा थालावा सुधी फरी पूर्वोक्त प्र थम स्थानक जे अधर्मपद तेने प्रकारांतरें कहीने तेनु सेवन करनारने न रकरूप अधोगतिनी प्राप्ति देखाडीने ते नरकना फुःखोनुं वर्णन करेलु . १४१ ६ए उंगणोत्तरमा बालावाथी मांझीने चमोत्तेरमा थालावा पर्यंत विशेष वी जु स्थानक जे धर्मपद तेनो विचार ते धर्मपदी साधु पुरुपना सौशीच्या दिक अनेक गुणोनुं वर्णन करीने तया तेमने प्राप्त यती नानाप्रकारनी देवादिकनीगतिना सुखोनुं सविस्तर वर्णन करेलु ने. ७५ ७५ पञ्चोत्तरमा घालावाथी मामीने सत्त्योतेरमा थालावा पर्यंत त्रीजुं स्थानक मिश्रपक्षीय विरताविरत एवा सम्यक्दृष्टि पुरुपोना गुणर्नु वर्णन कयुं के. १६ए ७ अोरमा घालावामां धर्म, अधर्म धने मिश्र, एत्रो स्थानकनो उपसं हार करता उता तेनुं संदेपे वर्णन करेलुं . ७६ ७उगणाएंशी अने एंशीमा घालावामां अन्यदर्शनी त्रशे वेश पां . खंमी सर्वने अधर्म पदमां गल्या . ७१ एक्याशीमां थासावाने विपे जैनमार्गना जाण पुरुषे ते पाखंझीने ध नि उपडाववाना उद्देशे हिंता करवानो निषेध करी हिंसा करनारने नरक पाति ठेराव्या के थने तेमने अहिंसा पमाडवाने प्रतिवोध करयो के. ७२ व्याशीमा घालावाने विपे तेवा हिंसक पाखंमी दर्शनीने जे उखो नी प्राप्ति थाय , ते सुखो कही देखाडयां . ७३ व्याशीमा शालावाने विपे धर्मना प्ररुपक अमए, ब्राह्मण सर्व वनो यंत करे वे. एम देखाड्यु . G G४ चोरागीमा यातायामध्ये वार कियास्थानकने विपे वता जीव. धर्मप झ्ने मलताज . एम देखाइयु . . ७७७ GO .... ... प अनुक्रमणिका. ७५ पञ्चाशीमा घालावामां तेरमा क्रियास्थानकने विपे वर्तता जीवने महा पुरुप करा . ... ... ॥ अथ तृतीयाध्ययनस्थानुक्रमणिका ॥ त्रीजु थाहारपरिझानामा अध्ययन वे. तेनो एक उद्देशक तथा अर्थाधिकार पण एकज , तेना जूदा जुदा था डत्रीश बालावा वे तेनी अनुक्रमणिका लखियें बैये. १ पहेला घालावाथी मामीने वीशमा बालावा पर्यंत वनस्पतिकायना जी वोनी उत्पत्ति जूदा जूदा दो सहित सविस्तरपणे कही बे. ए २१ एकवीशमा बालावामां मनुष्यनी उत्पत्ति जुदा जूदा नेव सहित कहेली ने. १६ २२ वावीशमा चालावामा जलचारी पंचेंशिय तिर्यंच जीवोनी उत्पत्ति कही. ६५० २३ त्रेवीशमा थालावामां चतुष्पद स्थलचर पंचेंश्यि तिर्यंचजीवो कहेला वे. ७२५ २५ चोवीशमा थालावामां वरःपरिसर्प पंचेंशिय तिर्यंच जीवो कह्या वे. २३ २५ पञ्चीशमा पालावामां जुजपरिसर्प स्थलचर पंचेंश्यि तिर्यंच जीव कह्या . ०२४ २६ नवीशमा बालावामा खेचर पंचेंश्यि तिर्यंच जीवो कह्या . ७२५ २० सत्त्यावीशमा घालावामां विकश्यि जीव कह्या वे. २८ अहावीशमा थालावामां पंचेंश्यिना मलमूत्रमा उपजता जीवो कह्यावे. २७ २ए गणत्रीशमा घालावामांसचित्तशरीरनी निभायें जे जीवोउपजे ते कह्यावे. ४२ ३० त्रीशमाथी मांझी तेत्रीशमा घालावा सुधी थपकाय जीवो कह्या . 0 ३५ चोत्रीशमा घालावामांथने पांत्रीशमामांथनिकाय, वायुकाय जीवो कह्यावे.३३ ३६ स्त्रीशमा थालावामां थशेप जीवाधार पृथवीकाय जीवो कह्या ते. ३६ ३० साडत्रीशमा थालावामां समस्त जीवो थाश्री वात कही . ७३६ ३० यात्रीशमा थालावामा गुरु शिष्यप्रत्ये ऐपणीकथाहारनो उपदेश कखो .३० ... ... ... ... ॥ यथ चतुर्थाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ चोथु प्रत्याख्यान क्रियानामा अध्ययन ठे एमां एकल उ देशक थने थर्याधिकार पण एकज . एना जुदा जूदा थागीयार थालावा तेनी यनुक्रमणिका लखीये वैये. 1 पदेला थालावामा जे जीवें पञ्चरकाणे करी पापकर्म हस्यां नथी एवा Gua .. .. अनुक्रमणिका. श्य अविचारवान् जीव जो मन, वचन, कायायें करी पाप रहित होय यने स्वप्नांतरमा पए पापकर्मने देखे नहीं तो पण तेने तेवां पापक मनो वंध थाय . एम आचार्य कर्तुं वे. ७३७ २ वीजा आलावामां पूर्वोक्त वातने शिष्य धाशंका करी जूती कही जे. ७१ ३ त्रीजा घालावामा अाचार्ये तेनो उत्तर आपीने एकेंझ्यिादिक जी चोने पण थपञ्चरकाणी क्रियानो वंध लागे ने. एम कयुं ते ४ चोथाथी उहा बालावामां आचार्य, वधकनो दृष्टांत कही देखाड्यो वे. ७५६ s सातमा घालावामां शिष्ये पूर्वोक्त थाचार्यना वचन उपर आशंका करी ले के, जे जीवें कोई प्रकारना जीवोने कोश्वारें काने पण सानल्या नथी, नजरें पण दीग नथी अने उलख्या पण नथी तेवा जीवने ते जीवो याश्री हिंसानो कर्मबंध केम लागे? G५२ ७ शाळमाथी दशमा आलावामां श्राचार्य, संझी अने असंझीने पण थ प्रत्यारव्यानपणाथी पाप लागे के. एम दृष्टांत पूर्वक कहीने पूर्वती शिप्यनी आशंकानो उत्तर आपी पोतानो पद स्थापन कस्यो के. G५३ ११ अगीधारमा घालावामां शिष्य थाशंका करी तेने गुरुचे उत्तर प्राप्यो के अविरति जीवने नरकादिक गति प्राप्त थाय ने तेमज विरति जीवने मो प्राप्ति थाय ठे कारणके जे विरति जीव , ते कोइ पण जीव मात्रनुं एक रोमोत्खनन करवाथी पण पाप लागे के. एवी रीतें जानारोले. एम कहीने स्वपद सिम कस्यो वे. G६३ ॥ यथ पंचमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ ५ पांचमुं याचारश्रुत धने धनाचारभुत एवे नामें अध्ययन . तेमां एक उद्देशक थने एकज थर्थाधिकार वे. तेमां वधी मलीने तेत्रीश गा था ते मध्ये याचारमा व्यवस्थित पुरुचे याचार अंगीकार करीने यनाचारनो त्याग करवो ते माटें था अध्ययनमां अनाचारनो प्रतिपेध कयो ठे,केम के अनाचारनो त्याग करवा थकी रूडा प्रकार, प्रत्यारव्यान थाय ते माटें था लोक शाश्वत ले अथवा नथी तथा न्हाना महोटा जीयोनी हिंसामा कांश विडोप नथी तथा याहार यात्री याचार यना चार कां पण नथी. इत्यादिक परदर्शनीना बागम थानी वोल ते धनाचार ने, माटें तेनो निषेध करीने पती बारमी गाथाची त्रेवीशमी २६ . - अनुक्रमणिका. गाथा पर्यंत सर्व शून्यवादानुं मत खमन करवाने अर्थ लोकालोक अ स्तित्व, तथा जीवाजीवर्नु अस्तित्व, तथा सदसतक्रियानुष्ठानने विपे धर्म, अधर्म कारण तेनु अस्तित्व, तथा बंध, मोद, पुस्य, पाप,धाश्रव, संवर, वेदना, निळरा क्रियाऽक्रिया,क्रोध, मान, माया, लोन, राग, देप, संसार, सिदि, असिदि, साधु, असाधु, कल्याण, पाप, इत्यादिकनो स' जाव देखाडीने एकांत मार्गने दूपव्यो वे. इत्यादिक याचारनुं प्रतिपादन करीने अध्ययन परिसमाप्त कयं . ०६६ ॥ अथ पष्ठाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ बहुं थाईकीयनामा अध्ययन जे. एमां एक उद्देशक अ ने एकज अर्थाधिकार जे. ते मध्ये पञ्चावन गाथावे. तेनी अनुक्रमणिका लखीयें जैयें. १ पहेली गाथाथी मामीने पञ्चीशमी गाथा पर्यंत बाईककुमारनी कथा त या थाईककुमार श्रीमहावीर परमेश्वर पासें जतां मार्गमां गोशालकम व्यो , तेणे थाईककुमारने पोताना दर्शनमा मेलवी लेवाने वास्ते अनेक प्रकारना करेला यालाप, संलाप तथा घणा प्रकारना उत्तर, प्र त्युत्तरोने आईककुमारे अनेक हेतु दृष्टांतें करी ते गोशालकना मतनुं खेमन कलुं ने अने जैनमतनुं स्थापन करेलु ते. तए६ २६ चीशमी गाथाथी मांझीने वेंतालीशमी गाथा पर्यंत बाईक कुमारने मा गमा बौधदर्शनी मला . तेनी सायें अनेक प्रकारनो प्रश्नोत्तर रूप संवाद थयो . त्यां पण अनेक हेतुदृष्टांते तेउना दर्शन- खंझन करीने बाईककुमार जैनमतनुं स्थापन करेलुं ले. ५३ तेंतालीशमी गाथाथी पीस्तालीशमी गाथा पर्यंत थाईककुमार मार्गमा ब्राह्मणोनी साथें वाद करी तेमना मतनुं खंमन करवं. ४६ तालीशमी गाथाथी एकावनमी गाथा पर्यंत थाईक कुमार मार्गमा एकदमी सांख्यमतीनी साथै वाद करी तेमना मतनुं खमन कखु ठे. ए? ५२ वावनमी गाथाथी चोपनमी गाथा पर्यंत थाईक कुमार मार्गमा दस्ति तापसोनी सायें वाद करी तेमना मतनुं खमन कग्यं ते..... ५५ पञ्चायनमी गाथामांजैनमत तत्त्वज्ञ चारित्रीउ परतीथिकना मतनुं खमन के रोयपारसंसार समुझ्ने तरे वे. एम कही यध्ययन परिसमाप्त कर्यु के. ए५० ... ए४० ឬ ថា अनुक्रमणिका. ७ ॥ श्रथ सप्तमाध्ययनस्यानुक्रमणिका ॥ सातमुं नालंदीय नामा अध्ययन वे. तेमा एकज उद्देशक भने एकज अर्थाधिकार , एमां जूदा जूदा चालीश या सावा पूर्वाध्ययनमा साधुना याचार कह्या तेम था अध्ययनमा आवकना आचार कह्या 2 तेनी अनुक्रम शिका लखीयें यें. १ पहेलाथी त्रीजा घालावा सुधी राजगृह नगर बाहेर नालंदीनामा पाडा ने विपे लेपनामा अमणोपासक वे तेना गुणोनुं वर्णन करां वे. ए५४ ४ चोथा बालावाथी सातमा बालावा सुधी ते लेपनामा गाथापतिनी सेसदविया नामें उदकशालायकी ईशान कोणनी दिशायें हस्तियाम नामें वनखमने विपे नगवंत श्री गौतमस्वामी विचरे , तेमने उदक निर्य थें थावाने श्रावकना व्रत बाश्री प्रश्न पूबतां नूत शब्दनीयाशंका करीवे. ए६१ थानमा घालावामां श्रीगौतम स्वामी पूर्वना प्रश्ननो उत्तर थापतां नूत शब्दनी धाशंकानुं निराकरण कखं . ए नवमा घालावामा फरी उदकपेढाल पुत्र श्रीगौतमस्वामी प्रत्ये त्रसश द संबंधी याशंका करीवे. तेनुं श्रीगौतम प्रनु समाधान कयुं वे. ... ए७५ १० दशमा आलावामां श्रीगौतमस्वामीय गृहपति तथा राजानी कथा कही ते दृष्टांतें श्रावकने देशथकी व्रत ग्रहण करवां पण रूडां, एम निर्धायुं वे. ए७४ ११ धगीधारमा घालावामा उदकपेढाल पुत्रं सजीवोमांहे स्थावर जीवो उपजे ते माटें तेनी हिंसाथी त्रसतुं पञ्चरकाण नंग न थाय, एम नाग रिकना दृष्टांतें कयुं वे थने ते वातनुं गौतम स्वामी खेमन करेलु के. एस १२ वारमा बालावामां नदकपेढाल पुत्रं पञ्चरकाण निर्विपय थवा यात्री दृष्टांत पूर्वक साशंका करीवे. एन् १३ तेरमा आलावामां पूर्वोक्त आशंका न्यायोक्त नथी एवं, दृष्टांत पूर्वक सि ६ करीने श्रीगौतम स्वामी याशंका- खंझन कडें . ए७३ । १४ चौदमा घालावाची मामीने, शोलमा घालावा पर्यंत स्थावरपर्यायें प होंचेला त्रस जीवने मारवाथकी त्रसनु पञ्चरकाए नंग न थाय, ए वा तने त्रण दृष्टांत थापी श्रीगौतम अनुयें खमन कमुके. एन्६ १७ सत्तरमा तथा अढारमा बालावामां पौपध व्रत करनार देवलोकादिकमां ...

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥नमो वीतरागाय॥ अथ ॥वितीयंसूत्रकृतांगं ॥ गुजरनापासहित श्रीहर्पकुजस्तदीपिकायुक्तं शीलंगाचार्यकतटीकायुतंच प्रारन्यते. तत्रमूलं ॥बुशिकत्तितिनहिता, बंधणं परिजाणिया॥किमाह बंधणं वीरो किंवा जाणंति नहई ॥१॥ चित्तमंतमचितंवा परिगिस किसामवि ॥ अन्नंवा अणुजाणाऽ एवं उरकाणमुच्च ॥२॥ प्रथम गुर्जर नापामां अर्थकर्तानुं मंगलाचरण. अर्थ-प्रणम्य सद्गुरून् नक्या वालानां वोधहेतवे ॥ किंचित् सूत्रकृतांगस्य जि ख्यते वार्तिकं मया ॥१॥ प्रथम श्रीयाचारांग कहीने पठी सुयगडांग का तेनो संबंध मेलवेठे. जे कारण श्री आचाराग मांहे, (जीवो वकाय परू, वणा य तेसिव हेणवयो नि)॥ इत्यादि का ठे. ते सर्व परमार्थने (धुनिके) जाणवू जोशए. एम याचाराङ्गसा थे था सुयगडांगनो संबंध जाणवो. ए यधिकारे वीजु अंग सुयगडांग प्रारनीए नए.थ हीया केटलाएक वादी ज्ञानेकरोनेज मुक्ति थायठे एम कहे, घने केटलाएक क्रियाए करी मुक्ति कहेते. थने जैन तो एम कहेठे के ज्ञान यने किया ए वन्ने थकी मुक्ति, ए यर्थ ए श्लोकमाहे देखाडे ते एमके. (घुसिजति)के कायर्नु स्वरूप जाणे एटले ज्ञान का,यने कानपूर्वक क्रिया करवी ते सफलते. तेकारण माटे आगज (तिउहिजा) एवो सूत्रपात करो, ते (तिउहिलाके)त्रो डे ते गुंजाणीने ! [ जोडे ! ते कहे. (वंधणं) के वांधीए जे जीवने प्रदेशे करी ते वं धन झानावरणादि थष्ट प्रकार कर्मरूप इत्यर्य. ते मना हेतु मिय्यात्व,धविरत, कपा य थने योग थथा परिग्रह थारन ए बंधनना कारणने (पग्जिाणिया) के नाणे.५ ए एकजा जाणपणाथकी वांवितार्थनिविर्तनवे ते माटे किया देग्यावे. ते बंधन झपरिझाए करी जाणीने पठी प्रत्याख्यानपरिज्ञा जे संयमानुष्ठान तेणे परी बंगनने तो डे. एटले यात्मायकी कर्म दृर करे, एवं वचन श्रीसुधर्मास्वामिनापित सांनतीने जं . 4 ... ច अनुक्रमणिका. • त्रसज थाय वे माटें था संसार त्रस शून्य केम होय ? एम कहेलु जे. एए३ रए उगणीशमाथी पञ्चीशमा घालावा पर्यंत जूदा जूदा प्रकारना जीवो जे त्रस पणे होय ते मरण पामीने फरी पण त्रसज थाय माटें या संसार सशू 'न्य केम होय ? एम श्रीगौतमें दर्शावे . បច្ច २६ तवीशमा घालावाथी चोत्रीशा घालावा पर्यंत दिग्बतना श्राश्रयथी आठ नंगें करी प्रत्याख्याननो विचार, सविस्तर देखाडयो जे. २००५ ३५ पांत्रीशमा थालावामां श्रीगौतम स्वामी उदकपेढालपुत्र प्रत्ये कोश्वारे पण संसार,जीव रहित थनारज नथी एम समजाव्युं . १०११ ३६ ठत्रीशमा घालावामा जे पुरुप, पापकर्म न करे तथा साधुनी निंदा न करे ते पुरुप रूडो जाणवो. एम श्रीगौतमें समजाव्यु ले. ते पनी बदकपेढा लपुत्र श्रीगौतम स्वामीने अनादर करतां वतां चालवानो विचार कखोजे.१,०१२ ३७ साडत्रीशमा बालावामां उदक पेढाल पुत्रने जातांनाणी श्रीगौतम गुरुयेक युं के उपदेशनाआपनार एवाजे गुरु ते जो पोते नमस्कारादिकन वांछे तो पण सनसनारें तो तेमने वंदनादिक अवश्य करवू जोइयें. एम दर्शाव्यु . १७१४ ३८ धाडत्रीशमा थालावामा उदक पेढालपुत्रं कडं के जे पदोनुं मने ज्ञान नहतुं, ते सर्व पदो थाज मने प्राप्त थयां.अने जेम तमो कहो तो तेमज .१७१५ ३५ उंगणचालीशमा घालावामां श्रीगौतम स्वामीय उदक पेढालपुत्र प्रत्यें श्रीवीतरागप्रणीत धर्म,सत्य करी जाणजो. एम कप्युं ते वचन मान्य करी उदकपेढातपुत्रं श्री वीरनगवान पासें जवानी वा करीवे. २०१६ ४० चालीशमा थालावामां श्रीगौतमस्वामी उदक पेढाल पुत्रने साथें ले श्रीमहावीर नगवान् पासें थाव्या, तिहां उदक पेढालपुत्र श्री महावीरने न मस्कार करी पंचमहाव्रतधर्म अंगीकार कखो, पठी श्रीवीर प्रनुनीथाशा मागी विचरवा लाग्या, ते पनी अध्ययन परिसमाप्त करां ठे. तेवार पठी दीपिकाकारचिरचित प्रशस्ति वे. ... ... . .." त १०१७ ॥श्त्यनुक्रमणिका समाप्ता॥ पण रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥ नमो वीतरागाय ॥ अथ ॥हितीयंसूत्रकृतांगं ॥ गुर्जरलापासहितं श्रीहर्पकुजस्तदीपिकायुक्तं शीलंगाचार्यकत्तटीकायुतंच प्रारभ्यते. तत्रमूलं ॥बुझिङत्तितिनहिता, बंधणं परिजाणिया।किमाह बंधणं चीरो किंवा जाणंति नहई ॥१॥ चित्तमंतमचित्तंवा परिगिस किसामवि ॥ अन्नंवा अणुजाणाइ एवं उरकाणमुच्च ॥३॥ प्रथम गुर्जर जापामां अर्थकर्तानुं मंगलाचरण. अर्थ-प्रणम्य सद्गुरून् नक्त्या बालानां बोधहेतवे ॥ किंचित् सूत्रकतांगस्य लि ख्यते वार्तिकं मया ॥ १ ॥ प्रथम श्रीपाचारांग कहीने पती सुयगडांग कह्यं तेनो संबंध मेलवे. जे कारण श्री आचारांग मांहे, (जीवो काय परू, वणा य तेसिव हेणबंधो नि)॥ इत्यादि कयुं . ते सर्व परमार्थने (सिके०) जाणवू जोइए. एम याचारासा थे था सुयगडांगनो संबंध जाणवो. ए अधिकारे बीजुं यंग सुयगडांग प्रारंनीए ए.य हीयां केटलाएक वादी झानेकरीनेज मुक्ति थायठे एम कहेठे, अने केटलाएक क्रियाए करी मुक्ति कहेले. घने जैन तो एम कहे के ज्ञान अने क्रिया ए बन्ने थकी मुक्ति, ए अर्थ ए श्लोकमांहे देखाडेने ते एमके. (बुशित्ति) के कायर्नु स्वरूप जाणे एटले ज्ञान कह्यु,थने झानपूर्वक क्रिया करवी ते सफलो. तेकारण माटे पागल (तिउहिला) एवो सूत्रपात कहो, ते (तिनहिडाके०)त्रो डे ते गुंजाणीने ! गुंत्रोडे! ते कहे. (बंधणं) के वांधीए जे जीवने प्रदेशे करी ते वं धन झानावरणादि अष्ट प्रकार कर्मरूप इत्यर्थः ते कर्मना हेतु मिथ्यात्व, अविरत, कपा य बने योग अथवा परियह थारंन ए बंधनना कारणने (परिजाणिया) के जाणे.प ण एकला जाणपणायकी वांछितार्थसिविर्जन; ते.माटे क्रिया देखाडे. ते बंधन झपरिझाए करी जाणीने पठी प्रत्याख्यानपरिझा जे संयमानुष्ठान तेणे करी बंधनने त्रो डे. एटले धात्मायकी कर्म दूर करे, एवं वचन श्रीसुधर्मास्वामिनापित सांजलीने जं २ वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. बूस्वा सामिप्रमुख शिष्य ने के, (किमाहबंधकवीरो) के श्रीमहावीर देवे बंधन के कयु अथवा (किंवा जाणंतिन) केण्गुं जाणीने ते बंधन तोडे? इति प्रथम श्लोकार्थः॥१ हवे बंधननु कारण कहेजे; ए जगतमाहे ज्ञानावरणीयादिक जे कर्म ते बंधन जाण बु, ते कर्म बांधवानां कारण पारंन अने परिग्रहले. तेमा पहेलु परिग्रह देखाडे, (चि नमंतमचित्तवा) के सचित्तते विपद चतुप्पदादिक अने अचित्तते सुवर्णरूप्यादिक एबे प्रकारे परियहजे, ते (परिगिझ किसामवि) के० थोडा तृण तुषादिक पोतानीपासे परिय हीने (अन्नवा) के अनेरा बीजा पासे परिग्रहावे तथा (अणु जाणा)के परिग्रह करतां ने अनुमोदे. एवो जीव, (एवं) के एरीते (उरका णमुच्च) के मुखथको न मूकाए ॥शा श्रीः ॥ अथ श्री वितीयांगदीपिका प्रारज्यते ॥ ॥प्रणम्य श्रीजिनं वीर, गौतमादिगुरूंस्तथा ॥ स्वाम्योपरुतये कुर्वे वितीयांगस्य दीपिका ॥१॥ इद हि प्रवचने चत्वारोऽनुयोगाः । तथाहि चरणकरणानुयोगः १ इव्यानुयोगः २ धर्मकयानुयोगः ३ गणितानुयोगश्च । तत्र प्रथमं श्रीमदाचारांगं चरणकर णानुयोगप्राधान्येन व्याख्यातं ॥ यथेदं श्रीसूत्रकतारख्यं वितीयांगं व्यानुयोगप्राधा न्येन व्याख्यायते ॥ सूत्ररूतांगमिति कः शब्दार्थः ॥ उच्यते ॥ सूत्रं स्वपरसमयसूचनं कृतं येन तत्सूत्रं तदेवांगमिति ॥ तत्रश्रुतस्कंध यं ॥ प्रथमश्रुतस्कंधे पोडशाध्ययनानि ॥ वितीये सप्त ॥ तत्र प्रथमश्रुतस्कंधस्य प्रथमाध्ययने चत्वारउद्देशकाः॥ तत्रापि पूर्व.प्र थमोदेशकः ॥ तस्यायमादिःश्लोकः ॥ (बुझिजत्ति०) ॥१॥ व्याख्या ॥ बुध्येत जानीया त् ॥ किंतत् ॥ बंधनं बध्यते जीवोऽनेन बंधनं झानावरणाद्यष्टप्रकारं कर्म ॥ तदेतवो मिथ्यात्वादयोवा परिग्रहारंनादयो वा बंधनं जानीयादित्युक्तं ॥ नच झानमात्रेण सिदि रित्याद ॥ (तिउहिला) (परिजाणिया) परिवायत्रोटयेत् थपनयेत् यात्मनःप्यकुर्यादि त्यर्थः ॥ यथजंबुस्वामी शिष्यः श्रीसुधर्मस्वामिनमाह ॥ (किमाहेति)॥श्रीवीरः किंबंधन थाह उक्तवान् किंवा जानन बंधनं त्रोटयति ॥ उत्तरमाह ॥ १ ॥ (चित्तेति ॥ सवत सचित्तं विपदचतुष्पदादि अचित्त कनकरजतादि तवयमपि परिगृह्य परियहं कृत्वा हशमपि स्तोकमपि स्वयमन्यान्या ग्राहयित्वा ॥ गृएहतोवाऽन्याननुज्ञाय एवंउखान मुच्यते॥ परिग्रहएव परमानर्थमूलमित्युक्तं ॥ परिग्रहतवावश्पनावारंनस्तस्मिंश्च प्राणातिपात इति दर्शयति ॥ २॥ ॥ उनमःसिमाप ॥ अथ श्री शीनंगाचार्यरुत टीका ॥ थार्या वृत्त । सपरसमपार्यसूचकमनंतगमपर्ययार्थगुणकजितम् ॥ सूत्ररूतमंगमतुलं, विवृणोमि जिना नमस्कृत्य ॥१॥ ॥ वसंततिलकादत्तम् ॥ ॥ व्याख्यातमंगमिह यद्यपि सूरिमुख्ये, रायधनपतसिंघ बादउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ नक्या तथापि विवरीतुमहं यतिप्य ॥ किं पदिाजगतमप्यवगम्य सम्यक्, तेनैव वांबति पथा शलनो न गंतुम् ॥ २ ॥ ॥ इंश्वजावृत्तम् ॥ ॥ ये मल्यवझा व्यधुरिश्वोधा, जा नंति ते किंचन तानपास्य ॥ मनोपि यो मंदमतिस्तथास्ति, तस्योपकाराय ममैष यत्नः •॥ ३ ॥ इहापारसंसारांतर्गतेनाऽसुमताऽवाप्याऽतिउननं मनुजलं सुकुलोत्पत्तिसमयें यसामण्याद्युपेतेनाऽर्दर्शनमशेपकर्मो बित्तये यतितव्यम् ।।कर्मों छेदश्च सम्यग्विवेकसव्य पेदोऽसावप्याप्तोपदेशमंतरेण न नवति ॥याप्तश्चात्यंतिकाहोपदयात्सचाईन्नेवातस्तत्प्रणी तागमपरिझाने यत्नो विधेयः॥थागमश्च वादशांगादिरूपः सोप्यायर क्तिमित्रैरैदंयुगीनपु रुपानुग्रहवुझ्या चरणकरणव्यधर्मकथागणितानुयोगनेंदाचतुर्धा अवस्थापित तत्राचा रांगं चरणकरणप्रधान्येन व्याख्यातमधुनाऽवसरायात व्यप्राधान्येन सूत्रकतारख्यं वितीय मंगं व्याख्यातुमारन्यत इति । ननु चार्थस्य शासनाचास्त्रमिदं शास्त्रस्य चाशेषप्रत्यूहोपशा त्यर्थमादिमंगल तथा स्थिरपरिचयार्थ मध्यमंगलं शिष्यप्रशिष्य विच्छेदाथै चात्यमंगलमुपादेयं तञ्चेह नोपलन्यते । सत्यमेतत् । मंगलं हीष्टदेवतानमस्कारादिरूपं । यस्य च प्रणेतासर्व इस्तस्य चापरनमस्कार्यानावान्मंगलकरणे प्रयोजनानावाच न मंगलानिधानं । गणधरा णामपि तीर्थरुमुक्तानुवादित्वान्मंगलाकरणं यस्मदाद्यपेक्ष्यातु सर्वमेव शास्त्रं मंगलाय थवा नियुक्तिकारएवात्रनावमंगलमनिधातुकामयाह ॥ (तिष्ठयरे जिनवरे, सुत्तकरे गणह रे पणमि कणं । सूयगडस्स नगवळ, णिहुत्ति कित्तइस्लामि)॥ १॥ गाथापूर्वार्धनेहनाव मंगलमनिहित पश्चान तु प्रेक्षापूर्वकारिप्रवृत्यर्थप्रयोजनादित्रयमिति । तमुक्त-'उक्तार्थ ज्ञातसंबंध, श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः संबंधः सप्रयोजनः" । तत्र सू रुतस्येत्यनिधेयपदं । नियुक्तिं कीर्तयिष्ये इति प्रयोजनपदं । प्रयोजनं तु मोदावाप्तिः । सं बंधस्तु प्रयोजनपदानुमेय इति पृथक नोक्तः ॥ तयुक्तं-"शास्त्रं प्रयोजनं चेति संबंधस्याश्र यावुनी ॥ तक्त्यंतर्गतस्तस्माभिन्नो नोक्तः प्रयोजनादिति समुदायार्थः ॥ थधुनाऽवय वार्थ. कथ्यते ॥ तत्र तीर्य व्यनावनेदाद्विधा । तथापि इव्यतीर्थ नद्यादेः समः समुत्त रणमार्गः॥नावतीर्थ तु सम्यग्दर्शनशानचारित्राणि॥संसारार्णवाउतारकत्वात् तदाधारोवा संघः प्रथमगणधरोवा तत्करणशीलास्तीर्थकरास्तान्नत्वेति किया । तत्रान्येपामपितीर्थक रत्वसंनवेतवदार्थमाह (जिनवरानिति)॥ रागपमोहजितो जिनाः । एवंनूताच सामान्यकेवलिनोऽपिनवंति त भयवच्छेदार्थमाह-(वराः)प्रधानाश्रतुस्विंशदतिशयसमन्वित त्वेन तान्नत्वेति ॥ एतेषां च नमस्कारकरणमागमार्थोपट्टत्वेनोपकारित्वात् । विशिष्ट विशेषणोपादानं च शास्त्रस्य गौरवाधानार्थ शास्तुः प्राधान्येनेद शास्त्रस्यापि प्राधान्यं न वतीति नावः । थर्थस्य सूचनात्सूत्रं तत्करणशीलाः सूत्रकारास्ते च स्वयंपादयो पि नवंतीत्यतथाह (गणधरास्तांश्च नत्वेति) ॥ सामान्याचार्याणां गणधरत्वेपि तीर्थक , ४ वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं । रनमस्कारानंतरोपादानाजौतमादय : एवेह, विवक्षिताः ॥'प्रथमश्वकारेः 'सिक्षाद्युप लक्षणार्थो . वितीयः , समुचितः । क्वाप्रत्ययस्यः क्रियांतरसव्यपेदतामाद-स्वपर समयसूचनं कृतमनेनेति सूत्रकृतस्तस्य मदार्थवत्वानगवांस्तस्यानेन च सर्वज्ञप्रणी तत्वमावेदितं नवति ॥ (नियुक्ति कीर्तयिष्ये) इति ॥ योजनयुक्तिः । अर्थघटना निश्चये नाधिक्येन वा युक्तिनियुक्तिः । सम्यगर्थप्रकटनमिति यावत् । निर्युक्तानां वा सूत्रेष्वेव प रस्परसंबंधानामनामाविर्नवनं। युक्तशब्दलोपानियुक्तिरिति । तां कीर्तयिष्येयनिधास्य इति । इह सूत्ररूतस्य नियुक्ति कीत्तयिष्ये इत्यनेनोपक्रम बारमुपक्ष्तिं तबेहोदेशे निदेशे इत्यादिनेपदनिहितमिति । तदनंतरं निदेपः ॥ सचत्रिविधः । तद्यथा-उधनिप्पन्नो नामनिप्पन्नः सूत्रालापकनिष्पन्नश्चेति । तत्रौघनिष्पन्ने निऽगं नामनिप्पन्ने तु निदे पे सूत्रकृतमिति॥१॥तत्र तत्त्वनेदपर्यायैारव्येत्यतः पर्यायप्रदर्शनार्थ नियुक्तिरुदाह(सूय गडं अंगाणं, वितियं तस्स य इमाणि नामाणि ॥सूयगडं सूत्तकडं,सूयग चेव गोपाइं) ॥२॥ सूत्रस्तमित्येतदंगानां दितीयं तस्य चामून्येकार्थिकानि । तद्यथा-सूत्रमुत्पन्नमर्थ रूपतया तीर्थरुमचः । ततः कृतं ग्रंथरचनया गणधरैरिति । तथा (सूत्रकृतमिति)। सूत्रा नुसारेणतत्वावबोधः क्रियतेऽस्मिन्निति । तथा सूचारुतमिति । स्वपरसमयार्थसूचनं सूचा साऽस्मिन्कतेतिाएतानि चास्य गुणनिप्पन्नानि नामानीति॥शासांप्रतं सूत्रतपदयोनिपा र्थमाह (दवं तु पोंडयादी, जावे सुत्तमिह सूयतं नाणं । समासंगहविते, जातिणिवतेय कवादी) ॥३॥ (दवमित्यादि) । नामस्थापनेऽनादृत्य सूत्रं दर्शयति (पोंडया इति) पों मगं च वनीफलामुत्पन्नं कार्पासिकं । थादिग्ग्रहणादंडजचालनादेग्रहणं । नायसूत्रवि दास्मिन्नधिकारे सूचकं ज्ञानं श्रुतज्ञानमित्यर्थः ॥ तस्यैव खपरार्थसूचकत्वादिति । तच्च श्रुतानसूत्रं चतुझी नवति । तद्यथा-संझासूत्रं संग्रहसूत्रं वृत्तवई जातिनिवई । तत्र संज्ञासूत्रं यत् स्वसंकेतपूर्वक निवई॥ तद्यथा-जबे एसागरियं नसेवे सवामगंधं परिण यणिरामगंधो परिवए इत्यादि । तथा लोकेपि पुजलाः संस्कारदेवजाइत्यादि ॥ संग्रहसूत्र तु यत्प्रनूतार्थसंग्राहकं ॥ तद्यथा इव्यमित्याकारिते समस्तधर्माऽधर्मादिश्व्यग्रहति । यदिवोत्पादव्ययधौव्ययुक्तं सदिति ॥ वृत्तनिव६ सूत्रं पुनर्यदनेकप्रकारया वृत्तजात्या निव ६॥ तद्यथा(बुझिजनितिनहिलेत्यादि)।जातिनिवदं तु चतु॥ तद्यथा कथनीर्घकथ्य मुत्तराध्ययनझाताधर्मकथादि पूर्वर्षिचरितकथानकप्रायत्वात्तस्य । तथा गद्य-ब्रह्मचर्या ध्ययनादि तथा पा-दोनिवई तथा गेयं यत्स्वरसंचारेण गीतिप्रायं निवई । तद्यथा- कापिलीयमध्ययन अधुवेबसासयंमि संसारंमि उस्कपउराए इत्यादि ॥३॥ इदानीं कतप दनिक्षेपार्थ नियुक्तिरुनाथामाह (करणं चकारउय, कहं च सिएहंपि कनिरकेवी; दवे खित काले, जावेणउ कार जीवों)॥४॥ (करपंचेत्यादि)। हस्तमित्यनेन कर्मापातं t.

रायधनपतसिंघ बोदरका जैनागम सग्रहानाग उसरा. य न चाकर्तृकं कर्म जवतीत्यर्थात्कर्तुरादेपो धात्वर्थस्य च करणस्यामीपां योणामपि प्रत्येकं नामादिः । पोढानिदेपस्तत्रगाथापश्चाईनाल्पवक्तव्यत्वात्तावत्करणमतिकम्यकार कस्य निदेपमाह-तत्र नामस्थापने प्रसिदत्वादनादृत्य इव्यादिकं दर्शयति (दवे ति॥व्यविपये कारकश्चित्यः। सच इव्यस्य इव्येण इव्यनूतो वा कारको व्यकार कः। तथा क्षेत्रे नरतादौ यः कारको यस्मिन् वा क्षेत्रे कारको व्याख्यायते सदेवकारे कः । एवं कालेपि योज्यं ॥ नावेन तु नाव हारेण चिंत्यमानोत्र कारकोयस्मात्सूत्रस्य गण धरः कारकः॥ एतच्चसूत्रकदेवोत्तरत्र वदयति (विश्थानावेत्यादौ)॥सांप्रत करणव्याचि रख्यासया नामस्थापने मुक्त्वा व्यादिकारणनिपार्थ नियुक्तिकदाह ॥ (दत्वंपांगवीसस, पगसामूल उत्तरे चेव ॥ उत्तरकरणं वंजण, अबो उज्वस्करोसबो) ॥६॥ (दवइत्यादि) इव्ये इव्यविपये करणं चिंत्यते । तद्यथा इव्यस्य इव्येण इव्यनिमित्तंचा करणमनुष्ठानं व्यकरणं । तत्पुनर्दिधा । प्रयोगकरणं विस्त्रसाकरणं च । तंत्र प्रयोगकरणं पुरुपादि व्यापार निप्पायं । तदपि विविधं । मूलकरणमुत्तरकरणं च । तत्रोत्तरकरणं गाथापश्चा न दर्शयति-उत्तरत्र करणमुत्तरकरणं कर्णवेधादि । यदिवा तन्मूलकरणं घटादिकं ये नोपस्करण दंडचकादिना अनिव्यज्यते स्वरूपतः प्रकाश्यते तत्तरकरणं । कर्नुरुपकार कः सर्वोप्युपस्करार्थ इत्यर्थः॥५॥पुनरपि प्रपंचतो मूलोत्तरकरणे प्रतिपादयितुमाना(मूल करणं सरीरा, णि पंचतिसुकरमखंदमादीयं । दबिंदियाणि परिणा, मियाणि विसजहा दीहिं)॥६॥ (मूलकरणमित्यादि) । मूलकरणमौदारिकादीनि शरीराणि पंच । तत्र चौदा रिकवैक्रियाहारकेषु त्रिपूत्तरकरणं कर्णस्कंधादिकं विद्यते । तथाहि सीसमुरोपर पिडी, दो बाहू करुयाय अगति; त्रयाणामप्येतन्निप्पत्तिमूलकरणं । कर्णस्कंधाद्यंगोपांगनिप्पत्ति सूत्तरकरणं ॥ कार्मणतैजसयोस्तु स्वरूपनिप्पत्तिरेव मूलकरणमंगोपांगाजावान्नोत्तरकरणं ॥ यदिवौदारिकस्य कर्णवेधादिकमुत्तरकरणं । वैक्रियस्यतृत्तरकरणमुत्तरवैक्रियं दंतकेशादिनि प्पादनरूपं वा थाहारकस्यतु गमनाद्युत्तरकरणं ॥ यदिवौदारिकस्य मूलोत्तरकरणे गाथा पश्चान प्रकारांतरेण दर्शयति-इव्येडियाणि कलंयुकापुप्पाद्यारुतीनि मूलकरणं तेपामे व परिणामिनां विपौषधादिनिः पाटवाद्यापादनमुत्तरकरणमिति ॥८॥ सांप्रेतमजीचाश्रित करणमनिधातुकाम बाह (संघायणेयपरिसा, डाय मीसे तहेव पडिसेहो ॥ पडिसं खसगडचूणा, बतिरिवादिकरणंच)॥७॥(संघायणेयइत्यादि)॥ संघातकरणं यातानविता नीनूततंतुसंघातेन पटस्य ॥ परिसाटकरणं करपत्रादिनाशंखस्य निप्पादनं ॥ संघातपरिसा टकरांशकटादेस्तउनयनिषेधकरणं स्थूणादेरूलतिरश्चीनाद्यापादन मिति प्रयोगकरणमनि धाय विस्त्रसाकरणानिधित्सयाह (खंधेसुदुपएसा,दिएमु अनेसविकुमाईसु । णिप्पालगाणि दवा,णि जाणतेवीससाकरण)॥णा (खधेस इत्यादि)। विलसाकरणं सायनादिनेदाविधा। ..

w वितीयेसूत्रकृतागेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. तत्रानादिकं धर्माऽधर्माऽकाशानामन्योन्यानुवेधेनावस्थानं । अन्योन्यसमाधानाश्रयणा 'सत्यप्यनादिखे करणत्वाविरोधः । रूपिव्याणांच क्ष्यणुकादिप्रक्रमेण जेदसंघातान्यां स्कंधत्वापत्तिः । सादिकं करणं पुजव्याणां च दशधा परिणामः । तद्यथा बंधन गति संस्थान नेद वर्ण गंध रस स्पर्श अगुरुलघु शब्दरूप इति । तत्र बंधः स्निग्धरुदत्वात् ग तिपरिणामो देशांतरप्राप्तिलक्षणः । संस्थानपरिणामः परिमंमलादिकः पंचधा । नेदपरिणा मःखमप्रतरचूर्णकाऽनुतटिकोत्करिकानेदेन पंचधैव । खंडादिस्वरूपप्रतिपादकं चेदं गाथा दयं । तद्यथा (खंडेहि खंडनेयं, पयरप्लेयं जहस्स पडलस्स ॥चुम्मं चुलियनेयं,अपुतमियं वंसवक्कलियं)॥१॥ (मि समारोहे, जेए उक्केरियाय उक्करं। वीसस पलंगमीसग, संघाय विगविविहगमो)॥ ॥वर्णपरिणामः पंचानां श्वेतादीनां वर्णानां परिणतिईव्यादिसंयोग परिणतिश्च । एतत्स्वरूपं च गाथान्योऽवसेयं । ताश्चेमाः (जइ कालगमेगगुणं, सुक्लियपि य हविजा बढुय गुणं । परिणामि कालं सुकेण गुणाहियगुणेणं ॥ १ ॥ जइ सुकिलमे गगुणं कालगदवं तु बहुगुणं जश्य । परिणामिङ मुकं, कालेण गुणाहियगुणेणं ॥ २॥ज ३ सुकं एकगुणं, कालगत्वपि एक्कगुणमेव । कावोयं परिणामं, तुनगुणतेण संनव ॥३ एवं पंचविवामा, संजोएणं तु वामपरिणामो, एकत्तीसं नंगा, सवेवि य ते मुण्यत्वा ॥४॥ एमेवय परिणामो, गंधाण रसाण तहय फासाणं, संतापाणय नणिक, संजोगेणं बहुवि गप्पो) ॥५॥ एकत्रिंशनंगा एवं पूर्यते । दशक्षिकसंयोगा दशत्रिकसंयोगाःपंचचतुष्कर्सयो गा एकः पंचकसंयोगः प्रत्येक वर्णाश्च पंचेति । श्रगुरुलघुपरिणामस्त परमाणोरारज्य यावदनंतानंतप्रदेशिकाः स्कंधाः सूक्ष्माः । शब्दपरिणामस्ततक्तितघनसुपिरनेदाच्चतुर्वा । तथा ताल्वोष्टपुटव्यापाराद्यनिनिवर्त्यश्च । अन्येपि पुजलपरिणामाश्वायादयो नवंति ते चामी (नाया य श्रायवो वा, उनो तहय अंधकारो य । एसो उ पुग्गलाणं, परिणा मो फंदणा चेव ॥ १ ॥ सीयाणा य पगासा, बायाणाचिया बहुवि गप्पा । उहो पु एप्पगासो, णायचो थायवो नाम ॥ २ ॥ नविसी नविनहो, समोपगालोय होइन जोउ। कालं मतं तंपिय. वियागतं अंधयारंति ॥ ३ ॥ दवस्त चलण पप्फं, दयाउ सापुरा गईन निदिता । वीसस पग मीसा, अत्तपरेणं तु उनवी)॥ ४ ॥ तथाऽध नुर्विद्युदादिपु कार्येषु यानि पुजलश्व्याणि परिणतानि तस्रिसाकरणमिति॥णागतंव्यक रणं इदानी क्षेत्रकरणानिधित्सयाद ॥ (णविणा धागासेणं,कीरज किचि खेत्तमागास वंजण परियावाम उन्नुकरणमादियं बढुहा) ॥॥ (णविणेत्यादि)। दिनिवासगत्योरस्मा दधिकरणे पूना क्षेत्रमिति । तचावगाहदानलकृष्णमाकाशं । तेनचावगाहदानलक्षणयो ग्येन विना न किंचिदपि कर्तु शक्यत इत्यतः क्षेत्रकरणं । देवकरणं नित्यत्वेपि चोपचा रतः क्षेत्रस्यैव करणं देवकरणं । यथा गृहादावपनीते कृतमाकाशं उत्पादित विनयमि - रायधनपतसिंघ चाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७ ति। यदिवा व्यंजनपर्यायापन्ने शब्दहाराऽयातमिद्धकरणादिकमितीनुदेवकरणं ॥ लांग लादिना संस्कारः क्षेत्रकरणं । तच्च बहुधा शातिदेवादि नेदादितिमासांप्रतं कालकरणा. निधित्सयाऽह ॥ (कालो जो जावत, जे कीरजमि जमि कालंमि । उहेण पाम पु ण, फरणा एकारस दति)॥१०॥ (कालोजोइत्यादि) । कालस्यापि मुख्यं करणं न संन वतीत्यौपचारिक दर्शयति ॥ कालोयोयावानिति । यःकश्चिद्घटिकादिको नलिकादिना व्य वश्विद्य व्यवस्थाप्यते तद्यथा। पटयुदकपलमाना घटिका । विर्घटिकोमुहूर्तस्त्रिंशन्मुहू तमहोरात्रंमित्यादि तत्कालकरणमिति ! यहा यत् यस्मिन् काले क्रियते यत्रवा काले के रखं व्याख्यायते तत्कालकरणमेतदोपतः ॥१०॥ नामतस्त्वेकादशकरणानि तानि चामूनि (ववंच वालवं चैव, कोलवं तेतिल तहा। गरादि वणियं चेव,विकी दवइ.सत्तमा ॥११॥ समणि चनप्पय नागं,किंसुग्घ च करणं नवे एवं । एते चत्तारि धुवा,यन्ने करणा चला सत्त ॥१२॥ चाउहसि रत्तीए, सवणी पडिवलए सदा करणं तत्तो थहामं खजुचनप्पर्य पाकिसुग्घ) ॥१३॥ एतजायात्रयं मुखोन्नयमिति ॥१ १६१ ॥१३॥ इदानी नावकरणम तिपादनायाह (नावे पउँग वीसस, पलंगसा मूल उत्तरे चैव । उत्तर कम सुय जोवण, वरमादीनो अगादीह) ॥१॥ (नावे पउंगेत्यादि)। नावकरणमपि विधा। प्रयोग विस्त्र सानेदात् । तत्र जीवाश्रित प्रायोगिकं मूलकरणं पंचानां शरीराणां पर्याप्तिस्तानि हि पयाँ सिनामकमीदयादादायिक नावे वर्तमानौ जीवः स्ववीर्षजनितेन प्रयोगेण निष्पादयति । । उत्तरकरणं तु गाथापचानाह-उत्तरकरणं क्रमश्रुतयौवनवादिचतुरूपं । तत्र कमकर णं शरीरनिष्पत्त्युत्तरकालं वासयुवस्यविरादिक्रमेणोत्तरोत्तरोऽवस्थाविशेषः। श्रुतकरणं तु व्याकरणादिपरिज्ञानरूपोऽवस्थाविशेपोऽपरफलानां परिज्ञानरूपश्चेति । यौवनकर का जस्तो वयोवस्याविशेपो रसायनाद्यापादितोवेति ॥ तथा वर्षगंधरसस्पर्शकरणं विशिष्टेषु जोजनादिषु सत्तु यविशिष्टवाद्यापादनमित्येतच पुजनविपाकित्वा वर्णादीनामजीवानि तमपिष्टव्य मिति १५ इदानीं विसताकरणानिधित्सयाऽहा(वस्मादियायवमा,दिएसजेके सूचीससा मेला ॥ ते दुति थिरा थथिरा, गया तवादमादीस)॥१५॥ (वामाइत्यादि) वर्णा दिका इति रुपरसगंधस्पास्ते यदा परेपामपरेषां वा स्वरूपादिना मिलति ते वर्णादिमेल काविस्त्रसाकरणं ॥ तेच मेलकाः स्थिरा असंख्येयकालावस्थायिनोऽस्थिराव कणावस्था पिनः संध्यारागाधनुरादयोनवति ॥ तथा दायात्वेनातपत्येनच पुगताना दिलसा परिणामत्त एव परिणामो नायकरणं । स्तनप्रच्यवनानंतर मुग्धादेभ प्रतिक्षणं कविणा म्लादिनावेन गमनमितिर पसांप्रत श्रुतज्ञानमधिसत्य मूलकरणाऽनिधित्सयाह । (मूल करणं पुण सत्ते, तिविहे जोगे सुनाउने जाणे ॥ समसयसुरण पगर्य, अलयसागेण य सुहेष)॥ १६ ॥ (मूलत्पादि) श्रुते पुनः श्रुतये मूलकरणमिदं त्रिविथे योगे मनोवाका -- g वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. यलहणे व्यापारे गुजारने च ध्याने वर्तमानपँथरचना क्रियते । तत्र लोकोत्तरैः शुजा गुनध्यानावस्थितैZथरचना विधीयते ॥ लोकेवशुनध्यानाश्रितैयग्रंथनं क्रियतइति ॥ लौकिकयंथस्य कर्मबंधहेतुत्वात् कर्तुरशुनध्यायित्वमवसेयं ॥ इहतु सूत्ररूतस्य तावत्स्व समयेन गुनाध्यवसायेनच प्रकृतं ॥ यस्माजयधरैःगुनध्यानावस्थितैरिदमंगं कतमिति १६ तेपांच ग्रंथरचनांप्रति गुनध्यायिना कर्मचारेण योऽवस्थाविशेपस्तदर्शयितुकामो नियु तिरूदाद ॥ (विश्अणुनावे वंधण, निकायणनिहत्त दीहहस्तेसु ॥ संकम वदीरणाए उदये वेदेउबसलेयं)॥१७॥(विशइत्यादि)। तत्र कर्मस्थितिं प्रति यजघन्योत्कृष्टकर्मस्थिति निर्गणधरैः सूत्रमिदं कृतमिति ॥ तथाऽनुनावो विपाकस्तदपेक्ष्या मंदानुनावैस्तथा बं धर्मगीहत्या झानावरणीयादिप्रकृतीमैदानुनावा “बननिस्तथाऽनिकाचयभिरेवं निधत्ता वस्थामकुर्वनिस्तथा दीर्घस्थितिकाः प्ररुतीईसीयसीजनयभिस्तथोत्तरप्रकृतीबध्यमाना सुसंक्रामयभिस्तथोदयवतां कर्मणामुंदीरणां विदधानरप्रमत्तगुणस्थस्त शाताऽशाताऽ यूंष्यनुदीरभिस्तथा · मनुष्यगति पंचेंहिय जात्यौदारिक शरीर तदंगोपांगादिकर्मणा मुदये वर्तमानैस्तथावेदमंगीकृत्य पुंवेदेसति तयोवसमेति सूचनात्सूत्रमिति दायोपश मिकानावे वर्तमानैर्गणधारिनिरिद सूत्ररूतांगं यथितमिति १ सांप्रत स्वमनीपिकापरिहार बारेण करणप्रकारमनिधातुकामयाद ॥ (सोकण जिणवरमत, गणहारी का तरक वसमं ॥धेशवसाणे कर्य, सूतमिणं तेणसूयगडं ) ॥१५॥ (सोकणेत्यादि) श्रुत्वा निशम्य जिनवराणां तीर्थकराणां मतमनिप्रायं मातृका दिपदं गणधरैर्गीतमादिनिः कृत्वा. तत्रयंथरचने कृयोपशमं तत्प्रतिबंधकर्मक्षयोपशमाहत्तावधानै रितिनावः ॥ गुनाध्यवसा येन बसता कृतमिदं सूत्रं तेनसूत्रकृतमिति॥१७॥इदानी कस्मिन् योगे वर्तमानैस्तीर्थकान पित कुत्रवा गणधेरैव्यमित्येतदाह ॥(वजोगेणपनासिय, मणेगजोगंधराणसादू॥ तो वय जोगेणकयं, जीवस्स सनावियगुणेग)॥ १ए ॥ (वश्जोगेणेत्यादि)। तत्र तीर्थ कृभिः दायिकज्ञानवर्तिनिर्वाग्योगेनार्थः प्रकर्पण नापितः प्रनापितो गणधराणां ॥ तेच नप्रास्तपुरुपकल्पाः किंवनेकयोगधराः ॥ तत्र योगः हीरावादिलब्धिकलापसंबंधस्तं धारयंतीत्यनेकयोगधरास्तेषां प्रनापितमिति सूत्रलंतांगाऽपेक्ष्या नपुंसकता ॥ साधवश्वा त्र गणधरा एव गृह्यते तउद्देशेनैव जगवतामर्थप्रनापणादिति ॥ ततोर्थ निशम्य गणधरै रपि वाग्योगेनैव कृतं तचं जीवस्य स्वानाविकेन गुणेनेति ॥ स्वस्मिन्नावे नवः स्वांनावि का प्रारुतश्त्यर्थः ॥ प्रस्तिनापयेत्युक्तं नवति ॥ नपुनः संस्कतया ललिट्शप कतिप्रत्य यादिविकारविकल्पनानिप्पन्नयेति ॥१॥ पुनरन्यथा सूत्ररूतनिरुक्तमाह ॥ (अरकरगुण मंतिसंघा, यणाएकम्मपरिसाडनाएय ॥ मउनयजोगेण कयं, सुत्तमिणं तेण सूत्तगम) ॥ २० ॥ (अरकरेत्यादि)। याणि अंकारादीनि तेषां गुणोऽनंतगमपर्यायत्वमुच्चारणं राय धनपतसिंघ याहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. वाऽन्यथाऽर्थस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् ॥ मतेमैतिज्ञानस्य संघटना मतिसंघटना थकर गुणेन मतिसंघटना । नावश्रुतस्य व्यश्रुतेन प्रकाशनमित्यर्थः ॥ अरगुणस्थ वा मत्या बुध्या संघटना रचनेति यावत् ॥ तया ऽदारयणमतिसंघटनया ॥ तथा कर्मणां ज्ञानावरणा दीनां परिशाटना जीवप्रदेशेन्यः प्रयकरणरूपा तयाच हेतुभूतया सूत्रकतांगं कृतमिति संबन्धः । तथाहि । यथा यथा गणधराः सूत्रकरणायोधर्म कुर्वन्ति तथा तथा कर्मपरिशा इना नवति । यथा यथाच कर्मपरिशाटना तथा तथा ग्रंथरचनायोद्यमः संपद्यत इति । ए तदेव गाथापश्चार्धेन दर्शयति ।तजनययोगेनेति । अझरगुणमतिसंघटनायोगेन कर्मपरि शाटनायोगेन च ॥ यदि वा वाग्योगेन मनोयोगेन च कृतमिदं सूत्रं तेन सूत्ररूतमिति । इहा नंतर सूत्रकृतस्य निरुक्तमुक्तमधुना सूत्रपदस्य निरुक्तानिधित्सयाह । “सुनेण सुत्तिय चिया बनाउद सूझ्याय जुनाय ॥ तोबहुविहपउत्ता एया पतिका अणादीया" ॥२१॥ सुतेणेत्यादि । थर्थस्य सूचनात्सूत्रं तेन सूत्रेण केचिदाः साहात्सूत्रिता मुख्यतयो पात्तास्तथाऽपरे सूचिता अर्थापत्त्यादिताः ॥ साक्षादनुपादानेपि दध्यानयनचोदनया तदा धारानयनचोदनावदिति । एवंच कला चतुर्दशपूर्वविदः परस्परं पदस्थानपतिता नवति । तथा चोक्त । अस्करलनेण समा, कणहिया दुति मतिविसेसेहिं । तेचिय मविसेसा, सुपणाणप्नितरेजाण ॥१॥ तत्र ये साक्षापातास्तान् प्रति सर्वेपि तुल्याः॥ये पुनःसूचिता सदपेक्ष्या कश्चिदनंतनागाधिकमी वेत्त्यपरोऽसंख्येयनागाधिकमन्यः संख्येयनागाधि के तथान्यः संख्येयाऽसंरव्येयाऽनंतगुणनिति तेच सर्वेपि युक्ता युक्त्युपपन्नाः सूत्रो पाताएव वेदितव्याः । तथा चानिहित । तेवियमविसेसे " इत्यादि । ननु कि सूत्रो पातेल्योऽन्येपि केचनार्थाः संति येन तदपेक्ष्या चतुर्दशपूर्वविदा पट्स्थानपतितत्वमुंद धुप्यते । बाढं विद्यते । यतोऽनिहितं । पामवाणिज्ञानावा, अपंतनागोउ घणनिल प्याएं । परिवणिजाणं पुण, अशंतनागो सुयनिकको ॥ १ ॥ यतश्चैवं ततस्ते अर्था धागमें बदुविधं प्रयुक्ताः सूत्रैरुपानाः केचन सादात्केचिदर्थापत्त्या समुपलान्यन्ते । य दि वा कचिद्देशग्रहणं कचित्तवार्थोपादानमित्यादि । यश्च पदेस्ते अर्थाः प्रतिपाद्यन्ते तानि पदानि प्रकर्षण सिवानि प्रसिक्षानि न साधनीयानि । तथाऽनादीनि च तानि नेदानीमुत्पाद्यानि तथा चेयं हादशांगी शब्दार्थरचनाबारेण विदेहेषु नित्या भरतराव तेष्वपि शब्दरचना धारेणैव प्रति तीर्थकरं क्रियते ऽन्यथा तु नित्यय । एतेन चोचरित प्रध्वंसिनो वर्णा इत्येत्तनिराकत वेदितव्यमिति॥२१॥सांप्रत सूत्ररूतस्य श्रुतस्कंधाध्ययनादि निरुपणार्यमाह । "दोवसुपरकंधा, अक्षयणाईच दुति तेवीता तेत्तिसुदेसणकाला, था पारा मुगुणमंग" ॥२२॥ (दोचुवेत्यादि)। सावत्र श्रुतस्कन्धौ त्रयोविंशतिरध्ययनानि त्रय स्विंशउद्देशनकालास्ते चैवं नवति । प्रथमाध्ययने चत्वारो द्वितीये पस्तृतीये चत्वारः ।। -- १७ वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. एवं चतुर्थपंचमयो झै हौ तथैकादशस्वेकसरकेप्वेकादशैवेति । प्रथमश्रुतस्कन्धे तथा विती यश्रुतस्कन्धे सप्ताध्ययनानि तेपो सप्तैवोदेशनकाला एवमेते सर्वपित्रयस्त्रिशदितिाएतचाचा रांगाद्विगुणमंगं पट्त्रिंशत्पदसहस्रपरिमाणमित्यर्थः ॥२२॥ सांप्रत सूत्रकांगनिदेपानंतर प्रथमश्रुतस्कंधस्य नाम निष्पन्न निपानिधित्सयाऽह। “निरकेवोगाहाए, चवविहो विहोय सोलससुनिरकेवोयसुपंमिय,खंधेयचनविदो होइ'॥२३॥ (निरकेवोइत्यादि)श्दाद्यश्रुतस्कं धस्य गाथापोडशक इति नाम। गाथाख्यं पोडशमध्ययनं यस्मिन् श्रुतस्कंधे सतथेति । तत्र गाथाया नामस्थापनाइव्यनावश्चतुर्विधो निदेपः ॥ नामस्थापनेप्रसिझे ॥ इव्यगाथा विधा ॥ यागमतो नो बागमतश्च ॥ तत्र श्रागमतो ज्ञाता तत्र चानुपयुक्तोऽनुपयोगो इव्यमिति कृत्वा । नोआगमतस्तु त्रिधा । शरीरव्यगाथा नव्यशरीरव्यगाथा तान्यां विनिर्मुक्ता च ॥ ‘सत्ततरू विसामणसेहयाताण हह जलया॥गाहाएपल ने दो ति इककलो' इत्यादिलवालदिता पत्र पुस्तकादिन्यस्तेति ॥ नावगाथापि विविधा ॥ आगमत यागमनेदात् ॥ तत्रा ऽऽगमतो गाथापदार्थइस्तत्र चोपयुक्तः नोयागमतस्विद मेव गाथाख्यमव्ययनं ॥ बागमैकदेशत्वादस्य पोडशकस्यापि नामस्थापनाद् इव्यक्षेत्र कालनावनेदात् पोढा निवः ॥ तत्र नामस्थापने कुणे । व्यपोडशकं झशरीरनव्य शरीरविनिर्मुक्तं । सचित्तादीनि पोडश इव्याणि । त्रिपोडशकं पोडशाकाशप्रदेशाः॥ का. लपोडशकं पोडश समया एतत्कालावस्थापि वा व्यमिति ॥ नावपोडशकमिदमेवाध्य यनपोडशकं दायोपशमिकनाववृतित्वादिति ॥ श्रुतस्कंधयोः प्रत्येकं चतुर्विधो, निक्षेपः ॥ सचान्यत्र निक्षेपेण प्रतिपादित इति नेह प्रतन्यते ॥२३॥सांप्रतमध्ययनानांप्रत्येकमर्थाधि कारदिदर्शयिपयाऽह ॥ “ससमय परसमयपरू, वणायणाकण नसणा चेव ॥ संबुवस्तु वसग्गा थीदोसविवडणाचेव ॥ २५ ॥ अवसग्गनीरुणोथी वस्साणरएसु दोङ उववा ॥ एवमहप्पावीरो जयमास तहा जएगाह ॥ २५॥ परिचत्तनिशीनकुशी,लसुशीन स विग्गशीलवंचेव ॥ णाकण वीरियडगं पंमिय वीरियपदुज पच्चय॥ १६ ॥ धम्मोसमा हिमग्गो समोसढा चमुसववादीसु ॥ सीसगुण दोसकहणा गंथमि सदा गुरुनिवासो ॥२॥थादाणिय संकलिया थादाणायमि यादयचरिनं ॥ अप्पग्गंथे पंझिय वयणेणंहा गहाइ यहिगारो" ॥२॥ (ससमय इत्यादि गाथाःपंच)। तत्र प्रथमाध्ययने स्वसमयपरस मयप्ररूपणा । वितीये ससमयगुणान् परसमयदोपांश्च झाला स्वसमय एव बोधो वि धेय इति ॥ तृतीयाध्ययने तु संयुनः सन्यथोपसर्गसहिप्पुर्नवति तदनिधीयते ॥ चतु थै स्वीदोपविवर्जना ॥ पंचमेवयमर्याधिकारः॥ तद्यथा ॥ चपसर्गाऽसहिमोः स्त्रीवशव तिनोऽवश्यं नरकेपु पात इति ॥ पठे पुनरेवमित्यनुकूलप्रतिकूलोपसर्गसहनेन स्त्री वर्जनेन च नगवान महावीरो जेतव्यस्य कर्मणः संसारस्य वा परानवेन जयमाह ।।

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ततस्तथैव यत्नं विधत्त यूयमिति शिष्याणामुपदेशो दीयते ॥ सप्तमे विदमनिहितं ॥ त यथा॥ निःशीला गृहस्थाः कुशीतास्त्वन्यतीर्थिकाः पार्थस्थादयो वा ते परित्यक्ता येन सा धुना स परित्यक्तनिःशीतकुशीन इति ॥ तथा सुशीला उद्युक्तविहारिणः संविनाः संवे गमनास्तत्सेराशीलः शीतवान् नवतीति । अष्टमे वेतत्प्रतिपाद्यते । तद्यथा। ज्ञात्वा वीर्य यं पमितवीर्ये प्रयत्नो विधीयत इति ॥ नवमे चार्थाधिकारस्त्वयं ॥ तद्यथा॥ यथाऽवस्थि तोधर्मः कथ्यते ॥ दशमेतु समाधिः प्रतिपाद्यते । एकादशेतु सम्यग्दर्शनझानचारित्रात्म को मोदमार्गः कथ्यते ॥ बादशे लयमर्थाधिकारः॥ तद्यथा । समवसृता अवतीर्ण व्य वस्थिताश्चतुर्यु मतेषु क्रियाऽक्रियाऽज्ञानवैनयिकाख्येष्वनिप्रायेष्ठ त्रिपष्टघुत्तरशतत्रय संख्याः पापंडिनः स्वीप स्वीयमर्थ प्रसाधर्यतः समुचितास्तपन्यस्तसाधनोपोना वनतो निराक्रियते ॥ त्रयोदशे विदमनिहितं ॥ तद्यथा ॥ सर्ववादिपु कपिलकया दापादशौछोदनिजैमिनिप्रनृतिमतानुसारिपु कुमार्गप्रणेतृत्वं साध्यते ॥ चतुर्दशेतु ग्रंथाख्येऽध्ययनेऽयमर्थाधिकारः॥ तद्यथा । शिष्याणां गुणदोषकथना तथा शिप्यगुणसंपर पेतेन च विनेयेन नित्यं गुणानुरूपगुरुकुलवासो विधेय इति ॥ पंचदशे त्वादानीयाख्ये ऽध्ययनेऽर्थाधिकारोऽयं ॥ तद्यथा ॥ यादीपंते गृह्यते उपादीयंते इत्यादानीयानि पदान्य ा बा ते च प्रागुपन्यस्तपदैरथैश्च प्रायशोऽत्र संकलिताः॥तथा यायत चरित्रं सम्यक्चरित्रं .' मोहमार्गप्रसाधकं तात्र व्यावयत इति ॥ पोमशेतु गाथारपऽपयेऽध्ययनार्थीयं व्यावएयते। तद्यथा ॥ पंचदशनिरध्ययनार्थोनिहितः सोत्र पंमितवचनेन संक्षिशानिया नेन प्रतिपाद्यत इति ॥ गाहा सोलसगाणं पिंडचोवन्नि समासेण ॥ तो इकिक पुर्ण थायर्ण कित्तविस्तामि' ॥२॥ तत्राद्यमध्ययनं समयाख्यं तस्य चोपक्रमादीनि चत्वार्य नुयोग हाराणि नवंति ॥ तत्रोपक्रमणमुपक्रम्यते वाऽनेन शास्त्रं न्यासदेशं निदेपावसरमा नीयत इत्युपक्रमः। सच लौकिको नामस्थापनाद् व्यदेवकालनावनेदेन पडूप यावश्यका देप्येवप्रपंचिता शास्त्रीयोप्यानुपूर्वीनामप्रमाणवक्तव्यतार्याधिकारसमवताररूपः पोढेव । जानुपर्यादीन्यनुयोगमारानुसारेण ज्ञेयानि तावद्यावत्समवतारसत्रस्तध्ययनमानु पूर्व्यादिपु यत्र यत्र समवतरति तत्र तत्र समवतारयितव्यं ॥ तत्र दशविधायामानुपाग एनानुपूर्वी समवतरति सापि त्रिधा। पूर्वानुपूर्वी पभानुपूर्वीथनानुपूर्वी चेतिात्रेदमध्य यनं पूर्याचा प्रथमं पश्चानुमा पोडशम्। धनानुपर्यो तु चिंत्यमानमस्यामेवैकादिका यामेकोन रिफायां पोडश गहतायां श्रेस्यामन्योन्यान्यासविरुपोनसंख्यानेदं नवति ॥थना । नुपयोतु पोडशनेटसंख्यापरिज्ञानोपायोयं । तद्यथा। एकाद्या गठपर्यंताः परस्परसमाह ताराशयस्तमि विज्ञेयं विकल्पगणिते फलं॥१॥ प्रस्तारानयनोपायस्त्वयं ।। पुवाणुविधा .. १२ हितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं.:, १२३४५ इत्यादि।तत्रा गणितेंत्यविनक्ते तु लब्धं शेपैर्विनाजयेत् ॥ यादावते च तत् १३५५ स्थाप्य विकल्पगणिते कमात्'॥१॥ अयं श्लोकः शिष्यहितार्थ विवियते। त १३२४५ त्र सुखावगमार्थ षट् पदानि समाश्रित्य तावत् श्लोकार्थी योज्यते । तत्रैवं ३१२४५ षट् पदानि स्थाप्यानि । १२३४५६ । एतेषां परस्परताडनेन सप्तशतानि -२३१४५. विंशत्युत्तराणि गणितमुच्यते । तस्मिन् गणितेऽत्योत्र पट्कस्तेन नागे हृते वि ३.२१४५ शत्युत्तरं शतं लन्यते तच परमां पंक्तीनामंत्यपंक्तौ षट्कानां न्यस्यते । तदधः १ २४३५ पंचकानां विंशत्युत्तरमेवशतम्।।एवमधोधश्चतुष्कत्रिकक्कैिकानां प्रत्येक विंश : त्युत्तरशत न्यस्यमेवमंत्यपंक्ती सप्त शतानिविंशत्युत्तराणि नवंत्येपा च गणितप्रक्रियाया था दिरुच्यते । तथा यत्तविंशत्युत्तरं शतं लब्धं तस्य च पुनः शेषेण पंचकेन जागेनापहते ला ब्धा चतुर्विंशतिस्तावंतस्तावन्तश्च पंचकचतुष्कत्रिकाकैकाःप्रत्येक पंचमपंक्ती न्यस्या याव विंशत्युत्तरं शतमिति। तदधोग्रतो न्यस्तमक मुक्त्वा येन्ये तेषां यो यो महत्संख्यः स सोध स्ताच्चतुर्विंशतिसंख्य एव तावत् न्यस्यो यावत्सप्तशतानि विंशत्युत्तराणि पंचमपड्तावपि पूर्णानि नवंति ॥ एपा च गणितप्रक्रियेत्यभिधीयते ॥ एवमनया प्रक्रियया चतुर्विंशतः शे पचतुष्ककेन नागे हते पट् लज्यंते तावंतश्चतुःपंक्ती चतुष्ककाः स्थाप्यास्तदधः पत्रिकाः पुनर्दिका नूय एककाः पुनः पूर्वन्यायेन पंक्तिः पूरणीया ॥ पुनः पटकस्य शेषत्रिकेण नागे हृते को लन्येते तावन्मात्री त्रिको तृतीयपंक्तौ शेपंपूर्ववत् । शेपपंक्तिध्ये शेपमंक ६ यं क्रमोक्रमान्यां व्यवस्थाप्यमिति ॥ तथा नानि पड्विधनाम्न्यवतरति । यतस्तत्र पड् नावाः प्ररूप्यते । श्रुतस्यच दायोपशमिकनाववर्तित्वात् । प्रमाणमधुना प्रमीयतेनेने .ति प्रमाणातत् इव्यत्रकालनावनेदाचतुर्दा । तत्रास्याध्ययनस्य छायोपशमिकनावव्य वस्थितत्वानावप्रमाणेऽवतारः। नावप्रमाणं च गुण, नय, संख्या, दात्रिधा । तत्रापि गु पप्रमाणे समवतारः । तदपि जीवाजीवनेदाद् विधा । समयाध्ययनस्य च छायोपशमिक नावरूपत्वात्तस्य च जीवानन्यवाजीवगुणप्रमाणे समवतारः। जीवगुणप्रमाणमपि ज्ञान, दर्शन, चारित्र, नेदात्रिविधं । तत्रास्य बोधरूपत्वात् ज्ञानगुणप्रमाणे समवतारः॥ तदापि प्रत्यदानुमानोपमानागमनेदाच्चतुर्दा । तत्रास्यागमप्रमाणे समवतारः॥ सोपि ली किक, लोकोत्तर, नेदाद् विधा । तदस्य लोकोत्तरे समवतारस्तस्य च सूत्रार्थतनयरूपत्ता विध्यं । त्रिष्वपि समवतारः । यदि वाऽत्मानंतरपरंपरनेदादागमस्त्रिविधस्तत्र तीर्थ "रुतामर्थापेक्ष्याऽत्मागमो गुणधराणामनंतरागमस्तविष्याणां परंपरागमः । सूत्रापेक्ष्या तु गणधराणामात्मागमस्तछिप्याणामनंतरागमस्तदन्येपा परंपरागमः । गुणप्रमाणानंत रं नयप्रमाणावसरस्तस्य चेदानी पृथक्त्वानुयोगे नास्ति समवतारो नवे पुरुषापे श्या ॥ तथा चोक्तं ॥ मूढनश्यं सुर्य का,नियंतुणणया समोरयंति इदं ॥ थप १३ .. राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. हने समुयारो पछि पुदुत्ते संमोयारी॥१॥ तथा ॥ थासङ्गाव- सोयारं : नएनय वि सार नूया' ॥ संख्याप्रमाणं त्वष्टधा ॥ नाम, स्थापना, इव्य, क्षेत्र, काल, परिमा :: ण, पर्यव, नाव, जेदात् । तत्रापि परिमाणसंख्यायां समवतारो ॥ सापि कालिकदृष्टि चादनावात् विधा ॥ तत्रास्य कालिकपरिमाणसंख्यायां समवतारस्तत्राप्यंगानंगयोरं गप्रविष्टे समवतारः। पर्यवसंख्यायां वनंताः पर्यवाः ॥ तथा संख्येयान्यवराणि संख्ये याः संघाताः संख्येयानि पदानि संख्येयाः श्लोकाः संख्येया गाथाः संरव्येया वेदाः संख्येयान्यनुयोग धाराणि । सांप्रतं वक्तव्यतायाः समवतारश्चित्यते ॥ साच स्व, पर, समय,तनयनेदा विधा । तत्रेदमध्ययन त्रिविधायामपि समवतरति । अर्थाधिकारो देधा। अध्ययनार्थाधिकार उद्देशार्थाधिकारश्च । तत्राध्ययनार्थाधिकारोऽनिहितः । उद्देशार्थाधि - कारंतु गाथांतरितं नियुक्तिक पदयति । सांप्रत निदेपावसरः सच विधा । उपनिष्पन्नो ना मनिष्पन्नः सूत्रासापकनिष्पन्नश्च । तत्रौघनिष्पन्नेऽध्ययनं तस्यच निदेप थावश्यकादौ प्रबं धेनानिहित एव । नामनिप्पन्नेतु समय इति॥रानामतनिदेपार्थ नियुक्तिकार थाहा "ना मंतवणदविए खेत्ते काले कुतिउसंगारे । कुलगणसंकरगंडी। वोधवा नावसमएय" ॥२॥ (नाम उवणाइत्यादि) । नाम, स्थापना, इव्य, दैत्र, काल, कुतीर्थ, संगार, कुल, गण, संकर, गंडी, भाव, नेदात् बादशधा समयनिदेपः । तत्र नामस्थापने टुले । व्यसमयो , श्य्यस्य सम्यगयनं परिणतिविशेषः स्वनाव इत्यर्थः । तद्यथा । जीवश्व्यस्योपयोगः पुलष्यस्य मूर्तत्वं धर्माधर्माकाशानां गतिस्थित्यवगाहदानलकणोऽथवा योयस्य व्यस्यावसरो इव्यस्योपयोगकाल इति ॥ तद्यथा ॥ 'वर्षासु लवणममृत शरदि जसं गो पयश्व हेमंते ॥ शिशिरे चामलकरतो घृतं वसंते सुडवति' ॥ १ ॥ क्षेत्रसमयः देत्रमाका शं तस्य समयः खनावः। यथा ॥ 'एगेणविसेपुले दोहिंविपुणे सयंपि माएजा ॥ सरकस एणविपुर, कोडिसहस्सं पि माएका' ॥१॥ यदि वा देवकुरुप्रनतीनां क्षेत्राणामीदशोऽनु नावो यऽत तत्र प्राणिनः सुरूपा नित्यसुखिनो निर्वैराच नवंतीति देवस्य वा परिकर्मणाय सरः क्षेत्रसमय इति ॥ कालसमयस्तु सुपमादेरनुनावविशेषः । उत्पलपत्रशतनेदानि व्यंग्यो वा कालविशेपः कालसमय इति ॥ यत्र च व्यत्रिकालप्राधान्य विवक्ष्या इव्यदे त्रकालसमयता इटव्येति । कुतीर्थसमयः पाखंडिकानामात्मीयानात्मीय थागमविशेष स्तकं वानुष्ठानमिति ॥ संगारः संकेतस्तद्रूपः समयः संगारसमयः॥ यथा सिधार्थसार पिदेवेन पूर्वकतसंगारानुसारेण गृहीतहरिशवो वलदेवः प्रतिबोधित इति ।। कुजसमयः कुलाचारो यथा शकानां पितृदिःथानीरकाणां मंथनिका शुक्षिः। गणसमयो यथा मानानामयमाचारो यथा यो हनायोमनोनियते स तैःसंस्क्रियते पतितपोधियत इति । संकरसमयस्तु संकरोनिनजातीयाना मीजकस्तत्र च समये एकवाक्यता ॥ यथा वाममा 4 .. १४ वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. गोदावनाचारप्रवृत्तावपि गुप्तिकरणमिति । गंडीसमयो यथा शाक्यानां नोजनावसरे गं डीताडनमिति । नावसमयस्तु नो बागमत इदमेवाध्ययनमनेनैवात्राधिकारः शेपाणां तु शिष्यमतिविकासार्थमुपन्यास इति ॥श्वासांप्रत प्रागुपन्यस्तोदेशार्याधिकारानिधित्सया ऽह ॥ “महपंचनूय एक, प्पएय तजीवतस्तरीरेय ॥ तहय अगार गवाती धनबो अफसवादी ॥३०॥ बीए नियवान, थमाणियतहय नाणवाईच ॥ कम्मं च यन्नगश चनविहं निरकुसमयंमि ॥ ३१॥ तइए थाहाकम्म, कडवाई जहयतेयवाच ॥ किनुवमा य.चच्छे, परपवाई थविरएसु" ॥३॥ महपंचनूय इत्यादिगाथात्रयं । यस्यांध्ययन स्य चत्वार उद्देशकास्तत्राद्यस्यषडाधिकारा बाद्यगाथयाऽनिहिताः ॥ तद्यथा। पंचनूता नि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशारख्यानि महांति च तानि सर्वलोकव्यापित्वात् नूतानि च म हाभूतानि इत्ययमेकोऽर्थाधिकारः। तथा चेतनाचेतनं सर्व मेकात्मविवर्त इत्यात्माऽदै तवादः प्रतिपाद्यत इत्यर्थाधिकारो वितीयः। स चासौ जीवश्च तजीवः कायाकारो जूत परिणामस्तदेव शरीरं जीवशरीरयोरक्य मिति यावदिति तृतीयोर्थाधिकारः । तथाऽकारको जीवः सर्वस्याः पुण्यपाप क्रियाया इत्येवंवादीति चतुर्थो धिकारः ।। तथात्मा पष्ठ इति पं चानां नूतानामात्मा पष्ठः प्रतिपाद्यत इत्ययं पंचमोर्थाधिकारः । तथा फलवादीति । न विद्यते कस्याश्चित् क्रियायाः फलमित्येव वादी च प्रतिपाद्यत इति षष्ठीर्थाधिकार ति। वितीयोदेशकेचत्वारोर्थाधिकाराःतयथा । नियतिवादस्तथाऽज्ञानिकमतं ज्ञानवादी च प्रतिपाद्यते । कर्म च चयमुपचयं चतुर्विधमपि न गति निक्लुसमये शाक्यागमे चतुर्थोर्याधिकारः ।। चातुर्विध्यंतु कर्मणो ऽविझोपचितं ॥ थविज्ञानमविज्ञा तयोपचि तमनानोगरुतमित्यर्थः । यथा मातुः स्तनाद्याक्रमणेन पुत्रव्यापत्तावप्यनानोगान्नक मौपचीयते । तथा परिज्ञानं परिज्ञा केवखेन मनसा पर्यालोचनं तेनापि कस्यचित्पा पिनो व्यापादनानावात् कर्मोपचयानाव इति । तथा ईरणमीर्यागमनं तेन जनि तमीप्रित्ययं तदपि कर्मोपचयं न गहति प्राणिव्यापादनानिसंधेरनावादिति । तथा स्वप्नांतिक स्वप्नप्रत्ययं कर्म नोपचीयते । यथा स्वप्ननोजने तृप्त्यनाव इति तृतीयोदेश केवयमर्याधिकारः । तथा आधाकर्मगतविचारस्तमोजिनां च दोषोपदर्शन मिति । तथा कृतवादी च नस्यते । तद्यथेश्वरेण तोयं लोकः प्रधानादिकतो वो॥ यथा च ते प्रतिवादि न यात्मीयं रुतवादं गृहीत्वोपस्थितास्तथा नण्यंत इति क्षितीयोधिकारः । चतुर्थोद्देशकाधि कारस्त्वयं । तद्यथा॥थविरतेषु गृहस्थेषु यानि कृत्यान्यनुष्ठानानि स्थितानि तैरसंयमप्र धानः कर्तव्यैः परप्रवादी परतीथिक उपमीयत इति । इदानीमनुगमः सब देधा। सूत्रा नुगमो नियुक्त्यनुगमश्च । तत्र नियुक्त्यनुगमस्विविधः । तद्यथा । निदेपनियुक्त्यनुगम दपोशातनिर्युक्यनुगमः सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यनुगमश्च । तत्र निदेपनियुक्त्यनुगमोऽनु

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह भाग इसरा.
गत उघनामनिप्पन्ननिरूपयोरतर्गतत्वात् । तथाच वक्ष्यमाणस्य सूत्रस्य निपावसरला
त् । उपोद्वातनिर्युक्त्यानुगमन्नु पड्विंशति वारप्रतिपादकासापायादवसेयस्तञ्चेदं उद्देश
निदेशेष इत्यादि । सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यनुगमस्तु सूत्रे सति संभवति ॥ सूत्रं च सूत्रानुगमे
सचावसरप्राप्त एवा तत्राऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयातञ्चेदं वुझिझति तिवटि
होत्यादिश्लोकः । अस्य संहितादिक्रमेण व्याख्या । (बुध्यतेत्यादि)। सूत्रमिदं सूत्रकता
गादौ वर्तते । अस्यच ऽऽचारांगेन सहाय संबंधः । तथा श्राचारांगेनिहित । जीवो छ
, कायपरू, वणायतेसिं बहेणबंधोनि ' इत्यादि तत्त्वं घुध्येतेत्यादि । यदि चेह केपांचि
वादिना ज्ञानादेवमुक्त्यवाप्तिरन्येषां क्रियामात्रात् । जैनानां बनाया निश्रेयसाधिगम इत्ये
तदनेन श्लोकेन प्रतिपाद्यते । तत्रापि ज्ञानपूर्विका किया फलवती भवतीत्यादि बुध्येते
त्यनेन ज्ञानमुक्तात्रोटयेदित्येनेनच कियोक्ताातत्रायमर्यो युध्येतावगत्वोधं विदध्यादित्यु
पदेश । किंपुनस्तदुध्येत तदाह । बंधनं बध्यते जीवप्रदेशैरन्योन्यानुवेधरूपतया व्यवस्था
प्यत इति बंधनं झालावरणावष्टप्रकारं कर्म ततवो वा मिथ्यात्वाऽविरत्यादयः परि
महारंनादयो वा। नच बोधमात्रादनिलपित्तावातिनवतीत्यतः क्रियां दर्शयति । त
बंधनं परिझाय विशिष्टया कियया संयमानुष्ठानरूपया त्रोटयेदपनयेदात्मनः पृथक्वर्या
स्परित्यजेदशा एवं चानिहिते जंबूस्खाम्यादिको विनेयो वैधादिस्वरूपं विशिष्ट जिज्ञासुः ए
' प्रव॥ किमाह किमुक्तवान बंधनं वीरस्तीर्थकत किया जाननवगवंतइंधनं त्रोटयति
ततो वा त्रुट्यतीति श्लोकार्थः ॥ १ ॥ बंधनस्वरूपनिर्वचनायात् ॥ (चित्तमंतमचिचं वे
त्यादि) ॥ इह बंधनं कर्म ततयो वाऽनिधीयते ॥ तत्र न निदानमंतरेण निदामिनो
जन्मेति निदानमेव दर्शयति ॥ तत्रापि सवारंनाः कर्मोपादानरूपाः प्रायश यात्मात्मी
यग्रहोजानामिति रुत्वाऽदी परिग्रहमेव दर्शितवान् । चित्तमुपयोगो ज्ञान विद्यते य
स्थ तचित्तवत् विपदचतुष्पदादि । ततोन्यदचित्तवत् कनकरजतादि तउन्यरुपमपि पार
अहं परिगृह्य रुशमपि स्तोकमपि तृष्णतुपादिकमपीत्यर्थः । यदि वा कसनं कसः परिग्रह
यहणबुध्या जीवस्य गमनपरिणाम इति यावत् । तदेवं स्वतः परियहं परिगृह्यान्यान्या
माहयित्वा गृपढ्तो वान्याननुज्ञाय खयतीति बमष्टप्रकार कर्म तत्फलं वायसा
तोदयादिरूपं तस्मान्न मुच्यत इति । परिमहाग्रह एव परमार्थतोनमूलं जवति । तथा
चोक्तं । 'ममाहमिति चैप यावदनिमानदाहज्वरः कृतांतमुवमेव तावदिति न प्रशांत्युन्न
यः ॥ यशामुख पिपासितस्यमसावनातरः परपसदः कुतोपि कथमप्यपालप्यते ॥१॥
। तथाच ॥ देपस्यायत्तनं धृतेरपचयः छातः प्रतीपो विधिक्षिपस्य सुहन्मदस्य नयनं ध्या
"नस्य कष्टो रिपुः ॥ उखस्य पनवः सुखस्य निधनं पापस्य वासो निजः प्राज्ञस्यापि परिय
हो महश्व क्लेशाय नाशायच' ॥ १ ॥२॥

. "प्तिीयिसूत्रकृतगिप्रथमश्रुर्तस्कंधेप्रथमाध्ययनं. सयं निवायए पाणे, अज्वाऽनेदि घायए ॥ दणंतं वा गुजा गा, वेरवड अप्पणो ॥३॥जेस्सि कुले समुप्पन्ने जेहिं वा सं वसे नरे॥ ममा चुप्पई वाले, असे अमेदि मुहिए ॥४॥ अर्थ-हवे ज्यां परिग्रह त्यां थारंन होय, थने ज्यां पारंन त्यां प्राणातिपात, दोय एवं देखाडेले. ते परिग्रहवंत पुरुप यसंतोपी तो ते परिग्रह उपार्जवाने अर्थ, बने उपार्जन करेलो परियह राखवाने अर्थ सयंके० पोते, पाणेके० प्राणीनो,निवायएके निपात एंटले विनाश करे, अवाके अथवा बन्नेहि घायएके० अनेरा पासे प्रा पीनी घात करावे; वाके० अथवा हणंत के जे प्राणीने हणतो होय थर्थात् प्रा पीउनो विनाश करतो होय तेने अणुजाणाइके अनुमोदवे करी. प्राणीउनी घात कर तो यको अथवा करावतो यको अप्पणोके यात्माने वेरंवडश्के वैरनी की करे. ते थीजे सुःख परंपरारूप बंधन तेथकी बुटे नहीं ॥३॥वली पण बंधन थाश्रर्या कहेजे.जेस्सिं कुजे समुप्पन्नेके राठोडादिक जे कुलमा उत्पन्न थयो, अथवा जेहिंवा संवसे के जेनीसाथे वास वसे, एटले पांसुक्रीडादिक करे. एवा नरेके मनुष्य जे माता, पिता, नाई, बेहेन, नार्या, अने मित्रादिक तेने विपे ममाइके ममत्वनो करनार एटले मातापितादिकनी, साथे स्नेह करतो एवो बालेके० थानी जीवते खुप्पश्के कम संसारचक्रमांहे न मतो थको पीडायठे, ते मनुष्य केवोले तोके अथोहिके अन्य धन्य एटले प्रथ म माता पिता, तदनंतर नाईने विपे, तदनंतर पुत्रपौत्रादिक, एम धन्य अन्यने विपे "मुहिएके मूति एटले मूळ पामतो थको स्नेहे करी पीडायवे. ॥ ४ ॥ दीपिका ॥ अथवा प्रकारांतरेण बंधनमेवाह । सयंतीति ॥ सपरिग्रहवान स्वयमात्मना प्राणानतिपातयेत् जीवान् हिंस्यात् । अथवा अन्यैः परैरपि घातयति नतश्चान्याननु जानीते तदेवं रुतकारितानुमतिनिःप्राणिघातं कुर्वन्नात्मनो वैरं वर्धयति ततश्च बंधनान्न मुच्यते इति जावः॥३॥ पुनर्बधनमेवाश्रित्याह । जेस्तिमित्ति । यस्मिन् कुजे जातो यैर्वा मित्रै र्यादिनिर्वा सह संवसेन्नरः तेषु मित्रपितृमातृनार्यादिषु ममायमिति ममत्ववान् बुप्यते ममत्वजनितेन कर्मणा बाध्यते । बालो मूर्खः विवेकरहितत्वादन्येषु च मूर्डि तो ममखबहुल इत्यर्थः ॥ ४ ॥ टीका । तथाच परिग्रहेष्वप्राप्तनप्टेप कांदाशोको प्राप्तेषु च रक्षणमुपज़ोगे वाऽतृप्तिरि ; त्येवं परिग्रहे सति पुःखात्मकाईधनान्न मुच्यत इति परिग्रहवतश्चावश्यनाव्यानिस्त स्मिंश्च प्राणातिपात इति दर्शयितुमाह । सयंनिवायएपाणे इत्यादि । यदि वा प्रकारांत राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. रेण बंधनमेवाह । सतीत्यादि । स परियहबानसंतुष्टो नूयस्तदर्जनपरः समार्जितोप ड्वकारिणि च क्षेपमुपगतस्ततः स्वयमात्मना त्रिन्यो मनोवाकायेन्य थायुर्वलशरीरेन्यो वा पातयेत् च्यावयेत् प्राणान् प्राणिनः ।धकारसोपाहा अतिपातयेत् प्राणानिति । प्रा शाश्वामी । पंचेंहियाणि त्रिविधं बलंच, उवासनिश्वासमथान्यदायुः ॥ प्राणा दशैते नगव निरुक्ता,तेषां वियोजीकरणं तु हिंसा ॥ १ ॥ तथा त परिग्रहायही न केवलं खतो व्या पादयति अपरैरपि घातयति प्रतश्चान्यान समनुजानीते तदेव कृतकारितानुमतिनिः प्रास्युपमर्दनेन जन्मांतरशतानुबंध्यात्मनो वैरं वर्धयति । ततश्च मुखपरंपरारूपवर्धनान्न मुच्यत इति । प्राणातिपातस्य चोपलक्षणार्थत्वात् मृषापादादयोपि बंधहेतवो इष्टव्या इति ॥ ३ ॥ पुनर्वधनमेवाभित्याद । (जेस्सिमित्यादि)। यस्मिन् राष्ट्रकूटादौ कुले जातो यी सह पासुकीमितै यर्यादिनिर्घा सह संवसेन्नरस्तेषु मातृपितृनातनगिनीनार्यावय स्वादिषु ममायमिति ममत्ववान् स्निह्यन् लुप्यते विलुप्यते ममत्वजनितेन कर्मणा नारकतिर्यमनुप्यामरलको संसारे म्यमाणो वाध्यते पोज्यते। कोसौ वालोऽज्ञः स दसहिबेकरहितत्वादन्येप्वन्येषु च मूर्तितो गृयोध्युपपन्नो ममत्ववदुल इत्यर्थः । पूर्व तावरमातापित्रोस्तदनुनार्यायां पुनः पुनादी स्नेहयानिति ॥ ४ ॥ वित्तं सोयरिया चेच, सबमेयं नताण ॥ संखाए जीविअंचेवं, कम्मुणा न तिनः ॥या एए गंधे विनकम्म, एगे समणमाह णा ॥ अयाणंता विनस्सित्ता सत्ता कामेदि माणवा ॥ ६ ॥ थर्थ-दवे जे प्रथम कहुं हतुके, कहे जाणतो थको बंधन घोडे ते कहे. वित्त के धनधान्यादिक सचित्त तथा अचिन वस्तु थने सोयरियाक ना प्रमुख कौटुंधि क स्वजनाविक चेवके वली सबमेयंके० ए सर्व जे कुटुंबाविक स्नेहवंत, ते शारीरी, मानसी वेदना नोगवता यको ए जीवने नताणके त्राण नपीन थाय. एवं जाणी ने जीविपेचके जे प्राणान्नु जीवतव्य अल्पवे. एवंके० एवं संखाएक जाणीने, जी वितव्य प्राणीने एटले परिग्रह प्रापिघात श्रने स्वजन स्नेहादिक बंधननांस्थानने । परिज्ञाये नाणीने, प्रत्याख्यान परिझाये गमिने, कम्मुणाउ तिउदृश्के कर्म थकी बुटे थ र्थात् कर्म थकी वेगलो घाय. ॥ ५ ॥ हवे खसमयनो अधिकार कही परसमयनो यधिकार कहेते. एएगंथके ए धरिहंतना नापित ग्रंथ जे करुणारसमय . ते ने टामीने खेवायें रचित ग्रंथोने विपे विवझम्मके थासक्त थका, एगेसमणके एक शाक्यादिकना श्रमण, वीजा बृहस्पतिमत्तानुसारी एवा मादणा के ब्राह्मण एथया ताके परमार्थना अजाण थका विस्तिता के विविध प्रकारे उत्सवलपणे पोताना D वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथम श्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. ग्रंथनेविपे सत्ता एटले बंधाणा, एतावतां थापणा मतना कदायही एका बतां माणवाके घु रुप जे , ते पोतपोतांना मतना अनुरागेकरी, कामेहि के छ बामदनादिक तेने विपे सत्ता के धासक्त थका प्रयः एटले पोतानो मार्ग लोकोमांहे प्रसिक्षपणे सारो करी देखाडे. ॥ दीपिका-किं जानन बंधनं त्रोटयतीत्यस्योत्तरमाह । (वित्तमिति)। वितं व्यं तच्च सचित्तमचित्तं वा । सोदर्या नावृनगिन्यादयः सर्वमेतत्तिादिक संसारे पीडयमानस्य जंतो न त्राणाय न रक्षणाय नवतीति । एतत् संख्याय ज्ञात्वा तथा जीवितं स्वल्पमिति सं ख्याय झपरिझया ज्ञात्वा प्रत्यारव्यानपरिझाया प्रत्याख्याय कर्मणः सकाशात् त्रुटयति थ पगबत्यसो । तुनिश्चये त्रुटयेदेव । यदि वा कर्मणा क्रियया संयमानुष्ठानरूपया बंधनात् त्रुटयति कर्मणः पृथग्नवतीत्यर्थः ॥ ५॥ स्वसमये प्रतिपाद्य परसमयंप्रतिपादयितुका म थाह । (एएइति)। एतान् पूर्वोक्तान ग्रंथान सूत्रार्थान् व्युत्क्रम्य परित्यज्य एके केचित् श्रमणब्राह्मणाः श्रमणाः शाक्यादयो ब्राह्मणाश्च (थयाणंता ) परमार्थमजानानाः (विचस्सित्ता) विविधमुत्प्राबल्येन सिता बक्षाः स्वसमयेषु प्रतिबक्षाः संतः कामेषु च सक्ता वर्ततइति ॥ ६ ॥ ॥टीका-सांप्रत यउक्तं प्राककिंवा जानन बंधनं त्रोटयतीत्यस्य निर्वचनमाह। (वित्तमित्या दि)। विनं व्यं तच्च सचित्तमचित्तं वा । तथा सोदया 'मातृनगिन्यादयः सर्वमपि चैत वित्तादिकं संसारांतर्गतस्यासमतोऽतिकटुकाः शरीरमानसवेदनास्समनुजवतो न त्राणाय रहाणाय नवंतीत्येतत्संख्याय ज्ञात्वा । तथा जीवितं च प्राणिनां स्वल्पमपि तत्संख्याय इप रिझया । प्रत्याख्यानपरिझया तु सचित्ता चित्तपरिग्रहप्राण्युपधातखजनस्नेहादीनि वं धनस्थानानि प्रत्याख्याय कर्मणः सकाशात्रुट्यति थपगलत्यसौ । तुरवधारणे । त्रुट्येदे वेति । यदि वा कर्मणा क्रियया संयमानुष्ठानरूपया बंधनाचट्यति । कर्मणः पृथग्न वतीत्यर्थः ॥ ५॥ अध्ययनार्थाधिकारानिहितत्वात्स्ससमयप्रतिपादनानंतरं परसमयप्र तिपादनानिधित्सयाऽह । (एएगंथेविनकम्मेत्यादि)। एतानंतरोक्तान् ग्रंथान् व्युत्कम्य प रित्यज्य स्वरुचिविरचितार्थेषु ग्रंथेषु सक्ताः सिताः बहा एके न सर्व इति संबंधः । ग्रंथा तिक्रमश्चैतेषां तक्तानन्युपगमात् । थनंतरमंथेषु चायमर्थोऽनिहितस्तद्यथा जीवा स्तित्वे सति ज्ञानावरणीयादि कर्मबंधनं तस्य हेतवो मिथ्यात्वाविरतिप्रमादादयः परिग्रहा रंलादयश्च । तबोटनं च सम्यक्दर्शनाद्युपायेन मोक्षासनावश्चेत्येवमादिकः । तदेवमेके श्रमणाः शाक्यादयो बार्हस्पत्यमतानुसारिणश्च ब्राह्मणा एतानई उक्तान् ग्रंथानतिक्रम्य परमार्थमजानाना विविधमनेकप्रकारमुत्प्राबव्यन सिता बहाः स्वसमयेष्वनिनिविष्टाः । तथा च शाक्या एवं प्रतिपादयति । यथा सुखःखेबापज्ञानाधारनूतो नास्त्यात्मा .. ..

राय धनपतसिंघ बाबाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २७ कश्चित् किंतु विज्ञानमेवैकं विवर्ततइति । क्षणिकाः सर्वसंस्काराइत्यादि । तथा सा रत्या एवं व्यवस्थिताः। सबरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः प्रश्तेर्महान् महतोहंकार तस्माजश्व पोडशकस्तस्मात्पोडशकादपि पंचनूतानि चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपमित्या दि। वैशेषिकाः पुनराहुः । व्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, समवायाः पट् पदा थाइति । तथा नैयायिकाः प्रमाणप्रमेयादीनां पदार्थानामन्वयव्यतिरेकपरिज्ञाना निःश्रेयसाधिगमति व्यवस्थिताः । तथा मीमांतकाचोदनालक्षणोधर्मो नच सर्वशः क विविद्यते मुक्त्यनावश्चेत्येवमाश्रिताः । चार्वाकास्त्वेवमनिहितवंतो यथा नास्तिकश्चि परलोकया नूतपंचका व्यतिरिक्तः पदार्थो नापि पुण्यपापे स्तइत्यादि । एवंचांगारूत्यै ते लोकायतिकाः । मानवाः पुरुषाः सका गृहा थध्युपपन्नाः कामेविकामदनरूपेष्ठ । त । घाचोचुः । एतावानेव पुरुपो, यावानिश्यिगोचरः ॥ नश्वकपद पश्य, यवदत्यबहुश्रुताः ॥ १ ॥ पिव खाद च साधु शोनने, यदतीत वरगात्रि तन्त्र ते ॥ नहि नोरु गर्न निवर्तते, समुदयमात्रमिदं कलेवरं ॥ २॥ एवं ते तंत्रांतरीयाः स्वसमयार्थवासितांतःकरणाः सं तो नगवदर्हक्तं ग्रंथार्थमझातपरमार्थाः समतिक्रम्य स्वकीयेषु यथेषु सिताः संबहाः कामेषु च सताइति ॥६ संति पंच महव्या, श्ोगेसि मादिया। पुढवी आज तेकवा, चान आगासपंचमा ॥ ॥ एए पंच मत्यूया, तेनो एगोत्ति आदिय। ॥ अहोस विणासणं, विणासो होश् देहिणो ॥ ॥ यर्थ-हवे मंथकार प्रथम चार्वाकर्नु मत देखाउले. संतिपंचमहतधा के ते चार्वा क एम कहेठे के जगत्मा सर्वलोकव्यापी पंचमहाभूत वे. इहके था लोकमाहे, एगेसि के कोई एक नूतवादी तेना मतने विपे चाहियाकैए कह्यावे. ते कोण? तोके० पुढवी के एथ्वी कठिणरूप, थावके थप ते इव्य जाणवे, तेकके तेज उमरूप, चाउके वायु चलन लक्षण थने पंचमाके पांचमं थागासके० धाकाश थवकाश तहण , ॥७॥ हवे एनुज विशेष कहे। एएपंचमहाभूयाके ए पूर्व कह्याते जे पंचमहा नूत तेसो के ते थकीज एगोत्ति के कोइ एक चिप ते नूत यकी श्रव्यतिरिक्त एवो आहिया के श्रात्मा होय वे; परंतु जेम ए पांच नूत थकी एयर नूत एवो धन्य कोई वीजो धारमा , एवी शते जेवीजा दर्शनी कल्पना करेठे तेम नयी. केमके ए परलो फनो जनार, सुखःखनो जोगवनार जीव एवो पदार्थ कोइ वीजो नथी, एम ते चार्याक कहे तेमने कोई परवादी एम पूढे के, बदो चार्याको जो! तमारे मते पंचम हानूत थकी थन्य कोई वात्मा एवो पदार्थ नमी, तो मरण पान्यो एम कोण कहेवाय? a .

. २० हितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. हवे एनो उत्तर चार्वाक दर्शनीयो कहे.अहएसिंके० थथ एटले हवे एसिं एटले एपंच महानत जे ते तेना-विणासेणं के विनाश थकी, देहिणो के जीवनो पण विणासो हो के० विनाश होय. परंतु जे एवं कहे के थात्मा चवीने अन्यत्र स्थाने नायवे. कर्मना वशथकी सुखी सुखी थायजे, ते सर्व मुग्धरंजन जाणवू ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-सांप्रत नास्तिकमतमाश्रित्याह। (संतीति ) संति पंचमहाभूतानि इह अस्मिन् लोके एकेपां नूतवादिनामाख्यातानि तत्वार्थकतानि । तैर्वा नूतवादिनिर्नास्ति कैराख्यातानि स्वयमंगीकृतानि । परेपां च प्रतिपादितानि तानि चामूनि । ( पुढवीत्या दि)। पृथ्वी १ थापो जसं २ तेजो वन्तिः ३ वायुः ४ धाकाशं पंचमं येपो तानि । ननु सारख्या दिनिरपि जूतानि मन्यंतएव । तत्कथं चार्वाकमतापेक्ष्यैव जूतोपन्यास : ति उच्यते । सांख्यादिनिर्दि प्रधानाहंकारादिकं तथा कालदिगात्मादिकं चान्यदपि वस्तुजातमंगीक्रियते । चाकिस्तु नूतव्यतिरिक्तं नात्मादि किंचिन्मन्यतइति तन्मताभ येणैवार्य सूत्रोपन्यास इति ॥७॥ चार्वाकमतांगीकारमेवाह । (एतति) । एतानि पंचम हाभूतानि तेन्यो नूतेन्यः कायाकारपरिणतेच्य एकः कश्चिचिर्पो नूताव्यतिरिक्त पात्मा नवति नतु कश्चिदपरः परलोकयायी जीवारज्यः पदार्थोस्तीत्येवमारख्यातवंतस्ते । ननु यदि नूतेन्योन्यः कश्चिदात्मा नास्ति कथं तर्हि मृतइति व्यपदेशश्त्याशंकायामाह । (थ हतेसिंति)। थथ तेषां नूतानां विनाशेऽउपगमे देहिनो देवदत्तादेविनाशो नवति ततव मृतइत्युच्यते न पुनर्जीवापगमइति । यत्रैतन्मतनिर्लोग्नयुक्तयो वृत्तितोऽवसेयाः ॥॥ ॥ टीका-सांप्रत विशेषेण सूत्रकार एव चार्वाकमतमाश्रित्याऽह । (संतिपंचमहसू याश्त्यादि) । संति विद्यते महांति च तानि नूतानि च महाभूतानि । सर्वलोकव्यापि खान्महत्व विशेषणं । धनेन च नूतानाववादिनिराकरणं इष्टव्यं । इहास्मिन् लोके एके पां नूतवादिनामाख्यातानि प्रतिपादितानि तत्तीर्थरुता तैर्वा नूतवादिनिर्हिस्पत्यम तानुसारिनिराख्यातानि स्वयमंगीकृतान्यन्येषां च प्रतिपादितानि । तानि चामूनि । तय था। प्रथिवी कग्निरूपा । थापो इवलक्षणाः। तेज उमरूपं । वायुश्चलनलक्षणः । थाकाशं सुपिरलक्षणमिति तच पंचमं येषां तानि । तथा । एतानि सांगोपांगानि प्रसि इत्वात् प्रत्याप्रमाणावसेयत्वाञ्च न कैश्चिदपोतुं शक्यानि । ननु च सांख्यादिनिरपि जूतान्यज्युपगतान्येव । तथाहि । सांख्यास्तावदेवमूचुः । तद्यथा। सत्वरजस्तमोरूपात्म धानान्महान् बुद्धिरित्यर्थः। महतोऽहंकारोऽहमितिप्रत्ययस्तस्मादप्यहंकारात्पोडशकोग ण उत्पद्यते । सचार्य । पंच स्पर्शादीनि बुहीडियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थरूपाणि पंच कमश्यिाणि । एकादशं मनः। पंचतन्मात्राणि । तद्यथा। गंधरसरुपस्पर्शशदत राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १ न्मात्राख्यानि । तत्र गंधतन्मात्रात्यथिवी गंधरसरूपस्पर्शवती । रसतन्मात्रादापो रस रूपस्पर्शवत्यः । रूपतन्मात्राचेजो रूपस्पर्शवत् । स्पर्शतन्मात्रामायुः स्पर्शवान । शब्द तन्मात्रादाफाशं गंधरसरूपस्पर्शवर्जितमुत्पद्यतइति । तथा वैशेपिका अपि नूतान्यनि हितवंतः। तद्यथा । पृथिवीत्वयोगात्टथिवी । साच परमापुलदाणा नित्या । घणुकादि प्रक्रमनिष्पन्नकार्यरूपतया त्वनित्या । चतुर्दशनिर्गुणैरूप, रस, गंध, स्पर्श, संख्या, परि माण, पृथक्त्व, संयोग, विनाग, परखा,परत्व, गुरुत्व, इयत्व, वेगारव्यैरुपेता । तथा प्वयोगादापस्ताश्च रूपरसस्पर्शसंख्यापरिमाणष्टथक्त्वसंयोगविनागपरत्वापरत्वगुरुत्व सानाविकड्वत्वस्नेहवेगवत्यस्तासु च रूपं शुक्लमेव रसो मधुरएव स्पर्शः शीतएवेति । । तेजस्वामिसंबंधात्तेजः । तच रुपस्पर्शसंख्यापरिमाणष्टयतसंयोगविनागपरत्वापरत्वनै मित्तिकइयत्ववेगारव्यैरेकादशनिर्गुणैर्गुणवत् । तत्र रूपं शुक्तं नास्वरं च । स्पर्शचन्मएवेति । वायुत्खयोगाक्षायुः । सचानुभशीतस्पर्शसंख्यापरिमाणपथक्त्व संयोगविनागपरत्वापरत वेगारव्यैर्नवनिगुणगुणवान् । हत्कंपशब्दानुमशीतस्पर्शलिंग। थाकाशमिति परिनापिकी संज्ञा एकत्वानस्य । तच्च संख्यापरिमाणष्टयक्त्वसंयोगविनागशब्दास्यैः पहनिर्गुणैर्गुण यत् । शब्दलिंगचेत्येवमन्यैरपि वादिनितसभावाश्रयणे किमिति लोकायतिकमतापेद या नूतपंचकोपन्यासश्त्युच्यते । सारख्यादिनिर्दि प्रधानात्साहंकारिकं तथा कालादिगात्मा विकं चान्यदपि वस्तुजातमन्युपेयते । लोकायतिकैस्तु नूतपंचकव्यतिरिक्त नात्मादिकं कि चिदन्युपगम्यते इत्यतस्तन्मताश्रयणेनैव सूत्रार्यो व्याख्यापतइति ॥ ॥ यथा चैतन | था दर्शयितुमाह । (एएपंचमहपूयाइत्यादि)। एतान्यनंतरोक्तानि पृथिव्यादीनि पंच महा नूतानि यानि तेन्यः कायाकारपरिणतेय एकः कश्चिचियूपो नूताव्यतिरिक्त थात्मा नवति न जूतेन्यो व्यतिरिक्तोऽपरः कश्चित्परः परिकश्पितः परलोकानुयायी मुखरखनो का जीवाख्यः पदार्थोस्तीत्येवमाख्यातवंतस्ते । तथाहि । एवं प्रमाणापति । न पृथिव्यादि व्यतिरिक्त यात्माऽस्ति तग्राहकप्रमाणानायात्॥प्रमाणं चात्र प्रत्यमेव नानुमानादिकं । तडियेण सादादर्थस्य संबंधानावाश्यनिचारसंजयः। सति च व्यनिचारसंनचे सदृशे च वाधासंनवे तन्नदणमेव दूषितं स्यादिति सर्वत्रानाश्वासः । तथाचोक्तं । हस्तस्पर्शादि बांधेन, विषमे पथि धावता ॥धनुमानप्रधानेन, विनिपातो न उर्जनः ॥ १ ॥ थनुमान चात्रोपजक्षणमागमादीनामपि । साझादर्थसंबंधानावाचस्तस्पर्शनेनैव प्रवृत्तिरिति । तस्मात्प्रत्यमेवैकं प्रमाणं । तेन च नूतव्यतिरिक्तस्यात्मनो न ग्रहणं । यत्तु चैतन्यं ते पूपलन्यते तभूतेष्वेव कायाकारपरिणतेप्वनिव्यज्यते मद्यांगेपु समुदितेषु मदशक्तिवाद ति । तथा न नूतव्यतिरिक्तं चैतन्यं तत्कार्यत्वाद्धटादिवदिति । तदेवं जूतव्यतिरिक्तस्या त्मनोऽनायाभूतानामेव चैतन्यानिव्यक्तिर्जतस्य बुख़ुदादिव्यक्तिवदिति । केपांचिनोकाय 4 २२ वितीयेसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. तिकानामाकाशस्यापि नूतत्वेनान्युपगमाभूतपंचकोपन्यासो न दोपायेति । ननुच यदि जूतव्यतिरिक्तोऽपरः कश्चिदात्माख्यः पदार्थो न विद्यते कथं तर्हि मृतइति व्यपदेश इत्पाशं क्याहाथथै पा कायाकारपरिणती चैतन्यानिव्यक्तौ सत्यां तदृयतेपामन्यतमस्य विनाशे उपगमे वायोस्तेजसश्चोनयो देहिनो देवदत्ताव्यस्य विनाशोऽपगमो नवति ततश्च मृ तइति व्यपदेशः प्रवर्ततेन पुनर्जीवापगमति नूताव्यतिरिक्तचैतन्यवादिपूर्वपदति । यत्र प्रतिसमाधानार्थ नियुक्तिकदाद । "पंचण्हें संजोए,असगुणाणंच चेयणाश्गुणो।पंचिंदि यगणाणं,एथलमुणियं मुणश्यलो॥३॥(पंचएहसंजोएइत्यादि)।पंचानां टयिव्यादीनां नूतानां संयोगे कायाकारंपरिणामे चैतन्यादिकः।यादिशब्दात् जापाचंक्रमणादिकश्च गुणो ननवतीति प्रतिज्ञा अन्यादयस्त्वत्र हेतुत्वेनोपात्ता दृष्टांतस्त्वज्यूह्यः । सुलनत्वात्तस्यनो पादानं । तत्रेदं चार्वाकः प्रष्टव्यः। यदेतजूतानां संयोगे चैतन्यमनिव्यज्यते तकि तेपासंयो गेपि स्वातंत्र्यएवाहोस्वित्परस्परापेदया पारतंत्र्ये इति । किंचाऽतः॥न तावत्स्वार्तव्ये यत थाह । (थमगुणापंचेति) चैतन्यादन्ये गुणा येषां तान्यन्यगुणानि। तथा ह्याधारकाविन्य गुणा प्रथिवी इव्यगुणा थापः पक्तृगुणं तेजः । चलनगुणो वायुः अवगाहदानगुणमा काश मिति । यदि वा प्रागनिहिता गंधादयः पृथिव्यादीनामेकैकपरिहान्याऽन्येगुणाचैत न्यादिति । तदेवं पृथिव्यादीन्यन्यगुणानि | च शब्दो वितीयविकल्पवक्तव्यतासूचनार्थः। चैतन्यगुणे साध्ये एथिव्यादीनामन्यगुणानां सतां चैतन्यगुणस्य पृथिव्यादीनामेकैकस्या प्यनावानतत्समुदायाच्चैतन्याख्यो गुणः सिक्ष्यतीति । प्रयोगस्तत्र नूतसमुदायः स्वातंत्र्ये सति धर्मित्वेनोपादीयते न तस्य चैतन्याख्यो गुणोस्तीति । साध्यो धर्मः प्रथिव्यादीनामन्यगुणत्वात् । योयोन्यगुणानांसमुदायस्तत्रतत्राऽपूर्वगुणोत्पचिर्न नक्ती ति । यथा सिकतासमुदाये स्निग्धगुणस्य तैलस्य नोत्पत्तिरिति घटपटसमुदाय वा न स्तनायाविर्नावति । दृश्यते च कार्ये चैतन्यं तदात्मगुणो नविष्यतीति न भूताना मिति । यस्मिन्नेवसाध्ये देवतरमाह । (पंचिंदियगणाति)। पंच च तानि स्पर्शनर सनघ्राणचदुःश्रोत्रारज्यानी डियाणि तेषां स्थानान्यवकाशास्तेषां चैतन्यगुणानावान नतसमुदाये चैतन्यं । इदमत्र हृदयं। लोकायतिकानां हि अपरस्य इष्टुरनन्युपगमा दिश्याप्येव इणि । एतेषां च यानि स्थानान्युपादानकारणानि तेपामचिद्रूपत्वान्न नूत समुदाये चैतन्यमिति। इंडियाणां चामूनि स्थानानि । तद्यथा।श्रोत्रंभियस्याकाशं सुपिरात्म कत्वात् । घ्राणेंशियस्य पृथिवी तदात्मकत्वात् । चरिंजियस्य तेजेस्तपत्वात् । एवं र सनेश्यिस्यापः । स्पर्शनेंड्यिस्य वायुरिति । प्रयोगश्चात्र नेंशियाण्युपलब्धिमति नेपामचे तनगुणारब्धत्वात् । यद्यदचेतनगुणारब्धं तत्तदचेतनं । यथा घटपटादीनि। एवमपिच नू तसमुदाये चैतन्यानावएव साधितो नवति । पुन!त्वंतरमाह । (ण अलमणियमुण - राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. इअमोति)। हेंझ्यिाणि प्रत्येकं जूतात्मकानि तान्येवापरस्य इष्टुरनावाद्रष्टणि तेषां च प्रत्येकं स्वविषयग्रहणादन्यविपये चाप्रऽवृत्तेर्नान्यदिस्यिज्ञातमन्यदिंडियं जानातीत्यतो मया पंचापि विषया ज्ञाता इत्येवमात्मकः संकलनाप्रत्ययो न प्राप्नोत्यनुनूयते चार्य तस्मादेकेनैव इष्ट्र नवतिव्यम् । तस्यैव च चैतन्यं न नूतसमुदायस्येति । प्रयोगः पुनरे वं नूतसमुदाये चैतन्यं तदारब्धेशियाणां प्रत्येकविषयग्राहित्वे सति संकलनाप्रत्यया नावात् । यदि पुनरन्यगृहीतमप्यन्यो गृएहीयादेवदत्तगृहीतं यज्ञदत्तेनापि गृह्येत न चैत दृष्टमिष्टं चेति । ननुच स्वातंत्र्यपकेऽर्य दोपः। यदा पुनः परस्परतापेक्षा संयोगपारतं ध्यान्युपगमेन नूतानामेव समुदितानां चैतन्यारत्यो धर्मः संयोगवशादाविनवति । यथा किएवोदकादिषु मद्यांगेपु सुमुदितेषु प्रत्येकमविद्यमानापि मदशक्तिरिति तदा कुतो ऽस्य दोपस्यावकाराइति । अत्रोत्तरं । गाथायां चशब्दादिप्तमनिधीयते । यत्तावउक्तं । य था जूतेन्यः परस्परसव्यपेक्संयोगनाग्यश्चैतन्यमुत्पद्यते । तत्र विकल्पयामः । किमती संयोगः संयोगिन्यो निनोऽनिन्नो वा । निन्नश्चेत्यानतप्रसंगो न चान्यत्पंचनूतव्यतिरिक्तसं योगारख्यऋतग्राहकं नवतां प्रमाणमस्ति । प्रत्यक्षस्येवैकस्यान्युपगमानेन च तस्याग्रहणात् प्रमाणांतरान्युपगमे च तेनैव जीवस्यापि ग्रहणमस्तु । तथा निन्नो नूतेन्यो नूतानामेव संयोगस्तत्राप्येतचिंतनीयं किनूतानि प्रत्येकं चेतनावंत्यचेतनावंति वा । यदि चेत नावंति तदा एकेंशियसिविस्तदा समुदायस्य पंचप्रकारचैतन्यापतिः । थथाचेतनानि त त्रोक्तो दोपोनहि । यद्यत्र प्रत्येकमविद्यमानं तत्समुदाये नवपलन्यते सिकतासु तैलवादि त्यादिना । यदन्यत्र पूर्वोक्त तथा मद्यांगेप्वविद्यमानाऽपि प्रत्येकं मदशक्तिः समुदाये प्राऽनवतीति । तदप्ययुक्तं । यतस्तत्र किएवादिपु याच यावती शक्तिरुपसन्यते । तथा हि ॥ किएवे बुलंदापनयनसामर्थ्य चमिजननसामर्थ्य चोदकस्य तृडपनयनसामर्थ्यमित्या दिनेति नूतानां प्रत्येकं चैतन्याऽनन्युपगमे दृष्टांतदाष्टीतिकयोरसाम्यं । किंच नूते चैत न्यान्युपगमे मरणानावो मृतकायेपि पृथ्व्यादीनां नूतानां सनावात् । नैतदस्ति। तत्र मृतका ये वायोस्तेजसो वाऽजावान्मरणसभाव इत्यशिक्षितस्योचापः । तथाहि । मृतकार्य शो फोपलव्धेर्न वायोरनावः कायस्थ च पक्तिस्वनावस्य दर्शनान्नानेरिति । अषसूक्ष्मःकश्चि वायुविशेपोमि ततोपगतइति मतिरित्येवं च जीव एव नामांतरेणान्युपगतो नवति । यत्किंचिदेतत् । तथा न चूतसमुदायमात्रेण चैतन्याविनीवः । पृथिव्यादिवेकन व्यव स्थापिते चैतन्यानुपलब्धः। श्रथकायाकारपरिणती सत्यां तदानिव्यक्तिरिप्यते।तदपि न । यतो सेप्यमयप्रतिमायां समस्तजूतसमावेऽपि जडत्वमेवोपमन्यते । तदेवमन्वयव्यतिरेका न्यामालोच्यमानो नायंचैतन्याख्यो गुणो नूतानां नवितुमर्हति । समुपसन्यते चार्य श रीरेषु। तस्मात् पारिशेषात् जीवस्यैवायमिति सदर्शनपक्षपातं विहायोगीक्रियतामिति । - २४ वित्तीयसूत्रकृतांगेप्रथमश्रुतस्कंधेप्रथमाध्ययनं. यञ्चोक्तं प्राई न पृथिव्यादिव्यतिरिक्त यात्माऽस्ति तयाहकप्रमाणानावात् । प्रमाणं चा त्र प्रत्यमेवैकमित्यादि तत्र प्रतिविधीयते । यत्तावमुक्त प्रत्यक्ष्मेवैकं प्रमाणे नानुमानादि कमित्येतदनुपासितगुरोर्वचः । तथाहि । अर्थाविसंवादकं प्रमाणमित्युच्युते प्रत्यदस्य च प्रामाण्यमेव व्यवस्थाप्यते । कश्चित्प्रत्यक्षव्यक्तीमत्वेनोपादाय प्रमायति । प्रमाण मेता अर्थाऽविसंवादकत्वादनुभूतप्रत्यव्यक्तिवत् । नच तानिरेव प्रत्यदव्यक्तिनिः स्वसंविदितानिः परंव्यवहारयितुमयमीशस्तासां स्वसन्निविष्टत्वान्मूकत्वाच । प्रत्यद स्य नानुमानं प्रमाणमित्यनुमानेनैवानुमाननिरासं कुर्वश्चार्वाकः कथं नोन्मत्तः स्या देवं ह्यसौ तदप्रामाण्यं प्रतिपादयेत् । यथा नानुमानं प्रमाणं विसंवादकत्वादनुजूतानु मानव्यक्तिव दित्येतच्चानुमानमथपरप्रसिध्यैतमुच्यते । तदप्ययुक्तं . यतस्तत्परप्रसिक्षम नुमानं नवतः प्रमाणमप्रमाणं वा।प्रमाणं चेत्कथमनुमानमप्रमाणमित्युच्यते । थथाप्र माणं कथमप्रमाणेन सता तेन परः प्रत्याज्यते । परेण तस्य प्रामाण्येनान्यपगतत्वादिति चेतदप्यसांप्रतं । यदिनाम परो मौढ्यादप्रमाणमेव प्रमाणमित्यवध्यस्यति । किं जवताऽ तिनिपुणेनापि तेनैवाऽसौ प्रतिपाद्यते । यो ह्यन्यो गुडमेव विषमपि मन्यते किं तस्य मा रयितुकामेनापि बुद्धिमता गुडएव दीयते । तदेवं प्रत्यवानुमानयोः प्रामाण्माप्रामा ल्ये व्यवस्थापयतो नवतोऽनिबतोपि बलादायातमनुमानस्य प्रामाण्यं । तथा स्वर्गापवर्गदे वतादेः प्रतिपेधं कुर्वन नवान् केन प्रमाणेन करोति न तावत्प्रत्यदेण प्रतिपेधं कहूं पार्यते। यतस्तत्प्रत्युदं प्रवर्तमानं वा तन्निपेधं विदध्यान्निवर्तमानं वान तावत्प्रवर्तमानं तस्या ऽनावविपयत्वविरोधात् । नापि निवर्तमानं । यतस्तञ्च नास्ति तेन च प्रतिपत्तिरित्यसं गतं । तथाहि । व्यापकविनिवृत्ती व्याप्यस्यापि निवृत्तिरिप्यते ॥ न चार्वाकदर्शितप्रत्यदे ण समस्तवस्तुव्याप्तिः संभाव्यते। तत्कथं प्रत्यक्षविनिवृत्तौ पदार्थव्यावृत्तिरिति । तदेवं स्व गौदेः प्रतिपेधं कुर्वता चावीकेणाऽवश्य प्रमाणातरमन्युपगते । तथाऽन्यानिप्रायवि झानान्युपगमादत्र स्पष्टमेच प्रमाणांतरमन्युपगतं । थन्यथा कथं परावबोधाय शा स्त्रप्रणयनमकारि चार्वाकेणेत्यलमतिप्रसंगेन । तदेवं प्रत्यक्षादन्यमपि प्रमाणमस्ति तेनात्मा सेत्स्यति- किंपुनस्तदिति चेषुच्यते । यस्त्यात्मा । असाधारणतजयोपल ब्धेश्चकुरिंडियवत् । चरिंभियं हि न साक्षाउपलच्यते । स्पर्शनादीडियाऽसाधारणरूप विज्ञानोत्पादनशक्त्या त्वनुमीयते । तथात्मापि पृथिव्याद्यसाधारणगुणोपलव्धेरतीत्य नुमीयते । चैतन्यं च,तस्यासाधारणगुणश्त्येतत्ष्टथिव्यादिनूतसमुदाये चैतन्यस्य निराक तत्वादवसेयं । तथास्त्यात्मा समस्तेंश्यिोपलब्धार्थसंकलनाप्रत्ययसनावात् । पंचगवादा न्यनन्योपलब्धार्थसंकलना विधाय्येकदेवदत्तवत् । तथाऽत्माऽर्थष्टा नेडियाणि । तष्गि मे हितउपलब्धार्थस्मरणात्। गवाहोपरमेऽपि तधारोपलब्धार्थस्मर्तृदेवदत्तवत् । तथार्था - राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. श्य पत्याप्यात्मास्तीत्यवसीयते । तथापि सत्यपि एथिव्यादिनूतसमुदाये सेप्यकर्मादौ न सु खःखेवाषप्रयत्नादि क्रियाणां समाव इत्यतः सामर्थ्यादवसीयते। यस्ति जूतातिरिक्तः कश्चित्सुखःखेवादीनां क्रियाणां समवायिकारणं पदार्थः सचात्मेति । तदेवं प्रत्यवानुमा नादिपूर्विकाऽन्याप्यर्थापनिरन्यूह्या । तस्यास्त्विदं जणं । प्रमाणपटू विज्ञातो, यत्राथों नान्यथा नवेत्॥अदृष्ट कल्पयेदन्पं, तापित्तिरुदाहृता ॥ १ ॥ तथाऽगमादप्यस्तित्वमवसे यं । सचायमागमः । अखिमेधायाउववाइएइत्यादि । यदि वा किमत्राऽपरप्रमाणचिंतया सकलप्रमाणज्येष्ठेन प्रत्यदेणैवात्मास्तीत्यवसीयते । तशुणस्य झानस्य प्रत्यदत्वात् । ज्ञान गुणस्य च गुणिनोऽनन्यत्वात् । प्रत्यक्षएवात्मा रूपादिगुणाप्रत्यक्त्वेन पटादिप्रत्यक्ष्वत् । तथा ह्यहं सुख्पदंपुरव्येवमाद्यहंप्रत्ययग्राह्यऽस्त्यात्माप्रत्यक्षःथहंप्रत्ययस्य स्वसंविदूपत्वा दिति । ममेदं शरीरं पुराणं कमैति च शरीराभेदेन निर्दिश्यमानत्खादित्यादीन्यन्यान्यपि प्रमाणानि जीवतिक्षायन्यूह्यानीति ॥ तथा यमुक्कं । न नूतव्यतिरिक्त चैतन्यं तत्कार्यत्सा तु घटादिवदित्येतदप्यसमीचीनं । हेतोरसिदत्वात् । तथाहि । न नूतानां कार्य चैतन्य तेपामतशुणत्वात् नूतकार्यचैतन्ये संकलनाप्रत्ययातनवाञ्चेत्यादिनोक्तप्रायमतोस्त्यात्मा नूतव्यतिरिक्तो ज्ञानाधारइत्युक्तं । ननुच किं हानाधारजूतेनात्मना ज्ञानाभिन्ननाश्रितेन यायता ज्ञानादेव सर्वसंकलनाप्रत्ययादिकं सेत्स्यति किमात्मनांतर्गडुकपेनेति । तथाहि । झानस्यैव चियूपत्वातैरचेतनैः कायाकारपरिणतः सह संबंधे सति सुखःखेष्वाक्षेपप्रय नक्रियाः प्राप्यति तथा संकलनाप्रत्ययो नवान्तरगमनंचेति । तदेवं व्यवस्थिते किमात्मना कल्पितेनेत्यत्रोच्यते । नत्यात्मानमेकमाघारजूतमंतरेण संकलनात्र न्याय्या घटते । तथा हि । प्रत्येकमिडियः स्वविपयग्रहणे सति परविपये चाप्रवृत्तरेकस्य च परिछेत्तुरनावात् । मया पंचापि विपयाः परिचित्रा इत्यात्मकस्य संकलनाप्रत्ययस्याजावादिति । थालय विज्ञानमेकमस्तीति चेदेवं सत्यात्मनएव नामांतरं नवता कृतं स्यात् । नच ज्ञानारन्यो गुणो गुणिनमंतरेण नवतीत्यवश्यमात्मना गुणिना नाव्यमिति । सच न सर्वव्यापी तणस्य सर्वत्रानुपजन्यमानत्वात् घटवत् । नापि श्यामाकतंउजमात्रोंगुष्ठपर्वमानो वा । तावन्मात्रस्योपानशरीराव्यापित्वात् त्वक्पर्यंतशरीरव्यापित्वात् त्वचोपलन्यमानगुणत्वा त्। तस्मात्स्थितमिदमुपातशरीरत्वपर्वतव्याप्यात्मेति । तस्य चानादिकर्मसंबधस्य क दाचिदपि सांसारिकस्यात्मनःस्वरुपेऽनवस्थानात् सत्यप्यमूर्तत्वे मूर्तेन कर्मणा संबंधो न विरुध्यते । कर्मसंबंधाच सूदावाद रैकेंशियक्षित्रिचतुःपंचेंहियपर्याप्तापर्याप्तसाद्यवस्था वह विधाः प्रानवंति । तस्य चैकांतेन क्षणिकत्वे ध्यानाध्ययनश्रमप्रत्यनिज्ञानाद्यनावः । ए कांतनित्यत्वे च नारकतिर्यङ्मनुप्यामरगतिपरिणामानावः स्यातस्मात्स्यादनित्यः स्या नित्ययात्मेत्यलमतिप्रसंगेन ॥ ७ ॥ ४ 0 वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. जहा य पुढवायूने, एगेनाणादि दीस॥ एवं नो कसिणे लोए विन्नू नाणादि दास । ए॥ एवमेगेत्ति जप्पंति, मंदा आरंभणि स्सिा ॥ एगे किच्चा सयं पावं, तिवं उरकं नियत ॥१०॥ अर्थ-एम पंचनूतियागता एटले पंच भूतिक वादिनो मत कयुं. दवे आत्मारैत वादिनो मत दृष्टांतेकरी कहिये यें. जहाय के जेम पुढयीयूनेएगे के० पृथ्वीरूप थून, एक उतां नाणाहिदील के गनदी, समुह, पर्वत, नगर अने ग्राम इत्यादि रूप नाना प्रका रे देखायले. परंतु विचाले पृथ्वीनुं अंतर काइ देखातुं नथी एटले पृथ्वी एकज ने. एवंके ए उक्त न्याये, नो ए वचन परने बोलाववाने थजे. एटले यहो? दर्शनी तेम कसिणे लोएके ए समस्त लोक चराचर स्वरूप एकज ने एटले पात्मारूप ठे, परंतु विन्नू के विज्ञान ते चराचररूप प्रात्मा. नाणा दीस के नानाप्रकारे विपद चतुष्पद बदुप दादिरूप देखाय . परंतु जे एम कहे के, शरीर शरीरने विपे यात्मा जुदो जुदो बे ते मि थ्यावे. यमुक्त । एकएवहि नूतात्मा, नूते जूते व्यवस्थितः॥ एकथा बहुधा चैव, दृश्यतेज लचंवत् ॥ १ ॥ इत्यादि ॥ ए ॥ हवे जेन एने उत्तर यापेठे. एवं के ए पूर्वोक्त न्याये एगेत्ति के एक एटले कोई एक परवादी, पोताना वेदने बलात्कारे एम जप्पति के बोले बे. ते केवाजे, तोके मंदा के मंद जे. एटले सम्यक ज्ञान विकत जे केमके, जो सर्वत्र आत्मा एकज, बीजो नथी तो जगत्माहे एगेके एकेक जीव करसणी प्रमुख थारनणिस्तिथा के०जीवहिंसात्मक थारंनने विपे निस्तिया एटले थासक्त थका सर्यके पोते पावं के पापने किच्चा के करीने तिवंडुरकं के तीव्र उखने निया के पामे. पण अनेरा नथी पामता, तया जे जीव जगत्मा कां असमंजस चौरादिक कर्म करे बे, ते दनदनादिक धनेक विटंबना पामेवे यने जे जो समाचरेते ते साता पामेजे. माटे जो सर्वजीवनो थात्मा एकल होय तो सर्व जीवने विटंबना अथवा साला केमन थवी जोइये? माटे ए तमाळं वचन मिथ्या में; केमके सर्व जीव पोतपोतानी करणीए सु ख उखने पामेवे ॥१०॥ ए सवगतवादिगता एटले सर्वगत वादी मत को. ॥ दीपिका- अथ एकात्माऽदैतवादमुदिश्याह । (जधायेति ) यथा च शब्दोऽपिश दार्थे । सच निन्नः । एथिव्याःस्तूपः पृथिव्येव वा स्तूपः पृथिवी संघाताख्योऽवयची। सच एकोपि यथा नानारूपः सरित्समुश्पर्वतनगरपामाद्याधारतया विचित्रो दृश्यते । निम्नो तमृष्ठक विनरक्तपीतादिनेदेन वा दृश्यते । नच तावता प्रथिवीत्वस्यैकस्य दो नवति। एवं नोति परामंत्रणं । कृत्स्नोपि चेतनाचेतनरूपोलोक एको विधानेक एवात्मा विज्ञान ज्ञानपिंडः पृथिव्यादिनूताकारतया नाना दृश्यते।नच तावता तस्यैकम्यात्मतत्त्वस्य नेदो । राय धनपतसिंघ वादाजरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. जयति ॥ यस्योचरमाह । (एवमिति) एवमात्माईतवादमाश्रिता एके जापति । मंदा जडाः। मंदत्वं चतेपा युक्तिविकासजीवावेतपदाश्रयणात् । तथाहि। यद्यकएवात्मा स्या चदा एके रुपीवसादय पारंजे जीवहिंतात्मके नि:श्रिता भासताः स्वयंपापं कृत्वा तीनं नारकादिव (निगति) थार्यत्वाहहुवचनार्थ एकवचनं । निश्चयेन गति । तएवार नसतानान्ये इत्येतन स्यात्। यद्येक एवात्मा स्यालदा एकेनाप्याने कर्मणि रुते सपा खं स्यानचैवं दृश्यते । तस्मादेकएवात्मेति न युक्तं ॥ १० ॥ ॥ टीका । सांप्रतमेकात्माऽवैतवादमुद्देशार्याधिकार प्रदर्शित पूर्वपदायिनुमाद ।(ज हापुढचीत्यादि) दृष्टांतवलेनेवार्थस्वरूपावगतेः पूर्वदृष्टांतोपन्यासः । यथेत्युपदर्शने । च शब्दोऽपिशब्दार्थे । सचनिन्नकमएकेश्त्यस्यानंतर इष्टव्यः । दृथिव्येव स्तूपा दृथिव्या या स्तूपः प्रथिवीसंघातावयवी । सबैकोपि यथा नानारूपः सरित्समुइपर्वतनगरसन्निवेशा याधारतया विचित्रो दृश्यते निम्नोसतमृडकविनरक्तपीतादिदेन वा दृश्यते । नच ; तस्य पृथिवीतत्त्वस्यैतावतानेदेन दो नवत्येवमुक्तरीत्या । नोइत्यादिपरामंत्रणं । क स्नोपि लोकवेतनाचेतनरूप एकोविज्ञान वर्तते । दमत्र हृदयं । एकएव ह्यात्मा वि कान ज्ञानपिंडः पथिव्यायाकारतया नाना दृश्यते नच तस्यात्मनएतावताऽत्मतत्त्व नेदो जवति । तथा चोक्तं । एकएव हि नूतात्मा, जूते जूते व्यवस्थितः ।। एकधा बहु था चैव, दृश्यते जलपंवत् ॥ १ ॥ तथा पुरुपएवेदं सर्वं यतं यच्च नव्यं । उतामृतत्य स्येशानो यदन्ननातिरोहति, यदेजति यन्नेजति यहूरे यदंतरस्य सर्वस्य यत्सर्वस्यास्य वा ह्यत इत्यान्मावतवादः ॥णा वस्योत्तरदानायाह । ( एवमेगे इत्यादि) एवमित्यनंत्तरोता स्मातवादोपदर्शनं एके केचन पुरुपकारावादिनी जपति प्रतिपादपति (किंनतास्ते 5 त्याह । मंदा जडासम्यकपरिज्ञानविकलामंदत्वं चैपा युक्तिविकलात्माऽवतपदतमाश्रय पात्। तथाहिायकएवात्मा स्यानात्मवहुत्वं ततो ये सत्वाः प्राणिनःकपीववादय एके केच नधारने प्राध्यपमर्दकारिणि व्यापार निश्रिता धासक्ताः संवक्षा अध्युपपन्नास्ते च संरंन समारनैः कृत्वोपादाय स्वयमात्मना पापमयुनप्रतिरूपमसातोदयफलं ती अवं तदनुन वस्थान वा नरकादिकं नियछत्तीति।भापत्वाद्वहुवचनार्थ एकवचनमकारि। ततश्चायमों निश्चयेन यचंत्यवश्यतया गति प्राप्नुवंति तएवारंनासता नान्यइत्येतन्न स्यादपित्वे केनापि अछने कर्मणि कते सर्वेषां शुनानुष्टायिनामपि तीनऊःखानिसंबंधः स्यादेकला दात्मनइति । नचैतदेवं दृश्यते । तथाहि ायएव कश्चिदसमंजसकारी सएव लोके तदनुरू पाविडंबनाः समनु वन्नुपलन्यते नान्यति । तथा सर्वगतत्वे यात्मनो बंधमोहाद्यनाय स्तथा प्रतिपाद्यप्रतिपादकविवेकानावाधावप्रणयनानावश्च स्यादिति । एतदर्थसंवादित्वा प्राक्तन्येव नियुक्तिसजायात्र व्याख्यायते । तयथा । पंचानां प्रथिव्यादीनां नूतानामेकत्र 7 ज । ច हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. कायाकारपरिणतानां चैतन्यमुपलन्यते । यदि पुनरेकएवात्मा व्यापी स्यात्तदा घटादिष्वेव चैतन्योपलब्धिः स्यान्नचैवं । तस्मान्नकमात्मा नूतानां चान्योन्यगुणत्वं न स्यादेकस्मा दात्मनोनिन्नत्वात् । तथा पंचेंशियस्थानानां पंचेंझ्यिाश्रितानां ज्ञानानां प्रवृत्ती सत्याम न्येन ज्ञात्वा विदितमन्यो न जानातीत्येतदपि न स्याद्ययेकएवात्मा स्यादिति ॥ १० ॥ पत्तेअंकसिणे आया, जे वाला जे अ पंमिश्रासंतिपिच्चा न ते संति, नचि सत्तोववाश्या ॥ ११॥ नचि पुलेच पावेवा, नचि लोए तो परे ॥सरीरस्स विणासेणं, विणासो होइदेहिणो॥१३ अर्थ-हवे तळीवतचरीरवादिनो मत कहे-ते तजीवतहरीरवादी एम कहे। के, जेम पंचनत मली कायाने थाकारें परिणामी चेतना उपजावे. तो ते कारणे प धेकसिणेाया के शरीर शरीर प्रत्ये आत्मा जुटो जुदो . जगतमा जे बालाके बाल अज्ञानी तथा जेथपंमिथाकेछ जे पंमित एटले विवेकी जे, ते सर्व जुदा जुदा बे. परंतु एक थात्मा सर्वव्यापीन जाणवो. एटले जैनमत अने तेमनो मत एकज थयो. दवे गाथानां उत्तराईवडे तेमनो नेद देखाडे. ते परवादी एम कहे। के, यात्मा घणा बे, परंतु ज्यांसुधी शरीर जे त्यांसुधी संति के ले. पण जेवारे शरीर नही, तेवारे थात्मापण नहीं. एटले गत्यंतर गामी यात्मा नथी. ए प्रकारे करी नेद देखाइयो. वली तेहिज कहेले. पिञ्चानते संतिके ते श्रारमा परलोकने विपे न जाय. एतावता शरीरथकी निन्न थापणां कर्मनो नोगवनार एवो थात्मा नथी. तथापि न बिसत्तोववाश्याके सत्व जे प्राणी ते उपपातिक नथी. एटले नवांतरमा जई उपजे नहीं अर्थात् गतागति पण नथी. यही शिष्य पूवेडे के, पूर्वे जे नूतवादि कह्या थने ए तळीव तहरीरवादी ए बेहुने मांदोमांहे युं विशेप ? तेवारे गुरु कहेले के, जूतवा दीने मते जे पंचमहानत तेहिज कायाने याकारे परिणमीने धावनवलनादिक किया करे. धने एमने मते पंचन्त कायाने बाकारे परिणमी चैतन्य स्वरूप यात्मा उप जावे. परंतु नूतथको थात्मा जुदो नथी. एटलु विशेप . ॥ ११ ॥ हवे तेनी वक्त व्यता कहे, नजिपुरोचपावेवा के तजीवतहरीरवादी एम कहे के, पुण्य नथी, पाप पण नथी, अने नबिलोएश्तोपरे के० यतः उपरांत लोक पण नथी. जेटखं दृष्टि गोचर आवे तेटलोज लोक जे. वली ग्रंथकार एनुं कारण कहे के; सरीरस्सविणासे के शरीरने.विनाशेकरी विणासीहोइ देहिणो केन्यात्मानो पण विनाश थाय. एकार ए माटे यात्माने अनावे पुरस्य पाप तथा लोकनी संनावना क्या थको थाय ? ॥१॥ तजीवतहरीरवादिगता' एटले तीवतहरीरवादिन ए प्रमाणे मत कयुं. . , राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ए * ॥दीपिका-सांप्रत तजीवतधरीरवादिमत पूर्वपदयन्नाह । (पनेथामिति)। प्रत्येक प्रति शरीरमात्मानः कृत्स्नाः सर्वेपि ये वाला था ये च पंडितास्ते सर्वेपि प्रथग्व्यवस्थिताः नहि एकएवात्मा सर्वव्यापी स्वीकार्यो बालपंडितविनागाजावप्रसंगात् । नन्वेवमात्मब हुलं जैनैरपि स्वीक्रियतएव तकिमिति परमतमाश्रित्य सूत्रमिदमुच्यतइत्याशंकायामा ह। (संतित्ति ) । संतिविद्यते जीवाः शरीरं यावत् । शरीरानावे तु न संति । एतदे वाह । (पिचानतेसंति ) प्रेत्य परलोके ते जीवा न संति । तेषां मते शरीराजिनः पर ' लोकयायी न कश्चिदात्माख्यः पदार्थोस्तीति जैनेन्यो नेदः किमित्येवं ते मन्यंत इत्या ह। (नविसत्तोववाश्या ) उपपातिका जवानवांतरगामिनः तत्त्वाः प्राणिनो नबिन • संति । ननु नूतवादिनोस्य च तडीवतहरीरवादिनः को नेद इत्यत्रोच्यते । नूतवादिनो भूतान्येव कायाकारपरिणतानि धावनवल्गनादिक्रियां कुर्वति । धस्य तु कायाकारपरि णतेन्योनतेच्यश्चतनाख्य थात्मोपपद्यते थनिव्यज्यते वा तेन्यश्चानिन्न इत्यनयो विशेपः ॥ ११ ॥ तन्मतमेवाह । (नजीति) । नास्ति पुस्पं पापं च नास्त्यतोऽस्मा झोकात्परोऽन्यो लोकः परलोको यत्र पुण्यपापानुनवइति । यत्र हेतुमाह । शरीरस्य वि नाशेन देहिनो थात्मनोपि विनाशो ऽनावो नवति । तथाच दर्यते तन्मतलेशः। प था वनावादेव जगदैचित्र्यं । यमुक्तं । कंटकस्य च तीक्ष्णत्वं, मयूरस्य विचित्रता ।। वर्णाश्च तानचूडाना, स्वनावेन नवंति हीति ॥ १२ ॥ ॥ टीका-सांप्रत तळीवतष्ठरीरवादिमत पूर्वपदायितुमाह । (पत्तेथमित्यादि)।तजीव तहरीरवादिनामयमन्युपगमः । यथा पंचच्यो जूतेन्यः कायाकारपरिणतन्यश्चैतन्यमुत्पद्यते अनिव्यज्यते चैकैकं शरीरंप्रति प्रत्येकमात्मनः कृत्स्नाः सर्वेप्यात्मान एवमवस्थिताः ।। ये वालाधज्ञा ये च पंडिताः सदसदिवेकज्ञास्ते सर्वे पृथग्व्यवस्थिताः । न कएवात्मा सर्वव्यापित्वेनान्युपगंतव्यो चाजपंडिताद्यविनागप्रसंगात् ।ननु प्रत्येकशरीराश्रयत्वेनात्म बहुत्वमहतानामपीएमेवेत्याशंक्याह । संति विद्यते यावर विद्यते तदनावे तु न विद्यते। तथाहि । कायाकारपरिणतेषु जूतेषु चतन्याविर्नावोनवति नूतसमुदाय विघटने च चैत न्यापगमो न पुनरन्यत्र गढच्चैतन्यमुपलक्ष्यते । तदेव दर्शयति । (पिच्चानते संतीति) य परलोके न ते आत्मानः संति विद्यते । परलोकानुयायी खात्मा शरीराजिनः स्वकर्मफ सनोक्ता न कश्चिवात्माख्यः पदार्थोस्तीति नावः। किमित्येवमतबाह । (नछिसनोववाश्या)। थक्तिशब्दस्तिदंतप्रतिरूपको निपातो वहुवचने घटव्यस्तदयमर्थः। न संति न विद्यते॥ तद जावेतुन विद्यते सत्वाः प्राणिन उपपातेन निदत्ता उपपातिका नवाचीतरगामिनो न नवंतीति तात्पर्याथः । तथाहि । तदागमाः विज्ञानपनएवैतेन्यो नूतेन्यः समुशय तान्ये - + + ३० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. वानुविनश्यतीति नप्रेत्य संज्ञा यस्तीति । ननु प्रापन्यस्तजूतवादिनोऽस्य च तळीवतघरीर वादिनः को विशेप इत्यत्रोच्यते । नूतवादिनो जूतान्येव कायाकारपरिणतानि धावनवलग नादिकां किया, कुवैत्यस्य तु कायाकारपरिणतेन्यो जूतेन्यश्चैतन्याख्य यात्मोत्पद्यते ऽनिव्य ज्यते वा तेभ्यश्चानिन्नइत्ययं विशेषः ॥११॥ एवंच धर्मिणोऽनावा-धर्मस्याप्यनावति दर्शयि तुमाह । (नजिपुरलेच पावेवा इत्यादि)। पुण्यमन्युदयप्राप्तिलक्षणं तविपरीतं पापमेतउलय मपि न विद्यते । यात्मनो धर्मिणोऽनावात् । तदनावाञ्च नास्त्यतोऽस्माल्लोकात्परोऽन्यो लोको यत्रापुण्यपापानुनवति । यत्रार्थसूत्रकारः कारणमाह । शरीरस्य कायस्य वि नाशेन नूतविघटनेन विनाशेन देहिनयात्मनोप्यनावो नवति यतो न पुन शरीरे विनष्टे तस्मादात्मा परलोकं गत्वा पुण्यं पापं वाऽनुनवतीत्यतोधर्मिणयात्मनोनावात्तधर्मयोः पुण्यपापयोरप्यनावति । यस्मिंश्चार्थ बहवो दृष्टांताः संति । तद्यथा । यथा जलबुद्ध दो जलातिरेकेण नापरः कश्चिविद्यते तथा जूतव्यतिरेकेण नापरः कश्चिदात्मेति । तथाच यथा कदलीस्तनस्य बहिस्त्वगपनयने कियमाणे त्वड्मात्रमिव सर्व नांतः कश्चित्सारोस्त्ये वं नूतसमुदाये विघटति सति तावन्मानं विहाय नांत सारनूतः कश्चिदात्माख्यः पदा र्थ उपलन्यते । यथावाऽलातं घ्राज्यमाणमतद्रूपमपि चक्रबुधिमुत्पादयत्येव नूतसमुदायो पि विशिष्ट क्रियोपेतो जीवन्रांतिमुत्पादयतीति । यथा च स्वप्ने बहिर्मुखाकारतया विझा नमनुनयते थांतरेणैव बाह्यमर्थमेवमात्मानमंतरेण तविज्ञानं नूतसमुदाये प्रावती ति । तथा । यथाऽदर्श स्वछत्वात्प्रतिबिबितो बहिस्थितोप्यर्थोतर्गतो लक्ष्यते नचासौत था। यथाच ग्रीष्मे नीमेनोप्मण परिस्पंदमाना मरीचयो जलाकारं विज्ञानमुत्पादयंत्ये वमन्ये पि गंधर्वनगरादयः स्वस्वरूपेणाऽतथासूता अपि तथा प्रतिनासंते तथात्मापि नू तसमुदायाकारपरिणती सत्या प्रथगसन्नेव तथा नाति समुत्पादयतीत्यमीपां च दृष्टांता नां प्रतिपादकानि केचित्सूत्राणि व्याचक्षति । अस्मानिस्तु सूत्राऽदर्शपु चिरंतनटीकायां चादृष्टत्वान्नालि गितानीति । ननु च यदि नूतव्यतिरिक्तः कश्चिदात्मा न विद्यते तत्कृते च पुण्यापुस्ये न तत्कथमेतद्यचियं घटते । तद्यथा कश्चिदीश्वरोऽपरो दरिशेन्यः सुनगो परोउर्नगः सुखी 5 खी सुरुपो मंदरूपो व्याधितो नीरोगीत्येवं प्रकारा विचित्रता किन्नि बंधनेत्यत्रोच्यते । स्वनावात् । तथाहि । कुत्रविधिलाशकले प्रतिमारूपं विद्यते तश कुं कुमागरुचंदनादिविलेपनानुनोगमनुनवति धूपाद्यामोदं च । थन्यस्मिंस्तु पापाणखंडे पाद झालनादि क्रियते नच तयोः पापाणखंडयोः शुनाशुने स्तः । यदयात्स ताहगवस्था विशेष इत्येवं स्वनावाङगचित्र्यं । तथाचोक्तं । कंटकस्य च तीदणत्वं मयूरस्य विचि प्रता॥वर्णाश्च ताम्रचूडाना,खनावेन नवति हीति॥१॥तद्यावत्तष्ठरीरवादिमत गत ॥१॥ + -- ।

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. कुवं च कारयं चेव, सवं कुछ न विजई ॥ एवं अकारन अण्णा; एवं तेन पगनिआ ॥ १३ ॥ जे ते नवाश्णो एवं, लोए तेसिं कनसिया ! तमा ते तमंजंति, मंदा आरंभानिस्सिया ॥रा आत्मपष्ठवादीगतः॥ शर्थ-हवे अक्रियावादिनो मत कहेले. ते धर्मवादी एम कहे के श्रात्मा थमूर्तडे, नित्यठे, तथा सर्वव्यापी जे. ते कारणे कुवंचके क्रियानो कर्ता नथी तथा कारयंचेवके अनेरा पासे करावनार पण नथी; एटले अात्मा पोते क्रियाने विपे न मवर्ने, तथा अनेराने पण प्रवत्तीवे नही. पूर्वे चकार याव्योवे ते अतीत धनागतना क तीने निषेधवाने थर्थ ले. यद्यपि स्थितिक्रिया अने मुशप्रतिविवोदयन्याये भोजनक्रिया पण करे. तथापि समस्त किया कारकपणुं नथी. एहिज नाव देखाडे संबंकुवन विकाई के सर्व क्रियानें एटले देशथकी देशांतर गमनरुप क्रियाने यात्मा करतो नथी. एवंधकार थपाकेप ए रीते श्रारमा यकारक .एवंतेवपगनियाके० एप्रकारे ते सांख्यवादी पृष्टपएं करता यका, मरुति करे, पुरुष नोगवे, इत्यादिक अयोग्य वचन बोले एटले यक्रिया शादि मत कयु. ॥१३॥ हवे जेन, एना मतनुं निराकरण करे. जेते भवाइयो एवंक 'जे, यात्मा शरीरको जुटो नथी. तथा आत्मा अकर्ता ने एम कहेते. तेसिक तेने तो एक सियाके० चतुर्गतिक संसाररूप लोक क्या थकी होय? नि केवल ते पोकमाहे वाचालपएं देखाडेते. एवा उतां तमाउते तमंतिके ते अज्ञानरूप तम एटले । अंधकार तेमाहेथकी निकजीने अनेरा तम एटले अंधकारमाहे जति एटले जायचे, ए दले ज्ञानवर्णादिक कर्म उपार्जन करे. अथवा तमनेविपे विअर्थ नरक पृथ्वी एवो थ थाय. माटे त्यौपण जायचे. ते नरक पृथ्वी केम जाय, तेनुं कारण कहे. ते लोक मंदाके मंद एटले मूर्ख ले, वसी धारननिस्तियाकेर थाननिश्रित एटले थाम्न जे माणघात तेना व्यापारे मिश्रित, एकांते तेमां थासक्तने, जे कारण माटे तेमना मतेचा स्मानो धनावडे, ते कारणे पुण्य पाप पण नथी. एई जाणीने ते नास्तिकवादी धारंन क रता थका शंका पामता नथी तथा जे एवं कहेठे के पात्मा शिया करेनहीं, तेपण एमनी पेरेज सारनी जाणवा ॥ १४ ॥ अकिरियावागता एटले सांख्य मत ए प्रमाणे कर्म्यु, दीपिका-यथाऽक्रियायादिमतमाहा(कुर्वन्निति) कुर्वन् कारयंचा ऽऽत्मा न जवति । या मनो व्यापकत्वादमूर्तलाच कर्तृत्वानुपपत्ति ततएव कारयितृत्वमप्यात्मनो न मुक्ताएकश्च गब्दोऽतीतानागतकर्तृत्वनिपेत्रको वित्तीयः समुच्चयार्थ. ॥ कर्तृत्वकारयित्वनिषेधादन्यापि केया तस्य नास्तीत्याह । (सर्वति)। सर्वो परिस्पंदादिकां देशादेशांतरप्रातिरूपां किया । . - ३२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययन. कुर्वन्नात्मा न विद्यते । सर्वव्यापित्वेनामूर्तत्वेन चाकाशस्येवात्मनो निष्क्रियत्वं सारख्यमते । (एवंतेवत्ति) एवमुक्तप्रकारेण ते सांख्याः प्रगन्जिताः प्रागल्ल्यवंतोधावंतो विद्यते॥१३॥ सांप्रत तजीवतचरीराकारकवादिनोमतं निराकुर्वन्नाह । (जेतेति)। ये तावन्चरीरा ऽव्यतिरिक्तात्मवादिन एवं पूर्वोक्तयुक्त्या नूताऽव्यतिरिक्तमात्मानमन्युपगतवंतस्ते निराकि यंते । तेषां लोकश्चतुर्गतिनवरूपः सुनग, नग, मुरूप, कुरूपेश्वर, दारिया,दिगल्या जगदैचित्र्यरूपः कृतः स्यात्।थात्माऽनंगीकारे पुण्यपापानावे कथं विश्ववैचित्र्यमित्यर्थः। तेच नास्तिकास्तमसोऽज्ञानरूपात् तमो याति । ज्ञानावरणावृताः पुनानावरणरूप तमः प्रविशति । अथवा सदिवेकप्रध्वंसित्वानमोःखं तस्मानमो महाभुखं यांति । यतस्ते मंदा जडाः परलोकनिरपेकत्वाचाऽननिश्रिताः। अयमेवश्लोकोऽकारकवादिम तमाश्रित्य किंचितिबियते । मेवाविनोऽकारकाः सांख्याः संक्ति तेषां लोको जरामरण शोकहर्षादिरूपो नारकतिर्यगादिरूपो निष्क्रिये सत्यात्मनि कुतः कस्मातोः स्या न स्यादित्यर्थः। ततश्चदृष्टेटबाधारूपात्तमसोऽज्ञानाने तमो वेदनास्थानं यांति । यतो में दाथारंननिधिताश्चेति सारख्यमत निरस्सं ॥१४॥ टीका-इदानीमकर्मकवादिमतानिधित्सयाऽह । (कुचंचेत्यादि) कुर्वन्निति स्वतंत्रः कर्तानि धीयते ॥ अत्मनश्वामूर्तवात्सर्वव्यापित्वाच कर्तृत्वाऽनुपपत्तिः॥श्रतएवहेतोः कारयितृत्वन प्यारमनोनुपपन्नमिति । पूर्वश्चशब्दोऽतीतानागतकर्तत्वनिषेधको क्षितीयः समुच्चयार्थः । त तश्चात्मा न स्वपं क्रियायां प्रवर्तते नाप्यन्य प्रवर्तयति । यद्यपि च स्थितिक्रियां मुझण तिबिंबोदयन्यायेन च जिकियां करोति तयापि समस्त क्रियाकर्तृत्वं तस्य नास्तीत्येतद शयति । (सवंकुरण विकात्ति) सर्व परिस्पंदादिकां देशादेशांतरप्राप्तिलक्षणां क्रियां कु र्वनात्मा न विद्यते । सर्वव्यापिनामूर्तत्वेन चाफाशस्यैवात्मनो निष्क्रियत्वगिति । तथा चोक्तं । थकर्ता निगुणो नोक्ता, थात्मा सारन्यनिदर्शन इति । एवमनेन प्रकारेणात्माऽका रक इति ते सारख्याः । तुशब्द. पूर्वन्यो व्यतिरेकमाह । ते पुनः सांख्या एवं प्रगन्निताः प्रगानवंतो धाठवंतः संतो नयोनयस्तत्र तत्र प्रतिपादयति । यथा प्रकृतिः करोति पुरु प उपचंते यथा बुध्यवसितमर्थ पुरुपश्चितयते इत्याद्यकारकवादिमतमिति ॥ १३ ॥ सां प्रत तवीवतघरीराकारकवादिनो मत निराचिकीर्षुराह। (जेतेच्याइोश्त्यादि) तन्त्र ये तावच्चरीराव्यतिरिक्तात्मवादिन एवमिति पूक्तिया नीत्या जूतव्यतिरिक्तमात्मानमन्यु पगतवंतस्ते निराक्रियते। तत्र यत्तेस्तावमुक्त । यथा न शरीराजिन्नोस्त्यात्मेति तदसंगत । यतस्तत्प्रसाधकं प्रमाणमस्ति । तच्चेदं। विद्यमानकर्तृकमिदं शरीरमादिमत्प्रतिनियताका फारकत्वात् । श्ह यद्यदादिमत्प्रतिनियताकारं तत्तर्विद्यमानकर्तृकं दृष्टं । यथा घटः। ये राय धनपतसिंघ वादाडरका जैनागमसंग्रह मांग उसरा. चाऽविद्यमानकर्तकं तदादिमत्प्रतिनियताकारमपि न नवति यथाकाशं । यादिमत्प्रतिनि यताकारस्य च सकर्तृत्वेन व्याप्तेः। व्यापकनिवृत्ती व्याप्यत्य विनिवृत्तिरिति सर्वत्र योजनीय। ' तथा विद्यमानाधिष्ठातृकानींडियाणि । करणत्वात् । यद्यदिह करणं तनदिद्यमानाधिष्ठा तृकं दृष्टं । यथा दंडादिकमिति । अधिष्ठातारमंतरेण करणत्वाऽनुपपत्तिः । यथाकाश स्या हपीकाणां चाधिष्ठाताऽत्मा सच तेन्योऽन्य इति । तथा विद्यमानाधिष्ठातृकमिदमिश्यि विषयकदंवकं । यादानादेयसनावात् । इह यत्र यत्राऽदानादेयसमावस्तत्र तत्र विद्यमा न थादाता ग्राहको दृष्टः । यथा संदंशकायःपिंडयोस्तभिन्नोऽयस्कार इति । यश्चा ड़ियः करणैविषयाणामादाता ग्राहकः त तजिन्नथात्मेति । तथा विद्यमाननोक्तृक मिदं शरीरं नोग्यत्वादोदनादिवत् । अत्रच कुलालादीनां मूर्तत्वाऽनित्यत्वसंहतत्वदर्शना दात्मापि तथैव स्यादिति धर्मविशेषविपरीतसाधनत्वेन विरुमा शंका न विधेया । संसारि ण यात्मनः कर्मणा सहान्योन्यानुबंधतः कथंचिन्मूतवाद्यन्युपगमादिति । तथा यमुक्त। नास्ति सत्त्वाऔपपातिका इति तदप्ययुक्तं । यतस्तदहर्जातवालकस्य यःस्तनानिलापः सो यानिलापपूर्वको ऽनिलाषत्वात् कुमारानिलापवत् । तथा बालविज्ञानमन्य विज्ञान पूर्वकं विज्ञानत्वात् कुमार विज्ञानवत् । तथाहि । यदहर्जातबालकोपि यावत्सएवायं स्तन इत्येवं नावधारयति तावन्नोपरत रुदितो मुखमर्पयति स्तने इत्यतोऽस्ति बालके विज्ञानलेशः सचाऽन्यविज्ञानपूर्वकः । तथान्यविज्ञानं नवांतर विज्ञानं तस्मादस्ति सत्त्व उपपातिक इति । 'तथा। यदनिहित विज्ञानयनएवैतेन्यो नूतेच्यः समुदाय तान्येवानुविनश्यतीति । तत्राप्यय मर्थो विज्ञानघनो विज्ञानपिंड आत्मा नूतेय उवायेति प्राक्तनकर्मवशानथाविधकायाकार परिणते नूतसमुदाये तद्वारेण स्वकर्मफलमनुन्य पुनस्तदिनाशे धात्मापि तदनु तेना कारेण विनश्यापरपर्यायांतरेणोत्पद्यते, नपुनस्तैरेव सह विनश्यतीति । तथा यक्त । धर्मिणोऽनावात्तधर्मयोः पुण्यपापयोरनावति तदप्यसमीचीनं । यतो धर्मी तावदनंतरो । 'तिकदवकेन साधितस्तत्सिमौ च तधर्मयोः पुण्यपापयोरपि सिभिरवलेया जगदैचित्र्यदर्श नाच प्रयत्नु स्वनावमाश्रित्योपलशकलं दृष्टांतत्वेनोपन्यस्तं तदपि तनोतकर्मवशादेव तथा तथा संवत्तति उनिवारः पुण्यापुख्यसमावति । येपि बहवः कदलीस्तनादयो दृष्टांता था स्मनो ऽनाबसाधनायोपन्यस्तास्तेप्यनिहितनीत्याऽत्मनोनूतव्यतिरिक्तस्य परलोकयायि नः सारनूतस्य साधितत्वात्केवलं नवतो वाचालतां प्रख्यापयंति इत्यसमतिप्रसंगेन । शेष सूत्र वित्रियतेऽधुनेति । तदेवं तेषां नूतव्यतिरिक्तात्मनिन्हववादिना योयं लो कचतुर्गतिकतंसारो नवानवांतरगतिलक्षणः प्राक् प्रसाधितः मुनगउर्जगरूपमंद रूपेश्वरदारियादिगत्या जगवैचित्र्यलक्षणश्च स एवंनूतो लोकस्तेषां कुतो नवेत् । कयो पपत्या घटेत । थात्मनोऽनन्युपगमान किंचिदित्यर्थः । तेच नास्तिकाः परलोकयायिजीवा ५ ३४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. ऽनन्युपगमेन पुण्यपापयोश्चानावमाश्रित्य यत्किंचनकारिणोऽज्ञानरूपात्तमसः सकाशाद न्यत्तमो यांति । नूयोपि ज्ञानावरणादिरूपं महत्तरं तमः संचिन्वंतीत्युक्तं भवति । यदि वा तमश्वतमो उःखसमुद्घातेन सदसदिवेकप्रध्वंसित्वाद्यातनास्थानं तस्मादेवंचूतान मसः परतरं तमो यांति । सप्तमनरकप्रथिव्यां रौरव, महारौरव, काल, महाकाला तिष्ठानाख्यं नरकावासं यांतीत्यर्थः । किमिति । यतस्ते मंदा जडा मूर्खाः सत्यपि र क्युपपन्ने आत्मन्यसदननिनिवेशात्तदनावमाश्रित्य प्राण्युपमर्दकारिणि विवेकिजननि ते पारंने व्यापारे निश्चयेन नितरां चाश्रिताः संवधाः पुण्यपापयोरनाव इत्याश्रित्य परत कनिरपेक्ष्याऽरननिश्रिताइति । तथा तजीवतचरीरवादिमतं नियुक्तिकारोपि निराचिक पुराह । “पंचएहमित्यादिगाथा प्राग्वदत्रापि " ॥ ३३ ॥ सांप्रतमकारकवादिमतमाथि त्यायमनंतरश्लोको नूयोपि व्याख्यायते । ये एते अकारकवादिन आत्मनोऽमूर्तत्वनि त्यत्वसर्वव्यापित्वेन्यो हेतुन्यो निष्क्रियत्वमेवान्युपपन्नास्तेपां यएषलोको जरामरणशोका क्रंदनहर्षा दिलदाणो नरकतिर्यङ्मनुष्यामरगतिरूपः सोयमेवंनूतो निष्क्रिये सत्यात्मन्य प्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकवनावे कुतः कस्मातोः स्यान्न कथंचित्कुतश्चित्स्यादित्यर्थः । तत श्व दृष्टेष्टबाधारूपात्तमसोऽज्ञानरूपाते तमोतरं निकृष्टं यातनास्थानं यांति । किमिति । यतो मंदाजडाः प्राण्यपकारकाऽरननिश्रिताश्च ते इति । अधुना नियुक्तिकारोऽकारकवादि मतनिराफरणार्थमाह । “ कोवेएई य कयं, कयनासो पंचहा गईन लि॥ देवमणुस्सग यागइ, जाईसरणा इयाणं च ॥ ३५ ॥ (कोवेएइत्यादि)। यात्मनोऽकर्तृत्वात्कृत नास्ति ततश्चारुतं को वेदयते । तथा निष्क्रियत्वे वेदनक्रियाऽपि न घटां प्रांचति । अथा ऽकृतमप्यनुनयेत तथा सत्यस्तागमहतनाशापत्तिः स्यात् । ततश्च एककृतपातकेन सर्व प्राणिगणो खितः स्यात् पुण्येन च सुखी स्यादिति । नचैतदृष्टमिष्टं वा । तथाव्यापि त्वान्नित्यत्वाचात्मनः पंचधा पंचप्रकारा नारक, तिर्यङ्,मनुष्या,मर, मोद, लक्षणागति ने नवेत् । ततश्च जवतां सारख्यानां कापायचीवरधारण,शिरस्तुंडमुंडन,दंडधारण, निदानौजित्व,पंचरात्रोपदेशानुसारयमनियमाद्यनुष्ठानं । सथा। पंचविंशतितत्त्वज्ञो, यत्र तत्राश्रमे रतः ॥ जटी मुंडी शिखी वापि, मुच्यते नात्र संशयइत्यादि सर्वमपार्थकमा प्नोति । तथा देवमनुष्यादिषु गत्याऽगती न स्यातां सर्वव्यापित्वादात्मनः । तथानित्यत्वा च विस्मरणानावाजातिस्मरणादिका च क्रिया नोपपद्यते । तथा। धादिग्रहणात्मक तिः करोति पुरुपचपचुक्तइति नजिक्रिया या समाश्रिता सापि न प्राप्नोति । तस्या अपि क्रियात्वादिति । थथ मुशप्रतिबिंबोदयन्यायेन नोगइति चेदेतत्तु निरंतराः सुहृदः प्रत्ये ध्यति । वाड्मात्रत्वात् । प्रतिबिंबोदयम्यापि च क्रियाविशेपत्वादेव । तथा नित्ये चावि कारिएयात्मनि प्रतिबिंबोदयस्यानावाद्यत्किंचिदेतदिति ॥३॥ ननुच जिक्रियामात्रेण प्र " प्र राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ३५ तिविवोदयमात्रेण च यद्यप्यात्मा सक्रियस्तथापि न तावन्मात्रेपास्मानिः सक्रिय त्वमिप्यते किं तर्हि समस्तक्रियावले सतीत्येतदाशंक्य नियुक्तिकदाह । “एण्ड अफलको वणि नित, कालफलत्तणमिहंथमहेव ॥णाकुचोवऽथ,त्ताणणगा वित्तणेदेक" ॥ ॥ ३५ ॥ ( णदुयफलेत्यादि ) नदु नैवाऽफलत्वं दुमानावे साध्ये हेतुर्नवति । नहि यदेव फलवांस्तदेव द्रुमोऽन्यदात्वगुम इति नावः । एवमात्मनोपि मुप्ताद्यवस्थायां यद्य पि कथंचिन्त्रिक्रियत्वं तथापि नैतावता त्वसौ निक्रियति व्यपदेशमहति । तथा स्तोक फलत्वमपि न वृदानावसाधनायास । स्वल्पफलोपि हि पनसादिदस्य व्यपदेशनाग्न वति । एवमात्मापि सल्पक्रियोपि क्रियावानेव ॥ कदाचिदेपा मतिर्नवतो नवेत् स्तोककि यो निक्रियाएव । यथैककापणधनो न धनिखमास्कंदत्येवमात्मापि स्वल्पक्रियत्वा दक्रियइत्येतदप्युपचारः । यतोयं दृष्टांतःप्रतिनियतपुरुपापेक्ष्या चोपगम्यते समस्तपुरुषा पेच्या वा । तत्र यद्यायः पदस्तदा सित्ताध्यता। यतः सहस्रादिधनवदपेक्ष्या निर्धनए वासौ । अथ समस्तपुरुपा पेक्ष्या तदसाधु । यतोन्यान्जरचीवरधारिणोपेक्ष्य कापणध नोपि धनवानेव । तथात्मापि यदिविशिष्टसामोपेतपुरुपक्रियापेक्ष्या निष्क्रियोऽन्युपगम्य ते।न काचिदतिः। सामान्यापेक्ष्या तु क्रियावानेवेत्यलमतिप्रसंगेन । एवमनिश्चिताकालफ जवारव्यहेतु क्ष्यमपि न वृदानावसाधकमित्यादि योज्याएवमडग्धवस्तोकञ्चग्धत्वरूपायपि हे न गोवानावत्वं साधयतः । उक्तन्यायेनैव दार्टीतिकयोजना कार्येति ॥३५॥१४॥ संति पंच मदनूया, हमेगेसि आदिया॥आयको पुणो आनु, आया लोगेय सासए॥१५॥दन ण विणस्संति, नोय नप्पल ए असं ॥ सधे वि सबदा नावा, नियतीनावमागया ॥ १६ ॥ थर्थ-हये थात्मपष्टवादिनो मत कहेते. ते वादी एम कहे। के, हमेगेसियाहियाके० थासंसारनेविपे एक यात्मपटवादिना मते एम कयुं के, संतिपंचमहप्याके पांच महा नूत. वली ते वादी एम कहे। के,थायोपुणोयाङकेण्जेमपंच महानत तेम यात्मा उसोवे. वली थनेराने मते यात्मा थने पंच महानत यशान्यता. तेम एने मते नथी, ते कहेने के, थायालोगेयसासएक धात्मा थने प्रथिव्यादिकरूपजे लोक ते एने मते गा यता सर्वव्यापिठे. माटे यविनाशि रूपठे. ॥ १५ ॥ यती तेनं नित्यपणुं देखादेवे. ते यात्मपष्ट प्रथिव्यादिक पदार्थ, निःकारण विनाश थयथा सकारण बिनाश, सुहका बन्ने विनासे करी, परिणस्तंतिके विनास पामे नही पृथ्वी, थप्प, तेज, वा सु, यने थाकाश. ए कदापि पोतानुं स्वरूप नगमे नही, ते कारणे शावता. तथा कोश एजेनो थाकार करयो नयी, ते कारणमाटेयात्मा शाश्वत . यमुक्ताननं दिति शस्त्राणि, ३६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. नैनं दहति पावकः ॥ नचैनं क्लेदयंत्यापो, नशोपयति मारुतः॥१॥अजेद्योयमजेद्योय,म विकारी सउच्यते, ॥ नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलो यं सनातनः ॥२॥ इत्यादिवचनात् ॥ तथा नोय उप्पकएथसंके जे असत् एटले थविद्यमान दोय ते उपजे नही. केमके अवि द्यमान पदार्थने विपे करनारनो व्यापार स्फुरे नहीं. जो थती वस्तु उपजे तो थाकाश कुसुमगई नशृंगादिक पदार्थ पण उपजवानो संनवडे. ए कारणे सविसबहानाचा के सर्वकालें पण प्रथिव्यादिक सर्वे पदार्थो नियतिनावमागया के नित्यनावे परिणाम पा म्याने. ॥१६॥"यात्मपष्टवादीगतः" एटले यात्म षष्टवादीनुं मत ए प्रमाणे कयुं. ॥ दीपिका- अथाऽत्मपष्टवादिमतमाह । (संतित्ति ) संति पंच महाभूतानि । हाऽस्मिन्संसारे एकेषामात्मपष्टवादिना सांख्यानां वैशेपिकाणां चैतदाख्यातं नूतान्या ख्यातानि वा । ते पुनर्वादिन एवमादुः । यभूतानि यात्मपष्ठानि यात्मा पष्ठोयेषांतानि अत्मपठानि । केपांचिक्षादिनामनित्यानि नूतानि यात्मा च न तथा एपामित्याह (आया) आत्मा लोकश्च पृथिव्यादिरूपः शाश्वतोनित्यः ॥ १५ ॥ शाश्वतत्वमेवाह । उहउत्ति) ते नूतपदार्या यात्मपष्ठा उनयतो निर्देतुकसहेतुक विनाशान्यां न विनश्य ति । बौधादिमते घटादिवस्तु हेतुं विनापि छणे णेविनश्यति । वैशेपिकाणां तु लकु टादिहेतुयोगेन घटादीनां विनाशः । तेन विविधेनापि विनाशेन लोकात्मनो विनाश ति तात्पर्यार्थः । यदिवा विरूपाचेतनाचेतनस्वनावान्न विनश्यत्यात्मा पृथिव्याद्या लो काश्च चेतनखनावानविनश्यंतीति न चोत्पद्यते ऽसदविद्यमानं । सर्वेपिनावाः सर्वथा नियतिनावं नित्यत्वमागताः प्राप्ताः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमात्मपाठवादिमत पूर्वपयितुमाह (संतीत्यादि) संति विद्यते पंचमहा नूतानि पृथिव्यादीनि हास्मिन्संसारे एकेषां वेदवादिना सांख्यानां शैवाधिकारिणां च ए तदाख्यातमारख्यातानि च नूतानि तेच वादिन एवमाहुरेवमारख्यातवंतः। यथा । यात्म पष्ठानि श्रात्मा पाठो येषां तानि आत्मपष्टानि नूतानि विद्युतति । एतानि चात्मपष्ठा नि जूतानि यथा न्येषां वादिनामनित्यानि तथा नामीपामितिदर्शयति । यात्मा लोक श्च पृथिव्यादिरूपः शाश्वतोऽविनाशी । तत्रात्मनः सर्वव्यापित्वादमूर्तत्वाच्चाकाशस्येव शा श्वतत्वं एथिव्यादीनां च तपाप्रच्युतेरविनश्वरत्वमिति ॥ १५ ॥ शाश्वतत्वमेव नूयः प्र तिपादयितुमाह । (उहणविणस्संतीत्यादि) ते पात्मपष्ठा एथिव्यादयः पदार्था उजय तइति निर्हेतुकसहेतुकविनाश ध्येन न विनश्यति । यथा बौछानां स्वतएव निर्देतुको विना शः। तथाच ते कचुः। जातिरेव हि नावानां, विनाशे हेतुरियते॥ यो जातश्च न च ध्वस्तो, ..

- राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ३० नश्येत्पश्चात्ल केन च ॥ १॥ यथाच वैशेपिकाणां लकुटादिकारणसांनिध्ये विनाशः स हेतुकस्तेनोनयरूपेणापि विनाशेन लोकात्मनो विनाशइति तात्पर्यार्थः।यदि वा (उहत ति)। विरूपादात्मनः स्वनावाचेतनाचेतनरूपान्न विनश्यतीति। तथाहि । पथिव्यप्तेजो वाय्वाकाशानि रूपापरित्यागतया नित्यानि । न कदाचिदनीहशं जगदिति रुत्वा यात्मापि नित्यएव स्त्तकवादिन्यो हेतुन्यः। तथा चोक्त निनंदिदति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः॥ न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोपयति मारुतः॥१॥ यद्योयमदाह्योयमविकार्योयमुच्यते॥ नित्यः सर्वगतः स्थापुरचलोयं सनातनः॥२॥ एवं च कृत्वा नासउत्पद्यते सर्वस्य सर्वत्र स , भावादसति च कारकव्यापारानावात् सत्कार्यवादः। यदि वा यसमुत्पद्येत खरविपाणा देरप्युत्पत्तिःस्यादिति । तथा चोक्तं । असदकरणाउपादानग्रहणात्सर्वसंनवानावात् शक्तस्य शक्यकरणात्कारणनावाञ्च सत्कार्य । एवंच रुत्वा मृपिंडेपि घटोस्ति । तदर्थिनां मत्पि । डोपादानात् । यदि वा ऽसत्पद्यत ततो यतःकुत्तश्चिदेव स्यान्नावश्यमेतदर्थिना मृत्पिंडो पादानमेव क्रियते इत्यतः सदेव कारणे कार्यमुत्पद्यतइति । एवं च कृत्वा सर्वेपि नावाः पृथिव्यादय यात्मपठा नियतिनावं नित्यत्वमागता नानावरूपतामनूत्वा च नावरूपता प्रतिपद्यते । प्रावि वतिरोनावमात्रखाउत्पत्तिविनाशयोरिति । तथा चानिहितं । नास तो जायते नावो नानावो जायते सतश्त्यादि । थस्योत्तरं नियुक्तिरुदाह । “कोवेएश्त्या दिप्राक्तन्येव गाथा,,। सर्वपदार्थ नित्यत्वान्युपगमे कर्तृत्वपरिणामो न स्यात्ततश्चात्मनोऽक र्तृत्वे कर्मबंधानावस्तदनावाच को वेदयति न कश्चित्सुखःखादिकमनुनवतीत्यर्थः। एवं च सति कृतनाशः स्यात्। तथाथसतश्रोत्पादानावे येयं मया यात्मनःपूर्वनावपरित्यागेनापर नावोत्पत्तिलक्षणा पंचधा गतिरुच्यते सान स्यात्। ततश्च मोदगतेरजावादीक्षा दिकियानु छानमनर्थकमापद्यते। तथाऽप्रच्युताऽनुत्पन्नस्थिरैकसनावत्वेनखात्मनो देवमनुष्यगत्या गती तथा विस्मृतेरनावात् जातिस्मरणादिकं वा न प्राप्नोति । यञ्चोक्तं सदेवोत्पद्यते तदप्यसत् । यतो यदि सर्वथा सदैव कथमुत्पादः उत्पादश्वेतहि सर्वदा सदिति। तथा चो कं । कर्मगुणव्यपदेशाः प्रागुत्पत्तेन संति यत्तस्मात्कार्यमसदियं क्रियाप्रवृत्तेश्च कर्तृणां । तस्मात्सर्वपदार्थानां कथंचिन्नित्यत्वं सदसत्कार्यवादश्चेत्यवधार्य । तथाचानिहितं । सर्व व्यक्तिषु नियत, क्षणे क्षणेऽन्यत्वमथ च न विशेषः । सत्यश्चित्यपचित्योराकृतिजाति व्यवस्थानात् इति । तथा । नान्वयः सहि नेदत्वान्न नेदोऽन्वयवृत्तितः॥ मृदयसं सर्ग, वृत्तिजात्यंतरं घटः॥ १ ॥ १६ ॥ पंच खंधे वयंतेगे, बालान खणजोश्णो ॥ अहो अणलो वादु, देन्यं च अदेयं ॥ १७॥ पुढवी आठ तेक य, तदा वाळय एग में॥चत्तारि धामणो रूवं, एवमादं सुजाण्या ॥ १७ ॥ १ ३७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अर्थ-हवे अफलवादिनुं मत कहे. एगे के कोइएक वादी एटले वौच ते पंचखंघेव यंते के पंचस्कंध बोलेठे, तेना नाम कहे. प्रथम विज्ञान ते रसनु, विज्ञान सुखउखवेदे ते वेदना, संज्ञा ते धर्मसमुदायने. पृथिव्यादिकते संस्कार, धने धातुरूपादिकते रूप,ए पांच प दार्थ जगतमांगे, पण एथकी अन्य आत्मादिक पदार्थ जगतमाहे कोइ नथी. एम ते वा लाउके बाल एटले अज्ञानी कहेठे. वलीते स्कंध केवा , खणजोइणोके दायो गीते. एटले एक क्षण मात्र रहे, नपरांत रहे नहीं. एवारीतना बोलनारा ते क्षणिकवा दी नाणवा. हवे अनेरा दर्शनीयकी एमनो नेद जे , ते गायाना उत्तराई वडे दे खाडे. अलोयणमो णेवादुके० ते जेम आत्मपष्ठवादी सांख्यादिक नूत यकी या स्मा धन्य है, एम कहेठे. तथा जेम चार्वाकमति जूतथकी यात्मा अनेरो नथी. एट ले जे चूत तेहिज यात्मा एम कहेजे, नेम बौड़मति कहेतां नथी. तथा हेवयंच के० हेतु एटले थात्मा कोणे नीपजाव्यो एम पण कहेता नथी. अने अहेनयं के अहेतु क एटले थनादि अनंत शाश्वत यात्माले. एम पण बौन कहेता नथी. ॥ १७ ॥ य फलवादीगतः। तथा अनेरा बौदर्शनी चतुर्भातुक जगत् कहेने, ते देखाडेले. पुढवीके० पृथिवी ते पापाण पर्वत थने स्थलादिक ए प्रथमधातु, तथा याचके थप्प ते पाणी ए वीजी धातु, तथा तेज के अग्नि ए त्रीजी धातु, तथा वायु ए चोयी धातु, जे कारणे ए चारे पदार्थ जगत्रने धरे एटले पोपे ते कारणे एने धातु कहिये.ए केहवा? तोके एगई के ए चारे एकाकार पणे परिणमे, माटे एकाकारले. तेथी ए चत्वारिधावणोरूवं के० चारेधातुरूप जाणवां एटले ए शरीर चतुरूिप . ते थकी अनेरो आत्मा एवो प दार्थ कोइ नथी, एवं के० एम ते बी-६ कहे. ते केवा जाणवा? तोके बाहंसु केम्पो ताने लोकमाहे जाणयाके जाण कहेवराविये एq थनिमान धरेजे. परंतु एसर्व दणि कवादिपणा यकी क्रियाना फलने संबंध मले नहीं ते कारणे एने अफलवादि कहिये। ॥ दीपिका-अथ बोधमतमाह । (पंचेति) । एके वोक्षाः पंचस्कंधान वदंति । रूपस्कंधः १ वेदनास्कंधः २ विज्ञानस्कंधः ३ संज्ञास्कंधः ४ संस्कारस्कंधः । । तत्र रूप पस्कंधः पथिवी खादयो रूपादयश्च । वेदनास्कंधः सुखा कुःखा अःखसुखा च वेदना । विज्ञानस्कंधो रूपविज्ञानं रसविज्ञानमित्यादि । संझास्कंधः संझानिमित्तोद्ग्रहणात्मिकः प्रत्ययः । सविकल्पसंझानमित्यर्थः । संस्कारस्कंधः पुस्यापुण्यादिधर्मसमुदायः ५ नचैते न्योन्यः कश्चिदात्मारख्यः पदार्थोस्तीति । बाला मूर्खाः । ते स्कंधाः किंनूताः पयोगि नाणेकणेविनश्वराश्त्यर्थः। पूर्ववादिन्यो बोषव्यतिरेकमाह । (अणोत्ति)। यथा सांख्यादयो नूतेच्योऽन्यमात्मानमंगोहत्तवंतः । यथा चार्वाका भूतेच्योऽनन्यमनिन्नमा राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ए स्मानमिष्टवंतस्तथा बौक्षा नैवाहुनौतवंतः । तथा हेतुन्योजातोहेतुकः कायाकारपरि पतनूतनिष्पादितः तथा ऽहेतुकोनित्य इत्येवं तमात्मानं बौक्षा नांगीकृतवंतति ॥१७॥ तथान्ये चतुर्धातुकं जगद वीक्षा वदंतीत्याह । (पुढवीति) प्रथिवीधातुः । थापोजजंघा तुः । तथातेजो वायुश्चेति धातवः । एते चत्वारोपि धातवो यदा (एकत्ति) एकाकार परिणतास्तदाकारतपाजीवारपां सनंते । एवमाहु नकाः पंमितमन्या बौशाः । (एव माहंन्यावरेइति ) क्वचित्पातः । तत्र थावरेति । थपरे बौधा इत्यर्थः ॥१७॥ ॥टीका-सांप्रत बौ-धमते पूर्वपक्ष्यनियुक्तिकारोपन्यस्तमफलवादाधिकारमावि वयना है । (पंचखंधेवयंलेंगेइत्यादि)। एके केचन वादिनो वौधाः पंच स्कंधान् वदति । रुप,वे दना, विज्ञान, संज्ञा, संस्कारा,ख्याः पंचैव स्कंधाविद्यते नापरः कश्चिदात्माख्यः स्कंधो स्तीत्येवं प्रतिपादयति । तत्र रूपस्कंधः पृथिवीधात्वादयो रूपादयश्च ॥१॥ सुरवा रखा थ : मुख्यमुखाचेति वेदनावेदनास्कंधः ॥ ३ ॥ रूपविज्ञानं रसविज्ञानमित्यादि विज्ञानं वि झानस्कंधः ॥३॥ संज्ञास्कंधः संज्ञानिमित्तोऽवग्रहणात्मकः प्रत्ययः ॥४॥ संस्कारस्कंधः पु एपापुण्यादिधर्मसमुदाय इति ॥ ५ ॥ नचैतेच्यो व्यतिरिक्तः कश्चिदात्माख्यः पदार्थोऽध्य देणाऽध्ययसीयते । तदव्यनिचारिलिंगग्रहणाऽनावान्नाप्यनुमानेन । नच प्रत्यक्षा नुमानव्यतिरिक्तमर्याऽविसंवादिप्रमाणांतरमस्तीत्येवं वालाश्च वाला यथाऽवस्थिता परिझानात् बौक्षा प्रतिपादपंति । तथा ते स्कंधाः कृण्योगिनः । परमनिरूष्टः का लः कृष्णः । छणेन योगः संबंधः क्षणयोगः स विद्यते येषां ते क्षणयोगिनः । दणमा वाऽवस्थायिनइत्यर्थः । तथाच तेऽनिदधति । स्वकारणेन्यः पदार्थ उत्पद्यमानः कि विनम्वरस्वनायवत्पद्यतेऽधिनश्वरस्वनायो वा । यद्यविनश्वरस्ततस्तक्ष्यापिन्याः क्रमयोगप द्यायामयक्रियाया अनावात् पदार्थस्यापि व्याप्यस्यानावः प्रसङ्गति । तथाहि । यदेवा थक्रियाकारि तदेव परमार्थतः सदिति । सच नित्योर्थः क्रियायां प्रवर्तमानः कमेण वा प्रव तते योगपद्येन वान तावत्क्रमेण । यतो ोकस्याऽर्थक्रियायाः काले तस्यापरार्थक्रियाफर एखानायो विद्यते वा न वा । यदि विद्यते किमिति कमकरणं । सहकार्यपेक्ष्येति चेत् । तेन सहकारिणा तस्य कश्चिदतिश्यः क्रियते न वा । यदि क्रियते किं पूर्वस्वनावपरित्यागे नापरित्यागेन वा । यदि परित्यागेन ततोऽतादयस्यापतेरनिस्यत्वं । थथ पूर्वस्वनावाप रित्यागेन ततोऽतिशयानावाकि सहकार्यपेक्ष्या । अथाऽकिंचित्करोपि विशिष्टकार्यार्थ मपेक्षते । तदयुक्तं । यतः । यदेत परं कवि,यदि कुर्वीत किंचन ॥ यदकिंचित्करं व स्तु किं फेनचिदपेढ्यते ॥ १॥ अथ तस्यैकार्य क्रियाकारणकाले ऽपरायक्रियाकरणस्व नावो न विद्यते। तथाच सति स्पष्टैव नित्यताहानिः । अघासौ नित्यो योगपोनाऽकि ४० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. 'यां कुर्यात्तथा सति प्रथमक्षणएवाऽशेपार्थक्रियाणां करणात् वितीयणेऽकर्तृत्वमाया त । तथाच 'सेवानित्यता । अथ तस्य तत्वनावत्वात्ताएवार्थक्रिया नूयो नूयो विती यादिदणेवपि कुर्यातदसांप्रतं । कृतस्य करणानावादिति । किंच दितीयादिदणसा ध्या थप्यर्थाः प्रथमदाणएव प्राप्नुवंति । तस्य तत्वनावत्वात् । अतस्तत्स्वनावत्वे च तस्यानित्यत्वापत्तिरिति । तदेवं नित्यस्य क्रमांमपद्याच्यामर्थ क्रियाविरहान्न स्वकारणे ज्यो नित्यम्योत्पादइति । अथाऽनित्यः स्वनावः समुत्पद्यते । तथाच सति विघ्नानावा दायातमस्मक्तकमशेषपदार्थजातस्य दणिकत्वं । तथाचोक्तं । जातिरेव हि नावानां, विनाशे हेतुरिष्यते ॥ यो जातश्च नच ध्वस्तो नश्येत्पश्चात्स केन च ॥ १ ॥ ननु वास त्यप्यनित्यत्वे यस्य यदा विनाशहेतुसमावस्तस्य तदा विनाशः । तथा च । स्वविनाशका रणापेक्षाणामनित्यानामपि पदार्थानां न क्षणिकत्वमित्येतच्चानुपासितगुरोर्वचः। तथाहि । तेन मुजरादिकेन विनाशहेतुना घटादेः किं क्रियते । किमत्र प्रष्टव्यमनावः क्रियते । यत्र च प्रष्टव्यो देवानांप्रियः। अनाव इति किं पर्युदासप्रतिपेधोयमुत प्रसज्यप्रतिपेधाति । 'तत्र यदि पर्युदासस्ततोयमों नावादन्यो नावो नावांतरं घटात्पटादिः सोऽजावइति । त त्र नावांतरे यदि मुजरादिव्यापारो न तर्हि तेन किंचिद्घटस्य कतमिति । अथ प्रसज्यप्र तिपेधस्तदा यथार्थो विनाशहेतुरनावं करोति । किमुक्तं नवति नावं न करोतीति । ततश्च क्रियाप्रतिपेधएव कृतः स्यात् । नच घटादेः पदार्यस्य मुजरादिना करणं । तस्य स्वकारणैरेव कृतत्वात् । अथ नावानावोऽनावस्त करोतीति तस्य तुच्चस्य नीरूपत्वात् कुतस्तत्र कारणानां व्यापारोऽथ तत्रापि कारणव्यापारो नवेत् खरशेंगादावपि व्याप्रिये रन् कारणानीति । तदेवं विनाशहेतोरकिंचित्करत्वात् स्वहेतुतएवाऽनित्यताकोडीक तानां पदार्थानामुत्पत्तेर्विघ्नहेतोश्वानावात् दणिकत्वमवस्थितमिति । तुशब्दः पूर्वादिन्यो 'ऽस्य व्यतिरेकप्रदर्शकः । तमेव श्लोकपश्चार्धेन दर्शयति । (थमोधणमोइति) । ते हि बौदा यथाऽत्मपष्ठवादिनः सारख्यादयो नूतव्यतिरिक्तमात्मानमन्युपगतवंतो यथा चार्वाका जूताऽव्यतिरिक्त चैतन्याख्पमात्मानमिष्टवंतस्तथा नैवादु वोक्तवंतः । तथा हेतुन्योजातो हेतुकः । कायाकारपरिणतनूतनिष्पादितइति यावत् । तथाऽहेतुको ऽनाद्यपर्यवसितत्वानित्यश्त्येवमात्मानं ते बौदा नाऽज्युपगतवंत इति ॥ १७ ॥ तथाऽपरे बौक्षाश्चतुर्धातुकमिदं जगदादुरित्येतदर्शयितुमाह । (पुढवीत्यादि) प्रथि वी धातुरापश्च धातुस्तथा तेजो वायुश्चेति धारकत्वात्पोपकत्वाच्च धातुत्वमेपा। (एगवत्ति)। यदैते चत्वारोप्येकाकारपरिणति बिनति कायाकारतया तदा जीवव्यपदेशमशुतः । तथाचोचुः । चतुर्धातुकमिदं शरीरं न तव्यतिरिक्तधात्मास्तीति । (एवमासुथवरेन्ति) अपरे बौविशेषा एवमादुरनिहितवंतति । 'कचिजागा इतिपाठस्तत्राप्ययमों जा राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. नका ज्ञानिनो वयं किलेत्यनिमानानिदग्धाः संत एवमाहुरिति संबंधनीयं । यफलवादि त्वं चैतेप क्रियाणएव कर्तुः सर्वात्मना नष्टत्वात् क्रियाफलेन संबंधानावादवसेयं । स वैएव वा पूर्ववादिनोऽफलवादिनो इष्टव्याः कश्चिदात्मनोऽनित्यस्याऽविकारिणोऽन्युपगत खात् कैश्चित्त्वात्मनएवानन्युपगमादिति । अत्रोत्तरपदार्थानां प्राक्तन्येव नियुक्तिगाया। कोचेएइत्यादि व्याख्यायते । यदि पंचस्कंधव्यतिरिक्तः कश्चिदात्माख्यः पदार्थो न विद्यते त तस्तदनावात्सुखजवादिकं कोऽनुनक्तीत्यादिगाथा प्राग्वक्ष्याख्येयेति । तदेवमात्मनो नावाद्योयं स्वसंविदितः सुखजवानुनवः स कस्य नवविति चिंत्यता । ज्ञानस्कंधस्यायमनु नवइति चेन्न। तस्यापि दणिकत्वात् ।ज्ञानदणस्य चातिसूक्षत्वात् सुखःखानुनवाजावः। क्रियाफलवतोश्च झणयोर यंतासंगतेः कृतनाशाहताच्यागमापत्तिरिति ज्ञानसंतान ए कोतीति । तस्यापि संतानिव्यतिरिक्तस्याऽनावायत्किंचिदेतत् । पूर्वाणएव उत्तरदाणे वासनामाधाय चिनंदयत्तीति चेत् । तथाचोक्तं । यस्मिन्नेव हि संताने, याहिता कर्मवातना।। फलं तत्रैव संधत्ते, कार्पासे रक्तता यथा ॥ १ ॥ अनापीदं विकल्प्यते । सा वासना कि दणेन्यो व्यतिरिकाऽव्यतिरिक्ता वा । यदि व्यतिरिक्ता वासकवानुपपचिरथाव्यतिरिक्ता छ पवत् णयित्वं तम्याः । तदेवमात्मानाचे सुवरवानुनवानावः स्यादस्ति च सुखः खानुनवोऽतोस्त्यात्मेति । अन्यथा पंचविपयानुनवोत्तरकालमिश्यिज्ञानानां स्वविषया दन्यत्राप्रवृत्तेः संकलनाप्रत्ययो न स्यात् । बालयविज्ञानानविष्यतीति चेदात्मैव तहि सं झांतरेणान्युपगतइति । तथा बौक्षागमोग्यात्मप्रतिपादकोस्ति । सचायं । इतः । एकनवत्ति मे कल्पे, शक्त्या में पुरुषो हतः । तेन कर्मविपाकेन, पादे विशोस्मि निवः ॥ १ ॥ तथा । कतानि कर्मास्यतिदारुणानि, तनूनवंत्यात्मनिगईणेन ॥ प्रकाशनात्संवरणाच तेषा,मत्यंतमूलाधरणं वदामीत्येवमादि । तथा यमुक्तं । इणिकत्वं साधयता यथा पदार्थः कारोन्य उत्पद्यमानो नित्यः समुत्पद्यते ऽनित्यो वेत्यादि । तत्र नित्येऽन पुतानुत्पन्न स्थिरैकवनाचे कारकाणांव्यापारानावादतिरिक्ता चाचोयुक्तिरिति नित्यत्वपदा नुत्पनिरेव । यञ्च नित्यपनयतानिदित नित्यन्य न क्रमेणार्य क्रियाकारित्वं नापि योगप ोनेति तक्षणिकत्वेपि तमानं । यतः इणिकोप्चर्यक्रियायां प्रयर्तमानः क्रमेण यो गपयेन चाऽवश्यं सहकारिकारणसव्यपेक्षएव प्रवर्तते । यतः । सामग्री जनिका नोकं किंचिदिति । तेनच सहकारिणा न तस्य कश्चिदतिशयः क पार्यते । णस्यविवेकलेना नाधेयातिशयत्वात् क्षणानां च परस्परोपकारकोपकार्यवानुपपत्तेः सहकारिखानावः । । सहकार्यनपेक्षायां च प्रतिविशिष्टकार्यानुपपत्तिरिति । तद्देवमनित्यएव कारणेन्यः पदा श्री समुत्पद्यत इति वित्तीयपहासमाश्रयणमेव । तत्रापि चैतदालोचनीयं । किं कृणपि खेनानियत्वमाहोलित्परिणामाऽनित्यतयेति । तत्र क्षणयित्वे कारणकार्यवानाचा -- ४२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. त् कारणानां व्यापारएवानुपपन्नः कुतः दणिकानित्यस्य कारणेच्य उत्पादति । अथ पू वक्षणाउत्तरहणोत्पादे सति कार्यकारणनावो नवतीत्युच्यते तदयुक्तं । यतोसौ पूर्वणो विनष्टो वोत्तरदणं जनयेदविनष्टो वा । न तावदिनष्टस्तस्यासत्वाजनकत्वानुपपत्तेः । ना प्यविनष्ट उत्तरहणकाले पूर्वणव्यापारसमावेशात्तणनंगनंगापतेः। पूर्वणो विनश्यं स्तूत्तरदाणमुत्पादयिष्यति तुलांतयो मोन्नामवदितिचेत् । एवं तर्हि कृणयोः स्पष्टैवैकका लताश्रिता । तथाहि । यासौ विनश्यवस्था साऽवस्था तु निन्ना । उत्पादावस्थातोप्यु स्पित्सोस्ततश्च तयोविनाशोत्पादयोर्योगपद्यान्युपगमे तमिणोरपि पूर्वोत्तरहणयोरेक कालावस्थायित्वमिति । तधर्मतानन्युपगमे च विनाशोत्पादयोरवस्तुत्वापत्तिरिति । यथो तं जातिरेव हि नावानामित्यादि । तत्रेदमनिधीयते । यदि जातिरेवोत्पत्तिरेव नावानां पदार्थानामनावहेतुस्ततोऽनावकारणस्य सन्निहितत्वेन विरोधेनाघ्रातत्वामुत्पत्त्यनावो ऽथोत्पत्त्युत्तरकालं विनाशो नविष्यतीत्यन्युपगम्यते । तथा सति उत्पत्ति क्रियाकाले तस्याऽनू तत्वात्पश्चाच नवन्नंतरायएव नवति न नूयसा कालेनेति । किमत्र नियामकं विनाशे हेत्वना व इतिचेत् । यतउक्त निर्देतुकत्वाविनाशस्य स्वनावानुबंधितेत्येतदप्ययुक्तं । यतो घटादी नां मुजरा दिव्यापारानंरमेव विनाशो नवन् लक्ष्यते। ननु चोक्तमेवात्र तेन मुजरादिना घटा देः किं क्रियत इत्यादि । सत्यमुक्तं । इदमयुक्तंतूक्तं तथा नावति । प्रसज्यपर्युदास विक ल्प येन योयं विकल्पः पद येपि च दोपः प्रदर्शितः सोऽदोष एव । यतः पर्युदासपदे कपालारख्यनावांतरकारणे घटस्य च परिणामानित्यतया तपतापत्तेः कथं मुजरादेर्घ टादीन प्रत्यकिंचित्करत्वं । प्रसज्यप्रतिषेधस्तु जावं न करोतीति प्रतिपेधात्मकोत्र नाश्री यते । किंतर्हि प्रागनाव,प्रध्वंसानावे,तरेतरा,त्यंतानावानां चतुर्णा मध्ये प्रध्वंसा नावएवेहाश्रीयते । तत्र च कारकांतरणां व्यापारोनवत्येव । यतोसौ वस्तुतः पर्या योऽवस्थाविशेपो न जावमात्रं । तस्य चाऽवस्था विशेपस्य नावरूपत्वात्पूर्वोपमर्दैन च प्रवृत्तत्वाद्यएव कपालादेरुत्पादः सएव घटादेविनाशइति विनाशस्य सहेतुकत्वमवस्थि तं । अपिच कादाचित्कत्वेन विनाशस्य सहेतुकत्वमवसेयमिति । पदार्थव्यवस्थार्थ चाऽव श्यमनावचातुर्विध्यमाश्रयणीयं । तमुक्तं । कार्यव्यमनादिः स्या,त्प्रागनावस्य निन्हवे ।। प्रध्वंसस्य च नावस्य, प्रच्यवेऽनंततां ब्रजेत् ॥ १ ॥ सर्वात्मकं तदेकं स्यादन्यापोहव्यति क्रमे इत्यादि । तदेवं दणिकस्य विचारादमत्वात्परिणामानित्यपढ़एव ज्यायानिति। एवं च सत्यात्मा परिणामी झानाधारो नवांतरयायी नूतेच्यः कथंचिदन्यएव शरीरेण सहा। ऽन्योन्यानुवेधादनन्योपि। तथा सहेतुकोपि नारकतिर्यड्मनुष्यामरनवोपादानकर्मणा तथा तथा विक्रियमाणत्वात् पर्यायरूपतयेति । तयात्मस्वरूपाप्रच्युतेनित्यत्वादहेतुकोपीति । mom , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. ४३ यात्मनश्च शरीरव्यतिरिक्तस्य साधितत्वाचतुर्धातुकमानं शरीरमेवेदमित्येतान्मनप्रक्ष पित्तमपकर्षयितव्यमित्या प्रसंगेनेति ॥ १७॥ अगारमावसंतावि, अरमा वा वि पचया । इमं दरिसणमावरमा सबका विमुम्बई ॥१५॥ ते पावि संधि णचा , नते धम्मविन ज णा॥जे ते नवाइणो एवं,न ते उतराहिया ॥३०॥ ते णावि संधि ण चाणं,नते धम्मविन जणा ॥ जे ते न वाइगो एवं,न ते संसारपारगा ॥३॥ ते णावि संधि पचाएं,न ते धम्मविन जणाजे तेउवाको एवं, न ते गतस्स पारगा॥शाते गावि संधि पच्चा णं, न ते धम्म विनणा॥जे ते न वाइणो एवं, न ते जम्मस्स पारगा ॥ २३ ॥ ते पावि संधि पचाणं, न ते धम्मविन जणा ॥ जे ते उघाइणो एवं, नते रकस्स पारगा। श्॥ ते पावि संधि पचाए, न ते धम्म विजणा ॥ जे ते वाणो एवं, न ते मारस्स पारगा॥ ३५॥ थर्थ-हवे ए पूर्वोक्त दर्शनी पोतपोतानां दर्शनने विपे मुंक्तीन कारण जे कहे ते देखाडे . ते उपर कहेवेके ते सर्व दर्शनी अगार के घर तेने विपे थावसंताधि के निवास करनार एटले गृहस्थ, वा के अथवा, घरमा के अरण्यवासी तापसादिक अथवा पचयाके० प्रबजितशाक्यादिक ते एम नावना करेठे के, मंदरिसणमावर के थमारा दर्शने श्रावाला एटले थाव्या. एटले जे कोई थमे कहिये तेने माने तो, ते सब एका विमुचई के सर्व खथकी मुक्त थाय.एवी रीते पोतपोताना दर्शननेविषे सर्व कोई मुक्ति देखाडे ॥१६॥ हवे ग्रंथकार कहेते. तेणाविक ते पंचनूतवादी प्रमुख दर्शनीय तेने नैव के नयी. संधिके निइ एटले ज्ञानावरणाविक कर्म तेनो विपर्ययनाच ते संधि जाणवी. ते थहीं ज्ञानावरणादिक कमना विवरण तेने णनाके अजाणताथका बापडा खथ को मुकाववाने थर्थे सावधान थयावे. ते कारणे ते जणाके जन एटले लोक, नतेध मविकेश झाल्यादिक दशप्रकारनो जे चतिधर्म तेना जाण नथी. जेतेववाणो एवं ते वादी जे नास्तिकमति प्रमुख पूर्व कह्या, ते थसमंजस वचनना बोलनारले. माटे नतेहतराहिया के ते संसाररूप उघ एटले प्रवाह, थर्थात् संसारसमुन्ना तारना र ते नथी. एम श्रीतार्थकरे तथा गणधरे कयु. ॥ २०॥ ते पंचनूतयादी प्रमुख कर्म प्रावधानां स्थानक जाणता नथी; वली ते जनकै लोक शांत्यादिक दृशविध यतिधर्मने जाणता नथी. एवा ते पूर्वे कह्या जे नास्तिकप्रमुख वादी ते संसारना पा ४४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. रगामी नहोय. ए गाथानां पहेला त्रण पदनो अर्थ प्रथम कह्यो तेप्रमाणेज ॥१॥ जे एम बोले ते गर्नना पारगामी नहीं, एटले अनंता गर्ननां सुख सहन करे.॥२॥ वली जे एम बोले ते जन्मना पारगामी नथी अर्थात् अनंता जन्मनु मुख सहन क रे. ॥ २३ ॥ तथा जे एम बोले ते इ.सना पारगामि न होय, अनंतो काल चतुर्गति रूप संसारना :ख सहन करे. ॥ २४ ॥ तथा जे एम बोले ते मरणना पारगामी न समजवा, अर्थात् अनंतिवार मरण पामे. ॥२५॥ ॥ दीपिका-यथ पूर्वोक्तसर्वधर्मतीनामफलत्वं स्वदर्शनांगीकारं च दर्शयन्नाद । (थ गारेति ) श्रगारं गृहमावसंतस्तिष्ठतो गृहस्था थारण्या वा तापसादयः प्रबजिताश्च शा क्यादयः । अपि संनावने । इदं ते संनावयंति । यथा इदमस्मदीयं दर्शनं मतमापन्ना था श्रिताः सर्व खेल्यो जीवाविमुच्यतइति ते वदंति ॥ १५ ॥अथ तेषां निष्फलत्वमाह । तेइति पड्निः । ते पंच पंचनूतवाद्याद्याः संधिज्ञानावरणादिकर्मविवररूपं नापि नैव ज्ञात्वा अज्ञात्वेश्त्यर्थः । वाक्यालंकारे । यथा जीवकर्मणोः संधिनिन्नत्वं नवति त था झावा मोक्षार्थ प्रपत्ता इत्यर्थः॥ संधि विधः। व्यसंधिः कुडयादेः। नावसंधिः कर्म विवररूपस्तमुत्तरोत्तरपदार्थपरिझानं वा संधिस्त मज्ञात्वा प्रवृत्ताः। ते किंनूताश्त्याह । (न तेत्ति)।तेजना लोका न सम्यक्धर्मविदः । येतु ते।एवंविधवा दिनस्ते। उचो नवौधःसंसार सत्तरणशीजा न थाख्याता जिनैः ॥२०॥ अग्रेतनाः पंचश्लोका एवमेव व्याख्येयाः।पर संसार १ गर्न जन्म ३ ख ४ मारपारगान नवंतीति यं ॥२१॥२॥२३॥२॥२५॥ ॥टीका-सांप्रत पंचनूतात्माऽवैततकीवतचरीराकारकात्मपठक्षणिकपंचस्कंधवादिना मफलवादित्वं वक्तुकामः सूत्रकारस्तेषां स्वदर्शनफलान्युपगमं दर्शयितुमाह । (बगारेत्या दि) अगारं गृहं तदारसंतस्तस्मिंस्तिष्ठतो गृहस्थाश्त्यर्थः । थारण्या वा तापसादयः प्रचजित्ताश्च शाक्यादयः । थपि संभावने । इदं ते संविनावयंति । यथेदमस्मदीयं दर्शन मापन्नामाश्रिताः सर्वचःखेन्यो विमुध्यते । थापत्वादेकवचनं सूत्रे कृतं । तथाहि । चनूततीवतहरीरवादिनामयमाशयोयथेदमस्मदीपं दर्शनं ये समाश्रितास्ते गृहस्थाः संतः सर्वेन्यः शिरस्तुंडमुंडन,दंडाऽजिनजटाकापायचीवरधारण, केशोखंचन, नाग्न्यस्तपश्च रण,कायक्लेशरूपेन्यो 5 खेन्यो मुच्यते । तथा दु। तपांसि यातनाश्चित्राः, संयमो जोगवंच नं ॥ अग्निहोत्रादिकं कर्म, बालकोडेच लक्ष्यत इति । सांख्यादयस्तु मोक्षवादिनएवं संनावर्षति यथा। येऽस्मदीयं दर्शनमकर्तृत्वात्माऽतपंचस्कंधादिप्रतिपादकमापन्नाःप्रत्र जितास्ते सर्वेन्यो जन्मजरामरणगर्नपरपराऽनेकशारीरमानसातितीवतराऽसातोदयरूपे राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ४य ज्यो कुःखेच्यो विमुच्यते । सकल विनिर्मोहं मोक्षमास्कंदंतीत्युक्तं नवति ॥ १५॥ दानी तेपामेवाऽफलवादिलाविष्करणायाह । (तेणावीत्यादि) ते पंचनूतवाद्याद्या ना पि नैव संधि विई विवरं। सचव्यजावजेदावेधा। तत्रव्यसंधिः कुडयादि वसंघिीना घरणादिकमविवररूपस्तमझात्वा ते प्रस्ताः। मिति वाक्यालंकारे। यथा धात्मकर्मयोः सं थिविधा नावलहणोनवति। तथा अबुधाइव ते वराका पुःखमोक्षार्थमन्युद्यताइत्यर्थः। य था तएवंनूतास्तथा प्रतिपादित क्षेशतः प्रतिपादयिष्यतेच। यदि वा संधान संधिस्तरोनर पदार्थपरिझानं तदज्ञात्वा प्रवृत्ताइति । यतश्चैवमतस्ते न सम्यधर्मपरिवेदे कर्तव्ये विज्ञ सो निपुणा जनाः पंचजूतास्तित्वादिवादिनो लोकाइति । तथाहि । वाल्यादिकोदशविधो धर्मस्तमझालेवान्यथा च धर्म प्रतिपादयति । यत्फलानावाच तेपामफलवादिलं तउत्तर थेनोद्देशकपरिसमात्यवसानेन दर्शयति । ये तेलिति । तुशदश्वशब्दार्थे यश्त्यस्यानंतरंभ पुज्यते। येच ते एवमनंतरोतप्रकारवादिनो नास्तिकादयोउधोनवीपःसंतारततरणशीलास्ते न नवंतीति श्लोकार्थः ॥ २० ॥ तथा न ते वादिनः संसार, गर्न, जन्म, शारख, मारादि पारगा नवंतीति ॥ २१॥ २ ॥ २३ ॥ २२ ॥ २५ ॥ नाणाविदाई अखाई, अणुहवंति पुणो पुणो ॥ संसारचक्कवा लंमि, मञ्चुवाहिजराकुले शिक्षा उच्चावयाणि गवंता, गजमेस्सं ति पंतसो ॥ नायपुत्ते महावीरे, एवमाद जिणोत्तमे ॥या इति वेमि पढममायण पढमो नहेसो समतो ॥७॥ ७ ॥ वर्थ-वली ते जे स्थितिने पामे ते कहेठे, नाणाविहारकाई के नानाविध बहु प्रकारे वेदन नेदन ताडनादिक उखोनें अणुहवंतिपुणोपुणो के वली वली धनुनवे. परंतु ते अःख क्या पामे ? तोके संसार चमवामिके संसारचक्रवासने विप पामे. ते संसार केवो मुस्तरवे तो के, मजुवाहिजराकुले के मृत्यु, व्याधि धने जरा तेणे करी थाकुजव्याकुल . एवा संसारमाहे परित्रमण करतां धनंतो कालखी थाय. ॥२६॥ ते दुर्शनी वसी असमंजस थका सूत्रविरोधना बोलनारा तयाचयाणिगता के उंचे नीचे स्थानके परिन्नमण करता थागामिक काले गतसंतिपंतसोके धनंता गर्ननां सुख पामसे. एवमारके एवं वचन, नायपुचेमाहावीरेके ज्ञातपुत्र श्रीमहावीरदेव नि सोनमेके जिनोत्तम तेणे कडं. तेम थमे पण कहिये वैए ॥२॥ इतिप्रथमाध्ययनस्य प्रथमोदेशकः समासः ॥ ए प्रथम उद्देशकमां नूतवादिप्रमुख परवादीना मत कहा. ॥ दीपिका-ते यत्यानुवति तदाह । (नाणेति) । नानाविधान्यनेकप्रकाराणि श्वानि , %3D J वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अनुनवंति । पुनःपुनः संसारचक्रवाले व्याधिमृत्युजरानिराकुले व्याप्ते ॥ २६ ॥ तेषा मुखफलमुपसंहारं चाह । (उच्चेत्ति ) । उच्चावचान्यधमोत्तमानि स्थानानि गतोत्र मंतोगनिमेष्यति यास्यत्यनंतशः। (नायपुत्तेति)। ज्ञातः सिदार्थक्षत्रियस्तस्य पुत्रः श्रीमहावीरो जिन एवमुक्तवान् । इति ब्रीमीति सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनं प्रत्याहेति ॥ २७ ॥ इति श्रीसूत्रकृते दितीयांगे प्रथमाध्ययनेप्रथमोद्देशकव्याख्या संपूर्णा ॥ ॥ टीका-यत्पुनले प्राप्नुवंति तदर्शयितुमाह (नाणाविहाइंइत्यादि) नानाविधानि बदुप्रकाराणि दुःखान्यासातोदयलक्षणान्यनुनवंति पुनः पुनः। तथाहि नरकेषु करपत्र दारण,कुंनीपाक,तप्तायःशामलीसमालिंगनादीनि तिर्यष्ठ च शीतोमादिदमनांकताडनाऽ तिसारारोपण कुत्तडादीनि । मनुप्ये इष्टवियोगाऽनिष्ठसंयोगशोकाक्रंदनादीनि देवेषु चा नियोगेाकिल्बिपिकखच्यवनादीन्यनेकप्रकाराणि मुखानि ये एवंनता वादिनस्ते पौनः पुन्येन समनुनवंति। एतच्च श्लोकाः सर्वेपूत्तरश्लोकार्थेषु योज्या शेष सुगम यावउद्देशक समाप्तिरिति ॥२६॥ नवरमुच्चावचानीति अधमोत्तमानि नानाप्रकाराणि वासस्थानानि गर्छ तीति गचंतोनमंतोगनिमेप्यंति यास्यत्यनंतशो निर्विवेदमिति ब्रवीमीति सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनं प्रत्याह । ब्रवीम्यहं तीर्थकराझयान स्वमनीपिकया सचाहं ब्रवीमि येन मया तीर्थकरसकाशाबूतं । एतेनच क्षणिकवादिनिरासो इष्टव्यः ॥२७॥ इति समयाव्यप्रथमा ध्ययने प्रथमोद्देशकः समाप्तः॥ यथ प्रथमाध्ययनेक्षितीय उद्देशकः प्रारज्यते आघायं पुण एगेसिं, उववरणा पुढो जिया ॥ वेदयंति सुहं खं, अन्जु वा लुप्पंति गणन॥१॥ न तं सयं कडं उकं, क अन्नकडं च एं।सुदं वा जश्वा उखं, सेदियं वा असेदियं ॥ २॥ सयं कडं न अमेदि, वेदयंति पुढो जिया ॥ संगअं तं तदा तोर्स, इदमेगेसि आदिअं॥३॥ थर्थ-पुणके वली एगेसिंके एक नियतवा दिने मते, थाघायंके एम कायं. ए टले तेनो जे थनिप्राय वे ते कहेते. उववरमापुढोजियाके पृथक् पृथक् नारकादिकने। नवे जे जीवने, ते पीतपोताना देहस्थित थका सुहंउरकं के सुखऽखने वेदयंतिके वेदेठे. यश्चाके अथवा ते प्राणी सुख उस अनुनवता वगण ते स्थानकथा पोतार्नु थायुष्य पूर्णकरीने लुपंतिके स्थानांतरे तक्रमे. एम नियतवादी कहे. ॥ १ ॥ वली पण वेगाथाए नियतवादीनां मतनो अनिप्राय कहे. जे ते प्राणी सुख उप थनवेठे, एक स्थानक थकी बीजे स्थानके उपजेठे, नतसयंकडंडरकंके। ते पु.खादिक ते जीवनुं पोतानुं कीधेलु नथी. तेम कथनकर्डचणं के अनेरा का ॥ ॥ ॥ . .

राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. लईश्वर खनाबादिक करेलु क्यांची होय. जो स्वयंरुत सुख दुःख , तो सर्व जीव व्यापारादिक सरिखो व्यापार करतां सर्व सरवाज केम नथी थता., माटे पुरुषाकारे काज नथाय, धने जो काल ईश्वरादिकना करेलां सुख मुख होय तो जगतनी विचित्र ता केम थाय? तेमाटे काल ईश्वरादिक करे पण सुख उःख यतुं नथी एटले जीव ने सुहंबानश्वापुरकंके सुख अथवा ऽस्य जे जे ते केवां वे, तोके सेहियं वा अलेहियं के सैदिक अथवा यसैदिक .. तेमा स्त्रम् चंदन विनितादिक तेथको अपहुँ जे सुख तेने सैक्षिक कहिये. धने अंतरंग थानंवरूप जे सुख तेने असैहिक कहिये. एवीरीते वे प्रकारे उस पण जाणवू, तेमा एक वध, बंधन, ताडनादिक क्रियाना करवायीकरी बने बीज शूजज्वरादिरूप जाणवं, एटले एक कारणे निष्पन्न बने बीजें खानाविक नि पन्न दे. ॥ २ ॥ ए सुखःख जो कोइए कलां नथी, तो ए जीव सुस्थी उसी केम थायजे, ते कहे. सर्यकर्दनथमे हिंवेदयंति पुढोनियाके सयं एटले पोता करेलु थथ वा अनेरानुं करेलुजे सुख कुःख ते जीव वेदतो नथी. किंतु संगऽश्रुतंतहासिके जवित व्यतानुं करेलु तेहिज जीवने सुख उख उपजेले. तथाच तन्मत प्राप्तव्यो नियतिबना अयेण योऽर्थः, सोवश्यं नवति नृणां शुनोगनो वा ॥ नूतानां महति कृतेपिहि प्रयत्ने, ना नाव्यं नवति न नाविनोस्ति नाशः ॥ १ ॥ इति वचनात् ॥ ३ ॥ एप्रमाणे नियतवादी ना मतनो अभिप्राय दर्शाव्यो. । दीपिका-उक्तः प्रथमोद्देशकः । अथ क्षितीयोदेशकः कथ्यते । तस्यायमर्थसंबंधः । थाद्योदेशके जूतवादादिमतं प्रदर्य निराकृतं । इहाप्यवशिष्टं तदेवोपदी निराक्रियत इत्यनेन संबंधेनागतस्यास्योद्देशकस्य सूत्रं यथा । (वाघायमिति)। पुनः एकेपा नियतिका दिनामेतदाख्यात । थारख्यातमित्यत्र नावे प्रत्ययातयोगेन वा क्लीवति कर्तरिषष्ठी। तत भ नियतिवादिनिरिदमाख्यातमित्यर्थः । किं तदित्याह । (उचवमाति) उपपन्ना युक्त्या घट मानाः पृथक् थनेके जीवा जीवसत्वे पंचनूततहरीरवादिमतं निराकृतं । पृथगित्यनेन यात्माऽवैतवादिनिरासश्च । तेऽनेके जीवाः मुखं व देवनारकादिनवेषु वेदयंत्यनुनवंति अनेनाऽकर्तृवादो निरस्तः (बज्वेति)। अथवा खुपते स्थानात् स्थानांतरं संकाम्यते । ए तेनोपपातिकत्वमप्युक्तं ॥ १ ॥ नियतिवादमतमेवाह श्लोक श्येन । (नतमिति ) यतैः प्राणिनिरनुसूयते सुखं खं स्थानविलोपनं धान तत्सयमात्मना पुरुषकारेण कृत सुःख। पुश्यस्यचोपदणारसुखमपि ग्राह्य । सुख-स्वानुनवः पुरुपकाररूतो न स्यादित्यर्थः। थनेन कालेश्वरवनावकर्मादिना च कुतः कृत। मित्यलंकारे। कालादिनिरपि न कृत मित्यर्थः । किंतु नियत्तेरेव निप्पद्यते सर्वमिति । ततः सुखं सैनिक सिसौ मोदे नवं से -- UG वितीये सूत्रकृतागे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. दिकं । यदिवा उःखमसैधिकं सांसारिकं । अथवा सैविकमसैक्षिकं च सुखं यथा । स्त्र चंदनांगनाद्युपनोगक्रियासिौ नवं सैदिकं । यांतरं सुखमानंदरूपमसैदिकं । तथा सैक्षिकमसैदिकं च दुःखं यथा। कशाताडनांकनादिक्रियासिदो नवं सैदिकं । ज्वर शिरो तिशूलादिरूपमंगोलमसैदिकं मुखं । एतउनयमपि सुखं उःखं च नपुरुपकारकृतं । नचा न्यैः कालादिनिः कृतं वेदयंत्यनुनवंति पृथक्जीवाः । कथं तर्हि प्राणिनांसुखं मुखं च स्यादित्याह । (संगति)। सम्यक् स्वपरिणामेन गतिर्यस्याः यदा यत्र यत्सुखःखानुन वनं सा संगतिनियतिस्तस्यानवं सांगतिकं नियतिकतमित्यर्थः । इहाऽस्मिन्सुखःखा नुलववादे एकेषां नियतिवादिनामिदमाख्यातं । यउक्तं तैः। प्राप्तव्योनियतिबलाश्रयेण योर्थः, सोऽवश्यं जवति नृणां गुनोऽशुनो वा ॥ नूतानां महति कृतेपि हि प्रयत्ने, नानाव्य नवति न जाविनोस्ति नाश इति ॥ ३ ॥ ॥ टीका-वक्तः प्रथमोद्देशकस्तदनु रितीयोऽनिधीयते । तस्य चायमनिसंबंधः। शहा ऽनंतरोदेशके स्वसमयपरसमयप्ररूपणारुता । इहाप्यध्ययनार्थाधिकारत्वात्सैवानिधीय ते । यदि चानंतरोद्देशके नूतवादादिमतं प्रदर्य तन्निराकरणं कृतं । तदिहापि तदवशिष्ट नियतिवाद्यादिमिय्यादृष्टिमतान्युपदर्य निराक्रियते । अथवा प्रागुद्देशकेऽन्यधायि यथा' बंधनं बुध्येत तञ्च त्रोटयेदिति तदेव च बंधनं नियतिवाद्यनिप्रायेण न विद्यतइति प्रदर्यते । तदेवमनेन संबंधेनायातस्यास्योद्देशकस्य चत्वार्यनुयोगधाराणि व्यावर्यसूत्रा नुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तच्चेदं । (थापायमित्यादि) अस्य चाऽनंत रपरंपरसूत्रः संबंधोवक्तव्यस्तत्राऽनंतरसूत्रसंबंधोयं । इहानंतरसूत्रे इदमनिहितं यया। पंचनूतस्कंधादिवादिनोमिथ्यात्वोपहतांतरात्मनोऽसद्माहानिनिविष्टाः परमार्थाऽव बोधविकलाः संतः संसारचक्रवाले व्याधिमृत्युजराकुले उच्चावचानि स्थानानि रातो गर्नमेप्पंत्यन्वेपयंति वाऽनंतशति । तदिहापि नियत्यज्ञानिज्ञानचतुर्विधकर्मोपय ययादिनां तदेव संसारचक्रवालत्रमणगर्नान्वेपणं प्रतिपाद्यते । परंपरसूत्रसंबंधस्तु (बु शेडोत्यादि) । तेन च सहायं संबंधस्तत्र बुध्येतेत्येतत् प्रतिपादितमिहापि यदाख्यातं नि यतिवादिनिस्तदुध्येतेत्येवं मध्यसूत्रैरपि यथासंभवं संबंधो लगनीय इति । तदेवं पूर्वोत्तरसं बंधसंबवस्यास्य सूत्रस्याऽधुनार्थः प्रतन्यते । पुनःशब्दः पूर्वादिन्यो विशेष दर्शयति । नियतिवादिनां पुनरेकेपामेतदाख्यातं । अत्र चाविवदितकर्मकायपि थकर्मका नवंती तिख्यातेर्धातो वे निष्ठाप्रत्ययस्तद्योगे कर्तरि पष्ठी । ततश्चायमर्थस्तैनियतवादिनिःपुन रिदमाख्यातं तेषामयमाशयइत्यर्थः । तद्यथा । उपपन्नो युक्त्या घटमानकाइत्यनेन च पं चनूततीवतहरीरवादिमतमपातं नवति । युक्तिस्तु लेशतः प्राग्दर्शितव । प्रदर्शयिष्यते ..

। राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ខេប च पृथक्टथकनारकादिनवेषु शरीरेषु चेत्यनेनाऽप्यात्माऽतिवादिनिरासोऽवसेयः। के पुन स्ते प्टयगुपपन्नास्तदाहाजीवाः प्राणिनः सुखःखनोगिनः । अनेन च पंचस्कंधातिरिक्तजीवा जावप्रतिपादकवी क्षमताऽपहेपः कतोइष्टव्यः। तथा ते जीवाः पृथक्प्टयक् प्रत्येकदेहे व्य चस्थिताः सुखं पुःखं च वेदयंत्यनुनवंति । न वयं प्रतिप्राणिप्रतीतं सुखःखानुनवं निहु 'महे । अनेन चाऽकर्तृवादिनोनिरस्तानवंति । अकर्तर्यविकारिण्यात्मनि सुखवानुनवा नुपपत्ते रिति नावः । तयैतदस्मानिनोऽपलप्यते । अवेत्यथवा । तेप्राणिनः सुखं पुख चानुनवंति विलुप्यते उविद्यते वायुपः प्रच्याज्यंते स्थानात्स्थानांतरं संक्राम्यंत इत्यर्थः । ततचापपातिकत्वमप्यस्मानिस्तेषां न निषिध्यते इति लोकार्थः॥ १॥ तदेवं पंचनूता तिवादिवादिनिरासं कृत्वा यत्तेर्नियतिवादिनिराश्रीयते तन्चोक ध्येन दर्शयितुमाह । (नतंतयमित्यादि) यत् तैः प्राणिनिरनुजूयते सुखं कुःखं स्थान विलोपनं वा न तत्स्वय मात्मना पुरुपकारेण कृतं निष्पादितं सुखमिति । कारणेकार्योपचारात् । पुरखकारणमेवो तं । अस्य चोपलणत्वात् सुखाद्यपि ग्राह्या ततश्चेदमुक्तं नवति । योयं सुखःखानुनवः सपुरुषकारकतकारणजन्यो न नवतीति । तथा कुतोऽन्येन कालेश्वरस्वनावकर्मादिनाच रु तं नवेत् । णमित्यलंकारे । तथाहि । यदि पुरुपकारकृतं सुखाद्यनुनूयेत ततः सेवकवणि कर्षकादीनां समाने पुरुषकारे सति फलप्राप्तिसदृश्यं फलप्राप्तिश्च न न वेत् । कस्यचित्तु से वादिव्यापारानावेपि विशिष्टफलावातिदृश्यत इत्यतोन पुस्पकारास्किंचिदासाद्यते किंत हिनियतेरेवेत्येतच दितीयश्लोकांतेऽनिधास्यतेनापि कालः कर्ता । तस्यैकरुपत्लाङग ति फलवैचित्र्यानुपपत्तेः। कारणजेदे हि कार्यनेदोनवति नानेदे । तथा धयमेवहि नेदो नेवहेतुर्वा घटते । यत विरुधर्माध्यासः कारणानेदशा तथेश्वरकर्तृकेपि सुखःखेनन वतः। यथाऽसावीश्वरोमूतोऽमूर्ती वा । यदि मूर्तस्ततः प्राकृतपुरुषस्यैव सर्वकर्तृत्वानावः। • थथाऽमूर्तस्तथा सत्याकाशस्येव सुतरां निष्क्रियत्वं । अपिच यद्यसौ रागादिमात्रस्ततो ऽस्मदाद्यव्यतिरेकादिश्वस्याकतैव । यथासौ विगतरागस्ततस्तलतं सुनगानगेश्वरद रिज्ञादिजगचियं न घटां प्रांचति ततोनेश्वरः कर्तेति । तथा स्वनावस्यापि सुखाः खादिकर्तृलानुपपत्तिः । यतोऽसौ स्वनावः पुरुषाभिन्नोऽनिन्नोवा । यदि निन्नोन पुरुषा श्रिते सुखःखे कर्तुमलं तस्मानिन्नत्वादिति । नाप्यनिनोऽनेदे पुरुपएव स्यानस्य चाक र्तृत्वमुक्तमेव । नापि कर्मणः सुखःखं प्रति कर्तृत्वं घटते । यतस्तत्कर्म पुरुपानिन्नमनि नं वा नवेत् । यनिनं चेत्पुरुपमात्रतापत्तिः कर्मणस्तत्र चोक्तो दोषः। थथ निनं तत्किं स. चैतनमचैतनं वा । यदि सचेतनं एकस्मिन् काये चैतन्य क्ष्यापतिः । अथाचेतनं तथा सति कुतस्तस्य पापाणखंडस्येवास्वतंत्रस्य सुखःखोत्पादनप्रति कर्तृत्वमित्येतचोत्तरत्र व्यासेन प्रतिपादयिष्ये इत्य प्रसंगेन । तदेवं सुखं सदिक सिद्धावपवर्गलक्षणायां նս वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. नवं यदि वा सुखं आसातोदयलक्षणमसैधिकं सांसारिकं । यदिवोनयमप्येतत्सुखं वं वा स्त्रक्चंदनांगनाद्युपत्नोगक्रियासिौनवं तथा कशाताडनांकनादिसिनौ नवं सैदिकं । त थाऽसैदिकं सुखमांतरमानंदरूपमाकस्मिकमनवधारितवाह्यनिमित्तं । एवं सुखमपि ज्वर शिरोर्तिशूलादिरूपमंगोधमकिं । तदेतज्नयमपि न स्वयं पुरुपकारेण कृतं नाप्यन्येन केनचित् कालादिना कृतं वेदयंत्यनुनवंति पृथक्जीवाः प्राणिनइति । कथं तर्हि तनेपाम जूदिति नियतिवादी स्वानिप्रायमाविष्करोति (संगऽयंति) सम्यवपरिणामेन गतिर्यस्य यदा यत्र यत्सुख खानुनवनं सा संगतिर्नियतिस्तस्यां नवं सांगतिकं । यतश्चैवं न पुरु पकारादिकतं सुखःखाद्यतस्तचेपां प्राणिनां नियतिकृतं सांगतिकमित्युच्यते । शहास्मि न सुखःखानुनववादे एकेपी वादिनामाख्यातं तेपामयमभ्युपगमः । तथाचोक्तं । प्राप्त व्यो नियतिबलाश्रयेण योर्थः, सोऽवश्यं नवति नृणां शुनोऽशुनो वा ॥ नूतानां महति कृतेपि हि प्रयत्ने नानाव्यं नवति न नाविनोस्ति नाशः ॥ १ ॥ ३ ॥ एवमेयाणि जंपंता, वाला पंमिअमाणिणो ॥ निययानिययं संतं, अयाणंता अबुधिया ॥ ४ ॥ एवमेगे न पासवा, ते नुको विप्पग निआ ॥ एवं नवाि संता, ण ते पुःख विमोस्कया ॥ ५.॥ अर्थ-हवे ग्रंथकार एने उत्तर थापेने एवमेयाणिजपंता के० एवं, पूर्वोक्त वचन नि यतवादाश्रित बोलतां एवा ते बालाकेन्वाल अज्ञानी बता पोताने पंमिश्रमाणिगोके पंमित करी मानतां शामाटे माने ते कहेले के निययानिययके ते अज्ञानी,नियतिक त सुख उःख अथवा थनियतिरुत पुरुपकारादिकनुं करेलु एवं सुख दुःख ते संतं के एकांते नवितव्यतायेज कघु एम कहे; ते कारणे तेने सुखःखादि कारणना अया पंता थवुझ्यिाके अजाण, बुधिरहित कहिए. अने जैनतो नियतिकतपणे तथा थ नियतिकतपणे ए बंने प्रकारे सुख सुख माने एटले स्या ज्ञादी कहिए. ॥ ४ ॥ हवे ते ने एवी प्ररूपणानुं विपाक देखाडेठे एवमेगेके एरीते कोई एक नियतवादने विपे था श्रित परवादीचे ते केवावे; तोके पासताके पार्थस्थ एटले न्यायपदाथकी बाहेर यथ या पासमा एटले पाशके कर्मनुं बंधन तेने विपे स्थित जुजो के तेवली पुनः विप्पगजियाके विविध प्रगन्नित एटले अत्यंत धिनाथका मुक्तिमार्गनेविपे प्रवर्ने: बली एवं कहे के थमे एवी क्रिया करता थका मुक्तिपामीयं परंतु एवंके० ए प्रकारे तेल वहियासंताके उचित एटले पोतानी क्रियानेविपे प्रवर्तता उतां गतेस्क विमोरकयाके पोताने दुःखथी मूकावनार न होय एटले मुक्ति पामेनहीं.॥५॥ एटले नियतवादी कह्या. ॥ दीपिका-थस्योत्तरमाह । ( एवमिति ) । एवमेतानि पूर्वोक्तानि वचनानि जपंतो - .

राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. नियतिवादिनोवाला मूर्खाः पंडितमानिनः स्वयमपंमिताअप्यात्मानं पंडितं मन्यमा नाः। किंनूताः नियताऽनियतमजानंतः किंचिनियतिकतमवश्यंनावि नियतमात्मपुरु पकारेश्वरादिकनं किंचिदनियतमेवं विविध वस्तु अजानंतोनियतिकतमेवैकांतनान यंतोऽतएवाधिकादिरहितानवंति । पुरुषकारादयोपि वस्तूत्पादकाः । यतः । न दैवमिति संचिंत्य, त्यजेडद्यममात्मनः । अनुद्यमेन कौलं तिजेन्यः प्रातुमर्हति ॥ १ ॥ इत्यायजानंतोऽतएव नियुक्षिकाः ॥ ४ ॥ एतादिनामपायमाह । ( एवमिति)। एवमेके नियतिवादिनं पार्श्वस्थाः युक्तिसमूहाद्दहिस्तिदंतीति पावस्याः परलोककियापार्श्वस्थामा अथवा पाशः कर्मबंधनं तत्र स्थिताः । (तेनुक्कोत्ति)। ते नूयो विविध प्रगन्निता धा टोपेतानियतिवादमंगीकृत्यापि एवं पुनरपि स्वकार्यपरलोकक्रियासु प्रवर्तमानायत्तएव धार्थोपेतानते दुःखविमोचकायात्मानं स्वान्न मोचयंति ॥ ५॥ नियतिवादिनोगता aaur । टीका-एवं श्लोक येन नियतिवादिमतमुपन्यस्यास्योत्तरदानायाह । ( एवमेयाणि इत्यादि ) एवमित्यनंतरोक्तस्योपप्रदर्शने । एतानि पूर्वोक्तानि नियतिवादाश्रितानि वचना नि जल्पंतोऽनिधतो बालायाः सदसहियेवविकलाअपि संतः पंडितमानिनयात्मा नं पमित मैतुं शीतं येषां ते तथा । झिमिति तएवमुच्यतइति तदाह । यतो (निययानि ययंसंतमिति) । सुखादिकं किंचिनियतिकतमवश्यं नाव्युदयमापितं तथाऽनियतमात्म पुरुपकारेश्वरादिशापितं सत् नियतिरुतमेवैकांतेनाभयंत्यतोऽजानानाः सुखऊखादिकारण मयुधिकाधिरहितानवंतीति । तथापाहतानां किंचित्सुखःखानि नियतितएव नवं नि । तत्कारणस्य कर्मणः कस्मिंभिदवसरेऽवश्पंगाब्युदयसनाया नियतिरुतमित्युच्यते । तया किंचिदनियतिरुतं च पुरुपकालेश्वरस्वनावकर्मादिकतं तत्र कथंचित्सुखडाखादेः पु रुपकारसाध्यत्वमप्याश्रीयते । यतः क्रियातः फजं नवति किया च पुरुषकाराऽयत्ता प्रव तते। तथाचोक्तं । न देवमिति संचित्य, त्यजेउद्यममात्मनः । अनुद्यमेन कस्तैलं तिलेल्यः माप्तुमर्हति ॥२॥ यनु समाने पुरुपव्यापारे फलवैचित्र्यं दूषणत्वेनोपन्यस्तं तदपणमेव । यत्तस्तत्रापि पुरुपकारवैचित्र्यमपि फलवैचित्र्ये कारणं नवति । समाने या पुरुषकारे यः फलानावः कस्यविनयति सोऽष्टतः । तदपि चास्मानिः कारणत्वेनाप्रितमेव । तथा कालोपि कर्ता । यतो बकुलचंपकाशोकपुन्नागतहकारादीनां विशिष्टएव काले पुष्पफला शुभयान सर्वदेति । यचोक । कालस्यैकरूपत्वाङग चित्र्यं न घटतइति तदस्मान् प्रति न दूषणं । यतोऽस्मानिन कालएकः कर्तृत्वेनान्युपगम्यतेऽपितु कर्मापि ततो जग ६चित्र्यमित्यदोपः । तथेश्वरोपि कर्ता यात्मैव हि तन्न तत्रोत्पति वारेण सकलनगक्ष्या पनादीश्वरः। तस्य सुखःखोत्पत्तिकर्तृत्वं सर्ववादिनामविगानेन तिरमेव । यचात्र मूतमू ।

५२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.. तादिदूषणमुपन्यस्तं तदेवंनूतेश्वरसमाश्रयणे दूरोछेदितमेवेति । स्वनावस्यापि कथंचि त्कर्तृत्वमेव । तथा ह्यात्मनउपयोगलणत्वमसंख्येयप्रदेशत्वं । पुजलानां च मूर्तत्वं ध मधिर्मास्तिकाययोगतिस्थित्युपष्टंनकारित्वममूर्तत्वं चेत्येवमादिस्वनावापादितं । यदपि चा त्मव्यतिरेकाऽव्यतिरेकरूपं दूपणमुपन्यस्तं तददूपणमेव । यतः खनावात्मनोऽव्यति रिक्तः । यात्मनोपि च कर्तृत्वमन्युपगतमेव तदपि स्वनावापादितमेवेति । तथा कर्मापि कर्तृ नवत्येव । तदि जीवप्रदेशैः सहान्योन्यानुवेधरूपतया व्यवस्थितं कथंचिचात्मनोऽनि नं तशाचात्मा नरकतिर्यङ्मनुष्यामरनवेषु पर्यटन सुखःखादिकमनुनवतीति । तदेवं नियत्यनियत्योः कर्तृत्वे युक्त्युपपन्ने सति नियतेरेव कर्तृत्वमन्युपगचंतोनियुक्तिकानवंतीय वसेयम्॥५॥तदेवं युक्त्या नियतिवादं दूपयित्वा तदादिनामपायदर्शनायाहा (एवमेगे इत्या दि। एवमितिपूर्वान्युपगमसंसूचकं । सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि नियतानियते सत्येके नियतमेवा ऽवश्यंनाव्येव कालेश्वरादिनिराकरणेन निर्हेतुकतया नियतिवादमाश्रिताः । तुरवधार ऐ। तएव नान्ये । किंविशिष्टाः पुनस्ते इति दर्शयति ।युक्तिकदंबकाहहिस्तिष्ठंतीति पा वस्थाः परलोकक्रियापार्श्वस्थावा । नियतिपक्समाश्रयणात्परलोक कियावैयर्थ्य । य दि वा पाशश्वपाशः कर्मबंधनं तच्चेद युक्तिविकलनियतिवादप्ररूपणं तत्रस्थिताः पाश स्थाः। धन्येप्येकांतवादिनः कालेश्वरादिकारणिकाः पार्थस्थाः पाशस्थावा इष्टव्या त्यादि । ते पुनर्नियतिवादमाश्रित्यापि नूयोविविधं विशेषेण वा प्रगल्लिताधाष्टोपग ताः परलोकप्ताधकासु क्रियासु प्रवर्तते । धाट्याश्रयणं तु तेपां नियतिवादाश्रयणे स त्येव । पुनरपि तत्प्रतिपंथिनीपु क्रियासु प्रवर्तनादिति ते पुनरेवमप्युपस्थिताः परजोक साधकासु क्रियासु प्रवृत्तायपि संतोनात्मःखविमोदकाः । असम्यक्प्रवृत्तवान्नात्मानं पुस्खादिमोचयंति । गतानिय तिवादिनः ॥ ५ ॥ जविणो मिगा जदा संता, परिताणेण वडिआ॥ असंकियाई संकेति, संकिआई असंकिणो ॥६॥परियाणिआणि संकेता,पासिताणि असंकि पो॥ अमाणनयसंविग्गा संपलिंति तहिंतहिं ॥७॥ अद तं पवेज वसं, अहे वनस्स वा वए। मुन्चेज्ज पयपासान, तं तु मंदे ण देदए ॥७॥ थर्य-हवे अज्ञानवादीना मत उपर दृष्टांत कहे. जहाके जेम, मिगाके मृग एटले धरण्यना पशु जविणो संता के वेगवंत उतां ते केवांचे, तोके परितारोपवाडि याके परित्राण एटले शरणेकरी वर्जित थर्थात् तेमनो कोइ राखनार नथी. एवा ते नयविव्हलन्त विवेकरहित थका असंफियाई के घशंकित स्थानक जे कूट पा शादिक रहित तेने संकंति के शंकानुं स्थानक जाणे तथा जे संकिआईके शंकित , 0 राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. ५३ स्थानक जे वधनुं कारण ते स्थानक थकी असंकिणो के शंका पामे नहीं. ॥ ६ ॥ वसी एदिज कहेठे के, ते मृगादिक जीव परियाणियाणि के परित्राण जे रेदानु स्थानक तेथी संकंता के शंकाता थने पासिताणि थसंकिणो के पाशना स्थानक थकी थण शंकाता, थमाएनयकेण्याजाणपणे अथवा जयें करी, संविग्गा के व्याकुल थका संपतिति तहिं तहिं के तेहिज तेहिज स्थानके जाय. ज्या त्या पाशादिक महिन पडे ॥ ७ ॥ वली एज दृष्टांत दिपावे. श्रह के अथ एटले हवे तके ते मृगादिक जीव ते वायुरादिकनो जे वसंपवेक के बंधपाशादिकनां स्थानक ने यहेबसस्सवाय ए के नीचे अथवा उपर श्राक्रमीने जाय. जो एम करे तो ते मुच्चेजपयपासान के पगना पाशथकी मूकाय एटले बुटो थाय परंतु ते अनर्थ परिहरवानो उपाय के ते, मंदे के मंद अज्ञानी, एदेहएके नदेखे. ॥ ॥ ॥ दीपिका-अथाज्ञानिमतमाह। (जविशोति)। यथा जविनोवेगवंतः संतोमृगाः परित्राणेन शरणेन वर्जितारदिता । अथवा परित्राणं वायुरादिबंधनं तेन तर्जितानयं प्रापिताः संतोऽशंकित्तानि स्थानानि शंकते नयनांताः संतोनियान्यपि स्थानानि' सनयतया मन्यते । शंकितानि च वायुरादीन्यशकमानाः संपर्ययंतश्त्युत्तरसूत्रेण सं बंधः ॥ ६ ॥ परित्राणं संजातं येषु तानि परित्राणितानि शरनूतानि स्थानानि मूढ लात् शंकमानाः सनयानि मन्यमाना पाशितानि पाशयुक्तान्यशंकमानास्तेषु शंकाम कुर्वाणाझानेन नयेन च (संविगति ) सम्पव्यातास्तत्र तत्र वायुरादिके बंधने सं पर्ययते समेकानावेन परिसमंतादयंते गतीति ॥ ॥ इममेव दृष्टांतमाश्रित्याह। (थ हेति । अयानंतरमती मृगस्तत् (वसमिति) बंधोबंधनकारक रझुवागरादिवंधं वा यदि प्लवेतोपरिगत वा अथवा बंधस्यायोव्रजेत् तदा पदपाशात् वागरादिवंधनान्मुच्यते । एवं संतमपि तमनर्थपरिहरणोपायं मंदोजडोन देहतीति न पश्यतीति ।। ।। । टीका-सांप्रतमझानिमतं दूपयितुं दृष्टांतमाह । (जविणोइत्यादि) यथा जमिनोवेग वंतः संतोमृगायारण्याः पशवः परिसमंतात् त्रायते रक्षातीति परित्राणं तेन वर्जिता रहि ताः परित्राणविकलाश्त्यर्थः । यदिवा परित्राणं वायुरादिबंधनं तेन तर्जितानपं अहि ताः संतोनयोद्घांतलोचनाः समाकुजीनतांत करणाः सम्यविवेकविकलापशंकनी पानि कूटपाशादिरहितानि स्थानान्यशंका णि तान्येव शंकते धनत्पादकत्वेन गृहति । यानि पुनः शंकाहर्हाणि शंका संजाता येषु योग्यत्वानानि शकित्तानि शंकायोग्या नि वायुरादीनि तान्यांनिस्तेषु शंकामकुर्वाणास्तत्र तत्र पाशादिक संपर्ययंतश्त्युत्तरेण संबंधः ॥६॥ पुनरप्पेतदेवाऽतिमोहाविष्करणायाह । (परियाणीत्यादि ) परित्रायते इति परित्राणं तळात येषु तानि । यया परित्राणयुक्तान्येव शंकमानाबतिमूढत्वाविपर्यस्त -- ए वितीये सूत्रकृतांगोप्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. यस्त्रांतर्यपि नियमुत्प्रेदमाणानि पाशितानि पाशोपेतान्यनर्थापादकान्यशंकिनस्तेषु शंकामकुर्वाणाः संतोऽझानेन नयेन च (संविग्गंति )। सम्यक्व्याप्तावशीनूताः शं कनीयमशंकनीयं वा तत्राऽपरित्राणोपेत पाशाद्यनर्थोपेतं वा सम्यक् विवेकेनाऽजानाना स्तत्र तत्राऽनर्थवदुले पाशवागुरादिके बंधने संपर्ययंते समेकीनावेन परिसमंतादयंते यांति वा गहतीत्युक्तं नवति । तदेवं दृष्टांतं प्रसाध्य नियतिवादाद्यकांताऽज्ञानवादिनोदार्टीतिक त्वेनाऽयोज्याः ।' यतस्तेप्येकांतवादिनोऽज्ञानकास्त्राणनूतानेकांतवादवर्जिताः सर्वदोष विनिर्मुक्त कालेश्वरादिकारणवादान्युपगमेनाऽनाशंकनीयमनेकांतवादमाशंकते शंकनी पं च नियत्यज्ञानवादमेकांतं न शंकते । ते एवंनूताः परित्राणार्हेप्यनेकांतवादे शंका कु वीणायुक्त्याऽघटमानकमनर्थवदुलमेकांतवादमशंकनीयत्वेन । गृाहतोऽझानावृतास्ते पु तेषु कर्मबंधस्थानेषु संपर्ययंत इति ॥ ७ ॥ पूर्वदोपैरतुप्यन्नाचार्योदोपांतरदित्सया पुनरपि प्राक्तनदृष्टांतमधिकृत्याह । (यहतंपवेजइत्यादि) अथानंतरमसौ मृगस्तत् (बस मिति) बई बंधनाकारेण व्यवस्थितं । वायुरादिकं वा बंधनं बंधकत्वाइंधमित्युच्यते । तदे वंनूत' कूटपाशादिक बंधनं यद्यसावुपरिलवेत् तदधस्तादतिक्रम्योपरिगछेत् तस्या व ध्यादेबंधनस्याधोगबेत्तत एवं क्रियमाणेऽसौ मृगः पदेपाश. पदपाशोवामुरादिबंधनं त स्मान्मुच्यते। यदि वा पदं कूटं पाश. प्रतीतस्तान्यां मुच्यते । क्वचित्पदपाशादीति पन्य ते । आदिग्रहणाधताडनमारणादिका क्रियागृह्यते । एव संतमपि तमनर्थोत्पादक परिहरणोपायं मंदोजडोऽझानात्तोन देहतीति न पश्यतीति ॥ ७ ॥ अहिअप्पाऽदियपणाणे, विसमंतेणुवागते॥ सब पयपासेणं, तब घायं नियन॥॥ एवं तु समणा एगे, मिचदिछी अणारि॥अ संकिआईसंकंति, संकिआई असंकिणो॥१०॥ धम्मपणवणा जा सा, तं तु संकति मूढगा ॥ आरंनाई न संकंति, अविअत्ता अकोवि आ॥ ११ ॥ सबप्पगं विनकरसं, सवणूमं विदूणिआ॥ अप्पत्तिअं अकम्मंसे, एयम मिगे चुए ॥२२॥ अर्थ-हवे ते उपाय थण देखतो थको जे यवस्थाने पामे ते कने. थहियप्पा के ते मृग थात्माने थहित तथा अहियप्पालाणेके श्रहित जेनुं जाणपणु , एवा बता, विसमते के विपम कूट पाशादिक प्रदेशे, गुवागते के० यावे. एटले ते पाश मांद पडे. सवऽपयपासेणं के० ते त्यां पड्या उता बंधन पामे. तथा तबघायं के० त्यां ते विनाशने नियश्के० उखी थता पामे. ॥ ए॥ दवे ए दृष्टांत परवादिसाथे - -

व
राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा.
मेलवेजे. एवंतु के० एरीते जेम ते मृग अजाणतां यको पाशमाहे पडेने, तेम सम
शाएगे के० कोइएक श्रमण शाक्यादिक दर्शनी ते केवाजे, तोके मिनदिका के मि
प्यादृष्टी तथा अणारिया के अनार्य यज्ञानपणे धनाचारना सेवनारा ते असंकिया
ईके यशंकित एवां जे रुडा धर्मनां अनुष्ठान, तेनेविषे संकेति के अधर्मनी शंका
याणे; अने संकियाई के जे हिंसादिक शंकित स्थानकडे, तेथकी असंकिएको केर
न शंकायः ॥ १७ ॥ वी ते दर्शनाउनी जे विपरीत मति ते देखाडेने, धम्मपाव
पानासा के होत्यादिक दशविध धर्मेसहित प्ररूपणा जेनीने. तंतुसंकेतिमूढगा के०
तेथकी ते अज्ञानी शंकाय अने कहेके ए अधर्मनी मरूपणाने, तथा जे थारंनाइके
धारंनादिक पापना कारण के. तेथकी नसंकति के न शंकाय अने तेनेज धर्म करी
देखाडे. माटे ते केवा , यवियना के अध्यक्त, मुग्ध, विवेक, विकल तथा अकोधि
याके कोविद एटले थपंमित . ॥ ११॥ हवे तेने फल देखाडे. सबष्पगं के
सर्वात्मक ते लोन, विनक्कस के मान, सब के समस्त, णूमं के माया, तथा थप
त्तियं के क्रोध ए चार कपाय विहूणिया के खपावीने जीव अकम्मसेके0 अकमीश
थाय, एटले कमीशरहित थाय. एयमई के एवो अर्थ ते मिगेके मृगनी परे अज्ञान प
प्रवादी दर्शनीयूएफे ठामे. सारांश जेयको जीव मुक्ति पामे ते यर्थ जाणता नथी॥१२॥
। दीपिका-पाशमपश्यतोयाऽवस्था स्यात्तामाह । (अहिथप्पेति । स मृगोऽहिता
त्मा तथा अहित प्रज्ञानं बोधोयस्य सोऽहितप्रज्ञानः विषमांतेन कूटपाशादियुक्तन प्रदेशे
नोपागतः। अथवा विपमति कूटपाशे धात्मानमनुपातयेत्। तत्र चासो वः पादपाशा
दीननवदुलान् अवस्थाविशेपान प्राप्तस्तत्र बंधने घातं विनाशं निगमति प्राप्नोति ॥
॥ ५ ॥ दृष्टांतयोजनामाद । (एवमिति ) । एवं पूर्वोक्तभृगदृष्टांतेन । तुरवधार
। एकेश्रमणाः पाखमाश्रितमिथ्यादृष्टयोऽनायर्यायसदनुष्ठानाधशंकितानि धर्मानुष्ठा
नानि शंकमानास्तथा शंकितान्येकांतपदाश्रयणान्यशंकिनोमृगाइवाऽनर्थनाजः स्वः ।।
॥ १०॥ शंकितारांकित विपर्यातमाह । (धम्मेनि)। धर्मप्रज्ञापना दात्यादिदशविधधर्म
प्ररूपणा या सा प्रतिक्षा तां शंकते साधर्मनरूपणेयमिति मन्यते । पारंजांच पापो
पादाननूतान शंकते । यतोऽव्यक्तामुग्धाः तदसहिवेकविकलायकोविदाप्रपंडिताः स
वास्त्रावबोधविधुराः ॥११॥ तेषां सत्फलानायमाद। (सबप्पगमिति ) सर्वात्मकोलो
जस्तं । व्युत्कोमानस्तं (सर्वणूमंति) मायां तथा (अध्यत्तियति) कोधस्तं च विधूय थकर्मी
शः न विद्यते कमीशोयस्य सोऽकर्माशः स्यात् । यकींशत्वं च ज्ञानाभवति नाऽझानादि
व्याह । (एयमति)। एतम कर्मानावरूपं मृगश्व मृगोऽज्ञानी (धुएप्ति) त्यजेत् ॥१२॥

५६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययन: टीका-कूटपाशादिकं चापश्यन् यामवस्थामवाप्नोति तां दर्शयितुमाह। (अहीत्या दि) स मृगोऽहितात्मा । तथाऽहितं प्रज्ञानं बोधोयस्य सोऽहितप्रझानः । सचाहितप्रज्ञा नः सन् विपमांतेन कूटपाशादियुक्तप्रदेशेनोपागतः । यदिवा विषमांते कूटपाशादिके था स्मानमनुपातयेत् । तत्र चासौ पतितो ववश्व तेन कूटादिना पदपाशादीननर्थबहुलान वस्थाविशेपान् प्राप्तस्तत्र बंधने घातं विनाशं नियति प्राप्नोतीति ॥ ॥ एवं दृष्टांत प्रदर्य सूत्रकारएव दातिकमज्ञानविपाकं दर्शयितुमाह । (एवंतुश्त्यादि) एवमिति यथा मृगायझानास्ताअनर्थमनेकशः प्राप्नुवति । तुरवधारणे । एवमेव श्रमणाः केचि त्पाखमविशेपाश्रिताः। एके न सर्वे । किंनूतास्ते इति दर्शयति । मिथ्या विपरीता ह टिर्यपामझानवादिनां नियतिवादिनां वा ते मिथ्यादृष्टयः । तथा अनार्याः थाराजा ताः सर्व देयधर्मेच्यइति धार्याः न थायिनार्याधज्ञानास्तत्वादसदनुछापिनाति यावत् । अज्ञानावृतत्वं च दर्शयति । थशंकितान्यशंकनीयानि सुधर्मानुष्ठानादीनि शंकमानास्तथा शंकनीयान्यपायबदुलान्येकांतपक्समाश्रयणान्यशंकिनोमृगाश्व मूढ चेतसंस्तत्तदाऽरनंते यद्यदनाय संपातइति ॥ १० ॥ शंकनीयाशंकनीयविपर्या समाह । (धम्मपरमवणेत्यादि)। धर्मस्य दात्यादिदशलक्षणोपेतस्य या प्रझापना प्ररूपणा । तस्विति । तामेव शंकते थसधर्मप्ररूपणेयमित्येवमध्यवस्यति । ये पुनः पापोपादाननूताः समारंनास्तानाशंकते । किमिति । यतोऽव्यक्तामुग्धाः सहजस विवेकविकलाः । तथा । अकोविदाथपंडिताः समास्त्रावबोधरहिताइति ॥ ११ ॥ तेच अझानावृतायन्नाप्नुवंति तदर्शनायाह । (सबप्पगमित्यादि) । सर्वत्राप्यारमा यस्या ऽसौ सर्वात्मको लोनस्तं विधूयेति संबंधः । तथा । विविधउत्कर्पोगर्वोव्युत्कर्षोमानइत्य थः । तथा ( णूमंति ) माया तां विधूय । तथा (अप्पत्तियंति ) क्रोधं विधूय । कपा यविधूनने च मोहनीयविधूननमावेदितं नवति तदपगमाञ्च शेषकर्मानावः प्रतिपादितो जवतीत्याह । (अकर्माशइति)। न विद्यते कर्माशोऽस्येत्यकमीशः। सच कर्माशोवि शिष्टज्ञानामवति नाझानादित्येव दर्शयति । एतमर्थ कर्मानावलदाणं मृगः थज्ञानी (चुएति)। त्यजेत् । विनक्तिपरिणामेन वा अस्मादेवंनूतादर्थात् व्यवेत् चश्येदिति ॥१५॥ जे एयं नानिजाति, मिचदिही अणारिया ॥ मिगा वा पासवचा ते, घायमसंति पंतसो॥२३॥ माहणा समर्णा एगे, सवे नाणं सयंचए। ., सबलोगे वि जे पाणा,न ते जाणंति किंचण ॥१४॥ मिलस्कू अमिलरकु स्स, जदा चुत्ताणुनासए॥ण हेन से विजाणाई, नासिअंतणु नासए ॥१५ राय धनपतसिंघ पाहाजरका जैनागमसंग्रहनाग उसरा. एवमन्नाणिया नाणं, वयंतावि सयं सयं ।। निश्चय न याति, मिलकुछ अबोहिया ॥ १६॥ अर्थ- वली एनोज दोप देखाडेने, जेएनानिजाणंति केजे अज्ञानवादी ए कर्म खपाववानो उपाय नथी जाणता, ते केवा , मिडदिशीश्रणारिया के मिथ्यादृष्टी धनार्थ एवा मिगावापासबाते के मृगलानी परे पाशमां बंधायावे. तेषायमेस्संति एं तसो के आगामिक काले अनंताघात एटले मरणने पामशे; एटले मृगतो एकवार मरण पामीनेज लूटेले परंतु ते अज्ञानी थनंते मरणे पण तूटसे नहीं. ॥ १३ ॥ दवे जे पोते एकवार या एवं जे पोतानु कदायह तेने कोश्यारे सूकेनही ते उपर विशेष क हे. माहणासमणाएगे के एक ब्राह्मण तथा एक श्रमण परिव्राजक विशेष ए सधे के सर्वे, सर्यके पोत पोतानु, नाणं जाणपणुं सहुंचे एम वएके वदे एटले कहेले. वली ते जुदा जुदा ज्ञान परस्पर माहोमाह विरुष संदेह उपजावेळे; ते माटे थजाणपयुंज न ले जाणपणान काइ काम नथी, ए रीते अज्ञानवादी कहेले. तेमाटे सचलोगेविके० सर्व लोकमांहे. जे पाणा के जे प्राणी , नतेजापंतिकिवणं के ते कोइ जाणता नथी, एटले सर्व सभ्यज्ञान रहित जाणवा. यद्यपि तेने काइ गुरुपरंपरागत जाणपणू होय तथापि ते काई परमार्थ जाणता नथी, माटे ते अज्ञानीज जाणवा. ॥ १४॥ हवे उपर दृष्टांत कहे. मिसरचमिसरकुस्स के जेम म्ह थार्यापानो थजाण पको अम्लेव जे धार्य नापा तेने जहाचुत्ताणुनासए के जेम नापंतानी परे बोले परंतु ते पहेसेवियाणाई के हेतु एटले परमार्थ कोइ जाणे नही, निकेवल परमार्थ करी शून्य भासियंतषुनासए के नापाने केडे नापे. ॥ १५॥ हवे ए दृष्टांत घज्ञानवादी साये मेलवेले. एवमन्नाणियाणाएं के एरीते अज्ञानी सम्यक्झानरहित एवा श्रमण ब्राह्म पादिक पोतपोताना मतनुं ज्ञान प्रमाण करीने वयंताविसयंसर्य के पोतपोतानो मार्ग कहे पण ते निधयज्ञनयाणति के निश्चयार्थ नथी जाणता. मितरकुवयबोहिया के ते म्लेववत् एटले म्लेचनीपरे थबोधिक एटले झानरहित दे. ॥ १६ ॥ ॥ वीपिका-नूयोन्यज्ञानवादिनां दोषमाह । (जेएतमिति)। ये एतं कर्मक्ष्योपायं न जानंति मिथ्यादृष्टयोऽनार्यास्ते मृगाश्च पाशवधायात विनाशमेष्यति यास्पंत्यन्वेष यतिवा तद्योग्यक्रियाकरणात् । अनंतशोनिरंतरम् ।। १३ ॥ अज्ञानयादिनामेव दूपांतर माह । (मादणाति) । एक ब्राह्मणास्तथा श्रमणाः परिग्राजकाः सर्वै स्वकमारमीयं ज्ञानं वदंति नच तानि सर्वेषां ज्ञानानि । अन्योन्यविरोधेन प्रयत्नत्वात् । तस्मादज्ञान मेव श्रेयस्याह । (सोलोयेवित्ति)। सर्वस्मिन् लोके ये प्राणाः प्राणिनस्ते किंचन त ते - បុប वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. म्यक् न जानति ॥ १५ ॥ अथ दृष्टांतमाह ! (मिलरकुइति) । यथा म्लेखोऽनार्यः म्लेवस्य थायस्य यमुक्त नापितं तदनुनाषते परमार्थशून्यं तमापितमेवानुनापते । नच हेतुं विजानाति ॥ १५ ॥ दार्टीतिके योजयति (एवमिति )। एवमज्ञानिकाः स म्यक्झानरहिताः स्वकं स्वकमात्मीयं ज्ञानं प्रमाणत्वेन वदंतोपि निश्चयार्थ न जानति ।। श्व यथा म्लेको निश्चयार्थमजानन परोक्तमनुवदत्यवं तेप्यबोधिकाबोधरहिताः । ततोऽज्ञानमेव श्रेयति ॥ १६ ॥ ॥ टीका-नूयोप्यज्ञानवादिना दोषानिधित्सयाह । (जेएयमित्यादि) । ये यज्ञान पदं समाश्रिताएनं कर्मपणोपायं न जानंति । आत्मीयाऽसयाहाऽग्रहग्रस्तामि ध्यादृष्टयोऽनास्तेि मृगाइव पाशबाघातं विनाशमेष्यति यास्यत्यन्वेपयंति वा । त योग्यक्रियानुष्ठानात् । थनंतशोबिजेदेनेत्यज्ञानवादिनोगताः॥ १३॥ इदानीमझानवादिना दूपणोहिनावविपया स्ववाग्यंत्रितावादिनोन चलिष्यंतीति तन्मताविष्करणायाह । (मा हेणाइत्यादि)। एके केचन ब्राह्मणविशेषास्तथा श्रमणाः परिव्राजक विशेपाः सर्वेप्ये तेकायतेऽनेनेति ज्ञानं हेयोपादेयार्थाऽवि वर्क परस्परविरोधेन व्यवस्थित स्वकमात्मीयं वदति । नच तानि ज्ञानानि परस्पर विरोधेन प्रवृत्तत्वात्सत्यानि । तस्मादशानमेव श्रेयः किं ज्ञानपरिकल्पनयेत्येतद्दर्शयति । सर्वस्मिन्नपि लोके ये प्राणाः प्राणिनोन ते किंचना पि सम्यगुपेतवाचं जानंतीति विदंतीति ॥ १४ ॥ यदपि तेषां गुरुपारंपर्येण ज्ञानमायात तदपि जिन्नमूलवादवितथं न नवतीति दृष्टांत बारेण दर्शयितुमाद । (मिलरकुथ मिलरक स्सेत्यादि)। यथा म्लेनबार्यनापाननिझोऽम्लेवस्यायस्य - म्लेबनापाननिझस्य यनानि तं तदनुनापते धनुवदति केवनं न सम्यक्तदनिप्रार्य वेत्ति यथाऽनया विवक्ष्याउने न नापितमिति । नच हेतुं निमित्तं निश्चयेनासौ म्लेबस्तनापितस्य जानाति । केवलं पर मार्थशून्यं तनापितमेवानुनापत इति ॥१५॥ एवं दृष्टांत प्रदर्य दार्टीतिक योजयितुमा ह। (एवमित्यादि )। यथा म्लेछः अम्लेवस्य परमार्थमजानानः केवलं तापिताननु जापते । तथा यज्ञानकाः सम्यक्झानरहिताः श्रमणाब्राह्मणावदंतोपि स्वीयं स्वीयं झानं प्रमाणत्वेन परस्परविरुक्षार्थनापणात् निश्चयार्थ न जानंति । तयाहि । ते सकी ये तीर्थकर सर्वज्ञत्वेन निर्यि तउपदेशेन क्रियासु प्रवर्तेरन् । नच सर्वज्ञविवक्षा थी गदर्शना ग्रहीतुं शक्यते । नासर्वज्ञः सर्वज्ञ जानातीति न्यायात् । तथाचोकं । सर्वज्ञोऽ साविति ह्येतत्तत्कापि बुनुत्सुनिः ॥ तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञान,रहितैर्गम्यते कथं ॥।॥ व परचेतोवृत्तीनां पुरन्ययत्वाउपदेष्टुरपि यथावस्थितविवक्ष्या ग्रहणाऽसंनयानिश्चया थमजानानाम्लेघवदपरोक्तमनुनापंतएव । थवोधिकाबोधरहिताः केवल मित्यतोऽझा ..

एए । ॥ राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नागसरा. नमेव श्रेयइति । एवं यावद्यावज्ञानाच्युपगमस्तावनावशुरुतरदोषसंनवः । तथाहि । यो वगन्पादन कस्यचित् शिरः स्टशति तस्य महानपराधोनवति । यस्त्वनानोगेन स्टशति तस्मै न कश्चिदपराध्यतीत्येवं चाज्ञानमेव प्रधाननावमनुनवति नतु ज्ञानमिति । १६ ॥ अन्नाणियाण वीमंसा, नाणे ण विनियच ॥ अप्पणो ये परं नालं, कुतो अन्नाणुसासिन ॥ १७ ॥ बणे मूढे जदा जंतू, मूढे णेयाणुगामि ए॥दोवि एए अकोविया, तिवं सोर्य नियव ॥२७॥ अंधो अंधं प ॐ हं णितो, दूरमाणु गव॥ आवके नुप्पहंजंतु; अज्या पंथाणु गा मिए ॥ १५ ॥ एवमेगे पियायही, धम्ममारादगा वयं ॥ अज्या अ हम्ममावने, ण ते सबझुर्य वए ॥ ३॥ अर्थ-हवे एने दोष देखाडेले. जे एम कहेके, अज्ञानज नहुँने तेने बन्नाणियाण केप अज्ञानवादी कहिये. तेनी जे वीमंसा के जाणवानी श्वा, ते नाणे ण विनिय घ के ज्ञानने विपे पहोचे नहीं. कारण ते एम विचार करने के अज्ञानवडे थ पराध करनारानो दोष स्वरूप ने, थने जाणनारने दोप घणो लागेठे. जेम कोक म नुष्य मार्ग जतां जाणतो यकोज कोइकना मस्तकने पगे करीने फरशे, तोते महाप पराधनो पात्र थायडे. परंतु जो अजाणता फरशे तोते स्वरूप अपराधी के. ए कार ए माटे थज्ञानपणुंज रुटुंठे, एवी जेनामां विचारणा दे, ते यज्ञानवादी जाणका ते धज्ञानवादी थप्पणोय कहेता पोतानो यात्मा समजवानेज असमर्थ वे. तो परंनालं के वीजाने कुतो अन्नापुसाप्ति के बाजा थज्ञानी जनोने समजाववाने पयां थी समर्थ थाय? अर्थात् नज थायः ॥ १७ ॥ हवे एज अर्थ दृष्टांते करी दिपावले. चणे के धन एटले घटवीने विपे, जहा के जेम, कोइक मूडेजंतू के० दिशिमूढजीव ते दिशिने जाणवा असमर्थ थको मूढेणेयाणुगामिए के अनेरा दिशिमूढने भागेया न करीने तेनी पाउन चा ते समये दोविएए के ते बन्ने जए, ते मार्गना कोधि या के बजाए अका, तिवसोनियाचई के तीन गहनमांद पडे अर्थात् महाः ख पामे ॥ १८ ॥ वली बीलु दृष्टांत कहेजे. धंधोधपहणितो के जेम कोशाक पोते अंध तां धनेरा थंधने मार्ग सेई जतो थको दूरमदाणुगत के घणे दूर ज ने धावळचप्पदंजंतु के ते अंध उन्मार्गे पडे; अवा के अथवा पंचायुगामिए के धनेरे पंथे जाय पण यातित मार्गे न जाय. एटले पोते सन्मार्गे पडतां पाटला ने पण जन्मार्ग पाहे. ॥रया हवे ए दृष्टांत घज्ञानवादी साये मेजवेने. एवं के एक C 0 , ६० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. जाणता अंधनी पे नावमूढ एवा एगे के कोई एक परदर्शनी पियायही के मोक्ष ना श्रर्थी धम्ममाराहगावयं के श्रमे धर्मना थाराधक बैये एम कही प्रव्रज्याने लईने अनेक कायर्नु मर्दन करता थका, अज्वा के अथवा अनेराने ठकायना धारंजनो उपदेश करता थका, अहम्ममावले केण्यधर्मज थाचरे. परंतु गतेसबडधंचए के० ते सर्व प्रकारे शजु एटले सरल एवो मार्ग न पामे. एटले ते मोक्ने अर्थ यत्न करे प रंतु मोदनो मार्ग न पामे ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-इदानीमेतर्पणायाह । (थन्नाणित्ति) अज्ञानिकानामझानमेव श्रेयइति वादिनां योविमर्शविचारस्त थज्ञानेऽज्ञानविपये न नियति न युज्यते । यतोज्ञानं सत्यमसत्यं वेति विमर्शः । अज्ञानेन कतेऽपराधे स्वल्पोदोषः ज्ञानेन कृते महान् इत्येवं नूतोविचारोपि तेषां न युज्यते । एवंविधविचारस्य ज्ञानरूपत्वादित्यज्ञानवादे विचारोन. सुज्यते । तथा यात्मनोपि परं प्रधानमज्ञानवादं शासितुमुपदेष्टुं नालं न समर्थाः । स्वयमझत्वात् कुतोऽन्येषां शिप्याणामुपदेष्टुं समर्थानवेयुः ॥ १७॥ यथा ते पात्मनः परेषां च शिक्षणे ऽसमर्थास्तया दृष्टांतेनाद (वणेत्ति) वनेऽरण्ये यथा कश्चिन्मूढोमूढं नेतारं प्रापकमनुगवत्याश्रयति तदा तौवावप्यकोविदौ मार्गाऽनिपुणौ संती ती स्रोतोगहनं शोकं वा नियवतः प्राप्नुतः॥ १७ ॥ दृष्टांतांतरमाद । (धंधेति) यथा अंधः स्वयं थन्यमंध पंथानं नयन् दूरमध्वानं वांठितमार्गादन्यं दूरं मार्ग गहति । तथा उत्प थमुन्मार्गमापद्यते जंतुः प्राणी अंधः । अथवा परं पंथानमनुगबेन वांनितं ॥ १५ ॥ दार्टीतिकमर्थमाह । (एवमिति ) । एवं पूर्वोक्तार्थेन एके नावमूढानियागोमोक्षः सह मौवा तदर्थनस्ते किल वयं धर्माराधका इतिजानंतोऽधर्म पापमेवापोरन् प्रामुवंति तथा ते सदनुष्ठानाथाजीविकादयोगोशालकमतानुसारिणोऽज्ञानवादप्रवृत्ताः सर्वयाक नुः सर्वर्जुः संयमः सधौवा तं न व्रजेयुः न गचंति न प्राप्नुवंतीत्यर्थः । अथवा सर्व र्जुकं सत्यमझानांधान ब्रजेयुः ॥ २० ॥ ॥ टीका-एवमज्ञानवादिमतमनूवेदानीं तर्पणायाह । (धन्नाणियाणमित्यादि) न झा नमज्ञानं तदिद्यते येषां तेऽज्ञानिनायकानशब्दस्योत्तरपदत्वा मत्वर्थीयः। यथा गौरखरव दरम्यमिति । यथा तेपामज्ञानिनामज्ञानमेव श्रेयश्त्येवं वादिनां योयं विमर्शः पालोच नात्मकोमीमांसा वा मातुं परिच्छेनुमित्रा साऽझानेऽझान विषये (नणियति ननि श्चयेन यन्वति नावतरति न युज्यतइतियावत् । तथाहि । यैवंनूता मीमांसा विमीया किमेतज्ज्ञानं सत्यमुताऽसत्यमिति । यथा अज्ञानमेव श्रेयोयथा यथाच झानातिशय स्तथा तथाच दोषातिरेकइति सोयमेवंनूतोविमर्शस्तेपां न बुध्यते । एवंनूतस्य पालो राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रद नाग उसरा. ६१ चनस्य ज्ञानरूपत्वादिति । थपिच तेऽज्ञानवादिनधात्मनोपि पर प्रधानमज्ञानवाद मिति शासितुमुपदेषु नालं न समास्तेपामझानपदतमाश्रयणेनाऽशत्वादिति कुतः पुनस्ते स्वयमज्ञाः संतोऽन्येपां शिष्यत्वेनोपगतानामज्ञानवादमुपदेष्टुमलं समर्थानवेयं रिति । यदप्युक्तं विनमूलत्वात् म्खेवानुनापणवत्सर्वमुपदेशादिकं तदप्ययुक्तं । यतोऽ मुनापणमपि न ज्ञानमते कर्तुं शक्यते । तथा । यदायुक्तं परचेतोवृत्तीनां पुरन्वयवाद ज्ञानमेव श्रेयति तदप्यसत् । यतोनवतैवाशानमेव श्रेयश्त्येवं परोपदेशदानान्यु यतेन परचेतोवृत्तिज्ञानस्यान्युपगमः कृतइति । तथाऽन्यैरप्यधायि । थाकारैरिमितैर्गत्या चेष्टया नाषितेन च ॥ नेत्रवनविकारैश्च, गृह्यतेंतर्गतं मनः ॥ १७ ॥ तदेवं ते तपस्विनोऽ शानिनयात्मनः परेषां च शासने कर्तव्ये यथा न समर्थास्तथा दृष्टांत बारेण दर्शयितुमा ह । (वाणेइत्यादि) बनेऽटच्यां यथा कश्चिन्मूढो जंतुः प्राणोदिपरिछेदं कर्तुमसमर्थः स एवंनतोयदा परं मूढमेव नेतारमनुगवति तदा वावप्यकोधिदौ सम्यक्ज्ञानाऽनिपुणौ संतो तमसा स्रोतोगहनं शोकं वा नियस्तोनिश्चयेन गत्तः प्राप्नुतोऽज्ञानात वात् । एवं तेप्यझानवादिनयात्मीयं मार्ग शोननत्वेन निर्धारयंतः परकीय वा शोजन त्येन जानानाः स्वयं मूढाः संत. परानपि मोहर्यतीति ॥ १०॥ अस्मिन्नेवार्थे हटांतांत रमाह । (अंधोअंधमित्यादि।) यथा अंधः स्वयमपरमंधं पंथानं नयन दूरमध्वान घि वदितादध्वनः परतरं गति तथोत्पथमापद्यते जंतुरंधः । अथवा परं पंथानमनुगधे न विवहितमेवाध्वानमनुयायादिति ॥१॥ एवं दृष्टांत प्रसाध्य दार्शतिकमर्थ दर्शयितुमा ह। (एवमेगेनियाहिति ।) एवमिति पूर्वोक्तोर्योपप्रदर्शने । एवं जावमूढोनावांधाश्चैके थाजीविकादयः (नियायहिति)। नयोमोक्षः सौवा तवर्धिनस्ते किल वयं समारा धकाश्त्येवं संधाय प्रव्रज्यायामुद्यताः संतः पृथिव्यंबुवनस्पत्यादिकायोपमन पचनपा चनादिक्रिया प्रवृत्ताः संतस्तत्तत्सयमनुतिष्ठन्त्यन्येषां चोपदिशति येनाऽभिप्रेतायामो दायाप्तेश्यति । अथवा तावन्मोक्षानावस्तमेवं प्रचर्तमानायधर्म पापमापोरन् । नावनामामुत्पन्नेन सिट्प्रत्ययेनेतदर्शयति । एतदपर लेपामनतरं संनाव्यते । यत विवदितार्थानावतया विपरीतार्थावाप्तेः पापोपादानमिति । अपिच तएवमसदनुमाथि नयाजीविकादयोगोशालकमतानुसारिणोऽज्ञानवादप्रवृत्ताः सर्वैः प्रकारचः प्राणो विवदितमोक्षगमनंप्रत्यकुटिलः सर्व संयमः सधौवा ते सर्वर्जुकं ते न बजेपुर्न प्रा सुपुरिटयुक्त भवति । यदि वा सर्व कं सत्यं तनेऽज्ञानाधाज्ञानाऽपलापिनोन वदेपुरि ति । एते चाज्ञानिकाः सप्तपष्टिनेदानवति । तेच नेदाथमुनोपायेन प्रदर्शनीयाः। तथया । जीवादयोनय पदार्थाः । सत्, यसत्, सदसत्, अवक्तव्यः, सदवक्तव्यः, यसरवक्तप्यः, सदसवक्तव्यश्त्येतैः सप्लनिः प्रकारेविज्ञातुं न शक्यते नच विज्ञातैः प्रयोजनमस्ति । मा .. . । वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. बनाये। सन् जीवति कोवेत्ति किंवा तेन ज्ञातेन । थसन् जीवति को वेति किंवा तेन झातेनेत्यादि । एवमजीवादिष्वपि प्रत्येक सप्त विकल्पाः। नव सप्तका विषष्टिः थमी चान्ये चत्वार स्त्रिपष्टिमध्ये स्थाप्यते । तद्यथा। सती नावोत्पत्तिरिति को जानाति किंवाऽन यां ज्ञातयएवमसती सदसदवक्तव्यतानावोत्पतिरिति को जानाति किंवाऽनयाज्ञातयेति। शेषविकल्पवयं तूत्पत्त्युत्तरकालं पदार्थावयवापेमतोत्र न संभवतीति नोक्तं । एतचतुष्टय प्रक्षेपात्सप्तपष्टिर्नवति तत्र सन् जीवति को वेत्तीत्यस्यायमोंन कस्यचिमिशिष्टं शानम स्ति “योऽतींडिया जीवादीनवनोत्स्यते । नच तैतिः किंचित्फलमस्ति । तथाहि । य दि नित्यः' सर्वगतोऽमूर्तीज्ञानादिगुणोपेतएतशुणव्यतिरिक्तोवा ततः कतमस्य पुरुपा र्थस्य सिद्धिरिति तस्मादज्ञानमेव श्रेयति ॥ २० ॥ एवमेगे वियकादि, नोअन्नं पकुवासिया॥ अप्पणीय वियकाहिं, अय . मंजूहिं उम्मई॥३॥ एवं तकाइ साहिंता, धम्माधम्मे अकोविया ॥ उरकं ते नाइतुझंति, सनपी पंजरं जहा ॥२२॥ सयं सयं पसंसंता, गरता परं वयं ॥जे तत्र विनस्संति, संसारं ते विनस्सिया॥३३॥ अ दावरं पुरस्कायं, किरियावाश्दरिसणं ॥ कम्मचिंतापणाणं, संसरा स्स पवणं ॥२४॥ अर्थ-वली ग्रंथकार कहे. एवं केएरीते एगे के० कोइएक थज्ञानी परवादी विय काहिं के वितके करी, पोतानी कल्पित कल्पनाए थसत्यने सत्य करी मानता थका नोयनंपनुवासिया के धनेरा साचा दोय तोपण तेने पर्युपाशे नहीं. एटले सेवेन ही. किंतु अप्पणोयवियकाहिं के० पोतानाज वितर्फे करी एवं कहे जे एथयमंजूहिं के अमारो मार्गज कजु एटले सरल थकुटिल , इत्यादिक कहे. तेमाटे ते उम्म के धर्मति विपरीतबुद्धिवाला बे. केमके ते सन्मार्गथी उपरांग वर्ते. थने विप रीत मार्गने सन्मुख वे. तेथी ते विपरीतबुध्विाला जाणवा.॥ २१॥ हवे ज्ञानवादी ते थज्ञानवादीनो अनर्थ प्रगट देखाडेने. एवं के ए पूर्वोक्त न्यायें तकाइसाहिताके. तकरी एटले पोतानी कल्पनायें मोदमार्गने कहेतां धका थष्ट प्रकारे जे कर्मनो तेने त्रोडी न शके, ते केवाडे, धम्माधम्मे के धर्म जे दात्यादिक दशविध थने अधर्म जे हिंसादिक पांच थाश्रव तेने विपे अकोविया के० अकोविद एटले थजाणले थर्थात् ते धर्मअधर्मने जाणता नथी. उरकतेनाश्तुति के ते पोतानां उखने शी गते घोडे ते उपर दृष्टांत कहेते. ते जहा के जेम सचणी के० शकुनी एटले पछी

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग असरा.
ते पंजरं के पंजरमांहे पडधु धकुं पांजराने त्रोटीने पोताने मूकावी शके नहीं. तेम
एवज्ञानवादी पण पोताने संसारपंजरथको मूकावी शके नहीं एम जाण ॥२२॥
हवे सामान्याकारे एकांत मतिने दूपण करेले सर्पसयंपसंसता केसर्व दर्शनी पोतपोता
तुं दर्शन प्रशंसतां बने परंवयं के पारका वचनने गरहंता के निंदतां जेल के जे
तट के त्या एरीते विनस्संति के पोतानुं विधांस एटले पंमित पाणु देखाडेले. ते के ते
एवां वचनना बोलनार संसार के चतुर्गतिक संसारमाहे विवस्तिया के विशेपे वां
ध्या उता अनंतो काल तह के त्यांज रहे. ॥ २३ ॥ एटले अन्नाणवाईगया के थ
ज्ञानवादी कह्या. हवे कियावादीनो मत कहेवे. वह केअथ एटले हवे अवरं के
थपर एटले थज्ञानवादीना मतयकी अनंतर पुरस्कार्य के पूर्व कर्यु. एई किरि
यावाइदरिसणं के क्रियावादी दर्शन, ते क्रियावादी केबाने, कम्मचिंतापणमाएं
के कर्मचिंतामनष्ठ एटले कर्म जे ज्ञानावरणीयादिक तेने पि चिंता एटले बालोच
बुं ते थकी प्रनष्ट श्रयेला एटले ते कर्मबंधनो परमार्थ जाणे नहीं तेथी तेनुं दर्शन
निकेवल संतारस्सयवणं के संसारनुं वधारनार जाणवू. ॥ २४ ॥
। दीपिका-दूपणांतरमाद । ( एवमिति ) । एवं पूर्वोक्तनीया एकेऽज्ञानवादिनोदि
तकोनिर्मीमांसानिः स्वमतिकल्पनानिः परमन्यं जैनादिकं न पर्युपासते न सेवंते खम
तमेव श्रेयाति ज्ञात्वा तदेव सेवंते नान्य ज्ञानादिवादिन । तथा (अप्पणोति)। यात्मी
पैवितः सुविचाररयमस्मदीयोमार्गाऽजुनिदोपत्वाध्यतः स्पष्टरुजुर्या प्रगुणोऽकुटि
सः । हियस्माने उमंतयस्ततएव एवमातुः ॥ २१ ॥ पुनस्तेषामेव दोपमाह । ( एवमि
ति)। एवं पूर्वोक्तन्यायेन तर्फया स्वकल्पनया साधयंतोवदंतोधर्माधर्मयोरकोविदाः
खं ते नातित्रोटपंति नातिशयेनापनयंति । यथा शकुनिः पंजरं । पक्षी पंजरस्थो य
था पंजरं त्रोटयितुं बंधनादात्मानं मोचयितुं न समर्थएवमसावपि संसारपंजरादात्मा
नं मोचयितुं नातं ॥ २२ ॥ अथकांतवादिमत दूपयन्नाह । ( सयमिति) । स्वकं व
के यात्मीयमात्मीय मत प्रशंसंतः परकीयां वाचं गहतोनिंदतः । यथा सारख्यानित्यवादि
नोवोई शिकवादिनं निंदति तेपि सांख्यान् । एवमन्येपि ज्ञेयाः । एवमेकांतवादिनो
थे। तुरवधारणे। तत्र तेष्विव समतेषु विश्स्यते विकासश्चाचरति ते संसारं व्युनिताः
विविधमनेकप्रकारमुत्प्रावस्येन श्रिताः संसारे संबज्ञापिताः स्युः ॥ २३ ॥ अथ क्रिया
वादिमतमाह । (थयेति)। थथापरं पूर्वमाख्यात पूर्वसूचित कियावादिदर्शनं । किं
जूताः क्रियावादिनइत्याह । (कम्मचित्तत्ति) । कर्मणि ज्ञानावरणादिक चिंता कर्मचिंता
ततः प्रनष्ठायपगताः । यतस्ते चतुर्विध कर्मबंध नेहति ततः कर्मचिंतामण्टास्ते-
दं मत संसारस्यप्रवर्धनं स्यात् ॥ २४ ॥

६४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
॥ टीका-पुनरपि तदूपणानिधित्सयाऽऽह । (एवमित्यादि)। एवमनंतरोक्तया नी
त्या एके केचनाऽज्ञानिकावितर्कानिर्मीमांसानिःस्वोत्प्रेक्षितानिरसत्कल्पनानिः परमन्यमा
हतादिकं ज्ञानवादिनं न पर्युपासते न सेवंते स्वावलेपग्रहयस्तावयमेवतत्त्वज्ञानानि
झानपरः कश्चिदित्येवं नान्यं पर्युपासंतइति । तथात्मीयर्विकल्पैरेवमन्युपगतवंतोयथा
ऽयमेवास्मदीयोऽज्ञानमेव श्रेयश्त्येवमात्मकोमार्गः। अंजूरितिनिर्दोपत्वा वयक्तः स्पष्टः परै
स्तिरस्कर्तुमशक्यजुर्वा प्रगुणोऽकुटिलः । यथावस्थितार्थानिधायित्वात् । किमिति ए
वमनिदधति । हिर्यस्मादर्थे । यस्मात्ते ऽर्मतयोविपर्यस्तबुझ्यश्त्यर्थः ॥ २१॥ सांप्रतम
झानवादिना झानवादिनां स्पष्टमेवाऽननिधित्सयाह । (एवं तकाश्त्यादि) एवं पूर्ण
तन्यायेन तर्कया स्वकीयविकल्पनया साधयंतःप्रतिपादयंतोधर्मे दात्यादिके अधर्म च
जीवोपमर्दापादिते पापेऽकोविदाथनिपुणाखमसातोदयलणं तपेतुं वा मिथ्यात्वाद्युप
चितकर्मबंधनं नातित्रोटयंति अतिशयेनैतक्ष्यवस्थित तथा ते न त्रोटयंत्यपनयंतीति।चत्र
दृष्टांतमाह । यथा पंजरस्थःशकुनिःपंजरं त्रोटयितुं पंजरबंधनादात्मानं मोचयितुं नालमेव
मसावंपि संसारपंजरादात्मानं मोचयितुंनासमिति ॥शाअधुना सामान्येनैकांतवादिमत
दूषणार्थमाद । (सयंसयमित्यादि) स्वकं स्वकमात्मीयं च दर्शनमन्युपगत प्रशंसंतोवर्ण
येतः समर्थयतोवा । तथा गर्हमाणानिंदंतः परकीयां वाचं । तथाहि । सांख्याः सर्व
स्याविर्नावतिरोनाववादिनः सर्व वस्तु क्षणिकं निरन्वयनिरीश्वरं वेत्यादिवादिनोबोधान दू
पयंति तेपि नित्यस्य क्रमयोगपद्यान्यामर्य क्रियाविरहात् सांख्यान् । एवमन्येपि इष्टव्या
इति । तदेवं यएकांतवादिनः।तुरवधारणे निन्नक्रमश्च । तत्रैव तेष्वेवाऽत्मीयात्मीयेषु दर्शने
पु प्रशंसां कुर्वाणाः परवाचं च विगर्हमाणावि स्यंते विकासश्वाऽऽचरंति तेपु वा वि
शेपेोशंति स्वशास्त्रविषये विशिष्टं युक्तिवातं वदंति । तेचैवं वादिनः संसारं चतुर्गतिने
देन संमृतिरूपं विविधमनेकप्रकारमुत्प्राबल्येन श्रिताः संवक्षाः । तत्र वा संसारे उपिताः
संसारांतवर्तिनः सर्वदा नवंतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ सप्रितं यमुक्तं नियुक्तिकारेणोदेशकार्याधि
कारे कर्मचयं न गवति चतुर्विध निकुसमयइति तदधिरुत्याद । (थाहायरमित्यादि)
थित्यानंतर्ये । श्रज्ञानवादिमतानंतरमिदमन्यत् पुरा पूर्वमाख्यातं कथिते । किंपुन
स्तदित्याह । क्रियावादिदर्शनं । क्रियैव चैत्यकर्मादिका प्रधान मोझांगमित्येवं वदितुंशीनं ये
पाते क्रियावादिनस्तेषां दर्शनमागमं क्रियावादिदर्शनं ॥ किंनूतास्ते क्रियावादिनइत्याह ।
कर्मणि ज्ञानावरणादिक चिंतापर्यालोचनं कर्मचिंता तस्याः प्रणटायपगताः कर्मचिंता
प्रणताः । यतस्तै थविज्ञानाद्युपचितं चतुर्विधं कर्मबंध नेत्यतः कर्मचिंतामणरास्ते
पां चेदं दर्शनं दुःखस्कंधस्पासातोदयपरंपराया विवर्धनं नवति । कचित्संसारवर्धन मिति
पावः । तेह्येवं प्रतिपद्यमानाः संसारस्य वृद्धिमेव कुवैति नोछेदमिति ॥ २४ ॥

, राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. ६५ जाणं कारण पानट्टी,अबुहो जंच दिसति ॥ पुो संवेदश् परं,अविय ते खु सावऊं ॥ २॥ संति मे तन आयाणा, जैहिं कीरइ पावगं ॥ अ ..निकम्माय पेसाय, मणसा अणुजाणिया ॥ २६ ॥ एते न तव आया पा, जेहिं कीर पावगं ॥ एवं नावविसोहीए, निवाणमनिगह ।। ॥ २॥ पुत्तं पिया समारन, आहारेऊ असंजए ॥ मुंजमाणो य मेहावी, कम्मणा नो विलप्प ॥ ३ ॥ अर्थ-जे कारणे ते कर्मचिंता थकी प्रनष्ट , ते उपर देखाडे. जाएंकाएपणाउट्टी के जे पुरुप जाणतो थको प्राणीने हथे एटले जे पुरुष क्रोधे चञ्चों थको मनने व्यापारे प्राणीनो घात करे परंतु कायाये करी धनाकुट्टी एटले कायाये करी प्राणीना अवयवना वेदनन्दनना व्यापार प्रवर्ते नहीं तेने कर्मबंध नलागे. तथा जंचके जे पुरु प अबुहोके अजाणतो थको एकली कायाना व्यापारेज, हिततिके० प्राणीनी हिं सा करे तेने पण कर्म लागे नहीं तथा एवा एकला मनना व्यापारे यथवा एकता का याना व्यापारे जो कर्म लागे तो पुठोके परमात्र फरम्यो थको स्पर्शरूपेज कर्म जोगवे, परंके० परंतु एनो अधिक विपाक नथी. केमके सुके निधे सावलीकेज ते साथ घ एटले पाप ते केवं, तो के अवियनके भव्यक्तमात्र वे एटले अस्पष्ट वे, सिकता मुष्टिवत् वे एटले जेम वेलुनी मुष्टी नीतने सन्मुख नारखी वत्ता स्पर्श मात्र करी पानी पड़े; पण ते नीतने काइ लागी रहे नहीं. तेम ए कर्मनो बंध जाणयो, एम क्रियावादी कहेते. ॥ २७ ॥ हवे कर्मनो बंध पुरण केम थाय एटले कर्मनो उपचय कम पाप ते कहे. मेत के ए ए श्रायाणा के श्रादान एटले कर्मबंधनना कारण संति के .जेहिं किरपावगंके जेणे करी पाप करीये ते देखाडेने.थनिकम्मायके जिमुख चित्तमाहे जाणीने जे स्वयमेव एटले पोते जीयने हणे तथा तेने हणवानुं मन करे के हुँ एनो विनाश करूं ए पहेलु फर्म बंधन, कारण जाणवू. तथा ते जीवनो विनाश करवाने थर्थ पेसाय के अन्यने थादेश थापी तेनोविनाश कराये ए वीजें कर्मबंधन कारण जाण. श्रने मणसायाजाणियाकेश बीजो कोई जीवनी बिनाग करतो होय तेने म ने करी अनुमोदे, ए बीच फर्मबंध कारण जाणवू. ॥ २६ ॥ हवे एत्रण कारणे करी उपाय कर्म अधिरु बंधाय ते कहेते. एतेउतन्यायाणा निश्च पूर्वोक्त एत्रण कर्म बंधनों कारण एत्रण एकता मले तो निघड कर्म बंधाय एरीते जेहिं जे अष्टप्रध्य बसायेकरी कीरमावर्गके पाप उपचाप करे. एवं एरीते एत्रण प्रकारे प्राणी पातने विपे प्रवन नहीं धने नायधिसोही एक नायनी विधि होप. एतायता रागध ६६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. विना यद्यपि कोई मने करी तथा कायाये करी प्राणिघात थाय. तोपण तेने नावनी विशुझिये कर्मबंध न लागे ते कर्मबंधने अनावे निवाणमनिगल के निर्वाणपदे पदो चे. एटले मुक्ति पामे एम परवादी कहेले. ॥२७॥ ए उपर दृष्टांत कहे. पुत्तंपियासमा रनके बाप दीकरानो विनाश करी तेनुं मांस आहारने अर्थ कोक थापत्कालने विफे, आहारेऊअसंजएके असंयत जे गृहस्थ ते रागपरहित थको पुत्रना मांसने थाहारे तथा मेधावीके पंमितपण एटले संयती दीक्षित ते पण ते मांसनो मुंजमाणो के थाहार करतो थको जो गुरु अध्यवसाय जे. तो कम्मणानोविलिप्पई के कर्मे पातो नथी तेम बीजो प्राणी पण रागदेपरहित कों थको कर्मे करी बंधातो नथी.॥ २० ॥ ॥ दीपिका-कर्मचिंतानष्टखमेवाह॥जानन् यःप्राणिनोहिनस्ति कायेनशरीरेणच नाकु ट्टीअहिंसकः। कोर्थः। कोपादेनिमित्तात्मनोव्यापारेण जीवान इंति न कायेन तस्याऽनवद्य: कर्मोपचयोन स्यादित्यर्थः । तथा अधोऽजानन् कायेन हिनस्ति तस्यापि मनोव्यापारा नावान्न कर्मबंधः । (पुत्ति)। तेन कर्मणा असौ केवलमनोव्यापारकतेन केवलका यक्रियोठेन वा स्टटएव संवेदयति स्पर्शमात्रेणैव तत्कर्मानुनवति न तस्याधिको विपाकः स्पर्शानंतरमेव परिशटतीत्यर्थः । एवं तत्सावा कर्माऽव्यक्तमेव न स्पष्ट ॥ २५ ॥ कथं तहि कर्मोपचयः स्यादित्याह । (संतित्ति)। संत्यमूनि त्रीण्यादानानि कर्मोपादा नानि । यैः पापकर्म क्रियते तान्याह । थनिक्रम्य सन्मुखं गत्वा स्वयं हंति । परं प्रे प्य यत्कारयति । कुर्वत वाऽनुजानातीति ३ एतत्कर्मोपादानत्रयं । अयं नावः । केवल म नसा शरीरेण वा न कर्मबंधः किंतु यत्र स्वयंरुतकारितानुमतयः क्लिष्टाध्यवसायश्च तत्रैव कर्मबंधः ॥ २६ ॥ एतदेव दर्शयति । तुरवधारणे । एतान्येव त्रीणि व्यस्तानि समस्तानि कोपादानानि यैः पापं कर्म क्रियते । एवं सति यन्त्र रुतकारितानुमतयः प्राणिहिंसायोन संति तत्र नावविशुध्या रागदेपरहितबुध्या प्रवर्तमानस्य सत्यपि प्राणातिपाते केवलेन म नसा मनोव्यापाररहितेन कायेन उनयेन वा विगु घुर्न कर्मबंधस्तदनाचानिर्वाणम निगमति प्राप्नोति ॥ २७ ॥ नावगुध्या प्रवर्तमानस्य हिंसायामपि कर्मबंधो न स्यादि त्यत्रार्थे दृष्टांतमाह । (पुतंति)। पिता पुत्रं समारच्य व्यापाद्य थाहारार्थ कस्यां चित्त थाविधायामापदि रागदेपरहितोऽसंयतोगृहस्थस्तन्मांसं मुंजानोपि । चशब्दोप्यर्थ । मेधा वी संयतोपि नुजानः कर्मणा नोपलिप्यते । यथा पितुः पुत्रं व्यापादयतोपि शुभमन सः कर्मबंधोन स्यात्तथा तस्यारक्तक्टिस्य प्राणिवघे न कर्मबंधः॥ २८॥ ॥ टीका-यथा च ते कर्मचिंतातोनष्टास्तथा दर्शयितुमाद (जाणंकायेणणाचट्टीत्यादि)।यो हि जानन्नवगछन् प्राणिनोहिनस्ति कायेन चाऽनाकुटी । कुवेदने । थाकुट्टनमाकुः सवि -- ॥

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग असरा. यते यस्यासावाकुट्टी नायनाकुट्टी। इदमुक्तं नवतियोहिकायादेनिमित्तात् केवलमनोव्या पारेण प्राणिनोव्यापादयति नच कायेन प्रापवयवानां वेदनदनादिके व्यापारे वर्त ते न तस्याऽवयं । यस्य कोपचयोन नवतीत्यर्थः । तथाऽबुधोलानानः कायव्या मारमात्रेण यंच हिनस्ति प्राणिनं तत्रापि मनोव्यापारानावान कोपचयइति । अनेन च श्लोकान यज्ञ नियुक्तिकता । यथा चतुर्विधं कर्म नोपचीयते निकुसमयति । तत्र परिझोपचितमविज्ञोपचिताख्यं द इयं साक्षापातं । शेप वीपियस्वनातिकनेदपंच शब्देनोपात्तं तत्रेरणमीर्या गमनं तत्संवा पंथाईर्यापथस्तत्तत्प्रत्ययं कर्मयोपथ । एततं भवति। पथि गहतोयथाकथंचिदननिसंधैर्यत्प्राणिव्यापादनं नवति कर्मणश्चयोन नव ति तथा सप्तांतिकमिति । स्वतएव लोकोक्त्या समांतः सविद्यते यस्य तत्वमतिकं तदपि न कर्मबंधाय । यथा स्वमे जिक्रियायां तृप्त्यनावस्तथा कर्मणोपीति । कथं तर्हि तेषां कर्मोपचयोनवतीत्युच्यते । यद्यली हन्यमानः प्राणी जयति हंतुच यदि प्राणीत्येवं झा नमुत्पद्यते तथैनं हन्मीत्येवं च यदि बुद्धिः प्राप्यादेतेषु च सत्सु यदि कायचेष्टा प्रवर्त ते तस्यामपि यद्यसौ प्राणी व्यापाद्यते ततोहिंसा ततश्च कर्मोपचयोजवतीत्येपामन्यत रानावेपि न हिंसा नच कर्मचयः। यत्र च पंचानां पदानां वात्रिंशभंगानति । तत्र प्रथम जंगे हिंसकोऽपरेप्लेकत्रिंशत्स्वहितकः । तथाचोक्कं । प्राणी प्राणिशानं, घातकचित्तं च ताता चेष्टा ॥ प्राणैश्च विप्रयोगः पंचनिरापद्यते हिंसा ॥ १ ॥ किमेकांतेनेव परिज्ञोपचि तादिना कोपचयो न नवत्येव काचिदव्यक्तिमात्रेति दर्शयितुं लोकपश्चार्धमाह ! पुहोति। तेन केवलमनोव्यापाररूपपरिज्ञोपचितेन केवलकायकियोछेदेन वाऽविझोपचितेनेयी पथेन स्वभातिकेन च चतुर्विधेनापि कर्मणा स्पष्टपत्सुप्तःसंतत्कर्माऽसौ स्परीमात्रेणैव परमनुनवति न तस्याधिकोविपाकोस्ति । कुडचापतितसिकतामुष्टिवस्पर्शानंतरमेव परि शटतीत्यर्थः श्रितएव तस्य चयानायोऽनिधीयते न पुनरत्यंतानावति । एवंच रुला तदव्यक्तमपरिस्फुटं । खुरवधारणे । अव्यक्तमेव स्पष्टविपाकानुनयानावात् । तदेवमव्यक सहावयन गण वर्तते तत्परिज्ञोपचितादिकर्मेति ॥ २५ ॥ ननु च यद्यनंतरोक्तं चतुर्विधं कर्म नोपचयं याति कथं तर्हि कर्मोपचयोनवतीत्येतदारांपन्याह । (संतिमे त्यादि ) । संति विद्यते श्रमूनि त्रीणि यादीयते स्वीक्रियते भ्रमीनिः कर्मेन्यादानानि । एतदेव दर्शयति । येरादानः क्रियते विधीयते निष्पाद्यते पापकं कामयं तानि चामू नि । तयचा यतिकम्येत्यानिमुपेन वध्य प्राणिनं कांवा तद्घातानिमुखं चित्तं कि धाय या सतएव प्राणिनं व्यापादयति तदेकं कर्मादानं । तथापरं च प्राणिपाताय प्रेप्पं समादिश्य यत्याणिव्यापादनं ताहितीयं कर्मादानमिति । तथापरं व्यापादयत म नसाऽनुजानीतश्त्येत्तनृतीपं कर्मादानं । परिक्षोपचितादस्यापं नेदः । तत्र केवल मनसा इन वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. चिंतनमिह त्वपरेण व्यापाद्यमाने प्राणिन्यनुमोदनमिति ॥ २६ ॥ तदेवं यत्र स्वयं कृतका रितानुमतयः प्राणिपाते क्रियमाणे विद्यते क्लिष्टाध्यवसायस्य प्राणातिपातश्च तत्रैव कर्मों पचयोनान्यत्रेति दर्शयितुमाह (एएनइत्यादि) तुरवधारणे । एतान्येव पूर्वोक्तानि त्रीणि व्य स्तानि समस्तानि वा आदानानि येऽष्टाध्यवसायव्यपेटः पापकं कर्मोपचीयतइति । एवंच स्थिते यत्र कतकारितानुमतयः प्राणिव्यपरोपणं प्रति न विद्यते । तथानावशुध्या परक्त विबुध्या प्रवर्तमानस्य सत्यपि प्राणातिपाते केवलेन मनसा कायेन वा मनोनिसंधि रहितेनोनयेन वा विगुलवुनकर्मोपचयस्तदनावाच निर्वाणं सर्वोपरतिनावमनि गलत्यानिमुख्येन प्राप्नोतीति ॥ २७ ॥ नावशुध्या प्रवर्तमानस्य कर्मबंधोन जवतीय त्रार्थ दृष्टांतमाह । (पुतंपियाइत्यादि) पुत्रमपत्यं पिता जनकः समारच्य व्यापाद्याहा राथ कस्यांचित्तथाविधायामापदि तडपरणार्थमरक्तक्टिोऽसंयतोगृहस्थस्तत्पिशितं नुं जानोपि चशब्दस्यापिशब्दार्थत्वादिति । तथा मेधाव्यपि संयतोपीत्यर्थः । तदेवं गृहस्थो निकुर्या शुभाशयः पिशिताश्यपि कर्मणा पापेन नोपलिप्यते नाश्मिप्यतइति । यथाचा त्र पितुः पुत्रं व्यापादयतस्तत्रारक्तपिष्टमनसः कर्मबंधोन नवति तथान्यस्याप्यरक्तमिष्टांतः करणस्य प्राणिवधे सत्यपि न कर्मबंधोनवतीति ॥२८॥ मसाजे पस्संति,चित्तं तेसिंण विजय॥ अपवज्जमतदं तेसिं, ते संवुमचारिणो॥॥ श्च्चेयादि य दिधीदि, सातागारवणिस्सिया॥स रणति मन्नमाणा, सेवंती पावगं जणा॥३०॥जदा अस्साविणि णावं, जाश् अंधो उरूदिया ॥ चई पारमागंतुं, अंतराय विसीयई ॥३२॥ एवं तु समणा एगे, मिचदिहीअणारिया ॥ संसारपारकंखी ते, संसारं अणुपरियतित्तिवेमि ॥ ३२ ॥ इति प्रथमाध्ययने दितीयोद्देशकः ॥ अर्थ-हवे एने उत्तर कहेते. मणताजे पठस्संतिके जे कोई पुरुप कोईक कारण उत्पन्न थया थकी मने कर देप करे, चित्तंतेसिंणविजय केतेनुं चित्त शुद्ध केवीरी ते थशे? अर्थात् नहीं थशे; कारणके ते दर्शनीये एम कर्दा के, थवङमतहंतेसिं के एकला मनना व्यापार थकी कर्म न लागे. ते एवं तेनुं बोलवु मिथ्यावे. जेमाटे ते एकले मनने थशुक्षपणे णतेसंबुमचारिणो के ते संवृतचारी नहीं एटले तंबुमचारी थ को संवरमा प्रवर्तनार नथी. केमके कर्मबंधनी वेलायें मुख्य कारणतो मनजले. माटे जो तेने व्यापारेज कर्मबंध न थाय, तो पठी बीजा कया कारणे कर्मबंध थाय? तेमा टे पुत्रपिता ए दृष्टांत योग्य नथी. ॥ २ए ॥ हवे ए क्रियावादीने अनर्थपरंपरा देखाडे राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. हए वे. श्चेयाहिं के० इत्यादिक ए पूर्वोक एवी दिशीहिं के ज्ञानदृष्टीना अंगीकारे करीने ते वादी सातागारवणिस्तिया के सातागारवे निश्रित एटले थासक्त थर्थात् मुखशी लीपा एवा थका, ते क्रियाना करनार जेवो सदोप निदोष थाहार पामे तेना नोगवना र. एवा उता ते पोतानुज दर्शन सरपंतिमन्नमाणाके संसारथकी उपवासमर्थजे. एवं माा एटले मानता थका, सेवंतीपावगं के ते विपरीत धनुष्ठाने करी हिंसादिक पा पज सेवे, तेमाटे यद्यपि ते व्रतधारी , तथापि ते थनेरा पामर एवा जणाके लो क तेना सरखा जाणवा. ॥ ३० ॥ एहिज अर्थ दृष्टांते कहेवे. जहा के जेम यस्ता विणिं के लिइसहित एवी णावं के० नाव तेने विपे जाश्यंधो के जातिबंध एट ले जन्मांध पुरुप कुरुशिया के चडीने श्वापारमागंतुं के० पार पामवा वांडे परंतु पार पामे नहीं, किंतु अंतराय के० अंतराले एटले वचमाहेज ते विसीयई के वुडी जाय इत्यर्थः ॥३१॥ हवे ए दृष्टांत दर्शनी साथे मेलवे. जेम सचिनावे चडयो थको अंध पुरुप पार पोहोचे नहीं एवंतुसमणाएगे के तेनीपेरे कोइएक शाक्यादिक श्रमण ते मिजदिकीयणारिया के मिथ्यादृष्टी एटले जिनप्रणीत धर्मथकी विपरीत दृष्टि तथा अनारिया एटले थनाचारी संसारपारकखीते के ते पोताना दर्शनने अनु रागे संसारनो पार पामवाने वां डे, परंतु ते संसारथषुपरियÉति के संसारमाहेज परावर्तन घचन घोलन इत्यादिक अनंत कालसुधी पामे ॥ ३५॥ एम श्रीमहावीर देवे कहूं इति के एम हुँ पण तुजने कटुडे. एरीते श्रीसुधर्मास्वामिये पोताना शिष्य श्रीजंबुस्वामी प्रत्ये कयुं. इति प्रथम समयाध्ययनस्य दितीयोदेशकः समासः। ए उद्देशे करी स्वसमय परसमयनी प्ररूपणा करी. ॥ दीपिका-एतडूपयन्नाह । (मणसेति)। ये कुतोपि हेतोर्मनसा प्रपंत्ति प्रक्षेपर्य ति तेषां वधपरिणतानां गुदं चित्तं न विद्यते । एवंच यत्तरुक्तं केवलमनःप्रक्षेपेप्यनवयं पापानावइति तत्तेपामतयं मिथ्या । यतस्ते न संवृतचारिणोमनसोऽशुभत्वात् । तथा हि। कर्मबंधे मुख्योहेतुर्मनएव । यथा र्यापथेऽनुपयुक्तोगछन् कर्मवंधकः । उपयु तस्तु सहसा हिंसकोपि न कर्मबंधकइति ततः पुत्रं पितेति दृष्टांतोन समीचीन इति ॥ २५ ॥ अथ तेपामनर्थमाह । (श्चेहियाहिति) । इत्येतानिः पूर्वोक्तानिदृष्टीनि मतस्ते वादिनः सातागौरव निश्चिताइदमस्मन्मतं शरणमिति मन्यमानानराः पापमेव सेवंते कुर्वति ॥ ३०॥ यत्रार्थ दृष्टांतमाह । (जहति) ।थाश्राविणी सछि नावं य था जात्यंधः समारुह्य पारं तटमागंतुमिष्ठति स नरोनायोजलव्यातलादंतरा मध्यएव विपीदति जले निमहति ॥ ३१ ॥ दार्टीतिकमर्थमाह । एवमिति । एवं नौदृष्टीतेन ए ॥ O वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. के श्रमणाः शाक्यादयोमिय्यादृष्टयोऽनाः स्वमतानुसारेण संसारपारकांक्षिणोपि संता रमेवानुपर्यटति संसारएवानंतकालं मंति इति ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ३५ ॥ इति श्रीसू त्ररुतांगे प्रथमाध्ययने क्षितीयोदेशकः समाप्तः ॥ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमेतदूपणायाह । (मणसाजेइत्यादि)। येहि कुतश्चिनिमित्तान्मन सांऽतःकरणेन प्रमुष्यंति प्रक्षेपमुपयांति तेषां वधपरिणतानां शुई चित्तं न विद्यते । तदे वं यत्तरनिहितं । यथा केवलमनःप्रक्षेपेप्यनवयं कर्मोपचयानावति । ततस्ते पामतथ्यमसदानिधायित्वं । यतो न ते संवृतचारिणोमनसोऽशुषत्वात् । तथाहि । क मोपचये कर्तव्ये मनएव प्रधान कारणं । यतस्तैरपि मनोरहितकेवलकायव्यापारे कर्मोप चयानावोनिहितः । ततश्च यद्यस्मिन् सति नवत्यसति तु न नवति तत्तस्य प्रधान कारणमिति । ननु तस्यापि कायचेष्टारहितस्याऽकारणवमुक्तं सत्यमुक्तं । थयुक्तं तूक्तं । यतोनवतैवैवं नावशुध्यानिर्वाणमनिगवतीति नणता मनसएवैकस्य प्राधान्यमन्यधा यि । तथाऽन्यदप्यनिहित । चित्तमेव हि संसारे रागादिक्लेशवासितं ॥ तदेव तेर्विनिर्मुक्त नवांततिकथ्यते । तथान्यैरप्यनिहितं । मतिविनवमनस्त्वे यत्समवेपि पुंसां, परिणम ति गुनांशैः कटमपशिस्त्वमेव ॥ निरयनगरवर्मप्रस्थिताः कष्टमेके उपचितगुनशक्त्या सूर्यसंनेदिनोन्ये ॥ १ ॥ तदेव नवदन्युपगमेनैव क्लिष्टमनोव्यापारः कर्मबंधायेत्युक्तं जव ति । तथेपियेपि यद्यनुपयुक्तोघातितवान् ततोनुपयुक्ततैव क्लिष्टचित्ततेति कर्मबंधो नवत्येवायोपयुक्तोयाति ततो ऽप्रमत्तत्वादबंधकएव । तथाचोक्तं । उच्चालियंमि पाए, इरि यासमियस्स संकमाए । वावड़ेकुलिंगी, मरेज त जोगमासळ ॥१॥ य तस्स तन्नि मित्तो बंधो सुदुमो विदेसि समये । अण्वको उपयोगे, ण सबनावे एसो जम्हा ॥३॥ स्वप्नांतिकेप्यशुद्धचित्तसजावादीपबंधोनवत्येव सच नवतोप्यन्युपगतएवाव्यक्तं तत्सावध मित्यनेनेति। तदेवं मनसोपि क्विष्टस्यैकस्यैव व्यापारबंधसभावात् । यउक्तं नवता प्राणी प्रा विज्ञानमित्यादि तत्सर्व प्लवतइति । यदप्युक्तं । पुत्रं पिता समारन्येत्यादि तदप्यनालोचि तानिधानं । यत्तोमारयामीत्येवं यावन्न चित्तपरिणामोनूत्तावन्न कश्चि व्यापादयति । एवं जतचित्तपरिणतेश्च कथमसंक्लिष्टता चित्तसंक्लेशे चावश्यंनावी कर्मबंधश्त्युनयोरपि संवा दोत्रेति । यदपि च तैः क्वचिडच्यते यथापरव्यापादितपिशितनदणे परदस्ताऽकष्टांगारदा हानाववन्न दोपइति । पिशितनदणेऽनुमतिरप्रतिहताऽस्याञ्च कर्मबंधइति। तथा चान्येरप्य निहित । अनुमंता, विशसिता, संदर्ता, क्रयविक्रयी, ॥संस्कर्ता, चोपनोक्ता च, घातकश्चा पातकाः । यच्च रुतकारितानुमतिरूपमादानत्रयं तैरनिहित तङनेश्मतलवास्वादनमेव तैरकारीति । तदेवं कर्मचतुष्टयं नोपचयं यातीत्येवं तदनिदधानाः कर्मचिंतातोनष्टा .. .

राय धनपतसिंघ वाहापुरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. ७२ इति सुप्रतिष्ठमिदमिति ॥ ५५ ॥ अधुनतेषां क्रियावादिनामनर्थपरंपरां दर्शपितुमाह । (श्चयाहिं इत्यादि ) इत्येतानिः पूर्वोक्तानिश्चतुर्विध कर्म नोपच यातीति दृष्टिनिरच्यु पगमैस्ते वादिनः सातागौरवनिश्रिताः सुखशीलतायामासक्तायकिंचनकारियोपचाल धनोजिनश्च संसारोधरणसमथै शरणमिदमस्मदीयं दर्शनमित्येवं मन्यमानाविपरीता नुष्ठानतया सेवंते कुर्वति पापमवयमेवं वतिनोपि संतोजनाश्व जनाः प्रारुतपुरुषसहशा इत्यर्थः ॥ ३० ॥ अस्यैवार्यस्योपदर्शकं दृष्टांतमाह । (जदायस्ताविणिमित्यादि) थास मंतास्त्रवति तबीजा प्रास्त्राविणी सहित्यर्थः । ता तथान्तां नावं यथा जात्यंधः समारुह्य पार तटमागंतुं प्रातुमिहत्यसौ तस्याश्च स्त्राविणीत्वेनोदकहतत्वादतराले जलम ध्याएव विषीदति वारिणि निमति तत्रैव च पंचत्वमुपयातीति ॥ ३१ ॥ सांप्रत तं दार्टी तिकयोजनार्थमाद। ( एवमित्यादि ) यथाऽधः सचिड़ा नावं समारूढः पारगमनाय नाल तथा श्रमणाएके शाक्यादयोमिथ्या विपरीता दृष्टियंपा मिथ्यादृष्टयः । तथापि शिताशनानुमतेरनार्याः स्वदर्शनानुरागेण संसारपारकांक्षिपोमोदानिलापुकाअपि सं तस्ते चतुर्विधकर्मचयानन्युपगमेनानिपुणत्वाबासनस्य संसारमेव चतुर्गतिसंसरणरूपम नुपर्यटति । नूयोनूयस्तव जन्मजरामरणादो गत्यादिक्लेशमनुनवंतोऽनंतमपि काल मासते न विवक्षितमोक्षसुखमानुवंतीति । नवीमीति पूर्ववदिति ॥३२॥ इति सूत्रस्तांगे समयारख्याध्ययनस्य दितीयोदेशकः समाप्तः ।। ॥ अथ प्रथमाध्ययने तृतीपोद्देशकः प्रारन्यते ॥ जंकिंचित पूइकडं सड्डीमागंतुीदियं ॥ सद्संतरियं मुंजे, उपसं.चेव सेव॥१॥ तमेव अवियाणता, विसमंसि अकोविया ॥ मचा वेसा लिया चेव, दगस्स नियागमे ।।३।। नदगस्स पनावेणं, सुकं सिग्छ तमि तिन ॥ ढंकेहिय केकेदिय, आमिसहि ते उदी ॥ ३॥ एवं तु सम पा एगे, वहमाणसुहेसियो । महा वेसालिया चेव, घातमेस्संति तसोध थर्य-पालना उद्देशे स्पसमय परसमय प्ररूपणा करी, थने श्रदीपण तेहिज कहेंते.ज किंचिके जे काश्यल्प अथवा घणो थाहार पाणी पूड के पूतीकर्म एटले थापाक मिना एक कणे सहित एवो थाहार पाणी सहिके अलावंत गृहस्य नक्तिय करी श्रागं तुमीहिपं के घनेरा घावनारना उद्देशे करी नापजाव्याने. ते थाहार कदाचित् सह संतरिय के० सहस्त्रांतरित एटले एके वीजाने दीयो, वीने त्रीजाने दीयो, त्रीने यो थाने दीयो एवी रीते सहस्रांतरित पणे ते सदोष थाहार जे छंजे के नाण करे ते, .

4 श हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. चेवके निचे उपरकंके विपद एटले गृहस्थ अने प्रबजितनो पद सेवाके सेवे एटखें ते लिंगे तोप्रवर्जित देखायडे, पण सदोप थाहारना लेवा थकी ग्रहस्थ सरखोजाणवो.। यमुक्तं । श्राहाकम्मंचुंजमाणे,समणे कश्कम्मपयडीउबंध गोयमा अकम्मपयडिबंध -सिदिलबंधण बात, थणियबंधणबबाउकरेत्ति ॥ इत्यादिवचनात्. ए कारणे परतीर्थी अथवा स्वतीर्थी आधाकर्मादिक आहार लेता थका विपदना सेवनार जाणवा, ॥१॥ हवे एने एवो आहार लेता थका जे विपाक उपजे ते देखाडेले. तमेवयवियाणंता के ते दर्शनी ते श्राधाकर्मि थाहारनो दोप अजाणता तथा विसमंसिके० विषम जे अष्ट प्रकारना कर्मनो बंध अथवा चतुर्गतिक संसारने विपे थकोविया के अपंक्ति , ए टले ते एम नथी जाणता के जीवने कर्मनो बंध अथवा मोद केम थाय? अथवा के वा उपाय थकी संसारसमुश्तरे एवो परमार्थ ते जाणता नथी एवा उतां संसारमा हे कर्मपासे बंधाणा थका ऊखी थायवे, यहियां दृष्टांत कहे. मन्बा के जेम मान लां वेसालिया के समुना उपना, अथवा विशाल जातीना उपना, यथवा विशाल • एटले बहकाय एटले मोहोटा शरीरवाला एवा महामन्च ते उदगस्सनियागमे के. पाणीना बागमे एटले समुनी वेलि प्रसार पामी उते, ॥ ॥ उदकस्सपनाघेणं के उदकने प्रनावे एटले पाणीने पूरे, समुह थकी निकलीने नदीना मुखमां यावी पडे त्या रपनी ते पाणी सुकंसिग्छतमिति के सुके बते ते मछ शरीरने स्थूलपणे कादवमा हे खूता थका घातमेस्संति के मरण पामे. ते केवी रीते, तो के ढंकेहियकंके हियके ढंक अने कंक ए जातिना पदी विशेष बने थामिसरहिं के बीजापण मांसना लो निष्ट एवा महीमारोए विलुप्यमान एवां ते उही के कुख पामे एटले तेजी- वता महोने विलुरी नाखे, दीनाखे, किंबहुना प्राण थकी मुकावे. ए रीते व पा मे. ॥ ३ ॥ ए दृष्टांत दर्शनी साये मेलवेडे, एवंतु के ए पूर्वोक्त न्याये मानांनी पेरे समणाएगे के एक शाम्यदिक श्रमण अथवा स्वतीर्थी इव्यलिंगी ते केवाडे, तोके वट्टमाणसुहेसिणोके वर्तमान सुख जे आधाकर्मिकथाहार जोजन सुख तेना गवेष पहार परलोकना मुखथी पराङ्मुख महावेसालियाचेव के वैशालिक मनी परे आगमिक काले घरघटिकाने न्याये घातमेस्संतिपंतसो के संसारमाह धनंतान न्मऊन निमजान सरखा जन्म मरण पामे पण संसारना पारंगामी न थायः ॥४॥ ॥ दीपिका-दितीयोदेशके स्वान्यसमयप्ररूपणा कता तृतीयेपि सैवोच्यतइति तस्येद मादिसूत्र। (किंचिदिति किंचिंदाहारजात स्वल्पंधनं वा पूतिरुतमाधाकर्मादिसिस्थेनापि युक्तं । (सडित्ति)। श्रमावता नक्तिमताऽन्येनापरानागंतुकानुदिश्य इहितं कृतं तत्सहस्त्रां राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. तरितमपि यो ठंजीत स विपदं गृहस्थपदं प्रबजितपदंच सेवते । अयमर्थः । श्राधाक मादिलवेनापि संसृष्टं पररूतमप्याहार योजदयेत् सोपि विपदसेवी स्यात् किं पुनः स्वयमाहारं निष्पाद्य ये शाक्यादयोजते ते सुतरां विपकसे विनः स्युरित्यर्थः । अथवा विपदमीर्यापथं सांपरायिकं वा वदनिकाचितनेदं वा कर्म तत्सेचिनः परतीथिकाः स यूथ्यावा स्युरिति ॥ १॥ अथ तमोजिनां विपाकं दृष्टांतेनाह । (तमेवेति । तमा धाकर्माद्युपनोगदोपमविज्ञानंतोविपमे कर्मबंधे संसारे या अकोविदाः कथं कर्मबंधः स्यात्कथं च न स्यात् कथं संसारार्णवस्तीर्थतइत्यत्राऽनिपुणाखिनः स्युः । दृष्टांतमाह। मत्स्या यथा (वेतालियति ) विशालः समुत्तत्र नवाविशालारख्यजातिनवावा विशा लाएव वा पैशालिकाबृहधरीराघदकस्य जलस्यान्यागमे समुश्वेतायां सत्यामुदकस्य प्रनावेन नदीमुखमागताः पुनर्वलापगमे जले शुष्क वेगे अपगते सति ढंकः कश्च प विविपरन्यैश्वामिपार्थिनिविलुप्यमानास्ते दुखिनोमत्स्यपात विनाशं याति प्राप्नुवंती ति श्लोकक्ष्यार्थः ॥ ३ ॥ दाटीतिकयोजनामाह । (एवमिति ) । एवमेके श्रमणाः शाक्यादयः स्वयूष्यावा वर्तमानमेव सुखमिहलोकसुरवमाधाकर्माद्युपनोगजमेपितुं शीनं येषां ते वर्तमानसुरवपिणोवैशासिकामत्स्याश्व घातं विनाशमेपत्यनंतशोयास्पति बदुवार संसारे अमिष्यति उखमनुलवंतः ॥ ४ ॥ ।। टीका-वित्तीयोदेशकानंतरं तृतीयः समारच्यते ॥ श्रस्य चायमनिसंबंधः । अध्यय नार्याधिकारः स्वसमयपरसमयप्ररूपऐति । तत्रोदेशकक्ष्येन वपरसमयप्ररुपणा कता। यत्रापि सैव क्रियते । अथ चाऽद्ययोरुद्देशकयोः कुदृष्टपः प्रतिपादितास्तदोपान तदिता "पि तेपामाचारदोषः प्रदृश्यतइत्यनेन संबंधेनायातस्यास्योदेशकस्य चत्वार्यनुयोगधाराणि ध्यावस्विसितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तबेदं। (किंचिवपूइकटमित्यादि)। थस्य चानंतरसूत्रेण सहाय संबंधश्हानंतरोदेशकपर्यंतसूत्रेनिहितः । ( एवंतुश्रमणाए 'केइत्यादि)। तदिहापि संबध्यते । एके श्रमणायत्किंचित्पूतिरुत मुंजानाः संसार पर्यट तीति । परंपरसूत्रेवनिहित (सिइत्यादि ) यत्किंचित्पूतिरुत तदुध्येतेत्येवमन्यैरपि सूत्ररुत्प्रेक्ष्यः संबंधोयोज्यः । यधुना सूत्रार्थः प्रतीयते । ( यत्किंचिदिति)। श्राहारजात स्तोकमप्यास्तांतावत्मसूत । तदपि पूतिमत्तमाधाफर्मादि सिक्थेनाप्युपसृष्टमास्तांताप दाघाफर्म । तदपि न स्वरुवमपि तु अशावतान्येन जक्तिमताऽपरानागंतुकानुदिश्यहि ते चेटित निष्पादित तच सहस्रांतरितमपि योजीताज्यपहरेदसौ विषदं गृहस्थपदं प्र अजितपदं वा सेवते । एतयुक्तं नयति । एवंनूतमपि पररूतमपरागंतुफयत्ययं निष्पादि ते पदाधाफर्मादि तस्य सहस्त्रांतरितस्यापि योषयवस्तनायुपतृटमाहारजातं ठंजानस्य विपक्षसेवनमापयते किं पुनः यएते शाक्यादयः स्वयमेय सकलमाहारजात निम्पाद्य स्वय. .

.. 98 हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. मेव चोपचुंजते तेच सुतरां विपदसे विनोनवंतीत्यर्थः । यदि वा विपदामिति र्यापथः सांपरायिकं वा । अथवा पूर्वब-हानिकाचिताद्यवस्थाः कर्मप्रकृतीनयत्यपूर्वश्चादत्ते । तथाचागमः । श्राहाकम्मं चुंजमाणे समणे कई कम्मपयडी बंध गोयमा अछकम्म' पयडी बंधा सिढिसबंधणबमा यणियबंधवझा करे चिया करे। उवचिया क रेइ हस्तहिश्या दीहहिश्या करे इत्यादि । ततश्चैवं शाक्यादयः परतीथिकाः स्वयू थ्यावा धाधाकर्मनुंजानाविपक्मेवाऽसेवंतइति सूत्रार्थः ॥ १ ॥ इदानीमेतेपो सुखै षिणामाधाकर्मनोजिनां कटुक विपाकाविर्भावनाय श्लोक येन दृष्टांतमाह । (तमेव यवियाणंता इत्यादि ) तमेव याधाकर्मोपनोगदोपमजानाना विपमोऽष्टप्रकारकर्म बंधोनवकोटिनिरपि उर्मोश्चतुर्गतिसंसारोवा तस्मिन्नकोविदाः कथमेषकर्मबंधोन वति कथं वा न नवति केन चोपायेनार्य संसारार्णवस्तीर्यतइत्यत्राऽकुशलास्तस्मिन्नेव संसारोदरे कर्मपाशावपाशिताऽखिनोनवंतीति । अत्र दृष्टांतमाह । यथा मत्स्याः प्रघुरों माणोविशालः समुस्तत्र नवावैशालिकाः विशालाख्यविशिष्टजात्युभवावा वैशालिकाः विशालाएव वैशालिकाबृहचरीरास्ते एवंनूतामहामत्स्याउदकस्याच्यागमे समुश्वेलायां 'सत्यां प्रबलमरु गोभूतोत्तुंगकलोलमालाऽपनुन्नाः संतनदकस्य प्रजावेन नदीमुख मागतापुनर्वेलापगमे तस्मिन्नुदके शुष्के वेगेनैवापगते बृहत्वाचरीरस्य तस्मिन्नेव धुनीमुखे विलमाधवसीदंतश्रामिपगृभुनिकैः कंकैश्च पदिविशेपैरन्यैश्च मांसवसाथिनिमत्स्य बंधादिनिर्जीवंतएव विजुष्यमानामहांतं सुखसमुद्घातमनुनवंतोऽशरणाघात विनाशं यांति प्राप्नुवंति । तुरवधारणे । त्राणानावादिनाशमेव यांतीति श्लोक व्यायः ॥ ३ ॥ एवं दृष्टांतमुपदर्य दार्टीतिके योजयितुमाह । (एवंतुसमणा इत्यादि) यथैतेऽनंतरोक्त मत्स्यास्तथा श्रमणाः श्राम्यंतीति श्रमणाएके शाक्यपाशुपतादयः स्वयूथ्यावा । किंनूतास्ते इति दर्शयति । वर्तमानसुखे पिणः समुश्वायसवत् तत्कालावाप्तसुखलवासक्तचेतसोना लोचिताधाकपिनोगजनिताऽतिकटुकडःखौघानुनयनावैशालिकमत्स्याश्य घातं विशाल मेप्यंत्यनंतशोऽरहघट्टीन्यायेन नूयोनूयः संसारोदन्वति निमङनोन्मकनं कुर्वाणान ते संसारांनोधेः पारगामिनोनविष्यतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ इणमन्नं तु अन्नाणं, हमेगेसि आदियो।देवनत्ते अयं लोए, वनउत्तेति आवरे ॥५॥ईसरेण कडे लोए, पदाणा तावरे ॥ जीवाजीवसम्मान ते, सुदकसमन्निए॥६॥ सयंजुणा कडे लोए, इति वुत्तं मदेसिया मारेण संयुया माया, तेण लोए असासए ॥णा मादणा समणा एगे आह अंमकडे जगे॥ असो तत्तमकासीय, अयाणंता मुसं वदे॥

जय राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. थर्थ-दवे घनेरा थानीनु मत देखाडेने. इणमत्रंतु थन्नाणं के ए पूर्व कह्योजे सदोष श्राहार लश्ने सुख माने तेनाथी चली अन्य अज्ञानीनुमत देखाडेठे. इसमेगेसिया हिपके यहीयां कोइ एकने मते पण सर्वने मते नहीं एटले कोइक धज्ञानी एम कहे। के देवउत्तेप्रयलोए के या लोक जे चराचर संसार , ते दे नापजावेलो. जेम करसणी बीज याचीने करसए नीपलावे ते सरखो जाणचो. तथा चली वीजा एम कहे के बजवत्तेतियावरे के ए लोक ब्रह्मदेवें नीपजाव्योवे. ब्रह्मा जगत्पितामह इतिवचनात् ॥ ७ ॥ वलो कोइएक एम कहे, के ईसरेणकडेलोए के ए लोक बरें करेलो. पहाणा तहावरे के तथा थवरे एटले बोजा वली एम कहेले के, प्रधान एटरले सत्व, रज धने तमगुणनी जे सम अवस्था ते प्रकृति कहिए. तेणे ए लोक करे लोके. वीजा एम कहे के मोरनी पांख कोणे चीतरी? सेलडीमिट कोणे कीवी? स्वना वकीलोक नीपनो. वली कांदा तीखा कोणे कोपा! जीव कडयो कोणे करखो तया लत ण पुगंधमय, कमल सुगंधमय ए सर्व स्वनावेज नीपनांवे, तेम शोरु पण खनाचे निष्प नते.ते लोक केवोरे, तोके जीवाजीवसमाउतेके जीव यजीव सहित तथा सुह पुरक सम लिए सुबह खसहित ठे. ॥ ६ ॥ एक कहे के, सयंत्रणाकडेलोएके ए लोक स्वयं एटले चिन तेणे नापजाव्यो. अयथा ते विम पेहेलो एकज हतो तेणे जगत नापजावयानी चिंता करी त्यारे वीजी शक्ति नीपनी, त्यार पती जगतनी सृष्टी निष्पन्न 5. इतिवुनम हैसिया के० एवं महर्षिए कहुंचे. त्यार पली स्वपए लोक नापजावीने एवं चिंतव्युंजे एटली जगत तृष्टीनो समास क्या था ! तेबारे मार एटम्ने यम नोपजाप्यो. पठी मारे एएसंयुषामायाके तेणेमारे मापा नीपजावी ते यही ए लोक मरेते. तेगलोए थसासए के ते कारण माटे ए लोक प्रशाश्वतो. ॥ ७॥ वली तेहिल कहेले माहणासमण एगेके ए एक माह्मण तया एक श्रमण जे निदमी प्रमुख ते एम थाह के कहे। के, यमकडेलोफे०ए सचराचर जगत ते अंमथकी निपलं ते एम कहे के जेवारे जगत मां का बन्नु न हती सर्व पदार्थ शून्य संसार हतो तेयारे ब्रह्माचे पाणीमाहे इंसु सरज्यं पठी ते इंसु वायुं तेयारे ते नांगीने ये खम थया: तेमाद यकीयधोतोफ धने कजांक नीपना तेमा समस्त प्रजा उत्पन्न घई. एवा अनुक्रमे पृथ्वी, पाणी,मि, वायु, थाकाश, समुश, नदी, पर्वत, ग्राम, धागर, नगर इन्पादिक सर्व स्थिति उत्पन्न थई; ए कारणे सोके ए ब्रह्माये ए सर्व तनकेसल एटसे पदार्थ से थकालीयके० कोपा. एरीने ते ब्राह्मणादिक श्रयाता मुसंबदके परमार्थने अजाणता था मृपा बोले । ॥ दीपिका-यचा पगानिमतमाह । ( मिति ) । यदपमाणमन्यदज्ञान घ६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. मिजास्मिन् लोके एकेपामाख्यातं । किं पुनस्तैराख्यातमित्याह । देवउत्तेति । देवेन उप्तःक तोदेवोप्तोदेवपुत्रोवार्य लोकः । ब्रह्मणा उप्तोब्रह्मणा कृतोवार्य लोकश्त्यपरे वदंतीति ॥ ॥५॥ तथा इन्वरेण कृतोलोकः । श्रपरे वदंति प्रधानादिकतोलोकः । सत्वरजस्तमोगुणा नां साम्यावस्था प्रकतिः सैव प्रधानशब्दवाच्या । थादिशब्दानियतिकतोलोकश्त्यन्ये । लोकोजीवाजीवप्तमायुक्तः मुस्खःखसमन्वितश्च ॥ ६ ॥ तथा स्वयंर्विभुरन्योवा सचे काकी रतिं न लनते ततोन्या शक्तिः समुत्पन्ना तदनंतरं जगत्सृष्टिरनूदिति महर्षिणा तं । ततः स्वयंभुवा लोकं निष्पाद्यातिसंसारजयात् यमाख्योमारयतीतिमारोव्यधायि । तेन मारेण संस्तुता कता माया तया मायया च लोको नियते । नच तत्त्वतोजीवस्य मृतिरस्त्यत्तोमायैपा तेन लोकोऽशाश्वतशति गम्यते ॥ ७ ॥ तथा ब्राह्मणादिजातयः श्रमणास्त्रिदंडिप्रमुखाएके अंडेन स्तमंडकत अंडाळातं जगदादुर्वदंति । ब्रह्मांडं रु ते ततोविश्व जात । एवं कृते जगति असौ ब्रह्मा तत्त्वं पदार्थसमूहमकार्षीत् कृतवान् ते च ब्राह्मणाद्याः परमार्थाननिझाएवं मृपा वदंति ॥ ७ ॥ ॥टीका-सांप्रतमपराज्ञानिमतोपप्रदर्शनायाह । (इणमन्नतुयनाणमित्यादि)। इद मिति वक्ष्यमाणं।तुशब्दः पूर्वेच्यो विशेषणार्थः। धज्ञानमिति मोहविजूंजणमिहास्मिन् लो के एकेपनि सर्वेपामारख्यातमनिप्रायः। किंपुनस्तदाख्यातमिति तदाह ।देवेनोप्तोदेवोप्तः कर्ष केणेव बीजवपनं कृत्वा निप्पादितोयं लोकश्त्यर्थः। देवैर्वा गुप्तोर दितोदेवगुप्तोदेवपुत्रोवेत्या दिकमज्ञानमिति । तथा ब्रह्मणाउतोब्रह्मोप्तोयंलोकश्त्यर्थः। परे एवं व्यवस्थिताः । तथा हि। तेपामयमन्युपगमः।ब्रह्मा जगत्पितामहः सचैकएव जगदवासीत्तेनच प्रजापतयः सृष्टा स्तैश्च क्रमेणैतत्सकलं जगदिति । तथेश्वरेण रुतीर्य लोकः। एवमेके ईश्वरकारकाथजिद्धति प्रमाणयंतिवा। सर्वमिदं विमत्यधिकरणनावोपपन्नं नतु भुवनकरणादिकं धर्मिलेनोपादी- यते।बुद्धिमत्कारणपूर्वकमिति साध्योधर्मः। संस्थानविशेषवत्त्वादिति हेतुः ।यथा घटादिर ति दृष्टांतोयं । यद्यसंस्थानविशेपवत्तत्तबुद्धिमत्करणपूर्वकं दृष्टं । यथा देवकुलकूपादिस स्थानविशेषवन मकराकरनदीपराधरधराशरीरकरणादिकं विवादगोचरापन्नमितिातस्माह चिमत्कारणपूर्वकं । यश्च समस्तस्यास्य जगतः कर्ता ससामान्य पुरुषोन नवतीत्यसावीश्वर तितथा सर्वमिदं तनुनुवनकरणादिकं धर्मित्वेनोपादीयते बुधिमकारणपूर्वकमितिासाध्यो धर्मः कार्यखादघटादिवत् तथा स्थित्वा प्रवृत्ते वास्यादिवदिति। तथाऽपरेप्रतिपन्नायथा । प्रधानादिरुतोलोकः सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्ररुतिः साच पुरुषार्थ प्रवर्तते। श्रादिन राणा प्रतेमहान् ततोहंकारस्तस्माच गणः पोडशकस्तस्मादपि पोडशकायच महाभूतानीत्यादिकया प्रक्रिपया सृष्टिर्नवतीति । यदि या यादिग्रहणात्स्यनावादिकं गृह्य .

राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. 0 ते । ततश्चायमर्थः । सनावेन रुतोलोकः कंटकावितवण्यवत् । तथान्ये नियतिरुतोलोको मयूरांगरुहवदित्यादिनिः कारणैः सतोपं लोकोजीवाजीवसमायुक्तो जीवरुपयोगलक्षण स्तथा जीवैर्धमाधर्माकाशपुजलादिकैः समन्वितः समुधराधरादिकति । पुनरपि लोकं विशेपयितुमाह । सुखमानंदरूपं उखमसातोदयरूपमिति तान्यां समन्वितोयुक्तइति ॥ ॥६॥ किंच । (सर्यजुणाश्त्यादि)। सर्व जवतीति स्वयंनर्विभुरन्यो वा सचेकएकादाय नूतत्रैकाकी रमते दितीवमिष्ठवास्तचितानंतरमेव वितीया शक्तिः समुत्पन्ना तदनंतरमेव जगत्तृष्टिरनूदित्येवं महर्पिणोक्तमनिहित । एवं वादिनोलोकस्य कर्तारमन्युपगतवंतोपि च । तेन स्वयंनुवालोकं संपाद्यातिनारनयाधमारण्योमारयतीति मारोऽज्यधायि । तेन मा रेण संस्तुता कता प्रताधिता माया तया च मायया लोकाधिपते । नच परमार्थतोजी वस्योपयोगलक्षणस्य व्यापतिरस्त्यतोमायया । यथार्य मृतस्तथा चार्य लोकोऽशाश्व तोऽनित्योऽविनाशीति गम्यते ॥ ७॥ थपिच । (माहणाइत्यादि ) । ब्राह्मणाधिनात यः श्रमणास्त्रिदंडिप्रनृतयः । एके केचन पौराणिकान सर्वे एवमाहुरुक्तवंतोवदंति च । यथा जगवेतचराचरमंडेन रुतमंडरुत । थंडाळातमित्यर्थः। तथाहि । ते वदंति यदा न किंचिदपि वस्त्वासीत् पदार्थशून्योप संसारस्तदा ब्रह्माऽवंडमसृजत्तस्माच क्रमे ण वृक्षात्पश्चाविधानावमुपगतादूधिोविनागोऽनूत् तन्मध्ये च ताः प्ररुतयोऽनूब न् । एवंटथिव्यतेजोवाय्वाकाशसमुसरित्पर्वतमकराफरनिवेशादिसंस्थितिरनूदिति । तथाचोक्तं । थासीदिदं तमोनूतमप्रज्ञातमतक्षणं ॥ थप्रतळमविशेष, प्रसप्तमिव सर्व तः ॥ १॥ एवंनूते चास्मिन जगत्यसी ब्रह्मा तस्य नावस्तत्त्वं पदार्थजावं तदमादिनक्रमे णाकापीत् कृतवानिति । तेच ब्राह्मणादयः परमार्थमजानानाः संतोमृपावदंति थन्यथा घ स्थित तत्त्वमन्यथाप्रतिपादयंतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ सएदि परियाएदि, लोयं घूया कडेतिय ।। तत्तं ते ण विजाणंति, ण विषा सी कयाइवि ॥ ए ॥ अमणुनसमुपायं, उसमेव विजाणिया ॥ समुपायमजाणंता, कदं नायति संवरं ॥ १० ॥ थर्थ ॥ हवे ग्रंथकार एनो उनर कहे. एरीते पूर्व जे दर्शनी कह्या ते, सरहिं परियाए हिंके० पोतपोताना पर्याय करी एटले पोतपोतानी कल्पनाये लोपंयूयाकडेतिपके० एन कहे जे ए लोक थमुरु थमुक प्रकारे कीधोठे. परंतु तत्तंते णविजातिके ते तल काइ जाणता नथी, पविणासीयाइविके ए लोकतो कदापि काले विनाश पामे नहीं, एनीथादि पणनयीयने धंत पणनधी. तेथीएनो कर्मा कोइनथी.एयो परमार्थ ते आण तानथी; पण थजाणथका नावे तेम बोलेगा हवे एवां वचनना जनारने फल दे ॥ ॥

॥ 4 .. SG हितीये सूत्रकृतागे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. खाडे. ते दर्शनी श्रमणुनके विरु थनुष्ठान अनाचार ते थकी जेनी समुप्पार्य के उत्पत्तिने, ते के तोके, उरकंके हिंसादिक विरुवं अनुष्ठान तेमा जे प्रवर्तको ते सुखी थासे एवविजाणियाके एवं जाणवू जोश्ये. समुप्पायमजाणंताके ते एवा उखनी उत्पत्तिनां कारणोने नजाणे परंतु ते अजाए बापडा कहनायंतिसंवरं के संवरपणुं जे मुःख निवारणY कारण ने, तेने केवीरीते जाणी शकशे ? एतावता थति यत्न करता प ण दुःखनो नछेद न पामे, किंतु संसारमाहे अनंतो काल रहेहो. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-थय तेषामुत्तरमाह । (सएहिमिति ) । स्वकैनिजैः पर्यायैर निप्रायोकं कृतमब्रुवन् कथितवंतस्ते तत्त्वं परमार्थ नानिजानंति । नच विनाशी लोकः कदाचित् निर्मूलतः पर्यायरूपेण विनाश्यपि इव्यार्थतया नित्यत्वात् । लोकस्य ईश्वरादिकृतत्वं नि पेधयुक्तयष्टीकातोयं ॥ ए ॥ अथ तेषां मृपावादिनां फलमाह । अमान्नेति । थ मनोइं असदनुष्ठानं तस्माउत्पादः प्राउ वोयस्य तदमनोझसमुत्पादं खं विजा नीयात् प्राः । अयमर्यः स्वस्तादसदनुष्ठानादेव 5 खमुत्पयते नेश्वरादेरिति । ते चैवं Fखस्य संवरं प्रतिघातहेतुं झास्यति । कारणोजेदादेव कार्योछेदः स्यात् । कारणं वाजा नंतः कथं दुखोजेदाय यतिष्यते यत्नवंतोपि उ.खोजेदं नाप्नुवंतीति ॥ १० ॥ ॥ टीका-अधुनैपा देवीप्तादिजगदादिनामुत्तरदानायाह । (सएहिमित्यादि) । स्वकीयः स्वकीयैः पर्यायैरनिप्राययक्तिविशेपैरयं लोकः कृतश्त्येवमब्रुवन्ननिहितवंतः। देवोतोब्रह्मो तईश्वररूतः प्रधानादिनिप्पादितः स्वयंचवा व्यधायि तन्निप्पादितमायया घियते तांड जश्चार्य तोकश्त्यादिस्वकीयानिरुपपत्तिनिः प्रतिपादयति । यथाऽस्मक्तमेव सत्यं ना न्यदिति ते चैवंवादिनो वादिनः सर्वेपि तत्त्वं परमार्थ यथावस्थितलोकस्वनावं नानिजानं तिन सम्यक् विवेचयति । यथाऽयं लोकोऽव्यार्थतया न विनाशीति निर्मूलतः कदाचन। - नचायमादितयारण्य केनचित् क्रियते थपित्वपं लोकोऽनूनयति नविष्यति । तथाहिाय नावडतं यथा देवोप्तोऽयं लोकति तदसंगतम् । यतोदेवोप्सत्वे लोकस्य न किंचित्तथावि धं प्रमाणमस्ति । नचाप्रमाणकमुच्यमानं विधानमनांसि प्रीणयति । थपिच किमसौदेव उत्पन्नोऽनुत्पन्नोया लोकं सृजेन्न तावदनुत्पन्नस्तस्य खरविषाणस्येवासत्वाकरणानावः । थथोत्पन्नः सृजेत्तत्किं स्वतोऽन्यतो वा। यदि स्तएवोत्पन्नस्तथा सति तलोकस्यापि स्वत्तए वोत्पत्तिः किं नेप्यते । अथान्यत उत्पन्नः सन् लोककरणाय सोप्यन्योन्यतः सोप्यन्योन्यता त्येवमनास्थालताननोमंडलव्यापिन्यनिवारितप्रसरा प्रसर्पतीति । थथासी देवोऽनादिला नोत्पन्नइत्युच्यते इत्येवंसति लोकोप्यनादिरेवास्तु को दोपः । किंचासावनाविः सन्नित्योऽनि त्योवा स्यात्तद्यदि नित्यस्तदा तस्य क्रमयोगपयान्यामर्थक्रियाविरोधान्न कर्तृत्वं यथाऽनि ॥ ..

+ राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागमसंग्रह नागसरा. त्यस्तथासति स्वतएवोत्पत्त्यनंतरं विनाशिवादात्मनोन नापाय कुतोन्यत्करणं प्रति तस्य व्यापारचिंतेति । तया किममूतोंमूर्तिमान वा । यद्यमूर्तस्तदाऽकाशवदकर्तवाऽय मूर्तिमान तथासति प्रारूसपुरुपस्येवोपकरणसव्यपेक्षस्य स्पष्टमेव सर्वजगदकर्तृत्वमिति । देवगुप्तदेवपुत्रपक्षी खतिफव्युत्वादपकर्णयितव्याविति । एतदेव दूपर्ण ब्रह्मोतपक्षेपि इष्ट व्यं तुव्ययोगमत्वादिति । तथा यजतं । तनुवनकरणादिकं विमत्यधिकरण नावापन्न विशिष्टयुझिमत्कारणपूर्वक कार्यवाहटादिवदिति तदयुक्तं । तथाविधविशिष्टकारणपूर्वकत्वे न व्यायति । कार्यपूर्वकत्वमात्रेण तु कार्य व्याप्तं । कार्य विशेयोपलब्धौ कारणविशेषन तिपत्तिगुदीतप्रतिबंधस्यैव नवति। नचात्यतादृष्टे तथा प्रतीतिर्नवति।घटे तत्पूर्वकत्वं प्रतिप अमिति चेत् युक्तं तत्र घटस्य कार्य विशेपत्वप्रतिपत्तेनत्वेवं सरित्समुइपर्वतादा बुद्धिमत्का रणपूर्वकत्वेन संबंधोगृहीतइति । पुनरप्युक्तं । नन्वतएव घटादिसंस्थानविशेपदर्शन वत्पर्वतादायपि विशिष्टसंस्थानदर्शनाढधिमत्कारणपूर्वकत्वस्य साधनं क्रियते । नैत देवं युक्तं । यतोनदि संस्थानशब्दप्रवृत्तिमात्रेण सर्वस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वलावर्गात नवति । यदितु स्यान्मृधिकारत्वामीकस्यापि पटवस्कूनकारकतिः स्यात् । तथाचोक्त । धन्ययाकुंनकारेण मृतिकारस्य कन्यचित् घटादेः कारणासिमधे धल्मीकस्यापि तत्कातिर ति । तदेवं यस्यैव संस्थानविशेपस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वेन संबंधोगृहीतस्तदर्शनमेय तथाविधकारणानुमापक नवति न संस्थानमात्रमिति । अपिच घटादितस्थानानां कुंनकार एव विशिष्टः कतीपलक्ष्यते नेश्वरः । यदि पुनरीश्वरः स्थारिक कुंनकारेणेति । नतदस्ति । तत्रापीयरएच सर्वव्यापितया निमित्तकारणत्वेन व्याप्रियते । नन्वेवं दृष्टहानिरइष्टक पना स्यात् । तथाचोक्तं । शस्त्रोपधादिसंवधाक्षेत्रस्य प्रणरोहणे ॥ असंवचस्प किं स्थाणो कारणत्वं न फलप्यते ॥ १॥ तदेवं दृष्टकारणपरित्यागेनाऽरएपरिकल्पना न त्या ज्येति । अपिच । देवकुजावटादीनां यः कर्ता ससावययोऽव्याप्यनित्योदृष्टस्तदृष्टांतः साधित्तश्चेश्वरएवंचूतएव प्राप्नोति । श्रन्ययानूनस्य च दृष्टांतानावाख्यात्यतिनानुमा नामिति । श्रनयैव दिशा स्थित्वाप्रत्त्यादिकसाधनमसाधनमायोज्यं तुल्ययोगमत्वादि ति । यदपि चोक्तं प्रधानादिकृतोऽयं लोकति तदप्यसंगतं ! यतस्तत्प्रधानं किं मूर्तममू तया। यद्यमूर्त न ततोमकराकरादेर्मूतस्योनचोघटते । नह्याकाशास्किंचित्पद्यमानमाल दयते मूर्ती मूर्तयोः कारणविरोधादिति । थथ मूर्त तत्कुतः समुत्पन्नं । न तावत्स्वतोलो फस्यापि तथोत्पनिप्रसंगात नाप्यन्यतोऽनवस्थापतेरिति । थन्यथाऽनुत्पन्नमेव प्रधाना यनादिनावेनास्ते तवानोकोपिकि नेप्यते । अपिच । सत्वरजस्तमसा सान्यावस्था मधा नमित्युच्यते नवाऽविरुतात्प्रधानान्महदादेरुत्पनिरिप्यते नवनिमय विरुतं प्रधानन्यपदै शमास्कंदतीत्यत्तोन प्रधानान्महदादेस्त्पत्तिरिति थपिचाचेतनायाः प्रातः कथं पुरुराय GO हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.' प्रति प्रवृत्तिर्येनाऽत्मनोनोगोपपत्त्या सृष्टिः स्यादिति । प्ररुतेरयं स्वनावति चेदेवं तर्दि स्वनावएव बलीयान् । यस्तामपि प्रकृतिं नियमयति ततएव च लोकोप्यस्तु किमदृष्टम धानादिकल्पनयेति । अयादिग्रहणात्स्वनावस्यापि कारणत्वं कैश्चिदिप्यतइति चेदस्तु नि हि स्वनावोऽज्युपगम्यमानोनः क्षतिमातनोति । तथाहि । स्वनावः स्वकीयोत्पत्तिः । सा च पदार्थानामिष्यतएवेति । तथा यमुक्तं नियतिकतोय लोकइति। तत्रापि नियमन निय तिर्यथानवनं नियतिरित्युच्यते । साचाऽलोच्यमाना न स्वनावादतिरिच्यते । यच्चान्यधा वि स्वयंनुवोत्पादितोलोकति तदप्यसुंदरमेव । यतः स्वयंन रिति किमुक्तं नवति । किं यदाऽसौ नवति तदा स्वतंत्रोन्यनिरपेक्ष्एव भवति । अथाऽऽदिनवनात्स्वयंनूरिति व्यप दिश्यते । तद्यदि स्वतंत्रनयनान्युपगमस्त मालोकस्यापि नवनं किं नान्युपेयते किं स्वयं नुवा । यथानादिस्ततस्तस्यानादित्वे नित्यत्वं नित्यस्य चैकरूपत्वात्कर्तृत्वाऽनुपपत्तिस्त, था वीतरागत्वात्तस्य संसारवैचित्र्यानुपपत्तिः । अथ सरागोसौ ततोऽस्मदायव्यतिरेका सुतरां विश्वस्याकर्ता मूर्ताऽमूर्तादिकल्पाश्च प्राग्वदायोज्याइति । यदपि चात्रानिहितं । तेन मारः समुत्पादितः सच लोकं व्यापादयति तदप्यकर्तृत्वस्यानिहितत्वात्प्रलापमात्र मिति । तथा यउक्तं अंडादिक्रमाजायते लोकशति तदप्यसमीचीनं । यतोयास्वप्सु त दंड निसृष्टं तायाडमंतरेणानूवन तथा लोकोपि नूतश्त्यन्युपगमे न काचिदाधा दृश्यते। तयासी ब्रह्मा यावदंड सृजति तावल्लोकमेव कस्मानोत्पादयति किमनया क एया युक्त्यसंगतया चांडपरिकल्पनया । एवमस्त्विति चेत् केचिदनिहितवंतोयथा ब्रह्मणोमुखाबाह्मणाः समजायंत बाहुल्यां त्रियाकरुन्यां वैश्याः पश्यां शूशाश्त्येन्द प्ययुक्तिसंगतमेव । यतोन मुखादेः कस्यचित्पत्निर्नवंत्युपलदयते । अथापि स्यात् था सति वर्णानामनेदः स्यादेकस्माउत्पत्तेः । तथा ब्राह्मणानां करतैत्तिरीयककलापा दिकश्च नेदोन स्यादेकस्मान्मुखाउत्पत्तेः। एवंचोपनयनादिसनावोन नवेजावे वा स्वस्मादि ग्रहणापत्तिः स्यादेवमाद्यनेकदोपउष्टलादेवं लोकोत्पत्तिर्नान्युपगंतव्या । ततश्च स्थितमेत. त् । तएवं वादिनोलोकस्याऽनाद्यपर्यवसितस्योधिचतुर्दशरडप्रमाणस्य वैशाखस्था नस्थकटिन्यस्तकरयुग्मपुरुषारुतेरधोमुखमनकाकारतप्तप्रथिव्यात्मकाधोलोकस्य स्थाला काराऽसंख्येय दीपसमुाधारमध्यलोकस्य मनकसमुजकाकारोज़लोकस्य धर्माधर्माकाश पुजलजीवात्मकस्य व्यार्थतयाऽनित्यस्य पर्यायापेक्ष्या क्षणक्षयिणउत्पादव्ययधीच्या पादितव्यसतत्त्वस्याऽनादिजीवकर्मसंबंधापादिताऽनेकप्रपंचस्याष्टविधकर्मविप्रमुक्ताऽत्म , लोकांतोपलादितस्य तत्त्वमजानानाः संतोमृपा वदंतीति ॥ए॥ इदानीमेतेषामेव देवो तादिवादिनामझानत्वं प्रसाध्य तत्फल दिदर्शयिपयाऽह । (थमपुन्नइत्यादि)। मनोनु कूनं मनोझं शोजनमनुष्ठानं न मनोझमनोझमसदनुष्टानं तस्माउत्पादः पाउनांवोयस्य . " - । n राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. सुस्वस्य तदमनोझसमुत्पादं । एवकारोऽवधारणे । सचैवं संबंधनीयः । अमनोज्ञसमुत्पा:- दमेव सुखमित्येवं विजानीयादवगत्प्राज्ञः।एतक्तं नवति । स्वताऽतदनुष्ठानादेव ः खस्योन्नवोनवति नान्यस्मादित्येवं व्यवस्थितेपि सत्यनंतरोक्तवादिनोऽसदनुमानोअवस्थ मुःखस्य समुत्पादमजानानाःसंतोऽन्यतईश्वरादेवस्योत्पादमिति। तेचैवमिवंतः कथं केन प्रकारेण खस्य संवरं सुखप्रतिधातहेतुं ज्ञास्पंक्ति । निदानोदेन हि निदानिनउ •जेदोनवति । तेच निदानमेव न जानति तत्त्वाऽजानानाः कथं मुखोदाय यतिप्यंते य नवंतोपि च नैवपुःखोवेदनमवाप्स्पंत्यपि तु संसारएव जन्मजरामरणेष्टवियोगायनेक अखबाताघाताबूयोनूयोऽरघट्टीन्यायेनानंतमपि कालं संस्थास्पति ॥ १० ॥ सुझे अपावए आया, इहमेगेसिमाहियं ॥ पुणो किंडापदोसेणं, सो तत अवरमई ॥११॥ इह संवुम मुणी जाए, पता हो अपावए॥विय डंबु जहा नुलो, नीरयं सरयं तदा ॥२२॥ एताणुचीति मेधावी, बंजचे रेण ते वसे ॥ पुढो पावानया सवे, अस्कायारो सयं सयं ॥२३॥ सए सए उबाणे, सिदिमेव न अन्नहा ॥ अहो इदेव वसवत्ती, सबकाम समप्पिए॥१४॥ अर्थ-इवे प्रकारांतरे दर्शनीनुं मत देखाडेठे. ए प्रस्तावे हमेगेसिमाहियके एक व ली कोक, त्रैराशिक गोशालामतानुसारी ते एम कहेठेके, ए यायाके यात्माते मनुष्य ने नवेज सुक्षेके शुम थाय. अपायए के० पापरहित थाय. एटले सर्व कर्म क्ष्यकरी. मोदे जाय. पुणोके वसो सोके तेहज यात्मा तटके त्यां मोल्ने विपे उतो किटाप दोसेके छ क्रीडाप्रदोपे करी एटले रागइपने को करी थवरसश्के अपराध करें एटले कर्म रजे करी थथाय. एटले धू कपु? के ते मुक्ति उतां जीवने पोतानां सासननी पूजा जागी, भने अन्य सासननो परानव जाणी, पोताने राग उपजावे. तया पोताना सा सननो व्याघात देखी देय नपने ए कारण माटे धात्मा निर्मल उतो उज्वत वस्वनी परे शनैःशनैः मलीन थाय. ए प्रकारे ते धात्मा वली संसारमाहे अवतरे एवं ने रा शिक फहे. ते जीवनी नणराशी स्थापेठे. प्रथम थात्मा सकर्मक, पनी वो अकर्मक ने मुक्तिमा जाप,ए बीजीराशी.धने त्यां मुक्तिने विपे वतीकर्म अपार्जी संसारमायावे एत्रीजी राशी. ॥११॥ इहसंधुमेमुणीजाएक यहीं मुक्ति थकी थावी मनुष्यना नवमां व पजीने मुनि एटले यमनियम थादरी,संयुमे एटले संचर थादरी, पाहोचपावएकेपी पापरहित निर्मल थाय.एना उपर दृष्टांत कहे जहाकेण्जेम युके टांबुएटले पा हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. ! णी तेहनीपरे जाण. जेम नीरयंके निर्मल पाणी होयते रजादिकने संयोगे सरयंके० रजसहित एटले मलिन थाय, फरी ते पाणी निर्मलपण थाय: तहाके तेम एथात्मा पण जाणी लेवो. ॥१२॥ हवे ए मतने दूपवे. एतके ए पूर्वोक्त वादीनां वचन असम जत अणुचिंतिके चिंतवी बालोचीने, मेधावी के पंमित जे होय ते मनमां एवी रीते अवधारे ते कहे. बंनचेरे पतेवसेके० ए त्रैराशिक तथा अनेरा दर्शनी ब्रह्मचारीनेविषे न वसे एटले सूधो संयम नपाले. जे कारण माटे ते सम्यक्झानरहित थका अकर्मक ने सकर्मक कहे ते माटे ते अज्ञानी . तथा पुढोपावास्यासवेके० ए सर्व जुदाजुदा प्रा वाऊक एटले परदर्शनी थरकायारो सपंसयंके० पोतपोतानुं दर्शन रुडु करी वखाणे. ॥१॥ वत्ती तेहिज दर्शनीनुमत कहेने.सएसएमवहारो के ते पोतपोतानां दर्शनने विपे प्रवर्तता पोतपोतानु अनुष्ठान जे दीदा, गुरु चरण, शुश्रूपादिक तेहिज सिधिमेव के । सिचिन कारणले पण नयनहाके अनेरा दर्शन थकी, अनेरा अनुष्ठान थकी मुक्ति न पामिये. यहोश्हेववसवनी के ते एम कहे के-अमारा दर्शन थकी एहिज जन्ममा यावत् यात्मवर्ती थको एटले समस्त इंडोनो जीपनार एवो थको सबकामसमप्पिएके सर्वकामएटले जे जे काम नोगनी प्रार्थना तथा वांठनाकरे ते ते पामे. ॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-कृतवादिमतमेवाह । (सुदेति )। अयमात्मा गुलोमनुष्यनवएव गु क्षाचारोनूत्वा मोदे अपापकः स्यात् । इदमेकेषां गोशालमतानुसारिणामाख्यातं । पुनर यमात्मा यकर्मकोनूत्वा कोडया प्रोपेण वा स तत्र मोक्षस्थएवाऽपराध्यति रजसा रित. प्यते । तस्यहि स्वशासनपूजामन्यदर्शनपरानवमुपतन्य क्रीडाप्रमोदः स्यात् । स्वशासनपरा नवदर्शनाच षस्ततोऽसौ क्रीडापायां कर्मणा वाध्यते ततोऽसौ नूयः संसारेऽवत, रति ॥११॥ किंच । (इहेति) । इह संसारे प्राप्तः सन् प्रव्रज्यामंगोहत्य संमृतात्मा जान सन् पश्चादपापः स्यात् । ययाविकटायु उप्लोदकं नीरजस्कं निर्मलं सत् वातोबूतरे। तं सरजस्कं मलिनं नूयः स्यात् तथायमात्मा त्रैराशिकाणां मते राशित्रयावस्थास यथापूर्व संसारावस्थायां सकर्मकः ततो मोदे ऽकर्मकः पुनः शासनपरानवदर्शन स्थायद पोदयात् सकर्मा स्यादिति ॥१५॥ एतन्मत दूषयति । (एयाति । एतानादेव्ययधी, Hधर्मावल दिनोऽनुचित्य मेधावी प्रज्ञावान् एतदवधारयेत् यथा न ते वादिनो ब्रह्मविमुक्ता ने बसेयुः । यद्यपि ते संयमे स्थितास्तथापि न सम्यगनुष्ठातारइत्यवधू सर्वेप्येते प्रायाउकाः परमतिनःसकं स्वकमात्मीयं दर्शनमाख्यातार दानीमेतेपामेल रः सदर्शनं गुनं वदंति ते । नच तत्रास्था विधेयेति ॥१३॥ स्त नइत्यादि ) । गाह । (सएति) ते रुतवादिनः खके स्वके उपस्थाने संयमा उत्पादः प्राजकन ॥ -- ७३ राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. मनिहितवंतोनान्यथा । तथासिक्षिप्रारधः प्रागपि वशवर्ती वशेड़ियः स्यात् थस्मन्म ताश्रितः सांसारिकैः स्वजावाजिनूयते । सर्वे कामायनिलापाः समर्पिताः संपन्नायस्य ससर्वकामसर्पितः इहलोके दृशः स्यात् परलोके च मोद यायादित्यर्थः ॥ १४ ॥ ॥ -- ॥ टीका-सांप्रत प्रकारांतरेण रुतवादिमतमेवोपन्यस्यन्नाह । ( सुक्षेत्यादि ) । इहा स्मिन् रुतवादिप्रस्ताचे त्रैराशिकागोशालकमतानुसारिणोयेपामेकविंशतिसूत्राणि पूर्व गतनैराशिकसनपरिपाट्या व्यवस्थितानि ते एवं वदति । यथायमात्मा शुद्धोमनुप्पन वएव' शुमाचारोनूत्वा थपगताशेपमलकतंकोमोदेऽपापकोनवत्ति । अपगताशेपक मी नवतीत्यर्थः । इदमेकेषां गोशालकमतानुसारिणामाख्यातं पुनरसावात्माऽशुश्त्वाऽक मकस्वराशि क्ष्यावस्थोनूत्वा कीडया प्रोपेण वा सतत्र मोदस्थएवाऽपराध्यति रज । सातिप्यते । इदमुक्तं नवति । तस्य हि स्वशासनपूजामुपलन्यान्यशासनपरान चोपल ज्य क्रीडोत्पद्यते प्रमोदः संजायते स्वशासनन्यभारदर्शनाच वेपस्ततोऽसौ क्रीडाक्षेपाच्या मनुगतांतरात्मा शनैर्निर्मलपटवउपचुज्यमानोरजसा मतिनीक्रियते मलीमसच कर्मगी स्वाभूयः संसारेऽवतरति । यस्यां चावस्थायां सकर्मकत्वात्तृतीयराश्यवस्थोनवति ॥ ॥ ११ ॥ किंच । ( इहेत्यादि ) । इहास्मिन् मनुप्यनचे प्राप्तः सन् प्रग्रज्यामन्युपेत्य संघ तात्मा यमनियमरतोजातः सन् पश्चादपापो जवति थपगताऽशेपकर्मकसकोनवतीति नावः । ततः स्वशासनं प्रज्ञाप्य मुक्त्यवस्थोनवति । पुनरपि स्वशासनपूजादर्शनानिका रोपलब्धेश्च राग शेषोदयात्कनुपितांतरात्मा विकटांबुवउदकवन्नीरजस्के सातोस्तरेणुनि वहसंप्टक सरजस्क मजिनं नूयोयथा नवति तथाऽयमन्यात्माऽनंतकालेन संसारोगा शुभाचारावस्योभूत्वा ततोमोदायाप्ती सत्यामकर्मावस्योनवति । पुनः शासनपूजानि कारदर्शनागपोदयात्सकर्मा नबत्तीत्येवं त्रैराशिकानां राशियायस्थोनरत्यात्मे त्यात्यात ॥ वक्तंच । दग्धनः पुनरुपैति नवं प्रमथ्य, निर्वाणमप्यनवधारितनीस निष्टः ॥ मुक्तः वयं कतनवश्च परार्थशूरस्त्वशासनप्रतिहतेविह मोदराज्यामिति ॥ १२ ॥ अधुनतएपयितुमाह । ( एयापुचीइत्यादि) । एतान्पूर्वोक्तान वादिनोऽनुचित्य मेधावी प्र ज्ञावान मर्यादाव्यवस्थितोधा एतदयधारयेत् । यथा नैते राशित्रयवादिनोदेयोलादिलोक भारिन ब्रह्मचर्य तउपलक्षित वा संयमानुष्याने वसेयुरवतिष्ठेरनिति । तथाहि । तेपामय त्युपगमोयथा स्वदर्शनपूजानिकारदर्शनाकर्मबंधोनवत्येवंचावश्यं तदर्शनस्य पूजा परस्कारेण शेनयेन वा जाव्यं तत्संनवाच कोपचपस्तउपचपाच शुध्यनावः बाद मोदानाय । नच मुक्तानामशेषकर्मफलंकानां स्तम्त्यानामपगताशेषपपाय "तुतस्वाना समतुतिनिंदानामपगतात्मात्मीयपरिग्रहाणा रागदेषानुगतानावाच B वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. , कुतः पुनः कर्मबंधस्तस्माच्च संसारावतरणमित्यर्थः॥ अतस्ते यद्यपि कथंचिद्व्यब्रह्म चर्य व्यवस्थितास्तथापि सम्यक् ज्ञानानावान्न सम्यगनुष्ठाननाजतिस्थित। अपिच से भ्रूप्येते प्रावाकाः स्वकं स्वकमात्मीयं दर्शनं स्वदर्शनानुरागादाख्यातारः शोजनत्वेन प्र ख्यापथितारशति । नच तत्र विदितवेद्येनास्था विधेयेति ॥१३॥ पुनरन्यथाकतवादिमत मुपदर्शयितुमाद । (सएसएश्त्यादि') ते कृतवादिनः शैवैकदंडिप्रनृतयः स्वकीये स्वकीये उपतिष्ठत्यस्मिन्नित्युपस्थानं स्वीयमनुष्ठानं दीदा' गुरुचरणशुश्रूपादिका तस्मिन्नेव सिदिमशेपसांसारिकप्रपंचरहितस्वनावमनिहितवंतोनान्यथा नान्येन प्रकारेण सिद्धि रवाप्यत इति । तथाहि शैवाददातएव मोक्षश्त्येवं व्यवस्थिताः। एकदंडिकाः पंच विंशतितत्त्वपरिझानान्मुक्तिरित्यनिहितवंतस्तथान्येपि वेदांतिकाध्यानाध्ययनसमाधिमार्गा नुष्ठानासिविमुक्तवंतश्त्येवमन्येपि यथावदर्शनान्मोक्षमार्ग प्रतिपादयंतीति । अशेष र कोपरमलदाणायाः सिक्षिप्राप्तेरधस्तात्प्रागपि यावदद्यापि सिधिप्राप्तिन नवतीति तावदिद व जन्मन्यस्मदीयदर्शनोक्तानुष्ठानानुनावादष्टगुणैश्वर्यसनावो नवतीति दर्शयति ।थात्म वशं वर्तितुं शीलमस्येति वशवर्ती वशेश्यिइत्युक्तं नवति तसो सांसारिकैः स्वनावैरनिनू यते । सर्वे कामानिलापाथर्पिताः संपन्नापस्य ससर्वकामसमर्पितोयान्यान् कामान् कामयते ते तेऽस्य सर्वे सिध्यंतीति यावत् । तथाहि । सिरारादष्टगुणैश्वर्य सिदिवति । तद्यया। थणिमा लघिमा गरिमा प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं प्रतिपातित्वं यत्र कामा वसायित्वमिति ॥१४॥ सिहाय ते अरोगा य, हमेगेसिमादियं ॥ सिचिमेव पुरो का सासए गढिा नरा ॥ १५ ॥ असंवुमा अणादीयं, नमिहिंति पुणो पुणो ॥ कप्पकालमुवति, गणा आसुरकिब्धिसियात्ति बेमि ॥ २६ ॥ इति प्रथमाध्ययने तृतीयोद्देशकः॥ थर्थ-हवे परनवे जे गति थाय ते कहे. सिक्षायते के० ते जीव अमारा दर्शने प्र वर्तता शरीर त्याग करी, विशिष्ट समाधिने योगे सिह थाय. ते सिद्ध केवा? तो के, अरोगाय के रोगरहित एटले शरीरनां रख थकी रहित वे. एरीते इह के एहि जलोकने विपे मेगेसि के एकेक को शिवने मतें एम थाहियं के नारयु एटले क गुं. ते दर्शनी पोतपोताने अनुष्ठाने सिधिमेवके० सिदिनेज, पुरोकाउंके थागत करी सासए के थापणा थनिप्रायने विपे गढिया के० गूध उता थनेक हेतु यु क्ति कहे. ते कोनी परें? तो के, नराके० पामर नरनी पेरे. जेम ते अजाण म नुष्य पोताना मतनु कदाग्रह न त्यागे, तेम ते दर्शनीउपण जे कांऽ पोताना मतनुं क . , . .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. थनुष्ठान ते सर्व मुक्तिनुं कारण वे, एम कहे. ॥ १५॥ हवे एवं कहेनारने फल देखाडे.. थतंवुमा के ते पाखमि दर्शनी संवररहित, असंयमसहित, एवी रीते मुग्धलोकने चित्र तारणहार घणादीयं के अनादि संसारमाहे नमिहिति के, परिचमण करतां: पुणो धुणो के वली वली नरकादिनी पीडा पामशे. कदाचित् ते वाल तपने प्रनावे स्वर्गादि क गति पामे; तोपण केवी पामे तो के, कप्पकाल के घणाकालसुधी गणा के स्थान क जे श्रासुर के थसुर कुमाराटिकनां स्थानक तेने विपे अथवा किब्बिसिया के कि बिपीयादिक थधर्म स्थानक त्यां उवति के उत्पन्न थया उतांदुःखजपामे. तिबेमि के पूर्ववत्.॥ १६ ॥ इति प्रथमाध्ययनस्य तृतीयोदेशकः समाप्तः । दीपिका-एतदेवाह । (सिझेति)। तेऽस्मन्मताश्रिताः सिक्षाश्च थरोगाः स्यः ।अरोगग्र हणाहारीरमानसानेकरखर हिताश्चेति झेयं । इहास्मिन् लोके एकेपां शैवादीनामिदमा ख्यातं । ते हि सिमि मुक्तिमेव पुरस्कृत्यांगीरुत्य स्वाशये समतानुरागे यथिताः संबज्ञान राःप्रास्तपुरुपाः पंमिर्तमन्याश्वेत्यर्थः ॥ १५॥ एतर्पणायाह । (थसंवुडेति ) ते पा खंडिनस्तत्त्वतोऽसंताधनादिकं संसारं पुनःपुनमिप्यति । यदि कथंचिनेषां स्वर्गावाप्ति स्तथापि कल्पकालं बहुकालमुत्पद्यते संनत्यमुराः । असुरस्थानोत्पन्नाथपि न प्रधा नाः किंतर्हि किस्विपिकायधमाएवेति ॥ १६ ॥ ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ इति सूत्ररुतांग दीपिकायां प्रथमाध्ययने तृतीयोदेशकः। ॥ टीका-तदेवमिदैवास्मक्तानुष्ठायिनोऽटगुणैश्वर्यलक्षणा सिदिर्नवत्यमुत्रचाऽडो पोपरमजणा नवतीति दर्शयितुमाह । (सिहायतेइत्यादिः) ये ह्यस्मउक्तम नुष्यानं सम्यगनुतिष्ठति तेऽस्मिन् जन्मन्यप्रगुणेश्वर्यरूपां सिधिमासाद्य पुनर्विशिष्टसमाधि योगेन शरीरत्यागं रुत्वा सिदाभागेपदं रहिताथरोगानवंति । थरोगग्रहणं चोपल एं। थनेकशरीरमानसन स्टगंति शरीरमनसोरनावादित्यवमिदास्मिन्लोके सिदिवि चारे वा एकेषां शैवादीनामिदमाख्यातं नापितं । तेच शेवादयः सिदिमेव पुरस्कृत्य मु क्तिमेवांगीकृत्य स्वकीये धाशये स्वदर्शनान्युपगमे ग्रथिताः संवाथध्युपपन्नास्तदनुकू जायुक्ती प्रतिपादयति । नराश्य नराः प्रारुतपुरुषाः शास्वायबोधविकलाः स्वाभिप्रेता र्थसाधनाय युक्तीः प्रतिपादयंत्येवं तेपि पंडितमन्या. परमार्थमजानाना. स्वाग्रहमसाधि का युक्तिमुद्घोपयंतीति । तथाचोक्तं । थाग्रही वत निनीति युक्ति, तत्र यत्र मतिरस्य निविष्टा ॥ पक्षपातरहितस्य तु युक्तिपत्र तत्र मतिरेति निवेगं ॥ १ ॥१५॥ सांप्रत मेतेपामनर्थप्रदर्शनपुर सर दूपणानिधित्सयाह (घसंचुडाश्त्यादि) तेहि पासंहिकामो शानिसंधिनः समुधितापिथसंवृताइंडियनोइयरसंयताइहाप्यस्माकं लानशिया .

. पद हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. नुरोधेन सर्वविपयोपनोगादमुत्र मुस्त्यवाप्तेः । तदेवं मुग्धजनं प्रतारयंतोऽनादि संसारकांतारं 'मिष्यति पर्यटिष्यति। स्वपुश्चरितोपातकर्मपाशाः पाशावशापिताः पौनः पुन्येन नारकादियातनास्थानेपूत्पद्यते। तथाहि । नेडियैर नियमितैरशेषप्रच्युतिल क्षणासिदिरवाप्यते । याप्यणिमाद्यष्टगुणलक्षणैहिकी सिदिरनिधीयते सापि मुग्धजनम तारणाय दंजकल्पैवेत्ति । यापि च तेपां बालतपोनुष्ठानादिना स्वर्गावातिः साप्येवंप्राया जवतीति दर्शयति । कल्पकालं प्रनूतकालमुत्पद्यते संनवंति । धत्तुराथसुरस्थानोत्प नानागकुमारादयस्तत्रापि न प्रधानाः किं तर्हि किल्बिपिकाधमाः प्रेष्यनूताथल्पर्ध योऽल्पनोगाः स्वल्पायुःसामाद्युपेताश्च नवंतीति । इति उद्देशकपरिसमात्यर्थे । ब्रवीमी ति पूर्ववत् ॥ १६ ॥ इति समयाख्याध्ययनस्य तृतीयोदेशकः समाप्तः ॥ थथ-प्रथमाध्ययने चतुर्य उद्देशकः प्रारज्यते ॥ एते जिया नो न सरणं, वाला पंनियमाणिणो (पागंतरे॥यनबालेवसीय ति)॥हिवा पं पुत्र संजोगं, सिया किञ्चोवएसगा॥१॥ तं च निस्कू परिन्ना य, वियं तेसुंण मुखए । अणुकस्से अप्पलीणे, मण मुणि जावए॥२॥ थर्थ-हवे चोयो उद्देशो प्रारंनिये ये. त्रीजे उद्देशे परतीर्थिनी वक्तव्यता कही हवे यहीं पण तेहिज कहेले. एते के० ते दर्शनी ने पूर्वे कह्यां ते पंचजूतिक तजीव तहरीरवादी तथा गोशालकमतानुसारी त्रैराशिक ए सर्वने कोणे जियाके जीत्या? ते क हेवे-राग, प, परिग्रह, उपसर्ग तथा शब्दादिक विषय प्रवल मोहरूप वेरीए जीत्या. ते कारणे नो के शिष्यने थामंत्रणे थदो शिष्य ए वचन तुं सही करीने सदहे. नसरणं के ए परतीर्थीक कोई जीवने शरण न थाय, एटले संसारमाहे पडतां प्राणीने न रीनशके. केमके जे कारणे ते बालाके० बाल थानी उतां पंमिय मामिणोके था त्माने पंमित करी मानता थाने लागा सिदाय. पोते उन्मार्ग पडतां वीजाने वन्मार्गे पाडे, केमके तेनी थाचरणादिरूप विरुष देखायते; ते गाथाना उत्तरार्धवडे देखाडेले. हिवाएं पुवसंयोग के पूर्व संयोगं एटले पूर्व धनधान्य थने खजनादिक संयोग बां मीने "श्रमे नि:संग प्रवजित वैये" एम कहे; परंतु ते वली खियाके ते बंधाणा एटले परिग्रह थारंनने विपे थासक्त एवा उता गृहस्थजले केमके ते किच्चीवएसगाके० ते म हस्थनां रुत्य जे पचन तथा पाचनादिक उकाय हिंतानो व्यापार तेनो जे उपदेश तेने विपे प्रवनते कारणे प्रवर्जित उतां गहस्थोना करतव्य थकी वेगला नथी. अर्थात् "जेवा गृही तेवा दर्शनी" ए कारणे कोइनो वचार न करी शके. ॥१॥ एवा दर्श नी देखीने चारित्रियायें जे करवू ते देखाडेठे. तंच निरकृ के ते पाखंमी लोक वि a राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. ក្នុង परीत उपदेश देवाने प्रवर्ततां तेने परिन्नायके सम्यक् प्रकारे जाणीने जेम ए दर्शनी वाप डा मिथ्यात्वव्यापार विवेकशून्य पोते पोतानेज अहितकारी दोशेढे, तो अन्य जीव ने हितकर्ता क्यांची यहो ? ए, बालोचीने निहु जे चारित्रीउ वियतेसुंके परमार्थनो जाण ते दर्शनीउनेविषे णमुखए के मूयि नहीं अर्थात् तेनीप्रत्ये संबंध पण न करे. त्यारे \ करे, ते थर्थ गाथाना उतरार्धवडे देखाडे जे. अकस्से के ते उत्कर्ष र हित थाह मदनो टालनार, अप्पली के धमलीन एटले असंबंध गृहस्थ तथा पास वादिकने विपे संसर्ग अकरतो ते जणी मशेण के मध्यमनावे रागदेष रहित बत्तो मुपिके मुनी एटले जे साधु ते जावए के पोताने प्रवावे, एटले [ कडे! तो के, कदाचित परतीर्थीक अथवा पासादिक संघाते संबंध मले तो मदन करवो ने ते नी प्रशंसा तथा निंदा घणकरतो राग प रहित वर्ते. ए प्रकारेकरी संयम जे पाले तेज साधु जाणको. ॥ ५॥ ॥ दीपिका-तृतीयोदेशकेऽन्यतीथिकाणां कुत्सितत्वमुक्तमिदापि तदेवोच्यतइत्यर्थसं बस्यास्योदेशकस्येदमाविसत्रं ॥ (एतइति ) एतेऽन्यमतिनोजितानिनूतारागपा विनिः । नोति शिप्यामंत्रणं । एवं त्वं जानीहि । यथाएते न शरणं कस्यचित्राणाय न समाः । (जवत्ति) यत्राऽज्ञाने वालोऽज्ञोलनः सन् अवसीदति तत्र ते व्यवस्थिताः। वासापमिश्रमाणियोति क्वचित्पाउस्तन वालानिर्विवेकाअपमिताअपि पंमितमानिनः कस्यापि न त्राणाय स्युरित्यर्थः। तत्कृत्यमाह । हित्वा त्यत्का पूर्वसंयोगं धनवजनादिकं । रणमिति वाक्यालंकारे । सिताबमाः परिग्रहारंनेषु । पुनः किनूताः । कृत्यं कार्य पचन पाचनादि तस्योपदेशं गच्छंतीति कृत्योपदेशगाः । अथवा सियाश्त्यार्पवात् स्युर्नवेयुः । रुत्पं सावद्यानुष्टानं तत्प्रधानाः सत्यागृहस्थास्तेपामुपदेशः संग्नसमारंनरूपः स विद्यते येषां ते सत्योपदेशिकाः। प्रजिताअपि कर्तव्यगृहस्थेयोन नियंतश्त्यर्थः ॥ १॥ एवं जूतेषु तोथिकेषु सन्तु साधुना यत्कर्तव्यं तदाह । (तंचेति ) तं पाखंमिलोकं परिझायस म्यक् ज्ञात्वा निः संपत्तोविधान तेइ न मूर्तयेत् तैः सह संबंध न कुर्यात् । किंतहि छु योदित्याद । अनुत्कर्पवान् उत्कमिदस्तमकुर्वन् । तथाऽप्रलोनोऽसंवक्षस्तीथिंकेषु गृहस्ये पु पार्वस्यादिषु वा संश्लेपमकुर्वन् मध्येन रागदेश्योरंतराजेन संचरन मुनिगश्यवेदी या पयेदात्मानं वर्तयेत् तेषु निंदा स्वस्य प्रशंसांच परिहरन साधुर्मध्यस्यवृत्या चरेदित्ययः। !! टीका-कस्तृतीयोदेशकः । अधुना चतुर्थः समारल्यते । थस्यचायमनिसंबंधः । नंतरोद्देशकेऽध्ययनार्यत्वात्सपरसमपवाव्यतोक्नेहापि संयाऽनिधीयते । यथचाई सरोदेशके तीथिकानो कुत्सिताचारवमुक्तमिहापि तदेवानिधीयते । तदनेन संबंधे .. GG • वितीये सूत्रकृतांगे,प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.. नाऽयातस्याऽस्योदेशकस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगशारास्यनिधाय सूत्रानुगमे सूत्रमुजार पीयं । तच्चेदं (एतेजियानो इत्यादि) अस्य चानंतरसूत्रेण सहायं संबंधस्तद्यथा । अनंत रसूत्रेऽनिहितःतीथिकायसुरस्थानेषु किबिपाजायंतइति । किमिति । यतएते जिताः परीषहोपसगैः । परंपरसूत्रसंबंधस्त्वयं । थादाविदमनिहितं बुध्येत त्रोटयेच्च । ततश्चैतद पिबु-श्येत । यथैते पंचनूतादिवादिनोगोशालकमतानुसारिणश्च जिताः परीपदोपसर्गः का मक्रोधलोनमानमोहमदाख्येनाऽरिषड्वर्गेण चेत्येवमन्यैरपि सूत्रैः संबंधउत्प्रेक्ष्यः । तदेवं कृतसंबंधस्याऽस्य सूत्रस्येदानी व्याख्या प्रतन्यते । (एतइति ) पंचनूतैकात्मतजीवतजरी रादिवादिनः कृतवादिनश्च गोशालकमतानुसारिणश्च त्रैराशिकाश्च जितायनितारागपा दिनिः शब्दादिविपयैश्च तथा प्रबलमहामोहोबाऽझानेन च । जो इति विनेयामंत्रणं । एवं त्वं गृहाण । यथते तीथिकायसम्यगुपदेशप्रवृत्तवान्न कस्यचिचरणं नवितुमर्हति ।। न कथंचित्रातुं समर्थाइत्यर्थः। किमित्येवं यतस्ते बालाइव बालाः । यथा शिशवः सद सधिवेकवैकल्याद्यकिचनकारिणोनापिणश्च । तथैतेऽपि स्वयमाः संतः परानपि मोह यति । एवंनूताअपिच संतः पंडितमानिनइति । क्वचित्पागेजसबालोवसीयति । यत्रा ऽज्ञाने बालोऽझोलमः सन्नवसीदति तत्र ते व्यवस्थिताः यतस्ते न कस्यचित्राणायेति । यञ्च तैर्विरूपमाचरितं तउत्तराईन दर्शयति । हित्वा त्यक्त्वा । णमिति वाक्यालंकारे। पूर्व संयोगोधनधान्यस्वजनादिनिः संयोगस्तं त्यक्त्वा किल वयं निःसंगाःप्रव्रजिताइत्युबाय पु नः सिता बक्षाः परिग्रहेबाम्नेष्वासक्तास्ते गृहस्थास्तेषां कृत्यं करणीयं पचनपाचनकंड नपेपणादिकानूतोपमर्दकारी व्यापारस्तस्योपदेशस्तं गवंतीति कृत्योपदेशगाः कृत्योपदे शकावा । यदिवा सियाइति यार्पवाददुवचनेन व्याख्यायते । स्युनवेयुः । कृत्यं कर्तव्यं सावद्याऽनुष्ठानं तत्प्रधानाः कृत्यागृहस्थास्तेपामुपदेशः संरंनसमारंजारंनरूपः सविद्यते येपां ते कृत्योपदेशिकाः प्रबजितायपि संतः कर्तव्यगृहस्थेच्यो न नियंते । गृह स्थाश्व तेऽपि सर्वावस्थाः पंचसूनाव्यापारोपेताश्त्यर्थः ॥ १ ॥ एवंनूतेषु च तीथिकेषु सत्सु निकुणा यत्कर्तव्यं तदर्शयितुमाह । तंचनिरकूश्त्यादि । तं पाखंडिकलोकमसऊप देशदानाऽनिरतं परिझाय सम्यगवगम्य यथैते मिथ्यात्वोपहतांतरात्मानः सक्ष्वेिकशून्या नात्मने हितायालं नान्यस्माइत्येवं पर्यालोच्य नावनिहुः संयतोविज्ञान विदितवेद्य स्तेषु न मूर्जयेत् न गाय विदध्यान्न तैःसह संपर्कमपि कुर्यादित्यर्थः। किंपुनः कर्तव्यमिति पश्चाईन दर्शयति । अनुत्कर्पवानित्यष्टमदस्थानानामन्यतमेनाऽयुत्सेकमकुर्वन् । तथा थालीनोऽसंवक्षस्तीथिकेपु गृहस्थेषु पावस्थादिपु वा संश्लेपमकुर्वन् मध्येन रागक्षेप पोरंतरालेन संचरन मुनिर्जगघयवेदी यापयेदात्मानं वर्तयेत् । इदमुक्तं नति । तार्थिका ..

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. पए दिनिःसह सत्यपि कथंचित्संबंधे त्यक्ताहंकारेण तथा जावतस्तेप्वप्रलीयमानेनारक्तात हेन तेषु निंदामात्मनश्च प्रशंसां परिहरता मुनिनाऽत्मा यापयितव्यति ॥ ३ ॥ सपरिग्गहा य सारंना इद मेगेसिमादियं ॥ अपरिग्गदा अ पारंना, निरकू ताणं परिवए ॥ ३ ॥ कडेसु घासमेसेन्ना, विक दत्तेसणं चरे ॥ अगियो विप्पमुको अनुमाण परिवाए ॥४॥ अर्थ-हवे जे कारणे परतीकिने विरुवाचारी कह्या ते कारण देखाडेचे-सपरिग्ग हा के ते धनधान्यादिक विपद चतुप्पदादिक सहित, तेने यनावे शरीर उपकरणा दिकने विपे मूता राखेटे तेहिज परिग्रह कहिए. अने सारंन के जीवघातने विपेन वर्तमान, तेहने धनावे उद्देशादिकना जोगवनार वे. माटे पारंनी कहिये. एवापता मोद मार्ग साधे ते देखाडे . इह मेगेतिमाहियक ते इह परलोकने चिंतवे. एक द शनीने मते एम कमु, केए तपस्यादिक तथा मुंमसुमनादिक क्रिया करे ते व्यर्थ ने, किंतु जे गुरु भक्तीने प्रसादे एक परम अक्षर लाने तेथी जीवने मोक्ष थाय. वीजो जे काइ काय केश करे ते सर्व अश्माण ले. एम जे कहे ते साधु पदवी न पामे. ते तारवाने समय नहीं होवाने लीधे जे तारवाने समर्थ एवो साधु होय, ते पागल थ ६ गाथायें देखाडे अपरिग्गहाके जे किंचित् मात्र परिग्रहरहित होय एक धर्मोपक रण टाली थने तेना उपर पण ममताने अनावे परियह उपर स्वल्प माने नराचे. त या यणारंजाके सर्वया प्रकारे ठकायना थारंनरहित एवा निस्कूताणं के निल पो ताने धने वीजाने त्राण शरण होय. एटले संसारसमुहमांहेथी पोते पण प्रवहणनीपरे तरे थने वीजा पण संसार समुश्मा बुद्धता जीवने प्रवहणनी पेठे तारनार दोय एरीते सा धु परिदएका उद्देशादिक थाहार वर्जतो संयम पाले. ॥३॥ हवे चारित्रि धारन धने परिग्रह टाली केम प्रयतं ते कहेते. कडेसुके० ते गृहस्थे पोताने अर्थे जे भात पाणी कोपांडे. तेनेचिपे सोल जातना उजम दोपरहित घासके थाहार एसेजाके गवेपे,धिक के ते पमित्त निकेवल निर्जरा निमित्त जे याहार दातारे दत्तके दीयो. तेना धात्रादिक सोले उत्पादन दोप तेनी एसपंचरेके एपणाने विपे विचरे.थने संकीतादि दश एपणा ना दोष जाणवा. अर्थात् वेतालीश दोप विसु थाहार से एम कडं. तथा थगिधोके ते थमूर्चित थको थाहारे एटले पांच मांगजिना दोष टाजे. विषमुमोके थाहारने विपे रागपिरहित, एवो तो थउमाशं परिवाए के वीजान थपमान वर्ज; एट अनेरा नो करेलो परानव अहियासे. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-कचं तीथिकास्त्राणाय न स्युरित्याह । (मपरियहाति)। सपरियहाधना : P (ए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. दियुक्ताः धनाद्यनावेपि शरीरोपकरणादौ मूविंतः सपरिग्रहाएव तथा सारंनाः सावद्य व्यापाराश्तीह विचारे एकेपामाख्यातं । यथा किमनया शिरस्तुंडमुंडनक्रियया । गुरो रनुग्रहाद्यदा परमादरावातिर्नवति तदा मोक्षः स्यादेवं नापमाणास्ते न त्राणाय स्युः। ये त्रातुं समर्यास्तानाह । अपरिग्रहाधर्मोपकरणंविना शरीरोपनोगाय स्वल्पोपि न विद्य ते परिग्रहोयेषां तेऽपरिग्रहासनारंजाश्च तान निहुः साधुः शरणं परिव्रजेत् गजेत् । तेपा शरणं यायादित्यर्थः॥३॥ परिग्रहारंनवर्जनं यथा स्यात्नथाह। (कडेसुइति)। रूतेषु गृहस्थैः स्वार्थ निष्पादितेषु उदनादिपिंडेषु ग्रासमाहारं एपयेत् याचेत इति पोडशोजमदोपत्यागः सूचितः । तथा विज्ञान संयमनिपुणोदत्तं परैराशंसादोपरहितैर्निश्रेयसवुध्या वितीर्ण तत्र एपणां ग्रहणैपणां चरेत् । दत्तमित्यनेन पोडशोत्पादनादोषाः एषणां चरेदित्यनेन दश एप णादोपाश्च सूचिताः । एतदोपत्यागेन पिंड गाहीयादित्यर्थः। अगृशोऽमूर्डितोविप्रमुक्तो रागपिरहितश्च । आहारे स्यादिति पंचग्रासैपणादोषत्यागउक्तः । सएवंनूतोनिकुः परेपा मपमानं परिवर्जयेत् तपोमदं ज्ञानमदं च न कुर्यादित्यर्थः। यात्मनः सकाशात्परान ही नान् न पश्येदिति तात्पर्य ॥ ४ ॥ .. ॥ टीका-किमिति ते तीथिकास्त्राणाय न नवंतीति दर्शयितुमाह। (सपरिग्रहाश्त्या दि)। सपरिग्रहेण धनधान्यदिपदचतुष्पदादिना वर्तते तदनावेऽपि शरीरोपकरणादौ मूर्गवंतः सपरिग्रहाः। तथा सहारंनणे जीवोपमर्दादिकारिणा व्यापारेण वर्ततइति तदना वेऽप्यौदेशिका दिनोजित्वात्सारंनाः। तीथिकादयः सपरिग्रहारंनकत्वेनैव च मोक्षमार्ग प्रसा धयंतीति.दर्शयति । इह परलोकचिंतायामेकेपांकेपांचिदाख्यातं नापितं । यथा किमनया शिरस्तुंडमुंडनादिकया क्रियया परं गुरोरनुग्रहात्परमदावाप्तिस्तदीदावाप्तिर्वा यदि जय ति ततोमोझोनवतीत्येवं नापमाणास्ते न त्राणाय नवंतीति । येतु त्रातुं समर्थास्तान्प वाईन दर्शयति । थपरिग्रहाः न विद्यते धर्मोपकरणाहते गरीरोपनोगाय स्वल्पोऽपि परि यहोयेपांते थपरिग्रहाः । तथा न विद्यते सावद्यथारंनो येषां तेऽनारंजास्तचैवं नेताः क मलययः स्वयंयानपात्रकल्पाः संसारमहोदधेर्जतूनारणसमस्तान् निकुणिशीन उद्देशिकाद्यपरिनोजी त्राणं शरणं परि सनंताजेश्छेदिति ॥३॥ कथं पुनःपुनस्तेनापरिय हेणाऽनारंनेण च वर्तनीयमित्येतदर्शयितुमाह (कडेसुश्त्यादि) गृहस्थैः परिग्रहारंन धारणाऽत्मार्थ ये निप्पादिताउँदनावयस्ते कृताउच्यते । तेषु रुतेपु पररुतेपु परनि हितेचित्यर्थः ॥अनेन च पोडगोजमपरिहारःसूचितः। तदेवमुजमदोपरहितं ग्रस्यतइति या सथाहारस्तमेवंनूतमन्येपयेन्मृगयेत् याचेदित्यर्थः। तथा विज्ञान्सयमकरणेकनिपुणः प रंराशंसादोपरहितयन्निःश्रेयसबुझ्या दत्तमित्यनेन पोडशोत्पादनदोपाः परिगृहीताइटव्याः।

व राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. Tu? तदेवन्त टोत्यधात्रीनिमित्तादिदोषरहिते याहारे सनिछुः एपणां यहरोपणां चरेदनुतिष्ठे दित्यनेनाऽपि दशेपणादोपाः परिगृहीताइति मंतव्यं । तथा । यगृयोऽनध्युपपन्नोऽमूर्छि तस्तस्मिन्नाहारे रागक्षेपविप्रमुक्तः अनेनाऽपि च ग्रारोपणादोपाः पंच निरस्ताथवसेयाः । सएवंजूतोनिहुः परेपामपमानं परावमदर्शित्वं परिवर्जयेत् परित्यजेत् । न तपोमदं ज्ञा नमदं च कुर्यादिति नावः ॥ ४ ॥ लोगवायं णिसामिका, इह मेगेसिमादियं ॥ विवरीयपन्नसं नूयं, अन्ननत्तं तयाणुयं ॥५॥ अणंते निइए लोए, सासएण विणस्सती ॥ अंतवं पिइए लोए, इति धीरोति पास ॥ ६॥ श्रर्थ-हवे वली परवादी मिश्रित वचन कहे-सोगवार्य के पाखंमी लोक तेनो वाद पोतपोताने मा कल्पित जे स्वरूप ते पिसामिजाके साचले, सांगलीने हैयामा धरे जिन मतिथी कछं खो जाणी परिहरे ते लोकवाद देखाडेते. इह के ते ए जगतने विषे, मे गेसिके एकेक वादीने मते, श्राहियंके कडं . ते फेब्रु तोके, विचरीके विपरीत पन्न के० मझातल घकी उपरांती घुद्धि, संनूपंके तेहथको उपनो तथा धनउत्तयागं के ते अनेरा अविवेकी जे नाप्युं तेने अनुसारे वली तेवुज प्रवर्तवू एवो सोकवाद सनिली हैये धारेने. ॥५॥ हवे ते विपरीत बुद्धि रचित्त लोकवाट देखाडे. ते लोक अगते के धनंत तथा निइएलोए के नित्यने. एटले [ कहुं ? के जे था नवमा पुरुपचे अथ या स्त्री , ते प्रागमिक नवे पण तेयोज पुरुष तथा स्त्रीने रूपेले. एटले स्वीतेस्त्री ने पुरुष ते पुरुष , ते माटे लोक नित्यवे. सासए के वली ए लोक सास्वतोवे. " विणस्तति के बणसे नहीं, अंतवं ते अंतसहित चे. एटले सप्तकोप तथा साप्त समुइसहित एटलो लोकने, एथा न्यून अधिक नथी; ए कारणे लोकनो अंत वे. थने पिएलोए के लोक नित्यने. स्त्री ते स्त्री धने पुरुष ते पुरुष रूपज . ते माटे इति के एरीते, धीरोके० अमारा जे व्यासादिक धीरपुरुष थनेक गुणवंत ते पासश्के देवेने. १ दीपिका-समतं प्रख्याप्य पुनः परमते दर्शपति । ( लोगवामिति)। लोकाना पारमिना यादमंगीकार (पितामिज्जा) निशामयेत् जानीयात् । तदर्शयति । इह संसा रे केचित् शमाल्पात । तथा विपरीता मिथ्या या प्रज्ञा तया संजूतमुत्पनं तस्य विपर्यस्तवियथितमित्यर्थः। तथाऽन्येर विझिनियत तदनुगं तत्तदृश थपिवेकिजन पाक्यसमिति ॥ ५॥ लोकयादमेवाह । (श्रसंतेति) । न विद्यते ऽतोषपेत्यनं सनित्यः शाश्वतोन विनश्यति । योपामिह नये सपरनवेपि नाशएव पुरुषः पुरुपएव . 0 .

- ए हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अंगना अंगनैवेति । अथवा अनंतोनिरवधिकः तथा नित्योऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः तथा शाश्वतः कार्यव्यं नवदपि प्रांते परमाणुत्वं न त्यजति तथा न विनश्यति दिगा स्माकाशाद्यनपेक्ष्या । तथा अंतवान् लोकः सप्तदीपा वसुंधरेति परिमाणोक्तेस्ताहपरि माणोनित्यति धीरः . साहसिकोव्यासादिरतीव पश्यति ॥ ६ ॥ ॥ टीका-एवं नियुक्तिकारेणोदेशकार्याधिकाराऽनिहितं किनुवमाय चउत्तीत्येतत्पद श्येदानी परवादिमतमेवोदेशार्थाधिकारानिहित दर्शयितुमाह । (जोगवायमित्यादि)। लोकानां पाखंमिनां पौराणिकानां चा वादोलोकवादः। यथा स्वाभिप्रायेणाऽन्यथावा ऽन्युपगमस्तं निशामयेत् शृणुयात् जानीयादित्यर्थः। तदेव दर्शयति । इहाऽस्मिन्संसारे एकपा केषांचिदिदमाख्यातमन्युपगमः। तदेव विशिनष्टि । विपरीता परमार्थादन्यथाजूता. या प्रज्ञा तया संनूतं समुत्पन्नं तत्त्व विपर्यस्तवुद्धियथितमितियावत् । पुनरपि विशेषय ति । अन्यैर विवेकिनिर्यक्तं तदनुगं यथावस्थितार्थविपरीतानुसारिनिर्यक्तं विपरीतार्था निधायितया तदनुगवतीत्यर्थः ॥५॥ तमेव विपर्यस्तवुदिरहितं लोकवादं दर्शयितुमाह । (अपंतेनिश्एलोएइत्यादि) नाऽस्यांतोऽस्तीत्यनंतः । न निरन्वयनाशेन नश्यती युक्तं नवतीति । तथाहि । यो यागिह नवे स तागेव परनवेऽप्युपपद्यते पुरुपः पुरुष एवाऽगनाऽगनैवेत्यादि । यदिवाऽनंतोऽपरिमितोनिरवधिकाति यावत् । तथा नित्यति। थप्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकस्वनावोलोकइति । तथा शश्वभवतीति शाश्वतो ध्यपुकादिकार्य इव्यापेक्या शश्वभवन्नपि न कारणव्यं परमाणुत्वं परित्यजतीति । तथान बिनश्यतीति दिगात्माकाशाद्यपेक्ष्या । तथाऽतोऽस्याऽस्तीत्यतवान लोकः । सप्तदीपा वसुंधरेति परिमा णोक्तः सच ताक् परिमाणोनित्यइत्येवं धीरः कश्चित्साहसिकोऽन्यथाभूतार्थप्रतिपा दनात् व्यासादिरतीव पश्यतीत्यतिपश्यति । तदेवंनूतमनेकनेदनिन्न लोकवाद निशामये दिति प्ररुतेन संबंधः । तथा अपुत्रस्य न संति लोकाब्राह्मणादेवाः श्वानोयक्षागोनि हतस्य गोनस्य वान संति लोकाश्त्येवमादिकं नियुक्तिकं लोकवादं न निशामयेदिति ॥६॥ अपरिमाणं वियाणाई, इह मेगेसिमादियं ॥ सवत सपरिमा एं, इति धीरोति पासई॥णाजे केश तसा पाणा,चिति अज्ज्या प्रियाए अचि से अंजू, जेण ते तसथावरा ॥ ७ ॥ ज कहे-थपरिमाणं वियाणा के जेनुं देव थकी तथा काल तेटलुज मात्र जाणे पण सर्वज्ञ नथी. इह के ए लोकनेविपे मेगे प कोइएक दर्शनीने मते एम कडं,,जे थमारा तीर्थनो स्वामी थपरिमा ए३ रायधनपतसिंघ वाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. व जाणे. जगतमा सर्वज्ञ कोइ नथी, किंतु सबद के सर्वत्र सपरिमाणं के प्रमाण सहित . सर्वज्ञ अपन्हववादी ते एम कहे. इति के एम धीरोति पास के धार पुरुप देखेने, ते एम कहे वे-के, देवता संबंधी सहस्त्र वर्ष ब्रह्मा मुए ते प्रस्तावे, ते का इन देखे, वली एटलोज़ काल ब्रह्मा जागृत थाय त्यारे देखे. ए कारणे सपरिमाण वस्तु जाणे तथा देखे एप्रमाणे कोइ एक कहे. ॥७॥ हवे ग्रंथकार तेने उत्तर कहे जगतमा हे जे फेड के जे कोइ तसा त्रस ते वेडियादिक पाणाके प्राणी जीव, चिति के ते तिष्ट्रति एटले रहे. अउवाके यथवा बीजा थायराके स्थावर टथिव्यादिक एवा वंने खनाव जगत्मा दिशेने. थने अन्य दर्शनी एम कहे के " जे जेवो ते तेवोज होय" परंतु धन्वय परावर्त न थाय. जो ए वचन सा होय तो दान, अध्ययन, जप, नियम, तप तथा अनुष्ठानादिक किया सर्व निरर्थक थाय. ए कारणे तेनुं बोलबुं प्रमाण जाण न 'ही.धने जैन कहे के जगतमा नस थने स्थावर वे तेने पोतपोतानां कर्मने परिणाम थंबू के रुच परियाएकेक पर्याय थठिसे के ले. एटले शुकडं? तो के पोतपोताना कर्मना उपायां पर्यायने पामे ते पर्यायेकरी जेणतेके जे कारण ते तसकेप त्रत जीव ते थावराके स्थावर थाय. एटले त्रस फीटी स्थावर थाप थने स्थावर फोही त थाय परंतु “जे जेहवो ते तेहवो " ए निश्चये थकी नथी. ॥ ७॥ दीपिका-किंच (अपरिमाणमिति) न विद्यते परिमाणमिवना क्षेत्रतः कालतोवायस्य तदपरिमाणं विजानाति कश्चितीर्थिकः । अपरिमितज्ञोऽसावीझ्यिश्ष्टा न पुनः सर्व कायापरिमितज्ञोऽनिनेतापांतीडियदर्शी न पुनः सर्वदशी । यक्त । सर्व पश्यतु वा मा चा, टमर्थ तु पश्यतु । कीटसंख्यापरिज्ञानं, तस्य न कोपपुज्यतऽति । इह एकेपा सर्व झापन्हववादिनामिदमाख्यात । तथा सर्वत्र क्षेत्रे काले वा सपरिमाणं परिमाणयुक्तं धीई मिस्तया राजत इतिधीरः इत्येवमसायतीच पश्यति । दिव्यं वर्षसहस्त्रं ब्रह्मा स्वपिनि ताप काज न पश्यति किंचित पुनस्तायंत काने जागर्ति तत्र च पश्यति एवं बहुधा महत्तो लोकवादः ॥ ॥ यस्योत्तरमाह । (जेकेति)। ये केचिनसाः प्राणिनस्तिति थथवा स्थावराः तेयां स्वकर्मपरिणत्याऽयं पर्यायोम्ति । (अंति) प्रगुपोऽव्यनिचारी तेन पर्या येण ते बताः स्थावराः स्युः । वसलमनुनूय कर्मपरिणत्या स्थावराः स्थावरत्वमनुन घसाथ नवंतीति । तत्तोयोयागिनवे सपरनवेपि तादगिति नियमो न पुताना । टीका-किंच । (थपरिमाणमित्यादि)। न विद्यते परिमाणमिपत्ता क्षेत्रतः का लतोरा यस्य तदपरिमाणं । तदेवंचूत विजानाति कभित्तीयिकम्तीर्यस्त । एतयुक्त नवति । अपरिमितझोऽसावीडियष्टा न पुनः सर्वज्ञ इति । यदि वाऽपरिमितत्प m पापेक्ष्या तदष्यसदेव । यतः सर्वमेव वस्तुत्पादव्ययतनाव निर्विनागमेव प्रवर्त ते अन्यथा विपदरविदस्यैव वस्तुत्वमेव हीयतेति । यथा यक्तमंतवांनोकः सतापावाह नत्वादित्येतन्निरंतराः सुहृदः प्रत्येप्यंति न प्रेक्षापूर्वकारिणस्तग्राहकप्रमाणानावादिति । तथा यदप्युक्त अपुत्रस्य न संति लोकाश्त्यादीत्येतदपि बालनापितं । तथाहि। पुित्रस चामात्रेणैव विशिष्टलोकावातिरुत तत्रुतविशिष्टानुष्ठानात् । तद्यदि सचामात्रेण ततश्म हत्कार्मुकग वराहादिनिर्याप्तालोकानवेयुस्तेषां पुत्रबहुलत्वसंनवात् । थथानुष्ठानमाश्री यते । तत्र पुत्रदयेसत्यकेन शोननमनुष्ठितमपरेणाऽशोननमित्ति तत्र का चात्ती व रुतानुमानं च निष्फलमापद्यतेत्येवं यत्किंचिदेतदिति । तथा श्वानोयदाश्त्यादियुक्ति वादनाकर्णनीयमिति । यदपि चोक्तम् । अपरिमाणं विजानातीति तदपि न घटा ए वितीये सूत्रतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. निप्रेतार्थाऽतीडियदर्शीति । तथाचोक्तं । सर्व पश्यतु वा मा वा, इष्टमर्थ तु पश्यतु ॥ कीटसंख्यापरिझानं, तस्य न कोपयुज्यतइति । इहास्मिनोके एकेपां सर्वज्ञापन्दववा दिनामिदमारख्यातमयमभ्युपगमः । तथा सर्वदेवमाश्रित्यकाल वा परिवेद्यं कर्मतापन्न माश्रित्य सहपरिमाणेन सपरिमाणं सपरिच्छेदं धीवुधिस्तयारंजतइतिधीरइत्येवमसौ. अतीव पश्यतीत्यतिपश्यति । तथाहि । ते ब्रुवते दिव्यं वर्षसहस्रमसौ ब्रह्मा स्वपिति तस्यामवस्थायां न पश्यत्यसौ तावन्मानं च कालं जागर्ति तत्र च पश्यत्यसाविति तदेवंनूतोबहुधा लोकवादः प्रवृत्तः ॥ ७ ॥ यस्य चोत्तरदानायाह । (जेकेइत्यादि) ये केचन त्रस्यंतीति साक्षीडियादयः प्राणाः प्राणिनः सत्वास्तिष्ठति त्रसत्वमनुज वंति । अथवा स्थावराः स्थावरनामकर्मोदयात् पृथिव्यादयस्ते । यद्ययं लोकवादः सत्योनवेत् । यथासौ यादगस्मिन् जन्मनि मनुष्यादिः सोऽन्यस्मिन्नपि जन्मनि ता. गेव नवतीति । ततः स्थावराणां त्रसाणां च ताशवे सति दानाध्ययनजपनियमत पोनुटानादिकाः क्रियाः सर्वाप्यनार्थकाथापद्येरन् । लोकेनाऽपि चाऽन्यथात्वमुक्तं । तय था। सवै एषशृगालोजायते यः सपुरीपोदह्यते तस्मात् स्थावरजंगमानां स्वकतकर्मवशा त् परस्परसंक्रमणाद्यनिवारितमिति । तथा धनंतोनित्यश्च लोकति यदनिहित तत्रेदमनिधीयते । यदि स्वजात्यनुलेदेनास्य नित्यताऽनिधीयते ततः परिणामानित्य खमस्मदनीष्टमेवाऽन्युपगतं न काचिकृतिः । अथाऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकवनावत्वेन नित्यक विवस्तु प्रत्यदेणान्न घटते तस्याऽध्यक्षबाधितखात् । नहि वनाविपर्यायानात नायवन कायव्यस्थतीयते । नि पर्यायस्यच रखपुष्पस्येवाऽसपतवस्यादि यमुच्यते इव्यविशे सत्यऽप्यपरिमितज्ञले . M नवेत् ततोहेयोपादेयोपदेश तस्य कीटसंख्यापरिज्ञान + . राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. मप्युपयोग्येव । यतोयथैव तक्षिपयेऽस्याऽपरिज्ञानमेवमन्यत्राऽप्याशंकया हेयोपादेये प्रेक्षापूर्वकारिणः प्रवृत्तिर्न स्यात् तस्मात्सर्वज्ञलमेष्टव्यं । तथा यक्त । खापवोधविना मेन परिमितं जानातीत्येतदपि सर्वजनसमानत्वे यत्किचिदिति । यदपिच कैश्चिमुच्यते । यथा ब्रह्मणः समावबोधयोर्लोकस्य प्रलयोदयौ नवतइति तदप्ययुक्तिसंगतमेव । प्रति पादितं चैतत् प्रागेवेति न प्रतन्यते । नचाऽत्यंत सर्वजगत उत्पादविनाशौ विद्यते। न कदाचिदनीदृशं जगदिति वचनात् । तदेवमनंतादिकं लोकवाद परिहत्य यथावस्थितवतु खनावाविनायनं पश्चान दर्शयति । ये केचन बसाः स्थावरावा तिष्ठत्यस्मिन् संसारे तेषां स्वकर्मपरिणत्याऽस्त्यऽसी पर्यायः । अंजूइति प्रगुणोव्यभिचारी तेन पर्यायेण स्वक मैपरिणतिजनितेन ते त्रसाः संतः स्थावराः संपाते । स्थावरा अपिच त्रसत्वमनुक्ते । तथा त्रसास्त्रसत्वमेव स्थावराः स्थावरत्वमेवाऽनुवंति । न पुनर्योयागिह सताहगे वाऽमुनाऽपि नवत्ययं नियमइति ।।। नराल जगतो जोग, विवजासं पलितिय॥ सवे अकंतजकाय अ सवे अदिसिता॥ ॥ एवं खु नाणिणो सारं; जन्न हिंसा किंचणं । अहिंसासमयं चेक, एतावत्तं वियाणिया ॥१०॥ थर्थ-हवे ए उपर दृष्टांत कहेजे-ए जीव उरालके ते औदारिक एटले यति स्थूल एहवा जगतो जोगके जगनो योग जीवनो, व्यापार चेष्टा विशेप, विकास के ते विपरीत जुदो जुदो पलितिय के पामे. अत्रे गर्न दृष्टांत कहेते. जेम ग माहे रह्यो धको जीव धर्बुद, कलस, पेसी इत्यादिक जुदी दी थवस्था पामे. तथा जन्म पाम्या पली वाल, कुमार, तरुण यने वृक्ष एवी जुदी चुदी अवस्था पामे. एका रणे तेनु वचन सा नमी जणातुं. तो जैन कहे 2 के, सोकेप सर्व जीव एशिया दिकधी मामीने पंचेंझ्यिपर्यंत जे , तेने कतरवाय के शारीरी तथा मानसी व ते वनन नथी. अउ के ए कारणे सो के सपला जीय थहिसया के हणाय नहीं, तेम करवू. ॥ ५ ॥ एवं शब्द अवधारणे वे नामिणो के ज्ञानी एटले जे जाण पुरुप तेनो एहन सारं के सार एटले न्यायचे. जन्न हिंसई किंचणं के जे को स थने स्थावर जीवने किंचित् मात्र हणे नहीं, उपलक्ष्णयी मृश बोले नहीं, श्य दन, मैथुन तथा परियह ए थाय न सेवे, रात्री नोजन न करे, एज झानीनो सार जे थाश्रय न सेये, थहिंसा के जीवनी दया तथा समयचेय के समता सर्वत्र रस म परिणाम राखे. एतावतके एटलुज वियाणियाके० जाए जोइये. वो घणुं प . लाल जार सरखं जाण्या थकी शुं फल ? जेम मुजने मरण ते स तेम वीजा जी बने पण मरण तेजाव एम जाणे एटले मूल गुण कहा. ॥ १० ॥ a O - ब

ए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
॥ दीपिका-यत्र दृष्टांतमाह । (उरालमिति )। उदारं स्थूल जगतोयोग। श्रीदारिकाः
प्राणिनोगर्नकतमार्बुदरूपादवस्थाविशेपादिपरीतं बालकुमारयौवनादिकमुदारं योगं परि
समंतादयंते गति।श्रयमर्थः। औदारिकशरीरिणोमनुप्पादेर्वालकुमाराद्यवस्थाविशेपाःप्र
त्यदेण दृश्यंते न पुनर्यादृप्राक्ताहगेव सर्वदेति । एवं सर्वेषां स्थावरजंगमानामन्यथान
वनं यं । तथा थाक्रांताः पीडिताःखेन सर्वे जंतवस्ततस्तेऽहिंसितानवंति तथा कार्य ।
अथवाऽकांतमप्रियंःख येषां तेऽकांतनुःखाश्चशब्दात् प्रियसुखाश्च यतः सर्वान्नहिंस्यादि
ति दृष्टांतोदर्शितउपदेशश्च दत्तः। ॥४॥ किमर्थ सत्वान्न हिंस्यादित्याद । (एयमिति)
खुनिश्चये । एतदेव झानिनः सारं यत्किचन प्राणिजातं न हिनस्ति । अहिंसा समता चैव
एतावविजानीयात् । कोर्थः । यथा मम मरणं वं वाऽप्रियं एवं सर्वस्य प्राणिलोकस्या
पीति । एवं ज्ञात्वा न हिंस्यात्प्राणिनः । उपलक्ष्णान्मृपा न ब्रूयान्नादत्तं गृहीयान्नाब्रह्मा
सेवेत न परिग्रहं कुर्यादिति ॥ १०॥
॥ टीका-अस्मिन्नेवाऽर्थे दृष्टांतानिधित्सयाऽऽह। (उरालमित्यादि )। नरालमि
ति स्थूलमुदारं जगतीदारिकजंतुग्रामस्य योगं व्यापार चेष्टामवस्थाविशेषमित्यर्थः । यौ
दारिकशरीरिणोहि जंतवः प्राक्तनावस्थाविशेपार्नकललार्बुदरूपादिपर्यासनूतं बा
लकौमारयौवनादिकमुदारं योगं परिसमंतादयंते गढ़ति पर्ययंते । एतयुक्तं नवति ।
थौदारिकशरीरिणोदि मनुष्यादेर्बालकौमारादिकः कासादिकतोऽवस्थाविशेपोऽन्यथा
चाऽन्यथाऽनवन् प्रत्यक्ष्णैव लन्यते न पुनर्यादृक् प्राक् तादृगेव सर्वदेति । एवं स
वैषां स्थावरजंगमानामन्यथाऽन्यथा च नवनंइष्टव्य मिति । श्रपिच सर्वे जंतवधाकांता
अनितापुःखेन शारीरमानसेनाऽसातोदयेन दु:खाक्रांताः संतोऽन्यथाऽवस्थानाजो
लन्यते । यतः सर्वे पि ते यथाऽहिंसिता नवंति तथा विधेयं । यदि वा सर्वेऽपि जंतवो
ऽकांतमननिमतं मुखं येषां तेऽकांतःखाः। चशब्दात् प्रियसुखाश्च ते तान सर्वान् न हिंस्या
दित्यनेन वाऽन्यथात्वदृष्टांतोदर्शितोनवत्युपदेशश्च दत्तइति ॥ ए ॥ किमर्थ सत्वान् न हिं
स्यादित्याह । (एवंखुइत्यादि)। खुरवधारणे । एतदेव झानिनोविशिष्टविवेकवतः सार
न्याय्य यत्किंचनप्राणिजातं स्थावर जंगमं वा न हिनस्ति न परितापयति । उपलक्ष्णं
चैतत् । तेन न मृपा बूयान्नादत्तं गृहीयान्नाऽब्रह्मा सेवेत न परिग्रहं परिगण्हीयान्न नक्तं
मुंजीतेत्येवं ज्ञानिनः सारं यत्र कर्माश्रवेषु वर्ततइति । थपिच अहिंसया समता अहिं
सासमता तां चैतावधिजानीयात् । यथा मम मरणं पुःखं वाऽप्रियमेवमन्यस्याऽपि प्रा
शिलोकस्यति एवंकारोऽवधारणे । इत्येवं साधुना ज्ञानवता प्राणिनां परितापनाऽपाव
यादि वा न विधेयमेवेति ॥ १० ॥

. . 0 राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह जाग जसरा. [បទ្រ बुसिए य विगयगेही,आयाणं सरस्कए ॥ चरिआसणसेना सु, जत्तपाणे अ अंतसो॥११॥ एतेहि तिदि गणोदि, संजए सततं मुणी ॥ उकसं जलणं प्रमं, ममतं च विगिंचए ॥१२॥ अर्थ-एटले मूलगुण कह्या हवे उत्तरगुण कहे. दशविध सामाचारीनेवि विविध ना ना प्रकारे बुसिएके वश्या, तथा विगतगृति के जेमा आहारादिकनी लोल्यता नी; ए वा साधु ते पायाणं के थादान, ज्ञान, दर्शन अने चारित्र ए रत्नत्रयने सररकए के सम्यकप्रकारे राखे. एटले जे प्रकारे ए रत्नत्रयनीक्षि धाय तेम करे तेज कहेवे. चरित्रा के चालवू, एटले चारित्रवंत पुरुपने को प्रयोजन कार्य उपना थका चालवू पडे तो धूसर प्रमाण दृष्टि जोतो श्रको चाले तथा प्रतिलेपित्त, प्रमार्जित एवा भासण के ध्यासन उपर वेशे, तथा सुप्रतिलेपित्त, सुप्रमार्जित एवा सेजामुके० उपाश्रय अथवा संथाराने विपे रहे अथवा शयन करे. तथा जलपाणेष के नात पाणीने विपे अंत सो के सम्यकू प्रकारे उपयोग करे एटले निर्दोष थाहारनी गवेपणा करे. ॥ ११ ॥ 'वली पण उत्तरगुण थाश्रयीज कहेवे. एतेहिं के ए पूर्व कह्याजे तिहिंगणेहिं के त्रण स्थानक एटले एक चर्या, बीजुं यासन सजा, धने त्रीजु नातपाणी ए स्थानक रुडी परे जाणवा. एटले चालचामा ईतिमिति ए एक स्थानक, अने शासन सजा एटले थाटान नाम मात्र निदेपणासमिति कहीं ए वीजु स्थानक, तथा ननपा ए एटले एपणासमिति कही; अने नातपाणीनी याचना करता नापा निरवद्म बोले, एटले नापासमिति पण थायी तथा थाहार जीधाथी उच्चार प्रश्रवणनो सभाव थाय, तेने रुडीपेरे परतवतां पारिष्टापनिका समिति पण कही ए बीजं स्थानक जाणवं. एवणे स्थानकने विपे संजएके० संयत उत्तो सततके सततं एटले निरंतर मुणी के चारित्र चान ते वकसके उत्कर्म एटले मान जलके क्रोध, णूमं के माया थने मसलं के मध्यस्य एटले लोन ए चारे कपायने विगिचए के यात्मा थकी जूदा करे. ॥१५॥ ॥ दीपिका-विविधमनेकधोपितः स्थितोदशविधतामाथी न्युषितः । विगता था हारादा विर्यस्य सविगतगृधिः साधुः । श्रादीयते प्राप्यते मोहोयेन तदादानीयं ज्ञा नादिनयं तत्सम्ययायेत् । तथा चर्यातमशच्या । चर्यागमनं, श्रासनं निपीटनस्था नं, शच्या वसतिः, संस्तारकोवा तेषु तथा नक्तपाने चांतशः सम्यगुपयोगवता नाव्यं । ययमर्थः । योनापेपणादाननिपप्रतिष्ठापनासमितियूपयुक्तेनातगाजतपानं यायन्ति दोपमन्वेषणीयं ।। ११ ॥ पुनरुनरगुणानाह । एतानि त्रीणि स्थानानि । यया या समिति रित्त्येकं स्थानं । थासनं शव्यत्यादाननाडमात्रनिदेपणासमितिरिति वित्तीय " एन वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनः जक्तपानमित्येतेन एपणासमितिः। नक्तपानार्थ च प्रविष्टस्य नापणासनवानापणासमि तिरादिप्ता । सति चाहारे प्रश्रवणादीनां सनावात्प्रतिष्ठापनसमितिरप्यायाता इति तृ तीयं स्थानं ३ एतेषु त्रिपु स्थानेषु सम्यग्यतः संयतयामोदाय परिव्रजेदित्युत्तरश्लोके न संबंधः । तथा सततं मुनिरुत्कर्षामानः, ज्वलनः कोधः, णूमंति गहनं मायेत्यर्थः । संसारमध्ये सर्वदा नवतीति मध्यस्थोलोनः। चः समुच्चये। एतान् मानादीन् कपा यान । ( विगिंचएति ) । विवेचयेदात्मनः पृथक्कुर्यात् । ननु क्रोधएवादी सर्वत्र स्थाप्य ते ऽवतु कथं मानऽति चेकुच्यते । माने सत्यवश्यनावी क्रोधः क्रोधे च सति मानः स्या नवेत्यर्थम्य दर्शनाय क्रमोन्लंघनमिति. ॥ १२ ॥ .. ॥ टीका-एवं मूलगुणाननिधायेदानीमुत्तरगुणाननिधातुकामाद । बुनिएयश्त्या दि। विविधमनेकप्रकारमुपितः स्थितोदशविधचक्रवालसामाची व्युपितस्तथा विगता ऽपगता आहारादौ गृधियस्यासौ विगतगृदिः साधुरेवंचूतश्चादीयते स्वीक्रियते प्राप्यते या मोदोयेन तदादानीयं ज्ञानदर्शनचारित्रत्रयं तत्सम्यग्रदयेदनुपालयेत् यथा यथा तस्य निवति तथाकुर्यादित्यर्थः॥कथंपुनश्चारित्रादि पानितं नवतीति दर्शयति । चर्यासन शय्यासु । चरणं चर्यागमनं साधुनाहि सति प्रयोजने युगमात्रदृष्टिनागंतव्यं तथा सन त्युपेदिते सुप्रमार्जिते चासने उपवेष्टव्यं तथा शय्यायां वसती संस्तारके वा जनक प्रमार्जितस्थानादि विधेयं तथा नक्ते पाने चांतशः सम्यगुपयोगवता नाव्यं । इदमुने जवति । इनापेपणादाननिदेवप्रतिष्ठापनासमितिपयुक्तेनाऽतशोनकपानं यावज मादिदोपर हितमन्चेपणीयमिति ॥ ११ ॥ पुनरपि चारित्रशुध्यर्थ गुणानधिकत्या ह। एतेहिं इत्यादि । एतान्यनंतरोक्तानि त्रीणि स्थानानि । तद्यथा । र्यासमितिरित्ये कं स्थानं, श्रासनं शय्येत्यनेनादाननाडमात्रनिदेपणासमितिरित्येतच वित्तीय स्थानं, जक्तपानमित्यनेनैषणासमितिरुपात्ता नक्तपानार्थे च प्रविष्टम्य नापणासनवाजापासमि तिरादिप्ता सति चाहारे उच्चारप्रश्रवणादीनां सनावात्प्रतिष्ठापनासमितिरप्यायातेऽत्ये तच्च तृतीयं स्थानमित्यतएतेषु त्रिपु स्थानेषु सम्यग्यतः संयतामोदाय परिव्रजेदि त्युत्तरश्लोकांते क्रियेति । तया सततमनवरतं मुनिः सम्यक् यथावस्थितजगत्रयवेत्ता । उत्कृप्यते यात्मादध्मातीविधीयतेऽनेनेत्युत्कर्षामानस्तथात्मानं चारित्रं वा ज्वाल यति दहतीति ज्वलनः क्रोवस्तथा राममिति गहनं मायेत्यर्थः । तस्यायलब्धमध्यत्वा देवमनिधीयते । तथा थासंसारमसुमतां मध्येऽतर्नवतीनि मध्यस्थोलोनः । चशब्दः स मुच्चये । एतान् मानादीश्चतुरोपि कपायांस्तविपाकानिझोमुनिः सदा (विगिंचएति) व कहित्यर्थः धनादावुपन्यस्यते तथा रूप , . -- . राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. ए 'कन्नेण्यामारूदोनगवान् क्रोधादीनेव संध्यलनान कृपयति किमर्थमागमप्रसिपमुझे घ्यादी मानत्योपन्यासइति ॥ अत्रोच्यते । माने सत्यवश्यंजाची क्रोधः क्रोधेतु मानः स्याहानत्यस्याश्रत्य प्रदर्शनायान्यथाकमकरणामिति ॥ १२ ॥ समिएन सयासादु, पंचसंवरसंवमेसिएदि अ सिए निस्कू, अमोकायपरिवए डासित्तिवेमि ॥१३॥ अर्थ-हवे अध्ययन उपसंहरतो कहेते. समिएके पांच समिते समितो,चकेतु वधारणने अर्थ ले. तथा सयासाहुके सर्वकालनेविपे साधु केत्रोछे ? ते कहेते. पंचसंवर संवुमके पांच महानतनो पालनार तथा पांच प्रकारना संवरे करी संवयो बत्तो तथा लिएहिके जे गृहस्थ पासवादिकने विपे बंधाणा तेवा गृहस्थने विषे असिए के व बाणो थको एटले तेने विपे मूर्ना नकरे. जेम कम थकी कमल संचरहे तेम गना के साधु ते आरंन परिग्रह यकी दूर रहे पण तेनी साथे बंधाय नहीं, एवो अमोरकायपरिचएके 70 ज्यांसुधी मोदन थाय त्यांसुधी संयम पाले. इतिवेमिनो पूर्ववत्. ॥ १३॥ इति प्रथमाध्ययनस्य चतुर्थीद्देशकः समाप्तः। प्रथमाध्ययनं स० ॥ दीपिका-एवं समितिभिः समितः साधुः पंचमहावतोपेतत्वात्पंचप्रकार संवतः । चशदाजुप्तिगुतस्तथा गृहपागादिपु सितावका गृहस्थास्तप्वसितोन वदोन मूर्मितो निकुविनिहुरासमंतात् मोक्षाय परिसमत्ताद्वजैः संयमानुष्ठानरतोनवेस्त्वमितिशिष्यम्यो पदेशः । इति समाप्ती । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ १३ ॥ इति तपागच्चाधिपश्रीहेमविमलतू रिस्थशिष्यदपकुलप्रणीतायां श्रीसत्रहतांगदीपिकायां प्रथमं समयाध्ययनं समाप्त ॥ ॥ टीका- तदेवं मूलगुणानुत्तरगुणांचोपदाऽधुना सर्वापसंहारार्थमाह । ( समिए नग्या इत्यादि ) तुरवधारणे । पंचनिः समिनिनिः समितएव साधुस्तया प्राणातिमा तादिपंचमहावतोपेतत्वात्पंचप्रकारसंवरसंवतस्तथा मनोवामायाप्तियतस्तथा गृहपाशा दिपु सितायक्वाः सत्तागृहस्थास्तेवतितोऽनयव मस्तेऽमूमिकुर्वाणः पंकाधारपं कजवनतमणाऽदिह्यमानोनिवर्निकणगीतोनावनिकुरामोदापाशेपकर्मापगमजक्षण मोहाय परि गमंतात् बजेः संयमानुपानरत्तोनयेस्त्वमिति विनयस्योपदेशः । इति अध्य यनसमाती ! प्रचीमति गणधरएवमाद यथा तीर्थकतो तथवाहं ब्रवीमि न समनी पिकति गतोऽनुगमः । सांप्रतं नपास्तेपामयमुपसंहारः । सबसिपि नया वविधय तमपं निमामिना । न समगविसुई जं चरणगुणविसाहुनि ॥ १ ॥ १३ ॥ इति सू अस्तांग प्रथमाध्ययन समान ॥ ।

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. सपुत्रानुद्दिश्येदमाह । यदि या सुरासुरनरोरगतिरश्चः समुदिश्याह । यथा बुध्यध्वं यूपं धर्म बोध कुरुत्त । किं न बुध्यध्वं एवंविधसामन्यां सत्यां कस्मादम बोधोन क्रियता त्यर्थः । यतः अस्तधर्माणां प्रेत्य परलोके संबोधिधर्मप्रातिरूपा पुनर्जना । दुनि भये । नैवातिकांतारापनति पुनकते । नहि अतिक्रांतोयौवनादिकालाः पुनरावर्ततपतिनावः । पुनरपि जीवितं संयमजीवितं नो नैव मुलनं । यदि वा जीवितमा पुस्खटितं सत्संधातुं न शक्यतइति ॥ १ ॥ श्रायुपोऽनियतत्वमाह । (महरेति) । मह रावालाएर केचिजीवितं त्यति तथा वृक्षगर्नस्थापि मानवाः । उपदेशयोग्य वान्मानवग्रहणं । एतत्पश्यत यूयं यत्सर्यास्वप्यवस्थासु प्राणी जीवितं त्यजतीति । त पाहि त्रिपल्योपमायुप्कस्यापि पर्याप्त्यनंतरमंतर्मुहूतनय कस्यचिन्मृत्युरुपतिमत्तीति । अत्र दृष्टांतमाह । यथा श्येनोवर्तकं तिनिरिजीई हरते हंति एवमायुदय प्राणान् मृ त्युिरपहरेत् । थायुःक्ष्ये वा त्रुट्यति जीवितं. ॥ ५ ॥ । टीका-उक्त समयाप प्रथममध्ययनं सांप्रत बैतालीयाख्यं वितीयमारल्यते । स्य चाऽयमनिसंबंधः । इहाऽनंतराऽध्ययने स्वसमयगुणाः परसमयदोपाश्च प्रतिपादिता स्तश्च ज्ञात्वा ययाकर्मविदार्यते तथा बोधोविधेयइत्यनेन संबंधेनाऽयातस्याऽस्याध्ययन स्पोपक्रमादीनि चत्वार्यऽनुयोगमाराणि नणनीयानि । तत्राऽप्युपक्रमांतर्गतोऽर्थाऽधि कारोधा । अध्ययनार्याऽधिकारनदेशार्थाधिकारश्च । तनाऽध्ययनार्थाधिकारः मागेव नियुक्तिकारेणानाणि । पापधुमणाचवेत्यनेन गाथाप्रितीपपादेनेत्युदेशार्थाधिकार तु सत्तएव नियुक्तिकारवनरत्र वक्ष्यति । नामनिप्पन्नं तु निदेपमधिकृत्य नियुक्तिरूदाद " यानिमि पेयालगो य वेयालणं वेयालिपं । तिन्निधि चमगाई पाले एम पुण जीवी" ॥ ३८ ॥ (वेयालियमित्यादि ) तत्र प्रास्तशैल्या वेयालियमिति । दृविदार इत्यस्य धातोर्विपूर्वस्य वांदसवात् नावे एवुलप्रयातस्य विदारफमिति कियावाच कमिदमध्ययनानिधानमिति । सर्वत्र च क्रियापामेताप सन्निहित । तद्यथा कर्ता करणं कर्म नेत्यतस्तदर्शयति । विदारकोविदारणं विदारणोपं च तेषां त्रयाणामपिना मस्थापनाइव्यनाचनेदाचतुर्दा निदेपेण त्रीणि चतुम्कझानि इटव्यानि । धन्न बना मस्यापने हुसो व्यविदारकोयोहि इयं काष्ठादि विदारयति । नायविदारकन्तु फर्म गोविदार्यत्वात् नो वागमतीजीवविशेषः साधुरिति ॥ ३८ ॥ करणमधिकृत्यादि "दई च परसुमादी ईसणाणतवसंयमानावे । यवं च दारुगादी नावे कम्मं विपाल णिपं ॥ ३ ॥ (दईचेत्यादि ) नामस्थापने कुरो थ्यविदारण परश्यादि नायविदा रणं दर्शनशनतपःसंपमास्तेषामेव कर्मविदारणे सामयमित्युनं नवति । विदारणी ।

- M १०७ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. तु नामस्थापने अनादृत्य इव्यं दादि । जावे पुनरष्टप्रकारं कर्मेति ॥ ३५ ॥ सांप्रतं वे तालियमित्येतस्य निरुक्तं दर्शयितुमाह “ वेयालियं इह देसियंति वेयालियंत होई ॥ वेयालियं तदा वित्तमति तेणे वयणिव” ॥ ४० ॥ (वेयालियमित्यादि ) । दाऽध्ययनेऽनेकधाकर्मणां विदारणमनिहितमिति कृत्वैतदध्ययनं निरुक्तिवशादिदारक ततोनवति । यदि वा वैतालियमित्यध्ययननामात्राऽपि प्रवृत्तौ निमित्तं । वैतालियबंदोवि शेषरूपं वृत्तमस्ति तेनैव च वृत्तेन निव-हमित्यध्ययनमपि वैतालीयं । तस्य चेदं लक्षणं । वैतालीयलिंगनैधनाः, षडयुक्यादोप्टौ समे चलः । नसमोऽत्र परेण युज्यते, नेतः पट्च नि रंतरायुजोः ॥ ४०॥ सांप्रतमध्ययनस्योऽपोद्घात दर्शयितुमाह " कामं तु सासयमिणं कहियं सहावयंति उसनेणा ॥ अहोणातिसयाणं सोकण वि तेइ पवश्या " ॥ ४ ॥ (काममित्यादि) कामशब्दोऽयमन्युपगमे । तत्र यद्यपि सर्वोप्यागमः शाश्वतः तदंतर्गत मध्ययनमपि तथाऽपि नगवतादितीर्थाधिपेनोत्पन्नदिव्यज्ञानेनाऽष्टापदोपरिव्यवस्थितेन जरताधिपनरतेन चक्रवर्तिनोऽपहतैरटनवतिनिः पुत्रैः टटेन यथा जरतोऽस्मानाऽज्ञां का रयत्यतः किमस्मानिर्विधेयमित्यतस्तेपामंगारदाहकदृष्टांतं प्रदर्य न कथंचिकंतोोंगे चा निवर्ततइत्यर्थः । गर्नमिदमध्ययनं कथितं प्रतिपादितं तेऽप्येतत्त्वा संसारासारता मवगम्य विषयाणां च कटुविपाकतां निःसारतां च झाला मनकरिकर्णवञ्चपलमायुर्गि रिनदीवेगसमं यौवनमित्यतोनगवदाझैव श्रेयस्करीति तदंतिके सर्वे प्रव्रज्यां गृहीतवं तइत्यत्र उद्देसेनिदेसेयइत्यादिसर्वोऽप्युपोद्घातोनणनीयः ॥ ११ ॥ सांप्रतं उद्देशार्था धिकार प्रागुनिखितं दर्शयितुमाह " पढमे संबोहो थनिश्चयाय चीयंमि मावण्या, अहिगारो पुण नगि, तदा तदा बहुविहो तन ॥४२॥ उद्देसंमिय तश्ये, धन्नाण वियस्स अथवजणि । चक्रेयवो य सया सुयप्पमा जइजणेण" ॥४३॥ (प ढमइत्यादिगाथा क्ष्यं ) तत्र प्रथमोदेशिके हिताऽहितप्राप्तिपरिहारलक्षणोबोधो विधेयोड नित्यता वेत्ययमर्याधिकारः। वितीयोदेशके मानोवर्जनीयश्त्ययमधिकारः। पुनश्च त थाऽनेकप्रकारोबदुविधः शब्दादाऽवर्थेऽनित्यतादिप्रतिपादकोऽर्थाऽधिकारोनणितइति । तृतीयोदेशके बहुविधज्ञानोपचितस्य कर्मणोऽपचयरूपोर्याधिकारोनणितइति यतिज नेनच सुखप्रमादोवर्जनीयः सदेति ॥ ३ ॥ सांप्रतं सूत्रानुगमे अस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुबारणीयं । तच्चेदं । ( संवुसहेत्यादि) तत्र नगवानादितीर्थकरोनरतस्तिरस्का रागतसंवेगान स्वपुत्रानुदिश्येदमाह । यदि वा सुरासुरनरोरगतिरश्चः समुद्दिश्य प्रोवाच य था संवुत्थ्यध्वं यूयं ज्ञानदर्शनचारित्रलदाणे धर्मे बोधं कुरुत । यतः पुनरेवंनूतोऽवसरों उरापः । तथाहि । मानुपं जन्म तत्राऽपि कर्मनूमिः पुनरार्यदेशः सुकुलोत्पत्तिः सर्वैश्यि ..

- राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. पाढवं । श्रवणश्रमादिप्राप्ती सत्यां स्वसंवित्यवष्टनेनाह । किन बुध्यध्वमित्यवश्यमेवंविध सामन्यावासा सत्यां सकणेन तुलान् जोगान परित्यज्य सधर्मबोधोविधेयऽतिनावः । थाहि । निर्वाणादिसुखप्रदे नरनवे जैनेंधान्विते, लब्धे स्वल्पमचारु कामनसुखं नो सेवितुं युज्यते । वैडूर्यादिमहोपलाधनिचिते प्राप्तेऽपि रत्नाकरे, सातुं स्वल्पमदीतिकारशक लं किं चोऽचितं सांप्रतं ॥१॥ अरुत्तधर्मचरणानां तु प्राणिनां संबोधिः सम्यक्दर्शनज्ञान चारित्रावातिलक्षणा प्रेत्य परलोकगतानां खलुशब्दस्याऽवधारणार्थत्वात् सुर्लनिय । याहि । विषयप्रमादयशात सरत् धर्माचरणाम्रष्टस्याऽनंतमपि काल संसारे पर्यटनम निहित्तमिति । किंच । हुरित्यवधारणे । नैवाऽतिक्रांतारात्रय चपनमति पुनढोकंते। नाति कांतोयौवनादिकालः पुनरावर्ततइतिनावः । तथाहि । नक्कोटिनिरसलन, मानुष्यं प्राप्य का प्रमादोमे । नच गतमायुयः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ॥ १ ॥ नोनव संसारे सु सनं सुप्रापं संयमप्रधानं जीवितं यदि का जीवित्तमायुस्युटितं सत् तदेव संघातुं न शक्य तइति वृत्तार्यः। संबोधश्च प्रलुप्तस्य सतोनवति स्वापच निशेदये निसंबोधयोश्च नामा दिश्चतुर्धा निक्षेपः । तत्र नामस्थापने अनाढत्य इन्य नावनिदेपं प्रतिपादयितुं नियुक्ति कदाह । “दवं निदा वेळ देसणनाणतयसंजमा नावे । अहिगारो पुणनणि नाणे तय दसणचरिते ॥ ४५ ॥ (दवनिहावे इति) ह च गाथायां व्यनिशानावसंबोधश्च द शितः । तत्राऽयंतग्रहणेन नावनिहाइयवोधयोस्तदंतर्वर्तिनाग्रहणं इष्टव्यं । तत्र ६ व्यनिहा निज्ञ वेदोवेदनमनुनवः । दर्शनावरणीयविशेषोदयइति यावत् । नावनिशातु विषयझानदर्शनचारित्रशून्यता । तत्र ध्यबोधो व्यनिझ्या सुप्तत्य बोधनं । नाचे नाव विषये पुनर्बोचोदर्शनशानचारित्रतपःसंयमाइटव्याः । इह च जावप्रबोधेनाऽधिकारः सच गापापश्चान सुगमेन प्रदर्शितइति । अत्र च निशाबोधयोईव्याजायजेदानबारो नंगायोजनीयाइति ॥ ४ ॥ १॥ नगवानेव सर्वसतारियां सोपक्रमलादनियतमायु रुपदर्शयन्नाह । (उदरापुडायेत्यादि ) डहरावालाएव केचन जीवितं त्यति । तथा वृक्षाच गर्नस्थाप्येतत्पश्यत यूयं के ते मानवामनुष्यास्तेपामेवोपदेशदानाईत्वात् मानवग्रहणं । वदपायवादायुपः सर्वास्थऽप्यवस्थासु प्राणी प्राणांस्त्यजतीत्युक्तं भवति । ताहि । त्रिपल्योपमायुष्कत्यापि पर्यायनंतरमंतर्मुहूर्तमेव कस्यचिन्मृत्पुरुपतिपती ति थपिच गर्नस्थं जायमानमित्यादि । श्रत्रैव दृष्टांतमाह । यथा श्येनः पविविडो पोवर्तकं तित्तिरजातीयं हरेत् व्यापादयेदेवं प्राणिनः प्राणान मृत्युरुपरेत ! उप कमकारणमायुप्फमुपक्रमेत् । तदनावे या बाप्पाक्ष्ये त्रुटयति व्ययधिद्यते की चाना जीवितमिति शेरः ॥३॥ - -- , १०५ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. तु नामस्थापने अनाहत्य व्यं दादि । नावे पुनरष्टप्रकारं कर्मेति ॥ ३एं। सांप्रते वे तालियमित्येतस्य निरुक्तं दर्शयितुमाह " वेयालियं शह देसिपंति वेयालियंत हो । वेयालियं तदा वित्तमति तेणे वयणिव" ॥४०॥ (वेयालियमित्यादि) । हाऽध्ययनेऽनेकधाकर्मणां विदारणमनिहितमिति कृत्वैतदध्ययनं निरुक्तिवशाहिदारक ततोनवति । यदि वा वैतालियमित्यध्ययननामात्राऽपि प्रवृत्तौ निमित्तं । वैतालियचंदोवि शेपरूपं उत्तमस्ति तेनैव च वृत्तेन निबक्षमित्यध्ययनमपि वैतालीयं । तत्य चेदं लक्षणं । वैतालीयलिंगनैधनाः, षडयुक्यादोष्टौ समे चलः। नसमोऽत्र परेण युज्यते, नेतः षट्च नि रंतरायुजोः ॥ ४०॥ सांप्रतमध्ययनस्योऽपोद्घातं दर्शयितुमाह "कामं तु सासयमिणं कहियं नवयंति उसनेणा ॥ अहोणतिसयाणं सोकण वि ते पवश्या" ॥ ४ ॥ (काममित्यादि) कामशब्दोऽयमन्युपगमे । तत्र यद्यपि सर्वोप्यागमः शाश्वतः तदंतर्गत मध्ययनमपि तथाऽपि जगवतादितीर्थाधिपेनोत्त्पन्नदिव्यज्ञानेनाऽष्टापदोपरिव्यवस्थितेन नरताधिपनरतेन चक्रवर्तिनोऽपहतैरष्टनवतिनिः पुत्रैः एप्टेन यथा नरतोऽस्मानाऽज्ञां का रयत्यतः किमस्मानिर्विधेयमित्यतस्तेपामंगारदाहकदृष्टांत प्रदर्य न कयंचिऊतोोंगे चा निवर्ततइत्यर्थः । गर्नमिदमध्ययनं कथित प्रतिपादितं तेऽप्येतत्वृत्वा संसारासारता मवगम्य विषयाणां च कटुविपाकतां निःसारतां च ज्ञात्वा मनकरिकर्णवञ्चपलमायुर्गि रिनदीवेगसमं यौवनमित्यतोनगवदाझैव श्रेयस्करीति तदंतिके सर्वे प्रव्रज्यां गृहीतवं तइत्यत्र उद्देसेनिदेसेयइत्यादिसर्वोऽप्युपोद्घातोनपनीयः ॥ ४१ ॥ सांप्रतं उद्देशार्था धिकार प्रागुनिखितं दर्शयितुमाह पढमे संबोहो थनिवयाय वीमि माणवाणया, अहिगारो पुण जणि, तहा तहा बदुविहो तब ॥ ४२ ॥. उदेसंमिय तश्ये, अन्नाण वियस्स अथवा नपि । वयवो य सया सुयप्पमा जइ जणेण" ॥ ४३ ॥ (प ढमइत्यादिगाथाक्ष्यं) तत्र प्रथमोदेशिके हिताऽहितप्राप्तिपरिहारलक्षणोबोधी विधेयोड नित्यता वेत्ययमर्थाधिकारः। वितीयोदेशके मानोवर्जनीयश्त्ययमधिकारः। पुनश्च त थाऽनेकप्रकारोबदुविधः शब्दादाऽवर्थेऽनित्यतादिप्रतिपादकोऽर्थाऽधिकारोनणितइति । तृतीयोदेशके बदुविधज्ञानोपचितस्य कर्मणोऽपचयरूपोर्याधिकारोनणितइति यतिज नेनच सुखप्रमादोवर्जनीयः सदेति ॥५३ ॥ सांप्रतं सूत्रानुगमे अस्खलितादिगुणोपेत सूत्रमुच्चारणीयं । तचेदं । (संवुनहेत्यादि) तत्र लगवानादितीर्थंकरोनरतस्तिरका रागतसंवेगान स्वपुत्रानुदिश्येदमाह । यदि वा सुरासुरनरोरगतिरश्चः समुद्दिश्य प्रोवाच य था संवुत्थ्यध्वं यूयं ज्ञानदर्शनचारित्रलदणे धर्म बोधं कुरुत । यतः पुनरेवंनूतोऽवसरो उरापः । तथाहि । मानुपं जन्म तत्राऽपि कर्मनूमिः पुनरार्यदेशः सुकुलोत्पत्तिः सर्वेश्यि

राय धनपतसिंघ-बाहाउरका जेनागमसंग्रह भाग उसरा. १०३
पाटवं । श्रवणश्रादिप्राप्ती सत्यां स्वतंवित्यवटंनाही किं न बुस्थ्यध्वमित्यवश्यमेवंविध
सामथ्यावाप्ती सत्यां सकर्णन तुवान् नोगान् परित्यज्य सधर्मबोधो विधेयातिनावः। त
चाहि । निर्वाणाविसुखप्रने नरनवे जैनेइधर्मान्विते, लधे स्वल्पमचारु कामजसुखं नो
सेवितुं पुज्यते । वैडूर्यादिमहोपलीघनिचिते प्राप्तेऽपि रत्नाकरे, लातुं सम्पमदीप्तिकाचशक
लं कि वोऽचिर्त समितं ॥१॥ अरुतधर्मचरणानां तु प्राणिनां संबोधिः सम्यक्रदर्शनशान
चारित्राऽवासिलवाणा प्रेत्य परलोकगताना खशब्दस्याऽवधारणार्थत्वात् सुचलनव । त
थाहि । विषयप्रमावशात् सरूत् धर्माचरणाद्मष्टस्याऽनंतमपि काल संसारे पर्यटनम
निहित्तमिति । किंच । दुरित्यवधारणे। नैवाऽतिक्रांतारात्रय उपनमंति पुनकंते। नाति
कांतोयौवनादिकालः पुनरावर्तततिनावः । तथाहि । जवकोटिनिरसुजनं, मानुष्यं
प्राप्य का प्रमादोमे । नच गतमायुयः प्रत्येत्यपि देवराजस्य ॥ १ ॥ नौनव संसारे तु
लनं सुमापं संयमप्रधानं जीवितं यदि वा जीवितमायुस्त्रुटितं सत् तदेव संधातुं न शक्य
तइति वृत्तार्थः। संबोधश्च प्रसुप्तस्य सतोनवति स्वापश्च निशेदये निासंबोधयोश्च नामा
दिश्चतुर्वा निदेपः । तत्र नामस्थापने अनाहत्य श्यनावनिदेपं प्रतिपादयितुं नियुक्ति
कदाह । “दृट्वं निदा ये सपनाणतवसंजमा नाचे । अहिगारो पुनणि नाणे तव
दसणचरिते ॥ ४ ॥ (दनिहावेज इति) इह च गाथायां इव्यनिज्ञानावसंबोधश्च द
गितः । तत्राऽयंतग्रहणेन नावनिज्ञाव्यबोधयोस्तदंतवर्तिनोग्रहणं इटव्यं । तत्र इ
व्यनिज्ञ निशा वेदोवेदनमनुनवः । दर्शनावरणीय विशेपोदयइति यावत् । नावानिशतु
विषयज्ञानदर्शनचारित्रशून्यता । तत्र व्यबोधोऽध्यनिड्या सुप्तस्य बोधनं । नाचे नाव
विषये पुनर्बोधोदर्शनशानचारित्रतपःसंयमाइटव्याः । इह च नावप्रवोधेनाऽधिकारः
सच गायापश्चान सुगमेन प्रदर्शितइति । अत्र च निझाबोधयोऽव्यानावनेदाचत्वारो
नंगायोजनीयाइति ॥ ॥ १ ॥ नगवानेव सर्वसंसारिणां सोपकमत्वादनियतमायु
रुपदर्शयन्नाह । (डहराबुड़ायेत्यादि ) डहराबालाएर केचन जीवितं त्यति । तथा
वृक्षाच गर्नस्याचप्येतत्पश्यत पूर्य के ते मानवामनुष्यास्तेपामेवोपदेशदानाईत्वात
मानवग्रहणं । बदपायवादायुपः सर्वास्तऽप्यवस्था प्राणी प्राणांस्त्यजतीयुक्तं नवति ।
तथाहि । त्रिपश्योपमापुष्कस्यापि पर्याप्यनंतरमंतर्मुहूर्तेनैव कस्यचिन्मृत्युरुपतिष्ठत्ती
ति थपिच गर्नस्य जायमानमित्यादि । अत्रैव दृष्टांतमाह । यया येनः पक्षिविशे
पोवतकं तित्तिरजातीयं. हरेत् व्यापादयेदेवं प्राणिनः प्राणान् मृत्युरुपहरेत् । उप
क्रमकारणमायुष्कमुफ्कमेत् । तदनाये वा थायुप्पक्ष्ये त्रुट्यति व्यवधिद्यते जी
वाता जीवितमिति शेपः ॥५॥

- , . १०४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. मायादि पियाहिं लुप्पड़, नो सुलढा सुगई य पेञ्च ॥ एयाई नयाई पेदिया, आरंना विरमेङ सुवए ॥ ३॥ जमिणं जगती पुढो जगा, कम्मेहिं लुप्पंति पाणिणो ॥ सयमेव कडेहिं गाह, गो तस्स मुच्चेज पुध्यं ॥४॥ अर्थ-कोइएक जीव बापडो मायाहिं पियाहिं के मातापितादिक स्वजने खुप्पई के संसारमाहे जमाइयो थको एटले तेने मोहे बांध्यो थको, धर्मने विपे उद्यम करे नहीं ते जीवने पेञ्च के परनवने विप सुगईय के सद्गति जे मुक्ति ते नोसुलहा के सुलन नथी. केमके मोहरूप क्लेश तथा विषयसुख थकी उर्गति थाय एवं जा एगी एयानियाई के ए मोहादिक नयने पेहिया के देखीने जे प्रारंनाविरमेज के आरंन थकी विरमे, निवृत्ते ते सुब्बएके सुव्रत थाय. एटले शोननिकव्रतवंत थाय. ॥३॥ हवे जे कोई प्रारंनादिक थकी निवृत्ते नहीं तेने दोष कहे, जमिणं के.जे कारणे अवति जीवने आगल जे कशे ते उत्पन्न थाय. ते गुं उत्पन्न थाय? तो के जगती के जगतमाहे पुढोजगा के पृथक् पृथक् जुदां जुदा जीवनां स्थानक जे नरकादिक जे, ते स्थानकोमाहे कम्मे हिं लुप्पंति पाणिणो के प्राणी पोतानां उपार्जेला कर्मोना जे सुख तेणेकरी पीडाय. ते प्राणी सयमेवकडेहिं के स्वमेव एटले पोते कीधा जे कर्म तेणे करी गाहा के अवगाहे एटले नरकादिक स्थानक उखना हेतु उपचय करे. णोतस्समुचेक के ते अशुनविपाक थकी न मूकाय ; अपुष्यं के अणफरश्यो एटले ते बांधेला कर्म नोगव्या विना तूटे नहीं. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-मायेति । योमातापितृमोहेन धर्मोद्यमं न कुरुते सतैरेव मातापित्रादि नि प्यते संसारेब्राम्यते । तस्य प्रेत्य जन्मांतरे सुगतिश्च नो सुलना । एतानि मुर्गतिग मनादीनि नयानि (पेहिया) प्रेक्ष्यारंजाधिरमेत् सुव्रतः शोजनव्रतः । सुस्थितोवा पाठांतरे ॥३॥(जमिणमिति) यद्यस्मादनिवृत्तानामिदं स्यात् । जगति प्रथिव्यां (पुढो जगत्ति) पृथग्जूताव्यवस्थिताः सावद्याचारोपचितैः कर्मनिः प्राणिनोलुप्यते नरकादिपु नाम्पते । स्वयमेव कतैः कर्मनिर्नरकादिस्थानान्यनिगाहते । नच तस्याऽगुनाचरितस्य कर्मणो विपा केनाऽस्टष्टोमुच्यते जंतुः ॥ ५ ॥ . ॥ टीका तथा (मायाहीत्यादि) कश्चिन्मातापितॄन्या मोहेन स्वजनस्नेहेन च न धर्म प्रत्युद्यम विधत्ते सचतैरेव मातापित्रादिनिनुप्यते संसारे ब्राम्यते । तथाहि । वि हितमलोहमहोमहन्मातापितृपुत्रदारवंधुसंझं । स्नेहमयमसुमतामतः किंबंधनं शृंखलं । N राय धनपतसिंघ बहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २०० खलेत धात्रा ॥ १ ॥ तस्य च स्नेहाकुलितमानसस्य सदसदिवकविकल्पस्य स्खननपोष णार्थ यत्किचनकारिणश्य समिनिदितस्य सुगतिरपि प्रेत्य जन्मांतरे नोसुलनाऽपि तु मातापितृव्यामोहितमनसस्तदर्थ क्लिश्यतीविषयसुखेसातच मुर्गतिरेव नवतीयुक्त जवति । तदेवमेतानि नपानि लयकारणानि अर्गतिगमनादीनि (पहियति ) प्रेक्षाऽरना सावद्याऽनुष्ठानरूपाहिरमेत् । सुनतः शोननवतः सन् सुस्थितोवेति पागन्तरं ॥ ३ ॥ थनिवतस्य दोपमाह । (जमिणमित्यादि) यद्यस्मादनियतानामिदं नवति । किं तत्ज गति प्रथिव्या ( पुढोनि) पृथक्नूताव्यवस्थिताः सावद्यानुष्ठानोपचितः कर्मनिर्विसुष्यं ते नरकादिपु यातनास्थानेषु चाम्यते । स्वयमेव च रुतः कर्मनिनेश्वराद्यापादिताह ते नरकादिस्थानानि यानि तानि वा कर्माणि उपहेन्नि गाहते उपचिनोति । धनेन च हेतुसमायः कर्मणामुपदर्शितोनवति । नच तस्याऽयुनाऽचरितस्य कर्मणोविमाना ऽस्टोऽसो मुच्यते जंतुः । कर्मणामुदयमनसुनूय तपोविशेषमंतरेण दीक्षाप्रवेशाविना न तदपगमं विधनातिनावः ॥ ४ ॥ देवा गंधवररकसा, असुरा नूमिचरा सिरिसिवा ॥ राया नरसेधिमाद णा, गणा ते विचयंति किया गया कामेदिय संथवेहिय गिधा, कम्म सहा कालेण जंतयोताले जद बंधणचुए,एवं आनरकयंमि तुहती ॥६॥ अर्थ-हवे सर्व स्थाननु थनित्यपगुं देखावे. देवा के देवता ते ज्योतिपि सौध मादिक तथा गंधचररकता के गांधर्व राक्षस एटले व्यंतरदेवो कहा, तथा असुरा के , दश प्रकारना जुवनपति तथा नमिचरा के नूमिवरादिक ते मनुष्यादिक मापवा. थने सिरिसिया के सरीतृप एटले सादिक तियेच जाण्या; तथा राया के राजा चकवादिक यने नर के सामान्य मनुष्य, सेहिक श्रेष्ठि ते नगरमांहे मोहोटा, मा रुणा के ब्राह्मण, वाणा तेविचयंति पुरिकया के० एटला सर्व पोतपोतानां स्थानकने पोते पिपा नया धका ठमेवे एटले सर्व प्राणीमात्रने अंतकाले अव उपजेते इत्ययः ॥ बली हिज नाव कहेते. कामेहियकेश कामते विपयादिक लोग श्रने संभवेहिय के संस्तवते मातापितादिक तथा ससुर वर्गादिक तेनो परिचय, तेणेकरी गिधा था सक्त ततो कम्मसहाकालेण के काले कर्मविपाके एटले जोगववाने प्रस्ताचे जंतयो के जीव कर्मनो सहन करनार थाय, एटले विपयासक्त मनुष्यने थामिक काले वज थाप, परंतु ते जीवने काम, लोग तथा सजन ए सर्व सुख यकी राय नार नथी. जह के जेम ताले के तालरदर्नु फल ते बंधण्वए के बीट पकी . १४ २०६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. बूटे तेवारे अवश्य पडे, एवं के एम थाउस्कयंमि तुती के जीव, जे जे ते थायुष्य ना क्य थकी जेवारे विनाश पामे तेवारे तेने कोई जीवाडी शके नदी. ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-देवेति । देवाज्योतिप्कसौधर्माद्याः गंधर्वराक्सयोरुपलक्षणार्थत्वादष्टप्रका राज्यंतराः। असुरा दशधा नवनपतयः।येचान्ये नूमिचराः. सरीसृपास्तिर्यंचः। राजानश्च क्रिहरिप्रमुखाः । नराः सामान्यमनुष्याः । श्रेष्ठिनः पुरमहत्तरा ब्राह्मणाश्च । एते सर्वेपि स्वस्थानानि सु:खिताः संतस्त्यजते । सापां मरणं उःखदायीति ॥५॥ (कामेहिंति ) का मैरिनामदनरूपैः संस्तवैः पूर्वापरतावासक्ताः कर्मविपाकसहिमवः कालेन जंतवः स्युः। जोगेन्बोर्विपयासेवने क्लेशएवेत्यर्थः । कामनोगैन त्राणमस्तीत्याह (तालेत्ति) ताल फलं यथा बंधनात् वृतात् च्युतमत्राणं पतति एवं जंतुरपि स्वायुःदये त्रुटयति च्यवते ॥६॥ ॥ टीका-अधुना सर्वस्थानाऽनित्यतां दर्शयितुमाह (देवाश्त्यादि) देवाज्योतिष्क सौधर्माद्याः, गंधर्वरादसयोरुपताणत्वादष्टप्रकाराव्यंतरागृह्यते । तथा असुरादशा कारानवनपतयः, ये चाऽन्ये नूमिचराःसरीसृपाद्यास्तिर्यचः, तथा राजानश्चक्रवर्तिनोबलदे ववासुदेवप्रनृतयः । तथा नराः सामान्यमनुष्याः। श्रेष्ठिनः पुरमहत्तराब्राह्मणाश्चैते सर्वे ऽपि स्वकीयानि स्थानानि दुःखिताः संतस्त्यजति । यतः सर्वेषामपि प्राणिनां प्राएपरि त्यागे महदुःखं समुत्पद्यतति ॥ ५ ॥ किंच (कामेहित्यादि ) कामैरिबामदनरूपैस्तथा संस्तवैः पूर्वापरनूतैर्गा बध्युपपन्नाः संतः (कम्मसहित्ति) कर्मविपाकसहिमवः का लेन कर्मविपाककालेन जंतवः प्राणिनोनवंति । इदमुक्तं नवति । जोगेप्सोविषयाऽसेवनेन तउपशममिहतइहामुत्र केशएव केवलं न पुनरुपशमावाप्तिः । तथाहि । उपजोगोपाय परो, वावति यः शमयितुं विपयतृलां । धावत्याऽक्रमितुमसौ पुरो पराएहे निजताया। नच तस्य मुमूर्षीः कामैः संस्तवैश्च त्राणमस्तीति दर्शयति । यथातालफलं बंधनात् व्रतात् च्युतमत्राणमवश्यं पतति एवमसावपि स्वायुपाक्ये त्रुट्यति जीवितात् च्यवतइति ॥६॥ जे यावि बढुस्सुए सिया, धम्मिय माहणनिरकुएसिया ॥अनिणूमकडे हिं मुछिए, तिवं से कग्मेहिं किच्चती ॥७॥ अह पास विवेगमुहिए, अवि तिन्नद नासई धुवं ॥णादिसि आरं कन परं वेदासे कम्महिं किञ्चती॥॥ अर्थ-जेयाविबदुस्सुए के जे कोइ बहुश्रुत एटले शास्त्रना पारंगामी सियाकेण्होय, तथा धम्मियके धार्मिक एटले धर्मना करनार होय तथा माहणजिस्कएके ब्राह्मण थने निहाक एटले निदा अटनशीन एवा सिया के होय; तेपण थनिणूमके० माया ..

' . राय धनपतसिंघ बाहाऽरका जैनागमसंग्रह भाग इसरा. येकरी कडेहिं के छ कीयां एवां जे कर्म तेने विषे मुछिए के मूर्चित बत्ता तिवसे के ती व एटले थाकरा एवा कम्मे हिं के कर्म तेणेकरी किञ्चती के पीडाय; एटले सारोथ स्थया नरसो कोई पण जीव करेला कर्मने जोगव्याविना तूटे नहीं. ॥ ॥ हवे ज्ञान, दर्शन अने चारित्रविना अन्य कोइ मोकमार्ग नत्री एवं देखाडेते. यहपास के एवं देखीने शिष्य प्रत्ये गुरु एम कहेते के, कोइएक दर्शनी विवेक के परिग्रहनो परित्या ग करी नहित के उठ्यो अर्थात् प्रवज्याने विष सावधान थयो; परंतु यवितिने के सम्यक् परिज्ञानने अनावे तिन्न एटाले संसारसमुइ थकी तखो नहीं, एवो तो वती शहनास के० एम नापे के धुवं के जे मोदनो मार्ग अथवा मोदनो उपाय ते अ माराज याचार थकीते एम कहे. माटे हे शिष्य ? तेना मागै प्रपन्न नतो तुं पाहिसिके क्या थकी जाणीश ? आरं के० इहलोक अने वली कर्डक क्या यकी परं के परलो कने जाणीश अथवा प्रारं एटले गृहस्थावास थने परं एटले प्रवज्या अथवा थारं एटले संसार अने परं एटले मोद लेने केम जाणीश एटले इहलोक परलोक बन्ने थकी अष्ट एवो थको वेहासे के अंतराने एटले संसारमाहेज कम्मेदि किन के पोताना करेला जे कर्म तेणेकरी पीडातो जश.॥6॥ । दीपिका--(जेयाविति) येचापि बहुश्रुताः स्युर्वेधामिकास्तथा ब्राह्मणास्तथा निशुकाः स्युः शानिमुन्येन ( रामति ) कर्म माया वा तत्तरसदनुष्ठानमूर्छितास्तीचमत्यर्थे । सेत्ति श्रात्वाइहुवचनं इयं । ते कर्मनिः कृत्यते पीड्यंते ॥ ७ ॥ ज्ञानादिसाध्यएव मोझोन तीथिकोकश्त्याह । (बहेति) अथाऽनंतरं त्वं पश्य विवेकं त्यागं परिग्रहस्य ज्ञान या संसा रस्याश्रित्य चरितः स्वकियोद्युक्तः सम्यक्झानानावाद वितीर्णः संसाराब्धिमतीणः केव लं ध्रुवं मोदं तऽपायं वा नापतएव नतु विधत्ते झानानावादित्यर्थः । तन्मार्गमपन्न स्त्वमपि कथमारं शहनवं परं वा परनवे ज्ञान्यसि । एवं नूतया जयबष्टो (बेहातित्ति ) अंतराले कर्मनिः कृत्यते पीच्यते ॥ ७ ॥ - ॥ टोका-अपिच (जेयाचीत्यादि ) येचाऽपि बहुश्रुताः शास्त्रार्यपारगाः । तथा धार्मि फाधर्माचरणशीताः । तथा बाह्मणाः । तथा निकानिदाटनशीनाः स्युनवेयुः । तेऽप्यानिमुरव्येन (णूमंति) कर्म माया वा तत्त्तरसदनुष्यानमूनितागृक्षास्तीवमत्य थे । अत्र च तांदसवाददुवचनं इष्टव्यं । एवंनूताः कर्मनिरसदेद्यादिनिः कस्यते निय ते पीउत्तइतिपावत् ॥ 5 ॥ सांप्रत ज्ञानदेर्शनचारित्रमंतरेण नाऽपरोमोदमार्गोऽस्तीति निकालाविषयत्वात् सूत्रस्याऽगामितीथिकधर्मप्रतिषेधार्थमाह (बहेत्यादि ) श्रयेत्य विकारांतरे बलादेशे एकादशति । अत्यनंतरं पतन पश्य । कस्तीपिकोविवेक -- १०त वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. परित्यागं परिग्रहस्य परिज्ञानं वा संसारस्या ऽऽश्रित्योऽजितः प्रव्रज्योबानेन । सच स म्यक् परिज्ञानानावादवितीर्णः संसारसमुई तितीर्घः केवलमिह संसारे प्रस्तावे वा शाश्वतत्वात् ध्रुवोमोहस्तं तउपाय वा संयमं नापतएव न पुनर्विधत्ते तत्परिझाना नावादितिनावः । तन्मार्गे प्रपन्नस्त्वमपि कथं ज्ञास्यसि । थारमिहनवं कुतोवा परं पर लोकं । यदि वा आरमिति गृहस्थत्वं परमिति प्रव्रज्यापर्यायं अथवा भारमिति संता रं परमिति मोदं एवंनूतश्चाऽन्योऽप्युनयन्रष्टः। (वेहासित्ति ) अंतराले उनयानावतः स्वकतैः कर्मनिः कृत्यते पीडयतइति ॥ ७॥ जा वि य णिगणे किसे चरे, जशविय मुंजिय मासमंतसो॥जे इद मायावि मिऊई, आगंतागनायणंतसो ॥ ए॥ पुरिसो रम पावकम्मुणा, पलियंतं मणुयाणजीवियं ॥ सन्ना श्ह काममु छिया, मोदं जंति नरा असंवुमा नरा ॥२०॥ थर्थ-हवे शिष्य कहे के, हे जगवन् ? केटलाएक दर्शनी निपरिगृही तथा तपस्या ना करनार देखायने, तो तेने मोद केम नहोय? हवे गुरु कहे के,जविय के० यय पिते परतीर्थिक तापसादिक अथवा आशा थकी दृष्टवयूथिक णिगणे के नाम सर्व बाह्य परिग्रह रहित, किसे के० रुश उर्बल कीधुंडे शरीर जेमने एवा उतां चरे के० पोतपोतानी प्रव्रज्या धादरीने विचरे. वली जइविय के० यद्यपि चुंजिय मासमं तसोके मासमास खमण करी मासने यंते जमे तथापि जेश्ह के जे था संसारने विपे मायावि के० मायासहित मिका के संयोगकरे. उपलक्षणथी कपायादिके करी युक्त होय ते धागंतागतयाणंतसो के श्रागमिक काले धनंता गर्नादिक पुःख पामे, ए टले अनंतो संसार परिचमण करे. ॥ ए ॥ दवे जे कारणे मिथ्याष्टिने उपदेशे घणो कायक्लेशे, पण मुक्ति नथी तेकारणे निरते मार्गे रहे, ए नाव कहे. पुरिसो केन्य हो पुरुपो ? तमे पावकम्मुणा के पापकर्म थकी उपरम के निवौ. केमके पलियंत मणुयाणजीवियं के ० मनुष्य जीवितव्य ते पव्योपमांतडे, एटले संयमरहित जीवनुं जो घणुंज घायुप्य होय तो त्रण पल्योपम होय थने संयमसहित तो एक पल्योपमनी अंदर जाएवं एटले पाठ वर्षे नणी एक पूर्वकोडी एटलुज मनुप्यतुं आयुष्य तेतो. गपुंज जाणजे एवं जाणीने जेटलो काल जीविए तेटलो काल सम्यक अनुष्ठाने करी सफल करिए वली जे नरा के मनुष्य सन्नाइह के लोग स्नेह पंकने विषे खुता श्रथवा काममुठिया के० कामनोगने विपे मूर्वित उत्ता एबाजे मनुष्य असंवुमानराके० ते राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २०॥ पुरुप असंवरी बतां मोहंजंति के मोहने विपे पोहोचे एटले हिताहित न जाणे.॥१॥ ॥ दीपिका-जश्वीति । यद्यपि कश्चित्तापसादिननः कशश्च चरेत् । यद्यपि पष्ठाटमादिकु वन यावदंतशोमासं स्थित्वा मुक्ते तथापि योमायावी उपलक्षणात्कपाययुक्तोमीयते सगीय गर्थिमनंतशोऽनंतवारं थागंता यास्यति । अनंतकालं संसारे चमिप्यतीति नावः॥ पुरीसोति ।हे पुरुष त्वं पापकर्मणः सकागात् उपरम निवर्तव । यतोम नुजानां जीवितं सुबह्वपि त्रिपक्ष्योपमांत संयमजीवितं वा पत्योपमस्यांतर्मध्ये पूर्वकोटि मितमित्यर्थः । यथवा परिसमंतादंतो यस्य तत् पर्यंत सातमित्यर्थः। ये पुनः कामेपु इया मदनादिपु मूर्विताः सन्नामनाइह संसारे ते मोहं यांति ते मोहनाय कर्म वर्धति ध संवृताः संवररहितानराः ॥ १० ॥ ॥ टीका-ननु च तीथिकायपि केचन निप्परिग्रहास्तथा तपसा निष्टप्तदेहाश्च त त्कथं तेषां नो मोदावाप्तिरित्येतदारांक्याह । (जविश्त्यादि) यद्यपि तीर्थिकः क श्चित्तापसादिस्त्यक्तबाह्यगृहवासादिपरिमहत्वात् निष्किंचनतया नग्नस्त्वक्त्राणानावाञ्च कशश्चरेत् स्वकीयप्रवज्यानुष्ठानं कुर्यात् । यद्यपिच पठाटमदशमहादशादितपोविशे पं विधत्ते यावदंतशो मासं स्थित्वा भुंक्ते तथापि प्रतिरकपायाऽपरित्यागान मुच्य ते इतिदर्शयति । यस्तार्थिकश्ह मायादिना मीयते उपलक्षणार्थत्वात् कपायैर्युक्तश्त्येवं परिधिद्यते । यसो गर्नाय गर्नार्थमासमंतात् गंता यास्यत्यनंतशोनिरवधिकं कालमि ति । एतमुक्तं नवति । थकिंचनोऽपि तपोनिष्टप्तदेहोऽपि कपायाऽपरित्यागानरकादिस्था नात् तिर्यगादिस्थानं ग जनमनंतमपि कालमग्निशमवत् संसारे पर्यटतीति ॥ ॥ य तोमिय्यादृष्टयुपदिष्टतपसाऽपि न उर्गतिमार्गनिरोधोऽतोमडतएव मार्गे स्येयमेत मुपदेशं दातुमाह । (पुरिसोइत्यादि ) हे पुरुप येन पापेन कर्मणा थसदनुष्टानरूपेण समुपलादितस्तत्राऽसरुत् प्रस्त्तत्वात् तस्माउपरम निवर्चस्व । यतः पुरुषाणां जीधि ते सुवक्षपि त्रिपल्योपमांत संयमजीवितं वा पन्योपमस्याऽतर्मध्ये वर्तते तदऽप्यूना पूर्वकोटिमिति यावत् । अथवा परिसमंतात्यंतोऽस्येतिपर्यंत सांतमित्यर्थः । तचैवं तजतमेवाऽवगंतव्यं । तदेवं मनुष्याणां स्तोकं जीवितमवगम्य यावत्तन्नपति ताव धर्मानुष्टानेन सफलं कर्तव्यं । ये पुनोंगनंहपंके प्रवसन्नामनाह मनुप्यनवे संसारे वा कामेविद्यामदनरूपेषु मूर्चितायध्युपपन्नान्ते नरा मोदं यांति हिताहितमाप्तिप . रिद्वारे मुहांति मोहनीपं या कर्मोपचिन्वंतीति संनाव्यते । एतदसंहतानां हिंसादि स्थानेन्योनिस्तानामसंयतेंक्ष्यिाणां चेति ॥१०॥ h , २२० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधेवितीयाध्ययनं. जययं विदरादि जोगवं,अणुपाणा पंया उत्तरा ॥ अणुसासणंमेव प कमे, वीरेदि समं पवेश्यं ॥११॥विरया वीरा समुध्यिा को दकायरि या पीसणापाणेण दणंति सवसो; पावानविरिया अनिनिवुमार॥ अर्थ-हवे जो एमजे तो झुं करवू ते कहेते. जययं के आयुष्य तु जाणी अने विपयने क्वेशन कारण जाणी, गृहपाशबंध बेदीने चारित्रने विपे यत्न करतो विहादि के विचरे ते केहेवो बतो विचरे? तोके, जोगवं के समिति बने गुप्तिसहित थको विचरे; केमके अणुपाणापंथाके सूक्ष्मजीव जे पंथ एटले मार्गने विपे , ते पंथ इस मितिविना पुरुत्तराके० स्तरछे एटले जतां दोहिसोने, एरीते बीजी समिति पण फला ववी तो एम सदा सावधान पणे हिंमे.अणुसासणं के जेम श्रीवीतरागदेवे सूत्रम ध्ये शीखामण कही. एवके० तेम सूत्रने अनुसारे पक्कमे के चाले, एम वीरेहिं के० श्रीवीर तीर्थकरे समंके साचु पवेदियं के कमु. ॥ ११ ॥ ते श्रीवीर केवाडे, ते क हे.जे हिंसादिक पापथकी विरियाके विरत एटले निवर्त्या ते वीरा के वीरकर्मना बेदनारा तथा समुहियाकेसम्यक याचारने विपे सावधान थया एवा बता कोह के० क्रोध अने कायरियाश्के कातरी एटले माया तथा यादि शब्द थकी मान थने लोन पण जाणी सेवां तेना पीसणा के० पीसनार एटले मर्दन करनार ते वीर सबसो के० सर्वथापि पाणेगहरांति के प्राण हणे नहीं. पावा के पाप जे सावद्य अनुष्ठान ते थकी विरिया के विरत तथा अनिनिहुमा के क्रोधादिकना उपशमे करी शीतल थयाने एवा श्रीवीर जागवा. ॥ १२ ॥ ॥ दीपिका-जययमिति । यतमानोयत्नकुर्वन् विहर उद्युक्त विहारी नव योगवान् संय मयोगवान् । श्रणवः सूक्ष्माः प्राणाः प्राणिनोयेषु ते अपुप्राणाः पंथानोऽनुपयोगैपुरु जराऽर्गमाः । र्यादिसमिति उपयोगवतानाव्यमित्यर्थः।अनुशासनमेव सूत्रानुसारेणे व संयमे प्रकमेत् चरेत् । एवं वीरैरहनिः सम्यक् प्रवेदित कथितं ॥११॥ विरयाइति । हिंसादेर्विरताः समुचिताः सम्यगारंनत्यागेनोबिताः क्रोधकातरिकादिपीपणाः । क्रोधग्रह णान्मानोपि ग्राह्यः । कातरिका माया । मायाग्रहणाच लोनोगृहीतः। तेपां पीपणाविना शकाः एवं विधावीराः स्युः। तथा प्राणान् सर्वशोमनोवाकायैन नंति । पापात् सावधव्या पारात् विरतानिनिवृताः क्रोधाद्युपगमेन शांताः स्युः॥१२॥ ॥ टीका-एवं च स्थिते यविधेयं तदर्शयितुमाह । (जययमित्यादि) स्वल्पं जीवित मवगम्य विपयांश्च केशप्रायाऽनवबुध्य वित्वा गृहपाशबंधनं यतमानोयत्नं कुर्वन प्राणि ..

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह जाग उसरा. नामनुपरोधेन विदरयुक्तविहारी नव । एतदेव दर्शयति । योगवानिति ॥ संयमयोगवान गुप्ता समिति गुप्तश्त्यर्थः । किमित्येवं। यतोऽणवः सूक्ष्माः प्राणाः प्राणिनोयेषु ते । तया ववंजूताः पयानोऽनुपयुक्तैर्जीवानुपमर्दैन उस्तरार्गमाइत्यनेन इयर्यासतिरुपदिता । यस्यानोऽपलादणार्थत्वात् अन्यास्वऽपि समितिषु सततोऽपयुक्तेन नक्तिव्यं । अपिच अनुशासनमेव ययागममेव सूत्राऽनुसारेण संयम प्रक्रमेत् । एतच्च सर्वैरेव वीरैरह शिः सम्यक् प्रवेदितं प्रकर्षणाऽख्यातमिति ॥ ११ ॥ अथ कएते वीराऽत्याह । (विर येत्यादि ) हिंसाऽनृतादिपापेभ्योये विरताः । विशेषेण कर्म प्रेरयंतीति वीरा; । सम्यगारं जपरित्यागेनोबिताः समुचिताः ते एवंजूताश्च क्रोधकातरिकादिपीपणाः। तत्र क्रोधग्रहण म्मानोगृहीतः । कातरीका माया तदग्रहणानानोगृहीतः । यादिग्रहणात् शेपमोहनीय परिग्रहः तत्पीपणास्तदपनेतारः तथा प्राणिनोजीवान सूक्ष्मतरनेदनिन्नान् सर्वशोमनो बाकायकर्मनिननंति नव्यापदयति । पापाच सर्वतः सावद्यानुष्ठानरूपाधिरताः निरत्तास्त तश्चाऽनिनिस्नाःक्रोधाद्युपशमेनशांतीनूताः। यदि याऽनिनिवृत्ताःमुक्ताश्च इष्टष्याऽति॥१२ णवि ता अमेव लुप्पए, लुष्पति लोअसि पाणिणो ॥ एवं स हिएदि पासए, अणिदेसे पुछे अहियासए ॥ १३ ॥ धुणिया कुतियं चलेवचं, किसए देवमणासणा ह ॥ अविहिंसा मेव पत्रए, अणधम्मो मुणिणापवेदिती ॥7॥ अर्थ-वली उपदेशांतर कहेढे. ए नावनाये परिसह थने उपसर्ग सहन करवा ते कहेने. ण के नयी अपि के निचे ता के प्रत्ये ए शीत, उल, दुधातपादिक परि सह तेणेकरी अहमेवलुप्पएके० नथी पीडाता छु? किंतु सुष्पंतिलोथ सिंपाणिणोके लोकने थिपे घणा तीर्यच तथा मनुष्यादि प्राणी जे . ते शीततापादिक कष्ट करी पी डायचे, परंतु तेने सम्यक विवेकने धनावे निर्जरा कांड पण यती नथी. तेमाटे एवं के ए मकारे सहिएहिं के ज्ञान, दर्शन अने चारित्रे करी सहित वता जे शीततापादिक पूर्व कह्या तेने पासए केए बालोचे तथा अणिहे के स्नेहरहित अथवा क्रोधा दिकरहित दतो घुझेके ते परिसहे पौडयो यको तेनी वेदना सम्यक् प्रकारे अहियासे. ॥१३॥ वक्षी हिज कहवे. धुणिया केदरक) कुतियं चलेवयं के लेपसहित नौतने एटले धुं के, जेम गोवरथकी लीपेली नीत ते अनुक्रमें तेना सेप गये थके उर्वज पाय. ए दृष्टांत करीमणासणाहिकेण्यनशनादिक तपे करीने किसएदेहके देहने करा करे तथा चलायविहिंसा मेवपधएके एक दिसाजधादरे अणुधम्मो मुणिणापवेदिता के गए अहिंसादिलक्षण जे धर्मठे,तेजीयने यनुज एटले हितकारी सर्वशेकह्योने.॥१४॥ व a .. है १२२ हितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ।। दीपिका-एवितेति । परीपदैःष्टष्टोपि तान अधिसहेत क्षमेत । पीडितएवं चिंतयेत् नतावदहमेव परीपदोपसगै प्ये पीडये किंतु अन्येपि प्राणिनस्तियङ्कनुष्याः पीड्यंते लोके एवं सहितोज्ञानादिनिः स्वहितधात्महितोवा पश्येत् निर्मलवुध्या विचारयेत् पूर्वोक्तं । अनीहः क्रोधादिनिरपीमितः संयमेपरीषहसहनेवा निगृहीतवीर्योवा सन् परिपदैः स्पृष्टोपि तान् अधिसहेत दमेत ॥ १३ ॥ धुणियाइति । धूत्वा विधूय कुडिथं कुह्यं नित्तिमिवेत्यर्थः। लेपवत् सोपं । यथा कुडयं गोमयादिलेपेन सलेपंक्रमेण लेपोप गमतः कृशं स्यात् एवमशनादिनिर्देदं कर्शयेत् । देहरुशवाच्च कर्मकशत्वं स्यादितिजा वः । तथा विविधाहिंसाविहिंसा न विहिंसा अविहिंसा तो प्रव्रजेत प्रकर्पण व्रजेताथ हिंसा प्रधानः स्यादित्यर्थः । अनुगतोमोके प्रति अनुकूलोधर्मोऽनुधर्मोऽयं मुनिना सर्व केन प्रवेदितः कथितः ॥ १४ ॥ ॥ टीका-पुनरप्युपदेशांतरमाह । (णविताइत्यादि परीपदोपसर्गाएतभावनापरेण सोढव्याः नाहमेबैकस्तावदिह शीतोमादिःख विशेषैर्तृप्ये पीडये । थपित्वऽन्येऽपि प्राणि नस्तयाविधा स्तियङ्मनुष्याबस्मिलोके लुप्यते अतिःसदैवैः परिताप्यंते तेषां च सम्यग्विवेकानावाननिर्जराख्यफलमस्ति । यतः । दांतं न मया गृहोचितसुखं त्यक्त न संतोपतः सोढा दुःसहतापशीतपवनक्लेशान तप्तं तपः ॥ ध्यातं चित्तमहर्निशं नियमि तं वन तत्वं परं तत्तत्कर्मरुतं सुखार्थिनिरहो तैस्तैः फलैर्वचिताः॥१॥ तदेवं क्लेशादिस हनं सहिवे किनां संयमाच्युपगमे सति गुणाय नवति । तथाहि । कार्य कृत्प्रनवं कन्न मशनं गीतोमयोः पात्रता पारुष्यं च शिरोरुहेपु शयनं मह्यास्तले केवले । एतान्येव गृ हे वहंत्यवनति तान्युन्नति संयमे दोषाश्चापि गुणानवंति हि नृणां योग्ये पदे योजि ताः । १ । एवं सहितो ज्ञानादिनिः स्वहितोचा यात्महितः सन् पश्येत् कुशाग्रीयया युध्या पर्यालोचयेदनंतरोदितं । तथा निहन्यतइति निहः न निहोऽनिहः क्रोधादिनि रपीमितः सन् समहासत्वः परीपदैः स्पृष्टोऽपि तानाधिसहेत मनःपीमां न विदध्यादिति । यदिवाऽनिहइति तपः संयमपरीपहने वा निगृहितबलवीर्यः । शेपंपूर्ववदिति ॥१३॥ थपिच (धुणियाइत्यादि) । धूत्वा विधूय (कुलियंति) कमणकृतं कुडय । लेपवत्सलेपं । अयमत्रायः । यथाकुडयं गोमयादिलेपन सोपं जाघट्यमानं पापगमात् कृशं नवति एवं अनशनादिनिर्देदं कर्शयेत् अपचितमांसशोणितं विदध्यात् । तदपचयाच कर्मणोड पचयोनवतीति नावः। तथा विविधा हिंसा विहिंसा न विहिंसा थविहिंसा तामेव प्रकर्षे ण प्रजेत् थहिंसाप्रधानोनवेदित्यर्थः । अनुगतोमोदं प्रत्यनुकूलो धर्मोऽनुधर्मः असावहिं सालणः परीरहोपसर्गसहनलदाणश्च धर्मामुनिना सर्वझेन प्रवेदितःकथितइति ॥१॥ ..

D राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. १२३ सनणी जद पंसुगुडिया, विगुणिय धंसयई सियं रयं ।। एवं दविनवदाणवं, कम्म खवा तबस्सिमाहणे ॥ २५ ॥ नयिमणगारमसण, समणं गण विअं तवस्सिणं ।। महर बुडाय पञ्चए, अधि सुस्से श य ते लनेकणो ॥१६ अर्थ-हवे कहेले के जद के जेम तवणी के पक्षिणी ते पंसुगुडिया केरजे करी खरडी उती विदुणिय के अंग धुणावीने धंत तियरयं के ते वधी रज खंखेरीने दूर करे. एवं के एरीते दविजे के मोके जाने योग्य नव्यजीव ते वहाएवं के उप धान वंत ततो उपधान एटले तपविशेष तेनो करनार एवो तवस्सिमाहरों के तपस्वी माहाण महणो एवोजेनो उपदेश दे,तेने प्रारुत शैली माटे माहण कहिए; एटले तपस्वी ब्रह्मचर्यनो पालनार ते कम्मखव के कर्म खपावीने पोता थकी वेगलाकरे. ॥१५॥ हवे अनुकूल उपसर्ग कहेठे. अणगार के साधु ते संयमने विपे उध्यि के प्रवत्यो तथा एसएंके एपणानो पालनार तथा समणके अमायने तवस्तिक के तपस्वी आणविथंकेस्थान स्थित उत्तरोत्तर संयमने स्थानके प्रवक्यो ते तवस्सिप तपस्वी एवा साधुने कदाचित् महरा के बालक पुत्र पौत्रादिक तथा खुट्टाके पिता माता दिक तेणे पचएके प्राथ्र्यो एटले प्रार्थना करी कहेके, तमे थमारुं प्रतिपालन कर वाढं टालोठो घमा पालण पोपण करनार तमारा विना बीजो कोइ नधी इत्यादिक व चन कहेता ते थवि के श्रपि सुस्ते के श्रम पामे; परंतु तंजणा के ते जन जे ख जनादिकते परमार्थना लाण एवा साधुने णयलनेत्केम्पोताने वश करी शके नहीं ॥१६॥ । दीपिका-सउणीति । शकुनिः पक्षिणी यथा पांसुना रेणुना गुंलिता व्यासा सती गं विधूय कंपयित्वा सित बई रजोध्वंसयत्यपनयति एवं इच्योजव्योमुक्तिगमनयोग्य उपधानवान् तपोयुक्तः पयति तपस्वी । मावधीरिति प्रवृत्तिर्यस्य समारुतशयामाहणः { { ५६ (उहियेति ) डहरावालाः पुत्रादयोमाः पित्रादयः श्रमणं प्रार्थयेयुः । वयं वया पाख्यास्त्वंचास्माकं पास्यति । किनूतं श्रमणं थनगारं गृहरहित एपणा प्रति उहितमा मयंत स्थानस्थित संपमस्थानस्थं तपसिन एवं जयंतस्ते ननायपि शुप्येपुः श्रम ग घेयुः न च तं साधु सनेरन नैवात्मवशं कुयुरित्यर्थः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-सिंच (सवणीत्यादि) शकुनिका पक्षिणी यथा पांतुना रजसा पवितासती अंग विधूय कंपपित्वा तश्नः तितमवववसत् ध्वंसपत्यपनयति । एवं इव्योनम्यो मुक्तिगमनयोग्योमोदप्रत्युपसामीप्येन दधातीति उपधानमनशनादिकं तपः तदस्याऽरती त्युपधानयान मानतः कर्मझानावरणादिकं कृपयत्यपनयति । तपसी साधुः (माह 0 ० १२४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. त्ति) मावारिति प्रनिर्यस्य सप्रारुतशैल्या माहणेत्युच्यतइति ॥ १५ ॥ अनुकूलोप सर्गमाह । (बध्येित्यादि ) अगारं गृहं तदस्य नास्तीत्यनागारस्तमेवं नूतं संयमोगगने नेपणां प्रत्युजितं प्रवने । श्राम्यतीतिश्रमणस्तं । तथास्थानस्थितमुत्तरोत्तर विशिष्टसंयम स्थानाध्यासिनं तपस्विनं विशिष्टतपोनिष्टप्तदेहं तमेवंनूतमपि कदाचित् महरा पुत्रना दयोवृक्षाः पितृमातुलादयः उन्निष्क्रामयितुंप्रार्थयेयुर्याचेरंस्तएवमूचुनवता वयंप्रतिपाच्या न त्वामंतरेणाऽस्माकं एकः प्रतिपाल्यएवं नणंतस्ते जनाअपि शुष्येयुः श्रमं गन्छेयुन चतं साधु विदितपरमार्थ तनेरन् नैवाऽऽत्मसात्कुयु वाऽऽत्मवशगं विदध्युरिति ॥ १६ ॥ जश् कालुणियाणि कासिया, जश् रोयंति य पुत्तकारणे ॥दवि यं निरकुसमुध्यिं णो लनंति ण संतवित्तए ॥ १७ ॥ जऽ विय कामेदिं लाविया,जणं जाविण धिन घरं ॥ज जीवितना वकंखए, पो लम्नति णं संवित्तए ॥१७॥ अर्थ-जइके० यद्यपि ते माता पिता पुत्र कलत्रादिक जेजे ते साधुने सन्मुख यावीने कालुणियापिकासियाके अनेक करुणा प्रताप वचन बोले. तथा जश्के यदि रोपं तियपुत्तकारणेके पुत्रने निमित्ते रुदन करे. तोपण ते दवियंके मुक्ति गमन योग्य जिस्कुके साधु रागपरहित एवो समुहियंके सम्यक् प्रकारे संयमने विपे चग्यो वे, सावधान थयो, एवा साधुने पोलतंतिके कोनावीन शके. संतवित्तएके प्रव्रज्या मूकावी गृहस्थावासने विपे स्यापि नशके. ॥ १७ ॥ जइवियकामे हिंलावियाकेण्यद्यपि ते पोताना सजन ते संयम पालता साधुने कामनोगे करी सोनावे ए अनुकूल उपत गै थने जइपंजाहिणबंधिघरं के अथवा जो तेने बांधीने घेर लेई जाय ए प्रतिकूल उपसर्ग . तो एवा अनुकून श्रने प्रतिकूल उपसर्गे पीड्यो थको पण साधु जई के यदि जीवितंनावकंखए के असंयमे जीवितव्य न वांडे एटले मरण कबुल करे. पण असंयमे जीवितव्य न वांछे तो तेने पोलनंति पसंतवित्तए के तेना वजन ते पोताने वशकरी नगके थर्थात् गृहवासने विपे स्थापी नशके ।। १७ ॥ ॥दीपिका-जति। यद्यपि ते मातापित्रादयः कारुणिकानि विलापवचनानि कुर्युः । तथा यदि रुदंति पुनकारणात् मुतनिमित्तं । एवं रुदत्तोयदि नणंति निरकुं । फिजूतं व्यं मुक्ति योग्यत्वात् श्यनूतं संयमे समुठितमुद्यतं तथापि न साधु न लप्स्यते न शक्नुवंति संयमा चालयितुं तथा न गृहस्थत्ने संस्थापयितुं ।।१७।। (जईति) यद्यपि ते पित्रादयस्तं साधु कामरिछामदनोवयंति उपनिमंत्रयेयुः । तथा यदि पंयाम्यालंकारे वध्या गृहं नयंति।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. एवमनुकूलप्रतिकूजोपसर्गपीडितोपि साधुर्यदि जीवितं नानिकांदयेत् यदि जीवितं न बोठेत् असंयमजीवितं वा नाकादेत् । तदा ते निजास्तं साधुन सनंते न प्राप्नुवंति सब शेक (नसंवविचएति) नापि गृहस्थत्वे संस्थापयितुमलं ॥ १४ ॥ । टीका--किंच (जईत्यादि) यद्यपि ते मातापितापुत्रकलत्रादयस्तदंतिके समेत्य करुणा प्रधानानि वितापप्रायाणि बचांस्यऽनुष्ठानानि वा कुर्युः। तथाहि । णाहपियकतसामिय, श्रश्वबहनहोसि नवरामि ॥ तुहविरहम्मियनिक्किवसुसंसर्वपिपडिहाइ ॥९॥ सेपीगा मोगोती,गणोवतंज बदोसिसशिस्तिो ॥ दिप्यासिरिएसुपुरिसकिंपुणनिययंघरदारं ॥ २ ॥ तथा यदि (रोपंत्तियत्ति)सदंति पुत्रकारणं सुतनिमित्तं कुलवर्थनमेकं सुतमुत्पाद्य पुनरेवं क तुमहसीति । एवं रुदेतोयदि नणंति से निरागवेपरहितत्वान्मुक्तियोग्यत्वाचा व्यनूत सम्यक्संयमोत्थानेनोस्थिनं तथाऽपि साधुं न लप्स्यते न शक्नुवंति प्रवज्यातोत्रंशयितुं नावाझ्यावयितुं नाऽपि संस्थापयितुं गृहस्थनावेन इव्यलिंगाच्यावयितुमिति ॥ १७ ॥ अपिच (जइविश्त्यादि) यद्यपि ते निजास्तं साधु संयमोत्थानेनोयित कामरिनामदन रूपाययति उपनिमंत्रयेयुरुपलोनयेयुरित्यर्थः । धनेनाऽनुकूलोऽपसर्गग्रहणं । तथा । यदि नयेयुर्वध्वा गृहं । पामिति वाक्यालंकारे। एवमनुकूलप्रतिकूलोपस गैरनितोऽपि साधु यदि जीवितं नानिकांदत् यदि जीवितानिलापीन नवेत् असंयमजीवितं वा नाऽनिनंदेव ततस्ते निजास्तं साधु (ो सप्रतिनि ) न लनंते न प्राप्नुवंति आत्मसात्कत्तु ( पसंठ विनएति । नाऽपि गृहस्थनावेन संस्थापयितुमजमिति ॥ १७ ॥ सेतिय णं ममाइणो,माया पियाय सुयाय नारिया ॥ पोसादि ण पासवे तुमं, लोगपरं पि जहासि पोसणो ॥ २५॥ अन्ने अ नोदि मुछिया, मोदं जति गरा असंवुमा ॥ विसमं विसमेदि गाहिया, ते पावोद पुणो पगप्रिया ॥ ३०॥ थर्थ-ते माता पितादिक ते चारित्रियाने यही इति वाक्यालंकारे, सेहतिकेशी खवे ते स्वजन केवा ? तोके, ममाणोके अत्यंत स्नेहेकरी ते मायाके माता, पिया यके पिता, सुयायके मुत एटले टोकरा थने नारिया जार्या एका सञ्जान छुशी खवे कहने के यहो पुत्र थमे ताहरे वियोगे व्यत्यंत मुखियाए, एंवा थमने पास के देखीने तुमकेतु धमारु पोसाहिणके पोपण कर कारणके तुं अत्यंत सूक्ष्मदृष्टोपाजोटोते माटेतारा हृदयमा सारीपने विचारीने श्रमारुपोषण कर अन्ययातो लोगो इहलोक तथा परके० परलोक यकी पण जहादिक नष्ट पशि. माटे उखी एवा मावित्र, पोसणो 0 १२६ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे क्षितीयाध्ययनं. के० पोपण करवू ते महापुण्यनु काम. ॥१॥ हवे कोइएक कायर पुरुप ते मातापि तादिकना वचनथी लोलाय तेने विपाक कहेते. अनेके अनेरा कोइएक थल्प सत्ववं त एवा चारित्रिया ते अन्नेहिंके० अन्य जे मातापितादिक तेने विषे मुखिया के मोहे मूर्चाथका मोहंजंतिणरायसवुमा के० असंवरी एटले संवरविना मोह पामे, एटले रूडायनुष्ठाननुं करवू मूकी थापे थने मोदने विपे पोहोचे तथा ते घसंयतिनरोने विस मके गृहस्थे विसमे हिंगाहियाकेज्यसंयम तेने विपे पोहोचाड्या उता पुणो के वली ते पावेहिके० पापेकरी पगलियाके धृष्ट बतां पापकर्म करतां सजा पामे नहीं. ॥२०॥ ॥ दीपिका-(सेहंतीति) ते मात्रा पित्रादयः सुतानार्या च । मिति व्याक्यालंकारे। साधु (ममाइणोति) ममायं साधुरिति स्नेहालवः शियति । किमित्याह । पश्य नोऽस्मा नःखितान् त्वं तु दर्शकः सूक्ष्मदर्शी अतोऽस्मान् पोषय अन्यथा त्वया प्रव्रज्याग्रहणा दिह लोकस्त्यक्तः । यस्मत्परिपालनत्यागात्परलोकमपि त्वं जहासि त्यजसि ॥ १ ॥ (अन्नेति ) अन्ये केचनाऽल्पसत्वायन्यैर्मातापित्रादिनिर्चितायतंवृतानरामोहं यां ति सदनुष्ठाने मुह्यति । तथा विपमैरसंयतैर्विपममसंयमं ग्राहिताअसंयमे प्रवर्तितास्ते पापैः कर्मनिः पुनः प्रगल्लिताधृष्टतांगताः ॥ २० ॥ .. टीका-च (सेहंतियणमित्यादि ) ते कदाचिन्मातापित्रादयस्तमनिनवप्रव्रजित (सेहं तित्ति ) शियति । णमिति वाक्यालंकारे । (ममाणोति ) । ममाऽयमित्येवं स्लेदा सवः । कथं शियतीत्यतयाह। पश्य नोऽस्मानत्यंतःखितांस्त्वदर्थ पोपकानावावा त्वं च यथावस्थितार्थपश्यक सूक्ष्मदी सश्रुतिकश्त्यर्थः । अतोनोऽस्मान् पोपय प्रतिजागर णं कुरु अन्यथा प्रव्रज्याऽन्युपगमेनेह लोकस्त्यक्तोनवताऽस्मत्प्रतिपालनपरित्यागेन च प रलोकमपि त्वं त्यजसीति खितनिजप्रतिपालनेन च पुल्यावाप्तिरेवेति । तथाहि । या ग तिः क्वेशदग्धानां गृहेषु गृहमेधिनां । बिव्रतां पुत्रदारांस्तु तां गतिं ब्रज पुत्रकेति ॥ १५ ॥ एवं तैरुपसर्गिताः केचन कातराः कदाचित् यद्यत्कुर्युरित्याह । (थन्नेइत्यादि) अन्य केच नाऽल्पसखाः वन्यैर्मातापित्रादिनिर्विताथध्युपपन्नाः सम्यग्दर्शनादिव्यतिरेके सकल मपि शरीरादिकमन्यदित्यऽन्यग्रहणं । ते एवंनताः घसंवृतानराः संमोहं यांति सदनुष्ठा ने मुह्यंति तथा संसारगमनैकहेतुनूतत्वात् विपमोऽसंयमस्तं विपमैरसंयतेरुन्मार्गप्रवृत्ति वेनाऽपायानीरुनिः रागही धनादिनवाज्यस्ततया श्वेद्यत्वेन विषमै हिताथ संयम प्रति वर्तिताः । ते चैवंनता. पापैः कर्मनिः पुनरपि प्रवृत्ताः प्रगल्लिताः धृष्टतां ग ताः पापकं कर्म कुर्वतोऽपि नलांतति ॥ १० ॥ म a राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. तम्हा दवि इक पंमिए,पावान विरतेऽनिणिवपणए वीरे म हाविहि, सिधिपहं णेाज्यं धुवं ॥३२॥ वेयालियमग्गमागन मणवयसाकायणसंयुमो ॥ विचा वित्तं च णायन आरंनं च सुसंवु में चरेडासित्तिवेमि शाति वैतालीयाध्ययनस्य प्रश्नमादेशकः धर्म-जो तेने ए विपाक लागतो छ कर ? ते कहेते. तम्हा केस ते कारणे वि के मुक्तिगमन योग्य जव्यजीव रागपिरहित पंमिए के पमित विवेकयुक्त नतो सं सारयास सेवतां महाकेश एवं जागी. इरक के तेना विपाकने चिंतये एवो तो के ते पावा के पापकर्म थकी विरते के० निवर्ने धनिणिचुमे के क्रोधादिकने परिहारे करी शीतल पाय तथा पणतके महाविनयवंत अने वीरके कर्म विदारवाने सामर्थ्य वान महाविहिं के जे मदात एटले जैनमार्गे प्रवते ते मार्ग केवो ? तो के, सिद्धिप हं के सिदिपंथ जे मोदनो मार्ग तथा ऐयाउयं के न्यायमार्ग तथा धुवं के शा श्वतो एवो मार्ग जाणीने सादरचो ॥ २१ ॥ वली तेहज उपदेश उपसंहार करतो क हे. घेयासिय के कर्मनो विदारनार एवो जे मार्ग के मार्ग तेनेविपे धाग के थागत एटसे श्राव्यो तथा वली मण्वयसाकाएण संवुमो के मन, वचन थने का पायेकरी संवरनो पालनार विचाके बनाने; यं नामीने? तोके, वित्तंचणायके धन, झाती, स्वजन तथा थारनं के० धारन एटलो वाना बांडोने स के सुटु एटले नली परे इंशाने संवुमे के संवरतो ततो चरे के संयमने पाले तिमि के एरीते पंच म गणधर श्रीसुधर्मास्वामी जंबुप्रत्ये कहे। के, जेम श्रीमहावीरदेव पासे थी सोनव्युं तेम तुजने कट्ठवं. ॥ २२ ॥ इति श्रीवैतानियाऽध्ययनस्य प्रथमोदेशः समासः ॥ दीपिका-तम्हादिति । तस्मात् श्यनूतोमुक्तियोग्यः पंडितः सन ईदल विचारय । पापारितोऽनिनिर्वृतः क्रोधादित्यागात् शांतीनूतः तथा वीराः कर्म विदारणसमर्थामदा वार्थि महामार्ग प्रणताः प्राप्तानान्ये । महावीपिकिनूतां सिविषदं ज्ञानादिमार्ग प्रति नेतारं प्रापकं ध्रुवमव्यभिचार इतिज्ञात्वा संयमप्रागल्यैननाव्यमिति ॥ २२ ॥ वैतालि एति । कर्मणां वेदारिक विदारणसमर्थ मार्गमागतोमनोवाक्षायसंस्तस्त्यका वित्तं धनं ज्ञातीन सजनान् सावद्यारनं च सुसंकृतश्यिः संयमे चरेदिति । चीमीति पूर्वयत् ॥ २२ ॥ इति वैतालीयारयहितीयाध्ययनस्य प्रथमोदशकः समाप्तः ॥ टीका-यतएवं ततः किं कर्तव्यमित्याह । (तन्हाइत्यादि ) यतोमातापित्रादिमू विताः पापेषु कर्मसु प्रगल्नानवंति तस्माद् व्यनूतोनमोमुक्तिगमनयोग्योरागदेष १२७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. रहितोवा सन्नीदस्व तहिपाक पर्यालोचय । पंडितः सविवेकयुक्तः पापात् कर्मणोसट नुष्ठानरूपात् विरतोनिवृत्तः क्रोधादिपरित्यागावांतीनूतइत्यर्थः । तथा प्रणताः प्रव्हीनू सावीराः कर्मविदारणसमर्थामहावीथिं महामार्ग । तमेव विशिनष्टि । सिक्षिपथ ज्ञा नादिमोदमार्ग तथा मोदेप्रति नेतारं प्रापकं ध्रुवमव्यभिचारिणमित्येतदवगम्य सएव मार्गोऽनुष्ठेयोवा सदनुष्ठानप्रगल्नै व्यमिति ॥ २१ ॥ पुनरप्युपदेशदानपूर्वकमुपसंहर नाह । (वेयालियमगइत्यादि) कर्मणां विदारणमार्गमागतोनूत्वा तं तथानत मनो वाकायसंवृतः पुनस्त्यका परित्यक्ता वित्तं व्यं तथा ज्ञातींश्च स्वजनांश्च तथा साव द्यारंनं च सुष्टु संवृतश्यैिः संयमानुष्ठानं चरेदिति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ इति वैतालीयक्तिीयाध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥ अथ वेतालीयऽध्ययनस्य दितीयोद्देशकप्रारंनः ॥ प्रथमनदेशामांबाह्य इव्य, स्वज न तथा पारंननो परित्याग करो, हवे बीजे नद्देशे माननो परित्याग कहेजे. तय संच जहाइ सेरयं, इति संखाय मुणीण मागोयन्नतरेण मादणे, अह संयकरी अनेसि ईखणी॥॥जे परनवई परंज एणं, संसारे परिवत्तई महाअखणिया न पाविया,इति संख। य मुणीण मऊई॥॥ अर्थ-तयसंच के० ते जहा के जेम सर्प पोतानी त्वचा जे कांचली ते परिहरवा योग्य जाणीने नामे, सेरयं के तेम ए साधुजे ,ते रजनी पेरे अष्ट प्रकारनों कर्मने बांमे एतावता कपाय नकरे. केमके कपायने अनावे कर्म पोतानी मेले माशे. इति संखायमुणो के एवीरीते जाणीने चारित्रि एमआई के मद एटले अहंकार करे नहीं; ते मदनुं कारण देखाडेले. गोके काश्यपादिक गोत्रेकरी अथवा यनतरेण के अनेरा कुज़रूपादिक मद तेने पामीने उत्कर्ष मान नकरे एवो माहणे के साधु ते जेम पोता थकी मद नकरे तेम अने सिं के अनेरानी पण अहसेयकरी के श्रश्रेयकारणी एवी जे खणी के निंदा तेपण नकरे. ॥१॥ दवे परनिंदाना दोप कहे ले. जे के जे कोई अविवेकी पुरुप परंजणं के अनेरा लोकने परनवई के परानव करे एटले अवहेलना करे ते पुरुप संसारेपरिवत्तमहं के संसारमाहे अत्यंत परिचमण करे. अऊ के अथ जे कारणे शंखणिया के परनिंदाते पावया के एवी पापणीनेके जे स्वस्थानक थकी अधोस्थानके जीवने पाडे इतिखाय के एवं जाणी ने एटले परनिंदाने दोपरूप जाणीने मुपी के मुनिश्वर जे , ते जाति कुल श्रुत त । राय धनपतसिंघ वहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. १२ए पादिकने विपे गमकई के मद न करे, एटले हुँ उत्तम . ए थमुक महारा थकी घणो दीन के एवो पोतानो उन्कर्प नकरे. ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-अथ वितीयधारन्यते पूर्वेद्देिशके श्रीझवनस्वामिना सपुत्राणामुपदेशःकधि तः इहापि सएवोच्यतइति तत्रेदं प्रथमसूत्र (तवेति)यथा सर्पः त्वचं स्वां जहाति एवम सौ साधुः रजःकर्म त्यजति एवं कपायानावे कीनावति संख्याय ज्ञात्वा मुनिन मा यति मदं न याति । गोत्रेण काश्यपादिना । अन्यतरग्रहणात् शेपमदग्रहणं । माहणेत्ति। साधुः । जेवित्तिपाते यो विज्ञान जातिकुलादिनिन मायतीति तथा। श्रश्रेयस्करी इंखि णी निंदा साप्यन्येषां न कार्येति ॥१॥ (जोपरिजवइति) यः परिनवति थवज्ञाति परं जनं ससंसारे परिवर्तते नमति महदत्यथ। चिरं वा पातः । अनि । अथशब्दोऽतश्त्यर्थे। यतः इंखिणिया परनिंदा । तुनिश्चये। पापिकैव दुदैव । इहलोके निंदायां सुघरोदृष्टांतः । यथा एकोवानरःकश्चिदे वर्षासु कंझावातैः पीडयमानः सुगृहीकया पहिल्या नपितः। यथा। वानरगापुरिसोसी निरचर्यवहासिवादुदंडाई। जोपायवस्ससिहरे,नकरोसिकुडिंपडालिवा ॥१॥ सचैवं पविण्या नापितोपि तूलीमास्ते तावत्पक्षिणी वानरं वारं वारं तपक्ति रुप्टेन वानरेण तं सदमारुह्य तगृहं नग्नं सा दूर नष्टा । वानरोवक्ति । यथा। नवसिमममहतार थानवसिमर्मसीहियावनिझावा । सुघरेष्ठसुविधरा,जावासिलोगतनासु ॥१॥ सुखमिदा नी तिष्ठेति सुगृहा पुःखिनी जाता परलोकपुरोहितस्यापि श्वादियोनिपूत्पत्तिरिति इति तं रख्याय ज्ञात्वा मुनिन माद्यति मदं न कुर्यात् यतोमदादेव परनिंदा स्यादिति ॥ २ ॥ ॥ टीका-प्रथमानंतर कितीयः समारन्यते । यस्य चाऽयमनिसंबंधः । इहानंतरोद्देश के जगवता स्वपुत्राणां धर्मदेशनानिहिता । तदिदापि सैयाऽध्ययनार्थाधिकारत्वात् थनि धीयते । सूत्रस्य सूत्रेण सह संबंधोऽयं । श्रनंतरोक्तसूत्रे बाह्यश्व्यवजनारंपरित्या गोऽनिहितस्तदिहाऽप्यांतरमानपरित्यागउद्देशार्थाधिकारः सूचितोऽनिधीयते । तद नेन संबंधनाऽयातस्याऽस्योदेशकम्यादिसूत्रं । ( तयसंचयइत्यादि)। यथा रगः स्वाख चं अवश्य परित्यागाईत्वात् जहाति परित्यजति । एवमसावपि साधुः रजश्व रजोऽट प्रकार कर्म तद् कपायित्वेन परित्यजतीति । एवं कपायानावो हि कर्मानावस्य कारणमि ति संख्याय ज्ञात्वा मुनिः कालत्रयवेदी न माद्यति मदं न याति । मदकारणं दर्शय ति । गोत्रेण काश्यपादिना । अन्यतरग्रहणात् शेषाणि मदस्थानानि गृह्यतइति (मा हणनि ) साधुः । पाठांतरं वा (जेवित्ति) विधान् विवेकी सजातिकुलसानादिनिर्न मा द्यतीति । न केवलं सतोमदोन विधेयोजुगुप्साऽप्यन्येमा न विधेयेति दर्शयति । थ याऽनंतरं । यसौ अश्रेयस्करी पापकारिणी (इरिवणित्ति ) निंदायन्येपाऽमतोन कार्य १२० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे हितीयाध्ययनं. ति । मुणोनमइत्यादिकस्य सूत्रावयवस्य सूत्रस्पर्शगाथा येन नियुक्तिलदाह । तवसंजमणासु, विजईमाणोव झिा महोतीहिं ॥ पत्रसमुक्करिसकिंपुषहोतानयन्ने सिं॥ ५ ॥ जस्तावनिकरम, पडिसिमोश्रम्माणमहणेहिं । अविसेसमयहाणा, परि हरयत्वापयत्तेण ॥३॥ (तवसंजमइत्यादि) । तपःसंयमज्ञानेप्वऽप्यात्मसमुत्कर्षणार्थ मुत्सेकार्य यः प्रवृत्तोमानोयद्यसावपि तावविवर्जितस्त्यक्तोमहर्पिनिमहामुनितिः किं पुननिदाऽन्येषां न त्याज्येति । यदि तावनिर्जरामदोपि मोदैकगमन हेतुः प्रतिपिको ऽटमानमथनरहभिरवशेषाणि तु मदस्थानानि जात्यादीनि प्रयत्नेन सुतरां परिहर्तव्या नीति गाथाक्ष्यार्थः ॥ ४५ ॥ १६ ॥ १॥ साप्रतं परनिंदादोपमधिकृत्याह । (जोप रनवश्त्यादि) । यः कश्चिदविवेकी परिजवत्यवज्ञयति । परं जनं अन्यं लोकमात्म व्यतिरिक्त । सतत्कतेन कर्मणा संसारे चतुर्गतिलक्षणे नवोदधावरघघटीन्यायेन परि वर्चते चमति महदत्यर्थ महांते वा कालं कचिचिरमितिपातः (अत्ति) अथशब्दोनिपा तः।निपातानामनेकार्थत्वात् यतश्त्यस्याऽर्थ वर्तते । यतः परपरिजवादात्यंतिकः संसारः अतः (इंखिणिया)परनिंदा। तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् पापिकैव दोपवत्येव । अथवा स्वस्था नादधमस्थाने पातिका । तत्रेह जन्मनि । सुघरोदृष्टांतः । परलोकेऽपि पुरोहितम्याऽपि श्वादिषुत्पत्तिरिति इत्येवं संख्याय परनिंदा दोपवती ज्ञात्वा मुनिर्जात्यादिनिर्यथाऽहं विशि टकुलोजवः श्रुतवान् तपस्वी नवांस्तु मत्तोहीनइति न माद्यति ॥ २॥ जे यावि अणायगे सिया,जेविय पेसग पेसए सिया ॥जे मोणप यं वहिए, पोलले समयं सयायरे ॥३॥ समअन्नयरम्मिसे जमे, संसुधे समणे परिवए ॥ जे आवकदा समाहिए, दविए कालमकासि पंमिए॥४॥ अर्थ-हवे मदने अनावे जेकां कर्तव्य ते देखाडे. जेयाविकेण्जेको थणायगेके थनायक एटले नायक रहित किंतु स्वमेव नायक चक्रवादिक सियाके होय तथा जेवि यके जेको अनेरो पेसगके कर्म करनो पेसएके कर्मकर होय परंतु जे के जे मोणपयं के मौन पद एवंजे चारित्र तेने विपे उवहिएके० उपस्थित एटले सावधान थयो तेपण पोलके लजाने अण करतो थको एतावता अनिमान बांमीने सर्व क्रिया परस्पर वं दन प्रतिवंदनादिक करे. जो चक्रवर्ति चारित्र थादरे तो पण पूर्व दिक्षित पोताना कर्मकरना कर्म करने वांदे परंतु गर्व नकरें; सजा पामे नहीं. एरीते सयाके सदाय समय के समनावने थायरेके आदरे. संयमने विपे सावधान थाय ॥३॥ हवे क्या रह्यो थको लका तथा मद नकरे? ते देखाडेते. समके० सामायकादिक अन्नयरम्मिसंजमे D प राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. के अनेरा संयमने विपे एटले सामायक वेदोपस्थापनीयादिक संयमने विषे प्रवर्ततो थको संके सम्यक्प्रकारे सुरके शुष समणेके श्रमण जे तपस्वीते लझा तया मदने परित्यागे समचित्त यको परिचए के प्रत्रज्या पाले. ते केटलो काल सुधी पाले? ते क 'हेले. जेधावके ज्यांलगे तेनी कहाके कथा रहे त्यांस पाले एटले जावजीच लगे म रण सीम समाहिएके समाधिवंत अथवा धात्मज्ञानसहित अथवा रुडा अध्यवसा ये करी युक्त दविएफे ते मुक्ति गमन योग्य अथवा रागदेपरहित एवो थको जे काल मकालिक काल करे ते पमिएके पंमित कहेवाय ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-जेयाविति । यचापि अनायकोनायकरहितः स्वयं अनुश्चक्रवादिः स्यात् यश्चापि प्रेप्यस्यापि प्रेष्यः कर्मकरस्यापि कर्मकरः स्यात् एवंजूतः सन् मुनेरिद मौनं पदं स्था नं मौनपदं संयममुपस्थितयाश्रितोनोलकते। कोर्थः । चक्रवर्त्यपि प्रेष्य साधुं बंदमानोन लाते प्रेप्योपि प्रनुः साधुमितरं का उत्कर्षरहितोनमन्न सकते । एवमनेन प्रकारेण सम तां चरेत् साधुः ॥३॥ (समेति) समोमध्यस्थः संयमस्थानानां पदस्थानपतितत्वादन्यत रस्मिन् संयमस्थाने सामायिकछेदोपस्थापनीयादी वा संयमे संझे निर्मक्षे संगुको वा मदरहितः श्रमणः परिजेत् उद्यमबान नवेत् । कियंत कालं यावत्कथा यावन्नाम धत्ते तावत् । किनूतः साधुः समाहितः गुनध्यानः पंडितोयावत्कालमकापीत् मृत्युकालं याच दित्यर्थः । नामवातात मृतस्यापि नवेत् ततरक्तं यावत्कालमकार्यादिति ॥३॥ ॥ टीका-मदानावे च यविधेयं तदर्शयितुमाद (जेयावीत्यादि) यश्चाऽपि कश्चिदास्ता तावत् । अन्योन विद्यते नायकोऽस्येत्यनायकः स्वयं प्रश्नावत्यादिः स्यात् नवेत् यश्चा ऽपि प्रेष्यस्याऽपि प्रेष्यः तस्यैव राज्ञः कर्मकरस्यापि कर्मकरोयएवंनूतोमौनीई पद्यते गम्यते मोसोयेन तत्पदं संयमस्त उपसामीप्येन स्थितः उपस्थितः समाश्रितः सोऽप्य सामानउत्कर्षमकुर्वन् वा सर्वाः क्रियाः परस्परतोवंदनप्रतिवंदनादिकाविधत्ते । इद मुक्तं भवति ।चक्रवर्तिनाऽपिमौनी पदमुपस्थितेन पूर्वमात्मप्रेवमपि बंदमानेन सजा न विधेया इतरेण चोत्कर्षइत्येवं समतां समनावं सदा निश्चरेत् संयमायुक्तोनवेदिति १३ ॥ कपुनर्व्यवस्थितेन लकामदो न विधेयाविति दर्शपितुमाह (समेइत्यादि) (समेति) समनायोपेतः सामायिकाटौ संयमे संयमस्थाने वा पट्ट्यानपतितत्वात् संगमस्थाना नामन्यतरस्मिन् संयमस्थाने दोपस्थानीयादी वा । तदेव विशिनष्टि । सम्यक शुझे स म्यक् गुबोवा अमणस्तपस्वी लक्षामदपरित्यागेन समानमनावा परिव्रजेत् संयमोद्युक्तोज घेत् स्यात्। फिपंत कालं यावत् कथा देवदत्तोयज्ञदत्तति का यावत् । सम्यगाहितआत्मा झानादौ येन ससमाहितः समाधिना या शोननाध्यवसायेन युक्तोन्यनूतोरागपादिरहि , २३३ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. तोमुक्तिगमनयोग्यतया वा नव्यः । सएवंनूतः कालमकार्षीत् पंडितः सहिवकास विवेक कलितः । एतमुक्तं नवति । देवदत्तति कथा मृतस्याऽपि नवत्यतोयावन्मृत्युकाल ता वनकामदपरित्यागोपेतेन संयमानुष्ठाने प्रवर्तितव्यमिति स्यात् ॥ ४ ॥ दूरं अणुपस्सिया मुणी, तीतं धम्ममणागवं तहा॥पुछे परुसेहिं मादणे, अविदा समयंमि रीय॥ पागंतरे समयाहिया सये ति ॥५॥पम समत्ते सया जए, समताधम्ममुदादरे मुणी॥ सु दमे न सया अलूसए, णो कुशे पो माणि माहणे ॥ ६ ॥ थर्थ-हवे शानु अवलंबन करीने संयम पाले ते कहेजे. दूरंके जे कारण दुर वर्ने माटे ते दूर शब्दे मोद कहिये; तेने अणुपस्सियाकेण्यालोचीने एटले सम्यधर्म चिना ! मोद न थाय एवं विमाशीने ते मुणीके चारित्रि अतीतधम्म के अतीत धर्म एट ले पाले काले जीवन अनेक प्रकारे उंच नीच गतिने विपे जे चमण का रूप धर्म तहा के० तथा अपागयं के अनागत एटले यागमिक काले जीवनी गतिरूपधर्मनुं स्वरूप जाणीने लला तथा मद करे नहीं. तथा परुसे हिंके कतण वचन अथवा दंग कशादिक तेणे पुके के फरश्यो थको माहणे के० ब्रह्मचर्यनो पालनार चारित्रि ते थपि के किंबहुना हाल के सर्वथापि माखो थको पण रकंदकमुनिना शिप्यनी पेरे समयंमि के सिक्षांतना मार्गेज रीयति के चाले एटले तेना उपर कपाय करे अ थवा पातांतरे (समयाहियासएति) के समताये करी सहित थको विचरे ॥५॥ वली उपदेशांतर कहेजे. पामसमत्ते के ते प्रज्ञाये करी पूर्ण तत्वनो जाण सया के सर्व काल कपायादिकने जए के० जीपे. अथवा प्रश्न पूबधा थका प्रत्युत्तर देवाने स मर्थहोय. समता के समनावे धम्म के अहिंसादि लक्षण जे धर्म ते उदाहरे के० लोकप्रत्ये कहे। एवो मुणी के० चारित्रि सुहमेज के सूक्ष्म संयमने विपे सयाथ उसए के० सर्व काल अविराधक तथा ते चारित्रियाने कोइए दण्यो यको पण गोकु से के क्रोध नकरे अने कोइए पूज्यो थको पोमाणि के मान नकरे एवो माह ऐ के साधु जागवो ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-(दूरमिति) दूरं मोक्ष्मनुदृश्य पर्यालोच्य मुनिरतीतमनागतं च धर्म जी वानां स्वनावं विचार्य लज़ामानौ न कायौँ । तथा स्पष्टः परुपैः कग्निर्देडादिनिर्वचनैर्वा माहनोमुनिः (थविहमत्नि ) थपि हन्यमानः स्कंदकशिप्यवरसमये संयमे रीयते गछ ति । पाठांतरे वा ( समयाहियासये )। समतयासहते इत्यर्थः ॥५॥ (पहासमत्तेत्ति)।

॥ राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. प्रशासमाप्तः पटुमशः अथवा प्रश्नसमर्थः प्रश्ने कृते तउत्तरदानसमर्यः सदाजयेकपाया दिकं तथा समतया धर्मदाहरेत् कथयेन्मुनिः। सूक्ष्म स्तोकमपि यत्संयमरुत्यं तस्याड लूपकोऽविराधकोनो क्रुध्येत् हन्यमानं पूज्यमानोमानी नोपि माहनोयतिः ॥ ६ ॥ || टीका-किमासंध्यैतविधेयमित्युच्यते । ( दूरमित्यादि ) दूरवर्नित्वात् दृरोमोवस्त मनु पश्चात् तदृष्ट्वा । यदि वा दूरमिति दीर्घकालमनुश्य पर्यालोच्य मुनिः कालत्रयवेत्ता दुरमेव दर्शयति अतीतं धर्म खनावं जीवानामुचावचगतिस्थानलदणं तथा अनागतंच धर्म स्वनावं पर्यालोच्य लढामदौ न विधेयो। तथा स्टटः परुपैर्दडकशादिनिर्वाग्निा (मा हणेनि) मुनिः (अविहमति) अपि मार्यमाण. स्कंदकशिष्यगणवत्समये संयमे रीयते त उक्तमार्गण गवतीत्यर्थः । पाठांतर वा (समयाहियातयत्ति)तमतयासत्तइति ॥ पुन रघुपदेशांतरमाद (पाएसमनइत्यादि) प्रज्ञायां समाप्तःप्रज्ञासमाप्तः पटुप्रहः । पानांतरंवा (पासमत्ये) प्रश्नविषये प्रत्युत्तरदानसमर्थः सदा सर्वकाल जयेजे कपायादिकमिति शेपः । तथा समया समता तया धर्ममहिंसादितणमुदाहरेत् कथयेत् मुनियंतिः सू क्ष्मे संयमे यत्कर्तव्यं तस्यापकोऽविराधकस्तथा न हन्यमानोया पूज्यमानोचा क्रुध्ये नाऽपि मानी गर्वितः स्यात् माहणो यतिरिति ॥ ६ ॥ बहुजणणमणमि संवुमो, सबहिं परे अणिस्सिए ॥ हरएव सया अणाविले, धम्म पाउरकासिकासवं ॥७॥ वहवे पाणा पुढो सिया पत्तेयं समयनवेदिया ॥ जे मोणपदं वस्तेि, विराति तत अकासि पंमिए। अर्थ-बहुजण के घणालोकने णमणमि के नमाडे एटले जेने सर्व लोक पोत पोतानो करीने प्रसंबो तेमाटे जेवगुजणनमन तेने धर्म कहिए ते धर्मने विपे संवुमोके० संवृत एटले समाधिवंत एवो तो परेके नर एटले मनुष्य ते सबहिं के सर्वथ थे एटले वाह्य धने अन्यंतर धन धान्य पुत्र कलत्रादिके करी,अणिस्सिएकेयनिश्रितए टले अप्रतिबंध तो धर्म प्रकाशे. हरएक्के पहनी पेरे जेम इहजे, ते सयाके सर्व काल सह निर्मल पाणीयेंज नयों थको रहे. यणाविले के अनेक जलचर जीय ना मोलवा थकी पण दोहोळु नथाय. तेम चारित्रिय रागोपरहित चतो धर्मपा रकास्तिके० धर्म प्रगट करे. तेधर्म कासवं केन्श्रीतीर्थकरसंबंधी एटले श्रीवर्धमान स्वा मिनिर्देश जाणवो. ॥ ३ ॥ दवे जेवो धर्म प्रकाशे तेवो कहेने अथवा उपदेशांतरे कहेते. बहरेपाणा के घणापाणी एट धनंतानीय ते पुढोतियाके० पृथक्ष्टयक् जुदा जुदा a १२४ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. सुक्ष्म बादर पर्याप्त अपर्याप्त नरक तिर्यंच मनुष्यादिक नेदे करी संसारमाहे आश्रित जे, तेने पत्तेयं के प्रत्येके प्रत्येके समय के समता एटले सरखापणे समीहिया के देखवा. केमके सर्व जीव सुखना अजिलापीने, पण खना देषी; तेमाटे पोताना सरखा जाणी धर्म प्रकाशे तथा जेमोएपदंग्वस्तेि के जे मौनपद एटले संयमने वि पे उपस्थित एटले सावधान एवो साधु , तबके ते जीवधातने विपे त्रिविध त्रिविध प्रकारे जेणे विरतिं अकासि के० विरति कीधी ; पंमिएकेण ते पंमित जाणवो. ॥७॥ दीपिका-( बहुजनेति ) बहुजनैर्नम्यते स्तूयते इति बढुजननमनोधर्मः । कथं राज गृहपुरे श्रेणिकराज्ञः सदसि कदाचिदेवं विचारः क्रियते । किंधार्मिकाजनावहवः किं वा धार्मिकाः । तदा लोकैरुक्तं अधार्मिकाबहवः । अनयमंत्रिणा तु कथित धार्मिका बहवः । सनालोके तचोऽमन्यमाने यनयेन परीक्षार्थ श्वेतसमप्रासादयं कारित । नगरे च उद्घोपणा कारिता । यः कश्चिक्षार्मिकः सवलि गृहीत्वा धवलप्रासादे समेतु अधार्मिकस्तु कश्मे तदा सर्वोपि लोकोधवलप्रासादमेव प्राप्तः करमप्रासादे तु श्रावक व्यं। तह ष्ट्वा राज्ञा टष्टं कथमेतावंतोलोकाधार्मिकाएव । तदा स्वस्वधर्मप्रशंसापूर्वकं वयं धार्मिका इति सर्वजनैरुक्तं । क्रमप्रासादे श्रावकक्ष्यं दृष्ट्वा राज्ञा प्रष्टं कथं युवामधार्मिकौ । तदा तान्यामुक्तमस्मानिर्मद्यनिवृत्तिनियमनंगः सहनिर्मितः । नमवतस्य किं जीवितं । यतः। वरमग्गिंमिपावेसो, वरं विसुक्षेण कम्मुणा मरणं ॥ मागहियन्वयनंगो, माजीय खनिथ सीलस्स ॥१॥ इति । तथा परमार्थतः साधवएव धार्मिकाः । अस्मानिस्तु । अवाप्य मा नुषं जन्म, लब्ध्वा जैनं च शासन । कता निवृत्तिमद्यस्य, सम्यक् सापि न पालिता ॥१॥ अनेन व्रतनंगेन मन्यमानायधामि अधमाधममात्मानं कर्म प्रासादमाश्रिताः ॥२॥ तदेवं सर्वपि प्रायः स्वं धार्मिक मन्यंतइति। बहुजननमनोधर्मस्तस्मिन् संवृतः समाहितो नरः सर्वार्थैर्बाह्यान्यंतरैर्धनधान्यकलत्रममतादिनिरनिश्रितोऽप्रतिवः सन् धर्म प्रकाशि तवान् इत्युत्तरेण संबंधः । यथा न्हदोजलाशयविशेषोऽनाविलोनिर्मलः स्यात् तथाऽक सुपचित्तोधर्म काश्यपं जिनप्रणीतं प्राउरकार्षीत् प्रकटं कृतवान् । बांदसवामा वर्तमा नातातप्रत्ययनिर्देशः । एवंविधोधर्म प्रकाशयेदिति । एवंगुणश्च साधुः स्यानतः साधोरेव धर्मदेशनायामधिकारोन गृहिणइति ॥ ७ ॥ (बह्वाति ) बहवः प्राणिनः पृथिव्यादयः पृथक् संसारं श्रितास्तेषां समतां सुखप्रियत्वं तुल्यमवेदय दृष्ट्वा योमौनपदं संयममुप स्थितयाश्रितः साधुस्तत्र प्राणिसमूहोपघाते विरतिमकार्षीत् कुर्यात पंडितः ॥ । टीका-अपिच (बहुजनमणमित्यादि) बहून् जनान आत्मानंप्रति नामयति प्रव्हीकरोति तैवा नम्यते स्वयते बहुजननमनोधर्मः सएव बदुनिर्जनैरात्मीयात्मीयाश राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रत् नाग उसरा. १३५ येन यथाऽप्युपगमप्रशंसया स्तूयते प्रशस्यते । कथमन्त्र कथानकं । राजगृहे नगरे श्रेषिको महाराजः कदाचिदसौ चतुर्विधवुध्युपेतेन पुत्रेण अनयकुमारेण सार्थमास्थानस्थित स्तानिस्तानिः कथानिरासांचके। तत्र कदाचिदेवंनूता कथाऽभूत् । तद्यथा इहलोके धार्मि कावववत्ताऽधार्मिकाइति । तत्र समस्तपपदानिहितं । यथाऽत्राऽधार्मिकाबहवोलो काधर्म तु शतानामपि मध्ये कश्चिदेवैकोविधने तदाकोऽजयकुमारेणोक्तं । यथा पा यशोलोकाः सर्वएव धार्मिकाः । यदि न निश्चयोनवता परीक्षा क्रियते पदाऽप्यनिहितमे वमस्तु ततोऽनयकुमारेण धवनेतरप्रासादयं कारित घोपित च डिडिमेन नगरे यथा यः कश्चिदिह धार्मिकः ससर्वोऽपि धवलप्रासादं गृहीतवलिः प्रविशतु इतरस्त्वितरमिति । ततोऽसौ लोकः सर्वोऽपि धवलप्रासादमेव प्रविष्टोनिर्गबंध कथं त्वं धार्मिकश्त्येवं दृष्टः कश्चिदाचष्टे । यथाऽहं कर्पकोऽनेकशकुनिगणोमधान्यकणैरात्मानं प्रीपयति क्सकसमा गतधान्यकनिक्षादानेन च मम धर्मइति अपरस्त्वाहाययाऽहं ब्राह्मणः पट्कमाऽनिरत स्तथा बहुशौचस्नानादिनिवेदविहितानुष्ठानेन पितृदेवांस्तर्पयामि।अन्यः कथयति यया व शिलोपजीवी निदादानादिप्रवृत्तोऽपरस्त्विदमाह । यथाऽहं कुलपुत्रकोन्यायागत नि गैतिक कुटुंबकं पालयाम्येव तावत् श्वपाकोपीदमाद यथाऽहं कुस्तकमागतं धर्ममनुपाल यामीति मन्निश्रयाच बहवः पिशितजुजः प्राणान् धारयंतीत्येवं सर्वोऽयात्मीयमात्मी पं व्यापारमुद्दिश्य धर्म नियोजयति । तत्राऽपरमसितप्रासादं श्रावक क्षयं प्रविष्टं तक कि मधर्माचरणं नवभधामकारीत्येवं पृष्टं सत् समन्मद्यनितिनंगव्यलीकमकथयत् तथा सा धवएवाऽत्र परमार्थतोधार्मिकायथा गृहीतप्रतिज्ञानिर्वाहणसमर्थाः । अस्मानिस्तु अवा प्य मानुषं जन्म लम्वा जैनं च शासनं ॥ कला निवर्ति मद्यस्य सम्यक् साऽपि न पाजिता ॥ १ ॥ अनेन प्रतनगेन मन्यमानाबधार्मिकं ।। अधमाधममात्मानं कममा सादमाश्रिताः ॥ २ ॥ तथाहि । जहां गुणोषजननी जननीमिवायर्या,मत्यंतचन्द थामनुवर्तमानाः ॥ तेजस्विनः सुखमसनपि संत्यति सत्यस्थितिव्यसनिनोन पुनः प्र तिज्ञा ॥ ३ ॥ वरं प्रवेष्टुं ज्वलित दुताशनं नचाऽपि न चिरसंचितव्रतं ॥ वरं हि मृत्युः सुविशुश्चेतसोनचाऽपि शीलस्रवलितस्य जीवितमिति ॥ ४॥ तदेवं सर्वोऽप्यात्मानं धार्मिक मन्यततिकला बजननमनोधर्मति स्थितं । तस्मिंश्च संवृतः समाहितः सन् नरः पुमान् साथै ह्यान्यंतरैर्धनधान्यकतानममत्वादिनिरनिभितोऽप्रतिबदः सन् धर्म प्रकाशितयानित्युतरेण सह संबंधः । निदर्शनमाहा हदश्व स्वहानसा नृतः सदानादिलो ऽनेकमत्स्यादिजलचरसंम्मेणाऽप्यनाकुलोऽकलुपोया दात्यादिलक्षणं धर्म प्रासुरकार्षी त् प्रकटं रुतवान् । यदि वा एवं विशिष्टएव काश्यपतीर्थकरसंबंधिनं धर्म शयेत् ।

. . २२६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. बांदसवात् वर्तमानेनूतनिर्देशइति ॥ ७ ॥ सबहुजननमने धर्मे व्यवस्थितोयादृक् धर्म प्रकाशयति तहर्शयितुमाह । (बहवेइत्यादि) यदिवोपदेशांतरमेवाऽधिसत्याह । (वह वेइत्यादि ) बहवोऽनंताः प्राणादशविधप्राणनोक्तृत्वाचदनेदोपचारात् प्राणिनः । पृथगि ति प्रथिव्यादिनेदेन सूक्ष्ाबादरपर्याप्तकापर्याप्तनरकगत्यादिनेदेन वा संसारमाश्रितास्तेषां च पृथगाश्रितानामपि प्रत्येकं समतां सुःख देपित्वं सुखप्रियत्वं च समीदय दृष्ट्वा। यदि वा समतां माध्यस्थ्यमु पेदय योमौनीऽपदमुपस्थितः संयममाश्रितः ससाधुस्तत्राऽनेक नेदनिन्नप्राणिगणे मुख देषिसुखानिलापिणि सति तपघाते कर्तव्ये विरतिमकार्षीत् कुर्यादेति पापाहीनः पापानुष्ठानात् दवीयान् पंमितइति ॥ ७ ॥ धम्मस्स य पारए मुणी,आरंजस्सय अंतएहिए॥सोयंति यणं ममा ऽणो, णो लनंति णियं परिग्गदं ॥ ए॥ इद लोगजहावदं विक, पर लोगेय उदं उदावदं ॥ विचसण धम्ममेव तं इति विजं कोगारमावस॥१०॥ अर्थ-वली तेहिज कहे. धम्मस्सयपारएमुणी के० धर्म शब्दे श्रुत चारित्ररूप ते नो. पारंगामी एटले संवेगी अने गीतार्थ एवो मुनीश्वर तथा आरंनस्सय के० आरं न जे सावद्यानुष्ठान तेनाथी अंतएहिए के अत्यंत दूर रह्यो अर्थात् सावद्यानुष्ठानने श्रण करतो थको प्रवते ते मुनि कहेवाय. अने सोयंतियणं के ए पूर्वे को एवो जे धर्म तेना अण करनार जे होय ते मरण थावे थके शोच पामे. परंतु ते केवा जाण वा? तोके, ममाश्णो के ममत्वना करनार पोलनतिनियं परिग्गरं के ते पोता, जे नष्ट थयेलु सुवर्णादिक परिग्रह अथवा स्वजन नाशीगयेलो अथवा मरण पाभ्यो एवो स्वजन तेने न पामे. पण ते शोच करता थकाज मरीने उर्गतिये जाय, ॥ ॥ धन धान्य अने स्वजनादिक जे परिग्रह ने ते इहलोगउहावहंविक केल्या लोकने विपे पुःखनुं कारण जाणी. यतः। अर्थानामर्जने उखमार्जितानां च रक्षणे ॥धाये : खं व्यये पुःखं धिगान् उखनाजनान् ॥१॥ अने परतोगेयऽहं उहावहंके परलोके पण मुख तथा अनेरां खनो करनार जाणीने तथा विसणधम्ममेवतं के तेथी परिग्रह जे ने, विसण धर्मि एटले अशाश्वत थनित्यने. इतिविऊं के एवं जाण तो थको कोगारमावसे के कोण सकर्ण मनुष्य गृहवासने विषे वसे. यत.। दाराः परिनवकाराबंधुजना बंधनं विषं विषयाः ॥ कोयं जनस्य मोहोये रिपवस्तेषु सुहृदाशा ॥१॥ इतिवचनात् ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-(धम्मस्सेति ) धर्मस्य श्रुतचारित्ररूपस्य पारगोमुनिः प्रारंनस्य च अं .

राय धनपतसिंघ बदाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. { ចុះទ
ते पर्यंते स्थितः स्यात् । ये पुनरेवं नस्युः ते । वास्यालंकारे (ममाइणोनि) । ममेदं
यहमस्य स्वामीत्यध्यवसायिनः शोचति । शोचमानायपि निजपरिग्रहं धनस्यजनादि
के नष्टं मृत वा सनंते ॥ ए ॥ (हेति ) इह लोकःखावह धनखजनाहिक (विवति)
विद्याः जानीहि । यतः । अर्थानामर्जने पुःख,मर्जितानां च रणे ॥ श्राये दुःख व्य
ये अखं धिगर्यान् उखनाजनान् ॥ १ ॥ तथा रेवापयः किसलयानिव सनकीनां विं
ध्योपकंतविपिनं स्वकुलं च हित्वा । कि ताम्यसि पि गतोसि वशं करिण्याः स्नेहोहि का
रणमनर्थपरंपरायाः ॥ ३ ॥ परलोके च धनादिकं मुखं तदप्यपर
करोति । तर
पादानकर्मोपादानात् ॥ तथा तनादिविध्वंसनधर्मकमेव विनश्वरमेव इति विज्ञान
एवं जानन कोऽगारवासमावसेत् गृहवासे तिष्ठति । यतः । दाराः परिनवकारा,बंधुजनो
बंधनं विषं विषयाः ।। कोयं जनस्य मोहोये रिपवस्तेषु सुहृदाशा इति॥ १ ॥१०॥
। टीका-अपिच । (धम्मस्सइत्यादि) । धर्मस्य श्रुतचारित्रनेदनिन्नस्य पारंगवतीति पा
• रगः सितपारगामी सम्यक् चारित्रनुष्ठायी वेति । चारित्रमधिकृत्याद । श्रारंजस्य साव
द्यानुष्ठानरूपस्यांते पर्यते तदनावरूपे स्थितोमुनिनवतिाये पुन जति ते थकतधर्माः
मरणे खेवा समुचित यात्मानं शोचंति । णमिति वास्यालंकारे । यदि चेष्टमरणादा
ऽवर्यनाशे वा (ममाश्णोति) ममेदमहमन्य स्वामीत्येवमध्यवसायिनः शोचंति । शोचमा
नामप्येते निजमात्मीपं परिसमंतात् गृह्यते आत्मसाक्रियतइति । परिग्रहोहिरएयादिरिष्ट
स्वजनादिर्वा । नष्टं मृत वा नसते न प्राप्नुवंतीति । यदिवा धर्मस्य पारगं मुनिमारंनस्या
इते व्यवस्थितमेनमागत्य स्वजनामातापित्रादयः शोचंति ममत्वयुक्ताः स्नेहालवः ।
नत्र ते लनते निजमप्यात्मीयपरिग्रहयुश्या गृहीतमिति । यत्रांतरे नागार्जुनीया
स्तु पति ॥ सोकणतयंचयिं केऽगिहीधिग्णवाहिया धम्ममित्रप्युतरे मुणीतपि
जिगिङइमेणपंडिए।।१॥ एतदेवाह । (इहालोगेइत्यादि)। इहाऽस्मिन्नेव लोके हिरण्यस्वज
नादिकं दुखमावति । (विति) विद्याः जानीहि । तथाहि । अर्थानामर्जने ऊस,
मर्जितानां च रणे। याये जावं व्यये फुःख धिगर्थ सु-सनाजनं । तथाहि । रेवापयः
किसलयानि च सनकीनां विंध्योपकंउविपिनं स्वकुलं च हित्वा ॥ किं ताम्यसि विप गतो
सि वर्श करिएपाः स्नेहोनिर्वधनमनपरंपरायाः ॥१॥परलोके च हिरमस्वजनादिममता
पादितकर्मजं मुख नवति तदप्यपरं दुःखमावहति तपादानकर्मोपादानादिसि नावः ।।
तथैतडपाजितमपि विध्वंसनधर्म विशरारुवनावं गत्वमित्यर्थः । इत्येवं विज्ञान जानन
कः सकणोऽगारवातं गृहवासमावसेत गृहवास वा अनुबनीयादिति । उक्तंच । दाराः परि
नवकाराबंधुननो बंधनं विषं विषयाः कोऽयं जनस्य मोहोये रिपवस्तेषु सुहृदाशा॥१७॥

.
१२७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
मदयं पलिगोव जाणिया जाविय वंदणपूयणाऽहं॥सुढुमे सल्ले
पुरुचरे, विन मंता पयदिङ संघवं ॥१॥ एगेचरे गणमासणे
सयणे एगे समाहिए सिया ॥ निस्कू नवघाणवीरिए वगुत्ते
असत्तसंवुमो ॥१२॥
अर्थ-वली उपदेश कहेजे. मयं के महा महोटा जीवने कतरतां कुर्लन एवो
गुं? तो के पनिगोव के कर्दम ते अंतरंग कर्दम जाणवो जाविय वदणपूयणाइहं
केण्तेयही साधुने राजादिकनी करेली वंदना तथा पूजना एटले वस्त्रादिकनी प्रतितान
ना तेणे करी उपजी जे पूजा तेने कर्मोपशमनु कारण जाणिया के० जाणीने उ
कप न करवो, जे जीवने गर्व उत्पन्न थाय तेहिज कर्दम सरखो जाणवो केमके सुद्ध
मेसल्लेरुपरेके० ए गर्वरूप जे सख्यने ते सूक्ष्मजे माटे सुरुधर एटले एने उबरता घणो
उतन तेमाटे विउमंता के विज्ञांस विवेकी पुरुपते पयहिक के बामे संथव के
संस्तव परिचयादिकनो त्याग करे ॥११॥ वली तेहिज कहे एगेचरे के चारित्रिएका
की व्य थकी एकनविहार थने नाव थकी रागपरहित एवो तो विचरे तथा एक
लो नतो गण के काउस्सग करे तथा घासणेके आसनने विपे पण रागदेपरहित
थको बेशे एरीते सयणेके शयनजे पाटप्रमुख त्यां पण एकाकीरहे ते केवो थको रहे?
तोके समाहिएके समाहित एटले जे जे क्रियामा प्रवर्ते त्यांत्यां सियाके रागक्षेप टाल
तो थको प्रवर्तमान होय एवो निस्कू के थाहारनो लेनार तथा उधाण के तपने
विपे वीरिएके बल वीर्यनो फोरवनार तथा वश्गुत्तेयके वचनगुप्ति एटले विमाशीने
बोजनार तथा यसत्त के मन तेनेचिपे संयुमे के संवृत्त एटले मनने स्थिरतानो कर
नार एवो साधु होय. ॥ १२ ॥

२२ए राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ॥ टीका-पुनरप्युपदेशमधिरुत्याह (महयमित्यादि )महांतं संसारिणं इस्त्यजत्वा न्महता वा संरनेण परिगोपणं परिगोपोऽव्यतः पाकादिर्नावतोऽनिष्वंगस्त झावा स रूपतस्तक्षिपाकतोया परिष्ठिद्य याऽपि च प्रश्नजितस्य सतोराजादिनिः कायादिनिर्वदना वस्त्रपात्रादिनिश्च पूजना तांच इहाऽस्मिन् जोके मौनी३ वा शासने व्यवस्थितेन कर्माप शमनं फलमित्येवं परिझायोत्सेकोन विधेयः । किमिति यतोगत्मिकमेतत्सूक्षश व्यं वर्तते सूक्ष्मत्वाच्च पुरुर सुःखेनोर्तुं शक्यते यतोविज्ञान सदसध्वेिकज्ञस्तत्तावत् संस्तवं परिचयमनिप्वंग परिजह्यात् परित्यजेदिति ॥ नागार्जुनीयास्तु पति । पलिमंथमदं वियापिया जावियवंदणपूयणाई । सुदुमं सनं पुरुघरं तपि जिणे एएण पंडिए ॥१॥थ 'स्यचाऽयमर्थः । साधोः स्वाध्यायाऽध्ययनपरस्यैकांतनिस्टहस्य योऽपि चाऽयं परवंदनापूज नादिकः सत्कारः क्रियते.असावपि सदनुष्टानस्य समतेर्वा महान् पलिमथे विघ्नधास्तां तावन्दादिप्वनिप्वंगस्तमित्येवं परिज्ञाय तथा सूक्ष्मशल्यं सुरुधरं वाऽतस्तमपि जये दपचयेत् पंडितएतेन वक्ष्यमाणेनेति ॥११॥ (एगेचरेइत्यादि) एकोऽसहायोऽव्यतएक स्त्रविहारी नावतोरागक्षेपरहितश्चरेत् तथा स्थानं कायोत्सर्गादिकमेकएव कुर्यात् तथा था सनेऽपि व्यवस्थितोऽपि रागपरहितएव तिष्ठेत् । एवं शयनेऽप्येकाक्येव समाहितोध मादिध्यानयुक्तः स्यात् नवेत् । एतउक्तं नवति । सर्वास्वऽप्यवस्थानासनशयनरूपासु राग क्षेपविरहात् समाहितएव स्यादिति । तथा निदणशीलोनिहुः उपधानं तपस्तत्र वीर्य यस्य उपधानवीयः तपस्यनिगहितबलवीर्यइत्यर्थः। तथा वाकूगुप्तः सुपर्याप्लोचितानिधायीय ध्यात्म मनस्तेन संवृतोनिहुर्नवेदिति ॥ १२ ॥ पोपिदे ण यावपंगुणे दारं सुन्नघरस्स संजए॥पुण नदादरेवाय, णस मुछे पो संयरे तणं ॥२३॥ जव चमिए अणानले, समविसमाई मुणी दयासए॥चरगाय वावि नेरवा, अज्वात सरीसिवा सिया ॥२४॥ थर्थ-वली साधुने उपदेश कहेठे. कोइ एक शयनादिक कारणे सुन्नघरस्तके ० शून्य घरे रह्यो थको एवोजे संजएके साधु, ते ते घरना दारंके धारतेने पोपिहेण्यावपंगु एके ढांके पणनहीं, तेम उघाडे पण नहीं वली त्यां रह्यो उतो अथवा थन्यत्र स्था नके रह्योउतो पुरेणउदाहरेवार्यक० कोइएके धर्म पूज्यो थको सावधवचन वोलेनहीं. तथा समुझे णोसंथरेतणं के त्यां रहेलाजे तृणकचरादिक ते प्रमाणे नहीं, वली तेनेणो संथरे एटले पाथरे पण नहीं. ए थाचार जिनकल्पादिक अनिग्रहधारी प्रमुख साधुनो कोठे ॥ १३ ॥ वली जमिए के चारित्रिन ज्यां सूर्य अस्त थाय त्यांज रहे अने यणावले के परिसह उपसर्गे करी याकुल व्याकुन न थाय ; होन पामे न हिं,यदोन थको रहे. तथा समविसमाईमुणीहियासएके० यथावरिया . ७ ..

१२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
महयं पलिगोव जाणिया जाविय वंदणपूयणाइहं।।सुदुमे सल्ले
पुरुघरे, विन मंता पयहिक संथवं ॥१२॥ एगेचरे गणमासणे
सयणे एगे समादिए सिया ॥ निरकू नुवघाणवीरिए वश्गुत्ते
असत्तसंवुमो ॥१२॥
अर्थ-वली उपदेश कहे. महयं के महा महोटा जीवने कतरतां उर्लन एवो
गुं? तो के पतिगोव के कर्दम ते अंतरंग कर्दम जाणवो जाविय वंदणपूयणाह
केण्तेयहीं साधुने राजादिकनी करेजी वंदना तथा पूजना एटले वस्त्रादिकनी प्रतिमान
ना तेणे करी उपजी जे पूजा तेने कर्मोपशमनु कारण जाणिया के० जाणीने तु
कर्प न करवो, जे जीवने गर्व उत्पन्न याय तेहिज कर्दम सरखो जाणवो केमके सुह
मेसलपुरुघरेके० ए गर्वरूप जे सत्यवे ते सूक्ष्म माटे सुरुधर एटले एने उधरता घणो
सुननले तेमाटे विनमंता के विधांस विवेकी पुरुपते पयदिङ के बामे संथवं के०
संस्तव परिचयादिकनो त्याग करे ॥११॥ वली तेहिज कहे एगेचरे के चारित्रिएका
की व्य थकी एकलविहारी यने नाव थकी रागपरहित एवो तो विचरे तथा एक
सो उतो ताण के कानस्सग करे तथा पासणेके आसनने विपे पण रागपिरहित
थको बेजो एरीते सयणेके शयनजे पाटप्रमुख त्यां पण एकाकीरहे ते केवो थको रहे?
तोके समाहिएके समाहित एटले जे जे क्रियामा प्रवर्ते त्यांत्यां लियाके रागोप टाल
तो थको प्रवर्तमान होय एवो निस्कू के थाहारनो लेनार तथा उवठाण के तपने
विपे वीरिएके बल वीर्यनो फोरवनार तथा वश्युत्नेयके वचनगुप्ति एटले-विमाशीने
बोलनार तथा यसन के मन तेनेविषे संवुमे के संत एटले मनने स्थिरतानो कर
नार एवो साधु होय. ॥ १२ ॥
॥ दीपिका-(महयमिति ) महांत परिगोपं नावपंकोऽनिवंगस्त विपाकतोज्ञात्वा यो
पि च प्रव्रजितस्य सतोवंदना पूजन। ऽहाऽस्मिनोके तां ज्ञात्वा गर्वोन कार्यति । यतो
गर्वोऽयं सूक्ष्मशल्यं वर्तते ।सूक्ष्मत्वाचरुरमुर्तुमशक्यथतोविज्ञान तनावत्संस्तवं परि
चयं संगं प्रजह्यात् त्यजेत् ॥ ११॥ (एगेति) एकोरागदेपरहितएकनविहारीवा चरेत् स्थान
कायोत्सर्गादिकमेकएव कुर्यात् यासने शयने वा स्थितएकएव रागपरहितएव समाहिती
धर्मादिध्यानयुक्तः स्यात् । तथानिदुरुपधानं तपस्तत्र वीर्यमुपधानवीर्योऽनिगहितबलवी
यः चारगुप्तः अध्यात्म मनस्तेन संरतः स्यात् ॥ १२ ॥

२२ए राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. ॥ टीका-पुनरप्युपदेशमधिकृत्याह (महयमित्यादि ) महातं संसारिणं उस्त्यजत्वा पहता वा संरंण परिगोपणं परिगोपोडव्यतः पाकादिर्नावतोऽनिप्वंगस्तं झाला व रुपतस्तक्षिपाकतोवा परिविद्य याऽपि च प्रवृजितस्य सतोराजादिनिः कायादिनिवेदना वस्त्रपात्रादिनिश्च पूजना तांच हाऽस्मिन् लोके मौनी३ वा शासने व्यवस्थितेन कर्माप शमर्ज फसमित्येवं परिझायोत्सेकोन विधेयः । किमिति यतोगात्मकमेतत्सूक्ष्मश व्यं वर्तते सात्वाञ्च पुरुहरं सुःखेनोचत शक्यते अतोविज्ञान सदसहिवेकज्ञस्तत्नावत् संस्तवं परिचयमनिप्वंग परिजह्यात् परित्यजेदिति ॥ नागार्जुनीयास्तु पति । पलिमंथमहं वियाणिया जावियचंदणपूयणाइदं । सुदुमं सज पुरुघरं तंपि जिणे एएण पंडिए॥१॥थ स्वचाऽयमर्थः । साधोः स्वाध्यायाऽध्ययनपरस्यैकांतनिस्टहत्य योऽपि चाऽयं परवंदनापूज नादिकः सत्कारः क्रियते.असावपि सदनुष्टानस्य सजतेवो महान् पलिमंथे विघ्नधास्तां तावब्दादिप्वनिप्वंगस्तमित्येवं परिझाय तथा सक्ष्मशल्यं कुरुधरं वाऽतस्तमपि जये दपचयेत् पंडितएतेन वदयमाणेनेति ॥११॥ (एगेवरेइत्यादि) एकोऽसहायोऽव्यतएक नविदारी नावतोरागपरहितश्चरेत् तथा स्थानं कायोत्सर्गादिकमेकएव कुर्यात् तथा था सनेऽपि व्यवस्थितोऽपि रागपरहितएव तिठेत् । एवं शयनेऽप्येकाक्येव समाहितोध मादिध्यानयुक्तः स्यात् नवेत् । एतउक्तं नवति । सर्वास्तऽप्यवस्थानासनशयनरूपा राग षविरहात समाहितएव स्यादिति । तथा निदणशीनोनिङः उपधानं तपस्तत्र वीर्य यस्य सउपधानवीयः तपस्यनिगृहितबलवीर्य इत्यर्थः। तथा वाकूगुप्तः सुपर्याजोचितानिधायीथ ध्यात्म मनस्तेन संवृतोनिहुर्नवेदिति ॥ १२ ॥ णोपिदे ण यावपंगुणे दारं सुन्नघरस्स संजए॥पुण नदाहरेवायं, ण स मुझे णो संघरे तणं ॥१३॥ जव चमिए अणाले, समविसमाई मुणी दियासए॥ चरगाय वावि नेरवा, अज्ज्वा तव सरीसिवा सिया ॥४॥ अर्थ-वली साधुने उपदेश कहेते. कोइ एक शयनादिक कारणे सुन्नघरस्सके शून्य घरे रह्यो थको एवोजे संजएके० साधु, ते ते घरना दारंके हारतेने पोपिहेण्यावपंगु एके ढांके पणनहीं, तेम उघाडे पण नहीं वली त्या रह्यो उतो अथवा थन्यत्र स्था नके रह्योलतो पुरेणउदाहरेवाके० कोइएके धर्म पूठ्यो थको सावधवचन वोलेनहीं. तया पासमुछे पोसंथरेतणं के त्यां रहेलाजे तृणकचरादिक ते प्रमाजें नहीं, वली तेनेसो संथरे एटले पाथरे पण नहीं. ए थाचार जिनकल्पादिक थनिग्रहधारी प्रमुख साधुनो कह्मोते;॥ १३ ॥ वली जमिए के चारित्रि ज्यां सूर्य अस्त याय त्यांज रहे अने अणाउले के परिसह उपसर्गे करी थाकुन व्याकुज न थाय; दोन पामे न है,यदोन यको रहे. तथा समविसमाईमुणीहियासएके यथावस्थित संसारना खरू, " .

वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
स्वात्मनां उपसामीप्येन यति गति । तत्सहनाच नियोः शून्यागारगतस्य नीराजित
वारणस्येव शीतोष्णादिजनिताउपसर्गाः सुसहाएव नवंतीति नावः ॥ १६ ॥
नवणीयतरस्स ताइपो, नयमाणस्सवि विक्कमासणं ॥ सामाध्यमादु
तस्स जं, जो अप्पाण नएण दंसए ॥ १७॥ सिणोदग तत्तनोइणो
धम्मठियस्स मुणिस्स दीमतो॥ संसग्गिअ सादुरादि, असमादीन
तदागयस्सवि ॥२७॥
अर्थ-वली वीजो उपदेश कहेले. उवणीयतरस्सके उपनीततर एटले जेणे पोताना
श्रात्माने झान, दर्शन यने चारित्रनेविपे पहोचाइयो. तथा ताणोके त्राइ एटले जेनो
थात्मा थन्यने उपकारी होय तेने त्राइ कहिए. तथा विविकके० विविक्त घासणंके'-
आशन एटले स्त्री तथा पशु पंझके करी विवर्जित एवा नयमाणस्तके उपाश्रयनो से
वनार सामाश्यमादुतस्सजके तेने सामायक चारित्र जाणवो. जोके जेचारित्रिय
प्पाणके पोतानाआत्माने परिसह उपसर्ग उपना थका जएगदंसएके० नयने देखाडे
नहीं, एटले उपसर्ग उत्पन्नथयाथी बीहे नहीं. ॥१॥ वली उसिणोदगतत्तके उम न
दक तथा तप्तोदकनो नोश्णोके नोगवनार एटले नाम थकां शोतल नकरे, किंतु उभो
दक बतांज पानकरे; तथाधम्मठियस्सके श्रुत धने चारित्र धर्मने विपे स्थित मुनि
स्तके मुनिराज एटले तत्वनो जाण हीमतोके लजावंत एटले असंयमे प्रवयों
थको लला पामे. एवा सादुके साधुने पण राइहिंके राजादिकने संसग्गिय संस
में असमाहित के असमाधिज थाय, तह गयस्तविके० तथा गतस्य यथोक्त अनुष्ठा
नना करनार एका साधु पण राजादिकना संसर्ग करी स्वाध्याय ध्यानथकी चूके. ॥१॥
॥ दीपिका-नवणीयेति । उपनीतोऽतिशयेन ज्ञानादी प्रापितधात्मायेन सञ्चपनीतत
रस्तस्य । तायिनः परात्मोपकारिणस्त्रापिणोवा सम्यक्पालकस्य विविक्तं स्त्रीपगुपंडकवि
वर्जितमासनं वसत्यादि नजमानस्य सेवमानस्य सामायिकादिचारित्रमादुः । सर्व ज्ञा
यते यस्मात्ततः साधुना निश्चलात्मनानाव्यं । तथा ययात्मानं नयेन दर्शयेत् परीपदो
पसर्गनीरुनस्यात् तस्य सामायिकमादुरिति ॥ १७ ॥ (चसिणोत्ति ) मुनेसमोदकत
मनोजिनः त्रिदंडोचतोमोदकनोजिनः अथवा नलं सत् न शीतीकुर्यादिति तप्तबहणं ।त
था धर्मे स्थितस्य न्हीमतः यसंयमे सजावतोराजादिनिः सह संसर्गः संबंधोऽसाधुरन
यंकरः । तथागतस्य यथोक्तानुष्ठायिनोपि राजादिसंसर्गवशादसमाधिरेव नकटाचित्स्वा
ध्यायादिकं स्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥

राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. १३३ ॥ टीका-पुनरघुपदेशांतरमाह (उवणीयेत्यादि ) उपसामीप्येन नीतः प्रापितोशा नादाऽवात्मा येन सतथा अतिशयेनोपनीतउपनीततरस्तस्य तथा तायिनः परात्मोपका रिपवायियोवा सम्यक्पालकस्य तथा नजमानत्य सेवमानस्य विविक्तं स्त्रीपञ्चपंडकवि वर्जितमास्यते स्थीयते यस्मिन्निति तदासनं वसत्यादि तस्यैवं नूतस्य मुनेः सामायिक समनावरूपं सामायिकादिचारित्रमाहुः सर्वज्ञाः। यद्यस्मात् ततश्चारित्रिणा प्राग्व्यवस्थित सनावेन नाव्यं यश्वात्मानं नयेन परिपहोपसर्गजनितेन दर्शयेत् तमोरुन भवेत् त स्य सामायिकमागुरिति संबंधनीयं ॥ १७ ॥ किंच (उसिणोदगेत्यादि ) मुनेरुलोदक तप्तनोजिनः त्रिदंडोत्तोमोदकनोजिनः । यदिवा नाम सन्नशीतीकुदिति तलयहम् । तथा श्रुतचारित्रारम्ये धर्मे स्थितस्य ( हीमतोति ) हीरसंयमं प्रति जा तक्तोऽसं यमगुरतावतइत्यर्थः । तस्यैवंचूतस्य मुनेराजादिनिः साई यः संसर्गः संबंधोऽसाऽय साधुरनदियहेतुत्वालथागतस्यापि यथोक्तानुयायिनोऽपि राजादिसंसर्गवशादतमाधिरेवा ऽपध्यानमेव स्यात् न कदाचित् स्वाध्यायादिक नवेदिति ॥ १७ ॥ अहिगरणकडस्स निरकुणो, वयमाणरस पसनदारुणं ॥ अहे परि हायती बदु, अहिगरणं नकरेज पंभिए ॥ १७॥ सीनदग पडिज्नति णो, अपडिप्सस्स लवावसप्पिणो ॥ सामाश्य साद् तस्स जं, जो गि दिमत्तसणं न मुंजती ॥२०॥ अर्थ- हवे उपदेश धाश्री कहे। अहिगरण के अधिकरण ते कलह तेनो कहस्त के० करनार एयो निस्कुणो के चारित्रिन वली पसनदारुणं के प्रगटदारुण एटले जोपने नपर्नु कारण वयमाणस्स के० एवी नापानो बोलनार एवा चारित्रियानो घणो एवो जे थके अर्थ जे मोह तेनु कारण जे संयम ते परिहायतों केय होगो थाय. एटले बहुके० घणाकाले उपार्जित जे उफ्फरतप संयम तेनो पण कसह करता परोपातीया वचन बोलता स्य थाय. एवं जाणीने झुकरे ? ते कहे। पंमिएकजे पं मितधिवेको होयते थदिगरणकेअधिकरण जे क्रोध ते स्वल्पपण नकरेजकेण्नकरे,एटले पमित्त अल्पकोध पण करे नहीं. ॥ १५ ॥ जे चारिनिउ साउदगं के शीतोदक एटले सचेतपाणी तेने पहिउगविणों के टालनार तथा थपडिमस्त के अप्रतिज्ञ एंटले नियाणु सर्वथापि नकर. 'तथा लवावसप्पिणो के जब एटले कर्म तेथकी शंकातो रहे. एटले कर्मबंधन कारण एजे अनुमान होय ते नकरे. सामाश्मसादुतस्सनकते साधुने सामापक एटले समता लक्षणवंत कहिए. वली जोके जे साधु मिहिमनसणं व १३४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. के० गृहस्थसंबंधी जे नाजन कांस्यपात्रादिक तेने विपे नमुंजती के० नोजन न करे तेने सामायकवंत जाणवो. ॥ २० ॥ ॥ दीपिका--(यहिगरणेत्ति)। यधिकरणं कसहस्तत्करस्य निदोर्दारुणं वाचं प्रसा प्रगटमेववदतोऽयोमोदः संयमोवा बहु परिहीयते नृशं विनश्यतीत्यर्थः । बहुकालार्जित मपि महत्पुण्यं कलहं कुर्वतस्तत्काल दीयते । यतःजिं अजिथं समीखन्नएहिं तवनियम बनमशएहिं ॥ माहुतयंकलहंता, बड्डेअहसागपत्तेहिं ॥ १ ॥ तस्मादधिकरणं नकुर्यात्प मितः ॥ १७ ॥ (साउदगेति ) । शीतोदकमप्रासुकजलं तत्प्रति जुगुप्सकस्य परिहारिणो न विद्यते प्रतिज्ञा निदानं यस्य समप्रतिज्ञस्तस्याऽनिदानस्य लवं कर्म तस्मादवसर्पिणोनि वर्तमानस्य साधोः सामायिकादिसंयममादुः सर्वज्ञाः । यश्च साधुर्गृहमात्रे गृहस्थनाज नेन नुक्ते तस्य सामायिकमिति ॥ २० ॥ ॥ टीका-परिहार्यदोपप्रदर्शनेनाऽधुनोपदेशानिधित्सयाह । (अहिगरणेत्यादि)। थधिकरणं कलहस्तत्करोति तबीनश्चेत्यधिकरणकरस्तस्यैवंनूतस्य निदोस्तथाऽधिकरण करी दारुणां वा नयानकां वा प्रसह्यप्रगटमेव वाचं अवतः सतोडैमोक्षस्तत्कारण नूतोवा संयमः सबदु परिहीयते ध्वंसमुपयाति । इदमुक्तं नवति । बहुना कान यद र्जितं विप्ररूप्टेन तपसा महत्पुण्यं तत्कलहं कुर्वतः परोपघातिनी च वाचं अवनस्तद एमेव ध्वंसमुपयाति । तथाहि । जबडियंसमीखन्नएहिं तवनियमनमश्एहिं मादु तर्यकलहंताबडेयह सागपत्तेहिं ॥ १ ॥ इत्येवं मत्वा मनागप्यधिकरणं न कुर्यात् ५ मितः सदसदिवेकोति ॥ १७ ॥ तथा (सीदगेत्यादि)। शीतोदकमप्रासुकोदोकं तत्त ति जुगुप्सकम्याऽप्रासुकोदकपरिहारिणः साधोर्न विद्यते प्रतिज्ञा निदानरुपाय सोप तिज्ञोऽनिदानश्त्यर्थः । लवं कर्म तस्मात् (अवसर्पिणोति )। अवसर्पिणत्यदनुष्ठा नं कर्म बंधोपादाननूतं तत्परिहारिणइत्यर्थः । तस्यैवंचूतस्य साधोर्यस्मात् सामा यिकं समजावलक्षणमानुः सर्वज्ञाः। यश्च साधुः गृहमात्रे गृहस्थनाजने कांस्यपात्रादौ न मुंक्त तस्यच सामायिकमादुरिति संबंधनीयमिति ॥ २० ॥ एय संखयमानु जीवियं, तद्विय बालजणो पगप्न ॥ वाले पापदि मिङती, इति संखाय मुणी ण मऊती ॥२॥ देण पालेमा पया, ब दुमाया मोदेण पान्डा ॥ वियडेण पलिंति माढणे हियासए॥२२॥ 1 वयमा ० O क राय धनपतसिंघ बहाउरका जैनागमसंग्रह जाग उसरा. अर्थ-वली प्रकारांतरे कहेते. यादुजीविपके जीवितव्य थायुप्य काल पर्यायें क री त्रूटोवतां णयसंखयके वधारी नशकाय, एरीते पंमितो कहे. तहवियके तोपण वालजणोके बाल अज्ञानी जन पगप्रश्के पाप करतो धृष्टपणं करे एवो बाजेके "बाल ते पाहिमिलाती के पापकर्मकरी राय, संसारमा उरख पामे, अतिसंखायकेए q जाणीने मुषी के साधुजेते, ते पामतीके मद नकरे एटने पापे कररी धोनो न घाय. ॥ २१ ॥ वजीउपदेश कहेते. देणके पोतपोलाने अभिप्रायेंकरी मापया के ए प्रजा एटले लोकजेतेपालेकेण्तेची तेवी नरकादिक गतिने विपे पर्यटन करे,ते केवीरीते? तोके, एक दशनी पोताना अनिमा करी गृहनेचिपे ग्रस्त उतां अजादिकना वधने पण धर्मर्ने कारण कहेने, अन्य वली धनधान्यादिक परिग्रह पृथ्वीकायनो धारन एने पण धर्म कहे, इत्यादिक प्रकारे ए प्रजालोक जे ते मुग्धजनरंजननिमिते बदुमाया के कप द प्रधान अनेक प्रकारनी कपटक्रिया करे, परंतु श्रीवीतरागनो मार्ग सम्यक् प्रकारे नजा पो. तेनु कारण कहेते, केमके ए लोक जेजे, ते मोहेणके अज्ञाने करी पाउडाके श्रा वरखा. विवेकरहित , माटे खोटा साचानी व्यक्तिने जाणता नथी, एबु जाणीने माहणे के साधु ते वियडेण के विकटेण एटले प्रगट मायारहित निर्माय कर्मे करी पक्षिति के मोह तथा संयमने विपे प्रवन, एटले गुन ध्याने करीयुक्त होय, सीजएहके शीत उन्म एटले अनुकूल अने प्रतिकूल उपसर्ग ते वयसा के वचने,कायाये बने मने ए त्रि करण शुदेकरी अलियासए एटले परीसह आवे थके दीनपणुं थाणेनहीं. ॥ २२ ॥ a ॥ दीपिका-नयेति । जीवित त्रुटितं सत् (नसंखयत्ति) नसंस्कर्तुं शक्यमित्याहुस्तहिदः । तथापि बालोऽझो जनः प्रगल्लते पापं कुर्यात् । वालः पापैः कर्मनिमीयते वियते वा ति संख्याय ज्ञात्वा मुनिन माद्यति अहं सदनुष्टानइति मदं नकुर्यात् ॥२१॥ (वैदेणेति) इमाः प्रज्ञाः अर्थतोकः देन स्वाभिप्रायेण प्रलीयते शोजननावः स्यात् । यथा बागादि वपि केचिदम वदंति कुटुंबमुदिश्य धनादिपरिग्रहं कुर्वति केचिन्मायया मुग्धजनं प्र तारपति तथा बहुमाया प्रजा मोहेन प्रास्ता यावादिताच एवंज्ञात्वा (माहणेत्ति) साधुः विकटेन प्रकटेन निर्मायेन कर्मणा संयमे प्रतीयते गुननावः स्यात् । तथा शीत उमंच वाचा कायेन मनसा वाऽविसहते ॥ २२ ॥ । टीका-फिंच ( नपसंखयमित्यादि ) नच नैव जीवितमायुष्कं कालपर्यायेण त्रुटि से सत् पुनः ( संखमिति ) संस्कर्तुं तंतुवत्संधातुं शक्यते इत्येवमाद्दुस्तविदस्तघाऽप्ये वमपि व्यवस्थिते बालोझो जनः प्रगल्लते पापं कुर्वन् धृष्टोनचति असदनुमानरतोऽपि २३६ वितीये सूत्रकृतागे प्रथम श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. न सङ्गतइति । सचैवंचूतोबालस्तरसदनुष्ठानापादितैः पापैः कर्मनिर्मीयते तद्युक्तऽत्येवं प रिविद्यते म्रियते वा मेयेन धान्यादिना प्रस्थकवदित्येवं संख्याय ज्ञावा मुनिर्यथावस्थि तपदार्थानां वेत्ता न माद्यतीति तेप्चसदनुष्ठानेप्वहं शोलनः कर्तेत्येवं प्रगल्नमानोमदं न करोति ॥ २१ ॥ उपदेशांतरमाद (बदेणेत्यादि ) दोऽनिप्रायस्तेन तेन स्वकीया निप्रायेण कुगतिगमनैकहेतुना इमाः प्रजाश्रयं लोकस्तासु गतिषु प्रलीयते । तथाहि बागादिवधमपि स्वानिमायग्रहग्रस्ताधर्मसाधनमित्येवं प्रगल्लमानाविधतियन्येतु संघा दिकमुद्दिश्य दासीदासधनधान्यादिपरिग्रहं कुर्वति तथाऽन्ये मायाप्रधानः कुक्कुटैरसकट स्प्रेदमाणश्रोत्रस्पर्शनादिनिर्मुग्धजनं प्रतारयति । तथाहि । कुकटसाध्योलोकोन कुकुट तः प्रवर्तते किंचित् । तस्मालोकस्याऽर्थे पित्तरमपि सकुकुटं कुर्यात् तथेयं प्रजा बद्द माया कपटप्रधाना किमिति यतोमोहोऽज्ञानं तेन प्रास्ताऽऽनादिता सदसदिवेकविकले त्यर्थः । तदेवमवगम्य (माहणेत्ति ) साधुर्विकटेन प्रकटेनाऽमायेन कर्मणा मोके संयमे वा प्रकर्पण लीयते प्रलीयते शोनननावयुक्तोनवतीति जावः । तथा शीतंच चम्मच शीतो मः शीतोमोवा यनुकूजप्रतिकूलपरीपदास्तान वाचा कायेन मनसा च करणत्रयेणाऽपि सम्यगधिसहेतइति ॥ १५ ॥ कुजए अपराजिएजदो, अकोदि कुसलहिं दीवयं ॥ कडमेव गदाय णो कलिं, नो तियंनो चेवदावरं ॥३३॥ एवंलोगंमि ताणा, बुझए जे धम्मे अणुत्तरे॥तंगिएह दियंति उत्तम, कडमिव सेसवहाय पंमिए।श्॥ अर्थ-वली उपदेशांतर कहे. कुजए के कुत्सित एटले मानो एवो जेनो जय तेने कु जय कहिए. ए जुगार कहेनाय वे; केमके एमां घणो जय थाय तोपेच्या निंदा करवा यो ग्य ले माटे कुंजयने,ते केवो? तोके अपराजिएकलब्ध लदपणे खेजतो अपर एटले थ न्य कोश्थी जीत्यो जाय नहीं. एवो जुगा। जहा के जेम थरके हिंके यद एटले पाशा तेणेकरी कुसलेहिं के कुशल निपुण एवीरीते दीवयं के खेलतो तो ते कड मेवसहाय के चोतसे दाव ग्रहण करीने खेजतां जीते तो ते चोतरी दावज ग्रहण करे, पण पोकलीके एकनोदाव ग्रहण करे नहीं. तेमज णोतियंकेत्रणनो दावग्रहण नको थने नोचेवदावरं के वेनो दाव पण ग्रहण नकरे, ॥ २३ ॥ हवे एदृष्टांत साधु साथै मेलवे . जेम जुगारने विपे जय पामवानो यनितापी एक चौकानो दावज म हण करी बीजा दावनो त्याग करे. एवंजोगंमि के० एरीते ए मनुष्यलोकमाहे तार णा के नकायनो रक्षपाल चारित्रिय एजेधम्मे के यहिंसाठे प्रधान जी एवो धर्म जे श्रीवीतरागे करो. चगुंतरे के एपो थन्य धर्म जगतमाहे कोई नथी.

a राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनांगमसंग्रह नाग जसरा. तके ते धर्मने अहो शिष्य? तुं निःसंदेह याने हियंतिके एकांत हितकारी जागीने गि शह यादर. ए उत्तमके सर्वोत्तम मार्ग ले. ते ग्रहण कर, कोनी परे तोके, कड मेव के ते जुगारिये ग्रहण करेला चोकाना दावनी परे सेसवहाय के शेष एकादि कनो दाय टांझी दोधो. तेम पंमिए के पमित जे ठे, ते शेप अनेराजे गृहस्थ, कुलिं गी,व्यलिंगी एवा धर्म नामीने एक सर्वज्ञोपदिष्ट धर्मने ग्रहण करे. ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-(कुजएति ) । कुजयोयूतकारोयथा अदः पाशैर्दीव्यन कीमन कुशलो नापराजितःस्यात् । अन्येन न जीयतइत्यर्थः । कडमेवत्ति । सद्यूतकारः कमवतुष्फमेव गृहीत्वाकैकं नो गृपहाति । नत्रै निकं नापक्षिकंवा गण्हाति किंतुचतुष्कमेव लाति ॥ २३ ॥ टातिकमाह । (एवमिति ) । एवं जोकेस्मिन् तायिना सर्वझेनोक्तोऽनु नरउत्कष्टोयोयं धर्मस्तं हितमुत्तमंत्वं गृहाणा दृष्टांत निगमनमाह । यथा द्यूतकारः शेपं एककादि यपहाय त्यका रुत कतयुगं चतुष्कमेव जाति तथा पंमितः साधुरपि गृहस्थः कुमावचनिकपाश्वस्यादिनावं त्यक्त्वा सर्वोत्तमं धर्म गृणदीयादित्यर्थः ॥ २४ ॥ ॥ टीका-अपिच ( कुजएत्यादि) । कुत्सितोजयोऽस्येति कुजयोयूतकारः महतो ऽपि द्यूतजयस्य सनिदितत्वादन हेतुत्वाच कुत्सितत्वमिति । तमेव विशिनष्टि अप राजितोदीव्यन कुशलत्वादऽन्येन न जीयते । अदैर्वा पाशकैर्दीव्यन् कीडंस्तत्पात: कुशलोनिपुणः यथा असो द्यूतकारोऽदैः पाशकैः कपर्दा रममाणः (कडमेवत्ति) चतुष्कमेव गृहीत्वा ताबन्धजयत्वात् तेनैव दीव्यति । ततोसो तानव्धजयःसन्न कतिमे कर्क नाऽपि त्रैतं त्रिकं च नापि हापरं किं गृएहातीति ॥ २३ ॥ दातिकमाह । (एवमित्यादि ) यथा द्यूतकारः प्राप्तजयत्वात् सर्वोत्तम दीव्यंश्रतुप्कमेव गृाहात्येचम स्मिंचोके मनुष्यलोके तायिना त्रापिणा वा सर्वज्ञेनोक्तोऽयं धर्मः हात्यादिलदाणः क्षु तचारित्राख्योचा नाऽस्योत्तरोऽधिकोऽस्तीत्यनुत्तरस्तमेकांतहितमपि कृत्वा सर्वोत्तमंच गृ हाण विस्त्रोतसिकारहितः स्वीकुरु । पुनरपि निगमनार्थतमेव दृष्टांतं दर्शयति । यथा के चित् द्यूतकारः कृतं कृतयुगं चतुष्कमित्यर्थः । शेपमेककाद्यपदाय त्यला दीव्यन् गृहा ति एवं पंडितोऽपि साधुरपि शेपं गृहस्थप्रायचनिकपावस्थादिनावमपदाय संपूर्ण म हात सर्वोत्तमं धर्म ग्राहीयादिति नावः ॥ २४ ॥ उत्तरमपुयाण आहिया, गामधम्माऽऽ में अणुस्सुयं ॥ जंसी विरता समुखिया कासवस्स अणुधम्मचारिणो ॥ ३५॥ जे एयं चरति आदियं, नाएणं मया मदेसिणा ॥ तेनध्यि ते समुछिया, अहोन्नं सारंति धम्म ॥२६॥ । . १८ २३७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अर्थ-वली अन्य उपदेश कहे. मणुयाणके मनुष्यने उत्तरके जीपतां यति पुन थाहिया के कह्या. एवाशुं ? तोके, गामधम्मा के ग्रामधर्म ते शब्दादिक विषय थ थवा मैथुन सेवन इत्यादिकने ग्रामधर्म कहिए. इति के० एरीतें मेके में अणुस्सुयं के श्रीवीरनगवंत पाशेयी सानव्यु ने, एटले श्रीसुधर्मस्वामी श्रीजंबुस्वामि प्रत्ये कहे बे के ग्रामधर्म जे शब्दादिक विषय ते मनुष्यने घणा उर्जय श्रीवीतरागे कह्या , एवं में नगवंत पाशेथी सानव्यु जे. तेरीते ढुं तुजने कहूं तो हवे ए ग्रामधर्म धाश्री. जंसी के जे विरता के विरतिने विपे समुहिया के सावधान थया ते पुरुष कासव स्स के काश्यप गोत्री एटले श्रीरुपनदेव स्वामि अथवा श्रीमहावीरस्वामि एमना ध म्म के धर्मना अणुचारिणोके अनुचारी जाणवा. ॥ २५ ॥ वली कहेजे. जेके जे पुरुप एवं के० ए पूर्वोक्त ग्रामधर्मने विपे विरतिलक्षण एवो जे धर्म तेने चरति के याचरे ते धर्म कोणे याहियंके कह्यो ? तोके, महया के महोटा महेसिया के म हारुपी एवा नाएण के ज्ञातपुत्रे कपोले. तेके ते एवा धर्मना करनार संयम पा लवाने उध्यि के उग्या, सावधान थया, तथा समुध्यिा के सम्यक प्रकारें कुमार्ग देशनाने परित्यागे करी घणा सावधान उता प्रवते. ते अन्नोन्नंसारंति धम्मके० परस्पर मांदोमांहे धर्मथकी मंगता प्राणीने वली धर्मनेविपे सारंति एटले स्थापे इत्यथैः ॥२६॥ O -- ॥ दीपिका-( उत्तरेति ) । मनुजानां नराणां ग्रामधर्माः शब्दादिविपयानत्तराउर्जय त्वात्प्रधानाजिराख्याताः । मयैतदनुपश्चान्तमाकर्णितं । यत्तःश्रीझपनस्वामिना स्यपुत्रा नुदिश्य प्रोक्तं तत्पाश्चात्यगणधरैः शिप्येन्यः कथितं ततोमया श्रुतमिति । यस्मिन्निति पंचम्य थे सप्तमी । येन्यो विपयेन्यो विरताः समुचिताउद्यताः काश्यपस्य श्रीषनस्य श्रीवारस्य वा संबंधी योधर्मस्तदनुचारिणोजिनोक्तधर्मकारिणः स्युः ॥२५॥ (जेएयमिति )। ये एवंवि धाः पूर्वोक्तास्ते धर्मविषयत्यागरूपं चरंति कुर्वति इति महता महर्षिणा झातेन श्रीवीरेणा रख्यात । तएवोधिताः सम्यमार्गच्यः समुचिताश्च कुमतिच्यस्तएवाऽन्योन्यं परस्परं ध मतोधर्ममाश्रित्य धर्मतोत्रश्यंतं वा सारयति धर्म प्रवर्तयंतीत्यर्थः॥ २६ ॥ ॥ टीका-पुनरप्युपदेशांतरमाह । (उत्तरेत्यादि)। उत्तराः प्रधानाः उर्जयत्वात् । केपामुपदेशाईत्वान्मनुष्याणामन्यथा सर्वेपामेवेति । के ते ग्रामधर्माः शब्दादिविपयामे थुनरूपावेति । एवं ग्रामधर्माउत्तरत्वेन सर्वईराख्याताः । मयैतदनुपश्चात । एतच सर्वमेव प्रायुक्तं । यत्र वदयमाणं तन्नानेयेनाऽऽदितीयरुता पुत्रानुदिश्याऽनिहितं सत्. पाचात्यगणधराः सुधर्मस्वामिप्रनृतयः स्वशिष्येन्यः प्रतिपादयंत्यतोमयैतदनुश्रुत्तमित्यन २३ए राय धनपतसिंघ बहारका जैनागमसंग्रह भाग जसरा. वयं । यस्मिन्निति कर्मणि व्यब्लोपे पंचमी सप्तमीवेति । यान ग्रामधर्मानाश्रित्य ये वि रताः । पंचम्यर्थे वा सप्तमी । येन्योवा विरताः सम्यकसंयमरूपेणोहिताः समुचितास्ते काश्यस्यपनखामिनोवर्धमानस्वामिनोवा संबंधी योधर्मस्तदनुचारिणतीर्थकरप्रणीतध मानुष्ठायिनोनवंतीस्यर्थः ॥२५॥ किंच (जेएइत्यादि)। ये मनुप्याएनं प्रायुक्तं धर्म ग्राम धर्मविरतिलक्षण कुर्वति चरति । थाख्यातं ज्ञातेन ज्ञातपुत्रेण (महयेति ) महाविषयस्य ज्ञानस्याऽनन्यनूतत्वात् महान तेन तथाऽनुकूलप्रतिकूलोपसर्गसहिष्णुत्वान्महर्पिणा श्री मर्धमानस्वामिना भाल्पात धर्म ये चरति तेएव संयमोबाने कुतीयिकपरिहारेणोछि तास्तथा निन्हवादिपरिहारेण । तएव सम्यक्त्वमार्गदेशनाऽपरित्यागेनोहिताः समुचिता इति नाऽन्ये कुभावाचनिकाजमालिप्रनृतयश्चेतिनावः । तएव च यथोक्तधर्मानुयायिनो ऽन्योऽन्यं परस्परं धर्मतीधर्ममाश्रित्य धर्मतोवानश्यंत सारयति चोदयंति पुनरपि समें प्रवर्तयंतीति ॥ २६ ॥ मापेह पुरा पणामए, अनिकखे उवहिं धुणित्तए ॥ जे दूमणते हिंणोणया, ते जाणंति समाहिमादियं ॥ ३७॥ पोकाहिए हो जा संजए, पासणिए णय संपसारए ॥ नचा धम्म अणुत्तरं कय किरिए ए यावि मामए ॥ २ ॥ थर्थ-हवे जेरीते धर्मस्थापे ते रीत कहे. पणामएके० प्रणाम एटले सर्व जीवने न माहे. एवा प्रणाम ते शब्दादिक विपयरूप पुरा के पूर्वता जोगव्या नोग तेने मापेह एन चिंत. केमके तेनुं चिंतवळू पण महा अनर्थन कारण. तो ए शब्दादिक विषय ने सेववान कहे ? तया अनिकखे के धागमिक काले उपजनार जे विषय तेने प ण न पांडे, तेनी यनितारा न करे, तथा तेने दूर करवा वांछे. तोथात्माने जे उचाहिंके उपधि एटले माया अथवा अष्टमकारे कर्म तेने धुपित्तए के० पोताथकी दूर करे.त था जे दूमणतेहिं के मुष्ट मनना करनार एवाजे शब्दादिक विषय तेने चिपे पोणयाके नम्या नथी. अथवा अष्ट धर्मना करनार एवा जे कुतीर्थिक तेनां कहेला जे अनुष्ठान ते ना करनार यया नथो एटले तेने वशीगत थया नयी. ते जाति समाहिमाहियं के ते पुरुष राग, पि, परित्यागरूप जे समाधि तप धर्मध्यान तेने चाहियं एटले यात्माने विपे व्यवस्थित जाणे. ए थकीजे अन्य ठे तेने विपे समावि जाणे नहीं, एवं जाणीने विषयने नामे ॥ २७ ॥ वती उपदेशांतर कहवे. संजए के चारित्रि जे , ते पोकाहिए होज के० गोचरीने विपे कथानो करनार न होय एटले विकथा न करे. अथवा विरुद्ध रूप पेशुन्य वार्ता एटले स्त्रीयादिकनी कथा तेपण न करे तथा पासहिएणयकेम्प्रभ नकरे O V .. १४ वितीयेसूत्रंकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अथवा अनेरायें पूयाथकी निमित्तादिक कहे नहीं तथा तंपसारए के अर्थकांमादिक कथानो विस्तार नकरे, केमके धम्मके ए श्रीवीतराग देवनो जे धर्म तेने अणुत्तरं के सर्वो तम नच्चा के जाणीने विकथादि न करे एटले सम्यक् धर्म जाणवायूँ एहिज फलने,जे विकथादिकनो त्याग करवो थने सम्यक् प्रकारे क्रिया करवी ते नाव देखाडे. कयके० कीधी रुडीपरे थन्यासीने संयमानुष्ठानरूप किरिए के क्रिया जेणे एवो तो उत्तम साधु ते ण्याविमामए के देहादिकने विपे पण ममत्व न करे ॥ २७ ॥ ॥ दीपिका-(मापेहेति )। प्रणामयंति प्रापयंति उर्गति प्रणामकाः शब्दादिविषया स्तान् माप्रेदस्व मास्मर । तथा उपधि मायां धूनयितुमपनयनायानिकांदत् चिंतयेत् मायात्यागाय यतेतेत्यर्थः । ये नरामनोनिर्विपयननता न तत्पराः स्युस्ते जाति तमा धिं धर्मध्यानं याहितं पासमंतात् हितं ॥२७॥ (नोकाहिएति ) संयतः साधुः काथिका कथाकथकोगौचरादौ न नवेत् । प्राश्निकः प्रश्ननिमित्तकथकश्च ननवेत् । नच संप्रसारको मेघदृष्टयर्थकांडादिसूचककथाविस्तारको भवेत् । किंकृत्वाऽनुत्तमुत्कष्टं धर्म झावा रुता अन्यस्ता क्रिया संयमानुष्टानरूपा येन सरूतक्रियोमामकोन स्यात् ममेदं वस्तु थ हमस्य स्वामीति मामकः परिगृही नस्यादित्यर्थः ॥ २७ ॥ ॥ टोका-किंच (मापेहेत्यादि ) उर्गति संसारं वा प्रणामयंति प्रव्हीकुवैति प्राणि नां प्रणामकाः शब्दादयोविपयास्तान् पुरा पूर्व नुक्तान मा प्रेदस्व मास्मर। तेषां स्मरणम पि यस्मान्महतेऽनर्याय । अनागतांश्च नोदोदेत नाऽऽकांदेदिति । तथाऽनिकांकेत व निलपेदनारतं चिंतयेदनुरूपमनुष्यानं कुर्यात् । किमर्थमिति दर्शयति । उपधीयते ढोक्यते ऽर्गति प्रत्यात्मा येनाऽसावुपधिर्माया अष्टप्रकारं वा कर्म तननायाऽपनयनाया निकांदेदिति संबंधः । इष्टधर्म प्रत्युपनताः कुमार्गानुष्ठायिनस्तीथिकाः यदिवा (दूमपति) उष्टमनःकारिणउपतापकारिणोवा शब्दादयोविषयास्तेपु ये महासत्वाः न नतान प्रव्हीनतास्तदाचारानुष्ठायिनोन नवंति तेच सन्मार्गानुष्टायिनोजानंति विदंति स माधि रागपिपरित्यागरूपं धर्मध्यानंच थाहितमात्मनि व्यवस्थितं आसमंताधित वा तएव जानंति नाऽन्य तिनावः ॥ २७ ॥ तथा (णोकाहिएइत्यादि) संयतः प्रत्राजितः कथया चरति काथिकोगोचरादौ न नवेत् । यदिवा विरुद्ध पैशून्यापादनी रुयादिकथा वा न कुर्यात् । तथा प्रश्नेन राजादिकिंवृत्तरूपेण दर्पणादिप्रमानिमित्तापेण वा चरतीति प्राश्निकोन नवेत् नाऽपिच संप्रसारकोदेवदृष्टयर्थकांडादिसूचककथाविस्तारकोनवेदि ति । कित्येति दर्शयति । शाखाऽवध नास्योत्तरीविद्यतइत्यनुत्तरस्तंश्रुतचारित्रा रप्पं धर्म सम्यगवगम्य तस्य हि धर्मस्यैतदेव फल यात विकथानिमितपरिहारेण स' Jef राय धनपतसिंघ वादाउरका जेनागमसंग्रह नाग इसरा. १४१ भ्यक्रियावान् स्यादिति । तद्दर्शयति । रुता स्वन्यस्ता क्रिया संयमानुष्ठानरूपा येन सरु तक्रियस्तथाजूचानचाऽपि मामकोममेद महमस्य स्वामीत्येवं परिग्रहायही नवेदिति॥२०॥ ज्नं च पसंस पोकरे, नय नकोस पगास मादणे ॥ तेसिं सुविवे गमाहिए,पण याजेहिं सुजोसिअंधुयं ॥ ५॥ अणिदे सहिए सुसंवुझे, धम्मघी वहाण वीरिए ॥ विरेङ समाहि दिए, आत्तहि खु उदेण लाल ॥ ३० ॥ अर्थ-तथा चारित्रि होयते उन्नं के माया धने पसंस के लोन ते गोकरे के नकरे, तथा उक्कोस के उत्कर्ष एटले मान तथा पगास के प्रकाश एटले क्रोध तेपण माहणे के साधु ते नय के नकरे, तेसिं के० ते क्रोधादिफनो सुविवेग के प रित्याग पाहिए के ० महांत पुरुपे कह्यो तेहिज धर्मनेविपे प्रणया के सावधान थया एवा जेहिं के जे महासत्ववंत पुरुष तेणे धुपं के संयमानुष्ठान सुजोसियं के व्यं ते साधु जाणवा ॥ २५॥ अणिहे के स्नेहरहित तथा सहिए के ज्ञान, दर्शन अने चारित्रे करी संयुक्त श्रने सुसंवुमे के० सुतंवृत्त एटले संवरेसहित प्रवतो तथा धम्मती के० धर्मनो अर्थि तथा उवहाण के० नपधान एटले तपविशेप तेनेविपे वीरिए के बलवीर्यनो फोरवनार संयम पालतो समाहि दिए के समाहित इंडिएटले दि उवश करी जेणे, एवो उतो विहरेजा के विचरे केमके संसारमाहे नमता खुके निचे यातहियंके यात्महित जे , ते हेणलान के मुःखेकरी जन्यमान थायडे ॥२॥ ॥ दीपिका-(उन्नति) मायां न कुर्यात् । प्रशस्यते सर्वैरिड़ियरिति प्रशस्योलोजस्तंच उत्क पमानं प्रकारांक्रोधंच मादनः साधुन कुर्यादिति सर्वत्र संबंधः । तेषां कपायाणां यैर्महा त्मनिर्विवेकः परित्यागवाहितोजनितस्तएव धर्मप्रति प्रणताः प्रवीजूताः। अथवा तेपास स्पुरुपाणां सुविवेकवाहितः प्रथितः । यैः सत्पुरुपैर्जुष्टं सेवितं । धूयते क्षिप्यते कर्म येन त त्धूतं संयमानुष्ठानं (अथवा यैः सुजोसियंति)मुष्टु कपितं धूवं कर्मेति ॥२५ ॥ (यणिहः अस्निहोममत्वरहितः परीपदोपस गर्ने निहन्यतइत्यनिहोवा । घण्हेतिपातु थनघो निरवद्यः सहितोहितयुक्तः स्वहितोया सुसंवतोधर्मार्थी । उपधानं तपस्तस्य वीर्यवान स माहितेंडियः संयत्तेझ्यिाविरहेत् । कुतएवं यतात्महितं दुःलेन जीवेतन्यते । यतो दशतिमानुप्यादिकं पुतनमिति ॥ ३० ॥ । टीका-किंच (उन्नमित्यादि) (उन्नति) माया तस्याः स्वानिप्रायप्रसादनरूपत्वात् नां न कुर्यात् । चशदउत्तरापेक्ष्या समुच्चयार्थः । तथा प्रशस्यते सर्वैरप्यविगानेनायित .. २४३ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे हितीयाध्ययनं. इति प्रशस्योलोनस्तं च नकुर्यात् । तथा जात्यादिनिर्मदस्थानलघुप्रकृतिं पुरुपमुत्त र्पयतीत्युत्कर्षकोमानस्तमपि न कुर्यादिति संबंधः । तथाऽतर्व्यवस्थितोऽपि मुखदृष्टि जंगविकारैः प्रकाशी नवतीति प्रकाशः क्रोधस्तं च (माहणेत्ति) साधुन कुर्यात् । तेपी क पायाणां महात्मनिर्विवेकः परित्यागथाहितो जनितस्तएव धर्म प्रति प्रणताइति । य दिवा तेपामेव सत्पुरुपाणां सुष्टु विवेकः परिझानरूपयाहितः प्रथितः प्रसिद्धिं गतस्त एवच धर्म प्रति प्रणताः। यैर्महासत्वैः सुष्टु जुष्टं सेवितं । धूयतेऽष्टप्रकारं कर्म येन तपूर्तत यमानुष्टानं । यदिवा यः सदनुष्यायिनिः (सुजोतिअंति) सुषु हितं धूननार्दत्वात् धूत कर्मेति ॥ श्ए ॥ थपिच (अणिहेइत्यादि ) स्निह्यतइति निदः । नस्निहः अस्निहः सर्व व ममत्वरहितइत्यर्थः । यदिवा परीपहोपसर्गनिहन्यतेतिनिहः ननिहोऽनिदउप सगैरपराजितइत्यर्थः । पातरंवा । (थाहेति ) नाऽस्याऽयमस्तीत्यनघोनिरवद्यानु - टायीत्यर्थः । सह हितेन वर्ततऽति सहितः सहितोयुक्तोवा ज्ञानादिनिः स्वहितथा त्महितोवा सदनुष्ठानप्रवृत्तेः । तामेव दर्शयति । सुष्ट्र संवृतइंडियनोटिविस्रोत सिकारहितइत्यर्थः । तथा धर्मः श्रुतचारित्रात्यस्तेनाऽर्थः प्रयोजनं सएवाऽर्थस्तस्यैव सनि रय॑माणत्वात् धर्मार्थः सयस्याऽस्तीति सधर्मार्थी । तयोपधानं तपस्तत्र वीर्यवान् सए नूतो विहरेत् संयमानुष्ठानं कुर्यात् । समाहितेंडियः संयतेंझ्यिः । कुतएवं । यतथा त्महित सुःखेनाऽसुमता संसारे पर्यटता थकतधर्मानुष्ठानेन लन्यते अवाप्यतति । त थाहि । नपुनरिदमतिउर्जन,मगाधसंसारजलाधिविनष्टं । मानुष्यं खद्योतकतडिनतावि जसितप्रतिमं ॥ १ ॥ तयाहि । युगसमिलादिदृष्टांतनीत्या मनुष्यनवएव तावत् उर्जन स्तत्राऽप्यार्यक्षेत्रादिकं पुरापमित्यतयात्महितं कुरखेनाऽवाप्यतइति मंतव्यं । थपिच । न तेपुजंगमत्वं, तस्मिन् पंचेंशियत्वमुत्कृष्टं ॥ तस्मादपि मानुष्यं मानुष्येप्यार्यदेशश्च । १ । देशे कुलं प्रधान, कुले प्रधाने च जातिरुत्कृष्टा ॥ जातौ रूपसमृद्धी रूपे च वलं विशिष्ट तमं ॥२॥ नवति व चायुष्कं प्रप्टमायुष्कतोऽपि विज्ञानं । विज्ञाने सम्यक्त्वं सम्यक्त्वे शीतसंप्राप्तिरिति ॥ ३ ॥ एतत्पूर्वश्वाऽयं, समासतोमोदसाधनोपायः । तत्रच बहु संमा तं, नवनिरल्पं च संप्राप्यं ॥ ४ ॥ तत्कुरुतोद्यममधुना मक्तमार्गे समाधिमाधाय ॥ त्यक्त्वा संगमनार्य, कार्य सनिः सदा श्रेयइति ॥ ५ ॥३०॥ पादि णूण पुरा अणुस्सुतं, अज्या तं तद् णो समुध्यिं ॥ पा गंतरं अज्ज्वा अवितदयो अहिआमुणिणा सामाऽ आदितं, नाएणं जगसबदसिणा॥३॥एवं मत्ता महंतरं,धम्ममिणं सदिया बढू जणा॥ गुरुणो दाणुवत्तगा,विरया तिन्न महाघमादितंतिमि॥३२ . . ए 0 - व राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २४३ अर्थ-हवे ए जीव ल्याए जे नथी पाम्यो ते देखाडेले. जे श्रीवीतरागे संयमानुदान कयुं. ते पुराके पूर्व ए जीवे णूणथणुस्सुतणहिके निधेयकी सनिय पण नथी थमवाके अथवा तके ते धर्म कदापि. तह केप तथा पोसमुहिप के रुडीरीते पाव्युंपण नथीमुणि के० मर्पियें ज्ञातपुत्रे सामाश्या के सामायिकादिक घणां मुन्नन , एरीते था हित के कयां ते नाएक के शातपुत्र जे श्रीमहावीर जगतबदसिणा के जगत मां सर्वदर्शी तेणे कडें ॥ ३१ ॥ एवो जाणी जे करवू ते कहेठे. एवंमत्तामहंत के एम पूर्वोक्त प्रकारे आत्महित मुनिन जाणीने तथा धम्ममिणं के धर्मनो ए महांत श्रांतरो एटले धर्मनु विशेष जाणीने सहिया के ज्ञान, दर्शन अने चारित्र सहित ब दु के घणा एका हलवा काम जणा के लोक ते गुरुणो उदाषुवनगा के गुरुने दे प्रवर्तता एटले गुरूपदिष्ट यथोक्त संथमने पालता विरया के पापथकी विरत ते महोघ के महोटो जेनो प्रवाह वे, एवा संसारसमु यकी तिन के तखा. एरीते याहित के श्रीतार्थकर गणधरे कयुं तिमि एटले पूर्ववत् ॥ ३२ ॥ इति श्रीवेतालि पाध्ययनस्य वितीयोदेशकः समाप्तः । । दीपिका-(पहिणूणेति)। यन्मुनिना जातेन श्रीवीरेण जगतः सर्वनावदर्शिना सर्व झेन सामायिकादि आहितमाख्यातं तन्नूनं निश्चितं पुरापूर्व जीवैनंहि अनुश्रुतं श्रवण पषमागत अथवा श्रुतमपि नसमुचितं यथावन्नानुष्ठितं ॥ ३१ ॥ (एवमिति ) एवमात्म हितं पुनीनं मत्वा (महंतरंति)मानुप्यादिकमवरं ज्ञात्वा एनं जैन धर्मच स्वहिताबहवोजना लघुकर्माणोगुरोलंदानुवर्तकान्तयुक्तमार्गानुनाबिनोविरताः पापेच्यइत्याख्यातं तीर्थक नि। इतिशब्दः सामुच्चयार्यः । ब्रवीमीतिपूर्ववत् ॥ ३५॥ इतिश्रीसूत्ररूतांगदीपिकायां वित्तीयाध्ययनस्य हितीयोदेशकः समाप्तः ॥ ।। टीका-एतन्त्र प्राणिनिन कदाचिदवाप्तपूर्वमित्येतीयितुमाह ॥ (पहिणूणेत्यादि)। पदेतन्मुनिना जगतः सर्वनावदर्शिना ज्ञातपुत्रीयेण सामायिकाद्याहितमाख्यातं तन्नूनं निश्चितं । नहि नैव पुरापूर्व जंतुनिरनुश्रुतं श्रवणपथमायातं ! अथवाश्रुतमपि तत्तामा विकादि यथावस्थित तथा नाऽनुष्ठितं । पाठांतरंवा । (अवितत्ति ) । अवितयं यथावन्नाऽनुष्टितमतः कारणादसुमतामात्महित सुननामिति ॥ ३१ ॥ पुनरप्युपदे शांतरमधिकस्याह । (एवंमचाश्त्यादि)। एवमुक्तरीत्याऽऽत्महित अनुतनं मत्वा हा ला धर्माणां च महदंतरं धर्मविशेष कर्मणोवा विवरं झाला । यदिवा ( महं तरंति) मनुप्पार्यदेवादिकमयसरं सदनुधानस्य ज्ञात्वा एनं जैन धर्म श्रुतचारित्रात्मकं स ह हितेन वर्ततइति सहिताझानादियुकावहयोजनालघुकर्माणः समाश्रिताः संतोगु , - . २४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे हितोयाध्ययनं. रोराचार्यादेतीर्थकरस्य वा बंदानुवर्तकास्तक्तमार्गानुष्ठायिनोविरताः पापेभ्यः कर्मन्यः संतस्तीमहोघमपारं संसारसागरमेवमाख्यातं मया जवतामपरैश्च तीर्थकृभिरन्येपां.। तिशब्दः परिसमाप्त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्ववत्॥३ शावैतालीयस्य वितीयोद्देशकः समाप्तः।।शा ॥अथ वैतालीयाध्ययनस्य तृतीयोदेशकस्य प्रारंनः ॥ संवुमकम्मरस निरकुणो, जं उरकं पुढे अबोदिए । तं संजमव चिढ़ाई, मरणं देव वयंति पंमिया ॥१॥ जे विनवणा अजोसिया, संतिन्नहिं समं विहादिया ॥ तम्हा नईति पासहा, अदरकुकामाइरोगवं ॥२॥ अर्य-हवे त्रीजो उद्देशो प्रारंनियेबैयें. बीजा उद्देशामां चारित्र पालवू कयुं ते चारि त्र पालता कदाचित् परिसह आवेतो सहन करवा एवो नाव कहेले, संयुम के संव खाले कम्मस्स के मिथ्यात्वादिक कर्म जेणे एवा निरकुणो के साधुने जंपुरकं के जे दुःख जोगवतां दोहिला अथवा तेनां कारण जे अष्ट प्रकारना कर्म थबोहिए के० अज्ञानपणे पु के बांध्यांचे, निकाचित करवाजे तके ते संजम के सत्तर प्रकार ना संयमे करी चिई के क्षणे क्षणे खुटे ; जेम तलाव, पाणी- सूर्यना किरणे करी सर्वदा णे चणे खूटे, तेम चारित्रियानां कर्म ते तप अने संयमे करी खूटेडे, मरणं हेवपंमिया के तथा संशति आत्मा ते पंमित मरण एटले जन्म, जरा, मरण अने शोकादिक माने वयंति के मोदे पोहोचे. अथवा एरीते वयंति पंमिया के जे पंमित विवेकी सर्वज्ञ लेते कहेले. ॥१॥ दवे जे विरति रुडा अनुष्ठानना करनारने, ते ते हिज नवे मोदे जाय. ते धाश्री कहे. जे के जे महासत्ववंत पुरुप विनवणाके जे कामाथि पुरुपे विनंती कराय ते कारणमाटे विनवणा शब्दे स्त्री कहिए, तेने धजो सियाके नसेये तथारुडे थाचारे करी संतिन्नेहिं के संतीर्ण शब्दे संसार थकी मूकाणांस मवि विहिया के० सरखा कह्या तम्हा के तेकारणे वति के उचुं एवं जे मोद तेने पास हा के जोपुं चली जेणे अदरकूकामाश्रोगवं के कामनोग जे वे तैने रोगनीपरे दोनशा ॥ दीपिका-उक्तोक्तिीयोदेशका सांप्रतं तृतीयः समारन्यते तस्यायमधिकारः । पूर्व वि रताइत्युक्तं तेषांच कदाचित् परीपहायपि उदोर्येरन ते सम्यक सोढव्याइत्यनेन संबंधेना यातस्यास्योदेशकस्येदमादिसूत्रं ॥ (संखुडेति ) संवृतं निरुवं कर्म येन तस्य संवतकर्मणः साधोख यत् स्टष्ट वर तदबोधिना यज्ञानेनोपचिनं सन्नसंयमतोऽपचीयते हीयते । ते संवृतात्मानोमरणं उपलक्षणालातिशोकादिकं च हित्वा त्यक्त्वा - मोदं ब्रजति पंडिताः॥(जेवीति)। कामार्थनिर्विज्ञाप्पते प्रार्यताति विज्ञापनास्त्रियस्लानि १४५ -- राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. ये अजुटायसेवितास्ते संतीमुक्तैः समं व्याख्याताः। यतीर्णापि ते संसार तीर्णाश्व स्यु रित्यर्थः ॥ तस्मादृर्वमोद यूपंपश्यत ये च कामान रोगवत् रोगतुल्यान् अशष्ट चंतस्तेपि तोर्णसमाश्यपि पश्यत । यतः पुष्फफलाणं च रस, सुराश्मंसस्त महिलि आणं च ॥ जाशंतो जे विरया, ते डकारकारएवंदे ॥ ५ ॥ ॥ टीका-उकोक्तिीयोदेशकः सांप्रत तृतीयः समारन्यते ॥ अस्यचाऽयमनिसंब धः । इहाऽनंतरोदेशकांत विरताइस्युकं पांच कदाचित्परोपहाः समुदोरन्नतस्तत्स इन विधेयमित्युदेशार्थाधिकागेऽपि नियुक्तिकारेणाऽनिहितः । यथाऽज्ञानोपचितस्य क मणोऽपचयोलवतीति सब परीपदसहनादेवेत्यतः परीपदाः सोढव्याश्त्यनेन सं बंधनाऽऽयातस्याऽन्योदेशकस्याऽस्त्रिं । (संयुमकम्मस्सेत्यादि) । संवृतानि रुमा नि कर्मापयनुष्ठानानि सम्यगुपयोगरूपाणि वा मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगरूपा णि वा यस्य निदोः साधोः सतथा तस्य यत् स्वमसवेद्यं तदपादाननृतं वाइएन कारं कर्म । (स्टरमिति) बस्टष्टनिका चितमित्यर्थः । तचाऽत्राबोधिनायझानेनोपचितः सत् संयमतोमानीशेक्तात् सप्तदशरूपादनुटानादपचीयते प्रतिवर्ष दयमुपयाति । एतक जवति । यथा तटाकोदरतस्थितमुदकं निरुवापरप्रवेशधारं सदादित्यकरसंप कात् प्रत्यहमपचीयते । एवं संवृताश्रवारस्य निछोरिश्यियोगकपापं प्रति संवीनत या संवृतात्मनः सतः संयमानुधानेन चाऽनेकनवाज्ञानोपचितं कर्म हीयते। ये च सं वृतात्मानः सदनुष्ठायिनश्च ते हित्वा त्यक्त्वा मरणं मरणस्वनावमुपलक्षणत्वात् जाति जरामरणशोकादिकं त्यका मोदं ब्रजति पंडिताः सदसदिवेकिनः । यदि वा पंडिताः सर्व झाएवं वदति यत् प्रागुतमिति ॥ १ ॥ येऽपिच तेनैवं जयेन च मोदमानुचंति तान धिरुत्याह । (येविनवणेत्यादि) ये महासत्वाः कामाथिनिर्विज्ञाप्यते यास्तदर्थियों वा कामिनं विज्ञापयति साविज्ञापनाः स्त्रियस्तानिरजुष्टायसेविताः दयं वा यवसाय लहणमतीतास्ते संतीणैर्मुक्तः समं व्याख्याताः । अत्तीयपि संतोयतस्ते निष्किंचन तया शब्दादित विषयेष्वप्रतिवधाः संसारोदन्वतस्तटोपांतवर्तिनोनयति । (तस्मा–मि ति) मोदं योपित्परित्यागाटू यभवति तत्पश्यत यूयं । येच कामान रोगव क्ष्याधि कल्पान् अशष्टवंतस्ते संतोसमाव्याख्याताः । तथाचोक्तं । पुफिफलाणंचरतं, सुराश्मलमतमहतियाणंच ॥ जाणंताजेरिया, तेथुधारकारएवंदे ॥ १ ॥ तृतीयपादस्य पानांतरं या । उहृतिम्पिंचहेतहा. कर्वमिति सौधर्मादिपु तिरियमिति तिर्यक्लोके थ धाति नवनपत्यागे येकामास्तान रोगवदशाये ते तीर्णकल्पाव्याख्यातान्ति ॥ ३ ॥ .

१४६ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अग्गं वणिएदि आदियं धारंति रामणिया इद ॥एवं परमा मदवया, अ कायान सरानोयणा॥३॥जेऽह सायाणगा नरा, अप्नोववन्ना कामे दिमुचिया ॥ किवणेणसमं पगप्निया, न विजाणंति समादिमादितं ॥४॥ अर्थ-बली नपदेश आश्री कहेठे.जेम वणिएहिं के वणिके अग्गंके अग्र एटले प्रधान एवां रत्नवस्त्रानरणादिक देशांतर थकी,आहियाण्या तेने इह के आमनुष्यलोकमांदे राइणिया के राजा अथवा मोहोटा व्यवहारवंतपुरुपजे होय तेज धारंति के धारण करेने एटले पहेरेठे एवं के एप्रकारे परमा के प्रधान रत्नतुल्य एवाजे महाच्या के पांच महाव्रत ते सराश्नोयणा के बारात्रीनोजन विरमण सहित न व्रत ने थरका याज के प्राचार्ये पाण्या तेने साधुन धारणकरे धने सारीरीते पाले ॥३॥जे के जे इह के थाजगतने विपे सायाणुगा के सुखशिलीया त्रण गारवेंकररी थप्नोयवन्ना के० अध्युपपन्न एटले सहित तथा कामेहिंमुखिया के कामनोगने विपे मूर्जित ते किवणे एसमं के कृपण एटले दीन, कायर सरखा पगलिया के धीठा एटले अल्पदोपे अमारो निर्मल संयम शी रीते मलिन यो? एवी रीते धृष्टपणुकरनार जे होय ते समाहिमाहितं के श्रीवीतरागनो कह्यो एवो जे समाधिनो मार्ग तेने नविजाति के नजाणे ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-(अग्गमिति) अयं प्रधान रत्नानरणादिकं वणिग्निर्देशांतरादाहितं ढोकित राजानस्तत्तुट्याइह मनुष्यलोके धारयति बिचति । एवं रत्नतुल्यानि परमाणि प्रधानानि म दाव्रतानि पंचसरात्रिनोजनानि त्रिरात्रिनोजनविरमणपठानि धाख्यातान्याचारि ति तानि महासत्वाः साधवोधारयति नान्ये इति तात्पर्यार्थः ॥ ३ ॥ (जेश्हेति )। ये इह मनुष्यलोके सातानुगाः सुखशीलानराजधिरससातागौरवेष्वध्युपपन्नागृक्षास्तथा का मेषु वामदनेषु माताः सतृमाः संतः कृपणेन दीनेन इंडियपराजितेन समास्तमकामा सेवने प्रगल्लिताधृष्टतां गताः किमनेनाऽसम्यक् प्रत्युपेरणादिस्तोकदोपेणास्मचारित्रविरा धना नाविनीत्येवं प्रमादवंतोदृष्टाः शनैः समस्तमपि संमजिनयंति । एवंनूतास्ते समा धिधर्मध्यानादिकमाख्यातं कथितमपि नजानंति ॥४॥ ॥ टोका-पुनरप्युपदेशांतरमधिकृत्याह । (अग्गंवेत्यादि) अयं वर्य प्रधानं रत्नवस्त्रा जरणादिकं । तद्यथा वणिनिर्देशांतरादा हितं टोकितं राजानस्तत्कल्पाईश्वरादयः इहा ऽस्मिन्मनुष्यलोके धारयति बिन्नति एवमेतान्यपि महाव्रतानि रत्नकल्पानि याचर्येराख्या तानि योजितानि सरात्रिनोजनविरमणपष्टानि साधवोविनति । तुशदः पूर्वरत्नेन्यो महाव्रतरत्नानां विशेपापादकऽति । इदमुक्तं नवति । यथा प्रधानरत्नानां राजानएव 0 राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह भाग असरा. १४७ नाजनं एवं महाव्रतरत्नानामपि मदासत्वाएव साधबोनाजनं नान्ये इति ॥३॥ किंच (जेइहेत्यादि) ये नरालघुमरुतयाहाऽस्मिन् मनुष्यलोके सातं सुखमनुगतीति सा तानुगाः सुखशीऐहिकामुमिकाऽपायनीरवः समृसिसातागौरवप्वध्युपपन्नागृ तथा कामेषु वामदनरूपेषु मूर्विताः कामोत्कटतमाः। कृपणोदीनोवराककड़ियः पराजितस्तेन समास्त कामासेवन प्रगन्निताटतां गताः । यदिवा- किमनेन स्तोकेन , दोपेणाऽसम्यरूप्रत्युपेक्षणादिरूपेशाऽस्मसंयमत्य विराधनं नविष्यत्येवं प्रमादचंतः कर्तव्येप्यवसीदंतः समस्तमपि संयमं पटवन्मणिकुहिमवधा मालिनी कुर्वति । एवंजूताच ते समाधिधर्मध्यानादिकमाख्यातं कथितमपि न जानंतीति ॥ ४ ॥ वादेश जहा व विवए,अवले होइ गवं पचाइए।। से अंतसो अप्पयामए नाइवह अबले विसीयति ॥ ५ ॥ एवं कामेसणं विक अङसुए पयदे का संघवं ॥ कामी कामेण कामए, लवेवावि अलश्कएहई ॥६॥ अर्थ-वली अपदेशांतर कहेजे. जहाव के जेम चाहेणके व्याध एटले आहेडी ते मृगादिक पछुने विवएके० त्राशदेतो बतो ते गर्वक मृगादिक श्रवले होइके बलरहित थाय. क्याए जश्शनहीं. अथवा बाहेणके गाडानो चाहक एटले सांघडी तेणे जेस विषम मार्गने विषे गवके वलदने पचोइतेके पराणे प्रेरणा करी खेड्यो नतो वलरहि त धायः पनी से के ते बलदने अंतसो के मरणांत सुधी जो कष्ट थापे तो पण अप्पयामए के ७ अप सामर्थ्यपणाने सीधे नाश्चहश्के चाली नशके. अवविसीय ति के निवजपणाची तेहिज काढवमा विषम मार्गे खूतो रहे ॥५॥ हवे ए दृष्टांत पुरु प साये मेलवे एवं के ए पूर्वोक्त न्याये काम के शमादिक चिपय तेनी एसएं के गधेपणा एटले प्रार्थना तेने विपे विक के निपुण भासत ठतो ते पुरुप सिदाय परंतु कामजोगने नामी शके कामनोगरूप कदमने विपे खुनो एवो तो अशा एके पान अथवा काले संघयं के ए कामनोगनो संबंध पयहेजके नामोश. एम चितवे; पण निवल वसदनी परें नमी नशके एमज्ञाणी संवेग आपीने कामी के कामि पुरु पे कामेण के कामनोग चालवा नही वली कामएलसेवावि के ते कामनोगने लाया थका पण शलइकाह के अलावा एटले थणपाम्या सरस्था करें. कोइएक निमि से बुज्यो उतो जंबुस्वामि तया वेरस्वामिनी पेरे मिस्टहीथाय. ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-(चाहेगोति ) । व्याधेन लुब्धकेन यथा(गति) । मृगादिपशुः विकृतोधि विधमकारेणक्षतः पातितः प्रचोदितः श्रम प्रापितः सनबलोगंतुमसमर्थः । अथवा वा 2 .. .. २४७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. दयतीतिवाहः शाकटिकस्तेनाऽवहन गौः प्रतोदादिना दतः प्रेरितोपि अबलोविपमपथे गंतुमसमर्थः स्यात् सचांतशोमरणांतमपि यावत् अल्पस्थामाऽल्पसामोनोनारं वोर्ट शक्नोति एवंनूतश्वतत्रैव पंकादौविपीदति ॥ ५ ॥ दार्टीतिकमाह । ( एवमिति ) । एव पूर्वोक्तदृष्टांतेन कामानां शब्दादीनां या गवेपणा प्रार्थना तस्यां विधान निपुणः कामनार्थ नासक्तोऽद्य श्वोया संस्तवं कामसंबंध प्रजह्यात् । नवा बलीवर्दश्व विषममार्गकामान त्य तुमतं । किंच नवैदिकामुमिकापायनीरुः कामी नूत्वा प्राप्तानपि कामान् कामयेताऽनि लपेत वैरस्वामी जंबूस्वामिनामादिवत् तथानुनककुमारवत् कुतश्चिन्निमित्तात । सुतु गाइयं सुनुवाइयं मुनेचिअंसामसुंदरि ।। अणुपातिथदीहराश्यं उसुमिते मापमायह । इत्यादि प्रतिबु-छोलब्धानपि कामान् लव्वसमान मन्यमानोनिस्टह स्यात् ॥ ६ ॥ ॥ टीका-पुनरप्युपदेशांतरमधिकृत्याद (वाहेणेत्यादि) व्याधेन लुब्धकेन (जहावत्ति) यथा (गवत्ति) मृगादि. पशुर्विविधमनेकप्रकारेण कूटपाशादिना कृतः परवशीतः श्रम वा ग्राहितः प्रणोदितोऽप्यबलोनवति जातश्रमत्वात् गंतुमसमर्थः । यदिवा वाहय तीति वाहः शाकटिकस्तेन यथावदवहन् गौर्विविधं प्रतोदादिना इतः प्रचोदितोऽप्य बजोविपमपदादौ गंतुमसमर्थोनवति । सचांऽतशोमरणांतमपि यावदल्पसामर्थ्या नाऽतीव वोढुं शक्नोति । एवंनूतश्चाऽबलोनारं वोढमसमर्थस्तत्रैव पंकादौ विपीदतीति ॥ ५ ॥ दार्टीतिकमाह (एवमित्यादि) एवमनंतरोक्तया नीत्या कामानां शब्दादीनां वि पयाणां या गवेषणा प्रार्थना तम्यां कर्नव्यायां विधान निपुण कामप्रार्थनासक्तः शब्दा दिपके मनः सचैवंनूतोऽद्य श्वोवा संस्तवं परिचयं कामसंबंध प्रजह्यात् । किलेत्येवम ध्यवसाय्येव सर्वदाऽवतिष्ठते।नच तान् कामान् अबलोबलीवर्दवत् विषम मार्ग त्यक्तमतं । किच नचैदिकामुमिकापायदर्शितया कामी नूत्वोपपन्नानऽपि कामान् शब्दादिविषयान् वैर स्वामिजंबूनामादिवा कामयेतानिलपेदिति । तथा इनककुमारवत् कुतश्चिनिमि नात् ! सुष्ठुगाइयमित्यादिना प्रतिबझोलब्धानप्यप्राप्तानपि कामान् लब्धसमान् मन्य मानोमहासत्वतया तन्निस्टहोनवेदिति ॥ ६ ॥ मापन असाधुता नवे, अच्चेही अणुसास अप्पगं । अदियंच असादु सोयती, संथगती परिदेवती बहु॥७॥ऽद जीवियमेव पासदा, तरुणे एवं वाससयस्स तुदृती॥त्तरवासेय बुप्तह, गिधनरा कामेसु मुछिया ॥ अर्थ-हवे शावास्ते कामनोगनो त्याग करवो ते कहे. मापन के० रखे, प वी मरणकाले नवांतरने विपे ए कामनोगनी सेवाये करी थसाधुतानवे के० असाधु प - राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह भाग असरा. १४ पणायकी उर्गति गमनरूप थाय. एवं जाणी पोतानो प्रात्मा विपथना संग थकी थ वेही के दूर करे तथा अणुसासबष्यगं के पोताना आत्माने शीखवे के, रे जीवथ साधु कर्मने प्रमाणे तुं उर्गलिये गयो थको कुःखी थईश तया बहियंचके । यत्यंत अ सादु के० असाधु कर्मने प्रमाणे सोयती के शोचकरीश संथगती के हे जीव तुज ने परमाथामियें पीडयो थको गाढा याकरा शब्द करीश, तथा परिदेवश्वहु के० घणा विलाप करीश. हे माय? हूँ मरु, या वखत मने राखनार को नयी इत्यादिक अनेक याद करोग एवं कहीने अात्माने शीस्वामरा आपे. ॥७॥ वली इदके यासं सारमाहे धनधान्यादिक पदार्थ तो दूररह्या, पण जीवियमेव के एकलु जीवितव्य पणुज पासह के देखो तेए तो असाश्वत ले के, दाणेदाणे विनाशशीलते. कोश तो तरुणएव के v तरुण पणेज बिनाशपामे बासमत्तस्मनुत्ती के चालता समयमा घणुतो शो व पतुं मायुप्यते, तेपण वेहेडे त्रूटेने जेमाटे ते यायुप्य सागरोपमनी अपेक्षायेतो मेपो न्मेप पायें इनरवालय के प्रखर एटले अल्प वर्ष सरखं, थाय. एवं जाणीने रे जीव घुजाह के बुजो के, एवीरीतनो श्रायुप्यनो नरोशो उता पण गिधनराकामेसमुखियाके एकेक पुरुष गृष्ठता कामनोगने विषे मूर्षित रहेवे ? तेनरकादिक पीडाने पामे ॥४॥ ॥ दीपिका-(मापति पश्चान्मरणकाले नवांतरेवा मानुषंगादसाधुता लगतिरूपा मानवेत् माप्राप्नुयादित्यतीविषयेन्यात्मानमत्येहि त्याजय । तया धात्मानमनुशास्ति कुरु । यया हेजीव असाधुरानकर्मकारी अधिक उर्गतौ गतः शोचति । लव परमाधार्मिक कदर्यमानस्तिर्यकु कुदादिवेदनायस्तः स्तनत्यानंदति परिदेवते विलपति बदपि इत्या स्मानुशासनं कुरु ॥ ४॥ (इहेति ) इह संसारे प्रास्तांतावदन्यत् । जीवितमायुरेयाऽनि यं पश्यत प्रतिक्षामावीचीमरणसभायात् । तथा सर्वायुःसयातरुणएव त्रुट्यति च्यव ते । अथवा सांप्रतं सुबहप्यायुर्वर्यशतं तच सागरोपमापेक्ष्या कतिपयमेपोन्मेषप्रायला तु उत्तरवासकल्पं स्तोकवासतुव्यमिति त्रुभ्यध्वं । एवंनूतघ्यायुपि गृवानराः कामे मूर्तिताया सकानरकादिपीडा सतइति डोपः ॥ ७॥ । टीका-किमिति कामपरित्यागोविधेयझ्याशंक्याह । (मापहेत्यादि ) मापश्चान्सरण काले नवांतरेया कामानुपंगादसाधुता गतिगमनाटिकरूपा नवेत् प्राग्रुयादिति । श्रतो विषयासंगादात्मानमत्येहि त्याजय । तथात्मानं चाऽनुशाध्यात्मनोऽनुशास्तिं कुरु । यथा हेजीच योगसाधुरसाधुकर्मकारी हिंसानृतस्तेयादी प्रवृत्तः सन् उर्गतोपतितोऽधिक मार्यमेवं शोचत्ति सब परमाधार्मिकैः कदीमानस्तियतुं वा टुधादिवेदनायस्तो - २५० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. ऽत्यथै स्तनति सशब्दं निःश्वसिति । तथा परिदेवते बिलपऽत्याकंदति । वव्हिति । हामातर्मियतइति त्राता नैवाऽस्ति सांप्रतं कश्चित् किंशरणं मेस्यादित्याह । इष्कृतचरि तस्य पापस्येन्येवमादीनि :रखान्यऽसाधुकारिणः प्राप्नुवंतीत्यतोविपयानुषंगोन विधेय त्येवमात्मनोऽनुशासनं कुर्विति संबंधनीयं ॥७॥ किंच (इहजीवियमेवेत्यादि) । इहाऽस्मि न् संसारे वास्तां तावदन्यजीवितमेव सकलसुखास्पदमनित्यताऽघ्रातं आवीचिमरणेन। प्रतिक्ष्णं विशरारुस्वनावं तथा सर्वायुःक्ष्यएव वा तरुणएव युवैव वर्षशतायुरप्युपक्रम तोध्यवसाननिमित्नादिरूपादायुपत्रुट्यति प्रध्यवते । यदिवा सांप्रतं सुबव्हप्यायुर्वपशत तञ्च तदंते त्रुटयति । तञ्च सागरोपमापेक्ष्या कतिपयनिमेपप्रायत्वात् इत्वरं वासकल्पं वर्तते स्तोकनिवासकल्पमित्येवं बुध्यध्वं यूयं । तथैवंचूतेऽप्यायुपि नराः पुरुषालघु प्रकृतयः कामेषु शब्दादिषु विपयेषु गृक्षाअध्युपपन्नामूर्चितास्तत्रैवाऽसक्तचेतसोनरकादि.. यातनां स्थानमानवंतीति शेपः ॥ ७॥ जे ऽद आरं ननिस्सया, आत्तदंमा एगंतलूसगा॥गंता ते पावलोगयं, चिररायं आसुरियं दिसं॥ए॥णय संखय माढु जीवितं, तदविय बाल जणो पगनई ॥ पञ्चप्पन्नेण कारियं, कोदउँ परलोकमागते ॥ १७ ॥ अर्थ-जेह के जे था मनुष्य लोकमांहे महामोहाकुलित पुरुप धारंन के आ रंज हिंसादिक सावद्यानुष्ठानने विपे निस्सिया के मिश्रित एटले श्रासक्तले, ते पुरुष थानदंमा के यात्माने दंमनार तथा एगंतजूसगा के एकंत जीवना प्राणने जूसना र अथवा सद् थनुष्ठाननेजूसनार, गंताते पावलोगयं के एवा पुरुष पापलोक एटले जे गतिमां पापकर्मना करनार जाय, ते गतिमां जशे किंबहुना चिररायं असुरियंदिसं के चिरकाल सुधी नरकादिकना उख पामसे. यद्यपि ते अज्ञान कष्टने प्रनावे कदाचित् देवगति पामे तोपण असुरिगति एटले किल्बिषीयादिकनी गति पामे पावली कहे यसंखयमानुजीवित के सर्वज्ञे एम कझुंठे के, त्रुटयुं आयुष्य संधाय नही तहविय के तोपण बासजणो के बाल अज्ञानी लोक ते निर्विवेकी पणे पगन्नई के पृष्टपणुं क रेले, ते कहेजे, कोई एक पंमिते धर्मने विमे प्रेखोलतो ते नरविवेकी पुरुप एम कहेके पचुप्पनेणकारियं के अमारा प्रत्युत्पन्न जे वर्तमान सुख तेनी सायेज अमारी कार्य ले, कोणजाणे परलोकडे किंवा नयी कोदई परलोगमागते के परलोकने कोण देखी आव्योले, जे देखीने परलोकधी पायो होय ते अमोने कहेतो मान्य करीये इत्यादि क धृष्टपणानी वातो करे. ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-जेश्हेति। ये केचन इह लोके आरंननिःश्रितामारंनसंबदायात्मानं दंडयं

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा.
तीत्यात्मदंडकाः । तथा एकांतेन खूषकाजंतूनां हिंसकास्ते पापलोकं नरकादिगति गंता
रोयास्पति चिररात्रं प्रजूतकालं तन्निवासिनोनवंति । तथा बालतपश्चरणादिना यद्य
पि देवत्वप्राप्तिस्तथाप्यासुरी दिशं यांति किश्विपिकादेवाऽधमाः स्युरित्यर्थः ॥ ॥ (न
येति । नचनैव संस्कृतमायुस्युटितमायुर्न संस्कर्तु संघातुं शक्यमेवमादुः सर्वज्ञाः । तथापिच
एवं सत्यपि वालजनोमूखलोकः सावधं कृत्यं कुर्वन् प्रगानतेऽसदनुष्ठानेनापि नजक
ते । एवं पापकर्माणि कुर्वन् परेण प्रेरितोवक्ति। प्रत्युत्पन्नेन वर्तमानकालेनास्माकं कार्यय
तीतानागतयोर्विनष्टाऽनुत्पन्नत्वादसत्वं तस्मादिह लोकएव विद्यते नपरलोके । यतः । ए
तावानेव लोकोचं यावानिश्यिगोचरः । नई वृकपदं प य यदत्यवद्दुश्रुताइति ॥ १० ॥
॥ टीका-अपिच (जेश्हेत्यादि) ये केचन महामोहाकुलितचेतसइहाऽस्मिन्मनुष्य
लोके थारने हिंसादिक सावद्यानुष्ठानरूपे निश्चयेन श्रिताः संबवायध्युपपन्नास्ते
यात्मानं दंडयंतीत्यात्मदंडकास्तथैकांतेनैव जंतूनां सूपकाहिंसकाः सदनुष्ठानस्य वा ध्वं
सकास्ते एवंनूतागंतारोयास्पंति पापं लोकं पापकर्मकारिणां योजोकोनरकादिश्चिर
रात्रमिति प्रसूतं काले तन्निवासिनोनवंति । तथा बालतपश्चरणादिना यद्यपि तथायि
धदेवत्वापनिस्तथाऽप्यासुराणामियमासुरी तां दिशं यांति । अपरे प्रयाः किस्विपिका
देवाऽधमानवंतीत्यर्थः ॥ ए॥ किंच (णयसंखयेत्यादि) नचनैव त्रुटितं जीवितमायुः
संस्कन्तु संधातुं शक्यते एवमाहुः सर्वज्ञाः । तथाहि दमकलियं करिनावचंति दुराइयदि
वसाय धाउसचेनंता गयाय पुणोनाणनियत्तंति । तथाऽप्येवमपि व्यवस्थिते जीवानामायु
पि वासजनोऽन्योलोकोनिर्विवेकतया असदनुष्ठाने प्रवृत्ति कुर्वन् प्रगल्नते धृष्टतां या
व्यसनुष्ठाने नाऽपि सकतइत्यर्थः । सचाऽन्योजनः पापानि कर्माणि कुर्वन् परेण चो
दित्तोधृष्टतया अलीकपांडित्यानिमानेनेदमुत्तरमाह । प्रत्युत्पन्नेन वर्तमानकालनाविना
परमार्थतोऽतीतानागतयोविनष्टानुत्पन्नत्वेनाऽविद्यमानत्वात् कार्य प्रयोजनं प्रेक्षापूर्व
कारिनिस्तदेव प्रयोजनसाधकत्वादाहीयते । एवंच सतीह लोकएव विद्यते नपरलोक
इति दर्शयति । कः परलोकं दर्शयति कं परलोकं कोदृष्ट्वदायातस्तथाचोचुः। पिव खादच
साधु शोजने यदतीतं वरगात्रि तन्न ते। नहि नीरुगतं निवर्तते समुदयमात्रमिदं कलेवरं।
तथा एतावानेव पुरुपोयावानिश्यिगोचरनकपदं पश्य यददत्यवहुश्रुताइति ॥१०॥
अदरकुव दरकुवादियं,सदहसु अदरकुदसणारादि दु सुनिरुप
दसणे,मोहणिजेण कडेण कम्मुणा॥२२॥ घरकी मोदे पुणोपुणो,
निविदेसि लोगपूयणं । एवं सहिते दियासए, आयतुलं पा
पोहिं संजए ॥१३॥

२५२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अर्थ-हवे एवं धृष्टपणुं करे तेने उपदेश कहेने, अहो अदरकुध के अंध सरखा पुरुपो दरकुव के एजुवननो देखनार एवो सर्वझजे श्रीवीतरागदेव तेनो आहिके। कहेलो जे श्रीसिकांत तेने सदहसु के० सईहे, तुं केवो ? तोके, अदरकुदसणा के अंध ज्ञानदृष्टीरहित एवाजे ठे, तेमना दर्शनने विपे प्रवर्तनहारले माटे तने वोलाविये बैये के अहो ? अदरकुदंसणा तुं श्रीवीतराग परमात्मानोनाप्युंजे सिक्षांत तेनानपर अ चाकरीने हंदि के तेने गृहणकर आने वालोकना सुखटालीने परलोक उपर कोण जरोशो राखे, परलोकतो नथी इत्यादिकजे तुं बोले ,ते ताहासंबोलतुं अयोग्य; केमके वर्तमा नकाल टालीने अतीत अनागत नही मानीश तो पितामहादिक पुत्रपौत्रादिक एपण न श्री, एम पण कहेवूपडशे परंतु एवीरीतना ताहारा बोलवा यकी एम जाणीये वैये जे सु के सुष्ट पणे तुं निरुदंसणे के निरु दर्शने, एटले सर्वदा ज्ञानदृष्टीरहितो. मोह णिलेणकडेण कम्मुणाके मोहनीयकर्मकरी अथवा ज्ञानावरणादिक कर्मकरीताहरो दर्श न रुंधाणुळे तेमाटे तुं जैनमार्ग सर्दहतो नथी, माटे ए तारो मत मूकीने सूत्रना सत्यमा गनी सईहणा कर ॥११॥ वली उपदेश कहे एवा वचननो बोलनार उरकीके ऊखीलतो मोहेपुणोपुणो के वली वली मोह पामे एटले वली तेनेज समाचरे जे थकी संसार मांद अनंतो काल परिचमण करे. एवं जाणी मोह मूकीने जे संयमने विपे प्रवते ते उत्तम पुरुष जाणवो, निविदेसिलोगपूयणं के ते आत्मश्लाघा स्तुति लोकपूजा तथा वस्त्रादिक लानना उत्कर्पने न वां, एटले ए सर्वनो त्यागकरे. एवं के ते एम करतो सहितेहिं के ज्ञानादिक सहित थको संजए के संयती पाणेहिं के० सर्व प्राणीमात्र ने आयतुलंके० पोताना यात्मा तुल्यकरी पासएके देखे. ए रीते दया पाले ॥१॥ दीपिका-एवं नास्तिकेनोक्तेसत्युत्तरमाद । (अदरकवेति ) पश्यतीतिपश्यः नपश्यो उपश्योधस्त दंधवत् हेअंधतुल्य पश्येन सर्वझेन बाख्यातं सर्वझागमं श्रवस्व प्रमाणीकुरु । तथाऽपश्यकस्यासर्वकस्याऽन्युपगतं दर्शनं येन सोपश्यकदर्शनस्तस्यामंत्रणं हेऽपश्यकदर्श न प्रत्यक्षस्यैकस्य प्रमाणस्यांगीकारे व्यवहारलोपः स्यात् तस्मादागमं प्रमाणमिति । क स्मादेवमुपदिश्यतइत्याह । (हंदीत्यादि) हंदिएवंगृहाण । दुशब्दोवाक्यालंकारे । मो हनीयेन स्वकतेन कर्मणा सुटु निरु समावृतं दर्शनं सम्यगवबोधोयस्य समुनिरुदर्शनः। ए वविधः प्राणी सर्वोक्त मार्ग नश्रद्दधते तस्मादेवं बदूपदिश्यतेति ॥ ११॥ (दुःखीति)। पुःखी प्राणी पुनः पुनर्मोहंयाति दुःखेन विवेकविकलोनवति । निर्विवेकीच पुनःखी स्यात् तस्मान्मोहं परित्यज्य श्लोकमात्मश्लाघां पूजनं च निर्वियेत जुगुप्सेत । परिहरदित्यर्थः। । एवमुक्तनीत्या सहहितेन वर्ततइति सहितोझानादियुक्तोया संयतः साधुः परैःमाणिजिरा , राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग सरा. ३ स्मतुलामात्मतुल्यत्वं पश्यन् यथाऽत्मनोपुःखमप्रियं सुखंच प्रियं एवं सर्वपि प्राणिनई शाएवेति ज्ञात्वा सर्वान् प्राणिनः पालयेदित्यर्थः ॥ १२ ॥ 1 टीका-(अदरकुवेत्यादि) । पश्यतीति पश्योनपश्योऽपश्योंऽधस्तेन तुव्यं कार्याकार्या विवेचिलादपश्यवत्तस्याऽऽमंत्रणं हेऽपत्र्यवदंधसदृश प्रत्यदस्यैवैकस्याऽन्युपगमेन कार्या कार्यानजिज्ञ पश्येन सर्वझेन व्याहतमुक्तं सर्वज्ञागमं श्रवस्व प्रमाणीकुरु प्रत्यकस्यैवै कस्याऽन्युपगमेन समस्तव्यवहार क्लिोपन हंत हतोति पितृनिबंधनस्याऽपि व्यवहारस्या अतिरिति । तथाऽपश्यकस्याऽपि सर्वज्ञस्याऽन्युपगमं दर्शनं येनासाऽवपश्यकदर्शनस्तस्या मंत्रणं वा हेऽपश्यकदर्शन सतोऽवीकूदर्शी नवांस्तथाविधदर्शनप्रमाणश्च सन् कार्याका यविवेचितोऽधवदनविप्यत् यदिसर्वज्ञायुपगमं नाऽकरिष्यत् यदिवाऽदक्षोवा ऽनिपुणो वा यादृशस्तादृशोवाऽचतुदर्शनमस्याऽसावचवदर्शनः केवलदर्शनः सर्वज्ञस्तस्माद्यवाप्य ते हितं तत् अवस्य । इदमुक्त नवति । अनिपुणेन निपुणेन वा सर्वदर्शनोक्तं हितं अमातव्यं । यदि वा हे अदृष्ट हेअक्दिर्शन दृष्टाऽत्तीताऽनागतव्यवहितसूकापदार्थद शिना ययाल्दतमनिहितमागमं तंश्रवस्य । हेअदृष्टदर्शन अदददर्शन इतिया असर्वज्ञो तशासनानुयायिन् तमात्मीयमानहं परित्यज्य सर्वज्ञोक्तमार्गे अक्षानं कुर्विति तात्पर्या थैः । किमिति सर्वज्ञोक्ते मागे अक्षानमसुमानकरोति । येनैवमुपदिश्यते तन्निमित्तमा द । हंदीत्येवं गृहाण । दुशब्दोवाक्यालंकारे । सुष्टु अतिशयेन निरुक्ष्मावतं दर्शनं सम्य क्यवबोधरूपं यस्य सः केनेत्याह । मोहयतीति मोहनीयं मिथ्यादर्शनादिज्ञानावरणी यादिकं वा तेन कृतेन कर्मणा निरुपदर्शनः प्राणी सर्वोक्त मार्ग नश्रद्दधते ऽतस्तन्मा गश्रमानं प्रति चोद्यते इति ॥ ११ ॥ पुनरप्युपदेशांतरमाह । (खीत्यादि) खम सातवेदनीयमुदयेन यत्प्रासं तत्कारणं वा रवयतीति सुरवं तदस्याऽस्तीति रवी सन् प्राणी पीनःपुन्येन मोहं याति सदसदिवेकविकलो नवति । वमुक्तंनवति । थसातो दयात् खमनुनवन्नाौमूढस्तत्करोति येन पुनः पुनः मुखी संसारसागरमनंतमस्येति त देनूनं मोई परित्यज्य सम्पयुशनेनोऽशाय निविद्येत जुगुप्सेत, परिहरेदात्म भनाघी स्तुतिरूपां तथा पूजनं वस्त्रादिलानरूपं परिहरेत् । एवमनंतरोक्तरीत्या परिवर्त मानः सहहितेन वर्ततइति सहितोझानादियुक्कोवा संयतः प्रचाजित्तोऽपरप्राणिनिः छ : खार्थिनिरात्मतुनामात्मतुल्यतां सुःखानियत्वसुरवनियत्त्वरूपामधिकं पश्येत् यात्मतुल्या न सर्वानपि प्रापिनः पालयेदिति ॥ १३ ॥ १० २५३ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. यर्थ-हवे एवं धृष्टपणुं करे तेने उपदेश कहेने, यहो अदरकुव के अंध सरखा पुरुपो दरकुव के त्रणभुवननो देखनार एवो सर्वाजे श्रीवीतरागदेव तेनो भाहियके कहेलो जे श्रीसिद्धांत तेने सद्दहसु के० सईहे, तुं केवोवे ? तोके, अदरकुदंससा के अंध शानदृष्टीरहित एवाजे , तेमना दर्शनने विपे प्रवर्तनहारचे माटे तने बोलाविये बैये के अहो ? अदरकुदंसणा तुं श्रीवीतराग परमात्मानोनाप्युंजे सिक्षांत तेनारपर अ भाकरीने हंदि के ० तेने गृहणकर अने वालोकना सुखटालीने परलोक उपर कोण नरोशो राखे, परलोकतो नथी इत्यादिकजे तुं बोले, ते ताहारं बोलवू अयोग्यचे; केमके वर्तमा नकाल टालीने थतीत अनागत नहीं मानीश तो पितामहादिक पुत्रपौत्रादिक एपण न थी, एम पण कहेवूपडशे परंतु एवीरीतना ताहारा बोलवा यकी एम जाणीये बैये जे सु के सुष्टु पणे तुं निरुदंसणे के० निरुक्ष दर्शनेवे, एटले सर्वदा शानदृष्टीरहितटो, मोह णिलेणकडेण कम्मुणाके मोहनीयकर्मकरीअथवा ज्ञानावरणादिक कर्मेकरीताहरोदर्श न संधाणुने तेमाटे तुं जैनमार्ग सईहतो नथी, माटे ए तारो मत मूकीने सूत्रना सत्यमा गनी सर्दहणा कर ॥११॥ वली उपदेश कहे एवा वचननो बोलनार उरकीके उखीमतो मोहे पुणोपुणो के वली वली मोह पामे एटले वली तेनेज समाचरे जे यकी संसार माहे अनंतो काल परित्रमण करे. एवं जाणी मोह मूकीने जे संयमने विपे प्रवत् ते उत्तम पुरुष जाणवो, निविदेऊसिलोगपूयणं के० ते यात्मश्लाघा स्तुति लोकपूजा तथा वस्त्रादिक साजना उन्कर्षने न वां, एटले ए सर्वनो त्यागकरे. एवं के ते एम करतो सहितेहिं के ज्ञानादिक सहित थको संजए के संयती पाणेहिं के० सर्व प्राणीमात्र ने बायतुलंके० पोताना आत्मा तुल्यकरी पासएके देखे. ए रीते दया पाले ॥१ शा? वीपिका-एवं नास्तिकेनोक्तेलत्युत्तरमाह । (अदरकवेति ) पश्यतीतिपश्यः नपश्यो ऽपश्योंधस्त दधवत् हेयंधतुल्य पश्येन सर्वझेन थाख्यातं सर्वज्ञागमं श्रवस्व प्रमाणीकुरु । तथाऽपश्यकस्यासर्वज्ञस्याऽच्युपगतं दर्शनं येन सोपश्यकदर्शनन्तस्यामंत्रणं हेऽपश्यकदर्श न प्रत्यक्षस्यैकस्य प्रमाणस्यांगीकारे व्यवहारलोपः स्यात् तस्मादागर्म प्रमाणमिति । के स्मादेवमुपदिश्यतइत्याह । (हंदीत्यादि) इंदिएवंगृहाण । दुशब्दोवाक्यालंकारे । मो हनीयेन स्वरुतेन कर्मणा सुष्टु निरुक्मावतं दर्शनं सम्यगवबोधोयस्य ससुनिरुपदर्शनः। ए वंविधःप्राणी सर्वोक्त मार्ग नश्रद्दधते तस्मादेवं बहूपदिश्यतेइति ॥ ११ ॥ (रवीति) रखी प्राणी पुनः पुनर्मोदयाति सुःखेन विवेक विकलोनवति । निर्विवेकीच पुनःखी स्यात् तस्मान्मोई परित्यज्य श्लोकमात्मश्लाघां पूजनं च निर्चियेत जुगुप्सेत। परिहरे दित्यर्थः । एवमुक्तनील्या सहहितेन वर्ततइति सहितोझानादियुक्तोवा संयतः साधुः परैःप्राणिजिरा , प ० P राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. सत्वं नच्चा अदिहिए,धम्मी वहाणवीरए। गत्ते जुत्ते सदाजये आय परे परमायतहिते ॥ १५ ॥ वित्तं पसवोय नाईन, तंबाले सरणं तिम नश् ॥ एते मम तेसुवी अई, नोताणं सरणं नविजई ॥ १६ ॥ थर्थ-वली उपदेश कहेले ते साधु सदके सर्व हेय उपादेयवस्तुने नशाके जाणीने सर्व झोक संवररुप मार्गने अहिहिएके अधितिष्ठेत् एटचे थाश्रये वली धम्मती धार्थी थको चवहाण के० उपधान एटले तपनेविपे वीरिएके वीर्य फोरवे एटले तेमा बलवंत थाय पण तेमा वीर्य गोपवे नहीं चली गुत्तेजुत्ते के मन वचन बने काय लिए गुप्त भने शुनयोगे युक्त थवानो सदा के सर्वकाल थायपरे के० पोताने विष थने परने विप जयेके यत्न करे परमायतहिते केण्ते साधुपरमायतजे मोक्ष तेनो बर्थी जाणो ॥ १५॥ वित्त के धनकनकादिक तथा पसयो के० पद्य चतुष्पवादिक थने नाई के शातिते स्वजन मातापितादिक तके तेनु बाले सरणंतिमन्नई के सजे बाल धज्ञानी दोय ते सरणकरीमाने केवीरीते तोके एतेममतेसुचीअहं के० ए जेवित्तादिकले ते माहाराने हुँ एनी रक्षा करनारई पण नोताणं सरपंनविआई के एम न जाणे जे ए पनादिक जे के, ते रोगादिक उपने धके अथवा उर्गतिमा पडता थका मने त्रापशरण न विद्यते एटले नथी. श्रवाना ॥ १६ ॥ । दीपिका-(सञ्चमिति) सत्यमार्गमिमं ज्ञात्वाऽधितिष्ठेदाश्रयेत् । धर्मार्थी उपधानं तपस्त त्र वीर्यवान् मनोवाकायगुप्तोझानादिनियुक्तः सदा यतेत आत्मनि परस्मिंश्च । किनूतः परमवरुष्टचायतोदीोमोक्षस्तेनार्थिकस्तदनिलापी ॥ १५ ॥ (वित्तमिति) वित्तं ध नं पशवरतुरगादयः ज्ञातयः स्वजनामात्रादयः तदेतद्बाप्लोमूवः शरणमिति मन्यते । कथमित्याह । एते वित्तादयोमम मदीया-यहं तेषु वित्तादिषु रक्षाकरणेन प्रवते एवं बालोमन्यते नत्वेवं वेति यत्तिादिकं नाणं नस्यादुर्गतीपततोनापिरोगादी शरणं विद्य ते । रिक्षासहावतरला, रोगजरानंपुरं यसरीरं । दोपहंपि गमणसीला, पाकिच्चिरहोऊ संबंधाइति ॥ १६॥ । टीका-किच (सच्चण त्यादि) सर्वमेत यमुपादेयं च ज्ञात्वा सर्वज्ञोक्तं सर्वसंघ ररूपमधितिष्ठेत् धात्रयेत् । धर्मेणार्योधर्मएव वाऽर्थः परमार्थताऽन्यस्याऽनर्थरूपत्वात् धर्मार्थः सविद्यते यत्याऽसौ धमार्थी धर्मप्रयोजनवान् । उपधानं तपस्तत्रवीर्य यस्य स तथा अनिमूहितवासपोर्पइत्यर्थः । तथा मनोवाकायगुप्तः सुप्रणिहितयोगात्पर्षः। तथा 'युक्तोझानादिनिः सदा सर्वकालं यतेताऽऽत्मनि परस्मिंश्च । किविशिष्टः सन् यतबाह । + ma ।

२५४ , - वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययन: गारं पिअ आवसे नरे, अणुपुवं पाणेहिं संजए॥समता सबल सुबते, देवाणं गते सलोगयं ॥ १३ ॥ सोचा नगवाणुसासणं सच्चे तबकरेअवक्कम ॥ सवत विणीयमवरे, निकु विसुधमादरे॥१४ अर्थ-वली उपदेशांतर कहेजे. गारंपियधावसेनरे के गृहवासने विपे वसतो ए वो मनुष्य तेपण थापुत्वं के अनुक्रमे धर्म सांनली, श्रावकना व्रतादिकने अंगीकार करी, पाणेहिं के जीवोने विपे संजए के सम्यक्प्रकारे यत्न करतो, समतासवबमुब ते के सर्वत्र समता परिणामे वर्नतो एवीरीते गृहस्थ धर्मने पालतो थको पण देवा पंग सलोगयंके ० देवलोकमां जाय. तो पठी यतिधर्म पालनारनो केवोजगुं ॥ १३ ॥ वली कहेजे सोचानगवाणुसासणं के पते श्रीवीतरागनी आझापूर्वक धर्म सांजलीने सञ्चेत बकरे कुवक्कमके तेनां यागमने विपे जेम कऍडे. तेम सत्य संयमने विपे उपक्रम ए टलेनद्यम करे, सबबविणीयमबरेके सर्वत्र मन्चररहित एवो थको निरकु के साधुते उंड के माधुकरी वृत्तियें विसुआमाहरे के गुम एटले बेतालीश दोप रहित एवो थाहार लीये. ॥१४॥ ॥ दीपिका-किंच । ( गारंपीति ) थगारं गृहमप्यावसन् गृहस्थोपि नरभानुपा चारित्रप्रतिपत्त्यादिरूपया प्राणिपु जीवेषु संयतोहिंसानिवृत्तः । यतः सर्वत्र समता श्रूय ते। यतो गृहस्थेच समतैव जिनमतेऽनिधीयते तां कुर्वन् गृहस्थोपि देवानां लोकं गजेत् किंपुनर्यतिरिति ॥१३॥ ( सोचेति ) जगवदनुशासनं जिनागमं श्रुत्वा तक्ते सत्ये संयमे उपक्रम उद्यम कुर्यात् । किंजूतः सर्वत्र उपनीतमत्सरोऽरक्तदिष्टः ( उति ) नेदयं शु . वीपरहितमाहरेएहीयात् ॥ १४ ॥ ॥ टीका-किंच (गारंपियइत्यादि)। थगारमपि गृहमप्यावसन गृहवासमपि कुर्वन् नरो मनुष्यः(थानुपूर्वमिति)थानुपा श्रवणधर्मप्रतिपत्त्यादिलक्षणया प्राणिषु यथाशक्त्यास म्यक् यतः संयतस्तउपमर्दान्निरत्तः । किमिति । यतः समता समनावः । आत्मपरतुल्यता सर्वत्र यती गृहस्थे च यदिचैडियादौ श्रूयतेऽनिधीयते थाईते प्रवचने तां च कुंर्वन सगृहस्थोऽपि सुव्रप्तःसन् देवानां पुरंदरादीनां लोकं स्थानं गछेत् किं पुनर्योमहासत्वत या पंचमहाव्रतधारी यतिरिति ॥ १३ ॥ अपिच । ( सोचाइत्यादि)। झानैश्वर्या दिए समन्वितस्य नगवतः सर्वज्ञस्य शासनमाज्ञामागमं श्रुत्वाऽधिगम्य तत्र तस्मिन्ना गमे तक्तेवा संयमे सक्योहिते सत्ये लघुकर्मा तउपक्रमं तत्प्राप्युपायं कुर्यात् । कि नूतः सर्वत्राऽपनीतोमत्सरोयेन सतथाऽसौरक्तदिष्टः त्रिवस्तूपधिशरीरनिपिपासः ।त था (ति) नेदयं शुई विचत्वारिंशदोपरहितमाहारं गृएहीयादन्यवहरेदेति ॥ १५ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. सबै नचा अदिहिए,धम्मकी बहाणवीरिए॥ गुत्ते जुत्ते सदाजये आय परे परमायतहिते ॥ ५॥ वित्तं पसवोय नाईन, तंबाले सरणं तिम न ॥ एते मम तेसुवी अहं, नोताणं सरणं नविजई ॥ १६ ॥ थर्थ-वली उपदेश कहेले ते साधु सईके सर्व हेय उपादेयवस्तुने नचाके जाणीने सर्व झोक्त संवररूप मार्गने अहिहिएके अधितिष्ठेत् एटने याश्रये वाली धम्मडीके० धर्मार्थी थको उपहाण के० उपधान एटले तपनेविपे वीरिएके० वीर्य फोरवे एटले तेमा बलवंत थाय पण तेमा वीर्य गोपचे नही बली गुत्ते जुत्ते के मन वचन थने काय रातिए गुप्त अने शुनयोगे युक्त यवानो सदा के सर्वकाल बायपरे के पोताने विष थने परने विष जयेके यत्न करे परमायतहित केते साधुपरमायतजे मोक्ष तेनो अर्थी जाणको ॥१५॥ विन केस धनकनकादिक तथा पसबो के पछ चतुप्पदादिक धने ना के झातिते वजन मातापितादिक के तेनु वाले सरतिमन्नई के जे बाल थज्ञानी होय ते सरणकरीमाने केवारीते तोके एतेममतेमुवीयहं के ए जेवित्तादिक ते माहाराने हुँ एनी रक्षा करनारवू पण नोताणं सरपंनविजई के एम न जाणे जे ए धनादिक जे के, ते रोगादिक उपने थके अथवा मुर्गतिमां पडतां थका मने त्राणशरण न विद्यते एटले नी. थवाना ॥ १६ ॥ ॥दीपिका-(सञ्चमिति) सत्यमार्गमिमं ज्ञात्वाऽधितिष्ठेदाश्रयेत् । धर्मार्थीञ्चपधानं तपस्त त्र वीर्यवान मनोयाक्षायगुप्तोज्ञानादिनियुक्तः सदा यतेत यात्मनि परस्मिंश्च । किनूतः परमवत्कृष्टबायतोदामोदतेनार्थिकस्तदनिलायी ॥ १५ ॥ (वित्तमिति) वित्तं ध नं पशवस्तुरगादयः ज्ञातयः स्वजनामात्रादयः तदेतद्वालामूखः शरणमिति मन्यते । कथमित्याह । एते वित्तादयोमम मदीयाग्रहं तेषु विनादिपु रक्षाकरणेन प्रवते एवं बालोमन्यते नत्वे वेति यत्तिादिकं वाणं नस्यादुर्गतीपत्ततोनापिरोगादौ शरणं विद्य ते । रिमासदावतरला, रोगजरा मुरं दयसरीर ।। दोएहपि गमणासीला, पाकिनिरहोजा संबंधाइति ॥ १६॥ ॥ टीका-किच (सचणवेत्यादि) सर्वमेत मेयमुपादेयं च झाला सर्वशक्ति सर्वसंव ररूपमधितिरेत् आभयेत् । धर्मेणार्थोधर्मएव वाऽर्थः परमार्थताऽन्यस्याऽनयरूपत्वात् धर्मार्थः सविद्यते यस्याऽसौ धमाथी धर्मप्रयोजनवान् । उपधानं तपस्तत्रवीर्य यस्य त तथा अनिहितवलचीर्य इत्यर्थः । तथा मनोवाकायगुप्तः सुप्रणिहितयोगश्वर्थः । तथा युक्तोझानादिनिः सदा सर्वकालं यतेताऽऽत्मनि परस्मिंश्च । किविशिष्टः सत्यतयाह । प वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं, रमतत्कटचायतोदीर्घः सर्वकालनवनात् मोदस्तेनाऽर्थिकस्तदनिलापी पूर्वोक्तविशेषणवि शिष्टोनवेदिति ॥ १५ ॥ पुनरप्युपदेशांतरमाह (वित्तमित्यादि) विनं धनधान्य हिरण्या दि । पशवः करितुरगगोमहिप्यादयोज्ञातयः स्वजनामातापितृपुत्रकलत्रादयः तदेतदित्ता दिकं बालोऽज्ञः शरणं मन्यते । तदेव दशयति । ममैते वित्तपगुजातयः परिजोगे उपयो यंते । तेषु चाऽर्जनपालनसंरक्षणादिना पोपश्व निराकरणेन परिहारेणाऽहनवामीत्ये वं बालोमन्यते । न पुनर्जानीते यदर्थ धनमिति तहरीरमशाश्वतमिति । थपिच । रि की सहावतरला, रोगजरानंगुरं हयशरीरं ॥ तथा मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । प्रतिजन्मनि वर्तते कम्य माता पितापि वा ॥१॥ एतदेवाद । नोनैव वित्तादिकं संसारे क धमपि त्राणं नवति।नरकादौ पततोनापि रागादिनोऽपद्रुतस्य कचिउरणं विद्यतइति ॥१६॥ अनागमितंमि वा उहे, अदवा नक्कमिते नवंतिए॥ एगस्स गती य आगती, विउमंता सरणं ण मन्नई ॥१७॥ सवे सयकम्मक प्पिया, अवियत्तेण उदेण पाणिणो ॥ दिति नयानला सढा, जाई जरा मरणेहिं निहुता ॥ १७ ॥ अर्थ-वली उपदेश कही देखाडे. अनागमितमिवाउहे के पूर्वोपार्जित असाता वेदनीय कर्मना उदय थकी सुख प्राप्त थयां उतां ते इ.ख एकलोज जीव अनुनवेडे. पण ज्ञाति, स्वजन अथवाव्य ते उखः थकी मूकावीशकता नयी थहवाके अथवा उक्क मितेनवंतिए के० मरण थावे लते पण एकलौज फुःख जोगवे तथा नवांतरने विपे पण एकलोज उख जोगवे तथा एगस्तगतोय थागती के गति,आगति पण एकलानेज होय, परंतु ते वरखते धनादिक जे ले ते कोइ सरण न याय विउमंता के विवेकी पमित ज न एवी रीते जाणता थका सरणं एमन के कोड्नु सरण करी माने नहीं ॥ १७ ॥ सवे के संसारमांहे सर्व जीव सय के पोताना करेला कम्म के कर्मे करी कप्पिया के एकेडियादिकनी अवस्थाये कल्प्या उतां अवियत्तेणके अव्यक्त संज्ञाये उहेण के अस्पष्ट शिरशूलादिक फुःखे करी दुःखीया बतां एवा पाणिणो के प्राणी ते हिंमंति के चतुर्गतिकरूप संसार महेि थरहट्ट घटीने न्याय परिचमण करेले, ते जयोनीने विपे जयाउला के नयाकुल विहीता थका तथा सढा के शव एटले अज्ञानी जता जाई जरामरणेहिं के वली वली जाइ एटले जाति अने जरा तथा मरणे करी निदुता के पीड्या थका रहे. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-(थनागमितंसिवेति) थन्यागते प्राप्त खेऽथवा उपकमकारणैरुपांते दी - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. णे आयुपि जवांते वा सति एकास्येव सुखमनुनवतीतिशेपः ॥ यतः सयणस्सविमलग, रोगाजिदकिनिस्तइहेगो ॥ सयणोवियसेरोग, नविरंचश्नेव नासे इति ॥ तथाचाह । (एकस्सत्ति) एकस्यैव प्राणिनानवांतरे गतिरगतिश्च स्यात् ततोविधान तावदीपदपि श रणं न मन्यते । यतः एकस्य जन्ममरणे गतयश्च शुनागुजानवावर्ते ।। तस्मादाकालिकहि तमेकेनवात्मनः कार्यमिति॥१७॥(सवेत्ति) सबै प्राणिनः सकेन स्वरूतेन कर्मणा कल्पिताए कैयिादिनदेन व्यवस्थिताः । तथा एशियादिनवेषु अव्यक्तेन वेन उनयलक्षणाक्ष्य केनापि पुःखेन समन्विताः प्राणिनोनयाकुलाः शतकर्मकारित्वात् शाहिंडंति पर्यट ति तासुतासु योनिषु । किंजूताः प्राणिनः जातिजरामरणरनिताः पीडिताः ॥ १७ ॥ ॥ टीका-एतदेवाह । (अप्रागमितमीत्यादि)। पूर्वोपानाऽसातवेदनीयोदये नाऽन्यागते अखे सत्येकाक्येव पुःखमनुनवति न ज्ञातिवर्गण वितेन वा किंचिक्रियते । तथाच । सयणस्तविमनगरोगानिहतोकिलिस्सागो ॥ सयणोवियसेरोग नविरंच इनेवनासे ॥ १ ॥ अथवोपक्रमकारणैरुपकाते वायुपि स्थितिषण वा नवांतरे नवा तिके वा मरणे समुपस्थिते सति एकन्यैवाऽसुमतोगतिरागतिश्च नवति । विहान् विवे को यथावस्थितसंसारखनावम्य वेत्ता ईपदापि तावत् शरणं न मन्यते कुतः सर्वात्मना त्रा णमिति । तथाहि । एकस्य जन्ममरणे गतयश्च शुनागुजानवावते । तस्मादाकालिकहि । त,मेकेनैवाऽत्मनः कार्य ॥ १ ॥ एको करेइ कम्मं फलमवि तस्सिं कसमणुहवइ । एको जाय मरश्य परलोयं एमउजाड ॥१॥१॥ अन्यच । (सक्वेसयइत्यादि ) । सर्वेपि संसा रोदरविवरवर्तिनः प्राणिनः संसारे पर्यटतः स्वरुतेन ज्ञानावरणीयादिना कर्मणा कल्पि ताः समवादरपर्याप्त केडियादिनदेन व्यवस्थिताः। तथा तेनैव कर्मडियाद्यवस्थायाम व्यक्तेनाऽपरिस्फुटेन शिरःशूलायलदितस्वनावनोऽपताणत्वात् प्रत्यक्तेन च कुःखेनाऽसाता वेदनीयस्वनावेन समन्विताः पाणिनःपर्यटत्यरघट्टघटीन्यायेन तावत्स्वेव योनिषु नयाकुलाः शतकर्मकारित्वात् शठानमंति जाति जरामरणैरनिताग धानादिनिःख पीडिताइति १७ इणमेव खणं वियाणिया, मोसुलनं बोदिच आदितं ॥ एवं स हिए दिपासए, आदिजिणे णमेव सेसगा ॥ १७॥ अनविंसु • पुरा विनिस्कुचो,आएसावि नवंति सुचता ॥ एयाई गुणाई आ हुते, कासवस्स अणुधम्मचारिणो ॥१०॥ अर्थ-इणमेव के एहिज धार्य देन सुकुमाल जन्म लिनधर्म प्रतिपत्तिरूप एवो खणवियाणिया के क्षण एटले अक्सर जापी पयोचित धर्म करको शोसुल नंबोहिंच 4 A वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. के बोधबीज पामवं सुलन नथी, ए रीते माहितं के कह्यु. एवं जाणी धर्म श्रण करवा थकी फरी फरी बोधि उननले. एवं के एरीते ज्ञान दर्शनेकरी सहिएके सहित साधु जाणे तथा उदय थाव्या परिसहने हियासए के अहियाशे. ए वचन थाहिं जिणे के श्रीआदिनाथ नगवाने प्रकाश्यो तथा इणमेवसेसगा के एरीतेज शेष बी जा तीर्थकर पण प्रकाशे. ॥ १५ ॥ अनविंसुपुरा विनिस्कुवो के दवे सर्वज्ञ पोता ना शिष्यने बोलावी कहेने के, अहो नि ? एटले यति पूर्व जे तीर्थकर थया, त था पाएसाविनवंति के श्रागमिक काले जे अशे ते केवा थशे तो के सुचता के सुव्रत एटले प्रधान व्रतधारी तेणे एयाईगुणाई यादुतेके ए सर्व गुण जे पागल कह्या ते व थवा पागल कहेशे ते कह्या परंतु ते तीर्थकरने मते नेद नथी कासवस्स के काश्य पते श्रीयादीश्वर तथा वर्षमान स्वामी तेना अणुधम्मचारिणो के धर्मना धनुचारि-- जे दे ते एमज कहे के ज्ञान, दर्शन थने चारित्र एहिज मोक्षमार्ग बे. ॥ २ ॥ . ॥दीपिका-(इणमिति) इमं प्रत्यदं कृणमवसरं विज्ञाय झाला तथा बोधि नोसुलानामि त्याख्यातां ज्ञात्वा तऽचितं विधेयं । ईदृशोमानुष्यार्यदेशधर्मसामय्याथवसरः पुनः सुखप्नोन स्यादिति नावः। तदेवमुत्कर्पतोपार्धपुजलपरावर्तकालेन पुनःसुलना बोधिरित्येवं ज्ञानादि सहितोऽधिपश्येत् बोधेईलनत्वं पर्यालोचयेत्। पागंतरंवा (अहियासएत्ति) परीपदानु दीर्णान सम्यक् पश्येत् । एवं जिनः श्रीरुपनोष्टापदे स्वसुतानुद्दिश्याह कथितवान् । तथा शेपायपि जिनाएवमेवोक्तवंतइति ॥ १५॥ (अनविमिति ) निदवः साधवः सर्व झाः स्वशिष्यानामंत्रयति । पुरा ये अनूवन अतिक्रांताजिनाः (याएसत्ति) यागमिष्याश्च ये नविष्यति जिनास्ते सर्वेपि सुव्रताः सुव्रतत्वेनैव सर्वे जिनत्वं प्राप्ताश्त्यर्थः। ते सर्वे जिनाए तान् गुणानादुरुक्तवंतः। नकश्चित्सर्वानां मतनेदाति नावः । येच काश्यपस्य पनवा मिनः श्रीवीरस्यवा सर्वेप्यनुचीर्णधर्मचारिणः । एतेन सम्यग्दर्शनशानचारित्रात्मकएव मोक्षमार्गश्त्यावेदितम् ॥ २० ॥ । टीका-किंच (इणमेइत्यादि) । इदमः प्रत्यदासन्नवा चित्वात् इमं व्यदेवकालना वलक्षणं णमवसरं ज्ञात्वा तचितं विधेयं । तथाहि । इव्यं जंगमत्वपंचेंख्यित्वसुकु लोत्पत्तिमानुष्यलणं । देवमप्यार्य देशार्धपड्रिंशतिजनपदलणं । कालोऽप्यवसर्पिणी चतुर्धाकरादिधर्मप्रतिपत्तियोग्यलक्षणः।नावश्च धर्मश्रवणतवमानचारित्राचरणकर्मयो पशमाहितविरतिप्रतिपत्त्युत्साहलदाणः । तदेवंविधं दणमवसरं परिज्ञाय तथा बोधि च सम्यग्दर्शनावाप्तिलणां नोसुलनामित्येवमारख्यातामवगम्य तदवाप्तौ तदनुरूपमेव कुर्या राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग जसरा. वितिशेषः । अस्तधर्माणां च पुनर्सना बोधिः । तथाहि । समिपंच बोहिं अकरेंतो व पागपंचपखंतो । अन्नं वाईचोहि लग्निसिकयरेण मोलणं ॥ १ ॥ तदेवमुत्रुटतोपाई पुज अपरावर्तनमाणकालेन पुनः सुर्जना बोधिरित्येवं सहितोझानादिनिरधिपश्येत् । बोधिसु उतनत्वं पर्यालोचयेत् । पाठांतरवा । (अहियासएति) परीपहानुदीर्णान् सम्यगधित हेत। एतबाह जिनोरागदेषजेता नानेयोऽटपदस्थान सुतानुदिश्य । तथाऽन्येपि इदमेव शेप काजिनानिहितवंतति ॥१ए । एतदाह । (अनविश्त्यादि) हेनिदवः साधवः सर्व झाः स्वशिष्यानेवमामंत्रयति । येऽनूवन अतिक्रांताजिनाः सर्वज्ञाः (आएसावित्ति) आगमिप्याश्च नविष्यति । तान विशिनष्टि । सुबताः शोननव्रताः । अनेनेदमुक्त नवति । लेपामपि जिनस्वं सुन्नतत्वादेवाऽऽयातमिति तेसर्वेऽप्येतानऽनंतरोदितान् गुणानादुरनिहि तवंतः । नाउन सर्वज्ञानां कश्चिमतदश्त्युक्तं जयति । तेच काश्यपस्य जपलस्वामिनो वर्षमानस्वामिनो वा सर्वेऽप्यनुचीर्णधर्मचारिणति । अनेन च सम्यग्दर्शनशानचारित्रा स्मकएकएव मोक्षमार्गश्त्यावेदितं नवतीति ॥ २० ॥ तिविहेणवि पाण माहणे, आयहिते अणियाण संवुझे।। एवं सिक्षा अणं तसो, संपंजे अणागयावरे॥२१॥ एवं सेवदाद अणुतर नाणी अ गुत्तरदसी अगत्तरनाणदंसणधरे । अरदा नायपत्ते नगवं वेसालिए वि याहिएत्तिवेमि ॥ २२॥ इति श्रीवेयालियं वितीयमध्ययन सम्मत्तं ॥ थर्थ-हवे ते गुण कहेले. निविदेणवि के मन, वचन अने कायायें करण कराव ण अने अनुमोदने करी पाणमादणे के जीवना प्राण हणे नही. ए प्रथम महान त एम उपलक्षण थकी शेप महाव्रत पण जाणवा. तेणेकरी थायहिते के यात्माने हेतु तथा अणियाएके नियाणा रहित संवुमेकेल इंडियोने संघरवेकरी संवतियका एवं के एवा पाचारे प्रवर्तता सिवायतसोके आगल अनंताजीव सिद्धि पाम्या वली सं पश्जेके० सांप्रत एटले वर्तमान काले लिन थायवे. अने यणागयावरेके अवर धागमि ककाले, अनेक तिच थो. ॥२१॥ एवं एरीते सेकेण श्रीधादीश्वर नगवाने उदाहुके पोताना पुत्र थाश्री उद्देशाने मोहमार्गनो उद्देशो कह्यो ते जगवंत केवा वे? तोके अणुन रनाणीके निरुपमझान थने अधुत्तरदसोके निरुपम दर्शन एटले सम्यक् ज्ञान दर्शनना धरनार ते. तथा अणुतरनाणदसणधरके कथंचित् ज्ञान दर्शनना थाधार वे एरीते घर हानायपुत्नेके धरिहत ज्ञातपुत्र श्रीवर्धमान स्वामी नग के नगवंत तेणे सानिएवि के०विशालानगरीने विपे ए मार्ग धमोने चाहिएकेए कह्यो तिमिकेश एरीते पंचम मरण धर श्रीसुधर्मस्वामी जयुप्रवृति पोताना शिष्योने कहेते के अहो शिष्यो? जेम श्रीमई , २६० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. मान स्वामी पागेथा अमे सांजव्यु के, तेरीते तमोने कटुटुं ॥ २५ ॥ इति श्रीसूत्रता गे प्रथमश्रुतस्कंधे श्रीवितीयवेतालीयाध्ययनं समाप्त ॥ ॥ दीपिका-(तिविहेणेति) त्रिविधेन मनोवाकायैः कृतकारितानुमतिनिर्वा प्राणिनों माहन्यात् । इदमाद्यव्रतं । उपलक्ष्णादन्यान्यपि व्रतानि ज्ञेयानि । तथा आत्महितोऽति मनोनिदानरहितः संवृतएवंनतः सिध्यतीत्यात् । एवंनूताअनंतशः सिक्षाः संप्रति व तमानकालेपि सिधिगमनयोगे सिध्यति ।अपरेअनागते काले सेत्स्यति । नान्योमुक्तिमा इत्यर्थः ॥ २१ ॥ ( एवमिति ) एवमुद्देशकत्रयोक्तनीया श्रीरुपनस्वामी स्वसुतानु द्दिश्य उदाहृतवान् कथितवान् । अनुत्तरमुल्लष्टं ज्ञानं तदस्यास्तीत्यनुत्तरझानी । एवमनु, तरदर्शी। अनंतानदर्शनइत्यर्थः । बौक्षमतनिरासाय झानाधारंजीवं दर्शयति । अनुत्त रज्ञानदर्शनधरइति । कथंचिनिन्नशानदर्शनाधारइत्यर्थः । थर्दन् सुरेशदिपूज्योझा -- तपुत्रोवर्धमानस्वामी रूपनस्वामीवा नगवान् विशालानगर्यामाख्यातवान् श्रीवीरः । रुपनस्वामीतु विशालकुलोभवत्वात् वैशालिकः ॥ यउक्त “ विशालाजननीयस्य, विशा लकुलमेववा ॥ विशालं वचनं वास्यात्नेन वैशालिकोजिनः" इतिब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ॥ २२ ॥ इति क्षितीयाध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ टीका-तदनिहितांश्च गुणानुद्देशतयाह । (तिविहेणेत्यादि)। त्रिविधेन मनसा वाचा कायेन यदिवा रुतकारितानुमतिनिर्वा प्राणिनोदश विधप्राणनाजोमाहन्यादिति । प्र थममिद महाव्रतं । यस्य चोपसणार्थत्वात् एवं पाएयपि इष्टव्यानि । तयात्मनेहित यात्महित. तयानाऽस्य स्वर्गावास्यादिलक्षणनिदानमस्तीत्यनिदानः। तडियनोडियम नोवाकायैर्वा संवृतस्विगुप्तिगुप्तइत्यर्थः । एवंनूतश्चावश्यं सिदिमवाप्नोतीत्येतदर्शयति । एवमनंतरोक्तमार्गानुष्ठानेनानंताः सिहायशेपकर्मक्ष्यनाजः संवृत्ताविशिष्टस्थाननाऽजो वा । तथा संप्रति वर्तमाने काले सिधिगमनयोग्ये सिध्यंत्यऽपरेवाऽनागते काले एत न्मार्गानुष्ठायिनएव सेत्स्यति । नाऽपरः सिदिमार्गोऽस्तीति नावार्थः ॥ २१ ॥ एतच्च सुधर्म स्वामी जंबूस्वामिप्रनतिन्यः स्खशिष्येन्यः प्रतिपादयतीत्याह । (एवंसेत्यादि)। एवमुद्देश कत्रयानिहितनीत्या सपनस्वामी स्वपुत्रानुदिश्योदाहतवान प्रतिपादितवान् । नाऽस्योत्त. रं प्रधानमस्तीत्यनुत्तरं । तच तज्ज्ञानंच अनुत्तरझानं तदस्याऽस्तीत्यनुत्तरज्ञानी तथाऽनुत्त रदर्शी । सामान्यविशेषपरिछेदकावबोधस्वनावति बोधमतनिरासहारेण ज्ञानाधारं जीवं दर्शयितुमाह । (अनुत्तरज्ञानदर्शनधरइति ) । कचिनिनशानदर्शनाधारइत्यर्थः ।य ईन् सुरेंज्ञादिपूजाहीज्ञातपुत्रोवईमानस्वामी रूपनखामी वा नगवानैश्वर्यादिगुणयु. तोविशाल्यां नगयों वर्षमानोऽस्माकमारख्यातवान् पनस्वामी वा। विशालकुनोनव राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २६१ वाशालिकः । तथाचोक्तं । विशाला जननीयस्य विशाल कुंलमेव वा। विशाल वचनं चा ऽस्य तेन वैशानिकोजिनः । एवमसो जिनथारख्यातइति । इतिशब्दः परिसमात्ययोंत्रवीमी तिउतार्थोऽनया पूर्ववदिति ॥२२॥ समाप्तंच वित्तीय वैतालीयमध्ययनं ॥ यथाय॥१७॥ हवे बीजो अध्ययन कह्या अनंतर त्रीजोयध्ययन प्रारंनिये ए. एनो ए संबंध के, पाबले अध्ययने स्वसमय परसमयनी प्ररूपणा कही माटे परसमयना दोष यने स्वसमय ना गुण जाणीने स्वसमयने विपे प्रवर्तवो; तेने विपे प्रवर्ततां थका जे अनुकूल बने प्रति कृत उपसर्ग उपजे ते सहन करवा ए अधिकारे आव्यो जे अध्ययन तेप्रारंनिये ये. सूरं मम अप्पाएं, जावजेयं नपस्सती ॥जुतं दधम्माणं, सिसुपालोव महारदं ॥१॥ पयाता सूरा रणसीसे, संगामंमि नवन्ति ॥ माया पुत्तं नयाणाइ, जेएण परि विठए ॥२॥ अर्थ-कोइएक बाल मनुष्य संग्रामने विपे अप्पाएंके पोताने सूरमामश्के ० शूरवीर क माने जे याजगतमाहे माहारा समान सुनट कोइ नथी. परंतु जावजेयं के ज्यां सुधी तेसंग्रामने विपे पोताने जीपनार को नपस्सती न देखे त्यांसुधी जाणवू. को वीपरे ? सिसुपालोवके जेम शिशुपालराजा पोतानीथात्माने शूरवीर मानतो हतो परंतु संग्रामने विपे दढधम्माणं के दृढधर्मी तथा महारहं के० महारथी एया नारायणने जुनंत के मुंजतो देखी, दोन पामी, मद वांझीने निर्मद थयो. ॥ १ ॥सांप्रत सामा ग्यपदे दृष्टांत कहे. कोइएक पोतानेविपे सृरा के शूरवीरपणुं मानता रण के सं ग्रामने सीसे के मस्तके अग्रेसर पणे पयाताके थाव्या; एवा संगामंमिग्वस्तेि के० ते संग्रामनेविपे उपस्थित एटले प्राप्त थये यके त्यां परदलने सुनटे सर्वजनने व्याकुल चित्त करखा-वे. ते संग्राम एवो वत्त के, ज्यां मायापुत्तनयाणा के माता पुत्रने न जाणे: एटले माताने केडे रह्यो वालक पडतो जाणे नहीं एवा संग्रामने विप जेए ए के जे थागले जीपणहार पुरुपो तेणे परिविधए के० शस्त्रादिक करी द्या थको, हत प्रहत कीयो ठतो, कायरपणे नंग पामे. ॥ २ ॥ ॥ दीपिफा-नुक्तं वितीयमध्ययनं । तत्र स्वसमये बोधो विधेयश्युक्तं । तत्र प्रतियु स्य कदाचिपसगीः स्युस्तेच वदीर्णः सम्यक्सोटव्याऽत्यर्थः । थथ तृतीयाध्ययनमार न्यते । तत्र चत्वारवशफास्तेए प्रथमोद्देशकस्येदमादिसूत्रं । (सूरंमहानि) कविता सः संग्रामे यात्मानं गरं सुनटं मन्यते गरोहमिति गर्जति। यावक्रेतारं पुरःस्थितमुद्यता नि नपश्यतिादृष्टांतमाह । गुध्यमानंदः समाधर्म सनावोयन्यस तयातं । महान ग्यो ऽन्येति महारथोऽत्रनारायणन्तं दृष्ट्वा यथा शिशुपालोमाहीतः समयोपि दोनंगतम्न रक्ष २६३ क्तिीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तोयथा वसुदेवस्वसा माही दमघोपाय दत्ता । तयोः पुत्रः शिशुपालः सयौवनमंदगर्वि तोबलवान् चतुर्नुजश्च तं तादृशं दृष्ट्वा माता नैमित्तिकं पप्रच।तेनोक्तं ययं तव पुत्रोऽर्जयः समरे । यं दृष्ट्वास्य स्वानाविकं जुजायुगलं नावि तस्मादस्य मृतिः। एवमस्य कियान का लोतिकांतः सकदाचित्कमेन दृष्टस्तदा तस्य नुजायुगलमेव जातं । तदा तविदित्वा माड़ी नाम्न्या तन्मात्रा कमपितृष्वना कमाय निवेदितं । त्वं मत्पुत्रोपरि कृपां कुर्याः।कलेनोक्तं । यहं त्वत्सुप्तस्यापराधशतं सहिप्ये तदादेशात्। शिशुपालस्तु रूमं तृणमिव मन्यते । अ सन्यवासि वक्ति । बर्नपराधान करोति ।थपराधशते पूर्णे मात्रादिनिर्वार्यमाणोपि नति प्रति तदा रुमश्चक्रेण तउत्तमांगं चिलेदेति ॥ १ ॥ सांप्रत जनप्रतीतं दृष्टांतमाह । (पया याति)। प्रकण पातः पादपातोयेपांते प्रपातारणशिरसि प्रयाताः प्रकर्पण प्राप्तावा शूराः सुनटंमन्यास्ततःसंग्रामे उपस्थिते प्राप्ते सति सर्वस्याकुलीनूतत्वान्माता पुत्रं न जाना. ति । एवंविधे रणे जेता कुंतादिनिः परिविदतः परि समंतादिविधं इतोहतबिन्नोवा य था कश्चिदम्पसत्वोनंगं याति दैन्यं जनतश्त्यर्थः ॥ २॥ .. ॥ टीका-उक्तं वितीयमध्ययनमधुना तृतीयमारन्यते । अस्यचाऽयमनिसंबंधः। इहाऽनं तराध्ययने स्वसमयपरसमयप्ररूपणाऽनिहिता। तथा परसमयदोपान स्वसमयगुणांश्च प रिझाय स्वसमये बोधोविधेयइत्येतच्चाऽनिहितं । तस्यच प्रतिवुनस्य सम्यगुबानेनोनितम्य सतः कदाचिदनुकूलप्रतिकूलोपसर्गाः प्रानवेयुस्तेचोदीः सम्यक सोढव्याश्त्येत दनेनाऽध्ययनेन प्रतिपाद्यते । ततोऽनेन संबंधेनाऽयातस्याऽस्याऽध्ययनस्य चत्वार्यनुयोग वाराणि नवंति । तत्रोपक्रमांतर्गतीर्थाधिकारोब्धा । अध्ययनार्थाधिकारउद्देशार्थाधिका रश्च । तत्राऽध्ययनार्थाधिकारः संबुस्सुवसग्गाइत्यादिना प्रथमाध्ययने प्रतिपादितः । उद्देशाऽधिकारं तूतरत्र स्वयमेव नियुक्तिकारः प्रतिपादयिष्यतीति । नामनिप्पन्नंतु नि देपमधिरुत्य नियुक्तिकदाह । ( उवसग्गमित्यादि ) चवसम्गमियबक दवे चेयणमचेयणं उविहं । आगंतुगोयपीला, करोयजोसोमवसग्गो ॥१॥नामस्थापनात् इव्यक्षेत्रकाल नावनेदात् उपसर्गाः पोढा । तत्र नामस्थापने कुष्णत्वादनादृत्य इव्योपसगै दर्शयति । इव्ये व्यविपये उपसर्गोधा । यतस्तहव्यमुपसर्गकर्तृ चेतनाचेतननेदात् विविधं । त त्रतिर्यट्मनुष्यादयःस्वावयवानिपातेन यउपसर्गयंति ससचित्तव्योपसर्गःसएवकाष्ठादि नेतरः तत्त्वनेदपर्यायैाख्यातः । तत्रोपसर्गजपतापः शरीरपीडनोत्पादनमित्यादि पर्यायाः।नेदाश्च तिर्यड्मनुष्योपसर्गादयःनामादयश्च । तत्र व्याख्यांतु नियुक्तिकदेव गाथा पश्चाईन दर्शयति । अपरस्मादिव्यादेरागधतीत्यागंतुकोयोऽसावुपसगोनवति । सचदे हस्य संयमस्य वा पीमाकारीति ॥१॥ क्षेत्रोपसर्गानाह । खेतमित्यादिना । खेतं बदुधपर्य राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. कालोएगंनदूसमादोडानावेकम्मद,सो उविहोउधुवक्कमि ॥२॥ यस्मिन् देने वहून्यो घतः सामान्येन पदानि कूरचौराद्युपसर्गस्थानानि नवंति तत्त्रंबव्होघपदं । पानांतरवा बव्होपनयं बहून्योपतोनयस्थानानि यत्र तत्तथा । तबलाढादिविषयादिकं क्षेत्र मिति कानस्त्वेकांत:पमादिः । आदिग्रहणात् योयस्मिन क्षेत्रे सुखोत्पादकोयीमा दिः सगृह्यतइति । कर्मणां ज्ञानावरणादीनामन्युदयोनावोपसर्गइति । सब उपसर्गः सर्वोऽपि सामान्येन औधिकोपक्रमिकनेदात् वेधा । तत्रौधिकोऽनकर्मप्रतिजनित नायोपसर्गाजयति । औपक्रमिकस्तु दंडकशशस्त्रादिनाऽसातवेदनीयोदयापादकति । ॥ २ ॥ तत्रीधिकोपक्रमिकयोरुपसर्गयोरोपक्रमिकमधिकृत्याह । ( उपकमित्यादि)। ववजमिन संयमविग्धकरतयकमेपगपं । दवे चविहो देवमायतिरियायसंवैनो ॥ ॥ ३ ॥ उपक्रमणमुपक्रमः । कर्मणामनुदयप्राप्तानामुदयप्रापणमित्यर्थः । एतच यदर व्योपयोगात् येन वा ध्येयाऽसातवेदनीयायशुनं फर्मोदीर्यते । यदयाचापसत्वस्य संयमविधातोनयति । अत्तोपामिकउपसर्गः संयमविघातकारीति। हच यतीनां मोदं प्रति प्रश्नानां संयमोमोदागं वर्तते तम्य योविघ्नहेतुः सएवाऽत्राऽधिक्रियतइति दी यति । तत्राधिकापक्रमिकयोरी पक्रमिके मरुतं प्रस्तावस्तेनानाधिकारतियावत् । सच व्ये इव्यविषयथित्यमानश्चतुर्विधोनवति । तद्यथा। दैविकोमानुपस्तरश्चधात्मसंवेदन श्रेति ॥ सांप्रतमेतेषामेव जेदमाह । एकेकोयेत्यादि । एककोयवउविहो, घाविदोवादि सोलसविडोवा घडणजयणायतेसि, एनोवोच थहियारो॥ एकेकोदिव्यादिचतुर्विधन तुर्नेदः । तत्र दिव्यस्तावतु हास्यात् प्रक्षेपात् विमर्शात् एथन्विमात्रातति । मानुपापि हास्यतः प्रक्षेपादिभात् कुशीनप्रतिसेवनातश्च । तैरश्चापि चतुर्विधाः । तद्यथा । न यात्यपादादारादपत्यसंरक्षणाच । श्रात्मासंवेदनाधपि चतुर्विधाः । तयथा । घट्ट नातोलेशनातोऽगुल्यायवयवसंश्लेषरूपायास्तननातः प्रपाताशेति । यदिवा वातपित्त मेमसंनिपातजनितचतुर्थेति । सएव दिव्यादिश्चतुर्विधोऽनुकूलप्रतिकूजनेदात् श्रष्टया नयति । सएब दिव्यादिः प्रत्येकं यश्चतुर्थी प्राग्दर्शितः सचतुर्णी चतुष्कानां मेलापकातू पोडशदोनयति । तेषां चोपसर्माणां यथा घटनासंबंधप्रातिः प्राप्तानांचाऽधिसहनं प्र तियातना नयति । तथाऽतजईमध्ययनेन वक्ष्यते इत्ययमत्राधिकारतिनायः ॥४॥ नदेशार्थाधिकारमधिकृत्याह (पढममीत्यादि) पदममियपहिलोमा ढुंतीवाणुलोमगाय वितिपमितिइएयजनविसीदर्णयपग्यादिरयणंच प्रथमे उद्देशके प्रतिलोमाः प्रतिमूला उपसगाः प्रतिपायंतऽति तथा हितीये झातिस्ताः स्वजनापादितायनुलोमाथनुफ खाइति । नया तृतीये अध्यात्मविपरीदनं परयादिवचनं चेत्ययमर्याधिकारइति । हेरा रिमेहिंग्रहेकाहिं समयपदिएहिणिगणेहिं । शीतवनितपप्तानामयाचमि देशे १६२ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तोयथा वसुदेवस्वसा माझी दमघोपाय दत्ता । तयोः पुत्रः शिशुपालः सयौवनमंदगविं तोबलवान चतुर्नुजश्च तं तादृशं दृष्ट्वा माता नैमित्तिकं पप्रत । तेनोक्तं अयं तव पुत्रोउर्जयः समरे । यं दृष्ट्वास्य स्वानाविकं नुजायुगल नावि तस्मादस्य मृतिः । एवमस्य कियान का लोतिकांतः सकदाचित्कमेन दृष्टस्तदा तस्य नुजायुगलमेव जातं । तदा तविदित्वा माही नाम्न्या तन्मात्रा कमपितृण्वस्त्रा कामाय निवेदितं । त्वं मत्पुत्रोपरि कपां कुर्याः। करमेनोक्तं। अहं खत्सुप्तस्यापराधशतं सहिप्ये तदादेशात् । शिशुपालस्तु रुमं तृणमिव मन्यते । अ सत्यवचांसि वक्ति । बहूनपराधान करोति ।अपराधशते पूर्णे मात्रादिनिर्यिमाणोपि नति यति तदा कमश्चक्रेण तउत्तमांगं चिलेदेति ॥ १॥ सांप्रत जनप्रतीतं दृष्टांतमाह । (पया याइति ) । प्रकर्षण पातः पादपातोयेपांते प्रपातारणशिरसि प्रयाताः प्रकण प्राप्तावा शूराः सुनटमन्यास्ततःसंग्रामे उपस्थिते प्राप्ते सति सर्वस्याकुलीनूतत्वान्माता पुत्रं न जाना... ति । एवंविधे रणे जेता कुंतादिनिः परिविदतः परिसमंताविविध क्तोहतश्विन्नोवा य था कश्चिदल्पसत्वोनंगं याति दैन्यं जनतइत्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ टीका-उक्तं वितीयमध्ययनमधुना तृतीयमारन्यते । अस्यचाऽयमनिसंबंधः। इहाऽनं तराध्ययने स्वसमयपरसमयप्ररूपणाऽनिहिता। तथा परसमयदोषान् स्वसमयगुणांश्च प रिझाय स्वसमये बोधोविधेयइत्येतच्चाऽनिहितं । तस्यच प्रतिबुझस्य सम्यगुबानेनोधितम्य सतः कदाचिदनुकूलप्रतिकूलोपसाः प्राउनवेयुस्तेचोदीः सम्यक् सोढव्याश्त्येत दनेनाऽध्ययनेन प्रतिपाद्यते । ततोऽनेन संबंधेनाऽयातस्याऽस्याऽध्ययनस्य चत्वार्यनुयोग काराणि नवंति । तत्रोपक्रमांतर्गतीर्थाधिकारोधा । अध्ययनार्याधिकारउद्देशार्थाधिका रश्च । तत्राऽध्ययनार्थाधिकारः संबुवस्सुवसग्गाइत्यादिना प्रथमाध्ययने प्रतिपादितः । उद्देशार्थाऽधिकारं तूत्तरत्र स्वयमेव नियुक्तिकारः प्रतिपादयिष्यतीति । नामनिष्पन्नंतु नि देपमधिकृत्य नियुक्तिकदाह । (उवसग्गमित्यादि ) उवसग्गंमियबक्कं दवे चेयणमचेयणं सचिहं । आगंतुगोयपीला, करोयजोसोचवसग्गो ॥ १ ॥नामस्थापनात् इव्यक्षेत्रकाल नावनेदात् उपसर्गाः पोढा । तत्र नामस्थापने कुष्मत्वादनादृत्य इच्योपसर्ग दर्शयति । इव्ये इव्यविपये उपसर्गोधा । यतस्तहव्यमुपसर्गकर्तृ चेतनाचेतननेदात् विविधं । त त्र तिर्यड्मनुष्यादयः स्वाययवानिघातेन यउपसर्गयंति ससचित्तव्योपसर्गः सएवकाष्टादि नेतरः तत्त्वजेदपर्यायाख्यातः । तत्रोपसर्गउपतापः शरीरपीडनोत्पादनमित्यादि पर्यायाः।नेदाश्च तिर्यड्मनुष्योपसर्गादयः नामादयश्च । तत्र व्याख्यांतु नियुक्तिरुदेव गाथा पश्चाईन दर्शयति । अपरस्मादिव्यादेरागष्ठतीत्यागंतुकोयोऽसावुपसर्गोनवति । सचदे हस्य संयमम्य वापीमाकारीति ॥१॥ क्षेत्रोपसर्गानाह । खेतमित्यादिना । खेनं बदुधपर्य . राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. २६५ एवं सेदेवि अपुरे, भिरका यरिया अकोविए । सूरं मासूति अप्पाणं, जावलूई नसेवए ॥ ३ ॥ जया हेमंतमासंमि, सीतं फुसइ सवगं, पानंतरं सवायगं ॥ तव मंदा विसीयंति, रजदीपावि खत्तिया ॥४॥ अर्थ-हवे ए दृष्टांत साधु साये मेलवे जे. एवं के एम पूर्वोक्त सुनटनी पेरे शोध पालवत् सेहेविके । नवदीक्षित शिष्य पण थपके परिसहने पण फरश्यों थको एम कहेके, दीक्षापालवामां को पूर्वनने? एटले दीक्षानो मार्ग सुसनल ले. एवो ते निकायरि या अकोविएके निक्षचर्याने विपेचकोविद, एटले अजाण, अनेरा याचारने विषे धान पुण पको नवदीदितवे ते सरममतियप्पा के वचन मात्रे करी पोताने विपे शूर पणानो माननार ते जावके । ज्यांलगे सहके संयमने नसेवए के सेवे नही त्यांलगे एवं कहे के, " ए संयममा | पुष्करपणुं ?" परंतु जेवारे संयम बादरे वारे य रिसहनो उदय श्रावे थके सिदायः ॥ ३॥ हवे संयमनुं सुष्करपणुं देखाडेठे. जया के स्यां एकदाकाले हेमंतभासंमि के हेमंत ऋतुना पाप श्रने माय मासमा स वर्ग के सर्वांगे पावांतरे सवायगं के वायरसहित सीतंफुसति के शीत फरसे तय के तेवारे मंदाविके० मंदबुद्धि नारी कर्मिजीव कायर एको, चारित्रने विषे सीपतिके सिदार एटले दोनपणुं पामे. कोनी पेरे? तोके, राहीणावि खतिया के जेम राज्य हीन क्षत्री सिदाय तेनी परे ते साधु पण जाणी लेवो. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-दाटीतिकमाद । ( एवमिति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण यथा शुरंमन्योजेता रं यासुदेवमन्वा युध्यमानं दृष्ट्वा नंग याति । एवं शिष्यकोऽनिनवप्रवजितः परीपहरस्ट छः प्रवज्यायां किंकरमिति गर्जन निकाचर्यायां निक्षाटने फोविदोनिपुणः । उपजद खादन्यस्मिन्नपि साध्याचारेऽनिपुणः सत्यात्मानं तावत् शिशुपालवत् शूरं मन्यते । बाब तामिवरूदं संयम नसेवते नमजते । संयमप्राप्तीहि बहवोगुरुकर्माणोऽल्पसत्वानंगमु पातीति ॥३॥ संयमस्य रूदत्वमाह ।(जयेनि) यदा हेमंतमामे शीतकाले गीत स्टगति स चाँगांतत्र शीते मंदाविपीति दीनाः स्युः। राज्यहीना राज्ययुतायथादत्रिपाराजानः॥ टीका दार्टीतिकमाद । ( एक्सेदेवीत्यादि ) । एयमिति प्रकोतपरामायः । प थाऽसौ शूरमन्यवरुष्टसिंहनादपूर्वकसंग्रामशिरस्युपस्थित. पश्चाङ्केतारं वासुदेयम न्पं या युध्यमानं इष्ट्वा दैन्यमुपयाति । एवं शिष्यकोऽनिनवप्रवजितः परीपरस्पष्टोतः विप्रवज्यायो पुष्करमित्येवं गर्जन निझावांयां निदाटने कोपिदोऽनिपुणः । उपल क्षणार्थत्वादन्यत्रादि साभ्याचारेऽनिनवप्रमजितत्वावप्रवीणः सएवंनृतधात्मानं ० २६० तृतीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ॥ ६ ॥ ( देवइत्यादि) चतुर्थोदेशके अयमर्थाधिकारः । तद्यथा । हेतुसदृशैर्देवा नासैरन्यतैर्थिकेयुद्रहिताः प्रतारितास्तेपां शीनस्खलितानां व्यामोहितानां प्रज्ञाप ना यथाव स्थितार्थप्ररूपणा स्वसमयप्रतीतैर्निपुपनणितैतुनिः कृतेति ॥ सांप्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तच्चेदं । (सूरंमामइत्यादि ) । कश्चिलघुप्ररुतिः संग्रामे समुपस्थिते शूरमात्मानं मन्यते । निस्तोयांबुदश्यात्मश्ला घाप्रवणोवाग्निार्वस्फूर्जन गर्जति । तद्यथा । नमत्कल्पः परानीके कश्चित् सुजटो ऽस्तीत्येवं तावर्जति यावत् पुरोऽवस्थितं प्रोद्यतासिं जेतारं न पश्यति। तथा चोक्तं । तावजः प्रचुतदानगंडः करोत्यकालाबुदर्जितानि । यावन्न सिंहस्य गुहास्थलीषु लांगू सविस्फोटरवं शृणोति ॥ १॥ न दृष्टांतमंतरेण प्रायोलोकस्याऽर्थावगमोनवतीत्यतस्तद वगतये दृष्टांतमाह । यथा माझीसुतः शिशुपालोवासुदेवदर्शनात्प्राक् आत्मश्लाघात धानं गर्जितवान् पश्चाञ्च युध्यमानं शस्त्राणि व्यापारयंतं दृढः समोधर्मः स्वनावः सं ग्रामानंगरूपो यस्य सतथा तं महान् रथोऽस्येति महारथः सच प्रक्रमादत्रनाराय गस्तं युध्यमानं दृष्ट्वा प्राग्गर्जनाप्रधानोपि दोनं गतः। एवमुत्तरत्र दार्टीतिकेऽपि योजनी यमिति । नावार्थस्तु कयानकादऽवसेयः । तच्चेदं । वसुदेवसुताएसुउदमघोसणराहिवेणमु दीए । जाकचनुनुजवलकलिकलहपत्त हो ॥१॥ दणतजगणी, चवप्नुयपुत्तमनुय मपराजयहरिसविम्हयमुही पुनश्मत्तियंसहसा शणेमित्तिकएणमुणिकणसाहियंती इहलहिययाए॥जहएसतुनपुत्तोमहाबलोउसमरे॥३॥ एयस्सयजंदणदोश्सानावियं अयाजुयलं ॥ होहीतत्तोवियनयंसुतस्सतेणनिसंदेहो ॥४॥ नाविनयवेविरंगी पुनंदसेजा वकएहस्स रतावलियतस्ततिपंपयांवरच्याजुगलं ॥५॥ तोकएहस्सपिउलापुपाडेशपाय पीमि ॥ अवराहखामणवंसोविसयंसेखमिस्सामि ॥५॥ सिसुवालोविदुजुर्वणमएए नारा यणंअसजेहिं ॥ वयणेहिनणसोविदुखमाखमाएसमबोवि ॥ ७॥ अवराहसएपुणेवारि होतोणचिजाहे। काहेणत विनंचक्केणं उत्तमंगसे ॥णा सांप्रतं सर्वजनप्रतीत वार्तमा निकं दृष्टांतमाह । ( पयायाइत्यादि) यथा वाग्निर्विस्फूर्जतः प्रकर्पण विकटपादपात रणशिरसि संग्राममूर्धन्यग्रानीके यातागताः। केते शूराः शूरंमन्याः सुनटाः । ततः संग्रामे समुपस्थिते पतत्परानीकसुनटमुक्तहेतिसंघाते सति तत्रच सर्वस्याऽऽकुजीनूतत्वात् मा ता पुत्रं न जानाति कटीतोत्रश्यंत स्तनधयमपि न सम्यक् प्रतिजागर्तीत्येवं मातापुत्रीये संग्रामे परानीकसुलटेन जेत्रा च शक्यादिनिः परिसमंतात् विविधमनेकप्रकारं कृतोदत श्चिन्नोवा यथा कश्चिदल्पसत्वोनंगमुपयाति दीनोनवतीति यावदिति ।। २ ।। ..

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जेनागमसंग्रह नाग असरा. २६५ एवं सेहेवि अपुरे, निका यरिया अकोविए ॥ सूरं ममंति अप्पाण, जावललं नसेवए ॥ ३ ॥ जया हेमंतनासंमि, सीतं फसः सत्वगं, पागंतरं सवायगं । तब मंदा विसीयंति, रजहीणावि खत्तिया ॥४॥ अर्थ-दवे ए दृष्टांत साधु साथै मेलवे ले. एवं के एम पूर्वोक्त सुनटनी पेरे शीशु पालवत् सेहेविके० नवदीक्षित शिष्य पण अपुटेके परिसहने थण फरश्यो थको एम कहेके, दीक्षापालवामां अननवे? एटाले दीदानो मार्ग सुसनज जे. एवो ते निकायरि या अकोविएके निक्षाचर्याने विपेचकोविद एटले अजाण, अनेरा श्राचारने विपे थनि पुण थको नवदीदितठे. ते सुरंमतिअप्पाणं के वचन मात्रे करी पोताने विपे शूर पणानो माननार ते जायके ज्यांलगे चूहके संयमने नलेवए के सेवे नही त्यांलगे एवं कहे के, " ए संयममा [ पुष्करपणु ठे?" परंतु जेवारे संयम आदरे तेवारे प रिसहनो उदय आवे थके सिठायः ॥ ३ ॥ दवे संयमतुं सुष्करपणुं देखाडेने. जया के त्यो एकदाकाले हेमंतमासंमि के हेमंत ऋतुना पोप अने माघ मासमा स वर्ग के सर्वांगे पानांतरे सवायगं के वायरासहित सीतफुसति के शीत फरसे तर के तेवारे मंदाविक मंदबुद्धि नारी कर्मिजीव कायर श्रको, चारित्रने विपे सीपंतिके सिदाय एडले दोनपणुं पामे. कोनी पेरे? तोके, रजहीपणावि स्वत्तिया के जेम राज्य हीन स्त्री सिदाय तेनी परे ते साधु पण जाणी लेवो. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-दातिकमाद । ( एवमिति ) । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण यथा शूरंमन्योजेता रं वासुदेवमन्यया युध्यमानं दृष्ट्वा नंगं याति । एवं शिष्यकोऽनिनवप्रबजितः परीपदरस्पष्ट टः प्रमज्यायां सिंपुष्करमिति गर्जन निदाचर्यायां निदाटने कोविदोनिपुणः । उपलद णादन्यस्मिन्नपि साध्याचारेऽनिपुणः सनात्मानं तावत् शिशुपालवत् शरं मन्यते । याव जैतारमिव रसद संयम नसेवते नमजते । संयमप्रासोहि वहयोगुरुकमाणोऽल्पसत्वानंगमु पानीति ॥३॥ संयमस्य रूहात्वमाह (जयेनि) यदा हेमंतमामे शीतकाले शीत स्टशति स वांगीतत्र शीते मंदाविषीदति दीनाः स्युः। राज्यहीना राज्यच्युताय थाक्षत्रियाराजानः॥४॥ { टीका-दातिकमाह । ( एवंसेवीत्यादि)। एमिति प्रक्रांतपगमार्थः । व थाऽसौ शूरंमन्य उत्सप्पसिंहनादपूर्वकसंग्रामशिरस्युपस्थितः पश्चाऊतारं वासुदेवम सं या पुष्यमानं दृष्ट्वा दैन्यमुपयाति । एवं शिष्यकोऽनिनवप्रबजितः परीपरस्टटोलतः विनयज्यायां उफरमित्येवं गर्जन निक्षाचर्यायो निहाटने कोविदोऽनिपुणः । उपल क्षणार्थवादन्यत्राऽपि साध्वाचारेऽनिनवप्रनजितत्वादप्रवीणः सएवंन्तश्रात्मानं व 0 - ।

२६६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तावनिशुपालवत् शूरं मन्यते यावोतारमिव रूदं संयमं कर्म संश्लेपकारणा नावात् नसेवते ननजतइति । तत्प्राप्तौ तु बहवोगुरुकर्माणोऽल्पसत्वानंगमुपयांति ॥३॥ संयमम्य रूदत्वप्रतिपादनायाह । (जयाहेमंतेइत्यादि) । यदा कदाचित् हेमंत मासे पौपादौ शीतं सहिमकणवातं स्टशति लगति तत्र तस्मिन्नसह्ये शीतस्पर्श ल गतिसति एके मंदाजडागुरुकर्माणोविपीदेति टैन्यनावमुपयांति राज्यहीनाराज्यच्यु ताः यथा क्षत्रियाराजानश्वेति ॥ ४ ॥ पुढे गिम्हादि तावणं, विमणे सुप्पिवासिए ॥ तव मंदा विसियं ति, मना अप्पोदए जदा ॥५॥ सदादत्तेसणा उरका, जायणा मुप्पणोल्लिया ॥ कम्मता नगा चेव,श्च्चाई सुपुढो जणा॥६॥ अर्थ-हवे नष्णपरिसह कहे. गिम्हाहि के० ग्रीष्मकाले ज्येहादिक मासनो उप न्यो तावेणं के उपए याताप,तेणे करी पुछे के० फरश्यो एटले व्याप्यो बतो, विमणे के विमन एटले धामण उमणो थयो थको सप्पिवासिए के अत्यंत तृपाये करी परानव पाम्यो तेवारे तबमंदाविसीयंतिके ० त्यां पण मंद बापडो कायर सिदाय,नंग पामे. जहा के जेम महायप्पोदए के मालु अल्पोदकमां एटले पाणीना वियोगथी सिदाय तेम सत्वरहित चारित्रियो संयम थकी भ्रष्ट थाय. जेम माउला जीवितव्य थ की भ्रष्ट थाय तेनी पेरें जाणी लेवु. ॥ ५ ॥ हवे याचना परिसह कहेले. सदादत्तेस णापुरका के सर्वकाल शिलिमात्रपण साधुने दीपो थने एपणिय लेवो ए महा.खेडे जायणा के याचना एटले मागq ते दुप्पणोनियाके० अपार उर्जन. तेमा जे काय र होय ते सिदाय. हवे पावले अर्थं श्राक्रोश परिसह कहेले. पुढोजणाके० पामर तो क होय ते साधुने चाहंसु के एम कहेके, कम्मत्ताके० ए बापडा पूर्व वाचरित कर्मे करी पारी थका पूर्वकत कर्मनां फल अनुन अथवा ए बापडा मलमलिन श रीर सुःखादिक वेदनाये ग्रसित दरिड़ी करसणादिक कार्य करवा असमर्थ माटे उग पा म्यायका यति थयाले ए पुत्र कलत्रादिके करी मूकायला, उन्नगाचेव के दौनांगी थ का परिवार वांमी प्रवा धादरी रहे. ॥ ६ ॥ . ॥ दीपिका-(पुति)। ग्रीप्मेऽनितापस्तेन स्टष्ठोव्याप्त. सन् विमना विमनस्कः सु टु अतिशयेन पिपासां कृपा प्राप्तः स्यात् । तत्रोलपरीपहे मंदाविषीदंति । यथा मत्स्या अपोदके विपीदति ॥ ॥ ॥ (सदेति ) सदासर्वकाल दंतशोधनाद्यपि दत्तमेपणीय दो परहितं नोक्तव्यमिति दनेषणामुःख । तथा इयं याचा ग्वेन प्राणोयते परीपहोउर्जे । for राय धनपतसिंघ बाहानरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. यतिनावः । मिसाइ मुहलाबम, वायापोलेकंउमडमि । कहकहकरे हिययं, देहि ति परं नवंतस्स ॥ १ ॥ गतिशोमुखे दैन्यं गात्रस्वेदोविवर्णता मरणे यानि चिन्हानि तानि चिन्हानि याचके ॥ १ ॥ एवं याचापरिपहं परित्यज्य महापुरुषतेवितः पंथाः अ यणीयः । थाक्रोशपरिषदमाह । कम्मत्तत्ति । पृथवजनाएवमादुः सामान्य लोकाइवमुक्त तः । यथा एते यत्तयः कर्मनिः कृप्यादिजिरास्तित्कर्तुमसमर्थाः संतोयतित्वं प्रतिपन्ना पुर्नगाः पुत्रदारादिनात्यक्तानिर्गतिका संतःप्रवज्यामाश्रिताइति ॥ ६ ॥ । टीका-लपरीषदमधिकत्याह । ( पुइत्यादि ) । ग्रीष्मे ज्येष्ठापाढाख्ये अनि तापस्तेन स्टप तुप्तोव्याप्तः सन विमनाविमनस्कः सुष्टुवा अतिशयेन पातुमिहा पिपा सा तो प्राप्तोनितरां तृनिनूतोवाढव्येन दैन्यमुपयातति दर्शयति । तत्र तस्मिन्नु स्मपरीमहोदये मंदाजमायशक्ता विपीति परानंगमुपयाति । दृष्टांतमाह । यथा म स्पायल्पोदके विषीदंति । गमनानावान्मरणमुपयांत्येवं सत्त्वानावात्सयमात् ' इसंतति । इदमुक्तं नवति । यथा मत्स्यायल्पवाजुदकस्य ग्रीष्मानितापेन तप्ताथ वसीदंत्येवमल्पसत्वाचारित्रप्रतिपत्तायपि जलमलदक्किन्नगात्राबहिरुमानितताः शीत लान् जलाश्रयान जलाधारगृहचंदनादीनुमप्रतिकारहेतूननुस्मरंतचाकुलितचेतप्तः सं यमानुष्ठानं प्रति विपीदति ॥ ५ ॥ सांप्रतं याापरीपहमधिकत्याह (सदादनेइ त्यादि ) यतीनां सदा सर्वदा दंतशोधनाद्यपि परेण उनमेपणीयमुत्पादाद्येपणादोपरहि तमुपभोक्तव्यमित्यतः दुधादिवेदनातीनां यावती परदत्तेपणावं नवति । थपि चेयं याच्यापरीपहोल्पसत्यखेन प्रणोद्यते त्यज्यते। तथाचोक्तं मिलाइमुहलाचहां, या याघोजेकंतममि । कहकहकहे हिययं देहित्तिपरंनर्णतस्त ॥१॥ गतिशोमुखे दैन्यं गात्रस्वेदोधिवर्षता । मरणे यानि चिन्हानि तानि चिन्दानि याचके इत्यादि । एवं अस्त्यनं याआपरीपहं परित्यज्य गतानिमानामहासलाहानाद्यनिवक्ष्ये महापुरुपसेवितं पंधान मनुवनंतीति लोकपचाईनाऽकोशपरीपहं दर्शयति । पृथजनाः प्राऊतपुरुषायनार्य कपाश्त्येवमाहुरित्येवमुक्तवंतः । तद्यथा । ये एते यतयः जलाविलदेहामुक्तिशिर सः सुधादिवेदनाग्रस्तास्ते एतैः पूर्वाचरितैः कर्मनिराताः पूर्वसस्तकर्मणः फलमनुनवं ति । यदिया कर्मभिः कृप्यादिनिरानस्तित्कर्तुमसमाउदिनाः संतोयतयः संवृत्ताइतित थते पुर्नगाः सर्वेणेव पुत्रदारादिना परिस्पक्ता निर्गतिका संतःप्रमज्यामन्यपगताइति ॥६॥ एते सद्दे अचायंता, गामेसु णगरेसुवा ।। तत्र मंदा विसीयंति, संगामंमिव जीरुया ॥ ॥ अपेगे स्कुधियं निस्कँ, सुणी संति सूसए॥तत मंदा विसीयंति, तेव पुटाव पाणिपो ॥ ॥ 4 २६न हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे स्तृतीयाध्ययनं. अर्थ-एतेसद्दे के० एवा पूर्वोक्त आक्रोश संबंधि जे शब्द तेने सहन करवाने थचा यंता के असमर्थ गामेसु के ग्रामने विपे, चाके अथवा एगरेसु के नगरने विषे तबके त्यां एवा आकोश सपने थके मंदाविसीयंतिके० तेमंद अज्ञानी चारित्रिन सीदा यवे, कोनी परें सिदायले ते कहेने. संगामंमिवनीरूयाके जेम बीकण मनुप्य संग्रामने विषे शस्त्र देखी सिदाने नागी जाय, तेनी पेरे ते मंद चारित्रियो चारित्रयी नंगपामेने, ॥७॥ हवे वध परिसद कहे. अप्प के थपि संभावनाये एगे के एक कोइ एक लू सक श्वानादिक ते खुधियंनिरकुं के निदाये नमतो नूख्यो एवोजे साधु तेने देखी सुणी के० ते श्वानादिक संतिके मंख मारे. उसए केवलुरे त केण्त्यां श्वानादिके खा धो बतो मंदाविसीयंति के अज्ञानी सिदाय एटले दीन थाय. कोनी परे, तोके जेम तेन के अनिने पुशव के स्पर्श करी पाणिणो के प्राणी एटले जीव पोतानुं शरीर संकोचें तेम मंद चारित्रित पण पोतानुं गात्र संकोचे. ॥ ७ ॥ . N ॥ दीपिका-(एतेऽति ) एतान् पूर्वोक्तानाक्रोशशब्दान् सोढुमशवंतोयामनगरादौ स्थि ताः। तत्राकोशे मंदा विपीदंति दैन्यनजंते संयमानश्यति यथा नीरवः कातराः संग्रामे धु नज्यंते ॥७॥ वधपरीपदमाह (अप्पेगति) थपिःसनावने । एकः कश्चित् श्यादिपकः क्रूरोनक्का (खुधियमिति) कुधितं निझामटतं निई दशति नक्ष्यति। तत्र वादिनदणे मंदाविपीदंति । यथा तेजसानिनास्टष्टादह्यमानाः प्राणिनोवेदनार्ताः सीदंति ॥ Gil- ॥ टीका-( एएसइइत्यादि ) एतान् पूर्वोक्तानाक्रोशरूपान् तथा चौरचारिकादि रूपान् शब्दान् सोढुमशक्नुवंतोग्रामनगरादौ तदंतराले वा व्यवस्थिताः । तत्र तस्मिन थाकोशे सति मंदाग्रज्ञानलघुप्ररुतयोविपीदेति विमनस्कानवंति संयमाद्मश्यति । तथा नीरवः संग्रामे रणशिरसि चक्रकुंताऽसिशकिनाराचाकुले रटत्पटहशंखजबरीनाद गंजीरे समाकुलाः संतः पौरुषं परित्यज्याऽयशःपटहमंगीकृत्य नज्यंते । एवमाक्रोशादि शदाकरीनादऽल्पसत्वाः संयमे विपीदति ॥ ७॥ वधपरीषहमधिकृत्याह। ( अप्पेगे त्यादि ) । अपिः संनावने। एकः कश्चिन्वादिः खुपयतीतिलुपका प्रस्त्यैवक्रूरोनदकः! खुधियति । हुधितं बुदितं निदामटतं निहुँ दशति नदयति दर्शनैरंगावयवं विद्यु पति । तत्र तस्मिन् श्वादिनणे सति मंदाबायल्पसत्वतया विपीदंति दैन्यं नर्ज ते । यथा तेजसाऽग्निना स्टष्टादह्यमानाः प्राणिनोजंतवोवेदनााः संतोविषीदंति गात्रं संकोचयंत्यार्तध्यानोपहतानवंति । एवं साधुरपि दूरसत्वैरनितः संयमा चश्यतइति दुःसहत्वादामकंटकानां ॥ ७॥ ..

राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. २६ए अप्पेगे पडिनामंति, पडिपंथियमागता ॥ पडियारगता एते, जे एते एव जीविणो ।। णा अप्पेगे व जुजति, नगिणा पिंमो लगाहमा ॥ मुंमाकंभूविषधंगा, नऊल्ला असमाहिता ॥१७॥ अर्थ-वती ग्रामीण लोकनु वचन परिसह फहे. थप्पगे के० थपि सनावनायें. कोइ एक धर्मना अजाण पढिपंथियमागता के साधुना देवी, साधुनी साथे शत्रुनावे पोहोता का पडिनासंति के ए, कठोर वचन साधुनते जासे एटले बोले. झुं बोले? तो के, पडियारगताएते के० ए बापडा पावला नवना करेला कर्मनां फल जोगळे. जे एते के जे ए पति ते एवजीविणो के एम आजीविकायें जीवेते. एटले परघरनी निक्षा मागे, तथा अंतप्रांत आहारना लेनारा . एवं पूर्वक्षे नवे कांइ दीधुं नथी, काइ लाधु नथी, तेथी मस्तक मुंग व बीनासरूपे सर्व नोग थकी बंच्या एषा ए बाप डा जवी थका, जीवे . ॥ ५ ॥ तथा वली एहिज परिसह कहेते. अप्पेगेवगँजति के थपि संभावनायें, एक को अनार्य एवां वचनबोले के, नगिणा के ए नागा से वकाल पिमोलगाहमा के परपिम्ना उसीआला अधम जुगंबाना स्थानक मुंमा केश सुमित्तकेश, कमूके खाजीये करी एमना शरीर विएगाके विणावे. अंगजेना एवा पामर तथा उजाला के मेल प्रस्वेद थकी खरडयाचे असमाहिया के सर्वकाल यस माधिया एटले अशोजनिक देखनाराने असमाधिना उपनावनार. ॥ १७ ॥ । दीपिका-आक्रोशमेव पुनराह । (यप्पेगाति ) थप्येके प्रातिपंथिकता साधुविदे पिता प्राप्ताः प्रतिनापते । यथा प्रतीकारपूर्वफर्मानुनवस्तमेकेगता. प्राप्ताः सस्तकमैनो गिलोयएते एवं जीचिनः परगृहाएपटतः अंततिनोजिनोनुचितशिरसः सर्वनोगं चिं ताइरस जीवंतीति ॥ ॥ किंच (यप्पेगेइति ) अप्येके थनार्यावाचं युंजति नापते । पथा एते जिनकारिपकादयोनग्ना. पिझोलगाः परमिप्रार्थकायधमामुंडालुचितकेशाः कंडूः पर्जुस्तया विनष्टांगाः अप्रतिकर्मतया कचित् रोगसंनवे सनत्कुमारवक्निष्टांगावातो जालोमल प्रस्वेदीयेपति जलायाः असमाहितायशोननाः ॥ १0 1 ॥ टीका-पुनरपि तानविल्याह । (थप्पेगेइत्यादि)। थपि. संभावने । एके केचना ऽपुष्टधर्माणः अपुण्यकर्माणः प्रतिनापति रावते । प्रतिपंथाः प्रतिकूलत्वं तेन चरतिमा तिपविकाः साधुविवेषिणस्तावमागताः कथंचित्प्रतिपथेवा दृष्टाधनायर्याएतदद्यते । संनाव्यते एतदेवंविधानां तद्यथामतीकारः पूर्वाचरितम्य क्मणोऽनुनयस्तमैके गताः प्राताः स्वस्तफर्मफलनागिनोयएते यनयएवं जीवति परगृहास्यटतोऽतप्रांतनोजिनी D २६ज हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे स्तृतीयाध्ययनं. थर्थ-एतेसद्दे के एवा पूर्वोक्त आक्रोश संबंधि जे शब्द तेने सहन करवाने अचा यंता के० असमर्थ गामेसु के यामने विषे, वाके अथवा एगरेसु के नगरने विषे तबके त्यां एवा आक्रोश उपने थके मंदावितीयंतिके तेमंद यज्ञानी चारित्रिन सीदा यजे, कोनी परे सिदायले ते कहेते. संगामंमिवनीस्याके जेम बीकण मनुष्य संयामने विपे शस्त्र देखी सिदाने नागी जाय, तेनी पेरे ते मंद चारित्रियो चारित्रयी नंग पामे. ॥७॥ हवे वध परिसह कहेने. अप्प के० यपि संभावनाये एगे के एक कोई एक लू सक श्वानादिक ते खुधियंनिरकुं के निदाये नमतो नूरल्यो एवोजे साधु तेने देखी सुणी के ते श्वानादिक मसंतिके मंख मारे. लूसए के वलुरे तब के त्यां श्वानादिके खा धो बतो मंदाविसीयंति के अज्ञानी सिहाय एटले दीन थाय. कोनी परे, तोके जेम तेउ के अग्मिने पुटाव के स्पर्श करी पाणिणो के प्राणी एटले जीव पोतानुं शरीर संकोचें तेम मंद चारित्रि पण पोतानुं गात्र संकोचे. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-(एतेइति ) एतान् पूर्वोक्तानाकोशशब्दान सोढुमशक्नुवंतोयामनगरादौ स्थि ताः । तत्राकोशे मंदा विषीदंति दैन्यनजते संयमाहानश्यति यथा नीरवः कातराः संग्रामे पु नज्यंते ॥७॥ वधपरीपदमाह (अप्पेगइति) अपिःसनावने । एकः कश्चित् श्यादिपकः कूरोनदकः (खुधियमिति) कुधितं निदामटतं निहुँ दशति नक्ष्यति। तत्र भ्वादिनदणे मंदाविपीदति । यथा तेजसा निनास्टष्टादह्यमानाः प्राणिनोवेदनाः सीदति ॥ rius ॥ टीका-( एएसद्दश्त्यादि ) एतान् पूर्वोक्तानाकोशरूपान तथा चौरचारिकादि रूपान् शब्दान् सोढुमशक्नुवंतोग्रामनगरादौ तदंतराले वा व्यवस्थिताः । तत्र तस्मिन् थाक्रोशे सति मंदायज्ञानलघुप्ररुतयोविपीदंति विमनस्कानवंति संयमाचश्यति ।। तथा नीरवः संग्रामे रणशिरसि चक्रकुंताऽसिशक्तिनाराचाकुले रटत्पटहशंखफबरीनाव गंजीरे समाकुलाः संतः पौरुषं परित्यज्याऽयशःपटहमंगीकृत्य नज्यंते । एवमाक्रोशादि शब्दाकर्णनादऽल्पसत्वाः संयमे विपीदति ॥ ७ ॥ वधपरीषहमधिकृत्याह। ( अप्पेगे। त्यादि)। अपिः संनावने । एकः कश्चिन्वादिः खुपयतीतिनुपकः प्रस्त्यैवकूरोनदकः ! खुधियति । लुधितं वुनुदित निक्षामटत निहुँ दशति नश्यति दशनैरंगावयवं विद्यु पति । तत्र तस्मिन् श्वादिनदणे सति मंदाबायल्पसत्वतया : विपीदंति दैन्यं नज ते । यथा तेजसाऽग्निना स्टष्टादह्यमानाः प्राणिनोजतवोवेदना ः संतोविषीदति गात्रं संकोचयंत्यार्तध्यानोपहतानवंति । एवं साधुरपि क्रूरसत्वैरनिपुतः संयमा चश्यतइति सहत्वाद्रामकंटकानां ॥ ७॥ 1. .

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २६ए अप्पेगे पडिनासंति, पडिपंथियमागता ॥ पडियारगता एते, जे एते एव जीविणो ॥णा अप्पेगे व जुनंति, नगिणा पिंको लगामा ॥ मुंमागविणवंगा, ऊरला असमाहिता ॥१७॥ अर्थ-वली ग्रामीण लोफर्नु वचन परिसह कहेडे. अप्पेगे के० अपि संनावनाये. कोड एक धर्मना अजाण पडिपंथियमागता के साधुना वेपी, साधुनी साथे शत्रुनावे पोहोता थका पडिलासंति के एवं कठोर वचन साधुनते जाते एटो बोले. झुं बोले? तो के, पडियारगताएते के० ए बापडा पावला नवना करेला कर्मनां फल जोगवे.जे एते के जे ए पति ते एवजीविणो के एम बाजीविकायें जीवेने. एटले परधरनी निदा मागे, तथा अंतप्रांत आहारना नारा दे. एणे पूर्वले नवे कांइ दोधु नथी, कांड साधु नथी, तेथी मस्तक मुंम या बीनत्तरूपे सर्व नोग थकी बंच्या एका ए वाप डा मुखी थका, जीवे . ॥ ५ ॥ तथा वली एहिज परिसह कहेले. अप्पेगेवजुजति के० थपि संभावनायें, एक कोइ अनार्य एवां वचनबोले के, नगिणा के ए नागा स वकाल पिमोलगाहमा के परमिना उसीधाला अधम पुगंधाना स्यानक मुंमा के मंमित्तकेश, कमूके खाजीये करी एमना शरीर विणलंगाके विणवावे. अंगजेना एवा पामर तथा उजामा के मेल प्रस्वेद थकी खरडयावे असमाहिया के सर्वकाल अस माधिया एटने अशोननिक देखनाराने असमाधिना उपजावनारते. ॥ १ ॥ ॥ टीपिका-याक्रोशमेव पुनराह । ( अप्पेगति ) अप्येके प्रातिथिकतां साधुविके पिता प्राप्ताः प्रतिनापते । यथा प्रतीकारपूर्वकर्मानुनयस्तमेकेगता. प्राप्ताः स्वरूतकर्मनो गिनोयएते एवं जीविनः परगृहास्पटतः अंतप्रांतनोजिनोखंचितशिरसः सर्वनोगं चिं ताइवं जीवंतीति ॥ ॥ किंच ( अप्पगेइति ) अप्येके धनार्यावाचं गुंजति नापते । यथा एते जिनकटिपकादयोनमाः पिमोलगाः परमिप्रार्यकाबधमामुंडालुंचितकेशाः कंडूः खर्जुस्तया विनष्टांगाः अप्रतिकर्मतया कचित् रोगसंगवे सनत्कुमारवदिनांगावगतो जल्लोमलः प्रस्वेदोयेषति उन्नाः यसमाहिताशोजनाः ॥ १० ॥ ॥ टीका-पुनरपि तानविरुत्याह । (अप्पेगेइत्यादि) । थपि. सनावने । एके केचना ऽपुष्टधर्माणः श्रपुण्यकर्माणः प्रतिनापत्ति त्रुचते । प्रतिपंथाः प्रतिकूलत्वं तेन चरति प्रा तिथिकाः साधुविहेरिणस्तनावमागताः कथंचित्मतिपथेवा दृष्टाअनार्याएतदद्वते । संभाव्यते एतदेवंविधानां तयथाप्रतीकारः पूर्वाचरितस्य पर्मणोऽनुजयस्तमेके गताः प्राप्ताः स्वतकर्मफलनोगिनोयएते यतयएवं जीवंति परगृहास्यटतोऽतप्रांतनोजिनी 22 । १७० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. दत्तादानानुचितशिरसः सर्वनोगवंचिताःखितं जीवंतीति ॥॥॥ किंच (थप्पेगे त्यादि ) थप्येके केचन कुसृतिप्रसृतायनार्यावाचं मुजति नापते । तद्यथैते जिनक पिकादयोनग्नास्तथा (पिंमोलगत्ति) परपिंप्रार्थकायधमाः मलाविलत्वात् जुप्सितासु माटुंचितशिरसस्तथा क्वचित्कंफूलतदतैरेखानिर्वा विनष्टांगाविस्तशरीरायप्रतिकर्मश रीरतया वाक्कचिनोगसंजवे सनत्कुमारव दिनष्टांगस्तथोजतोजनः शुष्कप्रस्वेदोयेपांते उड नास्तथा असमाहिताअशोजनाबीनत्साउष्टावा प्राणिनामसमाधिमुत्पादयंतीति ॥ १० ॥ एवं विप्पडिवनेगे, अप्पणान अजाणया ॥ तम ते तमं जति, मंदा मोदेण पानडा ॥ ११॥ पुछय दंस मसएविं, तण फास मवाश्यान मे दिवे परे लोए, जश् परं मरणंसिया॥ १३॥ अर्थ-हवे जे साधुने एवां उर्वचन बोले, तेने विपाक देखाडे जे. एवं के एपूर्वती रीते विष्पडिवन्नेगे के कोई एक पुण्य रहित जीव, विप्रतिपन्न एटले साधु मार्गना के पी अप्पणाअजाणया के पोते अजाण बतां तु शब्दथकीअन्य विवेकी पुरुपनां वच न अण मानतां एवा जीव तमतेतमंजंति के अंधकार गति थकी फरी आकरी यं धकार गतियें जाय. ते मंदा के अज्ञानी केवाजे. तोके, मोहेण के मिथ्यात्व दर्शने करी पाउडा के ढाक्या आवस्या कुमार्गने सेवेने ॥११॥हवे दंसमसकादिक परिसह कहे वे. सिंधु ताम्रलिप्त कोंकणादिक देशने विपे प्रायें दस मशकादिक अधिक होय. ते देशोने विपे कोश्वार साधु गयो थको, दंसमसएहिं के दस मशकादिक पुझोय के० फरशे तेथी दंसमशकादिके पीडायो तथा अकंचन नावने, माटे तण केहणादिकने विषे संथारो करे, तेथी ते तृणादिकना फास के स्पर्श मवाश्या के० सहन कर वाने अशक्तिवंत बतो, कोई एक कायर एम चिंतन करे के एवं उष्कर अनुष्ठान परलो कने अर्थ करिये वैये धने नमेदिपरेलोए के ते परलोकतो अमे दातुं नथी. जइ के जेमाटे अपरमरणं के एवा क्वेशथी मरण तो प्रत्यक्ष देखायडे जे अवश्य मरण पामीशु माटे एवा क्लेशथी सयुं ॥ १२ ॥ दीपिका-एवं नापते ये तेषां विपाकमाद। (एवमिति) एवं पूर्वोक्तनीया एके केचित् प्रति पन्नाः साधुमार्गदेपिणयात्मना स्वयमाः। तुगदादन्येपां वचनमकुर्वाणास्तेऽज्ञानाचमो यांति। यधस्तमां गतिं गचंति। मंदामोहेन मिथ्यात्वेन प्रावृतायावादिताः साधुदेविणः कुमा गंगाः स्युः। यथा। एकं हि चहुरमलं सहजोविवेक,स्तक्षशिरेव सह संवसतिर्वितीयं ॥ एतट्स यं त्रुवि न यस्य सतत्वतोंधस्तस्यापमार्गचलने खलु कोपराधः॥१॥दंशमशकपरीवहानाह ।

२७२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ना के रागपे व्याकुल एवा के के कोइएक धनारिया के अनार्य पुरुषो ते चा रित्रवंत साधुने क्रीडायें करी जुसंति के० सुंशे कदर्थना करे ॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-(संताति)। केशानां लोचने संतप्ताः पीडितास्तथा ब्रह्मचर्येण परा जिताजग्नाः संतस्तत्र केशलोचे ब्रह्मचर्य मंदाविपीति संयमाचश्यते । यथा म स्याः केतने मत्स्यबंधने प्रविष्टाविषीदंति जीवितानश्यति ॥ १३ ॥ (थायदंडेति )। थात्मा दंडयते उर्गतो पात्यते येन स यात्मदंडः समाचारोनुष्ठानं येपां ते यात्मदंम समाचाराः। मिथ्यासंस्थिताविपरीततया स्वीकतानावना चित्तवत्तियैस्ते मिथ्यासंस्थितना वनामिथ्यात्वोपत्तदृष्टयइत्यर्थः । दर्प देपमापन्नाराग पाकुलाएवं विधाथनार्याः के चित् साधु सूषयंति कदर्थयंति दंडादिनिर्वाग्निर्वा ॥ १३ ॥ ॥ टीका-अपिच (संतत्ताइत्यादि) । समंतात् तप्ताः संतप्ताः केशानां लोचउत्पाट नं तेन । तथाहि । सरुधिरकेशोत्पाटने हि महती पीडोपपद्यते तया चाऽल्पसत्वाः विस्रोतसिकां नजंते । तथा ब्रह्मचर्य वस्तिनिरोधस्तेनच पराजिताः परानमाः संतस्तत्र तस्मिन् केशोत्पाटनेऽतिउर्जयकामोके वा सति मंदाजमालघुप्रकृतयोविषीदंति संय मानुष्ठान प्रति शीतलीनवंति सर्वथा संयमानश्यति । तथा मत्स्याः केतने मत्स्य बंधने प्रविष्टानिर्गतिकाः संतोजीविताद्नश्यति । एवं तेपि वराकाः सर्वकष्टकामपराजि ताः संयमजीवितात् नश्यति ॥ १३ ॥ किंच (थायदंडेत्यापि )। आत्मा दंडयते खं डचते हितात् दृश्यते येन स यात्मदंमः समाचारोऽनुष्ठानं येषामनार्याणां ते । तथा मिथ्या विपरीता संस्थिता स्वानुग्रहारूढा नावनांतःकरणवृत्तिर्येषां ते मिथ्यासंस्थित नावनामिथ्यात्वोपहतदृष्टयश्त्यर्थः । दर्पश्च प्रक्षेपश्च दर्पप्रपं तदापन्नारागक्षेपसमा कुलाइति यावत् । तएवंनूताअनार्याः साधु सदाचारं क्रीमया प्रक्षेपणं वा क्रूरकर्मका रित्वात् जूषपंति कदर्थयंति दमादिनिर्वाऽग्निर्वैते ॥ १४ ॥ अप्पेगे पलियंतेसिं,चारो चोरोति सुवयं ॥बंधति निरक्यं वाला कसायवयणेदिय ॥१६॥ तब दंमेण संवीते, मुखिया अफलण वा॥ नातीणं सरती बाले,श्चीवा कुछगामिणी ॥२६॥ एते नोक सिणा फासा, फरुसा उस्सदियासयाद्वी वा सरसंवित्ता कीवा वसगयागितिवेमि ॥२७॥ इति तृतीय ऽध्ययनस्य प्रथमोहेशोस० थर्थ-वली थपि संभावनायें एगेपलियं के० कोइएक धनार्य, देशपर्यंत विचरता a 0 . - राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. जै तेसिंकेण ते साधुने एम कहेके, चारोचोरोतिसुवर्यके० ए हेरुने चोरने, निकाय शीत एम कहीते सुत्रतजे अपगार तेने बंधतिभिरकपके राशी प्रमुखे करी, साधुने बांधे एवा बाला केप वाल अज्ञानी तथा कसायवयणेत्रियके कपायना वचने करी निनसना करे. ॥१५॥ तवकेण त्यां धनार्य पुरुपे साधुने दंमेणके दंने करी तथा मुक्षिणाके मु ष्टिय करी अज्याके० अथवा फलेणचाके कसे करी संवीतेके दण्यो ततो काइक परि पात साधु नातिसरती वाले के एवा खोने ते वाल अज्ञानी अण सहेतो थ को ज्ञाती गोत्रीने संनारे के, मादारी संबंधि गोत्री जो कोई अंहियां होत तो ए भने एवी कदर्थना नकरत; एवी चितवना करे इविचाकुङगामिणी के जेम स्त्री रीशाणी थकी, पोताना घरमाथी निकली; रस्तामां तेने चोर लोकोए ग्रहण करी नती पोताना संबंधिनु स्मरण करे, पश्चात्ताप करे, तेनीपेरे जाणो सेवी ॥ १६ ॥ हवे उपसंहार करतो कहेते. एते के ए जे पूर्वे देसमशकादिकना परिसद कह्या ते लोके ॥ श्रीसुध मैस्वामी जंबूप्रमुख शिप्याने बोलावी कहेने के, नोशिष्यो कसिणाफासा केण्जे परिसह कह्या ते संपूर्णप्रत्ये फरतो फरुसा जुतहियालया के जे कठोर अहियासता उर्जन एवा परिसहने अणसहेता एवा जे किवाके कीव असमर्थ अवसाके० परवशे एटले कर्मना वशे पडया थका गयागिहं के वली गृहवाशे गया. कोनीपरे ? तोके, दहिवासरसंचित्ता के जेम हस्ती संग्रामने माथे, मस्तके शरजाले वींध्यो थको त्यांची नाशी पागे फरे तेम कायर साधु चारिन थकी पाटो फरे तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ॥ १७ ॥ इति तृतीयाऽध्ययनस्य प्रथमोद्देशकः समाप्त. ॥ ॥ दीपिका--(थप्पेगति ) एके पूर्वोक्तविशेषणायनार्याः पर्यंतदेशे वर्तमानं साधं सु व्रतं ( चारोचोरिति ) चरोयं चोरोयमिति कृत्वा बध्नति निझुकं निदापशी बालाथ शास्तथा कपायवचनैः क्रोधवचनैर्निर्नसपंति ॥ १५ ॥ (तति ) तम्रोऽनार्यदेवो ऽनार्दडेन मुष्टिना फोन मातुलिगादिना स्वङ्गादिनावा संवीतः कश्चिदपरिणतः साधुकी तीनां स्मरति। यद्यत्र मम कश्चित्संबंधी स्यानदा नाहमीदृशी कदर्थनां प्राप्नुयामीति । यथा खी कुदा सती स्वगृहाजमनशीला निराश्रया मांसपेशीव सर्वस्टहणीया तस्करादिनिरनिदु तासती जातपश्चात्तापा ज्ञातीनां स्मरत्येवं साधुरपि ॥ १६ ॥ ( एतेऽति)। नोति शि प्यामंत्रणं । एते देशमशकाटयः परीरहाः स्पृश्यते धनुनूयंते स्पर्शाः पपाः कठिनाइ खेनाधिसोते पुरविसह्याहस्तिनाव शरैवणिः संवाताव्याप्तानज्यंतइति शेयः । एवं नोवाअसमर्थायवशा परक्शा कर्मावताः पश्चात्स्वगृहं गत्ता नवीनीति पूर्ववत् ॥ १७ ॥ इतिउपसर्गपरिझारल्ये तृतीयाध्ययने प्रथमोद्देशकः समाप्तः ॥

१७४ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ॥ टीका-एतदेव दर्शयितुमाह । (अप्पेगेइत्यादि)। अपिःसंभावने । एके अनायाँ यात्मदंमसमाचारामिय्यासोपहतबुब्योरागवेषपरिगताः। साधु ( पलियंतेसिंति ) अ नार्यदेशपर्यंते वर्तमान (चारोक्ति) चारोयं चौरोयंस्तेन इत्येवं मत्वा सुव्रतं कदर्थयति । तथाहि । बध्नति रज्वादिना संयमयंति निलकं नीक्षणशीलं बालाअज्ञाः सदसदिवे कविकलास्तथा कपायवचनैश्च क्रोधप्रधानकटुकवचनैर्निर्नर्सयंतीति ॥ १५ ॥ अपिच (तबदंडेणेत्यादि )। तत्र तस्मिन्ननार्यदेशपर्यंते वर्तमानः साधुरनायैर्दैडेन यष्टिना मुष्टि ना वा संवीतः प्रहतोऽथवा फलेन वा मातुलिंगादिना खड्डादिना वा ससाधुरेवं तैः कद ओमानः कश्चिदपरिणतोबालोऽझोझातीनां स्वजनानां स्मरति । तद्यथा। यद्यत्र मम कत्रित संबंधी स्यात् नाऽहमेवंनूतां करर्थनामवाप्नुयामिति । दृष्टांतमाह । यथा स्त्री क्रुझा सती स्वगृहात् गमनशीला निराश्रया मांसपेशीव सर्वस्टहणीया तस्करादिनिरनिहता सती जातपश्चात्तापा ज्ञातीनां स्मरत्येवमसावपीति ॥ १६ ॥ उपसंहारार्थमाह । ( एते नोइत्यादि)। नोति शिप्यामंत्रणं । यएतयादितः प्रनृति दंशमशकादयः पीडोत्पादक त्वेन परीपहाएवोपसर्गायनिहिताः कृत्स्नाः संपूर्णाबाहुल्येन स्टश्यंते स्पर्शेड़ियेणाऽनु नूयंतइति स्पर्शाः । कथंभूताः परुषाः परुषैरनार्यैः कृतत्वात् पीडाकारिणः।तेचाऽपस वैईःखेनाऽधिसोते तांश्चाऽसहमानालघुप्ररुतयः केचन श्लाघामंगीकल्य हस्तिनश्व रणशिरसि शरजालसंवीताः शरशताकुलानंगमुपयांत्येवं क्लीवायसमाधवशाः परवशाः कर्मायनागुरुकर्माणः पुनरपि गृहमेव गताः । पानंतरं वा (तिघसद्देत्ति ) ती त्रैरुपसगैरनिताः शगः शानुष्ठानाः संयम परित्यज्य गृहं गताइति । ब्रवीमीति पूर्वव त् । उपसर्गपरिझायाः प्रथमोदेशकइति ॥ १७ ॥ ॥ अथ दितीयोदेशकस्य प्रारंनः पहेला उद्देशामा प्रतिकूल उपसर्गना कारण कह्या. हवे बीजा नदेशामां अनुकून उपसर्गना कारण कहे. अदिमे सुहमा संगा, निरकुणं जे उरुत्तरा ॥जन एगे विसीयं ति, पचयंतिज वित्तए ॥१॥ अप्पेगे नायन दिस्स, रोयंति परिवारिया॥ पोसणे ताय पुरोसि,कस्स तायजदासि ॥४॥ थर्थ-थहकेल्यथ हवे श्मे के ए सुहमाके सूक्ष्म,एटले चित्तने विकार उपजावनार एवा अंतरंग प्रतिकूल उपसर्गना कारण पण बादर एटले प्रगट देखाय नही तेचा शरीग्ने विकार करनार उपमर्ग न जाणवा एवा संगाके मातापितादिफनो संबंध,ते संबंधी जे जे नि . H a U - राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. १७॥ स्कणके चारित्रियाने रुचराकेण्डघनीय उपसर्गचे तेज उपसर्ग कहेने जमके जेवपत गै भावे यके एगेके कोई एक कायर चारित्रिन, सीपति के सदाय चियंतिजवित्तएके ते पोताना यात्माये संथमनो निर्वाह करी शके नहीं ॥१॥यपि संभावनाए, एगेके को एक नायविस्स के झातिला साधुने देखीने साधुने परिवारिया के० वीटीने रोयंति के रुदन करे एटले विलाप करे अने एम कहके अन्हे तार वालपण थकी पालए पोपण कस्युं ते अम्हे तारा ताय के तात एटले पिता वैये माटे एवं जाएयुजे थमा री धावस्थामा ; तुपण अमारु पोपण करीश पुति के तेमाटे हेपुत्र तुं अमा पोसपके पोषण कर, तथा ते साधुना पुत्रादिक होय ते एम कहेके कस्सतायजहा सिणे के पदो तात यहोषिता तमे अमने शाकारणे टोमोटो ? ॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-अथ दितीयधारन्यते । पूर्व प्रतिकूलाउपसर्गाचताः इहाऽनुकूलाउ न्यते । यथा (अदिति ) अथ श्मे वयमाणाः सूक्ष्माघांतर विकारिणः संगामातापि । बादयोनिकूणां ये पुरुत्तरार्जच्याः । यत्र येषु उपसर्गपु एकेथल्पसत्वाविषीदंति संयमे में दाः स्युः । नशक्नुवंति यापयितुं संयमे यात्मानं प्रवर्तयितुमिति ॥ १ ॥ (अप्पेगऽति) थ पिःसंजायने । एके ज्ञातयः स्वजनाः प्रनजंतं प्रबजितं वा दृष्ट्वा परिवार्य विष्टय याश्रित्य रुदंति-वदंति चैवं त्वमस्मानिः पोपितोबाल्यादारया धमस्माकं वालकोनविष्यसीति क वा ततोऽस्मान् त्वं तातपुत्र पोपय पालय कस्य कृते केन कारणेनास्मान् त्यजसि ॥२॥ ॥ टीका-उक्तः प्रथमोद्देशकः । सांप्रतं वितीयः समारन्यते । अस्य चायमनिसंबं धः । इहोपसर्गपरिझाध्ययने उपसर्गाः प्रतिपादित्तास्तेचानुकूलाः प्रतिकूलाश्च । तत्र प्रथमोदेशके प्रतिकूलाः प्रतिपादिताइहत्खनुकूलाः प्रतिपाद्यंतश्त्यनेन संबंधेनाया तस्याऽत्योदेशकस्याऽदिसूत्रं । (अहिमेइत्यादि)। यथेत्यानंतये । प्रतिकूलोपसर्गानंतरम नुकूलाः प्रतिपायंतश्त्यानंतर्यार्थः । इमे त्वनंतरमेवानिधीयमानाः प्रत्यक्षासन्नवाचित्वादि दमनिधीयते । तेच सूक्षयाः प्रायश्चेतोविकारकारित्वेनांतरान प्रतिकूलोपसर्गाश्च बाहु व्येन शरीरविकारकारित्वेन प्रकटतया बादराइति । संगामातापित्रादिसंबंधाः। एते नि कृष्णां साधूनामपित्तराउर्सध्याउरतिक्रमणीयाति । प्रायोजीवित विधकरैरपि प्र. तिकुलोपसगैरुदीमध्यस्थ्यमवलंबपितुं महापुरुषैः शक्यमेतत्वनुकूलोपसर्गास्तानयु पायेन धर्माच्यावयंस्यतोऽमीरुत्तराइति । यत्र येधूपसर्गेषु सत्स्येके थल्पसत्ताः सदनुष्ठान प्रति वियोति शीतलविहारित्वं नजंते सर्वथा वा संपमं त्यजति नैवा स्मानं संयमानुष्ठानेन यापयितुं वर्तयितुं तस्मिन वा व्यवस्थापयितुं शक्नुवंति समान तीति ॥ ९ ॥ तानेच सूक्ष्मतंगान दर्शयितुमाह । (अप्पेगेइत्यादि) थपिः सनावने । एके २७६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तथाविधाज्ञातयः स्वजनामातापित्रादयः प्रव्रजंतं प्रत्रजितं वा दृष्ट्वोपलन्य परिवार्य वेष्ट यित्वा रुदंति रुदंतोवा वदंति च दीनं । यथा बाल्यात् प्रति त्वमस्मानिः पोपितोता नां पालकोनविष्यतीति रुत्वा तनोधुनानोऽस्मानपित्वं तात पुत्र पोपय पालय कस्य क ते केन कारणेन कस्यवा बलेन तातास्मान् त्यजसि नास्माकं नवंतमंतरेण कश्चित्राता विद्यतइति ॥ २॥ पिया ते थेरने तात, ससा ते खुडिया इमा ॥ नायरोते सगा ता त, सोयरा किं जहासिणे॥३॥ मायरं पियरं पोस, एवं लोगो नविस्सति ॥ एवं खु लोश्यं ताय, जे पालंति य मायरं॥४॥ अर्थ-पियाते थेरतात के अहो तात ताहरो जे पिताले ते थेर एटले मोकरी ने अर्थात वृक्षले, तथा ससा के बेहेन ते खुडिया के न्हानीने, इमाके० ए प्रत्यद देखायजे, तथा नायरोतेसगातात के हेतात ताहरा सगाना ते एक माताना जण्या एवा सोयरा के सहोदर एक उदरना उपज्या, स्नेहना पात्र, तेने किंजहासिणे के० केम वांझीश ते कारण माटे तु अमने का वांमे ॥ ३ ॥ तथा मायरं के माता श्रने पियर के पिता तेने पोस के पोपण कर एवं लोगोन विस्तति के० एरीते पर लोकनी सिदि यो. एवंखुलोइयं ताय के तथा हेतात आलोकने विपे पण निश्चय थकी एयो श्राचार के जे पालति य मायरं के जे संसारमाहे पोताना मातापितार्नु पालणपोपणकरे, तेज श्रेष्ठ मनुष्य कहेवायले. यतोगुरुवोयत्र पूज्यंतिइति वचनात्॥४॥ ॥ दीपिका-पियेति। हेतात पुत्र ते तव पिता स्थविरः स्वसानगिनी तव कुन्निका लध्वी इमे भ्रातरस्तव निजास्तात सोदराः स्वकाःसहोदराः किमस्मान त्यजसि ॥२॥ मायरमिति मातरं पितरं पुषाण पोपय एवंफते तवेह लोकः परलोकश्च नविष्यति । इदमेव लौकिक लोकसंमतं यत् वक्ष्योर्मातृपित्रोः परिपालनं । यतः । गुरवोयत्र पूज्यते यत्र धान्यं सुसं स्कृतं ॥ चदंतकलहोयत्र तत्र शक वसाम्यहामिति ॥ ४ ॥ ॥ टीका-किंच (पियेत्यादि) हेतातपुत्र पिता ते तव स्थविरोरक्षः शतातो तः स्वसाच नगिनी तब हुन्निका लध्वी अप्राप्तयौवना इमा पुरोवर्निनी प्रत्यदेति तथा घ्रातरस्त तव स्वकानिजास्तात सोदराएकोदराः किमित्यस्मान् परित्यजसीति॥३॥ त था (मायर मित्यादि) मातरं जननी तथा पितरं जनयितारं पुपाण विनृहि । एवं चलते तवेह लोकः परलोकच नविष्यति । तातेदमेवलौकिकं लोकाचीर्णमयमेव लौकिका पं D राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. था यन्त दृश्योमातापित्रोः प्रतिपालनमिति । तथाचोक्तं । गुरवोयत्र पूज्यंते यत्र धान्यं सुसंस्कृतं । अदंतकल होयत्र तत्र शवसाम्यहमिति ॥ ४ ॥ उत्तरा मगुरुल्लावा, पुत्ता ते तात खुडया ॥ नारिया ते णवा तात, मा सा अन्नं जणं गमे ।। ५॥ एहि ताय घरं जामो, माय कम्म सहावयं ॥ वितियं पिताय पासामो, जासु ताव सयं गिदं॥६॥ थर्थ-एरीते उत्तर के प्रधान तथा उत्तरोत्तर मदुल्लावा के मधुर जेनो थालाप चे एटले नरम वचनना बोलनारा एवा पुनातेतातखुड्डया के अहोतात तमा रा पुत्र न्हाना, तथा नारियातेणघातात के तमारी जायां ते नवीन परणेलीने ने सधुवयवातीने, माटे माके रखे साके ते अनंजएंगमे के अन्यजन पासे जशे तो थापणा कुलने से कलंक लगाइशे. ॥ ५ ॥ माटे एहितायवरंजामो के अहो तात तमे भावी घरमा रहो थने त्यां रह्या थका मायकम्मं के काइपण कार्य करशोमा मेवा कार्य उपने धके अन्हे तमोने सहावयं के सहा यड्यु. तेमाटे एकवार गृहका यथी तमे जागानो परंतु वितियपि के वीजी वक्त तायके देतात अथवा हे पुत्र पा सामो के तमे जुन के अमे शरवा5 लता जोइये जे तमारो गुं विगाड थायसे, जासुता वसपंगिहंके तेमाटे चालो पोताने पेर जश्ये, एट धमा वचन मान्यकरो. ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका--(उत्तराति ) उत्तराः प्रधानानन्तरोत्तरजातावा । मधुरोनापामधुरवच नास्ते तात पुत्रालयवः । तथा नायर्या तब नवा नवयौवना नवोढा वा सा स्वया त्यक्तास ती नान्यं गजन्मार्गगामिनी मास्यात् ॥ ५ ॥ (एहीति) एहि याग तात गृहं यामः । मात्वं किमपि कर्म कथाः । अपितु कमायुपस्थिते ते वयं सहायकानविष्यामः । एकवार ताचहकर्मनिनग्नस्त्वं पुनरपि वितीयवारं पश्यामोऽदयामायदस्मानिः सहायर्नवतो नामिप्यतीत्यतोयामस्तावत्स्वकं निजं गृहं ॥ ६ ॥ ॥ टीका-अपिच । (उत्तरेत्यादि) उत्तराः प्रधानाउत्तरोत्तरजातावा मधुरोमनोकर झापालापोयेपति तथाविधाः पुत्रास्ते तव तातपुत्र झुबकालपचः। तथा नापिनी ते नवा प्रत्यगयौवना अतिनवोढा या मासौ त्वया परित्यक्ता सत्यन्यं जनं गन्मार्गयायिनी स्यादयं च महाजनापयादति ॥ ५॥ अपिच । (एहीत्यादि) जानीमोवयं यथा त्वं कर्मनीस्याप्येहि थागत गृहं यामोगलामः । मात्वं किमपि सांप्रतं कर्मकथाः १ पितु तच कर्मण्युपस्थिते वयं सहायकानविष्यामः साहाय्यं करिष्यामः ! एकवारं ताव वृहकर्मनिननस्त्वं तात पुनरपि क्षितीयवारं पश्यामोश्यामोयदस्मानिः सहायर्नब तोनविष्यतीत्यतोयामोगधामसावत् स्वकं गृहं कुर्वं तदस्म पचनमिति ॥ ६ ॥ 0 .

.
.
वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं.
गंतुं ताय पुणो गवे, पय तेणासमणोसिया ॥ अकामगं परि
कम्म, कोग्ते वारेठ मरिहति ॥॥ जं किंचि अपगं तात, तंपि
सवं समीकतं ॥ हिरमं ववहाराइ, तंपि दादासु ते वयं ॥ ७ ॥
अर्थ-गंतुंताय के तेमाटे अहो तात एकवार घेर जश्ने पुगोगो के वली फरी
यावीने यति थाजो एयतेपासमणोसिया के एटलं कीधा थकी अश्रमपपु न
थाय; जो तमे थकामगं के० गृह व्यापारनी वारहित परिकम्मं के० पोतार्नु मन
मान्यु अनुष्ठान करशो, तो तमने कोठतेवारेनमरिहति के कोण वारवाने समर्थ वेय
थवा अकामगं के वृक्षावस्थायें विपयानिलाप निवर्ने थके परिकम्मं के संयमानुष्ठा
नने विपे पराक्रम करजो, केमके तेवखत धर्म करवाने योग्य : तेवारे कोतेवारेउ
मरिहतिके तमोने कोइ पण वारवाने समर्थ थशे नहीं ॥७॥ किंचियणगंतातके वली
अहो तात जेकांश तमारा उपर झण एटले लेणुहतुं तपिसबके तेपण अमे सर्व देवूस
मीकितं के समुंकीचूं, एटले मागनाराउनुं सर्व लेणुं चुकाची दीधुं , तथा हिरन्नंचवहा
राज के जे व्यवहारने कार्य अथवा अन्य कोई नोगोपनोगने यर्थे सुवर्ण रूपादिक
खपमा लागशे तंपि के तेपण सर्व श्रमे तेवयं के० तेमोने दाहासुके० धापीयं ॥७॥
॥ दीपिका-(गंतुमिति ) तात गत्वा गृहं खजनवर्ग दृष्ट्वा पुनर्गतासि नच तेनैतावता
गृहगमनमात्रेण त्वश्रमणोनविष्यसि । अकामकं गृहव्यापारेलारहितं पराक्रमंतं स्वानि
प्रैतानुष्ठानं कुर्वाणं कोवारयितुमर्हति । एकवारं गृहमागत्य पुनर्यथोचितं कुर्याइति नावः।
थथवा अकामकं वृक्षावस्थायां मदनेबारहितं पराक्रमतं संयमे प्रवर्तमान व कोवारयि
तुमर्हति ॥॥ (जंकिंचिदिति) यत्किचित्तव ज्ञणमासीत्तदस्मानिर्विनज्य समीकृत समना
रेण व्यवस्थापितं । यञ्च हिरण्यं व्यं व्यवहारादावुपयुज्यते तदपि वयं तव दास्यामः ॥६॥
॥ टीका-किंच । ( गंतुमित्यादि ) । तात पुत्र गत्वा गृहं स्वजनवर्ग दृष्ट्वा पुनरागंता
ति नच तेनैतावता गृहगमनमात्रेण त्वश्रमणोनविष्यसि । (थकामगंति) यनिवंत
गृहव्यापारेगारहित पराक्रमंतं स्वाभिप्रेतानुष्ठानं कुर्वाणं कस्त्वां नवंतं वारयितुं निषेध
यितुमर्हति योग्योनवति । यदिवा (थकामगंति) वाईकावस्थायां मदनेशाकामरहि
नं पराक्रम संयमानुष्ठानं प्रति कस्त्वामवसरप्राप्त कर्मणि प्रवृत्तं धारयितुमहतीति ।।
॥॥धन्यच (जकिचिऽत्यादि)। तात पुत्र यत्किमपि नवदीयमृगजातमासीत्तत्सर्वमस्मा
निःसम्यग्विनन्य समीरनं समनागेन व्यवस्थापितं । यदिचोन्कटं सत् समीकृतं सुदेयत्वेन
व्यवस्थापितं यजाहिरण्यं इव्यजातं व्यवहागडावुपयुज्यते । यादिशब्दात येनवा प्रकारेण
तयोपयोग याम्यति तदपि वयं दाम्यामोनिर्धनोहमिति मारुथानयमिति ॥ ७॥

a 0 राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. १७॥ चवणं सुसेइंति, कालुणीयसमुध्यिा ।। विवो नायसंगेदि, ततो गारं पदावः ॥ ॥ जहा रुकं वणे जायं, मानुया पडि बंधई ॥ एव पं पडिबंधति, णात असमादिया ॥ १७ ॥ अर्थ-वके एरीते वचनेकरी, उति वाक्यालंकारे. ते सर्व पुत्रादिक सके रुडोरी ते सेहंति के शीखवे कानुणीय के करुणाकारे एवावचने समुहिया के पोते ते पु त्राटिक दीनपणाने नावे पोहोंच्या उतां, एम पूर्वोक्त रोते कहे, तेथी ते नायसंगेहि के ते झाति गोत्रीजे पुनाटिक तेना संगे करी, विवो के बांध्योपत्तो ततोके० तेवा रे ते थप सत्वयंत कायर साधु, तेमना बचने मोहित थयो उत्तो आगारंपहाव के थागार नणी ध्यावे, एटले घरवास मांझीने संयमने वामे ॥ ॥ | पनी जहा के जेम वणेजाय के छ बनने विषे नत्पन्न थयु एबुजे स्कं के वृक्ष ते माया के वेलडीज तेणेकरी पडिबंधई के बवाय, एटले वेलडी करी चीटाय, एव के एम, इति वाक्यानंकारे. णात के० जाति स्वजनादिक जे वे ते साधुने यसमाहिणा के० यस माधियेकरी पडिबंधति के जांधीजीये संयमथकी नष्ट करे इत्यर्थः ॥ १० ॥ । दीपिका-(वेवेति ) णवाक्यालंकारे । इत्येव पूक्तिनीय स्वजना. करुणामुत्पा दयंतीति कारुणिका समुपस्थिता प्राप्तास्त साधू (सुसेहत्ति) सुषु शिक्ष्यति व्यग्राह चंति । सचाऽपरिणतयाऽटपतत्त्वोगुस्कर्मा जातिसं गैर्विवक्षोमोहितस्तत्तोऽगारंगृहं (प धावति ) प्रव्रज्या त्या गृहे यातीत्यर्थ ॥ ॥ (जहेति) यथा बने जात वृक्ष माजु यावत्री प्रवनाति वेष्टयति । एवं ज्ञातयस्तं साधुमसमाधिना प्रतिबध्नति । तत्कुवैति येनाम्याऽसमाधिस्त्पद्यते । यतं । यमिनो मित्तवेनेण कंठे घेतूण रोया । मामित्तातो गजाई. दोविगलासुसुग्गई इति ।। १७॥ टोका-उपसंहाराचमाह (उजेवणमित्यादि)ोणमितिवाक्यातकारे इत्येव पूर्वोक्तयानी त्या मातापित्रादयः कारुणिकचोनि करुणामुत्पादयंत स्वपंचा दैन्यमुपस्थितास्तं प्रव्रजि तं प्रनतं वा ॥ (सुसेहंसित्ति) सुए शिक्ष्यति व्युदाहयति । सचापरिणतधर्माऽत्पसखो गुरुकर्मा झातिसंगैर्विवोमातापितुपुत्रकसनादिमोहितस्ततोगारं गृहं प्रति धावति पत्र ज्या परित्यज्य गृहपाशमनुबध्नातीति भए। किचान्यत् । (जहारुकमित्यादि ) । यथा वृक्ष बने यटव्यां जातमुत्पन्नं मालुयावनी प्रतिबध्नाति वेष्टयत्येव । मितिवाक्या संकारे । ज्ञातयः स्वजनास्त यति यसमाधिना प्रतिवध्नति ते तत्कुर्वति येनास्यासमा धिरुत्पद्यतइति । तया चोक्तं । थामिनो मित्तवेसेश, कंठे घेण रोय। मामित्तातोगई जा, दोधिगधास अगई॥ १० - - २७० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. विवछों नातिसंगेदि, दवीवावि नवग्गदे ॥ पितो परिसप्पंति, सुयगोब अदूरए ॥११॥ एतेसं गा मणूसाणं, पातालाव अ तारिमा॥ कीवा जन य किस्संति, नायसंगेहिं मुखिया॥१२॥ अर्थ-पीते नातिसंगेहिं के ज्ञाति गोत्रीन] संगते करी विवक्षो के विविध प्रका रे बंधाणो यको परवश थयो, एटले तेमना अनुकूल वचने करी मनने विपे धृति उप जी तेणे करी बंधाणो दबीवा विनवग्गहे के जेम नवा ग्रहण करेला हस्तिने, जो इकुखमादिकनो थाहार कराविये तो नवा बंधने करी बंधाय अथवा मधुर बचने के री उपचारिये तेवारे ते बंधननो अंगीकार करे तेम अंही पण ए दृष्टांते ते झाति गोत्रि जे पुत्रादिक ते सुयगोच के नवप्रसूत गायनीपेरे जेम तेगाय पोताना बालक थकी थ दूरए के ० दूर नजाय, तेम ते पिस्तोपरिसप्पंति के पुत्रादिक तेसाधुने यहां पाडवाने यर्थे पठवाडे लाग्याज फरता रहे ॥ ११ ॥ हवे संगनो दोपं कहेने, एतेसंगा के ए पूर्वोक्त मातापितापुत्रादिकनो जे संगम ते मणूसाणं के मनुष्यने पातालाव के० पाताल समुनी पेरे अतारिमा के तरतां उस्तर जाणवो जयय के जे संगमने विपे मनुष्य कौवा के क्लीव असमर्थ उतां किस्संति के क्लेश पामे, ते केवाचता क्लेगपामे, तोके नायसंगेहिंमुछिया के ज्ञाति स्वकनने संगे गृ६ मूर्छित नतां संसार मांहे क्वेश पामेजे. ॥ १३ ॥ ॥ दीपिका-( विवाति ) । झातिसंगौवनोविशेपेण बदः । तेच ज्ञातयस्तस्मिन्नव सरे तम्य सर्वमनुकूलमनुतिर्यति । यथा हस्ती नवग्रहे प्रत्युत्पादनार्थ कुखंडादिनिरू पचर्यते तथाऽसावप्युपचर्यते । यथाऽनिनवप्रसूता गोर्निजवत्सस्यादूरगा समीपति नौसती पृष्ठतः परिसर्पति एवं स्वजनायपि तन्मार्गानुगाः स्युः॥११॥ ( एतेति ) एते पूर्वोक्ताः संगाः पित्रादिसंबंधामनुष्याणां पातालाः समुझाव थातारिमाउस्तराः संति कौवाथसमर्थाः। यत्र येषु संगेषु क्लिश्यंति क्लेशमनुनवंति झातिसंगैमूर्तिताः ॥ १२ ॥ ॥ टीका-थपिच । (विबहऽत्यादि) विविधं वक्षः परवशीरुतः विवछोहातिसंगर्मा तापित्रादिसंबंधैस्तेच तस्य तस्मिन्नवसरे सर्वमनुकृजमनुतिष्टंतोतिमुन्पादपंति । हस्तीश पि नवगृहे थनिनवग्रहणे धृत्युत्पादनार्थमिनुशकलादिनिरुपचर्यते । एवमसायपि सर्वा नुकूनरुपायैरुपचर्यते । दृष्टांतांतरमाह । यथाऽनिनवप्रसृता गोर्निजस्तनधयम्यादृग्गा स मीपवर्तिनी सती पृष्ठतः परिसपत्येवं तेपि निजाउत्प्रजिनं पुनर्जातमिव मन्यमानाः पृष्ठ तोनुसपैति तन्मार्गानुयायिनोनवंतीत्यर्थः॥११॥ संगदोपदर्शनायाह । (एतेसंगाइत्यादि) . -- राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. २१ एते पूर्वोक्ताः सज्यंतइति संगाः मातृपित्रादिसंबंधाः कर्मोपादानहेतवः मनुष्याणां। पाताला श्व समुशाश्वाप्रतिषितनूमिततत्वात् ते (अतारिमत्ति) उस्तराएवमेतेपि संगाथल्पस वैखेनातिसंध्यते । तत्रच येषु संगेप कीबाअसमर्थाः क्लिश्यंति क्वेशमनुनयंति सं सारांतवर्तिनोनवंतीत्यर्थः । किनूताः झातिसंगैः पुत्रादिसंबंधैमूर्वितार माथभ्युपपन्नाः संतोन पर्यालोचपत्यात्मानं संसारांतर्वर्तिनमेव तिश्यति ॥ १५ ॥ तं च निरकू परिन्नाय, सबै संगा महासका। जीवियं नाव करिख का, सोचा धम्ममणुत्तरं ॥ १३॥ अहिमे संति आवट्टा, कास वेणे पवेश्या॥ बुचा जब यसप्पंति, सीयंति अबुदा जहि ॥२४॥ अर्थ-वंचके तेमाटे निस्कूके छ जे साधु होय ते ज्ञाती स्वजनादिकना समागमने परि नाय के ज्ञ परिझायें करी संसार- कारण जाणीने प्रत्यारज्यान परिझायें परिहरे के मके, ए सवसंगा के समस्त समागमो जे ते ते महासचा के महानंच मोटा कर्मी मा स्थानको जाणवा. ते कारण माटे जीवियनावकैखिका के अनुकूल उपसर्गश्रावे थके पण, असंयमे जीवितव्य बांके नहीं, एटले गृहस्थावासनी बांदा साधु करे नहीं; ठं करीने तो के अणुनरं के अनुत्तर एटले प्रधान एवो धर्म के श्रीजिनधर्म तेने सोचा के सामनीने असंयम वांजे नही ॥ १३॥ अहो अथ एटजे हवे अथवा | पानांतरे हो इति विस्मये इमेके ए प्रत्यक्ष समस्त जन प्रतिक्ष संति के चे एवा यावहा के शावर्त एटले जेम नदीने विपे पाणीना यावर्त होय, तेम यहीं उत्कृष्ट मोहनीयना उदय थकी उत्पन्न थयां जे विषयानिलारुप आवर्त, ते जीवने संसार माहे बुडवाना स्थानक नाणवा. ए कासवेणं के काश्यपगोत्री श्रीवईमान स्वामी ते ऐ पवेश्या के प्रवेदिता एटले कहा ले जल के जे पकी बुधा के पमित तत्वना जाण ते धवसपंति के दूर थाय चे; थने अयुहा के युद्ध एटले यज्ञानी लोक ते जहिं के जे यावर्तने विपे सीपति के० सदाय 'चममा पडीने बुढेठे ॥ १४ ॥ । दीपिका-(तचेति ) तंच निकुईपरिझया प्रख्यानपरिझया परिहरेत् । यतः सर्वे संगामहाश्रवाः कर्मबंधहेतवस्ततोऽसंयमजीवित नायकांदत मानिसपेत् श्रुखा धर्म मनुतरं प्रधान ॥ १३ ॥ (हिमेऽति) अथ इमे थायामोहपाशाः संक्ति काश्यपेन श्रीवारेण प्रवेदिताः कथिताः । यत्र येषु संगेषु सत्व बुधास्तत्वज्ञायपसर्पति तदूरगा मिनः स्युः । थबुधायशास्तु तत्र सीदति थासक्राः स्युः ॥ १५ ॥ का-थपिच । (तचेत्यादि)।तच ज्ञातितंग संसारकहेतुं निदुपरिझया प्रत्यार पान .

.. २२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. परिझया परिहरेत् । किमिति यतः सर्वेपि केचन संगास्ते महाश्रवामहांति कमाया अवताराणि वर्तते । ततोनुकूलैरुपसर्गरुपस्थितैरसंयमजीवितं गृहावासपाशं नानि कांदेत नानिलपेत् । प्रतिकूलैचोपसर्गःसनिर्जीविताजिलापी ननवेदसमंजसकारित्वेन न वजीवितं नानिकांदेत् । किंकृत्वा श्रुत्वा निशम्यावगम्य । कंधर्म श्रुतचारित्राव्यं । नास्यो तरोस्तीत्यनुत्तरं प्रधानं मानीऽमित्यर्थः ॥१३॥ अन्यच्च । (अहिमत्यादि)। अत्यधिका रांतरदर्शनार्थः । पाठांतरं वा अहोति तच्च विस्मये । इमे इतिप्रत्यक्षासन्नाः सर्वजनविदि तत्वात् संति विद्यंते वयमाणायावर्तयंति प्राणिनं नामयंतीत्यावस्तित्र इव्यावर्ता नद्यादे वावर्तास्तूत्कटमोहोदयापादितविषयानिलापसंपादकसंपत्प्रार्थना विशेपाएतेचाव र्ताः काश्यपेन श्रीमन्महावीरवईमानस्वामिनाऽनुत्पन्नदिव्यज्ञानेनावेदिताः कथिताः प्रतिपादिताः । यत्र येषु सत्सु बुझायवगततत्त्वाथावर्तविपाकवे दिनस्तेभ्योवसर्पते । प्रम ततया तदूरगामिनोनवंत्ययःवास्तु निर्विवेकतया येह्यवसीदंत्यासक्तिं कुर्वतीति ॥ १४॥ रायाणो रायमचाय, माहणा अज्ज्य खत्तिया॥निमंतिवंति जो गेदि, निस्कूणं साद जीविणं ॥ १५॥ वरस रहजाणेहिं, वि दारगमणेहिया ॥मुंजनोगे इमे सग्घे, महरिसी पूजयामुतं ॥१६॥ अर्थ-हवे ते थावर्त कहे. रायापोराय के राजाना राजा जे चक्रवर्ति प्रमुख तथा राजाना मचाय के अमात्य मंत्रीश्वरप्रमुख तथा माहणा के० ब्राह्मण ते पुरोहित प्रमुख अथवा खत्तिया के बीते इक्ष्वाकुकुलप्रमुख वंशने विपे उत्पन्न थयला एवा पुरुषो ते निस्कूणंजीविणं के साधुने थाचारे प्रवर्तता एवा सादु के साधुउने नोगेहि के नोगे करी निमंतिपंति के ब्रह्मदत्ते जेम चित्र माधुने निमंत्रण कयं तेनी रे निमं त्रण करे ॥१५॥ दवे जेरीते नोगे करी निमंत्रे ते देखाडेने. इधस्तके हस्ती घोडारह के रथ यानके पालखी प्रमुख, एटले करी निमंत्रण करे नोलवे विहारगमणेहिय के उद्यानादिकने विपे क्रीडादिक हेतुये गमन करवाने थर्थ, तथा अन्य इंझियोने अनुकूल एवा विषयसुखने थर्थ निमंत्रण करे थने कहेके इमे के था प्रत्यक्ष सम्ये के श्लाघनीय लोगे के नोग ते तमे चुंजके नोगबो; महरिसी के थहो महर्षि एटले प्रकारे करीने पूजयामुत के थमें तमोने पूजीये तैये ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-(रायाणोति)। राजानोराजामात्यामंत्रिगोब्राह्मणाः अथवा कृत्रियाः शेपनृत्याः । एते सर्वेपि निझुकं साधुजीविनं साध्याचारेण जीवनशी साधु जोगनिमंत्रपं ति नोगांधोगीकारयति । यथा ब्रह्मदत्तचकिणा चित्रसाधुगिनिमंत्रितइति ॥१५॥ तथा . राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. १३ (हउस्सेति)। हस्त्यश्वरथयानैस्तथा विहारगमनैः क्रीडादिगमनैः साधु निमंत्रयंतीति। य या। त्वं चुदव नोगान् इमान् माध्यान हे महर्षे वयं त्वां पूजयामः सत्कारयामः ॥१६॥ ॥ टीका-तानेवावान दर्श मित्तुमाह । (रायार्णाऽत्यादि)। राजानश्चक्रवदियों राजामात्याच मंत्रीपुरोहितप्रनृतयस्तया ब्राह्मणाअथवा दत्रियाइदवाकुवंशप्रनृतयः एते सर्वेपि नौगैः शब्दादिविपनिमंत्रयंति जोगोपनोगं प्रत्यच्युपगमं कारयति कं लिदु. के (साधुजीविणमिति)। साध्वाचारेण जीवितुं शीतमस्येति साधुजीविनमिति । यथा व्र प्रदत्तचक्रवर्तिना नानाविधनोगश्चित्रसाधुरुपनिमंत्रितइत्येवमन्येपि केनचित्संबंधेन व्य वस्थितायौवनरूपादिगुणोपेतं साधु विषयोदेशेनोपनिमंत्रयेपुरिति ॥ १५॥ एतदेव द शयितुमाह । (बस्तरहेत्यादि) । हस्त्यावर ययानस्तथाविहारगमनैः विहरणं क्रीडनं विहारस्तेन गमनान्युद्यानाटो कोडया गमनानीत्यर्थः । चशदादन्यैश्चभियानुकूनैपियैरुप निमंत्रयेस्तद्यथा सुवि नोगान शब्दादिविषयानिमानस्मानिकितान् प्रत्यक्षासन्नान श्लाघ्यान प्रशस्तान ननिंद्यान महर्पसाधो वयं विषयोपकरणढोकनेन खां नवन पूज यामः सत्कारयामइति ॥ १६ ॥ वनगंधमलंकार, इचीन सयणाणिय ॥ नजाई माई नोगाई, आनसो पूजयामृतं ॥ १७ ॥ जो तुमे नियमो चिन्नो, निरकुन्नाव मि सुक्या । अगारमावसंतस्स, सबो संविजए तदा ॥ १७ ॥ । अर्थ-वली व के वस्त्र नीना बिना चीन अंगुकादिक श्रने गंध के गंध ते कपूरादिक तथा अलंकार के श्राजूपण ते केयूरादिक तथा इसी के स्त्री ते नवयौ चना अने सयपाणिय के शयन ते पर्यफतूलिकाटिक मुंजाइमाईनोगाई के प्रत्या दिक ए प्रत्यद लोग लोगयो; पाचसो के हो वायुप्मन् साधु पूजयामुतं के एट ले प्रकारे करी धमे तमने पूजीये ये ॥ १७ ॥ जोतुमे नियमोचित्रों के अहो साधु जो तमे पूर्व महाप्रतादिकरूप नियम पाचखोने, निरकुनामि के ते निदाने नावे संयमने अवसरे याचसोने, सुवया के० हे सुत्रति अगारमावसंतस्त के० ते धागार गृहस्थावासे वसता पण सखो संविजएतहा के सघालो तेमजने सुरूत अथवा उप्क तजे करयां तेनो नाश नथी ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-(वोति), वस्त्राणि गंधाः सुगंधचूर्णानि यस्वगंधं पलकार केयूराद्यानरणं त था स्त्रियः शयनानि पर्वकादीनि मान्नोगांस्त्वं ब्रुदय । हेयायुप्मन् वा एनिः पूजयामः ॥१७॥ (जोतुति) यस्त्वयापूर्व निर्धानावे नियमोमहाप्रतापभीर्णोऽनुष्टित्तः थगारं गृहं थावसत्तस्तव सर्वोपि विद्यते नहि सुरूतस्याऽनुचीर्णस्य नाशोस्तीत्यर्थः ॥१७॥ D १७४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ॥ टीका-किंचान्यत् । वस्त्रगंधेत्यादि । वस्त्रं चीनांगुकादि गंधाः काटपुटपाटकादयः वस्त्रा णि च गंधाश्च वस्वगंधमिति समाहार ६६ः । तथा अलंकार कटककेयूरादिकं तथा स्त्रि यः प्रत्यग्रयौवनाः शयनानि च पर्यकतूलीप्रवरपटोपधानयुक्तानि इमान् जोगानिमिय मनोनुकूलानस्मानिकितान चंदव तपनोगेन सफलीकुरु हेयायुप्मन् नवंतं पूजयाम सत्कारयामइति ॥ १७ ॥ अपिच (जोतुमेइत्यादि ) यस्त्वया पूर्व निकुनावे प्रव्रज्याव सरे नियमोमहाव्रतादिरूपश्चीर्णोनुप्ठितः इंडियनोऽडियोपशमगतेन हेसुबत ससांप्रत मप्यगारं गृहमावसतीगृहस्थनावं सम्यगनुपालयतोनवतस्तथैव विद्यतइति । नहि कृतस्यानुचीर्णस्य नाशोस्तीति नावः ॥ १७ ॥ चिरं दूइजमाणस्स, दोसोदाणिं कुतो तव ॥ श्च्चेव णं निमंते ति, नीवारेणव सूयरं ॥ २०॥ चौइया निरकचरिया, अचयंता जवित्तए ॥ तत मंदा विसीयंति, उहासिव सुब्बला ॥३०॥ अर्थ-चिरंदूरङमाणस्स कं० घणो काल संयमानुष्ठाने करी विचरता तमने दोसो दार्णिकुत्तोतव के हमणा दोपनी प्राप्ति क्याथी थशे एटला दिवस सुधी घणा व्रत पाल्यांचे इच्चेवणं के ० इत्यादिक जोग योग्य पदार्थाये करी निमंतति के ते साधुने नि मंत्रण करे ते उपर दृष्टांत कहे नीवारेणवस्यरं के जेम नीवार एटले व्रीहिना कण तेणे करी सूयरने कूटबंधमां पाडे तेम चारित्रियाने संयम थकी भ्रष्ट करी संसाररूप पास बंधनमा नाखे ॥१॥ चोइयाके संयमने विपे वारंवार प्रेखा उतां पण निरकूके ए चारित्रि या चरियाए के साधुनी समाचारीने विपे अचयंता के असमर्थ जवित्तए के संयम रूप नारनो निर्वाह करवाने अशक्त उता तल के ते मुक्ति पंथने विपे मंदा के को । इएक मंद अज्ञानी कायर चारित्रि होयते विसीयंति के सीदाय एटले सीतल विहा री याय. ते उपर दृष्टांत कहे. उजाणंसीव के जेम मार्गने विपे गंचे स्थानके या वे थके उब्बला के उर्वत बल दिया गामलाने नारे पीड्या थका सीदाय गावडनाखी नीचे पडे. तेम साधु मंद चारित्रि महानतनो नार नारखी संसारमाहे पडे ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-(चिरमिति ) चिरं बदुकाल ( दूङमाणस्सेति ) संयमक्रियया विहरत स्तवेदानी कुतोदोपोनेवास्तीत्यर्थः । इत्येवं पूर्वोक्तप्रकारेण ज्ञातयः साधुं निमंत्रयति । यथा नीवारेण व्रीहिविज्ञोपेण सूकरं वराहं कूटे पातयंति एवं साधुमपि ॥ २ ॥ (चो श्याइति ) जिक्नुसमाचर्यया साधुरामाचर्यया प्रेरिताः संयमानुष्ठानेनात्मानं यापयितुं ।

44 राय धनपतसिंघ बाढ़ापुरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. त्य वर्तयितुमशक्नुवंतस्तत्र संयमे मंदाविपीति शीतलविहारिणः स्युः । यथा उद्याने क स्थानमा उल्दिप्तमहानाराबलीवथतिधुबलाः सीदति ग्रीवां पातयित्वा ति; त्येवं साधयोपि ॥ २ ॥ ॥ टोका-किंच (चिरमित्यादि )। चिरं प्रसूतकाल संयमानुठानेन (श्नमाणस्तत्ति) बिहरतः सतइदानीं सांप्रत दोषः कुतस्तव नेवास्तोति लावः । इत्येवं हस्त्यश्वरमादि निर्वस्त्रगंधालंकारादिनिश्च नानाविधैरुपनौगोपकरणः करणनूतैः । समितिवाक्यालंकारे । ते निहुँ साधुजीविनं निमंत्रयति जोगबुद्धि कारयति । दृष्टांत प्रदर्शयति । यथा नीबारे ण त्रीहिविशेषकपदानेन सूकर वराहं कटके प्रवेशयत्येवं तमपि साधुमपि ॥ १५ ॥ अनंतरोपन्यस्तवातीपसंहारार्थमाह । (चोदिताइत्यादि)। निलूणा साधूनामुयुक्तवि हारिणां चर्या दशविधचक्रवालप्तामाचारी स्वामित्यादिका तया नोटिता प्रेरिता । यदि वानिहुचर्यया करणनूतया सीदतभोदितास्तकरणं प्रत्याचार्यादिकैः पानःपुन्येन प्रेरितास्त चोदनामगनुवंतः संयमानुष्ठानेनात्मानं यापयितुं वर्तयितुमसमर्थाः संतस्तत्र तस्मिन् संयमे मोकगमनहेतो नवकोटिशतावाप्तमैदाजडाविपीति शीतलविहारिणोनवं ति तमेवाचिंत्यचिंतामणिकल्पं महापुरुषानुचीर्ण संयम परित्यजति । दृष्टांतमाह । ऊ यानमुद्यान मार्गस्योन्नतोजागउट्ठकमित्यर्थः । तस्मिन् उद्यानशिरसि बदिसमदानरा उक्षाणोतिर्बलायथावतीदंति ग्रीवां पातयित्वा तिटंति नोदिप्तरनिर्वाहकानवंतीत्येवं तेपि नावमंदाउदिप्तपंचमहावतजार वोढुमसमर्थाः पूर्वोक्तनवावतःपरानमाविषीदति २० अचयंतावलूदेण, बहाणेण तजिया॥ तत्र मंदा विसीयंति, जाणंसि जरग्गवा ॥ २१॥ एवं निमंतिए लघु, मुखिया गिध वीस ॥ अशोववन्ना कामहिं, चोइजंता गयामिहं तिबेमि ॥२॥ इति नवसग्गपरिन्नाए वितिन सो सम्मत्तो ॥३॥ अर्थ-एरोते अचयंतावहेण के संयमने निर्वाह करवा अशक्त, तथा उपहा रोड के बाह्यान्यंतर तपे करीने तकिया के पौडया पता तब के० ते संयमने विपे, मंदा के कोइएक मंद अज्ञानी वितीयंतिके० सीदाय; कोनीपरे तोके उजाति के जेम उद्यान एटले उयस्थलनमिने मस्तके थावे तेवारे जरगया के गरढो मौकरो कृपन सीदाय, धने नारनी पीडाय पीडची थको तो तरुण बामद पण सोदाय तो जर जय एटले मोकरो बलट सीदाय तेमां केजर्मुः ॥२१॥ एनिमंतिएला के ए पूर्वी करीत कामनोगादिके करी निमंत्रण लेने ते कामनोगने विपे मुखियाके मूर्षित उता २४

१६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं.
तथा गिक्षश्ठीसु के स्त्रीने विपे गृह एटले अत्यंत बासक्त बता तथा असोववन्ना
कामेहिं के कामनोगने विपे अध्युपपन्न एटले तेनेविपे रागी होय तेने विवेकी पुरुपे
चोजंता के चोयपा करी ति ते चोयणा सहन करी शके नही, एवा मंद चारित्रिया,
ते संयम मीने गयागिहं के० नागा थका, फरी घरवास अंगीकार करे. तिवेमिनो
अर्थ पूर्ववत् ।। २२ ॥ इतिश्री उवसग्गपरिन्नाए बितिउद्देशः समाप्तः
॥ दीपिका--(अचेति ) रूदेण संयमेनात्मानं यापयितुमशक्नुवंतउपधानेन तर्जि
ताः पीडिताः संतस्तत्र संयमे मंदाविपीदंति स्थलनूमौ यथा जरजवाजीर्णबलीवर्दाः। त
रुणस्यापि तत्रसीदनं संजवति किंपुनर्जीर्णस्येति जीर्ण ग्रहणं । तथा समर्थानां विवे
किनामपि संयमे सीदनं संनाव्यते किंपुनमैदानामिति ॥ २१ ॥ (एवमिति ) एवं पूर्वो
तं निमंत्रणं नोगं प्रति प्रार्थनं लब्ध्वा प्राप्य तेषु मूर्विताथासक्ताः स्त्रीपु गृपादत्तोपयोगा
रमणीरागमोहितास्तथा कामेषु नामदनेषु अध्युपपन्नाः कामानुगतचित्ताः संयम प्रति
प्रेरणां सोढुमसमर्थाः प्रवज्यां त्यक्त्वा गृहंगता गृहस्थीनूताइति । ववीमीतिपूर्ववत् ॥२२॥
इति उपसर्गपरिझाये तृतीयाध्ययने दितीयोदेशकः समाप्तः
॥ टीका-किच । (अचयंताश्त्यादि) रुकेण संयमेनात्मानं यापयितुमशक्नुवंतः
स्तयोपचानेनानशनादिना सबाह्याच्यंतरेण तपसा तर्जिताबाधिताः संतस्तत्र संयमे में
दाविपीदंत्यद्यानशिरस्युलुकमस्तके जीर्णोऽर्वलोगोरिव यूनोपि हि तत्रावसादनं संना
व्यते किंपुनर्जरजवस्येति जीर्णग्रहणं । एवमावर्तमंतरेणापि तिसंहननोपेतस्य वि
वेकिनोप्यवसीदनं संजाव्यते किंपुनरावर्तरुपसर्गितानां मंदानामिति ॥ ३१ ॥ सर्वोप
संहारमाह । (एवमित्यादि)। एवं पूर्वोक्तया नीत्या विषयोपनोगोपकरणं दानपूर्वकं नि
मंत्रणं विषयोपनोगंप्रति प्रार्थनं लब्ध्वा प्राप्य तेषु विषयोपकरणेषु हस्त्यश्वरथादिषु
मूर्षिताअत्यंतासक्तास्तथा स्त्रीपु गृक्षादत्तावधानारमणीरागमोहितास्तथा कामेषु वा
मदनरूपेऽध्युपपन्नाः कामगतचित्ताः संयमेऽवसीदतोऽपरेणोद्युक्त विहारिणोनोद्यमानाः
संयम प्रति प्रोत्सह्यमानानोदनं सोटुमशवंतः संतोगुरुकर्माणः प्रवज्यां परित्यज्यादप
सत्वा गृहं गतागृहस्थीनूताः ॥ इतिपरिसमाप्तौ । बीमाति पूर्ववत् ॥ २ ॥
हवे त्रीजा अध्ययननो त्रीजो उद्देगो प्रारंनिये ये.
जदा संगामकालंमि, पितो नीरु वद ॥ वलयं गदणं एए
मं, कोजाण पराजयं ॥१॥ मुदत्ताणं मदुत्तस्स, मुदत्तो ढोड
तारिसो ॥ पराजिया वसप्पामो, पति नीरु नबेहई ॥२॥

0 । . राय धनपतसिंघ वादारका जेनागमसंग्रह भाग जसरा. थर्थ-जहासंगामकालमि के जेम संग्रामनो काल श्रावे वते, नीरू के० कोइएक बीको पुरुप पितोके। 70 पायो वेद के जुए, एटले बीकरण मनुष्य संग्रामने काले प्रथ मयीन प्रतिकार कारण उर्ग प्रवन्न स्थानक नातवाने थर्थ जूए; ते स्थानक देखाडेठे; वलयं के वनयाकारे उदक रहित एवी गाते उर्गम होय अथवा जेमा पेसता,तथा नीकत तां गहरांके गहन होय, एटले वृद्ध करी शाप्त होय यने णूमं के प्रचन्न एवा जे गि रि गुफादिक तेनुं अवलोकन नासवाने अर्थ करे तेनुं कारण मनमां भावीरीते चितवे जे, कोजाणपराजपं के कोण जाणे एवा संग्रामने विपे कोनो जय पराजय पशे, कार्यसिदि देवायत्तने, थोडा होय ते घणाने पण जीतीशकेले ॥ १ ॥ मुगुत्ताणं मुहुन स्स के मुहूर्त जोवामा कोइएक मुहूर्न मुहत्तोहोरतारिसो के थपर थन्य मुहूर्त कान विशेष लक्षण तेवु होय त्यां एवो प्रस्ताव थायेके पराजियाके : ज्या जीवने जय पणुं धाय अथवा पराजय पणुं पण याय तेवारे नासीजइने ए स्थानको मने जुपीरेवाने काम श्रावशे इतिके एवा स्वरूपे धवप्लप्पामोके पराजयने अवसरे कदाचित् संग्राम थकी नासीने पाठ थाईं पडे तेबारे शी गति याय, तेमाटे नीरू के वीकण सुनट ते नासवान स्थानक उवेहता के प्रथमयीज मनमा चितवी राखे ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-अथ तृतीयोदेशकः प्रारम्यते । पूर्वोदेशकयोरनुकूलप्रतिकूलोपसर्गावक्ता स्वाध्यात्मविपादः म्यादिति । यत्रोच्यते । (जदेति) यथा संग्रामकाले कधिनी परानी कयुवावसरे घटतः प्रेक्ष्ते नाशस्थानं चाऽऽलोकते विलयं यत्रोदकं वलयाकारेण स्थित दकरहिता वा गर्ता गहनं धवाविरक्षारतं स्थानं णूमं प्रउन्नगिरिगुदादिकमित्यादिस्थानं नाशहेतोरालोकते । यतः कोजानाति पराजयं कस्य जयः पराजयोवा नावीति कोहि दैवायत्ताः कार्यसिहयः ॥ १ ॥ किंच। (मुहुर्नेति ) मुहूर्तानामेकस्य या मुहूर्तस्याऽपरो मुहर्तः कालविशेषस्तादृशोनवति । पत्र जयः पराजयोवास्यात् । एवं सति पराजिताक्य मक्सपीमति नीरुपेढ़ते शरणमीति ॥ ॥ ॥ टीका-उपसर्गपरिज्ञायां उत्तोक्तिीयोद्देशकः सांप्रत तृतीयः समारन्यते । यस्यचा यमनिसंबंधः। इहानंतरोदेशकान्यामुपसर्गायनुकूजप्रतिकूजनेदेनानिहितास्तैश्चाध्यामधि पोरनं भवतीति तदनेन प्रतिपायतइत्यनेन संबंधेनायातस्यास्यादेशकस्याटिसूत्रं (जहे त्यादि) दृष्टांतेन हि मंदमतीनांसुग्वेनवार्थाचगतिर्नवतीत्यतादादेव हटातमाह । यथा कविनोतरमनकरणः संग्राममाले पगनीमयुभावसरे समुपस्थितः पृष्ठतः प्रेक्षते थादाचे चापत्यतीकारहेतुनूनगोदिक स्थानमवलोकयति तदेय दर्शयति । क्लयमिति । यत्रोदक वजयासारेण व्यवस्थितमुदकरहितावा गर्ता पुःखनिर्गमप्रवेशा तथा गहनं धवादिवः - ថា तीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतकंधे तृतीयाध्ययनं. कटिसंस्थानीय(णूमंति) प्रबन्नं गिरिगुहादिकं किमित्यसावेवमवलोकयति । यतएवं मन्य ते । तत्रैवंनूते तुमुले संयामे सुनटसंकुले कोजानाति कस्यात्र पराजयोनविष्यतीति यतो दैवायनाः कार्यसिध्यस्तोकैरपि बहवोजीपंतति ॥ १ ॥ किंच (मुदुत्ताणमित्यादि ) मु दू नामेकस्य वा मुहूर्तस्यापरोमुहूर्तः कालविशेपलक्ष्णोबसरस्ताहग्नवति यत्रजयः प राजयोवा संभाव्यते तत्रैवं व्यवस्थिते पराजितावयमपसमिोनश्यामइत्येतदपि संभाव्य ते अस्मविधानामिति नीरुः एष्ठतापत्प्रतीकारार्थ शरणमुपेक्षते ॥ ५ ॥ एवं तु समणा एगे, अबलं नचाण अप्पगं ॥ अणागयं जयं दि स्स, अविकप्पति मंसुयं ॥३॥ कोजाण विश्वातं. चीन नदगा . वा॥ चोकंता पवरकामो, गणो अवि पकप्पियं ॥४॥ अर्थ-हवे एपूर्वोक्तदृष्ठांत, कायर साधु साथै मेलविएए एवंतु के एरीते समपाए गे के० कोइएक श्रमण प्रवर्जित अल्प सत्वना धणी ते अप्पगं के० पोताने विपे थ बल के अवलपषु एटलें संयमरूप नार वहेवाने जाव जीवसुधी पोताने विषे अस मर्थ पणु नचाण के जाणीने अणागवनयं के अनागत एटले धागमिक कालनोज य दिस्सके देखीने, एटले आगल वृद्धावस्थायें तथा ग्लानावस्थायें तथा दुनिने वि पेमने गुं त्राण शरण थशेयविकप्पंतिमंसुर्यके एवी कल्पना करीने तेरावकरे के मने व्या कर्ण,ज्योतिप, वैद्यकादिक त्राण शरण थशे माटे तेवा शास्त्रोनणे॥३॥ कोजाणश्के कोण जाणे विच्वात के मुजने केचा कारण थकी संयमनो घंस थशे. इसी के स्वीथकी थसे उदगाचवाके किंवा उदक एटले सचित्तपाणीना परिजोग थकीयो, केमके कर्मनीवि चित्र गति एपोधचिपक प्पियंके प्रकल्पित पूर्वोपार्जित इव्य नथी जे ते समय म ने काम श्रावे; तो तेवखते चोङांताके० कोइयें थमने पूधा थकां पवस्कामो के व्याकर्णादिक काहिसं एरीते चिंतवन करी ज्योतिपादिकने विपे यत्न करे ॥४॥ ॥ दीपिका-लोकश्येन दृष्टांतं प्रदर्य दातिकमाह । (एवमिति) एवं पूर्वोक्तह पातेन श्रमणाएके अल्पसत्वासात्मानमवलं संयमनारवहनामं ज्ञात्वाऽनागतमेव जयं दृष्ट्वा इदंव्याकरणं गणितं ज्योतिप्क वैद्यकं मंत्रादिकं वा श्रुतमधीतं मम त्राणाय स्यादि ति अविकल्पते मन्यते ॥ ३ ॥ (कोजाणइति) कोजानाति व्यापात संयमाशं । के न पराजितस्य मम संयमाचंशःम्यादिति। किंस्त्रीतः किंवा उदकात् स्नानाद्यर्थमुदकसेवना निजापात् इत्येवं ते वराकामन्यते ननो ऽस्माकं किंचित्प्रकल्पितं पूर्वोपार्जितं इव्यम स्ति यनस्यां खावस्थायां कार्य ममेति । अतचोद्यमानाः परेण एव्यमानावयं हस्तिशि , २० हितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. चित्तना अस्थिरपणाने पोहोता थका, मनमा विचार करे के, 'जाणी, अमे जाव जीव सुधी संयम पाली शकगुं; किंवा नही पाली शकगु; कोनीपेरे तोके पंथाणंचके जेममार्गने विपेचकोवियाकेज्यनिपुण एवापुरुषो मार्ग देखी संदेहमा पडे, के गुंजापीयें एमार्ग अमुक स्थानके जशे किंवा नही जायः ॥५॥हवे माहापुरुपनी स्थिति कहेले. जे के जे महासत्ववंत मोहोटा पुरुप नाता के ज्ञात लोफोमांहे प्रसिह अने वरपुर गमा के० शूरवीर पुरुपोमा अग्रेसर, एटले आगेवान एरीते प्रसिद्ध थयेलावे ते संगा मकालंमि के संग्रामकालने अवसरे, णोते पिध्मुवेहिंति के पा न जुवे, एटले ना सी जवानुं स्थानक जुए नही; किंपरंमरणंसियाके ते एम जाणे जे आपणने मरण तो साश्वत एटले क्यारेपण मरतुं तो धावश्यले नासी जागुं तो, समारो यश जतो रेशे; ते कारण माटे पा संग्रामनेविपे धमे मरण पामीयुं पण अमारो यश अखंमित राखी| ॥६॥ ॥ दीपिका-(इच्चेवेति ) इत्येवं पूर्व प्रकारेण यथा नीरवः संग्रामे प्राप्तावलयादि स्थानसमुपेक्षिणः स्युस्तथा प्रत्रजितायपियाजीविकानयाध्याकरणगणितादिकं जी वनोपायत्वेन प्रत्युपेदंते परिकल्पयंति । किंजूताः । विचिकित्सा चित्तविलुतिः किमे नं संयमं वयं समर्याउत नेत्येवंरूपा। यमुक्त । लुस्कमपुण्हमत्तिययं, कालाइक तसोयणं विरसं ॥ नूमीलयणं लोउ, असिणाणं बंनचेरंच ॥ १ ॥ तां समापन्नाः प्राप्ताः। यथा पं थानं प्रत्यकोविदाधनिपुणाः किमयं पंथा इंटं देशं यास्यति नवेति कृतचित्तसंदेहाः स्युः । तथा ते संयमनारवहने संदेहं प्राप्ताः । यथानिमित्तादिकं जीविकार्थ परिकल्पयंति ॥ ५ ॥ (जेनसंगेति ) ये पुनर्मदासत्वाः। तुर्विशेपणे। संयामकाले ज्ञाताः प्रतिक्षाः शूरा णां पुरंगमाः पुरोगामिनः सुनटायवर्तिनस्ते टठं नप्रेदंते नाशस्थान नविलोकयति किं त्वेवं मन्यते यदत्रास्माकं किमपरं मरणमेव स्यात् नवतु मरणं यशोमायातु। यमुक्तं । वि शरारुनिरविनश्वरमतिचपलैः स्थास्नुवांडतां विशदं ॥ प्राणैर्यदिशूराणां, जवति यशः किं न पर्याप्त मिति ॥ ६ ॥ ॥ टीका-उपसंहारार्थमाह । (उच्चवमित्यादि) । इत्येवमिति पूर्वप्रकांतपरामर्शार्थ । यथा नीरवः संग्रामे प्रविविक्वोवलयादिकं प्रत्युपेक्षिणोनवंतीत्येवं तेपि प्रव्रजिता मंदनाग्यतया अल्पसत्वाबाजीविकानया व्याकरणादिकं जीवनोपायत्वेन प्रत्युपेदंते परिकल्पयति । किनताः विचिकित्सा चित्तविनुतिः किमेनं संयमनारमुदिप्तमंतं नेतुं वयं समर्थाः उतनेतीत्येवं नूता। तपाचोक्तं । लुस्कमणुएहमणिययं, कालाइक तनोयणं वि रसं ।नूमीसयलोउ असिणाणं बंनचेरंच ॥१॥ता समापन्नाः समागताः। यथा पंथानं प्र त्यको विदाधनिपुणाः किमयं पंथा विवदितं नूनागं यास्यत्युत नेतीत्येवं कतचित्तविलुत .. । -- राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. योनति तथा तेपि संघमनारवहनप्रति विचिकित्सां समापन्नानिमित्तगणितादिकं जीविकार्य प्रत्युपे दंतति ॥ ५ ॥ सांप्रतं महापुरुपचेष्टिते दृष्टांतमाह । (जेवसंगामेत्या दि)। ये पुनर्महासत्वाः ।तु शब्दोविशेपणार्थः । संग्रामकाले परानीकयुद्धावसरे हाता रोलोकविदिताः। कयं शूरपुरंगमाः शूराणामयगामिनोयुवावसरे सैन्यायस्कंधवर्तिनाति एवंजूताः संग्राम प्रविशंतोन पृष्टमुत्प्रेक्ष्ते नादिकमापवाणाय पर्यालोचयंति । तेचा नंगातघु-क्ष्योपित्वेवं मन्यते । किमऽपरमत्रास्माकं नविष्यति यटि परं मरणं स्यातच शाश्व त यशःप्रवाहमिलतामस्माकं स्तोकं वर्ततइति । तयाचोक्तं । विशरारुनिरऽविनश्वर, मति चपलैः स्थास्नु वाचतां विशदं । प्राय दिशूराणा, नवति यशः किं न पर्याप्तं ॥१॥६॥ एवं समुछिए निस्कू, बोसिका गारवंधणं ।। आरंनं तिरियंकटु आत्तत्ताए परिचए ॥ ७॥ तमेगे परिनासंति, निकयं साहुजी विणं ॥ जे एवं परिनासंति,अंतए ते समाहिए ॥७॥ अर्थ--एवं के एरीते चिरक के साधु संयमने विषे सहिए के सावधान थयो वतो, तथा अगारवंधणं के गृहस्यावासन बंधन तेने बोसिक्षा के महीने, तया पारनं के धारंन जे सावद्यानुष्टान तेने तिरिय कछुके० तिहों करीने एटले, वारंनने दूर क रीने प्रात्तत्ताए परिहएके एक मोक्नेविषे सावधान थाय, संयमानुष्ठानने विषे प्रवः॥७॥ अध्यात्माधिपादनार्थाधिकारोगत के ए श्रारमा थकीजे विवाद ने कह्यो. हवे बीलो थ विकार परवादिना वचन धाश्री कहेते. एगे के एक कोड परने उपकार रहि त एवा दर्शनने ग्रहण करनारा गोसालीक मतना अनुसारी तथा दिगंबरादिक एवा अन्य तीथिकना साधु त के ते पूर्वोक्त साहुजीवणं के साधु एटले कडी श्रा जीव एटले थाजीविकाये प्रवर्तनार अर्थात् परने उपकार करनार, रुडा याचार प्रव मान एया निरकूयं के साधुने परिनासंति के छ एवीरीते कहे. ऽतिकोर्थः तेनी निटा करे, तो जे के जे धर्मना अजाण एवं के एम पूर्व कयु, तेम परिनासंति के साधु ना श्राचारनी निंदा करे ते के तेवा धन्यतीर्थिक साधु समाहिए के समाधि एट से सम्यक् अनुष्ठान यकी अथवा मोक्ष्यकी अंतए के वेगला जाणवा. ॥ ॥ दीपिका-दार्टीतिकमाह । (एवमिति ) एवं निरपि महासत्वः सम्यक्संयमे उचित तः कपायादिवैरिवगै जेतुं प्रवृत्तः । यतः । कोहंमाएं च मापंच,लोहं पंचिंदियाणिय । अपं चैवमप्पा समप्पेजिएजिया कित्ता समुतिः अगारबंधनं गृहपाश व्युत्सृज्य त्या थारने तिला निराय आत्मत्वाय शेपकर्मरहितत्वाय परिवजेत् संयमे प्रय . - a a ए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तेत इति ॥ ७ ॥ अध्यात्मविपीदनाधिकारोगतः अथ परवादिवचनाधिकारमाह । (त मेगइति ) एके परवादिनः साधु निहुँ साधु शोननं जीवितुं शीजमन्य सतथा त एवं परि नापते । ये ते पुष्टधर्माणोगोगाजकमतानुगताः श्राजीविका दिगंबरावा ये ते एवं वदयमा शं परिनापते साधुं निंदंति ते अंतके पर्यंते समाधौदादाह्याइति शेषः ॥ ७ ॥ ॥ टीका-तदेवं सुनटदृष्टांतं प्रदर्य दातिकमाद । (एवमित्यादि ) यथा सुजटाज्ञा तरोनामतः कुलतः शौर्यतः शिक्षातश्च तथा सन्निवपरिकराः करगृहीतहेतयः प्रतिन टसमितिनेदिनोन एटतोवलोकयति । एवं निरपि साधुरपि महासत्वः परलोकप्रति स्पदिनमिश्यिकपायादिकमरिवर्ग जेतुं सम्यक् संयमोबानेनोचितः समुहितः । तथा चोक्तं । कोहं माणं च मार्यच लोहं पंचंदियाणिय । सुजयं चैवमप्पाणं सवमध्प जिएजि यं ॥ किं कृत्वा समुचितइति दर्शयति । व्युत्सृज्य त्यक्ता अगारवंधनं गृहपाश तथा धार नं सावद्यानुष्ठानरूपं तिर्यकृत्वाऽपहस्तयित्वात्मनोनावयात्मत्वमशेपकर्मकलंकरहित त्वं तस्मै थात्मत्वाय । यदिवा यात्मा मोक्षः संयमोवा तनावस्तस्मै तदर्थ परिसमंताजेत् संयमानुष्ठान क्रियाया दत्तावधानोनवेदित्यर्थः ॥ ७ ॥ नियुक्तों यदनिदितमध्यात्मविपी दनं तउक्तमिदानी परवादिवचनं वित्तीयमर्याधिकारमधिकृत्याह । (तमेगेश्त्यादि) तमिति । साधुमेके ये परस्परोपकाररहितं दर्शनमापन्नाश्रयःशलाकाकल्पास्ते च गोशालक मतानुसारिणाजीविकादिगंबरावा तएवं वक्ष्यमाणं परिसमंतामापते । तं जिकं सा ध्याचारं साधु शोननं परोपकारपूर्वकं जीवितुं शीतमस्य ससाधुजीविनमिति । ये ते ऽपुष्ट धर्माणएवं बयमाणं परिजापते साध्वाचारनिंदा विदधति तएवं नृताअंतके पर्यंते दरे समाधे र्मोकारख्यात्सम्यक् ध्यानात्सदनुष्ठानातू वा वर्ततइति ॥ ८ ॥ संबच सम कप्पान, अन्न मन्नेसु मुचिया ॥ पिंमवायंगिलाण स्स, जं सारेह दलाढ्य ॥ ५॥ एवं तुम्ने सरागहा, अन्न मन्न मणुवसानिध्सप्पद सप्नावा, संसारस्स अपारगा॥१॥ अर्थ-हवे ते गोसालकादिक मतानुसारी जे कहे ते देखाडे. संबसमकप्पाउ के निश्चय यकी ग्रहस्थ समान तमारो कल्प एटले आचारसे; अर्थात् तमे मोहे करी बंधाणाडो अन्नमन्नेस के जेम ग्रहस्थ अन्योअन्य परस्पर माहोमांहे मातापित्तादिकनी सार संजाल करे तेम तमे पण माहोमाहे याचार्यादिक उपर मुखिया के मुचित प्रयेला वो ते केवीरीते मुतिनो ते देखाडे वे पिंमवायं गिलाणस के पिंम एटले निक्षा ते गिलाण एटले रोगीने थर्थं जंके जेमाटे सारेह के० गवेपो दो दलाहय के निदा थाणी थापोटो. च दाब्द थकी गुर्वा दिकनो वैयावञ्च करोठो तेमाटे तमे गृहस्थ 0 राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २॥३ रारखा वो ॥ ए ॥ एवं के ए कारणमाटे तुपके तुमे सरागवा के गृहस्थनी पेरे सराग पणे वनीतो अन्नमन्न के माहोमाहे मणुवसा के वशगामी साधु कोइना था धीन न थाय ते कारणमाटे तमे सप्यद के० सपथ एटले रुडोमार्ग तेना सप्लावा के समावने नह के नष्ट कीयो एटले सन्मार्गने लृष्ट कीयो तेथी तमे संसाररसय पारगा के संसारमा पारंगामी नही एवा दोप धन्य तीथि वोले ॥ १७ ॥ ।। दीपिका-यत्परिनापते तदाह । ( संबहेति ) संवभागृहस्थास्तैस्तुल्यः समः कल्पो व्यवहारोयेषां ते तथा गृहस्थानुष्ठानतुल्याः। यथा गृहस्थाः परस्परमुपकारे प्रवर्तते । मा ता पुत्रे पुत्रोमातरि एवं यूयमप्यन्योन्यमुपकारे मूर्जिताः । कथमित्याह पिंडपातनैदयं ग्ला नस्य रोगिणः साधोर्यस्मात् ( सारेहत्ति ) अन्वेपर्यते तथा (दलादति) ग्लानायददध्वं । चशब्दाबाचार्या दिययावृत्त्यै प्रवर्तध्वं ततोगृहस्थतुल्याइत्यर्थः ॥ए। (एवमिति) एवं यूयंस रागः स्वनावस्तत्रस्थिताश्चन्योन्यं वशमुपागताः परस्परायताः । यतयस्तु निःसंगाः कस्य चिदायत्तानस्युः । ततोगृहस्यानामयं न्यायाति । तथा नष्टसत्पथसनावाः गतसन्मार्गप रमार्थाएवंनूतायूपं संसारस्य । अपारगाः न पारगामिनः ॥ १० ॥ ॥ टीका-यत्ते प्रजापते तदर्शयितुमाह । (संवत्यादि ) समेकीनावेन परस्परोपका योपकारितयाच पक्षाः पुत्रकलत्रादिस्नेहपाशः संवक्षागृहस्थातः समस्तव्यः कल्पोव्यव हारोनुष्टानं येपांते संबइसमकल्पागृहस्यानुष्ठानतुल्यानुष्ठानाइत्यर्थः । तथाहि । य था गृहस्यानामयं न्यायोयउतपरस्मै परस्परोपकारेण माता पुत्रे पुत्रोपि मात्रादावित्येवं चितान्नभ्युपपन्नाएवं नवंतोप्यन्योन्यं परस्परतः शिप्याचा ग्रुपकार क्रियाकल्पनया मूर्तिताः । तथाहि । गृहस्थानामयं न्यायो यातपरस्मै दानादिनोपकारऽति नतु पत्ती न। कयमन्योन्यं मूर्तिताइति दर्शयति । पिंडपात नैदयं ग्लानम्याऽपरस्य रोगिणः साधो यद्यस्मात् (सारेहत्ति) अन्वेश्यते । तथा (दलादयत्ति) ग्लानयोग्यमाहारमन्चिप्य तप कारार्थ ददध्वं । पशब्दादाचार्यादेः वैयावृत्त्यकरणाद्युपकारेण यतध्वं ततोगृहस्थसमक स्पाइति ॥ ५ ॥ सांप्रतमुपसंहारच्याजेन दोपदर्शनायाह । (एवमित्यादि) एवं परस्परो पकारादिना पूर्व गृहस्थाश्च सरागस्थाः सहरागेण वर्ततइति सरागः स्वनावस्तस्मिन् नि एनीति ते तथा अन्योन्यं परस्परतोवशमुपागताः परस्परायत्ताः । यतयोहि निःसंगतया नकस्यचिदायचा नवति । यतोगृहस्थानामयन्याय इति तया नष्टोऽपगतः सत्पथः सा । यः सन्मार्गः परमार्थोवेन्यस्ते तथा । एवंताश्च यूयं संसारस्य व दुर्गतिनमपाल स्याऽपारगा यतीरगामिनइति ॥ १७ ॥ .

२५४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययन. अह ते परिनासेजा, निस्कू मोस्कविसारए॥ एवं तुप्ने पन्नासं ता, उपकं चेव सेवत् ॥११॥ तुम्ने मुंजद पाएसु, गिलाणो अ निहडंमिया ॥ तंच बीनंदगं नोच्चा,तमुदिस्सादिजंकडं ॥२२॥ यर्थ-हवे ते अन्य तीथिउने साधु उत्तर थापेठे अह के अय एवं कह्या नंतर तेके ते असाधु प्रत्ये परिनामेजा के साधु एवीरीते बोले परंतुते बोलनार निरकू के. - साधु केवावे तो के मोरकविसारए के मोदमार्गना विशारद एटले जाण ते अ साधु प्रत्ये कहे।के एवंके एम पूर्वोक्त न्यायें तुनेके अहो तुमे पनासंताके एम बो सता थका उपरकंचेव के निचे थकी वे पढ़ने सेवह के० सेवो वो एटले रागदेपरूप बन्ने पदने सेवोठो कारण के एकतो पोते यनाचारी बो सदोष पहातो माटे अने बी जा निर्दोषी साधुना निंदकठो माटे बेदु पदना सेवनारगे अथवा बीज उदक उद्देशि कादिक नोगवतां गृहस्थ समानको अने लिंग ग्रहण कयुं माटे यति समान देखवा मात्रबो एम बन्ने पदने सेवोठो ॥ ११ ॥ हवे आजीविका दिक परतीर्थकोनो याचार कही देखाडेले. तुने के तमे एम कहोठो के अमे निःकंचन बैये अने तमे जे चुंजह के नोगवोजो तेपण पाएसु के० कांशादिक धातुना जे गृहस्थना पात्रतेने विपेजोजन करोगो तेमाटे तमे सपरियहीनो तथा आहारादिकनी मूळ करोडो माटे निःपरियहि शीरीते थशो वली गिलाणो के गिलानने अर्थ निक्षा अटनने विपे असमर्थ उतां थनिहडं मियाके० गृहस्थने हाथे पाणी देवाडोडो तंचके तेहिज दोप देखाडेले बीउद गंके जे गृहस्थे बीज अने उदकनुं मर्दन करीने तमुहिस्सादिजंकडं के पते ग्लानने अर्थ उद्देशीने जे थाहार नीपजाव्यो तेने नोच्चाके० नोगयया यकी तमने दोप लागे॥१२ ॥ दीपिका-अथात्रपूर्वपदे दोपमाह । (अहतेइति)। अथ तान् परवादिनएवमुपस्थि तान् निदः परिनापेत ब्रूयात् । किनूतोनिङः मोदविशारदः। एवं यूयं प्रनापमाणाप्पदं मुष्टं पदं सेवध्वं । यदिवा विपदं रागषात्मकं पक्ष्यं सेवध्वं । तथाहि सदोपेपि व मते रागः । निदोंपेप्यस्मन्मते देषः। अथवा वीजोदकोदिष्टादिनोजित्वा गृहस्थायूयं यतिलिंगांगीकाराच्च प्रत्रजिताइतिपद इयं ॥११॥ परमतीनामसदाचारं दर्शयति । (तु: नेति) हेपरमतिनोयूयं पात्रेषु कान्यपात्र्यादिगृहस्थनाजनेषु नुग्ध्वं नोजनं कुरुध्वं। ततः कथं निष्परिग्रहा। तया ग्लानस्य निदाटनं कर्तमसमयम्य यदपरहस्थरन्याहत कार्यते नवाजयतेरानयनाधिकारानावात् । तदृष्टं नवतां यच्च गृहस्थीजोदकाद्यपमर्दैन निष्पा 'दितमाहारं नुक्त्वा ग्लानमुद्दिश्योद्देशकादियत्तं यत्रिष्पादितं तदवश्यं युप्मपरिजोगाय -- राय धनपतसिंघ वाहारका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. समेतश्रवतिष्ठते । तदेवं गृहस्थरहे तमाजनेषु मुंजानाग्लानस्य च गृहस्थैः कारयंतोपूर्ण अवश्यं वालोदकादिलोजिनउद्देशकादिकतनोजिनश्चेति ॥ १२ ॥ । टीका-अयं तावत्पूर्वपदोस्य च दूपणायाह । (बहतेपरिनासेजेोत्यादि) । श्रथा नंतर तानेवं प्रतिकूलत्वेनोपस्थितान निकुः परिजापेत ब्रूयात् । किंजूसो मोक्षाविशारदो मोक्षमार्गस्थ सम्यकंज्ञानदर्शनचारित्ररूपस्य प्ररूपकः । एवमनंतरोक्तं यूयं प्रनापमाणा संतः इष्टःपदोपदोऽसत्प्रतिज्ञान्यपगमस्तमेव सेवध्वं यूयं यदिवा रागःपात्मक पक्ष वयं सेवध्वं यूयं । तथाहि । सदोपस्याप्यात्मीयपदस्य समर्थनाागो निष्कलंकस्याप्यस्मद ज्युपगमस्य दूपणाद्वेषोऽथैवं पक्षश्यं सेवध्वं यूयं । तद्यथा । वदयमाणनीत्या बीजोदको विष्टकतनोजितागृहस्थाः यतिलिंगान्युपगमास्किल प्रमजिताश्वेत्येवं पक्षश्यासेवनं नवता मिति । यदिवा स्वतोऽसदनुष्ठानमपरंच सदनुष्ठायिनां निंदनमितिनावः ॥११॥ श्राजीविका दीनां परतीथिकानां दिगंवराणां वा सदाचारनिरूपणायाहा(तुन मुंजरेत्यादि) किस वय मपस्यिहतया निप्किंचनाएवमन्युपगमं कृत्वा यूयं मुंग्ध्वं पात्रेषु कांस्यपाध्यादिषु गृहस्थ 'जाजनेषु तत्परिनोगाञ्च तत्परिग्रहोऽवश्यं जावी । तथाऽहाराविषु मूर्ती कुरुध्वमित्यतः कथ निप्परियवान्युपगमोनवतामकलंकइति । अन्यच्च ग्वानस्य निदाटनं कर्तुमसमर्थ स्य यदपरैहस्यैरन्याहत कार्यते । नवनियतोरानयनाधिकारानावाहस्थानपने च योदो पसमावः सनक्तामवश्यंनावीति । तमेव दर्शयति । पन गृहस्थ जोदकाद्युपमर्दना पादितमाहारं शुका तं ग्लानमुदिश्योदेशकादि यकृतं यन्निप्पादितं तदवश्यं परिजोगा यावतिष्ठते । तदेवं गृहस्थगृहे तनाजनादिपु मुंजानास्तथा खानस्य च गृहस्थैरेव वै पाहत्यकारयंतो यूयमवश्यं वीजोदकादिलोजिनउद्देशिकादिकतनोजिनश्चेति ॥ १२ ॥ लित्ता तिवा नितावणं, नआ असमादिया । नातिकमध्यं से यं, अरुयस्साबरमती ॥ १३॥ तत्तेण अणुसिंघाते अपडिन्नेत जाणया ॥ एस णियए मग्गे, असमिरका वती किती ॥१४॥ श्रय-तिबानितावेण केतुमे व काय जीवनी विराधना तथा साधुनी निंदारूप तीन तापे एटल्ले संतापे करीलिता के लियो तथा उनया के विवेक रहिन वो बली असमाहिया एटले गुनध्यान रहितो माटे जेम नातिकमऽयं सेयं के फंदू एटने सुजली तेने थत्यंत खणची श्रेयकारी नधी रिनु अरुयस्स के मुंबडाने खाये धकुंवर अती के थपगधिये पणा दोपनी वृद्धि करें तेम तमने माधु माथे प पाणु करचे भय नधी ॥ १३ ॥ अपडिन्नेण के जे खाने खोटे राबवं अने खोटाने २९६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. खलं रावद् एवी जेनी प्रतिज्ञा नयी ते अप्रतिज्ञ रागोप रहित तथा जाणया के जाणते एवे संयत तत्वे सहित तेने हेयोपादेय परमार्थ जाण्याविना तत्तेण अपति जाते के परमार्थ करीने ते असाधु ने एम तेना मार्गने दोप देखाडवानुं तमने कोणे शिवव्युं एएसपीयएमग्गेके माटे अहो तुमारो उपमार्ग ते निश्चय मलतो नथी जे कारणे गिलानने अशनादिक आपे ते गृहस्थ समान जाणवा एवो तमे कहोडो परंतु ए थसमिरकावती के अणयालोच्याना बोलनारर्नु कती के० जे कर्तव्य थनुटान ते पण धण्यालोच्योज देखाय. ॥ १४ ॥ ॥दीपिका-लिनेति) तीव्रतापेन साधुनिंदारूपेण लिप्ताव्याप्ताः(सम्भवेति)निर्विवेकाउद्देश कादिनोजित्वात् थसमाहिताः गुनाध्यवसायरहिताः। दृष्टांतमाह । यथाऽरुपोत्रणस्याति कंमूयितं नश्रेयः किंतु अपराध्यति दोपंकरोति एवं यूयमपि निर्विवेकाःवयं किल निष्किंच नाइति कृत्वा कांस्य पात्रादिकं परिहत्यैतदनावावश्यमगुवाहारपरिनोगकारिणः निष्किं चनत्वात्पात्रादिपरिहारोनश्रेयो व्रणस्यातिकमूयितमिव ।।१३।। (तत्तेणेति.) ते गोशालम तानुसारिणयाजीविकादयोदिगंबरावा तत्वेनाऽनुशासिताः शिक्षांयाहिताः केन अप्रतिशेन इदमया समर्थनीयमिति प्रतिज्ञासा नास्ति यस्याऽसावप्रतिज्ञोरागपरहितः साधुस्तेन जा नताशानवता । कथमनुशिष्टाश्त्याह । (णएसेति) । योनवनिरंगीकृतः सनियतोन युक्ति मोमार्गः । याच साधुनिंदा वाक् सा समीदयोक्ता आचार्यकथिता। तथाकतिः क्रिया प्यविचाररम्यैव ॥ १४ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (लित्ताइत्यादि) यूयं पजीवनिकायविराधनयोदिष्टनोजित्वेना निग्रहीतमिथ्यादृष्टितया च साधुपरिनाषणेन च तीवोनितापः कर्मवंधरूपस्तेनोपलिप्ताः संवेष्टितास्तथा (चयत्ति) सदिवेकशून्यानिकापात्रादित्यागात्परगृहनोजितयोदेशकादि जोजित्वात् । तथा असमाहिताः गुनाध्यवसायरहिताः सत्साधुमपित्वात् । सांप्रतं.ह शांत झारेण पुनरपि तदोषानिधित्सयाह । यथाऽरुपोव्रणस्यातिकमूयितं नरवि लेखनं नवे योनशोजनं नवति । अपित्वपराध्यति तत्कंमूयनं व्रणस्य दोपमावहति । एवं नवंतोपि सदिवेकरहिताः वयं किल निकिंचनाश्त्येवं निप्परिग्रहतया पट्जीवनिकायरहणनूतं निक्षापात्रादिकमपि संयमोपकरणं परिहतवंतः। तदनावाचावश्यं नावी अगुवाहारपरि नोगश्त्येवं व्यत्रिकालनावानपेरणेन नातिकंडूयितं श्रेयोनवतीति नावः ॥१३॥ अपि च । (तनेणेत्यादि) तत्वेन परमार्थेन मीनीशनिप्रायेण यथायस्थितार्थप्ररूपणया ते गो शालकमतानुसारिणबाजीविकादयः कोटिकाअनुगासितास्तदन्युपगमदोपदर्शनधारण शिक्षांमाहिताः । केनाप्रतिझेन । नास्य मयेदमसदपि समर्थनीयमित्येचं प्रतिज्ञा विद्यते .

- राय धनपतसिंघ बानाउरका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. रए इत्यप्रतिशोरागपरहितः साधुस्तेन जानता हेयोपादेयपदार्थपरिवेदकेनेत्यर्थः । कथमनु शासित्ताइत्याह । योपं नवनिरन्यपगतोमार्गों यथा यतीनां निष्किचनतयोपकरणाना वात् परस्परतउपकार्योपकारकानावऽत्येपनियतोनिश्चितोन युक्तिसंगतोऽतो येयं वाम् यथा ये पिमपात ग्लानन्यानीय ददति ते गृहस्थकल्पाश्त्येपा असमीक्ष्यानिहिता यपर्या लोच्योक्ता तथा कृतं करणमपि नवदीयमसमादितमेव यथा वा पर्यालोचितकरणता न वति जवदनुष्ठानस्य तथा नातिकमयिनं श्रेयन्यनेन प्राग्लेशतः प्रतिपादितं पुनरपि सह टांतं तदेव प्रतिपादयति ॥ १४ ॥ एरिसा जावई एमा, अग्गवेणु बकरिसिता। गिहिणो अनिढ्डं सेय, मुंजी णन निग्कणो ॥१७॥ धम्मपन्नवणा जासा, सारंना ण विसोदिआ॥ण एयाहि दिठीहि, पुवमासि पनगप्पि॥१६॥ अर्थ-एरिसाजावएना के ० नो एटाने श्रामंत्रणे करीने तमारी एवी वाणीजे ग्लानने अाहारलावी नापको ते अगवणुः करिसिता के बंगना अग्नी सरखी श्र त्यंत सुक्ष्म एटले कोऽ पण युक्तिने ग्वमे नही एवी तमा) वाणी केही ते कहे। गिहि णो अनिडंसंयं के० नमें कत्यु जे गृहस्थनी आणेलो श्राहार श्रेय उजी के ते जोगववो परंतु ण ननिम्कणो के यतिनो याणेनो याहार यतिने लेवो थयोग्यते एत मारु वचन रूई नयी अमे एम कहियेतये के गृहस्थनो अाग्यो साहार सदोष यने य तिनो आयो थाहार निदीपते ।। ।। ॥ वली साधु तंने कहने के धम्मपन्नवणाजासा के जे तमारी धर्म प्रज्ञाना एटने धर्मदगना जे यतिने दाननो देवो नया सारंनाए विसोहिया के केमके दान जे चेते ते साग्न जे गृहस्थ तेनी विधिना करनार जाणवो कारण के यतितो पोताना अनुमान शुद्धि पामेले यतिने टान देवानो अधिकार नयी एयाहिं दिहीहिं के एम तमारी दृष्टीमा जे यावेने परतु एप्रकारे पुबमाप्ति के ने पूर्व तीर्थकर थया नेणे गपग्गप्पियं के० नयी प्रक.प्यो एटले जेरीते तमे मि कहोगे तेरीतनां धर्म सर्वशे को नयी ॥ १६ ॥ । दीपिका--(एरिसति) ऽदृशी या वाक् माधुना ग्लानस्थानीय न देयमिति एका वाक् थयवेणुवत् वंशवत् निकरिपिता पुर्वला यथा वशान - म्यानपावतेत्यर्थः । तामेव याचं दर्शयति । गृहिणायदन्याहतं तद्यया नोक्नेयोनतु निहूणां । गृहस्थाच्याहतं जीवो पमदहेतुभूतं साधूनानकपमिति ॥१५॥ (धम्मपन्नवणेति या धर्मन्य प्रज्ञापना देशना । यतीनां दानादिना उपकर्तव्यमित्येवंजूता सारंनाणां यदस्यानां विशोधिका विधिकारि rjी । यत्तयः स्वस्वानुष्ठानेनैव शक्यति नतु तेषां दानाधिकारः । एतएपयति । ननुएतानि म है।

. , - .. २एन वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. दृष्टीनियुष्मन्मतानुगतानिः पूर्वमादौ सर्वज्ञैः प्रकल्पितं प्ररूपितमासीत् न हि सर्वका एवंवि धमसार ब्रुवते । यगृहस्थीनवैयावृत्त्यं कार्य नतूपयुक्तेन संयतेनेति । ग्लानोपका रोनवनिरप्यनुमतोगृहस्थप्रेरणादनुमोदनाञ्च ॥ १६ ॥ ॥ टीका-यया प्रतिज्ञातमाह । (एरिसेत्यादि) येयमीहक्षा वाक् यतिना ग्लानस्यानी य नदेयमित्येपा अग्रे वेषुववंशवत्कर्पिता तन्वी युक्त्यमत्वात् उबलेत्यर्थः । तामेव वा चं दर्शयति । गृहिणां गृहस्थानां यदन्याहृतं तद्यते!क्तुं श्रेयः श्रेयस्करं नतु निर्णां संबंधीति । अये तनुत्वं चास्या वाचएवं इष्टव्यं । यथा गृहस्थाच्याहृतं जीवोपमर्दन नव ति यतीनांतूजमादि दोपरहितमिति ॥ १५ ॥ किंच । (धम्मपावणेत्यादि) धर्मस्य प्र. झापना देशना यथा यतीनां दानादिनोपकर्तव्यमित्येवंजूता या सा सारंनाणां गृहस्था', नां विशोधिकायतयस्त्वनुष्ठानेनैव विशुध्यति । नतु तेपो दानाधिकारोस्तीत्येतत् दूप यितुं प्रकमते । नतु नैवैतानियथागृहस्थेनैव पिमदानादिना यतेोनाद्यवस्थायामु पकर्तव्यं । नतु यतिनिरेव परस्परमित्येवंजूतानियुष्मदीयानिर्दृष्टिनिर्धर्मप्रज्ञापनादि निः पूर्वमादौ सर्वज्ञैः प्रकल्पितं प्ररूपितं प्रख्यापितमासीदिति । यतो नहि सर्वज्ञाएवं नूतं परिफल्गुप्रायमर्थ प्ररूपयंति यथा यसंयतैरेपणाद्यनुपयुक्तैग्लानादे (यावृत्त्यं विधे यं नतूपयुक्तेन संयतेनेति । अपिच नवनिरपि ग्लानोपकारोऽन्युपगतएव । गृहस्थप्रेरणा दनुमोदनाञ्च ततोनवंतस्तत्कारिणस्तत्प्रवेषिणश्चेत्यापन्नमिति ॥ १६ ॥ सबाहिं अणुजुत्तीहिं, अचयंताजवित्तए ॥ ततो वायं णिराकि चा, ते नुज्जीवि पगनिए॥१७॥ रागदोसानिनूयप्पा, मित्रत्ते । अनिदुता ॥ आस्स सरणं जंति, टंकणाश्व पत्वयं ॥१७॥ अर्थ-सवाहिं के० ते गोसालादिक मतानुसारी अन्य समस्त थणुजुत्तीहिं के० थ नुयुक्ति एटले हेतु दृष्टांते करी अचयंताजवित्तए के पोताने पद्दे पोतानो पद स्थापन करवाने असमर्थ बता ततो के ते माटे वापंणिराकिच्चाके वाद मूकीने तेचुलो के० ते फरी फरी विपगनिए के विशेपे धृष्टपणु करे एटले एम कहेके अमारे जेम पर परागत तेज श्रेष्ठले अन्यथी अमारे कांई काम नथी इत्यादिक कहीने पृष्ट पषु अंगी कार करे पण युक्ति पूर्वक जैनमतानुसारीने उत्तर यापी शके नहीं ॥१७॥ ते रागदो स के राग अने पे अनित्यप्पाके परानव्या थका सारी युक्तिये करी प्रत्युत्तर श्रा पवाने असमर्थ एचा मित्तण के मिथ्याष्टियें करीने अनिता के व्याता था वस्तसरणंजंति के ते थनार्य अनेक थाक्रोस ए. . 4 ५ वचने, - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. रएए बानो जे व्यापार तेनु शरण ग्रहण करे टंकणाइव पवयं के जेम टंकण एटजे म्लेबादिक लोको जेजे ते शस्त्रादिके करी पुच करवाने घसमर्थ उता पर्वतनो सरण ग्रहण करे तेम पूर्वोक्त कुतीथिकोपण युक्तिपूर्वक उत्तर देवाने असमर्थ उता को धनो सरण अंगीकार करे. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-(सदेहिंति ) तेगोशालमतीयादिगंबरावा सर्वानिरनुगतयुक्तिनिः स्वप हूं यापयितुमशक्नुवंतस्थापयितुम्ततोबाट निराकृत्य ते तीथिका नूयोपि प्रगनितां ग ताः वादपरित्यागेपि स्वधर्मस्थापनं नामुंबन्निति ॥ १७ ॥ (रागेति ) रागक्षेपानिनूता रमानो मिथ्यात्वेनाऽनि ताव्यासावादं कर्तुमसमर्याधाकोगेन शरणं यांति असन्यवचना नि दमादिहननव्यापारवा स्वीकुवैतीत्यर्थः । यथा टंकणाम्ले विशेपाः परेरनिताः पर्व तं शरणंयाति ॥ १७॥ -॥ टीका-अपिच (सवाहीत्यादि ) ते गोशातकमतानुसारिणोदिगंबरावा सर्वानि रानुगतानियुकिनि मरेव हेनु दृष्टर्ति प्रमाणनूतैग्शवत स्वपके यात्मानं यापयि तुं संस्थापयितुं ततस्तस्माद्यक्तिनि प्रतिपादयितुं साम-जावाबादं निराकत्य सम्यग्दे तुदृष्टांतोंवादोजपस्त परित्यज्य ते तीथिकानूयः पुनरपि वादपरित्यागे सत्यपि प्र गन्निता धृष्टतां गताश्दमूचु । तद्यथा । पुराणं मानवोधर्मः संगोवेद चिकित्सितं । अज्ञासिकानिचत्वारि न हंतव्यानि हेतुनि ॥ १ ॥ अन्यच किमन्यया बहिरंगया युक्त्या ऽनुमानादिकया त्र धर्मपरिदणे विधये कर्तव्यमस्तियातः प्रत्यकएव बहुजन्मस मतत्वेन राजाद्याश्रयणाचायमेवास्मटनिप्रेतोधर्मः श्रेयान्नापरइत्येव विवदंते ते पामिदमुत्तरं । नह्यत्र ज्ञानाढिसाररहितेन बदुनापि प्रयोजनमस्तीति । युक्तं च । एरंगक रासी जहायगोसीस चदनपनस्त । मोल्लेन होऊ सरिसो किंतियमेनो गणितो ॥१॥ तहविगणणातिरेगो जहारासी सोनचदनसरियो । तहनिविणाणमहो जपो विमो ने विसंवयति ॥२॥ एक्कोलचस्कुगोग्णविमूढापमाण जेगणयाणति ॥ संसारगमणगुवित णितणस्तयवंधमोरकम्स ॥ ३ ॥ इत्यादि ॥ १७ ॥ थपिच (रायदोस्साइत्यादि ) रागश्च प्रीतिलकृणोदेपश्च तविपरीतलणस्ताच्यामनिनूतात्मायेषां परतीथिकानां ते । तथा मिथ्यात्वेन विपर्यस्तावबोधेनातत्वाऽध्यवसायरूपेणानिद्रुताव्याप्ताः सदृझुक्तिनि बादं कर्तुमसमर्थाः क्रोधानुगाथाकोशानसच्यवचनरूपस्तिया दममुष्ट्यादिनिय द ननव्यापार यांत्याऽभयंते । यस्मिन्नेवार्थे प्रतिपाद्ये दृष्टांतमाह । यथा टंकणाम्लेशवि होपार्जयायदा परेण बजिना स्वानीकादिनानिपंते तदा ते नानाविधैरन्यायुधैर्यो मसमर्याः संतः पर्वतं शरणमाश्रयंत्येवं तेपि कुतीथिकावादपराजिताः क्रोधाद्युपहत 4 २०० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. दृष्टययाकोशादिकं शरणमाश्रयंते । नच ते दमाकलय्य प्रत्याकोष्टव्याः। तद्यथा व कोसहणणमारण धम्मऊसाणवाल सुलनाणं । लानमन्नश्चीरो जदुत्तराएंधनामि॥१॥ बढुगुणप्पगप्पाई, कुजाअत्तसमाहिए ॥ जेपत्तेणोविरुजेजा, तेण तंतं समायरे ॥ १५॥ इमं च धम्म मादाय,कासवेण पवेश्यं । कुजा निकू गिलाणस्स, अगिलाए समाहिए॥२०॥ संखाय पेसलं धम्म, दिछि मं परिनिबुझे॥ वसग्गे नियामित्ता,आमोकाए परिवएका सित्तिवेमि ॥२॥ इति ततीय अभयणस्स तई नहेसो सम्मत्तो. अर्थ-परंतु जे साधुळे ते तेमनी साये थाक्रोशादिक करे नही किंतु ज्यां बहुगुण के० घणागुणने एटले प्रतिज्ञा हेतु दृष्टांत उपनय नंगम नय इत्यादिक प्पगप्पाई के प्रकल्पिये एवा मध्यस्थपणाना कारणने कुजा के करे वली जे थकी अत्त के था स्मा समाहिए के० समाधिवंत रहे एवा अनुष्ठान करे जेपत्तणो विरुसेडा के जे थ नुष्ठानकस्याथी अथवा जे वचन बोल्या थकी अन्यपुरुप विरोध नपामे तेवं कार्य करे तेण के तेमाटे तंतं के तेते विधि समायरे के समाचरे ॥१णा एरीते परमत नि राकरण करी उपसंहारे स्वमत स्थापन करतां कहे इसके ० ए पूर्वोक्त वचनरूप धम्म मादाय के धर्मने ग्रहण करीने ते धर्म कासवेण पवेश्यंके काश्यप एटले श्रीमाहावीर देवे प्रवेद्यो च शब्द थकी अन्य मतिनु निराकरण करीने प्रवेद्यो एटले कह्यो ते केवीरीते तो के निस्कूके साधु जे वे ते गिलागस्त के गिलाननी कुजाके वैयावञ्च करे अगि लाए समाहिए के परंतु थगिलान पणे करे जेम पोताने तथा गिलानने समाधि उत्पन्न थाय तेवीरीते वैयावच करे ॥२०॥ संवायपेसलंधम्म के ते पेसल एटले मनो हर एवा सर्वइ प्रणीत श्रुत चारित्ररूप धर्मने सम्यक् प्रकारे जाणीने विहिम के दृष्टी मंतसाचा तत्वनो जाण परिनितुझेके परिनिवृत्त एटले कोधना उपशम थकी शीतलनूत थएलो एवो साधु तेने नवसग्गेके उपसर्ग नदय थाव्या उता नियामित्ताके तेने सह न करीने थामोरकाय के मोद प्राप्तिसुधी परिवएकासि के सुझो संयम पालतो थ को प्रवर्ते. तिबेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ॥२१॥ इति श्रीवित्तीयसूत्रहतांगे प्रथमश्रु तस्कंधे तृतीयाध्ययने उपसर्ग परिझानाम स्तृतीयोद्देशकः समाप्तः ॥ ॥ दीपिका-(बदुगुणेति)। बहवोगुणाः स्वपदसिध्यादयः प्रकल्पते प्राजवंति ये पु तानि बहुगुणप्रकल्पानि प्रतिज्ञाहेतुदृष्टांतोपनयनिगमनादीनि मध्ये स्ववचनानि वाऽनु छानानि साधुर्वादकाले कुर्यात् । कीदृशः साधुः थात्मसमाधिकश्चित्तस्वास्थ्यवान् । तत 1 । । ३०२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. यम्य सोढा नोपस गैरुपसर्गितोऽसमंजसं विदध्यादित्येवमामोदायाशेपकर्मक्ष्यप्राप्तिं या वत्परिसमंतात् ब्रजेत्संयमानुष्ठानोयुक्तोनवेत् परिव्रजेदिति । परिसमाप्त्यर्थ । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २१ ॥ उपसर्गपरिझायास्तृतीयोदेशकः समाप्तः ॥ ३ ॥ अथ तृतीयाध्ययने चतुर्थीदेशकस्य प्रारंना आई सुमहापुरिसा, पुत्विं तत्ततवोधणा ॥ उदयेण सिञ्चिमाव ना, तव मंदोवसीयति ॥ १॥ अनुंजिया नमी विदेही, रामगुत्ते यमुंजिआ॥ बाहुए उदगं नोचा, तदा तारागणेरिसी॥२॥ अर्थ-थाई सुमहा पुरिसाके हवे ते परमार्थना अजाण एम कहेठेके महा पुरुप प्रधान पुरुष तारागणझपि प्रमुख तेणे एवीरीते थाहं एटले कयुं गुंकयुंडे तोके पुर्वित तत्तके पूर्व कालनेविपे तमश्याना करनार तवोधणाकेतपरुप धननाधणी एवा अनेक झपीवर ते नदयेणके उदक एटले शीतल पाणीनो परिनोग करता थका सिधिमाव ना के सिधिने पाम्या तेरीतनुं अन्य तीर्थिनुं वचन सनिलीने तमंदोवसीयति के मंद अज्ञानी बापडा तब एटले तेहिज शीतलोदकने विपेराचे; पण प्रागुक उदकनो लोग नकरे, एरीते संयमानुष्ठानने विपे सीदाय.॥१॥ हवे कोइक कुतीर्थ होयते सा धुने विप्रतारवाने अर्थ भावीरीते कहेके अनुंजिया के अशनादिकने अण नोगवतो एवो नमीविदेही के नमीराजा विदेह देशमा उत्पन्न थयेलो हतो, ते मुक्ति पोहोतो; तथा अन्य तीर्थज कहे के रामगुत्तेय मुंजिया के रामगुप्त राजकपीश्वर थाहा र नौगवतो थको मुक्ति पोहोतो, तथा बादुए के बादुक कपीश्वर तहा के तेमज तारागणेरिसी के तारागणनामा कपीश्वर एवंने उदगंनोचा के शीतल पाणीना परिनोग थकी सिधिने पाम्या ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-सांप्रत चतुर्थयारन्यते । सच साधुना शीतरक्षणाय यत्नोविधीयतश्त्य र्यवान् तस्य चेदमादिमं सूत्रं । (थाहंसुइति) केचिदविज्ञात्ततत्वायागुरुक्तवंतः । यथा म हापुरुषावकलचीरितारागणर्पिप्रमुखाः पूर्वं पूर्वकाले तप्तमनुष्ठितं तपएव धनं येपाते तप्ततपोधनाः पंचाग्न्यादिसाधकास्तएवंनूताउदकेन स्वचित्तोदकपरिनोगेण उपलद पात्कंदमूलादिनोजिनः सिदिमापन्नाः सिद्धिं गताः। तंत्रवंचूतार्याकर्णने मंदोमूrs वसीदति संयमे सीदति शीतोदकादिपरिनोगे प्रवर्तते । तत्रैवं वेति तेषां तापसानां कुतश्चिकातिस्मरणादिप्रत्ययादावितस्वसम्यग्दर्शनानां संयमप्रतिपत्त्याऽगतझानावरण 1 राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागमसंग्रह नाग इसरा. २०३ दिकर्मणां नरतादीनामिव मुक्तिः संजाता न तु शीतोदकपरिजोगादिति ॥ १ ॥ (थ इंजिएति ) केचिस्कृतीर्यिकायथवा स्ववर्या एवं शीतलविहारिण एवमादुः। नमी राजा विदेदपुरवासिनोलोकावदेहास्यस्य संति स वैदेही थशनादिकमनुक्खा सिद्धिं गतः । रामगुप्तश्च राजर्पिरादाराविकंचुक्त्वैव मुंजानएव सिहं गतः । तथा बाहुकः शीतोद कादिपरिजोगं कृत्वा तथा तारागणनामा मुनिः शीतोदकादिपरिजोगासिनः ॥ २ ॥ टीका-उक्तस्तृतीयोदेशकः सांप्रत चतुर्थः समारन्यते। यस्यचायमनिसंबंधः। इहानंतरो देशके अनुकूलप्रतिकूलोपसर्गा प्रतिपादितास्तैश्च कटाचित्साधुः शीलात् प्रच्याव्येत तस्य च शीलस्खलितस्य प्रज्ञापनानेन प्रतिपाद्यते इति। अनेन संबंधेनायातस्यास्योद्देशकस्यादिम स्त्र (यालुइत्यादि)। के चन अविदितपरमार्थावानुमावतः। किंतदित्याह । यथा महापुरु पाःप्रधानपुरुषावकलचीरितारागणपिप्रनतयः। पूर्व पूर्वस्मिन् काले तप्तमनुष्ठितं तपएव ध नं येषां ते तसतपोधनाः पंचाग्न्यादितपोविकोपेण निष्टप्तदेहास्तएवंजूताः शीतोदकपरिनो गेन उपलावणार्थत्वात् कंदमूलफलापनोगेन च लिधिमापन्नाः सिद्धिं गतास्तत्रैवंजूता घेतमाकर्णने तदर्थमन्त्रावावेशात् मंढोकामानादित्याजितः प्रागुकोदकपरिजोगनमः संय मानुपाने प्रविपीवन्ति । यदि वा तत्रैव शीतोदकपरिजोगे विपीदति लगति निमातीति यावत् । न त्वसी यराकएवमवधारयति यथा तेषां तापसादिवतानुसायिनों कुतश्चि झातिस्मरणादिप्रत्ययादाविनतसम्यादर्शनानां मानीइनावसंयमप्रतिपत्त्या थपगतझा नावरणादिकर्मणां जरतादीनामिव मोक्षावातिर्न तु शीतोदकपरिनोगादिति ॥१॥ किंचा न्यत् । (धजियाणमित्यादि ) केच न कुतीर्थिकाः साधुप्रतारणार्थमेवमूचुः । यदिया स्ववाः शीत नविहारिणएत ६क्ष्यमाणमुकवतस्तयथा निमीगजा विदेहोनाम जनप दस्तबनवावंदेहास्तन्निवासिनोलोकास्तेऽस्य संतीनि वैदेही। सएवंनतो निमीराजा अश नादिकमयुक्त्वा सिभिमुपगतस्तथा रामगुप्तश्च राजपिरादारादिकं चुक्त्वैव सुजानएच रिस किं प्राप्तइति । तथा बादुकः गीतोदकादिपरिजोगं कृत्वा तथा नारायणोनाममहर्पिः परिणतोदकादिपश्निोगामिनि ॥ २ ॥ आसिले देवले चेव, दीवायण महारिसी, पारासरे दगं जो •च्चा, बीयाणि दरियाणिया॥ ३॥ एते पुर्व महापुरिसा, आहिता इह संमता ॥ नोच्चा बीउदगं सिझा, इति मेयमपुस्सुअं॥४॥ थर्थ-वली थासिले के थासिल तथा देवले के देवल चेर के एमज दीवाय पमहारिसी के दीपायन महावीश्वर अने पारासरे के पाराशर ए सर्व ऋषीच उ - ៧០ 8 हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. दगंनोचा के शोतलपाणीने जोगवी तथा बीयाणि के वीजकाय हरियाणिय के हरिकायना परिनोग की सिह यया ॥ ३ ॥ एते के ए नेमीराज कपी प्रमुख पुर्व महापुरिसाके० पूर्वकालनेविपे मादा पुरुष (याहिताके०)कह्या चे ते इहके आलोकने विपे संमत्ता के प्रसिझने ते कुतीर्थिक अथवा साताशीत स्वयूथिक एम कहे के ए सर्व वीच्दगं के बीज सचेतपाणीने नोचा के नोगवीने सिक्षा के सिम थया इतिके एम मेयं के ए थमे महानारतादिक तथा पुराणोमाथी अणुस्सुयं के सांनमुने. माटे अमे पण एवीज रीते मुक्ति साधलं ॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-(असिलेति)। असिलोनाम महर्षिस्तथा देवलोपायनः पराशरा ज्यइत्यादयः शीतोदकबीजहरितादिनोजिनःसिक्षाः ॥ ३ ॥ ( एतइति ) एते पूर्वोक्ताम हापुरुपानम्यादयः पूर्वकाले नामापारादी पाख्याताः प्रसिक्षाः इहाप्यातमते शपि जापितादी केचन संमता इत्येवं कुतीथिकाः प्रोत्रुः । एते सर्वेपि बीजोदकादिनोगात्ति दाति मया नारतादी पुराणे श्रुतं ॥ ४ ॥ टीका-यपिच । (थसिलेइत्यादि)। थसिलोनाम महर्षिदेवलोपायनश्च तथा पराश राख्यइत्येवमादयः शीतोदकबीजहरितादिपरिनोगादेव सिवाति श्रूयते ॥३॥ एतदेव दर्श यितुमाद् । (एतेइत्यादि) एते पूर्वोक्तानम्यादयोमहर्षयः पूर्वमिति पूर्वस्मिन्काले त्रेता वापरादौ महापुरुपाति प्रधान पुरुपायासमंतात रख्याताः प्रख्याताराजर्पित्वेनप्रसि विमुपगताइहाप्याहितप्रवचने झपिनापितादो केचन संमताअभिप्रेताश्त्येवं कुतीर्थि काः स्वयूय्यावा प्रोचुः । तद्यया। एते सर्वेपि बीजोदकादिकं नुक्त्वा सिहाश्त्ये तन्मया नारतादौ पुराणे श्रुतं ॥ ४ ॥ तव मंदा विसीअंति, वादचिन्नाव गहना॥ पिस्तो परिसप्पति पिन्सप्पीच संनमे॥५॥ इद मेगेन नासंति, सातं सातेण धि ऊती॥जे तव आरिअं मग्गं, परमं च समादिए ॥ ६ ॥ थर्थ-तके त्यां कुशास्त्र जे नारतपुराणाटिक तेने सांनलवे करी तथा परिसह उपने यके मंदाविसीयंत्ति के० कोइक मंद यज्ञानी चाग्नि थकी सीदाय कोनीपेरे तोके या इच्चिन्नावगहना के जेम नार थकी लागा एवा जे गईन ते मार्गमाज नार नारखीदे ने नातीजाय अथवा विघ्तोपरिसपंति के० पृष्ट सर्प एटले जम गति पुरूप संनमे के संचमी पणे धन्यादिक उपश्च उपने थके पिगप्पिय के० नागीनार मनुष्य , राय धनपतसिंघ बादाजुरका जैनागमसंग्रत् नाग उसरा. २० नी पवाडे दोडतो जाय परंतु अग्रगामि नथाय थग्नीमांहेज विनाश पामे तेम जे शीतल विहारी तेपण मुक्तिना अग्रगामी नयाय धनंतोकाल संसारमाहेज नमे ॥५। इनके ए मोक्षमार्ग विचारवाने प्रस्तावे एगेन के कोक शाक्यादिक अथवा स्वतीर्थ लोच प्रमुख करे पीड्या थका एम कहेके सातके ते जे मुक्तिना सुख ले ते सातेणके सुखे करीज विडती के थाय परंतु सुरव थकी सुख न थाय. यथा शालिबीजाबाल्यांकुरो, जायतेनयवांकुर तिवचनात् माटे लोचादिक कष्ट थकी मुक्ति शीरीते थशे एवीरीते बोलीने जेके जे कोक शाक्यादिक तब के० त्यां मोदविचारणाने प्रस्तावे थारिय के० श्रीतीर्थकर देव तेनो प्ररुप्यो एवो जे मग्गं के० मोदमार्ग तेने मूकी आपेठे, ते परमंचसमाहियं के परम समाधिनो कारण जे ज्ञान दर्शन अने चारित्ररुपले तेने त्यागीने घणो संसारमाहे परित्रमण करे. तेहिज देखाडेठे ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-(तति ) तत्र कुमतश्रवणोपसर्गे मंदाविपीदति संयमे सीदति । य था वाहेन नारेण विन्नारुटितारासनाः सीदति । कोर्थः । यथा रासनानारपीमिता मार्गएव निपतंति एवं ते संयमनारं त्यक्त्वा शीतल विहारिणः स्युः । यथा पीवसर्पियो नग्नगमनतया अग्न्यादिनये नचातनयनाः पश्चान्न परिसर्पति नायगामिनोनवंति थपितु तत्रैवाग्न्यादिसंत्रमे विनश्यति । एवं तेपि शीतलविहारिणोन मोदगामिनः स्युः थपितु तत्रैव संसारे अनंतकालं तिष्ठति ॥ ५ ॥ (इहेति ) इह मोदविचारे एके शा क्यादयः स्वतीर्थ्यावा लोचादिपीमिताः। तुशब्दोविशेषणे । जापते । तथाहि। सातं सुखं सातेन सुखेन विद्यते स्यात् । यतवक्त । सर्वाणि सत्वानि सुखे रतानि, सर्वाणि : खाञ्च समुस्जिंति ॥ जीवेषु तस्मात्सुखमेव दद्यात् सुखप्रदानाननते सुखानि ॥ १ ॥ इत्यात्मसुखान्मुक्तिसुखं स्यात् नतु लोचादिःखात् । यमुक्त । मपुणं नोधणं चञ्चा, मा ६ सयपासणं ॥ मणुषंसि अगारंसि, मधुणं फायए मुणी ॥१॥ तथा । मृही शव्या प्रातरुबाय सेव्या. नुक्तं मध्ये पानकं वाऽपराएहे ॥ शदाखंझ शर्करां चार्यरात्रे मोश्चा ते शाक्यपुत्रेण दृष्टइति । अतोमनोझादारादेश्चित्तस्वास्थ्यं ततः समाधिः सएव मुक्तिरि ति । ततः सुखेन सुखायातिर्न तु लोचादिशेनेति एवंये नापते तथा आर्य नेइमा गै परमंच समाधिशानदर्शनचारित्रात्मकं येत्यजति ते सदा नवे वाम्यंतीति ॥६॥ टीका-एतउपसंहार वारेण परिहरन्नाहा (तत्रेत्यादि) तत्र तस्मिन् कुश्रुत्युपसौदये मंदायकानानाविधोपसाध्यं सिधिगमनमवधार्य विपीदंति संयमानुष्ठानेन पुनरेतदत्य झाःतिद्यया। येषां सिधिगमनमजूत तेषां कुतश्चिनिमित्तात् जातजानिस्मरणादिप्रत्ययाना मवाप्तसम्यक्झानचारित्राणामेव वल्कलचीरिप्रनृतीनामिव सिधिगमनमनूत् । न पुनः क . २०६. हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ... दाचिदपि सर्व विरतिपरिणामनावलिंगमंतरेण शीतोदकबीजाापनोगेन जीवोपमर्दप्राये ए कर्मक्ष्योऽवाप्यते । विपीदने दृष्टांतमाह । वहनं वाहोनारोदनं तेन निन्नाः कर्पि तास्युटितारासनाश्व विपीदंति । यथा रासनागमनपथएव प्रोशितनारानिपतति ए वं ते प्रोग्य संयमनारं शीतलविहारिणोनवंति । दृष्टांतांतरमाह । यथा पृष्ठसार्पणोनग्न गतयोऽग्न्यादिसंत्रमे सत्युद्धांतनयनाः समाकुलाः प्रनष्टजनस्य पृष्ठतः पश्चात्परिसर्प ति नायगामिनोनवंत्यपि तु तत्रैवान्यादिसंत्रमे विनश्यत्येवं तेपि शीतलविहारिणो मोदं प्रतिप्रवृत्तायपि तु न मोक्षगतयोनवंत्यपि तु तस्मिन्नेव संसारे अनंतमपि कालं यावदासतइति ॥ ५ ॥ मतांतरं निराकर्तु पूर्वपदायितुमाह । (इहमेगेइत्यादि) । इहेति. मोदगमनप्रस्तावे एके शाफ्यादयः स्वयूण्यावा लोचादिनोपतप्ताः । तुशब्दः पूर्वस्मात् शी तोदकापरिनोगादिशेपमाह । नापते ब्रुवते । मन्यते च इति क्वचित्पावः। किंतदित्याह । सात. सुखं सातेन सुखेनैव विद्यते नवतीति । तथाच वक्तारोनवंति । सर्वाणि सत्वानि सुखे. रतानि सर्वाणि पुरखाच समुहिति । तस्मात्सुखार्थीसुखमेव दद्यात् सुखप्रदाता लन ते सुखानि॥१॥ युक्तिरप्येवमेव स्थिता । यतः कारणानुरूपं कार्यमुत्पद्यते। तद्यथा । शाः लिबीजाबाल्यंकूरोजायते न यवांकुरइत्येव प्रीत्यात्मसुखान्मुक्तिसुरखमुपजायते न तुलो चादिरूपात् ःखादिति । तथाह्यागमे ऽप्येवमेव व्यवस्थितं ॥ मपुर नोयणं नोड़ी मणु सयपासणं। मपुमति अगारंसि मपुरमं जायए मुणी ॥१॥तथा मृही शय्यामारवाय पेया, चुक्तं मध्ये पानकं चापराएहे।शक्षाखंडं शर्करा चाराने मोश्चाते शाक्यपुत्रेण दृष्टः ॥१॥इत्यतोमनोझादारविहारादेश्चित्तस्वास्थ्यं ततः समाधिरुत्पद्यते समाधेश्च मुक्त्यवाप्तिर तःस्थितमेतत्सुरवेनैव सुखावाप्तिर्न पुनः कदाचनापि लोचादिना कायक्लेशेन सुखावाप्तिरि ति स्थित । इत्येवं व्यामूढमतयोये केचन शाक्यादयस्तत्र तस्मिन्मोदमार्गप्रस्ताचे स मुपस्थिते श्राराजातः सर्वहेयधर्मेन्यश्त्यार्योमार्गेजिनेशासनप्रतिपादितोमोक्षमार्ग . स्तं ये परिहरंति। तथा च परमंच समाधिज्ञानदर्शनचारित्रात्मकं ये त्यति तेऽझाः संसा रातवर्तिनः सदा नवंति । तथाहि । यत्रनिहितं कारणनुरुपं कार्यमिति तन्नायमेका तोयतः शृंगाघरोजायते गोमयाथिकोगोलोमाविलोमादिन्योदूर्वेति । यदपि मनोहा हारादिकमुपन्पस्तं सुखकारणत्वेन तदपि चिपूचिकादिसंनया क्ष्यनिचारीति । थपिचेदं वे पयिकं सुखं सुखप्रकारहेतुत्वात् सुखानासतया सुखमेव न नवति । तमुक्तं । उखात्म केपु विषयेषु सुखानिमानः सौरख्यात्मकेषु नियमादिषुःखबुद्धिः। उत्कीर्णवर्णवदपंक्तिरि चान्यरुपा सारूप्यमेति विपरीतगतिप्रयोगात्॥१॥इति। कुतस्तत्परमानंदरूपमस्यात्यंतिक कातिकस्य मोक्षसुखस्य कारणं नवति। यदपि लोचनूशयननिझाटनपरपरिजवप्तिपासा दंशमशकादिकं पुःखकारणत्वेन नवतोपन्यस्तै तदप्यल्पसत्वानामपरमार्थदृशां महापु - राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. q០១ उषाणां तु स्वार्थान्युपगमप्रवृत्तानां परमार्थचिंतकानां महासत्वतया सर्वमेतत्सुखायवे ते।तथाचोक्तं । तपसंथारनिविलो विमुनिवरो नट्टरागमयमोहो ॥ जंपावई मुसिहं कत्तो चकवट्टीवि॥१॥ तथा पुरुतसंख्यया च महतां क्षतिं पदं वैरिणः कायस्याशुचिता विरा पदवी संवेगहेतुर्जरा ॥ सर्वत्यागमहोत्सवाय मरणं जातिः सुहृत्प्रीतये संपतिः परिपूरित जगदिदं स्थानं विपनेः कुतइति ॥१॥ यपिचकांतेन सुखेनैव सुखेऽन्युपगम्यमाने विचित्रसं तारानावः स्यात्तथा स्वर्गस्थानां नित्यमुखिनां पुनरपि सुखानुभूतैस्तत्रैवोत्पत्तिः स्यात्तथा नारकाणां च पुनई खानुनवात्तत्रैवोत्पत्तन नानागत्या विचित्रता संसारस्य स्यान्नचैतत् दृष्टमि चेति ॥ ६ ॥ मा एयं अवमन्नंता, अप्पेणं लुंपदा वढं ।। एतस्स अमोकाए, अयहारिव जूरद ॥ ॥पाणाश्वाते वहता, मुसावादे असं जता ॥ अदिन्नादाणे वता, मेढुणोय परिग्गहे ॥ ॥ अर्थ-मा के अहो दर्शनी, तमे एयं के सुख थकी सुख थाय एवां वचने करी अवमन्नता के श्रीजिनेंना मार्गने अवहिलता थका अप्पणं के अल्प विपथने अ ये बहुँ के घणा एवांजे मोदना सुख तेने लुपहा के गमावोगे; एतस्स के एवा असत्य पदने अमोरकाए के न मूकवे करीने थयहारिव के लोहवाहकनी पेरे जूर ह के पूरशो; जेम कोइक बे जण दता तेणे लोहनो नार नपाड्यो हतो, पनी मार्गे जता सुवर्ण दातुं तेवारे एकजणे लोहनां नारने नारखी देश्ने अमुलक सुवर्ण व स्तु ग्रहण करी थत्यंत धनवत थयो, अने बीजायें लोहनी नार नारखी दीयो नही, ते पठी कूरवा लागो, तेम तमे पण कूरशो. ए कथा सविस्तर श्रीरायप्रश्नि सूत्रमांचे त्यां थकी जोइ सेवी ॥ ॥ पाणावातेवढंता के० प्राणातिपातने विषे वर्तता मुतावादे के मृपावादने विपे वर्नता अदिनादाणेके अदत्तादान तथा मेढुणेके। मैथुन च के. वली परिग्गहेके परिग्रह एटलाने विपे वटुताके वर्तता थका तमे असंजताकेण्यसंय तितो अल्प विषयसुखमां पड्या यका घटुंएवं जे मोद सुख तेनो विनाशकरोडगे, ॥ दीपिका-(माएति) एनं जैनमार्ग अवमन्यमानाः परिहरंतो ऽस्पेन सुखेन मा बढुं मोदसुखं खुपथ विध्वंसथ । तथा एतस्यासत्पदम्यामोपरित्यागे अयोहारीव (दूरदति) यात्मानं कदर्थयते । यथाऽयसोलोहस्याहर्ता ऽपांतराले रूप्यादिलाने दूरमानीतमित्ति लोदं नोसितवान् पश्चादलाने नूरितवान् पश्चात्तापं कृतवान् एवं यू ॥

ច បា वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. यमपि ॥ ॥ (पाणाश्वेति ) यूयं प्राणातिपाते मृपावादे संयताः संतोवर्तमानाःतथा ऽदत्तादाने मैथुने परिग्रहे वर्तमानायल्पेन सुखेन बहु हारयथ ॥ ॥ ॥ टीका-यतोव्यपदिश्यते । (माएयमित्यादि) एनमार्य मार्ग जैनेंइप्रवचनं सम्य क् झानदर्शनचारित्रमोदमार्गप्रतिपादकं सुखं सुखेनैव विद्यते इत्यादिमोहेन मोहि ताथवमन्यमानाः परिहरंतोऽल्पेन वैषयिकेण सुखेन माबदु परमार्थसुख मोझारख्यं लुपथ विध्वंस थ तथादि । मनोझाऽहारादिना कामो कस्तउकाच चित्तास्वास्थ्यं न पुनः समाधिरिति । अपि चैतस्यासत्पदान्युपगमस्यामोदे परित्यागे सति । (श्रायो हारिवजूरहत्ति ) यात्मानं यूयं कदर्थय । यथैव केवलं यथावाऽयसो लोहस्याहर्ता थ' पांतराख रूप्यादिलाने सत्यपि दूरमानितमिति कृत्वा नोसितवान् । पश्चात् स्वावस्था नावाप्तावल्पलाने सति जूरितवान् पश्चात्तापं कृतवान् एवं नवंतोपि जूरयियंतीति ॥७॥ पुनरपि सातेन सातमित्येवं वादिनां शाक्यानां दोपोदिजावयिपयाह । (पाणायायेत्या दि) प्राणातिपाते मृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहेषु वर्तमानाअसंयतायूयं वर्तमान सुखेपिणोल्पेन वैपयिकमुखानासेन परमार्थिकमेकांतात्यंतिकं बहु मोदसुखं विखंपथेति । किमिति । यतः पचनपाचनादिपु क्रियासु वर्तमानाः सावद्यानुष्ठानारंनतया प्राणातिपा तमाचरथ । तथा येषां जीवानां शरीरोपनोगोनवनिः क्रियते तानि शरीराणि तत्स्वामि निरदत्तानीत्यदत्तादानाचरणं । तथा गोमहिप्यजोष्टादिपरिग्रहात्तन्मैथुनानुमोदनादनम्हे ति । तथा प्रत्रजितादयमित्येवमुलाय गृहस्थाचरणानुष्ठानान्मृपावादस्तथा धनधान्यदि पदचतुप्पदादिपरिग्रहात्परिग्रहति ॥ ७॥ एवमेगे व पासवा, पन्नवंति अपारिया ॥श्वीवसंगया वाला, जिणसासणपरम्मुहा । एजहा गं पिलागंवा, परिपीलेज मुदत्तगं ॥ एवं विनवणिवीस, दोसो तच कसिआ ॥ १० ॥ अर्थ-वली परमतनो नापा दोप कही देखाडेठे. एव के एरीते एगेन के कोडएक परतीर्थिक अथवा स्वतार्थिक पासा पासनादिक ते केवाने तोके यणारियाके घना ये कर्मना करनार थपाचारि वली शीवसंगया के स्त्रीने बसे पडया एटले स्त्रीनो परिसह जीतवाने असमर्थ तथा बाला के अज्ञानी वली जिपसासए परम्मुना के० जिनमार्ग थकी उपरांवा ते पन्नवंति के० एम कहने के ॥ ॥जहा के जम गमके गूबलृ पिलागंया के पाईं यकुं तेने परि के० त्यांज पीजेल के पोजीने तेमाथी प रु यथवा रुधीर काटीनारखया यकी मुहुनगंके मुहूर्नमात्रमा सुख थाय परंतु पीडा कांड .

रायधनपतसिंघ वदाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ए पण न थाय एवं के० एरीते अंही पण विनवाणिजी के प्रार्थना करती एवी स्त्रीनी साथे संबंध करवाथी दोसोतलकसिया के त्यांपए क्या थकीदोप यावशे थपितुं कांज दोपनथी. ॥१०॥ ॥ दीपिका-एवं पूर्वोक प्रकारेण एके बौद्ध विशेषाः शैवविशेषावा पार्श्वस्थाः स्यूच्या वाऽवसन्नकुशीनादयोऽनायाः स्त्रीवशंगताः प्रज्ञापयंति वदंति। यतस्तेषां वचनं प्रियादर्शन मेवास्तु, किमन्यैर्दर्शनांतरैः ॥ प्राप्यते येन निर्वाणं, सरागेणापि चेतसा इति । ते किंनूताः जिनशासनपराङ्मुखाः ।। ए ॥ (जहेति) ते एवमाहुः । यथा गंडं पिटकं पीडोपशमार्थ परिपीड्य रुधिरादिकं निर्माल्य मुहूर्तमानं सुखिनः स्युनच दोपेणानुपज्यते । एवं विझा पनासु प्रार्थनीयासु स्त्रीपु दोषः कुतःस्यात् । तत्रकोथः। गंडपरिपीडनतुव्ये स्त्रीसंबंधे क दोपः स्यात् । तत्र दोपोयदि काचित्पीमा नवेन चेह साकाप्यस्तीति ॥ १० ॥ ॥ टीका-सांप्रतं मतांतरदूपणाय पूर्वपयितुमाद । (एवमेगेइत्यादि) तुशब्दः पूर्व स्माविशेषणार्थः । एवमिति वदयमाणया नीत्या यदि वा प्राक्तनएव श्लोकोत्रापि संवधनी यः । एवमिति । प्राणातिपातादिषु वर्तमानाएकश्त्यादिवौक्षविशेपानीलपटादयोनाथ वादिकममलप्रविष्टावा शैवविशेपाः सदनुष्ठानात् पार्श्व तिष्ठतीति पार्यस्याः स्वयूथ्यावा पावस्थावसन्नकुशीनादयः स्त्रीपरीपहपराजितास्तएवं प्रज्ञापयंति प्ररूपयंति । चना याः थनार्यकर्मकारित्वात्। तथाहि । ते वदंति । प्रियादर्शनमेवास्तु किमन्यैर्दर्शनांतरैः । प्रा प्यते येन निर्वाणं सरागेणापि चेतसा। किमित्येवं तेनिदधतीत्याह।स्त्रीवशंगताः यतोयुवती नामाज्ञायां वर्तते बालायज्ञारागपोपहतचेतसति । रागपिजितोजिनास्तेपा शासन माज्ञा कायमोहोपशमहेतुनूता तत्पराङ्मुखाः संसारनिप्वंगिणोजैनमार्गविक्षेपिणएत ६क्ष्यमाणमूचुरिति ॥ ५॥ यदूचुस्तदाह (जहागंड मित्यादि) यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः । यथा येन प्रकारेण कश्चित् गंमो पुरुपोगंड समुचितं पिटकं वा तडातीयकमेव तदा कृतोप शमनाये परिपीड्य पूयरुधिरादिकं निर्माल्य मुहूर्तमानं सुखितोनवति न च दोपेशानुष ज्यते । एवमत्रापि स्वीविज्ञापनायां युवतिप्रार्थनायां रमणीसंबंधे गंमपरिपीमनकल्पे दोष स्तत्र कुतः स्यात् । न घेतावता क्लेदापगममात्रेण दोपोनयेदिति स्यात्तत्र दोपोयदि काचि त्पीडा नवेत् ॥ १० ॥ जहा मंधादए नाम,थिमिअंजूंजतीदगं ॥ एवं विन्नवाणितीसु, दोसो त कसिया॥१॥ जदा विहंगमा पिंगा,थिमिश्र नं जती दगं॥ एवं विन्नवणिवीसु, दोसो त कसिया ॥राए ३१० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. वमेगे न पासवा, मिदिछी अणारिआ ॥ असोववन्ना कामे हिं, पूयणा व तरुणए ॥१३॥ अर्थ-वली दृष्टांत कहे जहाकेण्जेम मंदादननामके० मेपो एवे नामे जनावर ते थि मितं के जेरीते पाणी मोलाय नही एरीते मुंजतीदगं के उदकनुं पान करे, परंतु पाणीने पण वाधा नथाय थने पोताने पण बाधा नकरे एवंके एरीते विन्नवणिजी के प्रार्थना करती स्त्री साथे संबंध करवा थकी दोसोतबकसिया के त्यांपण दोष क्या थकी थाय अपितुनज याय. ॥११॥ जहा के जेम विहंगमापिंगा के कपिंजल एवेनामे पंखणी थाकाशे नडती थकीज थिमिथंचुंजतीदगं के निर्मलपाणी, पानकरे एवं के० एरीते विन्नवणिवीसु के० अंहीपण गर्न तर करण पूर्वक पुत्रादिकने यथें राग प-रहित प्रार्थती एवी स्त्रीनी साथै संग करता थकां दोप क्यांधकी थाय ॥१॥ हवे सूत्र का ते वादीना दोप प्रगट करतो कहे. एवमेगेउपासनाके ते पूर्वोक्त गुंबडादिक नादृष्टांते करी मैथुनने निर्दीप मानता एवा को एक परतीर्थिक तथा स्वयूथिक पासबादि क जेणे स्त्री परिसह जित्यो नथी, ते सियल विहारी केवा ले, तो के मिन्बदिछी पणा रिया के मिय्यादृष्टी अनार्य कर्मना करनार यनाचारी यशोववन्नाकामे हिंके कामनो गने विपे गृ६ बता प्रवर्ने कोनीपेरे तोके पूयणाइवके० पुतना एटले माकणनीपेरे जेम माकण न्हाना बालकने देखी गृ६ थाय अथवा पुतना एटले गामरीनीपेरे जेम गामरी पोताना तरुणए के० तरुण बालकने विपे गृह थाय; एटले समस्त जीवोमांहे संता नने विपे गामरीनो स्नेह थाकरो दीपेने ते माटे ए दृष्टांत कयुं तेम पूर्वोक्त थनाचा री पासादिक पण कामनोगनेविपे गृह थायवे. ॥ १३ ॥ ॥ दीपिका-(जहेति ) यथा मंधादनोमेपः स्तिमितं घनालोडयायतउदकं नुक्ते पिवर त्यात्मानं प्रीपयति नचान्योपघातं कुर्यात् एवं स्त्रीसंबंधे न काचिदन्यस्य पीमा था स्मनश्च प्रीणनमिति कुतस्तत्र दोपः ॥११॥ यथा पिंगाः कपिंजलाविहंगमाः पक्षिण्था काशएव वर्तमानाः स्तिमितं निनृतमुदकं पिवंति एवमत्रापि पुत्राद्यर्थ स्त्रीसंबंध कुर्वतोऽ रक्तक्षियस्य पविणव कुतोदोपः। यमुक्तं ॥ धर्मार्थ पुत्रकामस्य स्वदारेप्यधिकारिणः ।। ऋतुकाल विधानेन दोपस्तत्र न विद्यतइति ॥१२॥ यथैवं वदतां परेपो दोपमाह। एवं प रोक्तः पूर्वदृष्टांतमैथुनं निपिमितिमन्यमानाएके शाक्यादयः स्वयूध्यावा पार्श्वस्थादय तथा मिथ्यादृष्टयोऽनार्याधर्मविरुवनापिणोऽध्युपपन्नागृक्षाः कामेषु वा । यथा पूतना शाकिनी तरुणके बाले शासक्ता यदि वा पूतना गमुरिफा स्वापत्ये थासक्ता । कथाचान फेनापि सनपशुनामपत्यानि निरुदके कृपेऽपत्यस्नेहपरीक्षार्थ दितानि । तत्र चान्यामात रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रद नाग उसरा. ११ रः स्वापत्यशब्दाकर्णनेऽस्मिन्नपि कृपतटस्थाएव रुदंति उरनी त्वथपत्यातिस्नेहांधा अपायमनपेय तत्रैवात्मानं क्षिप्तवतीत्यतोन्यपशुन्योगमुरिका सापत्ये नृशमासक्ता एवं तेपि कामासक्ताः ॥ १३ ॥ ॥ टीका-दृष्टांतेन दर्शयति । (जहेत्यादि) यथेत्ययमुदाहरणोपन्यासार्थः। मंधाद नति मेपः । नामशब्दः संजनावनायां। यथा मेपस्तिमितमनालोडयन्नुदकं पिबत्यात्मानं प्री यति नचतथान्येपां किंचनोपयात विधने।एवमत्रापि स्त्रीसंबंधे नकाचिदन्यस्य पीडा था त्मनश्च प्रीणनमतःकुतस्तत्र दोपःस्यादिति ॥११॥ अस्मिन्नेवानुपघाताथै दृष्टांतबद्धत्वरख्या पनार्थ दृष्टांतांतरमाह। (जहाविहंगमाइत्यादि) यथा येन प्रकारेण विदायसा गतीति वि हंगमा पक्षिणी(पिंगेति)कपिंजलासाकाशएव वर्तमाना स्तिमितं निजतमुदकमापिवत्येवम त्रापि दर्नप्रदानपूर्वकया क्रियया यरक्ताविष्टस्य पुत्राद्यर्थ स्त्रीसंबंधं कुर्वतोपि कपिंजला याश्व न तस्य दोपति । तांप्रतमेतेपां गंडपीडनतुल्यं स्त्रीपरिनोगं मन्यमानानां तथैम कोदकपानसदृशं परपीडाऽनुत्पादकत्वेन परात्मनोश्च सुखोत्पादकत्वेन किल मैथुनं जाय तश्त्यध्यवसायिनां तथा कपिंजलोदकपानं यथा तमागोदकासंस्पर्शन किस जवत्येव मरक्तहिएतया दर्नाद्युत्तारणात् स्वीगात्रस्पर्शन पुत्रार्थ न कामार्थ । ऋतुकालानिगामित या शास्त्रोक्तविधानेन मैथुनेपि न दोपानुपंगः॥ तथाचोचुस्ते। धर्मार्थ पुत्रकामस्य स्वदारे प्वधिकारिणः । ऋतुकाले विधानेन दोपस्तत्र न विद्यते इति । एवमुदासीनत्वेन व्यव स्थितानां दृष्टांतेनैव नियुक्तिकारो गाथात्रयेणोत्तरदानायाह । (जहणामेइत्यादि) जहणा ममंगलग्गे एतिरं एकस्तश्मणुस्तो ॥ अपरादुत्तो किं नामततोण्ये पेठा॥ ५३ ॥ जहणा विसगडूसं, कोतीघेतूणनामतुमिहको ॥ यमेण्यदीसंतो, किं नाम ततो नवमरे जा ॥ ७॥ जह नाम सिरिघराउ, कोयणेणणामधेतूणं । अऊपरादुत्तों किंणामत तो न वेपेलासययायथा नामकश्चिन्ममलाग्रेशकस्यचिलिरश्वित्वापराङ्मुखस्तिठेत् । कि मेतावतोदासीननावावलंबनेन न गृह्येत नापराधी नवेत्। तथा यथा कश्चिक्षिपगंडूपं गृही वा पीत्वानामतूमीनाव नजेदन्येन वासंदृश्यमानोसौ किं नाम ततोसावन्यादर्शनात नवी येत ।तथा यथा कश्चितीगृहानांमागाराइनानि महार्याणि गृहीत्वा पराङ्मुख स्तिछेत् किमे तावतासौ न गृह्येतेत्ति अत्र च यथा कश्चित् शततया अज्ञतया वा शिरछेदे विपगंडूपरत्नाप हारारस्ये सत्यपि दोपत्रये माध्यस्य्यमवलंवेत । न च तस्य तदवनंबनेवि निर्दोपतेति । एवम प्राप्यवश्पनाविरागकार्यमैथुने सर्वदोषास्यदे संसारव के कुतोनिपितेति । तथा चोक । प्राणिनां बाधकं चैतहास्वैर्गीतं महर्पि निः ॥ ननिकातप्तकणकप्रवेशझा ततस्तथा ॥ १ ॥ मूलं चैतदधर्मस्य नवनावप्रवर्धनातस्मादिपान्नवत्त्याज्यमिदं पापमनिछतेतिनियुक्तिगाथा - 4 २२२ वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. त्रयतात्पर्यार्थः ॥ १२ ॥ सांप्रतं सूत्रकारउपहारव्याजेन गंमपीमनादिदृष्टांतवादिनां दो पोधिजावविषयाह । (एवमेगेइत्यादि)। एवमिति गंडपीमनादिदृष्टांतवलेन निर्दोपं मैथुन मिति मन्यमानाएके स्त्रीपरीपदपराजिताः सदनुष्ठानापावं तिष्ठंतीति पावस्थानाथ वादिकमंडलचारिणः। तुशब्दात स्वयूथ्यावा तथा विपरीता तत्वाग्राहिणी दृष्टिदर्शनं येषां ते तथा पाराडूरे यातागताः सर्वहेयधर्मेन्यइत्यार्याः नार्या अनार्याः । धर्मविरुझानुष्ठाना त्तएवं विधायध्युपपन्नागृनवश्वामदनरूपेषु कामेपु कामे करणजूतैःसावद्यानुष्ठानेविति । यत्र लौकिकं दृष्टांतमा । यथावा पूतना डाकिनी तरुणके स्तनधयेऽध्युपन्ना । एवं तेप्यना यः कामेष्विति।यदि वा (पूयणत्ति)गरिका आत्मीयेऽपत्येऽध्युपपन्ना एवं तेपीति । कथान कंचात्र । यथा किल सर्वपशूनामपत्यानि निरुटके कूपेऽपत्यस्नेहपरीक्षार्थ दिप्तानि तत्र चापरामातरः स्वकीयस्तनंधयशब्दाकर्णनेपि कूपतटस्थारुदंत्यस्तिष्ठति । उरचीत्वपत्याति... स्नेहेनांधा अपायमनपेक्ष्य तत्रैवात्मानं दिलवतीत्यतोऽपरपगुन्यः स्वापत्येऽध्युपपन्नेति ॥ अण्णागयमपरसंता, पञ्चप्पन्नगवेसगा ॥ ते पचा परितप्पंति, खीणे आनंमि जोवणे ॥१४॥ जेहिं काले परिकंतं, नपनाप रितप्पए ॥ ते धीरा बंधणुम्मुक्का, नाव कंखंति जीविअं ॥१५॥ अर्थ-हवे ते काम गृचना दोप कहेले. ते काम जोग थकी जे निवल्या नथी तेने थपागय के धागामिक काले नरकादिक उख उत्पन्न याय एवं अपस्संता के ध ए देखता थका अने पक्षुप्पन्नगवेसगाके प्रत्युत्पन्न जे वर्तमान विषय सुख तेने गवेपता एनेज रुडुकरी मानता थका रहेडे तेपनाके तेपनी खीणवामिजोवणेकेण्जेवारे था युष्य कोण थाय, थने यौवन जतुं रहे तेवारे परितप्पंति के पश्चात्ताप करे; अनेक हेके थमे एवा अनाचार शावास्ते करण्या? ॥ १४ ॥ जेहिं के जे महापुरुपे कालेके काल प्रस्तावे धर्मनेविपे परिकतं के पराक्रम का. नपनापरितप्पए के० ते महापुरुप पठी स्वावस्थायें तथा मरणावसरे पश्चात्तापकरे नही; ते धाराबंधणुम्मुक्का के ते धैर्य वंत पुरुप बंधण थकी मूकाणा नावखंतिजीविधंके असंयमे जीवितव्यनी बाकां छाकरता नथी अथवा जीवितव्य मरणने विपे निस्टहि थका वर्तेते. ॥ १५ ॥ ॥ दीपिका-तेपां दोपमाह (थागयमित्यादि)। अनागतं नरकादिजःखमपश्यंतः प्रत्युत्पन्नं वर्तमानमेव विषयसुखानासमन्वेपयंतः पश्यंतः पश्चात्कोणे स्वायुपि यौवने वागते परितप्यंति पश्चात्तापं कुर्वति । यमुक्तं । हतं मुष्टिनिराकाशं तुपाणां कंडनं कृतं । यन्मपा प्राप्य मानुप्पं सदथै नादरः कृतः ॥ १॥ तथा । विदवावलेवनमिएहिं । जाइ राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २१३ कीरतिजोहणमएण ॥ वयपरिणामेसरिया । इंताहि अपखुडुक्कंति इति ॥१४॥ (जेहिं इत्यादि) यैरात्महितैः कालेऽवसरे पराक्रांत संयमोद्यमः कृतस्ते पश्चान्न परितप्यते । ए कवचनंसूत्रे तांदतत्वात् । ते वीरास्तपश्चरणोद्यताबंधनात्कर्मणोन मुक्ताअसंयमजीवित नावकादंतिने हंति । जिविते मरणे वा निस्टहाः स्युरित्यर्थः ॥ १५ ॥ ॥टीका-एवं तेपिकामानिप्वंगिणांदोपमाविष्कुर्वन्नाह॥(यणागयमित्यादि)अनागतमेष्य स्कामानिवृत्तानां नरकादियातनास्थानेषु महतुःखमपश्यंतोऽपर्यालोचयंतस्तथा प्रत्युत्पन्नं वर्तमानमेव वैपयिकं सुखानासमन्वेपयंतोमृगयमाणानानाविधैरुपायैनें गान्प्रार्थयतस्ते प श्वातहीरो स्वायुपि जातसंगायौवने वा अपगते परितप्यतेशोचयंते पश्चातापं विदधति । उक्तं चाहतं मुष्टिनिराकाशं तुपाणां कमनंकतायन्मया प्राप्य मानुष्यं सदर्थनादर कृतः।।१।। तथा विदवावलेवनमिएहिं । जाकीरतिजोवणमएए॥वयपरिपामे सरियाईताहियपखु दुक्कंति ॥१॥१॥ येतूत्तमसखतया अनागतमेव तपश्चरणादावुद्यम विदधति न ते पश्चा होचंतीति तदर्शयितुमाद । (जेहिंकाले इत्यादि ) यैरात्महितकर्त निः काले धर्मार्जना वसरे पराक्रांतमिश्यिकपायपराजयाद्युद्यमोविहितोन ते पश्चान्मरणकाले वृक्षावस्थायां वा परितप्यंतेन शोकाकुजानवंति। एकवचन निर्देशस्तु सौत्रलदसत्वादिति। धर्मार्जनकाल स्तु विवेकिनां प्रायशः सर्वएव तस्मात्सएव प्रधानपुरुपार्थः प्रधानएव च प्रायशः क्रियमा 'णोघटां प्रांचति । ततश्चायं बाल्यात्प्रनृत्यस्तविषयासंगतयारूततपःश्चरणास्ते धीराः कर्मविदारणसहिमवोबंधनेन स्नेदात्मकेन कर्मणा चोत्प्राबल्येन मुक्तानावकादंति असंयमजीवितं यदि वा जीविते मरणे वानिस्टहाः संयमोद्यममतयोलवंतीति ॥ १५॥ जदा नई वेयरणी, उत्तरा पद संमता ॥ एवं लोगंसि नारी, उत्तरा अमईमया ॥१६॥ जेहिं नारीणसंजोगा, पूयणा पि तोकता ॥ सबमेयंनिराकिंचा, तेन्यिा सुसमाहिए ॥१७॥ अर्थ-जहानश्वेयरणी के जेम नदी वेतरणी जेनेते उत्तराहसंमता के० सर्वन दीयोमा तरवी सुननठे एवात लोक प्रसिभ एवंलोगंसिनारी के एरीते लोकमाहे स्त्रीजेठे तेपण उत्तरायममया के यमतिवंत निरविवेकी पुरुषने अपार उस्तर दुर्जयनीय जाणवी ॥ १६ ॥ ए, जाणीने जे हितकारी वातवे ते कहे जेहिं के० जे पुरुपे नारीणसंजोगा के स्त्री संबंधी संयोगना जे विपाक तेने कडवा जाणीने स्त्री ना संयोग वांमीदीधा वली पूयणापितोकता के५ तेस्त्रीना संयोगने अर्थ जे पोताना गरीरनी पूजा विपाते पण जेणे उपरांती कीधी एटले मूकीदीधी, सबमेयंनिराकिचा १४ -- हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. के ते पुरुषे एसर्व स्त्रीसंगादिक तथा दुधा तृषादिक अनुकूल प्रतिकूल उपसर्गना गण एटले समूह तेने निराकरीने जे महायुरुप संसेवित मार्गे प्रवर्ने तेज्यिासुसमा • हिए के तेपुरुप संवररूप समाधिने विषे स्थित जाणवा. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-यथा वैतरणी नदी सर्वनदीनां मध्ये उस्तरा फुलघ्या इहलोके सम्मता । एवं लोके नार्योऽमतिमता निर्विवेकेन नरेण उस्तराः । यउक्त ! सन्मार्गे तावदास्ते प्रनवति पुरुपस्तावदेझ्यिाणां जहां तावविधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव । चूचापाक्षेपमु काः श्रवणपथजुपोनीनपक्ष्माणएते यावन्नीलावतीनां न हदि धृतिमुपो दृष्टिबाणाः पतंति इति ॥ १६ ॥ यैरुत्तमैनारीणां संयोगास्तत्संयोगार्थमेव वस्त्रालंकारादिमिरात्मनः पूजनाः कामविनूपाः पृष्ठतः कृतास्त्यक्तास्ते महापुरुषाः सर्वमेतत्स्त्रीप्रसंगादिकं निराकृत्य सुस माधिना चित्तस्वास्थ्येन स्थिताः॥१७॥ ॥ टीका-अन्यच्च (जहाइत्यादि) यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः। यथा वैतरणी नदीना म ध्येऽत्यंतवेगवाहित्वात् विपमतटत्वाच्च उस्तरा उतघ्या एवमस्मिन्नपि लोके नार्योऽमति मता निर्विवेकेन हीनसत्वेन कुःखेनोत्तीर्यते । तथाहि । तादावनावैः कृतविद्यानपि स्वीकु वैति। तथाचोक्तं । सन्मार्गे तावदास्ते प्रनवति पुरुपस्तावदेझ्यिाणां, लजां तावविधत्ते वि नयमपि समालंवते तावदेव ॥ चापादेपमुक्ताः श्रवणपयजुपोनीलपदमागएते यावनी लावतीनां न यदि तिमुपो दृष्टिबाणाः पतंति । तदेवं वैतरणीनदीवत् उस्तराना?नवंतीति ॥ १६ ॥ अपिच । (जेहीत्यादि । पैरुत्तमसत्वैः स्त्रीसंगविपाकवेदिनिः पर्यंतकटवोनारी संयोगाः परित्यक्तास्तथा तत्संगार्थमेव वस्त्रालंकारमाट्यादिनिरात्मनः पूजनाकाम विनूपा पृष्ठतः कृता परित्यक्तेत्यर्थः। सर्वमेतत्स्त्रीप्रसंगादिकं कुत्पिपासादिप्रतिकूलोपसर्गकदंबकं च निराकृत्य ये महापुरुपसेवितपंथानं प्रति प्रवृत्तास्ते सुसमाधिना स्वस्थ चित्तवृत्तिरूपेण व्यवस्थितानोपसगैरनुकूलप्रतिकूलरूपैः प्रदोन्यते । अन्येतु विपयानिवंगिणः रूयादिप रीपहपराजिताअंगारोपरिपतितमीनवागाग्निना दह्यमानाथसमाधिना तिठंतीति ॥१७॥ एते नग्धं तरिस्संति, समुह ववहारिणो ॥ जन पाणा विसन्ना सि, किच्चंती सयकम्मणा ॥ २७ ॥ तंच निरकू परिणाय, सुवते समिते चरे ॥ मुसावायं च वजिका, दिन्नादाणं च वोसिरेरणा अर्थ-एतेकेए पूर्वोक्त परिसहना जीपणहार ते उग्बंकेउघसंसारने तरिस्संतिके तर से समुदंववहारिणो समुश्वत; एटले जेम व्यवहारिया समुश्ने नाय बड़े तरे तेनीपरे जाणीने जपके जे संसार समुश्ने विपे पाणाविक प्राणी एटले जीव ते सन्नासिके . ..

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ३२५ खुता थका सयकम्मणाके पोताना करेला पापकर्म करी असातावेदनीयरूपे किती के पीडायवे ॥ १७ ॥ हवे उपदेश कहेले तंत्रनिरकू के० ते पूर्वोक्त चारित्रिप रिस्मायके० हेय नपादेय स्वरूप जाणीने सुचते के नला व्रतनो पालक समितेचरे के पांच समिते समितो एवो थको विचरे बने मुलावायंच वलिला के मृपावादने वर्ज तथा दिन्नादाणंचवोसिरे के अदत्तादान एटले चोरी थकी वोसिरे एटले चोरीk त्यागकरे, एम अनुक्रमे मैथुन तथा परिग्रहने पण मे ॥ १ ॥ ॥ दीपिका-एतेस्त्रीपरीपहजेतारघं संसारं तरिष्यति । यथा व्यवहारिणः सांया त्रिकाः समुईतरंति । यत्र नवौधे प्राणिनोविषयसंगोषमाः संतः कृत्यंते पीडयंते व कर्मणा ॥१॥ तदेतत्प्रायुक्तं निहुः परिझायज्ञात्वा सुव्रतः शोननव्रतयुक्तः समितः पंचसमितिनिश्चरेत् संयमानुष्ठानं कुर्यात् तथामृपावादं वर्जयेददत्तादानंच व्युत्सृजो त् त्यजेत् । आदिशब्दान्मैथुनपरिग्रहादिच त्यजेत ॥ १ ॥ ॥ टीका-स्यादिपरीपहपराजयस्य फलं दर्शयितुमाह ।(एतेइत्यादि) यएते धनंतरोक्ता थनुकूलप्रतिकूलोपसर्गजेतारएते सर्वे उघसंसारं उस्तरमपितरिष्यति। व्याघदष्टांतमाह । समुईलवणसागरमिव व्यवहारिणःसांयात्रिकायानपात्रेण तरंत्येवं नवोधमपि संसारसंयम यानपात्रेण यतयस्तरियंतितथातीस्तरंतिचेतिानवीयमेव विशिनटिनिवौघे संसारसाग रेप्राणाःप्राणिनःस्त्रीविषयसंगाविषमाःसंतःकत्यंते पीयंते स्वरूतेनानुष्ठितेन पापेन कर्मणा अस वेदनीयोदयरूपेणेति ॥रा सांप्रतमुपसंहारव्याजेनोपदेशांतरविधित्सयाह । (तंच निरकूश्त्यादि) । तदेतद्यथा प्रायुक्तं । यथा वैतरणीनदीवत् उस्तरानार्योयैः परित्यक्ता स्ते समाधिस्थाः संसारं तरंति स्त्रीसंगिनश्च संसारांतर्गताः स्वरुतकर्मणा कृत्यंतति । तदेतत्सर्व निक्षणशीनोनिङः परिहाय हेयोपादेयतया बुध्या शोननानि व्रतान्यस्य सुव्रतः पंचनिः समितिभिः समितइत्यनेनोत्तरगुणावेदनं रुत्तमित्येवंनूतश्चरेत् संयमानुष्ठान विद ध्यात् तथा मृपावादमसभूतार्थनापणं विशेषेण वर्जयेत्तथा अदत्तादानं च व्युत्सृजेदंतशो धनमात्रमप्यदत्तं न गएहीयात् । आदिग्रहणान्मैथुनादेः परियहरति । तचमैथुनादिकं यावजीवमात्महितं मन्यमानः परिहरेत् ॥ १५ ॥ उडमदे तिरियं वा,जे केई तस थावरा ॥सवच विरतिं कुज्जा, सं ति निवाणमाहियं ॥३॥इमं च धम्ममादाय,कासवेण पवेदित।। कुका निरफ गिलास्स, अगिलाए समाहिए ॥१२॥ संखाय . ..

२२६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. पेसलं धम्म दिधिमं परिनिवुझे॥ नवसग्गे दियासित्ता, आमो काए परिवएका सितिमि ॥ ३२ ॥ इति श्रीनवसग्गपरिन्ना ए तऽयं अप्नयणं सम्मत्तं ॥ अर्थ-दवे बीजा सर्वव्रत दयानी वाड रूप तेकारणे अहिंसाने विशेष दीपावेते उई के चंचो बहे के अधो एटले नीचो तिरियं के० तीली वा के अथवा एटले सर्व लोकमांहे देवथी प्राणातिपात कयुं हवे इव्यप्राणातिपात कहे. जेकेतसथावरा के ए सर्व लोकमांहे जेकांश त्रस अने स्थावर जीव सच्चनविरतिकुजा के० तेने विपे सर्व प्रकारे एटले करण करावण अने अनुमतियेंकरी सर्वत्रका विरतिपणुं करे एटले सर्व जीवोनी दयानु पालवं तेने संतिनिवाण माहियं के० ते शांति एटले कर्म दाहनी उप शम करनार कहिये तथा एनेज निरवाण एटले मोपदमापणवाहितएटोकझुं॥श्या हवे अध्ययननो अर्थ उपसंहरतो कहे. ऽमंच धम्ममादाय के एम श्रुत चारित्र रूप धर्मने यहण करीने ते धर्म कासवेणप्पवेदित के० श्रीमहावीर स्वामिये प्रकाश्यो ते मार्ग थादरीने निरक के साधु ते गिलाणस्स के गिलानने विपे वैयावचने कुका के० करे ते केवो थको वैयावञ्च करे तो के अगिलाए समाहिए के अगिलाणपणे यात्माने समाधिमान थको जे साधु वैयावच करे तेने धन्य एवी समाधि धारण करतो थको वैयावृत करे ॥ २१ ॥ संखायके० सम्यक् प्रकारे जाणीने एटले जातिस्म रणादिके थथवा अन्यपासेथी सांजलीने पेसल के रूडो एवो धम्म के केवलीनु ना प्योजे धर्म तेने विधिमं के सम्यकदृष्टी जीव परिनिबुझे के० कषायने उपशमाची शीत सीनूत थको नवसग्गेहिया सित्ता के थनुकूल प्रतिकूल उपसर्गने थदिवासीने पामो स्काए के ज्यांसुधी मोदे जाय त्यांसुधी परिचएकासिके सुधो संयम पाले तिवेमिनो. अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥२२॥ ए उपसर्ग परिझानामे त्रीजाध्ययनर्नु थर्थ समास थयुं ।। ॥ दीपिका-ऊर्ध्वमधः ये केचित् साः स्थावराः प्राणिनस्तेषु सर्वत्र कालेऽवस्थासु च विरतिं कुर्यात् यस्मातांतिनिर्वाणं कर्म दाहोपशमः शांतिस्तद्रूपं निर्वाणं मोक्षपदं था ख्यातं कथितं यतोविरतेमाँझोनवतीति ॥ २० ॥ इमं चारित्ररूपं धर्ममादाय गृहीत्वा काश्यपेन श्रीधीरेण प्रवेदितमाख्यातं ग्लानस्य साधोवैयावृत्तं कुर्यात् निदुः। कथंग्लिान तया यथाशक्ति समाहितः समाधि प्राप्तः यथारखानस्य समाधिस्त्पद्यतेः स्वस्यच योगान विपीति यथा वैयारत्त्यादिकं विधेयमिति ॥२१॥ पेशतं मोक्प्रदं धर्म संख्याय झाला दृष्टिमान सम्यादर्शनी परिनिर्वृतः शांतः उपसर्गाननुकूलप्रतिफूलान् नियम्य नियंत्र्य : राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. ३२७ यामोदाय मोक्षार्थ परिव्रजेत् संयमेचरेदिति ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ इतितृतीया ध्ययने चतुर्थनदेशकः समाप्तः ॥ ४ ॥ ॥ टीका-अपरिवतानामहिंसायावृत्तिकल्पत्वात् तत्प्राधान्यख्यापनार्थमाह ( उडमहे इत्यादि) ऊर्ध्वमस्तिर्यक् चेत्यनेन देत्रप्राणातिपातोगृहीतः। तत्रच ये केचन त्रसंतीति सावित्रिचतुःपंचेंडियाः पर्याप्तापर्याप्तकजेदनिन्नास्तथा तिटंतीति स्थावराः पथिव्यतेजो वायुवनस्पतयः सूदाबादरपर्याप्तकापर्याप्तकनेदनिन्नाइत्यनेन च इव्यप्राणातिपातीगृही तः सर्वत्र काले सर्वास्ववस्थावित्यनेनापि कालनावनेदनिन्नःप्राणातिपातपातोश्टव्यः। तदेवं चतुर्दशस्वपि जीवस्थानेषु रुतकारितानुमतिनिर्मनोवाकायैः प्राणातिपातविरतिं कुर्यादित्यनेन पादोनेनापि श्लोक ध्येन प्राणातिपातविरत्यादयोमूलगुणाः ख्यापिताः। सांप्रतमेतेषां सर्वेपामेव मूलोत्तरगुणानां फलोदेशेनाद । शांतिरिति कर्मदाहोपशमस्त देवच निर्वाणं मोक्षपदं यदारख्यातं प्रतिपादितं सर्वज्ञापगमरूपं तदस्यावश्यं चरणक रणानुयायिनः साधोवतीति ।। 10 ॥ समस्ताध्ययनार्थोपसंहारार्थमाह । (इमंचधम्म मित्यादि ) इममिति पूर्वोक्तं मूलोत्तरगुणरूपं श्रुतचारित्राख्यं वा उर्गतिधारणात् धर्ममा दायाचार्योपदेशेन गृहीत्वा (किंनुतमिति)। तदेव विशिनष्टि । काश्यपेन श्रीमन्महावीरव धमानस्वामिना समुत्पन्नदिव्यज्ञानेन नव्यसत्वाऽन्यु वरणानिलापिणा प्रवेदितमाख्या तं समधिगम्य निकुः साधुः परीपदोपसगैरतार्जतोग्लानस्यापरस्यसाधेवैयावृय कुर्या त् । कथमिति। स्वतोऽग्लानतया यथाशक्ति समाहितइति समाधि प्राप्तः। इदमुक्तं नवति । रुतात्योहामिति मन्यमानोवैयावृत्त्यादिकं कुर्यादिति ॥ २१ ॥ धन्यञ्च (संखायाति) संख्यायेति सम्यक् ज्ञात्वा स्वसंमत्या धन्यतोवा श्रुत्वा (पेशलति) मोगमनं प्रत्यनुकूलं किंतवम श्रुतचारित्राव्यं दृष्टिमान सम्यकुदर्शनी परिनितइति । कपायोपशमाहीतीनूतः परिनिर्वतकल्पोवा उपसर्गाननुकूलप्रतिकूलान सम्यग् नियम्यातिसह्यामोदाय मोदयावत् परिसमंतात् ब्रजेत् संयमानुशानेन गच्छेदिति । इतिशब्दः समाप्त्यर्थे । वीमीति पूर्ववत्। न यचर्चापि तयैवेति ॥ २२॥ उपसर्गपरिझायाः समातश्चतुर्थोद्देशकस्तत्परिसमाप्ती चतु तीयाध्ययनमिति । ग्रंथारं ॥७७॥ दवे प्रथम श्रुतस्कंधने विपे चोथु अध्ययन प्रारंनियें वैयें. त्रीजा अध्ययननेविपे जे उपसर्ग कह्या तेमाहे थनुकूल उपसर्ग सहन करवा उर्जन एम कयुं दतुं, तेमा टे स्त्रीना करेला अनुकूल उपसर्ग सहन करवाने अर्थ चोथु अध्ययन कहिये वैयें. जे मायरंच पियरंच, विप्पजदाय पुवसंजोगं ॥ एगे सहित च रिस्सामि, आरतमेदुणो विवित्तेसु॥१॥ सुटुमेणं तं परिकम्म २८ ३२७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्याध्ययनं. उन्नपएण तिन मंदा ॥ नवायपि तान जाणं सु जदा लिस्संति भिकुणो एगे॥॥ अर्थ-(जेके०) जे उत्तमसाधु (मायरंचपियरंचके०) माता पिता बने नाइप्रमुखनो (पुत्र संजोगके पूर्वजो संयोग एटले थागतो संबंध तथाश्वगुरादिकनो पश्चात संबंध एटले पा बलथी थयलो संबंध तेने विप्पजहायकेण्डांमीने एगेके एकलो रागपरहित अने ज्ञानद र्शन तथा चारित्रे करीने सहितेके सहित एवो बतो,चरिस्सामिकेण्डं संयम पालीश एवी प्रतिज्ञा करे; वली मेढुणो के मैथुन थकी भारत के निवोठे विवित्तेसु के स्त्री पशु पंमग रहित एवा उपाश्रयनो गवेपणहार एवा साधुने पण कोइएक स्त्री विष तारे ते कहे ॥ १ ॥ सुदुमेणं के कोइएक कार्यने मी तंपरिकम्म के ते साधु ने समीपे भावीने उन्नपएण के वाने शब्दे, हलवे हलवे, अनेक गूढार्थ पदे करी ए टले मर्मना वचने करी, इमिंदाके कोइक स्त्रीमंद एटले विवेकरहित एवी बति पु रूपने वशकरवाना वायपि के उपायने तान के ते स्त्री जाणंसु के जाणे जहा के जे उपाये करीने एगेके कोक निरकुणो के चारित्रि मोहनीय कर्मना उदय यकी स्त्रीने वश थई जाय अने लिस्संति के संयम थकी पडी जाय. ॥ २ ॥ अथ चतुर्थमध्ययनं. ॥ दीपिका-वक्तं तृतीयमध्ययनं । अथ चतुर्थमारच्यते । तच्चस्त्रीपरीपहोजेयइत्यर्थवा चकं तस्येदमादिमंसूत्रं । जेमायर मिति ।योमातरं पितरं चशदात्पुत्रादिकं च विप्रहाय त्य क्त्वा पूर्वसंयोगं एकोनिःसंगः सहितोज्ञानादिनिः स्वहितोवा चरिप्यामि संयमं करिष्यामी ति कृतप्रतिकः। भारतमुपरतं मैथुनं कामानिलापोयस्य सभारतमैथुनोविविक्तेपु रूयाद्य नाकुलेषु स्थानेषु चरतीति शेषः। अथवा विविक्तं स्थानं एपितुं मार्गितुं शीजमस्य विविक्त पी॥१॥तं साधु सूमेन परकार्यव्यपदेशेन उन्नपदेन कपटेन पराक्रम्य समीपमागत्य मंदाग स्यमंदाः कामोककारिवानिर्विवेकाः स्त्रियः शीनावश्यति । कोर्थः । मातृपुत्रव्यपदेशेन साधुसमीपमागत्य स्त्रियः संयमावश्यंति साधुमिति । प्रचन्नपदं गुप्तानिधानं । यथा । का ले प्रसुप्तस्य जनार्दनस्य मेघांधकारासु च शर्वरीषु ॥ मिथ्या न नापामि विशालनेत्रे ते प्र त्ययाये प्रथमारेषु इत्यादि । स्त्रियस्तथोपायजानंति यथाश्लिष्यंते साधयोप्येके ॥ २ ॥ टीका-उक्तं तृतीयमध्ययनं सांप्रत चतुर्थमारन्यते। अस्य चायमनिसंबंध ाहानंतराध्य यने उपसर्गाः प्रतिपादितास्तेपांच प्रायोनुकूलाइ सहास्ततोपि स्वीकतायतस्तऊयार्थमिद राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए मध्ययनमुपदिश्यतइत्यनेन संबंधेनायातस्याध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगबाराणि नवंति। तत्रोपक्रमांतर्गतीर्थाधिकारोवेधा । अध्ययनार्थाधिकारउद्देशार्थाधिकारश्च । तत्रा ध्ययनार्थाधिकारःप्राग्वत् नियुक्तिकता(थीदोषविवडाणा)चेवेत्यनेन स्वयमेव प्रतिपादितः। उद्देशार्थाधिकारं तूत्तरनियुक्तिरुदेव नणिप्यति।सांप्रतं निपः सचौधनामसूत्रालापकनेदा विधा। तत्रौघनिष्पन्न निपेऽध्ययनं नामनिष्पन्ने स्त्रीपरिति नाम । तत्र नामस्थापने मत्वादनादृत्य स्त्रीशब्दस्य व्यादिनिपार्थमाह । (दत्वानिलावेत्यादि)। दयानिला : वचिंधे, देवेनावेयनिणिरकेवो । अहिलावे तहसिही, नावे वेयंमिनवउत्तो ॥ ५६ ॥ तत्र व्यस्त्री धा । बागमतोनोआगमतश्च । श्रागमतः स्त्रीपदार्थइस्तत्र चानुपयुक्तो । नुपयोगोश्व्यमिति कृत्वा नोयागमतोज्ञशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तात्रिधा । एकविका बदाऽयुष्कानिमुखनामगोत्रावेति । चिन्ह्यते ज्ञायतेऽनेनेतिचिह्न स्तननेपथ्यादिकं चिह्नमा त्रेण स्त्री चिह्नस्त्री थपगतस्त्री वेदबनस्थः केवलीवा अन्योवा स्त्रीवेषधारी यः कश्चि दिति । वेदस्वीतु पुरुपानिलापरूपः स्त्रीवेदोदयः। थनिलापनावौ तु नियुक्तिकदेव गाथाप शानाह । अनिताप्यते इत्यनिलापःस्त्रीलिंगानिधानः शब्दः। तद्यथा।शालामाला सिद्धि रिति । नावन्त्री तुवेधा । पागमतोनोप्रागमतश्च । आगमतः स्त्रीपदार्थज्ञस्तत्र चोपयुक्त उपयोगोनावइति कृत्वा नोयागमतस्तु नावविपये निहेपे वेदेवीवेदरूपे वस्तुन्युपयुक्ता तउपयोगानन्यत्वामावस्त्री नवति । यथाऽनावुपयुक्तोमाणवकोग्निरेव नवत्येवमत्रा पि । यदिवा त्रिवेदनिवर्तकान्युदयप्राप्तानि यानि कर्माणि तेपूपयुक्तेति तान्यनुनवंती नावस्तीति । एतावानेव स्त्रियोनिदेपइति । परिझानिदेपस्तु शस्त्रपरिझावद् इष्टव्यः। सां प्रतं वीविपदनूतं पुरुपनिदेपार्थमाद । (नामंग्वणाश्त्यादि) । णामंतवादविए खेने कालेयपकपणकमेनोगेगुणेयजावे, दसएएपुरिसगिरकवा ॥५॥नामेति संज्ञा तन्मात्रे ण पुरुषोनामपुरुपः । यथाघटः पटइति यस्य वा पुरुपति नामेति । स्थापनापुरुपः काष्ठा दिनिवर्तितोजिनप्रतिमादिकः । इव्यपुरुषोझशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तोनो भागमतएक नाविकोपवायुप्फोनिमुखनामगोत्रश्चेति । इव्यप्रधानोवा मम्मणवणिगादिरिति। योयस्मिन सुराष्ट्रादी क्षेत्रे जवः सक्षेत्रपुरुपोयथा सौराष्ट्रिकइति । यस्यच यत् क्षेत्रमाश्रित्य पुंस्त्वं नयतीतियोयावंत कालं पुरुपवेदवेद्यानि कर्माणि वेदयते सकालपुरुपइति । यथा पुरिसेणं नंते पुरिसेत्ति कालउक्केच चिरं हो। गो. जहन्नेणं एगसमयंउकोसेणंजोजम्मिकाले पुरि सोन व जहाकोइएगंमिपरकेपुरिसोएगमिनपुंसगोतिप्रिजन्यतेऽपत्यं येन तत्प्रजननं शिलिंग तत्प्रधानः पुरुपः परपुरुपकार्यरहितत्वात् प्रजननपुरुपः।कर्मानुष्ठानं तत्प्रधानः पुरुषः कर्म पुरुषः कर्मकरादिकस्तथा जोगप्रधानः पुरुपोनोगपुरुपश्चकवादिस्तथा गुणाव्यायाम विक्रमधैर्यसत्वादिकास्तत्प्रधानः पुरुषोगुणपुरुषः। नाव पुरुपस्तु पुंवेदोदये वर्तमानस्तवेद्या .. २० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. नि कर्माण्यनुनवन्नित्येते दशपुरुपनिदेपानवंति। सांप्रत प्रार िगितमुदेशार्थाधिकारमधि कृत्याह (पढमेइत्यादि) पढमेसंघवसंसवमाइहिखलणाहोतिसीलस्स । वितिएश्वरख लियस्सअवज्ञाकम्मबंधोय। जाप्रथमे नद्देशके अध्ययनार्थाधिकारातद्यथा। स्त्रीनिःसाध संस्तवेन परिचयेन यथा संलापेन निनकथाद्यालापेनादिग्रहणादंगप्रत्यंगनिरीक्षणादिना कामोत्काचकारिणोनवेदल्पसत्वस्य शीलस्य चारित्रस्य स्खलनातुशब्दात्तत्परित्यागोवेति। हितीये वयमर्याधिकारस्तद्यथा । शीलस्खलितस्य साधोरिहवास्मिन्नेव जन्मनि स्वपक्षप रपक्षकता तिरस्कारादिका विमवना तत्प्रत्ययश्च कर्मबंधस्ततश्च संसारसागरपर्यटन मिति । किं स्त्रीनिः कश्चित् शीलात् प्रच्याव्यात्मवशः कृतोयेनैवमुच्यते कृतति दर्शयितुमा ह । (सूरामोइत्यादि) सूरामोमन्नंता, कतिववियाहिंउचहिप्पहाणाहिं ॥ गहियातुंब जयपळोवकूनवालादियोबहवे ॥ ५५ ॥ बहवः पुरुपायनयप्रद्योतकूलवालादयः शूरा... वयमित्येवं मन्यमानाः । मो इतिनिपातोवाक्यालंकारार्थः । कृत्रिमानिः सनावरहितानिः स्त्रीनिस्तथोपधिर्माया तत्प्रधानानिः कृतकपटशतानिहीत्वा यात्मवशतां नीताः केचन राज्यादपरे शीलात् प्रच्याव्येदैव विझवनां प्रापिताः॥ अनयकुमारादिकथानकानिच मूला दावश्यकादवगंतव्यानि । कथानकत्रयोपन्यासस्तु यथाक्रमं मर्त्यबुद्धिविक्रमात्यंतबुद्धि विक्रमतपस्वित्वख्यापनार्थइति । यतएवं ततोयत्कर्तव्यं तदाह । तम्हाणवीसंनोगं तत्वो णिञ्चमेवश्चीसु ॥ पढमुदेसेनणिया, जेदोसातेगणंतेणं ॥ ६॥ (तम्हाइत्यादि) । यस्मा त् स्त्रियः सुगतिमार्गार्गलामायाप्रधानावंचनानिपुणास्तस्मादेतदवगम्य नैव विधनोवि श्वासस्तासां विवेकिना नित्यं सदा गंतव्योयातव्यः कर्तव्यइत्यर्थः । ये दोपाः प्रथमोदे शके अस्योपलक्षणार्थत्वात् वितीयेच तान् गणयता पर्यालोचयता तासां मूर्तिमत्कप टराशिजूतानामात्महितमिछता नविश्वसनीयमिति । थपिच । सुसमावसमला, की रंतीअप्पसत्तियापुरिसा । दीसंतीसरवादीणारीवसगाणतेसूरा ॥६१॥(सुसमवेत्यादि) परा नीकविजयादौ सुषु समर्थायपि संतः पुरुपाः स्त्रीनिरात्मवशीकताअसमर्थाचूदेपमात्र नीरवः क्रियतेल्पसात्विकाः स्त्रीणामपि पादपतनादिचाटुकरणेन निःसाराः क्रियते त था दृश्यंते प्रत्यक्षेणोपमन्यते । शूरमात्मानं वदितुं शीत येषां ते शूरवादिनोपि नारीवश गाः संतोदीनतां गताः । एवंनूताश्च नते गराइति । तस्मात् स्थितमेतदविश्वास्याः स्त्रिया ति। च । कोवीससेजतासिं,कतिवयन रियाणऽञ्चियहाणे । खणरतविरतणं, घिरतु छीपहिययाणं ॥ १ ॥ यणं नवंतिपुर थांपासेविडामाणी । धन्नंच तासिंहिय ए, जंचखमंतकरितिपुणो ॥॥ कोएयाणंणाहिर, वेत्तलयागुम्मटविलहिययाणं ॥ नावन ग्गासाणं तपनंनतीणं ॥३॥ महिलायरत्तमेत्ता, उखुखमंचसक्कराचेव । सापुण विरत्न मिनाणिबंकूरेविसेसेनि ॥४॥ महिलादिङाकरेजवमारिकावसंतविङवमपुस्तं । तुम राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. २३१ जीवाविनाअहवरणरं वंचयावेजा ॥ ५ ॥ णविररकतेसुकर्य, णविणेहंणवियदाणस म्भाणं ॥ एकुलंगपुच्चपंचायतंच शीलमहिलिया ॥६॥ मावीसनहताएं महि लादिययाणकवड नरियाणं । मिमेदनियाणं अलियवयणपणरयाणं ।। ७ ।। मारे जियंतंपिदुमयंपि अमरकाश्ननारं । विसहरगश्वचरियं वंक विवंकमलाएं ॥ ७ ॥ गंगाएवानुसागरेजलंहिमवयपरिमाणं । जाणंति बुद्धिमंतामहिलाहिययंणजाणंति {{ || रोवावंतिरुवंतिय अनियंजपंतिपत्तियावंति ।। कवडेण्यखंतिविसंमरंतिणयजतिस जावं ॥१०॥ चिंतितिकङममंथसंग्वश्नासस्यमाथाढवइकुणश्याएं माइणग्गूणिय मिसारो ॥ ११ ॥असयारंनाणतहासवेसिंलोगगरहणिजाणं ॥ परखोगवैरियाकारणयं चैवश्वी ॥ १२ ॥ यदवाकोजुवईणं जाणश्चरियंसहावकुमिलाएं । दोसाणागरोन्चि य जणेसरीरेवसइकासा ॥ १३ ॥ मूलऽच्चरियाणं हवश्वापरयस्सवत्तिणी ॥ विवुजा मो कस्समहाविग्धवजयवासयानारी ॥ १४॥ धस्मातेवरपुरिसाजेच्चियमोनूग गिययजुय ई ॥ पवश्याकयनियमासिवमयलमपुत्तरंपत्ता ॥ १५ ॥ अधुना यादृदः शूरोनवति तादृदं दर्शयितुमाह । धम्ममिजोदढमइसोसूरोसतियवीरोय ॥ एदुधम्मणिरुत्साहोपुरि सोसरोसुबनिवि ॥ ६ ॥ (धम्ममित्यादि)। धर्म श्रुतचारित्रारये दृढा निश्चला मति र्यस्य सतथा एवंनूतः सइंडियनोइंडियारिजयातूरस्तथा सात्विकोमहासत्वोपेतोऽसा वेव वीरः स्वकर्मदारुगसमर्थोऽसावेवेति । किमिति यतोनैव धर्मनिरुत्साहः सदनुष्ठाननि रुद्यमः सत्पुरुपाचीर्णमार्गपरिचष्टः पुरुपः मुटु बलवानपिशूरोनवतीति । एतानेच दोपान पुरुपसंबंधेन स्त्रीणामपि दर्शयितुमाह । एतेचेवयदोसा पुरीससमाएविछियापि ॥ त म्हापथप्पमा विरागमगंमितासितु ॥६॥(एतेचेवेत्यादि)। ये प्राकुशीतप्रध्वंसादयः स्त्री परिचयादिन्यः पुरुपाणामनिहिताएतएव न्यूनाधिकाः पुरुपेण सह यःसमायः संबंधस्त स्मिन् स्त्रीणामपि यस्मादोपानवंति तस्मात्तासामपि विरागमार्ग प्रवृत्तानां पुरुषपरिचया दिपरिहारलक्षणोऽप्रमादएव श्रेयानिति । एवं यमुक्तं स्त्रीपरिशेति तत्पुरुषोत्तमधर्मप्रति पादनार्थमन्यथा पुरुपपरिझल्यपि वक्तव्येति । सांप्रतं सूत्रानुगमे स्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तबेदं । (जेमायरंचेत्यादि)। अस्य चाऽयमनंतरसूत्रेण सह संबं धः। तद्यथा । धनंतरसूत्रेनिहितमामोदाय परिव्रजेदित्येतच्चाऽशेपानिप्वंगवर्जितस्य नवतीत्यतोऽनेन तदनिवंगवर्जनमनिधीयते । यः कथित्तमसत्वोमातरं पितरं जननी जनयितारमेतद्ग्रहणादन्यदपि नातपुत्रादिकं पूर्वसंयोगं तथा श्वश्रूश्वगुरादिकं पश्चात्सं योगं च विप्रहाय त्यक्त्वा । चकारीसमुच्चयायौँ । एकोमातापित्राद्यनिप्वंगवर्जितःक पायरहितोवा तथा सहितोज्ञानदर्शनचारित्रैः सस्मै वा हितः स्वहितः परमार्थानुष्ठा नविधायी चरिष्यामि संयमं करिष्यामीत्येवं कृतप्रतिकः । तामेव प्रतिज्ञां सर्वप्रधान ..

श्श्श वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. नूतां लेशतोदर्शयति । थारतमुपरतं मैथुनं कामानिलापोयस्यासावारतमैथुनस्तदेवंनू तोविविक्तेषु स्त्रीपशुपंमकवर्जितेषु स्थानेषु चरिष्यामीत्येवं सम्यगुबानेनोडाय विहरती ति । क्वचित्पागे (विवित्तेसित्ति) विविक्तं स्त्रीपंडकादिरहितं स्थानं संयमानुपरोध्ये पितुं शीलमस्य तथेति ॥१॥ तस्यैवं कृतप्रतिज्ञस्य साधोर्यभवत्यविवेकिस्त्रीजनात्त दर्शयितुमाह । ( सुगुमेणेत्यादि ) । तं महापुरुपं साधु सूदयेणाऽपरकार्यव्यपदेशनूते न बन्नपदेनेति बद्मना कपटजालेन पराकम्य तत्समीपमागत्य यदिवा पराक्रम्येति शील स्खलनयोग्यतापत्त्या अभिनय काः स्त्रियः कूलवालकादीनामिव मागधगणिकाद्यानाना विधकपटशतकरणददा विविधविडोकवत्योनावमंदाः कामो कविधायितया सदसति वेकविकलाः समीपमागत्य शीलात् ध्वंसयंति । एतमुक नवति चातुपुत्रव्यपदेशेन साधुस मीपमागत्य संयमाद् बंशयंति । तथाचोक्तं । पियपुत्तेनाइ किडगाणचकिमगायसय किडगाय।।एतेजोवण किमगा पजन्नपश्मव्हिलियाणं । यदिवा उन्नपदेनेति गुप्तानि मानेन । तद्यथा । काले प्रसुप्तस्य जनार्दनस्य मेघांधकारासु च शर्वरीपु॥मिथ्या न नापा मि विशालनेत्रे ते प्रत्त्ययाये प्रथमारेषु इत्यादि ॥ ताः स्त्रीयो मायाप्रधानाः प्रतारणो पायमपि जानंत्युत्पन्नप्रतिनतया विदंति । पाठांतरं वा ज्ञातयत्यः यथाश्तिप्यंते विवेकि नोपि साधवएके तथाविधकर्मोदयात् तासु संगं उपयांति ॥ ५ ॥ पासे निसं णिसीयंति, अनिकणं पोसव परिदिति ॥ कायं अहे वि दंसंति, वाढूनछकरकमणुबजे ॥३॥ सयणासणेहिं जोगेहिं, विन एगता णिमंतंति ॥ एयाणिचेव सेजाणे, पासाणि विरूवरूवाणि॥४॥ अर्थ-हवे जे पाये करी ते स्त्री साधुने विप्रतारे ते उपाय कहेजे. ते स्त्री पासेके साधुनी पासे निसं के ढुकडी एटले नजीक यावी पिसीपंति के बेशीने अनिरकसं- के वारंवार पोस के जेरीते कामविकार पोपाय तेरीते वदंपरिहिंति के वस्त्र पहेरे कार्यथहे के नीचलुं शरीर जे जंघादिक ते विसंति के० देखाडे वादून के व ने बाद बंची उपाडीने करकं के कांख देखाडती उती अणुबजे के साधुने सन्मुख जाय अथवा साधुने सन्मुख नजर राखे ॥३॥ वली इनि एगता के कोई एक स्त्री एकदा प्रस्तावे जोगेहिं के साधुने सेवा योग्य एवा सयणासऐहिं के सय नाशन एटले पाट पाटलादिके करी नियंजन बेलाये स्नेहना वचने करी णिमंतंतिके निमंत्रणा करे तेवारे विरूवरूवाणि एयाणि के विरूपरूप एवा ए पूर्वोक्त नानाप्र कारना जे पाट पाटलादिक तेने पासाणिके एमुजने वंधनना करनाराले एरीते सेके ते साधु जाणे के० जाणीने त्या वेसे नही. चेव शब्द पद पूरणार्थवे.॥ ४ ॥ ० राय धनपतसिंघ बादापुरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥ दीपिका-नशं सस्नेहं निपीदंति तिष्ठतिस्त्रियः पुस्मात्यतिपोपं मनोहरवस्त्रं परिद धति अनीद्दणं निरंतरं तयाधःकायं ऊर्वादिकं दर्शयंति बाढून नकृत्य जीकत्य कदा मादश्यांनुवजेत् अनुकूल गछेत् ॥३॥ शयनासनोग्योंगयोग्यैः स्त्रियएकदा नि व्यंजनकालादौ निमंत्रयति प्रार्थयति साधु । ससाधुस्तानि शयनासनानि पाशरूपाणि जानीयात् बंधनरूपाणि अवगत विरूपरूपाणि तानि नानाविधानि ॥ ४ ॥ ॥ टीका-तानेव सूक्ष्मप्रतारणोपायान दर्शयितुमाह । (पासेनिसमित्यादि) पाये समीपे नृशमत्यर्थमुरःपीडमतिस्नेहमाविष्कुर्वत्योनिषीदंति विश्रनमापादयितुमुपविशं तीति । तथा कामं पुस्मातीति पोपं कामोत्काचकार शोलनमित्यर्थः। तच त स्त्रं तदनीदणमनवरतं तेन शिथिलादिव्यपदेशेन परिदधति स्वानिलापमावेदयंत्यः सा धुप्रतारणार्थ परिधानं शिथिनीकृत्य पुनर्निबध्नंतीति । तथाऽधःकायमूर्वादिकमनंगोहीप नाय दर्शयंति प्रकटयंति तथा बाहुमुवृत्य कक्षामादाऽनुकूलं साध्वनिमुखं व्रजेत् ग वेत् । संजावनायां लिङ्। संभाव्यते एतदनंगप्रत्यंगसंदर्शकत्वं स्त्रीणामिति ॥३॥ अपिच । (सयासणेइत्यादि) शय्यतेऽस्मिन्निति शयनं पर्यकादि तथाऽऽस्यतेऽस्मिन्नित्यासनमा संदकादीत्येवमादिना योग्येनोपनोगार्हण कालोचितेन स्त्रियोयोपितएकदेति विविक्त देशकालादौ निमंत्रयंत्यन्युपगमं ग्राहयंति । इदमुक्त जवति । शयनासनाद्युपनोगप्रति साधु प्रार्थयति । एतानेव शयनासननिमंत्रणरूपान् ससाधुर्विदितवेद्यः परमार्थदर्शी जा नीयादवबुध्येत स्त्रीसंबंधिकारिणः पाशयंति बनतीति पाशास्तान्विरूपरूपान् नानाप्रका रानिति । इदमुक्तं नवति । स्त्रियोह्यासन्नगामिन्योनवंति। तथाचोक्तं । अंवं वा निवं वाघमा सगुणेन पारुहाइवली। एवं श्चीतोविजयासन्नं तमिच्छति ।। तदेवनूताः स्त्रियोझावान तानिः सार्ध साधुः संगं कुर्याद्यतस्तउपचारादिकःसंगोड़प्परिहार्योनवति । तमुक्ताजश्वति येत्तुंजे, पुवितं आमिसेण गिएहाहिाधिामिसपासनिबछोकाहिश्कलंधकङवा।। ॥ ३ ॥ नोतासु चरकु संधेळा, नोविय साहसं समनिजाणे ॥ पोसहियपि वि हरेज्जा, एवमप्पासु रस्किन हो ॥५॥ आमंतिय उस्सविय निकु आ यसा निमंतति ॥ एताणि चेव सेजाणे, सहाणि विरूवरूवाणि ॥६॥ अर्थ-नो तासुचकुसंधेड़ा के तेस्त्रीनी दृष्टी साथे साधु पोतानी दृष्टी मेलवे न ही, तथा नोवियसाहस के मैथुनादिक यकार्यनुं करवं करे नही, थने समनिजारो के ते स्त्रीनु कहेलु जे विपयनी प्रार्थनारूप वचन तेने अनुमोदे नहीं. जोसहियं विवि हरेजा के वली ते स्त्रीनीलाथे ग्रामादिकने विपे विचरे नही, एव के एरीते रहेता ..

२२२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं.
नूतां लेशतोदर्शयति । आरतमुपरतं मैथुनं कामाजिलापोयस्यासावारतमैथुनस्तदेवंनू
तोविविक्तेपु स्त्रीपशुपंमकवर्जितेषु स्थानेषु चरिप्यामीत्येवं सम्यगुलानेनोबाय विहरती
ति । क्वचित्पागे (विवित्तेसित्ति) विविक्तं स्त्रीपंडकादिरहितं स्थानं संयमानुपरोध्ये
पितुं शीतमस्य तथेति ॥१॥ तस्यैवं कृतप्रतिज्ञस्य साधोर्यनवत्यविवेकिस्त्रीजनात्त
दर्शयितुमाह । (सुदुमेणेत्यादि) । तं महापुरुष साधु समेणाऽपरकार्यव्यपदेशनूते
न उन्नपदेनेति बद्मना कपटजालेन पराक्रम्य तत्समीपमागत्य यदिवा पराकम्येति गील
स्खलनयोग्यतापत्त्या थनिनय काः स्त्रियः कूलवालकादीनामिव मागधगणिकाद्यानाना
विधकपटशतकरणदक्षा विविध विठोकवत्योनावमंदाः कामो कविधायितया सदसदि
वेकविकलाः समीपमागत्य शीलात् ध्वंसयंति । एतऊ नवति चातपुत्रव्यपदेशेन साधुरत
मीपमागत्य संयमाद् बंशयंति । तथाचोक्तं । पियपुत्तेनाइ किडगाणन्च किमगायसय
पकिडगाय।।एतेजोवण किमगा पबन्नपश्मदिलियाणं । यदिवा बन्नपदेनेति गुप्तानि
मानेन । तद्यथा। काले प्रसुप्तस्य जनार्दनम्य मेघांधकारासु च शर्वरीपुरामिण्या न नापा
मि विशालनेत्रे ते प्रत्ययाये प्रथमारेपु इत्यादि । ताः स्त्रीयो मायाप्रधानाः प्रतारणो
पायमपि जानत्युत्पन्नप्रतिनतया विदंति । पातरं वा ज्ञातवत्यः यथाश्लिप्यते विवेकि
नोपि साधवएके तथाविधकर्मोदयात् तासु संगं उपयांति ॥ ५ ॥
पासे निसं णिसीयंति, अनिकणं पोसव परिहिंति ॥ कायं अहे
वि दंसंति, बाढूनकरकमणुवजे ॥३॥ सयपासणेहिं जोगेदि,
इचिएगता णिमंतंति॥एयाणिचेव सेजाणे, पासाणि विरूवरूवाणि
यर्थ-हवे जे उपाये करी ते स्त्री साधुने विप्रतारे ते उपाय कहेले. ते स्त्री पासेकेल
साधुनी पासे निसं के० टुकडी एटले नजीक यावी पिसीयंति के बेशीने अनिरक-
के वारंवार पोस के जैरीते कामविकार पोपाय तेरीते वचंपरिहिंति के वस्त्र पहेरे
कार्यबहे के नीचटुं शरीर जे जंघादिक ते विदंसंति के देखाडे बादून के बं
ने बाहु उंची चपाडीने करकं के कारख देखाउती उती अपुवजे के साधुने सन्मुख
जाय अथवा साधुने सन्मुख नजर राखे ॥३॥ वली इडि एगता के को
एक स्त्री एकदा प्रस्तावे जोगेहिं के० साधुने सेवा योग्य एवा सयणासहिं के सय
नाशन एटले पाट पाटलादिके करी नियंजन वेलाये स्नेहना वचने करी णिमंतंतिके
निमंत्रणा करे तेवारे विरूवरूवाणि एयाणि के० विरूपरूप एवा ए पूर्वोक्त नानाप्र
कारना जे पाट पाटलादिक तेने पासाणिके एमुजने बंधनना करनाराने एरीते सेके
ते साधु जाणे के जाणीने त्यां वेसे नही. चैव शब्द पद पूरणार्थडे. ॥ ४ ॥

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥ दीपिका-नृशं सस्नेहं निपीदंति तित्तिस्त्रियः पुष्मात्यतिपोपं मनोहरवस्त्रं परिद धति अनौदणं निरंतरं तथाधःकार्य का दिकं दर्शयंति वाहून उकृत्य कीकत्य कदा मादानुव्रजेत् अनुकूलं गन्छेत् ॥ ३ ॥ शयनासनैयॊग्योंगयोग्यैः स्त्रियएकदा नि व्यजनकालादी निमंत्रयंति प्रार्थयंति साधु । ससाधुस्तानि शयनासनानि पाशरूपाणि जानीयात् बंधनरूपाणि अवगत विरूपरूपाणि तानि नानाविधानि ॥ ३ ॥ ॥ टीका-तानेव सूक्ष्मप्रतारणोपायान दर्शयितुमाह । (पासेनिसमित्यादि) पार्श्व समीपे नृशमत्यर्थमुरःपीडमतिस्नेहमाविष्कुर्वत्योनिपीदंति विश्रनमापादयितुमुपविशं तीति । तथा कामं पुस्मातीति पोपं कामोत्काचकारि झोननमित्यर्थः। तच्च तक खं तदनीदणमनवरतं तेन शिथिलादिव्यपदेशेन परिदधति स्वामिलापमावेदयंत्यः सा धुप्रतारणार्थ परिधानं शिथिजीकृत्य पुनर्निवनंतीति । तथाऽधःकायमूर्वादिकमनंगोदीप नाय दर्शयंति प्रकटयंति तथा वासुकृत्य कदामादाऽनुकूलं साध्वनिमुखं व्रजेत् ग खेत् । संनावनायां लिङ्। संनाव्यते एतदनंगप्रत्यंगसंदर्शकत्वं स्त्रीणामिति ॥३॥ अपिच । (सयणासणेइत्यादि) शय्यतेऽस्मिन्निति शयनं पर्यकादि तथाऽऽस्यतेऽस्मिन्नित्यासनमा संदकादीत्येवमादिना योग्येनोपनोगाहेण कालोचितेन स्त्रियोयोपितएकदेति विविक्त देशकालादौ निमंत्रयंत्यन्युपगमं ग्रादयंति । इदमुक्तं जवति । शयनासनाद्युपनोगंप्रति साधु प्रार्थयति । एतानेव शयनासननिमंत्रणरूपान् ससाधुर्विदितवेद्यः परमार्थदर्शी जा नीयादवबुध्येत स्त्रीसंबंधिकारिणः पाशयंति वनंतीति पाशास्तान्विरूपरूपान् नानाप्रका रानिति । इदमुक्तं नवति । स्त्रियोह्यासन्नगामिन्योनवंति। तथाचोक्तं । अंवं वा निवं वायज्ञा सगुणेन थारुहाइवल्ली। एवं श्वीतोविजंघासन्नं तमिठति। तदेवंजूताः स्त्रियोज्ञात्वान तानिः सार्ध साधुः संगं कुर्याद्यतस्तउपचारादिकःसंगोप्परिहार्यानवति । तमुक्ताजश्वसि घेनुंजे, पुचितं यामिसेण गिएहाहिराथामिसपासनिव-छोकाहिश्कथंधकङवा॥ ५॥ ४ ॥ नोतासु चरक संधेङ्गा, नोविय साहसं समनिजाणे ॥ पोसहियंपि वि हरेजा, एवमप्पासु ररिकन हो ॥५॥ आमंतिय उस्सविय निरकु या यसा निमंतति ॥ एताणि चेव सेजाणे, सहाणि विरूवरूवाणि ॥६॥ अर्थ-नो तासुचस्फुसंधेजा के तेस्त्रीनी दृष्टी साथै साधु पोतानी दृष्टी मैलवे न ही, तथा नोवियसाहस के मैथुनादिक धकार्यनुं करवू करे नही, यने समनिजाणे के ते स्त्री कहेलु जे विपयनी प्रार्थनारूप वचन तेने अनुमादे नही. पोसहियं पिवि हरेजा के वली ते स्वीनीसाथै ग्रामादिकने विपे विचरे नही, एव के एरीते रहेता -- २३४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. थका अप्पा के पोताना प्रात्मानु रस्किन के रक्षण सु के रुमारीते दो के था य ॥ ५ ॥ स्त्री स्वनावे अकार्य करवाने सावधान होय, तेमाटे नि के साधुने था मंतिय के आमंत्रीने कहे के हुँ अमुक वरखते आधीश, एम संकेत कहीने उस्त विय के विश्वास उपजावे यायसा के पोते पोताना आत्माने मैथुन सेववाने अर्थ एकदा प्रस्तावे निमंतंति के साधुने निमंत्रण करे, अथवा साधुने निवारवा नणी ते स्त्री एम कहेके आयसा के माहारा जरिना श्रादेशथी हुँ तमारा पाशे यावी , एवी रीते पोताने वश करवाना वचन कहे एताणिचके ० ए पूर्वोक्त वचनने करी अंहींच पदपू रणार्थ वे एव के एम से के ते साधु जाणे के परिझायेकरी स्त्रीनुं स्वरूप जेवूठे तेवु जाणे सुजाणे तोके सदाणि विरूवरूवाणि के० विषय संबधिया नानाप्रकारना हावनावादिकरूप जे स्त्रीना शब्द तेने साधु बंध पासना कारण जाणे. ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-नो तासु स्त्रीषु चतुःसंदध्यात् संधयेत् ।स्वदृष्टिःस्त्रीदृष्टी न निवेशयेदित्यर्थः।। यतिः कार्य ईपदवइया निरीक्षेत । यमुक्त । कार्यपीपन्मतिमानिरीदते योपिदंगमस्थिरया। अस्निग्धयादृशावज्ञयाह्यकुपितोपि कुपितश्वेति॥तथा नोपि च साहसमकार्यकरणं तत्प्रार्थ नया समनुजानीयात्प्रतिपद्येत स्त्रीनिःसार्धं ग्रामादौन विहरेन्नगछेत्। थपिशब्दानानिःसहै कासने नतिष्ठेत॥ ययुक्तोमात्रा स्वस्त्राहित्रा वा न विविक्तासनोनवेताबलवानिश्यिग्रामः पंमितोप्यत्र मुह्यतीति । एवमात्मा सुरक्षितोनवति ॥ ५ ॥ ताः स्त्रियः साधुमामंत्र्य सं केत ग्राहयित्वा (उस्तवियत्तिसंस्थाप्यच्चावचैर्विश्वासजनकैरालापैर्विश्रने पातयित्वा निहुँ आत्मनोनिमंत्रयंति आत्मनोगेन साधुमन्युपगमं कारयति सच निहुरेतान्विरूपरूपा न नानाविधान शब्दादिविषयान् झपरिझया जानीयात् प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेत् ॥६॥ ॥ टीका-किंच । (गोतासु इत्यादि) नोनैव तासु शयनासनोपमंत्रएपाशावपा शिकासु स्त्रीपु चतुर्नेत्रं संदध्यात्संधयेा न तदृष्टौ स्वदृष्टिं निवेशयेत् । सतिच प्रयोज ने ईपदवइया निरीक्षेत । तथाचोक्तं । कार्यपापन्मतिमानिरीक्ते योपिदंगमस्थिरया । अस्निग्धया दृशाऽवज्ञया ह्यकुपितोपि कुपितश्व ॥ १ ॥ तथा नापिच साहसमकार्यकर णं तत्प्रार्थनया समनुजानीयात्प्रतिपद्येत । तथा ह्यसति साहसमेतत्संग्रामावतरण वद्य नरकपातादिविपाकवेदिनोपि साधोयॊपिटासंजनमिति । तथा नैव स्त्रीनिः सार्धं यामादी विहरेत् गजेत् । अपिशदान्न तानिः सार्धं विविक्तासनोनवेद्यतोमहापापस्थानमेतद्यतीनां यत् स्त्रीनिः सह सांगत्यमिति । तथाचोक्तं । मात्रा वस्त्रा ऽहित्रा वा नविविक्तासनो. नवेत् ॥ बसवानिश्यियामः पंमितोप्यत्रमुह्यति ॥ १ ॥ एवमनेन स्त्रीसंगवर्जनेनात्मा स राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ५२५ मस्तापायस्थानेन्योरक्षितोनवति । यतः सर्वापायानां स्त्रीसंबंधः कारणामतः स्वहितार्थी तत्संगं दूरतः परिहरेदिति ॥ ७ ॥ कथं चैताः पाशाश्व पाशिकाश्त्याह (आमंतिये त्यादि) स्त्रियोहि स्वनावेनैवाकर्तव्यप्रवणाः साधुमामंत्र्य यथाहममुकम्यां वेलायां नव दंतिकमागमिप्यामीत्येवं संकेतं ग्राहित्वा तथा (उस्तवियत्ति) संस्थाप्योचावचैर्वि अंनजनकैरालापैर्विश्रेने पातयित्वा पुनरकार्यकरणायात्मना निमंत्रयंत्यात्मनोपनोगेन साधुमन्युपगमं कारयति । यदिवा साधोर्नयापहरणार्थ ताएव योपितः प्रोचुस्तद्यथा न तरिमामंत्र्याटब्याहमिहायाता तथा संस्थाप्य जोजनपदधावनशयनादिकया क्रिययो पर्य ततस्तयांतिकमागतेत्यतोनवता सर्वां मर्तृजनितामारांकां परित्यज्य निर्नयेन जाव्यमित्येवमादिकैर्वचोनिर्विधनमुत्पाद्य निकुमात्मना निमंत्रयंते । युष्मदीय मिदं शरीरकं यादृदस्य दोदीयसोगरायसोवा कार्यस्य मं तत्रैव निमजातामित्येवमुपप्र लोनयंति । सच जिदुरवगतपरमार्थएतानेव विरूपरूपान्नानाप्रकारान शब्दादीन् विप यान् तत्स्वरूपनिरूपणतोझपरिझया जानीयाद्यथैते स्त्रीसंसर्गापादिताः शब्दादयोविप याउर्गतिगमनैकहेतवः सन्मार्गार्गलारूपाश्त्येवमवयुध्येत । यथा प्रत्याख्यानपरिज्ञया च तदिपाकागमेन परिहरेदिति ॥ ६ ॥ मणबंधणेहिं होगेदि,कलुण विणीयमुवगसित्ताणं॥अऊ मंजुलाई नासं ति, आणवयंति निन्नकदाहिं। सीहं जहा च कुणिमेणं, निलयमेगच रति पासेणं ॥ एवं चिया बंधंति संवुमं एगतियमणगारं॥७॥ अर्थ-(मणबंधणेहिंके०) मनने बंधन करे एवा धणेगेहिके ण्यनेक प्रपंचकरती कलुण के जे थकी पुरुपने दया उपजे तेवा करुणाना वचने विणीय के विनय पूर्वक उवगसित्ताएं के० साधुनी पाशे धावीने अड के० अथवा निरंतर मंजुनाई के मधुर स्नेह सहित मनोदर वचन नासंति के बोले तथा निन्नकहाहिं के नि नकथा एटले रहस्यवार्ता जे मैथुन संबंधि बाना वचन तेणे करी थाणवयंति के से वकनी पेरे साधुने ते स्त्री पोतानी आशा करावे, अथवा निन्नकहाहि के मैथुन संबं धिया वचनेकरी ते स्त्री पाणवयंति के साधुनुं चित्त मैथुन सेववा जणी प्रवते तेम मैथुन सेववानी आझा यापी पोतानी आझायें साधुने प्रवावे ॥ ७ ॥ हवे दृष्टांते करी देखाडेले. जहाचके जेम सीहंकुणिमेके सिंहने मांसे करी लोनवीने निनयं के निर्न य करी ने एगवरंति के० एकलो थको विचरे तेम करी पठी तेने पासेणं के अनेक बंधने बांधीने कदार्थियें एवं के एम छियान के० स्त्रीपण संवुमं के जेणे मन वचन २.

२२६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. भने कायाने संवखाडे एवा एगतियं अपगारंक कोइएक सुव्रती अणगारने स्नेहरूप बंधनेकरी बंधंतिके वांधे धर्म थकी पाडे तो बीजा सामान्य साधुनु केवुज .॥॥ ॥ दीपिका-मनो बध्यते यैस्तानि मनोबंधनानि मंजुलालापस्निग्धावलोकनांगम कटनादीनि तैरनेकैः करुणालापविनयपूर्वकं ( उवगसित्ताणंति ) उपसंश्लिष्य समी पमागत्याथवा तदनंतरं मंजुलानि पेरालानि जापते । तथा जिन्नकथानीरहस्यालापै मैथुनसंबर्वचोनिः साधोश्चित्तमकार्यकरणंप्रति घाझापयंति प्रवर्तयति ॥ ७॥ यथा सिंह (कुणिमेणं) मांसेनोपलोन्य निर्नयमेकचरं पाशेन यंत्रेण वनंति एवं स्त्रियोप्येक कंचनाऽनगारं साधु संवृतमपि बध्नति स्ववशं कुर्वति ॥ ७ ॥ ॥ टीका-अन्यच्च । (मणबंधणेहिश्त्यादि) मनोबध्यते यैस्तानि मनोबंधनानि मं जुलालापस्निग्धावलोकनांगप्रत्यंगप्रकटनादीनि । तथाचोक्तं । पाहपियकं तसामिय दतिय जिया तुमं महपिउनि । जीएजीयामियहं पदवसितंमेशरीरस्स ॥ १ ॥ इत्या दिनिरनेकैः प्रपंचैः करुणालापविनयपूर्वकं (उवगसित्तारांति ) उपसंश्लिष्य समीपमा गत्याऽथ तदनंतरं मंजुलानि पेशतानि विश्रनजनकानि कामोत्काचकानि वा नापते । तउक्तं । मितमदुररिनिय पुनएदिईसीकारक हसिएहि। सविगारेहिवरागंहिययं पिहियं मयतीए ॥१॥तथा निन्नकथानीरहस्यालापैमैथुनसंबर्वचोनिः साधोश्चित्तमादाय तमका र्यकरणं प्रत्याज्ञापयंति प्रवर्तयंति स्ववर्श वा ज्ञात्वा कर्मकरवदाझा कारयंतीति ॥ ७ ॥ अपिच । (सीहंजहेत्यादि) यथेति दृष्टांतोपदर्शनार्थे । यथा बंधनविधिज्ञाः सिंहं पिशि तादिनामिपेणोपप्रलोज्य निर्नयं गतनीकं निर्नयत्वादेवैकचरं पाशेन गलयंत्रादिना बनं ति बच्वाच बदुप्रकारं कदर्थयंत्येवं स्त्रियोनानाविधैरुपायैः पेशलनापणादिनिः (एगतियं ति) कंचन तथा विधमनगारं साधु संतमपि मनोवाकायगुप्तमपि बनति सपशं कुर्व तीति । संवतग्रहणं च स्त्रीणां सामोपदर्शनार्थ । तथाहि । संवृतोपि तानिबध्यते किं पुनरपरोऽसंवृतइति ॥ ७ ॥ अद् तव पुणो णमयंती रदकारोव मि अणुपुची ॥ व मिएव पासे एणं फंदंते वि णमुच्चए तादे ॥णा अद से गुत्तप्पई पचा नोच्चा पायसंच . विसम्मिसं ॥ एवं विवेगमादाय, संवासो नविकप्पए दविए ॥१०॥ थर्थ-अथ के हवे साधुने पोताने वश करीने पनी त के त्यांते स्त्री पोताना कार्यनेविपे ते साधुने पुणोके वली एमयंती के० नमाडे एटले सेवकनी परे कार्य क ..

रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ३२ रावे रहकारोव के जेम रथकार सूत्रधार अपुपुत्री के अनुक्रमे मिके पश्डानो बाहे रलो प्रदेश नमाडे तेम साधुने ते स्त्री पोताना कार्य करवाने विपे नमाडे प्रवावे, तेवारे ते साधु, बजे मिएवपासेम्के मृगनी पेरे स्त्रीरूप पासे करीबंधागो थको जेम मृग पासे करी बंधाणो दोय ते फंदंतेविके० फंदापोथको अरहो परहो हाले चाले पण ताहेके० ते पास थकी मुच्चएके मूकाय नही तेम साधु पण स्त्रीरूपीथा पास थकी मूकाय नहीं।ए॥अथ के हवे स्त्रीरूपीआ पासमां पडया पठी, सेके ते साधु पुत्तप्पई के पश्चात्ताप करे पञ्चा के पढ़ी संयम बांझीने गृहवास आदरे, तेवारे रे जेम विसम्मिसं के० विपमि श्रित एवो पायसं के दूध तेने नोचा के जमीने पठी पश्चात्ताप करे के ए अन्नमे सा वास्ते बासेव्यो एम चिंतवे चके तेनी पेरे ते साधु पण पश्चाताप करे एवंके एवो वि वेग मादायके० विवेक ग्रहण करीने दविए के मुक्ति गमन योग्य एवा साधुने संयमनी ३ पणी एवीजे स्त्री तेनी साथे संवासो नविकप्पएके संवास संसर्ग करवो नकल्पे. ॥१०॥ ॥ दीपिका-अथ पुनस्तत्र स्वात्मनि अवस्तुनि नमयंति यासक्तं कुर्वति । यथा रथ कारोवर्धकिर्नेमिचक्रधाराकाष्ठं आनुपूर्व्या नमयत्ति एवं स्त्रियोपि साधु नमयंति स्ववरां कुर्वति । सच साधुर्मुगवत् पाशेन बोमोदार्थ स्पंदमानोपि चलमानोपि पाशानमुच्य ते ॥ ए ॥ अथ ससाधुः पाशवक्षमृगयाऽनुतप्यते पश्चातापं करोति । यतः । मया परि जनस्यार्थ कृतं कर्म सुदारुणं ॥ एकाकी तेन दोहं गतास्ते फलनागिनइति । यथा कश्चित पमिश्रं पायसं नुक्काऽनुतप्यते एवं पूर्वोक्तप्रकारेण विपाकं स्वानुष्ठानस्यादाय प्राप्य तानिः सह संवासोनकल्पते इव्यमुक्तियोग्ये साधौ ॥ १० ॥ ॥ टीका-किंच । (अहतनेत्यादि ) श्रथेति स्ववशीकरणादनंतरं पुनस्तत्र स्वानिप्रे ते वस्तुनि नमपंति प्रव्हं कुर्वति । यथा रथकारोवार्धकिर्नेमिकाप्टं चक्रवाह्यचमिरूपमा नुपूर्त्यां नमयत्येवं ताअपि साधु स्वकार्यानुकूल्ये प्रवर्तयति । सच साधुर्मगवत् पागेन बोमोक्षार्थ स्पंदमानोपि ततः पाशान्नमुच्यतइति ॥ ॥ किंच। (थहसेइत्यादि) थ थासी साधुः स्वीपाशावबोमृगवत् कूटके पतितः सन् कुटुंबकते श्रदर्निशं क्विल्यमानः प वादनुतप्यते । तथाहि । गृहांतर्गतानामेतदवश्यं संनाव्यते । तद्यथा । कोधायकोस मवित्तु कोहोवणादिं काहोविज्ञान वित्त कोउग्याम उपहिय उपरिणीय चकोचकुमार उपडि यतो जीवरखडप्पडेहि परवंधा पवेदनार । तथा यत् । मया परिजनस्यार्थ, कनं कर्म सु दारुणं ॥ एकाकी तेन दोहं गतास्ते फलनागिनः ॥ १ ॥ इत्येवं बदुप्रकारं महामोहा स्मके कुटुंबकूटके पतितायनुतप्यते । यमुमेवार्थ दृष्टांतन स्पष्टयति । यथा कश्चिविष 2 ज वितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. मिश्र नोजनं जुका पश्चाचत्र कतावेगाकुलितोऽनुतप्यते । तद्यथा । किमेतन्मया पापेन सांप्रतेक्षिणा सुखरस्तिकतया विपाककटुकमेवंजूतं जोजनमास्वादितमिति । एवमसावपि पुत्रपौत्रहितजामातृस्वसृनातृव्यनागिनेयादीनां नोजनपरिधानपरिणयनालंकारजातम तकर्मतक्ष्याधिचिकित्साचिंताकुलोपगतस्वशरीरकर्तव्यः प्रनष्टैहिकामुष्मिकानुष्ठानोऽहर्नि शं तक्ष्यापारव्याकुलितमतिः परितप्यते । तदेवमनंतरोक्तया नीत्या विपाक स्वानुष्ठा नस्यादाय प्राप्य । विवेकमिति वा क्वचित्पावस्तकिपाकं विवेकं चादाय गृहीत्वा स्त्रीनि चारित्रपरिपंथिनीनिः सार्ध संवासोवसतिरेकत्र नकल्पते न नुद्यते कस्मिन्व्यनूते मु तिगमनयोग्ये रागोषरहिते वा साधौ । यतस्तानिः साध संवासोवश्यं विवेकिनामपि सदनुष्टानविघातकारीति ॥१०॥ तम्दान वजाए श्वी, विसलितंच कंटगं नच्चा ॥ नए कुलाणि वसवत्ती आघाते प सेवि णिग्गंथे ॥११॥ जे एयं - अणुगिधा अन्नयरा ढुंति कुसीलाणं ॥ सुतवस्सिएवि से निस्कु, नोविरे सत् णमिचीसु ॥२॥ अर्थ-जे कारण माटे स्त्रीना समागम थकी कडवा विपाक प्राप्त थाय तम्हा के० तेकारणे चीके० स्त्रीने वडाएके वर्जे. तु शब्द यकी स्त्रीनी साथे थालाप संलाप पण करे नहिं, जेम विसतिनंच के विपेकरी लिप्त एटले विपेकरी खरडयो एवो कंटगंके० कांटो नचाके जाणीने तेने दूर थकी टालिये, तेम साधु होयते स्त्रीने विपे करी खड्या कांटा नी पेरे उर थकी टाले तथा उए के एकलो थको कुलाणि के० ते गृहस्थने कुलेज, वसवती के तेनो वशवर्ती थको जे साधु थापाते के धर्मकथा कहे सेधि के ते व्यलिंगी साधु पण पणिग्गंथे के निर्मथ नही निपिक्षाचरण सेवनादित्यर्थः॥ ११ ॥ जे एयं के जे चारित्रिया ए स्त्री संबंधिया उंबं के निंदनिक तेने विपे अणुगिहा के गृ६ एटले मूडा थका होय ते अन्नयरादुति कुसीनाणं के अन्य पासा उसन्ना कुशीनिया प्रमुख जे स्त्रीनी पाशे कथाना करनार होय तेमाहेला कुशीलिया जाणवा ते कारणे सुतवस्सिएवि के रूडो तपस्वी जे होय सेनिरक के ते साधु नोविदरेसहए मिची के स्त्रीसहित विचरे नही, तथा स्त्रीनो समागम यालाप संसापादिक पण करे नही. अही पं वाक्यालंकारे. स्त्रीने अंगारा सरखी जाणी दूर नांमी आपे. ॥ १२ ॥ ॥ दीपिका-तस्मात् स्त्रियो वर्जयेत् । तुमब्दादालापादिन कुर्यात् । विपेलितं कंटकमिय झाला । विपदिग्धकंटकः शरीरेमग्नः सन्ननथै करोति नियस्तु स्मरणादपि। यतः। विपस्य विपयाणां च दूरमत्यंतमंतरं ॥ उपमुक्तं विपं हंति विषयाः स्मरणादपीति । तथा (उए) .. राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. शए एकोऽसहायः कुलानि गृहस्थगृहाणि गत्वा स्त्रीणां वशवर्ती योधर्ममारण्याति नासौ नियं थोनिपिकाचरणात् ॥ ११ ॥ ये यतयएतत् पूर्वोक्तं ठंडं गी स्त्रीसंबंधादिकं एकाकि स्त्रीधर्मकथानादिकं वा अनुगृक्षाः प्रत्यासक्तास्ते कुशीलादीनां पावस्थादीनामन्यत माः स्युः । ततस्तु तपस्व्यपि तपशदेहोपि स्त्रीनिः सह नविहरेनगन्नापि तिष्ठेत् । तृतीयाथै सप्तमी । णं वाक्यालंकारे ॥१३॥ ।। टीका-स्त्रीसंबंधदोपानुपर्योपसंहरन्नाह । (तम्हाऽत्यादि)। यस्मादिपाककटुः स्वीनिः सह संपर्कस्तस्मात्कारणात् स्त्रियोवर्जयेत् । तुशब्दानदालापमपि न कुर्यात् । कि तदित्याह । विपोपजिप्तं कंटकमिव ज्ञात्वाऽवगम्य स्त्रियं वर्जयेदिति । थपिच । विपदिग्ध कंटकः शरीरावयवे नमः सन्ननथमापादयेत् स्त्रियस्तु स्मरणादपि । तमुक्तं । विषस्य विषयाणां च, दूरमत्यंतमंतरं ॥ उपयुक्तं विपं हंति,विषयाः स्मरणादपि ॥१॥ तथा वरि विसखदुमंविसय सुदुश्क सुविसिणमरंति॥विसयामि सपुणघाहिया शरणरएहिंपडं ति॥१॥ तथौजएकोऽसहायः सन् कुलानि गृहस्थानां गृहाणि गत्वा स्त्रीणां वगवर्ती तनिर्दिष्टवेला गमनेन तदानुकूव्यं नजमानोधर्ममारख्याति योसावपि ननिर्यथोनसम्यक् प्रत्रजितोनि पिशाचरणसेवनावश्यं तत्रापायसनवादिति । यदा पुनः काचित्कुतश्चिनिमित्तादागंतुम समर्था वृक्षावा नवेत्तदा परिसहायसाध्वनावे एकाक्यप्यपि गत्वाऽपरस्त्रीवृंदमध्यगतायाः पुरुपसमन्वितायावा स्त्रीनिंदाविषयजुगुप्साप्रधानं वैराग्यजननं विधिना धर्म कथयेदपीति ॥ ११ ॥ धन्वयव्यतिरेकान्यामुक्तोर्यः सुगमोनवतीत्यभिप्रायवानाह । (जेएपंचमि त्यादि ) ये मंढमतयः पश्चात्तसदनुष्ठानाः सांप्रतेक्षिणएतदनंतरोक्तं तिजुगुप्सनीयं गर्झ तदत्र स्त्रीसंबंधादिकं एकाकिस्त्रीधर्मकथनादिकं वा इटव्यं । तदनु तत्प्रति ये गृक्षा अध्युपपन्नामूर्वितास्तेहि कुशीलानां पार्थस्यावसन्नकुशीजसंसक्तययावंदरूपाणामन्यतरा नवंति यदिवा काथिकपश्यकसंप्रसारकमार्मकरूपाणां वा कुशीनानामन्यतराजवंति तन्म ध्यवर्तिनस्तेपि कुशीज्ञानवंतीत्यर्थः। यतएवमतःसुतपस्व्यपि विरुष्टतपोनिष्टप्तदेहोपिनिहुः साधुरात्महितमिठन स्त्रीनिःसमाधिपरिपंथिनीनिःसह न विहरेनक्कचिननेनापि संतिष्टता तृतीयार्थसप्तमीणमितिवाक्यानंकारे।ज्यनितांगारपुंजवदूरतः स्त्रियोवर्जयेदितिनावः।१२ अवि धूवरादि सुण्हादि,धातीदिं अज्ज्व दासीदि ।। मदतीदि वा कुमारी हिं, संयवं सेन कुका अणगारे॥२॥अ णाऽणंच सुदीणंबा अप्पियंद हुएगता दौति ॥ गिधासत्ता कामेदि; रकणपोसणे मपुस्सोसि ॥१४॥ अर्थ-हवे कदाचित् पुत्री प्रमुखनो संसर्ग था जाय,तो ते पण साधुयें टालबोते श्राश्रयी, .. , 0 २३० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. कहेले अवि के० अपि संनावनाये धूयरादिसुहाहिं के० धूआ एटले बेटी साथे पण साधु विचरे नहीं, तथा सुबहा एटले वहु साथे अने धातीहिं के० धाव, ते माता स मानले ते साये पण, थव के अथवा दासीहिं के० दासी साथे, तथा महतीहि के म्होटी स्त्री साथे, वा के अथवा कुमारीहिं के कुमारिका जे न्हानी स्त्री, तेनी साथे पण संथवं के संस्तव परिचय से के ते साधुनकुड़ा के नकरे तेने अणगा रे के अणगार जाणवो. ॥ १३ ॥ हवे ए पूर्वोक्त स्त्रीचना समागम थकी जे दोप उप जे ते कहेने. अथ के० दवे कदापि एगता के एकदा प्रस्तावे एकांते स्त्रीनी साथे साधु नो संसर्ग तेने णाईणं के ज्ञाति गोत्रि वा के अथवा सुहीणं के सुहृत् एटले मि त्र संबंधि वर्ग होंति के त्यां होय ते दहु के देखे तेवारे तेउने अप्पियं के अप्री ति एटले देष उपजे थने ते जाणेके गिलासत्ता कामेहिं के जूवो ए पुरुप एवा गृ ने कामनोगने विपे यासक देखायने एम चितवी सकोध वचन बोले के मस्सोसिके अरेतुं एनो पुरुप के झुं जे तुं थंही घणो घणो वेशेने, ररकण पोसणे के राखवे पो पवे यादर करेले, तेनो झुं कारण, एवा कठोर वचन ते बोले. ॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-मुहितृनिरपि पुत्रीनिरपि सार्धन विरत् स्नुषाः सुतनास्तिा निर्धात्र्यास्त न्यदायिन्यस्तानिरथवा दासीनिर्मदतीनिः प्रौढानिः कुमारीनिर्लध्वीनिर्वा साध संस्त वं परिचयं न कुर्यादनगारः ॥ १३ ॥ अथ एकदा स्त्रीनिः सह संगतं साधुं दृष्ट्वा योनि त्शातीनां सुहृदां वाऽप्रियं चित्ताशंका नवति । एवंच ते माबुवेरन् । यथा सत्वाः प्राणि नः कामैक्षाः। एवंविधोप्ययं श्रमणः स्त्रीसक्तचेताः स्त्रीनिः सार्धं तिष्ठति । तमुक्त । मुंग शिरोक्दनमेतदनिष्टगंधि, निदाशनेन नरणं वहतोदरस्य । गात्रं मलेन मलिनं गतसर्व गोनं, चित्रं तथापि मनसो मदनेस्ति वांति ॥ अतिस्त्रीसंगं दृष्ट्वा तव ज्ञातयः क्रुझाः साधु ब्रुवंति रदर्ण वा पोपणं वा समाहार रणपोपणं तत्र त्वमादरं कुरु । यतस्त्व मस्यामनुप्योति । यदिवा वयं रदणे पोषणे प्रचन्नास्त्वमेव मनुष्योसि त्वयैव सार्धमिय मेकाकिन्यहर्निशं त्यक्तगेहव्यापारा तिपतीति ॥ १३ ॥ ॥ टीका-कतमानिः पुनःस्त्रीनिःसाधन विहर्तव्यमित्येतदाशंक्याह । (अविधूयराही त्यादि ) थपिशब्दः प्रत्येकमनिसंवध्यते । (धूयराहिति) उहिनिरपि साधन विहरे तथा स्नुपाः सुतनार्यास्तानिरपि साथै न विविक्तासनादौ स्थातव्यं । तथा धान्यः पंच प्रकाराः स्तन्यदायिन्योजननीकल्पास्तानिश्च साकं न स्थेयं । अथवा सतां तावदपरायोपि तोयाथप्येतादास्योघटयोपितः सर्वापसदास्तानिरपि सह संपर्क परिहरेत् । तथा महती : कुमारीनिर्वाशब्दानध्वीनिश्च साध संस्तवं परिचयं प्रत्यासतिरुपं सोऽनगारोन कु रायधनपतसिंघ बादापुरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २३२ र्यादिति । यद्यपि तस्यानगारस्य तस्यां हितरि स्तुपादौ वा नचित्तान्यथात्वमुत्पद्यते तथा पि च तत्र विविक्तासनादावपरस्य शंकोत्पद्यते यतस्तबंकानिरासार्थ स्त्रीसंपर्कः परिहर्त व्यति ॥१३॥ अपरस्य शंका यथोत्पद्यते तथा दर्शयितुमाह । (अरुणाईणमित्यादि) विविक्तयोपिता सार्धमनगारमथैकदा दृष्ट्वा योपिकातीनां सुहृदां वा थप्रियं चित्तपुरवा सिका नवत्येवं च ते समाशंकेरन् यथा सत्वाः प्राणिनश्यामदनकामैगुदायध्युपप नास्तथा वंजूतोप्पयं श्रमणः स्खीवदनावलोकनासक्तचेताः परित्यक्तनिजव्यापारोऽनया साध निदीक स्तिष्ठति । तऽक्त । मुंमं शिरोवदनमेतदनिष्टगंधि, निझाटनेन नरणं वह तोदरस्य । गात्रं मलेन मलिनं गतसर्वशोनं चित्रं तथापि मनसो मदनस्ति वांबा ॥२॥ तथातिकोषाध्मातमानसाश्चैव मूचुर्यथा रदणं पोपणं चेति विगृह्य समाहार६६ स्तस्मिन् रणपोपणे सदादरं कुरु । यतस्त्वमस्याः मनुष्योसि मनुष्योवतसे । यदि वा परं वयमस्यारणपोपणव्याहतास्त्वमेव मनुष्योवतसे । यतस्त्वयैव सामियमेका किन्यहर्निशं परित्यक्तनिजव्यापारा तिष्ठतीति ॥ १४ ॥ समणंपि दधुदासीण, तववि तावएगे कुपंति ॥ अनोयणेदिं पवेदि श्वीदोसं संकिणो दोति ॥१५॥ कुवंति संघवं तादि, पप्ता समादि जो गेहिं ॥ तम्हा समणा णसमेंति, आयहियाए समिसेजान ॥१६॥ यर्थ-समणंपि दहुदासीणं के तपस्वी. उदासीन मध्यस्थ, राग देप रहित एवो सा धु पण स्त्री साये घालाप करतो थको देखीने ताव के तेवारे तजवि के त्यांप ए एगे के कोइएक कुप्पंति के क्रोध करे अश्या के अथवा नोयणेहिं के अने क प्रकारना नोजन ते पहिं के साधुने अर्थे थाप्या देखीने एम जाणे जे ए यति था हारनो गृह सदैव श्रहीं थावे, इलीदोसं संकिणोहोंति के तेवारे तेने स्त्रीना दोष नी शंका मनमांहे उपजे, धने एम जाणे के ए स्त्रीपण नली नथी ॥ १५ ॥ तेमाटे जे पन्ना समाहि जोगेहिं के प्रकर्ष करी धर्मरूप समाधि जे मन वचन कायाना शु नयोगरूप व्यापार,तेथकी 'वष्ट थया होय. कुवंति संथवंताहिके तेवा व्यलिंगी स्वीनी साथै संस्तव परिचय करे तम्हा के० तेमाटे एवं जाणीने समणा के साधु समेंति के स्वीनी साये नजाय, आयहियाए के आत्माना हितने अर्थ सहिसेजा के स्त्रीजे स्थानके रहेती होय ते स्थानके साधु निपिङा घशनाटिक परिचय करे नही.॥१६॥ दीपिका-श्रमणमुदासीनमपि रागदेपरहितमपि दृष्ट्वा नत्रापि मध्यस्थे रहम्यस्त्री जल्पनरुतदोपादेके कुप्यंति श्रमणं मध्यस्थमपि स्त्रिया सहकांते जल्पं दृष्ट्वा एके कुप्यं D २३२ हितीये सूत्रकृतागे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. ति किं पुनः कृतविकारं। तथा स्त्रीदोपाशंकिनश्च ते नवंति। ते चामी दोपाः।नोजनैबंदुविध यस्तः साध्वर्थमुपकल्पितैरियमेनमुपचरति अथवा नोजनार्थमुपविष्टेप्वपि श्वशुरादिषु साध्वागमने सा वधूः समाकुला सत्यन्यस्मिन् दातव्येऽन्यददाति । यथा । कयाचिध्या ग्राममध्यप्रारब्धनटप्रेरणगतचित्तया पतिश्वगुरयो!जनार्थमुपविष्टयोस्तंडुलाइति क वा राइकाः संस्कृत्य दत्ताः । ततश्वासौ श्वशुरेणोपलदिता पत्या कुवेन तामिता ऽन्यग तचित्तेत्याशंकया गृहानिर्घाटितेति ॥१॥ तानिः स्त्रीनिः सह संस्तवं परिचयं कुर्वति । किंनूताः। प्रत्रष्टाः सचलिताः समाधियोगेन्योधर्मध्यानव्यापारेन्यः प्रत्युताः तस्मात् श्र मणा (पसमें तित्ति) नगडंति । सत्यः शोजनाअनुकूलत्वान्निपद्याश्च निपद्याः स्त्री ता माया अथवा स्त्रीवसतीः यात्महिताय स्वहितं मन्यमानाः ॥ १६ ॥ प्री एवाग ॥ टीका-(किंचान्यत् । समरूपीत्यादि) श्राम्यतीतिश्रमणः साधुः । अपिरसोसिके. मः। तमुदासीनमपि रागद्वेषविरहान्मध्यस्थमपि दृष्ट्वाश्रमणग्रहणं तपःखिन्न राखवे पो थे । तत्रैवंनतेपि विपयोपिण्यपि साधौ तावदेके केचन रहस्यस्त्रीज प्यति । यदिवा (पाठांतर) “समणं दणुदासीणं” श्रमणं प्रव्रजस्ता निर्धात्र्यास्त निजव्यापार स्त्रिया सह जल्पंतं दृष्ट्वोपलन्य तत्राप्येके केचन तावत्ती निर्वा सार्थ संस्त कारमितिनावः । अथवा स्त्रीदोपाशंकिनश्चते नवंति। ते चामी स्त्रीदोपायोपि राहारैयस्तैः साध्वर्थमुपकल्पितैरेतदर्थमेव संस्कृतैरियमेनमुपचरति तेनार्यमहानशाम दागवतीति।यदिवा नोजनैःश्वरादीनां न्यस्तैरर्धदत्तैः सनिःसावधूः साध्वागमनेन समा कुलीनता सत्यन्यस्मिन् दातव्येऽन्यद्दद्यात्ततस्ते स्त्रीदोपाशंकिनोनवेयुर्यथेयं पुःशीला ने नैव सहास्तइति । निदर्शनमत्र यथा कयाचिक्षध्वा ग्राममध्यप्रारब्धनटणैकगतचि तया पतिश्वशुरयोनौजनार्थमुपविष्टयोस्तंडुलाइति कृत्वा राइकाः संस्कृत्य दत्तास्ततोसो श्वयुरेणोपसदिता निजपतिना कुमेन तामिता अन्यपुरुषगतचित्तेत्याशंक्य स्वगृहान्नि र्घाटितेति ॥ १५ ॥ किंचान्यत् । (कुर्वतीत्यादि) तानिः स्त्रीनिः सन्मार्गार्गलानिः सह संस्तवं तगृहगमनालापदानसंप्रेक्षणादिरूपं परिचयं तथाविधमोहोदयात्कुर्वति विदध ति। किंजूताः प्रकर्षण चष्टाः स्खलिताः समाधियोगेन्यः।समाधिर्धर्मध्यानं तदर्थ तत्प्रधा नावा योगामनोवाकायव्यापारास्तेभ्यः : प्रञ्युताः शीतलविहारिणइति । यस्मात् स्त्रीसं स्तवात्समाधियोगपरिनंशोनवति तस्मात्कारणालमणाः सत्साधयोन (समेंति) न गई ति सलोननाः सुखोत्पादकतयाऽनुकूलत्वान्निपद्याश्च निपद्यास्त्रीनिःकता माथा यदि वा स्त्रीवसतीरिति यात्महिताय स्वहितं मन्यमानाः। एतज स्त्रीसंवधपरिहरणं तासामध्य हिकासुष्मिकापायपरिहाराक्तिमिति । क्वचित्पश्चाई मेयं पश्यते ॥ तत्मासमणा जहा .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ३३३ हि थहिता सन्निसेलाउ॥श्रयमस्यार्थः। यस्मात्स्त्री संबंधोनर्थाय नवति तस्मात् श्रम ए साधो । तुशब्दोविशेषणार्थः। विशेपेण सनिपद्या स्त्रीवसतीस्तकतोपचाररूपा वा मा या यात्महितातो दाहि परित्यजेति ॥ १६॥ वहवे गिहाई अबदद्द, मिस्सीनावं पचया (पागंतरे पणता) यएगे॥धुव मग्गमेव पवयंति वायावीरियं कुसीलाणं ॥२७॥ सुई रवति परिसाए, अद रहस्संमि उकडं करेंति ॥जाणंतियणं तहाविया,माल्ले महासढेयंति॥१७॥ तो अर्थ-बहवे के घणा मनुष्य गिहायबटु के० घर वांमी संयम पादरीने वली तथातितीय कर्मना उदय थकी अज्ञानपणे, मिस्सीनावं के मिश्रनावे पतुयाचके. स्तस्मिन एवा एगे के० कोइएक मनुष्य ते गृहस्थ पण नही अने यतिपण नहीं एटले ६ वा परं वयगयएवा उतां पण धुवमग्गमेव के मोक्ष मार्गज एटले घमारो मो किन्यहनिशं पायो एम पवयंति केमध्यम मार्गने श्रेष्ठ कही बोले एकारणे यहो कु समणंपि दहतीनीयाना वायाके वचननुं वोलवा मात्र, जे वीरिपके वल वीर्यठे श्वीदोसं संकि १७ ॥ एरीते परिसाए के परखदा मध्ये ते कुशीलिया पोतानीथा Jनिर्दोप रवति के वोले अह के अथ हवे परखदा माहेथी गेहिं ॥ तम्हातमि के idiनो पुस करेंति के पुष्कत एटले थनाचार करे. एरीते ते मूर्ख पोतानो अनाचार गोपवे, तोपण जाणंतियणंतहाविया के तेना अंग चेष्टाना जाण होय तेजाणे,तथा सर्वज्ञ तो जाणेज के ए साधु मानके उष्ट मायावी, तथा महासटेयंति के महाधून मृपावादी रे. एरीते तो वीजा जाणे किंवा नजाणे परंतु सर्वज्ञतो जाणेजवे. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-बहवः केचन गृहास्यपहत्य परित्यज्य मिश्रीनावं गृहस्यतुल्यत्वं प्रणताः माताएवंनूतास्ते ध्रुवमार्ग मोदमार्गमेव प्रवदंति, यथायमेवास्मदीयोमार्गः श्रेयान थनेनैव प्रवज्यानिर्वाहः म्यादिति । तदेतत्कुशीनानां वाचा कृतवीर्य नानुष्ठानरुतं । वाइमात्रेणैव ते प्रत्रजितानतु सदनुपानतइत्यर्थः ॥ १७ ॥ सकुगीतोवाइमात्रेण परि पदि शुक्ष्मात्मानं रोति नापते । श्रय रहस्येकांते सुप्हतं पापं करोति तब तस्य पाप मन्यः कोपि न वेनि तथापि तयारुपमनुष्टानं विदंतीतितयाविदोनिपुणागिताकार झाः सर्वझाया जानंत्येव यतोयं मायाची महागठश्चेति ॥१८॥ ॥ टीका-कि केचनान्युपगम्यापि प्राज्यायां स्मीतंबंधं कुर्युपैनवमुच्यते मित्याह । (ब -- ---- - २३४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. हवेइत्यादि) बहवः केचन गृहाण्यपहृत्य परित्यज्य पुनस्तथाविधमोहोदयान्मिश्रीनाव ति । व्यालिंगमात्रसभावानावतस्तु गृहस्थसमकल्पाश्त्येवंजूतामिश्रीनावं प्रस्तुताः सम नुप्राप्तान गृहस्थाएकांततोनापि प्रव्रजितास्तदेवंनूतायपि संतोध्रुवोमोदः संयमोवा तन्मा गैमेव प्रवदति । तथाहि । ते वक्तारोनवंति यथाऽयमेवास्मदारब्धोमध्यमः पंथाः श्रेया न तथाह्यनेन प्रवृत्तानां प्रव्रज्यानिर्वदणं नवतीति तदेतत्कुशीलानां वाचा कृतं वीर्य नानुष्ठा नकतं । तथाहि । ते इव्यलिंगधारिणोवाड्मात्रेणैव वयं प्रव्रजिताइति ब्रुवते नतु तेषां सातगौरव विपयसुखप्रतिवद्धानां शीतलविहारिणां सदनुष्ठानतं वीर्यमस्तीति ॥ १७ ॥ थपिच (गुरवतीत्यादि) सकुशीनोवाड्मात्रेणाविष्फतवीर्यः पर्पदि व्यवस्थितोधर्मदेश नावसरे सत्यात्मानं शुक्ष्मपगतदोपमात्मानमात्मीयानुष्टानं वारीति नापते । अथाऽनं तरं रक्षस्येकांते कुकृतं पापं तत्कारणं वा सदनुष्ठानं करोति विदधाति तच तस्यासदनु छान गोपायतोपि जानंति विदंति । के । तथारूपमनुष्ठानं विदंतीति तथा विदईगिताकार कुशलानिपुणास्तदिदइत्यर्थः । यदिवा सर्वज्ञाः। एतक्तनवति । यद्यप्यपरः कश्चिदकर्त व्यं तेपनि वेत्ति तथापि सर्वज्ञाविदंति तत्परिझानेनैव किंन पर्याप्तं यदिवा मायावी महा शतश्चायमित्येवं तथा बिदस्तिहिदोजानंति । तथाहि । प्रबन्नकार्यकारी न मां कश्चिलाना त्येवं रागांधोमन्यते अथच तं तदिदो वदंति । तथाचोक्तं ।नयलोणंलोणिकपण्यपि सइ धयं चतेलंवा ॥ किहसकावंचेग्अत्ताथणूढूयकहनाणो॥ १ ॥ १७ ॥ सयं उकडं च न वदति; आइछवि पकवति बाले ॥ वेयाणवीमा का सी, चोजतो गिलाइसे नुको ॥१०॥नसियावि इचिपोसे सुपुरिसा इविवेयखेदन्ना ॥ परमासमन्नितावेगे, नारीणं वसं नवकसंति॥२०॥ अर्थ-सयंकडंच के. जे इव्यलिंगी दोय, ते पोतानो करेलो अनाचार तेने चशब्द थकी प्राचार्यादिके पुब्यो थको, नवदति के नकहे; एटले पोतानो अ नाचार प्रकाशे नही, तथा बाइकोवि के थादिष्ट एटले चौयणा कस्यो उत्तो, एटले हे बच आज पनी एम न कर एरीते प्रेयो थको, पण बाले के ते बाज अज्ञानी पक प्रति के पोताना यात्माने श्लाघनीय मानतो थको एम कहेके, याज पठी तमे क होठो तेम करीश, तथा वेय के पुरुपवेदनो उदय तेथी ययोजे अणुवी के मैथुन सेववानो अनिलाप ते माकासी के मकरीश, एरीते चोश्क्रांतोके प्रेखो थको गिला के गिलानपणु पामे. एम सेके० ते व्यलिंगी साधु नुको के० वली वली सांज व्यु अणसांनव्यु करे ॥ १ ॥ उसियावि के अनेक प्रकारना कामनोगने विष पित . + रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागमसंग्रह भाग उसरा. २३५ एटले चुक्तनोगी थश्ने पुरिसाकेते मनुष्य इचिपोसेसुके स्त्रीने पोपंवाने विपे प्रवर्ने तथा इडिवेयखेदन्ना के स्त्रीवेद खराब, एटले स्त्री संसार भ्रमण- कारण, एम जाणता ता पण पहासमन्नितावेगे के० प्रज्ञासमन्वित एटले बुद्धिमंत एवा कोइएक पुरुष मो हने उदये करी नारीणंवसं के तेहिज स्त्रीने वशवर्तियें रहे बने उवकसंति के ते स्त्री-जे कां कहे ते किंकरनी पेरे करे इत्यर्थः॥ २० ॥ ॥ दीपिका-स्वयंकृतं पापं परेण प्रष्टोपि नवदति यददमेतत्पापकारीति परेणादिष्ट वोदितोपि बालोऽज्ञः प्रकलते यात्मानंश्लाघमानोऽकार्यमपलपति । तथा वेदः पुंवेदोदय स्तस्यानुवी चिरानुकूव्यं मैथुनानिला माकार्षीरिति यः पुनश्चोद्यमानोग्लायति ग्लानि याति अनाकर्णितं करोति मर्मविनोवा सखेदं नापते। यथा । संभाव्यमानपापश्चेदपापेना पिकिं मया । नृजमुविजते लोको,निर्विपादपि सर्पतइति ॥ १५॥ स्त्रीपोपकाये अनुष्ठान विशेपास्तेपु पिताव्यवस्थिताः पुरुषानुक्तनोगिनइत्यर्थः। तथा स्त्रीवेदे खेदज्ञाः स्त्रीवेदो मायावदुलइति निपुणायपि प्रज्ञावुधिरीत्पत्त्यांदिका नया समन्वितायुक्तायपि एके ना रीणां वशमायत्तता अपकर्षति व्रजति स्त्रीवशवर्तिनोनवंतीत्यर्थः। नतु एवं जाति । यतः। एताहसंतिच रुदंतिच कार्यहेतोर्विश्वासयंति च नरं नच विश्वसंति ॥ तस्मान्नरेण कुल शीलसमन्वितेन नार्यः स्मशानघटिकाइव वर्जनीयाः ॥१॥ स्त्रीस्वनावस्तथा । यथा। ए कोयुवा गृहानिर्गत्य पाटलिपुत्रं प्रस्थितस्तदंतरेऽन्यतरयामवर्तिन्या कयाचिन्नार्याऽनि हितस्त्वमेवं शुनरुतिः क्व यासि तेनापि च यथास्थितमुक्तं । तयोक्तं पठित्वा चलमानोत्रा गईः। तेनांगीकृत्याये गतं ।अधीत्य च तत्रायातः। तथा च स्नाननोजनादिनिः सत्यापितो हावनावश्च हृतचित्तस्ता हस्ते गृएहाति ततस्तया महता शब्देन फूत्य जनागमनावसरे त न्मस्तके वारिघटः प्रदिप्तः। ततोलोकस्य तयोक्तं थयं गले लग्नेन जलेन व्याकुलोमृतश्च । ततोमयोदकेन सिक्तइति । गते लोके सा दृष्टवती त्वया कामशास्त्रं पठता स्त्रीस्वनावानां किं ज्ञातमिति एवं स्त्रीचरितं विज्ञेयं । यतः । हृद्यन्यज्ञाच्यन्यत्, कर्मण्यन्यत् पुरो थप ऐऽन्यत् ॥ अन्यनय मम चान्यत् स्त्रीणां सर्व किमप्यन्यदिति ॥ २० ॥ ॥ टीका-बिचान्यत् (सयंउकडंचेत्यादि) । स्वयमात्मना प्रछन्नं यदुप्ठतं कृतं तदंप रेणाचार्यादिना दृष्टोन बदति न कथयति ययाहमस्याऽकार्यस्य कारीति । सच प्रश्नपा पोमायावी स्वयमयदन् यदापरेणादिष्टश्वोदितोपि सन् वालोझोरागपकलितोवा प्रकछते यात्मानं जायमानोऽकार्यमपलपति बदतिर यथादमेनुतमकार्य कथं करिप्पे इत्येवं धारात्मकते। तया वेदः पुंवेदोदयस्तस्यानुवीच्याऽनुकूल्यमैथुनानिला ३३६ हितीयेसूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. तन्माकार्षी रित्येवं नूयः पुनश्चोद्यमानोसो ग्लायति ग्लानिमपयात्यकर्णश्रुतं विधत्ते मर्मवि होवा सखेदमिव नापते । तथा धोक्तं । संजाव्यमानपापोह,मपापेनापिकि मया ॥ निर्वि पस्यापि सर्पस्य नृशमुहिजते जनइति ॥ १ए ॥ थपिच । (असियावीत्यादि ) स्त्रियं पो पयंतीति स्त्रीपोपकाअनुष्ठान विशेपास्तेपूपिताअपि व्यवस्थितायपि पुरुपामनुष्यानुक्त , जोगिनोपीत्यर्थः तथा स्त्रीवेदज्ञाः स्त्रीवेदोमायाप्रधानश्त्येवं निपुणायपि तथा प्रज्ञया यौत्पत्तिक्या दिवुध्या समन्वितायुक्ताथप्येके महामोहांधचेतसोनारीणां सम्यक्स्त्री पणां संसारोवतरणवीथीनां वशं तदायत्ततामुपसामीप्येन कपंति व्रजति । यद्यत्नाः स्वप्नाय मानायपि कार्यमकार्य वा युवते तत्तत्कुर्वते नपुनरेतजानंति यथैताएवंनतानवंतीति । तद्यथा । एताहसंति च रुदंति च कार्य हेतो,विश्वासयंति च नरं नच विश्वसंति॥ तस्मा नरेण कुलशीतसमन्वितेन, नार्यः श्मशानघटिकाश्च वर्जनीयाः ॥ १ ॥ तथा । समुह वीचीच चलस्वनावाः, संध्यात्ररेखेव मुहूर्तरागाः ॥ स्त्रियः कतार्थाः पुरुपं निरर्थक, नि प्पीडितालतकवत्त्यजति ॥ ॥ अत्रच स्त्रीस्वनावपरिझाने कथानकमिदं । तद्यथकोयुवा स्वगृहानिर्गत्य वैशिकं कामशास्त्रमध्येतुं पाटलिपुत्र प्रस्थितः। तदंतरानेऽन्यतरग्रामवतिन्य कया योपिताऽनिहितस्तद्यथा सुकुमारपाणिपादशोननारुतिस्त्वं क प्रस्थितोसि तेनापि य पास्थितमेव तस्याः कथितं । तयाचोक्तं । वैशिकं पठित्वा मम मध्ये नागंतव्यं तेनापि तथै वान्युपगतं । थधीत्य चासौ मध्येनायातस्तया च स्नाननोजनादिना सम्यगुपचरितोविविध हावनावश्चापहतहृदयः संस्ता हस्तेन गृएहाति ततस्तया महता शब्देन फूल्हत्य जनागमना वसरे मस्तके वारिवनिका प्रदिप्ता।ततोलोकस्य समाकुले एवमाचष्टे । यथायं गले लग्नेनो दकेन मनाक् मृतः। ततोमयोदकेन सिक्तइति । गतेच लोके किं त्वया व शिकशास्त्रोप देशेन स्त्रीस्वनावानां किं परिझातमित्येवं स्त्रीचरित्रं चिझेयमित्ति नात्रास्था कर्तव्येति । तथा चोक । हृद्यन्य ज्ञाच्यन्यत्कर्मण्यन्यत्पुरोयटोन्यत् ॥ अन्यत्तव मम चान्यत् स्वीणा . सर्व किमप्यन्यत् ॥२०॥ अवि दवपादवेदाए, अवा वधर्मसकते ॥ अवि तेयसानिताव णानि नचिय खारसिंचणाईच॥२१॥ अजु कापणासठेदं,कंग्वेदणं तितिकंती ॥ इच पावसंतत्ता, नयविति पुपोन कादिति ॥२२॥ अर्थ-दवे इहलोके पण स्त्रीने संबंधे जे विपाक थाय ते देखाडे यपि एवी संना बना वे जे कुशीतिया पुरुप होय तेहउपाददाएके हस्तपादादिक द पामे ज्या कैन्यथया वमंसके चर्मथने मांस चकते के उपडवू पामे थपि एवी संजायना . राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २३ के तेयताके अमीनो ताप पामे एटले राजपुरुप रीशाणा यका थनितावणानिके पर स्त्री गमन करनार पुरुषना थनी सहित तेना शरीरना नडथुश्रा करे नचिय के वांशला साथे तेना शरीर त्राठीने तेवार पठी खारसिंचणाइंच के कारन सीचq करे, एटले लुणप पामे ॥२१॥ य के अथवा कालणासन्चेदंके कान बने नाशि कानुं वेदन पामे. कंउच्छेदणं तितिरकंती के० कंगनुं छेदन पोताना कर्मना उदये सहन करे एरीते 57 के घंही मनुष्य लोकने विपे पण पावसंतत्ता के पापे करी संतप्त एवी विटंबना पामे, तथापि नयवितिके० एमनकहे जे पुणोके दवे चली हुँ ए वो अनाचार नकाहिंतिके नही करूं एम विचारी विरति पषु अंगीकार करे नही ।।शा ॥ दीपिका-स्त्रीसंबंधे रागिणां हस्तपाददाद्यपि अथ वर्धमांसोत्कर्तनमपि तेजसा निनाऽनितापनानि स्त्रीसंबंधिनितर्नुपुरुपैनटिनकायपि क्रियते । पादारिकास्तथा शस्वैश्वि त्वा दारोदकसेचनानि प्राप्यते ॥१॥ कर्णनासिकावेदमपि कंवदनं च तितिक्ते सहंते । ति एवं प्रकारेणात्रैव मनुप्यजन्मनि पापसंतप्तामहावेदनामनुनवंति नच व ते एवं पुनर्न करिष्यामइति ॥ २५ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमिह लोकएव स्त्रीसंबंधविपाकं दर्शयितुमाह । (थविहरेत्यादि) स्त्री संपर्कोहि संसर्गिण दस्तपादच्छेदनाय नवति । अपिःसंनावने । संनाव्यतएतन्मोहातुरा णां संबंधास्तपादछेदादिकं थथवा वर्धमांसोत्कर्तनमपि तेजसामिनाऽनितापनानि स्त्री संबंधिनिरुत्तेजितैराजपुरुपर्नटिनकायपि नियंते पादारिकास्तथा वास्यादिना तयित्वा क्षारोदकसेचनानि च प्रापयंतीति ॥१॥ थपिच । (अकरोत्यादि) थथ कर्णनासिका छदं तथा कंछेदनं च तितिदंते स्वकतदोपासहंते इत्येवं बदुविधां विडंबनामस्मिन्नेव मानुपे च जन्मनि पापेन पापकर्मणा संतप्तानरकातिरिक्तां वेदनामनुनवंतीति । नच पुनरे तदेवंनतमनुष्ठानं नकरिप्यामइति यतइत्यवधारयंतीति यावत् । तदेवमैहिकामुग्मिका अवधिमंचनाथप्पंगीकृति न पुनस्तदकरणतया निवृति प्रतिपयंतति नायः ॥ २२ ॥ सुतमेत मेवमेगेसिं,जीवेदेतिद् सुयकायं ॥ एवं पिता वदित्ताणं अज्या कम्मणा अव करेंति ।। ३३ ।। अन्नं मणेण चिंतति, वा या अन्नंच कम्मणा अन्नं ॥ तम्हा सहदिनिस्फू, बहुमायान प्रविनाचा ॥१४॥ यर्थ-श्रीसुधर्मस्वामी कहेने के एवं० एजे पूर्व सीना संबंधनुं फल कयु.ते,नगवंत २३ज हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. पाशेयी सुतमेके मेंसांनव्युंजे. एतमेवके एवीरीते एगेसिंके० कोइएकने कडवाविपाक होय इनिवेदेतिढुकेण स्त्रीवेद यकी दुइति निश्चःखज पामे. सुयरकार्यके ० ए नखं कह्यु एवंपि के एरीते लोकपरंपराये पण सानयंठे जे, स्त्रीना संबंध थकी कडवा विपाक पामिय; एम सानलीने ताके ते अकार्यनो करनार वदित्ताशंके० एम कहे जे हवे हुँ ए अकार्य नही करु.यज्वाके अथापि एटले तोपण कम्मणाके माता कर्मने करवे करी अवकातिके तेहिज अकार्य-आचरण करे ॥२॥ हवे स्त्री उपर विरक्त थवाने थ. थे स्त्रीना दोष कहे. अन्नमणेणचिंतेति के स्त्री जेले ते मने करी अन्य चिंतवे बने वायाधनंच के वचने करी अन्य बोले कम्मणायन्नं के वली कायाये करी थन्य करे तम्हा के तेमाटे पसरहिंनिस्कू के स्त्रीना वचन मायासहित होय तेने परमा थनो जाण साधु सईहे नही. बहुमाया शनि के. अत्यंत मायासहित एवी स्त्रीने, पञ्चा के जाणीने साधु जे होय ते स्त्रीनो विश्वास करें नही. ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-श्रुतमेतजुरोः सकाशात् यत्पूर्वमुक्तं एवमेकेपा त्वाख्यातं नवति । यत स्त्रियो निंद्याइति । तथास्त्रियं वेदयति ज्ञापयतिस्त्रीवेदोवै शिकादिकं स्त्रीस्वनावप्रकाशकं शास्त्र मिति । तमुक्तं । उाि हृदयं यथेव वदनं यदर्पणांतर्गतं, नावः पर्वतर्गमार्गविषमः. स्त्रीणां न विज्ञायते ॥ चित्तं पुष्करपत्रतोयचपलं नैकत्र संतिष्ठते नार्योनाम विपांकुरैरिव लतादोषः समं वर्धिताः ॥१॥ तथा उप्रेतअंगुलिसोपुरिसो सयलंमिजीवलोगंमि । कामं तएणनारिंजेण नपत्ताई मुखाई इत्यादि । किंच । कार्यमहं न करिष्यामीत्येवं वाचा उक्त्वापि (अवत्ति) अथापि तथा कर्मणा क्रिययाऽपकुर्वति विरूपमाचरंति स्त्रि यः॥ २३ ॥ स्त्रियोमनसाऽन्यत् चिंतयंति वाचान्यनापते कर्मणा क्रिययाऽन्यत् कुर्वति। तस्मात्तासां निहुः साधुन श्रदधीत तल्लतमायया आत्मानं नप्रतारयेत् । यतोबडेमायाः स्त्रियइति ज्ञात्वा यत्र दत्तावेशिकदृष्टांतः। यथा दत्तकोनामकश्चिद्युवा एकया गणिकया वदु प्रकारः प्रतार्यमाणोपि तां नेष्टवान् ततस्तयोक्तं किमया दौनांग्यकलंकितयों जीत्या प्र. योजन अदं त्वया त्यक्ताऽग्निं विशामि ततोदत्तकोवदत् मायया दमप्यस्ति वैशिके त दासी पूर्व सुरंगामुखे काठनारं संमीत्य तं प्रज्वाल्य तत्रानुप्रविश्य सुरंगया गृहमागता। दत्तकोपि इदमप्यस्ति वैशिके इत्येवं विलपन्नपि वातिकैश्चितायां प्रदिप्तस्तथापि नासा तासु अक्षानं कृतवान् एवमन्येनापि स्त्रीषु न अज्ञातव्यं ॥ २४ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (सुतमेतमित्यादि) श्रुतमुपलब्धं गुर्वादेः सकागालोकतोवा एतदिति यत्पूर्वमाख्यातं । तद्यया । मुविझेयं स्त्रीणां चित्तं दारुणः स्त्रीसंबंधविपाकस्तथा चनवनावाः स्त्रियोप्परिचारायदीर्घप्रेचिएयः प्ररुत्या लच्या नवंत्यात्मगर्विताश्चेत्येव de .. रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. २३ए मेकेषां स्वाख्यातं नवति लोकश्रुतिपरंपरया चिरंतनारल्यासु वा परिज्ञातं नयति । तथास्त्रि पं यथावस्थितस्वनावतस्तत्संबंधविपाकतश्च वेदयति ज्ञापयतीति स्वीवेदोवैशिकादिक स्त्रीस्वनावाविनायक शास्त्रमिति । तउक्तं । उाि हृदयं यथैव वदनं यदर्पणांतर्गतं, ना वः पर्वतमार्गविषमः स्त्रीणां न विज्ञायते ॥ चित्तं पुष्करपत्रतोयतरनं नैकत्र संतिष्ठ ते, ना-नाम विषांकुरेरिव लतादोपैः समं वर्धिताः ॥ १ ॥ अपिच । सुरुविजयासुसु विपियासुसुलझपसरासु ॥ अडसु महिलियासु य,वीसंनोनेवकायचो ॥ १ ॥ भेन अंगुलीसोपुरिसोसयलंमि जीवलोयम्मि । कामेतएणनारी, जेएनपत्ता उखाई ॥२॥ थहएयाणंपगई, सवस्सकरेतिवेमणास्सई। तस्सणकरेतिणवरं, जस्सयलंचेवकामेहिं ॥३॥ किंच कार्यमहं न करिप्यामीत्येवमुक्त्वापि वाचा (यवत्ति) तथापि कर्मणापि क्रिय याऽपकुर्वतीति विरूपमाचरंति । यदि वाऽग्रतः प्रतिपाद्यपि शास्तुरेवापकुर्वतीति ॥२३॥ सूत्रकारएव तत्खनाचाविष्करणायाह । (यसमऐरोत्यादि) पातालोदरगंजीरेण मनसा न्यच्चितयति तथाश्रुतमात्रपेशलया विपाकटारुण्या वाचा अन्यजापते । तथाकर्मणानुष्ठा नेनान्यन्निप्पादयति यतएव बहुमाया स्त्रियति । एवं ज्ञात्वा तस्मानासां निकुःसाधुन श्रदधीत तरुत्तया माययात्मानं न प्रतारयेत् दत्तावैशिकवत् । अत्र चेतत्कथानकं । दत्ता वैशिकएकया गणिकया तैस्तेःप्रकारे प्रतार्यमाणोपि तां नेप्टवान् ततस्तयोक्तं कि मया दौ नांग्यकतंकांकितया जीवंत्या प्रयोजनमहंत्वत्परित्यक्ताऽग्नि विशामि ततोसायवोचत् माय या इदमप्यस्ति वैशिके तदाऽसौ पूर्व सुरंगामुखे काप्ठसमुदयं कृत्वात प्रज्वाव्य तत्रानुप्रविश्य सुरंगया गृहमागता । दत्तकोपि इदमपि चास्ति वैशिके इत्येवमसी विलपन्नपि वातिश्चिता या प्रक्षिप्तस्तथापि नासो तासु श्रज्ञानं कृतवानेवमन्येनापि नक्षातव्यमिति ॥ २४ ॥ जुवती समणं बूया, विचित्तलंकारवठगाणि परिहित्ता ॥ विरता चरिस्स हरुकं,धम्ममारक ऐनयंतारो॥३॥असाविया पवाएणं,अहमंसि साझिमणीय समणाएं।।जतुकुंने जदा उवकोई.संवासे विउवि सीएजाए। थर्थ-विचित्तकार वगाणि परिहित्ताके विचित्र प्रकारना थानूपण घने वस्त्र पे हेरी विनूपावंत शरीर करी, जुवती के कोइक नव यौवना स्त्री थनिराम मायाकरीस मणं के साधुप्रत्ये बूया के वोले के हे साधु हूं विरता के० घरना पाश थकी विर क्त थ, माहारो नार माहारी साये जलो नथी, यथवा ए चार मने स्चतीनथी अथवा ए नारे मने मूकी दीपीठे, तेकारणे चरिस्सह रुरकं के टुं संयम याचरीश, तेमाटे नयंतारो के यहो जय यकी राखनार धम्ममाश्रकणे के तमे थमने धर्म कहो,॥२५॥ था पवाएपंकेअथवा थन्य प्रवादे नावियाके ० हूं तमारी श्राविका एवं हितीये सूत्रस्तांगे प्रद्यमश्रुतस्कंधे पताध्ययनं. . + • 10 बल पार्सम तेणे करी ते स्त्री साधुने समीप श्रावे अहमंसिसाहम्मिएीय समणाणं के ढुंश्रमण माहात्मानी सामिणीबु, एवा प्रपंच करी साधुने धर्मयकी भ्रष्ट करे तेना उपर दृष्टांत कहेले. जहा के जेम जतुकुंने के० लाखनो घडो ते उचो के धनी समीपे गलीने पाणी रूप थाय, तेम विउविके पंमित होय तेपण संवासेके स्त्रीने संवाले संसर्गे करी सीएजाकेसीदाय सीतल विहारी थाय तो अन्य जननें केवुज गुं? ॥२६॥ ॥ दीपिका-युवतिर्मायया श्रमणं यानिचित्रवस्त्राणि परिधायालंकृतशरीरेत्यर्थः । थहं गृहपाशारिता मह्यं पति रोचते परित्यक्ताहं च तेन ततश्चरिष्यामि रुदं संयम। मे म । महेनपत्रातर्धर्ममारल्याहि ॥ २५॥ अनेन प्रवादेन बलेन अथवा स्त्री साधुसमीपमागळे त्यहं श्राविका अहंश्रमणानां सर्मिणी एवं मायया समीपमागत्य कूलवालकमिव साधु धर्माचशयति । यउक्तं । तज्ज्ञानं तच्च विज्ञानं तत्तपः सच संयमः ॥ सर्वमेकपदे भ्रष्टं सर्वया किमपि स्त्रियः॥१॥ यथा जतुकुंनोज्योति समीपे उपज्योतिर्वर्ती विलीयते ए वं योपितां संवासे विधानपि विपीदेत शीतलविहारीनवेत् ॥ २६ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (जुवईत्यादि) युवतिरनिनवयौवना स्त्री विचित्रवस्त्रालंकारवि नूपितशरीरा मायया श्रमणं ब्रूयात् । तद्यथा। चिरताई गृहपाशान्नममानुकूलोना मां चासौ नरोचते परित्यक्ता चाह तेनेत्यतश्चरिष्यामि धर्ममाचक्षाणेति । अस्माकं हेनयत्रात Wथाहमेवं दुःखाना नाजनं ननयामि तथाधर्ममावेदयेति ॥ २५॥ किंचान्यत् । (श्रम साविएइत्यादि) अथवाऽनेन प्रवादेन व्याजेन साध्वंतिक योपिडपसर्पत । यथाहं श्राविके ति रुत्वा युप्माकं श्रमणानां साधर्मिणीत्येवं प्रपंचेन नेदीयसी नूत्वा कूलवालुकमिव साधु धर्माचगयति । एतमुक्त नवति योपित्सान्निध्यं ब्रह्मचारिणां महतेऽनर्थाय । तथा चोक्त। तज्ज्ञानं तच्च विज्ञान, तत्तपः सच संयमः॥ सर्वमेकपदे भ्रष्टं सर्वयाकिमपिस्त्रियः॥१॥ थस्मिन्नेवार्थ दृष्टांतमाह । यथा जातुपः कुंनोज्योतिपोनेः समीपे व्यवस्थितउपज्यो तिर्वर्ती विलीयते इवत्येवं योपितां संवासे सान्निध्ये विज्ञानप्यास्तांताव दितरोयोपि विदि तवेद्योसावपि धर्मानुष्ठानं प्रति विपीदेत शीतलविहारी नवेदिति ॥ २६ ॥ जतुकुंने जोऽ उवगूढे, आसु नितत्ते कासमुवया ॥ एविधियाहिं अ णगारा, संवासेण णासमुवयंति ॥ ३ ॥ कुवंति पावगं कम्म, पुषवेगे वमादिसु ॥ नोदं करेमि पावंति, अंके साऽणी समंसत्ति ॥ २ ॥ अर्थ-जतुकुंनेकेण्जेमलाखनो घडोजोकण्यनियें ग्वगूढेकेपथालिंग्यो तोधासुके 4 ७ राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १७१ शीघ्र जितके तेनातापेकरी णासमुवयातिके०विनाश पामे,एटले लारव बधीगलीजाय.ए वकेएरीतेइडियाहिं के स्त्रीने संवासेणके संवासे करीने अणगाराकेण्साधु पण ते लाख नापेरे पासमुवयंतिके संयम थकी विनाग पामे ॥२७॥ कुवंतिपावगंकम्मंके कोइएक साधु थनाचारी मोहना उदय थकी भ्रष्ट थको मैथुनसेवादिरूप पापकर्म करे, तेने पुष वेगे वमाहिंसु के कोई एक प्राचार्यादिके पुग्यो थको एम कहे. जे नोकरेमिपावं ति के दूं एवं पाप कर्म नकरुं अंकेसाणी ममेसत्ति के ० ए स्त्रीतो मारे दीकरी रस मानवे, ए जेवारे न्हानी हती तेवारे माहरे खोले सयन करती, ते अन्यासे हमला पण माहारा खोलामा बशेठे, सयन करेठे, परंतु दुं प्राणांते पण व्रतनंग करुं नहीं.॥२॥ ।। दीपिका-यथा जतुषः कुंनोज्योतिपाऽग्निनोपगूढोव्याप्तयागु अनितप्तोना शमुपयाति एवं स्वीनिः साध संवसनेनाऽनगारानागमुपयाति संयमाचश्यति ॥ २७ ॥ स्त्रीप्चासक्ताः पापं कर्म कुर्वति भ्रष्टाः संयमादेके धाचार्यादिना चोद्यमानाएवमाद्वय माणमुक्तवंतः। नाहमेवंचूतकुलप्रसूतः पापमकार्य करिष्यामि ममैपा उहिल्या पूर्वमंके शायिनी श्रासीत् तदेपा पूर्वांच्यासान्मयि एवमारचयति । नपुनरदं प्राणांतपि व्रतनंग विधास्य इति ॥ २ ॥ ॥ टीका-एवं तावत्स्त्रीसान्निध्ये दोपान प्रदर्य तत्संस्पर्शजं दोष दर्शयितुमाहा (ज नुकुंनेत्यादि ) यथा जातुषः कुंनोज्योतिपानिनोपगूढः समालिंगितोनितप्तोनिनानिमु ख्येन. संतापितः प्रिं नारामुपैति इवीनूय विनश्यत्येवं स्त्रीनिः सार्धं संवसनेन परिनो गेनानगारानाशमुपयांति सर्वथा जातुषकुंनवत् व्रतकाविन्यं परित्यज्य संयमशरीराद्घश्यं ति॥२॥थपिच ।(कुवंतीत्यादि) तासु संसारानिप्वंगिणीप्वनिसक्ताअवधीरितैहिकामुप्मि कापायाःपापं कर्म मैथुनासेवनादिकं कुर्वति विदधति।परिभ्रष्टाः सदनुष्ठानादेके केचनोत्कट मोहाघाचार्यादिना चोद्यमानाएवमादुर्वक्ष्यमाणमुक्तवंतः। तद्यथा।नाहमेवंचूतकुलप्रसूतः एतटकार्य पापोपादानजूतं करिष्यामिममैपाऽहितकल्पापूर्वमंकेशयिनीआसीत्तदेपा पूर्वा च्यासेनैव मय्येवमाचरति नपुनरहं विदितसंसारस्वनावःमाणात्ययेपि व्रत गं विधास्यति. बालरस मंदयं वीयं, जंच कर्म अवजाणई नुज्जो ॥ज्गुणं करे से पावं, पूयणकामो विसंन्नसीपणा संलोकणिकमणगारं, आयगयं निमंतणेणादंसु ॥ ववंच ताय पायवा, अन्नं पाणगं पडिग्गदे ॥३०॥ पीवारमे बुझेका, पोश्चे अगारमार्ग तुं ॥ वझे विसयपासेदि, मोदमावइपुणो मंदित्तिवेमि ॥३२॥ इति श्ठी परिन्नाए पढमो नद्देसो सम्मत्तो॥ 31 श्थ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. पाम्यो बतो(मुछितके०)स्त्रीने विपे मूर्चित एवो(जिस्कूके०)यति तथा (काममतिवटके) कामनोग उपरे मति थनिलाषy प्रवर्तीवबुंडे जेमने एवा साधुने ते स्त्री एम कहेके(प लिनिंदियाशंके०) में माहारा कुलशीलनी मर्यादा अतिक्रमीने माहारो आत्मा तुजने दीधोने इत्यादिक वचन कहीने ते यतिने पोताने वश करे (पबाके) तेवारपठी को एक प्रकारे ते स्त्रीने रीशाणी जाणीने ते बापडो ते स्त्रीने पगे पोतानुं मस्तक लगाडे तेवारे ते पुरुपने एवो वश थयो देखीने ते स्त्री (पाउडुपिके) पोतानो पग उंचो उ पाडीने मावा पगे करी ते व्यलिंगी यतिना मस्तकने विपे (पहणं तिके०) प्रहार करे तोपण जे काम नोगनेविपे गृह होय ते मूर्ख स्त्रीयकी विरचे नहि ॥२॥ ॥ दीपिका-अथ वितीयधारन्यते । तस्येदमादिसूत्रं ॥ (एति ) उजएकोरागदेपर हितः सदास्त्रीषु न रागं कुर्यात् यद्यपि कर्मोदयानोगामिलापीनवेत्तथापि पुनस्तान्योविर ऊत । कोर्थः। कर्मोदयात् प्रवृत्तमपि चित्तं ज्ञानांकुशेन निवर्तयेत्। तथाश्रमणानां नोगाइती यविम्वनैवेति शृपुत यूयं। यक्तं मुंडंशिरइत्यादि पूर्ववत् । तथातरप्युक्तं ॥ कृशः काणः खंजः श्रवणरहितः पुत विकलः सुधाक्षामोजीर्णः पितरककपालार्दितगतः॥ व्रणैः पूयक्ति नैः कृमिकुलशतैराविलतनुः गुनीमन्वेति श्वा इतमपि च हंत्येव मदनइत्यादि । यथा अधर्माणोनिदवोप्येके जोगान् चुंजते तथाये बयतीति ॥१॥ अथ तं साधु नेदं शीन नेदं चारित्रस्खलनमापन्नं प्राप्तं स्त्रीमूर्जितं । तुर्विशेषणे । पुनः किंनूतं । कामेपु हामद नेषु मतिर्बुहिर्वर्तते यस्य स काममतिवर्तस्तमेवंविधं निहुँ परिनिद्य मया कुलशीलमर्या दामतिकम्य तवात्मा अर्पितत्वंतु अकिंचित्करइत्यादिवचनान्युच्चार्य याः पादंचरणमु वृत्य उर्वीकृत्य साधोर्मूर्ध्नि प्रति प्रहारं ददति एवं विडंबयंति ॥ ५ ॥ ॥ टीका-वक्तःप्रथमोदशकः सांप्रत वितीयः समारन्यते ।यस्य चायमनिसंबंधः। श्हा नंतरोदेशके स्वीसंस्तवाचारित्रस्खलनमुक्तं स्खलितशीलस्य या अवस्था इहैव प्राउनवति तत्कतकर्मबंधश्च तदिह प्रतिपाद्यते इत्यनेन संबधेनायातस्योद्देशकस्यादिसूत्रं (एस याइत्यादि) अस्य चानंतरपरंपरसूत्रसंबंधोवक्तव्यः सचापं संबंधोविपयपाशेर्मोहमा गति यतोऽतउजएकोरागऽपवियुतः स्त्रीपु रागं न कुर्यात् । परंपरसूत्रसंबधस्तु संलो कनीयमनगारं दृष्ट्वा च यदि काचिद्योपित् साधुमशनादिना नीवारकल्पेन प्रतारयत्नौजः सन्नरलेतेति । तत्रौजोडव्यतः परमाणु वतस्तु रागोपवियुतः । स्त्रीपु रागादिदेव वय माणनीत्या नानाविधाविझवनानवंति तत्कृतश्च कर्मबंधस्तविपाकाचामुत्र नरकादी बावेदनानवंति । यतोऽतएतन्मत्वा नावोजः सन् सदा सर्वकालं वाऽनर्थखनिषु स्त्री यद्यपि मोहोदयात् नोगानिलापी नवेत्तथाप्यहिकामुमिकापायान .. .. .

.. राय धनपतसिंघ बानाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. श्य परिगणय्य पुनस्तान्योविरोत । एतमुक्तं नवति । कदियात्प्रवृत्तमपि चित्तंयोपादेयपर्या लोचनया ज्ञानांकुशेन निवर्तयेदिति । तथा प्राम्यंति तपसा खिद्यतीति श्रमणास्तेपामपि लोग इत्येतहत यूयोएतक्तं नवति । गृहस्थानामपि नोगाविडंबनापायायतीनांनु नोगा इत्येतदेव विडवनाप्राय किं पुनस्तत्रुतावस्थाः । तथाचोतं । मुंमं शिरइत्यादि पूर्ववत् । यथा यया च जोगानेकेऽपुष्टधर्माणोनिदवीयतयोविडंबनाप्रायान् चुंजते तथोद्देश कसूत्रेणेव वक्ष्यमाणेनोचरत्र महता प्रबंधन दर्शयिष्यामि । अन्यैरप्युक्तं । सशः का एः खंजः श्रवणरहितः पुनविकलः, कुधादामोजीर्णः पितरककपालार्दितगलः ॥ णैः पूयक्किन्नैः कमिकुलशतैराविततनुः शुनीमन्वेति श्वा हतमपि च हत्येव मदनः इत्यादि ॥ १ ॥ जोगिनां विडंबना दर्शयितुमाद । (बहेत्यादि)अथेत्यानंतर्यार्थः । तुशब्दोविज्ञशेप पार्थः स्त्रीसंस्तवादनंतरं निलु साधु नेदं शीसनेदं चारित्रस्खलनमापनं प्राप्त संतं स्त्री पु मूर्जितं गृक्षमध्युपपन्नं । तमेव विशिनष्टि । कामे चिन्नामदनरूपेषु मतेर्बुमनसोवा व तनं प्रवृत्तिर्यग्यासी काममतिवर्तः कामानिलापुकश्त्यर्थः । तमेवंनूतं परिनिद्य मदन्यु पगतः श्वेतकृमप्रतिपन्नोम शकश्त्येवं परिझाय यदिवा परिनिद्य परिसार्यात्मसात्कृत चोचार्येति । तद्यथा । मया तव बुंचितशिरसोजल्लमलाविलतया सुगंधस्य जुगुप्सनीय कदावोबस्तिस्थानस्य कुलशीलमर्यादालताधर्मादीपरित्यज्यात्मादत्तस्त्वं पुनरकिंचि स्करइत्यादि नणित्वा प्रकुपितायास्तस्याथसौ विषयमूर्वितस्तत्प्रत्यापनार्थ पादयोर्निप तितः। तथाचोक्त । व्यानिन्नकेसरबृदचिरसश्च सिंहा,नागाश्च दानमदराजिलशैः कपोलैः।। मेधाविनश्च पुरुपाः समरेच शूराः स्त्रीसन्निधौ परमकापुरुपानवंति ॥ १ ॥ ततो विपयेप्चे कांते न मूर्वितइति परिझानात्पश्चात्पाद निजवामचरणमुकृत्योदिप्य मूर्ध्नि शिरसि प्रन्नति ताडयंत्येवं विझवनां प्रापयंतीति ॥ २॥ जश् केसिआ णं मए निरकु, पोविदरे सत् ण मिचीए। केसाणविद लु चिस्सं नन्नत मए चरितासि ॥ ३ ॥ अदणं सहोई व्वलो, तो पेसंति तहानूएदि ॥अलाग्नेदं पेहेहिं, वग्गुफलाई आदाहित्ति ॥४॥ अर्थ-वलीकोक स्त्री एवीमाया करे के (जश्के)जो तमे(केसियाके) केसवंती एवी पवाक्यालंकारे (मएके)माहारा सहित विहार करताथका शंका पामताहो तो(निस्कूके) अहो साधु तमे (णोविदरेसहमिहीएके०)केशवाली स्त्रीनी साये विहार करशो नहीं (के साणविदके०) केशनेपण हुँ (लुचिस्सुंके०) लोच करीने दूर करीश: थपिशब्द थकी अन्य ने कांइ तमे कहेगो ते सर्व दुं करीश पण (नन्नघमएचरजाति के० ) माहारा विना तमे अन्य स्थानके विचरशो नही एटली बीनती करुंडे ते मान्य करो. दुं पण तमा . २४२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. अर्थ-बालस्त के यशानीनी एबीजी मंदयं के मूर्खता जाणवी; केमके एकतो धकार्य करवा थकी चोथा व्रतनो जंग थायडे ने बीयं के बीजो जंचकडं के जे अनाचार कीधो तेने अवजाणई के उलववे करी मृपावाद बोले तेथकी वीजाव्रतनो नंग थाय, तेमाटे जुड़ो के वली वली सेकेण ते पुरुप गुणकरेईपावं के बमएं पाप करे, ते सावास्ते करे, तेनुं कारण कहेते. पूयणकामो पूजा सत्कारनो थनि लापी असंयमन विसनेति के गवेपणहार थको मनमा एम जाणे जे माहारो तोकोमा अवर्णवाद थशे. तेमाटे अनाचारने बाना राखे ॥ ५॥ संलोकणिकमण गारं के संलोकनीय एटले सुंदराकार एवा साधुने देखीने, धायगयं के अात्मगत जाणी कोइएक स्त्री निमंतणेण के निमंत्रणा पूर्वक श्राहंसु के एम कहे के ताय के अहो कायना रदपाल वढंच के वस्त्र वली पायं के पात्र वा के अथवा अन्नपाणगं के० अन्न पाणी जे कांश बापने खप होय ते पडिग्गहे के० अमारे घेर आवीने लेजो ॥ ३० ॥ जे उत्तम साधु होय ते ए पूर्वोक्त थामंत्रणने एपीवारमेवं बुधे के ब्रोहीना कण समान जाणीने गोश्वेअगारमागंतुं के एवा घेरने विषेजवू थाव, वांडे नही. जो कदापि कोइएक साधु तेवा घरे जाय तो ते बहेविस यपा सेहिं के विषयरूप पाशे करी बंधागो उतो पुणो के वली वली मोहमाय काई के मोहने थावते पडे एटले मोहने वश थको चित्तनुं याकुल व्याकुलपणुं पा मे; मंद के० ते मूर्ख स्नेहरूप पास तोडवाने असमर्थ होय माटे दुःखी थाय. तिने मिनो अर्थ पूर्ववत जाणवो. ॥ ३१ ॥ इति चतुर्थाध्ययने प्रथमोदेशकः समाप्तः दीपिका-बालस्याऽज्ञस्य वितीयं मंदत्वं । प्रथममइत्वमेकं तावदकार्यकरणेन तुर्यव्र तविनोपोक्तिीयं तदपलपनेन मृपावादः । तदेवाह । यत्कृतमकार्यमपजानीते अपलप ति सएवंनूतोदिगुणं पापं करोति। किमर्थमपलपतीत्याह । पूजनकामुकः सत्कारानिला पी मामे लोकेऽवर्णवादः स्यादित्यकार्य प्रधादयति । विपरमोऽसंयमस्तमेपितु शीलमस्य सविपरमेप॥ ॥ २५ ॥ संलोकनीयं रूपवंतमनगारमात्मगतमात्मई काश्चन स्वैरिएयो निमंत्रणपूर्वमादुरुक्तवत्यः । तथाहि । देशयिन साधो वस्त्रं पात्रं चान्नापानादिकं वाय तव विलोक्यते तत्त्वस्मगृहमागत्य प्रतिगृहाण लाहि ॥३०॥ वस्त्रादिदानं नीवारतुल्यं बु ध्येत जानीयात् । यथा नीवारेण च वीहिणा मृगादिवशमानीयते एवंसाधुरप्यामंत्रणेन वशमानीयते यतस्तं नेवेदगारं गृहं गंतु वश्च विपयदामनिर्विपयपाशैहिं चित्ताकु तत्वमापयते मंदोमूढइति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥३१॥ इति चतुर्थाध्ययने प्रथमोद्देशकः ॥ ॥ टीका-किंच (बालस्येत्यादि) । बालस्याज्ञस्य रागपाकुलितस्यापरमार्थदृशए राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २४३ तद्वितीयं मांद्यं । अज्ञात्वमेकं तावदकार्यकरणेन चतुर्थतनंगोवितीयं तदपलपनेन मृपावा दः तदेव दर्शयति । यत्कृतमसदाचरणंजूयः पुनरपरेण चोद्यमानोऽपजानीतेऽपलपति नै तन्मयाळतमिति सएवंनूतोऽसदनुष्ठानेन तदपलपनेन च विगुणं पापं करोति । किमर्थ • 'मपलपतीत्याह । पूजन सत्कारपुरस्कारस्तत्कामस्तदनिलापी मामेलोके अवर्णवादः स्यादित्यकार्य प्रसादयति। विपामोऽसंयमस्तमेपितुं शीलमस्येति विषमेषी ॥ २ए ॥ किं चान्यत् (संलोकणिकमित्यादि) संलोकनीयं संदर्शनीयमारुतिमंतं कंचनानगारं साधु मात्मनि गतमात्मगतमात्मज्ञमित्यर्थः। तदेवंनूतं काश्चन स्वैरिएयोनिमंत्रणेन निमंत्रण रसरमानुरुक्तवत्या तयथा। देशयिन साधो वस्त्रं पात्रमन्या पानादिकं येन केनचिन्वतः प्रयोजनं तदहं नवते सर्व ददामीति मगृहमागत्य प्रतिगृहाण त्वमिति ॥ ३० ॥ उपसं हारार्थमाह (पीवारमित्यादि ) एतयोपिता वस्त्रादिकमामंत्रणं नीवारकल्पं बुध्येत जा नीयात् । यथाहिनीवारेण केनचिनदय विशेपेण सूकरा दिवशमानीयते एवमसावपि तेना मंत्रणेन वशमानीयते अतस्तं नेदगारं गृहं गंतु।यदि वा गृहमेवावर्तीगृहावगृहं न मस्त नेत नानिलपेत् । किमिति । यतोबसोवशीरुतोविपयाएव शब्दादयः पाशारडुबंध नानि तैर्बः परवशीलतः स्नेहपाशानपत्रोटयितुमसमर्थः सन्मोदं चित्तव्याकुलत्वमाग अति किंकर्तव्यमूढोनवति पौनःपुन्येन मंदोऽझोजडइति । इति परिसमाप्तौ। नवीमीति पू ववत् ॥ ३१ ॥ इतिस्त्रीपरिज्ञायां प्रथमोदशकः समाप्तः॥ हवे चोथा यध्ययननो बीजो उद्देशो प्रारंनिये वैये पहेला उद्देशामांस्त्रीना परिचय थकी चारित्रनो विनाश थायले एम कर्दा. हवे बीजा उद्देशामा जे साधु शील थकी पडे तेने जे विटंबना थाय ते कहे. नएसया गरजेडा, नोगकामी पुणोविरा ॥नोगेसमणाण सुणेद, जद यूँजति निरकुणो एगे॥॥ अद तं तु नेदंमावन्न, मुचितं निरकूका ममतिवह ॥ पलिनिंदियाणं तो पहा, पाउचटुमुछिपदाणति ॥२॥ अर्थ-(उएसयाके)चारित्रि एकाकी राग देपरहित होय ते साधु स्त्रीने विये सदा काल(परोड़ाके)नराचे, (जोगकामीपुपोके) कदापि कर्मोदय थकीनोगानिलापीथा य; तो वली विरोझाके विरचे केमके गृहस्थने पण जे नोगटे,ते विटंबनाप्रायवे, तेथी ते पण विरचेने तो, साधुने जोगनी विटंबनानु केचुंजडुं तेकारण माटे (नोगेसमणाण सुणेहके)साधुना नोग केवा विटंबना प्रायवे ते सांगलो(जहके)जेम (चंतिजिरकुणणे एगेके)धर्मना जाण एवा कोश्क साधु जोगवे ते थागल कहे. ॥१॥(थहके०)दवे(त के०)ते साधु(तुके०)विशेपेकरी स्त्रीना परिचय थकी(नेदंके०)शीलना विनाशने(थावनके०) न २४६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. रा थादेशे प्रवर्तिश इत्यादिक वचने करी विश्वास उपजावीने ते स्त्री जे करे ते कहे। ॥३॥ (यह के० ) अथ एटले हवे पं वाक्यालंकारे एवा वचने करी ( साके) ते साधु (दोविलको के०) स्त्रीने वश थाय एम ते स्त्री पोताने वश थयो जापीने (तो के) तेवारपनी तेने (पेसंतितहानूएहिं के०) तथा नूत एटले तेवाज अनेक कर्मकरना कार्य करवा मोकले एटले दासनी पेरे कार्य करवानी याज्ञा थापे ते कार्य कया ते देखाडे (अलाउलेदं के० ) तुंबडु बेदवाने अर्थे शस्त्रो (पेहाहि के०) जोइए ते लावो के जे शस्त्रे करी तुंबिपात्रादिक समारियें तथा (वग्गुफलाईधाहराहित्ति के) रुडा नालियरादिकना फल सइ श्रावो ॥४॥ ॥ दीपिका-केशाविद्यते यस्याः सा के शिका । वाक्यालंकारे।हेनिको यदि मया स्त्रिया केशिकया सह त्वं नोविहरेः । यदि मया सह नोगान् मुंजानोत्रीडां वहसि तदा केशा नप्यखंचियाम्यपनेप्यामि । आस्तांतावद्रूपणादिकमित्यपेरर्थः । अस्योपलक्षणादन्यदपि सुष्करं विदेशगमनादि सर्वमहं करिष्यामि वं पुनर्मया रहितोनान्यत्र चरेः ॥३॥ एं वाक्यालंकारे । अथ ससाधुराकारेंगितैस्तया उपालब्धः स्ववशति ज्ञातस्तदा तं तथा नूतैर्दासव्यापारैः प्रेषयति नियोजयति । तथाहि । अलावु तुंबं विद्यते येन तदसाघुछेदं पि प्पलकादिशस्त्रं प्रेदस्व निरूपय येन शस्त्रण पात्रादेर्मुखं क्रियते । तथा वल्गूनि शोजनानि नालिकेरादीनि त्वं थाहर थानय । अथवा देशनादिरूपया यानि लन्यते तानि वाकूफ सानि वस्त्वाहारादीनि तान्यानय ॥ ४ ॥ ॥ टीका-अन्यच्च (जइत्यादि) केशाविद्यतेयस्याः सा के शिका । एमितिवाक्याल कारे। हेनिदो यदिमया स्त्रिया नार्यया केशवत्या सह नोविहरेस्त्वं सकेशया स्त्रिया जो गान् मुंजानोत्रीडां यदि वहसि ततः केशानप्यस्त्वत्संगमाकांक्षिणी खंचिष्याम्यपने प्यामि । पास्तां तावदसंकारादिकमित्यपिशब्दार्थः। अस्य चोपलक्षणार्थत्वादन्यदपि दुष्क रं विदेशगमनादिकं तत्सर्वमहं करिष्ये त्वं पुनर्न मया रहितोनान्यत्र चरेः। इदमुक्तं नवति मया रहितेन नवता क्षणमपि नस्थातव्यमेतावदेवाहं नवंतं प्रार्थयामि अहमपियनया नादिशति तत्सर्व विधास्यति ॥ ३ ॥ इत्येवमतिपेशलैर्विधनजननैरापातनकै रालापैर्विश्रेनयित्वा यत्कुर्वति तदर्शयितुमाह । (अहणमित्यादि) थथेत्यानंतर्या थः । णमिति वाक्यालंकारे । विधनालापानंतरं यदासौसाधुर्मदनुरक्तश्त्येवमुपलब्धोनव त्याकारिंगितैश्वेष्टया वा मशगइत्येवं परिझातोनवति तानिः कपटनाटकना यिकानिः स्त्रीनिस्ततस्तदनिप्रायपरिझानाउत्तरकालं तथासूतैः कर्मकरव्यापाररपशब्दः

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २४७
प्रेपयंति नियोजयंति । यदिवा ,तथा-तैरिति लिंगस्थयोग्यापारैः प्रेपयंति तानेवदर्श
यितुमाह । (अलाउत्ति) अलाबु तुंबं विद्यते येन तदलाबुबेदं पिप्पलकादि शस्त्रं (पेहा
हित्ति ) प्रेक्षस्व निरूपय लनस्वेति येन पिप्पलकादिना लब्धेन पात्रादेर्मुर्खादि क्रियत
ति । तथा वग्लूनि शोजनानि फलानि नारीकेरादीनि अलावुकानिवा खमाहरानयेति ।
यदिवा वाक्फलानिच धर्मकथारूपायाव्याकरणादिव्याख्यानरूपायावा चाचोयानि फ
लानि वस्त्रादिलानरूपाणि तान्याहरेति ॥ ४ ॥
दारूणि साग पागाए, पज्जोन वा नविस्सती राजा पाताणिय मे रया
वेदि, एदि तामे पिन्न महे॥५॥ वचाणिय मे पडिलेदोहें, अन्नं पाणंच
आदराहित्ति ॥ गंधंच रहरणं च कासवगं मे समणुजाणादि ॥६॥
यर्थ-(दारूणिसाग पागाएके०) दारुण एटले काष्ठ शाकपत्र एटले वतुसादिक रांध
वाने अर्थ लावो (वाके) अथवा (पड़ोउके०) प्रद्योत एटले अजवालुं (राके) रात्री
नेविपे (नविस्ततीके) थाय ते वास्ते तैलादिक लावो. तथा (पातापिय मेरयाहिके०)
माहारा पात्राने रंगी आपो के जेणे करी हुँ सुखे निदा मांगी थाहारादिक लावू अथ
वा माहारा पग रंगवाने अर्थे रंग ला यावो तथा (एहितामे पिउमद्देके०)अहीं आवो
माहारा अंगाखेडे माटे माहारी पीते मईन करो एम कहे ॥ ५ ॥(वाणियमेपडिले
हेहिके०) माहारा वस्त्र प्रतिलेखो एटले जून जुना थयाजे, माटे बीजा नवा पाणी
बापो, तथा मलीन थयाने तेने धोवरावो तथा (अन्नपाणंच याहराहित्तिके) अन्न पा
णी थाणी थापो तथा (गंधंचके०) सुगंध कर्पूरादिक लश्यावो, अथवा ग्रंथ ते हिर
एयादिक लावो तथा (रहरणंचके) रजोहरण सारो थाणी थापो तथा (कासवगंमेस
मपुजाणाहिके०) ढुंलोच करावी शकुं तेम नथी तेमाटे मस्तक नइ कराववा एटले त
हत्केश उताखाने अर्थ नावीने तडी लावो एटसा उपकरण वेपधारीना कह्या ॥ ६ ॥
॥ दीपिका-दारूणि काष्टानि शाकंच पाकायानय । रात्री रजन्यां प्रद्योतोनवि
प्यतीति रात्रावपि वनादौ गत्वाऽ नय । तथा पात्राणि नाजनानि मे रंजय लेपय येनाहं
सुखं निदा मार्गये। अथवा पादौ रंजय बलतकादिना । एदियाग साधो तावन्मेम
म एई मर्दय विश्रमणां कुरु बाधते ममांगमिति ॥ ५ ॥ वस्त्राणि मे जीर्णानि वर्तते
अतस्तानि प्रत्युपेक्षस्व अन्यानि निरूपय अन्नपानादिकं चाहारमानय गंथं वासादिकं ग्रं
थंवा हिरण्यादिकं शोननं रजोहरणंच । अहं लोचं कारयितुमसमर्था ततः काश्यपं ना
पित थनुजानीहि येनाई शिरोमुंडयामि ॥ ६ ॥

+ २४न हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. ॥ टीका-अपिच ( दारूणीत्यादि ) यथा दारूणि काष्ठानि शाकं पक्कवस्तुलादिकं त्रपं शाकं तत्पाकाथ।कचिदन्नपाकायेति पानस्तत्रान्नमोदकादिकमिति । रात्री रजन्यां प्रद्योतो वा नविष्यतीति कला अतोबटवीतस्तमादरेति । तथा पात्राणि पतगृहादीनि रंजय लेपय येन सुखेनैव निदाटनमहं करोमि । यदिवा पादावलक्तकादिना रंजयेति । तथा प रित्यज्यापरं कर्म तावदेह्यागह मे मम पृष्ठमुत्प्राबल्येन मर्दय बाधते ममांगमुपवि टायाअतः संहारय पुनरपरं कार्यशेपं करिष्यसीति ॥ ५ ॥ किंच (वाणियमेइत्यादि) वस्त्राणिच अंबराणि मे मम जीर्णानि वर्ततेऽतः प्रत्युपेदस्वान्यानि निरूपय । य दिवा मतिनानि रजकस्य समर्पय मउपधिंवा मूपिकादिनयात्प्रत्युपेदस्वेति । तया अन्नपा नादिकमाहरानयेति तथा गं, कोष्टपुटादिकथि वा हिरण्यं तथा शोननं रजोहरणं तथा लोचं कारयितुमहमशक्तेत्यतः काश्ययं नापितं मचिरोमुंमनाय श्रमणानुजानीहि येनादं वृहत्केशानपनयामीति ॥ ६ ॥ अ अंजणिं अलंकारं,कुक्कययंमे पयवादि ॥ लोचंच लोचकु सुमंच, वेणुपलासियंच गुलियंच ॥७॥कुछ तगरंच अगलं, सं पिई सम्म नसिरेणं॥ तेल्नं मुहनिंजाए, वेणुफलाई सन्निधानाए ॥॥ अर्थ-(यके )अथवा दवे प्रकारांतरे गृहस्थना उपकरण कहीदेखाडे (अंजणिके०) काजलनुं नाजन लावो तथा (अलंकारंके) घरेणानुं नाजन लावो तथा (कुक्कयपंकेस) खुंखणो आणी आपो तथा(पयवाहिके०)घुघुरा विणा (मेके०) मुजने लावी थापोजेम ढुं सर्व धानरण पेहेरीने तमने विनोद उपजावु तथा (लोइंचलोचकुलमंचके०) लोई थने लोइना फल तथा (वेषुपलासियंचके०) वंशनी लाकडी थाणी आपो जेने वाम हाथे ग्रहणकरी माबाहाथे वीणा वजाडिये तथा (गुलियंचके) औपधयुटिका एटले. औपधनी गोली लावी आपो जेणेकरी ढुं सदा यौवनानिराम थकी रहुँ ॥४॥ कुअगरं तगरंचके) कुष्ट ते पुटादिक तथा अगर अने तगर रूडावास सुगंध इव्य (संपिस म्मचसिरेणके०) एसर्ववस्तु बसिरजे वालो ते सहित पीसेली एवी सुंगध लश् श्रावो(तेनं मुहन्जिाएके०) तथा धौषधादिके संस्कायु एवं तैल मुखना थन्यंगने अर्थ ला था वो जे थकी माहारो मुख सतेज देखाय तथा (वेपुफलाइं सन्निधानाएके०) वासना कमाया पेटी प्रमुख वस्त्रालंकारादिक राखवाने अर्थ लइ आवो. ॥ ७॥ दीपिका-अथ अंजनिकां कलाधारनूता नलिकां थलंकार केयूरादिकं च मे प्रयठ देहि (कुछयप) खुखंणकं प्रयचयेनाहं वीणाविनोदेन त्वां रंजयामि लोधं लोभ्रंकुसुमं सुगंध तथा ( वेपुपलासियत्ति ) वंशामिका त्वकाटिका सा देतैर्वीणावाद्यते तथौषधगुटिका रायधनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. २४ए ताहशी देहि येनाहम विनष्टयौवना नवामीति ॥ ७ ॥ कुष्ठमुत्पलं तगरमगरंच सुगंधि व्यमुशीरेण वीरणमूलेन संपिष्टं सुगंधि स्याद्यतस्तत्तथा कुरु । तैलं मुखमाश्रित्य (जि. लिंजएत्ति) अन्यंगाय ढोकय मुखान्यंगार्थ तैलं तथाविधमानयेत्यर्थः । वेणुफलानि वंश कार्याणि करंगकादीनि सन्निधानं वस्त्रादेर्व्यवस्थापनं तदर्थमानय ॥ ७॥ ॥ टीका-किचान्यत् । (अञ्अंजणीमित्यादि) अथशब्दो ऽधिकारांतरप्रदर्शनार्थः । पूर्व लिंगस्थोपकरणान्यधिकत्यानिहितमधुना गृहस्थोपकरणान्यधिकृत्यानिधीयते । तद्यथा (अंजणीमिति) अंजणिकां कालाधारनूतां नलिकां मम प्रयचस्वेत्युत्तरत्र किया। तथा कटककेयूरादिकमलकारं वा तथा (कुक्कुटयति ) खुंखुणकं मे मम प्रयच येना सर्वात कारविन पिता वीणाविनोदेन नवंतं विनोदयामि । तथा लोधं च लोधकुसुमं च । तथा (वेणुफलासियंति) वंशात्मिका श्लपात्वक काठिका सा दंतैर्वामहस्तेन प्रगृह्य दक्षिणहस्ते नवीणावाद्यते । तथापधगुटिकां तथानूप्तामानय येनाहमविनष्टयौवना नवामीति ॥७॥ तथा (कुसमित्यादि) कुसमुत्पलकुठं तथाऽगरुं तगरंच एते हेयपि गंधिकव्ये। एतत्कुठा दिकमुशीरेण वीरणीमूलेन संपिष्टं सुगंधि नवति यतस्तत्तथा कुरु, तथा तैलं लोध्रकुंकुमा दिना संस्कृतं मुखमाश्रित्य (भिजिएत्ति) बन्यंगाय ढोकयस्व । एतमुक्तं भवति ।मुखान्यं गार्थ तथाविधं संस्कृतं तैलमुपाहरेति येन कात्युपेतं मे मुखं जायते (वेषुफलाइति) वेषु कार्याणि करंडकपेटिकादीनि सन्निधिः सन्निधानं वस्त्रादेर्व्यवस्थानं तदर्थमानयेति ॥८॥ नंदीचुमगाई पाहराहि,उत्तीवाणहंच जाणाहिं ॥ सर्वच सूबवेजाए आणीलंच वन्यं रयावेदि ॥ए॥ सुफणिंच साग पागाए, आ मलगाईदगाहरणंच ॥ तिलगकरणिमंजसलागं, प्रिंसु मेवि दूमयं विजाणेदि ॥१०॥ अर्थ-(नंदीचुलगाहिं पादराहिके०)व्यसंयोगे नीपजाव्यु एवं नंदीचूर्ण ते उठ रंगवा ने अर्थे कोइक प्रकारे सायो (उत्त के०) याताप तथा दृष्टी राखवा नणी न लावो तथा (उवाणहंचजाणाहिंकै.) नपानह जे मोजडी प्रमुख ते पग राखवाने अर्थ सम्यक प्रकारे लावो (सउंचसुबोकाएके०) दात्राटिक शस्त्र नीजाशाक पत्रादिक वेदवाने अर्थ सायो (यापीलंचवलपरयावेहिके०) नीता वस्त्र रंगावी थापो लालवस्त्र रंगावी आपो एरीते वचन कहे ।। ए ॥ (सुफपिंचसागपागाए के)रुडी हामली पत्रशाक अन्नादिक पकाववाने अर्थ लायो तथा (श्रामलगाईके) पित्तोपशमाववाने अर्थ अथवा स्नान करवाने थर्थे धामला लावो (दगाहरणंच के०) पाणी राखवाने अर्थ घडो घडूलो

३५० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं.
इत्यादिक लावो (तिलगकरणं के०) जेणेकरी गोरोचननु तिलक करिये तेवी शनि
जावो तथा (आंजण के०) जेणेकरी अखि थांजीयें एवी (सलागं के) शिलाका
लावो (प्रिंसुमेविडूयएं विजाणेहिं के ) उन्हालो जे ग्रीष्मकाल विशेष ते दिवो वाय
ढोलवाने थर्थ वीजणो लावो ॥१०॥
दीपिका-नंदीचूर्ण उप्ठम्रक्षणचूर्ण प्राहार प्रकर्षणानय थातपस्य वृष्टेरिणाय उत्रमुपा
नहीच ममानुजानीहि । तथा शस्त्रं दात्रादिकं सूप दायपत्रशाकछेदनार्थ देहितथा नीलंक
लं रंजय । उपलकणाइक्तादिकं च कारयामासुष्टु फस्यते काथ्यते तक्रादिकं यत्र सा सुफ
णि स्थाच्या दिनाजनं तत् शाकपाकार्थमानय यामलकानि पित्तोपशमाय नदाणार्थ स्ता
नार्थवा उदकाहरणं च जलाहरणपात्रं । उपतहणाघृतादिपात्रमानय । सर्व गृहोपरक
रमानय । तथाहि । तिसकं क्रियते यया सा तिलककरणी अंजनशलाका यया तिलकः
क्रियते तामानय तथा ग्रीमे उमतापे मम विधूनकं व्यजनकं विजानीहि ॥ १० ॥
॥टीका-किंच। (नंदीचुलगाईइत्यादि) नंदीचुगाईति व्यसंयोगनिष्पादितोष्ठमाण
चूर्णानिधीयते। तमेवंचूतं चूर्ण प्रकर्पण येन केनचित्प्रकर्पणाहरानयेति तथाऽऽत्तपस्य वृष्टे
वसंरक्षणाय वयं तथोपानही च ममानुजानीहि ।नमे शरीरमेनिर्विनावर्तते ततोददस्वेति
तथा शस्त्र दानादिकं सपछेदनाय पत्रशाकछेदनार्थ ढोकयस्व । तथा वस्त्रमंबरं परिधानार्थ
गुलिकादिना रंजय यथा नीनमीपनीनं सामस्त्येन वा नीतं नवत्युपलक्षणार्थत्वात
यथा नवतीति ॥ ए॥ तथा । (सुफलिंचेत्यादि ) सुमुसुखेन वा फण्यते काथ्यते तकादि
के यत्र तत्सुफणि स्थातीपिठरादिकं नाजनमनिधीयते तबाकपाकार्थमानय । तथा था
मतकानि धात्रीफलानि स्नानार्थ पित्तोपशमनायान्यवहारार्थ वा तथौदकमाश्यिते ये
न तवकाहरण कुटवर्धनिकादि । थस्य चोपलणार्थत्वावृततैलाद्याहरणं स वैवा गृहो
स्कर ढौकस्वेति । तिलकः क्रियते यया सा तिलककर्णी दंतमयी सुवर्णात्मिका वा श
लाका यपा गोरोचनादियुक्तया तिलकः क्रियतइति । यदिवा गोरोचनया तिलकः क्रियते
साच तिलककर्णीत्युच्यते । तिलकाः क्रियते पिप्यते वा यत्र सा तिलककीत्युच्यते ।
तांजनं सावारकादि । शलाका थदणोरंजनार्थ शलाका अंजनशलाका तामाहरेति।
तथा ग्रीमे नमानितापे सति में मम विधूनकं व्यजनकं विजानीहि ॥१०॥
संमासगंच फणिहंच, सीदलि पासगंच आणादि ॥आदसगंच पयता
दि, दंतपरकालणं पवेसाहि ॥११॥ पूयफलं तंबोलयं, सूई सुत्तगंच
जाणादि ॥ कोसंयमोचमेदाए, सुपुरूलगंच खारगालणंच ॥ १२ ॥

. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५१ अर्थ- (संकासकं के० ) चीपी जेणेकरी नाशिकाना नीमाजा सूचीए काढीए तेने संमासक कदिए वती (फणिहंचके०) कांसकी जेणेकरी माथाना वाल समारिए ते तथा (सीह लिपासगंचयाणादि के) वेणी बांधवाने थर्थे जननी कांकशी ए वस्तु वाणी पापो (श्रादसगंचके०) यादर्शकं बासमंतात् दृश्यते यात्मा यस्मिन् स थादर्शःजेणे करी मुख वर्णादिक रूप शरीर देखाय तेने आरीशो कहिए ते (पयवाहिके) आणी श्रापो (दंतपरकालणंपवेसादिके.) दंतप्रदालन करवाने अर्थे दांत माहारा समीपे ला वो ॥११॥ (पूयफलंके) पुंगफलते सोपारी (तंबोलयंके०) नागरवेलीना पानना बीडा प्रमुख तथा (सूईसुत्तगंचजाणाहिके०) सूत्र शीववाने यर्थे सूई ए वस्तु जर थावो । (कोसंयके०) घटादिक नाजन (मोचमेहाएके०)मोचप्रस्रवणंतेनमेहसेचन एटले लघुनीति करवा निमित्त रात्रीने समये मने बाहेर निकलता बीक लागेले तेमाटे ते नाजन आणी धापो (उप्युके) तंजुलादिक धान सोधवाने अर्थ सुपडं लावो (रकलगंचके०) धान खाम वाने अर्थे उखलो लइ आवो वली (खारगालणंचके) जेमा नाखीने साजी प्रमुख खार गालीये ते पात्र लावो अथवा लवणादिक खार लावो ॥ १२ ॥ ॥दीपिका-संडासिकं नासिकाकेशोत्पाटनं फणिहं केशसमारचनाय कंकतकं सीहलिपा सकं वीणासंयमनार्थमूर्णामयं कंकणं चानय आदर्शकं दर्पणं प्रयच दंतप्रक्षालनं दंतका; मदंतिके प्रवेशय ॥११॥ पूगफलं तांबूलं सूचीसूत्रं च जानीहि देहि। कोशं घटादिनाज नं मोचमेहायानय । मोचः प्रस्त्रवणं तेनमेहः सेचनं तदर्थ नाजनमानय । तथा शूर्प तंउलादिशोधनं उदूरवलं कारस्य सर्जिकादेर्गलनकं चानयेति ॥ १२ ॥ ॥ टीका-एवं (संकासगंचेत्यादि) संडासिकं नासिकाकेशोत्पाटनं फणि केशसं पमानार्थ कंकतकं तथा (सीदलिपासगंति) वीणासंयमनार्थमूर्णामयं कंकणं चानय ढौ कयेति । एवमासमंतादृश्यते प्रात्मा यस्मिन् सश्रादर्शः सवधादर्शकस्त प्रयन्त ददस्वे ति। तथा दंताः प्रक्षाल्यते अपगतमलाः क्रियते थेन तदंतप्रदालनं दंतकाठं तन्मदंतिके प्रवेशयेति ॥ ११ ॥ (पूयफलंचेत्यादि) पूगफलं प्रतीत तांबलं नागवानीदलं तथा सु ची च सूत्रं च सूच्यर्थ वा सूत्रं जानीहि ददस्वेति तथा कोशमिति वारकादिनाजनं तन्मो चमेहाय समाहर । तत्र मोचः प्रस्त्रवणं कायिकत्यर्थः । तेन मेहः सेचनं तदर्थ जाजनं टोकय । एतक्तं नवति । बहिर्गमनं कर्तुमहमसमर्था रात्रौनयादतो मम यथारात्री व हिर्गमनं न नवति तथा कुरु । एतचान्यस्याप्यधमतमकर्तव्यस्योपलक्षणं इटव्यं । त था शूर्प तनादिशोधनं तथोदुखतं तथा किंचन क्षारस्य सढिीकादेगालनकमित्येवमा दिकमुपकरणं सर्वमप्यानयेति ॥ १२ ॥ ..

श्य हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. चंदालगंच करगंच, वच्चघरंच आसो खणा ॥ सरपायं च जायाए, गोरदगंच सामणे राए ॥ २३ ॥ घडिगंच समिनिमयंच, चेलगोलं कु मारनूयाए ॥ वासं समनिआवमं, आवसहंच जाण नत्तंच ॥ १४ ॥ अर्थ-(चंदालगंच के) देवपूजाने अर्थे चोरी प्रमुख नाजन तथा (फरगंचके) करुन मदिरानु नाजन ते पाणी आपो तथा (वञ्चघरंचधाउसोखणाहिके) अहो था युष्मन संचारुखए एटले पुरिप विष्टा घरमा नपडे माटे घरने नलीया संचारो तथा कू ३ खणावो वली (सरपायंचजायाएके०) शरपात एटले धनुष्य बाण पुत्र रमाडवाने अर्थ लथावो (गोरगंचसामणेराए के०) गोरहगं एटले त्रण वपनो बलदीन श्रमणना पुत्रने अर्थे रमत करवासारं लइ आवो ॥१३॥(घडिगंचसमिझिमयंचके) घडिगं एटले कूल्हाडी समिमिम एटले वाजिंत्रविशेष तेसहित तथा (चेलगोलके०)गोलदडी (कुमारनूया एके)कुमरक्रीडाने अर्थ लश्यावो जे दडीये करी माहारा बालक रमत करे (वासंसम जियावनके०) तथा देवमण वर्षाकाल श्राव्यो ते कारणे (श्रावसईचके०) वकालमा निवास करवा योग्य धर करावी आपो के जे थकी निजीये नही तथा (जाणननंचके०) तेवाकाल योग्य एटले वर्षाकालमां बेठा खाइये माटे तांडलादिक ला श्रावोः ॥१॥ ॥ दीपिका-चंदालकं देवतार्चनाद्यर्थं तान्नमयं नाजनं एतच्च मथुरायां चंदालगमित्यु च्यते। करकोजलाधारोमद्यनाजनं वा आनय । तथा वक़गृहं पुरीपोत्सर्गस्थानं घायु धमन् खन संस्कुरु ।शरपात बाणदेपस्थानं धनुस्तकाताय मत्पुत्राय राय ढोकय । गोर हगं त्रिवर्ष बलीव वाऽनय श्रमणस्यापत्यं श्रामणिस्तस्मै श्रामणये गव्यादिकते नविष्यतीति ॥ १३ ॥ घटिकां मृन्मयकुन डिका समिडिकां पटहादिवादित्रेण सह गोलं कंडकं कुमारनूताय कुलकरूपाय मत्पुत्राय कीडाथै देहि । हे श्रमण वर्ष प्रावृट्रकालोयम च्यापन्नः समापन्नः । प्राप्तस्ततश्चावसथं गृहं वर्षाकालयोग्यं नक्तं च तंउत्सादिकं च जानी हि निष्पादय । येन सुखेन वकालोतिबाह्यते । यतं । मासैरष्टनिरला च पूर्वेण व यसाऽयुपा ॥ तत्कर्तव्यं मनुष्येण यस्यांते सुखमेधते ॥ १४ ॥ टीका-किंचान्यत्। (चंदालगंचेत्यादि)चंदालकमिति देवतार्च निकाद्यर्थ ताम्रमयं नाजन। एतजमथुरायां चंदाजकत्वेन प्रतीतमिति । तथा करकोजलाधारोमदिरानाजनं वा तदान यतिक्रिया। तथा वगृहं पुरीपोत्सर्गस्थानं तदा ऽयुप्मन् मदथै खन संस्कुरु । तथा शराइ पयः पात्यते शिप्पते येन तरपातं धनुस्तकाताय मत्पुत्राय रुते ढीकय तथा (गोर राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २५३ हगति) त्र्यहायणं वलीव च ढोकयेति (सामणेराएत्ति) श्रमणस्यापत्यं प्रामणिस्तस्मै श्रामणिपुत्राय त्वत्पुत्राय गंत्र्यादिकृते नविष्यतीति॥१३॥तथा (घटिगंचेत्यादि) घटिको मृ न्मयकुझुडिकां डिडिमेन पटहकादिवा दिनविशेपेण सह तथा (चेलगोलंति) वस्त्रात्म कं कंडकं कुमारनूताय दुल्लकनूताय राजकुमाररूपाय वा मत्पुत्राय कीडनार्थमुपानयेति। तथा वर्पमिति प्रादकालोयमच्यापन्नोनिमुखं समापन्नोऽतथावसथं गृहं प्राटुकाल निवासयोग्यं तथा नक्तंच तंडलादिकं तत्कालयोग्यं जानीहि निरूपय निष्पादय । पेन सु खेनैवाऽनागतपरिकल्पितावसथादिना प्रावृटकालोतिवाह्यतेति । तउक्तं । मासैरष्टनि रहा च, पूर्वेण वयसाऽऽयुपा । तत्कर्तव्यं मनुष्येण, यस्यांते सुखमेधते ॥ १४ ॥ आसंदियंच नवसुत्तं, पागलाई संकमधए ॥ अष्ठ पुत्तदोदलाए, आणप्पा दवंति दासावा ॥ २५ ॥जाए फले समुप्पन्ने, गेएहसुवाण अदवा जनादि॥ अहं पुत्तपोसिणो एगे,नारवदा दवंति उहावा॥२६ । अर्थ-(प्रासंदियंचके०) बेशवानिमित्ते मांची पाणी आपो पणते केवी लावो के जे (नवसुत्र्तके०) नवासूत्रे वणी होय अथवा चर्म थकी वणी होय तेवी जावो (पार माई संकमहाए के) वरसादमां चालतां पगे कादव नलागे तेना अर्थे काठनी पावडी माहारा सायआणीबापो (बके) अथवा (पुत्तदोहलाएके) गर्नस्थे पुत्रना मोहोला संपादवाने अर्थ वस्तुलावो एम(याणप्पाहवंतिदासावा.)आशापेनवंतिदासाश्व एटले स्वीजेचे ते पुरुपने पोतानी याज्ञामा प्रवर्तीवे स्नेह पाशे बंधाणा एवा विपयार्थी पुरुप स्त्रीना दास थाय ॥१५॥ (जाएफलेसमुप्पन्नेके) हवे जात एटले गृहवासने विपे पुत्ररूप फल उत्पन्न थया उता जै विटंबना थाय ते कह।, (गैएहसुवाणं यहवाजताहिक) कोक स्त्री गृहना कार्ये व्याकुल थई थकी पुरुप प्रत्ये कहे के ए बालक तमे संनालोच थवा एनो त्याग करो (अहंके०)हुँ एनी वेठ करी शकती नथी में नवमाश शुधीउदरे धस्यो अने तमे क्षणमात्र पण पुत्रने खोलामा लेता नथी; एम क्रोधना वचन बोले वारे (एगेके०) कोइएक पुरुष आक्रोशताये (पुत्तपोसिणोके०) स्त्रीनो वरावाते थको पुत्रनो पो पक थाय (नारवहा दवंति नट्टावाके) जेम जुटनो नारवाहक जेटलो नार उंट नपर नाखे तेटलो नार बारडतोश्रकोउपाडे तेम ते पुरुष पण स्त्रीनीपाशेउंटतुल्य जाणवा॥१६ ॥दीपिका-श्रासंदिकां मंचिकां ।किंनूतां। नवं सूत्रं वल्कलादि यस्यां सानवसूत्रा तां (पा उन्नाई) मैजिकानि काठपायुकावा संक्रमणाथै पर्यटनार्थ अथवा पुत्रे गर्न स्थिते दोह दो दस्तदर्थ स्त्रीणां पुरुपायाज्ञापनीयाः स्युः । यथा दासायादाप्यंते जनस्तथा सो .. २५४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. निः पुरुपाः कर्मकराश्वादिश्यते ॥१॥ जातः पुत्रः सएव फलं गृहस्थानां तस्मिन् पुत्रे 'समुत्पन्ने तदेशेन याविझवनास्तायाह । अK दारकं गृहाण त्वं रमे अहंतु व्यापा रवती अथवा एनं जहाहि परित्यज नाहमेस्य वार्तामपि पहामि । कुपिता पुनः सान्नू ते मयायं नवमासानुदरेणोढस्त्वंतु उत्संगेपि नधत्ति एवमुक्तोनरस्तमुक्तं सर्व कुरुते । यतः । ददाति प्रार्थितः प्राणान्, मातरं हंति तत्कते ॥ किं न दद्याकिं न कुर्यात्स्त्रीनिर न्यर्थितोनरः ॥१॥ ददाति शौचपानीयं पादौ प्रक्षालयत्यपि ॥ श्लेष्माणमपि गृहाति स्त्रीणां वशगतोनरः ॥ २ ॥ अथ पुत्रपोपिणस्ते नराएके नारवहाः स्युः । यथातु उ ट्रानारंवहंति तत्तुल्याः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-एवंच (पाउन्नाइति) मौजे काष्ठपाके वा संक्रमणार्थ पर्यटनार्थ निरुपय यतोनादं निरावरणपादा नूमोपदमपि दातुं समर्थति । अथवा पुत्रे गर्नस्थे दोहदः पुत्र दोहृदः अंतर्वनीफलादावनिलाषविशेपस्तस्मै तत्संपादनार्थ स्त्रीणां पुरुषाः स्वयशीलता दासाश्व यकीताइवाझाप्याआज्ञापनीयानवंति । यथा दासायलहितैोग्यत्वादाझा प्यते एवं तेपि वराकाः स्नेहपाशावपाशिताविषयार्थिनः स्त्रीनिः संसारावतरणवीथीनि रादिश्यंतइति ॥ १५ ॥ अन्यच्च । (जाएफलेइत्यादि ) जातः पुत्रः सएव फलं गृहस्था नां। तथाहि । पुरुपाणां कामनोगः फलं । तेषामपि फलं प्रधानकार्य पुत्रजन्मेति । त तं । इदं तत्स्नेहसर्वस्वं, सममाढ्यदरिझ्योः ॥ अचंदनमनौशीरं, हृदयस्यानुलेपनं ॥१॥ यतलपनिकेत्युक्तं, बालेनाव्यक्तनापिणा ॥ हित्वा सौख्यं च योगं च तन्मे मनसि वर्तते ॥ ॥ यथा लोके पुत्रसुखं नाम वितीयं सुखमात्मनइत्यादि । तदेवं पुत्रः पुरुपाणां परमान्युदयकारणं तस्मिन् समुत्पन्ने जाते तद्देशेन या विडंबनाः पुरुपाणां नवंति। मुंदारकं गृहाण त्वमहंतु कर्मासक्ता न मे ग्रहणावसरोस्ति । अथचैनं जहाहि परित्यजना हमस्य वार्तामपि एन्लाम्येवं कुपितासती ब्रूते मयाय नवमासानुदरेणोढस्त्वं पुनरुत्संगे नाप्युहन स्तोकमपिकालमुहिजसइति । दासदृष्टांतस्त्वादेशदानेनैव साम्यं नजते नादेश निष्पादनेनैव । तथाहि । दासोनयाधुदन्नादेशं विधत्ते सतु स्त्रीवशगोऽनुग्रहं मन्यमानोमु दितश्च तथादेशं विधत्ते। यदेव रोचते मा, तदेव कुरुते प्रिया । इतिवेति न जानाति त प्रियं यत्करोत्यसौ ॥ १ ॥ ददाति प्रार्थितः प्राणान् मातरं हंति तत्रूते ॥ किं नवद्या किं न कुर्यात्स्त्रीनिरन्यर्थितो नरः ॥ १ ॥ ददाति शीचपानीय, पादौ प्रहालयत्यपि ।। श्लेष्माणमपि गृहाति स्त्रीणां वशगतो नरः ॥३॥ तदेवं पुत्रनिमित्तमन्यक्ष यकिचिन्नि मिनमुद्दिश्य दासमिवादिशति। अंथ तेपि पुत्रान् पोपितुं शी येपांते पुत्रपोपिणनपलद

+
रायधनपतसिंघ बहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २५५
णार्थलावास्य सर्वोदेशकारिणएके केचन मोहोदये वर्तमानाः स्त्रीणां निदेशवर्तिनोऽपह
स्तितैहाकामुष्मिकापायानष्ट्राइव परवशानारवाहानवंतीति ॥ १६ ॥
राजवि मध्यिा संता, दारगंच संव्यतिधाईचा ॥ सुहिरामणा विते संता
वधोवा हवंति हंसावा ॥१७॥ एवं बढुहिं कए पुवं, नोगवाए जेनि
यावन्ना ॥ दासे मिश्व पेसेवा ॥ पसुनूतेव से ण वा केश ॥ १७॥
थर्थ-(राजवि नहियासंता के०) रात्रने विपे पण निजामाथी उठीने बालक रडतो
होय तेने राखे बालकने रमाडे कोनीपेरे तो के (दारगंचसंग्वंतिधाईवाके ० ) रुदंत
दारकं धात्रीवत् संथापयंति एटले धात्रीनी पेरे राखे जेम धात्री वालकने रुडीरीते पाले
तेम ते पुरुप पण बालकने पाले (सुहिरामणावितेसंताके) कदापि ते पुरुप सुहिराम
एटसे घणो लजावंत होय तोपण स्त्रीने वचने निर्लज थाय (वउधोवा हवंति हंसावा
के) हंस एटले धोबीनी पेरे स्त्रीना तथा बालकना वस्त्र धोवे तथा बीजाप जैका
कार्य कहे ते सर्व दासनी पेरे करे ॥१७॥ (एवंके०) ए पूर्वोक्त प्रकारे स्त्रीचें किंकरपाणु
(पुर्वके०) पूर्व थतीत कालने विपे (बदुहिक)घणा पुरुपौए (कएके०) कथने वर्तमा
न काले पण स्त्री, दासत्वपर्यु घणा पुरुपो करे तथा धागमिक काले पण करशे
(नोगवाएजेनियावन्ना के०) नोगने अर्थ जे अनिमुख एटले संमुख थया तेना ए ह
वाल थाय एवा रागांध पुरुपजे स्त्रीने वश वर्ने ययाते (दासेकेदास समान तथा (मि
श्व के०) पाशमां पडेला मृग समान तथा (पैसेवाके)वेचातो लीधेलो चाकर ते समान
तथा (पसुनतेवसेणवाकेश के०) तिर्यच समान पण न कहेवाय किंबहुना ते कोई स
रीवान कहेवाय एवो कोई पदार्थ नयी के जेनी उपमा एवा अधमने थापीने तेनी
तुल्यना करी बताचीए. ते पुरुप सक्किया थकीरहित माटे साधुपण नही अने तांबुलादिक
परिनोग थकी रहित माटे गृहस्थ पण न कहेवाय माटे उनय 'वष्ट जाणवा. ॥ १७ ॥
॥ दीपिका-राजायप्येके नराचाय धात्रीवत्तं रुदंतं दारकं वालं संस्थापयति । सुष्टुन्ही
संजा तस्यां मना येपांते सुहीमनसोलहावंतोपि संतोलला त्पका स्वीयशगाहीनक
मायपि कुर्वति। तान्येवाह । वस्खधावकावखप्रदालकाः स्युः । यथा हंसारजकाऽव ।
घस्योपलदणादन्यदपि जलवहनादि कुर्वति ॥ १७॥ एवं पूर्वोक्तं बदुनिरःपूर्वक
कृतपूर्व नांगकत्तये नरायन्यापन्नाय्यवस्थिताः सावकार्येषु सनाः। तथा योरागांधः
गदास मृगश्न मूसोहीनकर्मण्यपि प्रेष्यते योज्यते पगुनूतः स न कश्चित् । न दीक्षितः
सक्किया रहितत्वात् । नापिगृहस्यः तांबूलादिनोगरहितत्वात् यतोऽसी नकश्चित् ॥१॥

.. ५६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्याध्ययनं. ॥ टीका-किंचान्यत् (राजविश्त्यादि) रात्रावप्युछिताः संतोरुदंतं दारकं धात्रीवत् सं स्थापयंत्यनेकप्रकारैरुलापैः। तद्यथा। सामिउसणीगरस्स यणकवरस्सय हकप्पगिरि पट्टणसीहपुरस्त चउणयस्त निन्नस्य कुंबिपुरस्सयकमकुजाधायामुहसोरियपुरस्स य इत्येवमादिजिरसंबवैः कीडनकलापैः स्वोचित्तानुवर्तिनः पुरुषास्तत् कुर्व ति येनोपहा स्यतां सर्वस्य ब्रजति । सुष्टु व्हीतजा तस्यां मनोंतः करणं येपांते सुन्हीमनसोलजालको पिते संतोविहाय लजां स्त्रीवचनात्सर्वजघन्यान्यपि कर्माणि कुर्वते । तान्येव सूत्रावयवेन दर्शयति । वस्त्रधावकावस्त्रप्रक्षालकाहंसाश्य रजकाइव नवंति । अस्य चोपलदाणार्थवाद' न्यदप्युदकवहनादिकं कुर्वति ॥१७॥ किमेतत्केचन कुर्वतीति येनैवमनिधीयते वा कु वैतीत्याह । (एवं बदुइत्यादि) एवमिति पूर्वोक्तं स्त्रीणामादेशकारणं पुत्रपोपणवस्त्रधा वनादिकं तदनिः संसारानिप्वंगिनिः पूर्व रुतं कृतपूर्व । तथापरे कुवै ति करिष्यति च ये नोगकते कामनोगार्थमैहिकामुमिकापायमपालोच्यानिमुख्येन नोगानुकूल्येनापन्नाव्य वस्थिताः सावद्यानुष्ठानेषु प्रतिपन्नाइति यावत्। तथा योरागांधः स्त्रीवशीरुतः सदासवदर्श कितानिस्तानिःप्रत्यपरेपि कर्मणिनियोज्यते । तथा वायुरापतितः परवशोमृगश्व धार्यते ना त्मवशोनोजनादिक्रियापि कर्तु लनते । तथा प्रेष्यश्व कर्मकरइव क्रीतश्व वर्चः शोधनादा वपि नियोज्यते। तथा कर्तव्याकर्तव्य विवेकरहिततया हिताहितप्राप्तिपरिहारशून्यत्वात् पशु नूतश्व । यथाहि पशुराहारजयमैथुनपरियहानिशएवं केवलमसावपि सदनुष्ठानरहितत्वा त्पशुकल्पः। यदिवा स स्त्रीवशगोदासमृगप्रेष्यपशुन्योप्यधमत्वान्न कश्चित् । एतमुक्तं नवति सर्वाधमत्वातस्य तत्तुल्यं नास्त्येव येनासावुपमीयते । अथवा न सकश्चिदित्युनयन्रष्टत्वा त् । तथाहि न तावत्प्रवजितोसौ सदनुष्ठानरहितत्वान्नापिगृहस्थस्तांबूलादिपरिनोगरी तत्वानोचिकामात्रधारित्वाचायदिवा ऐहिकामुष्मिकानुष्ठायिनां मध्ये न कश्चिदिति ॥१॥ एवं खु तासु विन्नप्पं, संथवं संवासंच बलेका॥ तजातिआ इमे कामा वज्जकराय एवमस्काए॥रणा एवं जयंसेयाय, इसे अप्पगं निलं नित्ता ॥ पोति णोपसू, निकुणो सयं पाणिणा जिलज्जेजा ॥३॥ अर्थ-हवे उपदेश कहेडे (एवंखुत्तासुविन्नप्यंके०) एम जे पूर्वोक्त स्त्रीनो विनव्यो मायानु कारण जाणीने (संयवंके०) तथा तेनुं संस्तव (संवासंचके०) तेनुं संवास एटले नेतुं व शवं तेने उत्तमपुरुप (वलेजाके) वर्जे त्याग करे (तजातियाइमेकामा के.) त जाति एटले ते स्त्रीना संग यकी के उत्पत्ति जेनी एवा ए प्रत्यद कामनोग ते (वज करायएवमरकाए के) अवद्यकराएवमाख्यातं एटले पापकर्म कारी धर्गतिना दातार , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २७ ने एम श्रीतीयकर गणधरे कयुने ॥१५॥ (एवंनयं के ) एम स्त्रीना संवास थकी घणा नयना कारण उत्पन्न थायठे माटे (सेयायसेके०) ते श्रेयकारी कल्याणकारी न थी (के) ए हेतु जापीने (थप्पगं के०) पोताना यात्माने (निमित्ताके) स्त्रीना संग थकी निरुंधीने एटले निवारीने संमार्गने विपे स्थापन करीने (निस्कूके०) चारित्रि जे होय ते (पोइविणोपसू के०) स्त्रीने पशु एटले तिर्यंचनो सहवास करे नही (पोसयंपाणिवाणिलिजेजाके) तथा पोताना हाथथीस्पर्श मात्रपशनकरे॥२०॥ ॥ दीपिका-खुर्वाक्यालंकारे । एतत्पूर्वोक्तं तासु स्त्रीपु विषये यक्षिप्तमुक्तं तत्तथा स्त्री निः साध संस्तवं परिचयं वासंच एकत्र निवासंच त्यजेत् । यतः। तान्यः स्त्रीन्योजातिरु त्पत्तिर्येषांते तजातिकाइमे कामाः। पुनः किंनूताः ।यवयं पापं तस्य कारकास्तएवमाख्या तास्तीर्थकनिः ॥ १५ ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण नयहेतुत्वान्यं स्त्रीसंबंधरूपं नश्रेयसे इति हे तोः सनिहुरात्मानं निरुध्य न स्त्रियं नापि पy लीयेत संश्रयेत स्त्रीपशुन्यां संवासं त्यजे त् । तथा स्वहस्तेनवा अंगस्य (नणिजिऊति) जातेन संबंध न कुर्यात् । यतो हस्तकर्म पापि चारित्रं शवलीनवति ॥ २० ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुपसंहार बारेण स्त्रीसंगपरिहारमाह । (एवंखुश्त्यादि) एतत्पूर्वोक्त । खुशब्दोवाक्यालंकारे। तासु यत् स्थित तासां वा स्त्रीणां संबंधि यदिशाप्तमुक्ततद्यथा।यदि सकेशया मया सह न रमसे ततोहं केशानप्यपनयामीत्येवमादिकं तथा स्त्रीनिः साध सं स्तवं परिचयं तत्संवासं च स्वीनिः सहकत्र निवासं चात्महितमनुवर्तमानः सर्वापायनीरू स्त्यजेङह्यात् । यतस्तान्योजातिसत्पत्नियां ते कामास्तजातिकारमणीसंपर्कोवास्तथा ऽवद्य पापं वज्त्रं वा गुरुत्वादधः पातकत्वेन पापमेव तत्करणशीलाऽवद्यकराववकरावेत्येव माख्यातास्तीर्थकरगणधरादिनिः प्रतिपादिताइति ॥१५॥ सर्वोपसंहारार्थमाह । ( एवं नयमित्यादि) एवमनंतरनीत्या नयहेतुत्वात् स्वीनिर्विज्ञतं तथा संस्तवस्तत्संवासच न यमित्यतः स्वीनिःसाध संपर्कोन श्रेयसे सदनुष्ठानहेतुत्वानस्येत्येवं परिझाय सनिकुरव गतकामनोगविपाकघात्मानं स्त्रीसंपकीनिरुध्य सन्मार्गप्यवस्थाप्य यत्कुर्यात्तदर्शयति । नस्वियं नरकवीथीप्रायां नापि पशुं लीयेताश्रयेत स्वीपशुन्यां सह संवा परित्यजेत् स्त्रीप शुपंकजिताशय्येतिवचनात्तथास्वकीयेन पाणिना हस्तेनावाच्यस्य (नणिलिकति) नसंवाधनं कुर्यात् । यतस्तदपि हस्तसंवाधनं चारित्रं शवलीकरोति । यदिवा स्वीपश्वादिक स्वेन पाणिना नस्टशेदिति ॥ २० ॥ सुविचलेसे मेहावी, परकिरिअंच बजाए नाणी॥मणसा वयसा काए। सवफाससदे अणगारे ॥३२॥श्चेव मानु से वीर, धुअरए धुअमोदे से श्य वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. ॥ टीका-किंचान्यत् (राजविइत्यादि ) रात्रावप्युबिताः संतोरुदंतं दारकं धात्रीवत् सं स्थापयंत्यनेकप्रकारैरुल्लापैः । तद्यथा । सामिसणीगरस्स यणकतरस्सय हलकप्पगिरि पट्टणसीहपुरस्स चनणयस्स निनस्सय कुबिपुरस्सयकमकुऊयायामुहसोरियपुरन्त य इत्येवमादिनिरसंबईः क्रीडनकलापैः स्वौचित्तानुवर्तिनः पुरुषास्तत् कुर्वति येनोपदा स्यतां सर्वस्य ब्रजति । सुनुव्हीजडा तस्यां मनातः करणं येपांते सुहीमनसोलजालको पि ते संतोविहाय लजां स्त्रीवचनात्सर्वजघन्यान्यपि कर्माणि कुर्वते । तान्येव सूत्रावयवेन दर्शयति । वस्त्रधावकावस्त्रप्रक्षालकाहंसाश्व रजकाइव नवंति। अस्य चोपसणार्थवाद' न्यदप्युदकवहनादिकं कुर्वति ॥ १७॥ किमेतत्केचन कुर्वतीति येनैवमभिधीयते बाढं कु वैतीत्याह । (एवं बहुश्त्यादि) एवमिति पूर्वोक्तं स्त्रीणामादेशकारणं पुत्रपोपणवस्त्रधा वनादिकं तहदुनिः संसारानिष्वंगिनिः पूर्व कृतं कृतपूर्व । तथापरे कुर्वति करिप्यंति च ये नोगकते कामनोगार्थमैहिकामुष्मिकापायमपालोच्यानिमुख्येन नोगानुकूल्येनापन्नाव्य वस्थिताः सायद्यानुष्ठानेषु.प्रतिपन्नाइति यावत् । तथा योरागांधः स्त्रीवशीकतः सदासवदर्श कितानिस्तानिःप्रत्यपरेपि कर्मणिनियोज्यते । तथा वायुरापतितः परवशोमृगवधार्यते ना त्मवशोनोजनादि कियापि कर्तु लनते । तथा प्रेष्यश्च कर्मकरश्व कीतश्व वर्चः शोधनादा वपि नियोज्यते। तथा कर्तव्याकर्तव्यविवेकरहिततया हिताहितप्राप्तिपरिहारशून्यत्वात् पशु नूतश्व । यथाहि पशुराहारनयमैथुनपरियहानिशएवं केवलमसावपि सदनुष्ठानरहितत्वा त्पाकल्पःयदिवा स स्त्रीवशगोदासमृगप्रेप्यपान्योप्यधमत्वान्न कश्चित् । एतयुक्तं नवति सर्वाधमत्वात्तस्य तत्तुल्यं नास्त्येव येनासावुपमीयते । अथवा न सकश्चिदित्युनयन्त्रष्टत्वा त् । तथाहि न तावत्प्रव्रजितोसौ सदनुष्ठानरहितत्वान्नापिगृहस्थस्तांबूलादिपरिनोगरहि तत्वानोचिकामात्रधारित्वाचायदिवा ऐहिकामुष्मिकानुष्ठायिनां मध्ये न कश्चिदिति ॥१७॥ एवं खु तासु विन्नप्पं, संथवं संवासंच वडा॥ तजातिआ इमे कामा वजकराय एवमस्काए॥रा एवं जयं णसेयाय, 1 से अप्पगं निरं नित्ता ॥ गोवि पोपसू, निकुणो सयं पाणिणा जिलज्जेजा ॥३॥ अर्थ-दवे उपदेश कहेठे (एवंखुत्तासुचिन्नप्पंके०) एम जे पूर्वोक्त स्त्रीनो विनव्योमायालु कारण जाणीने (संथवंके) तथा तेनुं संस्तव (संवासंचके०) तेनुं संवास एटले नेद्यं व शबुं तेने उत्तमपुरुप (बोड़ाके०) वर्जे त्याग करे (तजातियाइमेकामा के)त जाति एटले ते स्त्रीना संग यकी उत्पति जेनी एवा ए प्रत्यक्ष कामनोग ते (बङ करायएवमरकाए के) थवद्यकराएवमारल्यात एटले पापकर्म कारी मुर्गतिना दातार राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. श्याए नंव दास्ततश्चाष्टादशनेदनिन्नमपि ब्रह्म विनयात् । यथाच स्त्रीस्पर्शपरीपहः सोढव्यएवं स निपि शीतोमदंशमशकतृणादिस्पर्शानपि सहेत । एवंच सर्वम्पर्शसहोऽनगारः साधुर्नवत्ती ति॥२१॥कएवमादेति दर्शयति। (श्चेवमादुरित्यादि) इत्येवं यत्पूर्वमुक्तं तत्सर्वं सवोरोनग वानुत्पन्नदिव्यज्ञानः परहितैकरताह उक्तवान् । यतएवमतोधूतमपनीतं रजःस्त्रीसंपर्का दिकतं कर्म येन सधूतरजाः। तथा धूतोमोहोरागपिरूपोयेन सत्तथा। पाठांतरं वा धूतोऽप नीतोरागमार्गारागपंथा यस्मिन् स्त्रीसंस्तवादिपरिहारातत्तया तत्सर्वं नगवान् वीरएवाद ।य तएवं तस्मात्सनिकुरध्यात्मविशुःसुविगुवांतःकरणः सुष्टुराग पात्मकेन स्त्रीसंपर्केण मु कः सन्नामोक्षायाशेपकर्मदययावत्परिसमंतात्संयमेऽनुपाने बजेछेत्संयमोद्योगवान् नये दिति। इति परिसमाप्त्यर्थे ।ववीमीति पूर्ववत् ॥२॥इति चतुर्थ स्त्रीपरिहाध्ययनं परिसमाप्तं दवे नरयविनत्ति नामा पांच€ अध्ययन श्रीजंबूस्वामी ने बने श्रीसुधर्म स्वामी जंबू प्रत्ये कहेले के पूर्व चोथा अध्ययनमां अनाचारी कह्या तेवा अनाचारी जे होय तेने नरकगति प्राप्त थाय माटे नरयविनत्ति नामा पांचमुं अध्ययन कहेले. पुनिस्सहूं कवलियं मदसिं, कदं नितावा परगा पुरता ॥ अ जागा मे मुणि बूदि जाणं, कहिं न वाला नरयं गर्विति ॥ २ ॥ एवं मए पुढे महाणुनावे, इणमोब्बवी कासवे आसुपन्ने॥ पवे दश्स्सं उमजग्गं, आदीणियं उक्कडियं पुरचा ॥२॥ अर्थ-(पुहिस्सहंकैयजियमहेसिंके०) सुधर्मस्वामी कदे जे तमे मने पूशेठो के नरक केवावे तथा जीव केवे कर्मे करीनरके जाय तथा त्यां केवी वेदना तेम में पण (पुरबाके) पूर्वे केवली महर्पि श्री माहाचीर देवने पुथु हतुं के हे जगवन् (अनितावा के०) तापसहित (परगाके) नरकना जय जे तीव :ख रूपये ते (कहंके०) केचा (श्र जाणजमेके०) अजाणता एवा मुजने (मुणिके०) हे मुनि तमे (जाणंचूहिके) केवल ज्ञाने करी जाणता थका कहो के (कहिंनुवालानरयंचवितिके )केवीशते बाल एटले अज्ञानीजी वनरकमा जइ उपजे ॥१॥(एवंमएपुकेश) एम में विनय सहित पुग्यं उता (महाणुनावे के०) महोटो अनुनाव एटले माहात्म्य जेनो (श्रासुपनेके०) थारप्रज्ञ एटले सर्वत्र सदा उपयोग यकी केवल ज्ञानवंत एवा (फासवेक) काश्यप श्रीमहावीर देव तेणे (s णमोन्यबोकेर) एमन कयुं ते प्रमाणे दुं तमने कहीश (पवेदश्स्तंमुहम डग्गंके०) प्रयेदि संऽ खमेवार्थयुगे एटो पारयनु कारणाने माटे उगमस्थानक नरकावासा करावे (यादीणि पंडवाडिपंपुरठाके०)यादीनिकरुतिनो पुरस्तात् एटोथत्यंत दीनपुरुपे जेनोथाभयकरसो ।. यज हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्याध्ययनं. निस्कू॥तम्दा असविसुधे सुविमुक्के,आमोकाए परिवएका सि(पागं तरं विहरे आमुस्काए)त्तिबेमि॥श्शाइति श्रीची परिन्ना चतुर्थाध्ययनं समत्तं अर्थ-(सुविसुबलेसेके०) शुक्ष निर्मल लेश्यावंत चित्तनो व्यापारले जेनो एवो (मेहावी के०)पंमित ते (पर किरियंचके) परनी करेली स्त्रियादिकसंबंधीनी क्रिया अथवा जोगने थ थै परने हाये पोताने विपे स्पर्शादिक जे क्रिया कराववी तेने (वएनाणीके.)ज्ञानवंत पुरुष मने वचने अने कायाये करवू करावq ने अनुमोदq एम त्रिविधे वर्जे अर्थात् काम नो गने टाले तथा(सवफाससहे अणगारेके०)अन्य सर्व शीतादिक परिसह जे कह्याचे तेने ते यणगार स्पश्यै थको सहे एटले सहन करे ॥२१॥ (इञ्चेवमादु सेवीरेके०) एम ए पूर्वोक्त समस्त उपदेश श्री माहावीर देवे याहु एटले कह्योजे ते श्रीमाहावीर परमेश्वर केवाने तो के (धुअरए धुअमोहेके०) पाप रज रहित तथा मोहरहित ने (तम्बाके )तेमाटे(सेनिस्कू के०) ते साधु सम्यक्दर्शन चारित्रे करी युक्त थको मुक्तिने साधे (असम विसुखेसुके) अध्यवसाय निर्मल थको (विमुके थामोरकाए परिवएजासिके.) विमुक्त आमोदाय प रिव्रजेत् संयमानुष्ठाने इति एवो निहु स्त्रीसंगादिक क्वेश थकी विमुक्त थयो थको ज्यांसु धी मोदे जाय त्यांनुधी सुधो संयम पालें. तिबेमिनु अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ १२॥ ए स्त्रीपरिज्ञा नामे चोथा अध्ययननो अर्थ समाप्त थयो.॥ ॥ दीपिका-सुविशुदा लेश्या मनोवृत्तिर्यस्य सुवियुबलेश्योमेधावी मर्यादावान् पर स्य रूयादेः संबंधिनी क्रियां ज्ञानी विवेकवान् वर्जयेत् मनसा वाचा कायेन सर्वस्पर्श सहोऽनगारः शीतोमदंशमशकादिसहनकृत्यः स्यात् ॥ २१ ॥ इत्येवं पूर्वोक्तं तत्सर्व न गवान वीरोधुतं दिप्तं रजः स्वीसंबंधकृतं कर्म येन स धुतरजाः धुतमोत्याह उक्तवा न तस्मात्तनिवरध्यात्मविशुशोनिर्मतचित्तः सुविमुक्तः स्त्रीसंबधेन रहितधामोदाय सर्वकर्मक्यं यावत् विहरेत्संयमोद्यतोनवेदिति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥२२॥ इनि सूत्ररूतां गदीपिकायां चतुर्याध्ययनं समाप्त ॥ ॥ टीका-अपि च । सुविसुदेइत्यादि )सुष्टु विशेपेण शुभास्त्रीसंपर्कपरिसंहाररूपत्तया निष्कका लेश्योऽतःकरणवृत्तिर्यस्य स तथासएवंजूतोमेधावी मर्यादावर्ती परस्मै स्यादि पदार्या क्रिया पर किया तां च ज्ञानी विदितवेद्योवर्जयेत्परिहरेत्। एतक्तं नवति । विपयो पनोगोपाधिना नान्यस्य किमपिकुर्यात्नाप्यात्मनःस्त्रिया पादधावनादिकमपिकारयेत। एतच्च परक्रियावजनं मनसा वच साकायेन वर्जयेत्तथा ह्यीदारककामनोगार्थ मनसानगवतिना न्पै गमयति गद्दतमपरं नानुजानीते एवं वाचाकायेनच सर्वेप्यौदारिके नव दाएवं दिव्येपि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. श्याए नंब दास्ततश्चाटादेशनेदनिन्नमपि ब्रह्म विनयात्।यथांच स्त्रीस्पर्शपरीपहः सोढव्यएवंस वानपि शीतोमदंशमशकतणादिस्पर्शानपि सहेत !एवंच सर्वस्पर्शसहोऽनगारः साधुवती ति ॥२१॥कएवमाहेति दर्शयति। (श्चेवमादुरित्यादि) इत्येवं यत्पूर्वमुक्त तत्सर्व सवोरोजग वानुत्पन्नादिव्यज्ञानः परहितैकरताह उक्तवान् । यतएवमतोधूतमपनीतं रजःस्त्रीसंपर्का दिकतं कर्म येन सधूतरजाः। तथा धूतोमोहोराग परूपोयेन सतथा । पातांतरं वा धूतोऽप नीतोरागमार्गरागपंथा यस्मिन् स्त्रीसंस्तवादिपरिहाराचनया तत्सर्व नगवान् वीरएवाह ।य तएवं तस्मात्सनिकुरध्यात्मविशुद्धः सुविगुहांतःकरणःसुष्टुरागपात्मकेन स्त्रीसंपर्कण मु तः सन्नामोक्षायाशेपकर्मक्ष्ययावत्परिसमंतात्संयमेऽनुष्ठाने बजेगलेत्संयमोद्योगवान् नये दिति। इति परिसमाप्त्यर्थ विवीमीति पूर्ववत्॥२॥इति चतुर्थ स्त्रीपरिझाध्ययनं परिसमाप्त हवे नरयविनति नामा पांचमुं अध्ययन श्रीजंबूस्वामी पूवेने अने श्रीसुधर्म स्वामी जंबू प्रत्ये कहे के पूर्वे चोथा अध्ययनमा अनाचारी कह्या तेवा अनाचारी जे होय तेने नरकगति प्राप्त बाय माटे नरयविनत्ति नामा पांच अध्ययन कहेले. पुहिस्सदं कवलियं मदसिं, कई नितावा पारगा पुरता ॥ अ जापन मे मुणि बूदि जाणं, कहिं नु वाला नरयं नार्वति ॥ १ ॥ एवं मए पुढे मदाणुनावे, णमोबवी कासवे आसुपन्ने॥ पवे दश्स्सं उमउग्गं, आदी पियं उकडियं पुरना ॥२॥ अर्थ-(पुहिस्सहकेवलियमहेसिंके) सुधर्मस्वामी कहे जे तमे मने पूतोटो के नरक केवाने तथा जीव कैवे कम करीनरके जाय तथा त्यां केवी वेदना तेम में पण (पुराके०) पूर्व केवली महर्पि श्री माहाचीर देवने पुग्युं हतुं के हे नगवन् (थनितावा के०) तापसहित (परगाके०) नरकना जय जे तात्र पुःख रू.पवे ते (कहके० ) केवाने (थ जाणमेके०) अजाणता एवा मुजने (मुणिके०) हे मुनि तमे (जाणंब्रूहिके०) केवल झाने ; कर जाणता यका कहों के (कहिंनुवालानरपंउवितिके )केवारीते बाल एटले धज्ञानीजी वनरकमा जश् चपजे ॥१॥(एवंमएपुछेके०) एम में विनय सहित पुग्यं उता (महाणुनावे. के०) महोटो अनुनाव एटले माहारम्य जेनो (यासुपन्नेके०) धागुपक एटले सर्वत्र सदा उपयोग 'यको केवल ज्ञानवंत एवा (कासवेके०) काश्यप श्रीमहावीर देव तेणे (३ णमोचीके) एमज कयुं ते प्रमाणे दु तमने कहीश (पवेदश्स्संहमारगंके०) प्रवेवि तनुःखमेयार्थग एटले पाखनु कारण माटे ऽर्गमस्थानक नरकावासा कह्यावे (यादणि पंऽमडियंपुरछाके)यादीनिकरुतिनो पुरस्तात् एटोथत्यंत दीन पुरुपेजेनोथाश्रयको - २६० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. के एवा उरुत एटले पापफलसहित ते नरकावासाने पुरस्तात् एटले पागल कहेशे ते तमे एकाग्रचित्ते सजिलो ॥२॥ ॥ दीपिका-अथ पंचमाध्ययनमारच्यते । तत्र उपसर्गनीरोः स्त्रीवशगस्य नरकपातः स्यात्तत्र च यादृश्योवेदनाः स्युस्तायत्रोच्यते इति । प्रथमोदेशकस्यादिसूत्रमिदं । (पुछि स्सेति) जंबूस्वामिना सुधर्मस्वामी दृष्टः किंजूतानरकाश्त्यादिष्टष्टः सुधर्मस्वाम्याह । य देतभवताऽहंटष्टस्तदेतत्केवलिनः श्रीवीरमहः पुरस्तात्पूर्व दृष्टवानहं कथमनितापान्वि तानरकाः। हेमुने एतदजानतो मे त्वं जानन् ब्रूहि । कथं केनप्रकारेण नुवितके वासाथ ज्ञानरकमुपयाति ॥१॥ एवं मया दृष्टोमहानुनावइदं प्रश्नोत्तरमब्रवीत्। काश्यपोवीरवाशु प्रझोनगवान् इदमाहायथाहं प्रवेदयिष्यामिकथयिप्यामि त्वं शृणु।रखनरकःखं अर्थतः परमार्थतोगविषम पुनःकिंजूत। धासमंताहीनमादीनं तक्ष्यिते यस्य सयादीनिकोऽत्यं तहीनत्वाश्रयस्तं कृतं पापं विद्यते यत्र स दुष्कृतिकस्तं पुरस्तादग्रतः कथयिष्ये ॥२॥ ॥टीका-उक्तं चतुर्थाध्ययनं सांप्रत पंचममारच्यते। अस्य चायमनिसंबंधः।इहाद्याध्ययने स्वसमयपरसमयप्ररूपणानिहिता।तदनंतरं स्वसमये बोधोविधेयश्त्येतद्वितीयेऽध्ययने अनि हितं । संबुदन चानुकूलप्रतिकूलाउपसर्गाःसम्यक्सोढव्याश्त्येतत्तृतीयेऽध्ययने प्रतिपादि त। तथा संबुखेनैव स्त्रीपरीपहश्च सम्यगेव सोढव्यश्त्येतचतुर्थेऽध्ययने प्रतिपादितं । सांप्रत मुपसर्गजीरोः स्त्रीवशगस्यावश्यं नरकपातोनवति। तत्र च याइदावेदनाः प्रानवं ति तायनेनाध्ययनेन प्रतिपाद्यते । तदनेन संबंधेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोग वाराणि चपक्रमादीनि वक्तव्यानि । तत्रोपक्रमांतर्गतोऽर्थाधिकारोधा।अध्ययनार्थाधि कारउद्देशार्थाधिकारश्च । तत्राध्ययनार्थाधिकारोनियुक्तिकारेण प्रागेवानिहितः। तद्यथा। पसर्गनीरुणो (पीवसस्सनरएसु दोङच्ववा)इत्यनेन उद्देशार्थाधिकारस्तु नियुक्तिकताना निहितोऽध्ययनार्थाधिकारांतर्गतइति।सांप्रत निक्षेपः सचत्रिविधः। घनिप्पन्नोनामनिप्प नःसूत्रालापकनिष्पन्नधेति।तत्रौघनिष्पन्ने निपेऽध्ययनं नामनिप्पने तु नरकविनक्तिरिति विपदं नाम । तत्र नरकपदनिक्षेपार्थ नियुक्तिकदाह। णिरए वकं दवं, पिरया हमेव जे नवे थाना ॥ खेनं गिरगासो कालोणिरपसुचेवानावेचणिरयजीवा कम्मुद चेव गिरयपाउँगा । सोकगणिरय:खं, तवचरणेहोइजश्यत्वं ।। ६५ ॥ हिरयेटसमित्या दिगाथाय । तत्र नरकशब्दत्य नामस्थापना इव्यदेवकालनावनेदात् पोढा निक्षेपः । तत्र नामस्थापने गुरमे । व्यनरफागमतोनोयागमतश्च । श्रागमतोझाता तत्र वा नुपपुक्तः । नोवागमतस्तु इशरीरलव्यशरीरव्यतिरिक्तव मनुप्यनवे तिर्यग्नवे ये केचना ऽनकारित्वादानाः सत्वाः कालकसौकरिकादयति । यदिवा यानि कानिचिदानानि राय धनपतसिंघ बाहोउरका जेनागम संग्रह नाग जसरा. २६१ स्थानानि चारकादीनि याश्च नरकप्रतिरूपावेदनास्ताः सर्वाइव्यनरकाश्त्यनिधीयते । यदिवा कर्मव्यनोकर्मव्यन्नेदाद् इयनरकोधा । तत्र नरकवेद्यानि यानि बानि कर्मा णि तानि चैकनविकस्य बायुप्कस्यानिमुखनामगोत्रस्य चाश्रित्य इव्यनरकोनवति । नोकर्मव्यनरकस्त्विदैव येऽशुनारूपरसगंधवर्णशब्दस्पर्शाइति । क्षेत्रनरकस्तु नरकावकाश कासमहाकालरौरवमहारौरवप्रतिष्ठानाऽनिधानादिनरकाणां चतुरशीतिलदसंख्यानां वि शिष्टोनूनागः। कालनरकस्तु यत्र यावती स्थितिरिति । नावनरकस्तु ये जीवानरकायुष्क मनुनर्वति तथा नरकप्रायोग्यः कर्मोदयइति । एतमुक्तं नवति । नरकांतर्वर्तिनोजीवास्तथा नरकायुकोदयापादिताऽसातावेदनीयादिकर्मोदयाचैतद्धितयमपि नावनरकश्त्यनिधीय ते । तदेवं श्रुत्वाऽवगम्य तीवमसा नरकःखं ककचपाटनकुंनीपाकादिक परमाधार्मि कापादितं परस्परोदारणारुतं स्वानाविकं च तपश्चरणे संयमानुष्ठाने नरकपातपरिपंथिनि स्वर्गापवर्गागमनैकहेतोऽत्महितमिलता प्रयतितव्यं परित्यक्तान्यकर्तव्येन यत्नोविधय इति । सांप्रतं विनक्तिपदनिपार्थमाह । णामंग्वणादविए, खेत्ते काले तहेव नावेय । ए सोच विनतीए णिरकेवोवविदोहोई ॥१॥(नामंतवणेत्यादि) विजक्तर्नामस्थापना इध्य क्षेत्रकालनावनेदात् पोढा निपस्तत्र नाम विनक्तिर्यस्य कस्य चित्सचित्तादेव्यस्य विन किरिति नाम क्रियते । तद्यथा । स्वादयोटौ विनक्तयस्तिवादयश्च । स्थापनाविनक्तिस्तु य त्र ताएवं प्रातिपदिकाक्षातो परेण स्थाप्यंते पुस्तकपत्रकादिन्यस्तावा। व्यविनतिर्जी वाजीवनेदाद धिा । तथापि जीवविनक्तिः सांसारिकेतरनेदाट्विधा । तत्राप्यसांसारिकजी चविनक्ति व्यकालनेदात् वेधा । तत्रव्यतस्तीतीर्थसिकादिनेदारपंचदशधा ।कालतस्तु तत्प्रथमसमयसिक्षादिनेदादनेकपा । सांसारिकजीव चिनक्तिरिश्यिजातिनवनेदाविधाात यिविनक्तिरेकेंख्यिविकश्यिपंचेंडियनेदारपंचधा । जातिविनक्तिः पृथिव्यप्तेजोवायुव नस्पतित्रसनेदात् पोढा । नवविनक्तिरिकतिर्यङ्मनुप्यामरनेदाचतुर्था । थजीवव्य विनक्तिस्तु रूप्यरूपिश्व्यनेदाब्धिा । तत्र रूपिव्य चिनक्तिचतुर्धा । तद्यथा। स्कंधाः स्कंधदेशाः स्कंधप्रदेगाः परमाणुपुशनाथ । थरूपिश्यविनतिर्दशधा । तद्यथा । धर्मा स्तिकायोचर्मास्तिकायस्य देशोधर्मास्तिकायस्य प्रदेशः । एवमधर्माकाशयोरपि प्रत्येक त्रिनेदता इटव्या । थक्षासमय दशमइति । त्रिविनक्तिश्चतुर्धा । तद्यथा । स्थान दिशं व्यं स्वामित्वं चाश्रित्य । तत्र स्थानाश्रयणादूर्वाधस्तिर्य ग्यिनागव्यवस्थितोलो कोशाखस्थानस्थपुरुपश्व कटिस्थकरयुग्मइति इष्टव्यः । तत्राप्यधोलोकविनतीरत्नम नाद्याः सप्त नरकप्रथिव्यस्तत्रापि सोमंतकादिनरकेंकावनिकप्रविष्टपुप्पाबकीर्णकर नव्यस्त्रचतुरस्त्रादिनरकवरूपनिरूपणं । तिर्यग्लोकविनक्तिन्तु जंबूदीप,लवणसमुश्, धातकीखंड,कालोदसमुइत्यादिक्षिगुणगुणतरुघा वीपसागरस्वयंनूरमणपर्यंतस्वरूपनि वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं: रूपणं । ऊर्ध्वलोकविनक्तिः सौधर्माद्यानपर्युपरिव्यवस्थिता बादशदेवलोकाः नवौयेय कानि पंचमहाविमानानि । तत्रापि विमानेकावलिप्रविष्टपुष्पावकीकवृत्तव्यस्त्रचतु रस्त्रादिविमानस्वरूपनिरूपणमिति । दिगाश्रयणेन तु पूर्वस्यां दिशि व्यवस्थितं देत्रमे वमपरास्वपीति । व्याश्रयणाबालिदेवादिकं गृह्यते । खाम्याश्रयणाच देवदत्तस्य देव यज्ञदत्तस्य वेति । यदिवा देत्रविनक्तिरार्याऽनार्यदेवदाद्वधा । तत्राप्यार्यक्षेत्रमर्धप विशं तिजनपदोपत्नक्तिं राजगृहमगधादिकं गृह्यते । रायगिहमगहचंपा, अंगातहता मलितिवंगाय ॥ कंचणपुरंकलिंगा, वाराणसीचेव कासीय ॥ १ ॥ साकेयकोसलागय, पुरंचकुरुसौरियंकुसुहाय ।। कंपिल्लं पंचाला, अहिलत्ताजंगलाचेव ॥ ॥ वारवश्यसुरक्षा मिहिलविदेहायवनकोसंबी ॥ नंदिपुरंसं दिशा, नदलिपुरमेवमलयाय ॥ ३ ॥ वराडव आवरणा. थबातहमित्तियावश्दशा ॥ सुत्तीमईयचेदी, वीयनयं सिंधुसौवीरा ॥॥ मदुरा यसूरसेणा, पावानंगीयमासपुरिवदा ॥ सावित्रीयकुलाणा, कोमीवरिसंचलाढाय ॥ ५ ॥ सेयविया वियणायरि, केययअपंचारियंनणियं ॥ जलप्प त्तिजियाणं, चक्कीणंरामकि एहाणं ॥ ॥ ६ ॥ अनार्यदेवं धर्मसंझारहितमनेकधा । तमुक्तं । सगजवणसबरबब्बर, का यमुरुमो गोणपकण्या ॥ थरकागदणरोमस पारसखसखासियाचेव ॥ १ ॥ विलय लवोसवाक्कस, निलंदपुलिंदकोंचनमररूया॥ कौंचायचीणचंचुय, मालंदमिलाकुलरकाय।। ॥ ५ ॥ केकयकिरायडयमुह, खरमुहतह तुरगमेढगमुहाय ॥ ॥ हयकलागयकहा, थ होयषणारियाबहवे ॥ ३ ॥ पावायचंमदमा, अणारियाणिग्घिणागिरफुकंपा ॥ धम्मोत्ति बरकराई, जेसुणपतिसुविणोवि ॥ ॥ कालविनक्तिस्तु अतीताऽनागतवर्तमानकालने दाधिधा। यदि चैकांतसुपमादिककमेणाऽवसर्पिण्युत्सर्पिग्युपलदितं बादशारं कालचक्रंथि थवा । समयावज़ियमुहुत्ता,दिवसमहोरत्तपरकमासाय ॥ संवचरयुगपलिया, सागरउस्स प्पिपरियट्रेत्येवमादिकाकाल विनक्तिरिति । नावविनक्तिस्तु जीवाजीवनेदाविधा। तत्र जीव नावविनक्तिरोदयिकोपरामिक,दायिक, दायोपशमिक, पारणामिक, सानिपातिक, नेदा त् पट्नकारा । तत्रोदयिकोगतिकपायलिंगमिय्यादर्शनाऽज्ञानाऽसंयतासिबलेश्याश्चतुश्चतु स्वयेकैकैकैकपड्नेदक्रमेणैकविंशतिनेदनिन्नः । तापशमिकः सम्यक्त्वचारित्रनेदाद् दिवि धः । दायिकः सम्यक्त्वचारित्रज्ञानदर्शनदानलाननोगोपनोगवीर्यनेदान्वधा । दायोप शमिकस्तु ज्ञानाशानदर्शनदानादिलव्धयश्चतुस्वित्रिपंचनेदाः । तथा सम्यक्त्वचारित्रसंय मासयमजेदकमेणाप्टादशधेति । पारिणामिकोजीवनव्यानव्यत्वादिरूपः मानिपातिक स्तुतिकादिनेदात् पड्विंशतिनेटः । संनवीतु पगितिविधोयमेव गतिनेदारपंचधेतिथि जीवनावविनक्तिन्तु मृर्तानां वर्णगंधरसस्पर्शसंस्थानपरिणामः । अमृतानां गतिस्थित्यव गाहवर्तनादिकान्ति । सांप्रतं समस्तपदापेक्ष्या नरकविनक्तिरिति । नरकाणां विनागोविन .

.. राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २६३ तिस्तामात् ॥ पुंढवीफासंथमा,पुवक्कमणिरयणवालवाहणंच ॥ तिसुवेदेतिअताणायपु नागंचेव सेसासु ॥ ६ ॥ (पुढवीफासमित्यादि)। पृथिव्याः शीतोमरूपायास्तीबवेदनो त्पादकः स्पर्शः संपर्कः दृथिवीसंस्पर्शस्तमनुनवंति। तमेव विशिनटिअन्येन देवादिनाउ पक्रमितुमुपशमयितुं योनशक्यते सोन्यानुपकमस्तमपराचिकित्स्यमित्यर्थः । तमेवंनूतमप राऽसाध्यं पृथिवीस्पर्श नारकाः समनुनर्वति । उपलदणार्थवावास्य रूपगंधस्पर्शशब्दान प्येकांतेनायुनान्निरुपमाननुनवंति । तथा नरकपालैः पंचदशप्रकारेः परमाधार्मिकैः रु तमुजराऽसिकुंतक्रकचकुंनीपाकादिकं वधमनुनवंत्याद्यासु तिसृप रत्न,शर्करा,वालुकारख्या सुप्रथिवीपु स्वतकर्मफल-जोनारकाधत्राणायशरणाः प्रनूतकालं यावदनुभवंति । शेपासु चतसुपु पथिवीपु पंकधूमतमोमहातमःप्रनारख्यासु परमाधार्मिकनरकपालानाये पि स्वतएव तलतवेदनायाः सकाशाद्यस्तीव्रतरोऽनुनावोविपाकोवेदनासमुद्घातस्तमनु नवंति । पस्परोदा रितपुःखाश्च नवंतीति ।सांप्रत परमाधार्मिकानामाद्यासु तिमृपु प्रथिवी पुवेदनोत्पादकान स्वनामग्राहं दर्शयितुमाह । वेश्रवरिसीचेव, सामेयसबलेविय ॥ रो देवरुदकालेय, महाकालेत्तियावरे ॥६॥ असिपत्तेपणुंकुनेवालुवेयरणीविय ॥ खर स्सरेमहापासे, एवंपहारसाहिया ॥ ६॥ ॥ गाथायंप्रकटाथै । एवं ते चांचाइत्यादयः पर माधार्मिकायादा वेदनां परस्परोदीरणपुरवं चोत्पादयंति । तां दर्शयितुमाह । धाडेति यहाडेतिय, हणंतिविधतितहणिसुंनंति। मुंचंतिचंबरतले; थंवारवलुतधोरश्या ॥ ७० ॥ (धातीत्यादि) । तत्रांवानिधानाः परमाधार्मिकाः स्वनवनान्नरकावासं गत्वा क्रीडया ना रकान् यत्राणान् सारमेयानिव शूलादिप्रहारस्तुदंतो (धातेत्ति) प्रेरयति । स्थानात् स्थानांतरं प्रापर्यतीत्यर्थः । तथा (पहाडे तित्ति) स्वेचयेतश्वेतश्चाऽनाथं 'नमयंति तथांड बरतले प्रदिप्य पुनर्निपतंतं मुगरादिनाघ्नति तथा शूलादिना विध्यंति तथा (निहुंनंतित्ति) रुकाटिकायां गृहीत्वा नूमो पातयंति थधोमुखं थथोदिप्याऽबरतले मुंचंतीत्येवमादिक या विडंवनया तत्र नरकप्रथिवी नारकान कदर्थयति । किंचान्यत् । उह्यदयेयताहियं, पिस्सन्नेकप्पणीहिकप्पं ति ॥ विनगवपुजगच्छिन्ने थंबरसीतकणेरइए ॥ ७१ ॥ (उहए त्यादि)। उप सामीप्येन मुजरादिना हताउपहताः पुनरप्युपहताएव खडादिना इता उपहतहतास्तान्नारकान तस्यां नरकप्रथिव्यां निःसंज्ञकान् नष्टसंज्ञान मूवितान्ततः क प्पणीनिः कल्पयंति दितीतधेतच पाटयंति । तथा विदानबटुलकछिन्नानिति म भ्यपादितान् संडशनिवन्नांश्च नारकांस्तत्र नरकप्टथिव्यामंबर्षिनामानोराः कुर्वतीति । तया। साडणपाडतोमण, बंधणराजयप्पहारेहिं ॥ सोमाणेरतियाणं, पवनयंतीय पुन्नाणं ॥ ३५ ॥ (साधनेत्यादि)। तथा थपुण्यानां तीवाऽसातोदये वर्तमानानां नार काण श्यामारज्याः परमायामिकाएतनतत्र प्रपनयंत्ति तिवथा । सातनमंगोपांगानां २६४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पंचमांध्ययनं. वेदनं तथा पातनं निष्कुटादधोवनजूमौ प्रदेपस्तथाप्रतोदनं व्ययनं तथा सूच्यादिना नासिकादौ वेधस्तथा रज्ज्वादिना क्रूरकर्मकारिणं वनंति । तथा ताग्विलताप्रहारैस्ता डयंत्येवं मुःखोत्पादनं दारुणं शातनपातनवेधनबंधनादिकं बदुविधं प्रवर्तयंति व्यापा रयंतीति । अपिच । अंतगयफिफिसाणिय, हिययं कालेजफुप्फु सेचक्के । सवलाप्रति याणं, कठेतितहिंधपुन्नाणं ॥ ३ ॥ (अंतगयेत्यादि)। तथा सवलाख्यानरकपाला स्तथाविधकर्मोदयसमुत्पन्नक्रीमापरिणामाअपुण्यनाजां नारकाणां यत्कुर्वति तदर्शय ति । तद्यथा। अंत्रगतानि यानि फिफिसानि धंत्रांतर्वर्तीनि मांसविशेषरूपाणि हृदयं ति पाटयंति तथा तजतं (कालेङति)। हृदयांतर्वति मांसखम । तथा ( फुप्फुसेत्ति) उदरांतवर्तीन्यंत्रविशेषरूपाणि तथा वल्कलान वर्धानाकर्पयति । नानाविधैरुपायरशर गानां नारकाणां तीवां वेदनामुत्पादयंतीति । अपिच । असिसत्तिकोंततोमर, सुलतिलू जेसुसूवियगासु ॥ पोएतिरुद्दकम्मान, गरगपालातहिरोदा ॥ ४ ॥ (थसिसत्तीत्या दि)। तथा अन्वनिधानारोाख्यानरकपालारौकर्माणोनानाविधेष्वसिशक्त्या दिपु प्रहरणेषु नारकानगुनकर्मोदयवर्तिनः प्रोतयंतीति । तथा । जतिअंगमंगाणि, करूवाहूतिराणिकरचरणा कप्पं तिकप्पणीहि, उबरुद्दापावकम्मरया ॥७॥ (जंतीत्या दि) तथोपरुज्ञाख्याः परमाधार्मिकाणामंगप्रत्यंगानि शिरोवादूरुकादीनि तथा करचरणांश्च नंति मोटयंति पापकर्माणः कल्पनीनिः कल्पयंति पाटयति । तत्रास्त्येव दुःखोत्पादनं य तेन कुर्वतीति ।यपिच। मीरासुसुंबएसुय, कंडूसुयपयणएसुयपयंति । कुंनीसुयलोहियमय, एयंतिकालाचणेरतिए॥ ७६ ॥ (मीरासुश्त्यादि) तथा कालाव्यानरकपालाः मुरामीरासु दीर्वचुलीपु तथा मुकेषु तथा कंडकेषु प्रचंडकेपु तीव्रतापेपु नारकान् पचंति तथा. कुंनीपूष्ट्रिकाकृतिषु तथा वनीप्वायसकवनिपु नारकान व्यवस्थाप्य जीवन्मत्स्यानिव प चंति अपिच । कप्पंतिकागिणीनं, सगाणिनीदंतिसीहपुजाणि ॥ खावंतियाणरए, मह कालापाचकमरए ॥ ७ ॥ ( कप्पंतीत्यादि) महाकालाख्यानरकपालाः पापकर्मनिर तानारकान्नानाविधैरुपायः कदर्थयंति । तद्यथा । काकिणीमांसकानि शवदयमांसवं डानि कल्पयंति नारकान् कुर्वति तथा (सीहपुधाणित्ति )। पृष्टीवर्धास्तांविदंति । त था ये प्राक् मांसाशिनोनारकाथासन् तान् स्यमांसानि खादयंतीति । थपिच । इपाएक रू, वादतिरापायचंगमंगाणि ॥ विदंतिपगाणंतू थसिरोरइएनिरयपाला || G॥ (ह वेत्यादि) यतिनामानोनरकपालाययुनकोदयवर्तिनोनारकानेवं कदर्थयति । तय था। हस्तपादोरुवादुशिरःपार्वादीन्यंगप्रत्यंगानि दिति प्रकाममत्यर्थ खमयंति । तुश दोऽपरःस्योत्पादन विशेपणार्थइति । तथाकपोष्णसकरचरण दसंगण फुग्गकरुबाहू ॥ वेयणनेयणताडण, थसिपत्नधणूहिपाईत्ति ॥ ॥ (कामोइत्यादि)। थसि ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. श्य प्रधानाः पत्रधनुर्नामानोनरकपालायसिपत्रवनं बीनत्सं कृत्वा तत्र बायार्थिनः समा गतान् नारकान् वराकान् अस्यादिनिः पाटयंति तथा कोष्टनासिकाकरचरणदर्शन स्तनस्फिगूरुबाढूनां दनदनशातनादीनि विकुर्वितवाताहतचलिततरुपातितासिप त्रादिना कुर्वतीति । तउक्तं । बिनपादनुजस्कंधा, शिवनकर्णीष्ठनासिकाः ॥ निनतालु शिरोमेढ़ानिन्नादिहृदयोदराः ॥ १ ॥ किंचान्यत् कुंनीसुचपबणेसुय, लोहियसुयकुंडली हि कुंनी ॥ कुंनीयणरयपाला हर्षतिपाउंतिणरएन ॥ ॥ (कुंनीसुश्त्यादि) कुं निनामानोनरकपालानारकान्नरकेषु व्यवस्थितान निघ्नति तथा पाचयंति। केति द शेयनि । कुंनीपूष्टिकारुतिषु तथा पचनेपु कडिनकारुतिपु तथा लौहीप्यायसना जनविशेषेषु पाचयति । तथा । तडवडस्सनरूति, नऊणेकलंबुवालगापछे । वालूगाणे रश्या लोलंतीचंबरतसंमि ॥ १ ॥ (तडवडेत्यादि) वालुकारख्याः परमाधार्मिकाना रकानत्राणांस्तप्तवालुकानृतनाजने चणकानिव (तमतडिनि) स्फुटतः (नक्रांति) नाति प चंति । केत्याह । कदंबपुष्पारुतिवाजुकाकदंबवालुका तस्याः पृष्ठमुपरितनं तस्मिन् पात यित्वाऽबरतलेच लोलयंतीति । किंचान्यत् । प्रयरुदिरकेसविाहिणीकलफलेंतजलसो या ॥ वेयरणिणियपालाणेरएकपवाहंति ॥ २॥ (पूरुहिरेत्यादि)। वैतरणीना मानोनरकपालावैतरणी नदी विकुर्वति । साच पूयरुधिरकेशास्थिवाहिनीमहानयानका कलकलायमानजलाश्रिता तस्यांच क्षारोमजलायामतीव वीनत्तदर्शनायां नारकान् प्रवा दयंतीति ॥ तथा । कप्पें तिकरकरएहिं, तचिंतिपरोप्परंसुएहिंति ॥ सिंवलितमारुहंती, खरखरातवरऽए ॥ ३ ॥ (कप्येतीत्यादि)। खरखराख्यास्तु परमाधार्मिकानर कानेवं कदर्थयति । तद्यथा । ककचपातैर्मध्यं मध्येन स्तंनमिव तान पातानुसारेण कल्प ' यति पाटयंति । तथा परयुनिश्च तानेव नारकान् परस्परमन्योन्यं तक्ष्यति सर्वशोदेहाव यवापनयनेन तनून कारयति । तथा शाल्मली वजमयनीरणकंटकाकुता खरखरैरास्टं तोनारकानारोहयति पुनरारुढानाकर्पयंतीति ॥ थपिच । जीएयपलायंते समंततोलवते पिरंनंति ॥ एसुणोजहापसुवहे, महघोसातउणेरइए ॥ ७ ॥ (नीएइत्यादि) । महायो पानिधानानयनपत्यसुराधमविशेषाः परमाधार्मिकाव्याधाइव परपीडोत्पादनेनैवाऽतु सं दपेमुहतोकोमया नानाविधैरुपायै रकान् कदर्थयंति तांश्च नीतान प्रपला यमानान् मुंगानिव समंततः सामस्त्येन तत्रैव पीडोत्पादनस्थाने निकैनंति प्रतिवन ति पगून वस्तादिकान् । यथा पशुवधे समुपस्थिते नश्यतस्त धकाः प्रतिवत्ये वं तत्र नरकावासे नारकानिति । गतोनाम निप्पन्नोऽधुना सूत्रानुगमेऽस्खलितादियु णोपेतं सूत्रमुचारणीयं । तच्चेदं । (पुछिस्सहमित्यादि ) जंबूस्वामिना सुधर्मस्वामी दृष्टात यथा । नगवन किंनूतानारकाः कर्वा कर्मनिरसुमतां तेपुत्पादः कीदृश्योवा तत्रत्यावेद ३४ ३६६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. नाश्त्येवं दृष्टः सुधर्मस्वाम्याह । यदेतजगवताऽहं दृष्टस्तदेतत्केवलिनमतीतानागतवर्त मानसूक्ष्क्षव्यवहितपदार्थवेदिनं महर्पिमुयतपश्चरणकारिणमनुकूलप्रतिकूलोपसर्गसहि श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिनं पुरस्तात्पूर्व दृष्टवानस्मि ! यथा कथं किंजूताअनितापा वितानरकानरकावासानवंतीत्येतदनानतोमे मम हेमुने जानन पूर्वमेव केवलं ज्ञा नेनाऽवगन्छन् बहि कथय । कथंतु केन प्रकारेण किमनुष्ठायिनः। नुरिति वित। बालाय झाहिताहितप्राप्तिविवेकर हितास्तेषु नरकेपूपसामीप्येन तद्योग्यकर्मोपादानतया यांति गति ॥ १॥ किंजूताश्च तत्र गतानां वेदनाः प्राइष्यतीत्येतचाह । (पृष्टवानिति ) (त था एवंमइत्यादि) एवमनंतरोक्तं मया विनेयेनोपगम्य दृष्टोमहांश्चतुस्त्रिंशद तिशयरूपो ऽनुनावोमाहात्म्यं यस्य स तथा प्रश्नोत्तरकालं चेदं वक्ष्यमाणं मोति वाक्यालंकारे। केव लालोकेन परिहाय मत्प्रश्न निर्वचनमब्रवीउक्तवान् । कोसी । काश्यपोवीरोवर्धमानस्वामी पाशुप्रज्ञः सर्वत्र सदोपयोगात् सचैवं मया दृष्टोनगवानिदमाह । यथा। यदेतनवता दृष्टस्त दहं प्रवेदयिष्यामि कथयिष्याम्यग्रतोदत्तावधानः शृष्विति तदेवाह । फुःखमिति नर कं सुःखहेतुत्वात् असदनुष्ठान। यदिवा नरकावासएव शुःखयतीतिःवं । अथवा यसाता वेदनीयोदयात् तीवपीडात्मकं दुःखमित्येतच्चार्थतः परमार्थतोविचार्यमाणं उगै गह नं विषम उर्विझेपं असर्वझेन तत्प्रतिपादकप्रमाणानावादित्यनिप्रायः। यदिवा (अहम मुग्गंति )सुखमेवायिस्मिन् स मुःख निमित्तोवामुष्प्रयोजनोवा खानिरकः सच मुर्गो विपमोरुत्तरत्वात् तं प्रतिपादयिष्ये । पुनरपि तमेव विशिनष्टि। आसमंतादीनमादीनं तद्यिते यस्मिन्सयादीनिकोऽत्यंतदीनसत्त्वाश्रयस्तदुःप्कृतमसदनुष्ठानं पापं वा तत्फ लं वा असातावेदनीयोदयरूपं तविद्यते यस्मिन्स कुकृतिकस्तं पुरस्तादग्रतः प्रतिपा दयिष्ये । पानंतरं वा (उक्क डिणंति) पुष्कृतं विद्यते येषां ते उकृतिनोनारकास्तेषां संबंधि चरितं पुरस्तात्पूर्वस्मिन् जन्मनि नरकगतिगमनयोग्यं यत्कृतं प्रतिपादयिष्यतइति॥ २ ॥ जे केश बाला इह जीवियही, पावाई कम्माई करंति रुदा ॥ ते घोर रूवे तमिसंधयारे, तिबानितावे नरए पडंति ॥३॥ तिवं तसे पा णिणो थावरेया, जे हिंसति आयसुदं पडुच्चा ॥ जे खूसए दो अदत्तहारी, ण सिकती सेयवियस्स किंचि ॥४॥ थर्थ-(जेकेश्वालाके०) जे कोक महारंनीया बाल एटले यज्ञानी (हजीवियही के) यासंसारने विपे असंयमे जीवितव्यना अर्थी एवा जीव (पावाईकम्माईकरंतिरुदा के) री एटले प्राणीने नयना उपजावनार एवा थनेक पापकर्मकरे (तेघोररुवेतमिसं धयारे के०) तेवा पुरुप तीवपापोदयने लीधे घोररूप एटले अत्यंत बीहामणे रूपे त राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २६७ मिसंधयारे एटले महाअंधकार सहित ज्यां यांखे करी कांज देखाय नही मात्र अवधिज्ञाने करी थोडं थोडं घुकनी पेरे देखे थने (तिवाजितावेनरएपडंतिके.) ज्यां खेरना थंगाराथी थनंतगणो ताप एवा नरकनेविपे पडे ॥३॥ (तिबंतसेके०) जे पुरुष तीव्रपणे करी बैंडीयादिक त्रस (पाणिणोके०) जीव थने (यावरेयाके०) पृथवीकायादिक स्थावर जीव तेने (जेहिंसतियायसुदंपडुचके०) येहिनस्तिथात्मसुखप्रतीत्य एटले जे पुरुप सदाकाल स्वात्मसुखनो अर्थ जाणी करीने हणे तथा (जेसूसएदोश्के)जे प्राणीनु उपमईन कर नार होय तथा (श्रदत्तहारीके०) परव्यापहारक एटले अदत्तदाननो सेनार होय तथा (सिरकतीतेयवियस्सकिंचिके) नशिक्ष्यतेसेवनीयस्य किंचित् एटले सेववा योग्य एवा जे व्रत पञ्चखाणादिक ते नकरे अर्थात् अविरति तोज रहे परंतु काकमांसादि कनी पण विरति करी शके नही. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-ये केचिद्दालाथाजीवितार्थिनः संयमजीवितार्थन पापानि कर्माणि री जाः कुर्वति ते नरके पचंति । यमुक्तमागमे । केहसनंतेजीवानेरश्यनाएकाम्मंपकरती ति । किंनूते नरके । घोररूपे अतिनयानके तथा (तमिसंधयारेत्ति) बटुलसमोंधकारे य त्रात्मापि नोपलभ्यते केवलमवधिनापि मंदमंदमुलकाश्चान्दि पश्यति । तथा चागमः । काहलेसेणं तेणेरइकाइलेस्सनेरश्चंपाणिहाऐउहिणा सघातासमन्नासमनिलोएमा पीकेवश्यखेनं जाणपासइ इत्तिरिथमेवखेतं जाणपास इत्यादि । पुनः किनूते न रके । तीवोउःसहः सादिरागारमहाराशितापादनंतगुणानितापः संतापोयस्मिन् स तीवानितापस्तस्मिन् ॥३॥ तीव्र निर्दयोयस्त्रसान् बडियादीन् स्थावरांश्च पृथ्वीकायादी न हिनस्ति हंति थात्मसुखं प्रतीत्य सशरीरसुखरुत्ते यः प्राणिनां खूपफउपमर्दकारी श्रदत्तहारी श्रदत्तग्राही सन शिदते नान्यसति (सेय विधस्सत्ति) सेवनीपस्य संयमस्य किंचित् मांसादेरपि निवर्ततश्त्यर्थः ॥ ४ ॥ .. ॥ टीका-यथाप्रतिज्ञातमाह । (जेकेइत्यादि) ये केचन महारंनपरिग्रहपंचेंझ्यिवध पिशितनदणादिके सावद्यानुष्ठाने प्रवृत्तावालाथज्ञारागदेपोत्कटास्तिर्यग्मनुप्यावहास्मि संसारेऽसंयमजीवितार्थिनः पापोपादाननूतानि फर्मास्यनुष्ठानानि रोक्षाः प्राणिनां नयोत्पादकत्वेन नयानक हिंसानृतादीन कर्माणि कुर्वति तएवंनूतास्तीत्रपापोदय चर्तिनोपोररुपेऽत्पंतनयानके (तमिसंधयारेत्ति ) बदलतमॉधकारे यत्रात्मापि नोप लन्यते चपा केवलमवधिनापि मंदमंदमुलूकाचाहि पश्यति । तथाचागमः । कएह क्षेसेणंनंतेणेरइएफएहस्तंपरश्यंपाणियाएंउहिणासबउ समंतासमनिलोएमाणकेव २६न हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. इयखेतंजाराई केवपंखेनंपासइ गोयमाणोवदुपयरं खेतंजाणणो बदुययत्तरंपात स्तरियमेवखेजाणइत्तरियमेवपासश्त्यादि । तथा तीवोःसहः खदिरांगारमहारा शितापादनंतगुणोऽनितापः संतापोयस्मिन् सतीत्रानितापस्तस्मिन् एवंनते नरके वहुवेद नेऽपरित्यक्तविषयालिप्वंगाः स्वरुतकर्मगुरवः पतंति तत्र च नानारूपा वेदनाः समनुनवं ति । तथायोक्तं । अचंडियविसंयमहो, पडश्यविनायसिविसिहाणिवहे ॥ संसारोदहिव लघ, सुमिःखागरेनिरए ॥ १ ॥ पायकतोरठसमुह, कुहरुबलियंरुहिरगंडूसे करवत्तुक तादाविरिकविवर्तणदेहछे ॥ २॥ जंतंतरनिङतु, बसंतसंसहनरियदिशि विवरे ॥ मसं तुफिड्डियसमुबलतसीससिंथाए ॥ ३ ॥ मुक्ककंदकडाडु, कढंतउकयकयंतकम्मते ॥ मू लविनित्तुखितु,देहाणितपसारे ॥ ४ ॥ वधयारसुग्गं बंधणायारउदरकिलेसे ।। निनकरचरणसंकर, रुहिरवसामुग्गमप्पवहे ॥ ५ ॥ गिमुहणिहरिक,तबंधणो मुकंविरकबंधे ॥ दडगहियतत्तसंडा, सयग्गविसुमुस्कुमियजीहो ॥ ६॥ निरकंकु सग्गकड़िय, कंटयरुरकग्गजङरसरीरे ॥ निमिसंतरपि सुबह,सुरकेवरकेउःखमि ॥ ७ ॥ इयनीसमिणिरए, पतिजेविविहसत्तवहिनिरया ॥ सवप्नहायनरा, जयंमिकयपावसं घाया ॥ ७॥ इत्यादि ॥ ३ ॥ किंचान्यत् । (तिवंतसेत्यादि)। तथा तीव्रमति निरनुकं पं रौपरिणामतया हिंसायां प्रवृत्तः । त्रस्यंतीतित्रसाहीश्यादयस्तांस्तथा स्थावरश्चि पृथिवीकायादीन यः कश्चिन्महामोहोदयवर्ती हिनस्ति व्यापादयति । यात्मसुखंप्रतीत्य स्वशरीरसुखरुते नानाविधैरुपायैर्यः प्राणिनां लूपकउपमर्दकारी नवति तथा अदत्त मपहर्तु शीलमस्याऽसावदत्तहारी परश्व्यापहारकस्तथा न शिदते नान्यसति । नादत्ते (सेयवियस्सत्ति ) सेवनीयस्यात्महितैषिणा सदनुष्ठाने यस्य संयमस्य किंचिदिति । एत तं नवति । पापोदयादिरतिपरिणामं काकमांसादेरपि मनागपि नविधत्ते इति ॥४॥ पागनि पाणे बहुणंतिवाती, अनिवते घातमुचेति बाले॥णिही णिसं गति अंतकाले, अहोसिरं कटु नवेऽ जुग्गं ॥५॥दण हिं दनिंद णं ददेति, सद्दे सुर्णिता परदम्मियाणं ॥ ते नारगान जयनिन्नसन्ना, कखंति कन्नामदिसं वयामो ॥६॥ अर्थ-(पागनिके०) प्रागल्निक एटले सृष्टपणे पापनेविपे निशंकवतो (पाणेबदुणंति वाती के०) बदुनांप्राणानतिपाती घणाप्राणीनो अतिपाती विनाशक एटले जीवघात क, धृष्टपणे बोलनार शास्त्रमाहे जे हिंसाते हिंसा नही एवा वचननो बोलनार (अनिवते के०) थनिवृत्त एटले कोध यकी उपशम्पो नथी, एवो तो (बान्लेके०) बाल एटले यज्ञा - राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. श्६ए नी (पात के०) नरकने (उपैतिके) पामे (अंतकाले०) यंतकाले एटले मरणका से (यहोसिरंकटु के०) नीचुं मस्तक करी(णिहोणिसं के) अधोगतियें अंधकारने विपे (गलतिके०) जाय (जुग्गंके) उर्ग विपम स्थानके बेदनदनादिक रखने (उवेश के०)पामे ॥५॥ हवे ते नारकी पर्याप्त नावे पोहोता थका परमाधार्मिकना शब्द सानले ते कहेठे (दणके०) मुजरादिके करी हणो (हिंदहके०) खङ्गादिकेकरी वेदो (निंदके) शूलादिके करी नेदो (दहेतिके) अमीये करी वालो इत्यादिक करणने उखकारी एवा (परहम्मियाणं के०) परमाधार्मिकना (सद्देके०) शब्दने (सुर्णिताके०) सांजलीने (ते नारगा के०) ते नारकी (नयनिन्नसन्नाके०) नयेकरीने नाश पाम्याने संझा एटले मनव्यापार जेना तथा गात्र पण नागाले एवा उतां (करकंतिके) एवी वांबना करके (कन्नामदिसंवयामो के) कांदिशंबजामः एटले अमे कयी दिशाये नाशी जश्ये के ज्यां गया थका धमने नय टली जाय. ॥६॥ ।। दीपिका-प्रागल्भ्यं धार्य विद्यते यम्य स प्रागल्नी बहूनां प्राणिनामतिपाती हिंस कः सर्प हिंसादिवत् थनिर्वृतः कदाचिदप्यनुपशांतः सन घातं नरकमुपैति बालास थं तकालेन्यक् नीचः (निसंति) अंधकारं गक्षति स्वपापेनाधःशिरःकत्वा उर्ग विपमं पीडास्था नमुपैति ॥ ५ ॥ हतंमुजरादिना, निन्नखड़ादिना निन्नं शूलादिना दग्धं वन्दिना । णंया फ्यालंकारे । तदेवंनूतान् परमाधार्मिकाणां शब्दान् शृएवंति श्रुत्वा वा ते नारकानयेन निन्ना नष्टा संझा येषां ते तथा कांदिशं ब्रजेम इति कादंति ॥ ६ ॥ । टीका-तथा (पागनिपाणेइत्यादि)। प्रागल्यं ध्याष्टय तदिद्यते यस्य सम्रागल्नी बहूनां प्राणिनां प्राणानतीव पातयितुं शीलमस्य सनवत्यतिपाती। एतउक्तं नवति । अ तिपात्यपि प्राणिनः प्राणानतिधाया वदति । यथा वेदानिहिता हिंसाऽहिंसवनवति।त था राज्ञामयं धर्मीयस्त आखेटकेन विनोद क्रिया । यदिवानमांसनको दोपोन मये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेपा नूतानां, निवृत्तिस्तुमहाफलाइत्यादि । तदेवं क्रूरसिंहकलसर्पवत् प्ररुत्यै प्राणातिपातानुष्ठायी अनिर्वृतः कदाचिदप्यनुपशांतः क्रोधागिना दह्यमानोयदिवा लुब्धकमत्स्यादिवधकजीविकाप्रसक्तः सर्वदा परिणामपरिणतोऽनुपांतोहन्यते प्राणिनः स्वरुतकर्मविपाकेन यस्मिन् सघातोनरकस्तमुपसामीप्येनेति। याति कोवालोऽझो राग पोदयवर्ती साँतकाले मरणकाले (निहानि) न्यगधस्तात् (णिसंति) थधोंधकारं गमती त्यर्थः । यथा तेन उचरितेनाधः शिरकताउन विषम यातनास्थानमुपैति थवा शिरा न रके पततीत्यर्थः ॥ ५॥ सांप्रतं पुनरपि नरकांतर्वतिनोनारका यदनुनवंति तदर्शपिनुमा .. ០៩០ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. इयंखेजाई केवश्यंखेनंपासऽ गोयमाणोबदुययरं खेचजाणणो वहुययत्तरंपास इत्तरियमेवखेतंजाणश्चरियमेवपासश्त्यादि । तथा तीब्रोडसहः खदिरागारमहारा शितापादनंतगुणोऽनितापः संतापोयस्मिन् सतीबानितापस्तस्मिन् एवंचूते नरके बहुवेद नेऽपरित्यक्तविषयानिष्वंगाः स्वरूतकर्मगुरवः पतंति तत्र च नानारूपा वेदनाः समनुनवं ति । तथाचोक्तं । थडियविसयरहो, पडश्यविनायसिवितिहाणिवहे ॥ संसारोदहिव लयं, सुहमिःखागरेनिरए ॥ १ ॥ पायकत्तोरग्समुह, कुहरुनलियंरुहिरगडूसे करखत्तुक तहाविरिकविवर्षपदेह ॥ ५ ॥ जंतंतरनिहंतु, हसंतसंसहनरियदिशि विघरे । मसं तुफिड्डियसमुखलंतसीससिंथाए ॥ ३ ॥ मुक्काकंदकडाडु, कढंतचक्कयकयंतकम्मते ॥ मू लविनित्तुखिनु, देवणितंतपसारे ॥ ४ ॥ वइंधयारगं बंधणायार-दरकिलेसे ।। निनकरचरणसंकर, रुहिरवसाउगमप्यवहे ॥ ५ ॥ गिलमुहणिहारिक,नबंधणो मुकंविरकबंधे ॥ दडगहियतत्तसंडा, सयग्गविसुमुस्कुमियजीहो ॥ ६ ॥ निरकंक सग्गकड़िय, कंटयरुस्कग्गजकरसरीरे ॥ निमिसंतरपि उन्नह,सुरकेवरकेउःखमि ॥ ७ ॥ इयनीसमिणिरए, पडंतिजेविविहसत्तवाहिनिरया ॥ सवप्नयनरा, जयंमिकयपावसं घाया ।। ७ ॥ इत्यादि ॥ ३ ॥ किंचान्यत् । (तिवंतसेत्यादि)। तथा तीनमत्तिनिरनुकं पं रौइपरिणामतया हिंसायां प्रवृत्तः । त्रस्यतीतित्रसाहीडियादयस्तांस्तथा स्थावरांश्च प्रथिवीकायादीन यः कश्चिन्महामोहोदयवर्ती हिनस्ति व्यापादयति । यात्मसुखप्रतीत्य स्वशरीरसुखरूते नानाविधैरुपायैर्यः प्राणिनां लूपकउपमर्दकारी नवति तथा अदत्त मपहर्तु शीलमस्याऽसावदत्तहारी परव्यापहारकस्तथा न शिदते नान्यसति । नादत्ते (सेयवियस्सत्ति) सेवनीयस्यात्महितैपिणा सदनुष्ठाने यस्य संयमस्य किंचिदिति । एत रुसवति । पापोदयाविरतिपरिणाम काकमांसादेरपि सनागपि नविधत्ते इति ॥५॥ पागप्ति पाणे बहुणंतिवाती, अनिवते घातमुवेति बाले॥णिहो णिसं गति अंतकाले, अदोसिरं कटु वेऽग्गं ॥दण विं दनिंद णं ददेति, सद्दे सुर्णिता परदम्मिया ॥ ते नारगा। जयनिन्नसन्ना, खंति कन्नामदिसं वयामो ॥६॥ थर्थ-(पागनिके०) प्रागल्निक एटक्षे धृष्टपणे पापनेविपे निशंकडतो (पाणेबदुति वाती के०) बद्नांप्राणानतिपाती घणाप्राणीनो यतिपाती विनाशक एटले जीवघात क, पृष्टपणे बोलनार शास्त्रमाहे जे हिंसाते हिंसा नदी एवा वचननो बोलनार (अनिवते के) थनिवृत्त एटले कोध थकी उपशम्यो नथी, एवो तो (बालेके) बाल एटले अशा . रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २७१ ॥ दीपिका-थंगारराशिं ज्वतितं सह ज्योतिपा वहिना वर्तत इति संज्योतिमिस्तेनो पमा यस्यां सा तऽपमा तामंगारतुल्यां नूमिमाक्रमंतस्ते नारकादह्यमानाः करुणं दीनं स्तनंत्याकंदति । तत्र बादरानेरनावात्तउपमां नूमिमित्युक्तं । एतदपि दिग्दर्शनार्थमुक्तं । थन्य था नारके चिरस्थितिकालस्थितयः। तथाहि । उत्कृष्टतस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि जघन्य तन्तु दगवर्षसहस्राणि तिष्ठति ।। ७ ।। सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमाद । यदि ते त्या श्रु ता वैतरणी नाम दारोमरुधिराकारजलवाहिनी नदी अनि विपमा।यथा निशितस्ती दणः तुरः स्यादेवं तीदणानि खोतांसि प्रवाहायस्याः सा तीदणलोताः। तथा ते नारका तापतप्ताजलं पातुमिडवो वैतरणीमतिपुर्गा तरंति । किनूताः ।इपुणा शरेण प्रतोदेने व प्रेरिताः शक्तिनिः शस्त्र विशेपैहन्यमानाः। तृतीयाथै सप्तमी ॥७॥ ॥ टीका-तेच नयोद्धांतादिनु नष्टायदनुनवंति तदर्शयितुमाह । (इंगालेत्यादि) श्रं गारराशि खदिरांगारपुंज ज्वलितं ज्वालाकुल तथा सह ज्योतिपोद्योतेन वर्ततइति सज्यो तिमिस्तेनोपमायस्याः सा तपमा तामंगारसन्निनां नूमिमाक्रमंतस्ते नारकादंदह्यमा नाः करुणं दीनं स्तनंत्याकंदति । तत्र बादराग्नेरनावातऊपमा नूमिमित्युक्तं । एतदपि दिग्दर्शनार्थमुक्तमन्यथा नारकतापस्येहत्याग्निना नोपमा घटते । तेच नारकामहानगरदा हाधिकेन तापेन दह्यमानाथरहस्वरायप्रकटस्वरामहाशब्दाः संतस्तत्र तस्मिन्नरकावा से चिरं प्रनूतं कालं स्थितिरवस्थानं येषां ते । तथा युल्लष्टतस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा णि जघन्यतोदशवर्षसहस्राणि तिष्ठंतीति ॥ ७ ॥ (जश्तेसुयाइत्यादि ) । सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनं प्रतीदमाह । यथा नगवतेदमारल्यातं यदिते त्वया श्रुता श्रवणुपयमुपाग ता वैतरणी नाम झारोलरुधिराकारजलवाहिनी नदीधानिमुरव्येन उर्गानिर्गा खोत्पा दिका । तथा निशितोयथा कुरस्तीदणानि शरीरावयवानां कर्तकानि स्रोतांसि यस्याः सा। तथा तेच नारकास्तप्तांगारसन्निनां नूमि विहायोदकं पिपासवोऽनितप्ताःसंतस्तापाप नोदायाऽनिपिपिदवोवा तां वैतरणीमनिपुगी तरंतिकथनूताः।पुणा शरेण प्रतोदेनेव चो दिताः प्रेरिताः शक्तिनिश्च हन्यमानास्तामेव नीमां वैतरणी तरंति तृतीयार्थे सप्तमा कीलेदि वितति असादुकम्मा, नावं नविते सऽ विप्पर्णा ॥ अनेतु सूलाहिं तिसूलियादि, दीहाहिं विझूण अदे करंति ॥णा केसिंच बंधित्तु गले सिलान, नदगं सि घोलंति महालयंसि ॥क संव्यावाय मुम्मुरेय, लोलंति पञ्चंति अत अन्ने ॥१॥ थर्थ-(श्रसादुकम्माके) पीते थसाधुकर्मा पापकारक एवा नारकी ते नावमाहेलाने

१० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं.
द। (हदिहेत्यादि)। तिर्यङ्मनुप्यनवात्सत्वानरके पूत्पन्नाअंतर्मुहूर्तेन नि'नांडज
सन्निनानि शरीराव्युत्पादयंति । पर्याप्तिनावमागताश्चातिलयानकान शब्दान् परमाधामि
कजनितान् गृएवंति तद्यथा। हतं मुशरादिना विदितं खादिना निनं मूलादिना दग्धं मु
मुरादिना रणमितिवाक्यालंकारे। तदेवंनूतान् कर्णासुखान् शब्दान् नरवान श्रुत्वा तेतु ना
रकानयोगांतलोचनानयेन नीत्या निन्ना ना संज्ञाऽतःकरणवृत्तिर्येषांते तथा नएसंज्ञाश्च
कांदिशं ब्रजामः कुत्र गतानामस्माकमेवंनूतस्यास्य महाघोरारवदारुणस्य उखस्य त्राणं
स्यादित्येतत्कांदतीति ॥ ६ ॥
इंगालरासिं जलियं सजोति, तोवमं भूमिमणुकमंता॥ तेमा
माणा कलुणं थांति, अरहस्सरा तल चिरन्तिीया ॥७॥ज
ते सुया वेयरणीनिग्गा, जिसि जहा खुरश्च तिरकसोया॥
तरं ति ते वेयरणीनिजग्गां, सुचोश्यासत्ति सुदम्ममाणा॥७॥
अर्थ-एम चिंतवी जयनांत बतां नाशता थकां जे पामे ते कहेले. (इंगालरासिंज
लियंसजोति के) खदिरांगार एटले खयरना अंगाराना पुंज ज्वाला कराल ज्योति स
हित एवीजे नूमि (ततोवमं के) तेनी उपमा जेने (जूमिमाणुकमंता के०) एवी जूमि
ने अतिक्रमता (तेमसमाणा के०) तेनारकी थत्यंत दाऊता बलता थका ( कर्णथ
एंति के०) कलुनमहाशब्दास्तनंति करुण एटले घणा दीनस्वरे याद करे परंतु
ते नारकी केवाले तोके (यहरहस्सरा के०) जेनो स्वर प्रगट जाएयामां थावे नही एटले
जेवा गुंगाना शब्द तेवा शब्दे बोले वली केवाडे तोके (तचिरहीतीया के.) त्यांध
पोकाल रेवानी स्थितिले जेनी एटले उलट तेत्रीश सागरोपमनी स्थिति भने जघन्य
दश हजार वर्षनी स्थिति जाणवी. ॥ ७ ॥ गुरु शिष्य प्रत्ये कहेडे के (जश्तेलुयाके)
जेते सनिली गुं शांजली.(वेयरणीनिपुग्गाके०) वेतरणी नामनी नदी घणी पुर्ग एट
ले विपम केवी विपम तोके (णिसिजहाखुरश्वतिरकसोया के) कुर एटले बुरी
नी पेरे तीक्षण स्रोत एटले पाणीनुं पूर जेने विपे एवी (वेयरणीनिउग्गां के०) ते
वेतरणी नदी मादा विपम तेमां (तेके ) ते नारकीन नरकनी नृमिना तापे तप्या
बता पाणीना थर्थि तरस्या थका (तरंति के०) तरे पण केवा बता तरे तोके त्यां
जवाने श्रण बता (सुचोश्याके०) बाणना चोया एटले प्रेखा तथा (सत्तिसुहम्ममा
णा के) शक्ति नाले करी हणाता थका ते नदीने उखे पीडया बता बलात्कारे ते वेतर
पीनदीअगाध माटे तरवाने असमर्थ बता पण तरे तेवारे घणाज फुःखी थाय पनी तर
वाने नौकानी वांछा करे तेवारे फरीथत्यंत दु:खी थाय ते थागती गाथायें कहे. ॥७॥

रायधनपतसिंघ बहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. '२१ ॥ दीपिका-थंगारराशि ज्वलितं सह ज्योतिपा वहिना वर्तत इति सज्योतिमिस्तेनो पमा यस्यां सा तउपमा तामंगारतुव्यां नूमिमाक्रमंतस्ते नारकादह्यमानाः करुणं दीनं स्तनंत्यादति । तत्र बादरानेरनावात्तपमा नूमिमित्युक्तं । एतदपि दिग्दर्शनार्थमुक्त। अन्य था नारके चिरस्थितिकालस्थितयः । तथाहि । उत्कृष्टतस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि जघन्य तन्तु दशवर्षसहस्राणि तिष्ठति ॥ ७॥ सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमाद । यदि ते त्वया श्रु ता वैतरणी नाम दारोमरुधिराकारजलवाहिनी नदीयनिउर्गा विपमा यथा निशितस्ती क्ष्णः कुरः स्यादेवं तादणानि स्रोतांसि प्रवाहायस्याः सा तीदणस्रोताः। तथा ते नारका तापतप्ताजलं पातुमिडवो वैतरणीमतिउगी तरंति । किंनूताः ।पुणा शरेण प्रतोदेने व प्रेरिताः शक्तिनिः शस्त्र विशेपैहन्यमानाः। तृतीयार्थे सप्तमी ॥ ७ ॥ ॥ टीका-तेच नयोधांतादिनु नष्टायदनुनवंति तदर्शयितुमाह । (इंगालेत्यादि) थं गारराशि खदिरांगारपुंजं ज्वलितं ज्वालाकुलं तथा सह ज्योतिपोद्योतेन वर्ततइति सज्यो तिमिस्तेनोपमायस्याः सा तउपमा तामंगारसन्निनां नूमिमाक्रमंतस्ते नारकादंदह्यमा नाः करुणं दीनं स्तनंत्याकंदति । तत्र बादराग्नेरनावात्तउपमां नूमिमित्युक्तं । एतदपि दिग्दर्शनार्थमुक्तमन्यथा नारकतापस्येहत्याग्निना नोपमा घटते । तेच नारकामहानगरदा हाधिकेन तापेन दह्यमानाअरहस्वरायप्रकटस्वरामहाशब्दाः संतस्तत्र तस्मिन्नरकावा से चिरं प्रनूतं कालं स्थितिरवस्थानं येषां ते । तथा खुत्रुटतस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमा णि जघन्यनोदशवर्षसहस्राणि तितीति ॥ ७॥ (जस्तेमुयाइत्यादि)। सुधर्मस्वामी जंबूखामिनं प्रतीदमाद। यथा नगवतेदमाख्यातं यदिते खया श्रुता श्रवणपयमुपाग ता वैतरणी नाम दारोमरुधिराकारजलवाहिनी नदीयानिमुख्येन अर्गानि पुरखोत्पा दिका । तथा निशितोयथा हुरस्तीदणानि शरीरावयवानां कर्तकानि स्त्रोतांसि यस्याः सा। तथा तेच नारकास्तप्तांगारसन्निनां नूमिं विहायोदकं पिपासवोऽनितताः संतत्तापाप नोदायाऽनिविषिक्ष्वोवा तां वैतरणीमनिी तरंतिकथंभूताः।इपुणा शरेण प्रतोदेनेव चो दिताः प्रेरिताः शक्तिनिश्च हन्यमानास्तामेव नीमां वैतरणी तरंति तृतीयार्थ सप्तमी॥७॥ कीलेदि वितंति असादुकम्मा, नावं नविते सम विष्पर्णा ॥ अन्नेतु सूलाहिं तिसूलियादि, दीदाहिं विझूण अहे करंति ॥५॥ केसिंच बंधित्तु गले सिलान, नदगंसि बोलंति मदालयंसि ॥क लंबुयावालय मुम्मुरेय, लोलंति पचंति अतह अन्ने ॥१॥ थर्थ-(थसादुकम्माके) पीते थसाधुकर्मा पापकारक एवा नारकी ते नावमाहेलाजे

२७२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं.
लोखमना (कोलेहिके) खीला तेणेकरी (विशंतिके ) वींधाय (नावंचवितेके०)
नावायें चढ्या ( सविप्पहूणाके०) स्मृतिविप्रहीणा स्मृतिदीन एटले विवेकरहित थाय
तथा (अन्नेतुके०) अन्य वजी परमाधार्मिक लोक ते नारकीचने नाशी जता देखीने
(सूलाहिंतिसूलियाहिंदीहाहिके०) त्रिशूलसहित एयी दी एटले लांबी शूली (विकू
अहेकरंतिके०) वींधी करीने नीचा धरतिने विपे नाखे ॥ए। (केसिंच बंधित्तुगलेसिला
के) केटलाक नारकीने परमाधार्मिक लोक तेमना गलामा अत्यंत वजनदार शिला
बांधीने (महालयसि के०) माहा अगाध मा एवा (उदगंसिबोनति के०) पाणीमा
बोले फरी तेमांडेयी काढीने पठी (कलवुयावालुयमुम्मुरेयके०) कलंबू फूल शरखी वे
सूने विपे तथा मुम्मुरेय एटले अनीने विपे (सोलंति के०)आधा पाग घाले अत्यंत
तप्रेती माहे चणानी परे शेके (तच्यने के.) त्यां बसी अन्य परमाधार्मिको (पचं -
तिबके० ) ते नारकीने मांसनी पेशीनी पेरे पचावे तुहंपिया मांसार इत्यादि.॥ १० ॥
॥ दीपिका-तान् नारकान वैतरणीजसतप्तान लोहकीलाकुला नावमागचंतःपूर्वारुढा
असाधुकर्माणः परमाधार्मिकाः कीलेषु कंतेषु विध्यंति तेच विध्यमानावैतरणीजन न
एसंझाः स्मृतिविहीणागतकर्तव्यविवेकाः स्युः। धन्ये पुनर्नरकपालानारकैः कीडंतस्ता
न त्रिशूलिकानिः शूलानिर्दीर्घा निर्विध्वा अधोनूमो जालपंति ॥ए। केपांचिन्नारकाणांगले
ते परमाधार्मिकाः शिला बध्वा महति जले बोलति मलयंति ततः समाकृष्य पुनर्वैतर
एगीनद्याः कनंबुकावालुकायां मुर्मुराग्नौ लोलयंति अन्येच नारकान् तत्र नारकावासे
नष्टकदिप्तमांसवत् पचंति ॥ १० ॥
॥ टीका-किंच (कीलेहीत्यादि ) तांश्च नारकानत्यंतदारोमेन मुर्गधेन वैतरणीजले
नानितप्तानायसकीनाकुलां नावमुपगतः पूर्वारूढायसाधुकर्माणः परमाधार्मिकाः
कोलेषु कंठेषु विध्यंतीति । तेच विध्यमानाः कलकलायमानेन सर्वस्रोतोनुयायिना वैतर
पीजलेन नष्टसंझायपि सुतरां स्मृत्या विहीणायपगतकर्तव्यविवेकानवंति । अन्ये पु
ननरकपालानारकः कीइंतस्तानटांस्त्रिशलिकानिर्दीर्घिकानिरायतानिर्विध्वा थधोनूमा
कुर्वतीति ॥ ए॥ अपिच (केसिंचइत्यादि) केपां चिनारकाणां परमाधार्मिकाम
हती शिलां गले बा महत्युदके (बोतित्ति) निमऊयंति । पुनस्ततः समाकृष्य वै
तरणीनद्याकलंबुकाचालुकायां मुर्मुराग्नौ च लोलपंत्ति अतितप्तवालुकायां चणका
निव समंततोयोलयंति । तथान्ये तत्र नरकावासे स्वकर्मपाशावपाशितान्नारकान् सुंदके
प्रोतकमांसपेशीवत् पचंति नर्जयंतीति ॥१०॥

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रद नांग सरा. १७३ असूरियं नाम महानितावं, अंधतमं उप्पतरं महंतं ॥ नटुं अ देशं तिरियं दिसासु, समाहित जन गणीकियाई ॥१५॥ सी गुहाए जलणेतिनहे, अविजापान मस जुत्तपमो ॥ सया य कसूर्ण पुण घम्मगणं, गाढोवणीयं अतिरकधम्मं ॥१॥ अर्थ-)असूरियनामके०) नथी ज्या सूर्य तेने असूर्य स्थानक कहिए एटले कुंनीने, याकारे माहाअंधकाररूप नरकावास, तथा ज्या (महानितावं के०) माहा अत्यंत तापने (थंधतमं के) अत्यंत अंधकारने, एवा (उप्पतरं महंतके०) महोटा विशाल उत्तर स्थानकने पापना उदयथी ते नारकी पामेते. (जबके०) जे नरकावासमां सर्वकाल (उडुंघहेअंतिरियं दिसामु के०) चुं नीचे बने तिएटले सर्व दिशाजने विपे (अगएीकियाईके ) प्रज्वलित थनीने (समाहित के)स्थाप्यो थर्थात् ज्यां सदा काल अनी बल्यां करेठे एवा कष्ट मांहे नारकीने पाडे. ॥ ११ ॥ (जंसीगुहाए जल पतिरहेके०)जे नरकावासने विपे उंटने थाकारें गुफा ते गुफा मांहे प्रवेश करतोज थ मीनाथावतमा पढे एवो (अविजा के०) बजाए बापडो पोताना कर्मने नथी जाणतो तथा(खुत्तपमोके०) लुप्तप्रझो एटले जेनी प्रज्ञा लोपाइ गश्चे, एवो उतो ते नार की त्यां(मसइके०) दाजे बजे (सयायकलुएंके०) सर्वकाल करुणप्राय दयामणु एवं (पुण घम्ममाके) पूर्ण तापनुं स्थानक त्यां (गाढोवणीयंके०) याकरा पापकर्मे करी ढोरं (थ तिरकधम्मंके०)ज्यां अत्यंतफुःखरूपनुज धर्म एटले वनावठेएवं स्थानक नारकी पामे. ॥ दीपिका-(असूर्यति) नविद्यते सूर्योयस्मिन् सोऽसूर्यानरकोंधकारमयस्तं महानि तापं धंधतमसं कुष्प्रतरं महांत नरकं पापोदयाद् व्रजति तत्र च नरके उर्ध्वमधस्तियक च सर्वदिष्ठ समाहितीव्यवस्थापितोऽग्निः प्रज्वलतीति ॥ ११ ॥ (जंसीति) यस्मिन् न रके प्राणी गुहायामिव ज्वलनेऽनोऽतिवृत्तःप्राप्तवेदनानुगतः स्वरुतं पापमजानन् लुप्तप्रझो गतप्रज्ञानिवेकोदवह्यते । तथा सदा करुणं पुननिं धर्मस्थानमापत्स्थानं गाढमत्यर्थमु पनीत उरुतेन थतिफुःखरूपोधर्मस्वनावोयस्मिन् तत्तथा एवंविधं स्थानं ते व्रजति नय त्र उखविश्रामः । यतः यिधिनिमीतणमेत, नठिसुदंरकमेवथपुबई । निरएनेरस्था एं, थहोनिसंपरमाणाणं ॥१२॥ ॥ टीका-तथा (अमरियमित्यादि) ।नविद्यते सूर्योयस्मिन् सोऽसूर्यानरकोवह सांधकारः कुंनीपाकाहतिः सर्वएव वा नरकावासोऽसूर्योव्यपदिश्यते । तमेवंजूर्त महा ទី១២ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. नितापमंधतम इष्प्रतरं उरुत्तरं महांतं विशाल नरकं महापापोदयाति । तत्र च नरके कर्वमस्तिर्यक् सर्वतः समाहितः सम्यगाहितोव्यवस्थापितोग्निर्जाज्वलतीति । पच्यते च । (समूसिजनगणीकियांइ) यत्र नरके सम्यगूधैश्रितः समुतितोऽग्निः प्रज्वलति तं तथाजूतं नरकं वराकात्रजतिः ॥ ११ ॥ किंचान्यत् (जंसियहाएइत्यादि) यस्मिन्नरके ऽतिगतोऽसुमान् गुहायामित्युष्ट्रिकाकतौ नरके प्रवेशितोज्वलनेऽग्नावतिवृत्तोवेदनानि नूतत्वात्स्वकृत उश्चरितमजानन लुप्तप्रज्ञोऽपगतावधिविवेकोदंदह्यते । तथा सदा सर्वकालं पुनः करुणप्रायं कृत्स्नं वा धर्मस्थानमुलस्थानं तापस्थानमित्यर्थः। (गाढंति ) अत्यर्थमु पनीत ढौ कितं दुष्कतकर्मकारिणां यत् स्थानं तत्ते व्रजति । पुनरपि तदेव विशिनष्टिय तिसुखरूपोधर्मः खनायोयस्मिन्निति । इदमुक्तं नवति । यदिनिमेपमात्रमपि कालं नत स्य :श्वस्य विश्रामइति । तउक्तं । अलि णिमीलरामेत्तं गति सुहं उरकमेव पडिबई ॥ णिरए ऐरश्याएं, यहोणिसं पञ्चमाणाणं ॥ १ ॥ १२ ॥ चत्तारि अगणिने समारभित्ता,जेहिं कूरकम्मा नितविंति वाल ते तब चिठति नितप्पमाणा, मावजीवंतुवजोतिपत्ता ॥२॥ सं तवणं नाम महादितावं, ते नारया जच असाढुकम्मा॥ हदि पाएदिय बंधिळणं, फलगंवतवंति कुहाडहवा ॥२४॥ अर्थ-(चत्तास्थिगणि समारनित्ता के०) चारदिशे चार अग्नी समारंनीने एटले प्रज्वलित करीने (जेहिं के० ) जे नरकावासने विपे (कूरकम्मा के०) क्रूरकर्मना कर नार एवा परमाधार्मिको ते (यनितविंतिबालके०) यानी एवा बापडानारकीउने तपावे (तेतबचितिनितप्पमाणाके) तेनारकी त्यां पूर्वोक्त रोते ताप सहन करता कदर्थता अत्यंत दुःख जोगवता उता घणा काल सुधी रहे कोनीपेंरे तोके (मबावजीवंतुवजोति पत्ता के.) जेम जीवता मत्स्य अनी पासे मूक्या लता अत्यंत तापनु कुःख पामे पण परवश पणाने सीधे त्यांथी नासी शके नही, तेमते नारकी पण जाणी लेवा. ॥ १३ ॥ (संतवणंनाम के) त्यां ते नरकमांहे नारकीउने त्राबवा छेदवानुं जे स्थानकडे ते केवुले तोके (महानितापं के) सर्वने महा उरखनुं कारणले (जल के) ज्यां (असाहुकम्मा के०) असाधुकर्मि एवा परमाधार्मिको (कुहाडहवा के) हाथमा कुहाडो लइने (तेनारया के०) ते नारकीनने पकडीने (हवेहि पाएदियबंधि कणके.) तेना हाथ तथा पगबांधी(फलगंवतबंतिके०)काटनी पेरे त्राले छेदे.॥ १४ ॥ दीपिका-(चत्तारित्ति) चतसृष्वपि दिनु चतुरोग्नीन् समारन्य प्रज्वाल्य यत्र नरके फरक राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. राज्य मणिोनरकपालास्नवालं मूर्ख अनितापयंति नटित्रवत् पचंति तेनारकास्तत्रानितप्य मानाः कदर्यमानास्तिष्ठति । यथा मत्स्याजीवंतोज्योतिप्राप्ता अग्निगताः पीडयंते तथा पीडयमानाः॥ १३ ॥ (संतवणमिति) नामेति संनावनायां । संताएं बेदनं महानि तापं महाजावोत्पादकं । ततस्ते यत्र नरकावासे यसाधुकर्माणः कूरकर्माणोनरकपाला कुठारहस्तान् हस्तैः पादैश्च बध्वा फलकमिव काष्ठखंममिव तहपुर्वति विदंति.॥ १३ ॥ ।। टीका-अपिच । (चना रिश्त्यादि) चतसृष्वपि दिख चतुरोग्नीन् समारन्य प्रज्या ल्य यस्मिन्नरकावासे क्रूरकर्माणोनरकपालाथानिमुरव्येनात्यर्थ तापयंति नटित्रवत्प चंति बालमज्ञ नारकंपूर्वरुतश्चरितं । तेतु नारकजीवाएवमनितप्यमानाः कदीमानाः स्वकर्मनिगडितास्तत्रेव प्रनूतं कालं महाकुखाकुले नरके तिष्ठति । दृष्टांतमाह । यथाजी वंतोमत्स्यामीनापज्योतिरग्नेः समीपे प्राप्ताः परवशत्वादन्यत्र गंतुमसमर्थास्त त्रैव तिष्ठत्येवं नारकाअपि । मत्स्यानां तापासहिमुखादग्नावत्यंत दु:खमुत्पद्यतइत्यतस्तद्रह णमिति ॥ १३ ॥ किंचान्यत् (संतचमित्यादि) समेकीनावेन तक्षणं संतक्षणं । नामश स्टः संनावनायां । यदेतत्संतक्षणं तत्सर्वेपां प्राणिनां महानितापं महापुःखोत्पादकमित्ये चं संभाव्यते । यदेवं ततः किंचित्याह । ते नारकानरकपालायत्र नरकावासे स्वनवनादा गताप्रसाधुकर्माणः क्रूरकर्माणोनिरनुकंपाः कुतारहस्ताः परशुपाणयस्तान्नारकानत्राणान् हस्तः पादैश्च बवासंयम्य फलकमिव काठशकलमिवतक्ष्णुवंति तनूकुर्व तिदितीत्यर्थः १४ रुदिरे पुणो वच्च समुस्सिअंगे, निनुत्तमंगे परिवत्तयंता॥ पयंति एं पैरए फुरते, सजीवमठेव अयोकवल्ले॥२॥नोचेव ते तव मसीनवंति, पमिती तिवनिवेयणाए।तमाणुनागंअणुवेदयं ता, सुरकंति की इद उकडेणं ॥ १६॥ थर्थ-(रुहिरेके०) ते परमाधार्मिको ते नारकीजीवोनुज रक्त, काढीने कडादमा नाखी (पुणोके) फरी तेज लोहीमा ते नारकीचने पचावे ते नारकी केवाले तोके (व चके) गंध वस्तु तेणेकरी (समुस्सिके ) खरड्याने (अंगेके) थंग जेमना एचा ते नारकीने केवीगते पचाये तोके (निनुत्तमंगेके०) प्रथम तेमर्नु उत्तमांग नेदीने पठी (प रियनपता के.) परिचयंता एटले समु होय तेने उपरांत होय करे धने उपरतु तेने समु करे अर्थात उलटाची पलटाचीने पचावे. (पयंतिणेरइएफुरते के०) त्या पचता थका ते नारको तापे करी विज्वन उता थापा पाग उथलता हालता थका भ्रूजे, ट लयने, कोनीफेरे तोके (सजीवमोचथयोफवले के०) जेम जीवता मत्स तप्त लोखं २७६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्याध्ययनं. मनी कडाहमा नाख्या थका अत्यंत टलवले, तेनी रे ते नारकी पण वेदना सहन करता थका टलवले.॥ १५ ॥ (नोचेवतेतवमसीनवंति के) पण ते नारकी त्यां पचा व्या थका बलीने नस्म नथाय, (एमिजतीतिवनिवेयणाए के० ) मरण पामे नही शरीर बांझे नही. अत्यंत उग्र वेदनाये पण पोताना कृतकर्म (तमाणुनागं के० ) ते कर्मनो अनुनाग जे विपाक तेने (अणुवेदयंता के०) अनुवेदता एटले नोगवता थका (अरकंतिऽस्कोहिकडेणं के०) सीतोमवेदना दहन हनन बेदन नेदन ताडन तनादिक तथा तण त्रिशूलारोपण कुंनीपाक सालम्लो वृदादिके करी उप जावेता जे उख, ते उखेकरी पुखीथका पोताना करेला पुरुतने योगे त्यां जीवता थ काज रहे पण यायुष्य पूरण कथा विना मरण पामेज नही. ॥ १८ ॥ :॥ दीपिका-(रुहिरेत्ति) ते नरकपालास्तानरकान स्वरुधिरे तप्तकवल्या प्रक्षिप्त पुनः पचंति । वर्च:प्रधानानि समुन्त्रितानि अंत्राण्यंगानि वा येपांते तथा तान् । निनं चूर्णितमु समांगं शिरोयेपाते तथा तान् । के पचंतीत्याह । परिवर्तयंत उत्तानानधोमुखांश्च कुर्वतः। पंवाक्यालंकारे । तान् स्फुरतश्तश्वेतश्च विव्हलान् सजीवमत्स्यानिव लोहकवल्या पचंति ॥ १५ ॥ (णोचेवेति) ते च नारकाएवं वन्दिनापच्यमानायपि नमपीनवंति ननस्म सातूनवंति नरकानुनावात् । तथा तीनवेदनया नापरमग्निप्रक्षिप्तमत्स्यादिकमप्यस्ति य न्मीयते उपमीयते । अथवा तीवानिवेदनयापि अननुनूतस्वकर्मत्वाननियंते तं छेदनने दनादिकमनुनागं कर्मविपाकमनुवेदयंतोऽनुनवंतस्तिष्ठति । तथा कृतेन सुष्कतेन ःखि नोडरवयंति पीडयंतिः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-थपिच (रुहिरेपुणोत्यादि) ते परमाधार्मिकास्तान्नारकान्स्वकीये रुधिरे तप्तकवल्या प्रदिप्ते पुनः पचंति । वर्चःप्रधानानि समुनितान्यंत्राण्यंगानि वा येपाते तथा तान जिन्नंचूर्णितमुत्तमांगं शिरोयेषां ते तथा तानिति । कथं पचंतीत्याह । परिवर्त पेतवत्तानानवाङ्मुखान् वा कुर्वतः । णमिति वाक्यालंकारे । तान् । स्फुरतश्तश्वेतश्च वि व्हलमात्मानं निक्षिपंतः सजीवमत्स्यानिवायसकवल्यामिति ॥ १५॥ तथा ( पोचेवे त्यादि ) तेच नारकाएवं बहुशः पच्यमानायपि नोनैव तत्र नरके पाकेवा नरकानुनावे वा सति मपीनवंति नैव नस्मसाभवति । तथा तत्तीवानिवेदनया नापरमग्निप्रदिप्तमत्स्या दिकमप्यस्ति यन्मीयते उपमीयते अनन्यसदृशी तीवां वेदनां वाचामगोचरामनुनवंती त्यर्थः । यदिवा तीवानिवेदनयाप्यननुनूतस्वरुतकर्मखानधियंवइति प्रनूतमपि कालं याव तत्तादृशं शीतोमवेदनाजनितं तथादहनबेदननेदनतरणत्रिशूलारोपणकुंजीपाकशाल्मल्या रोहणादिकं परमाधार्मिकजनितं परस्परोदीरणनिष्पादित चानुनागं कर्मणां विपाकमनुवेदयं । ..

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. शश
तः समनुवेदयंतः समनुनवंतस्तिष्ठति । तथा स्वकतेन हिंसादिनाऽष्टादशपापस्थानरूपेण
सतनोदीर्णःखेन खिनोःवयंति पीडयंते नाक्षिनिमेपमपिकालःखेन मुह्यंतइति ॥१६
तेदिंच ते लोलणसंपगाढे, गाढं सुतत्तं अगणिं वयंति ॥ न तव
सायंलदती निग्गे, अरशियानितावा तदवी तविति ॥१७॥
से सुचईनगरवदेव सहे,उदोवणीयाणि पयाणि तत ॥ नदिमक
म्मापनदिमकम्मा, पुणोपुणो ते सरदं उदेति ॥ १७ ॥
अर्थ-(तेहिंच के) ते नरकावासने विपे (तेके०) ते नारकीने (लोलणसंपगाढे
के०)बालोलवे एटले श्राधा पाठा करवे करीअत्यंत व्याप्त शीतात उताएवा नारकी सुखने
अर्थ (गाढंसुतत्तंअगणिवयंतिके०)अत्यंततप्त अग्नीने विपे जाय,परंतु(नतासायंसहतीनि
मुग्गे के०) त्यां विपम अग्नीस्थानने विपे पण शातान पामे (घरशितानित्तावा तह
वीतचिंतिके०) निरंतर ज्यां याकरो ताप एवा नरकने विपे परमाधार्मिक तेने तपावे,
तेल तप्तकरी तेने कष्ट थापे,एम अनेक प्रकारे परमाधार्मिक देवो नारकीजीवोने वेदना
करे.॥ १७ ॥ (सेसच्चईनगरवहेवसदेके०) तेनरकमांह नारकीना थानंद शब्द नगरना
वधजेवा संनलाय जेम कोइएक नगरनो नाश करे तेबारे माहा कोलाहल शब्द था
य एवो थाकंद शब्द हामात, हातात, दुं अनाथ ताहारे सरणागत, मुजनेराख, इत्यादि
शब्द सांजलीये (ऽहोवणीयाणिपयाणितबके) मुखोपनीतानिपदानितत्रनरकेशब्दः एट
ले त्यां नरकने विपे करुणा प्रताप सहित एवा पूर्वोक्त पदोना दयामणा शब्द बोले (चदि
मुकम्माणदिमकम्मा के ) जेने कटुक विपाकरूप कर्म वर्तमानकाले उदय थयावे
एवा नारकीने मोहनीय कर्मना उदयवाला एवा परमाधार्मिक देवो (पुणेपुणोतेके) ते
पुनःपुनःपूर्वोक्तरीते (सरदंउहेतिके०) उत्साह सहित नारकीउने एटलाउःख करे.॥१७॥
॥दीपिका-( तेहिंचेति) तत्र नरके नारकाणां सोलनेनेतःपरतोघोलनेन संप्रगाढे
व्याप्ते शीतातानारकागाढमत्यर्थ सुतप्तमनिवति । तत्राप्यनिस्थानेऽनिगें सात
सुखं न लनंते । अरहितोनिरंतरोऽनितापोयेपांतेऽरहितानितापास्तथापि तानरकपा
लास्तापपंति तप्ततैलादिना दहंतीति ॥१७॥ (सेति) से श्रथ तेषां नारकाणां जयान
कागदोनगरवधश्च भूयते । यथा नगरसंवधी महानाकंदः स्यात्तागोकुवेनोपनीतानामु
चारिताना पदानां हामातः हातातइत्यादीनां तत्र शब्दः श्रूयते । उदीमुदयप्राप्त क
मे येपांते तया नेपामुदोर्णकर्माणोनरकपालामिय्यावहास्यरत्पादीनामुदये वर्तमानाः
पुनःपुनस्ते सरहंसोत्साहं नारकान् अवयंति ॥ १७ ॥

ING वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. ॥ टीका-किंचान्यत् । (तेहिंचेत्यादि) तस्मिंश्च महायातनास्थाननरके । तमेव वि शिनष्टिनारकाणां लोलने सम्यक् प्रगाढोव्याप्तोन्नतः सतथा तस्मिन्नग्के शीताता. संतो गाढमत्यर्थ सुप्नु तप्तमग्नि व्रजति। तत्राप्यग्निस्थानेऽ निगै दह्यमानाः सातं सुखं मनाग पिनलनंते। अरहितोनिरंतरोऽनितापोदाहोयेपांते अरहितानितापास्तथापि तान्नार कास्तेनरकपालास्तापर्यतीत्यर्थः। तततैलाग्निना दहंतीति ॥ १७॥ थपिच (सेसच्चई त्यादि) सेशब्दोऽथशब्दार्थ । थथानंतरं तेषां नारकाणां नरकपालरौईः कदीमानानां नयानकोहादारवप्रचुरआक्रंदनशब्दोनगरवधश्व श्रूयते समाकर्ण्यते वेन पीमयोप नीतान्युञ्चरितानि करुणाप्रधानानि यानि पदानि हामातस्तात कष्टमनाथोहं शरणागत स्तव त्रायस्व मामित्येवमादीनां पदानां तत्र नरके शब्दः श्रूयते । उदीमुदयप्राप्त कटुवि पाक कर्म येषां तथोदीर्णकर्माणोनरकपालामिथ्यावहास्यरत्यादीनामुदये वर्तमानाः पुनः पुनर्बदुशस्ते (सरहंतित्ति) सरनसं सोत्साहं नारकान उपयंत्यतस्तदसह्यं नानाविधैरुपा यैखमसातवेदनीयमुत्पादयंतीति ॥ १७ ॥ पाणेहिणं पाववि जयंति, तं से पत्रकामि जदा तदेण। दमेदि तथा सरयंति बाला, सवेदिंदमदि पुरा कएदिं ॥रा ते दम्म माणा गारगे पडंति, पुन्ने पुरूवस्स मदानितावे॥ते तत्र चिति उरूवनरकी, तुझंति कम्मोवगया किमीदिं ॥ ३० ॥ अर्थ-वाक्यालंकारेने (पाणेहिणंपावविठजयंतिके.) ते पापिष्ट परमाधार्मिको नार की प्राणीना इंशी विमुक्त करे नपांग वेगलाकरे (तसेपवरकामिजदातहेणं के० ) ते ना रकीने एटला उख सावास्ते करे तेना कारण तमने यथा तथ्य . के०) त्यां (दोहिं के) मुख विशेष एटले पाउला नवना करेला कर्म तेनेतरयंति के) संनारीने तेनरकपाल पुरुषो तेने कहेके अरे बापडा तें पूर्वनवने विपे मांसन कृष्ण, मद्यपान, जीवघात, मृपावाद, चोरी, परस्त्रीगमन, करखाने, ते सांप्रत ताहारे उद य थाव्याने, तेने योगे तुंरु.ख जोगवेने, माटे याम सावास्ते पारडेठे. एरीते (बाला के ) ते परमाधार्मिक पुरुपो (सवेहिं के०) सर्वथा प्रकारे (दमेहि के.) ते नारकीने उ.खरूप दमेकरी (पुराकएदिके०)पूर्वरूत कर्मना उदय थकी पीडा करे. ॥१॥ तेहम्म माणाणरगेपडंति के.) ते नारकी हणाया थका पांचशे योजन उंचा वतीने नरकने एकदेसें पडे ते नरक केवाले तोके (पुन्नेकुरुवस्स महानितावे के०) पुटरूप माहातापे करी पूर्ण, नाना प्रकारना फुःख तथा मल सहित, (तेतचितिरुवनरकी के०) १ . , राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. जए त्यांते नारकी अगुची वस्तुना पाहारी बता घणोकाल सुधी रहे (तुति कम्मोवगया किमीहिं के०) कर्मने वस पड्या एवा नारकीने परमाधार्मिक विकूर्विने पीहे. ॥ २० ॥ ॥दीपिका-(पाणेहिणमिति) वाक्यालंकाराते पापानरकपालाःप्राणःशरीरेश्यिादि निर्वियोजयंति येनैवं मुखं ते लनंते तहुःखकारणं ने नवतां याथातथ्येन सत्यतया प्रव पामि तेषां दमर्नरकविजोवैस्तत्र बालानरकपालाः पूर्वरुतं स्मारयति । पूर्वनवे त्वं मां सानि खादति पिवनिमय गति परदारान् । सांप्रतं विपाकप्राप्तेन कर्मणा किमेवमार्क दतीत्येवं पुरातः सःख विशेपैस्तादृशमेव उखमुत्पादयंति. ॥ १५ ॥ (तेऽति) ते नारका हन्यमानानष्टाः संतोऽन्यम्मिन् घोरतरे नरके पतति । किनूते पूर्णे नृते। रूपं घि छामृङ्मासादिमलं तस्यनृते महानितापेऽतिसंतापोपेते तत्र नरके दुरुपस्याच्यादि एस्तिष्ठति । तथा समिनिर्नरकपालकतैः परस्पररुतश्च तुद्यते व्यथ्यंते । तथा चागमः । उहीसनमासुणं पुढवीसुनेरइया पहूमहंताई लोहियकुंथुरुयाई विनविना थपमस्स कायं समचरंगेमाणा ५ अपुडायमाणा ५ चिति ॥ २० ॥ ॥ टीका-तथा (पारोहिणमित्यादि) एमिति वाक्यालंकारे। प्रायः शरीरेडियादिनि स्ते पापाः पापकर्मणोनरकपालावियोजयंति शरीरावयवानां पाटनादिनिः प्रकोर्विक तनादययवान् विश्लेपयंति। किमर्थमेवं कुर्वतीत्याह । तदुःखकारणं नेयुप्माकं प्रवक्ष्यामि याथातथ्येनावितयं प्रतिपादयामीति । दंडयंति पीडामुत्पादयंतीति दंमाउरव विशेषा स्तनारकाणामापादितैवीलानिर्विवेकानरकपालाः पूर्वरुतं स्मारयति । तद्यथा । तदा रुष्टस्त्वं खादसि समुल्लत्य प्राणिनां मांसं तया पिबसि तं तसं मद्यं च गवति परदा रान सांप्रत तापाकापादितेन कर्मणा नितप्यमानः किमेवं रारटीपोत्येवं सवैः पुरा कृतदेहःखावशेपैः स्मरयंतस्ताहा नूतमेव दुःख विशेपमुत्पादयंतोनरकपानाः पीमयं तीति ॥ १५ ॥ किंच (तेहम्ममाणाइत्यादि) ते वराकानारफाहन्यमानास्तोद्यमा नानरकपालेन्योनऐऽन्यस्मिन् पोरतरे नरक कदेशे पतति गति । किंजूते नरके पूर्ण नते । इष्टं रूपं यस्य तदुरूपं विपासृग्मांसादिकं मतं तस्य नृते तथा महानितापित संता पोपेते ते नारकाः स्वकर्माववक्षास्तत्रयनूते नरके रुपनहिणोऽगुच्यादिनदकाः मनू तं कालं यायत्तिति । तथा समिनिर्नरकपालापादितः परस्पररुतश्च स्वकीपगताः स्वकर्म ढाकितानुयंत व्यष्यते इति । तथाचागमः ।. जीसत्तमासुणं पुढवीसु नेरश्यादूपमई ताई सोहिथुरुवाई वित्तियन्नमनस्सकायंसमचउरंगे माणामाणा थपुजायमाण थपुडायमाणा विति ॥ २० ॥ ..

ज० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पंचमांध्ययनं. सया कसिणं पुण धम्मगणं,गाढोवणीय अतिउकधम्माअंदूसु परिकप्प विदत्तुदेदं, वेदेण सीसं से नितावयंति ॥२॥दिति वा लस्स खरेण नकं, नहेवि दिति ज्वेवि कन्ने । जिनं विणिकरस वितबिमित्तं, तिरकादि सूलाइ नितावयंति ॥२२॥ अर्थ-(सयाकलिम्पुणधम्मवाणं के०) सर्वदाकाले ते नरक परिपूर्ण धर्म एटले था तापर्ने स्थानक त्यां (गाढोवणीयं के ) कर्मने उदये ढोया एवा नारकी (अतिउरकध म्मं के०) अत्यंतपुःखनो धर्म एटले खनाव ज्यां (अंदूसुपरिकप्पविदत्तुदेहं के०) ते स्थानके नारकीनो शरीर निवडबंधमांहे प्रक्षेपीने (वेहेणसीसंसे के) मस्तके विक रीतेने (नितावयंति के०) तपावे सर्व शरीर चर्मनी पेरे विस्तारीने खीलायें करीउ खेडे. ॥१॥ ते परमाधार्मिक (बालस्स के०) ते अज्ञानी नारकीना (खुरेण के०) कुर एटले जुरी करीने (नकके०) नासिकाने (लिंदंतिके) दे तथा (उहे विदितिवेविकन्ने के०) उष्ठ बेदे तथा बने कान पण बेदे तथा मद्यमांसादि मृषाबो लवू इत्यादि पाप तेमने संनारी थापीने (जिनंविणिकस्सविहनिमित्त के) ते नारकी नी एक विहब प्रमाण जीन बाहेर काढीने (तिरका हिंसूलाइनितावयंतिके०) तीक्षण सू लिये करी संतापे, छेदे एरीते ते नारकीने पीडे वेदना यापे. ॥ २२ ॥ ॥ दीपिका-(सयेति ) सदा कृत्स्नं संपूर्ण धर्मस्यातपस्य स्थानमुष्मस्थानं नयति गाढेहदैः कर्मनिरुपनीतं ढौकितं यतिखमेव धर्मः स्वनाचोयस्यतत् एवं विधे स्थाने स्थि तोतुःषु निगडेषु देहं विहत्य प्रदिप्य तथा शिरश्च(से)तस्य वेधनेनारकस्य रंधोत्पादने नानितापयंति कीनकैश्च सर्वाण्यंगानि वि चर्मवत् कीलयंति ॥ ११ ॥ (विदंतीति) दं नरकपालाः बालस्याज्ञस्य गुरप्रेण नासिकां विदंतीति । तथा उठौ कणेच वावपि विं तेति तथा जिव्हां वितस्तिमात्रां बहिनिष्काश्य तीक्ष्णशूलानिरनितापयंति अपनयंति ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (सयाकसिणमित्यादि) सदा सर्वकालं कृत्स्नं संपूर्ण । पुनस्तत्र नरके धर्मप्रधान वमप्रधानं स्थितिस्यानं नारकाणां नवति । तत्राहि प्रलयातिरिक्ताग्निवा तादीनामत्यंतोमरूपत्वात्तच हदैनिधत्तनिकाचितावस्थः कर्मनि रकाणामुपनीत ढौकि त। पुनरपि विशिनष्टिायतीव खमसातावेदनीयं धर्मः स्वनावोयस्य तत्तथा तस्मिंश्चैवंविधे स्थाने स्थितोऽनुमान अंषु निगडेषु देहं विहत्य प्रदिप्य च यथा शिरश्च (से)तस्य नारक स्य वेधेन रंधोत्पादनेनानितापयंतीति ॥२१॥ यपिच (विदंतिबालस्सेत्यादि) ते परमा धार्मिकाः पूर्वश्चरितानि स्मरयित्वा बालस्याज्ञस्य निर्विवेकस्य प्रायशः सर्वदा वेदनास .. .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जेनागम संग्रह नाग उसरा. २०२ मुद्धातोपगतस्य कुरप्रेण नासिकां विंदति तयौष्टायपि चावपि कण दिति तथा मय मांसरसाऽनितिप्सोमपानापिणोजिव्हां वितस्तिमात्रामादिप्य तीदणानिः शूलानिरनि तापयंत्यपनयंति ॥ २२॥ ते तिप्पमाणा तलसंपुमंब, राईदियं तव थणंति बाला॥ गलति ते सोणिअपूयमसं, पडोश्या खारपाश्यिंगा ॥२३॥जश्ते सुता लो दितपूअपाई, बालागणी तेअगुणा परेणं ॥ कुंनी महंताहियपोर सीया, समूसिता लोदियपूयपुरमा ॥ २४ ॥ अर्थ-(ते के ) तेनारकी कान होत प्रमुख अंगोपांगना वेदन थकी (तिप्यमाणा के u) लोहिजरता थका (तलसंपुमंव के) सुका ताडकना पान जेम पवने उडता गद करे, तेनीपेरे (राईदियंतउथरांतिवालाके) ते बाल यज्ञानी निरविवेकी एवा ना रकी वापडा रात्र दिवश त्यां याकंद शद करे ( गलतितेसोणियपूयमंतं के) त्याते नारकीना थंगोपांग वेद्या पठी तेना शरीरमांथी लोही परु तथा मांसादिक जरे (प जोश्या के ) तेवारे तेने शेककरी थानीय प्रज्वालीने (खारपक्षियंगा के ) लवणा दिक खारे अंगोपांग खरड्या ठता रुधिर परु अने मांस एटलावाना रात्र दिवस ते मना गरीरमांथी गलता थका रहे॥२३॥वजी श्रीसुधर्मस्वामी श्रीजंबूस्वामी प्रत्ये कहे के, (जश्ते के० ( यदि ते श्रीमहावीर नापित (लोहितपूयपाई के०) रुधिर थने प रुनी पात्री एटले रुधिर थने पाकीरुविर ते परु ए बंने ज्यां पचेठे एवो स्थानक कुं जी नाजन विशेष ते (सुता के ) ते सांनजी ते केवीचे तोके (वालागणीके०) नवी थग्नीना (तेय के०) तेज करता पण (गुणापरेणं के०) गुणे करी यधिकचे एटले थ त्यंत वलतीने (कुंनीमहंताहियपोरसीया के) एवी पुरुप प्रमाण थकीयधिक मो टी कुंनी नाजन विशेष ते केवीचे तोके (समूसिता के.) उंटने श्राफारे उंचीने थने (लोहियपूय पुरणा के० ) रुधिर थने परु एणे करी परिपूर्ण नरेलीवे.॥ २५ ॥ ॥ दीपिका-(तेऽति) ते नारकाः शोणित तिप्यमानाः स्वंतोयत्र रात्रिंदिनं गमपति तत्र प्रदेशे ताजपुटाश्च पवनप्रेरितगुप्फपत्रसंचयाश्च सटा विखरं स्तनंति कंदति । चन्हिना प्रयोतिताज्यालिताः झारेण दिग्धांगाः शोणितं पूर्व मांसं चाहनि शं गतंति. ॥ २२ ॥ (नईति ) सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनं चक्ति । यदि ते त्वया क्षुता लो हिन रुवि पूर्व पारुधिरं ते देयपि पक्तुं शीतमम्याः सालोहितप्यपाचिनी कुंनी पुनः किंजूता । वालः प्रत्ययोनिस्तम्यतेजोनितापः सएव गुणोयम्याः सा बाजासितेजोनिताप + - श्र हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. गुणा परेणापरेण प्रकर्पण तथा पुनः किंजूता महती बृहत्तरा (अहियपोरिसीयेति ) रुपप्रमाणाऽधिकसमुत्रिता उष्ट्रिकारुतिः ऊर्ध्व व्यवस्थिता लोहितपूर्णा ॥२५॥ ॥ टीका-तथा । (तेतिप्पमाणेत्यादि) ते छिन्ननासिकोटजिव्हाः संतः शोणितं तिष्य मानाः करतोयत्र यस्मिन् प्रदेशे रात्रिंदिनं गमयंति । तत्र बालाघज्ञास्तालसंपुटाइव पवनेरितगुष्कतालपत्रसंचयाइव सदा स्तनंति दो विस्वरमाक्रदंतस्तिष्ठति तथा प्रद्योति तावन्हिना ज्वतितास्तथा झारेण प्रदिग्धांगाः शोणितं पूयं मांसं चाहनिशं गलंतीतिः ॥ २३ ॥ किंच । (जश्तेसुताश्त्यादि ) पुनरपि सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमुद्दिश्य नगव चनमाविष्करोति । यदिते त्वया श्रुता थाकर्णिता।लोहितं रुधिरं पूयं रुधिरमेव पक्कं ते अपि पक्तुं शीनं यस्यां सालोहितपूयपाचिनी कुंजीतामेव विशिनष्टि। बालोऽनिनव प्रत्यग्रोग्निस्तेन तेजोनितापः सएव गुणोयस्याः सा बालाग्नितेजोगुणा परेण प्रकर्पण तप्ते त्यर्थः । पुनरपि तस्याएव विशेपणं महती वृहत्तरा (बहियपोरुसोयंति) पुरुषप्रमाणाधि का समुद्रितोष्टिकातिरूवं व्यवस्थिता लोहितेन पूयेन च पूर्णा सैवंनूता कुंनी समंत तोऽग्निना प्रज्वलिताऽतीव बीनत्सदर्शनेति. ॥ २ ॥ परिकप्प तासु पययंति वाले, अहस्सरे ते कलुणं रसंते ॥ तदा श्या ते तन तंवतत्तं, पङिङमाणातरं रसंति ॥ २५॥ अप्पेण अप्पं श्द वंचश्ता, नवादमे पुवसते सहस्से ॥ चिति तवा बढुकूरकम्मा, जहा कडं कम्म तहासि नारे ॥ १६॥ समजिणित्ता कसं अपजा, इजेहिं कंतेहि य विपर्णा ॥ ते उप्तिगंधे कसिणेयफासे,कम्मोवगाकुणि मे आवसंतित्तिबेमि ॥ २७ ॥ इति निरयविनत्तिएपढमोनहेसोसमत्तो॥ थर्थ-हवे त्या कुंनोमांहे नारकीने छु करे ते कहे. (परिकप्पतासुके०) ते परमाधार्मिक कुंनीमाहे घालीने (अस्सरेतेकसुपरसंते के०) धार्त शब्द करता तथा करुण प्रसा प करता एवा ते बापडा (बालेके०) अज्ञान नारकीने (पययंतिके) प्रकर्षे करी पचावे (तएहाश्यातेतवतंबतत्के०) तृपाये पीड्या थका पाणी मागे तेवारे तेने त्रांबु उकालीने तेनो रस (पहिऊमाणके० ) पावरावे तेवारे ते (अतरंरसंतिके) घणामां घणे दीनस्व रे करुणाकारी विलाप करे ॥ २५ ॥ (थप्पेणयप्पश्हवंचश्ता के० ) जेणे इह एटले था मनुष्य नवमां अल्पसुखने अर्थे परोपघाति पणुं थादरीने पोताना यात्मायें करी पोताना यात्मानेज वंच्यो (नवाहमेपुवसतेतहस्से के०) तथा पूर्व जन्मे थधम एवा लुब्धकादिकना शतसहस्त्र नव नोगवी घणा कर्मोपार्जीने (चितितधाबहुकूरकम्माके) रायधनपतसिंघ वदाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २३ थत्यंत कूर पापकर्मना धणी सुखवेदना नोगववाने घणोकाल सुधी त्यां नरकने विपे रहे (जहाकडकम्मतहालिनारे के०) यथाकतानिकर्माणि जेवां अध्यवसायेकरी जेवाना वे कर्म कीयां होय तेवाज नरकमां पण सिनार शब्दे कुःख उपजे जेम मांस न ण करनारने तेनाज शरीरमाथी मांसकापी अग्नीवर्ण करी खवरावे, मद्यपानीने तप्त कथीरनो रस पीवरावे, मत्सघातकीने दे, नेदे,असत्य नापण करनारनी जिव्हा छेदे, परधनापहारीना अंगोपांग बेदे, लंपटना तृपण छेदे, साल्मली वृदातुं आलिंगन करावे इत्यादिक जेणे जेवा कर्म उपाा होय तेने ते सरखाज फुःख परमाधार्मिको उपजावे. ॥ २६ ॥ (समझिणित्ताकखुसंथणका के०) ते पापी अनार्य माता पिता धने स्त्रियादि कने अर्थ घणा कलुप एटले पापकर्म उपार्जन करीने पठी (इच्छेदिकंतेहिय विपर्णा के) इटले मातापिता तथा कांता एटले स्त्रियादिक ते थकी विष्पर्णा एटले रहित थर्थात् एकाकी उता (तेप्तिगंधेकसिणेयफासेके०) ते मुर्मिगंध सुखे करी जयो तथा अन स्पर्शवान एवा नरकने विपे (कम्मोवगाकुणिमेधावसंतिके) कर्मोपगता अशुनक मैने लीधे कुणि एटले मांस पेसी रुधिर परु यांतरमा फेफतुं इत्यादिक कस्मले करी समाकुल एवा नरक स्थानमा घणोकाल थवश्य पणे रहीने पूर्वोक्त सुःख सहन करे. तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जावो.॥२॥इति नरकविनक्तियनामप्रथमोदेशकनुयर्थसमाप्तः ॥ दीपिका-(परिकप्पेति) कुंनीषु तान् धार्तस्वरान् करुणं दानं रसंतः प्रक्षिप्य प्रप चंति ते तृषार्ताः सलिलं प्रार्थयंतस्तप्तं त्रपु पाय्यंते । पाय्यमानाश्चाततरं रसंति रारटंति ॥ २५ ॥ (आप्पेणेति ) इह नरनवे आत्मनैवात्मानं वंचयित्वा नवानामधमानयाधमा थधमनवामत्स्यवधलुब्धकादीनां नवास्तान् पूर्वजन्मनि शतसहस्रगः समनुनूय फरक र्माणस्ते नरके बदुप्रनूतकालं तिष्ठति यया येन प्रकारेण यादृशाध्यवसायेन पूर्वनवे रु तानि कर्माणि तथा से तस्य नारकस्य नारावेदनाः स्युः ॥२६ ।। (समजिणिनेति) थ नार्याः पापकर्मकारिणः कलुपं पापं समय थर्जयित्वा ते नारकारनिगंधिनरके चर्स ति ।किनूताः। टैः कांतः शब्दादिविषयविहीनाः।नरके किंनते।रुत्स्ने संपूर्णेऽस्पर्शेऽत्र्य ताशुनस्पर्श कर्मोपगतायागु कर्मवक्षाः कुणिमे रुधिराद्याकुले थासमंतात्कटतस्त्रयस्त्रिं शरसागराणि वसंतीति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २५ ॥ इतिपंचमाध्ययनस्य प्रथमोडेशकः ॥ टीका-तासु च यक्रियते तदर्शयितुमाह । (परिकप्पेत्यादि) तासु प्रत्यग्निना दी तासु लोहितपूयगरीराववयवकिल्विपपूर्णासु उधासु च वालानारकांस्खाणरहितानात स्वरान् करुणं दीनं रसंतः प्रदिप्य प्रपचंति तेच नारकास्तथा कदर्यमानाविरसमाकं दंतस्तृपातीः सजिनं प्रार्थपंतोमयं ते अतीव प्रियमासीदित्येवं म्मरपित्वा तसं पत्रपु ..

ក្រុម वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. पाग्यमानाथार्ततरं ,रसंति रारटंतीति. ॥ २५ ॥ उद्देशकार्योपसंहारार्थमाद । (थ प्पेणेत्यादि) इहास्मिन्मनुष्यनवे यात्मना परवंचनप्रवृत्तेन स्वतएव परमार्थतयात्मा नं वंचयित्वाऽस्पेन स्तोकेन परोपधातसुखेनात्मानं वंचयित्वा बढुंशोनवानां मध्ये अधमानां मध्ये अधमानवाधमामत्स्यबंधलुब्धकादीनां नवास्तापूर्वजन्मसु शतसह स्त्रशः समनुनूय तेषु नवे विषयोन्मुखत्तया सुस्तपराङ्मुखत्वेन वा वाप्य महाघोरा तिदारुणं नरकवासं तत्र तस्मिन्मनुष्याः क्रूरकर्माणः परस्परतोःखमुदीरयंतः प्रनूतं का लं चावत्तिष्ठति । यत्रकारणमाद । यथा पूर्वजन्मसु यादृग्नतेनाध्यवसायेन जघन्यजध न्यतरादिना कृतानि कर्माणि तथा तेनैव प्रकारेण (से) तस्य नारकजंतोन रावेदनाः प्रा उनवंति स्वतः परतउनयतोवेति । तथाहि । मांसादाः स्वमांसान्येवाग्निना प्रताप्य न दंते तथा मांसरसपायिनोनिजपूयरुधिराणि तप्तत्रपूणीव पायंते तथा मत्स्यघातकलु ब्धकादयस्तथैव विद्यते नियंते यावन्मार्येतेति । तथाऽनतनापिणां तत्स्मारयित्वा जिव्हाश्वेधियंते । तथा पूर्वजन्मनि परकीयव्यापहारिणामंगोपांगान्यपन्हियंते तथा पा रदारिकाणां पणछेदः शाल्मव्युपगूहनादिच तैः कार्यते । एवं महापरिग्रहारंनवताको धमानमायालोनिनां च जन्मांतरस्वरूतक्रोधादिऊष्कृतस्मारणेन ताग्विधमेव पुखमु त्पाद्यतइति कला सुदच्यते तथाविधं कर्म तादृग्विधनूतएव तेपां तत्कर्मविपाकादितो नारइति. ॥ २६ ॥ किंचान्यत् (समणिकणिन्नुश्त्यादि ) अनार्याधनार्यकर्मकारित्वा हिंसानृतस्तेयादिनिराश्रवारैः कलुपं पापं समागुनकर्मोपचयं कृत्वा ते क्रूरकर्मा पोरनिगंधे नरके थावसंतीति सटंकः । किंनूताः । इटैः शब्दादिनिर्विषयैः कमनीयैः कतैिर्विविधं प्रकर्षेण हीनाविप्रमुक्तानरके वसंति । यदिवा यदर्थ कलुपं समापंति तैर्मातापुत्रकलत्रादिनिः कांतैश्च विषयविप्रमुक्ताएका किनस्ते पुरनिगंधेन कुथितकलेव रातिशायिनि नरके कृत्स्ने संपूर्णेऽत्यंतासुनस्पर्शे एकांतोजनीये शुनकर्मापगताः (कु णिमेति ) मांसपेशीरुधिरपूयांत्रफिफिसकल्मपाकुले सर्वामध्याधमे बीनत्सदर्शने हाहार वादेन कष्टं मातावदित्यादि शब्दावधीरितदिगंतराले परमाधमे नरकावासे आसमंता कएतस्वयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि यावद्यस्यांवा नरकप्रथिव्यां यावदायुस्तावासंति तिष्ठति । इति परिसमात्यर्थे । ब्रवीमीतिपूर्ववत्. ॥ २७ ॥ इति नरक विनक्तेः प्रथमोद्देशकः समाप्तः हवे पांमाध्ययननांबीजो उद्देशो प्रारंनियें बैये एने विपे पण एज नरकना नाव कहेजे. अदावरं सासयडकधम्म, तं ने पवकामि जनतदेणं ॥वाला जदा उक्कडकम्मकारी, वेदंति कम्माई पुरेकराई ॥१॥ दवेदि । ३ रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पाएदि य बंधिळणं, नदरं विकतंति खुरासिएहिं॥ गिएहंतु बालस्स विदत्तु देखें, वई थिरं पिघ्तो नरति ॥२॥ अर्थ-(अहके०) अथ एटले हवे (अवरके) अपर एटले बीजा (सासयउरकधम्म के० ) शाश्वतखनो धर्म एटले स्वनावने जेने विपे एवा नरकना फुःख ज्यां सुधी जी वे त्यांसुधी ते नारकी जेमनोगवे (तंनेके) तेम तमने (जहातहेणं के० ) यथा तथ्य (पवरकामि के ) कही; एटले जेरीते श्रीवीरपरमेश्वरना मुखथी सांजव्युने तेरीते त मोने कहीj (5क्कडकम्मकारी के०) उकृत कर्मना करनार एवा (बाला के०) अ झानी निर्विवेकीजीव ते (जहा के ) जेरीते (पुरेकडाईकम्माई के) पोताना' पूर्वरु तकर्मने (वेदंति के०) वेदेने नोगवे ने तेरीते कहींधु ॥१॥ त्यां परमाधार्मिक देव (ह बेहिपाएहियबंधिकणं के) ते नारकीना हाथ पग बांधीने (खुरासिएहिं के०) बुरे क री तथा वजे करी (उदरविकतंति के ) पेटने कापे ते केवीरीते कापे तोके (गिएहं तुवालस्स विदत्तुदेहंके०) बाल नारकीने ग्रहणकरी एटले पकडीने तेना शरीरने लाकडा दिके हणीने खमो खंग करे (वयिरंपिन्तोउदरंति के०) थागला नागर्नु सबल च मैं ते पुन प्रदेशे काढे अने पुतनुं चर्म ते आगल काढे तथा मावा पाशानुं चर्म जमणे पासे काढे अने जमणी बाजुनुं चर्म माबी बांजुए काढे एरीते चामडी उखेडी नाखे ॥२॥ ॥ दीपिका-अथ वितीयस्यादिसूत्रमिदं । (अहावर मिति) अथापरमन्य ६क्ष्यामि । श श्वभवतीति शाश्वतं यावदायुस्तञ्च तदुःखंच तदेव धर्मः स्वनावोयस्मिन् सतथा एवंनूत नरकं तथ्येन सत्यतया (ने)जवतां कथयामि । बालानिर्विवेकाष्कृतकर्मकारिणः पुराक तानि पापानि कर्माणि वेदयंति तथा वदिप्यामि ॥१॥ (दोहिंति) परमाधार्मिका स्तान्नारकान् हस्तपादेवु बचा उदरं कुरप्रासिनिरायुधविशेषैर्विकर्तयंति विदारयति तथा बालस्य लकुटादिनिर्विविधं हतं देहं गृहीत्वा वर्धे चर्मशकलं स्थिरं बलवत् पृष्ठतः दृष्ट देशे उत्थरंति वेष्टयंति, ॥ ॥ ॥ टीका-उक्तः प्रथमोदेगकः सांप्रत वितीयः समारल्यते ।अस्य चायमनिसंबंधः। हानंतरोदेशके यैः कर्मनिर्जतवोनरकेपूत्पद्यते यादृगवस्थाश्च नवंत्येवं तत्प्रतिपादित मिदापि विशिष्टतरं तदेव प्रतिपाद्यते इत्यनेन संबंधेनायातस्यास्योदेशकस्य सूत्रानुगमेऽ स्वलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तच्चेदं (श्रहावरमित्यादि) यथेत्यानंतयें। अपरमि युक्तादन्य पदयामीत्युत्तरेण संबंधः शश्वभवतीति शाश्वनं यावदायुस्तच तवं च शाश्व तं वं तत्धर्मः स्वनावोयस्मिन् यस्य वा नरकस्य सतथा तमेवंनूतं नित्यःवस्वनाव २०६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. मविनिमेषमपि कालमविद्यमानं सुखलेश याथातथ्येन यथाव्यवस्थित तथैव कपया मि । नात्रोपचारोथवादोवा विद्यतइत्यर्थः । वालाः परमार्थमजानानाविषयसुखलिप्सवः सांप्रतेक्षिणः कर्मविपाकमनवेश्यमाणायथा येन प्रकारेण उष्टं कृतं पुष्कृतं तदेव क मानुष्ठानं तेनका पुष्कृतेन कर्मज्ञानावरणादिकं तहष्कृतकर्म तत्कर्तु शीनं येपाते पुष्कृत कर्मकारिणस्तएवंनूताः पुरारुतानि जन्मांतरार्जितानि कर्माणि यथावेदयति तथा कथ यिष्यामीति ॥ १ ॥ यथाप्रतिज्ञातमाह । (हनेहीत्यादि) परमाधामिकास्तथाविधक मौदयात् कीमायमानास्तान्नारका हस्तेपु पादेषु बध्वोदरं कुरप्रासिनि नाविधैरायुध विशेपैर्विकर्तयति विदारयति । तथा परस्य बालस्येवाकिंचित्करत्वादालस्य लकुटादिनि विविध हा पीडित देहं गृहीत्वा वर्ध चर्मशकलं स्थिरं बलवत्पष्टतः पृष्टिदेशे उदरति विकर्तयत्येवयतः पार्श्वतश्चेति ॥ २ ॥ बाढू पकप्पति समूलतो से,धूलं वियासं मुहे आडहंति ॥रहंसिजु तं सरयंति बाल, आरुस्स विनंति तुदेण पिठे ॥३॥ अयंव तत्तं ज लियं सजोइ, तळवमं नूमि मणुकर्मता ॥तेमसमाणा कखणं थणं ति, नुसुचोझ्या तत्तजुगेसु जुत्ता ॥४॥ अर्थ-ते परमाधार्मिको (वाहूपकप्पतिसमूलतोसेके०)त्रण नरकप्टथ्वीने विपे नारकोनाथ धस्तन अने चारनरकप्पथ्वीमा मूलथीभारंनीने बन्ने बाहु कापे तथा (थूलंके०)मोहोटो लो हनो गोलो तपावी (मुहेके०) ते नारकीर्नु मुख (वियासंके०) विकाशीने एटले मुख उघाडीने तेमांहे (थाडहंतिके नाखे तथा (रहसिजुनसरयंतिबालके०) लोखमना रथमा जो तरी पूर्वना करेला कर्म संनलावीने ते नारकीने खेडे इलावे तथा (थारुस्त विसति तुदेणपि के) अत्यंत रोश करीने ते नारकीना पुतनानागने आरे करी वांधे ॥३॥ (धवतत्तंजलिपसजोक) जेम जोखमनो गोलो तप्त अग्नीय सहित जाज्वल्यमा न होय अथवा उस्म कथीर होय (तकवमंनूमिमपुकमंताके) तेनीले उपमां जे ने एटले तेना सरखी तप्त एवीजे नूमि, तेने अतिक्रमता एटले बजती पृथवीपर चालता (तेमसमाणाके०) ते नारकी बलता थका (कलुएंथपंतिके०) करुण एटले दयामणा शब्द करे अर्थात् हेमात हेतात इत्यादिक विलाप करे (उसुचोश्याके) तथा थारे करी चोया एटले प्रेखा थका (तनजुगेसुजुत्ताके) तप्त एवा धूसरे जोतस्या का जेम गलिया बलद चालतां पारडे तेम ते नारकी पारडयां करे. ॥४॥ ॥ दीपिका-(वादूति ) (से)तस्य नारकस्य तिसृषु नरकप्रथिवीपु परमाधार्मिकाथप m राय धनपतसिंघ बाहाङरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ចុច។ रनारकावाधस्तनचतसृषु दृथिवीप मूलतारन्य बाढून प्रकर्तयति दिति । तथा मुखे विकाशं कृत्वा स्थूल बदलोहगोलादिकं प्रदिपंतथादहति । तथा रहसि एकांते युक्तं स रुतकर्मानुरूपवेदनां कुर्वतोबालमज्ञ स्मारयति जन्मांतरकर्म । पारुष्य च रोषे कला पृष्ठे प्रतोदेन विध्यति ॥३॥ (अयमिति) तथा अयोगोलवज्ज्वलिता ज्योतिता त उपमा वा नूमिमनुक्रमंतोगवंतस्ते दह्यमानाः करुणं दीनं स्तनंति भादंति तक्षेषु युगे पु युक्तागलिपाइव इषुणा प्रतोदादिना विध्यमानाः स्तनंति ॥ ४ ॥ ॥ टीका-अपिच । (बाइपकप्पतीत्यादि) (से)तस्य नारकस्य तिसृषु नारकरथिवीपु परमाधार्मिकाथपरनारकाश्चाधस्तनचततृषु चापरनारकाएव मूलतयारन्य बाढून् प्रक तयंति बिंदंति तथा मुखे विकाशं कृत्वा स्थूलं बृहत्ततायोगोलादिकं प्रक्षिपंतथासमंताद हंति । तया रहस्येकांतिनं युक्तमुपपन्न युक्तियुक्त सातवेंदनानुरूपंतत्कृतजन्मांतरानुष्ठान तं बालमज्ञ नारकं स्मारयंति। तद्यथा । तप्तत्रपुपानावसरे मद्यपस्त्वमासीस्तथा स्वमांसन पावसरे पिशिताशी त्वमसीत्येवं उखानुरूपमनुष्ठानं स्मारयंतः कदर्थयति तथा नि कारणमेवारूप्य कोपं कृत्वा प्रतोदादिना पृष्ठदेशे तं नारकं परवशं विध्यंतीति ॥३॥ तथा (अर्यवेत्यादि) तप्तायोगोलकसन्निनां ज्वलितज्योतितां तदेवंरूपां तऽपमा वा नूमिमनुकामंतवां ज्वलितां नूमिं गतस्ते दह्यमानाः करुणं दीनं विस्वरं स्तनंति रा रटति तथा तप्तेषु युगेषु युक्तागलिबलीवश्वेपुणा प्रतोदादिना विध्यमानाः स्तनंतीति। वालावलाभूमिमणुक्कमंता, पविङालं लोदपदं च तत्तं ॥जंसी नग्गे सि पवङमाएर, पेसेव देनेहिं पुराकरति ॥५ते संपगा ढं सि पवङमाणा. सिलादि दम्मति निपातिणीदि॥ संतावणी नाम चिरहिनीया. संतप्पतीजन असादुकम्मा ॥६॥ थर्थ-(बालके०) अज्ञानी निर्विवेकी (थबलाके०) बल रहित एवा नारकीतेने उम्म लोहना) जेवी (नूमि के.) पृथवी बलात्कारे (यपुकमंताके) अतिक्रमावे एटले च लावे तेवारे ते वापडा विरस शब्द करे ते नूमि केवीले तोके (पविडाल लोहपहंचतत्तं के) प्रज्वलित एटले ज्यां उन लोह समान रुधिर अने परुनोकर्दम एवीचे (अंसीनि बुग्गे सिपवळमाणाके) तथा जे विपम स्थानके कुंनीपाक शाल्मली वह प्रमुख विषम स्थानकडे (पेसेवके०) त्यां चालता कर्मकरनी पेरे अथवा गलियावलदनीपेरे(दमहिके०) दंमादिके ताडना करीने (पुराकरतिके)बागलकरी चलावे पण ते नारकीपोतानी श्वायें पागल जवाने अथवा पोताने गमेते स्थानके रहोजवा पपु पामे नही ॥ ५ ॥ (तेके) ते . श्तत हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. नारकीने (संपगाढंसि के०) अत्यंत वेदनाकांत एवं नरक अथवा तेवो मार्ग तेने विपे (पवङमाणा के०) चलावता थका (सिलाहि हम्मतिनिपातिणीहिं के०) साहमु ति जायेंकरी हणीने नीचो पाडी नाखे,परंतु ते धागल जर शके नही (संतावणी नामचिर हितीयाके०) तथा संतापनी नामे कुंनी त्यां शाश्वतिने तेमाहे गयो उतो (संतप्पतीज ३ असाहुकम्मा के० ) ज्यां माग कर्मनो करनार वापडो घणु संताप सहन करे ॥६॥ ॥ दीपिका-(बालेति ) वालायकाः प्रज्वलितलोहपथमिव ते आकंदंति । तथा यस्मिन्ननिगै विपमे कुनीशाल्मल्यादिप्रपद्यमानानसम्यगुपगडंति ततस्ते कुपितानरकपा लाः प्रेप्यानिव कर्मकरानिव दंडैर्हत्वा पुरतोग्रतः कुर्वति ॥ ५॥ (तेइति) ते नारकाः संप्र गाढमसह्यं नरकं प्रपद्यमानायनिमुखपातिनीनिः शिलानिरसुरैहन्यते । संतापनी कुंनी साच चिरस्थितिका ततःप्राणी वेदनाग्रस्तथास्ते यत्र संतप्यतेऽत्यर्थमसाधुकर्मा ॥ ६ ॥ ॥ टीका-अन्यच्च (बालाबलाश्त्यादि) वालानिर्विवेकिनः प्रज्वलितलोहपथमिव तप्तांनुवं (पविजाति) रुधिरपूयादिना पिछिला बलादनिबंतोऽनुक्रम्यमाणा विरसमासरं ति। तथा यस्मिन्ननिर्ग कुंजीशाल्मल्यादौ प्रपद्यमानानरकपालचोदितानसम्यग्गति। त तस्ते कुपिताः परमाधार्मिकाः प्रेप्यानिव कर्मकरानिव बलीवर्दवा दमहत्वा प्रतोदेन न प्रतुद्य पुरतोयतः कुर्वति नते स्वेन्छया गंतुं स्थातुं वा लनंतइति ॥॥ किंच (तेसंपगा ढमित्यादि) ते नारकाः संप्रगाढमिति बहुवेदनात्वेन सह्यं नरकं मार्ग वा प्रपद्यमाना गंतुं स्थातुं वा तत्राऽशकुवंतोऽनिमुखपातिनीनिः शिलानिरसुरैर्हन्यते। तथासंतापयतीति संतापनी कुंनी साच चिरस्थितिका । ततोऽसुमान अनूतं कालं यावदतिवेदनाग्रस्तथास्ते यत्रच संतप्यते पीडयतेऽत्यर्थमसाधुकर्मा जन्मांतरकतायुनानुष्ठानइति ॥ ६ ॥ कंदूसु पस्किप्प पयंति बाला,ततोविदड्डा पुण नप्पयंति॥तेन्डका एहि पखङमाणा, अवरेदि खङति सणप्फएहिं ॥७॥ समू सियं नाम विधूमधणं, जं सोयतत्ता कलुणं थएंति॥ अदेसिर कहु विगत्तिकणं, अयंव सहोहिं समोसवेति ॥७॥ अर्थ-वली नरकना फुःख कहे. (बाला के) ते बाल नारकीने परमाधार्मिक लो को (कंदूसु केए) कंदू नामा नाजन विशेष तेने विपे (परिकप्प के०) प्रोपीने (प यंतिके) पचवे (ततोविदट्टापुणउप्पयंतिके०) तेवारे ते नारकी दासता थका बजता चणानी पेरे उंचा बबले (तेउडकाएहिंपखङमाणाके) त्यां आकाशमा वली तेने शेण काकादिक पदी तोडता थका खाता थका (यवरेहिं के० ) त्यां थकी बीजा स्था y राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रहं नाग उसरा. एनए. नकनी दिशा तरफ नासे (सणप्फएहिं के) त्यां वलीअन्य सिंह व्याघ्रादिकः तेने (खति के०) खाए ॥ ॥ नाम शब्द संनावनायें। (समूसियं के) चु चि ताने श्राकारे एवं (विधमहाणं के०) अग्नी- स्थानकडे (जं के) ते स्थानक पामिने (सोयतत्ता के) शोके तप्त थका (करुपंथणंति के ) दीनखरे करीने थाकंद करे तथा परमाधामी ते नारकीर्नु (यहेसिरंकटु के) मस्तक नीचं करीने (विगतिकणंअयंवके) शरीर विकूर्वि दीने लोहनी परे (सोहिं के) शस्त्र जे: मुजरादिक तेणेकरी (समोसवेति के) खंम खम एटले टुकडा टुकडा करे ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-(कंदुसुइति ) तं बालं कंदूसु कुंनीपु प्रक्षिप्यासुराः पचंति । ततः पाक स्थानाने दह्यमानाचणकाइव नृज्यमानाउत्पति उर्ध्वमुञ्चति । तेच (उडकाएहिं . "ति ) शेणैः काकै क्रियैः प्रखाद्यमानानक्ष्यमाणानश्यंतोनष्टाः संतोऽपरैः (सएप्फ एहिति) सनखपदैः सिंहव्याघादिनिर्नयते ॥ ७॥ (समूसिथमिति) सम्यगुलित चितिकारुति विधूमस्याग्नेः स्थानं विध्वंसस्थानं यत् प्राप्य शोकतप्ताः करुणं दीनं स्तनं त्यानंदंति । नामेति संनावनायां । संभाव्यते तत्रैतावेदनाइति । तथा अधः शिरोमस्तक रुत्वा देहं विकलं छित्त्वा (समोसवेंतित्ति ) खंडशः खमयंत्यसुराः ॥ ८ ॥ ॥ टीका-(तथा कंदूसुपरिकप्पश्त्यादि) तं बालं वराकं नारकं कंदूपु प्रदिप्य नरक ' पालाः पचंति । ततः पाकस्थानात् ते दह्यमानाचणकाश्व नृज्यमानार्कध्वं पतंत्युत्पति ते च ऊर्ध्वमुत्पतिताः (उढकाएत्ति ) शेणैः काकै क्रियैः प्रखाद्यमानानयमाणायन्य तोनटाः संतोऽपरः (सणफएहिंति ) सिंहव्याघ्रादिनिः खाद्यते नदयंतेइति ॥ ७ ॥ किंच (समूसियनामेत्यादि) सम्यगुलितं चितिकारुति । नामशब्दः संनावनायां । संनाव्य व्यते एवंविधानि नरकेपु यातनास्थानानि । विधूमस्याग्नेः स्थान विधूमस्थानं । यत्प्राप्य शोकवितप्ताः करुणं दीनं स्तनंत्याकंदतीति । तथा अधःशिरः रुत्वा देहंच विकायोच 'स्वैस्तदनादिनिः (समोसवेंतित्ति) खंमशः खमयंतीति ॥ ७ ॥ समूसिया तव विसूणियंगा, परकीहिं खङति अनुमुहिं ॥ सं जीवणी नाम चिरहितीया, जंसीपया हम्म पावचेया ॥ ए॥ तिकाहिं सूलादि नितावयंति, वसोगयं सोयरयं व लहुं ते सू लविधा कलुणं यांति, एगंतउरकं उद गिलाणा ॥ २० ॥ अर्थ-(तव के.) त्यां नरकने विपे (समूसिया के) उंचा यांनादिकने विपे. (विसूणियंगा के०) नीचे मस्तके वांधीने जेम खाटकी वातीनुं चर्म उखेडे तेम परमा या के० राए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. धार्मिको ते नारकोउनु चर्म नखेडी नाखे पठी ते नारकीना चर्म रहित एवा अंगने (प रकीहिंखङति अमुहेहिं के ) वज समान चांच जेमनी एवा काक समली गृह पदीन तेने खाय, एरीते नरकपाले डेदन जेदन मूर्बित कस्यां थका पण ते नारकी मरण पामे नही तेनु कारण कहे (संजीवणी नामचिरहितीया के०) संजीवनी नामे एवी सावति कुंनीठे (जंसीपया के०) जेहने विपे पोहोता थकां प्राणी (हम्मइपावचे ७) पापसहित एवा परमाधार्मिकलोक तेने हणे देनेदे परंतु तेरो करी ते मरे नही किंतु पारानी पेरे तेनुं शरीर फरी मली जाय ॥५॥ (तिरकाहिंसलाहि के०) तेपर माधार्मिक पुरुपो तीक्ष्ण वनवत् सूलिये करीने नारकीना शरीरने (अनितावयंति .के.) यनितापयंति एटले पीडे जेम (लके) लुब्धक एवा जे कुतरादिक तेने (वसोगयं के०) वसोपगतं एटले वशे पड्या एवां (सोयरयंव के ) स्वापद मृगादिक पशु ते जेम मरणांत कदर्थना पामे तेम (ते के०) ते नारकीजीवो पण (सूल विक्षा के०.) सूलियें विंध्या थका (कलुणंथणंति के०) दीनवरे अरडाट करे एकतो अच्यंतर शोकादिक बने बीजो बाहिर हननादिके करी (गिलाणाके) गिलान बता एम (उह उके) बन्ने प्रकारे (एगंतपुरकं के०) एकांत मुःख जोगवे परंतु मरण पामे नही॥१०॥ ॥दीपिका-(समूसियाइति) तत्र नरके स्तनादौ प्रबाहवोऽधःशिरसः श्वपाकैरजवनं बिताः (विसूणिशंगत्ति ) उत्कृत्तांगाअपनीतत्वचोलोमुरवैः पविनिर्वजचंचुनिः काक गृध्रादिनिनक्ष्यते । एवंते परमाधार्मिककृतैः परस्परकतैः स्वानाविकैर्वा वैश्विननिन्ना अपि न नियंते । अतोझायते संजीवनीनरकनूमिर्यस्यां खमंशच्छिन्नोपि न म्रियते स्वायु पिसतीति । सर्वे प्रजाःप्राणिनोयस्मिन्नरके पापचेतसोहन्यते मुजरादिनिः। नरकानुनावा चमुमूर्पयोपि ननियंते ॥णा(तिरकाहिंति) तीदशानिः शूलानिम्तापयति । कमिवा वशमुपंग तंसकरादिकं लब्ध्वा यथा कदर्थयति । ते नारकाः शूलविक्षाअपि ननियंते पारदवनिमलति ततः करुणं स्तनंति दीनमादंति उनयतोंतर्बहिश्च ग्लानाएकांत.खमनुनवंति ॥१॥ ॥ टीका-यपिच (समूसियाइत्यादि ) तत्र नरके स्तंनादौ ध्वं वाहवोऽधःशिरसोवा श्वपाकैबस्तवनं बिताः संतः (विसूणियंगत्ति) उस्कत्तांगाथपगतत्वचः पक्षिनिरयोमुखै वैचचंचुनिः काकगृध्रादिनिर्नयंते । तदेवं ते नारकानरकपालापादितः परस्परळतैः स्वाना विका जिन्नानिन्नाः कथितामूर्जिताः संतोवेदनासमुहाते गतायपि संतोन नियंते • यतोव्यपदिश्यते संजीवनीवत् संजीवनी जीवितदात्री नरकनूमिः। तत्र गतः खम शश्विनोपि ननियते स्वायुपि सतीति । साच चिरस्थितिकोत्कटतस्त्रयस्त्रिंशत् याव सागरोपमाणि । यस्यां च प्राप्ताः प्रजायंतइति प्रजाः प्राणिनः पापचेतसोहन्यते मुजरा ..

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर रादिनिर्नरकानुनावाच मुमूर्षवोप्यत्यंतपिष्टाअपि न म्रियते ऽपितु पारदवन्मिलंतीतिाए। थपिच (तिरकाहीयादि) पूर्वउष्कृतकारिणं तीदणानिरयोमयीनिः शूलानिरनकपा, लानारकमनितापयंति । किमिव । वशमुपगतं श्वापदमिव । कालप्टष्ठस्करादिकं स्वा. तंत्र्येण लब्ध्वा कदर्थयति ते नारकाः शूलादिनिर्विवायपि ननियंते केवलं करुणं दीनं स्तनंति । नच तेषां कश्चित्राणायालं । तथैकांतेनोनयतोंतर्वदिश्च ग्लानाथपगतप्रमोदाः सदा उःखमनुनवंतीति ॥ १० ॥ सया जलं नाम निदं महंतं, जंसी जलंतो अगणी अकने । चिति वा बढुकूरकम्मा, अरदस्सरा के चिरन्तिीया । ॥११॥ चिया महंतीन समारनित्ता,विनंति ते तं कलुणं रसंतं ॥ आवदृत्ती तव असाहुकम्मा, सप्पी जहा पडियं जोइमसे ॥१॥ अर्थ-( सयाजलनाम के०) सर्व काल निरंतर जलतुं वलतुं एवे नामे (निहंके०) ज्यं प्राणीने दणीये ते (महंत के०) मोहोटुं स्थानकडे (जंसीजलंतोधगणी अको के) जे स्थानकें काट रहित अग्नि प्रज्वले त्यां (बझाबहुकूरकम्मा के० ) घणा कूरक, बांध्या थका घणा कालसुधी (चितिकें०) रहे केवा थका तिप्टे तोकें (घरह स्सराकेश कें) मोहोटा बीहामणा आकंद स्वर करता थका तथा (चिरहितीयाके) घणाकाल नी स्थिती जेमनी एवा थका रहे ॥ ११ ॥ (चियामहंती के०) ते पर माधार्मिक त्यां नरकने विपे मोहोटी अग्नीनी चिता (समारनिता के० ) समारंनीने तेमां अनेक काप्ट प्रहपीने (विनंतितेतंकलुषंरसंतंके०) तेमांहे नारकीनेनाखे ते त्यां दा जता थका करुण स्वरे याकंद करता (तके ) त्यां ते चितामांहे गयाथका (असादुक म्माके)असाधुकर्मना करनार एवा नारकी (यावतीके)यावर्त,विलय थइ जाय कोनी पेरे तोके ( जहाके) जेम ( सप्पि के०) घृत ते (जोश्म के) ज्योतिजे अग्नी तेमा हे (पडियंके०) पड्यो यको विलय थ जाय तेनीपेरे विजयथाय परंतु घृततो अग्रीमाहे सर्वया वली जाय पण नारकी जीव ते अग्नीमां मरण पामेनही ॥ १२ ॥ दीपिका-(सयेति) सदा ज्वलद्दीप्यमानं स्थानं । किंनूतं । निहन्यंते प्राणिनोयस्मि न् निहमाघातस्थानं महविस्तीर्णमस्ति । यस्मिन् स्यानेऽकाष्ठोग्निज्वलन्नास्ते । तत्र वदुत. रकर्माणः केचिचिरस्थितिकायरहस्सराबृहदाकंदशब्दास्तिति ॥ ११ ॥ (चिये ति) महतीश्चिताः समारन्य नरकपालास्ते तं नारकं करुणं दीनं रसंसमाकदंतं तत्र ३ भ .. शए ' : वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. दिति । स असाधुकर्मा तस्यां चितायामावर्तते विलीयते । यथा सर्पित ज्योतिर्मध्ये अमिमध्ये पतितं विलीयते तथापि ननियते नवस्वनावत्वात् ॥ १२ ॥ ॥ टीका तथा.(सयाजलमित्यादि) सदा सर्वकालं ज्वलद्देदीप्यमानमुलरूपत्वात् स्थानमस्ति । निहन्यते प्राणिनः कर्मवशगायस्मिन् तन्निहमाघातस्थानं तच्च महाविस्ती णे यत्राकाष्ठोऽग्निज्वलन्नास्ते तत्रैवं नूते स्थाने नवांतरे बटुकूरकर्माणस्तहिपाकापादि तेन पापेन बधास्तिष्टंतीति । किनूताः । अरहस्वराबृहदाकंदशब्दाश्चिरस्थितिकाः प्रजूत 'कालस्थितयश्त्यर्थः ॥ ११ ॥ तथा (चियामहंतीउ इत्यादि) महतीश्चिताः समारन्य नरकपालास्तं नारकं विरसं करुणं दीनमारसंतं तत्र दिपति । सचासाधुकर्मा तस्यां चितायां गतः सन्नावर्तते विलीयते । यथा सर्पितं ज्योतिर्मध्ये पतितं चीनवत्येवमसाव पि विलीयते नच तथापि जवानुनावात्प्राणैर्विमुच्यते ॥ १२ ॥ सदा कसिणं पुण घम्मगणं, गांढोवणीयं अश्कधम्म ॥ दचे हिं पाएदिय बंधिळणं, सत्तुव मंदिं समारनंति ॥१३॥ नं ति वालस्स वदेण पुठी, सीसंपिनिदंति अघणेदिाते निन्नदे दा फलगंव तवा, तत्ताहिं आरादि णियोजयंति ॥२४॥ अर्थ-हवे वली उखनो वीजो प्रकार कहे. (सदाकसिणंपुणधम्मगणं के०) त्या सर्वकाल संपूर्ण धर्म एटले नम आतापर्नु स्थानक जे स्थानके (गाढोपनीतंक) ते ना रकीने निवडकम थाणी ढोक्या थका (अश्उरकधम्म के०) ज्यां अत्यंत दुःखरूप धर्म नो वनावने एवा स्थानके (हवेहिपाएदियबंधितणंके) नरकपाल ते नारकीना हाथ थने पग बांधीने (सत्तुवके० ) शत्रुनी पेरे (डमेहिके०) दमेकरी (समारनंतिके ) सं मारंने ताडना करे ॥ १३ ॥ (नंतिबालस्सवहेणपुष्टि के ) ते परमाधार्मिको दंमा दिके करी वाल अज्ञ एवा नारकीनी पीउने नांजे तथा (थपणेहिंके) लोढाना घणे करीने (सीसंपिनिंदंतिके०) मस्तकने पण नेदी नाखे, चूर्ण करीनाखे वली थपि शब्द थकी वीजा पण अंगोपांग एजगते मुजरे करी नेदी नाखे (तेनिनदेहाके) ते नार की चूर्ण थयाथी निन्नदेह उत्तां (फलंगवतवाके०) पाटीयानी पेरे बन्ने पासे करवते करी द्या थका (तत्नाहियाराहिके) तप्त आरे कर। खोसता थका तप्त कथीरादिकना मार्गने, विपे (नियोजयंति के०) ते नारकीने प्रव वे इतिनाव एटले तप्त कपीरना रसनुं पान कराववाने विपे नियोजे एटले प्रवावे ॥१४॥ ॥ दीपिका-(सदेति) सदा कृत्स्नं संपूर्ण धर्मस्थानं गावः कर्मनिरुपनीनं प्राप्ति .. राय धनपतसिंघ बाहापुरका जैनागम संग्रद नाग सरा. शा३ अतिः खमेव धर्मः स्वनावोयस्मिन् तत्तथा । एवं विधे स्थाने नारकं हस्तैः पादैर्बध्वा त त्र प्रक्षिपति विस्वाच शत्रुमिव दमः समारनंते तामयंति ॥ १३ ॥ (नंतित्ति) बा लस्य नारकस्य व्यथेन लकुटादिप्रहारेण पृष्ठं नंति अयोधनादधनैः शीर्ष निंदंति चूर्णपंति । थपिशब्दादन्यान्यप्पंगानि चूर्णयति । ते निन्नदेहानारकाः फलकमियोना ज्यां पार्वान्यां क्रकचादिनावतष्टाधिारतास्तप्तानिरारानिः पीडयमानास्तप्तत्रपुपानादि के-कर्मणि नियोज्यंते व्यापार्यते ॥ १३ ॥ ॥ टीका-घयायमपरोनरकयातनाप्रकारस्तमाह । (सयाकसिणमित्यादि) सदा स वकालं कृत्स्नं संपूर्ण पुनरपरं धर्मस्थानमुम्मस्थानं दृटैनिधत्तनिकाचिकावस्यैः कर्मनिरू पनीतं ढौ कितमतीव दुःखरूपोधर्मः स्वनावोयस्मिंस्तदतिउखधर्म तदेवंजूते यातनास्था ने तमत्राणं नारकं हस्तेषु पादेषु च बचा तत्र प्रदिपंति । तथा तदवस्थमेव शत्रुमिय दंडैः समारनंते ताडयंति ॥ १३ ॥ किंच। (नंजंतिबालस्सेत्यादि) बालस्य वराकस्य नारकम्य व्यथयतीति व्यथोलकुटादिप्रहारस्तेन पृष्ठं जयंति मोटयंति तथा शिरोप्य योमयेन घनेन निंदंति चूर्णयंत्यपिशब्दादन्यान्यप्यंगोपांगानि द्रुघणघातैश्रूयंति । ते नार कानिन्नदेहाथूर्णितांगोपांगाः फलकमिवोजान्यां पार्थाच्यां क्रकचादिना अवतष्टास्तनूरुताः संतस्तप्तानिरारानिः प्रतुद्यमानास्तप्तत्रपुपानादिके कर्मणि विनियोज्यंते व्यापार्यंतइति ॥१४ अनिजिया रुद्द असाहुकम्मा,नसुचोझ्या निवदं वहंति ॥ए गं रूदित्तु ज्वे ततोवा, आरुस्स विति ककापनसो ॥१५॥ बाला बलानूमिमणुकमंता, पविजालं कंटश्लं मदंतं ॥ विव पतपेदिं विवप्लचित्ते, समीरिया कोवलिं करिति ॥ १६ ॥ अर्थ-(अनिमुंजिया रुद्द असादुकम्माके) रौइ एवा असाधु कर्मि एटले थन्य नार कीनने हणवादिक कार्ये पापना करनार अथवा पूर्व नवना करेला एवा रौ अ साधु कर्म तेने प्रेरता थका एटले पूर्वरुत सुकतने स्मरण करावीने (उसुचोऽया हे उिवहंवदंति के ) सरानिघात एटले बाणादिके करी जेम हस्तिने चलावियें वाहियें तेम ते परधार्मिको माहावतनी पेरे ते नारकीनने वाहे अयवा उंटनी पेरे वाहे एटले चलावे (एगंजुरुहिनुवेततोवा के ) तेना उपर एक वे अथवा त्रयरूपे थारुढ थाइ ने दुःख श्रापे (बारुस्सवितिककाउसोके) कोधेकरीने कापड एटले तेना मर्म स्थानकने धारादिकेकरी विंधे ॥१॥ (बालाके) अज्ञ एवा नारकीने (बलाके) वला कारे करी (पविजनं के०) रक्त थने परु तद्रूप राइ कर्दमें करी विषम तथा एण्ण वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पंचमांध्ययनं. (कंटइल के ) कांटावाली एवी (महंत केण) महोटी (नूमि के) नूमिकानी वे लुने विपे (अणुक्कमंता के०) यतिक्रमावे ते जेम जेम आकरा चलावे तेम तेम : ख पामे तथा (विवस्मचिने के०) मूर्चित एवा नारकीने (विवधतप्पे झिके) अने क नरकपालो त्रा करी बांधीने (समीरियाके०) तेना पूर्वकृत पापकर्म प्रकाशीने (कोट्ट बलिंकरति के०) कोट एटले नगरनी बलिबाकुल जेम दशोदिशे सैकडाखेम थइ वि खरी जाय तेम परधार्मिको ते नारकीना खंमो खंम करी विखेरी नाखे ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-(अनिचुंजियाइति) रौकर्मणि अपरान्नारकान हननव्यापारेऽनियुज्य व्यापार्य असाधुकर्मणषुचोदितान शरानिघातप्रेरितान् हस्तिवई वाहयंति नरकपालाः। • यथा हस्ती वाह्यते समारुह्य एवं तान वाहयंति। तस्य नारकस्योपर्येक हौ त्रीन वा स मारोप्य ततस्तं वाहयंति । यतिनारारोपणेनावहतमारुप्य रोपंरुत्वा प्रतोदादिना विध्यं ति । सेतस्य नारकस्य (ककात्ति) मर्मणि विध्यंति बिंदति ॥१५॥ (बालाइति) वालाः प रवशामहतीं रुधिरादिप्रविधिला कंटकाकुला नमिमनुकामंतोमंदगतयोबलात्प्रेर्यते । तथा न्यान् तर्पकाकारान् विषा चित्तान् मूर्वितान् विविधमनेकधाबानरकपालाः पापेन समी रिताः प्रेरितास्तान कुट्टयित्वा बलि कुर्वति खंडशः दिवा इतश्चेतश्चक्षिपंति ॥ १६ ॥ ॥ टीक-(अनिमुंजियाइत्यादि) रौकर्मण्यपरनारकहननादिकेऽनियुज्य व्यापार्य यदि वाजन्मांतरकत रोई सत्वोपघातकार्यमनियुज्य स्मारयित्वा यसाधून्यशोननानि जन्मांतर कृतानि कर्माण्यनुष्ठानानि येपांते तथा तानिषुचोदितान् शरानिघातप्रेरितान् दस्तिव दं वादयति नरकपालाः। यथा हस्तीवाह्यते समारुह्येवं तमपि वाहयंति । यदिवा दस्ती महातं नारं वहत्येवंतमपि नारकं वाहयंत्युपलणार्थत्वादस्योष्ट्रवहं वादयंतीत्याद्यप्यायो ज्यं कथं । वाहयंतीति दर्शयति । तस्य नारकस्योपर्येकं. दौत्रीन वा समारुह्य समारोप्य ततस्तं वादयंति।यतिनारारोपणेनावहंतमारुप्यं क्रोधं कृत्वा प्रतोदादिना विध्यंति तुदं ति। सेतस्य नारकस्य (काकणत्ति ) मर्माणि विध्यतीत्यर्थः ॥ १५॥ थपिच (बाला बलाइत्यादि ) बालाश्च बालाः परतंत्राः पिहिला रुधिरादिना तथा केटकाकुलां नूमिम नुक्रामंतोमंदगतयोबलात्प्रेयते । तयान्यान् विषामा चित्तान् मूर्बितांस्तर्पकाकारान्वि वमनेकधा वक्षनरकपालाः समीरिताः पापेन कर्मणा चोदितास्तानारकान् कुह यित्वा खंमशः कृत्वा (बलिंकरिंति ) नगरबलिवदितश्वेतश्च दिपंतीत्यर्थः । यदिवा को ठबलि कुर्वतीति ॥ १५ ॥ वैतालिए नाम महानितावे, एगायते पवयमंतलिके॥ दम्मति तना बढुकूरकम्मा, परं सहस्साण मुदत्तगाणं॥रणा संवादिया . - राय धनपतसिंघ वादाउरको जैनागम संग्रह नाग उसरा. एय उकडिणो यति, अहोय राम परितप्पमाणा॥ एगंतकूमे नरए मदंते, कूमेण तवा विसमे दता ॥२०॥ अर्थ-यहीं नाम शब्द संभावनाने अर्थ जाणवो (वेयालिए के०) विकूयों एवो (महानिता के०) माहा फुःखनु कारण (एगायते के) घणो लांबो एवो. (पचयके०) , पर्वत नरकमांहे (अंतरिदे के) आकाग पर्यंत चोविकुर्वे निष्पादे (तबाके०) त्या ते पर्वत उपरथी (बहूकुरकम्मा के) अत्यंत पापकर्मना करनार एवा घणा नारकी पडतां थ कां थंधकाररूपे दृष्टीय कांड पण देखे नही परंतु हस्त स्पर्श मात्रे थाय अने चडता थकां तो परमाधार्मिक तेने (हम्मति के०) दणे पीडा थापे त्यां (परंसहस्साणमुदुत्तगाणंके०) हजार थकी घणा मूहुर्त अधिक एटले उपलक्षणथी घणा काल सुधा एवं उस पामे ॥ १७ ॥ (उडिणो के) ते नारकी माहा पाप कर्मना करनार ते (संवा हिया के०) संबाधिता एटले थत्यंत पीडया थका (थति के०) याकंद करे (थ होयराउपरितप्पमाणा के०) यहोरात्र परितप्तमान थका करुण थाकंद करे ( एगंतकू में नरएमहंते के०) एकांत एटले निश्चयरूप कूट एटले खोत्पत्तिनुं स्थान ज्यांने एवं महंत एटले विस्तीर्ण नरकने विपे (कूमेण तवा विसमेहता के०) त्यां विषम फूट पासादिक गलयंत्रादिके करी हणाता थका थाकंद करे ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-(वेयालिएति ) नामेति संनावने । संनाव्यते यन्नरकेषु यथांतरिके महा नितापे महापुःखे एकशिनाघटितोदीर्घः (वेयालिएति) वैक्रयः परमाधार्मिक निष्पादि तः पर्वतस्तत्र हस्तस्पर्शिकया समारुहंतोनारकाबहुकूरकर्माणोहन्यते पीडयंते सहस्त्र संख्यानां मुहूर्तानां परं प्ररुष्टं कालं प्रनूतं कालं हन्यतेश्त्ययः ॥१७॥ (संवाहियाइति) उहत विद्यते येपांते उप्कृतिनः संवाधिताः पीमिताथदनि रात्री च परितप्यमानाएको तेन कूटानि जोत्पत्तिस्थानानि यस्मिन तथा तस्मिन् एवंविधे महति नरके कूटेन गतयंत्रपाशादिना तत्र विपमे हताः सुनिभितं स्तनंति ॥ १७ ॥ ॥ टीका-(किंच । यानिए इत्यादि) नामशब्दः संनावनायां । संभाव्यते एतन्नरकेषु यथांतरिदे महानितापे महाखैककार्यएकशिलायटित्तोदीः (वेवानिएति) वैकि यः परमायाभिकनिष्पादितः पर्वतस्तत्र तमोम्पत्वान्नारफाणामतोहस्तस्पर्शिकतया स मारुहतोनारफादन्यंते पीडवते वदनि कुराणि जन्मांतरोपानानि कर्माणि ये ते त था सदनमरव्याना मुहूतानां पर प्ररुष्टं कालं सहस्राब्दस्यांपलदाणार्थत्वा व्यनूत का लं हन्तइति यावत् ॥ १॥ तथा। (संवाहियाइत्यादि) ममेकोनावेन बाधिताः ..

श६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. पीमितामुष्कृतं पापं विद्यते येषांते सुकृतिनोमहापापाः । यहोयानि तथा- रात्री च परितप्यमानायतिखेन पीडयमानाः संतः करुणंदीनं स्तनंत्याक्रदंति । तथैकांतेन टानि खोत्पत्तिस्थानानि यस्मिन् तथा तस्मिन्नेवं नूते नरके महति विस्तीर्ण पतिताः प्राणिनस्तेनच कूटेन गलयंत्रपाशादिना पापाणसमूहलहणेन वा तत्र तस्मिन्विपमे द ताः । तुशब्दस्यावधारणार्थखात् स्तनंत्येव केवल मिति ॥ १७ ॥ नंजंति णं पुवमरीसरोसं, समुग्गरे ते मुसले गहेतुं ॥ते निन्नदे हा रुहिरं वमंता, नमुचगा धरणितले पडति ॥ २५॥ अणासि या नाम महासियाला, पागनियो तव सया सकोवा ॥ खऊंति तवा बढुकूरकम्मा, अदूरए संकलियादि बना॥ २०॥ अर्थ-(पुवमरीसरोसंतेके) पूर्व जन्मना वैरी, सरखा तेपरमाधार्मिक रोस स हित कोपायमान यका (समुग्गरेमुसलेगहेतुं के) मुजर सहित मुसल ग्रहण करीने ते नारकीना मस्तकादिकने (नंतिणं के ) नांगी नाखे तेवारे (तेनिन्नदेदारु हिरंवमंता के) तेनारकी बापडा निन्नदेही थका लोहिवमता उता प्राबल्ये करी (नमुन गा के०) अधो मुख करी (धरणितलेपडंति ) धरणीतलने विपे पडे. ॥१वा त्यां (अणा: सियाके०)मुख्या यहीं नाम शब्द संभावनायेडे (महाके) अने महोटा शरीरना प्रमाण वाला (पागनियो के.) प्रगनित एटले उष्ट (सयासकोवाके०) सदाकाल क्रोध स हित एवा (लियाला के०) सीयालिया जीवने (तबके) ते नरकने विपे परमाधार्मिको विकू ते (तबाके) त्यां नारकीमा (थदूरएसंकलियाहिवदा के० ) ढुकडा शांकले करी बांध्या थका एवाजे (बहुकूरकम्मा के) माहा पापी अत्यंत कूर कर्मना करना र नारकी तेने (खऊंति के०) खंझ खंम करी नदण करे. ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-(नंजतीति) वं वाक्यालंकारे । पूर्वमरयोजन्मांतरवैरिणश्व परमाधार्मि कानारकावा अन्येपामंगानि सरोपं समुजराणि मुसतानि गृहीत्वा नंति ते नारकानि नदेहारुधिरं वर्मतोऽधोमुखाधरणितले पतति ॥ १५ ॥ महांतः शृगालानरकपालविकु वितायनाशिनोवुनुदिताः। नामेति संभावने । तनाव्यते एतत्तत्र । प्रगहिनतादृष्टारो पायत्र सदा सकोपाः संनवंति । तत्र तैः सृगालादिनिर्बदुकूरकर्माणः शृंखलादिनिलों दनिगडैशाअदूरगाः परस्यरसमीपएव वनिनः खाद्यते नदयते ॥ २० ॥ ॥ टीका-यपिच (नंति एमित्यादि) एमिति वाक्यालंकारें । पूर्वमरयश्वारयोज एज राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. न्मांतरवैरिणव परमाधार्मिकायदिवा जन्मांतरापकारिणोनारकाअपरेषामंगानि सरो पं सकोपं समुजराणि मुसलानि गृहीत्वा नंति गाढप्रहारैरामर्दयति तेच नारकास्त्राण रहिताः शस्त्रप्रहारैर्निन्नदेहारुविरमुहंतोऽधोमुखाधरणितले पतंतीति ॥ १५ ॥ किंच (श्रणातियाइत्यादि) महादेहप्रमाणामहांतः शृगालानरकपालविकुर्विताथन शितावुनुदिताः। नामगन्दः संनावनायां । संजाव्यतएतन्नरकेषु । अतिप्रगल्लितायत धृष्टारीरुपानिर्नयास्तत्र तेषु नरकेपु संनवंति । सदावकोपानित्यकुपितास्तैरेवंनूतैः सृ गालादिनिस्तत्र व्यवस्थिताजन्मांतररूतबदुकरर्माणः शृंखलादिनिधाययोमयनिगड निगडिताघदूरगाः परस्परसमीपतिनोनयते खंडशः खाद्यंतइति ॥ २० ॥ सयाजला नाम नदी निग्गा, पवितलं लोदविलीणतत्ता॥ जंसी निग्गंसि पवङमाणा, एगायताणुकमणं करंति ॥३२॥ एयाई फासाउं फुसंति बालं, निरंतरं तव चिरन्तिीयं ॥ण ह म्ममाणस्स नदाश्ताण, एगोसयं पच्चए दो जुकं ॥३३॥ श्रर्थ-(सयाजला नाम नदीजिग्गा के०) ते नरकने विपे सटाकाल पाणीए नरपूर एवी महाविपम नदीरूप स्थान. अंही नाम शब्द संनावनायें। तेमां (पविङाललोद विलीतता के०) अंग्रीमां गल्यो एवो लोहनो गोलो तेना सरखं नम पाणी जे पाणी पीता थका घएं खासै तथा वन लागे माटे विपम (जंसीनियुगंसि पवलमा णा के) जे एवी विषम नदी तेने विपे ते नारकी प्रेया थका जाता थका हालता थका (एगाय ताणुकमणं करंति के) एकाकी यशरण प्लवन करता परवश पड्या थका ख जोगवे. ॥ २१ ॥ (एयाई के०) ए पूर्वोक्त बन्ने उद्देशामां जे नारकीना इस कह्या तेने (बाके०) बाल अज्ञानी एवा नारकीना जीवो ते (फुसंतिके०) फरसे ने सहन करेने (निरंतरं तउ चिरहितीपं के०) जेनी निरंतर घणा काल सुधीरेदेवानी स्थितिने एवा नारकी त्यां (पहम्ममाणस्स उहोश्ताएंके०) दणाता थका तेने कोश्पण त्राण सरण एटले रासवाने समय नथी (सयंके० ) पोते (एगो के०) एकलो थकोज (पाणुहोऽऽग्कं के०) नाना प्रकारना पोताना उपाया उःख नोगवे. ॥ २२ ॥ ॥ दीपिका-सदा जतं यन्यां सा सदाजला नाम नदीअनिर्गा विषमा पविजातात धिरादिपिशिता अमिततं महितीनं इवीनूत यस्रोहं तत्तथा ऽवीनूतततलोहजलेस्य थैः । यस्यां नयां प्रपद्यमानानाम्काएफाफिनोनापायनुक्रमणं गमनं कुर्वति ॥ २१ ॥ एते पूर्वोकाः म्पोऽसविशेषाः परमाधार्मिकस्ताः स्थानाविकाश्चयानं नारकं स्टशतिः- रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रत् नाग उसरा. एएए अर्थ-जंजारिसंपुबमकासिकम्मंके०)जे जीवे जेवानावे पावला जन्मांतरे कर्म कीधाले (तमेव के) ते कर्म तेवीज विधिये (संपराए के०) संसारमा नमता थका. चारगति नेविपेजीवने (थागवतिके.) उदय भावे (एगंतपुरकंनवमझणित्ताके०) परंतु नरकमांद तो एकांत निःकेवल उखरूप नव उपार्जीने (वेदंतिरकीतमपंतपुरकं के) ते नार की जीव दुःखी थका अनंत कुःख वेदे ॥ २३ ॥ हवे उपदेश स्वरूप कहेले. (एतालि के.) ए पूर्वोक्त (परगाणिसोचा के ) नरकना तीव सुख सानतीने (धीरेके०) जे धर्यवंत पुरुप ते गुं करे ते देखाडेठे. (नहिंसएकिंचण सबलोए के०) जेथकी नरक ना सुरव न नोगवे एवा सर्व चतुर्दश रज्ज्वात्मक लोकने विपे जेकांश स अने स्थाय र जीय तेकोइने दणे नही तथा (एगंतदिछीके०) एकांत दृष्टी एटले निश्चल सम्यक्त्व धारक तथा (अपरिग्गहेड के० ) परिग्रह रहित एवो तो तु शब्दथी मृपावादादि कनु वर्जन पण जाणी लेवू तथा (लोयरस के ) लोक ते इहां प्रस्तावको थगुन कर्मकारी लेवो तथा कपाय लोक लेवो तेना स्वरूपने (बुझिडके ) जाणीने एवा लोकने (वसं के० ) वशमां (नग के० ) नपोहोचे ॥ १४ ॥ (एवं तिरिरकेमणुयाह रेसुं के०) ए जेम अयन कर्मिने नरकगति कही तेम तिर्यंच मनुष्य तथा देवतानी गति एम वधिमला (चतुरत्तर्णतं के ) चतुर्गतिक संसारने विपे अनंत (तयाविवागं के०) तदनुरूप विपाक एटले अनंत एवो कर्मनो जे विपाक (ससबमेयंतिवेदत्ता के०) सबुद्धिमान सर्वमेतदितिविदित्वा एटले पंमित पुरुप ए पूर्वोक्त सर्वने इति एमजा णीने जेरीते श्रीनगवंते कह्यो तेरीते ( कंखेडके) कांदा करे एटले यांचे सुयांचे तोके (कालं के) काल एटले ज्यांसुधी मरण प्राप्त थाय त्यांसुधी (धुयंके०) व एटले संयमने (पायरेत के०) शाचरे एतावता चारित्रविना जीव चतुर्गतिक संसारमात्र मण करे ते कारण माटे जाव जीव सुधा त्रिविधे दयाधर्म रूप निरतिचार चारित्र पा लवाने यांचे श्रने सर्वथा पापनो त्याग करे. तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ॥ ५५ ॥ इति श्री नरकविनक्तिनामे पांचमा अध्ययननो थर्थ संपूर्ण थयो । । दीपिका-यत्कर्म यादृगं पूर्वजन्मांतरे कापीत् रुतं तनादृशमेव संपग संसारे धनुगमति। एकांतेन पुखमेव नवोयस्मिन सएकांतपुरखनवम्तमर्जयित्वा खिनस्तमनंत संवेदपंति ॥२३॥ एतानरकान श्रुत्वा धीरोनहिंस्यात्कंचन प्राणिनं सर्वलोके एकांतटि निधनसम्पत्कोऽ परियदः तुअदान्मृतावादाविवर्जनमपि झेपं । तथा लोकं यशुनकर्म कारिणं तहिपापंच मुंजान बुध्यते जानीयात् नतु तम्य वगं गछेत् ॥ २४॥ पवमशुन कर्मफारिणामसुमता तिर्यमनुप्पामरेप्वपि चतुरंने चतुर्गतिकमनंतमपर्यवसानं तद श्त वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. पुःखयंति निरंतर मविश्रामं तत्र चिरस्थितिक तं हन्यमानस्य नारकस्य नकिंचित्राएं स्यात् । यथा शीतेंदेश लक्ष्मणस्य नरकासमनुनवतस्त्राणोद्यतेनापि नत्राएं कसमिति एकः स्वयं प्रत्यनुनवति उःखं । यतो मया परिजनस्यार्य, कृतं कर्म सुदारुणं । एकाकी तेन दोहं गतास्ते फलनोगिनइति ॥ २२ ॥ ॥ टीका-अपिच (सदाजलेत्यादि) सदा सर्वकालं जलमुदकं यस्यां सा तथा सदा जलानिधाना चा नदी सरिदति यतिविषमा प्रकर्षेण विविधमत्युषणं झारपूयरुधिरावि सजलं यस्यां सा(पविकत्ति)रुधिरा वितत्वात् पिहिला विस्तीर्णगंजीरजला वा । अथवा प्रदीप्तजला वा । एतदेव दर्शयति । अमिना तप्तं सदिलीनं स्वतां गतं यनोदमयस्त उत्त ताऽतितापविलीनलोहसदृशजलेत्यर्थः । यम्यां च सदाजलायां अभिमुर्गायां नद्यां प्रपद्यमा नाः (एगायत्ति) एकाकिनोऽत्राणाअनुक्रमणं तस्यां गमनं प्लवनं कुर्वतीति ॥ २१ ॥ सां प्रतमुदेशकार्थमुपसंहरन पुनरपि नारकाणां फुःखविशेपं दर्शयितुमाह (एयाइंफासा त्यादि) एते अनंतरोहेशक श्याश्चेत्यतिकटवोबालमशरणं स्टशयंति खयंति निरंत रमविश्राम (अविनिमीलयमित्यादिपूर्ववत् ) तत्र तेषु नरकेपु चिरं प्रनतं कालं स्थितिर्यस्य वालस्यासी चिरस्थितिकस्तं ।तथाहिारत्नप्रनायामुकप्टा स्थितिः सागरोपमं तथा वितीया यां शर्करप्रनायां त्रीणि तथा वालुकायां सप्त पंकायां दश धूमप्रनायां सप्तदश तमःमना यां दाविंशतिमहातमःप्रनायां सप्तमष्टथिव्यां त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानि उत् उत्कृष्टा स्थि तिरिति । तत्र गतस्य कर्मवशाऽपादितोत्कृष्टस्थितिकस्य परैर्हन्यमानस्य स्वरूतकर्मफलजुजो न किंचित्राणं जवति । तथाहि । किल शीशेण लक्ष्मणस्य नरकःखमनुनवतस्तथाणोद्य तेनापि न त्राणं कृतमिति श्रुतिः । तदेवमेकोसहायोयदर्थ यत्पापं समर्जितं तैरहित स्तत्कर्मविपाकजं खमनुनयति नकश्चिदुःखसंविनागं गृहातीत्यर्थः । तथाचोक्तं । म या परिजनस्यार्य रुतं कर्म सुदारुणं । एकाकी तेन दोहं गतास्ते फलनोगिनइत्यादि ॥२५ जं जारिसं पुवमकासिकम्मं,तमेव आगवति संपराए॥ एगंतजकं नव माणित्ता, वदंति पुरकी तमपंतपुरकं ॥ २३॥ एताणि सोचा परगा णि धीरे, नहिंसए किंचण सबलोए ॥ एगंतदिही अपरिग्गदेन, युझि लोयस्सवसं नगरेश्मा एवं तिरिरके मणुया सुरेसुं, चतुरतणं तंत यपुधिवागं । ससबमेयं इति चेदपत्ता, कंखेजकालं धुयमायरेजत्तियमि ॥२५॥ इति श्रीनरयविनत्तीनाम पंचमाध्ययनसंमत्तं ॥

रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रत् नाग उसरा. एएए अर्थ-जंजारिसंपुबमकासिकम्मंके०)जे जीवे जेवानावे पावला जन्मांतरे कर्म कीघाने (तमेव के.) ते कर्म तेवीज विधिये (संपराए के०) संसारमा नमता थका चारगति नेविजीवने (बागवतिके०) उदय श्रावे (एगंतपुरकनवमझणिताके०) परंतु नरकमाहे तो एकांत निकेवल दुःखरूप नव उपार्जीने (वेदंतिहरकीतमणंतरक के) ते नार की जीव मुःखी थका अनंत उरख वेदे ॥ १३ ॥ हवे उपदेश स्वरूप कहेते. (एताणि के०) ए पूर्वोक्त (परगाणिसोचा के ) नरकना ती दुःख सांजलीने (धीरेके०) जे धैर्यवंत पुरुपये ते झुं रे ते देखाडे. (नहिंसएकिंचण सबलोए के०) जेयकी नरक ना उरख न जोगवे एवा सर्व चतुर्दश रज्ज्वात्मक लोकने विपे जेकाइ त्रस धने स्थाव र जीव तेकोइने दणे नही तथा (एगंतदिहीके०) एकांत दृष्टी एटले निश्चल सम्यक्त्व धारक तथा (अपरिग्गहेउ के० ) परिग्रह रहित एवो तो तु शब्दथी मृपावादादि कनु वर्जन पर जाणी लेवु तथा (लोयस्त के ) लोक ते इहां प्रस्तावथकी अगुन कर्मकारी लेयो तथा कपाय लोक लेबो तेना स्वरुपने (सिडके) जाणीने एवा लोकने (वसं के० ) वशमां (नगवे के ) नपोहोचे ॥ २४ ॥ (एवंतिरिरकेमणुयासु रेसुं के०) ए जेम थगुन कर्मिने नरकगति कही तेम तिर्यंच मनुष्य तथा देवतानी गति एम वधिमली (चतुरत्तप्तं के० ) चतुर्गतिक संसारने विपे थनंत (तयणुचिवागं के०) तदनुरुप विपाक एटले अनंत एवो कर्मनो जे विपाक (ससममेयंतिवेदत्ता के०) सवुद्धिमान् सर्वमेतदितिविदित्वा एटले पंमित पुरुप ए पूर्वोक्त सर्वने इति एम जा पीने जेरीते श्रीनगवंते कह्यो तेरीते (कंखेजके०) कांदा करे एटले वांचे सुंबांतोके (काल के) काल एटले ज्यांसुधी मरण प्राप्त थाय त्यांसुधी (धुयंके) धीच एटले संयमने (श्रापरेऊ के) आचरे एतावता चारित्रचिना जीव चतुर्गतिक संसारमा मण करे ते कारण माटे जाय जीव सुधी त्रिविधे दयाधर्म रूप निरतिचार चारित्र पा लवाने वाले थने सर्वथा पापनो त्याग करे. तिथेमिनो थर्थ पूर्ववत् जाणवो. ॥ १५ ॥ इति श्री नरकविनक्तिनामे पांचमा अध्ययननो थर्थ संपूर्ण थयो । ॥ दीपिका-यत्कर्म यादृशं पूर्वजन्मांतरे कार्यात् कतै तनाहगमेव संपराये संसारे अनुगनि । एकांतन फुःखमेव नवोयस्मिन् सएकांतवनवस्तमर्जयित्वा :खिनस्तमनंत पुग्यवेदपंति ॥२३॥ एतान्नरकान श्रुत्वा धीरोनहिंस्यात्कंचन प्राणिनं सर्वलोके एकांतदृष्टि निशतमम्यत्कोऽ परिग्रहः तुमदान्मृपायादादिवर्जनमपि पं । तथा लोपं यानकर्म फारिणं नहिपाकंच सुजानं युध्यते जानीयात् नतु तस्य वगं गछेत् ॥ २४ ॥ एवमणुन कर्मकारिणामसुमता तिमनुप्पामरेप्यपि चतुरंनं चतुर्गतिकमनंतमपर्यवसानं तद . ३०० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. नुरूपं विपाकं सबुद्धिमान सर्वमेतदिति पूर्वोक्तं विदित्वा ध्रुवं संयममाचरन् कातं का? त् ।कोर्थः । चतुर्गतिकसंसारे उःखमेव केवलं मत्वा संयमानुष्ठानरतोयावजीवं मृत्युका लं प्रतीक्षेत । इतिववीमीति पूर्ववत् ॥ २५ ॥ इति पंचमाध्ययने दितीयोदेशकः ॥ ॥ तितपोगले श्रीहेम विमलसूरिशिष्यहर्षकुनमितप्रणीतायां श्रीसूत्रस्तांगदीपिकायां नर कविनत्यारख्यं पंचमाध्ययनं समाप्त. ॥ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (जंजारिसमिस्यादि ) यत्कर्म यादृशं यदनुनावं यादृस्थितिक वा कर्म पूर्व जन्मांतरे थकापीत् कृतास्तत्ताडगेव जघन्यमध्यमोलष्टस्थित्यनुनायनेदं संपराये तथा तैनैव प्रकारेणानुगवति । एतमुक्तं नवति । तीवमंदमध्यमबंधाध्यवसाय स्थानादृशैर्य तत्ताहगेव तीवमंदमध्यमेव विपाकमुदयं गहतीति । एकांतेनावश्यं सु खलेशरहितं कु.खमेव यस्मिन्नरकादिके नवे सतथा तमेकांतवं नवमर्जयित्वा नरकन वोपादाननूतानि कर्माण्युपादायकांतःखिनस्तत्पूर्वनिर्दिष्टं पुःखमसातवेदनीयप्रतिकारं वे दयंत्यनुनवंतीति ॥२३॥ पुनरप्युपसंहारव्याजेनोपदेशमाह । (एयाणिसोचाइत्यादि) एता पूर्वोक्तान्नरकान् स्वास्थ्या घपदेशतिकत्वा नरक खविशेपान श्रुत्वा निशम्य धर्बुस्ति 'या राजतइति धारोवुद्धिमान प्राझाएतत्कुर्यादिति दर्शयति।सर्वस्मिन्नपि त्रसस्थावरनेदनि ने लोके प्राणिगणे नकमपि प्राणिनं हिंस्यान्नव्यापादयेत् । तथैकांतेन निश्चयजीवादितत्वेषु दृष्टिः सम्यक् दर्शनं यस्य सएकांतदृष्टिनिष्प्रकंपसम्यक्त्वइत्यर्थः। तथा न विद्यते परिसमंता न्सुखार्थ गृह्यतइति परिग्रहोयस्य सावप्यपरिग्रह।तुशब्दादाातोपादानामा मृपावादादत्ता दानमैथुनवर्जनमपि इटव्यं । तथा लोकमानकर्मकारिणं तदिपाकं फलं मुंजन वा यदिवा कपायं लोकं तत्स्वरूपतोवुध्येत जानीयानतु तस्य वशं गडदिति ॥२४॥ एतदनंतरोक्त दुख विशेष भन्यत्राप्यतिदिशन्नाहा(एवमित्यादि) एवमगुनकर्मकारिणामसुमता तिर्यड्मनुष्या मरेष्वपि चतुरंतं चतुर्गतिकमनंतमपर्यवसानं तदनुरूपं विपाक स बुद्धिमान सर्वमेतदिति पूर्वोक्तया नीत्या विदित्वा ज्ञात्वा ध्रुव संयममाचरन काल मृत्युकालमाकादेत् । एतउक्तं नवति । चतुर्गतिकसंसारांतर्गतानामसुमतां सुखमेव केवलं यतोधुवोमोदः संयमोवा तदनुष्टानरतोयावजीवं मृत्युकालं प्रतीतेति । इति परिसमाप्तौ।बचीमीति पूर्ववत् ॥२५॥ इतिपंचमं नरकविनत्यध्ययनं परिसमाप्त. ॥ अथ दितीये सूत्रकतांगे पप्ठमध्ययनं प्रारज्यते ।पांचमां अध्ययनने विपे नरकना सुख कह्या ते श्रीमहावीरदेवे उपदेश्या ठे ते माटे श्राहा अध्ययनने विपे श्री महावीर परमात्मानी गुणो किर्तनीपूर्वक स्तुति करे.

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३०१
पुनिस्सु णं समणा मादणाय, अगारिणोया परतिनिआय ॥
से केश गंतहियं धम्ममानु, अणेलिसं सादु समिकयाए॥२॥
कदंच गाणं कह दसणं से, सीले कहं नायसुतरस आसी॥जा
णासि णं निरकु जहातदेणं, अदासुतं बूदि जहाणिसं तं ॥२॥
अर्थ-(पुल्टिस्तुणं के०) पूर्वोक्त नरकना कुरव सनिलीने संसारना नयथी बीकपाम्या
उनग्या एवा पुरुपो श्रीसुधर्म स्वामिने पूछेले ते कोण पूछे तोके (समणा के०) साधु
तथा (माहणायके ) ब्राह्मण तथा (अगारिणोया के) यागारीते गृहस्थ क्षत्रिया
दिक तथा (परतिनिधायके०) अन्य तीर्थकते शाक्यादिक तापस प्रमुख जाणवा ए
सर्व गुं पुनेने ते कहेले. ( सेकेणेगंत के) ते कयो एकांत (हियके०) हितनो कर
नार एवो (अणे लिसं के०) धनीहशमतुलं एटले निरुपम शाश्वत ( सादुस मिरकयाए
के० ) साधु समीक्षाये यथास्थित तत्व ज्ञाने करी ज्ञातपुत्र श्रीमहावीरदेवे निरतो (ध
म्मं के ) धर्म (आहु के० ) कह्योने के जेणे करी जीव सुख पामे ॥ १ ॥ (कहचणा
एं के) के ज्ञान वली ( कहंदुसणंले के०) दर्शन चारित्ररूप के तथा (सीलंकाई
के०
0) यम नियमरूप शीन केबुंने ए बधु (नायसुतस्तबासीके०) झातपुत्र एटले दत्रि
य शिरोमणी सिधार्थ राजाना पुत्र श्रीमहावीरने विपे के हतुं ते (निस्कू के०) अ
दो नगवन् (जाणासिणं के० ) ए सर्व जेरीते तमे जाणोठो (जहातहेणं के० ) यथा
तथ्य एटले सत्य निरुपण रूप (थहासुतं के०) जेम तमे सनिब्यु (जहाणिसंल के०)
यथानिशांत एटले सांजलीने जेम हृदयने विषेधारण कटुंबे तेम थमने (यूहिके०) कहो.
॥ दीपिका-अथ पठमारन्यते । पूर्वाध्ययने नरकविनक्तिरुक्ता श्रीवीरेण । ततोत्र श्रीवार
स्यैव गुणाचच्यते तस्येदमादिसूत्रं (पुछिस्सुणमिति) जंवूसामी सुधर्माणमाह । यथा के
नवंनूतोधर्मचक्तइत्येतद्दहवोमा पटवंतः श्रमणाः साधवादयस्तथा ब्राह्मणाब्रह्मचर्या
धनुष्ठानरताअगारिणः क्षत्रियादयोयेच शाक्यादयः परतीथिकान्ते सर्वे पि एटवंतःकिंतदि
त्याह । योसो इमं धर्म एकांतहितमाद उक्तवान् धनीशमनन्यसदृशमतुल्य मित्यर्थः ।
साध्वी चासो समीक्षा तत्वपरिचित्तिश्च साधुसमीक्षा सासमता तया उक्तवान ॥१॥ तस्य
श्रीवीरस्य ज्ञानं किन्तं च दर्शनं शीतंच यमनियमरूपं कीगासीत् । हेसुधर्मस्वामिन
यन्मयाएट तद्याथातय्येन त्वंजानासि । णं वाक्यानंकारे । यथाश्रुतं श्रुत्वा च यथानिश
तमवधारित तथा त्वं ब्रूहि इति पृष्टः सुधर्मा वीरगुणानाद ॥२॥

.. ३०२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्टमध्ययनं. ॥टीका-चक पंचममध्ययन अधुना पष्ठमारन्यते । श्रस्य चाऽयमनिसंबंधात्रानंतरा ध्ययने नरकविनक्तिः प्रतिपादिता । सा च श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिनाऽनिहितेत्यत स्तस्यैवाऽनेन गुणकीर्तन बारेण चरितं प्रतिपाद्यते । शास्तुर्गुरुत्वेन शास्त्रस्य गरीयस्त्वमि तिरुत्वेत्यनेन संबंधेनाऽऽयातस्याऽस्याऽध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोग वाराणि । तत्राऽप्युपक्रमांतर्गतोऽर्थाधिकारोमहावीरगुणगणोत्कीर्तनरूपःनिदेपस्तु विधा । उघनिष्प नोनामनिप्पन्नश्च । तत्रीघनिष्पले निक्षेपेऽध्ययनं नामनिप्पनेतु महावीरस्तवः। तत्र म हतब्दस्य वीरश्त्येतस्य स्तवस्यच प्रत्येक निदेपोविधेयः । तत्रापि यथोदेशस्तथानिर्देशं . इतिकत्वा पूर्व महबब्दोनिरुप्यते । तत्राऽस्त्यऽयं महलब्दोबदुत्वे । यथा महाजनइति थस्तिवृहत्त्वे । यथा महाघोपोऽस्तीत्यर्थ यथा महानयमित्यऽस्ति प्राधान्ये यथा महापु रुपति । तत्रेद प्राधान्ये वर्तमानोगृहीतइत्येतनियुक्तिकारोदर्शयितुमाह । पाहन्नेमहसदो, दवे खेत्ते य कालनावेय ॥ वीरस्सनणिरके चक्कनहोणायबो॥१॥पाहेनमहसदोश्त्यादि तत्र महावीरस्तवइत्यत्र योमहन्छब्दः सप्राधान्ये वर्तमानोगृहीतः। तच्च नामस्थापना इव्यदेवकालनावनेदात् पोढा । प्राधान्ये नामस्थापने कुणे इव्यप्राधान्यं । इशरीरनव्य शरीरव्यतिरिक्त सचित्ताचित्तमिश्रनेदात् विधा । सचित्तमपि विपदचतुप्पदे नरहस्त्यश्वा दिकमपदेषु प्रधानं कल्पवृक्षादिकं । यदि वेदेव ये प्रत्यक्षारूपरसगंधस्पर्शेरुकष्टाः पोम रीकादयः पदार्थाः । थचिनेषु वैडूर्यादयोनानाप्रनावमणयोमिश्रेषु तीर्थकरोविनूपित इति । देवतः प्रधानासिदिधर्मश्रयणान्महाविदेहं चोपनोगांगीकरणेन तु देवकुर्वादि के क्षेत्रं कालतः प्रधानं स्वेकांतमुपमादि । योचा कालविशेपोधर्मचरणप्रतियोग्यति । जावप्रधानंतु क्षायिकोनावस्तीर्थकरशरीरापेक्ष्यौदयिकोवा । तत्रेहध्येनाऽप्यधिकार ति । वीरस्य व्यक्षेत्रकालनेदाच्चतुर्धा निदेपः । तत्र इशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तोश्व्य वीरोडव्याथै संग्रामादायभुतकर्मकारितया शूरोयदिया यत्किंचित् वीर्यवद् इव्यं तत् ६ व्यवीरेंऽत्तवति । तद्यथा। तीर्थकदनंनबलवीर्योलोकमलोकं कंडकवत् प्रदेनुमतं । तथा मंदरं दंडं कृत्वा रत्नप्रनां पथिवी बत्रवदिनुयात् ।तथा चक्रवर्तिनोपि बल दोसोलावत्तीसा। तथा विपादिनां मोहनादिसामर्थ्य मिति । क्षेत्रवीरस्क्त योयस्मिन् क्षेत्रेऽभुतकर्मकारी वोरोया यत्र चर्यते । एवं कालेऽप्यायोज्यं । नाववीरोयस्य क्रोधमानमायालोनः परीप हादिनिश्चात्मनोजेता.।, तथाचोक्तं । कोदं माएं च मायं च, लोनं पंचेंदियाणिय ॥ पुङपंचेव अप्पाणं सवमप्पेजिएजियं ॥ ॥ योसहस्संसहस्साणं संगामेउडाये जिणे । एकंजिणेशअप्पाणं एसेसपरमोज॥ २॥ तथा । एकोपरिलमजए, वियडंजिएके सरीसनीनाए ॥ कंदप्पमुदाढो मयणोविड्डारिजेण ॥३॥ तदेवं वर्धमानस्वाम्येव परी पहोपसर्गरनुकूलप्रतिकूलैरपराजितोऽभुतकर्मकारित्वेन गुणनिष्पन्नात् जावतोमहावीर ..

। . राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह जाग उसरा. ३०३ इति नएयते । यदिवा इव्यवीरोव्यतिरिक्तएकनविको दिः । क्षेत्रवीरोयत्र तिप्रत्यऽसौ व्या वर्ण्यते वा कालोऽप्येवमेव । नाववीरोनोबागमतोवीरनामगोत्राणि कर्माण्यनुनवन् स च वीरवर्धमानस्वाम्येवेति ॥ स्तवनिक्षेपार्थमाह ॥ युणिरकेचोचनहा, 'अंगतुअनूसणेदि दवसुती ॥ जावेसंताणगुणा, एकित्तणाजेजहिनाणिया ॥ २ ॥ (शुणिरकेयोइत्यादि) स्तुतेः स्तवस्य नामादिश्चतुर्धा निदेपः । तत्र नामस्थापने पूर्ववत् । व्यस्तवस्तु इश रिजव्यशरीरव्यतिरिक्तोयः कटककेयूरस्रक्चंदनादिनिः सचित्ताचित्तव्यः' क्रियतइति । नावतस्तु वस्तुतः सन्तानां विद्यमानानां गुणानां ये यत्र नवंति तत्कीर्तनमिति ॥ सांप्रतं याद्यखत्रसंस्पर्श वारेण सकलाध्ययनसंबंधप्रतिपादिकां गायां नियुक्तिकदाह । पुचिस्सु जंबुणामो,थक सुहम्मा तकसीय । एवमहाप्पवीरो, जयमाहादुतहा जएका हिं ॥ ३ ॥ जंबूस्वामी आर्यसुधर्मस्वामिनं श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिगुणान् दृष्टवान् थतोऽसावपि जवान सुधर्मस्वाम्येवंगुणविशिष्टोमहावीरइति कथितवान् । एवं चाऽसौ न गवान संतारस्य जयमनिनवं चाह । ततोयूयमपि यथा नगवान संसारं जितवान् तये य यत्नं वियत्त । सांप्रतं निदेषानंतरं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुञ्चारयितव्यं । तचेदं । (पुचिस्सुणमित्यादि)। यस्य चाऽनंतरसूत्रेण सहायं संबंधः।तद्यथा । तीर्यकरो पदिष्टेन मार्गेण ध्रुवमाचरन् मृत्युमुपेक्षतेत्युक्तं । तत्र किंनूतोऽसौ तीर्थकत् येनोप दिष्टोमार्गश्त्येत् एष्टवंतः श्रमणायतयइत्यादि । परंपरसूत्रसंबंधस्तु बुझ्धेत ॥ यमुक्तं । प्रागित्येतच्च यजुत्तरत्र प्रश्नवचनं वक्ष्यते तच्च बुच्यतेत्यनेन संबंधेनाऽयातस्याऽस्य सूत्रस्य संहितादिकमेण व्याख्या प्रतन्यते । साचाऽयमनंतरोक्तां बहुविधां नरकविनक्ति श्रुत्वा संसाराधिनमनसः केनेयं प्रतिपादितेत्येतत् सुधर्मस्वामिनमप्राकुः पृष्टवंतः। पमितिवाक्यालंकारे । यदिवा जंबूस्वामी सुधर्मस्वामिनमेवमाह । यथा केनैवं नूतोधर्म संसारोत्तरणे समर्थः प्रतिपादितइत्येतहहयोमां दृष्टवंतः । तद्यथा । श्रमणानियं थादयोवाह्मणाब्रह्मचर्याद्यनुष्ठाननिरतास्तथाऽऽगारिणः प्रियादयोयेच शक्यादयः पर तीथिकास्ते सर्वेऽपि पृष्टवंतः । किंतदिति दर्शयति । सकोयोऽसावेनं धर्म धर्गतिप्रसृतर्ज तुधारकमेकांतहितमाहोक्तवान् अनीशमतुलमित्यर्थः । तथा साध्वीचाऽसौ समीक्षा च साधुसमीदा यथावस्थिततत्त्वपरिहित्तिस्तया यदिवा साधुसमीक्ष्या समतयोक्तवानिति॥ ॥१॥ तथा तस्यैव ज्ञानादिगुणावगतये प्रश्नमाह । (कहंचणाणमित्यादि) कथं केन प्रकारेण नगवान ज्ञानमवाप्तवान् किनूतं वा तस्य जगवतोझानं विशेपावबोधकं । किं नूतं च तस्य दर्शनं सामान्यार्थपरिवेदकं शीतं च यमनियमरूपं कीटक झाताः त्रियास्ते षां पुत्रोनगवान् वीरवर्धमानस्वामी तस्याऽऽसीदनूदिति यदेतन्मया दृष्टं तत् निकोसुध मस्वामिन् याथातथ्येन त्वं जानीपे सम्यगवगवति । (णमितिवाक्यालंकारे) तदेतत्सर्व ३०४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. यथाश्रुतं त्वया श्रुत्वा च यथानिशंतमित्यवधारित यथा दृष्टं तथा सर्व ह्याचं वेति ॥२॥ खेयन्नेसे कुसले (सुपन्नेपा०) महेसी, अपंतनागीय अपंतदंसी। जसस्सिणो चस्कुपदाध्यस्स, जाणादि धम्मंच धिई पेचदि. ॥३॥ नटुं अदेयं तिरियं दिसासु, तसाय जे थावर जेद पाणा । सेणिञ्चणिञ्चेदि समिरक पन्ने, दीवेव धम्म समियं तदादु ॥ ४ ॥ अर्थ-एम श्री सुधर्म स्वामिने पुन्या थका सुधर्मस्वामि श्री महावीर देवना गुण के हेने. (सेके) ते श्री महावीरदेव (खेयन्नेके.) खेदज्ञ एटले संसारी जीवोने कर्म वि. पाक थकी उत्पन्न थयु जे खेद एटले मुख तेने जाणे जाणीने उपदेश थापीतेनों पु:ख टालवाने सामर्थवान तथा (कुसले के० ) कर्म विदारवाने निपुण थने (महेसी के ) महोटा स्पीश्वर साधु तथा (अणंतनाणीय के०) अनंत अविनाशी जेनुं ज्ञान प्रगट्युचे (थणंतदंसीके०) अनंत अविनागी जेमन दर्शन प्रगटयु ने (जसस्सिणोके०) यशस्वी एटले जेनो यश त्रण नुवनमा व्याप्यो (चस्कुपहहियस्स के०) लोकने च हुनूत समान केमके लोकना नावना जे नेद ते सर्व परिदे माटे लोकने चटुने स्थानके वर्ते (जाणाहि धम्मंच के०) एवा श्री महावीर प्रणीत जे श्रुत चारित्ररुप. धर्म तेने धर्म जाणो. ( घिच के) तथा तेज संयमने विपे धृति एटले धैर्यपपु तेप ण श्रीमहावीरनोज (पेहि के०) प्रेयो एटले देखो एटले श्रुत चारित्ररूप संयमने। विपे जेहने रति धैर्य. ॥ ३ ॥ (उडुंअहेयंतिरियंदिसासु ) के उचोनीचो बने ति नों एटले चौदराज लोक मांहे पूर्वादिक बढार इव्य दिशा थने अढार नावदिशा मध्ये (तसायजेथावरजेहपाणा के) जे बेंझ्यिादिक त्रस प्राणी यने एकेंडी पथवि यादिक जे स्थावर प्राणी (सेणिचणिञ्चेहिसमिरकपन्ने के०) तेने जगवंत नित्या नित्य नेदे इव्य पर्याय दे सम्यक् प्रकारे जाणे एवा श्रीमहावीर वीतराग देव ते यो संसार समुह माहे पडता बुडता प्राणीने (दीवेव के०) दीप समान एवो (समि यं के ) समनावि (धम्म के०) धर्म (उदादु के) कह्यो . ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-सनगवान् वीरः खेदं प्राणिनां कर्मविपाकजं अखं जानातीति खेदज्ञः कुश लोनिपुणोमहर्पिस्तपश्चरणानुष्ठायी अनंतझानी अनंतदर्शीच । विशेषग्राहकं ज्ञानं सा मान्यपादकं दर्शनं तेवेपि यस्यानंते तस्य यशस्विनोनगवतोलोकस्य चकुपथे लो चनमार्ग स्थितस्य नवस्यकेवलिनइत्यर्थः । तस्य धर्म संसारतारणसमर्थ घर्तिच संय मनिमलता जानीपे । ततः (पेहित्ति) कथय । यथवा तथैवेति यथा धर्मस्तथा धृतिरपी . २ 1 राय धनपतसिंघ वाहाऽरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३०५ ति॥३॥र्ध्वमस्तिर्यक्च सर्वदिक्तु चतुर्दशरज्ज्वात्मके ये त्रसाः स्थावराश्च ये प्राणि नस्तान् नित्यानित्याच्यां समीक्ष्य हात्वा प्राझोनगवान दीपश्व प्रकाशकत्वात् धर्मम दाद नक्तवान् समतया । यदागमः । जहापुमस्तकलई तहातुबस्सकब इति ॥ ४ ॥ ॥ टीका-स एवं पृष्टः सुधर्मस्वामी श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिगुणान कथयितुमा । (खेयन्नएसेइत्यादि) स नगवान चतुस्त्रिंशदतिशयसमेतः खेदं संसारांतर्वर्तिनां प्राणिनां कर्मविपाकजं सुखं जानातीति खेदज्ञोपुःखापनोदनसमर्थोपदेशदानात् । यदि । वा क्षेत्रझोयथावस्थितात्मस्वरूपपरिझानादात्मज्ञशति । अथवा देत्रमाकाशं तहाना तीति देवोलोकालोकस्वरूपपरिझातेत्यर्थः। तथा नावकुशानष्टविधकर्मरूपान खुना ति दिनत्ति कुशलः प्राणिनां कर्मोचित्तये निपुणइत्यर्थः । आशु शीघं प्रज्ञा यस्याऽसावा शुप्रज्ञः। सर्वत्र सदोपयोगानबद्मस्थश्व विचिंत्य जानातीति नावः।महापरिति कचित्पा : । महांश्चासावृपिश्च महर्पिरत्यंतोयतपश्चरणानुष्ठायित्वादतुलपरीपदोपसर्गसह नाचेति । तथा अनंतमविनाश्यनंतपदार्थपरिछेदकं वा ज्ञान विशेपग्राहकं यस्यासा वनंतझानी। एवं सामान्यार्थपरिवेदकत्वेनाऽनंतदर्शी । तदेवं नूतस्य नगवतोयशो→सु रासुरातिशाय्यतुलं विद्यते यस्य सयशस्वी तस्य लोकस्य चतुःपथे लोचनमार्गे नवस्थकेव व्यवस्थायां स्थितस्य लोकानां सूक्ष्मव्यवहितपदार्थावि वनेन चकुतस्य वा जानीराव • गह । धर्म संसारोधरणस्वनावं तत्प्रणीतं वा श्रुतचारित्राख्यं तथा तस्यैव नगवतस्तथोप सर्गितस्याऽपि निष्प्रकंपां चारित्राचलनवनावां धृति संयमे रतिं तत्प्रणीता वा प्रेक्ष्स्व स म्यकुशाग्रीयया बुध्या पर्यालोचयेति । यदिवा तैरेव श्रमणादिनिः सुधर्मस्वाम्यनिहितो - यथा त्वं तस्य जगवतोयशस्विनश्चकुप्पथे व्यवस्थितस्य धर्म धृतिं च जानीपे । ततोऽस्मा कं (पेनित्ति) कथयेति ॥ ३ ॥ सांप्रतं सुधर्मस्वामी तशुणान कथायितुमाह । (उड्डेय हेयमित्यादि) कलमधस्तिर्या सर्वत्रैव चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके ये केचन त्रस्यंतीति सास्तेजोवायुरूपाविकडियपंचेंडियनेदात् त्रिधा । तथा येच स्थावराः एधि व्यंवुवनस्पतिनेदात् त्रिविधाः । एते श्वासादयः प्राणाविद्यते येषां ते प्राणिनइत्यनेन च शाक्यादिमतनिरासेन एथिव्यायेश्यिाणामपि जीवत्वमावेदितं नवति । सनगवांस्ता न प्राणिनः प्रकर्पण केवलज्ञानिखात् जानातीति प्रः सएव प्राझोनित्यानित्याच्या व्यार्थपर्यायार्याश्रयणात समीक्ष्य केवलझानेनाऽर्थान परिज्ञाय प्रज्ञापनायोग्यानाहेत्यु तरेण संबंधः । तद्यथा। सप्राणिनां पदार्थाविन वनेन दीपयत् दीपः। यदिवा संसार्णव “पतितानां सउपदेशप्रदानतश्रावासहेतुखात् दीपश्व दीपः । सएवंनूतः संसारोत्तारण समर्थ श्रुतचारित्राख्यं सम्यक इतं गतं सदनुष्ठानतया रागदेपरहितत्वेन समतया वा। . :

॥ ३०६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. तथाचोक्तं । जहापुलस्सकनश्तहातुस्तकवइत्यादि समं वा धर्ममुत्प्राबल्येनाऽऽह उक्तवान् । प्राणिनामनुग्रहार्थ न पूजासत्कारार्थमिति ॥ से सबदंसी अनिनूयनाणी, पिरामगंधे धिश्मं तिप्पा॥ अणु त्तरे सब जगंसि विऊ, गंया अतीते अनए अपाऊ॥५॥स नूपमे अणिए अचारी, उहंतरे धीरे अणंतचरकु ॥ अणुत्तरे तप्पति सूरिएवा, वश्रोयणिं देवतमं पगासे ॥६॥ अर्थ-(सेके) ते नगवंत (सबदंसीके) सर्वदर्शि एटले लोकालोकने देखनार वली (थनिनूतनाणी के०) बावीश परिसहने जीतवा थकी केवल ज्ञानी थया (णि रामगंधेके) निरामगंध एटले मूलोत्तर गुण विशुप संयम पालक तथा (धिश्मंके०) धैर्यवंत (वितण्याकेए) स्थितात्मा एटले समस्त कर्मना क्ष्य थकी यात्म स्वरूपमांज ने स्थित थया तथा (अपुनरेसबजगंसिविङ के ) अनुत्तर एटले प्रधान सर्व ज गतमा निरुपम ज्ञाता माटे विज्ञान एटले नली युधिवंतने तथा (गंथाअतीतेके) ग्रंथ थकी अतीत एटले निग्रंथ बाह्यान्यंतर परिग्रह रहित. (अनएके०) सप्तनय रहित तेना नाम कहे पेलु इहलोकनय बीजुं परलोकनय त्रीजुयादान जय चोथु अकस्मात् जय पांच, वेदना नय बहुं अपकीर्तिनय सातमु मरण नय तथा (अणाक के) चा रप्रकारना थायुकर्मे करी रहित ॥ ५ ॥ (सके) ते जगवंत (नूपये के ) नूति प्राज्ञ एटले थनंत ज्ञानी तथा (अणिएयचारी के०) अप्रतिबद्ध विहारी जाणवा (उदंतरेके०) उघ एटले संसाररूप समुने तरनार (धीरेके०) धीर एटले निश्चल (थर्ण तचरकु के०) अनंत ज्ञानरूप चढुना धरनार (अत्तरेतप्पतिसूरिएवा के०) जेम सूर्य सर्व थकी अधिक तपे तेम नगवंत झाने करी सर्व थकी उत्तम प्रधान (वरोय शिंदेवतमपगासे के० ) तथा वेरोचनें एटले अग्नी जेम अंधकारने दूर करी अधिक प्रकाशकरेठे तेम श्रीमहावीर यथावस्थित पदार्थना प्रकाशक जाणवा ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-ससर्वदर्शी अनिनूय माविंशतिपरीपहान पराजित्य ज्ञान चं केवलारस्य विद्यते यस्य सज्ञानी निर्गतयामोविशोधिकोटिरूपोगंधीयस्मात्सनिरामगंधः । मूलोत्तर गुण विशिष्टचारित्रश्त्यर्थः । धृतिमान् स्थैर्यसंपन्नः स्थितात्मा निर्मलात्मा अनुत्तरउ कप्टः सर्वस्मिन्जगति विज्ञान सर्वपदार्थवेत्ता ग्रंथाद्दाह्यान्यंतरपरियहादतीतोनिग्रंथ त्यर्थः । अजयः सप्तनयरहितः । नविद्यते चतुर्विधमप्यायुर्यस्यासावनायुः ॥५॥ नूतिश ब्दोत्र वृक्ष। तिप्रशोवृक्षप्रझो ऽनंतझानइत्यर्थः। अनियतचारी उचं संसार तरतीति ।

. राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३०७ पतरः। धिया राजतेधीरः अनंततया ऽनंतत्वाचदुनिं यस्य स तथा । यथा सूर्योऽनुत्तरं सर्वाधिक तपति यया वा वैरोचनोऽग्निः सएव प्रज्वलितत्वादिः सयथा तमोपनीय प्रका शयति एवमसावपि नगवान् ॥ ६ ॥ ॥ टीका-किंचाऽन्यत् । (सेसवदंसीत्यादि) सनगवान् सर्व जगत् घराचरं सामान्ये न दृष्टुं शीनमस्य ससर्वदर्शी । तथाऽनिनूय पराजित्य मत्यादीनि चत्वार्यऽपि झाना नि यर्तते ज्ञानं केवलारख्यं तेन ज्ञानेन ज्ञानी । अनेन चाऽपरतीर्थाधिपाधिकलमावेदित जवति । ज्ञान क्रियान्यां मोदति कृत्वा तस्य जगवतो ज्ञानं प्रदर्श्य क्रियां दर्शयितुमाह। निर्गतोऽपगतामोऽविशोधिकोटयाव्यस्तथा गंधोविशोधिकोटिरूपोयस्मात् सनवति निरा मगंधः । मूलोत्तरगुणनेदनिन्नां चारित्रक्रियां कृतवानित्यर्थः। तथाऽसह्यपरीपदोपसर्गानि जुतोऽपि निष्प्रकंपतया चारित्रवृत्तिमान तथा स्थितोव्यवस्थितोऽशेपकर्मविगमादात्मस्व रूपे घात्मा यस्य स नवति स्थितात्मा । एतच छान किययोः फल वारेण विशेषणं। त था नास्योत्तरं प्रधानं सर्वस्मिन्नऽपि जगति विद्यते सतथा विवानिति सकलपदार्थानां क रतलामलकन्यायेन वेता । तथा बाह्यग्रंथात सचित्तादिनदादांतराच कर्मरूपादतीतोऽति क्रांतोग्रंथातीतोनिप्रश्त्यर्थः । तथा न विद्यते सप्तप्रकारमपि जयं यस्याऽसावनयः समस्तनयरहितइत्यर्थः । तथा न विद्यते चतुर्विधमप्यायुर्यस्य सनवत्यनायुर्दग्धकर्मवी जत्वेन पुनरुत्पत्तेरनावादिति ॥५॥ अपिच (सनूइपोइत्यादि) । नूतिशब्दोरो मंगले रक्षायां च वर्तते । तत्र नूतिप्रज्ञः प्रसवप्रज्ञः। अनंतवानवानित्यर्थः। तथा नति प्रशोजगानूतिप्रज्ञः । एवं सर्वमंगलनूतिप्रति । तथा थनियतमप्रतिबईप रिग्रहोयोगाचरितुं शीतमस्याऽसावनियतचारी । तथौ संसारसमुई तरितुं शीलमस्य स तथा धीवुधिस्तया राजतइतिधीरः परीपहोपसर्गाऽझोन्योवा धीरः । तथा अनंत ध्या नंततया नित्यतया वा घरिव चक्षुः केवलं ज्ञानं यस्याऽनंतस्यवा लोकस्य प्रदार्थप्रका शकतया वा चतुजूतोयः सनवत्यनंतचतुः । तथा यथा सूर्योऽनुत्तरं सर्वाधिक तपति न तस्मादधिकस्तापेन कश्चिदस्ति । एवमसावपि नगवान ज्ञानेन सर्वोत्तमइति । तथा वैरोचनोऽमिः सएव प्रज्वलितत्वात् इंशेयथाऽसौतमोऽपनीय प्रकाशयति एवमसावपि नगवानज्ञानतमोऽपनीय यथावस्थितपदार्थप्रकाशनं करोति ॥ ६ ॥ अणुत्तरं धम्ममिणं जिणाणं, ऐया मुणी कासव आसुपने॥ई देव देवाण मदाणुनावे सदस्सणेता दिविणं विसि ॥४॥ से प नया अकय सागरेवा, महोदहीवावि अणंतपारे ॥ अणाय लेया अकसाइ मुक्के (पागंतरे निकु) सक्केव देवादिवई कुश्मं ॥

३०७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. अर्थ-(धपुत्तरंधम्ममिपंजिणाणं के) जे श्रीज्ञपनादिक प्रनाववंत तीर्थकरो त त संबंधी जे निरुपम धर्म तेनो नायक एटले तेने (ऐया के०) जाणे एवा (मुणी के) चारित्रवान (कासव के ) काश्यपगोत्री श्रीमहावीर (थासुपन्ने के०) उता वली प्रज्ञानो जाए (३देवदेवाणमहापुनावे के ) जेम इंश हजारो देवतानो नायक महामनाववंत देवो मांहे प्रधान तेम श्री महावीर केवलज्ञानी (सहस्सणेतादिविणं विसि के ) सहल पुरुपोमां देवताना नायक जेतेनी पेरे विशिष्ट माहानुनाव जावा ॥ ७॥ (सेके०) तेनगवंत (पन्नयाघरकयसागरेवा के०) प्रज्ञायें एटलेदि यें करीने अक्य वा शब्द विशेपणने अर्थडे कोनी पेरे तोके जेम समुजे (महो दहीवावि के० ) महोदधी एवो स्वयंजुरमण समुह (अपंतपारे के) निर्मल जेनु ज लवे इत्यादिक गुणे करी अनंतअपारवे तेम श्रीवीरपण (यणाश्लेया के० ) अकलुप यकपा थका (निस्क के) निदाये याजीविका करे। यद्यपि निःशेप कर्मक्ष्य करी त्रैलोक्यने पूज्यने तथापि निदाये थाजीवेटे परंतु अदीपमाहानसी प्रमुख लब्धीने प्रयुजता नथी एंवा अनेक गुणयुक्त श्रीमहावीरदेव तथा (सक्केवदेवादिवईजुईमं के०) शकेंड देवताना स्वामी तेनी पेरे दीप्तिमान् ॥ ७॥ ॥ दीपिका-अनुत्तरं धर्म जिनानामृपनादिनां सबंध्ययं मुनिः श्रीवीरोनेता प्रणेता काश्य पोगोनेणायाशुप्रज्ञः केवली। नेताइति ताजीलिकस्तृन् । तद्योगे नलोकाव्ययेतिपष्ठीनि पेधाधर्ममिति कर्मणिवितीया । यथा इंशदेवसहस्राणां मध्ये महानुनावः। वाक्यालं कारे। दिवि स्वर्गे विशिष्टोरूपबलादिभिः। एवं स नगवान सर्वेन्योविशिष्टोनेता ॥७॥ सनग वान प्रज्ञयादयोऽदीपज्ञानइत्यर्थः । यथा महोदधिः सागरः स्वयंचरमणश्वानंतपा रोविस्तीर्णगंनीरजलोऽदोन्यवानाविलोऽकलुपजलस्तथा नगवानपि थकलुपोपि मुक्तः क मबंधात् यथा शक्रोदेवधिपतिर्युतिमान् दीप्तिमान् ॥ ७ ॥ ॥ टीका-किंच (अयुत्तर मित्यादि) । नाऽस्योत्तरोऽस्तीत्यनुत्तरस्त मिममनुत्तरं धर्म जिनानामृपनादितीर्थकता संबंधिनमयं मुनिः श्रीमान वर्धमानारख्यः काश्यपोगोत्रेणाधु प्रज्ञः केवलज्ञानी उत्पन्नदिव्यज्ञानोनेता प्रणेतेति । ताहीलिकस्तृन तद्योगे नसोकाव्य यनिष्ठेत्यादिना पष्ठीप्रतिषेधाश्रममित्यत्र कर्मणिमितीयैव । यथा चेंशेदिवि स्वर्गे देवसह स्त्राणां महानुनावोमहाप्रनाववान् । णमितिवाक्यालंकारे । तथा नेता प्रणायकोधि शिष्टोरूपबलवर्णादिनिः प्रधानएवं नगवानपि सर्वेन्योऽपि विशिष्टः प्रणायकोमहानु नावश्रेति ॥ ७ ॥ अपिच (सेपन्नयेत्यादि) असौ नगवान् प्रज्ञायतेऽनयेति प्रज्ञा त या अदयोन तस्य ज्ञातव्येर्थे युतिः प्रतिदीयते प्रतिहन्यते वा । तस्य हि बुद्धिः वलके ..

-- राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३०ए झानारख्या साच साद्यपर्यवसाना कालतोऽव्यदेवनावरप्यनंता । सर्वसाम्येन दृष्टांतानावादे कदेशेन वाह । यथा सागर ति। अस्य वा विशिष्टत्वात् विशेषणमाहामहोदधिरिव स्वयंनू रमणश्वाऽनंतपारः। यथाऽसौ विस्तीर्णोगंनीरजलोऽदोन्यश्च । एवं तस्याऽपि नगवतो विस्तीर्णा प्रझा स्वयंनूरमणानंतगुणोनीरो ऽझोन्यश्च । यथा चासौ सागरोऽनाविलोड कचुपजल एवं नगवानपि तथाविधकर्मशानावादकपझानइति । तथा कपायाविद्यं ते यस्याऽसौकपायी नकपायीयकपायी। तथा ज्ञानावरणीयादिकर्मबंधनादियुक्तोमुक्तः। निकुरिति कचित्पावः । तस्याऽयमर्थः । सत्यपि निःशेषांतरायदये सर्वलोकपूज्यत्वेच तथापि निदामात्रजीवित्वात् निगुरेवाऽसौ नाऽदीपमहानसादिलब्धिमुपनीयतीति । तथा शाश्व देवाऽधिपतिद्युतिमान् दिप्तिमानिति ॥ ७ ॥ से वीरिएणं पडिपुन्नवीरिए,सुदंसणेवा णगसबसे ॥सुरालएवा सिमुदागरे से, विरायए रोगगुणोववेए ॥ ए॥ सयं सहस्साणन जोयणाणं,तिकंम्गे पंगवेजयते। से जोयणेणवणवतिसदस्से दुस्सितो देसहस्समेगं ॥२०॥ थर्थ-(सेवीरिएपडिपुन्नवीरिए के) ते नगवंत श्रीमहावीर वीर्यातराय कर्मना क्ष्य यकी बलेकरी प्रतिपूर्ण वीर्यवान एटले संघयणादिके बलवान ने (सुदंसरोवा गगसबसे के०) सुदर्शन शब्दे मेरुपर्वत ते जेम सर्व पर्वतमा श्रेष्टठे तेम नगवंत पण ऐश्वर्यगुणे करी सर्वमा श्रेष्ठले वली (सुरालएवालि के० ) देवलोकना निवासी देवताने ( सेकेए) तेमेरुपर्वत (मुदाकर के०) हर्पनो करनारठे (थरोगगुणोववेए के० ) प्रशस्त एवा अनेक वर्णादिक गणेकरी (विरायएके ) विराजमान एटले शोनेने तेम श्रीनगवानप जाणवा ॥॥ तेमेरु पर्वत (लयंसहस्साएउजोयगाणंके०) सतसहस्र योजन प्रमाण सर्वांगे बंच पणे जाणवो तेमज (सेके) ते पर्वतना (तिकमे के)त्रण काम एक नूमिमय बीजो सुवर्णमय त्रीजो वैमूर्यमय थने (पंमंगवेजयंते के०) पंगवन ते वेजयंति एटले ध्वजा समान शोजेठे (सेजोयरोणवण्वतिसहस्से के.) ते मेरु पर्वत रावणवति एटले नवाणु हजार योजन (उमुस्सितो के० ) उंचो जाणवो भने (हेसहस्समेगं के.) नीचे नूमि मध्ये एक हजार योजननो कंद एम सर्व मली एक लाख योजन प्रमाण ॥१०॥ ॥ दीपिका-सनगवान् वीर्येण बलेन प्रतिपूर्णवीर्यः सुदर्शनोमेरुजबूदीपमध्यगतोय था नगानां पर्वतानां सर्वेपां श्रेष्ठस्तथा नगवान गुणैः श्रेष्ठः । यथाच सुरालयः स्वर्गःसु .

बनने ते उपर सादी बारात हजार योजन उंयु चदता बनी त्री सोमनस वनवे ते रह्याने तथा (सेहेमचन्ने के०) ते मेरुपर्वत सुवर्णमय ने तथा (बटुके) घणा पर तु अंहीं नंदनादिक चार जाण्या एवा (नंदगोयके०) रलीयामणा बनने, जने विपे, एटले पहेली जूमिकाने विप नशाल यनने ते उपर पांचशे योजन चु बी नंदन वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. राणां मुदाकरोदर्पजनकोऽनेकैर्गुणैर्वर्णरसगंधादिनिरुपेतोविराजते एवं नगवानपि ॥ ॥ ॥ समेरुयोजनसहस्त्राणां शतमुच्चैस्त्वेन त्रीणि कंडकानि यस्य सत्रिकंडकः । त थाहि । नौमं जांबूनदं वैदूर्यचेति । सर्किनूतः। पंडकं वनं वैजयंतीकल्प पताकानूतं शिर सि स्थित यस्य सपंडकवैजयंतः सनवनवतिर्योजनसहस्त्राणि ऊोंद्रितः यथोपि सदस्रमेकमवगाढः ।। १० ॥ ॥ टीका-किंच (सेवीरिएणमित्यादि)। स जगवान् वीर्येणोरसेन बसेन कृतिसंह ननादिनिश्च वीतरायस्य निःशेपतः स्यात् प्रतिपूर्णवीर्यस्तथा सुदर्शनोमेरुजबुही पनानिनूतः । तथा नगानां पर्वतानां सर्वपां श्रेष्ठः प्रधानस्तथानगवानपि वीर्येणाऽन्यैश्व गुणः सर्वश्रेष्ठति । तथा यथा सुरालयः स्वर्गसन्निवासिनां मुदाकरोहर्पजनकः प्रशस्त वर्णरसगंधस्पर्शप्रनावादिनिर्गुणैरुपेतोविराजते शोनते । एवं नगवानप्यनेकैर्गुणेरु पेतोविराजतइति । यदिया यथा त्रिदशालयोमुदाकरो ऽनेकैर्गुणैरुपेतोविराजतइति । एवमसावपि मेरुरिति ॥ ॥ पुनरपि दृष्टांतनूतमेरुवर्णनायाह । (सपंसहस्ताण मित्यादि) समेरुयोजनसहस्राणां शतमुच्चैस्त्वेन । तथा त्रीणि कंडान्यस्येति त्रिकंडः। तद्यथा नीम जांचूनदं वैदूर्यमिति । पुनरप्यसावेव विशेष्यते । पंरकवैजयंतइति । मकवनं शिरसि व्यवस्थित वैजयंतीकल्पं पताकानूतं यस्य सतथाऽसावूर्ध्वमुहितोनवनवतियों जनसहलाएयधोऽपि सहस्त्रमेकमवगाढति. ॥ १० ॥ पुछे पने चिहइ नूमिवहिए, जं सूरिया अणुपरिवयंति ॥ से देमवन्ने बहुनंदणेय, जंसी रति चेदयंती महिंदा ॥ १२॥ से पच्च ए सद्दमणगासे, विरायती कंचणमा व्यन्ने ॥ अपुत्तरे गिरिसु यं पयग्गे, गिरीवरे से जलिएव नोमे ॥१२॥ थर्थ-ते मेरु पर्वत (णने के) श्राकाशे (पुढे के०) फरशीने (चि के) र यो तथा (नूमिके०) नूमिकाने (वहिएके०) थवगाही रह्योने तिची उंची अने नीची एमलोक व्याप्तने (जसरियाथणुपरियट्यंतिके०) जे मेरु पर्वतने चोमर श्रगीधारने ए कवीश योजनने अंतरे सूर्य प्रमुख ज्योतपी देवो परिचमण करता थका प्रदक्षिणा करी राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३११ पली वत्रीश हजार योजन उचु चडता शीखर उपर चोथु पंमग वन खंम (जंसीरर्ति वेदयंतीमादिंदाके) जे पर्वतने विपे महेंद पण क्रीडा करवाने अर्थे स्वर्ग थकी यावी ने रती सुख नौगवेठे ॥ ११ ॥ (सेपबए के) ते पर्वत वली केवोठे तोके मंदर मेरु सुदर्शन सुरगिरि इत्यादिक (सह के०) शब्दे करी (महप्पगासे के० ) मोहोटो प्रका शवान एटले प्रसिइ एवो ठतो (विरायतीके) शोने तथा (कंचणमध्वन्ने के०) सुवर्णनी पेरे देदीप्यमान सुकुमाल वने (यपुत्तरे गिरिसुयपवयुग्गे के०) सर्व पर्वत मां अनुत्तर एटले प्रधान एवी पर्व एटले मेखलायें करीवर्ग एटले विपमठे अर्थात सामान्य जीवने चढता विपम तथा ( गिरिवरेसेजति एवनोमे के ) प्रधान. मणी अने औषधियें करी देदीप्यमान नूमि सरखो पृथवी प्रदेशनी पेरे जाणवो. ॥ १२ ॥ ॥ दीपिका-ननसि स्टष्टोलमोनूमिवा अवगाह्य स्थितः । यं मेरुं सूर्याधादित्यायन परिवर्तयंति पार्श्वतोनमंति सहेमवर्णः। बदनि चत्वारि नंदनानि यस्य सतथा । तथाहि जूमौ नशालवनं १ ततः पंचयोजनशतान्यनिकम्य नंदनवनं ३ ततोहिपष्ठियोजन सहस्त्राणि पंचशताधिकान्यतिक्रम्य सौमनसवनं ३ ततः पत्रिंशत्सहस्राण्यारुह्य शिख रे पंडकवनं ४ इति मेरोश्चत्वारि वनानि । तथा यस्मिन् मेरी महेशरति वेदयंत्यनुनवंति ॥ ११ ॥ सपर्वतोमेरुमंदरः सुदर्शनः सुगिरिरित्यादिनिः शब्दै महान् प्रकाशः प्रतिधिर्य स्य सशब्दमहाप्रकाशोविराजते । कांचनस्य मृष्टः शुशोवर्णीयस्य सतथा अनुत्तरउत्त प्टः । गिरिपु मध्ये पर्वनिमखलानिगो विपमोगिरवरमणिनिरोषधीनिश्च ज्वलितोदीप्य मानव नूमिदेशं ॥ १२ ॥ ॥ टीका-तथा (पुण नेइत्यादि)। ननति स्टष्टोलनोननोव्याप्य तिष्ठति । तथा नू मि चावगाह्य स्थितइति अर्ध्वाधस्तिर्यक्लोकसंस्पर्शी । यथा यं मेरुं सूर्यादयोज्योति प्काअनुपरिवर्तयति यस्य पार्श्वतोत्रमंतीत्यर्थः । तथाऽ सौ हेमवर्णोनिष्टसजावून दानस्तथा बहूनि चत्वारि नंदनवनानि यस्य सवदुनंदनवनः । तथाहि । नूमौ नए शालवनं ततः पंचयोजनशतान्यारुह्य मेखलायां नंदनं तथाविपष्टियोजनसहस्रा एयधिकान्यतिक्रम्य सौमनसं ततः पट्त्रिंशत्सहस्त्रास्यारुह्य शिखरे पंमकवनमि ति । तदेवमसौ चतुनंदनवनाद्युपेतोविचित्रक्रीमास्थानसमन्वितः । यस्मिन् माहेश थप्यागत्य त्रिदशालयाइमणीयतरगुणेन रति रमणकीनां वेदयंत्यनुलवंतीति ॥ ११ ॥ अपिच (सेपवएइत्यादि) समेरिल्योऽयं पर्वतोमंदरोमेरुः सुरगिरिरित्येवमादिनिःश दैर्महान् प्रकाशः प्रसिदियस्य सशब्दमहाप्रकाशोविराजते शोनते । कांचनस्येव मृ पः श्लदणःशुको वा वयस्य सतथा । एवं नवियते उत्तरः प्रधानोयस्याऽ साव वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. नुत्तरस्तया गिरिपु मध्ये पर्वनिर्मेखलादिनिर्दष्टापर्वतैर्वा सुगौविषमः सामान्यजंतूनां उरारोहोगिरिचरः पर्वतप्रधानः । तथाऽसौ मणिनिरोपवीनिश्च देदीप्यमानतया नौमश्व नूदेशश्च ज्वलितइति ॥ १५॥ मही मर्शमि बिते पगिंदें, पन्नाय ते सुरिय सूचलेसे ॥ एवं सि रीए उस नूरिवन्ने, मणोरने जाव अचिमाली॥१३॥ सुदंस पस्सेव जसो गिरिस्स, पचुच्चई महतो पवयस्स ॥ एतोवमे समणे नायपुत्ते, जातीजसो दंसपनाणसोले ॥ २४ ॥ अर्थ-(महीइममितिते के)मही एटले पृथवीने वचमा यावेतो जे जंबूदीप तेना मध्यनागे एटले वचमा वर्तेठे (एगिंदे के नगेंड एटसे सर्व पचीना इंश सर खो ए मेरु पर्वत जाणवो (ते के०) ते पर्वत लोकमां (सूरिय के०) सूर्यनी पेरे (सु इलेसे के०) विसुझनिर्मल कांतिवान एम (पन्नाय के) प्रकर्ष करी जाणीये (एवं के) ए प्रकारे करी (सिरीएउस के) लक्ष्मीये सहित ते मेरू रत्न (नरिवन्ने के०) अनेक वर्ण करी सहित तथा (मणोरमे जावई अचिमाली के० ) मनने रमाडनार तथा जेनी ज्योति थर्चिमाली एटले सूर्य तेनी पेरे दशे दिशिने विपे प्रकाश पामेले ॥१३॥ हवे ए मेरु पर्वतनी उपमा श्रीमहावीर नगवंतनी साथे जोडे. (सुदंसणस्सेवज सोगिरिस्त के० ) सुदर्शन नामा जे गिरि एटले पर्वत तेनोजे यश (पचुच्चई के० ) क हियेए तेवो (महतोपवयस्सके०) महोटो मेरुपर्वत जाणवो (एतोवमेके०) एमेरुनी उ पमाये ( समऐनायपुत्ते के) श्रमण तपश्वी झातपुत्र श्रीमहावीर देव जाणवा (केची रीते तोके (जातीजसो देसणनाणसीलेके०) जातियें करी, यशे करी, दर्शने करी, झाने करी थने शीले करी समस्त जेटला धर्म मार्गना प्रकाशको तेमां श्रीमहावीर देव प्रधानठे. ॥ दीपिका-महारत्नप्रनाप्रथिव्यामध्यदेशे जंबहीपस्तन्मध्ये स्थितोनगें: प्रक ण ज्ञायते सूर्यवत् शुक्लेश्यः सूर्यसमतेजाः। एवं पूर्वोक्तप्रकारेण श्रिया समेहरिवों ऽनेकवर्णरत्नोपेतत्वात् मनोरमः थर्चिमाली सूर्यव द्योतयति दिशः ॥ १३ ॥ एतद्यशः कीर्तनं सुदर्शनस्य गिरेमेरोः प्रोच्यते महतः पर्वतस्य एतपमएतनुल्यः श्रमणोजात पुत्रः श्रीवीरः सजात्या यशसा दर्शनझानान्यां शीलेन वा श्रेष्ठः । अर्श थादित्वान्मत्व याचप्रत्ययेन योज्यं-॥ १५॥ ॥ टीका-किंच (महीइत्यादि)।मत्या रत्नप्रनाष्टथिव्यांमध्यदेशे जंक्षिपस्तस्याऽपि बहुमध्यदेशे सोमनस, विद्युत्प्रन, गंधमादन माल्यवंत, दंष्ट्रापर्वतचतुष्टयोपशोनितः समनू .. Pam M .. रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३२३ नागे दशसहस्रविस्तीर्णः शिरसि सहस्त्रमेकमधस्तादपि दशसहस्राणि नवतियोजनानि योजनकादशनागैर्दशनिरधिकानि । विस्तीर्णश्चत्वारिंशद्योजनोद्रितचूडोपशोनिलोनगें: पर्वतप्रधानोमेरुः प्रकर्षण लोके ज्ञायते सूर्यवतु फ्लेश्ययादित्यसमानतेजाः । एवमनं तरोक्तप्रकारया श्रिया। तुशब्दाविशिष्टतरया समेरुरिवर्णोऽनेकवर्णोऽनेकवर्णरत्नोपशोनि तत्वात् । मनोऽत.करणं रमयतीति मनोरमोरिमालीवादित्यश्व स्वतेजसा द्योतयति द शदिशः प्रकाशयतीति ॥१३॥ सांप्रतं मेरुदृष्टांतोपपेण दागैतिकं दर्शयति । (सुदंसणे त्यादि ) एतदनंतरोक्तं यशः कीर्तनं सुदर्शनस्य मेरुगिरेमहापर्वतस्य प्रोच्यते ।सांप्रतमेत देव नगवति दाटीतिके योज्यते । एषाऽनंतरोक्तोपमा यस्यसएतऊपमः । कोऽसौ। श्री म्यतीति श्रमणस्तपोनिष्टतदेहोशाताः कृत्रियास्तेषां पुत्रः श्रीमन्महावीरवर्षमानस्वामा त्यर्थः । सच जात्या सर्वजातिन्योयशसाऽशेपयशस्विन्योदर्शनशानान्यां सकलदर्शनका निन्यः शीलेन समस्तशीलवण्यः श्रेष्ठः प्रधानः । अवघटनातु जात्यादीनां कृतवाना मतिमायने अर्शयादित्वादचूप्रत्ययविधानेन विधेयेति ॥ १४ ॥ गिरिवरेवा निसहो ययाणं, स्यएव से वलयायताणं ॥ तन्व मे से जगनूपन्ने, मुणीण मप्ने तमुदादु पन्ने ॥ २५॥ अणुत्तरं धम्ममुइरश्त्ता, अणुत्तरं जाणवरं जियाई ॥ सुसुकसुकं अप गंम्सुकं, संखिएगंतवदातसुकं ॥ १६ ॥ अर्थ-(गिरिवरेवानिसहोययाएं के०) जेम लांब पणे समस्त पर्वतमा निषध प र्वत श्रेष्ठ तथा (रुयएवसे वलयायताएं के) जेम व लाकार समस्त पर्वतमाहे रुचक नामा पर्वत श्रेष्ठले (तउवमेसेजगनूइपन्ने केप) तेनी उपमा श्रीमहावीर देवजग तमां नूतिप्रज्ञ एटले प्रज्ञायें करी श्रेष्ठ जाणवा (मुणीणमन्नेके०) समस्त मुनिमाहे (तः मुदादुपन्ने के०) तत्स्वरूप जाणवाने अत्यंतज्ञानवंत जाणवा प्रकर्षणजानात्तीति प्रज्ञ ए नावजाणवो ॥ १५॥ ते श्रीमहावीर (अनुत्तरंधर्म के०) प्रधान एवोजे सर्वोत्तनधर्म तेने (चविरयित्वा के०) प्ररुपीने प्रकाशीने (अणुत्तरंकावरं कॅ०) प्रधानमा प्रधान एवोजे शुक्लध्यान तेने (जिया के०) ध्यावे ते जगवंतने योग निरुंध काले सूक्ष्म का ययोग रुंधनावसरे शुक्ल ध्याननोत्रीजो जेद जे सूक्ष्म क्रिया अप्रतिपति एवे नामेवे ते थाय तथा योगनिरोध श्रया पठी शुक्तध्याननो चोथो नेद उपरतक्रिया थने थनित्ति नामे ध्यावे ते ध्यान वर्णवेठे (मुसुकसुकंपगंमसुकं के०) मुष्ट प्रधान गुक्तास्तुनी परे शुक्त उज्वल थपगंम एटले दोप रहित अर्थात मिथ्यात्व रूप काट कलंक तेणे करी ३१४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. रहित एवं निर्दीप शुक्ल ध्यान सुवर्णनी पेरे उज्वल अथवा गंम शब्दे उदकर्नु फेण ते सर उज्वल तथा (संखिंड के ) शंख अने चंडमा तेनीपेरे (एगंतवदातसुक्कं के०) एकांत अवदात एटले अत्यंत मुक्त एवं गुक्त ध्यान, तेने ध्यावे ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-यथा निपधोगिरिवराणां गिरीणामायतानां मध्ये दीर्घत्वेन श्रेष्ठस्तथा वलयायतानां मध्ये रुचकः पर्वतः श्रेष्ठः। सहि रुचकक्ष्यांतवर्ती मानसोत्तर गिरिरिव वृत्ता यतोऽसंख्येययोजनानि परिक्षेप्पेण स नगवान् तउपमोजगति संसारे नूतिप्रज्ञः प्रनूत ज्ञानोमुनीना मध्ये प्रज्ञः । एवं तत्स्वरूपविदउदादुरुक्तवंतः॥१॥थणुत्तरं उत्कृष्टधर्ममुदी र्य कथयित्वा ऽनुत्तरं प्रधानं ध्यानं ध्यायति सुष्ठ शुक्लवत् शुक्लं ध्यानं अपगतं गंडं दोषो यस्मानदपगंड निर्दोपं शुक्लं । अथवा अपगंडमुदकफेनं तत्तुल्यं शंखेंज्वत् एकांतावदात शुक्लथ्यानोत्तरनेद ध्यं ध्यायति । तथाहि । योगनिरोधकाले सूक्ष्मं काययोगं निरुंधन शु क्लध्यानस्य तृतीयं नेदं सूक्ष्म क्रियमप्रतिपाताख्यं तथा निरुत्धयोगं चतुर्थ शुक्लध्यानजेदं व्युपरतक्रियमनिवृत्यारव्यं ध्यानं ध्यायतीति ॥ १६ ॥ टीका-पुनरपि दृष्टांत वारेणैव जगवतोव्यावर्णनमाह । (गिरिवरेत्यादि ) यथा नि पधोगिरिवरोगिरीणामायतानां मध्ये जंबुद्धीपेऽन्येपु वा दीपेषु दैर्येण श्रेष्ठः प्रधानः तथा वलयाऽऽयतानांमध्ये रुचकः पर्वतोऽन्येन्योवलयाय तत्वेन । यथा प्रधानः सहि रुचक दीपांतर्वी मानुषोत्तरपर्वतश्व वृत्तायतोऽसंख्यययोजनानि परिपेणेति । तथा सन गवानपि तपमः। यथा वाऽऽयतवृत्तताच्या श्रेष्ठश्च । एवं नगवानपि जगति संसारे नूति प्रज्ञः प्रनूतज्ञातप्रज्ञयाश्रेष्ठइत्यर्थः । तथा परमुनीनां मध्ये प्रकर्पण जानातीति प्रज्ञः। एवं तत्स्वरूप विदउदादुरुदाहृतवंतवक्तवंतश्त्यर्थः ॥ १५ ॥ किंचाऽन्यत् ( अपुत्तरमि त्यादि) नाऽस्योत्तरः प्रधानोऽन्योधर्मो विद्यते इत्यनुत्तरः । तमेवंचूत धर्म उत् प्रावत्येन ईरयित्वा कययित्वा प्रकाश्याऽनुत्तरं प्रधानं ध्यानवरं ध्यानश्रेष्ठं ध्यायति । तथाहि । उ त्पन्नज्ञानोनगवान् योगनिरोधकाले सूक्ष्मं काययोगं निरुंधन शुक्लध्यानस्य तृतीयं दें सूक्ष्म क्रियमप्रतिपाताख्यं । तथा निरुक्ष्योगं चतुर्थयुक्तध्याननेदं व्युपरतक्रियमनिवृत्ता रख्यं ध्यायति । एतदेव दर्शयति । सुष्टु शुक्लवमुक्तं ध्यानं । तथा अपगतं गंडमपव्यं यस्य तदपगतगं; निपाईनसुवर्णवत शुक्लं। यदिवा गंडमुदकफेनं तत्तुल्यतितिनावः। तथा शंखेंऽवदेकांतावदांतं जुनं शुक्लं गुक्तध्यानोत्तरं दक्ष्यं ध्यायतीति ॥ १६ ॥ अणुत्तरग्गं परमं मदेसी,असेसकम्मं स विसोदत्ता॥सिद्धिंग ते साइमपंतपत्ते, नाणेण सोलेण यदसणेणारारुकेसु पाते रायधनपतसिंघ बहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३१५ जद सामलीवा, जरिंस रतिं वेययंती सुवन्ना॥वणेसु वाणंदण मादु से, नाणेण सीलेण य भूतिपन्ने ॥ १७॥ अर्थ-ते जगवंत शैलेसी अवस्थायें युक्तध्यानना चोथा नंदने अनंतर (साइके) सादि अने (अणंतके०) अनंत एवी (सिरिंगते के०) सिधिगतिने विपे पोहोंता ते ति रिकेवीचे तोके, (अपुतरग्गं के) सर्वमा उत्तम तथा लोकने अये वर्तमान ते कारण माटे (परमंमहेली के) परम प्रधान मोहोटा कपीश्वर श्रीमहावीर देव जे (नाणे णसीलेणयदंसपेणके०) झाने करी दर्शनेकरी चारित्रशीलेकरी (यसेसकम्मंसविसोह ताके० ) समस्तज्ञानावर्णादिक थावेकर्मने शोधी कर्म खपावीने मुक्तिनेविपे (पत्तेकेद) पो होता. ॥१७॥ वली उपमायें करी जगवंतने स्तवे ; (जहके) जेम (रुरकेसुके०) वृक्षो मांहे (गातेके०) प्रसिद्ध देवकुरु उत्तरकुरुने विपे व्यवस्थित एवं (सामलीयाके) साटम ली वृद्ध मोहोटुंठे (जस्सिके) जेनेविपे (सुवन्नाके) सुवर्ण कुमारकादिक भुवनप ति देवो भावीने ( रतिवेययंती के० ) रतिवेदेने एटले कीडा रूप सुख नोगवेने तथा जे म (वणेसुवाके०) वनने विपे (णंदण के०) नंदन वन (सेके०) श्रेष्ठ (श्रादुके) कयुं ने उत्तम गोनाये करी सहित कमुळे तेम (नाणेसीलेणयनूतिपन्ने के०) ज्ञान थने शील एटले चारित्र तेणे करी, श्री महावीर महाप्राज्ञ एटले मोहोटा जाणवा. ॥१७॥ । दीपिका-यनुत्तरां प्रधानां अश्यां च सर्वोत्तमा परमां सिदिं गतिं साधनंतां प्राप्तोम हर्षिः सबशेष कर्म विशोध्यापनीय केन ज्ञानेन दर्शनेन शीलेनच कर्म पयित्वा ॥ ॥ १७ ॥ वृदेषु मध्ये यथा ज्ञातः प्रसिसोदेवकुरुस्थितः कूटशाल्मलीवृक्षः। यस्मिन्वृके सुपर्णानवनपतिविशेपारति क्रीडां वेदयंतीति । वनेषु मध्ये यथा नंदनं वनं श्रेष्ठमा दुस्तथा नगवान ज्ञानेन शीलेनच श्रेष्ठोनूतिप्रज्ञा प्रवज्ञानः ॥ १७ ॥ ॥ टीका-अपिच (अणुत्तरग्गमित्यादि) तथाऽसौ नगवान् शैलेऽश्यवस्थापादित कध्यानचतुर्थनेदानंतरं साद्यपर्यवसानां सिद्धि गति पंचमी प्राप्तः । सिगितिमेव वि शिनष्टि । अनुतरा चासो सर्वोत्तमत्वादग्याच लोकायव्यवस्थितत्वादनुत्तराग्या तां परमां प्रधानां महर्पिरसावत्यंतोयतपोविशेषनिष्टतदेहत्वादयशेपं कर्म ज्ञानावरणा दिकं विशोध्यापनीय च विशिष्टेन हानेन दर्शनेन शीलेनच दायिकेन सिदि गति प्राप्त इति मीजनी ॥ १७॥ पुनरपि दृष्टांतारेण नगवतः स्तुतिमाह । (रुरकेमुणाए त्यादि) रद्देषु मध्ये यथा ज्ञातः प्रसिौदेवकुरुव्यवस्थितः शाल्मलीनः सच नव नपतिकीमास्थानं । यत्र व्यवस्थितायन्यतश्चागत्य सुपर्णानवनपतिविशेपारति रमण ..

३१६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. कीडां वेदयंत्यनुनवंति । वनेषु च मध्ये यथा नंदनं देवानां क्रीमास्थान प्रधानं । एवं नगवानपि ज्ञानेन केवलारख्येन समस्तपदार्थाविर्नावकेन शीलेन च चारित्रेण यथा रख्यातेन श्रेष्ठः प्रधानोनूतिप्रज्ञा प्रवज्ञानोनगवानिति ॥ १७ ॥ थणियंव सहाण अणुत्तरेन, चंदोव ताराण महाणुनावे ॥ गंधे सु वा चंदणमाद से, एवं मुषीणं अपडिन्नमादु ॥ १॥ जहा सयंनू उदहीण सेहे, नागेसु वा धरणिंदमानुसे ॥ खोउदए वा रसवेजयंते, तवोवदाणे मुणिवेजयंते ॥ २० ॥ अर्थ-जेम (सहाण के०) शब्दमा (पणियंव के०) स्त नितं एटले मेघनी गर्न नानो शब्द (धणुत्तरेउके) प्रधान एटले रुडो कह्यो तथा (चंदोवताराणमहापुनावे के) जेम ग्रह नक्षत्र बने ताराने विपे चंइमा महानुनाव कह्योडे तथा (गंधेसुवाचं दणमाहुसेके०) जेमसमस्त गंधमां गोशीप बावना चंदन श्रेष्ठ कयुंजे (एवं के) एम (मुणी के०) समस्त साधुमां (अपडिन्नमाहुके०) अप्रतिज्ञ एटले आलोक परलोकनी थाशंसा करवानी जेने प्रतिज्ञा नथी अर्थात् इहलोक परलोकनी आशंसा रहित एवा श्रीमहावीरने मोहोटा श्रेष्ठ कह्याले ॥१॥ (जदासयंनूउदहीणसे के०) जेम स मस्त समुश्मा स्वर्पनूरमण समुप श्रेष्ठ कह्यो (नागेसुवाधरणिंदमाहुसेके के०) जेम नागकुमार देवोमां धरणेइनामा इंश श्रेष्ट कह्योछे (खोउदएवारसवेजयंतेके०) जेम इस रसोदक समस्त रसमा प्रधान वेजयंत एटले वखाण्यो (तवोवहाणेमुणिवेजयंतेके) तेम तप उपधाने करीतपो विशेपे करी समस्त मुनिमां श्रीमहावीर ने प्रधानवरखाल्याने॥२०॥ ॥ दीपिका-यथा शब्दानां मध्ये स्तनितं मेघगर्जितमनुत्तरं प्रधानं । तुर्विशेषणे।यथा ताराणा मध्ये चंशेमहानुनावः श्रेष्ठः । गंधेषु मध्ये यथा चंदनं श्रेष्ठ तज्ज्ञा थाहुः । त था मुनीनां मध्ये जगवंत श्रेष्ठमादुः । किंनूतं । नास्य प्रतिज्ञा इहलोकपरलोकाशंसिनी वि द्यते इत्यप्रतिज्ञस्तं ॥ १५ ॥ स्वयंचवस्ते यत्रागत्य रमंतइति स्वयंनूरमणः सयथा उद धीनां समुाणां मध्ये श्रेष्ठः । नागेषु नवनपतिविशेपेषु धरणे श्रेष्ठमादुः । (खोदए सि) छुरसश्व उदकं यस्य सहरसोदकः समुशेयथा रसमाश्रित्य वैजयंतःप्रधानः । एवं तपउधानेन तपोविशेपेण मुनिर्नगवान् वैजयंतः प्रधानः ॥ २० ॥ ॥ टीका-अपिच (थणियमित्यादि) यथा शब्दानां मध्ये स्तनितं मेघगर्जितं तदनुन र प्रभानं । तुशब्दोविशेषणार्थः समुच्चयार्थो वा । तारकाणां च नत्राणां मध्ये यथा राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३१७ चंशेमहानुनावः सकलरजनिवृत्तिकारिण्या कात्यामनोरमः श्रेष्ठः। गंधेविति गुणयणि नोरनेदान्मतुबलोपाता । गंधवत्सु मध्ये यथा चंदनं गोशीर्पकारव्यं मलयज वा तज्ज्ञाः श्रेष्ठमादुः । एवं मुनीनां महीणां मध्ये जमवंतं नाऽस्य प्रतिज्ञा इहलोकपरलो कानां शंसिनी विद्यते इत्यप्रतिज्ञस्तमेवंनूतं श्रेष्ठमाहुरिति ॥ १५ ॥ अपिच । (जहा सर्यनूइत्यादि) स्वयं नवंतीति स्वयंचवोदेवास्ते तत्राऽऽगत्य रमंतीति स्वपनूरमणस्तदे वमुदधीनां समुशणां मध्ये यथा स्वयंनूरमणः समुहः समस्तीपसागरपर्यंतबर्ती श्रे छः प्रधानोनागेपु च नवनपतिविशेपेषु मध्ये धरणे नागें यथा श्रेष्ठमादुः । तथा (खो दएइति) इतुरसइवोदकं यस्य सङ्खरसोदकः सयथा रसमाश्रित्य वैजयंतःप्रधानः स गुणैरपरसमुदाणां पताकेवोपरि व्यवस्थितः । एवं तपउपधानेन विशिष्टतपोधिशेपेण मनुते जगतस्त्रिकालावस्थामिति मुनिनगवान् वैजयंतः प्रधानः समस्तलोकस्य महा तपसा वैजयंतीवोपरि व्यवस्थितति ॥ २० ॥ दहीसु एरावणमादु णाए, सीहो मिगाणं सलिलाण गंगा, प कीसुवा गेरुले वेणुदेवे, निवाणवादीजिद पायपुत्ते ॥११॥ जोहेसुणाए जद वीससेणे, पुप्फेसुवा जद अरविंदमानुाखत्तीण सेजद दत्तवक्के, इसीण सेठे तद वचमाणे ॥१२॥ अर्थ-(हनीसुएरावणमाहुणाएके०) जेम हस्तिउने विपे इंश्नुवादन ऐरावणहस्ति म धान कयोंजे. (सीहोमिगाणंके०) जेम मृग प्रमुख स्वापद जनावरोमां सिंह प्रधानकह्यो (सलिलाणगंगाके०)जरतत्रनीथपेक्वायें जेमपापीमां गंगानदिनुपाणी निर्मल क९(प स्कीगुवागेरुसेवेषुदेवेके०)जेम समस्त पदोमां गरुड मोहोटो कह्यो अपरनामे वेषुदेव एजेम प्रधान कह्याने (निबाणवादीणिहके०) तेम निर्वाणजे मोद मार्ग तेना स्थापन कर नारा चादीलोक मां (णायपुत्ते के०) श्रीमहावीर मोहोटा कह्याठे. ॥२१॥ (जहके०) जेम (जोहेस के०) योनटो मां (गाएके०) ज्ञातविदित (वीससेणेके०) विश्वसेन एटले चक्रवर्ति प्रधान कह्यो। ( पुप्फेसुबाजदयरविंदमादु के०) जेम फूलमा अरविंद कमत मो होटुं क{(खत्तीणसे जहदंतवक्के के०) जम क्षत्रीमा दंतवाक्य एटले यकवनि प्रधा न कह्यो (तह के) तेम (इसीके) समस्त कपीमा (वक्षमाणे के) श्रीव धमान स्वामि (सेके के०) श्रेष्ठ कह्यावे. ॥ २३ ॥ ।। दीपिका-दस्तिषु यथा ऐरावते इंगजं शात प्रसिदं दृष्टांतनूतमाहुस्तज्ज्ञाः । यथा

३१७
वितीये सूत्रकृतागे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं.
मृगाणां श्वापदानां मध्ये सिंहः प्रधानः। नरतक्षेत्रापेक्या यथोदकानां मध्ये गंगोदक
प्रधानं यथा च पक्षियां मध्ये गरुडोऽपरनामा वेषुदेवः प्रधानस्तथानिर्वाणपथदेश
कानां ज्ञातपुत्रः श्रीवीरः प्रधानोयथास्थितमोदार्थवादित्वात् ॥ २१ ॥ योधानां मध्ये
यथा विश्वा संपूर्णा सेना यस्य सविश्वसेनश्चकी ज्ञातः पुष्पेषु यथाऽरविंदं प्रधानमाहुः
कृत्रियाणां मध्ये यथा दाताउपशांतावाक्येनवा शत्रवोयस्मात्सदांतवाक्यश्चक्रवर्ती प्र
धानस्तथा पीणां मध्ये श्रीवर्धमानः श्रेष्ठः ॥ २२ ॥
॥ टीका-(हबीसुश्त्यादि) हस्तिषु करिवरेषु मध्ये यथा ऐरावतं शक्रवाहनं ज्ञात
प्रति दृष्टांतनूतं वा प्रधानमाहुस्तज्ज्ञाः । मृगाणां च श्वापदानांमध्ये यथा सिंहः केसरी
प्रधानस्तथा जरतदेवापेक्ष्या सलिलानां मध्ये यथा गंगासलिलं प्रधाननावमनुजव
ति । पदिपु मध्ये यथा गरुत्मान् वेणुदेवाऽपरनामा प्राधान्येन व्यवस्थितः । एवं निर्वा
एं सिविदेत्राख्यं कर्मच्युत्तिलक्षणंवा स्वरूप तस्तउपायप्राप्तिहेतुतोवा वदितु शीलं येपां
ते तथा तेपांमध्ये ज्ञाताः कृत्रियास्तेपां पुत्रोऽपत्यं ज्ञातपुत्रः श्रीमन्महावीरवर्धमान
स्वामी सप्रधानइति यथावस्थितनिर्वाणार्थवादित्वादित्यर्थः ॥ २१ ॥थपिच (जोहे
सुश्त्यादि) योधेषु मध्ये ज्ञातोविदितोदृष्टांतनूतोवा विश्वा हस्त्यश्वर थपदातिचतुरं
गबलसमेता सेना यस्य सविश्वसेनश्चक्रवर्ती यथाऽ सीप्रधानः पुष्पेषु च मव्ये यथाs
रविदं प्रधानमाहुः । तथा दतात् त्रायंतति कृत्रियास्तेपांमध्ये दांताचपशांतायस्य
वाक्येनैव शत्रवः सदांतवाक्यश्चक्रवर्ती यथासौ श्रेष्ठ । तदेवं बहून् दृष्टांतान प्रशस्तान्
प्रदाऽधुना नगवंत दार्टीतिक स्वनामयाहमाह । तथा पीणां मध्ये श्रीमान्
वर्धमानस्वामी श्रेष्ठति ॥ २५ ॥
दाणाण से; अन्नयप्पयाणं, सच्चेसुवा अणवळं वयंति ॥ तवेसु
वा नत्तमबनचेरं, लोगुत्तमे ममणे नायपुत्ते ॥२३॥ 6िईण से
घालवसत्तमावा, सना सुदम्माव सनाण सेवा ॥ निवाणसे
जह सबधम्मा, ए पायपुत्ता परमची नाणी॥२४॥
अर्थ-(दाणाणसे ध्यनयप्पयाणं) जेम समस्त दानने विपे अनयदान श्रेष्ठ का
(सच्चेसुवायणवलंवयंति के ) जेम सत्य वचनमा निरवद्य एटले जे वचनना उचारे
करी परने पीडा उत्पन्न नथाय ते वचन श्रेष्ट वखाण्युंडे (तवेसुवाउत्तमबनचे के)
जेम सर्व तपमा नवविध ब्रह्मगुप्ति सहित ब्रह्मचर्य श्रेष्ठकोडे (लोगुत्नमेसमणेनायपुत्ते
के) तेम लोकमा उत्तम श्रमण तपस्वी श्रीमहावीर देव श्रेष्ठ वरखाल्याडे. ॥३॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३२ए (निईणसे घालवसत्तमावा के०) जेम स्थितिमा प्रधान लव सप्तम देवता एटले पंचा नुत्तर विमानवासी देवो कह्या कारणके तेमनुं मनुष्यमा सात लव प्रमाण वायु कर्म जो शेष रह्यं होत तो मुक्ति पामत तेमाटेएने लव सप्तम देवो कहियें (सनासुहम्मावस नाणसेहा के0) अन्य सनाउमा जेम सोधर्मा सना श्रेष्ठ कही (निबाणसेजहस वधम्मा के ) जेम समस्त धर्मोने विपे निर्वाण जे मोक्ष ते प्रधान कह्यो केमके अन्य दर्शनी पण पोत पोताना धर्मने विपे मोद प्रधान वोले माटे. (णणायपुत्ता . परमबीनाणी के०) तेम ज्ञात पुत्र श्रीमहावीर थकी थन्य कोई ज्ञानी नयी एदले सर्व मां उत्तम ज्ञानवंत श्रीमहावीर देव लावा. ॥ २४ ॥ ॥दीपिका-यथा दानानांमध्येऽजयप्रदानं श्रेष्ठं यमुक्त। दीयते नियमाणस्य कोटिं जीवि तमेव चा ॥ धनकोटि न शाहीयात्सर्वोजीवितुमिवति ॥ १ ॥ यत्रदृष्टांतः । वसंतपुरे थरिदमनोराजा चतुर्वधूयुक्तोऽन्यदा गवादे क्रीडति तेन सपत्नीकेन चौरोवधस्थानं नीय मानोदृष्टः पत्निनिःपष्टं किमनेनापराई । एकेन राजनरेण तत्स्वरुपमुक्तं । यनेन चौर्य कृतं । ततएकया पत्न्या नृपपार्श्वे पूर्वदत्तोवरोमार्गितएकदिनं चौरोमोच्याति । राज्ञापि प्रतिपनं ततस्तया स्नाननोजनसत्कारादिपूर्वकमलकारैरलंकृतोदीनारसहस्रव्ययेन श ब्दादिविपयान प्रापितोदिनमेकं पालितौरः । वितीयदिने दितीयया दीनारलदव्ययेन लालितस्तृतीयदिने तृतीयया दीनारकोटिव्ययेन सत्कारितश्चतुर्य्यातु राझोनुमत्या मर णाधितोनान्यत्किचिउपकृतं सान्यपत्नीनिह सिता नानया किंचिदत्तमिति । ततस्तासां बदूपकारविपये विवादे जाते राझा चौरएव कार्य प्रष्टोयथा तव कया बहूपरुत्तमिति तेनोक्तं मया मरणमहानयजीतेन स्नानादिसुखं किंचिन्न ज्ञातं । थये पुनरनयदानाकर्ण नात्परमं सुखमनुनवामीति सर्वदानानामनयदानं श्रेष्ठमिति स्थित । सत्येषु वाक्पेषु यदनवा पीडानुत्पादकं वाक्यं तत्श्रेष्ठं । सत्यं तदेव यत्परपीडानुत्पादकं । यतः । सो केपि श्रूयते वादोयथाऽसत्येन कौशिकः ॥ पतितोवधयुक्तेन नरके तीनवेदने ॥१॥ तथा तहेव कार्यकाणित पंगपंगति वा । वाहियं वाहिरोगिति ताणं चोरिति नोचते इति ॥ तपःसु यथा ब्रह्मचर्यमुत्तमं तथा लोकोत्तमः श्रमणोझातपुत्रः श्रीवीरः ॥२३॥ स्थितिमतां मध्ये यथा लवतप्तमाः पंचानुत्तरविमानस्यादेवाः सर्वोत्लटस्पितयः प्रधानाः। तेषां यदि सप्तलवाथायुप्कमनविष्यत्नतः सिधिगमनमनविप्यदिति । यथासनानां मध्ये सीधर्मा सना श्रेष्ठा । यथा सर्वधर्मानिर्वाणश्रेष्ठामोक्षप्रधानाः|कुंदर्शिनोपि सधर्म निर्माण फलदमाइः। एवं ज्ञातपुत्रात् श्रीवीरात् परोहानी नास्तीति सवैच्योधिकहानश्त्यर्थः।।२४

..
३२० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्टमध्ययनं.
॥ टीका-तथा (दाणाणमित्यादि)। तथा स्वपरानुग्रहार्थमर्थिने दीयतइति दान
नमनेकधा । तेपांमध्ये जीवानां जीवितार्थिनां त्राणकारित्वादनयदान श्रेष्ठं । तमुक्त।
दीयते नियमाणस्य, कोटिं जीवितमेव वा ।धनकोटि नगृएहीयात्, सर्वोजीवितुमिति
गोपालांगनादीनां दृष्टांत बारेणार्थीबुक्षौसुखेनारोहतीति । अतोऽनयप्रदानप्राधान्यख्या
पनार्थ कथानकमिदं । वसंतपुरे नगरे अरिदमनोनाम राजा सच कदाचिञ्चतुर्वधूसमेतो
वातायनस्थः क्रीडायमानस्तिष्ठति । तेन कदाचिच्चौरोरक्तकरवीरकतमुंझमालोरक्तपरिध ।
नोरक्तचंदनोपलिप्तश्च प्रहतवध्यभिंडिमोराजमार्गेण नीयमानः सपत्नीकेन दृष्टोदृष्ट्वा च
तानिः दृष्टं किमनेनाकारीति । तासामेकेन राजपुरुषेणाऽऽवेदितं यथा परश्व्यापहारेण रा
जविरुक्षमिति । ततएकया राजा विज्ञप्तोयथा योनवता मम प्राग्वरः प्रतिपन्नः सोऽधुना
दीयतां यथाऽहमस्योपकरोमि। किंचित् राज्ञापि प्रतिपन्नं ततस्तया स्नानादिपुरःसरमलंका
रेणाऽलंकतोदीनारसहस्रव्ययेन पंचविधान शब्दादीन् विपयानेकमहःप्रापितः पुनर्मिती
ययाऽपितथैव वितीयमहोदीनारशतसहस्रव्ययेन लालितः। ततस्तृतीयया तृतीयमहोदी
नारकोटिव्ययेनसत्कारितः। चतुर्य्यातु राजानुमत्या मरणाइदितो ऽजयप्रदानेन । ततोऽ
सावऽन्यानिह सितानाऽस्य त्वया किंचिदत्तमिति। तदेव तासां परस्परबदपकार विपये विवादे
राज्ञाऽसावेव चौरः समास्य टटोयथाकेन तव बहूपरुतमिति तेनाऽप्यनाणि। यथा न
मया मरणमहानयनीतेन किंचित् स्नानादिकं सुरवं विज्ञायीति । थनयप्रदानाकर्णनेन पु
नर्जन्मानमिवात्मानमवैमीति । यतः सर्वदानानामजयप्रदानं श्रेष्ठमिति स्थितं । तथा स
त्येषु च वाक्येषु च यदनवद्यमपापं परपीडानुत्पादकं तत्श्रेष्ठं वदंति। नपुनः परपीडोत्पाद
कं सत्यं समयोहितं सत्यमितिकत्वातथाचोक्तं। लोकेऽपि श्रूयते वादो, यथा सत्येन कौशि
कः॥पतितोवधयुक्तेन, नरके तीव्रवेदने । अन्यच्च । तहेवकारांकापत्ति पंगपंगतिवा।
वाहियंवाहिरोगित्ति, तेणंचोरोत्तिनोवदे॥ तपस्सु मध्ये यथैवोत्तमं नव विधब्रह्मगुत्युपेते
ब्रह्मचर्य प्रधानं नवति । तथा सर्वलोकोत्तमरूपसंपदा सर्वातिशायिन्या हायकज्ञानदर्श
नान्यो शीलेन शातपुत्रोनगवान् श्रमणः प्रधानइति ॥ २३ ॥ किंच (विणमित्यादि)
स्थितिमता मध्ये यथा सवसत्तमाः पंचानुत्तर विमानवासिनोदेवाः सर्वोत्कृष्टस्थितिवर्ति
नः प्रधानायदि किल तेषां सप्तलवायायुष्कमनविप्यत्ततः सिदिगमनमनविष्यदिति ।
अतोलवसत्तमारतेऽनिधीयते । सनानां च पर्षदांच मध्ये यथासौधर्माधिपर्षलेया बदु
निःक्रीडास्थानैरुपेतत्वात्तथा । यथा सर्वेऽपि धर्मानिर्वाणफलमेव स्वदर्शनं वृयते । यतः
एवं शातपुत्रात् वीरवर्धमानवामिनः सर्वज्ञात् सकागात् परं प्रधानं अन्यविज्ञानं नास्ति
सर्वथैव नगवानपरशानिन्योऽधिकझानोनयतीति नावः॥ २४ ॥

राय धनपतसिंघ बाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३३२ पुढोवमे धुणइ विगयगेहि, नसमिहिं कुवति आसुपन्ने ॥तरित समुदंच महानवोघं, अनयंकरे वीर अणंतचरकू ॥ २५॥ कोई च माणंच तदेव मायं, लोनं च अशचदोसा॥ एआणि वंता अरदामदेसी ण कुबई पाव ण कारवे ॥२६॥ अर्थ-(पुढोवमेके० ) जेम पृथवी सकल पटार्थने धाधार नूतवे तेम श्रीमहावीर सर्व सत्वने अनय प्रटाने कररी रुडा उपदेशना दान थकी आधारजतने. (धुणके०), अष्टप्रकारना कर्म खपाव्याने (विगयगेहि के) विगतगृधि एटले अनिलाप रहित थपाले वली (नसमिहिंकवति के० ) संनिध नकरे एटले कांश पण संचय करे नही त था (आसुपन्नेके०) उतावली प्रज्ञाना धणी एटले केवली एवा जगवंत जाणवा (त रिवंसमुदंचमहानवोवं के) तथा समुनी पेरे तरवाने उत्तर एवो मोहोटो संसार स मुझ तेने तरीने मुक्तिये पोहोता, वली श्रीमहावीर केवाने तोके, (थनयंकरेके०)धन य करनार एटले सर्व जीवना नयना टालनार तथा (वीरके० ) शूरवीर (अणंतच के) अनंत चहना धणी एटले सर्व स्वरूप देखेने जाणे. ॥ २५ ॥ (कोहंचमा पंचतहेवमायं के) कोध वली मान तथा माया तेमज वली (लोनके०) लोजते परवंचना रूप जाणवो (चउठके ) एचार (असउदोसा के) अध्यात्म दोपवे तेने संसार वधारवाना कारण जाणीने (एमाणिवंता के) एचारे कपायने नमाने श्रीम हावीर (अरहामहेसी के०) अरहंत थया महारिपी थया ते कारण माटे (एकुव पावणकारवेश के) श्रीमहावीर स्वामि पोते पाप करे नही तथा वीजा पासे पाप करावे नही थने पापकर्मना करनारनी थनुमोदना पण करे नही ॥ २६ ॥ । दीपिका-यथा पृथ्वी सर्वसहा तथा नगवानपि तडपमः । विगतगृदिर्गतानिना योधुनात्यपनयति कर्मति याप्रज्ञः सदायोगज्ञानः सन्निधि न करोति। इव्यसन्निधिर्धन धान्यादि वसन्निधिर्मायाक्रोधादिस्त विविधमपि सन्निधिं न करोति सतरित्वा समु इमिव महानवीघं संसारप्रवाहं निर्वतोऽनयंकरः प्राणिनां वीरोऽनंतचतुरनंतझानः॥ ॥ २५ ॥ क्रोध मानं मायां लोनं चतुर्थमध्यात्मदोपानात्मदोपरूपान् कपायान् एता न चांला त्यक्ता हनमहर्पिः स्वयं पापं न करोति न कारयत्ययः ।। २६ ॥ ॥ टीका-किंचाऽन्यत् (पुढोयमेऽत्यादि) सहि नगवान् यथा प्रथिवी सकलाधारा व तते तथा सर्वसत्वानामनयप्रदानतः सऽपदेशदानाचा सलाधारऽति । यदिया यया ट ध्वी सर्वसहा एवं नगवान् परीपहोपसगान सम्यक् सहतऽति । तथा धुनात्यपनयस्याट ..

- ३२३ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पष्ठमध्ययनं. प्रकार कतिशेपः । तथा विगता प्रलीना सबाह्यान्यंतरेपु वस्तुषु गृहिवर्धमनिलापोय स्य सविगतगृतिः। तथा सन्निधानं सन्निधिः सच व्यसन्निधिः। धनधान्य विपदचतुप्पदरू पोनावसन्निधिस्तु मायाक्रोधादयोवा सामान्येन कपायास्तमुजयरूपमपि सन्निधिं न करोति लगवांस्तथाऽऽशुप्रज्ञः सर्वत्र तदोपयोगानबद्मस्थवन्मनसा पर्यालोच्य पदार्थप रिवित्ति विधत्ते । सएवंनतस्तरित्वा समुइमिव पारं महानवौघं चतुर्गतिकं संसारसागर बदुव्यसनाकुलं सर्वोत्तमं निर्वाणमासादितवान् । पुनरपि तमेव विशिनष्टि । अजय प्राणिनां प्राणरकारूपं स्वतः परतश्च सउपदेशदानात् करोतीत्यनयंकरः । तथाऽष्टप्रका रं कर्म विशेपेणेरयति प्रेरयतीति वीरः। तथाऽनंतमपर्यवसानं नित्यं ज्ञेयानंतत्वाधानंत चरिव चतुः केवलज्ञानं यस्य सतथेति ॥२५॥ किंचाऽन्यत् (कोहंचेत्यादि) निदानोदेन हि निदानिननन्छेदोनवतीति न्यायात संसारस्थितेश्च क्रोधादयः कारणमतएतानध्या स्मदोषांश्चतुरोऽपि क्रोधादीन् कपायान्यांवा परित्यज्य असौ जगवानर्हस्तीर्थसत् जातः तथामहर्पिश्चैवं परमार्थतोमहर्पित्वं नवति यद्यध्यात्मदोपान नवंति नान्यति । तथा न स्वतः पापं सावद्यमनुष्ठानं करोति नाप्यन्यैः कारयतीति ॥ २६ ॥ किरियाकिरियं वेणश्याणुवायं,अस्माणियाणं पडियच्च गणं॥से सबवायं इति वेयश्त्ता, नवहिए संजमदीहरायं ॥२॥से वारि या इचि सराश्नत्तं, वहाणवं उरकखयध्याए ॥ लोगं विदित्ता आरं पारंच, सवं पन वारिय सबवारं॥७॥ सोच्चाय धम्म अरदंत भासियं,समादितं अध्पदोपसुद्धं ॥ तं सहदाणाय ज णा अणाक, इंदावदेवादिव आगमिस्सतित्तिमि ॥ ॥ इति श्री वीरपुतीनाम पष्ठमध्ययनं सम्मत्तं ।। थर्थ-(किरियाकिरियके) क्रियावादीना एकोने एंशीद,अक्रियावादीना चोराशी नेद (वेणश्यके) विनयवादीना वत्रीश नेद, अने (अस्माणियके०) अज्ञान वादीना सड सद ए सर्व मलीत्रशेने त्रेशव थयांत परिखमी दर्शनीना (थएवार्थक) अनुवाद एटले नेद जाणवा ए चारे दर्शनीना (स्थानके०) दर्शन स्वरूप तेने (पडियञ्च के०) मुर्गति जवाना कारण जाणीने (सेके० ) ते श्रीमहावीर देव (सबवायके० ) सर्ववादने (इतिवेयइत्ताके) जाणीने उन्मार्गनो त्याग करीने (संजमेसदोहराय के ० ) चारित्ररूप धर्मने विपे दीर्घरानं एटले जावजीव सुधी (उपहिए के०) उपस्थित एटसे सावधान थयावे ॥२७॥ (सेके०) ते जगवंते (इछिसराइननं के०) स्त्री सहित रात्री नोजन तथा उपलक्षणयी प्रणातिपातादिकने पण (वारिया के0) निवाखाने वली (रकरखया है राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३२३ याए के० ) कर्मरूप दुःख क्य करवाने अर्थ (उपहाएवं के) उपधानवंत थया एट ले तपश्यों करी देह शोपवीने कर्म खपाव्या (लोगविदित्ता पारंपारंच के.) इह लोक थने परलोक ए वनेने जाणीने (सर्वपनूवारियसन्चवारं के०) सर्व पापना स्था नकने प्रनूत पणे पोते वारंवार निवासाः ॥ २७ ॥ हवे श्रीधर्म स्वामि पोताना शिष्य प्रत्य कहे (धम्मं घरहंत नासियंके०) थरिहंतनो नापेलोजे धर्म ते केवो तो के (समाहित अपदोपसु केप) सम्यक् प्रकारे अर्थ करी पदे करी शु६ एटले उज्वल युक्ति सहित तेने (सोचाय के०) सांजलीने (तं के०) ते धर्मने (सदहाणाय के) सदहमा एटले सत्य करी मानता थका (जणा के० ) अनेक जन (थणाक के०) कर्म रहित थयाने अनायुष्य थया एटले सिम थया (इंदावदेवाहिव थागमिस्संतिके०) अथवा धागमिक काले इंज्ञादिक पदवी पाम्या तिबेमिनो थर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥२९॥ इतिश्री वीरस्तुतिनामे थध्ययननो अर्थ समाप्त थयो. ॥दीपिका-क्रियावादिनाम क्रियावादिनां वैनथिकानामानिकानां स्थानं पदं सम्यक्प्रका रंप्रतीत्य परिछिद्य ज्ञात्वा सनगवान् सर्ववादं निवेदयित्वा सर्व कुदर्शनिनां स्वरूपंझावा दीर्घ कालं यावङोवं संयमे उपस्थितः ॥२॥ सनगवान् स्त्रीनोगं मैथुनं सरात्रिनोजनसहित वारयित्वा उपलदणादन्यदपि प्राणातिपातादिकं ग्राह्यं । उपधानवान् तपोविशेषयुक्तो उपक्ष्यार्थ थारं पारंच लोकं इह लोकं परलोकं च विदित्वा शाला प्रचुर्नगवान् सर्व चारं बद्धशोनिवारितवान् । कोर्थः । यहिंसादिकं स्वयं विधाय परांश्च स्थापितवान् न हि सयमधर्म स्थितः परान् धर्म स्थापयितुमतं । यह स्तुतिकता । बुवाणोपि न्या व्यं स्ववचनविरुदं व्यवहरन् परं नालं कश्चिदमयितुंमदांतः स्वयमिति ॥ जवान्निचित्यैवं मनसि जगदाधाय सकलं स्वमात्मानं तावदमयितुमदांतं व्यवसितइति ॥ २८ ॥ शु त्वा धर्ममहनापितं सम्यगाख्यातमर्थपदैयुक्तिनिरुपगुई निर्मलं तं धर्म अहधानाज नास्तथा कुर्वति यथा नापुःकर्माणः सिक्षाः सायुपश्च इंज्ञद्यादेवाधिपाथागमिप्यंती ति इति चीनीति ॥ २५ ॥ इति वीरस्तवाख्यं पष्ठमध्ययनं समातं ।। ॥ टोका-किंचाऽन्यत् (किरिएइत्यादि) तथा सनगवान् कियावादिनमक्रियादिना नयिका नामझानिकानांच स्थानं पक्ष्मन्युपगतमित्यर्थः । यदिवा स्थीयतेऽस्मिन्निति स्थानं उगति गमनादिकं प्रतीत्य परिधिद्य सम्यगवबुध्यत्यर्थः। एतेपांच स्वरूपमुत्तरत्र प्रत्यक्षेण व्याख्या स्यामः । शतस्विदं । कियव परलोकसाधनायाऽलमित्येवं यादितुं शीनं ये पति क्रियाया दिनस्तपो हिदीक्षातएव कियारुपायामोक्षश्त्येवमन्युपगमः यक्रियायादिनस्तु हानयादि नम्तेपा हि यथावस्थितयस्तुपरिज्ञानादेव मोक्षः। तयाचोक्तं । पंचविशतितत्वज्ञो,प ३२४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययन.. त्रतत्राश्रमे रतः॥ शिखी मुंमोजटीवापि सिक्ष्यते नात्र संशयः॥१॥ तथा विनयादेव मो इत्येवं गोशालकमतानुसारिणोविनयेन चरंतीति वैनायिकाव्यवस्थिताः । तथाऽझा नमेवैहिकामुष्मिकायाऽलमित्येवमझानिकाव्यवस्थिताश्त्येवं रूपं तेपामन्युपगमं परि विद्य स्वतः सम्यगवगम्य सम्यगवबोधेन तथा सएव वीरवर्धमानस्वामी सर्वमन्यमपि वौधादिकं पं कंचन वादमपरान् सत्वान् यथावस्थितत्वोपदेशेन वेदयित्वा परिझाप्यो पस्थितः सम्यगुडानेन संयमे व्यवस्थितोनतु यथा अन्ये । तमुक्तं । यथा परेपां कथका विदग्धाः, शास्त्राणि कृत्वा लघुतामुपेताः ॥ शिष्यैरनुशामलिनोपचार,वकृत्वदोषा स्त्वयि ते न संति १ ॥ दीर्घरात्रमिति यावजीवं संयमोत्यानेनोबितइति ॥ २७ ॥ अपि च (सेवारिएइत्यादि) सनगवान वारयित्वा प्रतिविध्य किंतदित्याह । स्त्रियमिति स्त्री परिनोगमैथुनमित्यर्थः । सहरात्रिनक्ते वर्ततइति सरात्रिनक्तं । उपलक्षणार्थवादस्याऽन्यद पिप्राणातिपातनिषेधाविक इटव्यं । तथा उपधानं तपस्तविद्यते यस्याऽसौ उपधानवान तपोनिष्टप्तदेहः। किमर्थ मिति दर्शयति । मुखयतीति दुःखमष्टप्रकारं कर्म तस्य क्योऽपग मस्तदर्थ । किंच लोकं विदित्वा धारमिहलोकारव्यं पारं परलोकारख्यं । यदिवा धारं मनुष्य लोकं पारमिति नरकादिकं स्वरूपतस्तत्प्राप्तिहेतुं ततश्च विदित्वा सर्वमेतत् प्रचुलगवान सर्ववारं बहुशोनिवारितवान् । एतमुक्तं नवति। प्राणातिपातनिषेधादिकं स्वतोऽनुष्ठाय परांश्च स्थापितवान् । नहि स्वतोऽस्थितः परांश्च स्थापयितुमलमित्यर्थः।तउक्त ।ब्रुवाणोऽपि न्याय्यं, स्ववचनविरुदं व्यवहरन, परान्नालं कश्चिदमयितुमदांतः स्वयमिति ॥ नवानि श्चित्यैवं मनसि जगदाधाय सकलं स्वमात्मानं तावद्दमयितुमदांतं व्यवसित्तइति ॥ तथा तिबयरोचठनाणी, सुरमहि सिसियत्व धूयामि ॥अणिमूहियवलविर सपनामेस उल मा इत्यादि ॥ २७ ॥ सांप्रत सुधर्मस्वामी तीर्थकरगुणानाख्याय स्वशिष्यानाह (सोचा येत्यादि) श्रुत्वा च गैतिधारणाइमैं श्रुतचारित्रारख्यमहमिनों पितं सम्यगारख्यातमर्थ.. पदानि युक्तयोहेतवोवा तैरुपयूक्ष्मवदात सयुक्तिकं सबेतुकंवा । यदि वाऽथैरन्निधेयः पर्द भवाचकैः शब्दैः उप सामीप्येन शुई निर्दोष । तमेवंनूतमह निर्नापितं धर्म श्रद्दधाना स्तथाऽनुतिष्ठतोजनालोकायनायुपोऽपगतायुः कर्माणः संतः सिक्षाः' सायुपधेाद्या देवाधिपायांगमिप्यतीति । इतिशब्दः परिसमाप्तौ । ब्रवीमातिपूर्वत् ॥ ५५ ॥ इति वीर सवारव्यं पष्ठमध्ययनं परिसमाप्तमिति ।। ग्रंथसंख्या ३०० हवे सातमुं अध्ययन प्रारंनिये ये वजा अध्ययनने विपे श्रीमहावीरनुं स्तवन क रतो श्रीमहावीरने सुशील कह्या, हवे या सातमा यध्ययननेविपे ते थकी विपरीत कुशीलिया होय जे थरहट्ट घटीकाने न्यायें संसारमाहे 'ब्रमण करे तेनुं स्वरूप कहे. :

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३२५
पुढवीय आऊं अगंणीय वाऊ,तण रुक बीयाय तसाय पाणा।
जे अंमया जेय जरापाणा; संसेयया जे रसयाभिदाणा ॥२॥
एयाई कायाई पवेदिताई, एतेसु जाणे पडिलेद सायं ॥ एतेण
काएणय आयदंमे, एते सु याविपरियासुर्विति ॥५॥
थर्थ-( पुढवीयथाकथगणीयवाक के ) पृथ्वीकाय थप्पकाय थने वायुकाय थं
दी चकार थकी ए चारे निकाय सूक्ष्म अने वादरना नेदे करी वे प्रकारे जाणवा तथा
(तारुरकबीयाय के०) तृण वृद बीज शालीप्रमुख वनस्पतिकाय जाणवी बने
(तसायपाणा के० ) त्रसते वेंख्यिादिक जीव जाणवा तेना अनेक प्रकार से कहे.
(जेयंमया के०) जेमा थकी उपना एवा पंखी तथा सर्प प्रमुख तथा (जेयनराउपा
णाके ) जे जरावते गाय प्रमुख जीव जाणवा अने (संसेययाके०) संस्वेदज एटले
प्रस्वेद थकी उत्पन्न थयला एवा जुं माकण प्रमुख जीव जाणवा वली (जेरसयानिहाणा
के ) रसजाः ते जे सोवीरादिकने विषे उपजे तेनाज वर्ण सरखा जे जीव होय ते
जाणवा. एरीते जीवना चेद कह्या ॥ १ ॥ (एयाइंकायाई पवेदिताई के) ए पूर्वोक्त
एथिव्यादिक व जीवनी निकाय श्रीतीर्थकर देवे कही (एतेसुजाणेपडिलेहसायं के.)
एव जीवनिकायजेवे ते सातासुरखने जाणे वांदेठे एटले सर्वजीव सुखानिलापीते (ए
तेणकाएणयायदंमेके ० (ए व कायने जे दंमे घात करे दीर्घकाल पीडा थापे तेने जे
फल थाय ते कहेजे ( एतेसुयाविपरियासुविंति के०) ते जीव एज न कायने विपे वि
पर्यासमुपयंति एटले विनाश पामे अर्थात् वारंवार एने विपेज परिचमण करे ॥ २ ॥
दीपिका-सांप्रतं सतमं । पूर्वस्मिन् वीरस्तवेन सुशीनतोक्ता। अत्र तविपरीताः
कुशीताः परिजाप्यते । यथा । (पुढवीति) पृथिवीकायिकाचप्रकायिकाथमिकाया
वायवश्च । चशब्दात्सूक्ष्मवादरनेदाः । तृणानि कुशादीनि वृदायश्ववाद्याः । बीजानि शा
ल्यादीनि एते त्रयोपि वनस्पतयः। नसाः प्राणिनोदीडियादयः । अंमजाः पदिसदियो
जरायुजागोमहिप्याजाद्याः संस्वेदजायूकामत्कुणरुम्पादयः रसजानिधानादधिसौवीरा
दिपु रुतपक्षमतुल्याः ॥ १ ॥ ते पूर्वोक्ताः कायाजीवनिकायाः प्रवेदिताः कथिताजिनः।
दसत्वाकीवसिंगता । एतेषु प्राणिपु सातं सुखं जानीहि । सर्वे जीवाः सुखैरिणति
प्रत्युपेदस्व पोलोचयायथा एनिः कायैः पीडयमानैरात्मा दंडवते । एतत्पीमयाऽऽत्मदं
मः स्यात्। नया एतान् ये पीमति ते एतेप्वेव एथिव्यादिकायेषु विविध परिसमंतात् था
शु विप्रमुपयांति ब्रजति ॥ २ ॥

।
वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्येयनं.
॥ टीका-वक्तं पष्ठमध्ययनं सांप्रतं सप्तममारच्यते । यस्य चाऽयमनिसंबंधः । इहाऽ
नंतराध्ययने महावीरगुणोत्कीर्तनतः सुशीतपरिनापा कता। तदनंतरं तहिपर्यस्ताः कुशी
लाः परिजाप्यते । तदनेन संबंधेनाऽऽयातस्याऽध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगक्षाराणि व्यावर्ण
नीयानि । तत्राप्युपक्रमांतर्गतोर्याधिकारोऽयं ॥ तद्यथा । कुशीताः परतीर्थिकाः पार्श्व
स्थादयोवा स्वयूय्याशीलाश्च गृहस्थाः परि समंतात् नाप्यते प्रतिपाद्यते तदनुष्ठानत
स्तहिपाकऽर्गतिगमनाश्च निरूप्यंतति । तथा तविपर्ययेण कचित्सुशीलाश्चेति । निद
पत्रिधा । उपनामसूत्रालापकनेदात् । तत्रौघनिष्पन्न निरूपेऽध्ययनं नामनिप्पन्ने कुशील
परिनापेति । एतदधिकत्य नियुक्तिकदाह । शालेचचकं दवे,पानरणानरणनोयणादीसु।।
नावेन उहशीनं, अनिरकमासेवणा चेव ॥ 6 ॥ (शीलेचनकमित्यादि) शीले शील
विषये निक्षेपे क्रियमाणे चतुष्कमिति नामादिश्चतुर्धा निक्षेपः । तत्राऽपि नामस्थाप
ने कुम्मे तदनादृत्य इव्यमिति इव्यशीलं प्रावरणानरणजोजनादिषु इष्टव्यं । अस्याऽय
मर्थः। योहि फल निरपेदस्तत्स्वनावादेव क्रियासु प्रवर्तते सतहीलस्तत्रेह प्रावरणशीन
तिप्रावरणप्रयोजनानावेऽपि ताहील्यान्नित्यप्रावरणस्वनावप्रावरणे वा दत्तावधानः। एव
माजरणनोजनादिष्वपि इटव्यमिति । योचा यस्य इव्यस्य चेतनाचेतानादेः स्वनावस्त
दव्यशील मित्युच्यते । नावशीनं तु विधा उचशीजमानीहएयसेवनाशीलमिति । तत्रौऽय
शीनं व्याचिख्यासुराह । हेसी विरति, विरयाविरश्यथविरतीयसीनं ॥ धम्मेणापत
वादी, अपसबथहम्मकोवादी ॥७॥ (उहेत्यादि)। तत्रौधः सामान्यं । सामान्येन साव
द्ययोगविरतोऽविरतोवा शीलवान नएयते तविपर्यस्तोऽशीजवानिति । थानीदणसेवायां
खनवरतसेवनायां तु शीतमिति । तद्यथा।धर्मे धर्मविपये प्रशस्तं शीलं यह
पूर्वज्ञानार्जनं विशिष्टतपःकरणं वा । धादियहणादनवरतानिग्रहणादिकं परिगृह्यते ।थ
प्रशस्तनावशीनं त्वधर्मप्रवृत्तिर्वाह्या । यांतरा तु क्रोधादिषु प्रवृत्तिः।थादिग्रहणात् शेप
फपायाशौर्याच्याख्यानकलदादयः परिगृह्यतइति ॥ सांप्रतं कुशीतपरिनापारख्यस्याऽध्ययन
म्याऽन्वर्थता दर्शयितुमाह । परिनासियाकुशीलाय,एबजावंति थविरताके ।। सुनिपसंसा
सुझो, कुंतिगुनाथपरिसुझो गए॥ (परिनासियाइत्यादि)। परि समंतात् नापिताः प्रति
पादिताः कुशीजाः कुत्सितशीजाः परतीथिकाः पावस्थादयश्च । चशब्दात् यावंतः केचना
ऽविरतायस्मिन्नित्यतइदमव्ययनं कुशीतपरिनापेत्युच्यते । किमिति कुशीनाथगुमागृह्यते
इत्याह । सुरित्ययं निपातः प्रशंसायां गुरूविपये वर्तते । तद्यथा सौराज्यमित्यादि । तथा
कुरित्ययमपि निपातोजुगुप्सायामगुरूविपये वर्तते । कुतीर्थ कुयामइत्यादि । यदि कुत्सित
शिलाः कुशीताः कथंतर्हि परतीर्थिकाः पार्थस्थादयश्च तथाविधानवंतीत्याह । श्रफा
सुयपडिसेविय, सामनुजोयशीलवादीय । फासुं वयंतिसीन,अफासुयामोधजता ॥११॥

14- राय धनपतसिंघ चाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३३० (अफासुयइत्यादि) वस्त्यऽयं शीनशब्दस्तत्स्वानाव्योतथाहि । यः फल निरपेक्षः क्रियास्ता जरणादिषु प्रवर्तते सचेह व्यशीलत्वेन प्रदर्शितः। यस्त्युपशमप्रधाने चारित्रे। तथाहि । तत्प्रधानः शीतवानयं तपस्वीति । तक्षिपर्ययेण दुःशीनाति । सचेह नावशीजग्रहणेनो पात्तइति । इहच यतीनां ध्यानाध्ययनादिकं मुक्त्वा धर्माधारशरीरतत्पालनाहारव्यापारं च मुक्त्वा नाऽपरः कश्चियापारोऽस्तीत्यतस्तदाश्रयणेनैव सुशीलत्वं च चिंत्यते । तत्र कु तीर्थकः पार्श्वस्यादि। अप्राणुकं सचिनं प्रतिसेवितुं शीतमस्य सनवत्यप्राणुकप्रतिसे वी । नामशब्दः संनायनायां । नूयः पुनर्धाष्टोतीलवंतमात्मानं वदितुं शीजं यस्य स शीजवादी। किमित्येवं यतः प्रागुकमचेतनं शीतं वदति । इदमुक्तं नवति ।, यः प्रा शुकमुजमादिदोषरहितमाहारं चुंक्ते तं शीजवंतं वदंति तज्ज्ञाः । तथाहि । यतयोषागुक मुजमादिदोपडप्टमेवाऽऽहारमचुंजानाः शीलवंतोजएयंते नेतरति स्थितं । नोशदस्य निपातत्वेनाऽवधारणार्थत्वादिति । श्रमायुकनोजित्वेन कुशीलत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टांत माह । जहणामगोयमाचं, डीदेवगावारिनहगाचेव ॥ जेथग्निहोत्तवादी, जलसोयंजेय छति ॥ ए ॥ (जहणामेइत्यादि) यथेति दृष्टांतोपदेपार्थ । नामशब्दोवाक्यालंकारे । गौतमाइति गोत्रतिकागृहीतशिदं लघुकायं वृषनमुपादाय धान्याद्यर्थ प्रतिगृहमति । तथा (चंमीदेवगाइति)। चक्रधरप्रायाः । एवं वारिजकाअन्नदाः शैवलाशिनोनित्यं स्मानपानादिधावनानिरतावा । तथा ये चाऽन्येऽग्निहोत्रवादिनोऽग्निहोत्रादेव खर्गगमन मिति ये चान्ये जलशौचमिति नागवतादयस्ते सर्वेऽप्यप्राकाहारनोजित्वात् कुशी लाइति । चशब्दात् ये च स्वयूय्याः पार्श्वस्थादयमाद्यगुनमाहारं मुंजते तेऽपि कुशी लाइति । गतोनामनिप्पन्नोनिदेपः॥ सांप्रतं सूत्रालापकनिष्पन्ने निपे अस्खलितादि गुणोपेतं सूत्रमुचारणीयं । तचेदं । (पुढवीएइत्यादि) पृथिवी पृथिवीकायिकाः सत्वाः। चकारः स्वगतनेदसंसूचनार्थः । सचाऽयनेदः। पृथिवीकायिकाः सूक्ष्माबादराश्च । ते च प्रत्येक पर्याप्तकाऽपर्याप्तनेदेन विधा।एवमप्कायिकायपि। तथाऽनिकायिकावायुकायिका श्व इष्टव्याः। वनस्पतिकायिकान् नेदेन दर्शयति तणानि कुशादीनिविदाश्चाश्ववादयोवी जानि शाल्यादीनिाएवं चन्नीगुल्मादयोऽपि वनस्पतिनेदाइष्टव्याःत्रिस्यंतीति त्रसादीडिया दयःप्राणाःप्राणिनोये चांमाजाताअंडजाः शकुनिसरीसृपादयः।येच जरायुजाजवातवेष्टि ताः समुत्पद्यते तेच गोमहिप्यजाविकमनुष्यादयः। तथा संस्वेदाजाताःसंस्वेदजायूकामत्कु एकम्यादयः ये च रसजानिधानादधिसौवीरका दिपु रुतपक्ष्यसनिनाइति ॥१॥ नानाभेदनि नंजीयसंघातं प्रदश्योऽधुना तपघाते दो दर्शयितुमाह ।(एयाइमित्यादि)। एते एथिव्या दयः कायाजीवनिकायानगवनिः प्रवेदिताः कथिताः । दसवानपुंसकलिंगिता ।। एते पु च पूर्व प्रतिपादितेषु प्रथिवीकायादिपु प्राणिपु सात सुरवं जानीहि । एतमुक्त नव ..

- ३२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. ति । सर्वेपि सत्वाः सातैपिणोःवहिपश्चेति ज्ञात्वा प्रत्युपेदस्व कुशाग्रीयया वुझ्या पर्यालोचयेदिति । यथैनिः कायैः समारन्यमाणः पीड्यमानैरात्मा दंडयते तत्समारंनादा त्मदमोनवतीत्यर्थः। अथवैऽनिरेव कायैर्ये आयतदंमादीर्घदंमाः । एतउक्तं लवति ।'ए तान कायान ये दीर्घकालं दमयंति पीमयंतीति तेषां यन्नवति तदर्शयति । ते एतेष्वेव एथि व्यादिकायेषु विविधमनेकप्रकार परि समंतादागु किप्रमुपसामीप्येन यांति व्रजति । तेप्वे व प्रथिव्यादिकायेषु विविधमनेकप्रकारं नूयोनूयः समुत्पद्यतइत्यर्थः । यदिया विपर्यासो व्यत्ययः सुखार्थिनिः कायसमारंनः क्रियते तत्समारंनेणच उखमेवाऽप्यते नसुखमि ति । यदिवा कुतीर्थिकामोदार्यमेतैः कार्यर्या क्रियां कुर्वति तया संसारएव नवतीति ॥२॥ जाईपहं अणुपरिवहमाणे, तस थावरोदि विणिघायमेति ॥ से जाति जाति बहुकूरकम्मे, जं कुवती मिळति तेग वाले ॥३॥ अस्सिच लोए अज्या परवा, सयग्गसोवा तद अन्नदावा ॥ संसारमावन्न परंपरं ते, बंधंति वेदंतिय उन्नियाणि ॥४॥ अर्थ-(जाइपदंअणुपरिवट्टमाणेके) एकेडियादिकथी मामीने पंचेंहिय पर्यंत जीव नी जाती तेने विपे एक स्थानकथी बीजे स्थानके परिचमण करता थका (तसथावरे हिं विणिघायमेतिके०) त्रस तथा स्थावर जीवने विषे विनिघातमेत्य एटले उत्पत्ति थनेवि नाश पामे (सेजातिजाति बटुकूरकम्मे के०) ते कूर कर्मना करनार जाति जातिने विषे उत्पत्ति पामीने (जंकुवती मितितेणबालेके) ते बाल अज्ञानी जे वली त्यां उष्ट एवा पापकर्म करे तो वली तेहीज उष्ट कर्म करी एटले चोर अथवा परदारागमन इत्यादिक दोषे वली विनाश पामे ॥ ३ ॥ (अस्सिंचलोए अज्वापरबा के० ) जे कर्म करे ते कर्म आजन्मने विपे अथवा परजन्मने विपे विपाक थापे (सयग्गसोवा के०)अथवा एकज कर्म सो सहस्र लाख कोम संख्याता असंख्याता इत्यादिक घणा नवमी पण विपाक आपे जेवा विधि कर्म कस्यो होय तेवा विधियें जोगवे (वा के.) अथवा (तह के ) तथा (अन्नहा के०) अन्यविधिये पण नोगवे सिरवेदादिक हस्तपाद बेदनादिक दुःख पामे (संसार मावन्न परंपरते के०) एवीरीते ते कुशीलिया अरहह घटीकाने न्याये संसारने विपे फरीफरी नव परंपराये परित्रमण करता थका दुःख जोगवे तथा (बंधति वेदंतिय सुन्नियाणिके०) एकेक छेदनादिक ःखे पीड्या थका ते सुखना- योगेकरी वली नवा नवा कर्म बांधे तेने फरी नोगवे पण नौगव्या विना टूटेज नही. ॥४॥ ॥ दीपिका-जातिवधं जन्ममरणे अनुपरिवर्तमाने एकैश्यिादिपु पर्यटन त्रसस्था रायधनपतसिंघ बहारका जेनागम संग्रह नाग उसरा. वरेषु समुत्पन्नोबदुशोविनिघात विनाशमेति सजातिमुत्पत्तिं प्राप्य वहुक्रूरकर्मा यत्क मै करोति तेन कर्मणा नियते हिंस्यते ॥ ३ ॥ यस्मिन् लोकेऽन्यस्मिन् जन्मनि वा क मर्माणि विपाकं ददति शताग्रशोवा बदुपु जन्मसु यद्यथा याचरति तथैवोदीर्यते अन्य थाया । एवं ते कुशीताः संसारमापन्नाः परं परं प्ररुष्टं प्रकृष्टं फुःखमनुनवंति । थार्तध्यानो पहताश्चापरं वध्नंति वेदयंतिच मुतानि कर्माणि सुष्टं नीतानि पुर्नीतानि पुष्कतानि । नहि स्वरूतकर्मणोनाशोस्ति । यमुक्तं । माहोहिरेविसन्नो जीवतुमं विमणउम्मणो दी पो.।। णदुर्वितिए ए कि ते. रकं जं पुरा रईअमिति ॥ ४ ॥ ॥ टीका-यथा चाऽसावायतदंडोमोझार्थी तान् कायान् समारन्य तविपर्यासात् संसारमाप्नोति तथा दर्शयति । (जाईपहमित्यादि) जातीनामेझ्यिादीनां पंथाजाति पथः । यदिवा जातिरुत्पत्तिर्वधोमरणं जातिश्च वधश्च जातिवधं तदनुपरिवर्तमानएके झ्यिादिषु पर्यटन जन्मजरामरणानि वा बदुशोऽनुनयंत्रसेपु तेजोवायुध डियादिषु स्था वरेषु च पृथिव्यंबुवनस्पतिषु समुत्पन्नः सन् कायदमविपाकजेन कर्मणा बहुशोविनि घातविनाशमेत्यवाप्नोति सयायतदंडोऽसुमान् जाति जातिमुत्पत्तिमुत्पत्तिमवाप्य व हनि क्रूराणि दारुणान्यनुष्ठानानि यस्य सनवति बहुकूरकर्मा सएवंनूतोनिर्विवेकः सद सदिवेकशून्यत्वात् बालश्व वालोयस्यामेकेडियादिकायां जातौ यत्प्राण्युपमर्दकारि कर्म कु रुते सतेनैव कर्मणा मीयते म्रियते पूर्यते । यदिवा मीहिंसायां मीयते हिंस्यते । श्र थवा बढुकरकमेति चौरोऽयं पारदा रिकइति वा इत्येवं तेनैव कर्मणा मीयते परिचिय तइति ॥ ३ ॥ व पुनरसी तैः कर्मनिर्मीयते इति दर्शयति (अस्सिंचेत्यादि) यान्यागुका रीणि कर्माणि तान्यस्मिनेव जानाति जन्मनि विपाकं ददति अथवा परस्मिन् जन्मनि नरकादौ तस्य कर्मविपाकं ददत्येकस्मिन्नेव जन्मनि विपाकं तीनं ददति (शतायशोवेति) वहुपु जन्मसु येनैव प्रकारेण तदानमाचरति तथैवोदीर्यते । तथा (थन्यथावेति) दमुळे नवति । किंचित्कर्म तनवतएव विपाकं ददाति किंचिच जन्मांतरे । यथा मृगा पुत्रस्य पुःखविपाकारण्ये विपाकश्रुतांगश्रुतस्कंधे कथितमिति दीर्वकासस्थितिकं स्वपरज न्मांतरितं वेद्यते येन प्रकारेण सरुत्तथवाऽनेकशोवा । यदिवाऽन्येन प्रकारेण सरुत्सद स्त्रशोवा गिर वेदादिकं हस्तपादच्छेदादिकं चाऽनुनयतइति । तदेवं ते कुशीनाथायतदंडाध तुर्गतिकसंसारमापन्नाथरघटीयंत्रन्यायेन संसारं पर्यटतः परं परं प्रम प्ररुष्टं पुरयम नुनवंति। जन्मांतररूतं कर्मानुनवंतभैकमार्तध्यानोपहतायपरं वनंति वेदयंति च पुष्टं नीतानि तानि पुष्कतानि । नहि स्वरूतम्य कर्मणोविनाशोऽस्तीतिनावः । ततं । माहोहिरे विसनो. जीवतुमं विमणधुम्मणोदीणो । णदुर्वितिए फिटर, त पुरवं जं पुरा ३३०- 4. हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. रश्यं ॥ १ ॥ज पविससिपायालं, बडई बदर गुहं समुदंवा ॥ पुवकयाउ नचुकसि अप्पाणं घायसेजवि ॥ २ ॥ जे मायरं वा पियरं च हिचा, समणबए अगणिं समारनिळा॥ अहादु से लोए कुसीलधम्मे,नूताई जे दिसति आयसाते॥५॥ नजाल पाण निवातएजा, निवाव अगणि निवायवेजा ॥ तम्हा उमेहावि समिरक धम्म,ण पंमिए अगणि समारनिळा ॥६॥ थर्थ-(जेमायरंवा पियरंचहिचा के०) जे कोई माता पितादिकने हित्वा एटले मीने यने स्वजन वर्गनो त्याग करीने (समणवएके०) श्रमणने व्रते उन्या अर्थात् यमे साधुबैयें एवं जाणता उता (अगणिं समारनिजा के० ) नदेशादिक परिनोगे करीब मोनो समारंन करे अथवा करावे तथा अनुमोदे (अहादुसेलोए कुसीलधम्मेके०) तेवा पाखंमी लोकते कुशील धर्मि जाणवा एम श्रीतीर्थकर गणधरादिक कहेडे (नूताई जेहिंसति थायसाते के) जे पोताना यात्मसुखने अर्थ प्राणीनी हिंसाकरे ते कुशी लिया जाएवा. ॥ ५ ॥ (उजालपाण निवातएका के ) जे अनि उज्वाले प्रदीप्त करे ते त्रस थने स्थावर जीवोनोयतिपात एटसे विनाशकरे यने (निवावयगणिन वायवेडाके०) तेम वली ते अग्नीने पाणी करी वुनावतां थका पण अनेक त्रस अने स्थावर जीव दणाय एमज अमीने अजुयालता तथा उलवतां थकां पण प्रापणीनो घात थायडे (तम्हान के) तेमाटे (मेधाविके) पंमित सदसदविवेकनो जाण (स मिरकधम्मके) हिंसानो त्याग करी तथा दयामां धर्म एम विमाशीने (एपंमिए धग विसमारनिजाके) पंमित अनिकायनो समारंन करे नही ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-ये शाततत्वामातरं पितरं स्वजनवर्ग हित्वा अमरावते स्थितावयमि त्यंगीकृत्याऽग्निकार्य समारनंते अग्न्यागारं कुर्युः पचनपाचनादी । थथ तीर्थरूतएव मादुः सोयं पाखंडिलोकः कुशीतः कुत्सितशीनोधर्मीयस्य सतथा योनूतानि प्राणि नोहिनस्ति यात्मसाते यात्मसुखार्थ ॥ ५॥ अग्निमुज्वालयन सोनिकायमपरांश्च पृथ्व्यादिजीवान् स्थावरत्रसांश्च निपातयेत् तथा अनिकाय निर्वापयेत् तदाश्रितान न्यांश्च प्राणिनोनिपातयेत् । धमिज्वालकनिर्वापकयोर्योचालयति समहाकर्मबंधकः तथा चागमः । दोनतेपुरिसा श्रममण सहि अगणिकायं समारनंति । तवणं एगे पुरिसे अगणिकायं उजाले एगेपुरिसे अगणिकायं निवावे तेसिं नंते पुरिसाणं कयरे पु रसे महाकम्मतराए थप्पकम्मतराए नागोयमा जेसेि यगणिकायं उहाले सेणं म राय धनपतसिंघ बादाउरका जेनागम संग्रह नाग उसरा. ३३१ हाकम्मतराए जेसे पुरिसे अगणिकायं निवावे सेणं पुरिसे अप्पकम्मतराए से केणठणं ते एवं वुच्चत्ति तहेव गोयमा तलणं जेसे पुरिसे अगणिकायं उजाले सेणं पुरिसे बदुतरागं पुढविकायं समारनति । एवं आनकायं समारनति एवं वाउकायं वएस्सतिकार्य अप्प तरागं अगणिकार्य समारजति तवणं जेसे पुरिसे अगणिकायं निवावेई सेणं पुरिसे अप्प तरागं पुढविकायं समारनति जाव अप्पत्तरागं तसकायं समारनति बहुतरागं अगणि कार्य समारनति सेणं अणं गोयमा एवं बुच्चति जे पुरिसे धगणिकार्य उजाले सेणं पुरिसे महाकम्मतराए जेणं पुरिसे अगणिकार्य निवावे सेणं पुरिसे अप्पफम्मतराएइति । तस्मान्मेधावी पंमितोधर्म समीक्ष्याऽनिकायं नसमारनते ॥ ६ ॥ ॥ टीका-एवं तावदोषतः कुशीताः प्रतिपादिताः । तदधुना पापंडकानधिकृत्याह । (जेमायरवेत्यादि) ये केचनाऽविदितपरमार्थाधर्मामुद्रितामातरं पितरंच त्यक्त्वा मातापि बोईस्त्यज त्वात् तपादानमन्यथा नातृपुत्रादिकमपि त्यक्वेति इष्टव्यं । श्रमणव्रते किल वयं समुपस्थिताइत्येवमन्युपगम्याऽग्निकार्य समारनंते पचनपाचनादिप्रकारेण । रुतकारि तानुमत्योदेशिकादिपरिजोगाचाऽनिकायसमारंनं कुर्युरित्यर्थः । अथेति वाक्योपन्यासार्थः। यादुरिति तीर्यकजणधरादयएवमुक्तवंतोयथा सोऽयं पापंडिकोलोकोगृहस्थलोकोवा ऽनिकायसमारंभात् कुशीतः कुत्सितशीलोधर्मीयस्य सकुशीजधर्मा । अयं किंनूतइति दर्श यत्ति ॥ थनूवन् नवंति नविष्यतीति नूतानि प्राणिनस्तान्यात्मसुखार्थ हिनस्ति व्यापाद यति । तथाहि । पंचाग्रितपसा निष्टतदेहास्तथाऽग्निहोत्रादिकया च क्रियया पापंडिकाःस्व गावाप्तिमिवंतीति । तया लौकिकाः पचनपाचनादिप्रकारेणाऽग्निकार्य समारनमायाः सुरखमनिलपंतीति ॥ ५ ॥ अग्निकायसमारंने च यथा प्राणातिपातोनवति तथा द शयितुमाह (उकालवइत्यादि) तपनतापनादिप्रकाशहेतुं काठादिसमारंजेण योऽग्निका यं समारनते सोऽग्निकायमपरांश्च पृथिव्याद्याश्रितान् स्थावरांस्वसांश्च प्राणिनोनिपात येत्। त्रिन्योवा मनोवाकायेयप्रायुर्बलें श्येिच्योवा पातयेन्निपातयेत् । तथाऽग्निका यमुदकादिना निर्वापयेत् विध्या पपस्तदाश्रितानऽन्यांश्च प्राणिनोनिपातयेधिपातयेक्षा। तत्रोचालकनिर्वापकयोर्याऽग्निकायमुज्ज्वलयति सबहूनामन्यकायानां समारंनकः । त था चाऽऽगमः। दोनते पुरिसा यन्नमनेण सिद्धि यगणिकार्य समारनंति तणं एगे पुरिसे थगणिकायं उहाले से एगेणं पुरिसे अगणिकाय निवड तेसिं नंते पुरिसा पं कयरे पुरिसे महाफम्मतराए थप्पकम्मतराए ॥ गोयमा तप जैसे, पुरिसे थगणि कायं चलाले सेणं पुरिसे बहुतरागं पुढविकार्य समारनति ॥ एवं थाउकापं बाउकार्य वणस्सकायं अप्परागं थगणिकायं समारनइ तथएं जेसे पुरिसे यगणिकायं नि .. ३३२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. वावे सेणं पुरिसे अप्पतरागं पुढिविकायं समारनइ जाव अप्पतरागं तसकायं समा रजइ बहुतरागं अगणिकायं समारन३ । से एतेणंअणं गोयमा एवं बुचर ॥ अपि चोक्तं । नूयाणं ए समाघा, । हववाहेण संतइत्यादि । यस्मादेवं तस्मान्मेधावी सदसदिवेकः सश्रुतिकः समीक्ष्य धर्म पापाड्डीनः पंडितोनाग्निकार्य समारनते । सए व च परमार्थतः पंमितीयोऽग्निकायसमारंनरुतात् पपान्निवर्ततइति ॥ ६ ॥ पुढवीवि जीवा आकवि जीवा, पाणा संपाश्म संपयंति ॥संसेय या कसमस्सियाय, एते ददे अगणि समारनंते ॥ ७ ॥ हरिया णि नूताणि विलंवगाणि, आहार देवाय पुढो सियाई ॥ जे विंद ती आयसुदं पडुच्च, पगन्निपाणे बहुएंतिवाती ॥७॥ अर्थ-हवे अमीनो समारंन करवा थकी बीजा जीवो केवीरीते हणाय ते पहे. (पुढवीविजीवायाजविजीवा के०) पृथवी तेपण जीव अने थाक एटले पाणी तेप ण जीव (पाणाइसंपाश्म के०) तथा संपातिमप्राणी ते पतंगीया प्रमुख (संपयं ति के० ) त्यां सम्यक् प्रकारे पडे तथा (संसेययाकसमस्सियाय के० ) संस्वेदना ते काष्ठ तथा गणादिकने विपे उत्पन्न यएला जीव काठनिधितघुणादिककीडीप्रमुख जा एवा (एतेदहेयमणिसमारनंते के०) एटला स्थावर जंगमजीवने जे अमीनो समारं न करे ते दहे एटले बाली नाखे ॥ ७ ॥ तथा ( हरियाणि के०)हरीकाय ते अंकुरादि क समस्त वनस्पति जाणवी ए सर्व (नूताणि के०) जीव ते (विलंबगाणि के०) वि. संबक जाणवा विलंबक शब्दे जीवनो आकार धारण करे जेम कलल अर्बुद मांस पे शी एटली अवस्था गर्नमां थाय भने गर्न प्रसव्या पठी बाल कुमार तरुण वृक्ष एट ली अवस्था मनुष्य धारण करे तेम शाल्यादिक वनस्पति पण अंकूर मूल स्कंध पत्र शाखादिक विशेष जेठे ते पण वईमान थका वाल तरुण वृक्षावस्थादिक नाव पामे ने तथा ए हरितादिक जेवे तेना मूल पत्र शाखादिकने विपे (पुढोसियाई के०) पृथ क् पृथक् जुदा जुदा जीव जाणवा एटला वनस्पतिने (थाहारदेहाय के.) श्रादार तथा शरीरने अर्थे (जेछिंदतीयायसुहंपटुचके०) जे श्रात्माना सुखने श्रय एटले एने छेदया थकी माहारा श्रात्माने सुख थशे एवी थात्मसुखनी प्रतीते जे वे (पगन्निपा ऐवणं तिवाती के०) ते पुरुप धीत पणे घणाजीवोना घातनो करनार जाणवो ॥७॥ ॥ दीपिका-पृथ्वीजीवाथापोपिजीवास्तदाश्रिताचप्राणाः संपातिमाः शलनादयस्तेच रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३३३ संपतति । संस्वेदजाः करीमादिविंधनेषु धुणपिपीलिकादयः काटसमाश्रिताश्च ये एतान प्राणिनः सदहेत् योग्नि समारनते ॥णा हरितानि नूतानि जीवरूपाणि तथा जीवाकारं विलंबते धारयंतीति विलंबकानि । यथा मनुष्या कलला ऽव॒दमांसपेशीगर्नप्रसववालकुमा रयुवमध्यमस्थविराद्यवस्थां धरति तथा दरितान्यपि । किनूतानि पृथक् मूलस्कंधशाखा पत्रपुष्पादिस्थानेषु प्रत्येकं श्रितानि नतु मूलादौ । एकएव जीवः एतानि नूतानि श्राहा रार्थ देहोपचयार्थमात्मसुखं प्रतीत्याश्रित्य यश्विनत्ति सप्रागल्न्यात् धायात् बहूनां प्रा णिनामतिपाती हिंसकः स्यात् तथाच नधोनास्मसुखं चेति ॥ ७ ॥ ॥ टीका-कथमनिकायसमारंजेणाऽपरप्राणियधोनवतोत्याशक्याह । (पुढवीत्यादि)। नकेवलं पृथिव्याश्रिताबोझ्यिादयोजीवायापि च पृथ्वी मुलक्षणा थसावपि जीवाः । तथा श्रापश्च स्वसदपाजीवास्तदाश्रिताश्च प्राणाः संपातिमाः शलनादयस्तत्र संपत ति । तथा संस्वेदजाः करीपादिविंधनेषु घुणपिपीलिकाः कृम्यादयः कामाद्याश्रिताश्च ये केचन एतान् स्थावरजंगमान् सदहेद्योऽग्निकार्य समारलते ऽतोऽग्निकायसमारं जोमदादोपायेति ।। ७ ।। एवं तावदग्निकायसमारंनकास्तापसास्तथा पाकादनिस्ताः शा क्यादयश्थोऽपदिष्टाः । सांप्रतं ते चाऽन्ये वनस्पतिसमारंनादानिवृत्ताः परामृश्यते इत्याह (हरियाणीत्यादि) हरितानि दूर्वांकुरादीन्येतान्यप्याहारादेवधिदर्शनात् नूतानि जीवाः । तथा विलंबकानीनि जीयाकारं यांति विलंबंति धारयति । तथाहि । कसलादमांसपे गर्नप्रसववालकुमारयुवमध्यमस्थविरावस्थांतोमनुष्योनवति । एवं हरितान्यपि शाल्या दीनि जातान्यनिनवानि संजातरसानि योवनति परिपकानि जीििन परिगुप्काणि मृतानि । तथा वृदायप्यकुरावस्थायां जाताइत्युपदिश्यंते मूलरकंधशाखाप्रशाखादिनि विशेषः परिवर्धमानायुवानः पोताश्त्युपदिश्यंतइत्यादि शेपास्वप्यवस्थास्वायोज्यं । त देवं हरितादीन्यऽपि जीवाकारं विलंवयंति। ततएतानि मूलस्कंधशाखापत्रपुष्पादिस्थानेषु पृथक् प्रत्येकं व्यवस्थितानि नतु मूलादिपु सर्वप्वऽपि समुदितेषु । एकएव जीवएतानि च नूतानि संख्येयाऽसंख्येयानंतनेद निन्नानि वनस्पतिकायाश्रितान्याहारार्थ वा देहदतसंरो हणार्थ चात्मसुखं प्रतीत्याश्रित्य यश्विननि सप्रागल्च्यात् धार्यावर्षनाहहूनां प्राणिनाम तिपातीनवति तदतिपाताच निरनुकोशतया नधोनाऽप्यात्ममुखमित्युक्त जयति ॥ ७॥ जातिंच वडिच विणासयंते, बीया अस्संजय आयद ॥ अदाढ से लोए अणऊँधम्मे, बीया जे दिसति आयसात ॥णा गनाइ मिति ३३४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. बुया बुयाणा, परा परे पंचसिहा कुमारा ॥जुवाणगा मभिम थेरगाय, (पागंतरे पोरुसाय) चयंति ते आखए पलीणा ॥ १० ॥ अर्थ-(जातिंच के०) उत्पत्ति एटले मूलादिक कोमल तथा (बुडिंच के० ) वृद्धि एटले शाखा प्रशावादि जे वनस्पति तेनो (विणासयंते के ० ) विनाश करतो होय त था-(बीयाइ के० ) बीजादिक एटले तेना फलनो विनाश करतो होय तेने (अस्संजय थायदं मे ) असंयत एटले गृहस्य अथवा प्रवजित अन्यलिंगीययवा स्वलिंगी यात्मा नो दंमनार कहिए तेजीव प्राणीने उपधाते पोताना श्रात्मानो नपघात करेले (बहादुसे लोएषणाधम्मेके०) जे आत्म सुखने अर्थे हरीकायने छेदे तेने लोकमाहे अनार्य ध मि श्रीतीर्थकर गणधर कहे (बीयाइंजेहिंसतियायसाते के०) जे प्राणी धर्मोपदेशे आत्मसुखने अर्थ बीजादिक वनस्पतिकायने बेदे, वेदावे तथा अनुमोदे तथा एवो ध मोपदेश करे ते पाखमी अनार्य जाणवो. ॥ ५ ॥ (गनाइमिति के०) वनस्पतिका यना विनाशक प्राणी घणा जन्मसुधि गर्नादिक अवस्थाने विपे वर्तताज मरण पा मे एटले कलल अर्बुदादिक अवस्थायें वर्तता थकाज मरण पामे तथा जन्म्या पली (बुयायुयाणाके) बोलता अणबोलता थका तथा (परापरेके० ) अन्य मनुष्य (सि हाकुमाराके० ) न्हानी चोटलीना धणी कुमारावस्थायें स्थित थका मरे तथा (जुवाणगा के०) युवानवय तरुणवय तथा (मझिम के० ) मध्यमवय (थेरगायके०) थविर व य ए सर्व अवस्थाने विपे (थारखए पलीणा के० ) थायुप्यना क्य विपे प्रलीन यका एटले स्वकर्म जोगवता दीन उखी जुख तृमादिक सहन करता थका (चयंतितेके०) ते पापी जीवो शरीर त्याग करे एटले जेवू पाप समाचरे तेवू नोगवे ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-जाति पत्रांकुरादिनेदां वृद्धि च विनाशयन बीजानिच फलानि विनाश यन् असंयतोगृहस्थः प्रत्रजितोवा आत्मदंमः परहिंसया श्रात्मानमेव हंतीत्यात्मदंडः। थति वाक्यालंकारे । श्रादुरुक्तवंतोजिनाः । तदेवाह । सलोके निर्दयोऽनार्यधर्मा क्रूर कर्मकारी स्यात् । योवीजानि वनस्पतिकायमात्मसुखार्थ हिनस्ति ॥ ॥ वनस्पति कायोपमर्दकाग दिकावस्थासु नियंते तथाऽनुवंतोऽवंतश्च व्यक्तवाचोऽव्यक्तचाचश्च तथा परे नराः पंचशिखाः कुमाराः संतोनियंते युवानोमध्यमपोरुपामध्यमवयसोर बाश्च । एवं सर्वावस्थासु थायुःक्ष्योप्रलीनाः संतोदेहं त्यजति ॥ १० ॥ । टीका-किंच । (जातिंचेत्यादि)। जातिमुत्पत्ति तयांऽकुरपत्रमृतस्कंधशाखाप्रशाखा नेदेन वृद्धि च विनाशयन् बीजानिय तत्फलानि विनाशयन् हरितानि धिनत्तीति।थसंय राय धनपतसिंघ वाहाउरका. जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३३५ तोगृहस्थः प्रबजितोवा तत्कर्मकारी गृहस्थएव सच हरितन्जेदं विधायात्मानं दमय तात्यात्मदंडः सहि परमार्थतः परोपघातेनाऽऽत्मानमेवोऽपहंति । यथ शब्दोवाक्यालं कारे । श्रादुरेवमुक्तवंतति दर्शयति । योहरितादिवेदकोनिरनुक्रोशः सोऽस्मिन् लोकेऽ नार्यधर्मा कूरकर्मकारी नवतीत्यर्थः । तच एवंनूतोयोधर्मोपदेशेनात्मसुखाय वा वीजान्यऽस्यचोपलापार्यत्वात् वनस्पतिकायं हिनस्ति सपापंडिकलोकोऽन्योवाऽनार्य धर्मा नवतीति संबंधः ॥ ए ॥ सांप्रत हरितछेदकर्मविपाकमाह (गनाइमितिश्त्या दि) । इह वनस्पतिकायोपमर्दकाबदुपु जन्मसु गर्नादिकास्ववस्थासु कललादमा सपेशीरूपासु नियंते । तथा ब्रुवंतोऽब्रुवंतश्च व्यक्तवाचो ऽव्यक्तवाचश्च । तथा परेनराः पं चशिखाः कुमाराः संतोनियंते । तथा युवानोमध्यमवयसः स्थविराश्च । कचित्पाठो (मझिमपोरुसायत्ति )। तत्र मध्यमामध्यमवयसः (पौरुसायनि) । पुरुषाणां चरमाव स्था प्राप्ताश्रत्यंतवृक्षाएवेति यावत् । तदेवं सर्वास्वप्यवस्थासु बीजादीनामुपमईका वायुपः क्ये प्रलीनाः संतोदेहं त्यतीति । एवमपरस्थावरजंगमोपमईकारिणामप्य नियतायुष्कत्वमायोजनीयं ॥ १० ॥ संबुझदा जंतवो माणुसत्तं, दहुँनयं वालिसेणं अलंभो॥ एगं तउरके जरिएव लोए, सकम्मणा विपरियासुवेइ ॥ ११ ॥ श्दे गमूढा पवयंनि मोकं, आदारसंपळणवळणणं । एगेयसी नद गसेवणेणं, दुएण एगे पवयंति मोरकं ॥२२॥ थर्थ- (जंतवो के ) श्रहो जीवो तमे (संयुनहा के०) युको जे (माणु सत्तं के०) मनुष्यपणुं पामसनने एम जाणो उनहेखलुमापुस्सेनये इत्यादिक बचने बुजो एटने प्रतिबोध पामो (दहुंनयंवालिसेराथलंनो के ) तथा नरक तिर्यचादिक गतिने विपे अनेक दुःख तेनो नय देखीने वाजिस एटले यज्ञान पणाने सीधे सद विवेक पामो उजनने एवीरीते जाणो (एगंतपुरकेजरिएवलोए के०) तथा ए लोक एकान रवीने ज्वरित एटले जेम ज्वराक्रांत जीव दुःखी होय तेम ए सर्व लोक (सक म्मणाविपरियासुवेइ के.) पोत पाताना कर्मरुप तापे करी व्याकुल उता संसा रमा विपर्यास एटलें फरी फरी नाग पामे ॥ ११ ॥ (हेगमृढापयर्पति के०)श्रं ही धर्म स्थापना अधिकारे कोइएक मूर्ख कुहान दर्शनी एम कहते के (यादारसंप झणयलणे के०) याहारेणतंपच एटने लवण तेने वर्जया थकी (मोरकं के० ) मोदने एटने सर्व ग्गनु सार तयाणने यतः लवणाविदागारसा इतिवचनात् तथा पानं तरे (याहारउपचकवहारोणं के०) थाहारपंचरंजवणपंचकंचे थाहार यात्री पा ३३६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. च भेद वर्जवा थकी मोक्ष थायले ते बाहार पंचकना नाम कहेजे एके लशण बीजोप साडु त्रीजो करनी एटले सुग्ध चोथो गौमांस पांचमुं मद्य (एगेयसीउदगसेवणेणंके) तथा एकेक वादी शीतलोदकना उपनोग थकी मोक्ष कहे एटले जेम पाणी बाह्यमल उतारेने तेम अंतरंग मल पणते पाणीज उतारे एम कहे। (दुएणएगेपवयंतिमोरकं के) कोइएक वली दुताशन एटले अग्नीना होम थकी मोदले एम प्ररूपेठे जेम सुव दिकना मलने अग्नी बोलेले तेम यात्मना मलनो पण थग्नीज नाश करे.॥१॥ -- . ॥ दीपिका-हेजंतवो यूयं संयुध्यध्वं मनुष्यत्वं पुल तथा नरतिर्यगादिगतिपु नये दृष्ट्वा बालिशेन मूर्वेण विवेकस्यानोविवेकशेन न लभ्यते इतिज्ञात्वा एकांतउखाज्ज्व रितवायं लोकः । यमुक्तं । जन्मपुःख जरायुःखं, रोगा ये मरणाणि थ॥थहोः रके दु संसारो जब कीसंति जंतुणो इति। तथा तहाइ अस्सपाणं कूगेबायस्स नुत्पत्ति त्ति । उःखसयंसंपवतंजस्थिमिवजगंकालइ । एवंनूतोलोकोऽष्कर्मकारी विपर्यासमुपै ति सुखार्थी पापं कुर्वन् उःखमेव प्राप्नोति ॥ ११ ॥ वक्तः कुशीतविपाकः । अथ तदर्शना न्युच्यते । इह नवे एके मूढामोदं प्रवदंति । केन थाहारस्य संपइसस्तं जनयतीत्याहारस पऊनं लवणं तस्य वर्जनेन लवणवर्जनेन मोदं प्रवदंति । लवणं हि सर्वरसमूलं तर जनाच रसपंचकं तस्य वर्जनेन । लवणपंचकं चेदं। सैधवं । सौवर्चलं विर्ड रोमं । सामुईचेति । तथा पाठांतरं याहारपंचकवकणेणं । याहारतः थाहारमाश्रित्य पंचक वर्जनं । तथाहि । लशुनं १ पलांडुः ५ करनीक्षीरं ३ गोमांसं ४ मद्यंचेति । एवमादा रपंचकवर्जनेन मोद प्रवदंति । तथा एकेन शीतोदकसेवनेन सचित्तजलपरिजोगादेके मोदं वदंति । यथा जलेन बाह्यमलस्य विनाशस्तथांतरस्यापी त्यर्थः। एके दुतेन वन्दिहो मेन मोदं प्रवदंति । कोर्थः । ते मोक्षायाग्निहोत्रे जुन्हति वदंतिच यथाग्निः स्वर्णादी नां मलं दहति तथात्मनोपीति ॥ ११ ॥ ॥ टीका-किंचाऽन्यत् (संयुसहेत्यादि) हेतवः प्राणिनः संबुध्यध्वं यूयं नहि कुशी लपापंडिकलोकस्तृष्णाय नवति । धर्मच सुननत्वेन संबुध्यध्वं । तथाचोकं । मापुस्त खेत्तजाई, कुलरुवारोग्गमानयंवुझी ॥ सवणोग्गहसझार्सममोयलोगंमि मुनहाई॥ तदेव महतधर्माणां मनुष्यत्वमतिउर्जनमिन्यवगम्य तथा जातिजरामरणरोगशोकादीनि नरक तीर्यहुच तीःखतया जयं दृष्ट्वा तथा बालिशेनाऽझन सधिवेकस्याऽनइत्येतच्चा ऽवगम्य तथा निश्चयनयमवगम्य एकांतःखोयं ज्वस्तिश्च लोकः संसारमाणिगणः। तथा चोक्तं । जम्मःख जरासुःखं, रोगायमरणाणिय। यहोरकोदुसंसारो, जउ कासंतिपा ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पिणो ॥ १ तथा । तएहाश्हस्सपाणं, कूरोबायस्सचुएतेनी ॥ कुरकसहसंपनुत्तं जारि यमिवजगंकलयले ॥१॥ इत्यत्र वैवं नूतलोके थानार्यकर्मकारी स्वकर्मणोविपर्यासमु पैति सुखार्थी प्राण्युपमई कुर्वन् ःवं प्राप्नोति । यथा मोक्षार्थी संसारं पर्यटतीति ॥ ॥ ११ ॥ उक्तः कुशीनविपाकोऽधुना तदर्शनान्यनिधीयते । (हेगेत्यादि ) इहेति मनु । प्यलोके मोगमनाधिकारे वा एके केचन मूढायझानाऽऽवादितमतयः परैश्च मोहिताः प्रकर्पण वदंति प्रतिपादयंति । किंतंत् मोदं मोदावाप्तिं । केनेति दर्शयति । धादियतर “त्याहारउँदनादिस्तस्य संपतपुष्टिस्तां जनयतीत्यादरसंपळनं लवणं । तेन ह्याहारस्य र सपुष्टिः क्रियते तस्य वर्जनं तेनाऽऽहारसंपऊनवर्जनेन लवणवर्जनेन मोदं वदंति । पार्ग तरंवा थाहारसपंचयवळणेण याहारसलवणपंचकमाहारसपंचकलवणपंचकं चेदं । तद्यथा। सैंधवं सौवर्चल बिडं रौमं सामुई चेति । लवणेन हि सर्वरसानामनिव्यक्तिर्नव ति । तथाचोक्तं । लवणविरुणायरसा, चरकविहूणायइंदियग्गामा । धम्मोदयापरहिन, । सोरकंसंतोसरहियंतो ॥१॥ तथा लवणं रसानां तैलं स्नेहानां धृतं मेध्यानामिति । तदे 'वंनूतलवणपरिवर्जनेन रसपरित्यागएव कृतोनवति तत्त्यागाच मोझावाप्तिरित्येवं केच न मूढाः प्रतिपादयंति । पाांतरंवायादारपंचकवरोणाथाहारतति व्यब्लोपे कर्म णि पंचमी। थाहारमाश्रित्य पंचकं वर्जयति । तथा लसणं पलांडुः करनीदीरं गोमांस मद्यं चेत्येतत्पंचकवर्जनेन मोदं प्रवदंति । तथैके वारिनड्कादयोनागवतविशेपाः शीतो दकसेवनेन सचित्ताप्कायपरिनोगेन मोदं प्रवदंति । उपपत्तिं च ते थनिदधति । यथोद के वाह्यमलमपनयति एवमांतरमपि । वस्त्रादेश्च यथोदकाविरुपजायते एवं बाह्य शुद्धिसामर्यदर्शनादांतरापि शुधिरुदकादेवेति मन्यते । तथैके तापसबाह्मणादयोहुतेन मोदं प्रतिपादयति । ये किल स्वर्गादिफलमनाशंस्य समिधावृतादिनिर्दव्यविशेपर्युताशनं तर्पति ते मोदायाग्निहोत्रं जुदति । शेपास्त्वन्युदयायेति । युक्तिं चात्र ते थादुः । यथा ह्यग्निः सुवर्णादीनां मलं दहत्येवं दहनसामर्थ्यदर्शनादात्मनोऽप्यांतरं पापमिति ॥१॥ पानसिपाणादिसु पति मोरको,खारस्स लोणस्स अणासएणं ॥ ते मङमंसं लसणंच नोच्चा, अन्ननवासं परिकप्पयंति ॥१३॥ नदगेण जे सिचिमुदाति, सायंच पायं उदगं फुसंता॥ नदग स्स फासेण सियाय सिद्धि, सिज्जंसु पाणा बढ्वे दगंसि ॥१४॥ अर्थ-हवे ए पूर्वोक्त दर्शनीउने उत्तर कहे. (पानसिणाणादिसुके० ) प्रातःस्लाना दिके फरी थादि शब्द थकी दस्त पादने धोवे करी (पछिमोरको के०) मोद नथी के ४३ ३३७, :हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. मके पाणी नाखवा थकी तदाश्रित जीवोनो घात थाय तेमाटे एम कयाथकी मोद प्राप्त नयाय तथा (खारस्सलोणस्तषणासएणके०) खार एटले लवणने यण जमवे क री पण मोद नथी जो खुण नखावा थकी मोक्ष प्राप्ति थती होय तो जे देशमा सर्व थाखंण मलज नथी तो त्यां निवाश करनारा लोकोने मुर्गति पण नथाय परंतु ए वचन थ संबंध जाणवो (तेमजामसंलसणंचनोच्चा के) धने ते मूर्ख मद्य मांस तथा लशण नो प स्निोग करीने (अन्नमवासंपरिकप्पयंतिके०) मोक्षार्थि थका अन्यत्र स्थानके वाशकरे एटले तेने पण सुशील विनामोद नथी एतावता तेने संसारमां निवास कल्पे ॥१३॥ (उदगेण जेसिदिमुदाहरति के०) जे मूर्ख पाणीये करी मोद प्ररूपेठे (सायंचपायंउदगंफुसं ता के०) एटले संध्या प्रनात अने चकारना ग्रहण थकी मध्यानने विपे पाणीनो स्पर्श करवा थकी मुक्ति कहेले तेपण मुधा जाणवो केमके (उदगस्सफासेपलियायसि दि के०) उदकना स्पर्श थकी जो सिदि थाय तो (सिळसुपाणाबदवेदगंसि के०) पाणीमांहे सर्व काल माबला प्रमुख जीवो रहे अथवां जाल पण पाणीमां रहे। तेने पण मुक्ति होवी जोयें तेम तो यतुं नथी कारणके पाणी जेम अनिष्ट मलने हरण करेने तेमन इट मल जे सुगंध इव्य ले तेने पण हरण करे.॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-प्रातःस्नानादिषु नास्ति मोक्षः । तथा कारस्य पंचप्रकारलवणस्यानशने नाऽपरिनोगेण मोझोनास्ति ते मूढामयं मांसं लगुनादिकंया चुक्त्वाऽन्यत्र मोदात् सं सारेवा समवस्थानं परिकल्पयंति नतु मोक्षगामिनः स्युः शीनं विना ॥ १३ ॥ ये उद केन सिधिमुदाहरंति सायमपराएहे प्रातः प्रनाते उपलदाणान्मध्यान्हे एवं त्रिकालमु- दकं स्टशंतोजलेन स्नानादिकं कुर्वतः प्राणिनः सिद्धि यांतीति केचिदति तन्न युक्तं । यतोजलस्य स्पर्शमात्रेण यदि सिदिः स्यात्तदा जलाश्रितामत्स्यबंधादयोबहवः सिध्येयुः। स्नानंच यतीनां दोपायैव । यउक्त स्नानं मददर्पकर कामांग प्रथमं स्मृतं । तस्मात्कामं परित्यज्य न ते स्नांति दमे रताः॥१॥ तथा । नोदकक्लिनगात्रोहि स्नातइत्यभिधीयते। सस्नातोयोब्रह्मस्रातः सबाह्याच्यंतरः शुचिरिति ।। १४ ।। ॥ टीका-तेपामसंबधाला पिनामुत्तरदानायाह । (पाउसिणाणा दिइत्यादि)। प्रातः स्नानादिषु नास्ति मोदशति प्रत्यूपजलावगाहनेन निःशीलानां मोदोन नवति । यादिन हणात् हस्तपादादिप्रक्षालनं गृह्यते । तथा [दकपरिनोगेन तदाश्रितजीवानामुपमईः समु पजायतेोनच जीवोपमर्दान्मोझावाप्तिरिति निचैकांतेनोदकं बाह्यमलस्याप्यपनयने समर्थ मपाऽपिस्यासयाप्यांतरमतं नशोधयति ।नावगुत्थ्या तजुरथनावरहितस्यापि तमुधिः राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३३ए स्यात् ततोमत्स्यबंधादीनामपि जलाभिपेकेण मुक्त्यवाप्तिः स्यात् । तथा कारस्य पंच प्रकार स्याऽपि लवणस्याऽ नशनेनाऽपरिनोगेन मोहोनास्ति । तथाहि । लवणपरिनोगरहितानां मोझोननवतीत्ययुक्तिकमेतत्।नचाऽयमेकांततोलवणमेव रसपुष्टिजनकमिति दीरशर्करादि नियंनिचारात् । थपिचाऽसौ प्रष्टव्यः किं व्यतोलवणवर्जनेन मोक्षावाप्तिरुत नावतः । यदि इव्यतस्ततोलवणरहितदेशे सर्वेप मोक्षः स्यान्नचैवं दृष्टमिष्टंवा यथ नावतस्ततो जावएव प्रधानं किं लवणवर्जनेनेति । तथा ते मूढामद्यमांसलगुनादिकं वा नुक्त्वा यन्यत्र मोक्षादन्यत्र संसारे वा समवस्थानं तथाविधानुष्ठानमसनावात् सम्यग्दर्शनशानचारित्र रूपमोक्षमार्गस्याऽनुष्ठानाञ्च परिकल्पयंति समंतान्निप्पादयंतीति ॥ १३ ॥ सांप्रतं विशेपे ण परिजिही राह । (उदगेणेत्यादि) तथा ये केचन मूढाउदकेन शीतवारिणा सिद्धि परलोकमुदाहरति प्रतिपादयंति । सायमपराएहे वकिाले वा प्रातश्च प्रत्युपसिच था यंतग्रहणात् मध्यान्हे च । तदेवं संध्यात्रयेऽप्युदकं स्टशंतः स्नानादिकां क्रियां जले न कुर्वतः प्राणिनोविशिष्टां गतिमाप्नुवंतीति केचनोदाहरति । एतच्चासम्यक् । यतोय शुदकस्पर्शमात्रेण सिद्धिः स्यात् ततउदकसमाश्रितामत्स्यवंधादयःक्रूरकर्माणोनिरनुक्रोशा बहवः प्रणिनः सिध्येयुरिति । यदपि तैरेवोच्यते । बाह्यमलापनयनसामर्थ्यमुदकस्य दृष्ट मिति तदपि विचार्यमाणं नघटते । यतोयथोदकमनिष्टमलमपनयत्येवमनिमतमप्यंग रागं कुंकुमादिकमपि नयति । ततश्च पुण्यस्याऽपनयनादिष्टविघातकविरुदः स्यात् । किंच यतीनां ब्रह्मचारिणामुदकस्नानं दोपायैव । तथाचोक्तं । स्नानं मददर्पकरं, कामांग प्रथम स्मृतं । तस्मात्कामं परित्यज्य,नते स्नांति दमे रताः ॥ थपिच । नोदकविनगात्रो हि, स्नातइत्यनिधीयते ॥ सस्नातोयोव्रतस्नातः सबाह्यान्यंतरः शुचिः॥ १४ ॥ मवाय कुम्माय सिरीसिवाय, मग्गूय महादगरफसाय ॥ अ घाणमेयं कुसला वयंति, नदगेण जे सिचिमुदाति ।। १५ ।। नदयं जइ कम्ममलं रेजा, एवं सुदं चामित्तमेवं ॥ अंधंव णेयारमणुस्सरित्ता; पाणाणि चेवं विणिति मंदा ॥१६॥ अर्थ-(महायकुम्मायसिरीसिवाय के०) जो उदकना स्पर्श यकी मोह थायतो माता कूर्मक एटले झेमका तथा सर्प (मग्गयके०) जलकाग (उहाके०) जलचरवि विशेष (दगररकसाय) जलमाणस एटले मनुप्यारुति जेवा राक्षस ए सर्व मोरगामी धशे (प्राणमेपंकुसलाययंतिकते कारण माटे जे कुशल एटले तीर्थकर देव तेणे पथस्थान श्रयुक्त कयुंचे तो गुंकायुंचे तोके (उदगेपजेसिबिमुदातिके०) उदक ध की जेमोक्ष कहे ते पुरुष यज्ञानी पापिष्ट पारसंगी अल्पमति वाला जाणवा ॥ १५ ॥ .

३४० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. (उदयन कम्ममहरेजाके० ) उदक जो अगुन कर्मरूप मलने हरण करे तो (एवं सुहं के) एमज शुन एटले पुण्य तेने पण हरण करे धने जो पुण्यने हरण नकरे तो कर्म मल पण अपहरी शकेनही माटे (नामित्तमेवं के०) जे उदक थकी सिदि कहे। ते ए वचन श्वामात्रज बोले (अंधवणेयारमणुस्सरित्ताके०) जेम जात्यंध पुरुप मा गै देखाइनार होय तो तेनी पनवाडे चालवा थकी वांगित मार्ग पामियें नही (पा पाणिचेवंविणिहंतिमंदाके०) तेम मूर्ख प्राणी पण धर्मनी बुद्धि प्राणी-नो विनाशक एवा शौच मानो सेवन करता थका मोपामे नही एम नगवंत कहेठे. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-उदकेन यदि मुक्तिः स्यात्तदा मत्स्याः कूर्माश्च सरीसृपाजलसमभवोज लवायसाउमाजलचर विशेपादकरासाजसमानुपास्ते प्रथमं सिध्येयुः। नचैवं दृष्टमिट वा । ततोऽस्थानमयुक्तमेतदिति कुशलानिपुणावदंति ये उदकेन तिधिमुदाहरति ॥१५॥ उदकं यदि कर्ममतं हरेत् एवं शुनं पुण्यमपि हरेत् । अथ पुण्यं नहरेदेवं कर्ममलमपि न हरेदतवामात्रमेतकलं कर्मापहारीति ॥ यथा जात्यंधाश्चान्यं जात्यंधमेव नेतारमनुसृ त्य गवंतः कुपयाश्रिताः स्युः । एवं स्मार्तमार्गानुसारिणोजलशोचपरामंदामूर्खाः प्रा णिनएव विनिमंति व्यापादयति ततश्च नानिप्रेतस्थानगामिनः स्युः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-किंच (महायइत्यादि)। यदि जलसंपर्कात्सिदिः स्यात् ततोये सततमुदका वगाहिनोमत्स्याश्चकूश्चि सरीसृपाश्च तथा मजवस्तथोट्राजलचरविशेपास्तथोदकरादसा जलमानुपातयोजलचरविशेपाएते प्रथमं सिपुर्नचैतदृष्टमिष्टं । ततश्च ये उदके न सिदिमुदादरंत्येतदस्थानमयुक्तमसांप्रतं कुशलनिपुणामोदमार्गानिझावदति ॥ १५ ॥ किंचाऽन्यत् । (उदयमित्यादि ) यादकं कर्ममलमपहरेदेवं गुनमपि पुख्यमपहरेत् भ थ पुण्यं नापहरेदेवं कर्ममलमपि नापहरेत् । यतश्चामात्रमेवैतयउच्यते जलकर्मापरि हारीति । एवमपि व्यवस्थिते ये स्नानादिकाः क्रियाः स्मार्तमार्गमनुसरंतः कुर्वति ते य था जात्यंधायपरं जात्यंधमेव नेतारमनुसृत्य गर्छतः कुपथश्रुतयोनवंति नाऽनिप्रेत स्थानमवाप्नुवंति । एवं स्मार्तमार्गानुसारिणोजलीचपरायणामंदाथकाः कर्तव्याकर्त व्यविवेकविकलाः प्राणिनएव तन्मयात् तदाश्रितांश्च पूतरकादीन विनिम्नति व्यापादयं तिथवश्यं जलक्रियया प्राणव्यपरोपणस्य संनवादिति ॥ १६॥ पावाई कम्माई पकुबतोदिं, सिदगं तू जस्तं दरिजाासितं सु एगे दगसत्तघाती. मुसं वयंते जलसिदिमादु ॥ २७॥ दुतेण जै ..

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३१ सिचिमुदाति, सायंच पायं अगणिं फुसंता ॥ एवं सिया सिद्धि दवेज तम्हा, अगणिं फुसंताण कुकंमिपि ॥ १७ ॥ थर्थ-(पावाई कम्माई पकुवतोहिंके०) जे जीव प्रकर्षे करी जीव घातादिक थनेक पाप कृत्यो करी कर्म उपार्जीने पठी (सिउदगंतूजस्तंहरिकाके ) सीतोदक एटले विसं ध्याये पाणीनो स्पर्श करी उपार्जित कर्मनो नाश करीने सिक्षिपामे तो (सिङसुएगेदगसत्त घाती के०) पाणीने योगे करी कोइएक जीवघातक एवा माजीगर प्रमुख पण सीजे (मुसं वयंतेजलसिदिमादु के० ) तेमाटे जे उदक थकी सिदि कहे ते मृपावाद बोले ने ॥ १७ ॥ (दुत्तेणजे सिदिमुदाहरंति के०) दुताशन जे अग्नि ते थकीजे मोद कहे। (सायंचपायं अगणिंफुसंता के०) एटले संध्या प्रजात यने मध्यान्हे एम त्रिसंध्यायें थग्नीने फरसवे करी घृतादिकनु अग्नीनेविपे होम करवे करी सिक्केि एम अग्नीहोत्री नामना दर्शनी कहे तेने पूीय जे (एवं सिया सिदिहवेलतम्हाके) एम करवा थकी जो सिथिति होय तो (अगणिं फुसंताण कुकंमिपि के०) अग्नीना फरशनारा कुकर्मि एवा लोहकार अंगार दाहक कुंनकार नाडनूंजा सोनी प्रमुख ने पण मोद प्राप्ति थवी जोइये केमके ए लोहकार प्रमुखतो सदा थग्नि तर्पण करता थकाजरहे। माटे ते ऽगतिमां नहीज जाय. यद्यपि ते दर्शनी मंत्रनु कारण देखाहे तो तेने एम कहे केजे थत्यंत तमारा थाज्ञाकारी होय ते एवं तमारूं वोल, प्रमाण करशे परंतु थन्य जनो एवात माने नहीजेमतेम नस्म करणे सरखा तो मंत्रेकरी झुं विशेपठे॥१ना ॥ दीपिका-पापानि कुर्वतःप्राणिनोयत्कर्म वध्यते तत्कर्म यदि जलमपहरेत् ।ययेवं स्या नदाजनसत्वघातिनोजलप्राणिहिंसकाः सवै सिध्येयुनचैवमस्ति तस्माये जलेन सिधिमा दुस्ते मृपायदंति ॥१॥ अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामइत्यादिवाक्यात् ये मूढाहुतेनाऽग्नी 'दव्यदेपेण सिद्धि सजतिमुदाहरंति वदति । किंनूताः सायमपराएहे प्रातः प्रजातेऽ निस्टशंतस्तपयंतः सिद्धिमिति । एवं यदि तिदिः स्यात्सतस्तस्मादग्नि स्टशतां कुक मिणामंगारफदाहककुंनकारायस्कारादीनां सिदिः कथं न स्यात् ॥ १७ ॥ ॥ टीका-थापिच (पायाश्त्यादि । पापानि पापोपादाननूतानि कर्माणि प्राप्युपमई कारोणि कुर्वतोसुमतोयकर्मापचीयते तत्कर्म यादकमपहरेत् । यद्येवं स्यात् तदि ये स्मादर्थे यस्मात्प्राप्युपमर्दकमीपादीयते जलावगाहनाचाऽपगति तस्मादिकसत्वयाति नः पापनूपिठाधप्येवं सिष्येयुः । नचैतदृष्टमिष्टं वा । जलावगाहनास्तिविमास्ते ३४२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. मृपा वदंति ॥ १७ ॥ किंचाऽन्यत् (दुतेणेत्यादि) अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामइत्य स्मा शक्यात् ये केचन मूढाहुतेनाऽग्नौ हव्यप्रदेपेण सिद्धिं सुगतिगमनादिकां स्वर्गा वाप्तिलदाणामुदाहरति प्रतिपादयंति । कयनूताः सायमपराण्हे विकालेवा प्रातः प्रत्यु पसि अग्निं स्टशंतोयथेप्टेर्दव्यैरग्निं तप्पयंतस्ततएव यथेष्टगतिमनिसपंति । थाहुचे वं ते यथा अग्निकार्यात्स्यादेव सिविरिति । तत्रच यद्येवमग्निस्पर्शन तिदिनवेत् । ततस्त स्मादग्निं स्टशतां कुकर्मिणामंगारदाहककुंनकारायस्कारदीनां सिदिः स्यात् । यदपि च मं त्रपूतादिकं तैरुदान्दियते तदपिच निरंतराः सुहृदः प्रत्येष्यति । यतः कुकर्मिणा मप्यग्निकार्ये नस्मापादनमग्निहोत्रिकादीनामपि नस्मसात्करणमिति नातिरिच्यते कुक मिच्योऽग्निहोत्रादिकं कर्मेति । यदप्युच्यते थग्निमुखावैदेवाः । एतदपियुक्तिविफलत्वात् वाड्मात्रमेव विष्ठादिनदणेन चाऽग्नेस्तेपां बद्तरदोषोत्पनेरिति ॥ १७ ॥ अपरिक दिणदु एव सिद्धी,एदिति ते घायमबुआमाणा॥नूए हिं जाणं पडिलेह सातं, विऊंगदायं तसथावरेदि ॥ ॥ थणं ति लुपंति तसंति कम्मी, पुढो जगा परिसंखाय निस्कू॥ तम्दा विऊ विरतोआयगुत्ते, दई तसेया पडिसंदरेजा ॥२०॥ अर्थ-माटे (यपरिरकदिणदुएवसिबीके०)जे स्नान अने होमादिके करी सिदि बोले ने ते थविमाइयो बोले केमके एवा कारणो यकी सर्वथापि सिदि नथाय (एहिंतिते घायमबुसमाणा के०) ते थJह एटले तत्वना अजाण धर्मनी चुहियें पाप करतां थका घात पामशे (नूएहिंजापडिलेहसात के०) एवं जाणी करीने नूत एटले प्राणी मात्रने साता एटले सुख प्रतिलेखीने तेने हणे नही एम ( विके) विज्ञान विवेकने (गहा यके ) गृहीने (तसथावरे हिंके)त्रस धने स्थावर जीवोने सुख प्रिय फुःख अप्रिय एवं झानेकरी जाणे यमुक्तं पढमनाएंतदया इतिवचनात्॥१एापरंतु जे कुगीलिया नेतेप्राणीच नो उपमर्दन करवा थकी सातामाने तेने फलकहे ते पृथिव्यादिकना धारने सुखानिला पीता नरकादिक गतिने विपे जाय पनी त्यां (थएंतिके)याकंद करे तथा (लुप्पंतिके०) खङ्गादिक शस्त्रे वेदन थयाची कदर्थमान थका (तसंतिके०) नाशीजाय एम (कम्मी के) ते पाप सहित प्राणी .खी थाय (तम्हाके) ते कारणे (निरकुके०) चारि त्रि (पुढोजगापरिसंवाय के) जुदा जुदा जीवोने जाणीने (विकके) विधान होयते (आययुत्तेके०) थात्म गुप्तिवंत उतो (विरतोके०) संयमथाचरे (दईतसेयापडिसंहरेडा के) त्रस थने स्थावर जीवनी हिंसाफारणी एवी क्रियादेखीने ते थकी निवर्ने ॥२०॥ ॥दीपिका-थग्निहोत्रेण जलेन वा यैः सिविरुक्ता तेरपरीक्ष्य दृष्टं युक्तिविकलमुक्तं ।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३४३
यतो नैवमेव सिक्षिः। ते परमार्थमबुध्यमानायजानंतःप्राणिघातेन संसारे भ्रमिष्यति।
ततोविज्ञान विवेकी सातं सुखं प्रत्युपेक्ष्य नूतैः प्राणिनिस्त्रसस्थावरैर्जानीयाद्यथाव
स्थितत्वं गृहीत्वा । कोर्थः। सर्वे जीवाः सुरवैपिणोऽवक्षिपश्च। नच सुखैपिणां सुःखोत्पा
दकत्वेन स्वस्य सुखं स्यादिति ॥ १५ ॥ ते थारंनिणोनरका दिगतास्तनंत्यादति
प्यते विद्यते खनादिनिः। एवं पीड्यमानास्त्रसंति पलायते ।कर्माणि विद्यते येपांते काम
णः सपापाः पृथक् जगाइति जंतवः । एवं परिसंख्याय ज्ञात्वा निटुस्तस्मादिक्षान् पंडितो
विरतः पापादात्मगुप्तोदांतात्मा सान स्थावरांश्च दृष्ट्वा परिझाय तपघातक्रिया प्र
तिसंहरेनिवर्तयेत् ॥ २० ॥
॥ टीका-वक्तानि पृथक् कुशीलदर्शनानि अयमपरस्तेषां सामान्योपालनइत्याह । (थ
परिरकदिमित्यादि । यैर्मुमुकुनिरुदकसंपर्केणाऽग्निहोत्रेण वा प्राण्युपमईकारिणा सिदि
रिति । तेच परमार्थमबुद्ध्यमानाः प्राण्युपघातेन पापमेव धर्मबुद्धया कुर्वतोपात्यंते वा व्या
पायंते नानाविधैः प्रकारैर्यस्मिन् प्राणिनः संघातः संसारस्तमेष्यति । अप्कायतेजःकाय
समारंण हि त्रसस्यावराणामवश्यं नावी विनाशस्तन्नाशेच संसारएव न सिद्धिरित्यनि
प्रायः । यतएवं ततोविज्ञान सदसदिवेकी यथावस्थिततत्वं गृहीत्वा प्रसस्थायरैनूतैर्जे
तुनिः कथं सांप्रतं सुखमवाप्यतइति एतत्प्रत्युपेदय जानीहि यववुमयस्व । एतमुक्तं नव
ति । सर्वेऽप्यसुमंतः सुखैपिणोःखदिपोनच तेपां सुखैपिणां सुखोत्पादकत्वेन मुखा
वाप्तिनवतीति । यदिवा । ( विऊंगहायत्ति ) विद्याज्ञानं गृहीत्वा विवेकमादाय व्रत
स्थावरैतैर्जतुनिः करणनूतैः सात सुखं प्रत्युपेक्ष्य पर्यालोच्य जानी वगछेति । यत
उक्त (पढमं नाणं तवोदया एवं चिशसंजए। अन्नाणीकिंकाही किंवाणाहीजेयपावगमि
त्यादि)॥ १॥ ये पुनः प्राप्युपमर्दैन सातमनिलपंतीत्यशीनाः कुशीजाश्च ते संसारे
एवं विधायवस्थाथनुनवंतीत्याह (थतिनुप्पंतीत्यादि) तेजस्कायसमारंनिणोनूतस
मारंनेण सुखमनिलपंतोनारकादिगतिगतास्तीत्रःखैः पीड्यमानायसह्यवेदनाघ्रातमा
नसायशरणाः स्तनंति केवलं करुणमाकंदतीति यावत् । (तथाजुप्पंतीति)। छि
यंते खनादिमिरेवं च कदर्यमानास्त्रस्पति प्रपलायंते । कर्माएयेषां संतीति कर्मियः स
पापाइत्यर्थः । तथा पृथक्जगाइति जंतवति । एवं परिझाय झावा निष्पशीलोभिः
साधुरित्यर्थः । यस्मात्यायपमर्दकारिणः संसारांतर्गताविलुप्यते तस्मादिक्षान पंडितोवि
रतः पापानुष्ठानादात्मा गुप्तोयस्य सोऽयमात्मगुप्तोमनोवाकायगुप्तयः। दृष्ट्वाच प्रसानाच
सन्दास्थावरांश्च दृष्ट्वा परिज्ञाय तऽपपातकारिणी क्रिया प्रतिसंहरेन्निवर्तयेदिति ॥२०॥

३४४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. जे धम्मलई विणिदाय मुंजे,वियडेण साहाय जे सिपाइंजे धो वती लूसयतीव ववं, अदादु सेणा गणियस्स दूरे ॥१॥ कम्म परिन्नाय दगंसि धीरे, वियडेण जीविजय आदिमोरकं ॥ संबीय कंदाइ अनुजमाणे, विरतेसि पाणासु छियासु ॥ ३॥ अर्थ-(जे के०) जे शीतल विहारी (धम्म के ) शुरू निर्दोष एवा थाहारने ल 5 के लहीने (विणिहायजे के ) संनिधि करी जमे तथा (वियडेणसाहायजे सिगाई के ) विकट एटले फासु पाणी करी अंगोपांग संकोची प्रासुक प्रदेवो बेशी देश यकी अथवा सर्व थकी स्नान करे तथा (जेधोवतीनसयतीववचं के) जे वस्त्र धोवे तथा उसे एटले लांबुहोय तेने फाडीने दानो करे तथा न्हान होय तेने सांधी ने मोहोटुं करे इत्यादिक वातो शोनाने अर्थे जे करे (बहादुसेणागणियस्सदूरेकेण्) ते संयम थकी दूर वर्ते एम श्रीतीर्थकर गणधर कहेजे. ॥ २१ ॥ (कम्मंपरिन्नायदगं सिधीरे के० ) जे धीर बुधिमंत पुरुष होय ते उदकने विषे कर्मबंध 'जाणीने (वियडे गजीविङयथादिमोरकं के०) जावजीव सुधी फासु पाणी पीए (सबीयकंदाश्यगंज माणे के) ते साधु बीज कंदादिक बनोगवतो (विरतेसिणाणासुइलियासुके) स्नान अयंग उटंगणादिकने विपे तथा स्त्रीने विषे विरति होय पणकुशील दोपथाचरे नही ॥२२ ॥ दीपिका-अथ स्वयूथ्यकुशीलानाह । (जेइति )। ये शीतलविहारिणोधर्मेण सु धिकया लब्धमुदेशकक्रीतादिदोपरहितमाहारं विनिधाय व्यवस्थाप्य सन्निधिकृतेवा मुंज "ते तथा विकटेन प्रासुकोदकेनापि 'संकोच्यांगानि प्रासुकोदकेनापि देशसर्वनानं कुवैति तथा ये वस्त्रं धावंति प्रदोलपंति खूपति शोनार्थ दीर्घ सहिदार्य -हस्वं वा संधाय दाई करोति (सेणागणिथस्स) निययनावस्य दूरे वर्तते इति तीर्थस्तयाहुः ॥ २१ ॥ काः कुशीनाथथ सुशीतानच्यते।धीरोबुद्धिमान उदकारने सति कर्म बध्यतइति प्रतिज्ञा य विकटेन प्रासुकोदकेन सौवीरादिना जीव्यात प्राणधारणं कुर्यात् । धादिः संसारस्तरमा न्मोयादिमोदः संसारविमुक्तियावदित्यर्थः । अथवा धर्महेतूनामादिनूतं शरीरं तदिमु क्तियावद्यावजीवमित्यर्थः। ससाधुर्बीजकंदादीनचुंजानः स्नानादिपु विरतः । यादिश छादयंगोधर्तनादिज्योपिविरतयन्यासुच विचिकित्सादि कियासु निवर्तते तथा स्त्रीपु वि रतोऽन्यास्त्रवेन्योपि विरतः कुशीतदोपर्न युज्यते॥ २२ ॥ ॥ टीका-सांप्रत स्वयूथ्याः कुशीनाथनिधीपंतश्त्याहा (जेधम्मलमित्यादि) ये केच रायधनपतसिंघ वहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३४५ न शीतलविहारिणोधर्मेण सुधिकया लब्धं धर्मलब्ध । उद्देशककीतहतादिदोपरहितमित्य यातदेवंचूतमप्याहारजातं निधाय व्यवस्थाप्य सन्निधिं कृत्वा मुंजते । तथा ये विकटेन प्रागुकोदकेनाऽपि संकोच्यांगानि प्राशुकएव प्रदेशे देशसर्वस्नानं कुर्वति । तथा योवस्त्रं धावति प्रदालयति तथा खूपयति शोनार्थ दीपमुत्पाटयित्वा म्हस्वं करोति हस्वंवा संधा य दीर्घ करोति । एवं खूपयति । तदेवं स्वार्थ परार्थ वा योवस्त्र खूपयति।यथाऽसौ (णागणि यस्तत्ति ) निर्ग्रथनावस्य संयमानुष्ठानस्य दूरे वर्तते न तस्य संयमोनवत्येवं तीर्थकरगण धरादयथादुरिति ॥ २१॥ उक्ताः कुशीजास्तत्प्रतिपदनूताः शीलववंतः प्रतिपाद्यंतश्त्ये तदाह । ( कम्मंपरिणायइत्यादि ) । धिया राजते इति धीरोवुद्धिमान (उदगंसित्ति) उद कसमारंजे सति कर्मबंधोनवति । एवं परिझाय किंकुर्यादित्याह । विकटेन प्रागुकोदकेन सौवीरादिना जीव्यात् प्राणसंधारणं कुर्यात् । चशब्दात् धन्येनाऽप्याहारेण प्राशुकेनैव . प्राणवृत्ति कुर्यात् । थादिः संसारस्तस्मान्मोदयादिमोक्षः संसारविमुक्तियावदिति । धे र्मकारणानां तावदादिनूतं शरीरं तविमुक्तिं यावङीवमित्यर्थः । किंचाऽसौ साधुर्बीजकं दादीन मुंजानः। आदिग्रहणात् मूलपत्रफलानि गृह्यते । एतान्यऽप्यपरिणतानि परिहरन् विरतोनवति । कुतइति दर्शयति।स्नानान्यंगोधर्तनादिपु क्रियासु निष्प्रतिकर्मशरीतयाऽन्या सु चिकित्सादिक्रियासुन वर्तते । तथा स्त्रीपुच विरतः वस्तिनिरोधग्रहणात् अन्येऽप्याश्रया गृह्यते। यश्चैवंनूतः सर्वेन्योऽप्याश्रव धारेन्योविरतोनाऽसौ कुशीलदोपैयुज्यते तदयोगाच्च न संसारे वंचमीति । ततश्चनःखितः स्तनति नापि नानाविधैरुपायैर्वित्रुप्यतइति ॥श्शा जे मायरं च पियरं च विचा, गारं तदा पुत्तपसुंधणंचा।कुलाइजे धावर साठगाई, अहादु से सामणियस्स दूरे ॥ २३॥ कुलाई जे धाव सानगाई, आघातिधम्म नदरापुगिछे ॥ अदा से आयरियाण सयंस, जो लावएडा असणस्स देऊ ॥ २४॥ थर्थ-(जेमायरंच पियरंच हिचा के) जे कुशीलिया माता तथा पिता प्रमुख कुटुंब त्यागीने (गारं के०) थामार एटले घर (तहा के० ) तथा (पुत्तपसुंधणंच के०) पुत्र नने पशु जे गवादिक तथा धनने त्यागी पंचमहावत थंगीकार करी पठी रसगृक्षिय थासक्त उता जिव्हालोलपी सरस थाहारने गवेपता थका (कुलाइजेधावसाउगाईके) मोहोटा कुलने विपे रुडा रसनो थाहार पामवाने थय जे घमण करे (थहादुसेसामणि यस्सदूरे के० ) ते चारित्र थकी दूर जाणवा एम श्रीतीर्थकर गणधर कहेवे. (कुलाई जे धावसाउगाई के) जे स्वाक कुलने विपे रसपट थका गोचरी कर वाने जाय (थाघातिधम्मं उदरापुगिसके०) एवा उदर गक्ष पेटाथि थका जेने जेयो धर्म

३४६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं.
रूचे तेने तेवो उपदेश आपे (अहाहुसे पायरियाएसयंसेके) ते पुरुपोआर्य धर्मने सो
मे नागे उपलक्ष्ाणथकी सहस्त्र लाख कोडमे नागे पण पोहोचे नही एम श्री तीर्थकरा
दिक कहे (जोलावएका असणस्सहेकके.) तथा जे साधु थाहार वस्त्रादिकोने अर्थे
बीजाने मुखे पोताना गुण केवरावे लाल पाल करे तेपण कुशीलिया जाणवा. ॥२॥
॥ दीपिका-यः कुशीलोमातरं पितरं वा नपलदणाद्भातृकुहिनादिकमपि हित्वा अगा
रं गृहं पुत्रमपत्यं पशुं हस्त्यश्वगोमहिष्यादिकं धनं च त्यक्त्वा पुनींनतया स्वाउका
नि स्वाउनोजनवंति कुलानि गृहाणि धावति गति असौ श्रामण्यस्य श्रमणवस्य दूरे
एवमादुस्तीर्थरुतः ॥ २३ ॥ यः कुलानि स्वाउनोजनवंति धावति गहति गत्वा निदा
थै प्रविश्य यद्यस्मै रोचते कथादिकं तत्तस्याख्याति । किंनूतः । उदरेऽनुगृच्दरजरणव्य
यः सार्याणां उत्तमगुणानां शतांशे अधिवर्तते शतोपलदाणात्सहस्रांशादेरप्यधिव
तते । योऽशनःस्यात्तस्य हेतुं लापयति स्वप्रशंसां करोति ॥ २४ ॥
॥ टीका-पुनरपि कुशलानेवमधिकृत्याह । जेमायरंचेत्यादि । ये केचनाऽपरिणतस
म्यधर्माणस्त्यक्त्वा मातरंच पितरंच मातापित्रोईस्त्यजत्वाऽपादानायतोत्रातृदिनादि
कमपि त्यक्त्वेति एतदपि इटव्यं । तथा अगारं गृहं पुत्रमपत्यं पशुं हस्त्यश्वरथगोमहि
प्यादिकं बंधनं च त्यक्त्वा सम्यक् प्रव्रज्योबानेनोबाय पंचमहाव्रतनारस्य स्कंधं दत्वा पुन
हीनसत्वतया रससातादिगौरवगृक्षोयः कुलानि गृहाणि स्वाउकानि स्वाइनोजनवंति
धावति गवति । अथाऽसौश्रामण्यस्य श्रमणनावस्य दूरे वर्तते एवमानुस्तीर्थकरगणधरा
दयति ॥२३॥ एतदेव विशेपेण दर्शयितुमाद (कुलाजेधावतीत्यादि) कुलानि सानो
जनवंति धावतिगबति)तथा गत्वा धर्ममाख्याति निदार्थवा प्रविष्टोयद्यस्मै रोचते कथासंबं
धस्तं तस्याऽऽरख्याति । किनूतति दर्शयति । उदरेऽनुगृहउदरानुगृक्षः उदरचरणव्यग्रस्तुदै
परिमृजश्त्यर्थः इदमुक्तं नवति। योादरगृकथाहारादिनिमित्तं दानश्रधकारख्यानि कुलानि
गत्वाऽऽरख्यायिकाः कथयति सकुशालति । यथाऽसावाचार्यगुणानां वा शतांशे वर्ततइति
योह्मनस्य देतुं जोजननिमित्तमपरवस्त्रादिनिमित्तं वा आत्मगुणानपरेणालापयेज्ञापयेत्।
असावण्यार्यगुणानां सहस्त्रांशे वर्तते।किमंगं पुनर्यःखतएवाऽऽत्मप्रशंसां विधातीतिर
पिरकम्म दोणे परनोयमि, मुहमंगलीए नदराणुगिछे ॥ नी
वारगिव महावरादे, अदूरए एद घातमेव ॥ ३५॥ अन्न
स्स पाणस्सिदलोश्यस्स, अणुप्पियं नासति सेवमाणे॥पास
वयं चेव कुसीलयंच, निस्सारए होइजहा पुलाए ॥२६॥

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३४७ अर्थ-(पिरकम्मदीपेपरनोयमि के) जे पोतार्नु धनादिक मीने पठी परनो जनने विपे दीन एटले दयामणों थाय (उदराणुगिधेके) एम उदरगृथको रहेते (मुहमंगतिक के) गृहस्थने बंदीजननी पेरे मुखेंमंगतिक वचन कहे गृहस्थनी प्रसं साकरे यतः सोएसोजस्सगुणा, विरयंतनवारियादसदिसासु, इहराकहासुचसि पञ्चरकं यदिछोसि ॥ १ ॥ इत्यादिक वचन पेटने अर्थे बोले (नीवारगिश्वमहावराहे के०) जे म महोटो सूअर नीवार एटलें चावलना कणने विपे गृहळतो (अदूरएएदश्यातमेव के) अदूर एटले तरत घात पामे तेम कुशीलिया पण बाहार गृष्ठता संसार माहे अनंता मरण पामे ॥ २५ ॥ ते कुशीनिया (यन्नस्स के०) अन्नने अर्थ (पाएस्स के० ) पाणीने अर्थ तथा (इलोइयस्त के० ) अन्य वस्त्रादिकने अर्थै (थषुप्पियंना सतिसेवमाणे के ० ) जेने जेवू गमतुं होय तेना आगल तेवुज वोले सेवकनी पैरे जेम सेवक पोताना राजाने गमतुं बोले तेम ए कुगीलिया पण बोले ते (पासवयंचेवकुसी लयंच के०) सदाचार थकी चष्ट एवा पासवानो नाव तथा कुशीलियानो नाच पामे ते केवो याय तोके (निस्सारएदोजहापुनाए के० ) निःसार याय जेम पुलाक एटले धानना बोतरा तूत निःसार होय तेम तेपण तेना सरखोज निःसार जाणवो ॥२६॥ ॥ दीपिका-योनिष्क्रम्य प्रव्रज्य पराहारविपये दीनः सन् वंदिवन्मुखमांगलिकः स्या त् मुखेन परप्रशंसावाक्यानि वक्ति श्रोदय प्रतिगृधः । किमिव । नीवारोमृगादिनदयविशे पस्तत्र गृहयासक्तीयथा महावरादः सूकरः संकटे प्रविष्टः सन्नदूरएव शीघ्रमेव घात बिनाशमेष्यति एवमसावपि कुशीतः ॥ २५॥ सकुशीतोऽन्नस्य पानस्य ऐहिकार्थस्य व स्वादेः कृतेतु प्रियं नापते ऽनुकूलंयक्ति सेवकवत्सेवमानएवंनूतश्च पार्श्वस्थतां कुशीत तां च गति निःसारोनवति यथा पुलाकस्तुपः ॥ २६ ॥ ॥ टीका-किंच (णिरकमेत्यादि)। योह्यात्मीयं धनधान्यतिरस्यादिकं त्यक्त्वा निफा तोनिष्क्रम्य च परनोजने पराहार विपये दीनोदेन्यमुपगतोजिन्हें श्यिवशादानौवं दिवन्मु खमांगनिकोनयति । मुखेन मंगलानि प्रशंसावाक्यानि ईशस्तादृशस्त्वमित्येवं दैन्य नावमुपगतोयक्ति । उक्तंच । सोएसोजस्सगुणा, वियरंतनवारियादसदिसासु । श्राक हासु सुचप्ति, पञ्चरकंयादिहोसि । इत्येवमौदर्य प्रतिगृशोऽ ध्युपपन्नः। किमिव । नीया रः सूफरादिमृगनदविगेपस्तस्मिन् गृथासक्तमनागृहीत्वा च स्वयूथं महावराहोस हाकायः सूकरः । एवकारोऽवधारणे । थवश्यं तस्य विनाशएव नाऽपरा गतिरस्तीति । ए यमसायपि कुशीतयादारमात्रगृक्षः संसारोदरः पौनःपुन्येन धिनागमेवेति ॥ ५ ॥ . - . ३४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. (किंचमस्सेत्यादि) सकुशीतोऽन्नस्य पानस्य वा रुतेऽन्यस्य वैहिकार्थस्य वस्त्रादेः कते अनुप्रियं नापते । यद्यस्य प्रियं तत्तस्य वदतोऽनुपश्चान्नापते अनुनापते । प्रतिशब्दकव त् सेवकवा राजाद्युक्तमनुवढ़तीत्यर्थः । तमेव दातारमनुसेवमानयादारमात्रगृहः सर्व मेतकरोतीत्यर्थः।सचैवंनूतः सदाचारष्टः पार्श्वस्थनावमेव व्रजति कुशीलतां च गवति। तथा निर्गतएकांततः सारश्चारित्राख्योयस्य सनिःसारः । यदिवा निर्गतस्य सारोनिः सारः सविद्यते यस्याऽसौ निःसारवान पुलाकश्व निष्कणोनवति यथा एवमसौ संय मानुष्ठानं निःसारीकरोति । एवंनूतश्चाऽसौलिंगमात्रावशेपोबहूनां स्वयूथ्यानां तिरस्कार पदवीमवाप्नोति परलोके च निकष्टानि यातनास्थानान्यऽवाप्नोति ॥ २६ ॥ अमातपिंमेण दियासएका, जो पूयणं तवसा आवदेका ॥ सद्दे हिं रूवेहिं असऊमाणं, सल्वेदि कामेदि विणीय गेहिं ॥३॥स बाईसंगारं अश्च धीरे, सवाईपुरकाईतितिरकमाणे॥ अखिले अगि अणिएयचारी, अनयं करे निस्कु अगाविलप्पा ॥श्ना अर्थ-हवे सुशीलियाj आचरण कहे. (अमातपिमेणहियासएकाके०) जे अ झात कुलने विपे पिंक एटले थाहार पाणी लीये अंत प्रांत थाहारे करी संयम पाले पण दीनपणु अंगीकार करे नही (गोप्यतवसायावहेका के० ) तथा तपश्यायें करी पूजा सत्कारने वाले नही एटले राजादिकनी पूजाने निमित्ने तपश्या करे नही परंतु यात्मार्थे करे यमुक्तं इहलोगच्याएतवमायहेजा इत्यादिक नाव जाणीने तथा (सद्दे हिं के) शब्दने विपे (रूवेहिं के) रूपने विपे (असङ्गामाणं के०) थसामान ए टले तत्पर नहोय अने (सक्वेहिकामेदिविणीयगेहिं के) सर्व कामने विपे गृह पषु टालीने रागप नकरे तेने साधु जाणवो ॥ २७ ॥ (सबाईसंगाश्च के०) सम स्त संग तेमा स्नेह ते अन्यंतर संग भने धन धान्यादिक बाह्य संग एवेप्रकारना संग थकी अतीत एटले रहित (धीरे के०) विवेकवान् (सघाउरकाईतितिरकमाणे के) तथा सर्व शारीरिक थने मानसिक 5.ख तेने सहन करनार एटले परीसहोपमर्ग ज नित उरखनो सहन करनार (अखिले के७) ज्ञान, दर्शन श्रने चारित्रे करी संपूर्ण (अगि के०) कामनोगनी अनिताप रहित तथा (थपिएयचारी के० थनियतचारी एटले प्रतिवद विहारी (धनयंकरे के०) सर्व जीवने थनयनो करनार एवो (निरकु के) साधु ते (श्रणाविलप्पा के०) विपय कपाये करी थनाकुल एटले कपायने उपश माववे करी निर्मल थयो जेनो थात्मा एवो साधु महानुनाव जाणयो ।। २० ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ३४ए
॥ दीपिका-अज्ञातपिंडः अंतः प्रांतः अज्ञातेच्यः पूर्वापराऽपरिचितेन्यः कुलेन्यउंच
वृत्या लब्धस्तेनात्मानमधिसहे धर्तयेत् नच तपसा पूजनं सत्कारमावहेत् नसत्कारार्थ त
पः कुर्यादित्यर्थः । यजक्तं । परलोकादिकं धाम, तपः श्रुतमिति क्षयं ॥ तदेवार्थित्वनिषुप्त
सारं तृणलवायते इति । शन्दैमनोरूपैश्वासजन् थासक्तिमकुर्वन् सर्वैरपि कामैरिहाम
टनै िविनीय त्यक्त्वा संयममनुपालयेत् ॥२७॥ सर्वान् संगानतीत्य त्यक्त्वा धीरोवि
वेकी सर्वाणि दुःखानि परीपहोपसर्गजनितानि तितिक्ष्माणोऽधिसहन् अखिलोज्ञाना
दिसंपूर्णोऽगृहः कामेष्वनियतचारी अप्रतिबनविहारी जीवानामनयंकरोनिहुः सा
धुरनाविलात्मा निष्कपायात्मा सुशीतः स्यात् ॥ २७ ॥
टीका-नक्ताः कुशीनास्तत्प्रतिपदभूतान सुशीलान् प्रतिपादयितुमाहा(थलातपिंडेत्या
दि) अज्ञातश्चाऽसौ पिंडश्चाऽज्ञातपिंमःअंतःप्रांतश्त्यर्थः।अज्ञातेच्योवा पूर्वापरासंस्तुतेन्यो
वा पिंमोऽज्ञातवृत्त्या लब्धस्तेनात्मानमधिसहेत वर्तयेत पालयेत् । एतउक्तं नवति
थंतप्रांतेन लब्धेनाऽलब्धेन वा न दैन्यं कुर्यात् । नाऽप्युकृप्टेन लब्धेन मदं विदध्यात् । ना
ऽपि तपसा पूजनसत्कारमावदेत् न पूजनसत्कारनिमित्तं तपः कुर्यादित्यर्थः । यदिवा
पूजासत्कारनिमित्तत्वेन तथाविधार्थत्वेन वा महतापि केनचित्तपोमुक्तिहेतुकं न निःसारं
कुर्यात् । तऽक्त । परलोकाधिकं धाम तपःश्रुतमिति इयं ॥ तदेवाऽर्थित्व निर्युतसारं तृण
लवायते । तथा च रसेपु गृदिन कुर्यात् । एवं शदादिप्वपीति दर्शयति । शब्देर्वेषुवीणा
दिनिरादिप्तः संस्तेप्वसहनासक्तिमकुर्वन् कर्कशेपुच क्षेपमगन्छन् तथा रूपैरपि मनातरै
रागपमकुर्वन् । एवं सर्वैरपि कामरिधामदनरूपैःसर्वेन्योवा कामेन्यो गळि विनीयाऽपनीप
संयममनुपालयेदिति । सर्वथा मनोझेतरेपु विपयेषु रागदेपं न कुर्यात् । तथाचोक्तं । सद्दे
सुयनदयपावएसुसोयविसयमुवगएउ । नुणचरुणच, समणेसयाणहोय ॥ १ ॥
रुवेसुयनदयपावएसुचस्कुविसयमुवगएमु । तुणचरुणच, समणेएसयाणहोय ॥शा
गंधेसुयनदयपावएस, घाणविसयमुचगएमु । तुछेण ॥३॥ नरेकमुयनदयपावएसु; रस
ण विसयमुवगएसु, तुणचरुणच, समणेसयाणहोय ॥ ४ ॥ फासेसुपनदयपायए
सु, फासविसयमुवगए। तुरेणचरुणच,समणेसपानहोयचं ॥ ५ ॥ २७॥ यथाचें
यिनिरोधोविधेयएवमपरसंगनिरोधोऽपि कार्यइति दर्शयत्ति (सवाईइत्यादि) सर्वान् वा
ह्यांश्च व्यपरिग्रहलणानतीत्य त्यक्त्वा धीरो विवेकी सर्वाणि मुखानि शारीरमानसानि
त्यक्त्वा परीपदोपसर्गजनितानि तितिक्ष्माणोऽधिसहन्नऽखिलोझानदर्शनचारित्रैः संपू
तथा कामेप्वगृक्षस्तथा नियतचारी थप्रतिवदविहारी तथा जीवानामनयंकगपि
निणगीजोनिछुः साधुरेवमनाविलो विषयकपायरनाथात्मा यस्याऽसायनाविला
स्मा संयममनुवर्चतइति ॥ २७ ॥

-- .३५० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे सप्तमअध्ययनं. नारस जाता मुणि मुंजएका, कंखे पावस्स विवेग निस्कू॥ उरकेण पुछे धुयमाइएका, संगामसीसेव परं दमेका ॥२॥ अविदम्ममाणे फलगावती, समागमं कंखति अंतकस्स ॥ णिधूय कम्मण पवंवुवेइ, अस्करकएवा सगडं तिमि॥३०॥ इतिश्री कुसील परिनासिय सत्तमायणं सम्मत्तं ॥ अर्थ-(जारस्सजातामुणि मुंजएकाके०)जार एटले संयम तेनी यात्रा निरचाह करवाने अर्थे चारित्रि शुद्ध निर्दोष याहार ग्रहण करे (कंखेळपावस्सविवेगनिरकू के०) त था साधु पूर्व वाचरित पापकर्मनो विवेक एटले पृथक् नाव वांजे (उरकेणपुधुयमा एका के०) तथा परीसहादिक उपने थके उखने फरश्यो तो धौव शब्दे संयम अथ वा ध्रौव शदे मोद तेने ग्रहण करे कोनीपेरे तोके (संगामसीसेवके०) जेम कोइक शू रवीर सुनटने संग्रामने मस्तके शत्रु परानव्यो थको (परंदमेकाके०) परंते फरी शत्रुने द मन करे तेम चारित्रि कर्मरूप शत्रुथी उपना जे उपसर्ग अने परीसह तेथी पराजव्य पाम्यो थको पण कर्मने दमे बने थात्मस्वरूपने साधे ॥ २५ ॥ (अविदम्ममाणे के०) परी सहोपसर्गे हणातो थको पणते साधु सम्यक् अहियाशे कोनीपेरे तोके (फलगावतजीके) फलग एटसे पाटीयानीपेरे तिष्टे एटले रहे जेम पाटी बन्ने पाशे दातु थकुं पण राग प. नकरे तेम साधुपण उपसर्ग परिसह उपने थके राग प रहित थको रहे (समागमकंखतिअंतकस्स के०) अंतक एटले मृत्यु आववानो समागम वांडे अर्थात् पंमित मरण वां पण तपश्यायें करी शरीर शोषवाने लीधे उबलता पामवा थकी मनमा शंका तथा नय थाणे नही (णिधूयकम्मंगपवंचुवेश्के) ज्ञानावर्णा दिक थष्ट प्रकारना कर्म खपाचीने वली प्रपंच एटले संसारने न पामे एटले मुक्ति पामे (अरकरकएवासगडंतिवेमिके०) जेम यद एटले धुरी तेना क्ष्य थकी गाडखं सम विषम मार्गे नचाले तेम साधु मोद पहोता पनी संसार मांहे पाता था नही.तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो.॥३०॥इति कुशीन परिनापा नामे सातमा अध्ययननो अर्थ समाप्तथयो. ॥ दीपिका-नारस्य संयमनारस्य यात्रानि हस्तदर्थ मुनिर्नुजीत थाहारं गृएहीयात्. तथा नितुः पापस्य कर्मणोविवेकं विनाशं कांहेत पुःखेन परीपहादिना स्पष्टः सवं धूत संयम थाददीत गृण्हीयात् यथा संग्रामशीर्ष कश्चित् सुजटः परं शत्रु दमयत्येन साधुः कर्मशत्रून दमयेत् ॥ २५ ॥ परीपदईन्यमानः पीडयमानोपि सम्यक् सहते । यथा फलक वनाच्या पार्श्वा तष्टं घटितं सत्तनु नवत्येवं साधुरपि तपसा उर्वजतनुः स्यात् राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५ अरक्तविष्टश्च मृत्योः समागमं प्राप्तिमाकांदत अष्टप्रकारं कर्म नि यापनीय प्रपंचं सं सारं नोपैति नयाति । यया सदस्य श्ये विनाशे सति शकटं समविषमपथरूपं प्रपंचं याति उपष्टंनकारणानावात् एवं साधुः कर्मक्ये संसारं नयातीति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥३०॥ समाप्तं कुशीतपरिनापाख्यं सप्तमाध्ययनं ॥ ॥ टीका-किंचाऽन्यत् (नारस्तजाताइत्यादि) । संयमनारस्य यात्रार्थ पंचमहाव्रत नारनिर्वाहणार्थ मुनिः कालत्रयवेत्ता चुंजीत थाहारग्रहणं कुर्वीत । तथा पापस्य कर्मणः पूर्वचरितस्य विवेकं पृथग्नावं विनाशमाकांकेजितः साधुरिति । तथा मुखय तीति कुःख परीपदोपसर्गजनितापीडा तेन स्टष्टोव्याप्तः सन् धूतं संयम मोदंवा बाद दीत गृहीयात् । यथा सुनटः कश्चित् संग्रामशिरसि शत्रुचिरनिद्रुतः परं शत्रु दमयति । एवं परं कर्मशg परीपदोपसर्गानिदुतोदमयेदिति ॥ श्ए ॥ अपिच (अविहम्ममाणे त्यादि) परीपहोपसगैर्हन्यमानोऽपि सम्यक् सहते । किमिव । फलकूवदकृष्टः । यथा फ लकमुनान्यमपि पार्थाच्या तष्टं घट्टितं सत्तनु नवति अरविष्टं वा संनवत्येवमता वपि साधुः सबाह्यान्यंतरेण तपसा निएप्तदेहस्तनुर्वलशरीरोऽरक्तविष्टश्चातकस्य मृ त्योः समागमं प्राप्तिमाकांदल्यनिलपति । एवं चाऽष्टप्रकारं कर्म निधूयाऽपनीय नपुनः प्रपंचं जातिजरामरणरोगशोकादिकं प्रपंच्यते । वहुधा नटवद्यस्मिन् सप्रपंचः संसारस्तं नोपैति नयाति । दृष्टांतमाह । यथा ऽहस्य क्ये विनाशे सति शकटं गंत्र्यादिकं समविप मपथरूपं प्रपंचमुपष्टंनकारणनावानोपयाति । एवमसावपि साधुरष्टप्रकारस्य कर्मणः ये संसारप्रपंचं नोपयातीति। गतोऽनुगमोऽनया।पूर्ववदिति शब्दःपरिसमाप्त्यर्थ बीवीमी ति पूर्ववत् ॥ ३० ॥ समाप्तंच कुशीतपरिनापाख्यं सप्तमाध्ययनं ॥ हवे आठमुं वीर्याध्ययन कहेले सातमाअध्ययनमा कुशीलियानो थाचार कह्यो ते थाचार संयमने विपे वीतराय कर्मना उदय थकी थाय तेमाटे था थध्ययनमा सु शीलियानो वीर्य देखाडेने तेथी ए अध्ययननुं नाम वीर्याध्ययन. मुहावेयं सुयकायं,वीरियंति पवुच्चई। किंतु वीरस्स वीरत्तं, कई चेयं पवुचई ॥२॥ कम्ममेगे पवेदेति,अकम्मं वावि सुवया ॥ एते हिंदोदिगणेटिं, जेहिं दीसंति मच्चिया ॥२॥ अर्थ-(हावेयंसुयस्कायं के०) तेनलो वीर्य पराक्रम वे प्रकारे श्रीजिनेश्वरे कगुंठे (वीरियंतिपयुच्च के०) तेवीर्य प्रकर्षे करी कहिएवैये (किंतुवीरस्सवीर के) तर्के करी वीर नामा सुनटर्नु केबुं वीर पणुं धने केवीरीते ए वीर केवायचे तथा (क ३५४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. . थै पटुमतिना प्रोच्यमानं नशक्नोति सांप्रत परिणामयितुं संभाव्यते त्वेषपरिकर्यमाणः शक्कोत्यमुमर्थ परिणामयितुमिति । वाग्वीर्यमपि विविधं । संनवे संभाव्येच । तत्र संनवे तीर्थकता योजननिर्झरिणी वाक् सर्वस्वनावानुगताच । तथाऽन्येपामपि हीरमध्वास्तवा दिलब्धिमतां वाचः सौनाग्यमिति । तथा । हंसकोकिलादीनां संनवति खरमाधुर्य । सं नाव्येतु संनाव्यते श्यामायाः स्त्रियागानमाधुर्य । तथाचोक्तं । श्यामा गायति मधुरं, का ली गायति खरंच रुदंचेत्यादि । तथा संनाक्यामएनं श्रावकदारकमकतमुखसंस्कारम प्यरेषु यथावदनिलप्तव्येविति । तथा संनावयामः शुकसारिकादीनां वाचोमानुपना पापरिणामः। कायवीर्यमप्यौरस्य । यद्यस्य बलं तदपि विविध संनवे संनाव्येचायथा चक्र वर्तिबलदेववासुदेवादीनां यहादुवलादिकायबलं । तद्यथा कोटिशिलात्रिष्टष्ठेन वामकरत लेनोवृता । यदिवा (सोलसरायसहस्साश्त्यादि ) यावदपरिमितबलाजिनवरेंशति । संभाव्यतु संभाव्यते तीर्थकरोलोक,मलोके कंउकवत् प्रदेप्तुं तथा मेरुं दमयगृहीला बछ धां बत्रकवर्नुमिति । तथा संभाव्यते अन्यतरसुराधिपोजबूझीपं वामहस्तेन बत्रवह नुमयत्नेनैव मंदिरमिति । तथा संभाव्यते श्रयं दारकः परिवर्धमानः शिलामेनामुद ह स्तिनं दमयितुमश्वं वादयितुमित्यादि । इंडियबलमपि श्रोझ्यिादिस्वविपयग्रहणसमर्थ पंचधैकैकं विविधं संनवे संनाव्येच संनवे यथा श्रोत्रस्य वादशयोजनानि विषयः । एवं शे पाणामपि योयस्य विषयति । संनाव्ये तु यस्य कस्यचिदनुपहझ्यिस्य प्रांतस्य कुदस्य पिपासितस्य परिग्लानस्य वा अर्थग्रहणसमर्थमपि इंडियं सद्यथोक्तदोपोऽपशमे तु सति संभाव्यते विषयग्रहणायेति । सांप्रतमध्यात्मिकं वीर्य दर्शयितुमाह । नजमधितीधीरत्तं, सोडीरत्तखमायगंनीरं । उवयोगं योगतव, संजमादियदोश्यकुप्पो (उलमधीत्यादि)।या त्मन्यधीत्यध्यात्मं तत्र जवमाध्यात्मिकमांतरशक्तिजनित सालिकमित्यर्थः। तचाऽनेक धा । तत्रोद्यमोज्ञानतपोऽनुष्ठानादिपूत्साहः । एतदपि यथा योगं संनवे संनाव्ये च योजनीयमिति । तिः संयमे धैर्य चित्तसमाधानमिति । धीरत्वं परीपहोपसर्गाकोन्य ता शौंडीर्य त्यागसंपन्नता पखंडमपि नरतं त्यजतश्चक्रवर्तिनोन मनः कंपते । य दिवाऽऽपद्यविपणता । यदिवा विषमेऽपिकर्तव्ये समुपस्थिते पराजियोगमकुर्वन् मयै वैतत्कर्तव्यमित्येवं दर्षायमाणोऽविपरमोविधतइति । कमावीर्यतु परैराकुश्यमाणोऽपि मनागपि मनसा नझोनमुपयाति नावयति । तचेदं । थाकुटेन मतिमता तत्वार्थगवे पणे मतिः कार्या । यदि सत्यं कः कोपः स्यादनृतं किंतु कोपेन ॥३॥ तथा (अमोसहण मारण धम्मप्नंसाण बालसुलनाणं ॥सानं मन्नधीरो, जदुत्नराणं अनामि ॥१) गा जीर्यवाय नाम परीपदोपसँगैरधृप्यत्वं । यदिवा यन्मनश्चमत्कारकारिष्यपि सानुष्ठाने भनाइयं उच। (वुल्लुटलेजहे, जाणयं रित्तयं कणकणे नरियाण खुसंती, सुपु राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ३५५ रिसविनाए नंडाई॥१॥) उपयोगवीर्य साकारानाकारनेदात् विविध । तत्र साकारोप योगोऽष्टधा ऽनाकारश्चतुर्धा । तेन चोपयुक्तः स्वविपयस्य इव्यक्षेत्रकालजावरूपस्य परिजे दं विधत्तइति । तथा योगवीर्य त्रिविधं । मनोवाकायनेदात् । तत्र मनोवीर्यमकुशलमनो निरोधः कुशलमनसश्च प्रवर्तनं मनसोवा एकत्वीनावः करणं । मनोवीर्यणहि निर्यथसंय ताः प्रवृक्षपरिणामाअवस्थितपरिणामाच नवंतीति । वाग्वीर्येण तु जापमाणोऽपुनरु तं निरवयं च नापते । कायवीर्यतु यस्तु समाहितपाणिपादः कूर्मवदवतिष्ठतइति । तपो वीर्य वादशप्रकारं तपोयहलादरलायन् विधत्तइति । एवं सप्तदशविधेयं संयमे एकत्वाद्याध्य वसितस्य यदलात्प्रतिस्तत्संयमयीय । कथमहमतिचारं संयमेन प्राप्नुयामित्यध्यव सायिनः प्रवृत्तिरित्येवमाद्यऽध्यात्मवीय मित्यादिच नाववीर्य मिति । वीर्यप्रवादपूर्वेचाऽनंतं वीर्य प्रतिपादित किमिति यतोऽनंतार्थ पूर्व नवति । तत्रच वीर्यमेव प्रतिपाद्यते । अनंता थता चातागंतव्या। तद्यथा। (सवई जाहोऊवानुया गणणमागयासत्ती। तत्तोबदुय तरागो अधो एगस्त पुत्वस्त॥१॥सबसमुदाणजलं जापछमियं दविज संलिय। एनोबदु यतरागो, यलोएगस्स पुवस्त ॥२॥ तदेवं पूर्वार्थस्याऽनंत्यावस्य च तदर्थवादनंतता वी यस्येति । सर्वमप्येत वीर्य विधेति प्रतिपादयितुमाह । (सबंपिय तंतिविहं, पंमियवालवि । रियंच । यहवावि होंति विहं, थगारयणगारियंचेव ॥१॥) (सबंपियमित्यादि) सर्व मप्येतनाववीर्य पंडितवाल मिश्रनेदात् त्रिविधं । तत्रनागाराणां पंडितवीर्य वालपंडित चौर्य त्वगाराणां गृहस्थानामिति । तत्र यतीनां पंडितवीर्य सादिसपर्यवसितं । सर्वविर ति प्रतिपत्तिकाले सादितासिधावस्थायां तदनावात्सांतं । बालपंमितवीर्य तु देशवि रतिसभावकाले सादि । सर्वविरतिसजावे तवंशेवा सपर्यवसानं । वालवीर्य त्वविरतिल क्षणमनव्यानामनाद्यपर्यवसितं नव्यानां त्वनादिसपर्यवसितं। सादिसपर्यवसितं तु विरति नशांत् सादिता।पुनर्जघन्यतांतर्मुहूर्ताऽत्कृष्टतोऽपाईपुजलपरावर्तात् विरतिसञवात् सांत तेति।सायपर्यवसितस्य तृतीयनंगकस्य वसंजवएव । यदिवा पंडितवीर्य ससर्वविरतिलक एं। विरतिरपिचारित्रमोहनीयक्ष्यदयोपशमलणाधिविधैवाऽतोवीर्यमपि त्रिधैव नवति गतोनामनिष्पन्नोनिदेपः । तदनुसूत्रानुगमे स्वलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । त चेदं । (उहावेदंसुयरकायमित्यादि) हे विधे प्रकारावास्येति विविधं विप्रकाएं। प्रत्य कासन्नवाचित्वात् इदमोयदनंतरं प्रकर्पणोच्यते वीर्य तहिनेदं सुधारख्यातं स्वाख्याते तीर्य फरादिनिः।चोवाक्यालंकारे । तत्रेऽरगतिप्रेरणयोः । विशेपेण श्यति प्रेरयति श्रनिहितं ये नतहार्य जीवस्य शक्तिविशेपश्त्यर्थः। तत्र किंतु वीरस्य मुनटस्य चीरत्वं केनवा कारणे नाऽसीवीरश्त्यभिधीयते । तुशदोवितर्कवाची । एतक्षितर्कयति । किंतही चीरस्य वा कि तीरत्वमिति ॥ १ ॥ तत्र नेदबारेण वोपस्वरूपमाचल्यासुराह ॥ (कम्ममेगेइत्यादि) - ३५२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्टमाध्ययनं. हंयंपवुचई के) केवारीते ए प्रकर्षे करी वीर्य कहेते. ॥१॥ (कम्ममेगेपवेदेतिक) एकत्तो अष्ट प्रकारे कर्म क्रिया अनुष्ठानरूप वीर्य कहेले (यकम्मंचाचि के० ) अथवा अकर्म एटले जीवनुं सहेज स्वरूप तेने पण एक वीर्य कहे। एम बे प्रकारे वीर्य कहे। (सुब्बयाके०) अहोसुव्रतो (एतेहिंदोहिगरोहिं के०) एन वे स्थानके करी बल वीर्यना नेद जाणो एटले एक सकर्मक धने बीजो अकर्मकना दे करी वे प्रकारनो वीर्य जा पवों (जेहिंदीसंतिमचिया के) जेने विपे व्यवस्थित सर्व मनुप्यो देखायो. ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-अथाटमं पूर्व कुशीतसुशीलाबुक्तौ तौच वीर्यतः स्यातामिति वीर्यमत्रो च्यते । (उदेति ) विधा दिप्रकारकमेतदीय सुनु धारख्यातं तीर्थकदादिनिः । इदं वीर्य हिनेदं प्रोच्यतइति । वीर्य जीवस्य शक्तिविशेषः। तत्र किंनु वीरस्य सुनटस्य वीरत्वं केन वा हेतुनाऽसौवीरश्त्युच्यते। तुशब्दोवित ॥ १ ॥ किंतदीर्य किंवा वीरत्वमित्याह । (क म्मेति ) कर्म किया अनुष्ठानमित्येव वीर्यमिति प्रवेदयति ॥ अथवाऽष्टप्रकार कर्म कारणे कार्योपचारात् तदेव वीर्य मित्युच्यते। तथाहि । नावनिप्पन्नं कर्म उदयिकनावोपि कर्मोद यनिष्पन्नति बाजवीर्य १ वितीयनेदस्त्वयं कर्मरहितोऽकर्मावीर्यातरायक्यजनितंजीव स्य सहज वायें। चशब्दाचारित्रमोहनीयोपशमयोपशमननितं हेसुबताएवंनूतं पंडितवीर्य जानीतश्वान्यां हान्यां स्थानान्यां बालपंडितवीर्यान्यां व्यवस्थित वीर्य मित्युच्यते।येन्यो ययोर्वा व्यवस्थितामामनुष्यायपदिश्यते । तथाहि । अनेककार्यपूद्यमवंतं नरं वृक्षा वीर्यवानयमित्युच्यते तथा वीर्यातरायल्यादनंतबलयुक्तोयं मयं त्यपदिश्यते ॥२॥ ॥ टीका-नक्तं सप्तममध्ययनं सांप्रतमष्टममारन्यते ॥अस्य चाऽयमनिसंबंधः। शहा नंतराध्ययने कुशीजास्तत्प्रतिपदभूताः श्रीसुशीलाः प्रतिपादिताः।तेपांच कुशीलत्वं च संय मवीयर्यातरायोदयात्तत्श्योपशमाञ्च जवतीयतोवीर्यप्रतिपादनायैदमुपदिश्यते तदने न संबंधेनाऽऽयातस्याऽस्याऽध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगहाराणि उपक्रमादीनि वक्तव्यानि । तत्राऽप्युपक्रमांतर्गतोऽर्थाधिकारोऽयं ॥ (बालबालपंडितपंडितवीर्यनेदात्रिविधमपि वीर्य परिझाय पंडितवीय यतितव्यमिति । नामनिष्पन्ने तु निक्षेपे वीर्याध्ययनवीर्य निदेपाय नियुक्तिकदाह । (विरिएकंदवे, सचित्ताचित्तमीसगंचेव ॥ उपयचउप्पययपयं, एपंति विहतिसञ्चिनं ॥ १ ॥) (विरिएठकमित्यादि) वीर्य नामस्थापनाइव्यक्षेत्रकालनावजेदा तु पोढा निदेपः । तत्राऽपिनामस्थापने छोडव्यवीय विधा ।थागमतो नोयागमतश्च। बागमतोहाता तत्र वाऽनुपयुक्तः। नोयागमतस्तु शरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तसचित्ताचित्त मिश्रजेदाभिधा वीर्य सचित्तमपि विपदचतुप्पापदनेदात् त्रिविधमेव । तत्र विपदानां बई राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५३ चक्रवर्तिबलदेववासुदेवादीनां यवीर्य स्त्रीरत्नस्य वा यस्यवा यही तदिह व्यवीर्यत्वेन ग्राह्यं । तथा चतुप्पदानामश्वास्तिरत्नादीनां सिंहव्याघ्रशरनादीनां वा परस्य यवोढव्ये धावने वा वीर्य तदिति । तथाऽपदानां गोशीर्षचंदनप्रनृतीनां शीतोमकालयोरुमशीतवीर्य परिणामइति । अचित्तवीर्यप्रतिपादनायाद ॥ अचित्तं पुणविरयं, आहारावरणपहरणा दीसु ॥ जहवसहीपनपियं, विरियं रसवी रियविवागो ॥ २ ॥ (अचित्तंपुणेत्यादि) अ चित्तव्यवीर्य त्वाऽऽहारावरणप्रहरणेपुयदीर्य तमुच्यते। तत्राऽऽहारवीर्य सद्यः प्राणकरा हृद्यावृतपूर्णाः कफापदाइत्यादि । उपधीनां च शल्योधरणसंरोहणविपापहारमेधाक रणादिक रसवीर्य विपाकवीर्य च । तमुक्तं । चिकित्साशास्त्राटी तदिह ग्राह्यमिति । तथा योनिप्रान्तकान्नानाविधं व्यवीर्य स्टव्यमिति । तथा।यावरणेकववादी, चक्कादीपंचपदर होति । वित्तमिमि खेते,कालेजजमि कालंमि । तथा(आवरणेइत्यादि) श्रावरणे केव चादीनां प्रहरणे चक्रादीनां यभवति वीर्य तऽच्यतइति । अधुना क्षेत्रकालवीर्य गाथापश्चा धैन दर्शयति । क्षेत्रवीर्यतु देवकुर्वा दिकं क्षेत्रमाश्रित्य सर्वाण्यपिशव्याणितदंतर्गतान्युत्कृष्ट वीर्यवंति नवंति। या मुर्गादिकं क्षेत्रमाश्रित्य कस्यचिकीर्योलासोनवति । यस्मिन्या क्षेत्रे वीर्य व्याख्यायते तत्क्षेत्रवीर्यमिति । एवं कालवीर्यमप्येकांतसुरखमादावाऽऽयोज्य मिति । तथाचोक्तं । वासु लवणममृतं, शरदिजलं गोपयश्चहेमंते ॥ शिशिरे चामलक रसो, घृतंबसंते गुडश्चाऽते ॥१॥ तद्यथा । यीप्मे तुल्यगुडा सुसैंधवयुतां मेघावन बरे, तुल्यां शर्करया शरद्यमलया गुंग्या तुपारागमे । पिप्पल्या शिशिरे वसंतसमये हौण संयोजि तां, पुंसां प्राप्य हरीतकीमिव गदानश्यंतु ते शत्रवः ॥ १ ॥ नाववीर्यप्रतिपादनायाह । (जावोजीवस्स सीरियस्त विलयंमि लक्षिणेगविहा ॥ उरस्सिंदिय अनुप्पिएस व दुसोवढुवी हियं (नावोजीवस्सेत्यादि) सवीर्यस्य वीर्यशक्त्युपेतस्य जीवस्य वीर्य विपये अनेकविधा सब्धिस्तामेव पश्चाईन दर्शयति । तद्यथा । नरसि नवमौरस्यं शा रीरबलमित्यर्थः । तथेयिबलमाध्यात्मिकं बलं बदुशोबदुविधं इष्टव्यमिति । ए तदेव दर्शयितुमाह । ( मणवकालाआणा पाणुसंनवतहायसंनवे । सोत्तादीणं सदा, दिएविसएसुगहणंच ॥ ४ ॥ (मणवइत्यादि) थांतरेण व्यापारेण गृहीत्वा पुनजात्मनोयोग्यान मनस्त्वेन परिणमयति नापायोग्यान् नापात्वेन परिणमयति काय योग्यान काययोग्यत्वेन यन्नपानयोग्यान तनावेनेति । तथा मनोवाक्षायादीनां त जायपरिणतानां यही सामर्थ्य तद्विविध । संनये संभाव्येच ।संनये तावत्तारुताम नुनरोपपातिकानांच सुराणामतीय पटूनि मनोव्याणि नवंति । तथाहि । तोर्थकताम नुत्तरोपपातिकसुरमनःपर्यायज्ञानिप्रश्नव्याकरणस्य इव्यमनसव करणात् । अनुत्तरो पपातिकसुराणांच सर्वव्यापारस्येव मनसा निष्पादनादिति । संभाव्ये तु योहि यम .

३५६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे अष्टमाध्ययनं. कर्म क्रियानुष्ठानमित्येतदेके वीर्य मिति प्रवेदयंति । यदिवा कर्माष्टप्रकार कारणे कार्यों • पचारात् तदेव वीर्य मिति तथा बौदयिकनावनिप्पन्नं कर्मेत्यपदिश्यने । औदविकोपिच नावः कर्मोदयनिष्पन्नएव बालवीर्य । वितीयजेदस्वयं । न विद्यते कर्माऽस्येत्यकर्मा । वीर्यातराययजनित जीवस्य सहज वीर्यमित्यर्थः। चशब्दात् चारित्रमोहनीयोपशमज नितंच । हेसुबताएवंनूतपंडितवीर्य जानीत यूयं । थायामेव धान्यां स्थानान्यां सकर्म काकर्मकापादितं बालपंडितवीर्यान्यां व्यवस्थित वीर्य मित्युच्यते । यकान्यां ययोर्वा व्य वस्थितामयेषु नवामयाः (दिस्तंतइति) दृश्यतेऽपदिश्यंतेवा । तथाहि । नानाविधासु क्रियासु प्रवर्तमानमुत्साहबलसंपन्नं मयं दृष्ट्वा वीर्यवानयं मर्त्यश्त्येवमपदिश्यते । तथा न दावारककर्मणः दयादनंतबलयुक्तोऽयं मर्त्यश्त्येवमपदिश्यते दृश्यतेचेति ॥ २॥ पमायं कम्ममादंसु अप्पमायं तदावरं । तनावादेसनेवावि, बा लं पंमियमेववा ॥३॥ सतमेगेतु सिखंता, अतिवायाय पा णिणं ॥ एगे मंते अदिऊंति, पाणनूयविडिणी ॥ ४ ॥ अर्थ-(पमार्यकम्ममाहंसु के०) श्रीतीर्थकर देव प्रमादने कर्म कहे तेप्रमाद क हे मङविसयकसाया निहाविहगाय पंचमेनणियाइत्यादि (अप्पमायंतहावरंके) तथा थप्रमादने अकर्म कहे (तनावादेसउवाविबालंपंमियमेववा के) जे प्रमादि थको कर्म करे ते बालवीर्य कहिए अने जे अप्रमादि थको कर्म करे ते पंमितवीर्य कहिए ते बाल बने पंमितवीर्य श्रावीरीतेले अनव्यने अनादि अपर्यवसित अने नव्यने थना दि सपर्यवसित अथवा सादि सपर्यवसित जाणवो ॥ ३ ॥ ( सबमेगेतुसिरकता के) कोइएक शस्त्र एटले खजादि हथीयार धनुष्य विद्यादिक शीखे अथवा शाल एटले ज्योति पादिक शास्त्र तथा निमित्त वैद्यक औपच प्रमुख शोरवे शावास्तेशीखेतोके (पाणिशंके०) जीवोने (अतिवायायके ) अतिपात एटले विनाश करवाने अर्थ शीग्वे (एगेमंतेयहिऊंति के) तथा कोइएक हिंसक मंत्रादिक नणीने जे अथर्वषयाग अश्वमेध मनुष्य मेध थ जामेध प्रमुख करे ए (पाणके ) बेंझ्यिादिक त्रस जीव तथा (नूतके०) पृथिव्यादिक स्थावरजीव तेने (विहेडिवोके०) विविध प्रकारे हणवा निमित्ते पूर्वोक्त मंत्रादि नणे ॥४॥ ॥ दीपिका-प्रमादमेव कर्म थानुस्तीयकृतः । कर्महेतुत्वात्प्रमादः कर्मयायप्रमादं चा परं कर्म थाहुः । कोर्थः । प्रमादात्कर्म बध्यते सकर्मणश्च किया बालवीर्य । तथा अप्रमत्त स्य कर्मानावस्तस्यच पंमितवीर्य । तनावदेशतः वालवीर्यस्य पंमितवीर्यस्य नावस्तेनादे पोव्यपदेशस्तन वालवीर्यमनव्यानामनाद्यनंत। नव्यानामनादिसांत सादिसतिं वा । पमि राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५७ तवीर्यतु सादिसांतमेव ॥३॥ बालवीर्यमाह । शस्त्र प्रहरणं शास्त्रंचा धनुर्वेदायुर्वेदादिकमेके शिदंते प्राणिनामतिपाताय विनाशाय गृहंति । एके बालवीर्यवंतोमंत्राननिचारकानधी यते । किनूतान् प्राणिनोदीडियाद्याः । नूतानि पृथिव्यादीनि तेपा हेवकान् वाधकानाध ॥ टोका-इह वालवीय कारणे कार्योपचारात्कमैव वीर्यत्वेनानिहितं । सांप्रत कारणे कार्योपचारादेव प्रमादं कर्मवेनापदिशन्नाह । (पमायमित्यादि)। प्रमाद्यंति सदनुष्ठानर हितानवंति प्राणिनोयेन सप्रमादोमद्यादिः । तथाचोक्कं । (मद्यविसयकसाया, णि हाविगहाय पंचमे नणिया । एसपमायपमान, णिदिशो वीयरागेहिं ॥ १ ॥) तमेवंचूतं प्रमादं कर्मानुरुक्तवंतस्तीर्थकरादयोऽप्रमादंच तथा ऽपरकर्मकमादुरिति । एतयुक्त नव ति । प्रमादापहृतस्य कर्म वध्यते सकर्मणश्च यक्रियानुष्ठानं तबालवीर्य । तथाऽप्रमत्स्य कर्मानावोनवति । एवं विधस्य च पंडितवीर्य नवति । एतच्च बालवीर्य पंतिवीर्य मिति वा प्रमादवतः सकर्मयोवालवीर्यमप्रमत्तस्याऽकर्मणः पंमितवीर्य मित्येवमायोज्यं । (त प्रावादेसयापाति) तस्य बालवीर्यस्य कर्मणश्च पंमितवीर्यस्य वा नावः सत्ता सतनाव स्तेनाऽऽदेशोव्यपदेशस्ततस्तद्यथा बालवीर्यमनव्यानामनादि अपर्यवसित नव्यानामनादि सपर्यवसितं वा सादिसपर्यवसितं चेति । पंमितवीर्य तु सादिसपर्यवसितमेवेति ॥३॥ तत्र प्रमादापहतस्य सकर्मणोयद्दालवीय तदर्शयितुमाह । (सठमेगेइत्यादि) । शस्त्रं ख जादिप्रहरणं शास्त्रंवा धनुर्वेदायुर्वेदादिकं प्राण्युपमईकारि तत् सुष्टु सातगौरवगृक्षाएके केचन शिदंते उद्यमेन गृएहति । तच्च शिक्षितं सत् प्राणिनां जंतूनां विनाशाय नवति। तथाहि । तत्रापदिश्यते एवंविधमालीढप्रत्यालीढादिनिर्जीवव्यापादयितव्ये स्थान वि धेयं । तयुक्त । मुष्टिना छादयेनदयं, मुष्टौ दृष्टिं निवेशयेत् । हतं जदयं विजानीयायदि मूर्धा न कंपते । । । (तथा) एवं लावकरसः इपिणे देयोऽजयारिष्टायोमद्यविशेपचे ति । तथैवं चौरादेः शूलारोपणादिकोदंडोविधेयः । तथा चाणिक्यानिप्रायेण परोवंच यितव्योऽर्थोपादानार्थ तथा कामशास्त्रादिकं चोद्यमेनाऽघुनाध्यवसायिनोधीयते । तदेवं शस्वस्य धनुर्वेदादेः शास्त्रस्य वा यदन्यसनं तत्सर्व वालवीर्य । किंचैके केचन पापोदयान में जाननिचारकानाऽऽयर्वणानश्वमेधपुरुपमेधादिकं विधीयते । किंनूतानिति दर्शयति । प्रा पावडियादयोनूतानि पृथिव्यादीनि तेषां विविधमनेकप्रकारं हेठकान् बाधान संस्था नीयान् मंत्रान् पर्यतीति । तथाचोक्तं । पट्शतानि नियुज्यंते, पशूनां मध्यमेऽहनि। थ श्वमेधस्य वचनान्यूनानि पशुनिस्त्रिनिरित्यादि ॥ ४ ॥ - . ३५न वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. माश्णो कट्टु मायाय,कामनोगे समारने॥ दंता नेत्ता पगमित्ता आयसायाणुगामिणो ॥५॥ मणसा वयसाचेव, कायसा चेव अंतसो ॥ आर पर वावि, उहाविय असंजया ॥६॥ अर्थ-(माइणोकट्ठमायायके०) कोइएक मायावि पुरुप माया केलवीने (कामनोगेसमार के) शब्दादिक विपय रूप कामनोगनो समारंन करे एटले पोतानाचित्तने विपे धाशक्त उता काम सेवना करे एवा ते (श्रायसायाणगामिणोके०) पोतानाथात्म सुरखना अर्थि वि पय गृह बता (हंताना पगप्निता के) जीवना हणनार तथा अंगोपांगना वेदनार तथा पेटना कापनार थाय ॥ ५ ॥ (मणसावयसाचेव के०) मने करी वचने करी चेव पदपूर्णार्थ थने (कायसा के) कायायें करी (यंतसोके) श्राशक्त बता तंज ल मन्बनी पेरे कर्म बांधता तथा(धारक०) भारत बालोकने विषे (परवाविके)थ थवा परलोकने विपे पण (अहाविय के) ए बन्ने लोकने विपे कृत्य कारीतपणे करी ते जीव घातना करनार पुरुप निश्च थकी (असंजया के०) असंयति जागवा. ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-माया विनोमायां परवंचनानि रुत्वा कामनोगान् समारनंते सेवंते । तदे वमात्मना सातानुगामिनः स्वसुखलिप्सवः प्राणिनां हंतारः स्युः । तथा बेतारः कर्णना सादेः प्रकर्तयितारः पृष्ठोदरादेः ॥ ५ ॥ मनसा वाचा कायेन अंतशः कायेनाशक्तोपित फुलमत्स्यवन्मनसैव कर्म बनाति तथा थारतः परतश्चेति इह लोकपरलोकयोकिंधापिक तकारितान्यां च संयताजीवोपघातकारिणः ॥ ६ ॥ ॥ टीका-(अधुना समित्येतत्सूत्रपदं सूत्रस्पर्शिकया नियुक्तिकारः स्पष्टयितुमा ह। सधमसिमादीयं, विजामंतेयदेवकयं। पछीवकरुणयग्गेय, वायुतहमीसगंचेवा) (स अमित्यादि ) शस्त्रं प्रहरणं तच्चाऽतिः खड्डा दिस्तदादिकं तथा विद्याधिष्ठितं मंत्राधिष्ठितं तदे व कर्मरुतं दिव्य क्रियानिप्पादितं । तञ्च पंचविधं । तद्यथा। पार्थिवं वारुणमाग्नेयं वा यव्यं तथैव च्यादिमित्रं चेति । किंचाऽन्यत् । माइणोइत्यादिसूत्रं । माया परवंचनादिका बुदिः सा विद्यते येपांते मायाविनस्तएवंनूतामायाः परवंचनानि रुवा एकग्रहणे त डातीयग्रहणादेव कोधिनोमानिनोलोनिनः संतः कामान् छारूपान् तथा नोगांश्च शब्दादिविषयरूपान् समारनंते सेवंते । पानांतरंवा (धारंजायेतिवदृ) त्रिनिर्मनोवा कायरारंनार्थ वर्तते । वहून् जीवान् व्यापादयन् बनन् अपध्वंसयन थाज्ञापयन नो गार्थी चिनोपार्जनार्थ प्रवर्नतश्त्यर्थः । तदेवमात्मसातानुगामिन. ससुखलिप्सवोडारख दिपोविपयेषु गृक्षाः कपायकलुषितांतरात्मानः संतएवंनूतानवंति । तद्यया । हंता .. ।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५ए प्राणिव्यापादयितारस्तथालेत्तारः कर्णनासिकादेस्तया प्रकर्तयितारः पृष्ठोदरादेरिति ॥ ५ ॥ तदेतत्कथमित्याह (मएसाइत्यादि) अधुना सबमित्येतत्सूत्रपदं तदेतत्प्रास्यु पमर्दनं मनसा वाचा कायेन कलकारितानुमतिनिश्चांतशः कायेनाऽशक्तोऽपि तंउलम त्स्यवन्मनसैव पापानुष्ठानानुमत्या कर्म बभातीति । तथाऽऽरतः परतश्चेति लौकिकी वायु क्तिरिति । एवं पर्यालोच्यमानाऐहिकामुष्मिकयोकिंधापि स्वयंकरणेन परकरपोनवा संयता जीवोपघातकारिणइत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेराई कुबई वेरी, तम वेरेहिं रज्जत॥पावोवगाय आरंना, उरक फासाय अंतसो ॥॥ संपराश्य णियचंति,अत्तक्कडकारिणो॥ रागदोसस्सिया वाला, पावं कुवंति ते वद् ॥ ७ ॥ अर्थ-(वेराईकुचश्वेरीके०) जीव घातनो करनार पुरुप ते विरोधरूप वैर ने अनेक जीवो नी साथे करे (तउवेरेरितीके०) तथा ते वैरे करी परलोके पण राचे एटले वैर सा थे संबंध करे (पावोवगायधारंनाके) पापना समीप गामी एवा सावद्यानुष्ठानरूप धारं जना करनार ते (उस्कफासायचंतसो के) अंत काले विपाकावसरे असातावेदनीय ना उदय थकी सुखनो स्पर्श पामे ॥ ७ ॥ ( संपरायणियखंति के ) साते कर्म वा धवाना वे प्रकार कह्याचे एक र्यापथिकि क्रिया यने वीजी सांपराइकिक्रिया ए वे थकी जीव कर्मनो बंध बांधेजे (अत्तक्कडकारिणो के०) आत्म उरुतकारी एटले स्वयं पापकारी (रागदोसस्सियावाला के०) रागपाश्रित एटसे राग देपे व्याकुल वाल एटले अज्ञा नी सदसद विवेक रहित एवा उता (पावंकुवंतितेबदुके०) ते पुरुपो पोताना धात्माना घात करनार एटले यात्माने उखना देनारा एवा पणा पाप करे. ॥ ७॥ ॥ दीपिका-वैरी सजीवोवैराणि करोति ततोऽपैरवैरैरनुरुध्यते वैरपरंपरानुपंगी स्या दित्यर्थः । थारंनाः पापोपगाः पापयुक्ताअंतशोविपाककालःखदायिनः स्युः ॥ ७ ॥ थात्महतकारिणः स्वपापविधायिनःसांपरायिकं कर्म नियति वति। ते किंजतारा गपाश्रिताबालाः पापं कुवैति वदनंतं । कर्मविधा। र्यापथं सांपरायिकंच तत्र संपराया बादरकपायास्तेन्यथागतं सांपराविक जीवधातहेतुत्वेन कपायो कर्म वनंतीत्यर्थः॥ ६॥ ॥ टीका-सांप्रत जीवोपघातविपाकदर्शनार्थमाह । (वेराश्स्यादि)। वरमस्यास्ती ति बैरी सजीवोपमईकारी जन्मशतानुबंधीनि वैराणि करोति । ततोऽपि च वैरादपरबैरे रनुरुध्यते । वरपरंपरानुषंगी नवतीत्यर्थः । किमिति । यतः पापं उपसामीप्येन गवती तिपापोपगाः ।कएते धारंनाः सावधानरूपाःयंतशोविपाककाले मुख स्टशंतीति :ख वित्तीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. स्पर्शाधसातोदय विपाकिनोनवंतीति ॥ ७ ॥ किंचाऽन्यत्संपराश्यणियहंतीत्यादि) विविधं कर्म र्यापथं सांपरायिकंच । तत्र संपरायावादरकपायास्तेच्यागत सांपरायिक तजीवोपमर्दकत्वेन वैरानुषंगितयाऽऽत्मष्कृतकारिणः स्वपापविधायिनः संतोनियर्ड ति बति । तानेव विशिनष्टि । रागक्षेपाश्रिताः कपायकलुपितांतरात्मानः सदसदिवेक विकलत्वात् वालाइव बालास्ते चैवंनूताः पापमस वेद्यं बव्हनंतं कुर्वति विदधति ॥७॥ एवं सकम्मवीरियं, बालाणं तु पवेदितात्तो अकम्मविरियं,पं मियाणं सुणेहमे ॥॥ दविए बंधणुम्मुक्के, सबन चिन्नबंधणे॥प गोलपावकं कम्म,सर्व कंततिअंतसो पागंतरे सल्लंकेतंति अप्पणो १० अर्थ-( एयंसकम्मवीरियं के०) एपूर्वोक्त अनुक्रमे सकर्म वीर्य कह्यो ते कर्म बांधवा नुं कारणले माटे ए (बालागंतुपवेदितं के) ए बालनुं वीर्य कडे (इत्तो के) ए बालवीर्य कह्यानंतर (अकम्म विरियं के०) अकर्म वीर्य ते (पंमियाणंसुरोहमे केप) पंमितनु वीर्य जाणवो ते दु कटुंडं माटे हे शिष्यो तमे सजिलो ए॥ (दबिएके०) मुक्ति गमन योग्य एवो जीव इव्य (बंधयुके) राग प रूप जे कपाय तेथकी(मुक्केके०) मुक्त ए टले रहित (सवनचिन्नबंधणे के०) सर्वथा प्रकारे कर्म बंधननो वेद्य करनार एवोठतो (पणोनपावकंकम्मं के) पाप कर्मने क्ष्य करी (सनकंततिअंतसो के०) जेने पामीने जीव समस्त सख्य कापे अथवा पागंतरे (सल्लंकेततिथप्पणोके०)पोताना शव्य कापे॥१०॥ ॥ दीपिका-तत् पूर्वोक्तं बालानां सकर्मवीर्य प्रवेदितं । यथा जमदमिना स्वनार्यायामकार्य प्रवृत्तः कृतवीर्योव्यादितस्तत्पुत्रेण कार्तवीर्येण जमदग्निर्हतः पुनर्जमदग्निपुत्रेण परय रामेण सप्तवारान् कृत्रियाहताः पुनः कृतवीर्यसुतेन सुनूमेन त्रि-सप्तवारान् ब्राह्मणह- ताति बालानां कर्मवीर्य मिति । इतनलमकर्मवीर्य पंडितानां तन्मे मम कथयतः शु गुत यूयं ॥ ए ॥ इव्योनव्योमुक्तियोग्योऽकपायीत्यर्थः। बंधनोन्मुक्तः कर्मर हितः सर्वत शिवन्नबंधनः सूक्ष्मवादरकपायमुक्तः प्रपद्य प्रेर्य पापं कर्म तत्कारणनूतान याश्रवान वा त्यस्त्वा शव्यतुल्यमशेपं कर्म हंतत्यपनयति ॥ १० ॥ ॥ टीका-एवं बालवीर्य प्रदश्र्योपसंजिघृट्टुराह । (एयंसकम्मेत्यादि)। एतत् यत् प्राक् दर्शितं । तद्यथा । प्राणिनामतिपातार्थ शस्त्र शास्त्रं वा केचन गिदंते । तथा परे विद्यामं त्रान् प्राणिवाधकानधीयते । तथाऽन्येमायाविनोनानाप्रकारां मायां कला कामनोगार्थ मारनान कुर्वते । केचन पुनरपि परे वैरिणस्तत्कुर्वति येन वैरैरनुबध्यते । तथाहि । जमदग्निना स्वनार्याकार्यव्यतिकरे रुतवीर्यो विनाशि तत्पुत्रेण्तु कार्तवीर्येण जमदग्निः ..

रायधनपतसिंघ बढाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३६१ जमदग्निसुतेन परशुरामेण सप्तवारान् निादत्रा दृथिवी कृता । पुनः कार्तवीर्यसुतेन तु सु नमेन त्रिःसप्तमत्वोब्राह्मणाव्यापादिताः। तथाचोक्तं । अपकारसमेन कर्मणा, न नरस्तु टिमुपैति शक्तिमान् । अधिकांकुरुते हि यातनां, दिपतां जातमशेपमुकरेत् ॥१॥ तदेवं क पायवशगाः प्राणिनस्तत्कुवैति । येन पुत्रपौत्रादिष्वपि वैरानुबंधोनवति । तदेतत्सकर्मणां वालानां वीर्य । तुशब्दात्प्रमादवतां च प्रकर्षण वेदितं प्रवेदितं प्रतिपादितमिति यावत् । य तकर्ध्वमकर्मणां पंडितानां यहार्य तन्मे मम कथयतः शृपुत यूयमितिापा यथाप्रतिज्ञात मेवाह (दविएइत्यादि)इव्योजव्योमुक्तिगमनयोग्यः । इव्यं च नव्यइति वचनात् । राग षविरहामा व्यनूतोऽकपायीत्यर्थः । यदिवा वीतरागइति । वीतरागोऽल्पकपायश्त्य थः। तथाचोक्तं । किंसकावोयुंजे, सरागधम्ममि कोश्यकसायी । संतेविजोकपाए, निगि एहसोवि तत्तुल्लो ॥१॥ सच किंनूतोनवतीति दर्शयति । बंधनात्कषायात्मकान्मुक्तोबंधनो न्मुक्तः । बंधनं तु कपायाणां कर्मस्थितिहेतुत्वात् । तथाचोक्तं । (बंधश्किसायवता इति) यदिवा बंधनोन्मुक्तश्च बंधनोन्मुक्तः । तथा परः सर्वतः सर्वप्रकारेण सूक्ष्मबादररूपं छिन्नमपनीतं बंधनं कपायात्मकं येन सबिन्नबंधनः। तथा प्रषुद्य प्रेर्य पापं कर्म कारणनू तान्वाऽऽश्रवानपनीय शल्यवचल्यं शेपकं कर्म तत् कंतत्यपनयत्यंतशोनिरवशेषतो - विघटयति । पाठांतरंवा । (सनकंतश्यप्पणोति ) शयनूतं यदष्टप्रकारं कर्म तदात्मनः संबधि कंतति बिनतीत्यर्थः ॥ १०॥ नेयाज्यं सुयरकायं,नवादाय समीदएानुजोनुज्जो उहावासं, अ सुदत्तं तहातदा ॥ ११॥ गणी विविगणाणि, चइरसंति ण. संसन । अभियंते अयं वासे, पायएहि सुहीदिय ॥१२॥ अर्थ-हवे में वस्तु पामीने शल्यने वेदे ते देखाडे. (नेयाउयंसुयरकायंके०)न्याय एटले ज्ञान दर्शन चारित्ररुप जे मोह मार्ग श्री तीर्थकर देवनो नाप्यो (उवादायके)तेने उपा दान एटले ग्रहण करीने (समीहएके०) धर्म ध्यानने विपे उद्यम करे थने (मुलोचको मुहावासंकेत) जे बालवीर्यवंतते वली वली अनंतनव ग्रहणने विपे जेम जेम नरकादि क खना थावासोने विपे पर्यटन करे (तहातहा के०) तेम तेम (थमुहत्के) थानत्वं एटले उर्ध्यानपा प्रवईमान थाय एवो संसारनुं स्वरूप जाणीने पंमित पुरु प धर्मध्यानने विपे प्रवर्ने ॥ ११ ॥ हवे संसारर्नु थनित्य पषु देखाडे. (वाणीविविह गणाणि के०) जे जीवना विविध प्रकारना प्रधान स्थानकडे तद्यथा देवलोकमां इंश तथा सामानिक त्रयस्त्रिंशकादिकना स्थान मनुष्यने विपे चक्रवर्ती वासुदेव बलदेव ४५ -- ३६२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. तथा मामलिकादिकना स्थान तिर्यंचने विपे पण क्याएक इष्टनोग नूम्यादिक स्थान ते सर्व स्थानने (चश्स्तंति के०) मशे (एसंस के) एमां संदेहकरवो नही तथा (पायएहि के) ज्ञाति गोत्री (सुहीहिया के.) मुहद एटले बांधवादिक (अणियंतेवयंवासे के०) ए सर्वनुं अनित्य अशाश्वत एवो वासः ॥ १२॥ ॥ दीपिका-नैय्यायिकं मोकनयनशीतं श्रुताख्यातं धर्ममुपादाय गृहीत्वा समीहते सम्यक् मोदाय हिते चेष्टते नूयोनूयः पुनः पुनः मुःखावास बालवीर्यवान् म्यात् यथाय था बालवीर्यवान् स्यात तथातथाऽसुनत्वं निं प्रवर्धते ततश्च नरकादिषुःखं ॥११॥ स्थानानि विद्यते येषांते स्थानिनोदेवलोकादिसुनस्थानवर्तिनः स्थानानि त्ययं ति नात्र संशयोऽशाश्वतत्वादिश्वचक्रित्वादीनां । यतः । सुचिरतरमुपित्वा बांधवर्वेि प्रयोगः सुचिरमपि हिरवा नास्ति नोगेपु तृप्तिः॥ सुचिरमपि हि पुष्टं याति नाशं शरीरं, सुचिरमपि विचिंत्योधर्मएकः सहायः॥ १ ॥ इतिज्ञातकैः स्वजनैः सुहृनिश्च सहवासोय मनियतः कियत्कालस्थायी ननित्यः॥१२॥ ॥ टीका-यउपादाय शल्यमपनयति तदर्शयितुमाह । (नेयायमित्यादि ) नयनशी लोनेता । नयतेस्ताजीतिकस्तृन् । सचाऽत्र सम्यक्दर्शनशानचारित्रात्मकोमोक्षमार्गः श्रु तचारित्ररूपोवा धौमोदनयनशीलवान् गृत्यते । मार्ग धर्म वा मोदं प्रति नेतारं सुष्ट तीर्थकरादिनिराख्यातं स्वाख्यानं तमुपादाय गृहीत्वा सम्यक् मादाय चेष्टते ध्यानाध्यय नादावुद्यमं विधत्ते ।धर्मध्यानारोहणालेवनायाह । नूयोनूयः पीनःपुन्येन यद्वालवीर्य त दतीतानागतानंतनवग्रहणेषु उखमावासयतीति दुःखावासं वर्तते । यथा यथाच वाल वीर्यवान् नरकादिपु सुःखबासेपु पर्यटति तथातथा वास्याऽगुनाध्यवसायित्वाद श्रुतमेव प्रवर्धते इत्येवं संसारस्वरुपमनुपेक्ष्यमाणस्य धर्मध्यानं प्रवर्ततति ॥ ११ ॥ सां प्रतमनित्यनावनामधिरुत्याह । (गणीविविहेत्यादि)। स्थानानि विद्यते येपांते स्थानिनः । तद्यथा देवलोके इंइस्तत्समानानि त्रयस्त्रिंशत्पार्पद्यादीनि मनुष्येष्वपि च क्रवर्तिवलदेववासुदेवमहामंझनिकादीनि । तिर्यवपि यानि कानिचिदिष्टानि जोगनू म्यादौ स्थानानि तानि सास्यपि विविधानि नानाप्रकारात्युत्तमाधममध्यमानि तेपु स्या निनस्त्यदपंत्ति नात्र संशयोविधेयइति । तयाचोक्तं । अशाश्वतानि स्थानानि सर्याणिदि वि चेहच देवासुरमनुष्याणामृश्यश्च सुखानिच तथाऽयं ज्ञातिनिः सबंधुनिः साधि सहान्यै व मित्रः सुहनियः संवासः सोऽनित्योऽशान्यतति । तथाचोक्तं । सुचितरमुषित्वा बांध वैविप्रयोगः मुचिरमपिहि रत्वा नास्ति नोगे तृप्तिः। सुचिरमपि हि पुष्टं याति नाशं शरीरं॥

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. ३६३ सुचिरमपि विचित्यो धर्मएकः सहायइति ॥१॥ चकारौ धनधान्यक्षिपदचतुप्पदशरोराद्यनि त्यत्वनावनार्यो । यशरणाद्यशेषनावनार्थचा ऽनुक्तसमुच्चयार्थमुपात्ताविति ॥ १२ ॥ एवमादाय मेदावी, अप्पणो गिचिमुचरे ॥ आरियं नवसंपळे, सवधम्ममकोवियं ॥ १३॥ सहसंमइए णचा, धम्मसारं सुणे तु वा ॥ समुवभिएन अणगारे पञ्चकाय पावए ॥१४॥ अर्थ-( एवमादायमेदावीके) एरीते पंमित पुरुपे अवधारीने (अप्पणोगिदिमुघरे के०) पोतानो ममत्व खनाव उमरे एटले स्वजनाटिकने विपे ममत्व नकरे (या रिपंचवसंपळेके०) आर्यजे वीतराग प्रणीत मोदमार्गरूप धर्म तेने आदरे तेधर्म केवो तोके (सञ्चधम्ममगोवियंकेस) सर्व धर्ममाहे प्रधान अगोपित एटले अदूपित प्रगट ॥१॥ हवे शुइधर्म परिझान जेरीते थाय तेरीते कहे. (सहसंमइएणचाके० )जाति स्मरणादिके करी तथा पोतानी मतिये करी जाणीने (वाके०) अथवा थन्य गुर्वादिक पाथी (धम्मसारंसुणेतुके०) धर्मनो सार जे चारित्र तेने सांजलीने अंगीकार करे (स मुछिएउयणगारे के०) पंमित वीर्य संपन्न एवो साधु संयमने विषे उद्यमवंत थको (पचस्कायपावए के० ) पापकर्म जे सावद्यानुष्ठान तेने पञ्चरके एटले निराकरे ॥१॥ ॥ दीपिका-सर्वम नित्यमेवमादाय एवं ज्ञात्वा मेधावी आत्मनोगृर्षि ममत्वमुरेत् त्यजेत् धार्य मोदमार्गमुपसंपायेंताधितिप्ठेदाश्रयेत् । किंनूतं सर्वैः कुतीर्यधर्मेरकोपितोऽ दृपितश्च ॥१३॥ धर्मसारं धर्मरहस्यं ज्ञात्वा (सहसंमइएइत्यादि)ज्ञातेनतीर्थकरादिन्योवा अखा. चारित्रं प्रतिपद्यते । उपस्थितउत्तरोनरगुणसंपनवेऽन्युद्यतोऽनगारः प्रत्याख्यात निराकृतं पापं येन सप्रत्याख्यातपापकः स्यात् ॥ १४ ॥ । टीका-यपिच । (एवमादायेत्यादि) श्रनित्यानि सर्वाण्यपि स्थानानीत्येवमा दायावधार्य मेधावी मर्यादाव्यवस्थितः सदसविवेकी वा यात्मनः संबंधिनी गृधि गाच्यं ममत्वमुझरेदपनयेन्ममेदमहमस्य सामीत्येवं ममत्वं क्वचिदपि न कुर्यात् । तथा । श्रारालातः सर्वहेयधर्मेन्यश्त्यायोमोदमार्गम्तमुपसंपयेताऽधितिष्ठेत् समाश्रये दिति । किंनूतं मार्गमित्याह । सर्वैः कुत्तीर्थकधमैरकोपितोऽपितः स्वमहिम्नैव दूप पितुमशक्यत्वात् प्रतिष्ठां गतः । यदिवा संवैधमः सनावैरनुष्ठानरूपैरगोपितं कृत्सित कर्नव्यानावात् प्रकटमित्यर्थः ।। १३ ।। सुधर्मपरिझानंच यथा नवति तदर्शयितुमाह । (सहसंमइएश्न्यादि) धर्मस्यसारः परमार्योधर्मसारस्त झालाऽवयुश्य । कथमिति दर्श । म ३६४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्टमाध्ययनं. यति। सहसम्मत्या स्वमत्यावा विशिष्टानिनिबोधिकझानेन श्रुतज्ञानेनावधिज्ञानेन वा स्वप रावबोधकत्वात् ज्ञानस्य तेन सह धर्मस्य सारं ज्ञात्वेत्यर्थः । अन्येन्योवा तीर्थकरगण धराचार्यादिन्यश्लापुत्रवत् श्रुत्वा चिलातपुत्रवता धर्मसारमुपगंडति । धर्मस्य वा सारं चारित्रं तत्प्रतिपद्यते तत्प्रतिपत्नीच पूर्वोपानकर्मक्ष्यार्थ पंडितवीर्यसंपन्नोरागादिबंधन विमुक्तोवालवीर्यरहितउत्तरोत्तरगुणसंपत्तये समुपस्थितोऽनगारः प्रवर्धमानपरिणामः त्याख्यातं निराकृतं पापकं सावद्यानुष्ठानरूपं येनाऽसौ प्रत्याख्यातपापकोनवतीति ॥१॥ जं किंचुवक्कम जाणे, आनरकेमस्स अप्पणो ॥ तस्सेव अंतरा खिणं, सिकं सिरकेड पंमिए ॥२५॥जदा कुम्मे सअंगाई, स ए देदे समाहरे ॥ एवं पावाई मेधावी, असप्पेण समाहरे॥१६॥ अर्थ-(जंकिंच के०) जे कोइ प्रकारे करी (थप्पणो के ) पोतानो (श्रानरकेम स्तके) खेमे कुशले करी थायुष्यनो (उवक्कमंजाणेके०) उपक्रम एटले विनाश जाणे अर्थात् पोतार्नु मरण जाणे (तस्सेवअंतराखिप्पंके०) तेना अंतराले एटले विचाले दिन एटले उतावलो (सिरकंसिरकेडमिएके०) ते पंमित संपणारूप शिक्षा शीखे थने ते शि झाने मरणावधि सुधि धंगीकार करे ॥१५॥ (जहाके) जेम (कुम्मेसअंगाईके०) कांचवो पोताना थंग तथा हाथ मस्तकादिक उपांगने (सएदेहेसमाहरे के०) पोताना देहने विषे गोपवे (एवं के०) एरीते ( मेधावी के०) पंमितजे ते पण (पावाई के.) पापजे सावद्यानुष्ठान रूप तेने (असप्पेण के०) अध्यात्म एटले सम्यक दर्शन झा नादिक नावनायें करी (समाहरे के) उपसंहरे एटले मरण काल सुधी संक्षेप पायें करी पापकर्मने नि:रे ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-आयुःदेमस्य स्वायुपउपक्रम दयं जानीयात् ज्ञात्वा च तम्योपक्रमस्य कालस्य वा अंतराले दिप्रमेवधनाकुलः पंमितः संलेखनारूपां शिक्षा नक्तपरिझेंगितमर णादिकां वा शिदेत् ॥१॥ यथा कूर्मः स्वान्यंगानि स्वके देहे समाहरेजोपायेत् एवं मेधावी पंडितः पापानि पापानुष्ठानान्यध्यात्मना सम्यक् ज्ञानादिनावनया समाहरेउपसंहरेत्॥१६ ॥ टीका-किंचान्यत् (जंकिंचुवकममित्यादि) उपक्रम्यते संवय॑ते यमुपनीयते थापुर्येन सवपक्रमस्तं य कंचन जानीयात् । कस्यायुःदेमस्य स्वायुपति । इदमुक्त नव ति । वायुप्कस्य येन केनचित्प्रकारेणोपकमोनावी यस्मिन्या काले तत्परिहाय तस्योपक मस्प कालस्यवा अंतराले क्षिप्रमेवाऽनाकुलोजीवितानाशंसी पंमित्तोविवेकी संलेखना

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३६५
नुरूपां शिक्षा जतपरिझेगितमरणादिकां वा शिद्देत् । तत्र ग्रहणशिया यथावन्मरण
विधि विझायाऽऽसेवनाशिदया सेवेतेति ॥१५॥ किंचान्यत् । (जहाकुम्मेइत्यादि)। यथेत्यु
दाहरणप्रदर्शनार्थः । यथा कूर्मः कन्चपः स्वान्यंगानि शिरोधरादीनि स्वके देहे समाहरेजोप
येदव्यापाराणि कुर्यादेवमनयैव प्रक्रियया मेधावी मर्यादावान सदसदिवेककी वा पापानि
पापरूपाण्यनुष्ठानान्यध्यान्मना सम्यक् धर्मज्ञानादिनावनया समाहरेउपसंहरेन्मरणकाले
चोपस्थिते सम्यक्संलेखनया संलिखितकायःपंमित्तमरणेनाऽऽत्मानं समाहरेदिति ॥१६॥
सादरे दवपाएय, मणं पंचेंदियाणिय ॥ पावकं च परीणाम, नासा
दोसंच तारिसं॥१७॥ अणुमाणंच मायंच, तं पडिन्नाय पंमिए ॥ (पागं
तरं अश्माणं च माश्च तं परिणाय पंडिए) वितीय पागंतरं (सुयंमे
इदमेगेसिं, एवं वीरस्स वीरियं (तृतीय पागंतरं । आयतई समादा
य एवं वीरस्स वीरियं)॥ सातागारवणिदुए, वसंते गिदेचरे॥१०॥
अर्थ-(साहरे हनपाएयके०) काचवानी पेरे हाथ पग अंगोपांगादिकने गोपवीराखें
(मपंपंचेदियाणियके ) तथा मनना थकुशल व्यापार तथा ओबादिक सर्व इंद्रिांना विषय
थकी निवर्ने तथा (पावकंचपरीणामके) मननो पाप मय परिणाम एटले मानो थनिप्राय
(नासादोसंचतारिसके०) ज्यारे का प्रयोजन पडे त्यारे तेवोजजे पापरूप नापानो दोप
तेने पण संवरे॥१॥ तथा को पूजा सत्कार करे तेवारे मान टालq ते थाश्री कहे.
(घणुमाणंच मायंचके०)अल्पमान थल्पमाया थने चकारथकी यनुक्रमे कोष तथा लोन
पण लेवो (तपडिन्नाय पंमिए के तेने जाणीने पंमित विवेकी जन होयते अंही पा
तांतरे अश्माएमिति थत्यंतमान थत्यंतमाया तेमन थत्यंत कोषयने लोन एनो सर्वथा
प्रकारे त्याग करे एम पण कहुंचे बीडं पाठांतर (सुर्यमे हमेगेसिं के०) एरीते में गु
रुनी पाउरोथी सम्यक् प्रकारे सांजव्यु के (एपंवीरस्स वीरियं के०) एक्रोधादिकना जय
थी वीर पुरुपर्नु वीर्य पराकम जाणवू पण जे संग्राममां शत्रुने ह ऐते परमार्थे वीर
शुजट नकहेवाय तीजुंपागंतर (धायतके०) मोदनो थर्थि यात्मतिष्ट एयो साधु (स
मादायके.) ते चारित्रने रुडीरीते ग्रहण करीने पठी क्रोधादिकने जीतवानो उद्यम करे
(एपंवोरस्सपीरियंके०) ए प्रकारे वीर पुरुपर्नु वीर्य जाणवो तथा (सातागारवणिदुए
के०) सातागारवने विपे निनृत एटले थनुयुक्त थर्थात् साता गारवे करी रहित तथा
(उपसंतेणिहेचरे के०) उपशांत एटले कपायना जीतवा यकी दमावान् तथा माया
रहित उत्तो संपमानुष्टान याचरे ए शुक्ष मार्गनो नाव जाणवो ॥१७॥

वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. ॥ दीपिका-अनशने शेपकाले वा. हस्तौ पादौच संहरे च्यापारानिवर्तयेत्। तथा मन श्चित्तं पंचेंझ्यिाणि च विपयेज्योनिवर्तयेत् पापकमशुनं परिणामं नापादोपं च सावद्या जापां संहरेत्॥१७॥ यायतार्थ मोहं सुष्टु आदाय गृहीत्वा कामक्रोधादिकं जयेत् एत क्षीरस्य वीरत्वं तथा सातगौरवं सुखशीलता तत्र निनृतोऽनुद्यमउपशांतः दमावान् नविद्यते निहा माया यस्यासावनिहोमायाप्रपंचरहितश्चरेत्संयमे ॥ १७ ॥ ॥ टीका-संहरणप्रकारमाह (साहरेत्यादि) पादपोपगमने इंगितमरणे नंतपरिज्ञा यां शेपकाले वा कूर्मवक्षस्तौ पादौ च संहरेक्यापारान्निवनयेत् । तथा मनोऽतःकरणं तच्चाऽकुशलव्यापारेन्यो निवर्तयेत् । तथा शब्दादिविपयेन्योऽनुकूलप्रतिकूलेन्योऽरक्ताद टतया श्रोत्रंडियादीनि पंचाऽपीडियाणि । चशब्दः समुच्चये । तथा पापकं परिणाममैहि कामुष्मिकारांसारूपं संहरे दित्येवं नापादोपंच तादृशपापरूपं संहरेत् मनोवाकाय गुप्तः सन् मुर्लनं संयममवाप्य पंमितमरणं वाऽशेपकर्मदयाथ सम्यगनुपालयेदिति । तंच संयमे पराकममाणं कश्चित् पूजासत्कारादिना निमंत्रयेत् । तत्राऽऽत्मोत्कर्पोन का यति दर्शयितुमाह ॥ १७ ॥ (अपमाणं चेत्यादि) चक्रवर्त्यादिना सत्कारादिना पूज्य मानेनाऽपुरपि स्तोकोऽपि मानोऽहंकारोन विधेयः किमुत महान । यदि वोत्तममरणो पस्थितेनोयतपोनिष्टप्तदेहेन वा अहोऽहमित्येवंरूपस्तोकोऽपि गर्वोन विधेयः । तथा पंमुरार्ययेव स्तोकाऽपि माया न विधेया किमुत महतीत्येवं क्रोधलोनावापि न विधेयावि ति । एवं विविधयापि परिझया कषायांस्तदिपाकांश्च परिज्ञाय तेच्योनिवृत्ति कुर्यादिति । पानांतरंवा । अश्माणंचमारंच तंपरिप्लायपंभिए। अतीव मानोतिमानःसुनूमादीनामिव तं सुखावहमित्येवं शाला परिहरेत्। इदमुक्तं नवति।यद्यपि सरागस्य कदाचिन्मानोदयः स्या तथाप्युदयप्राप्तस्य विफलीकरणं कुर्यादित्येवं मायायामप्यायोज्यं । पानांतरंवा । (सुयं मे इहमेगेसिं, एयं वीरस्स बीरियं ।) येन बलेन संग्रामशिरसि महति सुनटे परानीकं वि जयते तत्परमार्थतोवीर्य ननवत्यपितु येन कामक्रोधादीन् विजयते तदारस्य म हापुरुषस्य वीर्य मिदवाऽस्मिन्नेव संसारे मनुष्यजन्मनि चेकेषां तीर्थकरादीनां संबंधि वाक्यं मया श्रुतं, वा । पाठांतरंवा। (थायत समादाय, एवं वीरस्स वीरियं) श्रा यतोमोदोऽपर्यसितावस्थानत्वात् । सचाऽसावर्थश्च तदोवा तत्प्रयोजनोवा सम्यक दर्शनशानचारित्रमार्गः सयायतार्थस्तं दृष्ट्वाऽऽदाय गृहीत्वा योधृतिवनकामक्रोधादि विजयाय च पराक्रमते । एतदारस्य वीर्य मिति यतमासीत् किंतु वीरस्य वीरत्वमिति तयथानवति तत्तथारख्यात । किंचाऽन्यत् सातगौरवं नाम सुखशीलता तत्र निनृत स्तदर्थमनुयुक्तइत्यर्थः। तथा क्रोधाग्निजयाउपशांतः शीतीनूतः शब्दादिविपयेन्यो रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३देश ऽप्यनुकूजप्रतिकूलेन्योऽरक्तविटतयोपशांतोजितेश्यित्वाचेन्योनिवृत्तति । तथा निहन्यं ते प्राणिनः संसारे यया सा निहा माया नविद्यते सा यस्याऽसावनिहोमायाप्रपंच रहितत्यर्थः। तथा मानरहितोलोनवर्जितइत्यपि इष्टव्यं । सचैवंचूतः संयमानुष्ठान चरेत् कुर्यादिति । तदेवं मरणकालेऽन्यदा वा पंडितोवीर्यवान् महावतेपूद्यतः स्यात् । तत्राऽपि प्राणातिपातविरतिरेव गरीयसीति कृत्वा तत्प्रतिपादनार्थमाह 1 ( उडमहे तिरियंवा जेपाणा तसथावरा ॥ सबउ विरतिं कुका, संति निवाणमाहिय॥१॥) थयंच *जोकोन सूत्रादर्शपु दृष्टष्टीकायांतु दृष्टइति कृत्वा निखितउत्तानार्यश्चेति ॥ १७ ॥ पाणेय पाश्वाएजा, अदिन्नं पियणादए॥ सादियं ण मुसंवूया एस धम्मे बुसीमन ॥ १॥ अतिकम्मति वायाए,मणसा वि न पत्रए। सबळ संतुझे दंते, आयाणंसु समादरे ॥२०॥ अर्य-(पाणेयणाश्वाएका के०) प्राणीजना प्राणने हणे नही (थदिन्नं पिया दए के०) तथा दंत शोधनमात्र पण यदत्त जीए नही (सादियणमुसंवूया के ) मा या सहित मृपावाद न बोले केम के परवंचना निमित्त जे मृपा बोलाय वे ते मायावि ना बोलातुं नथी किंतु माया सहितज बोलायचे ते माटे मृपानी थादि ते मायाज जाणवी तेवी मायाने परिहरे त्यागे (एसधम्मेवुसीम के०) संयमवंतनो तथा जी तेंश्यि साधुनो एहिज धर्म सत्य जाणवो ॥ १ ॥ (थतिकम्मंतिवायाए के०) महा प्रतोतुं अतिक्रम एटले उलंघन करवानी वचने करी (मणसाविनपठए के०) तथा मने करी पण प्रार्थना करे नहीं ए बन्नेना निपेधवा थकी त्रीजो कायानो अतिकम दूर थकीज निषेध्यो एम योतानी मेलेज जाणी लेवो (सव-संवुमेदंते के०) सर्व थकी करण करावण तथा अनुमतियें करी वाह्यान्यंतर नेदेकरी संवृत गुप्तेश्यि एवो वतो (थायाणं सुसमाहरे के०) यादान एटले सम्यक् दर्शनादिकनुं ग्रहण करे तथा सुष्टुया हार ग्रहण करे एम यहण करेली चारित्रने सम्यक् प्रकारे शुरू क्रियासहित पाले.॥२०॥ ॥ दीपिका-प्राणिनां प्राणान् नातिपातयेत् परेणाऽदत्तं किचिन्नादीत नगृहीयात् सहयादिना मायया वर्तते इति सादिकं समायं मृपावादं न ब्रूयात् ।परवंचनार्थ मृपावा दोऽधिक्रियते च न मायामंतरेण स्यात्ततोमृपावादस्य माया यादिनूता ! कोथः । योहि परवंचनार्थ समायोमृपावादः सत्यज्यते । यस्तु संयमगुप्त्यर्थ नमया मृगादृष्टाऽत्यादि कः स न दोपाय (एसधम्मोबुप्तीमउत्ति ) वस्तुमतः वस्तूनि ज्ञानादीनि विद्यते यस्य स वस्तुमान साधुमास्य अथवा वश्यस्य वशीहतेंश्यिस्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ यतिक्रमं महान .. ३६७ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्ठमाध्ययनं. तातिचारश्त्येवंचूतं वा मनसापि न प्रार्थयेत् । कायेनापि सर्वतः सबाह्यान्यंतरतः संव तोगुप्तोदांतइंडियदमेन बाटानं सम्यक्दर्शनादिकं सुष्टु थाहारं गृहीयात् ॥ २७ ॥ ॥ टीका-किंच (पाणेइत्यादि) प्राणप्रियाणां प्राणिनां प्राणान्नातिपातयेत् । तथा परेणाऽदत्तं दंतशोधनमात्रमपि नाददीत नगृएहीयात् । तथा । सहादिना मायया वन तइति सादिकं समायं मृपावादं न ब्रूयात् । तथाहि । परवंचनार्थ मृषावादोऽधिक्रियते सच न मायामंतरेण नवतीत्यतोमृपावादस्य माया आदिनूता वर्तते । इदमुक्तं नवति । योहि परवंचनार्थ समायोमृपावादः सपरिदियते । यस्तु संयनगुप्त्यर्थ नमया मृगाउप लब्धाश्त्यादिकः सन दोषायेति । एपयः प्राक् निर्दिष्टो धर्मः श्रुतचारित्राव्यस्वजावोवा (बुसीमत्ति ) गंदसवानिर्देशार्थस्त्वयं । वस्तूनि ज्ञानादीनि ततोज्ञानादिमतइत्यर्थः । यदिवा । (बुसीमनत्ति) वश्यस्य धात्मवशगस्य वश्यें श्यिस्येत्यर्थः ॥ १५ ॥ अपिच (अकमतीत्यादि) प्राणिनामतिक्रमं पीडात्मकं महाव्रतातिकमंवा मनोऽवधतया पर तिरस्कारंवा इत्येवंनूतमतिक्रमं वाचा मनसाऽपिन प्रार्थयेत् । एतद्यनिपेधेच कायातिक मोदूरतएव निषि-धोनवति । तदेवं मनोवाकायः कृतकारितानुमतिनिश्च नवकेन देना तिक्रमं न कुर्यात् । तथा इंडियदमनेन तपसा वा दांतः सन् मोदस्यादानमुपादानं सम्य गदर्शनादिकं मुद्युक्तः सम्यग्विस्रोतसिकारहितथाहरेत् थाददीत गृहीयादित्यर्थः॥२०॥ कडंच कज्जमाणंच, आगमिस्संच पावगं ॥सवंतं गाणुजाणंति, आयगुत्ता जिदिया ॥२२॥ जे अबुधा महानागा, वीरा अस, मत्त दसिणो ॥ असुझं तेसि परकतं,सफलं होइ सबसो॥२॥ थश-(कडंचकळमाणंच के) साधुने उद्देशीने जे कोइ अनार्य पुरुपे क एवं जे पाप तथा वर्तमान काले जे पाप करेने (थागमिस्संचपावगंके)तथा'यागामिक काले जे पाप कर्म सावद्यानुष्ठान श्रारंजादिक साधुने अर्थ जे करशे (सत्वंतंणापुजाणं ति के) ते सर्वने मन वचन अने कायायें करी अनु मोदे नही ते कोण अनुमोदे नही तोके (श्रायगुत्ताजिदिया के०) जे महानुनाव धात्मगुप्त जितेंश्यि होय ते एवा पाप रुत्यने अनुमोदे नही. ॥ २१ ॥ (जेयबुद्धामहानागा के०) जे अबुद्ध तत्व मार्गना अजाण परंतु व्याकर्णादिक नणेला तेथी लोक मांहे पूज्य मोटा केवाय एवा (वीरा के०) वीर पुरुप पण (असमन्दसिणो के ) सम्यक्त्व परिज्ञान थकी विकल होय (थसुदंतेसिपरकत के) एवा पुरुषy जे कांश दान तप नियमादिकने विपे प राक्रम एटले उद्यम ते यशुक्ष जावो (सफलंहोसबसो के.) ते सर्व कर्मबंधना - रायधनपतसिंघ बहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३६ए कारणने विपे सफल थाय पण मूर्व वैद्यनी चिकित्सानी पेरे कर्म निर्जराना कारण ने विपे सफल न थाय ॥२२॥ ॥ दीपिका-साधूद्देशेन यदन्यः कृतं पापकं कर्म तथा वर्तमाने काले क्रियमाणं तथा थगामिकाले यकरिष्यते तत्सर्व नानुजानंति नानुमोदंते प्रात्मगुप्ताजितेंझ्यिाः सा धवः ॥ २१ ॥ अवुधाअज्ञातपरमार्थाव्याकरणशुष्कतर्कादिझानेन जातमदायपि तत्वा नवबोधादशातपरमार्थाएव । यमुक्तं । शास्त्रावगाहपरिघनतत्परोपि नैवावुधः समनि गति वस्तुतत्वं ॥ नानाप्रकाररसनावगतापि दर्वी स्वादं रसस्य सुचिरादपि नैव वेत्ति॥१॥ अबुधायपि महानागाः । नागशदः पूजावाची। कोर्थः । थपंडितायपि त्यागादिगुणै लॊकपूज्यावीराः सुनटवादं वदंतोप्यसम्यक्दर्शनामिथ्यादृष्टयइत्यर्थः । तेषां बालानां पराक्रांतमनुष्ठानमगुरू नदिहेतु प्रत्युत कर्मबंधाय तत्पराक्रांतं सहफलेन कर्मबंधन वर्ततइति सफलं सर्वतः स्यात् ॥ २५ ॥ ॥ टीका-तथा किंचाऽन्यत् । (कडंवेत्यादि) । साधूदेशेन यदपरैरनार्यकल्पैः कृतम नुष्ठितं पाप कर्म तथा वर्तमानेच काले क्रियमाणं तथाऽऽगामिनिच काले यत्करिप्य ते तत्सर्व मनोवाकायकर्मनिर्नानुजानंति नाऽनुमोदंति तपनोगपरिहरेणेति नावः । यद्यप्यात्मार्थ पापकं कर्म परैः कृतं क्रियते करिष्यते च । तद्यथा । शत्रोः शिरश्चिन्नं वि यते चेत्स्यतेवा तथा चौरोहतोहन्यते हनिप्यते वा इत्यादिकं परानुष्ठानं नाऽनुजा नंति नच बहुमन्यते । तथाहि । यदि परः कश्चिदगुनाहारेणोपनिमंत्रयेत्तमपि नानुमन्यंतइति । कएवंनूतानवंतीति दर्शयति । यात्माऽकुशलमनोवाकायनिरोधेन गु सोयेषां ते तथा जितानि वशीकतानि इंडियाणि श्रोत्रादीनि यैस्ते तथा एवंनूताः पापकर्म नाऽनुजानंतीति स्थितं ॥ २१ ॥ अन्यञ्च (जेयावुझाइत्यादि) ये केचना माधर्म प्रत्यविज्ञातपरमार्थाव्याकरणगुष्कतर्कादिपरिझानेन जाताऽवलेपाः पंमित मानिनोऽपि परमार्थवस्तुतत्वाऽनवबोधादवुदाइत्युक्तं । नच व्याकरणपरिझानमात्रेण सम्यक्त्तव्य तिरेकेण तत्वावबोधोनवतीति । तथा चोक्तं । शास्त्रावगाहपरिघटनतत्परोड पि नवाऽयुधः समनिगढति वस्तुतत्वं ॥ नानाप्रकाररसनावगताऽपि दर्वी, स्वादं रसस्य सुचिरादपि नैव वेत्ति ॥१॥ यदिवाऽबुझाश्व वालवीर्यवंतस्तथा महांतश्ते नागाश्च महा नागाः । नागशब्दःपूजावचनः । ततश्च महापूज्या त्यर्थः । लोकविश्रुताइति । तथा वो राः परानीकनेदिनः सुनटाइति । इदमुक्तं नवति पंमितायपि त्यागादिनिर्गुगलोकपू ज्याः । थपिच । तथा सुनटवादं वहंतोऽपि सम्यक्तत्वपरिझानविकलाः केचन नवंतीति दर्शयति । न सम्यगसम्यक तनावोऽसम्यक्त्वं तदूष्टं शोनं येषांते तथा मिथ्यादृष्टयइत्य ३७० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे अष्टमाध्ययनं. थः। तेपां च बालानां यत्किमपि तपोदानाध्ययनयमनियमादिपु पराक्रांतमुद्यमकतस्तद गुआमविशुधकारि प्रत्युत कर्मबंधाय नावोपहतत्वात् सनिदानवादेति कुवैद्यचिकित्सा वक्षिपरीतानुबंधीति । तच्च तेषां पराक्रांत सहफलेन कर्मबंधेन वर्ततऽति सफल सर्वग इति सर्वाऽपि तक्रिया तपोनुष्ठानादिका कर्मबंधार्यवेति ॥ १२ ॥ जेय बुद्धा महानागा, वीरा सम्मत्तदंसिणो।सुदंतेसिं परकंतं, अफलं होऽ सबसो॥२३॥ तेसिंपि तवो असुझो, निरकंता जे महाकुला ॥ जन्ने वन्ने वियाणंति, नसिलोगं पवेऊए ॥ १४ ॥ अर्थ-(जेयःक्षामहानागा के०) जे चुक्ष तल मार्गना जाए एवा तीर्थकरादिक मोटा पूज्य -पुरुष (वारासम्मत्तदसिणो के०) घनघाती कर्म विदारवाने सूरवीर सम्यं क्व दृष्टि होय (सुदंतेसिंपरकंतं के०) तेमनो जेटलो नियमादिक क्रिया अनुष्ठा नने विपे उद्यमने ते सर्व गुरू निर्मन जाणवो (अफ होइसबसो के०) ते सर्व उ द्यम कर्मबंधना कारणने विपे अफल थाय किंतु सुवैद्यचिकित्सानीपेरे ते कर्म निर्जरा नुज कारण थाय ॥३॥ तेतिपितवोधसुबोके०) तेनुं तपजे अनशनादिक ते पण अगुड़ जाणवू ते कोर्नु अशुम जाणवु तोके(निरकंताजेमहाकुनाके०)जेमोटा इक्ष्वाकादिक कुल तेथकी नीकलीने चारित्रिया यया उता पण (जन्नेवन्नेवियाणंति के) जे मुनीश्वर पू जा सरकारने अय तप करे तेनो तप पण निःफल माटे अशुद्ध जाणवो अने जे त प करतां अनेरा गृहस्थादिक जाणे नही (नसिलोगंपवेडए के) जे तपमा पोतानी श्लाघा प्रसंसा नबोले ते तप आत्मनेहिते जाणवो ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-ये बुझाझाततत्वामहाजागामहापूजानाजोवीराः सम्यक्दर्शनास्तज्ज्ञा स्तेषां यत्पराक्रांतमनुष्ठितं तत् शुभमफलं कर्मबंधरहित नवति सर्वतः ॥२३ ॥ महत्कु सं येपांते महाकुलानिष्क्रांताः प्रत्रजितास्तेषामपि पूजासत्काराद्यर्थ यत्नपस्तदशु स्यात् यत्तपः क्रियमाणं नान्ये विजानंति तत्कार्य नैवात्मश्लाघां प्रवेढयेत् प्रकाशयेत्॥ २४ ॥ ॥ टीका-सांप्रत पंमितवीर्येणाधिकृत्याह । (जेयबुझाइत्यादि) ये केचन स्वयंवुधास्ती थकराद्यास्तलिप्यावा बुधबोधितागणधरादयोमहानागामहापूजानाजोवीराः कर्मविदार पसहिलवोहानादिनिर्वा गुणैर्विराजंततिवीराः । तथा सम्यक्त्वदर्शिनः परमार्थतल वेदिनस्तेषां जगवतां यत्पगक्रांत तपोऽध्ययनयमनियमादावनुष्ठित तल-मवातं निरु परोधं सातगौरवशल्यकषायादिदोपाकलंकितं कर्मप्रतिबंधमफलं नवति तन्निरनुबंधनि रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३७ जरार्थमेव नवतीत्यर्थः । तथाहि । सम्यकदृष्टीनां सर्वमपि संयमतपःप्रधानमनुष्ठान जवति संयमस्य चानाश्रयरूपत्वात् तपसश्च निर्जराफलत्वादिति । तथाच पश्यते । (संयमेणएहयफलेतवेवोदाराफलेति) ॥ २३ ॥ किंचाऽन्यत् (तसिंपीत्यादि) मह स्कुलमिदवाकादिकं चेपांते महाकुलालोकविश्रुताः शौर्यादिनिर्गुणैविस्तीर्णयशसस्तेपा मपि पूजासत्काराद्यर्थमुत्कीर्तनेन वा यचपस्तदशुई नवति । यञ्च कियमाणमपि तपो नैवाऽन्ये 'दानश्रक्षादयोजानंति तत्तथानूतमात्मार्थना विधेयं । अतोनेवात्मश्लाघां प्रवेदयेत् प्रकाशयेत् । तद्यथा । हेपत्तमकुलीन इन्योवा सांप्रतं पुनस्तपोनिष्टप्तदेहाति । एवं स्वयमाविष्करगेन न स्वकीयमनुष्ठानं फल्गुतामापादयेदिति ॥ २५ ॥ अप्पपिंमासि पाणासि, अप्पं नासेज सुबए ।। खंते निनिबुझे दंते, वीतगिझा सदा जए॥५॥ जाणजोगं समादह, कायं विन्सेज सबसो॥ तितिकं परमं णचा आमोकाए परिवएका सित्ति बेमि ॥२६॥ इतिश्रीवी रिश्नाममध्मयणं सम्मत्तं ॥ अर्थ-(थप्पपिमासिपाणासिके) अल्पाहारनो जमनार तथा अल्प पाणीनो वापरनार (अप्पंनासेजासुब्बए के) तथा सुवति साधु अल्प नापणनुं करनार परने हि तरूप वचननु बोलनार (खंतेनिनितुझेदंतेके० ) मावंत क्रोधादिकना उपशम थकी कपायने अनावे सीतल परिणामि तथा इंडिनो दमनार (वीतगिहीके०) लोल्यता र हित (सदाजएके) एरीते साधु जे जे ते सर्व काल संयमने विपे यत्न करे ॥ २५ ॥ (माजोगंसमाहट्टके०) गुनध्यान एटले धर्मध्यानदिकना योग तेने सम्यक् थादरीने (कार्यविवसेजससोके) कायाना अकुशल योगनी प्रवर्तिनो त्याग करे सर्वथा प्रकारे हस्त पादादिके करी पण परने पीडा नकरे (तितिरकंपरमंणचा के०) तितिक्षा एटले परीसह धने उपसर्गनुं जे सहन करवू तेने परम प्रधान कर्म निर्जरा, कारण जाणीने (था मोरकाएपरिवएनासिके) ज्यांसुंधी मोद नपामे त्यांसुधी टीदा पाले तिबेमिनो यर्थ पूर्व पत् जाणवो ॥ २६ ॥ इतिश्रीवीर्यनामा थाउमा थध्ययननो अर्थ समाप्त थयो. ॥ दीपिका-यल्पं पिंडमनातीति यल्पपिंडाशी एवं पानेपि योज्यं । यदागमः। थम नुकृध्यिधप्पमाणे कवले थाहारेमाणे अप्पाहारे मुवालसकवलेहि श्रवमो थरिथा सोलसहिं १ नागयते ५ चवीसेहिं परणोमो थरिथरि थातीसेहिंपमाणवतो बीतीसहिं पुणेहारेनि । श्रतएवैकैकवलहान्या कनोदरता कार्या । एवं पाने उपकरणे च कनोदरतां कुर्यात् । यतं । योवीहारोपावनणि उवजोहोघोवनिहो । अघोवोवहिन A ३२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. वगरणो तस्सदुदेवा विपणमंतीति । अल्पं नापते यः सुव्रतः क्रोधाद्युपशमात् कांतोऽ निनिर्वृतोलोनालोनजयादनातुरोदांतोजितेंघियस्तथा चीतगृक्षिनिरीदः सदा यतेत सं यमे ॥ कपाया यस्य नोबिन्ना यस्य नात्मवशं मनः ।। इंख्यिाणि नगुप्तानि प्रव्रज्या तस्य जी विकेति ॥२५॥ ध्यानं धर्मध्यानादि तत्र योगोमनोवाकायव्यापारस्तं समाहत्य सम्यगा हत्य कार्य देहं सर्वतोव्युत्सृजेत् त्यजेत् तथा तितिदा दांतिपरीपदादिसहनरूपां प. रमा प्रधानां ज्ञात्वा आमोदाय सर्वकर्मयाय परिव्रजेत् संयमकियां कुर्यादिति।ब्रवीमी ति पूर्ववत् ॥५६॥ इतिश्रीसूत्ररूतांगदीपिकायां वीर्यारख्यमष्टमाध्ययनं समाप्त ॥ ७ ॥ ॥ टीका-अपिच अप्पपिमाश्त्यादि । अल्पं स्तोकं पिंममशितुं शीलमस्याऽसावल्प पिंमाशी यत्किचनाशीति नावः । तथाचाऽऽगमः । हेजंतवद्यासीयजनतवमहोवग यनिहा। जेणवतेणसंतुह, वीरमणि सितेअप्पा ॥ १ ॥ तथा (अक्कुमिमगमत्त प्पमाणेकवलेथाहरे माणे अप्पाहारे उवालसकवलेहिं ॥ २ ॥ अवडोमोयरिया । सोलसेदिंङनागपते ॥ चवीसंवमोदरियांसंपमापत्ते वत्तीसंकवलासंपुरसहारे ॥ ३ ॥ श्रतएकैककवलाहान्यादिनोदरता विधेया । एवं पाने उपकरणेवोचोनोदरतां विदध्या दिति । तथाचोक्तं । थोवाहारोथोवनपिउधजोहो, थोवनिदोय ॥ थोवोचहिचपकर ऐतस्सदुदेवाविपणमंति ॥ तथा सुव्रतः साधुरम्पं परिमितं हितं च नापेत सर्वदा विकथा रहितोनवेदित्यर्थः। नावातौदर्यमधिकल्याह । जावतः क्रोधाद्युपशमात् कांतः दांतिप्र धानस्तथाऽनिनिर्वृतोलोनादिजयान्निरातुरस्तथा इंडियनोभियदमनाहांतोजितेंडियः।। तथाचोक्तं । कषायायस्य नोबिन्ना, यस्य नात्मवशंमनः । इंडियाणि न गुप्तानि, प्रव्रज्या तस्य जीवनं ॥१॥ एवं विगता गृहिर्विषयेषु यस्य सविगतगृधिराशंसादोषरहितः सदा सर्वकालं संयमानुष्ठाने यतेत यत्नं कुर्यादिति ॥ २५॥ अपिच (काणजोगमित्यादि- । ध्यानं चित्तरोधलक्षणं धर्मध्यानादिकं तत्र योगोविशिष्टमनोवाकायव्यापारस्तं ध्यानयोगं समाहृत्य सम्यगुपादाय कापं देहमकुशलयोगप्रवृत्तं व्युत्सृजेत् परित्यजेत । सर्वतः मर्वेणाऽपि प्रकारेण हस्तपादादिकमपिपरपीडाकारिन व्यापारयेत् । तथा तितिदा क्षति परीपदोपसर्गसहनरूपां परमा प्रधानां ज्ञात्वा आमोदायाऽशेपकर्मक्ष्यं यावत्परिव्रजेदि ति संयमानुष्ठानं कुर्यास्त्वमिति । इति परिसमाप्त्यर्थे । बीमीति पूर्ववत् ॥ २६ ॥ स माप्तं चाऽटमं वीरव्यमध्ययनमिति ॥ हवे नवमुं अध्ययन प्रारंनियेयें. आठमा अध्ययनमां बाल, बने पंमितनुं वीर्य कमु तेमां पण पंमितना वीर्य जे धर्म ते धर्मने विपे साधु उद्यम करे तेमाटे या नवमां अध्ययनमा ते धर्मर्नु स्वरूप कहे.

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३७३ कयरे धम्मे अकाए, माहणेण मतीमता ॥ अंजुधम्मं जहात वं, जिणाणं तं सुणेहमे ॥ (पागंतरे । जणगातं सुणेहमे ॥ ॥१॥ मादणा खत्तिया वेस्सा,चंमाला अडवोकसा॥ एसिया वेसिया सद्दा, जेय आरंनणिस्सिया॥॥ यर्थ-श्रीसुधर्मस्वामि प्रत्ये श्रीजंबूस्वामि वे हाथ जोडीने पुने, के (माहोणम तीमता के०) माहण मतिमंत एटले केवली नगवंत एवा श्रीमहावीर देव तेणे (क यरेधम्मेयरकाए के०) सम्यक् प्रकारे करीने केवा प्रकारनो धर्म कह्यो एम श्रीजंबुस्सा मिये पुढचा थका, श्री सुधर्म स्वामि बोल्या, (थंजुधम्मं के०) श्रीवीतराग प्रणीत धर्म ते झजु एटले सरल शुरू (जहातचं के) साचो यथावस्थित (जिणाणंसुणेहमे केए) एवो धर्म श्रीतीर्थकरनें कहेलो तेढुं कटुडं ते तमे सांगतो पागंतरं (जणगात सुणेहमेके०) एवो धर्म ते यहो जन, एटले लोको ढुं कहुनु, ते प्रत्ये तमे सनिलो ॥१॥ (माहणाखनियावेस्ता के०) ब्राह्मण क्षत्रिय तथा वैश्य थने (चंमाला के) चांमाल निपाद (अउके) अथवा ( वोकसा के०) वोकसते अवांतरजाति तेमांजे ब्राह्मण बने शुश्यकी उत्पन्न थयो ते, निपाद एटलें चांमाल भने ब्राह्मण तथा वै श्यनी स्त्रीयी थयो ते अंबष्ठ, चंमालणी यने ब्राह्मण थकी थयो ते वोकस धंही माता पितानो पद जूदो जाणवो (एसिया के०) मृगलुब्धकः हस्तितापसादिक (वे सिया के ) वणिकादिक व्यापारमां बजीविका करनार (सुहा के०) शूइ करसणी प्रमुख (जेयमारंनपिस्सिा के०) इत्यादिक जे वे ते आरंनना करनार , तेमन वीजा पण पाखंमी प्रमुख पारंजना करनार अनेकठे. ॥२॥ ॥ दीपिका-अथ नवमाध्ययनं । पूर्वाध्ययने बालपंडितवीर्यमुक्तं पंडितवीर्यच तदेव य इमै प्रति उद्यम कुरुते यतोत्र धर्मः प्रोच्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (कतरेत्ति) जंवूनामा सु धर्माणमुद्दिश्याह । कतरोधर्मयाख्यातोमानेन श्रीवीरेण मतिमता ज्ञानवता । सुध मी याह । जुमवकं यथातथ्यं सत्यं जिनानां तं धर्म मम कथयतः शृणुत यूपं ॥१॥ब्राह्मणा. क्षत्रियावश्याश्चांडालायथ वोकसायवांतरजातीयाः। तद्यथा । ब्राह्मणेन शूद्या जातोनिषाद. । ब्राह्मणेनैव वैश्यायां जातोऽवष्ठः । तथा निपादेनांवष्ठयां जातो योकम । एपिकामृगलब्धकाहस्तितापसाश्च ये मांसदेतोZगान हस्तिनश्च एपंति वैश्यावणि जोमायामधानाः कजाजीविन गुहाः रुपीवनादयः येचान्ये नानाविधारं ननिश्रिताःशा ॥ टीका-यष्टमानंतरं नवमः समारन्यते ॥ यस्य घायमनिसंबंधः । श्हानंतराध्यय .. ३७४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. ने वालपंमितनेदेन विरूपं वीर्य प्रतिपादितं । यत्रापि तदेव पंडितवीर्य धर्म प्रति यद्य मं विधत्ते यतोधर्मः प्रतिपाद्यतइत्यनेन संबंधेन धर्माध्ययनमाया । अस्य चत्वार्यनुयो गाराणि उपक्रमादीनि प्राग्वत् व्यावर्णनीयानि । तत्राऽप्युपक्रमांतर्गतोऽर्थाधिकारोऽ पं । तद्यथा । धर्मोऽत्र प्रतिपाद्यतइति तमधिकृत्य नियुक्तिरुदाद । (धर्मोपुलुहिको जावधम्मेण एउ अहिगारो । एसेच होई धम्म, एसेवसमाहिमग्गोनि १ । (धम्मोपुवुद्धि छोइत्यादि)। मुर्गतिगमनधरणलक्ष्णोधर्मः प्राक् दशवैकालिकश्रुतस्कंधपष्ठाऽध्ययने ध मार्थकामाख्ये उद्दिष्टः प्रतिपादितः । इहतु नावेन धर्मेणाधिकारः एपएवच नावधर्मः पर मार्थतीधर्मोनवति । अमुमेवार्थमुत्तरयोरप्यध्ययनयोरतिदिशन्नाह । एपएवच नावसमा धिर्नावमार्गश्च नवतीत्यवगंतव्यमिति । यदि वैपएवच नावधर्मएपएवच नावसमाधि रेपएवच तथा नावमा!नवति नतेपां परमार्थतः कश्चिभेदः। तथाहि । धर्मः श्रुतचारि त्राख्यः दात्यादिलक्षणोवा दशप्रकारोनवेत् नावसमाधिरप्येवंप्रकारएव । तथाहि । सम्यगा धानमारोपणं गुणानां दांत्यादीनामिति समाधिः। तदेव मुक्तिमार्गोऽपि ज्ञानदर्शनचारित्रा रव्योनावधर्मतया व्याख्यातयितव्यति॥सांप्रतमतिदिष्टस्या पिस्थानाशून्यान्यार्थ धर्मस्यना मादिनिदेपं दर्शयितुमाह ।(णामंग्वणाधम्मो,दव्वधम्मोय नावधम्मोय । सचित्ताचित्तमीस ग,गिहावदाणेद वियधम्मोश) (नामंग्वणेत्यादि) नामस्थापनाव्यनावनेदाच्चतुर्धा धर्मस्य निक्षेपः।तत्राऽपि नामस्थापनेऽनाहत्य इशरीरनव्यगरीरव्यतिरिक्तोधर्मः सचित्ता चित्तमिश्र नेदात् त्रिधा । तत्राऽपि सचित्तस्य जीवचरीरस्योपयोगसहयोधर्मः स्वनावः। एवमचित्ता नामपि धर्मास्तिकायानां योयस्य स्वनावः सतस्य धर्मइति । तथाहि । (गश्वरकणउध म्मो, हाणलरकणोधहम्मोय । जायणं सबदवाणं, नहथवगाहलरकणं ।। । पुजला स्तिकायोऽपिग्रहणलक्षणइति । मिश्रव्याणां च दीरोदकादीनां योयस्य स्वनावः सत धर्मतयाऽवगंतव्यइति । गृहस्थानांच यः कुलनगरयामादिधर्मोगृहस्थेच्योगृहस्थानां वा योदानधर्मः सव्यधर्मोऽवगंतव्यति । तथाचोक्तं । धनं पानं च वस्त्रंच, बालयः श यनासनं । शुश्रूपा वंदनं तुष्टिः पुण्यं नवविध स्मृतं। १ । जावधर्मस्वरूपनिरूपणायाह । (लोऽयलोउत्तरित, विहोपुणहोंतिनावधम्मोउ । विहोवि विहति विहो, पंचविहो होंतिणायचो । ३ । (लोश्यइत्यादि) । नावधर्मोनोधागमतो विविधः । तद्यथा । लौकि कोलोकोत्तरश्च । तत्र लोकिकोविविधः । गृहस्थानां पाखंडिकानां च लोकोत्तर स्त्रिविधः। ज्ञानदर्शनचारित्रनेदात् । तत्राऽप्यानिनिबोधकं ज्ञानं पंचधा । दर्शनमप्यौपशमिक,सा स्वादन,झायोपशमिक,वेदक,दायिक नेदात् पंचविधं ।चारित्रमपि सामायिकादिनेदात् पं चविधं । गाथादाणि त्वेवं नेयानि । तद्यथा । नावधर्मोलौकिकलोकोत्तरदाष्टिधा । विविधोऽपि चायं यथासंख्येन विविधस्त्रिविधः। तत्रैव लौकिकोगृहस्थपाखंडिकजेदात् कि .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३७५ विधः । लोकोत्तरोऽपि ज्ञानदर्शनचारित्रनेदात् त्रिविधः । ज्ञानादीनि प्रत्येक त्रीस्यपि पं चधैवेति । तत्र ज्ञानदर्शनचारित्रवतां साधूनां योधर्मस्तं दर्शयितुमाह । (पासोसम्म कुसील, संघवोगकिरचट्टतीका सूयगडेयकयणे, धम्मंमि निकाइतएवं ॥४॥) पास घोसामेल्यादि)। साधुगुणानां पार्थ तिठंतीति पार्थस्थाः। तथा संयमानुष्टानेऽवसीदंती त्यवसन्नाः। तथा कुत्सितं शीतं येषांते कुशीनाएतैः पार्थस्थादिनिः सह संस्तवः परिचयः सहसंवासरुपोन किल यतीनां वर्तते कर्तुंमतः सूत्रकतेंऽगेधारव्येऽध्ययने एतस्मिन्निका चितं नियमितमिति ॥ गतोनामनिप्पन्नोनिदेपोऽधुना सूत्रानुगमेऽस्वनितादिगुणोपेत सूत्रमुचारयितव्यं । तबेदं । (कयरेइत्यादि) | जंबूस्वामी सुधर्मस्वामिनमुदिश्येदमाह । तद्यथा । कतरः किनूतोऽर्गतिगमनलक्ष्णोधर्मयाख्यातः प्रतिपादितो (माहणे ति) मा जंतून व्यापादयेत्येवं विनेयेपु वाक्प्रवृत्तिर्यम्याऽसी माहनोनगवान चोरवर्धमा नस्वामी तेन। तमेव विशिनष्टि । मनुतेऽवगति जगत्रयं कालत्रयोपेतं यया सा केवलज्ञा नारख्या मतिः सा यम्याऽस्तीति मतिमान तेनोत्पन्नकेवलज्ञानेन जगवतेति एप्टे सुधर्मस्या म्याद रागपजितोजिनास्तेपां संबंधिनं धर्म (अंजुमिति) मायाप्रपंचरहितत्वा दवकं । तथा (जहातचमिति ) यथावस्थितं मम कथयतः शृपुत यूयं । नतु य थाऽन्यैस्तीर्यकर्दनप्रधानोधर्मोनिहितस्तथा नगवताऽपीति (पागातरंवा) ते सुरोहमे) जायंतऽति जनालोकास्तएव जनकास्तेपामामंत्रणं हेजनकाः तयमै गृ पुत यूयमिति ॥ १ ॥ धन्वयव्यतिरेकान्यामुक्तोऽर्थः सूक्तोनवतीत्यतोयथोदिष्टप्रतिपद नूतोऽधर्मस्तदाश्रितांस्ताव दर्शयितुमाह । (माहणेत्यादि)। ब्राह्मणाः दात्रियावैश्या स्तथा चांमालाः अथ वोक्कसायवांतरजातीयाः। तद्यथा । ब्राह्मणेन ग्रन्यांजातोनिपादोत्रा मणेनैव वैश्यायांजातोऽवठस्तथा निषादेनांवष्ठयां जातोवोकसः । तथा एपितुं शीतमित्ये पिकामृगलुब्धकादस्तितापसाश्च मांसहेतोम॑गान हस्तिनश्च एण्यंति तथा कंदमूलफ लादिकं च । तथा ये चाऽन्ये पाखंडकानानाविधैरुपायैदयमेप्यंत्यन्यानिवा विपयसा धनानि ते सर्वेऽरये पिकाइत्युच्यते । तथा वैशिकावणिजोमायाप्रधानाफलीपजीविनः। तथा शुभशः रुपावसादयः । श्रानीरजातीयाः कियंतोवा वदयंतति दर्शयति। ये चाऽन्येव पसानानारूपसावद्यारननिश्रितायंत्रपीडननिर्माग्नकर्मीगारदाहादिनिः क्रियाविशेष जीवोपमईकारिणस्तेषां सर्वेपामेव जीवापकारिणां वरमेव प्रवर्धतऽत्युत्तर जोके कियेति। परिग्गन्निविधाणं, वैरं तेसिं पवडूः ॥ (पागंतरे पावं तेसिं पवड ) आरंजसंनिया कामा, नते ऽकविमोयगा ।।।आघाय किन्त्रमानें, नान विसएसियो॥ अन्ने हरंति तं वित्तं, कम्मी कम्महिं किचती॥४॥ जएगा ३७४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. ने बालपंमितनेदेन विरूपं वीर्य प्रतिपादितं । यत्राऽपि तदेव पंडितवीर्य धर्म प्रति याय मं विधत्ते अतोधर्मः प्रतिपाद्यतइत्यनेन संबंधेन धर्माध्ययनमायातं । अस्य चत्वार्यनुयो गधाराणि उपक्रमादीनि प्राग्वत् व्यावर्णनीयानि । तत्राऽप्युपक्रमांतर्गतोऽधिकारोऽ यं । तद्यथा । धर्मोऽत्र प्रतिपाद्यतइति तमधिकृत्य नियुक्तिकदाद । (धर्मोपुनुदिको नावधम्मेण एव अहिगारो । एसेच होइ धम्म, एसेवतमाहिमग्गोत्ति १ । (धम्मोपुबुदि होइत्यादि)। ऽर्गतिगमनधरणलक्षणोधर्मः प्राक् दशवैकालिक श्रुतरकंधपष्ठाऽध्ययने ध मार्थकामाख्ये उद्दिष्टः प्रतिपादितः । इहतु नावेन धर्मेणाधिकारः। एपएवच नावधर्मः पर मार्थतोधर्मोनवति । अमुमेवार्थमुत्तरयोरप्यध्ययनयोरतिदिशन्नाह । एपएवच नावसमा चिर्नावमार्गश्च नवत्तीत्यवगंतव्यमिति । यदि वैपएवच नावधर्मएपएवच नावसमाधि रेपएवच तथा नावमार्गोनवति नतेपां परमार्थतः कश्चिभेदः । तथाहि । धर्मः श्रुतचारि त्रारख्या होत्यादिलक्षणोवा दशप्रकारोनवेत्नावसमाधिरप्येवंप्रकारएव । तथाक्षिा सम्यगा धानमारोपणं गुणानां दात्यादीनामिति समाधिः। तदेव मुक्तिमार्गोऽपि शानदर्शनचारित्रा त्योनावधर्मतया व्याख्यातयितव्यति॥सांप्रतमतिदिष्टस्यापिस्थानाशून्यान्यार्थ धर्मस्यना मादिनिक्षेपं दर्शयितुमाह । (णामंग्वणाधम्मो,दवधम्मोय नावधम्मोय । सचित्ताचित्तमीस ग,गिहबदाणेदवियधम्मोश) (नामंग्वणेत्यादि) नामस्थापनाइव्यनावनेदाच्चतुर्धा धर्मस्य निक्षेपः तत्राऽपि नामस्थापनेऽनाहत्य इशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तोधर्मः सचित्ताचित मिश्र नेदात् त्रिधा । तत्राऽपि सचित्तस्य जीवहरीरस्योपयोगलक्षणोधर्मः स्वनावः। एवमचित्ता नामपि धर्मास्तिकायानां योयस्य स्वनावः सतस्य धर्मइति । तथाहि । (गइलरकणउध म्मो, हाणलरकणोथहम्मोय । जायणं सबदहाणं, नहथवगाहलरकणं ।। पुजला स्तिकायोऽपिग्रहालदणशति । मिश्रव्याणां च क्षीरोदकादीनां योयस्य वनावः सत धर्मतयाऽवगंतव्यइति । गृहस्थानांच यः कुलनगरयामादिधर्मोगृहस्थेच्योगृहस्थानां वा योदानधर्मः सव्यधर्मोऽवगंतव्यइति । तथाचोक्तं । यन्नं पानं च वस्त्रंच, बालयः श यनासनं । शुश्रूपा वंदनं तुष्टिः पुण्यं नवविधं स्मृतं। १ । जावधर्मस्वरूपनिरूपणायाह। (लोश्यलोचत्त रिच, विहोपुणहोंतिनावधम्मोच । ऽविहोवि वित्तिविहो, पंचविहो होंतिणायवो। ३ । (लोइयत्यादि) ।नावधर्मोनोवागमतो विविधः । तद्यथा । लौकि कोलोकोत्तरश्च । तत्र लौकिकोविविधः । गृहस्थानां पाखंडिकानां च लोकोत्तर स्त्रिविधः। झानदर्शनचारित्रनेदात् । तत्राऽप्यानिनिवोधकं ज्ञानं पंचधा । दर्शनमप्यापशमिक,सा सादन,झायोपशमिक,वेदक,दायिक चेदात् पंचविधाचारित्रमपि सामायिकादिनेदात् पं चविधं । गाथादाराणि त्वेवं नेयानि । तद्यथा ! नावधर्मोलौकिकलोकोत्तरनेदाद्विधा । विविधोऽपि चायं यथासंख्येन विविधस्विविधः। तत्रैव लौकिकोगृहस्थपाखंडिकनेदात कि , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. 3g, विधः । लोकोत्तरोऽपि शानदर्शनचारित्रनेदात् त्रिविधः । ज्ञानादीनि प्रत्येकं त्रीस्यपि पं चधैवेति । तत्र ज्ञानदर्शनचारित्रवतां साधूनां योधर्मस्तं दर्शयितुमाह । (पासोसम्म कुसीलें, संघवोपकिरचट्टतीका । सूयगडेयकुयणे, धम्ममि निकाइएवं ॥४॥) पास घोसम्मेल्यादि)। साधुगुणानां पार्थ तिटंतीति पावस्थाः। तथा संयमानुटानेऽवसीदंती स्यवसन्नाः।तथा कुत्सितं शीनं येते कुशीवाएतैः पार्थस्थादिनिःसह संस्तवः परिचयः सहसंवासरूपोन किल यतीनां वर्तते कर्तुमतः सूत्ररुतें गेधर्माख्येऽध्ययने एतस्मिन्निका चितं नियमितमिति ॥ गतोनामनिप्पन्नोनिदेपोऽधुना सूत्रानुगमेऽस्खनितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चार यितव्यं । तबेदं । (कयरेऽत्यादि)। जंबूस्वामी सुधर्मस्वामिनमुद्दिश्येदमाद । तद्यथा । कतरः किंजूतोऽर्गतिगमनलदाणोधर्मयाख्यातः प्रतिपादितो (माहणेणं ति) मा जंतून व्यापादयेत्येवं विनेयेषु वाक्प्रवृत्तिर्यस्याऽसी माहनोनगवान बोरवर्धमा नस्वामी तेना तमेव विशिनष्टि । मनुतेऽवगति जगत्रयं कालत्रयोपेतं यया सा केवलज्ञा नारख्या मतिः सा अभ्याऽस्तीति मतिमान् तेनोत्पन्न केवलज्ञानेन नगवतेति टष्टे सुधर्मस्खा म्याद रागपजितोजिनास्तेषां संबंधिनं धर्म (यंजुमिति ) शजु मायामपंचरहितत्वा दवकं । तथा (जहातञ्चमिति ) यथावस्थितं मम कथयतः शृणुत यूयं । नतु य थाऽन्पैस्तीकैर्दनप्रधानोधर्मो निहितस्तथा जगवताऽपीति (पागंतरंवा ) तं सुणेहमे) जायंतऽति जनालोकास्तएव जनकास्तेपामामंत्रणं हेजनकाः धर्म शू पुत यूयमिति ॥ १ ॥ अन्वयव्यतिरेकान्यामुक्तोऽर्थः सूक्तोनवतीत्यतोयथोदिष्टप्रतिपद नूतोऽधर्मस्तदाश्रितांस्तावदर्शयितुमाद । (माहणेत्यादि)। ब्राह्मणाः क्षत्रियावैश्या स्तथा चांमालाः अथ वोकसायवांतरजातीयाः। तद्यथा। ब्राह्मणेन शूद्यांजातोनिपादोबा ह्मणेनैव वैश्यायांजातोंऽवष्ठस्तथा निषादेनांवठ्या जातोवोकसः।तथा एपितुं शीतमित्ये पिकामृगलुब्धकादस्तितापसाच मांसहेतोर्मुगान् हस्तिनश्च एप्यंति तया कंदमूलफ लादिकं च । तथा ये चाऽन्ये पाखंडकानानाविधरुपायैनदयमेप्यंत्यन्यानिवा विषयसा धनानि ते सर्वेऽप्येषिकात्युच्यते । तथा वैशिकायणिजोमायाप्रधानाकलोपनीविनः। तथा शुभशः रुपीवलादयः । यानीरजातीयाः फियंतीचा वक्ष्यंतति दर्शयति। ये चाऽन्येव पिसदानानारूपसावद्यारंन निश्रितायंत्रपीडननि दनकौगारदाहादिनिः क्रियाविशेष जीवोपमईकारिणस्तेषां सर्वेषामेव जीयापकारिणां वरमेव प्रवर्धतऽत्युत्तर लोके क्रियेति। परिग्गदनिविधाणं, वरं तेसिं पवई ॥ (पागंतरे पावं तेसिं पवः) आरंजसंनिया कामा, नते ऽरकविमोयगा ॥३॥आघाय किच्चमाहेन, नाम विसएसियो। अन्ने हरंति तं वित्तं, कम्मीकम्मेहिं किचती ॥४॥ লা , ३७६ तीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. थर्थ-(परिग्गहे के) परिग्रह पिद, चतुप्पद, धन, धान्य हिरण्य, सुवर्णादिकने विपे ममत्व तेमां (निविधाणंके०) गृध बता (वेरंतेसिंपवईके ) एवा पुरुष धारंनना करनार तेने नि केवल वैरनी वृद्धि थायजे. अथवा पाठांतरे (पावंतेतिपवड़ई के) तेवा आरंजना करनार पुरुषोने जमदग्नि कतवीर्यनी पेरे पापनी वृद्धि थाय ज्यां जेरी ते प्राणीननी हिंसा करे त्यां तेरीते संसार मांहे उखना विनागी थाय. (आरंनसंनि याकामा के०) तथा कामनोगजे , ते आरंन संरत आरंने करी पुष्ट अनेक पाप ना कारणे कररी नखाने, (नतेउखविमोयगा के ) ते कारण माटे ते दुःख थकी बू टे नहीं ॥ ३ ॥ जेथकी प्राणीना प्राणने हणिये तेने (आघाय के०) मरण कहिए. ते मरणने यर्थे जे (किच्चमाहेके०) कृत्य करवु एटले मरणY जे कार्य करवू अर्थात् अग्निसंस्कार "जलांजली, प्रदान, पितृ पिंम, प्रमुख एटलावाना करीने पठी (नाश्न विसएसिणो के ) झाति, गोत्री, स्वजन, पुत्र, कलत्राटिक एसर्व विपयानिलापी बता होय तेमनुं उपार्जन करेलुं जे वित्त एटले धन (वित्तके ) तेधन (अन्नेहरंतिके) अन्य जे पूर्वोक्त अनि संस्कार प्रमुखना करनारा पुरुपो ते लिये, एटले अंगीकार करे. अने ते धननो उपार्जनार (कम्मीकम्मे हिंकिञ्चती के ) अनेक कुकर्म करी उर्गतायें पोहोतो बतो ते कर्मे करी संसारमा किच्चती एटले पीडाय वेदाय. ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-परिग्रहनिविष्टानां ममतासक्तानां तेपां पूर्वोक्तानां वरं वर्धते । जमदनिक तवीर्यादीनामिव रिपवस्ते थारनसंनृताधारनपुष्टाः कामेषु प्रवृत्तास्ते एवंविधाऽ:ख विमोचकान स्युः॥३॥ याघातोमरणं तस्य रुत्यमग्निसंस्कारजलांजलिदान पितृपिंमा दिकं तदाधातुमाधाय कृत्वा पश्चाज्ज्ञातयः स्वजनाअन्येऽपि विपयैपिणः संतस्तस्य त वित्तं धनं हरति गृहति । यमुक्तं । ततस्तेनार्जितैईव्यैदारैश्च परिरक्तैिः ॥ कोडंत्य न्ये नराराजन हृष्टतुष्टाअनरुताइति । सतु इव्योपार्जकः कर्मवान् कतैः कर्मतिः संसा रे कृत्यते पीडयते ।। ४ ॥ .. ॥टीका-किंच (परिग्गहेइत्यादि) परिसमंतात् गृह्यतइति परिग्रहोदिपदचतुष्पधनधान्य हिरण्यसुवर्णादिषु ममीकारस्तत्र निविष्टानामध्युपपन्नानां गाय गतानां पापमसात वेदनीयादिकं तेषां प्रागुकानामारंननिश्रितानां परिग्रहे निविष्टानां प्रकरण वईते द विमुपयाति जन्मांतरेप्वपि उर्मीचं नवति । कचित्पात. (वेरतेसिंपवानि)। तत्र येन यस्य यथा प्राणिनउपमर्दः क्रियते सतर्थव संसारांतर्वर्ती शतशोऽखना नवति । जमदग्निरुतवीर्यादीनामिव पुत्रपोत्रानुगं वैरं प्रवाईतऽति जावः। किमित्येव । यतस्ते राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. .३७७ कामेषु प्रवृत्ताः कामावारंनैः सम्यग नृताधारंनर्पुष्टाधारंनाच जीवोपमर्दकारिणोऽतोन ते कामसंनृताधारंननिश्रिताः परगृहे निविष्टाः उखयतीति सुःखमष्टप्रकारं कर्म तदिमो चकानवति तस्याऽपनेतारोनवंतीत्यर्थः ॥३॥ किंचाऽन्यत् (आघायमित्यादि) पाहन्यते अपनयंति विनाश्यंते प्राणिनां दश प्रकारायपि प्राणायस्मिन् सांघा तोमरणं तस्मै तत्र वा कतमनिसंस्कारजलांजलिप्रदानपितृपिमादिकमाघातं कृत्यं तदा धातुमादाय रुत्वा पश्चात् ज्ञातयः स्वजनाः पुत्रकलत्रत्रातृव्यादयः। किनूताः । विपयान न्वेष्टं शीतं येषां तेऽन्येऽपि विपयै पिणः संतस्तस्य फुःखार्जितं वित्तं इव्यजातमपहरंति स्वीकुर्वति । तथाचोकं । ततस्तेनार्जितैव्य,दारैश्च परिरहितैः॥ क्रीडत्यन्ये नराराजन, हृष्टोस्तुष्टाह्यरुताः ॥ १ ॥ सतु व्यार्जनपरायणः सावद्यानुष्ठानवान् कर्मवान पापी स्वीकृतः कर्मनि. संसारे रुत्यते विद्यते पीड्यतइति यावत् ॥ ४ ॥ माया पिया एहसा नाया,नळा पुत्ताय नरसा॥ नालं ते तव ताणा य, लुपंतस्स सकम्मुणा ॥ ५ ॥ एयम सपेदाए, परमाणु गामियं ॥ निम्ममो निरहंकारो, चरे निस्कू जिणाहियं ॥ ६ ॥ अर्थ-(मायापियाण्दुसानाया के०) माता पिता स्नुपा एटले बोकरानी स्त्री तथा नाइ (नजापुत्तायउरसा के) नार्या, पुत्र अंगजातिक एटला सर्व (खुपंत.. स्ससकम्मुणा के) ए जीवने कर्म विपाक जोगवता थका (नालंतेतवताणाय के० ) तेवखते त्राणनणी नथाय एटले उख टालवाने असमर्थ थाय ॥ ५ ॥ धर्मरहित जी बने राखवा को समर्थ नथी ( एयमांसपेदाए के) ए अर्थ थालोची एटले सम्य क् प्रकारे विमासीने (परमाणुगामियं के) परमार्थजे मोह तेनो अनुगामि एटले मोक्नो साधक (निम्ममोनिरहंकारो के ) निर्ममत्व तथा निरहंकारी एवोठतो (चरे निस्कू जिणाहियं के०) ते साधु जिननापित ने संयम मार्गठे तेने आचरे ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-माता पिता स्नुपापुत्रवधूः नाता नार्या पुत्राश्च यौरसाःस्वांगजाएते स वै तव त्राणाय रक्षणाय नालं नसमर्थाः। तव किनूतस्य । स्वकर्मणालुप्यमानस्य पीडयं मानस्य हिष्टांतोत्र कालसौकरिकसुतःसुलसोऽजयकुमारस्य मित्रं तेन महात्मना स्वजना ज्यर्थितेनापि न प्राणिहिसा रुता ॥ ५॥ एतं पूक्तिमर्थ प्रेक्ष्य विचार्य परमार्थोमोक्ष.. स्तमनुगछतीति परमार्थानुगामुकस्तं सम्यक्दर्शनादिकं विचार्य निर्ममोनिरहंकारोनि- टुर्जिनाहित जिनोक्तं मार्ग चरेत् ॥ ६ ॥ ॥ टीका-खजनाश्च तहव्योपजीविनस्तत्राणाय ननयंतीति दर्शयितुमाह । (माया , है " 4 ४८ ' .. ३७त हितीये सूत्रकृतागे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. पियाइत्यादि) माताजननी पिताजनकः स्नुषापुत्रवधूः वातासहोदरः । तथा नार्या कलत्रं पुत्राचौरसाः स्वनिष्पादिताएते सर्वेऽपि मात्रादयोये चान्ये श्वशुराव्यस्ते तव संसारचक्रवाले स्वकर्मनिर्विलुप्यमानस्य त्राणाय नातं समर्थानवंतीति । इहाऽपि ताव ते त्राणाय किमुताऽमुत्रेति । दृष्टांतश्चाऽत्र कालसौकरिकसुतः सुनसनामा अजयकुमा रस्य सखा । तेन महासत्वेन वजनाऽन्यथितेनाऽपि नप्राणिप्वपकतमपि त्वात्मन्येवेति ॥ ५ ॥ किंचान्यत् (एयममित्यादि) धर्मर हितानां स्वकतकर्म विलुप्यमानानामैहि कामुष्मिकयोनकश्चित्राणायेति एनं पूर्वोक्तमथ सप्रेक्षापूर्वकारी प्रत्युपेदय विचार्याऽवगम्य च परमः प्रधाननूतोमोदः संयमोवा तमनुगवतीति तबीलच परमार्थानुगामुकः सम्य क्दर्शनादिस्तंच प्रत्युपेक्ष्याक्त्वाप्रत्ययांतस्य पूर्वकालवाचितया क्रियांतरसव्यपेदत्वात्ात • दाह । निर्गतं ममत्वं बाह्याच्यंतरेषु वस्तुपु यस्मादसौ निर्ममः। तथा निर्गतोऽहंकारोऽ भिमानः, पूर्वैश्वर्यजात्यादिमदजनितस्तथा तपःस्वाध्यायलोनादिजनितोवा यस्मा दसौ निरहंकारोरागोपरहितश्त्यर्थः । सएवंनूतोनिर्जिनैराहिंतः प्रतिपादितोऽनु ठितोवा योमार्गोजिनानां वा संबंधी योऽनिहितोमार्गस्तं चरेदनुतिष्ठेदिति ॥ ६ ॥ चिच्चा वित्तंच पुत्तेय.पाइन य परिग्गरं ॥ चिच्चाण अंतगं सोय (चिच्चाणणंतगंसोयं,) इति पागंतरं । निरवेरको परिवए ॥७॥ पुढवी आगगणि वाक, तणरुक सबीयगा॥अंम्या पोय जरा करस संसेय प्निया ॥७॥ अर्थ-(वित्तंचपुत्तेय के०) वित्तते धन अने पुत्रादिक तेने (चिचा के०) त्यक्त्वा एटले बांझीने वली (पाइयके०) ज्ञाति, स्वजन, स्त्री, स्वसुर, वेवाही प्रमुख तथा (परि ग्गदं के०) परिग्रह तेना उपर ममत्व नाव ते सर्वने (चिच्चाके०) त्यक्त्वा एटले वां मीने एवाक्यालंकारेने तथा (तंसोयं के०) तथा नूतशोक तेने त्यागीने अथवा पाठांत रखें अर्थ कहेले. मिथ्यात्व अविरति प्रमाद कपायरूप बंधना कारण, अने (एपंतगं के०) जेनो कोरीते अंत एटले पार न आवे एवो सोयं के शोक तेनो त्याग करीने (निरवेरको के) निरपेद एटले विपयादिकने थण वांगतो थको (परिदए के)सं यम पाले तेने साधु जाणवो ॥ ॥ (पुढविधाउगणिवाक के०) पृथवीकाय, थ प्पफाय, तेककाय अने वायुकाय तया (तणरुरकसवीयगा के) तृण वृद बीज शा लि प्रमुख ए पांचमी वनस्पतिकायनी जाति ए सर्व स्थावर जीवो जाणवाः धने (थं मया के) मा थकी उपजे जे वायलि प्रमुख (पोतजके) हस्तियादिक तथा (ज ।

रायधनपतसिंघ वहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३७ए । रायुज के०) मनुप्यादिक (रसज के० ) कीटादिक (संस्वेदजके) जु प्रमुख (उन्नि ज के) तीडादिक ए सर्व उसकाय जीवोजाणवा. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-वित्तं धनं पुत्रांश्च ज्ञातीन स्वजनान त्यक्त्वा परिग्रहं चांतरंममत्वं । । कारोवाक्यालंकारे अंतं गवतीत्यंतगोप्परित्यजश्त्यर्थः । तं तंथानूत, शोकरूपं त्य क्वा निरपेक्षः पुत्राद्यपेक्षारहितः परिव्रजेत् संयमे चरेत् । यमुक्तं । वलियाथर्वश्कता, निरावरकागयायविग्येणं ॥ तम्हापवयणसारे, निरावइरकेणहोयवंशति ॥ ॥ एथि वी थापः अग्नयः वायवः तृणानिकुशादीनि दायशोकानादयः सवीजानि शालिगो धूमादीनि तद्युक्ताएते त्रयोपि वनस्पतयः एते पंचाप्येश्यिाः। श्रमजाः परिग्रहकोकि लाद्याः पोतजाहस्त्यादयः जरायुजागोमनुष्यादयः रसाइघिसौवीरादे तारसजाः सं स्वेदजायूकामत्कुणादयः उनिलाःखंजरीटदराद्याः एते त्रसाः ॥ ७ ॥ ॥ टीका-थपिच (चिच्चाइत्यादि) संसारस्वनावपरिझानपरिकर्मितमतिर्विदितवेद्यः सम्यक् त्यक्त्वा परित्यज्य किंतवित्तं व्यजातं तथा पुत्रांश्च त्यक्त्वा पुत्रेप्वधिकस्नेहोन वतीति पुत्रग्रहणं । तथा ज्ञातीन स्वजनांश्च त्यक्त्वा तथा परियहं चांतरं ममरूपत्वं । एकारोवाक्यालंकारे । शंतं गलतीत्यंतगोडप्परित्यजश्त्यर्थः। थंतकोविनाशकारीत्यर्थः। . थात्मनि वा गहतीत्यात्मगयांतरइत्यर्थः । तं तथानूतं शोकं . त्यक्त्वा परित्यज्य, श्रोतोवामिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपायात्मकं कर्माश्रव हारनूतं परित्यज्य पाठांतरंवा । (चिचाणणंतगंतोयं) अंतं गलतीत्यंतगं नअंतगमनंतगं । श्रोत शोकं परित्य 'ज्य निरपेदः पुत्रदारधनधान्य हिरण्यादिकमनपेयमाणः सन् मोदाय परिसमंता त् संयमानुष्ठाने ब्रजेत् परिब्रजेदिति । तथा चोक्तं । (वलियायवयस्कता, निरावय रकागयायविग्येणं ॥ तम्हापवयणतारे, निरावयस्केपदीयचं॥ १ ॥ भोगेयवयरकंता, प डंति संसारसागरे घोरे। जोगेझिनिरयपरका, तरंति संसारकंतारमिति॥२॥ सएवं प्रबजि तः सुव्रतावस्थितात्मा हिंसादिपु व्रतेपु प्रयतेत ॥ ७॥ तत्राऽहिंसाप्रसिध्यर्थमा द । (पुढवीथावत्यादिश्लोकक्ष्य) तत्र एथिवीकायिकाः सूक्ष्मवादरपर्याप्तकापर्याप्तक नेदनिन्नाः । तथाऽप्कायिकाय निकायिकावायुकायिकाचवनूताएव । वनस्पतिका यि फान सेशतः सनेदानाद । तृणानि कुशवचकादीनि वृद्धाभूताशोकादिकाः । सहवीज ततइति सवीतानि तु शालिगोधूमयवादीनि एते एशियाः पंचापिकायाः। पटवसकायनि रूपणायाह । थंडजाः शकुनिगृहकोकिलकसरीसृपादयः। तथा पोताएव पोतजाहस्तिश रंनादयः । तथा जरापुजाये जंबाजवेष्टिताः समुत्पद्यते गोमनुष्यादयः । तथा रसात दापि ३० .-दितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. सौवीरकादर्जातारसजास्तथा संस्वेदाजाताः संस्वेदजायूकामत्कुणादयः । उनिहाः खंजरीटकद रादयति । याज्ञातनेदाहि उःखेन रदयंतश्त्यतोनेदेनोपन्यासइति ॥ ७ ॥ एते िनहिं काएदि, तं विऊं परिजाणिया ॥ मणसा कायवके णं, पारंनी ण परिग्गही ॥ए। मुसावायं वदिच,नग्गरंच अ जाश्य ॥ सवा दाणा लोगंसि, तं विऊ परिजाणिया ॥१०॥ थर्थ-(एतेहिंबहिंकाएहिके०) पूर्वोक्त व कायजीवो ते त्रस स्थावर तथा सूक्ष्म बादर पर्याप्ता अपर्याप्ता ना नेदे करी (तविकंपरिजाणियाके०) ते बकायने पंमित परिझायें करी जलीपरे जाणीने अने प्रत्याख्यान परिझाये (मणसाकायवक्केणं के०) मन, वचन अने काया एत्रण करणे करी (पारंनीएपरिग्गहीके ) साधु पारंन परियह नकरे केमके एआरंनपरियहथकी पूर्वोक्त काय जीवोनी विराधना थायडे माटेसाधु पारंनी परिग्रही नथाय. एप्रोणातिपात विरमण नामा प्रथम व्रतनो अधिकार कह्यो।पाहवे बीजो व्रत यादि कहे (मुसावायं के० ) असत्य बोलवु (वहिउंचके०) तथा मैथुन ते नोग का मादिक (जग्गहंच के०) परिग्रह तथा (अजाश्य के०) अदत्तदान ए मृपावादादि क अवतजेठे ते (लोगंसि के०) लोक मांहे (सबके०) शस्त्ररूपले, तथा शस्त्रनी पेरे (श्रादानके०) कर्म ग्रहण करवानुं कारणजे, (तविकंपरिजाणियाके०) तेने विज्ञान ए एले पंमित झपरिझायें जाणीने प्रत्याख्यान परिझाये परिहरे ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-एनिः पतिः कायरिंनी नापि परिग्रही स्यात् विधान पंडितोझपरिक्ष या परिहाय प्रत्यारव्यानपरिझया मनोवाकायैरारंनं परिग्रहंच परिहरेदिति लोकाया र्थः॥ ५ ॥ मृपावाद विधान प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेत् यदि मैथुनं थवयहंपरिय हमयाचितमदत्तादानं एतानि मृपावादादीनि प्राण्युपघातकारित्वात् शस्त्राणि तथा थादा नानि कर्मोपादानकारणान्यस्मिन् लोके तदेतत्सर्वं विधान परिज्ञाय परिहरेत् ॥ १० ॥ ॥ टीका-एनिः पूर्वोक्तः पनिरपि कायैस्त्रसस्थावररुपैः सूक्ष्मवादरपर्याप्तकाप यप्तिकनेदनिन्ननारंजी नाऽपि परियही स्यादिति संबंधः । तदेतदक्षान् सश्रुतिकोझपरि झया परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया मनोवाकायकर्मनिर्जीचोपमर्दकारिणामारंनं परि मदं च परिहरेदिति ।। । । शेपव्रतान्यधिरुत्याह । (मुसावायमित्यादि) मुपा यस तोवादोमृपावादस्तं विज्ञान प्रत्याख्यानपरिझया परिदरेत् तथाऽवहि मितिमैथुनं श्रय महं परिग्रहमयाचितमदनादानं । यदिवाऽ पहिचमिति मधुनग्रहोऽवग्रहमयाचित राय धनपतसिंघ बाहारका जेनागम संग्रह नागसरा. ३१ मित्यनेनाऽदत्तादानं गृहीतं । एतानिच. मृपावादादीनि प्राण्युपतापकारित्वात् ' शस्त्रा णीव शस्त्राणि वर्तते । तया दीयते गृत्यतेऽष्टप्रकारं कर्मेंनिरिति । कर्मोपादानकारणान्य स्मिन् लोके तदेतत्सर्वं विज्ञान झपरिझया प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेदिति ॥१०॥ पलिञ्चणंच नयणंच, थंमिल्नुस्सयणाणिया॥धूणादाणाईलो ; गंसि, तं विऊं पारिजाणिया॥२॥ धोयणं रयणं चेव,बलीकम्म विरैयणं ॥वमणं जणपलीमंथं, तं विऊं परिजाणिया॥१२॥ अर्थ-(पलिचणंचके) माया तथा (जयणंचके) सोन (थ मिलके०) जे निर्विवे क पणा थकी मिलनी पेरे होय ते क्रोध (नसयणाणियाके) जे अपध्याने करी सच्या दिकनी पेरे चंचु होय तेने मान कहिए (धुणाके) एचारेनो त्यागकरे केम के (दाणा लोगसि के०) एचार कषायने लोकमां कर्म ग्रहण करवाना कारण कह्यां ने तेमाटे (तं विजंपरिजाणिया के० ) एने पंमित झपरिझाये जाणीने प्रत्याख्यान परिझायें परिहरे. ॥ ११ ॥ (धोयरयणं के०) हाथ पग वस्त्रादिकने धोबुं तथा रंगवु (चेवके०) वली वधिकम्मं के) नख रोमादिकनुं समार, (विरेयणं के०) पखाल लेवो (वमनंके०) वमन करवु (अंजण के०) थारखनुं श्रांजQ (पलिमंथं के ) अन्यकोई शरीर संस्का रादिक जेणे करी संयमनो उपघात थाय तेवा सर्वकारणोने जाणीने पंमित परिहरे॥१॥ . ॥ दीपिका-परिकुंच्यते थात्मा वक्रतां प्राप्यते येन तत् परिकुंचनं माया । नज्यते सर्व प्रथात्मा प्रव्हीक्रियते येन सनजनोलोनः। यदयेनात्मा सदक्षिवेकविकलत्वात् स्थमि लवत्स्यात् सस्थंडिलः क्रोधःा यस्मिन् सति थात्मा उतितः स्याउन्नतः सतायो मानः। गंदसखालीबत्वं । एतानि धूनय त्यज । किंनूतानि पादानानि वंधकारणानि तदेतद धान परिझाय परिहरेत् ॥ ११ ॥ धावनं हस्तपादवस्त्रादेः। रंजनं तस्यैव । वस्तिकर्मानु वासनरूपं । विरेचनमधोविरेकः । वमनमू_विरेकः । अंजनं नयनयोः । एवमन्यदपि य संयमपतिमंयकारि संयमोपचातकारि तत्परिझाय परिहरेत् ।। १२ ।। ॥ टीका-किंचाऽन्यत् (पनिउंचणमित्यादि) पंचमहाव्रतधारणमपि कपायिणोनि प्फलं स्यादतस्तत्साफल्यापादनार्थ कपायनिरोधोविधेयइति दर्शयति ॥ परिसमंतात् कुंच्यते वकतामापयंते क्रियायेन मायाऽनुष्ठानेन तत्पतिकुंचनं मायेति नस्यते । तथा न ज्यते सर्वत्राऽऽत्मा प्रव्ही क्रियते येन सनजनोलोजस्तं तथा यदयेन ह्यात्मा सदसधिवेक विकलवात्स्थंमिलवजयति सस्थंडिलः क्रोधः। यस्मिंश्च सत्यूर्य श्रयति जात्यादिना दपी । ३७२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. ध्मातः पुरुपउत्तानीजवति सउवायोमानाबादसत्वानपुंसकलिंगता।जात्यादीनामेतत्स्था नानां बदुत्वात् तत्कार्यस्याऽपि मानस्य बदुत्वमतोबदुवचनं । चकाराः स्वगतनेदसंस चनार्थाः समुच्चयार्थावा। धूनयेति प्रत्येक क्रिया योजनीया। तद्यथा । पलिकुंचनमायां धूनय धूनीहि वा । तथा नजनं लोनं तथा स्थंडिलं क्रोधं तथा उन्लायं मानं । विचित्रत्वात् सूत्रस्य कमोल्लंघननिर्देशोन दोपायेति । यदिवा रागस्य उस्त्यज त्वात् लोनस्य च मायापूर्वकत्वादित्यादावेव मायाजोनयोरुपन्यासइति । कपायपरित्यागे विधेये पुनरपरं कारणमाह । एतानि पलिकुंचनादीनि अस्मिन् लोके बादानानि वर्तते । तदेतदवान परिज्ञया परिज्ञानप्रत्याख्यानपरिझया प्रत्याचदीत ॥ ११॥ पुनरप्युत्त रगुणानधिकत्याह । (धावणमित्यादि) धावनं प्रक्षालनं हस्तपादयोर्वस्त्रादेरंजनमपि तथा विरेचनं निरूहात्मकमधोविरेकोवा । वमनमूर्ध्वविरेकस्तथाऽजनं नयनयोरिति । एवमादिकमन्यदपि शरीरसंस्कारादिकं यत् संयमपलिमंथकारि संयमोपचातरूपं तदेत दिवान स्वरूपतस्तपिाकतश्च परिझाय प्रत्याचदीत ॥ १२ ॥ गंधमल्लसिणाणंच, दंतपरकालणं तदा ॥ परिग्गदिनिकम्मंच, तं विऊ परिजाणिया ॥१३॥ नदेसियं कीयगम, पामिचं चेच आदडं ॥ पूयं अणेसणिज्जंच, तं विजं परिजाणिया ॥२४॥ अर्थ-(गंधमनसिणाणंच के०) सुगंधिक इव्यते गंध, माल्यते फूल बने शरीर स्नान ते शरीरप्रदालन देश थकी तथा सर्व थकी करवू तथा (दंतपरकालणंके०) दांत झालन ते दातणप्रमुखनुं करवु ( तहाके०) तथा (परिग्गहि के) सचेत थचेतादि कनो परिग्रह (इनिकम्मंच के) स्त्रीकर्म ते तिर्यच मनुप्य देवी प्रमुख ने हस्तकर्म कुचेष्टादिकन करवु (तविकंपरिजाणिया के०) ए सर्वने पंमित अशुन जाणीने वर्जे ॥ ॥ १३ ॥ (उद्देशिकं के० ) साधुने निमित्ते करेलो थाहार (क्रोतकोतं के०) साधुने घर्थ मूल श्रापीने लीधेलो थाहार (पामिचंचेव के) साधुने अर्थ गधारे लीधेलो थाहार बली (थाहडं के०) साधुने अर्थ ग्रहस्थे सामो पाएयो एवो थाहार (पुर्घ अनेषणिकंच के०) श्राधाकर्मिना कण सहित थाहार (विडंपरिजाणिया के०) कि बहुना एवथो अनेशणिय सदोप थाहार जाणीने पंमित पुरुप एने परिदरे ॥ १ ॥ ॥ दीपिका-गंधाः कोटपुटाद्यामाख्यंपुप्पादि स्नानं शरीरदालनं दंतप्रदालनं प रिग्रहः सचित्तादेः स्त्रीरुर्म स्त्रियोनरतिरज्यस्तासां वशीकरणाटिकर्म हस्तकर्म सायद्या नुधानंया तत्सर्वं विधान परिहरेत् ॥ १३ ॥ नदेशिकं साधुदेगेन यत्कृतं । कीत क्रयस्ते राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ३७३ न क्रीतं । पामिचं साध्वर्थमन्यतचिन्नकं गृह्यते। चकारः समुच्चये । याहृतं यगृहस्थैः साध्वर्थमानीयते पूयं आधाकर्मावयवसंप्टक्तं अनेपणीयं यत्केनापि दोषेण अशुद्ध तत्सर्वं विधान परिझाय परिहरेत् ॥ १ ॥ ॥ टीका-यपिच । (गंधमत्रइत्यादि) गंधाः कोष्ठपुटादयः। माल्यंजात्यादिकं । सानंच शरीरप्रकासनं देशतः सर्वतश्च । तथा दंतप्रदालनं कदंवकाष्टादिना । परिग्रहः सञ्चित्ता देः स्वीकरणं । तथा स्त्रियोदिव्यमानुषतैरभ्यः। तया कर्महस्तकर्म सावद्यानुष्टानंवा । तदेत सर्व कर्मोपादानतया संसारकारणत्वेन परिज्ञाय विज्ञान परित्यजेदिति ॥१३॥ किंचान्य त् । (उद्देसियमित्यादि) साध्वाद्युपदेशेन यदानाय व्यवस्थाप्यते तदेशिकं । तथा की तं यस्तेन क्रीतं गृहीतं कीतीतं । (पामिचंति) साध्वथै अन्यतब्द्यतकं: यह्यते तत्तउच्यते । चकारः समुच्चयार्थः । एवकारोऽवधारणार्थः । साध्वथै यगृहस्थेन नीयते तदाहतं । तथा पूयमिति आधाकर्मावयवसंप्टक्तं शुभमप्याहारजातं नवति । किंवदुनो तेन यतः केनचिदोपेणाऽनेषणीयमशुईतत्सर्वं विज्ञान परिझाय संसारकारणतया नि स्टदः सन् प्रत्याचदीतेति ॥ १४ ॥ आसूणि मरिफरागंच, गिधुवघायकम्मगं ॥ नहोलणंच ककंच, विजं परिजाणिया ॥२५॥ संपसारी कयकिरिए, पसिणाय तणाणिय ।। सागारियंच पिंऊंच, तंविजं परिजाणिया ॥१६॥ अर्थ-(आसूणि के) घृतपानादिक औपध जेणे करी प्राणी बलवंत मत्त थायः अथया आशून एटले सुन्य जेणेकरी यात्मा शून्यथको रहे तथा (अरकीरागंच के०) थांखनु थंजनादिक तथा (गृषिके०) रसलोल्यता तथा (उपघातकर्मकं के) जे करवा थकी परजीवने उपघात थाय ते कर्म, तथा (उदोलनंच के०) हाथ पग व स्वादिकनु परखाल तथा (ककंच के०) लोधादिक इव्ये करी शरीरनुं उगटषु करवं ए सर्वने कर्म बंधनु कारण जाणीने पंमित परिहरे ॥ १५ ॥ (संपसारीकयकिरए के०) असंयतिनी साथै पर्यालोचन एटले थालोचन करवू तथा थसंयमाचरण करवू करावQ तथा थसंयतिना थनुष्ठाननी प्रसंसा करवी तथा (पसिणायतणाणियके) प्रश्नजे लोक व्यवहार ज्योतिपादिक तेनो निर्णय करवो तथा (सागारियंचपिचके०) सागारिक जेस च्यातर तेना घरनो पिंग लेवो ए सर्वने पापना कारण जाणीमित परिहरे. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-येन घृतपानादिना यानी स्यात् बलवान् नवति तदानी । थक्षिरा ចម हितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. गोलोचनांजनं गृधियं रसेषु अपघातकर्म परापघातक्रिया नबोलणं ययतनया शी तोदकादिना हस्तपादादिदालनं कन्क लोधादिश्व्येण शरीरोदर्तनं तत्सर्च विधान परि दरेत् ॥ १५॥ असंयतैः साध संप्रसारणं पर्यालोचनं तत्संप्रसारणं परिहरेत् । कृता शो जना गृहकरणादि क्रिया येन सकतक्रियइत्येवमसंयतानुष्ठानप्रशंसा प्रश्नस्यायतनं प्रकटी करणं प्रश्ननिर्णयकारणं । सागारिकः शय्यातरस्तस्य पिंडं जुगुप्सितं हीनं वर्णपिंड वा तदेतत्सर्व विज्ञान परिहरेत् ॥ १६ ॥ ॥ टीका-किंच । (आसूणिमित्यादि) येन घृतपानादिना थाहार विशेषेण रसायनकि ययावा थानः सन बासमंतात् शूनीनवति बलवानुपजायते तदाशूनीत्युच्यते । यदिवा, (आसूणिति) श्लाघा यतःलाघया क्रियमाणया आसमंतात् बूनः । बूनोलघुप्रकतिः कश्चि दध्मिातत्वात् स्तब्धोनवति । तथा अदणां रागोरंजनं सौवीरादिकमंजनमिति यावत् । एवं रसेषु शब्दादिपु विषयेषु वा गृहिंगाऱ्या तात्पर्यमासेवा तथोपघातकर्मेत्युच्यते । तदेव लेशतोदर्शयति । (उन्होलनंति) अयतनया शीतोदकादिना हस्तपादादिप्रक्षालनं तथा कल्क लोध्रादिश्व्यसमुदायेन शरीरोवर्तनकं तदेतत्सर्व बंधनायेत्येवं विज्ञान पंडितोज्ञ - परिझया प्रत्यारव्यानपरिझया परिहरेदिति ॥१.५॥ अपिच । (संपसारायइत्यादीति । श्र संयतैः सार्ध संप्रसारणं पर्यालोचनं परिहरेदिति वाक्यशेषः । एवं संयमानुष्ठानं प्रत्युपदे शदानं तथा (कय किरिए) नाम कता शोजना गृहकरणादिक्रिया येन सरुतक्रियश्त्येवम संयतानुष्ठानप्रशंसनं तथा प्रश्नस्यादर्शःप्रश्नादेरायतनमाविष्करणं कथनं यथावस्थितप्रश्न निर्णयनानि।यदिवा प्रश्नायतनानि लौकिकानां परस्परव्यवहारे मिथ्याशास्त्रगतसंशयेवा प्र भने सति यथावस्थितार्थकथनधारणायतनानि निर्णयनानाति । तथा सागारिकः शय्या तरस्तस्य पिंडमाहारं । यदिवा सागारिकपिंडमिति सूतकगृहापिंडं जुगुप्सितं वर्णपसदपिंडं च। चशब्दासमुच्चये। तदेतत्सर्व विधान परिझ्या प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेदिति ।१६ अघावयं नसिस्किळा, वेहाईयं च णोवए । हत्वकम्मं विवायंध तं विडं परिजाणिया॥१७॥पाणहा न्यबत्तंच, गालीयं वाल वीयणं ॥ परकिरिय अन्नमन्नंच, तं विऊ परिजाणिया ॥२॥ अर्थः-(अवयं नसिरिकताके०) अर्थपदं एटले थर्थ पदते धन धान्य उपजिवानो उपाय,न शीखे अथवा बीजे थथे अटापदं एटले द्यूतकीडा नशीख, (वेधादिकंचके) अधर्मना वचन (पोवदेके०) नबोले, अथवा हिंसाकारी वचन बोले नही, तथा (ह. उकम्मं के० ) कुंशी प्रसिपले (विवापंच के०) कलह अथवा बीजो कोपेण विवाद राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. ३७५ पंमित झपरिझायें जाणीने प्रत्याख्यान परिझायें परिहरे ॥ १७ ॥ (पाणहा उयच के 0) पावडी तथा खासडा तथा ताप टालवाने अर्थ उत्र तथा (णाली के ) न लीमांहे पाश घाली नाख द्युत रमत विशेप (वालवीयपंच के०) चामर मोर पीठ प्रमुखना वीजणा तथा (परकिरियं के० ) अन्य गृहस्थ, पाशेथी क्रिया करावे तथा (अन्नमन्नंच के ) अन्योन्य एटलें माहो मांहे क्रियानुं करवू एटले वीजो थापणी करे पापणे बीजानी करिए किया जाणवी. ए सर्व कर्म बंधना हेतु एम तेने शप रिझाये जाणीने प्रत्याख्यान परिज्ञायें करी पंमित परिहरे ॥१७॥ ॥ दीपिका-बोधनधान्यादिः पदं शास्त्रं प्राण्युपांतकं नशिदेत् । अथवा था •पदं द्यूतक्रीडां नशिदेत नापि पूर्वशिदितमनुशीतयेत् वेधोधर्मानुवेधस्तस्मादतीतं वे धातीतमधर्मप्रधानं वचोनवदेत् हस्तकर्म प्रतीतं यथवा हस्तक्रिया परस्परं हस्तव्यापारे प्रधानः कलहः। विवादं गुप्फवादं तदेतधकारणं परिहरेत् ॥ १७ ॥ उपानही काठपा उके घातपवारणाय त्रं च नातिका द्यूतक्रीडा वालमयूर पिञ्चर्यजनक परेषां क्रिया अन्योन्यकार्यमन्यकार्य सकरोति तस्य चान्यः । तदेतत्सर्वं विज्ञान् कर्मबंधहेतुत्वेन झप रिझया परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेत् ॥ १७ ॥ ॥ टीका किंचान्यत् । (यशापयमित्यादि) अर्थते त्यधिनधान्यहिरण्यादिकः पद्य ते गम्यते येनार्थस्तत्पदं शास्त्रं अर्थ पदमर्थपदं चाणक्यादिकमर्यशास्त्रं तन्न शिदे नान्यसेन्नाप्यपरप्राण्युपमर्दकारि शास्त्रं शियेत् । यदिवा यष्टापदं यूतक्रीडाविशेपस्तं नशिदेत नापि पूर्वशिदितमनुशीतयेदिति । तथा वेधोधर्मानुवेधस्तस्मादतीतमधर्मप्र धानं वचोनोवदेत् । यदिवा वेधति वर्धवेधोयूतविशेपस्तगतं वचनमपि नोवदेदास्ता तावकीडनमिति हस्तकर्म प्रतीतं । यदिवा हस्तकर्म हस्तकिया परस्परं हस्तव्यापार प्रधानः कलहस्तं तथा विरुक्ष्वादं गुप्फवाद मित्यर्थः । चःसमुच्चये । तदेतत्सर्व संसा रनमणकारणं झपरिझया परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया प्रत्याचदीत ॥१॥ किंच (प पहावेवेइत्यादि) उपानदी काप्टपाउके च तयाऽतपादिनिवारणाय वनं तया नानिका द्यूतक्रीडाविशेपस्तथा वालैमयूरपिछवी व्यजनक तथा परेशं संबंधिनी क्रियामन्योन्यपरस्य रतो ऽन्यनिष्पाद्यामन्यः करोत्पपरनिप्पाद्या चापरइति । चःसमुच्चये। तदेतत्संर्व विधान पं मितः कोपादानकारणत्वेन झपरिझ्या परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेदितिार नचारं पासवर्ण रिएसु ण करे मुणी॥ वियडेण वा विसादह, पावमन्जे कयाधि ॥ २॥ परमत अन्नपाणं, ण मुंजेज कया वि ॥ परवठं अचेलोवि, तं विहां परिजाणिया ॥३॥ ४६ • ३७६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. अर्थ--(उच्चार के) वडीनीत (पासवणं के) लघुनीत तेनो (हरिएमुणकरेमु निः के०) मुनि हरित काय वनस्पति उपर स्थमिल नकरे (वियडेणवाविसाहटु के०) फासु पाणियें करी वनस्पतिकाय हरितकाय बीजने कदापि (णावमलेकयाइविके०) पर हा नकरे एटले निश्रेथकी दूरन करे ॥१५॥ (परमत्तेयन्नपाणं के) पर एटले अन्य गृहस्थ तेने घेर कासादिकना जाजनने विपे अन्न पाणीथाहारादिकने (पचुंजेक कयाइवि के) कदापि मुंजे नही एटले जमे नही (परवलंथचेलोवि के०) पोते थ चेलक एटले वस्त्र रहित बता पण परजे गृहस्थादिक तेनुंजे वस्त्र तेने ननोगवे एटले ए सर्वने संयम विराधवाना कारण जाणीने जे पंमित होय ते परिहरे ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-उचारं प्रस्रवणं च हरितेपु नकुर्यान्मुनिः। तथा विकटेन प्रासुकजलेनापि संहत्यापनोय बीजानि हरितानि वा नाचमेत ननिर्लेपनं कुर्यात्किमुताविकटेन ॥१५॥ परस्य गृहस्थस्यामनं नाजनं तत्रानपानं नटुंजीताकदाचिदपि पूर्वकर्मपश्चात्कर्मादिदोषा त् अचैलोपि सन् परवस्त्रं गृहस्थवस्त्रं नबिनर्ति । यदिवा ऽचैलोजिनकल्पी तस्य सर्वम पि वस्त्रं परवस्त्रमेव तन्न बिनुयात् तत्सर्व विधान परिझाय परिहरेत् ॥ २० ॥ ॥ टीका-तथा (उच्चारमिति) वच्चारप्रसवणादिकां किया दरितेषूपरिबीजेषु वा स्थं डिले वा मुनिः साधुनकुर्यात्तथा विकटेन विगतजीवेनाप्युदकेन संहृत्यापनीय बीजानि ह रितानि वा नाचमेत ननिर्लेपनं कुर्यात् किमुताविकटेनेतिनावः ॥ १ ॥ किंच (परमते इत्यादि) परस्य गृहस्थस्यामत्रं नाजनं परामत्रं तत्र पुरःकर्म पश्चात्कर्म तनयात् हतनष्टा दिदोपसंलवाचान्नं पानंच मुनिन कदाचिदपि मुंजीत । यदिवा पतगृहपारिणश्विपाणः पाणिपात्रं परपात्रं। यदिवा पाणिपात्रस्यालिपाणेजिनकलिपकादेः पतगृहः परपात्रं त त्र संयमविराधनानयान्नटंजीत तथा परस्य गृहस्थस्य वस्वं परवस्त्रं तत्साधुरचैलोपि सन् पश्चात्कर्मादिदोपनयात् हतनष्टादिदोपसनवाच नविनृयात् । यदिवा जिनकल्पिका दिकोऽचैलोनूत्वा सर्वमपि वस्त्रं परवस्वमिति कृत्वा नविनयादेतत्सर्व परपात्रनोजनादि के संयमविराधकत्वेन इपरिझया परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेदिति ॥ २० ॥ आसंदीपलियंकेय, णिसिज्जं च गिदंतरे॥ संपुचणं सरपंवा, तं विङ परिजाणिया ॥२॥जसं कित्ति सलोर्यच, जाय वंदण पू यणा ॥ सबलोयंसि जे कामा, तं विङ परिजाणिया ॥२२॥ अर्थ-(घासंदीपलियंकेयके) गृहस्थ यासन जे मांची प्रमुख तथा पर्यकासन ते .

रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३७७
ना उपर वेसवु तथा (नितिकंचगिहतरेके०) गृहस्थना घरने अंतरे अथवा गृहस्थना
घरमां वेसवु (संप्रचनं के०) गृहस्थने कुशलादिकनुं पुब्बु (वाके) तथा (सरणं
के ७) पूर्वक्रीडादिकनुं संजार, ए सर्वने जाणीने पंमित परिहरे ॥ २१॥जे सर्व व्यापि
तेने (जसके०) यश कहिए अने जे एकदेश व्यापि तेने (किचिके) किर्ति कहिए
तेज (सिलोयंचके) श्वापानी (जायके०) जाति जाणवी तथा (वंदणपूयणा०) रा
जादिकनी वंदना पूजा सत्कार वस्त्रादिके करी कराववानी जे वांबा करवी, तथा (सब
लोयंसिजेकामा के.) सर्व लोकमा जे विषय वा कामरूप तेनी वांढना करवी, एस
वने पंमित कर्म बंधना कारण जाणीने परिहरे ॥ २५ ॥
॥दीपिका-यासंदीयासनविशेषः पर्यकःशयनविशेषः । तथा क्योहयोर्मध्ये निप
घामवस्थानं परिहरेत् गृहस्थकुले कुशलादिसंप्रबनं पूर्वकोडितस्मरणं तदेतत्सर्व विक्षा
न परिहरेत् ॥ २१ ॥ संग्रामाटिनवं यशः। दानादिनवा कीर्तिः। तपोज्ञानादिलवा भला
घा तथा नृपादिनिर्वदना पुष्पादिनिः पूजनं तया सर्वलोकश्वामदनरूपाये कामास्तदे
तत्सर्व विधान परिझाय परिहरेत् ॥ २२॥
॥ टीका-(थासंदीत्यादि) श्रासंदीत्यासनविशेपः । यस्य चोपलदणार्यत्वात्सर्वोप्या
सनविधिगृहीतः । तथा पर्यकः शयन विशेपस्तथा गृहस्यांतर्मध्ये गृहयोर्चा मध्ये निषा
वाऽऽसनंवा संयमविराधनानयात्परिहरेत् । तथाचोक्तं । गंजीरजुसिराएते, पाणाप्पडि
लेहगा । थयुत्ती वंचचेरस्त, सोशविसंकणाश्त्यादि । तथा तत्र गृहस्थगृहे कुशला
दिप्रजनं आत्मीयशरीरावयवप्रजनंवा तथा पूर्वक्रीमितस्मरणं चेत्येतत्सर्व विज्ञान विदि
तवेद्यः सन्ननायेति ज्ञपरिज्ञया परिझाय प्रत्याख्यानपरिझया परिहरेत् ॥ २१॥ थपि
च । (जसंकिनिमित्यादि) बहुसमरसंघनिर्वहणशौर्य तदएं यशः । दानसाध्या कीर्तिः
जातितपोबहुश्रुत्यादिजनिताश्लाघा तथा याच सुरासुराधिपतिचक्रवर्तिबलदेववासुदेवा
दिनिर्वदना तथा तैरेव सत्कारपूर्विका वस्त्रादिना पूजना तथा सर्वस्मिन्नपि लोके शाम
दनरूपाये केचन कामास्तदेतत्सर्व यश-कीर्तिमपकारितया परिझाय परिहरेदिति ॥ २२ ॥
जेणेद णिवहे निस्कू, अन्नपाणं तदाविदं ॥ अणुप्पयाणमन्नेसिं,
तं विलं परिजाणिया॥२३॥ एवं उदादु निग्गंधे, महावीरे महा
मुणी ॥ अपंतनाणदंसी मे, धम्म देसि तवं सुतं ॥२॥

,
ដូចច वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं.
अर्थ- (जेणेह के) जे (अन्नपाणं के०) अन्नपापीयें करीने पालोकने वि
पे (णिबहेनिरकूके० ) साधुपोतानो निरवाह करे बाजीविका करे तेवा अन्न पान ने
(तहाविहं के ) तथाविध देखीने इव्य, देत्र, काल अने जावनी अपेक्षायें शुद्ध नि
दोष ग्रहण करे. (थपुप्पयाणमन्नेसिं के) वली एज अन्न पाणीनुं वीजा असंयतिने
देवं ते सर्वने व परिझायें अनर्थन हेतु जाणीने पंति परिहरे ॥ २३ ॥ (एवं के )
एरीते (महामुणी के) महामुनि (निग्गंथे के०) बाह्यान्यंतर परिग्रह रहित एवा
(महावीरे के०) श्री वर्धमान स्वामी तेणे (उदादु के ) करा. (सेके०) ते श्री
वर्षमान केवाने, तोके (अपंतनापदंसी के ) अनंत ज्ञान दर्शनना धरनारले. तेणे
धम्मंदेसितवंमुतं के०) ए श्रुत चारित्र रूप धर्म उपदेश्यो के सिद्धांत रहस्य प्रकाश्योवे.
"
-
॥ दीपिका- येनानपानेन इहास्मिन् लोके निकुर्निवहेत् संयमयात्रां कुर्यात् तत्तथा
विधमन्नं पानं वा शुई गृण्हीयातेषामन्नादीनामनुप्रदानं गृहस्थानां परतीथिकानां
स्वयूथ्यानां वा संयमोपघातक नकुर्यात्तत्सर्वं विधान परिझाय परिहरेत् ॥ २३ ॥ एवं
पूर्वोक्तं नियथः श्रीवीरोमुनिः उदाहृतवान् कथितवान् । बाह्यान्यंतरग्रंथरहितत्वान्नि
येथः । अनंतं झानं दर्शनं च यस्यासावनंतज्ञानदर्शी सनगवान् धर्मचारित्ररूपं श्रुतं च
सात देशितवान प्रकाशितवान् ॥ ॥
॥ टीका- किंचान्यत् । (जेणेदमित्यादि ) पेनान्नेन पानेन या तथाविधेनेति सुप
रिशुद्धन कारणापेक्यावशुक्न वा इहास्मिन लोके इदं संयमपात्रादिकं उर्जिदारोगात
कादिकं वा निर्निर्वहेनिर्वाहयेा यदन्नं पानंवा तथाविधं इव्यक्षेत्रकालनावापेक्ष्याशुई
कल्पं गृहीयात्तथैतेपामन्नादीनामनुप्रदानमन्यस्मै साथवे संयममात्रानिर्वहणसमर्थ
मनुतिष्ठेत् । यदिवा येनकेनचिदनुष्ठितेन संयम निर्वहेनिर्वाहयेदसारतामापादयेत्तथाविध
मशन पानं वाऽन्यता तथाविधमनुष्ठानं नकुर्यात् । तथैपामशनादीनामनुप्रदानं गृहस्थानां
परतीथिकानां स्वयूथ्यानां वा संयमोपघातक नानुशीलयेदिति तदेतत्सर्व परिज्ञया
झाला सम्यक्परिदरेदिति ॥ २३ ॥ यउपदेशेनैतत्कुर्यात्नदर्शयितुमाह (एवंउदाश्त्या
दि) एवमनंतरोक्तया नीत्या उद्देशकादेरारज्य (उदाहुत्ति ) उदाहतवानुक्तवानिर्गतो
बाह्यान्यंतरोग्रंथोयस्मात्सनिर्ययोमहावीरइति श्रीमर्धमानसामी महाश्वासी मुनिश्च
महामुनिःधनंतं ज्ञानं दर्शनं च यस्यासावनंतज्ञानदी सनगवान् धर्म चारित्रलणं सं
सारोनरणसमर्थ वा तथा श्रुतं च जीवादिपदार्थसूचकं देशितवान् प्रकाशितवान् ॥ २५ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ३नाए नासमाणो ननासेजा, व वंफेजमम्मयं ॥मातिवाणं विवजे जा, अणुचिंतिय वियागरे ॥ २५॥ तबिमात ऽया नासा, जं वदित्ता पुतप्पती॥ज उन्नं तं न वत्तवं, एसा आणाणियंठिया ॥२६॥ अर्थ-(नासमाणोननासेका के) गुरुवादिक मोहोटा पुरुप बोलता होय तेनी व चमा नडकीने नबोले, तथा (मम्मयंके०) मर्मनुं वचन जेना बोलवा थकीको जीव मुह वाय एचा वचन वोले नही. (मातिक्षणं विवा के ) मातृस्थान एटले मायायें करी प्रधान वचन बोलवा, पण वर्जे तो सुं बोले तोके (अणुचिंतियवियागरे के) कार्य विशेपे विमाशीने बोले जे नापा बोलवा यकी काय पण पण नलागे तेवी जा" पा प्रकाशे ॥ २५ ॥ (तचिमातश्यानासा के०) एक सत्या बीजी असत्या त्रीजी स त्यामृपा चोथी असत्यामृपा ए चार नापा माहेली त्रीजी नापा जे कांइक सत्य थने कांक असत्य ने तेपण नबोले (जंवदित्तायुतप्पती के) जे नापाना बोलवा थकी, पठी घणो पश्चाताप करवो पडे, एटले परनवे एना उदयथी दुःखी याय तेवारे पथा ताप करे (जवनंतनवनवं के) जे सावद्य एवं हिंसाकारी वचन ते नबोले, एटले था अमुक चोरठे एने मारो, था धातुनो प्रयोग करो, अथवा पाखेत्र खेडो एवी नापा नबोले. (एसाधाणाणियंठियाके) एवी थाझा निग्रंथ श्रीमाहावीर देवनीठे ॥२६॥ दीपिका-योहि जापासमितः सनापमाणोपि धर्मकथां कथयन्नपि अनापकएव । उक्तंच । वयणविहत्तीकुसलो, वांगयं बहुविहं वियाणंतो । दिवसंपि नासमाणो, साहू वश्गुत्तयंपत्तो ॥ १ ॥ अथवा यत्र रत्नाधिकोनापमाणः स्यात्तत्रांतरे ननापेत । मर्मगं व चनं नकादेत् ।यचनमुक्तं सत्परपीडामाधत्ते तन्न नापेतेत्यर्थः। मातृस्यानं मायाप्रधानं वचोविवर्जयेत् अनुविचिंत्य विचार्य व्यागृणीयात् वदेत् ॥ २५ ॥ सत्या १ असत्यार सत्यामृपा ३थसत्यामृपा च एताश्चतस्रोनापाः । तत्रेयं तृतीया नापा साच किंचित्सत्या किंचिन्मृपा। यथा दशदारकायत्रपुरे जातामृतावा तन्त्र न्यूनाविकसनवेसति संख्या व्यभिचारात्सल्यामृपात्वं । यो नापामुदित्वा इहलोके वायनितप्यते क्वेगनाग्नवति । को थः। मिश्रापि नापा दोपाय किंपुनरसत्येति । तथा यचः (उन्नत्ति ) पुहिंसयां हिंसान धानं प्रहनवा यनोफैराडायते तत्सत्यमपि नवाच्यं एपाझा निर्यथोनगवान तस्य. ॥२६ . ॥ टीका-किंचान्यत् (नासमाणे इत्यादि)योहि नापासमितः सनापमाणोपि धर्मक थासंबंधनापकएव स्यात् । वक्तंच । वयणविहनीकुशनो, वगयं बदुविहं वियाएंतो।

३० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. दिवसंपिनासमाणे,साहूवरुगुत्तयंपत्तो॥१॥ यदिवा यत्रान्यः कश्विनादिकोनापमाणस्त त्रांतरएव सश्रुतिकोहमित्येवमनिमानवान्न नापेतातथा मर्म गतीति मर्मगं वचोन (वंफे कात्ति) नानिलपेत् । यचनमुच्यमानं तय्यमतय्यंवा सद्यस्य कस्यचिन्मनःपीडामाधत्ते तदिवेकीन नापतेति नावः। यदिवा मामक ममीकारः पक्षपात नापमाणो (नवंफेक ति)नानिलपेत्तथा मातृस्थानमायाप्रधानं वचोविवर्जयेत्। इदमुक्तं नवति । परवंचनबुध्या गूढाचारप्रधानोनापनाणोऽनापमाणोचाऽन्यदावा मातृस्थानं नकुर्यादिति । यदातु वक्त कामोजवति तदा नैतक्ष्चः परमात्मनोरुनयोर्वा बाधकमित्येवं प्रावि चिंत्य वचनमु दाहरेत् । तउक्तं । पुवं बुद्धीएपेहित्तापक्षावकमुदाहरे इत्यादि ॥२॥थपिच। (तविमेत्यादि) सत्या थसत्यासत्यामृपाथसत्यामृपेत्येवंरुपासु चततृपु नापासुमध्ये तत्रेयं सत्यामृपेत्ये तदनिधानात्तृतीया नाश । साच किंचिन्मृषा किंचित्सत्या इत्येवंरूपा। तद्यथा दशदारकाथ स्मिन्नगरे जातामृताः। तदत्र न्यूनाधिकसनवेसति संख्यायाव्यनिचारातत्यामृषात्वमिति। यां चैवरूपांनापामुदित्वा अनुपश्चातापणाजन्मांतरेवा तऊनितेन दोपेण तप्यते पीडयते क्लेशनाग्नवति।यदिवा अनुतप्यते किंममैवंनूतेन नापितेनेत्येवं पश्चात्तापं विधत्ते । ततश्चेद मुक्तं नवति मिश्रापि नापा दोषाय किंपुनरसत्या वितीया समस्ताविसंवादिनी तथा प्रथमापि नापा सत्या या प्राण्युपतापेन दोपानुषंगिणी सानवाच्या।चतुर्थाप्यसत्या मृषा नापा बुधैरनाची सा न वक्तव्येति । सत्यायायपि दोपानुषंगित्वमधिरुत्याह । यचः (उन्नति ) क्षषुहिंसायां हिंसाप्रधानं । तद्यथा वध्यतांचौरायं सूर्यतांकेदाराः दम्यंतां गोरथकाइत्यादि । यदिवा बन्नंति प्रसन्नं यलोकैरपि प्रजायते तत्सत्यमपि न वक्तव्य मिति । एपाऽऽझा ययमुपदेशोनियंथोनगवांस्तस्ये ति ॥ २६ ॥ होलावायं सहीवायं, गोयावायं च नोवदे ॥ तुमं तुमति अमणु नं, सबसो तं । वत्तए॥१॥ अकुसीले सया निस्कू, व सं सग्गियं नए ॥ सुदवा तनुवस्सग्गा, पडिबुलेज तेविक ॥श्ता थर्थ-(होलावार्य के) होलाबादते देश विशेपे रवचन विशेप तेमाटे होल्या एम नबोले; तेथा (सहीवादं के०) हे सखी एम पण न बोले ; (गोयावायंचनोवदे त्के) गोत्रनो प्रकाशकरी बोलाववोजे तुं अमुक नीच गोत्रीगे एवं वचन पण नबोले; (तुमंतुमंतिअणुमन्नंके० ) तुंतुं एवो अमनोज्ञ तिरस्कार- असुहामणुं वचन ते (सब सोतंणवत्तए के) सर्वथा प्रकारे नबोले; केमके साधुने एवा वचन बोलवा युक्त न पी. ॥ २७ ॥ (अकुसीलेसया निस्कू के०) सर्व काल साधु अकुशीत होय ब्रह्मचारी

रायधनपतसिंघ वादाऽरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ए
थको रहे (ऐवसंसग्गियंजए के०) तथा जिनशासनथी विरुष एवा अनाचारी पास
धादिकनो त्रविधे संसर्ग नकरे ते पासबादिकनो संसर्ग केवोठे तोके जेना थकी (सु
हरूवा तलुवस्तग्गा के) सुखरूप जे संयम तेना घातना करनार एवा एना थकी
उपसर्ग उत्पन्न थाय- केमके ते प्रायें सातागारव पणे वर्तनारा होय ने तेमाटे तेनी
साथै सुविहित पुरुप संसर्ग करे तो तेपण सातागारव पणाने पामे. तेथी सुखरूप सं
यमनो घातक थायले माटे (पडिबुढोऊतेविक के) पंमित जे होय ते प्रसिबोध पा
मीने एवा स्वेवाचारीजनो संसर्ग तेने मुख कारण जाणीने त्याग करे. ॥ २० ॥
॥ दीपिका-होलाइति वादोहोलावादः सखेत्ति वादः सखिवादः गोत्रप्रकटनेन वादो
गोत्रवादः काश्यपगोत्रावासिष्ठगोत्रावेत्यादि एवंरुपं वादं साधुर्नवदेत् (तुमंति) छ
त्वमिति तिरस्कारवाक्यं अमनोई परस्य मनःप्रतिकूलं सर्वशः सर्वथा साधूनां वक्तुं न
वर्तते ॥ २७ ॥ नकुशीतोऽकुशीतः सदानिकुनकुशीतः संसर्ग नजेत सेवेत । सुखरूपा
सातागौरवस्वनावास्तत्र कुशीतसंगे उपसर्गाः संयमोपघातकारिणः प्राप्यंति तदिदा
• न् विवेकी प्रतिबुध्येत जानीयात् कुशीतसंगं त्यजेदित्यर्थः ॥ २७ ॥
॥ टीका-किंच (होलावायमित्यादि) दोलेत्येवं वादोहोलावादस्तथासखेत्येवं वादः स
• खिवादस्तथा गोत्रोद्घाटनेन वादोगोत्रवादोयथा काश्यपसगोत्रोवासिष्ठसगोसत्रोवेति इत्ये
वरूपं वादं साधु वदेत्तथा (तुमंतुमं ) तिरस्कारप्रधानमेकवचनातंबहुवचनोचारणयो
ग्येऽमनोई मनःप्रतिकूलरूपमन्यदप्येवंनूतमपमानापादकं सर्वशः सर्वथा तत्साधूनां वर्नु
न वर्ततइति । यदाश्रित्योक्तं नियुक्तिकारेण । तद्यथा। पासबोसम्मकुशीलसंथवोणकिलव
ट्टएका तदिदमित्यादि ॥२७॥ (यकुशीनेत्यादि ) कुतिसतं शीलमस्मेति कुशीनः सच
पार्श्वस्थादीनामन्यतमः नकुशीतोषकुशीतः सदा सर्वकालं निदणशीलोनिष्टुः कुशीजो
ननवेन्नचापि कुशीतः साधू संसर्ग सांगत्यं नजेत सेवेत । तत्संसर्गदोपोदिनावयिषयाह ।
सुखरूपाः सातागौरवखनावास्तत्रतस्मिन् कुशीतसंसर्ग संयमोपघातकारिणउपसर्गाः
प्राउप्पंति । तथाहि । कुशीजवक्तारोनवंति । कः किल प्रासुकोदकेन हस्तपाददंतादिके प्रहां
ल्यमानेदोपः स्यानया नाशरीरोधर्मोनवति इत्पतोयेन केनचित्यकारेणाधाकर्मसान्निध्या
दिना तथा उपानसत्रादिनाच शरीरं धर्माधारं वर्तयेत् । उक्तंच थप्पेण बहुमेसेजा एवं
पंडियलरकइति । शरीरं धर्मसंयुक्त रदणी प्रयत्नतः ॥ शरीरात्स्त्रवते पापं पर्वतास
लिनं यथा ॥ १॥ तथा सांप्रतम.पानि संहननानि थल्पकृतयच संयमे जंतवत्येवमादि ।
कुशीतोक्तं श्रुत्वा अल्पसत्तास्तत्रानुपरत्येवं विज्ञान विवेकी प्रतियुध्येत जानीयात् बु
प्या चापागरुपकुशीजसंसर्ग परिहरेदिति ॥ २७॥

. ३॥ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. नन्नच अंतराएणं, परगेदेण णिसीयए ॥ गामकुमारियं किवं, नातिवेलं दसे मुणी॥४॥अणुस्सुन नरालेसु, जयमाणो परि वए॥ चरियाए अप्पमत्तो, पुछो तव दियासए ॥३०॥ अर्थ- (नन्नव अंतराएवं के० ) जरा रोगादिक कारणविना (परगेहेणाणसीयए के०) गृहस्थना घरने विपे नबेशे एटले गृहस्थने घेर नबेशवं ए साधुनो उत्सर्ग मा र्ग कह्यो. अने अपवादे तो जरारोगादिक कारण विना नवेशे तथा कोइएक लब्धी मंत धर्मोपदेशादिक वचन देवाने कारणे पण बेशे तथा (गामकुमारियंकिई के० ) ग्रा मने विपे बालक कीडा दास्य कंदर्प हस्तस्पर्श थालिंगनादिक गेडा दडि इत्यादिक क्रीडा ने (नातिवेलहसेमुपीके०) साधु नकरे वली पडिलेहणादिक क्रियानी मर्यादा ने जगवं तनी धाज्ञा थकी विरुध जाणीने अतिक्रमे नही हसे नही ॥२९॥ (अणुस्सु उरालेसु के०) नदार उजट प्रधान एवा गृहस्थना कामनोगादिक देखी तथा सांजलीने तेनी वांबा करे नही: तथा (जयमाणोपरिवए के०) संयमने विपे यत्नकरतो गुरू चारित्र पाले (चरियाएथप्पमत्तो के०) विहार करवाने विपे प्रमाद नकरे, अप्रमत्त पणे विचरे (पुत्रोतबहियासए के) त्यां विहार करवानेविपे उपसर्ग परिसह उपने थके तेने के रइयो थको अदीनपणे सम्यक्रीते अहियासे ॥ ३० ॥ ॥ दीपिका-साधुनिक्षानिमित्तं ग्रामादौ प्रविष्टः सन परोगृहस्थस्तस्य गृहे ननिपीदेत नोपविशेत् । यदिवा देशनासन्धिमान् कश्चित्तसहायोगर्वनुज्ञातः कथंचित्तथाविधस्य धर्म देशनानिमित्तमुपविशेदपि । तथा ग्रामे कुमारकास्तेपामियं ग्रामकुमारिका कीडाहा स्यकंदर्पहस्तसंस्पर्शालिंगनादिका अथवा क्रीडा वट्टकंकादिका तां मुनि!कुर्यात् अति वेलं वेलामर्यादा तामतिकम्य नहसेन्मुनिः । यदागमः । जीवेणंनंतेहसमाणे उस्सूय माणेवाकाइकम्मवगडी बंध गोयमा ससविहबंधएवा अविहबंधएवाइत्यादि ॥२५॥ जदारेषु शब्दादिविषयेषु अनुत्सुकोऽनासक्तोयतमानः संयमे परिव्रजेन्मूलोत्तरगुणेपू द्यम कुर्यात् । चर्यायां निकादिकायामप्रमत्तः स्यात् स्पष्टः परीपहादिनिस्तत्राऽदीनो ऽध्यातहेत् सम्यक् सह्यात् ।। ३।। ॥ टीका-किंचान्यत् (ननवेत्यादि) तत्र साधुनिदादिनिमित्तं ग्रामादौ प्रविष्टः सन परोगृहस्थस्तस्य गृहं परगृहं तत्र ननिपीदेनोपविशेत्नत्सर्गतोस्यापवादं दर्शयति।नान्यत्रां तरायेणेति। अंतरायः शस्यनावः तच जरसा रोगातकान्यां स्यात्तस्मिं चांतराये सत्युपवि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. ३५३ उद्यदिवोपशमलब्धिमान् कश्चित्सुसहायोगर्वनुज्ञातः कस्यचित्तथाविधस्य धर्मदेशनानिमि तमुपविशेदपि । तथा ग्रामे कुमारकाग्रामकुमारकास्तेपामियं ग्रामकुमारिका ऽसौकीडा हा स्यकंदर्पहस्तसंस्पर्शनालिंगनादिका। यदिवा वट्टकंकादिका तां मुनिनकुर्यात्तथा वेला मर्या दातामतिकांतमतिवेलं नहसेन्मर्यादामतिकन्य मुनिः साधुझानावरणीयाधष्टविधकर्मबंध नयान्नहसेत् । तथा चागमः।जीवेणं नंते हसमाणे उस्तूयमाणे वाकाइकम्मपगडी बंध ३ गोयमा सत्तविह बंधएवा अविहवंधएवाइत्यादि ॥ २ ॥ किंच (अणुस्सुत्र त्यादि) जरालादाराः शोननामनोझाये चक्रवादीनां शब्दादिषु विषयेषु कामनोगा वस्वानरणगीतगंधर्वयानवाहनादयस्तथा थाइश्वर्यादयश्चैतेपूदारेषु दृष्टेषु श्रुतेषु वा नो त्सुकः स्यात् । पाठांतरंवा। ननिश्रितोऽनिश्रितो ऽप्रतिवमः स्याद्यतमानश्च संयमानुष्ठाने प रिसमंतान्मूलोत्तरगुणेषु उद्यम कुर्वन् व्रजेत्संयम गठेत् तथा चर्चायां निदादिकायामप्रम नःस्यात् नाहारादिपु रसगाय॑ विध्यादिति । तथा स्टष्टश्चानिद्रुतश्च परीपहोपसगैस्त त्रादीनमनस्कः कर्मनिर्जरां मन्यमानोविपहेत सम्यक् सह्यादिति ॥ ३० ॥ दम्ममाणो ण कुप्पेढा, वुच्चमाणो नसंजले ॥ सुमणे अदिया सिजा, गय कोलाहलं करे॥३॥ लचे कामे ण पवेजा, विवेगे एव माहिए ॥ आयरियाई सिकेजा, बुधाणं अंतिए सया॥३२॥ श्रर्थ-(हम्ममाणोणकुप्पेशाके) कोइए लाकडी अने मुट्यादिके करी हण्यो नतो कोच नकरे (बुच्चमाणोनसंजलेके० ) तथा उर्वचने करी थाक्रोश उपजाव्यो थको पण कोध नकरे, यने प्रति वचन पण नबोले; (सुमणेयहियातिजाके) किंतु सुमन थको पूर्वोक्त परीसहने सहन करे, परंतु (णयकोलाहलंकरे के० ) तेवा परीसहनी पीडायें पीडयो थको कोलाहल नकरे ॥३१॥ (लकामेणपडेङ्गाके०) प्राप्त थएला कामनोगने प्रार्थ नही एटले नोगवे नही, (विवेगेएवमाहिए के) ए साधुनो विवेक श्रीतीर्यक रे कहोने, (यायरियाईसिरकेता के.) तथा जे थाचरवायोग्य एवा ज्ञान, दर्शन थ ने चारित्रादिक तेने शीख, परंतु कोनी पाशे थी शीखे तोके (बुझायंतिएसया के.) गुरु जे याचार्य तेनी पाशेयी सदा शीखे एटले गुरु कुल वास कह्यो. ॥ ३२ ॥ ॥ दीपिका-दन्यमानोयष्टयादिनिन कुष्येत कोपं नं कुर्यात् पुर्वचनैरुच्यमानथाकश्य मानोन संज्यलेत नप्रजापं वदेत् सुमनाः कोजाहलमकुर्वन्नधिसहेत ॥ ३१ ॥ लब्धानपि कामान नोगांच वैग्सामियन्नप्रार्ययेन्नगएहीयात् एवंकुर्वतोहि विवकथाविनावितः म्या .

३४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. त् । पार्याणि युनानि कर्तव्यानि बुझानामाचार्याणामंतिके समीपे शिदेतान्यसेदनेन नित्यगुरुकुले वासः सेवनीयइति ज्ञापितं ॥ ३५ ॥ ॥ टीका-परीपदोपसर्गाधिसहनमेवाधिकल्याह । (हम्ममाणोऽत्यादि) हन्यमानो यष्टिमुष्टिलकुटादिनिरपि न कुप्येनकोपवशगोनवेत्तथा उर्वचनान्युज्यमानथाक्रुश्यमानो निर्नय॑मानोन संज्वलेन प्रतीपंवदेन्नमनागपि मनोऽन्यथात्वं विदध्यात किंतु सुमनाःसर्व कोलाहलमकुर्वन्नधिसहेतेति ॥३१॥ किंचान्यत् । (लकामेइत्यादि) लब्धान प्राप्तानप्रा प्तानपि कामानिन्बामदनरूपान्गंधालंकारवस्त्रादिरूपान्वा वैरस्वामिवन्नप्रार्थयेन्नानुमन्येत नगृहीयादित्यर्थः । यदिवा यत्र कामावसायितया गमनादिलब्धिरूपान् कामांस्तपोविशेष लब्धानपिनोपजीव्यान्नाप्यनागतान् ब्रह्मदत्तवत्प्रार्थयेदेवं च कुर्वतोनावविवेकसारख्यातथा विर्नावितोनवति । तथा धार्याल्यार्याणां कर्तव्यानि अनार्यकर्तव्यपरिहारेण । यदिवा थाचर्याणि मुमुकुणां यान्याचरणीयानि शानदर्शनचारित्राणि तानि बुझानामाचार्या णामंतिके समीपे सदा सर्वकालं शिदेतान्यसेदित्यनेन हि शीनवता नित्यं गुरुकुलवास थासेवनीयश्त्यावेदितं नवतीति ॥ ३५ ॥ सुस्सूसमाणो नवासेडा, सुप्पन्नं सुतवस्सियं ॥ वीराजे अत्तप नसी, घितिमंता जिदिया ॥ ३३ ॥ गिद्देदीवमपासंता, पुरिसा दाणिया नरा॥ते वीरा बंधणुम्मुक्का, नावकंखंति जीवियं ॥३॥ अर्थ-(सुस्सूसमापोवासेजाके) सोनलवा चांगतो एवो जे साधु ते पोताना गु रुनी रुडी वैयावच्चादिक विश्रामणादिके करी सेवा करे, ते गुरु केवाहोय तोके (सुप्पन्नं सुतवस्तियंके०) स्वपर सिक्षांत जाणवाने नली प्रज्ञा जेनी एटले रुडा गीतार्थ तथा रु डा तपना करनार एवा गुरुनी सेवा करे ; ते केवा पुरुप गुरुनी सेवा करे तोके (चीरा के०) कर्मने जीतवा समर्थ तया (जेयत्तपन्नेसी के०) जे सत्य बुदिना गवेपण दार तथा (वितिमंताजिदिया कं०) धैर्यवंत एटले जेमनुं संयममा एकाय चित्तने, थने जीतेंश्यि एवा जे पुरुष होय ते गुरुनी सेवा करे ॥ ३३ ॥ (पुरिसादाणियानरा के.) जे पुरुपादानीय एटले सत्यमार्गनी गवेपणा करनार एवा मनुष्य ते एम जाऐठे जे (गिहेके) गृहस्थने नावे रेवा थकी (दीवंके०) ज्ञानरूप दीपक थथवा संसारनो उधार तेने (अपासंता के ) नथी देखता माटे चारित्र थादरेते, (तेवीराबंधपुम्मुक्का के.) ते वीर पुरुप राग पादिक बंधनथी रहित थका (नावकरांतिजीवियं के) यस यमे जीवितव्य वांछे नही एटले जीववाने यर्थ घसंयम करे नहीं ॥ २५ ॥ .

.. .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नागसरा. एय ॥ दीपिका-शुश्रूपमाणोगादे वैय्यावृत्यं कुर्वाणोगुरुमुपासीत सेवेत । गुरुं किंनूतं । सुप्रझं गीतार्थ सुतपस्विनं संयमवंतं । यमुक्तं । नाणस्स होइ नागी, थिरयरदसणे चरि त्य ॥ धन्ना थावकहाए गुरुकुलवासं न मुंचंति ॥१॥ ये वीरायात्मप्रशान्वेषिण्यात्म हितान्वेपकावृतिः संयमे रतिस्ततोजितेंख्यिास्ते गुरुकुलवासिनः स्युः । यउक्त । जस्त घिई तस्त तवो जस्स तवो तस्त सुग्गई मुलहा ॥ जे अधिश्मंतपुरिसा तवोवि खलु इन हो तेसिमिति ॥३३॥ गृहे गृहस्थत्वे दीपं नावदीपं श्रुतज्ञानमपश्यंतोऽप्राप्नुवंतोनराः सम्य क् प्रव्रज्यापुरुपादानीयाःपुरुषाणामादानीयायाश्रयणीयामहतोपि महीयांसः स्युरित्यर्थः। यएवं नूतास्ते वीराबंधनोन्मुक्ताजीवितमसंयमजीवितं नावकादंति नानिलपंति ॥ ३५ ॥ ।। टीका-यमुक्तं बुधानामंतिके शिकेत्तत्स्वरूपनिरूपणायाह । (सुस्मसमाणाइत्या दि) गुरोरादेशं प्रति श्रोतुमिना शुश्रूषा गुर्वादे वैव्यावृत्त्यमित्यर्थः । तां कुर्वाणोगुरुमु पासीत सेवेत । तस्यैव प्रधानगुण क्यारेण विशेषणमाद । सुष्टु शोजना वा प्रझास्येति सुप्रज्ञः स्वसमयपरसमयवेदी गीतार्थत्यर्थः । तथा सुष्ट शोननं वा सबाह्यान्यंतरं तपो स्यास्तीति सुतपस्वी तमेवंनूतं झानिनं सम्यक्चारित्रवंतं गुरुं परलोकार्थी सेवेत । तथा चो तानाणस्त होइनागी,थिरयरउदंसणे चरित्तेय।।धन्नाथावकहाए गुरुकुलवासं नमुंचंति। यएवं कुर्वति तान् दर्शयति।यदिवा के ज्ञानिनस्तपस्विनइत्याह । वीराः कर्मविदारणसहि 'मयोधीरावा परीपदोपसर्गाशोन्याः । धिया बुध्या राजंतीति वा धाराये केचनासन्न सिदि गमनायाप्तोरागादिविप्रमुक्तस्तस्य प्रज्ञा केवलज्ञानाख्या तामन्वेष्टुं शीलं येषां ते थाप्त झान्वेषिणः सर्वझोक्तान्वेविणइतियावत् । यदिवा यात्मप्रशान्वेपिणयात्मनः प्रज्ञा ज्ञा नमात्मप्रत तदन्वेपिणयात्मज्ञत्वान्वेपिणयात्महितान्वेपिणइत्यर्थः। तथा धृतिः सं यमे रतिः सा विद्यते येषां ते तिमतः। संयमत्या हि पंचमहाव्रतनारोबहनं सुसाध्य नवतीति । तपःसाध्या च सुगतिहस्तप्राप्तति । तमुक्तं । जस्स धि तस्स तवो, जस्स तवो तस्स सुग्गई सुलहा ॥ जे अधिश्मंतपुरिसा तवोवि खलु मुनहो तेसिं ॥१॥ तथा जितानि व शीरुतानि स्वविषयरागोपविजयेनेंश्यिाणि स्पर्शनादीनि यस्ते जितेंहियाः शुश्रूपमाणा यथोक्तविशेषणविशिष्टानवंतीति ॥३३॥ तदनिधित्सराह । गिदीच मित्यादि) गृहे गृहवा से गृहपाशेवा गृहस्थनावतियावत् । टीवति । दीपादीता दीपयति प्रकाशयतीति दीपः । सच नावदीपः श्रुतज्ञानलाना यदिवा वीपःसमुझाशे प्राणिनामावासनूतः सच नाव की पः संसारसमुश्सर्वोक्तचारित्रमानस्तदेवंचूत दीपं दीपं वा गृहस्थानावेऽपश्यंतोऽप्राप्नुवंतः संतः सम्यक् प्रव्रज्योधानेनोछिताउनरोत्तरगुणलानेनैवंनूता नवंतीति दर्शयति। नराः पुरु पाः पुरुषोत्तमत्वाधर्मस्य नरोपादानमन्यथा स्त्रीणामप्येतणनाश्त्वं नवत्यथवा देवादिव्यु दासार्थमिति । मुमुहूणां पुरुषाणामादानीयाधाश्रयणीयाः पुरुपादानीयामहतोपि महीपां ३ए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे नवमाध्ययनं. सोनवंति । यदिवा थादानीयोहितैषिणां मोदस्तन्मार्गोवा सम्यक्दर्शनादिकः पुरुषाणां मनुष्याणामादानीयः सविद्यते येपामिति विगृह्यमत्वर्थीयोऽर्शादियोजिति। तथा यएवं जूतास्ते विशेषेणेरयंत्यष्टप्रकारं कर्मेति वीरास्तथा बंधनेन सबाह्यान्यंतरेण पुनकलत्रादि स्नेहरूंपेणोत्प्राबल्येन मुक्ताबंधनोन्मुक्ताः संतोजीवितमसंयमजीवितं प्राणधारणंवा ना विकांदंति नानिलपंतीति ॥ ३४ ॥ अगि सहफासेसु, आरंनेसु अणिस्सिए ॥ सर्व तं समयाती तं, जमेतं लवियं बदु॥३५॥ अश्माणंच मायंच, तं परिलाय पंमिए ॥ गारवाणिय सवाणि, शिवाणं संधए मुणित्तिवेमि ॥ ॥ ३६॥ इति श्रीधम्मनाम नवमशयणं सम्मत्तं. अर्थ-(अगितहफासेसु के०) शब्द गंध रूप रस स्पर्शादिकने विषे अगई एटने श्रमूर्जित तथा (भारंजेसु के) कायना थारंनने विपे (अनिश्रित के० ) प्रवर्ने नहीं, (सर्वसमयातीतं के ) ए सर्व निपेधवाना कारण कह्या, ते सर्वने सिक्षांत थकी. विपरीत जाणीने याचरवा नही. (जमेलवियंबदु के०) तथा जे विधि वारे कपुंजे ते सर्व सिमांतने अनुसारे ज़ाणीने याचरवू ॥३५॥ (अतिमाणंचसायंच के० ) अत्यंत मान अत्यंत माया च शब्द थकी क्रोध लोन पण जेवा (तंपरिन्नायपंमिए के) ए चार कपायने पंमित परिझाये जाणीने प्रत्याख्यान परिझाये करी परिहरे (गारवाणियस वाणि के०) तथा रसगारव इदिगारव अने सातागारव ए सर्वेने सर्वथा परिहरे (णि वासंधएमणि के ) साधु चारिधि मोल्ने संधए एटले यांचे. तिबेमिनो अर्थ पूर्वव व जाणवो ॥ ३६ ॥ इतिश्री धर्म नाम नवमा अध्ययननो अर्थ समाप्त थयो. ॥ दीपिका-शब्दस्पर्शपु । पाद्यंतग्रहणान्मध्यग्रहणं । रूपगंधरसेप्वप्यग्रदोऽनासक्त थारंजेप्वनिश्रितोऽप्रवृत्तः । सर्वमेतदध्ययनादेरारन्य निषेधत्वेन यनपितमुक्तं मया बदु तत्समयानागमादतीतमित्तिरुत्वा निपिई ॥ ३५ ॥ अतिमानं तत्सहचरं क्रोध माया तत्कार्यनूतं लोनं च तत्सर्व पंमितः परिहरेत् सर्वाणि गारवाणि चिरससातरूपाणि त्यक्त्वेति शेपः। साधुनिर्वाणं मोदं सर्वकर्मयं वा संदध्यात् । इतिब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ॥ ३६ ॥ इतिश्रीमत्ररुत्तांगदीपिकायां नवमं धर्माध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (थगित्यादि) थगृशोऽनध्युपपन्नोमूर्तितः। क । शब्दस्पर्शेषु मनोशेप्वाद्यंतग्रहणान्मध्यग्रहणमतोमनोज्ञेषु रूपेषु गंधेषु रसेपु वा अगृति इष्टव्यं । .

- रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ए तथेतरेपु वाऽविष्टश्त्यपि वाच्यः। तथा थारंनेषु सावद्यानुष्ठानरूपेप्वनिश्रितोऽसंबोऽप्रस नइत्यर्थः । उपसंहर्तुकामबाह । सर्वमेतदध्ययनादेरारज्य प्रतिपेध्यत्वेन यन्नपितमुक्तं म या बदु तत्समयादाहतादागमादतीतमतिकांतमिति कृत्वा प्रतिपिछायदपिच विधिवारेणो तं तदेतत्सर्व कुत्सितसमयातीतं लोकोत्तरं प्रधानं वर्तते । यदपिच तैः कुतीथिकैर्वदुल पितं तदेतत्सर्वं समयातीतमिति रुत्वा नानुष्ठेयमिति ।। ३५॥ प्रतिपेध्य प्रधाननिषेधबारे ण मोक्षानिसंधानेनाह (यतिमाणंचेत्यादि) अतिमानोमहामानस्तं । च शब्दात्सहचरितं क्रोधंच तथा मायां चगदात्तत्कार्यनूतं सोनंच तदेतत्सर्वं पंडितोविवेकी परिझया परिज्ञा य प्रत्याख्यानपरिझया परिहरें तथा सर्वाणि गारवाणि धिरससातरूपाणि सम्यक् झा वा संसारकारणत्वेन परिहरेत्परिहत्यच मुनिःसाधुर्निवाणमोपकर्मदयरूपं विशिष्टाका शदेशं वा संधयेदनिसंदध्यात् प्रार्थयेदितियावत् । इतिः परिसमाप्त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्व वत् ॥ ३६॥ समाप्तं धारख्यं नवममध्ययनमिति ॥ दवे दशमुं समाधि नामे अध्ययन कहे। नवमां अध्ययनने विषे धर्म कह्यो, ते ध में समाधि विना थाय नही माटे दशमां अध्ययनमा समाधिनुं स्वरूप कहे. आघं मईमंमणुवीय धम्म, अंजू समाहिं तमिणं सुणेद ॥ अप्प डिन्ने निरकू समाहिपत्ते, अणियाणभूते सुपरिवएडा॥१॥नटुं अयं तिरियं दिसासु,तसा य जे यावर जेय पाणाड्वेदिं पाएं हिं य संजमित्ता, अदिन्नमन्ने सुयणो गहेजा ॥२॥ थर्थ-(वाघमममणुवीयधम्म के) मतिमंत एटले केवली नगवान तेणे केवल झाने करी विचारीने धर्म करो, ते धर्म केवोठे तोके (अद्भुके०) उजु एटले सरलता पणु (समाहितमिणंसुणेहके.) तेनेज समाधि कहिए. ते समाधि श्री केवली नगवंते मने उपदेशी तेमज श्री सुधर्म स्वामि जंबुप्रत्ये कहेठे के ढुं तमने कटुडं ते तमे सांन लो जे एवो साधु होय ते समाधिने प्राप्त थयो एरीते जाणो ते साधु केवो होय ते कहेने. (अप्पडिन्नेके०) जेने तप संयम पालता थका इह लोक तथा परलोकना सुखनी वांग करवी एवी प्रतिज्ञा नथी तेने अप्रतिझ कहिए; एवो, तथा (यनिदाननूतेके०) निदा न रहित एटले याश्रव रहित एवो ठतो (सुपरिवएका के० ) रुडीरीते संयम पाले ते (जिस्कूके०) साधु (समाहिपत्ते के०) समाधि प्राप्त जाणवो ॥१॥ (उथहेयंतिरियं दिसासुके) उंचा नीचा अने तिर्वा एम दिशो दिशे एटले सर्व लोकमाहे दिशि विदिशि ने चिपे (तसायजेथावरजेयपाणा के०)जे घेडियाटिक त्रश जीवो तथा पृथविकाया .. ३एन वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. दिक स्थावर जीवोठे ते समस्त जीवोने (हजेहिंपाएहिंय के ) हाथें करी, पगे करी अथवा समस्त कायायें करी (संजमिता के०) संयत तो एनी हिंसा नकरे उपलद ण थकी एने कोइ पण कदर्थना नकरे तथा (अदिन्नमनेसुयोगहेका के०) अन्यनु यदत्तदान ग्रहण करे नही ए अर्थथी परिग्रह मैथुन मृपावादादिकने पण नसेवें ॥२॥ ॥ दीपिका-अयदशमाध्ययनमारन्यते । पूर्व धर्मउक्तः सच समाधौ सति स्यादित्यत्र समाधिरुच्यते । (आघमर्शममित्यादि । थामाख्यातवान् इमं वक्ष्यमाणं धर्म मति मान् अर्हन अनुविचिंत्य ज्ञानेन ज्ञात्वा । धर्म किनूतं । जुमवकं समाधिच सम्यगधी यते मोदप्रति योग्यः क्रियते आत्मायेन ससमाधिस्तमिमं समाधिरूपं धर्म शृणुत यूयं । नविद्यते प्रतिझा आकांदा तपसि क्रियायांवा यस्यासावप्रतिझोनिस्टहोनिङः समा धिं धर्म प्राप्तः न विद्यते निदानमारंनरूपं नतेषु जंतुषु यस्यासावनिदानः मावद्यानुष्ठानर हितः परिव्रजेत् संयमे चरेत् ॥ १॥ नमधस्तिर्यकच त्रिषु लोकेषु प्राच्यादिदिकुच ये त्रसाः स्थावरा श्व ये प्राणिनः । एतान् प्राणिनोहस्तपादान्यां संयम्य बध्धा साधुः उप लदाणादन्यथा वा कदर्थयित्वा सुरवोत्पादं न कुर्यात् । तथा अन्येन्योदत्तं नगृहीयात् तृतीयव्रतोपलदाणादन्यान्यपि व्रतानि पालयेत्समाधिमाश्रयेदित्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ टीका-नवमानंतरं दशममारच्यते । अस्य चायमनिसंबंधः। इहानंतराध्ययने धर्मों ऽनिहितः सचाविकतः समाधौसति नवत्यतोधुना समाधिः प्रतिपाद्यते इत्यनेन संबंधे नायातस्याऽध्ययनस्य चत्वार्यपक्रमादीन्यनुयोगक्षाराणि वाच्यानि । तत्रोपक्रमांतर्गतो धिकारोयं । तद्यथा। धर्मे समाधिःकर्तव्यःसम्यगाधीयते व्यवस्थाप्यते तन्मार्गवा प्रति येना त्मा धर्मध्यानादिना ससमाधिर्धर्मध्यानादिकः सच सम्यक्झात्वा स्पर्शनीयः । नामनिप्पन्नं तु निदेपमधिकृत्य नियुक्तिकदाह । थायाणपदेणाचं गोणं णामं पुणो समाहित्तिाणि स्किविकण समाहिं, नावसमाही पगयंतु ॥ ५ ॥ (आयाणपदेणाघमित्यादि) यादीय ते गृह्यते प्रथममादा यत्तदादानमादानंच तत्पदंच सुबंतं तिडतंवा तदादानपदं तेनापंत्ति नामास्याध्ययनस्य यस्मादध्ययनादाविदं सूत्रं । (थाममंमणुवी धम्ममित्यादि ) य योत्तराध्ययनेषु चतुर्थमध्ययनं प्रमादाप्रमादानिधायकमप्यादानपदेनासंक्ष्यमित्युच्यते गुणनिप्पन्नं पुनरस्याध्ययनस्य नामसमाधिरिति । यस्मात्सएवात्र प्रतिपाद्यते तं च स माधि नामादिना निक्षिप्य नावसमाधिनेह प्ररुतमधिकारइति । समाधिनिदेपार्थमा ह। पामंतवणादविए, ग्वेने का तहेब नावेय॥ एसोउ समाहीए, पिरके वविहोहो ॥ ॥ ६ ॥ (णामंठवणाइत्यादि ) नामस्थापना इव्यक्षेत्रकालनावनेदात् । एपतु समाधिनि क्षेपः पहिधोनवति । तुशदोगुणनिप्पन्नस्यैव नाम्नोनिपोनवतीत्यस्यार्थस्याविर्भाव राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ नार्थति । नामस्थापने सुगमत्वादनाहत्य इच्यादिकमधिकत्याह । पंचसु विसएसु सुने, सु दत्वंमि नावसमाहित्ति ॥ खेतंतु जम्मि खेत्ते, काले कालो जहिं जोऊ ॥ ७॥ (पंचस्वि त्यादि) पंचखपि शदादिषु मनोज्ञेषु विषयेषु श्रोत्रादीडियाणां यथा स्वप्राप्तौ सत्यां य स्तुष्टिविशेपः सव्यसमाधिस्तदन्यथा त्यसमाधिरिति। यदिवा व्ययोऽव्याणां वा सन्मिश्रा पामविरोधिनां सतां न रसोपघातोनवत्यपितु रसपुष्टिः सव्यसमाधिः। तद्यथा दीरशर्क रयोर्दविगुडचातुर्जातकानां चेति । येनवा इव्येणोपयुक्तेन समाधिपानकादिना समाधिन वति तव्यं । व्यसमाधिस्तुलादावारोपितं वा यत् इव्यं समतामुपैतीत्यादिकोव्य समाधिरिति । क्षेत्रसमाधिस्तु यस्य यस्मिन्वा देने व्यवस्थितस्य समाधिरुत्पद्यते सत्र प्राधान्यात् क्षेत्रसमाधिर्यस्मिन्वा क्षेत्रे समाधिावस्यतइति । कालसमाधिरपि यस्य यं का समवाप्य समाधिरुत्पद्यते। तयथा। अरदिगवां नक्तमुकानांमदनि बलिनुजां यस्य वा या वंतं कालं समाधिनवति यस्मिन्वा समाधिारव्यायते सकालप्राधान्यात् कालसमाधिरि ति ।नावसमाविधिकत्याह । नावसमाहिंचवुविह, दंसणणाणे तवे चरित्नेय ॥ चउसुवि समाहियप्पा संमंचरणहिट साहू ॥७॥ (नावसमाहीत्यादि) नावसमाधिस्तु दर्शनशान तपश्चारित्रनेदाच्चतुर्की । तत्र चतुर्विधमपि नावसमाधि समासतोगाथापश्वार्धेनाह । मुमुद णा चर्यतइति चरणं । तत्र सम्यक्चरणे चारित्रे व्यवस्थितः समुद्युक्तः साधुर्मुनिश्चतुर्व पिनावसमाधिनेदेषु दर्शनझानतपश्चारित्ररूपेषु सम्यगाहितोव्यवस्थापितयात्मा येन ससमादितात्मा नवति । इदमुक्तं जवति । यःसम्यचरणे व्यवस्थितः सचतुर्विधना वसमाधिसमाहितात्मा नवति योवानावसमाधिसमाचितात्मा जवति ससम्यक्च रणे व्यवस्थितोइष्टव्यइति । तथाहि । दर्शनसमाधी व्यवस्थितोजिनवचननावितां तःकरणोनिर्वातशरणप्रदीपवनकुमतिवायुनिम्यिते । ज्ञानसमाधिना तु यथा यथा पूर्वश्रुतमधीने तथातथातीच नावसमाधावुयुक्तोनवति । तथा चोक्तं । जहजह सु यमवगाहा असयरसपसरसंजुयमउच्वं । तहतह पल्हाइ मुणी एव एवसंवेगस झाए । चारित्रसमाधावपि विषयसुखनिस्टहतया निकिंचनोपि परं समाधिमाप्नोति । तथाचोक्तं । तणसंथारणिसन्नो ममितरोनरागनयमोहो ॥ जं पावइ मुत्तिसुहं क तोतं चकवट्टीवि ॥ नैवास्ति राजरानस्येत्यादि तपःसमाधिनापि निरुष्टतपसोपि नग्ला निनवति । तथा सत्तामादिपरीपहेन्योनोदिजते । तथा अन्यस्तान्यंत्तरतपोध्यानाश्रितम नाः सनिर्वाणस्थश्च नसुखःखान्यां वाध्यतइत्येवं चतुर्विधनावसमाधिस्थः सम्यक्चर एव्यवस्थितोनवति साधुरिति । गतोनामनिष्पन्नोनिक्षेपः । सांप्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलिता दिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारणीयं । तच्चेदं (थामममित्यादि) अस्य चायमनंतरसूत्रेण सह संबंधः । तद्यथा। यशेपगारवपरिहारेण मुनिर्निवाणमनुसंधयेदित्येतभगवानुत्पन्नदिव्यना 1 ४० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. ज्ञानः समाख्यातवानेतञ्च वक्ष्यमाणमाख्यातवानिति (आघंति ) थारख्यातवान कोसौ । मतिमान् मननं मतिः समस्तपदार्थपरिज्ञानं तदिद्यते यस्यासौ मतिमान के वलज्ञानील्यर्थः । तत्रासाधारणविशेपणोपादानात्तीर्थकद् गृह्यते । असावपि प्रत्यासत्ते वीरोवर्धमानस्वामी गृह्यते । किमाख्यातवान् धर्म श्रुतचारित्रारव्यं । कथं । अनुविचिं त्य केवलझानेन ज्ञात्वा प्रज्ञापनयोग्यान पदार्थानाश्रित्य धर्म नापते । यदिवा ग्राहक मनुविचिंत्य कस्यार्थस्यायं ग्रहणसमर्थस्तथाकोयं पुरुपः कंच नतः किंदर्शनमापन्नश्त्येवं पर्यालोच्य धर्मशुश्रूपवोवा मन्यते । यथा प्रत्येकमस्मदनिप्रायमनुविचिंत्य नगवान् धर्म नापते युगपत्सर्वेषां स्वनापापरिणत्या संशयापगमादिति । किंजूतं धर्म नापते । जुमवर्क यथावस्थितखरूपं वस्तुस्वरूपनिरूपणतोन । यथा शाक्याः सर्व दणिकमन्युपगम्य कृतना शाहतान्यागमदोषनयात्संतानान्युपगमं कृतवंतस्तथावनस्पतिमचेतनत्वेनान्युपगम्य व यं न बिंदंति तजेदनादावुपदेशं तु ददति तथा कार्षापणादिक हिरण्यं स्वतोनस्टशंत्य परेणतु तत्परिग्रहतः कयविक्रयं कारयति । तथा सांख्याः सर्वमप्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकस्व नावं नित्यमन्युपगम्य कर्मबंधमोदानावप्रसंगदोषनयादावि वतिरोनावावाश्रितवंत त्यादिकौटिल्यनावपरिहारेणावक्र तथ्यं धर्ममाख्यातवान् । तथा सम्यगधीयते मोदं तन्मा नवा प्रत्यात्मा योग्यः क्रियते व्यवस्थाप्यते येन धर्मेण सधर्मः समाधिस्तं समाख्यात वान् । यदिवा धर्ममारख्यातवांस्तत्समाधि च धर्मध्यानादिकमिति सुधर्मस्वाम्याह तमिमं धर्म समाधि वा नगवऽपदिष्टं शृणुत यूयं । तद्यथा। नविद्यते ऐहिकामुप्मिकरूपा प्रति झा याकांदा तपोनुष्ठानं कुर्वतोयस्यासावप्रतिझोनिदाणशीलोनिकुः । तुर्विोपणे । नाव निरसावेव परमार्थतः साधुधर्म धर्मसमाधिच प्राप्तोसातिति । तथा न विद्यते निदानमारं नरूपं जूतेषु जंतुषु यस्यामावनिदानः सएवंनूतः सावद्यानुष्ठानरहितः परिसमंतात्संयमा नुष्ठाने ब्रजेजदिति । यदिवा थनिदाननूतोऽनाश्रवनूतः कर्मोपादानरहितः सुष्टु परिव्रजेत्। सुपरिव्रजेत् यदिया अनिदाननूतान्यनिदानकल्पानि ज्ञानादीनि तेषु परिव्रजेत् । अथवा निदानं हेतुः कारणं उःखस्यातोनिदाननूतः कस्यचिहुःखमनुपादयन् संयमे पराक्रमेतेति ॥१॥प्राणिपातादीनितु कर्मणोनिदानानि वर्तते । प्राणातिपातोपि व्यक्षेत्रकालनावजेदा चतुर्था ।तत्र प्राणातिपातमधिकृत्याह ॥(उड्यदेइत्यादि) सर्वोपि प्राणातिपातः क्रियमाणः प्रज्ञापकापेक्ष्योलमधस्तिर्यक् क्रियते। यदिवा कधिस्तिर्यक्रूपेषु त्रिपुलोकेषु तथा प्राच्या दिषु दिलु विदिख चेति । इव्यप्राणातिपातस्त्वयं त्रस्यंतीति त्रसादीडियादयोयेच स्थावराः पृथिव्यादयः। चकारः स्वगतनेदसंसूचनार्थःकालप्राणातिपातसंसूचनार्थो वादि वा रात्री वा प्राणाः। प्राणिनां नावप्राणातिपातंत्वाह । एतान प्रायुक्तान प्राणिनोहस्त पादान्यां वध्वा उपलदाणार्थवादस्यान्यथावा कदर्थयित्वा यत्तेषां मुखोत्पादनं तन्न कुर्या राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४०१ त् ।यदि चैते प्राणिनोहस्तौ पादौ संयम्य संयतकायः सन्न हिंस्यात् । चशब्दाउवासनिश्वास कासकासिततवातनिसर्गादिपु सर्वत्र मनोवाकायकर्मसु संयतोनगवान् नावसमाधिमनु पालयेत्तथा परैरदत्तं नगृहीयादिति तृतीयत्रतोपन्यासः।यदत्तादाननिषेधाचार्थतः परिय होनपिझोनवति नापरिगृहीतमासेव्यतइति मैथुननिषेधोप्युक्तः । समस्तव्रतपालनोपदे शाच मृपावादोप्यर्थतोनिरस्तइति ॥ ५ ॥ सुयकायधम्मे वितिगितिप्ले, साढे चरे आयतुले पयासु॥ आयं न कुजा इद जीवियही,चयं नकुजा सुतवरिस निस्कू॥३॥ सबिंदियानिनिव्वुझ पयासु, चरे मुणी सवतो विप्पमुक्के ॥ पासा दि पाणे य पुढोवि सत्ते, उरकेण अहे परितप्पमाणे.॥ ४ ॥ अर्थ-(सुयरकायधम्मे के० ) समाधिवंत जे साधु ने ते एम जाणेके श्रीवीतरागें जे धर्म नाप्योजे, ते रुडो कह्योजे. ए श्रुताख्यात धर्म एवो होय एम साधु जाणे एटले गी तार्थ पणुं का; तथा (वितिमिवतिम्मे के ) जे श्रीवीतरागे कह्यं तेने संदेह रहित पणे तदत्ति करी मानतो थको रहे; एटले ज्ञान दर्शन रूप समाधि कही तथा (लाढेच रेके०) निर्दोष थाहारनो लेनार एवो बतो विचरे एटले संयम पाले तथा (पयासु केस) प्रजा एटले सर्वजीवने (आयतुले के०) पोताना आत्मतुल्य करी लेखवे, तथा (यायन कुजाइहजीवियही के) जीववाने अर्थ प्राय एटले धाश्रव नकरें अर्थात् असंयमाश्र व नकरे तथा (सुतवस्सिनिस्कू के०) सुतपस्वी एवो साधु (चयनकुजा के०) धन धान्यादिक परिग्रहनो संचय नकरे. ॥३॥ (सबिंदियानिनिबुझेपयासके) समस्त इंडिय नो संवर करीने निरानिलाषी थाय, ते कोनेविषे तोके प्रजा एटले स्त्रीने विपे निरानि लाषी थाय अर्थात् स्त्रीने देखी पांचे इंडियोनो संवर करे. (चरेमुगीसवतोविष्यमुक्केके०) तथा सर्व थकी विषमुक्त एटले वजनादिक इव्य संग अने क्रोधादिक नाव संग ए सर्व संग थकी रहित थयो उतो एवो साधु संयम आचरे. (पाणेयपुढोविसत्ते के) तथा प्रत्येक जुदा जुदा पृथविकायादिकजे सत्व एटले जीव तेमने (कुत्केणथट्टे के) दुःखे करीआन (परितप्यमाणे के) परितपमान एटले संसाररुप कडाहमा कर्मरूप इंधणेकरी पचता एवा (पासाहिके) देखीने समाधिवान साधु सर्व जीवनी दया पाले. ji दीपिका-सुष्टु पाख्यातोधर्मोयेन सस्वारव्यातधर्मा जुगुप्ताचिनविप्लुतिस्ता तीर्णोऽति कांतः। येन केन चिटाहारोपकरणादिनाऽऽत्मानं यापयतीति साढःसएवंनूतश्वरेत्संयमे। नःकिनूतः । प्रजासु प्राणिषु आत्मतुल्ययात्मवत्सर्वप्राणिनः पश्यतीत्यर्थः। तथा जीवि २. ४०३ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. तमसंयमजीवितं तस्यार्थी आयमा अवरूपं न कुर्यात् । तथा सुतपस्वी नितुः चर्ष आहारोषध्यादेः संचयं न कुर्यात् ॥ ३ ॥सर्वेदिय निर्वृतः संवृश्यिश्त्यर्थः । कासु प्र जासु स्त्रीषु । स्त्रीषु संवतंडियः स्यादिति सर्वतो विप्रमुक्तोनिःसंगः सन् चरेत्संयमाध्वनि पृथक् पृथक् पृथिव्यादिकायेषु सत्वान् प्राणिनोऽपिशब्दानस्पतिकायेऽनंतानपि पश्य । किंनूतान् वार्तान स्वकर्मणा संसारकटाहे परिपच्यमानान ॥ ४ ॥ ॥ टीका-ज्ञानदर्शनसमाधिमधिकल्याह । (सुयरकायधम्मेत्यादि ) सुष्वाख्यातः श्रुत चारित्रारज्योधर्मीयेन साधुनाऽसौ स्वारख्यातधर्माऽनेन ज्ञानसमाधिरुतोनवतिानहि विशिष्ट परिझानमंतरेण स्वारख्यातधर्मत्वमुपपद्यतइति नावः। तथा विचिकित्साचित्तविक्षुतिर्वि पहु गुप्सा वा तां वितीर्णातिकांतः। तदेव च निःशंकं यडिनैःप्रवेदितमित्येवं निःशंकतया नक्क चिञ्चित्तविलुति विधत्तइत्यनेन दर्शनसमाधिः प्रतिपादितोनवति । येन केनचित्तासुकाहारो पकरणादिगतेन विधिनात्मानं यापयति पालयतीति लाढः सएवंनूतः संयमानुष्ठानं चरे दनुतिष्ठेत्तथा प्रजायंतइतिप्रजाः पृथिव्यादयोजंतवस्तास्वात्मतुल्ययात्मवत्सर्वप्राणिनः पश्यतीत्यर्थः। एवंनूतएव साधुर्नवतीति । तथाचोक्तं । जह ममणपियं मुखं, जाणिय ए मेव सधजीवाणं ॥ राहणाहणावेई, सममण तेण सोसमणो ॥ २॥ यथाच समाकु श्यमानस्यान्याख्यायमानस्य रवमुत्पद्यते एवमन्येपामपीत्येवं मत्वा प्रजास्वात्मसमो नवति । तथा इहासंयमजीवितार्थी प्रभूतकालं सुखेन जीविष्यामीत्येतदव्यवसायी यायं कर्मावलणं न कुर्यात्तथा चयमुपचयमाहारोपकरणादेर्धनधान्यदिपदचतुप्पदादेवी परियदलदणं संचयमत्यथै सुष्टु तपस्वी सुविकृष्टतपोनिष्टतदेहोनिकुनकुर्यादिति ॥३॥ कि चान्यत् । (सदियइत्यादि) सर्वाणि च तानि इंख्यिाणिच स्पर्शनादीनि तैरनिनिर्वतः सं वृतेंडियोजितेंश्यिश्त्यर्थः।क।प्रजासु स्त्रीपु । तासु हिपंचप्रकाराबपि शब्दादयो विषया विद्यते। तथाचोक्तं , कलानि वाक्यानि विलासिनीना, गतानि रम्याएयवलोकितानि ॥ र तानि चित्राणिच सुंदरीणां, रसोपि गंधोपि च चुंबनादेः॥१॥ तदेवं स्त्रीपु पंचेंश्यिविष यसंनवानपिये संतृतसवैश्येिण जाव्यमेतदेव दर्शयति । चरेत्संयमानुष्ठानमनुतिष्ठेत् मुनिः साधुः सर्वतः सबाह्यान्यंतरात्संगादिशेपेण प्रमुक्तोनिःसंगोनिस्किंचनश्चेत्यर्थः । स एवंनूतः सर्वबंधन विमुक्तः सन् पश्यावलोकय पृथक् पृथिव्यादिपु कायेपु सूझाबादरपर्या तकापर्याप्तकनेदनिन्नान्सत्वान्प्राणिनोऽपिशब्दानस्पतिकाये साधारणशरीरिणोऽनंतान प्येकत्वमागतान पश्य । किंजूतान् । दुःखेनासातवेदनीयोदयरुपेण यतीतिवा :ख मष्टप्रकारं कर्म तेनार्तान् पीडितान्परिसमंतात्संसारकटाहोदरे स्वरुतबंधनेन परिपच्यमा राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४०३ नान् काथ्यमानान् यदिवा प्रणिहितेंझ्यिानार्तध्यानोपगतान्मनोवाकायैः परितप्यमा नान् पश्येति संबंधोजगनीयाति ॥ ४ ॥ एतेसु बालेय पागंतरे (एवं वालेय) पकुबमाणे, आवहती पागंतरे (आनती) कम्मसु पावएसु ॥ अतिवायतो कोरति पावकम्म, निनऊ माणे न करे कम्मं ॥ ५॥ आदीण वित्तीय पागंतरे (आदीजनो वि) करेति पावं, मंतान एगंतसमाहिमादु ॥बुझे समादीयरते विवेगे, पाणातिवाता विरतेव्यिप्पा पागंतरवा (व्यिच्ची) ॥६॥ अर्थ-(एतेसु के०) ए पूर्वोक्त पृथिव्यादिक जीवोने (बालेय के०) अज्ञानी जीव अनेक संघटन परिताप उपश्वादिके करी (पकुवमाणे के०) पाप कर्म करतो थको वनी तेजीव तेहिज दृथिव्यादिक जीवोने विपे आवीने (यावती के०) घणा पुःख पामे. (कम्मसुपावएसुके) जे पापकर्म पोते जेवा प्रकारे कयुं होय ते पाप कर्म तेवा प्रकारे तेजीव नोगवे. हवे ते पाप कहे. (अतिवायतोकीरतिपावकम्मंके०) यति वाय एटले जीवनी घात तेथकी ज्ञानावर्णादिक पाप कर्मने समाचरे (निग्डमाणेच करेइकम्मंके) तथा बीजा सेवकादिकने पण जीवघातनी प्रेरणा करतो थको पाप कर्म बांधे, एटले हिंसा करतो करावतो तथा अनुमोदतो थको पाप कर्मनुं बंध करे; एमज मृपावादादिकने पण सेवतो सेवरावतो यनुमोदन करतो थको पाप कर्मनुं बंध करे. ॥५॥ (यादीण वित्तीवकरेतिपावं के०) दीन एटले दयामणी एवी, बाहार लेवानी जेनी वृत्तिवे तेने यादीन वृत्ति कहिए; एवो बतो पण पापकर्म बांधे, केमके थाहारनी लो ल्यता थकी पार्न रौष ध्याने वर्ते ते यकी कर्म बांधे, (मंताउएगंतसमाहिमादुके ) एवं जाणीने श्रीतीर्थकर गणधरे संसार तरवार, कारण एकांते आहारादिकने श्रर्थे पण अरत्यादिक नकरे एवी समाधि कहीजे. (बुझेसमाहीयरतेविवेगे के ) ते कारणे बुद्ध एटले तत्वनो जाण एवो साधु समाधिने विपे रत होय ते साधु विवेकी एवो तो झुकरे ते कहे (पाणातिवाताविर तेध्यिप्पाके)प्राणातिपात जे जीवनी हिंसा ते थकी विरमाने संयमने विपे जेनो आत्मा सत्यमार्गने विपे व्यवस्थित एवो थाय ॥६॥ ॥ दीपिका-एतेषु प्राणिपु बालोज्ञः संघट्टपरितापोपड्यादि प्रकुर्वाणस्तेपु पापेपु कर्मसु मत्सु श्रावय॑ते सुरवनाग्नवति अतिपाततोहिंसातः पापकर्म क्रिया नबध्यते परा न नृत्यादीन नियोजयन् कर्म करोति प्राणातिपातादिकं कुर्वन् कारयंश्च कर्म बनातीति ॥ ५॥ श्रासमंताहीना करुणा वृत्तिस्तया नोजी श्राहारग्राही शोननादारमप्राप्नुवन्नात ४०४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. रोऽध्यानाकर्म करोति बनाति । यथा राजगृहनगरोत्सवनिर्गतजनसमूहे कश्चिमको निक्षार्थी वांविताहारमप्राप्तोवैनारगिरिशिलापातनोद्यतः सएव दैवात् शिखाधःपतित. शिलाचूर्णितः सप्तमष्टथ्वी जगामेति। एवमादीननोजी कर्म वभाति एवं मत्वा ज्ञात्वा एकांते न समाधिनिादिनावसमाधिस्तमादुः संसारतारणमं जिनाः।बुछोझाततत्वः समाधी झा नादिके विवेकेवारतोव्यवस्थितःप्राणातिपातारितः स्थितात्मा मर्यादावान् स्यात् ॥६॥ ॥टीका-अपिच (एतेसुश्त्यादि) एतेषु प्राझिर्दिष्टेषु प्रत्येकं साधारणप्रकारेषूपत्तापक्रियया बालवहालोज्ञश्वशदादितरोपि संघटनपरितापनोपवणादिकेनानुष्ठानेन पापानि कर्मा णि प्रकर्पण कुणस्तेषुच पापेषु कर्मसु सत्सु एतेषु वा पृथिव्यादिजंतुषु गतः संस्तेनैव संघटनादिना प्रकारेणाऽनंतशथावर्त्यते पीडवते वनाग्नवतीति । पावांतरंवा एवं तुबाले) एवमित्युपप्रदर्शने । यथा चौरः पारदारिकोवासदनुष्ठानेन हस्तपादच्छेदान बंधवधा दीवावाप्नोत्येवं सामान्यदृष्टेनानुमानेनान्योपि पापकर्मकारी इहामुत्रच पुःखनाग्जवति (श्रादृतित्ति) कचित्पातः। तत्रायुजान कर्मविपाकान् दृष्ट्वा श्रुत्वा ज्ञात्वा वा तेन्योऽसदनु छानेन्यवानतित्ति निवर्तते। कानि पुनः पापस्थानानि येन्यः पुनः प्रवर्तते निवर्तते वा इत्याशंक्य तानि दर्शयति । अतिपाततः प्राणातिपाततः प्राणव्यपरोपणादेतोस्तनाशुनं ज्ञानावरणादिकं कर्म क्रियते समादीयते तथा परांश्च नृत्यादीन प्राणातिपातादौ नियो जयन् व्यापारयन् पापं कर्म करोति । तुशब्दान्मृपावादादिकंच कुर्वन कारयंश्च पाप कर्म समुचिनोतीति ॥ ५ ॥ किंचान्यत् (बादीण वित्तीत्यादि) घासमंतादीना करुणास्पदा वृतिरनुष्ठानं यस्य रुपणवनीपकादेः सनवत्यादीनवृत्तिरेवंनूतोपि पापं कर्मकरोति। पानां तरवा यादीनजोज्यपि पापं करोतीति । उक्तंच । पिंडोलकेव फुसीले परगाउणमुच। सकदाचिचोजनमाहारमलनमानोऽल्पवादातरौऽध्यानोपगतोप्यधः सप्तम्यामप्युत्पद्येत। तद्यथा असाविव राजगृहनगरोत्सवनिर्गतजनसमूहोवैनारगिरिशिलापातनोद्यतः सदै वात्स्वयं पतितपिंमोपजीवति तदेवमादीननोज्यपि पिंमोलकादिवङानः पापं कर्म करो तीत्येवं मत्वा अवधार्य एकांतेनात्यतेन च योनावरूपोझानादिसमाधिस्तमातुः संसा रोत्तरणाय तीर्थकरगणधेरादयः व्यसमाधयोहि स्पर्शादिसुखोत्पादकानेकांतिकाथ नात्यंतिकाच जवंत्यंतेचावश्यमसमाधिमुत्पादयंति । तथाचोक्तं । यद्यपि निपेव्यमाणा, मनसः परितुष्टिकारकाविपयाः ॥ किंपाकफलादनवनवंति पश्चादतिरंताश्त्यादि । त देवं बुशोऽवगततत्वः सचतुर्विधे झानादिके समाधावैकांतिकात्यंतिकसुखोत्पादके रतो व्यवस्थितो विवेकेवा थाहारोपकरणकपायपरित्यागरूपे इव्यनावात्मके रतः सन्नवं नूतभ स्यादित्याह । प्राणानां दशप्रकाराणामप्यतिपातोविनाशस्तस्माधिरतः स्थितः रायधनपतसिंघ बादाउरका जेनागम संग्रह नाग उसरा. ४० सम्यक् मार्गेषु प्रात्मा यस्य सः । पानांतरंवा (नियञ्चिति)स्थिता गुरुस्वनावात्मनाथ चितेश्या यस्य सनवति स्थितार्चिः सुविगुपस्थिरलेश्यइत्यर्थः ॥ ६ ॥ सवं जगं तं समयाणुपेही, पियमप्पियं कस्सइ णो करेजा ॥ य दीपोय पुणो विसनो, संपूयणं चेव सिलोयकामी॥७॥ आदा कडं चेव निकाममीणे नियामचारीय विसम्मेसी॥चीसु सत्तेय पुढोय वाले, परिग्गरं चेव पकुबमाणे॥७॥ अर्थ-(सर्वजगंके०) सर्वजगत एटले जीव अर्थात् निकायना जीव (तके०) ते स वने (समयापुपेहीके) समता नावे करी पोताना बात्मा समान देखे (पियमप्पियं के०) प्रीतिनावते राग अप्रीतिनाव ते क्षेप ए बन्ने (कस्सइके०) कोई उपरे (णोकरे जा के०) नकरे, एटले कोइ उपर सारु मातुं चिंतवे नही, (उजायदीणोयके०) तथा कोइक चारित्र आदरी पठी तेने पालवा असमर्थ एटले दीन थाय (पुणोविसन्नोके) वली विपयानिलापी थको गृहस्थपषु थादरे कंझरीकनी पेरे संसारमांहें खुचे, वली को इएक (संपूयणंचेव के०) वस्त्र पात्रादिके करी पूजा बांबे तथा (सिलोयकामी के) लोकमांहे पोतानी श्लाघा कराववा माटे व्याकर्ण ज्योतिपादिक कुशास्त्र पण नणे, एवो पुरुप समाधि थकी चष्ट जाणवो. ।। ७ ।। (यहाकडं चेव निकाममीणे के) था धाकर्मि, उद्देशी थाहारने थत्यंत वांडतो थको तेवो थाहार लेवाने अर्थ (नियामचा रीय के.) अत्यंत 'चमण करे एवो उतो (विसन्नमसिं के०) संसार रूप कादवमाहे खूतोज रहे. (इलीसुसत्तेयपुढोयबाले के० ) स्त्रीने विपे पासक्त जुदा जुदा ते रमणी ना हाव जाब विलासने विपे गृह तो इव्य विना स्त्रीनी प्राप्ति नथाय एम विचारी ते बाल एटले अज्ञानी पुरुप (परिग्गहंचेवपकुवमाणे के) परिग्रहने धन धान्यादिक तेनो संचय करतोयको वलीघणा पाप कर्मने उपार्जे अर्थात् पापनो संचय करे. ॥ ॥ दीपिका-सर्वं जगत् प्राणिगणं समतयानुप्रेक्ष्तइति समतानुप्रेक्षी प्रियमप्रियं वा कस्यचिन्न कुर्यात् निःसंगोविहरेदित्यर्थः । कश्चित्तु सम्यगुत्यानेनोत्थाय परीषहानिर्दी नः पुनर्विपरमः स्यात् संयममात्यापि पश्चात्पार्श्वस्थादिनावं प्रतिपद्यते कश्चिदित्यर्थः । तथा संपूजनं वस्त्रपात्रादिना प्रार्थयेत् श्लोककामी श्लाघानिलायी व्याकरणगणितनि मित्तादिशावास्यधीते कश्चित् ॥ ॥ प्राधाकर्म थाहारोपाध्यादिकं (निकाममीणे नि) थत्यर्यानिलापी तथा याधाकर्मादिनिमंत्रणेषु निकामचारी थत्यंत प्रवृत्तीविप मनावं संयमे शीतलत्वं एषते अयति । तथा स्त्रीषु सक्तः पृथंकू तजापितहसितवि । ।

४०६ A वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. लासादिपु थासक्तोबालोझोव्यमंतरेण स्त्रीप्रातिर्नस्यादिति तऽपायनूतं परिग्रह प्रकुर्वाणः पापमेव बधाति ॥ ७ ॥ ॥ टीका-किंच (सवंजगमित्यादि) सर्व चराचरं जगत् प्राणिसमूहं समतया प्रेरितुंशी लमस्य समतानुप्रेदी समतापश्यकोवा नकश्चित्प्रियोनापि देप्यइत्यर्थः । तथा चोक्तं नति यस कोऽविस्तो, पिसवेसु चेवजीवेसु । तथा (जहममणपियं दुःखमित्यादि) समतोपेत थ न कस्यचित्प्रियमप्रियं वा कुर्यान्निःसंगतया विहरेदेवं हि संपूर्णनावसमाधियुक्तोनवति । कश्चित्तु नावसमाधिना सम्यगुबानेनोबाय परीपदोपसर्गस्तर्जितोदीननावमुपगम्य पुन विपालोनवति विपयार्थीवा कश्चिजार्हस्थ्यमप्यवलंबते रससातागौरवगृहोवा पूजास त्कारानिलापी स्यात्तदनावे दीनः सन् पार्श्वस्थादिनावेन वा विपरसोनवति । कश्चित्तथा संपूजनं वस्त्रपात्रादिना प्रार्थयन् श्लाघानिलाषीच व्याकरणगणितज्योतिपनिमित्तशा स्वाण्यधीते कश्चिदिति ॥ ७ ॥ किंचान्यत् (धाहकडंचेत्यादि ) साधूनाधायोदिश्य कृतं निष्पादितमाधाकर्मेत्यर्थः । तदेवंजूतमाहारोपकरणादिकं निकाममत्यर्थं यः प्रार्थयते स निकाममीणः। तथा निकाममत्यर्थं प्राधाकर्मादीनि तन्निमित्तनिमंत्रणादीनि वा सरति चरति तहीलश्च सतथा एवंनूतं पार्श्वस्थावसन्नकुशीतानां संयमोद्योगे विपमानां विपरम नावमेपते सदनुष्ठानविपरमतया संसारपंकावसन्नोनवतीति यावत् । अपिच स्त्रीपु रम पीप्वासक्तोऽध्युपपन्नः पृथक्टथक् तनापितहसितविडोकशरीरावयवेविति । बालवहालो ज्ञः सदसदिवेक विकलस्तदवसक्ततया च नान्यथा इव्यमंतरेण तत्संप्राप्तिनवतीत्यतो येन केनचिउपायेन तडपायनूतं परिग्रहमेव प्रकर्पण कुर्वाणः पापं कर्म समुच्चिनोतीति। वेराणुगिछे (पागंतरे आरंनसत्तो) णिचयं करेति, इन चुतेसु उदमघा गं॥ तम्हा न मेधावि समिकधम्म, चरे मुणी साबन विष्पमुक्के॥॥आ यं ण कुजा पागंतरे (दंण कुज्जा) श्द जीवियही, असऊमाणोय परि वएजाणिसम्म नासीय विणीय गिविं,हिंसनियं वा ग कदं करेजा ॥१॥ थर्थ-वेरापुगिटेके०) जे कोइ पैरोपताप रूप कर्मेकरी वैरनुं अनुबंध करे- तेने वेरानु गु६ कहिये. अथवा (आरंजसत्तोणिचर्यकरेति के०) आरंनने विपे आसक्त 'बतो कर्मनो संचय करे एवो पुरुष (चुतेसुके) अहीं थकी चवीने ते (मुहमडग्गंके०) परमार्थ थकी वर्ग एटले विपम पुष्कर एवं नरकादिक स्थानकने पामे, (तम्हाच के०)ते कारण माटे (मेधाविके०) पंमित दोय ते (समिरकथम्म के० ) सम्यक् प्रकारे बालोचीने भुत चारित्ररूप धर्मजे श्रीवीतरागे नाप्यो, तेने विपे (चरेके) विचरे एवो (मुणी , रायधनपतसिंघ बदाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. Yog के०) साधु (सव्वउविप्पमुक्के के०) सर्व संग थकी विप्र मुक्त तो विचरे ॥ ए ॥ (३ हजीवियही) साधु था संसार माहे आजीविकाने अर्थ (आर्यके० ) लान एटले इ व्यादिक उपार्जन करवानो उपाय ते (णकुजा के०) नकरे तथा (असहमाणोयप रिवएडा के०) गृह पुत्र कलत्रादिकनो समागम अणकरतो थको संयमने विपे प्रवः, गुम चारित्रपाले (णिसम्मनासीयविणीय गिर्षिक) तथा कोई कार्य उपना थका विमा सीने बोले पण चं बोले नही एटले शब्दादिक पांच प्रकारना विपयने विषे गृहपषु टालीने थालोचीने बोले अर्थात (हिंसन्नियवाणकहकरेजा के०).प्राणीनी हिंसाकारक एवी कथा नकरे, एटले जे वचन थकी जीव दणाय नही तेवा वचन बोले ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-वैरानुगमः परोपतापसक्तोनिचयं कर्मबंधं करोति । इत्तोनवाच्युतः सः खमुपैति । किंनूतं फुःखं । अर्थऽर्ग परमार्थ विपमं तस्मान्मेधावी विवेकी धर्म समीक्ष्य विचार्य मुनिः सर्वतोविप्रमुक्तोनिःस्टहः सन् चरेत्संयमे ॥॥ थायमिति । आयं व्यादि संचयं नकुर्यात् । इहलवे असंयमजीवितार्थी तथा असमानः संगमकुर्वन परिव्रजे तु थासक्तिविषयेषु विनीय त्यक्त्वा निशम्य पर्यालोच्य नापकोत्रवेत् हिंसयान्वि तां युक्तां कयां नकुर्यान्न चूयात् ॥ १०॥ ॥ टीका-तथा (वेरापुगिदेइत्यादि) येन केन कर्मणा परोपतापरूपेण वैरमनुबध्यते जम्मांतरशतानुयायि जवति तत्रगृवोवैरानुगृहः । पातरंवा (आरंनसत्तोत्ति ) पारंजे सावद्यानुष्ठानरूपे सक्तोलमोनिरनुकंपोनिचयं इव्योपचयं तन्निमित्तापादितकर्मनिचयं स्थानाच्युतोजन्मांतरं गतः सन् वा करोत्युपादत्ते सएवंनतनपात्तवैरः कृतकर्मोपचय इत्यत्तोऽस्मात्स्थानान्युत्तोजन्मांतरंगत्तः सन्ः मुखयतीति ॐवं नरकादिकयातनास्थानम थतः परमार्थतोऽर्ग विपमं पुरुत्तरमुपैति । यतएवं तत्तस्मान्मेधावी विवेकी मर्यादावान वा संपूर्णसमाधिगुणं जानानोधमै श्रुतचारित्राख्यं समीक्ष्यालोच्यांगीकृत्य मुनिः साधुः सर्वतः सबाह्यन्यंतरात्संगाक्षिप्रमुक्तोऽपगतः संयमानुष्ठानं मुक्तिगमनकहेतुनूतं चरेदनु तिछेत् रूयारंनादिसंगादिप्रमुक्तोनिःश्रितनावेन विहरेदिति यावत् ॥ ए ॥.किंचान्यत् (यायंणकुजाइत्यादि) बागबतीत्यायोव्यादेानस्तन्निमित्तापादितोऽष्टप्रकारकर्मलानो तमिहास्मिन् संसारे असंयमजीवितार्थी नोगप्रधानजीवितार्थीत्यर्थः । यदिवा आजी विकानयात् इव्यसंचयं न कुर्यात् । पाठांतरंवा (दंणकुळाइत्यादि) वेदः प्रार्थनानि लापइंडियाणां स्वविषयानिलापोवादं नकुर्यात्तथा असहमानः संगमकुर्वन् गृह पुत्र कलत्रादिपु परित्रजेऽद्युक्त विहारी नवेत्तथा गृहिं गाय विषयेषु शब्दादिपु , विनीयाप नीय निशम्यावगम्य पूर्वोत्तरेण पर्यालोच्य नापकोनवेत् । तदेव दर्शयति । हिंसया प्रा M + HOG वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. एयुपमर्दरूपपा अन्वितां युक्तां कथां न कुर्यात् । नतत्प्रवूयात् यत्परात्मनोरुजयोव बांधकं वचति नावः । तद्यथा । अनीतपिवत खादतमोदत हंतविदत प्रदरतपचते. त्यादिकथां पापोपादाननूतां नकुर्यादिति ॥ १० ॥ आदाकडं वा ण शिकामएका, णिकामयं तेयण संथवेळा॥धुणे उरालं अणुवेदमाणे, विचाण सोयं अपवेरकमाणो ॥११॥ए गंतमेयं अनिपत्रएका, एवं पमोरको न मुसंति पासं॥एस प्पमी रको अमुसे वरेवि, अकोहणे सच्चरते तवस्सी ॥ १५॥ अर्थ-(बाहाकडंवाणणिकामएका के) आधाकर्मि प्रमुख आहारादिकनो सर्व था प्रकारे साधु अनिलाप करे नही (णिकामयंतेयणसंथवेजा के०) तथाजे बाधा कॅमि बाहारनी वांढना करे एवा पासबादिक तेने संस्तवे नहीं एटले तेनी साथे परि चय करे नहीं तथा (उरालं के) शरीर तेने (धुणे के०) कृश करे (अणुवेदमा णो के.) निर्जराने बालोचीने एम विचारेजे शरीरने कश करियें तो निहरा थाय, - एम चिंतवी शरीर कश करतां कदाचित् शोक कुखपजे तो:( विच्चाणसोपंथणवेरकमा के०) शरीरनु ममत्व यण करतो ते शोक की चारित्र पाले, संयम गुणे साव धान थायः ॥ ११ ॥ (एगंतमेयंथनिपनएका के०) साधु एकत्व पणानीज प्रार्थना करे एटले एकल पषु वांठे कारणके जीव एकलो श्राव्यो तथा परनवे उर्गतिने विषे जाय तेवारे पण एकलोज जाय पण कोई एने सहायी थाय नही, एकलोज कर्म बांधे एकलोज जोगवे, ते माटे एकत्व नावना जावे (एवंपमोरको नमुसंतिपास के०) एम ए कल नावनायें प्रकर्पे करी मोद एटले संगरहित पणो, थाय. एम देखीने मृपा एटले अलीक नाषा बोले नही (एसप्पमोरकोके०) एम एकत्व नावनानो अनिप्राय ते प्रकर्षे करी मोदने (अमुसेवरे विके) मृपा रहित एवो प्रधान सत्यपषु एनेज नाव समाधि कहिए जे साधु (अकोहणे के अक्रोधि क्षमावंत (सञ्चरतेके०) सत्यने विपे रत (तवस्सीके तथा तपस्वी एवो चारित्रानुष्ठानवान् एवो जे साधु ते साधुनावसमाधिवत जाणवो.॥१॥ .॥ दीपिका-अधिायकृतमाधाकर्मादि न कामयेन्नानिलषेत् . तथाविधाहारमनिलप माणात् पार्श्वस्थादीनसंस्तुयात् तैः समं परिचयं न कुर्यात् उढारं उदारिकशरीरं विरुष्टतपे सा निर्जरामनुप्रेदमाणोधुनीयात् कशं कुर्यात् । तथानुकाम्यपि शोक त्यक्त्वाऽनपेकमा पः शरीरनिरापेदोधुनीयात् ॥ ११ ॥ एकत्वमसहायत्व प्रार्थयेत् एकत्वनावनां नाव येदित्यर्थः । एवमेकत्वनावनया प्रकर्पण मोक्ः स्यादिदं न मृषा इति पश्य सत्यमेवैतदि राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ति विचारय एपएव एकत्वानिप्रायः अमृपारूपः सत्योवरः प्रधानश्च । यदि वा यको धनः सत्यरतस्तपस्वी सएव नावसमाधिवान वरः प्रधानः स्यात् ॥ १२॥ ॥ टीका-थपिच । (थाहाकडंचेत्यादि ) साधूनाधाय रुतमाधारुतमौदेशिकमाधाक मत्यर्थः । तदेवंनूतमाहारजातं निश्चयेनैव नकामयेनानिलपेत्तथा विहारादिकंच निकामं निश्चयेनानिलपेत् पार्श्वस्यादींस्तत्संपर्कदानप्रतिग्रहसंनापणादिनिन संस्थापयेनोप बूंदयेत्तेर्वा साध संस्तवं न कुर्यादिति । किंच (उरालति) औदारिकं शरीरं विशिष्टतपसा • कर्मनिर्जरामनुप्रेदमाणोधुनीयात् कशं कुर्यात् । यदिवोरालंति बहुजन्मांतरसंचितं कर्म तजदारं मोदमनुप्रेदमाणोधुनीयादपनयेत्तस्मिंश्च तपसा धूयमाने कशीनवति । शरीरके कदाचित् शोकः स्यात्तं त्यक्त्वा याचितोपकरणवदनप्रेदमाणः शरीरकं धुनीयादिति संबंधः ॥११॥ किंचापेक्षतेत्याह । (एगंतमेवेत्यादि) एकत्वमसहायत्वमनिप्रार्ययेदेकत्वाध्यवसा यी स्यात् । तथाहि । जन्मजरामरणरोगशोकाकुंले संसारे सकतकर्मणा विलुप्यमानानाम सुमतां न कश्चित्राणसमर्थः सहायः स्यात् । तथाचोक्तं । एकोमेसासय्यप्पा, गाणदंस एसंजु ॥ सेसामेबाहिरानावा, सवे संयोगलरकणाश्त्यादिकामेकनावनां जावयेदेवम नयैकत्वनावनया प्रकर्पण मोदः प्रमोदोविप्रमुक्तसंगता न मृपा अलीकमेतभवतीत्येवंप श्य। एपचैकत्वनावनानिप्रायः प्रमोदोवर्तते थमृपारूपः सत्यश्चायमेव।तथा वरोपिप्रधानो प्ययमेव नावसमाधिर्वा । यदिवा तपस्वी तपोनिष्टप्तदेहोऽक्रोधनः। उपलक्षणार्थत्वादस्या मानोनिर्मायोनिर्लोनः सत्यरतच एपएव प्रमोदोऽमृपा सत्योवरःप्रधानश्च वर्ततइति॥१२ श्चीसुया आरय मेदुणान, परिग्गरं चेव अकुबमाणे॥उच्चावए सु विसएसु ताई, निस्संसयं निरकु समाहिपत्ते॥ १३ ॥ अर रइंच अनिनूय निरकू, तणाइफासं तह सीयफासं ॥ नपहंच दं , संच दियासएका, सुप्रिंव उप्तिंव तितिस्कएका ॥१४॥ थर्थ-(वीच्या के.) स्त्रीने विपे ( मेहुणा के०) मैथुन सेववा थकी (थारय के) निवः (परिग्गरं चैवप्रकुवमाणे के ) तथा धन धान्यादिक परिग्रहनो संचयत्रण करतो थको तथा (बच्चावएसु विसएसुताईके) नाना प्रकारना मनोज्ञ एवा वचनना जे प्रकार तेने विपे अथवा नाना प्रकारना विषय तेने विपे राग पे रहित होय, तथा त्राइ एटले ठकायनो रापाल यको (निस्संसयं निरकु समाहिपत्ते के०) एवो नाव समाधिने विषे प्राप्त थयलोजे साधु, ते विषयने निसंश्रय एटले नपामे एटले विपयने वांछे नही ॥ १३ ॥ हवे जाव थकी समाधि शारीते साधु पामे ते देखाडे. (थरई रच थनिनूय निरकू के) ते नाव साधु परमार्थनो जाण शरीरादिकने विपे निस्ट A ४१० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधेदशमाध्ययनं. हि थको तथा संयमने विपे धरति अने असंयमने विपे रति तेने टालीने (तणाइ फा संतहसीयफास के ) तृणाटिकनो कगेर स्पर्श सहन करे. आदिशब्दयकी चंचो नी चो प्रदेश तेनो स्पर्शपण जाणवो ते स्पर्शनेपण सहन करे तथा शीत प्रमुखनु स्पर्श तथा (उएहंचदंसंच हियासएका के०) नमनो स्पर्श. दंशमसकादिकनो स्पर्श तेनेपण साधु सम्यक् प्रकारे सहन करे तथा (सुप्निव सुप्रिवतितिरकएकाके) समाधिवंत साधु मुनिरगंध पुरनिगंधना परिसहने पण सम्यक् प्रकारे थहियासे एटले सहन करे॥१४॥ ॥दीपिका-स्त्रीपु यन्मैथुनं न स्यात् आरतबासमंताद रतोऽसक्तः परिग्रहमकुर्वन् मन्च वचेपु ननाविधेषु विपयेषु अरक्तविष्टस्त्रायी परेपा त्राणनूतोनिःसंशयं निहुरेवंनूतः साधुः समाधिप्राप्तः स्यात् ॥१३॥थरति रतिवा थनिनूय निकुस्तृणादिस्पर्शान शीतोमस्पर्शान् दंशमशकाटीत परीषदांश्चाविसहेत सुरनिमसुरनिं वा गंधं तितित्सहेत ॥ १४ ॥ टीका-किंचा न्यत् (सूचीसुश्त्यादि) दिव्यमानुपतिर्यग्रुपासु त्रिविधास्वपि स्त्री विषय नूतासु यन्मैथुनमब्रह्म तस्मादासमंतानरतोऽरतोनिवृत्तश्त्यर्थः। तु शब्दात्प्राणातिपातादि निवृत्तश्च । तथा परिसमंतात्यते इति परिग्रहोधनधान्यक्षिपदचतुष्पदादिसंग्रहातथा था त्माऽत्मीयग्रहस्तं चैवाकुर्वाणः सन्नुच्चावचेषु नानारूपेषु विपयेषु । यदिवोच्चाउत्कृष्टाय वचाजघन्यास्तेष्वरक्तविष्टस्त्राय्यपरेपांच त्राणनूतोविशिष्टोपदेशदानतोनि संशयं नि श्वयेन परमार्थतोनिकुः साधुरेवंनूतोमूतोत्तरगुणसमन्वितोनावसमाधि प्राप्तोनवति नापरः कश्चिदिति । बच्चावचेपु वा विपयेषु वा जावसमाधेः प्राप्तोनिकर्न संश्रयं याति नानारूपान् विषयान् नसंश्रयतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ विपयाननाश्रयन् कथं नावसमाधिमा प्रयादित्याह । (अररिश्वेत्यादि) सनावनिहुः परमार्थदर्शी शरीरादौ निस्टहोमोग मनैकप्रवणश्च या संयमेऽरतिरसंयमेच रतिर्वा तामनिनूय एतदधिसहेत। तद्यथा। निष्किं "चनतया तृणादिकान् स्पर्शनादिग्रहणान्निम्नोन्नतनूतप्रदेशस्पर्शाश्च सम्यगधिसहेत तथा शीतोमदंशमशककुत्पिपासादिकान् परीपहानकोन्यतया निर्जराथमध्यासहेदधि सहेत तथा गंधं सुरनिमितरं च सम्यक् तितिक्येत्सह्यात् । चशब्दादाकोशवधादिकां श्व परिषदान्मुमुकुस्तितिक्ष्येदिति ॥ १४॥ गुत्तो वईएय समाहिपत्तो, लेसं समाद परिव एजा॥ गिदं न गए णवि गयएका, समिस्सनावं पयः पयासु ॥ १५॥ जे के लोगंमि न अकिरियआया,अन्नेण पुधाधुयमादिसति ॥आ रंजसत्ता गढिताय लोय, धम्म ण जाणंति विमुकहे ॥१६॥ . 4 राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४११ अर्थ-(गुत्तोवईएयसमाहिपत्तो के) वचने करी गुप्त मौनव्रती एटले विचारीने धर्म संबंधनुं नापण करनार एवो साधु नाव समाधिने विपे पोहोतो कहेवाय; तथा (लेसंसमाङ परिवएडा के) काम, नील अने कापोत ए त्रण अशुनलेश्याने परि हरिने तेज, शुक्ल अने पद्म एत्रण गुन लेश्याने ग्रहण करीने संयमानुष्ठान पाले, (गिहनबगएणविठायएका के० ) तथा पोते घरने ठाहे नही बीजाने हाथे उवरावे नही उपलक्षण थकी बवरावताने अनुमोदे नहीं;तथा वीजा पण गृहस्थ पणाना कर्तव्यने परिहरे तथा (पयासु के०) प्रजालोकने विपे (समिस्सनावं के) विपयमिश्रित नाव नो (पयहे के०) त्याग करे जे पचन पाचनादिक किया करता गृहस्थ समान थाय ते नकरे अथवा प्रजा एटले स्त्री तेनी साथै मिश्रनावनो त्याग करे एटले स्त्री थकी दूर रहे. ॥ १५ ॥ (जेके लोगमित थकिरिययाया के०) जे कोई सांख्य दर्शनी लोक मांहे एम कहे. के आत्मा अक्रियठे यात्माने क्रिया नथी, पण प्रकृति सर्व क्रिया करेले एम बंध मोक्ने अण मानता थका बोलेबे (बन्नेणपुछा पुयमादिसंति के०) तेने अन्य दर्शनी को पूढे के तमारा मते जो श्रात्मा कर्ता नथी तो बंध मोक्ष केम घटे तेवारे तेने फरी एमज कहेके घमारा दर्शनमांज ध्रुव एटले मोदले परंतु अन्य कोई दर्शने मोद नथी एवा ते (थारंनसत्ता गढितायलोय के ) पचन पाचन स्नाना, दिकना पारंनने विपे थासक्त उता अत्यंत गृह एवा थका रहे परंतु ते कहेवाले तोके था लोकने विपे (धम्मंण्यातिविमुरकहे के० ) मोदनो हेतु एवो जे श्रुत चारि त्र रूप धर्म तेने नथी जाणता एवा. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-वाचा गुप्तोमौनव्रती समाधिप्राप्तः स्यात् । गुहा लेश्यां समाहृत्यादाय परिव्रजेत् संयमेगृहं स्वतोन्येनवा न बादयेत् अपरमपि गृहसंस्कारं किंचिन्न कुर्यात् । तथा प्रजाः स्त्रियस्तासु मिश्रनावमेकत्वं प्रजह्यात्त्यजेत् ॥ १५ ॥ ये केचिलोकेऽक्रिया त्मानोऽक्रियावादिनः सांख्याः । तुर्विशेषेणे । तेऽन्येनाऽक्रियत्वे सति बंधमोदी नघटेते इत्यभिप्रायवता पृष्टाः संतोधूत मोदं क्रियासाध्यमादिशति । तेतु पचनाद्यारंनसक्तां स्तु लोके धर्म श्रुतचारित्राख्यं विमोदहेतुं न जानति ॥ १६ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (गजए इत्यादि) वाचि वाचा वा गुप्तोवारगुप्तोमौनव्रती सुपर्या लोचितधर्मसंबंधनापीवर नावसमाधि प्राप्तोनवति । तथा शुद्ध लेश्यां तेजस्यादिका समाहत्योपादाय अगुवांचं कामादिकामपहत्य परिसमंतात्संयमानुष्टानेन ब्रजेजनेदिति । किंचान्यत् गृहमावसयं सतोन्यैर्वा नविवादयेउपलणार्थत्वादस्यापरमपि गृहादेरुरग 'वत्पररुत्तविलनिवासिवात्संस्कारं न कुर्यात् । अन्यदपि गृहस्थकर्तव्यं परिजिहीवुराह । .

४१२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. प्रजायंतइति प्रजास्तासु तदिपये येन कृतेन सन्मिनावोनवति तत्प्रजह्यात्।तक्तं नव ति। प्रव्रजितोपि सन् पचनपाचनादिकां क्रियांकुर्वन् कारयंश्च गृहस्थैः सन्मिश्रनावं नजते यदिवा प्रजाः स्त्रियस्तासु तानिर्वा यः सन्मिश्रीनावस्तमविकलसंयमार्थी प्रजह्यात्परि त्यजेदिति ॥ १५॥ थपिच । (जेकेश्त्यादि) ये केचन अस्मिन् लोके थक्रियथात्मा येपामन्युपगमे तेऽक्रियात्मानः सांख्यास्तेपां हि सर्वव्यापित्वादात्मा निष्क्रियः पत्यते । तथाचोक्तं । अकर्ता निर्गुणोनोक्ता, आत्मा कपिलदर्शनइति । तुशब्दोविशेषणे । सचे तमिशिनष्टि । अमूर्तत्वव्यापित्वान्यामान्मनोऽक्रियत्वमेव बुध्यते । तेचाक्रियात्मवादिनो न्येनाकियत्वे सति बंधमोदी नघटेते इत्यभिप्रायवता मोदसावं एष्टाः संतोऽक्रियावा ददर्शनेपि धूतं मोदं तदनावमादिशति प्रतिपादयंति तेतु पचनपाचनादिके स्नानार्थ जलावगाहनरूपे वाऽरंने साक्ये सक्ताअध्युपपन्नालोके मोदैकहेतुनूत धर्म श्रुतचा रिवारव्यं न जानंति कुमार्गग्राहिणोन सम्यगवगवंतीति ॥ १६ ॥ पुढोय बंदा इह माणवान, किरियाकिरीणं च पुढोय वायं ॥जायस्स वा लस्स पकुव देहं, पागंतरे (जायाई वालस्स पगलगाए) पवती वेरम संजतस्स ॥ २७॥ आनरकयं चेव अबुझमाणे, ममाति से साहसकारि मंदे ॥ अहोयरा परितप्पमाणे, अहेसु मूढे अजरामरेव ॥२॥ अर्थ-(श्हमाणवाउ के०) थालोकने विपे जे मनुप्यते ते प्रत्येकमनुष्य (पुढोयबंदा के०) पृथक् पृथक् जुदा जुदा बंद एटले थानिप्राय वाला ते अनिप्राय कोण कोणते देखाडे (किरियाकिरीणंचपुढोयवायं के०) क्रियावादी एम कहे के सर्वकाल क्रियाज सफल. यने थक्रियावादी एम कहेने के क्रिया कखाविनाज सर्व इलित पदार्थनी प्राप्ति थायजे. एमज वली बीजा विनय प्रमुख वादी पण जाणी सेवाए सर्व पुढोय एटले पथ क पृथक वायं एटले वदेजे; परंतु ते धर्मना अजाण बापडा (जायसवालस्सपकुवदे हं के०) जात एटले उत्पन्न थयेला बालकनी देहं एटले शरीर तेने खं खंम करी ने पोताने सुख नपजावे ,तथा पातांतरे जायाश्बालस्सपगनणाए एवो पण पावले एवीरीते. करतां ते (असंजतस्त के०) असंयति एटले संयम रहित थका (पवट्ट तीवेर के) वेरने वधारे एटले जे जीवनी उपघात करे तेते जीवनी साथे वैरनी ह दि थायले. ॥ १३ ॥ ते बापडा (बानरकयं के०) घायुष्यना क्यने (अबुसमा णे के० ) अजाणता एटले आयुष्य खूटे तेने नथी जाणता. यही चेव पदपूर्थि बे एवा बता (ममाति के० ) अत्यंत ममत्व करेने एटले था माहार हुँ एनो एवा ७ रायधनपतसिंघ वहाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ४१३ ममलने नथी मूकता (सेसाहसकारिमंदे के०) ते महोटा साहासीक एटले पाप थकी बीता नथी एवा मंद एटले अज्ञानी (थहोयराउपरितप्पमाणे के०) अहोरात्र परित समान एटले इव्यने यर्थे मम्मण श्रेष्ठिनी पेरे पश्चाताप करे कायक्लेशकरे तथा (अ हेसुमूढेअजरामरेब के०) थार्त्तवंत थया थका एवा ते मूर्ख संसारने विपे परित्रमण करे परंतु अजरामर वणिकनी पेरे कोई काले मनमा एम नजाणे जे अमने जरा अने मरण अवश्य थावशे एमविचारेनही. एवाते मूर्ख अज्ञानी जाणवा ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-पृथक्वंदानानानिप्रायाइह मनुष्यलोके मानवाः । तुनिश्चये । कियाक्रिय योः पृथक्त्वेन क्रियावादमक्रियावादं च समाश्रिताःजातस्य उत्पन्नस्य वालस्याइस्य सु खेपिणोदेहं (पकुवत्ति) खंडशःकत्वाऽऽत्मसुखमुत्पादयंति। एवंकुर्वतोऽसंयतस्य वैरं प्राणि पु प्रवर्धते ॥ १७ ॥ श्रायुःक्ष्यं जीवितांतमबुध्यमानोऽजानन साहसमविमृश्य प्रवृत्ति स्तत्करणशीतः साहसकारी मंदोममायमिति ममत्ववान् नवति । यथा कश्चिक्षणिक महता क्लेशेन बहुमूल्यरत्नानि प्राप्य उलयिन्याबहिरावासितः सच राजचौरदायाद नया त्रौ रत्नान्येवमेवं नगरे नयामीत्येवं विचाराकुलोनिशाक्ष्यं नज्ञातवान् दिवैव रत्नानि प्र वेशयन राजपुरुपर्धतोरत्नानि गृहीतानिचेति । एवमन्योपि किंकर्तव्यताकुलः स्वायुद यमजानन ममतया साहसकारी स्यादिति । अन्दि रात्रौ च परितप्यमानोममणवणि ग्यदार्तध्यानी थर्थेषु मूढोऽजरामरवरिक्तश्यते । यतः । थजरामरवद्दालः क्लिश्यते धन काम्यया ॥ निरंतरं मन्यमानः शाश्वतं जीवितं धनमिति ॥ १० ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (पुढोयलंदाइत्यादि) पृथक् नाना ठंदोऽनिप्रायोयेपा ते पृथ वंदाइहास्मिन्मनुष्यलोके मानवामनुप्याः। तुरवधारणे। तमेव नानानिप्रायमाद । कि याऽक्रिययोः पृथकत्वेन क्रियावादमक्रियावादंच समाश्रिताः।तद्यथा । क्रियेव फलदा पुं सां, नझानं फलदं मतं ॥ यतः स्त्रीनध्यनोगझो, न ज्ञानात्सुखितोनवेत् ॥१॥ इत्येवं कियैव फलदायित्वेनान्युपगताः क्रियावादमाश्रिताएवमेतविपर्ययेणाऽक्रियावादमाथि ताः। एतयोचोनरस्वरुपं न्यवेण यक्ष्यते। तेच नानानिमायामानवाः क्रियाक्रियादिकंट थावादमाश्रितामोदहेतुं धर्ममजानानाथारंनेषु सताश्यिवरागारससातागारवानि लापिणपतत्कुर्वति । तद्यथा । जातम्योत्पन्नम्य वालस्याज्ञम्य सदसदिवेकविकलस्य सु खेपिणोदेवं शरीरं पकुवति पंडशः रुत्वात्मनः सुखमुत्पादयति । तदेवं परोपघातकियां कुर्वतोऽसंयतस्य कुतोप्यनिनस्य जन्मांतरगतानुबंधिवैरं परस्परोपमर्दकारि प्रकर्पण व धते । पार्गतरवा (जायावालस्सपगप्पणाए) वालम्याशस्य हिंसादिषु कर्मस प्रवृत्तस्य निरनुकंपस्य या जाता प्रगल्लता धाय तया वरमेव प्रवर्धतइति संबंधः ॥ १७॥थ ..

४१४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. पिच । (थाउरकयमित्यादि). थायुषोजीवनलकणस्य यथायुप्कदयस्तमारंनप्रवृत्त बिन्नद्दमत्स्यवउदकश्ये सत्यवबुध्यमानोतीव ममति ममत्ववानिदं मे यहमस्य स्वामीत्येवं समंदोझः साहसं कर्तुं शीलमस्येति साहसकारीति । तद्यथा । कश्चिदणि ङ् महाक्तेशेन महा_णि रत्नानि समासाद्योजयिन्याबहिरावासितः। सच राजचौरदायाद नयाात्री रत्नान्येवमेवंच प्रवेशयिष्यामित्येवं पर्यालोचनाकुलोरजनीयं न झातवान् थन्ह्येव रत्नानि प्रवेशयन् राजपुरुपैरत्नेन्यश्च्यावितति एवमन्योपि किंकर्तव्यताकुलः स्वायुपः क्ष्यमबुध्यमानः परिग्रहेप्वारनेषु च प्रवर्तमानः साहसकारी स्यादिति । तथा कामनोगतृपितोऽन्दि रात्रौ च परिसमंतात् इव्यार्थी परितप्यमानोममणवणिग्यदार्तध्या यी कायेनापि क्लिश्यते । तथाचोक्तं । अजरामरवदालः, क्लिश्यते धनकाम्यया ॥ शाश्व तं जीवितं चैव, मन्यमानोधनानिच ॥ १ ॥ तदेवमार्तध्यानोपहतः । कश्यावञ्चसमो, किंनंडकनकिनियानमीत्यादि । तथा उरकणखणइणितणरति नसुयादियावियससंको इत्यादि चित्तसंक्वेशात्सुष्टु मूढोजरामरवणिग्वदजरामरवदात्मानंमन्यमानोऽपगत शुनाध्यवसायोहर्निशमारंने प्रवर्ततति ॥ १७ ॥ जहादि वित्तं पसवोय सवं,जे बंधवा जेय पियाय मित्ता।लाल प्पती से विय एमोदं, अन्ने जपा तसि हरति वित्तं ॥रासी दं जदा रकुमिगा चरंता,दूरे चरंती परिसंकमाणा॥ एवं तु मे हावि समिरक धम्म, उरेण पावं परिवऊएका ॥२०॥ थर्थ-(जहादि के) यथा दृष्टांते (वित्तं के०.) सुवर्णादिक इव्य तथा (पसवोय के ) गाय नेश प्रमुख पगु (सत्वं के०) ए सर्व तारो त्याग करशे माटे एमने विषे ममत्व करीश नही. वली (जेबंधवा जेय पियायमित्ता के ) यथा दृष्टांते नाइ माता पिता ससुरादय प्रिय मित्र ते पण परमार्थ थकीतने काम नही थावे तोपण तुं बा पडो तेमने अर्थे विलाप करेले. (लालप्पतीसेविय एश्मोहं के० ) लालप्यते सोपिमो हंनपेति एटले वित्त पुत्रादिकने अर्थ लाल पाल करे एम ते बापडो कुंमरीकनी पेरे मोहपाशे पडयो यको (अन्नेजणासि हरतिवित्त के) पड़ी तेनुं उपार्जन करेलु वित्त तेने वीजा जन अपहरे ए प्रकारे जीवतां तथा मरण पाम्या पली पण तेने क्लेश जथाय ॥ १५ ॥ (जहाके) जेम स्कुमिगाचरंता के० (दुइ मृग एटले न्हानाएवा मृग प्रमुख अटवीने विपे विचरनार जीवोते (सीईके ) सिंहनामा जनावर थकी (दू रेचरंतीपरिसंकमाणा के०) वीहीता थका सिंहने दूर टालीने वेगला थका चरे; (एवं राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४१५ तुमेहाविसमिरकधम्मके)ए दृष्टांते पंमित जे तेपण सम्यक् प्रकारे श्रीवीतराग नापित श्रुत चारित्ररूप धर्मने बालोचीने (रेणपावं परिवाएंजाके०) हिंसादिक सावद्यानुष्ठा नरूपजे क्रिया तेने पापरूप जाणीने तेनाथी दूर रहे एरीते साधु सुंधूसंयम पाले.॥२॥ ॥दीपिका-वित्तं इयं परावोगोमहिप्याद्यास्तान् सर्वान् जहाहि त्यज। बांधवा मातापि त्रादयः सेतस्य येच मित्राणि सुहृदस्तेपि तस्य न किंचिचत्वतः कुर्वति सोपिच विसा यथै लालप्यते नृशं विलपति मोहमुपैतिच धनवानपि मम्मणवणिग्वत् धान्यवान पि तिलकठिवत् एवमयमपि असमाधिमाप्नोति । यञ्च तेनार्जितं धनं तदन्यजनास्तस्य जीवतएव मृतस्यच हरंति गृएहंति । तस्यतु क्लेशएव केवजं ॥ १५ ॥ यथा हुास्तुष्ठा मृगाधरंतोऽटव्यामटतः सिंहं दूरे त्यक्त्वा चरति । यतः परिशंकमानाः सर्वतोनयाकुला एवं मेधावी धर्म समीदय विचार्य पापं दूरेण परिवर्जयेत् ॥ २० ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (जहाहिवित्तमित्यादि) वित्तं इव्यजाते तथा पशवोगोमहि प्यादयस्तान् सर्वान् जहाहि परित्यजातेपु ममत्वं मारुथाः।ये बांधवामातृपित्रादयःश्व गुरादयश्च पूर्वापरसंस्तुतायेच प्रिया मित्राणि सहपांसुक्रीडितादयस्ते एते मातापित्राव योन किंचित्तस्य परमार्थतः कुर्वति सोपिच वित्तपयुवाधवमित्रार्थी अत्यथै पुनः पुनर्वा लपति लालप्यते । तद्यथा हेमातः हेपितइत्येवं तदर्थ शोकाकुलः प्रलपति तदार्जनप रश्च मोहमुपैति । रूपवानपि कंडरीकवत् धनवानपि मम्मणवणिग्वत् धान्यवानपि तिलक श्रेष्ठिवदित्येवमसावप्यसमाधिमान् मुह्यते । यत्र तेन महता क्लेशेनापरमायुपमर्दनो पाजिनं वितं तदन्ये जनाः सेतस्यापहरंति जीवतएव च तस्य वा तस्य च क्लेशतः केवल पापबंधश्रेत्येवं मत्वा पापानि कर्माणि परित्यजेत्तपश्चरेदिति ॥ १ ॥ तपथरणोपायम धिरुत्याह । (सीहंजहेत्यादि) यथा हुश्मृगाः हुाटव्यपशवोहरिणजात्याद्यावरतो ऽटव्यामटतः सर्वतोविन्यतः परिशंकमानाः सिंहं व्यानं वा थारमोपड्यकारिणं दुरेण परिहत्य चरति विहरंत्येवं मेधावी मर्यादावान् । तुर्विशेपणे । सुतरां धर्म समीक्ष्य पर्या लोच्य पापं कर्मसदनुष्ठानं दुरेण मनोकायकर्मनिः परिहत्य परिसमंताजेत्संयमानुष्टा यो तपधारी च नवेदिति टुरेण या पापं पापहेतुत्वारसावयानुष्ठानं सिंदमिव मृगः स्वहितमिछन् परिवर्जयेत्त्यजेदिति ॥ २० ॥ संयुनमाणे ३ परे मतीमं, पावा अप्पाण निवटएका ॥ दिसप्पसया ज्दाई मत्ता, येराणुबंधीणि महप्नयाणि ॥ पागंतरे सनिवाण नएन ४२६. .4 वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे दशमाध्ययनं. वरिखएका ॥ २१ ॥ मुसं न व्या मुणिअत्तगामी, णिवाणमेयं कसिणं समादिं ॥ सयं न कुज्जान न कारवेजा, करंतमन्नोपि य णाणुजाणे ॥३२॥ अर्थ-(संबुनमाणे उपरेमतीमं के०) मतिमंत प्रझावंत एवो मनुष्य सम्यक् प्रकी रे धर्मने जाणतो थको (पावानथप्पाणनिवट्टएका के० ) पोताना यात्माने पाप थ की निवर्तीवे; ( हिंस के) जीवनो घात ते थकी (प्रसूत के०) उत्पन्न थयां एवांजे (उहाईके०) शारीरीक थने मानशीक सुख तेने ('मत्ताके ) जणीने गुंजाणीने तोके (वेराणुबंधाणिमहानयाणि के०) वैरानुबंधावैरना कारण जाणीने महानयना उपजाव नार एवा आश्रवोनो निरोध करे; एटले सर्व थाश्रवनुं मूल ते हिंसा जाणवी; माटे हिं साथकीनिवर्ते ते साधुनावसमाधिवंत जाणवो. अथवा पानांतरे सनिवाणनएउपरिवए जा) ॥ २१ ॥ (मुणिमत्तगामी के०) मोद गामी मुनि (मुसंनबूया के०) मृपा बो ले नही. (णिवाणमेयंकसिणंसमाहिके) ए मृपावादनो जे परिहार एज मोदप स माधिनु पण संपूर्ण कारण जाणवू माटे ते मृपावादने (सयनकुटाउके०) साधु पोते करे नही, तथा (नकारवेझाके)वीजा पाशे करावे नही, तथा (करंतमन्नोपियणापुजाणे) अन्य कोई करतो होय तेने अनुमोदे नहीं एवोसाधु नावसमाधिवंत जाणवो ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-मतिमान्नरः साधुः सम्यक्धमै बुध्यमानः पापात्तावद्याचरणादात्मानं निवर्तयेत् हिंसातः प्रसूतानि जातानि सुखानि वैरानुबंधीनि कर्मबंधहेतूनि महानयंक राणि इति मत्वा स्वं पापानिवर्तयेत् ॥ २१ ॥ आप्तोमोदस्तजामी मुनिर्मूपावादं न ब्रूयात एतदेव मृपावर्जनं कृत्स्नं संपूर्ण समाधि नावसमाधिमादुः । यथा मृपावादस्तथा अन्य व्रतातिचारमपि न कुर्यात्स्वयं नाप्यपरेण कारयेत् अन्यं कुर्वतमपि नानुजानीयात् ॥२२॥ ॥ टीका-अपिच । (संयुसमारोत्यादि) मननं मतिः सा शोनना यस्यासी मतिमा न् । प्रशंसायां मतुप । तदेवं शोजनमतियुक्तोमुमुकुर्नरः सम्यक्श्रुतचारित्राख्यं धर्म वा नावसमाधि वा बुध्यमानस्तु विहितानुष्ठाने प्रवृत्तिं कुर्वाणस्तु तदेव पूर्व तानिषिक्षाचर णान्निवतेतातस्तत्प्रदर्शयति पापात् हिंसानृतादिरूपाकर्मणयात्मानं निवर्तयेत्। निदानो खेदेन हि निदानिननन्लेदोनवतीत्यतोऽशेपकर्मक्ष्यमिच्छन्नादावेवनवाराणि निसंध्यादि त्यभिप्रायः । किंचान्यत् । हिंसा प्राणिव्यपरोपणं तया ततोवा प्रनूतानि जातानि या न्यगुनानि कर्माणि तान्यत्यंतं नरकादिषु यातनास्थानेषु दुःखानि खोत्पादकानि वर्तते । तथा वैरमनुबति तहीलानिच वैरानुबंधीनि जन्मशतसहस्रर्मोचान्यतएव महायं येन्यः सकाशातानि महानयानीत्येवं च मत्वा मतिमानात्मानं पापानिवर्तयेदिति । पा ..

.. राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४१७ वांतरवा । ( निवाणनएयपरिवएका )यस्यायमर्थः। यथाहि निर्वतौ निर्व्यापारत्वात्कस्य विपघाते न वर्तते एवं साधुरपि सावद्यानुष्ठानरहितः परिसमंताद् व्रजेदिति ॥२१॥ तथा (मुसंगवूयाइत्यादि) आप्तोमोदस्तजामी तजमनशीलधात्महितगामीवा आप्तोवा प्रवीणदोपः सर्वज्ञस्तपदिष्टमार्गगामी मुनिः साधुर्मपावादमनृतमपथाथै न ब्रूयात्सत्य मपि प्राण्युपघातकमिति । एतदेव मृपावादवर्जनं कृत्स्नं संपूर्ण नावसमाधि निर्वाणं चा दुः। सांसारिकाहि समाधयः स्नाननोजनादिजनिताः शब्दादिविषयसंपादितावा अनेकांति काऽनात्यतिकत्वेन खप्रतीकाररूपत्वेन वाऽसंपूर्णावर्तते । तदेवं मृपावादमन्येषां वा व्रतानामतिचारं स्वयमात्मना न कुर्यानाप्यपरेण कारयेत्तथा कुर्वतमप्यपरं मनो वाकायकर्मनिर्नानुमन्यतइति ॥ १२ ॥. सुद्धे सिया जाए न दूसएका, अमुलिए णय अनुववन्ने॥धिति म विमुक्के ण य पूयणी, न सिलोयगामीय परिवएडो॥ ॥.... निरकम्मगेहान निरावकंखी, कायं विनसेल नियाणग्नेि ॥ गो जीवियं णो मरणावकंखी, चरेस निस्कू वलया विमुक्के तिमि ॥२॥इति समादिनाम दसमसयणं सम्मत्तं ॥ धर्य-(सुदेसिया जाएनदूसएकाकेए) उनम, उत्पादन अने एपणा एवणे दोपरहित एवो सुको निझेप थाहार प्राप्त थयों थथवा न थयो उता पण कदापि साधु राग षे करी पोताने उपवे नही तथा (थमुछिए के०) थमूर्वित थगृ६ एटले लोल्पता रहित (णयअभुववन्ने के० ) फरी फरी ते रुडा थाहारनी वांढा नकरे तथा (धि तिमविमुक्के रायपूयणही के०) धृतिमंत तथा वाह्यान्यंतर ग्रंथी रहित तथा पूजानो श्रर्थी न थाय (नतिलोय कामीय परिवएका के.) तथा लापाने थर्थ किया न करें परंतु कर्म निडराने थर्थ मोक्षने थर्थे संयमने विषे प्रवर्ने एवो समाधिवंत. साधु जाणवो ॥ २३ ॥ (निरकमगेहाउ के०) गृहस्थावास यकी निकलीने चारित्र थादरी ने (निराखी के ) जीवितव्यने वि निरापेक्षी नतो (कार्यविनसेल के०) शरीर उपर ममत्व मूकीने पोतानी काया वोसिरावे तथा (नियाणछिन्ने के०) परनवे देव धय वा राजादिक यानुं निवाणु नको (णोजीवियंणोमरणावकरवी के ) जीवितव्य थ ने मरणने वाले नहीं एटले पूजा सरकारनी प्राप्तिये करी जीवितव्य नांठे धने उपसर्ग परिसह उपने या मरण पण नवांचे एवो (निस्फू के०) साधु ते (वलयाविमुझे के) कर्मबंध यकी मूकाणो यथवा बजय एटले संसार थकी मूकाणों थको (चरेडके) । ४१. वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे दशमाध्ययन संयमानुष्ठानने पाले तिबेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ ॥ इतिश्री समाधि ना मक दशमां अध्ययननो अर्थ समाप्त भयो. ॥ दीपिका-नगमादिदोपयुद्ध आहारादौ स्यात्कदाचिद्याते प्राप्ते सति रागदेषान्या : साधुन दूपयेत् । यतः । बोयाली सेसणसं, कमि गहणमि जीवनदुबलि । इएिहंजइ नलनिकसि, जुजतोरागदोसेहिं इति । अमूर्बितोनासक्तः शुनाहारे नचाध्युमपन्नस्तमेवा हारं पुनःपुन निलपमाणः संयमयात्रार्थमेवादारयेत् । तथा तिमान् ग्रंथाविमुक्तो नच पूजनार्थी श्लोकः कीर्तिस्तकामी तदनिलापुकोन स्यात् एवंचूतः परिव्रजेत् ॥ ॥ २३ ॥ गृहानिःसृत्य . निरावकांदी निस्टहः कार्य शरीरं व्युत्सृज्य विचिकित्साम कुर्वन निन्ननिदानोनवेत् । तथा जीवितं नापि । मरणमनिकांदेत निकुर्वलयात्संसारादि मुक्तः संयमे संचरेदिति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २४ ॥ इति श्रीसत्ररुतांशदीपिकायां समाध्यारव्यं दशमाध्ययनं समाप्तं ॥ T ~ ॥ टीका-नुत्तरगुणानधिसत्याह (सुसियाश्त्यादि) उजमोत्पादनपणानिः शुझे निर्दोपे स्यात्कदाचिद्याते प्राप्ते पिंडेसति साधूराग पान्यां न दूपयेत् । उक्तंच । बायाली सेसणसं, कडंमिगहणमि जीवनदुबलि ॥ इपिहजहन बलिऊसि, मुंजतोरागदोसेहिं ॥१॥ तत्रापि रागस्य प्राधान्यख्यापनायाह। नमूर्डितोऽमूर्वितः सकदापि शोननाहारलाने सतिगृधिमकुर्वन्नाहारयति तथा नाध्युपपन्नस्तमेवाहारं पौनःपुन्येनान निलषमाणः केवलं संयमयात्रापालनार्थमाहारमाहारयेत् । प्रायोविक्तिवेद्यस्यापि विशिष्टाहारसन्निधावनि लापातिरेकोजायतइत्यतोऽमूर्तितोऽनध्युपपन्नति च प्रतिपेधक्ष्यमुक्तं । उक्तंच । जुन जोगो पुरा जोवि, गीयछोविय नावि ॥ संते साहारमासु, सोविखिप्पंतु खुली ॥ १ ॥ तथा संयमे धृतिर्यस्यासी धृतिमान् सवाह्यान्यंतरेण ग्रंथेन विमुक्तस्तथा पूजनं वस्त्र पात्रादिना तेनार्थः पूजनार्थः सविद्यते यस्यासी पूजनार्थी तदेवंनूतोन नवेत् । तथा प्रलोकः श्लाघा कीर्तिस्तजामी नतदनिलाषुकः परिव्रजेदिति । कीर्त्यर्थी न कांचन किया कुर्यादित्यर्थः॥२३॥अध्ययनार्थमुपसंजिवृकुराह । (पिरकम्मेत्यादि) गेहानिःसत्य निष्कम्य च प्रबजितोपि नूत्वा जीवितेपि निराकाको कापं शरीरं व्युत्सृज्य निष्प्रतिकर्मतया चि कित्सादिकमकुर्वन् विन्ननिदानोनवेत् । तथा न जीवितं नापि मरणमनिकांदेत नितः सा धुर्वलयात्संसारवलयात्कर्मबंधनाका विप्रमुक्तः संयमानुपानं चरेत् । इति परिसमाप्यर्थे । प्रवीमीति पूर्ववत् ।। २४ ॥ इति समाध्यारण्य दशमाध्ययनं समातं ।।

रायधनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. रए हवे मोह मार्ग नामे अगीधारमुं थध्ययन कहे. पूर्वला दशमा अध्ययनमा समा धि कही, ते समाधि तो शान, दर्शन थने चारित्ररूप जाणवी ते कारणे एर्नु सेवन करिए तो मोद प्राप्ति थाय, माटे या अध्ययनमां मोच मार्ग कहेजे. कयरे मग्गे अकाए, माहणेण मईमता ॥ जं मग्गं नकु पावि ता, दं तरति उत्तरं ॥१॥ तं मग्गं णुत्तरं सुच, सबकविमो रकणं॥ जाणासि णं जदा निस्कू,तं जो बूदि महामुणी ॥२॥ थर्थ-श्रीजंबुस्वामी श्रीसुधर्मस्वामि प्रत्ये पूजे के, (कयरेमग्गे के०) मोक्षमार्ग साधन करवानो एवो कयो धर्ममार्ग (माहणेणममताकेर) मतिमंत एटले केवलज्ञान वंत श्रीमहावीर परमेश्वर तेणे (अरकाएके०) कह्यो (जमगंउपावित्ताके) जेज्ञा न दर्शन चारित्ररूप सरल मार्ग पामिने प्राणी (Jहंतरंतिउतर के) तरतां थको उस्त एवा संसार समुने तरीने पार पामे ॥ १॥ सर्वनाहितने थर्थ जे मार्ग श्रीसर्वज्ञ उपदेश्योने, (तमग्गणुनरंसु के० ) तेमार्ग शुशे निर्दोष , अनुत्तर एटले निरुपम (सबरकविमोरकणं के०) समस्त खथकी मुकावनार एवो मार्ग (जाणासिएंजा हानिरकू के) अहो नगवंत जेवो तमे जाणोठो (तणोहिमाहामुणी के०) ते वो हे महामुनीश्वर थमने कहो. ॥ २॥ ॥ दीपिका-थकादशमारन्यते । पूर्वाध्ययने समापिरुक्तः सच मार्गे सति स्यादिति मार्गोऽत्र प्रतिपाद्यते । यथा। (कयरेइत्यादि) जंबूस्वामी सुधर्मस्वामिनमाद । कतरः कोमार्गथारख्यातोमादनेन मतिमता श्रीवारेण । यं मार्ग मुक्तिप्राप्तिरुपं जुमवक्र प्रा प्योघं संसार तरति प्राणी ॥१॥ तमार्गमनुत्तर श्रेष्ठं शुरू निर्दोपं सर्वपुःख विमोचणं हे मुने त्व यजानीपे । णमिति वाक्यालंकारे । तं मार्ग नोऽस्माकं हेमहामुने ब्रूहि ॥ २॥ । टीका-नक्तं दशमाध्पयनं तदनंतरमेकादशमारन्यते । थस्य चायमनिसंबंधः । हानंतराध्ययने समाधिः प्रतिपादितः सच ज्ञानदर्शनतपश्चारित्ररुपोवर्तते । जावमागों प्येवमात्मकएवेत्यतोमार्गाऽनेनाध्ययनेन प्रतिपायतेइत्यनेन संबंधनायातस्याध्ययनस्य चत्वार्युपक्रमादीन्यनुयोगक्षाराणि वाच्यानि । तत्राप्युपक्रमांतर्गतीर्थाधिकारोप । तद्यथा । प्रशस्तोझानादिकोनावमार्गस्तदाचरणं चात्रानिधेयमिति । नामनिप्पनेतु निदेपे मा इत्यस्याध्ययनस्य नाम । तन्निपार्थ नियुक्तिरुदाह। “णामं ववणा दविए, ग्वेने काले त हेव नावेप। एसो खलु मग्गस्सय,णिरकवो विदो होइ"॥ए। (णामंठवणेत्यादि) ना मस्मापनाव्यत्रिकालनावनेदान्मार्गस्य पोदा निदेपः । तत्र नामस्थापने सुगमत्वार ४२० वितीय सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. नाहत्याशशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्त इव्यमार्गमधिकृत्याह । “फलगलयं दोषणचि,तर झुदवणविलप्पास मगेय । खलिगअयपरिकप हे उत्तजलाकासदरमिः ॥ १७ ॥ (फ लकेत्यादि ) फलकैर्मार्गः फलकमार्गः। यत्र कर्दमादिनयात् फलकैर्गम्यते । ततामार्गस्तु यत्र लतावलंबेन गम्यते । अंदोलनमार्गोपि यत्रांदोलनेन पुर्गमतिलंध्यते। वेत्रमार्गोयत्र लतोपर्टजेन जलादौगम्यते इति । तद्यथा । चारुदचोवेत्रलतोपाटनेन वेत्रवती नदीमु त्तीर्य परकूनं गतः । रकुमार्गस्तु यत्र रज्वाकिंचिदतिर्गमतिलंध्यते। दवनंति यानं तन्मा गोंदवनमार्गः । चिलमार्गोयत्र तु गुहाद्याकारेण बिलेन गम्यते । पाशप्रधानोमार्गः पा शमार्गः,पाशकूटकवायुरान्वितोमार्गश्त्यर्थः । कीलकमार्गोयत्र वालुकोत्कटे मरुकादि विषये कीजकानिज्ञानेन गम्यते । यजमार्गोयत्र बस्त्येनाजेन गम्यते । तद्यथा । सुव नूम्यां. चारुदत्तोगतइति । परिमार्गोयत्र नारुडादिपक्षिनिर्देशांतरमवाप्यते । उत्रमार्गो यत्र वत्रमंतरेण गंतुं न शक्यते । जलमार्गोयत्र नावादिना गम्यते । श्राकाशमार्गोविया धरादीनामय सर्वोपि फलकादिकोइव्ये इव्यविपये ऽवगंतव्यइति । क्षेत्रादिमार्गप्रतिपाद नायाहा। "वेत्तंमि जंमि खेत्ते, काले कालो जहिं हवा जो नामि होति वि हो, पसतह थप्पसबोय.३ ॥ ११॥ ( खेत्तंमीत्यादि) क्षेत्रमार्गे पर्यालोच्यमाने य स्मिन् क्षेत्रे ग्रामनगरादौ प्रवेशेवा शालिकेत्रादिके वादेत्रे योयानि मायस्मिन्वा देने व्याख्यायते सक्षेत्रमार्गः। एवं कालेप्यायोज्यं । जावे ,त्वालोच्यमाने विविधोपि जवति नावमार्गः । तद्यथा । प्रशस्तोऽप्रशस्तश्चेति । प्रशस्ताप्रशस्तनेदप्रतिपादनायाह । “वि हमि वितिगनेदो, वो तस्स विचिणिधिन विही ॥ सुगतिफलग्गतिफलो, पगर्य सु गतीफले पि॥१२॥ (उविस्मीत्यादि) विविधेपि प्रशस्ताप्रशस्तरूपे नावमार्ग प्र त्येकं 'त्रिविधोनवति । तत्राप्रशस्तोमिथ्यात्वाविरतिरज्ञानं चेति । प्रशस्तस्तु सम्यग्दर्शन झानेचारित्ररूपइति । तस्य प्रशस्ताप्रशस्तरूपस्य नावानावमार्गस्य विनिश्चयोनिर्णयः फलं कार्य । निसाधा । तयथा । प्रशस्तः सुगतिफलोऽप्रशस्तश्च उर्गतिफलइति । इह तु पुनः प्रशस्ताऽधिकारः सुगतिफलेनाप्रशस्तमार्गेणेति ।। तत्राप्रशस्तं मुर्गतिफलं मार्ग प्रतिपिपा दयिपुस्तकर्तनिर्दिदिकुराद । “ग्गइफलवादीणं, तिन्नि तिस हासताश्चादीणं खेमे य खे मरूवे, चक्कगं मग्गमादीनु ५ ॥ १३ ॥ (उग्गईत्यादि ) मुर्गतिः फलं यस्य सर्गतिफ लस्तदनशीलार्गतिफलवादिनस्तेषां प्रवाऊकानां त्रीणि त्रिपष्टयधिकानि शतानि न वंति । दुर्गतिफलमार्गोपदेशत्वंच तेषां मिथ्यात्वोपहतष्टितया विपरीतजीवादितत्वान्युप गमात्। तत्संख्या चैवमवगंतव्या।तद्यथा।थसियसपंकिरियाणं,थकिरियवाईण हो चु लसीई श्रमाणियसनी, वेश्याएं च वनीतं ॥१॥ तेपांच स्वरूपं समवसरणाध्ययने वक्ष्यतइति । सांप्रत मार्गनंगधारेण निरूपयितुमाद। तद्यथा। एकः देमोमार्गस्तस्करसिंह ..

.. . रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नागसरां. , ४२ व्याघ्राद्युपश्यरहितवात्तया हेमरूपश्च समत्वात्तथा ठार्यापुष्पफलवक्षोपेतंजलाश्रया कुलत्वाच । तया परः केमोनिश्चौरः किंत्वदमरूपउपलशकलाकुल गिरिनदीकंटकगतशता कुलत्वेन विपमत्वात्तयाऽपरोकेमस्तस्करा दिनयोपेतत्वात्मरूपश्चोपलशकलायनावतया समत्वात्तथाऽन्योनदेमोनापि देमरूपः सिंहव्याघ्रतस्करादिदोपउष्टत्वात्तथा गर्तपापाणनि मनोन्नतादिदोषमुष्टत्वाचेति । एवं नावमार्गोप्यायोज्यः । तद्यथा.झानादिसमन्वितोऽव्य लिगोपेतश्च साधुः केमा केमरूपश्च । तथाऽदेमोऽकेमरूपस्तु सएवं नावसाधुः कारणिको श्व्यलिंगरहितः । तृतीयनंगकगतानिन्हवाः परतीधिकागृहस्थाश्चरमनंगकवर्तिनोइट व्याः। एवमनंतरोक्तप्रक्रियया चतुष्कं नंगकचतुष्टयं मार्गादिप्वायोज्यं । धादिग्रहणादन्य त्रापि समाध्यादावायोज्यमिति।सम्यक मिथ्यात्वमार्गयोः स्वरूपनिरूपणायाद । सम्मप्पणि उमग्गो, णाणे तह दंसणे चरित्नेय ॥ वरगपरिवायादी, विलोमिउत्तमग्गोति ६ ॥१॥ (स मप्पणिइत्यादि) सम्यगज्ञानं दर्शनं चारित्रं चेत्ययं त्रिविधोपि.नावमार्गः सम्यग्दृष्टिनिर्ग एधरादिनिः सम्यग्वा यथावस्थितवस्तुतया च निरूपणया प्रणीतस्तैरेव सम्यगाची धासे वितोमागीमिथ्यात्वमार्गोऽप्रशस्तमार्गानवतीतिातुशब्दो स्य उर्गतिफलनिबंधनत्वेनऽ विगे पणार्थति । स्वयूथ्यानामपि पावस्थादीनां पड्जीवनिकायोपमर्दकारिणां कुमार्गाश्रित त्वं दर्शयितुमाह ।। इडिरससायगुरुया, उजीवनिकाय घायनिरयाए ॥ जेवदितंति मिग्गं, कुमग्गमग्गस्तिता तेउ”।१५।। (इडिरसेत्यादि) ये केचन अपुष्टधर्माणः शीतल विहारिणोशदिरससातगौरवेण : गुरुकागुरुकर्माणधाधाकर्माद्युपनोगेन ..पड्जीवनि कायव्यापादनरताचापरे तेन्योमार्ग मोक्षमार्गमात्मानुचीणमुपदिशति । तथाहि । शरी रमिदमायं धर्मसाधन मिति मत्वा कालसंहननादिहानेश्चाधाकर्माद्यपनोगोपि न दोपाये त्येवं प्रतिपादयंति तञ्चवं प्रतिपादपंतः कुत्सितमार्गास्तीयकरास्तन्मार्गाश्रितानवंति । तु शदादेतेपि स्वयूय्याएतपदिशंतःकुमार्गाश्रितानवंतीति किं पुनस्तीथिकाइति प्रगस्तशास्त्र प्रणयनेन सन्मार्गाविष्करणायाह । “तवतंजमप्पहाणा, गुणधारी जे वपंति सनावं ।। सबजगजीवहिपं, तमादुसम्मप्पणीयमिणं " ॥१६॥(तवसंयमेत्यादि) तपःसबाह्यान्यंतरं कादशप्रकार तथा संयमः सप्तदशनेदःपंचावविरमणादिलक्षणम्तान्यां प्रधानास्तपःसंय मप्रधानाम्तयाऽटादगशीनांगमहराणि गुणास्तकारिणोगुणधारिणोये सत्साधवस्तएवं जूतायं सनावं परमार्थ जीवाजीवादिलणं वदंति प्रतिपादयंति । किंनूतं सर्वस्मिन जग ति ये जीवास्तेन्यो हित पथ्यं तहणतस्तेषां समुपदेशदानतावा । तं सन्मार्ग सम्यमार्ग शाः सम्यगविपरीनत्वेन प्रणीतमादुरुक्तवंतइति । सांप्रत सन्मार्गस्यैकाथिकान दर्शयितुमा दा" पंथो मग्गो गोच, यदिधीतिसुगतीहियसुवहं । पर्छ सेयं णिचुड,गिहाणं शिवकरचेव" ॥१७॥(पंथोमग्गोणे इत्यादि) देवाविवक्षितदेशांतरप्राप्तिनदणः पंथाः सचेह नाव ४२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. मार्गाधिकारे सम्यक्त्वाख्यातिरूपो ऽवगंतव्यः।तथा मार्गति पूर्वस्मादिशुध्या विशिष्टतरो मार्गःसचेह सम्यक्झानावाप्तिरूपोऽवगंतव्यः। तथा न्यायति निश्चयेनायनं विशिष्टस्थान प्राप्तिलक्षणं यस्मिन् सति सन्यायःा सचेद सम्यक्चारित्रावाप्तिरूपोऽवगंतव्यः सत्पुरुपा णामयं न्यायएव । यतावाप्तयोः सम्यग्दर्शनशानयोस्तत्फलनूतेन सम्यञ्चारित्रेण योगो जवतीत्यतोन्यायशब्देनात्र चारित्रयोगोऽनिधीयतइति । तथा विधिरिति। विधान विधिःस म्पक्झानदर्शनयोर्योगपद्यनावाप्तिस्तथा धुतिरिति धरणं धृति. सम्यक्दर्शने सति चारित्रा वस्थानं मानुषादाविव विशिष्टज्ञानानावाक्ष्विक्ष्यैवमुच्यते । तथा मुगतिरिति शोजना ग तिरस्मातानचारित्राचेति सुगतिः ज्ञानक्रियान्यां मोक्षति न्यायात्सुगतिशब्देन ज्ञान किये अनिधीयते । दर्शनस्यतु ज्ञान विशेषत्वादत्रैवांतनांवोऽवगंतव्य। तथाहि। हितमिति परमा र्थतोमुक्त्यवाप्तिस्तत्कारणं वा हितं तच सम्यग्दर्शनचारित्रारज्यमवगंतव्यमिति चित्र च संपू नां सम्यग्दर्शनादीनां मोक्षमार्गत्वेसति यक्ष्यस्तसमस्तानां मोदमार्गत्येनोपन्यासःस प्रधानोपसर्जन विवक्ष्यान दोपायेति। तथा सुखमिति सुखहेतुत्वात्सुखमुपशमश्रेण्यामुपशा मकं प्रत्यपूर्वकरणानिवृत्तिबादरसूक्ष्ासंपरायरूपा गुणत्रयावस्था। तथा पय्यमिति पथि मो कमार्गे हिते पथ्यं तच्च पकश्रेण्या पूर्वोक्तं गुणत्रयं तथा श्रेयइत्युपशमश्रेणिमस्तकावरस्था उपशांतसर्वमोहावस्थेत्यर्थः। तथा निर्वृतिहेतुत्वानिवृतिः क्षीणमोदावस्थेत्यर्थः । मोहनी पविनाशेऽवश्यं निर्वतिसजावादितिनावः। तथा श्रेयति निर्वाणमिति घनघातिकर्मचतुष्टय रूपेण कर्मक्ष्येण केवलज्ञानावाप्तिस्तथा शिवं मोक्ष्पदं तत्करणशीलं शैलेश्यवस्थागमन मि त्येवमेतानि मोक्षमार्गखेन किचि दानेदेन व्याख्यातान्यनिधानानि । यदिचैते पर्यायशब्दा एकार्पिकामोदमार्गस्येति गतोनामनिप्पन्नोनिदेपस्तदनंतरंसूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपे तसूत्रमुच्चारयितव्यं । तच्चेदं (कयरेमग्गेश्त्यादि) विचित्रवात्रिकालविषयत्वाच सूत्रस्यागा मुकं एकमाश्रित्य सूत्रमिदं प्रवृत्तमतोजंबूखामी सुधर्मस्वामिनमिदमाहातद्यथा। कतरः किंनूतोमोकोऽपवर्गावाप्तिसमर्थोऽस्यां त्रिलोक्यामारख्यातः प्रतिपादितोनगवता त्रैलोक्यो धरणसमयनैकांतहितैपिणा माहनेनेत्येवमुपदेशःप्रवृत्तिर्यस्यासी माहनस्तीर्थकत्तेन। तमे व विशिनष्टिमितिलौकालोकांतर्गतम्रक्षाव्यवहितविप्रकष्टातीतानागतवर्तमानपदार्या विर्ना विकाकेवलझानारख्या यस्यारत्यसी मतिमांस्तेन प्रशस्तनावमार्ग मोक्षगमनंप्रति ऋजु प्रगु णं यथावस्थितपदार्थस्वरूपनिरुपणारेणावकं सामान्य विशेषनित्यानित्यादिस्याबाद समाश्रयणातदेव नूतं मार्ग ज्ञानदर्शनतपश्चारित्रात्मकं प्राप्य लब्ध्वा संसारोदरविवरव ती प्राणी समयसामग्रीकघमिति नचौघं संसारसमुह तरत्यत्यंतउत्तरं तज्नरगुण सामग्याएव उप्रापकत्वात् । तमुक्तं । माणुस्त खेत्तजाई, कुतरूपा रोगमानपं बुक्षा ॥ समणोग्गहसमासं, पमोयलोमि घुटनदाइत्यादि ॥१॥ सएव पृष्ठकः पुनरप्याह । (त राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. ४२३ मग्गेइत्यादि ) योसौ मार्गः सत्वहिताय सर्वझेनोपदिष्टोऽशेपैकांतकौटिल्यवकरहितस्तं मार्ग । नास्योत्तरः प्रधानोस्तीत्यनुत्तरस्तं शुमोऽ वदाप्तोनिर्दोषः पूर्वापरव्याहतिदोषापगमा सावद्यानुष्ठानोपदेशानावा तमिति । तया सर्वाण्यशेषाणि बहुनिर्नवैरुपचितानि मुख कारणत्वादुःखानि कर्माणि तेच्योविमोक्षणं विमोचकं तमेवं नूतं मार्गमनुत्तरं निर्दोष सर्व खक्ष्यकारणं हेनिको यथा त्वं जानीपे । एमितिवाक्यालंकारें।तथा तमार्ग सर्वज्ञ प्रणीत नो ऽस्माकं हेमहामुने ब्रूहि कथयेति ॥ २ ॥ जाणो के पुनिळा,देवा अज्ज्व माणुसा ॥ तेसिं तु कयरं मग्गं आश्केक कहादियो ॥३॥जऽ पो के पुखिका, देवा अज्ज्व माणुसा । तेसि मं पडिसाहिडा मग्गसारं सुणेहमे ॥४॥ अर्थ-यद्यपि मुजनेतो तमारी प्रतिते मार्ग सुगमछे, परंतु अन्य कोने मार्ग हुँ के वीरीते कदु एवा थनिप्रायें पूबुलु. (जयोकेपुचिका के ) यद्यपि थमने कोई पूछे कोण पूढे तोके (देवाचवमापुसा के) देवो अथवा मनुष्यजे चक्रवत्यादिक ते पूरे (तेसिंतुकयरमग्गं के०) तेवारे तेने कयो मार्ग (थाहिरकताकहाहिणो के ) कहीए ते तमे कहो. ॥ ३ ॥ एम श्रीजंबुस्वामियें पूचा थका श्रीसुधर्मस्वामि कहे. (जश्णो केपछिलादेवाअवमापुसा के ) यद्यपि तमने कोई देव अथवा मनुष्य संसार त्रा तिनो भंग करनार एवा मार्गनी वात प्रवे, तेवारे (तेसिमंपडिसाहिता के.) लेने त मारे जे मार्ग कहेवो (मग्गसारंसुणेहमे के) तेमार्गनो सार हुँ तमने कहूं ते तमे सानलो. ॥दीपिका-यदि नोऽस्माकं केचन पठेयुः।देवायथवा मनुष्यास्तेपामहं । तुरेवा।कतर के मार्ग (थाश्रकेजत्ति) थावदामि याचदेवा तत्कथय नोऽस्माकमिति ॥ ३ ॥ यदि केचित्सुजनबोधयोवोयुष्माकं मार्ग पुछेयुः । के ।, ते देवामनुष्यावा तेषां पठतामिमं धर्म प्रति कथयेस्साधुस्तमार्ग सारं मम कथयतः शृणुत यूर्य ॥ - ॥ ॥ टीका-ययप्यस्माकमसाधारणगुणोपलब्धेयुप्मत्प्रत्ययेनैव प्रवृत्तिः स्पानथाप्यन्ये पां किंनृतोमागोमयारपेयश्त्यनिप्रायवानाद । (जश्रोत्यादि ) यदा कदाचिन्नोस्मानु केचन सुलनबोधयः संसारोहिनाः सम्यगमार्ग एप्ठेयुः । के ते देवाचतुर्निकायास्तपामन् प्याः प्रतीताः वाट्येन तयोरेव प्रश्नसनावात्तपादानं । तेषां पछता कतरं मार्गमहमा रस्यास्ये कथयिष्ये तदेतवस्माकं वं जानानः कथयेति ॥ ३ ॥ एवंटष्टः सुधर्मस्वाम्याह। (जश्वोइत्यादि) यदि कदाचिोपुप्मान केचन देवामनुष्यावा संसारं घ्रांतिपरामनाः सम्म गमार्ग एछेयुस्तेपो पृष्ठतामिममिति वक्ष्यमाणलणं षड्जीवनिकायप्रतिपादनगर्न . । . . . -- . ४४. , दितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. तक्षाप्रवणं मार्ग (पंडिसाहिति) प्रतिकथयेत् । मार्गसारं मार्गपरमाथै यं नवंतो न्येषां प्रतिपादयिष्यति तन्मे मम कथयतः शृणुतं यूयमिति । पागतरंवा'(तेसिंतुश्मं मगं थाइरकेकडेणेहमेत्ति ) उत्तानार्थ ॥ ४ ॥ अणुपुत्वेण महाघोरं, कासवेण पवेश्यं ।। जमादाय इन पुत्वं, स . मुबै ववदारिणी ॥५॥ अतरि सुतरतेगे, तरिस्सति आणगया ॥ तं. सोचा पडिवरकामि, जंतवो तं सुणेहमे ॥ ६॥ अर्थ-(अणुपुर्वण के) आनुपूर्वि एटले अनुक्रमे (पंचिंदिअत्तणं माणुसत्तणं) इत्यादिक अनुक्रमे करीने (महाघोर के ) पालतां अत्यंत उष्कर वे एवो जे मार्गनो -सार ते (कांसवैऐपवेश्य.के.) काश्यपजे श्रीमहावीर देव तेणेजाण्यो एंटले कहो; (ज .मादाय के 'जेमार्गना.ग्रहण करवा थकी (इनपुवके.) पूर्वे यतीतकालें घणा सत्पु रूप उस्तर एवो संसार-समुई तस्याने ते उपर दृष्टांत कहे. (समुदंववहारिणो के०) जेम व्यवहारीश्रा वस्तुनां लोनी, थका उस्तर समुह तरे तेनी पेरे तसा ॥॥ (अतरि । सुतरंतेगे के ) जे मार्ग ग्रहण करीने अतीतकालें अनंताजीव संसार समुई तखा (तरिस्सति बणागयों के) अने दमणा पण संख्याता जीव संसारे समुद्र तरेने, तथा आगमिक काले. पण अनंता जीव तरशे, एम त्रणे कोले संसार समुने जेवडे तरेले । 'एवो जे मोक्नो मार्गः (तेश्रुत्वा प्रतिवयामि के०) तेने सांजलीने अंगीकार करे ते मार्ग सम्यक् प्रकारे तमने कहीj, (जंतवोतं सुणेदमेके) माटे अहो जीवो ते सर्व हूं, कटुलु माटे एकाग्रचित्ते तमे सांजली ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-ययाइमनु पूर्वेण परिपाट्या-मार्ग वाम तयो श्रृणुत यूयं किनूत मार्ग को 'पुरुषैष्पाल्यवान्महाघोरं काश्यपेन श्रीवीरेण प्रवेदितं प्ररूपित ये मार्गमादाय, गृहीत्वा श्तः सन्मार्गोपादानात्पूर्वमादावेवाऽनुमितत्वात्संसार तरंति । यथा व्यवहारिणः सां यात्रिकाः पोतेन समुई तति । य मार्गमाश्रिताः पूर्व बहवोऽतीन्तीः संसार' सांप्रतमप्येक तरति महाविदेहादी तथा ऽनोगतकाले तरिष्यति । एवंनूतं ते मार्ग श्रु खा तीर्थळभयः अहं प्रतिवदयामि । हेजतबोहेप्राणिनः तं मार्ग मम कथयतः शृणुत 'यूयमिति सुधर्मस्वामिवचन ॥ टीका-पुनरपि मागानिष्टवं कुर्वन्सुधर्मस्वाम्याह । (अणुपुत्रेणेत्यादि) यथामनु पूयेणार्नुपरिपाटया कथयामि तथा शपुत। यदिवा यथा चानुपूर्व्या सामन्या वा मार्गों वाप्यते तन्नृणुत । तयथा । पढमिल्नंगाणउदएइत्यादितावद्यावत् । बारसविहेकसाए, ख , .. राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४ विएउवसामिएयजोगेहिं ॥ लप्नश्चरितलानो, इत्यादि तथा चत्तारिपरमंगाणीत्यादि । किंनूतं मार्ग तमेव विशिनष्टि । कापुरुषैः संग्रामप्रवेशवत् उरध्यवसायत्वान्महानयानक काश्यपोमहावीरवर्धमानस्वामी तेन प्रवेदित प्रणीतं मार्ग । कथयिष्यामीत्यनेनः स्वमनी पिकापरिहारमाह । ये शुममार्गमुपादाय गृहीत्वा ऽतति सन्मार्गोपादानात् पूर्वमादावे वानुष्ठितत्वाहस्तरं संसारं महापुरुषास्तरंति । अस्मिन्नेवार्थ दृष्टांतमाह । व्यवहारः प एयंकय विक्रयलक्षणोविद्यते येपांते व्यवहारिणः सांयात्रिकाः । यथा ते विशिष्टलानार्थिनः किंचिन्नगरं यियासवोयानपात्रेण, स्तरमपि समुई तरंत्येवं साधवोप्यात्यत्तिकैकांतिका वोधसुम्वैषिणः सम्यग्दर्शनादिना मार्गेण मोदं जिगमिपवोऽस्तरं नवौं तरंतीति ॥ ५ ॥ मार्गविशेपणायाह । (अतरिसुइत्यादि).यं मार्ग पूर्व महापुरुषाचीर्णमव्यनिचारिण माश्रित्य पूर्वस्मिन्तनादिके काले वहयोऽनंताः सत्वाशेपकर्मकचीवर विप्रमुक्तानवौ वं संसारमतीपुस्तीर्णवंतः सांप्रतमप्येके समयसामग्रीका यसरव्येयाः सत्तास्तरंति । महा विदेहादौ सर्वदा सिदिसजावा वर्तमानत्वं न विरुध्यते । तथाऽनागतेच काले पर्यवसाना त्मकेऽनंतात्मकेऽनंताएव जीवास्तरिप्यंति। तदेवं कालत्रयेपि संसारसमुंशेतारकं मोद गमनैककारणं प्रशस्तं नावमार्गमुत्पन्नदिव्यज्ञानस्तीयक निरुपदिष्टं तं चाहं सम्यक् श्रुत्वा ऽवधार्य च युधमाकं मुश्रूपूणां प्रतिवदयामि प्रतिवादयिष्यामि । सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनं निश्रीकृत्यान्येपामपि जंतूनां कथयतीत्येतदर्शयितुमाह । हे जंतवोऽनिमुखीनूय तं चारित्र मार्ग मम कथयतः शृणुत यूयं । परमार्थकथनेऽत्यंतमादरोपादानार्थमेवमुपन्यासइति ॥६॥ पुढवींजींवा पुढो सत्ता, आजीवा तहागणी ॥ वानजीवा पुढो । सत्ता, तणरुरका सवीयगा ॥७॥ अहावरा तसा पापा, एवं उका य आदियां ॥ एतावए जीवकाए, पावरे को विऊ ॥७॥ अर्थ-(पुढवीजीवापुढोसत्ता के) पृथिवीकाय जीव तेपण जुदा जुदा जाणवा (थाउजीया के०) तेमज थपकायना जीव; उस धूयरी प्रमुख पृथक् पृथक् जावा (तहागणी के०) तथा थमीफायना पण इंगाल ज्वाल भुमर प्रमुख जीवो जुदा जुदा जाणवा तथा (वाउजीवापुढोसत्ता के०) वायुकायना जीव पण जुदा जुदा जाणवा थने (तणरुरकासबीयगा के० ) तृण वृदनी जाती तथा बीज ते शाली प्रमुख ए सर्व वनस्पति कायना जीव जाणवा. ॥ ७॥ (थहावरातसापाणा के०) ययानंतर थवरा एटले ए पूर्व जे स्थावर जीवो कह्या तेथकी अपर वीजा वैश्यिादिक प्राय त्रसजीवो जाणवा (एवंझायथाहिया के०) ए प्रमाणे उफायना जीवो श्री तीर्थकर

४२६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं.
तथा गणधरे कह्यावे. (एतावएजीवकाए के०) एटलीज ए जीवनी निकायने (पावरे
कोविकाई के० ) परंतु एथकी उपरांत वीजी कोई जीवनी निकाय नथी. ॥ ७ ॥
॥ दीपिका-पृथिवीजीवाः पृथक् प्रत्येकं सत्वाजंतवो झेयाः। थापश्च जीवाएवमग्नि
कायाजीवावायुजीवाश्च पृथक्सत्वाः प्रत्येकजीवास्तुणानि कुशादीनि वृदाश्रूताद्याः
बीजानि शाल्यादीनि एतेच वनस्पतिनेदाः ॥७॥ श्रथापरे त्रसाः प्राणिनोवित्रिचतुःपं
चेंहियाएवं पटकायाघाख्यातास्तीयरुनिः। एतावान जीवराशि परो विद्यते कश्चित् ॥७॥
॥ टीका-चारित्रमार्गस्य प्राणातिपातविरमणमूलत्वात्तस्य च तत्परिझानपूर्वकत्वाटतो
जीवस्तरूपनिरूपणार्यमाह । (पुढवीजीवाश्त्यादि) प्रथिव्येव पृथिव्याश्रितावाजीवास्तेच
प्रत्येकशरीरत्वात्पथक् प्रत्येक सत्वाजंतवोऽवगंतव्याः। तथा यापश्च जीवाएवमग्निकाया
श्व तथापरे वायुजीवास्तदेवं चतुर्महाभूतसमाश्रिताः सत्वाः प्रत्येकशरीरिणोऽवगंतव्याः।
एतएव पृथिव्यप्तेजोवायुसमाश्रिताः सत्वाः प्रत्येकशरीरिणोवदयमाणवनस्पतेस्तु सा
धारणा साधारणशरीरत्वेनाप्टथक्त्वमप्यस्तीत्यस्यार्थस्य दर्शनाय पुनः ष्टयक् सत्वग्रहणमि
ति । वनस्पतिकायस्तु यः सूक्ष्मः ससर्वोपि निगोदरूपः । साधारणबादरस्तु साधारणा
ऽसाधारणश्चेति । तत्र प्रत्येकशरीरिणोऽसाधारणस्य कतिचिनेदान्निर्दिदिष्टुराह । तत्र त
पानि दर्नवीरणादीनि वृक्षायूताशोकादयः सहबीजैः शालिगोधूमादिनिर्वर्ततइति सबी
जकाएते सर्वेपि वनस्पतिकायाः सत्वाअवगंतव्याः।अनेनच वीक्षादिमत निरासः क
तोवगंतव्यति । एतेषां च दृथिव्यादीनां जीवानां जीवत्वेन प्रसिदिस्वरूपनिरूपणमाचा
रे प्रथमाध्ययने शास्त्रपरिझारख्ये न्यदेण प्रतिपादितमिति नेह प्रतन्यते ।। ७ ॥ पठजी
वनिकायप्रतिपादनायाह । (थाहावरेत्यादि ) तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयएकेंझ्यिाः
सदाबादरपर्याप्तापर्याप्तकने देन प्रत्येकं चतुर्विधाः । अथानंतरमपरेऽन्ये त्रसंतीति त्रसा
वित्रिचतु-पंचेंडियाः कमिपिपीलिकानमरमनुष्यादयः। तत्र वित्रिचतुरिंझियाःप्रत्येकं पर्या
प्तकापर्याप्तकनेदात्पड्विवाः । पंचेंझ्यिास्तु संझ्यसंझिपर्याप्तकापर्याप्तकनेदाच्चतुर्विधाः। तदे
देवमनंतरोक्तया नीत्या चतुर्दशनतग्रामात्मकतया व्याख्यातास्तीर्थकरगणधरादिनिः।
एतावानेवतोदात्मकएव संपतोजीवनिकायोजीवराशिनवयंडजोनिजसंस्वेदजादेरत्रैवा
तन वान्नापरोजीवरा शिविद्यते कश्चिदिति ॥ ७ ॥
सबादि अणुजुत्तीही, मतिमं पडिलेदिया। सवे अकंतउरकाय,
अतो सत्वे अहिंसया ॥णा एयं खु णाणिणो सारं, जं न हिंसति
कंचण ॥ अहिंसा समयं चेव, एतावंतं विजाणिया ॥ १० ॥

, . रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४ थर्थ-ए पूर्वोक्त न जीवनी निकाय कही हवे जे काऽ करवू ते देखाडे. (सदाहिंथ पुजुत्तीही के) समस्त अनुयुक्ति एटले जीवितव्य साधवाना कारण तेणेकरी जीवने सम्यक् प्रकारे उलखीने (मतिमं के० ) बुद्धिवंत पुरुष जीवादिक तत्वने (पडिलेहिया के) प्रतिलेखी एटले थालोचीने, (सवे यकंत उरकाय के०) सर्वजीवो दुःख थकी थाक्रांत थायजे, एटले एकांते सुख कोश्ने वजन नथी सर्व सुखना अर्थाने, (अतो के) ते कारण माटे (सक्वेअहिंसया के०) पृथव्यादिक सर्व जीवोने ‘हणे नही, बए कायनी दया पाले । ए ॥ (एयं खुणाणिपोसारं के०) एहिज निश्चय थकी ज्ञानी ने जाणवानो सार, (जनहिंसतिकंचण के) जे को जीवनो विनाश नकरे परमा र्थ थकी तेनेज झानी कहीये, के जे कोई परजीवने पीडा उपजाववा थकी निवर्ने उ तंच किंताए पडियाए इति वचनात् (अहिंसा समयंचेव के०) अहिंता जे दया तेज निश्चये थकी आगमनुं तख जाणवू (एतावतं विजाणिया) किंबहुना एटलुज जाणीने दयाने विषे यत्न करयो परंतु घणं जाणे गुं फलो. ॥ १० ॥ दीपिका-सनिरनुकूलयुक्तिनिर्मतिमान टथिव्यादिजीवान् प्रत्युपेदय पर्यालोच्य जी वत्वेन प्रसाध्य तथा सर्वे जीवाथकांतःखाधननिमतःखाः सुखपिणश्चेति मत्वाऽतो मतिमान्सर्वान्प्राणिनोन हिंस्यात् ॥ ए ॥ खुर्वाक्यालंकारे निश्चयेवा । एतदेव झानिनः सारं यत्कंचन प्राणिनं न हिनस्ति अहिंसाप्रधानं संयममेतावंतमेव विज्ञानं यन्न हिंस्या त्कंचन किंबहुना झातेन एतावता ज्ञातेन विवदितकार्यसिदिः ॥ १७ ॥ ॥ टोका-तदेवं पड्जीवनिकायं प्रदर्य यत्तत्र विधेयं तदर्शयितुमाह । (सबाहीत्यादि) सर्वायाः काशनानुरूपाः पृथिव्या दिजीवनिकायसाधनत्वेनानुकूलायुक्तयः साधनानिय दिया सिमविरुधानेकांतिकपरिहारेण पधर्मवसपदसत्व विपक्षव्यावृत्तिरूपतया यु क्तिसंगतायुक्तयस्तानिमतिमान् सविवेकी दृथिव्यादिजीवनिकायान्प्रत्युपेदय पर्यालोच्य जीवत्वेन प्रसाध्य तथा सर्वपि प्राणिनोऽकांतःखाउःख दिपः सुखलिप्सवश्च मत्वाऽतोम तिमान् सर्वानपि प्रणिनोन हिंस्यादिति । युक्तयश्च तत्प्रसाधिकाः संक्षेपेरोमाइति । सा स्मिका एथिवी तदात्मनां विमलवणोपलादीनां समानजातीयांकुरसत्रावादर्शो विकारां कुरवत् । तथा सचेतनमनोनमिखननादाविष्फतवनावसंनवारवत् । तथा सात्मक तेजस्तद्योग्याहारवृध्या वृध्युपलब्धेर्वालकवत् । तथा सात्मकोवायुरपराप्रेरितनियततिरश्ची नगतिमत्वान्ननोवत् । तथा सचेतनावनस्पतयोजन्मजरामरणरोगादीनां समुदिताना सनावात्स्त्रीवत्तथा इतसंरोहणाहारोपादानदौहृदसजावस्पर्शसंकोच सायान्हस्वापप्रबो

४श्त वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं.
धाश्रयोपसर्पणादिन्योहेतुन्यौवनस्पतेश्चैतन्यसिद्धिः । बीडियादीनां तु पुनः रुम्यादीनां
स्पष्टमेव चैतन्यं तदनाश्चोपक्रमिकाः स्वानाविकाच समुपलन्यमानामनोवाक्कायैः कृत
कारितानमतिनिश्च नवकेनदेन तत्पीडाकारिणउपमर्दान्निवर्तितव्यमिति ॥ ए ॥ एतदे
व समर्थयन्नाह । (एयंखुइत्यादि) खुशब्दोवाक्यालंकारेऽवधारणेवा । एतदेवानंतरोक्त
प्राणातिपातनिवर्तनं झानिनोजीवस्वरूपतधकर्मबंधवेदिनः सारं परमार्थप्रधानं । पुन
रप्यादरख्यापनार्थमेतदेवाह । यत्कंचनप्राणिनमनिष्टःखं सुखविणं न हिनस्ति प्रनूतवे
दिनोपि ज्ञानिनएतदेव सारतरं झानं यत्प्राणातिपातनिवर्तन मिति । ज्ञानमपि तदेव पर
मार्थतोयत्पीडातोनिवर्तनं । यथोक्तं । किंताए पढियाए, पयकोडीए पयालनूयाए ॥ ज
वित्तियं ण णायं, परस्स पीडान कायवा ॥१॥ तदेवमहिंसाप्रधानः समययागमः संकेतो
वापदेशरूपस्तदेवंनूतमहिंसासमयमेतावंतमेव विज्ञाय किमन्येन बहुना परिझानेनैताव
तैव परिझानेन मुमुदोर्विवदितकार्यपरिसमाप्तेरतोन हिंस्यात्वंचनेति ॥ १० ॥
नहूं अदेय तिरियं,जे केश तसथावरा॥ सब विरतिं विजा, सं
ति निवाणमाहियं ॥११॥ पनू दोसे निराकिच्चा,ण विरुसेज के
गई॥मणसा वयसा चेव, काथसा चेव अंतसो ॥१२॥
अर्थ-(उइंघहेयतिरियं के) उंचो नीचो बने तीठों एतावता सर्व लोकने विपे
(जेकेतसथावरा के०) जे कांई त्रस थने स्थावर जीवडे, (सबञ्चविरतिविजा के)
ते सर्वजीवनी निवृत्तिकरे एटले प्राणातिपात थकी निवर्ते, (संतिनिवाणमाहियं के.)
एहिज विरति, शांति अने निर्वाण श्रीतीर्थकरें कडं. ॥ ११ ॥ (पदोसेनिराकिच्चा
के०) प्रनु एटले समर्थ इंडीयनो जीपनार मिथ्यात्व थविरति प्रमादादिक दोपने नि
राकरी एटले अवगणीने (विरुझेकेणई के०) कोइ पण जीवनीसाथे विरोध ना
व नकरे, (मणसावयसाचेव के०) मने करी वचने करी वली (कायसाचेवथंतसोके०)
कायायें करी निश्चय थकी कोई पण जीवनी साथे जावजीवशुधी विरोध नकरे. ॥१॥
,
॥ दीपिका-नवंमधस्तिर्यक ये केचन साः स्थावराश्च प्राणिनस्तत्र सर्वत्र प्राणिनि
विरतिं प्राणातिपात निवृत्तिं विजानीयात्कुर्यात् ।एषैव विरतेः शांतिहेतुत्वानतिर्वर्तते । त
था निर्वाणहेतुत्वानिर्वाणमप्याख्याता एषैव विरतिः ॥११॥ प्रः समर्थोदोषान् मिथ्या
त्वविरतिप्रमादकपायादीन निराहत्याऽपनीय केनापि प्राणिना सार्ध न विरुध्येत केनैव
सह विरोधं न कुर्यात् मनसा वचसा कायेन चांतशः परमार्थतः केनापि नविरुध्येत॥१॥

.
-
राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४ए
। टीका-सांप्रतं देवप्राणातिपातमधिकृत्याह । ( उडमहेत्यादि) उर्ध्वमधस्लिर्यक्च
ये केचन सास्तेजोवायुवाडियादयस्तथा स्थावराः पृथिव्यादयः किंबहुनोक्तेन सर्वत्र प्रा
णिनि ऋतस्थावरसूदाबादरजेदभिन्ने विरतिं प्राणातिपातनिवृत्ति विजानीयात्कुर्यात् । पर
मार्थतएवमेवासी ज्ञाता नवति । यदि सम्यक् क्रियतऽति एपैवच प्राणातिपातनिवृत्तिः प
रेपामात्मनश्च शांतिहेतुत्वावतिर्वर्तते । यतोविरतिमतोनान्ये केचन चिन्यति नाप्यतौ
नवांतरेपि कुतश्चिहिनेति । यपिच निर्वाणप्रधानककारणत्वान्निर्वाणमपि प्राणातिपात
निवृत्तिरेव । यदिवा शांतिरुपशमःशांतता निवृत्तिनिर्वाणं विरतिमांश्वात ध्यानानावाप
शांतिरूपोनितिनूतश्च नवति ॥ ११ ॥ किंचान्यत् । (पदोसेइत्यादि) इंझ्यिाणां प्र
जवतीति अनुर्वा वयेश्यिइत्यर्थः । यदिवा संयमाचारकाणि कर्माण्यनिनूय मोक्षमार्गे पा
लयितव्ये प्रनुः समर्थः सएवंनूतः प्रचुर्दूपयंतीति दोपामिथ्यालाविरतिप्रमादकपाययो
गास्तानिरारुत्याऽपनीय केनापि प्राणिना साध नविरुध्येत न केनचित्संह विरोधं कुर्यात्रि
विधेनापि योगेनेति मनसा वाचा कायेन चैवांतशोयावङीवं परोपकारक्रियया न वि
रोधं कुर्यादिति ॥ १२ ॥
संवुझ से मदापन्ने, धीरे दत्तेसणं चरे॥ एसणासमिए णिचं, व
जयंते अणेसणं ॥१३॥ नूयाइंच समारंन त मुहिस्साय जंकड।
तारिसं तु ण गिरहेजा, अन्नपाणं सुसंजए॥२४॥
थर्थ-(संवुमेसेमहापन्नेके) आश्रवनो रोधकरी संवरने पाम्यो ते महाप्राज्ञ एटले
विपुल बुद्धिवंत तथा (धोरेदत्तेसणंचरेके०) परीसह जीतवाने धीर सुजट समान एवोट
तो दोधेली एपणाने वरे; अर्थात् दातारेदीधो एपणीक निर्दीप एवोजे थाहारतेने लिए (एस
णासमिएणिचंके०) एपणा एटले थाहारनी गवेपणा तेने विपे समिति सहित नित्यसदाका
ल (वजयंतेवणेसणं के०) अनेपणीयने वर्जतो यको संयम पाले ॥१३॥ (जूयारंचसमारं
न के०) नूत एटले प्राणीनो समारंन करीने (तमुहिस्सायजंकडंके ) यतिने अर्थ नहे
शीने कीधो एवो जे बाधार्मिक थाहार (तारिसके०) तादृस एटले तेवो (अन्नपाणं
के०) अन्न, पान, वस्त्र, पात्र बने शय्यादिक (एगिरहेजा के ) तेने जे ग्रहण करे
नही, ते (सुसंजए के०) सुसंयत जाणवो. ॥ १३ ॥
दीपिका-इंडियैः संवृतः समहाप्रझोविपुलमति(रोऽयोन्योनिष्ठुर्दषणां चरेत् या
हारोपधिशय्यादिकं स्वामिना दत्तं सदेपणीयं गृहीतेत्यर्थः। एपणायां गवेषणग्रहणयासरू
पायां त्रिविधायामपि समितः सम्यक्तयाऽनेपणां वर्जयन् नित्यं संयममनुपालयेत्॥१३॥

४३० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं.
जूतानि प्राणिनः समारन्य संताप्य तं साधुमुदिश्य साध्वथै यत्कृत तादृशमाधाकर्म दोप
उष्टमाहारादिकं न गृएहीयात् नक्तं पानंच सुसंयतोगृहीतव्रतस्तादृशं न चुंजीत ॥१॥
॥ टीका-उत्तरगुणानधिकत्याह । (संवुडे इत्यादि) पाश्रवक्षाराणां रोधेनेश्यिनि
रोधेन च संरतः सनिकुर्महती प्रज्ञा यस्यासौ महाप्रज्ञोविपुलबुद्धिरित्यर्थः। तदनेन जी
वानीवादिपदार्थानिकता वेदिता नवति। धीरोऽक्षोन्यः कुत्पिपासादिपरीपन दोन्यते।
तदेव दर्शयति । याहारोपधिशय्यादिके स्वस्वामिना तत्संदिष्टेन वा दत्ते सत्येपणां चरत्ये
पणीयं गृहातीत्यर्थः। एपणायाएपायांवा गवेपणयहरोषणग्रासरूपायां त्रिविधायाम
पि सम्यगितः समितः ससाधुनित्यमेपणासमितः सन्ननेपणां परिवर्जयन परित्यजन्सं
यममनुपालयेत् । उपलक्षणार्थत्वादस्य शेपानिरपीर्यासमित्यादिनिः समितोश्टव्यति
॥ १३ ॥ धनेपणीयपरिहारमधिकृत्याह (नूयाइंइत्यादि) अनूवन् नवंति नविष्यति च
प्राणिनस्तानि नूतानि प्राणिनः समारन्य संग्नसमारंजारनेरुपतापयित्वा तं साधुमुदि
श्य साध्वर्थ यत्कृतं तदकल्पितमाहारोपकरणादिकं तादृशमाधाकर्मदोपउष्टं सुसंयतः सु
तपस्वी तदन्नं पानकं वा न मुंजीत । तु शब्दस्यैवकारार्थत्वान्नेवाज्यवहरेदेवं तेन मार्गोंड
नुपातितोनवति ॥ १५ ॥
पूईकम्मं न सेविजा, एस धम्मे बुसीमन ॥ जं किंचि अनिकंखे
जा, सबसो तं ननोत्तए ॥ २५॥ दणंतं पाणुजाणेजा, आयगु
ते जिदिए॥गणाई संति सहीणं, गामेसु नगरेसु वा ॥१६॥
अर्थ-(पूकम्मनसे विजाके) शुशाहार पण जो आधार्मिकना एक कण सहि
त होय तो ते अशुभ थाय, तेमाटे तेने पूतिकर्म कहिए; एंवो थाहारादिकने नसेवे ए
टले ननोगवे (एसधम्मे के) एवो धर्माचार ते (बुसीम के) साचा संयमवंतनो
जाणवो तथा (किंचि के०)जेकां निर्दोप याहार होय परंतु तेने (थनिकखेला
के ) सदोप करी जाणे तेपण सशंकित थयो माटे (सबसोनिनोत्तए के) ते सर्वथा
प्रकारे नोगवतुं नकल्पे ॥१५॥ (नाणाईसंतिसहीराके) अक्षावंतना स्थान वावंत
धर्मवंतनाआश्रय (गामेसुनगरेसुवाके)एवा ग्रामने विषे अथवा नगरने विपे साधु रह्या
से त्यांनो थाश्रीत कोइएक कूप खनन सत्रुकारकादिकनो करावनार एवो पुरुप साधुने ।
ने जे एमां धर्म किंवा नथी एम पुग्यां यकां (थायगुत्तेजिरिए के) यात्मगुप्त
तथा जितेंश्यि एवो साधु, (हणतणापुजाणेजा के०) पारंजेकरी प्राणी हणाता
होय तेवा कार्यने अनुमोदे नही, जे एतु रुडुं काम करे एम कहे नही ॥ १६ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४३१ ॥ दीपिका-याधाकर्माद्यविशुदिकोट्यवयवेनापि संप्टक्तं पूतिकर्म तन सेवेत । एपधर्मः (धुसीमनत्ति ) सम्यक्संयमवतोयत्किंचिदनिकांदेतानुष्ठानं तत्र सर्वशः सर्वप्रकारम प्याहारादिकं पूतिकर्म नोक्तुं न कल्पते ॥ १५ ॥ धर्मश्रावतां ग्रामेषु स्थानान्याश्रया विद्यते तत्र तत्म्यानाश्रितः कश्चिधर्मबुध्या कूपतडागखननप्रपासत्रादिकां क्रियां कुर्यात्ने न च किमत्र धर्मोस्ति नास्तीत्येवं पृष्टः साधुस्तं प्राणिनोनंतं नानुजानीयात् । किंनूतः साधुः यात्मगुप्तोमनोवाकायगुप्तोजितेंडियः॥ १६ ॥ ॥ टीका- किंच (पूतीत्यादि ) थाधाकर्माद्यवियुझकोट्यवयवेनापि संप्टक्तं पूतिकर्म तदेवंचूतमाहारादिकं न सेवेत नोपचुंजीत । एपोऽनंतो धर्मकल्पस्वनावः (बुसीमनि) सम्यक् संयमवतोऽऽयमेवानुष्ठानकटपोयउतागुआमाहारादिकं परिहरतीति । किंच। यद्यप्य गु-वत्वेनानिशंकेत किंचिदप्यादारादिकं तत्सर्वशः सर्वप्रकारमप्याहारोपकरणपूतिकर्म नोक्तं न कल्पतइति ॥ १५ ॥ किंचान्यत् (हणंतमित्यादि) धर्मश्रद्धावतां ग्रामेषु नग रेपु वा खेटरखवटादिपु वा स्थानान्याश्रयाः संति विद्यते तत्र तत्स्थानाश्रितः कश्चिधर्मों पदेशेन किल धर्मश्रदालुतया प्राण्युपमर्दकारिणां धर्मवुध्या कूपतडागखननप्रपासत्रा दिकां क्रियां कुर्यात्नेन च तथासूतक्रियायाः कर्ता किमत्र धर्मोस्ति नास्तीत्येवं पृष्टोवा तड्परोधान्यादा तं प्राणिनोघ्नंतं नानुजानीयात् । किंनूतः सन्नात्मना मनोवाकायरूपे ण गुप्तधात्मगुप्तस्तथा जितेंझियोवश्येश्यिः सावद्यानुष्ठानं नानुमन्यते ॥ १६ ॥ तहागिरं समारन, अनि पुन्नति गोव ए॥ अदवा पनि पुग्नंति, एवमेयं महानयं ॥ २७॥ दाणध्याय जे पापा, दम्मति तस थावरा ॥ तेसिं सारखणमए, तम्दा अवित्ति गोवए ॥२७॥ अर्थ-हवे ए स्वरूप विशेपे दीपावेडे अहो मुनीश्वर आ अमारे अनुष्टाने पुण्य किं वा नथी एम पुढयां थकां (तहा के०) ते साधु (गिरंसमारन के) एवी वाणी कहे के आ समारंन करवामां (यबिपुन्नतियोवए के) पुण्यले एम पण मुख यकी कहे नहीं; (यहवा के०) अथवा (पधिपुन्नंति के) एमां पुस्य नथी एम पण मुख थकी कहे नही. (एवमेयं महानयं के०) एम ए बने प्रकारने दोपना हेतु तया महानयना कारण जागीने एवी नापा नवोले ॥ १७ ॥ हवे जे कारणे एवी जापा नबोले ते कारण कहे. (दाणघ्यायजेपाणा के०) दानने थर्थे अनेक लोकने अन्नपाणी थापवा सारं जे प्राणी एटले जीव-(तसथावरा के०) त्रस भने स्थावर (हम्मति के०) दणायवे (तेसिंसाररकणचाएके०) तेजीवोने राखवाने थर्थे (तम्हा ४३२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. अबित्तिनोवए के०) तेकारणे था तमारा थनुष्ठाने पुस्य एम पण साधु नकहे. ॥१॥ ॥ दीपिका-केनचिाजादिना कूपरखननसत्रदानादिप्रवृत्तेन पृष्टः साधुः किमस्मदनुष्ठा नेऽस्ति पुण्यमाहोस्विन्नास्तीत्येवं नूतां गिरं समारन्य निशम्यास्तिपुण्यं नास्तिवेत्येवमुनय थापि महानयमिति मत्वा नानुमन्येत ॥ १७ ॥ अन्नपानादिदानाथ पाकादिक्रियायां ये प्राणिनोहन्यते त्रसास्थावराश्च तेपां संरदणार्थ साधुरत्र पुण्यमस्तीति नोवदेत्॥१॥ ॥ टीका-सायद्यानुष्ठानानुमतिं परिहतुकामबाह । (तहागिरमित्यादि) केनचित्र जादिना कूपरखननसत्रदानादिप्रवृत्तेन दृष्टः साधुः किमस्मदनुष्ठान अस्ति पुण्यमाहोति नास्तीत्येवं नूतां गिरं समारन्य निशम्याश्रित्य चास्ति पुण्यं नास्तिवेत्येवमुनयथापि महानयमिति मत्वा दोपहेतुत्वेन नानुमन्येत ॥१॥ किमर्थ नानुमन्येतइत्याह (दाण घ्याइत्यादि ) अन्नपानदानार्थमाहारमुदकंच पचनपाचनादिकया क्रियया कूपखननादिक या चोपकरूपयेत् । तत्र यस्माइन्यंते व्यापायंते त्रसाः स्थावराय जंतवस्तस्मात्तेपारक्षानि मित्तं साधुरात्मगुप्तोजितेंइियोऽत्र नवदीयानुष्ठाने पुण्यमित्येवं नो वदेदिति ॥ १७ ॥ जेसिं तं नवकप्पंति, अन्नपाणं तहाविदं ॥तेसिं लानं तरायंति, तम्हा पवित्ति णो वए॥१५॥ जे यदानं पसंसंति, वदमिति पाणिणं ॥ जेयणं पडिसेहंति वितिवेयं करंति ते ॥ २० ॥ अर्थ-अने (जेसिंतं उवकप्पंति के०) जे लोकने निमित्ते उपकरपे एटले वां गं वाले तोके (अन्नपाणंतहाविहंके० ) अन्न पाणी तथाविध दोपे इष्ट अनेक प्रकारे करीनी पजावे तथापि तेनो निपेध करे तो (तेसिंलानंतरायंतिके) तेने लानांतराय रूप था हार देवानुं विघ्न थाय (तम्हा के०) ते कारणे या तमारे अनुष्ठाने पुण्य (गबित्तिके) नथी (नोवए के०) एम पण नकहे. ॥१एा (जेयदानंपसंसंति के०) तेमाटे जे कोई पर मार्थनो जाए यति दाननी प्रशंसाकरे ते (वहामिदंतिपाणिणं के) ते प्राणीना व धनी ना करेने, (जेयपडिसेहंतिके) थने जे यति दानथापवानो निषेध करे (वि त्तियंकरतिते के०) तो ते यति अनेक जीवोनी थाजीविकानो बेद करे.॥२०॥ ॥ दीपिका-येषां जंतूनां कृते तदन्नपानादिकं धर्मबुध्या उपकल्पयंति निष्पादयंति तनिषेधे तेपामाहारार्थिनां लानांतरायोविनोनवेत् । तस्मात्कूपखननसत्रादिकर्मणिना लि पुष्यमित्यपि नो वदेत् ॥ १ ॥ प्रपासत्रादिदानं ये प्रशंसंति ते प्राणिनां वमिचं .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४३३ ति येच निषेधंति प्रतिपेधयंति तेप्यगीतार्थाःप्राणिनां वृत्तिनेदं आजीविका विघ्नं कुर्वति २० ॥ टीका-यद्येवं नास्तिपुण्यमिति ब्रूयातदेतदपि न ब्रूयादित्याह । (जेसिमित्यादि ) येषां जंतूनां तदन्नपानादिकं किस धर्मबुध्योपकल्पयंति तथाविधं प्राण्युपमर्ददोषष्टं नि प्पादयंति तन्निपेधेच यस्माषामाहारपानार्थिनां तलानांतरायोविघ्नोनवेत्तदलावेन तु पीडयेरंस्तस्मात्कूपखननसत्रादिके कर्मणि नास्ति पुण्यमित्येतदपि नोवदेदिति ॥ १५ ॥ एनमेवार्थ पुनरपि समासतः स्पष्टतरं बिनणिपुराह । (जेयदाणमित्यादि) ये केचन प्रपासत्रादिकं दानं बढूनां जंतूनामुपकारीति कृत्वा प्रशंसंति श्लाघते ते परमार्थाननि झाः प्रनूततरप्राणिनां तत्प्रशंसा हारेण वधं प्राणातिपातमिति । तदानस्य प्राणातिपातमं तरेणानुपपत्तेः। येपिच किल सूक्ष्म धियोवयमित्येवं मन्यमानायागमसभावाननिकाः प्रति पेधंति. निषेधयंति तेप्यगीतार्थाः प्राणिनां वृत्तिलेदं वर्तनोपायविघ्नं कुर्वतीति ॥ २० ॥ उदनवि ते ण नासंति, अधिवा नलिवा पुणो॥आयं रयस्स दे चाणं, निवाणं पानति ते ॥ ३२ ॥ निवाणं परमं बुद्धा, पारक ताणव चंदमा॥ तम्हा सदा जए दंते, निवाणं संधए मुण॥२॥ अर्थ-(अधिवानबिवा के०) अस्ति अथवा नास्ति एम न कहे एटले पुण्य किं वा पुण्य नथी एवी (उहावि के) बन्ने प्रकारनी वाणीने (पुणोके० ) वली (तेके०) तेसाधु (पजासंति के) जापेनही; केमके ए थकी (रयस्तके) कर्मरूप रज तेनो (या यं के)लान तेने (हित्वाके) जाणीने तेवी वाणीने उच्चार करवानो त्याग करे, (निवारूपाचणंतितके ) ते साधु निर्वाण प्रत्ये पामे; एटले अनवद्य नाषक एवो साधु संसा ररहित थाय ॥ २१॥ (निवाणंपरमंबुझा के०) निर्वाण एटले मोदतेने परम प्रधान जाणे, (णस्कत्तावचंदमाके०) नत्रचंइमानी पेरे,जेम नदत्रमा चश्मा प्रधान, तेम तत्वना जाण पुरुप सर्व गतिमा मुक्तिने प्रधान कहेले. (तम्हाके) तेमाटे (सदाजएदं तेके) संयमवंत पुरुष ते निरंतर प्रयत्नवान इंडियनुं दमन करनार थको (निशाणसंधए मुणीके) एवो साधु मोदने साधे अर्थात् सर्व किया मोदने अर्थ करे. ॥ २५ ॥ दीपिका-विधापि ते पुनः साधवोन नापते अस्ति पुण्यं नास्तिवा इति किंतु प्रष्टैः सनिर्मोनमेवाश्रयणीयं । निर्वधेत्वस्माकं निर्दोपाहारः कल्पते । एवं विधविपये साधूना मधिकारएव नास्तीति वक्तव्यं । यमुक्तं । सत्यं वप्रेषु शीतं शशिकरधवलं वारि पीला कामं, व्युछिन्नाशेपतृप्ताः प्रमुदितमनसः प्राणिसानवंति ॥ शोपं नीते जलीये दिन ५५ ४३४ .. वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. करकिरणेयीत्यनंताविनाशं तेनोदासीननावं व्रजति मुनिगणः कूपवप्रादिकार्ये ॥ १ ॥ एवं रजसः कर्मणयायं लानं हित्वा त्यक्त्वाऽनवद्यनापिणोनिर्वाणं मोदं प्राप्नुवंति ॥ ॥ २१ ॥ येपां निर्वाणं मोदएव परमं प्रधानं ते बुधाज्ञातवाः। यथा नदत्राणां मध्ये चश्माप्रधानएवं मोक्मेवाश्रित्य प्राप्य ये प्रवृत्तास्ते एव बुझानां मध्ये प्रधानाः। त स्मात्सदा सर्वकालं यतः प्रयत्नवान इंघियदमने दांतोमुनिनिर्वाणं संधयेन्निर्वाणार्थ सर्वाः क्रियाः कुर्यादित्यर्थः ॥ २२ ॥ ॥ टीका-तदेवं राज्ञा अन्येन वेश्वरेण कूपतडागयागसत्रदानााद्यतेन पुण्यसभावं प्रष्टैर्मुमुकुनिर्यविधेयं तद्दर्शयितुमाद। (मुहवीत्यादि) यद्यस्ति पुण्यमित्येवमूचुस्ततोनंता नां सत्वानां सदमवादराणां सर्वदा प्राणत्यागएव स्यात्प्रीनमात्रंतु पुनः स्वल्पानां स्वल्पका लीयमतोस्तीति न वक्तव्यं नास्ति पुण्यमित्येवं प्रतिपेधेपि तदर्थनामंतरायः स्यादित्यतो विधाप्यस्ति नास्ति वा पुण्यमित्येवं ते मुमुदवः साधवः पुनर्न जाते किंतु प्रष्टैः सतिौ नं समाश्रयणीपं। निबंधेवस्माकं विचत्वारिंशदोपवर्जितयाहारः कल्पते। एवंविधविप ये मुमुहूणामधिकारएव नास्तीति । उक्तंच । सत्यं वप्रेषु शीतं शशिकरधवलं वारि पी त्वा प्रकामं, व्युचिन्नाशेपतृमाः प्रमुदितमनसः प्राणिसार्थानवंति ॥ शोपं नीते जलौ घे दिनकर किरणैसील्यनंताविनाशं, तेनोदासीननावं ब्रजति मुनिगणः कूपवमादिकार्ये ॥१ तदेवमुनयथापि जापिते रजसः कर्मण्यायोलानोनवतीत्यतस्तं चायं रजसोमौनेना नवद्यनापणेन वा हित्वा त्यक्त्वा तेऽनवद्यनापिणो निर्वाणं मोदं प्रामुवंतीति ॥२१॥ अपिच । निवाणमित्यादि) निर्वतिनिर्वाणं तत्परमं प्रधानं येषां परलोकार्थिनां बुझाना ते तथा तानेव बुझानिर्वाणवादित्वेन प्रधानानित्येवं दृष्टांतेन दर्शयति । यथा नदत्राणा मश्विन्यादीनां सौम्यत्वप्रमाणप्रकाशकत्वैरधिकचश्माएवं परलोकार्थिनां बुझाना मध्ये ये स्वर्गचक्रवर्तिसंपन्निदानपरित्यागेनाशेपकर्मक्ष्यरूपं निर्वाणमेवानिसंधाय प्रवृत्तास्त एव प्रधानानापरइति । यदिवा यथा नदत्राणां चंडमाः प्रधाननावमनुनवन्येवं लोक स्य निर्वाणं परमं प्रधानमित्येवं चुदायवगततत्वाः प्रतिपादयंतीति । यस्माञ्च निर्वाणं प्रधानं तस्मात्कारणारसदा सर्वकालं यतःप्रयतः प्रयत्नवान् इंडियनोइंडियदमनेन दांतो मुनिः साधुनिर्वाणमनिसंधयेन्निर्वाणार्थ सर्वाः क्रियाः कुर्यादित्यर्थः ॥ २२ ॥ बुझमाणाण पाणाणं किञ्चताण सकम्मणा ॥ आघाति साढतं दीव, पति सा पवुचई ॥१३॥ आयगुत्ते सया दंते, बिनसोए अणासवे ॥जे धम्मं सुधमकाति, पडिपुन्नमणालिसं ॥३॥ है राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४३५ अर्थ-(बुसमाणाण पाणाणं के ) संसार समुहमा विचरता प्राणी (किचंताण सकम्मणा के०) पोतपोताना कर्मकरी ठेदन जेदननी कदर्थना पामता एवा असरण जीवोने पण (आधातिसादुतं दीव के) श्रीतीर्थकर गणधरनो कहेलो बाबासनूत वीप समान एवो सम्यक् दर्शनादिक धर्म जाणवो, (पतिसापवुञ्चई के) एने संसार समुश्मा परिचमणनो टालनार कहिए ॥२३॥ एवा धर्मनो प्ररुपनार कोण ते कहेवे. (था यगुत्तेसयादंतेके०) यात्माजेनो गुप्त ते आत्मगुप्त कहिए तथा सदादांत एटले सर्वकाल पांचेंझ्यिनो संवर करनार (चिन्नसोए के०) जेणे संसारना स्रोत द्याने (अणासवेके) अनाव एटले प्राणातिपातादिक थाश्रव रहित (जेधम्म सुक्ष्मरकाति के०) एवो जे होय ते सुमो धर्म कहे ते धर्म केवोठे, तो के (पडिपुन्न के० ) प्रतिपूर्ण सर्व विर तिरूप तथा (अणातिसं के०) निरुपमवे. एटले एवो धर्म अन्य दर्शनीउना कोपण शास्त्रमा कह्यो नथी माटे ए धर्म उपमारहित वे. ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-संसारसागरे मिथ्यात्वकषायादिनिर्वाह्यमानानां संमुख नीयमानानां तथा स्वकर्मतिः सत्यमानानां पीडयमानानां प्राणिनां परोपकारनिरतस्तीर्थकारणतस्तीर्थकरो गणधरादिर्वा साधु शोननं ६ीपमाश्वासनूतमाख्याति । यथा समुश्पतितस्य जैतोः क श्चित्सुखार्थ दीपं वक्ति तथा संसारमण विश्रामहेतुं सम्यग्दर्शनादिकं जिनादिर्वक्ति एपा संसारचमणविरतिरूपा प्रतिष्ठानोच्यते तज्ज्ञैः ॥ २३ ॥ यात्मा गुप्तोयस्य सयात्मगुप्तः सदांतोवशीकतेंघियः । तथा निन्नानि नोटितानि संसारस्रोतांति येन सचिन्नस्रोतानिरा अवः कर्मबंधरहितएवंनूतोयः सगुदं निर्दोयं धर्ममाख्याति कथयति । किंनूतं धर्म प्र तिपूर्ण सर्वविरतिरूपमनीदृशमनन्यसदृशं ॥ २४ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (बुसमाणाण इत्यादि) संसारसागरस्त्रोतोनिर्मिथ्यात्वकपा यप्रमादादिकैरुह्यमानानां तदनिमुखं नीयमानानां तथा स्वकर्मोदयेन निरुत्यमानानाम शरणानामसुमतां परहितैकरतः कारणवत्सलस्तीर्थकदन्योवा गणधराचार्यादिकरतेपामा श्वासनूतं साधु शोननं दीपमाख्याति।यथा समुशतः पतितस्य जंतोजलकलोलाकुलित स्य मुमूरितिश्रांतस्य विश्रामहेतुं दीपं कश्चित्साधुर्वत्सलतया समाख्यात्येवं तयानूत दीपं सम्यग्दर्शनादिकं संसारनमण विश्रामहेतुं तीर्यपरतीथिकैरनारख्यातपूर्वमारव्यात्येवं च कृत्वा प्रतिष्ठान प्रतिष्ठा संसारनमणविरतिलीपा दर्शनाद्यवाप्तिसाध्या मोक्षप्राप्ति प्रकर्पण तत्वहरुच्यते 'प्रोच्यतइति ॥ २३॥ किंनूतोऽसावाश्वासदीपोनवति कोडग्वि धेन चाऽसावारुपायतश्त्येदाह । (थायगुत्ते इत्यादि) मनोवाकार्यरात्मा गुप्तोपस्य स .. वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. आत्मगुप्तस्तथा सदा सर्वकालमिड़ियनोऽडियदमनेन दांतोवंश्येडियोधर्मध्यानध्यायी वे त्यर्थः । तथा बिनानि चोटितानि संसारस्रोतांसि येन सतया। एतदेव स्पष्टतरमाह निर्गतथाश्रवः प्राणातिपातादिकः कर्मप्रदेशवाररूपोयस्मात्सनिराश्रवोयएवंनतः संगु इंसमस्तदोपाऽपेतं धर्ममाख्याति । किनूतं धर्म प्रतिपूर्ण निरवयवतया सर्व विरत्यार मोदगमनैकहेतुमनीशमनन्यसदृशमवित्तीय मिति यावत् ॥ २४ ॥ तमेव अवि जाणंता, अवुधा बुद्धमाणिणो ॥ बुझा मोत्तियम नंता, अंतएते समाहिए ॥ ३५॥ तेय वीउदगं चेव, तमुहिस्सा य जंकडं ॥नोचा जाणं मियायंति, अखेयन्ना असमादिया ॥२६॥ श्रर्थ-(तमेवअविजाणंता के०) ते शुद्ध प्रतिपूर्ण धर्मना आचारनुं जे जाणपणु तेने विपे (अबुझाबुआमाणिणो के) अबुझ एटले अविवेकी बता, पोतामा पंमित्त पषु मानता थका जे अमेज धर्मना जाणवैयें, (बुझामोतियमन्नता के०) तलना जाण एवा बुद्धिमान अमेज वैयें, एवीरीते मानता एवा जनो (अंतएतेसमाहिए के) ते नाव समाधि यकी अत्यंत दूर वर्तनार जाणवा ॥ २५ ॥ एवा कोण पुरुप ते कहे. (तेयबीनंदगंचेव के०) ते शाक्यादिक अन्य दर्शनी अथवा एवा जे स्वतीर्थिक पासना दिक तेवीज एटले शाली गोधूमादिक तथा उदक ते सचित्तपाणी तथा (तमुदिरसायनंकडं के) तेने अर्थे उद्देशीने जे श्रादारादिक कीधो ते सर्वने अविवेकी पणे जीव्हाना लं पटी उता (जोञ्चा के) नोगवी ने (जाणंझियायति के०) आर्च ध्यान ध्यावे, एट से संघनो भोजनादिक थशे तेवारे थापणने पण मनशे, एवो बात ध्यान ध्यावे ते ताविके (अखेपन्ना पसमाहिया के०) धर्माधर्मने विपे अखेदज्ञ एटले अनिपुण तथा एवा ध्यानना ध्यावनार सदा थसंतोषी होय माटे असमाधिवंत जाणवा ॥२६॥ ॥ दीपिका-तमेवं धर्ममजानानायवुधानिर्विवेकाबुक्ष्मानिनः पंडितंमन्यावृक्षाः स्मोक्यमिति मन्यमानाः समाधेः सम्यग्दर्शनादंते पर्यतेऽतिदूरे वर्तते इति तेऽन्ये तार्थिकाईयाः ॥ २५॥ बीजानि शालिगोधूमादीनि उदकमप्रामुकजलं च शाक्यादय स्तानुदिश्य तभक्तर्यदादारादिकं कृतं तत्सर्व मुक्त्वा सातर्धिरसगौरवासक्ताः संघनता दिक्रियया तववाप्तिस्ते थात ध्यानं पापंति । नहि ऐहिकसुरवार्थिनां परिग्रहवतां धर्म ध्यानं स्यात् । यतः । ग्राममग्रहादीनां, गृहक्षेत्रजनस्य च । यस्मिन् परिग्रहोतो, ध्यानं तत्र कुतः शुनमिति । मोहस्यायतनं धृतेरपचयः शांतः प्रतीपोविधि,व्यापस्य सुहन्मदस्य नवनं पापस्य वासोनिजः ॥ खस्य प्रनवः सुखस्य निधनं ध्यानस्य के

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १३७
टोरिपुः प्राज्ञस्यापि परिग्रहोयहश्व क्लेशाय नाशाय च ॥ १ ॥ तथा ते कुतीथिकाध
माधर्मविवेके ऽखेदज्ञायनिपुणाअसमाहिताश्च समाधेर्मोनमार्गादूरस्थाइत्यर्थः ॥ २६ ॥
। टीका-एवंनूतधर्मव्यतिरेकिणां दोपानिधित्सयाऽह । (तमेवेत्यादि) तमेवंनूतं शुद्ध प
रिपूर्णमनीदृशं धर्ममजानानाअप्रवुदायविवेकिनः पंडितमानिनोवयमेव प्रतिबुवाधर्मत
त्वमित्येवं मन्यमानानावसमाधेः सम्यग्दर्शनाख्यादंते पर्यंते विदूरे वर्ततइति तेच सर्वेपि प
रतीथिकाइटव्याइति ॥३॥ किमिति ते तीथिकानावमार्गरूपात्समाधेर्दूरे वर्ततत्याशंक्या
ह।(तेयवीदगमित्यादि) तेच शाक्यादयोजीवाजीवान जिज्ञतया बीजानि शालिगोधूमादी
नि तथा शीतोदकमप्राशुकोदकं तांश्चोदिश्य तक्तर्यदाहारादिकं कृतं निष्पादितं तत्सर्वमवि
वे कितया शाक्यादयोचुक्त्वाऽन्यवहत्य पुनः सातदिरसगौरवासक्तमनसः संघनक्तादिक्रिय
या तदवाप्तिकतेथात ध्यानं ध्यायति । नाहिकसुखैपिणांदासीदासधनधान्यादिपरिग्रहव
तांधर्मध्यानं नवतीति । तथाचोक्तं । ग्रामदेवगृहादीनां गृहदेवजनस्य च ॥ यस्मिन्परिय
होदृष्टो, ध्यानं तत्र कुतः शुनमिति । तथा । मोहम्यायतनं धृतेरपचयः शांतेः प्रतापो
विधि,प्पस्य सुहृन्मदस्य जवनं पापस्य वासोनिजः ॥ उःखस्य प्रनवः सुरवस्य निध
नं ध्यानस्य कटोरिपुः, प्राज्ञस्यापि परिग्रहोग्रहश्व क्वेशाय नाशाय च ॥ १ ॥ तदेवं पच
नपाचनादिक्रियाप्रवृत्तानां तदेव चानुप्रेक्षमाणानां कुतः गुनध्यानस्य संनवइति । थपि
च । ते तीथिकाधर्माधर्मविवेके कर्तव्ये अखेदज्ञाधनिपुणाः। तथाहि । शाक्यामनोझाहा
रवसतिशय्यासनादिकं रागकारणमपि गुनध्याननिमित्तत्वेनाध्यवस्पंति । तथाचोक्तं । म
पुरनोयणं नुञ्चत्यादि । तथा मांसं कल्किकमित्यपदिश्य संज्ञांतरसमाश्रयणानिर्दोष में
न्यते बुसंघादिनिमितं चारनं निर्दोपमिति । तमुक्तं । मंसनिवत्तिं का,सेवदंतिकगंतिध
णिनेया ॥ इयवकणारं, परववएसा कुण बालो॥१॥ नचैतावनिर्दोपता नहि सू
तादिकं शीतलिकाद्यनिधानांतरमात्रेणान्यथात्वं नजते विपं वा मधुरकानिधानेनेति । ए
वमन्येपामपि कापिलादीनामाविर्नावतिरोनावानिधानान्यां विनाशोत्पादावनिदधताम
नेपुण्यमाविष्करणीयं । तदेवं ते वराकाः शाक्यादयोमनोद्दिष्टनोजिनः सपरियहतयात '
ध्यायिनोऽसमाहितामोहमार्गारल्यानावसमाधेरसंवृततया दूरेण वर्ततश्त्यर्थः ॥ २६ ॥
जहा ढंकाय कंकाय कुललामगुकासिदा ॥ मवेसणं कियायंति,
शाणं ते कलुसाधमं ॥ २७॥ एवंतु समणाएगे, मित्रहिछ) अ
पारिया ॥ विसएसणं जियायंति, कंकावा कलुसामा ॥२॥

४३ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. अर्थ-(जहाढंकायकंकाय केv ) जेम ढंक पक्षी विशेप, तथा कंक पदो विशेष (कुललामगुकासिहा केए) कुलला पदी विशेष मूंगु पदी विशेष काक पक्षी विशेप एसर्व पदी मांसना अर्थ मांसनी इहा एटले वांबाना करनार , ते (मनेसणंकि यायंति के०) माजलानी प्राप्तिनी एपणाने ध्यावतां थकां रहेडे. (नातेकलुसा धर्म के०) एवा मांसाहारी जीवो ते सर्वकाल कलुष एटले मलीन एवं माउलानी गवे पणानुं अधम ध्यान ध्यावेळे. ॥ २७ ॥ (एवंतुसमणाएगे के०) ए प्रकारे कोइएक थन्यतीर्थिक अथवा पासादिक कुशीलिया श्रमण (मिवदिति के) मिथ्यादृष्टी (अणारिया के०) अनार्य ते (विसएसपंजियायंति के.) विपयनी एपणा एटले, श ब्द रूप रस गंधनी प्राप्तिने ध्यावेळे (कंकावाकलुसाहमा केप) ते पूर्वोक्त केकादिक प कोनी पेरे कनुपित चित्त वाला अधम पुरुषो जाणवा. ॥ २७ ॥ ।। दीपिका-यया ढंकादयः पदिविशेषाजलाश्रयनिवासायामिपजीविनोमत्स्यमा प्तिं ध्यायति तत्व्यायिनश्च ते कलुपाधमाः स्युः। एवं शाक्यादयो विषयप्राप्ति ध्यायंतः क खुषाधमाश्च स्युः ।। २७ ।। टोका-यथा चैते रससातागौरवतयार्तध्या यिनोनवंति तथा दृष्टांत वारेण दर्शपितु माह । (जहाडंकायइत्यादि) यथेत्युदाहरणन्यासार्थः।यथा येन प्रकारेण ढंकादयः पक्षि विशेपाजलाश्रयायामिपजीविनोमत्स्यप्राप्तिं ध्यायंत्येवंनूतं च ध्यानमार्तरोऽध्यानरुपत याऽत्यंतकलुपमधमं च जवतीति ॥२७॥ दार्टीतिकं दर्शयितुमाह । (एवमित्यादि) एवमि ति यथा ढंकादयोमत्स्यान्वेपणपरं ध्यानं ध्यायति तत्थ्यायिनश्च कलुपाधमानवंत्येवमेव मिथ्यादृष्टयः श्रमणाएके शाक्यादयोऽनार्यकर्मकारित्वारिंनपरिग्रहतया अनार्याः संतो विपयाणां शब्दादीनां प्राप्ति ध्यायति तत्ध्यायिनश्च कंकाइव कलुपाधमानवंतीति ॥२॥ सुई मग्गं विरादित्ता, इदमेगेन उम्मती॥ नम्मग्गगता उरकं, घायमसंति तं तदा ॥२॥जदा आसाविणिं नावं, जालंधो उरूदिया ॥श्च पारमागंतुं, अंतराय विसीयंती ॥३०॥ अर्थ-(सुमागविरहिताके०)शुक्ष्मानजे सम्यक्दर्शनादिक तेने कुमार्गनी रुपणाये विराधता एवा (इहके०) यासंसारमांहे (मेगेम्मतीके) कोइएक पुराचारी पोताना दर्शनना धनुरागे प्रवर्तता (नम्मग्गगतारकं के०) उन्मार्ग गत एटले थरिहंत नापी त तत्व थकी विपरीत मार्ग प्राप्त थया उता उखजे थष्ट प्रकारना कर्म थसातोदयरू प तेंणे करी (घायमेसंतितंतहा के) तथा प्रकारे ते घात एटले नरकादिकगतिमाहे .

. रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नागसरा. ४३ए अनेक प्रकारेकरी जन्ममरणबेदन बेदनादिक मुश्खनी वेदना पामे. ॥ २॥(जहाके०) जेम (जाअंधोके ) जात्यंध पुरुप (प्रासाविपिके०) शतबिइ सहित एवी (नावंकेस) नावने विपे (पुरुहिया के० ) वेसीने (इति पारमागंतुके) समुइ तरी पार पाम वानी वा करे पण तेवी नावा थकी समुश्नो शीरीते पार पामे ? (अंतराय विसीयंती के) ते पुरुप अंतराले विपीदंति एटले वचमांज ब्रुडे, परंतु पार पामे नही. ॥ ३० ॥ ॥ दीपिका- शुई निर्दोपं मोदमार्गप्ररूपणया विराध्य दूपयित्वा इह संसारे एके शाक्यादयोऽर्मतयन्मार्गगताडुःखं घातं च मृति ते शाक्यादयस्तथा तेन प्रकारेण एवं ति अन्वेषपंति कुखमरणे शतशः प्रार्ययंतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ यथा जात्यंधास्त्राविणी शतविशं नावमारुह्य पारमागंतुमिहति । न चासौ विश्नावारूढः पारगतः स्यात् किंत हि अंतराले जलमध्यएव विषीदति निमकति ॥ ३० ॥ ॥ टीका-किंच (शुक्षमित्यादि) गुरुमवदातं निर्दोष मार्ग सम्यग्दर्शनादिकं मोदमार्ग कुमार्गप्ररूपया विराध्य दूपयित्वा हास्मिन्संसारे मोहमार्गप्ररूपणप्रस्तावे वा एके शाक्यादयः स्वदर्शनानुसारेण महामोहाकुलितांतरात्मानोउटा पापोपादानतया मति येषां ते कुष्टमतयः संतउन्मार्गेण संसारावतरणरूपेण गताः प्रवृत्ताउन्मार्गगताउःख यतीति पुःखमष्टप्रकारं कर्मासातोदयरूपं वा तदुःखं घातं चांतशतथा सन्मार्गविराधन तया उन्मार्गगमनं चैपंत्यन्वेपयंति । पुरखमरणे शतशः प्रार्थयतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ शाक्यादीनां चापायं दिदर्शयिपुस्तावदृष्टांतमाह । (जहाथासाविणिमित्यादि ) यथा जात्यंधयानाविणीं शतविक नावमारुह्य पारमागंतुमिवति । नचासौ सचिश्तया पार गामी नवति किंतीतरालएव जलमध्यएव विषीदति निमत्तीत्यर्थः॥३०॥ एवंतु समणा एगे, मिहिनी अणारिया ॥ सोयं कसिणमाव ना, आगंतारो मदनयं ॥३२॥ मंच धम्ममादाय, कासवेण पवेदितं । तरे सोयं महाघोरं, अत्तत्ताए परिवाए॥३॥ थर्थ-हवे ए दृष्टांत यन्यतीर्थिक साथे जोडेठे (एवंतुसमणाएगे के०) एरीते को एक अन्य दर्शनी श्रमण, (मिह दिही अगारिया के०) मिथ्यादृष्टी अनाचारी विपरीत मार्गना उपदेशक विपरीत- बुझिना धणी ते (.सोयंकसिएमावन्ना के) श्रोत एट ले कर्मनो थाश्रव तेने विपे संपूर्ण पोहोच्या थका. (यागंतारोमहप्तयं के०) थावते काले महानय एटले यत्यंत बीहामणा एवा नरकादिकना उःख पामे. ॥३१॥ (इमंचध म्ममादाय के) एम सर्वलोक प्रसिह ठकाय जीयोनो वाचल कारी एवो श्रुत चारित्र

४४०
हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं.
रूप धर्म तेने ग्रहण करीने ( कासवेणपवेदितं के) ते धर्म काश्यपगोत्री श्रीमहावीर
देवे कह्यो ते धर्मने श्रादरवा थकी फल जे थाय ते कहेडे (तरेसोयंमहाघोरं के०) ते
माहाघोर एवो संसार समुनो श्रोत एटले प्रवाहरूप स्थानक तेने तरे अर्थात् संसा
र समुछ्ने उलंघीने पारपामे, (अत्तत्ताएपरिवए के०) ते कारण माटे आत्मानो त्रा
एटले रहपाल एवो साधु ते एहिज सम्यग् धर्मने समाचारे ॥३२॥
॥ दीपिका-एवमेके शाक्यादयः श्रमणामिथ्यादृष्टयोऽनार्यानावस्रोतःकर्माश्रवरूपं क
स्नं समापन्नाः संतोमहालयं पौनःपुन्येन दुःखमागंतारयागमनशीलाः स्युः संसार
सागरोत्तरणं न स्यादिति ॥३१॥इमं प्रत्यहं धर्म । चः पुनरथे। काश्यपेन श्रीवीरेण प्रवेदितं
प्रणीतं बादाय गृहीत्वा नावस्रोतः संसारपर्यटनं महाघोरं तरेमधयेत् । तदेवं जिनप्रणी
तधर्माटनेनासता यात्मनस्त्राणाय नरकादिन्योरक्षणाय परिव्रजेत्संयमानुष्ठायी स्यात् ।
कचित्पश्चाईस्यायं पाठः। (कुडानिरकूगिलाणस्त, अगिलाएसमाहिए)। निहुः साधु
गानस्य वैयावृत्यमग्लानोऽपरिश्रांतः कुर्यात्समाधिर्ना ग्लानस्य समाधिमुत्पादयन् ॥३॥
॥ टीका-दाप्टीतिकमाह । ( एवंत्वित्यादि) एवमेव श्रमणाएके शाक्यादयोमिथ्या
दृष्टयोऽनार्यानावस्रोतःकर्माश्रवरूपं कृत्स्नं संपूर्णमापन्नाः संतस्ते महान पौनःपु
न्येन संसारपर्यटनतया नारकादिस्वनावं ऊरवमागंतारागमनशीतानवंति । न ते
पां संसारोदधेरास्त्राविणी नावं व्यवस्थितानामिवोत्तरणं नवतीति जावः ॥ ३.१ ॥
यतः शाक्यादयः श्रमणाः मिथ्यादृष्टयोऽनार्याः कृत्स्नं स्त्रोतः समापन्नाः महानय
मागंतारोनवंति ततश्दमपदिश्यते । (इमंचेत्यादि ) इदमिति प्रत्यक्षासन्नवाचित्वा
दिदमोनंतरं वदयमाणलक्षणं सर्वलोकप्रकटं च उर्गतिनिपेधेन शोननगतिधारणाधर्म
श्रुतचारित्रारव्यं । चशब्दः पुनःशब्दार्थ । सच पूर्वस्माक्ष्यतिरेकं दर्शयति । यस्माजौमोद
निप्रणीतधर्मस्यादातारोमहालयं गंतारोनवंति इमं पुनर्धर्ममादाय गृहीत्वा काश्यपेन
श्रीवर्धमानस्वामिना प्रवेदितं प्रणीतं तरेनषयेनावस्रोतः संसारपर्यटनस्वनावं । तदेव
विशिनष्टि । महाघोरं रुत्तारत्वान्महानयानकं । तथाहि । तदंतर्वतिनोजतवोग गर्न
जन्मतोजन्म मरणान्मरणं सुःखाहुःखमित्येवमरघट्टघटीन्यायेनानुनवंतोऽनंतमपि काल
मासते । तदेवं काश्यपप्रणीतधर्मादानेन सता थात्मनस्त्राणं नरकादिरक्षा तस्मै यात्म
त्राणाय परिःसमंतात्परिव्रजेत्संयमानुष्ठायी नवेदित्यर्थः । कचित्पभास्यान्यथा पाठः।
कुडानिस्कूगिलाणस्स. थगिलाएसमाहिए ॥ निष्नुः साधुः ग्लानस्ययावृत्यमग्लानोड
परिश्रोतः कुर्यात्सम्यक्समाधिना ग्लानस्य वा समाधिमुत्पादयन्निति ॥ ३२॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४४१ विरए गामधम्मेहिं जे के जगई जगा ॥ तेसिं अत्तुवमायाए, थाम कुवं परिवए॥३३॥ अश्माणं च मायं च, तं परिन्नाय पंमिए । सबमेयं पिराकिच्चा, णिवाणं संधए मुणी ॥३४॥ अर्थ-विरति साधु संयमानुमानने शीरीने पाले ते उपर कहे.(विरएगामधम्मे हिंके०) ग्रामधर्मजे शब्दादिक विषय ते थकी विरति थको अने (जेकेजगजगा के) जेकां जगत्रमाहे त्रस बने स्थावर जीवने (तेसिंधत्तुवमायाए के) तेने पोताना यात्म तुल्यनी उपमा देखीने तेने राखवाने यर्थे (थामंकुवं के) बलवीर्य फोरवतो थको (परिवए के०) संयम पाले. ॥ ३३ ॥ अश्माणंचमायंच के) जे कारणे मान जे वे ते चारित्रने अतिकमे ने तेमाटे तेने अतिमान कहिए. एना साथे क्रोध पण लेवो एम ज अतिमाया अने चशब्द थकी लोन पण सेवो (तं के) ते चार कषायने (पंमिए के०) पंमित विवेकी जन होय ते एने संयमना शत्रु (परिनाय के) झपरिझायें करी जापीने (सत्वमेयंणिराकिच्चा के०) एसर्व कषायने संसारनु कारण जाणीने तेने प्रत्या ख्यान परिज्ञायें करी निराकरीने (णिवाणंसंधएमुणीके ० ) साधु मोक्ने सधे वांबाकरे. ॥ दीपिका-ग्राम्यधर्माः शादिविषयास्तेन्योविरताः संत्येके केचन जगति जगाः प्रा णिनोजीवितार्थिनस्तेपामात्मोपमया तहाणाय स्थामं सामर्थ्य कुर्वन परिव्रजेलंयमे ॥ ३३ ॥ अतिमानं च मायां चशब्दात्रोधलोनी गृह्यते । एवं कपायव्रत परिज्ञाय पंमितः सर्वमेत नवहेतु निराकृत्य निर्वाणमनुसंधयेत् मोक्षार्थ प्रशस्तनावानुगतः स्यात् । सतिच कपाये न संयमः सफलतां याति । यतः। सामनमणुचरंतस्त, कसाया जस्स चकडा होति । ममामि सदुपुप्फंच, निष्फलं तस्स सामसुंइति ॥ ३४ ॥ ॥ टीका-कथं संयमानुष्ठाने पग्निजेदित्याह । ( विरएश्त्यादि) ग्रामधर्माः शदादयो विपयास्तेच्यो विरतामनोतरेप्वरक्तदिष्टाः संत्येके केचन जगति पृथिव्यां संसारोदरे (जगाऽति ) जंतवोजीवितार्थिनस्तेपां कुःखदिपामात्मोपमया पुःखमनुत्पादयन्तहणे सामथ्र्य कुर्यात्कुश्च संयमानुष्ठाने परिव्रजेदिति ॥ ३३ ॥ संयमविघ्नकारिणामपनयनाथ माह । (यश्माणंचेत्यादि) अतीव मानोऽतिमानश्चारित्रमतिक्रम्य योवर्तते चकारादेत द्देश्यः क्रोधोपि परिगृह्यते । एवमतिमायां चशब्दाटतिलोनं च तमेवंचूतं कपायव्रत संय मपरिपंथिनं पंमितीविवेकी परिज्ञाय सर्वमेनं संसारकारणनूत कपायसमूहं निराकृत्य निर्वाणमनुसंधयेत्सति च कापायकदंबके नसम्यक् संयमा सफलता प्रतिपाद्यते। तक्तं।

४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथमश्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. सामसमपुचरंतस्स कसाया जस्त उक्कडा होति । ममामि ननुपुप्फंच निष्फलं तस्स सा मम ॥२॥ तनिष्फलत्वेचन मोसंनवः। तथाचोक्तं । संसारादपलायनप्रतिनुवोरागादयो मे स्थितास्तृमाबंधनबध्यमानमखिलं किंवेत्सि नेदं जगत्॥ मृत्यो मुंच जराकरेण परुपं के शेष मामाग्रहीरेहीत्यादरमंतरेण नवतः किंनागमिष्याम्यहं॥१॥इत्यादि । तदेवमेवंचूतक पायपरित्यागादबिन्नप्रशस्तनावानुसंधनया निर्वाणानुसंधानमेव श्रेयाति ॥ ३४ ॥ संधए सादुधम्मंच, पागंतरं (सहए सादधम्मच) पावधम्म णिराकरे ॥बदाणवीरिए निरकू, कोदं माणंच पबए॥३५॥ जे य बुद्धा अतिकंता, जे य वुझा अणागया ॥ संति तेसिं पर आणं, नूयाणं जगती जहा ॥ ३६॥ अर्थ-(संधएसादुधम्मंच के०) साधुनो धर्मजे हमादिक दश प्रकारनो तेने स म्यक् जाणीने वृद्धि करे एटसे सम्यक् उपदेशीने वृद्धि पमाडे पाठांतरे (सदए साद्ध म्मंच के ) दश प्रकारनायतिधर्म उपर अक्षा राखे. (पावधम्मणिराकरे के) पाप धर्म जे जीवोनो मर्दन करतो थको धर्मनेनावे प्रवर्ते तेने पापधर्म कहिए, तेने निराक रे एटले तेनुं उबापन करीने (उवहाणवी रिएनिस्कू के०) उपधान जे तप तेने विषे बलवीर्य फोरवतो एवो साधु (कोहंमाणंचपबए के) क्रोध अने मानने प्रार्थे नही. चशब्द यकी साधु वर्तमान काले एवीरीते संयम पाले. ॥३५॥ ए धर्म श्रीमहावीर देवे कह्यो किंवा अन्य जिनोए पण कह्यो ते कहे. (जेयबुझायतिकता के) जे तीर्थकर अतीत काले थया, तया (जेयबुझायणागया के०) जे तीर्थकर अनागत काले थशे चशब्द थकी जे तीर्थकर वर्तमान काले बिराजमान , ते सर्व एज धर्म ना कहेनार जाणवा (संतितेसिंपाणं के ) तेनो प्रतिष्ठान एटले अवलंबननो स्था नक ते शांति एटले समस्त जीवनी दया जाणवी, कोनीपेरे तोके (जहाके) जेम (नूयाणंजगती के०) समस्त जीवोने थाधारनूत पृथवीरूप स्थानक , तेम सर्व तीर्थकर देवोने जीवदया रूप शांतिनुं स्थानक ते थाधारनूत जाणवो. ॥ ३६ ॥ ।। दीपिका-साधुधर्म संयम संधयेत् वृधि प्रापयेत् तथा पापधर्म हिंसात्मकं निरा कुर्यात् । उपधानं तपस्तत्र वीर्योंनिहुः क्रोधं मानं च न प्रार्थयेन्नवर्धयेत् ॥ ३५ ॥ ये बुधास्तीर्थरुतोऽतिक्रांतातीताये चाऽनागताः। चशब्दावर्तमानाजिनेशस्तेषां सर्वेषा शांतिनावमार्गः प्रतिष्ठानमाधारः। थथवा शांतिक्षिः प्रतिष्ठानमाधारः । मोक्षश्च नाव मार्ग विना नस्यादित्यतः सर्वपि जिनाएनं नावमार्ग प्रतिष्ठानमुक्ततोऽनुष्ठितवंतश्चेति ग राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ४४३ म्य॑ते । नूतानां प्राणिनां यथा त्रिलोकी प्रतिष्ठानमेवं सर्वे पिबुझाः शांतिप्रतिष्ठानाः॥३६॥ ॥ टीका-किंच । (संधएइत्यादि) साधूनां धर्मः दात्यादिकोदशविधः सम्यग्दर्शनचारि त्राख्योवा तमनुसंधयेदृधिमापादयेत् । तद्यथा । प्रतिदणमपूर्वज्ञानग्रहणेन झानं तथा शं कादिदोपपरिहारेण सम्यग्जीवादिपदार्थाधिगमेन च सम्यग्दर्शनमस्खलितमूलोत्तरयणसंपू र्णपालनेन प्रत्यहमपूर्वज्ञानग्रहणेन चारित्रंवृद्धिमापादयेदिति ! पानांतरवा (सहदेसा धुधम्मंच ) पूक्तिविशेषणविशिष्टसाधुधर्म मोक्षमार्गत्वेन श्रद्दधीत निःशंकतया गृही याञ्चशब्दात्सम्यगनुपालयेच्च । तथा पापं पापोपादानकारणं धर्म प्राण्यपमर्दैन प्रवृतं निरा कुर्यात्तथोपधानं तपस्तत्र यथाशक्त्या वीर्य यस्य सनवत्युपधानवीर्यस्तदेवंजूतोनिहाः क्रोधं मानंचन प्रार्थयेन्नवर्धयेदेति ॥ ३५ ॥ अथैवंनतं नावमार्ग किं वर्धमानस्वाम्येवो पदिष्टवानुतान्येपीत्येतदाशंक्याह । (जेयबुदाइत्यादि) ये बुधास्तीर्थकतोऽतीते नादि के कालेऽनंताः समतिकांतास्ते सर्वेप्येवंनूतं जावमार्गमुपन्यस्तवंतस्तथा ये चानागता नविष्यदनंतकालनाविनोनंताएव तेप्येवमेवोपन्यसिष्यति । चशब्दातमानकालनावि नश्च संख्येयाइति । न केवलमुपन्यस्तवंतोऽनुष्ठितवंतश्च गम्यते । तदर्शयति । शमनं शांति वमार्गस्तेपामतीतानागतवर्तमानकालनाविना बुझानां प्रतिष्ठानमाधारोऽवत्व स्यान्यथानुपपत्तेः । यदिवा शांतिर्मोदः सतेषां प्रतिष्ठानमाधारस्ततस्तदवाप्तिश्च नायमार्ग मंतरेण न नवतीत्यतस्ते सर्वेप्येनं जावमार्गमुक्तवंतोऽनुष्ठितवंतश्च गम्यते । शांलिप्रति छानत्वे दृष्टांतमाह । नूतानां स्थावरजंगमानां यथा जगती त्रिलोकी प्रतिष्ठानमेवं ते सर्वपि युक्षाः शांतिप्रतिष्ठानाइति ॥ ३६ ॥ अदाएं वयमावन्नं, फासा नचावया फुसे ॥ण ते सुविणिदो का वाएणव मदागिरी ॥ ३७॥ संवुझ से मदापन्ने, धीरे दत्तेस णं चरे ॥ निबुझे कालमाकंखी, एवं केवलिणो मयंतिबेमि ॥३॥ इति मोक्षमार्गनामकं एकादसममायणं सम्मत्तं ॥ अर्थ (अहामवयमावन्नंके०)अथ दवे व्रतप्रतिपन्न संयम ग्राहित साधुने (फासाचाव याफुसे के०) सम विषमादिक उंचा नीचा अनुकूल प्रतिकूल एवा परिसह फरशे (ण तेसुविणिहालेका के) तोपण तेणे करीने ते धर्मथकी नचुके एटले धर्म थकी नष्ट नथाय, कोनी पेरे तोके (वाएणवमहागिरी के०) जेम वायरे करी मेरुपर्वत मोजाय मान नथाय, तेम परिसह उपने थके साधुजन व्रत थकी मोलायमान नथाय. ॥३७॥ (संवुमेसेमहापन्ने के० ) ते साधु संवरवान महाप्रज्ञावंत, (धीरेदत्तेसणंचरे के ४४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे एकादशमध्ययनं. र्यवान कर्मविदारवाने सूरवीर, दीयो एपणीक थाहार ग्रहण करवाने विषे विचरे (नि बुझेकालमाकंखी के०) तथा निवृत्त उपशांत कषाय वालो एवो तो मरण काल धी संयमने वांजे (एवंकेवलियोमयं के) एम केवल ज्ञानीजनो मतले अने तेज केवल झानीनो प्रकाश्यो मार्ग श्रीमहावीर देव कहे, पण महारी बुधिये केतो नथी. ति बेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ ३० ॥ इतिश्रीसूत्रहतांगना प्रथमश्रुतस्कंधने विपे मो दमार्गनामे एकादशमां अध्ययनो अर्थ समाप्त थयो । ॥ दीपिका-यथ तं साधु प्रतिपन्नव्रतं उच्चावचाः शुनाशुनाः स्पर्शाः परीषदोप सर्गाः स्टशेयुः पीडयेयुः । सच साधुस्तैः पीडितोन विहन्यात् न संयमाञ्चलेत् । यथा वातेन वायुना महागिरिमरुन चलेत् । परीषदोपसर्गजयश्चान्यासवशाविधेयः । यथा क विजोपस्तदहर्जातं तर्णकमुत्पाट्य गवांतिकं नयति आनयति च ततोसो कमेण प्रत्यदं वर्धमानमपि वत्समुत्पाटयन्नन्यासवशाविवर्षेत्रिवर्षमपि तमुत्पाटयति । एवं साधुरप्यच्या सात्परीपहोपसर्गजयं विधत्ते ॥३॥ ससंवृतः साधुर्महाप्रज्ञः सम्यग्दर्शनशानवान् धीरः परीपहादिनिरकोन्यः परेण दत्ते श्रादारादिके एषणां चरेत् त्रिविधयैषणया युक्तः संयमे चरेत् तथा निर्वृतः शीतीनूतकाल मृत्युकालं यावदनिकांकेत् । एतन्मया यत्पूर्वोक्तं त केवलिनः सर्वज्ञस्य मतमिति । ब्रवीमीति सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमाहेति ॥३७॥ इत्ये कादशं मार्गाध्ययनं समाप्तं ॥ टीका-प्रतिपन्ननावमार्गेण च यदिधेयं तदर्शयितुमाह। (अहसमित्यादि) अथ मार्गप्र तिपत्त्यनतरं साधं प्रतिपन्नवतं संतं स्पर्शाः परीपहोपसर्गरूपाउच्चावचागुरुलघवोनानारू पावा स्टशेयुः। सच साधुस्तैरनिधुतः संसारखनावमपेक्षमाणः कर्मनिर्जरांच न तैरनुकूल प्रतिकूलैर्विहन्यात् नैवं संयमानुष्ठानान्मनागपि विचलेत्किमिव महावातेनेव महागिरिमेंरु रिति। परीपहोपसर्गजयश्चान्यासक्रमेण विधेयोऽन्यासवतोहि पुष्करमपि सुकरं नवति । थ दृष्टांतः। तद्यथा कश्चिजोपस्तदहर्जातं तर्णकमुदिप्य गवांतिके नयत्यानयति वा ततोसा वनेनैव क्रमेण प्रत्यहं प्रवईमानमपि वत्समुदिपनयासवशाविहायनं त्रिहायणमप्यु हिदपत्येवं साधुरप्यन्यासात् शनैः शनैः परिपहोपसर्गजयं विधत्तइति ॥३॥ सांप्रतमध्यय नार्थमुपसंजिहीर्षुरुक्तशेपमधिकृत्याह । (संवुडेइत्यादि) सएवं साधुः संवृताव क्षारत या संवरसंवृत्तोमहत्ती प्रज्ञा यस्यासौ महाप्रज्ञः सम्यग्दर्शनशानवांस्तथा धीच विस्तया राज तति धीरः परीपहोपसर्गाऽछोन्योवा सएवंनूतः सन् परेण दत्ते सत्याहारादिके एपणा चरेत्रिविधयाप्येपण्या युक्तः सन संयममनुपालयेत्तथा निवृतः कपायोपशमाहीतीनतका सं मृत्युकालं यावदनिकांदेत् । एतन्मया प्राक् प्रतिपादितं तत्केवलिनः सर्वज्ञस्य तीर्थक राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४du तोमतं । एतच्च जंबूस्वामिनमुद्दिश्य सुधर्मस्वाम्याह । तदेतद्यत्त्वया मार्गस्वरूपं प्रनितं त न्मयान स्वमनीषिकया कथितं तर्हि केवलिनोमतमेतदित्येवं नवता याा। इतिः परिसमा त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ३० ॥ इति मार्गारख्यमेकादशमध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ हवे समक्सरण नामे वारमुं अध्ययन प्रारंनिए चैए अगीयारमांअध्ययनने विपे मो व मार्ग कह्यो ते मोक्ने तो जे कुमार्ग मूकीने सुमार्गने पडिवजे ते अंगीकार करे माटे मार्ग प्रतिपत्ति चारित्रिय कुमार्गने परिहरवो एथधिकारे बारमो अध्ययन प्रारंनियेबैए. चत्तारि समोसरणाणिमाणि, पावाड्या जाई पुढोवयंति ॥ कि रियं अकिरियं विणियंति तश्यं, अन्नाण मादंसु चन्चमेव ॥१॥ अस्माणिया ता कुसलावि संता,असंयुयाणो वितिगिवतिन्ना॥ अकोविया आदु आकोवियेदिं, अणाणुवीऽत्तु मुसं वयंति ॥२॥ थर्थ-(चत्तारिसमोसरणाणिमाणि के) ए थागल वरखाणशे ते चार प्रकारना समोसरण एटले परतीर्थिकनो समुदाय जाणवो ते (पावायाजापुढोवदंति के) प्रावाडक एटजे कुवादि ते जुडं जुडं बोले ते केवीरीते तोके एकवादि (किरियं के) क्रियानेज सफल कहे. तथा बीजो वादि (अकिरियं के०) थक्रियानेज सफल कहे ने धने (विणियंतितश्यं के)त्रीजोवादि विनयज प्रधान एम बोलेने (अन्नाणमा दंसुचउमेव के० ) अन्यवली चोथो अज्ञानवादि ते अज्ञाननेज प्रधान पणे मानेते ॥ १ ॥ हवे एपूर्वोक्त चारे वा दिउमाना सर्व प्रकारे असंबंध प्रलाप थातिक एवा जे अज्ञानवादि तेनेज पहेला कहेते. (थरमाणियाताकुसला विसंता के०) ते अज्ञानवा दि अज्ञानी बता एम कहेजे थमेज पंमित वैयें एम मानेले परंतु ते (यसंथुया के) असंबंधनाप जाणवा ते (णोवितिगिलतिन्ना के) चित्तनोजे ब्रांति तेथकी तस्या नथी माटे मृपावादि जाणवा ते थज्ञानवादि (थकोविया पादुकोविये हिं के०) सम्यक् धर्म प्ररुपवाने थनिपुण एटले साक्षात् सत्यधर्मनु शान जाणवाने असमर्थले माटे ए अकोविद ने तो एना समीपे सोनले एवा जे एमना शिष्य तेपण थकोविद एटले मूर्ख जाणवा जेमाटे ते एवं असंबंध वचन बोलेठे के अज्ञान एज श्रेयठे तो एवं ते मनुं बोल जेजे तेने मूर्खज मान्य करे ॥ सरिसासरिसेहिंरचंति इतिवचनात् एम ते (अणावीइत्तमुसंवपंति के०) अनालोची थका सर्वकाल मृपाज बोले.. ॥२॥ ॥ दीपिका-सांप्रनं बादशमारन्यते । पूर्व मार्गवक्तः सच कुमार्गपरित्यागात्सम्यग्न वतीति इह कुमारीत्यागउच्यते । यथा (चचारित्ति) चत्वारि समवसरणानि परतीथि ४६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे हादशमध्ययनं. कान्युपगमसमूहरूपाणि इमानि यानि प्रावाउकाः परतीथिकाः पृथक् पृथक् वदंति । कियामतीत्यादिकां वदंतीति क्रियावादिनः १ यक्रियां नास्तीत्यादिकां वदेतीत्यक्रिया वादिनः । तृतीयावनयिकाः ३ चतुर्थास्त्वज्ञानिकाः ४ इमानि चत्वारि समवसरणान्यु च्यते ॥१॥बतेपामज्ञानिकाएव सर्वापलापिनस्तानेवादावाद । (अरमाणीति ) थ झानिकास्तावदादौ प्रदश्यते । अज्ञानिकाः किल वयं कुशलाइति वादिनोपि संस्तुताध संबुझाः श्रतएव विचिकित्सा चित्तशुक्षिश्चित्तत्रांतिस्तां न तीर्णानातिकांताः । तथाहि । केचित्सर्वझं मन्यते केचित्तं निषेधंति एके सर्वगतमात्मानं वदंत्यन्ये देहमात्रमपरे अंगु पर्वमात्रं । केचित् श्यामाकतंडुलमात्रमन्ये मूर्तममूर्त हृदयमध्यवर्तिनं जलाटस्थितमि त्यादि । एपामेकवाक्यता कथं स्यात् । नचातिशयज्ञानी कश्चिदस्ति याक्यं प्रमाणीकि यते । तथा ज्ञानवतां प्रमादोबहुदोपः । ततोवरमझानमेवेति वदंतश्चित्तत्रानि नातिका तायकोविदाः सम्यकपरिझानविकलायकोविदेच्यः स्वशिष्येन्यवादुः । तथा तेऽननुवि चिंत्य थविचिंत्य नापणान्मृपाऽसत्यं वदंति ॥ ५ ॥ . ॥ टीका-उक्तमेकादशमध्ययनं । सांप्रदादशमारन्यते । यस्य चायमनिसंबंधः।। हानंतराध्ययने मार्गानिहितः सच कुमार्गव्युदासेन सम्यग्मार्गतां प्रतिपाद्यतेऽतः कुमार्गव्यु दासं चिकीर्षुणा तत्स्वरूपमवगंतव्यमित्यतस्तत्स्वरूपनिरूपणार्थमिदमध्ययनमायातमस्य चोपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोगदाराणि । तत्रोपक्रमांतर्गतोर्याधिकारोऽयं । तद्यथा । कुमा गानिधायिना क्रियाकियाज्ञानिवनयिकानां चत्वारि समवसरणानीह प्रतिपाद्यते । नाम निष्पनेतु निपे समवसरणमित्येतनामनिवार्थ नियुक्तिकदाह । समवसरणमिचानक सचित्ताचित्तमीलगं दवे ।। खेत्तंमि मि खेत्ते,काले जंमि कालं मि॥१७॥ (समवस रणमित्यादि) समवसरणमिति मृगतावित्येतस्य धातोः समवोपसर्गपूर्वस्य ल्युडतस्य रू पं । सम्यगेकोनावेनावसरगमेकत्रगमनं मेलापकः समवसरणं तस्मिन्नपि केवलंस माधौ पनिधोनामादिकोनिदेपस्तत्रापि नामस्थापने कुले व्यविषयं पुनः समवसरणं नोयागमतीशशरोरनव्यशरीरव्यतिरिक्त सचित्ताचित्तमिश्रजेदात्रिविधं । सचित्तमपि पि दचतुष्पदापदनेदाविविधमेव । तत्र विपदानां साधुप्रनृतीनां तीर्थकऊन्मनिष्कमणप्रदे शादी मेलापकः । चतुप्पदादीनां गवादीनां निपानप्रदेशादी । थपदानां तु वदादीनां स्वतोनास्ति समवसरणं विवक्ष्या तु काननादी नवत्यपि । अचित्तानां तु घणुकाय नादीनां तथा मित्राणां सेनादीनां समवसरणसभावोऽवगंतव्यति । क्षेत्रसमवसरणं तु परमार्थतोनास्ति विवक्ष्या तु यत्र विपदादयः समवसरंति व्याख्यायते च समवसरणं त्रि तत्देत्रप्राधान्यादिदमुच्यते । एवं कालसमवसरणमपि इष्टव्यमिति । इदानीं नाव रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. समवसरणमधिरुत्याह । " नावसमोसरणं पुण, गायवं बविहंमि नामि ॥ यहवा वि किरिय अकिरिया, यन्नाणी नेव चेणश्या ॥ १४ ॥ (नावसमवसरणमित्यादि) जावा नामौदयिकादीनां समवसरणमेकत्र मेलकोनावसमवसरणं । तत्रौदयिकोनावएकविंशति नेदः । तद्यया । गतिश्चतुर्धा । कपायाश्चतुर्विधाः। एवं लिंगं त्रिविधं । मिथ्यावाझानाऽसं यतत्वाऽसिक्वानि प्रत्येकमेकैक विधानिालेश्याः रुमादिनेदेन पडिधानवंति । औपशमि कोविविधः । सम्यक्त्वचारित्रोपशमनेदात् । दायोपशमिकोप्यष्टादशनेदनिन्नः। तद्यथा। ज्ञानं मतिश्रुतावधिमनःपर्यायनेदाचतुर्धा । अज्ञानं मत्यज्ञानश्रुताशानविनंगनेदा विवि धं । दर्शन चक्रवधिदर्शननेदा त्रिविधमेव । लब्धिनलाललोगोपनोगवीर्यनेदात्पं चधा । सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाःप्रत्येकमेकप्रकाराइति । दायिकोनवप्रकारः तद्यथा। केवलज्ञानं केवलदर्शनं दानादिलब्धयः पंचसम्यक्त्वं चारित्रं चेति।जीवत्वनव्यत्वानव्यत्व जेदात्पारिणामिकस्विविधः सान्निपातिकस्तु वित्रिचतुःपंचकसंयोगवति । तत्र विकसंयो गः संसिस्य दायिकपारिणामिकनावक्ष्यसनादवगंतव्यः। त्रिकसंयोगस्तु मिय्यादृष्टि सम्यग्दृष्ट्यविरतानामौदयिकदायोपशमिकपारिणामिकनावसभावादवगंतव्यः। तथा न वस्थकेवजिनोप्यौदयिकदायिकपारिणमिकसनावाविज्ञेयइति । चतुष्कसंयोगोपि दायि कसम्यग्दृष्टीनामौदयिकदायिकक्षायोपशमिकपारिणामिकनावसनावाचथोपशमिकसम्य ग्दृष्टीनामौदयिकोपशमिकदायोपशमिकपारिणामिकसन्नावाचेति । पंचकसंयोगस्तु दायि कसम्यग्दृष्टीनामुपशमश्रेण्यां समस्तोपशांतचारित्रमोहानां नावपंचकसत्रावाझियाति । तदेवं नाबानां विकत्रिकचतुष्कपंचकसंयोगात्संनविनः “सान्निपातिकनेदाः पड्जवं त्येतएव त्रिकसंयोगचतुष्कसंयोगगतिनेदारपंचदशधा प्रदेशांतरेऽनिहिताइति । पड्विधे नावे नावसमवसरणं नियुक्तिकदेव दर्शयति । क्रियां जीवादिपदार्थोस्तीत्यादिका वदितुं शीतं येषां ते क्रियावादिनः । एतविपर्यस्ताय क्रियावादिनस्तथा झानिनोहान निन्हववादिनस्तथा वैनयिकाविनयेन चरति तत्प्रयोजनावा वैनयिकाः । एषां चतु मपि सप्तनेटानामादेपं कृत्वा यत्र विदेपः क्रियते तनावसमवसरणमित्येतच स्वयमेव नियुक्तिकरोंऽत्यगाथया कथयिष्यति । सांप्रतमेतेपामेवानिधानान्वर्यतादर्श नकारेण स्वरूपमाविष्कुर्वन्नाह । “अजित्ति किरियवादी, वयंति एलिय किरियवा दीया ॥ अप्लाणी यमाणं, विणता वेणश्यवादी” ॥ २० ॥ (थन्नित्तीत्यादि) जीवादिसनावपदार्थोस्त्येवेत्येवं सावधारण क्रियान्युपगमोयेषां ते अस्तीति क्रियावादि नस्ते चैवंवादित्वान्मिथ्यादृष्टयः । तथाहि । यदि जीवोस्त्येवेत्येवमन्युपगम्यते ततः सावधारणत्वान्न कथंचिन्नास्तीत्यतः स्वरूपसत्तावत्पररूपापत्तिरिति म्यादेवंचनाने जगत् स्यान्नचैतदृष्टमिष्टं वा । तथा नास्त्येव जीवादिकः पदार्थश्त्येवं 'वादिनोऽक्रियावादिनस्ते ..

, ४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे घादशमध्ययनं. प्यसभूतार्थप्रतिपादनान्मिय्यादृष्टयएव । तथा ह्येकांतेन जीवास्तिलप्रतिषेधे कर्तुरजावा नास्तीत्येतस्यापि प्रतिपेधस्यानावस्तदनावाच्च सर्वास्तित्वमनिवारितमिति ॥ तथा न झा नमझानं तदिद्यते येपां ते ज्ञानिनस्ते ह्यज्ञानमेव श्रेयइत्येवं वदंत्येतेपि मिथ्यादृष्टयएव । तथा ह्यज्ञानमेव श्रेयश्त्येतदपि न ज्ञानमृतेनणितुं पार्यते तदनिधानाचावश्यं ज्ञानम न्युपगतं तैरिति । तथा वैनयिका विनयादेव केवलात्स्वर्गमोदावाप्तिमनिलपंतोमिथ्याह प्रयोयतोन झानक्रियाच्यामंतरेण मोदावाप्तिरिति । एषां च क्रियावाद्यादीनां स्वरूपं त निराकरणं चाचारटीकायां विस्तरेण प्रतिपादितमिति नेद प्रतन्यते । सांप्रतमेतेषां नेद संख्यानिरूपणार्थमाद । “असियसयं किरियाणं, यकिरियाणं च हो चुलसीति ॥ थना पियसत्तही, वेणश्याणं च बत्तीसा."॥ २१॥ (असियेत्यादि) क्रियावादिनामशीत्यधि कं शतं नवति तबानया प्रक्रियया । तद्यथा। जीवादयोनव पदार्थाः परिपाटया स्थाप्यं ते। तद्धः स्वतः परतइति नेदयं ततोप्यधोनित्यानित्यनेदक्ष्यं ततोप्यधस्तात्परिपाट्या कालस्वनावनियतीश्वरात्मपदानि पंच व्यवस्थाप्यते । ततश्चैवं चारणिकाप्रक्रमः । तद्य था। अस्ति जीवः स्वतोनित्यः कालतः। तथाऽस्ति जीवः स्वतोऽनित्यः कालतएव । ए वं परतोपि नंगमय । सर्वपि च चत्वारः कालेन लब्धाः। स्वनाव नियतीश्वरात्मपदान्य पि प्रत्येकं चत्वारएव अनंते । ततश्च पंचापि चतुष्ककाविंशतिर्नवंति । सापि जीवपदा थेन लब्धा । एवमजीवादयोप्यष्टौ प्रत्येक विंशति लनंते । ततश्च नवविंशतयोमीति ताः क्रियावादिनामशीत्युत्तरशतं नवतीति । इदानीमकियावादिना नसंत्येव जीवादयः पदार्थाश्त्येवमन्युपगमवतामनेनोपायेन चतुरशीतिरवगंतव्या । तद्यथा । जीवादीन् प दार्थान् सप्तानिलिख्य तदधः स्वपरजेदयं व्यवस्थाप्यं । ततोप्यधः कालयहलानियति स्वजावेश्वरात्मपदानि पड्व्यवस्थाप्यानि । जंगकानयनोपायस्त्वयं । नास्ति जीवः स्वतः कालतः। तथा नास्ति जीवः परतः कालतः । एवं यहचानियतिस्वजावेश्वरात्मनिःप्र त्येकं होती नंगको लन्येते । सर्वेपि दादश तेऽपि च जीवादिपदार्थसप्तकेन गुणिता चतुरशीतिरिति । तथाचोक्तं । कासयबानियतिस्वनावेश्वरात्मतचतुरशीतिः। नास्तिक वादिगणमते न संति नावाः स्वपरसंस्थाः। सांप्रतमज्ञानिकानामझानादेव विवक्तिका यसिद्धिमिवतां ज्ञानं तु सदपि निष्फलं बहुदोपत्वाञ्चेत्येवमन्युपगमवतां सप्तपटिरनेनो पायेनावगंतव्या । जीवाजीवादीन् नव पदार्थान् परिपाट्या व्यवस्थाप्य तदधोऽमी सप्त नंगकाः संस्थाप्याः। सत् थसत् सदसत् श्रवक्तव्यं सदवक्तव्यं असदवक्तव्यं सद सदवक्तव्यमिति । थनिलापस्त्वयं । सन् जीवः कोवेति किंवा तेन ज्ञातेन १ असन जीवः कोवेत्ति किंवा तेन झातेन, २ सदसन् जीवः कोवेत्ति किंवा तेन ज्ञातेन ३ थव क्तव्योजीवः कोवेनि किंवा तेन झातेन ४ सदवक्तव्योजीपः कोवेति किंवा तेन झातेतपय ..

43 राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसंरा. पथए सदवक्तव्योजीवः कोवेति किंवातेन ज्ञातेन ६ सदसवक्तव्योजीवः कोवेति किंवातेन झातेन एवमजीवादिष्वपि सप्त नंगकाः । सर्वे पि मिलितास्त्रिपष्टिस्तथाऽपरेऽमीच वारोनंगकाः । तद्यथा । सती जावोत्पत्तिः कोवेति किंवा तया ज्ञातया १ असती नावोत्पत्तिः कोवेत्ति किंवा तया झातया ५ सदसती जावोत्पत्तिः कोवेत्ति किंवा तया ज्ञा तया ३ अवक्तव्या नावोत्पत्तिः कोवेत्ति किंवा तया ज्ञातया । सर्वेपि सप्तपष्टिरित्युत्तरं नंगकत्रयमुत्पन्ननावावयवोपेमिह जावोत्पत्ती न संजवतीति नोपन्यस्तं । उक्तंच व झानिकवादिमत नव जीवादीन् सदादिसप्तविधान् ॥ नावोत्पत्तिः सदसधा चाच्या च कोवेति ॥ १ ॥ इदानी वैनयिकानां विनयादेव केवलात्परलोकमपीचतां झात्रिंशदनेन प्रक्रमेण योज्याः । तद्यथा। सुरनृपतियतिझानिस्थविराधममातृपितृपु मनसा वाचा कायेन दानेन चतुर्विधोविनयोविधेयः । सर्वेप्यष्टौ चतुष्ककामिलिता ज्ञात्रिंशदिति । उक्तं च वैनयिकमतं विनयश्वेतोबाकायदानतः कार्यः । सुरनृपतियतिज्ञानिस्थविराधम मातृपितृपु सदा ॥ १॥ सर्वे प्येते क्रियाझानिवनयिकवादिनेदाएकीकतास्त्रीणि त्रिप ट्यधिकानि प्रावासकमतशतानि नवंति । तदेवंवादिनां मतनेदसंख्यां प्रदाऽधुना ते पामध्ययनोपयोगित्वं दर्शयितुमाह । “तेसिं मताणुमएणं पन्नवणावन्निया इहसयणे॥ सध्नावणिजयवं, समोसरणमादु तेणं तु " ॥ २२ ॥ (तेसिंमताष्मएणंइत्यादि ) तेपा पूर्वोक्तवादिनां मतमनिमायस्तेन यदनुमतं पदीकृतं तेन पीकतेन पदोहताश्रयणेन प्र ज्ञापना प्ररूपणा वर्णिता प्रतिपादिता इहास्मिन्नध्ययने गणधरैः। किमर्थमिति दर्श यति । तेषां यःसनावः परमार्थस्तस्य निश्चयोनिर्णयस्तदथ तेनैव कारणेनेदमध्ययनं सम वसरणारख्यमादुर्गणधराः । तथाहि । वादिनां सम्यगवसरणं मेलापकस्तन्मतनिश्चयार्थ मस्मिन्नध्ययने क्रियतश्त्यतः समवसरणारख्यमिदमध्ययनं क्रियते । इदानी तेषां सम्यम् मिय्यात्ववादित्वं विनागेन यथा जवति तथा दर्शयितुमाह । “सम्मदिही किरिया, वा दीमिछाय सेसगा वा ॥ जहि कामिलवाय, सेयहवायं इमं सवं ॥ १३ ॥ (सम्मदि होत्यादि) सम्यगविपरीता दृष्टिदर्शनं पदार्थपरिचित्तिर्यस्यासौ सम्यग्दृष्टिः। कोसावित्या ह। क्रियामस्तीत्येवंनूतां वदितुं शीलमस्येति क्रियावादी । अत्रच क्रियावादीत्येतदष्ठि तिकिरियवादीत्यनेन प्राक् प्रसाधितं सदनूद्यसम्यग्दृष्टित्वं विधीयते तस्याऽसिश्त्वादिति। तथाहि । यस्ति लोकालोकविनागः । थस्त्यात्मा यस्ति पुण्यपापविनागः। यस्ति त त्फलं स्वर्गनरकावाप्तिलक्षणं । अम्ति कालः कारणत्वेनाशेपस्य जगतः प्रनववृद्धिस्थि तिविनाशेपु साध्येषु तथा शीतोलवावनस्पतिपुष्पफलादिषु चेति । तथाचोक्तं । का लः पचति नूतानीत्यादि । तथास्तिस्वनावीपि करणत्वेनाशेषस्य जगतः स्वोनावः स्वनाव इति रुत्वा तेनहि जीवाजीवनव्यत्वमूर्तत्वानां स्वरुपानुविधानात् । तथा धर्माऽधर्माका ४० हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे धादशमध्ययनं. शकालादीनां च गतिस्थित्यवगाहपरवापरत्वादिस्वरूपापादनादिति । तथा चोक्तं । कः कंटकानामित्यादि । तथा नियतिरपि कारणत्वेनाश्रीयते । तथातथा पदार्थानां नियते रेव नियतित्वात् । तथाचोक्तं । प्राप्तव्योनियतिबलाश्रयेणेत्यादि । तथा पुरा कृतं यच्च गुनागुनमिष्टानिष्टफलकारणं । तथा चोक्तं । यथायथा पूर्वरूतस्य कर्मणः फलं निधान स्थमिहोपतिठते ॥ तथातथा पूर्वकतानुसारिणी प्रदीपहस्तेव मतिः प्रवर्तते ॥ १॥ तथा । स्वकर्मणा युक्तएव सर्वोयुत्पद्यते जनः ॥ सयथाऽकृप्यते तेन न यथा स्वयमि बतीत्यादि । तथा पुरुषकारोपि कारणं यस्मानपुरुषकारमंतरेण किंचित्सिध्यति । तथा चोक्तं । न देवमिति संचिंत्य त्यजेद्यममात्मनः ॥ अनुद्यमेन कस्तैलं तिलेन्य. प्राप्तुमर्हति ॥ १ ॥ तथा । उद्यमाञ्चारुचित्रांगि नरोनज्ञाणि पश्यति ॥ उद्यमाकमिकीटोपि जिनति महतोमान् ॥ ३ ॥ तदेवं सर्वानपि कालादीन कारणत्वेनान्युपगन्छन् तथात्मपुण्यपापपरलोकादिकं चेन् क्रियावादी सम्यग्दृष्टि त्वेनान्युपगंतव्यः । शेपकास्तु वादायक्रियावादाज्ञानवादवैनयिकवादामिथ्यावादाइ त्येवं इष्टव्याः । तथाहि । अक्रियावाद्यत्यंतनास्तिकोऽध्यसि जीवाजीवादिपदा र्थजातमपन्दुवन मिथ्यावृष्टिरेव नवति । अज्ञानवादी तु सति मत्यादिके देयोपादे यप्रदर्शके ज्ञानपंचके ऽज्ञानमेव श्रेयइत्येवं वदन् कथं नोन्मत्तः स्यात्तथा विनयवाद्य पि विनयादेव केवलात् क्रियासाध्यां सिदिमिन्नपकर्णयितव्यः । तदेवं विपरीतार्थी निधायकाएते मिथ्यादृष्टयो ऽवगंतव्याः । ननुच क्रियावाद्यप्यशीत्युत्तरशतनेदोनवति तत्रतत्र प्रदेशे कालादीनन्युपगबन्नैव मिथ्यावादित्वेनोपन्यस्तस्तत्कथमिह सम्यग्दृष्टित्वे. नोच्यतइति । उच्यते । सतत्रास्त्येव जीवश्त्येवं सावधारणतयाऽन्युपगमं कुर्वन का लएवैकः सर्वस्यास्य जगतः कारणं तथा स्वनावएव नियतिरेव पूर्वकतमेव पुरुषकारएवे त्येवमपरनिरपेक्षतकातेन कालादीनां कारणत्वेनाश्रयणामिथ्यात्वं । तथाहि । थ स्त्येव जीवश्त्येवमस्तिना सह जीवस्य सामानाधिकरण्यात् । यद्यदस्ति तत्तजीवति प्रा तमतोनिरवधारणपदतमाश्रयणादिह सम्यक्त्वमनिहितं । तथा कातादीनामपि स मुदितानां परस्परसव्यपेक्षाणां कारणत्वेनेहाश्रयणात्सम्यक्त्वमिति । ननुच कथं कालादीनां प्रत्येक निरपेक्षाणां मिथ्यात्वस्वनावत्वे सति समुदितानां सम्यक्त्वसनावः । नहि यत्प्रत्येकं नास्ति तत्समुदायेपि नवितुमर्हति सिकतातैलवत् । नैतदस्ति प्रत्येक प्रत्येकं पद्मरागादिमणिप्वविद्यमानापि रत्नावली समुदाये नवंती दृष्टा । नच हरे ऽनुपपन्नं नामेति यत्किंचिदेतत् । तथाचोक्तं । कालो सहावणियई, पुवकयं पुरिसकारणे गंता ॥ मित्तं ते चेव उ, समास होति संमतं ॥१॥ सवे विय कालाइ इय समुदा येण साहगा नलिया ॥ जुगुत्तियएमेवय, सम्मं सवस्त कहास्स ॥ २ ॥ नहि काला - , राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. नयर दी हितो, केवलएहिं तु जायए किंचि ॥ इह मुग्गरंधणादिवि, ता सवे समुदिता हेक ॥३॥ जह ऐगलरकणगुणा, वेरुलियादीमणीविसंझुत्ता ॥ रयणावलीवएस, ए लहं ति महयमुनावि ॥ ४ ॥ तह णिययवादसुविणि, लियावि घणाणपरकनिरवेरका ॥स म्मई सणसई, सधेवि पयागपाविति ॥ ५ ॥ जद पुण तेचेव मणी, जहा गुणविसे सनागपडिबा ॥ रयणावलितिनणइ, चपंतिपाडिकसमा ॥ ६ ॥ तह सवे णयवा या, जहाणुरूवविणिउत्तवनवा ।। सम्मई सणसहं, लनंति ण विसेससम्मान ॥ ७ ॥ तम्हा मिनदिही, सत्वे विणया सपरकपाडिवदा ॥ थलोमनिस्तिया पुण, दवंति सम्म तसावा ॥ ७ ॥ यतएवं तस्मात्त्यक्त्वा मिथ्यात्ववादं कालादिप्रत्येकैकांतकारणरूपं से वध्वमंगीकुरुध्वं सम्यग्वादं परस्परसव्यपेदकालादिकारणरूपमिममिति मयोक्तं प्रत्यदाय सन्नं सत्यमवितथमिति । गतोनामनिप्पन्नोनिदेपः । सांप्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणो पेतं सत्रमुचारयितव्यं तच्चेदं । (चत्तारीत्यादि) अस्य च प्राक्तनाध्ययनेन सहाय संबं धः । तद्यथा । साधुना प्रतिपन्ननावमार्गेण कुमार्गाश्रिताः परवादिनः सम्यकपरिझाय प रिहर्तव्यास्तत्स्वरूपाविष्करणं चानेनाध्ययनेनोपदिश्यते इत्यनंतरसूत्रस्यानेन सन्त्रेण सह संबंधोयं । तद्यथा । संवतोमहाप्रशोचीरोदत्तेपणां चरन्ननिनिर्वृतः सन् मृत्युकासमनिकां देतत्केवलिनोजापितं । तथा परतीर्थिकपरिहारं च कुर्यात् एतच्च केवलिनो मतं । अ तस्तत्परिहारार्थ तत्स्वरूपनिरूपणमनेन क्रियते । चत्तारीति संख्यापदमपरसंख्यानिवृत्त्य थै समवसरणानि परतीथिकान्युपगमसमूहरूपाणि यानि प्रावाउकाः पृथग्वदति तानि चामूनि अन्वर्थानिधायिनिः संज्ञापदैनिर्दिश्यते । तद्यथा। क्रियामस्तीत्यादिकां वदितुं शीतं येषां ते क्रियावादिनस्तथाऽक्रियां नास्तीत्यादिकां वदितुं शीलं येषां तेऽक्रिया वादिनस्तथा तृतीयानयिकाश्चतुर्थास्वझानिकाइति ॥१॥ तदेवं क्रियाऽक्रियावनयि काझानवादिनः सामान्येन प्रदर्याधुना तहूपणार्थ तन्मतोपन्यासं पश्चानुपूर्व्याप्यस्ती त्यतः पश्चानुपूर्व्याकर्तुमाह । यदि चैत्तेपामझानिकाएव सर्वापलापितयाऽत्यंतमसंबछाय तस्तानेवादावाह । (अस्माणियाश्त्यादि) थज्ञानं विद्यते येपामझानेन वा चरतीय झानिकाः ! अज्ञानिकावा तावत्प्रदश्यते । ते चाज्ञानिकाः किल वयं कुशलाश्त्येवं वादि नोपि संतोऽसंस्तुताझानमेव श्रेयश्त्येवं वादितया असंबदाः । संस्तुतत्वादेव विचिकि त्सा चित्तविलुतिश्चित्तत्रांतिः संशोतिस्तां न तीनातिकांताः । तथाहि । ते कचुर्यएते झानिनस्ते परस्परविरुवादितया असंवदायसंस्तुतत्वादेव विचिकित्सान यथार्थवा दिनोनवंति । तथा टेके सर्वगतमात्मानं वदति तथान्ये असर्वगत अपरे अंगुष्ठपर्वमा, नं केंचन झ्यामाकतलमात्रमन्ये मूर्तममूर्त हृदयमध्यवर्तिनं ललाटव्यवस्थित्तमित्या द्यात्मपदार्थएव सर्वपदार्यपुरःसरे तेषां नैकवाक्यता । नचातिशयज्ञानी कश्चिदस्तीतिय - १ . ४५ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे धादशमध्ययनं. वाक्यं प्रमाणीक्रियेत । न चासौ विद्यमानोप्युपलक्ष्यते ऽर्वाग्दर्शिना । नासर्वज्ञः सर्व जानातीति वचनात् । तथाचोक्तं । सर्वज्ञोसाविति ह्येतनकालेऽपि बुनुत्सुनिः॥ तज्ञान झेय विज्ञानशून्यैर्विज्ञायते कथ॥१॥ नच तस्य सम्यक् तपायपरिझानानावात्संनवःसंनया ' नावश्वेतरेतराश्रयत्वात्।तथाहि । न विशिष्टपरिझानमृते तदवायुपायपरिज्ञानमुपायमंतरे , ए नचोपेयस्य विशिष्टपरिझानस्याचा तिरिति । नच झानं शेयस्य स्वरूपं परिवेत्तुम । त थादि। यत्किमप्युपलन्यते तस्याग्मिध्यपरनागै व्यं । तत्राग्निावस्यवोपलव्धेर्नेतर योस्तेनैव व्यवहितत्वात् । अग्निागम्यापि नागत्रयकल्पनात्तत्सर्वारातीय नागपरिकल्प नया परमाणुपर्यवसानता परमाणोश्च स्वानाविकविप्रकटत्वादग्दिर्श निना नोपलब्धि रिति । तदेवं सर्वज्ञस्यानावादसर्वज्ञस्य च यथावस्थितवस्तुस्वरूपापरिन्जेदात्सर्ववाटि नां च परस्पर विरोधेन पदार्थस्वरूपान्युपगमात् यथोत्तरपरिझानिनां प्रमादयतां बहुतर दोपसंनवादज्ञानमेव श्रेयः । तथाहि । यद्यज्ञानवान् कथंचित्पादेन शिरसि दन्यात् तथापि चित्तगुन तथाविधदोपानुपंगी स्यादित्येवमझानिनएवंवादिनः संतोऽसं वधानचैवं विधां चिनविष्ठति वितीर्णाति । तत्रैवं वादिनस्ते अज्ञानिकायकोविदा घनिपुणाः सम्यक् परिझानविकलाश्त्यवगंतव्याः । तथाहि । यत्तरनिहित ज्ञानवादि नः परस्परविरुधार्थचादितया न यथार्थवादिनति तनवत्वसर्वप्रणीतागमान्युपगम वादिनामयथार्थवादित्वं । नचान्युपगमवादाएव बाधायै प्रकल्प्यते । सर्वप्रणीतागमान्यु पगमवादिनां तु न कचित्परस्परतोविरोधः सर्वज्ञत्वान्यथानुपपत्तेरिति । तथाहि । प्रदी गाऽशेपावरणतया रागक्षेपमोहानामनृतकारणानामनावान्न तवाक्यमयथार्थमित्येवं तत्प्रणीतागमवतां न विरोधवादित्वमिति । ननुच स्यादेतद्यदि सर्वज्ञः कश्चित्स्यानचासो संजवत्तीयुक्तं प्राचासत्यमुक्तमयुक्तं तूतं तथाहि । यत्नावऽक्तनवासी विद्यमानोप्युपल श्यते ऽग्दिर्शिनिस्तदयुक्तायतोयद्यपि परचेतोवृत्तीनां पुरन्धयत्वात्सरागावीतरागाइव चेष्टं ते वीतरागाः सरागाश्वेत्यतः प्रत्यदेणानुपलब्धिस्तथापि संनवानुमानस्य संज्ञावातदाध कप्रमाणानावाच तदस्तित्वमनिवार्य । संनवानुमानं विदं व्याकरणादिना गास्त्रान्यासेन संक्रियमाणायाः प्रझायाज्ञानातिशयोझेयावगमं प्रत्युपलब्धस्तदत्र कश्चित्तथासूताच्या सवशात्सर्वशोपि स्यादिति । नच तदनाचसाधकं प्रमाणमस्ति । तथाहि । न तावद ग्दर्शिनिः प्रत्यदेण सर्वज्ञानायः साधयितुं शक्यस्तस्यहि तज्ज्ञानशेयविज्ञानशून्यत्वादशू न्यत्वान्युपगमेच सर्वइत्वापत्तिरिति । नाप्यनुमानेन तव्यनिचारिलिंगानावारिति । ना प्यनुमानेन सर्वज्ञानावः साध्यते । तस्य सादृश्यवलेन प्रवृत्तेः। नच सर्वज्ञानावे साध्ये ताग्विधं सादृश्यमस्ति येनानी सिध्यतीति । नाप्यर्थनिप्पत्त्या तस्याः प्रत्यक्षादिप्रमा एणपूर्वकत्वेन प्रवृत्तः । प्रत्यदादीनां च तत्साधकत्वेनाप्रवर्तमानानस्याप्यप्रतिः । ना H रायधनपतसिंघ बादापुरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४५३ प्यागमेन तस्य सर्वसाधकत्वेनापि दर्शनानप्रमाणपंचकानावरूपेणानावेन सर्वज्ञानावः सिध्यति । तथाहि । सर्वत्र सर्वदा न संनवति तद्याहकप्रमाणमित्येतदर्वाग्दर्शिनोव कुं न युज्यते तेन हि देशकालविरुष्टानां पुरुपाणां यदिज्ञानं तस्य ग्रहीतुमशक्यत्वा तद्ग्रहणे वा तस्यैव सर्वज्ञत्वापत्तेः । नचार्वाग्दर्शिनां ज्ञानं निवर्तमानं सर्वज्ञानावं नाव... यति तस्याऽव्यापकत्वात् । नचाव्यापकव्यावृत्त्या पदार्थव्यावृत्तियुक्तेति । नच वस्त्वंतर विज्ञानरूपोनावः सर्वज्ञानावसाधनायालं । वस्त्वंतरसर्वझयोरेकझानसंसर्गप्रतिबंधानावा त् । तदेवं सर्वज्ञवाधकप्रमाणानावात्संनवानुमानस्य च प्रतिपादितत्वादस्ति सर्वज्ञस्त त्प्रणीतागमाच्युपगमाच्च मतदोपोदूरापास्तइति । तथाहि। तत्प्रणीतागमान्युपगम वादिनामेकवाक्यतया शरीरमात्रव्यापी संसार्यात्मास्ति तत्रैव तशुणोपलब्धेरिति । इतरे तराश्रयदोपश्चात्र नावतरत्येव । यतो ऽन्यस्यमानायाःप्रझायाझानातिशयः स्वात्मन्यपि दृष्टोनच दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति । यदप्यनिहितं । तद्यथा । नच ज्ञानं झेयस्य स्वरूपं परिजे 'तुमसं सर्वत्राग्निावेनेत्यवधानात्सर्वारातीयनागस्य च परमाणुरूपतयाऽतीयित्वादित्ये तदपि वाङ्मात्रमेव । यतः सर्वज्ञानस्य देशकालस्वनावव्यवहितानामपि ग्रहणाना स्ति व्यवधानसनवः । अर्वाग्दर्शिझानस्याप्यवयव धारणाऽवयविनि प्रवृत्तेर्नास्ति व्यवधा नं। न ह्यषयवी स्वावयवैर्व्यवधीयतइति युक्तिसंगतं । अपि चाझानमेव श्रेयश्त्यत्रा झानमिति किमयं पर्युदासथाहोस्वित्प्रसज्यप्रतिपेधस्तत्र यदि झानादन्यदानमिति ततः पयुदासकृत्या झानांतरमेव समाश्रितं स्यान्नाज्ञानवादशति । अथ झानं न नवतीत्यज्ञानं तुबोनीरूपोझानानावः सच सर्वसामर्थ्यरहितइति कथश्रेयानिति थपिच झानं श्रेय इति प्रसज्यप्रतिपेधेन झानं श्रेयोनवतीति क्रियाप्रतिपेधएव कृतः स्यादेतचाध्यवाधि न । यतः सम्यगानादर्थ परिचिद्य प्रवर्तमानोर्थक्रियार्थी न विसंवाद्यतइति । किंचाs झानप्रमादव निः पादेन शिरःस्पर्शनेपि स्वल्पदोपवतां परिझायैवाझानं श्रेयश्त्यन्युपगम्य ते । एवंच सति प्रत्यकएव म्यादन्युपगमविरोधोनानुमानं प्रमाणमिति । तथा तदेवं सर्वथा तेऽज्ञानवादिनोऽकोविदाधर्मोपदेशं प्रत्यनिपुणाः स्वतोऽकोविदेच्यएव स्वशिप्येन्य श्रादुः कथितवंतः। बदसत्वाञ्चकवचनं सूत्रेकृतमिति । शाक्यायपि प्रायशोऽज्ञानिका अविज्ञोपचितं कर्मबंधन यांतीत्येवं यतस्तेऽन्युपगमयति । तथा येच बालमत्त सुप्तादयो ऽस्पष्टविज्ञानायबंधकाश्त्येवमन्युपगमं कुर्वति ते सर्वेप्यकोविदाइटव्याइति । तथाऽ झानपदसमाश्रयणाचाननुविचिंत्य नापणान्मृपा ते सदा वदति । अनुविचिंत्य नापणं यतोझाने सति नवति तत्पूर्वकत्वाच्च सत्यवादस्यातोज्ञानानन्युपगमादनुविचिंत्य जाप पानावस्तदनावाच तेपां मृपावादित्वमिति ॥ २ ॥ ।

1 ४५६ विताये सूत्रकृतागे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. मेवापादयति ततश्च विवक्षितार्थावनासनात्तेषामेवं वादिनामझानावृतत्वमेवावशिष्यते नानिप्रेतार्थावाप्तिरित्युक्तावैनयिकाः । सांप्रतमक्रियावादिदर्शनं निराचिकीर्षुः पश्चार्धमा ह । लवं कर्म तस्मादपशंकितुमपस शीतं येषां ते लवापशंकिनोलोकायतिकाः शा क्यादयश्च तेपामात्मैव नास्ति कुतस्तक्रिया तजनितोवा कर्मबंधति । उपचारमात्रेण त्वस्तिबंधः । तद्यथा। बझामुक्ताश्च कथ्यते, मुष्टिग्रंथिकपोतकाः ॥ नचान्ये इव्यतः तंति, मुष्टियंथिकपोतकाः ॥ १ ॥ तथा बौछानामयमन्युपगमोयथा क्षणिकाः सर्वसंस्काराश्त्य स्थितानां च कुतः क्रियेत्यक्रियावादित्वं योपि स्कंधपंचकाच्युपगमस्तेषां सोपि संवृतमा त्रेण न परमार्थेन यतस्तेपामयमभ्युपगमस्तद्यथा विचार्यमाणाः पदार्थान कथंचिदप्या त्मानं विज्ञानेन समर्पयितुमलं तया ह्यवयवी तत्वातत्त्वाच्या विचार्यमाणोनघटा प्रांच ति । नाप्यवयवाः परमाणुपर्यवसानतयाऽतिसूक्ष्मत्वाझानगोचरतां प्रतिपद्यते । विज्ञा नमपि ज्ञेयानावेनामूर्तस्य निराकारतया न स्वरुपं बिनर्ति । तथा चोक्तं । यथा यथार्था चित्यंते, विविज्यंते तथातया ॥ यद्येतत्स्वयमर्येन्यो,रोचते तत्र के चयमिति । प्रचन्नलो कायतिकाहि बौशास्तत्रानागतैः कृणैः। चशब्दादतीतैश्च वर्तमानणस्यासंगतेनक्रिया नापिच तऊनितः कर्मबंधइति । तदेवमक्रियावादिनोनास्तिकवादिनः सर्वापतापितयालवा वशंकिनः संतोनक्रियामाहुस्तथा अक्रिययात्मा येषां सर्वव्यापितया तेप्यक्रियावादिनः सारख्यास्तदेवं लोकायतिकाबौक्षसांख्याअनुपसंख्यया अपरिज्ञानेनेत्येतत्पूर्वोक्तमुदाहृतवं तस्तथैव तत्त्वाज्ञानेनैवोदाहतवंतस्तद्यथास्माकमेवमन्युपगमोर्थोऽवनासते युज्यमानको नवतीति ॥ तदेवंश्लोकपूर्वा, काकादिगोलकन्यायेनाक्रियावादिमतेप्यायोज्यमिति ॥४॥ सम्मिस्सनावं व गिरागदीए,से मुम्मुई दोऽ अणाणुवाई। ऽमं उपरकं इममेगपरकं, आदसु ग्लायतणं च कम्मं ॥५॥ते एव मकंति अबुझमाणा, विरुवरूवाणि अकिरियवाई ॥जे मा यस्ता वदवे मणूसा, नमंति संसारमणोवदग्गं ॥६॥ श्रर्थ-(सेके० ) ते लोकायिक परवादी (वगिरागहीए के) पोतानी वाणी करी ग्रह्या थर्थने विपे पण वली पोतानेज वचने निषेध करता थकां (सम्मिस्सनावके०) मिनावनेज अंगीकार करेठे एटले पोते बोलता थकाज जेनी अस्ति कहे तेनीज वली नास्ति कहे तेमज जेनी नास्ति कहे तेनीज थन्ति कहे एरीते मिश्रनाव जाणवो के मके जे नास्तिक जीवादिक पदार्थनो अनाव कहे। तेपण पोते पोताना शाखे करी पोताना शिष्यने पोतानो मार्ग शोरखावे के सर्व पदार्थ शून्यपणेठे तेवारे पोते तथा .. " - राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४७ शाल बने शिष्य ए क्यांने एम नविचारे तेमाटे ए असंबंध वचनना बोलनार माटे ए ने मिश्रनाव सहित जाणवा तथा सांख्यदर्शनी एम कहेले के थात्मा सर्वव्यापि ले तथा अक्रिय एपण असमंजस बोले ने कारणके ए दर्शनवाला एम कहेले के प्रतिने वियोगें मोर जो एमजे तो यात्माने बंधमोदनो सजाव थाप्यो एम सिह थयुं का रणके प्रकृतिनो बंध हतो तेनो वियोग थवाथी मोद थयो एथी स्पष्ट मालम पडेटे के बंध मोदनो सनाव थयो अने बंध मोदना सनावने लीधे थात्मा सक्रिय एवं एम नाज बोलवा उपरथी जणायचे तो पोतानाज वचनथी जेनुं स्थापन कयुं तेने पोता नाज वचनथी उबापेजे एरीते मिश्रनाव सर्व दर्शन नो जावो ए वर्णिका मात्र ल रव्युंजे (सेमुम्मुईहोश्यणाणुवाई के०) ते थक्रियावादी आदेदेने जे परवादी ते जैन मतानुसारीने अनेक हेतु दृष्टांते करी व्याकुल बतो तेनो उत्तर पापवाने असमर्थ थाय मुम्मुई एटले मूक सरखो थाय अर्थात् कांइपण बोली शके नही ते दर्शनी केवो जाणवो तोके अनानुवादी एटले जिननापित वचन सांनतीने पठी बोलवा असमर्थ एवो तो मौन नावनेज अंगीकार करे इत्यर्थः हवे यद्यपि ते दर्शनी जैनमतानुसारीने सन्मुख बोली नशके तथापि कटायहे पड्या थका पोताना पदनुं स्थापन करे तेनीरीत कहेजे. (इमपरकश्ममेगपरकंके०) एम अमारो एक पद हे ते एम पद जाणवो एट ले ए पदना झुं वरवाण करिए ए अमारा पदने त्रीजो कोइ उमापी नशके एवो ए पद उत्तम अही पूर्वापर विरोध वचन ते नाव पालना मिश्रनाव कहेवाथी कबुजे एक परक शब्दनो अर्थ अथवा जे पोतानुं खोटुं होय तेने साचुं करे तेने उत्सूत्रनापण कर वाने लीधे उपद एटले मानवमा तथा परनवमां विमंबना थाय ए पण उपरक शब्दनो थर्थ वे तथा ते परवादि जेवारे पोची नशके तेवारे (याईसुबलायतणंचकम्मं के०)ब लायतन एटले ठले करी बोले ते बलत्रण प्रकारना एक वाक्वल, बीजो सामान्यनत अनेत्रीजो उपचारल एवां बले कर बोलीने पोतानो एक पद स्थापन करे तथा कर्म एटले एक पक्षादि स्थापन करवाने थर्थे बोले ॥५॥ (तेएवमरकंति के) ते बाचादि क परवादी सत्यमार्गने अजाणता मिथ्याल पमले श्रावस्या थकां अंसंबंध वचन बोले एवाते (थबुसमाणा के०) तत्वने अजाणता (विरूवरुवाणियकिरियवाई के ) विरु परूप नाना प्रकारना कुशास्वनी प्ररूपणा करे एवाते यक्रियावादि नास्तिकादिक मिथ्या वी (जेमात्तिावहवेमणूसा के.) जेमनो मत ग्रहण करीने घणा मनुष्य मिथ्यात्वे मोह्या थका (नमंतिसंसारमणोवदग्गं के०) अनंत संसार परिचमण करे ॥ ६ ॥ ॥ दीपिका-गिरा स्ववाचा स्वांगीकारेण गृहीते तस्मिन्नर्थ तम्याथम्य गिरा प्रतिपेधं .. ՍԱԿ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे घादशमध्ययनं. कुर्वाणाः सन्मिश्रीनावमस्तित्वनास्तित्वाच्युपगमं ते नास्तिकादयः कुर्वति । वाशब्दात्प्रति पेधे वाच्येऽस्तित्वमेव कथयति । तथाहि । नास्तिकास्तावत्स्व शिष्येन्योजीवाद्यनावप्रति पादक शास्त्रं वदंतोनांतरीयकतयाऽत्मानं कर्तारं करणं च शास्त्रं कर्मतापन्नांश्च शिष्यान वश्यमंगीकुर्युः । सर्वशून्यत्वे त्वस्य त्रितयस्यानावान्मिश्रीनावोव्यत्ययोवा स्यादव । त था वौदादिः कश्चित्स्यामादिना सम्यग्घेतुदृष्टांतैव्याकुतीहतः सन् (मुम्मुहोइति) ग जदनापित्वेनाव्यक्तनापी स्यात् । अथवा मूकादपि मूकोमूकमूकः स्यात् । प्रारुतशैल्या बांदसत्वाञ्चैवं प्रयोगः । स्याहादिनोक्तं साधनमनुवदितुं शोजमस्येत्यनुवादी तन्निपेधाद ननुवादी व्याकुलितमनाअनुवादमपि कर्तुं न शक्नोतीति । स्वमतमाश्रित्याह । (मंड परकमित्यादि ) इदमस्मदंगीकृत मतमेकः पदोस्येत्येकपदं निष्प्रतिपदमित्यर्थः । इदै च परमतं नौ पदो यस्य तद्विपदं सप्रतिपदमित्यर्थः । तथा स्यावादिसाधनोक्तो बलायतनं बलं नवकंबलोदेवदत्तइत्यादिकमाहुरुक्तवंतः । चशब्दादस्य च दूपणाना सादिकं कर्मच एकपक्षिपदा दिकं । अथवा पट् थायतनानि उपादानकारणानि श्रा अव धाराणि श्रोत्रादीनींख्यिाणि यस्य कर्मणस्तत् पडायतनं कमत्येवमादुः ॥ ५॥ तेऽकि यावादिनचार्वाकबौधायाएचमारख्याति परमार्थमबुधमानाथजानंतोविरूपरूपाणि नाना प्रकाराणि शास्त्राणि रूपयंति । तद्यथाहि दानेन.महानोगोदेहिनां सुरगतिश्च शीलेन ना वनयाच मुक्तिस्तपसा सर्वाणि सिध्यति। तथा एथिव्यापस्तेजोवायुरिति चत्वारि नूतान्येव संति न कश्चिदात्मा । तथा बौघाः सर्व क्षणिकं निरात्मकमित्यादीनि शास्त्राणि वदंति ते च मूढायज्ञामनुष्यायदर्शनमादाय गृहीत्वाऽनवदामनंतं संसारं भ्रमति ॥ ६ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमक्रियावादिनामज्ञान विनितं दर्शयितुमाह । (सम्मिस्समित्यादि) स्वकीयया गिरा वाचा स्वान्युपगमेनैव गृहीते तस्मिन्नर्थ नांतरीयकतया वा समागते स ति तस्याऽयातस्यार्थस्य गिरा प्रतिपेधं कुर्वाणाः सन्मिश्रीनावमस्तित्वं नास्तित्वापगमं ते लोकायतिकादयः कुर्वति । चशब्दात्प्रतिपधे प्रतिपाद्येऽस्तित्वमेव प्रतिपादयंति । तथा हि । लोकायतिकारतावत्स्व शिप्येन्योजीवाद्यनावप्रतिपावकं शास्त्रं प्रतिपादयंतोनांतरी यकतयारमानं कर्तारं करणं च शास्त्रं कर्मतापन्नांश्च शिष्यानवश्यमन्युपगन्छेयुः । सर्वशू न्यत्वे त्वस्य त्रितयस्यानावान्मिश्रीनावोव्यत्ययोवा । बाधाअपि मिश्रीनावमेवमुपगताः। तद्यथा। गंता च नास्ति कश्चिातयः पड बादशासने प्रोक्ताः ॥ गम्यतइति च गतिः स्या झुतिः कथं शोनना बौदा ॥ १ ॥ तथा कर्म च नास्ति फलं चास्तीत्यसति चात्मनि का रके कथं पड़तयोझानसंतानस्यापि संतानव्यतिरेकेण संवृतिसत्वात् क्षणम्य चास्थितत्वेन क्रियानावान नानागतिसंनवः । सर्वात्यपि कर्मास्यबंधनानि प्ररुपयंति स्वागमे तथा पंच रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४याए जातकशतानि च बुदस्योपदिशति । तथा । मातापितरौ हवा बुझशरीरे च रुधिरमुत्पा व ॥ध धं च कृत्वा तूपं नित्त्वा च पंचैते ॥ १ ॥ निरंतरमाची चिनरकं यांत्येवमादिक स्यागमस्य सर्वशून्यले प्रणयनमयुक्तिसंगतं स्यात् । तथा । जातिजरामरणरोगशोकोत्तम मध्यमाधमत्वानि च नस्युः । एपएव च नानाविधकर्मविपाकोजीवास्तित्वं कर्तृत्वं कर्म वत्त्वं चावेदयति । तथा। गंधर्वनगरतुव्या, माया स्वप्नोपपातधनसदृशा ॥ मृगतृमानीहारां बुचंडिकालातचक्रसमाति जाषणाच स्पष्टमेव मिश्रीनावोपगमनं बौछानामिति । यदि वा नानाविधकर्मविपाकान्युपगमानेपां व्यत्ययएवेति । तथाचोक्तं । यदि शून्यस्तव पदो, मत्पदनिवारकः कथं नवति ।। अथ मन्यसे न शून्यस्तथापि मत्पदएवासावित्यादि । त देवं बौक्षाः पूर्वेक्तिया नीत्या मिश्रीनावमुपगतानास्तित्वं प्रतिपादयंतोऽस्तित्वमेव प्रति पादयंति । तथा सारख्याअपि सर्वव्यापितया अक्रियमात्मानमन्युपगम्य प्रतिवियोगा न्मोसनावं प्रतिपादयंतस्तेप्यात्मनोबंधं मोदं च स्ववाचा प्रतिपादयंति । ततश्च बंध मोदसनावे सति स्वकीयया गिरा सक्रियत्वे गृहीते सत्यात्मनः सन्मिश्रीनावं व्रजति य तोन क्रियामंतरेण बंधमोदौ घटेते । वाशदाटक्रियत्वे प्रतिपाद्ये व्यत्ययएव सक्रियत्वं तेषां स्ववाचा प्रतिपाद्यते । तदेवं लोकायतिकाः सर्वे नावान्युपगमेन क्रियानावं प्रतिपा दयंति । बौदाश्च क्षणिकत्वात्सर्वशून्यत्वाचाक्रियामेवान्युपगमयंतः सकीयागमप्रणयनेन चोदिताः संतः सन्मिश्रीनावं स्ववाचैव प्रतिपाद्यते । तथा सांख्याश्वाक्रियमात्मानमन्युप गतोबंधमोदसनावं च स्वान्युपगमेनैव सन्मिश्रीनावं व्रजति । व्यत्ययं चैतत्प्रतिपादि ते । यदिवा बौदादिः कश्चित्स्यावादिनासम्यग्घेतदृष्टांताकुनीक्रियमाणः सन् सम्यगु तरंदातुमसमर्थोयत्किंचन नापितया (मुम्मुहोत्ति) गजदनापित्वेनाऽव्यक्तनापीनवति । यदिवा प्रारुतल्या नांदसवाचायमोंइष्टव्यः । तद्यथा। मूकादपि मूकोमूकमूकोन वति । एतदेव दर्शयति । स्याहादिनोक्तं साधनमनुवदितुं शीलमस्येत्यनुवादी तत्प्रतिपे धादननुवादी सोतुनिर्व्याकुलितमनामौनमेव प्रतिपाद्यताति नावः। अनुनाष्य च प्रति पदसाधनं तथाऽदूषयित्वा च स्वपदं प्रतिपादयंति । तद्यथा । इदमस्मदत्यपगतं दर्शन मेकः पदोस्येति एकपक्ष्मप्रतिपढ़तयैकांतिकमविरुवार्थानिधायितया निष्प्रतिबाधं पूर्वा पराविरुदमित्यर्थः । इदं चैवंचूतमपि सदित्याह । झोपदावस्येति विपदं सप्रतिपक्षमनै कांतिक पूर्वापरविरुवार्थानिधायितयाऽविरोधिवचनमित्यर्थः । यथाच विरोधिवचनत्वं तेषां तथा पारदर्शितमेव। यदि त्वेतदस्मदीयं दर्शनं पक्षावस्येति विपदं कर्मबंधनिर्ज रणं प्रतिपक्ष्यसमाश्रयणात् । तत्समाश्रयणं चेहामुत्र वेदना चौरपारदारिकादीना मिव । तेहि करचरणनासिकादिकामिदैव पुष्पकल्पां स्वकर्मणोविडंबनामनुनत्यमुत्र च नरकादौ तत्फलनूतां वेदना समनुनयंतीति । एवमन्यदपि कर्मोनयवेद्यमन्युपगम्य -

४६० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे घादशमध्ययनं.
ते। तच्चेदं । प्राणी प्राणिज्ञानमित्यादिपूर्ववत् । तथेदमेकः पदोस्येत्येकपदं इहैव जन्म
नि तस्य वेद्यत्वात् । तच्चेदमविझोपचित परझोपचितमीर्यापथं स्वप्नादिकं चेति । तदेवं
स्याहादिनानियुक्ताः स्वदर्शनमेवमनंतरोक्तया नीत्या प्रतिपादयंति । तथा स्यामादिसा
धनोक्तौ उलायतनं उलं नवकंबलोदेवदत्तइत्यादिकमाहुरुक्तवंतः । च शब्दादन्यच्च दूप
णानामादिकं । तथा कर्मच एकपक्षिपदादिकं प्रतिपादितवंतइति । यदिवा पडाय
तनानि उपादानकारणानि थाश्रवक्षाराणि ओझियादीनि यस्य कर्मणस्तत्पडायतनं
कर्मेत्येवमादुरिति ॥५॥ सांप्रतमेव तदूषणायाह । (तएवमरकंतीत्यादि) ते चार्वाकबौ
शादयोऽक्रियावादिनएवमाचदते । सनावमबुध्यमानामिथ्यामसपटलनृतात्मानः परमा
मानं च व्युग्राहयंतोविरूपरूपाणि नानाप्रकाराणि शास्त्राणि प्ररूपयंति । तद्यथा ।
दानेन महानोगोदेहिनां सुरगतिश्च शीलेन ॥ नावनया च विमुक्तिस्तपसा सर्वाणि ति
ध्यंति ॥ १ ॥ तथा पृथिव्यापस्तेजोवायुरित्येतान्येव चत्वारि नूतानि विद्यते नापरः क
श्चित्सुखःखनागात्मा विद्यते । यदि चैतान्यप्यविचारितरमणीयानि न परमार्थतः सं
तीति स्वजालमरुमरीचिकानिचयश्चिंज्ञादिप्रतिनासरूपत्वात्सर्वस्येति । तथा सर्व
क्षणिकं निरात्मकं मुक्तिस्तु शून्यता दृष्टेस्तदर्थाः शेपनावनाश्त्यादीनि नानाविधानि शा
स्त्राणि व्युट्याइयंत्यक्रियात्मानोऽक्रियावादिनइति । तेच परमार्थमवुध्यमानायदर्शनमा
दाय गृहीत्वा बहवोमनुष्याः संसारमनवदयमपर्यवसानमरहट्टघटीन्यायेन 'नमंति पर्य
टंति । तथाहि । लोकायतिकानां सर्वशून्यत्वे प्रतिपाद्ये न प्रमाणमस्ति । तथाचोक्तं ।
तत्त्वान्युपहतानीति, युक्त्यनावेन सिध्यति ॥ नास्ति चेत्सव नस्तत्त्वं, तत्सिको सर्वमस्तु
सत् ॥ १ ॥ नच तत्प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणं । थतीतानागतनावतया पितृनिबंधनस्यापि
व्यवहारस्यासिस्ततः सर्वसंव्यवहारोजेदः स्यादिति । वोक्षानामप्यत्पतणिकत्वेन व
स्तुत्वानावः प्रसङ्गति । तथाहि । यदेवार्थ कियाकारि तदेव परमार्थतः सत् । नचंच
णः क्रमेणार्थ क्रियां करोति । क्षणिकवहाने पि यौगपद्येन तत्कार्याणामेकस्मिन्नेव क
णे सर्वकार्यापत्ते चतदृष्टमिष्टं वा । नच ज्ञानाधारमात्मानं गुणिनमंतरेण गुणनूतस्य सं
कलनाप्रत्ययस्य सनावश्त्येतच प्रागुक्तप्रायं । यञ्चोक्तं दानेनमहानोगो,इत्यादि तदाई
तैरपि कथंचिदिप्यतएवेति नचान्युपगमाएव वाधार्यप्रकल्प्यंतइति ॥ ६ ॥
पाश्च्चो नए ण अमेति, ण चंदिमा वति दीयती वा ॥ स
लिला ण संदंति ण वयंति वाया, वंको णियतो कसिणे दु लोए
॥॥ जवादि अंधे सह जोतिणावि, रूवाउ णो पस्सति होणणे
ते॥संतपिते एवमकिरियवाई, किरियं ण पस्संति निरुपपन्ना ॥ ६॥

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १६१ अर्थ-दवे सर्व शून्यवादिनो जेद कहे. ते शून्यवादी एम कहेले के समस्त लोक प्रसिह जगत्प्रटीप समान एवो (पाश्चो के०) सूर्य नथी वली ते सूर्य (एक) उगतो नथी तथा ( पथमेति के) अस्तपणं थातो नथी ए जे देदीप्यमान सूर्य मंगल देखाय ते मात्र चिचनो भ्रम जाणवो मृगहमा समान ए सर्व ब्रम तथा (चंदिमावडति हीयती के ) चंइमानी कला वृद्धि पामती नथी तेम हीन पण पती नी एटले शुक्ल पक्षादिने विपे जे वृद्धि प्रमुख चंइमानी देखायचे ते सर्व भ्रम वे (वा के ) अथवा तथा ( सजिला के) नदीना पाणी ते (संदंति के०) नथी अवता एटले नदीन्ददादिक पण नथी तथा ( णवयंतिवाया के.) वायरो पण वातो नथी (बोणियतो कलिणे दुलोए के) तो दु इति निचे ए लोक संपूर्ण वंध्यसमा न धर्थ शून्य ने अर्थात् ए जगतमां कांज नथी जे कांश देखायडे ते सर्व स्वप्नंजाल समान जाणवू ॥ ७ ॥ (जहाहि अंधेसह जोतिणावि के.) जेम जाति अंध एटले नेत्रहीन पुरुप दीपे करी सहित बता पण (दोणणेने के०) दीननेत्रपणाने लोधे (रूवाइ के०) रूपादिक जे घटपटादिक विद्यमान पदार्थो तेने (णोपस्तति के०) देखी शके नही (संतपिते एवम किरियवाई के) तेम ते थक्रियावादिङमा बतिकि या विद्यमान बता पण ते ( किरियं के) क्रियाने (निरुक्षपन्ना के७) जेमनी प्रज्ञा एटले बुझिनिरोध थाने अर्थात् बुद्धिहीन एवाते थक्रियावादी लोको पोतामां किया विद्यमान उता पण तेने (णपसंतिके.) मिथ्यात्वादिक दोपेकरी नथी देवताः ॥ ७॥ ॥ दीपिका-श्रादित्योनोगवति नास्तमेति । कोर्थः । धादित्यएव तावन्न विद्यते कु तस्तस्योजमनमस्तगमनं च । यच्चेदं ज्वलनेजोमंडल दृश्यते तवांतमतीनां विचंत तिनासमृगतृशातुल्यमिति । तथा न चंदमावर्धते हीयते वा सलिलानि पर्वतनिफरेन्यो न स्वदंते न स्ववंति वातान वांति । किंबहुना कृत्स्नः संपूर्णोप्ययं लोकोवंध्यार्थशू न्योनियतोनिश्चितीजावरूपइत्यर्थः । सर्वमिदं यऽपजन्यते तन्मायास्वजालपायमि ति ॥ ७ ॥ यथाचंधोजात्यंधः पश्चाक्षा हीननेत्रोगतचदुर्घटपटादिरूपाणि ज्योतिपा प्रदीपादिनाऽपि सहवर्तमानोन पश्यति । एवंतेप्यक्रियावादिनः सदपि घटपटादिकं वस्तु न कियां चास्तित्वादिकां परिस्पंदादिकां वा न पश्यंति । यतोनिरुवाथानादिता प्रज्ञा झानं येपोते निरुवप्राः अतएव ते नजानंतीति ॥ ७ ॥ । ॥ टीका-पुनरपि शून्यमताविर्भावनायाह । (पाश्चो वएईत्यादि) सर्वशून्यवादि नोह्य क्रियावादिनः सर्वाध्यक्षामादित्योजमनादिकामेव क्रियां तावनिरुंधतीति दर्शयति । थादित्योहि सर्वजनप्रतीतोजगप्रदीपकल्पोदिवसादिकालविनागकालकारी सएव तावन्न - .. .. ४२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे शादशमध्ययनं. विद्यते कुतस्तम्योजमनमस्तगमनं वा । यच्च जाज्वल्यमानं तेजोमंडलं दृश्यते तना तमतीनां विचंदिप्रतिनासं मृगतृमिकाकटपं वर्तते । तथा न चंमावर्धते युक्तपदे नाप्युत्तरपके प्रतिदिनमपहीयते नसंधानस लिलानि नुदकानि स्पंदते पर्वतनिरेन्यो न स्त्रवंति तथा वाताः सततगतयोन चांति । किंबहुनोक्तेन कृत्स्नोप्ययं लोकोवंध्यो ऽर्थशून्योनियतोनिश्चितोनावरूपति यावत् । सर्वमिदं यमुपसन्यते तन्मायास्वप्ने जासमिति ॥ ७ ॥ एतत्परिहर्तुकामयाह (जहाहि अंधेइत्यादि) यथा ह्यधोजात्यंधः पश्चाक्षा दीननेत्रोऽपगतचतः रूपानि घटपटादीनि ज्योतिपापि प्रदीपादिनापि सहवर्त मानोन पश्यति नोपसनते एवं तेप्यक्रियावादिनः सदपि घटपटादिकं वस्तु तक्रिया चाऽस्तित्वादिकां परिस्पंदादिकां वा क्रियां न पश्यति । किमिति यतोनिरुक्षा थानादि ता झानावरणादिना कर्मणा प्रज्ञा झानं येषां ते तथा । तथाहि । आगोपालांगनादिप्र तीतः समस्तांधकारक्यकारी कमलाकरोद्घाटनपटीयानादित्योजमः प्रत्यहं नवन्नुपलक्ष्य ते । तत्क्रियाच देशादेशांतरावाप्याऽन्यत्र देवदत्तादौ प्रतीताऽनुमीयते । चश्माश्च प्रत्यहं दीयमाणः समस्तक्ष्यं यावत्पुनः कलानिवृक्ष्या प्रवर्धमानः संपूर्णावस्थायां यावदध्य देणैवोपलक्ष्यते । तथा सरितश्च प्रावृषि जलकल्लोलाविलाः स्पंदंत्योदृश्यंते वायवश्व वाताहनंगकंपादिनिरनुमीयते । यच्चोक्तं नवता सर्वमिदं मायास्वप्नेजालकल्पमि ति तदसत् । यतः सर्वानावे कस्यचिद् मायारूपस्य सत्यस्यानावान्मायायाएवाऽनावः स्यात् । यश्च मायाँ प्रतिपादयेत् यस्य च प्रतिपाद्यते सर्वशून्यत्वे तयोरेवानावात्कुतस्त व्यवस्थितिरिति । तथा स्वप्नोपि जायदवस्थायां सत्यां व्यवस्थाप्यते तस्यायनावे त म्याप्यनावः स्यात्नतः स्वप्तमन्युपगनता नवता तत्रांतरीयकतया जायदवस्थावश्यमन्युप गता नवति तदन्युपगमेच सर्वशून्यत्वहानिः । नच स्वप्नोप्यनावरूपएव स्वप्नेप्यनुजूतादेः सभावात् । तथा चोक्तं । अणुहूयदिचिंतिय, सुयपयविपारदेव पाणूया ।। सुमिणस्स निमित्ताई पुस पावंच पानावो ॥ १ ॥ इंजालव्यवस्थाप्यपरसत्यत्वे सति नवति तद नावेतु केन कस्य चेंजालं व्यवस्थाप्येत । विप्रतिनासोपि रात्रौ सत्यामेकस्मिंश्च चंइमस्युपलनकसजावे च घटते न सर्वशून्यत्वे। नचानावः कस्यचिदप्यत्यंततुरूपोस्ति। शशविपाणकूर्मरोमगगनारविंदादीनामत्यंतानावप्रतिक्षानां समासप्रतिपाद्यस्यैवार्थस्थाना वोन प्रत्येकपदवाच्यार्थस्येति । तथाहि । शशोप्यस्ति विपाणमप्यस्ति किवत्र शशम स्तकसमवायिविषाणं नास्तीत्येतत्प्रतिपाद्यते । तदेवं संबंधमात्रमत्र निषिध्यते नात्य तिकोवस्त्वनावति । एवमन्यत्रापि इटव्यमिति । तदेवं विद्यमानायामप्यस्तीत्यादिका यां कियायां निरुक्षप्रज्ञास्तीथिकायक्रियावादमाश्रिताइति । अनिरुक्षप्रज्ञास्तु यथाव स्थितार्थवेदिनीनवंति । तथाहि । अवधिमनःपर्यायकेवलज्ञानिनस्त्रैलोक्योदर विवरव राय धनपतसिंघ बानापुरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४६३ तिनः पदार्थान् करतलामलकन्यायेन पश्यति । समस्तश्रुतझानिनोपि थागमबलेना तीतानागतानर्थान् विदंति । येऽप्यन्येऽष्टांगनिमित्तपारगास्तेपि निमित्तबलेन जीवादि पदार्थपरिवेदं विदधति ॥७॥ संवचरं सुविणं लरकणं च, निमित्तदेहं च नपाऽयं च ॥ अहंग मेयं वदवे अहिता, लोगंसि जाणंति अण्णागताई ॥ए। केई निमित्ता तहिया नवंति, केसिं च तं विप्पडिएति णाणं॥तेविज नावं अणदिङमाणा, आरंसु विजापरिमोरकमेव ॥पागंतरे॥ (जाणासु लोगसि वयंति मंदा ॥२०॥ अर्थ-(संवबर के०) ज्योतिपग्रंथ (सुविणं के०) स्वप्न गुनागुनना शास्त्र (लरकणके०) श्रीवत्सादिक लक्षण सामुहिक शास्त्र तेच शब्द थकी थन्यंतर नेदरूप पण जाणवा तथा (निमित्त के) निमित्त प्रसिभ शकुनादिक शास्त्र जाणवा (देहंके) देहना लक्षण मत्स तिलकादिक जाणवा (उपाश्यंच के ) उत्पात ते नूमिकंपादिकनी सूचनाकरनार शास्त्र एम (यगमेयंबहवेअहित्ता के०) अष्टांगनिमित्तनुं घणा लोक पठन करीने अर्थात् अष्टांगनिमित्त नणीने (लोगसिजाएं तिषणागताई के० ) आलो. कने विपे अतीत अनागताटिक वस्तुने जाणे. तेटो' पण ए शून्यवादी जाणता न थो जेम को संनिपाती यथातथ्य वस्तुने उलखे नही तेना दृष्टांते ए शून्यवादी पण जाणीलेवा ॥ ए ॥ तेमा वली (केनिमित्तातहियानवंति के०) कोइएक निमित्तियायें पोताना मुख थकी निमित्त प्रकाश्यो थको तेनो निमित्त जेम कहे तेमज थायवे एट ले साचो यायठे वत्ती (केसिंचतंविष्पडिएत्तिा के ) कोईकनो निमित्तादि शान विपर्यासपणाने पामेले एटले विघटेने तथा (तेविडनावंधणहिङमाणा के०) ते ए वी विद्याना नावनो अन्यास कया विना एटले एवी विद्याने अण नण्या थका कहेठे के (याहंसुविजापरिमोरकमेव के) अथवा पाठांतरे (जाणासुलोगसिवयंतिमंदाके) कोइएक मंद एटले मूर्ख एवा अक्रियावादी प्रमुख एमज कहे-के अमेज बालोक मांहे भोप एटले समस्त नावने जाणी यें ॥ १० ॥ ॥ दीपिका-सांवत्सरं ज्योति । स्वप्नप्रतिपादकोग्रंथः स्वप्नः । लक्षणं श्रीवत्सादिकं । निमित्तं शकुनादिका देहे नवं देहं मपतिलकादि । नत्पाते नवमौत्पातिकमुकापातदिग्दा हादिकमित्यादि । अष्टांगनिमित्तं । यथा नौमं । उत्पात २ स्वप्नं ३यांतरिदं ४ वांगं स्वरं ६ सणं ७ व्यंजनमित्येवं नवमपूर्ववृत्तीयाचारवस्तुनिर्गतं सुरवपुःखादिसूचक नि ४६४ । वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रृंतस्कंधे बादशमध्ययनं. मिसमधीत्य लोकेऽतीतानागतानि वस्तूनि जानंति। नच शून्यादिष्वेतद्घटते तस्मादप्रमा एकमेव तैरुच्यते ॥ ॥ परानिप्रायमाह । (केनिमित्तेत्यादि) बांदसवानिंगव्यत्ययः। कानिचिन्निमित्तानि तथ्यानि सत्यानि नवंति । केपांचित्तु निमित्तानां निमित्तवेदिनां वा तनिमित्तानं विपर्यासं व्यत्ययमेति । थाईतानामपि निमित्तव्यनिचारोदृश्यते किंपुन स्तीथिकानां । तदेवं निमित्ते व्यभिचारमुपलभ्यतेऽक्रियावादिनोविद्यालनावं विद्यामन धीयानाः (थाहंसुविजापतिमोरकमेव ) विद्यायाः श्रुतस्य व्यनिचारेण तस्य परिमोदं परित्यागमाहुः । अथवा कियायायनावाविद्यया ज्ञानेनैव मोदं कर्मक्ष्यरूपमादुरिति । कचिचरमपादस्यैवं पान (जाणासुलोगंसिवयंतिमंदत्ति) विद्यामनधीत्यैव स्वयमेव लोके नावान् वयं जानीमइति मंदाजडावदंति । मंदत्वं कथमिति चेडच्यते । सम्यग्विलो कितस्य निमित्तस्य नास्ति व्यनिचारः। यत्रापि दृश्यते व्यनिचारः सोप्यातताहग न्यनिमित्तसनावात् । यथा किल बुझः स्वशिष्यानाकार्यउक्तवान् । बादशवार्षिकमत्र 5 निंद नावि । यूयं देशांतरं गलत । तेच गवंतस्तेनैव निरिक्षा.। मागत यूयं शहाद्यैव पुण्यवान् महासत्त्वः संजातस्तत्प्रनावात्सुनिहं नविष्यतीति । तदेवमन्यनिमित्नसजावा नक चिन्निमित्तव्य निचारऽति ॥१०॥ ॥ टीका-तदाह । (संवत्सरमित्यादि) सांवत्सरमिति ज्योतिपं । स्वप्नप्रतिपादको . ग्रंथः सप्तस्तमधीत्य । लणं श्रीवत्सादिकं । च शब्दादातरवाह्यनेदनिन्नं निमित्तं वाक्प्रश स्तशकुनादिकं । देहे नवं देहं मपकतिलकादि। उत्पाते नवमौत्पातिकमुल्कापातदिग्दादनि घीतनूमिकंपादिकं । तथाप्टांगच निमित्तमधीत्य । तद्यथा। जीममुत्पातमांतरिक्षमागं स्व रं लक्षणं व्यंजनमित्येवं रूपं नवमपूर्वतृतीयाचारवन्तुविनिर्गतं सुखःखजीवितमरण सानाऽलानादिसंसूचकं निमित्तमधीत्य लोकेऽस्मिन्नतीतानि वस्तूनि अनागतानिच जा नंति परिबिंदति । नच शून्यादिवादेष्वेतद् घटते तस्मादप्रमाणकमेव तैरनिधीयतइति । एवंव्याख्याते सति थाह परः । नतु व्यनिचार्यपि श्रुतमुपलभ्यते । तथाहि । चतुर्दशपूर्व विदामपि षट्स्थानपतितत्वमागमउद्घुप्यते किंपुनरष्टांगनिमित्तशास्त्रविदां यत्र चांगव जिंतानां निमित्तशास्त्राणामानुष्टुनेन चन्दसा त्रयोदशशतानि सूत्रं तावत्येव सहस्त्राणि वृतिस्ता वत्प्रमालणा परिनापेति । अंगस्य त्रयोदशसहस्त्राणि सूत्रं तत्परिमाणल कणा वृत्तिरपरिमितं वार्तिकमिति ॥ ए॥ तदेवमष्टांगनिमित्तवेदिनामपि परस्परतः पट् स्थानपतितत्वेन व्यभिचारित्वमतदमाह । (केनिमित्ताइत्यादि) दसत्वात्प्रारूतर्श व्या वा लिंगव्यत्ययः । कानिचिनिमित्तानि तथ्यानि सत्यानि नवंति । केपांचिनु नि मित्नानां निमित्नवेदिनां वा बुद्धिवकल्यात्तथाविधयोपशमानावेन तनिमित्तानं वि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४६५ पर्यासं व्यत्ययमेति । पाहतानामपि निमित्तव्यनिचारः समुपलभ्यते किंपुनस्तीथिका नां । तदेवं निमित्तशास्त्रस्य व्यनिचारमुपलभ्यते ऽक्रियावादिनोविद्यासनावमनधीयानाः संतोनिमित्तं तथा चान्यथा च नवतीति मत्वा ते (बासुविजापतिमोरकमेव ) विद्या याः श्रुतस्य व्यभिचारेण तस्य परिमोदं परित्यागमाहुरुक्तवंतः। यदिवा क्रियायाध नावाविद्यया ज्ञानेनैव मोदं सर्वकर्मच्युतिलदणमानुरिति ! कचिचरमपादस्यैवं पातः (जाणासुलोगंसिवयंतिमंदत्ति ) विद्यामनधीत्यैव स्वयमेव लोकमस्मिन् वा लोके नावा न स्वयं जानीमएवं मंदाजडावदंति । नच निमित्तस्य तथ्यता । तथाहि । कस्यचिव चित्हुतेऽपि गलतः कार्य सिविदर्शनाबकुनसनावेपि कार्यविघातदर्शनादतोनिमित्तबले नादेशविधायिनां मृपावादएव केवलमिति । नैतदस्ति । नहि सम्यगधीतस्य श्रुतस्यार्थे विसंवादोऽस्ति । यदपि पट्स्थानपतितत्वमुद्घोप्यते तदपि पुरुषाश्रितक्ष्योपशमवशेन । नच प्रमाणानासव्यनिचारे सम्यकप्रमाणव्यनिचाराशंकां कर्तुं युज्यते । तथाहि । मरु मरीचिकानिचये जलग्राहि प्रत्यदं व्यनिचरतीति कृत्वा किंसत्यजलग्राहिणोपि प्रत्यद स्य व्यभिचारोयुक्तिसंगतोनवति । नहि मशकवर्तिरनिसिमावुपदिश्यमाना व्यनिचारि णीति सत्यधूमस्यापि व्यनिचारोनहि सुविवेचितकार्यकारणं व्यनिचरतीति । ततश्च प्र मातुरयमपराधोन प्रमाणस्यैव सुविवेचितं निमित्तं श्रुतमपि न व्यनिचरतीति । यश्च हुतेपि कार्यसिविदर्शनेन व्यनिचारः शक्यते सोऽनुपपन्नः । तथाहि । कार्याकूतात् हुतेपि गलतः कार्यसिदिः सापांतरालेंतरशोजन निमित्तवतात्संजातेत्येवमवगंतव्यं । शोनननिमित्तप्रस्थितस्यापीतरनिमित्तवलात्कार्यव्याघातइति । तथाच श्रुतिः । किल बु .६ः स्वशिप्यानाहूयोक्तवान् यथा बादशवार्पिकमत्र पुर्निदं नविष्यतीत्यतोदेशांतराणि गलत यूयं ते तवचनाजवंतस्तेनैव प्रतिपिशायथा मागहत यूयमिहाद्यैव पुण्यवान् म हासत्वः संजातस्तत्प्रनावात्सुनिदं नविष्यति । तदेवमंतरा परनिमित्तसनावात्तव्यनि चारशंकेति स्थितं ॥ १० ॥ ते एवमकंति समिञ्च लोगं, तहा तहा समणा मादणा य ॥ सयं कडं पानकडं च उरक, आईसुविका चरणं पमोरकं ॥ ११ ॥ ते चरकुलोगंसिह पायगा न, मग्गाणुसासंति दितं पयाणं ॥ त हा तदा सासयमानु लोए, जंसीपया माणव संपगाढा ॥१२॥ यर्थ-हवे क्रियावादीनो मत दंपवेने. (तेएवमरकंतिसमिञ्चलोगं के०) जे.एकली मात्र क्रिया करवा थकीज मोदनी वांठना करेले तेक्रियावादि एवीरीते घाख्याति एट ४६६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे धादशमध्ययनं. ले कहे ते पोताने अभिप्रायें लोकने. जाणीने अमे यथावस्थित तत्वना जाणए ए वीरीते वोलीने क्रियानुं स्थापन करे (तहातहासमणामाहणाय के० ) तथा तथा ए टले ते ते प्रकारे अर्थात् जेवा जेवा प्रकारनी क्रिया प्रवर्ने तेम तेम एटले तेवा तेवा प्रकारनुं स्वर्ग नरकादिक फल पण जाणवू एरीते ते शाक्यादिकना श्रमण ब्राह्मण कियाथकोज सिदि कहेजे. (सयंकडणन्नकडंचरकं के०) तथाजे कांथा जगत् माहे सुःख सुखने ते सर्व पोतानु करेलु तथा परनुं करेलुं पण नथाय परंतु सर्व नवितव्यतानु करेलुं थायजे हवे एमना मतनुं निराकरण करे (आईसुविङाचरणंपमोरकं के०) तीर्थकर गराधरादिक विद्या एटले ज्ञान अने चरण एटले चारित्र एणेकरी मोदडे एट ले संसारीजीवोने ज्ञान थने क्रियानेसंयोगे करी प्रकर्षे जैनमार्गे मोठे एम कहेले. ॥ ॥ ११ ॥ (तेचरकुलोगसिहणायगाट के ) ते तीर्थकर गणधरादिक केवाले तोके लो कमांहे चलने स्थानकेने तथा ा लोकने विपे नायक एटले स्वामि बता (मग्गापुता संतिहितंपयाणं के) आलोकने विपे पोताना प्रजालोकने या नवें तथा परनवें हित कारी एवो सम्यक् धर्म मार्ग प्रकाशेठे. (तहातहासासयमाहुलोएके०) तथा तथा एटले जेवा जेवा प्रकारे ए लोक पंचास्तिकायरूप ते व्यास्तिक नयना थनिप्रायें शाश्वतो थाय तेवा तेवा प्रकारे कहे अथवा जेमजेम रागदेषनी वृद्धि तेम तेम संसारनी वृद्धि थाय एम.कहे (जंसी के ) जे संसारने विपे (पयासंपगाढा के ) प्रजा एटले जीव ते राग पे व्याप्त ता नाना प्रकारे रह्याने (माणवके०) तो हे मानव तुं एम जाण ॥१॥ ॥ दीपिका- अथ क्रियावादिमतमाह । ये क्रियातएव मोदमिति तएवमाख्यां ति । स्वानिप्रायेण लोकं स्थावरजंगमात्मकं समेत्य ज्ञात्वा किल वयं यथावस्थितवस्तु झातारइत्यंगीकृत्य सर्वमस्त्येवेति सनिश्चयं कथयति । तथा तेन प्रकारेण यथायथा किया तथातथा स्वर्गनरकादिफल मिति । ते श्रमणास्तीथिकाब्राह्मणावा क्रियातएव सि विमिति। तथा यत्किंचित्संसारे सुखं तथा सुखं च तत्सर्च स्वयमात्मनाऽन्येन कालेश्व रादिना । नचैतक्रियावादे घटते । तत्र हि यकियत्वादात्मनोऽस्तयोरेव सुखःखयोः संनवः स्यादिति । (तस्मादासु विजाचरणं पमोरकंति) विद्याज्ञानं । चरणं किया ।ते यपि वियेते कारणत्वेन यस्येति समासंरुत्वा धर्शयादित्वान्मत्वर्थीयोचमत्ययः। थ सौ विद्याचरणोमोदः। ज्ञान क्रियासाध्यइत्यर्थः । एवं विधं मोक्षमादुस्तीर्थकदादयः॥११॥ ते तीर्यकरादयश्हास्मिन् लोके चटुलॊचनतुल्यइत्यर्थः । ते लोके नायकाः प्रधानाः । तुर्विशेपणे । मार्ग झानादिकं प्रजानां हितं प्राणिनामनर्थवारकं सजतिप्रापकं चानुना ते कयति तथा तथा शाश्वतं लोकं संसारमार्जिनाः । यथायथा मिथ्यात्वतिः । .

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४६० तथाहि । तत्र तीर्थकराहारकवाः सर्वएव कर्मबंधाः संनाव्यते । कर्मबंधाच संसारह दिः । अथवा यथायथा रागषधिस्तथा तथा संसारोपि शाश्वतश्त्यादुः । यस्मिन्सं सारे प्रजाजंतवः हेमानव संप्रगाढाः स्थिताः ॥ १२ ॥ । ॥ टीका-सांप्रतं क्रियावादिमतं सुदूपयिपुस्तन्मतमाविष्कुर्वन्नाह । (तएवमरकंती त्यादि) ये क्रियातएव ज्ञाननिरपेक्षायादीक्षा दिलणायामोदमिळति तेएवमाख्याति तद्यथा । अस्ति माता पिता अस्ति सुचीर्णस्य कर्मणः फलमिति । किंकृत्वा तएवं क ययंति क्रियातएव सर्व सिध्यतीति स्वानिप्रायेण लोकं स्थावरजंगमात्मकं समेत्य ज्ञात्वा किल वयं यथावस्थितवस्तुनोशातारइत्येवमन्युपगम्य सर्वमस्त्येवेत्येवं सावधारणं प्र तिपादयंति न कथंचिन्नास्तीति कथमारव्यांति। तथा तेन प्रकारेण यथायथा क्रिया तथा तथा स्वर्गनरकादिकं फलमिति ते च श्रमणास्तीथिकाब्राह्मणावा क्रियातएव सिदि मिति । किंच यत् किमपि संसारे फुःखं तथा सुखं च तत्सर्व स्वयमेवात्मना कृतं नान्येन कालेश्वरादिना नचैतद क्रियावादे घटते । तत्र प्रक्रियावादात्मनोऽकृतयोरेव सुखःखयोः संनवः स्यादेवंच कतनाशारुतागमौ स्यातां यत्रोच्यते । सत्यमस्त्यात्मसुखःखादिकं । नन्वस्त्येव। तथाहि। यद्यस्त्येवं सावधारणमुच्येत ततश्च न कथंचिन्नास्तीत्यापन्नमेवंच स ति सर्व सर्वात्मकमापद्येत । तथाच सर्वलोकस्य व्यवहारोछेदकः स्यात् । नच ज्ञानर हितायाः क्रियायाः सिदिस्तउपायपरिज्ञानानावात् । नचोपायमंतरेणोपेयमवाप्यत । ति प्रतीतं । सर्वा हि क्रिया झानवत्येव फलवत्युपलक्ष्यते । उक्तंच । ज्ञानस्य झानि नां चैव निंदाप्रक्षेपमत्सरैः ॥ उपेदितैश्च विनैश्च ज्ञानभं कर्म बध्यते ॥१॥ पढमं नाणं तर दया, एवं चिति सवसंजए ॥ अन्नाणी किं काही, किंवा माहीयपावयं ॥१॥ इत्यतोझानस्यापि प्राधान्यं नापि ज्ञानादेवसिदिः क्रियारहितस्य पंगोरिव कार्यसिखेरनु पपत्तिरित्यालोच्याह । (थाहंसुविजाचरणं पमोरकंति ) न ज्ञाननिरपेक्षायाः क्रियायाः , सिरिंधत्येव नापि क्रियाविकलस्य ज्ञानस्य पंगोरित्येवमवगम्यादुरुक्तवंतस्तीर्थकरगण धरादयः । किमाहुः । मोदं । कथं । विद्यां च ज्ञानं चरणंच क्रिया ते थपि विद्येते का रणत्वेन यस्येति विगृह्यार्शयादित्वान्मत्वर्थीयोच । असौ विद्याचरणोमोक्षः । शान क्रियासाध्यइत्यर्थः। तमेवं साध्यं मोदं प्रतिपादयंति । यदिवान्यथा वा पातनिका केनै तानि समवसरणानि प्रतिपादितानि । यच्चोक्तं यच्च वक्ष्यते इत्येतदाशंक्याह । (तेए वमरकंतीत्यादि) अनिरुक्षा क्वचिदप्यस्खलिता प्रज्ञायते ऽनयेति प्रज्ञा ज्ञानं येषां तीर्थ रुतां तेऽनिरुक्षप्रज्ञास्तएवमनंतरोक्तया प्रक्रियया सम्यगाख्याति प्रतिपादयंति । लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मकं स्थावरजंगमाख्यं वा समेत्य केवलज्ञानेन करतलामलकन्यायेन झाला - មច वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे घादशमध्ययनं. तथागतास्तीर्थकरत्वं केवलझानं च गताः श्रमणाः साधवोत्राह्मणाः संयताऽसंयताः । लौकिकी वाचोयुक्तिः। किंनूतास्तएवमाख्यांतीति संबंधः । तथातथेति वा कचित्पा तः। यथायथा समाधिमार्गोव्यवस्थितस्तथातथा कथयति । एतच्च कथयति । यथा यत्किचित्तंसारांतर्गतानामसुमतां खमसातोदयस्वनावं तत्प्रतिपक्षनूतं च तातोदया पादितं सुखं तत्स्वयमात्मनारुतं नान्येन कालेश्वरादिना कृतमिति । तथा चोक्तं । सबो पुवकयाणं, कम्माएं पावए फलविवागं ॥ अवराहे सुगुणेसुय णिमित्तमि तं परो हो ॥ १ ॥ एतच्चादुस्तीर्यकरगणधरादयः । तद्यथा । विद्या झानं चरणं चा रित्रं क्रिया तत्प्रधानोमोहस्तमुक्तवंतोनझानक्रियान्यां परस्परनिरपेक्षाच्यामिति । तथा चोक्तं । क्रियां च संज्ञान वियोगनिष्फलां क्रियाविहीनां च विबोधसंपदं ॥ निरइताले शसमूहशांतये, त्वया शिवाया लिखितेव पक्षतिः॥ १ ॥ ११॥ किंच (तेचरकुलोसि हेत्यादि) ते तीर्थकरणगणधरादयोऽतिशयज्ञानिनोऽस्मिन् लोके चतुरिव चर्वत ते । यथाहि चोग्यदेशावस्थितान पदार्थान परिहिनत्ति । एवं तेऽपि लोकस्य यथा वस्थितपदार्थाविष्करणं कारयति । यथाऽस्मिन् लोके ते नायकाः प्रधानाः । तुशब्दो विशेपणे। सउपदेशदानतोवा नायकाश्त्येतदाह । मार्ग झानादिकं मोदमार्ग अनुशासं ति कथयति प्रजायंततिप्रजाः प्राणिनस्तेपां। किंनूतं । हितं सजतिप्रापकमनर्थनिवार कं । किंच चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके पंचास्तिकायात्मके वायेन प्रकारेण व्यास्तिकनया निप्रायेण यस्तु शाश्वतं तत्तथा श्रादुरुक्तवंतः। यदिवा लोकोयं प्राणिगणः संसारां तर्वर्ती यथायथा शाश्वतोनवति तथातयेवादुः । तद्यथा। यथायथा मिथ्यादर्शनानिट विस्तथातथा शाश्वतोलोकः । तथाहि । तत्र तीर्थकराहारकवाः सर्वएव कर्मबंधाः सं नाव्यतइति । तथाच महारंना दिनिश्चतुर्निः स्थानर्जीवानरकायुप्कं याच निवर्तलि ताव संसारानुछेदति । अथवा यथायथा रागपादिवृद्धिस्तथातथा संसारोपि शाश्वत त्यादुः । यथायथा च कर्मोपचयमात्रा तथातथैव संसारानिक्षिरिति । एमनोवाका यानिवौ वा संसारानिधिरवगंतव्या । तदेवं संसारस्यानिदिनवति । यथाऽस्मिंश्य संसारे प्रजायंतइति प्रजाजंतवः हे मानव । मनुष्याणामेव प्रायशउपदेशाहवामानव ग्रहणं । सम्यग्नारकतिर्यड्नरामरनेदेन प्रगाढाः प्रकर्षण व्यवस्थिताइति ॥१२॥ जे रकसा वा जमलोइया वा, जे वासुरा गंधवा य काया ॥ आगासगामी य पुढोसिया जे, पुणोपुणो विपरिया सुवंति ॥ ॥२३॥ जमादु नई सलिलं अपारगं, जाणादि नवगळणं मोकं ॥जंसी विसन्ना विसयंगणादि, उदन वि लोयं अणुसंचरंति ॥२४ " .

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नागउसरा. ४६ए अर्थ-हवे ते नाना प्रकार कहेडे. (जेररकसावाजमलोश्यावा के०) जे राक्षस व्यंतरादिक यमलोकिका जे परमाधार्मिकादिक देवो (जेवासुरा के०) जे वैमानि क ज्योतिषादिक देवो (गंधवाय के० ) गांधर्व एटले विद्याधरादिक तथा (कायके०) दृथिविकायादिक (थागासगामीय के०) आकाशगामि एवा पदी तथा वायुप्रमुख तया (पुढोसियाजे के ) दृषिविने विपे याश्रित एवा जे अनेक बेंझ्यिादिक जीव ते सर्व (पुणोपुणोविष्परियासुवंति के० ) पोत पोताना कर्मे करी वलीवली चतुर्गति क रूप संसारमा परिचमण करेठे ॥ १३ ॥ (जमोहु-हंस निलंथपारगं के०) श्रीती थकर गणधरादिक ते ए जे उघ एटले संसार तेने थपार स्वयंनूरमण समुइ सरखो कहेठे (जाणाहि के०) एम तुं जाण अंहीं पं वाक्यालंकारेने (नवगहणं के०) ते समान संसार गहन (उमोरकं के० ) उर्मोन एटले अत्यंत उस्तरछे (जं तीविसन्ना विसयंगणाहिं के.) अस्तिवादीने पणजो एम एटले सम्यक् प्रवर्तकने पण था थ पार संसारसमुह अत्यंत स्तर तो नास्तिकवादोने तो अत्यंत उत्तर होय एमां के बुंज झुंजे या संसारने विपे सावध धर्मना प्रवर्तक कुमार्गे पतित पांचेंश्यि संबंधी विपयना सेवनार तथा अंगना जे स्त्री तेने वश पड्याठता रहे ते (अहविलोयंधषु संचरंति के ) त्रस स्थावररूप बे प्रकारनुं जे लोक तेमांहे राग देपेकरीपरिचमणकरे. ॥ दीपिका-ये राक्षसाः। राप्तग्रहणात्सर्वे व्यंतराझेयाः। यमलौकिकात्मानों ऽवर्ष्या दयोनवनपतयः । येच सुरावैमानिकाः । चशब्दाज्ज्योतिष्काः। ये गंधर्वा विद्याधराः। । कायाः पृथिवीकायादयः पट् । पुनः प्रकारांतरेण जीवान् थाकारागामिनः संप्राप्सलब्धय श्चतुर्विद्यादेवाविद्याधराः पक्षिणोवायवश्च । ये च पृथिव्याश्रिताः पृथिव्यप्तेजोवायुवन स्पतिवित्रिचतुःपंचेंशियास्ते सर्वेपि कर्मनिः संसारे विपर्यासं परिभ्रमणमुपयांति गति ॥ १३ ॥ यं संसारं समुश्मादुर्जिनाः । किंनूतं । स्वयंचुरमणसलिलौघवदपारं जानीहि त्वं । णमितिवाक्यालंकारे । नवगहन संसारारण्यं पुःखेन मुच्यतइति उौदं स्तरम स्तिवादिनामपि किंपुनर्नास्तिकानां । यस्मिन् संसारे सावद्याचारे विपस्मायासक्ताविप यप्रधानायंगनाविपयांगनास्तानिर्वशीरुतादिधापि स्थावरजंगमं लोकमनुचरंति गति संसारे भ्रमंतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ ॥ टीका-लेशतोजंतुनेदप्रदर्शनबारेण तत्पर्यटनमाह । (जेरस्कसाइत्यादि) ये के चन व्यंतरनेदाराक्षसात्मानः । तद्ग्रहणाच सर्वेपि व्यंतरा गृह्यते । तथा यमलौकिका । त्मनोंऽवर्यादयस्तउपलक्षणात्सर्वनवनपतयस्तथा येच सुराः सौधर्मादिवैमानिकाः । च शब्दाज्ज्योतिप्काः सूर्यादयस्तथा ये गांधर्वा विद्याधराव्यंतर विशेपावा । तद्ग्रहणं च ..

४० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. प्राधान्यख्यापनार्थ । तथा कायाः पृथिवीकायादयः पडपि गृह्यतइति । पुनरन्येन न कारेण सखान्संजिघृकुराद । ये केचनाकाशगामिनः संप्राप्ताकाशगमनलब्धयश्चतुर्विधदे वनिकायविद्याधरपक्षिवायवः । तथा येच पृथिव्याश्रिताः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतिति त्रिचतुःपंचेंझ्यिास्ते सर्वेपि स्वरुतकर्मनिः पुनःपुनर्विविधमनेकप्रकारं पर्यासं परिक्षेपमरहट्ट घटीन्यायेन परित्रमणमुपसामीप्येन यांति गहंतीति ॥ १३ ॥ किंचान्यत् । (जमादुरि त्यादि)। यं संसारसागरमादुरुक्तवंतस्तीर्यकरगणधरादयः । तदिदः कथमाहुः स्वयंचर मणसलिलौघवदपारं । यथा स्वयंचुरमणसलिलोयोन केनचिऊलचरेण स्थलचरेण वा संघयितुं शक्यते एवमयमपि संसारसागरः सम्यग्दर्शनिनमंतरेण लंघयितुं न शक्यत ति दर्शयति । जानीहि अवगन्छ। एमिति वाक्यालंकारे। नवगहनमिदं चतुरशीतियोनिल प्रमाणं यथासंनवं संख्येयाऽसंख्येयानंतस्थितिकं सुखेन मुच्यतइतिउदि उरुत्तरम स्तिवादिनामपि किंपुनर्नास्तिकानां । पुनरपि नवगहनोपलादितं संसारमेव विशिन टि । यत्र यस्मिन् संसारे सावद्यकर्मानुयायिनः कुमार्गपतितायसत्समवसरणग्राहियो विपलायवसक्ताविपयप्रधानाचंगनाविपयांगनास्तानियदि वा विषयाश्चांगनाश्च विषयां गनास्तानिर्वशीरुताः सर्वत्र सदनुष्ठाने ऽवसीदति तएवं विपयांगनादिके पंचके विपरमा विधाप्याकाशाश्रितं पृथिव्याश्रितंच लोकं यदि वा स्थावरजंगमलोकमनुसरंति गति । यदिवा विधापि सिंगमात्रप्रव्रज्य याऽविरत्याचरागपान्यां वा लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मकं स्वरूतकर्मप्रेरिताअनुसंचरंति बंचम्यंतइति ॥ १४ ॥ न कम्मणा कम्म खति बाला, अकम्मणा कम्म खति धीरो। मे धाविणो लोनमया वतीता, पागंतरे (लोननयावतीता) संतोसिलो नोपकरेंति पावं ॥ २५॥ते तीयनपन्नमणागयाई,लोगस्स जाणंति तदा गया॥णेतारो अन्नेसि अपन्नणेया, बुधा दुते अंतकडा नवंति॥२६॥ अर्थ-(नकम्मणाकम्मरखवेंतिवाला के ) अज्ञानी एवो मिथ्यामतिवाटुं जीव कर्मजे सावद्यारंज तेणे कर। पूर्वरूतकर्मने खपावे नही परंतु साहमां नवा कर्मठें बंध करे (अकम्मणाकम्मरखवेंतिधारा के० ) याश्रवने सर्व प्रकारे रोधन करवा थकी सैलेसी क रणावस्थायें धीर एटले महासत्ववंत एवो पुरुप कर्मने खपावेले. (मेधावियोलोनम यावतीता के) जे मेधावि एटले पंमित महानुनाव होय ते लोनमय एटले परिय हतेथकी थतीत एटले रहित होय (संतोसिमोनोपकरेंतिपावं के०) एम संतोपी। तो पाप नकरे ॥ १५ ॥ जे पुरुष एवा होय ते केवा थाय ते कहेठे.(तेतीयउप्पन्नम पागया के ते) श्रीवीतराग अतीत, अनागत अने वर्तमान एत्रणे काल थाश्री -- ५ , राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४१ (लोगस्तजाणंतितहागयाइं के ) तथागत एटले यथावस्थित जेमले तेवीरीते लोक मांहे सर्व जीवोना नावी सुखःखादिकना जाए एवा थाय परंतु विनंग ज्ञानीनी पेरे याधुंपा नजाणे (तारोषन्नेसिथपन्नणेया के) एवा जीवो अन्य जीवोने संसारनो पार पमाडे परंतु तेने अन्य कोई तत्खनो देखाडनार नथाय किंतुते दुइतिनिश्चे पोतेज (बुझाके०) तत्वना जाण थका (अंतकडानवंतिके) कर्मनो अंतकरनार होय ॥१६॥ ॥ दीपिका-कर्मणा सावद्यारंनेण कर्म पापं न पयंति बालामूढाः । अकर्मणा थाश्रवनिरोधेन तु कर्म कृपयंति धीरामहासत्त्वाः। मेधाविनः प्रज्ञावंतोलोजमयं परि ग्रहमेवातीतालोनातीतावीतरागाः संतोषिणः संतुष्टास्ते एवंविधायवीतरागाथपि पा पं कर्म न कुर्वति । लोननयादतीताइति क्वचित्पातः। लोनश्च नपं च लोनाक्षा नयं तस्मादतीतायतएव संतोषिणइति । लोनाईनावं दर्शयताऽपरकपायेन्योनयस्याधिक त्वमुक्तं ॥ १५ ॥ ते वीतरागायतीतानि पूर्वजन्मकतानि प्रत्यत्पन्नांनि वर्तमानानि य नागतान्यागामिनवनावीनि सुखःखानि लोकस्य प्राणिगणस्य तथागतानि यथास्थिता नि जानंति ते जिनाः श्रुतकेवलिनोवा ऽन्येपां प्राणिनां मोदंप्रति नेतारः प्रापकास्तेच स्वयंवुरत्वादन्येन न नीयते तत्त्वावबोध कार्यतइत्यनन्यनेयास्तेवुझाझाततत्त्वोस्तीर्यक्रर गणधरादयोदुनिश्चितमंतकराः संसारपारगाजवंति ॥ १६ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (एकम्मणेत्यादि) ते एवमसत्समयसरणाश्रितामिथ्यात्वादि निर्देपिरनिनूताः सावद्येतर विशेषाननिझाः संतः कर्मपणार्थमप्युद्यतानिर्विवेकतया सायद्यमेव कर्म कुर्वते । नच कर्मणा सावद्यारंण कर्म पापं पयंत्यपनयंत्यझत्वाद्दाला श्व बालास्तइति । यथाच कर्म चिप्यते तथा दर्शयति । अकर्मणावाश्रवनिरोधेन तु यंतगः शैलेश्यवस्थायां कर्म पयंति धीरामहासत्त्वाः सद्याश्व चिकित्सयाऽऽमयानि ति । मेधा प्रझा विद्यते येषांते मेधाविनोहिताहितप्रातिपरिहारानिझालोनमयं परिग्रहमे वातीताः परिग्रहातिकमालोजातीतावीतरागाश्त्यर्थः। संतोषिणोयेन केनचित्संतुष्टाथ वीतरागाधपीति । यदिवा यतएवाऽतीतलोनाथतएव संतोपिणइति । तएवंनूतानगवं तः पापमसदनुष्ठानापादितं कर्म न कुवैति नाददति । क्वचित्पातः । लोननयादतीताः। लोनच जयं च समाहारः । लोनामा नयं तस्मादतीताः संतोपिणइति । न पुनरु का शंका विधेयेत्यतोलोनातीतत्वेन प्रतिपेयांशोदर्शितः। संतोपिणइत्यनेन च विध्यंश इति । यदिवा लोनातीतग्रहणेन समस्तलोनानावः । संतोविणइत्यनेनतु सत्यप्यवीतरा गत्वेनोत्कटलोनाइति । लोनानावं दर्शयन्नपरकपायेन्योलोनस्य प्राधान्यमाह । येच लो नातीतास्तेऽवश्यं पापं न कुर्वतशति स्थित ॥ १५ ॥ येच लोनातीतास्ते किंजूतानवं or ४७३ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. तीत्यतवाद । (तेतीयइत्यादि) ते वीतरागाअल्पकपायावा लोकस्य पंचास्तिकायात्मक स्य प्राणिलोकस्य वाऽतीतान्यन्यजन्माचरितानि उत्पन्नानि वर्तमानावस्थायान्यनागता नि च नवांतरजावीनि सुखदुःखादीनि तथागतानि यथावस्थितानि तथैवाऽवितथं जानं ति न विनंगझानिनश्व विपरीतं पश्यति । तथाहि। यागमः। घणगारेणं तेमाई मि बादिही रायगिहेण यरेसंमोहए वाणारसीए नयरीए रूवाई जाणा पास जावसे दं सणे विवङा से नवतीत्यादि । ते चातीतानागतवर्तमानज्ञानिनःप्रत्यदज्ञानिनश्चतुर्दशप्त वैविदोवा ऽप्रत्यदज्ञानिनोऽन्येपां संसारोक्तिीभ्रूणां नव्यानां मोदंप्रति नेतारः सऊपदे शं प्रत्युपदेष्टारोनवंति । नच ते स्वयंबुझत्त्वादन्येन नीयंते तत्वावबोधं कार्यंतश्त्यनन्य नेयाहिताहितप्राप्तिपरिहारंप्रति नान्यस्तेषां नेता विद्यतइति नावः । ते च बुधाः स्वयं बुधास्तीर्यकरगणधरादयः । दुशब्दश्च शब्दार्थे विशेपणेच । तथाच प्रदर्शितएव । तेच न वांतकराः संसारोपादाननूतस्य वा कर्मणोंतकरानवंतीति ।। १६ ।। ते व कुवंति ण कारवंति, नूताहिसंकाइ उगुंउमाणा ॥सयाजता विष्ण गवति धीरा, विपत्ति धीरा पागंतरे (विमतिवीरा) य वंति एगो ॥ १७ ॥ महरे य पाणे वुड्ढे य पाणे, ते आत्त पास सवलोए । ग्वे दती लोगमिणं मदंतं, बुद्धेऽपमत्तेसु परिवएजा ॥ १७ ॥ अर्थ-हवे तेमनी क्रिया केवी होय ते कहेले. (ते के०) ते वीतराग सम्यक् ज्ञानी ते सावंद्यानुष्ठानरूप एवी जे (नूताहि संकाइ उ{उमाणा के) जूत एटले प्राणी तेनी हिंसानी शंकायें उगंनित एटले प्राणीनी हिंसाने निंदता थका (ऐवकुवंति के०) पोते हिंसा करे नही तथा ( एकारवंति के०) अन्य पाशे हिंसा करावे नही. उपल क्षण थकी जे हिंसा करतो होय तेने अनुमोदे नही तेमज मृपा पोते बोले नही बीजा पाशे बोलावे नही तथा बोलताने अनुमोदन थापे नही एरीते सर्व पंचमहा व्रतोने सदाकाल पाले एम (सयाजता के०) सर्व काल यत्नवंत एटले पाप थकी नि वर्ने (विप्पणवंतिधीरा के) संयमने विपे नम्र होय विनयवंत होय एवा धैर्यवंत गुजट तुल्य तो संयमरूप नूमिने विषे कर्मरूप गुनटोने जीतवा समर्थ एवो (विस्मनिधी रायदवंतिएगोके ) कोइएक शुभ सम्यक् मार्ग जाणी धैर्यवंत शूरवीर थाय ते परीसहा दिकने जीते ॥ १७ ॥ हवे झुं जाणीने सायद्यानुष्ठान नकरे ते कहेले. (महरेयपाणे बुढेयपाणे के०) महरा एटले वासक ते अंही पृथिविकायादिक तथा बेंडीयादिक लघु जातीना जीवो लेवा तेपण जीव अने बुढेय एटले महोटा हस्ति प्रमुख ते पण जी व एवं जाणीने (तेयात्तउपास सवलोए के० ) ते सद्जीवने सर्व चौद रज्वात्मक राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४७३ लोकने विपे पोतानाआत्म समान देखे ( उहती लोगमिणं महंत के०) ए महांत लोक एटले संसार तेने सारीरीते बालोचीने सर्वस्थानक अशाश्वता जाणीने धा सं सारमा कोइ सुख नथी एवो जाणीने (बुद्ध के ) जे पंमित तत्वना जाण होय ते (अप्पमत्तेसुपरिवएका के0) अप्रमत्तपणे संयमने विपे प्रवर्ने सुझो संयम पाले १७ ॥ दीपिका-ते तीर्थकरादयः पापं कर्म नैव कुर्वति स्वयं । नवाऽन्येन कारयति कुर्व तमन्यं नानुजानंति नूतानिशंकया प्राणिघातनयेन पापं कर्म जुगुप्समानाः। एवं वि धास्ते सदा सर्वकालं यताः संयताविप्रणमंति विविधं संयमानुष्ठानं प्रति प्रव्हीनवंति तत्पराः स्यु(राः। तथा एके केचन गुरुकमाणो (विणति) विज्ञप्तिानं तन्मात्रेणैव वोरानानुष्ठानेन स्युः । नच झानमात्रेण सिदिः । यतः । अधीत्य शास्त्राणि नवंति मू ' खां, यस्तु क्रियावान् पुरुषः सविधान् ॥ संचिंत्यतामोपधमातुरं हि न झानमात्रेण क रोत्यरोगम् ॥ १ ॥ १७ ॥-ये डहरालयवः कुंवाद्याः सूक्ष्मावा ते सर्वेपि प्राणाः प्राणि नोये च वृक्षाबादरास्तान् सर्वानात्मवत्पश्यति सर्वलोके। तथा लोकमिमं पड्जीवैरा कुनत्वान्महातमुत्प्रेरते . अनाद्यनंतवादा महांतं । यतोनव्यायपि केचन सर्वेणा वि कालेन नसेत्स्यंतीति । यद्यपि इव्यतः षड्व्यात्मकत्वात् क्षेत्रतश्चतुर्दशरकुमानत्वा त्परिमितोलोकस्तथापि कालतोऽनाद्यनंतत्वान्नावतः पर्यायाणामंतवान्महान् लोक स्तमुत्प्रेदते । बुधोज्ञाततत्त्वोऽप्रमत्तेषु यति' तथानूतएव परिव्रजेत्संयमे ॥ १७ ॥ ॥ टीका-यावदद्यापि नवांतं न कुर्वति तावत्प्रतिपेध्यमंशं दर्शयितुमाह । ( तेणेच कुवतीत्यादि) ते प्रत्यदशानिनः परोझानिनोवा विदितवेद्याः सावद्यमनुष्ठानं नूतोप मदानिशंकया पापं कर्म जुगुप्संतः संतोन स्वतः कुर्वति नाप्यन्येन कारयति कुर्वतमप्य परं नानुमन्यन्ते । तथा खतोन मृपावादं जल्पंति नान्येन जल्पयंति नाप्यपरं जल्पंत मनुजानंत्येवमन्यान्यपि महाव्रतान्यायोज्यानीति । तदेवं सदा सर्वका यताः संयताः पापानुष्ठानानिवृत्ताविविध संयमानुष्ठानं प्रति प्रणमंति प्रन्हीनवंति । के ते वीरामहापु रुपाइति । तथैकेचन हेयोपादेयं विज्ञापाऽपिशब्दात्सम्यक् परिझाय वा तदेव निःशंकं य डिनैः प्रवेदितमित्येवं कतनिश्चयाः कर्मणि विदारयितव्ये वीरानवंति। यदिवा परीर होपसगानीकविजयाहीरा इति । पांगतरंचा (विपति वीराय नवंति एगे) एके केचन गुरुकर्माणोल्पसत्त्वाः विज्ञप्तिानं तन्मात्रेणैव वीरानत्वनुष्टाने नच ज्ञानादेवाऽनिलपिता वातिरुपजायते । तथाहि । यधीत्यशास्त्राणि नवंति मृीयस्तुक्रियावान पुरुषः स विज्ञान् ॥ संचिंत्यतामौषधमातुरं हि न झानमात्रेण करोत्यरोगं ॥ १ ॥ १७ ॥ कानि । ४४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. पुनस्तानि नूतानि यईकयाऽरंनं जुगुप्सति संतइत्येतदाशंक्याह । (डहरेयइत्यादि) ये केचन डहरेति लघवः कुंवादयः सूक्ष्मावा ते सर्वेपि प्राणाः प्राणिनोये च वृक्षा बादरशरीरिणस्तान्सर्वानप्यात्मतुल्यान् यात्मवत्पश्यति सर्वस्मिन्नपि लोके यावत्प्रमा णं मम तावदेव कुंथोरपि यथावा मम पुःखमननिमतमेवं सर्वलोकस्यापि सर्वेषामपि प्राणिनां सुखमुत्पद्यते सुखादिति । यथाचागमः। पुढविकाएणं ते अकंते समाणे केरिसयं वेयणं वेएइत्याद्याः सूत्रालापकाइति मत्वा तेपि नाक्रमितव्यान 'संघट्टनीया इत्येवं यः पश्यति तथा लोकमिमं महातमुत्प्रेदते पड्जीवसूदाबादरनेदेराकुल त्वान्महांतं । यदिवाऽनादिनिधनवान्महान् लोकः। तथाहि । कालतोनव्यायपि केचन सर्वेणापि कालेन न सेत्स्यंतीति । यद्यपि इव्यतः पव्यात्मकत्वात् क्षेत्रतश्चतुर्दशर कुप्रमाणतया सावधिकोलोकस्तथापि कालतोनावतश्चानाद्यनिधनत्वात्पर्यायाणां चा नंतत्वान्महान लोकस्तमुत्प्रेदतइति । एवंच लोकमुत्प्रेक्ष्माणोचुरोऽवगंतव्यः । सर्वा णि प्राणिस्थानान्यशाश्वतानि तथा जात्रापसदे संसारे सुखलेशोप्यस्तीत्येवं मन्यमानो ऽप्रमत्तेपु संयमानुष्ठायिपु मध्ये तथानूतएव परिसमंताजेद्यदिवा बुझः सन् प्रमत्तेषु गृहस्थेपु थप्रमत्तः सन् संयमानुष्ठाने परिव्रजेदिति ॥ १७ ॥ जे आयन परत वा विणवा, अलमप्पणो दोति अलं परोसि ॥ तं जोइनूतं च सया वसेजा, जे पाउ कुजा अणुवीति धम्म॥रण। अत्ताए जो जाणति जो य लोगं, गउंच जो जाएगा पागउंचा। जो सासयं जाण असासयं च, जातिं मरणं च जणोववाय॥३॥ अर्थ-(जेयायांपरउवाविणवा के) जे कोइ पोताना यात्माने तथा परना था स्माने सम्यक प्रकारे जाणे एटले जैवीरीते पोताना यात्माने जाणे तेवीरीते परना यात्मांने पण जाणे (अलमप्पणोहों तिथलंपरेसिं के० ) ते पुरुष पोताने परवाने समर्थ होय घने वीजाने पण उभरवाने समर्थ थाय (तंजोऽनूतंचसयावसेजा के०) ते ज्योतिनत प्रकाशवान चंद्रादित्य प्रदीपसमान गुरुने जाणीने सर्व काले सेवे (जेपा उकुनाथपुवातिधम्मं के० ) जे विचारीने श्रीवीतराग नापित धर्मना स्वरुपने सम्यक प्रकारे करी प्रगट करे ॥ १॥ ॥ (यत्तापजोजाणतिजोयलोगं के०)जे पोतानाधात्माने सम्यक् प्रकारे जाणे जे लोकालोकनुं स्वरूप जाणे (गश्चजोजाणणागचके) जे जीवनी गति श्रागति जाणेथथवा चारे गतिर्नु स्वरुप जाणे तथा यनागतनु स्वरुप जाणे एटले ज्यां गयो थको जीव फरी नयावे एवीजे मोदगति तेना स्वरूपने जाणे (जोसासपंजाणथ L राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४५ सासयंचके) तथा जे शाश्वता पदार्थ अने अशाश्वता पदार्थने पण जाणे (जातिमरणंचज गोववायं के) तथा जे जीवना जन्म अने मरणने पण जाणे तथा जन एटले लो क तेनुं उपपात एटले उत्पत्ति देव नारकादिकने विपे थाय ते पण जाणे ॥२०॥ ॥ दीपिका-यात्मनः स्वयं सर्वज्ञोगणधरादि परतस्तीर्थकरादेर्जीवादीन पदार्था न ज्ञात्वा परेन्य उपदिशति सआत्मनस्त्रातुमलं समर्थः परेपांच तं सर्वज्ञ गणधरादिकं वा ज्योतिर्भूतं पदार्थप्रकाशकत्वाचंज्ञादित्यतुल्यं सदाऽऽवसेत सेवेत नित्यं गुरुसेवी नवे त् । यतः । नापस होइ जागी, थिरयरदसणाचरित्तेय ॥ धन्नां धावकडाए गुरुकुलवा सं नमुंचंति ॥ १ ॥ ते के इत्याह । ये धर्म श्रुतचारित्रारख्यं साधुधर्म श्रावधर्मवाऽनुवि चिंत्य विचार्य तमेव धर्म प्राजकुर्युर्यथोक्तानुष्ठानतः प्रकटयेयुस्ते गुरुसेविनः स्युः॥१॥ प्रात्मानं यो जानाति यश्च लोकं चराचरं चशब्दादलोकं च जानाति । यश्च जीवानां ग तिमागनि जानाति बनागतिं कुत्र गतानां नागमनं स्यादिति। यश्च शाश्वतं नित्यं सर्व व स्तु व्यास्तिकनयादशाश्वतं वा ऽनित्यं पर्यायनयाश्रयणात् चशब्दान्नित्यानित्यं च सर्व योजानाति । यदागमः । परश्यादवच्या एसासयानावहाएषसासया । एवं तिर्यगाद योपि । अथवा शाश्वतं मोक्ष्मशाश्वतं नवं तथा जातिमुत्पत्तिं मरणं च नारकादीनां तथा जनानां सत्त्वानामुपपातं जानाति । उपपातोदेवनारकयोरुत्पत्तिरन्येपांझेया॥२०॥ ॥ टीका-किंच । (जेयायइत्यादि) यः स्वयं सर्वश्यात्मनस्त्रलोक्योदर विवरवर्ति पदार्थदर्शी यथावस्थितं लोकं ज्ञात्वा तथा यश्च गणधरादिकः परतस्तीर्थकरादेर्जीवा दीन् पदार्थान् विदित्वा परेन्य उपदिशति सएवंनूतोहेयोपादेयवेद्यात्मनस्त्रातुमलमा स्मानं संसारावटात्पालयितुं समर्थोनवति । तथा परेयां समुपदेशदानतस्त्राता जायते तं सर्वज्ञ खतएव सर्ववेदिनं तीर्थकरादिकं परतोवेदिनं च गणधरादिकं ज्योतिर्भूतं पदा थप्रकाशकतया चंशदित्यप्रदीपकल्पमात्महितमिवन् संसारःखोदिनः कृतार्थमात्मा नं नावयन सततमनवरतमावसेत सेवेत गुर्वतिकएव यावळीवं वसेत् । तथाचोक्तं । नाणस्स होइ नागी, थिरपर दंसणे चरित्तय ॥ धन्ना थावकहाए, गुरुकुलवासं ए मुंचंति । कएवं कुर्युरिति दर्शयति । ये कर्मपरिणतिमनुविचिंत्य मापुस्तखेनजात्या दि उर्जनां च समर्मावाप्ति सधवा श्रुतचारित्राख्यं झाल्यादिकं दशविधसाधुधर्म वा ऽनुविचिंत्य पर्यासोच्य ज्ञात्वा वा तमेव धर्म यथानुष्ठानतः प्राप्कुयुः प्रकटये पुस्ते गुरु कुलवासं यावतीवमासेवंतति । यदिवा ये ज्योतिर्भूतमाचार्य सततमासेवंति तथा थागमझाधर्ममनुविचिंत्य लोकं पंचास्तिकायात्मकं चतुर्दशरज्ज्यात्मकं वा प्राउप्कुर्युरिति ४७६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे. बादशैंमध्ययनं. क्रिया ॥ १५ ॥ किंचान्यत् । (अत्तोणमित्यादि ) योगात्मानं परलोकयायिनं शरीरा व्यतिरिक्तं सुखःखाधारं जानाति यश्चात्महितेषु प्रवर्तते सयात्मझोनवति । ये न चात्मा यथावस्थितखरूपोऽहंप्रत्ययग्राह्योनिझातोनवति' तेनैवायं सर्वोपि लोकः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपोंविदितोनवति 'सएव चात्मझोस्तीत्यादि क्रियावादं नापितुमर्हतीति वितीयवृत्तांतस्य क्रिया । यश्च लोकं चराचरं वैशाखस्थानस्थकटिस्थकरयुग्मपुरुपा कारं चशब्दादलोकं चानंताकाशास्तिकायमानं जानाति । यश्च जीवानामागतिमागमनं कुतः समागतानारकास्तिर्यंचोमनुप्यादेवाः कैर्वा कर्मनि रकादित्वेनोत्पद्यंतश्त्येवं यो जानाति । तथाऽनागतं चाऽनागमनं च कुत्र गतानां नागमनं नवति चकारात्तजमनोपायंच सम्यग्दर्शनझानचारित्रात्मकं योजानाति । तत्रानागतिः सिंघिरशेपकर्मच्युतिरूपा लोकाया काशदेशस्थानरूपा वा ग्राह्या साच सादिरपर्यवसाना । यश्च शाश्वतं नित्यं सर्ववस्तुजातं व्यास्तिकनयाश्रयादशाश्वत वा नित्यं प्रतिक्षापविनाशरूपं पर्यायनयाश्रयणात् चकारा नित्यानित्यं चोजयाकारं सर्वमपि वस्तुजातं योजानाति । तथाहि । बागमः । परश्या दवघ्याएसासयाज़ावच्याएयसासया । एवमन्येपि तिर्यगादयोऽष्टव्याः। अथवा निर्वाणं शाश्वतं संसारीऽशावतस्त जतानी संसारिणां स्वरुतकर्मवशगानामितश्चेतश्च गमनादिति ।.' तथा-जातिमुत्पत्तिं नारकतिर्यमनुष्यामरजन्मलक्षणांच मरणं वाऽऽयुष्कयलणं । त थां जायंतति जनाः सत्त्वस्तेिपामुपपातं जानाति सच नारकदेवयोवतीति । अत्रच ज न्मचिंतायामसुमतामुत्पत्तिस्थानं योनिनणनीया साच सचित्ता चित्तमिश्राच तथा शीता, उमा मिश्रीच तथा संस्ता विकृता मिश्राचेत्येवं सप्तविंशतिविधेति । मरणं पुनस्तिर्यङ्म नुष्ययोश्च्यवन ज्योतिप्कवैमानिकानामुर्तनं नवनपतिव्यंतरनारकाणामिति ॥ २०॥ अहो वि सत्ताण विटणं च, जो आसवं जाणति संवरं च ॥ पुरके च जो जापति निरं च, सोनासिन मरिदा किरियवाद ॥२१॥सहेसु रूवेसु असङमाणो, गंधेसु रसेसु अस्समा णे ॥णो जीवितं णो मरणादिकंरकी, आयाणगुत्ते वलया विमु के तिमि ॥२२॥ इतिश्री समवसरणमध्ययनं वादशमं संमत्तं॥ अर्थ-(यहोविसत्ताण विजट्टणंच के ) थधोगतियें नरकादिकने विपथगुन कर्म ने विपाके जीवने शरीर पीडादिक संताप उपजे ते सर्व जाणे (जोयासबंजाणतिसंव रंच के) जे थाश्रव इंडिय कपाय योग थने यवत इत्यादिक सर्व जाणे तया संवर ते समिति गुप्ति थने परिसह इत्यादिक सर्व जाणे (उरकंचजोजाणतिनिहरंच के०) M राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनांगम संग्रह नाग उसरा. មួន១ तथा पापोदयथकी इःख उत्पन्न थाय ते जाणे अने उपलदणथकी पुण्यना वेता लीश नेद पण जाणे वली निर्धारोना वारनेदने पण जाणे ( सोनासिवमरिहकिरय वादं के ) तथा बंधना चार नेदने पण जाणे ते परमार्ययकी क्रियावाद वोलवा योग्य थाय ॥ २१ ॥ एवा जे सम्यक् वादी तेने फल देखाडेने. (सदेसुरुवेसुअसङमा पो के) शब्द जे वीपा वंश प्रमुख भोझ्यिने सुरखना थापनार तेने विपे तथा रू प ते अनेक काटकर्म चित्रकर्म तथा लिप्यकर्मादिकने विपे असामान एटले तेना उपर रागोषने टालतो यको तथा (गंधेसुरसेसुअऽस्तमाणे के०) गंधने विपे, रसने विपे असमान एंटले क्षेपने पण करतो थको (पोजीवितंयोमरणाहिकरकी के०) जीवितव्य बने मरणनी वांठा नकरे समता नावे वर्ते (यायाणगुत्ते के०) थादान . एटले संयम तेने विपे गुप्त एटले तेनो रदपाल बतो (वलयाविमुक्के के०) वलय एटले माया तेना थकी विमुक्त ठतो संयम पाले तिवेमिनो यर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥२॥ इतिश्री वितियसूत्ररूतांगनेवि समवसरण नामे वारमा अध्ययननो अर्थ समाप्त थयो, ॥ दीपिका-सत्त्वानां स्वकर्मनुजामधोनारकादौ विकुट्टनी पीडॉ योजानाति । यश्चाश्र वं संचरं च जानाति तथा दुःखं चशब्दात्सुखंच तथा तपसा निर्जरांच, जानाति । कोर्थः । बंधहेतून् कर्मक्ष्य हेतूंश्च तुल्यतया जानाति । यतः। यथाप्रकारायावंतः, संसा . रावेशहेतवः ॥ तावंतस्तविपर्यासा, निर्वाणावेशहेतवः ॥१॥ सएव तत्वतोनापितुं बम हति क्रियावादं जीवाद्यस्तित्वरूपमिति । यत्रान्यमतखंडनं वृत्तितोहयें ॥ २१ ॥ शब्द .पुरूपेषु मनोझेपु असहान संगमकुर्वन् गंधेषु रसेप्वमनोज्ञेषु अक्षेप्यन् पमकुर्वन् । श व्दादिषु इंघिय विषयेप्विष्टानिष्टेषु रागपरहितश्त्यर्थः। एवंविधोजीवितमसंयमजीवितं ना निकादित परीपहोपसगैः पीडितोमरणमपि नानिकांदेत् । श्रादानं संयमस्तेन गुप्तःस हि वलयं नाववलयं माया तया विमुक्तइति । चीमीति पूर्ववत् ॥ २२ ॥ समाप्तं सम वसरणारख्यं बादशमध्ययनं ।। ॥ टीका-किंच (थहोविइत्यादि ) सत्वानां स्वरुतकर्मफलनुजामधस्तान्नारकादौ 5 पातकर्मकारिणां विविधां विरूपां वा कुट्टनां जातिजरामरणरोगशोफरुतां शरीरपीडां च शब्दातदनावोपाय योजानाति । इटमुक्तंनवति । सर्वार्थसिझादारतोध सप्तमी नरकनु वं यावदसुमंतः सामीणोविवर्तते तत्रापि ये गुरुतरकर्माणस्तेऽप्रतिष्ठाननरकयायिनोन वंती येवं योजानीने तथा धावत्यष्टप्रकारकं कर्म येन स याश्रयः सच प्राणातिपात रूपोरागक्षेपरूपोवा मिथ्यादर्शनादिकोवेति तं तथा संवरणमाश्रयनिरोधरूपं यावदशेपयो क .

8១០ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. गनिरोधस्वनावं चकारात्पुस्यपापे योजानीते तथा कुःखमसातोदयरूपं तत्कारणं च योजानाति सुखं च तदिपर्ययनूतं योजानाति तपसा निर्जरांच । इदमुक्तं नवति । यः कर्मबंधहेतून् तविपर्यास हेतूंश्च तुल्यतया जानाति । तथाहि । यथाप्रकारायावंतः, सं सारावेशहेतवः ॥ तावंतस्तविपर्यासा, निर्वाणावेशदेतवः ॥ १ ॥ सएव परमार्थतोना पितुं वतुमर्हति । किंतदित्याह । क्रियावादमस्ति जीवोऽस्ति पुण्यमस्ति च पूर्वाचरितस्य कर्मणः फलमित्येवं वादमिति। तथाहिराजीवाजीवाश्रवसंवरबंधपुण्यपापनिर्जरामोदरूपान वापि पदार्थाः श्लोक येनोपात्तास्तत्र ययात्मानं जानातीत्यनेन जीवपदार्थोलोकमि त्यनेनाजीवपदार्थस्तथा गत्या गतिः शाश्वतेत्यादिनानयोरेव स्वनावोपदेर्शनं कृतं । त थाश्रवसंवरौ स्वरूपेणैवोपात्ती । फुःखमित्यनेन तु बंधपुण्यपापानि गृहीतानि तदविना नावित्वादुःखस्य । निर्जरायास्तु स्वानिधानेनैवोपादानं तत्फलनूतस्य मोदस्योपादानं ६ एव्यमिति । तदेवमेतावंतएव पदार्थास्तदन्युपगमे नवास्तीत्यादिकः क्रियावादोऽन्युपग तोनवतीति । यश्चैतान पदार्थात् जानात्यच्युपगसपरमार्थतः क्रियावादं जाना ति !ननुचाऽपरदर्शनोक्तपदार्थपरिझानेन सम्यक्त्वादिकं कस्मानान्युपगम्यते तक्तपदा र्थानांमेवाघटमानत्वात् । तथाहि । नैयायिकदर्शनेन तावत्प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजन टांततिक्षांतावयवतर्क निर्णयवादजल्पवितंडाहेत्वानासन्जलजातिनिग्रहस्थानानीत्येते पो डश पदायिनिहिताः । तत्र हेयोपादेयप्रवृत्तिरूपतया येन पदार्थपरिबित्तिः क्रियते त त्प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणं । तच्च प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दनेदाच्चतु । तड़ियपदार्थ संनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेशमव्य निचारिव्यवसायात्मकं प्रत्यदं । तदत्रेश्यिार्थयोर्यः सं बंधस्तस्माद्यपुत्पन्नं नाभिव्यक्तं ज्ञानं न सुवादिकमव्यपदेश्य मिति । व्यपदेशत्वेनाशब्द प्राप्तेरव्य निचारि तहिचंझानव क्ष्यनिचरतीति व्यवसायात्मकमिति । निश्चयात्मकं प्र त्यदं तत्रास्य प्रत्यक्ता न बुध्यते । तथाहि । यत्रात्मार्थग्रहणंप्रति साझा क्ष्याप्रियते तदेव प्रत्यदं । तचावधिमनःपर्यायकवतात्मकं । एतच्चापरोपाधिधारेण प्रवृत्तेरनुमानवत्प रोदमिति । उपचारप्रत्यहं तु स्यान्नचोपचारस्तत्त्वचिंतायां व्याप्रियतइति।यमानमपि पूर्ववपवत्सामान्यतोदृष्टमिति विधा । तत्र कारणात्कार्यानुमानं पूर्ववत्कार्याकारणानु मानं शेपवसामान्यतोदृष्टांतनूतमेकं विकसितं दृष्ट्वा पुष्पिताबूताजगतीति । यदिवा दे वदत्तादी गतिपूर्वकां स्थानात् स्थानांतरावाप्तिं दृष्ट्वाऽऽदित्ये गत्यनुमानमिति । तत्राप्यन्य थानुपपत्तिरेव गमिका न कारणादिकं तयाविना कारणस्य कार्यप्रति व्यनिचारात् । य ऋतु सा विद्यते तत्र कार्यकारणादिव्यतिरेकेणापि गम्यगमफनावोदृष्टः । तद्यथा । नवि प्यति शकटोदयः कनिकादर्शनादिति । तमुक्तं । अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण कि। नान्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किं ॥ १ ॥ थपिच प्रत्यकस्याप्रामाण्ये तत्पूर्वकस्या रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए प्यनुमानस्याप्रामाण्यमिति । प्रसि साधासाध्यसाधनमुपमानं | यथा गौर्गवयस्तथा ऽत्रच संज्ञासंझिसंबंधप्रतिपत्तिरुपमानार्थोऽत्रापि सिक्षायामन्यथानुपपत्तावनुमानलक्षण त्वेन तत्रैवांत वात्स्थप्रमाणत्वमनुपपन्नमेव । अथ नास्त्यनुपपत्तिस्ततोव्यनिचाराद प्रमाणतोपमानस्य । शाब्दमपि न सर्व प्रमाणं किंतप्तप्रणीतस्यैवागमस्य प्रामाण्यान्न चाक्ष्यतिरेकेणापरस्याप्तता युक्तियुक्तेत्येतच्चान्यत्र निडितमिति । किंच सर्वमप्येत प्रमाणमात्मनोज्ञानं ।'ज्ञानं चात्मनोगुणः पृथक्पदार्थतयान्युपगंतुं न युक्तोरूपरसादी नामपि पृथक्पदार्थतापत्तेः । अथ प्रमेयग्रहणेनेडियार्थतया तेप्याश्रिताः सत्यमाश्रिता नतु युक्तियुक्ताः । तथाहि । इव्यव्यतिरेकेण तेपामनावात्तग्रहणेच तेपामपि ग्रहणं सिक्षमेवेति न युक्तं पृथगुपादानं । प्रमेयं त्वात्मशरीरेझियार्थयुधिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यना वफलःखापवर्गाः । तत्रात्मा सर्वस्य इष्टोपनोक्ता चेवाक्षेपप्रयत्नसुखःखज्ञानानुमेयः। सच जीवपदार्थतया गृहीतएवाऽस्मानिरिति । शरीरं तु तस्य नोगायतनं नोगायतनानी झ्यिाणि नोक्तव्याइंडियार्थाः । एतदपि शरीरादिकं जीवाजीवग्रहणेनोक्तमस्मानिरिति । उपयोगोवुद्धिरित्येतच्चज्ञानविशेषः । सच जीवगुणतया जीवोपादानतयोपात्तएव । सर्व विषयमंतःकरणं युगपज्झानानुत्पत्तिसिगं मनस्तदपि इव्यमनःपोजनिकमजीवयहणेन गृहीतं नावमनस्त्वात्मगुणवाडीवग्रहणेनेति ।यात्मनः सुखपुःखसंवेदनानां निवर्तनका रणं प्रवृत्तिः सापि तथपदार्थतया नान्युपगंतुं युक्ता । तथाहि । प्रवृत्तिरित्यात्मेडा सा चात्मगुणएवात्माऽनिप्रायतया ज्ञानविशेषत्वादात्मानं दूषयतीति दोपः। तद्यथा। थ स्यात्मनोनवेदं शरीरमपूर्वमनादित्वादस्य नाप्यनुत्तरत्वासंततेरिति । योयमात्मनोध्यवसा यः सदोपोरागोयमोहादिकोवा दोषः । अयमपि दोपोजीवानिप्रायतया तदंत वीति न पृथग्वाच्यः। प्रेत्यनावः परलोकसन्नावोयमपि ससाधनोजीवाजीवग्रहणेनोपात्तः । फलमपि सुखदुःखोपनोगात्मकं तदपि जीवगुणे एवांतनवतीति न पृथगुपदेष्टव्यमिति । पुःख मित्येतदपि विविधबाधनायोगरूपमिति फलादतिरिच्यते । जन्ममरणप्रबंधोखेदरूप । तया सर्वपुःखप्रहाणलक्ष्योमोक्षः सचास्मानिरुपात्तएवेति । किमित्यनवधारणात्मकः प्रत्ययः संशयोऽसावपि निर्णयज्ञानवदात्मगुणएवेति । येन प्रत्यक्तः प्रवर्तते तत्प्रयोजन तदपीलाविशेषणत्वादात्मगुणएव । थविप्रतिपतिविपयापन्नोऽयोदृष्टांतोऽसावपि जीवा ' जीवयोरन्यतरः। नचैतावतास्य पृथक्पदार्थता युक्ताऽतिप्रसंगावयवग्रहणेन च तम्योत्त रत्र ग्रहणादिति । सिमांतश्चतुर्विधः । तद्यथा । सर्वतंत्राविरुस्तंत्रेऽधिकृतोर्थः सर्वतंत्र सिकांतः । यथा स्पर्शनादीनइियाणि स्पर्शादयइंडियार्थाः प्रमाणैः प्रमेयस्य ग्रहणमि ति समानं । तंत्रतिक्षः परतंत्रासिमः प्रतितंत्रसिक्षांतोयथा सांख्यानां नाऽसतयात्मला नोनच सतः सर्वथा विनाशइति । तथा चोक्तं । नासतोजायते नावोनानावोजायते सत ..

.. dro हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे बादशमध्ययनं. इति यसि-कावन्यस्यार्थस्यानुषंगेण सिदिः सोधिकरणसिकांतः । यथेंशियव्यतिरि तोज्ञानात्माऽस्ति दर्शनस्पर्शनाच्यामेकार्थग्रहणादिति । तत्रानुषंगिणोर्थायिनाना त्वं नियतविपयाणीडियाणि स्वविपयग्रहणलिंगानि च ज्ञातुर्मानसाधनानि स्पर्शादि गुणव्यतिरिक्त व्यं गुणाधिकरणमनियतविपयाश्चेतनाइति । पूर्वार्थसिक्षावैतेऽर्थाः सिध्यति नैतैर्विना पूर्वार्थः संनवत्तीति । अपरीक्षितार्थान्युपगमात्तविशेपपरीक्षण मन्युपगमसिकांतः । तद्यथा । किंशब्दाति विचारे कश्चिदाद । अस्तु व्यं शदः सतु किंनित्योऽथानित्यइत्येवं विचारः । सचायं चतुर्विधोपि सिद्धांतोन, झानं विशेषादति रिच्यते । ज्ञान विशेपस्यात्मगुणवाशुणस्य च गुणिग्रहणेन ग्रहणादृष्टथमुपादानमिति । ध थावयवाः प्रतिज्ञा हेतूदाहरणोपनयनिगमनानि । तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञाय नित्यः श ब्दोऽनित्योवेति । हिनोति गमयति प्रतिझातमर्थमिति हेतुः । तथोत्पत्तिधर्मकत्वात्साध्य साधात्तधर्मनावे दृष्टांतः । उदाहरणं यथा घटइति । वैधयोदाहरणं यदि नित्यं न नव ति तउत्पत्तिमदपि न नवति यथाकाशमिति । तथा न तथेति वा पदधर्मोपसंहारनपन यः । तद्यथा । थनित्यः शब्दः कृतकवाद्घटवत्तयाचायं । अनित्यत्वानावे कृतकत्व मपि ननवत्याकाशवत् तयाऽयमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोः पुनर्वचनं निगमनं तस्मादनित्य इति । तत्रामी पंचाप्यवयवायदि शब्दमानं ततः शदस्य पौजिलकत्वात्पुजनानां चा जीवग्रहणेन ग्रहणानप्टथमुपादानं न्याय्यमथतकं ज्ञानं ततोजीवग्रहणेनेवोपादा नमिति । ज्ञानविशेपंपदार्थतान्युपगमे च पदार्थबदुत्वं स्यादनेकप्रकारत्वाझा नविशेपाणामिति । संशयादूर्ध्व नवितव्यताप्रत्ययः सदर्थपर्यालोचनात्मकस्तर्कः । यथा नवितव्यमत्र स्थाणुना पुरुपेणवेत्ययमपि ज्ञान विशेपएव । नच ज्ञानविशेपाणां ज्ञातुर निनानां पृथक्पदार्थपरिकल्पनं समनुजानते विहांसः । संशयतर्काच्यामुत्तरकालनावी निश्चयात्मकः प्रत्ययः । निर्णयोयमपि प्राग्वन्न झानादतिरिच्यते । किंचास्य निश्चयात्मक तया प्रत्यक्षादिप्रमाणांत वान्न पृथकनिर्देशोन्याय्यइति । तिस्त्रः कथावादोजल्पोवि तंडा चेति । तत्र प्रमाणतर्कसाधनोपालनः सिक्षांताविरुदः पंचावयवोपपनः प्रतिपक्ष परिग्रहोवादः । सच तत्त्वज्ञानार्थ शिष्याचार्ययोर्नवति । सएव विजिगीपुणा साधु बल जातिनिग्रहस्थानसाधनोपालंनोजल्पः। सएव प्रतिपदस्थापनाहीनोवितंडेति । तत्रा सां तिमृणामपि कथानां नेदएव नोपपद्यते यतस्तत्त्वचिंतायां तत्त्वनिर्णयार्थ वादोविधे योन बलजल्पादिना तत्त्वागमः कर्तु पार्यते । उजादिकं हि परवंचनार्थमुपन्यस्यते । नच तेन तत्त्वावगतिरिति । सत्यपि नेदे नेपां पदार्थता यतोयदेव परमार्थतोवस्तुवृत्त्या वस्त्व स्ति तदेव परमार्थतयाऽभ्युपगंतुं युक्तं । वादास्तु पुरुपेत्रावशेन नवंतोऽनियतावतते ते न तेषां परमार्थतेति । किंच पुरुपेच्छानुविधायिनोवादाः कुझुटलावकादिप्वपि पक्ष्प्रति ..

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४तर पक्षपरिग्रहेण नवंत्यतस्तेपामपि तत्त्वप्राप्तिः स्यानचैतदिप्यतति । असिमानकांतिक विरुवाहेत्वानासाः । हेतुवदानासंतति हेत्वानासास्तत्र सम्यग्धेतूनामपि न तत्त्वव्यव स्थितिः किंपुनस्तदानासानां। तथाहि । इह यन्नियत वस्त्वस्ति तदेव तत्त्वं नवितुमर्हति हे तुवस्तु । कचिवस्तुनि साध्ये देतवः कचिदहेतवश्त्यनियतास्तइति । अथ बलं अर्थविधा तोऽर्थ विकल्पोपपत्तेरिति । तत्रार्थविशेपे विवदितेऽनिहिते वक्तरनिप्रायादर्थातरकल्पना वाक्बलं । यथा नवकंवलोऽयं देवदत्तः।पत्र.च नवः कंबलोऽस्येति वक्तरनिप्रायः। वियहे च विशेषोन समासे । तत्रायं तलवादी नवः कंबलोऽस्येत्येतभवतानिहितमिति कल्प यति नचायं तथेत्येवं प्रतिपेधयति । तत्र उलमित्यसदानिधानं। तद्यदि बलं न तर्हि तत्त्वं तत्त्वं चेन्न तर्हि उलं परमार्थरूपत्वात्तस्येति । तदेवं बलं तत्त्वमित्यतिरिक्ता वाचोयु क्तिः । दूपणानासास्तु जातयस्तत्र सम्यक्पणस्यापि न तत्त्वव्यवस्थितिरनियतत्वात् । अनियतत्त्वं च यदेवैकस्मिन् सम्यक् दूषणं तदेवान्यत्र दूपणानासं पुरुषशक्त्यपेक्ष्त्वाच दू पणानासव्यवस्थितेर नियतत्वमिति । कुतः पुनर्दूपणानासरूपाणां जातीनामवास्तव त्त्वातासामिति । वादकाले वादी प्रतिवादी वा येन निगृह्यते तन्नियहस्थानं तच्च वादिनी साधनांगवचनं प्रतिवादिनस्तहोपोजावनं विहाय यदन्यदनिधीयते नैयायिकैस्तत्प्रलापमा त्रमिति । तञ्च प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञांतरं प्रतिझाविरोधश्त्यादिकमेतच विचार्यमाणं न निग्रहस्थानं नवितुमर्हति नवदपिच पुरुपस्यैवापराधं कर्तुमलं न वेतत्तत्त्वं नवितुमर्हति । वक्तृगुणदोपौ हि परार्थे अनुमानेऽधिक्रियेते नतु तत्त्वमिति । तदेवं न नैयायिकोक्तं तत्त्वं तत्त्वेनाश्रयितुं युज्यते तस्योक्तनीत्या सदोपत्वादिति।नापि वैशेपिकोक्तं तत्त्वमिति तथाहि। इव्यगुणकर्मसामान्य विशेषसमवायानावास्तत्त्वमिति । तत्र पृथिव्यप्तेजोवायुराकाशं कालोदिगात्मा मनइति नव इव्याणि । तदत्र पृथिव्यप्तेजोवायूनां पृथव्यत्वमनुपप नं । तथाहि । तएव परमाणवः प्रयोगवित्रतान्यां टथिव्यादित्वेन परिणमंतोपि न स्व कीयं व्यत्वं त्यजति । नचावस्थानेदेन इव्यनेदोयुक्तोऽतिप्रसंगादिति । आकाशकाल योश्चास्मानिरपि व्यत्वमच्युपगतमेव । दिशस्त्वाकाशावयवनूतायाअनुपपन्नत्वं पृथ गव्यत्वमतिप्रसंगदोपादेव । यात्मनश्च स्वशरीरमात्रव्यापिनउपयोगलदस्याच्युपग तव्यत्वमिति । मनसश्च पुजनविशेषतया पुजलव्येऽतविति परमापुवज्ञावान्म नसथ जीवगुणत्वादात्मन्यंत वइति । यदपि तैर निधीयते यथा दृथिवीत्वयोगात्प्टथिवीति तदपि वप्रक्रियामात्रमेव । यतोनहि एथिव्याः पृथग्जतं दृथिवीत्वमपि येन तद्योगाट थिवी नवेदपि तु सर्वमपि यदस्ति तत्सामान्यविशेषात्मक नरसिंहाकारमुनयखनाव मिति । तथा चोक्तं । नान्वयः सहनेटत्वान्न दोन्वयवृत्तितः ॥ मृझेदक्ष्यसंसर्ग, वृत्तिजात्यंतरं घटः ॥ १ ॥ तथा नरस्य सिंहरूपत्वान्न सिंहोनररूपतः॥ शब्दविज्ञानकार्याणां नेदा । वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे शादशमध्ययनं. जात्यंतरं हि सइत्यादि । अथ रूपरसगंधस्पर्शारू पिझ्यवृत्तेर्विशेपगुणास्तथा संख्या परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविनागौ परवापरत्वे इत्येते सामान्यगुणाः सर्व व्यवृत्तित्वा त् । तथा बुद्धिः सुखःखेबापप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराथात्मगुणाः । गुरुत्वं पृथिव्यु दकयोध्यस्वनावत्वेन परोपाधिकत्वं पृथिव्युदकामिपु स्नेहोऽनस्येव वेगारव्यः संस्कारो मूर्तव्येप्वेव आकाशगुणः शब्दति । तत्र संख्यादयः सामान्यगुणारूपादिवदव्यस्व नावत्वेन परोपाधिकत्वामुणाएव न नवंति । यथापि स्युस्तथापि न गुणानांप्टयक्त्व व्यवस्था । तत्पथक्त्वनावे इव्यस्वरूपहानेर्गुणपर्यायवत् व्यमिति कृत्वा नांतरीयक तया इव्यग्रहणेनैव ग्रहणं न्याय्यमिति न पृथग्जावः। किंच तस्य नावस्तत्वमित्युच्यते। नावप्रत्ययश्च यस्य गुणस्य हि नावाद इव्ये शब्दनिवेशस्तदनिधाने त्वतजावित्यनेन जव ति । तत्र घटोरक्त उदकस्याहारकोजलवान् सर्वैरेव घटनच्यते । अत्र च घटस्य जावोघट त्वं रक्तस्य नावोरक्तत्वं याहारकस्यनावयाहारकत्वं जलवतोनावोजलवत्वमित्यत्र घटसा मान्यरक्तगुणक्रियाव्यसंबंधरूपाणां गुणानां सनावात् इव्ये पृथुबुध्नाकारउदकाद्याहरण मे कुटकारख्ये शब्दस्य घटादेरनिनिवेशस्तत्र त्वतलाविहच रक्ताव्यकोगुणोयत्सनावात्कत रश्वतद् इव्यं यत्र शब्दनिवेशोयेन नावप्रत्ययः स्यादिति । किमिदानी रक्तस्य नवोरक्तत्व मिति न नवितव्यं नचितव्यमुपचारेण । तथाहि । रक्तश्त्येतहव्यत्वेनोपचर्य तस्य सामा न्यं जावइति रक्तत्वमिति । नचोपचारस्तत्वचिंतायामुपयुज्यते शब्दसिमावेव तस्य कृता येत्वादिति । शब्दश्चाकाशस्य गुणएव न नवति तस्य पोजलिकत्वादाकाशस्य चामूर्तत्वा दिति । शेपं तु प्रक्रियामात्रं न साधनदूपणयोरंगं । क्रियापि व्यसमवायिनी गुणवत्पथ गाश्रयितुं न युक्तेति । अथ सामान्य तद्विधा परमपरंच । तत्र परं महासत्वाख्यं श्व्यादि पदार्यव्यापि । तथाचोक्तं । सदिति यतोऽव्यगुणकर्मसु सा सत्ता थपरं च व्यत्वगुण वकर्मवात्मकं । तत्र न तावन्महासत्तायाः पृथक्पदार्थता युज्यते यतस्तस्यां यः सदि ति प्रत्ययः सकिमपरसत्तानिबंधनत स्वतएव तत् । यद्यपरसत्तानिबंधनस्तत्राप्ययमेव विकल्पोऽत्तोऽनवस्था । थथ स्वतएव ततस्तद् इय्यादिप्वपि स्वतएव सत्प्रत्ययोनविष्य तीति किमपरसत्तयाऽजागलस्तनकल्पया विकल्पितया । किंच व्यादीनां किं सतां सत्तया सत्प्रत्ययउताऽसतां तत् । यदि सतां स्वतएव सत्प्रत्ययोनविष्यति किंतया । थसत्यप देतु शशविषाणादिप्वपि सत्तायोगात्सत्प्रत्ययः स्यादिति । तथाचोक्तं । स्वतार्थाः संतु सत्तावत्सत्तया किं सदात्मनां ॥ यसदात्मसु नैषा स्यात्सर्वथाऽतिप्रसंगतइत्यादि । एतदे व दूपणमपरसामान्येऽप्यायोज्यं तुल्ययोगक्षेमवात् । किंचास्मानिरपि सामान्यविशेष रूपलावस्तुनः कथंचित्तदिप्यतएवेति तस्यच कथंचित्तव्यतिरेकात्तव्यग्रहणेनैव ग्रह मिति । अथ विशेपास्ते चात्यंतव्यावृत्तिविहेतुत्वेन परराश्रीयंते । तत्रेदं चिंत्यते । .

.. राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४३ या तेषु विशेपवुद्धिः सा नापरविशेपहेतुका ऽऽअयितव्याऽनवस्थानयात् । स्वतः समाश्र यणेच तद्व्यादिष्वपि विशेपवुदिः स्यान्किंड्व्यादिव्यतिरिक्तैर्विशेपैरिति । इव्यादि व्यतिरिक्तास्तु विशेपास्मानिरप्याश्रीयंते सर्वस्यसामान्यविशेषात्मकत्वादिति । एतत्तु प्रक्रियामात्रं । तद्यथा। नित्यश्व्यवृत्तयोंऽत्याविशेषानित्यश्व्याणिच चतुर्विधाः परमा एवोमुक्तात्मानोमुक्तमनांति चेति नियुक्तिकत्वादपकर्णयितव्यमिति । समवायस्त्वयुत सिमानामाधाराधेयनूतानां यह प्रत्ययहेतुः ससमवायइत्युच्यते । असावपि नित्यश्चैक श्वाश्रीयते । तस्यच नित्यत्वात्समवायिनोपि नित्याधापोरन् । तदनित्यत्वे च तस्याप्यनि त्यत्वापत्तिस्तदाधाररूपत्वात्तस्य तदेकत्वाच सर्वेपां समवायिनामेकत्वापत्तिस्तस्य चानेक त्वमिति । किंचायं समवायः संबंधस्तस्य च विष्टत्वादयुतसिइत्वमेव दंडदंडिनोरिव वीर पानांच कटोत्पत्तौ तपतया विनाशः कटरूपतयोत्पत्तिरन्वयरूपतया व्यवस्थानमिति पुग्धदभोरिवेत्येवं वैशेपिकमतेपि न सम्यक्पदार्थावस्थितिरिति । सांप्रतं सांख्यदर्शने त त्वनिरूपणं प्रक्रम्यते । तत्र प्रकृत्यात्मसंयोगात्सृष्टिरुपजायते । प्ररुतिश्च सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था ततोमहान महतोऽहंकारोऽहंकारादेकादशेडियाणि.पंचतन्मात्राणि तन्मा वेन्यः पंचनूतानीति चैतन्यं पुरुपस्य स्वरूपं सचाकर्ता निर्गुणोऽजोक्तेति । तत्र परस्परवि रुवानां सत्त्वादीनां गुणानां प्रकृत्यात्मनां नियामकं गुणिनमंतरेणैकत्रावस्थानं न युज्य ते कमसितादिगुणानामिव । नच महदादिविकारे जन्ये प्रतिवेपम्योत्पादने कश्चिन्तुस्त क्यतिरिक्तवस्त्वंतरानन्युपगमादात्मनश्वाकर्तृत्वेनाकिंचित्करत्वात्स्वनाववैषम्यान्युपगमेतु निर्हेतुकत्वापत्तेनित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा स्यादिति । उक्तंच । नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा, हेतोरन्यानपेचणात् ॥ थपेदातोहि नावानां, कादा चित्कत्वसंनवः ॥ १ ॥ थ पिच । महदहकारी संवेदनादनिनौ पश्यामः । तथाहि । बुधिरथ्यवसायोऽहंकार वाहं सुख्यहं पुःखीत्येवमात्मनः प्रत्ययस्तयोश्चिद्रूपतयाऽऽत्मगुणत्वं न जडरूपायाः प्ररुते विकारावेताविति । थपिच येयं तन्मात्रेन्योनूतोत्पत्तिरिष्यते । तद्यथा। गंधतन्मात्रा त्यथिवी रसतन्मात्रादापःरूपतन्मात्रानेजःस्पर्शतन्मात्रामायुः शब्दतन्मात्रादाकाशमिति सापि न युक्तिमा । यतो यदि वाह्यनूताश्रयेणैतदनिधीयते तदयुक्तं । तेषां सर्वदाना चान्नकदाचिदनीशं जगदिति कृत्वा । थथ प्रतिशरीराश्रयणादेतच्यते । तत्र फिल त्वगस्थिकनिनजदया पृथ्वी श्लेप्मातृगवलणाथापः पक्तिलक्षणं तेजः प्राणापानल कणोयापुः सुपिरलक्षणमाकाशमिति तदपि न युज्यते । यतोऽत्रापि केपांचिएरीराणां शुक्रासृग्यात्पतिर्न तत्र तन्मात्राण गंधोपि समुपलक्ष्यते यदृष्टस्यापि कारणत्वकल्पने इतिप्रसंगः स्यात् । अंडजोजिजांकुरादीनामप्यन्यतएवोत्पत्तिर्नवंती समुपलक्ष्यते । तदे वं व्यवस्थिते प्रधानमहदहंकारादिकोत्पनिर्या सारख्यः स्वप्रक्रिययाऽन्युपगम्यते तननियं

४४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं.
क्तिकमेव स्वदर्शनानुरागेणान्युपगम्यतइति । यात्मनश्चाकर्तृत्वान्युपगमे कृतनाशोऽसत्ताग
मश्च स्यात् । बंधमोदानावश्च निर्गुणत्वे च ज्ञानशून्यतापत्तिरित्यतोबालप्रलापमात्र । प्र
कृतेश्चाचेतनायाथात्मार्थ प्रतियुक्तिविकलेति । अथ बौक्षमतं निरूप्यते । तत्राहि पदा
क्षिादशायतनानि । तद्यथा। चकुरादीनि पंच रूपादयश्च विषयाः पंच शब्दायतनं धर्मा
यतनंच धर्माः सुरवादयोवादशायतनपरिवेदकत्वे प्रत्यदानुमाने एव प्रधाने प्रमाणे।
तत्र चकुरादीडियाख्यजीवग्रहणेनैवोपात्तानि । नावेंघियाणितु जीवग्रहणेनेति । रूपाद
यश्च विषयाथजीवापादनेनोपात्तान पृथगुपादातव्याः। शब्दायतनं तु पीजलिकलाबन्द
स्याजीवग्रहणेन ग्रहणं । नच प्रतिव्यक्ति पृथक्पदार्थता युक्तिसंगतेति । धर्मात्मकं सुखं पुः
खंच यद्यसातोदयरूपं ततोजीवगुणवाजीवेंतर्नावः । थथ तत्कारणं कर्म ततः पौग
लिकत्वादजीवति । प्रत्यहं च तैनिर्विकल्पकमिप्यते तच्चानिश्चयात्मकतया प्रवृत्तिनिट
त्योरनंगमित्यप्रमाणमेव । तदप्रामाण्ये तत्पूर्वकत्वादनुमानमपीति। शेपस्त्वादेपपरिहारो
न्यत्र सुविचारितइति नेह प्रतन्यतइत्यनया दिशा मीमांसकलौकायतमतानिहितत्वनिराक
• रणं सुबुध्या विधेयं । तयोरत्यंतलोकविरुक्षपदार्थानां श्रयणान्न सादाउपन्यासः कृतइति ।
तस्मात्पारिशेप्यसिक्षायपुक्तानव सप्त पदार्थाः सत्यास्तत्परिज्ञानं च क्रियावादे हेतु
न परपदार्थपरिज्ञानमिति ॥ २१ ॥ सांप्रतमध्ययनार्थमुपसंजिहीर्घः सम्यग्वादपरिज्ञान
फलमादर्शयन्नाह । (सदेसुश्त्यादि) शब्देषु वेषुवीणादिषु श्रुतिसुखदेषु रूपे च नय
नानंदकारिष्वासंगमकुर्वन् गायमकुर्वाणोऽनेन रागोगृहीतस्तथा गंधेपु कुथितकलेवरादि
पु रसेषु चांतप्रांताशनादिपु थप्यमाणोमनोज्ञेषु क्षेपमकुर्वन्निदमुक्तं भवति । शब्दादिष्विं
यिविपयेषु मनोझेतरेषु रागपाच्यामनपदिश्यमानोजीवितमसंयमजीवितं 'नानिकांदे
नापि परीपहोपसगैरनितोमरणमनिकांदेत् । यदिवा जीवितमरणयोरननिलापी संय
ममनुपालयेदिति । तथा मोहार्थिनादीयते गृह्यतइत्यादानं संयमस्तेन तस्मिन्वा सति
गुप्तोय दिवा मिथ्यात्वादिनादीयते इत्यादानमष्टप्रकारं कर्म तस्मिन्नादातव्ये मनोवाका
यैर्गुप्तः समितश्च तथा नाववलयं माया तया विमुक्तोमायामुक्तः। इति परिसमाप्त्यर्थ । व्र
वामीति पूर्ववत् । नयाः पूर्ववदेव ॥ २२ ॥ समाप्तं समवसरणारख्यंादशमध्ययनमिति ॥
हवे यथातथ्य नामे तेरमो अध्ययन प्रारंनिये ये वारमा अध्ययनमा जुदा जुदा दर्श
नीना समवसरण कह्या नंतर तेरमा अध्ययनमा यथातथ्य एटले सत्य स्वरूप देखाडे ने.
आहत्तहीयं तु पवेयश्स्स; नाणप्पकारं पुरिसस्स जातं ॥ स
अधम्म असन असीलं, संतिं असंतिं करिस्सामि पान॥१॥

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नागउसरा. ४G५ अहोयराज समुछिएदि, तहागएहिं पडिलप्न धम्मं ॥समा हिमाघातमजोसयंता, सबारमेवं फरुसं वयंति ॥ २॥ थर्थ-(पाहत्तहीयंतुपवेयश्स्सं के०) यथातथ्य सम्यक् ज्ञाननो स्वरूप दवे प्रवे • दिसुं एटले कहीयु तथा (पुरिसस्त के०) जीवने (नाणप्पकारं के०) नानाप्रकारना झानादिक जे (जातं के) उत्पन्न थाय तेपण हवे कहीगुं तथा (सअधम्म के.) सत्पुरुपर्नु धर्म जे श्रुत चारित्ररूप जे उर्गति थकी राखनार ते धर्म अने (असम्य सील के०) असत्पुरुप एटले परतीर्थिक तथा ग्रहस्थ यने पासादिक तेनो सील एटले उष्टाचार ते कहींगुं तथा (संति के०) शांति एटले निर्वाणरूप थने (यसंति के) संसारचमणरुप ए वनेने (करिष्यामि प्रामु के०) प्रगट करी गुं ॥१॥(थहोयराज्यस मुछिएहिके) रात्रना तेम दिवसना पण सम्यक् प्रकारे उग्या एटले सावधान यया एवा जे निन्दवादिक जमाली प्रमुख स्वदर्शनी तथा बोटिकादिक अन्यदर्शनी ते (तहागएहिंप डिलनधम्म के ) तथा प्रकारे तीर्थकरादिक पाशेथी संसारथकी निकलवानु उपाय एवो जे पंमित धर्म तेने पामीने जमाली प्रमुखनी पेरे कर्मने उदय ते श्रीतीर्थकर ना पित एवो ( समाहिमाघात के ) समाधिवंत एटले सम्यक् दर्शनादिक धर्म तेने (थ जोसयंता के) अण सेवता थका कदायहि पणाने लीधे मिथ्यात्वना प्रेया स्वछंदे यथा तथा एटले जेम तेम वोलसा श्रीसर्वाना मार्गने वापता अने कुमार्गनो उपदेश कर ता एरोते प्रवर्चता (सबार मेवंफरुसंवयंति के०) कदापि पोताने याचारना शिखावनार एवा गुरु जे महानुनाव ते प्रत्ये पण कठोर वचन बोले ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-यथ त्रयोदशं याथातय्याध्ययनमारन्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (यहत्ते ति) यथातथानावोयाथातय्यं तत्त्वज्ञानादिकं पुरुषस्य जंतोजीतमुत्पन्नं तदहं प्रवेदयि प्यामि कथयिष्यामि । तुशब्दो विशेषणे । वितथाचारिणस्तहोपांश्च कथयिष्यामि । नाना प्रकारं वा चित्रं पुरुषस्य वनावं प्रगस्तरूपं प्रवेदयिष्यामि । तथा । सतः सत्पुरुपस्य धर्म श्रुतचारित्राख्यं शीनमुद्यतविहारित्वं शांति निर्वति मोदं (करिस्सामिपाति) प्राकार प्ये प्रकटयिष्यामि । तथाऽसतोऽशोननस्य परतीर्थिकस्य गृहस्थस्य पार्श्वस्यादेवी चश दसमुचितमधर्म पापं तथाऽशीजं कुत्सितशीलमशांति सारंपापुष्करिष्ये ॥१॥ अहोरा त्रं समुचितानिन्दवाबोटिकाच तेन्यः श्रुतधरेन्यस्तथागतेन्योवा तीर्थरुपयोधर्म श्रुतचा स्त्रिारख्यं प्रतिजन्य प्राप्यापि मंदनाग्यतया जमानिप्रमुखश्चात्मोत्कपात्तीयकरैराख्यात समाधि मोदमार्गमजोपयंतोऽसेवमानाः सर्वज्ञोक्त मार्ग विध्वंसपंति ते निन्हवाबोटिका अ परेणाचार्यादिना चोदिताः संतस्तं शास्तारं चोदकं पुरुष निरं वदंति ।। २ ।।

៥ច៖ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. ॥ टीका-अथानंतरं त्रयोदशमारज्यते । अस्य चायमनिसंबंधः । इहानंतराध्ययने प रवादिमतानि निरूपितानि तन्निरोकरणं चाऽकारि तच्च याथातथ्येन नवति तदिह प्रति पाद्यते इत्यनेन संबंधेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोग क्षाराणि नवंति। तत्राप्युपक्रम दारांतर्गतार्थाधिकारोयं । तद्यथा। शिष्यगुणदीपना । थथानंतराध्ययनेषु धर्मसमाधि मार्गसमवसरणाख्येपु यदवितथं याथातथ्येन व्यवस्थितं यच्च विपरीतं वितथं तदापि लेशतोऽत्र प्रतिपादयिप्यतइति । नामनिष्पन्नेतु निदेपे याथातथ्य मिति नाम तदधिकृत्य नियुक्तिकदाह । “णामतहं तवणतंह, दवतहं चेव होइ नावतहं ॥ दवतहं पुण जोज स्त सनावोहिंति दृवस्स ॥ २४ ॥ (णामतहमित्यादि.) अस्याध्ययनस्य याथातथ्य मिति नाम । तच्च यथाशब्दस्य नावप्रत्ययांतम्य नवति । तत्र यथाशब्दोल्लंघनेन तथा शब्दस्य निदेपं कर्तुं नियुक्तिकारस्यायमनिप्रायः । इह यथाशंब्दोयमनुवादे वर्ततें तथा शब्दश्च विधेपार्थे । तद्यथा । यथेदं तथैवेदं नवता विधेयमित्यनुवाद विधेययोश्च विधेयां शएव प्रधाननावमनुनवतीति । यदिवा याथातथ्य मिति तय्यमतस्तदेव निरूप्यतइति । तत्र यथानावस्तथ्यं यथावस्थितवस्तुता । तन्नामादिश्चतुर्धा । तत्र नामस्थापने सुगमे । इव्यतथ्यं गाथापश्चार्धन प्रतिपादयति । तत्र इव्यतथ्यं पुनर्योयस्य मचित्तादेः स्वनावो व्यप्राधान्याद्यद्यस्य स्वरूपं तद्यथोपयोगलक्षणोजीवः कठिनलक्षणा एथिवी इव्यलदाणा थापइत्यादि । मनुष्यादेवा योयस्य मार्दवादिस्वनावोऽचित्तश्व्याणां च गोशीपचंदनकंब लरत्नादीनां व्याणां स्वनावः । तद्यथा । उपदे करे सीयं,सीए वाहत्तणं पुण नवे ३॥ कंबलरयणादणं, एस सहावो मुणेयचो ॥ १ ॥ जावतथ्यमधिकृत्याह । “जावत हं पुण नियमा, णायचं ठविदंमि नावंमि ॥ अहवा वि नाणदसण, चरित्तविणएण अ सप्पे ' ॥ २५ ॥ (नावतहमित्यादि) नावतव्यं पुनर्नियमतोऽवश्यंनावतया पद्धिधे थी दायिक नावे ज्ञातव्यं । तत्र कर्मणामुयेन निवृत्तौदायिकः कर्मोदयापादितोगत्याद्यनु नावलक्षणस्तथा कर्मोपशमेन निवृत्तीपशमिकः कर्मानुदयलदणइत्यर्थः। तथा क्या सातः हायिकोऽप्रतिपातिज्ञानदर्शनचारित्रलणस्तथा क्यापशमाञ्च जातः दायोप शमिकोदेशोदयोपरामलक्ष्णः । परिणामेन निवृत्तः पारिणामिकोजीवाजीवनव्यत्वादिल पः पंचानामपि नावानां विकादिसंयोगान्निष्पन्नः सान्निपातिकइति । यदिवा अध्या त्मन्यांतरं चतुर्धा नावतथ्यं इष्टव्यं । तद्यथा । ज्ञानदर्शनचारित्रविनयतथ्य मिति । तत्र झानतथ्यं मत्यादिकेन ज्ञानपंचकेन यथास्वमवितथोविपयोपलनः । दर्शनतथ्यं शंकाय तिचाररहितं जीवादितत्त्वश्रमानं । चारित्रतयं तु तपसि बादशविधे संयमे सप्तदशवि धे सम्यगनुपानं । विनयतव्यं विचत्वारिंशभेदनिन्ने विनये शानदर्शनचारित्रतपउपचारिक रुपे यथायोगमनुष्यानं ज्ञानादीनां तु वितयाऽसेवनेनाऽतथ्यमिति । अत्र च नावत येना ..

. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १७ धिकारः । यदि वा जावतथ्यं प्रशस्ताप्रशस्तनेदाद्विधा । तदिदं प्रशस्तेनाधिकार दर्शयितु 'माह । “ जहं सुत्तं तह थबो, चरणं चारो तहति यत्वं ॥ संतंमिय पसंसाए, यस तीपगयं उगुंठाए " ॥ २६ ॥ (जहसुत्तमित्यादि) यथा येनप्रकारेण यथापत्त्या सूत्रं व्यवस्थितं तथा तेनैव प्रकारेणार्थोव्याख्येयोनुष्ठेयश्च । एतदर्शयति । चरणमाचरण मनुष्ठातव्यं । यदिवा सिक्षांतसूत्रस्य चारित्रमेवाचरणमतोयथासूत्रं तथा चारित्रमेतदेव चानुष्ठेयमेतच याथातथ्यमिति ज्ञातव्यं । पूर्वार्धस्यैव नावार्थ गाथापश्चार्धन दर्शयितु माह । यस्तुजातं प्ररुतं प्रस्तुतं यथार्थमधिकृत्य सूत्रमकारि तस्मिन्नर्थ सति विद्यमा ने यथावक्ष्याख्यायमाने संसारोत्तारणकारणत्वेन प्रशस्यमाने वा याथातय्यमिति न वति विवदिते त्वथै सत्यविद्यमाने संसारकारणत्वेन वा जुगुप्सायां सत्यां सम्यगनुष्ठी यमाने वा याथातथ्यं न नवति । इदमुक्तं नवति । यदि यथासूत्रं येन प्रकारेण व्यव स्थितं तथैवार्थोयदि. नवति व्याख्यायते ऽनुष्ठीयते च संसारनिस्तरणसमर्यश्च नवति त तोयाथातथ्यमिति नवति । यसति त्वर्थ क्रियमाणे संसारकारणत्वेन जुगुप्सिते वा न वति याथातथ्यमिति गाघातात्पर्यार्थः । एतदेव दृष्टांतगर्ने दर्शयितुमाह । “श्रायरियप रंपर्येण श्रागयं जो व्यबुद्धीए ॥ कोवेश्यवाई जमालिनासंचणासिहत्तित्ति ॥२७॥ (थायरिएइत्यादि) याचार्याः सुधर्मस्वामिजंघुनामप्रनवार्यरक्षिताद्यास्तेषां प्रणालिका पारंपर्य तेनागतं यक्ष्याख्यानं सूत्रानिप्रायस्तद्यथा व्यवहारतयानिप्रायेण क्रियमाणमपि कृतं नवति । यस्तु कुतर्कदध्मातमानसोमिथ्यात्वोपहतदृष्टिकया ठेकबुध्या निपुणवुत्थ्या कुशाग्रशेमुषीकोहमिति मत्वा कोपयति दूपयति अन्यथा तमर्थ सर्वप्रणीतमपि व्या चष्टे रुतं कतमित्येवं ब्रूयात् । वक्तिच नहि मृत्पिमक्रियाकालएव घटोनिप्पद्यते कर्मगुण व्यपदेशानामुपलब्धेः । सएव टेकवादी निपुणोतमित्येवं वादी पंडितानिमानी जमाति ना समोजमालिनिन्हववत् सर्वज्ञमतविकोपको विनंध्यत्यरहघघटीयंत्रन्यायेन संसारचक्र वाले वंत्रमिप्यतीति । नचासौ जानाति वराकोयथायं लोकोघटार्थाः क्रियामृत्खननाद्याघट एंवोपचरति तासांच क्रियाणां क्रियाकालनिष्ठाकालयोरेककालत्वात् क्रियमाणमेव रुतं नव ति। दृश्यते चायं व्यवहारोलोके। तद्यथायियैव देवदत्ते निर्गते कान्यकुब्ज देवदत्तोगतति व्यपदेशस्तथा दारुणि विद्यमाने प्रस्थकोयं व्यपदेशइत्यादि।सांप्रतमन्यथावादिनोऽपायदर्श नारेणोपदेशं दातुकामयाह । ण करेति रकमोरकं, उङममाणोवि संजमतवेसु ।। तम्हायत्तुकरितो बोथबो जतिजणेणं ॥ २८ ॥ (एकरेइत्यादि) योहि उहीतविद्या सवदध्मिातः सर्ववचनैकदेशमप्यन्यथा व्याचष्टे सएवंनूतः सत्संयमतपस्त उद्यम कु वाणोशारीरिकमानसानां उखानामसातोदयजनितानां मोहं विनाशं न करोत्यात्मग यध्मिातमानसोपि यतएवं तस्मादात्मोत्कर्पोऽहमेव सिहांतार्थवेदी नापरः कश्चिन्मनु ចុច हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. व्योस्तीत्येवंरूपोनिमानोवर्जनीयस्त्याज्योयतिजनेन । साधुलोकेनापरोपि झानिना जात्या - दिकोमदोन विधेयः किपुननिमदः । तथा चोक्तं ॥शानं मददर्पहरं, माद्यति यस्तेन तस्य कोवैद्यः ॥ अगदोयस्य विषायति, तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ॥ १॥ गतोनामनिप्पन्नो निदेपः सांप्रत सूत्रालापकनिष्पन्नस्य निपस्यावसर. सच सूत्रे सति नवति । सूत्रंच सूत्रा नुगमे सचावतरःप्राप्तोऽतः सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सत्रमुच्चारणीयं । तचेदं। (याद त्तहीत्यादि) अस्य चानंतरसूत्रेण सहायं संबंधः। तद्यथा। वलया विमुक्तेत्यनिहितं । नावव लयं रागपो तान्यां विनिर्मुक्तस्यैव याथातथ्यं नवतीत्याद्यनेन संबंधेनायातस्यास्य सूत्रस्य व्याख्या प्रतन्यते । यथातथानावोयं याथातथ्यं तत्त्वं परमार्थस्तच परमार्थचिंतायां सम्य कानादिकं तदेव दर्शयति । ज्ञानप्रकार प्रकारशब्दयाद्यर्थे । धादिग्रहणाच्च सम्यग्दर्शनचा रित्रे गृह्यते। तत्र सम्यग्दर्शनमौपशमिकदायोपशमिकं गृह्यते। चारित्रं तु व्रतसमितिकपाया णां धारणरणनिग्रहादिकं गृह्यते । एतत्सम्यग्झानादिकं पुरुपस्य जैतोर्यातमुत्पन्नं त दहं प्रवेदयिष्यामि कथयिष्यामि । तुशब्दोविशेषणे । वितथाचारिणस्तद्दोपांश्चावि वयि प्यामि । नानाप्रकारं वा विचित्रं पुरुषस्य स्वनावमुच्चावचप्रशस्ताप्रशस्तरूपं प्रवेदयिष्या मि । नानाप्रकारं स्वनावफलंच पश्चार्येन दर्शयति । सतः सत्पुरुषस्य शोचनस्य सदनुष्ठा यिनः सम्यग्दर्शनचारित्रज्ञानवतोधर्म श्रुतचारित्राख्यं पुनर्गतिगमनधरणलक्षणं या तथा गीलमुद्युक्तविदारित्वं तथा शांति निर्वृतिमशेपकर्मदयलक्षणां (करिस्लामिपाउत्ति) प्राइप्करिष्ये प्रकट यिष्यामि यथावभावयिष्यामि । तथाऽसतोऽशोननस्य परतीर्थिक स्य गृहस्थस्य पार्श्वस्थादेर्वा च शब्दः समुचितमधर्म पापं तथा कुशीतं कुत्सितशील मशांतिं चानिर्वाणरूपां संमृति प्राउ वयिष्यामीति । यत्र च सतोधर्म शीनं शांतिच प्राउप्करिष्याम्यसतश्चाधर्ममशीनमशांतिंचेत्येवं पठघटना योजनीयायनुपात्तस्यच चशब्दे नादेपोइष्टव्यति ॥१॥ जंतोगुणदोपरूपं नानाप्रकारं स्वनावं प्रवेदयिष्यामीत्युक्तं तदर्श यिनुकामयाद । (यहोयमित्यादि) अहोरात्रमहर्निशं सम्यगुधितानिन्दवाबोटिका च सदनुष्ठानवंतस्तेन्य. श्रुतधरेन्यस्तथा तथागतेच्योवा तीर्यभयोधर्म श्रुतचारित्राख्यं प्रतिलभ्य संसारनि सरणोपायं धर्ममवाप्यापि कर्मोदयान्मंदनाग्यतया जमानिप्रनतय वात्मोत्कर्षातीर्थरूदायाख्यात समाधि सम्यग्दर्शनाटिकं मोदप क्षतिमजोपयंतोऽसेवतः सम्यगकुर्वाणानिनवावोटिकाश्च स्वरुचिविरचितव्याख्याप्रकारेण निर्दोपं सर्वज्ञप्रणीत मार्ग विध्वंसयति कुमार्ग प्ररुपयंति ब्रुवते चासौ सर्वज्ञएव न भवति । यः क्रियमाणं कृतमि त्यध्यक्षविरुई प्ररूपयति । तथा यः पात्रादिपरिग्रहान्मोक्षमार्गमाविनाययति । एवं स वैज्ञोक्तमश्रधानाः अमानं कुर्वतोप्यपरे तिसंहननवलतया यथारोपित संयमनारं ४ Inge राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा.. नए बोधुमसमर्थाः कचिदिपीदंतोऽपरेणाचार्यादिना वत्सलतया चोदिताः संतस्तं शास्तारम नुशासितारं चोदकं पुरुष वदंति कर्कशं निग्रं निर्जरं प्रतीपं चोदयंतीति ॥ २ ॥ विसोदियं ते अणुकादयंते, जे.आत्तनांवेण वियागरेङ्गा अणिए दो श्वगुणाणं, पागंतरे (वणिवैसे) जे गाणसंकाइ मुसं वदेला ॥३॥जे यावि पुत्र-पलिन चयंति, आयाणमई खलु वंचयित्ता ॥ असादुणो. ते इद साहुँमाणी, मायस्मि एसति अणतघातं ॥ ४ ॥ अर्थ ते स्वायहि पुरुप (विसोदियंते के) ते विशोधित निर्दोषमार्ग तेने (य 'पुकादयते के आचार्यनी प्ररूपणा थकी उत्नापिने कहे. एटले जेयातनावेणविया. गरेजा के जे पोताना नावे एटले स्वदेवोले (यताणिएदोश्बहूगुणाणं के.) ते बहावंद पणा थकी घf गुणा जे ज्ञानादिक तेनों'थास्थान थाय केमके ए स्वा निनिवेश मिथ्यात्वना नाव यकी करीने (जेणाणसंकाई के०) जे ज्ञान शंका एंटले श्रीजिनागमनेविपे. शंका लावीने (मुसंवदेजा के०) मृपाबोले स्वकल्पित जेवो . रुचे तेवो बोले तेणे करीने घणां गुणानो स्थान एटले कुनाजन थाय ॥ ३ ॥ (जे: 'आविपुछपलिवंचयंति के०) जे कोई पूर्व जे तमे कोनी पासेथी-नयागे तेवारे पोता ना प्राचार्यनुं नाम गोपवीने वीजानुं नास कहे (यायाणमध्वंसुवंचयिता के ) ते निचे यकी यात्मार्थ जे मोदनो यर्थ तेने वंचेठे एतावतो ते. मुक्तिने नपामे (असादु पोतेश्हसामाणी के ) परमार्थथकी ते असाधु थकों पण या जगतने विपे पोतामां साधुपण करी माने तथा वीजाउने फहीने पोतामा साधु, पणो मनाये (मायमिएस तियतयातं के०) ते मायावी साधु यासंसारनेविपे अनंत घात पामें एटले अनंत काल पर्यंत संसारमा परिभ्रमण करे ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-विशोधितोमोक्षमार्गस्तं ते कदाग्रहियोगोठामा हिलवदनुपश्चादाचार्य रूपर्णतः कथति थनुकथयति । ये यात्मोत्कर्षादात्मनावेन स्वानिमायणाचार्यपारं पर्यागतमप्यर्थ व्युदस्यान्यथा व्यागणीपुर्व्याख्याति । श्राचार्यपरंपरामज्ञात्वा सानिमाये ण संवार्थव्याख्यानं महतेऽनर्याय । इदमेव दर्शयति ।सएवंनूतोऽस्थानिकोऽनाधारोवढूनां 'ज्ञानादिगुणानां स्यात् । कचित्पातः । (थाणिएहोइवहूणिवेसत्ति) यस्यार्थः । थ स्थानमनाजनं सम्यक्झानादीनां । किनूतोवदुरनकारकत्वेनाऽसदनिनिवेशोयस्य सब दुनिवेशः । ते पुनः किनूताश्त्याह । ये ज्ञानशंकया मृपा वदेयुः । कोयः । जिनोताग मे शंकां कुर्वत्ययं तक्तएव नस्यादिति । अथवा ज्ञानशंकया पामित्यानिमानेन मृपा ए वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. वदेयुः ॥ ३ ॥ येऽझाततत्त्वाः परेण दृष्टाः कस्मादाचार्यादधीतं नवनिरिति ते समाचार्य झानानिमानेन (पलिञ्चयंतित्ति ) निन्दुवते । अथवा सदपि प्रमादस्वलितमाचार्यादि ना पृष्टाः संतोमातृस्थानेनावर्णवादनीता निन्दुवते । ते एवं कुर्वाणाआदानं मोदमर्थं वंचयंति । एवं कुर्वाणास्तेऽसाधवश्हास्मिन् जगति साधुमानिनोमायान्विताएष्यंति या स्यत्यनंतशोघातं विनाशं संसारं वा । एकं तावत्स्वयमसाधवोदितीयं साधुमानिनः । उक्तंच । पावं काका सयं,अप्पाणं सुषमेव ववहर॥ इगुणं करे पावं, बीथं बालस्त मंदत्तं ॥१॥ तदेवमात्मोत्कर्पदोषादोधिलानमप्युपहत्यानंतनवनाजःप्रणिनः स्युरिति ॥४॥ ॥ टीका-किंच। (विलोहियमित्यादि) विविधमनेकप्रकारं शोधितः कुमार्गप्ररूपणा पनयनारेण निर्दोपतां नीतोविशोधितः सम्यक्दर्शनझानचारित्राख्योमोक्षमार्गस्तमेवं नूतं मोदमार्ग ते स्वायत्यस्तागोष्ठामाहिलवदनुपश्चादाचार्यप्ररूपणातः कथयंत्यनुकथ यति । ये चैवंनूताथात्मोत्कोत्स्वरुचि विरचितव्याख्याप्रकारव्यामोहितासात्मजावेन स्वा निप्रायेणाचार्यपारंपर्येणायातमप्यर्थ व्युदस्यान्यथा व्यागृणीयुर्व्याख्यानयेयुस्तेहि गंनी रानिप्रायं सूत्रार्थ कर्मोदयात्पूर्वापरेण यथावत्परिणामयितुमसमर्थाः पंडितमानिनउत्सू त्रं प्रतिपादयंति । यात्मनावव्याकरणं च महतेऽनयेति दर्शयति । सएवंनूतः स्वकी यानिनिवेशादस्थानिकोऽनाधारोबहूनां ज्ञानादिगुणानामनाजनं नवतीति । ते चामी गु पाः । सुस्सूसइ पडिपुल, सुणे गएह य ईहएथावि ॥ तत्तो अपोहएवा, धारे करे ३ वा सम्मं ॥१॥ यदि वा गुरुशुश्रूपादिना सम्यक्झानायगमस्ततः सम्यगनुष्ठाने च म तः सकलकर्मक्यलक्ष्योमोक्षश्त्येवंनूतानां गुणानामनायतनमसौ । कचित्पातः । (अ छापिएहोंतिबहूणिवेसत्ति) अस्यायमर्थः । अस्थानमनाजनमसौ नवति सम्यक्झाना दीनां गुणानां । किनूतोबदुरनर्थसंपादकत्वेनासदनिनिवेशोयस्य सबदुनिवेशः । यदिवा गुणानामस्थापनिकोऽनाधारोबहूनां दोपाणां च निवेशः स्थानमाश्रयति । किंनूताः पु नरेवं नवंतीति दर्शयति । ये केचन उहीतज्ञानलवाऽवलेपिनोहाने श्रुतज्ञाने शंका झा नशंका तया मृपावादं वदेयुः । एतमुक्तं नवति। सर्वप्रणीते यागमे शंकां कुर्वत्ययं तत्प पीतएव ननवेदन्यथा वाऽस्यार्थः स्यात् । यदिवा छानशंकया पांडित्यानिमानेन मृपा बादं वदेयुर्यथाहं ब्रवीमीति तथैव युज्यते नान्यथेति ॥ ३ ॥ किंचान्यत् । (जेयाविपुल इत्यादि) ये केचनाविदितपरमार्थाः स्वल्पतया समुत्से किनोऽपरेण पृष्टाः कस्मादाचार्या सकाशादधीतं श्रुतं नवनिरिति । ते तु स्वकीयमाचार्य झानावलेपेन निन्दवानोऽपरं प्र सिई प्रतिपादयति । यदिवा मर्यवैतत्स्वतत्प्रेक्षितमित्येवं ज्ञानावलेपात (पलिञ्चयं तित्ति ) निन्दुवते । यदिवा सदपि प्रमादस्खलितमाचार्या दिना लोचनादिके थवसरे ..

रायधनपतसिंघ वाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४१
टाः संतोमातृस्थानेनाऽवर्णवादनयान्निन्दुवते । तएवं पलिञ्चकानिन्दवं कुर्वाणाबादी
यतइत्यादानं ज्ञानादिकं मोदोवा तमर्थ वंचयंति पेंशयंत्यात्मनः । खलुरवधारणे। चयं
त्येव । एवमनुष्ठायिनश्चासाधवस्ते परमार्थतस्तत्त्वचिंतायामिहास्मिन् जगति साधुविचा
रेवा साधुमानिनात्मोत्कर्षायाऽसदनुठानमानिनोमायान्वितान्ते एयति यास्यत्वनंत
शोबदुशोघातं विनाशं संसारं वा अनवदयसंसारकांतारमनुपरिवर्तयियंतीति । दोपक्ष्य'
पुष्टत्वानेपामेकं तावत्स्वयमसाधवोदितीयं साधुमानिनः । उक्तंच । पावं काकण सयं,
थयाणं शुभमेव ववहर ॥ उगुणं करे पावं वीयं बालस्सं मंदत्तं ॥१॥ तदेवमा
स्मोकपदोपाहोधिलानमप्युपहत्यानंतसंसारनाजोनवंत्यसुमताति स्थितं ॥ ४ ॥
जे कोदणे होइ जगन्नासी,,विनसियं जे न नदीरएका.॥ अंधे
व से दंमपदं गहाय, अविनसिए घासति पावकम्मी ॥५॥
जे विग्गहीए अनायनासी, न से समे दो अऊऊपत्ते ॥ज्व
वायकारी य दीमणे य, एगंतदिहीय अमाइरूवे ॥६॥
अर्थ-(जे कोहणेहोजगनासी के०) जे क्रोधी थाय ते जगतार्थनापी होय
जगतार्थनापी एटले जेमां जेवो दोप होय तेने तेवो कहे अर्थात् काणाने काणो कहे
खोडाने खोडो कहे टुंटाने टुंटो कहे पांगलाने पांगलो कहे कोढीने कोढी कहे एयो
प्रगट नितुर नापण करनार होय (विनसियंजेड के०)जे उपशमावेलो एवो जे कलह तेने
चली (उदीरएडा के०) उदीरे ए पुरुपने जे फल थाय ते कहेते. (सेके) ते पुरुप
(अंधेवदंमपहंगहाय के) जेम कोइ अांधलो पुरुप लाकडी ग्रहण करीने मार्गने वि
पे जातो. थको अनेक कंटक चतुप्पदादिके करी पीडाय तेम (यविनसिए के०) थ
कोविद एवोजे कलहकारी (पावकम्मी के०) पापकर्माचारी जीव ते पण (घासतिके०)
चतुर्गतिक संसारमाहे रख पामे ॥ ५ ॥ (जेविग्गहीए के) जेको विग्रह एटले
कलहकारी होय ते यद्यपि क्रिया तो केटलीक करे तयापि ते किया विग्रह एटले युक्ष
प्रिय थाय तथा (थनायनासी के०) यन्यायनो बोलनार होय (नसेसमेहोश्यक
पने के०) ते पुरुष कलहरहित एवा सम्यक् दृष्टी तेना सरखो समनावी नहोय ते
माटे साधु कलहकारी नहोय परंतु साधु केवो होय ते कहेते. (उववायफारीयहरीम
णेय के०) उपपातकारी एटले थाचार्यनी याज्ञापालक तथा सजावंत मनवालो
होय एटले अनाचार करतो थको याचार्यादिक यकी लला पामे तथा (एगंतदिछीप
के०) एकांतदृष्टो एटले जीयादिक पदार्थनो ज्ञाता होय एकांत अक्षावंत होय तथा
(धमाश्रुवे के०) मायारहित होय एवा पुरुपने साधु कहिए. ॥ ६ ॥

. सएश वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. ॥ दीपिका-यः स्वजावेन क्रोधनोरोपा नवति यश्च जगदर्थनापी योयधावस्थितः पदार्थस्तं तथैव नापते । तद्यथा । ब्राह्मणं डोडमिति वक्ति वणिज किराटमिति शू 'मानीरमिति श्वपाकं चांमालमिति काणं कायमेव वक्ति । खंजं खंजमेव चौरं चौरमि ति । अंधमंधमित्यादि कतिणं योवक्ति सजगदर्थनापी निनुरनापीत्यर्थः । व्यवसितं स माप्तं ६६ कलहं यः पुनरुदीरयेत् प्रज्वालयेत् सोंधश्च । यथांधोदंडमेवं गोदंडमार्ग गृहीत्वा वजन घृष्यते कंटकश्वापदादिनिः पीडयते । एवं सोपि (यवियोसियंति) थप शांतकलदः पापकर्मा घृष्यते पीड्यते संसारपीडानिः ॥ ५ ॥ योविग्रहिकः कलहप्रियो ऽन्यायनापी न समोमध्यस्थोनवति अऊंका प्राऊंफा माया कलहोवा मायाप्राप्तः कलहप्राप्तोवा सरागपिवान् मायावांश्च नवतीत्यर्थः । एतदोपदर्शी उपपातकारी था चार्यादेशकरः व्हीडासंयमस्तत्र मनोयस्य सहीमनाः एकांतेन तत्त्वेषु दृष्टिर्यस्य सएकांतदृष्टिः । एगंतसद्धितिपाठे एकांतश्रमावान् जिनागमे । अमाथि निर्मापं रूपं यस्यस तथा बद्मरहितइत्यर्थः ॥ ६ ॥ .. . - । ॥ टीका-मानविपाकमुपदर्याधुना क्रोधादिकषायदोषमुन्नावयितुमाह । (जेकोहणे इत्यादि) योयविदितकपायविपाकः प्रकृत्यैव कोधनोनवति तथा जगदर्थनापी यचं नव ति । जगत्यर्थाजगदाये यथा व्यवस्थिताः पदार्थास्तानानापितुं शीलमस्य जगदर्थना पी तद्यथा ब्राह्मणं डोडमिति ब्रूयात्तथा वणिज किराटमिति शूमानीरमिति श्वपाकं चां डालमित्यादि तथा काणं काणमिति तथा खंज कुजं वडनमित्यादि तथाकुष्टिनं दक्षिण मित्यादि योयस्य दोषस्तं तेन खरं परुषं ब्रूयात यः सजगदर्थनापी। यदिवा जयार्थनापी यथैवात्मनोजयोनवति तथैवाविद्यमानमप्यर्थ नापते तीनश्च येन केनचित्प्रकारेणाs सदर्थनाषणेनाप्यात्मनोजयमिततीत्यर्थः । (विसियंति ) विविधमवसितं.पर्यवसितमु पशांतं ६६ कलहं यः पुनरप्पुदीरयेत् । एतक्तं नवति । कलहकारिनिर्मिथ्याउप्कतादि ना परस्परं क्षामितेपि तद्व्यायेन पुनरपि तेषां क्रोधादयोनवंति । सांप्रतमेतदपाकं दर्शयति । यथाांधश्चतुर्विकलोदंडपथं गोदंडमार्ग प्रमुखोज्ज्वलं गृहीत्वाऽऽश्रित्य व्र जन् सम्यगकोविदतया घुप्यते कंटकश्वापदादिनिः पीडयते एवमसावपि केवल लिंगधार्य नुपशांतकोधः कर्कशनाप्यधिकरणोदीपकस्तथा (यविउत्तियत्ति) अनुपशांत६६ः पाप मनार्य कर्मानुष्ठानं यस्यासौ पापकर्मा घृष्यते चतुर्गतिके संसारे यातनास्थानगतः पौनः पुन्येन पीडयतइति ॥५॥ किंचान्यत् । (जेविग्गहिएश्यादि) यः कश्चिद विदितपरमार्थोवि ग्रहोयुद्ध सविद्यते यस्यासौ विग्रहिकोयद्यपि प्रत्युपेणादिकाः क्रियाविधत्ते तथापि यु प्रियः क्वचिभवति तथाऽन्याप्यं नापितुं शीलमस्य सोऽन्यायनापी यत्किंचन नाप्यऽस्था

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. भए३
ननापी गुर्वाधिदेषकरोवा यश्चैवंनूतोनातौ समोरक्तविष्टतया मध्यस्थोनवति । त
था नाप्यकंफ्रां प्राप्तोकलहप्राप्तोवा ननवत्यमायाप्राप्तः । यदिवा थऊंफाप्राप्तरकलहमा
तैः सम्यग्दृष्टिनिरसौ समोन नवति यतः, यतोनैवंविधेन नाव्यमपित्वक्रोधनेनाकर्कश
नापिणा चोपशांतयुधानुदीरकेण न्यायनाषिणामाप्राप्तेन मध्यस्थेन च नाव्यमिति ।
एवमनंतरोदिष्टदोपवर्जीसन्नुपपातकार्याचार्य निर्देशकारी यथोपदेशं कियासु प्रत्तः। य
दिवोपायकारित्ति) सूत्रोपदेशप्रवर्तकस्तथा हीनतासंयमोमूलोत्तरगणनेदनिन्नस्तत्र में
नोयस्यासी होमनाः । यदिवाऽनाचारं कुर्वन्नाचार्यादिन्योलते सएवमुच्यते । तथैका
तेन तत्त्वेन जीवादिषु पदार्थषु दृष्टिर्यस्यासावेकांतदृष्टिपातरंवा (एगंतसङ्गिति ) एका
तेन श्रज्ञावान मौनीशेक्तमार्गे एकांतेन श्रधालुरित्यर्थः। चकारः पूर्वोक्तदोपविपर्यस्तगुण
समुच्चयार्थः । तद्यथा । ज्ञानपलिञ्चकोकोधीत्यादि । तावदफफाप्राप्तइति स्वतएवाह ।
(थमाइरुवेनि) अमायिनोरूपं यस्यासावमायिरूपोऽशेपद्मरहितइत्यर्थः। न गुर्वादीन
द्मनोपचरति नाप्यन्येन केनचित्सार्ध उद्मव्यवहारं विधनइति ॥ ६ ॥
स पेसले सुदमे पुरिसजाए, जबन्निए चेव सुन्यारे । बलुपि
अणुसासिए जे तदच्चा, समे दु से दोऽ अऊऊपत्ते ॥७॥ जे
आवि अपं वसुमंति मत्ता, संखाय वायं अपरिक कुळा ॥त
वेण वाहं सहित्ति मत्ता, असं जणं पस्सति विवभूयं ॥ ७ ॥
थर्थ-(सपेसले के ) तेने थाचार्यादिके घणो शिरखव्यो वतो पण यथार्थ तेवाज
नावें चर्ने पण गुरु वचन विरोधि नथाय तेने पेशल एटले मनोहर बिनयादिक गुणवंत
जाएको तथा (सुहुमे के०) सूक्ष्म नावनो देखनार तथा (पुरुपजात के०) परमार्थयकी
पुरुषार्थनो साधक तथा (जननिए के०) तेवीज जातिसहित सत्कुलोत्पन्न जाणवो (चे
व के.) निश्चय यकी (सुउकयारे के०) ते रुजु थाचारी एटले सरल मार्ग प्रवर्ग
तेवा पुरुपने (वदपियांसासिएजेतहन्चा के०)थाचार्यादिके घणो शिखाव्यो नतो मु
खनु राग फेरवे नही अर्थात् प्रसन्न मन राग्वे (समद्सेदोश्यकंजपने के० ) ते पुरु
प.श्रीवीतराग समान कलह रहित थाय ॥ ७॥ (जेया विथप्पंवसुमंतिमत्ता के०)जे
कोइ लघुप्रकृति पोताने यात्माने वसुमंत एटले संयमवंत जाणीने (संखापवापंथप
रिरककुडा के०) सम्यक् परमार्थे थपरीक्ष थको थात्मोत्कर्ष थनिमान करे (तवेण्या
हंसहिउत्तिमना के) तथा ढुंज तपे करी सहित माहारा समान वीजो कोइ तपस्वी
नथी एवीरीते जाणीने थनिमान धारण करी (यजएंपस्सतिबिंबनूपं के०)धन्य
जन ने विवनूत गुणसुन्य थाकार मात्र देखे एटले जनमानी परे जाणे ॥ ७॥

੪੪ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं.
॥ दीपिका-कचित्प्रमादसंचलने सति आचार्यादिना बव्हप्यनुशास्यमानस्तथैव स
न्मार्गानुसारिणी वा लेश्या चित्तत्तिर्यस्य सतथार्थः । एवंनूतोयः सपेशलोमृष्टवाक्यः
सूदमदर्शित्वात् । पुरुपजातः सएव तत्त्वपुरुपार्थकारी सएव जात्यन्वितः सत्कुलोत्पन्नः।
सुशीनोहि कुलीनः स्यान्नसुकुलोत्पत्तिमात्रेण सएव सुष्टु अतिशयेन जुः संयमस्तस्य क
रणशीनः सएव समोमध्यस्थः ऊंका क्रोधोमाया वा तामप्राप्तोनवति ॥ ७ ॥ यश्चापि
वसु व्यं संयमस्त तमात्मानं मत्वा तथा संख्या ज्ञानं ततमात्मानं मत्वा परमार्थमप
रोक्ष्य वादमात्मोत्कर्पवादं कुर्यात् । तथा तपसा सहितोहमिति मत्वाऽन्यं जनं बिंब
नूतं जलचंश्वदर्थशून्यं पश्यति अवगणयतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
॥ टीका-पुनरपि सजुणोत्कीर्तनायाह ! (सपेशलेइत्यादि ) योदि कटुसंसारोविनः
क्वचित्रमादस्खलिते सत्याचार्यादिना बद्दप्यनुशास्यमानश्चोद्यमानस्तथैव सन्मार्गानुसारि
एयर्चा लेश्या चिचवृत्तिर्यस्य नवतीति तथार्चः। यश्च शिक्षा ग्राह्यमाणोपि तथाजिवति
सपेशलोमिष्टवाक्योविनयादिगुणसमन्वितःसूदमः सूदमदर्शित्वात्सूदमनावित्वाका सूदमः
सएव पुरुपजातः सएव परमार्थतः पुरुपकार्यकारी नापरोयोऽनायुधतपस्विजनपराजिते
नापि क्रोधेन जीयते तथाऽसावेव जात्यन्वितः सुकुलोत्पन्नः । सहीलान्वितोहि कुलीन
इत्युच्यते न सुकुलोत्पत्तिमात्रेण । तथा सएव सुघ्नतिशयेन जुः संयमस्तकरणशीलोक
जुकरः । यदिवा (उकुचारेत्ति) यथोपदेशं यः प्रवर्तते नतु पुनर्वक्रतयाऽचार्या दिवचनं वि
लोमयति प्रतिकूलयति यश्च तथार्चः पेशलः सूक्ष्मनापी जात्यादिगुणान्वितः क्वचिदवकः
समोमध्यस्थोनिंदायां पूजायां च न रुप्यति नापि तुष्यति तथा ऊंझा क्रोधोमाया वा तां प्रा
तोऊमाप्रासायदि वाऽकंकाप्राप्तर्वीतरागैः समस्तुल्योनवतीति ॥७॥ प्रायस्तपस्विनांझान
तपोऽवलेपोनवतीत्यतस्तमधिकृत्याह । (थाविषपंश्त्यादि) यश्चापि कश्चिन्नघुप्रकृतिर
पतयाऽत्मानं वसु इव्यं तच्च परमार्थचिंतायां संयमस्त ईतमात्मानं मत्वाऽहमेवात्र
संयमवान् मूलोतरगुणानां सम्यविधायी नापरः कश्चिन्मत्तुल्योस्तीति । तथा संरख्यायंते
परिनियंते जीवादयः पदार्थायेन तज्ज्ञानं संख्येत्युच्यते तवंतमात्मानं मत्वा तथा स
म्यक् परमार्थमपरीक्ष्यात्मोत्कर्पवादं कुर्यात्तपसा बादशनेदनिनेनादमेवात्र सहितोयुक्तो
न मनुष्योविरुष्टतपोनिष्टप्तदेदोस्तीत्येवं मत्वाऽऽत्मोत्कर्षानिमानीत्यन्यं जनं साधुलोकं
गृहस्थलोकं वा बिंबनतं जलचंवत्तदर्थशून्यं कूटकापणवा लिंगमात्रधारिणं पुरु
पारुतिमात्रं वा पश्यत्यवमन्यते । तदेवं यद्यन्मदस्थानं जात्यादिकं तनदात्मन्येवारो
प्यापरमवधूतं पश्यतीति ॥ ७ ॥

, राय धनपतसिंघ वाहाऽरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४एय एगंत कूमेण व से पलेइ,ण विङती मोणपयंसि गोत्ते ॥जे माण पटेण विनकसेडा, वसुमन्नतरेण अबुझमाणे ॥ ए ॥ जे माद णो खत्तियजायए वा, तदुग्गपत्ते तद लेवई वा ॥ जे पवईए परदत्तनोई, गोत्तेण जे थप्नति माणवझे ॥ १० ॥ धर्थ-ते पुरुष (एगंतकूमेणउसेपले के) एकांत कूटपाशे करीने जेम मृग कूटपासे पडयो थको दुःखनु विजागी थायठे तेनी पेरे ते मंदबुद्धि पण संसारमाहे परिन्रमण करे ते पुरुप कदापि (मोणपयंसि के०) मौनपद एटले संयमपद तेनेविपे (णविजाती के०) सर्वथा प्रकारे विद्यमान नथी एम समजवू तथा ते पुरुप (गोते के) उंचगोत्रने विपे पण न प्रवर्ते किंतु ते अत्यंत हीन गोत्रनेज पामे तथा (जे माणपण विउकसेका के०) जे मान एटले पूजाने अर्थ व्युत्कर्ष एटले विविध प्रका रे अनिमान करे तेपण संयमने विपे नयी एम जाणवू तथा जे (वसु के०) संयमने ग्रहण करीने पती (अन्नतरेण के०). मंदविपाकना उदय थकी अन्य कोई मद स्थानकने विपे माचे ते (अधुनमाणे के ) निश्चे थकी परमार्थने यजाणतो अज्ञानी थको संसारमा परिन्नमण करे ॥ ए ॥ (जेमाहणोखत्तियजायएवा के०) तथा जे ब्राह्म पजाति अथवा त्रियजाति ते वाकुवंशादिक तेना नेद कहेठे. (तदुग्गपत्तिहलेड ईवा के ) तथा जे उग्रपुत्र तथा लेडई एटले राजपुत्र विशेष नवमलिक नवलेडिक एटला कुलमां उत्पन्न थयला संसारने असार जाणीने राज्य प्रमुख त्यागीने (जेपवई ए के) जे प्रवर्जित थया एटले चारित्रवान थयाते एवा उता पण (परदत्तनोई के) पारको दीयो एवो जे थाहार तेने नोगवे एटले शुक्षाहार ग्रहण करे (गोतेणजेथप्न तिमाएब के०) परंतु गोत्रने विपे गर्व नकरें एटले युवाहारनुं ग्रहण करनार एवो चारित्री पोताना उंच गोत्रने विपे गर्व करे नही गोत्र केवोठे तोके मानबंध एटले ब्राह्मण तथा क्षत्रीय वंशना उपना स्वनावे पोताना वंशना थनिमानी यायचे तेम उता पण चारित्र वादखा पठी कोइपण प्रकारना गोत्रनुं थाहार ग्रहण करे परं तु गुवाहार ग्रहण करे पण पोताना गोत्रनो गर्व करीने तेवाज गोत्रनो थगुरू थाहार लेवानी या चारित्रित करे नही एथनिप्रायवे. ॥१०॥ ॥ दीपिका-यथा कूटेन पाशेन वोमृगादिः परवशोःखी स्यात्तथा नायकूटेन स्ने हेन एकांततोऽसी संसारं पति वन्रमीति । मौनपदे संयमे सन् प्रवर्तते। किंनते संयमे गोत्रे गां वाचं त्रायतइति गोत्रं सर्वागमाधारनूतं तस्मिन् । यच माननं सत्कारस्तस्या

४६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं.
र्थः प्रयोजनं तेन यात्मानं व्युत्कर्पयेत् मदवंतं कुर्यात् तथा च सु संयमस्तमादायान्य
तरेण ज्ञानादिना मदस्थानेन माद्यति ससर्वज्ञमतं तत्त्वतोन वेत्तीति नावः ॥ ए॥
योजात्या ब्राह्मणः कृत्रियजातीयोवा उग्रपुत्रः क्षत्रिय विशेपः (जेहात्ति) कृत्रियवि
शेषएव । एवं विशिष्टकुलोबूतः प्रव्रजितः परदत्तनोजी शुशाहारग्राही गोत्रे उच्चैर्गोत्रे उ
त्पन्नोपि नैव स्तंनं गर्व यायात् । किंजूते गोत्रे मानब थनिमानास्पदे ॥ १०॥
॥ टीका-किंचान्यत् । (एर्गतकूडेश्त्यादि) कूटवस्कूटं यथा कूटेन मृगादिवः पर
वशः सन्नेकांतनुःखनाग्जवति । एवं नावकूटेन स्नेहमयेनैकांततोऽसौ संसारचक्रवालं प
यति तत्र वा प्रकर्पण लीयते प्रलीयतेऽनेकप्रकारं संसारं बंचमीति । तुशब्दात्कामादिना
वा मोहेन मोहितोबहुवेदने संसारे प्रलीयते । यश्चैवंनूतोऽसौ न विद्यते न कदाचन सं
नवति । मुनीनामिदं मौनं तच्च तत्पदं च मौनपदं संयमस्तत्र मौनीश्वा पदे सर्वप्र
पीतमार्गे नासौ विद्यते । सर्वज्ञमतमेव विशिनष्टि । गां वाचं त्रायतेऽर्थाविसंवादनतः पा
जयतीति गोत्रं तस्मिन्समस्तागमाधारनूतइत्यर्थः । उच्चैोत्रे वा वर्तमानस्तदनिमानय
हयस्तोमौनीऽपदे न वर्तते । यश्च माननं पूजनं सत्कारस्तेनार्थः प्रयोजनं तेन माननार्थ
न विविधमुत्कर्षयेदात्मानं योहि माननार्थेन लानपूजासत्कारादिना मदं कुर्यान्नासौ स
वझपदे विद्यतइति पूर्वेण संबंधः । तथा वसुव्यं तच्चेद संयमस्तमादाय तथान्यतरेण
झानादिना मदस्थानेन परमार्थमयुध्यमानोमायति पठन्नपि सर्वशास्त्राणि तदर्थ वा गह
नपि नासौ सर्वझमतं परमार्थतोजानातीति ॥ ए ॥ सर्वेषां मदस्थानानामुत्पत्तेरारज्य
जातिमदोबाह्यनिमित्तनिरपेदोयतोनवत्यतस्तमधिकृत्याह । (जेमाहणेइत्यादि) योहि
जात्या ब्राह्मणोनवति क्षत्रियोवा श्दवाकुवंश्यादिकः । तन्नेदमेव दर्शयति । उग्रपुत्रः ६
त्रियविशेपजातीयः। तथा (लेवत्ति) दत्रियविशेपएव । तदेवमादिविशिष्टकुलोभूतोय
थावस्थितसंसारस्वनाववेदितया यः प्रव्रजितस्त्यक्तराज्यादिगृहपाशबंधनः परैर्दत्तं नोक्तुं
शीतमस्य परदचनोजी सम्यक्संयमानुष्ठायी गोत्रे उच्चैौने हरिवंशस्थानीये समुत्पन्नोपि
नैव स्तंनं गर्वमुपयायादिति । किंनूते गोत्रे थनिमानब थनिमानास्पदे इति । एतमुक्त
नवति । विशिष्टजातीयतया सर्वलोकानिमान्योपि प्रवजितः सन् रुतशिरस्तुंडमुंडनोनिदा
थै परगृहाण्यटन् कथं हास्यास्पदं गर्व कुर्यान्नवासी मानं कुर्यादिति तात्पर्यार्थः ॥१७॥
न तस्स जाई व कुलं व ताणं, पणन विङा चरण सुचिन्नं ॥णि
स्कम्म से सेव गारिकम्म, प से पारए दो विमोयणाए ॥ ११ ॥

रायधनपतसिंघ बांदाउरका जैनागम संग्रह नागङसरा.
४
पिकिंचणे निस्क सुलूहजीवी, जे गारवं दोइ सलोगगामी ॥
आजीवमेयं तु अबुझमाणो,पुणोपुणो विप्परियासुर्वेति ॥१२॥
अर्थ-(नतस्सजाश्च कुवताणं के०) ते अनिमानी पोताना गोत्रसंबंधी मदना
करनारने जाति एटते जे माता, पद अने कुल एटले पितानुं पद ए बनेनुं मद त्रा
गने अर्थ न पाय कारणके संसारमा चमण करतां प्राणीने मातानी जाति भने
पितानुं कुल ते कांइ त्राण नणी नथाय हवे जे पदार्थ जीवने त्राण थाय ते कहे (ण
पविजाचरणं सुचिन्नं के०) विद्या एटले ज्ञान अने चरण एटले चारित्र सुचीरी एट
ले ए बनेने सारीरीते श्राचखा थकी मुक्तिनुं कारण थायजे. अर्थात् झान बने
किया ए वे विना बीजो कोई जीवने शरण नथी (णिरकम्मसेसेवश्गारिकम्मं के.)
माटे जे पुरुप ग्रहस्थपणा थकी शिरकम्म एटले निकली चारित्र धादरीने फरी या
गारीनो कर्तव्य जे जातिमदादिक तेने सेवे अथवा सावद्यारंनादिक सेवे (रासेपारए
दोऽविमोयगाए के०) ते पुरुप संसारनो पारंगामि न थाय केमके शान, दर्शन भने
चारित्र एज मुक्तिना कारण परंतु जातिकुना दिकनो मद ते काई मुक्तिनो कारण
नथी एम जाणवू ॥ ११ ॥ (णिकिंचणेनिस्कु सुचूहजीवि के०) जे निकिंचन निपरि
यही सुदजीवी एटले अंतप्रांत थाहारनो सेनार होय तेने निहु एटले साधु जाणवो
थने (जेगारवं दोसजोगगामी के) जे गर्ववंत होय श्लाघा एटले प्रसंसानो कामि
एटले वांठा करनार होय (बाजीवमेयं तुअबुझमाणो के०) ते जीव थाजीविका मात्र
नो करनार उता शुरू संयमनो धजाण एवो उतो (पुणोपुणोविष्परियासुवेंति के० )
ते जीव फरी फरी विपर्यासने पामे एटले वली वली जन्ममरणादिके करीने घणो
संसारने विपे परित्रमए करे ॥ १२॥
॥ दीपिका-तस्यानिमानवतोजातिमदः कुलमदोवाऽत्र संसारक्रमणे शरणं नस्या
त् । मातृनवा जातिः पितृनवं कुलमेतउपलक्षणादन्यदपि पदस्थानं न त्राणाय ।
यवाणं तदाह । सुचीर्ण विद्या झानं चरणं चारित्रंच तस्मादन्यत्र त्राणाशा न विद्यते।
ज्ञानक्रियान्यामेव मोदइति वचनात् । एवंसत्यपि कश्चित् निष्क्रम्य प्रव्रज्या गृहीवापि
थगारिणां गृहस्थानां कर्म सावधक्रियां सेवते न च कर्ममोचनाय पारगोनति
॥ ११ ॥ वाह्यार्थेन निष्किंचनोनिहुः सुरूदजीवी वल्लचणकादिप्रांताहारएवंनूतोपि क
शिौरवप्रियोगवति । तथा लोककामी यात्मश्लाघानिलापी च स्यात् । नचैवंनूतो
: निष्किंचनवादिकमाजीवमात्मवर्तनोपायं कुर्वाणः परमार्यमबुध्यमानः संसारे विषयों
सं जन्ममरणायुपश्वमुपैति ॥ १२ ॥

पत वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. ॥ टीका-न चासौ मानः क्रियमाणोगुणायेति दर्शयितुमाह । (नतस्सजाईत्यादि) नहि तस्य लघुप्रकृतेरनिमानोपुरस्य जातिमदः कुलमदोवा क्रियमाणः संसारं पर्यटत स्त्राणं नवति । नानिमानोजात्यादिकऐहिकामुस्मिकगुणयोरुपकारीति । इहच मातृसमु बाजातिः पितृसमुठं कुल एतच्चोपजदणमन्यदपि मदस्थानं न संसारत्राणायेति । यत्पुनः संसारोत्तारकत्वेन त्रासमर्थ तदर्शयति । ज्ञानं च चरणं च ज्ञानचरणं तस्मादन्यत्र संसारोत्तारणत्राणाशा न विद्यते । एतच्च सम्यक्त्वोपबृंहितं सत् सुष्टु चोरी सुचणि संसा राऊत्तारयति । ज्ञानक्रियाच्यां मोक्षति वचनात् । एवंनते सत्यपि मोदमार्ग निकाया पि प्रव्रज्यां गृहीत्वापि कश्चिदपुटधर्मा संसारोन्मुखः सेवतेऽनुतिष्ठत्यन्यस्यति पौनःपुन्ये न विधत्ते थगारिणां गृहस्थानामंगं कारणं जात्यादिक मदस्थानं पाठांतर वा (थगारि कम्मंति) थगारिणां कर्मानुष्ठानं सावद्यमारंनं जातिमदादिकं वा सेवते । नचासावगा रिकर्मणां सेवकोऽशेषकर्ममोचनाय पारगोनवति । निःशेपकर्मयकारी न नवतीति ना वः। देशमोचनातु प्रायशः सर्वेपामेवासुमतां प्रतिक्ष्णमुपजायतइति ॥ ११ ॥ पुनरप्य निमानदोषावि वनायाह । (णिचिंचणेइत्यादि) बाह्येनाथन निष्किंचनोपि निण शीलोनिङः परदत्तनोजी तथा सुगुरुमंतप्रांतं वन चणकादि तेन जीवितुं प्राणधारणं कर्तुं शीलमस्य स सुरूदजीवी एवंनूतोपि यः कश्चिजारव क्रियोनवति । तथा श्लोक कामी आत्मश्लाघानिलापी नवति । सचेनूतः परमार्थमयुध्यमानएतदेवाकिंचनत्वं सुरूदजीवित्वं वात्मश्लाघा तत्परतया बाजीवमाजीविकामात्मवर्तनोपायं कुर्वाणः पुनःपुनः संसारकांतारे विपर्यासं जन्मजरामरणरोगशोकोपश्वमुपैति गति तउत्तरणा यान्युद्यतोवा तत्रैव निमडातीत्ययं विपर्यासइति ॥ १२ ॥ जे नासवं निस्कु सुसादुवादी, पडिहाणवं होइ विसारएय ॥ अगाढपले सुविनावियप्पा, अन्नं जणं पन्नसा परित्वेज्जा॥१३॥ एवं ण से दो समादिपत्ते, जे पन्नवं निरकु विनकसेना ॥ अ दवा वि जे लानमयावलित्ते, अन्नं जणं खिंसति बालपन्ने॥१४॥ थर्थ-(जे नासवंनिस्कुसुसादुवादी के) जे साधु जापाना गुण तथा दोपनो जाण तथा सुसाहुवादी एटले प्रिय वचननो बोलनार एटले दाराश्रव मध्वाश्रव लब्धीवा लो वली (पडिहाणवंहोइ के०) प्रतिनाववंत एटले उत्पातिकादिक चार प्रकारनी बुझिनो पारंगामि होय तथा (विसारएय के०) विशारद एटले पंमित थर्थ ग्रहण करवाने समर्थ (थागाढपर के०) आगाढप्रज्ञ एटले प्रस्ताववेता अर्थात् इव्य, क्षेत्र, रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए कान बने नावनो जाण तथा (सुविनावियप्पा के) नानाप्रकारनी जावनायें करी ने नाव्यो यात्मा जेमनो एवो तो (अनंजणंपन्नसापरिहवेळा के०) थन्य जन प्रत्ये पोतानी प्रज्ञाये करी एटले पोताना जाणपणे करी परानवे अर्थात् एम जाणे जे माहोरा समान कोई जाण पुरुष नथी एरोते बीजाने तृण्वत गणे. ॥ १३ ॥ एवा साधुने दोप कहेठे. (एवंणसेहोसमाहिपने के०) एरीते अहंकारलो कर नार जे साधु होय ते समाधिने प्राप्त थयो न कहेवाय (जेपन्नवंनिस्कुविउक्कसेका के) जे साधु प्रज्ञावंत थईने व्युतर्प एटले गर्वने धारण करे (अहवाविजेलानमयावलिने के.) थथवा जे कोई साधु अल्पांतराय थको लानवान् एटले वीजाने उपकरण था पवाने समर्थ ततो लानना मदे करो जिप्त थाय एटले मत्त थाय (अन्नंजणविसति वालपन्ने के ) अन्य जनने खिसे एटले वीजानी निंदा करे धने एम विचारे जे सर्व साधारण सय्या संस्तारक प्रमुख लाववाने ढुंल समर्थ वीजा वापडा गुं? पेट नरवाने पण समर्थ नथी एवो साधु वाल एटले मूर्ख बुद्धिवालो जाणवो. ॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-नापावान् नापागुणदोपझोयोनिकुः सुसाधुवादी हितमितवादी भतिना नमुत्पत्तिक्या दिवुधिस्त धान विशारदोऽर्थग्रहणसमर्थः । अगाढा तत्वनिष्ठा प्रज्ञा वु दियस्य सोगाऽढप्रज्ञः सुविनावितोधर्मवासनावासितयात्मायस्य सतथा । एनिर्गुणैः साधुर्नवति यश्च मदवानन्यं जनं स्वकीयया प्रझ्या परिनवेत् ॥ १३ ॥ तदोपानातु । ए वं परपरिनवकारी समाधिर्धर्मध्यानं तत्र प्राप्तोन नवति । यः प्रज्ञावान निठुरुत्कत ग वं कुर्यात् । अथवा योलानमदावलिप्तः स्यात् लानमदेन व्याप्तः स्यात्सोन्यं जनं निंदति वालप्रझोमूर्वप्रायस्तन्निंदयाच समाधि न प्राप्नोतीति ॥ १४ ॥ । टीका-यस्मादमी दोषाः समाधिमाख्यातमसेवमानानामाचार्यपरिनापिणां धात स्मादमीनिः शिप्यगुण व्यमित्याह । (जेनासवमित्यादि) नापागुणदोपझतया शो जननापायुक्तोनापावान् निछुः साधुस्तथा सुष्टु साधु शोननं हितं मितं प्रियं वदितुं शी समस्येत्यसौ सुसाधुवादी हौरमध्वाववादीत्यर्थः। तथा प्रतिना नामोत्पत्तिक्यादिचुति गुणसमन्वितत्वेनोत्पन्नप्रतिनत्वं तत्प्रतिनानं विद्यते यस्यासौं प्रतिनानवान् थपरेणा दितस्तदनंतरमुत्तरदानसमर्थः । यदिया धर्मकथावसरे कोयं पुरुषः कंच देवताविशेष प्रणतः कतरक्षा दर्शनमाश्रित्तइत्येवमासनप्रतिनतया यथायोगमाचष्टे तथा विशारदोऽर्थ ग्रहणसमोबदुप्रकारार्थकयनसमोंवा चशदाच श्रोत्रनिप्रायज्ञस्तथा गाढाऽवगाढा परमार्थपर्यवतिता तत्त्वनिष्ठा प्रज्ञा बुधियत्यासावगाइप्रशस्त था मुटु विविध नाविताधर्म न Այ ն वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. वासनया वासितथात्मा यस्यासो सुविनावितात्मा । तदेवमेनिः सत्यनापादिनिर्गुणैः शोननः साधुर्नवति । यश्चैचिरेव निर्जराहेतुनतैरपि मदं कुर्यात्तद्यथाऽहमेव नापाविधिज्ञ स्तथा साधुवाद्यहमेवच न मनुल्यः प्रतिनानवानस्ति नापि मत्समानोलौकिकोलोको त्तरशास्त्रार्थ विशारदोऽवगाढप्रज्ञः सुनावितात्मेति चैवमात्मोकर्षवानन्यं जनं स्वकीयया प्र झया परिजवेत् एवं मन्यते । तथाहि । किमनेन वाऽकुंठेन उरुढेन कुंडिकाकासिक तुल्येन खसूचिना कार्यमस्ति क्वचित्सनायां धर्मकथावसरे वेत्येवमात्मोत्कर्षवान न वति । तथाचोक्तं । थन्यैः स्वेल्हारचितानथविशेपान् श्रमेण विज्ञाय ॥ कृत्स्नं वाङ्मयमितइति खादत्यंगानि दर्पणेत्यादि ॥ १३ ॥ सांप्रतमेतदोषानिधित्सया ह। (एवंणसेइत्यादि) एवमनंतरोक्तया प्रक्रियया परपरिजवपुरःसरमात्मोत्कर्ष कु वनशेषशास्त्रार्थविशारदोपि तत्त्वार्थगाढप्रझोप्यसौ समाधि मोदमार्ग ज्ञानदर्शनचारित्र रूपं धर्मध्यानारख्यं वा न प्राप्तोनवत्युपर्येवासौ परमार्थोदन्वतः प्लवते । कथंनूतोनव तीति दर्शयति । योह्यविदितपरमार्थतयात्मानं सबेमुपीकं मन्यमानः स्वप्रझया निहु रुत्कर्पजर्व कुर्यान्नासौ समाधि प्राप्तोनवतीति प्राक्तनेन संबंधः। अन्यदपि मदस्थानदोप मुद्घट्टयति । अथवेति पक्षांतरे । योह्यल्पांतरायोलब्धिमानात्मकते परस्मै चोपकरणादिक मुत्पादयितुमलं सलघुप्रकृतितया लानमदावलिप्तोनवति तदवलिप्तश्च समाधिमप्राप्तो जवति । सचैवंनतोऽन्यं जनं कर्मोदयादलब्धिमंतं खिंसति निंदति परिनवति वक्ति च नमतुल्यः सर्वसाधारणः शय्यासंस्तारकाद्युपकरणोत्पादकोविद्यते किमन्यैः स्वोदरचरण व्यग्रतया काकप्रायैः कृत्यमस्तीत्येवं बालप्रशोमूर्खप्रायोऽपरजनापवादं विदध्यादिति तदेवं प्रज्ञामदावलेपादन्यस्मिन् जने निंद्यमाने बालसदृशैर्नूयते यतोतः प्रज्ञामदोन विधे योन केवलमयमेव विधेयोन्यदपि मदस्थानं संसारजिहीर्तुणा नविधेयमिति ॥ १४ ॥ पन्नामयं चेव तवोमयंच, पिन्नामए गोयमयं च निस्कू ॥ आ जीवगं चेव चन्नमादु, से पंमिए उत्तम पोग्गलेसे ॥२५॥ ए याइं मया विगिंच धीरा, ण ताणि सेवंति सुधीरधम्मा॥ ते स वगोत्तावगया मदेसी, नचं अगोत्तं च गति उति ॥२६॥ अर्थ-(पन्नामयंचेवतवोमपंच के० ) प्रानो मद तेम वली तपनो मद एटले हूँ बुद्धिवान बुं हुं तपस्यावान ९ एवो जे मद तेने (पिन्नामए के० ) नमाडे एटले एवो मद नकरे तथा (गोयमयंचलिरकू के० ) गोत्रनो मद साधु नकरे एटले माहरो उंच गोत्र हुँ उत्तम कुलमा जन्म पाम्योतुं एवो यहंकार साधु नकरे (थाजीवगंवचन राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५०१ उमादु के ) आसमंतथी जीते आजीविकायर्थः एटले चोयो थाजीविक एटले अर्थ अर्थात् धन तेनो मद साधु नकरे एम बीजो पण को प्रकारनो मद नकरे (सेपंमि एउत्तमपोग्गलेसे के० ).ते पंमित उत्तम पुजलने विपे पोते निस्टह एवा धात्मावालो ते साधु जाणयो ॥ १५ ॥ (एयाईमया विगिंचधीरा के) ए पूर्वोक्तजे प्रज्ञादिक मद , ना स्थानक कह्या तेने धैर्यवान साहसीक पुरुप संसारना कारण जाणीने पोताना थात्मा थकी जूदा करे ( एताणिसेवंतिसुधीरधम्मा के०) एटला मदना स्थानकने सुप्र तिष्ठित जेनो धर्मठे एवा पुरुप नसेवे एटले पादरे नही (तेसबगोत्नावगयामहेसी के०) ते समस्त गोत्रादिक मदरहित एवो महारुपीश्वर जे होय एवाने फल कहेते. (उचंथ गोत्तंचगतिंचवेंति के०) चंच अने अगोत्र एटले जेने विप नामगोत्रादिक कर्म नथी तेवी गति पामे एटले ते साधु मोक्ने विपे जाय ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-प्रज्ञा बुद्धिस्तया मदस्तं तपोमदं च निर्नामयेन्निश्चयेनापनयेत् गोत्रमदं च निहुर्नामयेत् । श्राजोवोर्थ निचयस्तं गवत्याजीवगोऽर्थमदस्तं च चतुर्थ नामयेत् ॥ तु शदाऽपानपि मदान् वर्जयेत् सपुजलयात्मा पंडितउत्तमश्च स्यात् ॥ १५ ॥ एतानि प्र झादीनि मदस्थानानि विगिंच पृथकर्या वर्जयेत् । धीराझाततत्त्वाः । सुधीरः सुप्रतिष्ठि तोधोयेषां ते सुधीरधर्माणएवंनूतास्तानि मदस्थानानि नासेवंते ते सर्वस्माऽच्चोत्रा देरपगतामहर्षयउच्चां मोदाख्यां गतिं व्रजति । अगोत्रां गोत्रकर्मोपलक्षणादन्यदपि कर्म तत्र न विद्यतइति ॥ १६ ॥ । ॥ टीका-तदर्शयितुमाह । (परमामयंचेवेत्यादि) प्रश्या तीक्षणबुध्या मदः प्रशाम दस्तंच तपोमदं निश्चयेन नामयेन्निन मयेदपनयेदहमेव यथाविधशास्त्रार्थस्य वेत्ता तथा हमेव विरुष्टतपोविधायी नापि तपसोग्लानिमुपगछामीत्येवं रुपं मदं न कुर्यात्नयोच गोत्रे श्दयाकुवंशहरिवंगादिके संनूतोहमित्येवमात्मकं गोत्रमदंच नामयेदिति । थासमं ताजीवंत्यनेनेत्याजीयोऽर्थ निचयस्तं गवत्याश्रयत्यसाचाजीवगोऽर्थमदतं च चतुर्थ नाम येचशब्दापानपि मदान्नामयेनन्नामनाज्ञा सौ पंमितस्तत्त्ववेता नवति । तथाऽसावेव स मत्तमदापनोदकउत्तमपुजनयात्मा नवति । प्रधानवाची वा पुनशब्दस्ततश्चायमर्यः । उत्तमोत्तमोमहतोपि महीयान् नवतीयर्थः ॥१५॥ सांप्रत मदस्थानानामकरणीयत्वमुप दोपसजिहीराह । (एयाश्त्यादि) एतानि प्रज्ञादीनि मदस्थानानि संसारकारणत्वेन सम्यकपरिझाय (विगंचत्ति) एयफुर्यादात्मनोऽपनयेदिति यावत् । धी विस्तया राजतप्रति धीराविदितवेद्यानेतानि जात्यादीनि मदस्थानानि सेवंत्यनुतिप्रति । के एते । ये सुधीराः - ५०३ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. सुप्रतिष्ठितोधर्मः श्रुतचारित्रारज्योयेपां ते सुधीरधर्माणस्ते चैवंनूताः परित्यक्तसर्वमदस्थाना महर्पयस्तपोविशेपशोपितकल्मपाः सर्वस्माउच्चैर्गोत्रादेरपगतागोत्रोपगताः संतउच्चां मोदा ख्यां सर्वोत्तमा वा गतिं व्रजति गति चशब्दात्पंचमहाविमानेपु कल्पेषु कल्पातीतेषु वा व्रजति। अगोत्रोपलपाच्चान्यदपि नामकर्मायुष्कादिकं तत्र नविद्यतइति इष्टव्यं ॥१६॥ निस्कू मुयच्चे कय दिधम्मे, पानंतरे (तदिधम्म ) गामं च पगरं च अणुप्पविस्सा ॥से एसणं जाण मणेसणं च, अन्नस्स पाणस्स अणाणुगि ॥ १७॥ अरति रतिं च अनिनूय निरकू, वढूजणे वा तद एगचारी ॥ एगंतमोणेण वियागरेजा, एगस्स जंतो गति रागतीय ॥१७॥ अर्थ-(निरकू के० ) ते साधु (मुयच्चे के०) शरीर संस्काररहित (कयदिधम्मे के) तथा दृष्ट एटले दीतो यथावस्थित धर्म जेणे अथवा दृढर्मि एटले धर्मने विपे दृढ एवो तो कोइक अवसरे (गामंचणगरंचयपुप्पविस्सा के०) निदादिकने थ थे ग्राम नगर शेण मठादिकने विपे प्रवेश करे (सेएसणंजाणमरोसणंच के०) ते एषणा एटले थाहारनी शुद्धि जाणतो तथा बनेपणीय एटले थाहारना अक्षता पणाने पण जाणतो थको उजमादिक दोपने सम्यक् प्रकारे टालतो थको (अन्नस्त पाणस्सथणागि के०) अन्नने विपे तथा पाणीने विपे थगृक्ष थको लोव्यता र हित एवो बतो साधु विचरे ॥ १७ ॥ (थरतिरतिंचयनिनूयनिस्कू के० ) कदाचित साधुने अंतप्रांत नोजने तथा अस्ताने करी कर्म योगें संयमने विपे अरति उपजे थ ने असंयमने विपे रति उपजे तेवारे संसारनु स्वनाव अस्थिर जाणीने नरकादिकना मुःखने स्मरण करतो थको उत्पन्न थयली रति घरतिनुं निराकरण करे एम रति अ रतिने जीतीने सूधो संयम पाले (बहूजणेवातहएगचारीके० ) तथा घणा जन सहित तो तथा एकचारी एटले एकलो उतो पूत्यो अथवा नब्यो थको पण (एगंतमोणे पवियागरेजा के) एकांत निरवद्य नापा बोले कारणके अन्यजनोनो दाक्षिणपणो ते जीवने त्राण जणी नथाय तेमाटे धर्मकथाने प्रस्तावें साधु एकांत निरवद्य नापा बोले अने बीजे प्रस्तावे मौन रहे ( एगस्सजंतोगतिरागतीय के०) जीवने गति श्रागति ते एकला नेज करवी पडेले. त्यारे जीवने एकलो परलोक गमनागमन करता एक धर्म विना बीजो कोइ सहायकारी नथी एवीरीते साधु पोताना मनमां जाणे ॥ १ ॥ ॥ दीपिका-सनिठुम॒तेच स्नानादिसंस्कारानावादों शरीरं यस्य समृतार्चः। तथा राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उँसरा. ५०३ कृतथाचरितोदृष्टोऽव्यवस्थितोऽवगतश्च धर्मोयेन सतथा । एवंचूतोग्राम नगरं वाऽनुप्र विश्य निकायमेपणां गवेपणग्रदपणां तथाऽनपणामुजमदोपादिकां च जानन्नन्नस्य पानस्य वाऽननुगृशोऽनासक्तः सम्यग्विहरेत् ॥ १७ ॥ अरति रतिं वाऽनिनूय त्याला नि कुरेकांतमौनेन संयमेन व्यागृणीयात् धर्मसंबंधं ब्रूयात् । किंनूतः साधुः । बहवोजनाः संयमसहायायस्य सबहुजनोगच्छवासी। थथवा एकचारी एकलविहारी जिनकल्पादिर्वा । किंवूयादित्याह । एकस्य जंतोः कर्मानुगतस्य परलोके गतिरागतिश्च स्यादिति ॥ यतः। ए कः प्रकुरुते कर्म,जुनत्येकश्च तत्फलं ॥ नायते म्रियते चैक,एकोयातिनवांतरमिति ॥१॥ ॥ टीका-किंच । (निस्कूमुपञ्चेश्त्यादि) सएवं मदस्थानरहितोनिदणशीलोनिः । तं विशिनष्टि । मृतेच स्नानविलेपनादिसंस्कारानावादर्चा तनुः शरीरं यस्य समृतार्चः। यदिवा मोदनं मुत् तता शोननार्चा पद्मादिका लेश्या यस्य सनवति मुदः प्रशस्तदर्श लेश्यः । तथा दृष्टोऽवगतोयथावस्थितोधर्मः श्रुतधर्मचारित्राख्योयेन. सतथा चैवंनतः कचिदवसरे ग्रामं नगरमन्या मगदिकमनुप्रविश्य निवार्थमसावुत्तमतिसंहननोपप नः सन्नपणां गवेपणग्रहणेपणादिकां जानन सम्यगवन्ननैषणां चोभमदोपादिकां तत्प रिहारं विपाकं च सम्यगवगवन्नन्नस्य पानस्य वा नतु गृक्षोऽनध्युपपन्नः सम्यग्विहरेत् । त थाहि । स्थविरकल्पिकाश्चित्वारिंशद्दोपरहितां निदां गृहीयुर्जिनकल्पिकानां तु पंचस्व निग्रहोयोग्रहस्ताश्चेमाः । संसहमसंसहा,उड तह होंति थप्पलेवाय ॥ जग्गहिया पग्गहिया, उशियधम्माय सत्तमीया ॥१॥ थथवा योयस्यानिग्रहः सतस्यैपणा थप रात्वनेषणेत्येवमेपणानपणानिज्ञः क्वचित्प्रविष्टः सन्नाहारादावमूर्वितः सम्यक्क्षा नि दां गृएहीयादिति ॥ १७ ॥ तदेवं निकोरनुकूलविपयोपलब्धिमतोप्यरक्तष्टितया तथा दृष्टमप्यदृष्टं श्रुतमप्यश्रुतमित्येवं नावयुक्ततया च मृतकल्पदेहस्य सुदृष्टधर्मणएपणानेप णानिकस्यान्नपानादावमूर्वितस्य सतः क्वचिद्यामनगरादौ प्रविष्टस्याऽसंयमे रतिररतिश्च संयमे कदाचित्प्राऽप्यासा चापनेतव्येत्येतदाह । (थरश्चेत्यादि) महामुनेरप्यस्ना नतयामलावितस्यांतप्रांतवलचणका दिनोजिनः कदाचित्कर्मोदयाऽरतिः संयमे समुत्पद्ये त तो चोत्पन्नामसी निकः संसारस्वनावं परिगणय्य तिर्यङनारकादिवं चोत्प्रेक्ष्यमाण चलं संसारिणामायुरित्येवं विचिंत्यानिनवेदनिनूय वाऽसावेकांतमीनेन व्यागृणीपादित्यु नरेण संबंधः। तथा रतिं वाऽसंयमे सावद्यानुष्ठाने धनादिनवान्यासाऽस्पन्नामनिनवेदन नूय संयमोयुक्तोनवेदिति । पुनः साधुमेव विशिनाष्ट। बहवोजनाः साधयोगछयासितया संयमसहायायस्य सबढुजनस्तथैकएव चरति तहानश्चैकचारी सच प्रतिमाप्रतिपन्नएकाल्न विहारी जिनकल्पादिवा स्यात्तच वदुननएकाकीवा केनचित्टष्टोऽष्टष्टोवैकांतमानेन संय ..

०४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. मेन करणनूतेन व्यागृणीयात् धर्मकथावसरेऽन्य का संयमावाधया किंचित्धर्मसंवदं ब्रूया त् । किंपरिगणय्यैतत्कुर्यादित्याह । यदिवा किमसौ ब्रूयादिति दर्शयति । एकस्याऽसहा यस्य जंतोः गुनागुनसहायस्य गतिर्गमनं परलोके नवति तथाऽधागतिरागमनं नवांत रामुपजायते कर्मसहायस्यैवेति । उक्तंच । एकः प्रकुरुते कर्म सुनत्येकश्च तत्फलं ॥ जा यते नियते चैक, एकोयाति नवांतरमित्यादि । तदेवं संसारे परमार्थतोन केभित्सहायोध ममेकं विहायतविगणय्य मुनीनामयं मौनः संयमस्तेन तत्प्रधानं वा ब्रूयादिति ॥१७॥ सयं समेच्चा अज्वा वि सोचा, नासेज धम्म हिययं पयाणं ॥ जे गरहिया सणियाणप्पळगा, ण ताणि सेवेति सुधीरधम्मा २५ केसिंचि तकार अबुझ नावं,खुदंपिगन्छेऊ असदहाणारस कालाश्चरं वघाए, लक्षाणु माणे य परेसु अहे ॥ २० ॥ थर्थ-(सर्यसमेचा थवा विसोच्चा के०) चतुर्गतिक संसारनुं कारण मिथ्यात्वादिक में तथा मोदस्वरूप, कारण सम्यक् ज्ञानादिक एवं परोपदेशविना स्वयं पोतेज जा पीने अथवा गुर्वादिकनी पाशेथी श्रवण करीने (नासेजधम्महिययंपयाणं के०) समस्त प्रजा एटले त्रस तथा स्थावर जीवोने हितकारक एवो श्रुतचारित्ररुप जे धर्म तेने नापे एटले कहे एवो साधु जाणवो ए उपादेयपणु कह्यो हवे हेयपषु एटले जे पदार्य बोमवा योग्य ते कडे (जेगरहिया केए) जे मिथ्यात्व अविरति प्रमादादिक एवा पदार्थ जे जगतमाहे गरदा एटले निंदनीक ने तथा (सणियाण के) नीयाणा सहित एवा जे (प्पांगा के) प्रयोग होय तेने (णताणिसेवंति सुधीरधम्मा के०) जे धर्मने विषे घोर पुरुष होय ते नसचे न बावरे ॥ ११॥ (केसिंधि तक्षा अवुश जावं के०) कोईएक मिथ्यादर्शनीनो अभिप्राय जाण्याविना साधु तथा श्रावकनो धर्म स्थापन करवानी जाये कदाचित् साधु तेपर तीर्थिक बागल तिरस्कारना वचन बोले (खुदंपिग यसदहाणे के०) तेवारे ते मिथ्यादर्शनी श्री वीतरागना वचन उपर थ सदहणा करतो थको कुश्पणुं करे एवो तो विरूप करे जेम पालक प्रोहितनो स्कंद सूरित्रपर हुश्नाव थयो तेनी पेरे जाणवू (बाउस्तकालाश्चरंवघाए के०) यायुष्यना कालतुं प्रमाण घणो होय तेने घटाडे अर्थात् आयुष्यनुं विनाश करे (लवाणुमाणे यपरेसुबके के०) ते माटे साधु जन बागलानु अनि गाय लईने पढ़ी तेना पागल अर्थ प्रकाशे स्वपरोपकारने अर्थे बोले अन्यथा मौनमे श्रेय ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-स्वयं नवस्वरूपं समेत्य झालाऽथोन्यस्मात् श्रुत्वाऽन्यस्मै धर्म नापेत।

राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए किंजूत धर्म प्रजानां जीवानां हितद। ये च गर्दितानिद्याः सह निदानेनाऽऽशंसारूपेण वर्तते ते सनिदानाः प्रयोगाव्यापाराः कर्मबंधहेतवस्तान् सुधीरधर्माणोनिक्वोन सेवं ते ॥ १५ ॥ केषांचिन्मिय्यादृशां नावमनिप्रायमबुध्वाऽज्ञात्वा तीर्थिकतिरस्कारप्रायं वचोवदेत् कश्चित्साधुः श्रावकोवा सच तचोश्रद्दधानः कुश्त्वमपि गत् विरूपं कुर्या त् पालकपुरोहितश्च स्कंदकाचार्यस्य सकुपितोवक्तुर्यदायुस्तस्य व्याघातरूपं दयस्वनावं कालातिचारं दोस्थितिकमप्यायुः संवर्तयेत् । कोर्थः । पुरुप विशेष ज्ञात्वा हि देशना कार्या । अन्यथा श्रोता विधिवचः श्रवणकुपितोमरणाद्युपसर्गमपि वक्तः कुर्यादिति तस्मालव्धमनुमानं परातिप्रायझानं येन सलब्धानुमानः परेषु प्रतिपायेपु यथायोगम न जीवादिकान् वदेत् ॥ २० ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (सयंसमेञ्चेत्यादि) स्वयमात्मना परोपदेशमंतरेण समेत्य ज्ञात्वा चतुर्गतिकं संसारं तत्कारणानि च मिथ्यात्वाविरत्यतिप्रमादकपाययोगरूपाणि तथाऽशेपकर्मक्ष्यलणं मोदं तत्कारणानि च सम्यगदर्शनशानचारित्राण्येतत्सर्वं खत एवावबुध्यान्यस्मा प्राचार्यादेः सकाशातृत्वाऽन्यस्मै मुमुदवे धर्म श्रुतचारित्राख्यं नापेत । किंनूतं । प्रजायंतइति प्रजाः स्थावरजंगमाजंतवस्तेन्योहितं सऊपदेशदानतः सदोपका रिणं धर्म वूयादिति । उपादेयं प्रदर्य हेयं प्रदर्शयति । ये गर्हिताजुगुप्सितामिथ्यात्वा विरतिप्रमादकपाययोगाः कर्मबंधहेतवः सह निदानेन वर्ततति सनिदानाः प्रयुज्यंत तिप्रयोगाव्यापाराधर्मकथाप्रबंधावा ममास्मात्सकाशात्पूजालानसंस्कारादिकं विप्यंती त्येवंनूतनिदानाऽऽशंसारूपांस्तांश्चारित्रविघ्ननूतान् महर्पयः सुधीरधर्माणोन सेवंते ना नुतिष्ठति । यदिवा ये गर्हिताः सनिदानावाप्रयोगास्तद्यथा कुतीथिकाः सायद्यानुष्ठान विरतानिःशीतानिव्रताः कुटलवेंटसकारिणश्त्येवंनूतान्परट्रोपोहनया मर्मवेधिनः सुधी रधर्माणोवाकंटकान नसेवंते नब्रुवनइति ॥ १॥ किंचान्यत् । (केसिंतकायेत्यादि) केपचिन्मिय्यादृष्टीनां कुतीथिकनावितानां सदर्शनाग्राहिणां तर्कया वितर्केण स्वमतिप लोचनेन नावमनिप्रायं टांतःकरणवृत्तित्वमबुध्या कश्चित्साधुः श्रावकोवा स्वधर्म स्थापनेछया तीथिकतिरस्कारप्रायं वचोवूयात् सच तीर्थिकस्त चोऽश्रद्दधानोरोचयन्नप्रति पायमानोऽति कटुकं नावयेत् ठुश्त्वमपि गछेविरुपमपि कुर्यात् । पालकपुरोहितवत् स्कंद काचार्पस्येति । कुश्त्वगमनमेव दर्शयति । सनिंदायचनकुपित्तोपि वक्तुर्यदायुन्तस्यायुपो व्यापातरूपं परिक्ष्यस्वनावं काजातिचारं दोस्थितिकमप्यायुः संवतेत्।एतमुक्तं नवति । धर्मदेशनाहि पुरुप विशेष ज्ञात्वा विधेया । तद्यथा । कोपं पुरुयोराजादिः कंचन देयताधि मेयं नतः कतर का दर्शनमाश्रितोऽनिगृहीतोन निगृहीतोवाऽयमित्येवं सम्यक् परिझाय ..

. राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनांगम संग्रह नाग इसरा. ५ साधु, धर्मनी प्ररूपणा करे ॥ २२ ॥ (थाहत्तहीर्यसमुपेहमाणे के) यथातथ्य सत्य मार्ग जे सूत्रगत ले तेने बालोचतो सम्यक् प्रकारे अनुष्ठानने धन्यासतो थको (सोहिं पाणेहिंणिहायदमेके०) सर्व प्राणी मात्र जे त्रस अने स्थावर जीवो तेनो दंम एटले विना शनुं त्याग करीने प्राणांते पण धर्मर्नु उलंघन नकरे (पोजीवियंणोमरणादिकखीके) जीवितव्य अने मरणनी वांबारहित समतानावसहित थको (परिवएजावलयावि प्पमुक्के के० ) सुधो संयम पाले ते साधु वलय एटले मिथ्यात्व मोह गहनथकी विध मुक्त थाय तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥३॥ इतिश्रीसूत्रकृतांगना प्रथमश्रुतस्कंध नेविपे यथातथ्य नामे तेरमा अध्ययननो अर्थ संपूर्ण थयो । ॥ दीपिका-धीरोवुधिमान् श्रोतुः कर्मानुष्ठानं गुरुलघुकर्मत्वं वा तथा ठंदमनिप्रायं ' (विगिंच ) विवेचयेजानीयात् ज्ञात्वा च धर्मकथां कुर्वन् सर्वथा सर्वप्रकारेण पर्पद धात्मनावं मिथ्यात्वादिकं व्यपनयेत् विषयासक्तिं व्यपनयेत् । यतोरूपैर्नयनमनोहा रिनिर्नयावहैः संसारजयकारिनिस्तुवसत्त्वाविलुप्यते धर्मात् बाध्यंते एवं विधान पंडितो गृहीत्वा परानिप्रायं त्रसस्थावरेन्योहितं धर्म वदेत् ॥२१॥ साधुर्देशनां कुर्वन् पूजनं वसुपात्रादिलानरूपं न वांबेत् नापिश्लोकं श्लाघां कामयेत् तथा श्रोतुः प्रियं राजक थादिकमप्रियं तदाश्रितदेव निंदादिरूपं न कथयेत् । एवं सर्वान् दोपान परिवर्जयेदना कुतः साधुरकपायी नवेत् ॥ २शा योयाथातथ्यं सम्यक्चारित्रं प्रेक्षमाणः पर्यालोचय न् सर्वेषु प्राणिपु दंडं हिंसां निधाय त्यक्त्वा जीवितमसंयमजीवितं न कांदेनापि मरणा निकांक्षी स्यात् । तदेवं वलयेन मायामोहेन विप्रमुक्तः परिव्रजेत्संयमानुष्ठानं चरेत्साधुः। इति समाप्तौ । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २३ ॥ याथातथ्याख्यं त्रयोदशमध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ टीका-अपिच । (कम्मंचदंचेत्यादि) धीरोऽदोन्यः सहुध्यतंरुतोवा देशनावसरे धर्मकथा श्रोतुः कर्मानुष्ठानं गुरुलघुकर्मनावं वा तथा ठंदमनिप्रायं सम्यग्विवेचयेझानीया त् शाखा च पर्पदनुरुपामेव धर्मकथिकोधर्मदेशनां कुर्यात्सर्वथा यथा तस्य श्रोतुर्जीवादि पदार्थावगमोनवति । यथाच मनोन दृप्यतेऽपितु प्रसन्नतां व्रजत्येतदनिसंधिमानाह। विशे पेण नयेदपनयेत्पर्पदः पापनावमधमंतःकरणं तुशदादिशिष्टगुणारोपणं च कुर्यात् । थायनावं तिकचित्पावः। तस्यायमर्थः।यान्मनावोऽनादिनवान्यस्तोमिथ्यावादिकस्तम पनवेद्यदिवात्मनायोविषयगनुताऽतस्तमपनयेदिति । एतद्दर्शयति । रूपैर्नयनमनोहारि निः स्त्रीणामंगप्रत्यंगाईकटाक्षनिरीक्षणादिनिरल्पसत्वाविलुप्यते समर्माहाध्यते । किनू तैरूपनेयावहः। नयमावति नयावहानि । इहव तावद्पादिविषयासक्तस्य साधुजनजुगु प्सा नानाविधान कर्णनासिकाविकर्तनाविझवनाः प्रानति जन्मांतरे तियङ्नरकादिके 1 ५०६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे त्रयोदशमध्ययनं. यथा धर्मदेशना विधेया । यश्चैतदवुध्वा किंचिधर्मदेशनाक्षरेण परविरोधकचोब्रूयात् सपरस्मादैहिकामुमिकयोमरणादिकमपकार प्राप्नुयादिति । यत्तएवं ततोलन्धमनुमान येन परानिप्रायपरिझाने सलव्धानुमानः परेषु प्रतिपाद्यपु ययायोगं यथाईप्रतिपत्त्या न सधर्मप्ररूपणादिकान् जीवादीन् स्वपरोपकाराय ब्रूयादिति ॥ २० ॥ कम्मं च उदं च विगिंच धीरे, विणऊसबद आयनावं ॥ रू वेदिं लुप्पति जयावहेदि, विऊं गदाय तसथावरेहिं ॥३॥ न पूयणं चेव सिलोयकामी, पियमप्पियं कस्सा णो करेजा ॥ सवे अपने परिवजयंते, अणाले या अकसाइ निस्कू ॥२२॥ आदत्तदीयं समुपेहमाणे,सवेहिं पाणेहिं णिहाय दंगे। णो जी वियं णो मरणादिकखी, परिवएडा वलयाविष्पमुक्केत्तिबेमि ॥ ॥ १३ ॥ इति श्रीआदत्तदियनाम त्रयोदशमध्ययनं सम्मत्तं ॥ अर्थ-(कम्मंचदंचविगिंचधीरे के० ) धैर्यवान बुद्धिमान साधु देशनाने अवसरे श्रोतानो कर्म एटले अनुष्ठान तथा बंद एटले चित्तनो नाव एने जुदा जुदा जाणीने एतावता सम्यकीते जाणीने यथायोग्य नाव धर्म कहे तथा (विणकांतवयाय जावंके०) तथा श्रोता पुरुपर्नु थायनाव एटसे यात्मनाव ते विषयउपर गृपणुं एटले मिथ्या परिणाम तेने सर्वथा प्रकारे विशेषे करी निर्घाटे एटले दूरकरे श्रने गुणनेविपे तेने स्थापे (रूवेहिंलुप्पंतिनयावहिं के) वली रूप जे स्त्रियादिकना अंगोपांगना जोवावाला एवा अल्प बुदिवान तु प्राणी ते धर्मथकी लोपाए इह लोके हेदनादि क पीडा पामे परलोके नरकादिकना मुःख पामे माटे ए नयना करनार ए धर्मथकी चष्ट करे एम कोई श्रोता कहे श्रोता स्त्रीनो गृह दोय तेवारे अपवाद धरे (वि जंगहायतसथावरेहिं के०) तेवारे पंमित बागलानो नाव ग्रहण करीने त्रस तथा स्थावर जीवोने हितनो करनार एवो धर्मोपदेश करे ॥ २१॥ (नपूयणंचेव सिलोय कामी के० ) साधु देशना थापतो थको पूजन तथा वस्त्रादिकना लाननी वांडा नकरे तथा श्लाघा एटले यात्मानी प्रशंसा तेनी पण वांडा नकरे तथा (पियमप्पियंकस्त णोकरेजा के) राग भने क्षेप कोश्नी साथे सर्वथा नकरे अथवा कोनी निंदा वि कथा पण नकरे (सवेधणपरिवजयंते के०) एम सर्वथा प्रकारे अनिष्ट अनर्थकारी एवी पूजा सत्कारादिक वस्तु तेने समस्तपणे वर्जे (यणाचलेयायकसाइनिरकू के) तथा अनाकुल एटले होनादिक रहित बालशरहित तथा कपायरहित एवो बतो साधु, राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनांगम संग्रह नाग इसरा. एण्ड धर्मनी प्ररूपणा करे ॥ २२ ॥ (बाहनहीयंसमुपेहमाणे के ) यथातथ्य सत्य मार्ग जे सूत्रगत दे तेने बालोचतो सम्यक् प्रकारें अनुष्ठानने थल्यासतो थको (सोहिं पाणेहिंणिहायदंमेके०) सर्व प्राणीमात्र जे त्रस अने स्थावर जीवो तेनो दंम एटले विना शनुं त्याग करीने प्राणांते पण धर्मर्नु उलंघन नकरे (पोजीवियंणोमरणाहिकंवीकेण) जीवितव्य बने मरणनी वांठारहित समतानावसहित थको (परिवएजावलयावि प्पमुक्के के०) सुधो संयम पाले ते साधु वलय एंटले मिथ्यात्व मोह गहनथकी विप्र मुक्त थाय तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥२३॥ इतिश्रीसूत्रकृतांगना प्रथमश्रुतस्कंध नेविपे यथातथ्य नामे तेरमा अध्ययननो अर्थ संपूर्ण अयो. ॥ ॥ दीपिका-धीरोवुद्धिमान् श्रोतुः कर्मानुष्ठानं गुरुलघुकर्मलं वा तथा ठंदमनिप्रायं ' (विगिंच ) त्रिवेचयेजानीयात् ज्ञात्वा च धर्मकयां कुर्वन् सर्वथा सर्वप्रकारेण पर्पद यात्मनावं मिथ्यात्वादिकं व्यपनयेत् विपयासक्ति व्यपनयेत् । यतोरूपैर्नयनमनोहा रिनिर्नयावदः संसारजयकारिनिस्तुन्नसत्त्वाविलुप्यते धर्मात् वाध्यते एवं विधान पंडितो गृहीत्वा परानिप्रायं त्रसस्थावरेन्योहितं धर्म वदेत् ॥२१॥ साधुर्देशनां कुर्वन पूजनं वसुपात्रादिलानरूपं न वांठेत् नापिश्लोकं श्लाघां कामयेत् तथा श्रोतुः प्रियं राजक थादिकमप्रियं तदाश्रितदेव निंदादिरूपं न कथयेत् । एवं सर्वान् दोपान परिवर्जयेदना कुजः साधुरकषायी नवेत् ॥ २२॥ योयाथातथ्यं सम्यक्चारित्रं प्रेक्षमाणः पर्यालोचय न सर्वेपु प्राणिपु दंड हिंसां निधाय त्यक्त्वा जीवितमसंयमजीवितं न कांदेनापि मरणा निकांही स्यात् । तदेवं वलयेन मायामोहेन विप्रमुक्तः परिव्रजेत्संयमानुष्ठानं चरेत्साधुः। इति समाप्तौ । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २३ ॥ याथातथ्याख्यं त्रयोदशमध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ टीका-थपिच । (कम्मंचदंचेत्यादि ) धीरोऽदोन्यः सहध्यरुतोवा देशनावसरे धर्मकथा श्रोतुः कर्मानुष्ठानं गुरुलघुकर्मनावं वा तथा ठंदमनिमायं सम्यग्विवेचयेजानीया त् शाखा च पर्पदनुरुपामेव धर्मकथिकोधर्मदेशनां कुर्यात्सर्वथा यथा तस्य श्रोतुर्जीवादि पदार्थावगमोनवति । यथाच मनोन दूप्यतेऽपितु प्रसन्नतां व्रजत्येतदनिसंधिमानाह । विशे पेण नयेदपनयेत्पर्पदः पापनावमशुझमंतःकरणं तुशब्दादिशिष्टगुणारोपणं च कुर्यात् । थायनावं ति कचित्पावः। तस्यायमर्थः।यात्मनावोऽनादिनवाच्यस्तोमिय्यावादिकस्तम पनवेद्यदिवात्मनायोविपयगनुताऽतस्तमपनयेदिति । एतदर्शयति । रुपैर्नयनमनोहारि निः स्त्रीणामंगप्रत्यंगाईकटानिरीक्षणादिनिरपसत्त्वाविलुप्यते समर्माहाध्यंते । किनू ' तैरुपनेयायः । नयमावति नयावहानि । हव तावद्रूपा दिविषयासक्तस्य साधुजनजुरा प्सा नानाविधाच कर्णनासिकाविकर्तनाविमंबनाः प्रानति जन्मांतरे तिर्यड्नरकादिके --- ឬ ០១ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. यातनास्थाने प्राणिनोविषयासक्तावेदनामनुनवंतीत्येवं विधान पंमितोधर्मदेशनानिको गृहीत्वा परानिप्रायं सम्यगवगम्य पर्पदं त्रसस्थावरेज्योहितं धर्ममावि वयेत् ॥ २१ ॥ प्रजासत्कारादिनिरपेण च सर्वमेव तपश्चरणादिकं विधेयं विशेषतोऽधर्मदेशनेत्येतदनि प्रायवानाह । (नपूयणंचेत्यादि) साधुर्देशनां विदधानोन पूजनं वस्त्रपात्रादिलानरूप मनिकांदेनापि श्लोकं श्लाघां कीर्तिमात्मप्रशंसां कामयेदनिलपेत्तथा श्रोतुर्य प्रियं राज कथाविकथादिकं उलितकथादिकं च तथाऽप्रियं च तत्समाश्रितदेवताविशेषनिंदादिकं न कथयेदरक्तपिष्टतया श्रोतुरनिप्रायमनिसमीक्ष्य यथावस्थितं कथयेत् । उपसंहारमाह। सर्वानान् पूजासत्कारलानानिप्रायेण स्वरुतान् परदूपणतया च परकतान् वर्जयन परिहरन् कथयेदनाकुलः सूत्रादिनुचरनकपायोनिनवेदिति ॥ १५ ॥ सर्वाध्ययनोप संहारार्थमाह । (थाहत्तहीयमित्यादि ) यथातथानावोयाथातथ्यं धर्ममार्गसमवरणा ख्याध्ययनत्रयोक्ताथै तत्त्वं सूत्रानुगतं सम्यक्त्वं चारित्रं वा तत्प्रेक्ष्यमाणः पर्यालोचय न सूत्राथै सदनुष्ठानतोच्यसन सर्वेषु स्थावरजंगमेषु सूझबादरनेदनिन्नेषु प्रथिवीकाया दिपु दंडयंते प्राणिनोयेन सदमः प्राणव्यपरोपण विधिस्तन्निधाय परित्यज्य प्राणात्ययेपि याथातथ्यं धर्म नोनंघयेदिति । एतदेव दर्शयति । जीवितमसंयमजीवितं दीर्घायुष्कं वा स्थावरजंगमजंतुदंडेन नानिकांक्षी स्यात् परीपहपराजितोवेदनासमुद्घातहतोवा त वेदनामसहमानोजलानलसंपातापादितजंतूपमर्दैन नापि मरणानिकांही स्यात् । तदेवं याथातथ्यमुत्प्रेक्ष्यमाणः सर्वेषु प्राणिपूपरतदमोपजीवितमरणानपेदी संयमानुपानं चरे उद्युक्तविहारी नवेन्मेधावी मर्यादाव्यवस्थितोविदितवेद्योवा वलयेन मायारूपेण मोह नीयकर्मणा वा विविध प्रकर्षण मुक्तोविप्रमुक्तइति । इतिपरिसमाप्त्यर्थे । बीमाति पूर्व वत् ॥ २३ ॥ समाप्तं च याथातथ्यं त्रयोदशमध्ययनमिति । हवे ग्रंथ परित्याग नामा चौदमो अध्ययन कहेठे. तेरमा अध्ययनमा यथा सत्य पणो कह्यो ते यथा सत्य पणो तो बाह्यान्यंतररूप विविध परिग्रहना त्याग विना न थाय माटे था चौदमा अध्ययनमां ग्रंथ परित्याग पणो कहेते. गंथं विदाय श्द सिरकमाणो, नहाय सुवंनचेरं वसेजा ॥ नवा यकारी विणयं सुसिरके, जे व्य विष्णमायं न कुजा ॥१॥ज दा दियापोतमपत्तजातं, सावासगा पवित्रं मन्नमाणं॥तमंचाश्यं तरुणमपत्तजातं, ढंकाश् अवत्तगमं हरेडा ॥२॥ अर्थ-(गंथं के० ) धनधान्य हिरस्यादिक बाह्य ग्रंथ धने क्रोधादिक अत्यंतर ग्रंथ एविविध ग्रंथने ( विहाय के०) त्यागीने (श्द के०)था प्रवचनने विपे (सिरक .

. रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५०ए माणो के ) सम्यक् प्रकारे संयममार्ग शुक्रियारूप शील सीखतो थको (उद्यायसु के ) संयमने विपे उद्यम करीने सुशोनन एवा (बंनचेरवसेडा के०) ब्रह्मचर्यव्रतर्नु नव वाडसहित श्राश्रय करे (उवायकारीविणयंसुसिरके के०) तथा जावजीव शुधी उपायकारी एटले गुरुनी थाझा पालतो शोजन प्रकारे करीने विनयज शीखे (जेय विष्णमापनकुळा के जे माह्या पुरुप ले ते ए कार्यने विपे प्रमाद नकरे ॥ १॥ हवे गुरुं उपदेश विना पोताने बंदे गहथकी निकलीने जे एकाकी पणे विचरे तेने घणा दोपनी प्राप्ति थाय ते उपर दृष्टांत कहेडे (जहादिया के ) यथा दृष्टांत जेम पक्षी ना (पोतथपत्तजातं के०) बालक ने ज्या सुधी परिख याची नथी त्यांसुधी ते पारख विनानो एवो नतो (सावासगापविमन्नमाणं के) पोताना माला थकी उडवानी वा बा करतो थको पांख फडफडावे परंतु (तमंचाश्यं तरुणमपत्तजातं के०) धाकरो उ डीजवाने असमर्थ थाय थने तेने पाखो थकी हीन मांसपेसी समान एवो न्हानो तरु ण देखीने (ढंकाइयवत्तगमहरेजा के०) मांसाहारी एवा ढंकादिक पदी तेने थप हरीने तेनो विनाश करे ते बालक केचोले तो के अव्यक्तगतासिवा असमर्थ एटले त्यां थी नाशी जवाने असमर्थ एवोडे ॥ ॥ ॥ दीपिका-अथ चतुर्दशं ग्रंथाध्ययनमारन्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (गंयमिति ) ह प्रवचने ग्रंथं धनादिकं त्यक्त्वा शिक्ष्माणोयहणसेवनाशिक्षा सेवमानः सडधानेनोबाय सुष्टु शोननं ब्रह्मचर्यमाश्रित्य वसेतिछेदाचार्यवचनस्यावपातोनिर्देशस्तत्कारी बाचार्यक थितकारी विनयं सुष्टु शिदेत् कुर्यात् तथा यश्कोनिपुणः स विप्रमादं विविध प्रमाद न कुर्यात् ।। १ ॥ ययादिजपोतः पक्षिशिगुर्न विद्यते पत्रजातं पदोनवोयस्य सोऽपत्र जातः पदहीनस्तं स्वकीयादावासकात् वितुमुत्पतितुं मन्यमानं तत्र पर्ततमुपलभ्य ते (बचाश्यंति ) पदानावाजंतुमसमर्थमपत्रजातमिति कृत्वा ढंकादयोमांसाहाराः सत्वा अव्यक्तगमं गमनानावे नष्टमसमर्थ हरेयुर्व्यापादयेयुः ॥ २ ॥ ॥ टीका-वक्तं त्रयोदशमध्ययनं सांप्रत चतुर्दशमारज्यते । यस्य चायमनिसंबंधः । शहानंतराध्ययने याथातव्यमिति सम्यकचारित्रमनिहितं तच्च बाह्याच्यंतरग्रंथपरित्यागा दवदातं नवति । तत्त्यागश्चानेनाध्ययनेन प्रतिपाद्यतइत्यनेन संबंधेनायातस्यास्याध्ययन स्य चत्वार्यनुयोगदारात्युपक्रमादीनि नवंति । तत्रोपकमारांतर्गतोऽर्थाधिकारोपं । त द्यया।सबाह्यान्यंतरग्रंथपरित्यागोविधेयइति नामनिप्पन्ने तु निक्षेपे यादानपदामुणनिप्प । नत्वाच्च ग्रंथतइति नाम तं ग्रंथमधिरुत्य नियुक्तिरूदाह । “गंयोपुतदिछो, विहो सि स्तो य होंति णायवो ॥ पवावण सिरकावण, पगवं सिरकावणाए" ॥ २९ ॥ (गं .. पर हितीये सूत्रकृतागे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. थोपुबुदिछोइत्यादि ) ग्रंथोव्यनावनेद निन्नः कुल्लकनैय्यं नाम उत्तराध्ययनेष्वध्ययन। तत्र पूर्वमेव सप्रपंचोऽनिहितः। इह तु ग्रंथं व्यनावनेदनिन्नं यः परित्यजति शिष्ययाचा रादिकं वा ग्रंथं योधीते सशिप्योविविधोदिप्रकारोझातव्योनवति । तद्यथा । प्रव्रज्यया शिक्ष्या च । यस्य प्रव्रज्या दीयते शिक्षा वा योग्राह्यते सदिप्रकारोपि शिष्याह पुनः शिक्षा शिष्येण प्रकृतमधिकारोयः शिदां गृहाति शिक्षकस्त विदयेह प्रस्तावश्त्यर्थः । य थाप्रतिज्ञातमधिकृत्याह । “सो सिरकगो य उविहो, गहणे यासेवणा य णायचो ॥ग दमि होंति तिविहो सुत्त थबे तज्जएय, ॥ ३० ॥ (सोसिरकगोयविहोइत्यादि ) यः शिदा गृतहाति सदिविधोधिप्रकारकोनवति । तद्यथा । ग्रहणे प्रथममेवाचार्यादेः सका शाबिदा बामिलातहकारादिरूपां गृहाति शिदति तथा शिदितां वान्यस्यति अहर्नि शमनुतिष्ठति सएवं विधोग्रहणासेवनानेदनिन्नः शिष्योहातव्योनवति । तत्रापि ग्रह णपूर्वकमासेवनमिति कृत्वाऽऽदावेव ग्रहण शिदामाह। शिक्ष्या ग्रहणे उपादानेऽधिकते त्रिविधोनवतीति शिक्कः। तद्यथा । सूत्रेऽर्थे तऽनयेच सूत्रादीन्यादावेव गृएहन सूत्रादि शिक्कोनवतीति नाव. । सांप्रतं ग्रहणोत्तरनाविनीमासेवनामधिळत्याह । (“आसेय पाए उविहो, मूलगुणे चेव उत्तरगुणेय ॥ मूलगुणे पंचविहो, उत्तरगुणे वारस विहो उ"॥ ३१ ॥ (यासेवनेइत्यादि) यथावस्थितसूत्रानुष्ठानमासेवना तया कारणनूतया • विविधोनवति शिदकः । तद्यथा मूलगुणे मूलगुणविपये यासेचमानः सम्यक् मूलगु पानामनुष्ठानं कुर्वन् तथोत्तरगुणे चोत्तरगुणविपर्य सम्यगनुष्ठानं कुर्वाणोविरुपोप्यासेव नाशिदकोनवति । तत्रापि मूलगुणे पंचप्रकारः । प्राणातिपातादिविरतिमासेवमानः पं चमहाव्रतधारणात्पंचविधोनवति मूलगुणेष्वासेवनाशिकः । त्योत्तरगुणविपये सम्य पिंड विद्युध्यादिकान् गुणानासेवमानउत्तरगुणानासेवनाशिक्षकोनवति । ते चामी उन . रगुणाः । पिंडस्स जाघि सोही, समिईहो नावंणा तवो ऽविहा ॥ पडिमा अनिग्गहा विय, उत्तरगुणमो वियाणाहि ॥ १ ॥ यदिवा सत्स्वप्येतेयूत्तरगुणेषु प्रधाननिर्जराहेतु तया तपएव दादशगुणमुत्तरगुणत्वेनाधिकृत्याह । उत्तरगुणे उत्तरगुणविपये तपोवाद शनेदनिन्नं यः सम्यक् विधत्ते सयासेवनाशिदकोनवतीति । शिप्योह्याचार्यमंतरेण न नवत्यतयाचार्यनिरूपणमाह । "आयरित विय इविहो, पजावंतो य सिरिकवंतो य॥ सिरकावंतो ऽविहो गहणे घासेवणे चेय ॥ ३२ ॥ गाहावितो तिविहो, मुने घडेय त उनए चेव ॥ मूलगुणउत्तरगुणो, उविहो प्रासेवणाए उ" ॥ ३३ ॥ (थायरित वि यइत्यादिगाथायं शिप्यापेक्ष्या हि श्राचार्योंविविधोहिनेदः । एकोयः प्रव्रज्यां ग्राह यत्यपरस्तु यः शिक्षामिति । शिक्ष्यन्नपि विविधः । एकोयः शिक्षाशास्त्रं ग्राहयति पा उपत्यपरस्तु तदर्थ दशविधचक्रवालसमाचार्यनुष्ठानतः सेवयति सम्यगनुष्ठानं कारयति । , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नागसरा. ५११ तत्र सूत्रार्थ तज्नयनेदाग्राहयन्नप्याचार्य स्त्रिधा नवति । थासेवनाचार्योपि मूलोत्तर नेदादिविधोनवति । गतोनामनिप्पन्नोनिदेपस्तदनंतरं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुचारयितव्यं । तचेदं । (गंयविहेत्यादि) इह प्रवचने ज्ञातसंसारस्वनावः सन् सम्यगनुष्टानेनोलितोयथ्यते आत्मा येन सग्नंथोधनधान्यहिरण्यक्षिपदचतुप्पदादिकस्तं विहाय त्यक्त्वा प्रव्रजितः सन् उन्नानेनोबाय च ग्रहणरूपामासेवनारूपां च शिक्षा च कुर्वाणः सम्यगासेवमानाः सुष्टु शोननं नवनिर्ब्रह्मचर्यगुप्तिनिर्गुप्तमाश्रित्य ब्रह्मचर्य वसे तिछेत् यदिवा ब्रह्मचर्यमिति संयमस्तदावसेत्तं सम्यक् कुर्यात् । थाचार्यातिके याव जीवं वसमानोयावदन्युद्यतविहारं न प्रतिपाद्यते तावदाचार्यवचनत्यावपातोनिर्देशस्त स्कार्यावपातकारी वचन निर्देशकारी सदाझाविधायी विनीयतेऽपनीयते कर्म येन सवि नयस्तं सुष्टु शिदेविदध्यात् ग्रहणासेवनान्यां विनयं सम्यकपरिपालयेदिति । तथा य श्वेकोनिपुणः संयमानुष्ठाने सदाचार्योपदेशे वा विविधं प्रमादं न कुर्यात् । यथाहि थातुरः सम्यग्वैद्योपदेशं कुर्वन् श्लाघा जनते रोगोपशमंचैवं साधुरपि सावद्यग्रंयपरि हारी पापकर्मनेपजस्थाननूतान्याचार्यवचनानि विदधदपरसाधुन्यः साधुकारमशेपकर्म इयं वा प्राप्नोतीति ॥ १॥ यः पुनराचार्योपदेशमंतरेण स्वछंदतया गडन्निर्गत्य एका किविहारिता प्रतिपद्यते सच बदुदोषनाग नवतीत्यस्यार्थस्य दृष्टांतमावि वयन्नाह। (जहादियाइत्यादि ) यथेति दृष्टांतोपप्रदर्शनार्थः । यथा येन प्रकारेण विजपोतः प विशिगुरव्यक्तस्तमेव विशिनटि । पतंति गति तेनेति पत्रं पदपुटं नविद्यते पत्रजातं प कोभवोयस्यासावपत्रजातस्तत्र स्वकीयादावासकात् स्वनीडात् प्लवितुमुत्पतितुं मन्यमानं तत्रतत्र पतंतमुपलभ्य तं विजपोतं (अचाश्यंति ) पदानावाजंतुमसमर्थमपत्रजात • मिति कृत्वा मांसपेशीकल्पं ढंकादयः कुइसत्त्वाः पिशिताशिनोऽव्यक्तगमं गमनानावे नष्टुमसमर्थ हरेयुश्चच्चादिनोदिप्य नयेयुर्व्यापादयेयुरिति ॥ २ ॥ एवं तु सेपि अपुध्धम, निस्सारियं सिमं मन्नमाणा आदि यस्स गवं च अपत्तजायं, दरिसुणं पावधम्मा अणेगे॥३॥ नसागमिछे मणुए समादिं; अपोसिए एंतकरिति बच्चा ॥३ भासमाणे दवियस्स वित्तं, प पिकसे बदिया आसुपन्नो ॥४॥ अर्थ-(एवंतु के ) एरीते जेम ते यव्यक्त एवोजे पदीनो वालक तेनो वीजा दं । कादिक कुद पदोन विनाश करे तेम ते (सेहंपियपुध्धम्म के.) अगीतार्य नवदिदी त शिष्य पण (निस्सारियं बुसिमंमन्नमाणा के०) गहरूप माला थकी नील्यो तो ५२२ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. पली तेने अनेक कुइ पांखमीरूप जे ढंकपदी ते पोताने वसगामी जाणता थका तेने विप्रतारीने संयमरूप जीवितव्य यकी चुकावे (दियंस्तनावंचयपत्तज्ञायं के०) पां खरहित एवो जे पदोनो बालक तेनी पेरे ते अगीतार्थ शिष्यने (हरिसुणंपावधम्माथ ऐगे के) ते पापधर्मि एवा अनेक पाखंमी तेने संयम यकी हरण करे ॥३॥ ए माटे चारित्रवान साधुए सर्वकाल गुरुपाशे रहेवो ते कहेते. (उसाणमिलेमणुएसमा हिं के) जावजीव सुधी गुरुनी पाशे रहेवानी वांडा करे जे सुसाधु ने ते एवीज स न्मार्गरूप समाधिनी वांडा करे एटले परमार्थथकी मनुष्य तेनेज कहिए के जे गुरुकु जवासे वसतो यको पोताना नापेला अंगीकार करेला सन्मार्गनो निर्वाह करे ( अयो सिएणंतकरितिणच्चा के) गुरुकुलवासे अणवसतो एटले सदाचारी बतो संसारनो अंत नकरे उलटो अनंत संसारी थाय संसारनी वृद्धि करे एवं जाणीने (उनासमा णेदवियस्तवित्तं के० ) सर्वकाल गुरुकुलवासे वशे गुरुनी सेवा करे एम मुक्तिगमन योग्य साधुना आचारने अत्यंत दीपावतो थको जिननापित धर्मने दीपावे एवं जा णीने (गणिकसेबदिया थासुपन्ने के०) सुप्रज्ञ एटले जे पंमित होय ते, गलयकी बाहेर नीकले नही अर्थात् स्वच्छंदी नथाय ॥४॥ ॥ दीपिका-दृष्टांतयोजनामाह । एवमुक्तप्रकारेण शिदकं नवदीक्षितं सूत्रार्थविकल मगीतार्थमपुष्टधर्माणं पाखंडिकाः प्रतारयति प्रतार्यच गहानिःसारयति निःसारितंच सं तमस्माकं वश्यमित्येवं मन्यमानाअजातपदं विजावं पदिपोतमिव ढंकादयः, पापक मणिः कुतीर्थकाः खजनाराजादयोवाऽनेके हृतवंतोहरंति हरिप्पंति चेति कालत्रयो पलहणाथै नूतनिर्देशः ॥ ३ ॥ अवसानं गुरोरंतिके स्थान समाधिसन्मार्गानुष्ठानरूपं यावजीवमिन्मनुजः साधुर्यांवङीवं गुरुकुलवासी स्यादित्यर्थः । गुरोरंतिकेऽनुपितो ऽव्यवस्थितः कर्मणोऽनंतकरोंऽतकारी नस्यादिति ज्ञात्वा गुरूं सेवेत तहितस्य विज्ञानमु पहासोनवेत् । यतः । नहि नवति निर्विगोपकमनुपासितगुरुकुलस्य विज्ञानं ॥ प्रक टितपश्चातागं, पश्यत नृत्यं मयूरस्य ॥ १॥ व्यस्य मुक्तियोग्यस्य साधोवृत्तमनुष्ठानमु भासयन्ननुतिष्ठन् ननिकसेन्ननिर्गवेगवादे हिरासुप्रज्ञः पंडितः ॥ ४ ॥ ॥ टीका-एवं दृष्टांत प्रदर्य दाटीतिक प्रदर्शयितुमाह । (एवंतुसेहंपीत्यादि) एवमि युक्तप्रकारेण । तुशब्दः पूर्वस्मादिवोपं दर्शयति । पूर्व ह्यसंजातपहलाव्यक्तता प्रतिपा दिता इहत्वपुष्टधर्मतयेति । अयं विशेपोयथा विजपोतमसंजातपदं स्वनीडानिर्गत कुइ सत्वाविनाशयति एवं शिप्यकमनिनवप्रवजितं सूत्रार्थानिप्पन्नमगीतार्थमपुरधर्मा सम्यगपरिणतधर्मपरमार्थ संतमनेकपापधर्माणः पापंडिकाः प्रकारपंति प्रतार्यच गछस ."

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५१३ मुशानिःसारयंति निःसारितंच संतं विपयोन्मुखतामापादितमपगतपरलोकनयमस्माकं वश्यमित्येवं मन्यमानाः । यदिवा (बुसित्ति) चारित्रं तदसदनुष्ठानतोनिःसारं मन्यमा नाथजातपदं हिजशावकमिव पक्षिपोतमिव ढंकादयः पापधर्मायोमिथ्यात्वाविरति प्रमादकपायकलुपितांतरात्मानः कुतीथिकाः स्वजनाराजादयोवाऽनेके बहवोहतवंतोहर ति हरिपंति चेति कालत्रयोपलक्षणार्थ नूतनिर्देशइति । तथाहि । पापंडिकाएवमगीता थै प्रतारपंति । तद्यथा। युष्मदर्शनेनाग्निप्रज्वालनविपापहारशिखाबेदादिकाः प्रत्यया दृश्यंते तथाऽणिमाद्यष्टगुणमैश्वर्यच नास्ति तथा न राजादिनिर्बदुनिराश्रितं । याप्यहि सोच्यते नवदागमे सापि जीवाकुतत्वालोकस्य उःसाध्या नापि नवतां स्नानादिकं शौच मस्तीत्यादिकानिः शोक्तिनिरिजालकल्पानिर्मुग्धजनं प्रतारयंति स्वजनादयश्चैवं विप्र नयंति । तद्यथा । न जवंतमंतरेणास्माकं कश्चिदस्ति पोपकः पोप्योवा खमेवास्माकं सर्वस्वं त्वया विना शून्यमानाति तथा शब्दादि विषयोपनोगामंत्रणेन सधर्माच्यावयंति। एवं राजादयोपि इष्टव्यास्तदेवमपुष्टधर्माणमेका किन बदनिः प्रकारैः प्रतार्यापहरेयुरिति। ॥३॥ तदेवमेकाकिनः साधोर्यताबहवोदोपाःप्राउनवंत्यतः सदा गुरुपादमूले स्थातव्य मित्येतद्दर्शयितुमाह । (उत्ताणमिन्छेइत्यादि) यवसानं गुरोरतिके स्थानं तद्यावङीवं समाधि सन्मार्गानुष्ठानरूपमिदनिलपेन्मनुजोमनुष्यः साधुरित्यर्थः। सएव परमार्थ तोमनुष्योयोयथाप्रतिज्ञातं निर्वादयति । तच्च सदागुरोरंतिके व्यवस्थितेन सदनुष्ठान रूपं समाधिमनुपालयता निर्वाह्यते नान्यथेत्येतद्दर्शयति । गुरोरंतिकेऽनुपितोव्यवस्थि तः स्वबंद विधायी समाधिः सदनुष्ठानरूपस्य कर्मणोयथाप्रतिज्ञातस्य वा नांतकरोनव तीति ज्ञात्वा सदा गुरुकुलवासोऽनुसतव्यस्त हितस्य विज्ञानमुपहास्यप्राय नवतीति । उक्तंच । नहि नवति निर्विगोपकमनुपासितगुरुकुलस्य विज्ञानं ॥ प्रकटितपश्चानागं प इयत नृत्यं मयूरस्य ॥ १ ॥ तथा जांगलविलग्नवालुकां पार्मिप्रहारेण प्रगुणां दृष्ट्वाऽपरो ऽनुपासितगुरुरझोराझी संजातगलगंडां पार्मिप्रहारेण व्यापादितवानित्यादयोऽनुपासि तगुरोर्बहवोदोषाः संसारवर्धनाद्यानवंतीत्यवगम्यानया मर्यादया गुरोरतिके स्थातव्यमि ति दर्शयति । यवनासयन्नुजासयन् सम्यगनुतिष्ठन व्यत्य मुक्तिगमनयोग्यस्य सत्सा धोरागपरहितस्य सर्वज्ञस्य व्यावृत्तमनुष्ठानं तत्सदनुष्ठानतोऽवनासयेर्मकथिकः कथ नतोचोमासयेदिति । तदेवं यतोगुरुकुलवासोबहूनां गुणानामाधारोनवत्यत्तोन निकसे ननिर्गत गद्याजुतिकामा बहिः स्वेच्छाचारी ननवेदायुप्रति प्रिप्रशस्तदंतिके निव । सन् विषयकपायाच्यामात्मानं ह्रियमाणं ज्ञात्वा क्षिप्रमेवाचार्योपदेशात्स्वतएव वा निव तयति सत्समाधी व्यवस्थापयतीति ॥४॥ ६५ ५२४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. जे गणन ये सयपासणे य, परक्कमे यावि सुसाढुजुत्ते॥समितीसु गुत्तीसु य आयपन्ने, वियागरिते य पुढो वएज्जा ॥५॥ सदाणि सोचा अडु नेरवाणि, अणासवे तेसु परिवएका ॥ निदं च नि स्कू न पमाय कुब्जा, कहंकटं वा वितिगित तिने ॥६॥ अर्थ-(जेके) जे वैराग्य श्रादरी चारित्रवंत थको (गाय के०) स्थान या श्री कायोत्सर्गादिकने विपे (सयणासऐय-के० ) तथा शयन थने याशनने विपेच कार शब्दथकी गमनने विपे (परक्कमेयावि के) पराक्रम एटले बल फोरवे ते केवो थको फोरवे तोके (सुसाहुजुत्ते के० ) रुडा पाचारसहित एवो बतो (समितीसुगुत्ती सुयथायपत्ते के०) पांच समिति अने त्रण गुप्तिने विपे थायपन्न एटले सम्यक् जाण (वियागरितेयपुढोवएडो के० ) अथवा अन्यने उपदेश देतो ते उपदेशने गुरु प्रासाद थकी जाणीने तेने जुदो जुदो विचार कहे. ॥५॥ (सदाणिसोचायउनेरवाणि के०) शब्द ते वंशना वीणादिक कर्णने सुखना करनार तथा नैरव एटले कर्णने फुःखना करनार एवा शब्द सांजलीने (अणासवे के) ते शब्दादिकने विपे राग क्षेप रहित एवो तो (सुप रिवएडा के०) सूधो संयम पाले (निबंचनिरकूनपमायकुळा के०) तथा निशरूप जे प्रमाद ते पण निकु नकरे ए प्रकारे प्रवर्ततो (कहंकवावितिगिजतिन्ने के०) कोई पण प्रकारे वितिगिन एटले संदेह तेथकी निकांत थाय एटलेसंदेह रहित थाय. ॥६॥ ।।दीपिका-प्रव्रज्यां प्रति उद्यतोनित्यं गुरुकुलवासतः स्थानतश्च स्थानमाश्रित्य तथा शयनतासनतः। चकाराजमनमाश्रित्य तथा तपश्चरणादौ पराक्रमतश्च साधोरुयतविहा रिणोये समाचारास्तैः समायुक्तः स्थानशयनासनादावुपयुक्तइत्यर्थः । समिति' गुप्तिषु चागताउत्पन्ना प्रज्ञा यस्य सथागतप्रज्ञः संजातकत्यासत्यविवेकः स्वतः स्यात् । परस्या पि व्याकुर्वत् कथयत् पृथक् समितिगुप्तीनां पालनं तत्फलंच वदेत् ॥५॥ शदान मनो हरान् श्रुत्वाऽथवा नैरवान् कर्णकटून श्रुत्वा तेषु शब्देवनाश्रवोमध्यस्थोनूवा परिव्रजे त्संयमानुष्ठायी स्यात् । तथा निर्श प्रमादरूपां निटुनकुर्यात् । तदेवं गुरूपदेशात् कथं कथमपि विचिकित्सा विप्नुतिरूपां वितीर्णोनिष्क्रांतः स्यात् ॥ ६ ॥ ॥ टीका-तदेवं प्रव्रज्यामन्युद्यतोनित्यं गुरुकुजमावसन सर्वत्र स्थानशयनासनादाडु पयुक्तोनवति तउपयुक्तस्य च गुणमुजावयन्नाह । (जेठाण यश्त्यादि) योहि निर्वि संसारतया प्रव्रज्यायामन्युयतोनित्यं गुरुकुलवासतः स्थानतश्च स्थानमाश्रित्य तथा ..

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५२५ शयनतथासनतः । एकत्रकारः समुच्चये वितीयोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । चकारागमनमात्रि त्यागमनंच तथा तपश्चरणादौ पराकमतश्च साधोरुयुक्तविहारिणोये समाचारास्तैः समा युक्तः सुसाधुदि यत्र स्थानं कायोत्सर्गादिकं विधत्ते तत्र सम्यक्प्रत्युपेक्षणादिकां क्रियां करोति कायोत्सर्ग च मेरुरिव निष्प्रकंपशरीरोनिस्टहोविधत्ते तथा शयनं च कुर्वन् प्रत्युपे स्त संस्तारकं तनुवं कार्य वोचितकाले गुरुनिरनुज्ञातः स्वंपेत्तत्रापि जायादव नात्यंत निःसहइति । एवमासनादिष्वपि तिष्ठता पूर्ववत्संकुचितगात्रेण स्वाध्यायध्यानपरायणे न सुसाधुना नवितव्यमिति । तदेवमादिसुसाधुक्रियायुक्तोगुरुकुलनिवासी सुसाधुर्नव तोति स्थितं । अपिच गुरुकुलवासे निवसन पंचसु समितिवीर्यासमित्यादिषु प्रविचा राऽप्रविचाररूपासु तथा तिसृषु च गुप्तिषु प्रविचाराप्रविचाररूपानु थागतोत्पन्ना प्राय स्यासावागतप्रज्ञः संजातकर्तव्याकर्तव्यविवेकः स्वतोनवति परस्यापिच व्याकुर्वन् कथय न पृथक्टथग्गुरोः प्रसादात्परिज्ञातस्वरूपः समितिगुप्तीनां यथावस्थितस्वरूपप्रतिपालन तत्फलंच वदेत्प्रतिपादयेदिति ॥ ५ ॥ र्यासमित्याद्युपेतेन यविधेयं तदर्शयितुमाह । (सदाणीत्यादि) शब्दान् वेणुवीणादिकान् मधुरान् श्रुतिपेशलान् श्रुत्वा समाकल्याऽथ जरवान् नयावहान् कर्णकटूनाकर्ण्य शब्दानाश्रवति तान् शोचनत्वेनाशोजनत्वेनवा गृहातीत्याश्रवोनाश्रवोऽनाश्रवस्तेष्वनुकूलेषु प्रतिकूलेषु श्रवणपथमुपगतेषु शब्देष्वना श्रवोमध्यस्थोरागपरहितोनूवा परिसमंताद् ब्रजेत्परिव्रजेत् संयमानुयायी नवेत्तथा निभांच निशप्रमादंच नितुः सत्साधुः प्रमादांगत्वान्न कुर्यात् । एतउक्तंनवति । शब्दा अवनिरोधेन विषयविपयप्रमादोनिपिछोनिशानिरोधेन निाप्रमादश्वशब्दादन्यमपि प्रमा दं विकथाकपायादिकं न विदध्यात् । तदेवं गुरुकुलवासात् स्थानशयनासनसमितियप्ति प्वागतप्रज्ञा प्रतिषिसर्वप्रमादः सरोरुपदेशादेव कर्यकथमपि विचिकित्सां चित्तविति रूपां वित्तीणोऽतिकांतोनवति। यदिवा मगृहीतोयं पंचमहाव्रतनारोऽतिउर्वहःकथंकथमप्यं तं गोदित्येवंनूतां विचिकित्सां गुरुप्रसादाक्षितीर्णोनवति यथवा यां कांचिञ्चित्तविप्लति देश सर्वगतां तां कृत्स्ना गुर्वतिके वसन वितीर्णावत्यन्येपामपि तदपनयनसमर्थः स्यादिति महरेण वुडेण गुसासिए न, रातिणिएणावि समवएणं ॥ स म्म तयं थिरतो पानिगडे,णिजंतए वा वि अपारएसे॥७॥ विनन्तेिणं समयापुसिद्धे, महरेण वुडेणन चोइएय ॥ अञ्चु ध्यिाए घडदासिए वा, अगारिणं वा समयाणुसिडे ॥ ७ ॥ थर्थ-महरेणबुडेणपुसासिएराके० ) ते साधु गुरु सन्मुख वसतो कोई कारणे प्र ५२६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. मादे खलना पाम्यों बतो तेने न्हाने अथवा वडेराये शीखामण दीधी बता ( रायणिए गाविसमवएणं के) अथवा रत्नाधिक जे थाचार्य अथवा सरखा पर्याय वालाये शीखामण थापीठतां (सम्मंतयंथिरतोणानिग के० ) तेमनी शीखामण सम्यक् प्र कारे नमाने (पितएवाविषपारएसे के०) ते संसार प्रवाहे वाहाडीजतो संसारनो पारंगामी नथाय एटले मुक्तिगामी नथाय ॥ ७ ॥ (विहित के०) अन्यतीर्थिक थ थवा गृहस्थ तेणे साधुने (समयापुसिले के ) सिक्षांतने अनुसारे शीखव्यो उतो ए टले जेवीरीते तमे समाचरोबो तेम तमारा बागमते विपे कर्तुं नथी (महरेणवुड़ेण उचोइएया के) तथा न्हाने अथवा महोटे शीखामण चोयणा थापी बता (थन ज्यिाएघडदालिएवा के० ) एटले अत्यंत कार्यनी करनारी तथा पाणीनी नरनारी ए वी दासी तेणे (यागारिणंवासमयापुसिढे के ) तिकांतने अनुतारे चोयणा कस्यो बतो एटले जेम तमे चालोबो तेम गृहस्थ पणं नचाले इत्यादिक वचने करी चोयणा करखो बतो झुं करे ते कहेते ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-ससाधुगुरुसमीपे वसन् डहरेण लघुना वृशेन वाऽनुशाशितः प्रमादाच रणनिपिक्षःअथवा वयोधिकेन पर्यायज्येष्ठेन समवयसा वाऽनुशासितः कुप्यति तद नुशासनं सम्यस्थितोऽपुनःकरणतया नानिगजेन्नप्रतिपद्यत । अप्रतिपद्यमानश्च संसार प्रवाहे नीयमानोन संसारपारगः स्यात् ॥ ७॥ विरुवोधानेनोधितोव्युवितोऽन्यतीर्थ कोगृहस्थोवा मिथ्यादृष्टिस्तेन प्रमादस्खलितोचोदितः स्वसमयेन । तद्यथा । नैवंविधम नुष्ठानं नवतामागमेव्यवस्थितमिति । तथा उहरेण लघुना खेन वाऽनाचारे प्रवृत्त वोदितस्तथाऽतीवाऽकार्यकरणं प्रति उछिताऽथवा दासीत्वेनात्यंतमुचिता तया । तथा दास्या अपिदासीत्वेन घटदाम्या जलवाहिन्यापि चोदितोन क्रोधं कुर्यात् तथाऽगारि णां गृहस्थानां यः समयोनुशासितोरहस्यानामप्येतन्नयुज्यते कर्तुं कि पुनः साधूनामि तिचोदितोपि न कुप्येत् ॥ ७ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (डहरेणेत्यादि) सगर्वतिके निवसन कचित् प्रमादस्वलि तः सन् वयःपर्यायान्यां कुइनकेन लघुना चोदितः प्रमादाचरणं. प्रतिपिवस्तथा वृदेन वा वयोधिकेन श्रुताधिकेनवाऽनुशासितोऽनिहितः । तद्यथा । नवविधानामीप्रमा दाचरणमासे वितुमयुक्तं । तथा रत्नाधिकेनवा प्रव्रज्यापर्यायाधिकेन श्रुताधिकेनवा स मवयसा वाऽनुशासितः प्रमादस्वनिताचरणंप्रति चोदितः कुप्यति । यथाहमध्यनेन र कप्रायेणोत्तमकुलप्रसूतः सर्वजनसंमतइत्येवं चोदितइत्येवैमनुशास्यमानोन मिथ्याक तं ददाति न सम्यगृधानेनोत्तिष्ठति-नापि तदनुशासनं सम्यस्थितोऽपुनःकरणतया नि me . रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नागउसरा ५१७ गन्छेत् प्रतिपद्यते चोदितश्च प्रतिचोदयेदसम्यक्प्रतिपाद्यमानश्चासौ संसारस्रोतसा नीय मानवह्यमानोऽनुशास्यमानः कुपितोसौ न संसारार्णवस्य पारगोनवति । यदिवाऽऽचा र्यादिना सउपदेशदानतःप्रमादस्वलितनिवर्तनतोमोई प्रति नीयमानोप्यसौ संसारस मुइस्य तदकरणतोऽपारगएव नवतीति ॥ ७ ॥ सांप्रतं स्वपदचोदनानंतरतः स्वपरचोद नामधिकृत्याह । (विहिएणमित्यादि ) विरुशोबानेनोनितोव्युजितः परतीर्थकोगृह स्थोवा मिथ्याटिस्तेन प्रमादसवलितोचोदितः स्वसमयेन तद्यथा नैवंविधमनुष्ठानं जव तामागमे व्यवस्थितं येनानिप्रवृत्तोसि । यदिवा व्युवितः संयमानुप्टस्तेनापरः साधुः स्खलितःसन खसमयेनार्दप्रणीतागमानुसारेणानुशासितोमूतोत्तरगुणाचरणे स्वलितः संचोदितागमं प्रदर्या निहितः । तद्यथा। नैतत्त्वरितगमनादिकं नवतामनुज्ञातमि ति । तथान्येन वा मिय्यादृष्ट्यादिना कुमकेन लघुतरेण वयसा वझेन वा कुत्सिताचा रप्रवृत्तश्चोदितस्तुब्दात्समानवयसावा तथातीवाकार्यकरणं प्रति वनिता अत्युचिता । यदि वा दासीत्वेन अत्यंतमुनिता दास्यायपि दासीति । तामेव विशिनष्टि । घटदास्या जल वाहिन्यापि चोदितोन कोधं कुर्यात् । एतयुक्तंनवति । उडितयापि कुपितयापि चोदि तः स्वहितं मन्यमानः सुसाधुनकुप्येत् किंपुनरन्येनेति । तथा धगारिणां गृहस्थानां यः समयोनुठानं तत्समयेनानुशासितोगृहस्थानामपि एतन्नयुज्यते कर्तुं यदारब्धं नवतेत्ये वमात्मावमेनापि चोदितोममैवतन्यश्त्येवंमन्यमानोमनागपि न मनोदूपयेदिति ॥ ७ ॥ ण तेसु कुसे ग य पवदेडा,ण यावि किंची फरुसं वदेजा तदा करिस्संति पडिस्सुणेजा, सेयं खु मेयं ण पमाय कुजा ॥ए॥व पंसि मूढस्स जहा अमूढा,मग्गाणुसासंति दितं पयाणं ॥ तेणे व मर्स इणमेव सेयं, जमे बुदा समणुसासयंति ॥ १७ ॥ थर्थ-( गतेसुकुशेणयपदहेजा के) ते शीखामण पापनारना उपर ते साधु को धनकरे तथा तेने व्यथे नही एटले दंडादिके प्रहार करीने तेने पीडा उत्पन्न करे न ही तथा (या विकिंचीफरुसंवदेजा के ) तथा किंचित् मात्र कठोर वचन बोले नही परंतु तेमना वचन सांजलीने यावीरीते कहे के (तहाकरिस्तंतिपमिस्सुणेजाके०) जेम तमे कहोठो हुँ तेमज करीश एम तेना वचन मान्य करे (सेयंखुमेषणपमायकु जा के०) मनमा एम विचारेजे मने एहिज शिदारूप श्रेयकारी दान आपेठे एवं जा एणीने प्रमाद नकरे ॥ ॥ (वर्णप्तिमूढस्सजहाअमूढा के०) जेम वन एटले गहन घटवीने विषे कोइएक मूर्ख दिशिमूढ ये नूले पडयो तेने कोइक अमूढ पुरुष मार्ग देखामनार (मग्गापुसासतिहितपयाणं के.) प्रजालोकने हितकारी एवो मार्ग देखाहे .'

। '५१७ :. द्वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. ए दृष्टांते शिप्य पण एम' जाणे जे (तेणेवमणिमेवसेयं के ) मुजने एहिज शि क्षानो मार्ग श्रेयकारी कहेजे (जमेबुहासम[सासयंति के०) जे मुजने वुन पंडित गु रु आचार्यादिक सम्यक् रीते पुत्रनीपरे शिखामण शिदा थापेले ते शिखामणने श्रेयका रीमानीने यादरे,॥ १० ॥ दीपिका-तेषु स्खलितनोदकेषु न कुध्येत्। यतः। थाकुटेनमतिमतातत्वार्थविचारणे मतिः कार्या । यदि सत्यं कः कोपः स्यादनृतं किंनु कोपेन ॥१॥ तथा तं नोदकं न प्रव्यथेत न दंमादिप्रहारेण पीयेत् । नचापि किंचित्परुपं,पीडाकारि वदेत् नोदितश्च त था करिष्यामीति प्रतिशृणुयादंगीकुर्यात् इदं नोदनं , ममश्रेयोयतएतभयात्कचित्प्रमाई न कुर्यात् ॥ ॥ ॥ वने मूढस्य दिग्नातस्य कस्यचिद्ययाऽमूढामार्गज्ञामार्गमनुशासंति कथयति । किंनूत मार्ग प्रजानां हितं । एवं तेनाप्यसदनुष्ठायिना नोदिते न कुपितव्यं किंतु ममैवं श्रेयति मंतव्यं । यदेतद्वधाः सम्यगनुशासयंति सन्मार्गे प्रापयति ॥ १० ॥ ॥ टीका-एतदेवाह । (णतेसुकुसेइत्यादि ) तेषु स्वपरंपदेषु स्वलितचोदकेवा त्महित मन्यमानोन क्रुध्येदन्यस्मिन् वा पुर्वचनेऽनिहिते न कुप्येदेवं चिंतयेत् । था कुऐन मतिमता तत्वार्थ विचारणे मतिः कार्या ॥ यटि सत्यं कः कोपः स्यादनृतं किंनु कोपेन ॥ १ ॥ तथा नाप्यपरेण स्वतोऽधमेनापि चोदितोऽहन्मार्गानुसारेण लोकाचार गल्या वाऽनिहितः परमार्थ पर्यालोच्य ते चोदकं प्रकर्पण व्यथेदंडादिप्रहारेण पीमयेन्न चापि किंचित्परुपं तत्पीडादिकारि वदेत् ब्रूयात् । ममैवायमसदनुष्ठायिनोदोपोयेनायम पि मामेवं चोदयति चोदितश्चैवंविधं नवता असदाचरणं न विधेयं । एवं विधे च पूर्वर्षि निरनुष्ठितमनुष्ठेयमित्येवविधवाक्यं तथा करिष्यामीत्येवं मध्यस्थवृत्त्या प्रतिशृणुयादनु तिष्ठेच मिण्यामुळतादिना निवर्तेत । यदेतचोदनं नामैतन्ममैवश्रेयोयतएतभयाकवि त्पुनः प्रमादं न कुर्यान्नवासदाचरणमनुतिष्ठेदिति ॥ ए॥ अम्याथम्य दृष्टांत दर्शयितुमा ह । (वसीत्यादि) वने गहने महाटव्यां दिग्त्रमेण कस्यचियाकुलितमतेनटसत्प थस्य यथा केचिटपरे कृपारुष्टमानसाअमूढाः सदसन्मार्गाः कुमार्गपरिहारेण प्रजानां हितमशेपापायरहितमीप्सितस्थानप्रापर्क मार्ग पंथानमनुशासंति प्रतिपादयंति। सच तैः सदसदिवे किनिः सन्मार्गावतरणमनुशासितधात्मनः श्रेयोमन्यते । एवं तेनाप्यसदनु प्रायिना चोहितेन नकुपितव्यमपितु ममायमनुग्रहइत्येवं मंतव्यं । यदेतद् बुझाः सम्यग नुशासयंति सन्मार्गेऽवत्तारयत्ति 'पुत्रमिव पितरस्तन्ममैवश्रेय इति मंतव्यं ॥ १० ॥ अह तेण मूढेण अमूढगस्स, कायव पूया सविसेसजुत्ता ॥ एन वमं तव दादु वीरे, अणुगम्म अ ग्वणेति सम्म ॥१५॥ - * रयि धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एसए ता जहा अंधकारंसि रान, मग्गं ण जाणाति अपस्समाणे॥ से सूरियस अनुग्गमेणं, मग्गं वियणाइ पागसिसि ॥१॥ अर्थ-(थहतेणमूढेण अमूढगस्त के० दवे ते मूर्ख पुरुपे मार्ग पामे ठते मार्गनो देखाडनार जे अमूढ पुरुप तेनो उपकार जाणीने (कायवयास विसेसजुत्ता के.) तेनी सविशेष विस्तार युक्त पूजा करवी (एवमंतबनदादुवीरे के०) उपमां त्यां कही को णे कही तोके श्रीवारपरमेश्वरे कही (थयुगम्मथलं नवणेतिसम्मं के०) ते पुरुष थ र्थ एटले परमार्थ जाण सम्यक् प्रकारे पोताने तेनो करेलो उपकार जाणी एम वि चारे जे था पुरुपे मने मिथ्यात्वरूप गहन वनना मुःख यकी रुमो उपदेश आपीने बोमाव्यो तेमाटे एनी नक्ति करवी ॥ ११॥ (णेताजहाअंधकारंसिरा के०) जेम ऐता एटले मार्गनो जाण पुरुप चतु सहित बता.पण थत्यंत थंधकारमय रात्रीने विपे (मगंजाणातिथपस्समाणे के०) मार्गने नजाणे केमके अंधकारमा हट्टी पडे नही माटे अणदेखतो तो मार्गनजाणे (सेसूरियस्सयनुग्गमेणं के०) परंतु तेज पु रुप सूर्योदय थयाथी अंधकार विनाश पामे तेवारें (मगंवियाणातिपगासियंति के०) सर्व जगतमा विशेष प्रकाश'थयो बता वली सम्यक् प्रकारे तेमार्गने जाणे ॥ १२ ॥ ॥ दीपिका-यथा तेन मूढेनं सन्मार्ग प्रापितेन तस्यामूढस्थ सन्मार्गोपदेष्टुः पुंलिंदा देरपि पूजा विशेपयुक्ता कर्तव्या। एतामुपमामुदाहतवान् कथितवान् वीरस्तीर्थरूत्थ नुगम्य ज्ञात्वार्थ परमार्थ सम्यगात्मन्युपनयति परमोपकारं । कोर्थः । अहमनेन मिथ्या ववनाऊन्ममरणाद्यनेकोपश्वबद्दलात्सउपदेशदानेनोत्तारितस्ततोमयाऽस्य परमोधकारि गोविनयादिनिः : पूजा कर्तव्येति । यथा । गेहम्मि थग्गिजाला, उलंमि जहाए मउक मामि ॥ जो बाहे। सुयंत, सो तस्स जपो परमबंधूइति ॥११॥ यथा महांधकारा या रात्री नेता नायकोऽटव्यादौ वन्यस्तप्रदेशेपि मार्ग न जानाति स्वहस्तादिकमध्यपश्य न् । सएच नेता सूर्यस्यान्युजमेनोदयेन प्रकाशिते दिक्चक्रे मार्ग विशेपेण जानाति॥१५ टीका-पुनरप्यस्यार्थस्य पुष्टयर्थमाह । (अहत्तेणेत्यादि)धयेत्यानंतर्यार्थे वाक्योंपन्या सार्थेवा । यथा तेन मूढेन सन्मार्गावतारितेन तदनंतरं तस्यामूढस्य सत्पथोपदेष्टुः पुति दादेरपि परम्पकारं मन्यमानेन पूजा विशेषयुक्ता कर्तव्या । एवमेतामुपमामुदात्तवा ननिहितवान् वीरस्तीर्थकरोन्योवा गणधरादिकोऽनुगम्य बुध्वाऽर्थ परमार्थ चोदनारूत पर मोपकारं सम्यगात्मन्युपनयति । तद्यथाऽहमनेन मिथ्यात्ववनाऊन्मजरामरणाधनेको पश्ववदुलासउपदेशदानेनोत्तारितस्ततोमयाऽस्य परमोपकारिणोऽन्युधानविनयादिनिः ।

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५२ वतरणश्चदुपा घटादीन् पश्यति जनस्तथा जिनागमेनापि .जीवादयः पदार्थालवंत त्यर्थः ॥ १३ ॥ ऊर्ध्वमस्तिर्यक्च.दिनु त्रसाश्च ये स्थावराः सूक्ष्मवादरादिनेदाश्च ये प्रा. णिनस्तेषु सदायत्त. परिव्रजेत् संयमानुष्ठायी नवेत् तथाऽविकंपमानः संयमादविचलन् । तेषु प्राणिपु मनसापि प्रषं न गजेत् ॥ १४ ॥ - २ . । टीका-एवं दृष्टांत प्रदय दातिकमधिकृत्याह । ( एवंतुसेहेत्यादि) यथा ह्यसा वंधकारावृतायां रजन्यामतिगहनायामटव्यां मार्ग न जानाति सूर्योजमेनापनीते तमसि • पश्चाहानात्येवं तु शिष्यकोऽनिनवप्रव्रजितोपि सूत्रार्थानिष्पन्नोऽपुष्टो पुष्कलः सम्यगपरि झातोधर्मः श्रुतचारित्राख्योऽर्गतिप्रसृतजंतुधरणस्वनावोयेनासावपुष्टधर्मा सचाऽगीतार्थसू । त्राननित्वादधुध्यमानोधर्मे जानातीति नसम्यक् परिछिनत्ति । सएव तु पश्चाजुरुकुलवा -सालिनवचनेन कोविदोऽन्यस्तसर्वप्रणीताग़मत्वानिपुण सूर्योदयेऽपगतावरणश्चकुपेव य थावस्थितान् जीवादीन पदार्थान् पश्यति । इदमुक्कैनवति । यथाहि इंडियार्थसंपर्कात्सा क्षात्कारितया परिस्फुटाघटपटादय पदार्था प्रतीयंते एव सर्वज्ञप्रणीतागमेनापि सूक्ष्मव्य वहितविप्रकटस्वर्गापवर्गदेवतादयः परिस्फुटानिशंक प्रतीयतइति । अपिच कदाचिञ्च कुपान्यथाभूतोप्यर्थोऽन्यथा परिविद्यते । तद्यथा। मरुमरीचिका निचयोजलत्रांत्या किशु कनिचयोग्न्याकारणापीति । नच सर्वज्ञप्रणीतागमस्य केचिदपि व्यनिचारः । तक्ष्यनि चारे हि सर्वज्ञत्वदानिप्रसंगात् तत्संनवस्य चासर्वज्ञत्वेन प्रतिपेचमशक्यत्वादिति ॥१३॥ "शिक्कोहि गुरुकुलवासितया जिनवचनानिझोनवति तत्को विदश्च सम्यक मूलोत्तरगुणान् जानाति । तत्र मूलगुणानधित्याह । (उडूंथ हेयमित्यादि) ऊर्ध्वमस्तिर्यक दिदु विदि दु चेत्यनेन देत्रमंगीरुत्य प्राणांतिपातविरतिरनिहिता । इव्यतस्तु दर्शयति । त्रस्यंतीति त्रसास्तेजोवायुहीडियादयश्च तथा ये.च स्थावराः स्थावरनामकर्मोदयवर्तिन एथि व्यब्वनस्पतयस्तथाचैतनेदाः । सूझबादरपर्याप्तकापर्याप्तकरूपादशविधप्राणधारणात्मा “णिनस्तेषु सदा सर्वकालमनेन तु कालमधिकृत्य विरतिरनिहिता । यत्नः परिव्रजेत्परि समंता द्वजेत् संयमानुष्ठायी नवेत् । नांवप्राणातिपातविरति दर्शयति । स्थावरजंगमेषु प्राणिषु तदपकारे उपकारेवा मनागपि मनसा प्रदेषं नगल्छेदास्तांतावदुर्वचनदंडप्रहारादि -के तेप्यपकारिष्वपि नामंगलं चिंतयेदविकंप्यमान संयमादचलनं सदाचारमनुपालयेदि ति । तदेव योगत्रिककरणत्रिकेण इंव्यत्रिकालनावरूपां प्राणातिपातविरति सम्यगरक्त विष्टतया .ऽनुपालयेदेव शेपाण्यपि महाव्रतान्युत्तरगुणांश्च ग्रहणासेवनाशिदासमन्वितः सम्यगनुपालयेदिति ॥ १४ ॥ ..

५२२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. कालेण पुढे समियं पयासु, आइकमाणो दवियस्स वित्तं ॥तं सोय कारी पुढो पवेसे, संखा इमं केवलियं समाहिं ॥ २५॥ अरिंस सुवि चा तिविदेण तायी, एएसु या संति निरोमादु ॥ ते एवमरकंति तिलो गदंसी, ण नुजमेयंति पमायसंगं ॥ १६ ॥ अर्थ-(कालेण के) ते साधु काल प्रस्तावे एटले अवशर लाने जे आचार्य (पयातु के०) प्रजा एटले जीवोने विपे (समियं के) सम परिणामे वर्तता होय तेवा थाचार्यनी पासे सूत्र अने अर्थ (पुछे के) पूवे (थाइरकमाणोदवियस्सवि ते के० ) अने ते थाचार्य पण मुक्तिगमनयोग्य जे पुरुष एवा पुरुपना शुद्ध तयाचा रने नापतो थको वंदनीक पूजनीक होय पंचाचारनो पालनार होय (तंसोयकारीपुढोपवे से के ) तेवा प्राचार्य गुरुना वचन श्रवण करतो थको जुदा जुदा अर्थ विचार कद यने विपे धारण करी राखे (संखाश्मंकेवलियंसमाहिं के०) सन्मार्ग रूप केवली ना पित सम्यक् ज्ञानादि लक्षण धर्म तप समाधि ने पोताना दयने विपे स्थापन करे ॥ १५ ॥ (अस्तिंसुविचातिविदेणतायी के० ) एरीते गुरुकुल वासे वसतो एवो चारि त्रि ते पूर्वोक्त श्रुतरुप धर्म मार्ग सांजलीने मोद मार्ग यहण करीने त्रिविध प्रकारे त्रायी थाय एटले मन वचन अने कायायें करी कायनो रछपाल थाय (एएसुयासं तिनिरोहमादु के०) ए समिति गुप्तिने विपे स्थित रहिने शांति तथा निरोध एटले समस्त कर्मनो क्ष्य करे एम कहे। (तेएवमरकंतितिलोगदंसी के) ते कोण कहे तोके त्रैलोक दर्शि एटले सर्वज्ञ पुरुपो एम कहेठे ( एचङ्गामेयंतिपमायसंगं के) व ली ते साधु कदापि ण मात्र पण प्रमादनो संग करेनही तथा ए प्रमाद करवो ए वो उपदेश पण करे नही ते पंमित साधु जाणवो. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-सम्यगितं सदाचारानुष्टायिनं कंचिदाचार्यादिकं प्रजासु जंतुविषये चतुर्दश जूतग्रामविषयं किंचित् कानावसरं ज्ञात्वा पछेत् । सच तेन एट्याचार्यादिराचदाणः सेव्यः स्यात् । फिमाचदाणइत्याह । व्यस्य वीतरागस्य वृत्तमनुष्ठानं संयमं वाऽचक्षा णोमान्यः स्यात् । थाचार्यवचनं श्रोत्रे करें कर्तुं गीलमस्य श्रोत्रकारी थाझाविधायी सन पृथगुपन्यस्तमादरेण हृदये प्रवेशयेत् । केवजिकं केवलिना कथितं समाधि सन्मार्ग मिमं वक्ष्यमाणं संरख्याय सम्यक् शाखा यथोपदेशं प्रवर्तकः सम्यक चेतसि धारयेदिति ॥ १७ ॥ यस्मिन् गुरुकुलवासे सुष्टु स्थित्वा त्रिविधेन मनोवाशायः कृतकारितानुमति निर्या जंतूनां त्रायी रदकः । एतास समितिगृतिषु स्थितस्य शांतिः सर्वविविनाशः -- .

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५२३ स्यात् । तथा च निरोधं कर्मक्ष्यमादुस्तविदः। एवं त्रिलोकदर्शिनस्तीयकरास्ते आख्याति कथयति न पुनय एतं प्रमादसंग विषयादिकं विधेयत्वेन कथितवंतः ॥ १६ ॥ । टीका-गुरोरतिके वसतो विनयमाह । (कालेणेत्यादि) सूत्रमथै तमुनयं वा विशिष्टे न प्रष्टव्यकालेनार्यादेरवसरं ज्ञात्वा प्रजायंतति प्रजाजंतवस्तासु जंतुपु विपये चतुर्दश नूतग्रामसंबधं कंचिदाचार्यादिकं सम्यगितं सदाचारानुष्ठायिनं सम्यक् वा समंताला जंतु गतं प्लेदिति । सच तेन पृष्टयाचार्या दिरादाणः गुभूपयितव्योनवति । यदाचदाणस्तह शयति । मुक्तिगमनयोग्योजव्योऽव्यरागरेपविरहाका व्यं तस्य व्यस्य वीतरागस्य तीर्थकरस्य वा वृत्तमनुष्यानं संयमं ज्ञानं वा तत्पपीतमागर्म वा सम्यगाचदाणः सपर्य या ऽयं माननीयोनवति । कथमित्याह । तदाचार्यादिना कथितं श्रोत्रे कणे, कर्तु शीतमस्य श्रोत्रकारी यथोपदेशकारी सदाझाविधायी सन पृथक्टथगुपन्यस्तमादरेण हृदये प्रवेश येचेतसि व्यवस्थापयेत् । व्यवस्थापनीयं दर्शयति । संख्याय सम्यक् ज्ञात्वा इममिति वदयमाणं केवलिनइदं कैवलिकं केवलिना कथितं सन्मार्ग सम्यक् ज्ञानादिकं मोक्षमार्ग माचार्या दिना कथितं यथोपदेशं प्रवर्तकः पृथग्विविक्तं हृदये एथग्व्यवस्थापयेदिति ॥ ॥ १५ ॥ किंचान्यत् । (अस्सिंइत्यादि ) अस्मिन् गुरुकुलवासे निवसता यत्तं श्रुत्वा च सम्यक् हृदयव्यवस्थापनबारेणावधारितं तस्मिन् समाधिजूते मोक्षमार्गे सुस्थित्वा त्रिविधेनेति मनोवाकायगुप्तिनिः कृतकारितानुमतिनिर्वाऽत्मानं त्रातुं शीलमस्येति त्रा यो जंतूनां समुपदेशदानतस्त्राणकरणशीलोवा तस्य स्वपरत्रायिएएतेषु च समितियु त्यादिषु समाधिमार्गेपु स्थितस्य शांतिर्नवत्यशेषज्ञोपरमोनवति । तथा निरोधमशेष कर्मक्ष्यरूपमादुस्तविदः प्रतिपादितवंतः । कएवमादुरित्यादि । त्रिलोकमूर्ध्वाधस्तिर्यग् लक्षणं इटुं शीलं येपांत त्रिलोकदार्शनस्तीर्थकतः सर्वज्ञास्ते एवमनंतरोक्कया नीत्या सर्व नावान केवलालोकेन दृष्ट्वाचदते प्रतिपादयंतीति । एतदेवं समितियत्यादिकं संसारो तारणसमर्थ ते त्रिलोकदार्शनः कथितवंतोन पुनर्नूयएवं प्रमादसंगं मद्यविषयादिकं सं बंधविषयत्वेन प्रतिपादितवंतः॥१६॥ निसम्म से निरंकु समीहिय, पडिनाणवं दोई विसारए य॥ आयाणही वोदाणमोणं, ज्वेच्च सुक्षेण वेति मोकं ॥ १७ ॥ संखाइ धम्मं च वियागरंति, बुध दु ते अंतकरा नवंति ॥ ते पारगा दोण्हवि मोयणाए, संसोधितं पण्ह मुदादरंति ॥२७॥ थर्थ-(सेनिकु के ) ते गुरुकुलवाती साधु (निसम्मसमीहिय के० ) मुक्तिग - ५४ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. मन योग्यनो आचार जे मोद मार्ग एटले समिहित अर्थ एवो सांजलीने लेने सम्य क् प्रकारे हृदयने विपे अवधारीने (पडिजाणवंहोईविसारएय के०) प्रतिजावंत एट ले बुद्धिवंत थाय तथा विशारद एटले सांजलनारने ते मोक्षमार्गनो अर्थ प्रकारे ए वो (आयाणही के०) मोक्षार्थी तथा (वोदाण के ) बार प्रकारनो तप तथा (मोणं के०) संयम तेने (उवेच के) प्राप्त करीने (सुखेगाउवेतिमोरकं के ) शूधो निर्दोप एवा हारे करी अवशाने मोक्ने पामे ॥१॥ हवे गुरुकुलवासे वसतांजे करे ते देखाडे (संखाश्धम्मचवियागरंति के०) ते साधु गुरु पाशेयी सनिलीने पनी ते ने सम्यक् प्रकारे जाणीने अन्य जनोने धर्म प्रकाशे (बुझाइतेचंतकरानवंति के ) एवा बुह एटले तत्वना जाण ते जन्मांतरे संचितजे कर्म तेना अंतना करनार थाय (तेपारगादोएह विमोयगाए के) ते यथावस्थित धर्मना प्रकाशक बनेने एटले पोता ने तथा परने कर्म थको मुकाववे करीने संसारना पारंगामी थाय (संसोधितंपएहमु दाहरंति के०) जे सम्यक् सोधी पूर्वापर अविरोध इव्य देव काल नाच जाणीने प्र न कहे एतावता ते गीतार्थ सत्य धर्म प्रकाशता थका पोताना जीवनें अने परना जीवने तारनार थाय पुनारने समाधिना करनार थाय. ॥ १७ ॥ ॥दीपिका-सगुरुकुजवासी निहुः साध्वाचारं निशम्य ज्ञात्वा स्वतः समाहित चार्थ मोदं ज्ञात्वा प्रतिनानवानुत्पन्नवुद्धिर्विशारदश्च भवति । यादीयते मोक्षार्थिनिरित्यादा नं ज्ञानादि सएवार्थः सविद्यते यस्य स बादानार्थी ज्ञानादिप्रयोजनवान व्यवदानं त पः । मौनं संयमः। तौ तपःसंयमौ उपेत्य प्राप्य शुश्न निर्दोपाहारेणात्मानं यापय न मोदमुपैति । (नवेइमारंवचित्पावः) मारं संसारं न उपैति न चमतीति ॥ १७ ॥ संख्या सहक्षितया धर्म ज्ञात्वा परेपा ये व्यागृणंति कथयति ते बुझाझाततत्वाः कर्म णामंतकरानति । ते शुधर्मप्ररूपका ध्योरपि परात्मनोः कर्मपाशमोचनेनपार गाः स्युः। ते च सम्यक् शोधितं पूर्वापरविरुई प्रश्नशब्दमुदाहरति । कोर्थः परेण कंचिदथै पृष्टस्तं प्रश्नं सम्यकू परीदय कथयेत् ॥ १७ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (णिसम्मेत्यादि) सगुरुकुलवासी निशुः इव्यस्य वृत्तं निश म्यावगम्य स्वतः समीदितं चार्थ मोदार्थ बुध्वा देयोपादेयं सम्यक् परिज्ञाय नित्यं गुरुकु लवासतः प्रतिमानवानुत्पन्नप्रतिनोनयति । तथा सम्यक् स्वसिमांतपरिझानाट्रोतृणां य थावस्थितार्थानां विशारदोनवति प्रतिपादकोनवति । मोदार्थिनाऽऽदीयत इत्यादानं सम्यक् ज्ञानादिकं तेनार्थः सएवार्थः श्रादानार्थः विद्यते यस्यासावादानार्थी सएवंनूतो राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा : યણ झानादिप्रयोजनवान् । इव्यादानंदादशप्रकारं तपोमौनं संयमधाश्रवनिरोधरूपस्तदेवमे तौतपःसंयमावुपेत्य प्राप्य ग्रहणसेवनरूपया विविधयापि शिया समन्वितः सर्वत्र प्रमाद रहितः प्रतिभावान् विशारदश्च शुदेन निरुपाधिना उजमादिदोषगुन चाहारेणात्मानं यापयन्नंशेपकर्मक्ष्यलणं मोदमुपैतिाननवेश्मारंतिक्कचित्पातः। बहुशोनियंते स्वकर्मपर वशाः प्राणिनोयस्मिन् समारः संसारस्तं जातिजरामरणरोगशोकाकुलं शुक्षेन मार्गे वात्मानं वर्तयन् नपैति । यदिवा मरणं प्राणत्यागलणं मारस्तं बदुशोनोपैति । तथा हि । अप्रतिपतितसम्यक्त्वउत्कृष्टतः सप्ताप्टौवा नवान् म्रियतेनोर्ध्वमिति ॥१॥ तदेवं गुरुकुलनिवासितया धर्मे सुस्थिताबहुश्रुताः प्रतिनानवंतोऽर्थविशारदाश्च यत्कुर्वति त दर्शयितुमाह । (संखाइइत्यादि ) सम्यक् ख्यायते परिझायते यया सा संख्या सहुविस्त या खतोधर्म परिझायापरेषां यथावस्थितं धर्म श्रुतचारित्राख्यं व्यागृति प्रतिपादयंति । यदिया स्वपरशक्ति परिझाय पर्पदं वा प्रतिपाद्य चार्थ सम्यगवबुध्य धर्म प्रतिपादयति । ते चैवंविधाधु-क्षाः कालत्रयवेदिनोजन्मांतरसंचितानां कर्मणामतकरानवंति । अन्येषां कर्मापनयनसमर्थोनवतीति दर्शयति । ते यथावस्थितधर्मप्ररूपकात् योरपि परा त्मनोः कर्मपाशविमोचनया स्नेहादिनिगडविमोचनया वा करणनूतया संसारसमुइस्य पारगानवंति । ते चैवंनूताः सम्यक्बोधितं पूर्वोत्तराविरुदं प्रश्नशब्दमुदाहरति । तथाहि । पूर्व बुध्वा पर्यालोच्य कोयं पुरुपः कस्य चार्थस्य ग्रहणसमर्थोऽहंवा किंनूतार्थप्रति पादनशक्तश्त्येवं सम्यक् परीय व्याकुर्यादित्यथवा परेण किंचिदर्थ दृष्टस्तं प्रश्नं सम्यक् परीक्ष्योदाहरेत्सम्यगुत्तरं दद्यादिति । तथाचोक्तं पायरियसयाधारि एक घण सरियमुणिएण ॥ तोसंघमसयारे, ववहरिवंजेसुहंहोंति ॥ १ ॥ गीतार्थायथावस्थित धर्म कथयंतः स्वपरतारकानवंतीति. ।। १७ ।। पोहायए णो विय लूसएका, माणं ण सेवऊ पगासणं च ॥ण यावि पन्ने परिदास कुजा, या सियावाय वियागरेज्जा ॥२॥ नूतानिसंकाश् गुंडमाणे, ा णिवहे मंतपदेण गोयं ॥ ॥ किं चिमिछे मणुए पयासु, असादुधम्माणि ण संवएज्जा ॥२०॥ अर्थ- ते प्रश्न कहेता थकां कदापि अन्यथा पण केवाय ते माटे तेनु निषेध कहे ने. ते धर्मनु प्ररूपक पुरुप पूठता सूत्रना अर्थने (णोडायए के.) ढाके नही एटले धन्यथा नवखाणे (णोवियसूसएका के० ) तथा पारका गुण से नही एटले पोता ने अनिमाने करी थन्यने विटंबना करे नही तथा (माणसेवळपगासणंच के०) मा .

५६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. न नसेवे एटले अहंकार नकरे पोतानी मोहोटा प्रकाशे नही तथा ढुं बहुश्रुतबु एम पण नकहे (णयाविपन्नेपरिहासकुडा के) तथा पोताने प्रज्ञावंत जाणीने परनो परि हास्य एटले उपहास्य नकरे एटले कोने घज्ञानी जाणीने तेने हास्यना धचन वोले नही (णयासियावायवियागरेजा के० ) तथा कोइने थाशीर्वादना वचन नबोले एटले तमे बहु धनवान् बहु पुत्रवान् दीर्घायुप्यवान् बो इत्यादिक वचन नकहे ॥१५॥ तथा (नतानिसकाए के)जत एटले प्राणी तेनी हिंसानी शंकायें सावध वचन जाणीने आशीर्वाद न थापे (उछमाणे के०) पापने निंदतो थको (पणिबहेमंतपदेणगोयं के ) तथा मंत्रपद एटले विद्यामंत्रे करीने गोत्र एटले संयम तेने निःसार नकरे (ण किंचिमिमाएपयासु के वली धर्मनो प्ररूपक साधु ते धर्मनो प्रकाश करतो थको सांनलनार पुरुपोनी पाशेयी वस्त्रादिकना लाननी ना करे नहि निरीह बतो धर्म प्र काशे तथा (असादुधम्माणि के०) असाधुनो हिंसारूप वस्तुदान तर्पणादिक एवो जे धर्म तेने सेवे नही एटले (संवएका के०) एवो सावध धर्म नबोले. ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-सप्रश्नस्थोदाहर्ता कुत्तश्चिनिमित्तात् श्रोतुः कुपितोपि सूत्रार्थ न बगदये त् स्वाचार्य वा नापलपेत् परगुणान् वा न बादयेत् । शास्त्रार्थ नोसूपयेत् न विडंबयेत् मौनं न सेवेत नाप्यात्मगुणानां प्रकाशनं कुर्यात् न च प्रज्ञावान् परिहासं कुर्यात्. न चाशीर्वाद बदुपुत्रोबहुधान्योदीर्घायुस्त्वं नूयाइत्यादि व्यागृणीयात् ॥ १५ ॥ नूतेषु प्राणिषु नूतानिशंका उपमर्दशंका तयाऽऽशीर्वादं सावा जुगुप्सां न बूयात् तथा गोत्रं मौनं मंत्रपदेन विद्यासाधन विधिना ननिर्वाहयेत् न निःसारं कुर्यात् । प्रजासु जीवेषु मनुजोव्याख्यां कुर्वन्न किमपि लानमिछेत् तथाऽसाधूनां धर्मान्नानतर्पणा दिकान् न संवदेन द्रूपात्. ॥ २० ॥ ॥ टीका-सच प्रश्नमुदाहरन् कदाचिदन्यथापि ब्रूयादतस्तत्प्रतिषेधार्यमाह । (गो जायएइत्यादि) सप्रश्नस्योदाहर्ता सर्वार्थाश्रयत्वाइनकरंडकल्पः कुत्रापि कुत्तिकापणक पोवा चतुर्दशपूर्विणामन्यतरोवा कश्चिदाचार्यादिनिः प्रतिनानवानर्थविशारदस्तदेवंनू तः कुतश्विनिमित्तात् श्रोतुः कुपितोपि सूत्रार्थ न बादयेनान्यथा व्याख्यां नयेत्स्वाचार्य वा नापलपेधर्मकथा वा कुर्वन्नार्थ गदयेदात्मगुणोत्कर्षानिप्रायेण वा परगुणान्नवादये तथा परंगुणान्नखूपयेन्नविडंबयेबास्त्रार्थ वा नापसिद्धांतेन व्याख्यानयेत्तथा समस्तशास्त्र वेत्ताहं सर्वलोकविदितः समस्तसंशयापनेता न मनुष्योहेतुयुक्तिनिरर्थप्रतिपादयितेति एवमात्मकं मानननिमानं गर्व नसेवेत नाप्यात्मनोबदुश्रुतत्वेन तपस्वित्वेन वा प्रकाश नं कुर्याचशदादन्यदपि पूजासत्कारादिकं परिहरेत्तथा नचापि प्रज्ञावान सश्रुतिकः परि ॥ ॥ ..

3 रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५ हास केवलिप्रायं ब्रूयाद्यदिवा कथंचिदवबुध्यमाने श्रोतरि तउपहासप्राय परिहासं न विदध्यानापि चाशीर्वादं बदुपुत्रोबदुधनोबदुधर्मोदीर्घायुस्त्वं नूयाइत्यादिव्यागृणीयात् जापासमितियुक्तेन नाव्यमिति ॥ १५ ॥ किंनिमिनमाशीर्वादोन विधेयइत्याह । (नया निसंकाइइत्यादि) जूतेषु जंतुप्पमर्दशंका तयाशीर्वाद सावा सपापं जुगुप्समानोन यात्तथा गास्त्रायतइति गोत्रं मौनं वाक्संयमस्तं मंत्रपदेन विद्यापमार्जन विधिना न नि दियेन निःसारं कुर्यात् । यदिवा गोत्रं जंतूनां जीवितं मंत्रपदेन राजादिगुप्तनापणपदे न राजादीनामुपदेशदानतोननिर्वाहयेन्नापनयेत् । एतमुक्तं नवति । नराजादिना सार्ध जंतुजीवितोपमर्दक मंत्रं कुर्यात्तथा प्रजायंतइति प्रजाजंतवस्तासु प्रजासु मनुजोमनुष्यो व्याख्यानं कुर्वन् धर्मकथां वा नकिमपि लानपूजासत्कारादिकमिछेदनिलपेत्तथा कुत्ति तानामसाधूनां धर्मान वस्तुदानतर्पणादिकान्नसंवदेन्नब्रूयाद्यदिवा नासाधुर्धर्मान् ब्रुवन् संवा दयेदथवा धर्मकथां व्याख्यानंवा कुर्वन् प्रजास्वात्मश्लाघारूपां कीर्ति ने दिति. ॥२०॥ दासं पि णो संधति पावधम्मे, नए तदीयं फरुसं वियाणे ॥ णोतुबए णो य विकंधश्का, अपाश्ले या अकसाइ निकू॥२॥ संकेज या संकितनाव निस्कू, विनवायं व वियागरेजा ॥ ना साज्यं धम्म समुन्तेिदि, वियागरेजा समया सुपन्ने ॥१२॥ अर्थ-(हासपियोसंधति के) तथा जे थकी पोताने अने परने दास्य उपजे ते नकहे तथा (पावधम्मे के.) पापधर्म एटले सावध धर्म नबोले (एतहीयं के०) तथा राग हेप रहित अकिंचन एवो बतो साधु सत्य वचनज बोजे अनेजे (फरुसंवि याणे के० ) परुप एटले कवण नितुर वचन होय तेने ज्ञ परिझायें जाणीने प्रत्याख्यान परिझायें परिहरे तथा ( णोतुबए के०) पूजा सत्कारादिकने पामतो थको उन्माद न करे तथा (पोयविकंथका के.) पोतानी यश कीर्ति देखीने श्लाघा नकरे तथा (य णालेया के) अणाकुल होय एटले धर्म करतो थको याकुल नथाय तया (अक साइनिरकू के) कपाय रहित एवो साधु जाणवो ॥२१॥ (संकेऊयासंकित नावनिरकू के०) साधु सूत्र अर्थने विपे निःशंकित तो पण शंका राखे एटले सगर्व नथाय ए थर्थ जेरीते ढुं जापुर्बु तेरीते बीजो कोइ जाणतो नथी एम नकहे एकांत वाद टाले तथा (विनावायं च वियागरेजा के०) स्या धादवचन बोले सिद्धांतनो सर्व प्रथक् प्रथा , अर्थ वेचीने व्याख्या करे तथा (नासाऽयं धम्मसमुन्तेिहिं के) संयमने विषे सम्यक् प्रकारे नया एवा साधु धर्म कथाने अवसरे वे जापा बोले एकत्तो सत्या नापा धने एश्न हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. बीजी यसत्यामृपा एटले एकतो सत्य नापा धने बीजी व्यवहारारिक ए रीते बे नापा बोले (वियागरेजा समयासुपन्ने के० ) तथा राजायें बने रांके पुब्यो थको प्रज्ञावंत महानुनाव एवो साधु बन्नेने समनावे धर्म कहे. ॥ २२ ॥ ॥ दीपिका-हास्यं न संधयेन्नकुर्यान्नकारयेत् । तथा पापधर्मान् सावद्यरूपान्नकुर्या तथा उजानिष्किंचनः सन् तथ्यमपि परुपं वचः कटिनं वाक्यं परिझया विजानीय प्र त्याख्यानपरिझया च परिहरेत् । तथा पूजासत्कारादिकमवाप्य न तुगोलवेनोन्मादं गड़े त् । तथा नविकलयेन्नात्मानं श्लाघयेत् तथा व्याख्यानावसरेऽनाविलोलोनादिनिरपे दः स्यात्तथाऽकपायोनिकुः स्यात् ॥ २१॥ साधुर्व्याख्यानं कुर्वन्नशंकितनावोप्यर्थनि यवेत्तापिशंकेत औरत्यं परिहरेत् तथा विनज्यवादं स्या कादं व्यागृणीयात् कथयेत् ।' सत्या असत्या मृपावेति नापाक्ष्यं वदेत् समुचितैः साधुनिः सह विहरन् सुप्रज्ञः सन्म तिर्नृपतिस्मकयोः समतया रागपिरहितोधर्म व्यागृणीयात्. ॥ २२ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (हासंपीत्यादि) यथा परात्मनोर्दास्यमुत्पद्यते तथा शब्दा दिकं शरीरावयवमन्यान वा पापधर्मान् सावद्यान्मनोवाकायव्यापारान्नसंधयेन्नविदध्या त् । तद्यथा । इदं बिधि निधि तथा कुप्रावचनिकान् हास्यप्रायं नोत्प्रासयेत्तद्यथा शो जनीयं नवदीयं व्रतं । तद्यथा । मृदी शय्या प्रातरुबाय पेया, मध्ये नक्तं पानकं चापरा एहे । वादाखंडं शर्करा चार्धरात्रे, मोश्चाते शाक्यपुत्रेण दृष्टइत्यादिकं परदोषोनाव नप्रायं पापबंधकमिति कृत्वा हास्येनापि नवक्तव्यं । तथा उजाराग परहितः सबाह्या न्यंतरग्रंयत्यागा निष्किंचनः संस्तथ्य मिति परमार्थतः सत्यमपि परुपं वचोपरचेतो विकारि झपरिझया विजानीयात्प्रत्याख्यानपरिझया च परिहरेत् । यदिवा रागपवि रदादोजास्तथ्यं परमार्थनूतमरुत्रिममप्रतारकं परुपं कर्म संश्लेषानावानिर्ममत्वादल्पस वैरनुष्ठेयत्वाचा कर्कशमंतप्रांताहारोपनोगामा परुपं संयम विजानीयातदनुष्ठानतः सम्यगवगवेत्तथा स्वतः किंचिदर्थ विशेष परिज्ञाय पूजासत्कारादिकमवाप्य न तुबोन वेन्नोन्मादं गजेत्तथा नविकरयेन्नात्मानं साधयेत् परं वा सम्यगवबुध्यमानोनोविकल येन्नात्यंतं च मदयेत् तथा नाकुलोव्याख्यानावसरे धर्मकयनावसरे वा नाविलोलानादि निरपेदोनवेत् । तथा सर्वदा अकपायः कपायरहितोनवेजिटः साधुरिति ॥ २१ ॥ सां प्रतं व्याख्यान विधिमधिरुत्याह । (संकेडोत्यादि) निकुः साधुक्रव्यानं कुर्वनर्वाग्द शिलादर्थ निर्णय प्रति यशंकितनावोपि शंकेत औधत्यंपरिहरन्नहमेवार्थस्य वेत्ता नापरः कश्चिदित्येवं न गर्व कुर्वीत किंतु विषममर्थ प्ररूपयन् साशंकमेव कययेद्यदिवा बिन ज्यवादः स्याहादस्त सर्वत्रास्खलितं लोकव्यवहाराविसंवादितया सर्वव्यापिनं स्वानुनय .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एमए सिहं वदेदवासम्यगन् विनज्य पृथक्त्वा तदादं वदेत्तद्यथा नित्यं बादं व्यार्थत या पर्यायार्थ तया त्वनित्यवादं वदेत्तथा स्वाव्यक्षेत्रकालनावैः सर्वेपि पदार्थाः संति पर इव्यादि निस्तु न संति । तथाचोक्तं । सदैव सर्व कोनेक्षेत्स्वरूपादिचतुष्टयात् । असदे व विपर्यासान्नचेन्न व्यवतिष्ठतइत्यादिकं विजज्यवादं वदेदिति । विनज्यवादमपि नापा वितयेनैव बृयादित्याह । जापयोराद्यचरमयोः सत्यासत्यामृपयोकिं नापादिक त भापायं कचित्ष्टष्टोऽप्टष्टोवा धर्मकथावसरेऽन्यदावा सदा वा व्यागृणीयात् नापेत । किंनू तः सन् सम्यक् सत्संयमानुष्ठानेनोलिताः समुबिताः सत्ताधवनयुक्तविहारिणोन पुन रुदायिनृपमारकवकृत्रिमास्तैः सम्यगुवितैः सह विहरंश्चक्रवर्तिमकयोः समतया रागदेष रहितोवा शोचनप्रझोनापाक्ष्योपेतः सम्यग्धर्म व्यागृणीयादिति ॥ २ ॥ अणुगठमाणे वि तदंवि जाणे, तहातहा सादु अ ककसेणं ॥ ण कुबईनास विहंसजा, निरुगं वावि न दीदज्जा ॥२३॥ समालवेजा पडिंपुन्ननासी, निसामिया समिया अध्दंसी ॥ आणाइसुझं वयणं निजे अनिसंधए पावविवेगाना ॥२४॥ अर्थ-(अणुगबमाणे वि तहवि जाणेके) हवे तेने बेनापायेंकरी धर्म कहेता थका कोइ एक पंमित होय ते समी रीते समजे अने कोइएक मूर्ख होय ते विपरीत पणे समजे एटले तेने अर्थनी पूरे पूरी समजण न पडे तो ( तहातहा सादुककसेणं ७) तेम तेम साधु ते श्रोताने मधुर नापाये करी सम्यक् समजावे सत्यमार्ग देखाडे परंतु (णकुवईनासविहंसजा के०) तेनी नापाने अहिले नही तथा लेने ति रस्कार नकरे तथा तेन जापाने निंदे नही (निरुक्षगंवाविनदीहशका के) थोडो सूत्रा र्थ थोडा काल सुधी कहे पण व्याकर्ण तर्के करी घणो काल सुधी थालजाल कही विस्तारे नही. यतः सोयहोवनयो, जोजणई अरकरहिं योवेहिं । जाउण थोवोबदु घरक रेहिं सोहोईनिस्तारो ॥१॥ इतिवचनात् ॥ २३ ॥ (समालवेजापडि पुन्ननासीके) जे अत्यंत विपम अर्य होय ते सम्यक् प्रकारे विस्तारीने बोले जेम श्रोता पुरुप सुखे स मजे तेम प्रतिपूर्ण जापाये करी बोले थरकलियं अविच्चामेलि इत्यादिक पूरण नापे (निसामियासमिया अदंसी के ) तथा गुरुने समीपे सांजलीने सम्यक् प्रकारे अर्थ देखीने नलीरीते ते अर्थने विचारीने (बाणासुर वयणं निलंजे के ) याझा विशुद्ध वचन प्रयुजे एम उत्सर्ग अपवाद मार्गने दविनारि एवि गुरु वाणी कहेतो थको (थ निसंघए पावविवेगनिराके०) साधु पापनु विवेक करे एटले पापर्नु परिहार करे. ॥श्व ५३० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. ॥ दीपिका-तस्यैवं नापायेन वदतः कश्चिन्मेधावी तथैव तमर्थमाचार्यादिना के थितमनुगवन् सम्यगवबुध्यते । धन्यस्तु मंदमतिर्वितथमन्यथैव विजानीयात् । तच स म्यगनवबुध्यमानं तथातथा तेन प्रकारेण कर्कशवचनेन वदेत् । यथाऽसौ तमर्थ बुध्य ते न कुत्रचिनुचमुखोनादरेण कथयेन्मनःपीडामुत्पादयेत् । तथा प्रश्नकर्तु पां नवि' हिंस्यान्नतिरस्कुर्यात निरुई स्तोकमर्थ न दीधयेत् अन्योन्यकथनेन दी कुर्यात् । तथा चोक्तं । सोयो वनवो, जो नपाइ यस्करहिं थोवेहिं ॥ जो पुण थोवा बदु य,रकरे हिं सो होइ निःसारोइति ॥ २३ ॥ यः स्तोकारैर्नावबुध्यते तं प्रतिपूर्णनापी पर्यायश दै वार्थकथनश्च समालपेत् समंतामापेत यथा सथवबुध्यते तथा कुर्यादित्यर्थः। तथाऽचार्यादेः सकाशादर्थ निशम्य श्रुत्वा सम्यगर्यदर्शी सत्पदार्थवेता तार्यकताझ्या नि रवा शु-६ वचनमनियुंजीत वदेत । एवं वाऽनियुजन् निकुः पापविपाकं लाजसत्का रादि निरपेक्तया कांदमाणेनिर्दोष वचनमनिसंधयेत् ॥ २४ ॥ ॥ टीका-(किंचान्यत् । (थपुगहमाणेइत्यादि) तस्यैवं जापाक्ष्येन कथयतः क श्चिन्मेधावितया तथैव तमर्थमाचार्यादिना कथितमनुगमन सम्यगवबुध्यते । अपरस्तु मंदमेधावितया वितथमन्यथैवानिजानीयातच सम्यगनववुध्यमानं तथातया तेन हेतू दाहरणसयुक्तिप्रकटनप्रकारेण मूर्खस्त्वमसि तथा उरूढः खसूचिरित्यादिना कर्कशव चनेनानिसयन यथातथासौ बुध्यते तथा साधुः सुष्टु बोधयेन कुत्रचित्कुचमुखह स्तौष्ठनेत्रविकारैरनादरेण कथयन् मनःपीडामुत्पादयेत्तथा प्रश्नयतस्तनापामपशब्दादि दोपडष्टामपि धिग्मूर्खासंस्कृतमते किंवाऽनेन संस्कृतेन पूर्वोत्तरव्याहतेन वोच्चारितेनेत्ये वनविहिंस्यान्न तिरस्कुर्यादसंबछोहनस्तै प्रश्नयितारं न विडंबयेदिति । तथा निरुक्ष्म थै स्तोकं दीर्घवाक्यमहता शब्ददईरेणार्क विटपिकोष्टिकान्यायेन नकथयेन्निरुई वा स्तो ककालीनं व्याख्यानं व्याकरणतर्कादिप्रवेशनक्षारेण प्रसक्त्यानुप्रसक्त्या नदीयेन्नदीर्घ कालिकं कुर्यात् । तथाचोक्तं । सो अबो वत्तहो, जो नाम धरकरेहिं योवेहिं ॥ जो पुण थोवो बदुथ, स्करहिं सो होइ निःसारो ॥ तथा ॥ किंचित्सूत्रमल्पावरमपार्थ वा इत्यादि चतुर्नगिका तत्र यदल्पा महाथै तदिह प्रशस्यतइति ॥ २३ ॥ अपिच । (समालवेजाइत्यादि) यत्पुनरतिविषमत्वादलपारैर्न सम्यगवबुध्यते तत्सम्यक् शोजने न प्रकारेण समंतात्पर्यायशब्दोच्चारणतोजावार्थकथनतश्चालपेभाषेत समालपेनापरेवा रैरुक्त्वा कृतार्थोनवेदपितु झेयगहनार्थनापणे सखेतुयुक्त्यादिनिःश्रोतारमुपेय प्रतिपू नापी स्यादस्खलिताहीनाक्षार्थवादी नवेदिति । तथाचार्यादेः सकाशाद्यथावदर्थ श्रुत्वा ऽवगम्य निशम्य च यथावस्थितमर्थ यथागुरुसकाशादवधारितमय प्रतिपाद्यं इष्टु . , राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५३१ शीलमस्य सनवति सम्यगर्थदर्शी सएवंनूतः संस्तीर्थकराझया सर्वप्रणीतागमानुसारे ण गु-बमवदातं पूर्वापराविरुवं निरवयं वचनमनियुंजीतोत्सर्गविपर्यसति उत्सर्गमवाद विषय वा ऽपवाद तथा स्वपरसमययोर्यथास्वं वचनमनिवदेत् । एवं चानियंजन निकुः पापविवेकलानं सत्कारादि निरपेक्तया कांदमाणोनिर्दोपं वचनमनिसंधयेदिति ॥ २५ ॥ अदाबुझ्याई सुसिकएका, जऊया पातिवेलं वदेजा॥से दिमि दि हिण लूसएका, से जाणई नासि तं समाहिं ॥३५॥ अलूसए णो पचन्ननासी, पो सुत्तमहं च करेज ताई ॥ सवारनत्ती अणुवी वायं सुयं च सम्म पडिवाययंति॥१६॥से सुचसुत्ते ग्वहारावं च, धम्मं च जे विंदति तवतच ॥आदेऊवके कुसले वियत्ते, स अरिद नासिवंत समादित्तिबेमि ॥२७॥ इतिग्रंथनामा चन्दसमसयणं सम्मत्तं ॥ अर्थ- (यहावुझ्याइंसुसिरकएका के० ) श्रीतीर्थकरादिके जेम वचन कह्यांठे तेम ज जलीरीते शीखे (जऊयाणातिवेलवदेजा के०) तेमज पाले तेमज मुखथी नापे एटले प्रकाशे तथा वेलं एटले मर्यादा उन्नये नही वली सावध वचन बोले नहीं (सेदिमिंदिहिणसएका के) एवो ते दिहिमं एटले सम्यक् दृष्टीवंत ते पोतानो स म्यक् दर्शन सूसाए नही तेवी रीते प्ररूपणा करे (सेजाण नालिटतंसमाहिं के०) पुरुष श्रीतीर्थकरनापित समाधि मार्ग बोली जाणे ॥ ५५ ॥ (अजूतएणोपबन्नना सी के ) बागमार्थ कहेतो थको खसे नही एटले अपशब्द बोली सूत्रार्थ उपवेनही तथा प्रवन्ननाषी नथाय एटले सूत्रार्थ गोपवे नहीं सूत्रनो नलो अर्थ प्रकाशे (जोसु त्तमउंच करेऊताई के ) तथा त्राई एटले उकायनो रक्षपाल एवो साधु सूत्र थर्थ थन्यथा नकरे ( सवारजनीअणुवीचार्यके० ) गुरुनी नक्तियालोचीने वोले पण गुरूनी अनक्ति थाय तेम नबोले (सुयंचसम्मपडिवाययंतिके ) जेरीते श्रुतने सम्यक् प्रकारे करीने गुरूसमीसांनाल्युं दोय तेरीतेज अर्थ बोले अन्यथादपोवंदोनवति ॥ २६ ॥ (सेसुमसुत्ते के०) ते साधुनु ए रीते उपदेशादिक अवशरे प्रकाशतो सुत्र शुद्ध कहेवाय (उवणावंचके) तथा उपधानवंत एटले जे सूत्रनो जे तप सिक्षांतोमा कह्यो तेने उपधान कहिये तेनो करनार (धम्मंचजेविंदतिततके.)जेजे धर्म सम्यक जाणे तेते धर्म त्यां त्यां अंगीकार करे जेम जेम श्रीवीतरागनी घाझा मले तेम तेम धर्मनापे पण श्रीवीतरागनी थाझा विरुन नबोले (यादेवळेकुसलेवियत्तेके०) एवो जेथाय ते यादेय वचन एटले समस्त लोकने ग्राह्य माननीक वचन बोले तथा कुशल . । .. ५३२ वितिये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे चतुर्दशमध्ययनं. निपुण तथा व्यक्त स्पष्ट ते अविमास्यो नकरे (सअरिहश्नासितसमाहित्तिबेमिके)ते साधु श्रीवीतराग प्रणीत सूधो समाधि धर्म मार्ग नापवाने योग्य थाय तिबेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ २७॥ एरीते ग्रंथनामा चौदमा अध्ययननो अर्थ समाप्त भयो. ॥ दीपिका-(यथोक्तानि जिनैस्तानि सुष्टु शिदेत शिक्षितश्च देशनायां यतते । देश नोद्यतोपि योयस्य कर्तव्यस्य कालस्तां वेलामतिक्रम्य न वदेत् कर्तव्यमर्यादां नातिलंघये दित्यर्थः । सदृष्ठिमान् यथावस्थितपदार्थानं श्रद्दधानोदृष्टिं सम्यक्दर्शनं नलूपयेन्नदूप येत् । कोर्थः । देशनां व्याख्यानं वा कुर्वन् तथा कथयेद्यथाश्रोतुः सम्यक्त्वं स्थिरीनव ति । यश्चैवंचूतः सजानाति नापितुं तं सर्वज्ञोक्तं समाधि ज्ञानदर्शनचारित्रारव्यं २५ सर्वज्ञोक्त नजुपयेनदूपयेत्प्रचन्ननापी नवेत्तिांतार्थ शुद्ध प्रजनंवा न गोपयेध प्रच नमर्थमपरिणताय न नापेत । तथाचोक्तं । अप्रशांतमतौ शास्त्रसजावप्रतिपादनं ॥ दो षायानिनवोदीर्ण,शमनीयमिव ज्वरे ॥ १॥ त्रायी स्वपररक्कोन सूत्रमतिकल्पनया कुर्वीत । परहितकरः शास्ता तस्मिन् शास्तरि यानक्तिबहुमानस्तयाऽनुविचिंत्य वादं वदेत् । अनेनोक्तनागमबाधा कापि न स्यादिति । तथा श्रुतं सम्यगाराधयन् प्रतिपादये त् सुखशीलः स्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ गुई सूत्रं प्रवचनं यस्य सगुसूत्रः उपधानवान् तपश्चरणयुक्तोयोधर्म सम्यक् वेत्ति तत्रतत्रोत्सर्गापवादादौ थादेयवाक्योबाह्यवचनः स्यात् तथा कुशलोनिपुणोव्यक्तोनासमीदयकारी समाधि ज्ञानादिकं नापितुमर्हति योग्यः स्यादिति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २७ ॥ इति चतुर्दशं ग्रंथाध्ययनं समाप्तं ॥ ६ ॥ ॥ टीका-पुनरपि नापाविधिमधिकृत्याह । (यहोवुहियाइत्यादि) यथोक्तानि तीर्थकरगणधरादिनिस्तान्यहर्निशं सुष्टु शिदेत ग्रहणशिदया सर्वझोक्तागमं सम्यक् गृाही यादासेवनाशिझ्या वनवरतमुद्युक्त विहारितया सेवेताऽन्येपांच तथैव प्रतिपादयेदिति । प्रसंक्तलणनिवृत्तये वपदिश्यते सदा ग्रहणासेवनाशियोर्देशनायां यतेत सदा यतमानो मियोयस्य कर्तव्यस्य कालोऽध्ययनकालोवा तो वेलामतिलंघ्य नातिवेलं वध्ययनकर्त व्यमर्यादा नातिलंघयेत्सदनुष्ठानं प्रतिव्रजेक्षा यथावसरं परस्पराबाधया सर्वाः क्रियाकु यादित्यर्थः । सएवंगुणजातीयोयथाकालवादी यथाकालचारी च सम्यक दृष्टिमान् यथाव स्थितार्थान् पदार्थान प्रद्दधानोदेशनां व्याख्यानं वा कुर्वन् दृष्टिं सम्यक्दर्शनं नसूपयेन्दूप येत् । इदमुक्तंनवति । पुरुपविशेपं झाला तथातथा कथनीयमपसिध्धांतदेशनापरि हारेण यथायथा श्रोतु : सम्यक्त्वं स्थिरीनवति । नपुनः शंकोत्पादनतोदप्यते यत्रै वंविधः सजानात्यवबुध्यते नापितुं प्ररूपयितुं समाधि सम्यक्दर्शनचारित्राख्यं सम्यकू रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५३३ . व्यवस्थानाव्यं वा तं सर्वोक्तं समाधि सम्यगवगवतीति ॥ २५ ॥ किंचान्यत् (थलू सएइत्यादि ) सर्वज्ञोक्तमागम कथयन्नोलुपयेन्नान्यथापसिद्धांतव्याख्यानेन दूपयेत्तथा न प्रचन्ननापीनवेत् सिमांतार्थमविरुक्ष्मवदातं सार्वजनीनं तत्प्रचन्ननापणेन न गोपये त्। यदिवा प्रजन्नं वाऽर्थपरिणताय न नापेत नसिक्षांतरहस्यमपरिणतशिप्यविध्वंसनेन दोपायैव संपद्यते । तथाचोक्तं । अप्रशांतमतौ शास्त्र, समावप्रतिपादनं ॥ दोपायानि नवोदीर्ण. शमनीयमिव ज्वरेइत्यादि । नच सूत्रमन्यत् स्वमतिविकल्पनतः स्वपरत्रायी कुर्वीतान्यथा सूत्रं तदर्थवा संसारत्रायो त्रापशीलोजंतूनां नविधीत । किमित्यन्यथा सूत्रं नकर्तव्यमित्याह । परहितैकरतः शास्ता तस्मिन् शास्तरि या व्यवस्थिता नक्तिबद्ध मानस्तया तभक्त्या ऽनुविचिंत्यमानेनोक्तेन न कदाचिदागमबाधा स्यादित्येवं पर्यालो च्य वाचं वदेत्तथातथा तब्रूतमाचार्यादिन्यः सकाशात्तत्तथैवं सम्यक्त्वाराधनामनुवर्तमानो ऽन्येच्यणमोदं प्रतिपद्यमानः प्रतिपादयेत् प्ररूपयन्न सुखशीलतां मन्यमानोयथाकथं चितिदिति ॥ २६ ॥ अध्ययनोपसंहारार्थमाह । (सेसु-सुत्तेइत्यादि) ससम्यग्दर्श नस्यातूपकोयथावस्थितागमस्यप्रणेताऽनुविचिंत्य नायकः गुरुमवदात्तं ययावस्थित वस्तुप्ररूपणतो ऽ ध्ययनतश्च सूत्रं प्रवचनं यस्यासौ गुपसूत्र । तथोपधानं तपश्चरणं यद्यस्य सूत्रस्यानिहितमागमे तध्द्यिते यस्यासावुपधानवान् तथा धर्म श्रुतचारित्रारख्यं यः सम्यक् वेत्ति विंदतेवा सम्यकू लनते तत्र तत्रेति यथाज्ञाग्राह्योर्थः सघाइयैव प्रति पत्नव्योहेतुतस्तु सम्यग्घेतुना । यदिवा स्वसमयसिहोर्यः स्वसमये व्यवस्थापनीयः पर सिश्च परस्मिन्नथवोत्त्सर्गापवादयोर्व्यवस्थितीर्थस्ताज्यामेव यथास्वंप्रतिपादयितव्यए तशुणसंपन्नश्चादेयवाक्योबाह्यवाक्योजवति । तथा कुशलोनिपुण्यागमप्रतिपादने स दनुष्ठाने च व्यक्तः परिस्फुटोनासमीक्ष्यकारी । यतणसमन्वित : सोर्हति योग्योजय ति तं सर्वज्ञोक्त झानादिकं वा नावसमाधि नापितुं प्रतिपादयितुं नापर : कश्चिदिति । इति परिसमाप्त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्ववत् । गतोनुगमोनया : प्राग्वद्यारव्येया: ॥ २७॥ समाप्तं चतुर्दशं ग्रंथाख्यमध्ययनमिति ॥ हवे पंदरमुंबादान नामे अध्ययन प्रारंनिये ये यादान एटले ग्रहण कर एटले रूडी शिदारूय चारित्रानुष्ठानने ग्रहण कर तेनुंश्व्ये करी तथा नावे करी गुम स्वरूप कहे. जमतीतं पडुप्पन्नं, आगमिस्सं च णायन ॥ सबमन्नति तं ताई, दसणावरणं तए॥१॥ अंतए वितिगिहाए, जे जाणंति अ गलिसं ॥ अणेलिसस्स अकाया, ण से होइ तहिं तहिं ॥२॥ .

५३४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. थर्थ-(जमतीतंपडुप्पन्नं के०) जे व्यादिक पदार्य अतीतकाले थया तथा जे व मान कालें वजे (अगमिस्तं चणाय के०) तथा अगमिक कालें जे थशे तेना यथावस्थित स्वरूपनो प्ररुपवो तेथी प्ररूपणना अधिकारी पणा माटे नायक कहिये (सवमन्नंतितंताई के० ) ते सर्व इब्यादिक चतुष्क संपूर्ण जाणे ते जाणतो बतो सर्व प्राणी-नो रदपाल (दंसहावरणंतए के) ते दर्शनावरणीय कर्मनो अंतकरनार जाणवो अर्थात् ते दर्शनावरणादिक घातीकर्म चतुष्कने खपावे ॥१॥ (वितिगिहाए के०) संदेह एटले मिथ्याज्ञान तेनो (यंतए के)अंतकारक (जे जाणं तिरोलिस के) जे घातीकर्मनो खपावनार ते सर्व निरुपम जाणे एटले तेना जेवो ज्ञानवंत बीजो कोई नहीं (अपोलिसस्स अरकाया के०) एम जे निरुपम झानेकरी पदार्थनो प्रकाश करनार (सेदोक्तहिंतहिं के०) ते तिहां तिहां बौनादि दर्शनीने विपेन प्रवर्ने एटले ते प्राणी जिनमत टालीने अन्य दर्शनीने विपे तत्व न जाणे ॥५॥ ॥ दीपिका-अथ पंचदशमादानीयाध्ययनमारन्यते । तस्येदमा दिसूत्रं । (जमतीत्या दि) यदतीत प्रत्युत्पन्नं वर्तमानं यदनागतमेप्यत्कालनाविव्यं तस्य सर्वस्यापि यथाव स्थितस्वरूपनिरूपणतोनायकः प्रणेता त्रायी सर्वप्राणिरक्कः सर्व मन्यते जानाति यो दर्शनावरणांतकोमध्यग्रहणाघातिकर्मचतुष्कस्यांतरुद्रष्टव्यः सएव सर्वशति ॥१॥वि चिकित्सायाः संशयस्यांतकः क्यरूयः सबनीदृशं जगजानाति । यादशं कर्मक्यतः सर्वजं सामान्यविशेपात्मकं जगङ्गानाति तादृशमन्योबा कादिर्न जानातीत्यनीदृशमित्यु तं । यनीहशस्य च यथारख्याता प्ररूपकोनासौ तत्र तत्र बौक्षादिके दर्शनः स्यात् । किंतु जिनप्रवचनेऽहन्नेव त्रिकालवर्तिवस्तूनामाख्यातेति ॥ २ ॥ ॥ टीका-अथ चतुर्दशाध्ययनानंतरं पंचदशमारन्यते । थस्य चायमनिसंबंधः । हा नंतराध्ययने सबाह्याच्यंतरस्य ग्रंथस्य परित्यागोविधेयइत्यनिहितं । ग्रंथपरित्यागाचा यतचारित्रोनवति साधुस्त तोयागसौ यथासंपूर्णामायतचारित्रता प्रतिपाद्यते तदने नाध्ययेन संबंधेनायातस्यास्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगक्षाराण्युपक्रमादीनि नवंति । तत्रोप क्रमांतर्गतीर्थाधिकारोयं । तद्यथा । बायतचारित्रेण साधुना नाव्यं । नामनिप्पनेतु नि हेपे थादानीयमिति नामामोदार्थिनाऽशेपकर्मयाथै यज्झानादिकमादीयते तदन प्रति पाद्यतइति कृत्वा भादानीयमिति नाम संवृत्त। पर्याय हारेणच प्रतिपादितं सुग्रहं नवती त्यतयादानशब्दस्य तत्पर्यायस्य च ग्रहणशब्दस्यच निपं कर्तुकामोनियुक्तिकदाह । “यादाणे गहरामि य पिरकेवो होंति दोन्नवि चनको । एग नाण, च होऊ पग यं तु भादाणे" ॥३५॥ (आदाणेइत्यादि) अथवा (जमतीपंति) अस्याध्ययनस्य नाम ।

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५३५ तच्चादानपदेनादावादीयते इत्यादानं तब ग्रहणमित्युच्यते । तत्रादानग्रहणयोनिदेपार्थ नियुक्तिकदाह । (थादाणेइत्यादि) आदीयते कार्यार्थिना तदित्यादानं । कर्मणिन्युट प्र त्ययः करणेवा। दीयते गृह्यते स्वीक्रियते विवदितमनेनेति कृत्वा भादानं च पर्यायतोय हणमित्युच्यते ॥ तत श्रादानग्रहणयोर्निदेपोनवति चतुष्कौ । तद्यथा। नामादानं स्थापनादानं व्यादानं नावादानंच । तत्र नामस्थापने कुले। व्यादानं चित्तं यस्मालो किकैः परित्यक्तान्यकर्तव्यैर्महता क्लेशेन तदादीयते तेन वाऽपरंक्षिपदचतुप्पदादिकमादी यतइति कृत्वा । नावादानंतु विधा प्रशस्तमप्रशस्तं क्रोधाद्युदयमिय्यात्वाविरत्यादिकं वा । प्रशस्तं द्रूत्तरोत्तरगुणश्रेण्या विशुभाध्यवसायकंडकोपाख्यानं सम्यक् ज्ञानादिकं वेत्येतदर्थप्र तिपादनपरमेतदेव चाध्ययन इटव्यमित्येवं ग्रहणेपि नामादिकश्चतुर्धा निदेपोइष्टव्यः । नावार्थोप्यादानपदस्येव इष्टव्यस्तत्पर्यायत्वादस्येति । एतच्च ग्रहणं नैगमसंग्रहव्यवहा रर्जुसूत्रार्थनयानिप्रायेणादानपदेन सदालोच्यमानं शादिवदेकार्थमनिन्नार्थ नवेत् शब्द, समनिरूढेचनूतशब्दनथानिप्रायेण च नानार्थ नवेत् । इहतु प्ररुतं प्रस्तावयादाने आदान विपये यादानपदमाश्रित्यास्यानिधानमाकार्यादानीयं वा ज्ञानादिकमाश्रित्य नाम कृतमि ति बादानीयानिधानस्यान्यथा वा प्रवृत्तिनिमित्तमाह । “जं पढमस्संतिमए, बितियस्स तह वेळादिमि ॥ एतेणादाणिङ, एसो अनोवि पजाउँ” ॥ ३५ ॥ (जंपढमस्से त्यादि) यत्पदं प्रथमश्लोकस्य तदर्धस्य चांते पर्यते तदेव पदं शब्दतार्थतउनयतश्च दि तीयश्लोकस्यादौ तदर्धस्य वादो नवत्येतेन प्रकारेणाद्यपदसशत्वेनादानी नवत्येप यादानीयानिधानप्रवृत्तेः पर्यायोऽन्योवा विशिष्टज्ञानाद्यादानीयोपादानादिति । केचित्तु पु नरस्याध्ययनस्यांतादिपदयोः संकलनात्संकलिकेति नाम कुर्वते । तस्यायपि नामादिक श्चतुर्धानिदेपोविधेयः । तत्रापि इव्यसंकलिका निगडादौ भावसंकलनात्तूत्तरोत्तरवि शि टावसायसंकलनमिदमेव वा अध्ययनमाद्यंतपदयोः संकलनादिति । येपामौदानपदेनानि पानं तन्मतेनादौ यत्पदं तदादानपदमतधादेनिक्षेपं कर्तुकामाह । “पामादी वव गादी, दवादी चेव होंति नावादी ॥ तं दद्यादी पुण दवस्त जो सनावो सएहाणे ३६ (णामादी इत्यादि) थादेर्नामादिकश्चतुर्धा निदेपः । नामस्थापने सुगमत्वादनाहत्य इत्यादि दर्शयति । इव्यादिः पुन व्यस्य परमाएवादेर्यः खनावः परिणतिविशेपः स्वके स्थाने स्वकीये पर्याये प्रथममादौ नवति सव्यादिईव्यस्य ध्यादेर्ययायः परिणतिविशे पः वीरस्य विनाशकालसमकालीनएवमन्यस्यापि परमाएवादे व्यस्य योयः परिणतिवि शेपः प्रथममुत्पद्यते ससर्वोपिश्च्यादिनवति । ननुच कथं वीर विनाशसमयएव दृध्य त्पादः । तथाहि । उत्पाद विनाशी नावानावरूपौ वस्तुधौं वर्तते । न च धौधर्मिण मंतरेण नवितुमर्हत्यतएकस्मिन्नेव क्षणे तमिणोर्दधिदीरयोः सत्तामामोत्येतच दृष्टेष्ट ५३६ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. बाधितमिति नैपदोषः । यस्य हि वादिनः कणमात्रं वस्तु तस्यायं दोपोयस्यतु पूर्वोत्त रहणानुगतमन्वयि इव्यमस्ति यस्याएं दोपएव न नवति । तथाहि । तत्परिणामि व्य मेकस्मिन्नेव णे एकेन स्वनावेनोत्पद्यते परेण विनश्यत्यनंतधर्मत्वा वस्तुनाति । य किचिदेतत् । तदेवं इव्यस्य-विवदितपरिणामेन परिणमतोयबाद्यः समयः सव्यादि रिति स्थितं व्यस्य प्राधान्येन विवदितत्वादिति । सांप्रत जावादिमधिकृत्याह । था गमणो भागमजावादी त हा उवदिसंती ॥ पो थगमनावो, पंचविहो हो णायबो ॥३७॥ धागम पुण यादी, गणिपिंग होइ बारसं गंतु । गन्नति लोगो पदपादयस्कराई चउ तबादी" ॥ ३० ॥ (भागमइत्यादि)नावोंतःकरणस्य परिणति विशेपस्तं वुशास्तीर्थकरगणधरादयोव्यपदिशति प्रतिपादयति । तद्यथा धागमतोनोग्रागम तश्च । तत्र नोयागमतः प्रधानपुरुपार्थतया चिंत्यमानत्वात्पंचविधः पंचप्रकारोजवति । तद्यथा । प्राणातिपातविरमणादीनामायः प्रतिपत्तिसमयइति । तथा (बागमइत्यादि) थागममाश्रित्य पुनरादिरेवं इष्टव्यः । तद्यथा । यदेतजमिनधाचार्यस्य पितकं सर्व खंमाधारोवा तद्द्वादशांगं नवति । तुशब्दादन्यदप्युपांगादिकं इष्टव्यं । तस्य प्रवचनस्यादि नूतोयोग्रंथस्तस्याप्याद्यः श्लोकस्तत्राप्याद्यं पदं तस्यापि प्रथममकरमेवंविधोबदुप्रकारो जावा दिईटव्यइति । तत्र सर्वस्यापि प्रवचनत्वसामायिकमादिस्तस्यापि करोमांति पदं तस्यापि ककारोवादशानां त्वंगानामाचारांगमादिस्तस्यापि शास्त्रपरिशाध्ययनमस्यापि च जीवोद्देशकस्तस्यापि सुयंतिपदं तस्यापि सुकारइति पदमादिरित्यस्य च प्रस्तांगस्य सम याध्ययनमा दिस्तस्यापि उद्देशक लोकपादपदवर्णादिईटव्यति । गतोनामनिप्पनोनिदे पस्तदनंतरमस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । तच्चेदं । (जमतीयमित्यादि) अ स्य चानंतरसूत्रेण संबंधोवक्तव्यः सचार्य । तद्यथा । थादेयवाक्यः कुशलोव्यक्तोर्हति त योक्त समाधि नापितु यश्च यदतीत प्रत्युत्पन्नमागामिच सर्वमवगति सएव नापितुमई ति नान्यइति । परंपरसूत्रसंबंधस्तु यएवातीतानागतवर्तमानकालत्रयवेदी सएवाशेपबंधना नां परिझानात्रोट यिता वेत्येतहुध्येतेत्यादिकः संबंधोऽपरसूत्रैरपि स्वबुध्या लगनीय ति । तदेवं प्रतिपादितसंबंधस्यास्य सूत्रस्य व्याख्या प्रस्तूयते । यत्किमपि व्यतमती तं यच्च प्रत्युत्पन्नं यच्चानागतमेष्यत्कालनावि तस्यासौ सर्वस्यापि यथावस्थितस्वरूपनि रूपणतोनायकः प्रणेता | ययावस्थितवस्तुस्वरूपप्रणेतृत्वं च परिझानेसति नवत्यत स्तदपदिश्यते सर्वमतीतानागतवर्तमानकालत्रयजावतोश्व्यादिचतुष्कस्वरूपतोश्व्यपर्या यनिरूपणतश्च मनुतेऽसौ जानाति सम्यक् परिचिनत्ति तत्सर्वमवध्यते जानानश्च विशि टोपदेशदानेन संसारोतारणतः सर्वप्राणिनां त्राय्यसौ त्राकरणशीतः । यदिवा अयव यपयमयतयणयगतावित्यस्य धातोयुट् प्रत्ययः। तयनं तायः सविद्यते यस्यासौ तायी! ..

.. रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५३७ सर्वे गत्यर्थाज्ञानार्थाइति कृत्वासामान्यस्य परिवेदकोमनुत्ते इत्यनेकविशेपस्य तदनेकत्सर्व ज्ञः सर्वदर्शी चेत्युक्तं नवति । नच कारणमंतरेण कार्य नवत्तीत्यतइदमपदिश्यते । दर्श नावरणीयस्य कर्मयोंतकोमध्यग्रहणेतु पातिचतुष्टयस्यांतर्दश्टव्यइति ॥ १ ॥ यश्च घा तिचतुष्टयांतकत्सईदृग्नवतीत्याह । (अंतएइत्यादि) विचिकित्सा चित्तविलुतिः संशया नं तत्यासौ तदावरणक्यादतरुत् संशयविपर्ययमिथ्यानानानामविपरीतार्थपरिवेदादंते वर्तते । इदमुक्तंनवति । तव दर्शनावरणक्यप्रतिपादनात् ज्ञानाद् निन्नं दर्शनमित्युक्तं नवति । ततश्च येपामेव सर्वज्ञस्य ज्ञानं वस्तुगतयोः सामान्यविशेपयोरचिंत्यशक्त्युपेतत्वा त्परिवेदकमित्येपोयेपामन्युपगमः सोऽनेन पृथगावरणप्रतिपादनेन निरस्तोनवतीति । यश्च घातिकर्मातरुदतिक्रांतसंशयादिज्ञानः सोऽनीशमनन्यसदृशं जानीते नतत्तुल्योवस्तु गतसामान्य विशेषांशपरिच्छेदकउन्जयरूपेणैव विज्ञानेन विद्यतश्तीदमुक्तं नवति। न तज्ज्ञान मितरजनझानतुल्यमतोयमुक्त मीमांसकैः सर्वज्ञस्य सर्वपदार्थपरिवेदकत्वेऽन्युपगम्यमाने स वदा स्पर्शरूपरसगंधवर्णशब्दपरिजेदादननिमतव्यरसास्वादनमपि प्राप्नोति तदनेन व्युद स्तं इष्टव्यं । यदप्युच्यते सामान्येन सर्वइसजावेपि शेपहेतोरनावादहत्येव संप्रत्ययोनोपप द्यते । तथा चोक्तं बर्दन्न यदि सर्वो, बुधोनेत्यत्र का प्रमा।यथोनावपि सर्वझी मत नेदस्तयोः कथमित्यादि । एतत्परिहारार्थमाह । धनीहशस्यानन्यसहशस्य यःपरिच्छेदकथा रख्याताच नामासौ तत्र तत्र दर्शने बौक्षादिकोनवति तेपांडव्यपर्याययोरनन्यपगमादिति । तथाहि । शाक्यमुनिः सर्व क्षणिकमिन्छन् पर्यायानेवेति न इव्यं । इव्यमंतरेण च नि बीजत्वात् पर्यायायामप्यनावः प्राप्नोत्यतः पर्यायानिछताऽवश्यमकामेनापि तदाधारनूतं परिणामिव्यमेष्टव्यं तदनन्युपगमाच नासौ सर्वशति । तथा अप्रयुतानुत्पन्नस्थि रैकवनावस्य इव्यस्यैवैकस्याच्युपगमादध्यावसीयमानानामर्थक्रियासमर्थानां पर्याया वामनभ्युपगमानिप्पर्यायस्य इव्यस्याप्यनावात्कपिलोपि न सर्वइति तथा हीरोदकवद निन्नयो व्यपर्याययोरनेदेनान्युपगमाउजूकस्यापि न सर्वझत्वाच्च तीर्थीतरीयाणां मध्ये न कश्चिदप्यनीदृशस्यानन्यसदृशस्यायस्य द्रव्यपर्यायोनयरूपस्याख्याता नवतीत्यहन्नेवाती तानागतवर्तमानत्रिकालवर्तिनोर्थस्य स्वारख्यातेति न तत्रंतति स्थितं ॥ ५ ॥ तहिं तहिं सुयरकाय, से य सबे सुआहिए॥सया सच्चेण संपन्ने, मित्ति नूएसु कप्पए ॥ ३॥ नूएहिं न विरुसेना, एस धम्मे बुसीम ॥ साढू जगं परिन्नाय, अस्सि जीवितनावणा ॥४॥ अर्थ-(तहिंतहिंसुयरकायके ) जे जे नाव श्रीवीतरागें ज्या ज्यां नलीपेरे क्या के एटले मिथ्याब अविरत प्रमदादिकते संसारचं कारण घने ज्ञान दर्शन चारित्र ते ६८ ५३न वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. मोद मार्गठे त्या त्या ( सेयसवेसुश्राहिए के०) तेदिज नावने सत्यकरी जाणवा (स यासचणसंपन्नेके०) जे सदा एटले सर्वकाल एवा सत्य वचने करी संपन्न होय ते गुं करे तेकहेडे (मित्तिनूएसुकप्पएके०) नूत एटले प्राणी मात्रने विपे मैत्रीनाच कल्पे सर्व जीव यात्मा मात्रने समान करी लेखवे एटले जेवो पोतानो यात्मा तेवो परनो मात्मा जाणे ॥३॥ (नूएहिनविरुझाके) जस अने स्थावर जेजूत एटले प्राणीसाथे विरोध न करें एटले प्राणी मात्रनेहणे नही (एसधम्मेबुसीमके) एवो धर्म घुसीम एटले संयमवंतनो जाणवो (साहूनगंपरिनायके ) साधु सर्व लोकमांहे त्रस बने स्वीव रजीवोने रुडीपेरे जाणीने (अस्सिंजीवितनावणाके०) शुद्धधर्मनेविपे नावना जावे ॥३॥ .. ॥ दीपिका-तत्र तत्र यद्यत्तेनार्हता जीवाजीवादिवस्तु स्वाख्यातं तत्र तत्र न विरोधः। सच सर्वज्ञः सत्यः स्वाख्याता । तथाचोक्तं । वीतरागादि सर्वज्ञा, न मिथ्या ब्रुवते वचः।। यस्मात्तस्माचस्तेषां, तथाभूतार्थदर्शिनां ॥१॥ सदा सर्वकालं सत्येन संपन्नः ससर्वज्ञो नूतेषु प्राणिपु मैत्री कल्पयेत् कुर्यात् । यतः मातृवत्परदाराणि, परव्याणि लोप्टवत् ।। आत्मवत्सर्वनूतानि, यः पश्यति सपश्यतीति ॥३॥ नूतैः प्राणिनिः सह न विरुध्येत । न विरोधं कुर्यात् एप धर्मः (खुसीमत्ति) तीर्थकस्य साधो, तथा वुसीमं साधुस्तीर्थरुमा जग विश्वं परिझाय बागमतः स्वयंच झावा यस्मिन् नावनाः पंचविंशतिदिशवा ताजी वितनावनाजीवसमाधानकारिणी वयेत् ॥ ४ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमेतदेव कुतीथिकानामसर्वज्ञत्वमर्हतश्च सर्वज्ञत्वं यथानवति तथा सोपपनि दर्शयितुमाह ।(तहिंतहिमित्यादि) तत्रतत्रेति वीप्सापदं । यद्यत्तेनार्दता जी वाजीवादिकं पदार्थजातं तथा मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगाबंधहेतवति कृत्वा संसारकारणत्वेन तथा सम्यग्दर्शनझानचारित्राणि मोक्षमार्गति मोदांगतयेत्येतत्सर्व पूर्वोत्तराविरोधितया युक्तिनिरुपपन्नतया. सुतारख्यातं स्वारख्यातं तीथिकवचनं तु नहिं स्याभूतानीति नणित्वा तउपमर्दकारंनान्यनुज्ञानात्पूर्वोत्तराविरोधितया तत्रतत्र चिंत्यमानं नियुक्तिकत्वान्नसारख्यात नवति । सचाविरुवार्थस्याख्याता रागक्षेपमोहानामनृतकारणा नामसंनवात्सदन्योहितत्वांच सत्यः स्वाख्यातस्तत्स्वरूपविनिः प्रतिपादितः ॥ रागादयो ह्यनृतकारणं ते च तस्य न संत्यतः कारणानावात्कार्यानावइति कृत्वा तच्चोनूतार्थन तिपादकं ॥ तथा चोक्तं । वीतरागाहि सर्वज्ञा, मिय्यान ब्रुवते वचः । यस्मात्तस्माद चस्तेपा, तथासूतार्थदर्शिनां । ननु च सर्वज्ञत्वमंतरेणापि हेयोपादेयमात्रपरिझानादपि सत्यता नवत्येव । तथा चोक्तं । सर्वं पश्यतु वा मावा, तत्वमिष्टं तु पश्यति । कीट

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रद जाग उसरा ५३ए
संख्यापरिज्ञानं, तस्य नकोपयुज्यते इत्याशंक्याह । सदा सर्वकालं सत्येनावितथनाप
ऐन संपन्नोसौ । अवितथनापणत्वं च सर्वज्ञ सति नवति नान्यथा । तथाहि । की
टसंख्यापरिज्ञानासंनवे सर्वत्रापरिझानमाशंकेत । तथा चोक्तं । सहशे वाधासंनवे त
लक्षणमेव दूपितं स्यादिति सर्वत्रानाश्वासस्तस्मात्सर्वज्ञत्वं तस्य जगवतोश्ष्टव्यमन्यथा त
चःसत्यता न स्यात् । सत्योवाऽसंयमः संतः प्राणिनस्तेन्योहितत्वादतस्तेन तपः
प्रधानसंयमेन नूतार्थहितकारिणा सदा सर्वकालं संपन्नोयुक्तएतगुणसंपन्नश्चासौ नूतेषु
जंतुपु मैत्री तश्क्षणपरतया नूतदयां कल्पयेत् कुर्यात् । इदमुक्तं नवति । परमार्थतः
सर्वज्ञस्तत्त्वदर्शितया योनूतेषु मैत्री कल्पयेत् । तथा चोक्तं । मातृवत्परदाराणि परव्या
णि लोप्टवत् ॥ यात्मवत्सर्वनूतानि यः पश्यति सपश्यति ॥३॥ यथाभूतेषु मैत्री संपूर्णनाव
मनुनवति तथा दर्श पितुमाद । (नूएहिंइत्यादि) नूतैः स्थावरजंगमैः सह विरोध न कुर्यात्त
उपघातकारिणमारंनं तविरोधकारणं दूरतः परिवर्जयेदित्यर्थः। सएपोऽनंतरोक्तोनूताविरो
धकारीधर्मः स्वनावः पुण्यारव्योवा (बुसीमउत्ति) तीर्यकतोयं सत्संयमवतोवेति । तथा सत्तं
यमवान् साधुस्तीर्थरूज्जगचराचरनूतयामाख्यं केवलालोकेन सर्वज्ञप्रतीतागमपरिझाने
' न या परिझाय सम्यगवबुध्यास्मिन् जगति मौनींवा धर्मे जावनाः पंचविंशतिरूपाक्षा
दशप्रकारावा या अनिमतास्ताजीवितनावनाजीवसमाधानकारिणीः सत्संयमांगतया
मोदकारिणी वयेदिति ॥ ४ ॥
नावणा जोगसुझप्पा, जलेणावाव आदिया ॥ नावाव तीरसंपन्ना,
सबका तिन ॥ ५ ॥ तिनहई । मेधावी, जाणं लोगंसि
पावगं । तुटुंति पावकम्माणि, नवं कम्ममकुछए ॥६॥
अर्थ-जे नावनानावे तेने जे होय ते देखाडेठे. (जावणाजोगसुझप्पा के०) नाव
नाना योगेकरी जेनो विशुद्ध निर्मल धात्मा (जलेणावावयाहिया के०) ते पुरुप
संसार रूप समुइने विपे नौका समान कह्याने ते उपर दृष्टांत कहेठे (नावावतारसं
पन्ना के) जेम नावा समुने तीरे पोहोचाडे तेम ते पुरुपना उपदेश थकी जीव
चारित्ररूप प्रवहणे करीने (सबकुरकातिन के) संसारना सर्व रख थकी मुकाए
बने मोदरूप कांवे पोहोचे ॥ ५ ॥ (मेधावी के०) पंमित (तिमद्दर्शन के०) सर्व सुख
थकी
मूकाए ते पंमित केवो होय तोके (जालोगसिपावर्गके ) सर्वलोकने विपे जे
पाप एटले सावद्यानुष्ठान तेनो जाण होय एवाने (तुतिपावकम्माणिक) पूर्वना सं
चित सर्व पाप कर्म बेटे (नवंकम्ममकुचएके ) वली नवा कर्म नकरे एटले नबाँधे
एटले तेजीव अफार्म चाय सर्व कर्मोना क्ष्य युक्त थाय ॥ ६ ॥

५४० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. दीपिका-नावनानिर्योगः सध्यानरूपोनावनायोगस्तेन शु-पथात्मा यस्य सतथा एवंविधः सन् त्यक्तसंसारस्वनावोनौरिव जलोपरि तिष्ठति । एवमाख्याता नौ रिवाड कूजवातप्रेरिता तीरं प्राप्ता स्यादेवं चारित्रवान जीवपोतस्तपोवायुवशात्सर्वपुःखात्मकः संसारोत्रुट्यत्यपगवति ॥ ५ ॥ मेधावी मर्यादावान् त्रुटयति मुच्यते सर्वबंधनेन्यः । किंकुर्वन् पापकं सावद्यकार्य लोके ज्ञपरिझया जानन् प्रत्याख्यानपरिझ्या परिहरेत् । तस्य नवं कर्म अकुर्वतः पूर्वसंचितानि पापकर्माणि त्रुट्यंति ॥ ६ ॥ ॥ टीका-सजावनानावितस्य यन्वति तदर्शयितुमाह । (नावणाइत्यादि ) नावना निर्योगः सम्यक् प्रणिधानलक्षणोनावनायोगस्तेन शुक्षयात्मा अंतरात्मा यस्य सतथा । सच नावनायोगगुमात्मा परित्यक्तसंसारस्वनावोनौरिव जलोपर्यवतिष्ठते संसारोदन्व तति नौरिव यथा जले निमनत्वेन प्रत्याख्याता एवमसावपि संसारोदन्वति न नि मऊतीति । यथा चासौ नियामकाधिष्ठाताऽनुकूलवातेरिता समस्तापगमानीरमास्क दत्येवमायतचारित्रवान् जीवपोतः सदागमकर्णधाराधिष्ठितस्तपोमारुतवशात्सर्वपुःखा त्मकात्संसाराघुटचत्यपगठति मोझारख्यं तीरं सर्वोपरमरूपमवाप्नोतीति ॥ ५ ॥ थपिच । (तिउदृश्त्यादि) सहि नावनायोगामात्मा नौरिव जले संसारे परिवर्तमा नविन्योमनोवाकायेन्योऽशुन्नेन्यस्खुटयति यदिवातीव सर्वबंधनेन्यस्युट्यति मुच्यते। थतित्रुटयति संसारादतिवर्तेत मेधावी मर्यादाव्यवस्थितः सदसदिवेकी वाऽस्मिन् लोके चतुर्दशरज्ज्वात्मके नूतस्य ग्रामलोकेवा यत्किमपि पापकं कर्म सावद्यानुष्ठानरूपं तत्कार्यवा यष्टप्रकारं कर्म तत् झपरिझया जानन प्रत्याख्यानपरिक्षया च तपादानं प रिहरन् ततखुटयति तस्यैवं लोकं कर्मवा जानतोनवानि कर्माण्यकुर्वतोनिरुवाश्रव धार -स्य विरुष्टतपश्चरणवतः पूर्वसंचितानि कर्माणि त्रुटयंति निवर्ततेवा नवं च कर्माकुर्वतो शेपकर्मयोनवतीति ॥ ६ ॥ अकुवन एवं पति, कम्मं नाम वि जाण ॥विनाय से महावीरे, जेण जाण मिझाइ ॥ ७॥णमिङ महावीरे, जरस नचि पुरे कडं ॥ वा नवं जलमन्चेति, पिया लोगंसि इनि॥॥ अर्थ-(अकुवणवणति के०) कारण के जे समस्त क्रिया रहित होय एवा अण करताने नवा कर्मनो बंध नथी (कम्मनामविजाप के०) तेवारे अष्ट प्रकारना जे कर्म तेना विपाकनुं निर्डरवो ते सम्यक् जाणे (विनायसेमहावीरे के०) ते कर्म रूप शत्रुनो विदारण करवा थकी श्रीमहावीरदेव कर्मना वंधने तथाकर्मनी निर्कराने जाणी रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५४१ ने ते प्रमाणे करे (जेएजाइमिङ के) जे करे यके फरी संसारमा नउपजे अने उपजवाने अनावे फरी मरण पण न पामे ॥ ७ ॥ (एमिकश्महावीरे के) ए महा सुजट तुल्य श्रीमहावीर संसार चक्रमां मरण पामे नही (जस्सनबिपुरेकडं के.) जेने पूर्वना करेला कर्म रह्या नथी तो ते नवाकर्म बांधवानी वांठा नकरे ए कारण जाणवो जे कारण माटे था संसारमाहे स्त्रीनो संग प्रधान परंतु तेने स्त्री परानवी नशके. टांत कहे (वानवजालमञ्चेति के) जेम वायु अमीनी ज्वालामा प्रवेश करीने तेने अतिक्रमि जाय परंतु वायु पोते प्रज्वले नही (पियालोगतिबिन के ) तेम लोकने विपे स्त्री प्रिय ते स्त्री अग्नि ज्वाला समान परंतु वायु सरखा साधुने जीपी नशके तेमाटे महावीर सुनटने कर्मनो बंध नथी ॥७॥ ॥ दीपिका-कामपि क्रियामकुर्वतोयोगप्रत्ययानावानवं कर्म नास्ति न नवति । एत मुणोपेतश्च नमनं नाम कर्मनिर्जरणं कर्मच जानाति झावाच कर्मबंध समहावीरः कर्म दारणमस्तत्करोति येन कृतेन न पुनर्जायते जन्माजावाञ्च ननियते ॥ ७॥ महावी रस्त्यक्ताशेपकर्मा न म्रियते जन्ममरणे न प्राप्नोति यस्य नास्ति पुरस्कृतं कर्म वायुर्यथा निज्वालामत्येति अतिकामति न तया जीयते एवं लोके प्रियावन्ननास्त्रियोउरतिक्रमणी यास्ताप्रतिकामति न तानिर्जीयते। यमुक्तं । स्मितेन नावेन मवेन लङया पराङ्मुख रर्धकटाक्ष्वीक्षणैः॥ वचोनिरीकिलहेन लीलया, समस्तपार्श खलु बंधनं स्त्रियः॥१॥ स्त्रीणां कृते नातृयुगस्य नेदः संबंधिनेदे स्त्रियएव मूलं ॥ थप्राप्तकामाबहवोनरेंज्ञाना रीनिरुत्सादितराजवंशाइत्यादि ॥ ७ ॥ .. ॥ टीका केपांचित्सत्यामपि कर्मक्ष्यानंतरं मोदावाप्तौ तथापि खत्तीर्य निकारदर्शन तः पुनरपि संसारा निगमनं नवतीदमाशंक्याह । (अकुवन इत्यादि) तस्याऽशेष क्रिया रहितस्य योगप्रत्ययानावाकिमप्यकुर्वतोपि नवं प्रत्ययं कर्म ज्ञानावरणीयादिकं नास्ति ननवति कारणानावात्कार्यानावति कृत्वा कर्मनावे च कुतः संसारानिगमने कर्म कार्यत्वात्संसारस्य तस्य चोपरताशेपस्य स्वपरकल्पनानावाशग परहिततया स्व दर्शननिकारानिनिवेशोपि ननवत्येव । सचैतगुणोपेतः कर्माप्टप्रकारमपि कारणलस्तदि पाकतच जानाति नमनं नाम कर्मनिर्जरणं तच्च सम्यक जानाति । यदिवा कर्म जानाति तन्नामास्य चोपलक्षणार्थत्वात्तनेदांश्च प्रतिस्थित्यनुनावप्रदेशरूपान्सम्यगवबुध्यते । सं नावनायां वा नामशब्दः । संनाव्यते चास्य नगवतः कर्मपरिज्ञानं विज्ञायच कर्मबंधनं तत्संचरणनिर्जरणोपायं चासौ महावीरः कर्मदारणसहिनस्तत्करोति येन कृतेनास्मि ..

५४२ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. न्संसारोदरे नपुनर्जायते नपरिविद्यते तदनावाच्च ननियते । यदिवा जात्या नारकोपं तिर्यग्योनिकायमिति । एवं नमीयते न परिविद्यते ऽनेनच कारणानावात्संसाराविर्नाव नेन । यत्कैश्चिमुच्यते । झानमप्रतिवं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिहं चतुष्टयमित्येतदपि व्युदस्तं नवति । संसारस्वरूपं विज्ञाय तदनावः क्रियते नपुनः सांसिद्धिकः कश्चिदनादिसिहोस्ति तत्प्रतिपादकायायुक्तरसंनवादिति ॥ ७ ॥कि पुनः कार एमसौन जात्यादिना मीयते इत्याशंक्याह । (एमितीत्यादि ) असौ महावीरः परि त्यक्ताशेपकर्मा न जात्यादिना मीयते परि विद्यते न म्रियते वा जातिजरामरणरोगशो कैर्वा संसारचक्रवाले पर्यटन न म्रियते न पूर्यते किमिति । यतस्तस्यैव जात्यादिकं नव ति यस्य पुरस्कृतं जन्मशतोपात्तं कर्म विद्यते यस्य तुनगवतोमहावीरस्य निरुवावा रस्य नास्ति न विद्यते पुरस्कृत पुरस्कृतकर्मोपादानानावाञ्च न तस्य जातिजरामरणैर्नरणं संनाव्यते । तदाश्रयधारनिरोधाश्रयाणां च प्रधानः स्त्रीप्रसंगस्तमधिकृत्याह । वायुर्यथा सततगतिरस्खलिततयाऽमिज्वाला दहनात्मकामप्येत्यतिकामति परानवति न तया परानूयते । यएवं लोके मनुष्यलोके हावनावप्रधानत्वात्प्रियादयितास्तत्प्रियत्वाच उरतिक मणीयाथत्येत्यतिक्रामतिनतानि र्जीयते तत्स्वरूपावगमात्तजयविपाकदर्शनाचेति । तथाचोक्तं । स्मितेन भावेन मदेन लज्जया, पराङ्मुखैरर्धकटादवदितैः ॥ वचोनिरी याकलन लीलया, समस्तनावैः खलु बंधनं स्त्रियः ॥ १ ॥ स्त्रीणां कृते घातृयुगस्य ने द, संबंधिनेदे स्त्रियएव मूलं ॥ अप्राप्तकामाबहवोनरेज्ञा, नारीनिरुत्सादित्तराजवंशाः॥ इत्येवं तत्स्वरूपं परिझाय तज्जयं विधत्ते नैतानिर्जीयतइति स्थितं । अथ किंपुनः कारणं स्त्रीप्रसंगाश्रयारेण शेपाश्रवक्षारोपलक्षणं क्रियते नमाणातिपातादिनेति। यत्रो च्यते । केपांचिदर्श निनामंगनोपनोगाश्रवारमेव जवति । तथाचोचुः । न मांसनद णे दोपो, न मये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेपा नूतानां, निवृत्तिस्तु महाफला इत्यादि त न्मतव्युदासार्थमेवमुपन्यस्तमिति । यदिवा मध्यमतीर्थकतांचतुर्यामएव धर्मशहतु पंच यामोधर्मश्त्यस्यार्थस्याविर्भावनायानेनोपलक्षणमकारि । अथवा पराणि व्रतानि साप वादानीदंतु निरपवादमित्यस्यार्थस्याविर्भावनाय प्रकटनायैवमकारि । अथवा सर्वाय पिव्रतानि तुल्यानि एकखंडेन सर्व विराधनमिति कृत्वा येन केनचिनिर्देशोन दोपायेति। इचिन जे ण सेवंति, आश्मोरका दुते जणा॥ ते जणा बंधणुम्मुक्का, नावकंखंति जीवियं ॥ए॥ जीवितं पिघ्न किच्चा, अंतं पावंति कम्मुणं॥ कम्मुणा संमुदीनूता, जे मग्गमणुसासई॥१०॥ अर्थ-(इजिउजेणसेवंति के०) जे पुरुपो स्त्रीने नथी सेवता (थाइमोरकाढतेजणा , ,

..
राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५४३
के ) ते पुरुपोने आदि एटले प्रथम मोदगामी जाणवा ( तेजणाबंधषुम्मुक्का
के० ) तेपुरुपो स्त्रीना बंधन यकी मूकाणा थका (नावकखंतिजीविके०) जीवित श
दे बीजो थसंयमपणोकांइ पण बांके नही कारणके परिग्रहादिकनु मूल कारण सर्व
स्त्रीज ॥ ६ ॥ ( जिवितपिकिच्चाके) ते पुरुप असंयमने निपेधिने (अंतंपावं
तिकम्मुके० ) सर्व कर्मनो अंत करे (कम्मुणासंमुहीनूताके) ते रुडा अनुष्ठाने
करी मोदने सन्मुख थका (जेमग्गमपुसासईके ) जे श्रीवीतराग प्रणीत मार्ग
तेमार्गने लोकोना हितने अर्थ प्रकाशे अने पोते पण तेहिज समाचरे ॥ १०॥
॥ दीपिका-ये नराः स्त्रियोनासेवंते स्त्रीप्रसंगं त्यजति ते जनाधादिः प्रधानोमोझो
येषां ते धादिमोदाः प्रधाननूतमोक्पुरुषार्थसाधकाः स्युः। तथा ते जनाः कर्मबंधनो
न्मुक्ताजीवितं नावकादंति ॥ ए॥ जीवितमसंयमजीवितं पृष्ठतः कृत्वा निराकृत्य कर्म
णामंतं प्राप्नुवंति मोहमप्राप्तायपि कर्मणा विशिष्टानुष्ठानेन मोदस्य सन्मुखीनूताये मार्गम
नुशासंति थन्येन्योवदंति स्वयंच कुर्वति ॥ १० ॥
॥ टीका-अधुना स्त्रीप्रसंगावनिरोधफलमावि वयन्नाद । (इजित्यादि) येम
हामत्वाः कटुविपाकोपं स्त्रीप्रसंगश्त्येवमवधारणतया स्त्रियः सुगतिमार्गार्गलाः संसारव।
थीनूताः सर्वाविनयराजधान्यः कपटजालशताकुलामहामोहनशक्तयोन सेवंते नतत्प्रसंग
मनिलपति । तएवंनूताजनाश्तरजगातीताः साधवयादौ प्रथमं मोक्षोऽशेपोपरमरु
पोयेपांते धादिमोदाः । दुरवधारणे । थादिमोदाएव तेऽवंगतव्याः । इदमुक्तं नवति ।
सर्वाऽविनयास्पदनूतः स्त्रीप्रसंगोयैः परित्यक्तस्तएवादिमोदाः प्रधाननूतमोदाख्यपुरुषा
योद्यताः। श्रादिशब्दस्य प्रधानवा चित्लान केवलमुद्यतास्तेजनाः स्त्रीपागबंधनोन्मुक्त
तयाऽशेषकर्मबंधनोन्मुक्ताः संतोनावकांति नानिलपति थसंयमजीवितमपरमपि परि
ग्रहादिकं नानिलपंते । यदिवा परित्यक्तविपयेष्ठाः सदनुष्ठानपरायणामोदेकतानाजीवितं
दीर्घकालजीवितं नानिकांदतीति वा किंचान्यत् । (जीवियमित्यादि) जीवितमसंयमजी
वितं दृष्टतः रुत्वाऽनादृत्य प्राणधारणलक्षणं वा जीवितमनादृत्य सदनुष्ठानपरायणाः कर्म
णां ज्ञानावरणादीनामंत पर्यवसानं प्रामुवंति । अथवा कर्मणा सदनुष्ठानेन जीवित्तनिरपे
हाः संसारोदन्वतोऽतं सर्वोपरमरूपं मोक्षारख्यमानुवंति । सर्वसविमोदजदा
मोदमप्राप्तापि कर्मणा विशिष्टानुष्ठानेन मोक्षस्य संमुखीनूतावातिचतुष्टयक्रियया उत्प
नदिव्यज्ञानाः शान्यतपदस्यानिमुखीनूताः। कएवंनूता इत्याह । ये विपच्यमानतीर्थक
नामकर्माणः समासादितदिव्यज्ञानामोहं मोदमाग शानदर्शनचारित्ररूपमनुशासंति स
त्वहिताय प्राणिनां प्रतिपादयंति सतश्चानुतिष्ठंतीति ॥१०॥

५४४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. अणुसासणं पुढो पाणी, वसुमं पूयणासुते॥ अणासए जते दं ते, दढे आरयमेदुणे ॥११॥पीवारे-वण लीएका, बिनसोए अणाविले ॥ अगाइले सया दंते, संधि पत्ते अणेलिसं ॥२॥ थर्य-(अणुसासणं पुढोपाणी के ) जेनो अनुशासन एटले उपदेश दान ते सर्व प्राणिने विपे पृथक् पृथक जुदो जुदो परणमे कोनी पेरे तोके पृथ्वीने विपे जेम उदक जुदो जुदो परणमे तेनी पेरे जेनो उपदेश परणमेवे तथा (पूयणासु के पूजानेवि (वसुमं के०) व्यवंत एनो नावार्थ कहे जे देवतादिक समवसरणादिक पूजा करे बे त्या त्यां तेने व्य थकी नोगले परंतु ते नाय थकी नोग नथी कारण माटे संय मवंत (ते के०) तेहिज जाणवा ए वचन श्रीतीर्थकर देव पाश्री कह्याने वली । णासएजतेदंते के०) याश्रव रहित जयणावंत तथा इंडियनो दमन करनार (दढे आरयमेहुणे क.) संयमने विपे दृढ थने मैघुन थकी विरत एटले विषय रहित ॥ ११ ॥ (णीवारेवणलीएका के) मैथुनने नीवार समान जाणे जेम सकरादिकने रखावानी वस्तु थापी लोनावीने मारी नाखीये अथवा मुख थापीये तेम मैथुनने एवो जाणीने स्त्रीनो संग नकरे ते केवो पुरुप जाणवो तोके (जिन्नसोए श्रणाविले के) स्रोत एटले जे संसार तेमां अवतरवाना वारजे विषय कपायादिकडे ते जेणे द्याने वली राग प यकी रहित तथा (थणाइलेसयादते के०) धनाकुल एटले अदोन सदा दांत गुणवान एवोतो (संधिपत्ने धणेलिस के०) कर्म विवर लक्षणनी सिद्धि पामे एवी बीजी वस्तु को जगतमां नथी तेमाटे ए सिधिने कोऽ उपमा नयी ॥१॥ ॥ दीपिका-अनुशासनं देशनाकरणं पृथक् पृथक् नव्यानव्यप्राणिपु सर्वज्ञः करोति ।- जव्येषु देशना न सम्यक् परिणमति तथापि न सर्वस्य दोपः । तऽक्तं । सधर्मबीजय पनानघकौशलस्य सनोकबांधव तवापि खिलान्यनूवन् ॥ तत्रानुतं खगकुलेविदतामसे पु, सूर्याशवोमधुकरीचरणावदाताइति । किंजूतः सर्वज्ञोवसुमान चारित्री । पुनः किततः पूजनं देवादिकत्ताशोकादिकमास्वादयति उपर्युक्ते पूजनास्वादकः । ननु देवादिकतस्या धाकर्मणः समवसरणादेरुपनोगात्कथमसौ चारित्रीत्याशंक्याह । (अणासएत्ति) न विद्यते थाशयः पूजानिप्रायोयस्य स अनाशयः व्यतः समवसरणादिके विद्यमानेपि नावतोसौ नावादकोगार्थ्यानावात् । यस्मादसौ यतोयत्नवान दांतः संवृतेंडियः दृढः संयमे भारतमपगतं मैथुनं यस्य सतथा गतकामाजिलापः॥ ११ ॥ नीवारः पशूनां व ध्यस्थानमापणीयनूतोनदय विशेपस्तत्तुल्यं मैथुनं ततोनीबारे मैथुनं न लीयेत न प्रस . ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५४
ज्येत । किनूतः निन्नानि स्रोतांसि थांश्रवक्षाराणि येन समिन्नस्रोताः। अनाविलोऽक
खुषः। एवंनूतोऽनाविलः सन् सदा दांतः स्यात् । एवं विधश्च कर्म विवररूपं नावसंधिम
नीशमनन्यसदृशं प्राप्तः स्यात् ॥१२॥
॥ टीका-अनुशासनप्रकारमधिकृत्याद। (यपुशासणमित्यादि) अनुशास्यते सन्मार्गे
ऽवतार्यते सदसश्विकतः प्राणिनोयेन तदनुशासनं धर्मदेशनया सन्मार्गावतारणं तत्पथ
पथक् नष्यादिपु प्राणिपु वित्युदकवत्स्वारायवशादनेकधा नवति । यद्यपि च अनव्ये
तदनुशासनं न सम्यक् परिणमति तथापि सर्वोपायज्ञस्यापिनसर्वज्ञस्य दोपः। तेपामेव
स्वनावपरिणतिरियं यया तवाक्यममृतनतमेकांतपथ्यं समस्तोपघातकारिन य
थावत् परिणमति । तथा चोक्तं । सधर्मबीजवपनानघकौशलस्य, यलोकबांधवतयाप्य
खिलान्यनूवन् । तन्नानुतं खगकुलेष्विह तामसेप, सूर्याशवोमधुकरीचरणावदाताः ॥१॥
किंनूतोसावनुशासकइत्याद । वसु व्यं सच मोदंप्रति प्रवृत्तस्य संयमस्त विद्यते यस्यासी
वसुमान् पूजनं देवादिकतमशोकादिकमास्वादयत्युपचुक्तइति पूजनास्वादकः । ननु चाधा
कर्मणोदेवादिकृतस्य समवसरणादेरुपनोगात्कथमसौ सत्संयमवानित्याशंक्याह । नवि
'द्यते थाशयः पूजानिप्रायोयस्यासावनाशयः । इव्यतोविद्यमानेपि समवसरणादिके नाव
तोनास्वादकोसौ तजतगाध्यौनावात् सत्यप्युपनोगे। यतः सत्संयमवानेवासावेकांते सं
यमपरायणत्वात्कुतोयतइंडियनोइंडियाच्यां दांतः । एतशणोपि कथमित्याह । दृढः
संयमे । भारतमुपरतमपगतं मैथुनं यस्यसथारतमैथुनोऽपगतेबामदनकामः । श्यामद
नकामातीवाच संयमे दृढोसौ नवति आयतचारित्रत्वाच्च दांतोसी नवति । इंडियनोइंडि
यमाच प्रयतः प्रयत्नवत्त्वाच्च देवादिपूजनास्वादकस्तदनास्वादनान सत्यपि इव्यतः परि
नोगे सत्संयमवानेवासाविति ॥११॥ थकिमित्यसावुपरतमैथुनश्च्याशक्याह । (पीवारे
इत्यादि ) नीवारं सूकरादीनां पशूनां वध्यस्थानप्रवेशननूतोनदय विशेपस्तत्कल्पमेतन्मयु
नं। यथाहि असौ पगुर्नीवारेण प्रलोच्य वध्यस्थानमतिनीयमानौनानाप्रकारावेदनाः
प्राप्यते एवमसावप्यसुमान नीवारकल्पेनानेन स्त्रीप्रतंगेन वशीलतोबदुप्रकारायातनाः
प्राप्नोत्यतोनीवारप्रायमेतन्मैथुनमवगम्य न तस्मिन् शाततत्त्वोलीयेत न स्त्रीप्रसंगं कु
यात् । किंनतः सनित्यायनीतानि स्रोतांसि संसारावतरणाराणि यथाथि
पय मिश्यिवर्तनानि प्राणातिपातादीनि वा थायराणि येन सछिन्नस्रोताः। यथाs
नारिलोकपोरागपासप्टक्ततया मरहितोनाकुलोवा विषयांप्रवृत्तः स्वछताएवंनूत
। भानाकुजोवा सदा सर्वकालमिश्यिनोइंडियाच्यां दांतोनवति ईन्विधन कर्म वियरलक
सं नावसंधिमनीशमनन्यतुल्प प्राप्तोलवतीति ॥ १२ ॥

,
੫੪ ੪ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं.
अणे लिसरस खेयन्ने, ण विरुशिल कण ॥ मणसा वयसा
चेव, कायसा चेव चस्कुमं ॥ १३ ॥ से दु चस्कू मणुस्साणं, जे
कंखाए य अंतए ॥अंतेण खुरो वदती, चकं अंतेण लोहती॥१४॥
अर्थ-(अणेलिसस्सखेयन्नेके० ) अणेलिस एटले संयम तेने विपे जे खेदज्ञ एट
ले निपुण होय ते (एविरुशिऊकेणके०) कोजीवनी साथे विरोध नकरे सर्वजीवो
नी साथे मैत्री ज्ञाव थाणे (मणसावयसाचेवके० ) मन वचन पुनः। (कायसाचेव
चरकुमंके० ) कायाए करी त्रिकरण दे जे एम करे तेनेज परमार्थ थकी चहुवंत
निर्मत दृष्टीवालो जाणवो ॥ १३ ॥ (सेतुचरकूमणुस्साशंके० ) दुइति निश्चें तेहिज
पुरुप संयमी मनुष्योनी चकु जेवो जाणवो (जेकंखाएययंतएके०) जे पुरुप कांदा एटले
विषय तृष्णानो अंतकरे ते संसार अने कर्मनो अंतकारी जाणवो तेनानपर दृष्टांत कहेले
(अंतेणखुरोवहतीके० ) हेडे जेम तुरी कोइ पदार्थ बेदवाने अर्थे अत्यंत तीक्ष्ण
धारायें वहे धारने अंते बेदन क्रियामां समर्थ होय (चकंचंतेण लोहतीके) जेम गा
डानोपश्डो पण अंते प्रवर्ने तेम मोहादिकने अंते मुक्तिरूप कार्य सिक्ष थाय ॥ १४ ॥
॥ दीपिका-अनीदृशः संयमस्तस्य खेदझोनिपुणः केनचित्सा नविरोधं कुर्वीत म
नोवचःकायैः सएव परमार्थतश्चकुष्मान् नवति ॥१३॥ सएव संयमी मनुष्याणां चक्कु
तोयः कांदायानोगेबायाअंतकोतवर्ती । यथा कुरोनापितोपकरणमंतेन वहति च
के रथांगमंतेनैव मार्गे वर्तते तथा साधुरपि विषयाद्यतवर्ती मोदसाधकः॥१४॥
॥ टीका-किंच । (अणेलिसस्सेत्यादि) अनीशोऽनन्यसदृशः संयमोमौनीधर्मों
वा तस्य तस्मिन् वा खेदज्ञोनिपुणोऽनीदृशखेदज्ञश्च केनचित्सार्धं न विरोधं कुर्वीत सर्वे
पु प्राणिषु मैत्री जावयेदित्यर्थः । योगत्रिककरणत्रिकेणेति दर्शयति । मनसाऽतःकरणेन
प्रशांतमनास्तथावाचोहितमितनापी तथा कायेन निरुयोउष्प्रणिहितसर्वकायचेष्टोदृष्टि
पूतपादचारी परमार्थतश्चक्षुष्मान् नवतीति ॥ १३ ॥ थपिच । (सेहचस्कूइत्यादि)
दुरवधारणे । सएव प्राप्तकर्मविवरोऽनीहशस्य खेझोनव्यमनुष्याणां सदसत्पदाधि
विनान्नेत्रनूतोवर्तते । किंनूतोसौ यः कांदायानोगेबायातको विपयतृलायाः पर्यंतव
ती। किमंतवर्तीति विवदितमर्थ साधयत्येवेत्यमुमर्थ दृष्टांतेन साधयन्नाह । अंतेन
पर्यतेन कुरोनापितोपकरणं तदंतेन वहति तथा चक्रमपि रयांगमंतेनैव मार्गे प्रवर्तते ।
इदमुक्तंनवति । यथा हुरादीनां पर्यंतएवार्थकार्येवं विषयकषायात्मकोमोहनीयांतएवा
पसदसंसारक्ष्यकारीति ॥ १४ ॥

, राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ५४७ अंताणि धीरा सेवंति, तेण अंतकरा इद ।। इह माणुसए गणे, धम्ममारादि पारा ।। १५॥ णिज्यिा व देवावा, उत्तराए मं सुयं ।। सुत्तं च मेयमेगेसिं, अमणुस्सेसु णे तदा ॥ १६ ॥ अर्थ-(अंताणिधीरासेवंतिके ) तेम धीर पुरुष पण अंत सेवे एटले विपयनो अंत करे तथा अंत प्रांत थाहार सेवे ( तेणअंतकराइहके० ) ते कारणे था संसारने विपे अंतना करनार जाणवा (.इहमाणुसएतारोके) आमनुष्य लोक रूप स्थानकने पाम्या थका (धम्ममाराहिउणराके) एवा मनुष्य धर्मजे सम्यक् झान दर्शन चारित्ररूप तेने बाराधीने मुक्ति गामी थाय॥१५॥ (णिहियावदेवावाके) एवा संयमना पालनार पुरुपो निष्ठितार्थ एटले सिधिने पामे अथवा प्रचुर कर्मने सनावे देवत्व पणाने विपे सौधर्मादिक विमाने उपजे (उत्तराएश्मंसुर्यके) ए वचन उत्तरा एटले लोकोन र प्रवचने में सॉनव्युठे एरीते श्रीसुधर्मा स्वामी श्रीजंबूस्वामि प्रत्ये कहे. ( सुत्तंचमेय मेगेसिंके० ) में श्रीतीर्थकरादिक समीपे सांजव्युठे जे (यमपुस्सेसुणेतहाके०) ए मोदनी प्राप्ति ते मनुष्यनी गति टालीने अन्यत्र नथी ते कारण माटे मनुष्य पणे संय म पालवाने विपे प्रमाद नकरवो ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-यंतान अंतप्रांताहारान् सेवंते वीरास्तेन संसारस्यांतकरास्ते इहार्य ने स्पुः। यतह मनुष्यलोके स्थाने नराधर्ममाराध्य निप्ठिताः स्युः ॥ १५॥ केचि निहितार्थाः कृतकृत्याः स्युः केचिदेवाः। एतनोकोत्तरीये प्रवचने श्रुतं मयेति सुधर्मस्वा मी जंबूस्वामिनमाह । एतच मया तीर्थकरांते श्रुतं । गणधरः स्वशिष्याणामेकेपामिद माह । अमनुष्येषु मनुष्यवर्जितेपु नतथा नमोझावाप्तिः स्यादित्यर्थः ॥ १६ ॥ ॥ टीका-यमुमेवार्थमावि वयन्नाह । (अंताणीत्यादि) तान् पर्यंतान विषय कपायतृमायास्तत्परिकर्मणार्थमुद्यानादीनामाहारस्य वांतप्रांतादीनि धीरामहासत्वाविप यसुखनिस्टहाः सेवंते ऽज्यस्यति तेन चांतप्रांतान्यसनेनांतकराः संसारस्य तत्कारणस्य वा कर्मणः क्ष्यकारिणोनवंति । इहेति मनुष्यलोके थार्यक्षेत्रे न केवलं तएव तीर्थकराद योऽन्येऽपीह मानुप्यलोके स्थान प्राप्ताः सम्यग्दर्शननावज्ञानचारित्रात्मकं धर्ममाराध्य न रामनुष्याः कर्मनूमिगर्नव्युत्क्रांतिजसंख्येयवर्पायुपः संतः तदनुष्ठानसामग्रीमवाप्य नि हितार्थाउपरतसर्व धानति ॥ १५ ॥ इदमेवाह । (णियिाश्त्यादि ) निहितार्थाः । तरुत्यानवंति केचन प्रचुरकर्मतया सत्यामपि सम्यक्त्वादिकायां सामन्यां न तनयएव मोहमास्कंदति । थपितु सौधर्माद्याः पंचोत्तरविमानावसानादेवानवंतीति । एतन्नोको ..

५४
दितिये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदंशमध्ययनं.
तरीये प्रवचने श्रुतमागमे । एवंनूतः सुधर्मस्वामी वा जंबूस्वामिनमुद्दिश्यैवाह । यथा
मयैतनोकोत्तरीये जगवत्यहत्युपलब्धं तद्यथा अवाप्तसम्यक्त्वादिसामग्रीकः सिध्यति वै
मानिकोवा नवतीति ।मनुष्यगतावेवैतन्नान्यत्रेति दर्शयितुमाह ॥ सुयंमेश्त्यादि पश्चाई।
तञ्च मया तीर्थकरांतिके श्रुतमवगतं । गणधरः स्वशिष्याणामेकेपामिदमाद । यथा म
नुप्यएवाशेपकर्मक्ष्यात्सिगितिनाग्नवति नामनुष्यइति । एतेन यवाक्यैर निहित । त
द्यथादेवएवाशेषकर्मप्रहाणं कृत्वा मोदनाग्नवति तदपास्तं नवति । नामनुप्येषु ग
तित्रयवर्तिपु सञ्चारित्रपरिणामानावाद्यथा मनुष्याणां तथामोदावाप्तिरिति ॥ १६ ॥
अंत करंति उकाणं, श्दमेगेसि आदियं ॥ अघायं पुण ए
गेसिं, उल्लने यं समुस्सए ॥१७॥ इनविज्ञसमाणस्स, पुणो
संबोहि उल्लना ॥ उल्लहान तहचान, जे धम्म वियागरे ॥२७॥
अर्थ-(अंतकरतिरकाणं के ) मनुष्य सर्व उखनो अंत करे पण मनुष्यनी जा
ति विना अन्य जातीने मुक्ति नथी (इहमेगेसिधादियके ) एम कोइएके कह्यो त
था गणधरादिके एम कह्योनेके (थापायपुणएगेसिंके०) ए मनुष्य संबंधी देह पाम
वो एक एक बदुल कर्मिजीवोने अत्यंत (उन्ननेयंसमुस्सएके०) उर्सनठे वली वली
मनुष्य जन्म पामवो उर्सन चुलग पासके इत्यादिक दृष्टांते उनन ॥ १७ ॥ (वि
समाणसके) ए मनुष्य देह थकी विध्वंस एटलें भ्रष्ट थयलाने एटले जे मनुष्य जन्म
हास्या एवाने (पुणोसंबोदिउननाके) अन्यगतीने विपे बोधी एटले सम्यक्त्व ला
जपामवो उर्लन (तहच्चाउके) तथाी एटले लेश्या चित्तना परिणाम अथवाअर्चा
एटले मनुष्यनुं शरीर ते (दुल्लहाके०) :प्राप्यचे ( जेधम्मवियागरेके० ) वली धर्म
नो अर्थजे वियागरे एटले शुधो प्रकाशे एवो शरीर धारी मनुष्य पणुंपण उर्जन ॥१७॥
॥ दीपिका-इह एकेषां वादिनामारव्यातं यत् देवाएवांतकरामोगामिनः स्युरिति न
तथा हाईते प्रवचने । इदमन्यत् पुनरेकेपां गएधरादीनामाख्यातं यदयं मानुष्यः श
रीरलमुत्योउर्जनः । यतः । ननु पुनरिदमतिउलन, मगाधसंसारजलधिविनष्ट ॥मा
नुप्यं खद्योतक,तडिन्नताविलसितप्रतिममित्यादि ॥ १७ ॥ श्तोमनुप्यनवादिध्वंसमान
स्य जीवस्य पुनः संबोधिधर्मप्राप्ति:लना। तथानूता सम्यक्त्वप्राप्तियोग्याऽर्चा लेश्या 5
लेना। जंतूनां ये धर्मरुपमर्थ व्याकुर्वति ये धर्मप्रतिपत्तियोग्याश्त्यर्थः। तेपो तथानू
तार्चा पुलना स्यात् ॥ १०॥

रायधनपतसिंघ बादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पए ॥ टीका-इदमेव स्वनामयाहमाह । (अंतकरेंतीत्यादि) नामनुप्यायशेपःखानामं तं कुर्वति तथाविधसामन्यानावाद्यथैकेपा वादिनामारख्यात । तद्यथा । देवाएवोत्तरोन रं स्थानमास्कंदतोऽशेपक्लेशप्रहाणं कुर्वति न तथेहाईते प्रवचने इति ।. इदमन्यत् पुन रेकेपां गणधरादीनां स्व शिष्याणां वा गणधरादिनिराख्यातं । तद्यया । युगस मिलादिन्या यावाप्तः कथंचित्कर्मविवरात् योयं शरीरसमुत्यः सोकतधर्मोपायैरप्यसुमनिमहासमुह प्रचष्टरत्नवत्पुनर्जनोनवति । तथाचोक्तं । नुनु पुनरिदमतिउर्लन,मगाधसंसारजलपिवित्र है॥मानुष्यं खद्योतक,तडिनताविल सितप्रतिममित्यादि ॥१॥ अपिच (जविसेत्या दि) इतोऽमुष्मात् मानुप्यनवासमर्मतोवा विध्वंसनस्यारुतपुण्यस्य पुनरस्मिन् संसारे पर्यटतोबोधिः सम्यक्दर्शनावाप्तिः सुननोत्कटतः अपार्धपुजलपरावर्तकालेन यतोनवति तथा उर्जना मुरापा तथासूता सम्यकदर्शनप्राप्तियोग्यर्चा लेश्यांतःपरिणतिरकतधर्माणा मिति । यदि वाऽर्चा मनुष्यशरीरं तदप्यकतधर्मबीजानामार्यक्षेत्रसुकुलोत्पत्तिसकलेंश्यि सामग्र्यादिरूपं उर्सनं नवति । जंतूनां धर्मरूपमर्थ व्याकुवैति ये धर्मप्रतिपत्तियोग्याश्त्य र्थः। तेपां तथानूतार्चा सुउर्जना नवतीति ॥ १७ ॥ जे धम्म सुधमरकंति. पडिपुन्नमणेलिसं ॥ अणेलिसस्स जं गणं, तस्स जम्मकदा क॥रए॥ कन कयाइ मेधावी, ठप्प ऊंति तहागया॥तहागया अप्पडिन्ना, चरकू लोगस्सणुत्तरा ॥ण॥ थर्थ-(जेधम्मसुधमरकंतिके० ) जे श्रीवीतरागादिक महापुरुपो गुड़ निर्मल ध मैं कहे थने पोते पण तेजरीते समाचरे (पडि पुनके० ) प्रतिपूर्ण (थणेलिसंके०) धनीश एटले सम्यक् चारित्रि (थणेलिसस्सजवाणंके० ) जेनो ज्ञान दर्शन थने चारित्ररूप मोक्ष स्थानकडे परंतु बीजो स्थानक नथी (तस्सजम्मकहाकउके ) ते ने जन्मकथा क्याथी होय एटले कर्मने क्ष्य जन्म मरणनो अनाव होय ॥१॥ (कउँकयाइमेधावीके ) कदाचित् मेधावी एटले सम्यक् ज्ञानवंत क्याथकी थावीने (उप्पज्जतिके ) उपजे रवरा परंतु ते केवा होय तोके (तहागयाके) तेमज कर्म खपावीने गया (तहागयाथप्पडिन्नाके) जे कर्मखपाचीने गया जेने निदान प्र तिज्ञा नही ते थप्रति निराशंस एवा होय तेने संसार मांहे उत्पत्ति थने मरण नथी जे कारणे तथागत श्रीतीर्थकरादिक निदान रहित निराशंस (चस्कूलोगरसणुत्तराके०) तथा लोकने थनुत्तर सर्वोत्तम प्रधान ज्ञानथकी घहुनूत जाणवा ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-ये सर्वज्ञाः शुकं धर्ममाख्याति परिपूर्णमनन्यसदृशं । तदेवमनन्यसदृश ԱԱԾ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. स्याज्ञानक्रियोपेतस्य यत् स्थानं तत्प्राप्तस्य जन्मकथा कुतः । तस्य जन्ममरणे न नव तइत्यर्थः ॥ १५॥ मेधाविनोज्ञानिनस्तथा नवन्रमणेन गतास्तथागताः कुतः कदाचि उत्पयंते नवेनोत्पयंतएवेत्यर्थः । तथागताधर्हगणधरादयोऽप्रतिज्ञायनिदानाअनुत्तराः सर्वज्ञत्वाचे लोकस्य चदुर्वृताः स्युः ॥ २० ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् (जेधम्ममित्यादि ) ये महापुरुपावीतरागाः करतलामलकवत्स कलजगद्दष्टारस्तएवंनूताः परहितैकरताः गुरुमवदातं सर्वोपाधिविगु धर्ममाख्याति प्र तिपादयंति स्वतः समाचरंति च प्रतिपूर्णमायतचारित्रसभावात्संपूर्ण यथारख्यातचारित्र रूपं वाऽनीहशमनन्यसदृशं धर्ममाख्यात्युपतिष्ठति । तदेवंमनीहशस्यानन्यसदृशस्य ज्ञा नचारित्रोपेतस्य यत् स्थानं सर्वोपरमरूपं तदवाप्तस्य कुतोजन्मकथा जातोमृतोवे त्येवंरूपा कथा स्वप्नांतरेपि तस्य कर्मबीजानावात् कुतोविद्यतइति । तथोक्तं । दग्धे बीजे यथाऽत्यंतं, प्रावति नांकुरः ॥ कर्मबीजे तथा दग्धे, न रोहति नवांकुरइत्यादि ॥ १५ ॥ किंचान्यत् । (कउँकयाइत्यादि) कर्मवीजानावात्कुतः कस्मात्कदाचिदपि मेधा विनोझानात्मकास्तथा पुनरावृत्त्याऽगतास्तथागताः पुनरस्मिन् संसारेऽशुचिगन धाने स मुत्पद्यते न कथंचित्कदाचित्कर्मोपादानानावाउत्पद्यतइत्यर्थः । तथा तथागतास्तीयरुज धरादयोन विद्यते प्रतिज्ञा निदानबंधनरूपा येषां तेऽप्रतिज्ञानिदानानिराशंसाः सत्वहि तकरणोद्यताअनुत्तरज्ञानत्वादनुत्तरालोकस्य जंतुगणस्य सदसदर्थनिरूपणकारणतश्चकुर्नू ताहिताहितप्राप्तिपरिहारं कुर्वतः सकललोकलोचननूतास्तथागताः सर्वज्ञानवंतीति॥२०॥ अणुत्तरे य गणे से, कासवेण पवेदिते।जं किञ्चा णिबुमा एगे, नि पावंति पंमिया ॥ २२॥ पंमिए वीरियं लक्षु, निग्घायाय पवत्तगं॥ धुणे पुवकडं कम्म, एवं वा वि कुवती ॥२२॥ थर्थ-(थणुत्तरेयगाणेसेके० ) अनुत्तर एटले प्रधान संयमरूप स्थानक ते (कास वेणपवेदितेके) काश्यप श्रीमहावीर देवे कह्यो (जंकिच्चाके) जे संयम स्थानक पा लीने (णिबुमाएगेके) एक महापुरुप उपशांत कपायवंत एवा उता (निपावंतिपंमियां के०) पंमित विवेकना जाण संसारनो यंत पामे ॥ २१ ॥ (पंमिएवीरियलमुके) पंमित्त एटले सदसद्विवेकना जाण ते संयमनो वीर्य बल पामीने निःशेप समस्त कर्मनो (निग्घायायके ) निर्घातन करवाने यर्थे (पवत्तगंके) प्रवर्तक ए पंमित की र्य पणा नवे पामवो उर्लन तेने पामीने (धुणेपुवकडंकम्मके) पूर्वरुत कर्मने धुणे एटले खपावे (णवंवा विणकुवतीके० ) को नवा कर्मने नकरे ॥ २२ ॥ " राय धनपतासंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. - पर ॥ दीपिका-अनुत्तरं स्थानं संयमरूपं काश्यपेन श्रीवीरेण प्रवेदितं कथितं यत्संयम स्थानं रुत्वाऽनुपाल्यैके नितामोदं गतानिष्ठां नवपर्यंत प्राप्नुवंति पंडिताः ॥ २१ ॥ पं डितः संयमवीर्य लब्ध्वा पूर्वकतं कर्म धुनीयादपनयेत् । वीर्य किंनूतं निर्घाताय निर्ज रणाय प्रवर्तकं । नवं च कर्म न कुर्यात् ॥ १२ ॥ ।। टीका-किंचान्यत् (अणुत्तरेयइत्यादि) न विद्यते उत्तरं प्रधानं यस्मादनुत्तरं तच्च त संयमाख्यं काश्यपेन काश्यपगोत्रेण श्रीमन्महावीरवर्धमानस्वामिना प्रवेदितमाख्यातं । तदस्य चानुत्तरत्वमावि वयन्नाह । यदनुत्तरं संयमस्थानं एके महासत्वाः सदनुष्ठाथि नः कृत्वाऽनुपाल्य निर्वतानिर्वाणमनुप्राप्ताः। निर्वताश्च संतः संसारचक्रवालस्य निष्ठा प र्यवसानं पंडिताः पापाड्डीनाः प्राप्नुवंति । तदेवं नूतं संयमस्थानं काश्यपेन प्रवेदितं स दनुष्ठायिनः संतः सिदिं प्राप्नुवंतीति तात्पर्यार्थः ॥२॥ अपिच (पंडिएइत्यादि) पंडितः सदसदिवेकडोवीर्य कर्मोद्दलनसमर्थ सत्संयमवीर्य तपोवीर्यवा लब्ध्वाऽवाप्य । तदेव वी थै विशिनटि। निःशेपकर्मणोनिर्घातायनिर्जरणाय प्रवर्तकं पंडितवीर्य तच्च बहुलवशत सेनं कथंचित्कर्मविवरावाप्य धुनीयादपनयेत् । पूर्वनवेप्वनेकेषु यत्कृतमुपानं कर्माप्टप्र कारं तत्पंडितवीर्येण धुनीयात् नवं चानिनवं चावनिरोधानकरोत्यसाविति ॥ २२ ॥ ण कुवती महावीरे, अणुपुवकडं रयं॥रयसा संमुहीनूता, कम्म देवाण जं मयं ॥ २शाजं मयं सवसाढूणं, तं मयं सल्लगत्त। साहश्त्ताण तं तिन्ना, देवावा अनविंसु ते॥२४ ॥ अनविंसु पुरा धीरा, आगमिस्सावि सुबता ॥ उन्निवोहस्स मग्गस्स, अं तं पानकरातिन्नेतिवेमि ॥श्या इतिपनरसमंजमश्यनामयणं सम्मत्त।। अर्थ-(एकुवतीमहावीरेके) श्रीमहावीर उत्तम साधु ते नकरें झुं नकरे तोके (अणुपुवकडंरयंके०) यानुपूर्वी मिथ्यात्व थपिरति प्रमाद अनुक्रमे कीर्छ जे पापरूप रज ते नकरे (रयसासमुहीनताके) पापरूप रजेकरी संमुहीनूत एटले एकग कीधा जे अष्टप्रकारना कर्म (कम्महेचाणजमयंकेग) ते कर्मने हित्वा एटले दणीने सत्य सं यम पालीने मोक्ष्ने संमुख थाय ॥ २३ ॥ (जमयंसबसाहूर्णके०) जे संयम रूप स्था नक ते सर्व साधु चारित्रियानो मनो वांवित स्थानक जाणवो (तेमपंतनगनण्के) । वलीते संयमानुष्ठान केहेवो तोके शल्यकर्तन एटले शल्यनो वेदनार (साहनाणतंति नाके०) एवा संपमने सम्यक प्रकारे थाराधीने घण प्राणी सर्वथा कर्मने यनावे संसार .. वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पंचदशमध्ययनं. समुह थकी तस्या (देवावायनविंसुतेके०) अथवा सर्वथा कर्मना दयना अनावे दे वत्व पणे वैमानिकमां जश्नपना एकावतारी प्रमुख श्रया ॥ २४ ॥ (अनविंसुपुराधी राके.) पूर्व अतीतकाले घणा चारित्रिया थया अने वर्तमान काले पण तथा (था गमिस्ताविसुबताके) श्रागमिक काले पण घणा सुव्रत संयमानुष्ठानो थशे ते केवा थशे तोके (निबोहस्समग्गस्तके) उर्निबोध एटले उलन एवोजे ज्ञान दर्शन अने चारित्ररूप मार्ग ते (अंतंपाउकरातिन्ने०) परम उत्कृष्टो पामीने तेहिज मार्गना प्रका शक बता संसार समुज्ने पूर्वे तस्या वर्तमाने तरे घने श्रागमिक काले तरशे. तिवेमिनो थर्य पूर्ववत् जाणवो ॥ २५॥ एरीते पंदरमा यतिनामा अध्ययननो अर्थ समाप्त थयो. ॥ दीपिका-यन्यजीवैर्यदनुपूर्व कर्म याश्रित्य संयमात्संमुखीनूतोयन्मतमष्टनेदं तत् कर्म हित्वा मोदस्यानिमुखीनूतः ॥ २३ ॥ सर्वसाधूनां यन्मतमनिप्रेतं तत्संयमस्थानं श व्यकर्तनं कर्मबेदकं । तत्संयमस्थानं साधयित्वा बहवः संसारं तीर्णामोदं प्राप्ताः । य थवा देवाथनूवन् नवंति नविष्यंतिच ॥ २४ ॥ पुरा पूर्व बहवोधीराधनूवन अनागते काले सेव्रतानविष्यति च वर्तमानकाले तथानूताः संतिच। ये र्निबोधस्य उप्प्रापस्य मा गैस्य दर्शनचारित्राख्यस्यांतं परमकाष्ठामवाप्य तस्यैव प्राइष्कराः स्वतः सन्मार्गसेविनोऽ न्येषां च प्रा वकाः संतः संसारं तीस्तरंति तरिप्यंति चेति ॥ २५ ॥ इति यादा नीयारव्यं पंचदशमध्ययनं समाप्तं ॥ ॥ टीका-किंध (नकुंचतीत्यादि) महावीरः कर्मदारणसहिमुः सन्नानुपर्येण मिथ्या खविरतिप्रमादकपाययोगैर्यत्कृतं रजोऽपरजंतुनिस्तदसौ न करोति न विधत्ते । यतस्तत्प्रा तनोपात्तरजसैवोपादीयते सच तत्प्राक्तनं कर्मावष्टन्य सत्संयमात्संमुखीनूतस्तदनिमुखी नूतश्च यन्मतमष्टप्रकारं तत्सर्वं हित्वा त्यक्त्वा मोदस्य सत्संयमस्य वा सम्मुखीनूतोऽ साविति ॥ २३ ॥ अन्यच्च (जम्मयमित्यादि ) सर्वसाधूनां यन्मतमनिप्रेतं तदेतत्सयम स्थानं । तदिशिनष्टि। शल्यं पापानुष्ठानं तज्जनितं वा कर्म तत्कर्तयति बिनत्ति तबल्यक तनं तच्च सदनुष्ठानं तद्युक्तविहारिणः साधयित्वा सम्यगाराध्य बहवः संसारकांतारं ती ः । अपरे तु सर्वकर्मझ्यानावात् देवाअनूवन ते चाप्तसम्यक्त्वाः सच्चारित्रिणोवैमानि कत्वमवापुः प्राप्नुवंति प्राप्स्यतिचेति ॥ २४ ॥ सर्वोपसंहारार्थमाह । (अनविंसश्त्यादि) पुरा पूर्वस्मिन्ननादिके काले बहवोमहावीराः कर्मविदारणसहिमवः अनूवन नूतास्तथा वर्तमाने च काले कर्मनूमौ तथानूतानवंति तथागामिनि चानंते काले तथान्ताः सत्सं यमानुष्ठायिनोनविप्पंति । किंकतवंतः कुर्वति करिष्यंतिचेत्याह । यस्य सुनिबोधस्याती रायधनपतसिंघ बादाऽरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एप३ वकुष्प्रापकस्य ज्ञानदर्शनचारित्राख्यस्यांतं परमकाष्ठामवाप्य तस्यैव मार्गस्य प्राप्राका श्यं तत्करणशीलाः प्रामुष्कराः स्वतः सन्मार्गानुष्ठायिनोऽन्येपांच प्राउ वकाः संतः सं सारार्णवं तीस्तरति तरिष्यंतिचेति । गतोऽनुगमः । सांप्रतं नयास्तेच प्राग्वत् इष्ट व्याः । इतिरध्ययनपरिसमाप्तौ । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ २५॥ इति श्रादानीयारव्यं पंच दशाध्ययनं समाप्तं ॥ हवे सोलमुंगाहा नामे अध्ययन प्रारंनिये ए पंदरमा अध्ययनमा जे विधिरूप तथा प्रति निपेधरूप नाव कह्या ते यथोक्त विधि थाचरतो सुसाधु कहेवाय एवा नावे था सोलमो अध्ययन कहेते. अदाद नगवं एवं, से देते दविए, वोसहकाएत्ति बच्चे, मादणे त्ति वा, समणेत्तिवा निस्कूत्तिवा, णिग्गंथेत्तिवा, पडिआद ते कदं तु दंते दविए वोसहकाएत्ति वच्चे मादणेत्तिवा समणेत्ति चा निरकृत्तिवा णिग्गंथेत्तिवा तंनो बूदि महामुणी ॥१॥ अर्थ-(यहाहनगवं एवं के) यथाह नगवान हवे श्री जगवंत महावीरदेव सना मांहे एम कहे. (सेदंते दविए के) ते साधु इंडियोने दमवे करी दांत तेणे करी मुक्तिगमन योग्य तथा (वोस के०) निःप्रतिकर्म एवो (काएत्तिवच्चे के०) शरीर जेहनो तेने एम कहेवो (माहणेत्तिवा के०) त्रस यने स्थावर जीवोने माहणे एयो जेनो उद्देशठे ते मादण कहिये अथवा नव विध ब्रह्मचर्यनी गुप्ति थकी मादण एटले ब्राह्मण कहिए (समऐत्तिया के० ) तथा श्रमण एटले तपस्वी गुरु किया थनुष्ठान ना करनार (जिस्कूतिया के० ) थारननो त्याग कर निदीप निझायें प्रवर्ते अथवा थष्ट प्रकारना कर्मने नेदे तेमाटे निहु कहिए (णिग्गंथेतिया के०) तथा वाह्य अभ्यंतर परियह रहित माटे निग्रंथ कहिए (एम श्री नगवाने कहे यके शिप्य पूछे ले के केवारी ते (दंतेदविए के०) दांत मुक्तिगमन योग्य (वोसकाएनि के) तथा शरीरनी शो ना शुश्रूपा रहित लेने (वने के०) कहिये गुं कहिये तोके (माहणेनिवा के०) माह ए कहिये तथा (समणेत्तिवा के०) श्रमण कहिए तथा (निस्कूतिया के० ) निहुक हिए (णिग्गंथेनिया के०) तथा निग्रंथ कहिए (तनोबूहिमहामुणी के) ते हे महा मुनि ए चार शब्दनो यर्थ थमने कहो. ॥१॥ ॥ दीपिका-यधुना गायापोडशारख्यं पोडशाध्ययनमारन्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (य हेति)। थथाह नगवान् सर्वज्ञः । एवमसी साधुदीतः संवृश्यिः । व्यं मुनिगमन ५५४ हितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पोडशमध्ययनं. योग्योव्युत्सृष्टकायोनिष्प्रतिकर्मशरीरः समाहनऽति श्रमणति निकुरिति नियंथति जगवतोक्ने शिष्यः प्रत्याह । हेनगवन् योऽसौ पूर्वोक्तपंचदशाध्ययनार्थानुष्ठायी साधुर्माद नादिशब्दवाच्यइति तत्कयं स्यादिति नोऽस्माकं ब्रूहि हेमहामुने ॥ १ ॥ ॥ टीका-वतं पंचदशमध्ययनं सांप्रत पोडशमारन्यते । अस्य चायमनिसंबंधः । ई हानंतरोक्तेषु पंचदशस्वप्यध्ययनेषु येऽर्थाअनिहिताविधिप्रतिषेधारेण तान तथैवाच रन् साधुर्नवतीत्येतदनेनाध्ययनेनोपदिश्यते । ते चामी अर्थाः । तद्यथा । प्रथमाध्य यने स्वसमयपरसमयपरिझानेन सम्यक्त्वगुणावस्थितोनवति । वितीयाध्ययने ज्ञाना दिनिः कर्मविदारणहेतुनिरष्टप्रकारकं कर्म विदारयन् साधुर्नवति । तथा तृतीयाध्ययने य यानुकूलं प्रतिकूलोपसर्गान् सहमानः साधुर्नवति । चतुर्थे तु स्त्रीपरीपहस्य उर्जयत्वात ऊयकारीति । पंचमेतु नरकवेदनान्यः समुझिजमानस्तत्प्रायोग्यकर्मणोविरतः सन्साधुत्व मवाप्नुयात् । पठेतु यथा श्रीवीरवर्धमानखामिना कर्मयोद्यतेन चतु निनापि संयम प्र ति प्रयत्नः कृतस्तथान्येनापि उनस्थेन विधेयमिति । सप्तमे तु कुशीलदोपान ज्ञात्वा त त्परिहारोद्यतेन सुशीलावस्थितेन नाव्यं । अष्टमेतु बालवीर्यपरिहारेण पंडितवीर्योद्यतेन सदा मोक्षा निलापिणा नाव्यं । नवमे तु यथोक्तं दात्यादिकं धर्ममनुचरन् संसारान्मुच्य तइति । दशमे तु संपूर्णसमाधियुक्तः सुगतिनाग्नवत्येकादशेतु सम्यक्दर्शनशानचारित्रा रख्यं सन्मार्ग प्रतिपन्नोऽशेपक्वेशप्रहाणं विधत्ते । बादशेतु तीर्थिकदर्शनानि सम्यग्गुणदोपवि चारणतोविजानन्न तेषु प्रज्ञानं विधत्ते । त्रयोदशे तु शिष्यगुणदोपविज्ञः सगुणेषु वर्तमा नः कल्याणनाग्नवति । चतुर्दशे तु प्रशस्तनावग्रंथितनावितात्मा विस्रोतसिकारहितोन वति । पंचदशेतु यथावदायतचरित्रोनवति निदुस्तउपदिश्यतइति । तदेवमनंतरोक्तेषु पं चदशवध्ययनेषु येऽर्थाः प्रतिपादितास्तेत्र संपतः प्रतिपाद्यतइत्यनेन संबंधेनायातस्या स्याध्ययनस्य चत्वार्युपक्रमादीन्यनुयोगदाराणि नवंति । तत्रोपक्रमांतर्गतीर्थाधिकारो ऽनंतरमेव संबंधप्रतिपादनेनैवानिहितः। नामनिष्पनेतु निदेपे गाथाषोडशकमिति नाम । तत्र गाथानिदेपार्थ नियुक्तिकदाह । “पामं ग्वणा गाहा, दवग्गाहा य नावगाहा य॥ पोलगपत्तगलिहिया, सो होइ दवगाहा ॥ १३ए ॥ (णामंतवणेत्यादि) तत्र गाथा यानामादिकश्चतुर्धा निकेपस्तत्रापि नामस्थापने कुप्मत्वादनादत्य इव्यगाथामाह । तत्र इशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्ता व्यगाथा पत्रकपुस्तकादिन्यस्ता । तद्यया । जयतिणवण लिणकुवलयवियसियसरावत्तपत्तलदलबो ॥ वीरोगयंदमयगल सुललियगयविक्कमो नगवं ॥१॥ अथ चेयमेव गाथा पोडशाध्ययनरूपा पत्रकपुस्तकन्यस्ता व्यगाथेति । जावगा थामधिकृत्याह । “होंति पुण जावगाहा, सागारुवगनावणिप्पन्ना ॥ मदुरानिलाण । .. राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा ता, तेणं गाहाति पं विति"॥४०॥ (होतिपुणइत्यादि) नावगाथा पुनरियं भवति । तद्यथा । योऽसौ साकारोपयोगः छायोपश मिकनावनिप्पन्नोगाथां प्रति व्यवस्थितः सा नावगाथेत्युच्यते । समस्तस्यापि च श्रुतस्य दायोपशमिकनावे व्यवस्थितत्वात् । तत्र चानाकारोपयोगस्यासंनवादेवमनिधीयते इति । पुनरपि तामेव विशिनष्टि । मधुरं श्रुति पेशलमनिधानमुच्चारणं यस्याः सा मधुरानिधानगाथा युक्ता । गाथा वंदसोपनिबदस्य प्राकृतस्य मधुरत्वादित्यनिप्रायोगीयते पज्यंते मधुरादरप्रवृत्त्या गायंति वा तामिति गा था। यतएवमतस्तेन कारणेन गाथामिति तां ब्रुवते । णमिति वाक्यालंकारे। एनां वा गाथामिति । श्रन्ययावा निरुक्तमधिकृत्याह । “गाहीकयावयचा,अहवासामुदएण लं देणं ॥ एएण होंति गाहा, एसो यन्नोवि पजा,, ॥ ११ ॥ (गाहीकयावश्त्यादि) गा थीकृताः पिंडीकताविदिताः संतएकत्र मीलिताअर्थायस्याः सा गाथेत्यथवा सामुण बंदसा वा निबासा गाथेत्युच्यते । तच्चेदं वेदोऽनिबरंच यलोकेगाथेति तत्पंडितः प्रो तं । एपोऽनंतरोक्तोगाथाशब्दस्य पर्यायोनिरुक्तस्तात्पर्याइष्टव्यः । तद्यथा । गीयतेऽसौ गायंति वा तामिति गायीरुतावार्थाःसामु ण वा छंदसेति गाथेत्युच्यते।धन्योवास्वयमन्यू ह्य निरुक्तविधिना विधेयइति। पिंडिताग्राहित्वमधिकृत्याह।, पारससुखसयणे,पिंडित सुजो अवितहति ॥ पिंडियवयरोणवं गेहेतिम्हा ततो गाहा,, ॥४२॥ ( पपरससुश्त्या दि) पंचदशस्वप्यध्ययनेषु अनंतरोक्तेपु पिंडितार्थानि तेपु सर्वेप्वपि यएवं व्यवस्थितोऽर्थ स्तमवितथं यथावस्थितपिंडितार्थवचनेन यस्माद्मथ्नात्येतदध्ययनं पोमशं ततः किमि तार्थग्रथनाजाथेत्युच्यतइति । तत्त्वनेदपर्यायैक्रव्येति कत्वा सूत्रार्थमधिकृत्याह । “सो जसमे यतयणे, घणगारगुणाणवण नणिया ॥ गाहा सोलसणाम, यज्ञयणमिणं उचदिसंति ॥ ३ ॥ (सोलसमेइत्यादि) पोमशाध्ययने ऽनगाराः साधवस्तपां गुणाः क्षा त्यादयस्तेपामनगारगुणानां पंचदशवप्यध्ययनेप्वनिहितानामिहाध्ययने पिंमितार्यवचने न यतोवर्णनानिहिताऽतोगाथाओमशानिधानमध्ययनमिदं व्यपदिशति प्रतिपादयंति। उ तोनामनिप्पन्नोनिदेपोनियुक्त्यानुगमस्तदनंतरं स्पर्शिकनियुक्त्याऽनुगमस्यावसरः सच सूत्रे सति नवति सूत्रं च, सूत्रानुगमेऽसावप्यवसरप्राप्तएवातोऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रा नगमे सूत्रमुचारणीयं । तच्चेदं । (यहाहनगवमित्यादि ) यथेत्ययं शब्दोऽवसानमंगला थः । थादिमंगलं तु बुध्यतेत्यनेनानिहितं । तेनाद्यंतयोमंगलवात्सापि श्रुतस्कंधोमंग समित्येतदनेनावेदित जवति । धानंतयेवा शब्दः । पंचदशाध्ययनानंतरं तदर्थसंग्राही पोमशमध्ययनं प्रारन्यते । थथानंतरमाह नगवानुत्पन्नदिव्यज्ञानः सदेवमनुजायां पर्पदी दं वदयमाणमाह । तद्यथा । एवमसी पंचदशाध्ययनोक्तार्थयुक्तः ससाधुदीतप्रियदमने न श्व्यनूतोमुक्तिगमनयोग्यत्वात् इव्यंच नव्येति वचनात् रागक्षेपकालिकायव्यरहित ५५७ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पोडशमध्ययनं. अर्थ-(एजविसमणे के०) जे माहणना लक्ष्य कह्या ते अंही सर्व जाणवा वली श्रमणना विशेष कहे जे (यणिस्तिए के०) अनाश्रित थप्रतिबंध विहारी तथा (अणियाणे के) नियाणा रहित (आदाणंच के०) कपाय थकी रहित (थतिवार्य च के ) अतिपातंच एटले जीवहिंसा तथा (मुसावापंचके०) मृषावाद (बहिचके०) मैथुन परिग्रह ए सर्वने ज्ञ परिज्ञायें जाणीने प्रत्याख्यान परिझायें परिहरे एटले मूलगुण कह्या हवे उत्तर गुण कहेडे (कोहंचमाणंचमायंचलोहंच के०) क्रोध मान, माया तथा लोन अने (पिङच के०) प्रेम शब्दे राग (दोसंच के०) देप एने पण सम्यक् प्रकारे संसारना कारण जाणीने परिहरे (इञ्चेव के०) एरीते (जज के) जे जे (यादाणान के) कर्मनो बंध (थप्पणोपदेसेहेक के) जे थकी पोताना यात्माने प्रदोष हेतु एटले थ वगुणना कारण देखे (ततम्यादाणतो के) ते ते सावद्यानुटान थकी चारित्रि (पुर्वपडिविरते के०) पूर्वज एटले बागल थकीज यात्म हित वांडतो थको विरति करे (पाणावायाए के) प्राणातिपात नकरे एवो बतो (दंते के०) दांत एटले इंडि यनो दमनार (दविए के) इविक एटले मुक्तिगमन योग्य (वोसहकाए के) निष्प तिकर्म शरीरवालो एटले शरीरनी शुश्रूषायें रहित (समणे निवच्चे के०) एवा गुणे स हित विशिष्ट श्रमण कहेवो. ॥३॥ ॥ दिपीका-यत्रापि पूर्वोक्तगुणसमूहे वर्तमानः श्रमणोपि वाच्यः । एतगुणयुक्तेना पि नाव्यमित्याह । अनिश्रितोऽप्रतिवदेशरीरादौ थनिदानोनिराकांक्षः । वादानं कपायः परिग्रहोवा यतिपातोहिंसा मृपावादं वहि मैथुनं । उक्तामूलगुणाः । उत्तरगुणानाह । को, मानं मायां लोनं च प्रेमपंच श्त्यादिकं सम्यक् परिझाय परिहरेदिति । एवं यतो यतः कर्मोपादानादपायं पश्यति प्रक्षेपहेतूंश्च ततस्ततोहिंसादिकादानात्पूर्वमेव प्रतिविरतो नवेत् विरतिं कुर्यादित्यर्थः। एवंनूतोदांतः शुशोव्यनूतोव्युत्सृष्टकायः श्रमणोवाच्यः॥३॥ ॥ टीका-सांप्रत श्रमणशब्दस्य प्रतिनिमित्तमुजावयन्नाह । यत्राप्यनंतरोक्ते विरत्या दिके गुणसमूहे वर्तमानः श्रमणोपि वाच्यः । एतमुणयुक्तेनापि नाव्यमित्याह । निश्चये नाधिक्येन चाश्रितोनिश्रितः ननिश्रितोऽनिश्रितः क्वचिहरीरादावप्यप्रतिवधस्तथा न वि यते निदानमत्येत्यनिदानोनिराकांछोऽशेषकर्मक्ष्यार्थी संयमानुष्ठाने प्रवर्तेत तथा दीय ते स्वीक्रियते ऽटप्रकारं कर्म येन तदादानं कपायः परिग्रहः सावद्यानुष्ठानं वा तथा तिपातनमतिपातः प्राणातिपातश्त्यर्थः । तं च प्राणातिपात झपरिझया ज्ञात्वा प्रत्यारव्या नपरिक्षया परिहरेदेवमन्यत्रापि किया योजनीया।तथा मृपावादोऽलीकवादस्त च तथा वहिति मैथुनपरिग्रही तौच सम्यक् परिहाय परिहरेत् । उक्तामूलगुणाः । उनरगुणान राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए धिकृत्याह । क्रोधमप्रीतिलदणं मानं स्तनात्मकं मायां च परवंचनात्मका लोनं मूर्गस्व नावं तथा प्रेमानिप्वंगलवणं तथा पं स्वपरात्मनोर्वाधारूपमित्यादिकं संसारावतरणमा गै मोदावनोपध्वंसकं सम्यक् परिज्ञाय परिहरेदिति । एवमन्यस्मादपि यतोयतः कर्मोपाद नादिहांमुत्र चानर्थहेतोरात्मनोपायं पश्यति प्रक्षेपहेतूंश्च ततस्ततःप्राणातिपातादिकादन र्थदंडदानात् पूर्वमेवानागतमेवात्महितमिन्छन् प्रतिविरतोनवेत् सर्वस्मादनर्थहेतुनूता नयलोकविरुक्षामा सावद्यानुष्ठानान्मुमुक्षुर्विरतिं कुर्यात् । यश्चैवंनूतोदांतः शुशोऽव्यनू तोनिष्प्रतिकर्मतया व्युत्सृष्टकायः सश्रमणोवाच्यः ।। ३ ।। एववि निस्कू अणुन्नए, विणीए, नामए दंते दविए, वोसका ए, संविधुणीय विरूवरूवे, परीसहोवसग्गे, अप्नप्पजोगसुद्धा दाणे, नवहिए, अिप्पा, संखाए परदत्तनोई निस्कूत्ति बच्चे ॥४॥ थर्थ-हवे निकु शब्दनो विशेप कहेडे (एउवि निस्कू के) अंहीयां निकुने विपे पण जे पूर्वं ब्राह्मण श्रमणना गुण कह्या ते सर्व जाणया थने वली थनेरा विशेष कहे (अणुन्नए के० ) अनिमान रहित (विणीए के) विनीत एटले विनयवंत (ना मए के० ) संयमने विपे यात्मानो नमाड नार (दंतेदविएवोसहकाए के०) ए त्रण श व्दना अर्थ पूर्ववत् जाणवा (संविधुणीय के ) सम्यक् प्रकारे सहन करे झुं सहन करे ते कहे (विरुवरूवे के०) विरूपरूप एटले अनुकूल प्रतिकूल एवा नाना प्रकार ना (परीसहोवसग्गे के०) उपसर्ग परीसहने सहन करे तथा (थप्नप्पजोगसुझादाणे के० 0) अध्यात्मयोगे करी निर्मल चिनने परिणामे शुद्ध चारित्रवंत थको ( उवहिए के०) उपस्थित एटले चारित्रने विपे उग्यो सावधान थयो (ध्यिप्याके) परीसह उपसर्ग करी थंगजीत जेहनो यात्मा (संखाए के०) संसारनी थसारता वोधिनु मुलन पर जाणतो (परदत्तनोई के० ) पारका दीधेला थाहारनुं जमनार एटले नि दोप थाहारी (निस्फूतिवच्चे के०) एवाने निहु कहेवो ॥ ४ ॥ । दीपिका-यत्रापि पूर्वोक्तमादनशब्दप्रनिहेतवोत्रापि मिशब्दप्रनिहेतवस्तएव शेयाः । श्रमी चान्ये थनुन्नतोमदरहितोनायनीतीनदीनः दांतोविनयेन नामकोगर्यादी प्रदोश्व्यनूतव्युत्सृष्टकायः सम्यक विध्यापनीय विरूपान् नानाविधान परीपहोपसर्गा न । परीपहावाविंशतिः उपसर्गादेवादिस्तास्तबिधूननं सम्यक् सहनं अध्यात्मयोगेन शुनचेतसा शुई थादानं चारित्रं यस्य सतथा सम्यगुजितः संयमोयतः स्थितोमोक्ष ..

..
ए५६ वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पोडशमध्ययनं.
त्वामा जात्यसुवर्णवत् शुषव्यनूतस्तथा व्युत्सृष्टोनिष्प्रतिकर्मशरीरतया कायः शरीर
येन सनवति व्युत्सृष्टकायः । तदेवंचूतः सन पूर्वोक्ताध्ययनार्थेषु वर्तमानः प्राणिनः स्था
वरजंगमसूक्ष्मबादरपर्याप्तकापर्याप्तकनेदनिन्नान (माहणत्ति) प्रवृत्तिर्यस्यासी माहनोनव
ब्रह्मचर्यगुप्तिगुप्तोब्रह्मचर्यधारणा ब्राह्मणइत्यनंतरोक्तगुणकदंबकयुक्तः साधुमहितोब्राह्म
इति वा वाच्यः। तथा श्राम्यति तपसा खिद्यतइति कृत्वा श्रमणोवाच्योऽथवा समं तुल्यं
मित्रादिपु मनोंतःकरणं यस्य ससमनाः सर्वत्रवासी चंदनकल्पश्त्यर्थः । तथाचोक्तं । ।
जियसिकोश्वेतो, इत्यादि । तदेवं पूर्वोक्तगुणकलितः श्रमणः सममनावा इत्येवं वाच्यः सा
धुरिति । तथा निदणशीलोनिटुर्निनत्ति वा ऽष्टप्रकारं कर्मेति जितुः ससाधुर्दातादिगुणोपे
तोनिहुरिति । तथा सबाह्यान्यंतरग्रंथानावान्निग्रंथः । तदेवमनंतरोक्तपंचदशाध्ययनोक्ता
थाऽनुष्ठायी दांतोव्यनूतोव्यत्सृष्टकायश्च सनिग्रंथइति वाच्यइति । एवं नगवतोक्ते सति प्र
त्याह तबियोनगवन् नदंत जयांत नवांत इति वा योऽसौ दांतोश्व्यनूतोव्युत्सृष्टकायः
सन ब्राह्मणः श्रमणोनिनिग्रंथति वाच्यः । तदेतत्कथं यनगवतोक्तं ब्राह्मणादिशब्दवा
च्यत्वं साधोरित्येतन्नोऽस्माकं ब्रूहि आवेदय महामुने यथावस्थितत्रिकालवे दिन ॥ १ ॥
इतिविरए सबपावकम्मेदिं, पिजदोसकलह, अप्नकाण, पेसु
न, परपरिवाय, अरतिरति, मायामोस, मिठादसणसल्ल,
विरए, समिए सहिए, सयाजए,णो कुज्जे, जो माणी, माहणेत्ति,बच्चे॥२॥
अर्थ-एम शिष्ये पूढे थके हवे जगवंत ब्राह्मणादिक चार नामनो यथाक्रमे नेद सहित
थर्थ कहेले. (इतिविरएसवपावकम्मे हिंके) जेणे प्रकारे सर्व पाप कर्मारंन क्रिया थको
निवां (
पिके) प्रेम ते राग थने (दोसके०) प ते अप्रीति (कलहके०) कुवचननु
बोलवु (थरकाणके० ) अन्याख्यान एटले असता दोपर्नु प्रकाशवु (पेसुन्नके) पर
ना गुणनु थण सहेवु धने पारका दोषने प्रकाशवु (परपरिवायके०) पारका दोप बी
जा थागत प्रकाशवा (थरतिके०) संयमने विपे अरति ( रतिके) असंयम विपया
दिकने विपे रति (मायामोसके०) परवंचना मृपा अतिक नापार्नु वोलवू (मिलादं
सएसनके०) मिथ्यादर्शन शल्य एटले यतत्वने विपे तत्वनी बुद्धि तेनेज शल्य कहिए
ए सर्व थकी (विरएके०) विरत एटले निवावे वली (समिएसहिएके०) पांच समिति
'ए समिता थका ज्ञान दर्शन अने चारित्र सहित प्रवर्ते (सयाजएके) सदा संयमने
विषे प्रयत्न करे एटले सावधान थको रहे एवो तो (ोकुळके) कोना उपर क्रोध
नकरे तथा (णोमाणीके) थनिमान रहित होय उपलक्षणथकी माया तथा लोनरहित
एका गुणे सहितजे होय ते (माहणेत्तिवच्चे के०)माहण एटले ब्राह्मण जाणवा ॥ २॥

.. .. रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५७ ॥ दीपिका-इति दृष्टे नगवान् मादनादीनां चतुर्णामनिधानानामर्थमाचष्टे । इत्येवं पू ोक्ताध्ययनार्थरत्तिर्विरतः सर्वपापकर्मन्यस्तथा प्रेम रागः देषोऽप्रीतिरूपः कलहोराटिः अन्याख्यानमसदनियोगः पैशुन्यं परगुणमत्सरेण तदोपोद्धट्टनं । परपरिवादः काका परदोपापादनं परतिः संयमे रतिर्विपयेषु । माया परवंचनं मृपावादोऽसदानिधानं मि थ्यादर्शनं तत्वेऽतत्त्वमतत्वेच तत्वमिति मतिः। तदेव शल्यं एतेच्योविरतः । तथा स मितः संगतः पंचसमितिभिः सहितोझानादिनिः सदा यत्तः संयमे कस्यापि न कुप्येत नापि मानी। उपलक्षणात् मायालोनाच्यामपि निवृत्तइत्यादि गुणकल्पितः साधुर्मा हनइति वाच्यः ॥५॥ ॥टीका-इत्येवं एटोनगवान् ब्राह्मणादिनां चतुर्णामप्यनिधानानां कथंचि दामिन्नानां यथाक्रमं प्रवृत्तिनिमित्तमाह । इत्येवं पूर्वोक्ताध्ययनार्थपत्तिः सन् विरतोनिवृत्तः सर्वेन्यः पापकर्मेन्यः सावद्यानुष्ठानरूपेन्यः सतथा तथा प्रेम रागानिप्वंगलक्षणं पोऽप्रीतिलद एः कलहो हाधिकरणमन्याख्यानमसदनियोगः पैशुन्यं परगुणासहनतया तहोपोद्घ दृनमितियावत् । परस्य परवादः काकापरदोपापादनं घरतिश्चित्तोगलक्षणा संयमे तथा रतिविपयानिप्वंगोमाया परवंचनतया कुटिलमतिम॒षावादोऽसदानिधानं गामश्वनु वतोनवति मिथ्यादर्शनमतत्त्वे तत्त्वानिनिवेशस्तत्वेवा तत्त्वमिति । यथा । चिणिच्चो कुणकयं वे हि णिवाणं ॥ एलिय मोरको वा तमिवत्तस्सवाणाईत्यादि । एतदे व शल्यं तस्मिस्ततोवा विरतइति । तथा सम्यगितः समितर्यासमित्यादिनिः पंचनिः समितिनिः समितइत्यर्थः । तथा सह हितेन परमार्थजूतेन वर्ततइति सहितः। यदि या सहितोयुक्तोझानादिनिस्तथा सर्वकालं यतः प्रयतः सत्संयमानुष्ठानेन तदनुमानम पिन कपानिःसारी कुर्यादित्याद । कस्यचिदप्यपकारिणोपि न कुप्येत थाक्रुष्टः सन्न क्रोधवशगोनूयात् नापि मानी नवेत् उप्कृततपोयुक्तोपि न गर्व विध्यात् । तथा चोक्तं । जर सो वि निरम, पडिसिको घमाणमहाणेहिं ॥थवसेसमयमाणा परिहरियता पयत्तेणं । थस्य चोपलणार्थत्वाागोपि मायालोनात्मकोन विधेयइत्यादिगुणकलितः साधुर्माहनति निःशंकं वाच्यति ॥ २ ॥ एकवि समणे अणिस्सिए, अणियाणे, आदाणंच, अतिवायं च, मुसावायंच बदिध्च,कोदंच,माणंच मायंच,लोदंच, पिऊंच, दोसंच,श्चेव जनज आदाणं अप्पणोपदेसेदेक तम्त आदाण. तो पुर्व पडिविरते,पाणाश्वायाए दंते दविए वोसकाए समति बच्चे ॥३ .

५६० वितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे पोडशमध्ययनं. मागे अत्मा यस्य सस्थिातात्मा संख्याय शाखा संसारासारतां परदत्तनोजी एवंगुण युतोनिदुर्वाच्यः ॥ ४ ॥ ॥ टीका-सांप्रत निशब्दस्य प्रतिनिमित्तमधिकृत्याह । अत्रापीति । ये ते पूर्वमु ताः पापकर्मविरत्यादयोमादनशब्दप्रवृत्तिहेतवोऽत्रापि निशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्ते तए वावगंतव्याः। यमी चान्ये । तद्यथा । न उन्नतोऽनुन्नतः शरीरेणोद्वितः नावोन्नतस्त्वनि मानग्रयस्तस्तत्प्रतिषेधानपोनिर्जरांमदमपि न विद्यते । विनीतान्मतया प्रश्रयवान् यतएतदेवाह । विनयालंकृतोगुर्वादावादेशदानोद्यतोऽन्यदा वात्मानं नामयतीति नामकः सदा शुदिौ प्रवोनवति । विनयेन चाटप्रकारं कर्म नामयति वैयाहत्त्योद्य तोऽशेपमप्यपनयतीत्यर्थः। तथा दांतइंडियनोइंड्रियान्यां तथा शुभात्मा गुरूव्यनू तोनिष्प्रतिकर्मतया व्युत्सृष्टकायश्च परित्यक्तदेहश्च । यत्करोति तदर्शयति । सम्यक् विधूया पनीय विरूपरूपान, नानारूपाननुकूलप्रतिकूलानुचावचान वाविंशतिपरीपहान् तथा दिव्यादिकानुपसर्गाश्चेति । तधूिननं तु यत्तेपां सम्यक् सहनं तैरपराजितता परीपदोप सर्गाश्च विधूयाध्यात्मयोगेन सुप्रणिहितांतःकरणतया धर्मध्यानेन शुक्ष्मवदातमादानं चरित्रं यस्य साक्षादानोनवति । तथा सम्यगुबानेन सच्चारित्रोयमेनोचितस्तथा स्थि तोमोक्षाध्वनि व्यवस्थितः परीपदोपसगैरप्यधृष्ययात्मा यस्य सस्थितात्मा तथा सं ख्याय परिझायाऽसारतां संसारांतस्य अप्प्रापतां कर्मनूमेऊधेः सुग्लनत्वं चावाप्य च सक ला संसारोत्तरणसामग्री सत्संयमकरणोद्यतः परैर्गृहस्थैरात्मार्थ निर्वतितमाहारजातं तैर्दत्तं नोक्तुं शीलमस्य परदत्तनोजी सएवं गुणकलितोनिकुरिति वाच्यः ॥ ४ ॥ एकवि णिग्गंथे, एगे, एगविक बुझे, संचिन्नसोए सुसंजते सु समिते, सुसामाइए, आयवायपत्ते, विऊ उवि सोयपलि चिन्ने, गोपूयणसकारलानही, धम्मनी धम्मविऊ णियोगपडि वन्ने, समियंचरे, दंते दविए, वोसकाए निग्गंथेत्ति बच्चे,॥५॥ अर्थ (एउविणिग्गंथेके०) दवे नियंथनो विज्ञोप कहे. थंहीयां पण पूर्वला गुण सर्व लेवा वलीजे विशेप गुण्ठे ते कोठे (एगेके०) एकलो राग हेप रहित तथा (ए गविमवुके) पोताने एकलोज जाणे एटले संसारमा महारो कोई संबंधी नयी ए वो वुद एटले तत्वनो जाण (संचिन्नसोएके०) सम्यक् प्रकारे जेणे थाश्रवने बेयोने तथा (सुसंजतेके०) सुसंयत एटले काठबानी पेरें गुप्तैश्यि (सुसमितेके) रुडीत मितिए करी समितो (सुसामाइएके०) सुसामायिकवंत एटले जेने शत्रु मित्र समान राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ५६१ (थायवायपत्तेकेण्) आत्म वादे पहोतो एटले यात्माने वादे उपयोग लक्षण जी व असंख्य प्रदेशी जीव संकोच विकाशनो नजनार इव्य पर्यायरूप नित्यानित्य जेद निन्न पोताना करेला कर्मनु जोगवनार इत्यादिक यात्मवादे पहोतो एटले आत्म तत्वनो जाण (विकके ) तथा विधान पंमित गुममार्गनो जाण (उहाविसोयप लिबिन्ने ०) तथा इव्य अने नावना दे करी बन्ने प्रकारना आश्रव रूपिया स्रोत जेणे परिदद्या तथा (णोपूयणसकारलानजीके) पूजा सत्कारना लाननो अर्थी न थाय किंतु निर्जरानो अर्थी थाय (धम्महीके०) धर्मनो अर्थी (धम्मविकके) धर्म नो जाण शुधमार्गनो गवेपण हार (णियोगपडिवन्नेके०) नियोगप्रतिपन्न एटले मो क्षमार्गे पहोतो एवो नतो (समियंचरेके) समता आचरे एवो थको (दंतेदविएवोस काएके) दांत इविक वोसहकाए तेने (निग्गंथेत्तियच्चेके) निग्रंथ कहेवो ॥ ५ ॥ । दीपिका-अत्रापि गुणगणे वर्तमानोनिग्रंथोवाच्यः धिमी चान्ये गुणाः । एकोरा गपरहितः । एकमेव परलोकगामितयात्मानं वेतीत्येकवित्वुरस्तत्त्वज्ञः सम्यक् चिन्ना निनावस्त्रोतांसि श्रावधाराणि येन ससंचिन्नस्रोताः सुसंयतः सुसमितः समितिनिः सुष्टु सामायिक समनावोयस्य स तथा यात्मवादप्राप्तः सम्यगात्मस्वरूपवेदी विज्ञान ज्ञातसर्वपदार्थः धिा इव्यतोजावतश्च स्रोतांसि परिचिन्नानि येन सतया इव्यस्रोतांति विपयेश्यिप्रवृत्तयः । नावस्रोतांसि तु शब्दादिपु गुनागुनेपु रागपोत्पत्तिः । तानि ये न त्यक्तानि तथा नोपूजासत्कारार्थी तथा धर्मार्थी धर्मवित् नियोगोमोदस्त प्रतिपन्नः समतां चरेत् कुर्यात् दांतोऽव्यनूतोव्युत्सृष्टकायः । एवंनूतः पूर्वोक्तमाहनादिगुणयुत व नियंयोवाच्यः ॥५॥ ॥ टीका-तथाऽत्रापि गुणगणे वर्तमानोनिग्रंथति वाच्यः । थमी चान्ये यपदिश्यं ते। तद्यथा। एकोरागपरहिततया उजाः। यदिवाऽस्मिन् संसारचक्रवाले पर्यटनसुमान् स्वरूतसुखवफलनाक्त्वेनैकस्यैव परलोकगमनतया सर्दककएव नवति । तत्रोयत विहारी इव्यतोप्येककोजावतोपि गहांतर्गतस्तु कारणिकोऽव्यतोनाज्योनावतस्त्वेककए च । तथैकमेवात्मानं परलोकगामिनं वेत्तीत्येकवित् न मे कश्चिदुःखपरित्राणकारी सहा योस्तीत्येवमेकवित् । यदिवैकांतेन विदितसंसारखनावतया मानीइमेव शासनं तथ्यं ना न्यदित्येवं वेत्तीत्येकांतचित् यथवैकोमोक्षः संयमोवा तं वेत्तीति । तथा च युक्षोऽवगत तत्त्वः सम्यरु छिन्नान्यपनीतानि नावस्त्रोतांसि संवृतत्वात्कर्माश्रय धाराणि येन सतथा सु नु संयतः कूर्मवत्संयतगात्रोनिरर्थककायक्रियारहितः सुसंयतस्तथा सुा पंचनिः समिति निः सम्यगितः प्राप्तोशानादिकं मोदमार्गमसौ सुसमितस्तथा मुटु समनायतया सामा ':

.. ५६२ क्षितीये सूत्रकृतांगे प्रथम श्रुतस्कंधे षोडशमध्ययनं. यिक समशत्रुमित्रनावोयस्य ससुसामायिकः । तथात्मनउपयोगलक्षणस्य जीवस्यासंख्ये यप्रदेशात्मकस्य संकोचविकाशनाजः स्वरूतफलनुजः प्रत्येकसाधारणतया व्यवस्थितस्य इव्यपर्यायतया नित्यानित्याद्यनंतधर्मात्मकस्य वा चादयात्मवादस्तं प्राप्तधात्मवादप्राप्तः सम्यग्यथावस्थितात्मस्वतत्त्ववेदीत्यर्थः । तथा विधानवगतसर्वपदार्थस्वनावोन व्यत्ययेन पदार्थानवगवति । यतोयत् कैश्चिदनिधीयते तद्यथेकएवात्मा सर्वस्वनावतया विश्वव्या पी श्यामाकतंडुलमात्रोंऽगुप्ठपर्वपरिमाणोवेत्यादिकोसभूतान्युपगमः परिहतोनवति । तथा विधात्मसनावप्रतिपादकस्य प्रमाणस्यानावादित्यनिप्रायः। तथा विधापीति इव्यतोनाव तश्च । तत्र व्यस्त्रोतांति यथा स्वविपयेविंडियप्रवृत्तयः। नावस्रोतांति तु शब्दादिम्वेवा नुकूलप्रतिकूलेषु रागोषोभवस्तान्युनयरूपाण्यपि स्रोतांसि संवृश्यितया रागपानावा व परिजिन्नानि स्रोतांसि येन परिजिन्नस्रोतास्तथानपूजासत्कारलानार्थी किंतु निर्ज रापेदी सस्तिपश्चरणादिकाः क्रियाविद्धति । एतदेव दर्शयति । धर्मः श्रुतचारित्रात्यस्ते नार्थः सएवार्योधर्मार्थः सविद्यते यस्यासौ धमार्थीति । किमिति । इदमुक्तं नवति ।नपूजा द्यर्थ क्रियासु प्रवर्तते अपितु धर्मार्थीति । किमिति । यतो धर्म यथावत्तत्फलानि च स्वर्गा वाप्तिलक्षणानि सम्यक वेति धर्म च सम्यकू ज्ञानतः। यत्करोति तदर्शयति । नियोगो मोक्षमार्गः सत्संयमोवा तं सर्वात्मना नावंतः (प्रतिपन्न नियोगपडिवन्नोति) तथाविधश्च यत्कुर्यात् तदाह । (समियंति ) समतां समनावरूपां वा शीतचंदनकल्पां चरेत् सतत मनुतिष्ठेत् । किनूतः सन्नाह । दांतोऽव्यनूतोव्युत्सृष्टकायश्चैतशुणसमन्वितः सन् यत्पूर्वी तमाहनश्रमणनिदुशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तं तत्समन्वितश्च नियंथति वाच्यः । तेपि मा हनादयः शब्दानियंथशब्दप्रवृत्तिनिमित्तायविनानाविनोनवंति । सर्वेप्येते निन्नव्यंजनाथ पि कथंचिदेकार्थाइति ॥ ५ ॥ से एवमेव जमद जाणदं नयंतारो त्तिवेमि ॥६॥इतिखोडस मंगादानामयणं सम्मतं ॥ पढमो सुअकंधो सम्मत्तो॥१॥ अर्थ-हवे श्रीसुधर्म स्वामी जंबू प्रनृति साधु प्रत्ये कहे के ( सेएवमेवजाणहंजम ह के०) तमे एम जाणोके जे में कह्यो ते निश्चे करी सत्य के एम जाणो कारणके सर्वानी याज्ञायें कडं. ते सर्वज्ञ नगवंत तीर्थकर देव परोपकारी केवाने तोके (न यतारो के०) महानय थकी राखनारवे माटे तेमना कहेला वचन हुँ तमने कहुं. तिबे मिनो थर्थ पूर्ववत् जाणवो. एरीते श्रीसुधर्म स्वामियें जंबूस्वामि प्रत्ये कह्यो. ए गाहाना मे सोलमा अध्ययननो अर्थ समाप्त थयो. इति श्रीसुयगडोंग सूत्रना प्रथम श्रुतस्कंधनो वालावयोध लेश्यार्थ समाप्तः॥

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५६३ ॥ दीपिका-एते चत्वारोनिन्नाथपि कथंचिदेकार्याइति । सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमा ह। सेतत् यन्मयोक्तं एवमेव जानीत यूयं यस्मादहं सर्वज्ञाज्ञया वच्मि । नच नतोमवं नयात्रातारोवा सर्वज्ञाअन्यथा वदंति अतोममुक्तमेवमेवावगवतेति | इति समाप्तौ । ब्रवी मीति पूर्ववत्. ॥ ६ ॥ ॥ इति श्रीतपागठाधिराजश्रीहेमविमलसूरीश्वर शिष्य हर्षकुलपंडितप्रणीतायां सूत्ररुतांगदीपिकायां गाथापोडशारख्यं षोडशमध्ययन समाप्तं ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुपसंहारार्थमाह । (सेएवमेवजागहइत्यादि ) सुधर्मस्वामी जंबूखा मिप्रनृतीनुदिश्येदमाह । सेइति । तद्यन्मया कथितमेव जानीत यूयं । नान्योमवचलि विकल्पोविधेयः । यस्मादहं सर्वज्ञाझ्या ब्रवीमि । नच सर्वज्ञानगवंतः परहितैकरता जयात्रातारोरागक्षेपमोहान्यतरकारणानावादन्यथा युवते । अतोयन्मयाऽऽदितः प्रकृति क थित तदेवमेवावगछेदिति । इति परिसमाप्त्यर्थे । बवामीति पूर्ववत् । वक्तोनुगमः सांप्रत नयास्ते च नैगमादयः सप्त । नेगमस्य सामान्य विशेषात्मतया संग्रहव्यवहारप्रवेशात्संग दादयः पट् । समनिरूढेउनूतयोः शब्दनयप्रवेशानैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दाः पंच । नैगमनस्याप्यंत वाचत्वारोव्यवहारस्यापि । सामान्यरूपविशेषतया सामान्य विशेषा त्मनोः संग्रहर्जुसूत्रयोरंत वात्संग्रहर्जुसूत्रशब्दात्रयस्तेपि च इव्यास्तिकपर्यायास्तिकांत नावाव्यास्तिकपर्यायास्तिकानिधानौ को नयौ । यदि वा सर्वेपामेव ज्ञान क्रिययोरंत वा त् ज्ञानक्रियानिधानौ ौ तत्रापि छाननयोज्ञानमेव प्रधानमाह क्रियानयश्च क्रियामिति । नयानांच प्रत्येक मिथ्याष्टित्वाज्झान क्रियाश्च परस्परापेक्षतया मोदांगत्वाउनयमात्रम धानं । तचोनयं सकियोपेते साधौ नवतीति । तथाचोक्तं । पायम्मिगिएिहयचे, अ गिएिहयवमि चेव यमि जइ यवमेव इति जो उवएसो सो न नाम ॥ १ ॥ सवेसि पियाणं, बहुविदवत्तवयं णिसामेना ॥ तसवनयविसुजं चरणगुणहीन साहुत्ति ॥६॥ समाप्तं पोडशारय पोडशमध्ययनं तत्समाप्तौ च समाप्तः प्रथमः श्रुतस्कंधति ।। ॥ इति श्रीक्षितीये सूत्ररुतांगे, गुर्जरनापासहितः श्रीहर्षकुलरुतदीपिकायुक्तः शोलंगाचार्यरुतटी कासंयुतश्च, प्रथमः श्रुतस्कंधः समाप्तः ॥ .

ॐ नमो श्रीवीतरागाय अथश्री वितीय सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधस्य वातावबोध दीपिकासहितस्य टीकायुतस्य प्रारंना मूल गद्य-सुयं मे आनसंतेणं जगवया एव मस्काय श्द खलु पोंमरीए णामयणे तस्सणं अयम परमत्ते॥२॥से जहा पामए पुकरिणीसिया बहुन्दगा बहुसेया वहुपुरकला ला मरिकिणी पासादिया दरिस णिया अनिरूवा पडिरूवा ॥शातीसेणं पुरस्करिणीएतत तव देसे देसेत हिं तहिं वहवे पनमवरपोमरीया बुझ्या अणुपुबुध्यिा सिया रुश्लावन्न मंता गंधमंता रसमंता फासमंता पासादिया दरिसणिया अनिरूवा पडि रूवातीसेणं पुरकरिणीए बढुमशदेसनाए एगेमहं पनमवरपोमरीए बु इए अणुपुबुहिए नस्सिते रुंश्ले वनमंतेगंधमंते रसमंते फासमंते पासा दीए जावपडिरूवे॥४॥सवावंतिचणं तीसेणं पुस्करिणीए तव तव देसे देसे तहिं तहिं वहवे पनमवरपोमरीया वुझ्या अणुपबुध्यिा कसिया रु ला जावपडिरूवा सवावंतिचणं तीसेणं पुरकरिणीए वदुमदेसनाए ए गंमदं परमवरपोमरीए बुइए अणुपुबुछिए जावपडिरूवाअह पुरिसे पुरितिमा दिसा आगम्म तं पुरकरिणीतीसे पुरकरिणीए तीरे तिचा पासं ति तं महं एगं पनमवरपोमरीयं अणुपुबुध्यिं ऊसियं जावपडिरूवं तएवं से पुरिसे एवं वयासि अहमंसी पुरिसे खेयन्ने कुसले पंमिते वियत्ते मेदा वी अबाले मग्गठे मग्गविक मग्गस्सगतिपराकमण अमेयं परमव रपोमरीयं जन्निरिकस्सामित्ति कटु इतिवच्चा से पुरिसे अनिकमति तं पुरक रिणी जावंजावंचणं अनिकम तावंताचणं मदंते उदए मदते सेए पहीणे तीरं अपत्ते परमपरपॉमरीयं णोच्चाए णोपाराए अंतरा पोरक रिणीए सेयंसि निसामे पढमे पुरिसजाए॥६॥ थर्य-हवे श्री सुधर्म स्वामि जंबू स्वामि प्रत्ये कहे। (सुपंमेवारसंतेषं के०) ५६६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. सनियुं में बायुष्यवंत एवा ( जगवया के ) जगवंते (एवमरकाय के०) एम कयुं ले ( इह के. ) ए वचन थकी सुयगडांगने बीजे श्रुतस्कंधे (खलु) ए शब्द वाक्यालंकारने अर्थ (पोमरीएणामायणे के) पुंमरीक नामे अध्ययन ते पुंडरीक कमलनी उपमा थशे (तस्सणं के ) ते कारणे एवो नाम कह्यो तेनुं (थयमठेपामते के०) एजे पागल कहेशे ते अर्थ जाणवो ॥ १ ॥ (सेज हाणामए के०) ते जेम तेम कहेवो. नाम इति संनावनाने यर्थले. जेम को एक (पुरकरिणीसिया के०) पुष्करणी एटले कमल सहित वावडी ते केवीने तोके (ब दुन्दगाके०) घणो अगाध जेमां पाणी (बहुसेयाके०) घणो जेमा कर्दम (बहुपुरक लाल-इठा के०) घणो पुष्करणी पणो संपूर्ण अर्थात् पुष्करणीनो अर्थ जेणे लायोडे एटले जेवो नाम तेवा परिणामे एवी (पुमरिकिणी के.) पुमरिकिणी एटले श्वेत क मल सहित वावडी (पासादिया के) निर्मल जले करीने प्रसन्न चित्त कारणीने (दरिसणिया के) घणा लोकने देखवा योग्यजे (अनिरुवा के०) जेने विपे सर्व काल हंस चक्रवाक गजमहिपादि रूप ते कारणे थनिरूपले (पडिरूवा के.) खज नाव थकी सर्व रूप प्रत्ये चंचेचे ते माटे प्रतिरूपडे ॥॥ (तीसेणंपुस्करिणीए के) ते पुष्करणीने विपे (तबतबदेसेदेसे के० ) त्या त्यां ते ते प्रदेशे (नहिंतबिंब हवेपउमरपोमरीयाबुश्या के०) त्या त्यां घणा प्रधान पुंमरीक नामे पद्म एटले कमल जगवंत श्रीमहावीर देवे कह्याने (अणुपुत्रुहिया के०) ते कमल थानुपूर्वियें उज्या (क सियाके) पाणी थकी उपर ववे (रुश्लाके०) दीपता (वन्नमंताके० ) प्रधान वर्ण वाला कमलले (गंधमंता के०) सुगंधवाला (रसमंता के) रसवाला (फासमं ता के)सुकोमल स्पर्श सहित (पासादिया के) प्रसादनीक प्रसन्नचित्तकार णीक (दरिसणिया के०) लोकने देखवा योग्य (अनिरूवा के) अनिरूप (पडि रूवा के०) प्रतिरूप ॥ ३ ॥ (तीसेणंपुरकरिणीए के० ) ते पुष्करणीने विपे (बदुमस देसनाए के.) घणा मध्य प्रदेशना नागने विचाले (एगेमहंपउमवरपोमरीएबुंए के) एक महोटुं प्रधान पोमरीक नामा कमल बोल्युंडे (अणुपुवुहिए के) ते आनुपूर्वियें चडती चडती पाखडी करी उग्यो उस्सिते रुश्ले वाममंते गंधमंते रसमंते फासमं ते पासादीए जाव पडिरूवे एम यावत् प्रतिरूप सुधीना अर्थ पूर्ववत् जाणवा ॥४॥ (सवावंतिचणं के) इत्यादिक सर्व समय नाव ए एवे वाक्यालंकारे जाणवा (तीसे पंपुरकरिणीए के) ते पुष्करणीने विपे (तबतउदेसेदेसे के०) त्या त्या प्रदेशे एटले एवा समग्रनागोने विपे (तस्तिहिंबहवेपतमवरमरीयावुझ्याके०) त्या त्या पूर्वोक्त गुण सहित एवा पणा पुंफरीक कमल बोल्याने ते सर्व थपुपुलुमियाजतिया रुइला जावपडि रायधनपतसिंघ बाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एछ रूवा सवावंतिवणं इत्यादिक उपमायें जाणवा (तीसेणंपुरकरिणीएवदुमशदेसनाएके०) ते पुष्करणीना बदु मध्यदेश नागने विपे (एगंमहं के) एक महोटुं (पठमवरपोमरि एवुश्ए के) प्रधान पामरिक. कमल बोल्यो अणुपुतुहिए जावपडिरूवे सुधी अर्थ पूर्वे लखा गयुंखे ॥५॥ (अदपुरिसेके०) अथ हवे एक पुरुप (पुरिधिमादिसाके०) पूर्वदिशा थकी (थागम्मके०) यावीने (तंके०) ते (पुरकरिणीके) पुष्करणी (तीसे पुरकरिणीएके) तेपुष्करणीना (तीरेविञ्चाके) तीरने विपे उनो रहीने (तमहंएगपउमवर पोमरीयंके०) ते महोटुं एक पोंमरीक कमल पूर्वोक्त गुण सहित तेने (पासंतिके०)देखे ते क मलकेवो तोके थप्पुबुध्यिं वस्तियं जावपडिरूवं इत्यादिकना अर्थ पूर्व लखा गया। एवी शोना सहित ते पोंमरीक कमलने देखीने (तत्ते के०) तेवार (सेपुरिसे के०) ते पुरुप (एवंवयासि के०) एम बोल्यो झुं बोल्यो ते कहेठे (थहमंसीपुरिसे के.) हूं पुरुपडं, परंतु केवोर्बु तोके (खेयन्ने के० ) परपीडानो जाण तथा अवसरनो जाण बु (कुसलेपंमिते के०) दाह्यो पंमित (वियत्ते के) विवेक युक्त (मेहावी के०) परिणत बुझिवालो लु (यवाले के.) वाल पणा रहित (मग्गो के.) मार्गस्थ ए टले मार्गने विपे स्थित रह्यो (मग्गविक के) रुडा मार्गनो जाण (मग्गस्तगति के०) मार्गनी गतिना (पराकमम्मू के० ) पराक्रम तेनो जाणवु (अहमेपंके०) तेन णी हुँ ए (परमवरपॉमरीयंके०) प्रधान पौमरीक कमलने ए पुष्करणी थकी (उन्नि स्किस्सामित्ति के०) उदरीश (कहु के) एम करीने (इतिवचा के०) ए पूर्वी क वचन बोलतो जेटले (सेपुरिसे के०) ते पुरुप (अनिकमेति के०) पुष्करणी माहे प्रवेश करेठे (तपुरकरिणीके) ते पुष्करिणी मांहे (जावंजावंचपंथनिकमेश्के) जेम जेमजाय थतिकमेवे (तावंताचणंके.)तेमतेम ते पुरुप पुष्करणी मांहे (महंते उदए के०) महोटा थगाध पाणीने विपे (महंतेसेए के) पणा कादवने विपे (प होतीरं के०) एक कांती मूकी बीजे कांठे (अपनेके०) थण पहोतों एटले न पहो तो थने (पउमवरपोमरीके०) पोंमरीक कमले पण पहोतो नही तेने उदरी पण शक्यो नही (पोहचाए के) का रह्यो नही (णोपाराएके०) पार पण पाम्यो नही कमलपण सइ नशक्यो (यंतरापोरकरिणीए के) विचाले पुष्करणी महेिज (सेयंसि के) का दवने विपे (निसले के०) खुची रह्यो एटले वेद तीर थकी 'वष्ट थयो भने कम सने पण उदरी न शक्यो थने पोते पण कादवमा खुची रह्यो नीकली शक्यो नही (पढमे पुरिसजाए के.)एटले प्रथम पुरुष जात जाणवो ॥६॥ ॥ दीपिका-श्रीसूत्ररूतांगस्य प्रथमः श्रुतस्कंधवक्तः ॥ थथ वितीयः पारन्यते । त ឬ हितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. स्य सप्ताध्ययनानि । तेषु प्रथम पुंडरीकाध्ययनं तस्येदमादिसूत्रं । (सुधमेति) श्रुतं मया आयुष्मता नगवत्ता एवमाख्यातं । इह प्रवचने । खलुशब्दोवाक्यालंकारे। पौंड रीकारख्यमध्ययनं पुंडरीकेण श्वेतपद्मेन उपमा यत्र तत्पोंडरीकं । तस्यायमर्थः प्रज्ञप्तः । पं वाक्यालंकारे ॥ १॥ तद्यथा । नामशब्दः संनावनायां । संनाव्यते पुष्करिणीदृष्टांत पुष्कराणि पद्मानि यस्यां सा पुष्करिणी वापी स्यात् । किंजूता । बहूदका बहूदकप्रचुरा ।। सीयंते यस्मिन्नसौ सेयः कर्दमः सयस्यां बहुसेया बदुपुष्कला बहुसंपूर्णा लब्धोनामानु गतो?यया सा लब्धार्था पुंडरीकिणी श्वेतपद्मप्रचुरा प्रासादिका निर्मला दर्शनीया शो नना । अनितः सर्वतोरूपाणि हंसचक्रादीनि यस्यां सा तथा प्रतिरूपा प्रतिबिंबवती नि मलवात्तस्यां सर्वत्र प्रतिबिंबानि वीक्ष्यते ॥ २ ॥ तस्यां पुष्करिएयां । तत्रतत्रेति पुंडरी कैप्तिमाह । देशेदेशे इत्यनेन तु एकैकप्रदेशे प्राचुर्यमाद । तस्मिंस्तस्मिन्नित्यनेन तु नास्न्येवासौ प्रदेशोयत्र तानि न संतीति । अथवा अत्यादरझापनाय एकार्थान्येवैता नि त्रीणि पदानि । तेषु पुष्करिण्याः सर्वप्रदेशेषु बहूनि पद्मान्येव वराणि पौंडरीकाणि श्वेतशतपत्राण्युक्तानि बानुपर्येण विशिष्टरचनया स्थितानि उत्तिानि पंकजले अति संध्य नपरि व्यवस्थितानि सचिं कांतिं जांतीति रुचिलानि दीप्तिमंति शोजनवर्णगंधरस स्पर्शवंति प्रासादीयानि दर्शनीयानि अनिरूपाणि प्रतिरूपाणि ॥ ३ ॥ तस्यां पुष्कर एयां । ए वाक्यालंकारे । मध्यदेशे एकं पद्मवरमेव पुंडरीकमुक्तं शेषव्याख्या पूर्ववत् ॥४॥ (सवावं तित्ति ) सर्वस्यायपि तस्याः पुष्करिण्याः सर्वप्रदेशेषु बहूनि पद्मानि तथा सर्व स्याश्च तस्यावदुमध्यदेशे पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं महदेकं पौंडरीक विद्यतइति ॥ ५॥ थ पूर्वस्यादिशः कश्चिदेकः पुरुषः समागम्य तां पुष्करिणीं तस्याश्च तीरे तटे स्थित्वा त तत्पमं प्रासादीयादिविशेपणं सपुरुपएवं वदयमाणं वदेत् । (अहमंसित्ति) अहमस्मि पुरुपः कुशलः पंडितः क्षेत्रकोव्यक्तोबाल्यादतिक्रांतोमेधावी अबालोमध्यमवयामार्ग स्थः सभिराचीर्णमार्गस्थोमार्गवित् मार्गस्य या गतिर्गमनं तया पराक्रम विवक्षितदेश गमनं तहानातीति मार्गस्य गतिपराक्रमशः एवं विधोऽहमेतत्पद्मवरपुंडरीकं पुष्करिणी मध्यस्थं उत्प्स्यामि उत्खनियामीति कत्वा इहागतश्त्युक्त्वा सपुरुपस्तां पुष्करिणीम निकामेत् संमुखं गछेत् । यावच्च यावञ्च तदवतरणेनुः संमुखं गछेत्तावत्तावञ्च । 'पं वा क्यालंकारे। तस्याः पुष्करिण्यामददगाधमुदकं महांश्च सेयः कर्दमः। ततःसमहाकर्दमोद काच्यामाकुलः प्रहीपस्तीरं विनक्तिव्यत्ययात्तीराद्ध्रष्टायप्राप्तश्च पद्मवरपुंडरीकं । तस्याः सेयः कर्दमस्तस्मिन्निपरसोनिममस्तीरपद्मयोरंतरंतरालएव तिष्ठति (नोहचाएत्ति) नार्वाक तटवर्ती (नोपाराएत्ति) नापि पारगमनाय समर्थः । एवमसाबुनयन्रष्टः प्रथमः पुरु पजातः पुरुपजातीयः ॥ ६ ॥.

- राय धनपतसिंघ बादारका जैनागम.संग्रह नाग सरा. एहए टीका-प्रथमश्रुतस्कंधानंतरं वितीयः समारन्यते । यस्य चायमनिसंबंधः। इहानं तरश्रुतस्कंधे योर्थः समासतोऽनिहितोऽसावेवानेन श्रुतस्कंधेन सोपपत्तिकोव्यासेनानि धीयते । तएव विधयः सुसंगृहीतानति पां समासव्यासाच्यामनिधानमिति । यदि वां पूर्वश्रुतस्कंधोक्तएवार्थोऽनेन दृष्टांत धारेण सुखावगमार्थ प्रतिपाद्यतइत्यनेन संबंधे नायातस्यास्य श्रुतस्कंधस्य संबंधीनि सप्त महाध्ययनानि प्रतिपाद्यते । महांति च ता न्यध्ययनानि च पूर्वश्रुतस्कंधाध्ययनेच्योमहत्वादेतेपामिति । तत्र महबब्दाध्ययनशब्दयो निपार्थ नियुक्तिकदाह । णामंतवणा दविए खेने काले तहेव नावेय ॥ एसो खलु म ह तंमि निरकेवो नविही होंति ॥ १ ॥ (णामंग्वणेत्यादि) नामस्थापनाव्यक्षेत्रका सनावात्मकामहति षड्डिधोनिदेषोनवति । तत्र नामस्थापने सुझाते इव्यमहदागमतो नोथागमतश्च । वागमतोझाता तत्र धानुपयुक्तः । नोवागमतस्तु ज्ञशरीरनव्यशरीरव्य तिरिक्त सचित्तमिश्रनेदाबिधा ।तत्रापि सचित्तव्यमहतौदारिकं शरीरंतत्रौदारिक योज नसहस्रपरिमाणं मत्स्यशरीरं वैक्रियं तु योजनशतसहस्रपरिमाणं । तैजसकार्पणे तु लोका काशप्रमाणे । तदेतदीदारिकवैक्रियतैजसकार्मणरूपं चतुर्विधं व्यं सचित्तमहदचित्तमहत् समस्तलोकव्याप्यचित्तमहास्कंधः। मिश्रं तु तदेव मत्स्यादिशरीरं क्षेत्रमहत् लोकाकाशं कालमहत्सर्वा धानावमहदौदयिकादिनावरूपतया पोढा । तत्रौदयिकोनावः सर्वसंसा रिपु विद्यतइति रुत्वा बव्हाश्रयत्वान्महान् जवति । कालतोप्यसौ त्रिविधः । तद्यथा । थनाद्यपर्यवसितोऽनव्यानामनादिसपवसितोनव्यानां सादिसपर्यवसितोनारकादीनामि ति । दायिकस्तु केवलज्ञानदर्शनात्मक: साद्यपर्यवसितत्वात्कालतोमहान् छायोपशमि कोप्याश्रयबदुत्वादनाद्यपर्यवसितत्वाच्च महानिति । श्रीपशमिकोपि दर्शनचारित्रमोहनी यानुदयतया शुननावत्वेन च महान् नवति । पारिणामिकस्तु समस्तजीवाजीवाश्रयम हत्वान्महानिति । सानिपातिकोप्याश्रयबदुत्वादेव महानिति वक्तं । मददध्ययनस्यापि नामादिकं पोठानिदेपं दर्शयितुं नियुकिकदाह । “णामंग्वणा दविए खेने काले तहेव नावेय ॥ एसो रखनु थयणे निरकेवो उबिहो होति" ॥२॥ (नामंग्वणेत्यादि) थध्ययनस्य नामादिकः पोढा निपः । सचान्यत्र न्यदेण प्रतिपादितइति नेह प्रतन्य 'ते । यत्रच श्रुतस्कंधे सप्त महाध्ययनानि तेपामाद्यमध्ययनं पामरीकारख्यं तस्य चोपक मादीनि चत्वार्यनुयोगदाराणि प्ररूपणीयानि । तथोपक्रमथानुपूर्वी,नाम,प्रमाण वक्त व्यता,र्याधिकार, समवतार, भेदात्पोला । तत्र पूर्वानुपूयी प्रथममिदं पश्चानुपर्यो स समगधगतायाः श्रेण्याघन्योन्याच्यासोनेविरूपोने सति पंचाशतान्यष्टत्रिंशदधिकानि न वति नामितु पट् । तत्रापि छायोपशनिक नावे सर्वस्यापि च श्रुतस्य क्षायोपशमिकत्वा प्रमाणचिंतायां जीवगुणप्रमाणे वक्तधतायां सामान्येन सर्वप्वध्ययनेषु ससमययक्तव्य 30 हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. ता। अर्थाधिकारः पौंडरीकोपमया स्वसमयगुणव्यवस्थापनं । समवतारेतु यत्र यत्र स मवतरति तत्रतत्र लेशतः समवतारितमेवेति । उपक्रमानंतरं निक्षेपः सच नामनिप्पन्ने निपे पौंडरीकमित्यस्याध्ययनस्य नाम तन्निपार्थ नियुक्तिकदाह । “ णामंतवणा द विए, खेने कालेय गणणसंगणे ॥ नावेय अहमे खल्लु, णिरकेवो पुंडरीयस्य " ॥ ३ ॥ (णामंतवणेत्यादि) पौंडरीकस्य नामस्थापनाव्यदेवकालगणनासंस्थापननावात्म कोऽष्टधा निदेपः । तत्र नामस्थापने कुमवादनादृत्य व्यपौंमरीकमन्निधित्सुराह । " जो जीवो नविन खलु, उववजि कामो पुंडरीयस्य ॥ सोदवपुंडरीच, जामि विजा पणि" ॥४॥ (जोजीवोइत्यादि) यः कश्चित्प्राणधारणलक्षणोजीवोनविष्यतीति जव्यस्तदेव दर्शयति । उत्पतितुकामः समुत्पित्सुस्तथाविधकर्मोदयात्पौंडरीकेषु श्वेतपद्मेषु वनस्पतिकायविशेपेष्वनंतरनवे नावी सव्यौमरीकः । खलुशब्दोवाक्यालंकारे। जावों मरीकं वागमतः। पोंडरीकपदार्थझस्तत्र चोपयुक्तशति । एतदेव इव्यपोंडरीकं विशेषत रं दर्शयितुमाह । “ एगनविएयबा, उएय अनिमुहिय नामगोएय ।। एते निन्न देसा, दवंमिय पोमरीयस्स" ॥ ५॥ एकेन नवेन गतेनानंतरनवएव पौंडरीके पूत्पत्स्यते स एकनविकस्तथा तदासन्नतरः पौंडरीकेषु बदायुष्कस्ततोप्यासन्नतमोनिमुखनामगोत्रोड नंतरसमयेषु यः पौंडरीकेपूत्पद्यते । अनंतरोक्ताएते त्रयोदेशविशेपाडव्यपौंमरीकेऽवगंत व्याइति । नूतस्य नाविनोवा नावस्य हि कारणं तु यलोके । तव्यं तत्त्वः सचेतना .चेतनं कथितमिति वचनात् । इहच पुंडरीककंडरीकयोात्रोमहाराजपुत्रयोः सदसदनुष्ठा नपरायणतया शोचनत्वमवगम्य तउपमयाऽन्यदपि यछोननं तत्पोंडरीकमितरतु कमकमि ति । तत्र च नरकवर्जासु तिसृष्वपि गतिपु ये शोजनाः पदार्थास्ते पौंमरीकाः शेपास्तु कांमरीकाइत्येतत्प्रतिपादयन्नाह । “ तेरिछिया मणुस्सा, देवगणा चेव होंति जेय व रा॥ ते होति पुमरीया, सेसा पुण कमरीया " ॥ ६ ॥ (तेरिछियाइत्यादि) कंट्या तत्र तिर्यकु प्रधानस्य पौंमरीकत्वप्रतिपादनार्थमाह । जलयर थलयर खयरा, जे पवराचेच होति कंताय । जे वसनावमणुमया,ते दोति पुंमरीया" ॥ ॥ जलचरेषु मत्स्यकरिमकरादयः स्थलचरेषु सिंहादयोबलवर्णरूपादिगुणयुक्तारःपरिसमणिफणि नोनुजपरिसपु नकुलादयः खचरेषु हंसमयूरादयः इत्येवमन्येपि स्वजावेन प्ररुत्या लो कानुमतास्ते च ौमरीकाश्च प्रधानानवंति । मनुष्यगती प्रधानाविष्करणायाह । “ध रिहंत चक्रवत्ती जारणविजाहरा दसाराय ॥ जे थन्ने इतिमंता, तेहोंति पोंमरीया ॥ ॥ सर्वातिशायिनी पूजामहतीत्यर्हतः । ते निरुपमरूपादिगुणोपेतास्तथा चक्रव र्तिनः पखंडनरतेश्वरास्तथाचारश्रमणावदुविधैश्वर्यनूतलब्धिकलापोपेतामहातपस्विनस्त था विद्याधरावैताठ्यपुराधिपतयस्तथा दाशार्दाहरिवंशकुनोजवाः । थस्य चोपलक्षणार्थ . राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. खादन्येपीदवाक्कादयः परिगृह्यते । एतदेव दर्शयति । ये चान्ये महर्धिमतोमहेन्यः को टीश्वरास्ते सर्वेपि पौंडरीकानवंति । तु शब्दस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् । येचान्ये विद्याक लापोपेतास्ते पौंडरीकाइति । सांप्रतं देवगतो प्रधानस्य पौंडरीकत्वं प्रतिपादयन्नाह । नव एवश्याणमंतर, जोतिसवेमाणियाणि देवाणं ॥ जे तेसिं पवरा खलु, ते होंति पुंडरीया ॥ ए । वनपतिव्यंतरज्योतिप्कवैमानिकानां चतुर्णा देवनिकायानां मध्ये ये प्रवरा प्रधानाई इसामानिकादयस्ते प्रधानाइति कृत्वा पौंडरीकानिधानानवंति । सांप्रतमचित्त इघ्याणां यत्प्रधानं तत्पौमरीकत्वप्रतिपादनायाह । “ कंसाणं दूसाणं, मणिमोत्तियसि खप्पवालमादीणं ॥ जे तेसिं पवरा खलु ते होंति पोमरीया ॥ १०॥ कांस्यानां म ध्ये जयघंटादीनि दूष्याणां चीनांशुकादीनि मणीनामिनीलवैदूर्यपद्मरागादीनि रत्नानि मौक्तिकानां यान्यनेकवर्णसंस्थानप्रमाणाधिकानि । तथा शिलानां मध्ये पांमुकंवला दयः शिलास्तीर्थरुन्मानिपेकसिंहासनाधारनूतास्तथा प्रवालानां यानि वर्णादिगुणोपे तान्यादिग्रहणालात्यचामीकर तक्षिकाराश्चानरण विशेपाः परिगृह्यते । तदेवमनंतरोक्ता नि कांस्यादीनि प्रवराणि तानि चित्तौमरीकास्यनिधीपंतइति । मिश्रव्यपोंमरीकं तु ती थकञ्चक्रवादयएव प्रधानकटककेयूरायलंकारालंकताइति । व्यपौंडरीकानंतरं क्षेत्र पौमरीकानिधित्सयाह । “ जाई खेत्ताई खलु, सुहाणुनावाई होति लोगंमि ॥ देवकु रुमा दियाई, ताई खेताई पवराई" ॥ ११ ॥ (जाइमित्यादि) यानि कानिचिदिह देव कुर्यादीनि गुनानुनायानि क्षेत्राणि तानि प्रवरणानि पौंडरीकानिधानानि नवंति । सां प्रते कालपौंडरीकप्रतिपादनायाह । “जीवा नवहितीए, कायवित्तीए य होंतिजे पवरा॥ ते होति पौंमरीया, श्रवसेसा कंडरीया ॥ १२ ॥ (जीवाइत्यादि) जीवाः प्राणिनोन वस्थित्या च ये प्रवराः प्रधानास्ते पौंडरीकानवंति शेपास्त्वप्रधानाः कंझरीकाइति । तत्र नवनस्थित्या देवायनुत्तरोपपातिकाः प्रधानानवंति । तेपां यावभवं शुनानुनावत्वात्का यस्थित्या तु मनुष्याः शुनकर्मसमाचाराः सप्लाष्टनवप्रमाणानि मनुप्येषु पूर्वकोट्यायुप्के प्यनुपरिवानंतरनवे त्रिपल्योपमायुप्केयूत्पादमनुनूय ततोदेवेपूत्पद्यतइति कृत्वा ततस्ते काय स्थित्या पौंमरीकानवंत्यवशिष्टास्तु कंडरीकाइति । कालोडरीकानंतरं गणनासंस्था नपोंडरीकाक्ष्यप्रतिपादनायाह । “ गणणाए रडू खलु संगणं चेव होंति चउरंसं । ए याई पोमरीगाई होति सेसाई इयराई" ॥ १३ ॥ (गणणाएइत्यादि) गणनया संख्य या पामरीकं चिंत्यमानं दशप्रकारस्य गणितस्य मध्ये रकुगणितं प्रधानत्वात्पोमरीकं । दशमकारं तु गणितमिदं । परिकम्मुरकुरासी, ववहारे तह कलासवहो य ॥ पुग्गलजावं तावे, घणे य घणवग्ग वग्गेय । एपा संस्थानानां मध्ये समचतुरन संस्थानं प्रवर लात्पीमरीकमित्येवमेते ६ थपि पोंमरीके शेषाणि तु परिकादीनि गणितानि न्यग्रो ५७२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. धपरिमंमलादीनि च संस्थानानि इतराणि कंमरीकान्यप्रवराणि नवंतीति यावत् । सांप तनावपोंकरीकप्रतिपादनानिधित्सयाह । उदएय वसमिए खलु, खरए य तहा ख वसमिएय ॥ परिणामसन्निवाए, जे पवरा ते वि ते चे व ॥१४॥ (उदयेइत्या दि) बौदयिके जावे तथौपशमिके दायिकदायोपशमिके पारिणामिके सान्निपातिकेच नावे चिंत्यमानेषु तेषु वा मध्ये ये प्रवराः प्रधानास्तेप्यौदपिकादयोमावास्तएव पोंडरी काएवावगंतव्यास्तथौदयिके नावे तीर्थकराअनुत्तरोपपातिकसुरास्तथान्यपि सितशतपत्रा दयः पौमरीका औपशमिके समस्तोपशांतमोहाः क्षायिके केवलज्ञानिनः क्षायोपशमिके विपुलमतिश्चतुर्दशपूर्ववित्परमावधयोन्यस्ताः समस्तावा पारिणा मिके नावे नव्याः सान्निपा तिके नावे विकादिसंयोगाःतिक्षादिएखवुध्या पौंडरीकत्वेन योजनीयाः शेषास्तु कांडरीका इति । सांप्रतमन्यथानावपौंडरीकप्रतिपादनायाह । “अहवावि नाणदंसण, चरित्तविणेपए तहेव यशप्पे ॥जे पवरा होति मुणी, ते पवरा पुंडरीया ॥१५॥ (अहवेत्यादि) अथवापि नावपौंडरीकमिदं। तद्यथा। सम्यकज्ञाने तथा सम्यग्दर्शने सम्यक्चारित्रज्ञानादिके विनये तथाऽध्यात्मनि च धर्मध्यानादिके प्रवराः श्रेष्ठामुनयोनवंति ते पौंमरीकत्वेनावगंतव्यास्त तोऽन्ये करीकाइति । तदेवं संजविनमधा पौडरीकस्य निदेपं प्रदर्याधुनेह येनाधिकार स्तमावि वयन्नाह । “ एवं पुण यहिगारो, वस्ततीकायपुमरीएणं नावं मि य सम णेणं, अश्मयणे पुमरीए य" ॥१६॥ (एबंपुणेत्यादि) अत्र पुनर्दृष्टांतप्रस्तावे ऽधिकारोव्या पारः सचिनतिर्यग्योनिकैडियवनस्पतिकायव्यपौंडरीकेन जलरुहेणवा यौदायिकनाव वर्तिना वनस्पतिकायपोंडरीकेण सितशतपत्रेण तथा नावे श्रमणेन सम्यग्दर्शनचारित्रवि नयाध्यात्ममूर्तिना सत्ताधुनाऽस्मिन्नध्ययने पोंडरीकाख्ये ऽधिकारइति । गता निक्षेपनियु क्तिरधुनासूत्रस्पर्शितकनियुक्तरवसरः। साच सूत्रे सति नवति । सूत्रंच सूत्रानुगमे सचाव सरप्राप्तोऽत्तोऽस्खलितादिगुणोपत सूत्रमुचारयितव्यं । तच्चेदं। (सुर्यमेधाउसंतणमित्यादि) यस्य चानंतरं सह सूत्रेण संबंधोवाच्यः । सचार्य । (सेएवमेवं जाह जमदं जयंता रोचि ) तमेव देवं जानीत नयस्य त्रातारं। तद्यथा।श्रुतं मयाऽऽयुप्मता जवतवमारख्या तमादिसूत्रेण च सह संबंधोयं । तद्यथा । यनगवताख्यातं मया च श्रुतं तदुध्येतेत्या दि। किंतजगवताख्यातमित्याह । इह प्रवचने सूत्रकृत् वितीयश्रुतस्कंधे वा । खलुशब्दो वाक्यालंकारे। पौंडरीकानिधानमध्ययन पौंडरीकेण सितशतपत्रेणात्रोपमा जविष्यतीति कृत्वाऽतोस्याध्ययनस्यपौंडरीकमिति नाम रुतं तस्य चायमर्थः। एमिति वाक्यालंकारे। ज्ञप्तः प्ररूपितः ॥१॥ (सेजहत्ति) तद्यथार्थः सच वाक्योपन्यासार्थः। नामशब्दः संना बनायां । संनाव्यते पुष्करिणी दृष्टांतः । पुष्कराणि पद्मानि तानि विद्यते यस्यामसौ पु प्करिणी स्यानवेदेवनूता । तद्यथा बहुप्रचुरमगाधमुदकं यस्यां सा वहूदका बहूदकप्रचुरा .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५७३ तथा सीयंतेऽववध्यंते यस्मिन्नसौ सेयः कर्दमः सयस्यां सा बहुसेया प्रचुरकर्दमा च ब दुश्वेतपद्मसनावात् स्वछोदकसंनवाच्च बहुश्वेता वा तथा बहुपुष्कला बहुसंपूर्ण प्रचु रोदकनृतेत्यर्थः। तथा लब्धःप्राप्तः पुष्करिणाशब्दान्वर्यतयायिया सा लब्धार्थाऽथवाऽऽ स्थानमास्था प्रतिष्ठा सा लब्धा यया सा लब्धास्था तथा पौंडरीकाणि श्वेतशतपत्राणि विद्यते यस्यां सा पौंडरीकिणी। प्रचुरार्थन मत्वर्थीयोत्पत्तेर्बदुपझेत्यर्थः । तथा प्रसादःप्र सन्नता निर्मलजलता सा विद्यते यस्याः मा प्रसादिका प्रासादावा देवकुलसन्निवेशा स्ते विद्युते यस्यां समंततः प्रासादिका दर्शनीया शोनना सत्संनिवेशतोश्टव्या दर्शन योग्या तथाऽनिमुरव्ये च सदावस्थितानि रूपाणि राजहंसचक्रवाकसारसादीनि गजमहि पमृगयूयादीनि वा जलांतर्गतानि वा करिमकरादीनि वा यस्यां साऽनिरूपेति तथा प्र तिरूपाणि प्रतिबिंबानि विद्यते यस्यां सा प्रतिरूपा। एतमुक्तं नवति । सहवात्तस्याः सर्व प्रतिबिंबानि समुपलभ्यते तदतिशयरूपतया वा लोकेन तत्प्रतिविवानि क्रियते सा प्र तिरूपेति । यदिवा (पासादीयादरिसणीयायनिरुवापडिरूपत्नि) पर्यायाइत्येते चत्वारो प्यतिशयरमणीयत्वरख्यापनार्थमुपानाः ॥ २ ॥ तस्याश्च पुष्करिण्याः । णमिति वाक्यालं कारे। तत्र तत्रेत्यनेन वीप्सापदेन पौंमरीकैापकत्वमाह। देशेदेशे इत्यनेन त्वेकैकप्रदे शे प्राचुर्यमाह । तस्मिंस्तस्मिन्नित्यनेन तु नास्त्येवासौ पुष्करिण्याः प्रदेशोयत्र तानि न संतीति । यदिवा देशेदेशश्त्येतत्प्रत्येकमनिसंवध्यते । तत्रतत्रेति । कोर्थोदेशेदेशे तस्मिंस्त स्मिन्निति चार्थोदेशैकदेशति । यदिवा थल्यादरख्यांपनायैकार्थान्येवैतानि त्रीस्यपि पदा नि । तेषु च पुष्करिण्याः सर्वप्रदेशेषु बहूनि प्रचुराणि पद्मन्येव वराणि श्रेष्ठानि पौंडरी काणि पद्मवरपौंडरीकाणि । पद्मग्रहणं उत्रव्याघव्यवच्छेदाध पौंडरीकग्रहणं श्वेतशतपत्र प्रतिपत्त्यर्थ । वरग्रहणमप्रधान निवृत्त्यथे। तदेवंनूतानि बहूनि पद्मवरपौंडरीकाणि (घुश्य त्ति) उक्तानि प्रतिपादितानि विद्युतश्त्यर्थः । थानुपूयण विशिष्टरचनया स्थितानि त योतितानि पंकजले यतिलंघ्योपरि व्यवस्थितानि तथा रुचिर्दीप्तिस्तां सांत्याददति रुचि सानि सदीप्तिमंति तथा शोजनवर्णगंधरसस्पर्शवंति तथा प्रसादीयानि थनिरूपाणि प्र तिरूपाणि ॥३॥ तस्याश्र पुष्करिण्याः सर्वतः पद्मावतायाः। एमिति वाक्यालंकारे । व दुदेशमध्यनागे निरुपचरितमध्यदेशे एक महत्पद्मवरपौंडरीकमुक्तमानुपूर्येण व्यवस्थित मुधितं रुचिलवर्णगंधरसस्पर्शवत् तथा प्रासादीपं दर्शनीय थनिरूपतरं प्रतिरूपतरमि ति ॥ ४ ॥ सांप्रतमेदेवानंतरोक्तं सूत्रक्ष्यं सहायत्तिचरांतीत्यनेन विशिष्टमपरं सूत्र रूपं इष्टव्यं यस्यायमर्थः ( सहावंतिति) सर्वस्यायपि तस्याः पुष्करिस्याः सर्वप्रदेशेषु यथो कविशेषणविशिष्टानि वहूनि पद्मानि तथा सर्वस्याश्च तस्यावदुमध्यदेशनागे ययोक्तवि शेपणविशिष्टं महदेकं पांढरीक विद्यतइति । उनयत्रापि चः समुच्चये । णमिति वाक्यालंका ५४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. रे ॥ ५ ॥ अथानंतरमेवंनूतपुष्करिण्याः पूर्वस्यादिशः कश्चिदेकः पुरुषः समागत्य तां पुष्क रिणीं तस्याश्च तीरे तटे स्थित्वा तदेतत्पद्मप्रासादादिप्रतिरूपांतविशेपणकलापोपेतं स पुरुपः पूर्वदिग्नागव्यवस्थितएवमिति वक्ष्यमाणनीत्या वदेत् ब्रूयात् । (धहमसेति) यह मस्मि पुरुपः । किनूतः कुशलोहिताहितप्रवृत्तिनिपुणस्तथा पापाजीनः पंडितोधर्मको देशकालः त्रिज्ञोव्यक्तोवासनावानिष्क्रांतः परिणतयुधिर्मेधावी प्लवनोत्प्लवनयोरुपाय इस्तया वालोमध्यमवयाः पोडशवोपरिवर्ती मार्गस्थः सझिराचीर्णमार्गव्यवस्थितस्त था सन्मार्गझस्तथा मार्गस्य या गतिर्गमनं वर्तते तया यत्पराक्रमणं विवक्षितदेशगमनं तहानातीति पराक्रमझः। यदिवा पराक्रमः सामर्थ्य तज्ज्ञोहमात्माश्त्यर्थः । तदेवंनू तविशेपणकलापोपेतोऽहमेतत्पूर्वोक्तविशेपणकलापोपेतं पद्मवरपौंडरीक पुष्करिणीमध्यं देशावस्थितमहमुत्केस्यामीति सत्वेदागतश्त्येतत्पूर्वोक्तं तत्प्रीत्योक्त्वाऽसौपुरुपस्तां पु पुष्करिणीमनिमुखं कामेत् अनिमुखं गच्छेद्यावद्यावच्चासौ तदवतरणानिप्रायेणानिमुखं कामेतावत्तावच । णमिति वाक्यालंकारे । तस्याश्च पुष्करिण्यामहदगाधमुदकं तथा महां श्व सेयः कर्दमस्ततोऽसौ महाकर्दमोदकान्यामाकुलीनूतः प्रदीणस्तविवेकेन रहितस्त्य क्वा तीरं सुबव्यत्यया का तीरात्यहीणःप्रचष्टोऽप्राप्तश्च विवक्तिं पद्मवरपौंडरीकं तस्याः पुष्करिण्यास्तस्यां वा यः सेयः कर्दमस्तस्मिन्निपलोनिमग्नथात्मानमुहर्तमसमर्थस्तस्माच तीरादपि प्रज्रष्टस्ततस्तीरपद्मयोरंतरालएवावतिष्ठते । यतएवमतः (नोहच्चाएत्ति) नावी क्तटवर्त्यसौ नवति (नोपाराएत्ति ) नापि विवक्तिप्रदेशप्रात्या पारगमनाय समर्थोन यति । एवमसावुनयन्रष्टोमुक्तमुक्तोलीवदनायैव प्रनवतीत्ययं प्रथमः पुरुपएव पुरुष जातः पुरुषजातीयइति ॥ ६ ॥ अदावरे दोच्चे पुरिसजाए अद पुरिसे दकिपा दिसा आगम्म तं पुरकरिणिं तीसे पुस्करिणीए तीरे चिा पासंति तं महं एगं पठमवर पोमरीयं अणुपुबुध्यिं पासादीयं जाव पडिरूवं तंच एच एगं पुरिसजा तं पासंति तं पदीणे तीरे अपत्ते पनमवरपामरीयं पोहचाए गोपारा ए अंतरा पोस्करिणीए सेयंसि णिसन्ने तएणं से पुरिसे तं पुरिसं एवं वयासी अदो णं इमे पुरिसे अखेयन्ने अकुसले अपमिए अवियत्ते अमेहावी बाले पोमग्गवे पोमग्गविक पोमग्गस्सगतिपरक्कम जन्नं एस पुरिसे अहंखेयने अहंकुसले जाव पनुमवरपोमरीयं नन्नि स्किस्सामि जो खलु एयं परमवरपोमरीयं एवं नन्निरकेयत्वं जदा एं , रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एजए एस पुरिसे मन्ने॥७॥ अहमसि पुरिसे खेयन्ने कुसले पंमिए वियत्ते मेहावी अवाले मग्गवे मग्गविक मग्गस्सगतिपरक्कमम अहमेयं पनुमवरपोमरीयं ननिस्किस्सामित्ति कहु इति वच्चा से पुरिसे अनिक्कमे तं पुरकरिणिं जावजावंचणं अनिक्कमे तावताचणं मदंते उदए महंते सेए पहीले तीरं अपत्ते पनमवरपोमरीयं पोहचाए णोपाराए अं तरा पोस्करिणीए सेयंसि जिसने दोच्चे पुरिसजाते अदावरे तच्चे पुरिस जाते अह पुरिसे पश्चिमा दिसान आगम्मतं पुस्करिणितीसे पुरकरिणी ए तीरे ब्धिापासंति तं एगं मदं परमवरपोमरीय अणुपुबुध्यिं जाव प डिरूवं ते तव दोन्नि पुरिसजाते पासंति पदीणे तीरं अपत्ते पठमवरपों मरीयं णोदच्चाए णोपाराए जाव सेयंसि णिसन्ने तएणंसे पुरिसे एवं वया सी अहोणं श्मे पुरिसा अखेयन्ना अकुसला अपमिया अवियत्ता अ मेहावी वाला गोमग्गवा गोमग्गविक होमग्गस्सगतिपरकमण जन्नं एते पुरिसा एवं मन्ने अम्हे तं परमवरपोंमरीयं नणिरिकस्सामो नोय खलु एयं पनमवरपोमरीयं एवं नन्निरकेतवं जहाणं एए पुरिसा मन्ने अद मंसि पुरिसे खेयने कुसले पंमिए वियत्ते मेदावी अवाले मग्गठे मग्ग विऊ मग्गस्सगतिपरकम अहमेयं पनमवरपोमरीयं निरिकस्सामिति कहु इतिवञ्चासेपुरिसे अभिकमे तं पुरकरिणि जाव जावंचणं अनिकमे तावतावंचणं मदते नदए मदंते सेए जावअंतरा पोरकरिणीए सेयंसि खि सन्ने तच्चे पुरिसजाए ॥७॥ अहावरे चनचे पुरिसजाए अद पुरिसेउत्त राजदिसा आगम्मतं पुरकरिणिं तीसे पुरकरिणीए तीरे मिचा पासंति तं महं एगं पनमवरपोमरीयं अणुपुबुध्यिं जावपडिरूवं ते तत्र तिन्नि पुरिस जाते पासंति पहीणे तीरं अपत्ते जाव सेयंसिणिसन्ने तएणं से पुरिसे ए वं वयासी अहोणं मे पुरिसा अखेयन्ना जावणोमग्गस्सगतिपरिकम णू जन्नं एते पुरिसा एवं मन्ने अम्दे तं पनमवरपोमरीयं निस्किस्सामि ५७६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. गोखलु एयं पनमवरपोमरीय एवं ननिस्केयत्वं जहाणं एते पुरिसा मन्ने अहम सिपुरिसे खेयन्ने जाव मग्गस्सगतिपरकमम अहमेयं परमवरपोमरीयं चन्नि रिकस्सामित्ति कट्ठ इतिवच्चा से पुरिसे तं पुरकरिणिं जावजावंचणं अनिक्कमे ताव तावंचणं महंते उदए महंते सेए जाव पिसन्ने चग्ने पुरिसजाए। ए॥ अर्थ- (अहावरे के०) अथ हवे प्रथम पुरुप अनंततर (दोचे पुरिसजाए के) बीजो पुरुष जात कहे। (यहपुरिसेके०) थथ हवे ए बीजो पुरुप (दरिकणादिसा श्रागम्म के०) दक्षिण दिशा थकीयाव्यो (तपुरकरिणिके० ) ते पुष्करणीने विपे (ती से पुस्करिणीएतीरेहिचा के) ते पुष्करणीने कांठे उनो रहीने (तमहंएगपउमवरपोकरी यंक) ते महोटो प्रधान पोमरीक कमलने (पासंति के.) दी ते कमल केवो तो के अपुपुलुध्यिं पासादीपं जावपडिरूवं) इत्यादिक पूर्ववत् शोनायें करी सहित दे (तंय के०) त्यां ते पुरुपे (एसके) अंहीया (एगपुरिसजातंपासंतिके०) एक पुरुप जा त दीनो (पहीणेतीरेके) ते पुरुप वावडीना कानाथी भ्रष्ट (पठमवरपोंमरीके) प्रधान पुंमरीक कमलने (थपत्तेके०) थण पाम्यो थको (पोहचाएके ) वावडीनो, बीजो कांतो अणपाम्यो (णोपाराएके) कमल भरवाने पण असमर्थ (अंतरापोरक रिणीएके) पुष्करणीने विचालें (सेयं सिके) कादवमांहे (णिसन्नेके०) खुतो (तए पंसेपुरिसेके) तेवार पड़ी ते पुरुष (तपुरिसंके०) ते कादवमा खुचेला पुरुप प्रत्ये (ए वंवयासीके०) एम कहेवा लागो के (अहोणंइमे पुरिसेकेण्) अहो हे पुरुष थखेयन्ने अकुसले अपंमिए अवियत्ते अमेहावी बाले योमग्गजे गोमग्गविक गोमग्गस्स गति परकमामू ए नव पदनु थर्थ सुलन (जन्नंएसपुरिसेके०) जे कारणे ए पुरुप पोता ना आत्माने (अहंखेयन्नेके०) हुँ खेदज्ञj (अहंकुसलेके ) तुंकुसल (जावपउम वरपोमरी पंनिस्किस्लामिके) इत्यादिक जाणतो यावत् प्रधान पुंमरीक कमल ढुंठ घरीश एवा नावे यहीं थाव्यो परंतु (गोखलुएयंपठमवरपॉमरीयं के०) निश्चें थकी पुं मरीक कमक्ष उभरी शक्यो नयी थने कादवाज खूतोवे (एवंउन्निस्केयत्वं जहाणंएसपुरि सेमन्नेके०) जेम तेपुरुप पोताने महोटो माह्यो मानीने कमल उभरवा गयो तेज विधिये ए बीजो पुरुष पण पोताने माने ॥७॥(अहमंतिपुरिसेके) पुरुष खेयन्ने कुसले पंमिए वियत्ते मेहावी अबाले मग्गले मग्गविक मागस्तगतिपरिक्कमलू इत्यादिक पोतामां मा ह्या पणो मानतो (यहमेयंके) हुँ ए(परमवरपोमरीयंन्निस्किस्तामित्तिके०) प्रधान पुं मरीक कमलने उखरीश (कझुके) एमकरी (इतिवचा के०) एवं कहीने (सेपुरिसे रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए के) ते पुरुप (थनिकमेतपुरकरिणिके) ते पुष्करणीमा चाल्यो (जायजावंचर्षभ निक्कमेके) जेम जेम ते कमल सामो घावीने मांहे प्रवेश कस्यो (तावताचणं के ) तेमतेम ( महंतेउदएके) मापाणी मांहे (महंतेसेएके) महोटा कादवमां हे खूतो (पहीणेतीरंके ) वाव्यनातीर थकी पण चट थयो (थपत्तेपनमवरपोमरी के०) अने प्रधान पुंमरीक कमलने पण अण पाम्यो (पोहच्चाएके०) एक कांग थकी भ्रष्ट (णोपाराएके) अने वीजा कांताने पण नपाम्यो तथा कमल पण उदरी नशक्यो (अंतरापोस्करिणीएके०) पुष्करणीने विचाले ज (सेयंसिके०) कादव माहे (णिसन्ने के) सूची रह्यो (दोचेपुरिसजातेके०) एटले बीजो पुरुप जात कह्यो. ॥ अथ हवे पवीजो पुरुप कह्यानंतर त्रीजो पुरुप कहे। एत्रीजो पुरुप पश्चिम दिशा थकी भावी पुष्करणीने कांवे ननो रहीने यागला पुरुपनी पेरे समस्त वचन बोली कमल उधरवा ने अर्थं पुष्करणीमा प्रवेश कयुं पण ते कमलने उरी नशक्यो पोते पुष्करणीने थं तराले पाणी अने कादव मांहे खूतो एटले त्रीजो पुरुप जात कह्यो॥ ८ ॥ दवे चोथो पुरुप उत्तर दिशा थकी आवीने पुष्करणीने तीरे उनो रही बागला त्रण पु रुपनी रीतेज वचन बोली तेमनी पेरेज कमल उधरवाने पुष्करणी मांहे प्रवेश करयो परंतु तेपण कमल उदरी नशक्यो भने वाव्यने थंतराने ते त्रण पुरुषोनीपेरे कादव महेज खूची रह्यो एटले चोथो पुरुप जात कह्यो । ए॥ ॥ दीपिका-अथापरोक्तिीयः पुरुपजातः पुरुपइति । अथ कश्चित्पुरुपोदक्षिण दिग्ना गांदागत्य तां पुष्करिणीं तस्याश्च तीरे स्थित्वा पश्यति पयं तीरस्थश्च तं पूर्वस्थितं पुरु पमेकं पश्यति । तीराव्रष्टं पद्ममप्राप्तं उनयनष्टं दृष्ट्वा सक्तिीयः पुरुषस्तमेवं वदेत् श्रहोखेदे ! पं वाक्यालंकारे । योयं कर्दमे निमग्नः पुरुषः सोखेदज्ञोऽकुशलोऽपंडितोऽ व्यक्तोमेधावी वालोन मार्गस्योनोमार्गझोनोमार्गस्य गतिपराक्रमशः। यस्मादेषपुरुपः कुश लइत्युक्त्वा पद्ममुत्केप्स्यामीत्येवं प्रतिज्ञां कृतवान् । नचैतत् पद्ममेवमुत्देतव्यं यथायं पुरु पोमन्यतइति जावः । शेपं सुगमं ॥ ७ ॥ ततः (यहमंसीत्यादि) थहमेवास्य पुंडरी . कस्योत्देपणे कुशलइतिनायः । शेपं सुगम (यहावरेतञ्चेत्ति) सुगमं । ॥ ॥ (थहा वरेचउत्ति) सुगम ॥ ५ ॥ ॥ टीका-यय प्रथमपुरुपादनंतरमपरोक्तिीयः पुरुषजातः पुरुपति । अथयेति वा क्योपन्यासार्थे । थथ कश्चित्पुरुयोदक्षिणदिनागादागत्य तां पुष्करिणी तस्याश्च पुष्करि प्यास्तीरे स्थित्वा तत्रस्यश्च पश्यति । महदेकं पद्मवरपोंडरीफमानुपूव्यंण व्यवस्थित प्रा सादीपं यावत्यतिरुपमत्र चास्मिन प्रतीते तीरे व्यवस्थितस्तंच पूर्वव्यवस्थितमेकं पुरुष ឬ១០ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. पश्यति । किंनूतं । तीरात्परिन्रष्टमनवाप्तपद्मवरपौंडरीकमुनयन्त्रष्टमंतरालएवावसीदंतं च दृष्ट्वा तमेवमवस्थं पुरुपं ततोसौ वित्तीयः पुरुषस्तं प्राक्तनं पुरुपमेवं वदेत् ॥ अहोइत्ति खेदे। सर्वत्र णमिति वाक्यालंकारे । इएव्योयोयं कर्दमे निमनःपुरुपः सोखेदोऽकुशलोड पंडितोव्यक्तोमेधावी बालोनमार्गस्थोनीमार्गझोनोमार्गस्य गतिपराक्रमशः । थकुशलत्वा दिके कारणमाह । यद्यस्मादेषपुरुषएतत्कृतवान् । यद्यहं खेदज्ञः कुशलइत्यादि जाणिवा पद्मवरपौंडरीकमुत्केप्स्यामीत्येवं प्रतिज्ञातवान् । नचैतत्पद्मवरपौंडरीकमेवमनेन प्रकारेण यथाऽनेनोल्देप्तुमारब्धं नैवमुत्देप्तव्यं यथायं पुरुपोमन्यतइति ॥७॥ ततोहमेवा स्योत्देप णे कुशलइति दर्शयितुमाह । (यहमसीत्यादि) जावदोचेपुरिसाजाएत्ति । सुगमं ॥७॥ तृतीयं पुरुपमधिकल्याह । (अहावरेतञ्चेइत्यादि)सुगम यावचतुर्थः पुरुप जातइति ॥ ॥ अह निस्कू लूहे तीरछी खेयन्ने जाव परक्कम अन्नतराने दिसान वा अणुदिसान वा आगम्म तं पुरकरिणिं तीसे पुस्करिणीए तीरे च्चिा पा संति तं एगं मदंतं पनमवरपोमरीयं जावपडिरूवं ते तच चत्तारि सजाए पासंति पहीणे तीरं अपत्ते जाव पठमवर पोंमरीयं पोहचाए गोपाराए अंतरापुस्करिणीए सेयंसि णिसन्ने तएणं से निंरकू तं एवं वयासी अहो णं इमे पुरिसा अखेयन्ना जाव णो मग्गरस गति परकमम जन्नं एते पुरिसा एवं मन्ने अम्हे तं परमवरपोमरीयं निस्किस्सामो णो खलु एयं पनमवपोमरीयं एयं नन्निखेतवं जदा णं एते पुरिसा मन्ने अहमंसि निकू जूहे तीरी खेयन्ने जाव मग्ग स्स गतिपरकमम् अदमेयं पनमवरपोमरीयं नमिस्किस्सामित्ति कटु इतिवचा से भिकू पो अनिक्कमे तं पुस्करिणिं तीसे पुरकरिणीए तीरे ब्चिा सई कुजा उप्पयादि खलु नो पनमवरपोमरीया नप्पया हि अहसे उप्पति ते परमवरपोमरीए ॥ १० ॥ किहिए नाए सम णासो अछे पुण से जाणितत्वे नवति नंतेति समणं जगवं महावीर बदवे निग्गंधाय निग्गंधीय वंदति नमसंति वंदेत्ता नमंसित्ता एवं वयासि किट्टिए नाए समणानसो अईपुण से ण जाणामो स मणानसोत्ति समणे नगवं महावीरे तेय वहवेनिग्गंयेय निग्गंधीय आ राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. एजए मंतेत्ता एवं क्यासी दंनोसमणासोते आइकामि विनावेमि किमि पवेदेमि सब सहे सनिमित्तं नुज्जोनुजो उबदसेमि सेबेमि ॥ ११ ॥ अर्थ-(अहके०) हवे चोथा पुरुष नंतर पांचमो पुरुप कहे ते केवो तोके (नि रकू के०) निक्षण शील पचन पाचनादिक सावद्यानुष्ठान रहित निर्दीप पाहार जो जी (सूहे के०) राग प रहित (तीरही के०) संसार समुश्ना तीरनो अर्थी (खेयन्ने के०) खेदज्ञ एटले समस्त जीयोना खेदनो जाण (जावपरक्कमम के०) यावत् मा गनी गतिना पराक्रमनुं जाण अंहीबीजो बागलनो वर्णन सर्व करवो एवो जाण पुरु पते (अन्नतरादिसावाअणुदिसावा के० ) अन्य कोइएक दिशा थकी थथवा वि दिशा थकी (यागम्म के०) यावीने (तंपुस्करिणि के) ते पुष्करणी (तीसेपुरकर पीएतीरेहिचा के० ) ते पुष्करणीने कांठे रहीने (तंएगंमहंतपउमवरपोमरीयंके०) ते एक महोटं प्रधान पुमरीक कमलने (पासंति के) दीठो (जावपडिरुवं के) तेक मल ज्यांलगे प्रतिरूप सुधी पूर्वे वर्णन करेलुंडे तेवो कमल दोनो (तेतउचत्तारिपुरिसजा एपासंति के०) तेणे त्यां चार पुरुषजात पूर्वोक्त चारदिशाना थावेला दीन ते चारे पु रुप (पहीणेतीरं के) वाव्यना तीर थकीघ्रष्ट बने (अपत्तेजावपचमवरपोमरीयंणो हञ्चाएणोपाराए के०) पुंमरीक कमलने पण यावत् नथी पाम्या (अंतरापुरकरिणीएके०) वाव्यने विचाले (सेयंसि के०) कादव मांहे (णिसन्ने के०) खुताने तेने देखीने (तएएसे निरकू के०) तेवार पड़ी ते निहु साधु (तं के) ते चार पुरुषोने (एवंवयासि के०) एम बोल्यो (यहोइमेपुरिसा के) अहो ए पुरुप बापडा (घखेयन्ना के०) अखेदज्ञ (जाव णोमगस्सगतिपरकममू के) यावत् मार्गनी गतिना पराक्रमना यजाण (जनएतेषु रिसाके०) जेम ए पुरुप (एवंमन्नेके०) एम जाणे जे (अम्हेतपउमवरपोमरी पंमिरिक स्साम्मो के०)यमे ए कमल उदरी सुं तेवा विधियें उभरवाने अथै गया परंतु (णोख तु के) निश्चे थकीनहीज (एपउमवरपॉमरीयंके)ए पोमरीक कमलने (एपंचनिरकत छ के०) एम उमरी शके नही (जहाणंएतेपुरिसामन्ने के०) जेम ए चार पुरुष जाणे ने ते विधियें कमल उरी शकाय नही (थहमंसिनिरकुतूहे के०) जेमाटे हूँ साधु राग देप रहित (तीरही के०) संसारना तीरनो थर्थी (खेयन्नेके०) खेदज्ञ (जावमग्ग स्सगतिपरकमाके) यावत् मार्गनी गतिना पराक्रमनुं जाण (थहमेपलमयरपों मरोयंजल्लिस्किस्तामिति के ) टुंए पुमरी कमल निश्चे थकी उदरीश (कट्ठ के०) एम फरीने (इतियञ्चा के०) एवं वचन कहीने (सेनिरक के० ) तेसाधु (णोथनिकमे त पुरक նետ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. रिणिं के) ते पुष्करणी मांहे पेगे नहीं (तीसेपुरकरिणीएतीरेडिचा के०) ते पु करणीने कांठे रहीनेज (संदंकुजा के) शब्द करे (नप्पयाहिखलुनोपनमव पोमरीयाउप्पयाहि के०) यहोपुमरीक कमल ए पुष्करणी माहेथी उपडीने बाहेर थाव बाहेर धाव एम वे वार कह्यो (यहसेचप्पतितेपलमवरपोमरीएके) हवे ते पुमरीक कम ल त्यांथी उपडयो ॥१॥ (किट्टिए के०) हवे ए दृष्टांत देखाडीने (नाएसमणासोके०) श्रीमहावीर देव शिष्य यागले अंतर नाव मेलवे के अदो श्रायुप्यमंत श्रमण महात्मा तमने ए दृष्टांत कह्यो तेना (ब के) अर्थने (पुण के० ) वली (से के० ) ते (जाणितत्वे नवति के०) जाणोजी एम कहे थके तेवारे (नंतेति के०) हे नगवान् एवो शब्द कहीने (समपंचगवंमहावीर के) तपस्वी जगवंत श्रीमहावीरदेवने (बह वेनिग्गंथाय के) घणानिग्रंथ (निग्गंथीयवंदंति के) घणी साधवी ते श्रीमहावीर देवने वांदे (नमसंति के) नमस्कार करे (वंदेत्ता के०) वंदना करीने (नमंसित्ता के) नमस्कार करीने (एवंवयासि के०) एम बोल्या (किट्टिएनाएसमणासो के०) के हे नगवंत श्रमणवायुप्यमंत तमे जे दृष्टांत कह्यो तेना (थ के०) थर्थने (पुण के० ) वली (से के.) ते (एजाणामो के०) अमे नथी जाणता तेवारे श्रीमहावीर देव ( समणासोत्ति के) हे श्रमणो श्रायुप्यमंत साधु एवो शब्द कहीने (समणेन गवंमहावीरे के०) श्रमण जगवंत श्रीमहावीर देव (तेयबहवेनिग्गंथेय के०) ते घणा निग्रंथ (निग्गंधीय के) घणी साधवीने (धामंत्तेता के) थामंत्रण करीने (एवंध यासी के०) एम कहेठे (हंजोसमणाउसोते के०) अहो साधु तमे पुग्यो ते (धा स्कामि के०) हुँ तमने कटुंबु ( विनावेमि के) प्रगटार्थ कढुंळ (किटेमि के) तेना प याय कहूँ (पवेदे मिके) हेतु दृष्टांते करी तमारे चित्तने सुगम थाय तेम कटुवं (सब के)अर्थ सहित (सहेम्के) हेतुये सहित (संनिमित्तकै०) कारण सहित (जुकोजुको के) वली वली (उपदंसेमिके०) देखाडीश (सेवेमिके) ए हूँ कहूँते तमे सनिलो॥११॥ ॥ दीपिका-यथ पंचमं पुरुपमाश्रित्याद । अथ निकुनिर्दोपाहारनोजी रुझोराग परहितस्तारार्थी संसाराब्धितीराजिलापी। खेदज्ञइत्यादि विशेपणानि पूर्व व्याख्यातानि । यावन्मार्गस्य गतिपराक्रमज्ञः सचान्यतरस्यादिशोवा थागत्य तां पुष्करिणी तस्याश्च तीरे स्थिला तन्महदेकं पद्मवरपौंडरीकं पश्यति तांश्चतुरः पुरुपान्पश्यति पंकनीरमन्नान् । ह ष्ट्वा च सनिदरेवं वदेत् अहो मे चत्वारोपि पुरुपायत्रज्ञायकुशलान मार्गस्य गतिप राक्रमज्ञाः । यस्माने पुरुपाएवं ज्ञातवंतोयथा चयं पुंडरीकमुनिस्यामउत्खनिप्यामः। नच तत्पुंडरीकमेवमुत्देशव्यं यथते मन्यते । किंतु यहमस्मि निरूझोयावन्मार्गस्य ग पर रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नांग उसरा.. एर तिपराक्रमझोऽहमेवैतत्पुंडरीकमुत्वनिप्यामीत्युक्त्वा सनिकुर्नातिकामेत्ता पुष्करिणी न प्रविशेत्तस्यास्तीरे स्थित्वा तटस्थएव शब्दकुर्यात् । तद्यथा । उत्पत हेपुंडरीक उत्प त इति शब्दश्रवणातउत्पतितं पुंडरीकं ।। १० । दार्टीतिक योजयन श्रीवीरः शिष्याना ह। कीर्तिते कथिते झाते दृष्टांते श्रमणाबायुमंतोऽर्थः पुनरस्य ज्ञातव्योनवति नव निः । एवमुक्त नगवता बहवोनिग्रंथानियंथ्यश्च श्रमणं नगवंत महावीरं वंदंति कायेन नमस्यंति शब्दैः स्तुवंति । वंदित्वा नमस्कृत्वाच एवं वदेयुः । तद्यथा । कीर्तितं ज्ञातमु दाहरणं नगवता । थथै पुनरस्य न जानीमति टटोनगवान् तान बहूनिग्रंथादीनेवं व देत् । तेति अामंत्रणे । श्रमणायायुप्मंतोयनवाभिरहं पृष्टस्तदारख्यामि थावि वया मि प्रकटयामि कीर्तयामि पर्यायैः प्रवेदयामि हेतुदृष्टांतैः । एकाथिकान्येव वा एतानि कथमाख्यामीत्याह । सार्थः सहेतुरन्वयव्यतिरेकरूपः कारणं कार्यसाधनं तेन युतं नू योनूयउपदर्शयामि ॥ ११॥ ॥ टीका-सांप्रतमपरं पंचमं तहिलणं पुरुपजातमधिकृत्याह । (यहानिरकूतूहे इत्यादि) अथेत्यानंतये । चतुर्थपुरुपादयमनंतरः पुरुपस्तस्यामूनि विशेपणानि । निद पशीलोनिकुः पचनपाचनसावद्यानुष्ठानरहिततया निर्दोपाहारनोजी तथा रूदोरागक्षेप रहितः । तोहि कर्मबंधहेतुतया स्निग्धौ । यथाहि स्नेहाजावाइजोन लगति तथा राग पानावात्कर्मरेपुनलगत्यतस्तहितोरुइत्युच्यते । तथा संसारसागरस्य तीरार्थी त था त्रिज्ञः खेदोवा । पूर्व व्याख्यातान्येव विशेपणानि । यावन्मार्गस्य गतिपराक्रमशः सचान्यतरस्यादिशोनुदिशोवाऽऽगत्य तां पुष्करिणी तस्याश्च तीरे स्थित्वा समंतादवलोक ये वा वदुमध्यदेशनागे तन्महदेकं पद्मवरपोंमरीकं पश्यति ताश्चतुरः पुरुपान् पश्यति यत्र च व्यवस्थितानिति । किंनूतांस्त्यक्ततीरानप्राप्तपद्मवरपुंमरीकान् पंकजलावमग्नान पुनस्तीरमयागंतुमसमर्थान् दृष्ट्वाच तास्तदवस्थान् ततोसौ निहुरेवमिति वदयमाए नीत्या वदेत् । तद्यथा । यहोइति खेदे णमितिवाक्यालंकारे । श्मे पुरुपाश्चत्वारोपि थखे दुशायावन्नोमार्गस्य गतिपराकमज्ञायस्मात्ते पुरुपाएवं ज्ञातवंतोयथा वयं पद्मवरपौंडरीक मेवमनेन प्रकारेण यथैते मन्यते तथोत्देशव्यं । थपि त्वहमस्मिन् निठुरुपोयावत्ति पराकमाएतगुणविशिष्टोऽहमेतत्पोंडरीकमुत्देस्यामि उत्खनिष्यामि समुहरिप्यामीत्ये वमुक्त्वाऽसौ नातिकामेत् तां पुष्करिणी न प्रविशेत् । तत्रस्थएव यत्कुर्यानदर्शयति । तस्यास्तोरे स्थित्वा तथाविधं शदं कुर्यात्तद्यथा ऊर्ध्वमुत्पतोत्पत । खनुशन्दोवाक्यातका रे। हे पद्मवरपौंडरीक तस्याः पुष्करिण्यामध्यदेशात्त्वमुत्पतोत्पत । अथ तन्दश्रयणा नंतरं तरुत्पतितमिति ॥ १० ॥ तदेवं दृष्टांत प्रदर्य दाष्टीतिकं दर्शयितुकामः श्रीमन्म एन वितीये सूत्रकृतांगे वितीये श्रुतस्कंधे प्रथमध्ययनं. हावीरवर्धमानस्वामी स्वशियानाह । कीर्तिते कथिते प्रतिपादिते मयास्मिन ज्ञाते उदा हरणे श्रमणाचायुमंतोऽर्थः पुनरस्य ज्ञातव्योनवति नवनिरेतउक्तं नवति । नास्योदा हरणस्य परमार्थ यूयं जानीथैवमुक्त नगवता ते बहवोनिग्रंथानिग्रंथ्यश्च तं श्रमणं जगवंत महावीर ते निग्रंथादयोवदंति कायेन नमस्पति तत्प्रव्हैः शब्दैः स्तुवंति वंदित्वा चैवं वदय माणं वदेयुः । तद्यथा । कीर्तितं प्रतिपादितं ज्ञातमुदाहरणं जगवता अथै पुनरस्य न सम्यक् जानीमइत्येवं दृष्टोनगवान् श्रमणोमहावीरस्तानियादीनेवं वदेत् । तेति संप्रे पणे। श्रमणायायुप्मतीयम्वनिरहं एटस्तत्सोपपत्तिकमाख्यामि जक्ता तथा विनावया म्याविन वयामि प्रकटाथै करोमि तथा कीर्तयिष्यामि पर्यायकथनारेणेति । तथा प्रवे दयामि प्रकर्पण हेतुदृष्टांतश्चित्तसंततावारोपयामि। अथ चैकार्थिकानि चैतानि कथं प्रति . पादयामीति दर्शयति । सहार्थेन दार्टीतिकेन सार्थः वर्ततइति पुष्करिणीदृष्टांतस्तं तथा सह हेतुना धन्वयव्यतिरेकरूपेण वर्ततइति सहेतुस्तं तथानूतमार्ग प्रतिपादयिष्यामि यथा ते पुरुपायप्राप्तप्रार्थितार्थाः पुष्करिणीकर्दमे उरुत्तारें निमनाएवं वदयमाणास्तीर्थि काथपारगाः संसारसागरस्य तत्रैव निमर्कतीत्येवंरूपोर्थःसोपपत्तिकः प्रदर्शयिष्यते । तथा सद निमित्तेन उपादानकारणेन सहकारिकारणेन वा वर्ततइति सनिमित्तं सकारणं दृष्टां तार्थ नूयोऽपरैतुदृष्टांतैरुपदर्शयामि सोहं सांप्रतमेव ब्रवीमि शृपुत यूय मिति ॥११॥ लोयंच खलु मए अप्पाङ समणासो पुस्करिणीवुझ्या कम्मंच खलु मए अप्पाङ समणानसो सेंन्दए बुइए कामनोगेयं खलु मए अप्पा दृढ समणानसो से सेए बुइए जण जाणावयंच खलु मए अपादहु स मणासो तेबदवे परमवरपोमरीए बुझए रायाणंच से खलु मए अप्पाह टु समणानसो से एगे मदंपनमवरपोमरीए बुझए अन्ननबियाय खलु म ए अप्पादड्ड समणानसोते चत्तारिपुरिसजाया बुश्या धम्मच खलु मए अप्पाहङ समणासो से निकू बुइए धम्मतिचंच खलु मए अप्पाहहुस मणानुसो सेतीरे बुइए धम्मकदंच खलुमए अप्पाह९ समणासो सेस हे बुइए निवाणंच खलु मए अप्पादट्ट समणानसो से उप्पाए वुइए एवं मेयंच खलु मए अपाङ समणानुसो से एवमेयं बुश्यं ॥१२॥ अर्थ-खलु इति वाक्यालंकार (लोयंचमएके७) एलोक जे मनुष्य खेत्र ते में (थप्पा हट्टु के० ) पोता थकी जाणीने (समाउसो के०) अहोघायुष्यमंत श्रमणो (पुरक रिणीबुश्याके० ) पुष्करणी कही अने (कम्मंचखलुमए के) अष्ट प्रकारना कर्म ते राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५७३ में (अप्पाटुके) पोताथकी जाणीने (समणाउसोके.) हेसाधुन (सेउदएके ) ते पाणी (बुइएके) कह्यो (कामनोगेयके०) कामनोगने खलुति वाक्यालंकारे (म एके) में (अप्पा(के) पोता थकी जाणीने (समणानसोके) देसाधुन (सेकेण) तेने (सेएके०) कर्दम (बुशएके०) कह्यो जेकर्दममाहे खुता थका जीव पोते पोताने तरी नशके थने (जएके) सामान्यलोक ते (जाणवर्यचके०) जनपद एटले थार्य देशना उपना एवा अनेक लोक तेने (खलु मएके० ) में निश्चेकरी (अप्पाह(के) पोताथकी जाणीने (समणासोके०) हे श्रायुष्यमंत श्रमणो (तेबहवेके०) तेवा घणा एक (परमवरपोमरीएवुश्ए के० ) पद्मकमलो कह्या तथा (रायाणंचसेखलुमएबाप्पा छसमाउसोके०) राजा जे सामान्य लोकना अधिपति केवायचे तेने में पोता थकी जाणीने हे श्रमणो (एगेमहंपउमवरपोमरीएश्एके०) एक महोटुं पुमरीक कमल क यो थने जे (अन्नवछियायके०) अन्यतीर्थिक क्रियावादि थक्रियावादि प्रमुख (तेके०) तेने (खजुमएयप्या हदुसमणासो के.) में पोता थकी जाणीने हे श्रमणो (चत्ता रिपुरिसजायावुझ्या के०) चार पुरुप जात कह्या ते राजारूपमहोटो कमल तेने व परवाने असमर्थ कह्या अने (धम्मंचखलुमएअप्पाहवसमणाउसोसेनिरकूबुशए के० ) जे श्रुतचारित्ररूप धर्म तेने में पोता थकी जाणीने हेश्रमणो निहु एटले थणगार कह्यो जेमा पुमरीक कमलरूप राजाने उघवानी समर्थाइ कही (धम्मतिबंचखलुम एयप्पादटुसमणासो सेतीरेवुइए के०) तथाजे धर्मतीर्थते निश्चे में पोता थकी जा पीने तीर एटले कांठो कह्यो (धम्मकहंचखलुमएअप्पासमणावसोसेसदेवुइएके०) तथा जेधर्म कथा ते निचे में पोता थकी जाणीने हे श्रमणो तेने में शब्द कह्यो (नि चाणंचरखनुमएधप्पाड्दुसमणाउसोसेउप्पाएए के.) तथा जे मोक्षपद ते निचे में पोता थकी जाणीने हे श्रमणो तेने में कमलनो उधरवो कह्यो (एवमेयंच के) ए पूर्वोक्त सर्व लोकादिकपदार्थ ते खलु शदवाक्यालंकारेंठे (मएके० ) में (थाप्पाव के) थाप यकी जाणीने (समाउसो के०) हेश्रमणो थायुप्यमंतो (सेएवमेयं श्यके ) तेने पुष्करणी कमल प्रमुख एरीते में कह्या एटले सामान्य प्रकारे दृष्टांत क ह्यो दवे विशेप थकी राजा उझरणादिकनाव कहेठे ॥ १२ ॥ ॥ दीपिका-लोकं मनुष्यत्रं । चशब्दः समुच्चये । खलुक्यालंकारे । मया (श्रप्पा हदुनि) यात्मनि थाहत्य व्यवस्थाप्य थथवा थात्मना स्वयमाहत्या ज्ञात्वा न परोपदे शतः सा पुष्करिणी वक्ता । कर्म चाटप्रकारं खलु मयात्मनि थाहत्य थात्मना या था हत्य हेमण थायुप्मन् तदकमुक्तं पुंडरीकोत्पत्तिकारणं । कामश्वारुपा जोगामदन

एGU हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
व्यापाराः । सकर्दमः । यथा पंकेमग्नमात्मानमुपतु उःशक्यं । एवं विपयेप्वपीति विषय
पंकयोः साम्यं । जनं सामान्य लोकं जानपदा आर्यदेशजातास्तानाश्रित्य तानिबहूनि पुं
डरीकाणि उक्तानि राजानं चक्रवादिकमाश्रित्य पद्मवरपुंडरीकमुक्तं यन्यतीथिकानाश्रि
त्य ते चत्वारः पुरुपाउताः। तेषां राजपुंडरीको वरणे सामर्थ्यानावाधर्म चाऽऽत्मन्याश्रित्य
सनिकुरुक्तः । तस्यैव राजपुंडरीकोदरणेसमर्थत्वात् धर्मतीर्थ च खल्वाश्रित्य मया तत्ती
रमुक्तं धर्मदेशनां चाश्रित्य मया सनिदोः संबधी शब्दउक्तः । निर्वाणं मोदंचाश्रित्य पुं
डरीकस्योत्पातउक्तः । एवमेतलोकादिकं च खल्वात्मन्याश्रित्य मया श्रमणायुप्मन् से ए
तत्पुष्करिण्यादिकं दृष्टांतत्वेनकिंचित्ताधादेवमुक्तं ॥ १२ ॥
॥ टीका-तदधुना नगवान् पूर्वोक्तस्य दृष्टांतस्य यथास्वं दार्टीतिके दर्शयितुमाह ।।
(जोगंचेत्यादि) लोकमिति मनुष्यदेवं । चशब्दउत्तरापेक्ष्या समुच्चयार्थः । खलुरिति
वाक्यालंकारे । मयेत्यात्मनिर्देशः । योयं लोकोमनुप्याधारस्तमात्मन्याहत्य व्यवस्थाप्य
अपाहृत्य वा वायुप्मन् श्रमण यात्मनावा मयाऽऽहत्य न परोपदेशतःसा पुष्करिणीप
अाधारनूतोक्ता । तथा कर्म चाष्टप्रकारं यद्दलेन पुरुप पौंडरीकाणि नवंति । तदेवंनूतं क
में मयात्मन्याहत्य यात्मनावा बाहत्ययपाहत्य वा । एतक्तं नवति । श्रमण यायु
प्मन् सर्वावस्थानां निमित्तनूतं कर्माश्रित्य तमुदकं दृष्टांतत्वेनोपन्यस्तै कर्मचात्र दाटी
तिक नविष्यति । तत्रेलामदनकामाः शब्दादयो विपयास्ते एव नुज्यंतइतिनोगाः । यदि
वा कामाश्वारूपामदनकामास्तु नोगास्तान मयात्मन्याहृत्य सेयः कर्दमोऽनिहितस्तथा
पंके निमनोजःखेनात्मानमुदरत्येवं विपयेप्यासक्तोनात्मानमुर्तुमसमित्येतत्कर्दमविप
ययोःसाम्यमिति । यथा जन सामान्येन लोकं तथा जनपदे नवाजानपदा विशिष्टार्यदे
शोत्पन्नागृह्यते । ते चाबदिशतिजनपदोनवाति तांश्च समाश्रित्य मया दाहीतिकत्वे
नांगीरुत्य तानि तानि बहूनि पद्मवरपौंडरीकाणि दृष्टांतत्वेनानिहितानि । तथा राजा
नमात्मन्याहत्य तदेकं पद्मवरपौडरीकं दृष्टांतत्वेनानि हितं तथान्यतीथिकान् समाश्रित्य
ते चत्वारः पुरुषजाताअनिहितास्तेषां राजपौंडरीकोधरणे सामर्थ्यवैकव्यात् । तथा
धर्मच खल्वात्मन्याहृत्य श्रमणायुप्मन् सनिः रूवृत्तिरहितस्तस्यैव चक्रवादिराज
पद्मावरपौंडरीकोधरणसामर्थ्यासजावा-धर्म तीर्थच खल्वाश्रित्य मया तत्तीरमुक्तं । तथा
सर्म देशनां चाश्रित्य मया सनिकुसंबंधी शब्दोऽनिहितस्तथा निर्वाणं मोक्षपदशेप
कर्मक्ष्यरूपमीपत् प्रागनाराख्यं जूनागोपर्यवस्थितदेवख चात्मन्याहत्य सपनवरपौं
डरीकस्योत्पातोऽनिहितइति । सांप्रतं समस्तोपसंहारार्थमात् । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एत
नोकादिकंच खल्वात्मन्याहृत्याश्रित्य मया श्रमणायुप्मन् से एतत्पुष्करि एयादिकं दृष्टांतत्वे
न किंचित्साधादेवमेतउक्तमिति ॥ १२ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५५ इह खलु पाईणंवा पडीणंवा नदीणंवा दादिणंवा संतेगतिया मणुस्सा न वंति अणुपुत्रेणं लोग नववन्ना तं जहा आरियावेगे अणारियावेगेन चागोत्तावेगे णीयागोयावेगे कायमंतावेगे रहस्समंतावेगे सुवन्नावेगे छ वन्नावेगे सुरूवावेगे उरूवावेगे तेसिंचणं मणुयाणं एगे राया नव महयाहिमवंतमलयमंदरमहिंदसारे अन्वंतविसुधरायकुलवंसप्पसूते निरंतररायलरकण विराश्यंगमंगे बहुजणबहुमाणपूइए सबगुरास मि खत्तिए मुदिए मुशान्निसित्ते मानपिन्सुजाए देयप्पिए सीमंकरे सी मंधरे खेमंकरे खेमंधरे मणुस्सिदे जणवयपिया जरावयपुरोहिए सेवक रे केउकरे नरपवरे पुरिसपवरे पुरिससीदे पुरिसआसीविसे पुरिसवर पोरीए पुरिसवरगंधदवी अ दित्ते वित्त विविन्नविचलनवणसय णासणजाणवाहणाश्मे बदुधणबढुजातरूवरतए आगपगसंपन ते विवडियपरनत्तपाणे बहुदासीदासगोमदिसगवेलगप्पनूते प "डिपुरमकोसकोघगारानधागारे बलवं बल्लपवामिए व्यकंटयं म लियकंटयं उदयकंटयं निहयकंटयं अकंटयं व्यसत्तू निदयसत्तू मलि यसत्तू अधियसत्तू निङियसत्तू पराश्यसत्तू वगयनिकमारिनयवि प्पमुकं रायवन जहानवधाइए जावपसंतमिबममरर पसाहेमाणे विहरंति तस्सणं रन्नो परिसा नवा नग्गा नग्गपुत्ता नोगा नागपु ता इकागा इरकागाइ नायना नायना कोरबा कोरवा नट्टा नहपुत्ता मादणा मादणपुत्ता ले लेवपुत्ता पसवारो पसबारोपुत्ता सणाचा सेणावपुत्ता ॥ १३॥ तेसिंचणं एगतीए सट्टानव कामंत समणावा माहणावा संपहारिंसु गमणाए तच अन्नतरणं धम्मेणं पन्नत्तारोवयं म्मेषं धम्मेणं पन्नवसामो सेएवंमायाणद भयंतारो जेदामए एस धम्मे सुयरकाए सुपनते नवा ॥२४॥ अर्थ-(इहखजुके)ए मनुष्य लोक मांहे खलुइति वाक्यानंकारे(पाईपंवाके०)पूर्वदिशि (पडीवाके) पश्चिमदिशि (दीवाके) उत्तरदिशि (दाहिवाके०) ददादिशि ए चार दिशि थथवा विदिशिए (संतगतियामपुस्सानवंतिके०) कोड एक मनुष्य होय ते (यषु एन्द हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. पुवेणं के०) अनुक्रमे (लोगं के०) लोकपणे (नववन्नाके) उपना ने (तंजहा के०) ते देखाडे (आरियावेगे के०) एक आर्य मनुष्यते साढा पचीश देशना उपना (पणा रियावेगे के०) एक धनार्य देशना उपना ते संग यवन सबर बब्बरादिक जाणवा (उच्चागोत्तायेगे के०) एक उंचगोत्रना उपना (णीयागोयावेगे के०) एक नीचगोत्रना उपना (कायमंतावेगे के०) एक लांबा दीर्घ काय वाला (रहस्समंतावेगे के०) एक व्हस्व न्हानी काय वाला (सुवन्नावेगे के.) एक रुडा वर्ण वाला (वन्नावेगे के ) एक माग वर्ण वाला (सुरूवावेगे के०) एक नला रूपवाला (उरूवावेगेके) एक माग रूप वाला (तेसिंचमणुयाणं के ) ते मनुष्य माहे वली (एगेरायाजवर के०) एक राजा होय ते राजा केवोहोय तोके (महयाहिमवंत के०) महोटो हिमवंत (मलय के०) मलयाचल (मंदरके०) मेरुपर्वत (महिंद के०) महें एनी पेरे जेनु (सारेके०) सामर्थ्यपपुळे (यचंतविसुधरायकुलवंसप्पसूतेके) अत्यंत निर्मल दोष रहित राजा तु कुल उत्तम क्षत्रीयनो कुल तेने विपे जन्म पाम्या (निरंतररायलरकए के०) यां तरा रहितजे राजाना लक्षण तेणेकरी (विराश्यंगमंगे के ) बिराजमान एटले शोना यमानबे शरीरना अंगोपांग जेना (बदुजण के) घणालोक (बदुमाण केए) घणे मान थापीने (पूइए के०) पूजेने (सत्वगुणसमि के० ) समस्त राजाना जे गुणने तेणेकरी समृविधान एटले संपूर्ण (खत्तिएके०) त्रिय जातवंत (मुदिए के०) स वकाल प्रमोद सहित (मुखानिसित्ते के०) मातापितादिक परिवार मलीने राजानिपे क कीघोडे (मापिठसुजाए के) माता पिता सुजातवंत अथवा माता पितानो सुविनीत सुपुत्रले (देय प्पिए के०) वन्नन तथा करुणाना गुणे करी सहित (सीमंकरे के) मर्यादानोकरनार (सीमंधरे के०) मर्यादानो धरनार (खेमंकरे के) कल्याण नो करनार उपवनो टालनार (खेमंधरे के०) कल्याणनो धरनार (मपुस्सिंदे के०) मनुष्यनुं इंइ (जणवयपिया के०) जनपद एटले देशना लोकने पिता समान (जण वयपुरोहिए के) जनपद एटले देशना लोकने शांतिनु करनार उपवन निवारक (से उकरे के०) मार्गनो देखाडनार (केतकरे के०) अभुत कार्यनो करनार (नरपवरेके०) मनुष्य माहे प्रधान (पुरिसपवरे के० ) पुरुपमाहे प्रधान (पुरिससोहे के०) पुरुष माहे सिंह समान (पुरिसयासीविसे के०) पुरुष महेि धाशीविष सर्प समान थ पराध खमे नही (पुरिसवरपोंमरीए के०) पुरुष महेि प्रधान पुंमरीक कमल समान - (पुरिसवरगंधहाली के०) पुरुप माहे.प्रधान गंध हस्ति समान (य के०) धन धा न्यादिके परिपूर्ण ( दित्ते के ) दीपता (वित्ते के०) पहोला (विछिन्न के) विस्तीर्ण एवा (विउल के) विपुल एटले घणा (जवण के) घर ( सयणासण के.) पत्यका राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५ दिक थाशन नासन (जाण के) पालवीप्रमुख ( वाहणाले के.) गाडी घोडादिक तेणेकरीने थाकीर्ण (बहुधण के०) घणो धन (बहुजातरूव केए) घणो उ वर्ण (रतए के) घणो रजत एटले रुपु (बानगपउगसंपउत्ते के०) अर्थ लान बम णा वमणादिक तेहवो उपाय व्यापारादिक तेणे करी संयुक्त (विडियपतरनत्तपाणे के) घणा जात पाणी लोक जमे विशेपे देवरावेजे (बहुदासीदास के) घणा दासी तथा दासले (गोके०) वृषन (महीस के०) नेंस (गवेलग के०) गाय गेटी गाम रा बकरी ते (प्पनूते केए) प्रनूत एटले घणाने वली (पडिपुरम के०) प्रतिपूर्ण (कोसके०) जदमीना नमार (कोशागारा के०) धानना नमार (नागारे के) खड्ग त्रिसूल नासादिकना नमार (बलवं के) पोते बलवंत (मुब्बल के०) उर्च सो (पचामिए के० ) वैरी जेना (उहतकंटयं के०) विणास्याले समस्त गोत्री जेणे (मलियकंटयं के०) शनि थपहारीने मान नंग कीधावे गोत्री जेणे (उदयकंटयं के) उद्देश यकी काढ्याचे गोत्री जेणे (निहयकंटयं के)जेणे गोत्रीने हराव्याने (थकंटयं के०) प्रतिमल वैरोये रहित (उदयसलूके) विणास्याचे शत्रू जेणे (निहियस तूके) जेणे शत्रुने हराव्यावे (मलियसलूके) ऋदि अपहरीने मान नंग करयाले वैरी जेणे, (नदियसत्तुके) बद्देश थकी कढाध्याठे वैरी जेणे (निक्रियसत्तुके०) विशेप थकी जीत्या वश करवाने वैरी जेणे (पराश्यसत्तू के ) तेना राज्यने लेवे करी पराजय प माड्याने शत्रु जेणे वली (ववगय के) वपगत एटले गया जेना राज्यने विपे युं ग याने ते कहे (इनिरकके०) उकाल उनिह (मारिके० ) देवादिकना करेला मारी मर कीना नय (जयके०) वैरीना नय थकी (विष्पमुकंके०) रहित (रायवनरके) एरीते रा जानु वर्णन (जहावयवाइए के) जेम उववाद सूत्रमा वर्णन करयो तेना सरिखो (जा वपसंत के०) ज्यांलगे उपशमाच्या (किंवममररहं के० ) स्वचक्र परचक्रना नय ज्या नथी एवो राज्य (पसाहेमाणे के) पालतो थको (विहरति के०) विचरे (त स्सरनो के०) दवे तेराजानी (परिसानवंति के) परपदा केवी होए ते कहे. (उग्गाउग्गपुत्ता के ) उग्रकुलना उपना ते उग्रकुलना पुत्र (नोगानोगपुत्ता के.) नोगकुलना उपना ते जोगकुलना पुत्र (इरकागारकागाइ के०) श्रीयादीश्वरनो वंश जे श्याग तेना उपना ते इक्ष्वागवंशना पुत्र (नायानानायानाके) शातकुलना उपना ते झातकुलना पुत्र (कोरबाकोरवा के०) कौरवकुलना उपना ते कौरवकुलना पुत्र (जहान हयुत्ताके) सुनटकुलना नपना ते सुनटना पुत्र (माहवामाहणपुत्ताके)ब्राह्मणकुलना उपना ते ब्राह्मणना पुत्र (लेवश्लेष्टइपुत्ताके)लाधिपति वणिक् जाति विशेष तेना पुत्र (पसमारोपसमारोपुत्ता के०) घणो जेने घरे लक्ष्मीनो विस्तार होय तेने घेर उपना ते ՄԵԿ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. तेना पुत्र (सेणावश्सेणावश्पुत्ताके०) सेनाधिपतिना पुत्र इत्यादिक सनावर्णन यकी जा णवो.॥१३॥(तेसिंचणं के०) तेमाहे (एगतीएके०) कोइ एक पुरुप (सड्डानवइके०) धर्म करवाने अज्ञावंत धर्मार्थी होय तेने एवो (कामंत के०) धर्मार्थी जाणीने (समणावा माहणावाके) श्रमण ब्राह्मण मली (संके०) सम्यक् प्रकारे पोतानो धर्मप्रतिवोधवानि मित्त (पहारसुगमणाए के) तेना समीपे बालोचको चिंतवे ते केवो (तव्यन्नतरेणंध म्मेणंपन्नचारोवयं के०) त्यां अमे अमारा धर्मना प्ररूपणहार थापणो धर्म प्ररूपगुं एको आलोची राजाने संमुख आवी बोल्या (इम्मेणंधम्मेणंपन्नवश्स्सामो के०)ए बागल कहे नेते धर्म परूपशुं तेज कहे (सेएवंमायाह के०) अमे धर्म कहींगुं ते एम जाणो (नपंतारो के०) यहो जय थकी राखनार (जेदामए के०) जेम ए प्रकारे अमारो (एसधम्मेसुयरकाएसुपननेनव के० ) ए धर्म स्वारख्यात स्वप्रज्ञप्त. ॥१॥ ॥ दीपिका-एवंसामान्येन दृष्टांतयोजनामुक्त्वा विशेपेण तामाह । (इहेति) हा स्मिन् लोके । खलुक्यालंकारे । प्राच्या प्रतीच्या दक्षिणायामुदीच्यामन्यतरस्यां वा दिशि संति विद्यते एके केचन मनुष्यानवंति । यानुपूयेणेमं लोकमाश्रित्योत्प नाः । तद्यथा । थार्याचार्यदेशोत्पन्नास्तदन्येऽनार्याएके उचैर्गोत्रानीचर्गोत्राएके कायो महाकायः प्रांगुत्वं तविद्यते येषां ते कायवंतोन्हस्ववंतोवामनकुब्जादयः सुव ः शोजनकांतयोउर्वर्णाः रुमरूदादिवर्णाएके सुरूपाएके उष्टरूपास्तेपांमध्ये म हान् कश्चिदेकोराजा नवति । किंनूतः । हाहिमवन्मलयमंदरमहेंणामिव सा रं सामर्थ्य धनं वा यस्य सतथा । इत्येवं राजवर्णकोयावउपशांतडिंबडमरं राज्यं प्र साधयन् तिष्ठति । तत्र डिंबं परानीकनयं डमरं स्वराष्ट्रदोनः । तस्य च राज्ञः पर्पत स ना नवति । तद्यथा । उग्रातत्कुमाराश्च उग्रपुत्राः । एवं नोगपुत्रादयोपि शेयाः । (ले वति) लिप्सुकोवाणिगित्यर्थः । प्रशास्तारोवुध्युपजीविनोमंत्र्यादयः सेनापतयश्च एके ॥१३॥ तेपांमध्ये कश्चिदेवैकः अक्षावान धर्मलिप्सुर्नवति । कामं निश्चितं तं श्रावं तं श्रमणावा तदंतिकगमनाय प्रधारितवंतस्तत्प्रतिबोधाय तत्समीपे गमनं चिंतिततः। तत्रान्यतरेण धर्मेण खसमयप्रसिध्न प्रझापयितारोवयमिति विचिंत्य तं राजानं स्वकीये न धर्मेण प्रज्ञापयिष्यामएवं संप्रधार्य राजांतिकं गत्वा एवमूचुः । यथाई वदामि एवं न वंतोयूपं जानीत यथा येन प्रकारेण मयैपधर्मः स्वाख्यातः सुप्राप्तोनवतीत्येवं तीथिका समतानुरागी राजादेः स्वाभिप्रायेणोपदेशं ददाति । तत्रायः पुरुपस्तजीवतहरीरवादीरा जानमुद्दिश्यैवं धर्मदेशनां चके ॥ १५ ॥ ॥ टीका-तदेवं सामान्येन दृष्टांतदार्टीतिकयोर्योजनां कृत्वाऽधुना विशेषणप्रधाननूत ७ रायधनपतसिंघ बांदाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. ՄԵԿ राजदाष्टीतिकं तऽधरणार्थत्वात्सर्वप्रयासस्येति दर्शयितुमाह । (इहखलुइत्यादि) श्हास्मिन्मनुष्यलोके । खलु वाक्यालंकारे । इहास्मिन् लोके प्राच्या प्रतीच्यां ददि णायामुदीच्यामन्यतरस्यां वा दिशि संति विद्यते एके केचन तथाविधामनुप्या थानुपूर्ये ऐमं लोकमाश्रित्योत्पन्नानवंति तानेवानुपूर्व्यण दर्शयति । तद्यथेत्युपन्यासार्थः । धारा द्याताः सर्वहेयधर्मेन्यइत्यास्तित्र क्षेत्रार्याअर्धपदिशतिजनपदोत्पन्नास्त व्यतिरिक्ता स्त्वनार्याएके केचन नवंति । ते चानार्याः देवोत्पन्नाथमी इष्टव्याः ॥ सगजगण सवरवम्बर,कायमुरड्डोडगोडपरिकणिया ॥ थावगाहो एरोमय,पारसरवसरवासिया चेव ॥ १ ॥डोंबिलयतउसवोकस,निलंधपुलिंदकोंवनंपररुया ॥ कोंचाय चीण चंचुय,मालव दमिजाकुलंपाय ॥ २ ॥ कैकयकिरीयदयमुह,खर रह तह तुरगमेंढयमुहाय ॥ हयकामा गयकरमा, अमेय अणारिया बहवो ॥ ३ ॥ पार्वायचंडदंडा,अणारिया णिधिणा पिर पुकंपा ॥धम्मोत्ति थरकराई, जे सुण एऊंतिसुमिए विश्त्यादि । तथोच्चैोत्रमिदवाकुवं- शादिकं येपां ते तयाविधाएके केचन तथाविधकर्मोदयवर्तिनः । वाशब्दउत्तरापेक्ष्या वि कल्पार्थः। तथा नीचैर्गोत्रं सर्वजनावगीतं येपांते तथा एके केचन नीचैर्गोत्रोदयवर्तिनोन सर्वे ! वाशब्दः पूर्ववदेव । ते चोचैर्गोत्रानीचे!त्रा वा.। कायोमहाकायः प्रांगुत्वं तदि द्यते येषां ते कायवंतस्तथा हसवंतोवामनककुब्जवडनादयएके केचन तथाविधनाम कर्मोदयवर्तिनस्तथाशोननवर्णाः सुवर्णाः प्रतप्तचामीकरचारुदेहास्तथा उर्वर्णाः रुमा दादिवर्णाएके केचन तथा सुरूपाः सुविनक्कावयवचारुदेहास्तथा 5ष्टरुपाकुरूपावीनत्सदे हास्तेपां चो!त्रादिविशेषणविशिष्टानां महान् कश्चिदेवैकस्तथाविधकर्मोदयााजा जय ति सविशेप्यते महाहिमवन्मलयमंदरमहेंशाणामिव सारः सामर्थ्य विनवोवा यस्य सत था इत्येव राजवर्णकोयावऽपशांतडिवडमरं राज्यं प्रसाधयंस्तिष्ठतीति । तत्र डिवः परानी फसृगालिकोडमरः स्वराष्ट्रोनः। पर्यायावेतावत्यादरख्यापनार्थमुपात्तौइति । तस्य चैवंवि धगुणसंपतराझएवंविधा पर्पयतीति । तद्यथा । उग्रास्तत्कुमाराश्चोग्रपुत्राः । एवं जो गपुत्रादयोपि इष्टव्याः॥ शेपंसुगमं । यावत्सेनापतिपुत्रइति । एवरले इति । जिप्सुका सवाणिगादिस्तथा प्रशास्तारोवुध्युपजीविनोमंत्रिप्रनृतयः ॥ १३ ॥ तेषां च मध्ये कश्चि देवैकः : अक्षावान् धर्मलिप्सुः काममित्येवस्तार्येऽवधृतमेतद्ययायं धर्मश्रक्षालुरवधार्य च ते धर्मलिप्सुतया श्रमणाब्राह्मणाया संप्रचारितवंतः समालोचितवंतोधर्मप्रतिबोधनिमि नं तदंतिकगमनाय तत्र चान्यतरेण धर्मेण ससमयप्रतिक्षेन प्रज्ञापयितारोवयमित्येवं नाम संप्रधार्य त राजानं स्वकीयेन धर्मण प्रज्ञापयिष्यामएवं प्रधार्य राज्ञों तिकं गत्वैव मूचुः। तद्यथा। एतद्यथाहं कथयिष्यामि एवमितिच वदयमानीत्या जयंतीयं जानीत नयाचातारोवा यथा येन प्रकारेण मर्यपधर्मः स्वारख्यातः सुप्रज्ञतोनयतीत्येवं तीर्थिकः P ..

A ए वितीये सूत्रकृतांगे दितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. खदर्शनानुरंजितोन्यस्यापि राजादेः स्वानिप्रायेणोपदेशं ददाति । तत्राद्यः पुरुषजातस्त जीवतहरीरवादी राजानमुद्दिश्यैवं धर्मदेशनां चके ॥ १४ ॥ तं जहा नटुंपादतला अदे केसग्गमच्या तिरियंतेयपरियंते जीवे एस आयापकवे कसिणे एसजीवे जीवति एसमय पोजीव सरीरे धरमाणे धर विणमिय पोधर एयं तं जीवियं नवति अदहणाए परेहि निजाइ अगणिजामिए सरीरे कवोतवन्नाणि अधीणि नवंति आसंदीपं चमापुरिसा गाम पञ्चागति एवं असंते असंविङमाणे जेसिंतं असं ते असंविङमाणे तेसिंतं सुयरकाय नवति अन्नोनवति जीवो अन्नं सरी. रं तम्दा तेएवं नोविपडियेदेति अयमानसो आयादीदेतिवा दस्सेतिवा परिमंमलेतिवा वहेतिवा तंसेतिवा चनरंसेतिवा आयतेतिवा उलंसिए तिवा असेतिवा किएहतिवा पीलेतिवा लोदियदालिद्दे सुकिलेतिवा: सुप्तिगंधेतिवा उनिगंधेतिवा- तितेतिवा कडुएतिवा कसाएतिवा अंबि लेतिवा मदुरेतिवा ककडेतिवा मनएतिवा गुरुएतिवा लहुएतिवा सि. एतिवा नसिणेतिवा नि तिवा लुकेतिवा एवं असंते असंविङमाणे जे सिंतं सुयकायं नवति अन्नोजीवो अन्नसरीरं तम्हा तेणो एवं उवलनंति१५ अर्थ-हवे त्यां यादि पुरुषजात ते तजीव तहरीरवादी जीव ने ते राजाने उद्देशी - पोताना धर्मनी देशना थापेठे (तंजहा के ) ते जेमले तेम कहेडे ( उडूंपादतला के० ) पगनातलीया थकी उपरें अने (बहेकेसग्गमउया के) मस्तकना केशाय थकी नीचे त था(तिरियतेयपरियंते जीवेकेति| त्वचा जे चामडी ते पर्यंत.जीव जाणवो एटलासी म शरीर थकी निकलतोजीव जुदो देखातो नथी तेथीज जणायवे के तेज शरीर थने तेज जीव एटले एशरीर तेहज जीव परंतु ए शरीर थकी यात्मा जुदो एम न जाणवू (एसयायापङवेकसिणे के० ) ए जे शरीरले तेहिज यात्मानुं संपूर्ण पर्याय अवस्था विशेप.जाणवो (एसजीवेजीवत्ति के०) जेटलो काल ए काया जीवे तेटलो काल ए जीव पण जीवे (एसमयणोजीव के) ए शरीर मरण पामे तेवारे जीव पण म रण पामे पण णोजीवs एटले जीवे नहीं (सरीरेधरमाणेधर के.) ए शरीर ज्या सुधी पांचनूतने धरे त्यां सुधी यात्माने पण धरे (विणिमिय णोधरश्के) ए शरीर विणवे राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर बते जीवनो पण विनाश थाय गोधर एटले पनी जीवने धरी ने शके (एयंतंजीवियंनवति के) एजीवनो जीवितव्य के तेथी शरीर विणशे थके यात्मा पण विणशे एवो करीने (थद ह पाएपरेहिंनिसके) अन्यलोक बालवाने अर्थ स्मशानादिकने विपे लेजाय (अगणि डामिएसरीरे के )तेवारे अनी करी शरीर प्रज्वाले ठतेत्यां निःकेवल(कवोतवन्नाणिके०) कपोत वर्णे (यहीणिनवंति के०) अस्थि एट हाम देखायचे परंतु तेथकी थन्य था त्मादिक पदार्थ कोइ देखाय नहीं के जे थकी यात्मानुं यस्तिपणु अमे जापीयें (था संदीपंचमापुरीसागामंपञ्चागवंति के०) तथा पांचमो जेनो मांचोठे एवा चार पुरुप ते मुवेलाने प्रज्वालीने पोताने गामे यावे माटे जोआत्मा शरीर थकी जुदो होय तो श रीर-थकी निकलतो देवाय अने ते जेवारे नथी देखातो तो जाणियें ए जे तेहिज शरीर थने तेहीज जीवने (एवंके०) एरीते (असंतेके०) जीव यतो (थसंविङमाणे. के०) यविद्यमान जातो थको जाणवामा नथी थावतो (जेसितंबसंते के) जेनो ए पद के जीव अतो- (असंविङमाणे के०) थविद्यमान जेनो एवो पंदने '(तेसिंत के०) तेनो ए पूर्वोक्त वचन (सुयरकायनवति के०) स्वारख्यात एम जाण वो थने जेनो (अन्नोनवतिजीवो के० ) जीव थन्य थने (अन्नंसरीरं के०) शरीर पण धन्यठे एवं जे कहे ते गाझरी प्रवाहे पड्या थका (तम्हा के) तस्मात् (ते एवं के० ) ते एवो (नोविडिवेदेति के०) जे बागन कहेशे ते नथी जाणता. तेज कहे। (थयमाउसो के) यहो थायुप्यमंत ए जीव शरीर थकी जुदो गणीए तो एनो शो प्रमाण (थायादीदेतिवा के) यात्मा गुं दी एटले लांबो (हस्से तिवा के) किंवा इस एटले अंगुग अथवा तंज प्रमाण न्हानोचे (परिमंमलेति वा के० ) किंवा चुडी थथवा चंद ममलने थाकारें। (वद्वेतिया के०) किंवा वाटला लामुने थाकारें (सेतिया के.) किंवा त्रिखूणा सीघोडाने थाकार (चरसेति वा के) चाखणोठे (थायतेतिया के०) यांना सरीखो लांबो (उतसिएतिवाके) खूणा उहांशनोवे (यसेतिवा के) थावहांसनो थाव खूणोळे (किएहतियाके०) फाले वर्णे (पीलेतिवा के) नीले वर्ण (लोहियहालिमुक्लेितिवा के) लाज वर्णने किंवा दलदर जेवा पीले वर्णे किंवा उज्वले वर्षेठे (सुन्निगंधेतिवा के०) सु" रनिगंध कपूर समानडे (उनिगंधेतिया के०) मुर्गध गुमडादि समान अथवा रस थाश्री (तिनैतिवा के) तीखो रस मिरची समान (कडूएतिवा के०) 'कडवुरस नीमहा समानठे (कसाएतिवा के०) कसायलो काचाफल समान रसवालोले (धविक्षति या के०) खाटा रस समानने (महुरेतिवा के० ) मिसरी समान मधुर रसेने तथा स्पर्शथाश्री (करकडे तिवा के०) कर्कश खरखरी फरशने (मठएतिचा के.

एएश वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. 'आकतुल समान मुंहालो फरश (गुरुएतिवा के०) लोहवत् नारी फरशने (जदुपति वा के०) अर्कतुलवत् हलवो फरशने (सिएतिवा के० ) शीतल फरश (सिणेति वा के ) नाम फरशडे ( निक्षेतिवा के ) चीकणो फरश (खुरकेतिवा के०) खुखो फरश एटला फरश मांथी आत्मानो कयो फरशने ( एवंअसतेयसंविङमाणेजेसिं के०) ए कारण माटे जे यात्माने अडतो अविद्यमान कहे (तंसुयरकार्यनवति के०) तेनो पद नलो स्वाख्यात जाणवो वली जे (अन्नोजीवो के०) अन्य जीव (अन्नंस रीर के०) अने शरीर पण अन्यजे एम कहेडे (तम्हाके०) तस्मात् (तेणो एवंउवलप्नं ति के० ) ते एवातना अजाण पणाने लीधे नथी जाणता माटे ते नास्तिक.॥ १५ ॥ ॥ दीपिका-तद्यया । कर्व पादतलादधश्च केशायमस्तकात्तिर्यक्च त्वक्पर्यतो जीवः। कोर्थः । यदेव शरीरं सएव जीवः । न शरीरादन्यः कश्चिदात्मास्ति । अर्य कायएवात्मनः पर्यतोऽवस्थाविपः कस्नः संपूर्णः शरीरोपलने जीवएवोपलब्धश्त्य र्थः। एपकायोयावजीवति तावडीवोपि जीवतीत्युच्यते । एपकायोयदा भृतस्तदा जीवोपिमृतऽति व्यपदिश्यते । यावचरीरमव्यंगं-धरति तिष्ठति तावडीवोपि विनष्टे शरी रे जीवोपि न धरति विनष्टश्त्यर्थः। तदेवं यावदेतहरीरमव्युत तावदेव जीवस्य तडीवि तं नवति विनष्टे शरीरे तपोजीवोपि विनष्टइति कृत्वाऽऽदहनायासमंताददनार्थ इम शानादौ नीयतेऽसौतस्मिंश्च शरीरेऽग्निना ध्मा पिते कपोतवर्णान्यस्वीनि केवलपलन्यते न कश्चित्तंदपरोजीवः। ते च तहांधवाजघन्यतोपिच चत्वारः। आसंदी मंचकः सपंचमो पांते आसंदीपंचमाः पुरुपास्तं कायमग्निना ध्मापयित्वास्वं ग्रामं प्रत्यागडंति। यदि पुन रात्मा कायाभिन्नः स्यात्तदा निर्गबन दृश्येत नैच दृश्यते तस्मानजीवस्तदेव शरीरमिति स्थित । एवमुक्तनीत्याऽसौ जीवोऽसन्न विद्यमानोयेपामय पदोयत्काये तिष्ठन् गश्च संवे • द्यमानोऽननुनूयमानोजीवऽतितेपां तत् स्वाख्यातं नवति । येषां पुनरन्योजीवोऽन्यचरीर मेवंनूतोऽप्रमाणकएवांगीकारस्तस्माते मूढतया प्रवर्तमानाएवं वदयमाएं न विप्रतिवेदयंति जानंति । यथा हे थायुप्मन् अयमात्मा शरीराभिन्नः स्वीक्रियमाणः किंपरिमाणः स्या दिति वाच्यं । किंदीर्घः किंन्हवइत्यादि संस्थानेषु किंपरिमंडलइत्यादि वर्णेषु किंकमाइ त्यादि गंधयोः किं सुरनिगंवइत्यादि । रसेषु किं तिक्तश्त्यादि स्पशेषु किंकर्कशइत्यादि । तदेवं संस्थानवर्णगंधरसस्पर्शानामनावादसन्नविद्यमानोऽसंवेद्यमानोपि येपां तद् वा ख्यातं नवति यथान्योजीवोन्याचरीरमिति पदस्तस्मात्पथगविद्यमानत्वात् ते नीववादि. नोनवात्मानमुपलनंते ॥ १५॥ ॥टीका-तययोर्ध्वमुपरि पादतसादधश्च केशाग्रमस्तकात्तिर्यकू च त्वपर्यतोजीवः । एत .. । रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५५३ उक्तं नवति । यदेवतचरीरं तएव जीवोनैतस्माचरीराक्ष्यतिरिक्तोस्त्यात्मेत्यतस्तत्प्रमाणएव जवत्यसावित्येवंच कृत्वैपयात्मायोर्य कायोऽयमेव च तस्यात्मनः पर्यवः कृत्स्नः संपूर्णः पर्यायोऽवस्थाविशेषः तस्मिंश्च कायात्मन्यवाप्ते तदव्यतिरेकाजीवोप्यवाप्तएव जवति । ए पच कायोयावंत कालं जीवेदविकृतथास्ते तावंतमेव कालं जीवोंपि जीवतीत्युच्यते । तव्यतिरेकात्तयैव कायोयदा मृतोविकाराग्जवति तदा जीवोपि न जीवति जीवशरीर योरेकात्मकत्वात् । यावदिदं शरीरं पंचनूतात्मकमव्यंगं चरति तावदेव जीवोपीति । त स्मिश्च विनष्टे सत्येकस्यापि जूतस्यान्यथानावे विकारे सति जीवस्यापि तदात्मनोविनाश स्तदेवं यावदेतहरीरं वातपित्तश्लेष्माधारं पूर्वस्वंनावादप्रच्युतं तावदेव तळीवस्य जीवितं न वति । तुस्मिंश्च विनष्टे तदात्मा जीवोपि विनष्टइतिरुत्वा श्रादहनायासमंताददनार्थ इमगानादौ नीयते यतोऽसौ तस्मिंश्च शरीरेऽग्निध्मापिते कंपोतवर्णान्यस्थीनि केवतमुप- जन्यते न तदतिरिक्तोऽपरः कश्चिधिकारः समुपेलन्यते यतयात्मास्तित्वशंकास्यात् । ते च तहांधवाजघन्यतोपि चत्वारः आसंदी मंचकंः सपंचमोयेपांते अासंदीपंचमाः पुरु पास्तं कायमनिनामापयित्वा पुनः स्वग्रामं गति । यदि पुनस्तत्रात्मा निजशरीराजिनः • स्यात्ततः शरीरा निर्गन्दृश्येत नचोपलन्यते तस्मांडीवस्तदेव शरीरमिति स्थितं । तदेव मुक्तनीत्याऽसौ जीवोऽसन्न विद्यमानस्तत्र तिष्ठन् गश्चातंवेद्यमानोयेपामयं पक्षस्तेषां त स्वाज्यात नवति । येपा -पुनरन्योंजीवोन्यवरीरमेवंनूतोऽप्रमाणकएवान्युपगमस्तस्माते स्वयमूह्यामवर्तमानाएवमिति वदयमाणं तेनैवं विप्रतिवेदयंति जानंति । तद्यथा । या "युप्मन् शरीराबहिरन्युपगम्यमानः किंप्रमाणकः स्यादितिवाच्यं । तत्र कि दीवः शरीरा प्रांद्युतरः उत न्होंगुष्ठश्यामाकतंडुलाविपरिमाणोवाः। तथा संस्थानानां परिमंडसादी • नां मध्ये किंसंस्थानस्तथा कृलादीनां वर्णानां मध्ये कंतमवर्णवर्ती तथा किंगंधः परमार साना मध्ये कतमरसवती तथा ऽष्टानां स्पर्शानां मध्ये कतमोयस्पावर्तते। तदेवं संस्था नवर्णगंबरसस्पर्शान्यरुपतया कथमप्यसावगृह्यमाणोऽसन्नती तथापि केनापि प्रकारेण संवेयमानोपि येपा तत्स्वाख्यातं जवति यथान्योजीवोन्यचरीरकमित्ययं पदस्तस्माष्टथ गविद्यमानत्वात्ते शरीरास्टंथगात्मवादिनीनैव वृदयमाणनात्यात्मानमुपलनंते ॥ १५॥", से जहा णाम एकेश पुरिसे कोसीन असिं अनिनिघटित्ताणं नवदंसेला प्रयमानसो असी अयं कोसी एंवमेव पछि केश्पुरिसे अनिनिवटित्ता एं बदसेत्तारो अयमानसो आया श्यं सरीरंसेजदा पाम एके पुरिमे 'मुंजाने सिंयं अनिनिवटित्ताण उबदमेळा अयमानसो मंजे यं: सियं एवमेव नवि केऽपुरिसे उबदसेतारो अयमानुसो आया ऽयं .

पए। तीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. सरीरं से जहा पाम एके पुरिसे मंसा-अहिं अनिनिवटित्ताणं उवद सेका अयमाउसो मंसे अयं अघी एवमेव नवि के पुरिसे नवदंसे तारो अयमातसो आया इयं सरीरं से जहा णाम एकेश पुरिसे करय ला आमलकं अनिनिवटित्ताणं नवदंसेजा अयमानसो करतले अयं आमलए एवमेव पति केइपुरिसे ग्वदंसेत्तारो अयमानसो आया श्यं सरीरं से जदा णाम एक पुरिसे दहिने नवनीयं अनिनिव टित्ताणं उवदंसेजा अयमाउसो नवनीयं अयंतु दही एवमेव पछि केश्पुरिसे जाव सरीरं से जहा पाम एकेर पुरिसे तिलेहितो तिल्लं अनि निवटित्ताणं नवदंसेजा अयमानसो तेल्लं अयं पिन्नाए एवमेव जाव स रीरं से जड़ा णाम एकेश्पुरिसे इकूतोखोतरसं अनिनिवटित्ताणं उवदं सेजा अयमाउसो खोतरसे अयं गए एवमेव जाव सरीरं से जहाणाम एकेश पुरिसे अरणीतोअरिंग अनिनिवटित्ताणं उवदंसेडा अयमानसो अरणी अयं अग्गी एवमेव जाव सरीरं एवं असंते असंविङमाणे जेसिं तं सुयरकाय नवति तं अन्नोजीवो अन्नं सरीरं तम्हा ते मिचा ॥१६॥ अर्थ-(सेजहाणामए के) ते जेम यथा दृष्टांते तेम कही देखाडे . नाम इति संनावनाये (केइपुरिसे के०) को एक पुरुप (कोसी के० ) पडीयार थकी (थसिंके० ) खड काढीने (थनिनिवटित्ताणंके०) देखाडे थने (उबदसेजा के) कहे (अयमाउसो के) हे थायुप्यमंतो था (थसी के०) तलवार (वयंकोसी के) ए पडियार एम जुदा जुदा देखाडी थापे (एवमेवणछिकेश्पुरिसेनानिनिवटित्ताणंउवदंसे तारोययमाउसोयायाश्यसरीरं के) जेम ए पडिहार बने ए खड्ग एम वन्ने जुदा जु दा करी देखाडे तेम एवो कोई पुरुष शरीर भने जीवने जुदो जुदो करी देखाडनार जगत मांहे नथी (सेजहाणामए के) ए वचन यथा दृष्टांते करी देखाडे नाम इति संनाव नायें (केश्पुरिसेमुंजाइसियं के) जेम को एक पुरुप मुंज एटले तृण थकी तेनो गर्न नूत जे शली तेने (अनिनिवटित्ताणं के) जुदा जुदा काढीने (उबदंरोजा के) देखाडे जे ए तृण धने ए शली एम देखाडे के (थयमाउसोके०) यहो थायुप्यमंत (मुं जेश्यंसियं के०) ए तृण थने ए शनी (एवामेवनउिकेश्पुरिसेउवदंसेत्तारोषयमाउ सोथायाश्पंसरीरं के) एम थात्मा अने शरीरने जुदो शुदो कररी देखाडनार कोई पुरुप . राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एएए नथी (सेजहाणामए के) ते वली यथा दृष्टांते करी देखाडे (केश्पुरिसेमंसाग्यही थनिनिटिनाएंवदंसेजा के) कोक पुरुष मांस थकी दाम जुदा काढीने देखाडेके (अयमाउसो के) अहो वायुप्यमंतो (मंसेवयंघजीके) या मांस अने.ए हाड (ए वामेवणलिकेपुरिसेउवदंसेत्तारोधयमाउसोबायाश्यंसरीरं के) एम था धात्मा धने ए शरीर एने जुदो जुदो देखाडनार कोई पुरुप नथी (सेजहाणामएकेश्पुरिसेकरयलाउ थामलकंथनिनिवटित्ताणंउवदंसेजा के०) यथा दृष्टांते कोई एक पुरुप करतल एटले हथेली थकी आमलो जुदो करी देखाडे (थयमाउसोकरतलेधयंत्रामलए के०) हे 'थायुप्यमंतो था हथेली धने था यामलो (एवमेवनबिकेश्पुरिसेग्वदंसेत्तारोषयमा उसोयायाश्यंसरीरके०) एम था आत्मा थने या शरीर एरीते जुदा जुदा करी देखाडनार कोइ पुरुप नथी (सेजहाणामएकेइपुरिसेदही-नवनीपंथनिनिवटित्तार्णवचदंसेलाययमा चसोनवनीयं अयं तुदहीएवामेवनलिकेइपुरिसेजावसरीर के०) यथा दृष्टांते के। एक पुरु प दही थकी माखण जुदो काढीने देखाडे के यहो बायुष्यमंतो था माखण थने था दही एम या धात्मा बने या शरीर एरीते जुदा जुदा करी देखाडनार कोई पुरुप नथी.'' एमज यथा दृष्टांते को एक पुरुष तिल. थकी तेलने जुदो काढीने देखाडे के यहो थायुप्यमंतो था तेल थने या खल एम यात्मा थने शरीरने कोइ पुरुप,जुदो करी दे खाडनार नथी एमज, यथा दृष्टांते, कोई एक परुप सेलडी थकी सेलडीनो रश जुदो काढीने देखाडे के यहो श्रायुष्यमंतो था इदुरस अने या गोतरा एम यात्मा थने शरीरने जुदो करी देखाइनार को पुरुप नथी यादृष्टांते को एक पुरुप अरणी थकी थमी जुदो काढीने देखाडे के है थायुष्यमंतो था अनि अने या धरणी एम श रीर थने अत्माने जुदों करी देखाडनार कोई पुरुष नथी. ॥ (एवंअसंतेके) एम अठ तो अने (असंविङमाणे के) थविद्यमान जे यात्माचे तेने पूर्वोक्त पदार्थोने जेम जुदा जुदा करी देखाडे तेम ए श्रात्मा,थने शरीरने जुदो जुदो करी देखाडनार जगत मां कोई पुरुष नथी (जेसितंसुयखानवतितके०) ते कारण माटे तेहिज जीव थने ते हिज शरीर एपदसत्य सारख्यात जाणवो (तम्हाके०) तस्मात् (थनोजीबोके) थन्य जीव धने (यन्नंसरीरंके०) शरीर पण, थन्यजे ए वचन (तेमिछाके) मिथ्यावे ॥१६॥ ॥ दीपिका-थात्मनास्तित्वं दृष्टांतराह । (सेजहा इत्यादि) तयथा नाम क वित्पुरुपः कोशतः प्रत्याकारादति खड्मनिनित्य समारुष्यान्येपामुपदर्शयेत् । त था । थयमायुप्मन् थसिः खङ्गः । अयं च कोशप्रत्याकारः । एवमेव जीवशरीर योनस्त्युिपदर्शयिता तथायं जीवश्च शरीरमिति नास्त्येवमुपदर्शयिता कश्चिदतीन एए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. कायानिन्नोजीवति । अत्रार्थे बहून दृष्टांतानाह । तद्यथा । कश्चित्पुरुषोमुंजातृणविशे पात् (इसियंति) तनूतां शलाका पृथक् कृत्य दर्शयेत् तथा मांसादस्थि करतलादा मलकं दनोनवनीतं तिलेच्यस्तैलं इदोरसमरणितोऽनिमनिनिवृत्य पृथक् कृत्य दर्शयेदे वं शरीरादपि जीवं नास्त्येवमुपदर्शयिता कश्चिदतोसन्नात्मा शरीरात्टयगसंवेद्यमानश्चे ति । येषां च स्वमतानुरागादेतत्स्वारख्यातं नवति । यदन्योजीवोन्यच्च शरीरमिति । एव मात्मा च पृथक् नोपलन्यते तस्मात्तन्मिथ्या ॥ १६ ॥ टीका-तद्यथा नाम कश्चित्पुरुपः कोशतः परिवारादसिंखड़मनिनिर्वर्त्य समारुष्यान्येपा मुपदर्शयेत्तद्यथाऽयमायुष्मानसिः खडोपं च कोशः परिवारएवमेव जीवशरीरयोरपिनास्त्यु पदर्शयिता । तद्यथाऽयं जीवश्दंच शरीरमिति । नचास्त्येवमुपदर्शयिता कश्चिदतः कायान्न जिन्नोजीवति । यस्मिश्चार्थे बहवोदृष्टांताः संतीत्यतोदर्शयितुमाह। तद्यथा वा कश्चि त्पुरुपोमुंजात् तृणविशेपात् (इसियंति ) तननूतां शलाका पृथक्कृत्य दर्शयेत् । तथा मांसाद स्थि तथा करतलादामलकं तथा दध्नोनवनीतं तिलेन्यस्तैलमिति । तथेकोरसंत थाऽरणितोऽग्निमनिनिर्वर्त्य दर्शयेदेवमेव शरीराददि जीवमिति । नचास्त्येवमुपदर्शयिता तोऽसन्नात्माशरीरात्पथगसंवेद्यमानश्चेति । प्रयोगश्चात्र सुखःखनाक् परलोकायायीना स्त्यात्मा तिलशश्विद्यमानोपि शरीरकेप्टथगनुपलब्धेर्पटात्मवत् व्यतिरेकेणच कोशखड़ वत्तदेवंयुक्तिभिः प्रतिपादितोप्यात्मानवेत् । येषां पृथगात्मदिनां स्वदर्शनानुरागादेत त्वाख्यातं नवति । तद्यथा । अन्योजीवः परलोकानुयायी अमूर्तोऽन्यच्च तभवत्तिमू तिमचरीरमेतञ्च पृथङ्नोपलन्यते तस्मात्तन्मिय्या यैः कैश्चिउच्यते यथास्त्यात्मा पर लोकानुयायीति ॥ १६ ॥ सेहता तंदणद खणद रणद महद पयह आलुंपह विलुपद सहसा कारेह विपरामुसह एतावतावजीवे पति परलोएवा ते पो एवं विष्प डिवेदेति तंकिरियाश्वा अकिरियाश्वा सुक्कडेश्वा उक्कडेश्वा कल्लाणे श्वा पावएश्वा सादुश्वा असादुश्वा सिचाश्वा असिशाश्वा निरएश्वा अनिरएश्वा एवंतेविरूवरूवेहिं कम्मसमारंनेदिं विरू वरूवाई कामनोगाई समारंति नोयगाए ॥२७॥ एवं एगेपागनि या णिकम्म मामगं धम्मं पन्नति तंसददमाणा तंपत्तियमाणा तंरो यमाणा सादु सुयरकाए समतिवा मादणेतिवा काम खलु आसो तुमं पूययामि तं जहा असणेवा पाणेणवा खाइमेणवा साश्मणवा ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एएस वणवा पडिग्गदेणवा कंवलेणवा पायपुंचणेवा तळेगे पूयणाए समानसुि तनेगेपूयणाए निकाइंसु॥१७॥ थर्थ-हवे ए पद ग्रहण करनार नास्तिक ते देखाडेने एवा अध्यवसाय प्रवन्तो एवो नास्तिकवादि (सेहंताके) ते पोते पण प्राणीयोने हणे केमके ते प्राणातिपातने विपे दोष नेपण जाणतो थकों ने माटे वीजाने पण जीवघात करवानो उपदेश थापे ते उपदेशक हे. (तहणहके०) ते खड्दादिके करी प्राणीउने हो एमां दोप नथी (खणहके) प्रथिव्यादिकने खणो (चराहके ) वेदो (महहके) बालो दहन करो (पयहके०) पचावो रसोइ करो (आद्रुपदके०) लूंटो (विखंपदके) विशेपे लूंटो (सहसाकारे हके०) वस्त्र पात्रादिक सर्व धण विमास्या करो (विपरामुसहके) इत्यादिक विपरी त मतिनुं उपदेश थापे (एतावतावजीवेणविके) एटले जीव नथी जेटले शरीर ते टलेज जीवठे (परलोएवाके) परलोक पण नथी तो परलोकने अनावे पोतानी वा प्रमाणे खा पी लाड करो (तेणोएवं विप्प डिवेदेतिके०) अंही श्री सुधर्म स्वामि श्रीजंबू स्वामिने कहे। केपरलोकने बनावे पुण्य पाप पण नथी जेनो एवो पदवे ते बापडा नास्ति क मतिना धणी एवा ते बागल वदयमाण एटले जे आगल हुँ कहीश तेने नथी जा णता (तंकिरियाइवाके०) ते किया एटले रुडा अनुष्ठानने नथी जाणता (अकिरिया श्वाके०) माग अनुष्टानने नथी जाणता (सुक्कडेश्वाउक्कडेश्वाके०) रुडुंकयुं नयी जाणता तथा मातुंकयुं नथी जाणता (कन्नाणेश्वापावएश्वा के०) पुण्यने नजा णे पाप नजाणे (सादुश्वाअसादुश्वा के०) साधु तथा असाधुने नथी जाणता (सिघाइवाथसिखावा के०) सिघने नजाणे असिम एटले संसारने नजाणे (निरए स्वाथनिरएश्वाके) नारकी अने अनारकीजे तिर्यच मनुष्य अने देवता तेने पण नजा णे (एवंतेविरुवरूवेहिं के) एरीते ते नास्तिकवादि विरुपरूप आत्मानो अनाव पडिवजीने (कम्मसंमारंनेहिके०) नाना प्रकारना कर्मने समारंने ते नाना प्रकारना कर्म ने करवे करीने (विरूवरूवाइंकामनोगाईसमारंनंतिनोयणाएके) नाना प्रकारना काम जोगने संमारने नोजननेषनोगवे ॥१॥ (एवंएगेपागप्नियाके०) एरीते एक नास्तिक वादि अत्यंत धृष्ठ थका एम कहे ते के (पिरकम्मके) ए आत्मा शरीर थकी जुटो नथी एटले तेहिज शरीर थने तेहिज जीव एवा धृष्ट पणे प्रवर्ने तथा पोताना दर्शन ने अनुसारे प्रवा ग्रहण करीने (मामगंधम्मपन्नवेतिके ) महारो धर्म सत्य एवी प्ररूपणा करे (संसदहमाणाके) तेनास्तिकवादिनो नापेलो जे धर्म तेने सर्दहता (तं पत्तियमाणा के) तथा तेने सत्य करीमानता (रोयमाणा के०) तेने विपेरुचि करता एएन हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. थका तथा (सादुसुयरकाएके०) ए श्रमारो धर्म नलो रुडो स्वाख्यातले अने अनेरा दर्शनी बापडा मुगध लोकने परलोकनो नय देखाडी या लोकना मुख थकी वंचे ते कारणे (समणेतिवाके० ) यहो श्रमणो (मादणेतिवाके) अहो ब्राह्मणो तेहिज जीव ध ने तेहिज, शरीर ए धर्मने घणोज सारो कहीने (कामंखलुके) निश्चे यकी ए धर्मने वों (बाउसोके)थहो यायुष्यमंतो अमे तमने उस्या नहीका क्या एक कपटी दर्शनी ये तमने वेंच्यो हतो कारणे थमे तमारा उपकारी ए माटे अमने (तुमंप्ययामि के) तुमे पूजो प्रत्युपकार करो (जहाके) तेहिज कहे (असणेणवा पाणेणवा खाइ मेणवा साइमेणवाके) अशने करी पाने करी खादिमे करी खादिमे करी ए चतुर्विध थाहारे करी पूजो ( वणवाके०) वस्त्रे करी (पडिग्गहेण्याके०) पात्रादिके करी (कं बलेवाके) कंबले करी (पायपुंचणेवाके) पायपुंजणे करी पूजो प्रतिलानो (त बेगेपूयणाएके) त्यां कोई एक एवी पूजाने विष (समानसुिके०) गृ६ थया अथवा (तगेपूयणाएनिकाइंसु के.) त्यां कोइ एक पूजाने विपे प्रवर्तमान थका एवा राजा दिक लोकनेते नास्तिको पोताना धर्मने विपे निश्चल करे अने तेने करेके ए अमा रो उपदेश्यो धर्म टासीने अनेरो धर्मश्रादरशो नहीं ॥ १७ ॥ . ॥ दीपिका-एतदथ्यवसायी सनास्तिकः स्वतः प्राणिनां हंता व्यापादकः स्यात् अन्येपामपिवक्ति । हणाश्त्यादि । घातयत कृणत कृष्णनं हिंसा दहत पचत थालुपत विखंपत सहसा कारयत विपरामृशत एतावान् शरीरमात्रएव तावड़ी वोजीवालावाच नास्ति परलोकः । ततस्तेन न तळीवतहरीरवादिनीनास्तिकाए तन्न विप्रतिवेदयंते नांगीकुवैति । तद्यथा । क्रियां सदनुष्ठानात्मिकामकियां वाऽसद नुष्ठानरूपां सुकृतं वा उप्कृतं वा कल्याणंवा पापकंवा साधुरुतमसाधुकृतंवा इत्यादिका चिंतैव नास्ति । कोर्थः । सुरुतानि साधुत्वात्कल्याणफलानि पुष्कृतान्यसाधुत्वाधिरूप फलानीति । यात्मानं विनाऽसौ चिंता न युज्यतश्त्यर्थः । तथा सुरूतेन सिदिईकते नासिदिस्तथा पुष्कृतेनैव नरकः धनरकस्तिर्यडरामरगतिरूपः स्यादित्यादिका चिंता न युक्ता जीवस्यैवानावात् (एवंतेत्ति) एवमुक्तप्रकारेण ते नास्तिका विरूपरूपैः कर्मसमारनैः सायद्यानुष्ठानैर्विरूपान् कामनोगान समारनंते समाददति तपनोगार्थ ॥ १७ ॥ एवमुक्तप्रकारेणैके नास्तिकाः प्रागल्लिकाःप्रागल्ल्येन चरंति धृष्टतां प्राप्ताथात्मा नास्तीति वदति । तथा निष्क्रम्य स्खतानुगतां प्रवज्यां गृहीत्वा मामक धर्म मदीयोऽयं धर्मइत्यंगी रुत्य परेन्यः प्रज्ञापयति । यद्यपि नास्तिकानां नास्ति दीक्षा तथापि बौशादिमते प्रन .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. एएए ज्य पश्चान्नास्तिकीनूते संनवति प्रव्रज्या अथवा नीलपटाद्यंगीकृतः कश्चिदस्त्येव प्रव्रज्या विशेषइति । तं नास्तिकधर्म श्रद्दधानारोचयंतः स्वमती प्रतियंतोऽवितथनावेन गृएहंतः साधुशोजनमेतद्यथा स्वारख्यातोनवता धर्मः । हेमण ब्राह्मण शोननं कृतं यदयं तळीव तबरीरधर्मोऽस्माकमुक्तः काममिष्टमेतदस्माकं । खलुक्यालंकारे । हे आयुष्मन् उप कारिणं खां पूजयाम्यहमिति तविष्यावदंति । पूजामेवाह (थसणेत्यादि) सुगमं । यावत् पादपुंबनकमिति । तत्रैके पूजायां (समाध्मुि) समावृत्ताः प्रहीनूताराजाद यः । एके तत्र स्वमतस्थित्या निकाचितवंतस्तं नृपादिकं स्वधर्मे नियमितवंतइत्यर्थः १७ ॥ टीका-एतदथ्यवसायीच सलोकायतिकः स्वतःप्राणिनामेडियादीनां दंता व्यापादको 'नवति प्राणातिपाते दोपानावमन्युपगम्यान्येपामपि प्राप्म्युपघातकारिणामुपदेशं ददाति । तद्यथा । प्राणिनः खडादिना घातयत प्रथिव्यादिकं खनतेत्यादिसुगमं । यावदेतावानेव शरीरमात्रएव जीवस्ततः परलोकिनोऽनावान्नास्ति परलोकोऽतस्तदनावाच यथेष्टमासत । तथाचोक्तं । पिब खादच साधु शोनने यदतीतं वरगात्रि तन्न ते ॥ नहि नीरुगतं निवर्त ते समुदयमात्रमिदंकलेवरं । तदेवं परलोकयापिनोजीवस्यानावानपुण्यपापे स्तोनापि पर लोकश्त्येवं येषां पदस्ते लोकायतिकास्तजीवतहरीरवादिनोनैवैतक्ष्क्ष्यमाणं प्रतिवेदयंति धन्युपगचंति। तद्यथा। क्रियांवा सदनुष्ठानात्मिकामक्रियांवायसदनुष्ठानरूपां एवं नैव ते विप्रतिवेदयंति । यदिहि यात्मा तक्रियावान्नकर्मणोनोक्ता स्यात्ततोपापनयासक्नुष्टान चिंता स्यात्तदनावाच सत्कियादिचिंतापि दूरोत्सादितैव । तथा सुकृतं उप्कृतं वा कल्या एमिति पापमिति वा साधुरुतमसाधुरुतमित्यादिका चिंतैव नास्ति । तथाहि । सुरुता नां कल्याणविपाकिनां साधुतया ऽवस्थानं उकतानां च पापविपाकिनामसाधुत्वेनावस्था नमेतनयमपि सत्यात्मनि तत्फलनुनि संनवति तदनावाच्च कुतोनर्थको हिताहितप्रा तिपरिहारौ स्यातां । तथा सुरुतेन कल्याणेन साध्वनुष्टानेनाशेषकर्मक्यरूपासिदिस्तथा उष्कतेन पापानुवंधिना असाध्वनुष्ठानेन नरकोनरकेवा तिर्यक्नरामरगतिलकणं स्यादित्ये वमात्मिका चितवन नवेनदाधारस्यात्मसमावस्यानन्युपगमादिति नावः। पुनरपि लोकाय तिकानुष्ठानदर्शनायाह । (एवंतेइत्यादि) एवमनंतरोक्तेन प्रकारेण ते नास्तिकायामानावं प्रतिपाय विरूपं नानाप्रकारं रूपं स्वरूपं येषांते तथा कर्मसमारंनाः सावद्यानुष्ठानरूपाः पशुपातमांसनाणसुरापाननिलीवनादिकास्तैरेवंनतर्नानाविधैः कर्मसमारंनेः कपीवजानु छानादिनिर्विरूपकान् कामनोगान समारनंतेतमाददति तपनोगार्थमिति ॥ १५ ॥ सांप्रत तळीवतहरीरवादिमतमुपसंजिघृक्षुः प्रस्तावमारचयन्नाह । (एवंचेगश्त्यादि) ।

.. ६०० हितीये सूत्रकृतांगे वितीये श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. मूर्तिमतः शरीरादन्यदमूर्त ज्ञानमात्मन्यनुनूयते तस्य चामूर्तेनैव गुणिना नाव्यमतः श रौराष्टथग्जूतथात्माऽमूलॊज्ञानवत्तदाधारजूतोस्तीति । नचात्मान्युपगममंतरेण तजीव तहरीरवादिनः किंचिदिचार्यमाणं मरणमुपपद्यते । दृश्यते च तथानूतएवशरीरे निय माणामृताश्च । कुतः समागतोदं कुत्र चेदं शरीरं परित्यज्य यास्यामि तथेदं मे शरीर पुराणं कर्मेत्यधमादिकाः शरीरात्टथग्नावेनात्मनि संप्रत्ययाअनुनयंते । तदेवमपि स्वा नुनवसिईप्यात्मनि एके केचन नास्तिकाः पृथक्जीवास्तित्वमश्रदधानाः प्रागल्लिकाः प्रागल्येन चरंति पृष्टतामापन्नायनिदधति । तद्यथा । अयमात्मा ,शरीरास्टयग्नूतः स्यात्ततः संस्थानवर्णगंधरसस्पर्शान्यतमगुणोपेतः : स्यात् । नच ते वराकाः स्वदर्शनानु रागांधतमसावृतदृष्टयएतदिदंति । तथा मूर्तस्यायं धर्मोनामूर्तस्य । नहि ज्ञानस्य सं स्थानादयोगुणाः संनाव्यते । नच तत्तदनावेपि नास्तीत्येवमात्मापि संस्थानादिगुणरहि तोपि विद्यतइति । एवं युक्तियुक्तमप्यात्मानं धाटयान्नान्युपगडंति तथा निष्कम्यच स्व दर्शनविहितां प्रव्रज्यां गृहीत्वा नान्योजीवः शरीराविद्यतइत्येवं योधर्मोमदीयोयमित्येव मन्युपगम्य स्वतोऽपरेषां च तं तथानूतं धर्म प्रतिपादयति । यद्यपि लोकायतिकानां ना स्ति दीक्षादिकं तथाप्यपरेण शाक्यादिना प्रव्रज्या विधानेन प्रव्रज्य पश्चानोकायतिकमधी यानस्य तथाविधपरिणतेस्तदेवानिरुचितमतोमामकोयं धर्मः स्वयमन्युपगवंत्यन्येषां च प्रज्ञापयंति । यदिवा नीनपटाद्यन्युपगंतुः कश्चिदस्त्येव प्रवज्या विशेषश्त्यदोपइति । सां प्रतं तत्प्रतिज्ञापितशिष्यव्यापारमधिकृत्याह । (तंसदहमाणेत्यादि ) तं , नास्तिकवायु पन्यस्तं धर्म विपयिणामनुकूलं श्रद्दधानाः स्वमतावतिशयेन रोचयंतस्तथा प्रतिपादयंतो वितथनावेन गृएहंतस्तथा तत्र रुचिं कुर्वतस्तथा साधुशोननमेतद्यथास्वाख्यातोयथाव स्थितोनवतोधोन्यथा सति हिंसादिप्ववर्तमानः परलोकनयात्सुखसाधनेषु मांसम द्यादिप्वप्रर्ति कुर्वतोमनुष्यजन्मफलवर्जितानवेयुः । ततः शोलनमकारि नवता हे मण ब्राह्मण इतिवा यदयं तङीवतहरीरधर्मोऽस्माकमावेदितः काममिष्टे तदस्माकं ध मकथनं । खलुशब्दोवाक्यालंकारे । देधायुप्मंस्त्वया वयमन्यु वृताः कार्पटिकैस्तीर्थिक वैचिताः स्युरिति । तस्माऽपकारिणं त्वां नवं पूजयामोहमपि कंचिदायुप्मतोनगवतः प्रत्युपकारं करोमि । तदेव दर्शयति । तद्यथा । (असणेत्यादि ) सुगमं यावत्पादपुंठन कमिति । तत्रैके पूर्वोक्तया पूजया पूजायां वा (समाउसुित्ति) समावृताः प्रव्हीनू तास्ते राजानः पूजा प्रति प्रवृत्तास्तउपदेष्टारोवा पूजामध्युपपन्नाः संतस्तं राजादिक स्वद शनप्रतिपन्नमेके केचन स्वदर्शनस्थित्या हिताहितप्राप्तिपरिहारेपु निकाचितवंतोनियमि तवंतः । तथाहि । नवतेदं तहरीरमित्यन्युपगंतव्यमन्योजीवोन्यच्च शरीरमित्येतत् परि त्याज्यमनुपानमपि एतदनुरूपमेतदिधेयमित्येवं निकाचितवंतइति ॥ १७ ॥ .

राय धनपतसिंघ वाहाडरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पुवमेव तेसिं पायं भवति समणा नविस्सामो अणगारा अकिंचणा अपुत्ता अपसू परदत्तनोइणो निकुणोपावं कम्मं णोकरिस्सामि समु बीए ते अप्पणो अप्पडिविरया नवंति सयमाश्यंति अन्नेवि आदिया। ति अन्नपि आयतं तं समणुजाणंति एवमेव ते इचिकामनोगेहिं मुति या गिधा गढिया असोववना लुझा रागदोसवसहा ते णोअप्पाणं समु वेदेति ते णोपरं समुन्नेदेति पोअमाउं पाणाई नूताई जोवाई सत्ताइंस मुति पदीया पुवसंजोगं आयरियं मग्गं असंपत्ता इति ते पोहचाए गोपाराए अंतराकामनोगेसु विसन्ना इति पढमे पुरिसजाए तळीव तहरीरएति आदिए ॥ २॥ अर्थ-(पुत्वमेवके०) एरीते पहेलोज (तेसिं०) तेनास्तिक मतियोने (णायनवति के) एवो विपरीत ज्ञान दोय के (समणानविस्तामोके ५) अमे श्रमण संयति या अणगाराके) घर रहित थश्यु (अकिंचणाके) परिग्रह रहित था (अपुत्ता के०) पुत्र मित्र कलत्रादिया रहित था (अपसूके) गोमहिपादिकथी रहित थइयु (पर दत्तनोइणोके०) यन्यनो दीधेलो थाहार नोगवीगुं पोते पचन पाचनादिक क्रियाथी रहित थशू (निरकुके) निदाचर उता (णोपावकम्मणोकरिस्तामिके) पाप कर्म सावद्यानुष्ठा न करीशुं नहीं (समुहीएके) ऐवो नाव पडिवजीने सम्यक्प्रकारे नठी सावधान थने पढी नास्तिक नाव प्राप्त करे लोकायतिक मार्गे घाव्या थका (तेथप्पणोयप्पडिविरया नवंतिके (ते आप पोते पापकर्म थकी यविरत थाय पोतानीज प्रतिज्ञा थको भ्रष्ट थाय एवा थका जे करे ते कहे। (सयमाश्यंतिके०) सावद्यानुष्ठान हिंसा मृषावा दादिक स्वयं पोते अादरे ( अन्नेवियादिया तिके) अन्यने यादरावे (अन्नंपियायत के०) अन्यको आदरतो होय (तंसमपुजाणंतिके०) तेने अनुमोदे (एवमेवतेके०) एरीते ते (इबिकामनोगेहिमुखियाके) स्त्री संबंधी काम नोगने विपे मूर्वित (गिमा के.) गृह एटले तेना अजिलापी (गढियाके)यधिक काम जोगने विपे बंधाणा (यशोववन्ना के ) कामनोगने विपे एकाग्र चित्ते यया (सुक्षा के०) सुब्ध थया (रागदोसवसहा के ) राग ऐपने विषे पहोता (तेणोअप्पासमुन्जेदेति के) ते पोताना यात्माने कर्म पास थकी न वोडावे (तेणोपरंसमुन्देंति के ) ते थन्यने प ण कर्म बंध थकी नठोडावे (णोअमाई पाणाई नूताई जीवाई सत्ताई समुच्छेदेतिके) ते अन्य प्राणी नूत जीव सत्व तेने पण कर्म पास थको गेडावी नशके एवा नास्तिक ६०२ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. वादि (पहीणापुवसंजोगं के०') पूर्व संयोगजे पुत्र कलत्रादिक ते थकी पण भ्रष्ट थया अने (आयरियंमग्गं के) आर्य मार्गनेपण (असंपना के०) अपाम्या एटले नपाम्या (इतिके०) एम उनय व्रष्ट थया थका (तेणोदचाएके०). ते एवा प्रकारे पुष्करणीने तोरे पण रह्या नहीं बने (गोपाराएके०) पार पण पहोता नहीं (अंतराकामनोगेसुविसन्ना के)विचाले कामनोगरूप कादवने विपेज खूता थका रह्या ते पुमरीक कमल सरखा राजा ने उदरी नशके (इतिपढमपुरुषजाएतजीवतहरीरएतियाहिएके) इति तळीव तरी रवादिनामा एम प्रथम पुरुप जात कह्यो ॥ १९ ॥ ॥ दीपिका-ये नागवतादिलिंगमंगीकृत्य पश्चान्नास्तिकाः संवृतास्तेषां पूर्वमादौ प्र बज्याग्रहणावसरएतत् परिज्ञातं नवति । यत् श्रमणायतयोनविप्यामोऽनगाराः किंच न इव्यं तहितानिष्किचनापुत्राथपशवः परदत्तनोजिनोनिवः किंचित्पापं कर्म सा वयं नकरियामइति समुबाय पश्चान्नास्तिकतां प्राप्तास्ते यात्मना स्वयं सावद्यादप्रतिवि रतायनिवृत्तानवंति । स्वयं सावद्यमाददते स्वीकुर्वति अन्यानप्यादापयंति ग्राहयंत्यादानं समनुजानंति । एवमेव स्त्रीप्रधानाः कामनोगाः स्त्रीकामनोगास्तेषु मूर्वितागृक्षाअध्युपप नाबाधिक्येन नोगेषु सुब्धारागषार्ताः संतोनात्मानं संसारात्समुछेदयंति । नापि परं समुछेदयति नाप्यन्यान् प्राणिनोनूतानि जीवान् सत्वान् समुच्छेदयंत्यसदनिप्रायप्रवृत्त । त्वात् । ते चैवंविधालोकायतिकाः पूर्वसंयोगात्पुत्रादिकात्यहीणाघ्रष्टाधार्यमार्ग सदनु घानरूपमसंप्राप्ताइति लोक यसदनुष्टानन्रष्टाअंतरालएव नोगेषु विपमास्तिरति न पुंडरीकोत्पादिकार्य साधयंतीत्ययं तजीवतहरीरवादीप्रथमः पुरुपः समाप्तः ॥ १५ ॥ ॥ टीका-तत्र ये नागवतादिकं लिंगमन्युपगताः पश्चानोकायतग्रंथश्रवणेन लोकाय ताः संवृतास्तेपामादौ प्रव्रज्याग्रहणकालएवैतत्परिझातं नवति । तद्यथा । परित्यक्तपुत्रक सत्राःश्रमणायतयोनविप्यामोऽनगारागृहरहितास्तथा निप्किंचनाः किंचनव्यं तदहिता स्तथाऽपशवोगोमहिप्यादिरहिताः परदत्तनोजिनः स्वतः पचनपाचनादिक्रियारहितत्वात् निदणशीलानिदवः किय वक्ष्यतेऽन्यदपि यत्किंचित्पापं सावयं कर्मानुष्ठानं तत्सर्वं नक रिष्यामीत्येवं सम्यगुधानेनोवाय पूर्व पालोकायतिकमुपगताथात्मनः स्वतः कर्मन्योऽप्र तिविरतानवंति । विरत्यनावेपि यत्कुर्वति तदर्शयति । पूर्व सायद्यारंनानिन्नि विधाय नीनपटादिकं च लिंगमास्याप च स्वयमात्मना सावद्यमनुष्ठानमाददते स्वीकुर्वति थन्या न्यप्यादापति ग्राहयंत्यन्यमप्यादानं परिग्रहं सीकुर्वतं समनुजानंति । एवमेव पूर्वोक्तप्त कारेण स्त्रीप्रधानाः स्त्रियोपसदितावा काम्यंतति कामानुज्यतइति नोगास्तेषु सातवद्ध राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १०३ लतया ऽजितेंडियाः संतस्तेषु कामनोगेषु मूर्चिताएकीनावतामापन्नागृक्षाः कांदावतो ग्रथिताथवबहाअध्युपपन्नाधाधिक्येन नोगेषु सुन्धारागपात्राग पिवशगाः काम जोगांधावा तएवं कामनोगेपु याववक्षाः संतोनात्मानं संसारात्कर्मपाशा समुन्छे दयंति मोचयंति नापि परं सउपदेशदानतः कर्मपाशावपाशितं समुच्छेदयंति कर्मबंधाबोट यंति नाप्यन्यान् दशविधप्राणवर्तिनः प्राणान प्राणिनस्तथा वानूवन् नवंति नविय तिच जूतानि तथा वा आयुष्कंधारणालीवास्तांस्तथा सत्तास्तथाविधवीर्यातरायदयोप शमापादितवीर्य गुणोपेतास्तानसमुन्जेदयंति । असदनिप्रायप्रवृत्तत्वात् । ते चैवंविधास्त, जीवतवरीरवादिनोलोकायतिकाअजितेंख्यितया कामनोगावसक्ताः पूर्वसंयोगात्पुत्रदा रादिकात्यहीणाः प्रचष्टाचाराद्याताः सर्वहेयधर्मेन्यश्त्यार्योमार्गः सदनुष्ठानरूपस्तमसं प्राप्ताश्त्येवं पूर्वोक्तया नीत्या ऐहिकामुग्मिकलोकक्ष्यसदनुष्ठानन्रष्टाधंतरालएव जोगे पु विपस्सास्तिष्ठति । न विवक्षितं पौंमरीकोत्देपणादिकं कार्य प्रसाधयंतीति । अयं च प्रथमःपुरुपस्तलीयतहरीरवादी परिसमाप्तइति ॥ १५ ॥ अदावरे दोच्चे पुरिसजाए पंचमहाभूतिएति आदिजः इह खलु पाइ पंवा संतेगतियामणुस्सा नवंति अणुपुवेणं लोयं नववन्ना तं जदा आरि यावेगे अणारियावेगे एवं जाव सुरूवावेगे तेसिंचणं महंएगे राया नव इमदाएवंचेव पिरविसेसं जाव सेणावइपुत्ता तेसिंचणं एगेतिए सडान वंति कामंतं समणाय मादणाय पहारिंसुगमणाए तव अन्नयरेणं धम्मे एणं पन्नत्तारो वयं इमेणं धम्मेणं पन्नवश्स्सामो सेएवं मायाणदनयंतारो जहाए एसधम्मे सुअकाए सुपन्नत्ते नवंति ॥२०॥ अर्थ-(अहावरेदोचेपुरिसजाए के) थथ हवे थपर एटले बीजो पुरुषजात को पाने ते दु कटुडं माटे हे श्रमणो तमे सनिलो (पंचमहप्ततिएति के) जे पुरुप एथ व्यादिक पांच महाभूत तत्वे करी माने ते पांच महाभूतिक पुरुष सांख्यमति (आहिक ३ के० ) कहिए ते प्रथम पुरुषनी परे ज्यांलगे राजसनामां थावी राजा प्रत्ये पोतानो धर्म रुड़ो करी प्रकाशे तेनी पेरे कहे। (इहरखनुपाइणंवाके०) निश्चे आ संसारमा पूर्वा दिक दिशिने विपे (संतेगतियामणुस्सानवंतिके) कोइएक मनुष्य पंचमहाभूतिक सांख्य मति। (थषुपुत्वेणंलोपंच्चवन्ना के) ते अनुक्रमे लोकमाह उपना (तंजहाके०) ते क । हेठे (बारियावेगेके०) एक थार्य मनुष्यते साडा पचीश यार्य देशना उपना (श्रणा रियावेगे के०) एक अनार्य मनुप्यते अनार्य देशना उपना (एवंजावडरूवावेगे के.)

. ६०४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. एम यावत् कोइएक मनुष्य कुरूपवंत ने इत्यादिक अर्थ यागल लखाइ गया (ते सिंचणं के ) ते मनुष्य माहे (महंएगेरायानव के०) एक महोटो राजा होय तेके वो तोके (महाएवंचेव के) महोटो हिमवंत पर्वतादिक समान होय (पिरविसेस के०) एमज पूर्ववत निरविशेप (जावसेणावश्पुत्ता के०) यावत् सेनापतिना पुत्र केवा (तेसिंचणं के) तेमाहे (एगेतिएसडाजवंति के० ) कोई एकने धर्म करवानी अक्षा होय एटले धर्मार्थी होय (कामंतं के) तेने धर्मार्थी जाणीने (समणा य माहणाय के ) श्रमण घने ब्राह्मण मतीने तेना समीपे धर्म प्रतिबोधवा निमिने (पहारिंसुगमणाए के) आलोचबी चिंतवीने आवे (तब के.) त्यां (अन्नयरेणंध म्मेणंपन्नत्तारोवयं के०) धनरो पोतानो धर्म प्ररूपण हार एटले धर्मोपदेशक थइने (इमेणं के०) ए आगल कहेशे तेरीते (धम्मेणंपन्नवश्स्तामो के०) राजानी बागल धर्म कही एम बालोचीने (सेएवं के) तेएम (मायाणहनयंतारो के०) माहरो धर्म क दुदु अहो नयथकी राखनार ते (जहाए के) जेम (एसधम्मे के०) महारो एधर्म (सुथरकाए के ) स्वाख्यात (सुपन्नतेनवंति के०) रुडो प्ररूपवो होय ॥२०॥ हवे ते राजा आगल जेवी रीते धर्म प्ररूपे तेवी रीते धागल कहेले. ॥ दीपिका-अथापरोक्तिीयः पुरुपजातः पंचनिनूतैः पृथिव्यप्तेजोवायुव्योमायैश्वर ति पांचनौतिकः । सांख्याजीवस्य तृणमोटनेप्यसामर्थ्य । नूतरूपायाः प्रकृतेरेव सर्वकर्तृ त्वमिति तन्मतं । नास्तिकविशेपोवा पंचनूतव्यतिरिक्तनास्तित्वांगीकारात् ।(यादिङ) याख्यायते । अत्र च प्रथमपुरुपगमेन इह खलु पाईगंवा इत्यादिकोग्रंथः सुपन्नत्ते न वतीत्येतदंतोझेयः ॥२०॥ ॥टीका-प्रथमपुरुषानंतरं वितीयं पुरुपजातमधिकृत्याद । (यहावरेदोचे ६ त्यादि) अपशब्दयानंतीर्थे । प्रथमपुरुपानंतरमपरोक्तिीयः पुरुपएव पुरुषजातः पंचनिः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशारख्यैश्चरति पांचनौतिकः । पंचवा नूतानि थन्युपगमारे ण विद्यते यस्यसपंचनूतिको मत्वर्थीयष्ठन् । सच सारख्यमतावलंव्यात्मनस्तुणकुब्जीकर ऐप्यसामर्थ्यान्युपगमात् इष्टव्योलोकायतमतावलंबी नास्तिकोनूतव्यतिरिक्तत्वान्युपगमा दाख्यायते प्रथमपुरुपानंतरमयं पंचनूतात्मवाद्यनिधीयते चेति । अत्र च प्रथमपुरुपगम ने (इहरखनुपाईएं) चेत्यादिकोग्रंथः सुपरमचेनवतीत्येतत्पर्यवसानोवगंतव्याति ॥२०॥ दखलु पंचमहलता जेहिं नोकज किरियातिवा अकिरियातिवा सु कडेतिवा उक्कडेतिया कल्लाणेतिवा पावएतिवा सानुतिवा सिबितिवा असिद्धितिवा णिरएतिवा अणिरएतिवा इति अंतसो तणमायमवि॥३२॥ ..

पए राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६५ धर्थ-(इहखलु के) निचे थासंसारने विपे (पंचमहलूता के०) पांच महोटा नत सर्व जगतमा व्यापी रह्याने (जेहिंनोकझाकिरियातिवाधकिरियातिवा के०) ते दिन पांच जूते अमे क्रिया थक्रिया सर्व करिये परंतु जेहिं एटले जे ने थात्मा ए वे नामे पदार्थ ते क्रिया थक्रिया नोकल एटले नथी करतो तथा मुक्कडेतिवा मुक्क डेतिवा कालाणेतिवा पावएतिवा सादुतिया सिदितिवा असिमितिवा णिरएतिवा श्रणि रएतिवा एटले सुकृत करणी उप्कृत करणी कल्याण कारी क्रिया पापकारी किया साधु एटले नली किया असाधु एटले माती किया सिदि एटले मोक्ष जवा योग्य किया थसिदि एटले मोहन जवा योग्यक्रिया नरक जवा योग्य क्रिया नरके नजवा योग्य क्रिया ए सर्व धारमा नथी करतो (अंतसोतणमायमवि के०) ए कारणे सां ख्यने मते जे कांश सूदम तृणनु नमाववो.तेनो पण उपदेश पांच नूतज करेले यात्मा सर्वथा कांड पण नथी करतो ॥ २१ ॥ ॥ दीपिका-सांख्यनास्तिकयोर्मतमाह । इह मते पंच महाभूतानि यै!ऽस्माकं क्रिया व्यापारता वा नक्रियते सुरुतं उप्कृतंवा कल्याणं पापकमिति या साध्वितिवा सिर्मुि तिरसिदिः संसारोनरकोऽनरकस्तियनरामरगतिः । एतत्सर्व सत्वरजस्तमोरूपा प्रक तिरेव नूतरूपा करोति । आत्मा केवलमुपर्नुक्ते नतु करोति किंचित् । नास्तिकानिप्राये णापि इहैव सुखःखे स्वर्गनरको इत्युच्यतइति । एवमंतशस्तृणमात्रमपि यत्कार्य तभूतै रेव प्रतिरूपापन्नः क्रियते । एवं सांख्यमते धात्मा किंचित्करः । नास्तिकमतेतु या स्मनः सर्वथाप्यनावस्ततोक्योरपि नूतान्येव सर्वकार्यकर्तृणीति ॥ २१ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं सारख्यस्य लोकायतिकस्य चान्युपगमं दर्शयितुमाह । (शहखनुपंच महप्ताश्त्यादि ) इहास्मिन् संसारे वितीय पुरुपवक्तव्यताधिकारे वा । खलुशब्दोवाक्या लंकारे । एथिव्यादीनि पंचमहानूतानि विद्यते महांति च तानिच महानूतानि सर्व व्यापितयान्युपगमात् महत्वं । तानिच पंचैव । परस्य पठस्य क्रियाकर्तृत्वेनानन्युपगमाद्यदि पंचनिनूतैरप्युपगम्यमानैर्नोऽस्माकं क्रिया परिस्पंदात्मिका चेप्टारूपा क्रियते क्रिया वा नि ापारतया स्थितिरूपा क्रियते । तथाहि । तेपां दर्शनं सत्वरजस्तमोरूपा प्रकृतिजूता मनूताः सर्वार्थक्रियाः करोति पुरुपः केवलमुपर्नुक्तेऽध्यवसितमर्थ पुरुपश्चेतयतीति व चनात् । बुद्धिश्च प्रतिरेव तधिकारत्वात् । तस्याश्च प्ररुतेतात्मिकायाः सत्वरजस्तम सां चयापचयाच्या क्रियाक्रिये स्यातामिति कृत्वा नूतेन्यएव क्रियादीनि प्रवर्तते तक्ष्यति रेकेणापरस्यानावादिति नावः । तथा सुषु कृतं मुरुतमेतच सत्वगुणाधिक्येन नवति । 1 .. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. तथा उष्टं कृतं उप्कृतमेतदपि रजस्तमसोरुत्कटतया प्रवर्तते । एवं कल्याणमिति वा पा पकमितिवा साध्वितिवा असाध्वितिवा इत्येतत्सत्वादीनां गुणानामुत्कर्षानुत्कर्षतयां यथा संनवमायोजनीयं । तथेप्सितार्थ निष्टानं सिद्धिविपर्ययः स्वसिद्धिनिर्वाणं वा सिदिः सं सारः संसारिणां तथा नरकः पापकर्मिणां यातनास्थानमनरकस्तिर्यङ्मनुष्यामराणामेत त्सर्वं सत्वादिगुणाधिष्ठिता नूतात्मिका प्रकृतिर्विधत्ते । लोकायतानिप्रायेणापीहैव तथा विधसुखःखावस्थाने स्वर्गनरकाक्तिीत्येवमंतशस्तृणमात्रमपि यत्कार्य तभूतैरेव प्रधा नरूपापन्नः क्रियते । तथा चोक्तं । सत्वं लघुप्रकाशकमिटमुपष्टंनकं बलंच रजः । गुरुचर एकमेव तमः प्रदीपवञ्चार्थतोवृत्तिरित्यादि । तदेवं सख्यिानिप्रायेणात्मनस्तृणकुब्जीकर णेप्यसामर्थ्यानोकायतिकानिप्रायेण त्वात्मनएवानावाभूतान्येव सर्वकार्यत्वात्कर्तृणीत्ये वमन्युपगमस्तानिच समुदायरूपापन्नानि नानास्वनावं कार्य कुर्वतिं ॥ २१ ॥ तं च पिढुइसेणं पुढोनूतसमवातं जाणेनातं जहा पुढवी एगे महमूते आऊ उच्चे महजूते तेऊतच्चमहाभूते वाऊचन्चेमहनते आगासे पंचमे मदनूते बेते पंचमहसूया अणिम्मिया अणिम्मावित्ता अकडा गोकित्तिमा पोक डगा अपाश्या अणिदणा अवंझा अपुरोहिता सतंता सासता आय बना पुण एगे एवमादु सतो पति विणासो असतो पाटि संनवो ॥२२॥ अर्थ-(तंचपिहूदेसेणं पुढोनूतसमवातंजाणेकाके) ते पांचनूतनो समवाय पृथकू एटले जुदो जुदो जाणवो (तंजहाके) ते कहेले. (पुढवीएगेमहनूते के०) पृथवी पर्व तादिक ए एक महानूत जाणवो (आकञ्चेमहप्ते के) पाणी नदी सरोवर समु शादिकनो ए बीजो महाभूत जाणवो (तेकतञ्चेमहजूते के० ) अग्नि ते उष्ण थज वालानो कारण ए त्रीजो महानूत जाणवो (वाऊचठेमहजूते के०) वायु वृद्ध कंप ननो लक्षण ए चोथो महाभूत जाणवो (यागासेपंचमेमहसूते के०) थाकाश अव काश जण ए पांचमो महानत जाणवो (श्चेतेपंचमहसूया के.) ए पांच महान त ते (थसिम्मिया के०) ईश्वरादिके नीपजाव्या नथी (अणिमाविता के) हवे नीपजाववा पण नथी (थकडा के०) कोइना करेला नथी (णोकित्तिमा के०). घटादिकपदार्थनी पेरे कृत्रिम नथी (णोकडगा के०) तेनी निप्पनिने विपे अन्य को इनी अपेक्षा नथी (थणाश्या के०) तेनी आदि नथी (थणिहणा के.) तेनो यंत नथी (थवंका के०) यवंध्यते समस्त कार्यना करनार जाणवा (थपुरोहिता के०) तेथोने कार्यने विपे प्रवर्तावनार कोइ नथी (सर्तता के) साधीन (सा . रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६०७ सता के०) शाश्वता ले (आयना के) यात्मा जेने बो एवा ए पांचमहानूत जाणवा (पुणंएगेएवमादु के) एक वली एम कहेडे (सतोणनिविणासोके०) बतो विद्यमान पदार्थ तेनो विनाश नथी (असतोणविसंनवो के०) अविद्यमान शशशें गादिकनो उत्पत्तिनो संनव नथी ए कारणे सांख्य दर्शनवालो यात्माने कर्त्ता नथीमान तो जो धात्मा का होय तो अति वस्तु उपजावे ते कारणे थात्मा कर्चा नथी.॥२२॥ ॥ दीपिका-तं च नूतानां समवायं पृथग्नूतपदोद्देशेन जानीयात् । तद्यथा । पृथिव्यै का महानूतमित्यादि । एषां कायाकारतया' यः समवायः सएकत्वे लक्ष्यते । इत्येतानि पंच महाभूतान्यनिर्मितानि कालेश्वरादिना केनचिकतानि परेणाऽनिर्मापयितव्यानि थ कतानि विसापरिणामेन निष्पन्नत्वात् । तथा न घटवकृत्रिमाणि अनादीनि थनि धनानि याद्यंतरहितानि अवंध्यान्यवश्यकार्यकर्तणि न विद्यते पुरोहितः कार्य प्रतिवर्त यिता येषां तान्यपुरोहितानि स्वतंत्राणि शाश्वतानि नित्यानि आत्मपठानि पंच महाभूता नात्येकाहुः । सांख्यानामात्मा किंचित्करः । नास्तिकानांतु कायाकारपरिणतानि नूता न्येवानिव्यक्तचैतन्यान्यात्मव्यपदेशं लगते । तदेवं सांरख्यमते सतोविद्यमानस्य प्रधा नादेनास्तिविनाशोऽसतः शशविपाणादेर्नास्ति'संनवः । यमुक्त । नासतोजायतेनावो नानावोजायतेसतइति ॥ २२ ॥ ॥ टीका-तंच तेपां समवायं पृथग्नूतपदोद्देशेन जानीयात् । तद्यथा। पृथिव्येका काविन्यलक्ष्णा महानूतं । तयापोऽवलणामहानूतं तथा तेजवनोद्योतलदणं तथा । वायुधृतिकंपलणस्तथावगाहदानलणं सर्वव्याधारनूतमाकाशमित्येवं पृथग्नूतपदो देशेनकायाकारतया यस्तेषां समवायः सएकत्वेपि सदयते इत्येतानि पूर्वोक्तानि ए थिव्यादीनि संख्या पादोयमाना संख्यांतरं निवर्तयतीति कृत्वा नन्यूनानि नाप्यधिका नि विश्वव्यापितया महांति त्रिकालनवनाभूतानि । तदेवमेतान्येव पंच महाभूतानि प्रक तेर्महान् महतोहंकारस्तस्माच्च गणः पोडशकस्तस्मादपि पोडशकात्पंचयः पंचततानी त्येवं क्रमेण व्यवस्थितान्यपरेण लोकेश्वरादिना केनचिदनिर्मितान्यनिष्पादितानि । तथा परेणानिर्मापयितव्यानि तथा तानि न केनचित्तानि क्रियते । यधनुरादिवहिस्सा परिणामेन निष्पन्नत्वात्तथा नघटवकृत्रिमाणि कर्तकरणव्यापारसाध्यानि ननवंतीत्य र्थः । तथा परानावतया नोनैव कृतकानि । अपेक्षितपरव्यापारस्वनावनिप्पत्ती नावः कृतकइतिव्यपदिश्यते । तानि च विस्त्रसापरिणामेन निप्पन्नवाकतकव्यपदेशनांजिन नवंति तथा नाद्यनिधनानि अवंध्यान्यवश्यकार्यकर्तणि तथा न विद्यते पुरोहितः कार्य . ..

ទី០១ वितीये सूत्रकृतांगे क्षितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. प्रति प्रवर्तयिता येपां तान्यपुरोहितानि स्वतंत्राणि स्वकार्यकर्तृत्वं प्रत्यपरनिरपेदाणि शा श्वतानि नित्यानि वा नकदाचिदनीदृशं जगदिति वचनानदेवनूतानि पंच महाभूतान्यात्म षष्ठानि । पुनरेके एवमादुरात्मावा किंचित्कारः सांख्यानां लोकायतिकानां पुनः कायाकार परिणतान्येव नूतान्यनिव्यक्तचेतनानि यात्मव्यपदेशं नजंतति । तदेवं सारव्यानिप्राये ण सतोविद्यमानस्य प्रधानादेनास्ति विनाशोऽत्यंतानावरूपोनाप्यसतः शशविपाणादेः संजवः समुत्पत्तिरस्ति कार्यस्य विद्यमानस्यैवोत्पत्तिरिष्टा नासतः सर्वस्मात्सर्वस्योत्पत्तिप्र संगात् । तथाचोक्तं । नासतोजायते नावोऽनानावोजायते सतइत्यादि तथा असतः खर विपाणदेरकरणाउपादानकारपस्यच मृत्पिडादेवटार्थिनोपादानादिन्यश्च हेतुन्यः का रणे सत्कार्यवादः॥ २२ ॥ एतावतावजीवकाए एतावतावअचिकाए एतावतावसवलोए ए तं मुहं लोगस्स करणयाए अवियंतसो तणमायमवि ॥२३॥ अर्थ-(एतावतावजीवकाए के० ) ते सारख्य एम कहेले के जीवकाय जे ने एटलोज पांच नूत जाण्यो कार्यनो करनार पण एटलोज जाणवो (एतावतावधबिकाए के०) वली एटलोज अस्तिकाय टाली बीजो पदार्थ पण कोइ नथी (एतावतावसबलोए" के) एटलोज सर्वलोक पांचनूत यात्मिक जाणवो (एतंमुस्लोगस्सकरणयाए के०) लोकने करवे एहिज मुख्य प्रधान कारण जाणवो (अविपंतसोतणमायमवि के०) मात्र कार्यनुं करनार पण ए पांचनूत टाली बीजो कोई नयी ॥ २३ ॥ ॥दीपिका-एतावानेव नूतमात्रएव जीवकायः। एतावानेवास्तिकायोनापरः कश्चित्पदा थः एतावानेव सर्वलोकः । तथा एतदेव पंचनूतास्तित्वं मुरव्यं कारणं लोकस्य सांरव्यस्य हि प्रधानात्मन्यांसृष्टेरुत्पनि स्तिकस्यतु नूतान्येवांतशस्तृणमात्रमपि कार्य कुर्वति ॥ २३ ॥ ॥ टीका-तदेवमेतावानेव तावदितिसारख्योलोकायतिकोवा माध्यस्थ्यमवर्तव्यमानएव मेवाह । तद्यया । नियुक्तिनिर्विचार्यमाणस्तावदेतावानेव जीवकायोयत पंचमहाभूता नि यतस्तान्येव सांख्यानिप्रायेण प्रधानरूपतापन्नानि सत्वादिगुणोपचयापचयान्यां सर्व कार्यकर्तृण्यात्मा वा किंचित्करत्वादसत्कल्पएव लोकायतस्यतु सनास्त्येवेत्यतएतावानेव . नूतमात्रएव जीवकायस्तथा एतावानेव नूतास्तित्वमात्रएवास्तिकायोनापरः कश्चित्तीर्थि कानिप्रेतः पदार्थोस्तीति । तथा एतावानेच सर्वजोकोयत्त पंचमहाभूतानि प्रधानरूपा पन्नान्यात्मा चाकर्ता निर्गुणः सांख्यस्य लोकायतिकस्यतु पंचनूतात्मकाएव लोकास्तद तिरिक्तस्यापरस्य पदार्थस्यानावादिति । तथा एतदेव पंचनूतास्तित्वं मुरव्यं कारणं लोक रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए स्यैतदेव चरणकरणतया सर्वकायेषु व्याब्रियते । तथाहि । सांख्यस्य प्रधानात्मन्यां सृ टिरुपजायते । लोकायतिकस्यतु नूतान्येवांतस्तृणमात्रमपि कार्य कुर्वति तदतिरिक्तस्या परस्यानावादिति नावः ॥ १३ ॥ से किणकिणावेमाणे दणंघायमाणे पयंपयावेमाणे अविअंतसो पुरिस मविकिणित्ता घायश्त्ता एवंपिजाणादिं सचिनदोसो ते णोएवं विप्पडिये देति तंजदा किरियाश्वा जाव णिरएश्वा एवंते विरूवरूवेदिं कम्म समारंनेहिं विरूवरूवाई कामनोगाई समारनंति नोयणाए एवमेव ते अणारिया विपडिचन्नातं सहदमाणातं पत्तियमाणा जावइति ते णो हच्चाए गोपाराए अंतरा कामनोगेसु विसरमा दोचे पुरिसजाए पंचम हनूतिएत्ति आदिए ॥२॥ अर्थ-हवे एक वादी एम कहे के आत्मा सर्वथापि नथी वली एक वादी एम क देवे के पात्माचे परंतु क्रिया कांश करतो नथी तो तेने मते यात्माने शुनाशुन कर्म नो वंध नयी एवो देखाडे (सेकिणकिणावेमाणे के०) ते क्रियानो अर्थी पुरुप कोइएक जातनो क्रियाणो सेतो अथवा अन्य पाशे जेवरावतो (हर्णधायमाणे के.) तथा प्राणीनने हणतो अथवा अनेरा पाशे.हणावतो (पयंपयावेमाणे के०) पचन पाच नादि क्रिया पोते करतो अथवा अनेरा पाशे करावतो थको (अविनंतके) पण निश्चेकरी जाणे (सोपुरिसमविक्किणित्ताके०) अथवा ते पुरुप पंचेंडीने मोले वेचातु लेश्ने (पाय ताकेए) हणतो थको (एबंपिजाणाहिके०) अहींयां पण ते एवं जाणे के (पबिउदोसो के) ते हिंसाना दोषनो विनागी न थाय एवो जाणी यथावंदे हिंसादिक सावद्य व्यापा रमा प्रवर्ने (तेणोएवं विप्पडिवेदेतिके) ते वापडा मूर्व एटलो न जाणे गुं नजाणे (तंज हाके) ते कहे (किरियाश्वाके०) क्रिया एटले रूडो अनुष्ठान ते नजाणे (जावणिरए श्वाके) ज्यां गुधी नरक नजाणे एम सर्व पूर्ववत् जाणवो (एवंतेविरूवरूवेहिं के०) एम ते नाना प्रकारना (कम्मसमारंनेहिके०) कर्मनो समारंन करता (विरूवरूवाईका मनोगाइसमारनंति के०) न्हाना प्रकारना कामनोगने समारंने (नोयणाए के थाहारने अर्थे जोगवता (एवमेवतेषणारियाविप्प डिवन्ना के) एरीते ते थनार्य पो तानो धर्म रुडो करी प्ररूपता कामनोगने विपेमूणा थका (तंसदहमाणा केए) ते पाखंमी धर्म ने सईहता थका (तंपत्तियमाणा के) तेनी प्रतीत करता थका (भाव इतिते के) ज्यां गुधी ए प्रकारे ते (पोहचाए के) तीरे पण रह्या नही .

६१० १ .. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अने (णोपाराए के०) पार पण पाम्या नही इहलोक परलोकथी भ्रष्ट थया थका (थं तराकामनोगेसुविसमा के) विचाले कामनोगने विपे संसार माहेज खूता रहे पण पुंफरक कमल सरखा राजाने. उदरी शके नही, (दोचेपुरिसजाए के०) ए बीजो पुरुप जात (पंचमदत्तिएतिचाहिए के) ए पंचमहाभूतिक नामे कह्यो. ॥ ५५ ॥ ॥ दीपिका-आत्मनोऽकिंचित्करत्वात्सांख्यामतेऽसत्वान्नास्तिकमते न कर्मनिबंधइत्याह । संक्रयार्थी पुरुपःकोणन किंचिवस्तु मूल्येन गृएहन परं कोणयन् मूल्येन याहयन् तथा प्राणिनोनन हिंसन् परैर्यातयन् तथा पेचन पाचयन् एतानि कुर्वतोन्यानप्यनुजानन्नप्यं तशः पुरुपमपि पंचेंश्यिं विक्रीय हत्वा घातयित्वाऽत्रापि पंचेंझ्यिवधे नास्ति दोपः। यत्रेवं जानीहि किंपुनरेडियवधश्त्यपिशब्दार्थः। ततस्ते नैवैतक्षिप्रतिवेदयंति जानंति। तद्यथा। क्रिया चलनात्मिका सावयानुष्ठानरूपा थक्रिया स्थानरूपा यावदेवमेव विरूपविरूपैर्नाना रूपैः कर्मसमारनैः सावद्यानुष्ठानार्वेरूपरूपान्नानाप्रकारान कामोपनोगान् समारनंते स्वयं अन्यांश्च कारयंति नास्त्यत्र दोषति प्रतार्य एवमेव तेऽनार्या विप्रतिपन्नाविरुवं मार्ग प्रति पन्नास्तमात्मीयं धर्म श्रद्दधानाधात्मीयांगीकारं रोचयंतस्तधर्मस्याख्यातारं प्रशंसयंतः ।त द्यथा। स्वाख्यातोनवता धर्मश्त्यादितावन्नेयं । यावदंतरा कामनोगेषु विषाणाह परलोकन्त्र टानात्मत्राणाय नापि परेपामिति वितीयः पुरुपजातःपंचमहानौतिकोव्याख्यातः॥४॥ ॥ टीका- सचैवंवायेकत्रात्मनोऽकिंचित्करत्वादन्यत्र वात्मनोसत्वादसदनुष्ठानैरप्या स्मा पापैः कर्मनिन बध्यतइति दर्शयितुमाह (सेकिणमित्यादि) सेतियः कश्चित्पुरुषः यार्थी कोणन किंचित् क्रयेण गृएहंस्तथापरं कापयंस्तथाहि प्राणिनोनन हिंसन तथा परैर्घातयन् व्यापादयन् तथा पचन पाचनादिकां क्रियां कुर्वस्तथाऽपरैश्च पाचयन् यस्य चोपसणार्थत्वात् कीणतःकयतोनतोघातयतः पचतः पाचःप्तश्चापरांस्तथाप्यंतशः पुरुप मपि पंचेंइियं विकीय घातयित्वापि पंचेंडियघाते नास्ति दीपोत्रैवंजानीहिथवगष्ठ किंपुन रेकेंझ्यिवनस्पतियातइत्यपिशदार्थः। ततश्चैवंवादिनः सांख्यावार्हस्पत्यावा नोनैवैतक्ष्य माणं विप्रतिवेदयंति जानंति । तद्यथा । क्रिया परिस्पंदात्मिका सायद्यानुष्ठानरूपाएवम क्रिया स्थानादिलणा यावदेवमेव विरूपरूपैरुच्चावचैर्नानाप्रकारैजलस्नानावगाहनादिक स्तथा प्राण्युपमर्दकारिनिः कर्मसमारंनैर्विरूपरूपान्नानाप्रकारान् सुरापानमांसनदपाग म्यागमनादिकान कामोपनोगान समारनंते स्वतः परांचोदयंति नास्त्यत्र दोपइत्येवं प्रता सित्कारणाय प्रेरयंत्येवं च तेऽनार्याथनार्यकर्मकारित्वादार्यान्मार्गाविरुद्ध मार्ग प्रतिप नाः । तथाहि । सांख्यानामचेतनत्वात्प्रकृतेः कार्यकर्तृत्वं नोपपद्यते । थचेतनत्वं तु त

.
रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा.
स्याचैतन्यं पुरुपस्य स्वरूपमिति वचनात् यात्मैव प्रतिबिंबोदयन्यायेन करिष्यतीति चेत्त
दपिन युक्तिसंगतं । यतोऽकर्तृत्वादात्मनोनित्यत्वाच्च प्रतिबिंबोदये न युज्यते । किंचानि
त्यत्वात्प्रकृतेर्महदादिविकारतया नोत्पत्तिः स्यात् । थपिच । नासतोजायते नावोनाना
वोजायते सतइत्याद्यन्युपगमात्प्रधानात्मनोरेव विद्यमानत्वान्महदहंकारादेरनुत्पतिरेवैक
खाच प्ररुतेरेकात्मवियोगेसति सर्वात्मनों वियोगः स्यादेकसंबंधेवा सर्वात्मनां प्रकृतिसंयो
गोन पुनः कस्य चित्तत्त्वपरिझानात् प्रकृति वियोगे मोदोऽपरस्य तु विपर्ययात्संसारइत्येवं
जगचित्र्यं नस्यादात्मनश्वाकर्तृत्वे तत्कतौ वंधमोदी नस्यातामेतच्च दृष्टेष्टबाधितं नापि
कारणे सत्कार्यवादोयुक्निनिरनुपपाद्यमानत्वात् । तथाहि । मृत्पिडावस्थायां घटोत्पत्तेः
प्राग्घटसंबंधानां कर्मगुणव्यपदेशानामनावावटार्थिनां च क्रियासु प्रवृत्तेने कारण कार्यमि
ति लोकायतिकस्यापि नूतानामचेतनत्वात्कर्तृत्वानुपपचिः । कायाकारपरिणतानां चै
तन्यानिव्यक्त्यन्युपगमेच मरणानावप्रसंगः स्यात्तस्मान्न पंचनूतात्मकं जगदिति स्थित।
थपि चेदं ज्ञानं स्वसंवित्तिसिदमनात्ममिणमुपस्थापयति । नच नूतान्येवं धर्मित्वेन
परिकल्पयितुं युज्यंते तेपामचेतनवादथ कायाकारपरिणतानां चैतन्यधर्मोजविष्यती
- त्येतदप्ययुक्तं । यतः कायाकारपरिणामएव तेपामात्मानमधिष्ठातारमंतरेण न नवितुम
हति नितुकलप्रसंगानितुकत्वे नित्यं सत्वमसत्वंवा स्यादिति । तदेवंनूतव्यतिक्त
थात्मा तस्मिश्च सति सदनुष्ठानतः पुण्यपापे ततश्च जगवैचित्र्यसिद्धिरिति। एवं व्यवस्थि
ते तेऽनार्याः सांख्यालोकायतिकावा पंचमहाभूतप्रधानान्युपगमेन विप्रतिपन्नायत्कुर्यु
स्तदर्शयितुमाह । (तंसदहमाणाइत्यादि), तमात्मीयमन्युपगमं ये चोक्तया नीत्या नियुक्ति
कत्वमपि श्रद्दधानाः पंचमहानूतात्मप्रधानस्य सर्वकार्याणि उपगति । तदेवच सत्य
मित्येवं प्रतिपादयंतः प्रतिपद्यमानास्तदेव चात्मीयमन्युपगमं रोचयंतस्तधर्मस्यारव्यातारं
प्रशंसयंतः । तद्यथा । स्वाख्यातोनवता धर्मोऽस्माकमयमत्यंतमनिप्रेतश्त्येवं ते तदध्यव
सायाःसावद्यानुष्ठानेनाप्यधर्मोन नवतीत्यध्यवसायिनः स्त्रीकामेपु मूर्डिताश्त्येवं पूर्ववज्झे
यो यावत्तदंतरे कामनोगेपु विपरमाऐहिकामुप्मिकोनयकार्यन्रष्टानात्मत्राणाय नापिपरेपा
मिति । जवत्येवं दितीयः पुरुपजातः पंचमहाभूतान्युपगमिकोव्याख्यातइति ॥ २४ ॥
अहावरे तच्चे पुरिसजाए ईसरकारणिए शति आदिलशद खलु पासा
दीणंवा संतेगतिया मणुस्सा नवंति अणुपुवेणं लोयं नववन्ना तं आरि
यावेगे जाव तेसिंचणं महंते एगे राया नव जाव सेणावइपुत्ता तेसिं
चणं एगतीए समानव कामं तं समणाय मादणाय पदारिंसुगम पाए
जाव जहा मए एसधम्मे सुअकाए सुपन्नत्ते नव॥५॥

६२२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अर्थ-हवे अपर त्रीजो पुरुप जात कहे जे ईश्वर लोकनो. करनार ने एवं माने। ते मते एने ईश्वर कारणिक कहेडे खलु इति निश्चें था मनुष्य लोकने विपे पूर्वोक्तरीते पूर्वादिक चार दिशिये कोइएक मनुष्य होय ते अनुक्रमे लोक मांहे उपना तेमां कोई एक आर्य देशना उपना ते ज्यां सुधी महोटो राजा होय तेने परपदा होय ते वली ज्यां सुधी सेनापतिना पुत्र इत्यादिक परखदा सुधी कहेदूं तेमाहे कोई एक धर्मनी श्र धावान होय धर्मार्थी दोय तेने धर्मार्थी जाणीने श्रमण ब्राह्मण मली धर्म प्रतिबोध वा निमित्त बालोचीने ते पूर्वोक्त राजादिकने संमुख जश्ने अंही यावत् पूर्वोक्त रीते सनादिकनु प्रस्ताव सर्व कहेवो पबीते राजादिकने तेईश्वरकारणिक पुरुष यावी पोता नो स्वारख्यात सुप्रज्ञ धर्म वर्णवे. ॥ २५॥ ॥ दीपिका-अथापरस्तृतीयः पुरुपजातईश्वरोजगतः कारणं यस्य सईश्वरकारणिक आत्माऽतवादी व्याख्यायते । (इहखलुइत्यादि) प्राच्यादिपु दिख एकस्यां दिशि स्थि तः कश्चिदेवं ब्रूयात् । यथा राजानमुद्दिश्य तावद्यावत्स्वाख्यातः सुप्रज्ञप्तोधर्मोनवति॥२५॥ । टीका-सांप्रतमीश्वरकारणिकमधिकत्याह । (यहावरेश्त्यादि) अथ वितीयपुरु पानंतरं तृतीयईश्वरकारणिकथाख्यायते । समस्तस्यापि चेतनाचेतनरूपस्य जगतईश्वरः कारणं । प्रमाणं चात्र तनुनुवनकरणादिकं धर्मित्वेनोपादीयते इश्वरकर्तृकमिति साध्योधर्मः संस्थानविशेपत्तात्कूपदेवकुलादिवत्तथा स्थित्वा प्रवृत्तेर्वास्यादिवत्। उक्तंच। यज्ञोजंतुरनी शः स्या,दात्मनः सुखःखयोः ॥ ईश्वरप्रेरितोगडे,स्वर्ग वा श्वघ्रमेव वा इत्यादि । तथा पुरुप एवेदं यतं यच नव्यमित्यादि । तथा चोकं । एकएव हि नूतात्मा नूते नूते प्रतिष्ठितः।। एकथा बदुधाचैव दृश्यते जलचंवदित्यादि । तदेवमीश्वरकार पिकवात्मा वैतवादी वा तृतीयः पुरुपजाताख्यायते । (श्हखलुश्त्यादि) इहैव पुरुपजातप्रस्तावे । खलुश दोवाक्यालंकारे ।प्राच्यादिपु दिदवन्यतमस्यां व्यवस्थितः कश्चिदेवं ब्रूयात् । तद्यथा। रा जानमुद्दिश्य तावद्यावत्स्वारख्यातः सुप्रज्ञप्तोधर्मोनवति ॥ २५ ॥ इह खलु धम्मा पुरिसादिया पुरिसोत्तराया पुरिसप्पणीया पुरिससंनूया पु रिसपोतिता पुरिसअनिसममागया पुरिसमेव अनिनूय चिति सेजदा णामए गंमेसिया सरीरे जाए सरीरे संवुळे सरीरे अनिसमलागए सरीर मेव अनिनूय चिति एवमेव धम्मा पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अभिन्नू य चिति सजदा पाम ए अरईसिया सरीरे जाया सरीरे संवुना सरीरे अ :.

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६१३ निसममागया सरीरमेव अनिनूय चिति एवमेव धम्मावि पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अनिनूय चिति सेजना णामए वम्मिएसिया पुढविजाए पुढविसंबुले पुढविअनिस्समामागए पुढविमेव अनिनूय चिघ एवमेवध म्मावि पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अनिनूय चिति सेजना पामए रुके सिया पुढविजाए पुढविसंवुझे पुढविअनिसममागए पुढविमेव अनिय चिति एवमेव धम्मावि पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अभिभूय चिति सेजहा णामए पुरस्करिणी सिया पुढविजाया जाव पुढविमेव अभिनय चिति एवमेव धम्माविपुरिसादिया जाव पुरिसमेव अनिनूय चिति से जहा पामए उदगपुकलेसिया उदगजाए जाव नदगमेव अभिभूय चिठं ति एवमेव धम्मावि पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अनिनूय चिति सेजहा णामए नदगबुब्बुएसिया उदगजाए जाव उदगमेव अभिभूय चिति एवं मेव धम्मावि पुरिसादिया जाव पुरिसमेव अनिनूय चिति ॥ ६ ॥ अर्थ-(शहखसुधम्मापुरिसादियाके) या संसारने विषे. खलु एवे वाक्यालंकारे धर्म जे सचेतना थचेतनारूप खनाव ते पुरुपादिक जाणवा एटले एम कझुंजे एनीथादिनु करनार पुरुप शब्द ईश्वरजे तेकारणे पुरुषादिक एम पाठ कयो तथा (पुरिसोत्तरायाके) पुरुपज जेने उत्तर एटले प्रधान तथा (पुरिसप्पणीया के० ) पुरुप प्रणीत एदले ए नो अधिष्ठाता पण पुरुप ईश्वरजले तथा (पुरिससंनूयाके०) पुरुष थकीज उपना (पुरिस पजोतिता के) पुरुषजे ईश्वर तेणेज प्रगट करखा जेम प्रदीप मधी बने सूपरेदिके घटपटादिक पदार्थ प्रगट कखा तेनी पेरे जाणी लेबु (पुरिसथनिसममागया के०) जीवने जन्म जरा मरण रोग शोक वर्ण गंध रस स्पर्श मूर्तिपणो ए अनागतादिक धर्म ते सर्व पदार्थ ईश्वरना अनुगामीठे (पुरिसमेवधनिनूयचिति के० ) किंबहुना सर्व पुरुपनेज व्यापीने रहेजे (सेजहाणामए के०) ए अर्थ उपर दृष्टांत देखाडे जेम णाम एवे संनावनाये (गंमेसिया सरीरेजाएके) पुरुपने शरीरे गंम एटले गुंबडो रोग विशेप थाय ते तेज शरीरने विपे उपनो (सरीरेसंबुड्ढे के० ) तेज शरीरने विपे वृद्धि पाम्यो (सरीरे धनिसमामागए के०) शरीरने पवाडेज अनुगत गामिरे (सरीरमेवध निनूपचिति के) शरीरने विपेज व्यापि रहे पण तेनो अवयव शरीर थकी बाहेर नधी (एवमेव के०) एमज (धम्मावि के) ए पदार्थ मात्रजेडे ते पण (पुरिसादिया ६१४ तीये सूत्रकृतांगे धितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. के) पुरुष जे ईश्वर ते थकी उत्पन्न थया ते (जावयनियचिति के०) यावत् ईश्वरनेज व्यापि रहे परंतु ईश्वर थकी कां जुदा नथी. वली बीजो दृष्टांत कहे. जेम (अरशसियाके०)अरति एटले चित्तनो उग पणो ते शरीर थकीज उपजे अने शरीर थकीज वृद्धि पामेधने शरीर मांहेज व्यापिरहेठे तेम ए धर्म जे पदार्थ ते पण पुरुष थकीज उपजे पुरुप थकीज वृद्धि पामे थने पुरुप माहेज व्यापिरहेजे वली त्रीजो दृष्टांत कहे. (वम्मिएसियाके०) जेम वम्मिजे एथवा तेनो वि कार होय ते पृथवीने विषेज उपजे पृथवी थकीज वृद्धि पामे बने पृथवीने विपेज व्या पिने रहे तेम ए धर्म थने पुरुपादिक पण जाणी लेवा वली चोयो दृष्टांत कहे. जेम कोइएक वृद होय ते पृथवी थकी उपजे पृथवीने विपेज वृद्धि पामे धने पृथवीनेज व्यापि रहे तेम ए धर्म अने पुरुपादिक पण जाणी लेवा. वली पांचमो दृष्टांत कहे. जेम पुष्करिणी होय ते पृथवी थकी उपजे पृथवी थकी वृद्धि पामे थने पृथवीने वि पेज व्यापि रहे तेम ए पदार्थ अने पुरुषादिक पण जाणी लेवा. वली बो दृष्टांत कहे जे. जेम घणा पाणी माहे कमल होय ते कमल जल थकी नीपजे जल थकीज वृद्धि पामे बने जलमांहेज व्यापि रहे तेमज ए पदार्थ पण ईश्वर थकीज नीपजे ईश्चर थ कीज वृद्धि पामे घने ईश्वरनेज व्यापि रहे वली सातमो दृष्टांत कहेजे. जेम पाणीनुं बुदबुदो होय ते जल थकीज नीपजे जल थकीज वृद्धि पामे घने जल मांहेज व्यापि रहे तेम ए पदार्थों सर्व ईश्वर यकीन उपजेठे इत्यादिक सर्व जाणी लेवु ॥ २६ ॥ ॥ दीपिका-इह खलु धर्माः स्वनावाश्चेतनाचेतनरूपाः पुरुपईश्वरथात्मा या कारण मादिर्येषां ते पुरुषादिकाईश्वरकारणिकाधात्मकारणिकावा तथा पुरुषएव उत्तरं कार्य येपांते पुरुषोत्तास्तथा पुरुपेण प्रणीताः पुरुपेण योतिताः प्रकाशीरुतायथा सूर्येण घ टादयः । ते च धर्माजीवानां जन्ममरणरोगशोकादयः । अजीवधर्मास्तु मूर्तव्याणां व एंगंधरसस्पर्शाः। अमर्तव्याणां धर्माधर्माकाशानां गत्यादिकाधर्माः सर्वेपीश्वरकताः। यात्मातवादे चात्मविवर्ताः । सर्वेऽप्येते पुरुपमेवानिनूय व्याप्य तिष्ठति । यत्रार्थ दृष्टांतान बहूनाह । (सेजहानामएइत्यादि) सेजहा तद्यथा । नामेति सनावनायां । गं डं स्यात् । संजाव्यते हि प्राणिनां कर्मवशगानां गंडादिरोगाति । गंडं च शरीरे जातं श रीरावयवनूतं तथा शरीरे वृषिमुपगतं शरीरवृध्या तस्य वृद्धिरिति । शरीरेऽनिसमत्वागत न तदवयवोपि शरीरात्ष्टयनूतइति । शरीरमेवानिनूय पीडयिला तिष्ठति । एवमेव येऽमी धर्माश्वेतनाचेतनरूपास्ते सर्वेपीश्वरकर्तृकाः। न ते ईश्वराप्रयकते न शक्यते य था गंडं शरीरविकारनूतं तदिनाशेच शरीरमेव तिष्ठति एवं धर्माः पुरुषादिकाः पुरुषधि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ६१५ काररूपान पुरुपात् पृथग्नवंति तधिकारापगमे चात्मानमेवाश्रित्य तिष्ठति । एवम न्यदृष्टांताथपि नाव्याः । (सेजहेत्यादि) अरतिश्चित्तोगरूपा साच शरीरजातेत्यादि । यथावा वल्मीकं पृथिवी विकाररूपं टथिव्यां जातमित्यादि । एवं सर्वमीश्वरकारणिक मात्मविवर्तरूपं वा । यथा वा वृदोऽशोका दिः पृथिवीजातः । यथा वा पुष्करिणी तडा गरूपा दृथिव्यामेव जातेत्यादि प्राग्वत् । तथा उदकपुष्कलमुदकप्राचुर्य मुदकजातमि त्यादि यथावा उदकबुङदइत्यादि सुगमं ॥ २६ ॥ ॥ टीका-सचायं । इह खलु धर्माः खनावाश्चेतनाचेतनरूपाः पुरुपईश्वरथात्मावा कारणमादिउँपांते पुरुपादिकाईश्वरकारणिकाथात्मकारणिकावा तथा पुरुपएवोत्तरं का थे येषांते पुरुषोत्तरास्तथा पुरुपेण प्रणीताः सर्वस्य तदधिष्ठितत्वात् तदात्मकत्वात था पुरुपेण द्योतिताः प्रकाशीकताः प्रदीपमणिसूर्यादिनेव घटपटादयति । तेच धर्मा जीवानां जन्मजरामरणव्याधिरोगशोकसुखःखजीवनादिकाः । अजीवधर्मास्तु मूर्तिमतां इव्याणां वर्णगंधरसस्पर्शायमूर्तिमतां व्याणां धर्माधर्माकाशानां गत्यादिकाधर्माः। स बेपीश्वरकताथात्मा वैतवादेवाऽत्म विवर्ताःसर्वेप्यते पुरुपमेवानिनूय व्याप्य तिष्ठति ।थ स्मिन्नर्थ दृष्टांतानावि वयन्नाह । (सेजहाणामएइत्यादि) सेशब्दस्तचब्दार्थ । नामश दः संनावनायां । तद्यथा । नाम गंडं स्यानवेत्संनाव्यते च शरीरिणां संसारांतर्गता 'नां कर्मवशगानां गंडादिसमुभवस्तञ्च शरीरे जात शरीरावयवसंनूतं तथा शरीरे वृद्धिमुप गतं शरीरा निरौ च तस्यानिधिस्तथा शरीरेऽनिसंबंधागतं शरीरमानिमुरव्येन व्याप्य व्यवस्थितं न तदवयवोपि शरीरात्टयग्नूतइति जावः । तथा शरीरमेवानिनूया निमुख्येन पीडयित्वा तिष्ठति । यदिवा तपशमे शरीरमे वाश्रित्य तगडं तिष्ठति न शरीराबहिर्नव ति । एतमुक्तं नवति । यथा तस्पिटकं शरीरैकदेशनूतं नसुक्तिशतेनापि शरीरात्पथग्दर्श यितुं शक्यते एवमेवामी धर्माश्चेतनाचेतनरूपास्ते सर्वेपीश्वरकर्तृकान ते शरीरात्पथकर्तु पार्यते। यदिवा सर्वव्यापिनयात्मनस्त्रैलोक्योदरविवरवर्तिपदार्थात्मनोये केचन धर्माःप्रा पति ते पृथकर्तु नशक्यंते तथा तडं शरीरविकारतूर्त तदष्टयग्नूतं तदिनाशेच शरीरमेवा वतिष्ठते । एवमेव सर्वेपि धर्माः पुरुपादिकाः पुरुषकारणिकाः पुरुपविकाररूपा नपुरुषा स्टथग्नवितुमर्हति तधिकारापगमेवाऽत्मानमेवाश्रित्यावतिष्ठति न तस्माइहिर्नवंतीति शास्त्रेच दृष्टांतप्राचुर्यमविरुई। यदिवाऽस्मिन्नर्थे बहवोदृष्टांताः।संनवंतीश्वरकर्तृत्ववादस्या चैतवादस्यच सुप्रसिहत्वादृष्टांतबदुत्वमित्याह । (सेजदाइत्यादि) तद्यथा नामारतिश्चि तोगलक्षणः स्याभवेत् । साच शरीरजाताइत्यादि गंडवन्नया । दार्टीतिकेप्येवमेव सर्वे धर्माः पुरुषादिकाः पुरुपप्रनवाइत्यादिपूर्ववन्नेयं । तथा यथा नाम वल्मीकं पृथ्वी विकार क्षितीये सूत्रकृतांगे दितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. रूपं स्यात्तच्च पृथिव्यां जातं पृथिवीसंबई पृथिव्य निसंबंधागतं पृथिवीमेवानिसंनूय ति ठत्येवं दाटीतिकेप्यायोज्यं । एवमेव यदेतचेतनरूपं तत्सर्वमीश्वरकार णिकमात्मविवर्त रूपं वा नात्मनः पृथग्नवितुमर्हति एथिव्यां वल्मीकवत्तथा तद्यथा नाम वृदोऽशोका दिकः स्यात्तच पृथिवीजातइति दृष्टांतदार्टीतिके पूर्ववदायोज्ये । तद्यथा । नामपुष्क रिणी स्यात्तडागरूपा नवेत्ताच दृथिव्यामेव जातेत्यादि प्राग्ववर्चस्तथा तयथा नामपु कलं प्रचुरमुदकं पुष्कलमुदकप्राचुर्यं तच्च तधर्मत्वाउदकमेव यावजुदकमेवानिनूय तिष्ठ त्येवं दार्टीतिकेप्यायोज्यं । तथा तद्यथा नामोदकबुहुदः स्यादत्रापि दृष्टांतदृष्टीतिके न तस्मादवयविनः एयग्नूतइति सुगमं ॥ २६ ॥ जंपिय इमं समगाणं जिग्गंधाणं नहि पणियं वियं जियं ज्वालसंग गणिपिमयं तंजहा आयारो सूयगडो जाव दिध्विातो सबमेवं मित्रा ण एयं तहियं णएवं आहातहियं इमं सच्चं इमं तहियं इमं आहात दियं एवं सन्नं कुर्वति ते एवं सन्नं संज्वेति तेएवं सन्नं सोवघ्वयंति तमेवं ते तळाश्यं उरकणातिन्हति सनणी पंजरं जदा ॥श्शाते णो एवं विपडि वेदेति तंजहा किरियाइवा जाव अणिरएश्वा एवमेव ते विरूवरूवेहिं कम्मसमारंनेहिं विरूवरूवाई कामनोगाई समारनंति नोयणाए एवं मेव ते अणारिया विप्पडिवन्ना एवं सहदमाणा जावइति ते पोहच्चाए जोपाराए अंतरा कामनोगेसु विसमेति तच्चे पुरिसजाए ईसरकारणि एत्ति आदिए ॥२॥ अर्थ-हवे जे ईश्वरे कसो ते सर्व सत्यजे घने बीजो सर्व मिथ्या वे एवो नाव कहेने (जंपियमंके०) जे ए प्रत्यक्ष लक्ष्ण (समणाणिग्गंधाके) श्रमण नियंथनो (उ दिके०) उद्देस्यो एटले ते निग्रंयने यर्थे जाप्यो (पणियंवियं जिय के) तेने अथै प्रग ट करयो (सुवालसंगंगणिपिमयं के०) बादशांगी गणि पिटक एटले याचार्यनो जमा र (तंजहा के ) तेना नाम कहे. (थायारो के०) याचारांग (सूयगडो के) सू त्ररुतांग इत्यादिक (जावदिग्विातो के०) ज्यांसुधी दृष्टिवाद लोक विंडसार नामा पूर्व पर्यंत (सबमेवं मिन्चा के०) ए सर्व मिथ्यावे कारण के ए कांइ ईश्वरकत नथी एतो सर्व पोतानी वायें कल्पितठे माटे मिथ्या जेम कोइवताने पत्तो कहे यत्ताने तो कहे जेम कोई साधुने चोर कहे घने चोरने साधु कहे तथा गायने घोडो कहे थने घोडाने गाय कहे तेमज यात्मा का नथी तेने जे की कहे अने जे ईश्वर कोठे .

न . राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६१७ तेने यकी कहे तेमाटे (णएयंतहियंकेग) ए तथ्य नथी (पएपंथाहातहियंके०) ए यथातथ्य नथी हवे ए दर्शनी जेने सत्य करी माने ते कहे. (इमंके) ए ईश्वर कार णिक एमजे मानीये तेहिज (सचंके०) सत्यठे (इमंतहियंके०) तेहिज तथ्य जाणवो (इमंथाहातहिके) एज यथा तथ्यविशेपे जाणवो एरीते ते ईश्वर कारणिक पोताना। दर्शनने अनुरागे (एवंतनंकुवति के) एवी संज्ञा करे (तेएवंसनसंग्वेंति के०) ते वीजा आगल पण एवीज संज्ञा स्थापन करे यद्यपि एवात युक्ति शून्य तथापि (तेएवं सन्नं सोवध्वयंतिके) ते एवी संज्ञाने अनेक हेतु युक्ति दृष्टांते करी स्थापेडे (तमेवंते, तजाइयंपुरक के०) ते कारणे ते उत्सूत्रने स्थापवे करी उत्पन्न थाय जे सुख ते : खने (णातिनति के० ) त्रोडो नशके तेना उपर दृष्टांत कहेडे (सउणीपंजरंजहा के०) जेम शकुनी एटले पदी ते पांजराने त्रोडी नशके भ्रमण करी करीने वली तेहि ज पांजरा माहे रहे तेम ते पूर्वोक अन्य दर्शनी पण संसार रूप पांजरा माहेज रहे परंतु मोके जइ शके नही बने बीजाने पर्ण मोके पोचाडी नशके ॥ २७ ॥ (तेणोएवं विप्प डिवेति के ) ते अन्य दर्शनी पांखमी बापडा थाटली वात नथी जाणता शं नथी जाणता (तंजहा के) ते कहे. (किरियाइवा के०) रुडो धनुष्ठान नथी जा राता (जावणिरएतिवा के०) यावत् अनरक पर्यंत नथी जाणता (एवमेव के०) एम अजाणता थका (तेविरूवरूवेहिंकम्मसमारंजेहिं के०) ते नाना प्रकारना सावद्यकर्मने करवे करी (विरूवरूवाइंकामनोगाइंसमारनंति के०) अनेक प्रकारना कामनोग समारने नोगवे (नोयणाए के) नोजनने अथै एरीते ते अनार्य पोताना धर्मने रुडो देखाडी प्ररूपता बता कामनोगने विपे मूळणा थका एमते पाखंमी धर्म राजादिकने सहविता थका ज्यांलगे ते तोरे पण रह्या नही अने पारपण पाम्या नहीं एम थालोक थकी चूका थने परलोके पण पोता नही विचाले संसार मांहे काम जोग रूप कादवने विपेज खुता यका रहे ते राजारूप पुंमरीक कमलने उदरी शके : नही ए त्रीजो पुरुप जात ईश्वर कारणिक कह्यो. ॥ २० ॥ । ॥ दीपिका-इश्वरकृतं सत्यमन्यन्मिध्येत्याह । यदपि चेदं श्रमणनां यतीनां निग्रंथा 'नां निष्चिनानामुदिष्टं प्रणीतं व्यक्तीहतं वादशांगं गणिपितकं । तद्यथा । अचारः सू त्ररुतांगमित्यादि यावदृष्टिवादः । सर्वमेतन्मिच्याऽनीश्वरप्रणीतत्वात् नैतत्तथ्य नैतद्या थातथ्यं न यथास्थितार्थकथकं । इदं पुनरीश्वरकतत्वं यात्मातंच सत्यं इदमेव तथ्यं दमेव याथातथ्यं । तदेवं ते पूर्वोक्तनीत्या संझां कुर्वति ज्ञानं दधते थन्यन्यश्च संज्ञा सं स्थापयति । ते एवं संज्ञामुपस्थापयंति सुष्टु उपसामीप्येन युक्तिनिः स्थापयति । ते चै ।

६२७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. वं वादिनस्तदंगीकारजातीयं दुःखं सुखहेतुत्वान्नातिवर्तते न त्रोटयंति । यथा शकुनिः पदी पंजरं न त्रोटयति एवं तेपि तउपदेशात्कर्मबंधनं नातिवर्तते ॥ २७॥ ते कदाय दग्रस्ताएतदयमाणं नविप्रतिवेदयंति न जानति । तद्यथा । इयंक्रियाइत्यादि यावदन ५ रेकश्त्येवं निर्विवेकवान जानति । एवमेव यथाकथंचित्ते विरूपरूपैः कर्मसमारनैर्वि रूपरूपान् कामनोगान् समारनंते जोजनाय उपनोगाय । एवं ते अनार्या विप्रतिपन्नाः स्वपदं प्रतियंति श्रद्दधतीति पूर्ववत् । यावत्ते कामनोगेषु विषमाः । इत्ययमीश्वरकार णिकआत्मावतवादी तृतीयः पुरुपजातः संपूर्णः ॥ २७ ॥ ॥टीका-तदेवं यदीश्वरकतत्वेनान्युपगम्यते तत्सर्वं तथ्यमपरं मिथ्या इत्येतदावि वय नाह । (जंपियेत्यादि) यदपि चेदं संव्यवहारतः प्रत्यक्षासन्ननूतं श्रमणानां यतीनां नि थानां निष्किचनानामुदिष्टं तदर्थ प्रगीत व्यंजितं तेषामनिव्यक्तीक बादशांगं गणिपिवक तद्यथाचारइत्यादि यावदृष्टिवादः सर्वमेतन्मिय्या अनीश्वरप्रणीतत्वात्स्वरुविविरचितरच्या पुरुषवाक्यवत्तथ्य नैतत्तथ्य मिथ्येत्यनेनीभूतोनावनमाविष्कृतमचौरत्ववत् । नैतत्तय्यमित्य नेन तु सद्भूतार्थनिन्हवोयथानास्त्यात्मेति तथा नैतद्याथातथ्यमवस्थितोर्थः। तथावस्थि तमिति नावोनेन सभूतार्थनिन्दवेनासमतारोपणमाविष्कृतं । तद्यथा । गामश्वं अवतो श्वं वा गामित्येकाथिकानि चैतानि शादिवइष्टव्यानि । तदेवं यदि तेहादशांगं गणि पिठकं तदनीश्वरप्रणीतत्वान्मिथ्येति स्थितमिदं तु पुनरीश्वरकर्तृकत्वं नामात्मात वा सत्यं यथावस्थितार्थप्रतिपादनात् । तदमेव तथ्यं सभूतार्थोमासनात्तदेवं ते ईश्वरकार पिकायात्मातवादिनोवा । एव मनंतरोक्तया नीत्या सर्वं तनुनुवनकारणादिकमीश्वर कारणिकं तथा सर्व चेतनमचेतनं वाऽऽत्मनि निवर्तितस्वनावमात्मनएव सर्वाकारतयोत्स तरित्येवं संज्ञानं संज्ञा तामेवं कुर्वत्यन्येषांच ते स्वदर्शनानुरक्तमनसः संज्ञा स्थापयंति तथा एवंजूतां संज्ञा वक्ष्यमाणेन न्यायेन नियुक्तिकामपि सुष्टुपसामीप्येन तदायाहितया तदानिमुखायुक्तीनिीपवः स्थापयंति प्रतिष्ठापयति । ते चैवं वादिनस्तमीश्वरकर्तत्ववाद मात्माईतवादंवा नातिवर्तते तदन्युपगमजातीयं च कुःखं उखहेतुत्वादुःखं नातिवर्तते न त्रोटयंति । अस्मिन्नर्थ दृष्टांतमाह। यथा शकुनिः पक्षिविशेपोलावकादिकः पंजरं ना तिवर्तते पौनःपुन्येन नांवा तत्रैव वर्तते एवं तेप्येवंनूतान्युपगमवादिनस्तदापादितक मंबंधं नातिवर्तते नवा त्रोटयति ॥२७॥ तेच स्वानिमानग्रहयस्तानैतक्ष्यमाणं विप्रतिवे दयंति न सम्यक् जानंति । तद्ययं क्रियासदनुष्ठानरूपेयं चाक्रिया तक्षिपरीतेत्येवं स्वाग्रहि णोनान्यत् शोननमशोननं वा यावदयमनरकश्त्येवं सदिवेकरहितत्वान्नावधारयंत्येवमेव य थाकथं चित्र विरूपरूपैः कर्मसमारने नाप्रकारैः सायद्यानुष्ठान व्योपार्जनोपायजूतै व्य मुपादाय विरूपरुपान्कामनोगानुच्चावचान्समाचरति नोजनायोपनोगार्थमित्येवमनायोस्ते

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग जसरा. रए
विरुई मार्ग विप्रतिपन्नान सम्यग्वादिनोनवंति । तथाहि । सर्वमीश्वरकर्तृकमित्यत्रान्यु
पगमे किमसावीश्वरः स्वतएवापरान क्रियासु प्रवर्तयेउतापरेण प्रेरितस्तत्र यद्याद्यः पदस्त
पदन्येपामपि स्वतएव क्रियासु प्रवृत्तिनविष्यति कियंतगडुनेश्वरकल्पनेन अथासावप्यपर.
प्रेरितः सोप्यपरेणेत्येवमनवस्थालता ननोमंडलमालिनी प्रसर्पति किंचासावीश्वरोमहा
पुरुषतया वीतरागोपेतः सन्ननेकान्नरकयोग्यासु क्रियासु प्रवर्तयत्यपरांस्तु स्वर्गापवर्गयोग्या
स्वित्यथ ते पूर्वनाशुनचरितोदयादेव तथाविधासु तासु क्रियास प्रवर्तते सतु. निमित्त
मात्रमेतदपि नयुक्तिसंगतं । यतः प्राक्तनाशुनाशुनप्रवर्तनमपि तदायत्तमेव । तथा चो
क्त । असोजंतुरित्यादि । अथ तदपि प्राक्तनमन्येन प्राक्तनतरेण कारितमित्येवमनादिहे
तुपरंपरेत्येवं च सति ततएव शुनागुने स्थाने नविष्यतः किमीश्वरपरिकल्पनेन । तथा चो
कं । शास्त्रौपधादिसंबंधाचैत्रस्य व्रणरोहणे ॥ असंबधस्य कः स्थाणोः कारणत्वं नके
पतइत्यादि । यच्चोक्तं । सर्व तनुजुवनकरणादिकं बुद्धिमत्कारणपूर्वकं संस्थान विशेषत्वा
त् देवकुलवदित्येतदपि नयुक्तिसंगतं । यतएतदपि साधनं ननवदनिप्रेतमीश्वरं साधयति
तेन साध व्याप्स्यसिसः । देवकुलादिके दृष्टांतेऽनीश्वरस्यैव कर्तृत्वेनान्युपगमात् । नच सं
स्थानशब्दप्रवृत्तिमात्रेण सर्वस्य बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वं सिध्यति । अन्यथानुपपत्तिलक्षण
स्य साध्यसाधनयोः प्रतिबंधस्यानावात् । अथाविनानावमंतरेणैव संस्थानमात्रदर्शना
साध्यसिदिः स्यादेवंच सत्यतिप्रसंगः स्यात् । उक्तंच अन्यथा कुंनकारेण मृधिकारस्य
कस्यचित् ॥ घटादेः कारणासि देवल्मीकस्यापि तत्कतिरित्यादि । नचेश्वरकर्तृत्वे जगदै
चियं सिध्यति तस्यैकरूपत्वादियुक्तप्रायमिति । यात्मातिपदस्त्वत्यंतमयुक्तिसंगतत्वा
नाश्रयणीयः । तथाहि । तत्र न प्रमाणं न प्रमेयं नप्रतिपाद्यं न प्रतिपादकोन हेतुर्न
। दृष्टांतोन तदानासोदेनावगम्यते । सर्वस्यैव जगतएकत्वं स्यादात्मनोजिन्नत्वात् तदना
वेच कः केन प्रतिपाद्यते इत्यप्रणयनमेव शास्त्रस्यात्मनश्चैकत्वात्तत्कार्यमप्येकाकारमेव
स्यादित्यतोनितुकं जग वैचित्र्यं । तथाच सति । नित्यं सत्वमसत्वं वा, हेतोरन्यानपेद
पात् ॥अपेक्षातोहिनावानां, कादाचित्कत्वसंजवइत्यादि । तदेवमीश्वरकर्तत्वमात्मा तप
दश्च युक्ति विचार्यमाणोन कथंचिद्घटां प्रांचति । तथा ते स्वदर्शनमोहम हितास्तजातीया
हुस्यात् शकुनिः पंजरादिव नातिमुच्यते विप्रतिपन्नाश्च तत्प्रातिपादिकानिर्यक्तिनिस्तदेव
स्वपदं प्रतियंति श्रदधतांति पूर्ववन्नेयं । ( यावत् पोहचाएणोपाराएवंतराकामनोगेसु
विसात्ति) इत्ययं तृतीयः पुरुपजातईश्वरकारणिकति । सह्येवमाह । यस्य बुदि ने
लिप्येत इत्या सर्वमिदं जगत् ॥थाकाशमिव पंकेनं नातौ पापेन लिप्यतइत्याद्यसमंज
सनापितया त्यक्त्वा पूर्वसंयोगमप्राप्तोविवदितं स्थानमंतरालएव फामनोगेषु मूर्वितोधि
पमश्त्यवगंतव्यमिति ॥ २० ॥

६० वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अहावरे चन्ठे पुरिसजाए णियतिवाइएत्ति आदिजय श्ह खलु पाई एंवा तदेव जावसेणावईपुत्तावा तेसिंचणं एगताए सवा नव कामं तं समणाय मादणाय संपदारिं सुगमणाए जाव मए एस धम्मे सुअका ए सुपन्नते नव॥॥ अर्थ-अथ हवे थनेरो चोथो पुरुपजात नियतवादि कहिये बैये जे कार्य सिद्धिने 'विपे नवितव्यता टालीने बीजो कारण कांड पणे न माने ते नियतवादि कहिए. खलु एवे वाक्यालंकारे ए मनुष्य लोकने विपे पूर्वादिक चारदिशि माहेलो कोइएक पुरुप होय ते ज्यां सुधी सेनापतिना पुत्र इत्यादिक परपदा कहेवी तेमाहे कोइएकने धर्मनी श्रा होय धर्मार्थी होय एंवो धर्मार्थी जाणीने ब्राह्मण श्रमण मला तेने धर्म प्रति बोधवा निमित्ते बालोची राजादिकने संमुख जश्ने पोतानो धर्म प्ररूपे ते नियतवादि राजादिकनी पाशे पोताना धर्मनी स्थापना जे रीते करे तेरीते कहे. ॥ ए ॥ ॥ दीपिका-अथापरश्चतुर्थः पुरुपजातोनियतिवादी श्राख्यायते । इह खलुपाईणं इत्यादिप्राग्वत् । यावदेपधर्मः स्वाख्यातोनवतीति ।। २ ।। .. .. ॥ टीका-सांप्रतं चतुर्थपुरुपजातमधिकृत्याह । (बहावरेइत्यादि) अथ तृतीयपुरु पानंतरमपरश्चतुर्थः पुरुपएव पुरुपजातोनियतिवादिकथाख्यायते प्रतिपाद्यते सचैवमाह । नात्र कश्चित्कालेश्वरादिकः कारणं नापि पुरुपकारः समानक्रियाणामपि कम्यचिदेव नि यतिवादबलादर्थसिदेरतोनियतिरेव कारणं । उक्तंच । प्राप्तव्योनियतिवलाश्रयेण यो थः सोवश्यं नवति नृणां शुनोऽगुनोवा ॥ नूतानां महति कृतेपि हि प्रयत्ने नानाव्यं जवति न नाविनोस्ति नाशइत्यादि ॥ ए॥ इह खलु ज्वे पुरिसा नवंति एगे पुरिसे किरियामाइक एगे पुरिसे जो किरियामाइकर जेयपुरिसे किरियामाइक जेपुरिसे पोकिरियामा कह दोवि ते पुरिसा तुल्ला एगघा कारणमावन्ना ॥ ३० ॥ अर्थ-(इहरखलुडवेपुरिसानवंति के०) था संसार मांहे खलु एवे वाक्यालंकारे बे पुरुष होय तेमांहे (एगेपुरिसे किरियामाइरकइ के) एक पुरुप क्रिया बोले ( एगेपुरि सेणोकिरियामाइस्कर के०) थने एक पुरुष थक्रिया बोले त्यां एक देश थकी बीजे दे शे जये ते किया जाणवी अनेजे देशांतरने विपे नजावु एम उपक्रम विना कार्य प्रा रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६ प्ति थाय तेने यक्रिया कहिए (जेयपुरिसेकिरियामारक के०) जे पुरुप क्रिया कहे धने (जेपुरिसेणोकिरियामाश्रका के० ) जेपुरुप प्रक्रिया कहेले (दोवितेपुरिसातुल्ला के) ए क्रियावादि अने अक्रियावादि बने पुरुप तुल्य एटले सरखा जाणवा (एगा कारणमावन्ना के) ए वेनुं एकज अर्थवे कारणके ते नियतने वशे वर्ते जो ते पोता ने वशे होय तो सरखा नकहेवाय ॥ ३० ॥ ॥ दीपिका-नियतिवादी स्वमतमाह । इह ौ पुरुपौ नवतः । एकः क्रियामाख्याति । देशादेशांतरप्राप्तिः क्रिया सा नियतेरेवस्यात् एवमक्रियापि । कावेतौ नरौ तुल्यौ नियतिव शवर्तित्वात् एकार्थो एककारणापन्नत्वात् क्रियाक्रिये नियत्येककारणाधीनेइत्यर्थः ॥ ३० ॥ ॥ टीका-इह खलु (ज्वेपुरिसानवंतीत्यादि ) हास्मिन् जगति । खलुशब्दोवाक्या लंकारे । तै पुरुपौ नवतस्तत्रैकः क्रियामाख्याति । क्रिया हि देशादेशांतरावाप्तिलक्षणा पुरुपस्य नवतीति न कालेश्वरादिना चोदितस्य नवत्यपितु नियतिप्रेरितस्यैवमकियापि । यदि तावतंत्रौ नवतः । ततः क्रियावादमक्रियावादंच समाश्रितो दावपि नियत्य धीनत्वात्तुल्यौ । यदि पुनस्तौ स्वतंत्री नवतस्ततः क्रियाक्रियानेदान्नतुल्यौ स्यातामित्यत एकाविककारणापन्नत्वादिति नियतिवशेनैव तौ नियतिवादमनियतिवादं चाश्रिता विति नावः । उपलणार्थत्वाच्चान्योपि यःकश्चित्कालेश्वरादिपदातरमाश्रयति । सोपि नियति चोदितएव इष्टव्यइति ॥३०॥ वाले पुण एवं विप्पडिवेदेति कारणमावन्ने अहमंसि उकामिवा सोयामि वा समिवा तिप्पामिवा पीडामिवा परितप्पामिवा अहमेयमकासिपरोवा जं उकश्वा सोयाश्वा जूराश्वा तिप्पाश्वा पीडाश्वा परितप्पाश्वा परोए वमकासि एवं सेवाले सकारणंवा एवं विप्पडिवेदेति कारणमावन्ने॥ ३२॥ . थर्थ-हवे ए नियतवादी परमतने विनावे (बालेपुणएवं विपडिवेदेतिके) ते पर मतवादी बाल एटले अझाने करी वली गुजाणे ते कोठे. (कारणमावन्ने के०) सुख खादिकने उपजवे ईश्वरादिकन कारण माने ते कहे। (अहमति पुरकामिवा के)हुँ था जगत मांहे शारीरिक तथा मानसिक सुख अनुनकुंटुं (सोयामिवाके) इट वियो ग अने अनिष्ट संयोगनो करेलो शोक अनुनकुंळ (जूरामिवा के०) अनर्थनी प्राप्ति स्मरणायें जुरुळ अथवा अर्थ प्राप्तियें विचरुतु ( तिप्पामिवा के०) शरीरनो बल उतुं थायठे (पीडामिवाके०) बाह्यानंतर पीडा अबुलबुलु (परितप्यामिवाके०) परितापना

६२२ वितीये सूत्रकृतांगे दितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
अनुनकुंडं (अहमेय मकासिके) ए सुख उःखादिक अनुन ते माहाराज करेलाले
(परोवा के०) अथवा पर एटले बीजो पण (जं के) जे सुख अनुनवे शोक अनु
नवेने जूरे तेना शरीरनो बल उडं थाय पीडा अनुनवेळे परितापना अनुनवेले ते
(परोएवमकासिके) तेणेज थनरे एम कीधोने अथवा मादारे विपे बीजो कोई सुख
मुःखादिक उपजावे तेपण माहाराज करेलाले (एवंके०) एम (सेवालेके०) ते बालय
ज्ञानी (सकारणंवा के०) स्वकारण अथवा (परकारवाके०) पर कारण सर्व मुःखादिक
जे जे ते पुरुषकार कारएकरी माने (एवं के०) एम (विप्पडिवेदेति के) जाणे
(कारणमावन्ने के०) ए जे पुरुपकार कारणने माने ते बांल जाणवा ॥३१ ॥
॥ दीपिका-बालोझः पुनरेवं विप्रतिवेदयति जानीते कारणमापन्नः कारणमुद्दिश्य ।'
तद्यथा । योहमस्मि (कुःखामिति) कुःखमनुनवामि (सोयामिति) शोकमनुनवामि
(जूरामिति) दुष्कृतप्रवृत्तमात्मानं गाँमि अनर्थावाप्तौ विस्तरयामीत्यर्थः । तिप्पामि
शरीरबलात्दामि पीडामि पीडामनुनवामि परितापमनुनवामि । एवं यत्सुखदुःखादि
कमनुनवामि तदहमेवाकार्प परोवा यःहुखादिकमनुजवति मयिवाऽऽपादयति तत्स्वयमेव
कृतमिति । एवं सपुरुपकारणमापन्नः स्वरूत पररूतं वा उखादि सर्व पुरुपकाररुतमिति
जानीते बालइत्यर्थः ॥३१॥
॥ टीका-नियतिवादी परमतोदिनावयिषयाह । (बालेपुणइत्यादि) बालोझः पुरुषः
कालेश्वरवादीत्यादिकः । पुनरिति विशेषणार्थस्तदेव दर्शयति । एवमिति । वयमाणनी
त्या विप्रतिवेदयति जानीते कारणमापन्नः सुखःखयोः स्वरूतएव पुरुषः कालेश्वरादि
वा कारणमित्येवमन्युपपन्नोनान्यनियत्यादिकं कारणमस्तीति । तदेवाह । तद्यथा । यो
हमस्मिन् मुखमिति शारीरं मानसं कुःखमनुनवामि तथा शोचामोष्टानिष्टवियोगसंप्रयो
गकृतं शोकमनुनवामि तथा (तिष्यामिति) शारीरबलं हामि तथा (पीडामित्ति)सबा
ह्याच्यंतरया पीडया पीडामनुनवामि तथा (परितप्पामिति) परितापमनुनवामि तथा
(जूरामित्ति) अनार्यकर्मणि प्रवृत्तमात्मानं गर्हामि बनवाप्तौ विस्तरयामीत्यर्थः । तदेवं
.: 'यदहं जखमनुनवामि तदहमेवाकार्य परपीडया कृतवानस्मीत्यर्थः। तथा परोपि यदुःख -
शोकादिकमनुनवति मयि चापादयति तत्स्वयमेव कृतमिति । तदेव दर्शयति । परोवेत्या
दि । तथा परोपि यन्मा उखयति शोचयतीत्यादि प्राग्वन्नेयं । तत्सर्वमहमकार्षमित्येवं
वान्यामाकलितोऽझोझोवा बालएवं विप्रतिवेदयते जानीते स्वकारणंवा परकारणंवा
सर्व खादिपुरुषकारणमिति.जानीते एवं पुरुषकारकारणमापन्नति ॥३१॥

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६२३ मेदावि पुण एवं विपडिवेदेति कारणमावन्ने अहमसि उकामिवा सो यामिवा जूरामिवा तिप्पामिवा पीडामिवा परितप्पामिवा णोअहं एव मकासि परोवा जंउरकावा जाव परितप्पाश्वा णोपरो एवमकासि एवं से मेदाविसकारणंवा परकारणंवा एवं विप्पडिवेदेति कारणमावन्ने से वे मिपाईणंवा जे तसथावरा पाणा तेएवं संघायमागचंतिते एवं विपरिया . समावर्जति तेएवं विवेगमागचंति तेएवं विदाणमागबंति तेएवं संगतियं, ति ग्वेदाए पोएवं विष्पडिवेदेति तंजदा किरियातिवा जावणिरएतिवा अपिरएतिवा एवंते विरूवरूवेहिं कम्मसमारंनेदिं विरूवरूवाई काम नोगाई समारनंति नोयणाए ॥३२॥ अर्थ-हवे ए नियतवादी लोक ते पूर्वोक्त पुरुषकार कारणने वालव पणो मानीने पोताना मंतनी स्थापना करे. (मेहाविपुपएवं विप्पडिवेदेति के) वली पंमित एवा नियत पद ग्राहो एम जाणे गुंजाणेने ते कहेडे. (कारणमावन्ने के०) सुख दुःख जे उपजे तेने नियतटाली बीजो कारण कां जाणवो नही ते उपर कहे उरकामिवा सोयामिवा इत्यादि पाउनो अर्थ पूर्व प्रमाणे सखेडे ढुं सुख ःख अनुनकुंडं हुं शोक धनुनबुबु जुरुर्बु शरीरनो बल बोर्बु थायले पीडा अनुनकुंडं परितापना अनुनकुंडं (णो अहंएवमकासि के०) ते में नथी क किंतु नियतने नवितव्यताना बलथकी माहारे विपे थाव्यो परंतु पुरुपकारादिक प्रमाण कांश नथी जे कारण माटे कोइपुरुप पोता ना थात्माने अनिष्ट नथाय एम वांजे तो शावास्ते ते झुं करवाने एवो करें के जेथ की ते कुखी थाय परंतु अहींया नियतज प्रमाणने (परोवा के०) अथवा पर एटले बी जो (जंडस्काइवा के ) जे कांश उख अनुनवेडे (जावपरितप्पाइवा के०) यावत् परितापना अनुनवे ते पण (णोपरोएवमकासि के) तेणे कीयो नथी परंतु नियति बने नवितव्यताने योगेंज सर्व उपजेठे )एवंसेमेहाविके) एम ते मेधावि एटले पंमित पुरुष (सकारणंवापरकारांवा के) पोताने उखनो कारण अथवा परने उखनु का रण नवितव्यता ले परंतु नवितव्यता टाली बीजो कोई पण कारण नथी ( एवं विप्प : डिवेदेति के) एम ते नियतवादि जाने के जगत माहे कोई एक पापना कर नारने पण सुख उपजतुं नथी बने कोइएक मुरुतना करनारने उख उपजे माटे थं हीया पुरुपजे ईश्वर तेनुं कारण कांइपण नथी देखातुं किंतु (कारणमावन्ने के०) निय तज कारण देखायो एमाटे नवितव्यता बलीटने हवे बीजो पण जे कांश जगत माहे

६२४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
ने ते सर्व नियतनेज वशे एवो देखाडे (सेबेमि के०) ते नियतवादी युक्तियें निचे
करी बोलेडे (पाईवा के०) पूर्वादिक चार दिशिने विषे (जे तसथावरापाणाके) जे
कांई त्रस अने स्थावर प्राणी (ते एवंसंघायमागचंति के०) ते एम जे कांऽ शरीरादि
क संबंध पामे ते नियतिनेज वशे पामेले परंतु बीजो कर्मादिक कारण तेने कां न
थी (ते एवं विपरियासमावळंति के०) ते एम बाल कुमार यौवन, अने वृक्षा
वस्थादिक नानाप्रकारना पर्याय पामे ते सर्व नियति थकीज अनुनवेडे (ते एवं विवे
गमागचंतिके०) तथा ते एम नियति थकीज विवेक एटले शरीर ते थकी पथक नाव
पामे (ते एवं विहाणमागवंति के) तथा ते एम नियति थकीज विधान, एटले श्रव
स्था विशेष अर्थात् कुब्ज काणो खंज वामन जरा मरण रोग शोकादिक पामे (ते
एवंसंगतियंतिनवेदाए के) एरीते ते त्रस अने स्थावर प्राणी नियतने बले एटला
नावने अनुनवेडे हवे श्रीसुधर्म स्वामि श्रीजंबूस्वामि प्रत्ये कहे जे के एवा नियतवादि
पुरुपो मात्र एक नियतनोज पद अनुसरीने परलोकनी बीक नराखता सावद्यानुष्ठान
करेले परंतु (णोएवं विप्पडिवेदेतिके०) ते एवो नयी जाणता | नथी जाणतो (तंजहा
के०) ते कहे (किरियातिवा जाव अणिरएतिवा के०) क्रिया अक्रिया सिवियसिदि
इत्यादिक यावत् नरक धनरक पर्यतने नथो जाएता (एवंते के० ) एम ते सर्व दोप
एक नियत उपरे स्थापन करीने (विरूवरूवे हिंकम्मसमारंनेहिं विरूवरूवाइंकामनोगा
इंसमारनंति नोयणाए के) नानाप्रकारना कर्म, समारंने नोजननेयर्थ बने जोगने
अर्थ नाना प्रकारना कामनोगने समारंने ॥३२॥
॥ दीपिका-मेधावी नियतिवादी कारणमापनः स्वकारणं परकारणं वा नदिश्य प्रव
तिन पुरुपकारस्ता यतोनहि कस्यचिदात्माऽनिष्टोयेनानिष्टामुःखोत्पादिकाः क्रियाः स
मारनंते किंतुनियत्यैवायमनिबन्नपि तत्कार्यते येन उःखनाग्नवति । एवमसौ कारण
मापन्नोवेत्तीति कारणं वात्र एकस्याऽसदनुष्ठानपरस्यापि न रखमुत्पद्यते ततोनियतिरेव
कर्वीति । एतदेवाह । (सेबेमित्ति) सोहं नियतिवादी ब्रवीमि ये केचिस्त्रसाः स्थावराश्च
प्राणिनस्ते नियतितएव बौदारिकादिशरीरसंवधमागति वालकुमारादिकं विविध पर्याय
नियतितएवानुनवंति नियतितएव विवेकं शरीरात्पथग्नावं प्राप्नुवंति । विधानमवस्थावि
शेपं कुब्जकाणांधत्वजरामरणादिकमागचंति तदेवं ते प्राणिनोनियत्येव संगति यांति ना
नानाविधमुखःखनाजः स्युः । एवं नियतिवादोत्प्रेक्ष्या एतक्ष्यमाणं न विप्रतिवेदयं
ति न जानति । तद्यथा। क्रियाक्रियाश्त्यादि यावधिरूपरूपान् कामान् जोगान् नोज
नायोपनोगार्थ समारनंते ॥३२॥

रायधनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. दृश्य ॥ टीका-तदेवं नियतिवादी पुरुपकारकारणवादिनोबालत्वमापाद्य स्वमतमाह । (मे हावीत्यादि) मेधा मर्यादा प्रज्ञा वा तवान् मेधावी नियतिवादपदाश्रय्येवं विप्रतिवेद यति जानीते कारणमापन्नइति नियतिरेव कारणं सुखाद्यनुनवस्य । तद्यथा योहमस्मि नमुःखयामि शोचयामि तथा (तिप्पामित्ति ) क्रामि (पीडामित्ति) पीडामनुजवामि (परितप्यामित्ति) परितापमनुनवामि नाहमेवाकार्षे फुःखमपि तु नियतितएवैतन्मय्या गतं न पुरुपकारादिकृतं । यतोनहि कस्यचिदात्मानिष्टोयेनानिष्टाःखोत्पादिताः क्रियाः समारनंते नियत्यैवासावनिबन्नपि तत्कार्यते येन पुःखपरंपरानाग्नवति कारणमापन्न ति परेप्येवमेव योजनीयं । एवं सति नियतिवादी मेधावीति सोग्लुतमेतत्सकिल नियति । वादी दृष्टं पुरुपकारं परित्यज्यादृष्टनियतिवादाश्रयेण महाविवेकीत्येवमुलंध्यते स्वकार णं परकारणं च पुःखादिकमनुनवनियतिकतमेतदेवं विप्रतिवेदयति जानाति कारणमापन्नं नियतिकारणं चात्रैकस्यासदनुष्ठानरतस्यापि नमुःखमुत्पद्यते परस्य तु सदनुष्ठायिनोपि तभवति यतोनियतिरेव कीति । तदेवं नियतिवादे स्थिते परमपि यत्किंचित्तत्सर्व निय त्यधीनमिति दर्शयितुमाह (सेबेमीत्यादि) सोहं नियतिवादी युक्तितोनिश्चित्य वीमीति प्र तिपादयामि । ये केचन प्राच्यादिषु दिछत्रस्यंतीति साहीझ्यिादयःस्थावराश्च पृथिव्या दयः प्राणिनस्ते सर्वेप्येवं नियतितएवौद रिकादिशरीरबंधमागति नान्येन केन चित्कर्मा दिना शरीरं ग्राह्यते तथा बालकौमारयौवनस्थ विरवृद्धावस्थादिकं विविधपर्यायं नियति तएवानुनवंति तथा विवेक शरीरात्पथग्नावमनुनवंति। तथा नियतितएव विविध विधान मवस्थाविशेपं कुब्जकाणखंजवामनकजरामरणरोगशोकादिकं बीनत्समागचंति । तदेवं ते प्राणिनस्त्रसाः स्थावराएवं पूर्वोक्तनीत्या संगतिं यांति नियतिमापन्नानानाविधविधान नाजोनवंति ! तएव वा नियतिवादिनः संगश्यंति नियतिमाश्रित्य तत्प्रेक्ष्या नियतिवा दोत्प्रेक्या यत्किंचन कारितया परलोकनीरवोनो नैव तक्ष्यमाणं विप्रतिवेदयति । त यथा। क्रिया, सदनुष्ठानरूपा अक्रियाऽसदनुष्ठानरूपाइत्यादि यावदेवं ते नियतिवादिन स्तउपरि सर्व दोपजातं प्रक्षिप्य विरूपरूपैः कर्मसमारंजैर्विरूपरूपान् कामनोगान्नोजना योपनोगार्थ समारनंतइति ॥ ३२ ॥ एवमेव ते अणारिया विष्पडिवन्नाई तंसदहमाणा जावति ते पोहच्चाए पोपाराए अंतरा कामनोगेसु विसमा चन्ठे पुरिस जाए णियश्वा एत्ति आदिए ॥३३॥ अर्थ-एरी ते ते अनार्य पुरुप कामनोगने विपे गृक्ष उता पोतानो धर्म रुडो करी प्ररूपता ते पाखंमी धर्म राजादिकने सविता थका ज्यां सुधी एम ते कांठे पण रह्या

६२६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
नही अने पार पण पोता नही विचाले कामनोगने विषे खूता रहे ते पोताने पण उ
भरी शके.नही थने राजारूप पुंफरीक कमलने पण उभरी शके नही ते या लोक थ
की पण भ्रष्ट थया अने मुक्तियें पण पोचे नही परंतु विचाले संसार मांहेज खुची रहे
ए चोथो पुरुषजात नियत वादी करो ॥ ३३ ॥
॥ दीपिका-तदेवं ते नियतिवादिनोऽनार्याविप्रतिपन्नास्तं नियुक्तिकं नियतिवादं श्रद्दधा
नाइत्यादि तावन्नेयं यावदंतरा कामनोगेषु विषमा इति चतुर्थः पुरुषजातः संपूर्णः ॥३३॥
॥ टीका-तदेवमेव पूर्वोक्तया नीत्या तेऽनार्याविरूपं नियतिमार्ग प्रतिपन्ना विप्रतिपन्नाः।
अनार्यत्वं पुनस्तेषां नियुक्तिकस्यैव नियतिवादस्य समाश्रयणात् । तथा ह्यसौ नियतिः
किं स्वतएव नियतिस्वनाचा उतान्यया नियत्या नियम्यते किंवाऽतस्तत्र यद्यसौ स्वयमेव
तथा स्वनावः सर्वपदार्थानामेव तथा सनावत्वं किं न कल्प्यते किं बदोपया नियत्या
समाश्रितया।अथान्यया नियत्या तथा नियम्यते साप्यन्ययेत्येवमनवस्था। तथा नियतेः
स्वजावत्वान्नियतिस्वनावया तया जवितव्यं न नानास्वजावयेति । एकत्वाञ्च नियतेस्तत्का
येणाप्येकाकारेणैव जवितव्यं । तथाच सति जगदैचित्र्यानावः । नचैतदृष्टमिष्टवा । त
देवं युक्तिनिर्विचार्यमाणा नियतिनकथंचिद्धटते । यदप्युक्तं । वावपि तौ पुरुपौ क्रियाकि
यावादिनी तुल्यौ एतदपि प्रतीतिबाधितं । यतस्तयोरेकः क्रियावाद्यपरस्त्वक्रियावादीति
कथमनयोस्तुल्यत्वमयकया नियत्या तया नियतित्वानुल्यता धनयोरेतच निरंतराः सुट
दः प्रत्येप्यंति। नियतेरप्रमाणत्वात् । थप्रमाणत्वं च प्राग्लेशतः प्रदर्शितमेव । यदप्युक्त।
यदुःखादिकमहमनुनवामि तन्नादमकार्पमित्यादि तदपि बालवचनप्रायं। यतोजन्मांतरक
त शुनमगुनंवा तदिहोपनुज्यते खरुतकर्मफलेश्वरत्वादसुमतां। तथा चोक्तं । यदिह क्रिय
ते कर्म, तत्परत्रोपचुज्यते । मूलसिक्तेषु वृदेषु, फलं शाखासु जायते । तथा यपात्तमन्य
जन्मनि शुनागुनं वा स्वकर्मपरिणत्या तक्यमन्यथा नोकतु देवासुरैरपि हि । तदेवं ते निय
तिवादिनोनार्या विप्रतिपन्नास्तमेव नियुक्तिकं नियतिवादं श्रद्दधानास्तमेव च प्रतीयंते इत्यादि
तावन्नेपं यावदंतरा कामनोगेषु विपरमाइति । चतुर्थः पुरुपजातः समाप्तः ॥ ३३ ॥
श्वेते चत्तारि पुरिसजाया गाणापन्ना पाणालंदा गाणासीला
पाणादिनी पाणारुईणाणारंना पाणाअवसाणा संजुत्ता प
दीपपुवसंजोगा आरियं मग्गं असंपत्ता इति ते णोड्याए णो
पाराए अंतरा कामनोगेसु विसमा ॥ ३४ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६ अर्थ-(श्चेतेचत्तारिपुरिसजाया के० ) एरीते ते पूर्वोक्त चार पुरुप जात तेमा ए क जीव तहरीरवादी बीजो पंचमहानूतिक त्रीजो ईश्वरकारणी अने चोथो नियत वादी ए चार पुरुपते (शाणापन्ना के०) नानाप्रकारनी प्रज्ञा एटले बुदिवाला तथा नाना प्रकारना अनिप्राय वाला नाना प्रकारना शील एटले आचार वाला नाना प्रका रनी दृष्टी वाला नाना प्रकारनी रुची वाला नाना प्रकारना आरंजना करनार नाना प्र कारना अध्यवसाय तेणे करी (संजुत्ता के) संयुक्त बता पोताना धर्मनेविपे सावधान थया (पहीणपुत्वसंजोगा के) पूर्व संयोगजे माता पिता पुत्र कलत्रादिकनो संबंध तेनेत्या गाने (बारियंमग्गंधसंपत्ता के.) आर्य मार्गने अण पाम्या एमते कांते पण न रह्या पार पण नपाम्या विचाले कामनोगने विपे खूता एटले परतीर्थिक चार पुरुप कह्या॥ ३५ ॥ ॥ दीपिका-इत्येते चत्वारः पुरुषानानाप्रज्ञानानामतयोनानाबंदानानानिप्रायाना नाशीलाधनेकाचारानानादृष्टयोऽनेकदर्शनानानारुचयोनानाप्रकारथारंनोधर्मानुष्ठानं ये पां ते तथा नानाप्रकारेणाध्यवसायेन संयुक्ताधर्मार्थमुद्यताः प्रहीणपूर्वसंयोगामातापित कलत्रादिसंबंधरहिताचार्य निर्दोपं मार्गमसंप्राप्ताः (पोहचाएत्ति) ऐहिक सुखनाजः (णो पराएत्ति) नापि नवपारगाः स्युः किंतु अंतरालएव कामनोगेषु विपल्लाः ॥ ३४ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुपसंजिवृकुराह । (इञ्चेतेश्त्यादि) इत्येते पूर्वोक्तास्तहीवतहरीरपं चमहाभूतेश्वरकर्त नियतिवादपदायिणश्चत्वारः पुरुपानानाप्रकारा प्रज्ञा मतिर्येपां ते त था नानानिन्नदोऽनिप्रायोयेषां ते तथा नाना प्रकारं शीलमनुष्ठानं येपां तथा नानारू पा दृष्टिदर्शनं येषां ते तथा नानारूपा रुचिश्तोनिप्रायोयेपां ते तथा नानाप्रकारधारंनो धर्मानुष्ठानं येपो ते तथा नानाप्रकारेण परस्पर निन्नेनाध्यवसायेन संयुक्ताधर्माधर्मार्थमुद्य ताः प्रहीणः परित्यक्तः पूर्वसंयोगोमातृपितृकलत्रपुत्रसंबंधोयैस्ते तथा । बाराद्यातः सर्वहेयधमन्यइत्यार्यामार्गानिर्दोपः पापलेश्यासप्टक्तस्तमार्य मार्गमसंप्राप्ताइति पूर्वोक्तया नीत्या ते चत्वारोपि नास्तिकादयो (पोहचाएइति) परित्यक्तत्वान्मातृपित्रादिसंबंधस्य धनधान्यहिरण्यादिसंचयस्य च नैहिकसुखनाजोनवंति । तथा (णोपाराएत्ति) असं प्राप्तवादार्यस्य मार्गस्य सर्वोपाधिविगुरस्य प्रगुणमोपतिरूपस्य न संसारपारगामि नोनवंति न परलोकमुखनाजोनवंतीति कित्वंतरालएव गृहवासार्यमार्गयोर्मध्यवर्तिनएव कामनोगेपु विपासाबध्युपपन्नाप्पारपंकमग्नाश्व करिणोविपीदंतीति स्थितं ॥३४॥ सेबेमि पाईणंवा संतेगतिया मणुस्सा नवंति तंजहा आयरियावेगे अणा रियावेगे उचागोयावेगे पीयागोयावेगे कायमंतावेगे दस्समंतावेगे सुव . .. - .. .

६श्न हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. नावेगेज्वन्नावेगे सुरूवावेगे उरूवावेगे तेसिंचणं खेत्तवणि परिग्गदिया णि नवंति तं अप्पयरोवा नुऊयरोवा तेसिंचणं जण जाणवयाई परिग हियाई नवंति तं अप्पयरोवा नुऊयरोवा तहणगारोहिं कुलहिं आगम्म अनिनूय एगे निकायरियाए समुन्तिा सतोवावि एगे पाय उय उवग रणंच विष्पजहाय निकायरियाए समुचिता असतोवा वि एगे पाय ज्य ज्वगरणंच विपनहाय निकायरियाए समुन्तिा जेते सतोवा असतोवा पाय ग्य अणाय व्य नवगरणंच विप्पजदाय निकायरियाए सुमुहिता॥३५ थर्थ-दवे पांचमो पुरुष स्वतीर्थक कहियें (सेबेमि के०) जे पुरुप कामनोगने विपे अनासक्तठतो अंतराले नखुचे पुंमरीक कमलने उदारवा समर्थ ते दुं कहुंदु ( पाईपवासंतेगतियामणुस्सा के०) पूर्वादिक दिशियें को एक मनुष्य होय ते कहे वो होय (तंजहा के०) ते कहेले. एक आर्य एक अनार्य एक उंचगोत्रना उपना ए क नीचगोत्रना नपना एक महोटी कायाना धणी एक न्हानी कायाना धणी एक सा रावर्ण वाला एक माठावर्ण वाला एक स्वरूपवान् एक कुरूपवान् (तेसिंचणं के० ) ते पूर्वोक्त धार्यादिक पुरुपने (खेतवतूणिपरिग्गहियाणिनवंति के०) क्षेत्रते उघाडी नूमिका शाली क्षेत्रादिक तथा वस्तु ते घर हाट प्रमुख ढाकेली नूमिका ए परिग्रह होप (तंत्रण यरोवानुऊयरोवा के०) तेथल्पतर एटले थोडा होय अथवा प्रनूततर एटले घणा होय वली (तेसिंचपंजएजाणवयाईपरिग्गदियाईनवंति के०) तेंने जन एटले लोक जानपद एटले देश ए परियह होय (तथप्पयरोवानुऊयरोवा के०) तेपण अल्पतर एटखे थोडा होय अथवा प्रनूततर एटले घणा होय (तहप्पगारेहिंकुलेहिं बागम्मथनिय के०) तथा ते थार्यादिक तथा प्रकारना कुलने विपे बागम्म एटले जन्म पामीने कोई एक महास त्ववंत पुरुप विषय कपायने जीपीने (एगेनिरकायरियाए के) कोइएक निदाचर्याने विपे (समुन्तिा के) सम्यक् प्रकारे उन्या सावधान यया (सतोवाविएगेणायउयत वगरणंच के) कोइएक महा सत्ववंत पुरुप विद्यमान एवा पायउय एटले झाति व जनादिक तथा उपकरण ते धन धान्य सुवर्ण रूपादिक अनेक प्रकारना तेने (विष्प जहाय के०) त्यागीने (निस्कायरियाए के) निदाचर्याने विपे (समुहिता के०) सम्यक् प्रकारे उग्या एटले चारित्रिया थया (यसतोवा विएगेणायनवगरणंच धिप्पजहा यनिस्कायरियाएसमुहिता के०) कोई एक महा सत्ववंत पुरुप ते थमता झाति स्वजन उपकरणादिक अनेक प्रकारना तेने त्यागीने निक्षाचर्याने विपेसम्यक् प्रकारे सावधान राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रहं नाग उसरा. थया (जेते के) हवे जे ते (सतोवा असतोवा के) बतो अथवा यतो एवो (णा यग्य के०) शाति स्वजनादिक नोपरिग्रह (थणायचय के) झाति खजनादिकथी रहित पणानोपरिग्रह (अवगरपंच के०) तथा धन धान्य सुवर्णादिक नोपरिग्रह तेने (वि प्पजहाय के) त्यागीने (निस्कायरियाए के) निदाचर्याने विपे एटले चारित्रने वि पे (समुन्तिा के०) सम्यक् प्रकारे उग्या सावधान थया ॥३५॥ ॥ दीपिका-यथलोकोत्तरं पंचमं निहुँ पुरुपमाह । तदहं ब्रवीमि । यत्प्राच्या दिदिशमु दिश्य एके केचन मनुजाः संति नवंति । तद्यथा आर्याचार्यदेशोत्पन्नास्तविपरीताथना चिञ्चैर्गोत्रोभवानीचैर्गोत्रोभवाः कायवंतनञ्चशरीरान्हस्वावामनादयः सुवर्णापुर्वर्णाः सुरू पाउरूपास्तेपां वाऽऽर्यादीनां क्षेत्राणि शालिस्त्रादीनि वस्तूनि गृहाणि परिगृहीतानि स्वीक तानि जवंति । किनूतानि थल्पतराणि प्रनूततराणि वा। तथा तेपां जनपदाः स्वीकृता नवंति तेप्यल्पतराः प्रनूततरावा । तेष्वादिषु तथा प्रकारेषु कुलेषु पागम्य जन्म ल ब्ध्वा ऽनिनूय विपयादीत प्रव्रज्यां गृहीत्वा एके केचन सत्ववंतोनिदाचर्यायां समुनि ताउद्यताः । तथा सतोविद्यमानान् ज्ञातीन स्वजनानुपकरणं च धनधान्यादिकं विप्रहा य त्यक्त्वा असतोवा ज्ञातीनुपकरणंच त्यक्त्वा समुचिताः प्रव्रज्योद्यताः ॥ ३५ ॥ ॥ टीका-नुक्ताः परतीर्थकाः सांप्रतं लोकोत्तरं निदावृत्तिं निहुँ पंचमं पुरुपजातमधि कृत्याह । (सेबेमीत्यादि) यादृक्कामनोगेष्वसक्तः सन्नंतरा नोवसीदति पद्मवरपौंडरीको करणाय च समर्थोनवति तदेतदहं ब्रवीमीति । अस्य चार्थस्योपदर्शनाय प्रस्तावमारच यन्नाह । प्राच्यादिकामन्यतरां दिशमुद्दिश्यैके केचन मनुष्याः संति नवंति । तद्यथा । था र्यदेशोत्पन्नामगधादिजनपदोभवास्तथाऽनार्याः शकयवनादिदेशोजवास्तथा चोझेत्रोन वाश्क्ष्वाकुहरिवंशादिकुलोअवास्तथा नीचैर्गोत्रोनवावर्णापसदसंनूतास्तथा कायवंतः प्रां शवस्तथा न्हस्वावामनकादयस्तथा सुवर्णावर्णाः सुरूपाः कुरूपावा एके एव केचन पर वशानवंति तेषां चार्यादीनां । णमितिवाक्यालंकारे । क्षेत्राणि शालिकेत्रादीनि वस्तूनि खातोलितादीनि तानि परिगृहीतानि स्वीकतानि नवंति। तान्येव विशिनष्टिायल्पतराणि स्तोकतराणि वा प्रनूततराणिवा नवंति । तथा तेपामेव च जानपदाः परिगृहीतानवंति तेऽल्पतराः प्रनूततरावा नवेयुस्तेषु चार्यादिविशिष्टेषु तथाप्रकारेषु कुलेप्वागम्यैवंनूतानि गृहाणि गत्वा तथा प्रकारेषु वा कुलेवागम्य जन्म लब्ध्वाऽनिनूयच विषयकपायादीन् प म रौपदोपसर्गान् वा सम्यगुबानेनोवाय प्रव्रज्यां गृहीत्वैके केचन तथाविधतत्ववंतोनिदा चर्यायां सम्यगुनितास्तथा सतोविद्यमानानपिवा एके केचन महासत्वोपेताज्ञातीन स्वज - वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. त कारी (अप्पिया के०) अप्रियकारी (असुनाउ के०) असुनकारी (थमपुन्ना के) अमनोज्ञ (यमणामके) अरुचता विशेपे अमनोज्ञ पीडाकारी एवा (उरका के 0) 5:ख (जोसुहाल के) नथी जेमांहे लेश मात्र शुख एवा जे दुःख ते थकी है काम नोगादिको तमे मने मूकावो ( एवमेव के) एवीरीते जे कामनोगादिकने प्रार्थना करेने तोपण (पोल क्षेपुवंनवर के) ते कामनोगापूर्वलब्धोननवति एटले ते काम जोगादिक जे तेणे कोइ मनुष्यने पूर्वोक्त ऊख थकी मूकाव्यो डे एवो पूर्व क्या जाणवामां थाव्युं नथी. ॥ ३७॥ ॥ दीपिका-ये निदाचर्योद्यतास्तैः पूर्वमेव प्रव्रज्यायदणकालएतज्ज्ञातं स्यात् । तद्यथा । अन्य वस्तूदिश्य पुरुपः प्रबजितः प्रव्रज्यां ग्रहीतुकामोवा एवं विप्रतिवेदयति जानाति । तद्यथा । देवं वास्तुगृहं हिरण्यं सुवर्ण कनकं धनंगोमहिप्यादि धान्यं शा व्यादि कांस्य कांस्यपात्रादि दूप्यं वस्त्रादि । तथा विपुलानि धनकनकादीनि शंखाददि णावर्ताः मुक्तशैलादिकाः शिलाः प्रवाल विद्रुमं रक्तरत्नं पद्मरागादि सत्सारं शोननसारं शूलमस्यादि स्वापतेयं व्यं सर्वमेतन्ममोपनोगाय नविष्यति । तथा शब्दरूपगंधरसस्प र्शामे कामनोगाथहमप्येतेषां जोगानां संबंधी ॥ ३६॥ अयमपि नोगसंबंधीति विचा र्य समेधावी पूर्वमेवात्मना एवं समनिजानीयात् । तद्यथा। इह जन्मनि ममान्यत् सुःखं शिरोवेदनादिकं धातंकोवा आशु जीवितापहारी शूलादिकः । सकिंनूतः । अनिष्टो ऽकांतोऽगुनोऽमनोज्ञः । अवनामयतीत्यवनामः पीडाविशेपकारी सुखरूपः । नगुनो ऽगुनकर्मस्तत्वात् । पुनमुखोत्पादनमत्यंतफुःखज्ञापनार्थ । तदेवंजूतं सुखं रोगातकं वा दंतइति खेदे हेनगवंतः कामनोगायूयं मया पालितास्ततोयूयमपीदं दुःख रोगातकं वा (परियाश्यह) विनज्य गृहीत । अत्यंतजारवपीडितः पुनस्तान्येव विशेपणान्याह । अनिष्टादि विशेषणानि पूर्व प्रथमांतानि पुनर्मितीयांतानि सांप्रत पंचम्यंतानिसचायमर्थः पूर्व लब्धोन नवति । कोर्थः । नहि ते नोगादयोनरं पुःखान्मोचयंतीतिपूर्व नात॥३७॥ ॥ टीकाः ते पूर्वोक्तविशिष्टानिदाचर्यायामन्युद्यताः पूर्वमेव प्रवज्याग्रहणकालएव तैरेतज्ज्ञातं नवति । तद्यथा (इहेत्यादि) इह जगति । खलुवाक्यालंकारे। धन्यदन्य वस्तू हाय ममैतमोगाय नविष्यतीत्येवमसौ प्रव्रज्यां प्रतिपन्नः प्रवत्र जिपुर्वा प्रवेदयति जाना त्येवं परिचिनत्ति । तद्यथा। देवं शातिदेवादिकं वास्तु खातोद्रितादिकं हिरण्यं धर्मजा नादिकं सुवर्णकनकं धनंगोमहिप्यादिकं धान्यंगोधूमादिकं कांस्यकांस्यपात्रादिक तथा विपुलानि प्रनूततराणि धनकनकरत्नमणिमौक्तिकानि (शंखशिलति) मुक्तशैला .. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६३३ दिकाः शिलाः प्रवाल विद्रुमं । यदिवा (शिलप्पवालंति) श्रियायुक्तं प्रवालं श्रीप्रवाल वर्णादिगुणोपेतं तथा (रत्तरयणंति) रक्तरत्नं पद्मरागादिकं तथा सत्सारं शोनन- सारमित्यर्थः । शूलमण्यादिकं तथा खापतेयं शुई इव्यजातं सर्वमेतत्पूर्वोक्तं मे ममोपनोगाय नविष्यति । तथा शब्दावेएवादयोरूपाण्यंगनादीनि, गंधाः कोष्ठपुटाद योरसामधुरादयोमांसरसादयोवा,स्पर्शामृक्षादयएते सर्वेपि खनु मे कामनोगायाहमप्ये पां योगमार्थ प्रनविष्यामीत्येवं संप्रधार्य;॥३६॥ समेधावी पूर्वमेवात्मानं विजानीया देवं पर्यालोचयेत् । तद्यथा । इह संसारे। खलुशब्दोऽवधारणे। इहैवास्मिन्नेव जन्मनि म नुष्यनवे ममान्यतरदुःखं शिरोवेदनादिकं यातकोवाऽऽशु जीवितापहारी झूलादिकः समु त्पाद्यते । तमेव विशिनष्टि । अनिष्टोऽकांतोऽप्रियोऽशुनोऽमनोज्ञोऽवनामयतीत्यवनामः पीडाविशेषकारी सुखरूपोयदि वा नमनागमनाक् मे मम नितरामित्यर्थः । पुखयतीति कुखं पुनरपि फुःखोत्पादनं थत्यंतनुःखप्रतिपादनार्थ सुखलेशस्यापि परिहारार्थ च नोने व गुनकर्मविपाकोदितत्वादिति । यत्रच यमुक्तं पुनरुच्यते तदत्यादरख्यापनार्थ तहिशे पप्रतिपादनार्थ वेति । तदेवंनूतं सुखं रोगातकं वा दंततिखेदे जयावातारोयूर्य क्षेत्रवस्तु हिरण्यसुवर्णधनधान्यादिकाः परिग्रह विशेपाः शब्दादयोवा विपयास्तथा हे जगवंतः! कामनोगायूयं मया पालिताः परिगृहीताश्च ततोयूयमपीदं सुख रोगातक वा (परि याश्यहात्ति) विनागशः परिगृहीत यूयं। अत्यंतपीडयोदिमः पुनस्तदेव दुःखं रोगातकं वा विशेपण वारेणोच्चारयति । अनिष्टमप्रियमकांतमगुनममनोज्ञममनाग्नूतमवनामकं वा रखमेवैतन्नोगुनमित्येवंचूतं ममोत्पन्नं यूयं विनजताहमनेनातीव फुःखामीति दुःखि तइत्यादि पूर्ववन्नेयमित्यतोऽमुप्मान्मामन्यतरस्माहुःखागांतकामा प्रतिमोचयत यूर्य । यनिष्टादिविशेपणानि तु पूर्ववक्ष्याख्येयानि। प्रथमं प्रथमांतानि पुनर्वितीयांतानि सां प्रतं पंचम्यतानीति । नचायमर्थस्तेन उखित्तेनैवमेवेति यथाप्रार्थितस्तथैव लब्धपूर्वोन वति । इदमुक्तंनवति । नहि ते क्षेत्रादयः परिग्रहविशेपानापि शब्दादयः कामनोगास्त दु:खित उखादिमोचयंतीति ॥ ३ ॥ श्द खलु कामनोगा पोताणाएवा पोसरणाएवा पुरिसेवा एगता पुyि कामनोगे विप्पजहंति कामनोगावा एगता पुविं पुरिसं विपजहंति अन्ने खलु कामनोगा अन्नो अदमंसि से किमंगपुण वयं अन्नमन्नेहिं काम नोगेदिं मुढामो इति संखाएणं वयंच कामनोगेहिं विप्पजहिस्सामो से मेहावि जाणेजा बाहिरंगमेत्तं ॥ ३ ॥ ८.

६३० तीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. नांस्तथोपकरणं च कामनोगांगं धनधान्यहिरण्यादिकं विविध प्रकण हित्वा त्यक्त्वा निदाचर्यायां सम्यगुनिताअसतोवा ज्ञातीनुपकरणंच विप्रहाय निदाचर्यायामेके केच नापगतस्वजनविनवाः समुचिताः ॥ ३५॥ पुवमेव तेहिं पायं नव तं जहा इह खलु पुरिसे अन्नमन्नं ममनाए एवं विष्पडिवेदेति तं जहा खेतमे ववूमे हिरममे सुवन्नंमे धणंमे धसमे कंसंमे दूसंमे विपुलधणकणगरयणमणिमोत्तियसंखसिलप्पवालरत्तरय संतसारसावतेयमे सद्दामे रूवामे गंधामे रसामे फासामे एते खलु मम कामनोगा अदमवि एतेसिं ॥ ३६॥ सेमेदावि पुवमेव अप्पणो ए वं समनिजाणेजा तं जहा इद खलु मम अन्नयरे उरके रोयातके समुप्प जा अणि अकंते अप्पिए असुने अमणुन्ने अमणामे उरके गोसु दे सेहता नयंतारो कामनोगाई मम अन्नयरं उरकं रोयातंकं परियाश्य द अणि अकंते अप्पियं असुनं अमणुन्नं अमणामं उर्स जोसुदं त दि मुस्कामिवा सोयामिवा जूरामिवा तप्पामिवा पीडामिवा परितप्पामि वा इमान ममे अपयरान पुरस्कान रोगातंका पडिमोय अणि अ कंता अप्पियान असुनाने अमणुन्ना अमणामने उकान पोसुदा एवमेव गोलपुवं नव ॥ ३७॥ अर्थ-(तेहिं के० ) ते पुरुपने (पुवमेव के०) प्रथम चारित्र लेवाना वरखतेज एवो (णायनव के) जाण्युठे (तंजहा के०) ते कहेले. (शह के) था जगत माहे खलु इति वाक्यालंकारे (पुरिसे के ) ते पुरुपे (अन्नमन्नं के.) भनेरी घनेरी वस्तु एटले अमुक अमुक जुदी जुदी वस्तु (ममहाए के०) महारा उपनोगने थर्थे थो (एवं के) एम (विप्पडिवेदेति के०) वेद प्रवितियति एटले जाण्युबे (तंजहा के०) ते वस्तुना नाम कहेते. (खेतमे के०) या क्षेत्र महारुंडे (वठूमे के०) ए घर हाट महाराठे (हिरसमे के०) या रूपं महारुंजे (सुवामे के०) था सोनु महारु में (धरामे के०) था धन महासंडे (धन्नंमे के०) या धान्य महारुंठे (कंसंमे के०) था । कांसाना नाजन महाराठे (दूसंमे के ) था इप्य एटले वस्त्र महाराजे (विपुल, ध ण, कणग, रयण, मणि, मोत्तिय, संख, सिल, पवाल, रत्त, रयण, संत सार साव तेयमे के०) एम विस्तीर्ण धन कनक सोलजातिना रत्न सात जातनामणी मोक्तिको संख रे (तंजहा के रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६३१ ते दक्षिणावर्त प्रमुख शीलते कशवटी प्रवाला रक्तरत्न तथा संत एटले तो सार एटले प्रधान एवो सावतेयं एटले धन ए सर्व महारा उपनोगने अर्थे थशे (सदामे के) शब्द वंशादिकना (रूवामे के० ) रूप स्त्रियादिकना (गंधामे के) गंध ते कस्तूरी कर्पूरादि क वस्तुना (रसामे के० ) रसमधुरादिक वस्तुना (फासामे के) स्पर्श मृड करणादि क वस्तुना (एते के) ए समस्त वस्तु ते खलु इति निश्चे (ममकामनोगा के) ए कामनोग ते माहाराने अने (अहमवि के०) ढुंपण (एतेसिं के०) एनोतु ॥३६॥ हवे (से मेहावि के.) ते पंमित (पुत्वमेव के०) पूर्वे (अप्पणो केए) पोताना हृदय साथे (एवं के०) एवं (समनिजाणेजा के०) सम्यक् प्रकारे जाणे आलोचे एटले प्रथम थीज पोताना हृदयसाथै विचारे के ए महारांचे किंवा नथी एवो विचारे ते गुं विचा ७) ते कहेले. (इहरखलु के०) या संसारनेविपे निश्चे (ममअन्नयरे के०) महारा शरीरने विपे अन्य कोई एक (उरके के०) दुःख मस्तक पीडादिक (रो यातके के० ) रोगातंक एटले असाध्य रोग शूलादिक (समुप्पोला के०) उपजे ते रोग केवोहोय ते कहेजे. (अणि के) अनिष्टकारी (थकांते के०) थाक्रांतकारी (थप्पिए के) अप्रिय कारी (असुने के) अशुनकारी ( अमान्ने के०) अमनो ज्ञ एटले मनने गमे नही (श्रमणामे के०) विशेप प्रकारें पीडानो करनार (उरके के०) ख रूप (पोसुहेसेहंता के) नथी ज्या लवलेशमात्र सुख, एवो उःख उप ने थके ते पूर्वोक्त कामनोगादि योग्य जे वस्तुठे ते प्रत्ये एबुं कहे के (नयंता रो के०) यहो नय थकी राखनारा (कामनोगाई के०) धन धान्यादिक तथा शब्दादिक कामनोगो तुमे (मम के) महारे शरीरे (अन्नयरंख के०) अनेरा मुख जे (रोयातक के) रोगातंक शूलादिक उपना (परियाइयह के० ) तेने तमे वेहेंची व्यो महारे अर्थ (अणि के०) अनिष्ट कारी (अकंतं के० ) वक्रांत कार। (अप्पियं के०) अप्रियकारी ( असुनं के) असुनकारी (श्रमपुन्नं के०) थमनोज्ञ (धमणामं के)विशेपे अमनोज्ञ पीडाकारी (उरकं के०) उखरूप (पोसुहं के०) नथी ज्यां लव लेश मात्र सुख (तहिं के०) तेणेकरी (उरकामिया के०) आकरो पुःखी हुँ (सोयामिवा के) शोक धनुनबुलु (जूरामिवा के०) जुरुंडु (तप्पामिवा के) म हारो रुदय तपेठे वीजायठे (पोडामिवा के) पीडा धनुनबुलु (परितप्यामिवा के) विशेपे पीडां अनुनवुडं इत्यादिक (इमा के०) ए (ममे के०) मने (थायरा 'के० ) अनेरा (उरका के.) मुख जे पूर्वोक्त मस्तक पीडादिक असाध्य (रोगात कापडीमोहय के०) रोग यांतक शूलादिक जे थकी तत्काल प्राणनो नाश थाय ते थकी तमे मने मूकावो एवा (अणि केए) थनिष्टकारी (अकंता के०) थाक्रां , - १३४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. ॥ अर्थ-(इहखलु के०) था जगत् माहे निचे थकी (कामनोगा के० ) ते काम जोगादिकजे ते, पूर्वोक्त मुखिया जीवने (णोताणाएवाके०) त्राणनणी नथाय (णोसर गाएवा के०) अथवा शरण जणी नथाय.(पुरिसेवा के०) ते पूर्वोक्त सुखी पुरुपने पूर्वोक्त रोगादिक उपने यके त्राण शरण नपणी नथाय हवे रुडा कामनोगनी लीलानो अंत देखाडे ने (एगता के०) एकदा (पुदि के) प्रथम व्याधि उत्पन्न कालें, अथवा जरा जीर्णका लें,अथवा राजादिकना उपवने कालें पुरुप, (कामनोगेविष्पजहंति के०)एकामनोगने मू के 2. (कामनोगावाएगतापुत्वंपुरिसंविप्पजहंतिके) अथवा ए काम नौग पोतेंज एकदा इव्यादिकने अनावें विषयानिलाषी पणुं बतांज ते पुरुपने त्यागी मूकेले; ते कारण माटे जे पंमित पुरुप दोय ते एवीरीते अवधारण करे के, (अन्नेखलुकामनोगा के ) निथे करी ए कामनोगादिक जे ते, महारा थकी धन्य जुदावे. (धन्नोधहमंसि के) हुँ पण ए कामनोगथकी अन्य जुदो. जो एमजे तो, (सेकिमंगपुणवयं के०) ते शा बर्थ वली थमे (अन्नमन्नेहिकामनोगेहिं मुबामो के०) धनित्य यशाश्वत एवा जे ए कामनोग, तेने विषे मूळ एटले ममत्व करिये, केमके एवं ए ममत्व करवु तेतो व्यर्थने. (इतिसंखाएपंके०) एरीते कोइ महा सत्ववंत पुरुप ते कामनोगादिकने पूर्वोक्त रीते व्यर्थ जाणीने, (वयंचकामनोगेहिंविप्पजहिस्सामो के० ) थमे ए कामनोगादिकनो त्याग क रा. एवो अध्यवसाय करे ते महापुरुष जाणवो. वली थन्य बीजुं वैराग्यनुं कारण क हेले. (सेमेहाविजाणेजा के०) ते पंमित एम जाणे जे, (बाहिरंगमेतं के० ) ए नव विध परिग्रह तथा शब्दादिक विषय जे ते वयकी राखनार नयी; एतो सर्व बाहिर ग संयोगि डे एटले बाह्यरूप, एवं पंमित जाणे. ॥ ३ ॥ ॥ दीपिका-एतदेवाह । इह नवे खलु कामनोगान त्राणाय वा स्युः । पुरुषः प्राणी एकदा पूर्व कामनोगान त्यजति कामनोगावा एकदा कदाचित्पुरुपं त्यजति । सचैवं जा नाति अन्ये निन्नाः खलु मत्तः कामनोगाएतेन्यश्च निन्नोऽहं एवं सति वयमेतेषु अन्यनू तेपु कामनोगेषु मूर्ब कुर्मइत्येवं केचिन्महापुरुपाः परिसंख्याय सम्यक् झावा, कामना गान् वयं विप्रजहियामस्त्यदयामश्त्यध्यवसायिनः स्युः । पुनर्वैराग्यकारणमाह । समे धावी एतदेवादिकं बाह्यांगं वर्ततइति जानीयात् ॥ ३ ॥ ॥ टीका-एतदेव लेशतोदर्शयति (इहखनुश्त्यादि) हास्मिन् । खलुवाक्यालंकारे। ते का मनोगाअत्यंतमन्यस्तान तस्य ऽ खितस्य त्राणाय शरणाय वा नवति । सुलालितानामपि कामनोगानां पर्यवसानं दर्शयितुमाह। (पुरिसेवाश्त्यादि) पुरिशयनात्पुरुषः एकदा व्याध्यु त्पत्तिकाले वाऽन्यस्मिन्वाराजाद्युपश्वे तान्कामनोगान्परित्यजति सवा पुरुपोव्याद्यनावे

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६३५
तैः कामनोगैर्विपयोन्मुखोपि त्यज्यते । सचैवमवधारयति अन्ये मनोनिन्नाः खल्वमी का
मनोगास्तेल्यश्चान्योहमस्मि । तदेवं व्यवस्थिते "किमिति वनं पुनरेतेष्वनित्येष्ठ परनूतेष्व
न्येषु कामनोगेषु मूर्बी कुर्म" इत्येवं केचन महापुरुपाः परिसंख्याय सम्यक् ज्ञात्वा, कामनो
गान्वयं विप्रजादिष्यामस्त्यदयामश्त्येवमध्यवसायिनोजवंति । पुनरपरं वैराग्योत्पत्तिका
रणमाह । (सेमेहावी) समेधावी श्रुतिकः एतजानीयात् । यदेतत्देत्रवास्तुहिरण्यसुव
शब्दादिविपयादिकं सुखपरित्राणाय न नवतीत्युपन्यस्तं तदेतद्वाह्यांतरं वर्तते ॥३॥
इणमेव उवणीयतरागंतं जदा मायामे पितामे नायामे नगिणीमे नकामे
पुत्तामे धूतामे पेसामे नन्नामे सुरुहामेसुदामे पियामे सहामेसयणसंगथसं
ध्रुयामे एते खलु मम पायन अहमविएतेसिं एवं से मेदावि पुवमेव अ
प्पणाएवं समनिजाणेजा इद खलु मम अन्नयरे उरके रोयातके समुष्प
जा अणि जाव उरके जोसुहे सेहता नयंतारो पायइम मम अन्नयरं
उकं रोयातकं परियाश्यह अणि जाव जोसुदं तहिं उकामिवा सो
यामिवा जाव परितप्पामिवा इमामे अन्नयरातो उस्कातो रोयातंको प
रिमोएद अणिमान जाव पोसुहान एवमेव पोलच पुवं नवश्॥३णाते
सिंवावि नयंताराणं मम णाययाणं अन्नयरे उरके रोयातके समुपलेका
अणिछे जाव पोसुदं सेहता अहमेतेसिं भयंताराणं णाययाणं इम
अनयरं उरकं रोयातकं परियाश्यामि अणि जाव गोसुहं मामे उरकं
तुवा जाव मामे परितप्पंतुवा इमानणं अप्लयरान उरकातो रोयातंकान
परिमोएमि अणिधान जाव गोसुदान एवमेव गोलधपुर्व नवश् अन्न
स्स उरकं अन्नोन परियाश्यति अन्नेन कडं अन्नो नोपडिसंवेदेति॥४॥
पत्तेयं जायतियं पत्तेयं मर पत्तेयं चय पत्तेयं ग्ववज पत्तेयं ऊंजा पत्ते
यं सन्ना पत्तेयं मन्ना एवं विन्नू वेदणाति खलुपातिसंजोगापोताणाएवा
पोसरणाएवा पुरिसेवा एगता पुदि पातिसंजोए विप्पजहंति णातिसं
जोगावा एगता पुच्विं पुरिसं विप्पजहंति अन्ने खलु णातिसंजोगा अन्नो
अहमंसि सेकिमंग पुणवयं अन्नमन्नेदिं णातिसंजोगेदिं मुनामो इति सं .
खाएणं वयं पातिसंजोगं विप्पजहिस्सामो ॥४॥

, ६३६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. थर्थ-(इणमेवनवणीयतरागं के०) बाजे बागल कहेशे ते घणाज बासन्न ढुकडा व ने. (तंजहा के०) ते कहे. (मायामे के०) माता महारी, पिता महारो, नाइ म दारो, बहेन महारी,नायी एटले स्त्री महारी,पुत्र महारा धूता एटले बेटी महारी, पेसा एटले दास महारा, (नन्नामे के०) मित्र महारा सखाइमहारा, अथवा पोत्रा तथा न्यातमहारी (सुन्दामेके०) स्नुपा एटले पुत्रनी वदु महारी, (पियामेके०) प्रिय (सहामे के०) सखा (सुहामेके०) सुहृत् एटले सङ्गन महारा, (सयणसंगथसंथुयामेके०) स्वजन संस्तुत श्वगुरकुलादिक पितरियादिक ए सर्व महारा,तथा जेनी साथे घणो थालाप संला प परिचय थाय ते सर्व महारा, (एतेखजुममणायके०) ए सर्व निश्चे थकी महारा झाति ना घणाज टूकडा संबंधीजे. अने (अहमवि के०) ढुंपण (एतेसिं के) एदोनों डं मने उपकार करशे, हूं एने उपकार करीश. (एवं के) एरीते (सेमेहावि के०) ते पंकित ( पुत्वमेव के०) पूर्वे (अप्पणा के) पोताना यात्माने विपे (एवंसमनि जाणेजा के०) एम समस्त प्रकारे जाणे मनमांहे विचारे जे, (इदखलुमम के०) या नवने विपे निश्चे मुजने (अन्नयरे के० ) अनेरो कोऽ(उरकेरोयांतकेसमुपलेहाथ णिजावधुरकेणोसुहे के० ) ख शूलादिक असाध्य रोग यनिष्ट यावत् फुःख कारी,श्रने नथी जेमा लेशमात्र सुख एवा रोगादिक उपने थके तेवारे ते पुरुपते खेडःखित उतो, (सेहंताके) माता पितादिक झाति गोत्री खजनादिकने प्रार्थना करे के, (नयंतारोके०) थहो जय थकी राखनारा एवा (गाय के) ज्ञाति गोत्री ! (श्म के) एम (म म केन्) मने (अन्नयरं के) अनेरो सुख रोगातंक शूलादिक उपमुंजे ते तमो वहें ची व्यो. केमके ए अनिष्टकारी ज्यांसुधि लवलेश मात्र सुख नही (तहिंस्रकामिवा के०) तेवा ःखे करी अत्यंत सुखीचं सोचुडं, यावत् पीडा अनुनकुंवं. (इमानपंधन यरातोडरकातो के०) एमज अनेरे कुःखे अत्यंत सुःखीखें, शोक परिताप पीडा अनुनकुं बु, ते कारणे ए रक तथा रोग आंतक थकी मुजने (परिमोएह के०) मूकावो. प रंतु अनिष्टकारी ज्यांमुधि जेमाहे लेश मात्र सुख नथी एवा सुःख थकी मूकाववाने (एवमेवणोलमपुर्वनवश्के) एरीते तेथर्थ मागतो लीये नही एटले ते उखने वहेंचीलीये नही अर्थात् ते ज्ञाती, गोत्री, तेने फुःख थकीमूकववाने समर्थ नथाय.॥३॥ (तेसिंवाधि नयंताराणं के) अथवा ते नयथकी राखनारा एवा जे (ममणाययाणं के०) महा रा झाति, गोत्री, तेने पण अनेरो कोइएक मुःख रोगांतक उपजे ते केवो उपजे तोके अनिष्टकारी यावत् नथी जेमा लेशमात्र सुख एवो रोग उपने थके ढुंपण ते नयथकी राखनार थश ज्ञाती गोत्रीयोनोःख रोगातक वहेची जश, कारएक तेवा अनिष्टकारी. जेमांहे लेशमात्र सुख नथी एवा कुःख थकी महारा ज्ञाती गोत्री सुखी थाय यावत् , राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६३७ महारा झाति विशेषे पीडा धनुनवे माटे एने पण अनेरा कोई दुःख थकी, रोगातक थकी, मुकावगुं. एवं यद्यपि ते पोताना मन माहे जाणे परंतु ते अनिष्टकारी जेमा लेश मात्र सुख नथी एवा फुःख ते झाती गोत्रीने उपने थके ते माहेथी वहेंची नशके, एट ले तेमनु दुःख पोते लइ शके नही कारणके, (अन्नस्तरकंथन्नोनपरियाश्यंतिके) अनेरानुं कुःख अनेरो वहेंची लइ शके नही, एटले एकनुं मुःख बीजो वहेंची लइ शके नही. (अन्नेनकडं के०) अनेरानुं करेलु कर्म (अन्नोनोपडिसेवेदेति के) अनेरो नो गवे नही. जेणे जे कीधुं होय ते तेहिल जोगवे॥४०॥ (पत्तेयंजायतियंके)जीव प्रत्येक प्रत्येक उपजेले. ( पत्तेर्यमर के०) प्रत्येक प्रत्येक मरण पामेd. ( पत्तेयंचय के) प्रत्येक प्रत्येक धन धान्यादिक ने बामेले. (पत्तेयंउववऊ के) प्रत्येक प्रत्येक उपार्ज न करेने संग्रहेने. (पत्तेयंकंजा के०)प्रत्येक प्रत्येक कंफायक कलह लहे. (पत्तेयंसन्ना के०) प्रत्येक प्रत्येकने संझा एटले पदार्थ- परिझानठे, ते कोइएकने अल्पडे, कोइएकने घ[जे. एम तरतम योग ज्ञान उपजेले. (पत्तेयंमन्ना के) प्रत्येक प्रत्येक चित्तनो विं • तवन. (एवंविवेदणाइतिके०) एरीते वित्रू एटले जाणवू. प्रत्येक प्रत्येक सुख ः खरूप वेदनानो अनुजव थायडे, एतावता एकनुं करेलु बीजो न नोगवे. (एवं के) ए कारणे खलु इति निश्चे (पातिसंजोगा के०) झातिनो जे संयोगडे ते जीवने (णोता णाएवा के०) त्राण नणी नथाय. (पोसरणाएवा के०) जीवने शरण नणी न थाय. (पुरिसेवाएगतापुविणातिसंजोएविष्पजहंति के० ) एकदा प्रस्तावे ज्ञाति संयोगने ते पु रुप प्रथम मे. (पातिसंजोगावाएगतापुचिपुरिसंविप्पजहंति के ) अथवा एकदा प्र स्तावे ज्ञाति संयोग ते पुरुपने प्रथमथीज लांमे ते कारणे, (अन्नेखलुणातिसंजोगाके०) निश्चे ए शातिना संयोग जे दे, ते मुज थकी अन्यत्रे. (अन्नोथहर्मसि के०) अने दूं एना थकी थन्य एटले जुदोतुं जो एमने तोपण (सेकिमंगपुणवयंके०) किशोर कोमल वचने करी वती अम्हे ते (धनमन्नेहिं के०) माहो मांहे (पातितंयोगेहिं के०) ज्ञाति ना संयोग साथे (मुलामो के०) मूर्चा कीधी. ते मूर्खा करवी योग्य नथी (इतिसंखा एवं के) एवं जाणीने (वयंणातिसंजोगविप्पजहिस्सामो के०) थमे ज्ञाति संयोग गंमगुं. एवो अध्यवसाय जेनो होय तेने पंमित जाणवो. ॥४१॥ , ॥ दीपिका-इदमेव च वक्ष्यमाणमुपनीततरमासन्नतरं वर्तते । तद्यथा । माता, पिता, वाता, नगिनी, नार्या, पुत्रः, सुता, स्नुपा, प्रियः, सखा सुहत्, इत्यादि ज्ञातयः पूर्वापरसंस्तुताएते खलु ज्ञातयोममोपकाराय नविष्यंति बहमप्येतेषां ज्ञातीनामुपकरि प्यामीत्येवं समेधावी पूर्वमेवात्मना एवं समनिजानीयादिचारयेत् । इह नये ममानिष्टा स . वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अर्थ-(इणमेवग्वणीयतरागं के०) भाजे आगल कहेशे ते घणाज श्रासन्न ढुकडा व ने. (जहा के) ते कहेजे. (मायामे के०) माता महारी, पिता महारो, नाइ म दारो, बहेन महारी,नार्या एटले स्त्री महारी,पुत्र महारा धूता एटसे बेटी महारी, पेसा एटले दास महारा, (नन्नामे के०) मित्र महारा सखाइ महारा, अथवा पोत्रा तथा न्यातमहारी (सुन्हामेके०) सुपा एटले पुत्रनी बदु महारी, (पियामेकेआ) प्रिय (सहामे के०) सखा (सुहामेके०) सुहृत् एटले सजन महारा, (सयणसंगथसंथुयामेके०) संजन संस्तुतं श्वशुरकुलादिक पितरियादिक ए सर्व महारा,तथा जेनी साथे घणो थालाप संला प परिचय थाय ते सर्व महारा, (एतेखजुममणायके ) ए सर्व निश्चे थकी महारा झाति ना घणाज ढूकडा संबंधीठे. अने (अहमवि के०) ढुंपण ( एतेसिं के) एदोनो हुँ ए मने उपकार करो, दूं एने उपकार करीश. (एवं के०) एरीते (सेमेहावि के०) ते पंमित (पुत्वमेव के०) पूर्वे (थप्पणा के०) पोताना यात्माने विपे (एवंसमनि जाणेजा के०) एम समस्त प्रकारे जाणे मनमाहे विचारे जे, (इहखलुमम के आ नवने विपे निचे मुजने (अन्नयरे के०) अनेरो कोश (उरकेरोयांतकेसमुपजाय मिजावडरकेयोसुहे के०)वं शूलादिक असाध्य रोग अनिष्ट यावत् उःख कारी,अने नथीजेमा लेशमात्र सुख एवा रोगादिक उपने थके तेवारे ते पुरुप ते खेडःखित नतो, (सेहंताके) माता पितादिक शाति गोत्री सजनादिकने प्रार्थना करे के, (जयंतारोके) अहो नय थकी राखनारा एवा (गाय के) झाति गोत्री! (श्म के ) एम (म म के०) मने (अन्नयरं के०) अनेरो उख रोगातंक शूलादिक उपहुँने ते तमो वह ची व्यो केमके ए अनिष्टकारी ज्यांमुधि लवलेश मात्र सुख नही (तहिंडस्कामिया के) तेवा पुःखे करी अत्यंत उरखीई सोचुडं, यावत् पीडा धनुनकुंडं. (इमाउणंथन यरातोउरकातो के०) एमज अनेरे उःखे अत्यंत उरवी, शोक परिताप पीडा अनुनयूँ , ते कारणे ए फुःस्क तथा रोग थांतक थकी मुजने (परिमोएह के०) मूकावो. प रंतु थनिष्टकारी ज्यांसुधि जमांहे लेश मात्र सुरव नथी एवा पुःख थकी मूकावधाने (एवमेवणोलपुवंनवश्के) एरीते ते थर्थ मागतो तीये नही एटले ते दुःखने वहेंचीलीये नही अर्थात् ते ज्ञाती, गोत्री, तेने मुख थकीमूकववाने समर्थ नथाय.॥णा (तसिंवाधि जयंताराणं के) अथवा ते जयथकी राखनारा एवा जे (ममणाययाएं के०) महा रा झाति, गोत्री, तेने पण थनेरो कोइएक मुख रोगांतक उपजे ते केवो उपजे तोके अनिष्टकारी यावत् नथी जेमा लेशमात्र सुख एवो रोग उपने थके ढुंपण ते जयथकी राखनार थश्श ज्ञाती गोत्रीयोनोःख रोगातक वहेची लाश, कारणके तेवा अनिष्टकारी. जेमांहे लेशमात्र सुख नथी एवा ख थकी महारा ज्ञाती गोत्री कुःखी थाय यावत् राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा, ६३७ महारा ज्ञाति विशेपे पीडा थनुनवे माटे एने पण अनेरा कोई उःख थकी, रोगातक थकी, मुकावद्यु. एवं यद्यपि ते पोताना मन माहे जाणे परंतु ते थनिष्टकारी जेमां लेश मात्र सुख नथी एवा दुःख ते झाती गोत्रीने उपने थके ते माहेथी वहेंची नशके, एट ले तेमनु उःख पोते लश् शके नही कारणके, (थन्नस्सहरकंयन्नोनपरियाश्यंतिके ) अनेरान उख बनेरो वहेंची ला शके नही, एटले एकनुं सुख वीजो वहेंची लाशके नही. (अन्नेनकडं के) अनेरातुं करेलुं कर्म (अन्नोनोपडिसेवेदेति के)अनेरो नो गवे नही. जेणे जे कोई होय ते तेहिन नोगवे ॥४०॥ (पत्तेयंजायतियंकेग) जीव प्रत्येक प्रत्येक उपजेवे. (पत्नेयमर के०) प्रत्येक प्रत्येक मरण पामेवे. ( पत्तेयंचय के) प्रत्येक प्रत्येक धन धान्यादिक ने मेवे. (पत्तेयंचववार के) प्रत्येक प्रत्येक उपार्ज न करे संग्रहे. (पत्तेयंका के०)प्रत्येक प्रत्येक कंकायक कलह लहे. (पत्तेयंसन्ना के०) प्रत्येक प्रत्येकने संज्ञा एटले पदार्थ- परिझानठे, ते कोइएकने अल्पठे, कोइएकने घणुंने. एम तरतम योग ज्ञान उपजे. (पत्तेयंमन्ना के०) प्रत्येक प्रत्येक चित्तनो चिं तवनवे. ( एवं विनूवेदणाइतिके०) एरीते विन्नू एटले जाण. प्रत्येक प्रत्येक सुख ः खरूप वेदनानो अनुनव थायठे, एतावता एकनु करेगुं बीजो न नोगवे. ( एवं के०) ए कारणे खलु इति निश्चे (पातिसंजोगा के०) झातिनो जे संयोग ते जीवने (पोता णाएवा के०) त्राण नणी नथाय. (पोसरणाएवा के०) जीवने शरण नणी न थाय. (पुरिसेवाएगतापुचिणातिसंजोएविप्पजहंति के ) एकदा प्रस्तावे ज्ञाति संयोगने ते पु रुप प्रथम मे. (पातिसंजोगावाएगतापुदिपुरिसंविष्पजहंति के०) अथवा एकदा प्र स्तावे ज्ञाति संयोग ते पुरुपने प्रथमधीज वांमे ते कारणे, (थन्नेखलुणातिसंजोगाके.) निचे ए ज्ञातिना संयोग जे , ते मुज थकी थन्यवे. (थनोथहर्मसि के०) थने ई एना थकी थन्यतुं एटले जुदोतुं जो एमठे तोपण (सेकिमंगपुणवयंके०) किशोर कोमल वचने करी वली थम्हे ते (थनमन्नेहिं के०) माहो माहे (पातितंयोगेहिं के०) शाति ना संयोग साथे (मुछामो के०) मूळ कीधी. ते मूळ करवी योग्य नथी (इतिसंखा एवं के०) एg जाणीने (वयंणातिसंजोगविप्पजहिस्सामो के०) थमे ज्ञाति संयोग मा. एवो थध्यवसाय जेनो होय तेने पंमित्त जाणवो. ॥४॥ ॥ दीपिका-दमेव च वदयमाणमुपनीततरमासन्नतरं वर्तते । तयथा । माता, पिता, माता, नगिनी, नार्या, पुत्रः, सुता, स्नुपा, प्रियः, सरखा मुहत्, इत्यादि हातयः पूर्यापरसंस्तुताएते खलु ज्ञातयोममोपकाराय नविष्यति अदमप्यतेषां ज्ञातीनामुपरि प्यामीत्येवं समेधावी पूर्वमेवात्मना एवं समनिजानीयादिचारयेत् । इह नये ममानिष्टा .. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. दिविशेपणोःखातकः समुत्पद्यते, ततोऽसौ तदुःखळखितोशातीन एवमन्यर्थयेत् । यथा ममान्यतरं दुःखमुत्पन्नं परिगृहीत यूयं अहमनेनोत्पन्नेन खातकेन पीडयिष्यामीति ततोऽस्माहुःखान्मां परिमोचयत यूयमिति॥३एाइदं सर्व प्राग्वत् योज्यंायावदेवं नोपलब्ध पूर्व जवति । यतः अन्यस्य ऊरखमन्योन पर्याददाति न गृएहाति अन्येन कृतं कर्म धन्यो न प्रतिसंवेदयति नानुनवति ॥ ४० ॥ यतःयस्मात्प्रत्येकं जीवोजायते, प्रत्येक म्रियते, प्रत्येकं त्यजति परिग्रहं प्रत्येकमुत्पद्यते । यमुक्तं । एकस्य जन्ममरणे, गतयश्च शुनागु नानवावर्ते ॥ तस्मादाकालिकहितमेकेनैवात्मनः कार्य ॥१॥ तथा प्रत्येकं ऊंका कल हः । तद्ग्रहणात्कपायागृह्यते प्रत्येकमेव जीवानां कपायोदयः स्यादित्यर्थः । संज्ञापदा थपरिनित्तिः सापि प्रत्येकं (मन्नत्ति ) मननं चिंतनं पर्यालोचनमिति यावत् । प्रत्येकमे व विज्ञान प्रत्येक वेदनाः (इतिखजुनि) इति पूर्वोक्तप्रकारेण खलु यमी झातिसंयोगा न त्राणाय न शरणाय ।त्पन्नपीडार्तिनिवारणंत्राणं, थनागतार्तिसंरणं शरणं । यतः पुरुपएकदा झातिसंयोगान् विप्रजहाति, झातिसंयोगावा पुरुपं परित्यजति तस्मादन्ये ज्ञा तिसंयोगाथहमन्योस्मीति नावनीयं । एवं सति किमिति पुनर्वयमन्यैरन्यैतिसंयोगै मूर्जी कुर्मः । मूर्गकरणं न युक्तमित्यर्थः । इति संख्याय झावा, वयं "शातिसंयोगान् त्य क्ष्यामः परिहरिप्याम” इति कृताध्यवसायाझानतत्त्वाः स्युः॥ ११ ॥ . टीका-इदमेव चान्य वदयमाणमुपनीततरमापन्नतरं वर्तते । तद्यथा। माता, पिता, त्रा ता, नगिनीत्यादयोझातयः पूर्वापरसंस्तुताएते खलु ममोपकाराय ज्ञातयोनविष्यंति, पद म"प्येतेषांस्नाननोजनादिनोपकरिष्यामी" त्येवंसमेधावीपूर्वमेवात्म नैवंसमनिजानीयादि त्यादि । एवं पर्यालोचयेत्कल्पितवानिति वा एतदध्यवसायींचासौ स्यादिति दर्शयितुमाह। (इहखलुश्त्यादि) शहास्मिन्नवे मम वर्तमानस्यानिष्टादिविशेपणविशिष्टोउखातंकः स मुत्पद्यत ततोऽसौ तहुःखऊखितोजानीते । तमेवमन्यर्थयेत् । तद्यथा। ममान्यतर मुखार्तकमुत्पन्नं परिगृहीत यूयमहमनेनोत्पन्नेनरवातंकेन पीडपियामीत्यतोमुप्मान्मा परिमोचयत यूयमिति।नचैतत्तनमुःखितेन लब्धपूर्व नवति नहिताशातयस्तं सुःखान्मोच यितुमलमितिनावः॥णानासौ तेषां उखमोचनायालमिति दर्शयितुमाह. (तेसिंवावीत्या दि) सर्व प्राग्वद्योजनीयं यावदेवमेव नो लब्धपूर्वं नवतीति । किमित्येवं नोपलब्धपूर्व नवतीत्याह । (अस्मुस्सःखमित्यादि) सर्वस्यैव संसारोदर विवरवर्तिनोऽसुमतः स्वकृतक र्मोदयायदुःखमुत्पद्यते तदन्यस्य संबंधिःखमन्योमातापित्रादिकोनप्रत्यापिधत्ते न तस्मा पुत्रादेईःखेनासोनात्यंतपीडिताःस्वजनाः नापि सुःखमात्मनि कर्तुमल । किमित्येवमा शंक्याहे । (थोणकडमित्यादि) अन्येन जंतुना कपायवशगेन ड्यानुकूलतयाऽनिला रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६३ए पिणा ज्ञानावृतेन मोहोदयवर्तिना यकृतं कर्म तऽयमन्यः प्राणी नोप्रतिसंवेदय ति, नानुनवति तदनुजवने यस्तागमकतनाशौ स्यातां । नचेमौ युक्तिसंगतावतोययेन कृतं तत्सर्व सएवानुनवति । तथाचोक्तं । परकतकर्मणि यस्मानाकामति संकमोविना गोवा ॥ तस्मात्सत्वानां कर्म यस्य यत्तेन ता॥१॥४॥ यस्मात्स्वरुतकर्मफलेश्वराजंतव स्तस्मातदेतभवतीत्याह । (पत्तेयमित्यादि ) एकमेकं प्रत्येकं सर्वोप्यसुमान् जायते, त था क्षीणे चायुपि प्रत्येकमेव त्रियते । उक्तंच । एकस्य जन्ममरणे, गतयश्च शुनागुना जवावते ॥ । तस्मादाकालिकहितमेकेनैवात्मनः कार्यमिति ॥१॥ तथा प्रत्येक क्षेत्रवस्तु हिरस्य सुवर्णादिकं परिग्रहं शब्दादींश्च विषयान्मातापितृकलत्रादिकं च त्यजति, यथा प्रत्ये कमुपपद्यते युज्यते, परिग्रहस्वीकरणतया तथा प्रत्येकं ऊंफाकलहस्तग्रहणात्कषायाःप रिगृद्यते । ततः प्रत्येकमेवासुमतां मंदतीव्रतया कषायोनवोनवति । तथा संज्ञानं संज्ञा पदार्थपरिचित्तिः। सापि मंदमंदतरपटुपटुतरनेदात्प्रत्येकमेवोपजायते। सर्वज्ञादारतस्तरत मयोगेन मतेव्यवस्थितत्वात् । तथा प्रत्येकमेव । (मन्नत्ति ) मननं चिंतनं पर्यालोचन मिति यावत् । तथा प्रत्येकमेव (विमुत्ति ) विधांस्तथा प्रत्येकमेव सातासातरूपवेद ना सुखःखानुनवः । उपसंजिवृकुराह । (इतिखलुइत्यादि) इत्येवं पूर्वोक्तेन प्रकारे ण यतोनान्येन कतमन्यः प्रतिसंवेदयते प्रत्येकं जातिजरामरणादिकं । ततः खल्वमी ज्ञा तिसंयोगाः स्वजनसंबंधाः संसारचकवाले पर्यटतोत्यंतपीडितस्य तउपरणेन त्राणाय न त्राणं कुर्वति, नाप्यनागतसंरक्षणतः शरणाय नवंति । किमिति । यतः पुरुषएकदा को धोदयादिकाले झातिसंयोगान् विप्रजहाति परित्यजति, स्वजनाच न बांधवाइति व्यवहा रदर्शनात् झातिसंयोगादेकदा तदसदाचारदर्शनतः पूर्वमेव तं पुरुपं परित्यजति स्वसंबं धाउत्तारयति । तदेवं व्यवस्थिते एतनावयेत्तयथान्ये खल्वमी झातिसंयोगामत्तोनिन्ना एन्यश्चान्योहमस्मि । तदेवं व्यवस्थिते किमिति पुनर्वयमन्यैरन्यातिसंयोगैमून कु र्मोन तेषु मूर्ग क्रियमाणा न्याय्यैवं संख्याय झात्वा, प्रत्याकजय्य वयमुत्पन्नवैराग्याझाति संयोगांस्त्यदयामश्त्येवं रुताध्यवसायिनोविदितवेद्यानवंतीति ॥४१॥ से महावि जाणेजा बाहिरंगमेयं इणमेव उवणियतरागं तं जदा हवामे पा यामे बादामे करूमे उदरंमे सीसंमे सीलम्मे आनमे बलंमे वालोमे तयामे चायामे सोयमे चकूमे घाणंमे जिन्नामे फासामे ममाश्जसि वयानपडि जूर तंजदा आनन वला वमान तयान गया सोयान जाव फा सान सुसंधिता संधीविसंधी नव वलितरंगेगाए नव किण्हा केसा प लिया नवंति तंजहा जंपियं इमं सरीरगं रालं आहारोवश्यं एयंपिय ६४० . वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अणुपुत्रेणं विप्पजदिया जविस्सति एवं संखाए सेनिस्कू निकायरियाए स मुहिए उन लोगं जाणेज्जातं जीवाचेव अजीवाचेव तसाचैव थावराचेव॥४॥ अर्थ-हवे वली बीजं विशेष वैराग्य कारण कहे. (सेमेहा विजारोजाबाहिरंग मेयं के०) ते पंमित एवं जाणेजे ए आगल कहेशे ते सर्व बाह्यजे. ए स्वजनादिक स वं बाह्यजे. एवं पूर्व कर्यु; वली (इणमेव के०) ए थकी (उवणीयतरागंके०) थास न ढुकडां एटले घणा नजीक जे जे (जहा के) ते देखाडे. (हवामे के) हाथ महारा अशोक पनव सरखा अनेक शत्रुना विनाश करनार, तथा स्वजन जनोना म नोरथ पूरणहार, एवा हस्त बीजाना नथी एम चितवना करे. (पायामे के) पग हारा काबबा सरखा उंचा, तथा पद्म जेवा सुंवालावे. एवा बीजाना नथी (बाहामे के०) तथा बाहू महारा जोगल समान अनेक शत्रुना विनाश करनाराजे. एवा बी जाना नथी (करूमे के० ) साथल महारा केलना गर्न समान (उदरंमे के) पेट महारं अत्यंत सुवालु माउला समान. (सीसंमे के०) मस्तक महारं अत्यंत सुंद रखे. (सीलम्मे के०) याचार महारो बदुज रूडोळे. (आचमेके०) आयुष्य महारुं सब लडे एटले घणुंने. (बलमे के०) शरीरनुं बल महारं घj. ( वालोमेके० ) वर्ण मा हारो गौर जे. (तयामे के०) त्वचा महारी शीघ्र. (बायामे के०) कांती महारी सुंदर बे. (सोयमे के०) श्रोत्र एटले कान महारा नसावे. (चरकूमे के० ) चक्कु मदारी नि मैलजे. (घाणंमे के०) नासिका महारी नली तीदण (जिनामे के० ) जिव्हा महा री रुडी. (फासामेके०) स्पर्शेड़िय महार। सुंदर. (ममातिऊंति के०) एटला ए वाना महारा घणाज सारांने एवी शरीरनी ममता करे के, जेवा महारा शरीरना अवयव के तेवा बीजाना नयी एम जाणे. (वयाउपडिजूरत्ति के०) परंतु ते हस्तादिक शरीरना थवयव जे जे ते केवाले तोके, वयना परिणाम थकीज जीर्ण थायजे. ते जीर्ण थवाथी ते प्राणी पूर्वोक्त सुंदर अवयवो थकी भ्रष्ट थाय (तंजहा के०) जे थकी भ्रष्ट थाय तेना नाम कहे आयुष्य थकी, बल थकी, वर्ण थकी, त्वचा थकी, कांति.थकी, श्रोत्र एटले कान थकी, यावत् स्पर्शेडियादिक पांचेश्य थकी, उनु थाय. (सुसंधितासंधीवि संधीनवश्के) जेरुडीरीते जानुं कूपरादिकनी संधि मलीने ते विसंधि एटले विपरित संधि थाय. (वलितरंगेगाएनवंतिके०) शरीर सर्व वलियांरूप तरंग तेणे करीयाकुल थाय, शरीर एवं थाय जे,पोतानेज उग करे तो पनीबीजाने उग करे तेमां केवुजयु? (किएहाके सापलियानवंति के०) काला केशठे ते सपेत थाय. (तंजहाके०) ते कहे किंबहुना (जंपियंमसरीरगं के०) जे ए शरीर सारु मनोहर (उरालयाहारोवइयं के० ) उदा रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६४२ र रुडा थाहारें करी दिने पमाडगुं. (एयंपियं के) एने पण (अणुपुञ्चेणं केए) य नुक्रमे वयने परिणामे (विप्पजहियवनविस्तति के०) बांझg थशे. (एयंसंस्काए के) ए, जाणीने (से निस्कू के) ते साधु पंमित समस्त धन धान्यादिक बाह्य परिग्रह गंमीने तथा राग देपादिक अंतरंग परिग्रह बांमीने (निस्कायरियाएसमुछिए के) निदाचर्याने विपे सावधान थाय. (उहलोगंजाणेजा के) ते साधु बे प्रकारे लोक ने जाणे (तके) ते बे प्रकार कहेते. (जीवाचेवके०) एक जीवते जीवास्तिकाय प्राणि मात्र जावा. बीजो (अजीवाचेव के०) धर्मास्तिकायादिक पांचव्य अजीव जाण वा. हवे ए निकु चारित्रियाने दया जाणवाने अर्थे जीवना नेद कहेते. (तसाचेवथाव राचेव के०) एक त्रस ते वेश्यिादिक जाणवा. बीजा स्थावरते पृथ्वी कायादिक जाण वा ते वली सूदा बादर पर्याप्ता अपर्याप्ताना ने करी घणा प्रकारे जाणवा. ॥३२॥ ॥ दीपिका-वैराग्योत्पत्तिकारणमेवाह । समेधावी जानीयात् । तद्यथा । बाह्यतरमे तत् यज्झातिसंबंधनं इदमन्यपनीततरमासन्नतरं झातिन्यः शरीरावयवानामासन्नतरखा त् । तद्यथा । हस्तौमे मनोहरौ एवं पादौ बाहू करू शीर्षमुदरमायुर्वलं वर्णस्त्वक् वा या श्रोत्रं चकुर्घाणं जिदास्पर्शति सर्व ममाति ममीकरोति. याहङ् मे, न तादृगन्यस्येति नावः। एतच हस्तपादादिकं वयसः परिणामात्. (परिजूरइत्ति) परिजीर्णतां यांति। तद्यथा। घायुषः सकाशादीयते बलात् वर्णात् त्वचश्वायातः श्रोत्रात् यावत्स्पर्शादीयते । श्र वच सनत्कुमारचक्रिदृष्टांतोवाच्यः । शरीरे हीयमाने श्रोत्रादीनीझ्यिाएयपि हीयते । य 'उक्तं । वाल्यं वृदिर्वयोमेधा,त्वचःशुक्रविक्रमाः ॥ दशकेपु निवर्तते मनः सर्वे ड्रियाणि च । तथा सुसंधितः सुबहः संधिोनुकूपरादिकोविसंधिनवति । गात्रं शरीरं वलितरंगा कुलं शिराजालवेष्टितं नवति । यतः । वलिसंततमस्थिोपितं,शिथिलमायुवतं कलेवरं॥ स्वयमेव पुमान् जुगुप्सते किमुकांताः कमनीयविग्रहाइति । तथा रुलाः केशाः पलिताः श्वेताः स्युः। पदपीदं शरीरमुदारं शोननं विशिष्टाहारोपचितं एतदपि मयाऽवश्यं वि प्रहातव्यं त्यक्तव्यं नविष्यति इत्यवगम्य संसारासारतां संख्याय झाला सनिवार्नदाच र्यायां समुचितः सन् विधा लोकं जानीयात् । तद्यया । जीवाथजीवाश्च । जीवादिवि धाःसाः स्थावराश्च । एतेपामुपरि वदुधा व्यापारः प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमन्येन प्रकारेण वैराग्योत्पत्तिकारणमाह । (समेहावीत्यादि) सश्रु तिकएतक्ष्यमाणं जानीयात् । तद्यथा । वाह्यतरमेतद्यज्झातिसंबंधन मिदमेवान्यपनी 'ततरमासन्नतरं शरीरावयवानां निन्नझातिन्ययासनतरत्वात् । यथा दस्ती ममाशोकप दर ६४२.. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययन. नवसदृशौ तथा जुजौ करिकराऽकारौ परपुरंजयौ प्रणयिजनमनोरथपूरको शत्रुशतजीवि तांतकरौ यथा मम न तथान्यस्य कस्यापीत्येवं पादावपि पद्मगर्नसुकुमारावित्यादि सु गमं । यावत्स्पर्शाः स्पर्शनेश्यिं ममाति ममीकरोति । याङ् मे, न तादृगन्यस्येति ना वः। एतच हस्तपादादिकं स्पर्शनेश्यिपर्यवसानं शरीरावयवसंबंधित्वेन विवदितं यत्किम पि वयसः परिणामात्कालकतावस्थाविशेपात् (परिजूरइति) जीर्णतां यांति प्रतिक्षणं विशरारुतां याति तस्मिंश्च प्रतिशरीरं विशीर्यति शरीरे प्रतिसमयमसौ प्राणी एतस्माचश्य ते । तद्यथा । यायुपः पूर्वनिबछात्समयादिहान्याऽपचीयते आवीचीमरणान्युपगमात् । तथा बलादपचीयते तथा वयसोयौवनावस्थायाचवमाने शरीरे प्रतिक्षणं शिथितीनव त्सु संधिबंधनेषु बलादवश्यं नृश्यते । तथा वर्णात्त्वचश्वायातोऽपचीयते तत्र च सन स्कुमारदृष्टांतोवाच्यः तथा जीर्यति शरीरे श्रोत्रादीनी झ्यिाणि सम्यक् स्खविपयं परिचे तुमलं । तथाचोक्तं । बाल्यं वर्वियोमेधा, त्वचकुःशुक्रविक्रमाः॥ दशकेषु निवर्तते म नः सर्वैझ्यिाणि च ॥ १॥ विशिष्टवयोहान्या सुसंधितः सुबहः संधिर्जानुकूपरादिको विसं धिनवति विगलितबंधनोनवतीत्यर्थः । तथा वलितरंगाकुलं सर्वतः शिराजालवेष्टितमा त्मनोपि शरीरमिदमुगभवति किंपुनरन्येषां । तथाचोक्तं । वलिसंततमस्थिशेपित शिथिलस्नायुवृतं कलेवरं ॥ स्वयमेव पुमान जुगुप्सते, किमु कांताः कमनीय विग्रहाः ॥ १॥ तथा कमाः केशावयःपरिणामे जलप्रदालिताधवलता प्रतिपद्यते । तदेवं वयःपरिणा मापादितसन्मतिरेतनावयेत् । तद्यथा । यदपीदं शरीरमुदारं शोननावयवरूपोपेतं विशि टाहारोपचितमेतदपि मयावश्यं प्रतिक्ष्णं विशीर्यमाणमायुपः क्ष्ये विप्रहातव्यं नविष्य तीत्येतदवगम्य शरीरानित्यतया संसारासारतां संख्यायावगम्य परित्यक्तसमस्तगृहप्रपंचो निष्किंचनतामुपगम्य सनिर्देहदीर्घसंयमयात्रार्थ निदाचर्यायां समुचितः सन् विधा लोकं जानीयादिति । तदेव लोकदैविध्यं दर्शयितुकामबाद । तद्यथा ।जीवाश्च प्राणधारणा स्तविपरिताश्चाजीवाधर्माधर्माकाशादयः। तत्र तस्य निदोरहिंसाप्रसिक्ष्ये जीवान् विना गेन दर्शयितुमाह । जीवाथप्युपयोगलदाणा विधा । तद्यया । त्रस्यंतीति साहीहि यादयः तथा तिष्टंतीति स्थावराः पृथिवीकायादयः। तेपि सूक्ष्मबादरपर्याप्तकापर्याप्तकादि नेदेन बहुधाइष्टव्याः । एतेषु चोपरि बहुधा व्यापारः प्रवर्तते ॥१२॥ इह खलु गारवा सारंना सपरिग्गदिया संतेगतिया समणा मादणाधि सारंना सपरिग्गदाविजेश्मे तसा थावरा पाणा ते सयं समारनंति अ नेणावि समारंजावैति अमंपि समारनं तं समणुजाणंति ॥४३॥ह खलु गारवा सारंना सपरिग्गदा संतेगतिया समणा मादणावि सा राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. : ६४३ रंना सपरिग्गदा जेश्मे कामनोगा सचित्तावा अचित्तावा ते सयं परि गिएहंति अन्नेणवि परिगिएहावेति अन्नपि परिगिएहंतं समपुजाणंति ॥ ४॥ श्द खलु गारसा सारंना सपरिग्गदा संते गतिया समणा मादणावि सारंना सपरिग्गहा अदं खलु अणारंने अपरिग्गहे जे खलु गारवा सारंना सपरिग्गहा संतेगतिया समणा मादणावि सारंना स परिग्गदा एते चेव निस्साए वनचेरंवा संवसिस्सामो कस्सणं तं हे जहा पुवं तहा अवरं जहा अवरं तदा पुर्व अंजू एते अणुवरया अणुवध्यिा पुणरवि तारिसगा चेव ॥ ४५ ॥ अर्थ-हवे ए जीवोना उपमर्दक देखाडे. (शहखलु के) पा संसारने विपे नि थे थकी (गारवासारंना के० ) ग्रहस्थ जेठे ते सारंनी, तथा (सपरिग्गहिया के० ) स परियादिया जाणवा. (संतेगतियासमणामाहणावि के०) तथा कोइ एक श्रमण यने ब्राह्मण तेपण (सारंनासपरिग्गहावि के०) सारंनी थने सपरिग्रही. ते सारंनीस परिग्रही केवावे ते कहेते. (जेइमेतसाथावरापाणा के०) जे कोइ ए उस थने स्थावर प्राणीने ( तेसयंसमारनंति के०) तेनो स्वयं पोते समारंन करे। (यन्त्रेणाविसमारंना वेंति के०) थन्य बीजापासें थारंन करावे (यमंपिसमारनंसमपुजाणंति के.) वीजो कोश्यारंन करतो होय तेने अनुमोदन थापेठे. ॥३३॥ हवे ए सारंजी सपरियहिने प्राणातिपात देखाडीने नोगांगनूत परिग्रह देखाडेते. यंही इहरखलु इत्यादिकनो यर्थल खेते. श्रा जगत् माहे निश्चे थकी ग्रहस्थ सारंजी सपरिग्रही होय यने कोइएक श्रमण ब्राह्मण पण सारंनीसपरिग्रहीले. (जेश्मेकामनोगासचित्तावायचित्तावाके) जे ते स्त्रिया दिकना नोगने थर्थ पुप्प, चंदन, गीत, वाजिबादिक करावे ते सचित्त थने थचित्त परिग्रह जाणवो. (तेसयंपरिगिएहतिके) ते स्वयं पोते कामनोगना अर्थी थका सचिनाचित्तरूप परिग्रह अंगीकार करे. (चन्ने विपरिग्गिाहावेंतिके०) वीजा पासें परिग्रहावे. (थनंपिपरि ग्गिएहंतंसमपुजाणंतिके) वीजोजे परिग्रहे तेने अनुमोदन थापे.॥ ४५ ॥ एम था जगत् मां ग्रहस्थ सारंनी सपरियही थने केटलाएक श्रमण ब्राह्मण पण सारंनी सपरियही वे एवं जाणीने निदु चारित्रि एवं चिंतवे जे (यहं के०) हुँ खलु इति निधे निरारं जो निःपरियहोवू. तो जे ए ग्रहस्थ तथा श्रमण ब्राह्मण सारंनी सपरिग्रहीवे एनी नि : श्रायें थमे ब्रह्मचर्य थादर' एतावता निरारंन निःपरिग्रही थका धर्माधारनूत देहने प्रतिपालवा निमित्ते थाहारादिकने थर्थे सारंनी सपरिग्रही एवा ग्रहस्थनी निश्रायें .

६४४ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. प्रवज्या पाल\ इत्यर्थः । (कस्सणं हे के०) वली तेनी निश्रायें विचर, ते नुं कारण शृं? एवा संदेहें शिष्ये पूछे थके तदनंतर आचार्य ते शिप्यनो अनि प्राय जाणीने तेने उत्तर थापेले. (जदापुत्वंतहाथवरं के) जेम ग्रहस्थने सारं नि सपरियही पषु प्रथम दोय तेम पनी पण होय. (जहाथवरंतहापुत्वं के०) अने कोई एकश्रमण ब्राह्मण पण ग्रहस्थने जावें होय तेवारे सारंनि सपरिग्रही होय तेमज पनी प्रवाना अवसरे पण तेवाज सारंनी सपरिग्रही थका वर्षे तोते पण ग्रहस्थ सरखाज जाणवा केमके जेम पनी प्रवाने अवसरेने तेम प्रथम ग्रहस्थने नावे पण तेवाज द ता. ए कारणे निरारंनि थका चारित्रियायें सारंनिनो याश्रय ग्रहण करवो जेम ए गृह स्थ सारंनि सपरियही प्रत्यद देखायडे तेम देखाडे. (अंजूएतेअपुवरयाअपुनहिया के) ए वात प्रगट पणेने के ए गृहस्थादिक सावद्यानुष्ठान की अनुपरत एटले नि वा नथी जे कारण माटे ते सारंनी सपरिग्रही प्रत्यक्ष पणे. अने जे कोइ चारित्रल हिने पठी सावद्यानुष्ठानने विषे प्रवः श्राधाकर्मादिक आहार लिये तेपण (पुणरवि के) वली पण (तारिसगाचेवके ) तादृश तेवाज जाणवा. जेम पनी प्रवाने अव सरे वर्ने तेम प्रथम गृहस्थने नावे पण वर्तता हता ॥ ४५ ॥ ।। दीपिका-तमेवाह । इह संसारे खलु गृहस्थाः सारंजाः सपरिग्रहाः संति विद्यते। एके केचन श्रमणाः शाक्यादयोब्राह्मणाश्च सारंनाः सपरिग्रहाः । यतोयमे प्रसाः स्था वराः प्राणिनएतान् स्वयं समारनंते अन्यांश्च समारंनयंति समारंनं कुर्वतश्चान्यान् सम नुजानंति॥५३॥ एवं प्राणातिपातं प्रदर्य परिग्रहमाह । इह खलु गृहस्थाः सारंनाः सप रिग्रहाः संति श्रमणाब्राह्मणाअपि तादृशाः । यइमे कामनोगाः कामाः स्त्रीसंगादयो जोगाः स्त्रक्चंदनगीतादयः । एते सचित्तायचित्तावा तान् स्वयं परिगृहंति थन्यान् प रिग्राहयंति परंच परिगएहंतं समनुजानंति ॥४॥ उपसंहारमात् । इह खलु गृहस्थाः श्रम णाब्राह्मणाश्च सारंनाः सपरिग्रहाइति ज्ञात्वा सनिकुरेवं चिंतयेत्. अहमेव खलु थनारं नोऽपरिग्रहश्च । ये चामी गृहस्थादयः सारंजाः सपरिग्रहास्तदेतन्निश्रयाब्रह्मचर्य श्राम एयं वत्स्यामयाचरिष्यामोऽनारंनायपरिग्रहाः संतोधर्माधारदेहधारणार्थमाहारादिकते सारंनसपरिग्रहगृहस्थनियां प्रव्रज्यां करिष्यामइत्यर्थः । शिप्यः प्राह । कस्य हेतोगुंह स्थस्य श्रमणादिनिश्राकरणं? थाचार्यथाह । यथा पूर्वमादौ सारंपरिग्रहत्वं तेषां तथा पश्चादपि सर्वकालमपि गृहस्थाः सारंनादिदोपउष्टाः श्रमणाश्च पूर्व गृहस्थत्वे सारंनास्त था परस्मिन्नपि प्रव्रज्याकाजे तथाविधाएव ते यथा परमपरस्मिन् प्रव्रज्याकाले तथा पूर्व गृहस्थत्वेपोति । ततः साधनिरनारंगैः सारंनाश्रयणं कार्य। गृहस्थासारंगत्वमाह (अंजू राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. · ६४५ इति ) व्यक्तमिदं ये गृहस्थाः सावद्यादनुपस्थितायनुयताः । येपि शाक्यादयः प्रव्रजिता स्तेप्युद्दिष्टनोजित्वात्सावद्यानुष्ठानपरत्वात्पुनरपि ताशाएव गृहस्थतुल्याएव ॥ ५५ ॥ ॥ टीका-सांप्रत तउपमर्दकव्यापारकर्तृन दर्शयन्नाह । (इहरखजुश्त्यादि ) हास्मि संसारे । खलुवाक्यालंकारे । गृहमागारं तत्र तिष्ठंतीति गृहस्थास्तेच सहारनेण जीवो पमर्दकारिणा वर्तते सारंनास्तथा सहपरिग्रहेण पिच्चतुप्पदधनधान्यादिना वर्ततइति स परिग्रहाः । न केवलं तएवान्येपि संति विद्यते एके केचन श्रमणाः शाक्यादयस्तेच पच नपाचनाद्यनुमतेः सारंनादास्यादिपरिग्रहाच्च सपरिग्रहास्तथा ब्राह्मणाश्चैवंविधाएव । ए तेषां च सारंनकत्वं स्पष्टतरं सूत्रेणैव दर्शयति । यश्मे प्राग्वर्णितास्त्रसाः स्थावराश्च प्रा पिनस्तावत्स्वयमेवापरप्रेरिताएव समारनंते तउपमर्दक व्यापार स्वतएव कुवैतीत्यर्थः । त थान्यांश्च समारंनं कुर्वतश्चान्यान समनुजानते ॥४३॥ तदेवंप्राणातिपात प्रदर्य नोगांगनूत परियहं दर्शयितुमाह । यश्मे प्रत्यक्षाः कामप्रधानानोगाः कामनोगाः काम्यंतति कामाः स्त्रीगात्रपरिष्वंगादयोनुज्यंतति नोगाः स्त्रक्चंदनवादित्रादयस्तएते सचित्ताः सचेतनाथ चेतनावा नवेयुस्तपादाननूतार्थास्तांश्च सचित्तानचित्तान्वाऽस्तेि कामनोगार्थिनोगृहस्था दयस्ततएव परिगृएहतियन्येनच परियादयति थपरंच परिगृण्हतं समनुजानंतइति ॥४॥ सांप्रतमुपसंजिघृकुराह । इहास्मिन् जगति विद्यते गृहस्थास्तथाविधश्रमणाब्राह्मणाश्च सा रंनाः सपरियहाश्त्येवं ज्ञात्वा सनिकुरेवमवधारयेदहमेवात्र खल्वनारंनोऽपरियहश्च । ये चामी गृहस्थादयः सारंनादिगुणयुक्तास्तदेतन्निश्रयास्तदाश्रयेणच ब्रह्मचर्य श्रामण्यमाचरि प्यामोऽनारंनाअपरिग्रहाः संतोधर्माधारदेहप्रतिपालनार्थमाहारादिकते सारंनपरिग्रहस्थ निश्रयां प्रव्रज्यां करिष्यामश्त्यर्थः । ननु च यदि तन्निश्रयापुनरपि विहर्तव्यं किमर्थ ? ते त्यज्यंतइति जाताशंकः पवति । कस्य हेतोः केन कारणेन तदेतगृहस्थश्रमणब्राह्मणत्यज नमनिहितमित्याचार्योपि विदितानिप्रायउत्तरं ददाति । यथा पूर्वमादौ सारंनपरियहत्वं तेपा तथा पश्चादपि सर्वकालमपि गृहस्थाः सारंनादिदोपऽष्टाः श्रमणाश्च केचन यथापू र्य गृहस्थानावे सारंनाः सपरिगृहास्तथा परस्मिन्नपि प्रव्रज्याकाले तथाविधाएव तइति । थधुनोनयपदाव्यनिचारित्वप्रतिपादनार्थमाह । यथा परमपरस्मिन् प्रव्रज्याप्रतिपत्तिका ले तथा पूर्वमपि गृहस्थनावादावपीति । यदि वा कस्य हेतोस्तगृहस्थाद्याश्रयणं क्रियते यतिनेत्याहे । यथा पूर्व प्रवज्यारंनकाले सर्वमेव निकादिकं गृहस्थायत्तं तथा पश्चादप्य तः कयंनु नामानवद्यावृत्तिनविष्यतीत्यतः साधुनिरनारंः सारंनाश्रयणं विधेयं । तया चते गृहस्थादयः सारंनाः सपरिग्रहाचा तथा प्रत्यदेणैवोपलन्यतइति दर्शयितुमाह। (थं सूइति) व्यक्तमेतदेते गृहस्थादयोयदि वांइति प्रगुणेन न्यायेन स्वरसप्रवज्यासावद्यानु

६५६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं.
ठानेन्योऽनुपरताः परिग्रहारंनाच सत्संयमानुष्ठानेन चानुपस्थिताः सम्यगुबानमकतवंतो
पि कथंचिधर्मकरणायोलितास्तेप्युदिष्टनोजिलात्सावद्याऽनुष्ठानपरत्वाच्च गृहस्थानावेऽनु
ठानमनतिवर्तमानाः पुनरपि तादृशाएव गृहस्थकल्पाएवेति ॥ ४५ ॥
जे खलु गारवा सारंना सपरिग्गहा संतेगतिया समणा मादणावि सारं
ना सपरिग्गहा उहतो पावाई कुवंति इति संस्काए दोहिंवि अंतेदि
अदिस्समाणो इति निस्कू रीएका ॥ ४६॥ सेवेमि पाईणंवा जाव एवं से
परिमायकम्मे एवं से ववेयकम्मे एवं सेविअंतकारए नवतीति मकाय॥४॥
अर्थ-(जेखलुगारासारंनासपरिग्गहा के०) जे निश्चे यकी ग्रहस्थ सारंनी सपरि
ग्रहीने (संतेगतियासमणामाहणाविसारंनासपरिग्गहा के०) अने कोई एक श्रमण
ब्राह्मण पण सारंनी थने सपरिग्रही ( उहतोपावाईकुवंति के ) ए कारणे ए बन्ने
पापना करनारा जाणवा (इतिसंस्काए के) एबुं जाणीने (दोहिंविअंतेहिं के) पारं
न बने परिग्रह ए बेत थकी अंत एटले दूर रहे (यदिस्समाणो के०) थारंन थने
परिग्रह यकी अदृश्य मान बतो (इतिनिरकूरीएका के०) एम चारित्रवान् साधु निर
वद्य थाहारनुं नोजन करनार थको संयमानुष्ठानने विपे प्रवते ॥४६॥ (सेबेमिके०) वली ते
ज अर्थ विशेषे करी कटुंळ (पाईसंवा के०) पूर्व पश्चिम उत्तर बने दक्षण दिशि
थकी पाव्यो एवो साधु निरारंजी निःपरिग्रही संयमने विपे प्रवर्तमान थको (जावएवंसेप
रिलायकमे के०) ज्यां सुधी एम ते साधु झपरिझायें जाणीने प्रत्याख्यान परिझायें पच्च
स्कीने (एवंसेववेयकम्मे के०) एम ते कर्मना शंतनो करनार थाय ( एवंसे विद्युतकार
एनवतीतिमस्कायं के) ए प्रकारे ते योगनिरोधे करी विशेप अंतकारी थाय एम श्री ती
थकर गणधरें कडं ॥ ७ ॥
॥ दीपिका-उपसंहारमाह । (जेखलुनि ) येश्मे गृहस्थादयस्ते विधापि राग
पान्यामुनान्यां पापानि कुर्वति इति संख्याय ज्ञात्वा योरप्यंतयोरागवेषयोरनुपलन्यमा
नः सन् इत्येवंचूतोनिकुः संयमे रीयेत प्रवर्तेत । कोर्थः । यश्मे ज्ञातिसंयोगायश्चार्य
धनादिपरियहः यच्चेदं हस्ताद्यवयवयुक्तं शरीरं यच्चायुबलवर्णादिकं तत्सर्वमसारमनित्यं । गृ
हस्थश्रमणब्राह्मणाश्च सारंनपरिग्रहाः एतत्सर्वं ज्ञात्वा निकुः संयमे रीयेत तिष्ठेदितिस्थि
तं ॥३६॥(सेबेमि) सोहं ब्रवीमि प्राच्यादिशोन्यतरस्याः समागतः सनिकुयोरपि राग
पयोरदृश्यमानः संयमे रीयमाणः सन् एवं पूर्वोक्तप्रकारेण परिझातकर्मी स्यात् झपरिक्ष
या परिझाय प्रत्याख्यानपरिझ्या प्रत्यारख्यातकर्मा स्यादित्यर्थः । एवं सयोगनिरोधेन व्यं
तकारकः विशेपेणकर्मणामंतकारकः स्यादिति तीर्थरुजणधरादिनिराख्यातं ॥ १७ ॥

.. रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. ६४७ ॥टीका-सांप्रतमुपसंहरति । (जेखलुइत्यादि) यश्मे गृहस्थादयस्ते विधापि सारंजसपरि ग्रहत्वान्यामुनाच्यामपि पापान्युपाददते। यदिवा रागपान्यामुनाच्यामपि पापान्युपादटते यदिवा गृहस्थप्रव्रज्यापर्यायाच्यामुनान्यां पापानि कुर्वतश्त्येवं संख्याय परिज्ञाय योरप्येत योरारंनपरिग्रहयोरागदेषयोर्वा दृश्यमानोनुपलन्यमानोयदिवा रागषयोर्यावत्तावनावौ तयोरादिश्यमाने राग पानाववृत्तित्वेनापदिश्यमानः सन्नित्येवंनूतोनिदणशीनोऽनवद्या हारजोजी सत्संयमानुष्ठाने रीयेत प्रवर्तेत । एतमुक्तं नवति । ये श्मे जातिसंयोगायश्चायं ध नधान्यादिकः परिग्रहोयच्चेदं हस्तपादाद्यवयवयुक्तं शरीरं यच्च सदायुर्बलवर्णादिकं तत्सर्वम शाश्वतमनित्यं स्वप्नंजालसदृशमसारं । गृहस्थश्रमणब्राह्मणाश्च सारंनाः सपरिग्रहाचे तत्सर्व परिज्ञाय सत्संयमानुष्ठाने निकुरीयेतेति स्थितं ॥ ४६॥ सपुनरप्यहमधिकतमेवार्थ विशे पिततरं सोपपत्तिकं ब्रवीमीति। तत्र प्रापकापेक्ष्या प्राच्यादिकायादिशोन्यतरस्याः स मायातः सनिकुयोरप्यंतयोरदृश्यमानतया सत्संयमेरीयमाणः सन् एवमनंतरोक्तेन प्रका रेण झपरिज्ञया परिझाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिझातकर्मा नवति । पुनरप्येवमिति परि झातकर्मवाक्ष्यपेतकर्मा नवति अपूर्वस्याबंधकोनवतीत्यर्थः । पुनरेवमित्यबंधकयोगनिरो धोपायतः पूर्वोपचितस्य कर्मणोविशेपेणांतकारकोनवतीत्येतञ्च तीर्थकरगणरादिनि झात यैारख्यातमिति ॥ १७ ॥ तव खलु नगवंता उजीवनिकायहे परमत्ता तंजहा पुढवीकाए जाव त सकाए से जहाणामए मम अस्सायं दमेणवा अहीणवा मुखीणवा लेतू पवा कवालेणवा आनटिजमाणस्सवा दम्ममाणस्सवा तजिङमाणस्स .वा ताडिङमाणस्सवा परियाविऊमाणस्सवा किलाविङमाएस्सवा नह विजमाणसवा जावलोमुकणणमायमवि हिंसाकारगं उरकं नयंपडिसं वेमि श्च्चेवं जाण सवे जीवा सवेनूता सवेपाणा सवेसत्ता दंमेणवा जाव कवालेणवा आनटिङमाणावा दम्ममाणावा तजिजमाणावा ताडिक माणावा परियाविङमाणावा किलाविजमाणावा नदविङमाणावा जाय लोमुकणणमायमवि हिंसाकारगं उरू नयं पडिसंवेदेति एवं नचा स वेपाणा जाव सत्ता पदंतवा अलावेयवा परिघेतवा परितावेयवा पानद्दवेयवा ॥ ४० ॥ सेवेमि जेयअतिता जेयपडुप्पन्ना जेयआगमिस्सा मि अरिहंता नगवंता सबे ते एवमाश्कंति एवंनासंति एवंपपवेति एवं धन हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. परूवेंति सोपाणा जावसत्ता परंतवा अजावेयवा णपरिघेतवा प. परितावेयवा पनवेयवा एसधम्मे धुवे गीतिए सासए समिचं लोगं खे यन्नेहिं पवेदेति एवंसे निकू विरते पाणातिवायतो जाव विरते परिग्गहा तो पोदंतपरकालणेणं दंतपस्कालेज्जा पोअंजणं गोवमणं गोधूवणे पोतं परिआविएगा ॥४॥ अर्थ-(तब के) त्यां कर्मबंधने प्रस्तावे खलु इति वाक्यालंकारे (जगवंता के०) नगवंत श्रीतीर्थकरदेवे (ब जीवनिकायहेचं के०) जीवनिकाय कर्मबंधना का रण (परमत्ता के०) कवाडे (तंजहा के०) ते न कायना नाम कहे ( पुढवीकाएजा वतसकाए के 0) पृथ्वी कायथी मामीने यावत् त्रसकाय पर्यत न जीव निकाय जाण वा तेने पीडतां पीडावता जेम मुख उपजे तेम दृष्टांते करी देखाडे (सेजहाणामए के०) ते जेम नाम एवी संभावनायें (मम के० ) मुजने (अस्सायं के०) असाता व पजे शा यकी असाता उपजे ते कहेठे (दमेणवा के० ) दंमाटिकेंकरी हणता थका (यहीणवा के०) अस्थिखंभे करी हाडकायें करी (मुहीणवा के०) मुष्टीयें करी (लेनू पवा के ) पापाणे करी (कवाणवा के०) होकरी करी (आउहिऊमाणसवा के ) याक्रोश करताथका तथा सन्मुख नाखता थका (हम्ममास्सवा के) अथवा हणता थका (तडिङमाणस्सया के०) तना करता थका (ताडिङमाणस्सवा के) ताडना करता थका (परियाविडामाणस्सवा के०) परितापना करता थका किलाविङमाणस्तवा के) किलामणाकरतायका (उदविङमाणस्सवा के०) ग करता थका तथा जीवने काया थकी रहित करतायका (जावलोमुरकपण मायमवि के०) यावत् शरीर माहेथी एक रोम उखेडवा मात्र एवं पण (हिंसा कारगं के) हिंसानु कारण तेथी पण (उरकंनपडिसंवेदेमि के०) मुख थने नय हुं वे धनुनवु (च्चेवंजाए के) ए प्रकारे तेजा के (सवेजीवा के०) सर्व जीवते सर्व पंचेंझ्यिजीव जाणवा (सक्वेन्ता के०) सर्व नृतते सर्व वनस्प ति प्रमुखना जीव जाणवा (सोपाणा के०) सर्व प्राणी ते सर्व वे इंडियादिक विक लें िजीव जाणवा (सवेसत्ता के०) सर्वतत्व ते पृथिव्यादिक सर्वजीव जाणवा ते जीवोने (दमेकरी हणता यका (जायकवालेण्या के०) यावत् ठीकरीये करी दाता थका (श्रावहिङमाणावा के०) थाकोश करता थका (हममाणाचा के०) हणता यका (तडिळमाणावा के) तर्जना करता थका (ताडिमाणावा के) ताडना करता थका (परियाविलामाणाया के०) परितापना करता थका (किलाविङमाणावा राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६धए, के) किलामणा करता थका, (उद्दविडामाणावा के०) उग करता थका, तथा जीव ने काया थकी रहित करता थका, (जावलोमुरकणणमायमवि के ) यावत् एक रो म उखेडवा मात्र एवं पण (हिंसाकारगं के०) हिंसानु कारण ते थकी पण, (उरकं नयंपडिसंवेदेति के०) ते जीवो दुःख अने नय एबुज वेदे अनुनवे एटले जे सुःख मने वेद पडे, तेवं मुख'सर्व जीवने वेदवं पडे. एम सर्व 'जीवोने पोता सर उःख देखाडीने अन्य जीवोने शिदानो उपदेश थापेठे. (एवंनचा के) एवं जाणीने (स वेपाणाजावसत्ता के) सर्व प्राणी, सर्वनूत, सर्वजीव थने सर्व सत्वने (एहंतवा के०) हरावा नही, (ण्यावेयवाके०) दमादिकें करी ताडवा नही,(परिघेतवा के )वला कारें करी दासनी पेठे परिग्रहवा नही, एटले बलात्कारे करीचाकरनी पे कोई कार्यने विपे प्रेरवा नही. (एपरितावेयवा के०)शारीरिक मानसीपीडाने उपजावीने परितापवा नही. (किलविद्यमाणवा पनवेयवा के०) किलामणा करी करी उपश्ववा नही, तथा काया यकी रहित करवा नहीं ॥४ जाहवे सुधर्म स्वामी कहे. (सेवेमिके) ए वचन जे हुँ कहूँ बुं, ते पोतानी मतिये नथी कहेतो पण एम सर्व तीर्थकरनी थाहावे, ते देखाडे; (जे यत्रतीता के०) जे अतीत कालें तीर्थकर यया, (जेयपदुप्पन्ना के०) जे वर्तमान का लें तीर्थकर वने, (जेयधागमिस्सामि के०) जे यागनिक कालें थशे ते (थरिहंत के ) पूजा सत्कार योग्य (जगवंता के०) ज्ञानवंतथाश्चर्यादिक गुणे करी संयुक्त एवा (सोते के० ) समस्त श्री अरिहंत जगवंत ते (एवमाइरकंति के) एम सामान्य थकी कहे। (एवंनासंति के०) एम धमागधीनापायें नांखेठे (एवंपावेंति के०) एम शिष्यने देशना थापेने (एवंपरूवेंति के०) एम सम्यक् प्रकारे प्ररूपे उ के, (सपाणा जावसत्ता के०) सर्वे प्राणीयी मामीने यावत् सर्व सत्व ने (णहंतवा के०) हणवा नही, दमादिकें करी ताडवानही, वत्तीवलात्कारें दासनी पे परियहवा नही, शारीरिक मानसी पीडा उत्पन्न करीने, परितापवा नही उपश्यया नहीं, जीव काया थकी रहित करवा नही, (एसधम्मेधुवे के०) ए धर्म प्राणीनी दया लक्षण उर्गतियें जाता जीवने राखनार ते धर्म केवो तोके, ध्रुव एटले निश्चल (गीतिए के) नित्य सदा सर्वका जने, को काले जेनो क्ष्य नथी (सासएके०) शाश्वत, तेने (समिचंके० ) केवल ज्ञाने .करी थालोचीने गुं पालोचीने ? तो के, (लोगं के.) चौद रज्वात्मक लोक एटले पट जीव निकापरूप लोक तेने स्वरूप समुश्माहे पज्यो देखीने (रकेयन्नेहिं के०) खेद ज्ञ एटले वीजा जीयोनां खोना जानार, एवा श्रीतीर्थकर नगवंते (पवेदेति के) पू वोक्त जीवदयालक्षण धर्म नांख्यो. (एवं के०) ए प्रकारे जाणीने (सेनिरकूविरते के०) ते साधु निवां (पाणातिवायतो के) प्राणातिपात एटले हिंसा यकी, तेमज मृपा , ६५० हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. वाद थकी, तथा अदत्तादान थकी, तथा मैथुन एटले कुशील थकी, (जावविरतेपरिग हातो के०) यावत् परिग्रह थकी, विरति करतो थको जेवा याचारें प्रवः, ते याचार कहेने. (पोदंतपस्कालणेणं दंतपरकालेका के०) दंत पक्षालने करी दंत धोवे नही, एतावता जावजीव सुधी दातण न करे. (णोघंजणं के०) जावजीव सुधी सौजाग्यने थर्थे थांखमां अंजन नाखे नही. (पोवमणं के०) वमन विरेचनादिक क्रिया न करे, (गोधूवणे के०) शरीर वस्त्रादिकनुं धूपन न करे (पोर्तपरियाविएडा के) कासादि रो गने मटाडवा माटे धूमपान पण न करे, ते निहु एटला वाना पोते याचरे नही.॥थए। ॥ दीपिका-प्राणातिपातेन कर्मबंधप्रस्तावे खो जगवता पड्जीवनिकायाहेतुत्वेनो ताः। तद्यथा । पृथिवीकायोयावत्रसकायः। एतेषां मुखं दृष्टांतेनाद । तद्यथा नाम ममासातं दुःखं दंडेन थस्थ्ना मुष्टिना लेलुना लोप्टेन कर्परेण थाकोटयमानस्य संको च्यमानस्य हन्यमानस्य कशादिनिस्ताड्यमानस्य कुडचादावनिघातादिना परिताप्यमान स्याग्न्यादावन्येन प्रकारेण परिक्रम्यमाणस्यापाव्यमानस्य मार्यमाणस्य यावलोमोत्खन नमात्रमपि हिंसाकरं दुःखं जयं च यन्मयि क्रियते तत्सर्वमहं संवेदयामि इत्येवं जानी हि । तथा सर्वे प्राणाजीवाभूतानि सत्वाश्त्येकार्थकाः कथंचिभेदेन वा व्याख्येयाः । तथादि । प्राणादित्रिचतुःखास्यु,नूतानि तरवः स्मृताः॥ जीवाः पंचेंझ्यिाः प्रोक्ताः शेपाः सत्वाइतीरिताति । एषां दंडादिना कोठयमानानां यावलोमोत्खननमात्रमविवं प्रतिसंवेदयतां । एतच्च हिंसाकरं सुख नपं चोत्पन्नं ते सर्वे पि प्राणिनः साक्षावनुनवं त्यतः सर्वेपि प्राणिनोन हंतव्यान थाझापयितव्याबलान कार्य प्रयोक्तव्यान परिग्राह्या न परितापयितव्यानापज्ञवयितव्याः॥धा सोहं साधुर्ब्रवीमि न स्वमत्या किंतु तीर्थकदाइ येत्याह । येवतीताये च प्रत्युत्पन्नावर्तमानाः सीमंधरादयोये चागमिप्याअनागताः पद्मनानादयोऽईतोनगवंतः सर्वेप्येवमाख्याति एवं नापते स्वत एवं प्रज्ञापयंति हेतु निरेवं प्ररूपयंति नामादिनिर्यथा सर्वप्राणान हंतव्याश्त्यादि । एपधर्मो ध्रुवोनित्यः शाश्वतः समे त्य झाला, लोकं खेदोस्तीर्थकरैः प्रवेदितः। एवं ज्ञात्वा सनिर्विरतः प्राणातिपाताया वत्परिग्रहान्महाव्रतपालनार्थमुत्तरगुणाः कथ्यते । (नोदंतश्त्यादिना) निष्किंचनः सन् साधुनी इंतप्रदालनेन काप्टेन दंतान प्रदालयेत् नोअंजनं नेत्रयोर्विनपार्थ कुर्यात्, वमनं विरेचनादि न कुर्यात्, वस्त्राणां धूपनं न कुर्यात् कासाद्यपनोदनाथै धूमं न पिवेत् ॥४॥ ॥ टीका कयं पुनः प्राणातिपातविरतिव्रतादिव्यवस्थितस्य कर्मापगमोनवतीयुक्तं यतस्तत्प्रवृत्तस्यात्मौपम्येनप्राणिनां पीडोत्पयते तया च कर्मबंधश्त्येवं सर्व मनस्याधा ..

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. याह । (तबखलुइत्यादि) तत्रेति कर्मबंधप्रस्तावे । खलुवाक्यालंकारे । नगवत्तोत्पन्न झानेन तीर्थकता पड्जीवनिकायाहेतुत्वेनोपन्यस्ताः । तद्यथा । एथिवीकायोयावसका योपीति । तेपांच पीड्यमानानां यथा उःखमुत्पद्यते तथा स्वसंवित्तितिक्षेन दृष्टांतेन द शयितुमाह । तद्ययाच मे ममासातं खं वक्ष्यमाणैः प्रकारैरुत्पद्यते तथान्येपामपीति तद्यया। दंडेनास्थ्ना मुष्टिना लेलुनालोष्ठेन कपालेन कपरेण भाकोटयमानस्य संकोच्यमा नस्य हन्यमानस्य कशादिनिस्तर्जमानस्यांगुल्यादिनिस्ताड्यमानस्य कुड्यदावनिघातादिना परितप्यमानस्यात्यादावन्येन प्रकारेण वा परिक्ताम्यमानस्य तथापशव्यमाणस्य मार्यमा णस्य यावलोमोत्खननमात्रमपि हिंसाकरं सुखं जयं च यन्मयि क्रियते तत्सर्वमहं संवेद यामीत्येवं जानीहि । यथा सर्वे प्राणाजीवानूतानि सत्वाश्त्येते एकार्थिकाः कथंचिनेद माश्रित्य व्याख्येयास्तत्रैतेषां दंडादिना कुटयमानानां यावलोमोत्खननमात्रमपि दुःख प्रतिसंवेदयतामेतच्च हिंसाकरं कुःखं जयं चोत्पन्नं ते सर्व प्राणिनः प्रतिसंवेदयंति सा दादनुनवंतीत्येवमात्मोपमया पीड्यमानानां जंतूनां यतोःखमुत्पद्यतेऽतः सर्वे प्राणि नौन दंतव्यान व्यापादयितव्यावलात्कारेण व्यापार न प्रयोक्तव्यास्तथा न परियाह्यान परितापयितव्यानापशवयितव्याः ॥ ४ ॥ सोहं बवीम्येतन्न खमनीपिकतया किंतु सर्व तीर्थकराइयेति दर्शयति (येथतीएइत्यादि) ये केचन तीर्यरुतश्पनादयोऽतीतायेच विदेहेषु वर्तमानाः सीमंधरादयोये चागामिन्यामुत्सर्पिण्या नविष्यति ब्रह्मनानादयोऽहै तोऽमरासुरनरेश्वराणां पूजार्दानगवंतऐश्वर्यादिगुणकलापोपेताः सर्वेप्येवं ते व्यक्तवाचा धाख्याति प्रतिपादयंति । एवं सदेवमनुजायां पर्पदि नापंते स्वतएव न यथा बौहानां वोधिसत्वप्रनावात् कुडयादिदेशनतश्त्येवं प्रकर्पण ज्ञापयंति हेतूदाहारणादिनिः । एवं प्ररूपयंति नामादिनिर्यथा सर्वे प्राणान दंतव्याश्त्यादि । एपधर्मः प्रापिरहालय प्राग्व्यावर्णितस्वरूपोचवोऽवश्यंभावी नित्यः छात्यादिरूपेण शाश्वतइत्येवं चानिसमेत्य केवलज्ञानेनावलोक्य, लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मकं खेदज्ञैस्तीर्यकनिः प्रवेदितः कथितइत्ये वं सर्व ज्ञात्वा, सनिर्विदितवेद्योविरतः प्राणातिपातायावत्परिग्रहादिति । एतदेव दर्शयितुमाह । (णोदंतइत्यादि) इह पूर्वोक्तमहाव्रतपालनार्थमनेनोत्तरगुणाः प्रतिपा यते । तत्रापरिग्रहोनिष्किंचनः ससाधुनों दंतप्रदालनेन कदवादिकाप्टेन दंतान प्रदान येत्तथा नो अंजनं सौवीरादिकं विनूपाथमदोर्दद्यात्तथा नो वमनविरेचनादिकाः क्रि याः कुर्यात्तथा नो शरीरस्य स्वीयवस्त्राणां वा धूपनं कुर्यान्नापि कासाद्यपनयनार्थ त धू मं योगवर्तिनिष्पादितमापिवेदिति ॥ भए । सेनिकू अकिरिए अनुसए अकोदे अमाणे अमाए अलोदे उवसं ते परिनिबुडे णोआसंस पुरतोकुला मेणमे दिवणवा सुएणवा मुएण ६५३ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. वा पाएणवा विनाएणवा इमेणवा सुचरिय तवनियमनचेरवासेण इमेणवा जायामायावुत्तिएणं धम्मेणं इन्वए पेच्चा देवेसिया कामनोगा वसवत्ति सिझेवा अउकमसुने एवविसिया एचविणोसिया ॥ ५० ॥ अर्थ-(सेनिस्कू के ) ते चारित्रियो (थकिरिए के०) सावद्य क्रिया रहित, (बलूसए के०) जीवनो अहिंसक, (थकोहे के) क्रोधरहित (श्रमाणे के०) मानरहित (थमाए के०) मायारहित (थोंहे के) लोनरहित (उवसंतेपरिनिचुडे के०) एकारणे नपशांत परिनिवृत समाधिवंत एवो बतो, (पोआसंसंपुरतोकुला के) था शंसा न करे एटले जन्मांतरे कामनोगनी प्रार्थना न करेः ( इमेणमेदिपावा के०) वली या जन्मने विपे आमोसही इत्यादिक लब्धि पाम्या तेथी तपश्यानुं फल प्रत्यद दी. तथा वली (सुएणवा के०) सिक्षांत नवा थकी (मुएगवा के०) मनन कर 'वाना (गाएपवा के ) ज्ञानेकरी (विनाएणवा के) विज्ञानेकरी, (इमेवा के०) • एवा धर्मेकरी (सुचरिय के०) सुरूतरूप थाचरण (तव के०) तप अनशनादिक (नि यम के) नियम अनिग्रहादिक (बंनचेर के०) ब्रह्मचर्यने विपे (वासेण के०) वसवा थकी (इमेणवा के) ए धर्मेकरी (जायामायावृत्तिएणं के०) संयमयात्रामात्रा वृत्तिरूप एटले मानोपेत थाहार लेवे करी (धम्मेणंचवएपेञ्चादेवेसिया के०) एवा धर्मेकरी अंहीयां थकी चवीने परनवांतरें देवत्व पषु पामुं एवी आशंसा पण न करे (कामनोगावसवत्ति के०) यथवा नाना प्रकारना कामनोग महारे वशवर्ति था एवी प्रार्थना पण नकरे (सिदि के०) घर प्रकारनी अणिमा महिमादिकजे सिदि ने ते सितियें करी सिदिय सहित थालं, एवी आशंसा नकरे (घरकमसुने के०) उरव रहित थाउं, गुनागुन कर्मरहित यावं, तथा मध्यस्थ थालं, एवी थाशंसा पण न करे. एवी थाशंसाने न करवाने कारण कहेते. (एविसियाएटविणोसिया के०) तपश्चरण करतां मनःप्रार्थितसिदि होय अथवा न होय ए कारणे वांठा न करे॥५॥ ॥ दीपिका-मूलोत्तरगुणसंग्रहमाह सिनिकुः न विद्यते सावद्या क्रिया यस्य तोऽक्रियः सांपरोपिककर्माबंधकश्त्यर्थः । यतःप्राणिनामपकोऽहिंसकस्तथाऽक्रोधोऽमायोऽसोनव पशांतः परिनिर्वृतः शीतीनूतथाशंसां जन्मांतरे कामनोगावातिवांग न पुरस्कुर्यात् । (श्मेपत्ति) यमुना तपश्चरणफलेन दृष्टेनामोषध्यादिना श्रुतेन पारलौकिकेनाईकधम्मि सब्रह्मदत्तादीनां तपश्चरणफलेन (मएमति ) मननं च जातिस्मरणादिज्ञानेन थाचार्या देः सकाशादिदातेनावगतेन ममापि विशिष्टं फलं भविष्यतीत्येवं नारांसां विदध्यात्। त

राय धनपतसिंघ वादाउरंका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५३
थाऽमुना सुचरितेन तपोनियमब्रह्मचर्यवासेन तथाऽमुना यात्रामात्रावृत्तिना धर्मेण इतोऽ
स्मानवात् च्युतस्य प्रेत्य, जन्मांतरे देवः स्यामहं तत्रस्थस्यच कामनोगावशवर्तिनःस्युः ।
सिझोवाऽखयशुनः युनाशुनकर्मापेक्ष्या एवंनूतोहं स्यामिति एवमाशंसां न विद
ध्यात् । यत्रापि तपश्चरणे सत्यपि दुर्थ्यानसभावात्कदाचित्सिर्मुिक्तिरणिमादिसिद्धिा
स्यात्कदाचिच न स्यात् एवं सति साधोराशंसां कर्तुं न युक्तेति इहलोकार्थ परलोकार्थ
कीर्तिवर्णश्लोकाद्यर्थं च तपोन विधेयमिति स्थित ॥ ५० ॥
॥ टीका-सांप्रत मूलगुणोत्तरगुणप्रस्तावमुंपसंजिघृकुराह । (सेनिस्कूइत्यादि ) समू
लोत्तरगुणव्यवस्थित्तोनिकुर्नास्य क्रिया सावद्या विद्यतेइत्यक्रियः संवृतात्मकतया सांपरा
यिककर्माबंधकश्त्यर्थः । कुतएवंनूतोयतः प्राणिनामलूपकोऽहिंसकोऽनुपमर्दकश्त्यर्थः ।
तथा न विद्यतेकोधोयस्येत्यकोधएवममानोऽमाय्यलोनः कपायोपशमाञ्चोपशांतः शीतीनू
तस्तउपशमाञ्च परिनिर्वतश्व परिनिर्वृतः । एवं तावदैदिकेन्यः कामनोगेन्योविरतः पार
लौकिकेन्योपि विरतइति दर्शयति । (नोधासंसंइत्यादि) नो नैवाशंसां पुरस्कृत्य ममाने
न विशिष्टतपसा जन्मांतरे कामनोगावातिर्नविष्यतीति । एवंनूतामाशंसां न पुरस्कुर्यादि
त्येतदेव दर्शयितुमाह । (इमेणमेइत्यादि) अस्मिन्नेव जन्मन्यमुना विशिष्टतपश्चरएफ
लेन दृष्टेनामर्पोपध्यादिना पारलौकिकेन च श्रुतेनाईकधम्मिन्नब्रह्मदत्तादीनां तथा (मु
एणवत्ति) मननंज्ञानं नातिस्मरणादिना ज्ञानेन तथाऽचार्यादेः सकाशाविज्ञानेनाचगतेन
ममापि विशिष्टं नविष्यतीत्येवं नाशंसा विध्यात् । तथाऽमुना सुचरित्रतपोनियमब्रह्म
चर्यवासेन तथाऽमुना वा यात्रारत्तिना धर्मेणानुष्ठितेनातोस्मानवाच्युतस्य प्रेत्य जन्मां
तरे स्यामहं देवस्तत्रस्थस्यच मे वशवर्तिनः कामनोगानवेयुरशेपकर्माऽवियुतोवा सिमोड
मुरखोगुनागुनकर्मप्ररुत्यपेक्ष्येत्येवं नूतोदं स्यामागामिकासश्त्येवमाशंसां न विदध्या
दिति । यदिवा विशिष्टतपश्चरणादिनाऽऽगामिनि काले ममाणिमा लघिमेत्यादिकाउंट
प्रकारा सिदिनविष्यतीत्यनया च सिध्या सिझोहमःखोऽगुनोवाम ध्यस्थइत्येवंरुपामा
शंसां न कुर्यात् । तदकरणे च कारणमाह । (एविश्त्यादि) थत्रापि विशिष्टतपश्चरणे
सत्यपि कुतश्चिन्निमित्तादुष्प्रणिधानसभावे सति कदाचित्सिमिः स्यात्कदाचिञ्च नेवाशेपकर्म
दयलक्षणा सिदिः स्यात् । तथाचोक्तं । जे जत्तियाउहेक नविस्त ते चे व तत्तिया मो
. रकेश्त्यादि। यदिवाऽत्राप्यणिमाद्यष्टगुणकारणे तपश्चरणादी सिक्षिः स्यात्कदाचिजन
स्यात् तापर्ययोपि वा स्यादित्येवं व्यवस्थिते प्रेक्षापूर्वकारिणां कथमाशंसा कर्तुं युज्यते
इति । सिविश्वाटप्रकारेयं । थणिमा १ गरिमा लधिमा ३ महिमा । प्राप्तिः ५ प्रा
काम्यं ६ ईशित्वं ४ वशित्वं यत्र कामावसायित्वमिति। तदेवमहिकार्यमामुग्मिकाथ
च कीर्तिवर्णश्लोकायर्थ च तपोन विधेयमिति स्थित ॥ ५० ॥

६५४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रृंतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. , सेनिस्कू सद्देहिं अमुछिए रूवेहिं अमुनिए रसेहिं अमुछिए गंधेहिं अमति ए फासेटिंअमुछिए विरए कोदा माणा माया लोनान पेजा दोसा ने कलहान अलस्काणा पेसुन्नान परपरिवाया अरश्रश्न मायामोसा मिहादसणसल्ला इति सेमतो आयाणा नवसंते वहिए पडिवि रते सेनिस्कू॥५५॥जेश्मे तसथावरा पाणा नवंति ते णो सयं समारंनर पोवमेहि समारंभावेंति अन्नं समारनंतं नसमणुजाणंति इति सेमहतो आयाणा वसंते ग्वहिए पडिविरते सेनिस्कू॥५२॥जेश्मे कामनोगा सचित्तावा अचित्तावा ते पोसयं परिगिएहंति पोअन्ने परिगिहार्वति अन्नं परिगिण्हतंपि एसमणुजाण इति. सेमहतो आयाणा उवसंते नवहिए पडिविरतो सेनिकू ॥ ५३॥ अर्थ-(सेनिरकू के) ते साधु (सहेदियमुछिए के०) शब्दने विपे अमूर्षित (रू वेहिंधमुहिएके) रूपने विपे अमूर्विस (रसे हिंसमुखिए के०) रस मधुरादिकने विपेथ मूर्षित (गंधेहिंयमुलिए के०) सुरनिगंधादिकने विषे थमूर्जित (फासे हिंधमुहिएके) स्पर्शने विपें अमूर्जित (विरएके) निवत्यो, शा थकी, निवर्यो ? ते कहे क्रोध थकी, मान थकी, माया थकी, लोन थकी, राग थकी, प थकी, कलह यकी, अन्याख्यान एटले जुटुं थाल देवा थकी, चांडी करवा थकी, परनाथवर्णवाद बोलवा थकी, अरति थकी. रति थकी, माया सहित मृपावाद बोलवा थकी, अने मिथ्यात्वदर्शन शल्य ए थकी निवत्यो (इतिसेमहतोत्रायाणा के०) एंवो ते चारित्रि महोटा कर्मबंधना कारण थकी, (अवसं तेकेए) उपशम्यो (नवहिएके) उपस्थित एटले सावधान थयो (पडिविरतेके० ) विशे निवत्यो (सेनिरकू के ) ते चारित्रि ॥५१॥ (जेश्मेतसथावरापाणानवंति के) जे एस धने स्थावर प्राणीने (तेणोसर्यसमारनंति के ) तेनो पोते समारंन करे नही (पोवो हिंसमारंजावेंति के०) बीजा पासे समारंन करावे नही (थन्नसमारनं नितमगुजाति के) बीजा समारंन करता होय तेने अनुमोदे नही (इतिसे के) एवो ते चारित्रिक (महतो के०) महोटा (थायाणा के) कर्मबंधना कारण थकी (उवसंते के ) उपशम्यो ( उवहिएके०) उपस्थित एटले सावधान थयो (पडिविरते के०) विशेपे निवत्या (सेनिरकूके) ते चारित्रि ॥५(जेश्मेकामनोगा के) जे था जगत् मांहे काम नोगजे ते कहे (सचित्तावा के) सचित्त थिचिचावा के०) .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६५५ अचित्त (तेणोसयपरिगिएहति के) ते कामनोगने पोते परिग्रहे नही अंगीकार करे नही (पोयनेणंपरिगिएहावेति के) बीजा पासें परिग्रहावे नही (अन्नपरिगिएहत पि यसमपुजाण के) बीजो परिग्रहतो होय तेने अनुमोदे नहीं (इतिसेमहंतो के०). एवोते चारित्रि महोटा (थायाणा के०) कर्मबंधना कारण यकी (उवसंते के०) उपशम्यो (अवहिए के०) सावधान थयो (पडिविरए के) विशेपे निवत्या (सेनि रकू के ) ते चारित्रि ॥ ३ ॥ ॥ दीपिका-थप रागपानावमाह । (सेनिरकूश्त्यादि) सनिकुः शदेपु गुनायोप्य मूर्वितोऽविष्टश्च । एवं रूपगंधरसस्पर्शप्वपि वाच्यं । तथा विरतः क्रोधमानमायालोनेन्य स्तथा प्रेमतोदोपात् कलहादच्याख्यानात् पैशुन्यात् परपरिवादात् अरतितोरतितोमाया मृपातोमिथ्यादर्शनशव्याक्षिरतः सनिकुर्योमहतः कर्मोपादानाउपशांतसंयमे उपस्थितः सावद्येन्यः प्रतिविरतः सनिलः स्यात् ॥५१॥ येश्मे त्रसाः स्थावराः प्राणिनोनवंति तान् स्वयं न समारनते नेवान्यैः समारंनयंते थन्य समारनमाणं न समनुजानाति इत्येवं म हतः कोपादानापशांतः प्रतिविरतः सनिकुःस्यात् ॥५शा येमी कामनोगाः सचित्ताथ चित्तावा तान् स्वयं न परिगृहाति नान्येन परियाहयति अन्यं परिगृएहंत न समनुजा नाति इत्येवं कर्मोपादानाधिरतः सनिकुः स्यात् ॥ ५३ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमनुकूलप्रतिकूलेषु शवादिषु विपयेषु राग पानावं दर्शयितुमाह । (सेनिस्कूइत्यादि) सनिकुः सर्वाशंसारहितोवेणुवीणादिपु शब्देवमूर्वितोऽयमोऽनध्युप पन्नस्तथा रासनादिशब्देषु कर्फशेषु विष्टः एवं रूपरसगंधस्पर्शप्वपि वाच्यमिति । पुनरपि सामान्येन क्रोधायुपशमं दर्शयितुमाह (विरएकोदाइत्यादि) क्रोधमानमायालोनेन्यो विरतइत्यादिसुगमं । यावदिति । (सेमहयाथायाणावसंतेउवहिएपडिविरएसे निरकू ति) सनिकुर्नवति योमहतः कर्मोपादानापशांतः सन्स्ययमेवोपस्थितः सर्वपापेभ्यश्च विर रतइति ॥५१॥ एतदेवमहतः कर्मोपादनादिरमणं साक्षादर्शयितुमाह । (जेश्मेश्त्यादि) ये केन त्रसाः स्थावरान प्राणिनोनवंति तान् सर्वानपि नोनैव स्वयं सत्साधवः समार ते प्राण्युपमर्दकमारनंतइतियावत् । तथा नान्यैः समारंनयंते नचान्यान समारंनमाणान् समनुजानतश्त्येवं महतः कर्मोपादानाऽपशांतः प्रतिविरतोनिकुर्नवतीति ॥५शा सांप्रत सामान्यतः सांपरा पिककर्मोपादानकामनोगनिवृत्तिमधिकृत्याह । (जेश्मेश्त्यादि) ये केच नामी काम्यंतति कामानुज्यत इतिनोगास्तेच सचित्तायचित्तावा नवेपुस्तांध नसतो • गृएहीयान्नाप्यन्येन ग्राहयेत् नाप्यपरं गएहंत समनुजानीयादित्येवं कर्मोपादानाधिरतो निष्टुर्नवतीति ॥ ५३॥ ..

. ६५६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. जंपियं इमं संपराश्यं कम्मं कऊ णो तं सयं करेंति पोअमाएं कारवेंति अन्नंपिकरें तं समणुजापति सेमदतो आयाणा-वसंते वहिए पडिविरते॥५४ासे निस्कूजाणेजा असणंवा अस्सि पमियाए एगंसाहम्मियं समुदिस्स पाणाई नूताईजीवाई सत्ताईसमारंन समुदि स्स कीतं पामिञ्चं अविज अणिस अनितडं आहङ्देसियंतंचेतियसि यातं जो सयं मुंजई णोअमेणं जाति अन्नपि मुंजतं णसमणुजाण इति से महतो अयाणा नवसंते वहिए पडिविरते ॥५॥ अर्थ-(सेनिस्कू के ) ते चारित्रि (जंपियं के.) जे (इमं के)ए (संपराश्य कम्मंकऊ के०) सांपरायिक एटले जे कर्मे करी संसार माहे परिचमण करिये ते सां परायिक कर्म कहिए जे कारणे करी बंधाय ते कारण प्रक्षेप निन्दव मात्सर्य यंतराय था शातना उपघातादिक ए कर्मबंधना कारण-(पोसयंकरेति के ) ते स्वयं पोते नकरे (णोथामाणकारवेति के०) बीजा पासे करावे नही (यन्नंपिकरेंत एसमणुजाणइके) बीजो करतो होय तेने अनुमोदे नही (इतिसेमदतोयायाणा के०) एवो ते मोहोटा कर्मबंधना कारण -थकी (वसंते के) उपशम्यो (उवहिए के०) सावधान थयो (पडिविस्तेके) विशेपें निवो ते नितु कहिए ॥॥ हवेचारित्रियानी थाहार विधि कहे. (सेनिरकूजाणेजी के०) ते चारित्रि एम जाणे ते कहे. जे (असणंवाके एवंनत थाहार घशन पान खादिम स्वादिम जाणे (थस्सिंपमियाए के) साधने नि मित्त कोइएक प्रकृति नक श्रावक गृहस्थ ते. (एगंसाहम्मियं समुदिस्स के) एक साधर्मिक साधुने समुद्देशीने (पाणाई नूताई जीवाई सत्ताई समारंन के) प्राणी नूत जीव सत्वनो धारन करे मर्दन करे (समुदिस्त के ) तथा साधुने निमित्ने उद्दे शीने (कीत के) वेचातुं लीये (पामिचं के) बी लावे (अखिड के) बीजा मुं पाडीसीए (यणिस के०) बीजानी वस्तु होय ते तेना धणीने कहा विना सा धुने थापे (अनिहडंबाददुदेसियं के) प्रामादिक थकी साधुने सन्मुख लावे एवो आहार थाधाकर्मादिक दो करी उष्ट (तंचेतियंसिया के) ते थाहार साधुने दीधो अने साधुए पण अजाणता लीधो परंतु एवो दोप फुट पाहार जा णीने (तेणोसयंज के०) ते थाहार साधु पोते जमे नही (वयमेणंजावें ति के) तथा वीजाने तेवो थाहार जमाडे नही थने (अन्नपिनुंजतणसमपुजाण के०) वीजो कोइ एवो थाहार जमतो होए तेने अनुमोदे नही (इतिसेमहतोया .

: राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ६५७ याणावसंतेवहिए पडिबिरतेके०) एरीते ते महोटा कर्मबंधना कारण एवा जे था हारना टोप ते थकी उपशम्यो सावधान थयो विशे निवत्यो तेने साधु कहिए ॥५५॥ । दीपिका-यटपीदं सांपरायिकं कर्म तज्ञ प्रक्षेपनिन्हवमात्सर्यातरायासातनोपघात वध्यते तत्कर्म कारणंवा न कृतकारितानुमतिनिः करोति सनिहुः कय्यते ॥४॥ सनि र्यत्पुनरेवंचूतमाहारं जानीयात् (धस्सिंपडियाए) एतत्प्रतिज्ञया एकं साधु साधर्मिकं समुदिश्य कश्चित्प्ररुतिनकः पावकः साध्वाहारदानार्थ प्राणिनः समारन्य प्रापिघात कमारं कृत्वा समुहिश्य तत्पीडां सम्यगुद्दिश्य कीनं (पामिचं) अविनकमाद्यमन्य म्मादाविद्य गृहीतमनिसृष्टं परेणाननुमतमच्याहृतं साधुसंमुखमानीतमाहृत्य उपेत्य झा खा साध्वथै कतमुदेशिकमेवंनृतमादारं साधये उत्तं स्यात्साधुनावाऽकामेन गृहीतं स्या त्तदोपउष्टं ज्ञात्वा स्वयं न चुंजीत श्रन्येन न नोजयेत् नच मुंजानमन्यं समनुजानीयात् एवं उटाहारानिवृत्तोनिलः स्यात् ॥ ५५ ॥ ।। टीका-सांप्रतं सामान्यतः मांपरायिककोपादाननिषेधमधिकृत्याह । (जंपियश्य इत्यादि ) यदपीदं सपर्यति तासुताच गतिप्वनेककर्मणेति सांपरायिकं तच तत्प्रदिपनि न्हयमात्सर्यातरायासातनोपयातबध्यते तत्कर्म तत्कारणं या न कृतकारितानुमतिनिक रोति सनिचरनिधीयतऽति ॥५४॥सांप्रतं निदा विशुदिमधिकृत्याह । (सेनिस्कूइत्यादि) स निर्यत्पुनरेवंनूतमाहारजातं जानीयात् (अस्सिंपडियाएत्ति) एतत्प्रतिझ्याऽऽहारदानप्र तिझया यदि वास्मिन्पर्याय साधुपर्याये व्यवस्थितमेकं साधु साधर्मिकं समुद्दिश्य कश्चिता वकः प्रतिनश्कोवा सान्याहारदानार्थ प्राणिनः प्रव्यक्त शियान नृतानि निकालनाचीनि जीवानायुकवरण नणान्सत्वान्सदा सत्वोपेतान्समारन्य तदुपमर्द रुमारनं विधाय स मुदिश्य तत्पीडां सम्यगृहिश्य, कीनं क्रयेण द्रव्य विनिमयेन (पामिति) उद्यतामा यमित्यन्यस्मादागिद्य नितएमिति परेणानुनसंकलितमन्याहृतमिति साध्वनिमुखं यामा देरानीनमाहत्योपेत्य साध्वथ स्तमुदेशिकमित्येवंचूतमाहारजानं साथ दनं स्यात्तत्रा कामेन तेन परिगृहीतं स्यात् । तदेवं दोपडष्टं च झाला स्वयं न ठंजीत नाप्यपरेणुलोजये नप ,जानमपरं समनुजानीयादित्येवं पुष्टाहारदोपानिरत्तोनियतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ सेनिंग्फू अद पुणेवं जाणेडा तं विडति तेसिं परकम जस्सना तेवेचं सियात जदा अप्पणो से पुत्ताणं धुवाणं सुबहाणं धातीणं गातीणं राहणं दासाणं दासीणं कम्मकराणं कम्मकरीण आदेसाणं पुढोपदणाए सा मागाए पातरासाए सन्निदीमंचएकति पदमेगेसि माणवाणं नायणा ԱՆ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. ए तब निस्कू परकडं परणिन्तिं मुग्गमुप्पायणेसणासुद्धं समाश्यं सत्र परिणामियं अविहिसियं एसियं वेसियं सामुदाणियं पन्नमसणं कारण घा पमाणजुत्तं अकोवंजणवणलेवणनूयं संजमजायामायावत्तियं विलमिव पन्नगनूतेणं अप्पाणेणं आहारं आहारेजा अन्नं अन्नकाले पाणं पाएकाले वर वचकाले लेणं लेणकाले सयणं सयणकाले ॥५६॥ अर्थ-(सेनिस्कू के) ते चारित्रिन (थह के०) दवे (पुणेवंजारोजा के०) व ली एq जाणे ते कहे. (तविऊ तितेसिंपरक्कमे के०) ते गृहस्थने एवो पराक्रम था हार करवानो के जे पराक्रमे करी (जस्तहातेवेश्यंतिया के०) जेने अर्थे ते थाहार नीपजाव्यो होए (तेजना के०) ते कहेवे. (अपणोसेपुत्ताणं के.) पोताने अर्थे त था पुत्रने अर्थ (धूयाणं के०) दीकरीने अर्थ (सुण्हाणं के०) बोकरानी वहुने थ ये (धातीणं के०) धाव्यने अर्थे (पाती के) ज्ञातीने अर्थे (राईणं के) राजा ने निमित्तें (दासाणं के०) दासने अर्थे (दासी के ) दासीने अर्थे (कम्मकराएं के) कर्म करने अर्थ (कम्मकरीणं के) परोणाने अर्थ (श्रादेसाणंपुढोपेहेणाए सामासाए के०) अन्यत्र स्थानके बीजाने मोकलवाने अर्थ नीपजाव्यांचे रात्रे जमवाने निमित्तें तथा लोकोक्तिए व्याजुने अर्थे (पातरासाए के) कलेवा निमित्तें (स निहिसंचएकति के० ) एप्रकारे थाहारनो संनिधि संचय करे एटले दही उद नादिक विनाशी इव्य,यने दरडे शर्करादिक अविनाशी इव्यनो संचय करे. (इहमेगेसि माणवाणंनोयणाए के) आ मनुष्य लोक माहे कोइएक मनुष्यने एवो थाहार जोज नने अय थाय (तनिस्कू के) त्यां चारित्रि (परकडं के) परनो करेलो (पर णिहितं के०) परनिष्ठित एटले अन्यने अर्थ नीपजाव्यो (मुग्गमुप्पायरोसणासुदं के) उजमना सोल दोपने दातार अजाणतो लगावे,थने उत्पादनना सोल दोष ते साधु लगा वे, वली एपणाविषना दश दोप रहित एटले सर्वमली वेंतालीश दोप रहित (सगश्य के) शस्त्रातीत एटले अग्न्यादिकें करी थचित कीधो (सउपरिणामियं के) शस्त्र के रीवर्ण गंध रसादिके करी परिणामाव्यो (यविहिसिय) निर्जीव एटले जीव रहित तेपण (एलियं के ) गवेप्यु निशाचर्या करतां पाम्यो तेपण वली (वेसियं के) निः केवलसाधुने वेपे प्राप्त थयो तेपण वली (सामुदाणियं के ) माधुकरी वृत्तिए घणा घ र फरतां प्राप्त थयो तथा (पन्नमसणं के०) गीतार्थनो थाणेलो, एवो थाहार थशना दिक तेवली (कारण के० ) चैयावञ्चादिक कारणने श्रथ तेवली (पमाणजुनं के०) प्रमाणयुक्त एटले प्रमाणोपेत थाहार जाणवो. तेवली वर्णवलादिकने यर्थ नही किंतु रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पए जेटले थाहारें करी शरीर क्रियाने विपे प्रवते तेटलोज आहार लेवो. ते उपर दृष्टांत कहे. (अरकोवंजण के०) जेटलो गाडानी धरीने जोए तेटलो किल थापि ए चोपडीए तेटलुंज गा९ पण चाले तथा (वण के० ) व्रण एटले मुंबडा उपर (ले वणनूपंके०) जेटलो लेप लागे तेटलोज लगाडीए. ए उपमायें चारित्रित पण थाहार सीए. (संजमजायामायावत्तियंके०) जेटले थाहारें संयम जात्रायें प्रवृत्ताय तेटली मा त्रायें तेटलो आहारलीए, ते वली तेटली मात्रा टालीने अधिक आहार न लेवो. (विलमि वपन्नग नूतेषंके०) ते थाहार वली विलप्रवेश सर्पनी पेठे (अप्पाणेणं के०) पोतें (था हारंथाहारेलाके०) थाहार थाहारे,एटले जेम सर्प विल मांहे प्रवेश करे तेचारे वताव लो प्रवेश करे तेम साधु पण, थाहार करतो सुस्वाद निरास्वाद थण जोतो थाहारली ए (थनंयन्नकाले के० ) ते यन्न अन्नने काले लीए, उत्सर्ग मार्ग सूत्र थर्थ पौरसीनुं थनंतर अहार काल जाणवो. (पाणंपाकालेके) एवीज रीते पाणी.पाणीने कालें पीए एटले तृपा लागे यके जमवू नही, अने कुधातुर थके पाणी पीयूँ नही इत्यर्थः (चक्काले के०) तथा वस्त्र वस्त्रने कालें लेवं ढवं (खेलेकाले के०) उपाश्रय उपाश्रयने काले लीये, एटले वर्षादिकाल समये अवश्य उपाश्रयने विपे रहे बीजाका लने विपे नियम नयी (सयसयणकालके०) शयन कालें शयन करे त्यां थगीतार्थने वे पहोर निश जाणवी. अने निश यकी विमुक्त गीतार्थने एक पहोर निश जाणवी॥५६॥ ॥ दीपिका-सनिारय पुनरेवं जानीयात् । तद्यथा । तेपां गृहस्यानां वदयमाणः प राक्रमः सामर्थ्य थाहारकरणारंनइति यावत् । यम्य चार्थाय यत्तते तञ्चेति तं दनं नि प्पादितं स्यात् । तद्यथा । यात्मनः कृते से तदाहारजातं कृतस्यानथा पुत्राणां मुतानां स्नुपाणां वधूनां धात्रीणां राज्ञां दासीनां कर्मकरीणामादेशकः प्रापूर्णकस्तस्याथै तथा एथ प्रयहणार्थ (सामासाएति ) श्यामारानिस्तत्राशनं श्यामाशोरात्रिनोजनार्थ प्रातरश नं प्रातराशस्तदर्थ सन्निचयोविशिष्टाहार निप्पादनं क्रियते । धनेन चतत्सूच्यते यदान बनानादिनिमित्तं प्रजातादिसमयेप्वपि निदाटनं क्रियते तस्यायमुक्तः संनवः ससन्नि घिसंनयहेकेषां मानवानां जोजनाय स्यात् । तत्र निहुः पररूतपरनिप्रितमुजमोत्पादन पणागु-समाहारमाहरेत् । अत्र पररुतपरनिष्ठिते चत्वारोनंगाः। तद्यथा । तस्यरुत तस्य चनिष्ठितं १ तस्य स्तमन्यस्यनिष्ठितं २ थन्यस्य रुतं तस्य निष्ठितं ३ थन्यस्य रुतमन्य स्यनिमितं ५ । तत्र चतुर्थनंगः सूत्रोपानः शुक्षः। दितीयोपिशुक्षः । उजमदोषाः १६ उत्पादनादोपा अपि १८ एपणादोपाः १० तिचत्वारिंशता दोपः शुशान्यातीनं मासुकीकृत शबपरिणामिनं स्वकायपरकायादिशखण निजीची रुतं वर्षगंधरसादिनिय । ."

वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. परिणामितमविहिंसितं सम्यक् निर्जीवमित्यर्थः । एपितं निदाचर्याविधिप्राप्तं वैपिकं के वलसाधुवेपप्राप्तं नपुनर्निमित्तादिनोत्पादितं सामुदानिकं मधुकरवृत्त्यास्तोकं स्तोकं गृहीत प्रज्ञस्येदं प्राइंगीतार्थोपात्तमशनं तदपि वेदनावैयावृत्त्यादिकारणे सति । यमुक्तं । वेय ण १ वेयायचे, ५ इरियहाएय ३ संजमहाए । | तह पाणवत्तियाए ५ उ पुण धम्म चिंताए ।६। एषु कारणेप्वाहारं गृहणीयात्। तदपि प्रमाणयुक्तं नातिमात्रं । यमुक्तं । अक्षम सणस्स सबजणस्स कुक्कादवस्सदोनाए। वायपवियारणमा, उप्नागंकणगं कुजाइति ॥१॥ अदस्य शकटस्य उपांजनमन्यंगः व्रणस्यच लेपनं तापमयाऽहारमाहरेत । यतः।थप्नंगे गवसगमं पतरइविणाउजो साहू ॥ सो रागदोसरहिड, मत्ताविही तसेवे ॥१॥ एतवे वाह । संयमयात्रायां मात्रा संयमयात्रामात्रा यावत्याहारमात्रया संयमयात्रा प्रवर्तते तया संयमयात्रामात्रया वृत्तिर्यस्य तत्तया। तदपि विलप्रवेशपन्नगनूतेनात्मनाऽऽहारमाहरे त्। कोर्थः । यथा बिलं प्रविशन् सर्पस्तूर्ण प्रविशति एवं साधुनापि स्वादमगृएहताऽहा रः शीघ्र प्रवेशयितव्यः । अथवा सर्पणेवादारोऽलब्धास्वादं नदणीयइति । तद्यथा। अन्नमन्नका सूत्रार्थपौरुपीकरणोत्तरकालं पानकं पानकाले न तृपितोचुंजीत न बुदि तः पानकं पिवेत् । वस्त्रं वस्त्रकाले ग्राह्य लयनं गुहादिकमाश्रयस्तस्य वर्षावत्यवश्यमु पादानमन्यदात्वनियमः । शयनं संस्तारकः शयनकाले तत्रागीतार्थानां प्रहर क्षयं निशा विमोदोगीतार्थानां तु प्रहरमेकमिति ॥ १६ ॥ ॥ टीका-पुनरेवं जानीयादित्यादि । तद्यथा । गृहं विद्यते येषां तेषां गृहस्थानामेवं नूतोवदयमाणः पराक्रमः सामर्थ्यमाहारनिवर्तनं प्रत्यारंनस्तेनच यदाहारजातं निति त यस्य चार्थाय यत्कृते तच्चेति तमिति दत्तं निष्पादितं स्यानवेत । यत्कले च निष्पादि तं तत्स्वनामयाहमाह । तद्यथा । आत्मनः स्वनिमित्तमेवाहारादिपाकनिर्वर्तनं कृतमि ति तथा पुत्रार्थ यावदादेशायादिश्यते यस्मिन्नागते संन्रमेण परिजनस्तदातदाशनदाना दिव्यापारः सयादेशकः प्राघूर्णकस्तदर्थवा पृथक् प्रग्रहणाथै विशिष्टाहारनिर्वर्तनं क्रियते तथा श्यामा रात्रिस्तस्यामशनमाशः श्यामाशस्तदर्थ प्रातरशनं प्रातराशः प्रत्यूपस्येव नो जनं तदर्थ सन्निधिः संनिचयोविशिष्टाहारसंग्रहस्य संचयः क्रियते । अनेन चैतत्प्रतिपा दितं नवति । बालग्लानादिनिमित्तं प्रत्यूपादिसमयेप्वपि निदाटनं क्रियते तस्य चाय मनिहितः संनवः । सच (संनिहित्ति) संचयश्केपां मानवानां नोजनार्थ नवति त व निदुरुद्यतविहारी परकृतपरनिष्ठितमुजमोत्पादनैपणागुआमाहारमाहरेत् । अत्र च प रकतपरनिष्ठिते चत्वारोनंगाः । तद्यथा । तस्य कृतं तस्यैव च निष्ठितं तस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमन्यस्य कृतं तस्यैव निष्ठितमन्यस्य कृतमन्यस्य निष्ठितमित्ययं चतुर्थोनंगः सूत्रे

-रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६६२
णोपात्तोऽयं च शुशोदितीयश्चान्यस्य निष्ठितत्वात्तत्राधाकोदेशिकादयजमदोपाः पोड
श तथोत्पादनादोपाधात्रीदूत्यादिकाः पोडशैव तयैपणादोषाः शंकितादयोदश । एवमेनि
विचत्वारिंशहोपैरहितत्वातु । यथाशस्त्रमग्न्यादिकं तेनानीतं प्रासुकीकृतं शस्त्रपरिणा
मितमिति शस्त्रेण स्वकायपरकायादिना निर्जीवीकृतं वर्णगंधरसादिनिश्च परिणमितं हिं.
साप्राप्त हिंसित विरूपं हिंसित विहिंसिनं नसम्यक् निर्जीवीकृतमित्यर्थः। तत्प्रतिपेधाद
विहिंसितं निर्जीवमित्यर्थः। तदप्येषितमन्वेपितं निदाचर्याविधिना प्राप्तं वैपिकमिति केवल
साधुवेपावाप्त नपुनर्जात्याद्याजीवनतोनिमित्तादिना चोत्पादितं तदपि सामुदानिक समुदा
नं निदासमूहस्तत्र नवं सामुदानिकं । एतउक्तं नवति । मधुकरवृत्त्यावाप्तं सर्वत्र स्तोकस्तोकं
गृहीतमित्यर्थः। तथा प्राइस्येदं प्राझं गीतार्थनोपात्तमशनमाहारजातं तदपि वेदनावैय्या
वृत्त्यादिके कारणेसति तत्रापि प्रमाणयुक्तं नातिमात्रं । प्रमाणं चेदं । थक्षमसणस्स स
वं जस्स कुळादवस्त दोनाए । वाउपवियारणालागंकण्यं कुजत्ति । एतदपि न व
वलाद्यर्थ किंतु यावन्मात्रेणाहारेण देहः क्रियासु प्रवर्तते । तत्र दृष्टांतक्ष्यमाद । त
द्यथा । यदस्योपांजनमन्यंगोवणस्य च लेपनं प्रलेपस्तउपमया थाहारमाहरेत् । तथाचो
कं । यनंगेण वसगमं णतर विगई विणा जो साहू । सो रागदोसरहिन मत्तादविही
इत सेवे । एतदेव दर्शयति । संयमयात्रायामात्रा संयमयात्रामात्रा यावत्याहारमात्रया'
संयमयात्रा प्रवर्तते सा तथा तया संयमयात्रामात्रया वृत्तिर्यस्य तत्तथा तदपि बिलप्रवे
शपन्नगनूतेनात्मनाऽऽहारमाहरेत् । एतमुकं भवति । यथाहिर्विलं प्रविशन् तूर्ण प्रविश
त्येवंसाधुनाप्याहारस्तत्स्वादमनास्वादमन्यवहार्यताति । तदेवाहारजातं दर्शयितुमाह ।
यन्नं नक्तमन्नकाले सूत्रार्थपीरुप्युत्तरकालं निझाकाले प्राप्ते पुरः पश्चात्कर्मपरिढतं नव
ति । यथोक्तनिझाटनेन ग्रहणकालावात नेदं परिनोगकाले मुंजीत । तथा पानकं पान
काले नातितृपितोमुंजीत नाप्यतिवुनुदितः पानकं पिवेदिति । तथा वस्त्रं वस्त्रकाले गृ
एहीयाऽपनोगंवा कुर्यात्तथा लयर्न गुहादिकमाश्रयस्तस्य वास्तवश्यमुपादानमन्यदात्व
नियमस्तथा शय्यतेऽस्मिन्निति शयनं संस्तारकः सच शयनकाले । तत्राप्यगीतार्थानां प्र
हर निझाविमोदोगीतार्थानां प्रहरमेकमिति । ॥ ५६ ॥
सेनिस्कू मायने अन्नयरं दिसं अणुदिसंवा पडिवन्ने धम्मं आ
इके विनए कि यहिएसुवा अणुवभिएसुवा सुस्सूसमाणेसुप
वेदए संतिविरतिं न्वसम निवाणं सोयवियं अनवियं महवि
यं लावियं अणतिवातियं सवेसिं पाणाणं सवेसिं नूताणं जा
व सत्ताणं अणुवाई किहिए धम्मं ॥५॥

हितीये सूत्रकृतांगे क्षितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. अर्थ-(सेजिस्कूके०) ते चारित्रि आहार, उपधी, शयन, स्वाध्याय,अने ध्यानादि कना (मायनेके) मात्रा एटले विधिनो जाण तो (धन्नयरंदिसंथदिसंवाके) अन्य दिशि अथवा विदिशि प्रत्यें (पडिवन्ने के०) याश्रित होतो एटले अंगीकार क • रतो बतो (धम्मथाइरके के० ) धर्म कहे. जे धर्म जेने करवा योग्य होय तेने तेवो उ पदेश थापे (विनए के० ) धर्म अने अधर्मना फल जुदा जुदा करी देखाडे (किडे के०) धर्मनी कीर्ति करे, प्रशंसा करे वली परना हितने अर्थे साधु चारित्रिउ (उवधि एसुचा के) उपस्थित एटले उद्यमवंत एवा शिप्यने विपे तथा (यपुवहिएसुवा के) अनुपस्थित एटले कौतुकार्थी शिष्यने विपे (सुस्सूसमाणेसु के०) सांजलवा वांडताने विपे पोताना यात्माना तथा परना हित जणी (पवेदए के) धर्म कहे. जे धर्म कहे ते देखाडेवे. (संति के ) उपशम ते कपायर्नु जीप तथा (विरतिं के०) विरति ते प्राणातिपातादिक थकी निवर्त्त, एवो धर्म प्ररूपे (उवसमंके०) इंड्यि तथा नोइंडि यर्नु उपशमावq एटले राग पनो अनाव करवो (निवाणं के०) तथा निरवाणते सर्व जीवोने समाधिरूप एटले मोद कहे तथा ( सोयवियं के०) शौचते व्रतनुं निर्म ल पषु एटले जेम व्रतने मल नलागे तेवीरीते धर्म कहे (यऊवियं के०) आर्जव एटले सरलता मायानो अनाव (मह विर्य के०) कोमल मृजनावयुक्त तेवा विधिये धर्म कहे (लाघवियं के०) तथा कर्म हलवां थाय तेवा विधियें धर्म कहे. हवे सर्व गुनानुष्ठाननु मूल कारण कहे (अतिवा तियं के ) अहिं सा श्रादरवानो उपदेश थापे ते कोनी यहिंसा? ते कहे (सन्वेसिंपाणा) सर्व प्राणीनी (सक्वेसिनूताणं के ) सर्वनूत सर्वजीव (जावसत्ताणं के०) यावत् सर्व स खनी अहिंसाने (अणुवाईकिट्टिएधम्म के० ) विचारीने धर्मोपदेश थापे एटले समस्त जीवमात्रनी जे प्रकारे हिंसा नथाय ते प्रकारें धर्म कहे ॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-आहारादिमात्रज्ञः सनिटुः अन्यतरां दिशमनुदिशंवा प्रतिपन्नोधर्ममा रख्यापयेत् कथयेत् यद्येन साधुना गृहस्थेन वा विधेयं तद्यथायोगं विनजेत धर्मफलानि कीर्तयेत् उपस्थित्तेपूद्यतेषु अनुपस्थितेषु कौतुकादिप्रवृत्तेषु शुश्रूपमाणेषु श्रोतुं प्रवृत्ते प्रवेटयेत् । यत्कथयेत्तदाह । शांतिः क्षमा तत्प्रधाना विरतिस्तां कथयेत् । नपशममि इयिदमं निर्वाणं मोदं (सोयवियं) शौचं नावशौचमित्यर्थः । आर्जवं निर्मायत्वं माई वं मृडनावोविनीतत्वमितिनावः । लाघवं कर्मलघुत्व किया। अतिपातोहिंसा सविद्यते यस्यसोतिपातिकस्तन्निपेधादनतिपातिकस्तं सर्वेषां प्राणिनां यावत्सत्वानां धर्ममनुविधि च्य विचिंत्य, कीर्तयेत् । कोर्थः । सर्वप्राणिरदानूतं धर्म कथयेदित्यर्थः ॥ ५ ॥ ..

राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागमसंग्रह नाग उसरा. ॥ टीका-सनिकुराहारोपधिशयनस्वाध्यायादीनां मात्र जानातीति तनिधिज्ञः सन् अन्यतरां दिशमनुदिशंवा प्रतिपन्नः समाश्रितोधर्ममाख्यापयेत् यद्येन विधेयस्तद्यथा नो गं चिनजेधर्मफलानि च कीर्तयेदावि वयेनञ्चैकार्थप्रवृत्तेन साधुना सम्यगुपस्थितेषु वा कौतुकादिप्रवृत्तेषु शुश्रूपमाणेपु श्रोतुं प्रवृत्तेपु स्वपरानिप्रायं वेदयेदावेदयेत्प्रकथयेदितिया वत् । श्रोतुमुपस्थितेषु यत्कययेत्तदर्शयितुमाह। (संतिविरश्त्यादि) शांतिरुपशमः कोधजयस्तत्प्रधाना प्राणातिपातिन्योविरतिः शांतिविरतिः । यदिवा शांतिरशेपक्लेशापग मरूपा तस्यै तदर्थ विरतिस्तां कथयेत्तयोपशममिश्यिोपशमरूपं रागपानावजनितं तथा निर्वति निर्वाणमशेपोपरमरूपं तथा (सोयवियंति) शौचं तदपि नावशीचं सर्वोपाधिगुप्ता व्रतामालिन्यं । (यङ्गवियंति) थार्जवममायित्वं तथा मार्दवं मृनावं सर्वत्र प्रश्रयवत्वं विनयनम्रतेति यावत् । तथा (लापवियंति) कर्मणां लाघवापादनं कर्मगुरोर्वात्मनः कर्मापनयनतोलध्ववस्थासंजननं । सांप्रतमुपसंहारकारेण सर्वगुनानुष्ठा नानां मूलकारणमाह । पतिपतनमतिपातः प्राण्युपमर्दनं तदिद्यते यस्यासायतिपातिक स्तत्प्रतिपेधादनतिपातिकस्तं सर्वेपां प्राणिनां जूतानां यावत्सत्वानां धर्ममनुविधिमनुवि चिंत्य, वा कीर्तयेकथयेत् । इदमुक्तं नवति सर्वप्राणिनां रकानूतं धर्म कथयेदिति ॥५७ ॥ सेनिकू धम्म किट्टमाणे णो अन्नस्स देन धम्म मादिकेजा गोपाणस्स हे धम्ममाइकेज्जा पोवनस्सह धम्ममाइकेज्जा पोलेणस्स हे ध म्ममाइकेजा पोसयणस्सदेनं धम्ममाइकेज्जा पोअन्नेसिं विरूवरूवा पं कामनोगाणं देने धम्ममाइकेज्ना अगिलाए धम्ममाश्केका ननच कम्मनिङरमाए धम्ममाइकेडा॥७॥ इहखलु तस्स निस्कुस्स अंति एधम्मं सोचा णिसम्म नाणेणं नसाय वीरा अरिंस धम्मे समुध्यिा जे तस्सनिस्कू अंतिए धम्म सोचा णिसम्म सम्मं नाणेणं नायवीरा अ स्सिधम्मे समुध्यिा तेएवं सबोवगता तेएवं सबोवरता तेएवं सबोवसं ता तेएवं सबताए परिनिनुमेत्तिवेमि ॥ एए॥ थर्य-(सेनिरक के) ते साधु (धमकिहमाणे के०) धर्म कहतो थको (ो वनस्सहे धम्ममाश्रकेजा के०) अन्न एटले थाहारने हेतुयें धर्म न कहे ते थावी रीते के था यमुफ मनुप्य धनवंतवे माटे महारी पासेंथी धर्म सानजीने म ने मनो वांछित थाहार थापशे, एवो विचार करे नही तथा वली (गोपापस्सहेध ६४ । वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. म्ममाइरकेका के) पाणीने हेतु पण धर्म नकहे एवो संयति होए (पोवनस्सहे उधम्ममाश्रकेका के) तथा वस्त्रने हेतुयें धर्म न कहे ( णोखेएस्सहेधम्ममाइरकेका के०) उपाश्रय वस्ति पामवाने हेतुयें धर्म न कहे (पोसयणस्सहेचम्ममाइरकेका के) तथा पाट पाटलादिक सयनने हेतुयें धर्म नकहे (पोअन्नेसिंविरुवरूवाणंकाम जोगाणंहे धम्ममाश्रकका के० ) नाना प्रकारना कामनोगने हेतुयें धर्म नकहे (थ गिलाएधम्ममाइरकेका के) अग्लान पणे धर्मकहे एटले पूख्यो थको धर्म कहेवानो प्रमाद नकरे (नन्नकम्मनिकारहाएधम्ममाइरकेला केएक कर्मनिरान कारण टाली, बनेरे यथै धर्म नकहे.॥५॥ हवे एवीरीते धर्म कहेवा थकीजे फल थाय ते देखा डे. (इहखलुतस्सनिरकुस्स के) था जगत् मांहे खलु इति वाक्यालंकारे ते गुणवं त साधुने (अंतिए के०) समीपे (धम्मंसोचा के ) धर्म सांजलीने (णिसम्मठ हाणेणं के) सम्यक हृदयने विपे धारण करीने, संयमने विपे सावधान थने, (न छायवीरा के०) धर्ममार्ग प्रवर्तता वीर एटले कर्म विदारवाने समर्थ (यस्तिधम्मे समुध्यिाके) एवो धर्मजे सम्यक् ज्ञान दर्शन घने चारित्ररूप तेने विषे पहोता (जेत स्तनिरकू के) जे ते साधुने समीपें धर्म सांजलीने. ते साधु केवावे तोके सम्यक् हा दय धरीने सयंमने विपे सावधान थइ धर्म मार्ग प्रवर्तता कर्मविदारवाने समर्थ ए स म्यक् ज्ञानादिक ने विपे सावधान थया ( तेएवंसवोंवगता के०) ते एम सर्व कर्म खपावीने मोके पहोता (तेएवंसवोविरता के) ते एम सर्व अढारे पापस्थानक थकी निवा. (तेएवंसदोवसंता के ) ते एम सर्व प्रकारे नपशांत एटले कपा य जीपीने (तेएवंसवताएपरिनिहुमे के०) ते एम सर्व प्रकारें समर्थ पणे करीने शी तलीनूत थ मोके पहोता (निबेमि के) श्रीसुधर्मस्वामि श्रीजंबूस्वामि प्रत्ये कहे जे के साधुने समीपे धर्म सोनल्यालु फल में कडं ते जेवीरीते श्रीनगवंत श्रीमहावीर देव पासेंथी में लानव्युंजे तेवीरीते तमने कयुं ॥ एए ॥ ॥ दीपिका-सनिकुर्धर्म कीर्तयन्नान्नस्य हेतोर्धर्ममाचहीत । तथा पानवस्त्रलयनशय ननिमित्तं न धर्ममाख्याति । विरूपरूपाणां गुनागुनानां कामनोगानां देतोर्न धर्ममारल्या ति । अग्लानतया धर्ममाख्याति । निर्जरां विनाऽन्यकार्यार्थ न धर्म वदेत् ॥५॥ अथोप संहारमाह । इह जगति खलु तस्य निदोरंतिके समीपे धर्मं श्रुत्वा निशम्यावगम्य सम्य गुचानेनोखाय वीराः समर्थाये ते चैवंचूताः सर्वस्मिन् मोक्कारणे उपगताः प्राप्ताः स ऊपगतास्तेचैवं सर्वेन्यः पापस्थानेन्यउपरतानिवृत्ताः सर्वोपरतास्तेचैवं सर्वोपशांता राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६६ए इतेचैवं सर्वात्मतया सर्वसामर्थेन सदनुष्ठाने उद्यताःपरिनिर्वृतानिर्वाणं प्राप्ता तिव्रवीमीति ॥ एए॥ ॥ टीका-सांप्रतं धर्मकीर्तनं यथा निरुपधि नवति तथा दर्शयितुमाह। (सेनिस्कूश्त्या दि) सनिटः परकतपरनिष्ठिताहारनोजी यथाक्रियाकलानुष्ठायी शुश्रूपन सुधर्म कीर्तय नान्नम्य हेतोममायमीश्वरोधर्मकथाप्रश्रवणे विशिष्टमाहारजातं दास्यतीति । एतन्निमित्तं न धर्ममाचहीत तथा पानवस्त्रलयनशयननिमित्तं न धर्ममाचदीत । नान्येपां विरूपरूपा णामुच्चावचानां कार्याणां कामनोगानां वा निमित्तं तथा धर्ममाचदीत ग्लानिमनुपगवन न धर्ममाचकीत कर्मनिर्जरायाश्चान्यत्र न धर्म कथयेदपरप्रयोजननिरपेकएव धर्मकथयेदिति ॥५॥ धर्मकथाश्रवणफलदर्शन झारेणोपसंजिवृकुराह (इहरखलुतस्सेत्यादि) हास्मिन्ज गति । खलु वाक्यालंकारे । तस्य निदोर्गुणवतोतिके समीपेपूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं धर्म श्रुत्वा निशम्यावगम्य सम्यगुडानेनोगय धीराः कर्मविदारणसहिलयोये चैवंनूतास्ते एवं पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टानुष्ठानतया सर्वस्मिन्नपि मोदकारणसम्यग्दर्शनादिके उपसामीप्ये न गताः सर्वोपगतास्तथैवं सर्वेन्यनपरताः सर्वोपरतास्तथा तएवं सर्वोपशांताजितकपायत या शीतलीनूतास्तथा एवं सर्वात्मतया सर्वसामयेन सदनुष्ठानेनोद्यमं सतवंतोये चैवंचूता स्तेऽशेषकर्मक्ष्यं कृत्वा परि समंतानिवृतायशेपकर्मक्यं स्तवंतति ब्रवीमीति पूर्ववत् ५७ एवं सेनिकू धम्मही धम्मविऊ णियागपडिवो से जदेयं वुत्तियं अऽ वा पत्ते पनमवरणोंमरीयं अज्या अपत्ते पनमवरपोमरीयं एवं सेनिस्कू परिणायकम्मे परिणायसंगे परिणायगेवासे वसंते समिए सहिए स याजए सेवं वयणिऊं तंजदा समणेतिवा मादणेतिवा खंतेतिवा दंतेतिवा गुत्तेतिवा मुत्तेतिवा इसी तिवा मुणीतिवा कतीतिवा विकृतिवा निस्कूतिवा लूदेतिवा तीरीतिवां चरणकरणपारवित्तिवेमि॥ ॥ति वितियं सु यकं धंस्स पोमरीयं नाम पढमयणं सम्मत्तं ॥६॥ अर्थ हवे अध्ययन परिसमाप्ति नणी कहे. (एवंसे निस्कूधम्मदीके०) एम पूर्वोक्त गुण युक्त ते साधु धर्मनो अर्थी (धम्मविक के०) धर्मनो जाण, (पियागपडिवणे के) मोद यथवा संयमने विपे प्रतिपन्न एवो पांचमो पुरुप, (सेजहेयंचुत्तियं के०) ते घात्रीने जेम पूर्व कमु (श्रध्यापत्तेपउमवरपोमरी के०) ते यथया प्रधान पैौमरी क कमले पहोतो (यउवायपनेपउमवरपॉमरीयं के० ) थथवा प्रधान पामरीक कम .

हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. लें न पहोतो. परमार्थयकी प्रधान पौंमरीक कमल समान चक्रवर्त्यादिक पुरुष जाणवा तेनी प्राप्ति केवलज्ञानीने होय, अथवा न होय किंतु केवलज्ञान विना पण चारित्रित कहे वाय तेकारणे पचे अपत्ते एवं स्यामाद पद का (एवंसेनिरकू परिप्लायकम्मेपरिमायसंगे के०) एरीतें ते साधुयें परिज्ञायें करी जाण्यु धने प्रत्याख्यान परिझायें करी पच्यख्युं वे एवा कर्मबंधना कारणने तथा बाह्यान्यंतर संगने जेणे वली (परिमायगेहवासेके०) परिज्ञात गृहवास जेणे असार करी जाण्यो तथा (उवसंते के०) इंघिय अने नोइंघिय जेणे उप शमाव्यां (समिएके) पांच समितिए समित (सहिएके) ज्ञान, दर्शन थने चारित्रे करी सहित (सयाजएके) सर्वकाल संयत यत्नवंत (सेवंवयणिके) एवो ते चारित्रि सर्व गुणयुक्त दोय ते केवो दोय? (तंजहा के) ते कदेने. (समणेतिया के०) श्रमण तप स्वी सममन एटले शत्रु मित्र उपर समनाव होय ते श्रमण जाणवो. (माहणेतिवाके) कोइपण प्राणीमात्रने महणो एवो जेनो उपदेश होय तेने माहण ब्राह्मण कहिए ( खते तिवा के) मावंत (दंतेतिवाके०) दांत एटले इंडियोनो दमनार (गुत्तेतिवा के) त्रणगुप्ते गुप्तो (मुत्तेतिया के) मुक्ति एटले निर्लोनी (इसीतिवा के ) पी विशिष्ट तपश्चर्या सहित जीवनो रक्षा करनार (मुणीतिवा के०) जगत्नी त्रिकालावस्थानास रूपनो शाता (कतीतिवा के) परमार्थ थकी पंमित जेनुं सर्व को कीर्तन करे तेजा णवो (विकतिवा के०) रूडी विद्यासहित विधान् सद्विद्योपेत तथा (निरकूतिया के) निरवद्याहारनो लेनार (चूहेतिवा के०) लद यंतप्रांत आहारी (तीरीति वा के) तथा संसारनो तीररूपजे मोक्ष तेनो थर्थी (चरणकरणपारविन के) च रण एटाने मूलगुण, धने करण एटले उत्तरगुण, तेनो पारपर्यंत गमन जाणे एटले च रण करनो पारंगामि जायचो तेमाटे चरणकरण पारविन एम कयु. ( इतिवेमि केव) श्रीसुधर्मस्वामी श्रीजंबूस्वामि प्रत्ये कहे के ए वचन हुँ श्रीतीर्थकरना वचनने यनुसा रे कहूँ. एरीते श्री सूर्यगडांगसूत्रना वीजा श्रुतस्कंधने विपे प्रथम पोमरीकनामा अध्य यननो बालाववोध समाप्त थयो ॥६० ॥ ॥ दीपिका-एवं पूर्वोक्तगुणः सनितुर्धर्मार्थी धर्मवित् नियागः संयमोमोझोवा त प्रतिपन्नः सचैवंनूतः पंचमपुरुपस्तं वाऽश्रित्य तद्यथेदं प्राग्दर्शितं तत्सर्वमुक्तं । सच प्राप्तो वा स्यात्पद्मवरपुंडरीक राजादिपुरुषं । तत्प्राप्तिा तत्त्वतः केवलझानावाप्तीसत्यां म्यात् थप्राप्तीवा स्यात् मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानयस्तैः समस्ता युतःसचैवंनूतोनिखः परिझातकर्मविपाकः परिज्ञातसंगस्त्यक्तसंबंधःपरिझातोनिःसारतया गृहवासीयेन सतथा उपशांतोदांतड़ियः समितः समिति निःसह हितेन वर्ततेयः ससहितः सदायतः संयतः , .

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. सएवंनूतगुणएतश्चनीयएतैर्नामनिर्वाच्यः स्यात् । तद्यथा । श्रमणोवा माहनोंवा व्र ह्मचारित्वाद्राम्हणोवा, दांतोवा,दांतोवा, गुप्तिनिर्गुप्तोवा, निर्लोनत्वान्मुक्तोवा, झषि,कत मस्यास्तीतिकृती पुण्यवान् वित् विद्योपेतोनिकुवा,अंतप्रांताहारत्वेन रूदोवा,संसाराब्धेस्ती रार्थीवा, चरणं मूलगुणाः, करणमुत्तरगुणास्तेपां पारं पर्यंतगमनं वेतीति चरणकरणपा रवित् । इति समाप्तौ । वीमीति सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमाह ।। ॥ इतिमि तीयश्रुतस्कंधस्य पुंडरीकाध्ययनं प्रथमं समाप्तम् ॥ ६॥ ॥ टीका-सांप्रतमध्ययनोपसंहारार्थमाह । ( एवंसेनिस्कूइत्यादि) एवमिति पूर्वी तविशेषणकलापविशिष्टः सनिकुः पुनरपि सामान्यतोविशिष्यते । धर्मः श्रुतचारित्राख्य स्तेनार्थी यथावस्थित परमार्थतोधर्म सर्वोपाधिविशुदं जानातीति धर्मवित्तथा नियागः संयमोमोझोवा कारणे कार्योपचारं कृत्वा तं प्रतिपन्नोनियागप्रतिपन्नः सचैवंचूतः पंचम पुरुपजातस्तं चाश्रित्य यथेदं प्राक् प्रदर्शित तत्सर्वमुक्तं । सच प्राप्तोवा स्यात्पद्मवरपोंड रीफमनुग्राह्यं पुरुप विशेष चक्रवादिकं । तत्प्राप्तिश्च परमार्थतः केवलज्ञानावाप्ती सत्यां नवति । सादाद्ययावस्थितवस्तुस्वरूपपरिहित्तेरप्राप्तोवास्यान्मतिश्रुतावधिमनःपर्यायाने य॑स्तैः समस्तैर्वा समन्वितः सचैवंचूतः प्राग्व्यावर्णितगुणकलापोपेतोनिटः परि समं तात् ज्ञातं कर्म स्वरूपतोविपाकतस्तपादानतश्च येन सातकर्मा तथा परिझातः संगःसं बंधः सबाह्यान्यंतरोयेन सतथा परिझातोनिःसारतया गृहवासोयेन सत्तथोपशांतइंडियनो इंडियोपशमातथा समितः पंचनिः समितिनिस्तथा सह हितेन वर्ततइति सहितोज्ञानादि निवी सहितः समन्वितः सदासर्वकालं यतः संयतः एतचनीयस्तद्यथा श्राम्यतीति श्रम एः समनावा तथामाप्राणिनोजहि व्यापादयेत्येवं प्रवृत्तिरुपदेशोयस्य समाहनः सब्रह्मचा रीवा ब्राम्हणः दांतः सेदमोपेतोदांतइंडियनोझ्यिदमनेन तथा तिसृनिर्गुप्तिनिर्गुप्तःतया मुक्तश्वमुक्तस्तथाविशिष्टचरणोपेतोमहर्षिस्तथा ।मनुते जगतस्त्रिकालावस्यामिति मुनिस्त था कतमस्यास्तीति कृती पुण्यवान् परमार्थपंडितोवा तथा विज्ञान सदियोपेतस्तथा नि? निरवद्याहारतया निक्षणशीजस्तयांऽतमाताहारत्वेन रूस्तथासंसारतीरनूतोमोइस्तदर्थी तथा चर्यतइति चरणं मूलगुणाः क्रियतइति करणमुत्तरंगुणास्तेषां पारं तीरंपर्यंतगमनंत 'नीति करणचरणविदिति । इतिशदः परिसमाप्तौ । नवीमातितीर्थकरवचनादार्यः सुधर्मस्खा मी जंबूस्वामिनमुदिश्य एवं जाति तथान स्वमनीपिकया ब्रवीमीति ॥सांप्रतं समस्ताध्य यनोपात्तदृष्टांतदाष्टांतिकयोस्तात्पर्याय गायानिनियुक्तिकदर्शयितुमाह । उयमयपुंडरीए, तस्सेययउबवएणनिहत्ती अधिगारो पुण नणित, जिणोवदेसेण सिदिति ॥ १ ॥ सु रमपुयतिरियनिरठ, वंगेसुमणुया पहूचरितम्मि ॥ थवियमहाजणनेयनिचक्षयमि ६६न वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे प्रथमाध्ययनं. यधिगारो ॥ २ ॥ अवियदुनारियकम्मा, नियमा उक्कस्स निरयहितिगामी । ते वितुंजि गोवदेसेण तेणेव नवेण सिशंति ॥ ३ ॥ जलमालकदमाल, बहुविहवनिगहणं च पु रकरणी । जंघाहिव बाहाहिव नावाहिवतं पुरवगाहा ॥ ४ ॥ परमं उल्लंघेत्तुं, उपरमाण स्तहोनवायत्ती । किनबिसेदवा, जेपुल्लंघेल अविवन्नो ॥ ५ ॥ विजावदेव कम्म, दवा आगासियाविनवणया। परमं उल्लंघेत्तुं नएसइणमोजिपुरका ॥ ६ ॥ सुद्दष्पउँग बिकासिमा जिएस्स जाणणेविला । नवियजणपोंडरीयान जाए सिदिगतिमुवेंति ॥ ॥ ॥ (उवमाइत्यादि) होपमा दृष्टांतः पौंडरीकेण श्वेतशतपत्रेण कृतस्तस्येहान्य हितत्वात् तस्यैव चोपंचयेन सर्वांवयवनिप्पत्तिर्यावविशिष्टोपायेनोवरणं । दाटीतिकाधिका रस्तु पुनरत्र नणितोनिहितश्चकवादिनिर्नव्यस्य जिनोपदेशेन सिविरिति तस्यैव पूज्य मानत्वादिति । पूज्यमेव दर्शयितुमाह । (सुरमपुएइत्यादि ) सुरादिषु चतुर्गतिके जंतु पु मध्ये मनुजाश्चरित्रस्य सर्वसंवररूपस्य प्रजवः शक्तावर्तते न शेपाः सुरादयः । ते प्वपि मनुजेषु महाजननेतारश्चकवादयोवर्तते तेपु प्रबोधितेपु प्रधानानुगामि त्वात् इतरजनः सुप्रतिबोधएव नवतीत्यतोत्र चक्रवादिना पौंडरीककल्पनाधिकार ति । पुनरप्यन्यथामनुजप्राधान्यं दर्शयितुमाह । (अविपदुश्त्यादि ) गुरुकर्माणोपि म नुजाथासंकलितनरकायुपोपि नरकगमनयोग्यायपि तेप्वेवंचूतजिनोपदेशात्तेनैव नवेन समस्तकर्मच्यात् सिद्धिगामिनोनवंतीति । तदेवं दृष्टांतदाटीतिकयोस्तात्पर्यार्थ प्रदर्य ह टांतनूतपौंडरीकाऽधारायाः पुष्करिण्याउरवगाहित्वं सूत्रालापकोपात्तनियुक्तिकद्दर्शयितुमा ह। (जलमालेत्यादि) जलमालामित्यर्थप्रचुरजला तथा कर्दममालामप्रतिष्ठिततलत या प्रनूततरपंकां तथा बहुविधवनिगहनां च पुष्करिणी जंघान्यां वा बाहुल्या नावा वा इस्तरां पुष्करिणीं दृष्ट्वेति क्रियाध्यादार:-किंचान्यत् । (पउमइत्यादि) तन्मध्ये पद्मवरपौंडरीकं गृहीत्वा समुत्तरतोऽवश्यं व्यापतिः प्राणानां नवेत् किं तत्र कश्चिपा यः सनास्ति येनोपायेन गृहीतकमतः सन् तां पुष्करिणीमुलंघयेनविपन्नइति । तमुलंघ नोपायं दर्शयितुमाह । (विद्यावेत्यादि) विद्या वा काचित्प्रात्यादिका देवता कर्मवा ऽययाऽकाशगमनलब्धिर्वा कस्यविनयेनेनासावविपन्नोगृहीतपोंडरीकः सन्नुलंघयेत्ता पुष्करिणीमेपच जिनरुपायः समारख्यातः। सर्वोपसंहारार्थ माह । (सुचप्पेत्यादि) गुरुप्रयोगविद्यासिका जिनस्यैव विज्ञानरूपा नान्यस्य कस्यचिद्यया विद्यया तीर्थकरद र्शितया नव्यजनौंडरीकाः सिदिमुपगढ़तीति । गतोनुगमः सांप्रतं नयास्तेच पूर्ववडू एव्याइति ॥ समाप्तं पोंडरीकारस्पं वितीय श्रुतस्कंधप्रथमाध्ययनमिति ॥ ६॥ ।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥ अथ वितीयक्रियास्थानाख्याध्ययनस्य प्रारंनः॥ . हवे वीजें अध्ययन प्रारंनिये बैयें. पहेला अध्ययनमां पोंमरीक कमलने दृष्टांते थन्यतीर्थिकने कर्मना बंधक कह्या, तथा साधुने कर्मथी मूकावनारा कह्या. हवे ते कर्म वार क्रिया स्थानकें करी वांधी बने तेरमे क्रिया स्थानके मूकीयें तेकारणे बीजा थ ध्ययनमा क्रियास्थानक कहेठे. सुर्यमे आठसंतेणं जगवया एवमस्कायं इह खलु किरियामाणे णामस यणे परमत्ते तस्सणं अयम इद खलु संजूदेणं उचे गणे एवमादिज्जति तंजदा धम्मेचेव अधम्मेचेव नवसंतेचे अणुवसंतेचेव ॥१॥ तव एंजेसे प ढमस्स हास्स अहम्मपरकस्स विनंगे तस्स णं अयमठे पसते ह. ख लु पाईणंवा संतेगतिया मणुस्सा नवंति तं जदा आरियावेगे अणारिया वेगे नचागोयावेगे पीयागोयावेगे कायमंतावेगे इस्समंतावेगे सुवन्नावेगे ज्वनावेगे सुरूवावेगेवावेगे।शा तेसिंचणं इमं एतारूवं दंमसमादाणं संपेहाएतं जदा हैरइएसुवा तिरिकजोणिएसुवा मणुस्सेसुवा देवेसुवा जेया वन्ने तदप्पगारा पाणाविन्न वेयणं वेयंति॥३॥ताँस पियणं इमाईतेरसकिरिया घाणाईनवंतीतिमकायं तजदा अनादं अणहादरे दिसादंझे अकम्मा दंने दिछीविपरियासियादंझे मोसवत्तिए अदिन्नादाणवत्तिए असतवतिए माणवत्तिए मित्तदोसवत्तिए मायावत्तिए लोनवत्तिए शरियावहिए ॥४॥ थर्थ-(सुमे के) श्रीसुधर्मस्वामी जंबूस्वामि प्रत्ये कहे. के, में सानन्युठे (था उसंतेरानगवयाएवमरकार्य के.) थायुप्यवंत नगवंते मने एम कयुं वे ते में जेम सां नमुने. तेम हुँ तुज प्रत्ये कहूँ. (इहखलु के०) निवेकरी था जिनशासनने वि पे (किरियाणणामायणेपास्ते के ) कियास्थान नामे थध्ययन प्ररुप्यु. (तस्स पंययम के.) तेनो ए अर्थडे. (शहरखलु के० ) यहिंयां खलु एवी तनावनायें (सं जूहेणं के० ) तसे करी (सुवेहाणेएवमाहितंति के० ) एकगुन, बीजीयन एम वे ' स्थानक, कहिये. (तंजहा के०) तेना नाम कहे. (धम्मेवधधम्मेव के०) एक धर्मस्थानक थने बीजो थधर्मस्थानक, (ग्वसंतेचवथ पुक्तंतेचैव के० ) एक उपशा

ច हितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
स्थानक, बने बीजो अनुपशांत स्थानक ॥१॥ (तवणं के०) त्यां (जैसे के०) जे कहेशे
ते (पढमणस्सयहम्मपरकस्सविनंगेके०) प्रथम स्थानक अधर्म पदनो विनंग एटले
विचार (तस्सएंधयमपामतेकेण्) तेनो एयर्थ कहेले. (इहखलुपाईवाके०) ए संसार
मांहे पूर्वादिक दिशिमाहे अनेरी दिशायें ( संतेगतियामपुस्सानवंति के ) केटलाएक
मनुष्य. ते केवावे (तंजहाके) ते कहेडे. एक आर्य, एक अनार्य, एक उंचगोत्रना नपना,
एक नीचगोत्रना उपना,एक महोटीकायावाला,एक न्हांनी काया वाला,एक शुनवर्णना
शरीरवाला, एक माठावर्णवाला, एक सुरूपवान् थने एक कुरूपवान् ॥२॥ (तेसिंचश्मए
तारूवंके) ते थार्यादिक मनुष्यने एवो एतादृशरूपजे बागल कहेशे (दंगसमादाएं के०)
दंम समादान एटले पापरूप संकल्पनुं ग्रहणते, (संपेहाए के) पालोचq ते चतुर्गतिक,
जीवने होय (तंजहा के०) ते चारगतिना नाम कहे. (ऐरइएसुवा के) एक नारकीमा
हे (तिरिरकजोणिएसुवाके०) तिर्यचनी योनी मांहे (मणुस्सेसुवाके०) मनुष्य माहे (दे
वेसुवाके० ) देवतामांहे ए चतुर्गतिक जीव जाणवा. तेमांहे (जेयावन्नेके) जे अनेरा
(तहप्पगारा के०) तथा प्रकारना (पाणाविन्नू के०) प्राणि जाणवा (वेयवेयंति के०)
ते प्राणी एवा उता वेदना जे साता असातारूप तेने वेदे एटले अनुनये. अत्र चतुर्ने
गी कहेवे. एक संझिया जीवजे ते वेदनाने अनुनवे तथा जाणे पण, अने वीजा
सिघना जीव जे ते वेदनाने मात्र जाणे, पण अनुनवे नहीं. तथा त्रीजा असंझिया
जीव जे ते वेदनाने अनुनवे, पण जाणे नही. चोथा अजीव जेठे ते वेदनाने अनुनवे
पण नहीं,अने जाणे पण नहीं, तेमांहें यहीं पहेला अने त्रीजा नंगनो अधिकार
॥ (तसिंपियणं इमाई के०) ते नारकिया दिकने एजे थागल कहेशे ते. (तेरस किरिया
जाणाईनवंतीतिमरकार्य के०) तेर क्रियाना स्थानक होय, ते श्रीतीर्थकर गणधरे एम
कह्या (तंजहा के०) तेना नाम कहेठे. एक (अकादमे के०) अर्थ दंम, बीजो (थप
आदमे के ) अनर्थदम, त्रीजो ( हिंसादंमेके०) हिंगदम, चोथो (थकम्मादमे के०)
अकस्मात् दंम, पांचमो (दिहीविपरियासियादमे के०) दृष्टि विपर्यास दंम, वो (मोत
वत्तीए के० ) मृपावाद प्रत्ययिक दंम, सातमो (थदिन्नादाणवत्तिए के० ) अदत्तादान
प्रत्ययिक दंम, बाग्मो (यशव वत्तिएके०) अध्यात्मिक ते मनमुंमुनि प्रत्ययिक तेरूप
दंम, नवमो (मागवत्तिएके०) मान प्रत्ययिक दंम, दशमो (मिनदोसवत्तिए के) मित्र
उपर देप करवो ते मित्रदोप प्रत्यायिक दंम, यगीयारमो (मायावत्तिए के) परने
वंचवू ते मायाप्रत्ययिक दंम, वारमो (लोनवत्तिए के) लोन प्रत्ययिक दंमा
तेरमो (इरियावहिए के) रियापथिक प्रत्ययिक दंमः हवे अनुक्रमे ए तेर क्रिया
स्थानकोनो विचार कहेते. ॥ ४ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६२ ॥ दीपिका-अथ दितीयं क्रियास्थानाध्ययनमारच्यते तस्येदमादिसूत्र (सुपंमेइत्यादि) सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमाह । श्रुतं मया वायुप्मता जगवतैवमारख्यातं । इह खलु कि यास्थानं नामाध्ययनं नवति । अस्य चायमर्थः। (संजूहेणं) सामान्येन संदेपेण ६ स्थाने नवतः । ये केचन क्रियावंतस्तेऽनयोरेवं स्थानयोराख्यायंते । तद्यथा । धर्म चैव अधर्मेचैव । उपशांतं धर्मस्थानमनुपशांतमधर्मस्थानं ॥१॥ तत्र णमितिवाक्यात कारे । योऽसी प्रथमानुप्टेयतया प्रथमस्याधर्मपदस्य विनंगोविचारः । तस्यायमर्थः । ३ ह जगति प्राच्यादिषु दिनु मध्येऽन्यतरस्यां दिशि संति विद्यते एके केचन मनुष्याः । त यथा । आर्यायनाः उचैर्गोत्रानीचैर्गोत्राः कायवंतनन्नतान्हस्ववंतोनीचशरीराः सु वर्णाः सुकांतयोऽवर्णानिस्तेजसः सुरूपादूरूपाश्च ॥२॥ तेपामार्यादीनामिदं वदयमाणमेत पं दंडसमादानं पापोपादानं (संपेहाएति) संप्रेदय तद्यया नारकेपु तिर्यग्योनिपु मनुप्ये पु ये चान्ये तथा प्रकाराः सुवर्णपुर्वर्णाः प्राणिनोविज्ञांसोवेदनां सातासातरूपां विदंति थनुनवंति । अत्र चत्वारोनंगाः । तथाहि । संझिनोवेदनामनुनवंति जातिच १ सिक्षा स्तु वेदनाजानंति नानुनवंति ५ 'यसंझिनोऽनुनवंति न पुनर्जानंति ३ यजीवास्तु न जानंति नाप्यनुनवंति । इह प्रथमतृतीयाच्यामधिकारोक्तिीयचतुर्थाववस्तुनूताविति ॥३॥ तेषां नारकादीनामिमानि वध्यमाणानि त्रयोदश क्रियास्थानानि नवंतीत्याख्यातं तीर्थ कदादिनिः । तद्यथा । स्वार्थायदंडः पापोपादानमर्थदंडः १ निष्प्रयोजनं सावधक्रियान थदंडः २ हिंसा प्राणिघातस्तयादंडोहिंसादंडः ३ थकस्मादनुपयुक्तस्य दंडोऽकस्माइंडः। थन्यस्य क्रिययाऽन्यस्य घातइत्यर्थः । दृष्टेर्विपर्यासोरकुविपये यथा सर्पबुद्धिस्तया दंडो दृष्टिविपर्यासदंडः यथा शरादिदेपेण लेष्टुकादिवुध्या चटकादिहननं ५ मृपावादप्रत्याय कः ६ थदचादानप्रत्ययिकः । यध्यात्मिकोदंडोयथा निनिमित्तमेव धर्मनाचिंतातुरस्ति एति मानप्रत्ययिकोदंडोयथाऽष्टमदस्थानोपगतः परं हीनं मन्यते ए मित्राणामुपतापे न दोपोमित्रदोषस्तत्प्रत्ययिकोदंडः १० माया परवंचनयुधिस्तयादंडः ११ लोनप्रत्यय कः १२ इयर्याप्रत्ययिकोदंडः समितिगुप्तियुतस्य दोपयुक्तस्य सामान्येन कर्मबंधः स्यात्।। ४ ।। ॥ टीका-व्याख्यातं प्रथमाध्ययनं सांप्रत वित्तीयमारच्यते ।यस्य चायमनिसंबंधः।इहा नंतराध्ययने पुष्करिणीपोंडरीकदृष्टांतेन तार्थिकाः सम्यङ्मोझोपायानावात्कर्मणां वंधकाः प्रतिपादिताः सत्साधयश्च सम्यग्दर्शनादिमोक्षमार्गप्रवृत्तवान्मोचकाः सउपदेशदानतोप रेपामपाति । तदिहापि यथा कर्म भादशनिः क्रियास्यानध्यते यथाच त्रयोदशेन मु च्यते तदेतत्पूर्वोक्तमेव बंधमोक्ष्योः प्रतिपादनं क्रियते । धनंतरसूत्रेण चापं संबंधः। तयथा । निगुणा चरणकरणविदा कर्मपणायोयतेन दादश कियास्थानानि कर्मवं ..

६७२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. धकारणानि सम्यक्परिहर्तव्यानि तविपरीतानि च मोक्षसाधनानि यासेवितव्यानि इत्यनेन मंबंधेनायातस्याध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोग धाराणि नवंति । तत्राप्युपक्रमांतर्ग तोऽधिकारोयं । तद्यथा कर्मणां संबधोऽनेन प्रतिपाद्यते तदमोश्चेति । नामनिप्पनेतु निपे क्रियास्थानमिति विपदं नाम । तत्रापि क्रियापदनिदेपार्थ प्रस्तावमारचयनियुक्तिक दाह । "किरियाउनणियाउ, किरियाठावंति तेण अंशयणं । अहिगारो पुण नणिज, बंधे तह मोस्कमग्गेय" ॥ १५ ॥ (किरिया इत्यादि.) तत्र नियंतति क्रियास्ताश्च कर्म बंधकीरणत्वेनावश्यकांतवर्तिनि प्रतिक्रमणाध्ययने (पडिक्कमामितेरसहिंकि रियागणेहिं ति ) अस्मिन्सूत्रेऽनिहिताः। यदि वैहिक क्रियानणितायनिहितास्तेनेदमध्ययनं किया स्थानमित्युच्यते । तच्च क्रियास्थानं क्रियावत्स्वेव नवति नाक्रियावत्सु । क्रियावंतश्च के चिध्यंते केचिन्मुच्यतेऽसोध्ययनार्थाधिकारः पुनरनिहितोबंधे तथा मोक्षमार्गेचेति । तत्र नामस्थापने सुगमत्वादनादृत्य इव्यादिकां क्रियां प्रतिपादयितुमाह । “ दवे किरिए अवणय, पयोगवायकरणिक समुदाणे ॥ इरियावहसंमत्तो, सम्मत्तेचैव मिलते" ॥ १५॥ ॥ देवइत्यादि) तत्र इव्यविपये या क्रिया एजनता । एजूकंपने । जीवस्याजीव स्य वा कंपनरूपा चलनवनावा साइव्यक्रिया। सापि प्रयोगादिस्सया वा नवेत् । तत्रा प्युपयोगपूर्विका वाऽनुपयोगपूर्विका वाऽविनिमेपमात्रादिका वा सा सर्वा इव्यक्रियेति । नाव क्रियात्वियं । तद्यथा प्रयोगक्रिया उपायक्रिया करणीयक्रिया समुदानक्रिया र्यापथ किया सम्यक्त्वक्रिया मिथ्यात्व क्रिया चेति । तत्र प्रयोगक्रिया मनोवाकायलणा विधा । तत्र स्फुरनिर्मनोव्यरात्मनउपयोगोनवत्येवं वाकाययोरपि वक्तव्यं । तत्र श ब्दे निष्पाद्ये वाकाययोईयोरन्युपयोगः । तथा चोक्तं । गिएह य काइएणं, णिति र३ तहवा इएण जोगेण ॥ गमनादिका तु कायक्रियैव। उपायक्रियातु घटादिकं व्यं ये नोपायेन कियते । तद्यथा । मृत्खननमर्दनचकारोपणदंडचक्रसजिलकुंनकारव्यापा रैयविनिरुपायैः क्रियते सा सर्वोपायक्रिया । करणीयक्रियातु यद्येन प्रकारेण करणी . यं तत्तेनैव क्रियते नान्यथा । तथाहि । घटोमृपिंडादिकयैव क्रियते न पापा गसिकताटिकयेति ३ समुदानक्रियातु यत्कर्म प्रयोगगृहीतं समुदायावस्थं सत्प्रकृति स्थित्यनुनावप्रदेशरूपतया यया व्यवस्थाप्यते सा समुदान किया । साच मिथ्यादृष्टेरा रन्य समसंपरायं यावत् नवति । । ईपिथक्रिया तूपशांतमोदादारन्य सयोगिके वलिनं यावदिति ५ सम्यक्त्व क्रिया तु सम्यग्दर्शनयोग्याः कर्मप्ररुतीः सप्तसप्ततिसंख्या यया बध्नाति साऽनिधीयते । मिथ्यावक्रिया तु सर्वाः प्रस्ताविशत्युत्तरसंख्यास्तीर्थक राहारकशरीरतदंगोपांगत्रिकरहिता यया. वध्नाति सामिय्यात्व कियेत्यनिधीयते । सप्रि ते स्थान निपार्थमाह ।" नाम उवणा दविए, खेने दाउद उवरवीवसहि । संजम प राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६७३ जग्गहनोहे, अचल गणण संघणा नावे, ॥१६०॥ (नामंतवणेत्यादि) इयंच गाथा ऽऽचारप्रथमश्रुतस्कंधे वितीयाऽध्ययने लोकविजयारव्ये (जेगुणे से मूलगणे) इत्यत्र स्थानशब्दस्य सूत्रस्पर्शिकनियुक्त्यां प्रबंधेन व्याख्यातेति नेह प्रतन्यते । इह पुनर्यया कि यया येन च स्थानेनाधिकारस्तदर्शयितुमाह । “समुदाणियाहि तन, समं पउत्तेय जाववामि ॥ किरियाहिं पुरिस यावा, इएच सोपरिरकेवो,, ॥ १६१ ॥ (समुदाणीत्या दि) क्रियाणां मध्ये समुदानिका क्रिया व्याख्याता; तस्याश्च कपायानुगतत्वात् बहवो नेटा यतस्ततस्तासां सामुदानिकानां क्रियाणामिह प्रकारे (नत्ति ) अधिकारो व्यापारः सम्यक्प्रयुक्तच नावस्थाने । तच्चेद विरतिरूपं संयमस्थानं प्रशस्तनावसंधान रूपंच गृह्यते । सम्यक्प्रयुक्तनावस्थानग्रहणसामर्थ्यादैर्यापथिका क्रियापि गृह्यते।सामुदा निका कियाग्रहणाचाप्रशस्तनावस्थानान्यपि गृहीतान्यानिश्च पूर्वोक्तानिः क्रियानिःपूर्वो कान् पुरुपान् तद्वारायातान्प्रावाऊकांश्च परीदते सर्वानपीति । यथा चैवं तथा स्वतएव सूत्रकारस्तं (जहासे एगश्यामपुस्सानवंतीत्यादि) तथा प्रावाउकपरिदायामपि (पायल नगरपंचविप्पजहा निरकायरियाए समुहिया) इत्यादिना वक्ष्यतीति गतोनियुक्त्यनुगमः । सांप्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सत्रमुच्चारयितव्यं । तच्चेदं । (सुर्यमे थाउसंतेमि त्यादि) सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमुदिइयेटमाह । तद्यथा । श्रुतं मयाऽऽयुष्मता जगवतेव मारख्यात मिह खलु क्रियास्थानं नामाध्ययनं तस्यचायमर्थः। (इह खलु संजूहेपंति) सामान्येन संदेपेण समासतो स्थाने नवतः । ये क्रियावंतस्ते सर्वेप्यनयोः स्थानयोरे वमाख्यायंते । तद्यथा धर्मेचेवाधर्मेचैव । इदमुक्तं नवति धर्मस्थानमधर्मस्थानंच। यदिवा धर्मादनपेतं धर्म विपरीतमधर्म।कारणगुच्याच कार्यदिवतीत्याह । उपशांतं यत्तमम स्थानमनुपशांत वाऽधर्मस्थानं तत्रोपशांते उपशमप्रधाने धर्मस्थाने ऽधर्मस्थानेवा केच न महासखाः समासन्नोत्तरशुनादयोवतते । परेच तक्षिपर्यस्ते विपर्यस्तमतयः संसारा नियगिणोऽधोऽधोगतयोवर्तते । इहच यद्यप्यनाटिनवान्यासादिभियानुकूजतया प्रायशः पूर्वमधर्मप्रवृत्तोनवति पश्चात्सऽपदेशयोग्याचार्यसंसर्गाधर्मस्थाने प्रवर्तते । तथाप्यन्यदि तत्वात्पूर्व धर्मस्थानमुपशमस्थानंच प्रदर्शितं पश्चात्तविपर्यस्तमिति ॥ १॥ सांप्रत तु पत्र प्राणिनामनुपदेशः स्वपरप्रवृत्त्यादावेव स्थानं नयति तदधिरुत्याह । (तउइत्या दि) तत्रेति वाम्योपन्यासार्थे । एमिति वाक्यालंकारे । योऽसौ प्रथमानुष्ठेयतया प्रथम स्याधर्मपदस्य स्थानस्य विविधोनंगोविनंगोविचारस्तस्यायमर्थति । हास्मिन् जगति पाच्यादिषु दिनु मध्येऽन्यतरस्यां दिशि संति विद्यते एके केचन मनुयाः पुस्पास्तचैयं न तानवंतीन्यात् । तद्यया । धाराद्याताः सर्वहेयधर्मेन्यइत्यास्तिविपरीतामाऽनाएकै केचन नवंति यावदूरुपाः सुरुपायेति । तेपांचाऽऽर्यादीनामिदं वदयमाणमेतद्रूपं । दंढय ८५

ទម
वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
तीतिदंडः पापोपादानसंकल्पस्तस्य समादानं ग्रहणं (संपेहाएति) संप्रेक्ष्य । तचतुर्गति
कानामन्यतमस्य नवतीति दर्शयति । (तंजरेत्यादि) तद्यथा नारकादिषु ये चान्ये त
थाप्रकारास्त वेदवर्तिनः सुवर्णज्वर्णादयः प्राणाः प्राणिनोविजांसोवेदनाझानं तवेदयं
त्यनुनवंति । यदिवा सातासातरूपां वेदनामनुनवंतीत्यत्र चत्वारोनंगाः। तद्यथा । संज्ञि
नोवेदनामनुनवंति विदंतिच १ सिवास्तु विदंति नानुनवंति २ असंझिनोऽनुनवंति न
पुनर्विदंति ३ अजीवास्तु न विदंति नाप्यनुनवंतीति । इह पुनः प्रथमतृतीयाच्यामधि
कारोक्त्तिीयचतुर्यायवस्तुनूताविति । तेपांच नारकतिर्यङ्मनुष्यदेवानां तथाविधज्ञानव
तामिमानि वक्ष्यमाणलणानि त्रयोदशस्थानानि नवंतीत्येवमाख्यातं तीर्थकरगणधरा
दिनिरिति । कानि पुनस्तानीति दर्शयितुमाह । (तंजहेत्यादि) तद्यथेत्ययमुदाहरणवा
क्योपन्यासार्थः । यात्मार्थाय स्वप्रयोजनकते दंडोऽर्थदंडः पापोपादानं १ तथाऽनर्थदं
डइति निष्प्रयोजनमेव सावधक्रियानुष्ठानमनर्थदंडः। तथा हिंसनं हिंसा प्राण्युपमर्दरूपा
तया सैव चा दंडोहिंसादंडः तथा ऽकस्मादनुपयुक्तस्य दंडोऽकस्माइंडोऽन्यस्य क्रिययान्यस्य
व्यापादन मिति ४ तथा दृष्टेर्विपर्यासोरकुमिव सर्पबुधिस्तया दंडोदृष्टिविपर्यासोऽचिदं
उस्तद्यथा जेष्टुका दिबुध्या शराद्यनिघातेन चटकादिव्यापादनं । तथा मृपावादप्रत्ययिकः
सच सचूतनिन्दवासभूतारोपणः ६ तथा थदत्तस्य परकीयस्यादानं स्वीकरणमदत्तादानं
स्तेयं तत्प्रत्ययिकोदंडति तथाऽत्मन्यध्यध्यात्म तत्र जव अध्यात्मिकोदंडस्तद्यथा नि
निमित्तमेव उर्मनानपहतमनःसंकल्पोहृदयेन व्हियमाणश्चितासागरावगाढः संतिष्ठते
G तथा जात्याद्यष्टमदस्थानोपहतमनाः परावमदर्शी तस्य मानप्रत्ययिकोदंडोनवत्ति
ए तथा मित्राणामुपतापेन दोपोमित्रदोपस्तत्प्रत्ययिकोदंडोनवति १० तथा माया पर
वंचनयुधिस्तया दंडोमायाप्रत्ययिकः ११ तथा लोनप्रत्ययिकोलोननिमित्तोदंडशति १२
तथा एवं पंचनिः समितिनिः समितस्य तिसृनिर्गुप्तिनिर्गुतस्य सर्वोपयुक्तस्यर्याप्रत्ययिकः
सामान्येन कर्मबंधोनवति । एतच त्रयोदशं १३ क्रियास्थानमिति ॥ ४ ॥
पढमे दंग समादाणे अमादक वत्तिएत्ति आदिङाइ सेजदा पामए केश
पुरिसे आयदेवा पाश्हेवा आगारदेवा परिवारहेवा मित्तहेवा
पागदेवा नूतदेवा जफदेवा तं दम तसथावरेदि पाणेहिं सयमे
व णिसिरिति अमेणाविणिसिराति अपि णिसिरितं समणुजाण
इएवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावर्जति आदि पढमे दंम्समादाणे
अचादमबत्तिएत्ति आदिए ॥५॥

.
राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६७५
अर्थ-(पढमे दमसमादाणे के०) त्यां पहेलोजे क्रिया स्थानक ते (अदमवत्तिएत्ति
थाहिक के०) अर्थ दंम प्रत्ययिक एवे नामे कहियें.यें (सेजहाणामए के)
ते यथा दृष्टांते कहे. पाम एवी संभावनायें . (केश्पुरिसे के०) कोइएक पुरुप,
(थायहेवा के०) पोताने अर्थ, अथवा (पाइहेवा के०) ज्ञाति स्वजनादिकने य
थे, (आगारहेवा के) घरने अर्थ, (परिवारहेउवा के०) दास दासी, कुमारादिक
परिवारने अर्थे, (मित्तहेचा के०)-मित्रने अर्थ, (एमागहेवा के ) नागकुमार देव
ताने अर्थे, (नूतहेवा के०) नूत देवताने अर्थ, (जरकहेउँवा के०) यद देवताने अर्थ,
(तेदमंतसथावरे हिंपाणेहिं के०) ते दंग, त्रस अने स्थावर प्राणीने विपे (सयमेवणि
सिरिति के०) खयमेव एटले पोतेंज उपघात करे. (असेणविणिसिरावेंति के) अ
नेरा वीजा पासें चपघात करावे. (यामंपिणिसिरिसमणुजाण के०) थनेरो बीजो कोई
उपघात करतो होय तेने थनुमोदे. (एवंखलु के) एरीतें निचे यकी (तस्सतप्पत्ति
पंसावति के) करण करावण थने अनुमतियें करी करे, तेहने तत्प्रत्ययिक सावद्य
पाप कर्म (यादिऊद के०) बंधाय (पढमेदंमसमादाणेयादमवत्तिएतियाहिए के०)
एटले प्रथम क्रिया स्थानक अर्थदंम प्रत्ययिक एवे नामे कयुं. ॥ ५ ॥
॥ दीपिका-प्रथमं दंडसमादानमर्थदंडप्रत्ययइत्याख्यायते । तद्यथा नाम कश्चित्पुरु
पः यात्महेतुमात्माथै झातिहेतुं स्वजनाद्यर्थ यागारहेतुं गृहार्य परिवारार्थ मित्रनाग
नूतयदाद्ययं तं दंड त्रसस्थावरेषु प्राणिपु स्वयं निसृजति निदिपति यन्येनापि कारयति
थन्यं निसृजंतं समनुजानीते एवं तस्य तत्प्रत्ययिकं सावधं कर्म थाधीयते संबध्यते ए
तत्प्रथम दंडसमादानमर्थदंडप्रत्ययिकमित्यांरख्यातं ॥ ५ ॥
॥ टीका-यथोदेशस्तथा निर्देशतिरुत्वा प्रथमाक्रियास्थानादारभ्य व्याचिख्यासुरा
हू । (पढमे त्यादि) यत्प्रथममुपानं दंडसमादानमर्थायदंडमित्येवमाख्यायते । तस्यायम
थः । तद्यथा नामकश्चित्पुरुपः । पुरुपग्रहणमनुक्तमुपलदणं । सर्वापि चातुर्गतिकः प्रा
स्यात्मनिमित्तमात्मार्थ तथानिझातिनिमित्तं स्वजनाद्यर्थ तयाऽगारं गृहं तनिमित्तं तथा
परिवारोदासीफर्मकरादिकः परिकरोवा गृहादेवृत्त्यादिकस्तन्निमित्तं तथा मित्रनागनूतय
क्षाचर्य तयानूतं स्वपरोपघातरूपं. दंड त्रसस्थावरेषु स्वयमेव निसृजति निपिति दंड
मिय दंडमुपरि पातयति प्राण्युपमर्दकारिणी क्रियां करोतीत्यर्थः । तथाऽन्येनापि कार
यत्यपरं दंड निसृजत समनुजानीते । एवं रुतकारितानुमतिनिरेव तस्याऽनात्मइस्य त
त्प्रत्ययिकं सावधकियोपात्तं कर्माधीयते संवध्यतेति । एतत्प्रथमं दंडसमादानमर्यदंड
प्रत्यायिकमित्याख्यातमिति ॥ ५ ॥

६षद हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. अहावरे दोचे दंमसमादाणे अणशदमवत्तिएत्ति आदिजइसे जहा पा मए के पुरिसे जे श्मे तसा पाणा नवंति ते पणो अचाए णोअजिणाएको मंसाए पोसोणियाए एवं दिययाए पित्ताए वसाए पिठाए पुडाए वालाए सिंगाए विसाणाए दंताए दाढाए पदाए एहारुणिए अधीए अधिमंजा ए णोदिंसंसुमेत्ति गोहिसिंतिमेत्ति पोदिसिस्संतिमेत्ति पोपुत्तपोसणाए णोपसुपोसणयाए पोआगारपरिवूदणताए पोसमणमादणवत्तणानें णोतस्स सरीरगस्स किंचिविष्परियादित्ता नवंति सेहता वेत्ता नेत्ता लुंप ता विलुंपत्ता नदवश्त्ता नशि वाले वेरस्स आनागी नवंति अण दं॥६॥से जदा णामए के पुरिसे जे श्मे थावरा पाणा नवंति तंजदा इकडाइवा कडिणाइवा जंतुगाश्वा परगाश्वा मोकाइवा तणावा कु साश्वा कुचगाश्वा पप्पगाश्वा पलालाइवा ते णोपुत्तपोसणाए णोपसु पोसणाए गोआगारपडिबूदणयाए णोसमणमादणपोसणयाए णोतस्स सरीरगस्स किंचिविपरियाइ नवंति सेहंता व्ता नेत्ता लुंपत्ता विद्यु पश्त्ता उदविश्त्ता अशिन वाले वेरस्स आनागी अणदमे॥७॥सेजहा पामए के पुरिसे कचंसिवा दहंसिवा उदगंसिवा दवियंसिवा वलयं सिवा णूमंसिवा गहणंसिवा गदणविजुग्गंसिवा वर्णसिवा वणविडग्गं सिवा पवयंसिवा पत्यविजग्गंसिवा तणाई कसविय सयमेव अगणि कायं णिसिरिति अमेणविअगणिकायं णिसिराति अपि अगणिकायं णिसिरितं समणुजाण अणधदमे एवं खलु तस्स तप्पत्तियंसावति आदिज दोच्चे दंमसमादाणे अणशादमवत्तिएत्ति आदिए॥७॥ अर्थ-(धहावरेदोच्चेदंमसमादाणेधणजदमवत्तिएनियाहिक के०) हवे थपर बीजो किया स्थानक अनर्यदम, प्रत्ययिक कहियें यें (सेजहाणामए के०) ते यथादृष्टांते नाम एवी संनावनायें जेम (केश्पुरिसे के०) कोइएक पुरुप, निःकारणे, निर्विवेक पणे, जीवहिंसा करे: तें कहे. (जेश्मेतसापाणानवंति के०) जे ए संसार मांहे प्रत्यक्षत कृण त्रस प्राणी, नागादिक वे ते प्राणीने निरर्थक हणे, ते केवीरीते हणे तोके (तेणोथ बाए के) तेजीवोने शरीरने अर्थ न हणे, (पोधजिणाए के.) चर्मने अर्थ न ह रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ទី១១ णे, (पोमंसाए केए) मांसने थर्थे न हणे, (णोसोणियाए के० ) शोणितने यर्थे न हणे, (एवं हिययाए के०).एमज हियो एटले रुदयना मांस ने अर्थ न हणे, (पित्ता ए के०) पित्तने अर्थ न हणे, (वसाए के) वसाने थर्थे न दणे, (पिठाए के) पिउने अर्थ न हणे, (पुडाए के०) पुत्रने अर्थ न हणे, (वालाए के) वाल रोमने थर्थे न हणे, (सिंगाए केए). सिंगडाने अर्थ न हणे, (विसाणाए के) वृषण प्रताल पोइसने यर्थ न हणे, (दताए के) दतिने अर्थ न हणे, (दाढाए के०) दाढने अर्थे नहणे (पहा एके) नखने यथै न हणे, (एहारुणिए के०) नसा नाडीने अर्थ न हणे, (यहिए के) अस्थिने अर्थ न हणे, (अस्मिंजाए के) हाडकानी मिंजाने अर्थन हणे, एटला ए कार एने थर्थे को जीवने हणे नहीं, परंतु कारण विना जीवने हणे, (णोहिंसमुमिति के ) अतीतकाले पण एटला कारण नणी जीव दण्या नथी, तथा (णोहिंसिंतिमे नि के) वर्तमान काले पण हणे नहीं. (योहिंसिस्संतिमेत्ति के०) श्रागमिक कालें पण हणशे नहीं, (पोपुत्तपोसणाए के.) एवं पण न जाणे जे ए जीवनो विनाश क रीने महारा पुत्रनुं पोपण करीश. (णोपसुपोसण्याए के) पगुन पोपण कर गुं, एम पण न जाणे, (पोयागारपरिबूहणताए के० ) ग्रह. घरनी वृद्धि शांतिक पुष्टि कादिक निमिञ पण हणे नहीं. (णोसमणमाहणवत्तणाहे के०) श्रमण ब्राह्मणनुं पोप ए करवा निमिते पण न हणे. (गोतस्ससरीरगस्सकिंचिविष्परियादित्तानवंति के०) तथा पोताना शरीरना परित्राणनेयर्थे एटले पोपणनेयर्थ पण न हणे. किंतु? कीडा निमित्ते, थ थवा व्यसने करी निरर्थक पणे (सेहंता के) ते जीवनो हणनार थाय दंमादिक ना प्रहारे करी जीवने हणे, (छेत्ता के) जीवोना कर्ण नासिकादिक छेदे, (नेत्ता के०) नेदे, शूलिकारोपण करे (सुपता के०) थंगना थवयव कापी नाखे (विद्युपश्ना के) चामडी चपाडी उखेडी नाखे, (उदवश्ता के०) नाना प्रकारना पीडाकारी उप श्व उपजावे, (उशिवालेवेरस्तथानागीनवंति के) एतावता तेबाल विवेक उमीने निःकेवल वैरनो विनागी थाय. (अणदमे के.) एटले त्रस जीव थाश्रित अनर्थ दंग कह्यो. ॥६॥ (दवे स्थावर जीव थाश्रित थनर्थ दंम कहेवे. (सेजहाणामए के०) ते यथा दृष्टांते जेम. (केश्पुरिसे के०) कोशएक पुरुप मार्ग जतो थको निरर्थक निर्विवेक पणे वृदना पन्नवने दमादिके करी काटकी नाखे, परंतु लेवानी वांठा कोइ न होय, चली (जेश्मेथावरापाणानवंति के०)जे एस्यावर प्राणीहोय (तंजहा के०) ते देखाडे (इकडा श्या के०) तृण विशेष प्रसिप (कडिणाश्वाजंतुगाश्यापरगावा के) वासथको उपनं जे तृण विशेप, जेणे करी फूल गुंथाय ते जाणतुं (मोरकाश्या के०) नदीमा थायचे ते, (त पाश्या के.) तृण प्रतिः (कुसाचा के०) मान, (कुछगाश्या के०) वनस्पति विशेप, (प " , . ६७० वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. प्पगाश्वा के०) प्रसि तृण विशेप, एटता मांहें सर्वकाष्ट जाणवा (पलालएश्वा के०) पलाल इत्यादि अनेक जगत् महेि ते, पुत्र पोपवाने निमित्ते नहीं, तथा पशु पोपण करवाने अर्थे पण नहीं, आगार समारवाने अर्थ पण नहीं, अमण ब्राह्मणना पोप ण करवाने अर्थे पण नहीं, पोताना शरीरना पोपण करवाने अर्थ पण नही, एटले यात्मा ना त्राणने अर्थ पण नहीं किंतु ? क्रीडा निमित्तें अथवा व्यसने करी निरर्थक ते जीव नो हणनार थाय. ते दमादिके प्रहार करी देनेदे, अनेरा अंगनो अवयव कापे, बा स उतारे; नाना प्रकारना पीडा कारी पश्य करे, एरीते ते बाल अविवेकी नि:केवल वैरनो विनागी थाय. एम वनस्पतिकाय यात्रियनर्थ दर कह्यो.॥४॥(हवे थनिकाय था श्रि अनर्थ दंम कहे. ते यथा दृष्टांत नाम एवी संभावनायें जेम कोइएक पुरुप विवे क विकत थको (कसिवा के० ) कहादिकने विपे, (उदगंसिवा के०) पाणीने विपे, (दहंसिवा के ) इहने विपे, (दवियंसिवा के) समुइ तथा नदीने विषे, (वलयंति वा के०) नदियें वेष्टित नूमिकाने विपे, णूमंतिवा के०) गतदिक तथा नीचीनूमिका ने विपे, (गहरूसिवा के.) जल रहित स्थानक तथा घटवी माहेला क्षेत्रने विपे, (गहणविग्गंसिवा के) गहन अटवीमा वली विषम स्थानकने विपे (वणं सिवा के) वनने विपे, (वणविजुग्गंसिवा के) वनमांहे विपम स्थानकने वि पें, (पवयंसिवा के ) पर्वतने विपे, (पवयविधुग्गंसिवा के) पर्वतमाहे विषम स्था नकने विपे, इत्यादिक देशस्थानकने विपे, वर्चतो (तपाइंकसविय के) तृण दर्नादिक ए का करी करीने (सयमेवधगणिकायंणिसिरति के) वलीवली पोते अनि करवाने ध थै थनिकायने तेमां प्रदेपे (यण वियगणिकायंणिसिरावेंति के०) अन्य पासेंथमिप्र देपावे एटले बीजा पासें जलावे, (यमंपिअगणिकार्यणिसिरितंसमपुजाण के०) बीजो कोश्यनिकायने तेमांहे प्रोपतो होय तेने अनुमोदे,(यणसाद एवंखलु के.)अनर्थ दम एम निथें तेने (तस्सतप्यत्तियं के०) तत्प्रत्ययिक एटले ते धाश्रित (सावति के०) साव द्य कर्म (थाहिता के०) बंधाय. एटले (दोश्चेदंमसमादाणेषणादंमवत्तिएतियाहिए के०) ए बीजो कियास्थानक अनर्थ दंम समादान प्रत्ययिक कह्योः ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-यथापरं वित्तीयं दंडसमादानमनर्थदंडप्रत्ययिकमित्यनिधीयते । तय थानाम कश्चित्पुरुपोनिनिमित्तमेव प्राणिनोहंति । तदेवाह । ये इमे त्रसाःप्राणिनस्तान अ शरीरं तदर्थ नहंति । अजिनं चर्म नापि तदर्थे । एवं मांसशोणितहृदयपित्तव सापिन्चपुचवालशृंगविपाणदंतदंष्ट्रानखस्नाय्यस्थिमजाइत्यादिनिमित्तमुद्दिश्य नैवाऽहिंसि पु पि हिंसंति नापि हिंसयिष्यति मा मदीयं चेति तथा नो पुत्रपोपणाय नापि पशु ।

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. हजए पोषणाय थगारं गृहं तस्य परिबृंहणं वृधिस्तदर्थ नोहिनस्ति तथा श्रमणब्राह्मणवर्तनहे तुं यत्पात्यते तस्य शरीरस्य किमपि परित्राणाय तत्प्राणिहिंसनं न स्यात् इत्यादिहेतून विनाऽसौ कीडयाहंता जवति दंडादिनिश्वेत्ता,कर्णादीनां नेता शूलादिना सुपयिता भंगा वयवकर्तनतोविलुपयिता नेत्रोत्पाटनचर्मकर्तनादितोजीवितादपज्ञवयिता सच सदि वेकमुसिवा बालोऽज्ञोवरस्य जागी नवति। पंचेंश्यिजीवपीडातोऽनर्थदंडवक्तः॥६॥अथ स्थावरानाश्रित्याह । यथा कश्चित्पुरुपः पथि गठन् निनिमित्तमेव वृक्षादेः पल्लवादिकं दंडादिना प्रध्वंसयति । एतदेवाह । येऽमी स्थावरावनस्यतिकायाः प्राणिनः स्युः। त यया । इकडादयोवनस्पतिविशेपास्तान पत्रपुष्पफलादि निरपेक्षः क्रीडया मिनत्ति न पु त्रपोपणायेत्यादि पूर्ववत् । यावऊन्मांतरानुबंधिनोवैरस्य जागी नवति । अर्थमनर्थदंडो वनस्पत्याश्रयउक्तः ॥ ॥ सांप्रतमन्याश्रितमाद । तद्यथानाम कश्चित्पुरुपः को नदीजल वेटिते वृक्षादिमति प्रदेशे हदेप्रतीते उदकेजलाशयमात्रे (दवियंसि ) तृणादिश्व्यसमु दाये वलये वृत्ताकारनद्यादिजलकुटिलगतियुक्तप्रदेशे तमे अवतमसे गहने वृक्षवल्लीतमु दाये गहन विगै पर्वतैकदेशावस्थितवृक्षवल्लीसमुदाये बनविमुर्गे नानाविधदसमूहे एतेषु कवादिपु दशस्थानेषु तृणानि उत्सर्प्य ऊर्वीकृत्य, स्वयमेवाऽग्निकार्य निसृजति निदिपति अन्येन वाऽनिकायं निसर्जयति निदेपयति धन्यमप्यनिकायं निसृतं समनु जानीते अयमनर्थदंडः । तदेवं खलु तस्य तत्प्रत्ययिकं दवदाननिमित्तं सायद्यं कर्मव्या ख्यात । एतच्च वितीयमनर्थदंडसमादानमारल्यातमिति ॥ ७ ॥ ॥ टीका-अथापरं क्षितीय दंडसमादानमर्थदंडप्रत्ययिकमित्यभिधीयते तदधुना व्या रख्यायते । तद्यथानाम कश्चित्पुरुपोनिनिमित्तमेव निर्विवेकतया प्राणिनोहिनस्ति । तदे च दर्शयितुमाह । (जेइमेइत्यादि ) ये केचनामी संसारांतर्वर्तिनः प्रत्यक्षांवठादयः प्राणि नस्तांश्वासी हिंसन्न शरीरं नो नैवार्चाय हिनस्ति तथाऽजिनं चर्म नापि तदर्यमेवं मां सशोणितहृदय पिनवसापितपुष्ठवालशृंगविपाणनखस्नाय्वस्थिमझा इत्येवमादिकं कार णमुदिश्य नचाहिंसियिपुर्नानि हिंसयिष्यति मां मदीपं चेति तथा नो पुत्रपोपणायेति पुत्रा दिकं पोषयिप्यामीत्येतदपि कारणमुद्दिश्य न व्यापादयति तथा नापि पशूनां पोषणाय तथाऽगारं गृहं तस्य परिवहणमुपचयस्तदर्थवा न हिनस्ति तथा न श्रमणब्राह्मणवर्तनाहे तुं तथा यत्नेन पालयितुमारब्धं नोत स्य शरीरस्य किमपि परित्राणाय तत्प्राणव्यपरो पणं नवति इत्येवमादिकं कारणमनपेक्ष्यैवासी कोडया तशीलतया व्यसनेन या प्राणिनां हंता नवति दंडादिनिः । तया वेता नवति कर्णनासिका विकर्तनतस्तथा नेना गुला दिना तथा चुंपयितान्यतरांगावयविकतनतस्तथा विलुपयिताऽदयुत्पाटनचर्मविफर्तनक ចុច हितीये सूत्रकृतांगे दितीय-श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. रपादादिवेदनतः परमाऽधार्मिकवत्प्राणिनां निर्निमित्तसेव नानाविधोपायैः पीडोत्पादको जवति तथा जीवितादप्यपशवयित्ता नवति सच, सहिवेकमुसिवात्मानं वा परित्यज्य बालवद्वालोऽझोऽसमीदितकारितया जन्मांतरानुबंधिनोवैरस्य नागी नवति ॥ ६ ॥ तदेवं निनिमित्तमेवं पंचेंश्यिप्राणिपीडनतोयधानर्थदंडोनवति तथा प्रतिपादित । अधुना स्थाव वरानधिकत्योच्यते । (सेजहेत्यादि) यथाकश्चित्पुरुषोनिर्विवेकः पथि गहन् वृदादेः प हनचादिकं दंडादिना प्रध्वंसयन फलनिरपेक्षतडीलतया ब्रजति । एतदेव दर्शयति (जे । इमेइत्यादि) ये केचनामी प्रत्यक्षाः स्थावरावनस्पतिकायाः प्राणिनोनयति तद्यथेक्क डादयोवनस्पतिविशेषाउत्तानास्तिदिहेक्कड़ा ममानया प्रयोजनमित्येवमनिसंधाय न बिनत्ति केवलं तत्पत्रपुप्पादिनिरपेक्षतीजतया बिनतीत्येतत्सर्वत्र योजनीयमिति । त था न पुत्रपोपणाय नो पगुपोपणाय नागारप्रतिद्ब्रहणाय नश्रमणब्राह्मणप्रवृत्तये नापि शरीरस्य किंचित्राएं नविष्यतीति केवलमेवासौ वनस्पतिताउत्तेत्यादियावान्मांतरानु बंधिनावरस्य नागी नचति । अयं वनस्पत्याश्रयोऽनर्थदंडोऽनिहितः॥७॥ सांप्रतमम्यानि तमाद । (सेजहेत्यादि) तद्यथानाम कश्चित्पुरुपः सदसहिवेकविकलतया कहादिकपु दशसु स्थानेषु वनर्गपर्वतेषु तृणानि कुशक्षीकादीनि पौनःपुन्येनोर्वाधस्थानि कृत्वा ऽनिकाय दुतनुजं निसृजति प्रक्षेपयत्यन्येन वाग्निकार्य बहुसत्वापकारी दवाथै निसर्जय ति प्रदेपयत्यन्यंच निसृजतं समनुजानीते । तदेवं योगत्रिकेण कृतकारितानुमतिनिस्तस्य यत्किंचनकारिणस्तत्प्रत्ययिकं दवदाननिमित्तं सावधं कर्म महापातकमारख्यातं दितीय मनर्थदंडसमादानमाख्यातमिति ॥ ७॥ आदावरे तच्चे दंफसमादाणे हिंसादमवत्तिएत्ति आदिजसे जहा णाम ए के पुरिसे ममंवा ममिवा अन्नवा अन्निवा दिसंसुवा हिंसश्वा हिंसि संवा तंद तसथावरो, पाणेहिं सयमेव णिसिरिति अमेणवि णिसि राति अन्नपि णिसिरितं समणुजाण हिंसादने एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावजति आदिङ तच्चे दंमसमादाणे दिसादमवत्तिएत्ति आदिए॥ए। अर्थ-हवे थपर बीजो क्रियास्थानक हिंसादंम प्रत्ययिक कहे. ते जेम नाम एवी संभावनायें कोइएक पुरुप (ममंवा के० ) मुजने (ममिवा के०) महारा पिताने ह ऐसे, हस्यो, हाशे, एम पुरुषाकार बहेतो पोताना मरण थकी मरतो वीकरास तोके, ए महारो विनाश करशे एबुं जाणीने सर्प सिंहादिक जीवोने हणे, जेम कसे देवकीना पुत्रने हल्या तेनी पेठे जाणी से. (थन्नंचाके) थथवा थन्य महारा गोत्री , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. दर वजनादिकने हों. (अनिवा के) अथवा तेना कोइएक वीजाने ( हिंसंसुवा के०) अतीतकालें हण्योते. (हिंसश्चा के.) वर्तमान कालें हणे. (हिंसिस्सश्वा के) आग मिक कालें हणशे (तंदमंतसथावरेहिंपाणेहिंसयमेवाणसिरितिके) एम जाणीने दंमेक रीत्रसस्थावर प्राणीनो पोते घात करे, वीजानी पासें घात करावे, अथवा अन्य कोई घात करतो होए तेने अनुमोदन प्रापे.ए हिंसादम, एम निश्च एने प्रत्ययें एटले ते थाश्रित सावद्यकर्म बंधाय; एटले बीजो क्रिया स्थानक हिंसाटम प्रत्ययिक एवे नामे करो.॥ए॥ ॥ दीपिका-अथ तृतीर्घमाह । यथापर, तृतीयं दंडसमादानं हिंसादंडप्रत्ययिक मारख्यायते । तद्यथानाम कश्चित्पुरुपोमामपं घातयिष्यतीति मत्वा, सादिकं हंति यथा कंसोदेवकीसुतान् परशुरामोवा यथा कार्तवीर्य जपान । मदीयं पितरमन्यदीयस्य वा कस्यचित्सुवर्णपशुप्रनृतेरयमुपश्वकारीति मत्वा, तत्र दंम निसृजति तदेवं मां मदीयं थन्यमन्यदीपं वा हिंसितवान् हिनस्ति हिंसिप्यतीत्येवं संनाविते त्रले स्थावरे वा तं दम स्वयं निसृजति अन्येन निसर्जयति धन्यं निसृजंतं समनुजानीते । एतत्तृतीयं दंड समादानं हिंसादंडप्रत्ययिकमाख्यातम् ॥ ७ ॥ ॥ टीका-तृतीयमधुना व्याचिरल्यासुराह । (अहावरे इत्यादि) यथापरं तृतीयं दंडसमादानं हिंसादंडप्रत्ययिकमारल्यायते । तद्ययानाम कश्चित्पुरुपः पुरुपकारं वहन् स्वतोमरणनीरुतया वा मामयं वातायिप्यतीत्येवं मत्वा, कंसवदेवकीसुतान् नायतो जपान मदीयं वा पितरमन्यं वा मामकं ममीकारोपेतं परशुरामवत्कार्तव न्यं वा कंचनायं सर्पसिंहादिकं व्यापादयिप्यतीति मत्वा सादिकं व्यापादयति थन्यदीय स्य वा कस्यचिदिरण्यपश्चादेरयमुपश्वकारीति कृत्वा तत्र दंडं निसृजति । तदेवमयं मां मदीयमन्यदीयं वा हिंसितवान् हिनस्ति हिंसिप्यतीतिवेत्येवं संनाविते त्रसे स्थावरे वा तै दंड प्राणव्यपरोपणसणं खयमेव निसृजति अन्येन निसर्जयति निसृजंत वाऽन्यं स मनुजानीते । इत्येतत्तृतीय दंडसमादानं हिंसाप्रत्ययिकमाख्यातमिति ॥ ९ ॥ अदावरे चन्चे दंकसमादाणे अकम्मादमवत्तिएत्ति आदिङा से जहा पामए के पुरिसे कसिवा जाव वणविगंसिवा मियवत्तिए मियसंक पेमियपणिदाणे मियवदाए गंता एए मियत्तिकानें अन्नयरस्स मियस्स यहाए सुआयामेत्ताणं णिसिरंजा स मियं वदिस्सामित्ति कटुतित्तिरंवा वगंवा चडगंवा लावगंवा कवोयगंवा कविंवा कविंजलंवा विधिंत्तान ६२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. वश्दखलु से अन्नस्स अघाए अमं फुसंति अकम्मादार ॥से जहाणा मए के पुरिसे सालीणिवा वीहीणिवा कोदवाणिवा कंगूणिवा परगाणिवा रालाणिवा णिलिङमाणे अन्नयरस्स तपस्स वदाए सवं जिसिरेजा से सामगं तणगं कुमुजगं वीहीऊसियं कलेसुयं तणं किंदिस्सामित्ति कटु सा लिंवा वीदिंवा कोद्दवंवा कंगुंवा परगवा रालयंवा निंदित्ता नवा इति खलु से अन्नस्स अघाए अन्नं फुसंति.अकम्मादं एवं खलु तस्स तप्पत्ति यं सावळं आहिजा चन्छे दंम्समादाणे अकम्मादमवत्तिए आदिए॥१२॥ अर्थ-हवे चोयो क्रिया स्थानक अकस्मात् प्रत्ययिक दंम कहियें.. जेम कोएक सुब्धकादिक पुरुप कन्बने विपे, अथवा यावत् वन गहन पर्वतादिकने विपे, (मियव त्तिए के० ) मृगें करी जेनी आजीविका वर्नेने ते मृगवर्तिक (मियसंकप्पे के०) तथा मृ गने विपे, जेनो संकल्पd. (मियपणिहाणे के०) मृगनेविषे जेनो प्रणिधान एटले यंतःक रण एवो बतो (मियवहाएगंता के) मृगना वधने अर्थ वन पर्वतादिकने विपे जश्ने, (एएमियत्तिका के०) था अमुक मृग नजीक देखायो एमकरीने (अन्नयरस्समिय स्सवहाए के०) ते अन्य मृगना वधने थर्थ (सुथायामेनाणिसिरेजा के) धनुष्य बाण ताकीने मूके चलावे. (सेमियंचहिस्सामित्तिक? के) ते मृगनो वध करीश, एम करीने एटले ते मृगने वेधशृं एवा नावे बाण मूके थके वचालें अन्य जीव हणाए. कहे (तित्तिरवा के.) तित्तर, (वट्टगंवा के) वर्तक, (चडगंवा के० ) चकलो, (लाव गंवा के) लावक, (कवोयगंवा के०) कपोत, (कविंवा के०) होलो, (कविंजलवा के०) कपिंजल, ए माहेला जीवोने (विधिनानव के०) विधनारो दोय. (इहख सुसेयन्नस्सथचए के०) अहीं निश्च ते यन्यने अर्थ प्राणघात चिंतव्यो, बने वचमा (थ मंफुसंति के.) अन्यनो घात करे एटले एकने हणवानो प्रयोग करखो तेनीवचमां बी जा प्राणीनो घात करे, ते कारणे एने (थकम्मादमे के०) अकस्मात् दंम कहियें ॥१॥ हवे वनस्पति आश्रित थकस्मात् दंम कहेजे. जेम नाम एवी संभावनायें: कोइएक करसणी पुरुप (सालीणिवा के०) सालधान (वीहीणिवा के०) ब्रीहीधान्य (कोदवा णिवा के०) कोसाधान्य, (कंगणिया के०) कांगणीधान्य, (परगाणिवा के) बंटीधा न्य, (रालाणिया के०) रालो धान्य, इत्यादिक सर्व चोवीश जातना पान्यो, ते धान्यनुं (णिलिङमाणे के') निदान करतां थकां (थन्नयरस्सतणस्सवहाए के.) ते धान्य मांहेलु शाल्यादिक तृण कापवाने यर्थे (सबंणितिरेजा के०) दात्रादिक शस्त्र, वाहे एट ते रायधनपतसिंघ बादाउंरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६०३ ले चलावे. (सेसामगंतणगंकुमुडगं के०) ते मनमाहे एवं जाणे वेजे ढुंए श्यामादिक ककुम द तृणविशेपने दिश. पी (वीहीमसियंकलेसुयं के)बाहीकलेनुकादिक धान्याचु करीने एधान्यमाहेलु (तविदिस्तामित्तिकट्ठ के)तृण बेदीश एप्रकारे करीने,पठी ते तृणो बेद तो थको शाली, ब्रीही, कोड्या. कंगुणी, बंटी, रालो, इत्यादिक धान्यनो (बिंदित्तानवंति के० 0) बेदनारो थाय (इतिखलुसे के०) एप्रकारे निचे ते (अन्नस्सअभए के ग) अन्यना घातनो थर्थ चिंतवतो थको (यनंफुसंति के०),थन्यनो घात उपजावे एटले तृणोने में दतो थको धान्यने दे, ते कारणे (थकम्मादमे के०) एने थकस्मात् दमकहिए, एम निचे तेने ते निमितें एटले तत्प्रत्ययिक सावद्य कर्म बंधाय. एप्रकारें ए चोथो क्रिया स्थानक यकस्मात् दंग प्रत्ययिक एवे नामे कह्यो. ॥११॥ ॥ दीपिका-अथापरं चतुर्थ दंडसमादानमकस्माइंडप्रत्ययिकमाख्यायते ।। अकस्मा दित्ययंशब्दोमगधदेशे लोके संस्कृतएवोच्चायते ततइहापि तथैवोक्तः। तद्यथानाम क चित्पुरुपोजुब्धकादिः कवादिषु गत्वा मृगैर्वृनिर्जीविका यस्य समृगतिकोमृगेपु संकल्पो यस्यसतथा मृगेपु प्रणिधानं चित्तवृतिर्यस्यसतथा मृगवधार्थ कवादिपु गंता नवति तत्रच गतः सएते मृगाइति कृत्वा ऽन्यतरस्य मृगस्य वधार्थमिघु शरमायामेन समारुष्य, निसृजति सच मृगं हनिप्यामीति कृत्वा घु दिप्तवान् सच तेनेपुणा तित्तिरं, वर्तकंवा ला वकंचा,कपोतकंचा, कपिंवा, कपिंजसंचा, पदिविशेपं व्यापादयिता नवति । इह खल्वसा वन्यस्यार्थाय निक्षिप्तोदंडोयदाऽन्यं स्टशति घातयति सोऽकस्माइंडइत्युच्यते॥१॥थथ व नस्पतिमुदिश्येममेव दंडमाह । तद्यथानामकश्चित्पुरुपः कृषीवलादिः शालित्रीहिकोश्यक गुरालादिधान्यस्य श्यामतृणककुमुदकलेसुकतृणानि तृणविशेपास्तानि (णितिकमा णे) थपनयन धान्ययुकिं कुर्वाणोऽन्यतरस्य तृणस्य छेदाय शस्त्रं दात्रादिकं निसृजेत् । सच श्यामादिकं तृणं वेत्स्यामीति कृत्वाऽकस्माचालिं वा यावासादिकं वा विंद्यात् । र क्षणीयस्यैवाऽकस्मादसौ वेता स्यादित्यन्यस्य कतेऽन्यं स्टशति दिनत्ति । एवं खलु तस्य तत्मत्ययिकमकस्माइंडनिमित्तं सावद्यं पापमाधीयते संवध्यते । एतच्चतुर्थ दंडसमादान मकस्माइंडप्रत्ययिकमारण्यातमिति ॥ ११ ॥ ॥ टीका-थथापरं चतुर्थ दंडसमादानमकस्माइंडप्रत्ययिकमाख्यायते । इह चाक स्मादित्यपंशब्दोमगधदेशे सर्वेणाप्यागोपालांगनादिना संस्कृतएवोच्चार्यताति तदिहा पि तयातएयोचारितति । तद्यया नामकभित्पुरुषोलुब्धकादिकः कछे वा यावरुन उगेवा गत्वा मृगैर्हरिणैराटव्यपानिवृत्तिवनं यस्यस मृगवृत्तिकः सर्ववंचूतोमृगेषु संक ..

- इन्ध वितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ल्पोयस्यासौ मृगसंकल्पः । एतदेव दर्शयति । मृगेषु प्रणिधानमंतःकरणत्तिर्यस्यासो मृगप्रणिधानः क मृगान्यामीत्येतदध्यवसायी सन् मृगवधार्थ कलादिपु - गंता नवति तत्रच गतः सदृष्ट्वा मृगानेते मृगाश्त्येवं कृत्वा तेपा मध्येऽन्यतरस्य मृगस्य वधार्थमिपुं श रं (थायामेतत्ति) थायामेन समाकृष्य मृगमुद्दिश्य निसृजति सचैवंसंकल्पोजवति । तथा ऽहं मृगं हनिप्यामीति इथु दिप्तवान सच तेनेपुणा तित्तिरादिकं पक्षिविशेष व्यापादयि ता जवति । तदेवं खल्वसावन्यस्यार्थाय निक्षिप्तो दंडो यदाऽन्यं स्टशति धातयति तदा ऽकस्मादंडश्त्युच्यते ॥१०॥ अधुना वनस्पतिमुहिश्याकस्माइंडनच्यते (सेजहेत्यादि) तय थानाम कश्चित्पुरुषः कृषीवलादिः शाल्यादेर्धान्यजातस्य श्यामादिकं तृगजातमपनयन् धान्यगुपिंकुर्वाणः सन्नन्यतरस्य तृणजातस्यापनयनार्थ शस्त्रं दात्रादिकं निसृजेत्सच श्या मादिकं तृणं उत्स्यामीति कत्वाऽकस्माजालिंवा रालकंवा बिंद्याक्षणीयस्यैवासावकस्मा छेत्ता'नवति. इत्येवमन्यस्यार्थायान्यकते ऽन्यवा स्टशति हिनत्ति । यदिवा स्टशतीत्य नेनापि परितापं करोतीति दर्शयति । तदेवं खलु तस्य तत्कर्तुतत्प्रत्ययिकमकस्माइंड निमित्त सावद्यमिति पापमाधीयते संबध्यते । तदेतञ्चतुर्थदंडसमादानमकस्माइंडप्रत्य यिकमारख्यात मिति ॥ ११ ॥ प्रहावरे पंचमे दंमसमादाणे दिविविपरियासियादंम्वत्तिएत्ति आदिङ इसे जहा पामए के पुरिसे माइकिंवा पिइदिवानाशदिवा नगिणीहिंवा नजाहिंवा पुत्तेहिंवा धूतादिवा सुहादिंवा साहिं संवसमारणे मित्तं अमि तमेव मन्नमाणे मित्तेहयपुवे जवादिविविपरियासियादमे॥रा सेज ' दाणामए केइपुरिसे गामघायंसिवा णगरघायंसिवा खेडकबडमम्वधा '. यंसिवा दोणमुद्घायंसिवा पट्टणघायंसिवा आसमघायंसिवा सन्नि वेसघायंसिवा निग्गमघायंसिवा रायहाणिघायंसिवा अतेणं तेपमि त्ति मन्नमाणे अतेणं.दयपुवे नव दिजिविपरियासियादमे एवं खलु त स्स तप्पत्तियं सावर्जति आदिका पंचमे दंमसमादाणे दिनिविपरिया सिया दमवत्तिएत्ति आदिए ॥२३॥ अर्थ-हवे अपर पांचमो दृष्टिविपर्यास नामे क्रिया स्थानक कहियें वैए. ते जेम नाम एवी संभावनायें. कोइएक पुरुप माता, पिता; नाइवेन, नार्या,पुत्र दीकरी, पुत्रनी वगु, प्रमुख परिवार (सर्विसंवसमाणे के०) सहित वसतो थको झाति पालवाने थर्य (मित्तंथमित्नमेवमन्नमाणे के०) पोताना मित्रने दृष्टिना विपर्यास थकी"ए महारो . राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. त्य शत्रुठे " एम जाणतो धको (मित्तेहयपुवेनवा के) मित्रने हणे. एटले ए पुरुप श त्रुनो विनाश करवा वाटतो मित्रनेज हणे तेने मित्रज हत पूर्व थाय. (विहिविपरिया सियादमे के०) एने दृष्टि विपर्यास देम कहिये.॥१२॥ वली वीजी रीतें देखाडे, ते जेम कोइएक पुरुप (गामघायंसिवा के०) गामनी घा ते प्रवर्नतो यको, (गरवासिवा के) नगरनी घातें प्रवर्ततो थको, (खेडकवडम मवघायंसिवा के०) खेड कवड मंझपनी घातें प्रवर्ततो थको, (दोणमुहवायंसिवा के) शे णमुखनीघातें प्रवर्ततो थको, (पट्टणघायंसिवा के०) पट्टनी घातें प्रवर्ततो थको, (धा समघायंसिवा के) याश्रमनी घातें प्रवर्ततो थको, (सन्निवेसघायंसिवा के) सन्नि वेशनी पातें प्रवर्ततो थको, (निग्गमघायंसिवा के) निगमनी घाते प्रवर्ततो थको, रा यहाणिधायंलिया के०) गजधानीनी घातें प्रवर्ततो थको, (घतेणंतेणमित्तिमन्नमाणेके०) थचोरने चोर करीजाणतो थको, (अतेयपुवेनवंति के)अचोर एटलें साधुनेज हणे तेयी साधुन हत पूर्वथाय, तेथी ए दृष्टि विपर्यास दंम कहिए. एम निथें तेने तत्प्रत्ययिक सा वद्य कर्म बंधाय । ए पांचमो क्रियास्थानक दृष्टिविपर्यास नामे दंम समादान कयो.॥१३॥ ॥ दीपिका-अथापरं पंचमं दंडसमादानं दृष्टिविपर्यासप्रत्यक्षिकमित्याख्यायते । त यथानाम कश्चित्पुरुपश्चारनहादिति पितृलगिनीनार्यापुत्र हिस्नुपादिनिः सार्धं वस न ज्ञातिपासनाय मित्रमेव दृष्टिविपर्यासादमित्रोयमिति मन्यमानोहन्यात्तेनच दृष्टिवि पर्यासान्मित्रमेव हतपूर्व स्यादतोदृष्टिविपर्यासदंडोऽयं ॥१२॥ पुनरन्यथा तमेवाह । य यावा कश्चित्पुरुपोयामघातादिके वित्रांतचेताहरविपर्यासादचौरमेव चौरोयमिति म न्यमानोहन्यात् । एवं तेन ब्रांतेनाचौरएव हतपूर्वः स्यात् । यामादिलक्षणं च । ग्रामो वृत्यातः स्यान्नगरमुरुचतुर्गापुरोनासिशोनं । खेट नद्यइिवेटं परिवृतमनितः खर्वट प वैतेन ॥ ग्रामैयुक्तं मटं वंदजितदशशतैः पननं रत्नयोनि होणारख्यं सिंधुवेलावलयितम घ संबाधनंवाऽडिशृंगेइति । थाश्रमस्तापसस्थानं । सनिवेगःसार्थकटकादिवासः । निग मोबहुचणिग्यासः । राजधानी राजकुजस्थानं । सोयं दृष्टिविपर्यासदंडः । तदेवं खलु तस्य दृष्टिविपर्यासप्रत्ययिकं सावयं कर्माधीयते । इदं पंचमं दंडसमादानं दृष्टिविपर्या सप्रत्ययिकमारण्यातमिति ॥ १३ ॥ ॥ टीका-यथापरं पंचमं दंडसमादानं दृष्टिविपर्यासदंडप्रत्यायिकमित्यारख्यायते । त यथानाम कश्चित्पुरुपधारनहादिकोमातृपितृवातृनर्गिनीनायोपुत्रऽहितृस्नुपादिनिः सार्धं यसंस्तिछन् ज्ञातिपालनरूते मित्रमेव शिविपर्यासादमित्रोयमित्येवं मन्यमानोहन्या ६५६ वितीये सूत्रकृतांगे क्तिीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. तु व्यापादयेतेन च दृष्टिविपर्यासवता मित्रमेव दंतपूर्व नवतीति अतोदृष्टिविपर्यासदं डोयं ॥१॥ पुनरप्यन्यथा-तमेवाह । (सेजहेत्यादि) तथानाम कश्चित्पुरुपः पुरुप कारमुपहन ग्रामघातादिके विन्रमे नांतचेतादृष्टिविपर्यासादचौरमेव चौरोयमित्येवं म न्यमानोव्यापादयेत् । तदेवं तेन नांतमनसा विचमाकुलेनाचौरएव हतपूर्वोनवति सोऽयं दृष्टिविपर्यासदंडः । तदेवं खलु तस्य दृष्टिविपर्यासवत् तत्प्रत्ययिक सावद्यं कर्मा धीयते । तदेवं पंचमं दंडसमादानं दृष्टिविपर्यासप्रत्यायिकमाख्यातमिति ॥ १३ ॥ अहावरें बहे किरियाधणे मोसावत्तिएत्ति आदिङ से जदा णामए के पु रिसे आयदनवा पाश्हेनवा अगारदेनवा परिवारदेवा सयमेव भुसंवयं ति अमेणंवि मुसंवयाति मुसंवयंपि अस्सं समणुजाण एवं खलुतस्स त प्पत्तियं सावति आदिङबडे किरियाणे मोसावत्तिएति आहिए॥१४॥ अर्थ-हवे बछो क्रिया स्थानक मृपावादप्रत्ययिक कहेजे. पूर्वोक्त पांचने दंमसमादान पणे कह्या. कारण के, तेमांहे प्रायः परनो चपघात थायने, घने अंहींथी हवे क्रिया जठे माटे एने कियास्थान एवी संज्ञा करवी बने हवे एथकी धागलजे किया स्थान क कहेशे, ते थकी प्रायः परजीवनो विनाश नथी, तेमाटे तेने क्रियास्थान संझा कहेवा य बने पूर्वना पांच स्थानने दंमसमादान एवी संज्ञाले. एटलुं विशेष जाणवू हवे नछो क्रिया स्थानक विचारिये जैसें. ते जेम नाम एवी सनावनायें कोइएक पुरु प (थायदेउवा के.) पोताने थर्थे (णाश्हेच्या के०) शाति गोत्रीने अर्थ (थगा रहेवा के ) घरने थर्थ (परिवारहेवा के) परिवार जे दास दासी तेने थर्थं (सयमेवमुसंवयंति के०) स्वयमेव मृपावाद बोले एटले जेम ? कोई प्रकारे चोर नथी अथवा महारो परिवार को चोर नथा एवो मृपावाद बोले. (यालेणं विमुसंवयाति के०) अन्य पासें मृपावाद बोलावे, (मुसंवयंपियसंसमपुजाणइत्ति के०) अन्य को मृपावा द बोले तेने धनुमोदे, एरीते निश्चें करण करावण अनुमोदन थकी मृपावाद बोले तेने तत्प्रत्ययिक सावद्यकर्म बंधाय.एवो क्रियास्थानक मृपावाद प्रत्ययिक कटोरा ॥ दीपिका-यथापरं पठं क्रियास्थानं मृपावादप्रत्ययिकमारख्यायते । ताथानाम कश्चित्पुरुपयात्मनिमित्तं ज्ञातिपरिवारनिमित्तंवा स्वयमेव मृषावादं वदति नायं मदीयइत्या दितथाऽचौरं चौरं वदति तथाऽन्येन मृपावा वादयति अन्यं मृषावाद वदंत समनुजानी ते। एवं खलु तस्य तत्प्रत्यायिक सावा कमधिीयते वध्यते। एतत्पष्ठं क्रियास्थानं मृपाचा दप्रत्यपिकमाख्यातं । पूर्वोक्तानां पंचानां क्रियास्थानानां सत्यपि कियास्थानत्वे प्राय * ..

राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ចង
परोपघातिवादंडसमादानसंझा कृता । पष्ठादिषु च प्रायोन परघातः स्यादतः क्रियास्था
नसंझोच्यते ॥ १४ ॥
।। टीका-अपरं षष्ठं क्रियास्थानं मृषावादप्रत्ययिकमाख्यायते । तत्रच पूर्वोक्तानां कि
यास्थानत्वे प्रायशः परोपघातोनवतीति कृत्वा दंडसमादानकता पठादिपुच बाहुल्येन
न परव्यापादानं नवतीत्यतः क्रियास्थानमित्येपा संशोच्यते । तद्यथानाम कश्चित्पुरुषः
स्वपदावेशादामहादात्मनि कृतं निमित्तं यावत्परिवारनिमित्तं वा सतार्थनिन्दवरूप
मसभूतोनावनस्वनावं स्वयमेव मृपावादं ववति । तद्यथा नाहं मदीयोवा कश्चिन्चौरः
सच चौरमपि सन्तमप्यर्थमपलपति तथा परमचौरं चौरमिति वदति तथान्येन मृषा
वादं नाणयति तथान्यांश्च मृपावादं वदतः समनुजानीते । तदेवं खलु तस्य योगत्रि
' ककारणत्रिकेण मृपावादं वदतस्तत्प्रत्ययिकं सावधं कर्माधीयते संबध्यते । तदेतत्पष्ट
क्रियास्थानं मृपावादप्रत्ययिकमाख्यातमिति ॥ १ ॥
अदावरे सत्तमे किरियाघाणे अदिन्नादाणवत्तिएत्ति आदिङा से जहा
णामए के पुरिसे आयदेम्वा जाव परिवारदेवा सयमेव अदिन्नं आदि
य अन्नेवि अदिन्नं आदियाति अदिन्नं आदियंतं अन्नं समणुजा
ण एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावऊंति आदिका सत्तमे किरियाहाणे
अदिन्नादाणवत्तिएत्ति आदिए ॥२५॥
अर्थ-हवे थपर सातमो किया स्थानक थदत्तादान प्रत्ययिक कहे. ते जेम ना
म एवी संभावनायें. कोई एक पुरुप पोताना यात्माने अर्थे झातिगोत्रीने थर्थे यावत् प
' रिवारने थर्थे पोते थदत्तादान ग्रहण करे, बीजाने अदत्तादान लेवरावे, यदत्तादान
वीजो कोइ लेतो होय तेने अनुमोदन थापे, एरीते निचे थकी तेने अदत्तादान तत्प
त्ययिक कर्म बंधाय; एटले सातमो क्रियास्थानक थदत्तादान प्रत्ययिक कह्यो.॥१५॥
॥ दीपिका-यथाऽपरं सप्तमं क्रियास्थानं थदत्तादानप्रत्ययिकमाख्यायते । इदं
माग्यत् ॥ १५ ॥
॥ टीका-यथापरं सप्तमं क्रियास्थानं थदनादानप्रत्यायिकमाख्यायते । एतदपि प्राग्य
झेपं । तद्यथानाम कश्चित्पुरुपयात्मनिमिनं यावत्परिवारनिमित्तं परव्यमदत्तमेव गृ
एहीयादपरंच याहयेाहतमप्यपरं समनुजानीयादित्येवं तस्यादनादानप्रत्ययिकं कर्म
संबध्यते । इति सतम क्रियास्यानमारल्यातमिति ॥ १५॥

. इन्त वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अहावरे अध्मे किरियाहाणे असतवत्तिएत्ति आदिङ से जहा णाम ए केश पुरिसे पाठिण के किविसंवादेति सयमेव हीणे दाणे उम्मणे नहयमणसंकप्पे चिंतासोगसागरसंपविठे करतलपल्लवमुहे अशा गोवगए नूमिगयदिहिएशियाई तस्सणं असत्या आसंसश्या चत्तारि आणा एवमादिङ तं कोदे माणे माया लोहे असचमेव कोहमाणमा यालोदे एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावऊंति आदिङ अध्मे किरिया गणे अशववत्तिएत्ति आदिए ॥२६॥ थर्थ-हवे अपर पाठमो क्रिया स्थानक अध्यात्मिकप्रत्ययिक नामे कहे. अध्या स्मिक केहेतां जे कर्म बंधनुं कारण एवो नाव चित्त थकी उपजे, तेमाटे अध्यात्मिक क दिये. ते जेम नाम एवी संनावनायें कोइएक पुरुपले तेने (पत्रिणं केइकिविसंवादेति के०) कोई विखवादन कारण नथी. विखवाद एटले परानव तेने कोई करे नही, तथापि ते पुरुप, (सयमेवके०) पोतेज (हीरोदीउडम्मरोके०) हीन, दीन, उष्ट. धने जर्मन एटले चुंमा मन वालो थाय.(उदयमणसंकप्पे के)धनवस्थित चित्त संकल्प एवो थको, (चिंतासोगसागरसंपवि के०) चिंता शोक रूप समुहमांहे पेठो एवो थको, जे अव स्था करे, ते देखाडे. (करतलपलहबमुहे के० ) हाथना तसाने विपे स्थाप्युने मुख जेणे एटले गालने विषे हाथ देने (घट्टापोवगए के०) धानध्यान सहित (नू मिगयदिहिएवियाई के ) नूमिनी सन्मुख एकायचित्रे जोतो निर्विवेक पणे धाः, रौ इ, ध्यान ध्यावे (तस्तयशवया के०) तेने अध्यात्मनी (बासंसश्या के०) आ शंसा मिश्रित (चत्तारिहाणाएवमाऊश्त के०) चार स्थानक कहिए. ते कहे पेहे .लो कोध, बीजं मान, त्रीजी माया,थने चोथो लोन (घालमेव के.) ते पोताना मनीज उत्पन्नथाय ए क्रोध, मान, माया, बने लोन, ए चारे करी जीवनो मन दोप मुष्ट थायः एरीते निधं तेने तत्प्रत्ययिक सावद्य कर्म बंधाय. तेमाटे,ए पाठमो किया स्थानक आध्यत्मिक प्रत्ययिक एवे नामे कह्यो. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-अथापरमष्टमं क्रियास्थानमाध्यात्मिकमंतःकरणोजवमाख्यायते । य था कश्चिनरस्तस्य नास्ति कश्चिदिसंवादयिता परानवकरस्तथाप्यसी स्वयमेव दीनोदीनो उष्टोऽर्मनायपहतमनःसंकल्पः चिंताप्रधानः शोकश्चिताशोकस्तत्र प्रविष्टः करतले पर्यस्त स्थितं मुखं यस्य सतथा थार्तध्यानोपगतोनूमिगतदृष्टिायति तस्यैवमाध्यात्मिकानि चित्तोजवानि असंशयितानि निःसंशयानि चत्वारि स्थानानिस्युः । तानि चैवमा, +M राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ६ए ख्यायंते । तद्यथा। क्रोधमानमायालोनस्थानानि । तेच क्रोधमानमायालोनाधात्मोन वाः । एनिरेव मनोउष्टं स्यात् । एवं तस्य तत्प्रत्ययिकमध्यात्मनिमित्तं सावा कर्माधी यते । तदेवमटममाध्यात्मिकारख्यं क्रियास्थानमारव्यातं ॥ १६॥ ॥ टीका-यथापरमष्टमं क्रियास्थानमाध्यात्मिकमित्यंतःकरणोनवमाख्यायते । तद्य था नामकश्चित्पुरुपश्चित्तोपेदाप्रधानस्तस्य च नास्ति कश्चिक्षिसंवादयिता । न तस्य कश्चि विसंवादेन परिनावेनवा सत्तोनावनेनवा चित्तःखमुत्पादयति तथाप्यसौ स्वयमेव वर्णापसदवहीनोगतवहीनोऽश्चित्ततया उटोडर्मनास्तथोपहतोऽस्वतया मनःसंकल्पो यस्य सतथा चिंतेव शोकइति सागरश्चिताप्रधानोवा शोकश्चिताशोकसागरप्रविष्टः। तथानू तश्च यदवस्थोनवति तदर्शयति । करतले पर्यस्तं मुखं यस्य सतथाऽहर्निशं नवति तथा तथ्यानोपगतोऽपगतसध्वेिकतया धर्मव्यानदूरवर्ती निनिमित्तमेव ६ोपहतवधायत्ति। तस्यैवं चिंताशोकसागरावगाढस्य सतयाध्यात्मिकान्यतःकरणोजवानि मनःसंश्रितान्यसं शयितानि वा निःसंशयितानि चत्वारि वदयमाणानि स्थानानि नवंति। तानि चैव समा रव्यायंते । तद्यथा क्रोधस्थानं, मानस्थानं.मायास्थानं, लोनस्थानमिति । ते चावश्यं को धमानमायालोनाथात्मनोऽधिनवंत्याध्यामिकाएनिरेव सनिउंट मनोनवति । तदेव तस्य उर्मनसः क्रोधमानमायालोनयतएवमेवोपहतमनःसंकल्पस्य तत्प्रत्ययिकमध्यात्मनिमि नं सावध कर्माधीयते संबध्यते। तदेवमेत क्रियास्थानमाध्यात्मिकारख्यमारल्यातमित्तिार । अहावरे पवमे किरियाहाणे मागवत्तिएत्ति आदिजसे जदा पामए के पुरिसे जातिमएणवा कुलमएणवा बलमएणवा रूवमएणवा तवमएण वा सुयमएणवा लानमएणवा ईस्सरियमएणवा पन्नामएणवा अन्नतरे पवा मयघाणेणं मत्ते समाणे परं दिलेंति निदेति खिंसति गरति परिन व अवमणेति इत्तरिए अय अमंसि पुण विसि जाकुलवलाऽगुणो ववेए एवं अप्पाणं समुक्कस्से देहाचुए कम्मवित्तिए अवसेपयाई तंजदा गप्पागनं जम्मानजम्मं मारा-मारं परगानगरगं चंझे यझे चवले माणियाविनवा एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावर्जति आदिकः पवमे किरियाहाणे माणवत्तिएत्ति आदिए ॥१७॥ थर्थ-यथ हवे थपर नवमो क्रियास्थानक मान प्रत्ययिक नामे कहिए वैएं. ते जेम नाम एवी सनावनायें कोऽएक पुरुष (जातिमएणया के०) जाति एटले माता हए हितीये सूत्रकृतांगे पितीय श्रुतस्कंधे चितीयाध्ययनं. नो पद, तेना मदें करीने, (कुलमएणवा के०) कुल एटले पितानो पद, तेना मर्दै क रोने, (बलमएएवा के०) शरीरनुं बल, तेना मदें करीने, (रूवमएणवा के) रूपने मदें करीने, (तवमएणवा के०) तपने मदें करीने, (सुयमएणवा के०) श्रुतज्ञानने मदें करीने, (लानमएणवा के) जानने मदें करीने, (इस्सरियमएणवा के) ऐश्वर्य एटले उकुराइने मदें करीने, (पन्नामएणवा के) प्रज्ञाना मदें करीने, एटलाना मद (अनतरेणवा के) अथवा अन्य एटले बीजा कोइ (मयमाणेणं के०) मंदना स्थानकें करीने.(मत्तेसमाणे के०) मातो तो (परहिलेंति के०) बीजानी हेलना करे, (निंदेंति के) निंदा करे, (खिंसति के०) खष्ट करे, (गरहति के०) गर्दा करे, (परिजवा के०) परानव करे, (थवमति के०) अपमान करे, (इत्तरिएथ य के) ए बापडो जघन्य एटले जातिकुलादिकें हीन. (अहमंसिपुणविसिजाइकु तबलाश्गुणोववेए के) हुँ वली विझेप जाति, कुल, बलादिकगुणेकरी सहित (एवंथप्पासमुक्कस्से के०) एम पोताना यात्माने उत्कर्पे एटले अहंकार करे. हवे एवा मद करनारने विपाक देखाडे. (देहानुए के) ते पुरुष या लोक माहे पण निंदा भने गहर्हान स्थानक थाय, अने परलोके पण निंदा अने गर्हान स्थानक थाय.' देहाचुए एटले या 'शरीरथकी चवीने परनवे (कम्मबित्तिए के) कर्मवितीय (अवसेपयाई के) एतावता कर्मने वश वर्ततो चतुर्गतिक संसार माहे परिभ्रमण करे (तंजहा के०) ते कहेले (गनाउंगनं के०) एक गर्न थकी मरण पा मिने, बली बीजा गर्न मांहे उपजे. (जम्माजम्मं के० ) एक जन्म थकी बीलुज न्म पामे, (मारामार के०) मरण थकी मरण पामे, (परगानणरगं के ) नरक थकी निकलीने वली नरकांतरे नरकमा जश्ने तीव्र सुःख जोगवे, एटले ते नरकमांहे थी निकलीने, सिंह मत्स्यादिक मां उत्पन्न याय, फरी त्यांची मरण पामीने तीव्रतर नरकांतरें जाय. एतावता ते (चं के) रोप अहंकारी (थडे के०) स्तब्ध थनम्र शील (चवले के०) चपल एवा लक्ष्णेयुक्त (माणियाविनवा के०) ते थनिमानी पुरुप दोय एम नि तेने तत्प्रत्ययिक सावध कर्म बंधाय, ए नवमो किया स्थानक मान प्रत्यायिक नामे करो ॥१७॥ ॥दीपिका-अथापरं नवमं क्रियास्थानं मानप्रत्ययिकमाख्यायते । तद्यथा कश्चित्पुरुपो जात्यादिगुणोपेतः सन् जातिकुजबलरूपतपःश्रुतलानेश्वर्यप्रक्षामदारल्यैरष्ट निर्मदस्थानर म्यतरेण वा मत्तः परं हीनवुझ्या हीनयति, निंदति, जुगुप्सते, गति, परिनवति । यथाय मितरोजघन्योहीनोमत्तः कुनादिनिः। थहं पुनर्विशिष्टकुलादिगुणोपेतएवमात्मानमुत्क , रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. इएर पयेत् । एवं जात्यादिमदमत्तः सन् इहैव निंद्यः स्यात् । यत्रच जात्यादिमवक्ष्यादिसंयो गैर्नगाझेयाः। तथाहि । जातिमदः कस्यचिन्न कुलमदः, १ कस्यचित्कुलमदएव, न जातिम दः ५ कस्यचियं ३ कस्यचिजनयमपि न. ४ एवं पदव्येन चत्वारोनंगाः। पदत्रयेणाटी, पदचतुष्टयेन पोडश, पंचनिः पदैर्वात्रिंशत् पनिश्चतुःषष्टिः सप्तनिः १२० थटनिः २५६ सर्वत्र मदानावरूपश्चरमनंगः शुक्षति । समानी देहाच्युतोमृतः सन् कर्मवितीयः क मसहायोऽवशः परवशः प्रयाति नवांतरं । तद्यथा गर्ना गर्ने जन्मनएकस्मात्परं जन्म,मा रान्मरणान्मार मरणांतरं ब्रजति नरकतुल्याचंडालादिवासानरकं . रत्नप्रनादिकं याति । अथवा नरकात्कृत्य सिंहमत्स्यादावुत्पद्य पुनरतितीवं नरकांतरं याति । तदेवं मानी परपरिनवे सति चंडोरीज्ञोऽन्य हंति तदनावे आत्मानमेव हंति स्तब्धश्चपलो यत्किचन कारी स्यात् मानी सन् एवं खलु तस्य तत्प्रत्ययिक माननिमित्तं सावद्यं कर्माधीयते व यते । नवममेतक्रियास्थानमारख्यातमिति ॥ १७ ॥ ॥ टीका-अथापरं नवमं क्रियास्थानं मानप्रत्ययिकमारल्यायते । तद्यथानाम कश्चित्पु रुपोजात्यादिगुणोपेतः सन् जातिकुसवलरूपतपःश्रुतलानेश्वर्यप्रज्ञामदारख्यैरटनिर्मदस्था नैरन्यतरेणवा मत्तः परमवयुत्ध्या हीनयति तथा निंदति; जुगुप्सते, गर्हति, परिनवति, एतानि चैकार्थिकानि कथंचिभेदं चोत्प्रेक्ष्य व्याख्येयानीति । यथा परिनयति तथा दर्श यति । इतरोपं जघन्योहीनजातिकः कुलबलरूपादिनि रमपन्रष्टः सर्वजनायगीतोयमि ति । थहं पुनर्विशिष्टजातिकुलबलादिगुणोपेतएवमात्मानं समुत्कर्षयेदिति । सांप्रत मानोत्कर्पविपाकमाह । (देहानुएइत्यादि) तदेवं जात्यादिमदोन्मतः सन्निदव लोके गर्हितोनवति । यत्र जात्यादिपदक्ष्यादिसंयोगाश्टव्यास्ते चवं नवंति । जातिमदः, कस्य चिन्न कुलमदोऽपरस्य कुलमदो,न जातिमदः परस्योनयमपरस्यानुनयमित्येवं पदत्र येणाष्टी चतुर्निः पोडशेत्यादि यावदष्टनिः पदैः पट्पंचाशदधिकं शतक्ष्यमिति । सर्वत्र मदानावरूपचरमनंगः गुमति । परलोकेऽपिच मानी खनाग्नवतीत्यनेन प्रदश्यते । वायुपः क्ष्ये देहायुतोनवांतरं गछेनुनागुनकर्मा वितीयः कर्मपरायनवादयशः परत वः पयाति । तद्यथा गर्नाजन पंचेंझ्यिापेदं तथा ग जन विकश्येिपूत्पद्यमानः पुनर गजिनमेवं गर्नादगर्नमेतच नरककल्पगनाखापेक्षायामनिहितमुत्पद्यमान.खापेक्ष्या विदमनिधीयते । जन्मनएकस्मादपरं जन्मांतरं ब्रजति। तथा मरणं मारस्तस्मान्मारांतर बजति तथा नरकदेश्यानपाकादिवासाशनप्रनादिकं नरकांतरं ब्रजति । पदिया नरका सीमंतकादिकाऽपत्य सिंहमत्स्यादावुत्पद्य पुनरपि तावतरं नरकांतरं ब्रजति । तदेवं नटवइंगनूमी संसारचकवाले स्त्रीनपुंसकादीनि बहून्ययस्यांतरास्यनुनवंति । तदेवं मा । ..

दए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. नी परपरिजवेसति चंडरोझोनवति परस्यापकरोति तदनावे ह्यात्मानं व्यापादयति । तथा स्तब्धश्चपसोयत्किचनकारी मानी सन्सर्वोप्येतदवस्थोनवतीति । तदेवं तत्प्रत्यय के माननिमित्तं सावयं कर्माधीयते संबध्यते । नवममेतक्रियास्थानमाख्यातमिति॥१७॥ अहावरे दसमे किरियाधणे मित्तदोसवत्तिएत्ति आदिकाइ से जहा णाम ए के पुरिसे माइदिवा पिताहिंवा नाहिंवा नपणीहिंवा नकादिवा धू यादिवा पुत्तेदिंवा सुण्हादिवा सद्धिं संवसमाणे तेसिं अन्नयरेसि अदाल दुगंसि अवराहंसि सयमेव गरुयं दम निवत्तेति तं जदा सीन्दगवियउंसि वा कायं मनोलित्तानवति नसिणोदगवियडेणवा कार्य सिंचित्ता नवति अगणिकाएणं कायं वडदित्तानवति जोतेणवा वेतेणवा तेणवा तयार वा कसेणवा बियाएवा लयाएवा पासा नहालित्तानवति दमेणवा अ हीणवा मुहीणवा लेलूणवा कवालेणवा कायंआउडित्ता नवति तहप्पगा रे पुरिसजाए संवसमाणे उम्मणा नवति पवसमाणे सुमणा नवति त दप्पगारे पुरिसजाए दंझपासी दंमगुरुएं दंमपुरकडे अहिए इमंसि लो गंसि संजलणे कोदणे पिमिंसियावि नवति एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सावज्जति आदिऊंति दसमे किरियागणे मित्तदोसवत्तिएत्ति पाहिए ॥१७॥ ॥ अर्थ-यथ हवे थपर दशमो क्रिया स्थानक मित्र दोप प्रत्ययिक कहियेंय. ते जेम नाम एवी संजावनायें कोइएक पुरुप माता, पिता, जाइ, बेन, स्त्री, बेटी, पुत्र, पुत्रनीस्त्री, तेवढु जाणवी. ( सिदिसंवसमाणे के०) एटला साथै वसतो थको (तेसिंअन्नयरेति के) ते मातापितादिकथी को अनेरो अजाण पणे अनाजोग थकी (अहालदुर्ग सि के० ) यथा कथंचित् न्हानो उर्वचन प्रमुखनो अथवा काय थकी हस्त पादादि कनो संघट्ट प्रमुख एवो (अवराहसि के०) अपराध थये नते (सयमेव के) पोतेंज को) करीधमतो थको तेने (गुरुयंदमनिवत्तेति के०) महोटो दम करे. (तंजहा के०) ते कहे। (सीदगवियड तिवा के० ) सीतल पाणी करी सीतकालने विपे (कार्यउन्हो लित्तानवति के०) तेथपराधीनु शरीर मापाणी माहे वोले. एवा अकार्यनो करनार थाय तथा (तसिणोदगवियडेवाकानसिंचित्तानवति के०) नमकालें अत्यंत व म पाणी करीने नाम तेजें करीने तेना शरीरनेसिंचे शरीरनुं शोषण करनार थाय, (थ गणिकाएपंकायंवडहितानवंति के०) थनिकायें करीने तेना शरीरनु दहन करनार रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ६५३ थाय, (जोतेणवा के०) जोत्रे करी, (वेतेणवा के० ) वेत्रे करी, अथवा (ऐतेणवा के 0) नेतरे करी, (तयाश्वाके) त्वचायें करी, अथवा (कतेणवाके०) ताजणे चा ववुकें करी, (बियाएवा के०) नाडायें करी, (लयाएवा के ) लता एटले वेलुमें करी, दोरडीयेंकरी (पासाइंचालित्तानवति के ) तेना पार्श्वनागना चामडाने उखेडनार थाय, (दंमेणवा के०) दंमे करी लाकडीयें करी, (थोपवा के०) हाडकायें करी, (मुहीणवा के) मुष्टियें करी, (लेखूणवा के० ) पापाणने कटके करी, (कवालेणवा के०) वांकरीयें करी, कपालादिकेंकरी, (कार्यवाउडितानवत्ति के०) तेना शरीरने ता डनार थाय, किंबहुना (तहप्पगारे के ) तथा प्रकारना दंमना करनार एवा (पुरिस जाए के० ) पुरुप जाति जे तथा प्रकारना कुकर्मना करनार होए तेनी साथे (संवसमा णे के ) एकनां रहेता उता सङान पुरुप जे माता पितादिक ते पण (उम्मणनति के० ) उर्मन थइने देशांतर जता रहे पठी (पवसमाणे के०) ते थकी अलगा रहेवा थी (सुमणानवंति के० ) सुमन थाय, एटले तेने बोडयाथी दर्पित थाय. एवा (तह प्पगारे के०) तथा प्रकारांना (पुरिसजाए के०) पुरुप जाति जे थोडा थपराधीने पण दमना देनार, (दंमपासीके) अल्पापराधने विपे अति कोपकरनार, ते दंडपार्थी (दंमगुरु एके०) दमेंकरीयाकरों दम करे, (दमपुरेकडेके) तेने सर्व काल दंमज अग्रेसर . ते पुरुप (यहिएइमंसिलोगंसिके)थालोकने विपे पण पोताना जीवने थहित कारी थने (थ हिएपरसिलोगंसि के०) परलोकने विपे पण पोताना जीवने थहित कारीने तेनुं कारण यु? तोके तेजीव, (संजलणे के०) क्षणे णे ज्वले, (कोदणे के०) क्षणेणे क्रोध करे, (पिहिमंसियाविनवति के०) पृष्ठ मांस नहण करनार होय, पुंठे पाउन थव वादनो बोलनार होय, एम निश्चे तेहने तत्प्रत्ययिक एटले ते निमित्ने सावय कर्म बंधाय. ए दशमो किया स्थानक मित्र दोप प्रत्यायिक नामे कह्यो.॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-प्रथापरं दशमं क्रियास्थानं मित्रदोपप्रत्ययिकमारख्यायते । तद्यथानाम कश्चित्पुरुषः प्रकल्पोमातापितृसुत्दृत्वजनादिनिः सार्धं संवसन् तेषां मातापित्रादीनाम न्यतमेनाऽनानोगतोयथाकथंचिलघुतमेप्यपराधे स्वयमेवात्मनाक्रोधतोगुरुतरं दंडं वर्तय ति करोति । तद्यथा शीतोदकविकटे शिशिरादावतिशीतोदके कार्य शरीरमपराधिनोऽववो लपिता नवति तथा उन्मोदकविकटेन कायमपसिंचयिता नवति । विकटग्रहणामत लकांजिकादिना थनिकायेन उन्मुकेन तप्तलोहेनवा कायमुपदाहयिता नवति । (नोए पत्ति ) जोत्रेण वेत्रेवा नेत्रोदविशेपस्तेन कशादिनावा लतयावा शरीरपाणि उहा लयितुं चर्माणि पयितुं नवति । दंडेन अस्थना मुष्टिना लेष्टुना कपालेन नांडखंडेन कायम ६ए४ पितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. पताडयिता नवति । तथाविधे पुरुपे सल्पापराधेपि महादंडकारिणि एकत्र वासं कुर्वति मातापित्रादयोऽर्मनसः स्युः । तस्मिन् प्रवसति दूरं गति सति सहवासिनः सुमनसः सुखिनः स्युः । तथाप्रकारस्तादृशः पुरुषोदंडस्य पार्श्व दंडपाच तविद्यते यस्यासौ, दंडप्रर तोदंडः पुरस्कृतोयेन सदंडपुरस्कृतोऽस्मिन् लोके स्वस्य परेषां चाऽहितः परलोकेप्यहितः संज्वलनः क्रोधकारी कोधनोवधबंधादिषु अविमृश्य प्रतिरुत् पृष्ठिमांसवादकः परम र्मोद्घनतः। एवं तस्य स्वल्पापराधेपि महादंडकर्तुस्तदंडप्रत्ययिकं सावयं कर्माधीयते बध्यते । तदेतदशमं क्रियास्थानमाख्यातमिति । अन्ये पुनरष्टमं क्रियास्थानमात्मदोपप्रत्य यिकमाचक्षते । नवमंतु परदोपप्रत्ययिकं । दशमं पुनः प्राणवृत्तिकमिति ॥ १७ ॥ ॥टीका-अथापरं वशमं क्रियास्थानं मित्रदोषप्रत्ययिकमारल्यायते । तद्यथानाम कश्चित्पु रुपः प्रचकल्पोमातापितृसुहृत्स्वजनादिनिःसार्धं परिवसंस्तेपांच मातापित्रादीनामन्यतमे नानाजोगतया यथाकथंचि लघुतमेप्यपराधे वाचिके पुर्वचनादिके तथा कायिके हस्तपा: दादिके संघट्टरूपे कृते सति स्वयमेवात्मना क्रोधमातोगुरुतरं दंड मुखोत्पादक - निवर्त यति करोति । तद्यथा शीतोदके विकटे प्रनूते शीतेवा शिशिरादौ तस्यापराधकर्तुः काय मधोबोलयिता नवति तथोलोदकविकटेन कार्य शरीरमपसिंचयिता । तत्र विकटग्रह पामतेलेन कांजिकादिनावा कायमुपतापयिता नवति तथाऽनिकायेनाल्मुकेन तप्ताय सावा कायमुपदाहयिता नवति तथा जोत्रेणवा वेत्रेणवा नेत्रेणवा त्वचा वासनादिक पाललतया वाऽन्यतरेण वा दवरकेण ताडनतस्तस्यापराधकर्तुः शरीरपार्वाणि उद्दालयितुं चर्माणि खंपयितुं नवति तथा दंडादिना कायमुपताडयिता नवति । तदेवमल्पापराधिन्य पि महाक्रोधदंडवति तथा प्रकारे पुरुपजाते एकत्र वसति सति तत्सहवासिनोमातापि त्रादयोऽर्मनसस्तदनिष्टाशंकया नवंति तस्मिंश्च प्रवसति देशांतरे गछति गतेवा तत्सहवा सिनः सुमनसोनवंति । तथाप्रकारश्च पुरुपजातोऽल्पेप्यपराधे महांत दंडं कल्पयतीत्ये तदेव दर्शयितुमाह । दंडस्य पार्श्व दंडपाच तद्यिते यस्यासी दंडपार्थी स्वल्पतया स्तो कापराधे कुप्यत्ति दंडं च पातयति । तमप्यतिगुरुमिति दर्शयितुमाह । दंडेन गुरुकोदंड गुरुः । यस्यच महान् दंडोनवति यसौ दंडेन गुरुर्नवति । तथा दंडः पुरस्कृतः सदा पुर स्कृतदंडइत्यर्थः । सचैवंनूतः स्वस्य परेपां चास्मिन लोकेऽस्मिन्नेव जन्मनि अहितः प्रा विनाम हितदंडपातनात् तथा परस्मिन्नपि जन्मन्यसावहितस्तछीजतया चासौ यस्य कस्य चिदेव येन केनचिदेव निमित्तेन रोक्षणे संज्यलयतीति संज्वलनः सचात्यंतकोधनोवध वंधनविदादिपु शीघ्रमेय किया प्रवर्तते तदनावेप्युत्कटपतया मद्घिनतः दृष्टिर्मा समपिखादेननदसौ ब्रूयात् । येनासावपि परः संज्यलयेत्ज्वलितश्चान्येपामपकुर्यात् त ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. देवं खलु तस्य महादंड प्रवर्तयितुस्तइंडप्रत्ययिक सावयं कर्माऽधीयते । तदेतदशमं क्रिया स्थान मित्रशेहप्रत्ययिकमाख्यातमिति । अपरे पुनरष्टमं क्रियास्थानमात्मदोपप्रत्यय कमाचदते. नवमंतु परदोपप्रत्यायिकंच. दशमं पुनः प्राणवृत्तिकं कियास्थानमिति ॥१॥ अहावरे एक्कारसमे किरियाणे मायावत्तिएत्ति आदिङ जे इमे नवं ति गूढायारा तमोकसिया नलुगपत्तलहुया पवयगुरुया ते आयरियावि संता अणारियानासानवि पनऊंति अन्नदासंत अप्पाणं अन्नहामन्नं ति अन्नंपुष अन्नवागरंति अन्नं आइस्कियवं अन्नंआइकतारणासेज हा णामए केश पुरिसे अंतोसल्लेतं सल्लं पोसयं णिहरति णोअन्नण णि हराति णोपडिविचसेइ एवमेव निण्हवे अविनहमाणे अंतोअंतोरि - याइ एवमेव माई मायं कटु णोआलोएड पोपडिक्कमे पोर्णिदर गोगर हर णोविनय गोविसोहे णोअकरणाए अनु णोअदारिदं तवो कम्मं पायश्चित्तं पडिवङ5 माइअस्सिलोए पञ्चायाइमाइ परसिलोए पञ्चायाइ निदइ गरदा पसंसद णिच्चर णनियाणिसिरियं दंमठा एति माश् असमादड सुहलेस्सेयाविनवा एवं खलु तस्स तप्पत्तियं सा वर्जति आदिड एक्कारसमे किरियामणे मायावत्तिएत्ति आदिए ॥३०॥ थर्थ-हवे अपर अगियारमो किया स्थानक मायाप्रत्ययिक कहियें वैयें (जेश्मे नवति के०) जे था जगत्माहे पुरुषवे ते कया पुरुष तोके, (गूढायारा के०) गूढा चारी एटले धूतारा, उगारा, गंठीबोडा प्रमुखले ते नाना प्रकारना उपाये करीने लोक ने विश्वास उपजावीने वचे. (तमोकसिया के० ) अंधाराने विपे विचरनारा, अर्थात् लोक यको वाना कियाना करनारा, (उलुगपत्तलयाके०) ते पोते जाते धूवडनी पाख थकी पण हलकाले परंतु (पञ्चयगुरुया के०) पोताने पर्वत थकी पण महोटा माने, (तेथायरियाविसंता के) ते आर्य देशमा उत्पन्न थया होय तेम उतां पण परने वंचवाने अर्थ शव पणे, पोताने गोपववा नणी (अणारियाउनासाठविपउहंति के) अनार्य देशनी नापा बोले, अथवा पोतानी कल्पित नापा जे बीजाथी थजा को होय तेवी नापा बोले, (अन्नहासंत के० ) जिपी पण तेवी अजाणी अन्य लखे (थप्पापंधनहामन्नति के) पोतें वली बीजी रीते माने, (थनंपुछा के०) थन्य का पुत्र थके (यन्नवागरति के.) यन्य कहे, (अन्नधाशस्कियत्व के०) अन्य काहिं . ६५६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. एक प्ररूपवूने तेने ठेकाणे (धन्नथाइरकते के०) अन्य बीजं कांक जुदूंज प्ररूपे ॥१५॥ (सेजदाणामए के०) ते यथादृष्टांते नाम एवी संभावनायें जेम. (केश्पुरिसे के) को एक पुरुप संग्राम थकी निकटयो, (अंतोसल्ले के०) तीर नालादिकना शल्ये क री सशल्य तो (तसनं के) ते शल्यने (पोसपंणिहरति के.) वेदना थकी बीहि तो थको पोतें पोताने दाये काढे नही, (णोयनेणसिहरावेंतिके०) बीजाने हाथे पर कढावे नही, (णोपडिविइंसे के०) तथा वैद्यने उपदेशे औपधादिक प्रयोगें करीने पण ते गल्यनो विध्वंस थशे नही (एवमेव के०) एम जाणीने, (निएहवेइ के) ते शल्यने गोपवी राखे. (थविउमाणे के०) पुग्यो धको कहे नही, (अंतोश्रतो रियाइके ) ते कुःखें पीडयो थको माहोमांहे सुखी थाय, (एवमेव के) एम ते '(माइमायंकटु के०) मायावी पुरुप, माया शत्ये करीने तेणे जे को थकार्य कस्या हो य ते (णोयालोए के) गुरु समक्ष थालोवे नही (णोपडिकमेके०) पडिकमे नही (णोशिंदा के) यात्मानी साखें निंदे नहीं, (ोगरह के०) परसादीक गर्दै न ही (कोविउट के ) तेवा कार्य करवा थकी निवृत्तिपामे नहीं (णोविसोहे के) शुलनाव रूप पाणी करी ते यतिचारनुं कलंक परखाले नहीं, (पोधकरणाएअनु के ) तेवा कार्यने थकरवाने उते नहीं एटले थण करवानो उद्यम न करे,(णो यहारिहंतवोकम्मपायचित्तपडिया के) यथायोग्य तप कर्म रूप प्रायश्चित पडिव जे नहीं. एरीतें (माइ के०) ते मायावी पुरुष (अस्सिलोएपञ्चायाश्के०) था लोक मांहे पण अविश्वासनी प्रसिदि पामे (माइपरसिलोएपञ्चाया के०) मायावी पुरुष परलोके नरकादिक पीडाना स्थानकने विपे वली वली अरहट्ट घटिकाने न्यायें गतिया गति करे, तथा मायावी पुरुष परनी (निंदा के ) निंदा करे, (गरदा के० ) गर्दा करे ( पसंसद के) अने पोतानी पोते प्रशंसा करे, (णिञ्चरई के०) अकार्यने वि पे रती करे, (ए नियत के ) कार्य थकी निवर्त नहीं (पिसिरियंदमहाएति के) थकार्य करीने पोतानो अपराध ढांकी राखे एरीते (माश्यसमाहड के०) माया वी पुरुष अपहारे एटले त्यागकरे ; शेनो त्यागकरें ? ते कहेले. (सुहलेस्सेयाविनवर के) गुन लेश्यानो त्याग करे अने सर्व कालें घशुन वेश्यायें करी प्रवर्तमान थको होए एरीते 'निश्चे तेने तत्प्रत्यायिक एटले ते निमितें सावध कर्मबंधाय. एटले अगी धारमो क्रिया स्थानक मायाप्रत्ययिक नामे कह्योः ॥ २० ॥ । दीपिका-अथापरमेकादशं क्रियास्थानमारल्यायते । तद्यथा । ये केचनामी जति पुरुषाः । किनूताः । गूढाचारागलकर्तकथिवेदकादयस्ते बहूपायैर्विश्वासमुत्पाद्य, विरू + रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. បទ पं कुर्वति चंडप्रद्योतादेरनयकुमारादिवत् तमसि कपितुं शीतं येपाते तमःकपिणस्तएव तमःकापिकाः पराविज्ञाताः क्रियाः कुर्वतीत्यर्थः । तेच उलूकपिलवलघवोपि पर्वतव -रुमात्मानं मन्यते आर्यायपि संतस्ते परव्यामोदार्थमनार्यनापा (विन्दति) प्रयुंजते अन्यथा स्थितमात्मानमन्यथा साध्वाचारेण मन्यते व्यवस्थापयंति यन्यत् एष्टामाययाऽ न्यदेव वदंति थाम्रान दृष्टा निंबान वदंति । व्याकरणं टष्टस्तदशस्तकमवतारयति । यथा वा शरदि वाजपेयेन यजेतश्त्यम्य वाक्यम्यार्थ पृष्टस्तदर्थान निझः कालविलंबाथै शर कालमेव वर्णयति (चन्नमाइरिकयईति)यन्यस्मिन्नर्थ कथयितव्येऽन्यमेवारव्यांति ॥१॥ (सेजहेति) तद्यथानाम कश्चित्पुरुप. संग्रामानिर्गतेऽतमध्ये शल्यं यस्य सोंतःशल्यः सवे दनानीतः स्वयं शल्यं ननिहरति नरुपति नाप्यन्येन कर्षयति । नापि वैद्योपदेशादोपध । प्रयोगैः प्रतिध्वंसयति विनाशयति अन्येन दृष्टस्तात्यं निन्द्धतेऽपलपति तेन शल्येन (श्र विंउमाणेत्ति) पीडयमानः (अंतोयत्ति) मध्ये पीडयमानीपि रीयते ब्रजति वेदनां स हमानोपि कियासु प्रवर्ततइत्यर्थः। दृष्टांतं योजयति (एवमेव मायोति ) यथा सशब्यो उखनाग्नवति एवमेव मायी, कृतं कार्य निगृहयन मायां कृत्वाऽन्यस्मै नालोचयति नकथयति न तस्मात्स्यानात्प्रतिक्रमति न निवर्तते न आत्मसादिकं निंदति नापिपरसा दिकं गर्हति थालोचनाईसमीपे गतोनापि च जुगुप्सते (नविउदृत्ति) न वित्रोटयत्यपन यति मायाशल्यं नविशोधयति नापि पुतस्तटाकरणतयाऽज्युत्तिष्ठते नापि यथाई तपःक मरूपं प्रायश्चित्तं प्रतिपद्यते । तदेवं मायावी अस्मिन् लोकेऽविश्वासतया प्रत्यारख्याति याति । यमुक्तं । मायाशीतः पुरुपोयद्यपि, नकरोति केचिदंपराधं ॥ सर्पश्चाऽविश्वास्यो नवति तथाप्यात्मदोपहतइति ॥ तथा मायावी परस्मिन् लोके नरकतिर्यगादिषु प्रत्या याति नूयोनूयोयाति (निंदंगायति ) परं निंदयित्वा यात्मप्रशंसया तुष्यति । एवंचा सौ लब्धप्रसरोऽधिकं निश्चरति तथाविधानुष्ठायी नवति, । तंत्रच गृक्षस्तस्मान्मातृस्थाना अनिवर्त्तते दंडं निसृज्य हिंसां कृत्वा प्रबाटयत्यपलपति अन्यस्यवा मस्तके दिपति समाया वी असमाहतगुनलेश्योऽनंगीरुतगुनध्यानश्चापि जवति । एवं खलु तस्य तत्प्रत्यय के मायाशव्यप्रत्यायिक सावा कर्माधीयते । एतदेकादशक्रियास्थानं मायाप्रत्ययिकमा - रव्यातमिति ॥ २०॥ ॥ टीका-अथापरमेकादशं क्रियास्थानमास्यायते । तद्यथा ये केचनामी नवंति पु रुपात किंविशिष्टाः । गूढायाचारायेषां ते गूढाचारागलकर्तकग्रंथिच्छेदादयस्तेच ना ' नाविधैरुपायैर्विधनमुत्पाद्य पश्चादपकुर्वति प्रद्योतादेरनयकुमारादिवत् । तथा माया शीजत्वेनाप्रकाशकचारिणस्तमसि कपितुं शीत येपति तमसिकापिणस्तएवच तमः ८८ एत वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. काषिकाः पराऽविज्ञाताः क्रियाः कुर्वतीत्यर्थः। तेच स्वचेष्टयैवोलूकपत्रवनघवः कौशिक पिलवन्नघीयांसोपि पर्वतवशुरुमात्मानं मन्यते । यदिवा कार्यप्रवृत्तेः पर्वतवन्नो स्तन यितुं शक्यते ते चाऽऽर्यदेशोत्पन्नाथपि संतः शान्यादात्मप्रबादनार्थमपरनयोत्पादनार्थ, चाऽनायनापाः प्रयुंजते परव्यामोहाथ समतिपरिकल्पितनापानिरपराऽविदितानि ष ते तथाऽन्यथाऽव्यवस्थितमात्मानमन्यथासाध्वाकारेण मन्यते व्यवस्थापयंति तथाऽ न्यत्ष्टष्टामातृस्थानतोऽन्यदाचदते । यथाम्रान् एष्टाः कोविदारकानाचदते । वादकालेवा कश्चिन्नाथवादितया व्याकरणे प्रवीणस्तर्कमार्गमवतारयति । यथावा शरदि वाजपेयेन -यजेतेत्यस्य वाक्यस्यार्थ पृष्टस्तदर्थाननिकः कालातिपातार्थ शरदकालं यावर्णयति । तथा ऽन्यस्मिंश्चार्थे कथयितव्येऽन्यमेवार्थमाचदते । तेपां सर्वार्थ विसंवादिनां कपटप्रपंचचतु राणां विपाकोनवनाय दृष्टांत दर्शयितुमाह॥ २१ ॥(सेजहेत्यादि) यथानाम कश्चित्पुरु ; पः संग्रामादपक्रांतोऽतमध्ये शल्पं तोमरादिकं यस्य सोऽतःशल्यः सच शल्यघटनवेदनानी रुतया तबल्यं न स्वतोनिहरत्यपनयति उति तथाप्यन्येन नोधारयति नापि तबल्यं वै योपदेशेनीपधोपयोगादिनिरुपायैःप्रतिध्वंसयति विनाशयति अन्येन केनचिटठीवाऽष्टो वाततल्यं निष्प्रयोजनमेव निन्दुतेऽपलपति तेन च-शल्येनासावंतवर्तिना (अविन्द्व माणेत्ति) पीड्यमानः (अंतोत्ति) मध्येमध्ये पीड्यमानोपिरीयते व्रजति तकृतां वेदनाम सहमानः क्रियासु प्रवर्ततइत्यर्थः । सांप्रत दार्टीतिकमाह । (एवमेवेत्यादि) यथाऽसौ स शव्योःखनाग्नवत्येवमेवासौ माय): मायाशल्यवानन्यत्रूतमकार्यं तन्मायया गूहयन मायां कृत्वा न तां मायामन्यस्मै बालोचयति कथयति नापि तस्याः स्थानात्प्रतिकामति न ततोनिवर्तते नाप्यात्मसाक्षिकं तन्मायाशल्यं निंदति । तद्यथा धिड्मा यदहमेवंचूत मकार्य कर्मोदयात्कृतवांस्तथा नापि परंसादिकं गर्हति थालोचनाईसमीपे गतोनापि च जुगुप्सते तथा (नोविउत्ति) नापि तन्मायारव्यं शख्यमकार्यकरणात्मक विविधमने कप्रकारं त्रोटयत्यपनयति । यद्यस्यापराधस्य प्रायश्चित्तं तनेन पुनस्तदकरणतया निवर्न यतीत्यर्थः नापि तन्मद्यादिकमकार्य सेवित्वा लोचनार्हायात्मानं निवेद्य,तदकार्यकरणतया ऽज्युत्तिष्ठते प्रायश्चित्तं प्रतिपद्यापि नोयुक्तविहारी नवतीत्यर्थः। तथा नापि गुर्वादिनि रनिधीयमानोपि यथाईमकार्य निर्वहणयोग्यं प्रायश्चित्तं शोधयतीति । प्रायश्चित्तं तपः कर्मविशिष्टं चांायणाद्यात्मकं प्रतिपद्यते ऽज्युपगवति । तदेवं मायया सत्कार्यप्रघादको ऽस्मिन्नेव लोके मायावीत्येवं सर्वकार्येप्वेवाविनणत्वेन प्रत्यायाति प्रख्याति याति त थानतश्च सर्वस्यापि विश्वास्योनवति । तथाचोक्तं । मायाशीतः पुरुपइत्यादि । तथाति माया विवादसी परस्मिन् लोके जन्मांतराऽचाप्ती सर्वाऽधमेषु यातनास्थानेषु नरकतिर्य गादिषु पौनःपुन्येन प्रत्यायाति नूयोनूयस्तेष्वेवारपघटीयंत्रन्यायेन प्रत्यागष्ठतीति ३ - राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह जाग उसरा. ६एए तथा नानाविधैः प्रपंचयित्वा. परं निदति जुगप्तते । तद्यथाऽयमझः पशुकल्पोनाने न किमपि प्रयोजनमित्येवं परं निंटयित्वाऽत्मानं प्रशंसयति । तद्यथा ह्यसायपि मया वंचितश्त्येवमात्मप्रशंसया तुष्यति । तथा चोक्तं । येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्य तीति । एवं चासौ लब्धप्रसरोऽधिकं निश्चयेन वा चरतीति तथाविधानुष्ठायी नवतीति निश्चरति । तत्रच गृहःसंस्तस्मान्मातृस्थानान्न निवर्तते तथासौ मायावनेपेन दंड प्राण्यु पमर्दकारणं निसृज्य पातयित्वा पश्चाबादयत्यपलपति बन्यस्य चोपरि प्रदिपतिसच मा यावी सर्वदा वंचनपरायणः संस्तन्मनाः सर्वानुष्ठानेष्वेवंनूतोनवति । असमाहताऽनंगी कता शोनना लेश्या येन सतथार्तध्यानोपहततयाऽसावशोजनलेश्यइत्यर्थः । तदेवमपग तधर्मध्यानोसमाहितोशुक्षलेश्यश्चापि नवति । तदेवं खलु तस्य तत्प्रत्ययिक मायाशव्य प्रत्ययिकं सावयं कर्माऽधीयते। तदेकादशं क्रियास्थानं मायाप्रत्यायिकं व्याख्यात ॥२०॥ अंदावरे बारस्समे किरियाणे लोनवत्तिएत्ति आदिङ जे इमे न वंति तंजहा आरनिया आवसहिया गामंतिया कण्दुरदस्सिया पो बहुसंजया णोवदुपडिविरया सबपाणनूतजीवसत्तेहि ते अप्पणो सचा मोसाई एवं विनंति अहं ण तत्वो अन्न हंतवाअहंण अज्जावेयवो अ ने अज्जावेयवा अहं ण परिघेतबो अन्ने परिघेतवा अहंण परितावेययो अन्ने परितावेयवा अहंण नदवेयवो अन्ने चंदवेयवा एवमेव ते चिकामे हिं मुचिया गिधा गढिया गरहिया असोववन्ना जाव वासाइं चनपंचमाई उद्दसमाई अप्पयरोवा नुऊयरोवामुंजित्तुंनोगनोगाईकालमासे कालं किच्चा अन्नयरेसु आसुरिएसु किबिसिएसु नणेसु नववत्तारो नवंति ततोविप्पमुच्चमाणे नुकोनुको एलमूयत्ताए तमूयत्ताए जाऽमूयत्ताए प चायंति एव खलु तरस तप्पत्तियं सावर्जति आदिका ज्वालसमे किरि याधणे लोनवत्तिएत्ति आदिए ॥२२॥ अर्थ-हवे अपर बारमो कियास्थानक लोनप्रत्ययिक कहिए वैये. (जेइमेनवंति के०) जे आगल कहेशे ते पुरुष कोण ? (तंजहा के०) ते कहे. (पारनिया के) घर स्पमा वसनारो, कंदमूलफलाहारी, वृदने भूले वसनारो, वला (थावसहिया के) 1 कोइएक पानडानी पर्णकूटी करीने तेमा रहे, (गामंतिया के.) तथा कोइएक बाजी विका निमिनें ग्रामने समीपे निवास कर रहे, (कएदुईरदस्सिया के०) कोइएक' का 900 वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. येने विपे रहस्यना करनार, ए सर्व प्रायः त्रसजीवोनी विराधना नकरे परंतु एकेंडियनी विराधनायें उपजीवन करे, (पोबदुसंजया के०) ते घणा संयत नहीं, (गोबदुपडि विरया के०) घणी हिंसा थकी निवर्त्या नथी, एटले सर्व प्राणातिपात विरमणव्रतादि कने विपेन प्रवत्ते; किंतु ? इव्य थकी केटलाएक व्रत पाले,थने सर्व विरतिनुं कारण जे सम्यक् दर्शन, ते गुण तेमांहे नथी ते कारणे, (सबपाणनूतजीवसनेहिं के) सर्व प्राणी, नूत, जीव, थने सत्वथकी अविरत, हिंसा थकी अविरत (तेथप्पणो के०) ते पाखंगी पोते, (सच्चामोसाई के०) घणां सत्यामृपावचन (एवंविचंति के०) एम बागल केशे. जेरीतें बोले तेज कहेले. (यणहंतवो के.) दुं ब्राह्मण पणा थकी मने दंमादिकें हणवो नही, (अन्नेहंतहा के०) अन्य तुज्ञादिकने हणवा. (थ हायजावेयवो के.) तथा वर्णोत्तम j, माटे मने आज्ञा करवी नहीं एटले मने काइ आदेश आपवो नही. तथा (अन्नेबजावयबा के०)ज्ञादिक पाझापयितव्यजे एट ले तेमने आदेश थापवा. (अहंणपरिपेतहो के) हुँ वर्णोत्तम, माटे मने बला स्कार ग्रहण करवो नही, (अन्नेपरिघेतवा के) अन्य कुमादिकने बलात्कार ग्रह ण करवा. (अहंणपरितावेयवो के० ) तथा मने परितापवो नही, (अन्नेपरितावेय वा के० ) अन्य कुज्ञदिकने परितापवा. (अहंणउहवेयवो के० ) तथा मने उपव करवो नही, तथा जीव, काया थकी रहित करवो नही, (यन्नंचवेयवा के०) अन्य तुज्ञादिकने उपश्वो करवा. एम ते परपीडाना उपदेशना करनार मूढ, थसंबंध प्रला पी(एवमेवतेऽत्रिकामेदिमुनिया के) एरीते पूर्वोक्त प्रकारे ते मूढ परमार्थना अजाण थका स्त्रियादिकना कामनोगने विपे मूर्छित थका (गिलाके) गृह एटले ते कामनोगना अनि लापी उता, (गढिया के०) कामनोगने विपे यासक्त बता (गर हिया के०) निंदवा योग्य, अत्यंत आसक्त उता (असोववन्ना के) अध्युपपन्न एटसे कामनोगने विपे एकाम चित्त थया उता (जाववासाचनपंचमाई के ) यावत् चार पांच वर्ष सुधी अथवा (बहसमाई के) अथवा दश वर्ष एटलो काल तेमांहे ते तीर्थक (थप्पयरोवा के)थल्पतर एटले अल्प काल सुधा (उडायरोवाके०) अथवा घणा काल सुधी घर वास नांमीने (मुंजितुनोगनोगाई के० ) वली काम नोग जे शब्दादिक विपयले तेने धर्मने पांखमे नोगवीने, (कालमासे कालंकिच्चा के०) मरण प्रस्तावे काल करीने का एक वाजतपना प्रनावी (अन्नपरेसु बासुरिएसु किबिसिएसपणेम उववनारो नवं तिके०) तेने थनेरा थासुरिक किल्बिपीने स्थानकें उपज थाय, (ततोविप्पमुच्चमाणे के) ते स्थानकथी थायुप्यने क्ष्ये चवीने (जुनोनुकोएलमूयत्नाए के०) क्लीवली मनुष्य नव पामे, तोपण एल एटले बोडा, काणा, थथवा मूपमा, एटले मुंगा तथा .

. राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ०१ (तमूयत्ताएजाइमूयत्ताएपञ्चायंति के०) ते जात्यंध एटले जन्म थकी अंध, तथा जन्म थकी बहेरा, एवा थाय. एम प्रत्यागडंति एटले फरीने थालोकमां यावे. एरीते नि थकी तेने तत्प्रत्ययिक एटले ते निमित्ते सावध कर्म बंधाय. ए बारमो लोनप्रत्यधिक नामे क्रिया स्थानक कह्यो. ॥ १ ॥ , ॥ दीपिका-एतान्येकादश क्रियास्थानानि सामान्येनाऽसंयतानां नवंति । इदंतु शादर्श कियास्थानं पाखंडिकानुद्दिश्य कथ्यते ॥ अथापरं शादर्श क्रियास्थानं लोनप्रत्ययिक माख्यायते । तद्यथा । यश्मे जवंत्यारण्यकाअरण्यवासिनयावसथिकाउटजवासिनोया मांतिकायामादिकमुपजीवंतोग्रामस्यांते समीपे वसंतीति (कएहुई) कचित्कार्ये मंडल प्रवेशादिके रहस्यं येपां ते क्वचिज्ञाहसिकास्तेच न बहुसंयतान सर्वसावद्यानिवृत्ताश्च प्राय इत्यर्थः । एतएव न बदुविरतान सर्वव्रतपालकाः किंतु ? व्यतः कतिपयव्रतानावतःस म्यक्त्वानावात् । एतदेवाह । (सव्वपाणेत्ति) तेश्रारण्यकादयः सर्वप्राणिनूतजीवसत्वेन्य थात्मना स्वतोविरताः सत्यामृषानूतानि वाक्यान्येवं वक्ष्यमाणनीत्या वियुंजति विशेपे ण प्रयुजति कथयंतीत्यर्थः । तद्यथाहं ब्राह्मणत्वाइंडादिनिर्न हंतव्योऽन्येशूरत्वावंतव्याः। तथा च तवाक्यं शूइं व्यापाद्य प्राणायामंजपेत् । तथा हुश्सत्वानामनस्थिकानां शकटना रमपि व्यापाद्य ब्राह्मणं नोजयेदित्यादि । तथान थाझापयितव्योऽन्येतु मत्तोऽधमाःस मापयितव्याः । नाहं परितापयितव्योऽन्ये परितापयितव्याः। यहं मूल्येन कर्मकरणा य न ग्राह्योऽन्ये ग्राह्याः । नाहमपावयितव्योजीवितादपरोपयितव्योऽन्येत्वपशवयित व्याः । तदेवं तेषां परपीडोपदेशान्न प्राणातिपातविरतिव्रतमस्ति । उपलदणान्मृपावा दादचादानविरतिव्रतानावोपि ज्ञेयः । तुर्यव्रतमाश्रित्याह । (एवमेवत्ति) एवं पूर्वोक्त प्रकारेण स्त्रीपु कामेषु च मूर्वितागृक्षायथितायध्युपपन्नाः। कियंत कालमासक्ताश्त्याह । (जाववासाइति ) यावर्षाणि चतुःपंचपदशकानि । अयं च मध्यमः कालः । एताव स्कालग्रहणं च सानिप्रायं । प्रायस्तीथिकाचतिक्रांतवयसएव व्रजति तेपां च एतावानेव कालः संभाव्यते । यदिवा मध्यग्रहणानतकर्वमधश्च गृह्यतइत्याह । तस्माच्च उपात्ता कालादल्पतरः प्रनूततरोवापि कालः स्यात् । तत्रच ते त्यक्त्वापि गृहवासं भुक्त्वापि नो गान स्त्रीनोगान् सोनोगे सत्यवश्यं शब्दादयोनोगनोगास्तान नुक्त्वा ते हि वयं प्रवजितो इति नच नोगेन्योनिवृत्ताप्रज्ञानिखाते एवंनूतपरिणामाः कालमासे स्वायुःक्ष्ये कालं कला विरुष्टतपसोपि थासुरिकेपु किल्बिषिकेषु स्थानेपूत्पादयितारोनवंति । तस्मादपि स्थानाविप्रमुच्यमानाश्युताएडमूकत्वेनोत्पद्यते । यथा एडकोव्यक्तवाक् तथायमपि । (त मूयनाएत्ति) तमस्त्वेन जात्पधतयाऽत्यंताज्ञानावृततया वा जातिमूकत्वेनापगतवा -- ១០០ तीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. चश्ह प्रत्यायोति । तदेवं तेषां तीथिकांनां तत्प्रत्यायिक सिविद्यानुष्ठाननिमित्त सावयं कर्माधीयते । तदेतल्लोनप्रत्ययिकादशं क्रियास्थानमाख्योतमिति ॥ १॥। । । ॥ टीका-एतानि चानर्थदंडादीनि एकादश क्रियास्थानानि सामान्येनाऽसंयतानां न वंति। दंतु बादशं क्रियास्थानं पाखंडिकानुदिश्याऽनिधीयते (यहावरेइत्यादि) एकादशा त् क्रियास्थानादनंतरमथापरं बादशं क्रियास्थानं लोनप्रत्ययिकमाख्यायते । तद्यथा । य श्मे वदयमाणाधरण्ये वसंत्यरण्यकास्ते च कंदमूलफलाहाराः संतः केचन वृक्ष्मूले वसं ति, केचनावसथेपूटजाकारेषु गृहेषु, तथापरे ग्रामादिकमुपजीवंतोग्रामस्यांते समीपे वसं तीति ग्रामांतिकास्तथा कचित्कार्य मंडलप्रवेशादिके रहस्यं येषांते क्वचिाहसिकास्तेच न बहुसंयतान सर्वसावद्यानुष्ठानेन्योनिवृत्ताः । एतयुक्तं नवति । नबादुदयेन त्रसेषु दंडस मारंनं विदधति एकेंहियोपजीविनस्त्वबिगानेन तापसादयोनवंतीति तथा न बहुविरता न सर्वेष्वपि प्राणातिपातविरमणादिषु व्रतेषु प्रवर्तते किंतु? इव्यतः कतिपयव्रतवतिनोन नावतोमनागपि तत्करणस्य सम्यग्दर्शनस्यानावादित्यनिप्रायः। इत्येतदावि वयितु माह । (सबपाणेत्यादि) ते ह्यारण्यादयः सर्वप्राणिनूतजीवसत्वेन्यथात्मना खतोविरता स्तउपमर्दकार्रनादविरताश्त्यर्थः। तथा पाषंडिकायात्मना स्वतोबहूनि सत्यामृषानूतानि वाक्यान्येवं वक्ष्यमाणनीत्या विशेपेण युंजंति प्रयुंजंति त्रुवतश्त्यर्थः। यदि वासत्यान्यपि तानि प्राण्युपमर्दकत्वेन मृपानूतानि सत्यामृपाण्येवं ते प्रयुजंतीति दर्शयति । तद्यथाऽ दं ब्राह्मणवादंडादिनिन हंतव्योऽन्येतु- शूश्त्वावंतव्याः। तथाहि । ताक्यं । शूई व्या पाद्य प्राणायामं जपेत् किंचिका दद्यात् तथा कुइसत्वानामनस्थिकानां शकटनारमपि व्या पाद्य ब्राह्मणं नोजयेदित्यादि। अपरं चाहं वर्णोत्तमत्वात् नाझापयितव्योन्येतु मनोऽधमाः समाज्ञापयितव्यास्तथा नाहं परितापयितव्योऽन्येतु परितापयितव्यास्तथाई वेतनादिना कर्मकरणाय न ग्राह्योऽन्येतु शूशायाह्याइति । किंबहुनोक्तेन नाहमुपज्ञावयितव्योजीवि तादपरोपयितव्योऽन्येतु अपरोपयितव्याइति । तदेव तेषां परपीडोपदेशनतोऽतिमूढतया ऽसंबझालापिनामझानावृतानामात्मनरीणां विपमहष्टीनां न प्राणातिपातविरतिरूप व्रतमस्त्यस्य चोपजणार्थत्वात् मृपावादादत्तादानविरमणानायोप्यायोज्यः । अधुना वनादिनावान्यासाहुस्त्यजत्वेन प्राधान्यात् सत्रेणैवाब्रह्माधिकृत्याद । (एवमेवेत्या दि) एवमेव पूर्वोक्तेनैव कारणत्वेनातिमूढत्वादिना परमार्थमजानास्ते तीथिकाः स्त्रीप्रधा नाः कामाः स्त्रोकामाः । यदिवा स्वीपु कामेषु च शब्दादिषु मूर्छितागृक्षायथिताअध्यु पपन्नाः। यत्र चात्यादरख्यापनार्थ प्रनूतपर्यायग्रहणं । एतच्च स्त्रीपु शब्दादिषुच प्रवर्त नं प्रायः प्राणिनां प्रधानं संसारकारणं । तथा चोक्तं । मूलमेयमहम्मस्स महादोससमु - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७०३ स्सयमित्यादि। स्त्रीसंगासक्तस्यावश्यं नाविनी शब्दादिविषयासक्तिरित्यतः स्त्रीकामयदणं,। तत्र चासक्तायावंतं कालमासते तत्सूत्रेणैव दर्शयति । यावर्षाणि चतुःपंचपड्दशका नि । अयंच मध्यमकालोगृहीतः । एतावत्कालोपादानं च सानिप्रायं प्रायस्तीथिकायति कांतवयसएव प्रव्रजति तेषां चैतावानेव कालः संजाव्यते। यदिवा मध्यग्रहणाचतक मधश्च गृह्यते इति दर्शयति । तस्माचोपात्तादल्पतरः प्रनूततरोवापि कालोनवतित त्रच ते त्यक्त्वापि गृहवातं नुक्त्वा लोगनोगान् इति स्त्रीनोगे सति अवश्यं शब्दादयोनोगाः नोगनोगास्तान्मुक्त्वा तेच किल वयं प्रव्रजिताइति नच जोगेन्यो विनिवृत्ताः । यतोमिथ्या दृष्टितया ज्ञानांधत्वात्सम्यग्विरतिपरिणामरहितास्तेचैवंनतपरिणामाः स्वायुपः काल मासे कालं कृत्वा निकटतपसोपि संतोऽन्यतरेप्यासुरिकेपु किब्बिपिकेषु स्थानेपूत्पादयि तारोनवंति । ते ह्यज्ञानतपसा मृताधपि किल्विपिकेषु स्थानेपूत्पत्स्यंते तस्मादपि स्था नादायुपः क्याधिप्रमुच्यमानाच्युताः किल्विपिकवदुलास्तत्कर्मशेपेणैलवन्मूकाएलमूका स्तनावनोत्पद्यते । किल्बिपिकस्थानायुतः सन्ननंतरनवे वामानुपत्वमवाप्य यथैलमूकोऽ.. व्यक्तवाक् समुत्पद्यतइति । तथा (तममूयत्तायेत्ति) तमस्त्वेन जात्यंधतया अत्यंताऽज्ञा नावृततया वा तथा जातिमूकत्वेनापगतवाचश्ह प्रत्यागच्छंतीति । तदेवंनूतं खलु ते पां तीथिकानां परमार्थतः सावद्यानुष्ठानादनिवृत्तानामाधाकर्मादिप्रवृत्तेस्तत्प्रायोग्यनोग नाजां तत्प्रत्ययिक' सावा कर्माधीयते । तदेतानोनप्रत्ययिकं दादर्श क्रियास्थान मारख्यातमिति ॥ १ ॥ इच्चियाई ज्वालस किरियानणाई दविएणं समणेणवा मादणे गावा सम्म सुपरिजाणिवाइं नवंति ॥ ३२॥ अर्थ-एरीते ए वारे क्रिया स्थानक तेने (दविएणं के०) मुक्ति गमन योग्य एवा जे अमण तथा ब्राह्मणो होय तेणे (सम्मंसुपरिजाणियबाईनवंति के०) सम्यक् प्रकारे संसारना कारण जाणीने. प्रत्याख्यान परिझायें परिहरवा ॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-उपसंहारमाह । (श्वेइत्यादि) इत्येतान्यनर्थदंडादीनि दादश क्रियास्था नानि कर्मग्रंथिभावशाहवः संयमः संविद्यते यस्यासौ इविकस्तेन श्रमणेन साधुना मा वधीरिति प्रत्तिर्यस्य समाहनस्तेन सम्यक् सुपरिझातव्यानि संसारकारणानीति ज्ञात्वा, परिहर्तव्यानि नवंति ॥ २२ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमेतेषां बादशानामप्युपसंहारार्थमाह । (श्चेयाइत्यादि) इतिरूपप्रद - Por 1 - ०४ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. शेने । एतान्यनर्थदंडादीनि लोनप्रत्यायिक क्रियास्थानपर्यवसानानि बादश कियास्था नानि । कर्मग्रंथिज्ञवणाइवः संयमः सविद्यते यस्यासौ इविकोमुक्तिगमनयोग्यतया वा इध्यनूतः श्रमणः साधुः। तमेव विशिनष्टि । मावधारित्येवं प्रवृत्तिर्यस्यासौ माहनस्तेनैवैत . गुणविशिष्टेनैतानि सम्यग्यथावस्थितवस्तुस्वरूपनिरूपणतोमिथ्यादर्शनाश्रितानि संसारका रणानीति कृत्वाइपरिझ्या ज्ञातव्यानि प्रत्याख्यानपरिज्ञया परिहर्तव्यानि जवंतीति॥२२॥ अहावरे तेरसमे किरियाहाणे इरियावहिएत्ति आहिङ5 इह खलु अ तत्ताए संतुमस्स अणगारस्स रियासमियस्स नासासमियस्स एम पासमियस्स आयाणममत्तणिकेवणासमियस्स ग्वारपासवणखे लसिंघाण जल्लपारिघावणियासमियस्स मणसमियस्स वयसमिय स्स कायसमियस्स मणगुत्तस्स वयगुत्तस्स कायगुत्तस्स गुत्तिंदियस्स गुत्तवनयारिस्स आउत्तंगबमाणस्स आनतंचिघ्माणस्स आनुत्तंणि सियमाणस्स आउतंतुयट्टमास्स आत्तिनुऊमाणस्स आवतंनास माणस्स आवतंववं पडिग्गरं कंबलं पायपुंबणं गिण्हमाणस्सा णि रिकवमाणसवा जाव चकुपम्हणिवायमवि अनिविमाया सुदुमा किरि या इरियावहिया नाम कडाइ सापढमसमए वहा पुष बितीयसमए वेश्या तश्यसमए णिजित्ता सावचा पुत्र नदीरिया वेड्या णिजित्ता से यंकाले अकम्मयाविनवंति एवं खलु तस्स तप्पतियं सावऊंति आदि कर तेरसमे किरियानणे शरियावदिएति आदिज ॥ से बेमि जेय अतीता जेयपडुपन्ना जेयागमिस्सा अरिहंता नगवंता सवेते एया ईचेव तेरसकिरियाणाईनासिंसुवा नासेंतिचा नासिस्संतिवा पन्न विंसुवा पन्नवितिवा पन्नविस्सिवा एवंचेव तेरसमं किरियाहाणं सेविंसु वा सेवंतिवा सेविस्संतिवा॥२३॥ अर्थ-हवे अपर तेरमो क्रिया स्थानक इरिया पथिक नामे कहिए जैए (इहरखलुथ तत्ताए के) निश्चे आ जगत्माहे श्रात्म नाव पामवाने अर्थ (संतुमस्स के) मन, वचन, थने कायायें करी संत एटले संवर सहित एवा (अणगारस्त के.) साधुने इरियावहि क्रिया कहिये. ते साधुना गुण कहेले. र्यासमितिए समितो, नापासमिति ए समितो, एषणासमितिए समितो, थादान नाम मात्रा निदेषण समितिए समि . रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. JDU तो, उच्चार एटले वडीनीत, अने पासवण एटले लघुनीत, खेल सिंघाणजान्न एटले धुंक, बडखो, नाकनो मेल, श्लेष्म, शरीरनो मेल, तेने पारिष्ठापन एटले परनववा रू प समितिए समितो, (मणसमियस्स के०) मनसमितवंत, (वयसमियरस के०) वचनसमितवंत, (कायसमियस्स के) कायसमितवंत, (मणगुत्तस्म के) मनगुप्तें गुप्तो, (वययुत्तस्स के०) वचनगुप्तें गुप्तो, ( कायगुत्तस्स के०) कायगुप्तें गुप्तो, (गुतिंदियस्स के०) गुप्ते यि एटले इंझियोनो गोपवनार, ( गुत्तवनयारिस्त के०) गुप्त ब्रह्मचारी, एटले नववाडे विशुद, ब्रह्मचर्यनो पालनार, (थाउत्तंगह माणस्स के०) उपयोग सहित सावधान पणे चालनार, (थाउत्तंचिठमाणस्तके) सावधान पणे उनो रहेनार, (थाउत्तंणिसियमाणस्त के०) सावधान पणे बेसनार, (था उत्तंतुयट्टमाणस्स के ) सावधान पणे शयन करनार, (थाउत्तंजुङमाणस्त के०) सावधान पणे नोजन करनार, (थानत्तंनासमाणस्स के०) सावधान पणे बोलनार, (थाउत्तवपडिग्गहंकंबलंपायपुसणंगितहमाणस्सवा के०) सावधान पणे वस्त्र. पात्र, कांवज, पायपुंबणने सेतो, तथा (णिरिकवमाणसवा के) निदेप एटले तेने सा वधान पणे मूकतो, तथा (जावचरकूपम्हणिवायमवि के) किंबहुना यावत् च? नी पापण एटले मिपोन्मिप मात्र, ते पण उपयुक्त पणे करतो, एवो जे साधु तेने एले. (सुदुमा किरियाइरियावहियानामकज के०) सूक्ष्म किरिया इरियावहि नामे , पर तु ते क्रिया केवी ने, तोके (थबिविमायाके) विविध प्रकारें जेनी मात्रा एवी क्रियाले ते लागे, ए किया केवलीने पण लागे, कारणके केवली पण सयोगी ते सयोगी जीव तो एक कणवार पण अमिना ताप माहे पाणीनी पे निश्चल रही शके नही, ते कारणे इरियावहि क्रिया लागे. (साके) ते क्रिया कपाय विना (पढमसमए के) पहेला समयने विपे (बधा के) बंधाय. (पुष्टा के०) फरशे, तथा (बितीयसमएवेश्या के ७) बीजा समयने विपे वेदाय एटले एनुं वेदबु थाय, अने (तश्यंसमएणिजित्ता के.) त्रीजा समयने विपे निर्कराय एटले एनुं नि:रवु थाय, ते कहे . (साबा पुजाउदीरियावश्याणिजित्ता के०) ते क्रिया बंधाए, फरशाए, नदिराए, वेदाय, अने नि हराए, जे कारण माटे कर्मबंधनी स्थिति कपायित ते इरियावहिना धणी होय तेने ते नथी. केमके, कपाय वालाने सांपरायिक कर्म बंधायचे. परंतु ते कपाय, इरियावहिवाला ने नथी ए कारणे ते रियावहि किया (सेयंकाले के) ते आगमिककालें त्रीजा स मयने विपे (थकम्मयाविनवंति के) अकर्मता पणे होय, एटले कर्म रहितपणे होय. तेथी वीतरागनेज रियावहि किया लागे. एरीतें निश्चे तेहने तत्प्रत्ययिक एटले ते निमि ने सावध कर्म बंधाय, ए तेरमो क्रिया स्थानक इरियावहि एवे नामे कह्यो. ॥ ३ ॥ ८९ ५ , उ०६ वितीये सूत्रकृतांगे क्षितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ए तेर जे कियाना स्थानक से ते मात्र एक श्रीवईमान स्वामियेंज नथी कह्या, किंतु? अन्य बीजा पण सर्व तीर्थकरें कह्यावे. एवो जाव देखाडे. (सेबेमि के०) श्री सुधर्मस्वामि जंबूस्वामि प्रत्ये कहे के, में श्री महावीर पासेंथी सानन्याने जे पूर्वोक्त अर्थ, ते तुमने कह्या. ते अर्थ (जेयतीता के०) अतीतकालें जे तीर्थकर थया (जेयपडुपन्ना केए) तथा जे तीर्थकर हमणा वर्तमान कालें, वली (जेयागमिस्सा के) जे धागमिकका तीर्थकर थशे, (अरिहंता के०) ते श्री अरिहंत पूजा सत्कार करवा योग्य, (जगवंता के) ऐश्वर्यादिकगुण युक्त, (सोतेएयाइंचेव के) ते सर्व तीर्थ करें निश्चे यकी, ए (तेरस किरियाणाई के) तेर क्रियाना स्थानक जेले ते यतीतका सें नांख्या, वर्तमान काले नारखेडे,अने आगमिक काले नारखो. विशेषे प्ररूप्या. विशे प्ररूपे, अने विशे प्ररूपशे. एम निश्चें ए तेरमो क्रिया स्थानक प्रतीतकालें सेव्यो, वर्तमान काले सेवेने, घने आगमिक कालें सेवशे. जेम जंबूहीपने विपे वे सूर्य सरखो प्रकाश करेजे, तथा जेम प्रटीप सरखं अजवालु करेने, तेम तीर्थकर पण त्रणेकालें वर्त मान उता, सरखो उपदेश थापेने. ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-अथापरं त्रयोदशं कियास्थानमीर्यापयिकं नाम थाख्यायते । ईरणं र्या तस्यास्तया वा पंथायर्यापथः सविद्यते यस्य तदीर्यापथिकं । एतच शब्दव्युत्पत्तिनिमित्तं । प्र वृत्तिनिमित्तंतु इदं । सर्वत्रोपयुक्तस्य निकपायस्य समीदितमनोवाकायक्रियस्य या कि या तया यत्कर्म तदीर्यापथिकं सैव वा क्रियापथिका । तस्याः स्वरूपमाह । (इहखलु इत्यादि.) आत्मनावार्थ संक्तस्याऽनगारस्य र्यादिकानिः पंचनिः समितिलिमनोवाका यैः समितस्य तिसृनिर्गुप्तिनिर्गुप्तस्य , गुप्तेंघियस्य नवब्रह्मचर्य गुप्तिसहितब्रह्मचारिणश्च 3 पयुक्तं गलतस्तिष्ठतोनिपीदतस्त्वग्वर्तनां कुर्वाणस्य तथा उपयुक्तमेव वस्त्रं पतद्ग्रहं के बलं पादपुरनंवा गृाहतोनिपितोवा यावचकुःपदमनिपातमपि उपयुक्तं कुर्वतः सतो प्यस्ति विद्यते विमात्रा विविधा मात्रा सूक्ष्मा क्रिया पिथिकानाम केवलिनापि क्रिय ते । यतः सयोगी जीवः कृणमप्येकं निश्चलः स्थातुं नशक्तोऽतिवहिताप्यमानजलव कार्मणशरीरानुगतः सदा परिवर्तमानएवास्ते । ततः केवलिनोपि सूक्षागात्रसंचाराः स्युस्तैश्च कर्म बध्यते तदीर्यापथिकं तस्य याऽवस्था सा किया। (सापढमेति) निकपा यिणा यत्कर्म बध्यते तत्प्रथमसमये बक्षस्ष्टष्टं चेति तस्क्रियैव बस्टेप्टेत्युक्ता । क्षितीय समये वेदिताऽनुनूता तृतीयसमये : निजी । केवलयोगनिमित्तं यत्कर्म बध्यते तस्य न सांपरा पिकस्येव स्थितिः किंतु प्रतितः सातावेदनीयं तत् १०, स्थितितोक्सिमया स्थितिकं २ अनुनावतः शुजानुनावमनुत्तरसुरसुखातिशायि ३ प्रदेशतो बहुप्रदेशमस्थि .. - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसराः 300 बंधं वहुव्ययंच ४ । तदेवं सार क्रिया प्रथमसमये बरस्टष्टा वितीयसमये उदिता निजी पर्णा स्यात् । (सेयंकालेत्ति ) एप्यत्काले थागामिनि तृतीयसमये तत्कर्मापेक्ष्या कमतापि नवति । एवं खलु तस्य वीतरागस्य तत्प्रत्ययिकमीर्याप्रत्ययिकं कर्माधीयतेोवध्यते। एतंत्रयोदशं क्रियास्थानमारख्यातं । ये पुनस्तस्मादन्ये प्राणिनस्तेपां मिथ्यात्वाविरतिन मादकपाययोगनिमित्तः सांपराथिकोबंधः स्यात् । केवलयोगनिमित्तस्तु वीतरागस्यैव । सच दिसमयस्थितिकइति ॥२३॥सोहं ब्रवीमि येऽतीतायेच प्रत्युत्पन्नाये चागामिनोहतो नगवंतः सर्व ते एतान्येव त्रयोदश क्रियास्थानानि अनापिपु पंते नापिप्यंतेच विपाक तः प्रज्ञापितवंतः प्रज्ञापयंति प्रज्ञापयिष्यंतिच । तथैतदेव त्रयोदशं क्रियास्थान से वित वंतः सेवंति सेविष्यते च ॥ २४ ॥ ॥ टीका-अथापरं त्रयोदशं क्रियास्थानमीर्यापथिकं नामाख्यायते । ईरणमीर्या त स्यास्तया वा पंथापिथस्तत्र नवमीर्यापथिकमेतच.शब्दव्युत्पत्तिनिमित्तं । प्रतिनिमि तं विदं सर्वत्रोपयुक्तस्य निकपायस्य समीक्षितमनोवांकायक्रियस्य या क्रिया तया यत्कर्म तदर्यापथिकं सैव वा क्रिया र्यापथिकेत्युच्यते । सा कस्य नवति किंजूता.वा कीहकर्मफ लावा इत्येतदर्शयितुमाह । (इहखखुश्त्यादि) इह जगति. प्रवचने संयमेवा वर्तमान स्य । खलुशब्दोऽवधारणेऽलंकारेवा । यात्मनोनावथात्मत्वं तदर्थमात्मत्वार्थ संस्तस्य मनोवाकायैः परमार्थतएवंनूतस्यैवात्मनावोऽपरस्य त्वसंवृतस्यात्मतत्त्वमेव नास्ति सद्भूतात्मकार्यकारणात् । तदेवमात्मार्थ संवतस्यानगारस्येर्यापथिकादिनिः पंचनिः समितिनिर्मनोवाकार्यः समितस्य तथा तिसृनिर्गुप्तस्य । पुनर्गुप्तियहणमेतानिरेव एप्तिनिर्गुतोनवतीत्यस्यार्थस्यापि वनायात्यादरख्यापनार्थ वेति । तथा गुप्तेंशियस्य नवब्रह्मचर्यगुप्त्युपंतब्रह्मचारिणश्च सतस्तथोपयुक्तं. गहतस्तिष्ठतो निपीदतोमुनेस्त्वक्वत नां कुर्वाणस्य तथोपयुक्तमेव वस्त्रं पतग्रहं कंबलंवा पादपुंउनकं वा गृएहतोनि दिपतोवा यावचछुः पानिपातमप्युपयुक्तं कुर्वतः सतोऽत्यंतमुपयुक्तस्याप्यस्ति विद्य ते विविधा मात्रा विमात्रा तदेवंविधा सूक्ष्मा दिपमसंचलनरूपादिकर्यापयिकानाम किया केवलिनापि क्रियते । तथाहि । सयोगी जीवोन शक्नोति क्षणमप्येकं निश्चलः स्यातुमनिना ताप्यमानोदकवत्कार्मणशरीरानुगतः सदा परिवर्तयन्नेवास्ते । तथा चोक्तं । केवली नंते अस्तिसमपं सिजेसुमागासयएसेसु इत्यादि । तदेवं केवलिनोपि सूक्ष्मगात्रसंचारानवंतीहच कारणे कार्योपचाराच्या क्रियया यवध्यते कर्म तस्य कर्मणो याथवस्थास्ताः कियाः । ताएव दर्शयितुमाह । (सापढमसमयेऽत्यादि) यासाव कापिणः क्रिया तया यद्दध्यते कर्म तत्प्रथमसमयएव व स्टटंचेति कला तक्रियैव व ១០១ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. स्टष्टेत्युक्ता तथा वितीयसमये वेदितेत्यनुनूततृतीयसमयेततिजीर्णा । एततं जवति । कर्मयोगनिमित्तं बध्यते तत्स्थितिश्च कपायायत्ता तदनावाच न तस्य सांपरायिकस्येव स्थितिः किंतु योगसजावाद्दध्यमानमेव स्टष्टतां संश्लेषं याति । रितीयसमये वनुनूय ते तच प्रतितः सातावेदनीयं स्थितितोदिसमयस्थितिकमनुनावतः शुनानुनाव अनुत्तरोपपातिकदेवसुखातिशायि देशतोबदुप्रदेशमस्थिरबंध बहुव्ययंच । तदेवं से पथिका किया प्रथमसमये बनस्पृष्टा वितीयसमये उदिता वेदिताऽतिजीर्णा नवति (सेयंकालेति) श्रागामिनि तत्तीयसमये तत्कर्मापेक्ष्या कर्मतापि च जवति । एवं ताव वीतरागस्येर्याप्रत्ययिकं कर्माधीयते संबध्यते । तदेतत्रयोदशं क्रियास्थानं व्याख्या तं। ये पुनस्तेन्योऽन्ये प्राणिनस्तेषां सांपरायिकोबंधस्तेतु यानि प्रायुक्तानीर्यापथवज्यानि बादश क्रियास्थानानि तेषु वर्तते तेपां तक्षर्तिनामसुमतां मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकषा ययोगनिमित्तः सांपरायिकोबंधोनवति । तत्रच प्रमादस्तत्र कपायायोगाश्च नियमानवं ति । कपायिणश्च योगायोगिनस्त्वते नाज्याः । तत्र प्रमादकपायप्रत्ययिकोबंधोऽनेक प्रकारा स्थितिः । तहितस्तु केवलयोगप्रत्ययिको समयस्थितिरेवेर्याप्रत्यायिकति स्थित ॥ २३ ॥ एतानि त्रयोदश क्रियास्थानानि ननगवर्धमानस्वामिनैवोक्तान्यपि त्वत्यै रपीत्येतद्दर्शयितुमाह । (सेवेमीत्यादि) सोहं ब्रवीमीति यत्प्रायुक्तं तब्रवीमीति । तद्यथा । ये तेऽत्तिकांतापनादयस्तीर्थसतोयेच वर्तमानाः क्षेत्रांतरे सीमंधरस्वामि प्रनतयोये चागामिनः पद्मनानादयोऽर्हतोजगवंतः सर्वेपि ते पूर्वोक्तान्येतानि त्रयोदश क्रियास्थानान्यनापंतनापते नापियंतेच । तथा तत्स्वरूपतस्तहिपाकतश्च प्ररूपितवंतः प्ररूपयंति प्ररूपयिष्यतिच । तथैतदेव त्रयोदशं कियास्थानं सेवितवंतः सेवंते सेविष्यं तेच । तथाहि जंबूचीपे सूर्य यं तुव्यप्रकाशं नवति । यथा वा सदृशोपकरणाः प्रदीपास्तु व्यप्रकाशानवंत्येवं तीर्थसतोपि निरावरणत्वात् कालत्रयवर्तिनोपितुल्योपदेशानवंति॥२४ अउत्तरंचणं पुरिसविजयं विनंगमाइकिस्सामि इह खलु णाणापमा णं पाणादाणं णाणासीलाणं णाणादिहीणं गाणारूईणं गाणारंना णं णाणाशवसाणं संजुत्ताणं गाणाविदपावसुयायणं एवं जवाय॥ तंजदा नोमं नमार्य सुविणं अंतलिकं अंगं सरं लकणं बंज एविलकणं पुरिसलकणं यलकणं गयलकणं गोणलरकणं मिंढलरकणं कुकडलकणं तित्तिरलरकणं वगलकणं लावयलक एणं चक्कलकणं उत्तलरकणं चम्मलरकणं दंमलकणं असिलकणं म .

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए पिलकणं कामिणिलरकणं ॥२६॥ सुनगाकर उनगाकरं गप्नाकरं मो दणकर आदच्चाणं पागसासणिं दवहोमं खत्तियविडं चंदचरियं सूरच रियं सुक्कचरियं वदस्सश्चरियं कापायं दिसादा मियचक्क वायसपरिमंगलं पंसुवुद्धि केसवुर्ति मंसवुझिं रूहिरवुद्धिं वेतालिं अध वेतालं नसोवणिं तालघाडणिं सोवागिं सोवरिं दामिलिं कालिंगिंगो रि गंधारि नवतिणि नप्पयणि जनपिं यंनणिं लेसणि आमयकरणि विसल्लकरणिं पक्कमणि अंतशाणिं आयमिणिं एवमाइआन विजान अन्नस्स दे पति पाणस्स हे पति वचस्स दे पति लेण स्स देवं पति सयणस्स देन पञ्जति अन्नेसिंवा विरूवरूवाणं का मनोगाण देनं पति तिरि तेविङ सेवेति ते अणारिया विप्पडि वन्ना कालमासे कालं किच्चा अन्नयराइं आसुरियाई किब्बिसियाइंग पाइं नववत्तारो नवंति ततोवि विप्पमुच्चमाणा नुकोएल मूयताए तम अंधयाए पञ्चायति ॥२॥ थर्थ-हवे जे कांs ए तेरमा क्रियास्थानकने विपे पाप न कयुं, ते कहे. (अत्तरंच णं के०) जे कांश तेरमा क्रियास्थानकने विपे नकेवाणुं ते धागले ग्रंथे कहिए जैए (पुरि सविजयं विनंगेमाइरिकस्सामिके०) दवे पुरुप विचय अथवा पुरुषविजय एटले केटला एक थल्पसत्ववंत पुरुपनो विनंग एटले ज्ञान क्रियाविशेप कहीये (इहरखलु के०) या मनुष्य क्षेत्रने विपे निश्चे थकी (णाणापलाणं के०) नाना प्रकारनी जेनी प्रज्ञा तथा (णाणादाणं के०) नाना प्रकारें जेनो अनिप्रायडे (गाणासीलाणं के०) नाना प्रकारें जेनो आचा रखे (णाणादिछीणं के०) नाना प्रकारे जेनी दृष्टीने एतावता त्रएशेने त्रेसठ जेनुं प्रमा ण. तेकारणे नाना दृष्टिना जाणवा (णाणारूई के०) थाहार, विहार, शयन, था नरण, यान, वाहन, गीत, अने वाजिनादिकनेविपे जुदी जुदी जेनी रुचिले. (णाणारं नाणं के ) तथा नाना प्रकारना जेना आरंन एटलें कर्पण, पशुपालन, शिल्पकर्म, इत्यादिक जेने पारंन (णाणावसाणं के ) नाना प्रकारना गुनागुन अध्यवसाय तेणेकरी (संजुत्ताणं के०) सहित जे वर्नेले. (णाणाविदपावसुयायणं के ) तेना ए थागलजे केशे ते प्रमाणे, नाना प्रकारे पापश्रुताध्ययन (एवंनव के०) एम दोय. ॥२५॥ (तंजहा के०) ते कहे. (नोनं के०) नूमिनिर्घात एटले नूमिकंपादिक जे ग्रंथ ७२० हितीये सूत्रकृतांगे दितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. कह्याने, तथा (अप्पायं के ) उत्पातिक, कपिदसितादिक; तथा आकाश -थकी रुधिरवृष्ट्यादिक (सुविणं के ) स्वप्नते रात्रीने विपे गजवपनादिक दर्शन, (थं ततिरक के०) उल्कापात मेघ दृष्टयादिक तथा (अंग के०) अंग नेत्र बाहु स्फुरणा दिक, (सरं के०) काकशिवादिक स्वर विचारणा, (लरकणं के० ) पद्म, यव, शंख, चकादिक लक्षण, (वंजणं के ) मस तिलकादिक, (जिलरकम्पुरिसलरकणं के) स्त्रीलक्षण, तथा पुरुपना लक्षण ते सामुश्किादिक प्रसि. (हयलरकणं के०) घो डाना लक्षण, (गयलरकणंके) हाथीना लदण, (गोणलरकणं के०) गौ पनना लक्षण, (मिंढलरकणं के० ) मिंढाना लक्षण, (कुक्कडलस्कणंके०) कुकडाना जहण, (तित्तिरल रकणं के०) तित्तिरपदीना लक्षण, (वडगलस्कणं के०) वर्तकना लक्षण,(लावयल स्कणं के ) लावकना लक्षण, (चकलरकणं के ) चकना लक्षण, (उचलरकणंके०) उत्रना लक्षण, (चम्मलरकणं के.) चर्मना लक्षण, (दमलस्कणं के) दमना लक्षण (असिलरकणं के० ) खड़ना सदण, ( मणिलरकणं के ) मणि चं सूर्यकांतादिकना सदण, (कागिणिलरकणं के० ) कागिणिना लक्षण, एवीरीते एना मरूपक शास्त्र जा गवां. ॥ २६ ॥ हवे मंत्रविद्या कहेते. (सुनगाकरं के०) जे थकी कुर्नाग्य वंत प्राणी सौजाग्य वंत थाय. ( सुनगाकर के०) जेथकी सौनाग्य वंत प्राणी दौ ग्यवंत थाय. (गन्नाकरं के) जे विद्याने बले गर्नाधान ऊपजे तेवी विद्या, (मोहणकर के०) लोकने व्यामोह ऊपजे तथा वेदनो उदय दीपे, (यादवणिं के ) आथर्वणीविद्या ए टले तत्काल अनर्थनी करनारी विद्या, (पागसासणिं के ) इंजाल विद्या, ( दवहो मं के० ) मधु घृतादिक इव्य, उच्चाटनादिक कार्य निमित्तें होमीए ते व्यहोम जाण वो ( खत्तिय विल के०) त्रीनी धनुर्विद्यादिक विद्या, (चंदचरियं के ) चंडमानु चरित्र चंइमानोवार जाणे (सूरचरियंके०) सूर्यनु चरित्र सूर्यनो वार जाणे, (सुकचरियं के०) शुक्रनुं चरित्र शुक्रनो वार जाणे, (वहस्सश्चरियंके०) बृहस्पतिनुं चरित्र बृहस्प तिनो वार जाणे, एवं नवग्रह चरित्र ते ज्योतिष शास्त्र प्रसि जाणवू. तथा (उकापायं के०) उल्कापात, (दिसादाहं के०) दिग्दाद ( मियचक के०) यारण्यक जीव तेनो ग्राम नगरने विपे प्रवेश करतां दर्शनथाय, अथवा शब्द शुनागुन चिंतवियें ते मृगचक कहिए. ( वायसपरिमंमल के०) काकादिक पदीना शब्दादिकनो विचार कहे एवाविद्या (पंसुतिके) पंसु धूल वृष्टि, (केसवुहिके०) केश वृष्टि (मंसवुहिके०) मांस दृष्टि, (रुहिरतुहिके०) रुविरष्टि, तेनुं गुनागुन फल, जे शास्त्रने विपे चितवियें. ते शा स्त्रो (वेतालि के.) वेताति नामे विद्या केटला एक अदर प्रमाण ते केटला एक दि वस जपता थचेतन काठ माहें चेतन उगडे (थ-श्वेतालि के०) ते दमने उपशमावे, के रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७११ (उसोवणिके०) उपस्वापिनी विद्या, (तालुघाडणिके०) ताला उघाडवानी विद्या; तालो घट्टनी ('सोवागिं के० ) चांमातिणीवापकी विद्या, (सोवरिंके०) शांबरी विद्या. (दा मिलिके) विडीविद्या (कालिंगिंके०) कालिंगी विद्या, (गोरिंके०) गोरी विद्या (गंधारि 10) गांधारी विद्या, ( उवतिलि के० ) अवपतनी नीचे पाडवानी विद्या, (नप्पयर्णि के) उत्पतनी एटले तंचे जवानी विद्या. (जनपिंके०) जूनणी विद्या, (नशिंके०) स्तननी विद्या (लेसणिं के ) श्लेषनी विद्या (आमयकरणिं के ) यामय करणी विद्या ( विसनकरणिं के) विशव्य करणी विद्या (पक्कमणिं के०) प्रक्रामणी फेर चडा वानी विद्या (अंतक्षाणिं के०) अदृश्य करणि विद्या (यायमणिं के०) आत्मणी वि द्या, (एवमाश्या विजा के) इत्यादिक विद्या श्रादि शब्दथकी प्रज्ञयादिक वि द्या लेवी ते विद्याउने जे शास्त्रो थकी जाणी. तेवां शास्त्रो नणीने पांखमी, परद शनी अथवा गृहस्थ, अथवा स्वपक्षीक इव्यलिंगी साधु ते ए पूर्वोक्त विद्याउने (अन्नस्सहेन के ) यन्नने अर्थ (पति के० ) प्रयंजे (पाणस्सहेचंपति केप) पाणीने यर्थ प्रयुजे (वनस्सहेपउंजंति के०) वस्त्रने अर्थे मयुंजे (जेण स्सहेउपजंति के) उपाश्रयने अर्थे प्रयंजे ( सयणस्सदेउपचंति के) शयनने यर्थं प्रयुंजे (धन्नेसिंचाविरूबरूवाणंकामनोगाणहेचंपति के० ) अथवा बीजा नाना प्रकारना कामनोगने अर्थ प्रयुंजे ते पुरुप (तिरिच तेविडंसेवेंति के ) तिरवि एटले रुडा'अनुष्ठाननी हणनारी एवी ते विद्याने सेबे (तेश्रणारियाविप्पडिवन्ना के० ) .ते थनार्य जाणवा. यद्यपि क्षेत्रे करी अने नापायें करी तो धार्य तथापि, मिथ्यात्व ना बासेवन थकी, अनार्य कर्मना करनार, अनार्य, अनाचारी, केवाय ते (काल मासे कालं किच्चा के ) आयुष्यने ये कालने अवसरे काल करीने अज्ञान तपने प्र माणे यद्यपि देवलोकें जाय तथापि ते,(अन्नयराइंसासरियाई किब्लिसियाई वाणाईन यवत्तारो नवंति के.) तेउनु अनेरा बासुरी किश्विपिकादिक स्थानकोने विपे उपज, थाय. (ततोविविप्पमुच्चमाणाके०) त्या थकी चवीने (जुतोके) वली मनुष्यमा उपजे तो केवा थाय तोके (एल के०) घेरा थाय. (मूयताए के) मुंगा थाय, (तम बंधयाए के) अांधला एवा ते जीव थाय. त्यार पी (पञ्चायंति के) नरक तिर्य चादिक गतिने 'विपे परिभ्रमण करे; अधर्मपद याश्री एटले व्रतधारीने पापनो विपाक कह्यो. हवे गृहस्थ उद्देगिने अधर्म पद कहेले. ॥ २७ ॥ : ॥ दीपिका-सांप्रतं त्रयोदशसु क्रियास्थानेषु यन्नोक्तं पापस्थानं तदाह । इदमुत्तरं यस्माक्रियास्थानप्रतिपादनाउत्तरं यदत्र नोक्तं तउत्तरग्रंथेनोच्यते । चसमुच्चये। णं , ७१३ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. वाक्यालंकारे । पुरुषाविचीयंते मृग्यंते येन सपुरुप विचयः पुरुषविजयोवा अल्पसत्वा नां केपांचित्पुरुपाणां ज्ञानलवेनार्थानुबंधिना विजयस्तस्य विनंगं ज्ञान विशेष चाख्या स्यामि । यादृशानां चासी विनंगः स्यात्तानाह । (इहरखलुश्त्यादि) इह जगति नानाप्न झाविचित्रमतयः पुरुपानानालंदाविचित्रानिप्रायानानाशीतानानारूपादृष्टिरंतः करण वृत्तिर्येषां ते तथा तेपांच त्रीणि शतानि त्रिपष्टयधिकानीति प्रमाणं झेयं । तथा नानारुची नां नानारंनाणां नानाध्यवसायसंयुतानां इह लोकप्रतिवक्षनां परलोकपराङ्मुखानां तेषां नानाविधं पापश्रुताध्ययनं नवति॥२५॥तद्यथा। नूमौ नवं नौमं निर्यातनूकंपादिकं उत्पात कपिदसितादि स्वप्नं गजादि,थांतरिदं मेघादियांगं बाहुनेत्रस्फुरणादि,स्वरलणं काकस्व रादिलक्षणं, मत्स्ययवश्रीवत्सादि व्यंजनं तिलमाषादि स्त्रीलक्षणं रक्तपाणिपादादिकं । ए वं पुरुपहयगजगोमिंढकुक्कुटतित्तिरवर्तकलावकचकत्रचर्मदंडासिमणिकाकिणीरत्नलद पानि ॥ २६ ॥ सुनगमाकरोति सुजगाकारा विद्या, उनगमाकरोति कुर्नगाकारा, गर्नकरा मो हनकरा बाथर्वणी अथर्वणारख्या, सद्योऽनर्थकारिणी विद्या पाकशासनी इंजालविद्या कणवीरपुप्पादिनिध्यैरुचाटनादिकायोमोयस्यां सा व्यहोमा, दत्रविद्या धनुर्वेदा दिका, तामधीत्य प्रयुंजते । ज्योतिपविद्यामाद । (चंदचरियमित्यादि) चंचरित्रं, नत्र योगरानुग्रहणादिकं सूर्यचरित्रं, तथैव शुक्रवृहस्पतिचरित उदयास्तवर्षकालादि । उल्का पातदिग्दाहमंडल विचारेण गुनागुनकारिणोमृगाहरिणशृगालादयधारण्यास्तेपो दर्शनं ग्रामप्रवेशादी शुनागुनं यत्र चिंत्यते सयंथोपि मृगचक्र वायसादीनां पक्षिणां स्था नस्वरादिकं शुनागुनं चिंत्यते त मायसपरिमंडलं पांसुकेशमांसरुधिरवृष्टयोऽनिष्टफलायत्र शास्त्रे चिंत्यते तत्तन्नाम. तथा वैतालीविद्या सा च किल कतिनिर्जपैडमुडापयति । अ धवैतालीतं दंडमुपशमयति। उपस्वापिनी, तालोद्घाटनी, श्वपाकी, शांवरी, साविडी, का लिंगी, गौरी, गांधारी, अवपतनी, उत्पतनी, जूंनएी, स्तननी, लेपणी, भामयकरणी वि शव्यकरणी, प्रक्रामणी, अंतर्धानकरणी इत्यादिका विद्या अधीयते ।यादिशब्दात्प्रज्ञत्याद योग्राह्याः । एताश्च विद्याः पाखंडिकागृहस्थावा स्वयूय्याइव्यलिंगधारिणोवा अन्नपान वस्त्रलयनशयनार्थ प्रयुंजंति अन्येषां वा विरूपरूपाणां विचित्राणां कामनोगानां कृते प्र युंजंति । सामान्येन विद्यासेवनमनिष्टमित्याह । (तिरिमिति ) तिरश्चानामननुकूला स दनुष्ठानप्रतिघातकारिणी तेऽनार्या विप्रतिपन्नां विद्यां सेवंते तेच यद्यपि क्षेत्रार्यानापार्या स्तथाप्यनार्यकर्मकारित्वादनार्याएव झेयाः । तेच कालमासे मरणावसरे कालं कृत्वा यदि कथंचिदेवलोकगामिनोनवंति ततोन्यतरेषु थासुरीयकेषु किटिबपिकादिस्थानेषु उ त्पत्स्यते ततोपि विप्रमुक्ताश्युतायदि मनुष्येपूत्पद्यते तदा एडमूकत्वेनाऽव्यक्तनापित्वेन त मस्त्वेनधितया मूकतयावा प्रत्यायांति ततोनरकतिर्यगादिपूत्पद्यते ॥ २७ ॥ 1 राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ७१३ ॥ टीका-सांप्रतं त्रयोदशसु क्रियास्थानेषु यन्नानिहितं पापस्थानं तनिणिपुराह । (थउत्तरमित्यादि) अस्मात्रयोदशक्रियास्थानप्रतिपादनाउत्तरं यत्र न प्रतिपादितं त दुधुनोत्तरलूतेनानेन सूत्रसंदर्नेण प्रतिपाद्यते । यथाऽऽचारे प्रथमश्रुतस्कंधे यन्नानिहितं तउत्तरजूतानिथूलिकानिः प्रतिपाद्यते । तथा चिकित्साशास्त्रे मूलसंहितायां श्लोक स्थाननिदानशारीरचिकित्सितकल्पसंझकायां कार्य यन्नानिहितं तउत्तरेऽनिधीयते एवमन्य त्रापि वंदःस्वित्यादावुत्तरसनावोऽवगंतव्यः । तदिहापि पूर्वेण यन्नानिहितं तदनेनोत्तर थेन प्रतिपाद्यतति । च समुच्चये । णमितिवाक्यालंकारे । पुरुपाविचीयंते मृग्यंते वि ज्ञान क्षारेणान्वेप्यंते येन सपुरुप विचयः पुरुपविजयोवा केपांचिदल्पसत्वानां तेन झानब सेनावधिप्रयुक्तेनानर्थानुबंधेनाविजयादिति । सच विनंगवदवधिविपर्ययवनिंगोज्ञानवि शेषः पुरुप विचयश्चासौ विजंगश्च पुरुपविचयविनंगस्तमेवंनतं ज्ञानविशेषमाख्यास्यामि प्र तिपादयिष्यामि । यादृशानां चासौ नवति तानेशतः प्रतिपादयितुमाह । (इह खलु त्यादि ) इह जगति मनुप्यक्षेत्रे प्रवचने वा नानाप्रकाराविचित्रक्ष्योपशमात् प्रज्ञायतेऽन येति प्रज्ञा सा विचित्रा येपां ते नानाप्रझास्तया वाऽल्पाल्पतराल्पतमया चिंत्यमानाः पुरुपाः पट्स्थानपतितानयंति । यथा वेदोऽनिप्रायः सनानायेषां ते तथा तेपा नानाशी लानां तथा नानारूपा दृष्टिरंतःकरणप्रवृत्तिर्यपां ते तथा तेपामिति । तेपांच त्रीणि श तानि पष्ठयधिकानि प्रमाणमवगंतव्यं । तया नाना रुचिपां ते नानारुचयः । तथा हि । थाहार विहारशयनासनावादनानरणयानवाहनगीतवादित्रादिपु मध्ये ऽन्यस्यान्यास चिनवति तेषां नानारुचीनामिति । तथा नानारंनाणां कृपिपागुपाल्यविपणिशिल्पिक मेसेवादिष्वन्यतरमारनेणेति । तथा नानाध्यवसायसंयुतानां गुनाध्यवसायनाजा इह लोकमात्रप्रतिवमानां परलोकनि पिपासानां विपयतृपितानामिदं नानाविधं पापश्रुताध्य यनं नवति ॥२५॥ तद्यथा नूमी नवं निर्घातनूकंपादिकं, तथोत्पातं कपिहसितादिकं, त या स्वप्नं गजपत्नसिंहादिकं, तथाऽतरिदं मेघादिकं, तयांगे लयमांगं यदिवानुस्फुर गादिकं, तथा स्वरलहणं काफखरगनीरस्वरादिकं तथा लक्षणं यवमत्स्यपद्मशंखच ' कश्रीवत्सादिकं व्यंजनं तिलकमाषादिकं, तथा स्त्रीलक्षणं रक्तकरचरणादिकं, एवंपुरुषा दीनां काकिणीरत्नपर्यंतानां सदाणप्रतिपादकशास्त्रपरिझानमवगंतव्यं ॥२६॥ तथा मंत्रवि शेपरुपाविद्याः तद्यथा। पुर्नगमपि सुनगमाकरोमि सुनगकारां, तथा मुनगमपि पुर्नगमा करोमि कुर्नगकारां, तथा गर्नकरां गर्नाधान विधायिनी तथा मोहोवेदादयोवा तत्करण गीतामाथर्वणानिधानां सद्योऽनर्धकारिणी विद्यामनीधीयते तथा पाकशासनीमिंजाल संशिका तथा नानाविध व्यः कणवीरपुप्पादिनिर्मधुप्तादिनिजिटनादिकैः कार्यही मोहवनं यस्यां सा व्यहवना तां तथा क्षत्रियाणां धनुबंदादिकापग या या सगोत्रकमे ..

१४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. णायाता तामधीत्य प्रयुंजते । तथा नानाप्रकारं ज्योतिपमधीत्य व्यापारयतीति दर्शयति (चंदचरियमित्यादि) चंइस्य ग्रहपतेश्चरितं चंश्चरितमिति । तच वर्णसंस्थानप्रमाण प्रनाननयोगरानुग्रहादिकं । सूर्यचरितंत्विदं । सूर्यस्यमंडलपरिमाणराशिपरिनोगोयो तावकाशराहूपरागादिकं । तथा शुक्रचारोविथीत्रयचारादिकस्तथा बृहस्पतिः गुनागुर्ने फलप्रदः संवत्तरराशिपरिनागादिकश्च तथोल्कापातादिग्दाहाश्च वायव्यादिपु मंडलेपु नवंतः शस्त्राग्निकुत्पीडा विधायिनोनवंति । तथा मृगाहरिणसगालादयधारण्यास्तेपां द निरुतं ग्रामनगरप्रवेशादौ सति गुनागुनं यत्र चिंत्यते तन्मृगचक्र । तथा यायसादीनां प क्षिणां यत्र स्थानादिकं स्वराश्रयेणाऽगुनफलं चिंत्यते तवायसपरिमंडलं । तथा पांसु केशमांतरुधिरा दिवृष्टयोऽनिष्टफलदायत्र शास्त्रे चिंत्यंते तत्तदनिधानमेव नवति । त था विद्यानानाप्रकाराः कुकर्मकारिण्यस्ताश्चेमाः । वैतालीनामविद्या । नियताप्रतिब का । साच किल कतिनिर्जपैडमुडापयति तथार्धवैताली तमेवोपशमयति । तथोपस्खा पिनीतालोदघाटनी श्वापाकी शांबरी तथा परिभाविडी कालिंगी गौरी गांधार्यवपतन्युप्तरत नीजंजणी स्तननी श्लेपणीयामयकरणी विशव्यकरणी प्रक्रामण्यंतर्धानकरणीत्येवमादि काविद्याअधीयते । पासां चार्थः संज्ञातोऽवसेयति न वरं । स्वापिनीज्ञाविडोकालिंग्य स्तद्देशोनवास्तन्नाषानिबज्ञावा चित्रफलाः । अवपतनी तुजपत्स्वतएवपतत्यन्यं वापात यत्येवमुप्ततन्यपि इष्टव्या । तदेवमेवमादिका विद्या । थादिग्रहणात्प्रइत्यादयो गृह्यते। एताश्च विद्याः पापंडिकायविदितपरमायगृहस्थावास्वयूथ्यावाव्यलिंगधारिणोन्नपा नाद्यर्थ प्रयुंजंति अन्येषांवा विरूपाणामुच्चावचानां शब्दादीनां कामनोगानां कृते प्रयु जति । सामान्येन विद्यासेवनमनिष्टकारीति दर्शयितुमाह । (तिरिमित्यादि) तिरश्ची नामनुकूला सदनुष्ठानप्रतिपादिकां घातिका ते अनार्य विप्रतिपन्ना विद्या सेवंते । तेच व द्यपि देवार्यनापार्या स्तथापि मिथ्यात्वहतबुध्योऽनार्यकर्मकारित्वादनाएव इष्टव्या स्तेच स्वायुपाक्ये कालमासे कालंकृत्वा यदि कथंचिदेवलोकगामिनोनवंति ततोऽन्यतरे पु आसुरीयकेषु किस्विविका दिपु स्थानेषूत्पत्स्यते ततोपि विषमुक्ताश्युतायदिवा मनुष्ये पूत्पत्स्यते तत्रच तत्कर्मशेपतयैडमूकेनाव्यकनापिणस्तमस्त्वेनधितया मूकतया वा प्र त्यागइति ततोपि नानाप्रकारेषु यातनास्थानेषु नरकतिर्यगादिपूत्पद्यते ॥ २७॥ से एगई आयदेवा पायदेवा सयणदेवा आगारदेनंवा परि वारदेवा नायगंवा सहवासियंवा हिस्साए अज्ज्वा अणुगामिए अज्या नवचरए अज्या पडिपदिए अज्या संधिदए अज्ज्या गंविले दए अज्ज्वा नरनिए अज्वा सोवरिए अज्ज्वा वायरिए अज्वा सोन राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १५ लिए अवा महिए अज्ज्वा गोघायए अज्वा गोवालए अध्वा सोव लिए अज्वा सोवणियंतिए॥७॥ अर्थ-हवे गृहस्थ उद्देशीने अधर्म पद कहे. (सेएगईन के ) ते गृहस्थ कोई एक महा निर्दय परलोक थकी न विहितो थको, संसारना सुख वांगतो ठतो जे कर्कश कर्म करे ते कहेते. (आयहेवा के०) पोताने निमिनें अथवा (पायहेवा के०) झातिने निमिनें (सयणदेउवा के.) सजनने निमित्तें (थागारहेवा के०) घरने नि मितें ( परिवारहेवा के० ) परिवारने निमित्ने ( नायगंवा के) परिचित एटले जा गेला पुरुपने निमित्तें (सहवासियवाणिस्साए के) सहवासि एटले पाडोशीनी निश्रा ये, एटलां अकार्य करे, ते कहेते. (थवा के० ) अथवा (अणुगामिए के०)थ कार्य करवाने अर्थ बीजो जतो होय तेनी पळवाडे जाय, (थवाउवचरए के० ) अथवा कार्य करवाने अर्थ तेने अनेक उपचार करे विश्वासे, (अज्वापडिपहिएके०) थथवा प्रतिपथिक एटले मार्ग जता माणासनी सन्मुख थावे (थवासंधिवेदएके.) संघिदक, एटले चोरी करे, (थवागंनिवेदए के०) अथवा यंथिनेद करे, एटले गंठी वगे डो थाय, (अध्याउरनिए के० ) अथवा वाली एटले गामरा चरावे (यवासोवरि ए के) अथवा सूबर डुक्कर चरावे (अश्वावायरिए के० )थथवा वाघरी थाय, एटले मृग मारवानां कर्म करे (अवासोनणिए के०) अथवा शकुनी एटले पक्षीने पाश नाखे, (यञ्चामलिए के०) अथवा माठी थाय, (थवागोघायए के०) यथवा गो घातक कसा थाय, गायने मारे, अथवा गोधाने नाथे (थवागोवालए के०) गोवालि या पषु करे, इत्यादिक नीचकर्म करे, (यवासोवणिए के० ) कुतरानो राखनार था य, (थवा सोवणियंतिए के०) कुतराये करी शिकार खेले. इत्यादिक वधा मलीने चवद प्रकारे करी अनेक जीवोनो विनाशकरे. ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-यथ गृहस्थानुद्दिश्याधर्मसेवामाह । (सेएगईथायहेज्या ) सएकः कदाचिन्निस्त्रिंशयात्मनिमित्तं ज्ञातिहेतुंचा धगारहेतुं गृहसंस्करणार्थ परिवारहेतुंचा झा तकः परिचितस्तं समुद्दिश्य सहवासिक प्रतिवेश्मिकं निश्रीरुत्य एतानि कुर्यात् । तान्ये चाह । (थवेत्ति ) घयवेति पक्षांतरापेक्ष्या । गम्तमनुगपतीत्यनुगामुकः संचाकार्य करणमनास्तं गतमनुगछति । अथवाऽन्यस्य विरूपकरणावसरापेक्षा उपचारकः स्या त् । थथवा उरभ्रेण चरत्यौरनिकः। थथवा सौकरिकः । थथवा शकुनिनिभरति शाकु निकः अथवा वागरिकः अथवा मात्स्यिकाधियवा गोपातकः थथवा गोपालत्वं प्रयति ..

७१६ तीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अथवा श्वनिश्चरति शौवनिकः शुनां पालकश्त्यर्थः । अथवा (सोवणियंतएति) श्वनिः पापचिकुर्वन्मृगादीनामंतं करोतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं गृहस्थानुद्दिश्याधर्मपदसेवनमुच्यते । (सेएगइनइत्यादि ) सएकाका दाचिन्निस्त्रिंशः सांप्रत्यापेक्ष्यपगतपरलोकाध्यवसायः कर्मपरतया नोगलिप्सुः संसारस्वना वानुवात्मनिमित्तं चेत्येतान्यनुगामुकान्यकर्तव्यहेतुनूतानि चतुर्दशासदनुटानानि विधत्ते तद्यथा झातयः स्वजनास्तन्निमित्तं तथाऽगारनिमित्तं गृहसंस्कारणार्थ सामान्येनवा कुटुं वार्थ पारिवारनिमित्तंवा दासीदासकर्मकरादिपरिकरकते तथा झातएवज्ञातकः परिचित स्तं समुद्दिश्य तया सहवासिकंचा प्रातिशिमकंचा निश्रीकृत्यैतानि वदयमाणानि कुर्यादि ति संबंधः । तानिच दर्शयितुमाह । (अवेत्यादि) अथवेत्येवं वक्ष्यमाणावेल्या पदा तरोपसणार्थः । गतमनुगनतीत्यनुगामुकः सचाऽकायाध्यवसायेन विवक्षितस्थला द्यपेक्ष्या विरूपकर्तव्यचिकीर्षुस्तं गतमनुगवति । अथवा तस्यापकर्तव्यस्यापकाराव सरापेट्युपचारकोनवत्यथवा तस्य प्रातिपथिकोनवति प्रतिमुखं संमुखीनमागवत्ययवाऽऽ त्मस्वजनार्थ संधिबेदकोनवति चौर्य प्रतिपद्यते अथवौरमैपेश्चरत्योरत्रिकोथवा सौ करिकोनवत्यथवा शकुनिभिः पक्षिनिश्चरतीति शकुनिकोऽथवा वागुरया मृगादिबंधनो ज्ज्वा चरति वागुरिकोथवा मत्स्यैश्चरति मात्स्यकोथवा गोपालनावं प्रतिपद्यतेऽथवा गर घातकः स्यादथवा श्वनिश्चरति शौवनिकः गुनां परिपाकोनवतीत्यर्थोऽथवा ( सोवणियं ति) श्वनिः पापाई कुर्वन्मृगादीनामंतं करोतीत्यर्थः ॥ २० ॥ से एगईन आणुगामियनावं पडिसंधाय तमेव आणुगामियाणु गामियं दंता वेत्ता नेत्ता लुपश्त्ता विलुपश्त्ता नवश्त्ता आदारं आहारेंति इति से मदया पावहिं कम्मेदिं अत्ताणं नवरकाश्त्ता नव॥णा से एगईमवचरयं नावं प डिसंधाय तमेव नवचरियं दंता बेत्ता नेत्ता लुपश्त्ता विलुपश्त्ता नहवइत्ता आ दारं आदारेति इति से महया पावेदि कम्मेहिं अत्ताणं नवरकाश्त्ता नव ॥३॥ अर्थ-दवे ए चौद स्थानकने प्रत्येके प्रथम थकी विवर्णकरीने कहेजे. (सेएगई आणुगामियनावंपडिसंधाय के०) ते को एक पुरुप यात्माने अर्थे कोई एक ग्रामात रेजनारा पुरुषनी पासें व्यने एवं जाणीने (तमेवघाणुगामियागामियं के०) तेमज़ तेनी पवाडे जाय, पनी तेने विश्वास उपजावीने (हंता के) तेने हणे, दे, नेदे, बुं टे, विशेषे खुंटे, (नहवश्त्ता के० ) उपश्य करे, जीवितव्य यकी विनाश करे, पनी :

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १७ तेनुं धनलइने ते धनेकरी अनेक प्रकारें (थाहारंथाहारेंति के) श्रहार आहारे. (ऽतिसेमहयापावेहिंकम्मे हिंधत्ताएंज्वरकाइत्तानवइ के०) एवी रीते ते पुरुष महोटा क्रूर पाप कर्मानुष्ठाने, पोताना यात्माने उर्गतिमाहे पाडे. नरक तिर्यंचगतिने नामे वि रख्यात थाय ॥ २९ ॥ ते कोइएक पुरुप धनवंतनी वंचना निमितें (उवचरयंनावपडिसं धाय के०) उपचारक नाव भादरीने तेमज नाना प्रकारना उपाय करी विश्वास उप जावी तेने दणी, वेदी, नेदी, खुंटी, विशेपे खुंटी, उपभव करी, जीवितव्यथकी वि नाशकरीने तेनु धनलेइने, तेधने करी अनेक प्रकारना थाहार थाहारे. एरीते ते पुरुप महोटा क्रूर पापानुष्ठाने करीने पोताना श्रात्माने उर्गतिमाहे पाडे चतुर्गतिक संसारमा हे परिचमणकरे नरकादि गतिने विपे विख्यात थाय ॥ ३० ॥ .. ॥ दीपिका-एवमेतेपां चतुर्दशकर्तव्यानामुद्देशं कृत्वा तानि प्रत्येकं विरणोति । तत्रैकः कश्चिदात्माद्यर्थ ग्रामांतरं गहन् पुरुपस्य समीपे किंचिहव्यं ज्ञात्वा तङिवृकुस्त स्यानुगामुकनावं प्रतिसंधाय सहगमनेनानुकूल्यं प्रतिपद्य वंचनावसरं समीहमानोग तमनुगवति । थवसरं लब्ध्वा तस्य हंता, दंडादिनिश्वेत्ता, खजादिना नेता, वनमुट्या दिना खंपयिता, केशाकर्षणादिनिर्विखंपयिता, कशाप्रहारादिनिः थपशवयिता, जीवित विनाशकः स्यात् इत्यादि कृत्वाऽहारमाहारयति इत्येवमसौ महानिः पापः कर्मनिरात्मा नमुपख्यापयिता नवति । अयं महापापकारीत्येवं लोके ख्यापयति ॥रणा तदेवमेकः कश्चिक्नवतः कस्यचिपचरकनावमाश्रित्य नं विश्वासे पातयित्वा धनादिरूते तस्य हंता वेत्ता इत्यादि । एवमसौ महानिः पापरुपरण्यापयिता नवति ॥३० ।। ॥ टीका-तदेवमेतानि चतुर्दशाप्पुद्दिश्य प्रत्येकमादितःप्रनृति वितृणोति । (सेए गवइत्यादि) तकः कश्चिदात्माय थपरस्य गंतुर्यामांतरं किंचिदव्यजातमवगम्य तदादि रसुस्तस्यैवानुगामुकनावं प्रतिसंधाय सहगंटनावेनानुकूव्यं प्रतिपद्य विवदितवंचनावसर कालाद्यपेक्षी तमेव गचंतमनुब्रजति तमेव चान्युठानविनयादिनिरत्यंतोपचाररुपचर्यानु बज्य च वियक्तिमयसरं लब्ध्वा, तम्यासी दंता दंडादिनिस्तथा वेना खड़ादिना इन्त पादादेस्तथा नेता वजमुष्टयादिना तथा लुंपयिता केशार्पणादिकटर्थनतस्तथा विलुप यिता कगामहारादिनिरत्यंत खोत्पादनेन तथा शवयिता जीविताध्यपगेपणतोनयती त्येवमादिकं रुत्वाऽहारमाहारयत्यसो । एतऽ नवति । गलकर्तकः कभिदन्यस्य धनय तोऽनुगामुकना प्रतिपय तंबदुविधैरुपायविश्रने पातयित्वा नोगार्थी मोहांधः सांप्रतेदि तपा तस्य । रिक्थवतोमरुत्यहागादिकां नोगक्रियां विधत्ते । इत्येवमसी महभिः पूरक ."

.. ७१७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. मनिरनुष्ठानैर्महापातकनूतैर्वा तीव्रानुनावैदीर्घस्थितिकैरात्मानमुपाख्यापयिता नवति त थाह्ययमसौ महापापकारीत्येवमात्मानं लोके ख्यापयत्यष्टप्रकारैः कर्मनिरात्मानं तथा बंधयति यथा लोके तपाकापादितेनावस्थाविशेपेण सता नारकतिर्यङ्नरामररूपत या ज्यापयतीति ॥२॥ तदेवमेकः कश्चिदकर्तव्यानिसंधिना परस्य स्वापतेयवतस्त पंचना र्थमुपचरकनावं प्रतिज्ञाय पश्चात्तं नानाविधैर्विनयोपायरुपचरति उपचर्य च विश्रने पा तयित्वा तहव्यार्थी तस्य दंता बेता यावदपज्ञवयिता नवतीत्येवमसावात्मानं पापैः क मंनिः ख्यापयतीति ॥ ३० ॥ से एगई पाडिपहियनावं पडिसंधाय तमेव पाडिपच्चिा हंता बेत्ता नेता लुंपत्ता विलुपश्त्ता नववश्त्ता आदारं आहारेति इति से मदया पावेहिं कम्मेदि अत्ताणं ज्वरकाश्त्ता नव ॥ ३२ ॥ से एगईन संधि दगनावं पडिसंधाय तमेव संधिं बेत्ता नेता जाव ऽति से महया पावेदि कम्मेहिं अत्ताणं नवरकाऽत्ता नव ॥ ३॥ थर्थ-ते कोइएक पुरुष (पाडिपहियनावपडिसंधाय के०) धनवंत पुरुप जाणी,मार्ग मां सन्मुख यावे, पठी (तमेवपडिपहेम्चिा के०) तेने तेमज विश्वास नपजावी सन्मुख स्थित रहीने, हणी, वेदी, नेदी, खुंटीने, विशेपें खुंटीने, उपश्व करे, जीवितव्य थकी विनाश करीने तेनुं धनलेश्ने अनेक प्रकारना बाहार आहारे ते पुरुप महोटा क्रूर पापक मैना अनुष्ठाने करी पोताना यात्माने उर्गतिमां पाडे नरकादिक गतिने विपे विख्यात था य॥३१॥ कोइएक पुरुप धनवंत पुरुष जाणीने संधिछेदक एंटले खातर पाडवानोनाव श्रादरीने, आजीविकाने अथै पारकुं धनलीए, बेदे, जेदे इत्यादिक पूर्ववत् जाणवं॥३॥ ॥ दीपिका-यथैकः कश्चित्प्रतिपथेनानिमुखेन चरतीति प्रातिपथिकस्तनावं प्रतिप द्य तस्यार्थवतोविश्रनतोहंतेत्यादि पूर्ववत् ॥ ३१ ॥ एकः कश्चित्तंधिछेदकनावं खात्र खननत्वं प्रतिपद्य ततोसौ संधिं जिंदन खात्रं खनन् प्राणिनां वेतास्यादित्यादि ॥३२॥ .. ॥ टीका-अथैकः कश्चित्प्रतिपथेनानिमुखेन चरति प्रातिपथिकस्ता प्रतिपद्यापरस्या थवतस्तदेव प्रतिपथिकत्वं कुर्वन् प्रतिपथे स्थित्वा तस्यार्थवतोविधनतश्वेता यावदप शवयिता नवतीत्येवमसावात्मानं पापैः कर्मनिः ख्यापयतीति ॥३॥यकः कश्चिविरू पकर्मणा जीवितार्थी संधिछेदकनावं खात्रखननत्वं प्रतिपद्यानेनोपायेनात्मानमहं कर्त विप्यामीत्येवं प्रतिज्ञा रुत्वा तमेव प्रतिपद्यते ततोसौ संधि दिन खात्रं खनन प्राणिनां ." रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए वेत्ता नेता विद्युपयिता नवतीत्येतच कत्वाऽहारमाहरयतीत्येतचोपलदणमन्यांश्च काम जोगान स्वतो चुकऽन्यदपि झातिगृहादिकं पालयतीत्येवमसौ महानिः पापैः कर्मनिरा स्मानमुपज्यापयति ॥ ३२ ॥ से एग गंग्दिनावं पमिसंधाय तमेवगंत्तिा नेत्ता जाव इति से मद या पावेहिं कम्मेहिं अत्ताणं बकाश्त्ता नव ॥३३॥ से एगश्न र नियनावं पमिसंधाय नरगंवा अस्मतरं तसं पाणहंता जाव नवरकाश्ता नव एसो अनिलावो सवत ॥ ३४ ॥ अर्थ-कोइएक पुरुप गंठीगोडानो नाव थादरीने, घुघुरादिक अनेक उपायकरी लोकने दणे, वेदे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाणवु ॥३३॥ कोइएक पुरुप औरनिकनाव उरन एटले तरणा वकरां तेना मांसादिके करीथाजीविका करे; ते चरत्रिक नरणा तथा थ न्यत्रस प्राणीने दणे, दे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाणवु ॥ ३५ ॥ ॥ दीपिका-अथकः कश्चिद्ग्रंथिवेदकलावं प्रतिपद्य घुघुरादिना ग्रंथिष्ठेत्तास्यादित्यादि ॥३॥ अथकः कश्चिद्धर्मवृत्तिःउरचाउरणकास्तैश्चरति चौरनिकः। सच तदूर्णया सन्मा सादिना वात्मानं वर्तयति सतनावं प्रतिपद्य उरनवाऽन्यंवा त्रसं प्राणिनं स्वपुष्टये हं ति तस्य वा हंता वेत्ता इत्यादि पूर्ववत् ॥ ३४ ॥ ॥ टीका-अर्थकः कश्चिदसदनुष्ठायी घुघुरादिना यथिवेदकनावं प्रतिपद्य तमेवानुया ति । शेपं पूर्ववत् ॥ ३३ ॥ अथैकः कश्चिदधर्मकर्मवृत्तितरनाउरणकास्तैश्चरति यः स थौरचिकः सच तदूर्णया तन्मांसादिना वात्मानं वर्तयति तदेवमसी तनावं प्रतिपद्यौरन वाऽन्यवा सं प्राणिनं स्वमांसपुष्टयथै व्यापादयति तस्य सवा हंता वेता नेता नवतीति शेपंपूर्ववत् ॥ ३३ ॥ से एगई सोवरिय नावं पडिसंधाय मदिसंवा अमतरंवा तसं पाणं जाव उबकाश्त्ता नवः ॥ ३५ ॥ से एगईन वागुरिवनावं पडिसंधाय मियंवा अपतरंवा तसं पाणं दंता जाव उबरकाश्त्ता नव ॥ ३६ ।। थर्थ-कोइएक पुरुष सौकरिक एटले खाटकीनो नाव अंगीकार करीने खाटकीयइने थनेक महिपादिक तथा वीजा उस जीवोने हणे,दे,दे,यायत संसार परिचमण करे स्पादिक पूर्ववत् जाणवू. ॥३५॥ ते कोइएक पुरुप, पापात्मा यायरी पशु चादरीने मृ गादिक तया वीजा उस जीवोने.हणे दे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाणवं. ॥३६ ॥ .

.. .. 990 वितीये सूत्रंकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. ॥ दीपिका-अथैकः कश्चित्सौकरिकः श्वपश्चांडालः खाटिकश्त्यर्थः। तनावमाथि त्य महिपं वान्यं त्रसं प्राणिनं हंतीति तस्य दंता वेत्ताइत्यादि ॥३॥ अथैकः कश्चिक्षा गुरिकत्वमाश्रित्य मृगं वाऽन्यं प्राणिनं दंति तम्यच दंता नवति शेपं पूर्वत् ॥ ३६ ॥ ॥ टीका-यत्रांतरे सौकरिकपदं तच्च स्ववुध्या व्याख्येयं। सौकरिकाः श्वपचाश्चांडालाः खटिकाइत्यर्थः ॥३॥ अथकः कश्चित्सवोवायुरिकनावं लुब्धकत्वं प्रतिसंधाय प्रति पद्य वायरया मृगं हरिणमन्यंवा त्रसं प्राणिनं शशादिकमात्मवृत्यर्थ स्वजनाद्यथवा व्या पादयति तस्यच हंता वेना नवति । शेपं पूर्ववत् ॥ ३६ ॥ से एगई समणियंभावं पडिसंधाय समणिवा अस्मतरंवा तसं पाणं दं ता जाच नवरकाश्ता नव॥३॥ से एगन मिचियनावं पमिसंधाय म बंवा अस्मतरं वा तसं पाणं दत्ता जाव नवरकाऽत्ता नवः ॥ ३७॥ अर्थ-कोइएक पुरुप, शाकुनी एटले पदीचनो विनाश करीने, अजीविका करे; एवो थको थनेक पदीउने दणे, बेदे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू. ॥३७॥ कोइएक पुरु पअधमाधम माठी थाने अनेक माग्लाटिक जलचर जीवोने हणे, वेदे, जेदे, इत्या दिक पूर्ववत् जाणवु. ॥ ३७॥ ॥ दीपिका-यथैकः कश्चिष्ठ कुनालायकाटयस्तै श्चरति शाकुनिकतनावमाश्रित्य श कुनमन्यं वा त्रसं हंति तस्य च हननादिकां क्रियां करोतीति ॥३७ ॥ अथैकः कश्चिमा स्यिकनावमाश्रित्य मत्स्य वाऽन्यं त्रसं वा जलचरं प्राणिनं हन्यात् । शेष सुगमं ॥३॥ । टीका-यथैकः कश्चिदधमोपापजीवी शकुनालावकादयस्तैश्चरति शाकुनिकस्तामा वं प्रतिसंधाय तन्मांसाद्यर्थी शकुनमन्यं वा त्रर्स व्यापादयति तस्यच दननादिकां कियां करोतीति । शेपं पूर्ववत् ॥३७॥ अथैकः कश्चिदधमाधमोमात्स्यिकनावं प्रतिपद्य, मत्स्य वाऽन्यं जलचरं प्राणिनं व्यापदये ननादिकाः क्रियाः कुर्यात् । शेपं सुगमं ॥ ३० ॥ से एगईन गोघायनावं पडिसंधाय तमेव गोणवा आमयरंवा तसं पाणं हंता जाव नवरकाश्ता नव॥३णा से एगई गोवालनावं पडिसंधाय तमेव गोवालंवा परिजविय परिजवियहंता जाव नवरकाश्ता नव॥४॥ थर्थ-कोइएक अधर्मी पुरुष, क्रूरकर्मनो करनार, गौघातकनो नाव यादरी, गाय, अथवा बीजा त्रस जीवोने दे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाण ॥ ३५ ॥ कोइएक पुरुप, क्रूर .. ..

. येत्तस्य रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. १ कर्मनो करनार गोपालनाव आदरीने, क्रोधे चड्यो थको गायने गोकुल माहेथी टाली तेने हणे, वेदे, नेदे, इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-यथैकः कश्चित्क्रूरकर्मा गोपातकनावमाश्रित्य गामन्यं वा त्रसं हंति तस्य हंता स्यात् ॥ ३॥ ॥ अथैकः कश्चिजोपालनावं प्रतिपय तां गां परिविच्य पृथक् क वा तस्याहंता नवति । शेपं पूर्ववत् ॥ ४० ॥ ॥ टीका-यथैकः कश्चिजोपालनावं प्रतिपद्य कस्याश्चिजोः कुपितः सन् तां गां परि विच्य पृथक रूत्वा तस्याहंता वेत्ता नेता योनूयोनवति । शेष पूर्ववत् ॥ ३५ ॥ श्यकः कश्चित्क्रूरकर्मकारी गोघातकनावं प्रतिपद्य, गामन्यतरं वा त्रसं प्राणिनं व्यापाद च हननादिकाः क्रियाः कुर्यादिति ॥ ४०॥ से एगश्न सोवणियनावं पडिसंधाय तमेव सुपगंवा अन्नयरंवा तसं पाणं इंता जाव बरकाश्त्ता नव॥४॥से एगश्न सोवणियंतियं नावं पडिसंधाय तमेव मणुस्संवा अन्नयरंवा तसं पाणं दंता जाव आहारं आदारेति इति से मढ्या पावेहिं कम्महिं अत्ताणं उबकाश्त्ता नव ॥४॥ अर्थ-कोइएक पुरुप शोवनिकनाव एटले श्वानें करी थाहार करूं एवो नाव थादरीने यनेक जीवने हणे, वेदे, नेदे, इत्याट्रिक पूर्ववतु जाणवू ॥ ४१ ॥ कोइएक पुरु प.श्वानने पाले, श्वाननो परिग्रह करे, तेणे करी कोइएक थावता जता पथिकने, श्र थवा वीजा जीवने हणे, ठेदे, नेदे, थाहार थाहारे इत्यादिक एरीते ते क्रूरकर्मे करी चतुर्गतिक संसार माहे पडे ॥ ४२ ॥ एटले थाजीविका निमित्त पापर्नु कारण कयुं. ॥ दीपिका-यथैकः कश्चित् श्वपापर्धिनावं प्रतिज्ञाय तमेव श्वान परंवा त्रसं मृग सूकरादिकं हन्यातस्यच दंतेत्यादिपूर्ववत् ॥४१॥ श्रथकः कचिदनार्यः (सोयणियं तिपति) वनिश्चरति शौवनिकः श्रतोस्यास्तीत्यंतिकः श्रुते या चरति यतिका पर्यतवासी शौयनिकश्चासौ थंतिका शौचनिकांतिकः क्रूरसारमेयपरियहः प्रत्यंत निवासीच तदसी तनावमाश्रित्य मनुष्य कंचन पथिकमन्यंवा मृगसूफरादिकं त्रतं प्राणिनं इंता नव ति । दंता इत्यत्र ताछोलिकस्तुन् । श्वस्तनीता वा हन् स्यात्तदाध्याहारेण पूर्वबन्नेयं । - तथा पुरुष दंति तस्य स हंता नेत्यादि । तन्श्वस्तन्यों प्रागपि योन्या । संवं महानिः पापकर्मनिरात्मानमुपरण्यापयिता स्यादिति ॥ ४२ ॥ - ३२. हितीये सूत्रकृतांगे द्वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ॥ टीका-अथैकः कश्चिङघन्यकर्मकारी शौवनिकनावं प्रतिपद्य सारमेयपापादनावं प्रतिज्ञाय तमेव श्वानं तेन वा परं मृगसूकरादिकं त्रसं प्राणिनं व्यापादयेत्तस्य च हननादि काः क्रियाः कुर्यादिति ॥ ११ ॥ अथैकः कश्चिदनायॊ निर्विवेकः (सोवणियत्तियं जावंति) श्वनिवरति शीवनिकः अंतोस्यास्तीत्यंतिकोऽतेवा चरत्यंतिकः पर्यंतवासीत्यर्थः। शौवनि कश्वासावंतिकश्च शौवनिकांतिकः कूरसारमेयपरियहः प्रत्यंतनिवासीच प्रत्यंत निवासिनि व श्वनिश्वरतीति तदसौतनावं प्रतिसंधाय उटसारमेयपरिग्रहं प्रतिपद्य, मनुप्पं वा कंच नपथिकमन्यागतमन्यं वा मृगसूकरादिकं त्रसं प्राणिनं हंता नवति । अयं च ताजीलिक स्तृन् लुट् प्रत्ययोवा इष्टव्यः । तृचि तु साध्याहारं प्राग्वध्यारव्येयं । तद्यथा। पुरुष व्यापा दयेत्तस्प च हंता बेत्ता इत्यादि । तृनलुट्प्रत्ययी प्रागपि योजनीयाविति । तदेवमसी म दाक्रूरकर्मकारी महाभिः कर्मनिरात्मानमुपख्यापयिता नवतीति ॥ ४५ ॥ से एगश्न परिसामन्शान मन्तिा अमेयं दणामित्ति कटु त्तित्तिरंबा वह गंवा लावगंवा कवोयगंवा कविंजलंवा अन्नयरंवा तसं पाणं दंता जाव नवरकाश्त्ता नव ॥४३॥ से एगश्न केण आयाणेणं विरुधेसमांणे अज्ज्वा खलदाणेणं अज्वा सुराघालएणं गाहावतीणवा गाहावश्पुत्ता वा सयमेव अगणिकाएवं सस्साइंसामेश् अन्नणवि अगणिकाएपंस स्साई सामावेश अगणिकाएक सस्साई सामंतंपि अन्नं समणुजाण इति से महया पावकम्मेहिं अत्ताणं नवरकाश्त्ता नव ॥४४॥ अर्थ-हवे काहिं एक पाप, विशेष कारण कहे. जे प्रथम कडं, धने हवे कहेशे, तेमा विशेष एटलुंज के, प्रथमजे जीवहिंसा कही ते हिंसा लोक थकी प्रपन्न पणे क रे, धने हवे जे कदेशे ते हिंसा लोकमां प्रगट पणे करे, एटनु विशेष जाणवू. ते ए वीरीते के, जेम कोइएक पुरुप मांस नहाए करवानी श्वायें, अथवा व्यसनने लीधे थ थवा क्रीडाने निमित्त (परिसामसाउनहिता के) परिपदामांहेथी उतीने (अहमेयं के) हुँ था अमुक जीवने (हणामित्तिकहु के) हणीश. एवी प्रतिज्ञा करीने, पनी (तित्तिरवा के०) तित्तर, अथवा (वगंवा के० ) वर्तक, अथवा (लावगंवा के०) लावक, अथवा (कवोयगंवा के०) कपोत पक्षी, अथवा (कविंजलंवा के) कपि जल एटले पारेवां, तथा सारस पदिविशेप जाणवां, अथवा (अन्नयरंचा के०) अ न्य (तसंपाणं के.) त्रस जीवने हणे, दे, दे, इत्यादिक यावत् पोताना यात्माने कर्मबंधन विपे पाडे ॥ १३ ॥ हवे कोइएक पुरुष, प्रकति क्रोधी देतो, (केणइ के) रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १३ 'कोइएक (थायाणेथूके) शब्दादिक कारणे करी रीसाणो तो, (विरुदेसमाणे के) बागलानो विरोध करे. ते कारण कहेजे. (थज्वाखलदाणेणं के०) सडेलां धन तेने दाने करीने, अथवा धान्यने खले अल्प दाने करीने, (यवासुरापालएणंके०) अथवा थाल कोशादिक, कोइएक अधिकारादिक, तेने विपे वांछित लानने धनावे रीसायो थको (गाहवतीणवाके० ) गृहपतिना,अथवा (गाहावइपुत्ताणंवा के०). गृहपतिना पुत्रना धान्य खलादिकने (सयमेवके) पोते (थगणिकाएणंके०) थग्नि कायें करी, (सस्सा ईके ) ते धान्यादिकने (सामे के) वाले. (थन्नेणविधगणिकाएसस्साशामावे इ के०) अथवा रीसाणो थको वीजा पासें अमिकायें करी ते धान्यादिकने बलावे. (थ गणिकाएसस्साइंसामंतंपियनसमपुजाण के०) बीजो कोइ थनि कायें करी ते धान्यने वालतो होय, तेने अनुमोदे. एरीतें तें महोटा पापकर्मे करी पोताना था स्माने बांधे. यावत् चतुर्गतिक संसार मांहे परित्रमण करे ॥ ५ ॥ ॥दीपिका-वक्ता सदा जीवनोपायनूता वृत्तिः। अथ क्वचित्कुत्तश्चिनिमित्तात्सावधांगीका रं दर्शयति । पूर्व वृत्तिरुक्ता प्रचन्नं वा प्राणिघातं कुर्यादिह तु कुंतश्चिन्निमित्तात्सादाऊन मध्ये प्राणिघातप्रतिझया प्रवर्तते इत्याह । अथैकः कश्चिक्ष्यसनेन कीडया कुंपितोवा पा पंदोमध्ये गतउत्थाय एवं प्रतिज्ञां कुर्यात् । अहमेनं प्राणिनं हनिप्यामीति प्रतिज्ञा रुला तित्तिरादिकं दंता इत्यादि यावदात्मानं पापकर्मणा उपख्यापयिता नवति । पूर्वम पराधं विना कुझावक्ताः॥४॥यथाऽपराधकुलान्दर्शयति । यथैकः कश्चित्प्रकृत्या कोधनः केनचिदादीयतइत्यादानं शब्दादिकं कारणं तेन विरुनः परस्य घातं कुर्यात् केनचिनदेन क्रुष्टोनिंदितोवा विरुध्येत रूपेण वीनत्सं कंचित् दृष्ट्वाऽपशकुनोयमिति ध्यात्वा कुप्येत । गंधरसादिकं सूत्रेणैवाह । (अध्यावत्ति) खलस्य कुपितस्य दानं खलके वाल्पधान्यादेर्दानं खलदानं तेन कुपितः। यथवा सुरायाः स्थालक कोशकादि तेन वांवितलानानावात् कुपि तोगृहपतेहपतिपुत्राणांचा स्वयं अग्निकायेन खलकवर्तीनि सस्यानि ध्मापयेहहेत् अन्ये न वा दहतोऽन्यान्या समनुजानीयात् । एवमती महापापैरात्मानमुपख्यापयिता स्यात् । टीका-उक्ता सदा जीवनोपायत्तिरिदानी कचित्कुतश्चिन्निमित्तादम्युपगमं दर्श यति । (सेएगाउइत्यादि) थयं चात्र पूर्वस्मादिशेपः । पूर्वत्र वृत्तिः प्रतिपादिता प्रउन्नं या पाणव्यपरोपणं कुर्यात् । इतरस्तु कश्चिन्निमित्तात्सादाऊनमध्ये प्राणिव्यापादनप्रतिज्ञा विधायोयछतइति दर्शयति यथैकः कश्चिन्मांसादनेछया व्यसनेन क्रीडया कुपितोवा पर दोमध्यादन्युत्यापनूतां प्रतिज्ञां विदध्यात् । यथाहमेनं वक्ष्यमाणं प्राणिनं हनियामी ३४ .. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ति प्रतिज्ञा कृत्वा पश्चानित्तिरादिकं दंता तेति नेतेति ताजीलिकस्तृन खुनत्ययोवा । तस्य वा हंतेत्यादि यावदात्मानं पापेन कर्मणा ख्यापयिता नवतीति ॥४३॥ इह चाधर्म पाक्षिकेप्वनिधीयमानेषु सर्वेपि प्राणोदकारिणः कथंचिदनिधातव्यास्तत्र पूर्वमनपराध हाअनिहिताः सांप्रतमपराधमान् दर्शयितुमाह ॥ (सेएग-इत्यादि) थैकः कश्चि प्रकृत्या क्रोधनोऽसहिष्णुतया केनचिदादीयतश्त्यादानं शब्दादिकं कारणं तेन विरुदः स मानः परस्यापकुर्यात् । शब्दादानेन तावत्केन चिदाक्रुष्टोनिंदितोवाचा. विरुध्येत । रूपादा नेनतु बीनत्सं कंचन दृष्ट्वाऽपशकुनाध्यवसायेन कुप्येत । गंधरसादिकं त्वादानं सूत्रेणै व दर्शयितुमाह । अथवा खलस्य कुथितादिविशिष्टस्य दानं खलस्य वाल्पधान्यादेनं ख लदानं तेन कुपितोऽथवा सुरायाः स्थालक कोशकादि तेन विवदितलानाऽनावात् कुपि तः । गृहपत्यादेरेतत् कुर्यादित्याह । स्वयमेवाग्निकायेनामिना तत्सस्यानि खलकवर्ती निशा जिवीह्यादीनि ध्मापयेहहेदन्येन वादाहयेहहतोवाऽन्यान्समनुजानीयादित्येवमसौमहापा पकर्मनरात्मानमुपख्यापयिता नवतीति ॥ ४ ॥ से एगश्न केण आयाणेणंवा विरुक्षे समाणे अज्ज्वा खलदाणेणं अ उवा सुराघालएणं गाहावतीणवा गाहावइपुत्ताणवा नहाणवा गो पाणवा घोडगाणवा गद्दनाणवा सयमेव धूराने कप्तंति अन्नणवि क प्पावेंति कप्पंतंपि अन्नं समणुजाण इति से मदया जाव नव ॥४५॥ अर्थ-अथ हवे कोइएक पुरुप कोइएक धादान एटले कारणे करी रीसाणो थको, अन्नने दाने अथवा धान्यना खलाने विपे यल्प दाने, अथवा कोइएक अधिकारादिकने विपे वांबित लानने अनावे, गृहपतिनां अथवा गृहपतिनां पुत्रनां (चट्टाणवाके) चंट, अथवा( गोणाणवा के०) तपन, (घोडगाणवा के) घोडो, (गहनाणवा के) गर्दन, तेनो (सयमेवघराउकप्पेंति के ) जंघादिक थवयव कल्पे दे, नेदे, बंधन, नाथ, वाग प्रनृति आदि लेने पोतेज कापे, बीजा पासें कपावे, बीजो कापतो होय तेने धनुमो दन थापे, एरीने ते पुरुप महोटुंपोपार्जन करे ॥ ४५ ॥ ॥ दीपिका-यथैकः कश्चित्केनचित्खलदानादिनाऽदानेन गृहपत्यादेः कुपितस्तत्संबं धिननादेः स्वयमेव परगुप्रनृतिशस्त्रेण (घूराउत्ति) जंघाद्यवयवान् कल्पयति बिनत्ति अन्येन वेदयति विदंतं तमनुजानीते । एवं पापकर्मणात्मानं प्रसिदि नयति ॥ ४ ॥ ॥ टोका-सांप्रतमन्येन प्रकारेण पापोपादानमाह । (सेएगइत्यादि) अथैकः क चित्केनचित्तु खलदानादिनाऽनेन गृहपत्यादेः कुपितस्तत्संबंधिनउष्ट्रादेः स्वयमेवात्मना प .. .. ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३५ रश्यादिना (धूरानति ) जंघाः खलकावा कल्पयति नित्यन्येन चा वेदयति धन्यवा दिदंतं समनुजानीते इत्येवमसावात्मानं पापेन कर्मणोपाख्यापयिता नवति ॥ ५ ॥ से एगश्न केप आयाणेणं वा विरुधेसमाणे अज्ज्वा खलदाणेणं अड़ वा सुराधालएणं गाहावतीणवा गादावरपुत्ताणवा नहसालावा गोणसालावा घोडगसालावा गहनसालानवा कंटकवोंदियाए पडिपेदिता सयमेव अगणिकाएणं सामेइ अन्नेवि सामावेश सामंत पि अन्नं समणुजाण इति से महया जाव नव॥ ४६ ॥ अर्थ-चली बीजी रीतें देखाडेते. कोइएक पुरुप, कोइएक कारणथी रीसाणो यको, अथ या वली यन्नने दाने, तथा धान्यने, थोमे दाने अथवा कोइएक अधिकारादिकने विपे वांवित लानने अनावे, गृहपति अथवा गृहपतिना पुत्रनां छंटशाला, कृपनशाला, यवशाला, गर्दनशालाने, कांटा ढांकीने पोते थनिकायें करी वाले. बीजा पासें बलावे, बीजो वालतो होय तेने यनुमोदे, एवी क्रिया करतो जीव, घणा पापकर्म उपार्जन क री, संसार मांहे परित्रमण करे ॥ १६ ॥ । दीपिका-यथैकः कश्चित्केनचिन्निमित्तेन गृहपत्यादेः कुपितस्तत्संबंधिनामुष्टादीनां शालाः गृहाणि (कंटक बोंदियाएति) कंटकशारखानिः प्रतिविधाय पिहित्वा स्वयमग्नि ना दहेत् । शेपं पूर्ववत् ॥ ५६ ॥ ।। टीका-किंच (सेएगइत्यादि) यथैकः कश्चित्केन चिन्निमिनेन गृहपत्यादेः कुपि तस्तत्संबंधिनामुष्टादीनांगालागृहाणि (कंटकवादियाएति ) कंटकशारखानिः प्रतिविधाय पिहिला स्थगित्वा, स्वयमेवाग्निना दहेत् । शेपं पूर्ववत् ॥ ६ ॥ से एगश्न केण आयाणेणं विरुधे समाणे अज्वा खलदाणेणं अज्ज्या सुराघालएणं गाढ़ावतीणवा गाढ़ावापुत्ताणवा कुंमलंवा मणिया मोत्तियंवा सयमेव अवहर अन्नणवि अवदवा अवमूतं पि अन्नं समणुजाण पति से मढ्या जाव नवः ॥ ४ ॥ अर्थ-कोइएक पुरुष, कोइएक कारणे रीमाणो यको, थन्न ययया धान्यना खजाने विपे, थप धान्यना दाने अथवा काहिएकअधिकारादिकनेधिपे चांद्रित लानने यनाये. यह पति यथवा गृहपतिना पुत्रना कानना कंमत, अथवा मणी,रन, मांती, यथया वीजा .

܂ ܕ दितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. आनरणादिक इव्य, पोतें अपहरे, बीजाने दाये अपहरावे,बीजो कोई अपहरतो होय तेने अनुमोदे, एम करतो जीव घणां पाप कर्मोपार्जन करे ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-अथैकः केनचिदादानेन कुपितोगृहपत्यादेः कुंडलादिव्यमपहरेत् । शेष पूर्ववत् ॥ ४ ॥ ॥ टीका-अपिच (सेएगइत्यादि) अमैकः कश्चित्केनचिदादानेन कुपितोगृहपल्यादेः संबंधि कुंडलादिकं इव्यजातं स्वयमेवापहरेदवशिष्टं पूर्ववत् ॥५७ ।। से एगइन केशवि आदाणे विरु समाणे अज्ज्वा खलदाणेणं अड वा सुराघालएणं समणेणवा मादणेणवा बत्तगंवा दंगंवा नंमगंवा म तगंवा लम्विा निसिगंवा चेलगंवा चिलिमिलिगंवा चम्मगंवा बेयण गंवा चम्मकोसियंवा सयमेवं अवदरंति जाव समणुजाण इति से म 'दया जाव वरकाश्त्ता नव॥४॥ थर्थ-हवे पाखंझी दर्शन उपर कोप्यो थको, जे करे; ते देखाडेले. कोइएक कारणे रीसाणो नतो चादीयें जीत्यो अथवा पोताना दर्शनने दृष्टिरागें थथवा अन्न अने धा न्यने थोडे दाने, अथवा कोइएक अधिकारादिकने विपे वांबितलानने अनावे, कोप्यो थको श्रमण अथवा ब्राह्मण तेनां दंझ, त्र, माटीना नाम, मात्रो, लाकडी, बेसवानो पाट, वस्त्र, मटको, ढांकवानो वस्त्र, चर्म, चर्मदनी तरवार, चर्मनी कोथली इत्यादिक . अनेक उपकरण पोतें अपहरे, बीजा ने हाथे अपहरावे, बीजो कोई अपहरतो होय तेने अनुमोदन थापे, एरीते घणा कर्म उपार्जन करे. एटला कारणे क्रोधे करी पापर्नु विशेषपणुं कर्तुं ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-यथ पाखंडिकोपरिकोपमाह। अथैकः कश्चित्स्वमतानुरागेण वादपराजितो वा अन्येन वा केनचिन्निमित्तेन कुपितः श्रमणानां ब्राह्मणानां बत्रकं वा नांडं किंचिवस्तु दं डकं वा नांडकं किंचिवस्तुमात्रकं पात्र (लगिं) यष्टिं (निसिगं) वृसीमासनमिति या वत् । चेलक वस्त्रं (चिलिमिलिगं) प्रबादपटी चर्मकं पाडकादि चर्मवेदनकं शस्त्रादि च मैकोशं शस्त्रपकोबसक स्वयमपहरेत् । शेपंपूर्ववत् ॥ ॥ ७ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं पाखंडिकोपरि कोपेन यत्कुर्यात्तदर्शयितुमाह। (सेएग-इत्यादि) अथकः कश्चित्स्वदर्शनानुरागेण वा वादपराजितोवान्येनवा केनवा केनचिन्निमिनेन कु राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग इसरा. ទី១១ पितः सन्नेतत्कुर्यादित्याह । तद्यया । श्राम्यंतीति श्रमणास्तेषामन्येपामपि तथानू तानां केनचिदादानेन कुपितः सन् दंडकादिकमुपकरणजातमपहरेत् यन्येन वा हारये दन्यंवा हरंतं समनुजानीयात् इत्यादिपूर्ववत् ॥ ७ ॥ से एगइन गोवितिगिं तं गाहावतीणवा गाहावापुत्तापवा सयमेव अगणिकाएणं सहीन सामे जाव अन्नपि सामंतं समणुजाण इति से मदया जाव नवरकात्ता नवति ॥धए॥ थर्थ-हवे निःकारण पापर्नु विशेप कहे. थथ कोइएक पुरुप, अत्यंत मूर्खठतो (णोवितिगिंठश्के) एवो विचार करे नहीं के,अकार्य करवा यकी मने या नवमां यथ वा परनवमां अनिष्टफलनी प्राप्ति थशे, अथवा महारो अनुष्ठान अत्यंत मागे , एबुं थालोचे नहीं, एवो तो थालोक तथा परलोक विरु६ क्रिया करे ते देखाडे गृहप तिना अथवा गृहपतिना पुत्रना धान्यने नि.कारणे पोते थनिकायें करी प्रज्याले, वी जाने दाथे प्रज्वालावे, बीजो कोई प्रज्वालतो होय तेने अनुमोदे ॥ भए । ।। दीपिका-पूर्व विरोधिनोऽनिहिताः अथ इतरे कथ्यते । अथैकः कश्चिन्मूढतया (गोवितिगिंवत्ति) न विमर्पति नविचारयति यन्ममानेन कृतेन परलोकेऽनिष्टं नावि । थथवा मदीयमिदमनुष्ठानं पापानुबंधीति न वेत्ति एवंनूतश्च गृहपत्यादेनिमित्तमेव त कोपं विनैव स्वयममिना सस्यानि शालिवाह्यादीनि दहेदित्यादि इयं ॥ ४ ॥ ॥ टीका-एवं तावविरोधिनोऽनिहिताः सांप्रतमितरेऽनिधीयते । (सेएगइत्यादि)थये कः कश्चित् दृढमूढतया (नोवितिनिनित्ति) न विमर्पति नमीमांसते। यथाऽनेन कृतेन ममा ऽमुत्राऽनिष्टफलं स्यात् तथा मदीय मिदमनुष्ठानं पापानुबंधीत्येवं न पर्यालोचयति तनावाप नाच यत्किंचनकारितया इहलोकपरलोकविरोधिनीः क्रियाःकुर्यात् । एतदेवोदेशतोदर्शयति तद्यथा गृहपत्यादेनिमित्तमेव तत्तकोपमंतरेणैव स्वयमेवात्मानामिकायेनौषधीः यानित्री ह्यादिकाः ध्मापयेहहेतथाऽन्येन दाहयेदहंतं च समनुजानीयादित्यादि ॥ ४ ॥ से एग गोवितिगिंवा तं गादावतीणवा गादावइपुत्तावा नहाणवा गोणाणवा घोडगाणवा गहनाणवा सयमेव घूराउँकप्पऽ अन्नेणवि क प्पावेति अन्नपि कप्पति तं समणुजाण ॥णा से एगइन गोवितिगिंव तं गादावतीणवा गदावस्पताणवा नसालावा जाव गहनसाला प्रश्न हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. नवा कंटकवोंदियाहिं पडिपेदित्ता सयमेव अगणिकाएणं झामे जाव समणु जाण ॥५१॥ से एगइन गोवितिगिंवा तं गाहावतीणवा गा दावश्पुत्ताणंवा जाव मोत्तियंवा सयमेव अवदर जाव-समणु जाण ॥५२॥ से एगइ णोवितिर्गिबइ तंसमणंवा मादणाणंवा उत्तगंवा दं मगंवा जाव चम्मछेदणगंवा सयमेव अवहर जाव समणुजाण इति सेमदया जाव ज्वरकाश्त्ता नव॥५३॥ अर्थ-एरीतेंज वली कोइएक पुरुष, गृहपति अथवा गृहपतिना पुत्रना उंट, गाय, बलद, घोडा, गर्दनना बंधन, तथा वाग, नाथ, प्रमुख पोते कापे, बीजाने हाथे कपावे बीजो कापतो दोय तेने अनुमोदे ॥ ५० ॥ तथा तेमज ते गृहपतिना तथा गृहपति ना पुत्रना उंटनीशाला, यावत् गर्दननी शालाने कांटा थकी ढांकीने. पोते बाले, बी जाने हाथे बलावे, बीजो बालतो होए तेने अनुमोदे ॥५१॥ तथा तेमज ते गृह स्थना अथवा गृहस्थना पुत्रना कुंमलादिक थानरण, तथा मौक्तिकादिक इव्य, पोतें अपहरे, बीजाने कहिने तेने हाथे थपहरावे, बीजो कोई अपहरतो होय तेने अनुमो दे ॥ ५५ ॥ तथा कोइएक पुरुप, श्रमण ब्राह्मणना दंम बत्रादिक यावत् चर्मजेदक ए उपकरणोने पोतें अपहरे बीजाने हाथे अपहरावे अपहरतो होय तेने अनुमोदे ए प्रथम लखेला पांच आलावा, तथा पाठलना आलावा चार ते सरवाजडे परंतु ते सकारण, थने निष्कारण, एटनु विशेपजे. ॥ ५३ ॥ ॥ दीपिका-अथैकोनिस्त्रिंशतया गृहपत्यादिसंबंधिनामुष्ट्रादीनां जंघाद्यवयवान बिंद्या त्यादि ॥ ५० ॥ कश्चिउष्टादिबंधनं गृहाणि दहेत् ॥ ५१ ॥ सुगमं ॥५२॥ निनिमित्तमेवै तत्कुर्यात् व्याख्या पूर्ववत् ॥ ५३ ॥ ॥ टीका-तथेहामुत्रच दोपापर्यालोचकोनिस्त्रिंशतया गृहपत्यादिसंबंधिनां क्रमेलका दीनां जंघादीनवयवांश्विद्यात् ॥ ५० ॥ तथा शालां दहेत् ॥ ५१ ॥ तथा गृहपत्यादेः संबधि कुंडलमणिमौक्तिका दिकमपहरेत् ॥५२॥ तथा श्रमणबाह्मणादीनां दंडादिकमुप करणजातमपहरेदित्येवं प्राक्तनाएवालापकाथादानकुपितस्य येऽनिहितास्ततएव तदना वे नानिधातव्याइति ॥ ५३ ॥ से एगनसमणंवा मादणंवा दिस्सा णाणाविदेहिं पावकम्मेहिं अत्ता ए नवरकाश्ता नव अज्वाणं अचराए आफालित्ता नव अज्ज्वाएं ॥ + रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. SICU फरुसंवदित्ता नवऽ कालेणवि से अणुपविघ्स्स असणंवा पाणंवा जा व पोदेवावेत्ता नव जे श्मे नव वोनमंता नारकंता अलसगावे सलगा किवणगानिसमा वणगा समणगा पत्नयंति॥४॥ अर्थ-हवे मिय्यादृष्टिना पापनो अधिकार विशेप कहेडे. कोइएक मिय्यादृष्ठि पुरुप, श्रमण तपस्वी साधुनो निंदक होय, ते श्रमण अथवा ब्राह्मणने निसरतां पेसतां (दि स्सा के0 ) देखीने नानाप्रकारना पापोपार्जन करीने पोताना यात्माने उर्गतिने विपे पाडे, तेज कारण कहे (यजुवापंधराएके०) क्याहिं एक साधुने देखीने पोतानी मि ध्यादृष्टीय करी एवं जाणेजे,ए मने अपशकुन थयु. एम जाणतो थको पोतानी दृष्टिया गलथी ते साधुने थलगो करावे, अथवा (याफालित्तानवा के०) चपटी करी साधु ने श्रास्फाले एटले तेने तिरस्कार करे, (अज्वाणंफरुसंवदित्तानवर) अथवा कगेर व चन बोले, अरे मूर्ख! निरर्थक कायक्लेशना करनार! हे र्यु!ि माहारा थागतथी दूरथ जा. एवा कठोर वचन बोले, तथा (कालेणविसेधपुपविष्स्स के०) निदावेलायें ते चारित्रियाने अन्न पाणीने अर्थ श्राव्यो देखीने तेने (असणंवापारावा के०) अगन पा नादिक देतां अत्यंत उष्टपणे पोतें निंदे थने (जावणोदेवावेत्तानवा के) बीजो कोश अशनपानादिक यापतो होय तेने निपेधे, तथा एवां उर्वचन बोले के, (जेऽमेनव के०) जे ए पारखमीने श्रापवा थकी कांही फल नयी एम कहे (वोनमंता के ) ए तृण का टना नारानो प्राणनारठे (नारकंता के०) ए कुंटुबना नारनो निर्वाह करी शक्यो न थी, ते कारणे मुक्ति थयो. (अलसगा के०) बालसु क्रमागत कुटुंब धर्म पालवाने असमर्थ, माटे पाखंझी थयोठे (वेसलगा के०) पल कोइएक हु जातिको तथा (शिवणगानिउडमा के०) कपण, निरुद्यमी, कोइपण कार्यनो उद्यम करी नगके ते कारणे ( वणगासमणगापवयंति के.) प्रवर्ध्या जिए. ॥ ५५ ॥ ॥ दीपिका-यथैकः कश्चिदनिगृहीतमिय्यादृष्टिः साधुप्रत्यनीकः श्रमणं ब्राह्मणं साधु दृष्ट्वा, थपशकुनोयमिति मन्यमानः पापकर्मनिरात्मानमुपरख्यापयिता नवति (यज्यावं ति) श्रथवा साधुं दृष्ट्वाऽवझ्याऽप्सरायाश्च पुटिकाया थास्फालयिता नवति परुपं कविनं वयोव्यात् निदाकालेपि (से) तस्य निझोनिदार्थमनुप्रविष्टस्यान्नादेदीपयिता न नयति प्रत्यनीकः सन्निदं ब्रूते (जेश्मेनि) पाखंडिकाः स्युस्ते चानमंतस्तृणकाप्ठहारादिकं कर्म त विद्यते येषां तेचोनमंतः नारामांताः कुटुंबं पाजयितुमसमर्यास्त पाग्यंढवतमाश्रयति । तथा रुपनाथधमाः रुपणाः क्तीबायकि चित्कराः श्रमणाः स्युःप्रव्रज्यां गृहंतीति।५।। ."

, G वितीये सूत्रकृतांगे धितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. नवा कंटकवोंदियाहिं पडिपेदित्ता सयमेव अगणिकाएणं सामे जाव समणु जाण ॥५१॥ से एगश्त पोवितिगित तं गादावतीणवा गा हावश्युत्ताणवा जाव मोत्तियंवा सयमेव अवहर जाव समणु जाण ॥५२॥ से एगश्य णोवितिगिंबइ तंसमणंवा मादणाणंवा उत्तगंवा दं मगंवा जाव चम्मवेदणगंवा सयमेव अवहर जाव समणुजाण इति सेमदया जाव नवरकाइत्ता नव॥५३ ॥ अर्थ-एरीतेंज वली कोइएक पुरुष, गृहपति अथवा गृहपतिना पुत्रना बंट, गाय, बंसद, घोडा, गर्दनना बंधन, तथा वाग, नाथ, प्रमुख पोते कापे, बीजाने हाथे कपावे बीजो कापतो होय तेने अनुमोदे ॥ ५० ॥ तथा तेमज ते गृहपतिना तथा गृहपति ना पुत्रना उंटनीशाला, यावत् गईननी शालाने कांटा थकी ढांकीने पोते बाले, बी जाने हाथे बलावे, बीजो बालतो होए तेने अनुमोदे ॥ ५१ ॥ तथा तेमज ते गृह स्थना अथवा गृहस्थना पुत्रना कुंमलादिक आनरण, तथा मौक्तिकादिक व्य, पोतें अपहरे, बीजाने कहिने तेने हाथे अपहरावे, बीजो कोई अपहरतो होय तेने अनुमो दे ॥ ५५ ॥ तथा कोइएक पुरुप, श्रमण ब्राह्मणना दंम बत्रादिक यावत् चर्मदक ए उपकरणोने पोतें अपहरे बीजाने हाथै अपहरावे अपहरतो होय तेने अनुमोदे ए प्रथम लखेला पांच आलावा, तथा पालना आलावा चार ते सरखाजले परंतु ते सकारण, अने निष्कारण, एटखं विशेप. ॥ ५३ ॥ ॥ दीपिका-अयैको निस्त्रिंशतया गृहपत्यादिसंबंधिनामुष्टादीनां जंघाद्यवयवान् विद्या त्यादि ॥ ५० ॥ कश्चिउष्ट्रादिबंधनं गृहाणि दहेत् ॥ ५१ ॥ सुगमं ॥५२॥ निर्निमित्तमेवै तत्कुर्यात् व्याख्या पूर्ववत् ॥ ५३ ॥ ॥ टीका-तथेहामुत्रच दोपापर्यालोचकोनिस्त्रिंशतया गृहपत्यादिसंबंधिनां कमेलका दीनां जंघादीनवयवांश्विद्यात् ॥ ५० ॥ तथा शाला दहेत् ॥ ५१ ॥ तथा गृहपत्यादेः संबधि कुंडलमणिमौक्तिका दिकमपहरेत् ।। ५२ ॥ तथा श्रमणबाह्मणादीनां दंडादिकमुप करणजातमपहरेदित्येवं प्राक्तनाएवालापकायादानकुपितस्य येऽनिहितास्ततएव तदना वेनानिधातव्याइति ॥ १३ ॥ से एगश्न समणंवा मादणंवा दिस्सा पाणाविदेहिं पावकम्मेहिं अत्ता एं बकाइत्ता नव अज्वाणं अचराए आफालितानव अज्ज्वाणं M रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. བབས་ फरुसंवदित्ता नवइ कालेणवि से अणुपविधस्स असणंवा पाणंवा जा व णोदेवावेत्ता नव जे इमे नव वोनमंता नारकंता अलसगावे सलगा किवणगा निनऊमा वणंगा समपागा पवयंति।।५४॥ अर्थ-हवे मिय्यादृष्टिना पापनो अधिकार विशेप कहे. कोइएक मिय्यादृष्टि पुरुप, श्रमण तपस्वी साधुनो निंदक होय, ते श्रमण अथवा ब्राह्मणने निसरतां पेसतां (दि स्सा के०) देखीने नानाप्रकारना पापोपार्जन करीने पोताना आत्माने दुर्गतिने विपे पाडे, तेज कारण कहेले. (अज्वाणंघबराएके) क्याहिं एक साधुने देखीने पोतानी मि प्यादृष्टीयें करी एवं जाणेजे,ए मने अपशकुन थयु. एम जाणतो थको पोतानी दृष्टिया गलथी ते साधुने अलगो करावे, अथवा (थाफालित्तानवर के ) चपटीयें करी साधु ने प्रास्फाले एटले तेने तिरस्कार करे, (यवाणंफरुसंवदित्तानव) अथवा कोर व चन बोले, अरे मूर्ख! निरर्थक कायक्वेशना करनार! हे उदि! माहारा बागलथी दूरथ इजा. एवा कठोर वचन बोले, तथा (कालेणविसेअणुपविघ्स्स के०) निदावेलायें ते चारित्रियाने अन्न पाणीने अर्थ थाव्यो देखीने तेने (असणंवापावा के०) अशन पा नादिक देतां अत्यंत उष्टपणे पोतें निंदे बने (जावणोदेवावेत्तानवर के) वीजो को यशनपानादिक आपतो होय तेने निषेधे, तथा एवां उर्वचन बोले के, (जेश्मेनव के०) जे ए पारखमीने आपवा थकी कांही फल नथी एम कहे (वोनमंता के०) ए तृण का टना नारानो थाणनार (नारकंता के०) ए कुंटुवना नारनो निर्वाह करी शक्यो न थी, ते कारणे मुंमित थयो. (अलसगा के) यालसु क्रमागत कुटुंब धर्म पालवाने असमर्थ, माटे पाखंमी थयो (वेसलगा के०) पल कोइएक दुइ जातिकठे तथा (किवणगानिउडमा के) पण, निरुद्यमी, कोऽपए कार्यनो उद्यम करी नशके ते कारणे ( वणगासमणगापवयंति के) प्रवा लिए. ॥ ५५ ॥ ॥ दीपिका-अथैकः कश्चिदनिगृहीतमिथ्यादृष्टिः साधुप्रत्यनीकः श्रमणं ब्राह्मणं साधु दृष्ट्वा, अपशकुनोयमिति मन्यमानः पापकर्मनिरात्मानमुपख्यापयिता नवति (थज्वाणं ति) अथवा साधं दृष्ट्वाऽवझ्याऽप्सरायाश्च पुटिकाया थास्फालयिता नवति परुपं कतिनं वचोव्यात् निदाकालेप (से) तस्य निझोनिझार्थमनुप्रविष्टस्यान्नादेर्दापयिता न भवति प्रत्यनीकः सन्निदं ब्रूते (जेऽमेत्ति) पाखंडिकाः स्युस्ते चोन्नमंतस्तृणकाष्ठहारादिकं कर्म त विद्यते येषां तेचोनमंतः नाराकांताः कुटुंबं पालयितुमसमर्यास्त पापंडवतमाश्रयति । तथा पलायधमाः रुपणाः क्लीवायकिंचित्कराः श्रमणाः स्युः प्रव्रज्यां गएहंतीति ७३० वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ॥ टीका-सांप्रतं विपर्यस्तदृष्टयोऽगाढ मिथ्यादृष्टयोऽनिधीयंते (सेएगइनइत्यादि) अथै ..कः कश्चिदनिगृहीतमिय्यादृष्टिरनश्कः साधुप्रत्यनीकतया श्रमणादीनां निर्गवतां प्रविश तां वा स्वतश्च निर्गउन् प्रविशन् वा नानाविधैः पापोपादाननूतैः कर्मनिरात्मानमुपख्या यिता नवतीत्येतदेव दर्शयति । अथवेत्ययमुत्तरापेक्ष्या पक्षांतरोपग्रहार्थः । क्वचित्साधु दर्शने सति मिथ्यात्वोपहतदृष्टितयाऽपशकुनोयमित्येवं मन्यमानः सन् दृष्टिपथादपसारयन् साधुमुदिश्यावज्ञयाप्सरायाश्च पुटिकायाः स्फालयिता नवत्यथवा तत्तिरस्कारमापादय न परुषं वचोब्रूयात् । तद्ययौदनमुंमनिरर्थककायक्लेशपरायण झेऽपसरायतस्तदसौ चुकुटि विदध्यादसत्यंवा ब्रूयात् तथा निदाकालेनापि (से) तस्य निदोरन्येन्योनिदा चरेन्योऽनु पश्चात्प्रविष्टस्य सतोऽत्यंतडष्टतयाऽन्नादेदिापयिता नवत्यपरंच दानोद्यतं नि पेधयति तत्प्रत्यनीकतयैतच ब्रूते । श्मे पाखंडिकानवंति तएवंनूतानवंतीत्याह ।(चो मंत्ति) तृणकाष्ठहारादिकमधमकर्म विद्यते येषां ते ततस्तथा नारेण कुटुंबनारेण पोट्ट लिकादिनारेण वाऽऽक्रांताः पराननाः सुखलिप्सवोऽलसाः क्रमागतं कुटुंब पालयितुमसम स्तिया पाखंमत्रतमाश्रयंति । तथाचोक्तं । गृहाश्रमपर इत्यादि । तथा (वेसलगति ) वृषलायधमाः श्रूइजातयस्त्रिवर्गप्रतिवारकास्तथा कृपणाःक्तीचा अकिंचित्कराः श्रमणा नवंति प्रव्रज्यां गृहंतीति ॥ ५ ॥ .. ते इणमेव जीवितं धिङीवितं संपडिबुहेंति नाइते पारलोगस्स अघाए किंचिवि सिलीसंति ते उरकंति तेसोयंति तेजूरंति तेतिपति तेपिर्ट तितेपरितप्पति तेउरकण जूरण सोयण तिप्पण पिट्टण परितिप्पण वहबंधणपरिकिलेसा अप्पडिविरया नवंति ते महया आरंनेणं ते महया समारंनेणं तेमहया आरंनसमारंनेणं विरूवरूवेदिं पाव कम्मे किच्चेहिं नरालाइं मपुरुसगाई नोगनोगाईमुंजित्तारो नवंति ॥ तं जहा अन्नं अन्नकाले पाणं पाएकाले वर वचकाले लेणंलेणकाले सयणंसयकाले पुवावरंचणं पहाए कयवलिकम्मे कयकोग्यमंगल पायश्चित्ते सिरस्सापहाए कंठमालाकडे आवद्यमणिसुवन्ने कप्पियमा लामग्लो पडिबघसरीरवग्धारियसोणिसुत्तगमल्लदामकलावे अ हतवचपरिहिए चंदणोरिकतगायसरीरे मदति महालियाए कूडा गारसालाए मदति महालयंसि-सीहासणंसि श्चीगुम्मसंपरि वुडे स राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७३१ वराइएणं जोइणाशियायमाणाणं मया दयनहगीयवाश्यं तंतीतल तालतुनियघणमुइंगपडुपावाश्यं रवेणं नुरालाई माणुस्सगाउं नोग भोगाई मुंजमाणे विदर३ ।। ५५ ॥ अर्थ-(तेश्यमेवजीवितंधिशीवि के.) ते साधुना अवर्णवादि एम कहे जे था साधुनु जीवितव्य धिक् . (तसंपडिबुहेंति के० ) अने पोताने प्रशंसे जे अमे जला बैए, एरीते ते इह लोक प्रतिबंध साधुना निंदक मोहांध पुरुप ते साधुनो अपवाद बोले, (नाश्तेपारलोगस्तयहाएकिंचिविसिलीसंति के) ए पुरुप, परलोकना अर्थनो साधनार एवो स्वल्प मात्र काहीपण अनुष्ठान करे किंतु? परने उर्वचनादिकें करी पीडा उपजावे (तेरकंति के) ते अज्ञानना अंधकारे उःखी थाय. (तेसोयंति के) ते अ धिक शोचे, अन्यने शोक करावे (तेजूरंति के०) ते जूरे तथा परने निंदे. (तेतिप्पंति के० .) ते पोताने तथा परने सुख यकी चूकावे (तेपिति केते पोते पीडाय, अने बीजाने पीडावे.- (तेपरितप्पंति के ) ते पोते माहोमांहे दाजे, बीजाने दहावे, (तेउरकणजूरणसोयण के०) ते पुरुप, एरीते कुःख, जूरण, शोक, इत्यादिक करतो करावतो थको (तिप्पण के०) सुखनो टालनार (पिट्टण के०) पीडानो करनार, (परितिष्प ए के० ) पश्चात्ताप करनार, (वहवंधण के० ) वध बंधननो करनार (परिकिलेसा के०) महोटा क्लेश, तेथकी (थप्पडिविरयानवंति के०) नथी निवर्त्या ते पुरुप, एवा बता ते महोटा पारंन प्राण वध रूप तथा महोटा समारंन परजीवने किलामणा उपजा वी ते महोटा थारंन समारंने करीने नाना प्रकारना पापनुष्ठाने करीने प्रधान मनुष्य नाव संबधिया मधु मांसादिक अनेक काम नोगने नोगवतो थको विचरनारो थाय. (तंजहा के०) तेज कहेठे (अनंयन्नकाले के०) अन्नने काले धन्न, (पाणं पाएकाले के) पाणीने कालें पाणी, (वईवनकाले के०) वस्त्रने कालें वस्त्र, (ले एंजेएकाले के) घरने कालें घर (सयसयएकाले के०) शयनने कालें शयन, (पु चावरंचणंहाए के) पहेले पहोरे, अने वली पाउले पहोरे स्नान करे, (कयवलिक म्मे के०) देवतादिक निमित्त बलि कर्म करे. (कयकोच्य के०) अनेक कौतुक उत्ता रणादिक करे, (मंगलपायचित्ते के०) दधि, दूर्वादिक मंगल करे, उ स्वप्नादिकना निवा रणने अर्थ ए क्रिया करे, (सिरसाहाएकंठमालाकडे के०) शिरें स्नान करीने कंठे माला पेरे, (आवमणिसुवन्नेकप्पियमालामली के०) याव एटले अ॒पहेरे ? तोके, मणि अने सुवर्ण, यथा योग्य स्थानके पहेरे, अनेक हार, अर्थदार, कटीसूत्र, इत्यादिक था नरणे करीने, (पडिबसरीरवग्धारीय के.) प्रतिबंध नाम दृढ शरीर देहवे जेनो एवो, ७३२ वित्तीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. प्रलंबित (सोणिसत्तगमदनदामकलावे के) कडने विपे कंदोरो जेने एवो, भने फुलनीमा लाना समूह पेरतो एवो, (अहतवपरिहिए के०) अत्यंत बदु धोलां निःप वस्त्र पेहेरे, (चंदणोस्कितगायसरीरे के०) पंदने करी गात्रने विजेपन करे एवो थको, (महतिम हालियाए के०) अत्यंत महोटी (कूडागारसालाए के) कूटने आकारें शिला तेने विं घे (मदतिमहालपंसिसीहाससि के) महोटा सिंहासने घेतो थको (इबिगुम्मसंप रिवुठे के०) स्त्रीना बुंदे पर वखो (सबराइएणं के७) सर्व रात्री संबंधि (जोइणा के०) प्रदीपनी ज्योति (झियायमाणाणं के०) तेना अजवाला थकि (महयाहयनदृगीयवाद यं के०) महोटा नह, गीत, वाद्यादिक वाजीनादिकने शब्द, (तंतीतलतालतुडियतषणमुइ गपापावाश्यंरवेणं के०) वीणा, हाथना ताल,कांशियाना ताल, तुरी एटले वाजीत्र, हाथ विशेष, धन ध्वनि सरखो जेनो घोपडे, मृदंग, पटह, माह्या पुरुपे वजाव्याले, तेने शब्दें करी, (रालाईमाणुस्सगाई के०) उदार प्रधान मनुष्य संबंधीया (जोगनोगाई के०) कामनोगने (चुंजमाणे के०) नोगवतो यको (विहर) विचरे ॥ ५५ ॥ ॥ दीपिका-अथ गृहस्थानामत्यंतविपरीतमतीनामसदाचारत्वं प्रकटयनाद । ते साधुधर्मप्रत्यनीकाइदमेव जीवितं परापवादप्रकटनजीवितं धिक्जीवितं कुत्सितं जीवि तं संप्रतिव्हंति प्रशंसंति ते परलोकस्यार्थाय किंचित्तदनुष्ठानं न श्लिष्यंते नाश्रयते तेऽ पवादः परान् मुखयंति आत्मानंच अज्ञानाधास्तत्कुर्वति येन शोचंते परानपि शोधयंति ते परान् (जूरयति ) गति ते स्वकर्मनिः पीडयंते (तेतिप्पंति ) सुखान्यावयंत्यात्मा नं परांश्च ते पापेन परितप्यतेऽतर्दाते परांश्च परितापयति । एवं ते पुःखनशोचना क्लेशादिप्रतिविरताः स्युस्ते महतारंजेण प्रापिघातरूपेण महता समारंनेण प्राणि परितापरूपेण विरूपरूपैश्च नानाविधैः पापकर्मकृत्यैरुदारानुत्कृष्टान्मद्यमांसादियुतान् मानुष्यकान् मनुष्यनवयोग्यान जोगेन्योप्युत्कटानोगानोगनोगास्तान नोक्तारःस्युः॥ तद्यथा अन्नमनकाले यथेप्सितं तस्य पापानुष्ठानात्संपद्यते । एवं पानवस्त्रशयना सनादिकं सपूर्वापरं सहपूर्वकत्येन स्नानादिना परकत्येन विलेपननोजनादिना वर्ततइति सपूर्वापरं । कोऽर्थः । यद्यदा प्रार्थ्यते तत्तदा संपद्यतइति । तद्यथा । सातःक तं देवतानिमित्तं बलिकर्म येन सःकृतबलिकर्मा कतानि कौतुकान्यवतारणकादीनि मंगल सुवर्णचंदनादतदूर्वा सिक्षार्थीदोनि प्रायश्चित्तानि दुःखप्रतिघातकानि येन सःकृतकौतुक मंगलप्रायश्चित्तः। शिरसि स्नातः कल्पितोयोमालाप्रधानोमुकुटः सविद्यते यस्य सःक पितमालामुकुटी प्रतिबदशरीरोदृढांगः । (वग्धारितं ) प्रलंबितं श्रोणी श्रोत्रं कटिस त्रं मलदामकलापश्च येन सतथा कंठे कृतमालः । श्राविधानि परिहितानि मणिसुव ३३३ राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पनि येन सतथा अहतमखंडितं वस्त्रं परिहितं येन सतथा चंदनेन उदितं सिक्तं गानं शरीरावयवायस्य सतथा नानाविधविलेपनावलिप्तश्त्यर्थः । महत्यामुच्चायां (महा लियाठि ) विस्तीर्णायां कूटागारशालीयां महति महालये विस्तीर्ण सिंहासने नास ने स्थितः । स्त्रीगुरुमेन स्त्रियोयुवतयः गुटमोऽन्यः परिवारस्तेन परिवृतः, निशि सर्वरा त्रिसंबंधिना ज्योतिपा प्रदीपाटिनवेन क्रियमाणेन दीप्यमानेन महता बृहत्तरेण प्रहत नाट्यगीतवादित्रतंत्रीतलतालत्रुटिकघनमृदंगपटुप्रवादितरवेण उदारान् मानुष्यकान् नो गनोगान् चुंजानोविहरति ॥ ५५॥ .. ॥ टीका-सांप्रतमेपामगारिकाणामत्यंतविपर्यस्तमतीनामसवृत्तमावि वयन्नाह । (तेइणमेवइत्यादि) तेहि साधुवर्गापवादिनः सधर्मप्रत्यनीकाइदमेव जीवितं परापवादो द्वाहनजीवितं धिक्जीवितं कुत्सितं जीवितं साधुजुगुप्सापरायणं संप्रतिव॒हंत्येतदेवासदर चजीवितं प्रशंसंतीतिनावःोते चेह लोकप्रतिबदा. साधुजुगुप्साजीविनोमोहांधाः साधूनप वदति नापिच ते पारलौकिकस्यार्थस्य साधनमनुष्ठान किचिदपि स्वल्पमपि श्लिप्यंते स माश्रयंति । केवलं ते परान् साधून वाचादिनिरनुष्ठान वयंति पीडामुत्पादयति धात्म नः परेपांच । तथा ते ज्ञानधास्तथा तत्कुर्वति येनाधिकं शोचंते परानपि शोचयंति पितादिनिः शोकं चोत्पादयंति तथा ते परान् (जूरयंति) गर्हति तथा तिप्यंति सुखा च्यावयंत्यात्मानं परांश्च तथा ते वराकाअपुष्टधर्माणोऽसदनुष्ठानाः स्वतः पीडयंते परां श्व पीडयंति तयाते पापेन कर्मणा परितप्यंतेंतर्दांते परांश्च परितापयंति । तदेवं तेऽ सहनयः संतोःखीनः शोचनादिक्लेशादप्रतिविरताः सदा नवंति । एवं नूताश्च संतस्ते महताऽऽरंनेण प्राणिव्यापादनरूपेण तथोनाल्यामप्यारंनसमारंजाच्यां विरूपरूपैश्च नाना प्रकारैः सावद्यानुष्ठानैः पापकर्मकृत्यैरुदारानत्यंतोमटान्समयसामग्रीकान् मधुमद्यमां साद्युपेतान् मानुष्यकान् मनुप्यनवयोग्यान जोगेन्योप्युत्कटान नोगान् ते सावद्यानुष्ठा यिनोनोक्तारोनवति ॥ एतदेवदर्शयितुमाह । (तंजरेत्यादि) तद्यथेत्युपदर्शने यन्नमन्नकाले यथेप्सितं तत्पापानुष्ठानात्संपद्यते । एवं पानवस्त्रशयनासनाटिकमपि । सर्वमेतद्यथाकालं सपूर्वापरं संपद्यते सहपूर्वेण पूर्वाणहकर्तव्येनापरेण चापराएदकर्तव्येन । यदिवा पूर्व यत्क्रियते नानादिकं तथा परंच यत्क्रियते विलेपननोजनादिकं तेन सह वर्ततइति सपूर्वा परं । इदमुक्तंनवति । यद्यदा प्रार्थते तत्तदा संपद्यतइति । अनिलपितार्थप्राप्तमेव ले शतोदर्शयितुमाह। तयथा । विनूत्या स्नातस्तथा कृत देवतादिनिमित्तं वनिकर्म येन स तथा तथारूतानि कौतुकान्यवतारणकादीनि मंगलानिच सुवर्णचंदनदध्यक्तदूतिक्षा र्थकादर्शस्पर्शनादीनि तथा उःस्वप्नादिप्रतिघातकानि प्रायश्चित्तानि येन सरूतकोतुकम - घ३४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. गलप्रायश्चित्तः । तथा कल्पितश्चासौ मालाप्रधानोमुकुटश्च सतथा विद्यते यस्य सनवति कल्पितमालामुकुटी । तथा प्रतिबदशरीरोदृढावयवकायोयुवेत्यर्थः । तथा (वग्या रियंति ) प्रलंबितं श्रोणीसूत्रं कटिसूत्रं मन्नदामकलापश्च येन सतथा तदेवमसौ शिरसि स्नातः नानाविधविलेपनावलिप्तश्च कंठे कृतमालस्तथाऽपरयथोक्तनूषणनूपितः सन्महत्या मुच्चायां (महालियाएनि ) विस्तीर्णायां कूटागारशालायां तथा महति महालये विस्ती णे सिंहासने नासने समुपविष्टः स्त्रीवदेन युवतिजनेन साईमपरपरिवारेण संपरित्तो वेटितोयस्तथा महता वृहत्तरेण प्रहतगीतवादित्रतंत्र्यादिरवेणोदारान्मानुष्यंकान नोगा नोगान्जानोविहरति प्रविचरति विनतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ तस्सणं एगमवि आणवेमाणस्स जाव चत्तारि पंचजणा आवुत्ता चेव अति नणदं देवाणुप्पिया किंकरेमो किंआदारेमो किंजवणेमो किं आचिचामो किंदियं चियं किंनेासगस्स सय तमेवपासित्ता अणारिया एवं वयंति देवे खलु अयंपुरिसे देवसिणाए खलु अयं पुरिसे देवजीवणिजे खलु अर्यपुरिसे अन्नणं विचणं उवजीवति तमेव पासित्ता आरिया वयंति अनिकतंकूरकम्मे खलु अयंपुरिसे अति धुत्ते अश्यायरके दाहिणगामिए नेरइए कएहपरिकए आगमिस्साणं उल्लहवोदियाएयावि नविस्स ॥५६॥ अर्थ-(तस्सएगमवियाणवेमाणस्सके) ते पुरुपने को एक कार्य उपने एक माणसने याझा देता (जावचत्तारिपंचजणाके) यावत् चार, पांच, पुरुप (यावुत्ताचेव के)यणबो लाव्या (अनुतिके) नठी सावधान थश्ने एम कहेके, (जणहंदेवाणुप्पियाके०) हेस्वामि! थाहा आपो ? हे देवापुप्रिय सरल स्वनावि ! (किंकरेमोके ) [ कार्य धमे करियें ? जेवो आपनो दुकम होय ते करवाने तैयारबैए. (किंयाहारेमो के० ) केवो थाहार क रशो? किवा केवो थाहार निपजावीये ? (किंवणेमोके०) युं वस्तु लावी यापु? (किं प्राचिछामो के०) युं स्थापना करू ? तथा केवां बाजरण पेरशो ? (किंनेहियंनियं के०) युं तमारा हृदयने वजन. एटले अ॒श्वोडो ? ( किंधासगस्सईके) शुं तमारा मुखने सयई रुचेजे ? जेकांश तमारा मुख माहेथी वचन निकले ते अमे करियें, (तमे वपासित्ताके) ते राजादिकने देखीने (अणारियाएवंवयंतिके ) अनार्य एवं कहे के, ( देवेरवलु अयंपुरिते के० ) खलुइति निश्चे ए पुरुप देव, (देवसिणाए खलु अयं पुरिसे के) ए पुरुष देव स्नातक, (देवेजीणिझे खखुययं पुरिसे के०) ए पुरुपनो देवताना राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७३५ जेवो जीवने, नि. ए पुरुष घणा लोकने थाजीविकानो करनारने, एने (अन्ने विचणं उव जिवंति के०) बीजा घणा पुरुषो सेवेने, एरीने ते राजादिकने देखीने अनार्य लोको कहे अने तेना वखाण करे. हवे (तमेव पासित्ता के०) वली ते राजादिकने देखीने (था रियावयंति के) थार्य पुरुप जे होयते एवं कहेके (थनिकतंकूरकम्मेखलुधयं पुरिसे के०) निश्चें ए पुरुप अत्यंत क्रूर कर्मी हिंसादिक क्रियाने विपे प्रवर्तने, (अतिधूनेके) तथा ए पुरुप.अत्यंत धूर्तडे घणों कर्मे करी सहितजे, तथा (अश्यायररकेके) घणा- कर्मकरी थापणा यात्माने संसार सांहे राखनारजे, (दाहिणगामिए नेरशए के० ) त था एवंदणगामि नारकीमा उपेजनार, प्रायः जे क्रूरकर्मना करनार, साधुना निंदक, सा धुने दान थापवानो निषेध करनार होय, ते दक्षिणगामि नारकीमाहे उपजे. तेमाटे ए पुरुप दक्षिण गामि जाणवो. (काहपस्किएके०) कम पादिक नारकी थशे; कम पदि क नारकी मांहे युं विशेप ? ते कहेले. (थागमिस्साणं सुलहबोहियाएयाविनविस्स के) थागमिक कालें उर्सन बोधी थशे एटले गुंकयु? जे, दिशि मांहे दक्षिण दिशि, बने थप्रशस्त गतिमाहे नरकगति, तथा पद माहे रुम पद, एटला वाना अप्रशंस्त तेम विषयांध पुरुप जे देते परलोकना निस्टहि, एवा साधुने देखीने तेने दानांतरायना कर . नार थायतो एवा अप्रशस्त पुरुपने बोधवीज पामवं उर्लन. तथा जे ए थकी विपरी त विपयने विपे निस्टहि, परलोकना नीरू, तथा साधुनी प्रशंसाना करनार, एवा पुरुष उत्तर दिशि तथा देवतानी गति धने युक्तपद, एटला वानां पामे तेने मनुष्य नवमां बो धबीज पामवं सुजनले. ॥ ५६ ॥ ॥ दीपिका-तस्यैवंनूतस्य पुरुपस्य क्वचित्कार्य सति एकपुरुपमाज्ञापयतोयाव चत्वारः पंचवा पुरुषाअनुक्ताएव समुपतिष्ठते एवं वदंति च जण स्वामिन् ! किंकु वियं किमाहराम आनयामः? किमुपनयामोढोकयामः? (किंयाक्षिामोत्ति) किंनू पणादि परिधापयामः? किं युप्माकं हृदयेप्सितं ? किंयुप्माकमास्यकस्य मुखस्य (सय त्ति ) स्वदते स्वाऽ प्रतिनाति? अथवा यदेव तवास्यस्य स्रवति तव मुखानिर्गति तदे व वयं कुर्मइति । (तमेवपासित्तत्ति ) यं राजानं तथाक्रीडमानं दृष्ट्वा अनार्याएवं वदंति देवः खलु अयं पुरुपोदेवस्मातकोदेवश्रेष्ठोबहूनामुपजीव्योऽन्योप्येनमुपजीवति तथा तं तादृशमसदाचारं दृष्टाऽविवेकिनोवदंति निक्रांतक्रूरकर्मा अर्य पुरुपोहिंसादि • कियाप्रवृत्तः यतिधूर्तीबदुलकर्मा अतीवात्मानं पापैरकृतीत्यत्यात्मरतः दक्षिणदिग्गामी 1. नैरयिकः कामपादिकः । कोर्थः । यः क्रूरकर्मा साधुप्रत्यनीकस्तदाननिषेधकः सदक्षिण दिशि नरकतिर्यगादिरुत्पद्यते । दिनु मध्ये दक्षिणा दिकू यप्रशस्ता गतिपु नरकगतिः प . , है

६
७३६
तीये सूत्रकृतांगे क्तिीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
क्योः समपदः । ततोऽस्य दिगादिकमप्रशस्तमुक्तं । अन्यदपि अबोधिलानादिकं योज्यं ।
(आगमिस्सत्ति) सचाऽऽगामिकाले उर्लनबोधिकः स्यादिति ॥ ५६ ॥
॥ टीका-तस्यच कचित्प्रयोजने समुत्पन्ने सति एकमपि पुरुपमाज्ञापयतोयावञ्चला,
रः पंचवा पुरुपाअनुक्ताएव समुपतिष्ठते । तेच किंकुर्वाणाएत ईक्ष्यमाणमूचुः । तद्यथा ।
नगाज्ञापय स्वामिन् ! धन्यावयं येन नवताप्येवमादिश्यंते किंकुर्मइत्याद्विसुगमं । याव
मृदयेप्सितमिति । तथा- किंच ते युष्माकमास्यकस्य 'मुखेस्य स्वदते स्वाइ प्रतिना
ति? यदिवा यदेवास्य नवदीयास्यस्य स्वति निर्गवति तदेव वयं कुर्मति । तथा
तमेवेत्यादि । तमेव राजानं तथा क्रीडमानं दृष्ट्वा अन्येऽनार्याएवं वदंति ।
तद्यथा । देवः खल्वयंपुरुपस्तया देवस्नातकोदेवश्रेष्ठोबहूनामुपजीव्यस्तथा तमेवंस
प्रतेदितया सदनुष्ठायिनं दृष्ट्वा आर्या विवेकिनः सदाचारवंतएवं बुवते तद्यथाऽनिकां
तक्रूरकर्मा खल्वयं पुरुपोहिंसादि क्रियाप्रवृत्तइत्यर्थः । तथा धूयते रेणुवायुनासंसा
रचक्रवाले ब्राम्यते येन तबूतं कर्म । औणादिकोनक्प्रत्ययः । अतीव प्रनूतंधूतम
एप्रकारं कर्म यस्य सोतिधूतस्तथाऽत्तीवात्मनः परैः पापकर्म निः रक्षा यस्य सोत्या
स्मरदस्तथा दक्षिणस्यां दिशि गमनशीलोदक्षिणगामुकः । इदमुक्तं नवति । योहि क्रूर
कर्मकारी साधुनिंदापरायणस्तदान निपेधकः सन् दक्षिणगामुकइत्युक्तं । इदमेवाह । (ने
रइएइत्यादि) नरकेपु नवोनारकः कृष्णपदोस्यास्तीति कामपाकिस्तथा यागामिनि काले
नरकाऽवृतोलनबोधिकश्चायं बाहुल्येन नविष्यतीति । इदमुक्तं नवति- दिवमध्ये द
क्षिणा दिग् शस्ता गतिषु नरकगतिः, पदयोः कमपदः तदस्य विपयोस्थेशियानुकूलवर्तिनः
परलोकनिस्टहमतेः साधुप्रक्षेपिणोदानांतराय विधायिनोदिगादिकमशस्तं दर्शितमन्यदपि
यदशस्तं तिर्यग्गत्यादिकमबोधिलानादिकं च तद्योजनीयमस्येति । एतविपरीतस्य तु वि
पयनिःस्टहस्य इंडियानुकूलस्य परलोकनीरोः साधुप्रशंसावतः सदनुष्ठानरतस्य दक्षिण
गामुकत्वं सुदेवत्वं शुक्तपादिकत्वं तथा सुमानुषतया तस्य सुलनबोधित्वमित्येवमादिक
समर्मानुष्ठायिनः सर्व नवतीति ॥ ५६ ॥
श्च्चेयस्स हाणस्स नज्यिावेगे अनिगित्ति अणुध्यिागे अनि
गिसंति अभिऊजानरा अनिगिति एसघाणे अणारिए अकेवले अ
प्पडिपुन्ने अणेयानए असंसुधे असल्लगत्तणे असिचिमग्गे अमुत्तिमांगे
अनिवाणमग्गे अणिजाणमग्गे असवकपहीणमग्गे एगंतमि - अ
सादु एसखलु पढमस्स हास्स अधम्मपरकस्स विनंगे एवमाहिए ॥५॥

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७३७ अर्थ-(नेयस्स हायस्सनहियावेगेके०) ए पूर्वोक्त स्थानक ऐश्वर्य लक्षण शृंगार मूल तेने कोइएक पाखमीने मार्ग प्रवर्तता, परमार्थना यजाण, एवा पुरुप (अनिगिसंतिके) वांडे, नियाणादिक चिंतवे, तथा वली (अणुहियावेगेके०) कोइएक अनुन्त्रित गृहस्थ तेपण (यनिगिति के०) वांजे, (अनिकंफाउरा के०) तृष्णावंत लोनिया तदातुर थका ते राजानी पदवीने (अनिगिति के० ) वांडे, (एसहाणेषणारिए के) ए स्थानक अनार्य ,महा पुरुपने अनाचीर्ण, (अकेवलेके) एने विपे केवल ज्ञान नथी ए कारण माटे अक्ष तथा (अप्प डिपुत्ने के०) अप्रतिपूर्ण सजुण रहित तथा पूर्णता रहित त था (यणेयाउए के) अन्याय प्रवर्तक एटले न्यायमार्ग जेमा नथी, (असंसु के०) मलयुक्त (असनगत्तणे के ) तथा शव्य कापनार नथी, (थसिदिमग्गेके) ए स्था नक थकी सिदिनो मार्ग नथी, एटले ए स्थानक सर्वपुःखना क्यनो करनार नथी, (अमुत्तिमग्गे के०) कर्मबंधन स्थानक . (अनिवाणमग्गे के०) असमा धिनुं स्थानक . (यणिजाणमग्गेके) मोदने नजाणवानो मार्ग ने, (असबरकप हीणमग्गे के०) सर्वथा सर्वखना क्यनो मार्ग नथी, एवं ए स्थानकडे. (एगंतमिले के) ए एकांत मिथ्यात्व, स्थानकडे, एकारणे ए (असादु के०) असाधुनो मार्गले एिसखलुके) निश्चे थकी ए (पढेमस्तणस्त के०) प्रथम स्थानकk (अधम्मपंरकस्स (वनंगे के ) अधर्म पदना विनंग एटले विचार (एवमाहिए के०) एम कह्यो. ॥५॥ ॥ दीपिका-अस्योपसंहारमाह । इत्येतस्य स्थानम्य सावद्यरूपम्य एके उबिताः पा खंडाश्रिता (अनिगिझंति ) जुन्यते लोनवशगाः स्युः । अनुष्ठितागृहस्थायपि संतोल ज्यते (कंफाउरा) तृमातुराखुन्यते अतइदं स्थानमनार्य अकेवलमगुई धप्रतिपूर्ण गुपशून्यत्वात्तु अनैयायिकमन्यायत्तिकं असंगुई समलं शव्यं मायानुष्ठानमकार्ये न श व्यकर्तनमशल्यकर्तनं । न विद्यते सिर्मार्गोयस्मिन तदसिदिमाग न विद्यते मुक्तेर्माझिाना दिकोयस्मिन् तदमुक्तिमार्ग न विद्यते निर्वाणस्य चित्तस्वास्थ्यस्य मार्गोयस्मिन् तत्तथा अनि वाणमार्ग न संसारनिर्याणमार्गरूपमित्यर्थः । न सर्वपुःखप्रदेपमार्गरूपं यस्मादेकांतेन मिथ्यादृशां असाधु असदाचारत्वात् । एपखलु प्रथमस्थानस्याधर्मपदस्य विनंगोविशेपः स्वरूपमिति यावत् थारख्यातः कथितः ॥ ५ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुपसंजियकुराह । (उच्चेश्यस्सेत्यादि) इत्येतस्य पूर्वोक्तस्य स्थानस्य ऐश्वर्यलक्षणस्य शृंगारमूलस्य संसारिकस्य परित्यागबुध्या एके केचन विपर्यस्तमतयः पा पंडिकोबानेनोधिताः परमार्थमजानातः (अनिगितित्ति ) यानिमुरव्येन बुज्यंते लोन ७३७ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. वशगानवंतीत्यर्थः । तथा एके केचन सांप्रतेक्षिणस्तस्मात्स्थानादनुपस्थितागृहस्थाए व संतः (अनिगितित्ति) ऊंझा तृमा तदातुराः संतोऽर्थेप्वत्यर्थ लुच्यते यतएवमतो दास्थानमनार्यानुष्ठानपरत्वादनार्य महापुरुषानुचीर्ण नवति तथा नविद्यते केवलमस्मि नित्यकेवलमगुरुमित्यर्थः। तथेतरपुरुपाचीर्णत्वादपरिपूर्ण सञ्जणविरहातहमित्यर्थः । तथा न्यायेन चरति नयायिकं न नैयायिकमनैयायिकमसन्यायवृत्तिकमित्यर्थः । तथा र गेलगेसंवरणे । शोननं लगनं संवरणं इंडियसंयमरूपं.सन्नगस्तनावःसलगत्वंवा विद्यते सन्नगत्वमस्मिन्नित्यसलगत्ल मिडियावरणरूपमित्यर्थः । यदिवा शब्यवबल्यं मायानुष्ठा नकार्य तज्ञायति कथयति तबल्यगं यत्परिज्ञानं तन्नात्रेत्यशल्यगत्वमिति । तथा विद्यते सिमौदस्य विशिष्टस्थानोपल क्तिस्य मार्गोयस्मित्तदसिद्धिमार्ग तथा न विद्यते मुक्त रशेषकर्मप्रच्युतिलाणायामार्गः सम्यग्दर्शनानचारित्रात्मकोयस्मिंस्तदमुनिमार्ग तथा न विद्यतेः परिनिर्वृतेः परिनिर्वाणस्यात्मस्वास्थ्योत्पत्तिरूपस्य मार्गः पंथा यस्मिन् स्थाने तदपरिनिर्वाणमर्ग तथा नविद्यते सर्व दुःखानां शारीरमानसानां प्रक्ष्यमार्गः सउपदेशा त्मकोयस्मिस्तदसर्वपुःखप्रवीणमार्ग । कुतएवंनूतं तत्स्थानमित्याशंक्याह । (एगंतेत्या दि) एकांतेनैव तत्स्थानं यतोमिय्यानूतं मिथ्यात्वोपहतबुद्धीनां यतस्तभवत्यतएवासा ध्वसत्तवान्नह्ययं सत्पुरुषसेवितः पंथा येन विषयांधाःप्रवर्ततइतितदयं प्रयमस्य स्था नस्याधर्मपादिकस्य पापोपादाननूतस्य विनंगोविनागोविशेपः स्वरूपमिति यावत् ॥५॥ अदावरे दोच्चस्स घाणस्स धम्मपरकस्स विनंग एव माहिङ श्द ख तु पाईणंवा पडीणंवा नदीणंवा दाहिणंवा संतेगश्या मपुस्सा नवंतित जहा आयरियावेगे अणारियावेगे उचागोयावेगेणीयागोयावेगे कायमं तावेगे दस्समंतावेगे सुवन्नावेगे ज्वन्नावेगे सुरूवावावेगे उरूवावेगे तेसिं चणं खेतवरूणि परिग्गदियाइं नवंति एसोआलावगोजदा पोमरीए तदा णेतवो तेणेव आलावेण जाव सबोवसंता सबताएपरिनिवुत्तिबेमिजा एसाणे आरिए केवले जाव सबजकपदीयमग्गे एगंतसम्मे सादु दोच्च स्स हायस्स धम्मपरकस्स विनंगे एव माहिए॥पए। थर्थ-हये थपर बोजु स्थानक धर्म पहनो चिनंग एटले विचार कहिए. निश्चे था जगत् मांहे पूर्वदिशियें, पश्चिमदिशियें, उत्तरदिशियें, धने दक्षिण दिशियें.अथवा विदि शियें, एवा कोइएक मनुष्यवे;ते कहेते.एक आर्य, एक थनार्य. एक उचगोत्रना उपना, एक नीचगोत्रना उपना, एक महोटी कायाना धणी, एक न्हानी कायाना धणी, * एक . राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७३ए सारावर्ण वाला, एक माता वर्ण चाला, एक सुंदर स्वरूपवान्, एक कुरूपवान्, तेने देत्र एटले उधामी भूमिका, धने वस्तु एटले घर हाट, प्रमुख एवो परिग्रह होय, इत्या दि (एसोपालावगोजहापोंमरीएतहाणेतबो के ) ए समस्त घालावो जेम पूर्वना पौमरी काध्यययनमा कह्यो तेमज जाणवू, एटले "तेरोवथसावेषजावसबोवसंता सबत्ताएपरि निमंत्तिबेमि" एटला सुधीनो पाठ पौमरीक अध्ययनमांवे. ते प्रमाणे यही पण जाणी ले. अर्थात् तेज बालावे ज्यां सुधी सर्व प्रकारे उपशांत एटले कपायने जीपीने तथा सर्व प्रकारे सर्व पापस्थानकथकी उपशम्या. एकारणे सर्वात्मा, सर्व जीव उपर समनावे वर्तमान, शीतलीनूत थया. ए प्रमाणे श्रीसुधर्मस्वामि जंबूप्रत्ये कहे के ते घालावो सर्व थाही जाणवो. ॥ ५० ॥ ए स्थानकने धार्य रूडं जाणवू. एने विपे केवल ज्ञान होय यावत् ए सर्व सुख क्ष्य करवानो मार्ग ,एकांत सम्यकमार्ग, एकांत सम्यकदृष्टी नो मार्ग ते कारणे ए साधुनुं स्थानक जाणवु एटले बीजं स्थानक धर्मपद, तेनो वि नंग एटले विचार एरीतें कह्यो. ॥ ५॥ दीपिका-(अहावरेति ) अथापरोक्तिीयस्थानस्य धर्मपदस्य विनंगोविशेषएवमाख्या यते । तद्यथा (पाईति) प्राचीनं प्रतीचीनमुदीचीनं दक्षिणवा दिग्नागमाश्रित्य संत्येके केचन कल्याणनाजः पुरुपाः । तद्यथा आर्या एके अनार्याइत्यादि यथा पुंडरीकाध्ययने तथेहापि सर्व वाच्यं यावत्ते एवं सर्वपापस्थानेन्यनपशांतायतएव सर्वात्मतया परिनिर्वता इत्यहं ब्रवीमि ॥७॥ एतत्स्थानमार्य महापुरुपाचरितं केवलमित्यादिप्राग्वहिपरीतं ज्ञेयं । यावदितीयस्थानस्य धर्मपदस्य विनंग्रोविशेपवारख्यातः ॥ ५ ॥ टोका-सांप्रतं वितीयं धर्मोपादाननूतं पदमाश्रित्याह । (अहावरेइत्यादि) यथेत्य धर्मपादिकस्थानादनंतरमयमपरोवितीयस्य स्थानस्य धर्मपादिकस्य पुण्योपादाननूतस्य विनंगोविनागः स्वरूपं समाधीयते सम्यगारख्यायते । तद्यथा प्राचीनं प्रतीचीनमुदीच्यं द शिंवा दिग्विनागमाश्रित्य संतिवि घेते एके केचन कल्याणपरंपरालाजः पुरुषामनुष्या स्तेच वक्ष्यमाणस्वनावानवंति । तद्यथेत्ययमुपप्रदर्शनार्थः । थार्याएके केचनार्यदेशो त्पन्नास्तथाऽनार्याः शकयवनगबरबर्बरादयइत्यायवं । यथा पौंडरीकाध्ययने तहापि सर्वे निरवयवं नणितव्यं एवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण सर्वेन्यः पापस्थानेच्यउपशांतास्तथा अतएव सर्वात्मतयापरिनिर्वताइत्यहमेवं ब्रवीमि ॥५॥ तदेवमेतत्स्थानं कैवलिकं प्रतिपूर्ण ने यायिकमित्यादि प्राग्वाहपर्य येण नेयं । यावक्षितीयस्य स्थानस्य धार्मिकस्यैव विनंगो विजागः स्वरूपमाख्यातमिति ॥ एए ।

तथा उ वितोये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अदावरे तच्चस्स हास्स मिस्सगस्स विनंग एव मादिङ जे इमेन वंति आरमिया आवसदिया गामणियंतिया कण्हुइरस्सित्ता जावते तनविप्पमुच्चमाणा नुको एलमूयत्ताए पञ्चायति एसहाणे अणारिए अ . केवले जाव असबस्कपदीणमग्गे एगंतमिठे असादु एसखलु तच्च स्स गणस्स मिस्सगस्स विनंगे एव माहिए ॥६॥ अर्थ-अथ हवे अपर त्रीजु स्थानक मिश्र पदनो विचार एम कहेजे. (जेइमेनवंति के) जे ए मिश्रेस्थानक ते एने मिश्रस्थानक शा कारणे कहियें ? तेमा विशेष कहेले अधर्म पढ़े मिश्रित जे धर्म पद, ते कारणे एने मिश्र पद कहिये. परंतु, अध मना बाहुल्य पणा थकी, ए अधर्म पक्षज जाणवो. यद्यपि मिथ्याटि पण केटली एक विरति करेले, तथापि ते चित्तने अशुभ पणे, अने परमार्थने अजाण पणे, अनिनव पित्तनानावने नदयें, साकर मिश्रित दूधपाननी पेठे, तथा उखर क्षेत्रमा मेघ दृष्टि नी पे ते धर्म पण तेनो फलदायक नथाय. ते कारणे मिश्र पह, विशेष थधर्म पदने म लतोज जे. (आरलिया के०) जे वार्णक एटले कंदमूल फलाहारी वृदने मूलें बसता (श्रावसहियाके) कोइएक पानडानी जुंपडी करीने रहे, (गामणियंतिया के) या जीविका चलाववा निमित्तें ग्रामने समीपे रहे, (कएदुईरदस्सित्ता के०)कोइएक कार्यने विपे रहस्यना करनार, एवातापसादिक पूर्वोक्त जेहोय ते मिश्रपदवाला जाणवा. (जावतेतवि प्पमुच्चमाणाके०) यावत् यद्यपि ए कांहीएक काय क्लेश करे तथापि ते श्रासुरी किल्बिपिया उने स्थानके जइ उपजे. ते स्थानक थकी थायुष्यने क्ये चवीने, (नुको के० ) वली मनुष्य नव पामे. तो, (एलमूयत्ताएके) वेहेरा, मुंगा, बांधला, जन्मांध, (पञ्चायंति के) एवा थाय. एरीतें चतुर्गतिक संसार मांहे परिभ्रमण करे. ए कारणे ए स्थानक अनार्य एटले महापुरुषने अनाचरणीय , एने विषे केवलज्ञान नथी, यावत् सर्व दुःख ना क्यन कारक ए स्थानक नथी ए मार्ग एकांत मिथ्यावन स्थानक, माटे ए असा धुनो पंथ जाणवो.ए निश्चें त्रीजुं स्थानक जे मिश्रपद, तेनो विचार एरी कह्यो. ॥६॥ ॥ दीपिका-अथापरस्तृतीयस्थानस्य मिश्रकाख्यस्य विनंगोविनागः कथ्यते । पत्र चाधर्मपयुक्तोधर्मपदाति मिश्रउच्यते । तत्राधर्मस्येह बहुत्वादयमधर्मपदवज्ञयः। यतोमिथ्याशः कांचिजीवहिंसादिनिवृति कुर्वति तथापि चित्तगुझेरनावान्नवीने पित्तो दये शर्करामिश्रदीरपानवत् उपरप्रदेशे वृष्टिवक्षा कार्यासाधकत्वानिरर्थकतां याति सा । तथा मिथ्यात्वानुनवान्मिश्रपदोप्यधर्मपदएवेति दर्शयति । (जेश्मेबारमिया) ये इमे . , . vn रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७४१ अरण्ये चरंतीत्यारस्यिकाः कंदमूलफलाशिनस्तापसाः आवसथोगृहं तेन चरंतीत्यावस थिकागृहिणः । यद्यप्येते कायक्वेशेन देवाः स्युस्तथापि थासुरीयेषु किल्बिपिकेषु उत्प यंते इत्यादि सर्व पूर्वोक्तं वाच्यं । यावत्ततश्युतानरनवे एलमूकत्वेन प्रत्यायांति तदेतत्स्था नमनार्यमित्यादि पूर्ववत् । एपस्तृतीयस्थानस्य मिश्रकस्य विनंगोविचारोझेयः ॥ ६० ।। ॥ टीका-सांप्रतं धर्माधर्मयुक्तं तृतीयस्थानमाश्रित्याह । (पहावरेत्यादि) अथापरस्तृतीय स्य स्थानस्य मिश्रकारख्यस्य विनंगोविनागःस्वरूपमाख्यायते।यत्र चाधर्मपदेण युक्तोऽधर्म पदोमिश्रश्त्युच्यते । तत्राधर्मस्येह नयिष्ठत्वादधर्मपदएवार्य इष्टव्यः । एतउक्तं नवति । यद्यपि मिथ्यादृष्टयः कांचित्तथाप्रकारां प्राणातिपातादिनितिं विदधति तथाप्याशया शुक्खादनिनवे पित्तोदये सति शर्करामिश्रीरपानवदूपरप्रदेशष्टिवविदितार्थसाध कत्वान्निरर्थकतामापद्यते । ततोमिथ्यात्वानुनावात् मिश्रपदोप्यधर्मएवावगंतव्य इति । एतदेव दर्शयितुमाह ॥ (जेइमेनवंतीत्यादि) ये इमेऽनंतरमुच्यमानाथरएये चरंतीत्यार यिकाः कंदमूलफलाशिनस्तापसादयोये चावसयिकायावसयोगृहं तेन चरतीत्यावस थिकागृहिणस्तेच कुतश्चित् पापस्थानानिवृत्ताअपि प्रबलमिथ्यात्वोपहतबुझ्यस्ते यद्य प्युपवासादिना महता कायक्लेशेन देवगतयः केचन नवंति तथापि ते आसुरीयेषु स्था नेपु किब्बिपिकेपूत्पद्यतइत्यादि सर्व पूर्वोक्तं जपनीयं यावत्ततश्युतामनुष्यनवं प्रत्याया ता एलमूकत्वेन तमोंधतया जायते । तदेवमेतत्स्थानमनार्यमकेवलमसंपूर्णमनैयायि कमित्यादि यावदेकांतमिथ्यानूतं सर्वथैतदसाध्विति । तृतीयस्थानस्य मिश्रस्यायं विनं गोविनागः स्वरूपमाख्यातमिति ॥ ६ ॥ अहावरे पढमस्स मणस्स अधम्मपरकस्स विनंगे एव मादिङ इह खल्लु पाईणंवा संतेगतिया मणुस्सा नवंति गिदवा मदिना मदारंना महापरि गदा अधम्मिया अधम्माणुया अधम्मिघा अधम्मकाई अधम्मपावजी वि अधम्मपलोई अधम्मवलज्जणा अधम्मसील समुदायारा अधम्मेणं चेव वित्ति कप्पेमाणा विदरंति ॥ ६ ॥ अर्थ-हवे वली ए पूर्वे त्रण प्रकार जे करा, तेज प्रकार विशेपें करी कहे. तेमां प्रथम स्थानक कहेते. अथ हवे अपर प्रथम स्थानक अधर्म पदनो स्वरूप विचार थावीरीते कहेठे. थाजगत्माहे निश्चे पूर्वादिक चारदिशिने विपे कोइएक मनुष्य ने ते केवा ले तोके, (महिवाके) महोटी जेनी चा, चित्तनो थविरतिजे, तथा (महारं ७४२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. ना के०) कृप्यादिक महामारंलना करनार, तथा (महापरिग्गहा के०) क्षेत्र, धन, धान्य, विपद, चतुःपदादिक, अनेक परिग्रहवंत थर्मिक यधर्मानुय एटले अधर्मनीज अनुमोदना करनारा, (अधम्मित के) अधर्मज जेने इष्ट वलन, (अधम्मरकाईके) अधर्मना बोलनार, अथवा अधर्मथी ख्याति जेनी, अधर्मे करी भाजीविकाना करनारं, एटले अधमैज जीवे, प्राण धारण करे. तथा अधर्मज देखे तथा थधर्मनेज अंगीकार क रवा प्रलोके एटले देखे, ते अधर्म प्रलोड केवाय. (अधम्मवलढाणाके०) अधर्मने विषेराचे, अधर्मशील एटले अधर्मज जेनो स्वनावडे, (समुदायारा के ) तथा चारनो समुदाय जे जेनो (अधम्मेणंचेव वित्तिकप्पेमाणाविहरंति के०) तथा जे अधर्मे करीनेज वृत्ति कल्पीने विचरे. कालदेप करे ॥११॥ ॥ दीपिका-उक्तानि अधर्मधर्ममिश्रस्थानानि । अथ तेषां स्थानिनोऽनिधीयते । अथवा पूर्वोक्तमेव प्रकारांतरेण विशिष्टतरमाद । अथापरःप्रथमस्थानस्य धर्मपदस्य वि नंगोविनागएवमाख्या यते । (इहखखुश्त्यादि) एते च प्रायोगृहस्थाएव स्युरित्याद । (गिहत्था) गृहस्थाः (महेबा) महारंनाः महापरिग्रहाथधर्मेण चरत्याधर्मिकाथध नुिज्ञाः अधर्मिष्ठानिस्त्रिंशाः अधर्माख्यायिनोऽधर्मवादिनः अधर्मजीविनोऽधर्मप्रलोकिन अधर्मे प्रकर्षण रज्यंतइत्यधर्मप्ररक्तकाः अधर्मशीनः समुदाचारोयत्किंचनकारित्वं येषां ते तथा अधर्मेण वृत्ति जीविका कल्पयंतः कुर्वतो विहरति तिष्ठति । पापानुष्ठानमाह ॥१॥ ॥ टीका-उक्तान्यधर्मधर्ममिश्रस्थानानि । सांप्रतं तदाश्रिताः स्थानिनोऽनिधीपते । यदिवा प्राक्तनमेवान्येन प्रकारेण विडो पिततरमुच्यते । तत्राद्यमधर्मस्थानकमाश्रित्याह (अहावरेइत्यादि) अथापरोन्यः प्रथमस्य स्थानस्याधर्मपाक्षिकस्य विनंगोविजोग याख्यायते (इहरखनु इत्यादि) सुगमं । यावन्मनुष्याएवंस्वनावानवंतीति । एते.च प्रा योगृहस्थाएवं नवंतीत्याह । (महेछाइत्यादि) महती राज्य विनवपरिवारादिका स 'तिशायिनी स्वांतःकरणप्रवृत्तिापां ते महेवास्तथा महानारंगोवहनोष्ट्रमंडलिकागं त्रीप्रवाहरूपिपंडपोपणादिकोयेषां ते महारंनाः । ये चैवं जूतास्ते महापरिग्रहाधन धान्यपिदचतुष्पदवास्तुक्षेत्रादिपरिग्रदवंतः क्वचिदप्यनिवृत्तायतएवाधर्मेण चरतीत्य धर्मिकास्तथा धर्मिष्ठानिस्त्रिंशकर्मकारित्वादधर्मबदुलास्ततश्चाधर्मे कर्तव्ये अनुज्ञायनुमो दनं येषां ते नत्यधर्मानुज्ञा एवमधर्ममाख्यातुं शीतं येषां ते तथा एवमधर्मप्रायजीवि नस्तथा अधर्ममेव प्रविलोकयितुं शीतं येषां ते नवंत्यधर्मप्रविलोकिनस्तथा धर्मप्रायेषु क मसु प्रकर्षण रज्पंतति यधर्मरक्ताः।रलयोरेक्यामति रस्य स्थाने लकारोऽत्र रुत इति । .. ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग जसरा. ७४३ तथाऽधर्मशीनाअधर्मस्वनावास्तथाऽधर्मात्मकः समुदाचारोयत्किंचनानुष्ठानं येषांते नवं त्यधर्मशीनसमुदाचारास्तथाऽधर्मेण पापेन सावद्यानुष्ठानेनैव दहनांकननिलीवनादिके कर्मणा वृत्तिर्वर्तनं कल्पयंतः कुर्वाणाविहरतीति कालमतिवाहयंति ॥ ६ ॥ दण चिंद निंद विगतगा लोहियपाणी चंमा रुद्दा खुद्दा सादस्सिया । कंचण वंचण मायाणियडि कूडकवडसा संपनगवदुला उस्सीला उच्च या उप्पडियाणंदा असादु सबाने पाणावाया अप्पडिविरया जाव जीवाए जाव सबान परिग्गहा अप्पडिविरया जाव जीवाए सवन कोदा जाव मिनादसणसल्ला अप्पडिविरया सवा सहाणुच्चण म द्दण वामगंधविलेवणसद्द फरिसरसरूव गंधमल्लालंकारा अप्पडिवि रया जावजीवाए सबाने सगड रदजाण जुगगिल्लिथिल्लिसिया संदमा णिया सयणासपजाण वाहणनोगनोयणपविचरविही अप्पडिविरया जावजीवाएसबा कयविकयमासघमासरूवगसंववहारा अप्पडिवि रया जावजीवाए सबानादरम सुवमधणधम मणिमोत्तियसंखसिलप्प वालन अप्पडिविरया जावजीबाए सबान कूडतुलकुडमाणानु अप्पडिवि रया जावजीवाए सबा आरंन समारंना अप्पडिविरया जावजीवाए सबा करणकाराणा- अप्पडिविरया जावजीवाए सबान पयण पायाला अप्पडिविरया जावजीवाए सबा कुट्टणपिट्टएतकापताड पवबंधपरिकिलेसान अप्पडिविरया जावजीवाए जेआवमे तहप्प गारे सावजा अबोहिया कम्मंता परपाणपरियावणकरा जे अणारि एहिं कति ततो अप्पडिविरया जावजीवाए ॥६॥ थर्थ-हवे एनोयधर्माचार कहे ते पोते अधर्मी ठता बीजाने पण एवा थादेश थापे ते कहे।, के, (हण के०) धरे एने हणो, (विंद निंद के) कर्णादिक, वेदी शूलादिकें करी नेदी, (विगत्तगाके) एनां चर्म उखेडो, इत्यादिक कहीने प्राणीनने ऊरखना उ पजावनार थाय, ए कारणे (लोहियपाणी के०) सर्वकाल लोहीयें करी हाथ राताले परंतु ते जीवोने हणीने कोई वारे हाथ पण धोवे नहीं, (चमा के०) तीव्रक्रोध, (रुदा के ) रोइ ध्यान, शोचरहितकर्मना करनार, (खुद्दाके०) कुइ उष्ट, नूंमा, (साहस्सि ४४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. या के०) अणविमास्या कार्यना करनार, ( उकंचण के० ) तथा शूलिकारोपणने विपे ऊर्ध्वमहोटुं करवु (वंचण के०) वंचणा. एटले परने नगवानी बुधिराखे, जेम अंनयकुमा रने चंप्रद्योतनी गणिकायें वंच्यो, तेनी पेठे वंचक, (मायाणियडि के०) वंचवानीबु दियें वाणीयानी पेठे मायानियड नियड एटले बगनी वृत्तिये वंचवानें अर्थ साधुने स्वरूपे रहे जेम उदायिराजाने चले किये वंच्यो, माखो, तेनी पेठे जाणी लेवु (कूडके) मृपा बोलवू. ( कवडसाइ के) कपट एटले रूप पालटवू तथा नापादिक परावर्ति एटले प्रकारें (संपलंग के ) तथा ते तोलानु न्यूनाधिक कर तथा नेलसेलतुं करवू इत्यादिक व्यापार जाणवो (बहुला के० ) घणाडे बदुलकर्म, ते उपर योगी सन्यासीनी कथा जाणवी. (उस्सीला के) शील (उचया के०) उटवत वाला (उप्पडियाणं दा के० ) मुखें धानंद पमाडिये जेने मुखें हर्ष पमाडिये उराराध्य इत्यर्थः एवा (अ सादु के०) यसाधु (सबा के०) सर्वथा प्रकारें (पाणाइवाया के०) प्राणातिपात थकी, (अप्पडिविरया के) अनिवृत्या, (जावजीवाए के) जावजीवसुधी (जावसबाप रिंग्गहा के०) यावत् सर्वथा परिग्रह थकी, (अप्प डिविरया के०) अनिवृत्या (जा वजीवाए के) जावजीव सुधी (सबतोकोहा के० ) सर्वथा प्रकारें क्रोध थकी (जा वमिन्बादसणसना के०) यावत् मिथ्यात्व दर्शन शल्य यकी, (थप्पडिविरया के०) अनिवृत्या. (सवा-के०) सर्वथा (एहापुचणके०) स्नान, (मद्दणके) मईन. कराव, (वामके०)वर्ण ते अंबीर, गुलाल, (गंधक) सुवास, (विलेवणके) विलेपन करवा थकी, (सहके) शब्द, गीत, वाद्यादिकना (फरिसके०)आठ जातना स्पर्श, (रूवके० ) रूप, सुंदराकारादिक, (गंध के०) कर्पूरादिकनी सुगंध (मनालंकारा के) माला, अलं कार ते थकी, (थप्पडिविरया के०) थनिवृत्या (जावजीवाए के) जावजीव सुधी (सवान के०) सर्वथा (सगड के) शकट एटले गाडा (रह के ) रथ (जाणके०) वहेल (जुग के०) पुरुपे उपाड्यो आकाश यान तथा (गिनि के) मोली, अथवा उंटना पलाण (थिनिके) हस्तिना पलाण, (सिया के) शिबिंका. ते देशविशेप प्र सियान शिबिका (संदमाणियाके) शिविका देशविशे अन्यजातिले. (सयणासण जाणवाहण के०) पर्यकादिक बासयान वाहनादिकना (नोग के) नोग थकी तथा (नोयण के०) नोजन (पविर के) घर वखारो (विहीन के०) तेना विस्तारथी (थप्पडिविरया के) अनिवृत्या (जावजीवाए के.) जावजीवसुधा (सबा के०) सर्व (कय विक्कय के०) क्रय वक्रय एटले लेवो वेचवो (मासघमासरूवग के) माप अर्ध माप रूपादिक (संववहारा के.) इत्यादिक लेवा देवा रूप व्यापार थकी (अप्पडि विरया के ) अनिवृत्या. (जावजीवाए के०) जावजीवसुधा सर्वथा हिरण्य एटले रु रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. d पुंतथा सुवर्ण,धन, धान्य, चिंतामणी प्रमुख मणी, तथा मौक्तिक दणावर्त शंख, रा जपट, प्रवासादिक परियह, तेथकी अनिवृत्या; तथा जावजीवसुधी सर्व कूड तोला, कू डां मापथकी, नथी निवृत्या; तथा जावजीव सुधी सर्व प्रारंन जे कर्पणादिक, तथा स. मारंन विशेप, तेथकी नथी निवृत्या, तथा जावजीवसुधी सर्वथा करण करावण थकी नथी निवृत्या, तथा जावजीव सुधी पचन ते पोतें पचाववानुं करे, तथा पचावण ते बीजा पासें पचाववानुं करावे, ए क्रिया थकी नथी निवृत्या, तथा सर्व कुटण पिट्टन तर्कन अंगुलीयेंकरीतर्जना करे चपटीयादिकें करी ताडन करे, वध, बंधन करे, इत्यादिक जीवने क्वेपना कारण थकी नथी निवृत्या, तथा जावजीव सुधी जे बीजां, तथाप्रका रें पाउल कह्यां एवा सपापकारी परपीडानां करनार, सावध कर्म, (अबोहिया के) बोधबीजना नसाइनार एवां (कम्मता के०) कर्म, परजीवने परितापना करनार जे अनार्य पुरुपोने करवा योग्य, तेथकी पण जावजीव सुधी निवृत्या नथी. ॥ ६ ॥ ॥दीपिका-(हविंदत्ति)जाहिदंडादिना,निधि कर्णादिकं, निंधि शूलादिना,एवं परोपदेशं ददते । किनूताः विकर्तकाः प्राणिनां चर्मापनेतारस्तेनैव लोहित पाणयश्चंडारीः नि स्त्रिंशाः कुक्षः साहसिकायविचारितकारिणः उत्कुंचनवंचनमायानिक तिकूटकपटादि निः सहातिसंप्रयोगोगायं तेन बदुलाः । तत्र शूलाधारोपणार्थमूचं कुंचनमुत्कुंचन वंचनं प्रतारणं । यथाऽजयकुमारः प्रद्योतगणिकानिधर्मवंचनया वंचितः। माया, वंचन बुदिः प्रायोवणिजामिव निरुतिस्तु बकवृत्त्या देशनापावेपादिविपर्ययकरणं कूटं तु लामानादेन्यूनाधिककरणं, कपटं यथापाढनूतिना वेषपरावृत्त्याचार्योपाध्यायसंघाटका स्मार्थ चत्वारोमोदकालब्धाः एवं मायायुतानराः। पुनः किनूताः । सुशीलाश्चिरं परि चित्तायपि शीघ्र विसंवदंतोऽव्रताःखेन प्रत्यानंयंते हर्पतति कुष्प्रत्यानंद्यायसाधवः पापाः सर्वतःप्राणातिपातादप्रतिविरतालोकनिंद्यादपि ब्राह्मणघातादेरनिवृत्ताइति सर्वग्रह एं । एवं यावजी सर्वतोमृपावादाऽदत्तादानमैथुनपरियहादप्रतिविरताः । एवं सर्वेन्यः क्रोधमानमायालोनेन्यस्तथा प्रेमक्षेपकलहान्याख्यानपैगुन्यपरिवादाऽरतिरतिमायामृपावा दमिच्यादर्शनशल्यादिन्योऽविरताः स्नानोदर्तनवर्णकविलेपनशब्दस्पर्शरूपरसगंधमाल्या लंकारादप्रतिविरताः सर्वतः शकटरथादेर्यानादिकाप्रविस्तरविधेः परिकरादप्रतिविरताः। यत्र शकटरथादिकमेव यानं शकटरथयानं युग्यंतरोदितं चाकाशयानं (गिन्नित्ति) दो लिका (थिल्लित्ति) तुरगक्ष्यनिर्मितं यानं (संदमाणियत्ति) शिबिका विशेपः । तथा सर्वतः कयविकायान्यां योमापकार्यमापकरूपकनाणकादिनिः संव्यवहारस्तस्मादविरताः सर्वस्माधिरण्यसुवर्णधान्यमणिमौक्तिकशंखशिलाप्रवालादिपरिग्रहात् कूटतुलाकूटमानात् : ४६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे क्षितीयाध्ययनं. कृप्यादेः स्वयंकरणमारंनः परेण कारयणं समारंजस्तस्मात्, पचनपाचनतः कंमनकुटन पिट्टनतर्जनताडनवधबंधादिनिर्यः परिक्लेशस्तस्मादनिवृत्ताये चान्ये तथाप्रकारांः सावद्याः कर्मसमारंजायबोधिकाबोधिनाशकाः परप्राणपरितापनकरायेऽनार्यः क्रियते ततोनित तायावङीवयेति ॥ ६॥ .. ॥ टीका-पापानुष्ठानमेव लेशतोदर्शयितुमाह । (हणविंदनिंदेत्यादि) स्वतएव हननादि काः क्रियाः कुर्वाणायपरेपामप्येवमात्मकमुपदेशं ददति । तत्र हननं दंडादिनिस्तत्कारपंति तथा विधि कर्णादिकं, निंधि शूलादिना, विकर्तकाःप्राणिनामजिनापनेतारोऽतएव लोहित पाणयस्तथा चंडारौशानिस्त्रिंशाः कुदाः कुकर्मकारित्वात्तथा साहसिकायसमीक्षितकारि एणस्तथा उत्कुंचनवंचनमायानिक तिकूटकपायादिभिः सहातिसंप्रयोगोगायं तेन बदुलास्त स्प्रचुरास्ते तथा तत्रोचं कुंचनं शूलाधारोपणार्थमुत्कुंचनं । वंचनं प्रतारणं । तद्यथाऽजय कुमारः प्रद्योतगणिकानिर्धार्मिकवंचनया वंचितः। माया, वंचनबुद्धिः प्रायोवणिजामिव । निरुतिस्तु बकवृत्त्या कुर्कुटादिकरणेन दंनप्रधानवणिक् श्रोत्रियसाध्वाकारेण परवंचनार्थ गलकर्तकानामिवावस्यानं । देशनापानेपथ्यादिविपर्ययकरणं कपट । यथा थापाढनूतिना नटेन वा परापरवेपपरावृत्त्याचार्योपाध्यायसंघाटकात्मार्थ चत्वारोमोदकायवाप्ताः । कू टंतु कापणतुलाप्रस्थादेः परवंचनार्थ नानाविधकरणं । एतैरुत्कुंचनादिनिः सदातिश येन प्रयोगोयदिवातिशयेन इव्येण कस्तूरिकादिना परस्य इव्यस्य संप्रयोगः सोतिसंप्र योगस्तद्वदुलास्तत्प्रधानाइत्यर्थः। उक्तंच सोहोर सातिजोगो,दत्वं जगदियादवेसु । दो सगुणावयणेसुप, थानविसंवाइणं कुण ॥१॥ एते चोत्कुंचनादयोमायापर्यायाशका दिवत् कथंचिकियानेदेपि इष्टव्याः। तथा उष्टं शीनं येपांते सुशीलाश्चिरमुपचरिताथपि प्रिं विसंवदंति । सुखानुमेयादारुणस्वनावाश्त्यर्थः । तथा उष्टानि व्रतानि येषांते त था। यथा मांसनदंणवतकालसमाप्ती प्रनूततरसत्वोपयातेन मांसप्रदानमन्यदपि नक्तनो जनादिकं उष्टवतमिति तथान्यस्मिन् जन्मांतरे मधुमद्यमांसादिकमन्यवहरिप्यामीत्येव मझानांधाजन्मांतर विधिधारेण सनिदानमेव व्रत गृएहति, तथा खेन प्रत्यानंयंते उप्र त्यनंद्याः । इदमुक्तं नवति । तैरानंदितेनापरेण केनचित्प्रत्युपकारेप्सुना गर्वाध्माता: खेन प्रत्यानंद्यते । यदिवा सत्यप्युपकारे प्रत्युपकारनीरवानवानंद्यते प्रत्युत शततयोपका रे दोपमेवोत्पादयंति । तथा चोक्तं ।प्रतिकर्तुमशक्तिप्ठानराः पूर्वोपकारिणां ॥ दोपमुत्पाय गति मजूनामिव वायसाः॥१॥यतएवमतोऽसाधवस्ते पापकर्मकारित्वात् तथा याव जीवं यावत्प्राणधारणेन सर्वस्मात्प्राणातिपातादप्रतिविरतालोकनिंदनीदादपि वाह्मणघा तावर विरताइति । सर्वग्रहणं सर्वस्मादपि फूटसादयादेरपतिविरताइति । तथा सर्वस्माद राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ७४ पि कूटसादादेरप्रतिविरताइति । तथा सर्वस्मात्स्त्रीबालादेः परश्व्यापहरणादविरतास्तथा सर्वस्मात्परस्त्रीगमनादेमैथुनादविरताएवं सर्वस्मात्परियहाद्योनिपोपकादप्य विरताएवं स न्यः क्रोधमानमायालोजेन्योऽविरतास्तथा प्रेमपकलहान्याख्यानपैशुन्यपरपरिवादातर तिरतिमायामृपावादमिथ्यादर्शनशब्यादिन्योऽसदनुष्ठानेन्योयावजीवं ये प्रतिविरतानवं ति । तथा सर्वस्मात्स्नानोन्मर्दनवर्णकविलेपनशब्दस्पर्शरूपरसगंधमाल्यालंकारात्कामांगा न्मोहजनितादप्रतिविरतायावङीवयेति । इहच वर्णकग्रहणेन वर्णविशेषापादकं लोधा दिकं गृह्यते । तथा सर्वतः शकटरथादेान विशेषादिकात्प्रतिविस्तर विधेः परिकररूपात्प रिग्रहादप्रतिविरताः। हच शकटरथादिकमेव यानं शकटरथयानं युग्यं पुरुपोदितमा काशयानं ( मिहिनत्ति) पुरुपक्ष्योदिप्ता फोनिका । (थिमिति ) वेसरादिक्ष्यविनिर्मि तोयानविशेषः तथा (संदमाणियत्ति) शिविका विशेषएव । एतदेवमन्यस्मादपि वस्त्रा देः परियहाउपकरणनूतादविरतास्तथा सर्वतः सर्वस्मात्क्रय विक्रयाच्या करणनूतान्या यो मापकार्धमापकरूपकापणादिनिः पल्यविनिमयात्मकः संव्यवहारस्तस्माद विरतायाव जीवयेति । तथा सर्वस्माधिरण्यसुवर्णादेः प्रधानपरियहादविरतास्तथा कूटतुलाकूटमा नादेरविरतास्तथा सर्वतः रुपिपाशुपाल्यादेर्यत्स्वतः करणमन्येन च यत्किंचित्कारयति त स्मादविरतास्तथा पचनपाचनतस्तथा कंडनकुट्टनपिट्टनतर्जनताडनबंधादिना यः परिक्लेशः प्राणिनां तस्मादविरताः । सांप्रतमुपसंहरति । ये चान्ये परपीडाकारिणः सावद्याः कर्मस मारंनायबोधिकाबोधकारिणस्तथा परप्राणपरितापनकरागोयहवंदीग्रहग्रामघातात्मकाये ऽना यः क्रूरकर्मनिः क्रियते ततोऽप्रतिविरतायावजीवयेति ॥ ६५ ॥ से जहा णामए के पुरिसे कलममसूरतिलमुग्गमासनिप्फावकुलत आलिंसंदग पलिमयगमादिएहिं अयंते कूरे मिहादपञ्जति एवमेव तहप्पगारे पुरिसजाए तित्तिरवगलावगकवोतकविंजलमियमदिसंव रादगाहगोदकुम्मसिरिसिवमादिएहिं अयंते कूरेमिवादंम पतिजा वियसे वादिरिया परिसा नवा तंजहा दासेश्वा पेसेवा नयएश्वाना श्वेश्वा कम्मकरएश्वा भोगपुरिसेश्वा तेसिंपियणं अन्नयरंसिवा अ हालहुगंसि अवरादंसि सयमेव गरुयं दमं निवत्तेतंजहा इमंदंमेद ६ मंमुंमेद श्मंतह श्मंतालेद मंअध्यवंधणं करेद मंनियलवंधणं करे ह मंडिबंधणं करेद मंचारगवंधणं करेद मंनियलजुयलसंकोडिय मोडियं करेद मंहनविनयं करेह इमपायविनयं करेद इमं कन्नग्मियं មច្ច वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. करेदश्मनकनन्सीसमुदविनयं करेद वेयगदियं अंगदियं श्मपुरका प्फोडियं करे श्मणयणुप्पाडियं करे मंदसणुप्पाडियं वसणुप्पाडियं जि नुपाडियं नलंबियं करेद घसियं करे घोलियं करेह सूलाश्यं करेद सूला निन्नयं करेद खारवत्तियं करेद वप्नवत्तियं करेह सीदपुछियंगं करेद वसनपुछियंगं करेद दवग्गिदढयंगं कागणिमंसकावियगं भत्तपा पनिरुधगं श्मं जावजीवं वहबंधणं करेद श्मं अन्नयरेणं असुनेणं कु मारेणं मारेद ॥ ३ ॥ अर्थ-हवे वली बीजा प्रकारे थर्मिक पुरुपनो विशेप कहे. यथादृष्टांतें नामएवी संभावनायें कोइएक पुरुष. कलम एटले वटाणा, चणा, मसूरनी दाल, तल, मग, मास एटले अडद, निष्फाव एटले वाल, (कुल के) तुवर, (थालिंसंदग पलिमंथग मादिएहिं के०)चनथ, कालाचणा, बादेलेइने जे धान्य विशेषले तेने पच न पाचनादिक क्रियायें करी पोताने तथा परने अर्थ (अयंते के०) ययत्नबता निर्दय नावें (कूरेके०) क्रूरपणे रुष्ट थको (मिलादपजंति के ) मिथ्या दंम प्रपूजे (ए वमेव के०) एरीते (तहप्पगारे के०) तथा प्रकारे पूर्वोक्त जे (पुरिसजाए के०) पुरुपजा तिने ते निर्दयपणे तितर, वर्तक, लावक, कपोतपदी, कपिंजलपदी, मृग. पामो, सूवर, मयूर, गौ नकुनादिक, जलचर घो,काचबो, थने नूजपुरी सर्प इत्यादिक प्राणीने विपेयर्थी अथवा अनर्थी थको यत्नविना निर्दय नावे क्रूर उष्ट थकोमिथ्यादंम प्रयूजे; एवा पुरुप ने परिवार पण एवोज सांपडे “यथा राजा तथा प्रजा" इतिवचनात् ते देखाडे. (जावियसेबाहिरियापरिसानव के०) जेपण तेनी बाहेरनी परिपदा होय (तंजहा के) ते कहे। (दासेश्वा के) ए दास थापणी दासीनो पुत्र (पेसेवा के०)ए प्रेक्ष्क काम काज उपने ज्या त्या मोकलचु (जयएश्वा के०) नृत ते मजूरीनो करना र, तथा (नाश्लेश्वा के०) नागीक, पटादिक नागें कर्पणादिकने विपे प्रवर्ग, (कम्मक रएश्वा के०) कामनो करनार प्रसिद्ध ते कर्मकर कहियें (नोगपुरिसेवा के०) स्वतंत्र जोगने मा राखेलो दास तेपण वाहेरनी परिपदा माहे को रूडो पुरुष होय. (तेसिं पियणं के) तेनो पण (थनयरंसिवा के०) थन्य कोइ एकनो (थहालदुर्गसिकेग) यथा शब्दादिक सनिलेवते पठी तेनो एवो न्हानो (यवराहंसिके) थपराध उपने उते ते नायकना दासादिकपण (सयमेवगुरुयंदमंनिवनेश्के) पोते तेने महोटो दंम करे. (तंजहा के०) ते केवा दंम करे. ते कहेठे (मंदमेह के०) एने दमो, एर्नु सर्व -राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. अभए स्व अपहरी व्यो, (इमभुमेह के०) एने सर्वमुंडन करायो (इमंतजोह के) एने अंगु लीयें करी तींना करो, (श्मंतालेह के०) एने चिपटे करी ताडन करो, (इमभज्य बंधणंकरेहके०) एने पठवाडे वादु करीने बंधने बंधन करो, (इमंनियलबंधणंकरेहके०) एना हाथमां घेडी नावीने बंधन करो, (इमंहडिवंधएंकरेद) एने हडनु बंधन करो, (३ मंचारगबंधएंकरेह के) एने नाकसी बंधन करो, (मंनियलजुयलसंकोडियमोडियंक रेहके०) एने बेडीना युगलें करी संकोच करो, मोडिय एटले अंगोपांग नंग करी मरडो, अथवा एना हाथ पग संकोचीने बांधो, (इमंहबबिन्नयंकरेह के०) एना हाथ छेदन करो, (इमं पायनिन्नयं करेह के०) एना पग ठेदन करो (इमंकन्नचिन्नयंकरेह के०) एमज एना कान ठेदन करो, (मनकासीसमुहनिन्नयंकरेहके०) एनुं नाक बेदन करो, एना होत, एनुं मस्तक, एर्नु मुख, बेदन करो, (वेयगहियंधंगबहियं के०) एर्नु वेदद करो, एना जीवतांज हैयाने दो, कापो, एम करो.(इमपुरकाप्फोडियंकरेहके) एना शरीरनी खालने उपाडो एम करो, (इमण्यपुष्पाडियंकरेह के) एनी थांख उखेडो एटले चक्षुकाढो, एम करो. (मंदसपुप्पाडियंवसणुप्पाडियंजिनुप्पाडियंउलंबियंकरेह केए) एना दांत काढो, वृपण काढो, एनी जीन काढो. एने चंचो बांधोएने कूप, पर्वत नदीने नाखो एम करो, (घसियंकरेह के०) एने पग बांधीने घसो, (-घोलियं करेहके) एने विषे थांबांनी पेहें घोलो, (सूलाइयंकरेहके०) एने शूली उपर थारोपण करो, (सूलानि नयंकरेहके०) एने त्रिशूले नेद करो, (खारवत्तियं करेहके०) एने शस्त्र करी बेदीने खू गर्नु पाणी सींचो (वप्लवत्तियं करेह के०) एनुं शरीर मानें करी, काशे वेदो. (सीहपु बियंगं करेह के०) एने सिंहने पुंठडे बांधो, (वसनपुछियंगं करेह के०) एने बतदने पुंगडे बांधो ( दवग्गिंदयंग के) एने दावानल मांहे बालो, (कागणिमंसरका वियंगके०) एने काक पक्षीनु मांस काढीने खवरावो, तथा एर्नु पोतानुं मांस काढीने एनेज खव रावो, (नत्तपाणनिरुगंके०) एने नात पाणीनो निरोध करो, (श्मंजावजीवंवहबंधणंकरह के)एने जावजीव सुधीबांधीमूको, वध,बंधन करो, (इमंधनयरेणंथसुनेणंकुमारेगमारे हके०)एमएने बीजा केटलाएक ययुन मारें करीने मारो,इत्यादिक एवा दमतेने थापे.६३ ॥ दीपिका-अधार्मिकपदमेव सविस्तरमाह । (सेजदेत्ति) तद्यथा । नामसंनावने । सनाव्यते यत्र नवे केचिदेवंनूतानराः ये कलममसूरादिषु पचनादिक्रिययाऽयताथयत्न वंतोनिष्क्रियाः क्रूराः मिथ्या थपराधं विना दोपमारोप्य दंडोमिय्यादंडस्तं प्रयुंजंति । त था एवमेव प्रयोजनं विनैव तथाप्रकारानिर्दयाः पुरुपास्तित्तिरिवर्तकादिप्राणिप्वयताः कू रकर्माणोमिष्यादडं प्रयुंजति तेषां परिकरोपि तादृशःस्यादित्याह (जावियसेति)यापिच .

यण हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. तेपां बाधा पर्षभवति । तद्यथा दासः स्वदासीसुतः प्रेप्यः प्रेपणयोग्यः जूतकोमूल्य] हीतः नागिकः रुप्यादौ सजागग्राही कर्मकरः प्रतीतः जोगपरोनायकाश्रितः कश्चित् ते दासादयोऽन्यतरस्मिन्वल्पेऽप्यपराधे स्वयं गुरुतरं दंडं प्रयुंजंति । सच नायकस्तेपो दा सादीनां यथा सयौ स्वल्पेऽपराधेपि गुरुदंड वदयमाणं प्रयुक्ते । तद्यथा इमं दासं दंडयं त यूयमित्यादि सुगमं । यावदिममन्यतरेणाऽनेन कुत्सितमारेण मारयतइति॥ ६ ॥ ॥ टीका-पुनरन्यथा बहुप्रकारमधार्मिकपदं प्रतिपिपादयिपुराह । (सेजहाणामए त्यादि) तद्यथेत्युपदर्शनार्थीनामशब्दः संनावनायां संभाव्यते । अस्मिन्विचित्रे संसा रे केचनैवंनूताः पुरुषाः केवलमसूरतिलमुजादिपु पचनपाचनादिकया क्रियया स्वपरार्थ मयताअप्रयत्नवंतोनिष्कपाः क्रूरा मिथ्यादंडं प्रयुंजति । मिथ्यैवाऽनपराधिष्वेव दोपमारो प्य दंडोमिथ्यादंडस्तं विदधति । तथैवेमे प्रयोजनं विनैव तथाप्रकाराः पुरुपानिष्करुणा जीवोपघातनिरतास्तित्तिरवर्तकलावकादिषु जीवनप्रियेषु प्राणिप्वयताः क्रूरकर्माणोदंड प्रयुंजति । तेषां च क्रूरधियां “यथा राजा तथा प्रजा" इति प्रवादात् परिवारोपि तथानूतए व नवतीति । तथा दर्शयितुमाह । (जावियसेइत्यादि) यापिच तेपां बाह्या पर्पङ्गवति । तद्यथा । दासः स्वदासीसुतः प्रेप्यः प्रेषणयोग्योनृत्योनृत्यदेश्योतकोतवेनोदकाद्या नयनविधायी तथा नागिकोयः षष्ठवंशादिलानेन कृप्यादौ व्याप्रियते कर्मकरः प्रती तस्तथा नायिकाश्रितः कश्चिनोगस्तदेवं ते दासादयोऽन्यस्य लघावप्यपराधे गुरुतरं दंडं प्र युंजंति प्रयोजयंतिच । सच नायकस्तेषां दासादीनां बाह्यपर्पभूतानामन्यतरस्मिस्तथा ल घावपराधे शब्दश्रवणादिके गुरुतरं दंडं वदयमाणं प्रयुंक्ते । तद्यथा । इमं दासं प्रेष्यादि कंवा सर्वस्वापहारेण दंडयत यूयमित्यादि सूत्रसिई यावदिममन्यतरेणागुनेन कुत्सित मारेण व्यापादयत यूयं ॥ ६३ ॥ जावियसे अतिरिया परिसा नवश्जदा मायाश्वा पियाश्या नाया श्वा भगिणीश्वा नळाश्वा पुत्ताइवा धूताश्वा सुसहाश्वा तेसिंपियणं अन्नयरंसि अदालढुगंसि अवरासि सयमेव गरुयं दम णिवत्ते सीन्दगवियांसि नगेलित्ता नव जदा मित्तदोसवत्तिए जाव अदिए परंसि लोगंसि तेउकंति सोयंति जूरंति तिप्पंति पिति परितप्पति ते उरकणसोयजूरणपिट्टणपरितप्पणवदवंधणपरिकिलेसा अपडिविर या नवंति॥४॥ अर्थ-(जावियंसेयनितरियापरिसानवश्के) जे पण तेनीयज्यतरनी परिषदा होय

,
राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. उधर
जहा के) ते कहे. माता, अथवा पिता, अथवा नाइ, जगनी, स्त्री, पुत्र, बेटी, पु
नीस्त्री, इत्यादिक माहेली परिपदावालामांथी कोइकनो पण अजाण पणे यथा न्हा
नो सरखो अपराध उपने थके पोतेंज तेने महोटो दंम करें, मारे, शीतकालें तेना श
रीरने टाढापाणीमा वोले, एवा थकार्य करें, ए जेम पूर्व मित्रदोप प्रत्ययिक क्रियास्थानक
कहुंचे, तेमज यहीयां पण जाणीलेवु. एवा दंमनो करनार पुरुप, ते यावत् था लोक
ने विपे अहित कारी अने परलोकने विपे श्रात्माने थहितकारी थाय ते अनेक जीवने
फुख उपजावे, शोक उपजावे, जूरावे, तपावे, पोटे, परिताप थापे, ते घणा जीवोने
उखदायक शोकनो करनार गर्दा, निंदा करावनार, पीटीने पीडानो उपजावनार, परि
ताप करावनार, वध करावनार, बंधन करावनार, एवा महोटा क्वेश उपजाववाना कर्म
थकी, जावजीव नथी निवृत्या एवो थका होय ॥ ६ ॥
॥ दीपिका-यापि च तेषामन्यंतरा पर्पजवति मातापित्रादिका मित्रटोपःप्रत्ययिका
ख्यदशमक्रियास्थानवज्यं यावदहितोऽस्मिन् लोके । ते क्रूरकर्माणः स्वल्पापराधिनामपि
गुरुतरदंडकरणादुःखयंति शोकयंति याव धबंधपरिक्लेशादप्रतिविरतानवंति ॥ ६ ॥
टीका-यापिच क्रूरकर्मवतामन्यंतरा पर्पभवति । तद्यया । माता पित्रादिका मित्रदोप
प्रत्ययिक क्रियास्थानवझेयं यावदहितोयमस्मिन् लोके इति । तथाहि यात्मनोऽपथ्यका
रि परस्मिन्नपि लोके । तदेवं ते मातृपित्रादीनां सल्पापराधिनामपि गुरुतरदंडापादन
तोःखमुत्पादयंति तथा नानाविधैरुपायैस्तेपां शोकमुप्तादयंति शोकयंतीत्येवं ते प्राणि
नां बदुप्रकारपीडोत्पादकाः याव धबंधपरिक्लेशादप्रतिविरतानवंति ॥ ६ ॥
एवमेव ते इलिकामेहिं मुछिया गिधा गढिया असोववन्ना जाव वासाई
चनपंचमाई बहसमाश्वा अप्पतरोवा नुऊतरोवा कालं मुंजितु लोग
जोगाई पविसुश्त्ता वेरायतपाई संचिणित्ता बदूई पावाईकम्माईन
स्सन्नाई संचारकडेण कम्मणा से जदा पामए अयगोलश्वा सेलगो
लक्ष्वा नदगंसि परिकत्ते समाणे दगतलमश्वश्त्ताइ अहे धरणितल
पश्ाणे नवइ एवमेव तहप्पगारे पुरिसजाते वज्जबदुले धूतबदुले पं
कबढुले वेरबदुले आप्पत्तियबदुले दनवदुले णियडिबढुले साश्चदुले
अयसवदुले नस्सन्नतसपाणघाती कालमासे कालंकिच्चा धरणितल
मश्वश्त्ता अदे परगतलपश्हाणे नवः ॥६५॥

जय हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. अर्थ-एरीते ते पूर्वोक्त खनाव वालो पुरुप निर्दय थको बाह्यान्यंतर एवी पोतानी जे प रिपदा तेने पण पीडानो करनार एवो, उतो स्त्रियादिकना कामनोगने विपे मूति गृएट खेलोनी, नोगने विपे पोतें गुंथाणो थको परम आसक्त बतो, यावत् चार, तथा पांच, तथा सात,तथा दश वर्प एम अल्प काल अथवा घणोकाल सुधीनोगववा योग्य लोग नोगवीने, घणाजीवोनी साये अनेक जातना वैर उपजावी वैरनावना स्थानकनो संचय करीने,ज्यांघ णापापरूप हिंसादिक क्रूर कर्म संनारीकरी करेला कर्मने प्ररेतो एवा तो, नरक रूप स्या नकने पामे. (सेजहाणामए के) ते यथा दृष्टांते जेम (अयगोलवा के) लोहनो गोलो, (सेलगोलवा के०) पाषाणनो गोलो, तेने (उदगंसिपरिकतेसमाणे के०) पाणीना इहमां हे अथवा नदी तलाव माहे नाख्यो थको, (उदगतलमश्वश्त्ता के०) उपलुं तनुं अति कमीने पाणीना तलामां जा पेसे, (अधरणितलपहाणेनवा के) नीचे धरतिना त लाने विपे जइ वेसेठे (एवमेव के०) एरीते (तहप्पगारे के०) तथा प्रकारें, एपूर्वोक्त प्र कारना 5ष्ट निर्दय नास्तिक वादि प्रमुख एवाजे (पुरिसजाते के०) पुरुप जातिवे ते (वक बदुलेके०) घणा पापरूप कर्म,(धूतबदुलेके) घणी कर्मरूपरज (पंकबटुलेके०) घणणे क मरूप कादव, (वेरबहुले के ) घणो जीवोनी साथे वैरनाव, (याप्पतियबहुले के०) अविश्वासलायक एवं मननुं उर्ध्यान (अयसबदुले के ) घणो अपयश (दनबहु ले के०) घणुं कपट परने वंचवा पणु जे जेमा, (णियडिबहुले के०) घणो वेप तथा जापानु पलटावबुंडे जेमा (साश्वदुले के०) सातिशय इव्य साथै गुणहीन पुरुषोना इव्यर्नु मेलावq (उस्सनंतसपाणघाती के० प्रायः त्रस प्राणी जीवनो घात करनार, ते (कालमासेकालं किच्चा के०) कालने अवसरें काल करीने (धरणितलमश्वना के) पृथ्वीना तलाने सहल योजन प्रमाण अतिक्रमि जाये; जश्ने, (अहेणरगतल पश्चणेनव के) नीचें नरकना तलियाना स्थानकने विषे तेनुं पडQ थायजे. ॥६॥ दीपिका-(एवमेवनि ) एवमेव ते निर्दयाः स्त्रीप्रधानेपु कामेषु मूर्बिता गृक्षायथिता अध्युपपन्नायावर्षाणि चतुःपंचपट्सप्त वा दशवाल्पतरंप्रनूततरं वा कालं नोगान् शु क्त्वा वैरायतनानि वैरानुबंधान प्रविसूय उत्पद्य बहूनि पापकर्माणि संचित्य वर्धयित्वा उत्पन्नं प्रायः संचारकतेन कर्मणा प्रेर्यमाणानरकतलप्रतिष्ठानाः स्युः । यथाऽयोगोलः शिलागोलकोवा उदकदिप्तपदकतलमतिवर्त्य उल्लंघ्याधोधरणितलप्रतिष्ठानोनवति एवमे व सनरोवनं बध्यमानं कर्म तहदुलः धूनं प्राग्बई कर्म तत्प्रचुरः पंकबहुलः पंकपाप वैरबदुलः (आप्पत्तियत्ति ) मनसोनिं दंगोमायया परवंचनं निरूति पावेपादिपरा वर्नेन परोहबुधिः सातिशयेन श्व्येणहीन व्यस्य मेलनं सातिः तद्दगुलः अयशोबहु राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७५३ लः प्रायस्त्रसघाती कालमासे स्वायु.दये कालं कला धरणितलं रत्नप्रनादिकायाः g थिव्यास्तसमतिलंध्याऽधोनरकतलप्रतिष्ठानः स्यात् ॥ ६५ ॥ ॥ टीका-तेच विषयासक्ततया एतत्कुर्वतीत्येतदर्शयितुमाह। (एवमेवश्त्यादि) एवमेव पूक्तिस्वनावाएवं ते निष्पानिरनुकोशाबाह्यान्यंतरपर्षदोरपि कर्णनासाविकर्तनादिना दंडपातनस्वनावाः स्त्रीप्रधानाः कामाः स्त्रीकामाः यदिवा स्त्री मदनकामविपयनतासुका मेपुच शब्दादिपु इलाकामेपु मूर्वितागृक्षाग्रथितायध्युपपन्नाः । एते च शकपुरंदरादिवत्पर्या याः कथं विभेदं वाश्रित्य व्याख्येयाः तेचं नोगासक्ताव्यपगतपरलोकाध्यवसायायावती णि चतुःपंचपट् सप्तवा दशवाल्पतरं वा कानं नुक्त्वा नोगासक्ततयाच परपीडोत्पादनतो वैरायतनानि वैरानुबंधाननुप्रसूयोत्पाद्य विधाय तथा संचयित्वा संचिंत्योपचित्य बहूनि प्रनूततरकालस्थितिकानि क्रूराणि क्रूर विपाकानि नरकादिषु यातनास्थानेषु क्रकचपाटन शाल्मव्यवरोहणतप्तत्रपुपानात्मकानि कर्माण्यटप्रकाराणि बमस्टष्टनिधत्तनिकाचनावस्था नि विधाय तेनच संचारकतेन कर्मणा प्रेर्यमाणास्तत्कर्मगुरवोवा नरकतलप्रतिष्ठानानवंती त्युत्तरक्रिययापादितबदुवचनरूपयेति संबंधः । अस्मिन्नेवार्थे सर्वलोकप्रतीतं दृष्टांतमाह। (सेजहाणामएइत्यादि ) तद्यथानामायोगोलकोऽयस्पिडः शिलागोलकोवृत्तात्मशकल बोटके प्रदिप्तः समानसलिलतलमतिवातिलंध्याधोधरणीतले प्रतिष्ठानोनवति । अव ना दार्टीतिकमाह । (एवमेवेत्यादि) यथासावयोगोलकोवृत्तत्वाबोघ्रमेवाधोयात्येवमेव तथाप्रकारः पुरुपजातः। तमेव लेशतोदर्शयति । वजवज गुरुत्वाकर्म तहगुलस्तस्करण प्रचुरस्तथा बध्यमानकर्मगुरुरित्यर्थः । तया धूयतइति धूतं प्राग्ब कर्म तत्प्रचुरः । पुनः सा मान्येनाह। पंकयतीति पंकं पापं तबदुलस्तथा। तदेव कारणतोदर्शयितुमाह । वैरबदुलो वैरानु बंधप्रचुरस्तथा ( पत्तियंति) मनसोडुप्रणिधानं तत्प्रधानस्तथा दंनोमायया परवंचनं तत्कटस्तथा निकतिर्मायावेपनाषापरावृत्तिवाना परोहबुद्धिस्तन्मयस्तथा सातिबदुत तिसातिशयेन इव्येणापरस्य हीनगुणस्य व्यस्य संयोगः सातिस्तहदुलस्तत्करणप्रचुरस्तथा ऽयशोश्वापासवृत्ततया निंदा यानि यानि परापकारनूतानि कर्मानुष्ठानानि विधत्त तेषु तेषु कर्मसु करचरणजेदनादिपु अयशोनाग्नवतीति । सएवंनूतः पुरुपः कालमासे स्वायुपःद. ये कालं कृत्वा एथिव्यारत्नप्रनादिकायास्तलमतिवर्त्य योजनसहलपरिमाणमतिसंध्य नर कतलप्रतिष्ठानोऽसौ नवति ॥ ६५ ॥ तेणं गरगा अंतोवट्टा वादिं चतरंसा अदे स्कुरप्पसंगणसंठिया णिचं धकारतमसा ववगयगदचंदसूरनकतजोइसप्पदा मेदवसामंसरुदिर पूयपमलचिरकललित्ताणुलेवणतला असुई वीसा परमन्निगंधा करहा ५४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. अगणिवन्नाना करकडफासा रुहियासा असुना गरगा असुना परए सु वेयणा ॥६६॥ अर्थ-(तेणंगरगाके०) ते नरकनु स्वरूप कहे. (यंतोवद्या के०) सीमंतादिक नरकावा सा माहेली कोरें वाटलायाकारे, (वाहिंचरंसा के)बाहेर चारखुणा. (अहेरुकरप्प संताएसंठिया के) नीचें सजायानी धारने श्राकारें संस्थितने एटले रह्याने (णिचंधकार तमसा के०) नित्य सर्वकाल मेघ ठायानी पेठे, कृष्णपदनी रात्रीनी पत्रे, महाअंधकारे यु तिले बहुल अंधकार. (ववगयचंदसूरगहनस्कत्तजोसप्पदा केए) बुधादिक ग्रह, चश्मा, सूर्य, नत्र, ज्योतिष्य प्रकाश, ते यकी व्यपगत एटले रहित (मेदवसामसरुहिरपूयपम लचिरकललित्तापुलेवणताला के०) मेद, वसा, मांस, रुधिर, परसेवो, तेना पमल एटले समूह तेना कादवें करी धनु जिप्तठे जेना नूमितल एवाडे, एटले जे एकवार लिपीयें तेने लिप्त कहिये अनेजे वारंवार लिपीयें तेने अनुलिप्त कहिये, (असुश्वासापरमप्निगं धाकाहा के०) थशुचि वीनत्सविष्टायें खरड्या कुत्सित एटले मांससमान उर्जिगंध, खराब रुमवर्ण वाला (अगणिवन्नानाके) मशागनो थनि, तथा धम्या लोहना थ मिनी ज्वालाना जेवा वर्ण थाय ते समान धाकारने जेनो, जे अत्यंत कठोर, सह न करता थत्यंत सुःसहळे (करकसफासापुरुहियासा अगुनके)ःखे सहन थाय एवा खरखरा कर्कश फरश जेने विपे, एवा अशुन (परगा के०) नरकने विपे (थान परए सुवेयणां के०) महा अशुन वेदना प्रवडे. ॥ ६६ ॥ ॥ दीपिका-नरक स्वरूपमाह । ते नरकायतर्वृत्ताबहिश्चतुरस्त्राः अधश्च कुरप्रसंस्थान स्थिताः । एतच्च संस्थानं पुष्पावकीर्णानां तेपामेव प्रचुरत्वात् । थावलिकां गतास्तु वृत्त व्यस्त्रचतुरस्त्र संस्थानाएव तथा नित्यांधकारतमसा नृशं तमोबकुलाः व्यपगतग्रहचंसूर्यन त्रिज्योति पथाः । मेदवसामांसरुधिरपूयपटलैलिप्तानि अनुलेपनप्रधानानि तलानियेषां ते तथा तथा अशुचयोविस्त्राः कुथितमांप्तादिलिप्तत्वात् परमहरनिगंधाः कृस्माग्निवर्णानाः कर्कशस्पर्शामुःखेनाधिसत्यते यतोऽगुनास्तत्र नरकेपु गुनाःसहावेदनाः ॥ ६६ ॥ ॥ टीका-नरकस्वरूपनिरूपणमाद । (तेणमित्यादि) णमिति वाक्यालंकारे । ते नरकाः सीमंतकादिकाबाटुल्यमंगीकृत्यांतर्मध्ये वृत्तावहिरपि चतुरस्रावधश्च कुरप्रसंस्था नसंस्थिताः । एतच्च संस्थानं पुष्पावकीर्णानाश्रित्योक्तं तेपामेव प्रचुरत्वात् । श्रावलिका प्रविष्टास्तु वृत्तव्यस्त्रचतुरस्रसंस्थानाएव नवंति । तथा नित्यमेवांधतमसं येषु ते नित्यां धतमसाः। कचित्पानोनित्यांधकारतमताइति । मेघावजिन्नांबरतलामपक्रजनीवत् तमो

.
रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रद भाग उसरा. उपय
बहुलास्तथा व्यपगतोयहसूर्यचंइज्योतिःपथोयेपां ते तथा । पुनरप्यनिष्टापादनार्थ तेपा.
मेव विशेषणान्याह । (मेदवसेत्यादि) सुष्कृतकर्मकारिणां ते नारकास्तदुखोत्पादनायैवं
नूतानवंति । तद्यथा । मेदवसामांसरुधिरपूयादीनां पटलानि संघास्तलितानि मिसिलीक
तान्यनुलेपनतलान्यनुलेपनप्रधानानि तलानि येषां ते तथा अशुचयोविष्ठासृक्क्लेदप्रधान
वादतएव विश्राः कुथितमांसादिकल्पकर्दमावलिप्तत्वात् । एवं परमसुगंधाः कुथितगो
मायुकलेवरादपि असह्यगंधास्तथा कुमानिवर्णानारूपतः । स्पर्शतस्तु कर्कशः कतिनोवज !
कंटकादप्यधिकतरः स्पर्शायेपां ते तथा किंबहुँनाऽतीव उःखेनाधिसह्यते । किमिति । यत
स्ते नरकाः पंचानामपीडियार्थानामशोजनवादगुनास्तत्रच सत्वानामगुनकर्मकारिणामु
दयदंडपातिनांचं वज्वप्रचुराणां तीवाअतिःसहवेदनाः शारीराः प्राऽनवंति ॥ ६६ ॥
पोचेव परएसु नेरश्या णिहायं तिवा पलायंतिवा सूश्वा रतिंवा धीति
वा मतिंवा नवल ते तेणं तब नऊलं विनलं पगाढं कडुयं कक्कसं चं
उकं उग्गं तिवं रुहियासं णेरड्या वेयणं पञ्चणुप्तवमाणा विदरंति॥६॥
अर्थ-(णोचेवणरएसुरनरझ्या के.) पणते नरकने विपे जे नारकी जीवोठे ते एटलावा
नां पामता नथी गुं नथी पामता? तोके (णिहायंतिवा के०) निशा नथी पामता, (प
लायंतिवाके०) घणी निज्ञ जे प्रचला ते पण नथी पामता, (सूचाके) श्रुति एटले
विशेष ज्ञाननीस्मृति तेपण नथी पामता, ( रतिया के०) चित्तने विपे रति पामता नथी,
(धतिंवा के.) विशेप धैर्य धृतिने पण नथी पामता, तथा ( मतिंवा के०) बुद्धिने
पण (उचलनेते के.) पामे नहीं (तेणंतबउकाल के.) ते नारकी ते नरकने विषे प्रव
नमान थका उज्वली केतां तीव्र उत्कृष्ट (विउल के०) विस्तीर्ण (पगाढं के) श्राकरी,
(कडुयं के०) कडवी, (कक्कसं के) कर्कश, (चंम के०) रौइ, (रकं के०) उखनुं
कारण, (सुगंतिवं के०) तीव्र उर्ग, तीक्ष्ण, (पुरुहियासं के०) दुःखे सहन करवा
योग्य (ोरइयावेयणं के०) नरकेने विपे नारकीने वेदनाने (पञ्चपुनवमाणाविहरंतिके०)
जोगवता थका विचरे. काल अतिक्रमण करेठे ते उपर दृष्टांत कहे. ॥६७ ॥
,
॥ दीपिका-(पोचेवत्ति ) तेषु नरकेपु वेदनानिनूता न निज्ञायते न प्रचलायंते ईपन्नि
शमपि नगढ़तीत्यर्थः । श्रुतिवा रतिवा तिवा मतिंवा नोपलनंते ते नारकास्तत्र उज्वला
. मुत्कटां विपुलां प्रगाढां कटुको कर्कशां चंडो छःखरूपा तीव्रां पुरधिसह्यां नरकवेदनां प्र
त्यनुनवमानास्तिष्ठति ॥ ६७ ॥

--
उ५६ वितीये सूत्रकृतांगे द्वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
॥ टीका-तयाच वेदनयानिनूतास्तेषु नरकेषु नारकानैवाहिनिमेषमपि काले निझार्य
ते नाप्युपविष्टाद्यवस्थाथदिसंकोचनरूपामीपन्निज्ञामवाप्नुवंति ।नह्येवंचूतवेदना निनूतस्य
निकालानोनवतीति दर्शयति । तामुज्वला तीवानुनावनोत्कटामित्यादि विशेषणविशिष्टां
यावक्षेदयंत्यनुनवंतीति ॥ ६७ ॥
से जहाणामए रुकसिया पत्वयग्गे जाए मूले निन्ने अग्गे गरुए ज
नणितं जन विसमं जग्गंत-पवडंति एवमेव तदप्पगारे पुरिसजाए
गतातोगप्नं जम्मातोजम्मं मारामारं पारगाउ परगंउकाकं दादि
णगामिए णेरइए कसहपरिकए आगमिस्साणं उल्लनबोहिएयाविनव
एसपणे अगारिए अकेवले जाव असवकपहीणमग्गे एगंतमि
असाढू पढमस्स मस्स अधम्मपरकस्स विनंगे एव माहिए ॥६॥
अर्थ-(सेजहाणामए के० ) ते यथा दृष्टांते नाम एवी संनावनाये जेम कोइएक
(रुस्कसिया केए) द होय, (पवयग्गेजाए के ० ) पर्वतने अये उपनो (मूले बिन्ने
के) मूल माहेथी ठेद्यो (अग्गेगरुएके०) अये नारी एवो उतो ते वृक्ष (जउणितं
जविसमं के ) ज्या ज्या नीचा खामानु स्थानक होय, ज्यां त्यां विषम, समान नदी,
(जग्गंके) ज्या ज्या मुर्गम कटस्थान होय, (तउपवडंतिके)त्यां ते तद तावलो पडे.
(एवमेवतहप्पगारे के०) एदृष्टांते तथा प्रकारना उष्ट असाधु कर्मकारी पुरुष जाति
ते कर्मरूपी वायरे प्रेखो तो उतावलो नीचो नरंकगतिमां जा पडे; फरी त्यां थकी उपयों
थको फरी गर्न थकी गर्न, जन्म थकीजन्म, मरण थकी मरण पामे, नरकथकी नरक
पामे, ख यकी वली उःख पामे, एरीते दहणदिशिनो जनारो, नारकी, समपदी ते
दीर्घसंसार पणाने लीधे आगमिक कालें उर्लन बोधि थाय ए स्थानक धनार्य धकेवल
यावत् जेमा सर्वऽ.ख यकी बुटवानो मार्ग नथो एकांत मिथ्यात्व असाधुनो मार्ग जा
एवो ए प्रथम स्थानक अधर्म पदनो विचार एम कह्यो. ॥ ६॥
॥ दीपिका-(सेजदत्ति ) तद्यथा नामकश्चिदृदः पर्वताये जातोमूले चिन्नः शीनं य
था निम्नं नीचं स्थानं ततः पतति एवमसावसाधुरपि नरके पतति ततोप्युनतो गर्ना
याति एवं न तस्य किचित्राणं नवति यावदागामिन्यपि कालेऽसौऽर्जन बोधिः स्यात (ए
सात्ति) तदेतत् स्थानमनार्य यावदेकांतमिय्यारूपमसाधु । तदेवं प्रथमस्याधर्मपाकि
कस्य स्थानस्य विनंगोविनागः समारख्यातः ॥ ६ ॥

.. रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ॥ टीका-एवं तावदयोगोलपापाणदृष्टांतः शीघ्रमधोनिमऊनार्थप्रतिपादकः प्रदर्शितो. अधुना शीघ्रपातार्थप्रतिपादकमेवापरं दृष्टांतमधिकृत्याह । (सेजहाणामएइत्यादि) तद्यथा नाम कश्चिकृतः पर्वताये जातोमूले बिन्नः शीघं यथा निम्न पतति एवमसावप्यसाधुकर्म कारी तत्कर्मवातेरितः शीघ्रमेव नरके पतति ततोप्युड़तोग निमवश्यं याति न तस्य किं चित्राणं नवति यावदागामिन्यपि काले उर्जनधर्मप्रतिपत्तिर्नवतीति । सांप्रतमुपसंहरति (एसहाणेइत्यादि) तदेतत्स्थानमनार्य पापानुष्ठानपरत्वाद्यावदेकांतमिथ्यारूपमसाधु । तदेवं प्रथमस्याधर्मपादिकस्य स्थानस्य विनंगोविनागः स्वरूपमेव व्याख्यातः ॥ ६ ॥ अदावरे दोच्चस्स घाणस्स धम्म परकस्स विनंगे एव मादिङः श्द ख लु पाणंवा संगतिया मणुस्सा नवंति तंजदा अपारंना अपरिग्ग हा धम्मिया धम्माणुया धम्मिघा जाव धम्मेणं चेव वित्तिं कप्पेमाणा वि दरंति सुस्सीला सुव्वया सुप्पडियाणंदा सुसाद सबतो पाणातिवायाप डिविरया जावजीवाए जावजेयावन्ने तहप्पगारा सावळा अबोहिया कम्मंता परपाणपरियावणकरा कऊंति ततोविपडिविरता जाव जीवाए।ए अर्थ-अथ हवे बीजो स्थानक धर्म पदनो विचार कहियें बै. आजगत् माहे नि धे पूर्वादिक दिशिने विषे कोइएक मनुष्य एवाजे ते कहेजे. निरारंनी, निःपरिग्रही धार्मि क धर्मानुगामि, धर्मज जेने इटले. यावत्-धर्मकरी वृत्ति आजीविका करता थका विचरे जे. सुशीन, सुव्रत, रूडा थानंद पामनारा, सुसाधु, तथा सुखसाय पदवीरूप गुणे क री विराजमान, ते पुरुप सर्वथा प्राणातिपात थकी निवृत्या, जावजीव सुधी यावत्. जे वीजा, तथा प्रकारनां पापकारी, सावद्यकर्म अबोधिना करनार बीजा प्राणीने परिताप ना करनार कार्य करिये, तेवा कार्य थकी पण निवृत्या . ॥ ६ए ।। दीपिका-अथापरस्य वितीयस्थानस्य धर्मपदस्य विनंगः स्वरूपमेवमाख्यायते । य या प्राच्या दिदिख मध्येऽन्यतरस्यां दिशि संति विद्युते केचिन्मनुप्यानवंति । तद्यथा अना रंनाथपरिग्रहापार्मिकाधर्मानुगाधार्मिष्ठाधर्मेणैव वृत्ति कल्पयंतीविहरति तथा सुशीला सुव्रताः सुप्रत्यानंदाः सुसाधवः सर्वस्मात्प्राणातिपातादिरतायावत्परिग्रहादिरताः । ये चान्ये तथाप्रकाराः सावद्याथबोधिकारिणः कर्मकाः कर्महेतवः परप्राणपरितापनकरा थारंना कियंते ततोविरताः॥ ६ए ।' ॥ टीका-अथापरस्य वितीयस्य विनंगोविनागः स्वरूपमेवं वध्यमानीत्या व्याख्या ՑԱՆ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. यते । तद्यथा (इदखलुइत्यादि) प्राच्यादिषु मध्येऽन्यतरस्यां दिशि संति विद्यते ते चै वंनूतानवंतीति । तद्यथा । न विद्यते सावद्यधारंनोयेपति तथा अपरिग्रहानिष्किंचनाः धर्मेण चरंतीति धार्मिकायाव-दमणैवात्मनोवृत्तिं परिकल्पयंति तथा सुशीलाः सुव्रताः सु प्रत्यानंदाः सुसाधवः सर्वस्मात्प्राणातिपाताक्षिरताएवं यावत्परिग्रहादिरताति। तथा ये चान्ये तथाप्रकाराः सावद्याथारंजायावदबोधिकारिणस्तेन्यः सर्वेन्योपि विरताइति ॥६ए से जहा णामए अणगारा जगवंतो इरियासमिया नासासमिया एस णासमिया आयाणनंम्मत्तणिकेवणासमिया नचारपासवणखेलसिं घाणजल्लपारिशवणियासमिया मणसमिया वयसमिया कायसमिया मणगुत्ता वयगुत्ता कायगुत्ता गुत्ता,गुतिंदिया गुत्तवनचारी अकोहा अ माणा अमाया अलोना संता पसंता वसंता परिणिवमा अण्णासवा अग्गंथा ग्निसोया निरुवलेवा कंसपाश् वमुक्कतोया संखश्व णिरंज णाजीवश्व अपडिदयगतीगगणतलंपिव निरालंबणा वागरिव अपडि बंधा सारदसलिलंश्व सुचहियया पुस्करपत्तश्व निरुवलेवा कुम्मोश्व गुतिंदिया विदगश्व विष्पमुक्का खग्गविसाणंव एगजाया नारंमपरकीव अप्पमत्ता कुंजरोश्व सोमीरा वसनोश्व जाततिमा सीहोश्वचरिसा में दरोश्वअप्पकंप्पा सागरोश्वगंजीरा,चंदोश्वसोमलेसा सूरोश्व दित्ततेया जच्च कंचणगंचश्व जातरूया वसुंधराश्व सबफासविसदा सुहुयद्यासणो विव तेयसा जलता णविणातेसिंचगवंताण कमविपडिबंधनवइसे पडिबंधे चनविदे पणते तंजदा अंमएश्वा पागंतरेवोमजेश्वा पोयएश्वा जग्गदेवा पग्गदेवा जन्नजन्नंदिसंति तन्नं तन्नं दिसं अपडिवचा सुश्नूया अप्पलदुनूया अप्पग्गंथा संजमेणं तवसा अप्पाणं नावेमाणे विहरतातिर्ण जगवंताणं श्मा एतारूवा जाया माया वित्ती होता तंजहा चननत्ते उठेनते अध्मेनते दसमेनत्ते ज्वालसमे नत्ते चन्दसमे नत्ते अपमासिएनत्ते मासिएनत्ते दोमासिए तिमासिए चानम्मासिए पं चमासिए उम्मासिए अउत्तरंचणं नरिकत्तचरया मिस्कित्तचरया रिक तमिस्कित्तचरगा अंतचरगा पंतचरगा लूदचरगा समुदाणचरगा सं रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ՑԱԽ सध्चरगा असंसहचरगा तजात्तसंचरगा दिलानिया अदिउला निया पुस्लानिया अपुष्लानिया निरकुलानिया अनिकुलानिया अन्नायचरगा अन्नायलोगचरगा वनिहिया संस्कादत्तिया परिमित पिंमवाझ्या सुसणिया अंताहारा पंताहारा अरसादारा विरसाहारा लुहादारा तुवादारा अंतजीवी पंतजीवी आयंविलिया पुरिमडिया विंग श्या अमऊमंसा ससिणो गोणियामरसनोहाणाश्या पडिमागणा झ्या नकडुआसणिया णेसजिया वीरासणिया दंमायतिया लगंमसाइ णो अप्पानडाअगत्तया अकंमुया अणिदा धुतकेसमंसरोमनदा सबगा यपडिकम विप्पमका चिति॥शातेणं एतेणं विदारणं विद्रमाणा बदुइ वासाई सामन्नपरियागं पानपति बढुवदु आबासि उप्पन्नंसिवा अणु प्पन्नंसिवा बहुश्नत्ताई पञ्चकाइ पच्चरकाश्त्ता बदुई वासाई अणसणाई दिति अणसणाई बेदित्ता जरसाएकीरति नग्गनावे मुंमनावे अ एहाणनावे अदत्तंवणगे अउत्तए अपोवादणए नूमिसेजा फलगसेका कम्सेका केसलोए बंनचेरवासे परघरपवेसे लक्षाअलच माणाअमा पणानदीलणान निंदणाखिसणान गरदणान तजपान तालणानन चावयागामकंटगा बावीसंपरीसहो वसग्गअहियासिज्जति तमध्आरा,. हंति तम आरादित्ता चरमेहिं उस्सासनिस्सासेहिं अणंत अणुतरं निवाघातं निरावरणं कसिणं पडिपुलं केवलवरणाणदसणसमुप्पाति समुप्पा.तित्ता ततोपचा सिङत्तिबुङति मुच्चंति परिसिबायंति सबायं ति सबकाणं अंतकरेंति ॥७३॥ अर्थ-वली बीजे प्रकारें साधुना गुण देखाडे जे. ते यथा नाम एवी संभावनायें जे म कोइएक उत्तम संघयणवंत, महाबले करी सहित अणागार नगवंत होय, ते केवा होय? तोके इर्या समिति समिता, नापासमितिये समिता, एटले सत्यनिरवद्य ना पाना बोलनार, एपणासमिति समिता, एटले ३तालीश दोपरहित, थाहारनी गवेप पाना करनार, (यायाणनंममत्तणिरकेवणासमितियेंसमिता) एटले माटीनुं नाजन, तथा मात्रा, धने वस्त्रादिक ने जयणायें पूंजी प्रमार्जीने मूकनारा, (उच्चारपासवणखेलसिंघाण ६० वितीये सूत्रकृतांगे हितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. जलपारिछावणिया समितियें समिता) एटले वडीनीत, लघुनीत, थूक नासीकानो ती घाण, शरीरनो मल, तेने जयणा सहित पररावे. एमपांच समिति समिता, मन समि तियें सहित, वचन समिति सहित, काय समिति सहित, मन ने असंयम थकी गो पवीने प्रवावे, माटे मनगुप्तियें गुप्त, वचनने असंयमयी गोपवीने प्रवावे, माटे वच न गुप्तियें गुप्त, कायाने असंयमयी गोपवीने प्रवावे, माटे कायगुप्तियें मुप्त, एरीतें त्र ए गुप्तियें गुप्त, तथा गुप्तेंघिय एटले असंयम थकी इंडियोने गोपवी राखनार, नववा ड विशुद्ध ब्रह्मचर्यना पालनार, क्रोध रहित, मान रहित, माया रहित, लोज रहित, संता एटले मध्यवर्तियें,धने पसंता, एटले बाह्य वृनियें वसंता, एटले उपशांतते नजय थापि शांतवृत्तिवाला, परिनिवृत्ता एटले समस्त संताप वर्जीत, अनाश्रय एटले पाप क में बंध थकी रहित, अग्रंथा एटले हिरण्याटिक परिग्रह थकी रहित, बिन्नश्रोत एटले बेद्यो संसारनो प्रवाह जेणे, तथा निरुवलेवा एटले निर्लेप कर्म मल थकी रहित, कं सपातीवमुक्कतोया एटले कासाना पात्रनी पेठे पापरूप पाणी जेने बबतुं नथी; जेम कांसा ना पात्रने पाणी न लागे तेम, ते साधुने पापरूप पाणी लागे नहीं, तथा शंखनी पेठे निरंजन एटले रागादिक रंग रहित, जीवनी पेठे अप्रतिहत गतिवाला जाणवा, एटले जेम जीवनी गति थप्रतिहतले स्खलाय नही, तेम साधुने पण देश नगरादिकने विपे वि हार करवाने विपे अप्रतिहत अस्खलित गतिठे. याकाशनी पेठे निरालंब एटले थाका श जेम स्तनादिकना बालंबने रहित तेम, साधु पण गाम, नगर, कुजना थालंबनथी रहित. वायुनी पेठे अप्रतिबंध थका ग्रामने विपे एक रात्र, अने नगरने विपे पाच रा त्र, विचरे. गामेएगराश्यं एगरेपंचराश्या इति वचनात् शारद एटले शीतकाल तेनुं स लीन एटले पाणी तेनी पेठे अथवा आश्विन,धने कार्तिक मासना पाणीजेम निर्मलहो या तेनी पेठे निर्मल उदय वाला.(पुरकरपत्तंश्वनिरूवलेवा) एटले जेम कमलना पत्रने पाणी तथा कादव न लागे,तेम, साधुने कर्म रूप लेप न लागे. काचबानी पेठे गुप्तेहि य, जेम काचबो, चार पग अने पांचमी ग्रीवा गोपवीने प्रवः तेम, साधु इंश्यो गोप वीने प्रवर्ते. पदीनी पेठे विप्रमुक्त, अनियतवासी, एटले पदी जेम सर्व परिवार स्थान कनी ममता रहित होय. तेम साधुपण परिवारादिकनी ममताथी रहित होय. (खग्गवि साणवएगजाया) एटले गेंमानुं शीगडु जेम एक होय, तेम साधु, राग देष रहित थको क होय नारंमपदीनी पेठे अप्रमत्त होय, जेम नारंम पची अप्रमादी होय, तेम सा धु प्रमाद रहित थको धर्म कार्यने विपे प्रवः कुंजरनी पेठे शूरवीर एटले जेम हस्ती शूरवीर होय, तेम साधु कपायादिक निवारवाने शूरवीर दोय, परंतु कायर पषु जणा वे नहीं, वपननी पेठे बलवंत जेम वेल नार पाडे अंगीकार करे निर्वाह करे तेम सा AM रायधनपतसिंघ वाहारका जैनागम संग्रह भाग उसरा. हर. धु पण,व्रतनार निर्वाह करवाने सामर्थ्यवान धर्मधुरंधर जाणवो, सिंहनी पेवें एटले सिंह जेम वीजा मृगादिक जानवरोने उदप एटले तेनाथी परानवाये नही, तेम साधु पण परीसह उपसर्गादिकें करी परानवाये नहीं.मंदर एटले मेरुपर्वतनी पेठे अप्रकंप,जे म मेरुपर्वत कंपायमान न थाय, तेम साधु पण परीसह अने उपसर्गादिके कंपायमान न थाय. समुइनी पेठे गंनीर, एटले समुइ जेम गंभीर होयडे, तेम साधु हर्प शोकादि क कारण रहित थका गंनीर होय. चंइमानी पेठे सोम लेश्यावंत एटले चंमा जेम शीतल प्रतिवंत होय, तेम साधु सर्वकाल मननो उद्धार करनारो, महा शीतल प्रकृति सहित होय, सूर्यनी पेठे दीप्ततेज एटले सूर्य जेम तेजवंत होय, तेम साधुपण तपश्च यायें करी तेजवंत प्रतापवंत देखायो.साचा सुवर्णनी पेठे जातिरूप सतेज, एटले सुवर्ण ने जेम मेल न लागे, तेम साधुने पण कर्म मेल नलागे. वसुंधरानी पेठे सर्व स्पर्श स हे एटले पृथ्वी जेम कांटा, कांकरी, अग्न्यादिकना सर्व स्पर्श सहन करे, तेम साधु प ण मागुणें संहित यको, टाढ तापादिकना स्पर्शने सहन करे. सुद्यदुतासणोविव तेयसाजलंता एटले रुडे व्ये घृतादिक सींचतां जेम दुताशन जे अग्नि ते सदा ते यसा ए टले तेजवंत देखायो जाज्वल्यमान देखाय तेम,साधु पण ज्ञान तेजें करी सर्वकाल तेज वंत देखायो.॥ ७० ॥(णविणंतेसिंगवंताएंके) ते जगवंत महिमावंत साधुने नथी क विपडिबंधेनवा एटले क्याहि पण प्रतिबंध नथी. सेप डिबंधे चनविहेपालते एटलें ते प्रतिवं घचार प्रकारनो कह्योले, ते कहे. (थंमएवा के०)जे अंमथकी उपजे एवा पक्षी कीडाम यूरादिक ते धाश्री प्रतिबंध नथी, (पोयएश्वा के०) पोत ते हस्त्यादिकना बालक ते याश्रित प्रतिबंध नथी, जग्गहेश्या के) उग्रह एटले वस्ति पीठ फलगादिक तेनो. पण प्रतिबंध नथी, (पग्गहेइवा के) Jधीक उपग्रहिक उपकरण तेनिमित्त प्रतिबंध नथी, (जन्नजन्नंदिसंश्वति के०) जे जे दिशायें विहार करवा वांडे, (तन्नतन्नंदिसं थे। प्पडिबा के०) ते ते दिशायें थप्रतिबंध पणे विचरे. (सुनूया के ) शुचिर्भूतं निर्म लांतर थात्मावंत (अप्पलहुनूया के०) अल्प लघुनूत एंटले अल्प परिग्रही थेका, (थप्पग्गंयाके०) अल्प ग्रंथवंत.बहुश्रुत, (संजमेणंतवसा के०) संयम अने तपें करी (अप्पानावेमाणे के०) पोताना, यात्माने नावता थका, (विहरति के) विचरे॥१॥ (तेसिंगनगवंताणं के) ते नगवंत एटले साधुने, (माएतारुवा के) एवा-- ए तद्रूप (जायामायावित्तिहोठा के०) संयमयात्रा एटलें संयमनो निर्वाह, तेने थर्थे, मात्रावृत्ति प्रमाणोपेत जातपाणी ले, ते तपें करी, निर्मल थोय. (जहा के) ते कोते. एक उपवास, वे उपवास, त्रण उपवास, चार उपवास, पांच उप वास, ठ उपवास, सात उपवास, धर्षमासना उपवास, एक मांस दमण; वे मास " . ६२ वितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. क्षमण, त्रण मास क्ष्मण, चतुर्मासिक, पंचमासिक, मासिक, एवां तपना करनारा, (थउत्तरंचणं के ) अथवा एक साधु एवा थनिग्रहना करनाराजे, ते कहेते. (नरिक तचरया केए) नदिप्तचर्या एटले पोताने अर्थे हामली माहे यकी काढयु एवं जे कु सार अन्न तेना नारा, (णिरिकत्तचरया के०) निक्षिप्तचर्या एटले पिरसवाने थर्थे होमली मांहेथी काढी वली दामलीमांहे प्रक्षेप्यो, एवो जे थाहार तेनी गवेपणा करनारा, (उरिकत्तणि स्कित्तचरगा के.) पूर्वोक्त वन्ने जातना थाहारनी गवेषणा करनारा, (थं तचरगा के०) जे गाममांहे ससता मूल्यनो थाहार मले, तेना लेनारा, (पंतचर गा के०) नीरस आहार जमता थका, तेमांथी जे वध्यो दोय तेना लेनारा, (खूह चरगा के) जावजीव सुधी लूखा आदारना लेनारा, (समुदाणचरगा केप) हर्ष सहित जे थाहार थापे तेना लेनारा, (संसच्चरगा के) खरडे हाथे पाहार थापे तेना ले नारा, (असंसहचरगा के०) अण खरडे दाये थाहार थापे तेना लेनारा, (तळात संसच्चरगा के) ते जे व्ये हाथ अथवा कडबी खरडी होय तेवा हाथे करी, अथ वा तेवी कडठीये करी, तेज थाहार थापे, तेवा थाहारना लेनारा, (दिलानिया के) दीना बाहारनाज लेनारा, तथा (अदिलानिया के) अणदीगो थाहार, तथा अणदीतो दातार, तेनी गवेपणा करनारा, (पुच्लानिया के०) तथों पुडीनेज आहारना लेनारा, (अपुज्जानिया के० ) यणपुब्या थाहारना लेनारा, (निस्कूलानिया के) थोडं अन्न यापे धने हेलणा करे एवा तु थाहारना सेनारा, (अनिरकूलानिया के) अंतुब थाहारना लेनारा, (अन्नायचरगा के०) ज्यां कोई पण उलखे नहीं त्यां अज्ञात थाहारना लेनारा, (अन्नायलोगचरगाके०)आज्ञात लोकना कुत्सित अन्नना लेनारा, (उवनिहिया के०) जे थाहार पोता थकी नजीक जाणे, तेना लेनारा, .(संखादत्तिया के) दात्तिनी संख्याना करनारा, (परिमित्तमिवाश्याके० ) प्रमा पोपेत मिना लेनारा, (सुखेसणिया के) शुभएपणिक दोप रहित एवा थाहार ना गवेषण दार, (अंताहारा के) अंताहारी एटले वाल, चणकादिकना थाहारना गवेपनारा, (पंताहारा के०) तेज टाटु उगखं, एवा यन्नना लेनारा, (थरसा हारा के) हिंग जीरादिकना वघारें रहित एवा थरस थाहारना लेनारा (विरसादा रा के०) जूना धान्य खामेलाना आहारना लेनारा, (जूहाहारा के) जूद थाहारना लेनारा, (तुबाहाराके) तुम्याहारना लेनारा,(अंतजीवीके०)चंताहारेंजीवे, (पंतजीवी के०) प्रांतयाहारें जीवे, (प्रायबिलिया केए) कूर, अडदना, बाकला जेइ, आयंबिल सदाय करे. (पुरंमहिया के०') सर्व काल वे पहोर दिवस वित्या पनी थाहार जमे, (शिव गश्या के० ) सर्वकाल निवी करे, विगय रहित अन्न जमे, (अमळमंसाससीयो के) राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७६३ मद्य मांसना परित्यागी होय, (योणियामरसनोइ के०) सर्व काल थत्यंत सरस था हार लीये नहीं, (हाणाश्या के०) सर्वकाल कायोत्सर्गना करनारा, (पडिमघाश्या के) प्रतिमाना वहणनारा, (नक्कडधासणिया के०) एक स्थानकें केटलो एक काल निरनियें रहे,(णिसहियाके) निषेधधासनना वेसनारा एटले निपेय पदार्थयुक्तप्टथवीपर बेसे, (वीरासणिया के०) वीरासने करी रहे, वाजोउ उपर बेशी, पग नीचामूके, पनी वाजोत दूर करीने तेज थासने वेसे. (दमायतिया के०) दंनी पेठे लांबो थयो थको रहे. (लगमसाइणो के०) वांका काष्ठनी पेठे शयन करे, मस्तक, पानी आने वासो, तेने नूमीलागे, परंतु बीजे नलागे (अप्पाउडागत्तया के) वस्त्र रहित, वस्त्ररूप प्रावरण न राखे, (अकंयाके) शरीरें खाजी नखणे, (अणिहाके०) मुखनुं यूंक परत्वे नहीं, (धुतकेसमंसरोमनहाके) माथाना केश, गुह्यस्थानकना केश, दाढीमुना केश, कारखली ना केश, शरीरनां रोम, तथा नख,समारे नही, (सबगायपडिक्कम विष्पमुक्का के०) सर्व गात्र एटले शरीरनी शुश्रूपा करवा थकी विषमुक्त, एटले मूकाणा थका, (चित्तिके०) रहे. ॥शा (तेणंएतेविहारेविहरमाणा के०) तेसाधु एवा उग्र विहारे करी विचरता थ का (बदुश्वासाई के०) घणाएक वर्ष (सामनपरियागंपानणंति के०) चारित्र पर्याय पाले. एवो चारित्र पाली (बदुबदुधावाहंसि के०) रोगादिकनी थावाधा (उपन्नंसिवा के० ) उपनी, तथा (थणुपन्न सिवा के०) अपनपने उते (बदुश्नत्नाइपञ्चारकाश्के०). घणानात पाणी पञ्चरके. (पञ्चरकाश्त्ता के ) ते पञ्चरकीने (बदुश्वासाइंधणसणारंडे दिति के०) घणा काल सुधीयनशन पाले, (असणाईले दित्ता के.) ते अनशन पाली ने किंबहुना गुंजाजुकदेवाथी? (जस्तठाएकीरतिके०) जे साधुधर्मने अर्थ थाधर्म एवोके, लोहगोलकनी पेठे निरास्वाद खड्गधारानी पे दुःसाध्य,एवो चारित्र पाले. (नग्गनावेके) ननपणानो नाव एटले प्रमाणोपेत वस्त्रपहेरें, (मुंफनावे के) पांचडियो तथा चार कपायनो संवर करे, (थाहाणनावे के०) अंघोल स्नान नो त्यागनाव करे, (अंदंतंव णगे के०) दातण करवानो परिहार करे, (अत्तएके) मस्तकें उत्र धरावे नही, (थयोवाहणए के०) पगरखानो त्याग करे, (नूमिसेजा के) नूमिकाने विपे शय न करे, (फलगसेका के०) पाट, पाटीया उपर शयन करे, (कसेका के) काष्ठ, पापाण उपर शयन करे (केसलोए के०) मस्तकें केशनो लोच करे, (बनचेरवासे के० ) ब्रह्मचर्यने विपे वास करे, अर्थात् ब्रह्मचर्यने पाले,'(परघरपवेसे के०) निदा ने वर्षे पारका घरने चिपे भ्रमण करे, (लघायल के) त्यां परघर भ्रमण करता कदाचित् निदानो प्राप्तियाय, अथवा नथाय, तोपण समता नाव धरे, (माणाथ मायणात के) मान, अथवा थपमान, देता थका पण समता नाव घरे. (हीलण ខ្ញុំ។ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. के) जन्मनां कर्मरूपकरणीने उघाडी, देलना करतो पण समता नाव धरे. (निंद गाउ के) कोइ निंदा करे, (खिंसणाउ के०) कोई बीजा लोकोनी साखें हेलना करे, (गरहणात के०) कोई तेना मुख अगलन हेलना करे, (तजपाउ के०) कोई तहीना करे, (तालणार के) को ताडना करे, (उज्ञावयागामकंटगा के०) उंचा नीचा ग्रामकंटक एटले ग्रामीण लोकना वचन, पांच इंडियने कंटक समान, तेने सहन करे, (बावीसंपरीसहोवसग्ग के०) वावीश परिसह बने देवादिकना करेला उप सर्गादिक ए सर्वने (अहियासिहंति के०) मन वचन अने कायायें करी, थहियासे एटले सहन करे, (तमच्याराहंति के) साधु ते अर्थ जे सम्यक् झान दर्शन चारित्र रू पतेने थाराधे, (तमध्याराहिता के०) ते ज्ञान दर्शन चारित्ररूप अर्थ याराधिने, (चरमे हिंउस्तासनिस्सासेहिं के ) बेला उश्वास, निःश्वासें ज्ञान उपजे ते केवो ज्ञान उपजे, ते कहेले. (थणतं के०)आंतरहित, (अणुत्तरं के०)प्रधान, (निवाघायं के) निर्व्याघात, (निरावरणं के०) यावर्ण रहित, (कसिणं के०) सत्स्नं संपूर्ण, (पडिपु: मं के०) परिपूर्ण एवो, (केवलवरणाणदसणसमुप्पाडेंति के०) प्रधान केवलज्ञान अने केवलदर्शन, पामे (समुप्पाडेतित्ताके) ते केवल ज्ञान अने केवल दर्शन उपजा वीने एटले पामिने, (ततोपन्जा के०) तेवार पनी (सिङतिके०) सीजे एटले तेने सर्व अर्थनी सिद्धि थाय, (बुङति के०) चउदराज लोकनुं स्वरूप बुफे, (मुचंति के०)स 4 ऊख यकी मूकाय, (परिमिवायंति के०) कर्मरूप दावनलने उपशमाववे करी शी तलीनूत थाय (सबडरकाणं अंतकरेंति के०) सर्व उत्खनो अंत करे, ॥ ३ ॥ ॥दीपिका-प्रकारांतरेण पुनः साधुगुणानाह । (सेजहत्ति) तद्यथानाम केचन नगवंतोऽन गारानवंति । र्यासमिताइत्यादि सुगमं। यावत्सुदुतहुताशनश्वदीप्तन्हिरिव तेजसाज्वलं तो दीप्पमानाः॥७॥(एडिएंति)नास्ति तेषां कुतश्चित्प्रतिबंधः। प्रतिबंधश्चतुर्विधः। तद्यथा। धमजोहंसादिः । थंडकंवा मयूरोडकादि क्रीडामयुरादिहेतुः स्यात्तेन तत्र निबंधः स्यात् । पोतजे दस्त्यादौ पोतके वा शिशुत्वात्प्रतिबंधः स्यात् । थथवा (अंमजोश्वाबोंडजोश्वा तिपानांतर) अंडज शणिकादिवस्त्रं बोंड कार्पासं वस्त्रं तत्र प्रतिबंधः स्यात् (उग्गहेश्वा) अवगृहीत परिवेपणार्थमुत्पाटितं जक्तपानं प्रगृहीतं नोजनार्थमुत्पाटितं तदेव । अथवा अवाहिकं वसतिपीठफलकादियौपग्रहिकं वा दंडकाद्युपधिजात प्रगृहीतंतु रजोदरणाद्यो घिकोपधिरूपं तत्र प्रतिबंधः स्यात् । (जस्मति) यां यां दिशमिति विहर्त तां तां दिशं वि हरंति। किंनूताः।थप्रतिवाः शुचितानावशुद्धिमंतः श्रुतिनूतावा प्राप्तसिद्धांता लघुता थल्पोपधयोऽगौरवाश्च अनल्पग्रंथाबदागमाःन विद्यते धात्मनः संबधी ग्रंथोहिरण्यादि] राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. उदय पांतेऽनात्मग्रंथाइति वा॥७१॥ तेषांसाधूनां जगवतां (इमाए)तद्रूपायात्रामात्रा वृत्तिःसंयम यात्राप्रमाणाजीविकाऽनवत् । तद्यथा। चतुर्थनक्तमेकोपवासः पठनक्तं यावत्पण्मासिकं । यथच (उस्कित्तचरयत्ति) उदितं स्वकार्याय पाकनाजनाश्तं तदर्थमनिग्रहतश्चरति तजवे 'षणाय गतीति उदिप्तचरकाः । (निरिकतवरयत्ति ) निक्षिप्तनाजनादनुवृतं तदर्थमनि ग्रहतश्चरंति तजवेपणाय गतीति निक्षिप्तचरकाः। (उरिकत्तनिरकत्तचरयत्ति) पाकना जनाइप्तिं तत्रैवाऽन्यत्र वा स्थाने यदन्नं तदर्थमनिग्रहवंतश्चरंति । तेन प्रांतेन रू क्षेण नतादिना चरंति ये ते तथा समुदानेन निझ्या चरंतीति (संसन) खरंटितेन हस्तादिना दीयमानं संसृष्टमुच्यते उक्तविपरीतमसंसृष्टं तेन चरंति (तळायत्ति) तजातेन देयव्याविरोधिना यत्संसृष्टं हस्तादि तेन चरंति ते तथा । (दिलानियत्ति) दृष्टस्यैव नक्तादेलानः अदृष्टस्यापकवरकादिमध्यान्निर्गतस्य श्रोत्रादिनिः कृतोपयोगस्य नक्कादेलानस्तेन चरंति ये ते तथा । (पुच्लानियत्ति ) प्रष्टस्यैव हे साधो! किंते दीयते इत्यादिप्रभेन योलानःसयेपामस्ति ते तथा। एवमप्टष्टलानिका विपरीताः। निदेव निदातु बमवज्ञात वा तन्नानोयेपामस्ति ते तथा अनिदालानिका विपरीताः।थातचरकायका तगृहेपुचरंतीत्यनिग्रहवंतःयन्नंनोजनं वा ग्लायति धन्नग्लायिकास्तेच अनियह विशेषा प्रातरेवान्नं गृएहति(ग्वणिहया)उपनिहितंयथाकथंचिदासनीनूतं तेन चरति येते.उपनि हितकाःसंख्याप्रधानादत्तयोयेषां ते तथा प्रातरेवयानक्तादि(परिमियत्ति) परिमितः पिंड पातःवर्धपोषादिलानोयेपामस्ति ते तथा ।(सुसणिया) शुझेपणाः शुषस्य वा नियंजन स्य कूरादेरेषणायेषामस्ति ते पंतप्रांतवल्लवणकादिः सथाहारोयेपां ते तथा। विरसंनीरसं शीतलीनूत रुदाहाराः(अंबिलिया)याचाम्स उंदनकुल्मापादि तेन चरंतीति । निर्विरुति काः घृतादिविकृतित्यागिनः थमद्यमांसाशिनः मद्यमांसं नानंतीति । (नोनियागति) ननित्य रसनोजिनः (नेसक्रीया) निपद्यायुतायां नूमौ उपविशनं तया चरंतीति नैपद्यकाः । वीरा सनं सिंहासननिविष्टस्य नून्यस्तपादस्य सिंहासनापनोदे सति यादृशमवस्थानं तद्यस्यास्ति सवीरासनिकः (दंडायतिया) दंडस्येवायतमायामोयेषां तें दंडायतिकाः । लगमं वकका ठं तत् शेरते ये ते लगमशायिनः पार्मिका शिरश्च पृष्ठमेव वा नूमौ लगति तथा शयनं कुर्वति यातापकायातापनाग्राहिणः (अप्पाउडा)यप्रावृताः प्रावरणवर्जकाः (थगंमु या) अकंमूयकाः (अनिम्हा) अनिष्ठीवनाः (धुतमंससनि) धूतानि नीतिकर्मतया त्य कानि केश मश्रुरोमाणि शिरोजकूर्चकदादिलोमानि यैस्ते तथा सर्वशरोरपरिकर्मणा रहि ताश्त्यर्थः। शा(तेति) ते साधवएवं विहृत्य बदनि वर्षाणि श्रामण्यपर्यायमनुपाल्य (था • वाईसत्ति) रोगातके उत्पन्नेऽनुत्पन्ने वा नक्तप्रत्याख्यानं कुर्वति । किंबहुना यळते क्रियते नमनावोमुंडनावश्च (थाहाणगे) स्नानानावः श्रदंतधावनं यत्रक शिरसि धातपेप .. वित्तीये सूत्रकृतांगे क्तिीयश्रुतस्कंधे दितीयाध्ययनं. तत्यपि कंबलवस्त्रादिधारणानावः अनुपानकता पाउकायनावः नूमिशयनं फलकशयनं काठशयनं केशलोचः ब्रह्मचर्यधारणं । निहाथै परगृहप्रवेशः लब्धमानापमानानि हेलन हिंसागर्दीतर्जनताडनानि उच्चावचयामकंटकाः शुनाशुनायिविषयारागोषरहिततया सोढव्याश्त्यर्थः। दाविंशतिः परीपहाः । देवादिकताउपसर्गाअध्यास्यते यदर्थमेता प्कराः क्रियाः क्रियते तमर्थ सम्यक् ज्ञानदर्शनचारित्राख्यमाराध्य चरमरुवासनिःश्वासैः प्रांतसमयं यावदित्यर्थः । ततोऽनंतमनुत्तरं निर्व्यापात प्रतिपूर्ण केवलवरज्ञानदर्शनमाप्नु वंति ततः सित्ध्यंति मोदमानुवंतीति ॥ ३ ॥ ॥ टीका-पुनरन्येन प्रकारेण साधुगुणान् दर्शयितुमाह । (सेजहेत्यादि) तद्यथानाम केचनोत्तमसंहननधृतिबलोपेताथनगारानगवंतोनवंतीति । ते पंचनिः समितिनिः समि ताः । एवमित्युपदर्शने औपपातिकमाचारांगसंबंधिप्रथममुपांग। तत्र साधुगुणाः प्रबंधे न व्यावयेते तदिहापि तेनैव क्रमेण इष्टव्यमित्यतिदेशः । यावधूतमपनीत केशइमधुलोम नखादिकं यैस्ते तथा सर्वगात्रपरिकर्मविप्रमुक्तानिष्प्रतिकर्मशरीरास्तिष्ठंतीति॥७॥७॥७२ तेचोयविहारिणः प्रव्रज्यामनुपाल्य, वाधारूपे रोगातके समुत्पन्नेऽनुत्पन्ने वा नक्तप्रत्याख्या नं विदधति । किंबहुनोक्तेन यत्कृतेऽयमयोगोलकवन्निरास्वादः करवालधारामार्गवदुरभ्य वसायः श्रमणनावोऽनुपाल्यते तमर्थ सम्यग्दर्शनशानचारित्राव्यमाराध्य व्याहतमनं तं मोदकारणं केवलज्ञानमाप्नुवंति केवलज्ञानावाप्रूवं सर्वउःखविमोदलणं मोद मवानुवंतीति ॥ ३ ॥ एगच्चाए पुणएगे जयंतारो नवंति अवरेगंपुण पुवकम्मावसेसेणं कालमा से कालं किच्चा अन्नयरेसु देवलोएसु देवताए उबवत्तारो नवंति तंजदाम हमिएसु-महजुत्तिएमु महापरिकमेसु महाजसेसु महावलेसु महाणुनावे सुमदासुखेसु तेणं तव देवा नवंति महडिया मदजुत्तिया जीव मदासुखा हारविराश्यवठा कडगतुडियर्थनियनुया अंगय कुंमल मगंमयल कन्न पीढधारी विचित्तदवानरणा विचित्तमालामलिमन्डा कल्लाणगंधपवर वनपरिदिया कल्लाणगपवरमल्लाणुलेवणधरा नासुरवोंदीपलंबवणमाल धरा दिवेणं रूवेणं दिवेणं वन्नेणं दिवेणं गंधेणं दिवेणं फासेणं दिवेणं संघा एक दिवेणं संगणेणं दिवाएपछिए दिवाए जुत्तीए दिवाए पनाए दिवाए गयाए दिवाए अचाए दिवेणं तेयणं दिवाए लेसाए दसदिसा नको - रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ទទី១ वेमाणी पनासेमाणा गश्कल्लाणा किल्लाणा आगमेसिनदयावि नवंति एसठाणे आयरिए जाव सबकपदीणमग्गे एगंतसम्म सुसा दू दोच्चस्स गणरस धम्मपरकस्स विनंगे एवमादिए ॥४॥ अर्थ-(एगञ्चाए के०) एम को एक पुरुप (पुणे के०) वली (एगे के०) एक ज शरीरें एटले तेज एक नवर्मा (नयंतारोनवंति के) सिगिति गामि होय. (थ वरेपुण के०) अपर एटले बीजा वली (पुत्वकम्मवसेसेणं के०) जेने पूर्वकृत कर्म थ वशेष रह्यां होय तो तेवा पुरुष (कालमासेकालं किच्चा के) कालने अवसरें काल क रीने (अन्नयरेसु के०) अन्यत्र (देवलोएस के) देवलोकने विपे (देवत्ताएनववत्तारों नवंति के०) देव पणे उपजनार थाय (जहा के) ते देवलोक केवा होय तेकहेठे (महडिएस के०) महर्षिक महोटी शादिना धणी, (महजुत्तिएसु के०) महाद्युति वान, (महापरिक्कमेसु के०) महोटा पराक्रम वाला, (महाजसेसु के०) महोटा यश 'ना धणी, (महाबलेसु के.') महोटा बलवान, (महापुनावेसु के०) महोटा अतिश यवान एवा महानुनाव वैक्रियादिक शक्तियें करी सहित होय. (महासुखेस के०)महोटा सुखना धणी, एटला वाना जेस्थानकने विपेने (तेतबदेवाजवंति के.) ते त्यां देवता पणे होय, ते देवता केवा होय. ते कहे.महोटी इक्ष्यिादिक गुणें सहित यावत् महो टो सुख सहित (दार विराश्यवहा के०) दारें करी विराजितं शोनायमान, हृदय कमल जेनां वली (कडगतुडियर्थनियनूया अंगयं के) कटक, केयूर, अंगदादिके करी स्तंनित नुजा जेनी, वली देदीप्यमान (कुंमलमगंमयल के०) कुंमलें करी घसायेला एवा गालना तट जेणे शोनित कस्याने (कन्नपीढधारी के०) कुमलना थाधार मात्रै कानले माटे कर्णपीठ धारी कह्या अथवा कर्णपीवते काननू थानरण विशेष जाए. ते धान कुंमल, तेना धरनारा. (विचित्तवानरणा के) विचित्रप्रकारना मुशदि क थानरण जेना हाथमा रहेलांजे तेणेकरीसहित (विचित्तमालामनलिमनडाके) वि चित्र प्रकारनी माला सहित मुकुटना धरनार, (कन्नाणगंधपवरवउपरिहिया के०) कल्या एकारी सुगंधित वस्त्रना पेरनार, तथा (कन्नागपवरमन्नापुलेवणधरा के) कल्याण कारी प्रवर माल्य विलेपनना धरनार, (नामुरबोंदीपलंबवणमालधरा के०) देदीप्य मान शरीर प्रलंब एवी लटकतिजे वनमाला रूप धान विशेष, तेना धरनारा, (दि घेणंरूवेणं के०) प्रधान रूपें करी सहित, (दिवेणंबन्नेणं के०) दिव्य वर्णेकरी सहित, । (दिवेणंगंधेणं के) दिव्य गंधे करी सहित, (दिई एंफासेणंके०) दिव्य स्पर्श करी सहि त, (दिवेणंसंघाए के० ) दिव्य शरीरनो संघात समुदाय तेणे करी सहित, (दिवेणं , ១០ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. 'संवाणेणं के०) दिव्य संस्थान समचतुरस्त्र रूप तेणे करी सहित, (दिवाएडीए के०) दिव्य वैमानादिकनी ति, तेणे करी सहित, (दिवाएजुनीए के) दिव्याति एटले प्रधान अन्योन्य नक्तिये करी सहित, (दिवाएप्पनाए के) दिव्य प्रना एटले कांती तथाविध इव्य जोडवाने प्रनावे महात्में करी सहित, (दिवाएयाए के) दिव्य प्रतिबिंब एवा रूपें करी सहित, (दिवाएबच्चाए के०) दिव्य धर्चा, (दिल्वेणंतेयणं के०) प्रधान एवी शरीर थकी निकलति जे तेजनी ज्वाला तेणे करी सहित, एटजे दिव्यतेजें करी सहित, (दिवाएलेसाएके०) अन्यतरना परिणामरूप शुक्लादिक लेश्यायें करी सहि त थका, (दसदिसाउनोवेमाणा के०) प्रधान शरीर माहेली कांति करी दशे दिशा उने उज्वल करता, (पनासेमाणा के०) दशे दिशाउने यसकारता प्रकासता, (गइक नाणा के०) देवता संबंधिनी गतियें करी प्रधान, (लिइकनाणा के) देवता संबंधि नी स्थितियें करी कल्याण एटले प्रधान, (गमेसिनहयाविनवंति के.) थामिक कालें नइक प्रधान मनुष्य नव रूप संपदा पामवा आश्री तथा रूडा धर्म प्रतिपत्ति स हित प्रत्ये पामवा धाश्री आगमिक कालें नइक कह्या. ए स्थानक आर्य याव त सर्व सुख थकी रहित थवानो मार्ग एकांत सम्यकू, सत्य, सुसाधुन स्थानक , एटले बीजुं स्थानक धर्मपदनो विचार एम कह्यो. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-(एगञ्चाएत्ति ) एके पुनरेकयार्चया एकेन शरीरेण एकनवादा मोदगंता ः स्युः । एके पुनः पूर्वकर्मावशेपे सति कालं कृत्वाऽन्यतरेषु देवलोकेषु देवतयोस्पद्यते । तद्यथा । महर्षिमहाद्युतिमहाशुक्लमहाबलमहानुनावमहासुखेषु देवलोकेषु । देवास्ते प्येवंनूताइत्याह । महर्षिकादयस्तथा हारविराजितवहसः कटकत्रुटितस्तनितनुजाः अंगवकुंडलघृष्टगंडतलकर्णपीतधराविचित्रहस्तानरणाः विचित्रमालामुकुलितमुकुदाः परि हितकल्याणप्रवरवस्त्राः कल्याणप्रवरमाल्यानुलेपनधराः (नासुरवोंदी) नास्वरशरीराः प्रलंबवनमालाधराः (दिवेणंति) दिवि नवं दिव्यं तेन रूपेण यावदिव्यया व्यक्षेश्यया युतादशदिशोविद्योतयंतः प्रनासयंतोगत्या देवलोकरूपया कल्याणाः शोजनाः स्थि त्या उत्कृष्टमध्यमया कल्याणाः (थागमेसित्ति) धागामिनि काले नकाः शोजनम प्यनवं प्राप्ताः सधर्मप्रतिपत्तारः स्युः । तदेतत्स्थानमा साधु श्रेष्ठं । एतवतीयस्य स्थानस्य धर्मपाक्षिकस्य विनंगोविचारः समाख्यातः ॥ ७ ॥ ॥ टीका-एके पुनरेकयार्चयैकेन शरीरेणैकस्माता नवासिधिगति गंतारोनवंति थथ ते पुनस्तथाविधपूर्वकर्मशेपे सति तत्कर्मवशगाः कालं कृत्वा वैमानिकेषु देवेपूत्पद्यते तत्रे नत्वा राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. क्षए इसामानिकत्रयस्त्रिंशलोकपालपार्पदात्मरप्रकीर्णेषु नानाविधसमृक्षिषु नवंतीति नियोगिककिल्बिषिकादिन्विति । तदेवाह । (तंजहेत्यादि) तद्यथा महादिषु देवलोके पूत्पद्यते । देवास्त्वेवंन्तानवंतीति दर्शयति । (तेषंतउदेवा इत्यादि) ते देवानानाविध तपश्चरणोपात्तगुनकर्माणोमहवर्धादिगुणोपेतानवंतीत्यादिकः सामान्यगुणवर्णकः । ततो हारविराजितवदसश्त्यादिकानरणवस्त्रपुप्पवर्णकः । पुनरतिशयापादनार्थ दिव्यरू पादिप्रतिपादनं चिकीराह । (दिवेणंरूवेणमित्यादि) दिविनवं दिव्यं तेन रूपेणोपाताया वदिव्यया इव्यलेश्ययोपेतादशापि दिशः समुद्योतयंतस्तथा प्रनासयंतोऽलंकुर्वतोगत्या देव लोकरूपया कल्याणाः शोजनागत्या वा शीघ्ररूपया प्रशस्त विहायोगतिरूपया वा केल्या पास्तथा स्थित्या उत्कृष्टमध्यमया कल्याणास्ते नवंति तथाऽऽगामिनि काले नकाः शोन नमनुष्यनंवरूपसंपपेतास्तथा सर्मप्रतिपत्तारश्च नवंतीति । तदेतत्स्थानमार्यमेकांतेनैव सम्यग्नूतं सुसाध्विति । एतद्वितीयस्य स्थानस्य धर्मपादिकस्य विनंगएवमाख्यातः॥७॥ अदावरे तच्चस्स हास्स मीसगस्स विनंगे एव मादिङ इह खलु पाईणंवा संतेगतिया मणुस्सा नवंति तंजहा अप्पिना अप्पारंना अ प्पपरिग्गदा धम्मिया धम्माणुया जाव धम्मेणं चेव वित्तिकप्पमाणा विदरं ति सुसीला सुवया सुपडियाणंदा साढू एगच्चा पाणावाया पडिविर ताजावजीवाए एगच्चा अप्पडिविरया जाव जेयावर तहप्पगारा सावला अबोहिया कम्मंता परपाणपरितावणकरा कऊंति ततोवि एगचान अ प्पडिविरया ॥ ५॥ थर्थ-यथ हवे अपर त्रीजुंस्थानक मिश्रपद तेनो विचार कहियें बै; यद्यपि ए स्था नक धर्म अधर्मे करीने मिश्रित, तथापि एमां धर्मर्नु बादुल्य पपुने, तेमाटें ए धर्म पहज जाणवो. या जगत् मांहे निश्चें पूर्वादिक दिशिने विपे कोई एक मनुष्य एवा दे, ते कहेले. अल्प नावाला, अपारंनी एटले थोडेज बारंने व्यापारादिक साधे बंधवे जेने, अल्प परिग्रही एटले थोडोज परिग्रह संग्रह करवानी मूळ संबंधि चुदि वे जेनी, धर्मानुगामि एटले धर्मजे श्रुत चारित्ररूप तेनीकडे चालनार, यावत् देश थकी चारित्रने अखम पालवे करी श्रुतने थारायवे करी बाजीविका करता थका विचरे. न लो याचार जेनो, नलां व्रत जेने,सुप्रत्यानंद, साधु एटले सुखसाध्यसाधु, तथा साधु • ने विपेज थानंद हर्ष सहित वने, तथा (एगच्चाउँपाणाइवाया के०) एकेक प्राणी जे वे इंडियादिक त्रस जीवो, तेने हणवा थकी निवां एवा, तथा एकेक स्थूल . श हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. न प्रकृतिरूपजे पाप, तेना स्वरूपने उपलब्ध एटले पाम्याने, तथा (थासव के०) थाश्रव ते शुनागुनकर्मर्नु आवद्, अने (संवर के०) संवर ते धावता कर्मनुं रोककुं संवर, तथा (वेयणा के०) वेदना ते साता असातारूप वे प्रकारनी, (णिकराके०) निर्जराते कर्मनुं खपाव, (किरियाहिगरण के०) क्रियायधिकरण एटले घर, दाट, खज, कटारी, उखल,मुसल थकी कर्म बंधाय ते, (बंधके)बंध चार प्रकारना तथा (मोस्कके० ) कर्म थकी मूकावq ते जाणवाने विषे (कुसला के०) माह्यावे, (अस हेज के० ) कोई कष्ट पड्या थकी देवादिकनी सहायतानी वांडा न करे सहायर हित धर्मना करनार होय. (देवासुरनागसुवन्नजरकररकसकिन्नरकिंपुरिसगरुलगंधत्वमदोरगाइए हिंक) तथा देव एटले वैमानिक देवो, असुर एटले असुर कुमार नवनवासी देवो, नाग कुमार, सुवर्ण कुमार, यद, राक्षस, किन्नर, किंपुरिस, अश्वमुख गरुड, गंधर्व, म होरगादिक, (देवगणेहिं के०) इत्यादिक देवताना समूह ते, ( निग्गंथापावयणा के) निग्रंथना एटले नगवंतना प्रवचन थकी तेने (अणकमणिला के० ) च लावी नशके, मोलवी नशके. (इणमेनिग्गंथेपावयणेगिस्संकिया के०) तथा ए निग्रंथना प्रवचनने विपे निशंकित एटले संदेहरहित दोय, एटले जे श्रीवीतराग बोल्या तेज सत्य जे एम जाणे. ( णिक खियाके ) सूत्र बोडी बीजु शास्त्र वांडे नही, (निचितिगिला के० ) धर्मना फलने विष संदेहरहित होय, तथा सूत्रोक्त साधुना मार्गने विपे उगहारहित होय, (लका के०) सूत्रसनिलवा थकी लाधा सूत्रना अर्थ जेने, (गहोयहा के) धारणायें करी ग्रह्या अर्थ जेणे, (पुछियहा के) संशय उत्पन्न थया थकी पूरीने खरा कस्याने अर्थ जेणे, (विणितिया के) वारंवार विशे पूतीने निश्चित कयाने अर्थ जेणे, (अनिगयता के०) प्राप्त थयेला अर्थने पूजया पड़ी, निर्णय करी धास्यावे अर्थ जेणे, एटले प्रकारे तत्वार्थना जाण, (अहमिंजपेम्मा पुरागरत्ता के०) अस्थि अने हाड माहेली मिंजा जे धातु विशेप ते जगवंतना सिका तरूप कसुंबादिकने विपे प्रेमरूप रागें करी रंगाणा एटले रागरक्तने, तथा पांच माहे मल्या थका एवी धर्मनी कथा कहे के, (ययमाउसो के०) यहो वायुप्यमंतो! (निग्गं येपावयरोके) नियंथ एटले साधु संबंधिजे प्रवचन सिक्षांत ने (थयंपरम के०) एज यात्माने अर्थै उत्कृष्ट मोद साधन रूप मार्ग. (सेसेथए के) थने शेप वीजा कपिलादिकना ग्रंथ, तथा धनधान्यादिक पुत्रकलत्रादिक ए सद्गु श्रनर्थ कारीने, ए सर्व असार एवोजे था संसार तेनी वृद्धिनां कारण रूपवे. एवी कथा करे, एरीतें नियंथना प्रवचनने विपे रागीने, (असियफलिहा के०) निर्मल स्फाटिकना जे चित्तवे जेतुं, (अवगुयज्वारा के०) जेना घरना वारणा नोगल रहित एटले सर्व काल उघाडी , .

. रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. ७३ (अचियत्तंतेनरपरघरपवेसा के०) राजाना अंतःपुरनी पेठे लोकना घरने विपे प्रवेश क रवानो जेणे त्याग कस्यो, अथवा अप्रीतिकारि ले परदर्शनादिकना घरने विपे प्रवेश जेनो, एतावता परतीर्थिकने पर घर जाणीने, घणा मजबूत कारणो विना, तेमने घरे न जाय, तथा (चाउदसध्मुद्दिष्ट के) चतुर्दशी, अष्टमी, अने उद्दिष्टा एटले महाकल्या पिक तिथि (पुस्लिमासिणीसु के०) पूर्णिमा चतुर्मासिक तिथि, एटला दिवसोने विपे (पडिपुन्नंपोसहंसम्मंथप्पालेमाणा के० ) प्रतिपूर्ण पोसहने सम्यक् प्रकारे पालता थका विचरेजे. वली ते श्रावक कहेवावे तोके, (समणेनिग्गंथे के) श्रमण तपस्वी निग्रंथने (फासुएसणिणं के०) प्राशुक एटले निर्जीव एपणीक, एटले बहेंतालीश दो रहित एवो (असणपाणखाश्मसाश्मेणं के०) यशन, पान, खादिम. स्वादिम, (वउपप डिग्गहकंबलपायपुंचगणं के०) तथा वस्त्र, पात्र, कंबल, पायपुंटण, (सहलेस.के) औपध, नैपज्य, (पीठफलगसेनासंथारएपडिलानेमाणा के०) पीत, फलक, शय्या, संथारो तेणेकरी प्रतिलानता थका, (बदुहिंसीलवयगुणवेरमणपञ्चरकापपोसहोववासे हिं के) घणां एक शीलवत तथा शीलते शुनाचार, तथा स्थूल प्राणातिपात, वेरमणादिक गुण व्रत ते देशव्रतादिक योग्य पणे लीधेला, तथा नवकारसी पोरसी प्रमुख पञ्चरकाण ना करनार, तथा, पौषध सहित उपवासना करनार, (अहापरिग्गहिएहिं के०) तथा यथा परियहित एटले पोतानी वा माफक बादखाने जेणे; ते गुं धादया? तोके (तवोक म्मेहिं के०) तप कर्म, तेणे करी, (अप्पानावेमाणाविहरंति के) पोतानाथात्माने ना वता थका विचरे.॥७॥ (तेणंएयारूवेणं विहारेणंविहरमाणा के) ते एतद्रूपपणे एटले एवा पूर्वोक्त श्रावकने आचारे प्रवर्तता थका, (बहुश्चासाई के०) घणा वर्ष सुधी (स 1. मगोवासगपरियागं के०) श्रमणोपासकना पर्यायने (पानणंति के०) पाले, (पाउ तित्ताके०) पालीने (थाबाहंसिनप्यन्नंसिवा के०) रोगादिक बाबाधा उपनी, (थ गुप्पन्नंसिवा के) अथवा अनुत्पन्न एटले नवपनी बते (बहुश्नत्ताई के०) घणा नात पाणीनो (अणसणाएपञ्चरकाए के०) अनशनपञ्चरके (पञ्चरकाएता के ) एम घणा नक्त पाननो अनशन पञ्चरिकने (वदुननाइयणसणावेद के ) ते अनशनने विपे घणा नत पानने दे, एटले परिहरे. (देइत्ता के०) छेदी एटले परिहरीने, घ णादिवस अनशन पालीने (बालोश्यपडिकता के.) थालोचे पडिकमे एटले जे पाप लागां होय, ते थरिहंतादिक यागन प्रकाशीने तेनां मिथ्या पुष्कृतादिक थापीने (समाहि पना के०) झानादिकनी निर्व्याघात पणे समाधि पामिने एटले पडिकमीने समाधि प्राप्त थश्ने, मरना अवसरें काल करीने एटले समाधि मरण करीने अनेरा देवलोकने विपे देवता पणे अपजनार थाय. ते कहे।, महोटीशक्षिके वैमानिकादिकनी तेने विपे, महो

UO
वितीये सूत्रकृतांगे द्वितीय श्रुतस्कंधे हितीयाध्ययनं.
प्राणातिपात थकी, अत्यंत पणे विरम्याने विरक्त थयाने, जाव जीव सुधी एकेक प्राणी
जे एथिव्यादिक बार तेने हवा थकीअत्यंत विरम्या नथी उसस्था नयी, एटले एक
सूक्ष्म प्राणातिपात थकी अविरता इत्यादिक सर्वपद, जेवां अविरतने घालावे कह्यांबे,
तेवां श्राही पण जाणी लेवां, परंतु एटलुं विशेपने जे; एक पदें विरति, थने एक पढ़े
अविरति, (जावजेयावामे के०) यावत् जेकांश अनेरा तथाप्रकारना पूर्वोक्त सावद्य अबो
धिनां कारण एवा कर्म रूप व्यापार, बीजा जीवोने परितापना करनार नीपजावी, ते
थकी पण एक पहें विरति, अने एक अपहें अविरति, ते विरताविरत कहियें ॥७॥
॥ दीपिका-अथापरस्य तृतीयस्थानकस्य मिश्रकारल्यस्य विनंगः स्वरूपमारल्यायते ।
शहखनु इत्यादि) एतच्च यद्यपि मित्रत्वाधर्माधर्मान्यां युतं नयति तथापि धर्मनूयि
छत्वाभार्मिकपदएवावतरति । यथा बदुपु गुणेषु मध्यपतितोऽल्पदोषोन स्वरूपं लनते क
संकश्च चंडिकायां बहूदकमध्यपतितोमृत्खंडावयवोन जल कबुपयितुमलं एबमधर्मोपि
धर्म, ततोयं मिश्रपदोधर्मपक्षएवेति स्थितं । इह जगति प्राच्या दिदिक्कु एके शुनकर्माणो
मनुष्याः स्युः । तद्यथा अल्पेवाः अल्पारंनाधार्मिकवृत्तयः शीलाः सुव्रताः सुप्रत्यानंदाः
साधवः स्युः। तेच एकस्मात् स्यूलात् संकल्पकतात्प्राणातिपातान्निवृत्ताः। एकस्माच्च
सूक्ष्मादारंनजादप्रतिविरताः । एवं शेपाण्यपि व्रतानि वाच्यानि । (जावजेयावी ति) ये
चान्ये सावद्याः कर्मोरंनास्तेच्यएकस्माद्यंत्रपीडानिलीबनरूपीवलादेनिवृत्ताः । एकरमाञ्च
क्रय विक्रयादेरनिवृत्ताः॥ ७ ॥
॥ टीका-अथापरस्य तृतीयस्य स्थानस्य मिश्रकारख्यस्य विनंगः समारख्यायते ।
(इदखलुइत्यादि) एतच्च यद्यपि मिश्रत्वा धर्माधर्माच्यामुपेत तथापि धर्मनूयिष्ठत्वावामि
कपदएवावतरति । तद्यथा । बदुषु गुणेषु मध्यपतितोदोषोनात्मानं जनते कलंकश्व
चंडिकायास्तथा बहूदकमध्यपतितोमृतकलावयवोनोदकं कलुपयितुमलं एवमधर्मोपि
धर्ममिति स्थित । धार्मिकपक्षएवायं । इहास्मिन् जगति प्राच्यादिपु दिक्कु एके केचन
जकर्माणोमनुष्यानवंतीति । थल्पाः स्तोकाः परिग्रहारंविधांतःकरणप्रवृत्तिर्येषां ते
तथा एवंनूताधार्मिकवृत्तयः प्रायः सुशीलाः सुव्रताः सुप्रत्यानंदाः साधयोनवंतीति । त
थैकस्मात् स्थूलात्संकपरुतात् प्रतिनिवृताएकस्माञ्च समादारनजादप्रतिनिवृताएवं शे
पाण्यपि व्रतानि संयोज्यानि । एतस्मादपि सामान्येन निवृत्ताइत्यतिदिशन्नाह । (जेयाव
होश्त्यादि)। ये चान्ये मायद्यानरकादिगमनहेतवः कर्मसमारंनास्तेन्यएकस्मायंत्रपी
उननितीनिरूपीवलादेनिहत्ताएकस्माच क्रय विक्रयादेरनिवृत्ताइति ॥ ५ ॥

, रायधनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७१ से जहा सामएसमणोवासगा नवंति अनिगयजीवाजीवा उवलचपुलपा वा आसवसंवरवेयणाणिकरा किरियादिगरणबंधमोस्ककुसला असदे ऊ देवासुरनागसुवन्नजरकरकसकिंनरकिपुरिसगरुलगंधवमहोरगाइए हिं देवगणेहिं निग्गंधान पावयणाने अणकमणिका इणमे निग्गंथे पा वयणे हिस्संकिया णिकंखिया निवितिगिना लक्ष्धा गहीया पुब्यिक्षा विणिचिया अनिगया अधिमिंजपेम्माणुरागरत्ता अयमानसो नि ग्गंथे पावयणे अयं परम सेसे अण नसियफलिदा अवगुयज्ज्वा रा अचियत्तं तेनरपरघरपवेसा चानदसध्मुद्दिष्पुस्लिमासिणीसुपडिपुन्नं पोसदं सम्म अणुपालेमाणा समणे निग्गंथे फासुए सणिणं असण पाणखाइमसामइमेणं वनपडिग्गदकंवलपायपुंठणेणं उसहनेसळणं पी उफलगसेजासंधारएणं पडिलानेमाणा वददि सीलवयगुणवेरमणपञ्च काणपोसनोववासेहिं अहापरिग्गदिएहिं तवोकम्महि अप्पाणं नावेमा णा विरंति ॥६॥ तेणं एयारूवेणं विहारेणं विहरमाणा बढुवासाई समणोवासगपरियागं पानणंति पानणंतित्ता आबादंसि नुप्पन्नंसिवा अ णुप्पन्नंसिवा बढुई नत्ताई अणसणाए पञ्चकाए वढुनत्ताई अणसणाए पञ्चकाएत्ता बदुई भत्ता असणाए बेदेऽ बहुई नत्ताई अणासणाए देइत्ता आलोइयपडिकंता समाहिपत्ता कालमासे कालं किच्चा अन्न यरेसु देवलोएसु देवताए ग्ववतारोनवंति तंजदा महडिएसु महड़ इएसु जाव महासुखेसु सेसं तदेव जाव एसमाणे आयरिए जाव एगं तसम्म साढू तच्चस्स हास्स मिस्सगस्स विनंगेएवं आदिए ॥ ७ ॥ थर्थ-वली विशेष कहियेये. ते यथा दृष्टांते नाम एवी सनावनायें जेम कोई एक उत्तम पुरुप, विशिष्ट उपदेश सांजवालवाने अर्थ (समोवासगानवंति के) श्रमणो पासकनो धर्म सेवन करे, ते श्रमणोपासक विशेषतः धर्मना करनार जाणवा, ते श्रम णोपासकना लक्ष्ण कहेले. (अनिगय के०) अनिगत एटले उत्तख्याने जाण्या (जी वाजीवा के जीव जे चेतन तण रूप, अने यजीव जे चेतनरहित, एटले जीवा जीवना उजखनार, तथा ( उपलबपुलपावा के०) शुनप्रकृतिरूपजे पुण्य, थने अय , ७७२ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. न प्रकतिरूपजे पाप, तेना स्वरूपने उपलब्ध एटले पाम्याने, तथा (थासव के) आश्रय ते शुनाशुनकर्मर्नु आवद्, धने (संवर के) संवर ते थावता कर्मनुं रोकवू संवरवं, तथा (वेयणा के० ) वेदना ते साता असातारूप बे प्रकारनी, (णिकराके०) निर्जराते कर्मनुं खपावबुं, (किरियाहिगरण के०) क्रियायधिकरण एटले घर, हाट, खज, कटारी, उखल, मुसल थकी कर्म बंधाय ते, (बंधके०) बंध चार प्रकारना तथा (मोरकके) कर्म थकी मूकावq ते जाणवाने विपे (कुसला के०) माह्याने, (थस हेड के०) कोई कष्ट पड्या थकी देवादिकनी सहायतानी वांना न करे सहायरहित धर्मना करनार होय. (देवासुरनागसुवन्नजरकररकसकिन्नरकिंपुरिसगरुलगंधवमहोरगाइए हिंके) तथा देव एटले वैमानिक देवो, असुर एटले असुर कुमार नवनवासी देवो, नाग कुमार, सुवर्ण कुमार, यद, राक्स, किन्नर, किंपुरिस, अश्वमुख गरुड, गंधर्व, म होरगादिक, ( देवगणेहिं के) इत्यादिक देवताना समूह ते, (निग्गंथाउपावयणा के०) निग्रंथना एटले नगवंतना प्रवचन थकी तेने (यणकमणिला के०) च लावी नशके, मोलवी नशके. (इएमेनिग्गंथेपावयणेणिस्संकिया के०) तथा ए निग्रंथना प्रवचनने विपे निशंकित एटले संदेहरहित होय, एटले जे श्रीवीतराग बोल्या तेज सत्य ने एम जाणे. ( पिकं खियाके 0) सूत्र बोडी बीजु शास्त्र वाले नही, (निवितिगिजा के ) धर्मना फलने विपे संदेहरहित दोय, तथा सूत्रोक्त साधुना मार्गने विपे उगबारहित होय, (लता के०) सूत्रसनिलवा थकी लाधाबे सूत्रना अर्थ जेने,(गहीयता के०) धारणायें करी ग्रह्यावे अर्थ जेणे, (पुलिया के ) संशय उत्पन्न थया थकी पूबीने खरा कसा अर्थ जेणे, (विपिलिय के) वारंवार विशेपें पूढीने निश्चित कराने थर्थ जेणे, (अनिगयत के०) प्राप्त थयेला थर्थने पूज्या पड़ी, निर्णय करी धास्यावे अर्थ जेणे, एटले प्रकारे तत्वार्थना जाण, (अहिमिंजपेम्मा पुरागरता के०) यस्थि अने हाड मांहेली मिंजा जे धातु विशेप ते नगवंतना सिक्षा तरूप कसंवादिकने विपे प्रेमरूप रागें करी रंगाणारे एटले रागरक्त, तथा पांच माहे मच्या थका एवी धर्मनी कथा कहे के, (अयमाउसो के०) अहो थायुप्यमंतो! (निग्गं थेपावयरोके) निग्रंथ एटले साधु संबंधिजे प्रवचनसिात वे (थयंपरमईके ) एज यात्माने थर्थे उत्कृष्ट मोद साधन रूप मार्ग. (सेसेश्रण के) थने शेप बीजा कपिलादिकना ग्रंथ, तथा धनधान्यादिक पुत्रकतत्रादिक ए सद् अनर्थ कारीने, ए सर्व थसार एवोजे था संसार तेनी वृदिनां कारण रूप. एवी कथा करे, एरीतें नियंथना प्रवचनने विपे रागी, (सियफलिहा के०) निर्मल स्फाटिकना जे चित्त जेजें, (थवगुयड्वारा के०) जेना घरना वारणा नोगल रहित एटले सर्व काल उपाडा , , , रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. उ७३ (थचियत्तंतेवरपरघरपवेसा के०) राजाना अंतःपुरनी पेठे लोकना घरने विपे प्रवेश क रवानो जेणे त्याग कयो, अथवा अप्रीतिकारि ले परदर्शनादिकना घरने विपे प्रवेश जेनो, एतावता परतीर्थिकने पर घर जाणीने, घणा मजबूत कारणो विना, तेमने घरे न जाय, तथा (चाउद्दसमुहिक के०) चतुर्दशी, अष्टमी, अने उद्दिष्टा एटले महाकल्या णिक तिथि (पुलिमासिणी के०) पूर्णिमा चतुर्मासिक तिथि, एटला दिवसोने विपे (पडिपुग्नंपोसहसम्मंधापालेमाणा के ) प्रतिपूर्ण पोसहने सम्यक् प्रकारे पालता थका विचरेने. वली ते श्रावक कहेवाले तोके, (समऐनिग्गंथे के०) श्रमण तपस्वी निग्रंथने (फासुएसणिणं के०) प्राशुक एटले निर्जीव एपणीक, एटले बहेंतालीश दो रहित एवो (यसपायखाश्मसाइमेणं के) यशन, पान, खादिम, स्वादिम, (वउपप डिग्गहकंबलपायचरोणं के०) तथा वस्त्र, पात्र, कंबल, पायपुंबण,(सहलेसलेणंके०) औपध, नैपज्य, (पौतफलगसेलासंथारएकपडिलानेमाणा के० ) पीत, फलक, शय्या, संथारो तेणेकरी प्रतिलानता थका, (बहुहिंसीलवयगुणवेरमणपञ्चरकापपोसहोववासे हिं के) घणां एक शीलवत तथा शीलते गुनाचार, तथा स्थूल प्राणातिपात, वेरमणादिक गुण व्रत ते देशव्रतादिक योग्य पणे सीधेला, तथा नवकारसी पोरसी प्रमुख पच्चरकाण ना करनार, तया, पोपध सहित उपवासना करनार, (अहापरिग्गहिएहिं के०) तथा यथा परिग्रहित एटले पोतानी श्वा माफक श्रादखाडे जेणे; ते गुं बादस्याले? तोके (तवोक म्मेहिं के) तप कर्म, तेणे करी, (अप्पाजावेमाणाविहरंति के) पोतानाथात्माने ना वता थका विचरे.॥७॥ (तेणंएयारूवेणं विहारेविहरमाणा के) ते एतद्रूप पणे एटले एवा पूर्वोक्त श्रावकने आचारें प्रवर्तता थका, (बवासाई के०) घणा वर्ष सुधा (स मणोवासगपरियागं के०) श्रमणोपासकना पर्यायने (पानणंति के ) पाले, (पान पंतित्ताके०) पालीने (थाबाहंसिउप्पन्नंसिवा के०) रोगादिक थाबाधा उपनी, (थ णुप्पन्नंसिवा के०) अथवा अनुत्पन्न एटले नचपनी उते (बदुईनचाई के०) घणा जात पाणीनो (थणसणाएपञ्चस्काए के०) अनशनपञ्चरके (पञ्चरकाएता के) एम घणा नक्त पाननो अनशन पञ्चरिकने (बहुश्नत्ताधणसणादर के) ते अनशनने विपे घणा नक्त पानने वेदे, एटले परिहरे. (ठेदेता के०) वेदी एटले परिहरीने, घ पादिवस अनशन पालीने (थालोश्यपडिकंता के०) बालोचे पडिकमे एटले जे पाप लागां होय, ते अरिहंतादिक थागज प्रकाशीने तेनां मिथ्या पुष्कृतादिक थापीने (समाहि पत्ता के०) झानादिकनी निर्व्याघात पणे समाधि पामिने एटले पडिकमीने समाधि प्राप्त थइने, मरणना अवसरें काल करीने एटले समाधि मरण करीने अनेरा देवलोकने विपे देवता पणे उपजनार थाय. ते कहे।, महोटीइदिवे वैमानिकादिकनी तेने विपे, महो .

उd वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. टो द्युतिने विपे, यावत् घणा सुख तेने विषे, इत्यादिक शेष बोल पूर्ववत् एटले तेमज जाणवा. ज्यांसुधी एवँ स्थानक थार्य एटले धर्मपद साधुनुं कहूं. यावत् एकांत सम्यक्त्व मार्ग साधु त्यांसुधीनो पालावो बधो केवो. ए त्रीशुं स्थानक जे मिश्रपद तेनुं विचार स्वरूप कह्यु., एटले धर्म पद, अधर्मपद, अने मिश्रपद, एत्रणे पद कह्या.॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-तान् विशेषताह । (सेजहत्ति) तद्यथा श्रमणोपासकायधिगतजीवा जीवाउपलब्धपुण्यपापाः । इह प्रायः सूत्रादशेषु नानाविधानि सूत्राणि दृश्यंते । टीका नुगर्त सूत्रंतु प्रायोन दृश्यते । परं श्ममेवादर्शमंगीकृत्यं मया विवरणं क्रियते इति सूत्रांत रविसंवाददर्शनान्न व्यामोहोविधेयइति । तेच श्रावकाथाश्रवसंवरवेदनानिर्जराक्रियाधि करणबंधमोदकुशलाः (असहेजत्ति) असहायाधपि देवासुरादिनि. ग्रंथात्प्रवचनमताद नतिकमणीयाधकंपनीयाः (णमेत्ति) अस्मिन्नेव नैथे प्रवचने निःशंकितानिःको क्षानिर्विचिकित्सालब्धार्थागृहीतार्थाविनिश्चितार्थाअधिगतार्था (अस्थिमिजा) अस्थिम ध्यं यावत्प्रेमानुरागरक्ताः दर्शनेत्यंत नावितमतयइत्यर्थः । अत्रार्थे कथानकं । राजगृहे कश्चित्परिव्राजको विद्यासिकोयांयां स्त्रियं रम्यां पश्यति तांतामपहरति ततोलोकैपाय वि ज्ञप्तं राझोक्तं गलत स्वस्थानं यूयं सुखं तिष्ठत अहं तं उरात्मानं यदि पंचर्दिनैर्नलने त दा वन्दो प्रविशामि । गतानागरिकाः स्थानं राज्ञा पारदकास्तदन्वेपणाय नियुक्ताः स्वयं च खड्गपाणिर्धमति नृपः। नचोपलन्यते चौरस्ततः पंचमदिने तांबूलपुष्पादि गृहहन् रा त्रौ नृपेण दृष्टः परिबाट तत्पष्ठगामिना राज्ञा नगरोद्यानकोटरप्रवेशेन गुहान्यंतरे प्र विश्य दतः सः । ततः समर्पितं यनं यस्य सत्कं स्त्रियोपितित्रैका कामिनी अत्यंतमो पधै वितानेजति स्वपतिमपि ततः प्रारुक्तं यस्याश्चौरास्थीनि पुग्धेन सह संघृष्य य दिदीयंते तदासौ तदायहं मुंचति ततः स्वजनैरेवं कृतं । यथायथा चासौ तदस्थीनि न यति तथा स्नेहोयाति सर्वा स्थिपाने च गतः सर्वोपि चौरस्नेहः अनुरक्तानूनिजे नतरि। तदेवं यथा सात्यंत नाविता नेत्यपरं तथा श्रावकायपि नितरां नाविताः शासने नश क्यंतेऽन्यथाकर्तुं थत्यंतं सम्यक्त्वौपधनावितत्वादिति । श्रावकाः किंनूताः । (अयमात्र सोत्ति) इदमायुप्मन् जैनं शासन अर्थस्तत्त्वनूतं ययमेव परमार्थः शेपोऽनर्थति चिंत पंतः । तथा चतुर्दश्यष्टम्यादिपु प्रतिपूर्ण पोपधं सम्यक्त्वमनुपालपंतः (उसियफलिहति) उतितानि स्फाटिकानि चित्तानि येषांते तथा वर्धमानपरिणामाश्त्यर्थः । (अवगुयनुवार नि) थप्रावृतानि बाराणि येपांते तथा सन्मार्गलानानकुतोपि नपं कुर्वतीत्युद्घाटित बाराः (थचियत्तत्ति) थचियत्तोऽननिमतोऽत्तःपुरप्रवेशवत्परगृहप्रवेशोयेपांते तथा श्र मणानियंथान प्रामुकेनैपणीयेन थशनादिना वस्त्रप्रतिग्रहकंवलपादपुग्नेन थोपधनेपजे राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग जसरा. ७५ न पीतफलकशय्यासंस्तारकेण प्रतिलानयंतोबहूनि । शीलवतगुणविरमणप्रत्याख्यानपोप धोपवासैर्यथा परिगृहीतैस्तपःकर्मनिरात्मानं नावयंतस्तिष्ठति ॥६॥(तेति) ते श्रमणोपा सकाएतद्रूपेण विहारेण विहरमाणाबहूनि वर्षाणि श्रमणोपासकं पर्याय प्रपाल्य रोगात के समुत्पन्नेऽनुत्पन्ने वा नक्तं प्रत्याख्याय स्वायुःदये देवेषूत्पद्यते ततोपि च्युताः सुमानुप नवं प्राप्य तेनैव नवेनोत्कृष्टतः सप्तसु अष्टनु वा नवेषु सिध्यति । तदेवं स्थानमार्य त तीयस्य स्थानस्यायं विनंगोविचारधारख्यातः ॥ ७ ॥ ॥ टीका-तांश्च विशेषतोदर्शयितुमाह (सेजहेत्यादि) विशिष्टोपदेशार्थ श्रमणानुपास ते सेवंतइति श्रमणोपासकास्तेच श्रमणोपासनतोऽनिगतजीवाजीवस्वनावास्तथोपलब्धपु स्पपापाः । श्ह च प्रायः सूत्रादर्शपु नानाविधानि सूत्राणि दृश्यते न टीकासंवायेकोप्यस्मा निरादर्शः समुपलब्धोतएकमादर्शमंगीकृत्यास्मानिर्विवरणं कियते इत्येतदवगम्य सूत्रवि संवाददर्शना चित्तव्यामोहोविधेयइति । ते श्रावकाः परिझातबंधमोदस्वरूपाः संतोन धर्मा स्याव्यंते मेरुरिव निष्पकंपादृढमाईते दर्शनेऽनुरक्ताः । अत्र चार्थे सुखप्रतिपत्त्यर्थ दृष्टांत नूतं कथानकं । तच्चेदं । तद्यथा राजगृहे नगरे कश्चिदेकः परिव्राट् विद्यामंत्रौषधिलब्ध सामर्य्यः परिवसति सच विद्यादिवलेन पत्तने पर्यटन यां यामनिरूपतरामंगनां पश्यति तां तामपहरति ततः सर्वनागरैराझे निवेदितं । यथा देव! प्रत्यहं पत्तनं मुप्यते केनापि नीयते सर्वसारमंगनाजनोपि यस्तस्याननिमतः सोऽत्र केवलमास्ते। तदेवं क्रियतां प्रसादस्तदन्वे पणेनेति । राज्ञानिहितं गठत यूर्य विश्रब्धानवतावश्यमहं ने उरात्मानं लप्स्ये। किंचय दि पंचषैरहोनिन लने चौरं विमर्षयुक्तोपि च त्यक्ष्याम्यात्मानमहं ज्वालामालाकुले वन्ही तदेवं रुतप्रतिज्ञराजानं प्रणम्य निर्गतानागरिकाः । राज्ञा च सविशेष नियुक्ताधारकाः। थात्मनाप्येकाकी खड्गखेटकसमेतोन्वेष्टुमारब्धोन चोपलन्यते चौरस्ततोराज्ञा निपुणतरम न्वेपता पंचमेऽहनि नोजनांबूलगंधमाल्यादिकं गृएहन् रात्रौ स्वतोनिर्गतेनोपलब्धः सपरिबाट तत्ष्टष्ठगामिना नगरोद्यानवृक्कोटरप्रवेशेन गुहान्यंतरं प्रविश्य व्यापादितस्त दनंतरं समर्पित यद्यस्य सत्कमंगनाजनोपोति । तत्र चैका सीमंतिनी अत्यंतमोपधिना विता नेतत्यात्मीयमपि नारं ततस्तहिनिरनिहितं यथाऽस्याः परिबाट्सक्तान्यस्थीनि उग्धेन सह संवृष्य यदि दीयते तदेयं तदाग्रहं मुंचति ततस्तत्वजनैरेवमेव कृतं यथा यथा चासो तदस्थ्यन्यवहारं विधत्ते तथातथा तत्स्नेहानुबंधोऽपैति सर्वास्थिपाने चापगतः प्रेमानुबंधस्तदनुरक्ता निजे नर्तरि । तदेवं यासावत्यंत तेन परिव्राजा नेष्ठत्यपरमेवं श्रावक जनोपीति नितरां नावितात्मा मौनीशासने न शक्यते थन्यथाकर्तुमत्यंतं सम्यक्त्वौपधे न वासितत्वादिति । पुनरपि आवकान् विशिनष्टि (जावउत्तियफलिहाश्त्यादि) उविता ७६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. नि स्फाटिकानीव स्फाटिकानि अंतःकरणानि येपांते तथा । एतउक्तं नवति।मौनींद र्शनावाप्तौ सत्यां परितुष्टमानसाइति । तथा अप्रास्तानि धाराणि यैस्ते तथा उद्घाटित गृहकारास्तिति सदर्शनलानेन न कस्यचिदिन्यति शोजनमार्गपरिग्रहे नोद्घाटितशिरसो विश्रब्धं तिष्ठंतीति थचिंतयन्तोऽननिमतोऽतःपुरप्रवेशवत्परगृह हारप्रवेशोऽन्यतीर्थिकप्र वेंशोयेषां ते तथा थनवरतं श्रमणानुयुक्तविहारिणोनिग्रंथान प्रासुकेनैपणीयेनाशनादिना तथा पीठफलकशय्यासंस्तारकादिनाच प्रतिलानयंतस्तथा बदनि वर्षाणि शीलवतगुणवत प्रत्याख्यानपोषधोपवासैरात्मानं नावयतस्तिष्ठति ॥७६॥ तदेवं ते परमश्रावकाः प्रनूतकाल मणुव्रतशिदावतानुष्ठायिनः साधूनामौपधवस्त्रपात्रादिनोपकारिणः संतोयथोक्तं यथाशक्ति सदनुष्ठान विधायोत्पन्ने वाकारणेऽनुत्पन्नेवा नक्तं प्रत्याख्यायालोचितप्रतिकांताः समाधि प्राप्ताः संतः कालमासे कालं कृत्वाऽन्यतरेपु देवेपूत्पद्यतइति । एतानि चानिगतजीवाजी वादिकानि पदानि हेतुहेतुमन्नावेन नेतव्यानि । तद्यथा यस्मादनिगतजीवास्तस्माउपल ब्धपुण्यपापाः । यस्माउपलब्धपुण्यपापास्तस्माद्रितमनसः। एवमुत्तरत्रापि एकैकं पदंत्य जागिरेकै चोत्तरं गृहनिर्वाच्य । तेच परेण दृष्टाअष्टष्टावाएतदूचुः । तद्यथाऽयमेव मौ नीशक्तोमार्गः सदर्थः । शेपस्त्वनर्योयस्मादेवं प्रतिपद्यंते तस्मात्ते समुद्रितमनसः संतः साधुधर्म श्रावकधर्म च प्रकाशयंतो विशेपेणैकादशोपासकप्रतिमाःस्पृशंतोविहरतोऽष्टमीच तुर्दश्यादिषु पोपधोपवासादौ साधून प्रासुकेन प्रतितानयंति पाश्चात्ये च कालेसंजिखि -तकायाः संस्तारक श्रमणनावं प्रतिपद्य नक्तं प्रत्याख्यायायुपः क्ये देवेषुत्पद्यते । ततोपि च्युताः सुमानुषनावं प्रतिपद्य तेनैव नवेनोत्कृष्टतः सप्तस्वष्टसु नवेषु सिध्यंतीति । तदे तत्स्थान कल्याणपरंपरया सुखविपाकमिति रुत्वाऽर्य मिति । अयं विनंगस्तृतीयस्य स्थानस्य मिश्रकारख्यस्यारण्यातति. ॥ ७ ॥ अविर पडुच्च बाले आदिङ विरइंपडुच्च पंमिए आहिज विरया विरइं पडुच्च बालं पंमिए आदिङ तवणं जासा सवतो अविर एसन णे आरंनाणे अणारिए जाव असबउःखप्पदीपामग्गे एगंतमिठे अ साढू तवणं जासा सवताविर एसहाणे अणारंनणे आरिए जा व सबस्कप्पदीयमग्गे एगंतसम्मे सादू तवणं जासा सब विरया वि रई एसपणे आरंभपोरंनाणे एसभणे आरिए जाव सबकापही एमग्गे एगंतसम्म साढू ॥ ७ ॥ थर्थ-हवे ए त्रणे स्थानकनें संपें करी सविशेष कहे. (यविरइंपडुच के०) - रायधनपतासंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. 999 थविरति एटले असंयम ते पाहीं सम्यक्त्वने बनावें जोपण मिथ्याष्टिनी विरतिबे, तोप ण तेने अविरतिज कहेवाय ते.अविरति आश्री तेने (बालेवाहिक के०) वाल कहि थे, (विरईपडुचपंमिएवाहिऊई के०) अने विरति एटले सावद्य परित्यागरूप ते आश्री तेने पंमित परमार्थनो जाण कहिये, (विरयाविरइंपडुचवालपंमिएाहिक के) त था विरताविरत एटले कांक संयम कांक असंयम तेयाश्रीतेने बाल पंमित कहियें, ( तजासासवतोषविर के०) त्यां पूर्वोक्त त्रण स्थानकने विपे जे सर्व थकी अविरति स्थानको एटले जेमा सर्वथा विरति परिणामनो अनावठे (एसनणे के) ए स्थानक ते (पारंनहाणे के०) आरंजनुं स्थानक, (थणारिए के) अनार्य, (जावधसवडरकप्प हीणमग्गे के.) यावत् सर्व सुख थकी मूकाववानो मार्ग नथी. (एगंत मिळेयसादु के०) एकांत मिथ्यात्व मार्ग असाधु एटले ए सारो मार्ग नहीं. हवे. बीजु धर्मपर्नु स्थानक कहेले. (तवणंजासासवताविर के०) त्यां जे सर्व थकी विरति सम्यक् पूर्वक थारंन परित्यागरूप (एसहाणे के०) एस्थानक (थणारंनहाणे के)अनारंनk स्थानक .., (थारिए के) थार्य. (जावसचरकप्पहीणमग्गे के०) यावत् सर्व उःख थकी मुका ववानो मार्ग, (एगंतसम्मेसाहु के०) एकांत सम्यक्त्व साधु मार्ग जाणवो. हवे त्रीजुं मिश्रपदनुं स्थानक कहेते.(तवणंजासासवउविरयाविरइएसपणेमारनपोरनहाणे के०) त्या, जे सर्व थकी विरताविरत एटले संयमासंयमरूप स्थानक ते पारंन अने अनारंन रूप स्थानक जाणवू. (एसहाणे के०) ए स्थानक (थारिए के०) थार्य यावत् सर्व उःख थकी मूकावधानो मार्ग एकांत सम्यक् नलो मार्ग जाणवो. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-अथेदं पदत्रयमुपसंहरन संपतोवक्ति। अविरतिं प्रतीत्याश्रित्य वालवा 'धीयते स्थाप्यते विरतिमाश्रित्य वालपंडितइत्युच्यते । तत्र वा थविरतिः। एतत् स्थानं यावन्नापं सर्वःखश्यमार्गः किंतु? एकांतमिथ्यात्वमार्गोऽसाधुः । तत्र या सर्व विरतिः एतत्स्थानमनारंजस्थानं आर्य यावदयं सर्वपुःखक्ष्यमार्गः साधुः शोननः । या सर्वतो विरताविरतिः । इदं स्थानमारंनानारंजस्थानं । इदमपि स्थानमार्य परंपरया सर्वदुःख दयमार्गः एकांतः सम्यक् साधुः ॥षणा । टीका-वक्ता धार्मिकाथधार्मिकास्तानयरूपाचानिहिताः।सांप्रतमेतदेवस्थानत्रिकमु पसंहारकारेण संपतोबिनणिपुराह । (थविरइत्यादि) येयमविरतिरसंयमरुपा स । म्यक्त्वानावान्मिय्यादृष्टेऽव्यतोविरं तिरप्यविरतिरेव तां प्रतीत्याश्रित्य वालवहालोऽज्ञः सद सधिवेकविकलत्वात् इत्येवमाधीयते व्यवस्थाप्यते पाख्यायते वा तथा विरति चाश्रित्य .

SIG हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. प्रतीत्य पापालीन पंडितः परमार्थकोवेत्येवमाधीयते व्याख्यायते तथा विरताविरतिंचा श्रित्य बालमितइत्येतत्प्राग्वदायोज्यामिति । किमित्यविरतिविरत्याश्रयेण वालपामित्या पत्चिरित्याशंक्याह । तत्यणमित्यादि । तत्र पूर्वोक्तेषु येयं सर्वात्मना सर्वस्मात् अविरति विरतिपरिणामानावः। एतत्स्थानं सावद्यारंजस्थानमाश्रयस्तदाश्रित्य सर्वाण्यपि कार्याणि क्रियते । यतएवमतएतदनार्यस्थानं निःशूकतया यत्किंचनकारित्वाद्यावदसर्वचःखप्रवीण मार्गोयं तथैकांतमिथ्यारूपोसाधुरिति । तत्र चेयं विरतिः सम्यक्त्वापूर्विकासावद्यारंना निवृत्तिः सावानुष्ठानरहितत्वात्संयमस्थानं तत्र चैतत्स्थानमार्यस्थानं । बाराद्यात त वैदयधमन्यश्त्याय तथा सर्वःखप्रवीणमार्गोऽशेषकर्मक्ष्यपथस्तथैकांतः सम्यग्नूतः। एतदेवाह । साधुरिति । साधुनूतानुष्ठानात्साधुरिति । तत्रच येयं विरताविरतिरनिधीयते सैव मिश्रस्थाननूता तदेव तदारंनरूपस्थानमेतदपि कथंचिदार्यमेवं पारंपर्येण सर्वपुःख प्रहीणमार्गस्तथैकांतसम्यग्नूतः साधुश्चेति तदेवमनेकविधोयमधर्मपदोधर्मपद्धस्तथा मि अपवेति संदेपेणानिहितपत्रयसमाश्रयणेन ॥७॥ एवमेव समणुगम्ममाणा इमेहिं चेव दोदिं गणेदिं समोअवतरंति तंज दा धम्मेचेव अधम्मेचेव नवसंतेचेव अणुवसंतेचेव तवणं जे से पढमघा एस्स अधम्मपरकस्स विनंगे एवमाहिए तस्सणं इमाई तिन्नि तेवघाई पावाध्यसयाईनवंतीति मकाई तंजहा किरियावाईणं अकिरियावाई एवं अन्नाणियवाईणं वेणश्यवाईणं तेवि निवाणमादंसु तेवि परिमोख मादंसु तेवि लवंति सावगा तेवि लवंति सावत्तारो॥ ७ ॥ अर्थ-(एवमेव के०) एप्रकारें (समयुगम्ममाणा के०) अन्य बीजा जे मार्ग, थ' नेक उन्मार्ग ते सर्व, (इमेहिंचेवदोहिंगणे हिंसमोअवतरंति के०) ते नि थकी ए बे स्थानकने विपे अवतरे समायजे. (तंजहा के०) ते वे स्थानकना नाम कहेजे. (धम्मेचेवधधम्मेचेव के) एक धर्म स्थानक, बाजु थधर्म स्थानक, (उवसंतेचेवधष्णु वसंतेचेवके०) एक ज्या कपायादिक उपशम्याने ते उपशांत स्थानक जाणवू, थने बीई ज्यां कपायादिक उपशम्या नथीतेथनुपशांत स्थानक जाणवू. (तवणंजेसेपढमाणस्त यधम्मपरकस्सविनंगेएवमाहिए के०) त्यां ए बेतु स्थानक मांदे प्रथम स्थानक, ते थधर्म पठे, तेनुं स्वरूप विचार एम कहिये. (तस्सणं के) ते अधर्मपद स्थानक माहे (श्माई के०) ए (तिन्नितेवझापावाज्यसयाईनवंतीतिमरका के) त्रोंने वेश प्रावाऊक एटले पांखमीना नेद अवतरेठे, एम नगवंतें कह्युठे. (तनहा के०) .

.. राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. उपए ते कहेते. (किरियावाई के) एक क्रियावादी, तेना एकसोने एंशी नेदठे. (यकि रियावाईणं के०) वीजा अक्रियावादी तेना चोराशी नेदठे. ( अन्नाणियवाई के) त्रीजा अज्ञानवादी, तेना सडसन नेदरे (वेणश्यवाणं के०) चोयो विनयवादी, ते ना वत्रीश नेदले. एम सर्वे मला त्रशेने त्रेसठ नेदोते. (तेवि निवाणमासु के ) ते पण सर्व पोत पोताना मतने अनुरागें निर्वाण, एटले मोदनो मार्ग कहे. (तेविप रिमोरकमाहंतु के०) तेपण कर्म थकी मूकाववानो उपाय कहे. (तेविलवंतिसा वगा के) तेपण कहेठेके यहो आवको ! अमे जे धर्म प्ररूपीयें ये ते धर्म तमे श्रादरी (तेविलवंतिसावश्त्तारो के० ) तेपण कहेले के, यमे धर्मना संनलावनारा ढ़यें.॥७॥ ॥ दीपिका-मिश्रपझोपि धर्माधर्मयोरेवांतर्नवतीत्याह। एवमेव संदेपेण समनुगम्यमा नाव्याख्यायमानाः सम्यगनुगृह्यमाणाधनयोरेव धर्माधर्मपदयोरनुपतति । उपशांत स्थानं धर्मपदः अनुपशांतस्थानमधर्मस्थानं (तवणंति ) तत्रच यत्प्रथमस्थानस्याधर्म पदस्य स्थानं तत्रामूनि त्रीणि त्रिपष्टयधिकानि प्रावाऊकशतान्यतनवंतीत्येवमाख्यात पूर्वाचार्यैः । तद्यथा । क्रियावादिनः अक्रियावादिनः अज्ञानिकवादिनवैनयिकवादि नः । अत्र पष्ठीबहुवचनेनेदमाद । क्रियावादिनामशीत्युत्तरंशतं १७० थक्रियावादि नां चतुरशीतिः अज्ञानिकानां सप्तषष्टिः ६७ वैनयिकानां वात्रिंगत् ३२ सर्वे मि लिताः ३६३ मौलनेदाः । दानयने प्रकारश्चायं । जीवाजीवाश्रवसंवरनिर्जरापुण्य पापवंधमोहपान नव पदार्थान् विन्यस्य जीवपदार्थस्याधः स्वपरजेदौ स्थाप्यौ । तयो रघोनित्यानित्यनेदौ तयोरप्यधः काले १ श्वरा २ त्म ३ नियति ४ स्वनाव ५ ने दाः पंच स्थाप्याः । ततएवं जेदाः कार्याः। अस्ति जीवः स्वतोनित्यः कालतः १ थ स्तिजीवः स्वतोनित्यईश्वरतः । एवमात्मनियतिस्वनावैरपि । एवं पंचनेदानित्यपदेन ल ब्धाः । अनित्यपदेनापि पंच । एते दश विकल्पाः स्वतःपदेन लब्धाः। एवं दश विकल्पाः पर तः पदेनापि । जाता विंशतिर्जीवपदेन । एवमजीवाद्यष्टपदैरपि विंशतिर्विशतिः स्युः । नव निर्विशतिनिश्चाशीत्यधिकं शतं । एते क्रियावादिनेदाः।न कस्यचित्पदार्थस्य किया सं नवति । उत्पत्त्यनंतरमेव विनाशात् । क्षणिकाः सर्वसंस्काराः यस्थिराणां कुतः क्रिया इत्यादि ये वदंति तेऽक्रियावादिनः । तेषां जेदाः ७४ । यया । पुण्यपापवर्जितजीवाजी वादिपदार्थसप्तकस्य न्यासः । तस्याधः प्रत्येकं स्वपरनेदौ असत्वादात्मनोनित्यानित्यवि कल्पी नस्तः । कालादीनां पंचांनामधस्तात्पष्ठी यवा स्थाप्या । इह यहवावादिनः स प्यक्रियावादिनएव । ततः प्राक् यहा नोक्ता । ततएवं नेदाः कार्याः । नास्ति जीवः स्वतः कालतः नास्तिजीवः स्वतईश्वरतः । एवमात्मादिनिरपि । एवं पड्नेदाः स्वतःप OGO वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. देन । परतः पदेनापि पट जाताः १२ एवमजीवादिपदार्थेषु प्रत्येकं १२ ततोवादश स निर्गुणिताजाताः, ७ एते क्रियावादिनेदाः । अज्ञानिकनेदाः ६७ । यथा । जीवाजी वाद्यानव पदार्थाः स्थाप्यते । उत्पत्तिश्च दशमी नवपदार्थानामधः प्रत्येक सप्त सत्वाद यः स्थायाः। तद्यथा । सत्वं असत्वं सदसत्वं अवाच्यत्वं सदवाच्यत्वं असदवाच्यत्वंस दसदवाच्यत्वं चेति । नवसप्तनिर्गुणिताजाताः ६३ । उत्पत्तेश्चत्वारएवाद्याविकल्पाः । त द्यथा । सत्वं सदसत्वं वाच्यत्वं चेति । शेषविकल्पत्रयं तु उत्पत्तेरनंतरं पदार्थावयवापेक्षं थतउत्पत्तौ न संजवतीति चत्वारएव जेदाविपष्टिमध्ये क्षिप्ताजाताः ६७ । एपामर्थले शोयथा। कोजानाति जीवः सन्नित्येकोनेदः १ कश्चिदपि नजानाति तग्राहकप्रमाणाना वादित्यर्थः । ज्ञातेन वा किं तेन प्रयोजनं । ज्ञातस्य कदाग्रहतया परलोकप्रतिपंथित्वात् । एवमसदादयोपि नंगानाव्याः । उत्पत्तिरपि किंसतोऽसतः सदसतोवाच्यस्य वेति कोजा नाति । ज्ञातेनवा नकिंचिदपि प्रयोजनं । इत्यज्ञानिकनेदाः । वैनयिकाः३३ । यथा । सुरनृपतियतिझातिस्यविराधममातृपितृरूपेषु अष्टसु स्थानेषु कायेन मनसा वाचा दाने नच देशकालोपपन्नेन विनयः कार्यति चत्वारः कायादयः स्थाप्याः । चत्वारश्चाष्टनि गुणिताजाताः ३२ । एवं सर्वेपि मीलिताजाताः ३६३ परवा दिनेदाः । एषां विशेपव्या रख्या प्रथमांगतो या । ते सर्वे प्रावाउकाजैनाश्व निर्वाणं मोदमादुः । तेपि लपंति वदं तिधर्मदेशनां यथा हेश्रावकाः ! शृएवंतीति श्रावकाः। एवं गृहीत यूयं यथाहं देशयामीति। तथा तेपि धर्मश्रावयितारः संतएवं लपंति तदनेनोपायेन वर्गमोदप्राप्तिरिति ॥ ७ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमसावपि मिश्रपदोधर्माधर्मसमाश्रयणेनानयोरंतर्वर्ती नवतीति दर्श यति । (एवमेवेत्यादि) एवमेव संदेपेण सम्यगनुगम्यमानाव्याख्यायमानाः सम्यगनु गृह्यमाणाअनयोरेव धर्माधर्मस्थानयोरनुपतति । किमिति । यतोयउपशांतस्थानं त मपदस्थानमनुपशांतस्थानमधर्मपदस्थानमिति । तत्रच यदधर्मपाक्षिकं प्रथम स्थान तत्रामूनि त्रीणि पट्यधिकानि प्रावामुकशतान्यतनवंतीति । एवमाख्यातं पूर्वाचा रिति । एतानि वा सामान्येन दर्शयितुमाह । (तंजहेत्यादि) तद्यथेत्युपदर्शनार्थः । क्रिया झा नादिरहितामेकामेव स्वर्गापवर्गसाधनत्वेन वदितुं शीनं येषां ते क्रियावादिनस्ते च दीक्षा तएव मोदं वदंतीत्येवमादयोश्टव्याइति । तेपांच वहयोदाखथा क्रियां परलोक साधनत्वेन वदितुं शीनं येषां ते तथा तेपामिति अज्ञानमेव श्रेयइत्येवं वदितुं शीनं ये ते नवंत्यज्ञानवादिनस्तेषां तथा विनयएव परलोकसाधने प्रधान कारणं पाते तथा तथा तेपामिति । अत्रच सर्वत्र पष्ठीबद्धवचनेनेटमाह । तद्यथा क्रियावादिनामशीत्युत्तरश तंयक्रियावादिनां चतुरशीतिरझानिकानां सप्तपष्टियन पिकानां वात्रिंशदिति । तत्र सर्व

रायधनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रत् नाग उसरा.
प्येते मौलास्तविप्याश्च प्रवदनशीलत्वात्प्रावाडकास्तेपां च जेदसंख्या परिझानोपायथा
चारएवानिहितति नेह प्रतन्यते । ते सर्वेप्याहताश्व परिनिर्वाणमशेपोपरमरूपव
गंधरसस्पर्शस्वनावमनुपचरितपरमार्थस्थानं ब्रह्मपदारख्यमबाधात्मकं परमानंदसुखस्व
रूपमाहुरुक्तवंतस्तथा तेपि प्रावाउकाः संसारबंधनान्मोचनात्मकं मोक्षमादुः । पूर्वेण नि
रुपाधिकं कार्यमेव निर्वाणारख्यमुक्तमनेन तु तदेव कारणोपाधिकमित्ययं विशेपः। तत्र
येषामप्यात्मा नास्ति झानसंततिवादिनां तेपामपि कर्मसंततेः संसारनिबंधननूतायावि
दान्मोदनावाविरोधः । तेषां चोपादानदयादनागतानुत्पत्तेः संतति छेदएवं मोक्षः प्रदी
पस्येव तैलवय॑नावे निर्वाणमिति । तथाचाहुः । न तस्य किंचिभवति न नवत्येव केव
लमिति । एतच तेषां महामोह विनितं । यतः । कर्मचास्ति फलं चास्ति कर्ता नैवास्ति
, कर्मणां ॥ संसारमोदवादित्वमदोह्यांध्यविनँनितमिति ॥ येषां चात्मास्ति सांख्यादीनां
तेपां प्रकृतिविकारवियोगोमोदः क्षेत्रज्ञस्य पंचविंशतितत्त्वपरिज्ञानादेव विद्यमानैःप्रधानवि
कारविमोचनं मोदति । तेषामप्येकांतनित्यवादितया मोदानावः । एवमन्येपि नैया
यिकवैशेपिकादयः संसारानावमिहंतोपि न मुच्यते सम्यग्दर्शनादिकस्योपायस्यानावादि
त्यन्यूह्याह । यदि न तेषां मोदः कथं ते लोकस्योपास्यानवंतीत्याशंक्याह । तेपि तीर्थ
कालपंति ब्रुवते मोदं प्रति धर्मदेशनां विदधति ।शएवंतीति श्रावकाः हेश्रावका! एवं गृएही
त यूयं यथाहं देशयामि तथा तेऽपि धर्मश्रावयितारःसंतएवं लपंति नापंते यथाऽनेनोपा
येन स्वर्गमोदावाप्तिरिति तवचनं मिथ्यात्वोपहतबुझ्यो वितथमेव गृपहंति कूटपण्यदायि
नां विपर्यस्तमतयएवेति । तदेवमादितीथिकास्तलिप्याश्च पारंपर्येण मिथ्यादर्शनानुनावा
त्परान्प्रतारयंति तेपिच तेषां प्रतारयंति यादुः कथमेते प्रवाकामिथ्यावादिनोनवंति।थ
..त्रोच्यते । यतस्तेप्यहिंसा प्रतिपादयंति नच तां प्रधानमोदांगनूतां सम्यगनुतिष्ठति । कथं
सांख्यानां तावानादेव धर्मोन तेपामहिंसाप्राधान्येन व्यवस्थितः किंतु पंचयमाश्त्यादि
कोविडोपंइति । तथा शाक्यानामपि दश कुशलाधर्मपथावहिंसापि तत्रोक्ता नतु सैव ग
रीयसी धर्मसाधनत्वेन तैराश्रिता । वैशेपिकाणामपि यनिसेवनोपवासब्रह्मचर्यगुन कुन
वासप्रस्थादानयज्ञादिननमंत्रकालनियमादृष्टास्तेषु चानिपेचनादिपु पर्यालोच्यमानेषु
हिंसैव संपद्यते वैदिकानां हिंसव गरीयसी धर्मसाधनं यझोपदेशात् तस्य च तयाविनाना
वादित्यनिप्रायः । उक्तंच । ध्रुवः प्राणियधोयझे ॥ ७ ॥
ते सो पावानया आदिकरा धम्माणं गाणापन्ना गाणादाणाणासीला
पाणादिही खाणारुई गाणारंना पाणावसाणसंजुत्ता एगंमदं मंग
लिबंध किच्चा सवे एगवान चिति ॥०॥

न्य वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं.
थर्थ-(तेसवेपावाग्यायादिकराधम्माएं के) ते सर्व प्रावाऊक एटले पाखंमी पोता
ने दे धर्मना थादिना करनार कहिये, परंतु ते (णाणापन्ना के०) नाना प्रकारनी बु
दिवाला, (पाणबंदा के०) नाना प्रकारना अनिप्राय वाला, (णाणासीला के)
: नानाप्रकारना पाचारवाला, (गाणादिही के) नाना प्रकारनी दृष्टि वाला, (णाणार
ईके०) नाना प्रकारनीरुची वाला, (णाणारंना के०) नाना प्रकारना आरंजना करनारा,
(णाणावसाणसंजुत्ता के) नाना प्रकारना अध्यवसाय तेणे करीने सहित एवा थका,
पोतपोतानुं (एगंमहमंझलिबंधकिच्चा केए) एक महोटुं मंमल बांधि करीने, एटले पंक्ति
करीने, (सवेएगयानचिति के ) ते सर्व एकज प्रदेशे तिष्ठति एटले वेगले. ॥ ७० ॥
॥दीपिका-ते सर्वे प्रावाङकायादिकराः स्वधर्माणांनानाप्रज्ञानानाबंदानानानिमायाना
नाविधादृष्टिदर्शनं येषां ते तथा नानाविधा रुचिर्येपां ते तथा नानाविधारंजानानाविधा
ध्यवसायसंयुक्ताएकं महांतमंडलिबंधं कृत्वा तिष्ठति ॥७॥
॥ टीका-तदेवं सर्वप्रावाउकामोदांगनूतामहिंसां न प्राधान्ये न प्रतिपद्यतइति दर्शयि
तुमाह । (तेसवेश्त्यादि) प्रवदनशीलाः प्रावाउकाः सर्वेपि त्रिपाठयुत्तरत्रिशतपरिमाणाथ
मियादिकरायथा स्वं धर्माणां । येपिच तबिप्यास्तेपि सर्वे नानानिन्ना प्रज्ञा ज्ञानं येपाते
नानाप्रकाः । थादिकराइत्यनेनेदमाह । स्वरुचिविरचितास्ते नवनादिप्रवाहायाताः ।
ननु चाहतानामपि थादित्वविशेपणमस्त्येव सत्यमस्ति किंतु अनादिहेतुपरंपरेत्यनादिल
मेव तेपांच सर्वज्ञप्रणीतागमानाश्रयणान्निबंधनानावस्तदनावाच्च निनपरिज्ञानमतएव
नानालंदा बंदोऽनिप्रायः । निन्नानिप्रायाइत्यर्थः तथाहि । उत्पादव्ययध्रौव्यात्मके वस्तु
न सांरख्यरेकांतेनाविर्नावतिरोनावाश्रयणादन्वयिनमेव पदार्थ सत्यत्वेनाश्रित्य नित्यप
हं समाश्रितास्तथा शाक्याअत्यंतहाणिकेषु पूर्वोत्तरनिन्नेषु पदार्थेषु सत्सु सएवायमिति
प्रत्यनिझा प्रत्ययः सदृशापरापरोत्पत्तिर्वितथानां नवतीत्येतत्पदसमाश्रयणादनित्यपदं
समाश्रिताइति । तथा नैयायिकवैशेपिकाः केपांचिदाकाशपरमाएवादीनामेकांतेन नित्य
खमेव कार्यव्याणांच घटपटादीनामेकांतेनानित्यत्वमेवाश्रिताः। एवमनया दिशाऽन्येपि
मीमांसकतापसादयोऽज्यूह्याइति । तथा ते तीथिकानानाशीलं येपां ते तथा शीतं व्रत
विशेषः सच जिन्नस्तेषामनुनवसिझएव । तथा नाना दृष्टिदर्शनं येपांते तथा नानारु
चिरेपां ते नानारुचयस्तथा नानारूपमध्यवसानमंतःकरणप्रवृत्तिर्येषां ते तथा इदमुक्त
नवति । थहिंसा परमं धर्मागं । साच तेषां नानानिप्रायत्वादविकलत्वेन व्यवस्थिता ।
तस्याएव सूत्रकारः प्राधान्यं दर्शयितुमाह । ते सपि प्रावाकायथास्वपक्षमाश्रिताएक
त्र प्रदेश संयुताममनिबंधमाधाय तिति ॥७॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ១០៖ पुरिसेयं सागणियाणं इंगालाणं पाई वहुपमिपुन्नं गहाय अनमएणं संमासंएणं गहाय ते सत्वे पावानए आगरा धम्माणं णाणापन्ना जाव पाणावसाणसंजुत्ते एवं वयासीहंनो पावाग्या आगरा धम्माणं पाणापन्ना जाव पाणाअसवसाणसंजुत्ता इमं ताव तुम्द सागणिया णं इंगालाणं पाई वढुपडिपुन्नं गहाय मुद्त्तयं पाणिणा धरेद पोबदु संमासगं संसारियं कुजा णो बढुअग्गियनणियं कुजा पोबदु साह म्मियवेयावडियं कुजा जोबदुपरधम्मियवेयावडियं कुक्ला नङयाणिया गपडिवन्ना अमायं कुबमाणा पाणिं पसारेद इति वुच्चा से पुरिसे तेसिं पावाज्याणं तं सागणियाणं इंगालाणं पाई वढुपडिपुन्नं अनमएणं संमासएणं गदाय पाणिंसु णिसिरिति तएणं तेपावाड्या आगराध म्माणं णाणापन्ना जाव पाणावसाणसंजुत्ता पाणिपडिसादरंति तए णं से पुरिसे ते सच्चे पावानए आदिगरे धम्माणं जाव पाणावसाणसं जुत्ता एवं वयासी हंनो पावाड्या आगरा धम्माणं गाणापन्ना जाव पाणावसाणसंजुत्ता कम्हाणं तुप्ले पाणिं पडिसादरद पाणिं नोमदि झा दड़े किं भविस्स उरकंति मन्नमाणा पडिसादरद एसतुला एस प्पमाणे एस समोसरणे पत्तेयंतुला पत्तेयं पमाणे पत्तेयं समोसरणे तब जेते समणा मादणा एवमातिकंति जाव परुति सवे पाणाजाव सत्ता दंतवा अजावयबा परिघेतवा परितावेयवा किलामेतवा नदवेतवा तेआगंतुयाए तेआगंतुनेयाए जाव ते आगंतु जाजरामरणजोणि जम्मणसंसारपुणनवगनवासनवपवंच कलंकलीनागिणो नविस्संति ॥ थर्थ-तेवारे कोई एक (पुरिसेयं के) पुरुष जैन मार्गनो जाण ते तेमने अहिंसा दिकने विपे पाडवाने थर्थ (सागणियागालाणं के०) अग्निये वलता अंगारा तेणे करी एक लोढार्नु (पाईके.) पात्र एटले नाजन जरीने (वदुपडिपुन्नं के०) घणो प्र तिपूर्ण नरीने (थचमएणं के०) लोहना (संमासएपंगहाय के०) संझासी सहित य हए करीने (तेसोपावालए के०) ते सर्व प्रावाऊक एटले परदर्शनी (बागराधम्माणं के०) पोतपोताना धर्मनी थादिना करनार, (णाणापन्नाजावणाणावसाणंसंजत्नेके) Urd वितीये सूत्रकृतांगे क्तिीयश्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. नहाना प्रकारनी प्रज्ञावाला, यावत् नाना प्रकारना जे यध्यवसाय तेणे करी संयुक्त ए वा परदर्शनी ते आगल आवीने, (एवंवयासी के) एवं कहेठे के (हंनोपावाल्या के) अहो प्रावाउको! (थाऽगराधम्माणं के० ) तमे धर्मनी आदिना करनारबो; (पाणाप नाजावणाणासवसाणसंजुत्ता के०) तमे न्हाना प्रकारनी बुधिवाला, तथा न्हाना प्रका रना जे अध्यवसाय तेणें करी संयुक्तो ते माटे, (मंतावतुम्हेसागणियाणं इंगालाणके०) ए तुमे अग्नि बलता अंगारा तेणे करी सहित एचोथा एक लोह (पाईके०) जाजन (बहुपडिपुन्नं के०) घणुं प्रतिपूर्ण तेने (गहायमुटुत्तयं के०) ग्रहण करीने. एक मुहूर्त मात्र (पाणिणाधरेह के०) हाथ माहे धरी राखो, (गोबदुसंमासगंसंसारियंकुका के०) घणी संमासानो सहाय मकरो. (पोबदुअग्गिनणियंकुताके) घणो यनिने स्तंननी एटले स्थंनि राखे तेवी विद्या सहाय मकरो (णोबहुसाहम्मियवेयावडियंकुडाके) घणो माहो माहे सार्मिक वैयावच्च नोकरवो, एटले अनि दीधानो उपशमावq मकरो. (गोबहुपरध म्मियंवेयावडियंकुजा के) घणो परधर्मिकनो माहो माहे वैयावञ्चनो करवो एटले अनि दीधानो उपशमावq मकरो. मात्र (उडयाके ) सरल थका (णियागपडिवन्नाके०) मोद मार्ग प्रतिपन्न थका,(अमायंकुबमाणापाणिपसारेह के०) माया रहित पषु करता थका हाथ पसारो. (इतिवचाके०) एम कहीने, (सेपुरिसेके) ते पुरुप (सागणियाइंगा लाणंपारंबदुपडि पुन्नं के० ) ते अग्नि बलता अंगराचें नाजन घणु प्रतिपूर्ण नरीने (ध उमएसमासएपंगहाय के ) लोहना संमासा सहित ग्रहीने (तेसिंपावाट्याणंके०) ते प्रावाङकना (पाणिंसु के० ) हाथनी उपरें (णिसिरिति के०) मूके. (तएणं के०) तेवारें (तेपावाज्याघागराधम्माणं के०) ते प्रावाङक धर्मनी थादिना करनार (णा णापन्नाजावणाणाससाणसंजुत्ता के) नाना प्रकारनी प्रज्ञा वाला यावत् नाना प्र कारना श्रध्यवसाय तेणे करी सहित एवा बता ते प्रावाडकने हाथमा अनि थापे बते (पाणिपडिसादरंति के ) पोताना हाथ पाना खेंचे एम पाग हाथ करता देखीने (तएणं के) तेवारें (सेपुरिसे के०) ते पुरुप ते सर्व प्रावाऊक धर्मना अदिना करना र नाना प्रकारनी प्रज्ञावाला यावत् नाना प्रकारना अध्यवसाय तेणे करीसहित ते प्रत्यें (एवंवयासी के ) एम करेके (हंनोपावाडया के) हे प्रावाउको ! पोताना दे ध मनी आदिना करनाराउ! नाना प्रकारनी प्रज्ञा वाला चावत् नाना प्रकारना अध्यवसाय तेणे करी सहित (कम्हाणंतुप्लेपाणिंपडिसाहरह के) शाकारणे तमे हाथ पाना खे चोटो. तेवारे ते बोल्या (पाणिनोमहिजाके) अमारा हाथ नथी बलतागुं? अमारा हाथ बलेने दाजेने ते कारण माटे हाथ पाबा खेची लीया तेवारे ते पुरुष फरी बोल्यो के (दहेकिनविस्स के ) तमारो हाथ दाज्वाथी गुं थवा, एवं सानली फरी ते राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. न्य प्रावाउंक पाखंमी दर्शनी बोल्या के,अमने उःख उपजे, तेवारें फरी ते पुरुप बोल्यो के, (उरकंतिमन्नमाया के०)जो तमे सुःख जाणता अग्निनी दाऊ थकी वीहिता थका हाथ ने (पडिसाहरदके) पाबा करोनो? तो जेम तमे दुःख थकीबीक राखोठो,तेम सर्व जीवने (एसतुल्ला) ए तुल्य एटले बराबर ठे; (एसप्यमाणेके०) एप्रमाणे जाणवू. (एससमो सरणे के०) ए समोसरण) पत्तेयंतुल्ला के० ) प्रत्येक प्रत्येकने सरखं, थने (पत्तेयंप्प माणे के) प्रत्येक प्रत्येकने प्रमाण, एवं (पत्तेयंसमोसरणेके०) प्रत्येक प्रत्येकने समोस रण जाणवू. (तन्त्रणंजेतेसमणामाहणाएवमातिरकंति के०) त्यां जे श्रमण ब्राह्मण एम कहे (जावपरूवेंतिके) यावत् एम प्ररूपे के, (सपाणाजावसत्ताहंतवा के०) सर्व प्राणी, यावत् सर्व सत्वने हणवा, (अजावेयवाके०) दंम काशादिकें करी ताडवा (प रिघेतवा के०) बलात्कारें करी दासनी पेठे परिग्रहवा. (परितावेयवा के) शारीरिक मानसीक पीडा नपजाववी, (किलामेतबा के०) किलामण उपजावी. (उदवेतवा के ५) उपववा, तथा जीव, काया यकी रहित करवा. एवां वचनना बोलनारा, (ते धागंतुयाए के०) ते धागमिक कालें वारंवार पोताना शरीरनु वेदन पामशे. (तेया गंतुनेयाए के) ते श्रागमिक कालें नालादिकें करी पोताना शरीरनु नेटन पामशे, (जावतेयागंतुं के० ) यावत् ते जीव धागमिक कालें (जाइजरामरण जोणिजम्मणं के) जाति, जरा, मरण, तथा नवी नवी योनी मांहे उपजवं, तथा जन्मना सु.रख (संसारके ) एरीतें संसार मांहे परिचमण करतां (पुणनव के०) वली वली नव नवा नवनुं करवू, (गप्नवास के ) वली वली गर्नवास माहे वसवू, एरीतें (नवपवं च के०) संसारनो प्रपंच एटले संसारनो विस्तार, (कलंकलि के०) कलकलाट एटले सुखें करी व्याकुल पणुं, तेना (नागिणोनविस्तंति के०) विनागी थशे. ॥ १ ॥ ॥ दीपिका-(पुरिसेयत्ति ) एकः कश्चित्पुरुपः सानिकानां ज्वलतामंगाराणां प्रतिपू णी (पाई) पात्री थयोमयेन लोहमयेन संदंशकेन गृहीत्वा तेपां ढौ कितवान् उवाच । नोः प्रावाउकाः ! इदमंगारनृतं नाजनं एकैकं मुहर्त प्रत्येकं विनृत यूयं ? । नचेदं संदेश सांसारिकं नापि चाग्निस्तननं विदध्युः । नापिच साधर्मिकानामनिटाहोपशमादिना उ पकारं कुर्युरिति । झजवोमायामकुर्वाणा. पाणिं प्रसारयत तेपि तथैव कुर्यः ततोसो नर स्तनाजनं तत्पाणौ समर्पयति । तेपि च दाहनयास्तं संकोचयंति । ततोसो पुरुपस्तान् पाह किमिति पाणिं संदरत यूयं? । ते प्रादुर्दाहनयात् । नरः प्राह । दग्धेन हस्तेन किंनायि ? । खमिति चेदेवं यूयं दाहोत्पन्नखनीरवः सुख निप्सवः । एव सति सर्वे पि जंतवः संसारवर्तिनएवंविधाएवेति आत्मतुनया यात्मतुल्यत्वेन पथा मम खं धन्द वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. न संमतं तथा सर्वजीवानामित्येतत्प्रमाणं । एपा युक्तिः तदेतत्समवसरणं एपधर्म विचारः । आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति सपश्यतीति प्रत्येकं तुलासाम्यमित्यादि (तनति ) तत्र एवं सति ये श्रमणब्राह्मणादयएवमाख्याति । सर्वे प्राणास्तव्या दंडादिनिः परितापयितव्याधर्मार्थमरघट्टादिवदनादिनिः परिग्राह्याः श्राक्षादौ मत्स्याइव अंपावयितव्यायागादौ मेपाव । एवं ये नापते ते आगामिनि काले स्वशरीरस्य वेदाय दायच नापंते । तथाऽगामिनि काले जातिजरामरणानि बहूनि प्राप्नुवंति योन्यां जन्म योनिजन्म तहदुशोगर्नजावस्थायां लनंते संसारप्रपंचांतर्गतास्तेजोवायुपु उच्चैर्गोत्रो लनेन कलंकलीनावनाजोःखव्याकुलाः स्युः ।। १ ।। टीका-तेषां चैवं व्यवस्थितानामेकः कश्चित्पुरुपस्तेपां संविदथै ज्वलतामंगाराणां प्रतिपूर्णी पात्रीमयोमयं नाजनमयोमयेनैव संदंशकेन गृहीत्वा तेपा ढोकितवानुवाच तान् ।यथा नो प्रावाउकाः! सर्वोक्तविशेषणविशिष्टाइदमंगारनृतं नाजनमेकैकं मुहूर्त प्रत्ये के सांसारिकाणामिवाऽमिस्तननं विधत्ते नापिच साधर्मिकाऽन्यधार्मिकाणामग्निदाहोपश मादिनोपकारं कुरुतइति रुजवोमायामकुर्वाणाः पाणिं प्रसारयत ? तेपिच तथैव कुर्युस्त तोऽसौ पुरुषः तनाजनं पाणौ समर्पयति तेपिच दादशंकया हस्तं संकोचयेयुरिति । त तोसौ तानुवाच । किमिति पाणिं प्रतिसंहरत? यूर्य एवमनिहितास्ते कचुहिनयादिति । एतक्तं नवति । अवश्यमग्निदाहजयान्न कश्चिदम्यनिमुखं पाणिं ददातीत्येतत्परोयं दृष्टा तः । पापिना दग्धेनापि किनवता नविष्यतीति उखमिति चेद्यद्येवं नवंतोदाहापादित खनीरवः सुखलिप्सवस्तदेवंसत्ति सर्वेपि जंतवः संसारोदर विवरवर्तिनएवंनूताएवेत्येव मात्मतुलयाऽत्मौपम्येन यथा मम नानिमतं सुःखमित्येवं सर्वजंतूनामित्यवगम्याहिंसैब प्राधान्येनाश्रयणीया तदेतत्प्रमाणं एषा युक्तिः। आत्मवत्सर्वभूतानि यःपश्यति सप श्यति । तदेव समवसरणं सएपधर्मविचारोयत्राहिंसा संपूर्ण ॥ तत्रैव परमार्थतोधर्म इत्येवं व्यवस्थिते तत्र ये केचनाविदितपरमार्थाः श्रमणब्राह्मणादयएवं वद्यमाणमा चढ़ते परेपामात्मदाढयोत्पादनायैवं नापते तथैवमेवं धर्म प्रज्ञापयंति व्यवस्थापयंति तथान्येन प्राण्युपतापकारिणा प्रकारेण परेपां धर्म प्ररूपयंति व्याचक्षते । तद्यथा । सर्वे प्राणाइत्यादि यावईतव्यादंडादिनिः परितापयितव्याधर्मार्थमरघट्टादिवदनादिनिः परिग्राह्या विशिष्टकाले श्राक्षादौ रोहितमत्स्याश्व तथाऽपशवयितव्यादेवतायागादिनिमि नं वस्तादयश्वेत्येवं ये श्रमणादयःप्राणिनामुपतापकारिणी नापां नापते आगामिनि काले ऽनेकशोबदुशः स्वशरीरछेदायच नापते तथा ते सावद्यनापिणोनविप्पंति काले जातिजरामरणानि बहूनि प्राप्नुवंति । योन्या जन्म योनिजन्म तदनेकशोबहुशोगनव्यु ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ura क्रांतजावस्थायां प्राप्नुवंति तथा संसारप्रपंचांतर्गतास्तेजोवायुपूच्चैर्गोत्रोलनेन कलं कलोनावनाजोनवंति बदुशोनविष्यति च ॥ १ ॥ ते बहुणं दंझणाणं वढूणं मुंभणाणं तज्जणाणं तालणाणं अवंधणाणं जाव घोलणाणं माश्मरणाणं पितामरणाणं नाश्मरणाणं नगिणीमरणाणं नजापुत्तधूत्तसुमहामरणाणं दारिदाणं दोहग्गाणं अप्पियंसंवासाणं पि यविप्प गाणं बढुणं उस्कदोमणस्साणं आनागिणो नविस्संति अगादि यंचणं अणवयग्गं दीदमई चानरंतसंसारकंतारं नुज्जोनुज्जो अणुपरिय हिस्संति ते पोसिनिस्संति णोबुझिस्संति जाव पोसवउकाणं अंतं करिस्संति एस तुल्ला एस पमाणे एस समोसरणे पत्तेयं तुल्ला पत्तेयं प माणे पत्तेयं समोसरणे ॥२॥ अर्थ-(तेबहूणंदमणाणं के० ) ते जीव घणा दमाशे, (बहूणंमुंझणाणं के० ) ते जीव घणा शरीरादिकं मुंमारो, (ताणाएं के) अंगुतीयादिकनी तर्जना पामशे, (ता लणाणं के० ) दमादिकें ताडना पामशे, (अवंधणाणं के ) बंधीखानानां बंधन पा मशे, (जावघोलणाणं के ) यावत् अांबानी पेठे घोलाशे, (माश्मरणाणं के) ते जी व मातानां मरणनां पुरखने पामशे, (पितामरणाणं के०) पितानां मरण, (नाश्मरणा के०) नाश्नां मरण, (नगिणीमरणाणंके) वेहेननां मरण, (नकापुत्तधूतसुण्डा मरणाके) नार्यानां मरण, पुत्रनां मरण, दीकरीना मरण, पुत्रनीवदुनां मरण थशे, तेने देखीने सुःख पामशे, उखी थो, ते पुरुष, (दारिदाणंके०) दरिडी थशे, (दोहग्गा णं के० ) दौनांगी थशे, (थप्पियसंवासाशंके०) थप्रियकारीयो साथें तेनो संवास थ को, (पियविप्पउँगाणं के०) ते प्राणी प्रियकारी वस्तुनो विप्रयोग एटले वियोग पामशे, (वर्णंरकदोमणस्साणं के०) घणां मुख बने दौर्मनस्य पणानो (थानागिणोनविस्त ति के०) विनागी थो, तेपुरुप, (यणादियंचणं के) थादि रहित, (यण्वयग्गं के०) अंत रहित, (दीहम के) दीर्घकालपर्यंत एटले घणाकालसुधा (चाचरतसं सारकंतारं के) चारगतिरूप थंत अवयव जेने विपे तेने चाउरंत कहियें एवी संसा र रूप घटवी तेने विपे, (जोनुको के) वली वली (थापरियहिस्संति के०) परि चमण परावर्तन करशे, (तेणोसिशिस्तंति के०) ते पांखमी जीव सीजशे नही, एट ले पोताना कार्यनी सिदि करों नही, (पोवुझिस्तंति के०) लोकालोकना स्वरूपने बुज शे नही, (जावोसबरकाएंधतंकरिस्तंति के०) यावत् ते प्राणी सर्वउखनो थंत क ១០០ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययन रशें नहीं. एवी रीतें स्वदर्शनी पण, जे पूर्वोक्त नापा बोलशे ते सीजसे नही एम निश्चे जाणवू. हवे जे उत्तम पुरुपने एवी तुल्यता राखवी जे सर्व जीव प्रत्येक तुल्य, प्रत्ये क प्रमाण, एप्रमाणे प्रत्येक समोसरण पण जे ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-ते नराबहूनां दंडनादीनां शरीरःखानां नाजनं नवंति तथा मातृमरणा दीनां मानसपुःखानां तथाऽन्येषामप्रियसंयोगार्थनाशादिविनागिनोनविष्यति । किं बदुना । (थणादियंति ) अनादिकं न विद्यतेऽवदनोंडतोयस्य सोऽनवदयोऽनंतः तं दीर्घा ध्वानं चतुर्गतिमार्ग चातुरंत संसारकांतारमनुपरिवर्तिप्यंते अरहघटीवनमिप्यंति न बोध प्राप्स्यति न सेत्स्यति सर्वउखानामंतं न करिष्यति एपतुला एतत्साम्यं यत्सावद्याचारान सिध्यंति कुमतिनः स्वमतेपि औंदे शिकादिनोजिनस्तथैव एतत्प्रमाणं प्रत्यक्षादिकं प्रत्य केण चौराद्यावाध्यमानादृश्यते । एवमन्येपि एतत्समवसरणं आगमविचारः प्रत्येकं प्र तिजीवमिदं साम्यं इष्टव्यं ॥ ॥ ॥ टीका-तथा ते बहूनां दंडादीनां शारीराणां फुःखानामात्मानं नाजनं कुर्वति तथा ते निर्विवेकामातृवधादीनां मानुषाणां अखाना तथान्येपामप्रियसंयोगार्थनाशादिनिः खदौर्मनस्यानामानागिनोनविष्यतीति । किंबदुनोक्तेनोपसंहारव्याजेन । गुरुतरमर्थसं बंध दर्शयितुमाह । (अणादियं इत्यादि) नास्यादिरस्तीत्यनादिः संसारः। तदनेनेदमुक्तंनव ति । यत्कैश्चिदनिहितं यथायममकादिक्रमेणेत्यादितश्त्येतदपास्तं । न विद्यतेऽवदा पर्यतो यस्य सोयमनवदयोऽपर्यंतइत्यर्थः । तदनेनेदमुक्त नवति । यमुक्तं कैश्चिद्यथा प्रलय कालेऽशेपसागरजलप्लावनं बादशादित्योजमेन चात्यंतदादश्त्यादिकं सर्व मिथ्येति दीमि त्यनंतपुजलपरावर्तरूपं कालावस्थानं तथा चत्वारोंतागतयोयस्य सतथा चातुर्गतिक इत्यर्थः। तत्संसारएव कांतारः संसारकांतारोनिर्जलः सनयस्त्राणरहितोऽरएयप्रदेशः कांतार इति । तदेवंनूतं नूयोनूयः पौनःपुन्येनानुपरिवर्तिप्यते अरहट्टयटीन्यायेन तत्रैव 'नमंतः स्थास्यतीत्यतएवाह । यतस्ते प्राणिनां हतारः कुतएतदिति चेत्सावद्योपदेशादेतदपि कथ मिति चेदतौदेशिकादिपरिनोगानुशयेत्येवमवगंतव्य मित्यतस्ते कुप्रावचनिकानैव से यति नैव ते लोकाग्रस्थानमामिष्यति तथा न ते सर्वपदार्थान केवलज्ञानावाच्या जो त्स्यते । धनेन ज्ञानातिशयनावमाह । तथा न तेऽष्टप्रकारेण कर्मणा मोक्ष्यते । अनेना प्यसिरकैवल्यावाप्तेश्च कारणमाह । तथा परिनिर्वृतिः परिनिर्वाणमानंदसुखावाप्तिस्ता ते नैव प्राप्स्यते तेनापि सुखातिशयानावः प्रदर्शितोवतीति तथा नेते शारीरमानसाना उखानामात्यंतिकमंतं करिष्यतीत्यनेनाप्यपायातिशयानावः प्रदर्शितोनवति । एपातु राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. उनए ला तदेतऊपमानं यथा सावद्यानुष्ठानपरायणाः सावद्यनाषिणश्च कुप्रावचनिकान सिध्यंत्ये वं स्वयूथ्या थप्यौदेशिकादिपरिनोगिनोन सित्ध्यंतीति। तदेतत्प्रमाणं प्रत्यवानुमानादिकं । तथाहि । प्रत्यदेणैव जीवपीडाकारि चौर्यादिधनान्न मुच्यते । एवमन्येपीत्यनुमानादि कमप्यायोज्यं । तथा तदेतत्समवसरणमागमविचाररूपमिति प्रत्येकंच प्रतिप्राणि प्रतिप्रा वाडकमेतत्तुलादिकं इष्टव्यमिति ॥ ७ ॥ तवणं जे ते समणा मादणा एवमाश्कंति जाव परूति सवे पाणा स वेनूया सवेजीवा सोसत्ता णहंतवा असावेयवा परिघेतवा पनवेय बा तेणो आगंतु याए तेणोआगंतुनेयाए जाव जाइजरामरणजोणि जम्मण संसारपुणनवगनवासनवएवं कलंकलीनागिणो नविस्संति तेणोवर्णं दमणाणं जाच गोवर्णं मुंझणाणं जाव वढूणं उरकदोमण स्साणं णोनागिणो विस्संति अणादियंचणं अणवयग्गं दीदमछ चानरंत संसारकंतारे नुङोनुङो णोअणुपरियहिस्संति तेसिं स्सिशंति जाव सत्वरकाणं अंतं करिस्संति ॥३॥ अर्थ-त्यांजे श्रमण ब्राह्मण, सर्व जीवने पोताना यात्मा समान लखवीने एवो धर्म कहेो, यावत् प्ररूपशे, के सर्व प्राणी, सर्वनूत, सर्व जीव, सर्व सत्वने हणवा नही, एकांतदया पालवी, यावत् सर्व सत्वने उपश्ववा नही, ते पुरुषो, यागमिक कालें पोताना शरीरनु बेदन नहीं पामशे, ते यागनिक का भेदन नहीं पामशे, ते पुरुप यावत् जाति, जरा, मरण, वली वली योनीमांहे उपजवं, जन्मनु कुःख, संसारमाहे परिभ्रमण करवं, वली वली गर्नवास मांहें वसवू, संसारनो विस्तार प्रपंच, तथा कलकलाट तेनो विनागी नहीं थशे. ते पुरुप, घणो दमाशे नहीं, यावत् ऊख दौर्मनस्य पणानो विनागीनहीं थो, थादिरहित आंतरहित दोर्घ पंथवे, एटले दो काल पर्यंत चारगति रूप संसार, तद्रूप थटवीने विपे वली वली परित्रमण परावर्त नही करशे. ए रीतें दया धर्मना प्ररूपनार पुरुपो सीजशे कार्यसिदि करो, यावत् सर्व उखनो अंत करशे. ॥ ३ ॥ ॥ दीपिका-यथैतविपरीतानाह । (तवणंति) तत्र ये ज्ञातव्याः श्रमणमाहनास्ते ए वमारव्यांतीत्यादि सर्व पूर्वसूत्रविपरीतं वाच्यं ॥ ३ ॥ ॥ टीका-ये पुनर्विदिततत्वाधात्मौपम्येनात्मतुलया सर्वजीवेवहिंसां कुर्वाणाएवमा चदते । तद्यथा सर्वेपिजीवाडःखपिः सुखलिप्सवस्ते नहंतव्याश्त्यादि। तदेवं पूर्वोक्तं दंडनादिकं सप्रतिपेधं नणनीयं यावत्संसारकांतारमचिरेणैव ते व्यतिक्रमिप्यंतीति॥३ जए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे वितीयाध्ययनं. इच्चेतेहिं वारसहिं किरियामणेहिं वद्यमाणा जीवा पोसिसिँसु णोवुमि सु णोमुन्चिंसु णोपरिणिवाइंसु जाव पोसब उकाणं अंतकरसुवा पो करेंतिवा पोकरिस्संतिवा ॥ ४ ॥ थर्थ-ए पूर्वोक्त बार क्रियाना स्थानकने विपे वर्तता एवाजे जीव, ते कोइ थतीत काले सिधा नथी, बुज्या नथी, कर्म यकी मूकाणा नथी, निवृत्या नथी, यावत् सर्व खनो अंत पण कोयें अतीत कालें कसो नथी, वर्तमान कालें करता नथी, बाग मिक कालें पण करशे नही. कारणके, ए बार क्रियाना स्थानक जे , ते अधर्मप ने मलताज . ॥ ४ ॥ ॥ दीपिका-अथोपसंहरति । (श्चेतेहिंति)श्त्येतेषु कादशसु क्रियास्थानेषु अधर्म पदो ऽवतार्यते । ततएतेषुवर्तमानाजीवान सिधान सिध्यति न सेत्स्यति न मुक्तान मुज्यंते मो यंते न बुझान बुध्यते न जोत्स्यते न सर्वखानामंतं चकुन कुर्वति न करिष्यति ॥४॥ ॥ टीका-णितानि क्रियास्थानाति सांप्रतमुपसंजिवृकुरेतदेव पूर्वोक्तं समासेन विनणि पुराह (इच्चेतेहिंइत्यादि ) इत्येतेषु कादशसु क्रियास्थानेष्वधर्मपझोऽनुपशमरूपः समव तार्यते न एतेषु वर्तमानाजीवाश्रतीते काले सिमान वर्तमाने सिध्यति न नविष्यंति सेत्स्य ति तथा न बुचुधिरेन बुध्यते नचनोत्स्यंते तथा न मुमुचुन मुंचंति नच मोदयंते तथा ननि वृत्तान निर्वय॑ते नचनिर्वास्यंति तथान खानामंतं ययुर्न पुनयोति नच यास्यंतीति॥ एयंसि चेव तेरसमे किरियाहाणे वद्यमाणा जीवा सिर्शिसु बुझिसु मुच्चिं सु परिणिवाइंसु जाव सबउकाणं अंतं करेसुवा करंति करिस्संतिवा एवं से निकु आयही आयहिते आयगुत्ते आयजोगे आयपरकमे आयरकिए आयाणुकंपए आयनिप्फेडए आयाणमेवपडिसा रेजा सि तबेमिय॥इति वीयसुयखंधस्सकिरियाघाणंनामवीयमयसम्मत्त। थर्थ-ए पूर्वं कह्युजें निश्चं तेरसुं किया स्थानक तेने विपे वर्तता एवा जे जीव, ते जीव अतीत का सिधा तत्वमार्गने बुज्या, आठ कर्म थकी मूकाणा. परिनिवृत्त शी तलीनूत थया, यावत् सर्व दुःखनो अतीत काले अंत कीयो, वर्तमान कालें धंत करे , थने यागमिक कालें थंत करशे, एम ते साधु चारित्रि बार किया स्थानकनो वर्ज नार मोक्षार्थी, यात्मार्थी, थात्मानुं हित चिंतवनार, यात्मानो गोपवनार, मनादिक राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर योगने ववश करनार, ते आत्मयोगी कहेवाय. अात्माना सुखनें अर्थ पराक्रमनो क रनार,थात्मानो रक्षक, यात्माने अनुकंपानो करनार, यात्मानो संसार थकी निस्तार करनार, प्रात्माने ए वार क्रियाना स्थानक थकी निवृत्तावे, तेने महा पुरुप जाणियें. त्तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ए श्री सूयगडांगसूत्रना बीजा श्रुतस्कंधने विपे - क्रिया स्थानक नामे बीजा थध्ययननो संक्षेपार्थ बालावबोध समाप्त.थयो. ॥५॥ ॥ दीपिका-तथा एतस्मिन् त्रयोदशे क्रियास्थाने धर्मपदावतारः । ततोत्र वर्तमाना जीवाः सिक्षाः सिध्यंति सेत्स्यतीत्यादि । तदेवं सनिहुदिशक्रियास्थानवर्जकोऽधर्मप त्यागी धर्मपदस्थस्त्रयोदशक्रियास्थानवर्ती यात्मनोर्थःथात्मार्थः सविद्यते यस्य स थात्मार्थी यात्महितः धात्मा गुप्तोयस्य संतथा यात्मयोगः कुशलमनःप्रवृत्तिरूपः सय स्यास्ति सथात्मयोगी यात्मपराक्रमः स्वयं संयमानुष्ठानप्रवृत्तः । यात्मा रहितोऽर्गति पाताद्येन सथात्मरदितःथात्मानमनर्थपरिहारेणानुकंपते इत्यात्मानुकंपकः (आयनिके डएति ) यात्मानं संयमेन संसारचारकान्निष्कासयतीति यात्मानं दादशक्रियास्थानेच्यः प्रतिसंहरेत्समहापुरुषः । इतिसमाप्तौ । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ७५ ॥ इति तपागवाधि पतिश्रीहेमविमलसूरीश्वरशिष्यहर्षकुलपंडितप्रणीतायां श्रीसूत्रकृतांगदीपिकायां वित्तीय श्रुतस्कंधस्य क्रियास्थानारव्यं वितीयमध्ययनं समातं ॥ ॥ । ॥ टीका-सांप्रतं त्रयोदशं क्रियास्थानं दर्शयितुमाह । (एवमित्यादि) एतस्मिस्त्रयो दशे क्रियास्थाने वर्तमानाजीवाः सिकाः सिध्यति सेत्स्यंतीति यावत्सर्वाखानामंतं करि प्यंतीति स्थितं । तदेवं सनिर्यः पौंडरीकाध्ययनेऽनिहितोवादशक्रियास्यानवर्जकः अध मपक्षानुपशमपरित्यागी धर्मपदे स्थितउपशांतयात्मनोवार्थः थात्मार्थः सविद्यते य स्य सतथा योह्यन्यमपायेन्योरति स थात्मार्थ्यात्मवानित्युच्यते । हिताचाराश्चचौराद योनात्मवंतोऽयंत्वात्महितऐहिकामुष्मिकापायनीरुत्वात्तथात्मागुप्तोयस्य तथा । एतउक्तं नवति । स्वयमेवासौ संयमानुष्ठाने पराक्रमते तथात्मयोगी यात्मनोयोगः कुंशलमनः प्रवृत्तिरूपधात्मयोगः सयस्यास्ति । सदाधर्मध्यानावस्थितइत्यर्थः । तथात्मा पापेन्योर्ग तिगमनादिन्योरहितोयेन सतथा उर्गतिगमनहेतु निबंधनस्य सावद्यानुष्ठानस्य निवृत्तत्वा दितिनावः । तथात्मानमेवानर्थपरिहारबारेणानुकंपते गुनानुष्ठानेन सजतिगामिनं विध नइति । तथात्मानं सम्यग्दर्शनादिकेनानुष्ठानेन संसारचारकान्निःसारयतीति । तथात्मा नमनर्थनूतेन्योवादशेन्यः क्रियास्थानेन्यः प्रतिसंहरेत् । यदि वोपदेशात्मानं सर्वपापे न्यः प्रतिसंद्रियात् सर्वानन्योनिवर्तयेदित्येतस्मिन्महापुरुपे संनाव्यतइति । इतिः परि .. ..

॥ ॥ ए हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. समात्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्वत् । नयाः पूर्ववव क्ष्याख्येयाः ॥ समाप्त क्रियास्थानारख्य वितीयमध्ययनमिति ॥ ॥ अथ वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनप्रारंनः॥ हवे बार क्रिया स्थानकने वर्जनार एवा चारित्रवान पुरुपें गुवाहार लेवो, ते कारण माटे हवें आहार परिक्षा नामे त्रीजं अध्ययन प्रारंनिये कैयें. सुर्यमे आसं तेणं जगवया एव मरकायं श्द खलु आहारपरिमाणाम सयणे तस्सणं अयम इह खलु पाईणंवा सवतो सवावं तिचणं लो गंसि चत्तारि बीयकाया एव माहिऊंति तंजहा अग्गवीया मूलबीया पोरवीया कंधवीया तेसिंचणं अदा बीएणं अहावगासेणं इदेगतिया सत्ता पुढवीजोणिया पुढविसंनवा पुढवीवुक्कमये तोणिया तस्सं जवा तज्ज्वकमा कम्मोवगा कम्मणियाणेणं तसवुकमा पाणाविद जोणियासु पुढवीसु रुकत्ताए विनति तेजीवा तेसिं पाणाविहजो णियाणं पुढवीणं सिणेद माहारेंति॥॥ते जीवा आदारेंति पुढवीसरीर आनसरीरं तेसरीरं वानसरीरं वपस्सश्सरीरं पाणाविदाणतसया वराणं पाणाणं सरीरं अचित्तं कुवंति परिविश्वं तं सरीरं पुवाहारियं तयादारियं विपरिणयं सारूवियकडं संतं अवरेवियणं तेसिं पुढविजो बियाणं रुकाणं सरीरा पाणावरमा गाणागंधा पाणारसा गाणाफा सा पाणासंगणसंगिया गाणाविदसरीरपुग्गल विनवित्ता तेजीवा क म्मोववन्नगा नवंति तिमकायं ॥२॥ अर्थ-(सुर्यमेधाउसंतेणं के०) श्रीसुधर्मस्वामीजंबू प्रत्ये कहेले के, में 'एबुं सांजव्यु ने जे, आयुष्यमंत (जगवयाएवमरकायं के०) जगवंत श्रीमहावीर देवें एम कडं। (इहखलु के) निचे था जिनशासनने विपे (आहारपरिमाणामऊयणे के०) श्रा हारपरिका एवे नामे अध्ययन कयु. (तस्सएंश्रयम के०) तेनो ए अर्थ थागल क हेवे. (इहखलु केए) निचे आ जगत् माहे (पादीपंचा के०) पूर्वादिक चारदिशिने विपे तथा विदिशिने विपे (सबतोसचावंतिचपलोगसि के०) सर्व थकी सर्व, एतावता सर्व लोकने विपे (चत्तारिबीयकाया के०) चार, बीज कायना प्रकार एटले उत्पत्तिना . राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ७५३ नेद होय. (एवमाहिश के.) ते था प्रकारे तीर्थकरें कह्या. (तंजहा के) ते कहे. (धग्गवीया के) जेने थ बीज उपजे ते अग्र बीज कहेवाय ते तिल, ताल, सह कारादिक अथवा शाल्यादिक जाणवा, तथा जे अग्रतेने विपे उत्पत्तिना कारणने पामे तेपण, अय बीज कहेवाय, ते कोरंटकादिक जाणवा; एटले ए प्रथम नेद जाणवो. तथा मूलवीयाके०) थाईकादिक ए बीजो भेद जाणवो: (पोरबोयाके०) पर्व बीज ते सेजडी प्रमुख, ए त्रीजो नेद जाणवो. (स्कंधबीयाके) स्कंधवीज ते सालरा नाग र्जुन प्रमुख, ए चोथो नेद जाणवो. (तेसिंचणंके०) ते चार प्रकारना वनस्पतिकाय (थ हावीएणंके) यथा जे जेनुं बीज उत्पत्ति कारण, ते यथा बीज एटले ते तेनुं बीज जाणवु. जेम शालीना अंकुरनु शालीबीज उत्पत्ति कारण, एमथन्यत्र स्थान पण जाणी लेवं. (थहावगासेणं के०) तथा जे जेनो थवकाश एटले उत्पत्ति स्थानक पृथवी, पाणी, काल, थाकाश, बीज, संयोग, एने यथावकाश कहिये. एम यथा वीजें तथा यथावकाशें करीने, (इहेगतियासत्ता के) था जगत्माहे कोई एक सत्व, तथाविध कर्मना उदय थकी, वनस्पतिने विपे उपजनार उतो उपजे, ते वनस्पतिने विपे उपजतां (पुढवाजोणि याके०) पृथवीयोनिक थाय. यद्यपि तेनुं वनस्पतिज बीज कारण परंतु, आधार विना उत्पत्तिनो अनावले, ते कारण माटें एयवीयोनिक कह्या. जेम शेवासादिक कर्दमना था धारेंगे, पण पृथ्वी विना थाय नही, एम थाही पण जाणी लेवं. (पुढ विसंनवाके) पृथ वीने विपे वनस्पतिकायनो संनवडे (पुढवीवुकमाके) तथा पृथवीने विपे विविध एटले नाना प्रकारे प्रवल पणे संक्रमण जेनुं ते पृथवीवुकमाकहियें एटले एम कयुंजे पृथवीने विपे ते वनस्पतिकायनी उपर उपर वृधिले (तोणिया के०) ते पृथवीयोनिक होय. (तस्संनवाके)ते पृथवीने विपे वनस्पतिकायनो संनवडे,(तवक्कमाके)ते एथवीने विपे नाना प्रकारे प्रबल पणे संक्रमण,(कम्मोवगाके)ते जीव तथाविध वनस्पतिकाय संनवि कम प्रेर्यमान बताया वनस्पतिने विपे उपशमीप पृथवीने विपे जाय:ते कारणे एने कम्मो वगा कहियें, एटले ते जीव कर्मना वसंगत वनस्पतिकाय थकी थावीने वली तेज वनस्प तिकायने विपे उपजे,पण अन्यत्रीयाव्या अन्यत्र नउपजे.जेम कुसम पुरि वाव्यां एवां बीजोना मथुरायें अंकुरो नमले, ज्यां जेहबीज, त्यांज तेना थंकुरोनी उत्पत्ति जाणवी. (कम्मणियाणेशूके) तथा ते जीव कर्मने कारणे याकर्पित (तबुकमाके) त्यां पथ विने विपे तथा वनस्पतिने विपे, बुकमा एटले याव्या उता (णाणाविहजोणितासुपुढ वीसु के०) नाना प्रकारयोनी पृथवीने विपे (रुस्कत्ताए के) रूख पणे (विउतिके) उपजे, (तेजीवातेसिंथाणाविहजोणियापुढवी के) ते जीव ते नाना प्रकार योनी पृथवीनो (सिरोहमाहारेंति के०) स्नेह थाहारे तेहीज तेनो थाहार. ते पृथवीना ए वितीये सूत्रकृतांगे क्षितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. शरीरने थाहारतां पृथवीने पीडा उपजावे नहीं. ॥१॥ पनी (तेजीवा के) ते जीव, (थाहारेंतिपुढवीसरीर के) पृथवीनु शरीर थाहारे, एमज (याउसरीर के) अपकायर्नु शरीर, (तेउसरीरं के०) तेज कायर्नु शरीर, (वानसरीरं के० ) वायुकायर्नु शरीर, (वणस्सयसरीरं के) वनस्पतिकायन शरीर, (णाणाविहाणतसथावराणं पाणाणंसरीर के) तथा नाना प्रकारनां त्रस भने स्थावर प्राणीनां शरीर थाहारे, परंतु तेमने पीडा नउपजावे. तेनुं कारण कहेठे, जेम अंमजादिक जीव गर्नस्थ उतां माताना उदरनो आहार करे, परंतु माताने पीडा उपजावे नहीं, तेम धंही पण जाणी लेवु. तथा उपन्या पठी वृद्धि प्राप्त अनेक वर्ण रसादिक गुण सहित थाय, तेवारें पण कांश पीडा उपजावे एरीते ते जीव पृथवीकाय प्रमुख जीवोनुं (सरीरंधचित्तंकुति के) शरीर अचित्त करे. (परिविक्षवं के०) परिविध्वंस करें. (तके ) ते.वनस्पतिना जीव तेणे (सरीरंपुवाहारियं के०) पृथवी कायादिकनुं जे शरीर पूर्व पाहायुं, ते अधुना हमणा वनस्पतिना जीव उत्पद्यमान उपजता, अथवा उपना (तयाहारियं के०) बचाने स्पर्श करी थाहारीने, ( विपरिणयं के) परिणमावीने (सारूवियकडंसंत के०) पोतानी काया सरखां रूप करे, (थवरेवियणं के०) थपर एटले अन्य बीजां शरीर मूल, शाखा, प्रतिशाखा, पत्र, पुष्प, फलादिक, एवां रूप करे तथा (तेति पुढवीजोणियाणं के०) ते पृथवीयोनिक (रुरकाएं के०) वृद, तेनां ( सरीरा के०) शरीर, ते (पाणावलाणं के०) नाना प्रकारना वर्ण, (णाणागंधा के०) नाना प्रकारना गंध, (पाणारसा के०) नाना प्रकारना रस, (णाणाफासा के०) नाना प्रकारना स्पर्श, (णाणासंतासंगिता के०) नाना प्रकारना संस्थाने करी संस्थित, (णाणाविहसरीरपुग्गल विनवित्ता केप) तथा नाना प्रकारना शरीरमा पुज लें करी विकूा थका होय, एरीतें (तेजीवा के०) तेजीव (कम्मोववनगानवंति तिमरकार्य के ) वनस्पतिने विपे तथाविध कर्मने बदये उपना होय. परंतु यहीं काल, ईश्वरादिक कारण कोई समजवो नही. एम जगवंत श्रीतीर्थकर देवें कडं . एटले पृथवीयोनिक वृद कह्या ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-अथाहारपरिझारख्यं तृतीयमध्ययनमारन्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (सुर्य मे इत्यादि) श्रुतं मया युधमनगवतेदमारख्यातं थाहारपरिझानारख्यमध्ययनं । तस्य चा यमर्थः । प्राच्यादिदितु सर्वतः (सवावंतित्ति) सर्वस्मिन् लोके चत्वारोवीजकाथाबीजन कारानवंति । तद्यथा । यो बीजं येपामुत्पद्यते तेऽयबीजास्तालसहकारादयः । अथवाऽ याण्येवोत्पत्ती कारणं येषां तेऽयबीजाः कोरंटादयः । मूलबीजाबाईकादयः पर्वबीजा .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. आए। छुप्रमुखाः स्कंधबीजाः सनक्यादयः । नागार्जुनीयास्तु पति । वणस्तकायाश्याएं पंचविहा बीजवकंति ॥ एवमाहिका तं यग्गमूसपोर खंघबीयरुहा ॥ उमाविएगंतियासं मुनिमाबीयाजायते । यथा दवदग्धनूमौ हरितानि विविधानि उत्पद्यते (तेसिंचषंति) तेपां चतुर्विधानामपि वनस्पतिकायानां यद्यस्य वीजं तद्यथा बीजं तेन यथाबीजेन ।को थः । शाल्यकुरस्य शालिबीजमुत्पत्तिकारण एवमन्यदपि शेयं । योयस्यावकाशोयद्यस्यो त्पत्तिस्थानं तद्यथावकाशं तेन इह जगति एके केचन जीवावनस्पती उत्पद्यमानाथपि एयिवीयोनिकाः पृथिवीसनवाः। कोर्थः?। बीजापुत्पद्यमानोवनस्पतिकायः पृथिव्याधारे समुत्पद्यते । यथा शैवलकर्दमादयोजलाधारे जायंते तथा वनस्पतयोनूमौ जायंते इत्य र्थः । तथा एथिव्यां व्युत्क्रमोवृध्र्यिपां ते तथा एवं ते तद्योनिकास्तत्संनवास्त धुकमाः कर्मोपगाः कर्मप्रेर्यमाणाः कर्मनिदानेन तत्र पथिव्यां वनस्पतो वाव्युत्क्रांताथागताः सं तोनानाविधयोनिकासु प्रथिवी परमां कायानां उत्पत्तिस्थाननूतासु सचिनाचित्तमिश्रा सु वृक्षतया विवर्तते जायते । तेच तत्रोत्पन्नास्तासां एथिवीनां स्नेहं स्निग्धनावमाहारंति गृएहति ॥१॥तेच तत्रोत्पन्नाबाहारंति पृथिवीशरीरं । एवमप्कायतेजोवायुवनस्पतिशरीर मपि । नानाविधानां त्रसस्थावराणां प्राणिनां यजुरीरं तत्स्वकायेनाश्रित्याचित्तं कुर्वति । यदिवा परिविध्वस्तं पृथिव्यादिशरीरं पूर्वाहारितमिति पूर्वमुत्पत्तिसमये दृथिव्यादिनिरेव थाहारितमासीत् । तदधुना वनस्पतिजीवस्तत्रोत्पद्यमानवत्पन्नोवा त्वचा स्पर्शनाहारय ति थाहार्यच स्वकायत्वेन विपरिणामितं स्वकायेन सह (सारूवित्ति) स्वरूपतः नीतं तन्मयं स्यात् (अवरेवियत्ति) अपरात्यपि दृथिवीकानां वृक्षाणां शरीराणि नानाव पदानि यथा स्कंधस्यान्योवर्णादिमूलस्यान्यएव एवं यावन्नानाविधशरीरपुजलविकुर्विताः . स्युः । तथाहि । नानारसवीर्य विपाकानानापुजलोपचयात्सुरूपसंस्थानाहढाल्पसंहनना श्व स्युरिति । ते जीवावनस्पतिकायाः कर्मोत्पन्नाएव न पुनः कालेश्वरादिना तत्रोत्पद्यंत इत्यारख्यातमदादिनिः॥५॥ ॥ टीका-हितीयाध्यायनानंतरं तृतीयमारच्यते । अस्य चायमनिसंबंधः। कर्मपणा थमुद्यतेन निकुणा बादशक्रियास्थानरहितेनात्यक्रियास्थानसेविना सदाहारगुप्तेन नवि तव्यं । धर्माधारनूतस्य शरीरस्याधारोनवत्याहारः । सच मुमुकुणोदेशकादिरहितोग्राह्यः। तेनच प्रायः प्रतिदिनं कार्य मित्यनेन संबंधेनाहारपरिज्ञाध्ययनमाया । यस्य चत्वार्यनु योग क्षाराण्युपक्रमादीनि जवंति । तत्रेदमध्ययनं पूर्वानुपूर्व्या तृतीयं पश्चानुपूर्व्या पंचम मानुपूक्त्वनियतमित्यर्थाधिकारः । पुनरत्राहारः शुनाशुचनेदेन निरूप्यते । निदेपस्त्रि विधञ्चादिस्तत्रौघनिष्पन्ने निदेपेऽध्ययनं । नामनिप्पन्ने तु थाहारपरिक्षेति विपनाम।

जए वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तत्राहारपदनिपार्थमाह नियुक्तिकारः ॥ “नामंठवणादविए, खेते नावेय होंति बोधयो॥ एसो खलु आहारे, निरकेवो हो। पंचविहो"॥ १ ॥ (नामंग्वणेत्यादि) नामस्थाप नाश्व्य देवनावरूपः पंचप्रकारोनवति निक्षेपथाहारपदाश्रयति । तत्र नामस्थापनेs नादृत्य इव्याहारं प्रतिपादयितुमाह । “दवेसञ्चित्तादी, खेने नगरस्त जणव होना वादारो तिविहो, उए लोमेयपरकेवे" ॥२॥ (दवेइत्यादि) इब्याहारे चिंत्यमाने सवि नादिराहार स्त्रिविधोनवति । तद्यथा । सचित्तोऽचिनोमिश्रश्च । तत्रापि सचित्तः पति धः पृथिवीकायादिकः । तत्र 'सचित्तस्य दृथिवीकायस्य लक्षणादिरूपापन्नस्याहारोश्ट व्यः । तथापकायादेपोति । एवं मिश्रोऽचित्तश्चायोज्यः नवरमनिकायमचित्तं प्रायशोमनु प्याथाहारयति उदनादेस्तद्रूपत्वादिति । देवाहारस्तु यस्मिन्देत्रे थाहारः क्रिपते उत्प यते व्याख्यायते । यदिवा नगरस्य योदेशोधान्यधनादिनोपनोग्यः सत्राहारः । तद्यथा। मथुरायाः समासन्नोदेशः परिजोग्योमथुराहारोमाउरकाहारः खेडाहारइत्यादि । नावाहार स्त्वयं । कुधोदयापर्यायोपपन्नं वस्तु यदाहारयति सनावादारइति । तत्रापि प्रायशा दारस्य जिव्हेंख्यिविपयत्वात्तिक्तकटुककपायाम्सलवणमधुररसागृह्यते। तथाचोक्तं । राईन ते नाव तिनेवाजावमधुरेत्यादि । अन्यदपि प्रसंगेन गृह्यते । तद्यथा खरविशदमन्यव हार्य नक्ष्यं । तत्रापि पुष्पाढयउंदनः प्रशस्यते न शीतः । उदकंतु शीतमेव । तथाचोक्तं शैत्यमपां प्रधानोगुणः । एवं तावदन्यवहार्य इव्यमाश्रित्य नावाहारः प्रतिपादितः । सांप तमाहारकमाश्रित्य नावाहारं नियुक्तिकदाह । नावाहार स्त्रिविधस्त्रिप्रकारोनवति । था हारकस्य जंतोस्त्रिनिः प्रकारैराहारोपादानादिति । प्रकारानाद । (हेति ) तैजसेन श रीरेण तत्सहचरितेनच कर्मणा काणेनान्यां वान्यामप्याहारयति यावदपरमौदारिक शरीरं न निष्पद्यते । तथाचोक्तं । तेए कम्मएणं थाहारे अणंतरं जीवो॥ तेण परं मिस्से णं, जाव शरीरस्स निप्पत्ती॥१॥ तथा।ग्याहाराजोवा,सत्वे थाहारगाथपत्ता ॥ लोमा हारस्तु शरीरपर्याप्युत्तरकालं बाह्यया त्वचा लोमनिराहारोलोमादारस्तथा प्रदेपेण कव लादेराहारःप्रदेपाहारः सच वेदनीयोदयेन चतुर्निःस्थानराहारसभावान्भवति । तथाचोक्त। चाहिं गणेहि थाहारसमासमुप्पकर जहा मोध्याए बुहावेयणिस्स कम्मस्स उदए मई एतयोवांगेति । सांप्रतमेतेपां त्रयाणामप्येकयैव गाथया व्याख्यानं कर्तुमाहा“स रीरेणोयाहारो तयाय फासेण सोमबाहारो॥ परकेवाहारो पुण,कावलितो दोश्नायवोगा३ (सरीरेणेत्यादि) तैजसेन कार्मणेनच शरीरेणोदरिकादिशरीरानिष्पर्मिश्रेणच याहारः ससर्वोप्योजाहारइति केचि वयाचदते।औदरिकादिशरीरपोत्या पर्याप्तकोपीडियानापा ननापामनःपर्याप्तिनिरपर्याप्तकः शरीरेणादारयन् उजाहारइति गृह्यते । तउत्तरकालं त्व चा स्पर्शहियेण थाहारः सलोमाहारइति । प्रदेपाहारस्तु कावलिकः कवलप्रदेपनिष्पा .. ..

रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए दितइति ज्ञातव्योनवति।पुनरप्येपामेव स्वामिविशेषेण विशेषमावि वयन्नाह । याहारा जीवा, सवेयपजत्तगामुणेयवा ॥ पङत्तगायलोमे,परकेवेहोश्नायवा" ॥४॥ (उयाहार त्यादि) यः प्रागुक्तः शारीरेणौजसाहारस्तेनाहारेणादारकाजीवाः सर्वेप्यपर्याप्तकाशात व्याः । सर्वानिः पर्याप्तिनिरपर्याप्तास्ते वेदितव्याः। तत्र प्रथमोत्पत्तौ जीवः पूर्वशरीरप रित्यागे विग्रहेणाविग्रहेण चोत्पत्तिदेशे तैजसेन कार्मोन शरीरेण तप्तस्नेहपतितसंपानकव तत्प्रदेशस्थानात्पुजलानादत्ते तउत्तरकालमपि यावदपर्याप्तकावस्था तावदोजथाहारइति। पर्याप्तकास्त्विंड़ियादिनिः पर्याप्तिनिः पर्याप्ताः केपांचिन्मतेन शरीरपर्याप्तकावा गृह्यते । तदेवं ते लोमाहारानवंति । तत्र स्पर्श श्येिपोमादिना तप्तबायया शीतवायुनोदकेन प्री यते प्राणी गर्नस्थोपि पर्याप्त्युत्तरकालं लोमाहारएवेति । प्रदेपाहारे तु नजनीया यदेव प्रदेपं कुर्वति तदैव प्रदेपाहारानान्यदा लोमाहारता तु वास्वादिस्पर्शात्सर्वदैवेति । सच लोमाहारश्चकुष्मतामग्दृिष्टिमतां न दृष्टिपथमवतरत्यतोऽसौ प्रतिसमयवर्ती प्रायशः । प्रदेपाहारस्तूपलन्यते प्रायः सच नियतकालीयः। तद्यथा । देवकुरूत्तरकुरुप्रनवाअष्टमन ताहाराः संख्येयवर्पायुपामनियतकालीयः प्रदेपाहारइति । सांप्रतं प्रदेपाहारं स्वामि विनागेन दर्शयितुमाह । “एगिंदियदेवाणं, नेरश्याणंच नस्थि परकेवो ॥ सेसाणं परकेवो, संसारत्थाजीवाणं" ॥५॥ (एगिदियइत्यादि) एकमेव स्पर्शेड़ियं येषां नर्वत्येके डियाः पथिवीकायादयस्तेपां देवनारकाणांच नास्ति प्रदेपस्तेहि पर्याप्त्युत्तरकालं स्पशेड येणैवाहारयंतीति कृत्वा लोमाहाराः। तत्र देवानां मनसा परिकल्पिताः गुनाःपुजलाः सर्वे णैव कायेन परिणमंति नारकाणां त्वयुनाइति । शेपास्त्वौदारिकशरीराहीक्ष्यिादयस्तियङ् मनुप्यास्तेषां प्रपादारति। तेषां संसारस्थितानां कायस्थितेरेवानावात्प्रपमंतरेण का वलिकथाहारोजिव्हेंशियसनावादिति । अन्येत्वाचार्याधन्यथा व्याचदते । तत्र यो जिव्हेंहियेण स्थूलः शरीरे प्रदिप्यते सप्रदेपाहारः । यस्तु प्राणदर्शनश्रवणैरुपलान्यते धातुनावेन परिणमति सउजाहारः । यःपुनः स्पर्शेड़ियेणैवोपलभ्यते धातुनावेन प्रयाति स लोमाहारइति । सांप्रतं कालविशेपमधिकल्याऽनाहाकाननिधित्सुराह । “ एकंच दोव समए, तिन्निव समए मुद्भुत्तमईवा ॥ सादीयमनिहणंपुष, कालमणाहारगाजीवा ॥ ६ ॥ (एकंचेत्यादि) तत्र । विग्गहगश्मावन्ना, केवलिणो समुहया ययोगीया ॥ सि काय पण हारा, सेसा थाहारगाजीवा । अस्यालेशतोयमर्थः । उत्पत्तिकाले विग्रहग तौ वक्रगतिमापन्नाः केवलिनोलोकपूरणकाले समुद्धातावस्थिताअयोगिनः शैलेश्य वस्थाः सिक्षाश्चानाहारकाः शेपास्तु जीवाहारकाश्त्यवगंतव्यं । तत्र जवानवांतरं यदा समस्या याति । तदा नाहारकोन लन्यते । यदापि विश्रेस्यामेकेन वकेणोत्पद्यते त दापि प्रथमसमये पूर्वशरीरस्थेनाहारितं वितीयेत्ववकसमये समाश्रितशरीरस्थेनेति । ।

SUG वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. वक्रयेतुं त्रिसमयोत्पत्तौ मध्यसमयेनाहारकइति इतरयोस्त्वाहारकइति । त्रये तु चतुःसमयोत्पत्तिके मध्यवर्तिनोः समययोरनाहारकश्चतुःसमयोत्पत्तिश्चैवं नवति । त्रस नाड्या बहिरुपरिष्टादधोधस्तादापर्युत्पद्यमानो दिशोविदिशि विदिशोवादिशि यदोत्पद्यतेत दालन्यते । तत्रैकेन समयेन त्रसनाडीप्रवेशोदितीयेनोपर्यधोवा गमनं तृतीयेनच बहिनिः सरणं चतुर्थेन तु विदितूत्पत्तिदेशप्राप्तिरिति । पंचसमयास्तु सनाड्याबहिरेव विदिशो विदियुत्पत्तौ लन्यते । तत्रच मध्यवर्तिषु अनाहारकश्त्यवगंतव्यं । पाद्यंतसमययोस्त्वा हारकइति । केवलिसमुद्घातेपि कार्मणशरीरवर्तित्वात् तृतीयचतुःपंचसमयेप्वनाहार कोइष्टव्यः । शेपेषु तुबौदरिकत मिश्रवर्तिवा तृतीयचतुः पंचम समयेऊना हारको इ एव्यः शेपेपतु त्वौदारिकतन्मिश्रवर्तित्वादादारकइति । (मुटुत्तमपंचत्ति ) अंतर्मुहू त गृह्यते । तच केवली वायुपाये सर्वयोगनिरोधे सति न्हस्वपंचाक्षरोशिरणमात्रकालं यावदनाहारकश्त्येवमवगंतव्यं । सिजीवास्तु शैलेश्यवस्थायावादिसमयादारल्यानंत मपि कालमनाहारकाइति । सांप्रतमेतदेव स्वामिविशेप विशे पिततरमाह । " एकंच दोव समए, केवलिपरिवलिया यणाहारा ॥ पंचमि दोणि लोए, यपूरिए तिन्नि समया ॥७॥ (एकंचेत्यादि) केवलपरिवर्जिताः संसारस्थाजीवाएकं दौवा थनाहारकानवंति । तेच विविग्रह त्रिविग्रहोत्पत्तौ त्रिचतुःसामयिकायां इष्टव्याः । चतुर्विग्रहपंचसमयो त्पत्तिस्तु स्वल्पसत्वाश्रितेति न साक्षाउपात्ता । तथा चान्यत्राप्यनिहितं । एकं झौवा नाहारकः । वाशब्दात् त्रीन् वा थानुपूर्व्या धन्युदयउत्कृष्टतो वियहगतौ चतुरः समया नागमेऽनिहिताः । तेच पंचसमयोत्पत्नौ लन्यते नान्यत्रेति । नवस्थकेवलिनस्लु समुद् घाते मंथे तत्करपोपसंहारावसरे तृतीयपंचसमयौ वो लोकपूरणाचतुर्थसमयेन सहि तास्त्रयः समयानवंतीति । पुनरपि नियुक्तिकारः सादिकमपर्यवसानं कालमनाहारकत्वं दर्शयितुमाद । "अंतोमुदुत्तमई, सेलेसीए नवे अणाहारा ॥ सादीयमनिहपुण, सिक्षायणाहारगाहोंति" ॥ ७ ॥ (अंतोमुहुत्तमित्यादि) शैलेश्यवस्थायाधारन्य सर्वथानाहारकः सिंहावस्याप्राप्तावनंतमपि कालं यावदिति । पूर्वतु कावलिकारज्यव्य तिरेकेण प्रतिसमयमनाहारकः कावतिकेनतु कादाचित्काति । ननु केवलिनोधाति कर्मक्ष्येनंतवीर्यत्वान्न नवत्येवकावलिकथाहारकः । तथाहि । थाहारादाने यानि वेद नीयादीनि पटुकारणान्यनिहितानि तेषां मध्ये एकमपि न विद्यते केवलिनि तत्कथमसा वाहारं बहुदोपउष्टं गृहीयात् ?। तत्र न तावत्तस्य वेदनोत्पद्यते तदनीयस्य दग्धरा स्थानिकत्वात्सत्यामपि न तस्य तत्कता पीडा धनंतवीर्यत्वात् । चैयानृत्यकरणंतु जगव ति सुरासुरनराधिपतिसंघेन संचाव्यतएवेति । पिथः पुनः केवलज्ञानावरणपरिक्षपा त्सम्यगवलोकयत्येवासी। संयमस्तु तस्य यथारख्यातचारित्रिणोनिष्ठितार्थवादनंतवीर्य राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. उपए त्वान्नाहारग्रहणाय कारणीनवति । प्राणवृत्तिस्तु तस्यानुपवर्तित्वात् आयुषोऽनंतवीर्यत्वा चान्यथा सिदैव धर्मचिंतावसरस्वपगतोनिष्टितार्थत्वात् । तदेवं केवलिनः कावलिका काहारोबव्हपायत्वान्न कथंचिद्घटतइति स्थित। यत्रोच्यते। तत्र तावद्यमुक्त घातिकर्मक्ष्ये केवलज्ञानोत्पत्तावनंतवीर्यत्वान्न केवलिनोनुक्तिरिति । तदागमाननिझस्य तत्वविचाररहित स्य युक्तिहृदयमजानतोवचनं । तथाहि यदाहारनिमित्तं वेदनीयं कर्म तत्तस्य तथैवास्ते । किमिति ? । सा शारीरी स्थितिःप्राक्तनी ननवति प्रमाणंच अस्ति केवलिनोनुक्तिः समय सामयीकत्वात्पूर्वनुक्तिवत् । सामग्रीचेयं प्रदेपाहारस्य तद्यथापर्याप्तत्वं वेदनीयोदयः थाहारपक्ति निमित्तं तैजसशरीरं दीर्घायुष्कत्वंचेति । तानिच समस्तान्यपि केवलिनि सं ति । यदपि दग्धरकुसंस्थानिकत्वमुच्यते वेदनीयस्य । तदप्यनागमिकमयुक्तिसंगतंच भाग मेह्यत्यंतोदया सा तस्य केवलिन्यनिधीयते युक्तिरपि । यदि घातिकर्मक्ष्याज्ञानादयस्त स्यानूवन वेदनीयोभवायाः क्रुधः किमायातं येनासौ न नयति । नतयोश्वायातपयोरिव सहानवस्थानलक्षणानामपि नावानावयोरिव परस्परपरिहारलणः कश्चिविरोधोस्ती ति। सातासातयोश्चांतर्मुहूर्तपरिवर्तमानतया यथा सातोदयएवमसातोदयोऽपीत्यनंतवीर्य वे सत्यपि शरीरबलापचयः हुवेदनीयोजवा च पीडा नवत्येव । नचाहारग्रहणे तस्य किं विदीयते केवलमाहोपुरुपिकामात्रमेवेति । यदप्युच्यते वेदनीयस्योदीरणायाअनावा त्प्रनततरपुजलोदयानावाच्चात्यंत वेदनीयपीडानावति वाङ्मात्रं । तथाविरतसम्यग्ह ट्यादिवेकादशसु स्थानेषु वेदनीयगुणश्रेणीसनावात्प्रनूतपुजलोदयसनावः किंतेपु प्राक्त नेच्योऽधिकपीडासजावइति । थपिच योजिने सातोदयस्तीवः किमसी प्रचुरपुलोदये नेति यतोयत्किंचिदेतदिति । तदेवं सातोदयवसातोदयोपि केवलिन्यवतारितइति तयोरं तर्मुहूर्तकालेन परिवर्तमानत्वात् । यद्यपि क्वचिकैश्चिदनिधीयते विपच्यमानतीर्थकरनाम्नो देवस्य च्यवनकाले पएमासकालं यावदत्यंत सातोदयएवेत्यसावपि यदिस्यान्न ततोबाधायै केवलिनां चुक्तेरनिवारितत्वात् । यदप्युच्यते थाहार विपयाकांक्षारूपा दुभवति अनिका दावाऽहारपरिग्रहबुद्धिः साच मोहनीयविकारस्तस्य चापगतत्वात्केवलिनोन चुक्तिरिति । एतदप्यसमीचीनं । यतोमोहनीयविकारात्टुन्न नवति तदिपाकस्य प्रतिपदानावनया प्र तिसंख्यानेन निवर्त्यमानत्वात् । तथाहि । कपायाः प्रतिकूलनावनया निवर्त्यते । तथा चोक्तं । उपसमेण हणे कोहंमाशं महवयाजिणेमायं वळवनावेन लोनं संतुहिए जिणे। मिथ्यात्वसम्यक्त्वयोश्च परस्परनिवृत्ति वना कता प्रतीतैव । वेदोदयोपि विपरीतनावन या निवर्तते । तऽक्त । काम जाना मिते मूलं, संकल्पात्किल जायसे । ततस्तं नकरिया मि, ततोमे न नविष्यति ॥ १ ॥ हास्यादिपट्कमपि चेतोविकारूपतया प्रतिसंख्यानेन निवर्तते कुवेदनीपंतु रोगशीतोमादिवजीवपुजलविपाकितया न प्रतीपवासनामात्रेण नि GOO वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे द्वितीयाध्ययनं. वर्ततेऽतोन मोदविपाकस्खलावा कुदिति । तदेवं व्यवस्थिते यत्कैश्चिदाग्रहगृहीतैरनि धीयते यथा प्रवर्त्यते कृतार्थ नायुर्ज्ञानादयोन हीयंते जगउपकतावनंतं वीर्य किं गततपो मुक्तिस्तदेतत् प्लवते यतश्वद्मस्थावस्थायामप्येतदस्तीति तत्रापि किमिति मुक्ते तत्र सम स्तवीर्यातरायझ्यानावान्मुक्तिसनावइति चेत्तदयुक्तं । यतः किं तत्रायुरोपवर्तनं स्यात् किंवा चतुर्णा ज्ञानानां काचि-हानिःस्यायेन न नुक्तिरिति । तस्माद्यथा दीर्घकालस्थितेरायुकं कारणमेवमाहारोपि । यथा सिदिगते[परतक्रियस्य ध्यानस्य चरमणः कारणमेवं सम्य क्वादिकमपीति । अनंतवीर्यतापि तस्याहारग्रहणे सतिन विरुध्यते। यथा तस्य देवचंदा दीनि विश्रामकारणानि गमन विपीदनानिच नवंत्येवमाहार क्रियापि विरोधानावान्नात्र बलवत्तरवीर्यवतोऽल्पीयसी कुदिति । एवंच स्थिते यत्किंचिदेतत् । थपिचकादशपरीपहावे दनीयस्ता जिने प्राप्यति । अपरेतु एकादशज्ञानावरणीयादिकतास्तत्वयेऽपगता इती यमप्युपपतिः केवलिनि जुक्तिं साधयति । तथाहि । हुत्पिपासाशीतोमदेशमशकनाश्यादिरि ति स्त्रीचर्यानिषद्याशय्याकोशवधयाञ्चालानरोगतृणस्पर्शमलसत्कारपुरस्कारप्रज्ञानदर्शना नीत्येते वाविंशतिर्मुमुकुणा परिसोढव्याः परिपहास्तेपांच मध्ये ज्ञानावरणीयोजौ प्रज्ञा ज्ञानाख्यौ दर्शनीयमोहनीयसंनवोदर्शनीयपरिपहोंतरायोहोलानपरिपहोस्ति । चारित्र हनीयसंनूतास्त्वमी नामोयारतिस्त्रीनिपद्यायाञ्चासत्कारपुरस्काराः। एते चैकादशापि जिने केवलिनि न संनवंति तत्कारणानामपगतत्वात् । नदिकारणानावे कचित्कार्योपपतिः । शेपास्त्वेकादश जिने संनवंति तत्कारणस्य वेदनीयस्य विद्यमानत्वात् । तेचामी कुत्यि पासाशीतोमदंशकचर्याशय्यावधरोगतृणस्पर्शमलाख्याः । एतेच वेदनीयप्रनवास्तत्र केव लिनि विद्यते । नच निदानानुछेदे निदानिनच्छेदः संनाव्यते थत केवलिनि हुदिनी यादिपीडा संभाव्यते । केवलमसावनंतवीर्यवान्न विव्हलीलवति । नचासौ निहितार्थो निःप्रयोजनमेव पीडामधिसहते । नच शक्यते वक्तुमेवंनूतमेव तस्य नगवतः शारीरं यति कुत्पीडा न बाधते थाहारमंतरेण वर्तते यथास्वनावेनैव प्रस्वेदादिरहितमेव प्रदेपाहार रहितं इत्येतचाप्रमाणकत्वादपकर्णनीयं । थपिच केवलोत्पत्तेः प्राग्जुक्तेरन्युपगमात्केव लोत्पत्तावपि तदेवीदारिकं शरीरमाहाराद्युपसंस्कार्यमथान्यथानावः कश्चिमुच्यते असाव पि युक्तिरहितत्वादन्युपगममात्रकएवेति । तदेवं देशोन पूर्वकोटिकालस्य केवल स्थितेः सं जवादी दरिकशरीरस्थितेश्च यथायुष्कं कारणमेवं प्रोपाहारोपि। तथाहि । तैजसशरीरेण मृउरुतस्यान्यवहतस्य इव्यस्य स्वपर्यास्या परिणामितस्योचरोतरपरिणामक्रमेणीदारिक शरीरिणामनेन प्रकारेण कुठभयो नवति वेदनीयोदये सतीपं च सामग्री सावि भगवति केयतिनि संनवति तत्किमर्थमसी न चुक्ते नच घातिचतुष्टयस्य सहकारिकारणावोस्ति येन तदनावानदनावश्त्युच्यते । तदेवं संसारस्थाजीवाविग्रहगती जघन्येनके समय शत्रू राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G०१ एतः समयत्रयं जवस्थकेवली च समुद्घातावस्थः समयत्रयमनाहारकः शैलेश्यवस्थायां त्वंतर्मुहूर्त। सिमास्तु सादिकमपर्यंतं कालमनाहारकाइति स्थित। सांप्रतं प्रथमाहारयहणं येन शरीरेण करोति तदर्शयति । जोएण कम्मएणं,धाहारेश्अणंतरंजीवा । तेण परंमी सेणं, जीवसरीरस्स पळती,॥ ए॥ (जोएणेत्यादि) ज्योतिस्तेजस्तदेव तत्र वा नवं तेजसं कार्मणेनचाहारयति । तैजसकामणे हि शरीरे धासंसारनाविनी तान्यामेवोत्पत्तिदे शं गताजीवाः प्रथममाहारं कुर्वति ततः परमौदारिकमिश्रेण वैक्रिय मिश्रणेन चा यावरी रंनिप्पद्यते तावदादारयति । शरीरनिष्पत्तौ त्वौदारिकेण वैक्रियेण वाऽहारयंतीति स्थितं । सांप्रत परिज्ञानिदेपार्थमाह ।” पामं उवएपरिन्ना, दवनावेय होइनायवा ॥ दद्यपरिन्ना तिविहा, नावपरिन्ना नवे ऽविहा,, ॥१॥ (पाममित्यादि) तत्र नामस्थापना व्यना वनेदात्परिज्ञा चतुर्धा । तत्रापि नामस्थापने हुमत्वादनादृत्य इव्य परिझा प्रतिपादयन गाथापराईमाह । इव्यपरिक्षेति । इव्यस्य इव्येण वा परिझा सा च परिच्छेद्याव्यप्रधान्यान स्यच सचित्ताचित्तमित्रनेदेन त्रैविध्याधिविधेति । नावपरिझापि झपरिज्ञाप्रत्याख्यानने देन विविधेति । शेपास्वागमनोधागमझशरीरव्यतिरिक्तादिकोविचारः शस्त्रपरिज्ञावष्ट व्यः । गतानिपनियुक्तिरधुना सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । तच्चे दं । (सुर्यमे थावसंतेणमित्यादि) सुधर्मस्वामी जंबूस्वामिनमुदिश्येदमाह । तद्यथा । श्रुतं मयाऽऽयुप्मता तु नगवतेदमाख्यातं । तद्यथा। श्राहारपरिझेदमध्ययनं तस्य चायमर्थः । प्राच्यादिपु दिनु सर्वतश्त्यूर्वाधो विदिश्च (सवावंतित्ति ) सर्वस्मिन्नपि लोके देने प्रज्ञा पकनावदिगाधारनूतेऽस्मिन् चत्वारोबीजकायाबीजमेव कायोयेपां ते तथा । बीजं वक्ष्य माणं । चत्वारोबीजप्रकाराः समुत्पत्तिनेदानवंति । तद्यया । अये वीजं येपामुत्पद्यते ते तलतालीसहकारादयः शाख्यादयोवा । यदिवाऽग्राण्येवोत्पत्तौ कारणता प्रतिपयंते - येषां कोरंटादीनां ते थयबीजास्तथा मूलबीजाधाईकादयः पर्वबीजास्त्विवादयः स्कंध वोजाः सनक्यादयः। नागार्जुनीयास्तु पति । वणस्सइकाइयाण पंचविहा वीजवकंती॥ एवमाहिसा तंजहा थग्गमूलपोरुरकंधवीयरुहामविएगेंदियासमुठिमावीया जायते । यथा दग्धवनस्थलीपु नानाविधानि दारितान्युजवंति पग्रिन्योवाऽनिनवतढागादाविति । तेषां च चतुर्विधानामपि वनस्पतिकायानां यद्यस्य वीजमुत्पत्तिकारणं तद्यथावी तेन य था वीजेनेति । इदमुक्तं नवति । शाल्पंकुरस्य शालिवाजमुत्पत्तिकारणं । एवमन्यदपि इष्ट 'व्यं । यथावकाशेति । योयस्यावकाशः यद्यस्योत्पत्तिस्थानमथवा नूम्पंयुकालाफाशवीज संयोगायथावकाशे गृह्यते तेनेति । तदेवं यथावी यथावकाशेन चेहास्मिन् जगत्येके केचन सत्वाये तथाविधकौंदयाइनस्पतिपूत्पित्सवस्तेहि वनस्पतावुत्पद्यमानाथपिथि वीयोनिका नवंति यथा तेषां वनस्पतिबीजं कारणमेवमाधारमंतरेणोत्पत्तेरनावात्प्रायिव्यपि ច वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययन शैवालजंबालादेरुदकवदिति । तथा पृथिव्यां संचवःसदा नवनं येपां वनस्पतीनां तथा। दमुक्तं नवति न केवलं ते सयोनिकायस्थितिकाश्चेति । तथा पृथिव्यामेव विविधमुत्प्रावव्येन कमः क्रमणं येषां ते एथिव्युत्रमाः।दमुक्तं नवति । पृथिव्यामेव तेपामूवंक्रमणलणार विनवति । एवंच ते तद्योनिकास्तत्संजवास्त युक्रमाश्त्येतदनूद्याप्यपरं विधातुकामथाह। (कम्मोवगाइत्यादि) तेहि तथाविधेन वनस्पतिकायसंनवेन कर्मणा प्रेर्यमाणास्तेष्वेव वन स्पतिपूपसामीप्येन तस्यामेव च पृथिव्यां गढ़तीति कर्मोपगालण्यते । तेहि कर्मवशगावन स्पतिकायादागत्य तेष्वेव पुनरपि वनस्पतिपूत्पद्यते न चान्यत्रोप्तायन्यत्र नविष्यतीति । उक्तंच । कुसुमपुरोप्ते बीजे, मथुरायां नांकुरः समुभवति ॥ यत्रेव तस्य बीजं तत्रयोत्प यते प्रसवः । तथा ते जीवाः कर्मनिदानेन कारणेन समारुप्यमाणास्तत्र वनस्पतिका ये वा व्युक्रमाः समागताः संतोनानाविधयोनिकासु पृथिवी वित्यन्येपामपि परमां का यानामुत्पत्तिस्थाननूतासु सचित्ताऽचित्तमिश्रासु वा श्वेतास्मादिवर्णतिक्तादिरससुरन्यादि गंधमृषकर्कशादिस्पर्शादिर्विकल्पैर्वदुप्रकारासु नूमिपु वृहतया विविधं वर्तते तेच तत्रो त्पन्नास्तासां पृथिवीनां स्नेहं स्निग्धनावमाददते सएवच तेपामाहारइति । नच ते एथि वीशरीरमाहारयंतः पृथिव्याः पीडामुत्पादयंति ॥१॥ एवमकायतेजोवायुवनस्पतीनामा योज्यं । यत्रच पीडानुत्पादनेऽयं दृष्टांतः । तद्यथा। अंडोजवाद्याजीवामातुरुप्मणा वि वर्धमानागर्नस्थाएवोदरगतमाहारयंतोनातीव पीडामुत्पादयंत्येवमसावपि वनस्पतिका यिकः पृथिवीस्नेहमाहारयन्नातीव तस्याः पीडामुत्पादयति उत्पद्यमानः समुत्पन्नश्च वृद्धि मुपगतोऽसदशवर्णरसाद्युपेतत्वात् वाधां विदध्यादपीति । एवमप्कायस्य नौमस्यांतरि क्षस्य वा शरीरमाहारपंति तथा तेजसोनस्मादिकं शरीरमाददति । एवं वाय्वादेरपीति इष्टव्यं । किंबदनोक्तेन नानाविधानां त्रसस्थावराणां प्राणिनां यठरीरं तने समुत्पद्यमा नायचित्तमपि स्यकायेनायटन्य प्रासुकीकुर्व ति । यदिवा परिविध्वस्तं दृथिवीकायादिश रीरं किंचित्परितापितं कुर्वति ते वनस्पतिलीचाएतेपो दृथिवीकायादीनां तहरीर पूर्वमा हारितमिति तैरेव पृथिवीकायादिनिरुत्पत्तिसमये थाहा रितमासीत् स्वकायत्वेन परिणा मितमासीत् । तदधुना बनस्पतिजीवस्तत्रोत्पद्यमानउत्पन्नोवा त्वचा स्पर्शनाहारयत्याहा यं च सकायत्वेन विपरिणामयति विपरिणामितं च तहरीरं स्वकायेन सह सरुपता नी ते सन्मयतां प्रतिपयंते । थपरास्यपि मूलशाखाप्रतिशारखापत्रपुप्पफलादीनि तेषां । थिवीकापिकानां वृक्षाणां नानावर्णानि तथाहि । स्कंधस्यान्यथासूतोवर्णीमूलस्य चान्या दृशति । एवं यावन्नानाविधशरीरेषु पुजलविकुर्वितास्ते जयंतीति । तथादिनानारस जीविपासानानाविधपुनसोपचयात्सुरूपकुरु.पसंस्थानास्ते नयंतीति । तथा दृढापसंदन नाः दास्यूजस्कंधाभ नवंत्येवमादिकानानाविधस्वरुपाणि विकुर्वतीति स्थित । फपी राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. G०३ विद्याक्यादीनां वनस्पत्याद्याः स्थावरजीवाएव न नवंतीति अतस्तत्प्रतिपेधार्थमाद । (ते जीवाश्त्यादि) ते वनस्पतिपूत्पन्नाजीवाजपयोगलक्षणत्वाजीवानां । तेपामप्याश्रयोत्स पणादिकया क्रिययोपयोगोलक्ष्यते । तथा विशिष्टाहारोपचयापचयाच्यां शरीरोपचयाप चयसजावादनकजीवाः स्थावरास्तथा चिन्नप्ररोहणात्स्वापात्सर्वत्वगपहरणे मरणादित्येव मादयोऽतवोऽत्र इटव्याः। यत्र कैश्चित्स्टटेपि वनस्पतीनां चैतन्ये सिक्षानकांतिकवादिक मुक्तं स्वदर्शनानुरागात्तदपकर्णनीया नहि सम्यगार्हतमतानिकोसि-दविरुवानकांतिकोपन्या सेन व्यामोह्यते सर्वस्य कथंचिदन्युपगतत्वात्प्रतिपिछत्वाचेति ते जीवास्तत्र वनस्पतिर्थतथा विधेन कर्मणा उपपन्नगाः। तच्चेदं एकेंश्यिजातिस्थावरनामवनस्पतियोग्यायुप्कादिकमिति तत्कर्मोदयेन तत्रोत्पन्नाउच्यते न पुनः कालेश्वरादिना तत्रोत्पाद्यते इत्येवमारख्यातं तीर्थ करादिनिरिति । एवंतावत्प्टथिवीयोनिकावृदायनिहिताः ॥ २ ॥ अहावरं पुरस्कायं श्ढ़ेगतिया सत्ता रुकजोणिया रुकसनवा रुकधु कमा तजोणिया तस्संनवा तज्ज्वकमा कम्मोवगा कम्मनियारणेवं तब वुकमा पुढवीजोणिएदि रुकेहिं रुकत्ताए विनति ते जीवा तेसिं पुढवी जोणियाणं रुकाणं सिणेहमादारेंति तेजीवा आदारेंति पुढवीसरीरं आ नग्याग्वणस्सासरीरं गाणाविदाणं तसथावराणं पाणाणं सरीरं अचि तं कुवंति परिविश्वं तं सरीरं पुवाहारियं तयादारियं विप्परिणामियं सा रुविकडं संतं अवरेवि यएं तेसि रुकजोणियाणं रुकाणं सरीरा पाणाव ना पाणागंधा गाणारसा गाणाफासा गाणासंगणसंठिया गाणाविद सरीरपुग्गलविनविया ते जीवा कम्मोववन्नगा नवंतीतिमकायं ।। ३ ।। अर्थ-हवे तद्योनिक वनस्पतिने विप थन्य वीजा जीव उपजे, ए देखाडे, श्री सु धर्मस्वामी श्री जंबूस्वामि प्रत्ये कहे। के, बनी वनस्पतिनो (श्रहावरंपुररकायं के०)य पर एटले बीजो प्रकार, पूर्व श्री तीर्थकर देवें कह्यो, ते हवे कहे.(हेगतिया के.) कोइ एफ (सना के०) जीव प्राणी. (रुरफजोलिया के०) वृदज जेनी योनि एटले उत्पनिस्थानकने, ते पृथ्वीयोनिक वृदने विपे वृद पणेज उपजे. (रुरकर्तनया के०) ते पृथ्वीयोनिक वृक्षने विपे वनस्पतिकायनो तनवने. (रुरकवुलमा के०) तथा ह दने विपे नाना प्रकारे प्रवत पणे संक्रमण के जेना, एटले वृद्धिले. (तोलिया के० ) तयोनिकडे, (तस्तंनया के.) तत्संनवने, (तविकमा के०) तेना सरखो उ

M
God
वितीये सूत्रकृतांगे तिीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं.
पक्रमजेनो (कम्मोचगाके०) कर्मना वशं गत वनस्पतिकायथीयावी वली तेहीज वन
स्पतिकायने विपे (कम्मनियाणेणं के) कर्मना कारण थकी श्राफर्पिता (तक्षमा
के) त्यां याव्या बता ( पुढवीजोणिएहिंरुरकेहिं के०) प्वीयोनिक वृदनी पेठे (रु
रकताएविवतिके०) वृद्ध पणे नपजे. ते जीव तेहीज पृथ्वीयोनिक वृदनो स्नेह थाहा
रथाहारे,तेणे करी उपचय पामे. हवे ते जीवो यु याहारे? तोके पृथ्वी,अप, तेज, वायु
घने वनस्पतिना शरीर, तथा नाना प्रकारना, त्रस स्थावर जीवोनां शरीर, थचित करे
परंतु तेने पीडा न उपजावे, परिविध्वंस करे. ते शरीरने पूर्व थाहारयुं ते, अथवा हम
णा उपजतां श्राहारे, अथवा उपना पनी थाहारेजे, त्वचाने स्पर्शे करी थाहारीने प
रिणमावीने, पोतानी काया सरखां रूप करे. इत्यादिक बीजं सर्व पूर्ववत् जाणवं ॥ ३ ॥
॥ दीपिका-पूर्व पृथिव्यां ये दाउत्पद्यते ते उक्ताः । अत्र तु देष्वेव ये वृदाजा
यंते तान वक्ति (अहावरंति) अथापरमेतदाख्यातं पुराहता । इहैके सत्वाबदएव योनिरु
त्पत्तिस्थानमाश्रयोयेषां ते रदयोनिकारक्षाः । इहच पूर्व प्रथिवीयोनिकेषु रदेषु कथि
तं यत्तदेवात्र व्याख्येयं पूर्ववत् ॥ ३ ॥
॥ टीका-सांप्रतं तद्योनिकेष्वेव वनस्पतिपु अपरे समुत्पद्यंतश्त्येतदर्शयितुमाह ।
(बहावर मित्यादि) सुधर्मस्वामी शिप्योद्देशेनेदमाह । अथापरमेतदाख्याते पुरा तीर्थक
रेण । यदिवा तस्यैव वनस्पतेः पुनरपरं वक्ष्यमाणमाख्यातं । तद्ययेहास्मिन् जगत्येके
केचन तथाविधकौदयवर्तिनः सत्वाः प्राणिनोवृदाएव योनिरुत्पत्तिस्थानमाश्रयोयेषां
ते वृक्ष्योनिकाः । इहच यत्टथिवीयोनिकेपु वृहप्वनिहितं तदेतेष्वपि वृक्ष्योनिकेषु व
नस्पति तऽपचयकर्त सर्वमायोज्यं यावदाख्यातमिति ॥३॥
अदावरं पुरस्कायं श्देगतिया सत्ता रुकजोणिया रुरकसंनवा रुरक
बुकमा तङोणिया तस्संनवा तज्ज्यकमा कम्मोवगा कम्मणियाणेणं
तच बुकमा रुरकजोणिएसुरुकत्ताए विनति ते जीवा तेसिं रुकजोणिया
एं रुरकाणं सिणेदमाहारेति ते जीवा आदारेंति पुढवीसरीरं आनते
नवाग्वणस्सश्सरीरं तसथावराणं पाणाणं सरीरं अचित्तं कुवंति परि
विश्वं तं सरीरं पुवादारियं तयाहारियं विपरिणामियं सारूविकडं संतं
अवरेवि यणं तेसिं रुकजोणियाणं रुकाणं सरीरा पाणावना जाव
ते जीवा कम्मोववन्नगा नवंतीति मकायं ॥४॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. q០បុ थर्थ-हवे वनस्पतिना अवयवोनो अधिकार कहेते. (थहावरंपुरस्कापं के०) थथ हवे अपर स्थानक तीर्थकरें कडं, ते कहे. या जगत् माहे कोई एक जीव, वृद्ध ज जेनी योनि एटले उत्पत्तिस्थानकडे, वृक्ने विपेज जेनो संनवने, एटले वृधिवे इंदने विपेज जेनुं नाना प्रकारे संक्रमएने, ते योनिक ते संनव कर्मना वसंगत वन स्पतिकाय थकी यावी वली तेज वनस्पतिने विपे कर्मने कारणों याकर्पिता त्यां था व्या बता, वृदयोनिक वृक्ष्ने विपे वृद पणे उपजे. ते जीव तेहज वृदयोनिक वृद्ध .. नो स्नेह थाहारे ते जीव थाहारे पृथ्वी, आप, तेज, वायु,थने वनस्पति कायनां शरीर, त्रस थने स्थावर प्राणीनां शरीर अचित्त करे परिविध्वंस करे ते वनस्पतिनाजीव पृथ्वी कायादिकनुं जे शरीर पूर्वे थाहायुं, तथा दमणां उपजतां अथवा उपना पनी जे था हारेते, ते त्वचाने स्पर्शे करी थाहारीने परणमावीने पोतानी काया सरखा रूप करे, ते थवयवरुप रूप करे, ते कठे. एक मूल, बीजं कंद, त्रीजी त्वचा, चोथी शाखा, पांचमां प्रवाल एटले नवांकुर, हा पुष्प, सातमा पत्र, पाठमां फल, नवमां वीज, देश मो स्कंधनूत, ते वृदना ए दश स्थानकने विपे जीव उपजे . ते वृक्ष योनिक, ते वृक्ष ना शरीर नाना प्रकारना वर्ण वाला यावत् ते वनस्पतिना जीव कर्मना उदयें उपना होय. एरीतें नगवंत श्री तीर्थकर देवें कह्या, परंतु काल ईश्वरादिक कारण कोइ नथी. ॥४॥ ॥ दीपिका-थथापरमेतदाख्यातं । इदं वनस्पत्यवयवसूत्रं । यथा श्हके जीवावृदयो निकाः स्युस्तदवयवाश्रिताश्चान्ये वनस्पतिरूपाएव जीवाः स्युः । तथाहि । योहि एकोप नस्पतिजीवः सर्ववृदावयवव्यापी स्यात् तस्य चापरे तदवयवेपु मूल १ कंद २ वर ३ शाखा ४ प्रवाल ५ पुप्प ६ पत्र ७ फल वीज ए स्कंध, १० जूतेषु दशस्थानेषु जीवाः समुत्पयंते तेच तत्रोत्पद्यमानाक्ष्योनिकारदोजवाहव्युत्क्रमाश्चोत्पद्यते इति शेष पूर्ववत् । इह चत्वारि सूत्राणि यथापूर्वमुक्तानि । यथा वनस्पतयः पृथिव्याश्रिता नवंतीत्येकं १ तहरीरमप्कायादिशरीरं चाहारयति ५ वृक्षास्तदाहारित शरीरमचित्तं वि ध्वस्तंच रुत्वात्मसात्कुर्वति ३ अन्यान्यपि तेषां प्रथिवीयोनिकानां वनस्पतीनां शरीराणि मूलकंदादीनि नानापर्णानि नवंति ४ एवमत्रापि चत्वारि सूत्राणि यानि ॥ ४ ॥ टीका-सांप्रत वनस्पत्यवयवान धिरुत्याऽऽह । (थहायरमित्यादि) थथापरमेतदा रख्याते तदर्शयति । इहास्मिन् जगत्येके न सर्व तथाविधकर्मोदयवर्तिनोवृदयोनिकाः स खानवंति तदयपचारिताच परे वनस्पतिरूपाएव प्राणिनोनवंति । तथा योहोकोवनस्प तिजीवः सर्वरक्षावयवव्यापी नवति तस्य चापरे तदवयवेषु मूलकंदस्कंधत्वशाखामवा ០៩ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. लपत्रपुष्पफलबीजनूतेषु दशसु स्थानेषु जीवाः समुत्पद्यते तेच तत्रोत्पद्यमानावृदयो निकावृदव्युत्क्रमाश्वोच्यते इति । शेषपूर्ववत् । इहच प्राक्चतुर्विधार्थप्रतिपादकानि सू त्राएयनिहितानि । तद्यथा । वनस्पतयः पृथिव्याश्रितानवंतीत्येकं तहरीरं । थपकाया दिशरीरं वाऽहारयंतीति क्षितीयं तथा विटेवास्तदादारितं शरीरमचित्तं विध्वस्तंच क वात्मसात्कुतीति तृतीयं ३ अन्यान्यपि तेषां पृथिवीयोनिकानां वनस्पतीनां शरीराणि मूलस्कंधकंदादीनि नानावर्णानि नवंतीति चतुर्थे । एवमत्रापि वनस्पतियोनिकानां वन स्पतीनामेवंविधार्थप्रतिपादकानि चतुःप्रकाराणि सूत्राणि इष्टव्यानीति यावत्ते जीवावन स्पत्यवयवमूलस्कंधादिरूपाः कर्मोपपन्नगानवंत्येवमाख्यातं ॥ ४ ॥ अहावरं पुरस्कायं श्हेगश्या सत्ता रुकजोणिया रुकसंनवा रुसवुक्क मा तजोगिया तस्संनवा तज्ज्वकमा कम्मीवगा कम्मनियाणेणं त व वुकमा रुकजोणिएसु रुकेसु मूलत्ताए कंदत्ताए खंधत्ताए तयत्ता ए सालत्ताए पवालताए पत्तत्ताए पुप्फत्ताए फलत्ताए वीयत्ताए विन हँति ते जीवा तेसिं रुरकजोणियाणं रुरकाएं सिणेदमाहारेंति ते जीवा आ दारेति पुढवीसरीरं आतेवानवणस्स गाणाविहाणं तसथावराणं 'पाणाणं सरीरं अचित्तं कुवंति परिविक्षचं तं सरीरगं जाव सारूविकडं संतं अवरेवियणं तेसिं रुकजोणियाणं मूलाणं कंदाणं स्कंधाणं तयाणं सालाणं पवालाणं जाव बीयाणं सरीरा पाणावरमा णाणागंधा जाव णा णाविदसरीरं पुग्गल विनवित्ता ते जीवा कम्मोववन्नगा नवंतीति.मकाय अर्थ-यथ हवे अन्य स्थानक पूर्वं तीर्थकरें कडं. या जगत् माहे कोई एक वृद योनिक तथा धन्य तेना अवयवरूप प्राणी उपजे तथा जे एक वनस्पतिनो जीव सर्व वृदना अवयव व्यापारें, अन्य जीव वली तेना अवयव व्यापारें, ते वृक्ने विपे मूल पणे, कंद पणे, स्कंध पणे, त्वचा पणे, शाखा पणे, पत्र पणे. फूल पणे, फल पणे घने वीज पणे, प्रवाल एटले थंकुरपणे, एटला स्थानकें उपजे. ते जीव त्या उपजता वृद योनिक वृक्नो स्नेह थाहारे. इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू. यावत् ते जीव मूल कंदादि क वनस्पतिना अवयवरूप कर्म तेने वशे त्यां उपजे. एम श्रीतीर्थकरें कयुठे. ॥४॥ ॥ दीपिका-यथोपर्युत्पन्नान् रक्षानाश्रित्याह । (यहावरमिति) थथापरमेतदा रख्यातं । इहैके सत्वादयोनिकाः स्युः । तस्यैकस्य वनस्पतेर्मूलारंनस्य उपचयकारिण । राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ០១ स्ते वृक्ष्योनिकाउच्यते । यदिवा मूलस्कंधादिकाः पूर्वोक्तदशस्थानवर्तिनस्ते एवमुच्यते। थत्रापि सूत्रचतुष्टयं प्राग्वत् ॥ ५ ॥ ॥टीका-सांप्रतं तदोपर्युत्पन्नान दानाश्रित्याह । (अथावरमिति) अथापरमेतत्पुरा ऽऽरख्यातं य दयमाणमिहके सत्वावृदयोनिकानवंति । तत्र ये ते एथिवीयोनिकाक्षास्ते प्वेव प्रतिप्रदेशतया येपरे समुत्पद्यते तस्यैकस्य वनस्पतेर्मूलारंनकस्योपचयकारिणस्ते र योनिकाश्त्यनिधीयते । यदिवा ये ते मूलकंदस्कंधशारवादिकाः पूर्वोक्तदशस्थानवर्तिन स्तएवमभिधीयते तेपुच रक्ष्योनिकेषु देषु कर्मोपादननिप्पादितेषु उपर्युपरि अध्यारोहं तीत्यध्यारुहावदोपरिजातावृदा निधानाः कामदानिधानावा इटव्यास्तदनावेऽवापरे व नस्पतिकायाः समुत्पद्यंते वक्ष्योनिकेपु वनस्पतिप्विति । इहापि प्राग्वञ्चत्वारि सूत्रा णि इटव्यानि ॥ ५॥ अहावरं पुरस्कायं इहेगतिया सत्ता रुकजोणिया रुरकसंनवा रुरकवु कमा तजोणिया तस्संनवा तज्ज्वकमा कम्मोववनगा कम्मनियाणेणं तव वुकमा रुरकजोणिएहिं रुरकेहिं अनारोदत्ताए विति ते जीवा तेसिं रुस्कजोणियाणं रुकाणं सिणेदमाहारेंति ते जीवा आदारेंति पुढवीसरीरं जाव सारूविकडं संतं अवरेवि यण तेसिं रुरकजोणियाणं असारुदाणं सरीरा पाणावन्ना जावमस्कायं ॥६॥ थर्थ-हवे वृद उपरना वृद धाश्री कहेते. थथ हवे अन्य स्थानक श्री तीर्थकरें क . झुंचे. थाजगत्माहे कोई एक वृदयोनिक सत्व एटले जीव होयचे त्यां जे पृथ्वीयोनिक वृद, ते वृक्ने विपेज वीजा मूलादिक वृधिना करनार, ते वृदयोनिक वृदने विपे थय यवरूपे उपजे, तेनी उपर उपर जे थारूढे ते वन्नी उदादिक अथवा पीपलादिक बढ वृदनी उपर उपजे, ते कामतृदादिक जाणवा. ते कारणे एने अध्यारोह वृक्ष कहिये, ते अध्यारोह, रदनोज स्नेह थाहारे. इत्यादिक सर्व पूर्ववत् जाणी ले ते यावत् पो ताना कर्मने वशे उपजे. एटले थध्यारोदनुं प्रथम सूत्र कथु ॥ ६॥ ॥ दीपिका-रक्ष्योनिपु एके थध्यारोहाजायंते रक्षोपरिजातादायध्यारोहाश्त्यु व्यंते । तेच वस्तीरक्षानिधानाः । शेयं प्राग्वत् । इदं प्रथमसूत्रं ॥ ६ ॥ ॥ टीका-तद्यथा योनिक क्षेप्यपरेऽध्यारुहाः समुत्पते तेच तत्रोत्पन्नाः योनिन -ram- ५. • ថ្មីៗ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. तं वनस्पतिशरीरमादारयति तथा प्रथिव्यप्तेजोवाय्वादीनां शरीरकमाहारयति तथा तबरी रमाहारितं सदचितं विध्वस्तं परिणामितमात्मसात्कृतं स्वकायावयवतया व्यवस्थापयंत्य पराणिच तेपामध्यारुहाणां नानाविधरूपरसगंधस्पर्शोपेतानि नानासंस्थानानि शरीराणि जति ते जीवास्तत्र स्वरुतकर्मोपपन्ना नवंतीत्येतदाख्यातमिति प्रथम सूत्रं ॥ ६ ॥ अदावरं पुरस्कायं इदेगतिया सत्ता आशारोदजोणिया अक्षारोदसं नवा जाव कम्मनियाणेणं तत्र वुकमा रुस्कजोणिएसु असारोदेसु अ शारोदत्ताए विनति ते जीवा तेसिं अनारोदजोणियाणं अक्षारोहाणं सिणेहमादारेंति ते जीवा आदारेंति ते जीवा पुढवीसरीरं जाव सारूवि कडं संतं अवरेवि यणं तेसिं अशारोदजोणियाणं असारोदाणं सरीरा पाणावना जावमस्कायं ॥७॥ थर्थ-हवे अन्य स्थानक श्री तीर्थकरें कयुंजे, ते कहेजे. जे प्रथम वृक्ष्योनिक वृद ने विपे अध्यारोह कह्या,तेनेज विपे चली बीजा प्रदेश वृधिना करनार एवा अध्यारोह वनस्पति पणे उपजे; ते जीव अध्यारोह प्रदेशने विपे उपना ते वृदयोनिक अध्यारोहनो स्नेह थाहारे इत्यादिक सर्व पूर्ववत् जाणवू. एटले अध्यारोहवें बीजु सूत्र कह्यु.॥॥ ॥ दीपिका-प्राग्वृदयोनिकेपु वृदेवध्यारोहानताः । अत्र तेष्वेवान्ये प्रतिप्रदेशोपच यकर्तारोऽध्यारोहवनस्पतित्वेन जायते । तेच जीवावध्यारोहप्रदेशेपूत्पन्नाथध्यारोहनी वास्तेषां स्वयोनिनूतानि शरीराणि थाहारयति तत्र पराण्यपि दृथिव्यादिनि शरीराच्या दारयति अपराणि वाऽध्यारोदसंनवानामध्यारुहजीवानां नानावर्णकादिकानि शरीराणि नवंत्येवमारख्यातमिति दितीयं सूत्रं ॥ ७ ॥ ॥ टीका-हितीपं विदमथापरं पुराख्यातं । ये ते प्राग्वृदयोनिषु वृहेषु थध्यारुहाः प्रतिपादितास्तेप्चेवोपरि प्रतिप्रदेशोपचयकर्तारोऽध्यारुहवनस्पतित्वेनोपपद्यते । तेच जी वायध्यारुहप्रदेशेपूत्पन्नाथध्यारुहजीवास्तेपां स्वयोनिनूतानि शरीराण्याहारयति । त थाऽपराप्यपि दृथिव्यादीनि शरीराणि थाहारयंति थपराणि चाध्यारुहसंनवानामध्या रुहजीवानां नानाविधवर्णकादिकानि शरीराणि जयंतीत्येवंमारल्यात. ॥ ७॥ अदावरं पुरस्कायं देगतिया सत्ता अनारोहजोणिया अशारोदसंन वा जाव कम्मनियाणेणं तव वुकमा अक्षारोहजोपिएस अत्तारोद राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. गए ताए विनति ते जीवा तेसिं अनारोदजोणियाणं अक्षारोहाणं सिणेद माहारेति ते जीवा आदारंति पुढविसरीरा आनसरीरा जाव सारूविक डं संतं अवरेवि यणं तेसिं अनारोदजोणियाणं अशारोदाणं सरीरा पाणावन्ना जावमकायं ॥6॥ अर्थ-अथ हवे अन्य स्थानक तीर्थकरें कडं. थाजगत् माहे कोई एक जीव, थ ध्यारोहयोनियाठे, ते अध्यारोह योनिया तेने विपे वली अध्यारोह पणे उपजे, तेथ ध्यारोहयोनिक अध्यारोहनां शरीर थाहारे. इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू. याही पूर्व बी जा सूत्रमा वृदयोनिक अध्यारोहनां शरीर वीजा अध्यारोह जीव पहारे, धने यात्री जा सूत्रमा अध्यारोहयोनिक अध्यारोह जीवनां शरीर पहारे, एटलुं विशेपठे. ए थ ध्यारोदनु त्रीजुं सूत्र का. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-एके सत्वाथध्यारोहसंनवेषु अध्यारोहेपु अध्यारोहत्वेन जायते। येच एवं जायंते तेऽध्यारोहयोनिकानाध्यारोहाणां यानि शरीराणि तान्याहारपंति । दितीयस्त्रे वृद योनिकानामध्यारोहाणां यानि शरीराणि तान्यपरेऽध्यारोहाजीवाथाहारयति । यत्रतु थ. ध्यारोहयोनिकानां अध्यारोहजीवानां शरीराणीति विशेपः । इदं तृतीयसूत्रं ॥ ७ ॥ टीका-तृतीयं विदं (प्रहावर मित्यादि) अथापरं पुराख्यातं । तद्यथा। इहैके सखा थध्यारुहसंनवेप्वव्यारुहत्वेनोपपद्यते । ये चैवमुत्पद्यते तेऽध्यारुहजीवाबाहारयति । त तीये त्वध्यारुहयोनिकानामध्यारुहनीवानां शरीराणि इष्टव्यानीति विशेषः ॥ ७ ॥ अदावरं पुरस्कायं इहेगतिया सत्ता अक्षारोहजोलिया अज्ञारोद संवा जाव कम्मनियाणेणं तव वुकमा अज्ञारोहजोणिएसु अनारोदे सु मूलत्ताए जाव वीयत्ताए विनति ते जीवा तेसिं अनारोहजोणियाणं अज्ञारोहाणं सिणेदमाहारैति जाव अवरेवि यणं तेसिं अनारोदजोणि याणं मूलाणं जाव वीयाणं सरीरा पाणावन्ना जावमकायं ॥ ए॥ थर्थ-हवे थध्यारोदनु चौधु सूत्र श्री तीर्थकरें कयुंके, ते कहे.या जगत् माहे कोई एक जीव, यध्यारोहयोनिक ते थध्यारोहने विपे मूल कंदादिक थवयव थाने उपजे, ते त्यां उपना थका तेनां शरीर थाहारे, इत्यादिक थर्थ पूर्ववत् जाणयो या ॥ दीपिका-थथापरमिदमारख्यात इहके सत्वाथध्यारुहयोनिकेप्यध्यारोहेषु सूजकंद तर वितीये सूत्रकृतांगे रितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. स्कंधत्वशाखाप्रवालपत्रपुष्पफलबीजत्वेन जायंते ते तथा कर्मोपगानवंतीयाख्यात मिति. चतुर्थ सूत्रं ॥ ए॥ ॥ टीका-इदंतु चतुर्थकं । तद्यथा (बहावरमित्यादि) अथापरमिदमाख्यातं । तद्यथा इहैके सत्वाअध्यारुहयोनिकेष्वध्यारुहेषु मूलकंदस्कंधत्वशाखाप्रवालपत्रपुप्पफलबीज नावनोत्पयंते तेच तथाविधकर्मोपगानवंतीत्येतदाख्यातमिति शेपं तदेवेति ।। ए॥ अहावरं पुरस्कायं श्देगतिया सत्ता पुढविजोणिया पुढविसंनवा जाव गाणाविदजोणियासु पुढवीसु तणत्ताए विनति ते जीवा तेसिं गाणावि दजोणियाणं पुढवीणं सिणेदमाहारेंति जाव ते जीवा कम्मोववन्ना नवंती तिमकाय॥राएवं पुढविजोणिएसुतणेसुतपत्ताए विनति जावमका यं॥१२॥ एवं तणजोणिएसु तणेसु तणत्ताए विनति तणजोणियं त सरीरं च अदारेति जावमरकायं ॥२२॥ एवं तणजोणिएसुतणेसु मूल ताए जाव बीयत्ताए विनति तेजीवा जावएव मकायं ॥१३॥ एवं स हीणवि चत्तारि आलावगा॥रा एवं हरियाणवि चत्तारि आलावगा॥१५॥ अर्थ-हवे वली वृद वर्जीने बीजा वनस्पतिकायना विशेप थाश्री कहेजे. हवे बीजु स्थानक पूर्वं तीर्थकरें कर्युवे. था जगत् माहे कोई एक पृथ्वीकाय योनिक पृथ्वीनेविपे वनस्पतिकायनो संनवडे,पृथ्वीव्युत्क्रम, यावत् नाना प्रकारे योनिक, पृथ्वीने विपे तृण पणे उपजे, ते पृथ्वीनो थाहार थाहारे. इत्यादिक जेम वृदनो पहेलो थालावो क यो हतो, तेमज जाणवो. एमज चार घालावा जेम वृदना कह्याने, तेम तृणना पण जाणवा ॥ १७ ॥ बीजे घालावे पृथ्वीयोनिक तृणनेविपे उपजे. थागलनु सर्व पूर्ववत् जाणवू, ॥ ११ ॥ त्रीजे घालावे तृण्योनिक तृणनेविपे तृणपणे उपजे. शेपं पूर्ववत् जाणवु ॥ १२ ॥ चोथे थालावे तृणयोनिक तृणने विपे मूलकंदादिकने नावें उपजे. शेषं पूर्ववत् जाणवू, ॥ १३ ॥ (एवंउतहीण विचत्तारिथालावगा के०) एज रीतें उपधि एटले धान्यनी जाति तेना पण चार घालावा जाणवा ॥ १४ ॥ (एवंदरियाणविचत्ता रिथालावगा के) एवं हरितकाय थाश्री पण चार घालावा जाणवा. ए सर्व मली ने वीश शालावा थया. ॥ १५ ॥ ॥ दीपिका-यथ वृक्षवर्जित शेपवनस्पतिमाश्रित्याह । थथापरमिदमारख्यातं । इह के राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. जर सत्ताः पृथिवीयोनिकाः पृथिवीसनवाइत्यादयोयथादेषु चत्वारि सूत्राणि एवं तृणा न्यप्याश्रित्य झेयाः । ते चामी नानाविधासु पृथिवीयोनिपु तृणत्वेनोत्पद्यते पृथिवीशरीर चाहारयंतीत्येकं, ॥१०॥ एथिवीयोनिकेपुतणेपूत्पद्यते तृणशरीरं चाहारयंतीति वितीयं ॥११॥ तृणयोनिकेपु तृणेपूत्पद्यते तृणयोनिकतणशरीरं चाहारयंतीति तृतीयं ॥ १२ ॥ तृण्योनिकेत तणावयवेषु मूलादिपु दशस्थाने पूत्पद्यते तृणशरीरं चाहारयंतीति चतुर्म सूत्रं ॥ १३ ॥ ( एवंसहीणं) इत्यादि सुगमं ॥ १४ ॥ १५ ॥ ॥ टीका-सांप्रतरव्यतिरिक्तं शेपवनस्पतिकायमाश्रित्याह । (यथावरमित्यादि) थ पापरमिदमाख्यातं यउत्तरत्र वदयते । तद्यथा । इहैके सत्वाः पथिवीयोनिकाः पृथिवी संनवाः पृथिवीव्युत्क्रमाश्त्यादयोयथावृदेषु चत्वारयालापकाएवं तृणान्यप्याश्रित्य इष्ट व्याः । ते चामी नानाविधासु प्रथिवीयोनिपु तृणत्वेनोपपद्यते प्रथिवीशरीरं चाहारयंति ॥१॥ वितीयंतु पृथवीयोनिकेपु तृणेपूत्पद्यते तृणशरीरं चाहारयंतीति ॥ ११ ॥ तृतीय तु तृणयोनिके तणेपूत्पद्यते तृणयोनिकशरीरं चाहारयंतीति ॥१२॥ चतुर्थ तृणयोनिकपु तृणावयवेपु मूलादिपु दशप्रकारेपूत्पद्यते तृणशरीरं चाहारयंत्येवं यावदाख्यातमिति ॥१३॥ एवमौपध्याश्रयाश्चत्वारथालापकानणनीयाः ॥१४॥ नवरमोपधिग्रहणं कर्तव्यमेवं हरिताश्रयाश्चत्वारथालापकानएनीयाः । कुहणेपु त्वेकएवालापकोश्टव्यस्तद्योनिकानाम परेपामनावादिति नावः॥१५॥ अहावरं पुरस्कायं श्देगंतिया सत्ता पुढविजोणिया पुढविसंवा जाव कम्म नियाणेणं तव वुकमा पाणाविदजोगियासु पुढवीसु आयत्ताए वायत्ताए कायत्ताए कूदपत्ताए कंकत्ताए नवेदणियत्ताए निवेदणियत्ताए सत्ताए उत्तगत्ताए वासाणियत्ताए कूरत्ताए विनति ते जीवा तेसिं गाणाविदजो णियाणं पुढवीण सिणेमादारेति तेवि जीवा आदारेंति पुढविसरीरं जा व संतं अवरेवियणं तेसिं पुढविजोणियाणं आयत्ताणं जाव कूराणं सरी राणाणावरमा जावपरकायं एगोचेव आलावगो सेसा तिलि गाचि ॥१६॥ थर्थ-थथ हवे अन्य स्थानक पूर्वे तीर्थकर देवें कन्युठे. था जगत् माहे कोई एक सत्व, पृथ्वीयोनिक पृथ्वीने विपे संनवते. यावत् कर्मने कारणे थाकपिता त्या उप ना उता नाना प्रकारनी थोनीने विपे, पृथ्वीने विपे, धार्यनामा वनस्पति पणे, वाय नामा वनस्पति पणे, कायनामा वनस्पति पणे कुहणत्ताए एटले तोकोढी नामा , २२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. वनस्पतिपणे, कंडकनामा वनस्पतिपणे, उवहिणिकानामा वनस्पतिपणे, निवेहणीय नामा वनस्पतिपणे, सबत्रपणे, उत्तगत्ताए पणे, वासाणितापणे, कुरुनामा बनस्पति पणे, उपजे. ते जीव तेहीज नानाविध योनिक पृथ्वीनो स्नेह थाहारे ते जीव पृथिव्या दिकनां शरीर थाहारीने, यावत् पोतानी काया सरखां रूप करे. बीजा पण तेवा ध्वीयोनिक थायनामा वनस्पतिः यावत् कुरनामा वनस्पतिनां शरीर जेवां रूप करे ते शरीर नाना प्रकारना वर्णवाला' होय. इत्यादिक यावत् पूर्ववत् जगवंते कमु ए कुहण नामा वनस्पतिनो विशेष ते पाश्री एकज बालावो जाणवो. कारण के, ते योनिक बीजा नथी, तेथी एना शेप त्रण घालावा नथी. एनुं विशेष श्रीपन्नवणा थकी जाणवू. एवं सर्व मली एकवीश घालावा पृथ्वीयोनिक वनस्पतिना कह्या. ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-थार्यादयोवनस्पतिविशेषालोकतोझेयाः । कुहणेपु तु एकएवालापकोवा च्यः । शेपास्त्रयोन संति तद्योनिकानामन्येषामनावादिति ॥ १६ ॥ ॥ टीका-२ह चामी वनस्पतिविशेपालोकव्यवहारतोऽनुगंतव्याः'प्रज्ञापनातोवावसेया इति । अत्रार्थे सर्वेपामेव पृथिवीयोनिकत्वात्प्टथिवीतमाश्रयत्वेनानिहिताः। इह व स्था वराणां वनस्पतेरेव प्रस्पष्टचैतन्यलक्ष्णत्वात्तस्यैव प्रा०प्रदर्शितं चैतन्यं ॥ १६ ॥ अहावरं पुरस्कायं श्हेगतिया सत्ता उदगजोलिया नदगसंनवा जाव क म्मनियाणेणं तब वुकमा णाणाविहजोणिएसु उदएसुरुस्कत्ताए विन्टंति ते जीवा तेसिं पाणाजोणियाणं उदगाणं सिणेदमाहारेति ते जीवा आ हारेंति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं नदगजोणियाणं रुरका ए सरीरा पाणावमा जावमस्कायं जदा पुढविजोणियाणं चत्तारि गमा अशारुदाणवि तदेव तणाण सहीणं हरियाणं चत्तारि आलावगान पियवाएकेके तदा नदगजोणियाणं रुरकाणं शक्कके ॥२७॥ थर्थ-हवे अपकाययोनिक वनस्पतिनुं विशेप देखाडे. ते अनेकै स्थानक पूर्व श्री तीर्थकर देवें कपुं, ते कहे. था जगत् माहे कोई एक जीव उदकयोनिक उदक संजय शैवलादिक वनस्पति ते जीव,यावत् कर्मने उदय नानाविध योनिक पाणीने विपे वृक्षपणे उपजे. त्यां उपना ठता नानाविध योनिक उदकनो स्नेह थाहारे. पृथ्वीकायादिकर्नु शरीर थाहारे. इत्यादिक यावत् वीजं सर्व पूर्वनी पे जाणवू. ए जेम पूर्वे पृथ्वीयोनि करना चार घालावा कह्या, तेम थाही पण थप्काययोनिक कृदना चार थाला राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G१३ वा जाणवा. ए सर्व मली पञ्चीश बालावा थया ॥ २५ ॥ तेमज अध्यारोहना पण उदक योनि धाश्री चार घालावा कहेवा तेमज तृणना पण चार आलावा उदृकयोनी थाश्री कहेवा. ॥ ३३ ॥ तथा उपधिना पण चार बालावा कहेवा ॥ ३७ ॥ एम हरि तकायना पण चार बालावा बाहिं उदकयोनिकने वि जाणवा. एम एकेकना चार चार बालावा करतां वधा मलीने वीश बालावा उदक योनिक वनस्पतिना पया; तथा एकचीश घालावा पूर्व पृथ्वीयोनिक वनस्पतिना कह्याने, ए बधा मलीने एकता लीश बालावा वनस्पतिनाथया ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-यथाप्काययोनिकस्य वनस्पतेः स्वरूपमाह । अथापरमारख्यात । इहैके सत्वाउदकं योनिरुत्पत्तिस्थानं येपांते तथा तेच कर्मवशगानानाविधयोनिकेपुजलेषु वृद त्वेन पनकशैवलादित्वेन जायते तेच जलशरीरमादारयति न केवलं तदेवान्यदपि प्रथिव्या दिशरीरमाहारयंति यथा पृथ्वीयोनिकानां वृक्षाणां चत्वारपालापकास्तथा जलयोनिकानां उदाणांनस्युः। तत्रोत्पन्नानामन्य विकल्पानावात कितर्हि? एकएवाऽऽलापकः स्यात्॥१७॥ ॥ टीका-सांप्रतमप्काययोनिकस्य- वनस्पतेः स्वरूपं दर्शयितुमाह । (यथावर मि त्यादि ) अथानंतरमेतक्ष्क्ष्यमाणमारख्यात । तद्यथा । इहैके सत्तास्तथाविधकर्मोपचया उदकं योनिरुत्पत्तिस्थानं येषां ते तथा तथोदके संचवोयेपां ते तथा यावत्कर्मनिदानेन संदानितास्तउपक्रमानवंतीति । तेच तत्कर्मवशगानानाविधयोनिपूदकेषु वृक्षत्वेन व्युत्ता मंत्युत्पद्यते । येच जीवाउदकयोनिकासदत्वेनोत्पन्नास्ते तहरीरमुदकं शरीरमादारयंति न केवलं तदेवान्यदपि पृथिवीकायादिशरीरमाहारयंतीति । शेपं पूर्ववत् । यथा प्रथिवी • योनिकानां वृक्षाणां चत्वारपालापकाएवमुदकयोनिकानामपि दाणा नवंतीत्येवं इट व्यं । थपरस्य प्रागुक्तस्य विकल्पानावादिति किंतर्हि ? एकएवासापकोनवति ॥१७॥ अहावरं पुरकायं देगतिया सत्ता उदगजोणिया न्दगसंनवा जाव क म्मणियाणेणं तह चुकमा पाणाविदजोणिएसु उदएसु नदगत्ताए अवगत्ताए पणगत्ताए सेवालत्ताए कलंबुगत्ताए दडताए कसेरुगत्ता एकचनाणियत्ताए नप्पलत्ताए पनमत्ताए कुमुयत्ताए नलिणत्ताए सुन गत्ताए सोगंधियत्ताए पोमरियमदापोंमरियत्ताएसयपत्ताए सदस्सपत्ता ए एवं कदलारकोकणयत्ताए अरविंदत्ताए तामरसत्ताए निसनिसमुणा लपुरफलत्ताए पुरूलविनगत्ताए विनति ते जीवा तेसिं पाणाविद " G१४ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. जोणियाणं उदगाणं सिणेदमादारेति ते जीवा आदारेंति पुढवीसरीर जीव संतं अवरेवियणं तेसिं उदगज़ोणियाणं नदगाणं जाव पुस्कल .. विनगाणं सरीरा पाणावमा जावमकायं एगोचेव आलावगो॥रजा अर्थ-हवे अने स्थानक पूर्व तीर्थकरे कयुने. या जगत् मांहें कोइ एक जीवन दकयोनिक चदकने विपे वनस्पतिकायनो सैनव, यावत् कर्मने कारणे थाकर्पिता त्यां थाव्या बता नानाविध योनिक उदकने विषे उदक पणे, अवनक पणे, पणग एटले पन्य पणे, सेवाल पणे, कलंबुक पणे, थाहडपणे, कसेरुग पणे, कवलाण पणे, उत्प लनामा कमलनी जाति पणे, लाल व सूर्यविकाशी-कमलनीजाति पणे, चंदविकासी कमलनी जाति पणे, नलिन कमलनी जाति पणे, सुनग कमल पणे, सुगंध कमलनी जाति पणे, पुमरीक एटले धवलश्वेत कमलनी जाति पणे, महापुमरीक एटले अत्यंत धवलश्वेत कमलनी जाति पणे,सो पांखडीने जेनी एवा कमलनी जाति पणे पुष्कर जे थकी पान निकले ते पणे उपजे; हजार पाँखडी ने जेनी एवा कमलनी जाति पणे, एम कलारनी जाति पणे, कोकण पणे, अरविंद कमल पणे, तामरस कमल पणे, बीस मृणाल पणे, पुष्कर पणे, उपजे ; एटले एवा एवा नावें उपजे, ते जीव नाना विध योनिक उदकनो स्नेह थाहारेः इत्यादिक सर्व पूर्ववत् कहेवू. एनो एकज आला वोजे, पण बीजा बालावा नथी. ए उदक योनिक वनस्पतिनाएकवीश घालावा, एम बधामली वनस्पतिकायना वेहेंतालीश घालावा यया ॥ १७॥ ॥ दीपिका-एतेपामुदकारुतीनामवकपनकादीनामन्यस्य प्रायुक्त विकल्पस्यानावादेक एवालापकः स्यात् । एते जलाश्रिताः कलंबकाहडादिवनस्पतयोलोकतोयाः ॥ १७ ॥ ॥ टीका-एतेषां हि उदकाकतीनां वनस्पतिकायानां तथावयवपनकशैवलादीनामपर स्य प्रायुक्तस्य विकल्पस्यानावादिति । एते च उदकाश्रयावनस्पतिविशेपाः कलंयुकाहडाद योलोकव्यवहारतोवसेयाइति ॥ १७ ।। अदावरं पुरस्कायं श्रंगतिया सत्ता तेसिं चेव पुढवीजोणिएहिं रुकेहिं रुक जोणिएहिं रुकेहिं रुकजोणिएहिं मूलेहिं जाव बीएहिं रुकजोणिएहिं अशा रोदेदि अनारोदजोणिएहिं अशारुदेहिं अक्षारोदजोणिएहिं मूलेहिं जाव वीएहिं पुढविजोणिएदि तणेहिं तणजोणिएहि तणेहि तणजोणिएहि मूलेटिं जाय वीएदि एवं सहीदि वि तिन्नि आलावगा एवं हरिएहिं वितिन्नि आ br राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २५ लावगा पुढविजोणिएदिवि आएदि कारादि जाव कूरो उदगजोणिएदि. रुकेहिं रुकजोणिएहिं रुरकाहिं रुकजोणियेदि मूलेहिं जाव वीएदि एवं असारुदेदिवि तिमि तणदिवि तिमि आलावगा सहीदिवि तिमिहरि एहिंवि तिमि नदगजोणिएदि उदएदि अवएहिं जांव पुस्कलकिन एदि तसपाणत्ताएविन्दति ॥२॥ तेजीवा तेसिं पुढवीजोणियाणं उदगजो णियाणं रुरकजोणियाणं अनारोदजोणियाणं तणजोणियाणं सहीजो णियाणं हरियजोणियाणं रुकाणं असाहाणं तणाणं उसहीणं हरि याणं मूलाणं,जाव वीयाणं आयाणं कायाणं जावं करवाणं उदंगाणं अ वगाणं जाव पुरस्कलविनगाणं सिणेदमाहारेंति-ते जीवा आदारेति पु ढवीसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं रुकजोणियाणं अशारोदजोणि याणं तणजोणियाणं सहिजोणियाणं हरियजोणियाणं मूलजोणिया * ए कंदजोणियाणं जाव बीयजोणियाणं आयजोणियाणं कायजोणिया पंजाव कूरजोणियाणं उदगजोणियाणं अवगजोणियाणं जाव पुरकल विनगजोणियाणं तसपाणाणं सरीरा णाणावला जाव मरकायं ॥२०॥ थर्थ-हवे अन्यत्र प्रकारे वनस्पति स्वरूप कहेवे. हवे अनेकै स्थानक पूर्व श्री तीर्थक रदेवें कह्यु. थाजगत् माहें कोई एक जीव ते पृथ्वीयोनिक वृदं करी, तथा वृदयोनि क दें करी, तथा वृद योनिक मूलें करी, यावत् वीजें करी, तथा वृक्ष्योनिक थ ध्यारोहें करी, तथा अध्यारोहयोनिक यध्यारोहें करी, तथा अध्यारोहयोनिक मूलें करी, यावत् वीजें करी, पृथ्वीयोनिक तृणें करी, तृणयोनिक तृणे करी, तृणयोनिक करी, यावत् वीजें करी, एप्रकारे ए त्रपना त्रण त्रण घालावा जाणवा. एरीतेंज व ली उपधियें करीपण, त्र, त्रए, बालावा जाणवा. एमज हरितकायना पण प्रण घालावा जाणवा.पृथ्वीयोनिक, थायनामा वनस्पति, कायनामा वनस्पति, गावत् कुंरंवा दनामा वनस्पति, उदकयोनिकना वृदं करी, वृदयोनिकना वृदें करी, वृदयोनिकना 'मूलें करी, यावत् वीजें करी, एमज अध्यारोहना पण त्रण थालावा जाणवा. तृएना पण त्रण थालावा जाणवा.उपधिये करी पण,त्रण घालावा जाणवा, हरिते करी पण वण थालावा जाएवा, उदकयोनिक उदक थवकपनक यावत् पुस्कनधि जे यकी पान निकले तेने विपे, उस प्राणि पणे उपजे.ए सर्व, वत्रीश थालावा यया. थने थागतना + २ G१६ 'दितीये सूत्रकृतांगे धितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. "बेहेंतालीश बधामली चमोतेरं वालावा थया.॥१णातें जीव ते वनस्पतिने विपे उपना थका पृथ्वीयोनिक,नदकयोनिक रक्षयोनिक अध्यारोहयोनिक,तणयोनिक,उपभियोनिक, हरितयोनिक, वृदनो, अध्यारोहनो, तणनी,उपधिनों, हरितनो,मूलनो, यावत बीजनो, आयनो, कायनो,यावत् कुरवंदनो, जदकनो, अवगाहिनो,यावत् पुस्कलनि एटले जे थकी पान निकलें तेनो, स्नेद थाहारे ते जीव सृथ्व्यादिकना शरीर आहारीने यावत् थाप णां सरखा रूप करे. इत्यादिक अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ते जीव वृदयौनिक, अध्यारोह योनिक तृणयोनिक, यावत् पुरकलनि योनिक, त्रसप्राणिनां, शरीरना, नाना प्रकारना वर्ण, गंध, रस, स्पर्शवाला होय.ते पोताना कर्मने वश जाणवा. यावत् एम श्री तीर्थकर गणधरादिकें कह्यु, त्यां सुधीनो आलावों जाणवो. एटले वनस्पतिकायनुं स्वरूप कपुं. अने पृथ्वीकायादिक चार जातिनां एकेभियना स्वरूप पागल कहेशे ॥ २० ॥ ॥दीपिका-अथ प्रकारांतरण वनस्पत्यालापकत्रयमाद।'थिवीयोनिकैर्वृदैहयोनिकै मूलादिनिरिति । एवं वृदयोनिकैरप्पारुदैः यध्यासहयोनिकैरध्यारुहैयध्यारुहयोनिकै मूलादिनिरिति एवमन्येष्वपितृणादयोझेयाः। एवमुदकयों निष्वपि वृहेषु योज्या एणते व नस्पतियूत्पन्नाजीवाः प्रथिवीयोनिकानां तथा उदकाना वृक्षाध्यारोहणौषधिहरितयोनि कानां वृक्षाणां यावत् स्नेहमादारर्यतीत्येतदारख्यात । तत्र सानां शरीरमाहारर्यतीत्यंते के यं । इति वनस्पतीनां स्वरूपमुक्तं । शेपाः पृथिवीकायादयश्चत्वारएकेंशियायग्रेवदयते।५०॥ ॥ टीका-सांप्रतमन्येन प्रकारेण वनस्पत्याश्रयमालापकत्रयं दर्शयितुमाई । तय था। पृथिवीयोनिकैदैर्वृदयोनिदैस्तथा वृक्ष्योनिकैर्मूलादिनिरिति । एवं वृद्धयोनिकै रध्यारुदतथाध्यारुदयोनिकै लादिनिरिति । एवमन्येपि तुणादयोषएव्याः । एवमुद कयोनिकेष्वपि वृहेषु योजनीयं ॥१॥ तदेवं पृथिवीयोनिकवनस्पतेरुदकयोनिकवनस्प तेश्च नेदानुपदाऽधुना तदनुवादेनोपसजिघृक्षुराद । '(तेजीवांइत्यादि) ते बनस्पति पूत्पन्नाजीवाः पृथिवीयोनिकानां तथोदकदाध्यारुहतृणोपधिहरितयोनिकानां वृदा यावत्स्नेहमाहारयंतीत्येतदाख्यातमिति तथा सानां प्राणिनां शरीरमाहारयंत्येतदवता ने इष्टव्यमिति । तदेवं वनस्पतिकायिकानां सुप्रतिपाद्यचैतन्यानां स्वरूपमनिहित । हो पा पृथ्वीकायादयश्चत्वारएकेंझ्यिाउत्तरत्र प्रतिपादयिष्यते ॥ २० ॥ अदावरं पुरस्कायं णाणाविदाणं मणुस्साएं तंजंदा कम्मनूमगाणं अकम्म नूमगाणं अंतरदीवगाणं आरियाणं मिलुस्कयाणं तेसिंचणं अदाबीएणं अढावकासेणं श्चीए पुरिस्ससयं कंम्मकडाए जोणिए एवणं मेढुणवत्ति + राय धनपतसिंघ वाहाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. याएव पामं संजोगे समुप्पश्ते उहनवि सिणेहं संचिति तवणं जीवा इचित्ताए पुरिसत्ताए णपुंसगत्ताए विनति ते जीवा माननयं पिनसुकं तं तजनयं संसह कलुसं किविसं तं पढमत्ताए आहारमाहारेंति ततो पग जं से माया गाणाविदान रसविन आदारमादारेति ततो एगदेसणं नय माहारेति आणुपुत्वेण वुड़ा पलिपागमणुविना ततोकायातो अनिनिवड माणा इहिं वेगया जयंति पुरिसं वेगया जयंति णपुंसगं वेगया जण तिते जीवा महरा समाणा मानरकीरं सपिं आहारति आणुपुत्रेणं वुड्डा यणं कुम्मासंतसथावरेय पाणे ते जीवा आदारेति पुढविसरीरं जाव सा रूवि कडं संतं अवरेवियणं तेसिं पाणाविदाणं मणुस्सगाणं कम्मनूम गाणं अकम्मभूमगाणं अंतरद्दीवगाणं आरियाणं मिलस्कूणं स रीरा पाणावमा नवंतीतिमकायं ॥३१॥ अर्थ-हवे त्रसकायनो अवसर उ.ते त्रसकाय तो एक नारकी, बीजा तिर्यंच,त्रीजा मनुष्य, धने चोथा देवता, ए चार प्रकारे . तेमांहें नारकी अप्रत्यद परो अनुमान ग्राही जाणवा. अथवा कुष्कृत कर्मनां जे फल तेना नोगवनार , तेने धाहार पण, एकांते थयुन पुगत थकी नोपनो उज थकोडे, पण प्रक्षेप थकी नथी, यने देवता पण हमणां प्राय. अनुमानगम्यठे, तेनो थाहार एकांत गुन, तेनो पण उजाहारवे. परंतु प्रदेपरुत नथी. देवतानो थाहार वे प्रकारे. एक थानोगिक बोजो थनानोगि क, तेमां जे अनानोगिक ते समय समयपर वे थने आनोगिक ते, जघन्यथीतो चतुर्थ भक्त थाहार, थने उलए तेत्रीश हजार वर्षे थाहारते. हवे तिर्यंच यने मनुष्य माद प्रथम मनुष्यतुं स्वरूप कहेठे. अथ हवे वीजें अन्य स्थानक श्री तीर्थकर देखें प रापूर्व काते. या जगत् माहें नाना प्रकारना मनुष्यठे, एक थार्य, एक धनार्य, एक पन्नर कर्म नूमीनां उपना, एक त्रीश यकर्म नूमानो उपना, एक अंतर दीपना उप नां, एक थार्य, एक म्लेच ते. (तेसिंचगंधहावीएणं के) तेनें यथा वीजें करी एटले स्त्री पुरुष नपुंसकने नेदें करी, जे जेनुं बीज ते यथा वीज, तेणें फरी, तथा यथावकारों एटले मातानी कुदादिक जेम वाम कुठे स्त्री उपजें, दक्षणि कुहें पुरुष उपजे, थने वाम दक्षिणाश्रित नपुसक उपजे,श्त्यादिक यथावकारों करी,(छएपुरिसस्सयके०)स्त्री पुरुपना वेदनो उदय उते (कम्मकडाएजोणिएणं के०) पूर्वकर्म निर्मित योनिने विपे (एउपमेहुण वतियाएवणामके)याही मधुन प्रत्ययिक नामथरणीथने काटनी पेठे(संजोगेसमुपकर . .

G१७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं के) संयोग उपजे. ते संयोग उपने उते त्यां जीव तैजस कार्मण शरीरे करी उपजे. (तेह विसिणेहंसंचितिके०) ते जीव उपजतां उतां प्रथम समयें वेदुनो स्नेह संचिंणे एट ले आहारे, ते थाहारीने, (तडणंजीवा के) त्यां ते जीव (इलित्ताएपुरिसत्ताएगपुंसग नाएविटंति के०) स्त्री, पुरुष अथवा नपुंसक पणे उपजे. (तेजीवामानपिउसकत के०) तेजीव माता संबंधि रक्त, पने पिता संबंधि शुक्र, ते (तनयंसंस के०)वेगु मिश्रित एकतुं नलेखु उगलनिक (कलुसंकिविसंके०) कलुष मलीन वीनस (तंपढमनाए के०) तेनो, प्रथम समयने विपे (याहारमाहारेंति के०) थाहार श्राहारे. (ततोप बा के.) त्यार पठी, (जंसेमाया के) जे तेनी माता (णाणाविहारसविन थाहारमाहारेंति के०) नाना प्रकारना रसवाला थाहार थाहारे, (ततोएगदेसेराउय माहारेंतिके) तेवार पठी तेनो एक देशे उज थाहार थाहारे. (यापुपुत्वेणवुड्डापलिपा गमपुविन्नाके) ते स्नेहें करी ते जीवनीअनुक्रमें निष्पति उपजे. एवा अनुक्रमें वृद्धि पहोंते बते (ततोकायातोयनिनिवट्टमाणाके०) तेवार पजी तेनी काया थकी एटले तेनी योनि थकी निकले (इबिवेगयाजणयंतिके) ते एक स्त्री थइ निकले, (पुरिसंवेगयान णयंति के) एक पुरुष थ निकले, (णपुंसगंवेगयाजपयंति के०) एक नपुंसक थ निकले, (तेजीवामहरासमाणाके) ते जीव बालक थका (माउरकीरंस प्पियाहारेंतिके) माताना स्तन, दुग्ध आहारे तथा मोटो थाय त्यारे घृत थाहारे. तेवार पठी (आपुपुल्वे एंबुड्डाके०) अनुक्रमें वधता थका (उयणंकुम्मासंतसावरेयपाऐतेजीवाबाहारेंति के०) उदन चावलादिक घडदादिक तथा त्रस थने स्थावर प्राणी पण याहारे. (पुढविसरीर के)पृथ्वीनुं शरीर जे लवणादिक ते थाहारे.ते थाहाखो तो (जावसारूविकडंसंतके) पोताना शरीर सरखो करे, एटले पोतानी काया रूप करे, एटले ते थाहार धातु पणे परिणमावे. (अवरेवियतेसिं के०) तथा बीजां पण तेने (णाणाविहाणं के०) नाना प्रकारना (मपुस्तगाणं के०) कर्मनूमीने विपे उपना एवा मनुष्यनां, अकर्मनूमी ना मनुष्यना, थंतरहीपना मनुप्यनां, थार्य मनुप्यना, म्लेच मनुष्यना, शरीर, नाना प्रकारना वर्ण गंध रस स्पर्शे करी सहित थकां, एवां पोताना कर्मने वशे उपजे. इत्या दिक पूर्ववत् यावत् श्री तीर्थकर गणधरें कयुं ॥२१॥ ॥ दीपिका-यथ त्रसकायेषु पूर्व मनुष्यानाद । अथापरमाख्यातं । नानाविधानाम नुष्याणां स्वरूपमुक्तमित्यर्थः । तद्यथा । कर्मनूमिजाइत्यादिमनुष्याणां (यथाबीजेनेति ) ययस्य बीजं तत्र शुक्राधिकं नरस्य शोणिताधिकं स्त्रियाः जनयसमता नपुंसकस्य कारणमि ति । यथावकाशेनेति । योयस्यावकाशोमातुरुदरकुक्षिप्रमुखस्तत्र वामा कुदिः खियाः,द राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. जरए हिणा नरस्य, उन्याश्रिता पंढस्येति । तत्र चाविध्यस्ता योनिरविध्वस्तं बीजर विध्वस्तायो निर्विध्वस्त वीजं विध्वस्ता योनिरविध्वस्तं वीजं ३ थविध्वस्ता योनिर्विध्वस्तं बीजं । चतु ए नंगेषु श्राद्यनंगएव उत्पत्तेरवकाशीन शेपेषु त्रिषु । अत्रच स्त्रीपुंसयोर्वेदोदये सति पू कर्मकतायां योनौ मैथुनप्रत्ययिकोरतानिलापोदयजनितोऽनिकारणयोररणिकाष्ठयोरिव संयोगोजायते तत्संयोगेच तक्रशोणिते तैजसकार्मणान्यां गृहीत्वा तत्रोत्पद्यते जीवाः । (तेहात्ति) ते जीवाः प्रथममुनयोरपि स्नेहमा चिन्वंति अविध्वस्तयोनौ । विध्वस्यते तु योनिः । पंचपंचाशिका नारी सप्तसप्ततिकः पुमानिति । बादशमुहूर्तान यावद्दीजमवि ध्वस्तं स्यात् ततमचं ध्वंसयंति तत्र जीवाः कर्मवशतः स्त्रीनपुंसकत्वेन (विउति) 'जायंते ते जीवामातुः ऋतुं शोणितं पितुः शुक्र 'तत्तजनयसंसृष्टं कलुपं किल्विषं बीन त्सं तत्प्रथमतयाऽऽहारमादारयति ततः पश्चात्सेतस्य माता यन्नानाविधरसवंतमादारमा हारयति तत्स्नेहेन तेषां जंतूनां वृद्धिः स्यात् ततस्तदेकदेशेन वगेकदेशेनवा मातुराहार मोजसा मिश्रेण वा लोमनिर्वाऽऽहारयति थानुपूर्येण यथाक्रमं पुष्टावृद्धि प्राप्ताजीवाग नपरिपाक गर्ननिष्पतिमनुप्रपन्नास्ततोमातुः कायादनिनिवर्तमानाः पृथग्नवंतोनिर्गति । कर्मवशादात्मनः स्त्रीनावमेके जनयंति एके पुनावं नपुंसकनावं वा तेच डहराबालाः संतोमातुः क्षीरं स्तन्यमाहारयति वृक्षाःसंतः सप्पिर्धतं धान्यमोदनं कुल्मापान मुंजते नानाविधान त्रसस्थावरान् प्राणिनोजोवान् थाहारयति । नानायोनिकजंतुशरीराण्याहा रयंतीत्यर्थः । नानामनुष्याणां शरीराणि केचित्तद्योनिकत्वादाहारयंति इत्याख्यातं ॥२१॥ । टीका-सांप्रतं त्रसकायस्यावसरः सच नारकतिर्यमनुष्यदेवनेदनिन्नः । तत्र नार कायप्रत्यक्त्वेनानुमानयाह्याउप्कतकर्मफलनुजः केचन संतीत्येवं ते ग्राह्याः । तदाहारो - प्येकांतेनागुनपुजलनिवर्तितउँजसा प्रथेपेणेति। देवाथप्यधुना वादुल्येनानुमानगम्याएव तेपामप्याहारः शुभएकांतेनोजोनिवर्तितोन प्रपतइति । सचाऽनोगनिवर्तितोनानोग रुत्तश्च । तत्र नानोगरुतः प्रतिसमयनावी थानोगरुतश्च जघन्येन चतुर्नक्तरुतवल एतस्तु त्रयस्त्रिंशदर्पसहस्र निष्पादितइति । शेपास्तु तिर्यङ्मनुप्यास्तेपांच मध्ये मनुप्या सामन्यर्दितत्वात्तानेव प्रोग्दर्शयितुमाह । (थथावरं पुरस्कायमित्यादि) यथानंतरमेव तु पुरा पूर्वमाख्यातं । तद्यया । थार्याणामनार्याणां च कर्मनूमिजाऽकर्मनूमिजादीनां म नुष्याणां नानाविधयोनिकानां स्वरूपं वदयमानीत्या समाख्यातं । तेपांच स्त्रीनपुंसक नेदनिन्नानां यथा बीजेनेति । यद्यस्य वीज तत्र स्त्रियाः संबंधि शोणितं पुरुपस्य शुक्र एतनयमप्यविध्वस्तं गुकाधिकं सन्मनुष्यस्य, शोणिताधिकं स्त्रियास्तत्समता नपुंसकस्य कारणता प्रतिपद्यते तथा ययावकाशेनेति । योयस्यावकाशोमातुरुदरकुक्ष्यादिकस्तत्रापि G० हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. किल वामा स्त्रियोदक्षिणा कुदिः पुरुपस्योनयाश्रितः पंढइति । यत्र चाविध्वस्ता योनिरवि ध्वस्त वीजमिति चत्वारोनंगाः । तत्राप्याद्यएव नंगक उत्पत्तेरवकाशोन शेपेषु त्रिविति। पत्रच स्त्रीपुंसयोर्वेदोदये सति पूर्वकर्मनिवर्तितायो योनौ मैथुनप्रत्यायिकोरतानिलापोदय जनितोऽसिकारणयोररणिकाष्ठयोरिव संयोगः समुत्पद्यते तत्संयोगेच तक्रशोणिते समुपा दाय तत्रोत्पित्सवोजंतवस्तैजसकार्मणाच्या शरीराच्या कर्मरसदानितास्तत्रोत्पद्यते। तेच प्रथममुनयोरपि स्नेहमाचिन्वंत्यविध्वस्तायां योनौ सत्यामिति । विध्वस्यते तु योनिः पंचपंचाशिका नारी सप्तसप्ततिः पुरुपति। तथा बादशमुहूर्तानि यावन्तुक्रशोणिते यदि ध्वस्तयोनिके नवतस्ततकचं ध्वंसमुपगतइति । तत्र जीवाउनयोरपि स्नेहमाहार्य स्वक मविपाकेन यथास्वं स्त्रीपुन्नपुंसकनावेन (विउद्वंतित्ति) वर्तते समुत्पद्यंतति यावत् । तऽ तरकालं च स्त्रीकुदौ प्रदिप्ताः संतः स्त्रियाऽऽहारितस्याहारस्य निर्यासं स्नेहमाददति त स्नेहेनच तेषां जंतूनां क्रमोपचयादानेन क्रमेण निष्पत्तिरुपजायते । सत्ताहं कललं हो सत्ताहं होइ बुब्बुर्य इत्यादि । तदेवमनेन क्रमेण तदेकदेशेनवा मातुराहारमोजसा मि श्रेणवा लोमनिर्वाऽऽनुपूर्येणादारयति यथाक्रममानुपयेण वृद्धिमुपागताः संतोगर्नपरि पार्क गर्ननिष्पत्तिमनुप्रपन्नास्ततोमातुः कायादजिनिवर्तमानाः पृथग्नवंतः संतस्तद्योनार्ने गति । तेच तथाविधकर्मोदयादात्मनः स्त्रीनावमप्येकदा जनयंत्युत्पादयंत्यपरे केचन ' पुनावं नपुंसकनावंच । इदमुक्तं नवति । स्त्रीपुंनपुंसकनावः प्राणिनां स्वरूतकर्मनिवर्तितो जवति न पुनर्योयागिहनवे सोमुप्मिन्नेव तागेवेति । तेच तदहर्जातबालकाः संतःपू वनवान्यासादादारानिलापिणोनवंति मातुः स्तन्यमाहारयति तदाहारेण चानुपूर्येण च वृक्षास्तचत्तरकालं नवनीतदध्योदनादिकं यावत्कुल्मापान सुजते तथाहारत्वेनोपगतास्त्र सांस्थावरांश्च प्राणिनस्ते जीवाथाहारयति तथा नानाविधष्टयिवीशरीरं लवणादिकं सचे तनंवाऽऽदारयति तचाहारितमात्मसात्कृतं सारूप्यमापादितं सत् रसामृङ्मांसमेदोस्थिम काशुक्राणि धातवइति सप्तधा व्यवस्थापयंत्यपराण्यपि तेपांनानाविधमनुष्याणां शरीराणि नानावर्णान्याविनति । तेच तद्योनिकत्वाचदाधारनूतानि नानावर्णानि शरीराण्यादारय तीत्येवमारख्यातमिति ॥ २१ ॥ अदावरं पुरस्कायं गाणाविदा जलचराणं पंचिदियतिरिस्कजोणियाणं तंजहा मवाणं जाव सुसमाराणं तेसिंचणं अहावीएणं आढावगासेणं इचीए पुरिसस्सयकम्मकडा तदेव जाव ततो एगदेसेणं यमाहारैति आ णुपुवेणं बुडा पलिपागमणुविना ततोकायान अभिनिवद्यमाणा अंमं वेगया जयंति पोयं वेगया जयंति से अंमे ननिकमाणे चिं वेगया ।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G३२
जयंति पुरिसं वेगया जयंति नपुंसगं वगया जयंति ते जीवा महरा
समाणा आनसिणेहमादारति आणुपुवेणं वुड्डा वणस्सतिकायं तसथा
वरेयपाणे ते जीवा आदारेति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं ते
सिं गाणाविदाणं जलचरपंचिंदियतिरिस्कजोणियाणं मचाणं सुसुमा
राणं सरीरा पाणावमा जावमस्कायं ॥२॥
अर्थ-हवे अनेरुं स्थानक परापूर्वे तीर्थकरें कपु. था जगत् माहें नाना प्रकारना
जलचारी पंचेंशिय तिर्यच योनिक जीववे, ते कहे. मावला,कलप, मगरमह, नक, च
क, पानीन, पीठ, ग्राहक, सुसुमारादिक, तेने यथावीजें करी स्त्रियादिकना दें करी, य
थावकाश एटले मातानी कुक्षादिक जेम वाम कु. स्त्री पजे, इत्यादिक यथावकारों
करी स्त्री पुरुषादिक वेदने उदय कर्म निवर्तित पूर्वयोनिने विपे, यहीं मैथुन प्रतिय
नाम घरणीय काटनी पेठे संयोगें उपजे. (तहेव के०) तेमज यावत् ते जीव माता
नी कुतिय उपना पठी एक देशे उज पाहारे, अनुक्रमें वृद्धिये पोहोतो तो तेवार प
वी ते काया थकी एटले योनियकी कालें करी निकले, निकलता थका त्यां एक जण
धम रूप, एक पोत रूप, त्यां धमथकी उनियमान ते स्त्री पुरुप नपुंसक पणे उपजे;
ते जीव बालक उता थपकायनो स्नेह थाहारे. पनी अनुक्रमें वर्षमान थका एटले र
६ि पाम्या थका वनस्पतिकायतुं शरीर तथा त्रस थने स्थावर प्राणीने थाहारे. ते जी
व पृथ्वीनुं शरीर धाहारे यावत् पोतानी काया सरखां रूप करे. अन्य पण ते नानाम
कारें जलचर पंचेंक्ष्यि तिर्यंच योनिक यावत् सुसुमारना सरखा रूप करे ते कर्मने वशे
उपजे, ते नाना प्रकारना वर्ण गंध रस स्पर्शवान् थाय. एम श्री तीर्थकरें कयुं ॥२२॥
॥ दीपिका-गर्नजमनुप्याउक्ताः संमूर्चनजाश्चाये वक्ष्यते सांप्रतं तिर्यग्योनिकास्तत्रापि
पूर्व जलचरानाह । थथापरं तिर्यग्योनिकानां जलजरपंचेंझ्यिाणां स्वरुपमारव्यातं प्रय
मं मत्स्यकटपमकरग्राहसुपुमारादीनां यस्य यद्दीनं यस्योदराद्यवकाशीयस्तेन स्त्रियाः पु
रूपस्य च कर्मरुतायां योनी जायते । तेच तत्र मातुराहारेण वृक्षाः स्त्रीनपुंसकानाम
न्यतमत्वेन जायंते गर्ननिर्गतावालाः संतो ऽपस्नेिहमप्कायमेवाहारयति । वास्तु
वनस्पतिकार्य थन्यान् प्रसस्थावरांच यावत्पंचेंडियानपि थाहारयति । यमुक्तं । थस्ति
मत्स्यस्तिमिनाम थस्तिमत्स्यस्तिमिगिलः तिमि गिलगिलोप्यस्ति तमिलोप्यस्ति राघव !!
तथा ते जीवाः पृथवीशरीरं कर्दमस्वरूपमाहारयति तयाऽऽहारित सत्समानरुपीरुतं
थारमसात्परिणामिति । शेष सुगमं ॥ २२ ॥

नश्श हितीये सूत्रकृतांगे वितीये श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ॥ टीका-एवं तावनव्युत्क्रांतजमनुष्याः प्रतिपादितास्तदनंतरं संमूर्जनजानामयस रस्तांश्चोत्तरत्र प्रतिपादयिष्यामि सांप्रतं तिर्यग्योनिकास्तत्रापि जलचरानुद्दिश्याह । (यहा वरमित्यादि) थयानंतरमेतदयमाणं पूर्वमाख्यातं । तद्यथा नानाविधजलचरपंचेंड्यि तिर्यग्योनिकानां संबंधिनः कांश्चित्स्वनामयाहमाह। तद्यथा। (महाणंजावसुसुमाराणमि त्यादि) तेपो मत्स्यकलपमकरग्राहसुपुमारादीनां यस्य यथा यहीजं तेन तथा यथावकाशेन योयस्योदरादाववकाशस्तेन स्त्रियाः पुरुपस्यच स्वकर्मनिवर्तितायां योनावुत्पद्यते । तेच तत्रानिव्यक्तामातुराहारेण वृद्धिमुपगताः स्त्रीपुंनपुसकानामन्यतमेनोत्पयंते तेच जीवा जलचराग व्युत्क्रांताः संतस्तदनंतरं यावडहरंतिलघवस्तावदप्स्नेहमप्कायमेवाहा रपंत्ति । थानुपयेणच वृक्षाः संतोचनस्पतिकार्य तथापरांच सांस्थावरांश्वाहारयति या वत्पंचेंशियानप्याहारयति । तथा चोक्तं यस्ति मत्स्य स्तिमिनाम शतयोजनविस्तरः॥तिमि गिलगिलोप्यस्ति, तजिलोप्यस्ति राघव!॥१॥तथा ते जीवाः पृथिवीशरीरं कर्दमस्वरूपंक्रमे ए वृधिमुपगताः संतथाहारयति तचाऽऽहारित सत्समानरूपीकतमात्मसात्परिणामयंति शेपं सुगमं । यावत्कर्मोपगतानवंतीत्येवमाख्यातं ॥ २ ॥ अदावरं पुरस्कायं णाणाविहाणं चउप्पयथलयरपंचिंदियतिरिस्कजोणि याणं एगखुराणं उखुराणं गंमीपदाणं सणप्पयाणं तेसिंचणं अदाबी एणं अहावगासेणं इबिपुरिसस्सयकम्मजाव मेदुणवत्तिए णामं सं जोगे समुपऊ३ ते उद सिणेदं संचिति ततणं जीवा इवित्ताए पुरि सत्ताए जाव विनति ते जीवा मानन्यं पिनसुकं एवं जहा मणुस्साणं ३ विवि वेगया जयंति पुरिसंपि नपुसगंपि तेजीवा महरा समाणा मान रकीरं सप्पिं आदारेंति आणुपुत्रेणं वुड्डा वणस्सकायं तसथावरेयपाणे ते जीवा आहारेति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिंणाणाविहा णं चनप्पयथलयरपंचेंदियतिरिकजोणियाणं एगखुराणं जाव सएप्प याणं सरीरा पाणावमा जावमरकायं ॥३॥ थर्थ-हवे अन्य स्थानक तीर्थकरें कडं. था जगत् मां नाना प्रकारना चतुष्पद स्थलचर पंचयि तिर्यंच योनिया जीवने, ते कहे. एक खुर ते अश्वादिक, विखुर ते गो महिप पनादिक , गंमीपद ते हस्त्यादिक, तथा पट्पद ते सिंह व्याघ्रादिक, ते यथा बीजें यथावकाशे इत्यादिक पूर्वनी पे ते जीवोनी उत्पत्ति जाणवी. ते जीव उप -- - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G३३ जतां मातानुं रक्त धने पितानुं शुक इत्यादिक बादारे. एम मनुप्यनी पेठे एक स्त्री, एक पुरुष, एक नपुंसक याय. ते जीव वालक बतां मातानुं मुग्धादिक थाहारे, पनी थनुक्रमे वधता वनस्पतिकाय अने त्रस स्थावर प्राणिनो थाहार करे. इत्यादिक ते स्थल चारि चतुप्पदनां शरीर नाना प्रकारना वर्ण गंध रस स्पर्शवान कर्मने वशे थाय इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू. ॥ २३ ॥ ॥ दीपिका-अथस्थलघरानाह । अथापरमाख्यातं नानाविधानां चतुष्पदानां स्वरु पै । तद्यथा । एकखुराणामन्वखरादीनां विखुराणां गोमहिप्यादीनां गंमोपदानां हस्तिगंडकादीनां सनखपदानां सिंहव्याघ्रादीनां यथाबीजेन यथावकाशेन सर्वप प्तिमवाप्य उत्पद्यते उत्पन्नाश्च मातुः स्तन्यमाहारयति वृमि प्राप्ताः परेपां शरीरम प्याहारयति । शेष सुगमं ॥ २३ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं स्थलचरानुदिश्याद । (थदावरमित्यादि) प्रथापरमेतदारव्यात नानाविधानां चतुष्पदानां तद्यथा एकखुराणामित्यश्वखरादीनां तथा दिखुराणां गोमदि प्यादीनां तथा गंमीपदानां हस्तिगंमकादीनां तथा सनखानां सिंहव्याघ्रादीनां यथाबीजेन यथावकाशेन सकलपर्याप्तिमवाप्योत्पद्यते तथोत्पन्नाः संतस्तदनंतरं मातुः स्तन्यमाहा रयंतीति । क्रमेणच वृधिमुपगताः संतोपरेपामपि शरीरमाहारपंति शेपं सुगमं । यावत्क मोपगतानवंतीति ॥ २३ ॥ अदावरं पुरकायं पाणाविदाणं नरपरिसपथलयरपचिंदियतिरि स्कजोणियाणं तंजदा अहीणं अयगराणं असालियाणं मदोरगा णं तेसिंचणं अहावीएणं अहावगासेणं श्चीए पुरिस जावएवणं मे दुणे एवं तं चेव नाणतं वेगया जयंति पोयं वेगश्या जणयंति से अंमे ननिळमाणेशवं वेगश्या जयंति पुरिसंपि णपुंसगंपिते जीवा मद रा समाणा वानकायमादारति आणुपवेणं वुड़ा वणस्सकायं तसयाव रपाणे ते जीवा आदारेंति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं पा णाविदाणं रपरिसप्पाथलयरतिरिरकापंचिंदियअदीणं जाव महो रगाणं सरीरा पाणावणा पाणागंधा जावमरकायं ॥२४॥ अर्थ-हवे थने स्थानक परापूर्व तीर्थकरें कयुंचे. था जगत्माहें नाना प्रकारे उ रपरिसर्प स्थलचर पंचेंक्ष्यि तिर्यच योनियाले. ते कहेठे. यही सर्प, धनगर सर्प,थ नश्य वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कधे तृतीयाध्ययनं. सालिया सर्प, मदोरग तथा हजार योजन प्रमाण शरीर वाला, इत्यादिक जीव वे. तेने यथा बीजें यथावकारों इत्यादिक पूर्ववत् ते जीवनी उत्पत्ति जाणवी. एक अं मरूप निपजे, एक पोतरूप नीपजे, ते ते अंमयकी उनियमान पुरुप, स्त्री, धने नपुं सक थाय. ते जीव बालक थका वायुकाय थाहारे. पठी अनुक्रमें वधता थका वनस्प ति काय तथा त्रस स्थावर प्राणी थाहारे. इत्यादिक सर्व पूर्ववत् जाणवू ॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-अथ नरःपरिसपानाह । उरःपरिसपाअदिप्रमुखाश्रमजत्वेन पोतजत्वे नवा गर्नानिर्गति तेच निर्गतामातुरूप्माणं वायुं चाहारयति तेषां च जातिविशेपात्तनैवा हारेण मिर्जायते । शेपे सुगमं ॥ २४ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुरःपरिसानुदिश्याह । (अहावरमित्यादि) नानाविधाना बहुप्रका राणामुरसा ये प्रसर्पति तेपां । तद्यथा यहीनामजगराणामाशालिकानां महोरगाणां य थावकाशेन यथाबीजत्वेन चोत्पत्त्यांमजत्वेन पोतजत्वेनवाग निर्गतीति । तेच निर्गता मातुरूप्माणं वायुं चादारयंति तेपां जातिप्रत्ययेन तेनैवाहारेण क्षीरादिनैव क्षिरुपजाय ते। शेष सुगम यावदारख्यातमिति ॥ २४ ॥ अदावरं पुरस्कायं णाणाविदाणं नुयपरिसप्पथलयरपंचिंदियतिरिरक जोणियाणं तंजदा गोदाणं नगलाणं सिहाणं सरडाणं सल्लाणं सरघा खाराणं घरकोइलियाणं विस्सनराणं मुसगाणं मंगुसाणं पयला याण बिरालियाएं जोहाणं चनप्पाश्याणं तेसिंचणं अदाबीएणं अदा वगासेणं शलिए पुरिसस्सय जदा नरपरिसप्पाणं तदानाणियवं जाव सारूवि कडं संतं अवरेवियणं तेसिं पाणाविहाणं नुयपरिसप्पपंचिंदि यथलयरतिरिकाणं तं गाहाणं जावमस्कायं ॥३५॥ अर्थ-हवे अनेकै स्थानक परापूवै श्रीतीर्थकरें कडं. या जगत् मांह नाना प्रकारे मुजपरि सर्प स्थलचर पंचेंक्ष्यि तिर्थच योनिक ने ते कहेजे. गोहनाति, नोलिज, सिह ल, सरड किरकाटीया प्रमुख,सलगा,सरवा, खारा,जीवविशेप घरकोइला,एटसे गिलोइ,वि संजरा एटले उपका, मुखक एटले नंदर, खसकता पयालि, विराति एवीरीतें चतुष्पद जुजपरिसर्प जीव विशेप दे ते जीवोनी उत्पत्ति यथा वीजें करी यथावकाशें करी राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. श्य इत्यादिक जेम पूर्वे उरःपरिसर्पनो विचार कह्यो तेम जाणवो. ते जीव अनुक्रमे वधता थका पृथ्व्यादिकनो थाहार करे. इत्यादिक सर्व अर्थ पूर्ववत् जाणवो. ॥ २५ ॥ ॥ दीपिका-नुजपरिसप्पानाहानुजपरिसर्पाणां गोधानकुलादीनां यथावोजेन यथाव काशेनोत्पत्तिः स्यात् । तेच अंडजत्वेन पोतजत्वेन वा उत्पन्नामातुरूप्मणा वायुना चाऽऽहारितेन वृद्धि यांति । शेष सुगमं ॥२५॥ ॥ टीका-सांप्रतं जुजपरिसानुद्दिश्याह (अहावरमित्यादि) नानाविधान्यां शुजा ज्यां ये परिसर्पति तेषां । तद्यथा । गोधानकुलादीनां स्वकर्मोपात्तेन यथावीज़ेन यथाव काशेन चोत्पत्तिर्नवति। ते चांडजत्वेन पोतजत्वेन चोत्पन्नास्तदनंतरं मातुरूप्मणा वायुना वा हारितेन धिमुपयाति । शेपं सुगमं यावदाख्यातमिति ॥ २५ ॥ अदावरं पुरस्कायं पाणाविदाणं खदचरपंचिंदियतिरिस्कजोणियाणं तंजदा चम्मपरकीणं लोमपरकीणं समुग्गपरकीणं विततपरकीणं ते सिंचणं अदावीएणं अनावगासेणं श्चीए जदा नरपरिसप्पाणं नाणसं ते जीवा महरा समाणा मानगात्त सिणेद मादारति आणुपुत्वेणं वुड्डा व एस्सतिकायं तसथावरेय पाणे ते जीवा आदारेंति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं पाणाविहाणं खहचरपंचिंदियतिरिरकजोणि याणं चम्मपरकीणं जावमरकायं ॥२६॥ श्रर्थ-हवे अनेकै स्थानक श्री तीर्थकरें कपुं वे. था जगत् मांहे नाना प्रकारे खेचर पंचेंक्ष्यि तियेच, ते कहेजे. चर्मपक्षी ते वन्गुलीप्रमुख, लोमपक्षी ते सारस राजहंसा दिक तथा समुपदी अने विततपदी ए वे जाति, मनुष्य देव थकी वाहेर जाणवी. • ते खेचर जातिने यथाबीजें यथावकाशे जेम उरःपरिसप्पनी पूर्व उत्पत्ति कही, तेमज ए जीवनी पण उत्पत्ति जाणवी. ते जीव वासक उता मातानो स्नेह थाहारे.इत्यादिक थालायो सर्व पूर्ववत् जाणवो. ॥ २६ ॥ ।। दीपिका-श्रय खेचरानाद । खेचराणामुत्पत्तिरेवं ज्ञेया । तद्यथा । चर्मपक्षिणां: चर्मकीटवल्गुलीचर्मचटकादीनां लोमपक्षिणां सारसराजहंसकाफवकादीनां समुझप क्षिणोधिततपणि वहिदापयातिनस्तेषां यथाबीजेन यथावकाशेन ..चोत्पन्नानामे यमाहारः स्यात् । सा पहिणी तदंडकं स्वपक्षाच्यामात्य तावनिष्ठति यावत्नदंडक तटू .

५ जश्६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. प्मणाऽऽहारितेन वृद्धिं प्राप्तं सत् कलजावस्थां त्यक्त्वा चंचूप्रमुखान् अवयवान्निष्पाद्य नेदं याति (माउगात्तसिपंति) मातृगात्रोप्माणमित्यर्थः । ततः पश्चादपि जननीसमानी तेनाहारेण वृद्धि प्राप्नोति । शेपं प्राग्वत् ॥ २६ ॥ । टीका-सांप्रत खेचरानुदिश्याह । अहावरमित्यादि) नानाविधानां खेचराणामुत्प तिरेवं इष्टव्या । यथा चर्मपदिणां चर्मकीटवल्गुनीप्रनृतीनां तथा लोमपदिणां सारसरा जहंसकाकबकादीनां समुजपदिविततपदिणां वहि पिवर्तिनामेतेषां यथाबीजेन य थावकाशेन चोत्पन्नानामाहारक्रियैवमुपजायते। तद्यथा । सा पहिणी तदंडकं पदा न्यामावत्य तावत्तिष्ठति यावत्तदंडकं तदूष्मणादारितेन वृधिमुपगतं सत् कललावस्था परित्यज्य चंच्वादिकानवयवान परिसमापय्य जेदमुपयाति तउत्तरकालमपि मात्रोपनीते नाहारेण वृदिमुपयाति । शेपं प्राग्वत् ॥ २६ ॥ अहावरं पुरस्कायं श्गतिया सत्ता पाणाविदजोणिया पाणाविदनिवा णाणाविहवुकमा तजोणिया तस्संनवा तज्बुकमा कम्मोवगा कम्मणि याणेणं तत बुकमा णाणाविदाणं तसथावराणं पोग्गलाणं सरीरसुवा स चित्तेसुवा अचित्तेसुवा अणुसूयत्ताए विनहति ते जीवा तेसि पाणाविदा णं तसथावराणं पाणाणं सिणेदमाहारेति तेजीवा आदारेति पुढवि सरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसि तसथावरजोणियाणं अणुसूयगाणं सरीरा पाणावमा जावमरकायं ॥२॥ अर्थ-हवे पूर्व कह्यो जे मनुष्य तथा तिर्यचनो अधिकार तेथकी अपर एटले बीर्छ स्थानक तीर्थकरें कडं . आ जगत् माहे कोई एक जीव कर्मने उदयें वर्तता नानाविध योनिया पोताना करेला कर्मने विशेपे नानाविध संनवले नानाविधना याव्या लता ते जो पिया ते संनव तापक्रम कर्मना वशंगत कर्मने कारणे याकर्पिता त्यां श्राव्या उता,ना ना प्रकारना त्रस अने स्थावर जीवोना पुजनने विपे,शरीरने विपे, सचिनने विपे,अचित्तने विपे,अपर शरीरनी निश्रायें उपजे.ते विकलेंड्यिजीव जाणवा यहीं सचित्त ते मनुप्यादि कना शरीरने विपे जूलीख,इत्यादिक नावें उपजे.तथा यचित्त ते मनुष्यने परिजुज्यमाण एवा मंचादिकने विपे मांकडादिकने नावें उपजे.ते जीव उपना थका ते नाना प्रकारना त्रस बने स्थावर प्राणीना स्नेह थाहारे. ते जीव पृथ्वीनुं शरीर पाहारीने, पावत् पो तानी काया सरखां रूप करे, अनेरा पण ते त्रस बने स्थावर योनिक अपर शरीरनी राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. निभायें विकलेंडियने नावें उपजे. तेनां शरीर नाना प्राकारना वर्ण गंध रस अने स्प शे वाला जाणवां. एम यावत् तीर्थकरें कडं ॥ २७ ॥ .॥ दोपिका-उक्ताः पंचेंश्यिामनुप्यास्तिर्यंचश्च । अथ विकलेंझ्यिानाह । थथापरमा ख्यातं । इहैके सखाः कर्मणा तत्रोत्पत्तिस्थाने उपक्रम्य यांगत्य नानाविधत्रसस्थावराणां शरीरेषु सचित्तेषु यचित्तेपुवा (अणुसूयत्ताएति) अन्यशरीराश्रिततया परनिश्रयाविवर्तते उत्पद्यतइत्यर्थः। तेच विकलेंशियाः सचित्तेपु मनुष्यादिशरीरेषु यूकालिदादिकत्वेन जायंते तरनुज्यमानेपु मंचकादिपु श्रचित्तषु मत्कुणत्वेनोत्पद्यते तथा नरशरीरेपु विकलेंझियश रीरेपु वा सचित्ताचित्तेपुते जीवा (अणुसूयत्ताएत्ति) अनुस्यूतत्वेन परिनिश्रयाकम्यादित्वेन जायते । केचित्सचिनेऽसौ मूपिकादितया यत्र चानिस्तत्र वायुरिति ते वायूमचायपि शेयाः। । प्रथिवीमाश्रित्य कुंथुपिपीलिकादयोवर्षादौ कप्मणा संस्वेदजाजायंते उदके पूतरकाडो नएकान्नमरिकादयः । वनस्पतिकाये पनकन्नमरादयः एवं ते जीवास्तानि स्वयोनिशरीरा विहारयंतीत्याख्यातं ॥ २७ ॥ ॥ टीका-व्याख्याताः पंचेंझ्यिामनुष्यास्तिर्यंचश्च तेपां चाहारो. मेधा । थानोगनिवर्ति ताऽनानोगनिवर्तितश्च । तत्रानानोगनिवर्तितः प्रतिदानाव्यनोगनिवर्तितस्तु यथास्वं कु वेदनीयोदयनावीति । सांप्रत विकडियानुद्दिश्याह। (थहावर मित्यादि)अथानंतरमेतदा ख्यातमिहास्मिन् संसारे एके केचन तथाविधकर्मोदयवर्तिनः सत्वाः प्राणिनोनानाविधयो निकाः कर्मनिदानेन स्वरुतकर्मणोपादाननूतेन तत्रोत्पत्तिस्थाने उपक्रम्यागत्य नानाविधत्र सस्थावराणां शरीरेषु थचित्तेपु सचित्तेपुवा (थपुसुयत्ताएनि ) अपरशरीराश्रिततया प रनिया विवर्तते समुत्पद्यते इति यावत् (तेच जीवा विकश्यिाः सचित्तेपु मनुष्यादिश रीरेषु यूकालिदादिकत्वेनोत्पद्यते तथा तत्परिनुज्यमानेपु मंचकादिप्वचित्तेपु मत्कुणत्वेना विनवति तथाऽचित्तीनूतेषु मनुष्यादिशरीरकेपु विकलेंड्यिशरीरेयुवा ते जीवाअनुस्यूतत्वे न पर निश्रयासम्यादित्वेनोत्पद्यते । थपरेतु सचित्ते तेजःकायादौ मूपिकादित्वेनोत्पा ते । यत्र चानिस्तत्र वायुरित्यतस्तनवायपि इटव्याः । तथा पृथिवीमनुश्रित्य कुंथुपिपी लिकादयोवर्षादावप्मणा संस्वेदजाजायते तथोदके पूतरकाडोलणकनमरिकावेदनकाद यः समुत्पद्यते तथा वनस्पतिकाये पनकत्रमरादयोजायते । तदेवं ते जीवास्तानि स्वयो निशरीराण्याहारपंति इत्येवमारव्यातमिति ॥ २७ ॥ एवं उरूवसंनवत्ताए ॥ २० ॥ थर्थ-हवे पंचेंशियनां मल मूत्र माहें उपजता एवा,जीव यात्री कहेते. (एवंके०) ... .

जश्न हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं.
एजेम सचित्ताचित्त शरीरनी निश्रायें विकलेंख्यि जीव उपजे तेम, तेना मल, मूत्र, वमना
दिकने विपे (उरुव के) विरूपरूप एटले कम्यादिकने नावें उपजे, ते जीव तेणे वि
धादिकने विषे उपना उता तेहिज थाहार लीये. इत्यादिक पूर्ववत् जाणवु ॥ २७ ॥
॥ दीपिका-अथ पंचेडियमूत्रपुरीपोनवान् जीवानाह । ( एवमित्यादि ) एवं पूर्वोक्त
प्रकारेण सचित्ताचित्तशरीरनिश्रयायथा विकलेंझ्यिाजायते । तथा तत्संनवेषु मूत्रपुरीप
वांतादिपु परे जंतवोउष्टं विरूपं रूपं येपां ते कुरूपास्तत्संनवत्वेन तनावेन जायते। तेच
विष्टादौ शरीरान्निर्गते थनिर्गतेवा उत्पन्नास्तदेव विष्ठादिकमाहारयंतीति।शेपं प्राग्वत्॥२०॥
॥ टीका-सांप्रतं पंचेंशियमूत्रपुरीपोभयानसुमतः प्रतिपादयितुमाद । ( एवमित्यादि)
एवमिति पूर्वोक्तपरामर्शः । यथा सचित्ता चित्तशरीरनिश्रयाविकलेंझ्यिाः समुत्पद्यते तथा
तत्संजवेषु मूत्रपुरीषवांतादिषु थपरे जंतवोउष्टं विरूपं रूपं येपां कम्यादीनां ते कुरूपा
स्तत्संनवत्वेन तनावनोत्पद्यते । तेच तत्र विष्ठादौ देहानिर्गतेऽनिर्गतेवा समुत्पद्यमाना
उत्पन्नाश्च तदेव विष्ठादिकं स्वयोनिजूतमाहारयति । शेपं प्राग्वत् ॥ २७ ॥
एवं खुरजगत्ताए॥॥
अर्थ-हवे सचिन शरीरनी निभायें जे जीव उपजे ते धाश्री कहे. (एवं के०)
जेम मलमूत्रादिकने विपे जीवनी उत्पत्ति थायले. तेम तिर्यंचना शरीरने विष खुर एट
ले चर्मने विपे कीटकने नावें उपजे एटले गाय, नेश प्रमुखना चर्म मांहें प्राणि
संमू, ते तेनुं चर्म मांस नहण करे, चर्मे विवर करे, ते थकी जे याच पुजल निकले
तेज थाहारे; तथा अचिन गवादिक शरीरने विपे पण जीव उपजे तथा सचित्ताचित्त
वनस्पति शरीरने विपे पण घूण कीटकादिक संमू.. ते उपजतां तेनुज शरीर थाहा
रे. इत्यादिक जाणवु ॥ २५ ॥
॥ दीपिका-अथ सचित्तदेहाश्रयान् जंतूनाह । (एवंखुरुज्जगत्ताएत्ति) यथा मूत्रविष्ठादा
वुत्पादस्तथा तिर्यग्देदेषु (खुरगुत्तेत्ति) चर्मकीटत्वेन जायते । तथाहि ।जीवतामेव गोम
हिप्यादीनां चर्मणोऽतःप्राणिनः संमूर्धते । तेच तन्मांसचर्मणी नक्ष्यति जयंतश्च तच
मणोविवराणि कुवैति । गललोणितेषु विवरेपुच तेषु तिष्ठतस्तदेव शोणितं नयति तथा
चित्तगवादिदेहेपि तथा सचित्ताचित्तवनस्पतिशरीरेपि घुणकीटकाः संमूयते तदेहमे ।
व नदयंतीति ॥ २॥

नए राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नांग सरा. ॥ टीका-सांप्रत सचित्तशरीराश्रयान् जंतून प्रतिपादयितुमाह । (एवंखुरगुत्ताए त्यादि) एवमिति यथा मूत्रपुरीपादावुत्पादस्तथा तिर्यक्शरीरेषु (खुरगुत्ताएत्ति ) चर्म कीटतया समुत्पद्यते । इदमुक्तं नवति जीवतामेव गोमहिप्यादीनां चर्मणोंतःप्राणिनः संमूयते तेच तन्मांसचमणी नश्यति नक्ष्यंतश्चर्मणोविवराणि विदधति गलछोणिते पुविवरेपु तिष्ठंतस्तदेव शोणितमाहारयंति तथा धचित्तगवादिशरीरेपि तथा सचित्ताचित वनस्पतिशरीरेपि घुणकीटकाः संमूयते तेच तत्र संमूर्ततस्तचरीरमाहारयंतीति ॥२५॥ अहावरं पुरस्कायं देगतिया सत्ता पाणाविदजोणिया जाव कम्मणिया गणं तमवुकमा णाणाविदाणं तसथावराणं पाणाणं सरीरसु सचित्तेसु वा अचित्तेसुवा तं सरीरगं वायसं सिवा वायसंगहियंवा वायं परिग दियं नवाएसु नागी नवति अहवाएसु अदेनागी नवति तिरियं वाएसु तिरियं नागी नवति तंजहा सा हिमए मदिया करए हरत णुए सुद्धोदए तेजीवा तेसिं पागोविदाणं तसथावराणं पाणाणं सिणे दमाहारेंति तेजीवा अहारेंति पुढविसरीरं जावसंतं अवरेवियणं तेर्सि तसथावरजोणियाणं साणं जावसुद्धोदगाणं सरीरा पाणावमा जावमरकायं ॥ ३० ॥ अर्थ-हवे थप्कायतुं प्रतिपादन करे . हवे वीजुस्थानक . श्री तीर्थकरें कयुंठे था जगत् माहे कोइ एक जीव तथाविध कर्मने उदयें नानाविध योनिक ता यायत कर्मने कारण थाकर्पिता त्यां याव्या वता नाना प्रकारे त्रस ते दरादिक यने स्थावर • ते हरिकाय लवणादिक प्राणीनां सचिन थचित्त शरीरने विपे ते थकाय शरीर वायु करी निपजाव्युं तथा (वायसंगहियंवा के० ) वायरे करी सम्यक् प्रकारे ग्रह्यु तथा (वायंपरिहियं के) वायरे करी थन्योन्य परिगत एटले माहोमांहें मेलव्यु तथा (उवाएसुनहनागीनवति के०) नवंगत वायराने विपे ऊर्ध्वगत नागी थाय एटले नवं वायु थके पाणी पण उपहरी रहे. (यहेवाएसयनागीनयतिक० ) तथा निचे निचे वायरे निचो होय, (तिरियंवाएसुतिरियंनागीनयति के०) ति बायरे ति छौ याय, जे जे परिणामे वायु वर्ने. तेम तेम पाणी पाण परिणमे (तंजहा के०) दवे तेना नाम कहे. (उसा के०) उसपडे ते (हिमएके० ) हिम (महिया के०) धू परी (करए के) करगडा (हरतपुए के० ) हणने थपें स्थित एवा पाणीना विध या (सुशोदए के०) शुशोदक ते लय पाणी इत्यादिक पाणी जाति माहें जीव उपजे.

G३० वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. ते जीव त्यां उपना बता ते नाना प्रकारना उस अने स्थावर प्राणियोनो स्नेह थाहा रे. इत्यादिक शेपं सुगमं ॥ एटले वात योनिक थपकाय देखाड्यो. ॥३०॥ ॥ दीपिका-यथाप्कायं वक्तुकामस्तत्कायकारणभूतवायुकथनपूर्वमाह । (अहावर मित्यादि) अथैतदाख्याते । इहैके सत्वाः कर्मोदयात्तत्र वायुयोनिकेऽपकाये व्युत्क्रम्यागम्य नानाविधानां त्रसानां दर्शरादीनां प्राणिनां स्थावराणां च हरितलवणादीनां सचित्ताचित्त देहेषु तदप्कायशरीरं वायुयोनिकबादप्कायस्य वायुना उपादानहेतुनूतेन निष्पादित तथा वातेन संगृहीतं अनपटलांतनिर्वृत्तं तथा वातपरिगतं वायुनाऽन्योन्यानुगत ऊर्ध्वगते वाते उर्ध्वनाग्नवति । गगनगतवायुवशाङलं व्योम्नि संमूबते । थधोगते वाते जलमप्यधः स्यात् तिर्यग्गतेच तिर्यक् वातयोनिकत्वाऊलस्य यत्र यत्र वायुः परिणमति तत्र तत्र तत्कार्यनूतं जलमपि संमूर्बते । जलनेदान् वक्ति । (उसत्ति ) थ वश्यायः हिमं महिकाधूमरीकरकाः (दरतणुति) तृणायप्राप्ताजलबिंदवः शुशोदकं प्रतीत । इहैके जीवाः शुरुजले जातानानाविधत्रसस्थावराणां उत्पत्त्याऽऽधारभूतानां स्नेहं नक्ष्यति । शेष सुगमं ॥ ३० ॥ ॥ टीका-सांप्रतमप्कार्य प्रतिपादयिपुस्तत्कारणनूतवातप्रतिपादनपूर्वकं प्रतिपाद यतीत्याह । (यहावर मित्यादि) अथानंतरमेत वक्ष्यमाणं पुरा पूर्वमाख्यातं । इहास्मि न् जगत्येके सवास्तथाविधकर्मोदयानानाविधयोनिकाः संतोयावत्कर्मनिदानेन तत्र तस्मिन्यातयोनिकेऽप्काये व्युत्तम्यागत्य नानाविधानां बदुप्रकाराणां त्रसानां दर्सरप्रनु . तीनां स्थावराणांच हरितलवणादीनां प्राणिनां सचित्ता चित्तदनिन्नेषु शरीरेषु तदपूका यशरीरं वातयोनिकत्वादप्कायस्य वायुनोपादानकारणनूतन सम्यक् .संसिर्फ निप्पा दित । तथा वातेनैव सम्यगृहीतमन्नपटलांतर्निर्वृत्तं तथा वातेनान्योन्यानुगतत्वा त्परिंगतं तथोर्ध्वगतेषु वातेपूर्ध्वनागी नवत्यप्कायोगगनंगतवातवशादिवि संमूढते जलं तथाऽधस्ताजतेषु तशाभवत्यधोनागीत्यपकायएवं तिर्यग्गतेषु तिर्यग्नागीनवत्यप्कायः। इदमुक्तं नवति । वातयोनिकत्वादपूकायस्य यत्र यत्रासौ तथाविधपरिणामपरिणतोनव ति तत्र तत्र तत्कार्यनूतं जलमपि संमूठते । तस्य चानिधानपूर्वकं नेदं दर्शयितुमा ह । तद्यथा । (उसत्ति) अवश्यायः (हिमयेत्ति) शिशिरादौवातेरिताहिमकणामिहि काः धूमिकाः करकाः प्रतीताः (दरतणुयत्ति ) तृणायव्यवस्थिताजलबिंदवः शुशोदक प्रतीतमिति । इहास्मिन्नुदकप्रस्तावे एके सत्तास्तत्रोत्पद्यते स्वकर्मवशगास्तत्रोत्पन्नास्ते जीवास्तेपां नानाविधानां त्रसस्थावराणां स्वोत्पत्त्याधारनूतानां स्नेहमाहारयति ते जीवा स्तहरीरमाहारयंति अनाहारकान नवंतीत्यर्थः शेपं सुगम पावदेतदारल्यातमिति ॥३०॥ . ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. F३१ अहावरं पुरस्कायं इदेगतियासत्ता उदगजोणिया नदगसंनवा जाव क म्मणियाणेणं तत वुवमा तसथावरजोणिएसु बदएसु नदगताए वि हति तेजीवा तेसि तसथावरजोणियाणं उदगाणं सिणेहमाहारैति तेजीवा आदारेंति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तोसें तसथावर जोणियाणं न्दगाणं सरीरा पाणावमा जावमस्कायं ॥३१॥ अर्थ-हवे थप्काय योनिक थपकाय देखाडे. अथ दवे अपर स्थानक श्री तीर्थक रें कयुंचे. था जगत् मां को एक जीव उदकयोनिक उदकने विपे संनवडे,यावत् क मैंने कारणे करी एटले तथाविध कर्मने उदयें वातवशे उपना एवा त्रस भने स्थावर जीव, तेना शरीरने अधार नूत एवं बदक जे पाणी ते उदकें उपना बस स्थावर यो 'निक उदक तेने विपे उदक पणे उपजे,ते जीव त्यां उपना थका ते उदकनो स्नेह था दारे. इत्यादिकं शेपं सुगमम् ॥ ३१ ॥ ॥ दीपिका-वातयोनिकं जलमुक्त्वा जलसंनवं जलमाह । (यहावरमित्यादि) के सत्तायातवशोत्पन्नत्रसस्थावरदेहाधारनूतमुदकं योनिरुत्पत्निस्थानं येपांते तथा उदकसं नवास्त्रसस्थावरयोनिकेपु उदकेपु थपरोदकतया उत्पद्यते । तेच जलसवास्तेपां त्रस स्थावरयोनिकानां जलानां स्नेहं पराएयपि एथिव्यादिशरीराणि चाहारयति । तच्च पथि य्यादिशरीरं नक्षित सत्सारूप्यमानीयात्मसात्कुवैति।अन्यान्यपि तत्र त्रसस्थावरशरीराणि वर्तते तेपांच नीरयोनिकानां नीराणां नानाविधानि शरीराणि वर्तते एतदारख्यातं ॥३१॥ टीका-तदेवं वातयोनिकमप्कार्य प्रदर्याधुनाप्कायसंनवमेवाप्कायं दर्शयितुमाह। (थहावर मित्यादि) थथापरमारख्यातमिहास्मिन् जगति उदकाधिकारे चा एके सत्ता स्तथाविधकर्मोदयादातवशोत्पन्नत्रसस्थावरशरीराधारमुदकं योनिरुत्पत्तिस्थानं येषां ते तया तथोदकसंनया यावत्कर्मनिदानेन तत्रोत्पित्सवस्त्रसस्थावरयोनिकेपूदकेप्वपरोद फतया विवर्तते समुत्पद्यते ते चोदफजीवास्तेषां त्रसस्थावरयोनिकानामुदकानां स्ने हमाहारयंत्यन्यान्यपि प्रथिव्यादिशरीरास्याहारयति । तज्ञ एथिव्यादिशरीरमाहारित सत् सारूप्यमानीयात्मसात्मकुर्वत्यपराएपपि तत्र त्रसस्थावरशरीराणि विवर्तते तेषां चोदक योनिकानामुदकानां नानाविधानि शरीराणि विवर्तते इत्येतदारण्यात ॥ ३१ ॥ अदावरं पुरस्कार देगतिया सत्ता उदगजोणियाणं जाव कम्मनियाणेणं तव बुकमा उद्गजोणिएसु नदएसु नदगताए विनति ते जीया तेसिं हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं. नदगजोणियाणं जीवाण नदगाणं सिणेहमादारेति ते जीवा आहारैति पुढविसरीरं जावसंतं अवरेवियणं जीवाणं उदगजोणियाणं नदगाणं सरीरा पाणावना जावमस्कायं ॥ ३२॥ अर्थ-हवे अन्य स्थानक श्री तीर्थकरें कडं . था जगत् माहे कोई एक जीव तथाविध कर्मना उदय थकी उदक योनिक उदकने विपे उपजे. त्यां नपना थका उ दक जीवनो स्नेह थाहारे, शेपं सुगमं ॥ ३ ॥ ॥ दीपिका-तदेवं त्रसस्थावरदेहसंनवं जलयोनित्वेन प्रदश्योऽधुना निर्विशेषणन लसंनवमेव जलं दर्शयति । (श्रहावर मिति) इह एके सत्वाउदकयोनिकेषु उदकेपूत्पद्यते तेच तेषां जलसंनवानां यात्माधारनूतानां शरीरं नश्यति । शेपं प्राग्वत् ॥ ३ ॥ ॥ टीका-तदेवं त्रसस्थावरसंजवमुदकयोनित्वेन प्रदोऽधुना निर्विशेषणमप्काय संनवमेवाप्कायं दर्शयितुमाह । (अहावरमित्यादि) अथापरमारख्यातमिहास्मिन् जगत्यु दकाधिकारे वा एके सत्वाः स्वरुतकर्मोदयाउदकयोनिपूदकेपूत्पद्यते तेच तेपामुदक संन वानामुदकजीवानामात्माधारनूतानां शरीरमाहारयति । शेपं सुगमायावदाख्यातमिति अहावरं पुरस्कायं श्देगतिया सत्ता उदगजोणियाणं जावकम्मनियाणे पंत वुकमा उदगजोणिएसु उदएसु तसपाणत्ताए विनति तेजी वातेसिं उदगजोणियाणं उदगाणं सिणेदमादारेति तेजीवा आदारेति पुढविसरीरं जावसंतं अवरेवियणं तोसं उदगजोणियाणं तसपाणाणं सरीरा पाणावला जावमकायं ॥ ३३ ॥ धर्थ-हवे अन्य स्थानक श्री तीर्थकर देखें कयुं. था जगत् माहे कोई एक जीव क में प्रेखा थका उदक योनिक उदकने विपे पूयरादिक त्रस प्राण पणे उपजे. ते उपना उता तेनुं शरीर याहारे. इत्यादिक पूर्ववत् जाणवू ॥ ३३ ॥ ॥ दीपिका-अथ जलाधारनूतान् सानाद । इहैके सत्वाउदकयोनिकेपूदकेषु त्रसपा पितया पूतरकादित्वेन उत्पद्यते । तेच उत्पद्यमानाउत्पन्नाश्च तेपांजलयोनिकानां ज लानां स्नेहमाहारयति । शेपं प्राग्वत् ॥ ३३ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमुदकाधारानपरान् प्रतरकादिकांस्त्रसान्दर्शयितुमाह । (थहावरमि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग इसरा. ०३३ त्यादि) अथापरमेतदाख्यातमिहैके सत्वाउदकयोनिपु चोदकेपु त्रसप्राणितया पूतरक दित्वेन विवर्तते समुत्पद्यते ते चोत्पद्यमानाः समुत्पन्नाश्च तेपामुदकयोनिनामुदकानां स्ने हमाहारयति । शेपं सुगमं यावदारख्यातमिति ॥ ३३ ॥ अहावरं पुरस्कायं देगतिया सत्ता पाणाविदजोणिया जाव कम्मनिया गणं तत वुकमा णाणाविहाणं तसथावराणं पाणाणं सरीरसु सचित्ते सुवा अचित्तेसुवा अगणिकायत्ताए विनहति ते जीवा तेसि पाणावि दाणं तसथावराणं पाणाणं सिणेदमादारेति ते जीवा आदारेंति पुढ विसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं तसथावरजोणियाणं अगणीणं सरीराणाणावमा जाव मरकायं सेसा तिन्नि आलावगा नदगाणं ॥३॥ अहावरं पुररकार्य देगतिया सत्ता पाणाविदजोणियाणं जाव कम्मनि याणेणं तव वुकमा णाणाविहाणं तसथावराणं पाणाणं सरीरेसु सचि तेसुवा अचित्तेसुवा वानकायत्ताए विनति जदा अगषीणं तदाना पियवा चत्तारि गमा॥३५॥ अर्थ-हवे थनिकाय जीव पाश्री कहे.अथ हवे थनेकै स्थानक श्री तीर्थंकर देवें कपु. था जगत् मांह कोई एक जीव नाना प्रकारना योनि वाला, ते एवा प्रकारचें कमीपा जैन करीने, नानाविध त्रस यने स्थावर प्राणिना शरीरने विपे सचिनने विपे, अचित्त ने विपे, अनिकाय पणे उपजे. त्यां उपजता उता, ते त्रसयने स्थावर प्राणीनो स्ने ह थाहारे. इत्यादिकं शेषं सुगमं ॥यहीं थनिकायने विपे शेप त्रण घालावा उदकना थालावानी पे जाणी लेवा. ॥३४॥ हवे वायुकाय जीव धाश्री कहेले. हवे अनेकै स्था नक श्री तीर्थकरें कडं. था जगत् माहे कोई एक जीव नानाविभ योनिक कर्मने वशव नि थका नाना प्रकारना उस घने स्थावर जीवोनां शरीर सचित्त थने अचित्तने विष वायुकाय पणे उपजे. इत्यादिक जेम थनिकायना चार थालावा कह्या. तेम ए वायु कायना पण चार घालावा केहेवा.॥३५॥ ॥ दीपिका-अथ तेजःकायमाह । एके सवाः कादयान्नानाविधानां त्रसस्थायरा णां देहेपु सचिनेप्वविनेषु चाऽमित्वेन विवर्तते पाउनति । तयाहि । पश्यितिरश्चा दंतिमहिषादीनां परस्परं युवायसरे देतशृंगयोगे: निरुत्पद्यते । एवमचिनेप्यपि तद स्थिर्पणादनिरुत्पत्तिः । विकश्यिशरीरेयपि यथासंनवं योज्यं । स्थावरेषु वनस्पति ७ ३४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं पाषाणादिपु सचित्ता चित्तेपु अग्निजीवाः समुत्पद्यते । तेच तत्रोत्पन्नास्तेषां त्रसस्थावरा णां स्नेहमाहारयति । शेषं सुगम । अन्ये त्रयोप्यालापकाउदकवद्ष्टव्याः ॥३४ ॥ अथ वायुकायमाह । इदमनिकायवघ्याख्येयं ॥ ३५ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं तेजःकायमुद्दिश्याह । (अहावरमित्यादि)अथैतदपरमाख्यातं । हास्मिन् संसारे एके केचन सत्वाःप्राणिनस्तथाविधकर्मोदयवर्तिनोनानाविधयोनयः प्रा कू संतः पूर्वजन्मनि तथाविधं कर्मोपादाय तत्कर्मनिदानेन नानाविधानां त्रसस्थावराणां प्राणिनां सचित्तेष्वचितेषु शरीरेषु चाग्नित्वेन विवर्तते प्राउनति । तथाहि । पंचेंशियति रश्चां दंतिमहिपादीनां परस्परं युवावसरे विषाणसंघर्ष सति अनिरुतिष्ठते एवमचित्तेप्य पि तदस्थिसंघीदग्नेरुडानं तथा दीक्ष्यिादिशरीरेप्वपि यथासंनवमायोजनीयं । तथा स्थावरेप्वपि वनस्पत्युपलादिषु सचित्ताचित्तेष्वमिजीवाः समुत्पद्यते ते चाग्निजीवास्तत्रोत्प. नास्तेपां नानाविधानां त्रसस्थावराणां स्नेहमाहारयति । शेपं सुगम यावन्नवंतीत्येवमा ख्यात अपरे त्रयोप्यालापकाः प्राग्वइष्टव्याइति ॥ ३५ ॥ सांप्रतं वायुकायमुहिश्याह। (यहावरमित्यादि) अथापरमेतदाख्यातमित्यायनिकायागमेन व्याख्येयं ॥ ३५ ॥ अहावरं पुरस्कायं देगतिया सत्ता पाणाविदजोणियाणं जाव कम्मनि याणेणं तत वुकम्मा पाणाविदाणं तसयावराणं पाणाणं सरीरसु सचि तेसुवा अचित्तेसुवा पुढवित्ताए सकरत्ताए वालुयत्ताए श्मा गादा = अणुगंतवान " पुढवीय सक्करावा,लुयाय उबले सिलाय लोणू से ॥ अयत व्य तंव सीसग, रुप्प सुवमेय वश्रेय ॥१॥ दरियाले दिं गुलए, मणोसिला सासगंजणपवाले ॥ अलपमलनवालय, वायरका ए मणिविहाणा ॥शा गोमेऊएय रूयए, अंकेफलिदिय लोहियकेय॥ मरगयमसारगल्ले, नूयमोयग इंदणीलेय ॥३॥चंदण गेरुय दंसगप्ने, पुलए सोगंधिएय बोथवे ॥ चंदप्पन वेरुलिए, जलकंते सूरकतेय ॥४॥ एयान एएसु नाणियवाएन गादान जाव सूरकताएवि वुद्दति तेजीवा ते सिंणाणाविहाणं तसथावराणं पाणाणं सिणेदमादारेति तेजीवा आदारे ति पुढविसरीरं जाव संतं अवरेवियणं तेसिं तसथावरजोणियाणं पुढ वीर्ण जाव सूरकंताणं सरीरा पाणावमा जावमकायं सेसं तिमिल वगा जदा नदगाणं ॥३६॥ -- , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. G३५ थर्थ-हवे पृथ्वीकाय जीव धाश्री कहे.हवे अन्य स्थानक पूर्व श्री तीर्थकरें कडं. या जगत् मांहें कोइएक जीव, नाना प्रकार योनिक, यावत् कर्माधीन थका त्यां उपजे.नाना प्रकारना त्रस स्थावर प्राणीनां शरीरने विपे, सचित्तने विपे, अचित्तने विपे, शर्करा एटले कांकरा पणे, वेलु एटले रेति पणे, इत्यादिक (इमाउँगाहा के) ए थागलनी चार गाथायें करी पृथ्वीकायना नेद कहेशे ते प्रमाणे, (अपुगंतवा के ) सर्व जागी से वा. (पुढवीय के) पृथ्वी पणे (सक्करा के०) कांकरा पणे, (वालुयाय के ) वेलू ते रेती पणे, (उवले के०) उपल एटले पापाणना कटका पणे, (सिलाय के) मा टी थने पाशाणनी शिलापणे, (लोणूसेके० ) समुज्ञादिकना लूण ते पणे, उसे एटले उस पणे, ते खारी धूल पणे, (थयत के०) लोह पणे, (व्य के०) जसत तरुथा पणे, (तंब के)त्रांबा,पणे, (सिसगं के०) शीसा पणे, (रुप्प के०) रूपा पणे, (सुवमेय के) सुवर्ण पणे, (वरेय के०) वज, ते हीरा पणे, (दरियाले के) हरिताल पणे, (हिंगुलएके) हिंगलो पणे, (मणोसिलाके०) मणसील पणे, (सासगंज के०) सासग एटले रत्ननीजाति, अंजन एटले सुरमो ते पणे, (पवालेके) परवाला, (थप्नपमलप्नवाजुय के०) अपडल बने अनवाजुक एटले थाकाशना जलस तथा थकाशना जलस सहित धूल,ए (बायरकाय के०) वादरकाय, पृथ्वीना नेद कह्या. हवे (मणिविहाणा के०) मणिनाद कहे. (गोमेजएय के०) गोमेद्यरत्न, (रूयए के) रजत रत्न, (अंके के) अंक रत्न, (फलिहिय के०) स्फाटिक रत्न, (लोहियरकेय के) लोहिताद रत्न, (मरगय के) मरकत रत्न, (मसारगल्ले के) मसारगन रत्न, (नूयमोयग के०) नूजमोचक रत्न, (इंदणीलेय के०) नील रत्न, (चंदण के) चंदन रत्न, (गेरुय के.) गेरुक रत्न, (हंसगन्ने के०) हंसगर्न रत्न, (एलए के०) पुलाक रल, (सोगंधिएय के०) सुगंधिक रत्न, (वोधचे के ) जाणवां. (चं दप्पन के ) चश्मन रल, (वेरुलिए के) वैमूर्य रत्न, (जलकंते के० ) जलकंत रत्न, (सूरकंतेय के) सूर्यकांति रत्न, सुवर्णकांत रत्न पण एनुं नाम . ए चार गाथा ने विपे, पृथ्वीकायना नाम कह्यांठे. यावत् सूर्यकांत पणे एटले एटला दूर लगे पृथ्वी कायने नावें जीव उपजे. ते जीव त्यां उपजता उता ते नाना प्रकारना स थने स्था वर प्राणीना स्नेह थाहारे; इत्यादिक शेप सुगम. ए पृथिवीकायना शेप त्रण या लावा जेम उदकना कह्या तेनी पेंठे जाणी सेवा. ॥ ३६ ॥ ॥ दीपिका-यथ पृथिवीकायमाह । इहके सत्वाः कर्मवशगानानाविधनसस्थावरा णा देहेपु सचित्तेपु थचित्तेपुवा प्रथिवीत्वेनोत्पद्यते । तद्यथा। सर्प शिरस्सु मणयः करिद

G३६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीये श्रुतस्कंधे तृतीयाध्ययनं.
तेषु मौक्तिकानि स्थावरेष्वपि वंशादिषु तान्येव । एवमचित्तेपूषरा दिपु लवणत्वेन जायंते
तदेवं पृथ्वीकायिकानानाविधासु पृथ्वीधु शर्करावालुकोपल शिलालवणादिनावेन तथा
गोमेद कादिरलनावेन बादरमणिविधानतया समुत्पद्यते ॥ (एयागाहाउत्ति) एतागाथा
अनुगंतव्याः । एतज्ञायानुगमेन पदानि वाच्यानि । (पुढवीयसकरावानुयायइत्यादि) यत्र
पदोचारोयथा पुढवित्ताए । सक्करताए वासुयत्ताए इत्यादि । एवं गाथानुसारेण पदानि वा
च्यानि । यावत्सरकंतत्ताएत्ति । शेषं सुगम एवं चत्वारोप्यालापकाउदकागमेन ज्ञेयाः॥३६॥
॥ टीका-सांप्रतमशेषजीवाधारं पृथिवीकायमधिकत्याह । (अहावरमित्यादि ) अ
थापरमेतत्पूर्वमाख्यातं । इहैके सत्वाः पूर्व नानाविधयोनिकाः स्वकतकर्मवशानानाविध
त्रतस्थावराणां शरीरेषु पृथिवीत्वेनोत्पद्यते । तद्यथा। सर्पशिरःसुमणयः करिदंतेपु मौक्ति
कानि स्थावरेष्वपि वेण्यादिषु तान्येवेति । एवमचित्तेपूपलादिपु लवणनावेनोत्पद्यते । त
देवं एथिवीकायिकानानाविधासु एथिवीपु शर्करावालुकोपससितालवणादिनावेन तथा
गोमेदकादिरत्ननावेनच बादरमणि विधानतया समुत्पद्यते । शेपं सुगमं । यावञ्चत्वारोप्या
लापकाउदकागमेन नेतव्याइति ॥ ३६॥
अदावरं पुरकायं सवेपाणा सत्वेनूता सवेजीवा सवेसत्ता पाणाविदजो
णिया पाणाविहसंनवा पाणाविहवुकमा सरीरजोणिया सरीरसंनवा
सरीवुकमा सरीराहारा कम्मोवगा कम्मनियाणा कम्मगतीया कम्म
हिश्या कम्मणाचेव विप्परियासमुवेति ॥ ३ ॥
अर्थ-हवे समस्त जीव याश्री कहे. हवे अने स्थानक पूर्व श्री तीर्थकरें कमु.पा
जगत् मांहे सर्वप्राण, सर्वनूत, सर्वजीव, सर्वसत्व, नाना प्रकार योनिक नाना प्रकार
नी योनिने विपे संनव एटले उत्पत्ति जेनी, नाना प्रकारे याव्या उता, शरीरयोनिक
शरीरने विपे उपजे. शरीरने विपे याव्या बता त्यां उपजे एटले नरकादिक चार गतिने
विपे शरीर पणे उपजे. त्यां त्यां यथायोग्य शरीरनो थाहार करे. कर्मने वशे उपजे क
मैंने कारणे करीने कम करी कर्मने अनुसारें गति पामे. कर्मे करी जघन्य मध्यम धने
उलट स्थिति पामे. एटले जे जीव था नवमां जेवो तेवोज पागले नवें न थाय.
ए कारणे जीव, कर्मने वशे सुख वाटतो पण विपर्यास उःख पामे. ॥३७॥
॥ दीपिका-यथ सर्वजीवानाश्रित्याह । अथापरमिदमाख्यातं । सर्वे जीवानाना
विधयोनिकानानाविधयोनिपूत्पद्यते यत्रच उत्पद्यते तत्र तदेहाऽऽहारिणः स्युः। तेनाहारे
ए चागुप्ताः कर्मवशगाश्चतुर्गतिपु चमंति ॥ ॥३७॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G३७ ॥ टीका-सांप्रतं सर्वोपसंहार धारेण सर्वजीवान सामान्यतोबिनणिपुराह । (अहा . वरमित्यादि) अथापरमेतदाख्यातं । तद्यथा। सर्वे प्राणाः प्राणिनोऽत्रच प्राणिनूतजीवन वशब्दाः पर्यायत्वेन इष्टव्याः कथंचिदंचाश्रित्य व्याख्येयाः। तेच नानाविधयोनिकातो नाविधासु योनिपूत्पद्यते नारकतिर्यङ्नरामराणां परस्परगमनसंनवात्तेच यत्र यत्रोत्पद्यत्वे ते तत्तबरीराण्याहारयति तदाहारवंतश्च तत्रागुप्ताश्रवक्षारतया कर्मवशगानारकतिर्यनरा मरगति जघन्यमध्यमोत्कृष्टस्थितयोनवंति।यनेनेदमुक्तं जवति । योयागिह नवे सता हगेवामुत्रापि नवतीत्येतन्निरस्तं नवत्य पितु कर्मोपगाः कर्मनिदानाः कर्मायत्तगतयोनवंति तथा तेनैव कर्मणा सुखलिप्सवोपि तविपर्यासं उःखमुपगवंतीति ॥ ३७ ॥ से एवमायाणद से एवमायाणित्ता आदारगुत्ते सदिए समिए सयाजए त्तिवेमि॥ वियसुयरकंधस्स आहारपरिमाणाम तईयंमऊयणं सम्मत्तं ॥३॥ अर्थ-हवे गुरु, शिष्य प्रत्ये कहेठे के, (सेएव के) ते एम (मायाह के० ) त मे जाणो जे, में आदि थकी सर्वजीव धाश्री थाहारनुं विशेप संसार परिचमण क मु. (सेएवमायाणित्ता के) एवं जाणीने जे विवेकी जन होय ते, (याहारगुत्ते के) याहारने विपे गुप्त थाय. एतावता शुक्ष निर्दीप एपणीक थाहारनु खप करे,थ ने (सहिए के) ज्ञान दर्शन अने चारित्रे करी सहित थको (समिए के०) पांच समि तियें समितो, (सयाजए के ) सदा सर्वकाल एटले जावजीव सुधी संयमने विपे यत्न करे. त्तिवेमिनो थर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ ए श्रीसूयगडांगसूत्रना वीजा श्रुतस्कंधने विपे, थाहारपरिझा नाम त्रीजा थध्ययननो संपार्थ बालाववोध समाप्त थयो. ॥३७॥ ॥दीपिका-(सेएवमायापत्ति) तदेवं जानीत यूयं! यत्पूर्वोक्तं सर्व।एवं झावा चाहारगुप्त एव समितियुतः समितः सहितोवा ज्ञानादिनिः सदा यतेत संयमे प्रयत्नवान नवेदिति। ब्रवीमीति पूर्ववत्॥३७॥ इतिक्तिीयश्रुतस्कंधे थाहारपरिझारख्यं तृतीयमध्ययनं समाप्तम्।। .|| टीका-सांप्रतमध्ययनार्थमुपसंजिवृकुराह । (सेएवमायाणहेत्यादि ) यदेतन्मया ऽऽदितः प्रनृत्युक्त। तद्यथा। योयत्रोत्पद्यते स तचरीराहारकोनवत्याहारगुप्तश्च कर्मादत्ते क मणाच नानाविधासु योनिषु यरहघटोन्यायेन पौनःपुन्येन पर्यटतीत्येवमाजानीत यूयं! एतविपर्यासं उखमुपगतीति । एतत्परिज्ञायच सदसदिवेक्याहारगुप्तः पंचनिः समिति निःसमितोयदिवा सम्यक् झानादिके मार्गे श्तोगतःसमितस्तथासह हितेन वर्तते सहितः सन्सदा सर्वकालं यावयासं तावद्यतेत तत्संयमानुष्ठाने प्रयत्नवान् नवेदिति । इति परि समात्यर्थे। ब्रवीमीतिपूर्ववत् । गतोऽनुगमः।सांप्रतं नगास्ते च प्राग्यदइष्टव्याः ॥३॥ समा समाहारपरिझारख्यं तृतीयमध्ययनम् ॥ ३ ॥ ॥ ॥

G३० हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. अथ वितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनप्रारंनः हवे चोथु प्रत्याख्यान क्रियानामा अध्ययन प्रारंनि बैत्रीजा अध्ययनमा था हार पाश्री कर्मबंध थाय. एम कह्यो ते कर्मबंध पञ्चरकाण करवाथी टली जायजे, ते कारण माटे चोयुं अध्ययन प्रत्याख्यान क्रिया नामें कहिये ये. सुर्यमे आनसंतेणं भगवया एवमरकायं इद खलु पञ्चरकापकिरियाणा मसयणे तस्सणं अयम परमत्ते आया अपच्चरकापीयावि नवति ॥ आया अकिरिया कुसलेयावि नवति आयो मित्रा संठियावि भवति आया एगंतदंमेयावि नवति आया एगंतवालेयावि नवति आया ए गंतसुत्तेयावि नवति आया अवियारमणवयणकायवक्केयावि भवति आया अप्पडियअपञ्चरकायपावकम्मेयावि नवति एस खलु जगव ता अरकाए असंजते अविरते अप्पडिदयपच्चरकायपावकम्मे सकिरिए असंबुझे एगंतदंझे एगंतवाले एगंतसुत्ते सेवाले अवियारमणवयणका यवके सुविणमवि प पस्सति पावेयसे कम्मे कऊ ॥१॥ अर्थ-सुधर्म स्वामी जंबूस्वामि प्रत्ये कहेजे के, (सुर्यमे के०) में एम सांजव्युले. (पावसंतेणं के०) आयुष्मन् (नगवयाएवमरकायं के० ) नगवंत श्री महावीरदेव तीर्थकर तेणें एम कझुंडे. (शहरखनुपञ्चरकापकिरियाणामयणे के) ए प्रवचनने विपे खलु ए वाक्यालंकारे प्रत्याख्यानक्रिया नामें अध्ययन, (तस्तपंधयमपास ते के०) तेनो ए अर्थ जे पागल कहेशे, ते कने, (थायाथपञ्चरकाणियाविनवति के) ए बात्मा जीव मिथ्याल, थविरति, प्रमाद, कपाय, अने योग सहित वनावें रह्यो थको, अप्रत्याख्यानी होय. अपि शब्द थकी तेहीज यात्मा, कोई एक रूडां को रण थकी पच्चरकाणी पण होय. (यायाधकिरियाकुसलेयाविनवति के०)ए थात्मा रूडा अनुष्ठाने रहित पण होय.यपि शब्द थकी रूडा अनुष्ठाने सहित पण होय,तथा (माया मिहासंवियाविनवति के) ए यात्मा मिथ्यात्वें संस्थित पण होय, धने थपि शब्द थकी मिथ्यात्व थकी रहित पण होय, ( थायाएगंतदमेयाविनवति के०) ए यात्मा एकांते प्राणीजने दंफनो करनार पण होय, तथा (धायाएगंतबालेयाविनव, ति के ) ए श्रात्मा एकांत बाल पण होय, (थायाएगंतसुत्तेयाविनवति के० ) तथा . , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ३ए एथात्मा एकांत सुतो एटले शयन करनार पण होय, (याएगंतयवियारमणवयण कायवक्केयाविनवति के०) तथा ए श्रात्मा एकांत अविचायुं कोई कार्य करे, एवा मन वचन अने कायायें करी सहित पण होय, (थायायपडिहयथपञ्चरकायपावकम्मेया विनवति के०) तथा ए आत्मा, अप्रतिहत एटले विरतें करीनथी हरयां तथा नथी पञ्चरख्या पाप कर्म जेणे एवो पण होय, (एसखलुनगवताधरकाए के० ) एवो जीव श्रीनगवंते कह्यो वली केवो कह्यो तो के? (असंजते के) असंयत (अविरते के०) थविरति (थपडिदयपञ्चायपावकम्मे के० ) अप्रतिहत एटलें नथी हरयां पञ्चरकाणे करीने पाप कर्म जेणे, (सकिरिए के०) क्रिया सहित, (यसंवुमे के०) संवर रहित (एगंतदमे के०) एकांतें दम, (एगंतवाले के०) एकांते बाल, (एगंत सुत्ते के० )ए कांते सुतो एटले शयन करनार, एवो कह्यो. (सेवालेयवियारमणवयणकायवकेके०) ते वाल, अविचारवान एवो मन वचन अने कायायें करी रहित उतो, जे पाप कर्मने (सुविणमविणपस्संति के ) स्वप्नांतरें पण देखे नही. ( पावेयसेकम्मेका के० ) तो पण तेने तेयां पापकर्मनो वंध थायठे. ॥ १ ॥ ॥ दीपिका-यय प्रत्याख्यान क्रियारव्यं चतुर्थमध्ययनमारच्यते । तस्येदमादिसूत्रं । (सुर्यमेश्त्यादि) श्रुतं मयाऽऽयुप्मता नगवतेदमारख्यातं । इहांगे प्रत्याख्यान क्रियानामा ध्ययनं तस्यायमर्थः । यात्मा स्वनावतएवाऽप्रत्यारल्यानी नवति । थपिशदात्सकदा चित्प्ररल्यान्यपि नवतियात्मा क्रियाकुशलः सदाचारः स्यादक्रियाकुशलोपिथात्मा मि थ्यात्वसंस्थितः थात्मा एकांतदंडोहिंसकः स्यात् थात्मा वालः सुप्तोनावसुप्तश्च । थवि चाराणि यशोननानि मनोवचःकायवाक्यानि यस्य स तथा । वाग्ग्रहणेनैव वाक्यस्य गता र्थत्वात्पुनर्वाक्यग्रहणं वाग्व्यापारस्य प्राचुर्यज्ञापनार्थ । तथाऽप्रतिहतप्रत्यारख्यातपापक मा थप्रतिहत थनिवारितं प्रत्याख्यातेन विरत्या पापकर्म येन स तथा एवमेपथात्मा थसंयतोऽविरतोऽ प्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्मा सक्रियोऽसंवृतः एकांतदंडः एकांतवालः एकांतमुप्तः स वालोऽविचारमनोवचःकायवाक्यः स एवंनूतः पटुविज्ञानर चितः स्वममपि न पश्यति तेनाप्येवंनूतेनाव्यक्तझानेनापि पापं कर्म वध्यते ॥ १ ॥ ॥ टीका-तृतीयाध्ययनानंतरं चतुर्यमारन्यते। यस्य चायमनिसंबंधः । इहानंतराध्य यने थाहारगुप्तस्य फर्मबंधोऽ निहितोऽन तत्प्रत्याख्यानं प्रतिपायते । यदि यौनरगुणसं पादनार्य शुभेतराहारपरिझोक्ता। साचोत्तरगुणरूपा प्रत्यारल्यानक्रियासमन्वितस्य नवती त्यतथाहारपरिज्ञानंतर प्रत्याख्यान कियाध्ययनमारन्यते इत्यनेन संबंधेनापातस्याऽध्यय ..

. GU हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. नस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोग द्वाराणि नवंति । तत्रोपक्रमांतर्गतोधिकारोयम् । तद्यये हकर्मोपादाननूतस्याशुनस्य प्रख्यानं प्रतिपाद्यतइति। सांप्रतं निपस्तत्राप्योधनिप्पन्नेऽ ध्ययनं नामनिप्पन्ने प्रत्याख्यानक्रियेति विपदं नाम । तत्र प्रत्याख्यानपद निदेपाथै नियु क्तिकदाह ।" णामं क्वणादविए,अश्व पडिसेह एय नावेय॥ एसोपञ्चरकाण,स्स विदो होइनिरकेवो ,, ॥ १ ॥ (णामंतवणेत्यादि)नामस्थापना व्यादित्साप्रतिषेधनावरूपः। प्रत्याख्यानस्यायं पोढा निक्षेपः । तत्रापि नामस्थापने सुगमे । इव्यप्रत्याख्यानं व्यस्य इव्येण व्याद्व्ये व्यनूतस्य वा प्रत्याख्यानं । तत्र सचित्ता चित्तनेदमिश्रस्य प्रत्याख्यानं इव्यनिमित्तं वा प्रत्यारख्यानं यथा धम्मिन्नस्य । एवमपराण्यपि कारकाणि स्वधिया योज नीयानि। तत्र दातुमिहा दित्सा न दित्सा थदित्सा तया प्रत्याख्यानमदित्साप्रत्याख्यानं । सत्यपि देये सतिच संप्रदानकारके केवलं दातुर्दातुमिना नास्तीत्यतोऽदित्साप्रत्याख्या नं तथा प्रतिपेधप्रत्याख्यानमिदं । तद्यथा। विवक्षितव्यानावादिशिष्टसंप्रदानकारका नावामा सत्यामपि दित्सायां यः प्रतिपेधस्तत्प्रत्याख्यान नावप्रत्याख्यानं तु विधांऽतः करणशुदस्य साधोः श्रावकस्य वा मूलगुणप्रत्याख्यानमुत्तरगुणप्रत्याख्यानं चेति । च ५ शब्दादिविधमपि नोयागमतोनावप्रत्याख्यानं इष्टव्यं नान्यदिति । सांप्रतं क्रियापदं नि देतव्यं । तच्च क्रियास्थानाध्ययने निक्षिप्तमिति। न पुननिक्षिप्यते । इह पुनर्नावप्रत्याख्या ने नाधिकारति दर्शयितुमाह ।” मूलगुणे सुयपगयं, पञ्चरकाणे इहं अधीगारो ॥ हो ज दुतप्पञ्चश्या, अप्पच्चरकाणकिरिया ,,॥ २॥ (मूलगुणेसुयश्त्यादि) मूलगुणाः प्रा पातिपातविरमणास्तेपु प्ररुतमधिकारः प्राणातिपातादेः प्रत्याख्यानं कर्तव्यमिति याव त् । इह प्रत्याख्यानक्रियाध्ययने नार्थाधिकारोयदि मूलगुणप्रत्याख्यान न क्रियते तत्रो पायं दर्शयितुमाह । प्रत्याख्यानानावेऽनियतवाद्यकिचनकारितया तत्प्रत्ययिका तन्नि मित्तानावामुत्पद्यते प्रत्यारव्यानक्रिया सायद्यानुष्ठान क्रिया तत्प्रत्ययिकश्च कर्मबंधस्तन्निमि तश्च संसारइत्यतः प्रत्याख्यानक्रिया मुमुक्कुणा विधेयेति । गतोनामनिष्पन्नोनिदेपोऽधुना सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । तच्चेदं (सुयंमेयासंतेणमित्यादि) यस्य चानंतरपरंपरसूत्रैः सह संबंधोवक्तव्यः। सचायमिहानंतराध्ययनपरिसमाप्तादिद सूत्रमादारगुप्तःसमितः सहितः सदा यतेतेत्येतन्मया श्रुतमायुप्मता जगवतेदमाख्यातमे वमनया दिशा परंपरसूत्रैरपि संबंधोऽन्यूह्यः । इहास्मिन प्रवचने सूत्रकतांगेवा । खब्यिति वाक्यालंकारे । प्रत्याख्यान कियानामाध्ययनं तस्यायमविक्ष्यमाणलणः । अतती त्यात्मा जीवः प्राणी सचानादिमिथ्यात्वाविरतिप्रमादयोगानुगततया स्वनावतएव प्रत्या ख्यान्यपि नवत्यपिशब्दात्तएव कुतथिन्निमित्तात्प्रत्यारल्यान्यपि । तत्रात्मग्रहणमपरद शनव्युदासाथै । तथाहि । सांख्यानामप्रच्युतानुत्पन्न स्थिरैकवनावयात्मा । सच तृणकु रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. GUR ब्जीकरणेप्यसमर्थतया किंचित्करत्वान्न प्रत्याख्यान क्रियायांनावितुमर्हति। बौछानामप्या स्मनोनायात् ज्ञानस्य च दणिकतया स्थितेरनावात् कुतः प्रत्याख्यान क्रियेति एवमन्य त्रापि प्रत्याख्यानक्रियायाथनावोवाच्यः । तथा सदनुष्ठानं क्रिया तस्यां कुशलः कि याकुशलस्तत्प्रतिपेधाद क्रियाकुशलोप्यात्मा नवति । तथात्मा मिथ्यात्वोदयसंस्थितो नवति तथैकांतेन नापरान् प्राणिनोदंमयतीति दमस्तदेवंचूतश्चात्मा नवति तथाऽसा रतापादनाागपाकुलितवादालवद्दालयात्मा नवति तथा सुप्तवत्सुप्तः। यथाहि इव्यसुप्तः शब्दादीन् विपयान् न जानाति हिताहितप्राप्तिपरिहार विकलश्च तथा नाव सुप्तोप्यात्मैवंनतएव नवतीत्येवमविचारणीयान्यशोजनतया निरूपणीयान्यपर्यालोच नीयानि मनोवाक्कायवाक्यानि यस्य स तथा । तत्र मनोंतःकरणं वाग्वाणी कायोदेहो ऽर्थप्रतिपादकं पदसमूहात्मकं वाक्यमेकं तिडंतं सुबंतवा । तत्र वा ग्रहणेनैव वाक्यार्थ स्य गतार्थत्वाद्यत्पुनर्वाक्यग्रहणं करोति तदेवं ज्ञापयतीह वाग्व्यापारस्य प्रचुरतया प्रा धान्यं प्रायशस्तत्प्रवृत्त्यैव प्रतिपेधविधानेन तयोरन्येपां प्रवर्तनं नवति । तदेवम प्रत्याख्यान क्रियः सन् यात्माऽविचारितमनोवाक्कायवाक्यश्चापि नवतीति । तथा प्रतिहत प्रतिस्वलितं प्रत्याख्यातं विरतिप्रतिपत्त्या पापकर्माऽसदनुष्ठानं येन सःप्रतिहतप्रत्यारख्या तपापकर्मा तत्प्रतिपेधादसनुष्ठानपरश्चात्मा नयति । तदेवमेपपूर्वोक्ताऽसंयतोऽविरतो ऽप्रतिहतप्रख्यातपापकर्मा सक्रियः सावद्यानुष्ठानस्तथानतश्चासंतोमनोवाकायैरगुप्तो गुप्तत्वाचात्मनः परेषां च दंडहेतुत्वाइंडस्तदेवंनृतश्च सन् एकांतेन वालवद्दालः सुप्तवदेका तेन सुप्तस्तदेवंनूतश्च बालमुप्ततयाऽविचाराण्यविचारितरमणीयानि परमार्थविचारगुणया मुक्त्या वा विघटमानानि मनोकायवाक्यानि यस्य स तथा। यदिवा परसंवंध्य विचारितम । नोवाकायवाक्यः सक्रियासु प्रवर्तते तदेवंनूतोनिर्विवेकतया पटुविज्ञानरहितः स्वप्नम मनपश्यति तस्य चाव्यक्तविज्ञानस्य स्वप्नमप्यपश्यतः पापं कर्म वध्यते तेनैवंनतेनाव्य कविज्ञानेनापि पापं कर्म क्रियताति नावः ॥ १ ॥ तव चोयए पनवगं एवं वयासि असंतएणं मणणं पावयणं असंतिया ए वतीयाए पावियाए असंतएणं कारणं पावएणं अदपंतस्स अमए फस्स अ वियारमणवयकायवक्कस्स सुविणमवि अप्पस्सन पावक म्मे पो कडाइ कस्सणं तंदेनं चोयए एवं ववीति अन्नयरेणं मणेणं पाव एणं मपवत्तिए पावे कम्मे कडाइ अन्नयरीए वत्तिए पावियाए वत्तिवत्तिए पावे कम्म कक अन्नयरेणं काएक पावएणं कायवत्तिए पावे कम्मे कड़ ..

ថមថ្មី वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. दणंतस्स समणकरस सवियारमणवयकायवकरस सुविणमवि पा स एवं गुणजातीयस्स पावे कम्मे कडाइ पुणरवि चोयए एवं ब वीति तवणं जेते एवमाहंसु असंतएणं मणेणं पावएणं असंतीयाए व तिए पावियाए असंतएणं कारणं पावएणं अहणं तस्सअमणकस्स अवियारमणवयणकायवकस्स सुविणमवि अपस्सन पावे कम्मे कज इतवणं जेते एवमासु मिला ते एवमाहंसु॥२॥. अर्थ-ए प्रकारे कहे थके, (तबचोयएपन्नवगंएवंवयासि के) त्या शिष्य प्रज्ञाप क एटले गुरु प्रत्यें एवं बोल्यो के, हे जगवन् ! (असंतएणं के० ) घटते अप्रवर्ते मणेणं के ) मने (पावयणं के) पापकर्मने विपे, तथा (थसंतियाएवत्तिएपावि याए के०) अनते थप्रवर्ने वचनें पापकर्मनें विपे, (असंतएणकाएपंपावएणं के०) अते अप्रवर्ते कायायें पापकर्मने विपे, (अहणंतस्स के० ) अणहणताने विषे, (थ मणस्कस्स के० ) पापकर्म उपर मनना परिणाम रहित, (अवियारमणवयकायवक्कस्स के) अविचारवंत मन वचन काया एवा रहे, एटले पापकर्मना विचार विनाना रहे, (सुविणमविधप्पसपावकम्मेणोकळा के.) स्वप्नांतरें पण पापकर्मने थण देख ता, एटले जे पापकर्म स्वप्नांतरें पण देखे नहीं, तो तेने पापकर्म सर्वथाऽपि लागे नहीं, (कस्लपंतंहे के० ) तो शा कारणे ते पाप कर्म तेने लागे, ? घंही अव्यक्त पणा थकी पापकर्म लागे, तेने का बंधन कारण जाणवू नहीं. (चोयएएवंबवीति के ) तेहिल वली नोदक शिष्य, पोताना अनिभायें करी पापकर्मना बंधनुं कारण यावी रीतें कहे. (अन्नयरेणंमणेणंपावएणं के० ) अन्य को एक प्राणातिपाता दिक पापकर्मने विपे मनें करी प्रवर्ते, (मणवत्तिएपावेकम्मेकका के०) ते मन नि मित्तं पापकर्म करे बांधे, (थनयरीएवत्तिएपावियाए के) अन्य कोई एक प्राणाति पातादिक पापकर्मने विपे वचनें करी प्रवः, (वत्तियत्तिएपावेकम्मेकका के ते वचन निमित्तें पापकर्मने करे बांधे, (थनयरेणंकाएपंपावएणं के) अन्य कोइ एक प्राणातिपातादिक पापने विपे कायाने प्रवर्तीवे. (कायवनिएपावेकम्मेकल के) ते कायनिमिने पाप कर्म करे, बांधे. (हणंतस्ससमणरकससस विचारमणवयकाय वक्कस्स के०) हणताने विपे पापकर्म उपर मन परिणाम सहितने चिपे सविचार मनें करी, वचनें करी, थने कायायें करी सहित, (सुविणमविपास के०) स्वप्नांतर ने विपे पण पापकर्म देखे वे (एवंगुणजातीयस्सपावेकम्मेका के) एम गुण D राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ४३ जातिने यथायोग्य पापकर्म लागे, बंधाय. (पुणरविचोयएएवंवचीति के ) वली पण नोदक शिष्य, धाचार्य प्रत्ये एम कहे. (तत एजेतेएवमाहंस के०) त्यां जे, ते एम कहे। के, (यसंतएणमणेणंपावएणं के) पापकर्मने विपे यवते मनें, (अ संतीयाएवत्तिएपावियाए के) पापकर्मनें विपे चलते वचने, (थसंतएशंकाएपंपाव एवं के) पापकर्मने विपे घठते कायायें करी, एटलें पापकर्मने विपे मन, वचन, थने कायाने यणप्रवर्तावतो. तथा (थहणंतस्सयमारकस्सथवियारमण्वयणकायवक स्तके) अण हणताने पाप उपर मन परिणाम रहित थणविचारया मन वचन थने कायाने विपे, तेणें करी सहित. (सुविणमवियपस्सउपावेकम्मेका के०) स्वप्नांत रें पण पापकर्म करवाने विपे, वाधवाने विपे,यणदेखतो एवो जे होय ते पण पापक में वांधे, (तवजेते के ) त्यां जे ते (एवमाहंस के०) एम कहेते. (मिहातेएव माहंसु के) ते मिथ्या एटले जुनूं कहेठे. ॥ २ ॥ ॥ दीपिका-एवं स्थिते शिष्यः प्रज्ञापकमाचार्यमेवमवादीत् अथवा थाचार्यानिवार्य शिष्योऽनूय निषेधति । (थसंतएणमित्यादि) थसता थविद्यमानेन मनसाऽप्रवृत्तेनाs शोननेन तया वाचा कायेनच पापेनाऽसता तथा सत्वान् नतः अमनस्कस्याविचारमनो बाकायवाक्यस्य स्वप्नमप्यपश्यतः स्वप्नांतिकं च कर्म नोपचयं यातीत्येवं अव्यक्तविज्ञा नस्यापि पापं कर्म न वध्यते । कस्य देतोः केन कारणेन तत्पापं कर्म वध्यते? । नात्र कश्चिदव्यक्तविज्ञानत्वात्पापं कर्म बंधहेतुरित्यर्थः । तदेवं शिप्यएव स्वानिप्रायेण पापक मबंधहेतुमाह । (थन्नयरेणंति ) कर्माश्रयधारनूतेन मनोवाकायानामन्यतरेण क्लिटेन तत्प्रत्यायिकं कर्म वध्यते तथा नतः सत्वान समनस्कस्य सविचारमनोवाकायवाक्यस्य 'स्वप्नमपि पश्यतः स्परविज्ञानस्य एवं गुणजातीयस्य पापं कर्म वध्यते न पुनरेश्यिवि काश्यिादेः पापकर्मसंनवति । तेषां घातकस्य मनोवाकायव्यापारस्यानावात् । तस्मा नैव स्वप्नांतिकम विज्ञोपचितं कर्म विद्यतइति । एवं सति ये ते एवमुक्तचंतस्तद्यया। विद्य मानैरेवागुनयोगः पापं कर्म क्रियते मिय्या ते एवमुक्तवंतति ॥ २ ॥ ॥ टीका-तत्र चवं व्यवस्थिते चोदकः प्रज्ञापकमेवमवादीत् । यत्र चाचार्यानिवार्य चोदकोऽनूय निषेधयति । (थतंतएणमित्यादि) यविद्यमानेनाऽसताऽमनसाऽसत्पनेना शोननेन तयावाचा कायेनच पापेनाऽसता तथा सत्वान नतस्तथा मनस्कस्याविचारमनो चाफायवाक्यस्य स्वप्नमयपश्यतःसन्तांतिकंचकर्म नोपचयं यातीत्येवमव्यक्तविहानस्यापि पापं कर्म न वध्यते एवंनूतविज्ञानेन पापं न क्रियतइति यावत् । कस्य हेतोः केन हेतुना केन ४४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. कारणेन तत्पापं कर्म बध्यते।? नात्र कश्चिदव्यक्तविज्ञानत्वात्पापं कर्म बंधहेतुरिति नावः।त देवं चोदकएव स्वानिप्रायेण पापकर्मबंधहेतुमाहा(अन्नयरेणमित्यादि) कर्माश्रवधारजूतैर्म नोवाकायकर्मनिःकर्म बध्यत इति दर्शयति धन्यतरेण क्लिप्टेन प्राणातिपातादिप्रस्त्याम नसा वाचा कायेनच तत्प्रत्ययिकं कर्म बध्यतइति ।श्वमेव स्पष्टतरमाह । नतस्तत्वान्समन स्कस्य समनोवाक्कायवाक्यस्य स्वप्नमपि पश्यतः प्रस्पष्टविज्ञानस्यैतणजातीयस्य पापं क में बध्यते न पुनरेश्यिविकश्यिादेः पापकर्मसंनवइति तेषां घातकस्य मनोवाकाय व्यापारस्याजावात् । अथैतक्ष्यापारमंतरेणापि कर्मबंधश्ष्यते एवंच सति मुक्तानामपिकर्म बंधः स्यात् । न चैतदिप्यते । तस्मानव स्वप्नांतिकमविज्ञोपचितं कर्म बध्यतइति । तत्र य येवंजूतैरेव मनोवाक्कायव्यापारः कर्मबंधोऽन्युपगम्यते तदेवं व्यवस्थिते सति ये ते एवमुक्त वंतस्तद्यथा विद्यमानैरेवा शुनर्योगैः पापं कर्म क्रियते मिथ्या तएवमुक्तवंतति स्थित॥२॥ तब पन्नवए चोयगं एवं वयासी.तं सम्मं जं मए पुत्वेवुतं असंतएणं मणेणं पावएणं असंतियाए वत्तिए पावियाए असंतएणं कारणं पावएणं अदणं तस्स अमणकस्स अवियारमणवयकायवकरस सुविणमवि अपस्सन पावे कम्मे कति तं सम्मं कस्सणं तं देवं आचार्या आद तव खलुनग वया जीवणिकायदेऊपमत्ता तंजदा पुढविकाश्या जाव तसकाइया इच्चे एहिं हिं जीवणिकाएदिं आया अपडिदयपञ्चकायपावकम्मे निचं पसढविश्वातचित्तदं तं जहा पाणातिवाए जाव परिग्गदे कोदे जाव मिहादसएसल्ले ॥३॥ अर्थ-एवं शिष्ये थचार्यना पक्ने दूपण आप्यु, (तव के० ) तेवारें (पन्नवएचोय गं के० ) आचार्य पोताना शिष्यप्रत्ये (एवंवयासी के ) एवं बोल्या के,यहो शिष्य ! (तसम्म जमएपुवेतके) जे में पूर्वे वचन काके जे मन,वचन, थने कायानी प्रवर्ति विना पण पाप कर्म लागे ते सत्यठे. इत्यादि पाठनो अर्थ सुलन के मारें नथी लख्यो.(d सम्मं के) ते सत्य जाणजे,युक्तिसहित जाणजे. एवं श्राचार्यवचन सांगली, फरी शिष्य वोल्यो के, (कस्तांतंहे के) शे कारणे तमा वचन सत्य ठे ते कहो.? हवे (थाचा याद के०) थाचार्य कहेते. (तखलुनगवया के०) त्यां खलु ए वाक्यालंकारे जगवा न श्रीवर्धमान सामी तेणें (जीवणिकायंदेऊपहलना के) जीव निकाय कर्मबंधना , कारण कंह्यांचे, (तंजहा के०) ते कहेठे. (पुढविकाईया के) पथिवीकाय थकी मामी ने (जावतसकाश्या के०) यावत् उसकाय पर्यंत, (श्चेएहिंहिंजीवणिकाएहिं के०) राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. GUय ए उ जीव निकायने विपे, (थायाधपडिहपञ्चरकायपावकम्मे के०) थात्मा सर्व काल- थप्रतिदत एटले हण्या नथी पञ्चरकाएँ करी पापकर्म जेणे एवो,तथा (निचंपसढविउ वातचित्तदमे के०) नित्य शव एटले जड जेवो, एनो परमार्थ जाणे नहीं, प्राणघातने विपे चित्तने जेनुं ते कारणे प्राणीउने दंमनो करनार जाणवो. (तंजहा के०) ते क हेठे (पाणातिवाए के०) प्राणातिपात यादें देइने, (जावपरिग्गहे के०) मृपावाद, थ दत्तादान, मैथुन, यावत् परिग्रह, अने (कोहे के०) क्रोध थी मामीने, (जावमिवाद सणसल्ले के०) यावत् मिथ्यात्व दर्शन शल्य एघढार पापस्थानकने विपे थनिवृत्ति ने एटले बढार पापस्थानक यकी निवृत्या नथी, ते कारण माटें एकेंझ्यिादिक जीवोने पण थपञ्चरकाणी क्रियानो बंध लागे . ॥३॥ ॥ दीपिका-एचमाचार्यपदं दूपयित्वा नोदकेन वपद्धे स्थापिते थाचार्य श्राद । तव पन्नवएति) थाचार्यः स्वमतमनूय युक्त्या साधयति (तसम्मति) तत्सम्यक् यन्मयोक्तं अव्यक्तयोगानामपि कर्म बध्यतइति तयुक्तं । एवमुक्ते शिष्यवाह । कस्य हेतोः केन का रणेन तत्सम्यक् गिति चेदाह । (तखलु इत्यादि) तत्र नगवता पड्नीवनिकायाः कर्मबंध हेतुत्वेन स्थापिताः । तद्यथा । पृथिवीकायिकाश्त्यादि । इत्येतैः पड्जीवनिकार्यरात्मा प्रतिहत विनितं प्रत्याख्याते नियमितं पापं कर्म येन स तथा जीवेषु विरतः एवंनतोन स थप्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्मा नित्यं प्रकण शवः प्रशतः व्यतिपाते हिंसायां चित्तं यस्य स व्यतिपातचित्तः स्वपरदमहेतुत्वादमः प्रशचासौ व्यतिपातचित्तदंमधेति । तद्यथा प्राणातिपाते विधेये प्रशठव्यतिपातचित्तदंमः । एवं मृपावादादिप्वपि वाच्यं यावन्मि प्यादर्शनशल्पं । तदेवमेश्यिविकलेंख्यिायपि हिंसादिदोपवत्तया मिथ्यात्वाविरतिप्रमा दकपाययोगाश्रितत्वेन यस्वप्नायवस्थायामपि कर्मबंधइति तन्निरस्त झेयम् ।। ३ ।। ॥ टीका-तदेवं चोदकेनाचार्यपदं दूषयित्वा स्वपव्यवस्थापिते सत्याचार्य थाह (तपन्नव इत्यादि) तत्राचार्यः स्वमतमनूय तस्योपपत्तिकं साधयितुमाह । (तसम्म मित्यादि) यदेतन्मयोक्तं प्राग यथा स्पष्टाव्यक्तयोगानामपि कर्म वध्यते तत्सम्यक् शोननं युक्तिसंगतमित्येवमुक्ते परवाह। कस्य हेतोः केन कारणेन तत्सम्यगिति चेदाह (तखलु इत्यादि) तत्रेति वाक्योपन्यासार्थ । खखुशदोवाक्यालंकारे। नगवता वीरवईमानस्वा मिना पड्जीवनिकायाः कर्मबंधहेतुत्वेनोपन्यस्ताः । तद्यथा पृथिवीकायिकाइत्यादि या यवसकायिकाइति । कथमेते पहजीवनिकायाः कर्मबंधस्य कारणमित्याह (एदि मित्यादि) इत्येतेषु एथिव्यादिपु पड्जीवनिकायेषु प्रतिहत विनितं प्रत्याख्यातं नियमित नव वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. पापं कर्म येनं सतथा पुनर्नसमासेनाऽप्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्मा यथात्मा जंतुस्तथा तभवत्वादेव नित्यं सर्वकालं प्रकर्षण शस्तथा व्यतिपाते प्राणव्यपरोपणे चित्तं यस्य स व्यतिपातचित्तः स्वपरदंमहेतुत्वाकः प्रशवश्चासौ व्यतिपातचित्तमश्चेति क मधारयः । इत्येतदेव प्रत्येकं दर्शयितुमाह (तंजहेत्यादि) तद्यथा प्राणातिपाते विधे ये प्रशचित्तदंमएवं मृपावाददत्तादानमैथुनपरिग्रहेप्वपि वाव्यं यावन्मिथ्यादर्शनशल्य मिति । तेषामिहैशियविकश्यिादीनामनिवृत्तवान्मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययो गानुगतत्वं इष्टव्यं । तनावाच ते कथं प्राणातिपातादिदोपवत्तया व्यक्तविज्ञानाथपि स्वप्नाद्यवस्थायामिति ते कर्मबंधकाएव । तदेवं व्यवस्थिते यत्प्रायुक्तं परेण यथा नाव्य क्तविज्ञानानामन्नताममनस्कानां कर्मबंधश्त्येतत् प्लवते.॥ ३ ॥ . आचार्यआद त खलु नगवया वदए दिते परमत्ते से जहा पामए वहए सिया गाहावश्स्सवा गाढावश्पुत्तस्सवा रणोवा रायपुरिसस्सवा खणं निहाए पविसिस्सामि खणंलचूर्ण वहिस्सामि पहारेमाणे से किंतु दुनाम से वहए तस्स गाहावश्स्सवा गादावश्पुतस्सवा रनोवा राय पुरिसस्सवा खणं निदाए पविसिस्सामि खणं लणं वहिस्सामि पहारे माणे दियावा राठवा सुत्तेवा जागरमाणेवा अमित्तनुत्ते मिनासंगित्ते निच्चं पसढविनवायचित्तदं नवति एवं वियागरेमाणे समियाए वि यागरे चोयए हंता नवति ॥४॥ अर्थ-हवे प्राचार्य एनी उपर दृष्टांत कहेवे. (तबखचुनगवया के ) त्यो नि नगवंत श्री महावीर देवें (वहएदिस्ते के०) वधकनो दृष्टांत ( पालने के ) कह्यो . (सेजहाणामए के) ते जेम नाम एवी संभावनायें कोई एक पुरुप, (वहएसिया के) वधक होय ते कोई एक कारणे कोप्यो थको, (गाहावश्स्सवा के ) गृहपति उपर, तथा ( गाहावरपुत्तस्सवा के० ) गृहपतिना पुत्र उपर. अथवा ( रस्मोवा के० ) राजा उपर, ( रायपुरिसस्सवा के ) थथवा राजानो पुरुष, तेयोनो विनाश करवा वाटतो, एवी चितवना करे के, (खनिदाए के) अवसर पामिने, एना घरमा (पविलिस्सा मि के) प्रवेश करीश (खणंलस्वहिस्सामि के०) विज्ञादिक पामिने अथवा देखीने एनं हणीश. ( पहारेमाणे केए) ते पुरुप एम चिंतवतो, ( से किंतुदुनामसेवहए के०) ते केयो जाणवो? तु अवधारणे के नाम संनावनायें .तो के, ते वधक कहिये. हवे ते वधक गृहपतिनो, अथवा गृहपतिना पुत्रनो, अथवा राजानो, थथवा राजपुरुपनो, वध , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ចម១ चिंतवतो अवसर पामिने, तेना घर माहें प्रवेश करीश, अवसर देखीने तेने दणीश, एम चिंतवतो, दिवसें अथवा रात्री सुतो, अथवा जागतो, अमित्रनूत मिथ्यामित्र . पणामां संस्थित एटले माग कार्यने विपे रह्यो, (निचंपसढ के० ) नित्यज प्रशत एट ले एनो परमार्थ जाणे नहीं. (विकवायचित्त के० ) प्राणिघांत तेने विपेजेनु चित्त ते कारणे, (दोनवति के०) प्राणीने दंमनो करना होय, ते पुरुप जीवनो विनाश न करतो थको पण वधक कहेवाय, किंवा न कहेवाय ? (एवं वियागरेमाणे के०) एरीते थाचाय कहे वते, (समियाएवियागरेचोयएहंतानवति के.) शिप्य बोल्यो के, हे जग वन ! ए तमें सत्य बोल्या. ते वधक कहेवाय ॥४॥ ॥ दीपिका-यथाचार्यः स्वमतसिक्ष्ये दृष्टांतमाह । (तखलुश्त्यादि ) तत्र ‘खनु जगवता वधकदृष्टांतः प्रज्ञप्तः । तद्यथानाम कश्चिधकः स्यात् गृहपतेहपतिपुत्रस्य वा राझोराजपुरुपस्य वा उपरि कुतश्चिनिमित्तात्कुपितः सन् एमवसरं निदाय प्राप्य गृहे पुरे वा घाताय प्रवेदयामि क्षणमवसरं विवादिकं लब्ध्वा वध्यं हनिप्यामीति संप्रधा रयन् दिवा रात्रौ वा सुप्तोवा जायदा मित्रनूतोमिथ्यासंस्थितोनित्यं प्रशठव्यतिपातचित्त दमोहिंसाध्यवसायी नवति । ययमर्थः । कोऽपि कस्यापि गृहपत्यादेरुपरि कुपितस्तं हं तुकामोपि यावदवसरं निईन सनते तावत्कार्यातरे प्रवृत्तोपि हिंसामकुर्वन्नपि वध्यस्य हिंसावसरापेक्षा नित्यं रागपाकुलः स्यात् । एवमेश्यि विकलेंख्यिायपि विरतेरना चात्तदयोग्यतया हिंसामकुर्वतोपि तत्प्रत्ययिकेन कर्मणा वध्यंतएवेत्यर्थः ॥ ४ ॥ ॥ टीका-सांप्रतमाचार्यः स्वपदसिध्ये दृष्टांतमाह । (तखलुनगवयाइत्यादि)त त्रेति वाक्योपन्यासार्थः । खलु शब्दोवाक्यालंकारे । नगवतैश्वर्यादिगुणोपेतेन चतुस्विंश दतिसमयसमन्वितेन तीर्यकता वधकदृष्टांतः प्रज्ञतः प्ररूपितस्तद्यथा नाम वधकः कबि स्यादिति कुतश्चिन्निमित्तात्कुपितः सन् कस्यचिवधपरिणतः कचित्पुरुपोनवति । य स्यासी वधकस्त विशेपेण दर्शयितुमाह । (गाहावश्स्सवेत्यादि ) गृहस्य पतितपति स्तत्पुत्रोवाऽनेन सामान्यतः प्रारुतपुरुपोऽनिहितस्तस्योपरि कुतश्चिन्निमित्ताधकः कश्चि संवृत्तः सच वधपरिणामपरिणतोपि कस्मिश्चिदणे पापकारिणमेनं पातयिष्यामीति । तथा राशस्तत्पुत्रस्योपरि कुपितएतत्कुर्यादित्याह । (खनिहायइत्यादि) हणमयसरं (णिदायनि) प्राप्य तथाविधस्य पुरे गृहे या प्रवेश्यामीत्येतदध्यवसायी नवति तथा एमवसरं विज्ञदिकं वध्यस्य सध्या तउत्तरकालं तं वध्यं दनिप्यामीत्येवं संप्रधारयति । एततं नवति । गृहपतेः सामान्यपुरुपस्य राझोया विशिष्टतमस्य कस्यचिक्षधपरिणतो GUR वितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. प्यात्मनो ऽवसर लब्ध्वाऽपरकार्यदणे सति तथा वध्यस्यच बिमपेक्ष्माणस्तदवसरा पेची किंचित्कालमुदास्ते सच तत्रौदासीन्यं कुर्वाणोंऽपरकार्य प्रति व्यग्रचेताः संस्तस्मि नवसरे वधं प्रत्यस्पष्टविज्ञानोनवति । सचैवंनतोपि तथा ते वध्य प्रति नित्यमेव प्रशन व्यतिपातचित्तदंमोनवत्येवम विद्यमानैरपि प्रव्यक्तैरगुनर्योगैरेश्यिविकलेंड्यिादयोऽस्पष्ट विज्ञानाथपि मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोगानुगतत्वात्प्राणातिपातादिदोपवंतोनवंति । नच तेऽवसरमपेक्षमाणानदासीनाथप्यवैरिणोन नवंतीति । पत्रच वध्यवधकयोः छ णापेक्ष्या चत्वारोनंगाः । तद्यथा । वध्यस्याऽनवसरोवधकस्य च उनयोऽनवसरोक्ष योरप्यवसरइति । नागार्जुनीयास्तु पति। अप्पलो घरकाणया एतस्सवा पुरिसस्स बिई बलनमाणे णोवहे इत जयामेरकणोनविस्सइ तस्स पुरिसस्त निलनिस्सामि तया मेस पुरिसे अवस्सं वहयवे जविस्स एवं मणोपहारे माणेत्ति सूत्रं निगदसिहं ॥४॥ आचार्याद जहासे वहए तस्स गाहावश्स्सवा तस्स गाहावइपुत्त स्तवा रसोवा रायपुरिसस्स खणं निदाए पविसिस्सामि खणं लणं वहिस्सामित्ति पहारेमाणे दियावा राग्वा सुत्तेवा जागरमाणेवा अमि तनूए मिजासंगित्ते निचं पसढविनवायचित्तद एवमेव बालेवि सवेसिं पाणाणं जाव सवेसिं सत्ताणं दियावा रानेवा सुत्तेवा जागरे माणेवा अमित्तनूए मिनासक्तेि निचं पसढविनवायचित्तदं तं पाणाति वाए जाव मिहादसणसल्ले एवंखलु नगवया अकाए असंजए अवि रए अप्पडिदयपच्चरकायपावकम्मे सकिरिए असंवुमे एगंतदंमे एगंतवाले एगंतसुत्तेयावि नव से बाल अवियारमणवयणकायवक्के सुविणम विणपस्स पावेय से कम्मे कळ३ ॥५॥ अर्थ-तेवारें थचार्य बोल्या के, थहो शिष्य !जेम ते वधक पुरुप, ते गृहपति, तथा गृहपतिना पुत्र, अथवा राजा, तथा राज पुरुप उपर विनाशनो नाव चिंतवतोप वो, तेमना विनाशनी क्रिया कस्या विना पण ते वधक कहेवाय; वीजा पदोनो थर्थ सु गम के मात्रै थाही लख्यो नथी. (एवमेव के०) एम ते, (बालेवि के०) बाल जीव पण, सर्व प्राणीने विपे यावत् सर्व सत्व, तेनो दिवसें थथवा रात्रि सुतां अथवा जागता, थमित्रनूत एटले शत्रुनूत मिथ्यात्वसंस्थित निरंतर शत,प्राणियातने विपे चिन जेनु, प्राणीयोने दंम कारक, (तं के०) ते कहेजे. प्राणातिपात मृपावावधी मामी , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ៨ប ने यावत् मिथ्यात्व दर्शन शल्य, एवा अढारे पापस्थानकने विपे अनिवृत्त तो होय. एम निश्चे नगवंतें कडं, तेम असंयति अविरति अप्रतिहत एटले पञ्चरकाणे करीने पाप कर्म जेणे हस्यां नथी, क्रिया सहित संवर रहित एकांत दंमनो थापनार, एकांत बा ल, एकांत शयन करनार होय. ते वाल, अविचारवालां, एवां मन वचन धने काया तेणें करी सहित तो जे पाप स्वप्नांतरमा पण देखे नहीं. एवो पापकर्म बंधन करे. एम थविरतिपणायें करी तेने पापकर्म लागे ॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-यथाचार्यएव स्वानिमतार्थ परप्रश्नपूर्वमाह । (सेकिंतुइत्यादि) थाचार्यः स्वयं निर्णीतार्थोपि ईय॑या पर एहति किमसौ वधपुरुपोहननावसरापेदी नित्यं हिंसा नुगतचित्तः स्यात्किंवा न? इति एष्टं परः समतया मध्यस्थः सन् यथास्थितमेव व्यागृणीया त् कथयेत् । तद्यथा हंताचार्यनवत्यसौ थमित्रनूतइति ॥अथ दातिकं दर्शयति । (ज हासत्ति) यथासौ वधकइत्यादिना दृष्टांतमनूय दार्टीतिकं दर्शयति । (एवमेवेत्यादि) ययासी वधकोऽवसरापेदी वध्यस्य हिंसामकुर्वाणोपि थमित्रनूतोनवति एवमसावपि वा लोऽस्पष्टविज्ञानोनिवृत्तेरनावाद्योग्यतया सर्वेषां प्राणिनां हंता स्यात् यावन्मिय्यादर्श नशल्योपेतः स्यात् । कोर्थः । यद्यपि विनयादिकं कुतश्चित्कारणादसी विधत्ते तथा पिउदा यिनृपमारकवदंतप्टएव नित्यं हिंसानुगतचित्तश्च । यथा परशुरामः कृतवीर्य ह वापि ततः सप्तवारं निदना प्रथिवीं चकार यमुक्तं । "थपकारसमेन कर्मणा, न नर स्तुष्टिमुपैति शक्तिमान् । अधिकां कुरुतेऽरियातना दिपतां मूलमशेपमुघरेत्” ॥ १ ॥ एवमसावपि अमित्रनूतः स्यादिति । यथ पूर्वोक्तार्थमनुवदन्नुपसंहरति । (एवंखनुन . गवयाइत्यादि) यथा वधकोऽनिवृत्तत्वादुष्टएवमेकेडियाविकोऽस्पष्टविज्ञानोपि थविरत त्वाऽष्टएवेति । जो सुगमं । यावत्पापं कर्म क्रियतइति ॥५॥ ॥ टीका-सांप्रतमाचार्यएव स्वाभिप्रेतमर्थ परप्रयत्नपूर्वकमावि वपन्नाह । (से किंतु दुश्त्यादि) थाचार्यः स्वतोहि निर्णातार्थोऽसूयया पर पृष्ठति । किमिति परप्रश्ने । तुरिति वितर्के । दुशब्दोवाक्यालंकारे । किमसी वधकपुरुपावसरापेक्षा विमवसरं प्रधारयन् पोलोचयनहर्निशं सुप्तोजायदवस्थोवा तस्य गृहपतेराझोवा वध्यस्या मित्रनूतोमिथ्यासंस्थितोनित्यं प्रशव्यतिपातचित्तदंमोनवत्याहोस्विन्नेत्येवं दृष्टः परः समतया माध्यस्थ्पमवतव्यमानोययावस्थितमेय व्यागृणीयात् । तद्यथा हंताचार्य नयत्यसावमित्रन्तश्तीत्यादि ॥ तदेवं दृष्टांतं प्रदर्य दार्शतिकं दर्शयितुमाह(ज हासैवहएइत्यादि) यथासौ वधकश्त्यादिना दृष्टांतमनूय दार्टीतिकमर्थ दर्शयितुमाह ।

GO हितीये सूत्रकृतांगे हितोयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. (एवमेवेत्यादि.) एवमेवेति यथासौ वधकोऽवसरापेदितया वध्यस्य व्यापत्तिमकुर्वाणो 'ऽप्यमित्रनूतोनवत्येवमेवासावपि बालवहालोस्पष्टविज्ञानोनवत्येव निवृत्तेरनावाद्योग्य तया सर्वेषां प्राणिनां व्यापादकोनवति यावन्मिथ्यादर्शनशल्योपेतोनवति । इदमुक्तं न वति । यद्यप्युबानादिकं विनयं कुतश्चिन्निमित्तादसौ विधत्ते तथाप्युदायिनृपव्यापादक वदंतईटएवेति नित्यं प्रशतव्यतिपातचित्तदंडश्च यथा परशुरामः कृतवीर्य व्यापाद्यापि तत्तरकालं सप्तवारं निःक्षत्रां प्रथिवीं चकार (यादत्ति)"अपकारसमेन कर्मणा, न नरस्तु प्टिमुपैति शक्तिमान् । अधिकां कुरुतेऽरियातनां, पितां मूलमशेपमुघरेत् ॥ १ ॥ इत्ये वमसावमित्रनूतोमिथ्याविनीतश्च नवतीति । सांप्रतमुपसंहरन् प्राक् प्रतिपादितमर्थमनु वदन्नाह । (एवंखलुनगवयाइत्यादि ) यथासौ वधकः स्वपरावसरापेक्षी सन्न तावद्धात यत्यथवा निवृत्तत्वादोषउष्टएव एवमसावप्येकेंझ्यिादिकोस्पष्टविझानोपि तथानूतएवावि रताप्रतिहतप्रत्याख्यातसक्रियादिदोपडष्टति शेपं सुगमं । यावत्पापं कर्म क्रियतइति॥५॥ जदा से वहए तस्सवा गाहावश्स्स जाव तस्सवा रायपुरिसस्स पत्तेयं प त्तेयं चित्तसमादाए दियावा राठेवा सुत्तेवा जागरमाणेवा अमित्तभूत्ते मित्रासंग्तेि निच्चं पसदविन्वायचित्तदमे नव एवमेव वाले सवे सिं पाणाणं जाव सवेसिं सत्ताणं पत्तेयं पत्तेयं चित्तसमादाए दियावा रावा सुत्तेवा जागरमाणेवा अमित्तनूते मिनासंग्तेि निच्चं पसढ विनवायचित्तदंने जव॥६॥ अर्थ-(जहासेवहए के) जेम ते वधक पुरुप, ते गृहपत्यादिक ऊपर प्रत्येक प्रत्ये क चित्तें करी विनाश चिंतवतो, दिवसें रात्रिये सुतो, जागतो यको थमित्रनूत एटले शत्रु समान मिथ्यात्व संस्थित निरंतर शव प्राणघातने विपे चित्त जेनूं माटे, प्राणीयोने दमनो करनार होय. तेने पापकर्म बंधाय. ( एवमेव के) एमज ए बाल जे एकेडिया दिक जीवो वे ते पण सर्व प्राणी, सर्वनूत, सर्वजीव, सर्वसत्व, तेने विपे अविरति प णाने नावें ते सर्वने विपे प्रत्येक प्रत्येक चित्ते करी विनाश चिंतवतो, दिवसने विषे, रात्रिने विपे, सुतो, जागतो, थमित्र नूत मिथ्यात्व संस्थित, निरंतर शत, प्राणियातने विपे चि जेवू, प्राणीयोने दंमनो करनार होय, एम वोलाय. ते कारणें तेने पापकर्म बंधाय॥६॥ ॥ दीपिका-तदेवं पूर्वोक्तार्थनिगमनं कृत्वाऽधुना स सर्वप्राणिनां उष्टात्मा स्यादिति दर्शयति । यथासो वधफोगृहपत्यादेः प्रत्येक सर्वेषु वध्ये घातकचित्तं समादाय प्राप्ताव सरोऽहमेनं हनिप्यामोति कृत्वा दिवा रात्रौवा सुप्तोजाया सर्वावस्थासु सर्वप्राणि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. . ५१ नां प्रत्येकममित्रनूतोघ्नन्नपि मिथ्यासंस्थितोनित्यं प्रशवव्यतिपातचित्तदमोलवति । एवं वालकएकेडियादिरपि सर्वप्राणिनां विरतेरनावात्प्रत्येक घातकचित्तं समादाय नित्यं प्रशव्यतिपातचित्तदंमः स्यात्तत्प्रत्यधिकेन कर्मणा बध्यतइति ॥ ६ ॥ ॥ टीका-तदेवं दृष्टांतदाीतिकप्रदर्शनेन पूर्वप्रतिपादितार्थस्य निगमनं क त्वाऽधुना सर्वेपामेव प्रत्येकं प्राणिनां उष्टात्मा नवति इत्येतत्प्रतिपादितुकामथा ह। (जहासेवहएइत्यादि ) यथाऽसो वधकः परात्मनोरवसरापेदी तथास्य गृहपते स्तत्पुत्रस्य वाऽज्यहितस्य वा राजादेस्तत्पुत्रस्य चैकमेकं पृथक् पृथक् सर्वेप्वपि चध्येपु घातकचित्तं समादाय प्राप्तावसरोऽहमेनं वैरिणं मदाधिविधायिनं पातयिष्यामीत्येवं प्रतिज्ञाय दिया रात्री वा सुप्तोवा जाया सर्वाप्पवस्थासु सर्वेपामेव वध्याना प्रत्येकममित्रनूतोऽवसरापेक्षितया नन्नपि . मिथ्यासंस्थितोनित्यं प्रशठव्यतिपातचि नदंमोनयति इति रागपाकुलितोवालयद्दालोझानावृतएकैडियादिरिति । सर्वेपा मेव प्राणिनां विरतेरनावात्तद्योग्यतया प्रत्येकं वध्येपु घातकचित्तं समादाय नित्यं प्रश उव्यतिपातचित्तदंमोनवतीति । इदमुक्तं नवति । यथासौ तस्मागृहपतीराजानुपाता उपशांतवरः कालावसरापेक्षितया वधमकुर्वाणोप्यविरतिसन्नावावैरान्न निवर्तते तत्प्रत्य यिकेनच कर्मणा बध्यते । एवं मृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहेष्वपि प्रतिझाहेतुदृष्टा तोपनयनिगमनार्थविधानेन पंचावयवत्वं वाच्यमिति । इहैव पंचावयवस्य सूत्राणां विनागोश्टव्यः । तद्यया । थया थपञ्चरकाणीयावि नवतीत्यतथारज्य यावत्पावेयसे फम्मे कडाइति श्ती प्रतिज्ञा । तत्र परः प्रतिज्ञामात्रेणोक्तमनुक्तसममिति कृत्वा चोदय ति । तद्यथा । तप चोपए पासवगं एवं वयासीत्यतधारन्य यायलेते एवमाहिंसमि छंते एवमाहिंसुति । तत्र प्रज्ञापश्चोदकं प्रत्येवं वदेत् । तद्यया । यन्मया पूर्व प्रतिज्ञात तत्सम्यक् कस्य हेतोः केन हेतुनेतिचेत् तत्र हेतुमाद । तछ खलु जगवया उजीवनिकाया हेकपानाइत्यतधारन्य यावमिछादसणसानेइत्ययं हेतुः । तदस्य देतोरनकांति फत्वव्युदासार्थ स्वप सिद्धि दर्शयितुं दृष्टांतमाह । तद्यया । खलु नगवया वहा दिस्ते पपने इत्येतदारन्य यावत्तस्यारखणं लसूर्ण बहिस्सामीति पहारमाणेति । तदेवं दृष्टात प्रदश्य तत्र च हेतोः सनांसानिप्रेतां परेण नणयितुमाह । से किंतुदुणाम से यहए इत्यादे सरन्य यावता नवति । तदेयं देतोदष्टांते सत्वं प्रसाध्य हेतोः पधमत्वं दर्शयितु मुपनयाथै दृष्टांतधर्मणि हेतोः सत्ता परेणान्युपगतामनुवदति । जहास चहए इत्यतधार न्य यावणि पसदविच्याचिन मेति । सांप्रतं हेतोः पधमत्वमाद ! एवमेव वा सेघवीत्यादीत्यतथारन्य यावत्पायेयसे कम्मे किडाइति । तदेयं प्रतिझा हेनुदृष्टांतीपन ज्यश हितीये सूत्रकृतांगे पितीये श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. यनप्रतिपादकानि यथाविधिसूत्राणि विनागतः प्रदश्यांधुना प्रतिज्ञाहेत्वोः पुनर्वचनं निगमनमित्येतत्प्रतिपादयितुमाह । जहा से वहए तस्सवागाहावश्स्त इत्यादि यावमिच पसढविउवायचित्तदंति) एतानि प्रतिझाहेतुदृष्टांतोपनयनिगमान्यर्यतः सूत्रैः प्रदशि तानि । प्रयोगस्त्वेवं इष्टव्यः । तत्राप्रतिहतप्रत्याख्यातक्रिययात्मा पापानुबंधीति प्रतिझा सदा पड्जीवनिकायेपु प्रशठव्यतिपातचित्तदंमत्वादिति हेतुः स्वपरावसरापेछि तया कदाचिदव्यापादयन्नपि राजादिवधकवदिति दृष्टांतः। यथासौ वधपरिणामादनि वृत्तत्वाध्यस्यामित्रनूतस्तथाऽत्माऽपि विरतेरजावात्सर्वेष्वपि सत्वेषु नित्यं प्रशतव्यति पातचित्तदंमश्त्युपनयः । यतएवं तस्मात्पापानुबंधीति निगमनम् । एवं मृपावादादिष्य पि पंचावयवत्वं योजनीयमिति । केवलं मृपावादादिशब्दोचारणं विधेयं तबानेन विधिना नित्यं प्रशव्यतिपातचित्तमत्वात्तथा नित्यं प्रशगदत्तादानचित्तदंमत्वादिति ॥६॥ गोणछे समठे चोदक श्द खल बदवे पाणा जे श्मेणं सरीरसमणुस्स एणं णो दिघावा सुयावा नानिमयावा विन्नायावा जसि पो पत्तेयं पत्तेयं चित्तसमायाए दियावा रावा सुत्तेवा जागरमाणेवा अमित्तनूते मिना संग्तेि निचं पसदविनवायचित्तदंतं पाणातिवाए जाव मिहादसण सल्ने॥७॥ अर्थ-एम गुरुये कहे थके, हवे (चोदक के) शिप्य बोल्योके, हे जगवन् ! तमे जे अर्थ कह्यो, ते योग्य नथी (णोणसम के०) ते अर्थ समर्थ नथी, तेनूं कारण कहे. (इहखलु के०) था चउदरज्ज्वात्मक लोकमांहें (बहवेपाणा के०) अनंता प्राणी (जेश्मेणंसरीरसमणुस्सएणं के) जे था शरीरें करी, समुणस्तए एटले पुजलें करी, जीवें दृष्टियें करी कदाचित् कोश्वारे पण (णोदिहावा के) दीवा नथी, (सुयावा के) कानें सांजव्या नथी, (नानिमयावा के) उत्तरख्या पण नथी, अथ वा (विनायावा के० ) विशे करी, जाल्या पण नथी, (जेसिंणोपत्तेयंपत्तेयंचित्तसमा याए के.) जेणे एकारणे प्रत्येक प्रत्येक चित्ते करीने एजीवोनो विनाश चिंतव्यो नयी तो दिवसने विषे, रात्रीने विपे, सुतां, जागतां, अमित्रनत मिथ्यासंस्थित निरंतर शव प्राणिना घातनेविपे चित्तठे जेनूं प्राणीने दंमकारक ते केम केहेवाय ? धने प्रा पातिपात थकी मामीने यावत् मिय्याल दर्शन शल्य सुधा बढारे पापस्थानकने थण करवाथी तेने कर्मनुं बंधन केम लागे? एतावता तेने नज लागे. ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-एवं पजीवनिकायेषु प्रत्येकं अमित्रनूततया पापानुबंधित्वे दर्शिते , । राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. न्य३ परोयनिचारं दर्शयति । (पोइंगति ) नायमर्थः समर्थोयत्सर्वेऽपि प्राणिनः सर्वे पांजीवानाममित्रनूताइति । तत्र परः स्वपदसिध्ये युक्तिमाद । इह बहवोऽनंताः प्राणिनः संति येऽमुना शरीरसमुन्वयेणानेन शरीरेण न कदाचिदृष्टाश्चनुपा न झुंताः कर्णान्यां नानिमतानेष्टाः । नच विज्ञाताझानेनेति कथं तपियस्तेषु यमित्रनावः स्यात् ! । तेषां जीवानां कदाचिदपि विषयमप्राप्तानां कथं वधं प्रति चित्तसमादानं स्यात् ।। न चासौ तान् प्रति प्रशठव्यतिपातचित्तदंमः स्यात् । शेषं सुगमम् ॥ ७ ॥ ॥ टीका-तदेवं सर्वात्मना पट्स्वपि जीवनिकायेषु प्रत्येकममित्रनूततया पापानुबंधि त्वे प्रतिपादिते व्यनिचारं दर्शयन्नाह । (पोणसमहेश्त्यादि) नायमर्थः समर्थ इति प्रतिपत्तुं योग्यः । तद्यथा। सर्वे प्राणिनः सर्वेपामेव सत्वानां प्रत्येकम मित्रता इति । तत्रापरः स्वपदसिध्ये सर्वेषां प्रत्येकं मित्रानावं दर्शयितुं कारणमाह । इहा स्मिंश्चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके बहवोऽनंताःप्राणिनः सूक्ष्मबादरनेदनिन्नाः संति । यद्येवं ततः किमित्याह । तेच देशकालस्वनावविरुष्टास्तथासूताबहवः संति । ये प्राणिनः सू क्ष्मादिविप्ररुष्टाद्यवस्था अमुना शरीरसमुत्येणेत्यनेनेदमाह । प्रत्यदासन्नवा चित्वादिद मनेनाग्दिर्शिज्ञानसमन्वितसमुत्येण न कदाचिदृष्टाश्चापान श्रुताः श्रवणेंइियेण विशे पतोनानिमताश्टानच विज्ञाता प्रतिनेदज्ञानेन स्वयमेवेत्यतः कथं चित्तविपर्ययस्तस्य मित्र नावः स्यात् अतस्तेषां कदाचिद विज्ञातानां कथं प्रत्येकं वधं प्रतिचित्तसमादानं न नवति । न चासौ तान् प्रति नित्यं प्रशतव्यतिपातचित्तदंमोनवतीति शेपं सुगमम् ॥ ७ ॥ आचार्यआद तव खलु नगवया ज्वेदिता परमत्ता तं सन्निदिप्तेय असन्निदिईतेय से कितं सन्निदिध्ते जे इमे सन्निपंचिंदिया पङत्तगा ए तेसिणं जीवनिकाए पडुमचं तं पुढवीकार्य जाव तसकायं से एगइन पुढवी कारणं किच्चं करे विकारावेवि तस्सणं एवं नव एवं खलु अदं पुढवी कारणं किच्चं करेमिविकारवेमिवि पो चेवणं से एवं नवाश्मणवा इमे पवा से एतेणं पुढवीकाएणं किच्चं करेवि कारावेवि सेणं तातो पुढवी काया असंजय अविरय अप्पडिदयपञ्चकापावकम्मेयावि नवर एवं जाय तसकाएत्ति नाणियवं से एगइन उजीवनिकाएदि किचं करे वि कारावेशवि तस्सणं एवं नव एवं खलु अहं जीवनिकाएदि कि चं करेमिवि कारवेमिवि णो चेवणं से एवं नवाश्मेदिवा से यतेदि व GUU वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. जीवनिकाएहिं जाव कारवेवि से यतेहिं बदिं जीवनिकाएदि असंज यं अविरयं अप्पडिहयपञ्चकायपावकम्मेदि ते पाणातिवाएते जावमि . बादंसबसल्ले एस खलु नगवया अकाए असंजए अविरए अपडि दयपञ्चकायपावकम्मे सुविणमवि अपस्सान पावेयसे कम्मे कडा इसे तं सन्निदिईतेणं॥॥ . अर्थ-हवे एम शिष्ये कह्यानंतर श्राचार्य कहेजे. (तबखजुनगवयाउवेदितापम ला के० ) त्यां निश्चे जगवंतें ए अर्थ उपर वे दृष्टांत कह्यावे. ते जेमले, तेम कहे. (तंसन्निदिछतेय के) एक संझिंदृष्टांत, धने (थसन्निदित्तेय के०) बीजो असंज्ञिह टांत (सेकितंसंन्निदिईते के ) त्यां संझिदृष्टांत, कयो ? ते कहे (जेइमेसन्निपंचिंदि यापऊत्तमा के) जे ए प्रत्यद सदए संज्ञी पंचेंघिय पर्याप्ता जीवठे (एतेतिणं के) तेमाहें कोई एक (जीवनिकाएपडुचं के) जीवनिकाय धाश्री एवी प्रतिज्ञा करे, (तं के०) ते कायनां नाम कहे. (पुढवीकार्यजावतसकार्य के.) प्रथिवी काय यावत् त्रसकाय पर्यंत (सेएग के) ते कोई एक पुरुप एवी प्रतिज्ञा करे के, (पुढवीकाएकिंञ्चकरेवि के०) प्रथिवीकायें करीनेज कार्य करीश (करावेऽविके) अने पृथिवीकायें करीज कार्य करावीश, एवो जेने नियम (तस्सणं एवंनव के०) तेने एम होय ते कहेले (एवंखलुथहंपुढवीकारणं के०) एम निश्चे हुँ एथिवीकार्य करी (किच्चकरेमिविकारवेमिवि के) कार्य करीश, थने बीजानी पासे पण करा वीश परंतु (पोचेवणंसेएवंनवर के० ) तेने निश्चे एवो अभिप्राय नथी के (इमे णवाइमेणवा के०) अमुक अमुक दिशिना, तथा दूं, अमुक अमुक कोइक कालें, थप वा धोले, नीले, पीले, राते, एथिवीकायें कार्य करीश अथवा अनेक नेद दृथिवीकायना ने तेमांहेथी अमुक को एक नेदेज कार्य करीश, ज्यां सुधी एवो अनिप्राय नथी त्यां सुधी तेने सर्व प्रथिवीकाय कर्म लागेळे (सेएतेषंपुढवीकाएकिञ्चकरवि कारावेवि के) ते पुरुप ते पृथिवीकायें करी पोतें कार्य करे, वीजा पासे कार्य करावे, (सेतातोपुढवीकायान के). ते पुरुप ते पृथिवीकायथकी, (थसंजय के) असंयति अनिवृत्त (थविरय के) थविरति, (अपडिहयपञ्चरकाएपाव कम्मेया विनवा के०) तथा नयी दएषां पञ्चरकाएँ करीने पापकर्म जेणे एवो , (एवंजावतस्सकाएतिनाणियचे के० ) एम यावत् त्रस काय सुधी एटले ठए काप थाश्री जाणीलेवू जेने जे कायनी थविरति होय तेने ते काय, कम लागे. एरीते को .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. जए ३ एक पुरुप उनीय निकायें करीने कार्य पोतें करें, वीजा पासे करावे, ते पुरुप उजीव निकायने विपे अविरति असंयति केहेवाय. ए बालावानो वीजो अर्थ पूर्वना पालावा मां लखा गयो, माटे यांही लख्यो नथी. ए रीते जे प्राणी प्राणातिपातथी मामीने यावत् मिथ्यात्व दर्शन शल्य पर्यत.अढारे पापस्थानकने विपे थसंयति थविरति तथा पञ्चरकाणे करीने जेणे पापकर्म दण्यां नथी एम थविरतिने नावें दोय, तेने स्वप्नां तरें अणदीतु पण पापकर्म बंधाय, लागे. एम निश्चे श्री जगवंतें कयुं, एटले सझीयानो दृष्टांत कह्यो ।। ७ ।। ॥ दीपिका-एवं सति न सर्वविपयं प्रत्याख्यानं युज्यते । ये जीवाहिंसादिविषयप्राप्ताः ।। स्युस्तेपामेव प्रत्याख्यानं क्रियते इति परेणोक्ते प्राचार्यबाद । (तखवित्यादि ) यद्य पि सर्वजीवेषु हिंसापरिणामोनोत्पद्यते तथाप्यविरतिसभावातक्षिपयः कर्मबंधोनव त्येव । थत्र दृष्टांत क्ष्यमाह । संझिदृष्टांतोऽसंझिदृष्टांतश्च । कोयं संझिदृष्टांतः?। ये इमे सं झिपंचेंडियास्तेषां मध्ये कश्चिदेकः पजीवनिकायान् प्रतीत्याश्रित्य एवं प्रतिज्ञा कुर्यात् । अहं पृथिवीकायेनैव एकेन कृत्यं करोमि कारयामि । सच एवं सतप्रतिज्ञस्तेन तस्मात् त स्मिन तंच करोति कारयतिच शेपकायेन्योनिवृत्तस्तस्य चैवंनूतोऽभिप्रायः । तद्यथा । थहं पृथिवीकायेन कयं करोमि कारयामि एवं प्रतिज्ञायां रुतायो विशेषानिप्रायोन स्यात् यत् श्वेतेन कलेनवा पृथिवीकायेन कृत्यं करोमि कारयामिच स तस्मात्टथिवीकायादनिद नोऽप्रतिहतप्रत्यारल्पातपापकर्मा नवति । एवमप्तेजोवायुवनस्पतिप्वपि वाच्यं । य था कश्चिदपकायादनिवृत्तः कश्चित्तेजस्कायादिति । शेपफायैस्तु व्यापारं करोति कश्चित् प , स्वपि जीवनिकायेपु अनिवृत्तोऽसंयतत्वातः कार्य करोति कारयति न पुनस्तविशेपप्रति झा एवं मृपावादेऽपि वाच्यं । यथा दं मया वक्तव्यमनृतं इदं न वक्तव्यं सच तस्मान्मृपावा दाद निवृत्तवादसंयतः स्यात् तथा दमदत्तं मया ग्राह्यं इदंतु न याह्यं । एवं मैथुनपरिय हेप्वपि वाच्यं । तथा क्रोधमानमायालोनेप्वपि स्वयं विचार्य वाच्यं । तदेवमसी हिंसादी न्यकुर्वन्नपिथविरतत्वात्तत्प्रत्ययिक कर्म बध्नाति । ततोदेशकालस्वनावविप्ररुप्टेप्वपि जीवेपु थमित्रनूतोऽसौ स्यात् । यथा फश्विग्रामघातादी प्रवृत्तः । यद्यपि तेन केचि बरान दृष्टास्तथापि तद्घातनिवृत्तेरनावाद्योग्यतया तघातकश्त्युच्यते । एवं अविरतेः कर्मबंधोझेयः ॥ ७॥ ॥ टीका-एवं व्यवस्लिते न सर्व विपर्य प्रत्याख्यानं युज्यते इत्येवं प्रतिपादिते परेण सत्याचार्यथाह । (तखलुनगवयाश्त्यादि) पद्यपि सर्वेप्वपि देशकालस्वनाववित्र --- --- G५६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं कृप्टेषु वधकचित्तं नोत्पद्यते तथाप्यतावविरतिप्रत्ययत्वात्तेवमुक्तवैरएव जवत्यस्य चार्य स्य सुखप्रतिपत्तये नगवता तीर्थकता दृष्टांती प्राप्ती प्ररूपितौ । तद्यथा । संझिदृष्टां तोऽसंझिदृष्टांतश्च । अथ कोयं संझिदृष्टांतो ये केचन मे प्रत्यक्षासन्नाः पड्निरपि पर्याप्ति निः पर्याप्ताऊहापोह विमर्शरूपाः संझा विद्यते येपां ते संझिनः पंचेझ्यिाणि येपा ते पंचेहि याः करणपर्याप्त्या पर्याप्तकाएपांच मध्ये कश्चिदेकः पड्जीवनिकायान प्रतीत्यैवंनूतां प्र तिज्ञां नियमं कुर्यात् । तद्यथा । पट्सु जीवनिकायेषु मध्ये पृथिवीकायेनैवैकेन वालुका शिलोपललवणादिस्वरूपेण कृत्यं कार्य कुर्यो । सचैवं कृतप्रतिइस्तेन तस्मिन् तस्मात्तं वा करोति कारयतिच शेपकायेन्योऽहं विनिवृत्तस्तस्यच कृतनियमस्यैवंजूतोनवत्यध्यव सायः। तद्यथैवं खल्वहं पृथिवीकायेन कृत्यं करोमि कारयामिच तस्यच सामान्यकत प्रतिज्ञस्य विशेपानिसंधिनैव नवति । तद्यथा। अमुना कृमेनामुना श्वेतेन पृथिवी कायेन कार्य करोति कारयतिच सतस्मात्टथिवीकायादनिवृत्तोऽप्रतिहतप्रत्याख्यातपा पकर्मा नवति । तत्र खननस्थाननिपीदनत्वग्वर्तनोच्चारप्रश्रवणादिकरण क्रियासनावा देवमप्तेजोवायुवनस्पतिष्वपि वाच्यं । तत्राप्रकायेन स्नानपानावगाहननामोपकरण धावनादिपु प्रयोगस्तेजःकायेनापि पचनपाचनप्रकाशनादिषु वायुनापि व्यंजनतालवृते त्यादिव्यापारादिपु प्रयोजनं वनस्पतिनापि कंदमूलपुप्पफलपत्रत्वशाखाद्युपयोगएवं विक लेश्यिपंचेंडियेप्वप्यायोज्यमिति । तथकः कश्चित् पट्स्वपि जीवनिकायेषु थविरतोस यतत्वाच तैरसो कार्य सावद्यानुष्ठानं स्वयं करोति कारयतिच परैस्तस्यच क्वचिदपि निवृत्ते रनावादेवंनूतोध्यवसायोनवति । तद्यथैवं खल्वहं पड्निरपि जीवनिकायैः सामान्येन क त्यं करोमि न पुनस्तविशेपप्रतिक्षेति। सच तेषु पड्सपि जीवनिकायेप्वसंयतोऽप्रतिहतप्र त्यारख्यातपापकर्मा नवत्येवं मृपावादेखि वाच्यं । तद्यथेदं मया वक्तव्यमीदृग्नूतं तु न वक्तव्यं । सच तस्मान्मृषावादादनिवृत्तत्वादसंयतोनवति । तथा दत्तादानमप्याश्रित्य वक्तव्यं । त यथेदं मया दत्तादानं याह्यमिदंतु न ग्राह्यमित्येवं मैथुनपरिग्रहेष्वपीति । तथा क्रोधमान मायालोनेष्वपि स्वयमन्यूह्य वाच्यं । तदेवमसौ हिंसादीन्यकुर्वनप्यविरतत्वात्तत्प्रत्ययिक कर्म चिनोतीत्येवं देशकालस्वनावविप्रकष्टप्वपि जंतुष्यमित्रनूतोसौ नवति तन्प्रत्ययिकं चकर्म चिनोतीति सोयं संझिदृष्टांतोऽनिहितः। सच कदाचिदेकमेव पृथिवीकार्य व्यापाद यति शेपेपु निवृत्तः कदाचिद्दावेवं त्रिका दिकाः संयोगाननीयायावत्सर्वानपि व्यापा दयतीति । सचैवं सर्वेपां व्यापादकत्वे न व्यवस्थाप्यते सर्व विषयारंनप्रवृत्तेस्तत्प्रवृत्तिरपि तदनिवृत्तेः । यथा कश्चिद्यामघातादी प्रवृत्तोयद्यपिच न तेन विवक्षितकाले केचन पुरुषा दृष्टास्तथाप्यसौ तत्प्रवृत्तिनिवृत्तेरनावात्नयोग्यतया तद्घातकश्त्युच्यते इत्येवं दार्टीति केप्यायोज्यम् ॥ ७॥ ..

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसराः ५७ से किंतं असन्निदिव्ते जश्मे असन्निणो पाणा तं पुढवीकाश्या जाव वणस्स काश्या उगवेगश्या तसा पाणा जेसिं पोतकाश्वा सन्नातिवा पनातिवा मणातिवा वईवा सयंवा करणाए अन्नेदिवा कारावंतए करतंवा समजा णित्तए तेविणं वाले सवेसि पाणाणं जाव सबेसि सत्ताणं दियावा राठवा सु त्तेवा जागरमाणेवा अमित्तनूतमिवासंगिया निचं पसढविन्वातचित्तदंमा त पाणाश्वा तेजाव मिहादसणसल्लेश्च्चेव जाव को चेवमणो णो ववई पाणा पंजाव सत्ताणं उरकणताए सोयणत्ताए जूरणत्ताए तिप्पणत्ताए पिट्टणनाए परितप्पणत्ताए ते उकणसोयणजावपरितप्पणवहवंधणपरिकिलेसा अप्प डिविरया नवंति ॥५॥ थर्थ-(सेकिंतंयसनिदिईते के० ) हवे असंझियानो दृष्टांत कयो ? ते कहे. (जे मेयसनिणोपाणा के) जे ए असंही प्राणी (तं के०) ते कहे. (पुढवीकाश्या के०) पृथिवीकायिक, (जाववणस्संकाया के०) यावत् वनस्पतिकाय पर्यंत, ए पांच स्थावर जाणवा. (जावेगझ्यातसापाणा के ) तथा उहा, कोई एक उस प्राणी पण असंझी वे (जेसिंणोतकाश्वा के०) जेने तर्क नथी तर्क एटले ए स्तंन के, पुरुप ए था गल गुंठे ! एवो नाव जेने न उपजे, एटले सारूं करवू देखीने कहेके, या रुई करे एवो नाव जेने नथी, (सन्नातिया के०) तथा संज्ञा ते जे पूर्वदृष्टर्नु उजखq ते जेनें न थी (पन्नातिवा के ) तथा जेनें प्रज्ञा एटले बुद्धि नथी, (मणातिवा के०) तथा जेनें मन नथ), (वचा के.) तथा जेनें वचन नथी, ( सयंचाकरणाए के) तथा जेने पो तें कार्य करवू नथी, अथवा (अन्नेहिंवाकारावंतए के० ) वीजा पासें कार्य कराव_ नथी, (करंतवासमपुजाणित्तए के०) तथा बीजो कोई कार्य करतो होय तेने देखीने कहेके, ए रुई करे. एम कहीने तेने थनुमोदन थाप, एवो नाव जेनें नथी, (तेवि वाले के) ते घसंझी वाल थज्ञानी जीव, (सोसिंपाणाणं के)सर्व प्राणीनो (जा वसवेसिसत्ताणंके० ) यावत् सर्वसत्खनो (दियावाराउँवासुत्नेबाजागरमाणेवा के०) दिवसें रात्रे,सुता,जागता, (यमित्ननूत के०) जीयोनो थमित्रनृत शन्नुसमान बोलिये. कारणके, तेने तेनुं विरति पणुं नथी. (मिहासंगिया के०) ते मिथ्याल संस्थित (निबंपसद विश्वात चित्तदंमा के०) निरंतर शव एटले परमार्थ नयी जाणता,तथा प्राण्यातने विष जनुंचि नने, तथा प्राणीउने दंमना करनार, (तं के)ते कहे.(पाणाश्चातजावमिछाईना साने के०) प्राणातिपात मृपावादादिकयी यावत् मिथ्यादर्शन शब्प पर्पत ए घटार पा .

եստ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. पस्थानकने नथी करता, तो पण तेने विपे थविरतिपणा थकी ते थसंझी जीवोने कर्म लागेजे (श्वेवजावणोचेवमणो के)तथा यद्यपि ते असंज्ञीया जीव मनना व्यापार रहित , (णोचेवई के०) तथा वचनना व्यापार रहितने, तथापि (पाणापंजावसत्ताणं के) सर्वप्राणीने यावत् सर्व सत्वने (उरकणचाए के०) ॐखने उपजाववे करी, (सोयण नाए के० ) शोकने उपजाववे करी, (जूरणचाए के०) वयनी हानीने करवे करी, (ति प्पणत्ताए के०) मन वचन भने काया एत्रणेथी पीडवे करी, (पिपत्ताए के) यष्टि मुष्टिने प्रहार करी, (परितप्पणताए के०) बाहेर तथा अन्यंतरने पीडवे करी, एवा ए वा प्रकारें यद्यपि ते थसंझीया जीव समस्त जीवोने दुःख नथी उपजावता, तथापि ते विरतिपणाने अनावें सर्व जीवोने ःखउपजाव, शोक,जूरण, तिप्पण, पिट्टण, यावत् 'बाह्य तथा अन्यंतरनुं पीडबुं वध बंधननु कर, इत्यादिक क्लेशयकी विशे करी थनिवृत्त्याडे थविरति कहेवाय ते विरतिपणाने अनावें ते जीवो तत्प्रत्ययिक कर्मेकरी बधायजे।। ॥ दीपिका-अथाऽसंझिदृष्टांतमाह । (सेकिंतमिति) ये श्मेऽसंझिनस्तद्यथा पृथिवीका यायावनस्पतिकायास्तथा षष्ठामप्येके त्रसाः यावत्संमूर्बिमपंचेंझ्यिास्ते सर्वेप्यसंझिनो येषां न तर्को विचारः न संझा दीर्घकालसंबंधिनीन प्रज्ञा स्वक्षिकतान मनोवग्रहादिमतिः न वाक् स्पष्टवर्णा तथा स्वयं करोमियन्यैः कारयामि कुर्वतमनुजानामि इत्यनिप्रायोनास्ती ति। तेऽसंझिनोबालाः सर्वेषां जीवानां घातनिवृत्तेरनावाद्योग्यतया घातकाएव थस त्यनापकापि थविरतत्वात् अदत्तवाहिणोपि दध्यादिनदणात् तीवनपुंसकवेदोदया न्मैथुन निवृत्तेरनावाच मैथुनप्रवृत्ताः परिग्रहवंतोपि थशनादेः स्थापनात । एवं क्रोधमान मायालोनायावन्मिथ्यादर्शनसशल्यसनावश्व तेषां ज्ञेयः। ततश्च ते कर्मबंधकाः स्युः।त था यद्यपि ते विशिष्टमनोवाग्व्यापाररहितास्तथापि सर्वजंतूनां (कु:खणत्ताएत्ति ) खो त्पादनतया शोचनतया शोकोत्पादनत्वेन जुरणं वयोहानिस्तत्कारणतया त्रिन्योमनोवा कायेन्यः पातनं त्रिपातनं तनावस्तया ( पिट्टणयाए) मुष्टिलोटादिनिः कुट्टनेन परिताप नया बहिरंतश्च पीडया तेऽसंझिनोयद्यपि दूरस्थानां विषयगतानां जीवानां खं नोत्पा दयंति तथाप्यविरतत्वादुःखशोचनादेरविरताः स्युस्ततश्च कर्मणा बध्यते ॥ ५ ॥ ॥ टीका-संझिदृष्टांतानंतरमसंझिदृष्टांतः प्रागुपन्यस्तः सोऽधुना प्रतिपाद्यते । (सेकिंत श्रसन्निदिईतेइत्यादि) संज्ञानं संज्ञा सा विद्यते येषां ते संझिनस्तत्प्रतिपेधादसंझिनोमन सोऽव्यतया धनावात्तीवाऽतीबाध्यवसायविशेपरहिताः प्रसुप्तमत्तमूर्षितादिवदिति । ये मे संझिनस्तद्यथा पृथिवीकायिकायाव वनस्पत्तिकायिकास्तथा पठायेके त्रसाः प्राणिनो विकझियायावत्संमूर्डिनः पंचेंडियास्ते सर्वेप्यसंझिनोयेषां न तत्कार्यविचारोमीमांसावि राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसराः नयए शिष्टविमर्शो विद्यते यथा कस्यचित्संझिनोमंदमंदप्रकाशे स्थाणुपुरुपोचिते देशे किमर्य स्थापुरुत पुरुषश्त्येवमात्मकरूहतर्कः संनवति नैवं तेपामसंझिनां तर्काः संनवंतीति । तथा संझानं संज्ञा पूर्वोपलब्धार्थतउत्तरकालपर्यालोचना तथा प्रज्ञानं प्रज्ञा स्वबुध्योत्प्रे क्षणं,सएवायमित्येवंचूतं प्रज्ञानंच तथा मननं मनोमतिरित्यर्थः । सा चावग्रहादिरूपात था प्रस्पष्टवर्ण वाक् । साच न विद्यते तेपामिति । यद्यपिच बाझियादीनां जिन्हेंख्यिगजवि वरादिकमस्ति तथापि न तेपां प्रस्पष्टवर्णत्वं तथान चैषां पापं हिंसादिकं करोमि कारया मीत्येवंताध्यवसायपूर्विकामतिस्तथा स्वयं करोम्यन्यैर्वा कारयामीत्येवंनूतोध्यवसायो न विद्यते तेपा । तदेवं तेप्यसंझिनोवालवहालाः सर्वेपां प्राणिनां घातनिवृत्तेरनावात्नयो ग्यतया घातकाव्यापादकाः। तथाहि । दींश्यिादयः परोपघाते प्रवर्तते एव तमक्षणादि ना अनृतनापणमपि विद्यते तेपामविरतत्वात् केवलं कर्मपरतंत्राणां वागनावस्तथाऽद तादानमपि तेपामस्त्येव दध्यादिनदणात्तथेदमस्मदीयमिदंच पारक्यमित्येवंचूत विचारा नावाचेति । तथा तीव्रनपुंसकवेदोदयान्मैथुनाविरतेश्च मैथुनसभावोपि तथाशनादेः स्थाप नात्परियहसनावोपीत्येवं क्रोधमानमायालोनायावन्मिथ्यादर्शनशल्यसनावश्च तेपामव गंतव्यस्ततावाच ते दिवा रात्रीवा सुप्ताजायदवस्थावा नित्यं प्रशव्यतिपातचित्तर्दमानवं ति । तदेव दर्शयितुमाह । (तंजहाश्त्यादि) तेह्यसंझिनः क्वचिदपि निहत्तेरनावा नत्प्रत्ययिककर्मबंधोपेतानवंति । तद्यथा । प्राणातिपातयावन्मिध्यादर्शनशल्यवंतो नवंति । तनयाच यद्यपि वैशिष्टयमनोवाग्व्यापाररहितास्तथापि सर्वेषां प्राणिनां ॐखोत्पादनतया तथा शोचनतया शोकोत्पादनत्वेन तथा जूरणतया जूरणं वयोहानि रूपं तत्करणशीलतया तथा त्रिन्योमनोवाकायेन्यः पातनं त्रिपातनं तनावस्तथा यदिवा (तिप्पणयाएति) परिवेदनतया तथा ( पिट्टण्या) मुष्टिलोटप्रहारेण परिता पनतया वहिरंतश्च पीडया ते चासंझिनोपि यद्यपि देशकाले वनावविप्ररुष्टानां न सर्वेपा ःखं समुत्पादयति तथापि विरतेरनावानद्योग्यतया उखपरितापक्लेशादेरप्रति विरता नवंति तत्सनावाच तत्प्रत्ययिकेन कर्मणा वध्यते ॥ ए ॥ इति खलु से असन्निणोवि सत्ता अदोनिसिं पाणांतिवाएं नवकाति जाच अहोनिसिं परिग्गद बकाऊति जाव मिहादसणसल्लेम्वकाळ ति एवंनूतवादी सबजोणियावि खलु सत्ता सन्नियो दुजा असन्निणो दोति असन्नियो दुजा सन्निणो होति दोच्चा सन्नी अज्या असन्नीत से अविवि चित्ता अविधूपित्ता असंमुवित्ता अण्णुताविता असन्निकायावा सन्नि हितीये सूत्रकृतांगे दितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. कायं संकमंति सन्निकायावा असन्निकायं संकमंति सन्निकायाया स निकायं संकमंति असन्निकायावां असन्निकायं संकति जे एए सन्नि वा असन्निवा सवे ते मिचायारा निच्चं पसढविनवायचित्तदंमा तं पाणा तिवाए जाव मिनादसणसल्ले एवं खलु नगवया अकाए असंजए अ विरए अपडिदयप्पञ्चकायपावकम्मे सकिरिए असंवुमे एगंतदमे ए गंतवाले एगंतसुत्ते से बाले अवियारमणवयकायवक्के सुविणमवि ण प स पावेयसे कम्मे कङ॥१०॥ अर्थ-(इतिखलुतेअसन्निणोविसत्ता के०) एणी परें निश्चे ते पृथिवीकायादिक असंही जीव बता पण (अहो निसिंपाणातिवाए के.) रात्री दिवस प्राणातिपातने विपे,(चवरका इति के ) कहियें, एटले तेने प्राणातिपातनुं कर्म लागे, एम बोलिये. (जावयहोनि सिंपरिग्गहनवरकाशकंति के० ) यावत् रात्री दिवस परिग्रहने विपे प्रवर्तताबोलियें, क हियें (जावमिछादसणसल्लेउवस्काऊंति के०) यावत् मिथ्यादर्शन शल्यने विपे प्रवर्तता कहिये, माटें थसंझियाने पण पापकर्मनो उपाख्यान विरतिने बनावें कहियें. हवे शिष्य पूढे वे के, एवंनूतएटले वेदांतवादी एम कहे ले के,जे पुरुषठे ते पुरुप पणुंज पामे, अने जै पशु होय ते पशु पणुंज पामे,तेम बांहीं जैनशासनने विषेपण जे संझिया ते संज्ञी पणुंज पामे अने जे असंज्ञीया ते थसंझी पणुंज पामे जे. किंवा बीजी कोई रीतें ? ते कहो. एम पूढे बते शिष्य प्रत्ये श्राचार्य कहेठे. (सबजोणियाविखजुसत्तासन्निपादुका के) निश्च सर्वयोनिक सत्व एटले जीव संझिया पणे होश्ने (थसन्निपोहोंति के०) थसंझिया पण होय, (असन्निणोदुलासनिणोहोति के०)असंझिया होइने संझिया होय (दोच्चासन्नीयज्यायसन्नी के०) एम संझी अथवा असंझो होय एटले वेदांतवादिनो पद निराधार थयो, तथा कोइ एक संझी पण तेज नवमां मूर्खादिकनीयवस्थायेंथसंझीथाय एम एकज नवमांहें संझीया माहेथी असंझी थाय, मू ने बनावें ते वली संझी पण थाय, जो एकज नवमा एमळे तो जन्मांतरचें केज एं! जेम कोई एक जागतो मनुष्य निशाना उदय थकी सुतो थको वली निभाने बना जागतोज कहेवाय. ए दृष्टांत संज्ञी यसंझी उपर जाणवो. (तउसेयविविचित्ता के) त्यां ते जीवें पूर्वतुं कर्म जे बाध्युंजे. यथवा उदय थाव्युंखे तेने एथक् थपकीधे, तथा (यविधूपिता के०) थण खपावे, तथा (थसंमुलित्ताके) यणदे, (अणणुताविता के०) थण तपावे, थके (असनिकाया उवासंन्निकार्यसंकर्मति के०) पहेलो नंग, घसंहिकाय यकी संझिकायें संक्रमे. (स राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. जर निकायावाचसन्निकार्यसकमंतिके) वीजो नंग, संझिकाय थकी थसंझिकायें संक्रमे, (सन्निकायावासन्निकार्यसंकमति के०)त्रीजो नंग, संझिकाय थकी संझिकायें संक्रमे. (थसन्निकायावाअसन्निकांपतंकमंति के) चोयो नंग, असंझिकाय थकीयसंझिका में संक्रमे, एवं चतुर्नग जाणवा- (जेएएसन्निवाघसन्निवा के) जे ए संझिया अथवा यसंझीया (सखेतेमिमायारा के) एसर्व अपचरकाणीने नावें मिथ्याचार वाला जाणवा. ते सर्व जीवने विपे नित्य अत्यंत शव एटले मूर्ख पणु उता प्राणीपातने विपे जेनु चित्त तथा प्राणिने दंमना करनार केवाय. यावत् मिथ्यादर्शन शल्य पर्यंत थ ढारे पापस्थानकना करनार ते केवाय.ए रीतें जगवंत श्री महावीरदेवें कपुंके जे थसंयति यविरति अप्रतिहत प्रत्याख्यान पापकर्म वाला, तथा सक्रिय असंवर एकांत मना करनारा, एकांत बाल, एकांत सुता कह्या. तेवाल थविचारित मन वचन थने कायाना परिणाम वाला उता जे पापकर्म स्वप्नांतरें पण न देखे, तेनुं पण कर्म तेने लागे ॥१०॥ ॥ दीपिका-इति अमुना प्रकारेण । खलु वाक्यालंकारे। तें पृथ्वीकायादयोऽसंझिनः संतोऽहर्निशं प्राणातिपाते कर्तव्ये तद्योग्यतया तदसंप्राप्तावपि ग्रामघातकवउपाख्यायंते यावन्मिच्यादर्शनशल्ये उपाख्यायंते।तेच कर्मवशात्सर्वयोनिकायपि जीवाः पर्याप्त्यपेक्ष्या यावन्मनःपर्याप्तिन निष्पद्यते तावत्करणतोऽसंझिनः संतः पश्चात्संझिनोनवंत्येकस्मि 'नेच जन्मनि । अन्यजन्मनितु एशियादयोपि मनुष्यादयः स्युः।परं नव्यानव्यत्ववन्न नि यमः । जव्यानव्यत्वेहि न कर्मायत्ते अतोन तान्यो व्यनिचारः । ये पुनः कर्मवशगास्ते पुनः संझिनोनूत्वाऽन्यत्रासंझिनः स्युः असंझिनच नूत्वा संझिनइति । तत्र यत्कर्म बक्षम स्ति तस्मिन सत्येव तद विविच्याप्टया कृत्याऽविधूयाऽसमुछिद्याऽननुताप्याएते चत्वारो पि शब्दाएकाथिकाः । तदेवमत्यक्तकर्माणोऽसंझिकायात्संझिकापं संकामंति संझिकायाद संझिकापंच संझिकायात्संझिकार्य थसंझिकायादसंझिकार्यच । एवं चत्वारोनंगाः । उप संहरन्नाह । (जेएतेजीवनि) ये एते पर्याप्ताथपर्याप्ताः संझिनोऽसंझिनोवा सर्व ते मिथ्याचाराधविरतत्वात् तथा सर्वधर्मपु नित्यं प्रशवव्यतिपातचित्तमाः स्युरेवंनूताश्च प्रा णातिपातादिपु सर्वेप्वप्याव धारेपु वर्ततति (एवंखलुनि) एवमुक्तनीत्या खलु निश्चि ते जगवता थारख्यातमित्यादिना पूर्वोक्तमनुवदति । यावत्पापं कर्म क्रियतइति ॥१०॥ ॥ टीका-तदेवं विप्ररुष्ट विपयमपि कर्मबंध प्रदश्योपसंजिहीराद। (इतिखतेश्त्या दि) इति रूपप्रदर्शने खजुशब्दोवाक्यालंकारे विशेपणे वा। किं विशिनटि । ये श्मे हथि चौकायादयोऽसंझिनः प्राणिनस्तेपां नतो,नसंज्ञा, नमनो, नवाकू, नसर्प फर्नु नान्यन . ६२ हितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययनं. कारयितुं न.कुर्वतमनुमंतुं वा प्रवृत्तिरस्ति। ते चाऽहर्निशममित्रनूतामिथ्यासंस्थितानित्यं प्रशव्यतिपातचित्तदमाखोत्पादनतयां यावत्परितापनपरिक्लेशादेरप्रतिविरताथसंझिनो पि संतोऽहनिशं सर्वकालमेव प्राणातिपाते कर्तव्ये तद्योग्यतया तदसंप्रासावपि ग्रामघा तकवउपाख्यायंते यावन्मिथ्यादर्शनशल्यउपाख्यायंतइति । उपाख्यानं वा संझिनोपि । योग्यतया पापकर्मानिवृत्तेरित्यनिप्रायः । तदेवं दर्शिते दृष्टांतघये तत्प्रतिबदमेवार्थशेष प्रतिपादयितुं चोयं क्रियते । तद्यथा। किमेते सत्वाः संझिनश्च नव्यानव्यत्ववन्नियतरूपा एवाहोर्सित्संझिनोनूत्वाऽसंझित्वं प्रतिपद्यते ।यसंझिनोपि संझित्वमित्येवं चोदिते सत्या दाचार्यः (सव्वजोणियाविखनुश्त्यादि) यदिवा संत्येवंनूतावेदांतवादिनोयएवं प्रतिपादयंति पुरुपः पुरुषत्वमश्नुते पारपि पशुत्वमिति। तदत्रापि संझिनः संझिनएव नविष्यंत्यसंझिनो प्यतंझिनइति । तन्मतव्यवछेदार्थमाह । (सवजोगियावीत्यादि)यदिवा कि संझिनोऽसंझि कर्मबंध प्राक्तने सत्येव कर्मणि कुर्चति किंवा नेत्येवमसंझिनोपि संझिकर्मबंध प्राक्तने स त्येव कुर्वत्याहोस्विनेत्येतदाशंक्याह । (सव्वजोणियावीत्यादि) सर्वायोनयोयेषां ते सर्वयो नयः संवृतविवृतोनयशीतोमनयसचित्ताऽचित्तोनयरूपायोनयइत्यर्थः। तेच नारकतिर्यङ् नरामराअपिशब्दादिशिटैकयोनयोपि । खल्विति विशेषणे । एतनिशिनष्टि । तन्मापे क्ष्या सर्वयोनयोपि सत्वाः पर्याप्त्यपेक्ष्या यावन्मनःपर्याप्तिन निष्पद्यते तावदसंझिनः करणतः संतः पश्चात्संझिनोनवंत्येकस्मिन्नेव जन्मन्यन्यजन्मापेक्षयात्वेकेंझ्यिादयो पिसंतः पश्चान्मनुप्यादयोनवंतीति । तथासूतकर्मपरिणामात् पुनर्नव्यानव्यत्ववन्न व्यव स्थानियमोनव्यानव्यत्वे हि न कर्मायने अतोनानयोयनिचाराये पुनः कर्मवशगा स्ते संझिनोनूत्वाऽसंझिनोनवंत्यसंझिनश्च नूत्वा संझिनइति वेदांतवादिमतस्य प्रत्यदेणैव व्यनिचारः समुपलभ्यते । तद्यथा । संयपि कश्चिन्मूर्नाद्यवस्थायामसंझिल प्रतिपद्यते तदपगमेतु पुनः संशित्वमिति जन्मांतरे 'तु सुतरां व्यनिचारइति । तदेवं संझ्यसंझिनोः कर्मपरतंत्रत्वादन्योन्यानुगतिरविरुक्षा । यथा प्रतिबुझोनिोदयात्स्वपिति सप्तश्च प्रति बुध्यते इत्येवं स्वापप्रतिबोधयोरन्योन्यानुगमनमेवमिहापीति । तत्र प्राक्तनं कर्म यदीर्ण यच्च बक्षमास्ते तस्मिन् 'सत्येव तदविविच्याप्टथक्त्य तथाऽविधूयाऽसमुचिद्याऽननुता प्यते चाबिवियादयश्चत्वारोप्येकार्थिकाथवस्थाविशेपं चाश्रित्य नैदेन व्याख्यातव्याः। तदेवसपरित्यक्तप्राक्तनकर्मणोऽसंझिकायात्संझिकार्य संक्रामति तथा संझिकायादसंझिकाय मिति । तथा नारकाः सावशेषकर्माणएव नरकाऽधृत्य प्रतनुवेदनेषु तिर्यठूत्पद्यते एवं दे वांथपि प्रायशस्तत्कर्मशेषतया ग्रुजस्थानेपूत्पद्यते इत्यवगंतव्यं यत्र चतुर्नगकसंनवं सूत्रे णैव दर्शयति । सांप्रतमध्ययनार्थमुपसंजिघृक्छुः प्राक् प्रतिपन्नमर्थ निगमयन्नाह । (जेए तेसेत्यादि) ये एते सर्वानिरपि पर्यातिनिः पर्याप्ताः सन्ध्या करणेन च विकलाश्चापर्या राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. सकाः अन्योन्यसंक्रमनाजः संझिनोऽसंझिनोवा सर्वेप्येते मिथ्याचाराधप्रत्याख्यानित्वादि त्यनिप्रायः। तथा सर्वजीवेष्वपि नित्यं प्रशतव्यतिपातचित्तदमानवंतीत्येवंचूताश्च प्राणा तिपातायेषु सर्वेष्वप्याश्रवारेपु वर्ततइति ॥ तदेवं व्यवस्थिते यत्तउक्तं चोदकेन तद्य थेहाविद्यमानाऽशुनयोगसंनवे कथं पापं कर्मवध्यतइत्येतन्निराकृत्य विरतेरनावात्तद्योग्य, तया पापकर्मसजावं दर्शयति । (एवं खलुश्त्यादि) एवमुक्तनीत्या । खल्बवधारणे ऽलं कारे वा । जगवता तीर्थरुतेत्यादिना यत्प्राक् प्रतिज्ञातं तदनुवदति । यावत्पापंच कर्म क्रियतइति ॥ १० ॥ चोदक से किंकुवं किंकारवं कहं संजयविरयप्पडिहयपच्चरकायपावकम्मे नवर आचार्याद तव खलु नगवया उसीवणिकायदे पमत्ता तं जहा पुढवीकाश्या जाव तसकाश्या से जहा. णामए मम अस्सातं मंमेणवा अहीणवा मुहीणवा लेखूणवा कवालेणवा आतोमिङमाण स्सवा जाव नविसमाणस्सवा जाव लोमुकपणमायमविहिंसाकारं पुरकं जयं पडिसंवेदेमिश्चेवं जाणं सवे पाणा जाव सवे सत्ता दंमेणवा जाव कवालेणवा आतोमिनमाणेवा दम्ममाणेवा तजिसमाणेवा ता लिङमाणेवा जाव नद्दविङमाणेवा जावं लोमुस्कणणमायमविहिंसा. कारं उरके नयं पडिविदेति एवं पञ्चा सवे पाणाजाव सवे सत्ता न दंतवा जाव ण नवेयवा एस धम्मे धुवे पिइए सासए समिचलोग खेयन्नेहि पवेदिए एवं सेनिकू विरते पाणाश्वायातो जाव मिवादसणसल्लान से निकू णो दंतपरकालेणं दंतेपरकालेका णो अंजणं णो वमणं णों धूव पंतपि न आदते से निकू अंकिरिए अलूसए अकोदे जाव अलोने नवसंते परिनिबुझे एस खलु नगवया अकाए संजयविरयपडिदय पञ्चरकायपावकम्मे अकिरिए संबुझे एगंतपंमिएयावि नवनिवेमि ॥ इति बीयसुयकंधस्स पञ्चरकाण किरियाणाम चनवं मयणं सम्मत्त॥१२॥ थ्र्थ-(पोदक के०)हवे वली शिष्य पूठे के हे नगवन् ! (सेकिंकुकिंफारवंकहंसंजय के०)तेजीर फेवां धनुष्ठान करतो,केवां धनुष्टान करायतो,केवा प्रकारे संयत (विरय के.) विरति (प्पडिहयपचारकायपावकम्मेनव के०) प्रतिहत प्रत्यारल्यान पापकर्मी होय, ते कहो? एवं सांजलीने (थाचार्याह के.)थाचार्य वोल्या. (तखबुनगवयावही + , ចម हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे चतुर्थाध्ययन, वणिकायहेपमत्ता के०) त्यां संयत पणाने नावें नगवत् श्री वीतराग देवें उ जीवनि काय कारण कह्याने (तंजहा के०) ते कहे. (पुढवीकाश्याजावतसकाइया के०) एथिवी कायथीमामीने यावत् त्रसकाय पर्यंत बे (सेजहाणामए के०) तेने जेम नाम एव संनाव जायें (ममअस्सात के०) मुजने अशाता उपजे जे ते प्रमाणे दमें करी हणतां थकां अस्थि करी, मुष्टियें करी, पापाणे करी, कपाल एटले तीकरीयें करी ताडता थका. यावत् उदेग करता थका, एटले जीव काया थकी रहित करता थका, एक रोम उखेड वा मात्र करी पण हिंसाकारक मुख तथा नय हूँ वेई. ए रीते जाणवु के, सर्व प्राणी यावत् सर्व सत्वने महारी पेठे दमना-प्रहारे करी, कपाल एटले तीकरी करी थाक्रोश करावता ताडता थका, अथवा हणता थका, तडीनाकरता थका, यावत् उग करता थका, एक रोम मात्र नखेड, एवं पण हिंसाकारी, कारण ते थकी ते जीवो पण ख बने जय एबुज वेदे (एवंणच्चा के०)एम जाणीने सर्वप्राणी यावत् सर्व सत्वने हणवा नही, यावत् उपश्ववा नहीं,ए प्राणीनो दया लक्षण धर्म, ते ध्रौव, नित्य, शाश्वतो, एवो चन्द रज्ज्वात्मक लोक जाणीने बालोचीने षट्जीवनिकायरूप उख समुश्मा पड्यो ते पर जीवना रखना जाण, एवा खेदज्ञ श्रीनगवंत तीर्थकर देव तेणे नाप्यो . (एवंसे निरकू के०) एवं जाणीने ते साधु प्राणातिपात मृषावादादिक यावत् मिथ्यात्व दर्शन शल्य ए अढार पापस्थानक थकी निवृत्त्यो, तथा ते निकु दंत धावनें करी दंत प्र झाले नही एमज थंजन वमन विरेचनादिकक्रिया न करे, धूपन एटले । वस्त्रादिकनु धूपन न करे (तपिनयादते के०) एटलांवानां पोतें श्रादरे नहिं ते नि चारित्रिक्रिया रहित बजीवनिकायनो अहिंसक तथा क्रोध रहित यावत् मान, माया, लोन रहित न पशांत एटले समाधिवंत परिनिवृत्त एवो तो होय तेने निचे संयत विरति प्रतिहत पापकर्मी एटले पञ्चरकाणे करी पापकर्मने हणनार, किया रहित संवृत्त, एकांत पंमित एम नगवंतें कह्योने तिबेमिनो अर्थ पूर्ववत् जाणवो ॥ ११ ॥ ए श्री सुयगडांग सूत्रना बीजा श्रुतस्कंधनें विपे प्रत्याख्यान क्रियानामा चोथा अध्ययननो संदेपार्थ बालावबोध समाप्त थयो ॥ ११॥ , ॥ दीपिका-थथ संजातवैराग्यः शिष्यः प्रश्नं करोति (सेकिंकुचमित्यादि) अथ किं कुंर्वन् किंवा कारयन् कथं वा संयतविरतप्रतिहतप्रत्याख्यानपापकर्मा जंतुः स्यात् । थाचार्यथाह । (तबखनुत्ति । तत्र संयतत्वसनावे । नगवता पड्जीवनिकायाहेतवः प्राप्ताः । तद्यथा । पृथिवीकायाः यावत्रसकायाः । यथाऽविरतस्य पडूजीवनिकाया नरकादिगतिहेतुत्वेनोक्तास्तथा विरतस्य तएव मोदहेतवोनवंति । यउक्तं । “जेजत्ति राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ज्य यायहेज, नवस्तते चेव वत्तिया मोरके ॥ गणणाया लोया, दोपदवि पुस्मा नवे तुम्नाइति (सेजहनि ) तद्यथा नाम ममासात सुःख दमादिना नोद्यमानस्य पीडयमानस्य नवति रोमोत्खननमात्रमपि उःखमहं प्रतिसंवेदयामि धनुनवामि ततश्त्येवं जानीहि त्वं सर्वे पि जीवादमादिना तामयमानाःखिनः स्युः रोमोत्खननमात्रमपि उखमनुनवंति । एवं झात्वा सर्वे प्राणान दंतव्याः ( एसधम्मेति) एपधर्मोध्रुवोनित्यः परिणामानित्यतायाम पि सत्यां स्वरूपाच्यवनात्तथा सूर्योतिरिव शश्वभवनात् शाश्वतः समेत्यावगम्य लोकं चतुर्दशरकुमितं खेदज्ञैः सर्वोः प्रवेदितः । तदेवं स निर्निवृत्तः सर्वाश्वेन्योदंतप्रक्षा लनं न कुर्यात् न नेत्रांजनं न वमनविरेचनादि वस्त्रधूपनंच न थादत्ते स निकुः क्रोधा दिरहितोऽलूशकोऽहिंसकोयावदेकांतेन पंमितोलवतीति । ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ११ ॥ इति सूत्रस्तांगदीपिकायां दितीयश्रुतस्कंधस्य चतुर्थाध्ययनं समाप्तम् ॥ ५ ॥ ॥ टीका-तदेवमप्रत्याख्यानिनः कर्मसंनवात्तत्संनवाञ्च नारकतिर्यड्नरामरगतिलक्षणं संसारमदगम्य संजातवैराग्यश्चोदकाचार्य प्रति प्रवणचेताः प्रश्नयितुमाह । (सेकिंकुच मित्यादि) अथ फिमनुष्ठानं स्वतः कुर्वन किंवा परं कारयन् कयंवा केन प्रकारेण संयत विरतप्रतिहतपापकर्मा जंतुर्नवति। संयतस्य हि विरतिसनावात्सावद्यक्रिया निवृत्तिस्तनित नेश्च कतकर्मसंचयानावस्तदनावान्नरकादिगत्यनावश्त्येवं पष्टे सत्याचार्यथाह । (तख छु इत्यादि) तत्र संयमसनावे पड्जीव निकायानगवता हेतुत्वेनोपन्यस्ताः । यथा प्रत्यारख्या नरे हितस्य पड्जीवनिकायाः संसारगतिनिबंधनत्वेनोपन्यस्ताएवं तएव प्रत्याख्यानिनोमो दाय नवंतीति । तथा चोक्तं । "जेजेनियायहेक, नवस्तते चैव वत्तिया मोरके॥ गणाईया जोगा, दोपहवि पुण्हा नवे तुलाइत्यादि" । इदमुक्तं नवति । यथात्मनोदमाद्युपपाते : खमुत्पद्यते एवं सर्वेपामपि प्राणिनामित्यात्मोपमया तपघातान्निवर्तते एपधर्मः सर्वापा यत्राणलक्षणोधुवोऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरस्वनावोनित्यति परिणामानित्यतायामपि सत्या रुपायच्यवनात् तथा थादिव्योतिरिव शश्वनवनाउाश्वतः परैः कचिदप्पस्खलितोयुक्ति संगतत्वादित्यनिप्रायोयमेवंनूतश्च धर्मः समेत्यावगम्य लोकं चतुदर्शरज्ज्यात्मकं खेदहः सर्वहः प्रवेदितस्तदेवं सनिनिवृत्तश्च सर्वाश्रय धारेन्योदंतप्रशासनादिकाः क्रियाः कुर्वन् सावधक्रियायाचनावादकियोऽक्रियत्वाच प्राणिनामापकोऽव्यापादकोयावदेकतिनेयासो पंमितोनवति । इतिः परिसमाप्त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्ववत् नयाः प्राग्व घाख्येयाः ॥११॥ समात प्रत्यारपानारख्यं चतुर्थमध्ययनमिति ॥ ४ ॥ .

G६६ क्षितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. अथ पंचमाध्ययनप्रारंनः हवे चोथा अध्ययनने विपे प्रत्याख्यान क्रिया कही, तेवा याचार बालाने सम्यक् कवाय, ते कारणमा धनाचारनो त्याग करयो भने थाचार थंगीकार करवो; मात्रै आचार श्रुत, अथवा धनाचार श्रुत, एवे नामें पांचमुं अध्ययन कहियें यें. ॥ आदाय बनचेरं च, आसुपन्ने इमं वई॥ अस्सि धम्मे अणायारं, नाय रेज कयाइवि॥१॥ अर्थ-(आदायवनचेरंच के०) ब्रह्मचर्य ग्रहण करीने, (बासुपन्नेइमंवई के) याप्रज्ञ एटले विवेकी पुरुष, ए जे पागल कहेशे तेवी वाणी एटले वचन एम न कहे के, था जगत् शाश्वत ले. इत्यादिक नकहे (अस्तिधम्मेधणायारं के) ए धर्मने विपे प्रवर्ततो, थनाचार जे सावद्यानुष्ठानरूप, (नायरेङकयाइवि के०) तेनें क्यारे पण आचरे नहीं॥१॥ ॥ दीपिका-अथ पंचमाध्ययनमारन्यते तस्यानाचारवर्जनकथनादनाचारश्रुतमिति ना म । अथवा श्राचारप्रतिपादकत्वादाचरंश्रुतमिति नाम । तस्येदं सूत्रं श्रादाय बजरमि ति ब्रह्म सत्यानुष्ठानं चर्यते सेव्यते यस्मिन् तद्ब्रह्मचर्य जैनेंशासनं बादाय गृहीत्वा थाशुप्रज्ञः पंमितः इमां वक्ष्यमाणां वाचं इदं जगत् शाश्वतमेवेत्यादिका नाचरेन वदेत तथास्मिन् धर्मे स्थितोऽनाचारं नाचरेत्कदाचिदपि ॥१॥ ॥ टीका-सांप्रत पंचममारन्यते । अस्य चायमजिसंबंधः । इहानंतराध्ययने प्रत्या ख्यानक्रियोक्ता । सा चाचारसंव्यवस्थितस्य सत्तोजवतीत्यतस्तदनंतरमाचारश्रुताध्ययन मनिधीयते । यदिवा नाचारपरिवर्जनेन सम्यक् प्रत्याख्यानमस्खलितं नवतीस्यतोनाचार श्रुताध्यनमनिधीयते । यदिवा प्रत्याख्यानयुक्तः सन्नाचारवान् नवतीत्यतःप्रत्याव्यानक्रि यानंतरमाचारश्रुताध्ययनं तत्प्रतिपदनूतमनाचारश्रुताध्ययनंवा प्रतिपाद्यतइत्यनेन संब धेनाऽऽयातस्यास्याध्ययनस्योपक्रमादीनि चत्वार्यनुयोग क्षाराणि नवंति। तत्रोपक्रमांतर्गतो धिकारोयं । तद्यथा । अनाचारं प्रतिषिध्य साधूनामाचारः प्रतिपाद्यते । नाम निष्प नेतु निदेोपे आचारश्रुत्तमिति विपदं नाम । तदनयोनिक्षेपार्थ नियुक्तिरुदाद । " णाम ववणादविए दवे नावेय होति नायवा ।। एमेवय सुनस्सा, निरकेवो चउविदो होति,॥१॥ (णामंग्वणेत्यादि)तत्राचारोनाम स्थापनाइव्यनावनेदनिन्नश्चतुर्धा इष्टव्यः। एवं श्रुतम पीति।तत्राचारश्रुतयोरन्यत्रानिदितयोयिवार्थमतिदेशं कुर्वन्नाह । “थायारमुये नापियं, . , -- राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. न्छ वशेयवासया अणायारा॥अवसुयस्स होजा, विरहेणाश्व जश्यचे,,(धाचारमुयमि त्यादि) याचारश्च श्रुतं च याचारश्रुतं । कवनावस्तउनयमपि नणितमुक्तं । तत्राचारः कुनिकाचारकथायामनिहितःश्रुतं तु विनयश्रुते ।नावार्थस्तु वर्जयितव्याः परिहार्याः सदा सर्वकालं यावलोवे साधुरनाचारास्तांश्चाबहुश्रुतोऽगीतार्थोन सम्यक् जानातीत्यतस्तस्य विराधना नवेत् । बदुशब्दोऽवधारणे । वहुश्रुतस्यैव विराधना न गीतार्थस्येत्यतोत्र सदा चारे तत्परिज्ञानेच यतितव्यं तथाहि मार्गज्ञः पथिकः कुमार्गवर्जनेन नापथगामीन वति न चोन्मार्गदोपैयुज्यते एवमनाचारं वर्जयन्नाचारवान्नवति न चानाचारदोपैयुज्य तश्त्यतस्तत्प्रतिपेधार्थमाह । एयस्त पडिसेहो, हमसयणं मिहेति नायबा ॥ तोयणगार सुयं इयि, होईनामंतु एयरस ॥३॥ (एयस्सइत्यादि) एतस्यानाचारस्य सर्वदोपास्पदस्य , गैतिगमनैकहेतोः प्रतिपेधोनिराकरणं सदाचारप्रतिपत्त्यर्थमिहाध्ययने ज्ञातव्यः। सच पर मार्थतोऽनगारकारण मिति । ततः । केपांचिन्मतेनैतस्याध्ययनस्याऽनगारश्रुतमित्येतनाम नवतीति। गतोनामनिप्पन्नो निपस्तदनंतरं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुञ्चारयि तव्यं । तच्चेदं । (थादायबंजचेरमित्यादिश्लोकः)थस्य चानंतरपरंपरसूत्रैः संबंधोवाच्य स्तत्रानंतरसूत्रेण सहायमेकांतपंमितोनयति । कथमादाय ब्रह्मचर्यमिति । परंपरसूत्रसंवं धस्त्वयं बुध्येत । तथा त्रोटयेबंधनादिकत्वेत्याहा थादाय ब्रह्मचर्यमित्येवमन्यैरपि सूत्रः संवधोवाच्योर्थस्त्वयं । थादाय गृहीत्वा किं तद्ब्रह्मचर्य सत्यतपोनूतदयें श्यिनिरोधलणं तञ्चर्यतेऽनुष्ठीयते यस्मिन् तन्मौनीप्रवचनं ब्रह्मचर्यमित्युच्यते । तदादायाऽऽशुप्रज्ञः पटुन ज्ञः सदसदिवेकज्ञश्च । क्त्वाप्रत्ययस्योत्तरक्रियासव्यपेदित्वात्तामाह । इमां समस्ताध्ययनेना पिधीयमानां प्रत्यक्षासन्ननूतां वाचं दं शाश्वतमेवेत्यादिकां कदाचिदपि नाचरेन्नानिध्यात् तथाऽस्मिन्धर्मे सर्व झपपीते व्यवस्थितः सन्नानाचारं सायद्यानुष्ठानरूपं न समाचरेन वि दध्यादिति संबंधः।यदिवाऽऽगुप्रज्ञःसर्वज्ञःप्रतिसमयं केवलज्ञानदर्शनोपयोगित्वात्तत्संबंधि नि धर्म व्यवस्थितमा बदयमाणां वाचमनाचारंच कदाचिदपि नाचरेदितिश्लोकार्थः॥१॥ अणादीयं परिन्नाय, अगवदग्गेति वा पुणो ॥ सासयमसासए वा, तिविहिन धारए॥२॥ थर्थ-हवे थाचार थने यनाचार देखाडवानी मायें यथावस्थित लोकस्वरुप प्रकटन पूर्वक कहे. (थणादीपंपरिनाय के०) ए चोद रज्ज्यात्मक लोक ते थनादि एटले नथी जेनीथादि एटले धादि रहित, एवं जाणीने (थण्यदग्गेतियापुणो के.) वली जेनो थंत नधी, एवं जाणीने, (सासयमसासएका के०) एकांत शाश्वत, थय 1 ចឌុច हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं वा एकांत अशाश्वत, (इतिदिनिधारए के) एवी दृष्टि धरे नहीं, एटले पंमित जन एवो पद थावरे नहीं ॥२॥ ॥ दीपिका-(थणादीय मिति) अनादिकं जगत्प्रमाणैः सारख्यानिप्रायेण परिझाय धनवदग्रमनंत च तन्मतएव ज्ञात्वा सर्वमिदं शाश्वत बौधानिप्रायेणवाऽशाश्वत इति दृष्टिं न धारयेत् एनं पदं नाश्रयेत् ॥ २॥ ॥ टीका-तत्रानाचरं नाचरेदियुक्त । अनाचारच मोनीप्रवचनादपरोनिधीयते मौनीप्रवचनं तु मोदमार्गहेतुतया सम्यग्दर्शनझानचारित्रात्मक । सम्यग्दर्शनंतु तत्त्वार्थ अज्ञानरूपं । तत्त्वं तु जीवाजीवपुण्यपापाश्रवबंधसंवरनिर्जरामोदात्मक तथा धर्मा धर्माकाशपुजलजीवकालात्मकं इव्यं नित्यानित्यस्वनावं सामान्य विशेषात्मकोऽनाद्यप र्यवसानश्चतुर्वशरज्ज्वात्मकोलोकस्तत्त्वमिति । झानंतु मतिश्रुतावधिमनः पर्यायकेव सस्वरूपं पंचधा । चरित्रं, सामायिक, दोपस्थापनीय, परिहारविशुक्ष्यि, सूक्ष्मसंपराय, यथाख्यातरूपं पंचधैव मूलोतरगुणनेदतोवा नैकधेत्येवं व्यवस्थिते मौनीप्रवचनेन 'कदाचिदनीदृशं नगदिति कत्वाऽनाद्यपर्यवसाने लोके सति दर्शनाचारप्रतिपदनूतमना चारं दर्शयितुकामधाचार्योयथावस्थितलोकस्वरूपोद्घटनपूर्वकमाह (अणादीयमित्यादि) नास्य चतुर्वशरज्ज्वात्मकस्य लोकस्य धर्माधर्मादिकस्यवा व्यस्यादिः प्रथमोत्पत्तिर्षिय तइत्यनादिकस्तमेवंजूते परिझाय प्रमाणतः परिछिद्य तपानवदग्रमपर्यवसानंच परिझा यानयात्मकव्युदासेनैकनयदृष्ट्यावधारणात्मकं प्रत्ययमनाचारं दर्शयति शश्वभवतीति शोश्वतं नित्यं सांख्यानिप्रायेणाप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वनावं स्वदर्शनेचानुयायिनं सामा न्यांशमवलंब्य धर्माधर्माकाशादिष्वनादित्वमपर्यवसानत्वं चोपलान्य सर्वमिदं शाश्वत मित्येवंनूतां दृष्टिं नावधारयेदिति एवं पदं न समाश्रयेत् । तथा विशेषपदमाश्रित्य वर्तमाननारकान् समुत्सेत्स्यतीत्येतच सूत्रमंगीत्य यत्सत्तत्सर्वमनित्यमित्येवंनूतबीय दर्शनानिप्रायेण च सर्वत्र शाश्वतमनित्यमित्येवंनूतांच हीष्टं न धारयेदिति ॥ २॥ एएहिं दोहिं गणेदि, ववदारो ण विङई। एएदि दोदि गणेदि, अणा यारं तु जाणए ॥३॥ अर्थ हवे ए→ कारण कहे. सर्वलोक नित्यज ने अथवा अनित्यज , (एएहिंदो हिंताणेहिं के) एवे स्थानकें करीने (ववहारोणविड़ाई के०) लोकनो व्यवहार न प्रवर्ने एटले था लोक, तथा परलोक संबंधि कार्य जे प्रवृत्ति निवृत्ति लक्षण, एवो भव , राय धनपतसिंघ वाहारका जैनागम संग्रह नाग इसरा. उदए हार प्रवते नहीं. (एएहिंदोहिताणे हिंधणायारंतुजाणाएं के०) तथा ए वेदुस्थानकें थ नाचार जाणवो, ए कारणे एकांत पद धादरवो नहीं ॥३॥ ॥ दीपिका-(एएहिंति) एतान्या एकांतं नित्यं, एकांतमनित्यंचेति वाच्या स्थानान्यां व्यवहारोन विद्यते । एकांतनित्ये एकांतानित्येच वस्तुनि व्यवहारोव्यवस्था न घटत त्यर्थः । तस्मादेतान्या स्थानाच्या स्वीकतान्यामनाचारं जानीयात् ॥३॥ ॥ टीका-किमित्येकांतेन शाश्वतमशाश्वतं वाऽस्त्वित्येवंनूतां दृष्टिं न धारयेदित्याह । (एएहिंदोहिमित्यादि ) सर्व नित्यमेवानित्यमेव चैतान्या मान्या स्थानाच्यामन्युपगम्य मानान्यामनयोर्वा पक्योर्व्यवहरणं व्यवहारोलोकस्यै हिकामुमिकयोः कार्ययोः प्रवृत्ति निवृत्तिलक्षणोन विद्यते । तथाह्यप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकस्वनावं सर्व नित्यमित्येवं न व्य वहीयते प्रत्यक्षेणैव नवपुराणादिनावेन प्रध्वंसानावेन वा दर्शनानथैवच लोकस्य प्रवृत्तेरा सुमिकेपि नित्यत्वान्मनोबंधमोदायनावेन दीदायमनियमादिकमनर्थकमिति न व्यवदी यते । तथैकांतानित्यत्वेनापि न लोकोधनधान्यघटपटादिकमनागतनोगार्थ संगृहीयात् तथामुग्मिकेपि कृतिकवादात्मनः प्रवृत्तिर्न स्यात् । तथाच वीक्षा विहारादिकमनर्धकं त स्मानित्यानित्यात्मकस्यामा संर्वव्यवहारप्रवृत्तिरतएव तयोर्नित्यानित्ययोः स्थानयोरेको तत्वेन समाश्रीयमाणयोरैहिकामुदिमककार्यविध्वंसरूपमनाचारं मौनींागमवात्यरूपं विजानीयात् । तुशब्दोविशेषणार्थः । कथंचिन्नित्यानित्ये वस्तुनि व्यवहारोयुज्यतइत्येत विशिनष्टि । तथाहि सामान्यसमन्वयिनमंशमाश्रित्य स्यान्नित्यमिति नवति तथा विशेषांश प्रतिवणमन्यथाच नवपुराणादिदर्शनतः स्यादनित्यति नवति । तथोत्पादव्ययधौव्याणि चाहदर्शनाश्रितानि व्यवहारानि नवंति। तथा चोक्तं “घटमौलिसुवर्णार्थी,नाशोत्पादस्थि तिः स्वयं ॥ शोकप्रमोदमाध्यस्थ्य, जनोयाति सहेतुक" मित्यादि । सदेवं नित्यानित्य पक्ष्योव्र्यवहारोन विद्यते तथानयोरेवानाचारं विजानीयादिति स्थित ॥ ३ ॥ समुछिदिति समारो, सो पाणा अणेलिसा ॥ गंगिगावान विस्संति, सासयंतिव पोवए॥४॥ एएदि दोदि गणेदि, वव हारो ण विजय ॥ एएहिं दोदि गदि, अणायारं तु जाणए ॥५॥ थर्थ-वली पण धनाचार, निषेधवाने छतो तो कहेवे. (समुचि हिंति के.) सर्वथापि उछेद पामशे एटले य य जाशे,अथवा सर्व सिदिने विपे जशे ते कोण जो तोके (सधारो के.) तीर्थकर सर्वज्ञ, तथा जे तेना शासनमा प्रवडे ते सर्व Goo वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. सिदिने योग्य एवा सर्वनव्यजीव सिदिने विपे जशे एम करतां सर्व नव्यनीवनो विच्छेद थशे. एवं वचन विवेकी पुरुप न बोले,तथा (सपाणायणेलिसा के०) सर्व प्राणी एटले सर्व जीव ते अणेलिसा एटले सरखा नथी तथा सरखा तथा विलक्षण एवं वचन पण विवेकी जन एकांतें न बोले, तथा (गंगिगाएनविस्तंति के.) तथा सर्व प्राणी कर्म ग्रंथि सहित थशे, एटले कर्मनी गांव सहितज रेहेशे, ए, पण एकांतें वचन न बोले, (सासयंतिवणोवए के०) तथा सर्वज्ञ शाश्वताज सर्वकालें होशे, पण कदापि का विजे द नहींज पामे, एवं वचन पण एकांतें बोले नहीं ॥४॥ (एएहिंदोहिंगणेहिं के०) ए वे स्थानक जे तीर्थकर विन्द पामशे, अथवा शाश्वताज रहेशे, अथवा सर्व नव्य जीव सिदिने पामशे, अथवा सर्व नव्य जीव कर्म सहितज रहेछे, ए वे स्थानक वे प्रकारना थयां एम कहे, ते. (ववहारोणविनती के०) व्यवहार नथी एवं जाणे. (एएहिंदोहिं वाणेहिं के०) ए वेदु स्थानकें करी, (यणायारंतुजाणई के० ) अनाचार जाणे, एटले दर्शनाचार घाश्री अनाचार कह्यो.॥ ५ ॥ ॥ दीपिका-(समुहिहिंति ) समुन्नेत्स्यति उन्नेदं यास्यंति शास्तारोनव्याः सर्वनव्या नां मुक्तिगमनेन नव्यशून्योलोकः स्यादित्येवं नो वदेत् । तथा सर्वेःप्राणायनीहशाविस दृशाविलक्षणाएव न कथंचित्तेषां सादृश्यमस्तीत्यपि नो वदेत् । ग्रंथिकाः कर्मग्रंथोपेता एवं नविप्यति सर्वे जीवाश्त्यपि नो वदेत् । कोर्थः । सर्वे प्राणिनः सेत्स्यत्येव कर्माव तावा नविष्यतीत्येकमपि पदमेकांतेन न वदेत्तथा शाश्वतास्तीर्यकत्तइत्यपि न वदेत्॥४॥ (एएहिंति ) शास्तारः क्ष्यं यास्पति शाश्वतावा नविष्यतीति । यदिवा सर्व प्राणाविल क्षणाः सदशावा तथा ग्रंथिकसत्वाएव तइहितं वा जगदिति वा एवमनयोः स्थानयो र्व्यवहारोन विद्यते । इंदं पदक्ष्यमपि न घटतइत्यर्थः । यतोऽनागतकालस्येव नव्याना मनंतत्वान्निरंतरं मुक्तिगमनेपि न नव्यशून्यं जगदिति । केचिनव्याद्यपि सामय्यनावान्न सेत्स्यति यया प्रतिमायोग्यमपि दलिकं सामयीं विना प्रतिमारूपं न स्यादिति सर्वे जीवाअपि विचित्रकर्मसनावाविसदृशाः कथंचित् उपयोगामूर्तत्वासंख्यप्रदेशत्वादिधमैः सदृशायपि । तथा सर्वेऽहंतःप्रवाहापेक्ष्या शाश्वताः एकैकापेक्ष्या अशाश्वतायपीति एतान्यां ाज्यामेकांतस्थानान्यामनाचारं जानीयात् ॥ ५॥ .. .. ॥ टीका-तथान्यमप्यनाचारं प्रतिपेमुकामयाह । (समुचिहितीत्यादि) सम्यक् निर्विशेपतयोत्सेत्स्यंत्युन्जेदं यास्यंति क्ष्य प्राप्स्यति सामस्त्येनोप्राबल्येन सेत्स्यति वा सिदि यास्यति । के? ते शास्तारस्तीर्थकतः सर्वज्ञास्तबासनप्रतिपन्नावा सर्वे निरवशेषाः । राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. तर सिइिंगमनयोग्यानव्यास्ततश्योचिन्ननव्यं जगत्स्यादिति शुष्कतर्कानिमानग्रहगृहीतां युक्ति चानिदधति जीवसनावे सत्यप्यपूर्वोत्पादानावादनव्यस्य च सिदिगमनासंनवात्कालस्य वाऽनंत्यादनारतसिधिगमनसंनवेन तद्यथोपपत्रपूर्वायानावानन्योछेदश्त्येवं नो वदेत था सर्वेपि प्राणिनोजंतवोऽनीदृशाविसदृशाः सदा परस्परंसदणाएव न कथंचित्तेपां सादृश्यमस्तीत्येवमप्येकांतेन नो वदेत् । यदिवा सर्वेषां नव्यानां सिदिसनावे विशिष्टाः सं 'सारेऽनीहशाधनव्याएव जवेगुरित्येवं च नो वदेत् । युक्तिं चोत्तरत्र वक्ष्यति । तथा कर्मा त्मकोग्रंथोयेपां विद्यते ते ग्रंथिकाः सर्वे पि प्राणिनः कर्मग्रंथोपेताएव नविष्यतीत्येवम पिनो वदेत् । इदमुक्तं नवति । सर्वे पि प्राणिनः सेत्स्यंत्येव कारताचा सर्वे नविप्यंती त्येवमेकमपि पदमेकांतिकं नो वदेत् । यदिवा ग्रंथिकाइति ग्रंथिकसत्वानविष्यतीति ग्रं थिनेदं कर्तुमसमर्थानविप्यंतीत्येवं च नो वदेत्तथा शाश्वताइति शास्तारः सदा सर्वकालं स्थायिनस्तीर्थकरान नविष्यति न समुत्सेस्यंति नोछेदं यास्यंतीत्येवं नो वदेदिति ॥४॥ तदेवं दर्शनाचारनिपेधं वाङ्मात्रेण प्रदर्याऽधुना युक्तिं दर्शयितुकामयाह । (एएहिं इत्या दि) एतयोरनंतरोक्तयोईयोः स्थानयोः । तद्यथा । शास्तारः क्यं यास्यंतीति शाश्वतावा नविष्यतीति । यदिवा सर्वे शास्तारस्तदर्शनप्रतिपन्नावा सेत्स्यति शाश्वतावा नविप्यं ति । यदिवा सर्व प्राणिनोहनीदृशाः विसदृशासदृशावा तथा ग्रंथिकसत्वास्तहितावा न विष्यतीत्येवमनयोः स्थानयोर्व्यवहरणं व्यवहारस्तदास्तित्वे युक्तेरनावान विद्यते । तथा हि । यत्तावमुक्तं सर्वेशास्तारः यं यास्पतीत्येतदयुक्तं । दयनिबंधनस्य कर्मणोनावारिस कानां क्ष्यानावोन नवस्थकेवव्यपेक्ष्येदमनिधीयते तदप्यनुपपन्नं यतोनाद्यनंतानां केवलि ना सनावात्प्रवाहापेक्ष्या तदनावानाचः। यदप्युक्तमपूर्वायानावे सिधिगमनसमावेन च व्ययसजायाव्यशून्यं जगत् सादित्येतदपि सिक्षांतपरमार्थावे दिनो वचनं । यतोनव्यरा शेराक्षांते नविप्यत्कालस्यवानंत्यमुक्तं तवमुपपद्यते । यदि योन नवति सतिच तस्मि नात्यंत न स्यान्नापि चावश्यं सर्वस्यापि नव्यस्य सिधिगमनेन नाव्यमित्यानंत्यानव्यान तत् सामग्न्चनावाद्योग्यदतिकप्रतिमावत्तदनुपपत्तिरिति । तथा नापि शाश्वताएव नवस्थ केचलिनां शास्तृणां सिधिगमनसभावाप्रवाहापेक्ष्या शाश्वतत्वमेवातः कथंचिधाश्वताः कथंचिदशाश्वताइतितथा सर्वे पिप्राणिनोविचित्रकर्मसभावान्नानागतिजातिशरीरांगोपांगा दिसमन्वितत्वादनीदशाविसहशास्तयोपयोगासंख्येयप्रदेशत्वामृतत्वादिनिधर्मः कथंचित्स दृशास्तयोलसितसदीयतया केचिनियंथयोपरेच तथाविधपरिणामानावाद्ययिकसत्या एव नवंतीत्येवं व्यवस्थितेनैकाते नैकांतपक्षोनवतीति प्रतिपित्यस्तदेयमेतयोरेय योः स्थानयोरुक्तनीत्या नानाचारं विजानीयादिति स्थित थपिचागमेधनंतानंतास्वप्पुत्सपि पंवसर्पिणी नव्यानामनंतनागएव सिम्यतीत्ययमयः प्रतिपाद्यते ।यदा नूत सदानं ចទ? हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्यनं. त्यं तत्कथं तेषां क्यः युक्तिरप्यत्र संबधिशब्दावेतो । मुक्तिः संसारं विना न भवति संसा रोपिन मुक्तिमंतरेण । ततश्च नव्योदे संसारस्याप्यनावः स्यादतोऽनिधीयते नाऽनयोw वहारोयुज्यतइति ॥ ५॥ जे के खुद्दगा पाणा, अज्ज्वा संति महालया॥सरिसंतदिति वेरं ति असरिसंतीय णो वदे॥६॥ एएहिं दोदि गणेहिं,ववदारो ण विऊई ॥ एएदि दोदिं गणेहिं, अपायारंतु जाणए ॥ ७ ॥ अर्थ-हवे चारित्राचार बाश्री कहे. (जेकेश्खुद्दगापाणा के०) जे कोपा जगत् मा लघुप्राणी एटले सूक्ष्मजीवडे. एटले टयविकायथी मामीने पंचेंडियपर्यंत सूक्ष्म जी वडे, (अवासंतिमहालया के ) अथवा जे जीव महाकाय एटले महोटी कायावा लाने, अंही न्हानाजीव ते कुंथुआदिक,धने महोटा जीव ते हस्त्यादिक जाणवा. (स रिसंतेहितिवेरं के०) ए बेतुनो विनाश करवा थकी सरझुंज वैर होय, एवं एकांते वचन न बोले (असरिसंतीयपोवदे के०) अथवा यसरीखं होय एटले सरखं वैर न होय. ए, वचन पण एकांतें न बोले कारणके, कर्मबंधने विषे न्हाना मोटार्नु कांइ विशेष नथी किंतु ? अध्यवसाय विशेप कर्म बंधने एवं जाणे,अने बोले ॥६॥ ए बेदु स्थानक बोलतां व्यवरदार प्रवर्ने नहीं, एबुं जाणे, तथा एवं एकांते बोलतां अनाचार एम जाणे ॥७॥ ॥ दीपिका-(जेकेइत्यादि) ये केचित् हुशः प्राणिनएकेंश्यिहींघियादयोऽपकायावा पंचेंडियाः । अथवा महालयामहाकायाः संति तेषां कुत्राणां कुंवादीता महतां हस्त्या दीनां च हनने सहशं वैरं कर्मबंधस्तुल्यश्त्येकांतेन नो वदेत् यसदृशं वातयाते वैरं कर्मबं धइंडियज्ञानकायानां विचित्रवादित्यपि नो वदेत् । नहि वध्यवशात्कर्मबंधः किंतु? अध्य वसायवशात् तीव्राध्यवसायादव्पमपि सत्वं नतोमहान् कर्मबंधः थकामस्यतु महा कायप्राणिहननेपि स्वल्पबंधश्त्यर्थः॥६॥ (एएहिंइति) एतान्यां तुल्यातुल्यविरूपान्यां स्था नाच्या व्यवहारोन विद्यते अध्यवसायस्यैव बंधाबंधहेतुत्वात्। एतान्यां धान्यां स्थानान्या प्रवृत्तस्यानाचारं जानीयात् । तथाहि । नहि जीववधे हिंसा स्यानस्य नित्यत्वात्। यमुक्तं "पंचेंझ्यिाणि त्रिविधं बलंच, उवासनिश्वासमथान्यदायुः। प्राणादशैते नगवजिरुक्तास्ते पां वियोजीकरणं तु हिंसा" इति । किंच नावापेछएव कर्मबंधोयथा वैद्यस्य सम्यक् क्रियां कुर्वतोयद्यपि रोगी म्रियते तथापि न वैद्यस्य कर्मबंधोऽष्टाध्यवसायानावात् अन्यस्यतु सर्पवुत्ध्या रकुमपि नतोनावदोपात्कर्मबंधः । यदागमः । उचालियं मियाए, इरियासमि राय धनपतसिंघ वाहाऽरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G७३ यस्स संकमाए । वावडिळाकुलिंगी, 1 मरिजातकोगमासजं ॥ १ ॥नयतस्स तन्निमि तो,बंधेसुहमोविदेसिन समए॥अथवझाउपगेण सबनावेणसोजला ॥॥ इत्यादि।॥ टीका-अधुना चारित्राचारमंगीकृत्याहा(जेकेइत्यादि)ये केचन कुड्काः सत्वाःप्राणिन एकेंख्यिदीडियादयोऽव्यकायावा पंचेंझ्यिाथथवा महालयामहाकायाः संति विद्यते तेपां कुश्काणामल्पकायानां कुंवादीनां महानालयः शरीरं येषां ते महालयाहस्त्यादयस्तेपां चव्यापादने सदृशं वैरमिति बजकर्म विरोधलक्षणं वा वैरं सहशं समानं तुल्यप्रदेशत्वात्सर्व जंतूनामित्येवमेकांतेन नो वदेत्तथा विसदृशमसदृशं तक्ष्यापत्ती वैरं कर्मबंधोवा इंख्यिवि झानकायानां विसदृशत्वात् सत्यपि प्रदेशतुल्यत्वे न सदृशं वैरमित्येवमपि नो वदेत् । यदि हि वध्यापेक्षएवकर्मबंधः स्यात्तत्तदशात्कर्मणोपि सादृश्यमसादृश्यंवा वक्तुं युज्यते । नच तशादेव वधोपि त्वध्यवसायवशादपि ततश्च तीव्राध्यवसायिनोऽल्पकायसवव्यापादने पि मह बैरमकामस्यतु महाकायसत्वव्यापादनेपि स्वल्पमिति ॥ ६ ॥ एतदेवसूत्रेणैव द शयितुमाह ॥ (एएहिमित्यादि)याच्यामनंतरोक्तान्या स्थानान्यामनयोर्वा स्थानयोरल्पका यसत्वमहाकायव्यापादनापादितकर्मबंधसदृशत्वासदृशत्वयोर्व्यवहरणं व्यवहारोनियुक्ति कत्वान्न युज्यते । तथाहि। न वध्यस्य सदृशत्वमसदृशत्वं चैकमेव कर्मबंधस्य कारणमपितु वधकस्य तीवनावोमंदनावोज्ञाननावोऽज्ञाननावोमहावीर्यत्वमल्पवीर्यत्वं चेत्येतदपि । तदेवं वध्यवधकयोर्विशेपारकर्मबंधविशेषश्त्येवं व्यवस्थिते वध्यमेवाश्रित्य सदृशवासदृश खव्यवहारोन विद्यतइति तथा तयोरेव स्थानयोःप्रवृत्तस्यानाचारं विजानीयादिति । तथा हि। यजीवसाम्यात्कर्मबंधसदृशत्वमुच्यते तदयुक्तं । यतोनहि जीवव्यापत्त्या हिंसोच्यते ।त स्य शाश्वतत्वेन व्यापादयितुमशक्यत्वादपिविडियादिव्यापत्त्या ।तथाचोक्त।"पंचेंख्यिाणि त्रिविधं बलं च, उवासनिःश्वासमथान्यदायुः॥प्राणादर्शते नगवनिरुक्तास्तेपां वियोजीकर एं तु हिंसा" ॥१॥ इत्यादि।पिचनावसव्यपेदस्यैव कर्मबंधोन्युपेतुं युक्तः। तथाहि । वैद्य स्यागमसव्यपेदस्य क्रियां कुर्वतोयद्यप्यातुरविपत्तिर्नवति तथापि न वैरानुपंगोनवेदोपा नावादपरस्यतु सर्पक्ष्या रडामपि नतोनावदोपात्कर्मबंधस्तरहितस्यतु न वंधश्त्युक्तं चागमे । उच्चालियंमियाएइत्यादि । तंमुलमत्स्यारल्यानकं तु सुप्रसिक्षमेव । तदेवंविधव । . ध्यवधकनावापेक्ष्या स्यात् सदृशत्वं स्यादसहशत्वमित्यन्यथाऽनाचारइति ॥ ७ ॥ अदाकम्माणि मुंजंति, अममम्मे सकम्मुणा॥ वलित्तेति जाणि झा, अणुवलित्तेति वा पुणो ॥ ॥ एएदि दोहिंगणेहिं, ववदा रो प विकाई, एएदि दोहिंगणेदि, अणायारंतु जागए। ए॥

. ៥១៦ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. अर्थ-हवे थाहार आश्रीयाचार अनाचार कहेते.(यहाकम्माणिजति के०) जे साधु थाश्री नए कायर्नु मर्दन करी,वस्तु जे नोजन उपाश्रयादिक कीयां होय, एटलानो जे उ पजोग करे ते, (यसमलेसकम्मुणा के०) परस्पर मांदोमांहे पोताने कमैं, (उवनित्तेति जापिका के०) उपलिप्त जाणवा. एवं पण वचन एकांतें न बोले, (अपुवलित्तेतिवापु णो के०)अथवा पोतानां कर्मे करी अनुपलिप्त,एटले नपनिप्त न जाणवा,एवं पण वचन कांतेतें न बोले,कारणके, जे थाधाकर्मिक याहार होय, तेने पण श्रुतना उपदेशनें थर्थं शुभ एवो करीने जमे तो ते कमैं करी लेपाय नहीं अथवा सुजतो थाहार होय,परंतु ते थाहारने थाहारगृहपणे जमे तो, ते कमै करी बंधायने. एवं जाणीने, अनेकांत वचन बोले, पण एकांत वचन न बोले ॥॥ ए वेदुस्थानकें करी व्यवहार न जाणे, अनें ए बेदु स्थानकें करी अनाचार जाणे ॥ ए ॥ ॥ दीपिका-(यहाकम्माणित्ति ) धाधाकर्माणि ये नुजतेऽन्योन्यं परस्परं तान्स्वकीये न कर्मणा उपलिप्तान्वा नो वदेत् अनुपलिप्तान्या न वदेत् । थाधाकर्मापि श्रुतोपदेशेन शुक्षमिति कृत्वा मुंजानस्य न बंधः श्रुतोपदेशं विनाऽहारगृध्याऽधाकर्म झुंजानस्यापितु बंधस्तस्मादाधाकर्मनोगे कर्मबंधः स्यान्न स्याहा इति वदेत् ॥ ७ ॥ (ए एहिंदोहिमिति थाधाकर्मनोगे कर्मबंधःस्यादेव न स्यादेवेति धान्यां स्थानाच्या व्यवहारो न विद्यते धान्यां स्थानान्यां स्वीकृतान्यामनाचारं जानीयात् ॥ ए॥ ॥ टीका-पुनश्चारित्रमधिकत्याहार विषयानाचाराचारौ प्रतिपादयितुकामयाह । (थ हाकम्माणीत्यादि) साधु प्रधानकारणमादायाश्रित्य कर्माण्याधाकर्माणि । तानिनु वस्त्रनो जनवसत्यादीन्युज्यते । एतान्याधाकर्माणि ये नुजते एतैरुपनोगं ये कुर्वत्यन्योन्यं परस्प रं तान्स्वकीयेन कर्मणोपजिप्तान विजानीयादित्येवं नो वदेत्तथाऽनुपलितानितिवा नो व देत् । एतयुक्तं नवति । श्राधाकर्मापि श्रुतोपदेशेन गुरुमिति कला जुंजानः कर्मणा नो पलिप्यते तदाधाकर्मोपनोगेनावश्यतया कर्मबंधोनवतीत्येवं नो वदेत्तथा श्रुतोपदेशमं तरेणाहारगृध्याऽधाकर्म जुजानस्य तन्निमित्तकर्मबंधसदृशत्वासहशत्वयोर्व्यवहरणं व्यवदा रोनियुक्तिकत्वान्न युज्यते । तथाहि । न वध्यस्य सदृशासशत्वयोव्र्यवहरणं व्यवहारो नियुक्तिकत्वान्न युक्तसदृशत्वमतोनु नितानपि नो यद्ययावस्थितमौनीशगमज्ञस्य त्वेवंयु ज्यते वक्तुमाधाकीपनोगे न स्यात्कर्मबंधः स्यान्नेति । यतउक्तं । "किंचितुई कल्पमक रूपंवा स्यादकल्पमपि कल्पं ॥ पिमः शय्या वस्त्रं पात्रं वा नेपजाय वा तथान्येर प्यनिहित । उत्पद्येतहि सावस्था देशकालामयान्प्रति॥यस्यामकार्य कार्य स्यात्कर्म कार्यच राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५ वङयेदित्यादि ॥७॥ किमित्येवं स्यामादःप्रतिपाद्यतत्याहा(एएहिंदोहिमित्यादि) यान्यो । धान्या स्थानान्यामाश्रितान्यामनयोर्व्यवस्थानयोराधाकर्मोपनोगेन कर्मबंधानावानायनूत योर्व्यवहारोन विद्यते तथाहि। यद्यवश्यमाधाकर्मोपनोगेनैकांतेन कर्मबंधोऽन्युपगम्येत । एवं चाहारानावेनापि क्वचित्सुतरामनर्थोदयः स्यात् । तथाहि । कुत्प्रपीडितोन सम्यगी पिथं शोधयेत्ततश्च व्रजन प्राण्युपमर्दमपि कुर्यात् मू दिसजावतया देहपाते सत्यव श्यनावी त्रसादिव्याघातोऽकालमरणे चा विरतिरंगीरुता नवत्यार्तध्यानापत्तीच तिर्यग्गति रित्यागमश्च । सवत संजमं संजमा अप्पाणमेव रकेजाइत्यादिनापि तऽपनोगे कर्मवं धानावइति । तथाहि । श्राधाकर्मण्यपि निष्पाद्यमाने पड्जीवनिकायवधस्तक्षधेच प्रतीतः कर्मबंधश्त्यतोऽनयोःस्थानयोरेकांतेनाश्रीयमाणयोर्व्यवहरणं व्यवहारोन युज्यते तथाच्या मेव स्थानान्यां समाश्रितान्यां सर्वमनाचारं विजानीयादिति स्थितं ।। ए । जमिदं नराल मादारं, कम्मगं च तदेवय ॥ सबह वीरियं अछि, पनि सबन वीरियं ।। १० ।। एएदि दोदि गणेहिं, ववंदारो ण विजई ॥ एएहिं दोहिं गणेदि, अणायारं तु जाणए ॥ ११ ॥ थर्थ-हवे वीजी रीतें परदर्शनी थाश्रीवोलवानो थनाचार कहे. (जमिदंतरालमाहार कम्मगंचतहेवय के०) जे ए शरीर सर्वजोक प्रसिौदारिक, ते तिर्यंच थने मनुष्यनुं शरीर जाणवू, तथा जे चादपूर्वधर मुनिराज होय, ते कोई एक संशय उपने उते शरी र करीने केवली पासें पूठयाने अर्थ मोकले,ते धाहारक शरीर जाणवू. एना ग्रहणथी वैक्रिय शरीर पण ग्रहण करवं, तथा कार्मण शरीर कर्मपुजननिवम जाणवू. तेमज '' एनुं सहचारी ते तैजस शरीर जाणवं, ए पांच शरीर जाणवां हवे को एकनें ए पांच श रीरचे तेमाहेथी यौदारिक वैक्रियादिकने विपे एकज शरीरनी थाशंका उपजे एटले ते एम कहे के,जे थौदारिक शरीर, तेहिज तैजस, कार्मण शरीर,थने तेजस कार्मण शरीर तेहिन थौदारिक, वैक्रिय,थने थाहारक शरीर.परंतु एवीसंझान करवी, तथा ए पांचे शरीर थत्यंत मांहो माहे जुदा जुदां एवी पण संझान करयी.त्यारें केवीसंज्ञा करवी? तोके,ए जीव थाश्रीपांचे शरीर थनिन्न थने नामने नेदें,पर्यायने नेदें निन्न पण.एम कहे. हये सर्वश्व्यनो नेदानेद देंखाडयामाटें कहेठे. ( सवारियंयछि के०) स घभु इव्य, सर्वश्व्यनें विपेठे एवो सांख्यमतनो थनिप्राय जाणवो. ते सांख्य मत एम कहेने के, सत्व, रज, तमरू जे प्रधाननामा तल ते सर्पश्यतुं कारण, ए कारणे सर्वश्व्य सात्मक एवो व्यवस्था एटले सर्वत्र घट पटादिकश्यनें विपे धन्यश्व्पनुं ចង៖ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. वीर्यजे, एवी संज्ञा पण करवी नहीं. (नजिसबबवीरिय के०) वली सर्वपदार्थ ने विपे सर्वव्यतुं वीर्य नथी, एवी संज्ञा पण करवी नहीं.यहीं एकांतनो निषेध करीने स्याचा द बोलवो. इत्यर्थः ॥ १० ॥ गीधारमी गाथानो अर्थ, पूर्ववत् जाणवो ॥ ११ ॥ ॥ दीपिका-(जमिदामिति) यदिदमौदारिकं शरीरं थाहारकंवा एतद्ग्रहणा क्रियमपि ग्रात्यं कार्मषं तथा तैजसमपि। एतेषां शरीराणामैक्यमेव तैजसकार्मणयोरनिन्नत्वात् । । ततस्त्रयाणामेकत्वमेवेति नो वदेत् इत्ययेतनश्लोके संबंधः। तथा शरीराणां सर्वेपां सर्व थानेदएवेत्यपि नो वदेत् कथं विदेकत्वस्याप्यंगीक्रियमाणत्वात् तथा। (सबजयवित्ति)स व सर्वत्रास्तीति सांख्यानिप्रायेण सत्वरजस्तमोरूपायाः प्रकृतेरेकत्वात्तस्याएव हि सर्वस्य का रणत्वात्सर्वं सर्वात्मकमेवं सति सर्वत्र धटपटादौ धन्यस्य व्यक्तस्य वीर्य शक्तिरस्ति सर्वस्य व्यक्तस्य प्रतिकार्यत्वात्कार्यकारणयोश्चैकत्वात्सर्व सर्वत्र सर्वस्य वीर्यमस्तीति संज्ञान कुर्या त् । तथा सर्वे नावा' स्वस्वशक्तियुक्ताइति न सर्वस्य सर्वत्र शक्तिरित्यपि संज्ञां न कुर्यात् जेदानेदस्वरूपत्वात्सर्वनावानामिति ॥१॥(एएहिंदोहिंगणेहिंति) क्षाच्यामेतान्यां सर्वत्र शक्तिरस्ति नास्तिवेति अथवा शरीराणां सर्वेषां नेदोऽनेदोवेतिमान्यां स्थानाच्या व्यवहारोन विद्यते युक्तयोन संगचंतीत्यर्थः । एतयोः स्थानयोः प्रवृत्तस्याऽनाचारं जानीयात् ॥११॥ ॥ टीका-पुनरप्यन्यथादर्शनं प्रति चागमानाचारं दर्शयितुमाह । (जमिदंबरालामि त्यादि) यदि वा योयमनंतरमादारः प्रदार्शतः स सति शरीरे नवति । शरीरं च पंचधा। तस्य चौदारिकादेः शरीरस्य नेदानेदं प्रतिपादयितुकामः पूर्वपत वारणाह। (जमिद मित्यादि) यदिदं सर्वजनप्रत्यदमुदारैः पुनर्निवृत्तमौदा रिकमेतदेवोरालं निस्सारत्वादे तञ्च तिर्यङ्मनुष्याणां नवति । तथा चतुर्दशपूर्वविदा कचित्संशयादावावियतइत्याहारकमे तद्ग्रहणाच वैकियोपादानमपि इष्टव्यं । तथा कर्मणा निवृनं कार्मणमेतत् सहचरित तैजसमपि ग्राह्य । औदारिकवैकियाहारकाणां प्रत्येकं तैजसकार्मणान्यां सह युगप मुपलब्धेः कस्यचिदेकत्वाऽशंका स्यादतस्तदपनोदार्थ तदनिप्रायमांद । तदेव तद्यदे चौटा रिकं शरीरं तएव तैजसकार्मणे शरीरे । एवं वैक्रियाहारकयोरपि वाच्यं । तदेवंनूतो संज्ञा नो निवेशयेदित्युत्तर लोके क्रिया । तथैतेपामात्यंतिकोनेदश्त्येवंनतामपि संझा नो निवेशयेत् । युक्तिश्चात्र यद्येकांतेनाजेदएव । ततश्दमौदारिकमुदारपुजननिष्पन्न तयैत कर्मणा निर्मित कार्मणं सर्वस्यैतस्य संसारचक्रवालस्य भ्रमणस्य कारणनूतं तेजोऽव्यै निप्पनं तेजएव तैजसंथाहारपक्तिनिमितं तैजसलब्धिनिमित्तं चेत्येवं देन संज्ञानिरुक्तं कार्यच न स्यात् । यथात्यंतिकोनेदएव ततोघटवभिन्नयोर्देशकालयोरप्युपलब्धिः स्यात्। । .

राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. GOO न नियता युगपापलब्धिरित्येवं च व्यवस्थिते कथंचिदेवोपलब्धेरनेदः कथंचिच संज्ञा जेदानेदति स्थितं । तदेवमौदारिकादीनां शरीराणां नेदानेदौ प्रदर्याधुना सर्वस्यैव ३ व्यस्य नेदानेदो प्रदर्शयितुकामः पूर्वपदं श्लोकपश्चान दर्शयितुमाह । (सबसवारिय मित्यादि) सर्व सर्वत्र विद्यततिरुत्वा सारख्यातिप्रायेण सत्वरजस्तमोरूपस्य प्रधानस्यै कत्वात्तस्यच सर्वस्यैव कारणत्वात् अतः सर्व सर्वात्मकमित्येवं व्यवस्थिते घटपटाद्यवय वस्य व्यक्तस्य वीर्य शक्तिर्विद्यते सर्वस्यैव हि व्यक्तस्य प्रधानकार्यत्वात्कार्यकारण्योश्चैकत्वा दतःसर्वस्य सर्वत्र वीर्यमस्तीत्येवं संज्ञा नो निवेशयेत्तथा सर्वे नावाःस्वनावेन स्वस्वनावव्यव स्थिताइति प्रतिनियतशक्तिवान्न सर्वत्र सर्वस्य वीर्य शक्तिरित्येवमपि संज्ञांनो निवेशयेत्।यु क्तिश्चात्र यत्तावमुच्यते सारख्यानिप्रायेण सर्व सर्वात्मकं देशकालाकारप्रतिबंधात्तु न समान कालोपलब्धिरिति तदयुक्त। यतोनेदेन सुखःखजीवितमरणादूरासन्नसूदमबादरसुरूपकुरू पादिकं संसारवैचित्र्यमध्यदेणाऽनुनूयते । नच दृष्टेऽनुपपन्नं नामानच सर्व मिथ्येत्यध्युपप नं युज्यते । यतोऽदृष्टहानिरदृष्टकल्पनाच पापीयसी। किंच सर्वथक्येऽच्युपगम्यमाने संसार मोदानावतया कृतनाशोरुताच्यागमश्च बलादापततिायञ्चैतत्सत्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः प्रधानमित्येतत्सर्वस्य जगतः कारणं तन्निरंतराः सुत्दृदः प्रत्येप्पति नियुक्तिकलाद पिच सर्वथा सर्वस्य वस्तुनएकत्वेऽज्युपगम्यमाने सत्वरजस्तमसामप्येकत्वं स्यात् तजेदे च सर्वस्य नेदति। तथा यदप्युच्यते सत्वस्य व्यक्तस्य प्रधानकार्यत्वात्सत्कार्यवादत्वाञ्च मयू रामकरणे चंचुपिन्चादीनां सतामेवोत्पादान्युपगमादसउत्पादे घाम्रफलादीनामप्युत्पत्तिप्र संगादित्येतदाङ्मात्रं । तथाहि । यदि सर्वथा कारणे कार्यमस्ति न तीत्पादोनिप्पन्नघ टस्येवापिच मृत्पिमावस्थायामेव घटगताः कर्मगुणव्यपदेशानवेयुर्नच नवंति ततोनास्ति कारणे कार्यमथान निव्यक्तमस्तीति चेन्न । तर्हि सर्वात्मना विद्यते नाप्येकांतेनासकार्य वाद एव । तनावेहि व्योमारविंदानामप्येकांतेनासतोमृत्पिमादेर्घटादेरियोत्पत्तिः स्यान्न चै तमिष्टं वायपिचैवं सर्वम्य सर्वस्मात्पनः कार्यकारणनाचा नियमः स्यादेवंच न शाल्पं कुरार्थीशाजीबीजमेवादद्यापितु यत्किंचिदेवेति नियमेनच प्रेक्षापूर्वकारिणामुपादानकारणा दो प्रकृचिरतोनासत्कार्यवादति। तदेवं सर्वपदार्थानां सर्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादिनिर्धः कथंचि देफत्वं तथा प्रतिनियतार्थकार्यतया यदेवार्य क्रियाकारितदेव परमार्थतः सदितिरुत्वाकर्थ चिदति सामान्य विशेपात्मकं यस्त्विति स्थितायनेनच स्यादस्ति स्यानास्तीति नंगमध्ये नशेपनंगकाथपि इष्टव्याः। ततश्च सर्ववस्तु सप्तनंगीस्वनावं। ते चामी स्वव्यनकालना वापेक्ष्या स्यादस्ति परश्व्यापेक्ष्या स्यान्नास्ति घनयोरेव धर्मयोर्योगपग्रेनानिधानुमगम्य त्वात्स्यादवक्तव्यं तथा कस्यचिदंशस्य स्वव्यायपेपा विवदितत्वारस्यचिवांशस्य पर इव्यायपेक्ष्या स्पाक्षनास्तिवा वक्तव्यं चेति । तथैकस्पांशस्य स्वव्यायपेक्ष्या परस्य तु . .. ..

GIG वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. सामस्त्येन स्वव्याद्यपेक्ष्या विवदितत्वात्स्यादस्तिचावक्तव्यं चेति।तथैकांशस्य परव्याद्य पेक्ष्या स्यानास्ति चावक्तव्यं चेति तयेकस्यांशस्य स्वव्याद्यपेक्ष्या परस्य तु परध्याद्यपे दयाऽन्यस्य तु योगपद्येन स्वपरव्याद्यपेक्ष्या विवक्षितत्वात्स्यादस्तिच नास्तिचाऽवक्तव्यं श्यं च सप्तनंगी यथायोगमुत्तरत्रापि योजनीयेति ॥ १० ॥ ११ ॥ पनि लोए अलोएवा, णेवं सन्नं निवेसए॥ अति लोए अ लोएवा, एवं सन्नं निवेसए॥१२॥णचि जीवा अजीवावा, एवं सन्नं निवेसए॥अनि जीवा अजीवावा, एवं सन्नं निवे सए॥१३॥ एचि धम्म अधम्मेवा, येवं सन्नं निवेसए । अनि धम्मे अधम्मेवा, एवं सन्नं निवेसए ॥२४॥ -- अर्थ-हवे सर्वशून्यवादीना मतनुं निराकरण करवाने अर्थ,लोक अने थलोकनुं यस्ति पणुं देखाडे, (पजिलोएथलोएवा के०) चतुर्दशरज्ज्वात्मक एवो जे लोक,अथवा पंचा स्तिकायरूप एवो जे लोक, ते नथी,एवी संज्ञा न करवी,तथा बाकाशास्तिकाय रूप एवो जे थलोक,ते पण नथी,ते एवी संज्ञा पण न करवी. केमके,एनास्तिकवादीनो मतो दवे केवी संझा करवी? ते कहे.पंचास्तिकायरूप लोक ते पण तथा धाकाशास्तिकाय रूपथ लोक ते पण, एवी संझा करवी. ए केवलीनो मत॥१॥दवे लोकालोक अस्तिपणुं देखाडीने तेना विशेपनूत नीव अने यजीव तेनो यस्तिनाव देखाडेते. जीव ते, उपयोग लक्षण संसारीक, अथवा मुक्तिगत ए पण नथी. तथा अजीव ते धर्म, अधर्म, धाकाश, पु मल, अनें कालात्मक ए पण नथी.एवी संज्ञा पण न करची केमके,ए नास्तिकवादीनो मतले त्यारे केवी संज्ञा करवी? तोके, जीव पणने,पने अजीव पणने,एवी संज्ञा करवी.ए केवली नगवंतनो मत ॥१३॥ हवे एवा जीवनो अस्तिनाव देखाडीने तेने सदसत् क्रिया अनु टानने विषेधर्म, धने अधर्म कारण,ते माटे हवे तेनो यस्तिनाव कहे. श्रुतचारित्ररूप जे धर्म, ते कर्मक्ष्यनो कारणरूप. ते पण नथी, तथा मिथ्यात्व, अविरति, प्रमाद, क पाय, यने योगरूप जे अधर्मठे, ते कर्मबंधनो कारणरूपठे, ते पण नथी, एवी संझा पण न करवी. परंतु धर्म पण, अनें अधर्म पण, एवी संज्ञा करवी ॥ १४ ॥ ॥ दीपिका-(पहिलोएइत्यादि) शून्यवादिमतानिप्रायेण नास्ति लोकः थलोकोपि नास्तीति संझा नो निवेशयेन स्थापयेत् थस्ति लोकः पंचास्तिकायात्मकः अस्ति वाऽलो रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए कथाकाशास्तिकायमात्र ति संज्ञां निवेशयेत् ॥ १२॥(डिजीवाइति )न संति जीवाथ जीवावा इति संज्ञा नो निवेशयेत् संति जीवाधजीवाश्चेति संज्ञां कुर्यात् ॥ १३॥ (गठि धम्मति ) नास्ति धर्मः श्रुतचारित्रात्मकः नास्ति वाऽधर्मोमिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययोग रूपः एवं संज्ञान कर्यात् यस्ति धर्मोऽधर्मोवा एवं संज्ञां कुर्यात् ॥ १४ ॥ ॥ टीका-तदेवं सामान्येन सर्वस्यैव वस्तुनोजेदानेदौ प्रतिपाद्याधुना सर्वशून्यवादिम तनिरासेन लोकालोकयोः प्रविनागेनास्तित्वं प्रतिपादयितुकामयाह । (बिलोए थलोएवाइत्यादि) यदि वा सर्वत्र वीर्यमस्ति नास्ति सर्वत्र वीर्य मित्यनेन सामान्येन वस्त्व स्तित्वमुक्त । तथाहि । सर्वत्र वस्तुनोवीर्य शक्तिरर्थक्रियासामर्थ्य मनसःखविषयज्ञानोत्पा दनं तचैकांतेनात्यंतानावाचशविपाणादेरप्यस्तीत्येवं संझा न निवेशयेत्सर्वत्र वीर्य ना स्तीति नो एवं संज्ञां निवेशयेदिति । अनेनावशिष्टं वस्त्वस्तित्वं प्रसाधितमिदानी तस्यैव वस्तुनईपक्षिोषितत्वेन लोकालोकरूपतयास्तित्वं प्रसाधयन्नाद । (चिलोएथलोएश्त्या दि) लोकश्चतुर्दशरज्ज्वात्मकोधर्माधर्माकाशादिपंचास्तिकायात्मकोवा स नास्तीत्येवं संज्ञा नो निवेशयेत् । तथाऽऽकाशास्तिकायात्मकस्त्वेकः सच न विद्यते एवेत्येवं सज्ञां नो निवेश येत् । तदनावप्रतिपत्तिनिबंधनं विदं । तद्यथा प्रतिनासमानं वस्त्ववयवबारेण्या प्रति नासेतावयविक्षारेणवा तत्र न तावदवयव दारेण प्रतिनासनमुत्पद्यते निरंशपरमाणूनां प्र तिनासमानासंनवात्सर्वारातीयनागस्य परमाण्वात्मकत्वात्तेपांच बद्मस्थविज्ञानेन इष्टुमश क्यत्वात् । तथाचोक्तं “यावदृश्यं परस्तावनागः सच न दृश्यते॥ निरंशस्यच नागस्य नास्तिक अस्थ दर्शन" मित्यादिानाप्यवयविकारेण विकल्प्यमानस्यावयविनएवानावातातथा ह्यसौ स्वावयवेषु प्रत्येकं सामस्त्येनवा वर्त्ततांऽशांशिनावेनवा सामस्त्येनावयविबढुवप्रसंगानाप्यं शेन पूर्वविकल्पानतिक्रमेणानवस्थाप्रसंगात्तस्मादिचार्यमाणं न कथंचिवस्त्वात्मकं जावं सनते ततस्तत्सर्वमेवैतन्मायास्वप्नेजालमरुमरीचिकाविज्ञानसदृशं । तयाचोक्तं । “यथाय धार्याथित्यंते विविच्यते तथा तथा॥ ययेते स्वयमर्थिन्योरोचंते तत्र के वय" मित्यादि। सदेव वस्त्वनावे तविकोपलोकालोकानावः सिक्षएवेत्येवं नो संज्ञा निवेशयेत् । किंत्वस्ति लोककवधिस्तिर्यग्रूपोवैशाखस्थानस्थितकटिन्यस्तकरयुग्मपुरुपसदृशः पंचास्तिकायात्म कोया तक्षयतिरिक्तश्चालोकोप्यस्ति ।संवधिशब्दत्वानोकव्यवस्थाऽनुपपत्तेरितिनावः । युक्ति भात्र यदि सर्व नास्ति ततः सीतःपातिखात्यतिपेधकोपि नास्तीत्यतस्तदनावात्प्रतिपे धानायोपि च सति परमार्थनूते वस्तुनि माया स्वप्नंजालादिव्ययस्यान्यथा किमाश्रित्य कोया मायादिकं व्यवस्थापयेदिति । थपिच "सर्वानायोयथानीटोयुक्त्यनावेन सित्थ्यति। सास्ति चेरसैव नस्तत्वं तत्सिदी सर्ववस्तुस" दित्यादि । यदप्यवयवावयविपिनागकल्पनया ..

ចុច हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं.
टूपणमनिधीयते तदप्याईतमताननिझेन । तन्मतं चैवंनूतं ।तद्यथा नैकांतोनावयवाएव
नाप्यवयव्येव चेत्यतः स्या दादाश्रयणात्पूर्वोक्तविकल्पदोपानुपपत्तिरित्यतः कथं चिनोको
स्त्येवमलोकोपीति स्थितं ॥१॥ तदेवं लोकालोकास्तित्वं प्रतिपाद्याधुना तहिशेपनूत
योर्जीवाजीक्योरस्तित्वप्रतिपादनायाह । (णबिजीवाथजीवेत्यादि) जीवाउपयोग
लणाः संसारिणोमुक्तावा ते न विद्यते तथा अजीवाश्च धर्माधर्माकाशपुगलकाला
त्मकागतिस्थित्यवगाहदानहायातपोद्योता दिवर्तनालणान विद्युतश्त्येवं संज्ञा परि
ज्ञानं नो निवेशयेन्नास्तित्वनिबंधनं विदं प्रत्यदेणानुपलन्यमानत्वाङीवान विद्यते
कायाकारपरिणतानि जूतान्येव धावनवल्गनादिकां क्रियां कुर्वतीति । तथात्मा देत
वादमतानिप्रायेण पुरुपएवेदं सर्व यत्रतं यच्च नाव्यमित्यागमात्तथा अजीवान विद्यते
सर्वस्यैव चेतनाचेतनस्यात्ममात्रनिवर्तित्वानो एवं संज्ञां निवेशयेत् किंवस्ति जीवः
सर्वस्यास्य सुखःखादेर्निबंधननूतः स्वसंवित्तिसिझोऽहं प्रत्ययग्राह्यस्तथा तक्ष्यतिरि
ताधर्माधर्माकाशपुजलादयश्च विद्यते । सकलप्रमाणज्येष्ठेन प्रत्यदेणानुनूयमानत्वा
नझुणानां नूतचैतन्यवादीव वाच्यः । किं तानि लबदनिप्रेतानि नूतानि नित्यान्युताऽनि
त्यानिायदि नित्यानि ततोऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकवनावत्वान्न कायाकारपरिणतेन्युपगमः
नापि प्रागविद्यमानस्य चैतन्यमुत्पद्यते आहोस्विविद्यमानं तावदविद्यमानमतिप्रसंगाद
न्युपेतागमलोपामा ऽथ विद्यमानमेव सिइंतर्हि जीवत्वं तथाऽत्मा बैतवाद्यपि वाच्यः। यदि
पुरुपमात्रमेवेदं सर्व कथं घटपटादिषु चैतन्यं नोपलन्यते तथा तदैक्यनेदनिबंधनानां पद
हेतुदृष्टांतानामनावात्साध्यसाधनानांवस्तस्मान्नैकांतेन जीवाजीवयोरनावोपितु सर्वपदा
नां स्यामादाश्रयणाजीवः स्यादजीवःयजीवोपिच स्यादजीवः स्याङीवश्त्येतच्च स्या
वादाश्रयणं जीवपुजनयोरन्योन्यानुगतयोः शरीरस्य प्रत्यक्ष्तयाऽध्यदेणैवोपलंनादृष्ट
व्यमिति ॥१३॥ जीवास्तित्वेच सित्धे तन्निबंधनयोः सदसक्रियाधारायातयोर्धर्माधर्मयोर
स्तित्वप्रतिपादनायाद । (णधिधम्मेयधम्मेवेत्यादि) धर्मः श्रुतचरित्राख्यात्मकोजीवस्या
त्मपरिणामः कर्मक्ष्यकारणमात्मपरिणामएवमधर्मो पि मिथ्यात्वाविरतिप्रमादकपाययो
गरूपः कर्मबंधकारमात्मपरिणामएवातावेजूतो धर्माऽधौ कालस्वनावनियतीश्वरादि
मतेन न विद्यते इत्येवं संज्ञा नो निवेशयेत् । कालादयएवास्य सर्वस्य जगचित्र्यस्य धर्मा
धर्माव्यतिरेकेणैकांततः कारणमित्येवमनिप्रायं कुर्याद्यतः तएवैककान कारणमपितु समु
द्विताएवेति। तथाचोक्तं । “ नहि कालादी हिंतो, केवले हिंतो जायए किंचि ॥ इहमुग्गरं
धणा वि, तासो समुदिया हेक" इत्यादि। यतोधर्माधर्ममंतरेण संसारवैचित्र्यं न
घटामिययतोऽस्ति धर्मः सम्यग्दर्शनादिकोऽधर्मश्च मिथ्यात्वादिकश्त्येवं संझां नो निये
शयेदिति ॥ १॥

राय धनपतसिंघ वाहांपुरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. GG पचि बंधेव मोकेवा, एवं सन्नं निवेसए॥ अवि बंधेव मोरकेवा, एवं सन्नं निवेसए॥ २५॥ पनि पुरमेव पावेवा, णेवं सन्नं निवेस ए॥ अनि पुरणेव पावेवा, एवं सन्नं निवेसए ॥२६॥ अर्थ-हवे धर्माधर्मनें अस्तिनावें, बंध बनें मोक्ष्नो सनाव देखाडेते. प्रकृति, स्थि ति, अनुनाग, अनें प्रदेशरूप,एवो जे चार प्रकारनो बंध, ते पण नथी, तथा मोद पण नथी, एवी संज्ञा पण न करवी, परंतु एबंध पण अनें मोक्ष पण एवी संझा करवी ॥१५॥ हवे बंधना सन्नावें अवश्य पुस्य अने पापनो पण सजावळे.ते कहे. पुण्य जे गुन प्ररूतिलक्षण ते पण नथी, तथा पाप जे अगुनप्ररुतिलादण ते पण नथी, एव) संज्ञा न करवी, परंतु पुण्य पराठे बनें पाप पपवे. एवी संझा करवी ॥ १६ ॥ ॥ दीपिका-(पछिबंधेति ) नास्ति बंधोमोझोवेति संज्ञां न कुर्यात् बंधमोसनाव मंगीकुर्यात् ।। १५ ॥ (एविपुस्ममिति) नास्ति पुण्यं सत्कर्म, नास्ति पापमसत्कर्म इति नांगीकार्य तयोरस्तित्वं मंतव्यं ॥ १६ ॥ ॥ टीका-सतोश्च धर्माधर्मयोधमोक्षसनावश्त्येतदर्शयितुमाह । (पनिबंधेवमोरके वाइल्यादि) बंधः प्रकृतिस्थित्यनुनावप्रदेशात्मकतया कर्मपुजनानां जीवेन खव्यापारतः खोकरणं । सचामृतस्यात्मनोगगनस्येव न विद्यतइत्येवं नो संज्ञां निवेशयेत् । तथा तदना वाच मोक्षस्याप्यनावश्त्येवमपि संज्ञां नो निवेशयेत् । कर्थतर्हि संज्ञां निवेशयदित्युत्तराईन दर्शयतिथिस्ति बंधः कर्मपुजनैर्जीवस्येत्येवं संज्ञा निवेशयेदिति । यतूच्यते मूर्तस्यामूर्तिम ता संबंधोन युज्यतइति तदयुक्तं । श्राकाशस्य सर्वव्यापितया पुगतः संबंधोर्निवार्यः । तदनावे तयापित्वमेव न स्यादन्यचास्य विज्ञानस्य हृत्परमदिरादिना विकारः समुप सन्यते।नचासी संबंधमृतेऽतोयत्किचिदेतत् । थपिच संसारिणामसुमतां सदा तैजसकाम एशरीरसजावादात्यंतिकममूर्तत्वं न नयतीति । तथा तत्प्रतिपदनूतोमोसोप्यस्ति तनाये बंधस्याप्यनावः स्यादित्यतोऽशेपबंधनापगमस्वनावोमोदोस्तीत्येवं संज्ञां निवेशयेदिति ॥१५॥ बंधसजावे चावश्यं नावी पुस्यपापसजावइत्यतस्ता निषेधारणाह। (निपुण श्त्यादि) नास्ति न विद्यते पुण्यं गुनझमप्रतिलणं तथा पापं तविपर्ययलणं नास्ति न विद्यते इत्येवं नो संज्ञां निवेशयेत् । तदनावप्रतिपनिनिबंधनं विदं । तत्र केपांचि नास्ति पुण्यपापमेव झुस्कावस्यं सत्सुखस्य निबंधनं तथा परेपां पापं नास्ति पुण्य मेव पचीयमानं पापं कार्य कुर्यादित्यन्येपां तनयमपि नास्ति । संसारवैचित्र्यं तु नियति सनावादिरुतं तदेतदयुक्तं । यतः पुण्यपापादौ संबंधिशब्दौ । संबंधिशदानामेकस्य - , GG वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. सत्तापरसत्तानांतरीयकतोनेतरस्य सत्तेति नाप्युनयानावः शक्यते वक्तुं निबंधन स्य जगढ़ चित्र्यस्यानावात् । नहि कारणमंतरेण कचित्कार्यस्योत्पत्तिर्दृष्टा । नियतिस्वना वादिवादस्तु नष्टोत्तराणा पादप्रसारिकाणां पादप्रसारिका प्रायोपि च तदादेन्युपगम्यमाने सकतक्रियावैयर्य ततएव सकलकार्योत्पत्तिरित्यतोस्ति पुस्यं पापं चेत्येवं संझा निवे शयेत् । पुण्यपापे चैवं रूपे । तद्यथा ॥ "पुजलकर्म गुनं य,तत्पुण्यमिति जिनशासने दृष्ट म् ॥. यदगुनमथ तत्पाप,मिति नवति सर्वज्ञनिर्दिष्ट मिति ॥ १६ ॥ गठि आसवे संवरेवा, एवं सन्नं निवेसए ॥ अति आसवे संवरेवा, एवं सन्नं निवेसए॥१७॥ पति वेयणा णिकरावा, ऐवं सन्नं निवेसए ॥ अति वेयणा पिऊरावा, एवं सन्नं निवेसए ॥२७॥ अर्थ-हवे कारण विना कार्यनी उत्पत्ति नथी,मा. पुण्य अनें पाप ए वेनुं कारण था अव बने संवरने, तेथी दवे आश्रव अने संवर देखाडेले. प्राणातिपातादि रूप जे कर्म ग्रहण करवानां कारण ते थाश्रव जाणवां. अने जेणे करी आवता कर्मनें रोकी रा खीयें तेने संवर कहियें, माटें ए याश्रव अनें संवर बन्ने नथी, एवी संज्ञा करवी नहीं, परंतु याव पणजे, अने संवर पणने, एम कहे ॥ १७ ॥ हवे आश्रव अने संवरने सनावें वेदना अनें निर्जरानो सनाव देखाडे. वेदना एटले कर्मनुं अनुनववं, अनें नि रा एटले कर्म पुजल साडवू, ए बेतु नथी. एवी संज्ञा न करवी; परंतु वेदना पणने अने निर्जरा पण. एवी संज्ञा गीतार्थ साधु करे ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-(पबियासवेति ) याश्रवसंवरसनावोंगीकार्यइति ॥ १७ ।। ( णविवेय णेति) वेदना कर्मानुनवरूपा निर्जरा कर्मपुजलशाटरूपा एते थपि न स्तः । यतः प व्योपमसागरोपममसातवेद्यं कर्म अंतर्मुहूर्तेनैव क्ष्यं याति । यउक्तं । “जयन्नाणी कम्म, खवेइ बदुयादि वांसकोडीहिं ॥ तन्नाणी तिहि गुत्तो, खवेऽ ऊसास मिणमित्यादि। तथा कृपक श्रेण्यां शीघ्रमेव कर्मणः झ्यात् यथाक्रमवस्यानुनवानावे वेदनायाघनावस्तदना वेच निर्जरायायप्यनावश्त्येवं नांगीकुर्यात् । यतः कस्यचिदेव कर्मणएवमुक्तनीत्या क्ष्यः अन्यस्य तु प्रदेशानुनवेन नोगसजावादस्तिवेदना । यमुक्त । “पुविंऽचिन्नाणं उप्प डिकंताणक म्माणवेत्ता मोरको नति अवेनाइत्यादि।वेदनासनावेच निर्जराप्यस्तीति स्वीकुर्यात्।।१७॥ ॥ टीका-न कारणमंतरेण कार्यस्योत्पत्तिरतः पुण्यपापयोः प्रायुक्तयोः कारणनूतावा १ राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. G३ अवसंवरो तत्प्रतिपेधारेण दर्शयितुकामयाह । (एलियासवेसंवरेवेत्यादि) धाश्रयति प्रविशति कर्म येन सप्राणातिपातादिरूपधाश्रवः कर्मोपादानकारणं तथा तन्निरोधः सं वरः एती वावपि न स्तश्त्येवं संज्ञां नो निवेशयेत्तदनावप्रतिपत्त्या शंकाकारणंविदं का यवाङ्मनःकर्मयोगः स थाश्रवति यथेदमुक्तं तथेदमप्युक्तमेव । (उच्चालियंमिपाएइत्या दि) ततश्च कायादिव्यापारेण कर्मबंधो न नवतीति युक्तिरपि । किमयमाश्रवयात्मनोनि नउताऽनिन्नः । यदि निन्नोनामासावाअवोघटादिवदनेदेपि नाश्रवत्वं सिक्षात्मनामपिथा अवप्रसंगानदनावेच तन्निरोधलणस्य संवरस्याप्यनावः सिदएवेत्येवमात्मकमध्यवसा पं न कुर्यात् । यतोयत्तदनैकांतिकत्वं कायव्यापारस्योचालयंमि पाए इत्यादिनोक्तं तदस्मा कमपि संमतमेव । यतोयमस्मानिरप्युपयुक्तकर्मबंधोन्युपगम्यते निरुपयुक्तस्य कर्मबंधस्त था दानेदोनयपदसमाश्रयणात्तदेकपदाश्रितदोपानावश्त्यस्त्यावसभावस्तनिरोधश्च संचरइति । उक्तंच । “योगः शुद्धः पुण्या,श्रवस्तु पापस्य तविपर्यासः ॥ वाकायमनोयु प्ति,निराश्रवः संवरस्तूक्त” इत्यतोस्त्यावस्तथा संवरश्चेत्येवं संज्ञां निवेशयेदिति ॥ १७ ॥ थाश्रवसंवरसन्नावे चावश्यं नावी वेदनानिर्जरासनावइत्यतस्तं प्रतिपेधनिपेधारणाह। (णधिवेयणेत्यादि ) वेदना कर्मानुनवलदाणा तथा निर्जरा कर्मपुजनशाटनलक्षणा। एते वे थपि न विद्यते इत्येवं नो संज्ञां निवेशयेत् । तदनावं प्रत्याशंकाकारणमिदं । त यथा । पल्योपमसागरोपमशतानुनयनीयं कर्मांतर्मुहूर्तेनैव दयमुपयातीत्यन्युपगमात् । तक्तं । “जं थमाणीकम्मं, खवेबदुयाई वासकोडीहिं ॥ तपाणी तिहि गुत्तोखवेक सासमिनेणं"इत्यादि । तथा पकश्रेण्यां च जटित्येव कर्मपोनस्मीकरणाद्यथाक्रमवक्षस्य चानुनबनानावे वेदनायाथनावस्तदनावाच निर्जरायाधपीत्येवं नो संज्ञां निवेशयेत् । किमिति । यतः कस्यचिदेव कर्मणएवमनंतरोक्तया नीत्या पणात्तपसा प्रदेशानुनवेन चापरस्य तूदयोदीरणान्यामनुनवनमित्यतोस्ति वेदना । यतथागमोप्येवंचूतएव । तय था। "पुविंचिहाणं, उप्प डिकंतापकम्माणं ।। वेत्ता मोरको पछि थवेत्ताइत्यादिवेदना सिद्धीच निर्जरापि सिमवेत्यतोस्ति वेदना निर्जरावेत्येवं संज्ञां निवेशयेदिति ॥ १७ ॥ पछि किरिया अकिरियावा, ऐवं सन्नं निवेसए॥ अछि कि रिया अकिरियावा, एवं सन्नं निवेसए॥ २ए । पछि कोदव माणेवा, येवं.सन्नं निवेसए ॥ अधि कोदेव माणेवा, एवं सन्नं निवेसए॥२०॥ यथ-हवे वेदना, ने निर्दरा.ए बन्ने किया धने थक्रियाना यायतने. माटें तेनो समाय देखाटेने किया एटले कर,थनं ते थकी विपरीत ते थकिया,ए बने नयी.एवी . 8 वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. संज्ञा न करवी, परंतु क्रिया पणने, अने प्रक्रिया पणजे. एवी संझा करवी ॥१णा हवे क्रियानें सजावें क्रोधादिकनो सजाव देखाडे. जे पोतानें बनें परनें अप्रोतिनुं कारण ते क्रोध जाणवो, तथा जे गर्वलक्षण ते मान जाणवू, ए वेदु नयी, एवी संज्ञा पण न करवी, परंतु क्रोध बनें मान ए वेढुठे एवी संझा करवी ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-(पस्थिकिरियेत्यादि) सांरव्यादीनां सर्वव्यापकत्वादात्मनोव्योम्नश्व परि स्पंदात्मिका क्रिया न विद्यते बौक्षानांतु दणिकत्वात्सर्वनाचानां प्रतिक्ष्णमुत्पत्तिरेव ना न्या काचिकिया तथा सर्वपदार्थानां प्रतिक्ष्णमवस्थांतरगमनात्सक्रियत्वमेव थतोऽकि या न विद्यते एवं संज्ञां न कुर्यात् किंतु ? अस्ति क्रियाऽक्रियाचेति संज्ञां कुर्यात् । यतः कियानावे व्योम्नश्व बंधे मोक्षानावःप्रसज्येत । बौछानामपि प्रतिक्षणोत्पत्तिक्रियैव ततोऽ स्ति किया तनावेच तक्षिपदनूताऽक्रियाप्यस्तीति ॥१॥ (पछिकोहेवेति) नास्ति क्रोधः सहिमानांशएव पकश्रेयांच नेदेन पणानंगीकारात् । तथा क्रोधःकिं? यात्मनोधर्मः किंवा कर्मणतान्यस्य । तत्रात्मधर्मत्वे सिमानामपि क्रोधोदयप्रसंगः। अथ कर्मणस्तत स्तदन्यकपायोदयेपि तऽदयसंगात् थन्यधर्मत्वेऽकिंचित्करत्वमतोनास्ति क्रोधः। एवं माना जावोऽपि वाच्यइत्येवं नांगीकुर्यात् । यतः क्रोधाध्मातः पुरुपः प्रत्यक्षेणैवोपजन्यते नार्य मानांशोनिमित्तानेदात् । तथा जीवकर्मणोईयोरप्ययं धर्मस्ततः पूर्वोक्तः प्रत्येकदोपासन वस्ततः क्रोधोमानश्चास्तीति संज्ञां निवेशयेत् ॥ २० ॥ १ ॥ टीका-वेदनानिजरेच क्रियाक्रियत्वे ततस्तभावप्रतिपेधनिषेधपूर्वक दर्शयितुमा द । (पस्थिकिरियाय किरियावाश्त्यादि) क्रिया परिस्पंदलक्षणातविपर्यस्तात्वक्रिया । ते अपि न स्तोन विद्यते । तथाहि । सांख्यानां सर्वव्यापित्वादात्मनयाकाशस्येव परिनिस्पं • दिका क्रिया न विद्यते । शाक्यानांतु क्षणिकत्वात्सर्वपदार्थानां प्रतिसमयमन्यथा वान्य थोत्पत्तेः । पदार्थसत्तैव न तक्ष्यतिरिक्ता काचिक्रियास्ति ॥ तथा चोक्तं । नूतिर्यषां क्रिया सैव कारकस्यैव चोच्यतइत्यादि । तथा सर्वपदार्थानां प्रतिकणमवस्थांतरगमनात्सक्रिया त्वमतोन किया विद्यते इत्येवं सझा नो निवेशयेत् किंतयस्ति क्रिया यक्रिया वेत्येवं सहा निवेशयेत् । तथाहि । शरीरात्मनोंर्देशाद्देशांतरावातिनिमित्ता परिस्पंदात्मिका क्रिया प्रत्य देणैवोपलन्यते । सर्वथा निष्क्रियत्वे चात्मनोऽन्युपगम्यमाने गगनस्येच बंधमोहाद्यनावः सच दृष्टेष्टबाधितः । तथा शाक्यानामपि प्रत्यक्षणोत्पत्तिरेव क्रियेत्यतः कथं कियायाध नावोपि चैकांतेन क्रियानावे संसारमोदानावः स्यादित्यतोऽस्ति क्रिया तक्षिपदनू ताचाक्रियेत्येवं संज्ञां निवेशयेदिति ॥ १॥ ॥ तदेवं सक्रियात्मनि सति कोधादिसनाव .. । राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागमं संग्रह नाग उसरा. Gru त्येतदर्शयितुमाह । (पस्थिकोदेवमाणेवेत्यादि) स्वपरात्मनोरप्रीतिलक्षणः क्रोधः ॥ सचानंतानुवंध्यप्रत्याख्यानावरणसंज्वलननेदेन चतुर्धाऽऽगमे पश्यते । तथैतावभेदएव मा नोगर्वः । एतो दावपि न स्तोन विद्यते । तथादि। क्रोधः केपांचिन्मतेन मानांशएवानिमा नग्रहगृहीतस्य तत्कतावत्यंतक्रोधोदयदर्शनात् पकश्रेण्यां च भेदेन पणानन्युपगमात्। तथा किमयमात्मधर्मयाहोखित्कर्मणनतान्यस्येति । तत्रात्मधर्मवे सिमानामपि क्रोधी दयप्रसंगोऽथ कर्मणस्ततस्तदन्यकपायोदयेपि तदयप्रसंगान्मूर्तत्वाच्च कर्मणोहि घटस्येव तदाकारोपलब्धिः स्यादन्यधर्मवे त्वकिंचित्करत्वमतोनास्ति क्रोधश्त्येवं मानानायोपि वाच्य इत्येवं संज्ञा नो निवेशयेत् । यतः। कपायः कर्मोदयवर्ती दृष्टेट रुतत्रुकुटीनंगोरक्तबदनोग सत्स्वेदविसमाकुलः क्रोधामातः समुपानच्यते न चासौ मानांशस्तत्कार्याकरणातथा प रनिमित्तोडापिततत्वाचेति तथा जीवधर्मकर्मणोरुनयोरप्ययं धर्मस्तत्धमत्वेनच प्रत्येकवि कल्पदोपानुपपत्तिरनन्युपगमात्संसार्यात्मनां कर्मणा साई प्रयग्नवनानावानउनयस्यच न नरसिंहवस्त्वंतरवादित्यतोऽस्ति कोधोमानश्चेत्येवं संज्ञां निवेशयेत् ॥ २०॥ पछि माया व लोनेवा, एवं सन्नं निवेसए । अधिमाया व लो नेवा, एवं सन्नं निवेसए॥ २॥ पछि पेढब दोसेवा, गवंस नं निवेसए॥ अछि पेलेव दोसेवा, एवं सन्नं निवेसए॥३२॥ अर्थ-हवे माया थनें लोननो सनाव देखाडेठे, जे परवंचनरूप ते माया, अने जे स निधि संचयरूप ते लोन, ए वेदु नथी, एवी संज्ञा न करवी, परंतु माया पण, धनें खोज परावे एवी संझा करवी ॥ २१॥ हवे क्रोधानिक जेने, लेनो संक्षेप यकी सनाव कहेते. प्रेम एटले प्रीतिलक्षण पुत्र, कलत्र. धन, धान्यादिक, विपेरागता ते गग, तथा धनीतिलक्षण ते क्षेप, ए वेदु नथी. एवी संज्ञा न करवी, परंतु राग पए, अ. क्षेप पण, एवी संज्ञा करवी ।। २२ ॥ ॥ दीपिका (धिमायेवेति) मायालोनी न स्तः इति सझां न निवेशयेत् मायालोन योनिबंधः पूर्ववत् । प्रत्यक्षदृश्यत्वान्मायालोनी स्तऽति सज्ञां निवेशयेत् ॥ २१ ॥ ( छिपेढेवेति ) प्रीतिः प्रेम पुत्रकलाधनादिपु रागस्तविपरीतोपस्तौ न म्तः । यतीमाया लोनावेव रागः क्रोधमानावेव पन्तान्यां रागपो न स्तःअस्ति प्रेमपोप्यम्तीति संज्ञा कुर्यात यस्मागोवयवी मापालोनी अवयवो तथा. हपोऽवयवी कोधमानौ अश्यवा थवयवीच थवयवेन्यः कथंचिनिनोऽनिनश्च तस्मान्मायालोनच प्रेमपथ कथंचिदस्ति ..

ចុចទី हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्यनं. ति स्वीकार्य ॥ २५॥ (एस्थिरागदोसाविति ) रागढपौ न स्तइति न स्वीकार्य तौ वि येते इति मतिः कार्या युक्तिः । पूर्वोक्ता ॥ २३ ॥ ॥ टोका सांप्रतं मायालोनयोरस्तित्वं दर्शयितुमाह (एपस्थिमायावलोनेत्यादि) अत्रां पि प्राग्वन्मायाजोनयोरनाववादीनां निराकल्यास्तित्वं प्रतिपादनीयमिति ॥ २१॥ सांप्रतं तेपांच क्रोधादीनां समासेनास्तित्वं प्रतिपादयन्नाह । ( विपेलोवेत्यादि) प्रीतिलकर्ण प्रेम पुत्रकलत्रधनधान्याद्यात्मीयेपुरागस्तविपरीतस्त्वात्मीयोपघातकारिणि पस्तावेतौ दावपि न विद्यते । तथाहि । केपांचिदनिप्रायोयत मायालोनावेवावयवौ विद्यते न तत्समुदायरूपोऽवयव्यस्ति । तथा क्रोधमानावेव स्तः न तत्समुदायरूपोऽवयवी देष इति । तथा ह्यवयवेच्योयद्यजिन्नोवयवी तर्हि तदनेदात्तएव । नासावथ निन्नः पृथ गुपलनः स्याघटपटवदितित्येवमसिविकल्पमूढतया नो संज्ञां निवेशयेत् । यतोऽवयवा वयविनोः कथंचि दश्त्येवं दानेदाख्यतृतीयपदसमाश्रयणात्प्रत्येकपदाश्रितदोपानु पपत्तिरित्येवं चास्ति प्रीतिलणं प्रेमाप्रीतिलक्षणश्च पश्त्येवं संज्ञां निवेशयेत् ॥२२॥ पहिचानरंते संसारे, एवं सन्नं निवेसए ॥ अहि चारते संसारे, एवं सन्नं निवेसए ॥ २३॥ गवि देवोव देवीवा, णे वं सन्नं निवेसए॥.अनि देवोव देवीवा, एवं सन्नं निवेसए॥२॥ अर्थ-हवे पूर्वे कह्या जे क्रोधादिक चार कपाय ते कपायनें सजावें, संसारनो सना व देखाडेले. नरक, तिर्यंच, मनुष्य अनें देवता, ए.चतुर्गतिलक्षण संसार नथी. एवी संझा न करे, परंतु ए चतुर्गतिलक्षण संसारठे एवी संज्ञा करे ॥ २३ ॥ हवे वजी पण एज संसारनो सनाव देखाडेले. नुवनपति, व्यंतर, ज्योतिषी, अनें वैमानिक, ए चार जा तना देव, तथा एनी स्त्रियो ते देवि ए बेद नथी. एवी संज्ञा न करे, परंतु ए देव प पडे अने देवीन पणने; एवी संझा करे. एवी संनावनायें मनुप्य, नारकी, अने तिर्यच नो पण सन्नाव जाणवो ॥ २४॥ ॥ दीपिका (बिचाउरंतइति) नास्ति चातुरंतः चत्वारोंऽतागतिनेदायत्र ससंसार श्चतुरंतश्चतुर्विधः संसारोनास्ति देवनारकयोरनुपजन्यमानत्वात् इति संज्ञान निवेशयेत् यस्ति चतुर्विधः संसारः यतः संति सुरनारकाः।प्रकटपुण्यपापफलनोगस्यान्यथानुपपत्तेः एवं संझां निवेशयेत् ॥ ॥ (एनिदेवेति ) नास्ति देवोदेवी वा इति मतिं न कुर्यात अस्ति देवोवा देवी इति संझा कुर्यात् अत्र प्रहरपुण्यफलनोगएव हेतुः ॥ २५ ॥ .. ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ចុចទី ॥ टीका सांप्रतं कपायसनावे सिहे सति तत्कार्यनूतोऽवश्यं नावी संसारसनाव इत्येतत्प्रतिपेधनिषेध बारेण प्रतिपादयितुमाह । (णबिचाउरते इत्यादि) चत्वारों तागति भेदानरकतिर्यटनरामरलगायस्य संसारस्यासौ चतुरंतः संसारएव कांतारोनयैकहेतु वात् । सच चतुर्विधोपि न विद्यते थपितु सर्वेषां संसृतिरूपत्वात्कर्मबंधात्मकतया च पुःखैकहेतुत्वादथवा नारकदेवयोरनुपलन्यमानत्वात्तिर्यङ्मनुप्ययोरेव सुख: खोक पतया त झ्यवस्थानादिविधः संसारः पर्यायनयाश्रयणात्वनेकविधोऽतश्चातुर्विध्यं न क यचिद्घटतइत्येवं संज्ञां नो निवेशयेदापितु अस्ति चतुरंतः संसारइत्येवं संज्ञा निवेशयेत् । यतूक्तमेकविधः संसारस्तन्नोपपद्यते यतोऽध्यक्षेण तिर्यङ्मनुप्ययोर्नेदः समुपलन्यते न चा सावेक विधत्वे संसारस्य घटते । तथा संनवानुमानेन नारकदेवानामप्यस्तित्वामुपगमा हैविध्यमपि न विद्यते । संनवानुमानंतु पुस्पपापयोः प्ररुष्टफलनुजस्तन्मध्यफल जां तिर्यङ्मनुष्याणां दर्शनादतः संनाव्यते प्रकटफलनुजोज्यतिपां च प्रत्यक्षेणैव दर्शनाद थतदिमानानामुपलंनएवमपि तदधिष्ठातृनिः कैश्चिनवितव्यमित्यनुमानेन गम्यते । ग्रह हीतवरप्रदानादिना च तदस्तित्वानुमानमिति तदस्तित्वेतु प्रकृष्ट पुण्यफलनुजश्व प्रकष्टपा पफलनुग्निरपि नाव्यमित्यतोऽस्ति चातुर्विध्यं । संसारस्य पर्यायनयाश्रयणेतु यदनेकवि धत्वमुच्यते तदयुक्त । यतः सप्लष्टथिव्याश्रितायपि नारकाः समानजातीयाश्रयणादेकन काराएव तथा तिर्यंचोपि पृथिव्यादयःस्थावरास्तथा वित्रिचतुःपंचेंझ्यिाश्च विपष्टिमोनिल कप्रमाणाः सर्वेप्येकविधाएव । तथा मनुष्यायपि कर्मनूमिजाऽकर्मनूमिजांतर दीपक संमूर्वनजात्मकनेदमनात्यैकविधत्वेनैवाश्रितास्तथा देवायपि नवनपतिव्यंतरज्योतिप्क वैमानिकनेदेन निनाएकविधत्वेनैव गृहीतास्तदेवं सामान्य विशेपाश्रयणाचातुर्विध्वं संसा रस्य व्यवस्थित नैकशिधत्वं संसररवैचित्यदर्शनरन्तरप्यनेकविधत्वं सर्वेषां नारकादीनां स्व. जात्यनतिकमादिति ॥ २३ ॥ २ ॥ पछि सिद्धी असिचीवा, ऐवं सन्नं निवेसए॥ अविसिद्धी अ सिद्धीवा, एवं सन्नं निवेसए ॥ ५॥ पछि सिद्धी नियं गणं, णे वं सन्नं निवेसए॥ अहि सिही नियं गणं, एवं सन्नं निवेसए॥२६॥ थर्थ-हवे संसारनें सजावें सिदिनो संभाव देखाडेते. समस्तकर्मक्ष्यतुं स्थानक सिदि जाणवी. थने तेथकी विपरीत ते यसिदि जाणवी. ए बेतु नथी. एवी संज्ञा न करे, परंतु सिदि पण,थने सिमि पण, एवी संज्ञा पोताना चित्तने विपे स्थापन करे श्याहवे सिधिना स्थानकनो सजाय कहेते.समस्तकर्मक्ष्यलक्षण जे सिविते,(नियं GGG वितीये सूत्रकृतांगे द्वितीयश्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. नाणं के ) पोतानुं स्थानक “इसीवप्नार" एवे नामें ते नथी, एवी संज्ञा न करे परंतु सिदि एबु, निज पोतानुं स्थानकडे, एवी संज्ञा चित्तने विषे स्थापन करे ॥ २६ ॥ ॥ दीपिका-(.पबिसिबीइति) नास्ति सिदिः कर्मट्यरूपा असिदिः संसाररूपा सापि नास्तीति संज्ञा न निवेशयेत् । संसारचातुर्विध्यं पूर्वमेवोक्तं । कियतः कर्मक्यस्यच पोडोप शमादिना प्रत्यक्ष्ण दर्शनात्कस्यचिदात्यंतिककर्मयोपि स्यात् तस्मादस्ति सिदिरसिदि रप्यस्तीति संज्ञां कुर्यात् ॥ २६ ॥ (गलिसेहाइति) सिः सर्वकर्मदयरूपायानिजं स्थानं सिविशिलोपरियोजनचतुर्थकोशोपरितनपड्नागः स नास्तीति संझां न कुर्यात् अस्ति 'सिदिनि स्थानमिति संज्ञां च कुर्यात् श्रागमप्रमाणसिदत्वात् ॥ २७ ॥ ॥ टीका-सर्वनावानांसप्रतिपक्ष्वासंसारसनावे सति अवश्यं तमिमुक्तिलक्षणया सिझ्यापि नवितव्यमित्यंतोऽधुना सप्रतिपदा सिद्धि दर्शयितुमाह । (णनिसिहीत्यादि) सिधिरशेषकर्मच्युतिलक्षणा तविपर्यस्ताचासिदिनास्तीत्येवं नो संझा निवेशयेदपि त्वसि के संसार विलक्षणायाचातुर्विध्येनानंतरमेव प्रसाधितायाधचिगाने नास्तित्वं प्रसिहं तदि पर्ययेण सिरप्यस्तित्वमनिवारितमित्यतोस्ति सिदिरसिदित्येवं संज्ञां निवेशयेदिति स्थितं । इदमुक्तं नवति । सम्यग्दर्शनशानचारित्रात्मकस्य मोक्षमार्गस्य सदाकर्मक्ष्य स्य च पीडोपशमादिनाऽध्यक्ष्ण दर्शनादतः कस्यचिदात्यंतिककर्महानिसिरस्ति सिद्धिरि ति । तथा चोक्तं । “दोषावरणयोर्दा निनिःशेपास्त्यतिशायिनी ॥ क्वचिद्यथा खहेतुन्योव हिरंतर्मलक्ष्य इत्यादि। सर्वइतनावोपि संनवानुमानाष्टव्यस्तात्यन्यस्यमानायाः प्रज्ञा याव्याकरणादिना शास्त्रसंस्कारेणोत्तरोत्तरवृक्ष्या प्रातिशयोश्टव्यः। तत्र कस्यचिदत्यंता तिशयप्राप्तेः सर्वज्ञत्वं स्यादिति संनवानुमानेन चैतदाशंकनीयं । तद्यथा। ताप्यमानमुद कमत्यंतोमतामियान्नाग्निसाभवेत् तथा दशहस्तांतरं व्योम्नि योनामोत्लुत्य गवति। न यो जनमसौ गंतुं शक्तोन्यासशतैरपीति दृष्टांतदाटीतिकयोरसाम्यात् । तथाहि । ताप्यमानं जलं प्रतिवर्ष क्यं गछेत्प्रझा तु विवईते। यदिवा लोपोपलब्धेरव्याहतमग्नित्वं तथा प्लव नविपयेपि पूर्वमर्यादायाचनतिकमायोजनोल्लवनानावस्त परित्यागे चोत्तरोनरं च्या प्र झाप्रकर्पगमनवद्योजनशतमपि गछेदित्यतोदृष्टांतदार्टीतिकयोरसाम्यानदेवं नाशंकनीयमि ति स्थित । प्रज्ञाश्च वाधकप्रनाणानावादस्ति सर्वहालप्राप्तिरिति यदियांजननृतसमुन कदृष्टांतेन जीवाकुलवाहंगतोहिंसायाऽनिवारवासिहंचनावः, तथा चोक्तं "जले नी वाः स्थले जीवायाकाशे जीवमालिनि ॥ जीवमालाकुले लोके कथं निर्धारहिंसक इत्यादि । तदेवं सर्वस्यैव हिंसकत्वासिवयनावति । तदेतदयुक्तं । तथाहि । सदोपयुक्तस्य पिहि राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसराः GGए ताश्रवधारस्य पंचसमितिसमितस्य त्रिगुप्तियप्तस्य सर्वथा निरवद्यानुष्ठायिनोविचत्वारिंश दोषरहितनिदानुजयसिमितस्य कदाचिद् व्यतःप्राणिव्यपरोपणेपि तत्कतवंधानावः सर्व था तस्यानवद्यत्वात् । तथाचोक्तं । उच्चालियंमिपाए, इत्यपि प्रतीतं तदेवं कर्मबंधानावास्ति समावोव्याहतः सामग्यनावादसिदिसनावोपीति ॥२५॥सांप्रतं सिमानांस्थाननिरूपं पणायाह । (बिसि-दीत्यादि) सिझरशेपकर्मच्युतिलणायानिजं स्थानमीपत्याग्नारा ख्यं व्यवहारतोनिश्चयतस्तु तपरियोजनक्रोशपड्नागस्तत्प्रतिपादकप्रमाणानावात्त ना स्तीत्येवं संज्ञां नो निवेशयेत् । यतोवाधकप्रमाणानावात्साधकस्य चागमस्य सनावात्तत्स ता निवारेति । थपिचापगताशेपकल्मपाणां सिमानां केनचिदिशिप्टेन स्थानेन ना व्यं तच्चतुर्दशरज्ज्वात्मकस्य लोकस्यायनूतं इटव्यं । नच शक्यते वक्तुमाकाशवत्सर्वव्या पिनः सिमाइति यतोलोकालोकव्याप्याकाशं । न चासोके परडव्यस्याकाशमात्ररूपत्वात् लोकमात्रव्यापित्वमपि नास्ति विकल्पानुपपत्तेः । तथाहि । सिक्षावस्थायां तेषां व्यापित मन्युपगतमुतप्रागपि न तावत्तिभावस्थायां तक्ष्यापित्वनयने निमित्तानावान्नापि प्रागव स्थायां तनावे सर्वसंसारिणां प्रतिनियतसुखरखानुनवोन स्यान्नच शरीरावहिरवस्थित मवस्थानमस्ति । तत्सत्तानिबंधनप्रमाणस्यानावादतः सर्वव्यापित्वं विचार्यमाणं न कथं चिद्घटते तवनावेच लोकायमेव सिमानां स्थानं तजतिश्च कर्मविमुक्तस्योर्च गतिरिति। तथाचोक्तं ।"ला एरंडफले,बग्गीधूमे उसूधपविमुक्के॥ गइ पुत्वपउँगेणं,एवं सिक्षाणविग ई" इत्यादि । तदेवमस्ति तिमिस्तस्याश्च निज स्थानमित्येवं संज्ञां निवेशयेदिति॥२६॥ पचि साढू असावा, एवं सन्नं निवेसए ॥ अति साढू असाढू वा; एवं सन्नं निवेसए॥२७ ॥ एवि कल्लाण पावेवा, वं सन्नं तिवेसए । अहि कल्लाण पावेवा, एवं सन्नं निवेसए ॥७॥ थर्थ-हवे सिदिना साधनारा साधुयो. तेनो सनाव कहेते. ज्ञान, दर्शन, थने चारित्ररूप रत्नत्रय ने साधे,ते साधु जाणवा, ते पण नथी, तथा ए थकी विपरीत ते य साधु जाणवा, ते पण नथी. एवो संज्ञा न करवी, परंतु साधु पए, थने असाधु प ए, एवी संझा करवी ॥ २७ ॥ हवे सामान्य प्रकारे कल्याण थने पापनो सनाय देखाडे. मनोयादित थर्थनी प्राप्ति करना एवं कल्याण, ते पण नथी. तथा ते पकी विपरीत जे पाप, ते पण नथी. एवी संज्ञा न करे, किंतुं? कल्याण पणने, यो पाप पण. एवी संज्ञा करे ॥२॥ ॥ दीपिका-(पछिसाह इति) नास्ति साधुर्मुनिः संपूर्णचारित्रगुणानावात् तदनाये त . ..

नए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. विपरीतोऽसाधुरपि नास्ति एकस्याप्यनावे दितीयस्याप्यनावः योः परस्परापेदत्वात् । एवं संज्ञान निवेशयेत् । किंतु ? अस्ति साधुः संपूर्णगुणलनावात् । तथाहि । सम्यग्दृष्टेरर ताविष्टस्य सत्संयमवतः श्रुतानुसारेणाऽऽहारादिकं शुझवुझ्या गृमहतः क्वचिवज्ञानादखुद ग्रहणसंनवेप्युपयुक्तस्य संपूर्णमेव रत्नत्रयानुष्ठानमिति । तदेवं मुक्तिकते प्रवर्तमानस्य साधुत्वं इतरस्यासाधुत्वं मंतव्यं ॥ २७ ॥ (एविकलाणमिति ) वांनितार्थप्राप्तिः कव्या एं। कल्याणवांश्च कश्चिन्नास्ति सर्वपदार्थानामसारवाहिनश्वरत्वाच । पापं पापवान् वा कश्चिन्नास्ति शतवादिमतेनाऽऽत्मानं विना सर्वस्यानावात् एवं संज्ञां न कुर्यात् एका तेन सर्वनावानामसारत्व विनश्वरत्वानावादस्ति कल्याणं तक्षश्च अबैतमतस्य मिथ्या 'त्वात् पापं पापवांश्च विद्यते । यते हि सुखी.डखी सुरूपः कुंरूपोधनी दरिइत्यादि विश्ववैचित्र्यं न स्यादिति ॥ ३॥ .. ॥ टीका-सांप्रत सिः साधकानां साधूनां तत्प्रतिपदनूतानामसाधूनां चास्तित्वं प्र तिपिपादयिपुः पूर्वपक्षमाद । (एतिसादूधसास्वाइत्यादि ) नास्ति न विद्यते ज्ञानवर्स नचारित्रक्रियोपेतोमोक्षमार्गव्यवस्थितः साधुः संपूर्णस्य रत्नत्रयानुष्ठानस्यानावानदना वाच्च तत्प्रतिपदनतस्यासाधोरप्यनावः परस्परापेक्षित्वादेत व्यवस्थानस्यैकतरानावे ६ि तीयस्याप्यनावश्त्येवं संझा नो निवेशयेदपित्वस्ति साधुः सिः प्राक्साधितत्वात् । सि विसत्ताच नसाधुमंतरेण अतः साधुसिस्तित्प्रतिपक्षनूतस्य वाऽसाधोरिति । यश्च सं पूर्णरत्नत्रयानुष्ठानानावः प्रागाशंकितः स सिातानिप्रायमबुध्वैव । तथाहि । सम्यग्दृष्टे रुपयुक्तस्यारक्तविष्टस्य सत्संयमवतः श्रुतानुसारेणाऽऽहारादिकं शुत्ध्या गृहहतः क चिदज्ञानादनेपणीययदणसंनवेपि सततोपयुक्ततया संपूर्णमेव रत्नत्रयानुष्ठानमिति । य श्व नदयमिदं चानदयं गम्यमिदं वाऽगम्यं प्रासुकमेपणीयमिदमिदंच विपरीतमित्येवं रा गोपनवेन समनावरूपस्य सामायिकस्यानावः कैश्चिचोद्यते तत्तेपां चोदनमझानविनँ नणात् । तथाहि । न तेपां सामायिकवतां साधूनां रागवेपतया नदयानदयादिविवेको ऽपितु प्रधानमोदांगस्य सचारित्रस्य साधनार्थमपि चोपकारापकारयोः समनावतया सा मायिकं न पुनर्नदयानदययोः समनावत्येति ॥ २७॥ तदेवं मुक्तिमार्गप्रवृतस्य सा धुत्वमितरस्य चासाधुत्वं प्रदर्याधुना च सामान्येन कल्याणपापवतोः सनावं प्रतिषेधनि पधारेणाद । (राधिकानापावेवाइत्यादि) यथेष्टार्थफलसंप्राप्तिः कल्याणं तन्न विद्य ते सर्वाऽशुचितया निरात्मकत्वात् सर्वपदार्थानां वीक्षानिप्रायेण तथा तदनावे कल्याणा श्व न कश्चिविद्यते तथात्मा नूतवाद्यनिप्रायेण पुरुपएवेदं सर्वमितिरुत्वा पापं पापवा न्वा न कश्चिक्ष्यिते तदेवमुनयोरप्यनावः । तथा चोक्तं । “विद्या विनयसंपन्ने ब्राह्मणे गति रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. नएए हस्तिनि ॥ शुनि चैव श्वपाके च पंमिताः समदर्शिन"इत्येवमेव कल्याणपापकानावरु पां संज्ञा नो निवेशयेदपि त्वस्ति कल्याणं कल्याणवांश्च विद्यते तविपर्यस्तै पापं तमांच विद्यते इत्येवं संज्ञां निवेशयेत् । तथाहि। नैकांतेन कल्याणानावोयोबौरनिहितःसर्वपदा नामशुचित्वासनवात्सर्वाऽशुचित्वेचबुद्धस्याप्याचित्वप्राप्ते पि निरात्मनः स्वभव्यक्षेत्र कालनावापेक्ष्या सर्वपदार्थानां विद्यमानत्वात्परडव्यादिनिस्तु न विद्यते सदसदात्मकता वस्तुनः तउक्तं स्वपरसत्ताव्युदासोपादानोत्पायं हि वस्तुनोवस्तुत्वमिति । तथात्मा देतना वानावात्पापानावोपि नास्त्यरतनावेहि सुखी खी सरोगोनीरोगोसुरूपः कुरूपोउर्नगः सुनगोऽर्थवान् दरिइस्तथायमंतिकोऽयं तु दवीयान इत्येवमादिकोजगचित्र्यनावोऽध्यक्ष, सिझोपि न स्यात् ।यञ्च समदर्शित्वमुच्यते ब्राह्मणचामालादिषु तदपि समानपीडोत्पादनतो इष्टव्यं । न पुनः कर्मोपादितवैचित्र्यनावोपितेपां ब्राह्मणचांमालादीनामस्तीति तदेवं कथं चित्कल्याणमस्ति तविपर्यस्तं तु पापकमिति । नचैकांतेन कल्याणमेव यतः केवलिनां प्र वीणघनघातिकर्मचतुष्टयानां सातासातोदयसनावात्तथा नारकारणामपि पंचेंश्यित्वविशि एज्ञाना दिसनावानेकांतेन तेऽपि पापवंतइति तस्मात्कथंचित्कल्याणं कथंचित्पापमि ति स्थितं ॥ २७॥ कल्लाणे पावए वावि,ववहारोण विजशाजं वरं तं न जाएंति, स मणा वालपंनिया ॥श्णा असेसं अस्कयं वावि, सबउरकेति वा पुणो॥वशा पाणा न वति, इति वायं न नीसरे ॥ ३० ॥दी संति समियाचारा, निकुणा साठ्ठजीवितो ॥ एए मिचोवजीव ति, इति दिहिं न धारए ॥३१॥ थर्थ-हवे अनेकांत मार्ग देखाडीने, एकांत मार्गनें, दूपवे. ए पुरुप एकति कल्या एवंतन ,अथवा ए पुरुष एकांत पापवंतज , एवो व्यवहार नथी, कारणके, याज गत् महेिं एकांत कांहीज नथी. ते माटे जे पुरुप पुण्यवंत देखातो होय,परंतु ते यंत्या वस्थामा परिणाम विशे उर्गतियें जाय. थथया जे पापी पुरुप देखातो होय, ते परि पामविशे सजतिगामी थाय. ए कारण माटें एकांत न बोले (जेवेतनजाति के०) तथा जे वैर, ते कर्मठे कारण एम न जाणे,ते कोण न जाणे? तोके श्रमण, वाल, एटले मूर्ख,थनें पंमित एटले पमितपणाना थनिमानी होय ते न जाणे. ते शाथकी न जाणे? तोके जे कारणमा ते वान, मूर्ख, परमार्थनूत, थहिंसालक्षण जे धर्म, तेनो तेने थाश्रय नथी ते कारणे ते निरतो वैरे कारण जाणे नहीं. इत्यर्थः ॥ २५॥ हवे , G୯ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. अन्य वचन थाभि संयम कहे. (थसेसंथरकर्यवावि के०)श्रा जगत् माहें समस्त वस्तु जे घटपटादिकले ते एकांतें नित्य,शाश्वत एवं वचन न बोले, (लव स्केतिवापुणो के) तथा वली सर्व जगत् उखात्मकज ,एवं वचन पण न बोले,जे कारण माटें था जगत माहें एकेक जीवनें तो महा सुखडे, एम बोलायडे यतः " तणसंथारनिसप्लो, विमुणि वरो नरागमयमोहो ॥ ज पाव मुत्तिसुहं, कत्तोतं चक्वटिवि" ॥ १ ॥ इति वचनात् । माटे सर्व जगत् दुःखीजने, एवं वचन पण न बोले, (वसापाणाश्रवति के ) तथा ए चोर , ए परदारानो सेवनार, मा. ए वध करवा योग्य जे एईं वचन न बोले, अथवा ए अमुक पुरुष यवध्य एटले वध करवा योग्य नथी (इतिवार्यननीसरे के) एवचन पण न बोले, कारणके, एम बोलतां तेना कर्मनी अनुमोदना लागे. ए रीतें सिंह, व्याघ्र, मार्जारादिक हिंसक जीव देखीने, चारित्रि मध्य स्थ पणुं अवलंबन करे. इत्यर्थः ॥ ३० ॥ दवे वली बीजो, वचननो प्रकार, मनसुधी थाथि देखाडिये बैये. (दीसंतिसमयाचारा के०) था जगत् मांहें कोई एक चारि त्रिया एवा देखायवे. के, समयाचारा एटले सिद्धांतोक्त श्राचारने विषे प्रवर्तमा न, तथा (निरकुणासाहुजीविणो के०) निरकुणा एटले दोपरहित एवा थाहा रना गवेषण हार, तथा साधुजीवि एटले पोताना याचार पालवा सारु जीवे , तथा शांत, जितेंझ्यि, जितक्रोध, दृढव्रतवान्, जसर प्रमाण दृष्टि मार्गना शोधनार, प्रा सुक उदकना पान करनार, मौनी,उजीवनिकायना रण करनार, किंबहुना. सराग डे, तो पण वीतरागनी पेठे रहे, एवा साधु देखीने (एएमिछोवजीवंति के०) ए मिथ्यात्वो पजीवि बाह्य नियें करी लोकोनें वंचे (इतिदिनिधारए के०) एवी दृष्टि धरे नहीं, एतावता एवो नाव मनमांहें चिंतवे नही, वचनथकी कहे नहीं, कि बदुना. खतार्थि क परतीर्थिकनें एवं वचन कहे नहीं ॥३॥ ॥ दीपिका-(कनारोपावेति ) सर्वथाऽयंकल्याणवानयं सर्वथा पापवान् एवमेकांते व्यवहारो न विद्यते । एकांतपक्षाश्रयणेन यरं कर्मवधस्तत् श्रमणाः शाक्यादयोबालाः पंमितमानिनः शुष्कतर्कदोन्मत्नान जानंति ॥ ३० ॥ (यसेसमिति) थशेष सर्व व स्तु सारख्यानिप्रायेादतं नित्यं इति न ब्रूयात् । थपिशव्दादनित्यमपि न वदेत् । तथा सर्व जगहुःखात्मकमित्यपि न वदेत् चारित्रादिपरिणतः सुखस्यापि दर्शनात् । यमुक्तं । " तणसंथारनिसालो, विमुणिवरोनरागमयमोहो ॥ जे पाय मुनिसुह, कनोत चक्कवट्टी वि" ॥ १ ॥ चोरपारवारिकादयोवघ्यायवध्यावा इति न वदेत् । तथा चोक्तं । “ मार्जार व्याघ्रतिहादीन् सत्वव्यापादनोद्यतान् ॥ दृष्ट्वा स्वार्थपरः साधुमध्यिस्थ्यमवलंवत"इति॥१॥ .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. 'जए३ एवमन्योपि वाक्संयमोझेयः । यथाऽसौ कुतीथिकोवालः किमपि न वेत्ति इत्यादिकां पर स्याप्रीतिकारिणी नापां न विसृजेत् ॥ यमुक्तं । “थप्पत्नियंजेण सिया, थासु कृप्पिङवाप रो॥ सबसो त ण जासिला, जासं घहियगामिणी" इति ॥३१॥ (दीसतित्ति) दृश्यंते स मिताचाराः शास्त्रोक्ताचारपरानिदवोनिझामात्रवृत्तयः साधुना विधिना जीवंतीति साधु जोविनः। तथाहि । कृांतादांताजितेंझ्यिा जितकपायास्तायिनस्तानेवंतान मत्वापि एते मिथ्योपजीविनइति दृष्टिं न धारयेत् नैवमनिप्रायं कुर्यात् नाप्येवं वदेत् यथा मिथ्योप चारप्रवृत्तमायाविनएते इति । उद्मस्थेन हि एवंनूतनिश्चयस्य कर्तुमशक्यत्वादिति नावः। तेच स्वयूच्यावा नवेयुस्तीर्यातरीयावा उनावपि न वक्तव्यौ साधुना। यमुक्त । "यावत्प रगुणपरदो,पकीर्तने व्याहत मनोनवति । तावरं विशुदे,ध्याने व्ययं मनः कर्तु॥१॥३॥ ॥ टीका-तदेवं कल्याणपापयोरनेकांतरूपत्वं प्रसाध्यैकांतं दूपयितुंमाह (कनाणेपा वएइत्यादि) कल्यं सुखमारोग्यं शोननत्वं वा तदतीति कल्याणं तदस्यास्तीति कल्याणो मत्वर्थी याप्रत्ययांतोऽर्शयादियोजित्यनेन । कल्याणवानिति यावत् । पापकशब्दोपि मत्व र्थी याचप्रत्ययांतोइष्टव्यः। तदेवं सर्वथा कल्याणवानेवायं तथा पापवानेवायमित्येवंजूतो व्यवहारोन विद्यते तदैकांतनूतस्यार्थस्यैवानावात्तदनावस्यच सर्ववस्तूनामनेकांताश्रयणेन प्राक्प्रसाधितत्वादिति । एतच्च व्यवहारानावाश्रयणं सर्वत्र प्रागपि योजनीयं । तद्यथा । सर्वत्र वीर्यमस्ति नास्तिवा सर्वत्र वीर्य मित्येवंनूतएकांतिकोव्यवहारोन विद्यते। तथा नास्ति लोकोऽलोकोवा तथा संति जीवायजीवाइति चेत्येवंनूतोव्यवहारोन विद्यतइति सर्वत्र संबंधनीपं । तथा वैरं वजं तत्कर्म वैरं विरोधोवा वैरं तद्येन परोपतापादिनकांतपक्ष्स माश्रयणेन वानवति तत्ते श्रमणास्तीथिकावालाश्च वालारागपकलिताः पंमित्ताः पंकि तानिमानिनः शुष्कतर्कदध्मिातान जानंति परमार्थनूतस्याहिंसालक्षणस्य धर्मस्याने कांतपस्यवा नाश्रयणादिति । यदिवा यरंतत्ते श्रमणावालाः पंमितावान जानंतीत्ये वं वाचं न निसृजेदित्युत्तरेण संबंधः । किमिति न निसृजेद्यतस्ते किंचितानंत्येवापिच ते पां तन्निमिनकोपोत्पत्तेः । यच्चैवंनूतं वचस्तन वाच्यं । यतउक्तं । "थप्पनिय जेण सिया, थासु कुप्पिङवा परो ॥ सबसो तण नासेला नासं थहियगामिणिमित्यादि ॥ २५ ॥ थपरमपि वाक्यममधिकृत्याह । (थसेसमित्यादि) थशेपं कृत्स्नं तत्सारख्यानिमाये ण रुतं नित्यमित्येवं न चूयात् । प्रत्यर्थ प्रतिसमपं चान्यथान्यथा नावदर्शनात्सएवा यमित्येवंनूतस्यैकत्वसाधकस्य प्रत्यनिज्ञानस्य सून पुनर्जातेपु केशनखादिप्वपि प्रदर्श नानयापि शदादेकांतन क्षणिकमित्येवमपि वाचन निसृजेत्सर्वथा इणिकत्वे पूर्वस्य सर्वथा विनटत्वाउत्तरस्य निर्हेतुकउत्पादः स्यातथाच सति नित्यं सत्वमसत्वंवा दे ចុប។ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पंचमाध्ययनं. तोरन्यानपेक्षणादिति । तथा सर्व जगदुःखात्मकमित्येवमपि न ब्रूयात्सुखात्मकस्यापि सम्यग्दर्शनादिनावेन दर्शनात् । तथा चोक्तं । "तणसंथारनिसमो, विमुणिवरो नट्टरा गमयमोहो ॥ ज पाव मुत्तिसुहं, कत्तोतं चक्कवट्टीवि" ॥१॥ तथा वध्याश्चौरपारदारिका दयोऽवध्यावा तत्कर्मानुमतिप्रसंगादित्येवंनूतां वाचं स्वानुष्ठानपरायणः साधुः परव्यापा रनिरपेदोन विसृजेत् । तथाहि । सिंहव्याघ्रमार्जारादीन्परसत्त्वव्यापादनपरायणान् दृष्ट्वा माध्यस्थ्यमवलंबयेत् । तथा चोक्तं । मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यादीनि सत्वगुणाधिक विश्यमानविनयेष्विति । एवमन्योपि वासंयमोटव्यः। तद्यथा । थमी गवादयोवाह्या न वाह्यास्तथामी वृक्षादयश्वेद्यान वेद्यावेत्यादिकं वचोन वाच्यं साधुनेति ॥३॥ श्रयम परोवाक्संयमप्रकारोंऽतःकरणगुझिसमाश्रितः प्रदश्यते । (दीसंतीत्यादि) दृश्यंते समुप लन्यते स्वशास्त्रोक्तेन विधिना निनृतः संयतयात्मा येषां ते निनृतात्मानः । क्वचित्पावः (समियाचारंत्ति ) सम्यक् स्वशास्त्रविहितानुष्ठानादविपरीतषाचारोऽनुष्ठानं येषां ते स म्यगाचाराः सम्यग्वा इतोव्यवस्थितषाचारोयेषां ते समिताचाराः । के ते ? निक्षण शीलानिदवोनिझामात्रवृत्तयः । तथा साधुना विधिना जीवितुं शीतं येषां ते साधु जीविनः । तथाहि । ते न कस्यचिउपरोधविधानेन जीवंति तथा दांतादांताजितक्रोधाः सत्यसंधादृढव्रतायुगांतरमात्रदृष्टयः परिपूतोदकपायिनोमानिनस्सदा तायिनोविविक्त कांतध्यानाध्यासिनोकोकुच्यास्तानेवंनूतानवधार्यायपि सरागाथपि वीतरागाश्व चेष्टते इति मत्वैते मिथ्यात्वोपजीविनइत्येवं दृष्टि न धारयेनैवंनूतमध्यवसायं कुर्यान्नाप्येवं नूता वा चं निसृजेद्यथैते मिथ्योपचारप्रवृत्तामायाविनइति । बद्मस्थेन ह्याग्दर्शिनैवंनूतस्य निश्चय स्य कर्तुमशक्यत्वादित्यनिप्रायः । तेच स्वयूय्यावा नवेयुस्तीतरीयावा तावुनावपि न वक्तव्यौ साधुना । यतउक्तं । “यावत्परगुणपरदो,पकीर्तने व्याप्तं मनोनवति ॥ ताव वरं विशुद्धे, ध्याने व्ययं मनः कर्तु"मित्यादि ॥३१॥ दकिणाए पडिलंभो, अचिवा पाठिवा पुणो ॥ण वियागरऊ मेहावी,संतिमग्गं च बुदए ॥३॥ श्च्चेएदि गणेहिं, जिणदिदि संजए॥धारयंतेन अप्पाणं,आमोकाए परिवएका सित्तिवेमि॥३३॥ इति वीयसुयकंधस्स अणायारणाम पंचमतयणं सम्मत्तं ॥ अर्थ-वली याचार देखाडे. (दरिकणा के०) दान तेनो प्रतिलंन एटले गृहस्थ दान देवं, जेनारें-दान से. एवो व्यापार प्रवर्तमान देखी, थस्ति, अथवा नास्ति, एटले गुण, यथवा दूषण' कांड पण कहे नहीं (पुणो के०) घसंयमनी अनुमोदन अनें . + दूषण केता . , रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. नए थको वृत्तिवेद थाय. ए कारण मात्रे, (मेहावी के०) जे पंमित होय, ते थस्ति, नास्ति, न कहे, तेवारें साधु केम बोले ? ते कहेठे. (संतिमग्गंचब्बूहए के०) शांतिमार्ग एटले मोक्षमार्ग झान, दर्शन, चारित्ररूपनी वृध्धि थाय; एवं वचन बोले. एटले जे वचन वो लवा यकी असंयम सावध न थाय, तेवु वचन बोले. इत्यर्थः॥३॥ हवे अध्ययन परि समातिनें अर्थ कहेते. (इच्चे एहिंताणेहिं के०) एम ए पूर्वोक्तस्थानकें (जिए दिदिंसंजए के०) जिन एटले वीतरागनापित वचने युक्त, एवा संयत एटले जे चारित्रिया (धारयंतेत थप्पाणं के०) ते पोताना पात्माने धारे, क्या लगें धारे? तोके (थामोरकाएपरिवएशाति के०) ज्यां सुधी मोक्न प्राप्ति थाय,त्यां सुधी धारे हवे एवो उपदेश शिप्यनी प्रत्यें गुरु कहे. के,थहो शिष्य ! तुं धावा थाचारें प्रवर्तजे.त्तिवेमिनो अर्थ पूर्ववत जाणवो. ॥ ३३ ॥ ए वीजा श्रुतस्कंधने विपे अनाचार नामें पांचमाघध्ययननो संदेपार्थ वालावबोध समाप्तथयो. ॥ दीपिका-(दरिकणाएति) दानं दक्षिणा तस्याः प्रतिसंनः प्राप्तिानलानः सोस्माद्गृ हस्थादेः सकाशादस्तिवा नास्तिवा इति न व्यागृणीयान्न वदेन्मेधावी किंतु ? शांतिमार्ग मोदमार्ग बृदयेदृधि प्रापयेत् यथा मोदमार्गनिवति तथा वदेदित्यर्थः ॥ ३३ ॥ त्येतैरनेकांत विधायिनिः स्थानैजिनोदिष्टैः संयतयात्मानं धारयन् यात्मानं प्रवर्तयन् था मोक्षाय कर्मक्ष्यार्थ परिव्रजेत्संयमे प्रवर्तेत॥इति परिसमाप्ती। व्रवीमीति पूर्ववत् ॥३॥ इति सूत्ररुतांगदीपिकायांवितीयश्रुतस्कंधेऽनाचारभुतारख्यं पंचमाध्ययनं समाप्तम् ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (दरिकणाएइत्यादि) दानं दक्षिणा तस्याः प्रतिनः प्राप्तिः स दानलानोऽस्माजहस्थादेः सकाशादस्ति नास्ति वेत्येवं न व्यागृणीयान्मेधाची मर्या दाव्यवस्थितः। यदिवा स्वयूथस्य तीतरीयस्य चा दानं ग्रहणंचा प्रतिसानः सएकांते ना स्ति संनवति नास्ति वेत्येवं न चूयादेकांतेन तहानग्रहणनिपेधे दोपोत्पत्तिसंनवात् । तथा हि। तदाननिपेऽत्तरायसंनवस्तवैचित्र्यंच तहानानुमतावप्यधिकरणोजयश्त्यतोऽस्ति दानं न वेत्येवमेकांतेन न ब्रूयात् । कथं तहि चूयादिति ? दर्शयति । शातिर्मोइस्तस्य मार्गः स म्यग्दर्शनशानचारित्रात्मकस्तमुपवृंहये वर्धयेत्। यथा मोक्षमार्गानिवृधिवति तथा चूया दित्यर्थः । एतक्तं नवति । पृष्टः केन विविधिप्रतिपेयमंतरेण देयप्रतिमाहकविपर्य निर पद्यमेवं यावित्येवमादिकमन्यदपि ॥ ३२ ॥ सांप्रतमध्ययनार्थमुपसंजिष्टुराह (३ शेषामित्यादि) इत्येतैरेकातनिपेधारेणानेकांत विधायिनिः स्थानांसंयमप्रधानः समस्ताध्ययनोक्तरागदेपर हितजिनदृष्टरुपलधन स्वमतिविकल्पोछाप्तिः संयतः सन् संयमवानारमानं धारयन्न निविविधधर्मदेशनावरसरे वाच्यं तथा चोक्कं । “सारहावड़ा GU वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे षष्ठाध्ययनं. पं. वयणाएं जो नयाणविलेसमित्यादिस्थानरात्मानं वर्तयानामोदायाशेपकर्मक्ष्या थे. मोदं यावत्परिसमंतात्संयमानुष्ठाने ब्रजेजलेस्त्वमिति विधेयस्योपदेशः । इति परिस माप्त्यर्थे । ब्रवीमीति पूर्ववत् । नयायलिहिताथनिधास्यमानलहणाश्चेति ॥ ३३ ॥ समाप्तमनाचारभुताख्यं पंचममध्ययनमिति ॥ ॥ दवे बहुँ अध्ययन प्रारंनिये यें ॥ पांचमा अध्ययननें निपे श्राचारनी श्रीचरणा करवी, बने थनाचारनी परिहरणाए टले धनाचारनो त्याग करवो. एम कर्यु.हवे ते प्रमाणे जे महानाग्यवान् पुरुषथी करा यजे, ते आकुमारना दृष्टांतनी पेठे देखाडेले. जेम थाईकुमारनो गोशालक साथें वाव थयो, ते रीतेंज था बम थध्ययनमां कहे. प्रत्येक बुक बाईकुमार, एकदा प्रस्तावें श्री महावीरदेवनी पासें थावतां यंतराले गोशालकें बोलाव्यो. ते कथा कहे .- पुराकडं अद्द इमं सुणेद,मेगंतयारी समणे पुरासी ॥ से निस्कु णो नवणेत्ता अणेगे, आइकतिपिंह पुढोविडिरेणं ॥१॥ साजी चियापाविता थिरेणं, सनाग गणन निकुमझे ॥ आश्क माणो बहुजन्नमवं, नसंधयाती अवरेण पुवं ॥२॥ थर्थ-दवे थाईकुमारने गोशालक बोलावीने कहे के, (श्रद्दामंसुणेद के०) नो थाईकुमार ! जे हुँ कहूँ ते तुं सनिल. (पुराकडं के०) परापूर्व जे जे था ताहारे ती थकरें कयुने, ते हूँ कहूंढुं ते सानल. ते शुं कस्तूं? तोके, (मेगंतयारीसमणेपुराती के) ए श्रमण नगवंत महावीर पूर्व प्रथम एकांतचारी विहार करता हता. एटले एकति लोक रहित एवा प्रदेश विचरता हता, अनें अनेक प्रकारनां उग्रतप करता हता, हमणां उग्रतप आचरवा थकी नंग थया थका मुजने वोडीने एटले महारो परित्याग करीने, (सेनिरकुणोउवणेत्ताथणेगे के ) ते साधु शिष्यो एकता करीने अनेक देव, दे वी, मनुष्य, बनें स्त्रीना द्वंद माहें बेग थका धर्म कहेठे. (थाइरकतिसिंहपुढोविधिरेणं के) तथा घणा शिष्य एकठा करो, तमारा जेवा मुग्ध जननें विप्रतारवा माटें पृथक पृथक् जुदा चुदा विस्तार करी धर्म कहे ॥१॥ वती गोशालक कहे के, (साजीवि यापऽवितायिरेणं के०) यदो थाईफुमार! ताहारे गुरु घणा लोक माहें बेशी धर्म देशनाने मिशे आजीविका मामीने, केमके, एकाकी विचरतां लोक परानव करे, एवं ते .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. नए जाणीने, पंक्ति निमित्तें, घणों महोटो परिवार कयो, वली ए तमारो गुरु केवो, तो के, अस्थिर एटले प्रथम माहारी साथै एकलो थंत प्रांत थाहारी शून्य एवा देवकुला दिक स्थानकोनें विपे रहेतो हतो, थने तेवो उग्रथाचार वेचूना कवलनी पे- निःस्वाद जाव जीवसुधी करवाने अशक्त, ते कारणे महारो समागम मुकीने घणा शिष्योने वि प्रतार एवे घटाटोपें विचरेते, ते कारणे अस्थिरते. ते अस्थिर पणुं देखाडे. (सजाग 5 के०) सना जे देव अने मनुष्यनी परपदा माहे वेठो (गणउनिरकुमड़े के० ) थने क निकुना समुदाय माहे रहेतो यको (श्राइस्कमाणोबहुजन्नमबं के) घणालोकनें हितनो कारक, एवो अर्थ कहेतो देखायो. ते कारणे (नसंधयातीयवरिणपुर के० ) मांदोमांहे याचार तेनो संधि मलतो नथी, एटले प्रथमना थाचारमा बनें दमणाना याचारमा मांदोमांहे विरोध देखायचे, ते ए प्रकारे के, सिंहासन,यशोक वृक्ष,नामंगल, वत्र, चामरादिक मंमाण जो मोक्नु अंग होय तो, प्रथम जे उग्रक्रिया एणे कीधी तेतो निःकेवल क्लेश जणीज कीची, अथवा जो ते किया कर्म निरवानुं कारण हती, तो हमपानी क्रिया पण वीजाने विप्रतारवाने अर्थ,पाखरूप जाणीय वैयें, वलीप्रथमतो मौनपणुं रुडं जाणीने अंगीकार कहुं हतुं, त्यारें हमणा धर्मदेशना थापवानुं शुं कामजे? जो धर्मदेशना देवी, ए रुडुंजे तो पहेलां मौनपणुं पादयुं हतुं ते अत्यंत अयोग्यते॥२॥ दीपिका-अथ पठाध्ययनमारच्यते । तच्चाईककुमारकथासंबकत्वादाईकीयानिधानं । तत्कथाचेयं । मगधदेशे वसंतपुरे सामायिकोनाम कुटुंबी वसति । स वैराग्यतःश्रीधर्मयो पाचार्यपाच पत्नीयुतः प्रव्रज्यां गृहीत्वा साधुनिः सह विहरति । सोऽन्यदा स्वपत्नी साध्वी निदामटती दृष्ट्वार रागी जातः। स्वानिप्रायः परस्य साधोस्तेन निवेदितः । तेनापि तत्प्रवर्ति न्यास्तयापि तस्याः साध्व्याः । ततः स्वपतिमनुरक्तं ज्ञात्वा साध्व्या नक्तप्रत्याख्यानपूर्वमा स्मोइंधनमकारि । मृत्वा स्वर्गमगात् । तदाकर्ण्य तत्पतिः साधुरपि गुरुमनाप्टग्य नक्तं प्र त्याख्याय दिवं गतः । ततश्युत्वा आईकपुरे नगरे थाकसुतयाईकानिधोजातः । साऽपि तत्पत्नी स्वर्गच्युता वसंतपुरे श्रेष्ठिपुत्री जाता।थाईकोपि युवा परमसुनगः संपन्नः। थन्यदाईकपित्रा ननहस्ते राजगृहे श्रेणिकराज्ञः प्रानृत प्रेषितं । थाईफकुमारेण श्रेणि कसुतायाऽनयकुमाराय स्नेहकरणार्थ प्रानृतं तस्यैव हस्तेन प्रेपितं । जनोराजगृहे गत्वा श्रेणिकराज्ञः प्रानृतानि निवेदितवान संमानितश्च राझा। थाईकप्रहितानि प्रानृतानि चाड नयकुमाराय दत्तवान् । कथितानि स्नेहोत्पाटकानि वचनानि । यनयेनाचिंति । नूनम सौ नव्यः स्यादासन्नसिधिकोयोमया साईप्रीतिमिवतीति।ततोऽनयेन प्रथमजिनप्रतिमा वहुमानृतयुताईकुमाराय प्रहिता। इदं प्रानृतमेकांते निरुपणीयमित्युक्तं जनस्य । सोऽप्या ईकपुरं गत्वा याक्तं कथयित्वा प्रान्तमार्पयत् । प्रतिमा निरूपयतः कुमारस्य जातिस्म .. नएन वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पछाध्ययनं रणमुत्पन्नं धर्म प्रतिवु मनः अनयं स्मरन् वैराग्यात्कामनोगेष्वनासक्तस्तिष्ठति । पि त्रा ज्ञातं माक्वचिदसौ यायादिति पंचशतसुनटर्नित्यं रक्ष्यते। बाईककुमारोप्यश्ववाहनि कायां निर्गतः प्रधानावेन दूरं गत्वा पलायितः। ततः प्रव्रज्यां गृपहन देवतया निषिको पि प्रव्रज्यान्यतरप्रतिमाप्रतिपन्नोवसंतपुरे कायोत्सर्गस्थोदेवलोकच्युतया तया श्रेठिपु ज्याऽन्यवालिकानिः सह कीडंत्याऽयं मम नर्तेत्युक्ते सन्निहितदेवतया साक्ष्त्रयोदशकोटि मिता सुवर्णवृष्टिः कृता । राजा तत्सुवर्ण गृहन् देवतया वारितः । इदं स्वर्णमस्याबा लिकायाएवेन्युक्तं च ततस्तत्पित्रा गृहीतं स्वर्ण । अनुकूलोपसर्ग मत्वाईमुनिरन्यत्र गतः पुत्रीवरणार्थ वराः समायांति पुत्र्या कथितं पितुः एते वराः स्वस्थानं यांतु अहं तस्मै दना त्वया यत्संबंधि हिरण्यं नवताजगृहे। पित्रोक्तं त्वं तं जानीपेकथं ? तयोक्तं । तच्चर णगतानिशानदर्शनालानामि।ततःसा दानशालायां स्थिता निक्षार्थिनामाहारं दत्ते।ततो दादशवपैर्गतैः कदाचिच्चासौ नवितव्यवशात्तत्रैव विहरन् समागतः पादचिन्हदर्शना पतदितश्च तया।ततः सा बाला सपरिवारा तत्पृष्ठतोगता।बाईककुमारोपि देवतावचनं स्मरन् कर्मोदयात्प्रतिनग्नस्तया साई चनक्ति नोगान् पुत्रीजातः। आईकेणोक्त सांप्रतं ते पुत्रोक्तिीयोनू निर्वाहकः । अहं खकार्यमाचरामि तया सुतझापनार्थ कार्पासक तनमारब्धं । दृष्टं च पुत्रेण किंमातरिदमारब्धं नवत्या? साप्राहावत्स ! तव पिता प्रव्रज्या ग्रहीतुकामः त्वं तु शिशुरद्यापि इव्याजनेऽसमर्थस्ततोहमनघा निंद्यवृत्याऽनया जीवनमि हामीति । तेन बालेन तत्कालोत्पन्नवुझ्या तत्कर्तितसूत्रेण कायं मया बोयास्यतीति मन्मननापिणोउपविष्टएव पिता वेष्टितः । पित्रा चिंतितं यावतोमी वेटनसूत्रतंतवस्तावं ति वणि मया स्थातव्यं । तंतवश्च दादश। ततोसौ बादशवर्षाणि गृहे तस्थौ । ततः प्रबजितः सूत्रार्थ निपुणएकाकी विदरन् राजगृहं प्रतिप्रस्थितस्तदंतराले तहणार्थ या नि प्राक् पित्रा पंच राजपुत्रशतानि मुक्तानि तानि कुमारे नटे राजनयात्राटव्यां चौर्ये ए जीवंति। तैश्चाईकमुनिस्टउपलक्ष्तिश्च । तेन टष्टास्ते किमिदमनार्य कारब्धं नवनिः? तैश्च राजनयादि कथित। मुनिवचनासंबुझास्ते प्रव्रजिताः । तथा राजगृहनगरप्रवेशे गो शालकोहस्तितापसाब्राह्मणाश्च वादे पराजिताः । तथाईकुमारदर्शनादेव हस्ती बंधनादि मुक्तः । तेच हस्तितापतादयथाईमुनिधर्मकयादिप्ताः श्री वीरपाई निष्क्रांताः राज्ञा ज्ञात खरूपेण पृष्टं । नगवन्! कथं त्वदर्शनतः करी बंधनान्मुक्तश्त्युक्ते मुनिराह । “न उकरं वा रणपासमोयणं गयस्त मतस्त वर्णमि रायं ॥ एयंतु म पडिहाइ उकरं वक्षस्स तकाव लिएण तंतुणा" ॥१॥करमेतन्नरपाशेर्वस्य गजस्य मत्स्य विमोचनं वने राजन्! एतत्तु मे प्रतिनाति पुष्करं यत्त'काव जितेन तंतुना बस्य मम प्रतिमोचन मितिस्नेिहततवोहि जंतूनां उछेदानवंतीति नावः ॥धाईकमुनिकथा समाता ।।

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. Եվ सांप्रतं सूत्रं व्याख्यायते तच्चेदं।(पुराकडमिति)यथा गोशालकेन साई वादोनूदाईककुमार स्य तथास्मिन्नध्ययने कथ्यतेतं चाईमुनिं प्रत्येकवुश्रीवीरांतिकमागतंगोशालोववीद्यथा, जोधाईक! यदहं वदामि तहः। पुरा पूर्व नवत्तीयकता यत्कृतं तदर्शयति।एकांते जनरहि तस्थाने चरतीत्येकांतचारी श्रमणः पुरासीत्तपश्चरणोयतः।सांप्रतं तु तपश्चारित्रनितितो मां विहाय देवादिमध्यगतोधर्ममाख्याति । तथा वहून शिष्यान उपनीय बहुशिष्यपरिवारंक वा, नवादृशमुग्धानांइदानी पृथग्विस्तारेण धर्ममारख्याति॥१॥यां नवशुरुणा देशना क्रियते साजीविका प्रकण स्थापिता एकाकी विहरन लोकैः परिनूयतइति । यउक्त । “उत्रं वात्रं पा श्र,वस्त्रं यष्टिं च चर्चयति निकुः॥वेपेण परिकरण च,कियतापि विना न निक्षा पि॥१॥इति रुत्वा तेन परिवारः कृतः । तदनेन दंनप्रधानेनजीविकार्थमिदमारब्धं । किंनूतेन थस्थिरेण पूर्व मया साईमेकाकी पंतप्रोताहारेण शून्यवनादौ वृत्तिं कृतवान् । नच तादृशं पुष्करमनु छानं यावङीवं कर्तुमलं । ततो मां त्यक्त्वा वढून् शिष्यान् विधायामंवरेण चरति ततोऽ स्थिरश्चपलः पूर्वांचारत्यागात् तथा सलागतोऽर्य गणशोऽनेकशोनिकुमध्यस्थितयाचका गोवहुजनेन्योहित बहुजन्यमर्थ कथयन् विहरति एतच्चास्यानुष्ठानं पूर्वापरेण न संधत्ते । तथाहि । यदि सांप्रतीय वृत्तं प्राकारत्रयसिंहासनाशोकवृदनामंगलचामरादिकं मोझांग मनविष्यत्ततोया प्राक्तन्येकचर्या क्लेशबहुलानेन रुतेनाक्लेशाय केवलमस्येत्यथ सा कर्म निर्ज रणहेतुका परमार्थनूता ततः सांप्रतावस्या परप्रतारकत्वाइंनकल्पेत्यतः पूर्वोत्तरयोरनुमान योमौनवतिकधर्मदेशनारूपयोः परस्परतोविरोधइति । अतएवास्य चरित्रं पूर्वापरेण न संदधाति पूर्वापरविरोधीत्यर्थः ॥ २ ॥ ॥टीका-वक्तं पंचममध्ययनं सांप्रतं पप्ठमारन्यते।यस्य चायमनिसंबंधः । इहानंतराध्यय ने थाचारः प्रतिपादितोऽनाचारपरिहारश्च सच येनाचीणः परिहतश्चासावधुना प्रतिपाय ते। यदियाऽनंतराध्ययने स्वरूपमाचारानाचारयोःप्रतिपादितं तचाशंक्यानुष्ठानं न नवत्य तस्तदा सेवकोदृष्टांतनूतथाकः प्रतिपाद्यतइत्यथवाऽनाचारफलं ज्ञात्वा सदाचारे प्रय नः कार्योयथाईककुमारेण रुत्तइत्येतदर्शनार्थमिदमध्ययनाथस्य चत्वार्यनुयोगदाराप्यु पक्रमादीनिवाच्यानि। तत्रोपक्रमांतर्गतोर्याधिकारोयं तद्यथा थाईककुमारवक्तव्यता यथा सावनयकुमारप्रतिमाव्यतिकराटप्रतिस्तथात्र सर्व प्रतिपाद्यततिा निक्षेपविधा। तत्रों पनिप्पन्ने निपेऽध्यपनं नाम निप्पन्ने निक्षेपेवाईकीय।तत्राईपद निपार्थ नियुक्तिरुदाह। "नामं उवणा थ.दव चेव होइ नावई ।। एसो खसुथदशा निरफेवो चाहिदो हो" ॥३॥ (नामंतवणाग्रहमित्यादि) नामस्थापनाच्यनावनेदाचतुर्थाईकस्य निदपोश्टय्यः। तत्र नामस्थापनेऽनादृत्य व्या प्रतिपादनार्थमाह।"उदगई सारदं.चिया खलु तहासि ..

ए00 हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. ऐददं ॥ एवं दत्वदं खलु,नावेणं हो रागदं " ॥२॥ (सदगदमित्यादि) तत्र व्या विधा थागमतोनो बागमतश्चायागमतोशाता तत्र चानुपयुक्तोऽनुपयोगो व्यमितिकृत्वा नो या गमस्तु झशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तं यदकेन मृशिकादिकं इव्यमार्दीकंतं तदकाई । सा राईतु यहिः शुष्काईमप्यंतर्मध्ये सार्डमास्ते यथा श्रीपर्णसौवर्चलादिकानवियदंतु यत् स्निग्धत्वगव्यं मुक्ताफलरक्ताशोकादिकं तदनिधीयते वसयोपलिप्तं वासाई तथा श्लेष्मा ईचक्रपाद्युपलिप्त स्तनकुमयादिकं यदव्यं तस्निग्धाकारतया श्लेप्माईमिनिधीयते। एत त्सर्वमप्युदकादिकं व्याईमेवानिधीयते। खलुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् । नावाई तु पुनः रागः स्नेहानिप्वंगस्तेनाई यजीवश्व्यं तनावामित्यनिधीयते ! सांप्रतमाईककुमारमधिल त्यान्यथा इव्याई प्रतिपादयितुमाह। एगनवियबा,या थनिमुह नामगोएय॥ एते ति ना देसा,दचेमि बदगेहाति"॥३॥ (एगनवियश्त्यादि) एकेन नवेन योजीवः स्वर्गादेरागत्या ईककुमारत्वेनोत्पत्स्यते तथा ततोप्यासन्नतरोबायुप्कस्तथा ततोप्यासन्नतमोनिमुखना मगोत्रोयोनंतरसमयमेवाईकत्वेन समुत्पत्स्यते।एते त्रयोपि प्रकाराच्याईके इष्टव्याइति । सांप्रत नावाईकमधिकस्याह । “थहपुरा अहसुतो.नामेण यह गोय थणगारो॥ तत्तो समुधि यमिणं,अयणंथइङतितावायहपुराश्त्यादि) थाईकायुष्कनामगोत्राएयनुजवन्नाचा निवति। यद्यपि शृंगवेरादीनामप्याईकसंझाव्यवहारोस्ति तयापि नेदमध्ययनं तेन्यःसमुधि तमतोन तैरिहाधिकारः किंवाईककुमारानिधानगारात्समुछित्तमतस्तेनैवेहाधिकारइतिक वा तक्तव्यताऽनिधीयते । एतदेव नियुक्तिकदाह । (थदपुराइत्यादि) यस्याः समासेना यमर्थः । थाईकपुरे नगरे थाईकोनाम राजा तत्सुतोप्याईकानिधानः कुमारस्तदंशजाः किल सर्वेप्याईकानिधानाएव नवंतीतिरुत्वा सचानगारः संवृतस्तस्य च श्रीमन्महावीरव ईमानस्वामिसमवसरणे गोशालकेन साई हस्तितापसैश्च वादोनतेनच ते एतदध्ययनार्थो पन्यासेन पराजितायतइदमनिधीयते । ततस्तस्मादाईकास्समुचितमिदमध्ययनमाईकीय मिति गाथासमासार्थः। व्यासार्थ तु स्वतएव नियुक्तिकदाईकपूर्वनवोपन्यासेनोत्तरत्र कथाय प्यतीति । ननुच शाश्वतमिदं वादशांगमपि गणिपिठकमाईककथानकं तु श्रीवईमानतीर्थाव सरे तत्कथमस्य शाश्वतत्वमित्याशंक्याह । कामं ज्वालसंगं,जिपवयणं सासयं महाना गं। सबझयणाईतहा,सबस्करसमिवाय" ॥५॥ (काममित्यादि) काममित्येतवन्युपगमे इटमेवेतदस्माकं तद्यथा। बादशांगमपि जिनवचनं नित्यं शाश्वतं महानागं महानुनावमा . मांपध्यादिशदिसमन्वितत्वान्न केवलमिदं सर्वाण्यामध्ययनान्येवंनतानि तथा सादर सन्निपाताभ मेलापकाइव्यार्थादेशानित्याएवेति । ननुच मतानुज्ञानामनिग्रहस्थानं नव तऽत्याशंक्याह। “तदवियकोश्यछो,अप्पङतितम्मि समयंमि ॥ पुरा नपिउथणुमतो इति इसिनासिए य जहा" ॥६॥ (तहवियश्त्यादि) यद्यपि सर्वमपीदं व्यार्थतः शाश्वत तथा - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. · एप पि कोप्यर्थस्तस्मिन्समये तथा क्षेत्रेच कुतश्चिदाईकाः सकाशादावि वमास्कंदति सते न व्यपदिश्यते । तथा पूर्वमप्यसावर्थोऽन्यमुद्दिश्योक्तोऽनुमतच नवति शपिनापितेपूतरा ध्ययनादिपु यथेति । सांप्रतं विशिष्टतरमध्ययनोबानमाह । “थङदएण्गोसा,लनिरकु वनवतीति दंडी ॥ जह. दलितावसाणं,कहियं णमो तहावुझं" ॥७॥ (अजादएणेत्या दि) धार्याईकेण समवसरणानिमुखमुन्नलितेन गोशालकनिदोस्तथा ब्रह्मवतिनां त्रिदंकि नां यथा हस्तितापसानां च कथितमिदमध्ययनाथ जातं तथा वक्ष्ये सूत्रेणेति । सांप्रत स पूर्वनवमाईककथानकं गायानिरेव नियुक्तिलदाह । “गामे वसंतपुरये,सामस्तिोधरणि सहितोनिस्कतो॥ निरकायरियादिघा,उहासिय नत्तवेहासं" ॥॥ संवेगसमावन्नो,माईन तंच श्चुदिय लोए । घनकणं अक्षपुरे, श्रदमु यह जा ॥ए। पीतीपदोपहदू पृष्ठ णमनयस्त पनवे सो ॥ तेणावि सम्मदिहित्ति दोऊ, पडिमारहंमि गया ॥ १०॥ दहुं संचुको रस्किन य, थासाणवाहणपलातो ॥ पवावंतो धरितो, रह न करेति कोयन्नो ॥ ११ ॥ अगणितो निस्कतो, विहर पडिमाश्दारिगाचरिई ॥ सुवरणवसुहारात, र नो कहणं च देवीए ॥ १२ ॥ तं न पिता तीसे, पुरणकहणं च वरणदोवारे ॥ जाणा पायबिंब,आगमणं कहणनिग्गमणं ॥ १३ ॥ पडिमागतीसमोवे,सपरीवारानिरकपडियय एं ॥नोगमुतापुरणसु,तबंधपुग्नेय निग्गमणं॥१४॥रायगिदागमचोरा,रायनया कहणतेसि दिरकाया॥ गोसालनिस्कुवंनी,तिमियातावसेहिं सहवादोरयावादे पराश्यत्तो,सचे विय सरएमवगतातो ॥थगसहिया सवे, जिणवीरसासिनिरकंता ॥१६॥ (गामेइत्यादिगा थाप्टक) थासां चार्थः कथानकादवसे यस्तञ्चेदं । मगधजनपदे वसंतपुरे ग्रामे तत्र सामा यिकोनाम कुटुंबी प्रतिवसति । सच संसारनयोदिनोधर्मयोपाचार्योतिके धर्म श्रुत्वा स पत्नीकः प्रवजितः सच सदाचारतः संचिनैः साधुनिः सा विहरतीतरानिः साध्वी निः । सहेति । कदाचिचासावेकस्मिन्नगरे निदामटती दृष्ट्वा तामसी तथाविधकर्मोदया त्पूर्वरतानुस्मरणेन तेस्यामध्युपपन्नस्तेन चात्मीयोऽनिप्रायोक्तिीयस्य साधोनिवेदितस्ते नापि चैतत्प्रवर्तिन्यास्तयापि चानिहितं न मम देशांतरे एकाकिन्या गमनं पुज्यते न चा सी तत्राप्यनुबंधं त्यक्ष्यतीत्यतो ममास्मिन्नवसरे नक्तप्रत्यारल्यानमेव श्रेयोन पुनव्रतवि लोपनमित्यतस्तया नक्तप्रत्याख्यानपूर्वकमात्मोइंधनमकारि मृता सागाच देवलोकं । असा चैनं व्यतिकरमसौ संवेगमुपगतश्चितितं च तेन । तया प्रतनंगनंयादिदमनुष्ठितं म मत्वसौ संजातएवेत्यतोहमपि नक्तप्रत्यारल्यानं फगेमीत्याचार्यस्या निवेद्यवासी मायाय्यप च परमसंवेगापन्नोऽसायनिक्तं प्रत्याख्याय दिवंगतस्ततोपि च प्रत्यागत्याईपुरे नगरे थाईकसुतधाईकानिधानोजातः । सापिच देवलोकायुता वसंतपुरे नगरे श्रेटिकने दारिका जाता इतरोपिच परमरुपसंपन्नोयोवनस्थः संवृत्तोन्यदासावाईकपिता राजगृहन .

। ए०३ वितीये सूत्रकृतांगे वितीयश्रुतस्कंधे षष्ठाध्ययनं. गरे श्रेणिकस्य राज्ञः स्नेहाविष्करणार्थ परमप्रानृतोपेतं महत्तमं प्रेपयत्याईककुमारेणासौ पृष्टोयथा कस्यैतानि महार्दास्यत्युग्राणि प्रानृतानि मत्पित्रा प्रेषितानि यास्यंतीत्यसावक थयाथार्यदेशे तव पितुः परममित्रवेणिकोमहाराजा तस्यैतानीत्याईककुमारेणाप्य नाणि किं तस्यास्ति कश्चिद्योग्यः पुत्रोस्तीत्याह । यद्येवं मत्प्रहितानि प्रानृतानि नवता त स्य समर्पणीयानीति नणित्वा महाणि प्रानृतानि समर्यानिहितं वक्तव्योसौ मच नाद्यथाककुमारस्त्वयि स्निह्यतीति सच महत्तमोगृहीतोनयप्रानृतोराजगृहमगाशत्वा च राजारपालनिवेदितोराजकुलं प्रविष्टो दृष्टश्च श्रेणिकः प्रणामपूर्व निवेदितानि प्रानृतानि कथितं च यथासंदिष्टं । तेनाप्यासनाशनतांबूलादिना पाईप्रतिपस्या सन्मानितोधितीये चान्ह्याईककुमारसत्कानि प्रानृतान्यजयकुमारस्य समर्पितानि कषिता निच तत्प्रीत्युत्पादकानि तत्संदिष्टवचनान्यनयकुमारेणापि परिणामिक्यघुरघा परिणामि तं नूनमसी नव्यः समासन्नमुक्तिगमनश्च तेन मया साईप्रीतिमिठतीति। तदिदमत्र प्रा सकालं यदादितीर्थकरप्रतिकरप्रतिमासं दर्शनेन तस्यानुग्रहः क्रियतातिमत्वा तथैव क तं महाणिच प्रेषितानि प्रानृतानीति । उक्तश्च । महत्तमोयथा मत्प्रहितप्रानृतमेतदेका ते निरूपणीपं तेनापि तथैव प्रतिपन्नं गतश्चासावाईकपुरं समर्पितं च प्रानृतं राज्ञोति तीये चान्ह्याईककुमारस्येति कथितंच यथासंदिष्टं तेनाप्येकांते स्थित्वा निरूपिता प्रतिमा तांच निरुपयतकहापोह विमर्शनेन समुत्पन्नं जातिस्मरणं चिंतितंच तेन यथा ममान यकुमारेण महानुपकारोऽकारि सर्मप्रतिवोधतइति। ततोसावाईकःसंजातजातिस्मरणो चिंतयद्यस्य मम देवलोकनोगैर्य थेप्सितं संपद्यमानैस्तृप्ति नूतस्यामीनिस्तुर्मानुपैः स पकालीनः कामनोगैस्तृप्तिनविष्यतीति कुतस्त्यमित्येतत्यरिंगणय्य निर्विमकामनोगो यथोचितनोगमकुर्वन् राज्ञा संजातनयेन मा कचिद्यायात्यतः पंचनिः शतैराजपुत्राणार क्षयितुमारेने। थाईककुमारोऽप्यश्ववादनिकया विनिर्गतः प्रधानावन प्रपलायितः तत व प्रवज्यां गएहन देयतया सोपसर्ग नवतोद्यापि नणिवा निवारितोप्यसावाईकोराज्य तावन्न करोति कोन्योमा विहाय प्रव्रज्यां ग्रहीप्यतीत्यनिसंधाय तां देवतामवगणघ्य प्रबजितोविहरन्नन्यदान्यतरप्रतिमाप्रतिपन्नः कायोत्सर्गव्यवस्थितोवसंतपुरे तया देवलो कास्युतया श्रेष्टिऽहित्रा परदारिकामध्यगतया रमत्येपमम जनत्येवमुक्त सत्यनंतरमे व तत्सन्निहितदेवतयाक्षेत्रयोदशकोटिपरिमाणा शोननं वृतमनयेति नणित्वा हिरव्य वृष्टिर्मुक्का तांच हिरण्यदृष्टिं राजा गृाहन देवतया सायुधानतो विधृतोऽनिहित च तपा यतविरयं जातमस्यादारिकायाः नान्यस्य कस्यचिदित्यतस्तत्पिता सर्व संगो पितमाईककुमारोप्यनुकुलोपसर्गतिमत्वाऽवनान्यत्र गतोगटतिच। काले दारिकाया परकाः समागतिटीच पितरी तया किमेपामागमनप्रयोजन? कवितंच तान्या वते ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए७३ तव वरकाइति । ततस्तयोक्तं तात ! सरुत्कन्याः प्रदीयंते नानेकशोदत्ता चाहं तस्मै यत्सं बंधं हिरण्यजातं नवनिगृहीतं ततः सा पित्राऽजाणि।किं त्वं तं जानीपे? तयोक्तं तत्पादग तानिज्ञानदर्शनतोजानामीति । तदेवमसौ तत्परिझानार्थ सर्वस्य निदार्थिनोनिदा दापयितुं निरूपिता ततोवादशनिर्वपैर्गतैः कदाचिच्चासौ नवितव्यतानियोगेन तत्रैव वि हरन्तमायातः प्रत्यभिज्ञातश्च तया तत्पादचिन्हदर्शनतस्ततोसौ दारिका सपरिवारा तत्प्ट तोजगामाईककुमारोपि देवतावचनं स्मरंस्तथाविधकर्मोदयादवश्यं भवितव्यतानियो गेन च प्रतिनमस्तया साई जुनक्ति जोगान् पुत्रश्वोत्पन्नःपुनराईककुमारेणासावनिहिता' सांप्रतं ते पुत्रोक्तिीयोहं स्वकार्यमनुतिष्ठामि तया सुतव्युत्पादनार्थ कासकर्त्तनमारब्धं पृष्टा चासौ वालकेन किमबैतन्त्रवत्या प्रारब्धमितरजनाचरितं ततोसाऽववोचद्यथा तब पि ता प्रत्रजितुकामस्त्वं चाद्यापि शिशुरसमोजिनेततोहमनाथा स्त्रीजनोचितेनानिये न विधिनाऽऽत्मानं नवंतं चकित पालयिष्यामीत्येतदालोच्येदमारब्धमिति । तेनापि वा सकेनोत्पन्नमनूतया तत्कर्तितसूत्रेणैव कायं मद्दसोयास्यतीति मन्मनोनापिणोपविष्टए वासौ पिता परिवेष्टितस्तेनापि चिंतितं यावंतोमी वालककृतवेष्टनतंतवस्तावत्येव वाणि मया गृहेस्थातव्यमिति निरूपिताश्च तंतवोयाववादश तावत्येव वर्पाण्यसौ गृहवासे व्य वस्थितः पूर्णेपु कादशसु संवत्सरेपु गृहानिर्गतः प्रव्रजितश्चेति । ततोसौ सूत्रार्थ निप्पन्न एकाकिविहारेण विहरन् राजगृहानिमुखं प्रस्थितस्तदंतराले च तक्षणार्थ या नि प्राक् पित्रा निरूपितानि पंचराजपुत्रशतानि तस्मिन्नश्वे नष्टे राजनयालदयाञ्च नरा जांतिकं जग्मुस्तत्राटवीर्गेण चौर्येण वृत्ति कल्पितवंतस्तैश्चासौ दृष्टः प्रत्यनिज्ञातच ते च तेन दृष्टाः किमिति नवतिरेवंनूतं कर्माश्रितं? तैश्च सर्व राजनयादिकं कथितमाईककु मारवचनाञ्च संवुक्षाः प्रवजिताश्च तथा राजगृहनगरप्रवेशे गोशालकोहस्तितापसाना मणाश्च वादे पराजिताः। तथाईककुमारदर्शनादेव हस्ती बंधनादिमुक्तस्तेच हस्तिताप सादयधाईककुमारधर्मकथादिप्ताजिनवीरसमवसरणे निष्क्रांताः। राज्ञा च विदितवृत्तांत त्वेन महाकुतूहलापूरितल्टदयेन प्रष्टोनगवान् कथं त्वदर्शनतोहस्ती निरर्गलः संवृत्ताति महान नगवतः प्रनावइत्येवमनिहितः सन्नाईककुमारोबवीन्नवमगाथयोतरं ॥" करं वारणपासमोयएं,गयस्स मत्तस्त वर्णमिरायं ।।जहा उवत्ता वलिएण तंतुणा, सुकामे प डिहाइमोयणं ॥१॥ (पारमित्यादि) न पुष्करमेतन्नरपासर्वदमनवारणम्य विमोचनं पनेराजनेतत्तु मे प्रतिनाति पुष्करं यच्च तत्रायलितेन तंतुना वक्षस्य मम प्रतिमोचनमिति । स्नेहतंतवोहि जंतूनां रुदानवंतीति नावः।गतमाईककथानकं ॥ नामनिप्पन्न निदेपथ । तदनंतर सूत्रानुगमेऽस्वजितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । तो दो (पुराकडमित्यादि)यथा चगोशालकेन साई वादोनूदाईफकुमारस्य तथानेनाध्ययनेनोप एy हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. दिश्यते तंच राजपुत्रकमाईककुमारं प्रत्येकवु नगवत्समीपमागतं गोशालकोब्रवीद्यथा हे बाईक! यदहं ब्रवीमि तवृणु। पुरा पूर्व यदनेन नगवत्तीयकता कृतं तच्चेदमिति दर्शयति । एकांते जनरहिते प्रदेशे चरितुं शीलमस्येत्येकांतचारी तथा ग्राम्यतीति श्रमणः पुरासीतप चरणोद्युक्तः सांप्रत तूयैस्तपश्चरण विशेपैनि तितोमा विहाय देवादिमध्यगतोसौ धर्म किल कथयति तथा निहून बहूनुपनीय प्रनूतशिष्यपरिकरं कृत्वा नवविधानां मुग्धजनानामिदा नी पृथक् पृथग्विस्तरेणाचष्टे धर्ममिति शेपः ॥१॥ पुनरपि गोशालकएव (साजीविए) स्याद्याह येयं बहुजनमध्यगतेन धर्मदेशना युप्मगुरुणारब्धा सा जीविका प्रकण स्थापि ता प्रस्थापिता एकाकी विहरलौकिकैः परिजूयतातिमत्वा लोकपंक्तिनिमित्तं महान् परिकरः कृतः। तथाचोच्यते । “उत्रं, बाचं, पात्रं, वस्त्रं यष्टिं च चर्चयति निहुः । वेषेण प रिकरेणच, कियतापि विना न निक्षा पि" ॥ तदनेन दनप्रदानेन जीविकार्य मिदमारब्धं । किंनूतेनास्थिरेण पूर्व ह्ययं मया साईमेकाक्यंतप्रांताशनेन शून्यारामदेवकृलादी र त्ति कपितवान्न च तथानूतमनुष्ठानं सिकताकवलवन्निरास्वाद यावज्जीवं कर्तुमन मतोमा विहाया बहून शिप्यान प्रतार्येवंजूतेन स्फुटाटोपेन विहरतीत्यतः कर्तव्ये स्थिरश्चपतः पूर्वचर्यापरित्यागेनापरकल्पसमाश्रयात् । एतदेव दर्शयति । सनायां ग तः सदेवमनुजपर्पदि व्यवस्थितो (गणत्ति ) गणशोवदुशोऽनेकशइति यावत् नि कूणां मध्ये गतोव्यवस्थितयाचयोबहुजनेज्योहितोबदुजन्योर्थस्तमर्थ बहुजनहितं कथयन् विहरति एतञ्चास्यानुष्ठानं पूर्वापरेण न संधत्ते । तथाहि । यदि सांप्रतीय वृत्तं प्राकारत्रयं सिंहासनाशोकरदनाममलचामरादिकं मोझांगमनविष्यत्ततोया प्रा तन्येकचर्या क्लेशवदुला तेन कृता सा क्वेशाय केवलमस्येत्यथ कर्मनिर्जरणहेतुका पर मार्थनूता ततः सांप्रतावस्था परप्रतारकत्वाईनकल्पेत्यतः पूर्वोत्तरयोरनुष्ठानयो नवतिकधर्मदेशनारूपयोः परस्परतोविरोधइति ॥ २ ॥ एगंतमेवं अज्या विशर्मिद, दोवग्गमन्नं न समेति जम्दा ॥पु धिं च हिंद च अपागतं वा, एगंतमेवं पडिसंधयाति ॥३॥स मिच्च लोगं तसथावराणं, खेमंकरे समणे माहणे वा ॥ आइ कमाणोवि सदस्समझे, एगंतयं सारयति तच्चे ॥ ४ ॥ अर्थ-वली गोशालक कहेठे. के, अहो पाईकुमार ! ( एगंतमेवं के० ) जो एकांत विचरज रुडं, एवं जाणीने ताहरे गुरुये श्रादयुं हतुं, तो सदैव तेनोज अंगीका र करवो हतो, (थज्याविरणिंह के० ) यथवा हमणां थनेक साधुना परिवार परव .

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एU यो थको जो साधुपदनुं मानते तो, प्रथम थकीज ए आचार केम न बादयो ? माटें (दोवग्गमन्ननसमेतिजम्हा के०) ए बेदु याचार, गयानी थने तडकानी पेठे मांहो मां हे मलता नथी, तथा जो मौनपणाने विपे धर्म तो ए, धर्मदेशना शा माटें थापे में ? अथवा जो धर्मदेशनाने विपेज धर्मवे, तो मौनव्रत यादरवान शं कारण हतुं? ते कारण माडे ताहरो गुरु अत्यंत विरुवाचारी देखाय.एवां वचन गोशालकनां सांजली ने हवे गाथाना उत्तराईवडे याकुमार, ते गोशालकने उत्तर थापेठे. ( पुत्विंचहिव अणागतंवा के०) पूर्व काले जे मौनपणुं थने एकचर्या, श्री महावीरदेवें श्रादरी हती ते उमस्थ पणायकी घातियां चार कर्मनो क्ष्य करवानें अर्थ जाणवी; अनें दमणां जे अनेक लोक आगल धर्मनुं प्रकाश करे, ते वलीघातियां चार कर्मनी सुन प्र रुति खपाववानें अर्थ जाणवू. ए कारणें प्रथम तथा हमण तथा अनागत एटले था गमिकका राग अपने बनावें, एकत्खपणुंज संनाचिये वैयें. (एगंतमेवंपडिसंधयाति के० ) तेथी एना प्रथमना थने पालना याचारनो कांड नेद नथी, माटें जे ताहरा मनथी पूर्वापर थाचारको विरोध जणायचे ते खोटो जाणवो, तुं जोतो खरो! के, एना धपिदेशें करी केटला एक प्राणीने उपकार थाय के,नयी थतो? ॥३॥ तेदिज क हेने (समिञ्चलोगंतसथावराणं के०) लोक जे पट व्यात्मक, तेने समिञ्च एटले केवल झानें करी लाणीने, त्रस अनें स्थावर जे प्राणीठे, एतावता चोराशी लद जीवा योनि ने तेने, (खेमंकरे के) मिना करनार, तथा (समणे के० ) श्रमण एटले वार ने तपना करनार, तथा (माहणेवा के०)को जीवन म दणो एवो जेनो उदेश ते माहण यथवा ब्राह्मण एवा जे श्री महावीर देव, ते प्राणीना हितने थथ (थाइकमाणोवि सहस्समले के०) रागपरहित धर्म, मनुष्यना सहस्रमध्ये प्रकाशता उता (एगंतयंसा रयतितहम्चे के०) तेमज पूर्वनी पे एकांत पणुंज साधेवे. एनी पूर्वनी अवस्थामा थनें हमणांनी अवस्थामा कांड पण यंतर नथी,तथा थर्चा एटले शुक ध्यानरूप जे लेश्या, ते .जेनें एवा, तथा अशोकादि अष्ट महाप्रातिहार्य तेणें युक्तवे तो पण, थहंकार नथी, तथा शरीर संस्कारनणी यत्न पण करतानथी. एकारण माटते नगवंत थनेक लोकें परवस्या थका पण, राग वेपना बनावयकी एकाकीज जाणवा इत्यर्थः ॥ ४ ॥ . ॥ दीपिका-( एगंतमेवमित्यादि ) यद्यकांतचारित्रमेय शोननं पूर्वमाश्रितत्यानतः सर्वदा निरपेदैस्तदेव कर्तव्यं श्रथ चेदं सांप्रत परिकरवद्वत्वं श्रेयस्तदा पूर्व तदेव कार्य थप्येते वायातपवदत्यंत विरोधिनी वृत्ते नकत्र समवायं गतिस्तथा यदि मानेन धर्मस्त तः किमिपं महता प्रबंधन धर्मदेशनाऽथानव धर्मस्ततः किमिति पूर्व मानवतमने A एण्६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. नाललाप यस्मादेवं तस्मात्पूर्वापरविरोधः । एवं गोशालकेनोक्ते बाईककुमारः श्लोकपश्चा नोत्तरदानायाह । पूर्व यदेकत्वं मौनव्रतिकत्वं च जगवतः तवद्मस्थत्वाद् घातिकर्मच तुष्टयक्ष्यार्थ सांप्रतं बदुपरिवारस्य यधर्मदेशकत्वं तपकर्मक्ष्याय तीर्थकन्नाम कर्म वेदनार्थच ततः पूर्वमिदानीमनागतेच काले रागदेपरहितत्वादेकत्वनावनया एकत्ल मेव धर्म कथयन् प्रतिसंदधाति न तस्य पूर्वापरविरोधोस्ति थारांसारहितत्वात् ॥ ३ ॥ लानाथ देशनां करोतीत्याह । समेत्य लोकं यथावस्थितं ज्ञात्वा त्रसस्थावराणां देमंक रोरदकः श्रमणोवादशधा तपःप्रवृत्तःमाहपत्ति प्रवृत्तिर्यस्य स माहनोब्राह्मणोवा समतया धर्ममाचक्षाणोपि मौनी च वाक्संयतएव तथा सहस्राणां मध्ये स्थितोपि एकांतमेव सा रयति साधयति तस्मात्तथार्चः तथैव प्राग्वदर्चा लेश्या यस्य स तथाः। यदिवारी शरीरं तच प्राग्वद्यस्य स तथार्चस्तथा शोकाद्यष्टप्रातिहार्योपेतोपि नोत्सेकं याति नापि शरीरसंस्काराय यत्नं विदधाति सहि नगवानात्यंतिकप्रहाणादेकाकी जनपरिट तोप्येकाकी न तस्य तयोरवस्थयोः कश्चिदिशेपोस्ति रागक्षेपमुक्तत्वात्पूर्व पश्चाच तुल्याश यइत्यर्थः । यउक्तं । "रागदेषो विनिर्जित्य, किमरण्ये करिष्यसि ॥ अथ नो निर्जितावे तौ, किमरण्ये करिष्यसीति ॥ ४ ॥ ॥ टीका-अपिच ( एगंतमित्यादि ) यद्येकांतचारित्रमेव शोननं पूर्वमाश्रितत्वात तः सर्वदान्यनिरपेदैस्तदेव कर्तव्यमथचेदं सांप्रतं महापरिवारवृतं साधं मन्यसे ततस्तदे वादावण्याचरणीयमासीदपिच हे अप्येते बायातपवदत्यंतविरोधिनी वृत्ते नैकत्र समया यं गतस्तथा यदि मौनेन धर्मस्ततः किमियं महता प्रबंधन धर्मदेशनाऽयानयैव धर्म स्ततः किमिति पूर्व मौनव्रतमाललाप यस्मादेवं तस्मात्पूर्वोत्तरव्यादतिः । तदेवं गोशालकेन पर्यनुयुक्तथाईककुमारः श्लोकपश्चाईनोत्तरदानायाद । पूर्व पूर्वस्मिन्काले यन्मौनव्रतिकत्वं या चैकचर्या तवद्मस्थत्वाद् घातिकर्मचतुष्टयक्ष्यार्थ । सांप्रतं यन्महा जनपरिवृतस्य धर्मदेशनाविधानं तत्प्राग्वधनवोपग्राहिकर्मचतुष्टयपणोद्यतस्य विशे पतस्तीर्थकरनाम्नोवेदनार्थमपरासां चोचैर्गोत्रगुनायु मादीनां गुनप्रकृतीनामिति । यदिवा पूर्व सांप्रतमनागते च काले रागपरहितत्वादेकलनावनानतिक्रमणाचकत्वमेवा नुपचरितं नगवानशेषजनहितं धर्म कथयन प्रतिसंदधाति न तस्य पूर्वोत्तरयोरवस्थयोरा शंसारहितत्वानेदोऽस्त्यतोयमुच्यते नवता पूर्वोत्तरयोरवस्थयोरसांगत्यं तत्प्लवतइति ॥३॥ एत-धर्मदेशनया प्राणिनां कश्चिउपकारोनवत्युत नेति ? नवतीत्याह । (समिचलोयमित्या दि) सम्यग्ययावस्थितं लोकं पड्व्यात्मकं मत्वावगम्य केवलालोकेन, परिचिद्य त्रस्पती तित्रसास्वसनामकर्मोदयादीडियादयस्तथा तिष्ठंतीति स्थावराः स्थावरनामकर्मोदया स्थावराः पृथिव्यादयस्तेपामुनयेपामपि जंतूनां देमं शांतिः रक्षा तत्करणशीतः मंक .. ..

रायधनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए र: श्राम्यतीति श्रमणो बादशप्रकारतपोनिष्टप्तदेहस्तथा माहणति प्रवृत्तिर्यस्यासौ माहनो ब्राह्मणोवा स एवंनूतोनिर्ममोराग परहितः प्राणिहितार्थ न सानपूजाख्यात्यर्थ धर्ममा चाणोपि प्राग्वत् उद्मस्थावस्थायां मौनव्रतिकश्व वाक्संयतः। उत्पन्नदिव्यज्ञानत्वानापा गुणदोपविवेकज्ञतया नापणेनैव गुणावाप्तेरनुत्पन्न दिव्यज्ञानस्य तु मौनव्रतिकत्वेनेति तथा देवासुरनर तिर्यक्सहरमध्येऽपि व्यवस्थितः पंकाधारयंकजवनदोपव्यासंगानावान्ममत्व विरहादाशंसादोपविकलवादेकांतमेवासी सारयति प्रख्याति नयति साधयतीति याव त् । ननु चैकाकिपरिकरोपेतावस्थयोरस्ति विशेपः प्रत्येदेणेवोपजन्यमानत्वात्सत्य मस्ति विशेपोबाह्यतोन वांतरतोपि दर्शयति । तया प्राग्वदर्चा लेश्या गुक्तध्याना ख्या यस्य स तथार्चः । यदिवाची शरीरं तच्च प्राग्वद्यस्य सतयार्चस्तथा सावशोका यष्टप्रातिहार्योपेतोपि नोत्सेकं याति नापि शरीरं संस्कारायनं विदधाति सहि नगवाना त्यंतिकराग पाहाणादेकाक्यपि जनपरिवृतोप्येकाकी न तस्य तयोरवस्थयोः कश्चि विशेपोस्ति । तथाचोक्तं । “रागपो विनिर्जित्य,किमरण्ये करिष्यसि । अथ नो निर्जितावे तो, किमरण्ये करिष्यसि" ॥ इत्यतोवाह्यतनं गमनांतरमेव कपायजयादिकं प्रधान कार पमिति स्थितं ॥४॥ धम्मं कहं तस्सन पाहि दोसो, खंतस्स दंतस्स जितिंदिय स्स ॥ नासायदोसेय विवङगस्स, गुणेयनासाय णिसेवगस्स ॥ ५॥ मदवए पंच अणुबएय, तदेव पंचासव संवरेय ॥विरतिं इद सामणियमि पन्ने, लवावसकी समणे तिमि ॥६॥ थर्थ-हवे राग देष विना धर्म कहेतां यकां कोई प्रकारनो दोप नथी, एवो नाव दे खाडेले. (धम्मंकहंतस्सउछिदोसो के) ते नगवंत, समस्त लोकनो उभार करवाने प्रवर्तमान उता, धर्मदेशना करेते, तेयो तेने दोप नथी, ते नगवंत केवाने तो के, (खं तस्सदंतस्सजितिंदियस्स के०) क्षमावंत, दमितेंड़िय, एटले इंश्यना दमनहार,वती जि तेश्यि, (नासायदोसेयविवङगस्त के०) तथा नापाना दोष टालनार, थनें (गुणेयना सायणिसेवगस्स के ) नापाना गुणना सेवनार, एवा जगवंते बोलतां थकां, पण तेउनु मौनव्रत पपुंज जाणवू ॥ ५॥ हवे श्री महावीर नगवंत, केयो धर्म कहे, ते कहेते. (मबएपंचथषुवएय के.) पांच मदाबत जे प्राणातिपातविरमणादिक साधुनो धर्म वे. ते कहे. तथा श्रावक उद्देशाने स्यूलप्राणातिपात विरमणादिक,पांच थणुव्रत कहे. (तदेव के० ) तेमज (पंचासय के) पांच थाय ते कर्मनें श्रावधानां स्थानो,ते សាច हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. कहे, तथा (संवरेय के०) पांच संवर ते सत्तरनेद युक्त संवर ते कहे, (विरतिइह के०) पनी विरतिनोपदेश ते संवरना धरनारनै कहे, वली इह एटले याप्रवचनने विपे (सामणिय मिपन्ने के०) संपूर्ण संयमने विपे मूलगुण,ते पांच महाव्रतरूप तथा उत्तरगुण,ते संवर विरतिरूप, ते प्रज्ञावंत एचा, स्वामी कहे. वली ते केवा, तोके, (जवावसकी के०) कर्मना टालनार, तथा (समणेत्तिवेमि के०) श्रमण एटले तपस्वी, एवा श्री महावीर देव ते लोकना हितने अर्थे धर्म कहेता थका थाचारवंतज जाणवा. हूँ एम कदुहुँ॥६॥ . ॥ दीपिका-दांतस्याकोधस्य दांतस्य मानरहितस्य जितेंझ्यिस्य निर्लोजस्य लोनत्या गान्निर्मायस्येत्यपि इष्टव्यं नापादोषायसत्यसत्यामृपाकर्कशाऽसन्यशब्दोच्चारणादयःत जैकस्य नापागुणाहितमितदेशकालासंदिग्धनापणादयः तन्निपेधकस्य सतोधर्म कथयतो पि नास्ति दोपः । बद्मस्य हि प्रायोमौनमेव श्रेयः । केवलिनस्त नापणमपि गुणायेति ॥५॥ कीदृशं धर्म वक्तीत्याह । पंचमहाव्रतानि साधूनां पंचगुणवतानि श्राक्षानां प्रज्ञापि तवान् तथैव पंचाश्रवाद प्राणातिपातादिरूपान् तत्संवरं च सप्तदशप्रकारं संयम विरति च कथितवान इह शासने श्रामण्यं संपूर्णसंयमस्तस्मिन्कर्तव्ये पूर्णरुत्स्ने मूलोत्तरगुणान पूर्वोक्तान कथितवान् । किनूतोऽसौ लवं कर्म तस्मा(दवसकाति)अवसपणशीलोऽवसी श्रमणइति । अथ गोशालकोवक्ति (वेमिति) यदहं ब्रवीमि हे आईक ! तस्वं शृणु॥६॥ ॥ टीका-अपगतरागोपस्य प्रनापमाणत्यापि टोपानावं दर्शयितुमाद । (धम्मंकहतस्से त्यादि) तस्य नगवतोपगतघनघातिकलंकस्योत्पन्नसकलपटार्याविन वझानस्य जगदन्यू धरणप्रवृत्तस्यैकांतपरहितप्रवृत्तस्य स्वकार्यनिरपेदस्य धर्म कथयतोपि तुशब्दस्यापिशब्दार्थ वान्नास्ति कश्चिद्दोपः। किनूतस्येत्याह। दांतिसंपन्नस्यानेन क्रोधनिरासमाह । तथा दांत स्योपशांतस्यानेन मानव्युदास।तथा जितानि स्वविषयप्रवृत्तिनिषेधेनेझ्यिाणि येन स जितें इियोऽनेन तु लोननिरासमाचष्टे मायायास्तु लोननिरासादेव निरासोइष्टव्यस्तन्मूलत्वात्तस्य नापादोपायसत्यसत्यामृपकर्कशासन्यशब्दोचारणादयस्तविवर्जकस्य तत्परिदर्जुस्तथा ना पायाये गुणाहितमितदेशकालासंदिग्धनापणादयस्तन्निपेधकस्य सतोत्रुवतोपि नास्ति दोषः बद्मस्थस्य हि बादुल्येन मौनव्रतमेव श्रेयः समुत्पन्नकेवलस्य तु नापणमपि गुणाये ति॥ ५॥ किंनूतं धर्ममसौ कथयतीत्याह । (महावएपंचेत्यादि) महांति च तानि व्रता नि प्राणातिपातविरमणादीनि तानि च साधूनां प्रशापितवान् पंचापि तदपेक्षायाणूनि न धूनि व्रतानि पंचैव तानि श्रावकानुदिश्य प्रज्ञापितवांस्तथैव पंचाश्रवान प्राणातिपातादि रूपान् कर्मणः प्रवेशधारनूतांस्तत्संवरं च सप्तदशप्रकारं संयमं प्रतिपादितवान् संवरवतो

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए
हि विरतिर्नवतीत्यतोविरतिं च प्रतिपादितवांश्चशदातत्फलनूती निर्जरामोदौ च शहास्मि
प्रवचने लोके वा श्रमणनावः श्रामण्यं संपूर्णःसंयमस्तस्मिन् वा विधेये मूलगुणान् म
हाव्रताणुव्रतरूपांस्तथोत्तरगुणान् महावताणुव्रतरूपान् कस्ने संयमे विधातव्ये प्राशक्ति
कचित्पातः। प्रज्ञाने तत्प्रतिपादितवानिति । किंजूतोऽसौ लवं कर्म तस्मा(दवसकइति) थ
वसर्पणशीलोऽवसी श्रम्यतीति श्रमणः तपश्चरणयुक्तइत्येतदहं ब्रवीमि स्वयमेव च नग'
वान्पंचमहाव्रतोपपन्नइंझियनोइंडियगुप्तोघिरतश्चासौ लवावसपीसन स्वतोन्येपामपि तथा
नूतमुपदेशंदत्तवा नित्येतद् ब्रीमीति। यदि वाईककुमारवचनमाकाऽसी गोशालकस्तत्प
तिपक्त वक्तुकामइदमाद । इत्येतदयमाणं यदहं ब्रवीमि तवृषु ! त्वमिति ॥ ६ ॥
सीनदगं सेवन वीयकायं, आदायकम्मं तद इचियान ॥ एगंत
चारिस्सिह अम्दधम्मे, तवस्सियो पानिसमेति पावं ॥७॥
सीतोदगं वा तद वीयकायं, आदायकम्मं तद वियागाएयाई
जाणं पडिसेवमाणा, अगारिणो अस्समणा नवंति ॥७॥
अर्थ-हवे एवं बाईकुमार- पूर्वोक्त वचन सांजलीने,फरी गोशालक कहेठे के यहो
थाईकुमार! तें एम कडं जे ए परहित नणी प्रवनिने धर्म कहेवाथकी दोप नथी,
तथा लोक परिवारनो पण दोप नथी,तो हुँ कई तुं ते पण सानल. के,जे थमारा सि
हातमा कह्युठे तेनो पण दोष नथी. ते शुं कहुंचे ! ते कहे. (सीउदगंसेवनवीयका
पं के०) सचितपाणी तेने सेवो, एटले पान करो,तथा वीजकायनो उपनोग करो,(थाहा
यकम्मं के० ) तथा थाधाकर्मी श्राहार ल्यो, (तह के०) मज(इचियाउ के०) स्त्रीनो
प्रसंग पण करो,एटले पोताना धने परना उपकारनु कारण,थर्ने धर्मनुं थाधार एवं जे
शरीर तेने यर्थे जे काई करियें,तेमा दोष नथी केमके,(एगंतचारिस्सिहयम्हधम्मे के)
घमारा धर्मने विपे प्रवर्तमान तथा थाराम उद्यानादिकने विपे एकाकी विचरतो एवो,
(तवस्तिणोणानिसमेतिपावं के०) कोइ एक तपस्वी तेने पाप लागे नहीं. जे कारण माटें
यद्यपि शीतोदकादिक कांईक कर्मबंधनुं कारण तथापि तेनो, उपनोग, धर्माधारनूत एवं
जे शरीर तेने कारण करतां यकां कां पण दोप नयी. इति नावः॥ ७॥ हवे वली
थाईकुमार कहेने के, थहो गोशालक! शीतोदक थनें बीजकायनो उपनोग फरवो,
तथा थापाकर्मी थाहार लेवो, थने स्वीपादिकनो प्रसंग करयो, इत्यादिक बोल जे तें
पूर्व करा, तेना पडिसेवनारा तो थागारी एटले गृहस्थज कहेवाय, परंतु एवा श्रमण
एंटले साधु न होय.॥७॥

प ए१० वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. ॥दीपिका-बयेदमुक्तं यत्परायें प्रवृत्तस्याशोका दिप्रातिहार्यपरिग्रहः शिष्यादिपरिकरो धर्मदेशना च न दोपायेति यथा तथास्माकमप्यतन दोपाय यजीतोदकं सचितोदकं तत्सेवनं करोतु । बीजकायोपनोगमाधाकर्माश्रयणं स्त्रीप्रसंगं च करोतु। धनेन स्वपरोप कारः स्यादित्याह (एगंतत्ति ) अस्मदमै प्रवृत्तस्यैकांतचारिणः एकाकि विहारोद्यतस्य तपस्विनोनानिसमेति न संबध्यते पापं । यद्यपि शीतोदकादानि ईपत्कर्मबंधाय तथापि धर्माधारस्य शरीरस्य रणाय क्रियमाणानि एकांतचा रितपस्विनः कर्मबंधाय न नवंती त्यर्थः॥ ७ ॥ अस्योत्तरमाह मुनिः । शीतोदकादीनि प्रतिसेवमानाथगारिणोगृहस्थास्ते नवंत्यश्रमणाश्चेति त्वं जानीहि । एतन्नोगे यदि श्रमणत्वं स्यात्तदा गृहस्थत्वं केन स्या दित्यर्थः ॥ ७ ॥ टोका-यथाप्रतिज्ञातमेवाह गोशालकः । (सीउदगमित्यादि) नगवतेद मुद्रादितं परा थै प्रवृत्तस्याशोकादिप्रातिहार्यपरिग्रहस्तथा शिक्षादिपरिकरोधर्मदेशनाच न दोपायेति । य था तथास्माकमपि सिक्षात यदेतंवदयमाणं तन्न दोपायेति । शीतं च तदकं च शीतोदक मप्रागुकोदकं तत्सेवनं परिनोगं करोतु। तथा बीजकायोपनोगमाधाकर्माश्रयणं स्त्रीप्रसंग च निदधात्वनेन च स्वपरोपकारः रुतोनवतीत्यस्मदीये धर्म प्रवृत्तस्य एकांतचारिणया रामोद्यानादिष्वेका किविदारोद्यतस्य तपस्विनोनानिसमेति न संबंधमुपयाति पापमय जकर्मेति। इदमुक्तं नवत्येतानि शीतोदकादीनि यद्यपीपत्कर्मबंधाय तथापि धर्माधारं शरीर प्रतिपालयतएकांतचारिपस्तपस्विनोबंधाय न नवंतीति ॥ ७॥ एतत्परिद कामया ह। (सीतोदगमित्यादि ) एतानि प्रागुपन्यस्तानि अप्रागुकोदकपरिजोगादीनि प्रतिसे वंतोऽगारिणोगृहस्थास्ते नवंत्यश्रमणाश्चाप्रव्रजिताश्चैवं जानीहि ॥ यतः अहिंसासत्यम स्तेयं, ब्रह्मचर्यमलुब्धता ॥ इत्येतत्रमणलक्षणं चैपां शीतोदकबीजाधाकर्मस्त्रीपरिनो गवतां नास्तीत्यतस्ते नामाकारान्यां श्रमणान परमार्थानुष्ठानतइति ॥ ७ ॥ सियाय वीनदग इम्यिान, पडिसेवमाणा समणा नवंतु ।। अगारिणोवि समणा नवंतु, सेवेतिन तेवि तहप्पगारंजे याविवीन्दगनोत्ति निस्कू, निरकं विहंजायति जीवियत्री। ते णातिसंजोगमविप्पदाय, कायोवगाणंतकरा नवंति॥ २०॥ अर्थ-वली भाईकुमार कहे के, अहो गोशालक! ताहारो मत एवो जे एकांतचारी, हुधा तृपादिकना सहन करनार.तपस्वी न होय ते केमन होय? तेहनो प्रत्युत्तर सांगल. (सियायवीउद्गनिया के०) ते जो कदाचित् सचित वीज, सचित पाणी, अनें स्त्री .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए११ यादिकनो प्रसंग तेना, (पडिसेवमाणासमणानवंतु के) परिजोगना करनार श्रमण होय तो, (थगारिणोविसमणानवंतु के) धागारी जे गृहस्थ ते पण श्रमण थाय. केमके, (सेवंतिउतेवितहप्पगारं के०) यागारी पण सचित बीज उदकादिना सेवनार,वली धन ने यथ देशांतरनें विपे विचरे ,वली एकला पण परदेशने विपे घणा काल पर्यंतर हेठे, तथा धनार्थी थका, दुधातृपादिकनां कप्ट पण सहन करे, माटें एरीने ते पण तथा प्र कारनां एटले श्रमण जेवां कष्ट सहन करेठे, ए कारणे ते गृहस्थनें पए तपस्वीज गए वा ॥ ए ॥ वली पण बाईकुमार कहेले के, (जेया विवीदगनोत्तिनिस्कू के) जे नि कुक उतां, बीज उदकना जोगवनार, इव्यवाह्मचारी एवा, (निरकविहंजायतिजीवि यही के ) भाजीविका चलाववाने थर्य निदा मागे, (तेणातिसंजोगमविप्पहा य के०) ते ज्ञातिसंयोग नमीने (कायोवगाणंतकरानवंति के० ) कायनामर्दन कर नार एवा, पोतानी कायाना राखनार एवा, घने कर्मना करनार ते, यागमिककालें थनंत संसारी थशे ॥ १० ॥ , ॥ दीपिका-थाईकएव पुनराह । यदि वीजा दिनोजिनः श्रमणाः स्युस्तदागारिणोपि श्रमणाः स्युः तेपि गृहस्थाथपि सेवंते तथाप्रकारमेकत्वविहारादिकं । गृहस्थानामपि पथिकत्वावस्थायामाशंसावतामपि निकिचनतर्यकाफिविहारित्वं कुत्पिपासादिपीडनं नवत्येवेति ॥ए। ये चापिनिदवोवीजोदकनोजिनः संतोनिदां च यावंतोजीवितार्थिनस्ते झातिसंयोगं स्वजनसंबंध प्रविहाय त्यक्त्वा कायाकायेपु च उपगवंतीति कायोप जो गास्तउपमरनप्रवृत्ताः संसारस्यानंतकराः स्युः संसारस्य थंतकरान नवंतीत्यर्थः ॥१०॥ -- ॥ टीका-पुनरप्याईकएवैतदूषणायाह । (सियायेत्यादि) स्यादेत यदीपं मतं य था ते एकांतचारिणः हुत्पिपासादिप्रधानतपश्चरपीडिताच तत्कथं ते न तपस्विनइत्येत दाशंम्याईक थाह। यदि वीजाापनोगिनोपि श्रमणाइत्येवं नयतान्युपगम्यते एव तीगा रिणोपि गृहस्थाः अमणानवंतु तेपामपि देशिकावस्थायामाशंसावतामपि निफिचनतय काफिविहारित्वं कुत्पिपासादिपीडनंच संनाव्यते। तथाह (सेयंतिउ) तुरयधारणे सेवंत्ये व तेऽपिगृहस्थास्तथाप्रकारमेकाकिविहारादिकमिति ।। ए ॥ पुनरप्याईकोवीजोदकादिनो जिनो दोपानिधित्सयाह । (जेयावीत्यादि) ये चापि निक्ष्यः प्रजिताचीजोदकनोजि नः संतोश्व्यतोब्रह्मचारिणोपि निदां वाऽटंति जीवितार्थिनस्ते तथानुताहातिसंयोगं सजनसंबंधं विप्रहाय त्यक्त्वा कायाकायेषु चोपगतीति कायोपनोगास्तऽपमईकारनाम स्नत्वात्संसारस्यानंतकरानवंतीति । इदमुक्त नियति केवलं स्वीपरिनोगएव तः परित्यक्ती ए१२ वितीये सूत्रकृतांगे द्वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. ऽसावपि इव्यतः शेपेण तु बीजोदकाापनोगेन गृहस्थकल्पाएव ते। यत्तु निदाटनादिक मुंपन्यस्त तेषां तगृहस्थानामपि केपांचित्संनाव्यते नैतावता श्रमणनावति ॥ १० ॥ इमं वयंतं तुमपाउ कुवं, पावाइलो गरिदसि सवएव ॥ पावाइ पो पुढो किट्ठयंता, सयंसयं दिधिकरैंति पान ॥१२॥ ते अन्नम नस्स विगद्रमाणा, अकंति समणामादणाय ॥ सतोय अ ची असतोय पछी, गरदामोदि िण गरहामोकिंचि ॥ १२॥ अर्थ-हवे थाईकुमारना ए पूर्वोक्त वचन सांजलीने गोशालक बीजो उत्तर थापवाने असमर्थ बतो, अन्य तीर्थकोनें पोतानां सहायकारी करीने सोनंट एटले थसार वच न बोलेने के, अहो बाईकुमार ! (इमंवयंतंतुमपानकुवं के०) तुं एवां पूर्वोक्त वचन के हेतो तो (पावारणोगरिहसिसबएव के०) सर्व प्रावाडक एटले अन्यदर्शनीठ निदेज, कारणके था जगत् मांहे सर्व दर्शनी बीज उदकादिकनुं सेवन करता थका, संसार उल्लेदवाने अथै प्रवर्तने,तो तेने मानियें नहीं. एवं वचन सांजलीने बाईकुमार ते गोशा लकने उत्तर आपवाने अर्थे बोल्यो, ते गाथाना उत्तराई वडे कदेने के, अहो गोशाल क! (पावाश्योपुढोकियंतासयंसर्यदिछिकरेंतिपान के०) सर्व प्रावामुक एटले सर्व व शनी पोत पोतानी जुदी जुदी दृष्टी जुदी जुदी मतियें पोतपोतानुं दर्शन प्रगट करेठे. जेम ते पोतपोताना दर्शननी स्थापना करेने, तेम हूँ पण थमारा दर्शननी प्रजावना करुनु के, सचितपाणी,बीजादिकना परिनोगथकी निःकेवल कर्मनुं बंधनजे,पण एथकी सारनो बच्छेद कांइंपण नथी. एवो थमारा दर्शननो मतो. तो थंदी निंदा पण शानी? अनें उत्कर्षपण शानो?॥११॥वली थाईकुमार कहेते.(तेयन्नमन्नस्तविगरहमाणा के०) ए समस्त परवादी परस्पर मांहोमाहे पारका दर्शनने निंदेने, धने पोताना दर्शनना गुण बोले, (अरकंतिउसमणामाहणाय के०) ते श्रमण ब्राह्मण सर्व पोतपीताना प दने समर्थेठे यनें परना पनें दूषण थापेठे तेज गाथाना उत्तराई वडे देखाडे. (स तोयथलीयसतोयण्डी के) श्रमारा पहने थंगीकार करवा थकी पुस्यो, थनें वर्गा पवर्गादिकना मुख प्राप्त थायने, धनें परना पदनें अंगीकार करवा थकी पुण्य नथी अर्ने पुण्यने बनावें स्वर्गापवर्गादिकनी प्राप्ति पण नथी. ए रीते सर्व तीर्थक माहोमांहें व्या घातें प्रवर्नेले. तेम थमे पण ययावस्थित तत्त्वहूँ कथन करनारा वैयें तेणें करी, (गर हामोदिगिरहामोकिंचि के.) एकांतवादीने थमें कांड गर्दता नथी, निंदता नथी, केमके, सत्य कहेतां थकां कांइ प्रवाद नथी. इत्यर्थः ॥ १३ ॥ , राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रहं नाग उसरा.. ए१३ ॥ दीपिका-अय गोशालोन्यतीथिकान्सहायान्कृत्वा 'सोचतमसारं प्राह । इमा पूर्वो तां वाचं त्वं प्राउप्कुर्वन्सर्वान् प्रावाकान् गर्हसि ? । यतः सर्वेपि तीर्थकाः बीजो दकादिनोजिनोपि नवोदाय प्रवर्तते ते तुऽप्रावाउकाः पृथक् पृथक् स्वीयां दृष्टिं प्र त्येकं स्वदर्शनं प्राकुकुर्वति प्रकाशयति । अथवा श्लोकपश्चाई थाईमुनिराह । सर्वे पि प्रावाडकाः स्वमतं प्रकाशयंति तथा वयमपि स्वदर्शनं प्राइकुर्मोयद्दीजोदकादिलो गिनः कर्मबंधोन नवोदति स्थिते कात्र परनिंदा कोवा यात्मोत्कर्षति ॥११॥ते प्रावाउकायन्योन्यस्य परदर्शनं गर्हमाणाः स्वदर्शनगुणानाख्याति यथा स्वतइति स्वकी ये पक्ष स्वमतेस्ति पुण्यं यस्वतः परमते नास्ति पुण्यमित्येवं तीथिकाः परस्परव्याघातेन प्रवृत्ताः वयं तु तत्वप्ररूपणादेकांतदृष्टिं गर्हाम नहि एकांतपदोयुक्तिसंगतइति वदंती वयं न किंचिर्दामः । काणांधादिवस्तुस्वरूपकथनेन परापवादः । तथाचोक्तं । "नेत्रनि रीक्ष्य बिलकंटककीटसर्पान, सम्यग्यथा व्रजत तान्परिहत्य सर्वान् ।। कुझानकुभुतिकुमा र्गकुदृष्टिदोपान्, सम्यग्विचारयत कोत्र परापवाद"इति ॥ १५॥ ॥ टीका-अधुनैतदाकर्ण्य गोशालकोपरमुत्तरं दातुमसमऽन्यतीथिकान्सहायान् वि धाय सोगंटमसारं वक्तुकामबाह ( इमंवयंत्वित्यादि ) इमां.पूर्वोक्तां वाचं । तुशब्दोवि शेपणार्थः । त्वं प्राइकुर्वन्प्रकाशयन्सर्वानपि प्रावाकान् गर्हसि जुगुप्ससे यस्मात्सर्वेऽपि तीथिकाबीजोदकादिनो जिनोपि संसारोहित्तये प्रवर्तते तेतु नवता नान्युपगम्यते तेतु प्रा. वाकाः पृथक् धक् स्वीयां स्वीयां दृष्टिं प्रत्येकं स्वदर्शनं कीर्तयंतः प्राप्फुचति प्रकाश यंति । यदिवा श्लोकपश्चाईमाईककुमारथाह । सर्वे प्रावामुकायथावस्थितं सदर्शनं प्राउप्कुर्वति तत्प्रामाण्याच वयमपि स्वदर्शनावि वनं कुर्मस्तद्यथा ह्यप्राणुकेन बीजोद कादिपरिजोगिनः कर्मबंधएव केवलं न संसारोवेदश्तीदमस्मदीयं दर्शनमेवं व्यवस्थिते कात्र परनिंदा कोयात्मोत्कर्षति ॥ ११ ॥ किंच । (तेथएणमयस्सेत्यादि ) तेप्रा वाकाथन्योन्यस्य परस्परेणतु स्वदर्शनप्रतिष्ठाशया परदर्शनं गर्हमाणाः स्वदर्शन गुणानाचदते तुशदात्परस्परतोव्याहतमनुष्ठानं चानुतिष्ठति ते च श्रमणानियादयो ब्राह्मणाविजातयः सबैप्येते स्वकं पदं समर्थयंति परकीयं च दूपयंति। तदेव पश्चायन द शयति। स्वतइति । स्वकीये पदे स्वान्यपगमेस्ति पुण्यं तत्कार्यंच स्वर्गापवर्गादिकमस्त्यतः स्वपरान्युपगमाञ्च नास्ति पुण्यादिकमित्येवं सर्वेपि तीर्थकाः परस्परव्याघातेन प्रपत्ताथ तोवयमपि यथावस्थिततत्वप्ररूपणतोयुक्तिविफलत्वादेकांतदृष्टिं गहामोजुगुप्सामान ह्यसावेकांतोययावस्थिततत्वाविनीयकोनवतीत्येवं व्यवस्थिते तत्वस्वरुपं ययमाचक्षाणा न किंचिगर्दाम. काकुंगेयटनादिप्रकारेण केवलं स्वपरस्वरुपाविन वनं कुमान च व ए४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. स्तु स्वरूपावि वने परापवादः। तथाचोक्तं । "नेत्रनिरीक्ष्य विजकंटककीटसान, सम्यक् यथा व्रजत तान्परिदृत्य सर्वान् ॥ कुझानकुभुतिकुमार्गकुदृष्टिदोषान्सम्यग्विचारयति कोत्र परापवाद" इत्यादि। यदिचैकांतवादिनामेवास्त्येव नास्त्येवान्युपगमवतामयं परस्प रगहाल्योदोपोनास्माकमनेकवादिनां सर्वस्यापि सदादेः कथंचिदन्युपगमात् । एतदेव श्लो कपश्चान दर्शयति ( स्वतइति । स्वव्यदेवकालनावैरस्ति तथा (परतति) परच्या दिनि स्तोत्येवं परान्युपगमं दूपयंतोगर्दामोऽन्यानेकांतवादिनस्तत्स्वरूपनिरूपणतस्तु रा गषविरहान्न किंचिहार्मइति स्थितं ॥ १२ ॥ ण किंचि रूवेण निधारयामो, सहिछिमग्गं तु करेमि पाउँ । म ग्गे इमे किहिए आरिएदि, अणुत्तरे सप्पुरिसेहिं अंजू ॥२३॥ अहेयं तिरियं दिसासु,तसाय जे थावरजेयपाणा।। नूयादि संकानि गुंज्मा णा, पो गरंदती वुसिमं किंचि लोए ॥१४॥ अर्थ-वली थाईकुमार कहे के, थहो गोशालक ! थमें (एकिंचिरूवेणनिधारया मो के०) कोइ पण श्रमण ब्राह्मणने रूवेण एटले उगंबनिक एवा अंगोपांगर्ने उघाड वे, अथवा जातिना दोपने थनिधारयामो एटले प्रगट करीने निंदता नथी, किंतु ? (सदिहिमगंतुकरेमिपाच के० ) स्वदृष्टिमार्ग एटले पोतानुं शासन प्रगट करियें जैसें, अथवा तेजना मार्गनुं स्वरूप कहियें वैयें, वली जे विधिये ते पोताना मार्गनी स्थिति कहे के, "ब्रह्मा जूनशिराः" इत्यादिक ते अमें पण सनिलिये बैवें, परंतु धमें कोई नो अपवाद बोलता नथी. हवे बाईकुमार, गाथाना उत्तरार्धवडे पोताना दर्शननुस रूप कहेजे. (मग्गेश्मे किहिएयारिएहिं के०) एमागे जे सम्यक् दर्शनादिकले, ते थार्य एका जे श्रीसर्वज्ञदेव तेणें कह्यो ते मार्ग केवोने तोके, (थणुत्तरेसप्परिसेहिंयंजू के०) ए मार्ग अनुत्तर एटले एना सरखो बीजो कोश्पण मार्ग जगत् माहे नथी, वली ते सर्वज्ञ के वाजे तोके सत्पुरुप चोत्रीश अतिशय करी विराजमान, एवाप्रधान पुरुप जगत् माहे बीजा कोइ नथी, ते कारणे सत्पुरुप केवायने, वली ए मार्ग केवो तोके, अंजू एटले सरल अकुटिल ने ॥१शावली पण धर्मनुज स्वरूप कहेले (उचहेयंतिरियं दिसासु के) कर्व अधो अने.तिर्यक् ए समस्त दिशा में विपे एतावता चौदरज्ज्वात्मक लोक मांहे, (तसायजेथावरजेयपाणा के०) जे त्रस भने स्थावर प्राणी तेना पालनार, तथा (नयाहिसंकानिडणुबमाणा के०) प्राणघातनी शंकायें सावधानुष्ठाननेगं बता, (णे गरहतीवुसिमंकिंचिलोए के०) एवा संयमवंत पुरुषो लोक माहे जे , ते कोइने गर्दै राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. ए१५ एटले निंदे नहीं. माटें रागपरहित पणे यथातथ्य वस्तुनुं स्वरूप केहेतां थको कोई निंदा नथी. जो कदापि यथातथ्य वस्तुनुं स्वरूप केहेतां थकां निंदा होय तो, अनि समडे, धने उदक शीतल, विप खाधा थकी मरण नीपजे,श्त्यादिक खलं बोल ते पण युक्त नथा ! परंतु ए रीतें सत्य कहेवामां कां दोप नथी॥१४॥ , . ॥ दीपिका-न किंचन श्रमणं ब्राह्मणं वा स्वरूपेणानिधारयामोगर्हणवुझ्याउद्घद्ध यामः । केवलं स्वदृष्टिमार्ग तदंगीकृतं दर्शनं प्राउप्कुर्मः । तद्यथा । "ब्रह्मा जुन शिराह रिशि सरुग्व्यालुप्तशिश्नोहरः, सूर्योप्युनिखितोऽनलोप्यखिलनुक्सोमः कलंकांकितः ॥ स्वर्नाथोपि विसंस्थुलः खलु वपुःसंस्थैरुपस्थैः कृतः, सन्मार्गस्खलनाभवंति विपदः प्रा यः प्रनूणामपि" । एतच्च तैरेव स्वागमे पठ्यते वयंतु श्रोतारः केवलमिति । मग्गेमेति । थयं मार्गः सम्यग्दर्शनादिकः कीर्तितया यः सर्वज्ञैः। किनूतोमार्गोऽनुत्तरः प्रधानः यायः फिंनूतैः सत्पुरुपैः। मार्गः किंनूतोंजू प्रकटं जुर्वा ॥१३॥ ऊर्ध्वमस्तिर्यक्च ये त्रसा येच स्थावराश्च प्राणिनस्तेषु नतानिशंकया प्राणिविनाशशंकया सावधक्रियां जुगुप्स मानोगर्दन नैवान्यं लोकं कंचन गर्हते निंदति (बुसिम) संयमवान् । तदेवं रागवेषमुक्तस्य वस्तुस्वरूपकथने न काचिनिंदा यथा उमोऽमिः शीतलं जलं विष मारणात्मकं भयंकरः सर्पः व्यथकः कंटकश्त्यादि ॥ १४ ॥ ॥टीका-एतदेव स्पष्टतरमाह । (नकिंचिरूवेणेत्यादि) न कंचन श्रमणं ब्राह्मणं वा स्वरूपेण जुगुप्सितांगावयवोद्घटनेन जात्या तल्लिंगग्रहणोद्घहनेन वाऽनिधारयामोगर्द वायुस्योद्ययामः केवलं स्वदृष्टिमार्ग तदन्युपात दर्शनं प्रामुकुर्मः प्रकाशयामः तय या। "ब्रह्मा सुनशिराहरि शिसरुग्व्यालुप्त शिनोहरः, सूर्योप्युनिखितोऽनलोप्यखिलच क्सोमः कलंकांकितः ॥ स्वर्नाथोपि विसंस्थुलः खलु वपुःसंस्थैरुपस्थः कृतः, सन्मा गैस्वलनानवंति विपदः प्रायः प्रनूणामपी" त्यादि । एतच तैरेव स्वागमे पम्यते । वयं तु श्रोतारः केवलमिति । थाईककुमारएव परपदं दूपयित्वा स्वपक्षसाधनाथै श्लोकपश्चा नाह । थयं मार्गः पंथाः सम्यग्दर्शनादिकः किर्तितोव्यावर्णितः । कैरायः सर्वहरस्त्या यधर्मदूरवर्तिनिः । किंनूतोधर्मोनास्माउचरः प्रधानोविद्यतश्त्यनुत्तरः पूर्वापराव्याहतत्वा यथावस्थितजीवादिपदार्थस्वरूपनिरुपणाच। किंनतरायःसंतच ते पुरुपाच सत्पुरुपास्त चतुस्त्रिंशदतिशयोपेतैरा विनूतःसमस्तपदार्थापिनविकदिव्यज्ञानः । किनूतोमार्गाथंज् व्यक्तः निर्दोपत्वात्प्रकटः इन्जुर्वा वकांतपरित्यागादकुटिलइति ॥१॥ पुनरपि स्वसक्षम स्वरूपनिरूपणायाह । (उ8थहेयमित्यादि) कमस्तिर्यददेवं सर्वास्वपिदितु प्रकारापे ..

. ए६ वितीये सूत्रकृतांगे क्तिीयश्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. दया जावदिगपेक्ष्या वा तासु ये साये च स्थावराःप्राणिनः। चशब्दो स्वगतानेकनेदसंसूच कौ। नूतं सभूतं तथ्यं तत्रानिशंकया तय्यनिर्णयेन प्राणातिपातादिकं पातकं जुगुप्समा नोगहमाणोयदिवा नूतानिशंकया सर्वसावद्यमनुष्ठानं जुगुप्समानोनैवापरलोकं कंचन गर्दति निंदति (सिमंति) संयमवानिति । तदेवं रागपवियुक्तस्य, वस्तुस्वरूपाविर्भाव ने न काचित्यथ तत्रापि गर्दा लवति नामोनिः शीतमुदकं विपं मारणात्मकमित्येव मादि किंधिवस्तुस्वरूपमावि वनीयमिति ॥१५॥ आगंतगारे आरामगारे,समणेन नीते ण ज्वेति वासंदरका दुसते वदवे मणुस्सा, कपातिरित्ताय लवालवाय ॥ १५ ॥ महाविणो सिस्किय बुधिमंता, सुत्तेहिं अमेदिय णिच्यन्ना ॥ पु ठिसुमाणे अणगार अन्ने, इति संकमाणो ण वेति तह ॥१६॥ अर्थ हवे गोशिलकमतानुसारी'वेराशिक बीजा प्रकारे करी फरी आईकुमार प्र त्यें कहे. के, थहो बाईकुमार! ताहरो तीर्थकर राग, प, अनेनय, तेणे करी सहित ए कारण मात्रै ते वीहितो यको (आगंतगारे के०) शून्यघर धर्मशालादिक तथा (आरामगारे के०) उद्यानादिकने विपे (समनीते के०) श्रमण अने मादण थ की बीहितो यको (पनवेतिवासं के०) वास करतो नथी, वली शा थकी बीहितो थको वास करतो नयी? ते कहेले. (दरकासंते के ) दद एटले माह्या, घणां शास्त्र ना नणनार, पंमित, (वहवेमपुस्सा के) एवा घणा पुरुपो ते पूर्वोक्त शून्य घरादिक स्थानकनें विपे यावे, माटें तेवा पुरुपोथकी बीहितो थको, तेवां स्थानकने विपे ताह रो त्यां गुरु थावतो नथी पण, ते पुरुषो केवाले तोके, (रुणातिरित्ताय के) तमारा तीर्थकरथकी कोई एक जात्यादिक गुणे करी कणा न्यून,तथा कोई एक अधिकळे, तो तेवानी साथै बोला कदाचित् दारी जाय तो मानम्लान थाय, ते कारणमाटें एवा स्थानक बांझीने त्यागीने देवादिकनी परपदामांहे एकांतें बेसेने. वली ते पुरुपो केवाळे तोके, (लवालवाय के) एकतो लव एटले अनेक विचित्र तर्कना बोलनार तथा ए क थलव एटले मौनव्रती, अथवा मंत्रवादी ने के, जेनी थागल बोलतावादीता मुख माहेथी वचन पण निकले नही, ते कारण माटें तेनी वीकथकी ताहरा तीर्थकरें पारा म उद्यानादिक मांहे निवास करवानो त्याग करो ॥ १५॥ वली गोशालक कहे के, (मेहाविणोसिस्कियबुद्धिमंता के०) मेधावी जे पंमित ते ग्रहण करवा, धारण करवाने सामर्थ्यवान् तथा थाचार्यादिकनी पासेंथी शिखेला एवा उत्पातादिक चार प्रकारनी - ए? राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. बुधियें करी सहित, (सुत्तेहिंधनेहियणिन्वयन्ना के०) वली सूत्र अनें अर्थना निश्चयना करनार, (अपगारयन्ने के) एवा कोई एक अन्य घणगार होय ते ( पुर्मिसुमा णे के०) मुजने का सूत्रार्थ पूर्व तेनो उत्तर महाराथकी थपाशे नही, तेथी महालं मान नंग थशे, (इतिसंकमाणोणनवेतितव के) एवी वातोथी शंका पामतो थको ताहारो गुरु तेवा पूर्वोक्त स्थानकोने विपे वास करतो नथी, ते कारण मात्रै समारो मार्ग रुजु नयी ॥ १६ ॥ .. ॥ दीपिका-एवं गोशालकमतानुसारी त्रैराशिकोनिराकृतोपि पुनराह । योजवतस्तीर्थक रः सरागपनययुक्तः। तथाहिायागंतुकानां कार्पटिकादीनां यगारंथागंतागारं थारामेs गारं थारामागारं तत्रासौ श्रमणोनीतः सर्वं न वासमुपैति । कि तत्र नयमित्याह । दक्षाः पंमितादुर्यस्माद्दहवः संति मनुष्याः। तजीतोसौ तत्र न याति। कनाः स्वतोहीनायतिरि तावा जात्यादिना संति केचित् तैः पराजितस्य महान् कलानंशः स्यात् । ते नराः किंनूताः लपावाचालाघोपिततर्कदमकाः तथाऽलपामौनव्रतिकागुटिकादिविद्यायुक्ताः यशामागे व न निस्सरति मुखात् यनयानेषु गृहेप्वसौ न यातीति ॥ १५ ॥ मेधाविनोग्रहणधा रणसमर्थाधिमंतः शिदिताः सूत्रथैच निश्चयज्ञास्ते ईदृशाः सूत्रार्थविषयं प्रश्नमाका पुरनगाराएके इत्यसौ शंकमानोविन्यन्न तत्र तेषां मध्ये उपैति याति तथानार्यदेशे न धर्म कथितवान् थार्येतु देशनां करोति तत्रापि न सर्वत्र किंतु ? कुत्रचिदेवेति ततोसो राग पाकुलोवीरः ।। १६ ॥ - ॥ टीका-सएवं गोशालकमतानुसारी त्रैराशिकोनिरास्तोपि पुनरन्येन प्रकारेणाद । (थागंतागारेइत्याटि) सविप्रतिपन्नः सन्नाईकमेवाह । योसौ नवसंवधी तीर्यकरः सरा गोपनययुक्तस्तथाह्यसावागंतुकानां कार्पटिकादीनामगारमागंतागारं तथाऽरामेऽगारमा रामागारं तत्रासौ श्रमणोनवत्तीयकरः। तुशदएवकारायें। नोतएवासौ तपध्वंसननयात त्रागंतागारादौन वासमुपैति नतत्रासनस्थानशयनादिकाः क्रियाः कुरुते । कि तत्र नपकार पमितिचेनदाह । ददाः निपुणाः प्रनूतशास्त्रविशारदाः। दुशब्दोयस्मादय । यस्मादहवः संति मनुष्यास्तस्मादसौ तीतोन वामं तत्र समुपैति न तत्र समातिष्ठते । किंनूताः न्यू नाः स्वतोऽवमाहीनाजात्यायतिरिक्तावा तान्यां पराजितम्य महाश्वायात्रंशति । तानेव विशिनष्टि । सतीति लपावाचाजा घोरितानेकतर्फ विचित्रमकास्तथा न लपामानव तिका निष्ठितयोगाः गुटिकादियुक्तावा यशानिधेयविषयावागेव न प्रवर्तते ततस्तमयेना सौ युष्मतीर्थरुदागंतागारादी नैव बजतीति ॥१५॥ पुनरपि गोशालफएवाह । (मेहाधि " वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. पोइत्यादि) मेधा विद्यते येषां ते मेधाविनोग्रहणधारणसमस्तिथाऽऽचार्यादेः समीपे शिक्षा ग्राहिताः शिहितास्तथोत्पत्तिक्यादिचतुर्विधक्युपेतावुद्धिमंतस्तथासूत्रेपि सूत्रवि पये विनिश्चयज्ञायथावस्थितसूत्रार्थवेदिनइत्यर्थः। ते चैवंनूताः सूत्रार्थविपर्यमा प्रश्नमका पुरन्येऽनगाराएके केचनेत्येवमसौ शंकमानास्तेपां बिन्यन्न तत्र तन्मध्ये उपैत्युपगवतीति ततश्च न जुर्मार्गति नययुक्तत्वातस्य तथा म्लेविषयं गत्वा न कदाचिधर्मदेशनां च करो त्यार्यदेशेपि न सर्वत्रापितु कुत्रचिदेवेत्यतोविपमदृष्टित्वाागपवर्त्य साविति ॥ १६ ॥ पो काम किच्चा पाय बालकिच्चा, रायानिगेण कुर नए ॥वियागरेजा पसिणं नवावि, सकाम किच्चं सिंहारि याणं ॥१७॥ गंता च तवा अदुवा अगंता, वियागरेजा समि या सुपन्ने ॥अणारिया दंसणा परित्ता, इति संकमाणा । नवेति तत ॥१७॥ अर्थ-एम गोशालकें कहे थके, हवे बाईकुंमार गोशालक प्रत्ये कहेजे. के,(ोकामकि क्षा के)यहो गोशालक! ते नगवंत कामकृत्य नथी. एनो अर्थ कहेजे. के, जे अवि माश्यानो करनार होय ते पोतानें तथा परने, निरर्थक कार्य करे. परंतु श्री नगवंत तो सर्वज्ञ, सर्वदर्शी; परना हितना करनार, ते पोतानें तथा परने निरुपकारी केम थाय? ते कारण माटें स्वामी निरर्थक कामना करनार नथी, (एयबालकिचा के) तथा स्वामी बालरुत्य नथी, एटले बालकनी पेरें अणविचाओँ कार्य न करे, (रायानिगेण के०) तथा राजानियोगें करी धर्मदेशनादिकनें विपे प्रवत्रे नहीं, (कुनएकवियागरेका के०) तथा कोइना नयथकी प्रश्न वागरे एटले कहे नहीं, (पतिनवावि के) उपकार न होय तो कहे नहीं, एटले प्रश्न वागरे नहीं. किंबहुना उपकार विना कोइनें का न कहे. अनुत्तर विमानवासी देवता. पण, मन थकीज पूजेला प्रश्ननो निर्णय करे.हवे जे ए श्री वी तरागनो धार्मिक थाय ते केवा कार्यो करे? एवो थाशंका लावी तेनो प्रत्युत्तर चोथे पदें कहेडे (सकामकिच्चणिहथारियाणं के०) पोताना कामनें यथै एतावता तीर्थकरनामकर्म खपा वा नणी आर्य क्षेत्रमा थार्य लोकनें प्रतिबोधवा वास्ते धर्म देशना करे, परंतु बीज कोई यात्मप्रशंसादिक कार्य न करे. ॥ १७ ॥ वली थाईकुमार कहे के, (गंताचतधा पवागंता के०) ते नगवंत परहितने अर्थे त्यां जश्ने, अथवा त्यां न जइनें, किंतु जेम जेम नव्य जीवोनो उपकार थाय, तेम तेम (वियागरेजा के ) धर्मदेशना यापे. जो उपकार थशे, एम जाणे तो त्यां जइने पण धर्म देशना थापे अथवा ते व राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए पकार न देखे तो पासें आवेलाने पण धर्म न कहे ए कारणमाटें तेने रागदेपनी सं लावना नथी, तथा (थासुपन्न के) सर्वज्ञ (समिया के०) समदृष्टि पणें एटले को चक्रवर्ति थावी पूछे थथवा कोई रांक यावी ढे, अथवा अणपूढे थके पण, धर्म क है. तथा स्वामी जे धनार्य देश, विपे जता नथी तेनुं कारण हुँ तुनें कहुं बु ते तुं सां नल. (थणारियादसणापरित्ता के)थनार्य लोक थनाचारी उता दर्शनथकी पण भ्रष्टने (इतिसंकमाणापवेतितके ) ए माटें शंकामान थका त्यां जता नथी, ते जीव श्री वीतरागर्ने देखी अवहेलनादिक कर्मोपार्जनकरी पोताने अनंत संसार नीति करों, एवं जाणीने स्वामी त्यां पधारता नथी, परंतु तेमनी साथै परमेश्वर ने पनाव कांड पण नथी तेमाटें राग, क्षेप, बने जय, तेमने काइ नथी. तथा अहो गोशालक ! जे तुं एम कहे के, अनेक शास्त्रज्ञ पुरुपना प्रश्नथकी वीहितो थको तेनी सनामाहे रहेतो नथी. ए पण ताहारं वचन वाल प्रलाप प्राय जाणीय वैयें, केमके, जे कारण माटें ए महारा गुरु सर्वज्ञ नगवंत केवली तो तेनु समस्त परवादि मुख, पण जोई न शके, तो पनी वादनुं केज शु ? माटें महारा' स्वामीने परवादीनो परान व का नथी ए नगवंत केवलझाने करी पोतानो परनो उपकार देखे त्यां जश्ने धर्मों पदेश करे. इत्यर्थः ॥ १७ ॥ दीपिका-इति गोशालकेनोक्त थाईककुमारयाह । सनगवानकामकृत्योन स्यात् थ निष्ठाकारी न नवतीत्यर्थः । यः प्रेक्षापूर्वकारी न स्यात्सोनिष्टमपि वपरयोनिरर्थकमपि कृत्यं कुर्वीत । नगवांस्तु सर्वज्ञः प्रेक्षापूर्वकारी कथं स्वपरयोर्निरुपकारकमेव कुर्यात् वाल स्येव कृत्यं यस्य सबालकत्योनासो वालवदनालोचितकारी न राजानियोगेनासी देशनां करोति ततः कुतस्तस्य नयेन प्रवृत्तिः स्यादेवं सति केनचिल्लतं प्रश्नं व्यागृणीयादेद्यदित स्योपकारः स्याउपकारं विना नवा नव वदेत् । थथवानुत्तरसुराणां मनःपर्यायज्ञानिनां च व्यमनसैच तन्निर्णयादतोन वदेत स्वकामरूत्येन स्वेछाकारितया तीर्यकन्नामकर्मणः पणाय न यथाकथंचिदतोसी हार्यक्षेत्रे थार्याणामुपकारसंनवे धर्म वदेत् ।।१७।। गंता चत्ति) सनगवान गत्वापि शिप्यसमीपं थथवा तत्राऽगत्वा यथा सलोपकारः स्यात्तथा प्यारणीयात् वेशनां कुर्यात् उपकारे सति गत्वापि कथयति असतितु स्थितोपिन वदति ततोन तेपो रागपसंनवः केवलमाशुप्रज्ञः सर्वज्ञः समतया वदेत् । “जहा पुरसस्स क घश्तहा तुछस्त कध" इतिवचनाचक्रवर्तिश्मकादिपु टटोप्टष्टोवा तुल्यं व्यागृणीयादि त्यर्थः । कथमनायपु सन यातीत्याह । (यणारियानि) थनार्यादर्शनतः सम्यक खांपरीतान्नटाइति । शंकमानोविचारयन् नगवान्न तत्रोपैति । तेहि वर्तमानसुखमेव ए३० क्षितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पठाध्ययनं मन्यते न परलोकसुखमिति लानादर्शनानत्र न याति नगवानतु देवबुधा । यदप्युक्तं । पंमितनरगुटिकादिविद्याप्तिधनयान तेषां स्थाने यातीत्येतत्प्रलापमायं । यतः । सर्वैरपि तार्थिकैः सर्वज्ञस्य जगवतोमुखमप्यवलोकयितुं न शक्यते वादस्तु दूरापास्तएवेति॥१७॥ ॥ टीका-एतजोशालकमतं परिहर्तुकामाईकयाह । (पोकामकिच्चाइत्यादि) सहि नगवान्प्रेक्षापूर्वकारितया नाकामकत्यानवति कमनं कामना न कामोऽकामस्तेन कृत्यं कर्तव्यं यस्यासांवकामात्यः सएवंनूतोन नवत्यनिहाकारी न नवतीत्यर्थः । योमुत्प्रेक्षा पूर्वकारितया वर्तते सोऽनिष्टमपि स्वपरात्मनोनिरर्थकमपि कृत्यं कुर्वीत नगवास्तु सर्व ज्ञः सर्वदर्शी परहितकरतः कथं खपरात्मनोनिरुपकारकमेवं कुर्यात्तयाच बालस्येव कृत्यं यस्य सवालकत्योन चासौ बालवदनालोचितकारी न परानुरोधान्नापि गौरवाधर्मदे शादिकं विधत्तेऽपितु यदि कस्यचिन्नव्यसत्खस्योपकाराय तजापितं नवति ततः प्रवृत्तिन्वति नान्यथा तथा न राजानियोगेनासौ धर्मदेशनादौ कथंचित्प्रवर्तते ततः कु तस्तस्य नयेन प्रवृत्तिः स्यादित्येवं व्यवस्थिते केनचित्कचित्तंशयरुतं प्रश्नं व्यागृणीया यदि तस्योपकारोनवत्युपकारमंतरेण नच नैव व्यागृणीयाद्यदिवाऽनुत्तरसुराणां मनः पर्यायज्ञानिनांच इव्यमनसैव तन्निर्णयसंनवादतोन च्यागृणीयादित्युच्यते । ययप्पुच्यते जवता यदि वीतरागोऽसौ किमिति धर्मकथां करोतीति चेदित्याशक्याह । स्वकामरुत्ये न स्वेबाचारिकारितयाऽसावपि तीर्यसनामकर्मणः पणाय न यथाकथंचिदतोऽसावरला नहास्मिन्संसारे आर्यक्षेत्रे चोपकारयोग्यधार्याणां हि सर्वहेयधर्मदूरवर्तिनां तउपकारा धर्मदेशनां व्यागृणीयादसाविति ॥ १७ ॥ किंचान्यत् । (गंतेत्यादि) सहि नगवान परहितैकरतोगत्वापि विनेयासन्नमयवाप्यमत्त्वा यणानव्यसत्त्वोपकारोलचति तथातथान गवंतोहतोधर्मदेशनां विदधत्युपकारे सति गत्वापि कथयंत्यसतितु स्थितायपि न कथ तात्यतोन तपा रागपतनवाति केवलमागप्रमः सर्वज्ञः समतया समातिया चक्रवर्ति मकादिषु प्रष्टोवा धर्म व्यागृणीयात् । जहा पुणस्स का तहा तुस्स का इति बच नादित्यतोन रागषसमावस्तस्येतियत्पुनरनार्यदेशमसौ नव्रजति तत्रेदमाह । अनार्याः देवनाषाकर्मनिवहिप्तादर्शनतोपि परिसमंतादितागताः प्रजाति यावत्। तदेवमती नगवानित्येततेषु सम्यग्दर्शनमात्रमपि कथंचिन्न नवतीत्याशंकमानस्तत्रन बजतीति । यदिवा विपरीतदर्शनिनोन नवंत्यनार्याः शकयवनादयस्तेहि वर्तमानसुखमेवैकमंगीरू व्य प्रवर्तते न पारलौकिकमंगीकुर्वत्यतः सधर्मपराङ्मुखेषु तेषु नगवान यातिन पुनस्तके पादिचुक्ष्येति । यदप्युच्यते त्वया यथानेकशास्त्रविशारदगुटिकासिमविद्यालिमादितीर्थ कपरानवनयेन न तत्समाजे गवतीत्येतदपि वालप्रलपितप्राय । यतः सर्वज्ञस्य नगर्व .

. रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए तः समस्तैरपि प्रावाउकैर्मुखमप्यवलोकयितुं न शक्यते वादस्तु दूरोत्सादितएवेत्यतः कुतस्तस्य परानवः । नगवांस्तु केवलालोकेन यत्रैव स्वपरोपकारं पश्यति तत्रैव गत्वा पि धर्मदेशनां विधत्तइति ॥ १७ ॥ पन्नं जहा वलिए उदयही, आयस्स हेर्ने पगरेति संगं॥ तऊवमे समणे नायपुत्ते,श्चेव मे होति मतीवियको॥६॥ नवं न कुजा विदुणे पुराणं, विच्चा मई ताश्यमाह.एवं ॥ पन्नावया वनवतित्ति वुत्ता तस्सोदयही समणे त्तिवेमि ॥२०॥ अर्थ-वली वीजा प्रकारे गोशालक केहेठे के,यहो थाईकुमार! (पन्नंजहावणिए उदयही के०) जेम कोई वाणियो उदयार्थी एटले लानार्थी तो व्यवहार योग्यकरि या' एटले कर्पूर, अगर, कस्तूरी, बनें वस्त्रादिक, ते देशांतरथकी ले थावे (थाय स्सहेउपगरेतिसंगं के०) पोताना लानने यथै महाजननो संग करे, (तकवमेसमगेना यपुत्ते के) तेम तमारो तीर्थकर श्रमण, ज्ञातपुत्र पण ते वाणियासमान जावो. के मके, कोइ एक लाननें अर्थे अनेक महाजनना वृंद माहे बेसेठे, (श्चेवमेहोतिमतीवि यको के०) मार्ट ए प्रकारें महारी मति, थने एवो माहारो वितर्कठे, एटले विचारणा , इत्यर्थः॥१॥ हवे गोशालक प्रत्ये थाईकुमार कहे के,यदो गोशालक!जे, तेंए वाणियानो दृष्टांत देखाइयो, ते सर्वथकी सरखो, किंवा देशयकी सरखो ? माटें जो ते दृष्टांत देशथकी सरखो, ए रीतें तें जो वाणियानो दृष्टांत देखाइयो होय तो, एवातें थमने थलान का नथी. कारण के, वाणियो ज्या ज्या लान देखे, त्यां त्यां क्रय विक यादिक व्यापार करे. ए प्रकारे ए तहारो दृष्टांत देश पणाथी सरखोते.यथवा जो सर्व थकी सरखो ? एम तुं कहीश तो, ए वात, घटेज नहीं,कारणके,जगवंत श्री महावीर देव सावद्यानुष्ठान रहित,(नवनकुळाविदुणेपुराणं के०) तथा ते नवं कर्म कोइ पण करे नहीं,थने पुरातन कर्मनें खपावे एवावे.तथा (विचामई के०) विच्चा एटले विशेपें त्याग फरी थम एटले उमतिने जेणे, (ताश्यमाहएवं के०) त्रायो एटले व जीवनिकायनो रह पाल, एवं एटले एवाजे श्री महावीर स्वामी ते (पन्नावयाबंनवतित्तिवुत्ता के.) एम कहे के, जेम उर्गतिने परित्यागी जीव मुक्तिगामी थाय, एवं वोलें, स्वामी वचन ते ब्रह्मवत के एटले ब्रह्म शदें मोह व्रत कहुं एवं ब्रह्मवत रूप जे स्वामिनु वचन तेने मान्य करी, थनेक लोक मुक्तियें जाय. एटले उमतिने परित्यागें जीव मुक्तिगामी थाय. (तस्तोदयहीसमणेनिवेमि के०) तेनालाननाथर्थी श्रमण श्रीमहावीरदेवज नाण्या, . .

, एएशश वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. हुँ एम कर्बु ,ए कारणे सर्व प्रकारथकी वाणियानी ते स्वामीने उपमा न संनवे,परंतु देशयकी ज्या ज्या स्वामी लान देखे, त्या त्यां विचरे. ए उपमा सत्य. इत्यर्थः॥२०॥ ॥ दीपिका-यथ गोशालः प्राह । यथा वणिक् उदयार्थी लानार्थी पण्ययाणक देशांतरे गत्वा विक्रीणाति यायस्य लानस्य हेतोर्महाजनसंगं प्रकरोति तापमया श्रम गोशातपुत्रश्त्येवं मे मम मतिः स्यात् वितर्कोविचारणा च ॥ १५॥ थाईकमुनिराह । नगवान सावद्यानुष्ठानरहितोनवं कर्म न कुर्यात् पुरातनं च विधूनाति अपनयति त्यक्त्वा अमतिं विमतिं त्रायो सनगवान् परेन्योप्येवमाह । यथा विमतित्यागेन मोक्षगामी स्यादिति । एतावता ग्रंथेन ब्राणोमोदस्य व्रतमित्युक्तं तस्य मोदानुष्ठानस्य उदयार्थी लानार्थी श्रमणोनगवान् । ततोवणिग्दृष्टांतः सर्वसाधर्म्यण न प्रवर्तते नगवतः साव यानुष्ठानरहितत्वात् देशसाधयंतु युक्तमेव यथा वणिग्यत्र लानं पश्यति तत्र क्रियां व्यापारयति तथा नगवानपीति एतदहं ब्रवीमीत्याईकमुनिराह ॥२०॥ ॥टीका-पुनरन्येन प्रकारेण गोशालकथाह ॥ (पन्नंजरेत्यादि) यथा वणिक् कश्चिद यार्थी पण्यं व्यवहारयोग्यं नामं कर्पूरागरुकस्तूरिकांबरादिकं देशांतरं गत्वा विक्रीणाति त था आयस्य लानस्य देतोः कारणान्महाजनसंगं विधत्ते तउपमोयमपि जवत्तीर्थकरः श्र मणोझातपुत्रश्त्येवं मे मम मतिर्नवति वितर्कोमीमांसावेति ॥ १५ ॥ एवमुक्तोगोशाल केनाईकथाह । (नवनकुळाश्त्यादि) योयं नवता दृष्टांतःप्रदर्शितः सकि सर्वसाधर्म्यको त देशतः?। यदि देशतस्ततोन नः क्षतिमांवहति । यतोवणिग्वत् यत्रैवोपचयं पश्यति त त्रैव क्रियां व्यापारयति न यथाकथं चिदित्येतावता साधर्म्यमस्त्येव । थथ सर्वसाधयेणे ति तन्न युज्यते । यतोनगवान् विदितवेद्यतया सावद्यानुष्ठानरहितोनवं प्रत्ययं कर्म न कुर्यात् तथा विधूनयत्यपनयति पुरातनं यनवोपग्राहि कर्मबर तथा त्यक्त्वा यमति वि. मतिं त्रायो नगवान् सर्वस्य परित्राणशीलो विमतिपरित्यागेन चैवंचूतएव नवतीति ना वः । त्रायी वा मोदं प्रति। अयवयमयपयचयतयणयगतावित्यस्य रूपं । सएव नगवाने वाह । यथा विमतिपरित्यागेन चैवंनतएव नवतीत्येतावता च संदर्नेण ब्रह्मणोमोदस्य व्रतं ब्रह्मव्रतमित्येतउक्तं । तस्मिन चोक्ते तदर्थ वाऽनुष्ठाने क्रियमाणे तस्योदयार्थी श्रम पति ब्रवीम्यहमिति ॥ २० ॥ समारनंते वणिया नूयगाम,परिग्गरं चेव ममायमाणाते णा तिसंजोगमविप्पहाय, आयस्स दे पगरंति संगं ॥२१॥ वित्ते .

समूह समारंने, रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए२३ सिणो मेहुणसंपगाढा, ते नोयण वणिया वयंति ॥ वयंतु का मेसु अश्ववन्ना, अणारिया पेमरसेसु गिधे ॥२२॥ अर्थ-वली थाईकुमार कहेठे के, (समारनंतेवणियानूयगामं के) ते वाणियो चतु देश प्रकार पणे, नूतग्राम एटले जीवनो , एतावता ठकायनी हणनार एवी कियाने विपे प्रवर्ते, एटले क्रय विक्रयनें अर्थ शकट, उंट, घोडा, तथा वलदने पीडा उपजावे, (परिग्गहंचवममायमाणा के०) तथा परियह, चतुप्पदादिक तेने विपे ममत्व करे. बली(तेणातिसंजोगमविप्पहायथायस्सहेपगरंतिसंग के०) ते वाणिया झाति स्व जनादिकनो संयोग मयाविना, लाजनें कारणे अन्य वीजा साथे संबंध करे, थने श्री वीतराग तो केवा वे ? तो के, जीवनिकायना रहपाल, निःपरिग्रही, झातिस्वजननो संग त्यागीने, सर्वत्र थप्रतिबंध निस्केवल धर्मनोज लान गवेपता धर्म देशना थापेठे. ए कारणमाटें नगवंत थनें वाणियाने सर्वथकी सरखा पणुं नथी॥१॥ वली थाई कुमारज कहे। के, हे गोशालक ! (वित्तेसिणो के) वली वाणिया वित्त एटले धनना ग वेषण हार दोय, तथा (मेदुणसंपगाढा के) मैथुननें विपे शासक्त होय, (तेनोयण सवणियावयंति के) तथा नोजनंने यर्थ ज्यां त्यां परित्रमण करे,माटें थमें ते वाणि याने एवा कहियें यें. (वयंतुकामेसुयशोववना के०) वलीजो. ते वाणीया कामनोगर्ने विपे गृक्ष, तथा (अणारियापेमरसेमगि के)थनार्य कर्मना करनार, तथा प्रेमरसनें विपे गृह एटले मूर्वित , अने नगवंत श्री थरिहंत देव एवा नथी. तो ते वाणिया नी साथें सरखा पणुं नगवंतनें केम कहियें ? ॥ २२॥ ॥ दीपिका-वणिजोनूतग्रामं समारनंते हिंसति परियहं स्वीकुर्वति ममायमाणाम मेदमिति व्यवस्थापयंतः ते वणिजोझातिसंयोगमविग्रहायात्यक्त्वा यस्य लानस्य हेतो रपरेण सह संगं संबंधं कुर्वति ॥ २१ ॥ वणिजोवित्तपिणोधनार्थिनः मैथुने संप्रगाढाः प्रसक्ताः तथा ते नोजनार्थमहारार्थमितश्वेतश्च प्रति । वयंतु एवं चूमोयथा ते वणिजः कामवध्युपपन्नारायनार्याः प्रेमरसेए गृक्षाः थतोनगवतः सर्वसाधम्य नास्ति ॥ २२॥ ॥ टीका-नवंनूतावणिजश्त्येतदाईककुमारोदर्शपिनुमाह । (समारनंतश्त्यादि) ते दि वणिजश्चतुर्दशनकारमपि नूतग्रामं जंतुसमूहं समारनंते तऽपमर्दिकाः क्रियाः प्रय नेपंति कयविक्रयाथै शकटयानवाहनोष्टममतिकादिनिरनुष्ठान रिति तथा परिग्रह तिपदच जप्पदधनधान्यादिकं ममीकृति ममेदमित्येवं व्यवस्थापयति ते हि गणिजादातिनिःस जनैः सह यः संयोगस्तमपिमहापापरित्याज्य यस्य लानस्य हेतीनिमिनादपरेण साई एश्य वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. संगं संबंधं कुर्वति ।नगवांस्तु पड्जीवरक्षापरोपरिग्रहस्त्यक्तस्वजनपदः सर्वत्राप्रतिबको धर्मार्थमन्वेपयन् गत्वापि धर्मदेशनां विधत्ते यतोजगवतोवणिग्निः साईन सर्वसाधर्म्य मस्तीति ॥ २१ ॥ पुनरपि वणिजां दोपमुजावयन्नाहः। (वित्तेसिणोइत्यादि) वित्तं व्यं तदन्वेष्टुं शीलं येपां ते वित्तैपिणस्तथा मैथुने स्त्रीसंपर्के संप्रगाढायध्यूपपन्नास्तथा ते नो जनार्यमादारार्थ वणिजश्तश्वेतश्च ब्रजति वदति वा तांस्तु वणिजोवयमेवं मोयथैते का मेवध्युपपन्नागृक्षाथनार्यकर्मकारित्वादनारिसेपुच सातागौरवादिपु गृहामूर्बितानन्वे वंचूतानगवंतोहतः कथं तेषां तैः सह साधर्म्यमिति?। दूरतएव निरस्तैपा कथेति ॥ ५ ॥ आरंजगं चेव परिग्गरं च,अविनस्सिया णिस्सिय आयदंमा॥ तेसिं च से उदएजं वयासी,चरंतणंताय उहायणेद ॥३॥ गं तणचंतिय उदएवं, वयंति ते दोवि गुणोदयंमि॥से उदए साति मणंतपत्ते, तमुदयं सादयश् ताइ णा ॥४॥ अर्थ-वली आईकुमारज कहे. (थारंनगंचेवपरिग्गरंच के०) थारंन जे सावद्या नुष्ठान रूप, तथा परिग्रह ते धनधन्यादिक, नव प्रकारे तेनी ममत्वनें (अविउस्सियाणि स्सिय के०) न बांझीने, तेहिज आरंन परिग्रहने विपे निश्चे थकी बंधाणा एवा वाणिया होय. वली केवा होय? तोके, (आयदंमा के०) पोताना पात्माने दमनार, (तेसिंच सेनदएजवयासी के) वली हे गोशालक! तुं कहेने के, ते वाणिया सानना धोंडे. माटे ते लान तो एवो वाणियानो जाणवो के, (चरंततायउहायणेह के०) ते वाणि याने जें लान तेलान चतुर्गतिक संसारने,तथा तेना मुःखनें अर्थे थाय, अने ते वा पियानो लान एकांतिक एटले एकांत पण न होय ॥२३॥ वली तेहिज देखाडे. (णे गंतणचंतियउदएवं के०) वली थंहो गोशालक ! ते वाणियानो लान पण एकांतिक नथी, कोई वारें लान वांडतां अलान पण थाय. तथा आत्यंतिक एटले सर्वकालनावी लान पण नथी, कोई वारें होय, अनें कोई वारें न पण होय. (वयंतितेदोविगुणोदयं मि के ते व्यापारना जाण एम कहेडे के, नफो पण थाय, अथवा टोटो पण थाय, एबे नाव होय,माटें ते वे नाव विगतगुणोदय जाणवा. तो ते लानथको द्यु, जे एका तिक अने यात्यंतिक नहीं, अनें वली ते लान अनर्थ जणी प्रवत? (सेउदएसातिमत पत्ते के ) अने ते जे श्री नगवंतनो केवलझान प्राप्ति लक्षण, तथा निर्जरानुं कारण, एवो जे लान, ते सादि अनंत जाणवो. (तमुदयंसाहयस्ताइणा के०) एवा लान सहित पोतें नगवंत , अनें बीजाने पण एवो लान थापेले. ते जगवंत कहेवा ! तो ।

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. . एश्य
के, त्रायो एटले बासन्न नव्यने उखथकी राखनार , तथा झानी एटले जाऐली
स्तुले विद्यमान जेनें एवा नगवंतने वाणियानी उपमा केम देवाय ? ॥ २५ ॥
व
॥ दीपिका-सारंनपरिग्रहं वाऽव्युत्सृज्याऽत्यत्का तत्रैव निःसृतावक्षाधात्मैव दंमोहिं
सकोयेपां ते तथा तेषां च वणिजामुदयोलानोयदर्थ ते प्रवृत्ताः ये च त्वं लानं वदसि स
तेपां चतुरंतश्चतुर्गतिकोयः संसारोऽनंतस्तस्मै तदर्थ नवति तथा :साय नवति नच स
लानोऽपि तस्यैकांतिकः ॥ २३ ॥ एतदेवाह । एकांतिकः श्रात्यंतिकश्च तेपां वणिजामुद
योलानोन विद्यते । लानार्थ प्रवृत्तस्य हानेरपि दर्शनात् । एवं वदति तदिदः तौ च
दावपि नावौ विगतगुणोदयौ ।कोर्थः।योनैकांतिकः? थनात्यंतिकश्च २ किं तेन लाने
नेति यः सेतस्य नगवत उदयोलानोधर्मदेशनादिः सच सादिरनंतश्च एवंनूतमुदयं प्राप्तो
ऽन्येषामपि तादृशं साधयति कथयति । त्रायी ज्ञातीच ज्ञात वस्तु विद्यते यस्य सझा
ती ज्ञातसर्वज्ञेयः एवंनतेन नगवता तेषां पूर्वोक्तानां वणिजां कथं सर्वसाम्यमिति ॥२४॥
॥ टीका-किंचान्यत् । (पारंनगंवइत्यादि) प्रारंनं सायद्यानुष्ठानं च तथा परिग्रहं वाs
व्युत्सृज्यापरित्यज्य तस्मिन्नेवारंने क्रय विक्रयपचनपाचनादिकेतथा परिग्रहेचधनधान्यहिर
एपसुवर्णविपदचतुप्पदादिके निश्चयेन श्रितावधानि:श्रितावणिजोनवंति तथात्मैव दमोदी
यतीति दमोयेषां ते नवंत्यात्मदंमाघसदाचारप्रवृत्तेरितिानावोपिचैपां वणिजा परियहारन
वतां सउदयोलानोयदर्थ ते प्रयत्नायं च त्वं लानं वदसि सत्तेपां चतुरंतचतुर्गतिकोयः संसा
रोऽनंतस्तस्मै तदर्थ नवतीति न चेहासावेकांतेन तत्प्रवृत्तस्यापि नवतीति ॥३॥ एतदेव
दर्शयितुमाह । (गंतिणचंतिइत्यादि) एकांतेन नवतीत्येकांतिकस्तथा तानानाथ प्रत
नस्य विपर्ययस्यापि दर्शनात्तथा नाप्यात्यंतिकः सर्वकालनावी तत्क्ष्यदर्शनात्सतेपां
उद्योलानोनैकां तिकोनात्यंतिकश्चत्येवं तदोवदंति । तीच भावपि नावी विगतगुणो
दयौ नवतः। एततं नवति । किं तेनोदयेन लानरूपेण योनैकांतिकोनात्यंतिक प
धादर्थायेति । यश्च जगवतः सेतस्य दिव्यज्ञानप्राप्तिलक्षणउदयोलानोयोवा धर्मदेशनावात
निर्जरालक्ष्णः सच सादिरनंतश्च तमेवंनूतमुदयं प्राप्तीनगवानन्येपामपि तथानूतमेवोदयं
साधयति कथयति लापतेया।किनूतोजगवांखायीथियवयमयपयचयतयण्यगताविल्य
स्य दमकधातोणिनिप्रत्ययेरूपं । मोदंप्रति गमनशीनइत्यर्थःात्रायी वासन्ननव्यानांत्राण
फरणात्तथा ज्ञाती झाता क्षत्रियाशात चा वस्तुजातं विद्यते पस्य सझाती विदित्तसमस्तवेद्य
इत्यर्थः । तदेवंनूतन नगवता तपां वणिजा निर्विवेफिनां कथं सर्वसाधर्ममिति ॥ २५ ॥

एश६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. अहिंसयं सवपयाणुकंपी, धम्मे घ्यिं कम्मविवेग॥ तमाय दहि समायरंता,अबोहीए ते पडिरूवमेयं ॥५॥ पिन्नागपिनी मवि वि सूले,केई पणा पुरिसे श्मेत्ति॥अलान्यं वावि कुमा रएत्ति, सलिप्पती पाणिवदेण अम्दं ॥२६॥ अर्थ-हवे वली कहे के, देवोनां करेला समवसरण, सोनानुं कमल, देवबंदो, सिंहासन.इत्यादिक पदार्थोनो परिनोग करतो थको ते,कर्मों की शीरीतें न पाय? एवं गोशालकनुं वचन पाशंकीनें,आईकुमार कहेडे के,(अहिंसयं के०) ए नगवंत श्रीमहावीर देव सर्वजीवनें अहिंसता एटले थहणता थका,समवसरणादिकनो नपनोग करेने,परं तु ते समवसरणादिक उपर, श्री वीतरागदेवनो लगारमात्र पण प्रतिबंध नथी, ए कारण माटें एमने कर्म न लागे. वली स्वामी कहेवा? तो के (सत्वपयापुकंपी के०) सर्व प्रजा एटले सर्वजीव तेनी अनुकंपाना करनार,(धम्मेख्यिकम्म विवेगहे के०)एवा श्री भगवंत धर्मनें विपे प्रवर्तता कर्म विवेकना कारण नूत,एवा तेउने (तमायदमे हिंसमायरता के) यात्मदंम एटले थनेक असमंजस वचनें करी तारा सरखा, यात्मदमने याचारता थका वणिक्नो दृष्टांत देने, माटें (अबोहीएतेपडिरूवमेयं के.) ते अबोधी एटले अज्ञानी प्रतिरूप जाणवा, एवं एटले ए एक तेनुं अज्ञान पणुंज जाणवू, केमके एक तो पोतें अज्ञान पणे प्रवर्ने,ए पेहेलु अज्ञान पणुं. वली त्रिजगत् पूज्य, सर्व अतिशयना निधान, एवा अरिहंतने वैश्यादिकनी उपमा थापे, ते बीजुधज्ञान पणुं.माटे ते जीव एम करता थका पोताना बोध वीजनो नाश करे. इत्यर्थः ॥ २५॥ हवे इत्यादिक पूर्वोक्त गोशालकना वचनोनुं निराकरण करीने आईकुमार मुनि धागल चाल्या, तेवारें बच्चे शाक्यपुत्रियदर्श नी एटले बौछ मल्या. तेणें एम कर्दा के,हे थाईकुमार! तें गोशालक प्रत्ये वाणियानो दृष्टांत दूपयो ते युक्तज कयुं, कारण के, बाह्य धनुष्ठान, प्रायः शून्यते, अंतरंग थन छाननेजमोदांग प्रधान जाणवू, ए कारण माटें अमारा सिक्षांतमाहे ते अंतरंगानुष्ठाननुं साधq कयुंजे. ते अमें कहियें बैयें माटें तुं सावधान थको सांजल.? (पिन्नागपिकामवि विसूले के०) पिन्नाग पिंमी एटले खलपिमी ते थचेतनजवे थने ते को एक स्थानकें ने तेनीपर कोई एक पुरुचे वस्त्र नारख्युं, पड़ी ते खलपिमने शूलीमें प्रोक्ने, (केश्पणका पुरिसेस्मेति के०) कोइ एक म्ले पुरुपनी बुधि लड्ने अनि उपर पचाव्यो, तथा वली (अलाव्यवाविकुमारएत्ति के ) तुंबडं देखीने ए कुमार एवी बुध्येि एक पुरुपें तेने थग्नि उपर पचाव्यो, (सलिप्पतीपाणिवहेणअम्हं के०) तो हवे ए वेदुजण, पुरुष अनेकु मारहत्याने पा लेपाय अमारा सिद्धांतमाहे ए नाव. शुनागुन बंध, मूल. मन परि .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एक णामज जाणवं, चित्तमाहे जो जीवघातनो परिणामठे तो अणकयुं थकुंपण, प्राणघा तनुं पाप लागेळे ॥ २६ ॥ ॥ दीपिका-यसौ नगवान्समवसरणाद्युपनोगं कुर्वन्नप्यहिंसन् । कोर्थः । नहि तत्रातः कोप्याशंसाप्रतिबंधोवास्ति साम्यरसलीनत्वात् । सर्वेपां प्रजाजंतवस्तेपामनुकंपी एवं विध धर्मे स्थितं तं नवादृशायात्मदमैः समाचरंतोचणिगादितुल्यं कुर्वति एतच्चाबोधेरज्ञातस्य प्रतिरूपं अज्ञानविलसितमित्यर्थः । एवं गोशाले निराकते बौदाः प्रानुस्त्वया वणिग्दृष्टां तदूपणेन बाह्यानुष्ठान+पितं तरं कृतं यतोऽस्मसिद्धांतेप्यांतरमेवानुष्ठानं जवमोक्ष्योः प्रधानांगमिति । तत्त्वं शृणु ॥२५॥ पिण्याकः खलस्तस्य पिमी शकलमचेतनमपि कदाचि म्लेबादिविपये संचमे केनचिन्नश्यता खलोपरि वस्त्रं तिं तच्च म्लेछन पुरुपोयमिति बुझ्या गृहीतं ततोसौ म्लेहोवस्त्रवेष्टितां खलपिमी पुरुषवुझ्या शूले प्रोतां पावके पचेत् तथाऽलावुकं तुंबकं कुमारोयमिति मत्वाऽग्नौ पचेत् अस्माकं मते सप्राशिवधेन लिप्यते चित्तस्य उष्टत्वात् ॥ २६ ॥ ॥ टीका-सांप्रतं कृतदेवसमवसरणपद्मावलीदेवबंदकसिंहासनाद्युपनोगं कुर्वन्नप्याधाकर्म कृतवसतिनिपेधकसाधुवत्कथं तदनुमतिरुतेन कर्मणाऽसौ न लिप्यतइत्येतजोशालकमत माशंक्याह । (अहिंसयमित्यादि) यसौ जगवान् समवसरणाद्युपनोगं कुर्वन्नप्यहिंसकास नुपनोगं करोति । एतक्तं जवति नहि तत्र नगवतोमनागप्याशंसाप्रतिबंधोवा विद्यते सं मतृणमणिमुक्तालोष्टकांचनतया तपनोगंप्रति प्रवृत्तेवानामपि प्रवचनोदिनायिपूणां क यनु नाम नव्यानां धर्मानिमुखं प्रवृत्तिर्यथा स्यादित्येवमर्थमात्मलानाथ च प्रवर्तनादतोन गवान हिंसकस्तथा सर्वेपा प्रजायंतइति प्रजाजंतवस्तदनुकंपीच तान्संसारे पर्यटतोनुकंपयते तहीलश्च तमेवंरूपं धर्मपरमार्थरूपे व्यवस्थितं कर्मविवेकहेतुनूतं नवविधाथात्मदमः समा चरंतयात्मकल्पं कुर्वति। वणिगादिनिरुदाहरणैरेतच्चावोधेरझानस्य प्रतिरूपं वर्तते एकं ता यदिदमज्ञानं यत्स्वतः कुमार्गप्रवर्तनं । वितीयं चैतत्प्रतिरूपमझानं यक्षगवतामपि जगई द्यानां सर्वातिशयनिधाननूतानामितरैः समत्वापादन मिति ॥ २५॥ सांप्रतमाईककुमारम पहस्तितगोशालकं ततोनगवदनिमुखं गतं दृष्ट्वायांतराले शाक्यपुत्रीयानिवदमूचुर्य देत क्षणिग्दृष्टांतदूपणेन बाह्यमनुष्ठानं दृपितं तटोननं रुतं नवता यतोऽतिफल्युमायं वाह्य मनुष्ठानं थांतरमेव त्वनुष्ठानं संसारमोक्योः प्रधानांगमस्मत्सिझाते चैतदेव व्यावीते। त्येतदाईककुमार जो राजपुत्र! त्वमवहितः शृणु श्रुत्वाचावधारयेति नणित्वा ते निलुका थांतरानुष्ठानसमर्थकमात्मीयसिक्षांताविर्भावनायेदमागुः । (पिन्नागेत्यादि) पिण्याकः

មចុច
वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्टाध्ययनं.
खलस्तस्य पिंमिनितकं तदचेतनमपि सत् कस्मिश्चित्संन्रमे म्लेबादिविषये केनचिन्नश्य
ता प्रावरणं खलोपरि दिप्तं तच्च म्लेचेनान्वेष्टुं प्रवृत्तेन पुरुपोयमिति मत्वा खलपिझ्या स
ह गृहीतं ततोसौ म्लेजोवस्त्रवेष्टितां तां खलपिमी पुरुपवुझ्या शूले प्रोतां पावके पचेत्
तथाऽलाबुकं तुंबकं कुमारोयमिति मत्वाऽनावेव पपाच सचैवंचित्तस्य उटत्वात्प्राणिवध
जनितेन पातकेन युज्यते। अस्मत्सिहाते चित्तमूलत्वा नागुनबंधस्येत्येवं तावदकुशल
चित्तप्रामाण्यादकुर्वनपि प्राणातिपातप्रतिघातफलेन युज्यते ॥ २६ ॥
अहवावि विश्रूण मिलरकु सूले, पिन्नागबुद्धीइ नरं पएका ॥
कुमारगं वावि अलावुयंति, न लिप्प पाणिवदेण अम्दं ॥३॥
पुरिसं च विश्रूण कुमारगंवा,सूलंमि केई पएकायतेए॥ पिन्नाय
पिमे सति मारुदत्ता, बुघाण तं कप्पति पारणाए॥ २ ॥
अर्थ-वली एहिज दृष्टांत विपरीत पणे करीनें कहेजे. (अहवावि के) अथवा
को एक सत्यपुरुषने ( पिन्नागबुदि के ) खलपिमीनी बुधियें करी को एक (मिल
स्कु के०) म्लेड, (सूले के० ) शूलियें करी ( विखूण के०) विधीने प्रोइनें (नरं के०)
मनुप्यनें, (पएका के०) अग्नियें करी पचावे, अने (कुमारगंवाविअलावुयंति के) त
था कुमार बालकने देखीने तेने तुंबडानी बुद्धि लावीने, अग्निमां पचावे, ए बेढुजणने
मनपरिणाम विशेप एवं ( नलिप्पश्पाणिवहेण्यम्हं के०) प्राणवधनुं पाप लागे नहीं,
एथमारा शास्त्रनु रहस्य जाणवू ॥२७॥ वली पण तेहिज दृष्टांत कहेडे ( पुरिसंचविण
कुमारगंवा के०) पुरुप अथवा कुमारनें (सलंमि के) शूली ( विकूण के) वींधीने
प्रोनें (केश्पएजायतेएके० ) कोइएक पुरुप थगिनें विपे पचावे (पिन्नायपीमेल तिमारु
हेता के०) अने मनमाहें एवो नाव थाणे के ए खलपिमीने (खुलाणतंकप्पतिपारणाए
के ) तेनी बुदर्शजननें पण पारणा नणी कल्पेतो, अन्य बीजानुं गुं कहे? एताव
तामनसाथें असंकल्पित माटें कर्म न लागे एवो. थमारो मत ॥ २॥
,
दीपिका-अथवा सत्यं पुरुपं खलबुझ्या कश्चिम्लेवः शूले प्रोतमग्नौ पचेत् कुमारक
बाजं वाऽसाबुबुझ्या पचेन्नासौ प्राणिवधेन लिप्यतेस्माकमिति प्राणिवधानिप्रायानावात्
॥ २७ ॥ पुरुपं कुमारकंवा झूले विध्वा कश्चिताततेजसि वन्ही थारुह्य पचेत् खलपि
मीयमिति मत्वा सती शोजनां तदेतदुकानां शाक्यानां कल्पते पारणाय नोजनाय । एव
मसंकल्पितं कर्मचयं न यात्यस्मन्मते ॥ २ ॥

राय धनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए ॥ टीका-अमुमेव दृष्टांत वैपरीत्येनाह । ( अहवावीत्यादि ) अथवापि सत्यपुरुषं खलवुझ्या कश्चिम्लेहः शूलपोतमग्नी पचेत्तथा कुमारकं वालं तुंबकवुझ्याग्नावेव पचेन्न वमेवासौ प्राणिवधजनितेन पातकेन लिप्यतेऽस्माकमिति ॥२७॥ किंचान्यत् । (पुरिस मित्यादि) पुरुपं वा कुमारं वा विध्वा शूले कश्चित्पचेजाततेजस्यनावारुह्य खलपिंमीयमि ति मत्वा सती शोजनां तदेतहवानामपि पारणाय नोजनाय कल्पते योग्यं नवति कि मुतापरेपामेवं सर्वास्ववस्थास्वचितितं मनसा संकल्पित कर्मचयं नागवत्यस्मत्सिमाते । त उक्तं यविज्ञानोपचितं परिझानोपचितमीर्यापथिकं स्वप्नांतिकं चेति कर्मोपचयं न याति ॥२७ सिणायगाणं तुज्ये सहस्से, जे नोयए णितिए निकुयाणं॥ ते पुन्नखंधं सुमदं जिणित्ता, नवंति आरोप्य महंतसत्ता। श्या अ जोगरूवं इद संजयाणं, पावं तु पाणा णयसंसकाउँ॥ अवोदि ए दोपहवि तं असादु, वयंति जेया विपडिस्सुणंति ॥३०॥ अर्थ-हवे वली शाक्यदर्शनी दानफलनो यधिकार कहे. (सिणायगाणंतु वेसह 'स्से के०) स्नातक एटले बौक्षमत प्रधान दर्शनी, तेना जे वे सहस्त्र तेने (जेनोयएणि तिएनिस्कुयाणं के०) जे कोइ पोताना शाक्यपुत्रीय धर्म प्रवर्ततो एवो उपासक, प चनादिक क्रिया करीने निठुने निरंतर जमाडे, (तेपुन्नखधंसुमहंजिणित्ता के०) ते पुरुप महान् पुण्यस्कंध उपार्जीने, (नवतियारोप्पमहंतसत्ता के) महोटा सखवालो एटले अक्षावंत थको धारोप्य एवे नामें सर्वोत्तम देवता थाय. इत्यर्थः ।। २ए ॥ एरीतें बीदर्श नी पोताना धर्मनुं रहस्य, धाईकुमार प्रत्ये देखाडीने तेनें कहेवा लागा के, अहो थाईकुमार.! तु धमारो धर्म मान्य कर! . एवं कहे थके, हवे श्राईकुमार तेमने क हेटे के, थहो शाक्यदर्शनीउ ! (थजोगरूवंहसंजयाणं के०) थंही तमारा दर्श नने विपे जे पूर्व नोजन धाश्री वचन कयुं ते, संयत्तपणाने योग्य ते कारणके यदि साने थथे प्रवर्तमान, समिति धनें गुप्तिये करी सहित, एवा साधु होय, तेने नावरा दि फलदायिनी थाय ए वात खरी, परंतु तमारी वक्तथ्यतायें, खल घने पुरुपनी व्यक्ति पण जे न जाणे: तेनेज नायगुदि कही. ए कारणेज चौमति खल पिंमीनी चुधिये पुरुपनो विनाश करीने, तेना गुरुने मांस नहण करावे. ते थत्यं त थयुक्त, तेज फहे. (पावंतुपाणाणयसंशका के०) प्राणी एटले जीर, तेना विनाशरूप पाप करोने, प्रकप रसगृथका वली तेनेज पुरुष बोले माटें,(थवोदिए दोएहवितंथसादु के०) ए पाप, थबोधीनुं कारण तेथी ते वेगुनें घसाघु जाणवा, ते ये . ३० हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. दु कोण ? ते कहे (वयंतिजेयाविपडिस्सुणंति केए) एक तो जे खलपिमीनी बुधियें पु रुपनें पचावे, थने तेमांहे पाप नी एम कहे, अने बीजो जे तेमनुं एवं वचन अंगी कार करे, ए वेदुने न नथी. एवी नावगुड़ियें मोद नथी, मा हुँ एवो मा गै केम यादरूं? ॥३०॥ ॥ दीपिका-स्नातकाबौशिप्यास्तेपां निकुकाणां सहस्रक्ष्यं निजे बौधर्मे कश्चि सुपासकः पचनाद्यारनं कृत्वापि नोजयेत् ते बहवोपि श्रमालवपुण्यस्कंधं महांतं स मावर्त्यारोप्याख्यादेवानवंति महोसत्वाः ॥ एं। बौद्धरित्युक्ते प्राईक. प्राह । यत्त व मते कथित तत्संयतानामयोग्यरूपमघटमानमिदं यत्प्राणानामिडियादीनां घातेन पा पं कृत्वा तदनाव वदंति खलबुझ्या पुरुपं घ्रतोपि न पापमिति पुरुपवुझ्या खलपाती पा पवानिति वचनं तेपी अबोध्ये थबोधिलानार्थ तयोध्योरपि स्यात् । को हौ? ये एव पू र्वोक्तं वदंति येच तेन्यः शृएवं ति तयोर्पयोरपिं थसाध्वेतत् थझानावृतमूढजननावयु च्या शुदिन स्यादित्यर्थः ॥ ३० ॥ ॥ टीका-पुनरपि शाक्यएव, दानफलमधिकृत्याह । (सिणायगाणमित्यादि ) स्नात काबोधिसत्वाः। तुशब्दारपंचशिक्षापदिकादिपरिग्रह ।तेपां निकाणां सहस्रक्ष्यं निजे शाक्य पुत्रिये धर्मे व्यवस्थितः कश्चिपासकः पचनपान्नाद्यपि कृत्वा नोजयेत्समांसगुडदाडिमे नेप्टेन नोजनेन ते पुरुपामहासत्वाः श्रधालय पुण्यस्कंधं महात समावज्यं तेनच पुण्य स्कंधेनारोप्याख्यादेवानवत्याकाशोपगा. सर्वोत्तमा देवगति गचंतीत्यर्थः ॥ २॥ ॥ तदेवं बुझेन दानमूल• शीतमूलश्च धर्मः प्रवेदितस्तदेह्यागन बौद्धसिद्धांत प्रतिपद्यस्वेत्येवं नि कुकैरनिहितः सन्नाईकोऽनाकुलया दृष्ट्या तान्वीक्ष्योवाचेदं वक्ष्यमाणमित्याह । (थ जोगरूवमित्यादि) हास्मिन्नवदीये शाक्यमते संयताना निकूणां यमुक्तं प्राक्त दत्यंते नायोग्यरूपमघटमानकं तथा यहिंसार्थमुबित्तस्य त्रिगुप्तिमुप्तस्य पंचसमितिसमितस्य स तः प्रबजितस्य सम्यक ज्ञानपूर्विका क्रियां कुर्वतोनावयुक्षिः फलवती नवति तदिपर्य , स्तमतेस्त्वज्ञानावृतस्य महामाहाकुलीरुतांतरात्मतया खलपुरुपयोविवेकमजानतः कुत स्त्याजावधिरत्यंतमसांप्रतमेतदुषमतानुसारिणां यत्वलवुझ्या पुरुषस्य शूले प्रोतनपच नादिकं तथा बुधस्येवान्नबुझ्यापिशितनपानुमत्यादिकमिति । एतदेव दर्शयति । प्राणा नामिडियाणामपगमेन तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात्पापमेव कृत्वा रससातागौरवादिगृक्षास्तदना व व्यावर्णयंत्येतच तेषां पापानावन्यावर्णनमबोध्यै थबोधिलानार्थ तयो योरपि सपद्यते ऽत्तोसाध्वेतत्।कयोध्योरित्याह । ये वदंति पिण्याकबुघा पुरुषपाकेपि पातकानाव येच.

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग जसरा. ए३१ तेन्यः शृण्वंत्येतयोईयोरपि वर्गयोरसाध्वेतदिति । थपिच नाज्ञानावृतमूढजननावाच्य शुधिनवति। यदिच स्यात्संसारमोचकादीनामपि तर्हि कर्म विमोदः स्यात्तथा जावधिमेव केवलामन्युपगंबता नवतां शिरस्तुमसुमन पिंमपातादिकं चैत्यकर्मादिकं चानुष्ठानमनर्थक मापद्यते तस्मान्नैवंविधया नावगुच्या गुधिरुपजायतइति स्थितं ॥३०॥ नटुं अदेयं तिरियं दिसासु, विनाय लिंग तसथावराण ॥ नूया निसंकाइ गठमाणा, वदे करेजाव कुन विति॥३२॥ पुरिसे त्ति विन्नत्तिन एवमति, अणारिए से पुरिसे तहादु । कोसनवो पिनगपिमियाए, वायावि एसा बुश्या असञ्चा।। ३२॥ अर्थ-हवे बाईकुमार, जैनमार्गना गुण कहे. (उडुंधहेयंतिरिमंदिसास केए) उंची, नीची, अने तिर्मिजे दिशिबे,ते दिशिउन विपे (तसावराण के) त्रस थने स्था वर जी वीनी (सिंग के० ) अहिनाणी चलन, स्पंदन, अंकुरोजवादिक, उत्पनिने (वि नाय के.) जाणीने, (नूयानिसंकाश्गंठमाण के)नंत जे जीव तेनी थनिशंकायें के, रखे.कोई जीचनो, यात उपजे! एवा नावें, पापना जयथकी, सर्व सावद्यानुष्ठाननें 5 गंढ़ता जीवना मईनने परिदरता थका, (वर्दै के.) व एटले धर्मोपदेश आपे. (क रेजाव के) तथा यावत् किया अनुष्ठान पण करे (कुविदति के०) तो हवे एवी रीतें धनु 'प्ठान करतां, तथा बोलता घमारा पदने विपेतमारो उपजावेजों दोप कोइ नी॥३॥ ' हवे खलंपिंमीने विपे पुरुपनी चुदिनी असंनव देखाडे. (पुरिसेत्तिविन्नतिनएवम हि के०) खलपिमीने विपेए पुरुपजवे, एवी बुद्धि तो जे थत्यंत मूर्ख होय तेने पण न उपंजे? ते कारणे (श्रणारिएसेपुरिसेतहादु के०) जे.एवी बुद्धि करे, धने एम कहे के एने दणवामां दोप नयी, ते निचे थकी अनाचारी पुरुप जाणयो,(कोसनवोपिन्नगामि याए के.) खलपिमिकानें-विपे जे पुंरुपनी बुद्धि.करवी, ते वातज केम संन! माटे (वा : याविएसावुश्यायसच्चा. के) एवी वाणी बोलवी ते पण असत्य कही, माटें.एवी जापा नो बोलनार निर्विवेकी, कर्म बंधने करी बंधाय धने अनंतो संसार वधारे. इत्यर्थः ॥३२॥ . -- ॥ दीपिका-ऊर्ध्वमस्तिर्यक्च सर्वदितु सस्थावराण लिंग जीवत्वचिन्हं विज्ञाय "नूतानिशंकया जीवघातोत्र नावीति घुश्या सर्वमनुष्ठान जुगुप्समानस्तद्घातं परिहरन्यदे कुर्यादपीति कुत्तोस्तीह वक्तोदोपः । न कधितंत्रास्मन्मते दोपोस्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ त स्या पिण्याकपिमंचों पुरुपोयमिति विज्ञप्तिमतिर्नास्ति जढस्यापि तस्माद्यएवं वक्ति सपुरुपो ए३२ वितीये सूत्रकृतांगे वित्तीय श्रुतस्कंधे पष्टाध्ययनं इनार्यएवा कः संनकः पिण्याकमियां पुरुपवुः? यतोवागप्येषाऽसत्या कथिता तस्मात्प प्याककाठादावपि प्रवर्तमानेन जीवोपमईनीरुणा साशंकेनैव प्रवर्तितव्यं ॥ ३ ॥ ॥ टीका-परपदं दूपयित्वाईकः स्वपदा विर्भावनायाह । (उडमहेयमित्यादि) कर्व मस्तिर्यकु यादिशः प्रज्ञापनादिकास्तासु सर्वास्वपि दिदु सानां स्थावराणां चं जंतूनां यबसस्थावरत्वेन जीवलिंगं चलनस्पंदनांकुरोभवच्छेदम्लानादिकं तविज्ञायते जूतानिशं कया जीवोपमर्दोत्र नविष्यतीत्येवंबुच्या सर्वमनुष्ठान जुगुप्समानस्तउपमई परिहरन व देव कुतोप्यतः कुतोस्तीहास्मिन्नेवंनूतेऽनुष्ठाने क्रियमाणे प्रोच्यमाने वास्मत्पदे युष्मदा पादितोदोपइति ॥ ३१ ॥ अधुना पिण्याके पुरुपवुझ्याऽसनवमेव दर्शयितुमाह । (पु रिसेत्यादि) तस्यां पिण्याका पुरुपोयमित्येवमत्यंतजडस्यापि विज्ञप्तिरेव नास्ति त स्माद्यएवं वक्ति सोऽत्यंतोपुरुषस्तथान्युपगमेन दुशब्दस्यैवकारार्थत्वेऽनार्यएवासौ यः पुरु पमेव खलोयमिति मत्वा इतेपि नास्ति दोपश्त्येवं वदेत् । तथाहि । कः संनवः पिमयां पुरुपयुद्धरित्यतोवागपीयमीहगसत्येति सत्वोपघातकवानतश्च निःशंकप्रहार्यनालोचको निर्विवेकतया बक्ष्यते तस्मात्पिण्याककाष्ठादावपि प्रवर्तमानेन जीवोपमईनीरुणा सा शंकेन प्रवर्तितव्यमिति ॥३२ वायानियोगेण जमावदेजा, णो तारिसंवायमुदाहरिता ॥ अ भणमेयं वयणं गुणाणं, णो दिकिए वूयसुरालमेयं ॥३३॥ लथे अछे अहो एव तुप्ने, जिवाणुनागे सुविचिंति एव॥ पुर्व समुदं अ वरं च पुरे, नलोइए पाणितले दिएवा॥३४॥ थर्थ-वली पण बाईकुमार कहेठे के, (वायानियोगेण के ) वचननें अनियोग पणे एटले (जमावहता के०) वचन मात्र बोलता थकां पण जे पाप लागे, (णोता रिसंवायमुदादरिका के० ) तादृश तेवं वचन विवेकी पुरुप न बोले. (अक्षणमेयंचय गुणाणंणोदिस्किएवूयसुरालमेयं के०) गुणतुं अस्थानरूप एवं प्रसार वचन, तेने जे दीक्षित माह्यो पुरुप होय ते न वोले, के जे खलपिमने पुरुप, थने पुरुपनें खलपिम, तथा तुंबडानें वालक, श्रने बालकनें तुंबडु, इत्यादिक वचन उत्तम पुरुष न बोले. इत्य थः ॥३३॥ वली पण थाईकुमारज कहे के, (लथव्यहोएवतने के)थही शाक्य दर्शनी तमने एवे ज्ञाता पणे करीने जाणिये ,जे तमोनें विज्ञान ते यथावस्थित तत्व, लाध्यू. एटले तमे तत्व पाम्या.( जिवापुनागेसविचिंतिएव के ) तथा तमें जीवनो अनु नाग जे कर्मविपाक, ते रुडीरीतें चिंतव्यो, (पुर्वसमुथवरंचपुढे के० ) तथा एवा वि A - राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए३३ झाने करी तमारो यश पूर्व अनें पश्चिम समुह सुधी पहोतो, विस्तार पाम्यो, (उलोइए पाणितलेहिएवा के०) तथा तमोयें एवे विज्ञाने करी, अवलोकन करवे करी, ए लोकने पाणितलस्थितनी पेठे थवलोक्यो, तो यहो! थमें तमारा विज्ञानना थतिशयर्नु वर्णन युं करियें? एवं तमारा सरखं ज्ञातापणुं क्यांही पण देखातुं नथी,जे खलमिथ ने पुरुष, तथा तुंबडु,धनें वालकनो अंतर कांड पण जणाय नहीं, तो वली हवे जाण पणमां बाकी पण लं रडूं? ॥ ३४ ॥ ॥ दीपिका-वाचानियोगोवागनियोगस्तेन यदावहेकुर्यात् पापं कर्म तादृशीं वाचं नोदारेन वदेत् एतवचनं गुणानामस्थानं दीक्षितोन चूयात् उदारं सुष्टु निःसारमिति यत्वलेपि पुरुपः पुरुषोपि खतः अलावुकं वालकः बालकोवाऽलावुकमिति निःसारसमि त्यर्थः॥ ३३ ॥थहो ! एवमंगीकृते सति युपमानिरथानंतरमर्थस्तत्वं लब्धं जीवानामनु कर्मविपाकः नागः सुविचिंतितः एवंनूतेन ज्ञानेन नवतां यशः पूर्व समुहमपरं च एष्ठं गतमित्यर्थः । नवनिरवलोकितएवार्य लोकः पाणितलस्थितइवेति ॥ ३५ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (वायानियोगेण मित्यादि) वाचानियोगोवागनियोगस्तेना पि यद्यस्मादायहेत्पापं कर्म ततोविवेकी नापागुणदोपझोन तादृशी नापामुदाहरेन्नानि दध्याद्यतएवं ततोऽस्थानमेतचनं गुणानां नहि प्रवजितोयथावस्थितोनिधाय्येत उदारं सुप्ठ परिस्थूरं निःसारं निरुपपत्तिकं वचनं नव्यात् तद्यथा पिण्याकोपि पुरुपः पुरु पोपि पिण्याकस्तथाऽलावुकमेव बालकोवालकएवाऽसावुकमिति ॥३३ ॥ सांप्रतमाईकक मारएव त निठुकं पुक्तिपराजितं संत सोन्नु बिनणिपुराद । (लखेत्यादि) थहो युप्मा निरथानंतयें एवंनतान्युपगमे सति लब्धार्थोविज्ञानं यथावस्थित तत्वमिति तथावगतः सुचिंतितोनवनिर्जीवानामनुनागः कर्मविपाकस्तत्पीडेति तथैवंनतेन विज्ञानेन नवता यशः पूर्वसमुश्मपरंच एवं गतमित्यर्थः । तथा नवनिरेवंविधविज्ञानावलोकनेनावलो कितः पाणितजस्थश्चायं लोकति थहो! जवतां विज्ञानातिशयोयत जवंतः पि स्याक पुरुपयोर्वालालाबुकयो विशेपाननिझया पापस्य कर्मणोयर्थतनावानाचं प्रा कल्पितवंतइति ।। ३४ ॥ जीवाणुनागं सुविचिंतयंता, आदारिया अन्नविहायसोदि ॥ न वियागरे उनपउपजीवि, एसोणुधम्मोश्द संजयाणं ॥ ३५ ॥ - सिणायगाणं तुज्ये सढस्से, नोयए निइए निकुयाणं ॥ अ संजए लोदियपाणि सेऊ, पियवत गरिदमिदेव लोए ।। ३६ ।।

, ए३४ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. अर्थ-हवे बाईकुमार जैनमतनी स्थापना करे. (जीवाणुनागंसुविचिंतयंता के०) जिनशासनने विपे प्रतिपन्न जे पुरुप ते, जीवनो अणुनाग अवस्थाविशेष, तेनुं मर्दन जेपी डानी नत्पत्तिरूप सुख तेने रुडी रीतें चिंतवता थका, (याहारियाअन्न विहायसोहिं के०) थाहारिया एटले अन्नपाणीने विपे विगुप्ताथादरेजे. एटले बहेंतालीश दोप रहित एवो विशुम श्राहार लियेडे, परंतु तमारी पेठे मांसादिक पण, पात्रं पड्यो दोष नणी न थाय, तेम तेने नथी? अनं तमे तो केवाबो, तो के (नवियागरेबन्नपउपजीविके) जिन्नपदोप नीवि एटले हिंसाने स्थानकें करी उपजीवन करोडो, पण इत्यादिक वचन प्रसिन्नपणे न बोलो. तेवा जैनमतना धारक पुरप न होय? (एलोणुधम्मोहसंजयाणं के०) ए पूर्वोक्त निर्दोप थाहारनें लेवे करी, उ कायनें पालवे करी, तीर्थकरनें अनुयायि, होय. ते संयत ए टले साधुनो धर्म जाणवो॥३५॥ वलीयाईकुमार कहेले, झुं कहे? तो के, (सिणायगा तुज्वेसहस्से के०)स्नातक जे बौखमति दर्शन धारक तेना वे हजार निलुक एटले शाक्य पुत्रीयधर्मे प्रवर्तता निलुक तेनें (जेनोयएनिश्एनिस्क्याणं के०)जे पचन पाचनादिक क्रिया करीने नित्य जमाडे, तेने लान थायडे, पुण्य थायजे, एवं तमे कहोगे परंतु, (यसंजए लोहियपाणिलेक के) ते थसंयत लोहितपाणि एटले जेना हाथ सदा काल लोहियें करी खरड्या तेवो ते अनार्य पुरुप, (पियनतीगरिहमिहेवलोए के०) प्रथमतो था लोकमांहेज गर्दा पामे, धने परलोकें परनवे धर्गतिमा जाय. केमके एवा सावद्यानुष्टा नना करनार, थाना अनें थपेय जे दान, तेना अनुमोदनार एवा कुपात्रने जे दान देवु. ते कर्म बंधन कारणले ॥ ३६ ॥ ॥ दीपिका-सोपदासमुक्त्वाईकमुनिः खपदमाह जिनमतप्रतिपन्नाः जीवानुनागं सुष्ट विचिंतयंतोऽन्नविधौ युधिमाहतवंतः स्वीकृतवंतः । नवतां तु मांसाद्यपि पात्रपतितं न दोपाय तथा बन्नपदं मातृस्थानं तेनोपजीवी सन्न व्यागृणीयात् मायया न वदेदित्यर्थः। एपपश्चाधर्मोऽनुधर्मश्ह जैनमते संयतानां साधूनां अर्हदनुष्ठानानंतरं स्यादित्यनुधर्मः ॥३५॥ स्नातकानां बौद्धानां निर्णां नित्यं यः सहस्र व्यं नोजयेदित्युक्तं प्राक् तद्रूपय ति असंयतः सन् रुधिरक्तिनपाणिरिदैव लोके सगही नियति निश्चयेन गततिा३६॥ ॥ टीका-तदेवं परपदं दूपयित्वा स्वपदस्थापनायाह । (जीवाणुनागमित्यादि ) मी नींशासनप्रतिपन्नाः सर्वज्ञोक्तमार्गानुसारिणोजीवानामनुनागमवस्थाविशेष तापमर्दन पीडां वा सुम्नु विचिंतयंतः पर्यालोचयंतोन्नविधौ शुधिमात्हतवंतः स्वीकतवंतोनिचत्वारि शदोपरहितेनारामनाहारेणादारं स्तवंतोनतु यथा नवतां पिशिताद्यपि पात्रपतितं न दो राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए३५ पायेति । तथा उन्नपदोपजीवी मातृस्थानोपजीवी सन न व्यागृणीयादेपोनंतरोक्तोऽनु पश्चाधर्मोनुधर्मस्तीर्थकरानुष्ठानादनंतरं नवतीत्यमुना विशिष्यते। हास्मिन् जगति प्रवच ने वा सम्यग्यतानां सत्साधूनां नतु पुनरेवंविधोनिक्कूणामितिायच नवनिरोटनादेरपि प्राण्यं गसमानतया हेतुनूततया मांसादिसादृश्यं चोत्पद्यते तद विज्ञाय लोकतीतरीयमतं । तथाहि । प्राण्यंगत्वे तुल्येपि किंचिन्मांसं किंचिच्चामांसमित्येवं व्यवरियते तद्यथा गोदीररु घिरादेयानयव्यवस्थितिस्तथा समानेपि स्त्रीत्वे जार्यान्ववादी गम्यागम्यव्यवस्थि तिरिति। तथा गुप्कतर्कदृष्ट्या योयं प्राण्यंगत्वादिति हेतुर्नवतोपन्यस्यते। तद्यथा “नदणीयं जवेन्मांसं, प्राण्यंगत्वेन हेतुना ॥ मोदनादिवदित्येवं. कश्चिदाहेति तार्किकः” ॥१॥ सो सिमानकांतिकविरुटोपटवादपकर्णनीयः । तथाहि । निरंशत्वावस्तुनस्तदेव मांसं त देव च प्राण्यंगमिति प्रतिज्ञाथैकदेशादसिमः । तद्यथा नित्यः शब्दोनित्यवादथ निन्नं प्रा एयगं ततः सुतरामसिकोव्यधिकरणवाद्यथा देवदत्तस्य गृहं काकस्य कापयत्तियानकांति कोपि श्वादिमांसस्यानयत्वादथ तदपि क्वचित्कथंचित्केपचिनयमिति चेदेवं च सत्य वादेनदयत्वादनैकांतिकत्वं । तथा विरुदाव्यनिचार्यपि यथार्यहेतुर्मासस्य नक्ष्यत्वं साधयत्येवं बुझांस्त्वामपूजात्वमपि। तथा लोकविरोधिनीचेयं प्रतिज्ञा। मांसोदनयोरसा म्यादृष्टांतविरोधश्चेत्येवं व्यवस्थिते यमुक्तं प्राग्यथावुहानामपि पारपाय कल्पतएतदि ति तदसाध्विति इति स्थितं ॥३५॥यन्यदपि निकोक्तमाईकुमारोऽनूद्य दूपयितुमाह । (सिणायगाणंतुश्त्यादि) स्नातकानां बोधिसत्वकल्पानां निहूणां नित्यं यः सहस्र यं नोजयेदित्युक्तं प्राक् तर्पयत्यसंयतः सन रुधिरक्विन्नपाणिरनार्यश्च गहीं निंदा जुगुप्साप दीं साधुजनानामिह लोकएव निश्चयेन गवति परलोके वाऽनार्यगम्यां गति यातीति॥३६॥ यूलं नरनं इह मारियाणं, द्विघ्नत्तं च पगप्पएत्ता॥ तं लोणते लेण नवरकडेत्ता, सपिप्पलीयं पगरंति मंसं ॥३॥ तंजूंजमा पा पिसितं पनूतं, ण बलिप्पामो वयं रएणं ॥श्चेव माईसु अ पधम्मं, अणारिया बाल रसेसु गिधा ॥ ३ ॥ श्रर्थ-वली पण थाईकुमार ते कुमतिना मतनी बात कहे. के,(थूल के.) महो टी कायायें उपचित मांस शोणित युक्त एवो, (उरघ्नं के० ) उरणो तेने (इह के) था शाक्पना शासनने विपे संपनी नक्तिनें थथे (मारियाणं के) विनाशीने मारीने (उहिजनचंचपगप्पएता के) उदिष्ट नोनन कल्पीने (तंतोणतेनेवरकडेना के०) ते मांसने खुण, थने तेल सायें पचावीने, (सपिप्पलीयंपगरंतिमसं के०)पिप्पली स , ए३६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. हित मांस करे ॥ ३७ ॥ एवं मांस करीने पनी झुं करे,? ते कहे के, (तंठेजमाणा विसितंपनूतं के०) ते मांस, प्रनूत एटले घणुं जमतां थकां नोगवतां थका एम क हेले के, (पावलिप्पामोवयंरएणं के०) घमें एनी पापरूप रजें करी पाता नथी. (श्चेवमाइंसुअणधम्म के) एवं वचन कहे, ते अनार्यधर्मी जाणवा, कारण के, ते झानी रसगृही थका एवां वचन कहेजे ॥ ३ ॥ ॥ दीपिका-थाईकएव तन्मतमाह । स्थूलमुरचं इह बौखमते हत्वा उदिष्टनक्तंच प्र कल्य, तन्मांसं लवणतैलाच्या संस्कृत्य सपिप्पलीकं कुर्वति ॥३७॥ तत्पिशितं मांस प्रनूतं भुजानाथपि वयं रजसा नोपलिप्यामहे । एवमनार्यधर्मा कुष्टस्वनावाथनार्या इवाऽनार्यावाला रसेषु मांसादिषु गृक्षाः ॥ ३ ॥ , ॥ टीका-एवं तावत्सावद्यानुष्ठानानुमंतॄणामपावनूतानां यदानं तत्कर्मबंधायेत्युक्तं । किंचान्यत् । (धूलंचरतमित्यादि) आईकुमारएव तन्मतमाविष्कुर्वन्निदमाद स्थूलं बृह कायमुपचितं मांसशोणितमुरन्त्रमूरणकमिह शाक्यशासने निढुकसंघोदेशेन व्यापाद्य घातयित्वा तथोदिष्टनक्तंच प्रकल्पयित्वा तमुरनं तन्मांसंच लवणतैलायामुपसंस्कृत्य पाचयित्वा सपिप्पलीकमपरश्व्यसमन्वितं प्रकर्पण नणयोग्यं मांसं कुर्वतीति ॥ ३७॥ संस्कत्यच यत्कुर्वति तदर्शयितुमाह (तनुंजमाणाइत्यादि) तपिशितं शुक्रशोणितसंनू तमनार्याश्व जुजानाथपि प्रनूतं तड्जसा पापेन कर्मणा न वयमुपलिप्यामदइत्येवं धा टोपेताः प्रोचुरनार्याणामिव धर्मः स्वनावोयेषां ते तथानार्यकर्मका रित्वादनार्यावाला श्व बाला विवेकरहितत्वाइसेपुच मांसादिकेषु गृहायध्युपपन्नाः ॥३०॥ जे यावि मुंजंति तहप्पगारं, सेवंति ते पावमजाणमाणा॥ मणं न एयं कुसला करेंती,वायावि एसा बुझ्यान मिचा ॥३णा सवेसिं जीवाणदयध्याए, सावङदोसं परिवऊयंता ॥ तस्संकिणो ३ सिणो नायपुत्ता, हिनत्तं परिवजयंति ॥४॥ थर्थ-हवे ते मांसाशीने एनो विपाक कहेवे. (जेयाविजुजतितहप्पगारं के०)जे रसम्म उता तथा प्रकारे मांसने जमे, (सेवंतितेपावमजाणमाणा के०) ते थज्ञानी पुरुपो निःकेवल पापर्नु सेवन करे.(मणंनएपंकुसलाकरेंति के०)जे कुशल एटले पंमित दोय ते मांसनद ण करीये, एवुमन पणन करे. तथा (वायाविएसावुझ्याउमिठा के०) मांसनणथी दोप राय धनपतसिंघ बादाऽरका जैनागम संग्रह जाग उसरा. ए३७ नयी एवीयसत्य वाणीपण बोले नाहि. किंबहुनाः वधारे गुं कहियें॥३॥ हवे मांसादिक तो अनदय कहेवाय, त्यारे बीजो बादार साधुने धनदय होय के नहीं ? त्यां कहे। के, बीजो पण सदोष आहार, साधुने परिदरवो (सवेसिंजीवाणदयच्याए के) स वं जीव एकेंझ्यिादिक तेनी दयाने अर्थे, दयाने निमते (सावऊदोसंपरिवजयंता के.) सावद्य जे वारंनादिक, तेने महा दोपरूप जाणी, परिहरतां थकां (तस्संकिणोऽसि णोनायपुत्ता के० ) ते सावद्यना दोप थकी शंकाता एटले बीहिता एवा महारुपीश्वर ज्ञात पुत्र श्रीमहावीर देव तेमना शिप्यो होय. ते ( नदिनपरिवजयंति के० ) अद्वि एनक्त एटले जे साधुने देवाने अर्थेज कल्पेलो एवो आहार होय, तेने परिहरे वर्जे. ए साधुनो आचार जाणवो ॥ ३० ॥ ॥ दीपिका-ये बौदाथपि तथाप्रकारं मांसं झुंजते ते पापमजानंतोनिर्विवेकिनः सं तः सेवंते । यउक्त । “ हिंसामूलममेध्यमास्पदमलं ध्यानस्य रौस्य य,दीनत्सं रुधिरावि लं कमिगृहं सुगंधिपूयादिकं ।। शुक्रासृक्प्रनवं नितांतमलिनं सनिः सदा निंदितं, कोर्मुक्ते नरकाय राससमोमांसं तदात्मऽहः ॥१॥तथा । मांस नदयिताऽमुत्र यस्य मांसमि हाव्यहं ॥ एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदंति मनीषिणः॥२॥योऽत्ति यस्य च तन्मांसमुनयोः पश्यतांतरं ॥ एकस्य दणिका तृप्तिरन्यः प्राणैर्वियुज्यते" ॥३॥ तदेवं दोषं मत्वा कुशला मांसानिलापे मनोन कुवैति वामप्येपा न मांसनणे दोपश्त्यादिका उक्ता सती मिथ्या निवृत्तिस्तु महागुणाय । यउक्तं । "श्रुत्वा दुःखपरंपरामतिवृणां मांसागिनां उर्गति, ये कुर्व ति गुनोदयेन विरतिं मांसादनस्यादरात् ॥ तदीर्घायुरदूपितं तदरुजासंनाव्य यास्पंति ते, मत्य पूजटनोगधर्ममतिपु स्वर्गापवर्गेपुवा" इति ॥ ३५ ॥ सर्वेषां जीवानां दयार्थी य सावद्यदोषं परिवर्जयंतः तकिनोदोपशंकिनः रुपयोज्ञातपुत्रीयाः श्री वीरशिप्याउ दिष्टनक्तं परिवर्जयंति ॥ ४० ॥ ॥ टीका-इत्येतच तेषां महतेऽनायेति दर्शयति (जेयावीत्यादि ) येचापि रसगौर वगृक्षाः शाक्योपदेशनिस्तथाप्रकारं स्थूलोरघ्रसंस्कृत घृतलवणमरिचादिसंस्कृत पि शितं मुंजतेऽनंति तेऽनार्याः पापं कल्मपमजानानिर्विवेकिनः सेवंते याददते । तथा चोक्तं । "हिंसामूलममेध्यमास्पदमलं ध्यानस्य रौइस्य यादीनत्सं रुधिराषितं रुमिगृहं दुर्ग धियादिकं ॥ गुकासृक्प्रनवं नितांतमजिनं सनिः सदा निंदितं, कोचुंक्ते नरकाय राक्ष ससमोमांसं तदात्मद्रुहः ॥ १ ॥ थपिच ।मांस नदयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहात्यहं । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदंति मनीपिणः॥२॥ तथा । योऽति यस्य च तन्मांसमुनयोः ए३७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. पश्यतांतरं । एकस्य क्षणिका तृप्तिरन्यः प्राणैर्वियुज्यते" ॥३॥ तदेवं महादोपं मांसादन मिति मत्वा यदिधेयं तदर्शयति । एतदेवंनूतं मांसादनानिसापरूपं मनोंतःकरणं कुश लानिपुणामांसाशिवविपाकवेदिनस्तनिवत्तिगुणानिज्ञाश्च न कुर्वति तदनिलापादात्म नोनिवर्तयंतीत्यर्थःधास्तां तावनदणं वागप्येपा यथा मांसनदणेऽदोपश्त्यादिका ज़ारत्य निहितोक्ता मिथ्या । तुशब्दान्मनोपि तदनुमत्यादौ न विधेयमिति तन्निवृत्तौ चेहैवानुपमा श्लाघाऽमुत्र च स्वर्गापवर्गगमन मिति । तथाचोक्तं ।" श्रुत्वा उखपरंपरामतिघृणां मां साशिनां मुर्गति, ये कुर्वति शुनोदयेन विरतिं मांसादनस्यादरात् । तदीर्घायुरदूपितं गदरुजा संनाव्य यास्यति ते, मत्र्ये पूजटनोगधर्ममतिपु स्वर्गापवर्गेषु चेत्यादि" ॥३५॥ न केवलं मां सादनमेव परिहार्यमन्यदपि मुमुहूणां परिहर्तव्यमिति दर्शयितुमाह । (सतिमित्यादि) सर्वेषां जीवानां प्राणार्थिनां न केवलं पंचेंशियाणामेवेति सर्वयहणं दयार्थतया दयानिमि तं सावद्यमारनं महानयं दोपश्त्येवं मत्वा तत्परिवर्जयंतः साधवस्तखंकिनोदोपशंकिन ऋषयोमहामुनयोज्ञातपुत्रीयाः श्रीमन्महावीरवईमान शिष्याः उद्दिष्ट दानाय परिकल्पि तं यशक्तपानादिकं तत्परिवर्जयंति ॥ ४० ॥ भूयानिसंकाए उगंउमाणा, सवेसिपाषाण निदाय दं॥ तम्दा ण मुंजंति तदपगारं, एसोणुधम्मोह संजयाणं॥४१॥निग्गं उधम्ममि इमं समादि, अरिंस सुविच्चा अणिदे चरेडा ॥ वुझे मुणी सीलगुणोववेए, अवनते पानणती सिलोगं ॥४२॥ अर्थ-वली पण साधुनो थाचार कहे. (नूयानिसंकाएउगंठमाणा के०) नूत जे प्राणी तेना मईननी शंकायें सावद्यानुष्ठाननें उगंठता निंदता, तथा (सक्वेसिपाणाण निहायद के.) सर्व प्राणीनो दंम एटले विनाश, तेने निहाय एटले मीने त्याग करी में सम्यक् याचार प्रवर्त्तता एवा साधु (तम्हाणतितहप्पगारं के०) ते कारणे त था प्रकारना एटले श्राधाकर्मादिक दोपें दूपित एवा ते थाहारने ण जति एटले न ज मे, न नोगवे. (एसोपुधम्मोहसंजयाणं के०) था जगत्माहे यतिनो धर्म, ते य पुधर्म, एटले श्री तीर्थकरनी पठवाडे जाणवो. जेम श्री तीर्थकरें निर्दोष थाहार ग्रह णादिक धर्म श्राचखो, तेम तेने अनुसारें साधु पण, एहिज धर्मथाचरे. इत्यर्थः॥ ११ ॥ ती पण साधुनो धाचार कहेठे. (निग्गंधम्मंमिश्मंसमाहिं के०) नथी जेनें विपे वा ह्ययने यन्यंतर ग्रंथि एवो जे धर्म, तेने विपे ए पूर्वोक्त जे समाधि एटले सुजता थहारनुं ले , (यस्तिसुविचायणिहेचरेडा के) इत्यादिकनें पामीनें सम्यक् यनुष्ठानरूप समाधिनें .

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. (ए३ए विपे स्थित एटले प्रवर्तमान एवो साधु पणिहे एटले मायारहित थको अथवा,स्नेहरहित अको, संयमानुष्ठाननें पाचरे, एटले पाले. (बुधेमुणीतीनगुणोववेए के) वुम एटले तत्त्वनो जाण, मुणी एटले त्रिकालवेदी, त्रण कालनो जाण, सील एटले याचार ते उपशमादिक तथा गुण, एटले मूलोत्तर गुणरूप तेणे करी उपपेत एटले सहित, एवो साधु, (अप्ठतेपावणतीसिलोग के०) थत्यर्थ एटले सर्वगुणसंपन्न ते, लोक एटले था लोकनें विपे, धने लोकोत्तरने विपे, संतोपकारक श्लाघानें पानपत्ती एटले पामे॥ २॥ ।। दीपिका-नूतानां प्राणिनां हिंसानिशंकया सावद्यव्यापारं जुगुप्समानः परिहरन् सर्वेपां प्राणिनां दम निहाय त्यक्त्वा साधवस्तथाप्रकारमशुझाहारं न सुजते तस्मादेपो नुधर्मः संयतानामिह जैनमते तीर्यकराचरणादनुपश्चाश्चर्यतइत्यनुधर्मइति ॥ ११ ॥ नियधर्मे साधुमार्ग स्थितमंपूर्वोक्त समाधि प्राप्तोऽस्मिन्समाधौ सुष्टु स्थित्वाऽनिहोनि र्मायः सन् चरेत्संयमे चुसोझाततत्वोमुनिः शीलेन क्रोधोपमेन गुणैश्च मूलोत्तरनूतैरुपेतो युक्तोत्यथै तां सर्वातिशायिनी श्लायां प्राप्नोति । यमुक्तं ।" राजानं तृणतुल्यमेव मनुते श केपि नैवादरो, वित्तोपार्जनरहणव्ययकताः प्राप्नोति नो वेदनाः ॥ संसारांतरवर्त्यपीह ल नते शं मुक्तवन्निर्नयः, संतोपात्पुरुपोमृतत्वमचिराद्यायात्सुरेशर्चित " इति ॥ ४२ ॥ ।। टीका-किंच । (नूयानिसंकाएइत्यादि) नूतानां जीवानां उपमईशंकया सावद्यम नुष्टानं जुगुप्समानापरिहरंतस्तथा सर्वेषां प्राणिनां दमयतीति दमः समुपतापस्तं निहाय परित्यज्य सम्यगुचिताः सत्ताधवोयत्तस्ततोन मुंजते तथाप्रकारमाहारमगुरुजातीयमें पोनुधर्मश्हास्मिन् प्रवचने संयतानां यतीनां तीर्थकराचरणादनुपश्चाचर्यतश्त्यनुना वि शेप्यते । यदि चापुरिति स्तोकेनाप्यतिचारेण चा वाध्यते शिरीपपुष्पमिव सुकुमारश्त्यतो ऽणुता विशेप्यतइति ॥४१॥ किंचान्यत् ॥ (णिग्गंधधम्ममित्यादि ) नास्मिन्मौनी धर्म बाह्यान्यंतररूपोग्रंथोस्यास्तीति निग्रंथः सचासौधर्मश्च निर्यथधर्मः सच श्रुतचारित्रा रख्यः कात्यादिकोवा सर्वोक्तस्तस्मिन्नेवंनूते धर्मे व्यवस्थितमं पूर्वोक्तसमाधिमनुप्रातो ऽस्मिंश्चागुवाहारपरिहाररूपे समाधौ सुष्टुथतिशयेन स्थित्वाऽनिहोऽमायोऽथवा निहन्यत इति निहोन निहोऽनिहः परीपदरपीडितो यदिवा स्निहबंधने स्निदति स्नेहरुपबंधनर हितः संपममनुष्ठानं चरेत् तथा चुोऽवगततत्वोमुनिः कालत्रयवेदी शीलेन कोधायुपशम रूपेण गुणैश्च मूलोत्तरगुणनूतरुपेतोयुक्त त्येवं गुणकलितोऽत्यर्यतां सर्वगुणातिशायिनी सर्व ६ोपरमरूपां संतोपात्मिको श्लाघां प्रशंसा लोके लोकोत्तरेवाऽऽमोति। तथा चोक्तं । "राजा नं तृणतुल्यमेव मनुते शकेपि नेवादरो, वित्नोपार्जनरक्षणव्ययकृताः प्रामोति नो वेदनाः।।

. ए४० वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे षष्ठाध्ययनं. संसारांतरवर्त्यपीह लनते शं मुक्तवन्निर्नयः, संतोपात्पुरुषोमृतत्वमचिराद्यायात्सुरेश र्चित" इत्यादि ॥ ४२ ॥ सिणायगाणं तु ज्वे सहस्से, जे नोयए णितिए मादणाणं ॥ ते पुन्नखंधे सुमहणिता, नवंति देवा इति वेयवा॥४३॥ सिपा यगाणं तु ज्वे सहस्से,जे नोयए णितिए कुलालयाणं॥ से गत ति लोलुवसंपगाढे, तिबानितावी पारगानिसेवी ॥४४॥ अर्थ-एरीतें आईकुमार गोशालक तथा बौधमतिउने परास्त करीने बागल चाल्यो तेवा रें, वच्चे ब्राह्मण मल्या, ते ब्राह्मण बोल्या के अहो आईकुमार! तें रूई कयु के, जे ए पूर्वो त बेहु मत वेदवाह्य हता, तेनुं तें निराकरण कयुं, तो हवे ए जैनमत पण वेद बाह्यवे. एबुं जाणीने, तमारा सरखाने आश्रय करवा योग्य नथी केमकेतुं क्षत्री बो थने छत्रीने सर्व वर्णोत्तम एवा ब्रह्मणनेज सेववा योग्यडे, परंतु शूध सेववा नहीं. ए कारण माटें वेदोक्त विधियें यज्ञादिकमार्गनी तमारे सेवा करवी. इत्यादिक ते ब्राह्मणो पोतानो मार्ग देखाडे (सिणायगाणंतु वेसहस्से के०)स्नातक एटले पट्कर्मने विपे निरत, अने वेदना नणनार, पोताना पाचारनें विपे तत्पर,नित्य स्नातक, ब्रह्मचारी, एवा वेसहस्त्र(माहणाएं के०) ब्राह्मणनें(जेनोयएणितिए के०)जे पुरुप नित्य जमाडे, एटले तेने मनोवांनित थाहा र श्रापे, (तेपुनखधेसुमहऊणित्ता के) ते पुरुष घणो महोटो पुण्यनो स्कंध उपार्ड न करीने, (जवंतिदेवाइतिवेयवाउ के०) देवता थाय. एवं अमारा वेदन वाक्यो, एम जाणीने ए वेदोक्त मार्ग थादरवो ॥४३॥ दवे बाईकुमार उत्तर कहेने के, अहो ब्राह्म पो! (सिणायगाणंतुञ्चेसहस्से के) स्नातकनां वे सहस्रने (जेनोयएणितिएकुलालया एं के०) जे दातार नित्य जमाडे. ते स्नातक केवाडे तोके, कुलालग एटले मार्जार ते सर खा ब्राह्मण पण जाणवा, कारण के, ए पण सावद्याहार वांठता, सर्वकाल घर घरनें विपे भ्रमण करे एवा, एक निंद्य घाजीविकाना करनार, ते कुपात्रने दान देवाथी,(सेगमति लोलुपसंपगाढे के० ) ते लोसपी ब्राह्मण सहित एवो दातापण गहति एटले उर्गतियें जाय, उर्गतिमा कया स्थानकें जाय? तोके, (तिवानितावीणरगानिसेवी के.) तीववेद नाना सहन करनार, एतावता तेत्रीश सागरोपम पर्यंत पूर्ण थायुप्ये ते वेदु जण नर कना स्थानकनें विपे नारकी थाय ।। ४ ॥ ॥दीपिका-एवं गोशालकमते वौसमते च निरस्ते विजातयः प्रादुः नो थाईकुमार! शो जनं रुतं यदेते वेदवात्ये थपि मते दिलेथथ जैनमतमपि वेदवाह्यं ततोनादरणयोग्य , ,

राय धनपतसिंघ बादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर
तस्माद्ब्राह्मणसेवेव युक्त्याह। स्नातकानां षट्कर्मरतानां विप्राणां सहस्रक्ष्यं ये नोजयं
ति नित्यं ते पुस्यसंबंधं सुमहांतमुर्घ्य देवाः स्युरिति वेदवादः ॥ ५३॥ आईकमुनिरेत
दूपयन्नाह । (सिणायेति)" स्नातकानां सहस्त्रक्ष्यं ये नोजयंति । किनूतानां कुलानि
गृहाणि मांसार्थिनोयेऽटति ते कुलाटामार्जाराः कुलाटाश्व कुलाटास्तेषां सताइग्ब्राह्मण
नोजनकोबढुवेदनासु गतिपु याति । किनूतः लोलुपैरामिपगृःि संप्रगाढोव्याप्तः तीवोऽस
योनितापोयस्य एवंनूतः सन्नरकानिसेवी स्यात् ॥ ४ ॥
ན
॥ टीका- तदेवमाईककुमारं निरारुतगोशालकाजीवकवी क्षमतमनिसमीक्ष्य सांप्रत
विजातयः प्रोचुः । तद्यथानोथाईककुमार! शोननमकारि नवता यदेते वेदवाह्ये इथ
पि मते निरस्ते तत्सांप्रतमप्यातं वेदबाह्यमेवातस्तदपि नाश्रयणाई नवविधानां तथा
हि नवान क्षत्रियवरः कृत्रियाणां च सर्ववर्णोचमाब्राह्मणाएवोपास्यान शुशवत्तीयागादि
विधिना ब्राह्मणसेवैव युक्तिमतीत्येतत्प्रतिपादनायाह । (सिणायगाणंतुश्त्यादि) तुशब्दो
विशेषणार्थः । पटक निरतावेदाध्यापकाः शौचाचारपरतया नित्यं स्नायिनोब्रह्मचारि
एणः स्नातकास्तेषां सहस्त्रक्ष्यं नित्यं ये नोजयेयुः कामिकाहारेण ते समुपार्जितपुण्य
कंधाः संतोदेवाः स्वर्गनिवासिनोनवंतीत्येवंनूतोवेदवादाति ॥ ४३ ॥ अधुनाईककुमा
रएतदूपयितुमाह । (सिणायगाणंतुश्त्यादि ) स्नातकानां सहस्र इयमपि नित्यं येनोज
यति । किनूतानां कुलानि गृहाण्यामिपान्वेपणार्थिनोनित्यं येऽति तेकुलाटामार्जाराः कु
लाटाश्व कुलाटाब्राह्मणाः। यदिवा कुलानि त्रियादिगृहाणि तानि नित्यं पिंमपातान्वेवि
णां परतर्कुकाणामालयोयेपां ते कुलालयास्ते निंद्यजीविकोपगतानामेवंनूतानां योसहस्त्र
६५ नोजयेत्सः सत्पात्रनिक्षिप्तदानोगवति वहुवेदनासु गति। किंनूतः सन् लोलुपैरामि
पपरैः गृरससातागौरवाद्यपपन्नः जिन्हें पियवशगैः संप्रगाढोव्याप्तोयदिवा किंनते नरके
याति लोलुपैरामिपगृभुनिरसमाितोयोनरकस्तस्मिन्निति । किंनूतश्चासौ दाता नरका
निसेवी नवति तदर्शयति । तीवोऽसह्योयोऽनितापः ककचपाटनकुंनीपाकतप्तत्रपुपानशा
स्मल्यालिंगनादिरूपः सविद्यते यस्यासौ तीवानितापीत्येवंनूतवेदनानितप्तस्त्रयस्त्रिंशत्सा
गरोपमानि यावदप्रतिधाननरकाधिवासी नवतीति ॥४४॥
दयावरं धम्मगंग्माणा, वहाव धम्मपसंसमाणा ॥ एगं
पिजे जोययती असील, णियोणिसं जाति कुन सुरेहिं ॥४॥
उदनविधम्म मिसमुध्यिामो, अस्सि सुच्चिा तद एसकालं ॥
आयारसीले वुइए हनाणी, ण संपरायमि विसेसमधि॥४६॥

ए हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. अर्थ-वली आईकुमार कहेजे के, (दयावरंधम्मगंउमाणा के०) जेमा दया प्रधा न एवा धर्मने निंदता, ( वहावहंधम्मपसमाणा के०) तथा हिंसारुप धर्मनी प्रश सा करता, (असील के. ) याचार रहित एवा, (एगंपि के० ) एकने पण (जेनो ययती के०) जे कोइ नूप राजा अथवा बीजो कोई मूढमति धार्मिक पुरुष, पात्रनी बुझियें करी जमाडे, तो (पीयोणिसंजातिकुन्सुरेहिं के ) ते नृप राजा, अथवा बीजो कोइ मूढमति पुरुप होय, ते निशा एटले सदैव कृष्णांधकार रात्रीसमान काल वने जेमा एवी नरकनूमिनेविपे नरकमाहे जाय. ए वचन सत्य करी जाणवू. अनें तमें कडे जे देवता याय, ते वात मृपाले तेवा पुरुपने असुरने विषे पण गति न जा एवी, तो वैमानिक देवता क्याथी थाय !॥ ४५ ॥ हवे श्राईकुमार ब्राह्मणोनो मत परास्त करीने घागल चाल्यो, एटले एक दंमिया सांख्य मति मल्या, ते एम कहे के, थ हो पाईकुमार! तें रूडूं कीधु के, जे ए ब्राह्मणो सर्व धारेनने विपे प्रवर्तता गृहस्थ उ ता, पोतामां गुरुपणुं मानता, एवा ए राक्षस सरखा ब्राह्मणनुं निराकारण कयुं? सांप्रत थमारा सिद्धांतसाथें तमारासिक्षांतनो कोइ जेद नथी, अमारो सिक्षांत पंचविंशति तत्व रूपठे. हवे ते पण कदुई सानल, दैयानेविषे धारण कर. (उहविधम्मंमिसमुध्यिामो के०)जे थमारो धर्म, थने तमारो धर्म, ए वेदु सरखाज जाणि 3. कारण के तमारे पण जीवनें अस्तिनावें पुण्य, पाप, बंध, धनें मोदनो समाने,अनें थमारे पण एमज . तमारे पण पांच महा व्रत, अनें थमारे पण अहिंसादिक पांच यमजे,तथा इश्यि धनें नोइंडियना नियमो तो आपण बेहुनें सरखाज तेमाडे वेदुधर्मनें विपे धमने बने तमने प्रवर्ततां सम्यक् प्रकारज जाणवो. अने(थस्सिंसुच्चिा के०) एहिज धर्मने विपे रहिने, (तहएतकाल के) तथा अतीतकालें, वर्तमानकालें, बनें थागमिक कालें, जे पूर्वी क्त अंगीकार करेला धर्मना प्रतिपालनहार थापणे 3. तेवा बीजा कोइ नथी.(बाया रसीलेवुश्एहनाणी के) तथा श्रापणो थाचार जे यम नियमलक्षण, ते प्रधान शीन कहोने, परंतु थानोविकार्नु कारण थापणने कोइ पण नथी? तथा वली थापण वेहुनें झान, मोदनु अंग कयुं. (एसंपरायमिविसेसमधि के०)तथा कमें करीने भ्रमण करते प्राणी जेमा ते संपराय कहिये, एवो संपराय जे, संसार, ते जेम तमारे नित्य, तेम थमारे पण नित्यज. तेमाडे ए सिक्षांतमा थमारे तमारे विशेप कांड नथी॥ ५६ ॥ । दीपिका-दयया वरं प्रधानं धर्म गुप्समानोनिंदन वधावहं हिंसाकरं धर्म प्रशं सन्नेकमपि घशीनं नितं पड्जीवोपमर्दैन योनोजयेत्किं पुनर्वहून नृपोराजाऽन्योवा यः क चिन्मूढः सवराको निशेव नित्यधिकारत्वानिशा नरकनूमिस्तां याति कुतस्तस्यासुरेप्वधर्म , रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संयद नाग उसरा. ए४३ देवेष्वपि प्राप्तिरिति । श्रथाकं मुनिमेकदंमिनः सारख्याः प्रादुःनो थाईक! वरं कृतं यदेते सर्वारनप्रवृत्तामांसाशिनोधिग्जातयोनिरस्ताः । इदानीमस्मसिहांतं शृणु ॥ ४५ ॥ यो यमस्मधर्मः यश्च त्वदीयोजैनः सउनयरूपोपि कयंचितुल्यः । पंचयमाअस्माकं नवतां तएव महाव्रतानि पुण्यपापबंधमोसनावोस्माकं नवतां च तदेवमुनयस्मिन्नपि धर्म समु बितायूयं वयंच पूर्वस्मिन्काले वर्तमाने एप्येच गृहीतप्रतिज्ञानिर्वाहकाः श्राचारप्रधान शीलमुदितं कथितं अथ ज्ञानं मोदांगमुक्तं वान्यां धावयोः संपराये संसारे च न विशेपोस्ति ॥ ४६॥ ॥ टीका-(दयावरमित्यादि) दया प्राणिपु कृपा तया वरः प्रधानोयोधर्मस्तमेवं ध मैं जुगुप्समानोनिंदस्तथा वधं प्राण्युपमईमावहतीति वधावहस्तं तथाभूतं धर्म प्रशंसन्स्तु वन एकमप्यशीलं नितं पड्जीवकायोपमर्दैन योनोजयेत् किं पुनः प्रनतान् नृपोराज न्योवा यः कश्चिन्मूढमतिर्धार्मिक आत्मानं मन्यमानः सवराकोनिशेव नित्यधिकारवान्नि शारकनूमिस्तां याति कुतस्तस्यासुरेप्वप्यधमदेवेष्वपि प्राप्तिरिति । तथा कर्मवशादसुमा विचित्रजातिगमनाङातेरशाश्वतत्वमतोन जातिमदोविधेयइति । यदपि कैश्चिमुच्यते य था ब्राह्मणाब्रह्मणोमुखादिनिर्गताबादुन्यां क्षत्रियाकरुज्यां वैश्याः पक्ष्यांशूभाश्त्येत दप्यप्रमाणत्वादति फल्गुणायं तदन्युपगमे च न विशेपोवर्णानां स्यादेकस्मात्प्रसूते नशा खाप्रतिशाखायनूतपनसोउंबरादिफलवद्ब्रह्मणोवा मुखादेरवयवानां चातुर्वयावाप्तिः स्यान्न चैतदिप्यते नवनिस्तथा यदि ब्राह्मणादीनां ब्रह्मणोमुखादेरुभवः सांप्रत किं न जायते ? थ य युगादावेतदित्येवं सति दृष्टहानिरदृष्टकल्यना स्यादिति । तथा यदि कैश्चिदन्यधायि सर्व शनिदेपावसरे तद्यथा सर्वज्ञरहितोतीतः कालः कालत्वाधर्तमानकालवदेवंच सत्येतदपि शक्यते वक्तुं यथा नातीतः कालोब्रह्ममुखादिविनिर्गतचातुर्वर्ण्यसमन्वितः कालत्वावर्त्तमा नकालवाचति च विशेपे पदीरुते सामान्यहेतुरित्यतः प्रतिज्ञार्थंकदेशा सिता नाशंकनी येति। जातेश्चानित्यत्वं युप्मत्सिवांतएवानिहितं । तद्यथा शृगालोवा एपजायते यः सपुरी पोदयतश्त्यादिना । तथा सद्यः पतति मांसेन लादया लवणेन च ॥ त्र्यहेन शुद्धीनवति ब्राह्मणः कीरविक्रयीत्यादि लोके चावश्यनावी जातिपातः। यतचक्कं । “कायिकैः कर्मणां दोपैति स्थावरतां नरः ॥ वाचिकैः पक्षिमृगतां मानौरंत्यजातितां ॥१॥ इत्यादिगुणैर प्येवंविधैर्न ब्राह्मणत्वं युज्यते। तद्यथा । “पशतानि नियुज्यंते पशूनां मध्यमेहनि ।थ श्वमेधस्य वचनान्यूनानि पशुनिस्त्रिनिरित्यादि वेदोक्तत्वान्नायं दोपइति चेन्नन्विदम निहित मेव न हिंस्यात्सर्वनूतानीत्यतः पूर्वोत्तरविरोधस्तथा।" थाततायिनमायांतमपि वेदांतगं रणे। जिघांसंत जियांतीयान्न तेन ब्रह्मदा नवेत् ॥ तथा शूई हत्या प्राणायाम जपेत् ।

ए४४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. अपहसितं वा कुर्यात् यत्किंचिका दद्यात् तथा नास्थिजंतूनां शकटनरं मारयित्वा ब्राह्म पंजोजयेदित्येवमादिका देशना विधानमनांसि न रंजयतीत्यतोऽत्यर्थमसमंजस मिव ल क्ष्यते युष्मदर्शन मिति । तदेवमाईककुमारं निराकतब्राह्मणविवादं जगवदंतिकं गवंत दृष्ट्वा एकदंमिनांतराले एवोचुस्तद्यथा नोआईककुमार! शोननं कृतं नवता यदेते सारं नप्रवृत्तागृहस्थाः शब्दादिविषयपरायणाः पिशिताशनेन रासकल्पाविजातयोनिराकता स्तत्तांप्रतमस्मत्तिकातं शृणु श्रुत्वाचावधारय । तद्यथा सत्वरजस्तमसां साम्यावस्थाप्रक तिः प्रकृतेमहांस्ततोहंकारस्तस्माजणश्च पोडशकस्तस्मादपि पोडशकारपंच तन्मात्राणि ते न्यः पंच नूतानि तथा चैतन्यं पुरुपस्य स्वरूपमित्येतत्त्वाईतैरप्याश्रितमतः पंचविंशतित त्वपरिज्ञानादेव मोक्षावाप्तिरित्यतोऽस्मसिक्षांतएव श्रेयानापरइति ॥ ४५ ॥ तथा न युप्मसिद्धांतोतिदूरेण जिद्यतइत्येतदर्शयितुमाह । (उहवीत्यादि ) योयस्माहर्मोनव दीयश्चाईतः सनयरूपोपि कथंचित्समानस्तथाहि युप्माकमपि जीवास्तित्वे सति पुण्य पापबंधमोदसनावोन लोकायतिकानामिव तदनावे प्रवृत्तिनापि वौछानामिवं.सर्वाधा रनूतस्यांतरात्मनएवानावस्तथास्माकमपि पंच यमायहिंसादयोनवतां च तएव पंचमहा उतरूपास्तथंडियनोइंडियनियमोप्यावयोस्तुल्यएव तदेवमुनयस्मिन्नपि धर्मे बहुसमाने सम्यगुबानोलितायूयं वयंच तस्मादौ सुष्टु स्थिताः पूर्वस्मिन् काले वर्तमाने एप्येच यथा गृहीतप्रतिज्ञानिर्वोढारोन पुनरन्ये यथावतेश्वरयागविधानेन प्रव्रज्यां मुक्तवंतो मुंचंति मो इंति चेति तथाचारप्रधानं शीलमुक्तं यमनियमलणं न फल्गुवल्ककुहकाजीवनरूपमथा नंतरं ज्ञानंच मोदांगतयानिहितं तच्च श्रुतज्ञानं केवलाख्यंच यया स्वमावयोदर्शने प्रसिद तथा संपर्यते स्वकर्मनि म्यते प्राणिनोयस्मिन्ससंपरायः संसारस्तस्मिश्चावयोर्न विशे पोस्ति । तथाहि । यथा नवता कारणे कार्य नैकांतेनासत्पद्यते अस्माकमपि तथैव इव्यात्मतया नित्यत्वं नवनिरप्याश्रितमेव तथोत्पादविनाशावपि युष्मद निप्रेतावाविर्ना वतिरोनावाश्रयादस्माकमपीति ॥ ६ ॥ अवत्तरूवं पुरिसं मदंतं, सणातणं अकयमवयं च ॥ सचे सु नूतेसु विसवतोसे, चंदोवतारादिं समत्तरूवे ॥४७॥ एवं ण मिति ण संसरंती, प मादणाखत्तिय वेसयस्सा कीडाय परकीय सरीसिवाय नराय सवे तद देवलोए॥ ४ ॥ अर्थ-वती एक दंमिज कहेवे. (पुरिसं के० ) पुरुप शब्दें जीव तेने जे रीते तमें जाणोठो, ते रीते अमें पण जाणियें बैये. (अवतरूवं के.) आत्मा अव्यक्तरूपठे, कर चरणादिक जे अवयव तेणें करी सख्योनजाय ते कारण माटें भव्यक्तरूपले "- राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग सरा. एचय तथा ( महंत के० ) महांत एटले समस्त लोकमां व्यापी रह्यो, तया (सणात के ) सनातन एटले शाश्वतो ठे, यद्यपि नाना प्रकारनी गति करे तथापि, चैतन्य लक्षण जे यात्मस्वरूपवे ते क्याहिं पण जतुं नथी, तथा (थरकय के.) यक्ष्य एटले कोइ पण प्रदेशनो खमकरी न शकीयें तथा (मन्वयंच के०) अव्यय एटले धनंतकालें कोई एक प्रदेशनो पण व्यय न थाय एटले विजेद न थाय. किंबहुना. (सक्वेसुनतेसुविसबतोसे के ) सर्वनूतनें विपे, शरीर शरीरप्रत्ये ए थात्मा एकज व्यापी रह्यो,ते उपर दृष्टांत देखाडे. (चंदोवताराहिंसमत्तरूवे के० ) जेम चंइमा यश्विन्यादिक नरें करी, स मस्तरूप थको संबंध पामे, तेम ए थात्मा, शरीर शरीर प्रत्ये संपूर्ण संबंध पामे. या तं "एकएव हि जूतात्मा नूते नूते व्यवस्थितः ॥ एकथा वदुधा चैव दृश्यते जलचंच त्" इत्यादि ॥ १७ ॥ हवे तेप्रत्ये आईकुमार कहेठे. (एवंणमितिणसंसरंती के०) ए रीते जेम तमारे दर्शनें एकांतवादे यात्मा एक, नित्य, अधिकारी, एम जे कहिये, ते संनवे नहीं, एम कहियें तो सर्व पदार्थ नित्य तरेते, तेम नतो तो बंध मोदनो पण सनाव क्याथी थाय? अनें बंधनें बनावें चतुर्गतिक संसारनो पण अनाव, बने मोक्ष नो पण अनाव थाय. अनें मोक्ने अनावें तमे जे यम नियमादिक व्रतनुं ग्रहण कहो दो ते पण निरर्थक थशे, ए कारण माटें यात्मा सर्व व्यापी एकजवे. ए जे तमारूं वो लवूठे ते अयुक्त, एम कहेतां तो नरक, तिर्यच, मनुष्य, बनें देवता, तथा वाल, कुमा र, सुनग, उर्नग, धनाढय,दरिही, इत्यादिक ने जूदा जूदा पदार्थो न जापियें ? तथा पो ताना करेला कर्म करी प्रेया जीव, नाना प्रकारनी गतिने विपे परिचमण पण न करे? (नमाहणारयत्तियवेसयस्साकोडायपरकीयसरीसिवायनरायसवेतहदेवलोए के)तथा था त्माने सर्वव्यापक पपुंज कहेवा थकी एकत्व नावेंज थात्मा थयो, तेवारें ब्राह्मण, क्षत्रि य, तथा वैश्य, थने शूह, तया कीटक, पदी, तथा सरीसिव एटले सर्प, तथा नर ए टले मनुप्य, तथा सर्व देवलोक इत्यादिक, नाना प्रकारनी गतिना गामी जीवन होय? ए कारण माटें थात्मा सर्व व्यापक नथी, तथा आत्मा एक पण नथी, ते माटें तमा रोथागम, सर्वज्ञनापित नथी, बनें सर्वज्ञनापित विना चाथातय्य न होय ॥ ४ ॥ , दीपिका-नवंतःपुरुपजी स्वीकृतवंतस्तथा वयमपि । किंनूतं? थव्यक्तरूपं महांत व्याप कं सनातनं नित्यं थदत प्रदेशानां खमशः कर्तुमशक्यत्वात् श्रव्ययं थनंतकालेनापि ए कप्रदेशस्यापि व्ययानावात् । तथा सर्वेषु नूतेषु शरीरवत्सु प्रतिशरीरं सर्वतः सामस्त्यादसा चात्मा जयति । यथा चंतारानिःसंपूर्णः समस्तरुपः संबध्यते एवं जीयोपि शरीर संपूर्णः संबध्यते थयमेव श्लोकोऽतिवादिवेदांतिमते व्यारव्येयः । न वरं सर्वभूतेषु सर्वतः संवा .. ए वितीये सूत्रकृतागे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. त्मतयाऽसौ स्थितः यथा तारास्वेकएव चंदः तथात्मापि सर्वत्र संबध्यतइति ॥४॥थ थाईकमुनिराह । यात्मनोऽविकारित्वे आत्माऽते वा स्वीकृते उर्जगसुनगादिनेदेन जीवा न मीयेरन्न ज्ञायते स्वकर्मप्रेरितानरकादिगतिपु न संसरंति सर्वव्यापित्वादेकत्वाना तथा न ब्राह्मणान कृत्रियान वैश्यान 'प्रेप्यान शूझनापि कीटपहिसरीसृपाश्च नवंति नरा श्व सर्वेपि देवलोकाश्चेत्येवं गतिनेदोन स्यात् ? ॥ ४ ॥ ॥ टीका-पुनरपि तथैवैकदंमिनः संसारिकजीवपदार्थसाम्यापादनायादुः । (अवतरूब मित्यादि) पुरि शयनात्पुरुपोजीवस्तं यथा नवंतोन्युपगतवंतस्तथा वयमपि तमेव विशि नाष्टि। अमूर्तवाढव्यक्तं रूपमस्यासावव्यक्तरूपस्तथा करचरण शिरोग्रीवाद्यवयवतया खतो वस्थानातथा महांतं लोकव्यापिनं तथा सनातनं शाश्वतं व्यार्थतया नित्यं नानाविधग तिसंनवेपि चैतन्य लक्षणात्मस्वरूपस्याप्रच्युतेस्तथा क्ष्यं केनचित्प्रदेशानां खमशः कर्तुमश क्यत्वात्तथाऽव्ययमनंतेनापि कालेनैकस्यापि तत्प्रदेशस्य व्ययानावात्तथा सर्वेष्वपि नूतेषु कायाकारपरिणतेपु प्रतिशरीरं सर्वतः सामस्त्यानिरंशत्वादसावात्मा नवति कश्व ? चं इश्व शशीव तारानिरश्विन्यादिनिनदत्रैर्यथा समस्तरूपः संपूर्णः संबंधमुपयात्येवम सावपि यात्मा प्रत्येकं शरीरैः सह संपूर्णः संबंधमुपयाति तदेवमेकदंमिनिदर्शन साम्यापादनेन सामवादपूर्वकं स्वदर्शनारोपणार्थमाईककुमारोनिहितोयत्रैतानि संपूर्णा नि निरुपचरितानि पूर्वोक्तानि विशेषणानि धर्मसंसारयोर्विद्यते सएव पक्षः सश्रुतिकेन स मायितव्योनवति । एतानि चास्मदीयएव दर्शने यथोक्तानि संति नाईतेऽतोचवताप्य स्मदर्शनमेवान्युपगंतव्यमिति ॥ ७ ॥ तदेवमनिहितः सन्नाईकुमारस्तउत्तरदानायाह । (एवमित्यादि) यदिवा प्राक्तनश्लोकः (यवत्तरूवमित्यादि) कोवेदांतवाद्यात्मा तमते नव्याख्यातव्यस्तथाहि ते एकमेवाव्यक्तं पुरुपमात्मानं महांतमाकाश मिव सर्वव्यापिनं स नातनमनंतमह्यमव्ययं सर्वेष्वपि जूतेषु चेतनाचेतनेषु सर्वतः सर्वात्मतया सौव्यव स्थितइत्येवच्युपगतवंतोयथा सर्वास्वपि तारास्वेकएव चंः संबंधमुपयात्येव चासा वपीत्यस्य चोचरदानायाह । (एवमित्यादि) एवमिति तथा नवता वने एकांत नैव नित्योविकार्यात्मान्युपगम्यते इत्येवं पदार्थाः सर्वेपि नित्यास्तथाचसति कुतोबंध मोक्समावोबंधानावाच न नारकतिर्यङ्नरामरलदणश्चतुर्गतिकः संसारोमोक्षानावा च निरर्थकं व्रतग्रहणं नवा पंचरात्रोपदिष्टयमनियमप्रतिपत्तिश्चेत्येवं च यमुच्यते न वता यथाऽऽवयोस्तुल्योधर्मति तदयुक्तमुक्तं । तथा संसारांतर्गतानांच पदार्थानां न सा म्यं तथाहि नवता इव्यैकत्ववादिनां सर्वस्य प्रधानादनिन्नत्वात्कारणमेवास्ति कार्यच कार पानिन्नत्वात्सर्वात्मना न विद्यते अस्माकंच व्यपर्यायोजयवादिनां कारणे कार्य इव्या .. .. .

राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए स्मतया विद्यते न पर्यायात्मकतया अपिचास्माकमुत्पादव्ययधौव्ययुक्तमेव सदित्युच्यते नवतांतुधौव्यं युक्तमेव सदिति । यावप्याविर्नावतिरोनावी नवतोच्येते तावपि नोत्पाद विनाशवंतरेण नवितुमुत्सहेने तदेवमहिकामुष्मिकचिंतायामावयोन कथंचित्साम्यं किं च? सर्वव्यापित्वे सर्वात्मनामविकारित्वे चात्मा बैते चान्युपगम्यमाने नारकतिर्यनरा मरनेदेन बालकुमारकसुनगर्नंगाढयदरिझदिनेदेनवा न मायेरन्न परिठेघेरन् नापि स्व कर्मचोदितानानागतिपु संसरंति सर्वव्यापित्वादेकत्वाका तथा न ब्राह्माणान कृत्रियान वै श्यान प्रेष्यान शुभ नापि कीटपदिसरीसृपाच नवेयुस्तथा नराश्च सर्वे पि देवलोकाश्चेत्ये वं नानागतिनेदेनोनिोरन्नतोन सर्वव्यापी यात्मा नाप्यात्मा वैतवादोप्यायात्यतः प्रत्ये कं सुखःखानुनयः समुपलन्यते तथा शरीरत्वपर्यंतमात्रएयात्मा तत्रैव तणविज्ञा नोपलब्धेरिति स्थितं ॥ ४ ॥ लोयं अयाणित्तिद केवलेणं, कहति जे धम्ममजाणमाणाणा संति अप्पाणपरं च णा, संसारघोरं मिअणोरपारे ॥४॥ लोयं विजाणंति द केवलेणं, पुनेण नाणे समादिजुत्ताधम्म समत्तं च कदंति जेन, तारंति अप्पाणपरं च तिन्ना ॥५०॥ थर्थ- वली भाईकुमार कहे के, (लोयं के०) ए लोक जे चौदरज्ज्यावात्मक, तेने (थयाणित्तिहकेवलेणं के ) केवलज्ञानें करीने न जाणे, एवा था जगत् माहें (कहं तीजेधम्ममजाणमाणा के ) जे दर्शनी अजाणता थका धर्म कहे. (णासंति थप्पाणपरंचण के ) ते पोताना श्रात्मानें त्रष्ट करता थका वीजाने पण 'वष्ट क रेते. किंबहुना. ( संसारघोरंमिश्रणोरपारे के ) ते घोर एटले रोष, अपारावार, एवो जे संसार ते माहे पोते पण पडे, धनें बीजाने पण पाड़े ॥ ४ए ॥ हवे आईकुमार, सम्यक्झानयंत धर्मना कहेनार, एवा पुरुषोना गुण कहेते. (सोयं विनातिहकेवलेणं के 0) चौद रज्ज्वात्मक लोक, तेनें केवलज्ञाने करी केवली, नानाप्रकारे जाणे. (पुन्ने एनारोणसमाहिजुत्ता के० ) तथा संपूर्ण ज्ञानें करी, समाधिसहित थफा, (धम्मसम नंचकहतिजेउ के.) संपूर्ण श्रुतचारित्ररूप धर्म, परना हितने थथ जे कहे. (तार तिअप्पाणपरंचतिन्ना के०) ते पोते पण संसार समुइ थकी तरे, धनें वीजाने पण तारे. एवो जे जिन मार्ग, केवलीनापित, ते सत्य जाणवो ॥ ५० ॥ ॥ दीपिका-लोकं चराचरमशाला केवलेन दिव्यज्ञानेन इह जगति ये कथयति । ध मैमजानानाः ते स्वयं नटाः यात्मना परं च नाशयंतिक? घोरे संसारे धणोरपारे थयां एG प्तिीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं. ग्नागपरनागरहितेऽनाद्यनंतश्त्यर्थः ॥४ए। पूर्णन ज्ञानेन केवलेन समाधियुक्तालोकं चतु देशरकुमित झाला इह शासने समस्त धर्म श्रुतचारित्ररूपं कथयति ते श्रात्मनातीर्णाः संसारसागरं तारयंति च परं सउपदेशादिति ॥ ५० ॥ ॥ टीका-तदेवं व्यवस्थिते युष्मदागमोयथार्थानिधायी ननवत्यसर्वज्ञप्रणीतत्वादसर्व ज्ञप्रणीतत्वं चैकांतपक्समाश्रयणादित्येवमसर्वज्ञस्य मार्गोनावनं दोपमावि वयन्नाह । (लोयमित्यादि) लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मकं चराचरं वा लोकमझात्वा केवलेन दिव्यज्ञाना वनासेनेहास्मिन् जगति ये तीर्थकायजानानायविक्षांसोधर्म दुर्गतिगमनमार्गस्यागला नूतं कथयंति प्रतिपादयंति ते स्वतोनष्टा अपरानपिनो त्रायति क्क? घोरे नयानके संसार सागरे (अणोपारेति) अग्निागपरजागवर्जितेनाद्यनंतश्त्येवंनूते संसारार्णवे श्रा त्मानं प्रदिपंतीति यावत् ॥ ए॥ सांप्रतं सम्यक्झानवतामुपदेष्टणां गुणानाविर्ना वयन्नाह । (लोयमित्यादि) लोकं चतुर्दशरज्ज्वात्मकं केवलालोकं न केवलिनोवि विधमने कप्रकारं जानंति विदंतीहास्मिन् जगति प्रकर्षण जानाति प्रज्ञः पुण्यहेतुत्वात् पुण्यं तेन तथानूतेन ज्ञानेन समाधिना च युक्ताः समस्तं धर्म श्रुतचारित्ररूपं येतु पर हितैपिणः कथ यति प्रतिपादयंति ते महापुरुषास्ततः संसारसागरतीर्णाः परंच तारयति सउपदेशदानत इति केवलिनोलोकं जानंतीत्युक्ते यत्पुनीनेनेत्युक्तं तद्वौ-धमतोबेदेन झानाधारथात्मा अस्तीति प्रतिपादनार्थमिति । एतउक्तं नवति यथाऽऽदेशिकः सम्यक्मार्गशयात्मानं पर च तापदेशवर्तिनं महाकांताराविदितदेशप्रापऐन निस्तारयत्येवं केवलिनोप्यात्मानं परं च संसारकांतारान्निस्तारयंतीति ॥५॥ जे गरहियं गणमिहावसंति, जेयाविलोए चरणोववेया॥नदा दडं तं तु समं मईए, अदानसो विष्परियासमेव ॥५१॥ सं वहरेणाविय एगमेगं,वाणेण मारेन महागयं तु। सेसाणजीवा पदयध्याए, वासं वयं वित्ति पकप्पयामो॥ ५ ॥ थर्थ-वे वली मिथ्यावादीनी केवी प्ररूपणा दोय ! ते आईकुमार कहेजे. (जे के) जे कोइ संसारमाहे वर्तता अशुन कर्मना करनार, ( गरहियं के) गर्हित ए टले निंदित, निर्विवेकी याचरण करेलु (गणमिहावसंति के ) एवं क्रिया अनुष्ठा नरूप जे स्थानक, तेनुं इह एटले था जगत् मांहे सेवन करे, बाजीविकाने कारणे ते नो बाश्रय करे, (जेया विलोएचरणोववेया के ) तथा जे वली रूडा उपदेशना देना रा, लोक मां विरति परिणामरूप चारित्रे करी सहित. (नदादांतंतुसमंमईए के) “राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. एUL ए वेहुनो अनुष्ठान तमारी मतिय सरखो कहेवो. (यहाउसोविपरियालमेव के यहो थायुष्यमन् एक दंमियाजातेथी तेवु कहेनारानें विपर्यास एटलें विपरीत मतिवाला जाण वा बनें ए प्रमाणे कहेनारनुं वचन उन्मत्त प्रलाप समान जाणियें बैयें. साचं, अनें जूढुं ए वे धर्म,सरवाज केम होय?॥५२॥ए रीते एकदंमियाना मतनुं निराकरण करीने जेटले स्वामीना समवसरण नणी थाईकुमार चाल्या,एटले अंतरालें हस्तितापसथावीने बोल्या के, पदो बाईकुमार! सश्रुतिक पुरुपनें अल्पवदुत्व बालोचको जोयें. शामाटें ? तेनुं कारण कहूं ते तुं सांगाल के जे बीजा तापस, कंद, मूल, फलना नदण करनार,ते घणा एक स्थावर जीवोनो विनाश करे, तथा ते स्थावरनें याश्रित जे जंगम जीव होयतेनो पण विनाश करे,तथा जे निदा मागीने पोतानी थाजीविका करेने ते पण,याशंसादो करी दूपित,कारण के जिहां तिहां परिभ्रमण करतां कीडी,मंकोडी प्रमुख अनेक जीवनें उहवेने अनें अमेंतो,(संवहरेणावियएगमेगं के०) वर्ष वर्ष दिवसें,तथा अपिशब्दं करीव मासें एकज, (बाणेणमारेउमहागयतु के) महाकाय एटले महोटी कायावालो एवो जे हस्ती तेनें वाणने प्रहारें विनाशीने, (सेलाणजीवाणदयच्याए के०) शेप बीजा जीवोनी दयाने अर्थ, मात्र ते एकज दस्तीना मांसें करीने, ( वासंवयं वित्तिपकप्पयामो के ) वर्ष दिवस सुधी धमें अमारी बाजीविका चलावियें . ए रीतें थोडा जीव नो उपघात करी, पणा जीवोनी अमें रक्षा करियें यें. ए माटें विशेपें करी, अमारो मा गै बीजा सर्वमार्गथकी श्रेष्ठज जाणवो ॥ ५ ॥ ॥दीपिका-ये गर्हितं निंद्यनिर्विवेकिजनाचरितं स्थानं इह जगत्याश्रयंति ये चापि लो के चरणोपेतं संयमरूपं स्थान सेवंते तद्वयमपि यैरसर्वज्ञैः समं तुल्यमेवोदात्हतं कथित समत्या स्वानिप्रायेण । अथायुष्मन् हे सांख्य! विपर्यासति तन्मत्तोन्मत्तमलापवदिति एव मेकदमिनोनिरस्याईमुनिजगवत्समीपे याति । तावता हस्तितापसास्तमेवं प्रोचुः॥५१॥ जो थाईक ! ये तापसाः कंदमूलफलाशिनस्ते बहूनां स्थावराणां तदाश्रितत्रसानांच घा तफाः ये च निदा सेवंते तेप्याशंसादोपदूपिताः ब्रमंतश्च पिपीलिकादिजंतुपांतकाः वयं तु संवत्सरेणाप्येकं महागजं वाणेन व्यापाद्य शेषाणां जीवानां दयार्थ यात्मनोवृत्तिं जी विकां तन्मांसेन वर्ष यावत्कल्पयामः कुर्मः ततोवर्ष बहुजीवरदकाः॥ ५५ ॥ ॥ टीका-पुनरप्याककुमारएवाद । (जेगरहियमित्यादि ) असर्वप्ररूपणमेवंनूतं जवति । तद्यथा ये केचित्तंसारांतर्वर्तिनोऽगुनकर्मणोपेताः समन्वितास्तपिाकसहायाग हित निंदितं जुगुप्सितं निर्विवेकिजनाचरितं स्थानं पदं कर्मानुष्ठानरूपमिहास्मिन् जग ինչ वितीये सूत्रकृतांगे क्षितीय श्रुतस्कंधे षष्टाध्ययनं. त्यासेवंति जीविकाहेतुमाश्रयंति तथाच ये सऽपदेशवर्तिनोलोकेस्मिन् चरणेन विरतिप रिणामरूपेणोपेताः समन्वितास्तेपामुनयेपामपि यदनुष्ठानं शोननाशोननस्वरूपमपि स त् तदसर्वज्ञैराग्दार्शनिः समं सदृशं तुल्यमुदात्दृतं उपन्यस्तं स्वमत्या स्वानिप्रायेण न पुन यथावस्थितपदार्थ निरुपणेनाथवाऽऽयुप्मन हे एकदंमिन ! विपर्यासमेव विपर्ययमेवो दाहरेदसर्वोयदशोननं तबोननत्वेनेतरवितरथेति यदिवा विपर्यासति मनोन्मत्त लापवदित्युक्तं नवतीति ॥५१॥ तदेवमेकदंमिनोनिराऊत्याईककुमारोयावनगवदंतिकं व्रजति तावइस्तितापसाः परिवृत्य तस्थुरिदं च प्रोचुरित्याह । (संवचरेणइत्यादि ) ह स्तिनं व्यापाद्यात्मनोवृत्ति कल्पयंतीति दस्तितापसास्तेपा मध्ये कश्चितमएतज्वाच तद्यथा नो थाईककुमार! सश्रुतिकेन सदाल्पबदुत्वमालोचनीयं तत्र ये थमी तापसाः कंदमूलफलाशिनस्ते बहूनां सत्त्वानां स्थावराणां तदाश्रितानां वोउंबरादिषु जंगमानामु पघातै वर्तते येपि च दयेणात्मानं वर्तयंति तेप्याशंसादोपदूपिताश्तश्वेतश्चाटयमानाः पि पीलिकादिजंतूनां उपघाते वर्तते वयंतु संवत्सरेणावि थपिशब्दात पण्मासेन चैकैकं हस्ति नं महाकायं बाणप्रहारेण व्यापाद्य शेषसत्वानां दयार्थमात्मनोवृत्तिं वर्तनं तदामिपेण वर्षमेकं यावत्कल्पयामस्तदेवं वयमल्पसत्वोपघातेन प्रनूततरसत्वानां रक्षा कुर्मति॥५॥ संवबरणाविय एगमगं, पाणं हणंता अणियत्तदासा ॥ सेसा पजीवाणवहेलणाय, सियाय योवं गिहिणोवि तम्हा ॥५३॥ संवरेणाविय एगमगं, पाणं दणंता समणे वएसु ॥आया हिए तं पुरिसे अणके, तारिसे केवलियो नवंति ॥५॥बुद्ध स्स आणाए श्मं समाहिं,अरिंस सुविधा तिविदेण ताईतरित समुहं च महानवोघं,आयाणवंतं समुदादरेजा तिमि ॥५५॥ इति अहजपाम मऊयणं सम्मत्तं ॥ अर्थ-हवे बाईकुमार कहे के, यही हस्तितापसो! तमें (संवन्चरेणावियएगमेगंपा पंदणंताअणियत्तदोसा के०) वर्ष वर्प प्रत्ये, तथा उ मासप्रत्ये तमे एकेक महोटो जीव हणता थका दोषथकी, निवर्त्या एम कहेवाज नहीं. (सेसाजीवाणवहेलणाय के०) कारणके,घणा जीवनें न दणता अनें वर्षमां,तथा बमासमा एकजीवनें हणता एवा तमो ने पंचेडियमहाकाय जीवना वधनोधारांसा दोप पण लागेले,साधु तो, सूर्य किरणे प्रकाशित मार्ग, विपे जूसर मात्र दृष्टि शोधता, र्यासमितें.समितावंत जता, बेंतालीश दोष रहित थाहारनी गवेपणा करता,थाहारना लानें, अथवा थलाने,समवृत्ति वाला .

राय धनपतसिंघ बानाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. पथर होय; तेनें कयोधाशंता दोप? अनें पिपीलिकानो घात पण केम थाय? अनें तमो एवाम होटा जीवनो उपधात करीने पण पोताने निर्दीप मानोगे,ते जो एवी रीतें निर्दोप पड़ें थतुं होय तो,थापणी थाजीविकाने निमि थारंचनें विपे प्रवर्तता (सियायथोगिहि गोवितम्हा के.) कदाचित् पोतानुं क्षेत्र टाली अन्य जीवोनो उपघात अण करतां गृहस्थ पण तमारी पेठे थोडा जीव दणता,घणा जीव पालता थकां तमारा सरखा निर्दोपज जाणवा. एम ठगुं ॥५३॥ वली आईकुमार कहेडेके,(संवक्षरेणावियएगमेगपाहणंता समणेवएतु के०) यहो हस्तितापसो! जे तमारा दर्शनी, श्रमणना व्रतने विपे प्रवर्तता उता संवत्सर संवत्सर प्रत्यें तथा उमास प्रत्ये एकेक जीव हणे,अने वली एहिज धर्मनो उपदेश आपे, (शायाहिएतपुरिसेषण के०) ते धनार्य अनाचारी पोताने तथा परने थहितना करनार जाणवा केम के,(एतारिसेकेवलियोनवंतिके)ते पुरुष सादृशकेवली न होय? ते अशुधमार्गना प्रवर्तक ने सत्यमार्गना पी जाणवा जे कारणे ते वर्षवर्प प्रत्ये एकेक जीवनो विनाश करे, तेनुं मांस वर्ष वर्ष दिवस सुधी राखे तेमाहे अनेक थसंख्यात बीजा त्रस जीव पजे, तेथी तेने पचावतां ते जीवोनो विनाश थाय. ए कारण माटें घणा जीवोनो विनाश करतो पण एम कहे के, थमें थोडा जीवोनो विना श करिये वैये, ते माटें ते मिथ्यावादी जाएवा. तेनुं वचन धमें प्रमाण नथी करता. त्यादिक वचन कही अन्य दर्शनीने प्रतिबोधि, श्री महावीर देवने समवसरणे जइ, ती थैकरने वांदीने, थाईकुमार, थाज्ञानो थाराधक थयो ॥ ५४॥ हवे अध्ययन परिस माप्ति नणी कदेवे. (बुस्तयाणाएश्मसमाहिं के०) बुझ एटले तत्वना जाण, एवा श्री महावीर देव, तेनी थाहायें था समाधि, धर्मप्राप्ति लक्षण जहीने, (अस्तिसुति चातिविहेणताई के ) ए समाधिने विपे प्रवर्ततो त्रिविध त्रिविध प्रकारें व कायनो र पाल एवो साधु, (तरिउसमुदंचमहाजवो के) जयंकर संसार समुइ तरीने (था याणवंतंसमुदाहरेजा के०) थादानवंत एटले सम्यक ज्ञान, दर्शन, अने चारित्र सहि त थको, एम आईकुमारनी पेरें यथावस्थित प्ररूपणायें करी परदर्शनीनो निराकरण करीने मोदनो मार्ग प्रगट करे, ते साधु जावो. त्तिवेमिनी व्यारव्या, पूर्ववत् जाणवी ॥ ५५॥ एअरजानामें बहा अध्ययनतो संदेपार्थ वालावबोध समाप्त थयो ।। ६ ।। ॥ दीपिका-यथाईकुमारःप्राहसंवत्सरेणाप्येकैकं प्राणिनं घेतं प्राणातिपातादानित तत्वानिवृत्तदोपास्ते स्युः साधूनां तु सूर्यप्रकाशिते मागे युगमात्रदृष्टया इर्यासमित्या गवतां निर्दोपाहारान्वेपिणां समचिचानां क्वथाशंसादोपः? क्ककोटिकादिधातोवेत्यर्थः।स्तोकजी वघाते च दोपानावस्तदा गृहस्थायपि सारंनदेशस्थान जीवान ध्रुति शेपाणां च जीवानां नै ए५२ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे पष्ठाध्ययनं वधे न लग्नाः तस्मात्स्यादेवं स्तोकं स्वल्पं यस्मादम्नति ततस्तेपि निःपाः॥५॥ अमणवतेषु स्थिताअपि संवत्सरेणाप्येकैकं जंतुं येनंति येच उपदिशति तेऽनार्या यात्महिताः पुरुपाः न ताहंशाः केवलिनोनवंति ॥५४॥ एवं हस्तितापसान्निरस्याईककुमारं जगवदंतिकं व्रजंतं दृष्ट्वाऽनिनवगृहीतो वनहस्ती चिंतयतिस्म । यद्यहं बंधनमुक्तः स्यां तदाईककुमार प्रतिबु तस्करपंचशतोपेतं तथा प्रतिबोधितानेकवादिगणसमन्वितं गत्वा वंदेया वदेवं हस्ति ना चिंतितं तावता तस्य बंधनानि त्रुटितानि बाईमुनिसंमुख त्वरया चलितः करीत तोलोकैः पूत्कृतं हा हतोयं मुनिरिति हस्ती च ससंत्रमं मुनिपार्श्वमागत्य त्रिः प्रदक्षिणी कृत्य दंताग्रस्टष्टनेमिः साधु नत्वा वनं ययौ ततः श्रेणिकनृपः सपौरलोकस्तं मुनि सप्र जावं नत्वा प्रोवाचानगवन्नाश्चर्यमिदं यदयं करी बंधनान्मुक्तः ततोमुनिराह । हे नृप! तदाश्चर्यं यत्करीमुक्तोबंधनात्। यत्तु स्नेहपाशमोचनं तदुष्करं तच्च प्रायुक्तं नियुक्तिकता। यथा । “न उक्करं वारणपासमोयणं,गयस्स मत्स्स वर्णमि रायं ॥ जहाउच तावलिएण तंतुणा, तं उक्कर मेपडिहाइ मोयणं ॥१॥ अस्यार्थः प्रागध्ययनप्रारंने प्रोक्तः । एवमाईकु मारोनृपं प्रतिबोध्य श्रीवीरांतिकं गत्वा नगवंतं नक्तिनृतथासीनः । नगवानपि तानि पं चापि शतानि प्रव्राज्य तव शिष्यत्वेन ददौ ॥ अथाध्ययनोपसंहारमाह । (चुस्तइत्या दि ) बुइस्य तत्वज्ञस्य श्रीवीरस्याझ्या इमां समाधि धर्मावाति प्राप्यास्मिन्सभाधौ सु टुस्थित्वा मनोवाकायस्वायी रक्कस्ताऽतिक्रम्य समुमिव महानवौघं । थादानं सम्य ग्दर्शनशानचारित्ररूपं विद्यते यस्य सयादानवान धर्म परहितैपी उदाहरेत्कथयेत् । इति ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ५५॥ इत्याईकीयाध्ययनमिदं पठं समाप्तम् ॥ ॥ टीका-सांप्रतमेतदेवाईककुमारोहस्तितापसमतं दूषयितुमाह । (संवरेणइत्यादि) संवत्सरेणैकैकं प्राणिनं नतोपि प्राणातिपातादनिवृत्तदोपास्ते नवंत्याशंसादोपश्च नवतां पंचेंजियमहाकायसत्ववधपरायणानामतिउटोनवति साधूनां तु सूर्यरश्मिप्रकाशितवीयिषु युगमात्रदृष्ट्या गमतामीर्यासमितिसमितीनां विचत्वारिंशदोषरहितमाहारमन्वेषयता ला जालानसमवृत्तीनां कुतस्त्ययारासादोपः पिपीलिकादिसत्तोपघातोवेत्यर्थः स्तोकसत्वोपधा तेनैवंनतेन दोपानावोनवतान्युपगम्यते तथाच सति गृहस्थायपि वारंजदेशवर्तिनए व प्राणिनोनंतीति चोपापांच जंतूनां क्षेत्रकालव्यवहितानां नवदनिप्रायेण वधेन प्र वृत्तायतएवं तस्मात्कारणात्स्यादेवं स्तोकमिति स्वल्पं यस्मात् ध्रुति ततस्तेपि दोपरहि ताइति ॥ ३ ॥ सांप्रतमाईककुमारोहस्तितापसान्दूपयित्वा तमुपदेष्टारं दूपयितुमाह ! (संवबरणेत्यादि) श्रमणानां यतीनां व्रतानि श्रमणव्रतानि तेप्वपि व्यवस्थिताः सं तएकैकं संवत्सरेणापि ये व्रति ये चोपदिशति तेऽनार्या असत्कर्मानुष्ठायित्वात्तथा था राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए५३ स्मानं परेपांचा हितास्ते पुरुपाः। बहुवचनमार्पवान्न। तादृशाः केवलिनोनवंति तथा ह्येक स्य प्राणिनः संवत्सरेणापि घाते येन्ये पिशिताश्रितास्तत्संस्कारेच क्रियमाणे स्थावरज गमाविनाशमुपयाति ते तैः प्राणिवधोपदेष्ट्रनिन दृष्टाः। नच तैनिरवद्योपायोमाधुकर्या व त्या योनवति सदृष्टोतस्तेन केवलमकेवलिनोविशिष्टविवेकर हिताश्चेति । तदेवं हस्तिताप सान्निराऊत्य नगवदंतिकं गळतमाईककुमार महता कलकलेन लोकेनानिष्टयमानं तं समुप लन्य अजिनवं गृहीतः संपूर्णलणसंपूर्णहस्ती समुत्पन्नस्तथाविधविवेकोचितं यत् य धाकुमारोयमपकताशेपतीथिकोनिष्प्रत्यूहं सर्वपादपद्मांतिक वंदनाय व्रजति तथाहम पियद्यप्यपगताशेषबंधनः स्यां ततएनं महापुरुपमाईककुमारं प्रतिवुइतस्करपंचशतोपेतं त या प्रतिबोधितानेकवादिगणसमन्वितं परमया नक्त्यैतदंतिकं गत्वा वंदामीत्येवं यावद सौ दस्ती कत्यसंकल्पस्तावचटचटदिति त्रुटितसमस्तबंधनः सन्नाईककुमारानिमुखं प्रदत्त कर्णतालस्तयोर्ध्वप्रसारितदीर्घकरः प्रधावितस्तदनंतरं लोकेन कृतहाहारवगर्नकलकलेन प्रकृतं यथा धिक् कष्टं हतोयमाईककुमारोमहर्षिर्महापुरुपस्तदेवं प्रलपंतोलोकाश्तश्चेत श्व प्रपलायमानाः। असावपि वनहस्ती समागत्याईककुमारसमीपं नक्तिसंचमावनतामना गोत्तमांगोनिर्वतकर्णतालस्विःप्रदक्षिणीकृत्य निहितधरणीतलदंतायनागः स्टष्टकराग्रतञ्च रणयुगलः सुप्रणिहतमनाः प्रणिपत्य महर्पिवनानिमुखं ययाविति । तदेवमाईककुमार तपोनुनावाईधनोन्मुखं महागजमुपलभ्य सपौरजनपदः श्रेणिकराजस्तमाकुमारं म हार्पि तत्तपःप्रनावं चानिनंद्यानिवंद्य च प्रोवाच जगवन्नाश्चर्यमिदं यदसौ वनहस्ती ताह विधाहस्त्रोछेद्याबृंखलाबंधनायुप्मत्तपःप्रनावान्मुक्तइत्येतदतिकरमित्येवमनिहिते आ ईकुमारः प्रत्याद नो श्रेणिक महाराज! नैतपुष्करं यदसौ वनहस्ती बंधनान्मुक्तोपि त्वेत हुष्करं यत्स्नेहपाशमोचनं एतञ्च प्राङियुक्तिगाथया प्रदर्शितं । सायं। “णक्करं वारणपा समोयणं, गयस्त मत्तस्स वर्णमि रायाजहा उवत्तावलिएण तंतुषा,सुमुक्करमे पडिहाइमो यणं ॥१॥ एवमाईककुमारेण राजानं प्रतिबोध्य तीर्थकरांतिकं गत्वाऽनिवंद्य च नगवंतं नतिनरनिरथासांचके नगवानपि तानि पंचापि शतानि प्रव्राज्य तमिप्यत्वेनोपनिन्य इति ॥ ५५ ॥ सांप्रतं समस्ताध्ययनार्थोपसंहाराह । (बुधस्सेत्यादि ) क्षोऽवगत तत्वः सर्वज्ञोवीरवनस्वामी तस्याझ्या तदागमेन इमं समाधि समर्मावाप्तिलक्षणं थ वाप्यास्मिंश्च समाधी सुष्टु स्थित्वा मनोवाकायैश्च प्रणिहतेंहियोन मिथ्यादृष्टिमनुमन्यते केवलं तदावरणजुगुप्सां त्रिविधेनापि करणेनन विधत्ते सएवंनूतथात्मन. परेपचित्राण शीजस्तायी वा गमनशीतोमोदं प्रति सएवंनूतस्तरीतुमतिलंध्य समुशमिव उत्तरं महानवौ घं मोझार्थमादीयतइत्यादानं सम्यग्दर्शनशानचारित्ररूपं तद्विद्यते यस्यासावादानवान साधुः सच सम्यग्दर्शनेन सता परतीथिकतपःसमृध्यादिदर्शनेन मौनीज्ञादर्शनान्न प्रच्यच एप हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. ते सम्यक्ज्ञानेनतु यथावस्थितवस्तुप्ररूपणतः समस्तप्रावाकवादिनिराकरणेनापरेपां यथावस्थितमोक्षमार्गमावि वयतीति सम्यक्चारित्रेण तु समस्तनूतयामहितैपया निरुका अवधारः सन् तपोविशेपाञ्चानेकनवोपार्जितं कर्म निर्जरयति स्वतोन्येपां चैवं प्रकारमेवं धर्ममुपाहरे ध्यागृणीयादित्यर्थः । इति परिसमाप्त्यर्थे । ब्रवीमीति नयाश्च प्राग्वदेव वाच्या वदयंते चोत्तरत्र ॥ ५५ ॥ समाप्तं चेदमाईकीयाख्यं पठमध्ययनमिति ॥ ६ ॥ ॥अथ सप्तमाध्ययन प्रारंनः॥ बहअध्ययनमा स्वसमय, परसमय, प्ररूपणायें करी, प्रायः समस्त सुयगडांग सूत्रने वि पे साधुना आचारनी प्ररूपणा करी, हवे था सातमा अध्ययनमा श्रावकनो याचार कहे बे,अथवा बंडा अध्ययनमा परतीर्थिकना वादनुं निराकरण कयु,थने हवे था सातमा अध्ययनमा स्वत्तीर्थिक सार्थे वाद कहेशे, ए संबंधे थाव्युंजे सातमुंअध्ययन तेने कहे. तेणं कालेणं तेणं समएणं रायगिदे नाम नयरे दोचा रिधि प्फीत समिधे वम जाव-पडिरूवे तस्सणं रायगिहस्स नयर स्स बदिया उत्तरपुरनिमे दिसीनाए एवणं नालंदानामं वादि रिया दोहा अणेगनवणस्सयसन्निविधा जाव पडिरूवा ॥१॥ अर्थ-(तेकालेणं के०) ते कालने विपे (तेणंसमए के ) ते समयने विषे, (रायगिहेनामनयरहोत्रा के० ) राजगृह नामा नगर हां, ते राजगृहनामा नगर कहे बुं हतुं ? तोके, (रिति के.) नवनादिकें करी सहित, (प्फीत के०) स्फित निश्चल जय रहित, (समि के )धन धान्यादिकें करी समृधिमान एटले सहित, (वसजा वपडिरूवे के० ) यावत् प्रतिरूप एटले स्वर्गनुं प्रतिरूप एनुं वर्णन उववाइ चांगनी पेठे जाणवू. यद्यपि ते राजगृह नगर, हमणां पण वर्नेने, तथा थागमिक कालें पण हो, परंतु सूत्रमाहे अतीत कालेंज वखाण्यु तेनुं कारण गुं? तोके, जेवं विशिष्ट लक्षणोपेत अतीतकालें हतुं, तेवं वर्तमान कालें अनें श्रागमिक कालें नथी. ए कारण जाणवू. (तस्तपरायगिहस्सनयरस्सबहिया के० ) त्यां ते राजगृह नगरना बाहिरना प्रदेश, (उत्तरपुर छिमेदिसीनाए के) ईशानकोणने विपे (एछणं के) घंहीयां (ना दानामवाहिरियादोगा के० ) नालंदा एवे नामें बाहिरिया एटले पाडो विशेष हतो. ते राय पनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ५ पाडो केवो ? तोके, (यणेगनवणस्तयसन्निविच के०) थनेक घरना शेकडायें करी स हितठे. इत्यादिक (जावपडिरूवा के०) यावत् प्रतिरूप ए वर्णन जाणवू ॥ १ ॥ । दीपिका-यथ सप्तमाध्ययनमारन्यते । थस्य च नालंदीयमिति नाम । तस्यायम, र्थः । नालंदा राजगृहनगरे वाहिरिका तस्यां नवं नालंदीयमिति । पूर्व सकलेन सूत्र कृतांगेन साध्वाचारः प्रलंपितः । अत्र तु श्रावकविधिरुच्यते । तस्येदं सूत्रं । तस्मिन् का 'ले तस्मिन् समयेऽवसरे राजगृहं नाम नगरमन्नवत् । इक्षिस्फीतं समृदं वर्णकोवाच्यः यावत्प्रतिरूपमनन्यसदृशं तस्य नगरस्य बहिरुत्तरपूर्वस्यां दिशि नालंदानाम वाहिरिका सीत्साचानेकजवनशतसन्निविष्टाऽनेकगृहसंकीर्णत्यर्थः ॥ १ ॥ ॥ टोका-व्याख्यातं पष्ठमध्ययनमधुना सप्तममारज्यते । अस्यायमनिसंबंधः। इह प्रा ग्व्याख्यातेनाखिलेनापि सूत्ररूतांगेन स्वसमयपरसमयप्ररूपणाधारण प्रायः साधूनामाचा रोऽनिहितोऽनेन तु आवकगतोविधिरुच्यते । यदिवानंतराध्ययने परवाद निराकरणं कृत्वा साध्वाचारस्य यउपदेष्टा सउदाहरणारेण प्रदर्शितः । इहतु आवकधर्मस्य यउपदेष्टा सउदाहरणारेणैव प्रदश्यते ।यदिवाऽनंतराध्ययने परतीर्थिकैः सह वादह तु स्वयूथ्यै रित्यनेन संबंधेनायातस्याध्ययनस्य चत्वार्यनुयोगक्षरास्यपवार्णितव्यानि उपक्रमादीनि तत्रापि नामनिप्पन्ने निपे नालंदीयानिधानमिदमध्ययनमिदं च व्युत्पाद्यते। प्रतिपेध चाचिनोनकारस्य तदर्थस्यैवालंदिस्य मुदाञ् दाने इत्येतस्य धातोर्मीलनेन नालं ददातीति नालंदा। इदमुक्तं नवति। प्रतिपेधप्रतिपेधेन धालयस्यैव प्रारूतस्य गमनात्सदार्थिन्योयथा ऽनिलपित्तं ददातीति नालंदा राजगृहनगरवाहिरिका तस्यां नवं नालंदीयमिदमध्ययनंथने न चानिधानेन समस्तोप्युपोद्घातपकमरूपथावेदितोनवति तत्स्वरुपंच पर्वते स्वतएव नियुक्तिकारः पासावित इत्यादिगाथया निवेदयिष्यतीति । सांप्रतं संनविनमलंशब्दस्य निदेपं नादी परित्यज्य कर्तुमाह। “णाम अल ग्वणथलं, दवथलं चेव होइनायथल। एसो थसदमि, निरकेवो चवविही होइ ,, ॥१॥ (णामधसमिति) तत्रामानोनाःप्रतिपेध वाचकाः । तद्यथाथगौरघट्टइत्यायाकारःप्रायोऽव्यस्यैव प्रतिपेश्वाचीत्पलंदानेन सहा स्यप्रयोगानावमकारस्त्वनागतक्रियावानिपेधं विधने । तद्यथा नो घटोपटैकदेशनिषेधेन त थाहास्यादयोनो कपायाः कपायमोहनीयैकदेशनृतानकारस्तु समस्तश्व्यक्रियाप्रतिपेधा निधायी। तद्यथा न श्व्यं न कर्म न गुणोनावस्तथा नाकार्ष न करोमि न करिष्यामीत्यादि। तथाऽन्यैरप्युक्तान याति नच तत्रासीदस्ति पश्चान्नांशकाकहाति पूर्व नापारमही व्यसन संततिः। किंचान्यत् । गत न गम्यते तावदगत नय गम्यते । गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानंतु ग म्यत"इत्यादि। तदेवमत्र नकारःप्रतिपेधविधायकोप्युपानाथसंशब्दोपि यद्यप्यलं पोति .. एप६ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. वारणनूषणेप्वपीति त्रिप्वर्थेषु पन्यते तथापीह प्रतिपेधवाचकेन नत्रा साहचर्यात्प्रतिपे धार्थएव गृह्यते तत्र चालशब्दः। नामस्थापनाइव्यनावनेदाचतुर्विधोनिदेपोनवति । तत्र नामालं यस्य चेतनस्य वालमिति नाम क्रियते। स्थापनालंतु यत्र क्वचिचित्रपुस्तकादौ पाप निपेधं कुर्वन्साधुःस्थाप्यते इव्यनिषेधस्तु नो भागमतोझशरीरनव्यशरीरव्यतिरिक्तोव्यस्य चौराद्याहतस्यैहिकपापनीरुणा योनिपेधः क्रियते सव्यनिपेधः। एवं व्येण इव्याहव्ये वा निषेधः। नावनिपेधंतु स्वतएव नियुक्तिकारोलंशब्दस्य संनविनमर्थ दर्शयन्बिनणिपुरा ह । “पजत्तीनावे खलु, पढमो बीउ नवेधलंकारे॥ ततितो उप्प डिसेहे, थलसदोहोईना यवो,, ॥ २ ॥ (पऊतीजावइत्यादि) पर्याप्तनावः सामर्थ्य तत्रालंशब्दोवर्तते । थलं मनोमन्नाय समर्थश्त्यर्थः । लोकोत्तरोपि विनालं तेताणाएवासरणाएवा अन्यैरप्युक्तं । "इव्यास्तिकरथारूढः पर्यायोद्यतकार्मुकः॥ युक्तिसन्नादवान्यादी कुवादिन्योनवत्यलं ॥१॥ अयं प्रथमोलंशब्दार्थोनवति । खलुशब्दोवाक्यालंकारे वितीयस्त्वर्थालंकारविपये नवेत्सं नावनायां लिड्। तद्यथालंकृतदेवदत्तेन स्वकुलं जगच नानिस्नुनेत्यादि । तृतीयस्त्वलंशब्दा र्थः प्रतिपेधे ज्ञातव्योनवति । तद्यथाल मे गृहवासेन तथालं पापेन कर्मणा । उक्तंच । “अलं कुतीर्थे रिह पर्युपासितै,रलं वितर्काकुलकाहलैर्मतैः॥अलंच मे कामगुणैर्निपेवितै,न यंकरायेदि परत्र चेहच" ॥१॥ तदिह प्रतिपेधवा चिनालंशब्देनाधिकारइत्येतदर्शयितुमाह ! "पडिसेहणणगारस्त बिसदेण चेव अलसदोरायगिहे नयरंमि नालंदा दो बाहिरिया" ॥३॥ (पडिसेहणेत्यादि) सत्यप्यलंशब्दस्यार्थत्रये नकारस्य सान्निध्यात्प्रतिपेधविधानाद प्येवेह गृह्यते ततश्च निरुक्तविधानादयमर्थः। नालं दतातीति नालंदा वाहिरिकायाः स्त्रियोदे शकत्वेनच नालशब्दस्य स्त्रीलिंगता साच सदैहिकामुष्मिकसुरखहेतुत्वेन सुखप्रदा राजगृह नगरबाहिरिका धनकनकसमृश्त्वेन सत्साध्वाश्रयत्वेनच सर्वकामप्रदेति ।सांप्रत प्रत्यया ये दर्शयितुकामबाह “नालंदाए समिवे,मणोरहे नासि इंदनूपमा अशयणं उद्गस्तन, एवं नालंदशं तु" ॥४॥(नालिंदाएइत्यादि) नालंदायाः समीपे मनोरयाख्ये उद्याने इंश्नू मिना गणधरेणोदकाख्य निथप्टटेन तुशब्दस्यैवकारार्थत्वानस्यैव नापितमिदमध्ययनाना लंदायां नवं नालंदीयं नालंदासमीपोद्यानकथनेन वा निवृत्तं नालंदीयं । यथाचेदमध्ययनं नालंदायां संवृत्तं तथा “पासावञ्चिलोपुनिया अगोयमं नदगो॥ सावगपुन्हाधम्म सो डे कहियमिवसंता, ॥५अनायापासावबिजोत्यादिकया सूत्रस्पर्शिकगाथयाविष्करिष्य ते। सांप्रतं सूत्रानुगमेऽस्खलितादिगुणोपेतं सूत्रमुच्चारयितव्यं । तचेदं । (तेशंकालेणमि त्यादि) यस्य चानंतरपरंपरसूत्रैः सह संबंधोवाच्यस्तत्रानंतराध्ययनपर्यंते सूत्रमिदमादान वान् धर्ममुदाहरेत्।धर्मश्च साधुश्रावकनेदेन द्विधा ।तत्रपूर्वोक्तनांगक्षयेन प्रायःसाधुगतो विधि रनिहितोनेनतु श्रावकगतोविधिरुच्यते । परंपरसूत्रसंबंधस्वयं बुध्येतेत्येतदादिसूत्रं किं तत्र

।
राय धनपतसिंघ बाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एएस
बुध्येत यदेतदयतइति सूत्रार्थस्त्वयं । सप्तम्यर्थे तृतीया।यस्मिन्कालें यस्मिंश्चावसरे राज
गृहं नगरं यथोक्तविशेपण विशिष्टमासीत्तस्मिन् काले तस्मिंश्च समये दमनिधीयते। राजगृ
हमेवविशिनष्टि । प्रासादाः संजातायस्मिंस्तत्प्रासादितमानोगवा अतएव दर्शनीयं दर्श
नयोग्यं दृष्टिसुखहेतुत्वात्तथानिमुख्येन रूपं यस्य तदनिरूपं तथा प्रतिरूपमनन्यसदृशं प्र
तिरूपं वा प्रतिबिंब वा स्वर्गनिवेशस्य तदेवंनूतं राजगृहंनाम नगरं (दोबात्ति) थासीत् ।
यद्यपि तत्कालत्रयेपि सत्तां विर्ति तथाप्यतीताख्यानसमाश्रयणादासीदित्युक्तं । तस्य
च राजगृहस्य बहिरुत्तरपूर्वस्यां दिशि नालंदानाम बाहिरिका थासीत् साचानेकनवनश
तसन्निविष्टा अनेकनवनशतसंकीर्णेत्यर्थः ॥१॥
तवणं नालंदाए वादिरियाए लेवे नामं गादावई होना अ
ड्डे दित्ते वित्ते विवणविपुलनवणसयणासपजाणवाहणा
एमे बदुधणबढुजायरूवरजते आगपांगसंपत्ते वित
डियपनरनत्तपाणे बदु दासी, दास, गोमहिस, गवेलग
प्पनूए बहुजणस्स अपरिनूएयावि होना ।।।
थर्थ-(तवनालंदाएबाहिरियाए के०) ते नालंदा नामें वाहिरिया एटले पाडाने विपे
(लेवेनामंगाहाव होता के०) लेप एवे नामें गृहपति कुटुंबी हतो. ते केवो हतो?
तोके, (अड़े के) धनवंत, (दित्ते के) दीप्त तेजस्वी, (वित्त के०) सर्वजनमां वि
रख्यात, (विषण के) विस्तीर्ण, (विपुल के०) घणा एवां (जवण के०) भुवन, (सय
पासण के०) शय्यासनादिक, तथा (जाणवाहणाश्मे के०) यान एटले रथ वेहेलादि
क, वाहन एटले थवादिक, तेणें फरी इसे एटले बाकीर्ण व्याप्त, (बधण के०) घ
[ धन, (वदुजायरूवरजते के० ) घणुं जात एटले सुवर्ण,तथा रु', तेणे करी सहि
त, (थाग के०) धननो उपाय एटले यानपात्रादिकनो संग्रह, तथा (पर्व
ग के०) प्रयोग एटले व्यापारादिक प्रयोजन तेणे करी (संपवत्ते के०) संप्रयुक्त
एटले सहित (विके) विशेपें करी (वडिय के ) ज्यां त्यां नाल्योछे (पर
र के) घणो एवो (जत्नपाणे के०) नातने पाणी जेणे, एटले जेनें घरे निरंतर लोक ज
मे. विशे करी देवरावे. (वदुदासीदास के०) घणां दासी तथा दास, (गोमहि
स्त के०) गाय, थनें नेप, (गवेलग के०) गामर वाली, तेणे करी (प्पनूए के०)
परिटन तेमाटें (बहुजणस्तथपरिजूएयाविहोगा के० ) घणा लोकोय पण पराजय
'करी न शकाय एवो हतो. एटला वर्णने करी एनी व्यसंपदा कहीवे.॥२॥

एएन वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. ॥ दीपिका-(तवणं) तस्यां नालंदायां लेपोनाम गृहपतिः कुटुंबिकासीत् सच था यादीप्तस्तेजस्वी वित्तीविख्यातोविस्तीर्ण विपुलनवनशयनासनयानवाहनाकीणेवदुधनो बहुजातरूपरजतः थायोगाअर्थोपायाः प्रयोगः प्रयोजनानि तैः संप्रयुक्तः संयुतः इतचे तश्व विदिप्तप्रचुरजक्तपानोबहुदास्यादिपरिवृतोबहुजनस्यापरिनूतथासीत् ॥ २ ॥ ॥ टीका-तस्यांचलेपोनाम गृहपतिः कुटुंबिकवासीत्सचाढयोदीप्तस्तेजस्वी वित्तः सर्वज नविख्यातोविस्तीर्ण विपुलनवनशयनासनयानवाहनाकीर्णोबदुधनबहुजातरूपरलतः था योगः अर्थोपाया यानपात्रोष्टममलिकादयस्तथा प्रयोजनमयोगः प्रायोगिकत्वं तैरायोगन योगैः संप्रयुक्तः समन्वितस्तथेतश्चेतश्च विदिप्तप्रचुरज़क्तपानोबदुदास्यादिपरिवृतोबहुजन स्यापरिजूतश्वासोचदियता विशेपणकदंबिकेनैहिकगुणाविष्करणेन इव्यसंपदनिहिता॥शा सेणं लेवे नाम गाहावई समणोवासएयावि होना अनिगयजी वाजीवे जाव विदर निग्गंथे पावयणे निस्संकिए निकंखि ए निवितिगिछे लो गहियठे पुचियविणितिय अनिगिदि यछे अनिमिजा पेमाणुरागरत्त अयमानसो निग्गंथे पावयणे अयं अहे अयं परम सेसे अब सियफलिहे अप्पावय ज्वारे वियत्तंतेवरप्पवेसे चानहस मुहिम्पुसमासिणीसु पडि पुन्नं पोसहं सम्म अणुपालेमाणे समणे निग्गंथे तहाविदेणं एसणिणं असणपाणं खाश्मसाइमेणं पडिलानेमाणे वनुदि सीलवयगुणविरमणपञ्चरकाणपोसहोववासेहिं अप्पाणं नावे माणे एवंचणं विदर॥३॥ अर्थ-हवे एनी नाव संपदा कहियें यें. (सेणं के ) ते (खेवेनामंगाहावईसमणो वासएयाविहोबा के) लेपनामा गृहपति श्रमणोपासक हतो, श्रमण एटले साधु, तेनी जे निरंतर सेवा करे, तेने श्रमणोपासक कहियें. (अनिगयजीवाजीवेजावविहर के) अनिगत एटले जाण्याने जीव अनें पंजीवना नाव जेणे एवो बतो, यावत् विचरेचे. हवे तेनुं रूडा प्रकारे सम्यक झानपणुं कहियें बैये. (निगंथेपावणे निस्स किए के) जिनशासन प्रवचनने विषे शंकारहित एवो, तथा ( निकंखिए के) थन्य दर्शनने विपे निराकांद एटले आकांक्षारहित एवो, तथा ( निहितिगि के) विक्षा न जे ज्ञानी पुरुषो तेनी निंदा एटले जुगुप्सा तेणे करी रहीत ते कारण माटेज (TE :

. रायधनपतसिंघ वादाजरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ( एए के ) प्राप्त थयावे सिमांतना अर्थ जेने (गहियो के ) ग्रहण कया मोदमार्गरूप अर्थ जेणे, तथा (पुष्ठियके के) विशे करी पुज्यंने मोदस्वरूप जेणे, तथा (वि बिहिय के) निश्चय कस्यो सिमांतनो अर्थ जेणे, तथा (अनिगहिय के०) प्रतीत थयोछे अर्थ जेनें, तथा (थमिजापेमाणुरागरत्ते के०) प्रेमें करीने रंगित ने यस्थिमिजा जेनां, एटले अत्यंत हृदयने विप प्रेम जेनें, तथा (अयमानसो के) कोई एकै स्वधर्म पु थके, तेने ए प्रकारे उत्तर थापे के, हे थायुप्मन् ! (नि गंथेपावयणे के०)था जिनप्रवचन निस्संशयठे, तथा सत्यवे. वली (अयमध्यर्य परम के ) आ जैन शासनरूप थर्थ ए परमार्थरूप से, तथा (सेसेषण के.) थन्य लौकिक सर्व दर्शन ते पुरुपौनां कल्पना करेलां. बली तेना गुणो कहे. (उ सियफलिहे के०) स्फाटिक सर उज्ज्वल यश जेजें, एटले प्रख्यातठे यश जेठे, ए वो, तथा (थप्पावयध्वारे के०) अप्रातृत एटले निरंतर उघाडु रहे। कार जेनुं , अ में (वियतेवरप्पवेसे के) कोई एक परतीर्थिक पोताना घरमा भावीने जो स्वधर्म कहे ! तो तेनो प्रतिबंध अनुचरो पण करी न शके, तथा (चावदसामुदिपुलमासि पीस के०) चउदश, बाठम, पुन्यम एटले चोमासानी त्रण पुन्यम वगेरे पुण्यतिथीयोनें विपे, (पडिपुन्नंपोसहंसम्मंधापालेमाणे के०) परिपूर्ण रुडा प्रकारें पोपधनें पालतो ए वो, (समणेनिग्गंतहाविहेणएसणिजोबसपाणंखाइमसाइमेणंपडिलानेमाणे के) ते प्रकारना धर्मनें पालता एवाजे श्रमण ब्राह्मण,तेने शु-याहार जलें करी संतोष पमाड तो एवो,तथा (बहुहिंसीलवयगुण विरमणपञ्चरखाणपोसहोववासे हिं के० ) शीन, बत, गुण, विरमण, पञ्चसाण, पोपहादिक उपवास, तेणे करीने (थप्पानावेमाणे के०) पोताना यात्माने भावना करतो एवो तो (एवंचर्षविहर के०) ए प्रकारे धर्म थाचरण करतो थको विचरे. ॥३॥ ॥ दीपिका-सलेपोनाम गृहपतिः श्रमणोपासफोनिगतजीवाजीवइत्यादि । (निग्गं थेत्ति ) थाईते प्रवचने निःशंकितोनिःकांदितोऽन्यतमोनिराकांद: विचिकित्साचित्तवि तिर्विघडगुप्सा वा तइहितोनिर्विचिकित्सः लब्धार्थोझाततत्वःगृहीतार्थः स्वीकृतमोक्ष मार्गः एष्टार्थवादविनिचितार्थः थनिगतः प्रतीतोर्चायेन सतथा अस्थिमिजास्थि मध्यं यावदम प्रेमानुरागेण रक्तोऽत्यंत सम्यक्त्ववासितचित्तइत्यर्थः । केनचिदम पृष्टः प्रा हु । थयमायुप्मन् ! जैनधर्मार्थः सत्यः परमार्थरुपशेपः सर्वोप्यनर्थः । (उसियफजिह नि ) उतितं प्रख्यात स्फटिकवन्निर्मलं यशोयस्य थमावृतं अस्थगितं वारं गृहस्य येन सोऽप्रावतधारः परतीथिकोपि गृहं प्रविश्य धर्म यदि वदेत् तदनु न तस्य परिजनोपि सम्य म .. ए६० हितीये सूत्रतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. क्वाञ्चालयितुं शक्यते तनीत्या न झारप्रदानमित्यर्थः । प्रातिदारी राजांतःपुरेपि प्रवेशोय स्य सतथा कोर्थः? पुरेहि कोपि न प्रवेश्यः तत्राप्यसौ प्रतीतगुणत्वे प्रवेशयोग्यश्त्यर्थः । तथा चतुर्दश्यष्टम्यादिषु तिथिपु उपदिष्टासु महाकल्याणकसंबंधितया पुण्यतिथित्वेन प्रसि वासु तथा पौर्णमासीसु च तिसृष्वपि चतुर्मासकतिथिषु एवंनूतेषु धर्मदिवसेषु सुष्टु अतिश येन प्रतिपूर्ण संपूर्णमाहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याव्यापाररूपं पौषधमनुपालयन तथावि धान सगुणान असणान् एषणीयेन शुद्धनाशनादिना प्रतिलानयन् (बहुहिं ) बहुनिः शीजवतगुणविरमणप्रत्याख्यानपोपधोपवासैरात्मानं जावयन् एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । च स मुच्चये पं वाक्यालंकारे । विहरति धास्ते ॥ ३ ॥ ॥ टीका-अधुनाऽमुस्मिकगुणावि वेन नावसंपदनिधीयते । (सेलेवेइत्यादि) मिति वाक्यालंकारे।सोपाख्योगृहपतिः श्रमणान् साधूनुपास्ते प्रत्यहं सेवतइति श्रमणो पासकस्तदनेन विशेपणेन तम्य जीवादिपदार्थाविनाकश्रुतज्ञानसंपदा वेदिता नवत्येत देव दर्शयत्यनिगतजीवाजीवेत्यादिना ग्रंथेन।यावदसहायोपि देवासुरादिनिर्देवगणैरनति क्रमणीयोऽनतिलंघनीयोधर्मादप्रच्यावनीयइति यावत् । तदियता विशेपणकलापेन त स्य सम्यक्झानित्वमावेदितं नवति । सांप्रत तत्तस्य विशिष्टसम्यग्दर्शनित्वमापादयितुमा ह। (निग्गंथेत्यादि) नियेथे थाईते प्रवचने निर्गता शंका देशसर्वरूपा यस्य सः निःशंकः तदेव सत्यं निःशंक यज्जिनः प्रवेदितमिव्येवं कृताध्यवसायस्तथा निर्गता कांक्षान्यान्यद शेनग्रहणरूपा यस्यासौ निराकांदस्तथा निर्गता विचिकित्सा चित्तविलुतिर्विवझुगुप्सा यस्यासौ निर्वि चिकित्सोयतएवमतोलब्धवपलब्धोर्थः परमार्थरूपोयेन सः, लब्धार्थी झाततत्वइत्यर्थः। तथा गृहीतः स्वीकतो?मोदमार्गरूपोयेन सगृहीतार्थस्तथा विशेषतः पृष्टोर्थोयेन सः एष्टार्थोयतएवमतोविनिश्चितार्थस्ततोनिगतः पृष्टनिर्वचनतः प्रतीतोर्थो येन सोनिगतार्थस्तथाऽस्थिमिजाऽस्थिमध्य यावत्सधर्म प्रेमानुरागेण रक्तोत्यंतसम्यक्त्व वासितांतश्वेत्ताइति यावत् । एतदेवावि वयन्नाह । (अयमातोश्त्यादि) केनचिन मसर्वस्वं दृष्टः संन्नेतदाचष्टे । तद्यथा नो बायुप्मन्निदं निग्रंथमौनीप्रवचनमर्थः सलू तार्थस्तथा प्ररूपणतंया तदमेवाह । अयमेव परमार्थः कपतापछेदैरस्यैव शुषत्वेन नि घटितत्वात् । शेषस्तु सर्वोपि लौकिकतीर्थिकपरिकल्पित्तोऽनर्थस्तदनेन विशेषणकदंबकेन सम्यक्त्वगुणाविष्करणं कृतं नवति । सांप्रतं तस्यैव सम्यग्दर्शनझानान्यां कतोयोगुणस्त दाविष्करणायाह । (इसियइत्यादि) ववृतं प्रख्यात स्फटिकवनिर्मलं यशोयस्यासावुनित स्फटिकः प्रख्यातनिर्मलयशाश्त्यर्थः । तथाऽप्रावृतमस्थगित कारं गृहमुखं यस्य सोप्रा वृतधारः । इदमुक्तं नवति । गृहं प्रविश्य परतीर्थिकोपि यद्यत्कथयति तदसौ . .. कथयतुः राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर न तस्य परिजनोप्यन्यथा नावयितुं सम्यक्त्वाच्यावयितुं शक्यतइति यावत् । तथा राज्ञां वन नांतःपुर हारेषु प्रवेष्टुं शीजं यस्य सत्तथा । इदमुक्तं नवति प्रतिपिझान्यजनप्रदेशान्यपि या नि स्थानानि नामागारांतःपुरादीनि तेप्वप्यसो प्रख्यातः श्रावकारख्यगुणत्वेनास्वलित प्रवेशस्तथा चतुर्दश्यप्टम्यादिपु तिथिपूपदिष्टासु तथा पौर्णमासीसुच तिसप्वपि चतुर्मा सकतिथिग्वित्यर्थः । एवंनूतेषु धर्मदिवसेपु सुप्ततिशयेन प्रतिपूर्णीयः पौपधोव्रतानिय हविशेपस्तं प्रतिपूर्णमाहारशरीरसंस्कारब्रह्मचर्याव्यापाररूपं पौपधमनुपातयन् संपूर्ण श्रावकधर्ममनुचरति तदनेन विशेषणकलापेन विशिष्टं देशचारित्रमावेदितं नवति । सां प्रतं तस्यैवोत्तरयणाख्यापनेन दानधर्ममधिकृत्याह । (समरोनिग्गंधश्त्यादि) सुगमं (या यत्पडिलाजेमाणेत्ति) सांप्रत तस्यैव गीलतपोनावनात्मकं धर्ममावेदयन्नाह (वाहिमि त्यादि) बद्धनिःशीनवतगुणविरमणप्रत्याख्यानपीपधोपचासैस्तथा यथा परिगृहीतैश्च त पःकर्मनिरात्मानं नावयन्नेवं चानंतरोक्तया रीत्या विहरति धर्ममाचरंस्तिष्ठति । च समुच्च ये। एमिति वाक्यालंकारे ॥३॥ तस्सणं लेवस्स गाहावश्स्स नालंदाए वाहिरियाए उत्तर पुरतिमे दिसिनाए एक्षणं सेसदविया-नाम उदगसाला -हो वा अणेगखनसयसन्निविधा पासांदीया जावपडिरूवा तिस्से णं सेसदवियाए उदगसालाए उत्तरपुरतिमे दिसिनाएं ए वणं निजामे नाम वणसंमे होता किरदे व वणसंमस्स ॥४॥ थर्थ-(तस्सणं के) ते लेप नामा गृहपतिनें नानिंदा नामा पाडा थकी, उत्तर थ ने पूर्व दिशाने बचें, एटले ईशान कोणे ( एउMसेसदवियानामउदगसालाहोग के) जि हां तिहां घर करायतां जे काय पाट पीलिकादिक उपकरण गरयां होय वधेला होय एगा उपकरण करीने निपजावेली एटले करावेतीएवीसेसदबिया नामें उदकशाला हती वजी ते उदकशाला केची इती? तोके, (थरोगसंनसयसन्निविधा के०)थेनेक स्तनना शंकडा तेना उपर रहेली, तथा तेणे करी सहित, (पासादीयाजावपडिरुया के०) प्रासादयंत, दर्शनीय यावत् प्रतिरूप,(तिस्सेणंसेसदचियाएउगसालाएउत्तरपुरधिमेदिसिनाए के) ते सेसदविया नामा उदकगाजा यकी शान कोणनी दिशायें ( एहमिजामेनार्मवण संमेहोछा के०) दस्तियाम नामें वनखमहतो, (किएहेवणवणसंमस्म के०) ते बन संम, काले वर्ण इतो, एवं विशेप वर्णन जेम, श्री उयवाई उपांगमा कयुं तेम जाणवू ॥ दीपिका-तस्य लेपस्य गृहपतेः संबंधिनी नालंदायाः पूर्वोत्तरन्यां दिशिशेष ૧૨ * हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. व्यानाम गृहोपयुक्तशेपव्येण कृता उदकशालासीदनेकस्तंनशतसन्निविष्टा प्रासादीया यावत्प्रतिरूपा तस्याश्चोत्तरपूर्व दिग्नागे हस्तियामाख्योवनखमयासीकलइत्यादिवर्णकोवन खंमस्य वाच्यः ॥४॥ ॥ टीका-तस्य चैवंनूतस्य लेपोपासकस्य गृहपतेः संबंधिनी नालंदायाः पूर्वोत्तरस्य दिशि शेपव्यानिधाना गृहोपयुक्तशेषश्व्येण कृता शेषव्ये तदेवानिधानमस्याउदकश लायाः सैवंनूतासीदनेकस्तंनशतसन्निविष्टा प्रासादीया दर्शनीयानिरूपाप्रतिरूपेति तस्य श्रोत्तरपूर्वदिग्विनागे हस्तियामाख्योवनखन्यासीत्लामावनासश्त्यादिवर्णकः ॥ ४ ॥ ' तस्सिचणं गिदपदेसंमि जगवं गोयमे विहर नगवंचणं अ दे आरामंसि अदेणं उदए पेढालपुत्ते नगवं पासावविले नि यं मेयजे गोत्तेणं जेणेव नगवं गोयमे तेणेव वागल इनवागवत्ता नगवं गोयमं एवं वयासी आनुसंतो गोयमा अवि खलु से केइ पदे से पुचियत्वे तंचमे आउसो अदासुयं अदादरिसियंमे वियागरेहि सवायं नगवं गोयमे उदय पे ढालपुत्तं एवं वयासी अवियाइ आसो सोच्चा निसम्म जा हिस्सामो सवायं उदए पेढालपुत्ते भगवं गोयम एवं वयासी ॥५॥ अर्थ-हवे (तस्सिंचणंगिहपदेसंमिनगवंगोयमे विहर के ) ते वनखा गृहप्रदेशनें विपे जगवंत श्री गौतमस्वामी विचरेवे. (जगवंचणंबहेयारामंसि के०) नगवंत श्रीगौत मस्वामी साधुना परिवार सहित श्राराम हेग्ल रह्या. (बहेणं के.) अथ हवे । ए वे वाक्यालंकारें. (उदएपेढालपुत्ते के०) उदकनामें निर्यथ, पेढालनो पुत्र, धने (जग वंपासावविनियंते के०) श्री पार्श्वनाथना शिष्यनो शिप्य, (मेयगोत्तणं के) गोत्रे करी मेदायले. ते उदकनिर्यय, (जेणेवनगवंगोयमेतेणेवचवागहरके ) ज्यां जग वंत श्रीगौतमस्वामी, स्यां धाव्यो. (उवागबत्ता के) त्यां यावीने (नगवंगोयमं एवंयासी के०) नगवंत श्रीगौतमस्वामी प्रत्यें एवं बोल्या के, (थाउसंतोगोयमा के०) घदो श्रायुप्यमन् गौतम ! मुजनें तमारा समीपें (थन्धिखलुसेकेपदेसेपुलियत्वे के०) नि. ते कोई एक प्रदेश एटले प्रश्न पुनवोठे. (तंचमेधानसो के) ते प्रश्न मुजनें, यहो आयुष्यमन् ! (थाहासुयं के) यथाश्रुतं एटले जेम तमे श्रीमहावीर स्वामी पासें थी सांजव्यु, (अहादरिसियंमेवियागरेहि के) जेम तमें अवधायुं होय, तेम मु . .

रायं धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा, ए६३. जनें कहो. (सवायनगवंगोयमेउदयपेढालपुत्तएवंवयासी के०) हवे नगवंत श्री गौत मस्वामी वादसहित उदकपेढालपुत्र प्रत्यें एवं बोल्या के, (अवियाश्याउसोसोचानिस म्मजाणिस्तामो के०) थपि संनावनायें थदो थायुष्यमन् उदक ? तमागे प्रश्न सां नलीने गुणदोपनी विचारणायें हैयामां सम्यक् रीतें धारण करीने हूँ जाणीश, तेवी रीतनो प्रश्न यथायोग्य पूढो. (सवायंउदएपेढालपुत्तेनगवंगोयमंएवंवयासी के० ) ते यारे ते उदकपेढालपुत्र, वादसहित या प्रकारें नगवंत श्रीगौतमस्वामी प्रत्ये बोल्या.॥५॥ ॥ दीपिका-तस्मिन् वनखमगृहप्रदेशे जगवान् गौतमोविहरति तस्मिन्नारामे स्थितः । थथ उदकायोनिय॑थः पेढालपुत्रः पार्थापत्यस्य पार्श्व शिष्यस्यापत्यं शिप्यः सच मेदा: योगोत्रेण (जेणेवति ) यस्यां दिशि गौतमस्तत्रागत्येदं प्राह । वायुप्मन् नो गौतम! अस्ति मम कश्चित्प्रदेशः प्रष्टव्यः तं प्रदेशं मम यथाश्रुतं खया यथा दर्शितं श्रीवीरेण त था व्यागृणीहि कथय सचार्य नगवान् यदिवा सह वादेन सवादं दृष्टस्तमुदकं पेढाल लघुपुत्रमेयमवादीत् । थपिचायुप्मनुदक ! श्रुत्वा त्वदीयं प्रश्नं निशम्य चावधार्य गुणदोप विचारेण सम्यक् ज्ञास्येहं तउच्यतां विश्रब्धं त्वया स्वानिप्रायः सचायं सस वाचंया उद कः पेढालपुत्रोगौतममेवमयादीत् ॥ ५ ॥ ॥ टीका-तस्मिंश्च वनखंझप्रदेशे नगवान् गौतमस्वामी श्रीवर्धमानस्वामिगणधरोविह रति थियानंतरं नगवान् गौतमस्वामी तस्मिन्नारामे सह साधुनिर्व्यवस्थितोऽयानंतरण वाक्यालंकारें उदकारख्योनिग्रंथः पेढालपत्रः पापित्यस्य पार्थस्वामिशिप्यस्याप त्यं शिप्यः पार्थापत्यीयः सच मेदा-गोत्रेण । येनैवेति सप्तम्यर्थे तृतीया । यस्यां दिशि य स्मिन्या प्रदेशे नगवान श्रीगौतमसामीतस्यां दिशि तस्मिन्या प्रदेशे समागत्येदं वक्ष्यमाणं प्रोवाचेति । यत्र नियुक्तिकारोऽध्ययनोधानं तात्पर्यच गाथया दर्शयितुमाह । “पासायगि जो पुछिया थङगोयम उदगो।। सावगपुछा धम्म सोच कहिपंमि उपसंता"॥१॥ (पासावविच्चेत्यादि) पार्श्वनाथशिष्यवदकानिधानथार्यगौतमं दृष्टवान् किं तनावकगत आयकविपर्य प्रश्नं तद्यथा नो इंश्नूते साधो! श्रावकापुवतदाने सति स्यूलप्राणातिपाता दिविपये तदन्येषां सूक्ष्मवादराणां प्राणिनामुपपाते सत्याग्नजनिते तदनुमतिप्रत्ययज नितः कर्मबंधः कस्मान्न नवति? तया स्यूनप्राणातिपातादि विपये व्रतिनस्तमेव पर्यायां तरगत व्यापादयतोनागरिकवधनिवृत्तस्य तमेयं वहिस्यं व्यापादयतश्च ततनंगनानि तः कर्मबंधः कस्मान नवतीत्येतत्प्रनत्योत्तरं गृहपतिवीरग्रहणविमोदपोपमया दनवान् तच श्रावकप्रश्नस्यौपम्पं गौतमसामिना कथितं श्रुत्वोदकाल्योनिग्रंथपांतोपगतर्स एच वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. देहः संवृत्तति । सांप्रत सूत्रमनुप्रियते सउदकोगौतस्वामिसमीपं समागत्य नगवंतमिद मवादीत्तद्यथा घायुष्मन्गौतम ! यत्ति मम विद्यते कश्चित्प्रदेशः प्रष्टव्यस्तत्र संदेहातंच प्रदेशं यथाश्रुत जगवता यथाच नगवता संदर्शितं तथैव मम व्यागृणीहि प्रतिपादय । ए वं पृष्टः सचायं नगवान यदिवा सह वादेन सवादं दृष्टः सदादं वा शोजननारतींचा प्रश्नं पृष्टस्तमुदकं पेढालपुत्रमेवमवादीत्तद्यथाऽपिचायुप्मन्नुदक ! श्रुत्वा नवदीयं प्रश्नं निशम्य चा वधार्यच गुणदोपविचारणतः सम्यगहं ज्ञास्ये तजुच्यतां विश्रब्धं नवता स्वाभिप्रायं सहा चं चोदकः पेढालपुत्रोनगवंतं गौतममेवमवादीत् ॥ ५ ॥ आसो गोयमा अति खलु कुमारपुत्तिया नाम समणा निग्गं था तुम्हाणं पवयणं पवयमाणा गादावई समणोवासगं वसंपन्नं एवं पञ्चकावेति गमक अनि एणं गाहावश्चोरग्गहणविमो कणयाए तसेहिं पाणेहिं णिहाय दंम एवंण्डं पच्चरकंताणं उप्प चरकायं नव एवंएहं पञ्चकावेमाणाणं उपचरकाविय भव एवं ते परं पञ्चकावेमाणा अतियरंति सयं पत्तिणं कस्सणं तं देवं सां सारिया खलु पाणा थावरावि पाणा तसत्ताए पञ्चायति तसावि पाणा थावरत्ताए पञ्चायति यावरकायाने विप्पमुच्चमाणा तसका यंसि उववऊंति तसकायान विष्पमुच्चमाणा थावरकायंसि उववङ ति तेसिंचणं थावरकायंसि नववरमाणं घणमेयं धत्तं ॥६॥ अर्थ-(आउसोगोयमा के) अहो आयुष्यमन् गौतम! (अडिखलुकुंमारपुत्तियाना मंसमणानिग्गंथा के०) निश्चें कुमारपुत्र एवे नामें, श्रमण नियजे. (तुम्हाणंपवयणंपव यमाणा के ) ते तमारुं प्रवचन बोलतां प्ररूपतां, (गाहावइंसमणोवासगंउवसंपन्नए वंपञ्चरकावेंति के) गृहपति श्रमणोपासक नियमोयुक्तने यावी रीतें पञ्चरकाण करावेने ते कहे के, जेमा त्रसप्राणीयोनो दंझ, एटले विनाश, तेनो त्याग करे, ए रीतें प्राणाति पातनी विरति करावेजे. (णमयनिएणं के०) तथा राजादिकनें अनियोगें जे प्रा गोनो उपयात याय, ते टालीने यन्यनी विरति करावे. तो ए रीतें स्यूलप्राणातिपात नी विरति कहेतां थकां, अन्य जीवनें उपघातनी अनुमतिनो दोप लागेजे ? ए रीतें शं का जाणीने कहे. (गाहावश्चोरग्गहणविमोरकण्याए के) गृहपति ग्रहण मोद ने यथै, एटले मूकाववाने अर्य, एनो विशेष अर्थ पागल कहेशे. एतावता श्री वीरना शासनने विपे आवकनें अधिकारें (तसेहिंपाऐहिंणिहायदंम के) सप्राणी :- , रायधनपतसिंघ बादारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एय ना दमनो निषेध कह्यो तेने उदक पोताना अनिवार्य करी दूपवे. (एवंम्पन्न स्कंताएंउपच्चरकायनव के०) यहो गौतम! ए एवे वाक्यालंकारे ए रीतें सप्रा पीना दंमनो निषेध करीने पञ्चरकाण करतां कुष्ट प्रत्याख्यान थाय (एवंएप खरकावेमाणाणंउपञ्चरकावियत्वंनव के) एम पञ्चरकाण करावनारने पण, उटप व्याख्यान कराव्युं, एम थाय. ते कहेले. (एवंतेपरंपञ्चरकावेमाणा के) ए रीते ते पञ्चरकाण करनार श्रावक, अनें पञ्चरकाण करावनार साधु वे?, ( सयंपत्ति के) पोतानी प्रतिज्ञाने (थतियरंति के०) नलंघन करे, एतावता व्रतनंग करे. (क स्सएंतहे के०) ते केचा हेतु थकी प्रतिझा नंग थाय? ते प्रतिज्ञा नंगनुं कारण कहे। (सांसारियाखनुपाणा के) निचे संसारी जीव, (थावराविपाणा के०) जे पृथ्वी, थप.. तेल, वायु, अने वनस्पति रूप स्थावर जीव ते पण (तसत्ताएपञ्चायंति के.) तेवा कर्मना उदयथकी त्रस पणे उपजे, (तसाविपाणायावरत्ताएपञ्चायंति के०) तथा त्रस जे वेडि यादिक जीवोठे ते पण स्थावर पणे उपजे, (थावरकायाउविप्पमुच्चमाणातसकायंसिववव ऊंति के०) स्थावरनी कायंथकी मूकाणा सकायनें विषे उपजे. (तसकायाविष्पमुच्च माणाथावरकायंसिउववहंति के०) त्रसकाय थकी मुकाणा थका स्थावरकायने विपे उप जे एकारणमाटें (तेसिंचणंथावरकायंसिउववलाणं के०) त्रसजीव स्थावरकाय माहे जे वारे उपना, नेवारें (वोणमेयंधत्तं के० ) ते स्थानक त्रसकाय हणा| ए कारण मा टें प्रतिज्ञानंग थाय. जेम को एके एवी प्रतिज्ञा करी जे महारे नागरीक पुरुप हणवो नहीं थने पठी तेज नागरीक पुरुष को धारामादिकने विपे बेठो होय, त्यां तेने हणे तो तेथी झुं तेनी प्रतिज्ञानंग न थाय? अपितु थायज. तेम थंही पण त्रसजीवना पातनी निवृत्ति करी, धनें स्थावर जीवना घातनी निवृत्ति नथी करी तो, जे वारें त्रसजीव स्थावर मांहे भावी उपजे तेवारे तेणे ते त्रसजीवज विवाश्या, एम करता प्रतिझानो जंग थयो ॥६॥ ॥ दीपिका-नो गौतम!यधि संति कुमारपुत्रानाम निर्यथा युप्मदीयं प्रवचनं प्रवदंतः। तथाहि गृहपति श्रमणोपासकं उपसंपन्नं नियमग्रहणोद्यत प्रत्यारख्यापर्यति प्रत्यारल्यानं कारयति तयथा । त्रसेप द हिंसा निहाय त्यक्त्वा प्राणातिपातनिर्ति कुवैति (पासछे ति) नान्यत्र स्वमतेरन्यत्र राजायनियोगेन यः प्राणिपातोन तत्र नितिरिति तन्त्र स्थूल प्राणिविशेपणातदन्येषां जीवानां हिंसातु मेतिदोपः स्यादित्यारांकावान् प्राद । (गाहा वश्चोरनि) यस्यार्योऽये नावयिप्यते ( एवंएहति) उदकएवाह । एहमिति वाक्यानं झारे।एवं प्रत्यारल्यानं कुर्वतां श्रादाना खप्रत्याख्यात नवति थप्रत्याख्याननंगसावा .. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. तथा एवं प्रत्याख्यापयतां प्रत्याख्यानं कारयतां साधूनां उष्टं प्रत्याख्यानदानं नवति एवं प्रत्याख्यानं कुर्वतः कारयंतश्च स्वां प्रतिज्ञामतिचरंत्यतिसंघयंति (कस्सपंतंहे ) कस्मा खेतोरित्यर्थः । प्रतिज्ञानंगकारणमाह। (संसारियाइत्यादि) सांसारिकाः खलु प्राणिनः स्था वरायपि प्राणिनस्वसतया प्रत्यायांति त्रसाश्च स्थावरत्वेनेति । एवंसति प्रतिज्ञालोपः स्यात् यथा नागरिकोन हंतव्यति प्रतिज्ञा येन कृता सयदि उद्यानस्थं नागरिक दन्यानदा त स्य किं प्रतिज्ञालोपोन स्यात् ? एवमत्रापि येन त्रसवधनिवृत्तिःकतास यदि तमेव त्रसंस्था वरकायस्थितं हंति तदा तस्य किंन नवेत्प्रतिज्ञालोपः? जवत्येवेत्यर्थः। त्रसकायान्मुच्यमा नाः स्थावरकाये उत्पद्यते स्थावरकायान्मुच्यमानाश्च त्रसकाये नच किंचिल्लिंगमस्ति येन झायतेऽयं त्रसोऽनूत्पूर्व स्थावरोवेति (तेसिंचणं) तेषां त्रसानां स्थावरकाये उत्पन्नाना श्रावस्यारंनवतः स्थानमिदं स्थावराख्यं घात्यं स्यात् ॥ ६ ॥ ॥ टीका-तद्यथा नो गौतम! अस्तीत्ययं विनक्तिप्रतिरूपकोनिपातति बव्हर्थवृत्तिर्गही तस्ततश्चायमर्थः। संति विद्यते कुमारपुत्रानाम नियायुष्मदीयं प्रवचनं वदंतस्तद्यथा गृह पतिं श्रमणोपासकमुपसंपन्न नियमायोस्थितमेव प्रत्याख्यापयंति प्रत्याख्यानं कारयंति।त द्यथा स्थूलेषु प्राणिपु दमयतीतिदमः प्राण्युपमर्दस्त निहाय परित्यज्य प्राणातिपातनिर त्रिं कुर्वति।तामेवापवदति।नान्यत्रेति।स्वमनीपिकायायन्यत्र राजाद्यनियोगेन यः प्राण्युप पघातोन तत्र निवृत्तिरिति । तत्र किल स्थूलप्राणिविशेषणात्तदन्येपामनुमतिप्रत्ययदोपः स्यादित्याशंकावानाह । (गाहावइत्यादि) यस्य चार्थमुत्तरत्रावि वा यिष्यामः।येनानिमा येणोदकश्वोदितवांस्तमाविष्कुर्वन्नाह (एवंएहमित्यादि) एहमिति वाक्यालंकारे अवधार रोवा। एवमेव त्रसप्राणिविशेपत्वेनापरसूत्रसंचूतविशेषणरहितत्वेन प्रत्यारख्यानं राहता श्रावकाणां उप्प्रत्याख्यानं नवति प्रत्याख्याननंगसनावात्तथैवमेव प्रत्याख्याययतामपि साधूनां उष्टं प्रत्याख्यानदान.नवति । किमित्यतयाह । एवं ते श्रावकाः प्रत्याख्यानं गृ हंतः साधवश्च परं प्रत्याख्यापर्यतः खां प्रतिज्ञामतिचरंत्यतिलंघयंति (कस्सणंदेचंति) प्रारूतशैल्या कस्माइतोरित्यर्थः। तत्र प्रतिज्ञानंगकारणमाह । (सांसारियाइत्यादि) संसा रोविद्यते येषां ते सांसारिकाः। खलुरखकारे।प्राणिनोजंतवः स्थावराःप्राणिनः पृथिव्यते जोवायुवनस्पतयः संतोपि तथाविधकर्मोदयात्रसतया त्रसत्वेन मीडियादिनावे प्रत्यायां त्युत्पद्यते तथा सायपि स्थावरतयेत्येवं च परस्परगमने व्यवस्थितेत्यवश्यं नावी प्रतिज्ञाविलोपः। तथाहि । नागरिकोमया न हंतव्यश्त्येवंजूता येन प्रतिझा गृहीता सयदा बहिरारामादौ व्यवस्थितं नागरिकं व्यापादयेत्किमेतावता तस्य न नवेत्प्रतिकाविलोपः ? एवमत्रापि येन त्रसवधनिवृत्तिः कता सयदातमेव त्रसं प्राणिनं स्थावरकायस्थित व्या. ..

.. .. .. .. राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए पादये किं तस्य न नवेत्प्रतिझाविलोपः? नवेदेवेत्यर्थः । एवमपि त्रसस्थावरकाये समुत्प नाना सानां यदि तथान्तं किंचिदसाधारणलिंगं स्यात्ततस्ते त्रसाः स्थावरत्वेनाप्युत्प नाः शक्यंते परिहर्तु नच तदस्तीत्येतदर्शयितुमाह । ( थावरकायाउँइत्यादि) स्थावरका यात्सकाशादिविधमनेकैः प्रकारैः प्रकर्पण मुच्यमानाः स्थावरकायायुपा तद्योग्यैश्चापरैः कर्मनिः सर्वात्मना उसकाये समुत्पद्यते तथा उसकायादपि सर्वात्मना विमुच्यमानास्त कर्मनिः स्थावरकायें समुत्पद्यते तत्र चोत्पन्नानां तथानतत्रसलिंगानाचात्प्रतिज्ञालोप इत्येतत्सूत्रेणैव दर्शयितुमाह । (तेसिंचणमित्यादि) तेषां त्रसानां स्थावरकाये समुत्प नानां गृहीतत्रसप्राणातिपातविरतेः आवकस्याप्यारंनप्रवृत्तत्वेनैतत्स्थावराख्यं घायं स्थानं नवति तस्मादनिवृत्तत्वात्तस्येति ॥ ६ ॥ एवंण्ह पञ्चकंताणं सुपञ्चरकायं नव एवंण्ह पञ्चकावेमाणा णं सुपञ्चखावियं नव एवं ते परं पच्चरकावमाणा पातियरं ति सयं पश्यं णमत्र अनि गेणं गाहावश्चोरग्गहणवि मोकणया तसनूएदि पाणेहिं णिहाय दंम एवमेव सरना साए परक्कमे विङमाणे जे ते कोहावा लोहावा परं पञ्चकाति अयंपि णो नवएसे पो आनए नव अवियाई आउसो गोयमा तुह्मपि एवं रोय॥७॥ थर्थ-हवे उदक पोताना थनिप्रायें जेम प्रतिज्ञा जंग न होय, तेम कहे. (एवं एहंपञ्चरकताएं के०) के जेम ढुं कहूँ तेम पञ्चखाण करतां ( सुपञ्चरकायनवा के०) रुडु पञ्चरकाण थाय (एवंएहंपच्चरकाचेमाणाणं के०) एम पञ्चरकाण करायतां थकां (सुपञ्चरका विपनव के०) रुटुं पञ्चरकाण कराव्यु एम थाय (एवंतेपरंपञ्चरकावेमाणाके०) ए रीते ते श्रावक पच्चरकाण करता थकां यनें साधुए पञ्चरकाण करावतां थका (णा तियरंतिसयंपाक के.) पोतानी प्रतिज्ञानु उल्लंघन न करे केवी रीते उघन न क रे? ते कहे. (णमध्यनिगेगाहायश्चोरग्गहणविमोरकण्या के) जे गृह पति एवीरीते पञ्चरकाण करे के राजादिकना थनियोग यकी थन्य चोरग्रहण चो रीकरी ग्रह्यो ते मोक्षाने न्यायें ए पण युक्त परंतु, (तसनूएहिंपारोहिंपिहायदंमें के०) त्रस नूत प्राणीनो विनाश नहीं करूं, एटले एनो छु थर्थ ? तो के, नूत गन्दन, विको पण थधिक कहियें तो पञ्चरकाण ननांगे ज्यां सुधी ते त्रसजीव उसने रुपेने, स्या सु धीन हणयो, जेम कोई एफने उधनी विगयनो पञ्चरकाण तेनें दधिनें जमवे करी दो .. ए६७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं प नथी, तेम प्रसनूत सत्व, दणवा नहीं एवी प्रतिज्ञाना करनारने स्थावरनें हवा थकी, पञ्चरकाणनो नंग न याय. (एवमेवसश्नासाएपरकम्मे के) तो जूश्रो ? के ; एने एवं नापान पराक्रम (विङमाणे के) विद्यमान बते त्रसने स्थान प्रसनत ए वी नापाने बोलतां (जेते के) जे कोई साधु (कोहावालोहावापरंपञ्चरकावेंति के क्रोध थकी, अथवा लोन थकी, परनें एटले बीजाने नूत शब्द टाली त्रस जीवनो प चरकाण करावे, तो तेने मृषावाद लागे, ने एवा पञ्चरकापना सेनारनें अवश्य निवे व्रतनंग थाय ( अयंपिणोउवएसेकिंणोणेथानएनवा के० ) ए रीतें जोता, ए उपदेश नलो नथी, ए न्याय मार्ग नथी, हुँ एम जापुडं. माटें (अवियाघाउसोगोयमा के) अपिसनावनायें यहो थायुष्यमन् गौतम ! (तुम्नंपिएवंरोय के) तमने पण हुँ कहूं बुंए वात रूचे एवी. ए वात वखाणवा योग्यते ॥ ७ ॥ ॥ दीपिका-एवं नागरिकदृष्टांतेन त्रसमेव नतः प्रतिज्ञालोपः स्यात् । उदकः पुनः " स्वाभिप्रायमाह । एवं प्रत्याख्यानं कुर्वतां सुप्रत्याख्यातं नवति एवं प्रत्याख्यापयतांच त देव । एवं प्रत्याख्यानं कुर्वतां कारयतांच न स्वप्रतिझालोपः। यथा (पात्यादि) एवं य हस्थः प्रत्यारख्याति त्रसनूतेषु वर्तमानकाले त्रसत्वेनोत्पन्नेषु प्राणिपु दंमं वधं निहाय त्यता प्रत्याख्यानं करोति । तदिह नूतत्व विशेषणात् स्थावरपर्यायप्राप्तस्य वधेपि न प्र तिज्ञालोपः नान्यत्रानियोगेन राजाद्यनियोगादन्यत्र प्रत्याख्यानं गृहपतिचौरविमोक्षण तयेति सम्यगुक्तं । तस्माभूतत्वाविशेपणांगीकारे यथा हीरविरुतिप्रत्याख्यायिनोदधिन कणेपि न प्रतिज्ञानंगः तथा सनूतान दंतव्याइति प्रतिझावतः स्थावर हिंसायामपि न प्रत्याख्यानातिचारः। एवं विद्यमाने सति नाषायाःप्रत्याख्यानवाचः पराक्रमे नूताविशेष पादोपपरिहारसामर्थे । एवं दोपपरिहारोपाये सति केचन क्रोधादा लोनामा श्रावक नि विशेषणमेव प्रत्याख्यापयंति तेपां मृपावादः स्यात् गृलतांच प्रतलोपः । तदेवमयमपि नोस्मदीयोंगीकारः किं नवतां नो नैयायिकोन्यायोपपन्नोनवति थपिवायुष्मन्गौतम ! एपपदस्तुन्यमपि रोचते ॥ ७॥ ॥ टीका-तदेवं व्यवस्थिते नागरिकदृष्टांतेन त्रसमेव स्थावरत्वेनायात व्यापादयंतोऽवं श्यंनावी प्रतिज्ञा विलोपोयतस्ततएवं मक्तया वक्ष्यमाणनीत्या प्रत्यारल्यानं कुर्वता सुप्र त्याख्यातं नवत्येवंच ते प्रत्याख्यापर्यतोनातिचरंति स्वीयां प्रतिज्ञामित्येतदर्शयितुमाह। (एपछेत्यादि) तत्र गृहपतिः प्रत्याख्यानमेवं यूएहाति तद्यथा त्रसनूतेषु वर्तमानका से त्रसत्वेनोत्पन्नेषु प्राणिपु दंमयतीतिदंमः प्राण्युपमर्दस्त विहाय परित्यज्य प्रत्यारल्यानं.

राय धनपतसिंघ बानाउरका जैनागम संग्रह-नाग उसरा. एदए करोति तदिह नूतत्वविशेपणास्थावरपर्यायापन्नवधेपि न प्रतिझाविलोपः । तथा प्रसनू ताः सत्लान तव्याश्त्येवं प्रतिज्ञावंतः स्थावरहिंसायामपि तत्प्रत्याख्यानातिचारः। त देवं विद्यमाने सति नापायाः प्रत्याख्यानवाचः पराकमे नूतविशेषणादोपपरिहारसामर्थ्य एवं पूर्वोक्तया नीत्या सति दोपपरिहरणोपाये ते केचन क्रोधादालोनाक्षा परं श्रावकादि के निर्विशेषणमेव प्रत्याख्यापयति तेपा प्रत्याख्यानं ददतां मृपावादोनवति गृह्णतां चा वश्यंनावी व्रतविलोपति। तदेवमयमपि नोऽस्मदीयोपदेशोन्युपगमोनूतत्व विशेषणविशि एः पदः किं नवतां नो नैव नैयायिकोन्यायोपपन्नोजवतीदमुक्तं नवति नूतत्व विशेषणेन हिसान स्थावरोत्पन्नान् हिंसतोपि न प्रतिज्ञातिवारइत्यपि चैतदायुष्मन् गौतम! तु ज्यमपि रोचते ॥७॥ सवायं नगवं गोयमे उदयं पेढालपुत्तं एवं वयासी आनसंतो नदगा नो खलु अम्दे एवं रोयजे ते समणावा मादणावा ए वमाश्कंति जाव परूवैति णो खलु ते समणा वा णिग्गंथावा नासं नासंति अणुतावियं खलु ते नासं नासंति अप्नाइकति खलुते समणे समणोवासएवा जेहिंवि अन्नेहिं जीवेटिं पाणेदिं भूएहिं सत्तेहिं संजमयंति ताणविते अप्लाइस्कंति कस्सणं तं हे सांसारिया खलु पाणा तसावि पाणा यावरत्ताए पञ्चायति थावरावि पाणा तसत्ताए पञ्चायति तसकाया विप्पमुञ्चमाणा थावरकायंसि ववति थावरकायान विष्णमुच्चमाणा तसकायं सि नववर्जति तेसिंचएं तसकायंसि नववन्नाणं गणमेयं अघत्तं ॥७॥ अर्थ-ए प्रकारे कहे ठते, (सवायनगवंगोयमेनदयंपेढालपुंएवंवयासी के०) वादें स हित नगवान् श्री गौतम, या प्रकारे उदक पेढालपुत्र प्रत्ये वोव्या के, (थाउसंतोउदगा नोखनुथम्हेएवंरोय के) अहो थापुष्यमन् उदक ! ए जे तें वचन कह्यांचे ते नि श्वेथी थमने रुचतां नथी, (जेतेसमणावामादणावाएवमारकंति के.)जे ते श्रमण, ब्रा ह्मण, नूत शब्द घालीने त्रसजीवनो पजरकाण करिये एम कहे, (जावपरूति के०) यावत् प्ररूपे, (णोखलुतेसमणावाणिग्गंथावा के) नि ते अमण नियंथन होय का रण के, (नासनासंति के) ते एवी निरति नापा बोले- (अपुताचियंखलुतेनासंनासं ति के०) जे धन्यनुं अन्य प्ररुपता एटले एकनुं वीलु प्ररूपता सांन जनारने केवल थ १२- ए हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. नुताप उपजे, ते कारणे निश्चे ते अनुतापित नापा बोलेठे. (अनारकतिख लुतेसमणेसमणोवासएवा केए) निते श्रमण ब्राह्मण, साधुनें, तथा अमणोपा कनें, अन्याख्यान थापे, एटले जूठो कलंक आपे, (जेहिंविअन्नहिं के) तथा जे वी जा पण, (जीवेझिपाणेहिंनूएहिंसत्तेहिंसंजमयंति के०) जीव, प्राण, नूत, अनें सत्वनें विपे जे संयम पाले, (ताणवि के) ते पण (तेअनारकंति के०) तेने थल्याख्यान जा एवं ( कस्सणं हे के०) तेनो हेतु यु ? ते कहेले. ( सांसारियाखनुपाणा के) जे कारण माटें निचे संसारी जीव जेते ते परस्पर जाति माहो मांहे संक्रमे, त्रसजीव विणशीने स्थावर पणे उपजे,यनें स्थावर प्राणी विणशीनें.त्रसपणे उपजे, तथा त्रसकाय सर्वथा त्रसनुयायुप्य त्यागीने स्थावरकाय माहे उपजे, अनें स्थावरजीव सर्वथापि स्थावरनुं यायुष्कर्म त्यागीने त्रसकायने विपे उपजे, ते त्रसकायनें विपे उप ना त्रसकायतुं स्थानक ए थघात्य एटले घातवानुं कर्म लागे नहीं. जे कारण माटें ते श्रावकें त्रसजीव उद्देशीने स्थूलप्राणातिपातनो विरमण कखोले धनें स्थावरकायने वि पे थविरति ए कारण माटें व्रतनंग न कहेवाय परंतु जे, तमारे धनिप्रायें जुदा जु दा जीव उद्देशीने प्राणातिपातनी निवृत्ति कीधी, ते कीधे ते अन्य पर्यायें पहोता एवा जीवनी विराधना करतां व्रतनंग याय, तो कोइने पण सम्यक् व्रतर्नु पालवू देखातुं न थी. ए कारणे तमे थन्याख्यान नापा बोलोतो, तथा थहीं नूतशब्द ग्रहण करोगे, ते पण निःकेवल व्यामोहनें यर्थेज. जे कारण माटें नूतशब्द उपमा प्रवर्तठे, जेम देवलोकनूत नगर, परं नतु देवलोकः तेम यहींयां तमे पण वक्तव्यतायें त्रसनूत केता त्रस सरखा जीव जाणवा परंनतु त्रस, अथवा जे नूतशब्द तदर्थवाची व जेम शी तनूत उदक केतां शीतलजलज जाणवू. तेम उसनूत केतां त्रसज केवाय. वहींयां नू तशब्द केतां पुनरोक्ति दोपवे. एम श्री गौतमस्वामियें नूतशब्दनुं निराकरण करां ॥७॥ ॥ दीपिका-तवादं नगवान् गौतमस्तं उदकं पेढालपुत्रमेवमवादीत् । प्रायुप्मनुदक! नोखलु यस्मन्यमेतोचते यदिदं त्रसकायविरती नूतत्व विशेपणं तदस्मन्यं न रोचतश्त्य थः। एवंसति ये श्रमणावा ब्राह्मणावा एवमारख्याति ते यथायी नापां न नापते किंतु? थनुतापिनीनापां नापते थन्यथा नापणेहि परस्यानुतापोनवति तेऽन्याख्याति श्रमणो पासकान सबूतदोपप्रकटनेनान्याख्यानं ददते (जेहिंति ) येप्वपि श्रन्येषु जीवेषु ये सं यमयंति संयम कुपैति तथा ब्राह्मणामया न हंतव्याइत्युक्ते सयदा वतिरे तिर्यष्टुवा स्थितन्तक्षधे ब्राह्मणवधयापद्यते नूतशब्दविशेपणानावात् । एवं सूफरादिर्न हंतव्य स्यादिविशेपग्रतानि तेऽन्पारपांति दूपपंति कस्माक्षेतोः? यस्मात्सांसारिकाः प्राणावसाः' रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एर स्थावरत्वेन स्थावरास्त्रसत्वेन प्रत्यायांति त्रसकायातदायुप्केन मुच्यमानाः स्थावरकाये स्थावरकायाञ्च तद्योग्यकर्मणा मुच्यमानास्त्रसकाये उत्पद्यते तेषां त्रसकाये समुत्पन्नानां स्थानमेतत्रसकायारण्यमघात्यं यघाताई नवति स्यूलप्राणिचातानिवृत्तः श्रादः तन्निर त्याच त्रसस्थानमघात्यं स्यात् तस्य तीव्राध्यवसायोत्पादकत्वानोकहितत्वाच स्थावर कायाचा निवृत्तइति तत्स्थानमस्य घात्यमित्युदकयाह ॥ ७ ॥ ॥ टीका-एवमेतद्यथा मया व्याख्यातमनिहितोगौतमः सदाचं सवाद वा तमुदकं पे ढालपुत्रमेवं वद्यमाणमवादीत् तद्यथा।नो खल्वायुप्मनुदकास्मन्यमेतदेवं तद्यथा त्वयो च्यते तोचतइति । इदमुक्त जवति यदिदं त्रसकायविरती नूतत्वविशेषणं क्रियते तन्नि रर्यकतयास्मन्यं न रोचतइति । तदेवं व्यवस्थिते नो उदक ! एते श्रमणाब्राह्मणाचा एवं नू तशब्दविशेषणत्वेन प्रत्याख्यानमाचते। तद्यथा। परैः पृष्टास्तथैवं लापते प्रत्याख्यानं स तः कुर्वतः कारयंतश्चैवमिति सविशेषणं प्रत्यारल्यानं जाते तथैवमेव सविशेपणप्रत्या ख्यानरूपणावसरे सामान्येन प्ररूपयंत एवंच प्ररूपतोन खलु ते श्रमणावा निर्मथाचा व्य थी नापानापंतेऽपित्वनुतापयतीत्यनुतापिका तां तथाजूतां च खलु ते नापां नापंते अन्यथा नापणे ह्यपरेण जानता वोधितस्य सतोनुतापोनवतीत्यतोनुतापिकेत्युच्यतइति । पुनरपि तेषां सविशेषणप्रत्याख्यानवतामुल्बणदोपोधिनावयिपयाह । (थनारकंतीत्यादि) ते हि सविशेषणप्रत्याख्यानवादिनीयथावस्थित प्रत्याख्यानं ददतः साधून राहतच श्रम णोपासकानन्यारख्यांत्यजूतदोपोनावनतोऽन्याख्यानं ददति । किंचान्यत् । (जेहिंवीत्यादि) येप्वप्यन्येषु प्राणिनूतेषु जीवेषु सत्वेषु विषयनूतेषु विशिप्य ये संयम कुर्वति संयमयंति। तद्यथा ब्राह्मणोन मया दंतव्यश्त्युक्ते सयदा वर्णतरे तिर्यढुवा व्यवस्थितोनवति त धे ब्राह्मणवधथापद्यते नूतशब्दविशेपणाचदेवं तान्यपि विशेषत्रतानि सुकरोमया नई तव्यत्येवमादीनि विशेपणवादिनोऽज्याख्याति दूपयंति । किमित्यतथाह। (कस्तणमित्या दि) कस्मारतोस्तदसत दूपर्णजयतीति यस्मात्सांसारिकाः खलु प्राणाः परस्परजातितंक मनाजोयतस्ततस्त्रसाःप्राणिनःस्थावरत्वेन प्रत्यायांति स्थावराच असत्वेनेति। त्रसका पाच सर्वात्मनात्रसायुकं परित्यज्य स्थावरकाये तयोग्यकर्मोपादानामुत्पद्यते तथा स्थाव रकायाज्ञ तदायुप्कादिना कर्मणा चिमुच्यमानास्त्रसकाये समुत्पद्यते तेपांच त्रसकाये स मुत्पन्नानां स्थानमेतबसकायाख्यमघायमधाताहै नवति । तस्मानेन श्रावकेण सानुहि श्य स्युजमाणातिपातविरमणं कृतं तस्य तीवाध्यवसायोत्पादकत्वानोकगर्दितत्वाचेति । तत्रासो स्थलमाणातिपातानिवृत्तस्तनिवृत्त्याच बसस्थानमघात्यं वर्तते स्थायरकायाचा 'निरनइति तद्योग्यतया तत्स्थानं घात्यमिति । तदेवं सनवदनिप्रायेण विशिष्टसत्वदिशे एश वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. नापि प्राणातिपातनिहत्तौ रुतायामपरपर्यायापन्नं प्राणिनं व्यापादयतोवतनंगोनवतित तश्च न कस्यचिदपि सम्यग्व्रतपालनं स्यादित्येवमाख्यातमनूतदोषोभावनं नवंतोददति। 'यदपि नवनिर्वर्तमानकाल विशेपणत्वेन किलायं नूतशब्दनपादीयतेऽसावपि व्यामोहाय केवलमुपतिष्ठते । तथाहि । नूतशब्दोयमुपमाने वर्तते । तद्यथा देवलोकनूतं नगरमिदं न देवलोकएव तथापि त्रसनूतानां त्रससदृशानामेव प्राणातिपातनिवृत्तिः कता स्यान्न तु सानामित्यथ तादयें नूतशब्दोयं यथा शीतीनूतमुदकं शीतमित्यर्थः । एवं त्रसनू तास्त्रसत्वं प्राप्तास्तथा च सति त्रसशब्देनैव गतार्थत्वात्पौनरुक्त्यं स्यादथैवमपि स्थिते नूत शब्दोपादानं क्रियते तथा च सत्यतिप्रसंगः स्यात्। तथाहि । कीरजूतविकतेः प्रत्याख्यानं करोम्येवं घृतनूतं मे ददस्वैवं घटनूतः पटनूतइत्येवमादावप्यायोज्यमिति ॥ ७ ॥ सवायं उदए पेढालपुत्ते नगवं गोयम एवं वयासी कयरे खलु ते आपसंतो गोयमा तुम्ने वयह तसपाणा तसा आप अन्नहा सवा यं जगवं गोयमे उदयं पेढालपुत्तं एवं वयासी आसंतो नदगा जे तुप्ने वयह तसनूता पाणा तसा ते वयं वयामो तसा पाणा जे वयं वयामो तसा पाणा ते तुम्ने वयह तसनूया पाणा एए संति ज्वेधाणा तुल्ला एगधा किमाउसो इमे ने सुप्पणीयतराएं नव इतसनूया पाणा तसा श्मे ने उप्पणीयतराए नवश्तसा पाणा तसा ततोएगमानसो पडिकोसह एकं अनिणंदद अर्यपि नेदो से पोणेआनए नव॥ए॥ अर्थ-हवे वाद सहित बदकपेढाल पुत्र, जगवंत श्रीगौतमस्खामि प्रत्ये बोल्यो के.शहो थायुप्यमन् गौतम! (तुम्ने के०)तमे (कयरे के०) प्राणीने केवा (वयंह के) कहोबो? ए टले (तसपाणातसा के.) सप्राणीज जे होय तेनेज त्रस कहोतो. (याके) अथ वा(पन्नहा के०) को बीजे प्रकारें फहोतो ? एम पुब्धा थका नगवंत श्री गौतमस्वामी वादसहित उदयपेढाल पुत्र प्रत्ये बोल्या के, यहो पायुप्यमन् उदक ! जे तमें कहो ठो के, सनूत प्राणी त्रस एटले थतीत धनें अनागतनो निषेध करी, तमें वर्तमान कालज लीधो, ए कारणमाटें जेनें तमें त्रसनूतप्राणी त्रस कहोठो, तेने थमे त्रतप्राणी त्रस कहिये वैयें, (एएसंतिवेहाणातुल्ला के) ए वे स्थानक थमारी तमारी वक्तव्य तायें परमार्थतो, (एगहा के०) एकार्थ एंटले सरखांजळे, एमां अर्थ नेद कांदी नथी (किमाउसोइमेनेतुप्पणीयतराएनवर के) तो केवी रीतें बहो थायुप्यमन् ! एतमारो' राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए७३ पद सुप्रणीत एटले रूडोठे एम धमे केम जाणियें ? सनूतप्राणी त्रस, एतमारो पद बे, थने त्रसप्राणी त्रस ए धमारो पदवे, तो ते थमारो पद केवी रीते अप्रणीत ए टले मागे थाय? सप्राणी त्रस, एम एकार्थ वर्तमान ए शब्दनो तमनें केवो व्यामो ह उपनो ? जे, (ततोएगमाउसोपडिकोसह के०) तेमां तमे एक पदनी प्रशंसा क रोबो. एटले स्थापन करोगे ( एकंथनिणंदह के) एक पदनी निंदा करोगे (थयं पिनेदो के) ए तमारो नेद पणेठे, (सेणोणेबाउएनव के०) ते न्यायोपपन्न न होय, ए न्यायमार्ग नथी. ॥ ५ ॥ , ॥ दीपिका-नुदकथाह । अदकोगौतममवादीत् हे वायुप्मन् गौतम ! कतरान्प्राणिनो यूयं वदथ त्रसप्राणिनइति । अथ समाचं गौतमउदकमवादीत् आयुष्मन्नुदक! यात्राणि नोयूयं वदथ त्रसजूतास्त्रसत्वेन वर्तमानानप्येप्यास्तानेव चयं वदामस्त्रसाइति । ये या न् वयं वदामस्त्रसांस्तान्यूयं वदथ त्रसनूतान् एते के स्थाने तुल्ये एकार्थे एव नात्र कश्चिद थनेदः। एवं सत्ययं युष्मदीयः पदः किं संपनीततरोयुक्तियुक्तः त्रसनूताः प्राणाइत्ययंतु पक्षोऽप्रणीततरोऽयुक्तः प्रतिनासते कोयं व्यामोहोनवतां येन शब्दजेदा दिकं पक्ष्माको शथ दितीयं त्वनिनंदथ । इत्ययमेवांगीकारोनवतां नो नैयायिकोन न्यायोपपन्नः उ नयोरपि पदयोस्तुल्यत्वात् ।। ए ॥ ." । टीका-तदेवं निरस्ते जूतशब्द सत्युदकथाह । (सवायंउदएइत्यादि) सहा स वादं चोदकः पेढालपुत्रोनगत गौतममेवमवादीत् । तद्यथा। हे घायुष्मन् गीतम! कतरा प्राणिनोयूपं वदथ त्रसनूतास्त्रसवेनाविर्भूताः प्राणिनस्तएव त्रसाः प्राणाश्त्युतान्यथे त्येवं पृष्टोनगवान् गौतमस्तमुदकं सहाचं पेढालपुत्रमेवमवादीत् । तद्यथा : थायुप्मनुद क! यान्प्राणिनोयूर्य चदथ त्रसनूतावसत्वेनाविनूताः प्राणिनोनातीतानाप्येप्याः किंतु ? वर्तमानकालएव साः प्राणाति तानेव वयं वदामस्त्रसास्वसत्वं प्राप्तास्तत्कालवर्तिनएव साःप्राणाति । एतदेव व्यत्ययेन विनणिपुराह । (जेवयमित्यादि) यान्वयं वदाम खसाएवप्रायास्वसाः प्राणास्तानेव यूयमेवं वदथ त्रसनूताएवप्राणाखसाः प्राणाः एवंच व्यवस्थिते एते थनंतरोक्ते थपि स्थाने एकार्थे तुल्ये नवतोनपत्रार्थनेदः कश्चिदस्त्य न्यशदनेदादित्येवं व्यवस्थिते किमायुप्मन्! युप्माकमयं पदः सुष्टु प्रणीततरोयुक्तियुक्तः प्रतिनासते । तद्यथा । त्रसनूताएव प्राणास्त्रसनूताः प्राणाश्त्यप पदोडाप्रणीततरोनव ति प्रतिनासते नवतां । तद्यथा । साएव प्राणास्त्रसाः प्राणाःसंति चैकार्थत्वेन नवता 'कोयं व्यामोहोयेन शब्दनेदमाश्रित्यातएक पदमाकोशथ वित्तीय वनिनंदथ इति । तद ए हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. यमपि तुल्येप्यर्थ सत्येकपदस्यानोशनमपरस्य विशेषणपदस्यानिनंदनमित्येपदोपान्युप गमोजवतां नो नैयायिकोन न्यायोपपन्नोनवत्युनयोरपि पदयोः समानत्वात्केवलं संविशेषणपद्धे नूतशब्दोपादानं मोहमावहतीति ॥ ५ ॥ नगवंचणं उदादु संतेगा मणुस्सा नवंति तेसिंचणं वुत्तं पुवं नव णो खलु वयं संवाएमो मुंमा नवित्ता आगा राम अणगारियं पऊश्त्तए पावय एहं अणुपुत्वेणं गुत्तस्स लिसि स्सामो ते एवं संखेति ते एवं संखं व्वयंति ते एवं संखं ग वयंति नन्नत अनिएणं गादावश्चारग्गहणविमोकणयाए त सेहिं पाणेहिं निहाय दम तंपि तेसिं कुसलमेव नवः॥ १० ॥ थर्थ-हवे एज अर्थनें दीपाववा माटे (नगवंचर्णउदाहु के ) जगवंत श्री गौतम स्वामी कहे. (संतेगश्यामपुस्सानवंति के) को एक हलवां कर्म वाला मनुष्य हो य, अने ते प्रवा पासवाने असमर्थ होय, (तेसिंचणंएवंव॒त्तंपुवंनव के०) तेणें पू + एम कडे होय, शुं कडे होय? ते कहेले. (गोखलुक्यंसंवाएमोमुंमानवित्ता के०) निचे अमे मुंमित होवाने समर्थ नथी,(धागाराग्यणगारियंपजश्त्तए के०)गृहस्थावास त्यागिर्ने यणगारपणुं अंगीकार करी शकता नथी. (पावयएवणुपुत्रेणं के ) अमें घर थकी निकलीने प्रवा लेइने अनुक्रमें, (गुत्तस्सलिसिस्सामो के०) साधुपणुं पालघू, एट ले झुं कर्तुं ? तोके, प्रथमतो देशविरतिरूप, श्रावकनो धर्म पाला, अनें अनुक्रमें प बी श्रमणनो धर्म पाला. (तेएवंसंखेवेंति के) ते एवी व्यवस्था संनलावे (तेएवंसं खंतवयंति के) ते पुरुप, एवी व्यवस्था स्थापन करे एटले एवीरीतें पञ्चखाण करे, (तेएवंसंखंगावयंति के०) में पड़ी तेज प्रमाणे मनमा रुडा प्रकारे स्थापन करे. ते कहे के, (ननयनिए केप) राजादिकना यनियोगें करी त्रसप्राणीनी घातथी अमारो व्रतनंग नथी. इत्यादिक पञ्चखाण, साधुनो उपदेश सांगली करे. तेनी उपर (गाहावश्चोरग्गहणविमोस्कणयाए के०) गृहपति जे चोर तेनुं गृहण तथा विमोद ए जेमां, एवो गृहपति तथा राजानो दृष्टांत कहेले. रत्नपुरनामा नगरने विपे रत्नशेखर राजा हतो. तेणे एकदा एवो विचार करयो के, आपणे कौमुदीमहोत्सव करवो. पनी रत्नमाला प्रमुख पोतानी स्त्रीयोने या वा तनी विज्ञापना करावी जे, स्वतंत्रकीडा, चंनी चांदनीमां पापणे करवी. वली पोता ना नगरमां पण उद्घोपणा देवरावी जे, कोइ मनुष्ये बाज रात्रे नगरमा न रहे, धनें .

. राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह भाग उसरा. एज्य बाहेर उद्यानमा सायंकालें जq. थने को नगरमा रहेशे तेना शरीरनो नियह राजा करशे ते प्रमाणे राजानी उद्घोषणाथी सर्वे मनुष्य सायंका नगर बाहेर गयाँ; तथा राजा पण सपत्नीक गयो. हवे ते पठी, कोई एक वैश्यना व पुत्र हता. ते क्रय विक्रय व्यापारना व्यग्रपणाथी नगरमांज रहि गया, एटलामा सूर्यास्त थयो तेवारें नगर बाहेर निकलवा लाग्या परंतु गोपुर जे नगरना दरवाजा, ते बंध थइ गया दीपा तेधारें नं." यत्रांत उता नगरमांहेंज कोइ स्थले पोतें गुप्त रह्या पड़ी कौमुदी महोत्सव संपू र्ण थया नंतर राजा थारदकनें तेडावी कडं के, अहो थारदको! तमें झंडीरी तें कोइ पुरुप, नगरमा रहेलो होयतो तेने जुवो ? तेवार पठी नगरमा जोतां श्रेष्ठी नाउ पुत्रो दीठा. तेनें देखीने, थारदकोयें राजाने विनव्यो के, स्वामी! को एक श्रेष्ठी नान पुत्र नगरमा रह्याले. तेवारें राजाय ते नए पुत्रनो विनाश करवाने थादेश था प्यो. एवं सांजली श्रेष्ठी, पुत्रशोकें व्याकुल तो राजापासे आवीने एम कहेवा लाग्यो के, हे स्वामी! थमारा कुलनो क्ष्य म करो. अने जे कांइ अमारा घरमा कुलक्रमागत धन वे ते सर्व लेने अमारा लए पुंचनें जीवता मूको? ए प्रमाणे अष्ठिये कहे थके, रा जा अत्यंत को) व्याप्त थयो थको, श्रेष्ठि प्रत्ये कहेवा लाग्यो के, अरे पापिष्ठ! राजानी याज्ञा ते राजाना प्राएसमान! जेणें राजानी याज्ञा न मानी, तेणें राजानां प्राण हरयां माटें तदारा पुत्रनें जीवता मूकुं नहिं. एवो राजानो घणो थायह जाणीने फरी श्रेष्ठी यें पांच पुत्रने जीवता मूकवानी विनति राजाने करी, तोपण राजायें मान्यु नहीं. ते वारे चार पुत्र मुकावनी विनती करी ते पण मानी नहीं, तेवारेंत्रण पुत्र मुकायवाने यर्थं विनति करी तेपण राजायें मानी नहीं,तेवारें वे पुत्र मुकाववानी विनति करी, ते पण राजाय न मानी. एवो राजानो भाग्रह जाणी श्रेष्ठी नगरमाहेला महोटा महोटा लोकोनें एकता करी, ते वधाने राजापासे लइ जश्ने राजाने विनव्यो के, हेस्वामी! त में प्रजाना पिता बो तो सर्वथा प्रकारें थमारा कुलनो क्ष्य करवा गुं माम्योचे ? अहिं यां धावेला धमोनें तमेंज शरण वो एटले थमारे तमारोज थाश्रय वे. तमने नावे तो मारो ? थने नावेतो जीवाडो? एम कहि श्रेष्ठी राजाने पगे लागो ते वारें राजायें थ नुकंपा करीने व पुत्रमाहेथी एक महोटा पुत्रने जीवतो मूक्यो. ए इव्य थकी दृष्टांत कहो, हवे दृष्टांतनी योजना करेठे के, जेम श्रेष्ठी तेम याहिं आवक जाणवो, जेम त्यां पुत्र तेम चाहिं ठकाय जाणवा. जेम श्रेष्ठी विलाप करवाथकी रा जायें ठ पुत्र माहेंथी एक पुत्र जीवतो मूक्यो, तेवारे श्रेष्ठी पोताने कृतार्थ मान तो, एटसे वीजा पांच पुत्रनी उपर श्रेष्ठीने विनाश करवानो नाव नथी, परंतु शुं करे! जे राजा को रीतें भूके नहिं ? तेम थहीं पण साधु आवकनें संरक्षण ए. वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. करवाने उपदेश थापेले. परंतु श्रावक पोते अशक्तपणाने लीधे एक त्रसकाय राखी शके वे. ते वारें साधु पण जे कां श्रावक राखे ते श्रावकने कृतार्थ, पोते जाणे; परंतु बीजा पांच काय श्रावक विराधे . तेनी अनुमति साधुनें नथी, ए कारणे- तेनुं कर्म कांइ लागे नही. ए न्याय उपर “गाहावश्चोरग्गहणविमोरकणयाए" ए पदनो अर्थ समाप्त थयो. हवे सूत्रथकी आगलनो संबंध देखाडे. (तसेहिपाणेहिंनिहायदेमं के) त्रस बे इंडियादिक प्राण, तेहनो वध मिनेःश्रावक जे विरति करे. (तपि के) ते विरति पण (तेसिंकुसलमेवनव के.) ते श्रावकनें पुण्यरूप होय. एम जाणवु॥१०॥ . ॥ दीपिका-कुमतनिषेधमाहानगपंचषं उदादु रिति नगवान गौतमः पुनराह । संति एके केचन मनुष्याः येषां साधोधर्मकथकस्य पुरश्दमुक्तं नवति यथा न खलु वयं मुंमान वितुं प्रव्रज्यां ग्रहीतुं शक्नुमःयगारादनगारितां प्रबजितुं वयमानुपूर्येण क्रमेण गोत्रं साधु त्वमनुश्लेपयिष्यामः। कोऽर्थः? वयं देशविरतिं पालयामः ततः क्रमेण चारित्रं ततएवं ते संख्या व्यवस्था श्रावयंति प्रत्याख्यानं कुर्वतः प्रकाशयति ते एवं व्यवस्था स्थापयंति सू पस्थापयं तिच नान्यत्रानियोगेन । अनियोगोराजानियोगादिः। तेन त्रसंघ्नतोपिन व्रतनं गः तथा गृहपतिचोरविमोदणतयेति । अस्यार्थः कथागम्यः । सा चेयं । रत्नपुरे रत्नशे खरराज्ञा स्वांतःपुरादिस्त्रीणां स्वैरक्रीडारूपः कौमुदीमहोत्सवोऽनुज्ञातः पुरुषेण केना पि नगरमध्ये न स्थेयमित्याघोषणा कारिता नृपादयः पुरुपाः सर्वेपि उद्याने सायं ज ग्मुः । एकस्य वणिजः पटू पुत्राः क्रय विक्रयादिव्ययाः पुरमध्यएव तस्थुः । स्थगितानि गोपुराणि ततस्ते निष्क्रांते महे राज्ञा रक्षकाणामुक्तं पश्यत नगरे कोपिनरोस्ति नवेति ? तैर्विलोकयतिः पट् पुत्रास्ते दृष्टाः राझोनिवेदिताः राज्ञा कुपितेन पलामपि वधः समा दिष्टः । ततस्तत्पिता शोकाकुलोराजानं विज्ञापयतिस्मादेव! मा कृथाः कुलक्ष्यमस्माकं । सर्वधनं गृह्यतां मुयंतां पुत्राः। एवमुक्तेपि राजा कथमपि न मुंचति पुत्रान् ततः पिता स वपुत्रघातप्रवृत्तं राजानं ज्ञात्वा पंचानां मोचनं या चितवान् राजा पंचानपिन मुंचति तत चत्वारोयाचिताः तथापि न मन्यते नृपः । ततस्त्रयोयाचितास्तेपि न मुक्ताः । ततो क्षे मार्गितौ तावपि-अमुंच नृपएकं पुत्रं याचितः समयपरिजनविज्ञप्तोनृपः पुत्रमेकं ज्येष्ठ मुक्तवान् । अत्रेयं दृष्टांतयोजना । सम्यक्त्ववान् श्रादः सर्वप्राणातिपात विरति. कर्तुमश कोनृपस्थानीयः पट्कायपिढतव्येन साधुना प्रेरितोपि सर्वविरतिं नांगीकुरुते पमपि जी वकायान्मोचयति साधुः श्रिा-वस्तु पमा मोचने ऽशक्तोज्येष्ठमेकं त्रसकार्य मुंचति पालय तात्पर्यः । साधुरेकमोचनेनापि कृतार्थमात्मानं. मन्यते । ययाच तस्य वणिजोन शेपपंच पुत्रवधानुशा एवं साधोरपि न शेपप्राणिवधानुमतिः किंतु ? यदेव व्रतं गृहीत्वा यानेव स्थू राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. ए७ लसत्वान् संकल्पवनिवृत्तोरदति श्रादः। तन्निमित्तं कुशलानुबंधएवेत्याह। (तसेहिं ) त्रसेन्योदं हिंसां त्यक्त्वा यावधिरमति तावत्तस्य कुशलं पुण्यमेवेति ॥ १० ॥ ॥ टीका-यच नवतास्माकं प्राग्दोषोनावनमकारि तद्यथा त्रसानां वधनिवृत्ती तद न्येषां वधानुमतिः स्यात् साधोस्तथानूतशब्दानुपादानेनांतरमेव त्रसं. स्थावरपर्यायापन्नं व्यापादयतोवतनंगश्त्येतत्कुचोद्यजातं परिहतुकामयाह । (नगवंचणमित्यादि ) गमि ति वाक्यालंकारे। नगवान्गौतमस्वामी चशदः पुनः शब्दार्थ। पुनराह ! तद्यया । संति वि चंते एके केचन लघुकर्माणोमनुष्याः प्रव्रज्यां कर्तुमसमास्तक्ष्यतिरेकेणैव धर्म चिकीर्ष यस्तेषां चैवमध्यवसायिनां साधोधर्मोपदेशप्रवणस्यायतइदमुक्तपूर्व नवति । तद्यथा। जो साधो ! न खलु वयं शक्नुमोमुमान वितुं प्रव्रज्यां ग्रहीतुमगारागृहादनागारतां साधुनावं प्र तिपर्नु वयं त्वानुपूर्येण क्रमशोगोत्रस्येति गां त्रायइति गोत्रं साधुत्वं तस्य साधुनावस्य पर्यायेण परिपाल्यात्मानमनुलेपयिष्यामः।इदमुक्तं नवति । पूर्व देशविरतिरूपतया श्रा वकधर्म गृहस्थयोग्यमनिंद्यमनुपालयामस्ततोनुक्रमेण पश्चान्त्रमणधर्ममिति । ततएवं ते सं ख्या व्यवस्था श्रावयंति प्रत्यारख्यानं कुर्वतः प्रकाशयति । तद्यया । नान्यत्रानियोगेन । सचानियोगोगणानियोगोवलानियोगोदेवतानियोगोगुरुनियहवेत्येवमादिनानियोगेन व्या पादयतोपि त्रसं न व्रतनंगः । तथा गृहपतिचोरधिमोक्षणतयेत्यस्यायमर्थः । कस्यचित्र हपतेः पट् पुत्रास्तैश्च सत्यपि पितृपितामहकमायाते महति वित्ते तथाविधकर्मोदयाज्ञ जकुलनांमागारे चार्यमकारि राजपुरुपैश्च नवितव्यतानियोगेन गृहीतास्ते इत्येके । परे वन्यथा व्याचदते । तद्यथा । रत्नपुरे नगरे रत्नशेखरोनाम राजा तेन च परितुष्टेन रल मालाग्रमहिपीप्रमुखांतःपुरस्य कौमुदीप्रचारोऽनुज्ञातस्तदवगम्य नागरलोकेनापि राजानु मत्या स्वकीयस्य स्वीजनस्य तथैव कीडनमनुमतं राझाच नगरे समिमिमशब्दमाधोपित । तद्यथास्तमनोपरि कौमुदीमहोत्सवे प्रवृत्ते यः कश्चित्पुरुषः समुपलभ्यते नगरमध्ये त स्या विज्ञप्तिकः शरीरनिग्रहः क्रियतइत्येवं च व्यवस्थिते सत्येकस्य वणिजः पट् पुत्रास्तेच कौमुदीदिने क्रय विक्रयसंव्यवहारव्ययतया तावस्थितायावत्सवितास्तमुपगतः । तदंतर मेय स्थगितानि च नगर क्षाराणि तेपांच तत्कालात्ययान्न निर्गमनमनूनतस्ते नयसंत्रां तानगरमध्यएवात्मानं गोपयित्वा स्थितास्ततोनिक्रांते कौमुदीप्रचारे राझा रक्षिकाः स माहूयादिष्टायथा सम्यक् निरुपयत यूयं नात्र नगरे कौमुदीचारे कश्चित्पुरुपोव्यवस्थित ? इति । तैरप्यारक्षिकैः सम्यक निरुपयनिरुपलन्य पश्यणिकपुत्रवृनांतोयथावस्थितएव राड़ निवेदितः। राज्ञाप्याज्ञानंगकुपितेन तेषां पहनामपि वधः समादिष्टस्ततस्तपिता पुत्रवधस माकर्णनगुरुशोकविव्हलोऽकामापतितकुलक्ष्योघांतलोचनः किं कर्तव्यतामृढतथा गणि 5 वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. तविधेयाविधेय विशेपोराजानमुपस्थितोऽवादीच गजदया गिरा यथा मा कथादेवास्माकं कु लक्ष्यं गृह्यतामिदमस्मदीयं कुलकमायातं स्वचजोपार्जितं प्रनूतं इविणजातं मुच्यतां मु च्यताममी.पट् पुत्राः क्रियतामयमस्माकमनुग्रहति । एवमनिहितोराजा तचनमाक ये पुनरपि सविशेपमादिदेश असावपि वणिक्सर्वथाशंकी सर्वमोचनाननिप्राय राजानम वेत्य पंचांना मोचनं याचितवान् तानप्यसौ राजा नमोक्तुमनाइत्येवमनिगम्य चतुर्थीच नकते सादरं विज्ञप्तांस्तं तथापि राजा तमनाहत्य कुपितवदनएच स्थितस्ततस्त्रयाणां वि मोचने कत्तादरस्तत्पिताऽभूत् तानप्यसुंचंतं राजानं ज्ञात्वा गणितस्वापराधोयोर्मोचनं प्रार्थितवांस्तथाप्यवज्ञाप्रधानं नृपतिमवगम्य ततः पौरमहत्तमसमेतोराजानमेवं विज्ञप्त वास्तद्यथा देवाऽकांमएवास्माकं कुलक्ष्यः समुपस्थितः तस्माच नवंतएव त्राणायालम तः क्रियतामेकमत्पुत्रविमोचनेन प्रसादति नणिवा पादयोः सपारमहत्तमः पतितोरा झापि संजातानुकंपेन मुक्तस्तदेकोज्येष्ठ पुत्रइति । तदेवमस्य दृष्टांतस्य दाष्टतिकयोजनेयं । तद्यथा साधुनाच्युपगतसम्यग्दर्शनमवगम्य श्रावकमखिलप्राणातिपातविरतिग्रहणं प्रति चोदितोप्यंशक्तितया यदा न सर्वप्राणातिपातविरति प्रतिपद्यते यथाऽसौ राजा वाणिजोत्य थै विलपितोपि न पडपि पुत्रान् मुमुक्षति नापि पंचचतुस्विहिःसंख्यान पुत्रानिति । ततएक विमोदणेनात्मानं कृतार्थमिव मन्यमानः स्थितोसावेवं साधोरपि श्रावकस्य यथाशक्तिवतं गृतहतस्तदनुरूपमेवाणुव्रतदानमविरुदमिति यथाच तस्य वणिजोन शेपपुत्रवधानुमिति लेश्योप्यस्त्येवं साधोरपिन शेपप्राणिवधानुमिति प्रत्ययजनितःकर्मबंधोनवति किं तर्हि? य देव व्रतं गृहीत्वा यानेव सत्वान् बादरान संकल्पजप्राणिवधनिवृत्त्या रक्षति तन्निमित्तः कु शलानुबंधएवेत्येतत्सूत्रेणैव दर्शयितुमाह । (तसेहिमित्यादि) त्रस्यंतीति त्रसादीडियादय स्तेयः सकरवार निधाय निहाय वा परित्यज्येति यावत दंम्यतीति दमस्तं परित्यज्य उसेषु प्राणातिपातविरतिं गृहीत्वेत्यर्थस्तदपि च त्रसप्राणातिपातविरमणवतं तेपां देशविरतानां कुशलहेतुत्वात्कुशलमेव जवति ॥ १० ॥ तसावि वुच्चंति तसा तससंनारकडेणं कम्मुणा पामंचणं अप्नु वगयं जवा तसाग्यंचणं पलिकीणं नव तसकायहिश्या ते तान्यं विप्पजति ते तन आउयं विष्णजदित्ता यावरत्ता ए पञ्चायति थावरावि बुच्चंति यावरा थावरसंचारकडेणं कम्म णा णामंचणं अनुवगयं नव थावरा आनयंचणं पलिरकी णं नव थावरकायझ्यिा त आन्यं विष्पजति त आ राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए न्यं विप्पजदित्ता नुको परलोइयत्ताए पञ्चायति ते पाणावि वुच्चं ति ते तसावि चुचंति ते महाकायाए ते चिरझ्यिा ॥ २१ ॥ अर्थ-हवे जे उदयपेढालपुत्रनो अभिप्राय पूर्व कह्यो ते एजे,त्रस जीव,स्थावर मांदे उपनो तेनो,धाराम केतां धरण्यमांहे बेते विनाश करता, नागरिक पुरुपनी पेठे अवश्य व्रत नंग थाय. एवोल टालवा माटें कहेते. (तसाविवुचंति के०)स एटले वे इंडियादिक एम पण कहिये, (तसातससंजारकडेणंकम्मुणाणामंचणंयनुवगयंनव के०) ते त्रस, पूर्वबंध वसनाम कर्मनें उदय त्रसनुं नाम पामे, पठी(तसाउयंचणंपलिरकीर्णनव के०) एणं एवं वाक्यालंकारें जेवारे ते त्रसकायर्नु थायुप्य परिवीण थाय. ते त्रसकायनी स्थिति क्या सु धी होय ? ते कहेते (तसकायझ्यिाते के०) ते त्रसकायस्थिति, जघन्ययकी यंतरमुहूर्त अनें उत्कृष्टसाधिक वे हजार सागरोपम प्रमाणे होय. (ततोयाउयविष्पजहंति के) ते बार पठी ते त्रसपणुं ठमे. (विप्पजहिता के०) ते त्रसपणुं मीने (थावरत्ताएपञ्चायंति के०) स्थावर पणे उपजे, (थावरा विबुचंति के) तेवारें तेने स्थायर पण कहिये. (पाव राथायरसनारकडेणंकम्मुणणामंचपथप्नुयगनव कं०) ते स्थावर, पूर्व बंध करघु जे स्थावरनाम कर्म, तेना उदयची स्थावर एवं नाम पामे, एटले स्थावर होय, (थावरा याचपंचम्पतिरकीर्णनव के०) वली ते जेटले ते स्थायरनु थायुःकर्म परिक्षीण थाय. (थावरकायपिया के०) हवे स्थावरकायनी स्थिति केवी होय? तो के, जघन्य थंतर मुहूर्त अने उत्कृष्ट थकी अनंतो काल असंख्यात पुजनपरावर्त पर्यंत, एवी स्थिति होय. पठी एटली स्थिति खपाचीने, (तच्याउ विप्पजहंति के०) तेवार पनी स्थावर पणुं गमे, (तयानविप्पजहित्ता के) ते स्थावर स्थिति गंमीने (कोपरलोइयत्ताए पक्षायंति के.) वली परलोक पणे उपजे. एतावता त्रसपणुं पामे. (तेपाणाविवुमंतितेत साविवुचंति के०) ते प्राण पण कहियें,ते त्रसनामकर्मनें उदयें त्रसनाम पणे उपनाने,मा दें त्रसप्राण एवे नामे कहियें, तथा त्रस पण कहिये. (तेमहाकायाए के) ते महो टी काया एटले लक्ष योजन प्रमाण वैक्रिय शरीर वाला एवा महाकाय कहिये. तथा (तेचिरहिश्याए के०) ते चिरस्थितिक, नवस्थितिनीधपेक्षायें तेत्रीश सागरोपम प्रमाण स्थिति जाणवी. तो अहीयां श्रावकें त्रसनुंज पचरकाण कोठे परंतु स्थावरकायपणे उपना ते जीवोनुं पञ्चरकाण नथी करयं. ते कारणे कयो व्रत नंग थयो ? तथा तमे जे नागरीकनो दृष्टांत देखाइयो ते दृष्टांत पण यहीं संनये नहीं. ते दृष्टांत देवायी थमे एम जाणी वैये जे, तमे गुरुना मुस्ख थकी सूत्राय लीयो नथी केमके, नगरने धर्म सहित ते नागरिक कहिये ते नागरिक पुरुप महारे हणवो नहीं, एवी प्रतिझा ग्रहण करीनं प បថ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. बीते नागरिक बाहिर बारामने विपे वेलाने विणारातां व्रतनंग थाय? ए दृष्टांत अंही त्रस, अनें स्थावरनें ने मलतो नथी केमके, ते नागरिक पुरुप जो वाहेर धारामादि कने विपे स्थित होय तो पण, तेनु नागरिक पणु युं जतुं रघु ? त्या पण ते नागरिक तेज प्राकारेंजे. तेहिज वक्ते, तेहिज परिणामे, ए दृष्टांत पर्यायें त्रसने भले नही, एवं जाणी, तमे अयुक्त बोलोडो ॥ ११ ॥ ॥ दीपिका-त्रसाअपि वडियादयोपि त्रसाउच्यते सास्त्रससंजारकतेन कर्मणा स्युः । संचारोनाम कर्मणोऽवश्यं विपाकानुनवेन वेदनं । तच्च सनाम प्रत्येकनाम इत्या दिकं त्रसत्वेन संबई यदायुष्कं उदयप्राप्त स्यात्तदा त्रसनामादिकर्मणा साउच्यते । त्र सायुर्यदा वीर्ष स्यावसकायस्थितिश्च वीणा स्यात् साच जघन्येनांतर्मुहूतै उत्कृष्टतः सातिरेकसहस्त्र ध्यसागरमानास्ततस्ते सायुस्त्यजति अन्यान्यपि तत्सहचरकर्माणि त्यक्त्वा स्थावरत्वेन प्रत्यायांति । स्थावरायपि तथैव कर्मणा स्थावरत्वेनोत्पद्यते एवंस ति स्थावरकायं नतः श्राइस्य कथं स्थूलप्राणातिपातनिवृत्तिव्रतनंगति । किंच (थाव राधाउंति) यदा स्थावरायुष्कमपि क्षीणं स्यात्तथा स्थावरकायस्थितिश्च सा जघन्येनांतर्मु हूर्त उत्कृष्टतोनंतकालमसंख्येयाः पुजनपरावर्ताः । ततस्ते स्वायुः परित्यज्य नूयः पुनर पि परलोकतया स्थावरकायस्थितेरनावालामर्थ्याचसत्वेन प्रत्यायांति ते त्रसाःप्राणायप्यु ध्यंते त्रसाअप्युच्यते । महाकायास्ते योजनलप्रमाणशरीर विकुर्वणात् चिरस्थितिका स्ते नवस्थित्यपेक्ष्या त्रयस्त्रिंशत्सागरायुष्कनावात् । ततस्वसनिवृत्तिरेव श्रादेन कृता न तु स्थावराणां नागरिकदृष्टांतोप्ययुक्तः। नागरिकोन हंतव्यति प्रतिज्ञा रुखा बहिःस्थित तमेव पांचापन्नं नतोत्रतगति त्वत्पदः । सचायुक्तोपोहि नगरधरूपेतः स बहिस्थो पि नागरिकएवात्तः पर्यायापन्नइति विशेषणमयुक्त । सर्वथा नगरधर्मत्यागेतु तमेवेति नो पद्यते । सचान्यएवेति तथा सखत्यागाद्यदा स्थावरत्वं प्राप्तस्तदान्यएवायमिति तं न तोन व्रतनंगः ॥११॥ .. ॥ टीका-यच्च प्रागनिहितं तद्यथा तमेव त्रसं स्थावरपर्यायापन्नं नागरिकमिव वहिः स्थं व्यापादयतोऽवश्यंनावी व्रतनंगश्त्येतत् परिहतुकामबाह । (तसावीत्यादि ) वसा अपि दीडियादयोपि स्वसंचारकतेन कर्मणा नवंति । संचारोनामावश्यतया कर्मणोविपा कानुनबने घेदनं। तबेद त्रसनाम प्रत्येकनामेत्यादिकं नामकर्मान्यपगतं जयति त्रतत्वेन य त्परिवचमायुष्कं तद्यदोदयमा नवति तदा ससंनारकतेन कर्मणा साइति व्यपदि. श्यंते न तदा कयंचित्स्थावरत्वव्यपदेशोयदाच तदायुः परिवीणं नवति । एमिति वाक्य

एर
राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा.
संकारे त्रसकायस्थितिकं च कर्म यदा परिक्षीणं नवति तच्च जघन्यतोतर्मुहूर्तमुलटतः
सातिरेकरसहस्रक्ष्यसागरोपमपरिमाणं तदा ततस्त्रसकाय स्थितेरनावात्तदायुष्कं ते परि
त्यजत्यपराण्यपि तत्सहचरितानि कर्माणि परित्यज्य स्थावरत्वेनोदयं यांति । इत्येवंच
व्यवस्थिते कथं स्थावरकार्य व्यापादयतोगृहीतत्रसकायप्राणातिपातनिवृत्तः श्रावकस्य व्रत
नंगइति? किंचान्यत् (थावरायाउयंचणमित्यादि) यदा तदपि स्थावरायुष्कं परिवीणं नव
ति तथा स्थावरकायस्थितिश्च सा जघन्यतोतर्मुहर्तमुलटतोऽनंतकालमसंख्येयाः पुजलप
रावर्ताइति ततस्तत्काय स्थितेरनावात्तदायुकं परित्यज्य नूयः पुनरपि पारलौकिकत्वेन
स्थावरकायस्थितेरनावात् त्रसत्वेन सामर्थ्यात्प्रत्यायांति। तेपांच सानामन्वार्थतान्यनि
धानान्यनिधातुमाद । (तेपाणावीत्यादि) ते त्रससंचारकतेन कर्मणा समुत्पन्नाः संतः
सामान्यसंझया प्राणायप्युच्यते। तथा विशेषतस्त्रसजयचलनयोरिति धात्वर्थानुगमाझ्यच
सनाच्यामुपेतास्त्रसाअप्युच्यते तथा महान कायोयेषां ते महाकायाः योजनलप्रमा
पशरीरविकुर्वणात्तथा चिरस्थितिकाथप्युच्यते । नवस्थित्यपेक्ष्या त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमायु
कसनावात्तत्तसपर्यायव्यवस्थितानामेव प्रत्याख्यानं तेन गृहीतं नतु स्थावरकायत्वेन
व्यवस्थितानामपीति । यस्तु नागरिकदृष्टांतोनवतोपन्यस्तोऽसावपि दृष्टांतदाटी तिकयोरसा
म्यात्केवलं नवतोनुपासितगुरुकुलवा सित्वमाविष्करोति । तथाहि । नगरधर्मरुपयुक्तो
नागरिकः सच मया न हंतव्याति प्रतिज्ञा गृहीत्वा यदा तमेव व्यापादयति वहिः स्थित
पर्यायापन्नं तदा तम्य किल व्रतनंगति नवतः पराति । सच न घटते । यतोयोहि न
गरधर्मरुपेतः सबहिस्थोपि नागरिकएवातः पर्यायापन्नइत्येतपिणं नोपपद्यते थथ
सामस्त्येन परित्यज्य नगरधर्म नासी वर्तते अतस्तमेवेत्येतपिणं नोपपद्यते तदेवम
त्रसः सर्वात्मना त्रसत्वं परित्यज्य यदा स्थावरः समुत्पद्यते तदा पूर्वपर्यायपरित्यागा
दपर्यायापनत्वाच सएचासो न नवति तद्यथा नागरिकः पदन्यां प्रविष्टस्तापेतला
त्पूर्वधर्मपरित्यागाच नागरिकएवासी न नयतीति ॥ ११ ॥
सवायं उदए पेढालपुत्ते जयवं गोयम एवं वयासी आनसंतो
गोयमाणधि से केश परियाएजसमणोवासगस्स एगपाणा
तिवायविरएविदेमे निस्कित्ते कस्सणं तं देवं सांसारिया खलु पा
पायावरावि पाणा तसत्ताए पञ्चायति तसावि पापा यावर
ताए पञ्चायति थावरकायान विष्पमुच्चमाणा सवे तसकार्यसि
व्यवति तसकायान विष्पमन्चमाया सवे थावरकायंसि नववर्क
ति तेसिंचणं थावरकायंसि च्यवन्नाणं गणमेयं घत्तं ॥१२॥

एत वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं अर्थ-हवे वादसहित उदयपेढालपुत्र, नगवंत श्रीगौतम प्रत्ये बोल्या के, अहो आयुष्यमन् गौतम ! ते कोइ पर्याय नथी के, जेणे करी श्रमणोपासक श्रावकनें एक प्रा णातिपातविरति विपयिक दंनो त्याग करयो जाय. ते केवा हेतुथी ? ए कारण देखाडे ने.संसारी प्राणी परस्पर मांहो मांहे गतिना करनारले. स्थावरपाणी त्रस पण उपजे, अने त्रसपाणी पण स्थावर पणे उपजे. हवे वली विशेउँ कहे. स्थावर काय थकी मूकाता थका एतावता स्थावरकायन यायुष्य त्यागी सर्व त्रसकाय पणे उपजे, पाउल कोइ स्थावर रहे नहीं. तथा वली त्रसकाय यकी मूकाता एतावता त्रसकायतुं आयुष्य त्यागीने सर्व, स्थावरकाय मांहे उपजे, पाबन को त्रस रहे नहीं, तेवार ते श्रावकनें स्थावर मांहे उत्पन्न त्रसतुं स्थानक दणाणू, ए व्रतनंग थयो ॥१२॥ , ॥ दीपिका-पुनरुदकः प्राह । सवादमुदकोगौतममवादीत् । हे गौतम ! नास्ति सक श्चित्पर्यायः यस्मिन्नेकप्राणातिपातविरमणेपि श्रमणोपासकस्य दंमोवधोनिक्षिप्तः परि त्यक्तः स्यात् । कोर्थः। श्रादेन त्रसमुद्दिश्य प्रत्याख्यानं कृतं । संसारिणा वान्योन्यगमन संनवाबसाः सर्वेविस्थावरत्वं प्राप्तास्तदा सानामनाचानिर्चिपपं प्रत्यारच्यानमित्यर्थः। (क स्सपंति ) केन हेतुना इदमुच्यते सांसारिकाः खलु प्राणाः स्थावगस्त्रसतया प्रसाअपि स्थावरतया प्रत्यायांति स्थावरकायाक्षिप्रमुच्यमानाः स्वायुषा सर्वे निरवशेपकास्त्रसकाये समुत्पद्यते त्रसकायादपि तदायुपा मुच्यमानाः सर्वे स्थावरकाये समुत्पद्यते तेपां त्रसा नां स्थावरकायोत्पन्नानां स्थानमेतद्घात्यं । यथा केनचित्प्रतिज्ञातं मया नगर निवासी न हंतव्यः तच्च तहसितं नगरं ततोनिर्विपयं प्रत्याख्यानं । एवमत्रापि सानामनावान्नि विपयत्वमिति ॥ १५ ॥ ॥ टीका-पुनरप्यन्यथोदकः पूर्वपदमारचयितुमाह । (सवायंउदएइत्यादि) सबाचं सवादं वोदकः पेढालपुत्रोनगवंतं गौतममेवमवादीत् । तद्यथाऽयुष्मन् गौतम! नास्त्यसौ क श्चित्पर्यायोयस्मिन्नेकप्राणातिपातविरमणेपि श्रमणोपासकस्य विशिष्ट विषयामेव प्राणा तिपातनिवृत्तिं कुर्वतोदमः प्राण्यपमर्दनरूपोनिक्षिप्तपूर्वः परित्यक्तपूर्वोनवति । इदमु तं नवति । श्रावकेण त्रसपर्यायमेकमुद्दिश्य प्राणातिपातबिरतिव्रतं गृहीतं संसारिणां च परस्परगमनसंजवात्तेच त्रसाः सर्वेपि किल स्थावरत्वमुपगतास्ततश्च त्रसालावानिर्विषयं य त्प्रत्याख्यानमिति । एतदेव प्रश्नपूर्वकं संदर्शयितुमाह। (कस्सणंदेचमित्यादि) णमिति वा क्यालंकारे।कस्य हेतोरिदमनिधीयते केन हेतुनेत्यर्थः। सांसारिकाःप्राणाः परस्परसंसरण शीलायतस्ततः स्थावराः सामान्येन त्रसतया प्रत्यायांति साधपि स्थावरतया प्रत्या' रायधनपतसिंघ बाहाडरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. ए३ यांति । तदेवं संसारिणां परस्परगमनं प्रदश्याधुना यत्परेण विवदितं तदाविष्कुर्वन्नाह । (थावरकाया इत्यादि) स्थावरकायाक्षिप्रमुच्यमानाः स्वायुषा तत्सहचरितेश्च कर्मनिःस । निरवशेषास्त्रसकाये समुत्पाते ते त्रसकायादपि तदायुषा विप्रमुच्यमानाः सर्वे स्थावर काये समुत्पद्यते तेषांच सानां सर्वपां स्थावरकायसमुत्पन्नानां स्थानमेतद्घात्यं वर्तते तेन श्रावकेण स्थावरकायवधनिवृत्तेरकारणादतःसर्वस्य त्रसकायस्य स्थावरकायत्वेनो त्पत्तेनिर्विषयं तस्य त्रसवधनियत्तिरूपं प्रत्याख्यानं प्राप्नोति । तद्यथा केनचिकृतमेवंनूतं गृहीतं यथा मया नगरनिवासी न दंतव्यस्तञ्चोकसितं नगरमतोनिर्विपयं तत्तस्य प्रत्या ख्यानमेवमत्रापि सर्वेषां त्रसानामनावान्निविषयत्वमिति ॥१२॥ सवायं नगवं गोयमे उदयं पेढालपुत्तं एवं वयासी पो खलु आ सो अस्साकं वत्तवएणं तुम्नंचेव अणुप्पवादेणं अत्रिणं से परि याए जेणं समणोवासगस्स सबपाणोहिं सबनूएहिं सबजीहिं सबसत्तेहिं दंगै निस्कित्ते नवा कस्सणं तं हे सांसारिया खलु पाणा तसावि पाणा यावरत्ताए पञ्चायति थावरावि पाणा तस ताए पञ्चायति तसकाया विष्पमुच्चमाणा सवे थावरकायंसि ज्य वङति थावरकायान विप्पमुच्चमाणा सवे तसकायंसि व्यवऊंति तेसिंचणं तसकायंसि ग्ववन्नाणं गणमेयं अधत्तं ते पाणावि वुच्चं ति ते तसावि वुच्चंति ते महाकाया ते चिरविश्या तेबदुयरगा पाणा जेहिं समणोवासगस्स सुपञ्चकायं नवति ते अप्पयरागा पाणा जे दि समणोवासगस्स अपञ्चरकायं नव से मदया तसकाया नवसंतस्स वव्यिस्स पडिविरयस्स जन्नं तुनेवा अन्नोवा एवं वदह णविणं से समणो के परियाएजं से समणोवासगस्स एग पाणा पविरएवि दंमेणिरिकत्ते अयंपि नेदे से णो णेयानए नवः॥१३॥ अर्थ-हवे एम कहे ते वादसहित-नगवंत श्रीगौतम स्वामी, उदयपेढाल पुत्र प्रत्ये एम वोट्या के, निचे अहोथायुप्यमन उदक!(अस्ताकंवत्तबएणं के) अमारी वक्तव्य तायें जे तुं वचन कहेते, तेम थयुं पण नथी, अनें यशे पण नहीं, ते केमके, समस्त स्थावरजीच, अस पणे उपजे एम तमे कहोठो तो, जगत् माहे त्रस जीवतो घसंख्या ता, अनें स्थावर यनंताठे तो, यनंता असंख्यातामांहे शीरीतें समाय? तथा चली -- .

, एन४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. समस्त त्रस जीव पण स्थावर पणुं न पामे. केम के कोश्वारे पण त्रसशून्य संसार न था य, तेमज स्थावरशून्य पण संसार न थाय, ए अमारो मतले. हवे तमारो पद तमारेज अनिमायें करी निराकरण करियें लैवें. ते सानलो (तुझंचेवधपुप्पवादेणं के ) तमाराज के वा प्रमाणे (अनिणंसेपरियाए के) ते पर्याय के जे पर्यायें करीश्रमणोपासकनें सर्व प्राण, सर्व नूत, सर्वजीव, सर्वसत्व, तेनो घात मायने एटले त्याग थायले केमके, तमा री वक्तव्यतायें जे वारे सर्व स्थावरजीव सपणे उपना तेवारे सर्व प्राण विपे पञ्चरका ण श्रावकनो थयो, ते कारण माटें श्रावक, सनो घात न करे. ए विशेष सूत्रे करी देखाडे (कस्तपतंहेनं के०) तेनो हेतु कयो ? ते देखाडे निश्चें सांसारिक प्राणी, त्रस प्राणी पण स्थावर पणे उपजे, बनें स्थावर प्राणी त्रस पणे उपजे,त्रसकाय थकीमूका ता सर्व स्थावर पणे उपजे, अनें स्थावर कायथकी मूकाता सर्व त्रस पणे उपजे तेवारें (तेसिंचणंतसकायं सिनववन्नाणंगणमेयंचयत्तं के०) जो स्थावरकाय पणुं त्यागीने त्रस पणे उपजे, तेवारे श्रावकनें त्रसना स्थानक जणी अघत्तं एटले विराधनानुं कांहिं कारण नथी,जे कारणें (तेपाणाविवुचंति के०) ते त्रसप्राण पण कहिये,अने तेने त्रस पण कहि यें, ते महाकाय, ते चिरस्थितिक, एअर्थ पूर्ववत् जाणवो. (तेबदुयरगापाणा के०) ते घ पासप्राणीयो जेणे करी श्रमणोपासकनें रूडो पञ्चरकाण थाय ( तेथप्पयरागापाणा के 0) ते प्राण, थाही अल्प शब्द सर्वथा अनावने अर्धे जे जे कारणे सर्व स्थावर फीटी त्रस थाय, तेवारें स्थावर जीवनो अनाव थयो. एम तमारी वक्तव्यतायेंज श्रावकने घणुं रू डुं पञ्चरकाण थाय. अने जे तमे कहोबो के श्रावकने थपञ्चरकाण थाय, ते तो उलटुं रू डुं पञ्चरकाण थाय ते आवक महोटी त्रसकायना आरंथी उपशम्या सावधान थया विवोपेंथी निवा, तेने रुडु पञ्चरकाण थाय (जन्नं के०) जे कारण माटें तमे अथ वा बीजा ( एवंवदह के०) एम कहे के जे एवं कोई पर्याय नथी, के जे पर्याय श्रावकने प्राणातिपातनो पञ्चरकाण थाय. ए तमारूं केहेबु ते न्यायमार्ग, नथी॥१३॥ . ॥ दीपिका-पथ गौतमः प्राह सदाचं गौतम उदकमवादीत् । अस्माकमिति मगध देशे सर्वजनप्रतिई संस्कृतमेवोच्चार्यते तथैवात्र पवितं । तदेवमस्माकं संबंधिना वक्तव्येन नैतदशोननं किं तर्दि? युप्माकमेवानुप्रवादेन एतदशीलनमिति । अस्मक्तव्येनास्य चोद्य स्यानुबानमेव । तथाहि । नैततं न नवति नापिच जविष्यति यत्सर्वेपि स्थावरात्र सत्वं प्रतिपद्यते स्थावराणामानंत्याचसानां वाऽसंख्येयत्वेन तदाधारत्वं न युक्तं । त्रसाथ पि स्थावरत्वं न प्रतिपन्नानच प्रतिपद्यते नापि प्रतिपश्यते । नच कदाचिचसशून्यः संसा र: स्यादिति नवदापोथैव । अस्त्ययं पर्यायोयमणोपासकस्य सर्वप्राणिनिसत्वेन रायधनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसराः պես जूतैरुत्पन्नैर्दैमोनिदिप्तोवधस्त्यतः । केन हेतुनेत्याह । सांसारियाइत्यादि पूर्ववत् । याव सकाये उत्पन्नानां स्थानमेतद्घात्यं स्यात् । तेच त्रसाप्राणाच्यते सायप्युच्यते ते महाकायाचिरस्थितिकाः। ते त्रसाबहवोयैःश्राधस्य तु प्रत्याख्यातं जवति । नवद निमा येण सर्वस्थावराणां त्रसत्वेनोत्पत्तेः । तेऽल्पतरकाः यैःश्रामस्याप्रत्याख्यानं नवति । थ रूपशदोनाववाचकान संत्येव त्वनिप्रायेण ते जीवाःयेपु अप्रत्याख्यानमिति । एवं सेत स्य श्रावस्य महतस्वसकायापशांतस्य विरतस्य सुप्रत्याख्यानं स्यादिति । एवंसतिय घूयं वदथान्योवा वदति यन्नास्त्यती पर्यायइत्यादि सुगम यावलोणेयाउएनवति॥१३॥ ॥ टीका-एवमुदकेनानिहिते सति तदन्युपगमेनैव गौतमस्वामी दूपयितुमाह । (त वायमित्यादि ) सहाचं वादं वा तमुदकं पेढालपुत्रं गौतमखाम्येवमवादीत् । तद्यथा नो खल्वायुष्मन्नुदकास्माकमित्येतन्मगधदेशे धागोपालांगनादि प्रसिदं संस्कृतमेवोच्चार्यते त दिहापि तथैवोच्चारितमिति। तदेवमस्माकं संबंधिना वक्तव्येन नैतदशोजनं किं तर्हि युप्मा कमेवानुवादेनैतदशोननं। इदमुक्तं नवत्यस्मतव्येनास्य चोद्यस्यानुवानमेव। तयाहि । नैतभूतं न च नवति नापि कदाचिनविष्यति यत सर्वेपि स्थावरानिर्लेपतया त्रसत्वं प्रतिपद्यते स्थावराणामानंत्याचसानांचासंख्येयत्वेन तदाधारत्वानुपपत्तेरित्यनिप्रायः । तथा उसायपि सर्वे न स्थावरत्वं प्रतिपन्नान प्रतिपत्स्यते । इदमुक्तं नवति । यद्यपि विवक्षितकालवर्तिनस्वसाः कालपर्यायेण स्थावरकायत्वेन यास्यंति तथा च परंपरापर सोत्पत्त्या त्रसजात्यनुजेदान्न कदाचिदपि त्रसकायशून्यः संसारोनवतीति । तदेव मस्मन्मतेन चोद्यानुधानमेवान्युपगम्यच नवदीयं पदं युष्मदन्युपगमेनैव परिहियते तदेव परानिप्रायेण परिदरतस्तस्यासौ पर्यायः। सचायं नवदनिप्रायेण यदा सपि स्थावरास्त्रसत्वं प्रतिपद्यते यस्मिन्पर्यायेऽवस्थाविशेपे श्रमणोपासकस्य कृतप्राणा तिपातनिवृत्तेः सतःसत्वेन च नवदन्युपगमेन सर्वप्राणिनामुत्पत्तेः। तैश्च सर्वप्राणिनित्र सत्वेन नूतैरुत्पत्रैः करणनूतैस्तेपु वा विपयनूतेषु दंमोनिदिप्तः परित्यक्तः । इदमुक्तं नव ति । यदा सर्वेपि स्थावराः नवनिप्रायेण सत्वेनोत्पद्यते तदा सर्वप्राणिविषयं प्रत्या ख्यानं श्रमणोपासकस्य नवतीति । एतदेव प्रश्नपूर्वकं दर्शयितुमाह । (कस्सणंहेउमित्या दि) सुगर्म । यावत्रसकाये समुत्पन्नानां स्थानमेतदधात्यमघाताई तत्र विरतिसभावादि त्यभिप्रायः ! तेच सानारकतिर्यामरनाजः सामान्यसंझ्या प्राणिनोप्यनिधीपंते त था विशेपसंझया नयचलनोपेतत्वावसायप्युध्यते । तया महान् कायः शरीरं येपां ते महाकायाः वैक्रियशरीरस्य योजनलप्रमाणत्वादिति । तथा चिरस्थितिकायाः त्रयस्त्रिंश सागरोपमपरिमाणवाभवस्थितेस्तथा ते प्राणिनस्त्रसावद्भुतमानविष्ठायैः श्रमणोपास १२४ एन्६ हितीये सूत्रकृतागे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. कस्य सुप्रत्याख्यानं नवतिात्रसानुदिश्य तेन प्रत्याख्यानस्य ग्रहणवादन्युपगमेनच सर्व स्थावराणां त्रसत्वेनोत्पत्तेरतस्तेऽल्पतरकाः प्राणिनोयैः कारणनूतैः श्रावकस्याप्रत्याख्या नं नवति । इदमुक्तं नवति । अल्पशब्दस्यानाववाचित्वान्न संत्येव ते येष्वप्रत्याख्यानमि त्येवं पूर्वोक्तया नीत्या सेतस्य श्रमणोपासकस्य महतस्त्रसकायाउपशांतस्योपरतस्य प्रति विरतस्य सतः सुप्रत्याख्यानं नवतीति संबंधस्तदेवं व्यवस्थिते । एमिति वाक्यालंकारे। या यं वदथान्योवा कश्चित्तद्यथा नास्त्यसावित्यादि सुगमं यावलोणेयाउएनवत्ति ॥ १३ ॥ नगवंचणं उदादु नियंग खलु पुछियवा आवसंतो नियंग इन खलु संतेगश्या मणुस्सा नवंति तेसिंचणं एवं वुत्तं पुर्व नवश्जे इमे मुझे नवित्ता आगारा आणगारियं पवश्त्ता एएसिंचणं आ मरणंताएदंमेणिरिकत्ते जे श्मे आगारमावसंति एएसिणं आम रणंताए दंगे गोणिरिकते केश्तंचएं समणा जाव वासाइं चनपंच माइंचच्छसमाई अप्पयरोवा नुङयरोवा देसंदूईङित्ता आगार मावसेजा हंता वसेका तस्सणं तं गारवं वदमाणस्स से पच्चरकाणे नंगे नव ऐतिण समहे एवमेव समणोवास गस्सवि तसेहिं पाणोदिं दणिस्कित्ते थावरेहिं पाणेदि दमे जो जिस्कित्ते तस्सणं तं थावरकायं वदमाणस्स से पच्चरकाणे पोनं गे नवा से एवं मायाण णियंगए से एवं मायाणियत्वं ॥२४॥ अर्थ-हवे श्रीगौतमस्वामिज स्थावर पर्यायें पहोता एंवा त्रस जीवोनें विनाशवा थकी, व्रतनंग न थाय! एवा अर्थनी प्रसिदिने अर्थ त्रण दृष्टांत देखाडेले. (नगवंचणं उदाहु के०) जगवंत श्रीगौतमस्वामी पोतार्नु उक्त पणुं टालवा माटें बीजा स्थवि रने साक्षी करी बोलेने, एटले पोतानी पासे कोई एक स्थविर वेगाने तेने उद्देशी कहे। के, अहो उदक! जे अर्थ ढुं कर्बु बु तेना सादी (नियंगाखनुपुछियवा के०)नि था निर्यथोने पू. एम कही निथ प्रत्ये कहेले के, (पाउसंतोनियंता के.) अहो वायु प्यमंत निर्ययो ! जे हुँ बागल कहीश, ते वचन तमारे मनमा मान्य थाय ने किंवा नथी यतुं ? ते वचन हुँ कटुडं, तमे सांबलो. (इहखलु के०) या जगत् माहे निचे (संतेग श्यामपुस्तानवंति के) को एक मनुष्य शांतिप्रधान एवा दोय, (तेसिंचणएवंदुत्नपुवंनवर .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. បទ के) तेणें पोतार्नु एवं व्रतविशेप पूर्व कडं, ते के कयुं ? ते कहेले. (जेश्मेमुंमें नवित्ता के०) जे ते वं मुंग यश. (थागाराग्यणगारियंपवत्ता के० ) गृहस्थावास बांमीने अणगार पणुं प्रव्रजीश (एएसिंचणंयामरणंताएदंमेणिरिकत्ते के०) एने विपे मरणांतिक एटले मरणांतसुधी में दममयो,एतावता ए प्रव्रजीतने एटले यतिपणाने पा मेलोने विणाशवो नही. (जेइमेथागारमावसंति केजे गृहस्थावास वि वसतो पुरु प, (एएसियामरणंताएदंमेणोणिरिकत्ते के०) तेनुं मरणना अंतसुधी, दंम एटले हणवू निपेध्यु नथी. एवं तेनुं व्रत विशेपठे, ( केश्तंचणंसमणाजाववासाश्चमपंचमारंवइस माई के०) तेवारें कोइ एक श्रमण, प्रवर्ध्या पर्याय पाली यावत् चार, पांच, ब, तथा दश वर्ष, इत्यादिक (थप्पयरोवानुक्लियरोवा के०)थल्पकाल, अथवा घणा काल संधी. (दे संदूजित्ता के ) चारित्रने विपे विचरी, तथाविध कर्मनें उदय वली, (थागारमावसे का केप) गृहस्थावास सेवन करे,ए नाव संनवे किंवा न संनवे? तेवारें पागल बेला निग्रंथी बोल्या के, (हंतावसेजा के०) हा, चारित्रिया थकी गृहस्थ थाय. जे कारण माटें कर्मनी गति विचित्रते. हवे वली गौतम स्वामी कहेजे.(तस्सपंर्तगारवहमाणस्स के) हवे ते पुरुप के, जेनें चारित्रियापणे विनाशवानो नियमले बनें गृहस्थपणे विनाश वानो नियम नथी,तेवारे ते चारित्रियो फीटी गृहस्थ थयो ने तेवाने विनाशता तेनु, (सेपच्च स्काणेनंगेजवा के०) ते पञ्चरकाण नांजे, किंवा न नांजे ? ते कहो. तेवारे ते बोल्या. (ऐतिणसम के) ए अर्थ समर्थ न पाय, अर्थात् तेनुं व्रत न नांजे. (एवमे वसमणोवासगस्तवि के) एणी परें श्रमणोपासकने पण (तसेहिंपायरोहिंदमणिरिकत्ते के० ) त्रस प्राणिने विपे घात करवानो नियमले परंतु (थावरे हिंपाणेहिंदमेणोणिरिकत्ते केर 1) अने स्थावर प्राणिने घात करवानो नियम नथी, ते कारण माटे जे त्रस फोटो में स्थावर थयो, (तस्सणं के ) तेनो, (तंथावरकायं के०) ते स्थावरकायनी, (वहमा एस्स के) विराधना करनार आवकनुं (सेपञ्चरकाणे के) ते पञ्चरकाण (पोनंगे नवा के०) जंग न थाय. (सेएवंमायाणद के० ) ते एम जाणो (णियंताए के) घहो नियो ! (सेएवंमायाणियवं के) ते बौखं पण एमज जाणवू ॥ १४ ॥ ॥दीपिका-अथ त्रसानां स्थावरत्वं प्राप्तानां वधेपि न व्रतनंगः स्यादित्यत्र दृष्टांतत्रयमा है। नगवान् । गौतमउदाह उक्तवान् निर्यथाः प्रष्टव्याः। निथानां सर्वेपामप्येतत्सम तमिति झापनाय निर्यथप्रश्नः। किमुक्तवानित्याह । शांतिप्रधानाइह केचिन्मनुष्याः स्युस्ते पामेततपूर्व नवति । थप व्रतयणविशेषः स्यात् यश्मे मुंमानवाऽगारान्निर्गत्यानगा "रिता प्रतिपन्नाएपामुपरि मया मरणांतोदंमोनिदिप्तोवधस्त्यक्तः । कोर्थः ? केनापि यती

[មចុច वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
नाश्रित्य व्रतं गृहीतं । यथा यावज्जीवं मया यतयोन हंतव्याइति । येच श्मेऽगारं गृहमा
वसंति तेषां दंमोन त्यक्तः । गृहस्थानां हिंसा न प्रत्याख्याताश्त्यर्थः। तत्र केचित्रमणाः
कियंतमपि कालं प्रव्रज्या प्रतिपाट्य । कालमानमाह । वासाइति । वर्षाणि पंच च प
म्दशवा । अस्योपलक्षणादन्योपि कालविशेषो यस्तमेवाह । अल्पतरं प्रसूततरं च
कालं । तथा देसंदूक विहत्य कर्मोदयाद्गृहमावसेयुर्गृहस्थानवेयुः एवंनतः पर्यायः
किं संनाव्यते उत नेति ? पृष्टानिर्यथाः प्रत्यूचुः दंत गृहवासं ब्रजेयुः । तस्य च यतिवधगृ
हीतव्रतस्य तं गृहस्थं प्रतः किं व्रतनंगोनवेत् ? उतनेति ते श्रादुर्नेति । एवं श्रावस्य त्र
सवधनिवृत्तस्य स्थावरस्य प्राप्त त्रसंघ्नतोन स्यातनंगः॥ १४ ॥
॥ टीका-सांप्रतं त्रसानां स्थावरपर्यायापन्नानां व्यापादनेनापि न व्रतगोजवतीत्यर्थ
स्य प्रसिक्ष्ये दृष्टांतमाह । (नगवंचणमित्यादि) णमिति वाक्यालंकारे। चशब्दः पुनःशब्दा
थे। पुनरपि नगवान् गौतमस्वाम्येवाह । स्वौइत्यपरिहरणार्थमपरानपि स्थविरान सादि
पः कर्तुमिदमाह । ते निर्वथायुष्मत्स्थविराः खलु प्रष्टव्यास्तद्यथा घायुप्मंतोनियंथायु
प्माकमप्येत क्ष्क्ष्यमाणमनिमतमाहोस्विन्नेत्यवष्टनेन चेदमाह । युप्माकमप्येतदनिप्रेत
यदहं वच्मि । तद्यथा। शांतिरुपशमस्तत्प्रधानाएके केचन मनुष्यानचंति न नारकतिर्यग्दे
वाः किं तर्हि मनुष्यास्तेपि नाकर्मनमिजानापि म्लेबाअनार्यावा तेषां चार्यदेशोत्पन्ना
नामुपशमप्रधानानामेतक्तपूर्व नवति अयं व्रतग्रहणविशेषोनवति । तद्यथा । यश्मे मुंमा
नूत्वाऽगाराहानिर्गत्यानगारतां प्रतिपन्नाः प्रव्रजिताश्त्यर्थः । एतेषां चोपचर्यामरणांत
मया दमोनिदिप्तः परित्यक्तोनवति । इदमुक्तं नवति कश्चित्तथाविधोमनुष्योयतीनुदि
श्य व्रतं गृएहाति तद्यथा न मया यावी यतयोहंतव्यास्तथा ये चेमेऽगारं गृहवा
समावसंति तेषां दमोनिदिप्तश्त्येवं केपांचिद्वतग्रहणविशेपे सति व्यवस्थिते दमपदि
श्यते तत्र केचन श्रमणाः प्रवजिताः कियंतमपिकालं प्रव्रज्यापर्यायं प्रतिपाल्य तमेव काल
विशेष दर्शयति । यावर्षाणि चत्वारि पंच वा पड् दश वास्य चोपलहणवादन्योपि काल
विशेपोइष्टव्यः। तमेवाह । अल्पतरं प्रनूततरं वा कालं तथा देशंच दूजइति । विहत्य
कुतश्चित्कर्मोदयात्तथाविधपरिणतेरगारं गृहवासं वसेयुमुहस्थानवेयुरित्येवंचूतः पर्यायः
कि संनाव्यते?उत नेत्येवं दृष्टानियाः प्रत्यूचुःहत गृहवासं ब्रजेयुस्तस्य च यतिवधगृहीत
स्य ते गृहस्थं व्यापादयतः किं व्रतनंगोनवेउत नेति? यादुर्नेति । एवमेव श्रमणोपासक
स्थापि त्रसेषु दमोनिक्षिप्तोन स्थावरेविति यतस्वसं स्थावरपर्यायापन्नं व्यापादयतस्तत्प्र
त्याख्याननंगोन नवतीति ॥ १४ ॥

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एनए
भगवंचणं नदादु नियंग खलु पुछियवा आसंतो नियंग इह
खलु गादावश्गदावश्पुत्तोवा तहप्पगारेहिं कुलेटिं आगम्मा ध
म्म सवणवत्तियं वसंकमेका दंता नवसंकमेजा तेसिंचणं तदप्प
गाराणं धम्मं आइस्कियत्वे दंता आइस्कियो किं ते तदप्पगारं ध
म्मं सोचा पिसम्म एवं वएका इणमेव निग्गंथं पावयणं सच्चं
अपुत्तरं केवलियं पडिपुतं संसु, गेयानयं सल्लकत्तणं सिश्चिम
ग्गं मुत्तिमग्गं निजाणमग्गं निवाएमग्गं अवितदमसंदिई सब
सुरकपहीएमग्गं एग्यिा जीवा सितंति बुझंति मुच्चंति परिणि
वायंति सबङकाणमंतं करेंति तं मापाए तदा गवामो तदा चि
घामो तहा णिसियामो तहा सुयट्टामो तदा जामो तहानासा
मो तदा अनुगमो तता नभए नहेमोत्ति पाणाणं नूयाणं जी
वाणं सत्ताणं संजमेणं संजमामोत्ति वएका हंता वएका किं ते
तहप्पगारा कप्पंति पछावित्तए दंता कप्पंति किं ते तदप्पगारा क
पति मुंभावित्तए दंता कपंति किं ते तदप्पगारा कप्पति सिरका
वित्तए दंता कप्पति किं ते तदप्पगारा कति उवधावित्तए दंता
कम्पति तेसिंचणं तदप्पगाराणं सबपाणेहिं जाव सबसत्तेहिं दंगे
णिरिकत्ते हंता णिरिकत्ते सेणं एयारूवेणं विदारेणं विहरमाणा
जाव वासाचनपंचमाई उध्दसमाश्वा अप्पयरोवा मुळयरोवा
देसं दूश्लेत्ता आगारं वएका इंता वएका तस्सणं सबपाणेदि
जाव सबसत्तेहिं दमे को णिरिकत्ते से जे से जीवे जस्स परेणं
सबपाणेहिं जाव सबसत्तेहिं दमणो जिस्कित्ते से जे से जीवे जस्स
आरेणं सबपाणेहिं जाव सत्तेहिं दंगे णिरिकत्ते से जे से जीवे
जस्स श्याणिं सबपाणोर्दै जाव सत्तेहिं दमे को णिरिकते नवप
रेणं असंजए आरेणं संजए श्याणि असंजए असंजयस्स एं
सवपाणेहिं जावसत्तेहिं दंणो णिरिकत्ते नवा सएव मायाण
पियंग से एव मायापियवं ॥ २५॥

एए वित्तीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. अर्थ-जगवंत श्रीगौतम स्वामी वली बीजो दृष्टांत देखाडता बता बोल्या के,था दृष्टां तमा निर्ययोने निश्चें पूज. अहो आयुष्यमंत निर्मथो ! था जगत्माहे गृहपति,यथवा गृहपतिना पुत्र, ते तयाप्रकारनां रूडा कुलने विषे (पागम्मा के०) आवीने (धम्मस्त वणवत्तियं के) धर्म सांजलवाने (उपसंकमेको के०) उद्यम करे? एवं पुरधु ते वा रें निर्यथ बोल्या, (दंताचवसंकमेका के) हा रूडा कुलना उपना होय, ते धर्मने विपे उद्यम करे. तेवारें फरी श्रीगौतमस्वामी बोल्या .(तेसिंचणंतहप्पगारापंधम्मथाइरिक यचे के) तेवा गृहस्थने तथा प्रकारनो धर्म कहेवो? तेवार निर्यथ बोव्या(हंताथाइरिक यत्वे के०) हा ते ग्रहस्थने धर्म कहेवो. फरीश्रीगौतमस्वामी बोल्या के, (किंतेतहप्पगारंध म्मंसोचा के० ) केम के ते गृहस्थ, तेवा तथा प्रकारनो धर्म सनिलीने (णिसम्म के०) हृदयनें विपे अवधारीने ( एवंवएका के) एबुं वचन बोले. शुं बोले ? तोके (इणमेव निग्गंधपावयम्सचं के.) ए तीर्थकरनापित निर्ययर्नु प्रवचन, ते सत्यजे. समस्त जी वनें हितकारीने, अनुत्तर अन्यशास्त्रमा प्रधान, केवलिनापित, उत्तम मनोहर एवो बी जो कोई मार्ग नथी. (पडिपुसंसुक्ष्णेयाच्यं के०) मोक्षमार्गना गुणे करी प्र तिपूर्ण, संगु६ एटले अत्यंत शु.६ मोक्षार्थीजीवनें न्यायसंपन्न ( सनकत्तणं के० ) स म्यकप्रकारे मायादिक शल्यनो कापनार सिदिनो मार्ग, मुक्तिनो मार्ग, एटले निर्लोन पणानो मार्ग, निवाण एटले सिफ्नो मार्ग, अर्थात् समस्तकर्मक्ष्य करवानो मार्ग, ते निर्वाणमार्ग (अवित के०) अवितथ्य सत्य, (असंदि के) असंदिग्ध एटले सं देह रहित मार्ग, सर्वमुख प्रदीण करवानो मार्ग, (एबंठियाजीवा के.) एमार्गने विपे स्थित एटले रहेला जीव, सीसंति एटले कार्य सिद्धि करे, लोकालोक स्वरूप बूजे, सर्व खथकी मूकाय, (परिणिवायक्ति के ) कर्म रूपदावानजने उपशमाचवे करी, शीतलीजूत थाय, एटले सर्व समाधि पामें, सर्व सुखनो अंत करे, ए मार्गने अमे पण भादरीने (तमाणाए के०) तमारी याज्ञायें (तहागबामो के) तेम चालियें (त हाचिधामो के) तेम उनारहियें (तहाणिसियामो के ) तेमवेशिय (तहासुयद्यामो के.) तेम सुवें, एटले निज्ञ करियें, (तहागंजामो के०) तेम जमिये (तहानासा मो के.) तेम बोलिये (तदायनुजमो के०) तेम सावधान पणे प्रवर्तिये (तहान जाए के) तेम उग्वे करी उठिये (उच्मोति के०) उठीने जेम सर्व प्राण, नूत, जीव, सत्व, तेनी चिराधना न थाय (संजमेणं के०) एवा धाचारें करी. ( संजमामो निवएजा के) संयम पानि ते गृहपति एम कहे. ए प्रकारें गौतम अनु कयुं, तेवारें निमेय वोल्या. (हंतावएका के०) हा ते गृहस्थ जेम तमे वोल्या, तेमज कहे. पती गौत म सामी कहेते. (किंतेतहप्पगाराकप्पंतिपदा वित्तए के.) केम ते गृहीने तथा प्रकार ? राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. एर प्रव्रज्या व्रत कल्पे, एटले दीक्षा थापवी कल्पे? तेवारे नियंथ वोल्या (ताकप्पं ति के०) हा कल्पे. तेवारें श्री गौतम बोल्या. केम तेवा गृहीने मुंम करवा कल्पे ? नि ग्रंथ वोव्याके, हा कल्पे. गौतमवोल्या तेवा गृहीने शीखावतुं कल्पे ? निर्यथ बोल्या हा कल्पे. तेवा गृही में धर्मने विपे नवाववो कल्पे निग्रंथ वोल्या के, हा कल्पे. तेवा गृहीने चारित्र लीधा धनंतर सर्वप्राण, नत, जीव, सत्व, तेने विपे घात करवानो त्याग एटले मचा पणुं कल्पे? तेवारें निर्यथ बोल्या के,हा कल्पे. (सेणं के०) ते, ए ए वे वाक्यालंकारें एतपेण एटले एवे विहारें विचरता यावत् चार, तथा पांच, उ, तथा दश वर्ष, थथवा थल्पकाल, अथवा घणा काल पर्यंत देशमाहे,अथवा संयममाहे विचरी तथाविध चारि त्रावरणीय कर्मने चदयें चली गृहवास सेवे ? तेवारे निर्यथ बोल्या हा सेवे. जे कारण मात्रै कर्मनी गति वैचित्र्य तेथी जेणें चारित्र मूकीने गृहवास थादरखो तेने सर्वप्राण, नूत, जीव, अनें सवने विपे घात मूकाणो ? अर्थात् नहीं मूकाणो, तो हवे जुन के सेजेसेजोवे के) ते जीव, जे प्रथम गृहस्थ हतो. तेवार पठी ते जीव चारित्रियो थयो. तेवारें पण तेजजीव हतो,तेवार पठी चलीगृहस्थ थयो तेवारें पण तेहिज जीव दे.(जस्सपरेणं के०) जेने प्रथम, सर्व प्राण,नूत,जीव,सत्वना वधनो दंम नथी माणो तेज जीव,अनें जेनें थारेण एटले बच्चे टमाणो थने जेने श्याणिं एटले दमणा वर्तमाने वलीनथी माणो,ए रीतें तेनी त्रणयवस्था थइ.प्रथम संयत हतो,बच्चे संयत थयो, तेवार पनी वली असंयत थयो तेवारे तेने सर्व प्राण, यावत् सर्व सत्वना वधनो दंग, उंमाणो न होय, ए जीव का सर्वकाल असंयत न कहेवाय! परंतु जेवारें जेयो होय. तेथारें तेवो कहेवाय. तो यही निर्यथो त्रस! थने स्यावरने विपेपण एम जाणमाटें जेवारेंस तेवारें बस, अने जेवारें स्थावर. तेवारे स्थावर. ए बीजो हटांत कह्यो ते एम जाणे थने विजु पण एप्रमाणे मानवें ॥ १५ ॥ ॥ दीपिका-यथ वितीयदृष्टांत प्रत्याख्याविषयगत दर्शयन्नाह । जगपाच गौतमः प्राह । निर्मयाः प्रष्टव्याः इह खक्षु गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रोवा तथाप्रकारेपु श्रेष्ठकुलेषु उत्पय धर्मभवणार्यमागछेयुः तेषां धर्मधारल्यातव्याति प्रष्टे श्रमणान्यादुः । इंत या रख्यातव्यः किं ते तथाप्रकारं एवं धर्म श्रुत्वा एवं वदेयुः । इदमेव नियंथसंबंधि प्रवचन सत्यं यावत् सर्वाखमहीणमार्ग श्यति । यत्र स्थिताजीवाः सिचंति। यावत्सर्वपुःखा नामंतं कुर्वति तदाझया तथा गहामः तथा वेष्टामहे यावत् तया नया प्रयत्नेन प्रा णिनां संयमेन हिंसानिवृत्या संयमामोसंयमं कुर्मीयथा जिनाझा एवं ते वदेयुः इति एटे श्रमणाधातुः हंत वदेयुः। पुनः श्रमणान् एछति । किं ते तादृशापोग्याः कल्पते म माजयितुं । श्रमणाधाहत कल्पते इत्यादि । तेसिंच तैस्तपाविधैः सर्वजीरेन्योदमस्त्य

एएए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
कः एवं विधास्ते विहरतोवर्षाणि चत्वारि पंच वा पटू दश वा अल्पतर बद्भुतरं वा कालं
देशयामादावुद्यतविहारेण विहृत्य पश्चात्पतितपरिणामाः संतोगारं व्रजेयुर्गृहस्थानवेयुरि
त्यर्थः । निथाः एष्टोत्तरमादुः । हंत बजेयुः तेषां सर्वप्राणियोदंमोनो निक्तिः । तेषा
मक्स्थात्रयमात् । पूर्व गृहस्थत्वे सर्वजंतुवधोन त्यक्तः यथ यः ससाधुत्वे सर्वजंतुवध
स्तेन स्यक्तः । पुनः साधुत्वं मुक्त्वेदानी गृहस्थे जाते सर्वजंतुवधोन त्यक्तः। पूर्वमसंयतः
धारतः संयतः इदानीमसंयतः३ असंयतस्य सर्वजंतुवधोन त्यक्तः। तदेवं जानीत निर्य
थास्तदेवमाज्ञातव्यं । एवं यथावस्थात्रयेप्यन्यथात्वं स्यादेवं त्रसस्थावरयोरपि ज्ञेयं ॥१५॥
॥ टीका-सांप्रतं पुनरपि पर्यायापन्नत्यान्यथात्वं दर्शयितुं वित्तीयं दृष्टांत प्रत्याख्यात
विषयगतं दर्शयितुमाह (नगवंचणमित्यादि) नगवानेव गौतमस्खाम्याह । तद्यथा गृह
स्थाः यतीनामंतिके समागत्य धर्म श्रुत्वा सम्यक्त्वं प्रतिपद्य तउत्तरकालं संजातवैराग्याः
प्रव्रज्यां गृहीत्वा पुनस्तथाविधकर्मोदयाचामेव त्यजति तेच पूर्व गृहस्थाः सर्वारनप्रवृक्षा,
स्तदा रताः प्रव्रजिताः संतोजीवोपमई परित्यक्तदमाः पुनःप्रव्रज्यापरित्यागे सति नो परित्य
क्तदमाः । तदेवं तेपा प्रत्याख्यातॄणां यथावस्थात्रयेप्यन्यथात्वं नवत्येवं त्रसस्थावरयोर
पि इटव्यमेतच्च नगवंचणमुदादुरित्यादेवस्य सेएवमायाणियत्वं इत्येतत्पर्यवसानस्य
तात्पर्य । अक्रघटना तु सुगमेति स्वबुध्या कार्या ॥ १५ ॥
जगवंचणं उदादुणियंग खलु पुछियवा आसंतो नियंग इह ख
लु परिवाश्यवा परिवाइआनवा अन्नयरेदितो तिचाययणहितो
आगम्मधम्म सवणवत्तियं वसंकमेडा तानवसंकमेजा किंते
सिं तहप्पगारेणं धम्मे आइस्कियत्वे दंता आइस्कियत्वे तंचेव ज्वधा
वित्तिए जाव कप्पंति दंता कप्पति किं ते तदपगारा कपंति संनुंजि
तए दंता कप्पति तत्तेणं एयारूवेणं विहारेणं विद्रमाणा तंचेव जा
व आगारं वएका दंता वएका तेणं तहप्पगारा कप्पति संमुंजित्तए
णोणसम से जे से जीवे जे परेणं तो कप्पति संनुंजित्तए से
जे से जीवे आरेणं कप्पंति संनुजित्तए सें जे से जीवेजे इयाणी पो
कप्पति संतुंजित्तए परेणं अस्समणे आरेणं समणे श्याणि अस्स
मणे अस्समणेणं सिद्धिं णो कप्पति संमणेणं निग्गंयाणं संनुजि
तए से एव मायाणद पियवा सेएव मायाणिया ॥ १६ ॥

. राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एए३ अर्थ-हवे नगवंत श्री गौतमस्वामी त्रीजो दृष्टांत कहेले के, या दृष्टांतने विपेप ण, नि. नियोनें पूq. ए कारण मात्रै निग्रंथ उद्देशीने पूछे थे के, यहो थायुप्यमंत नियो ! निमें था जगत् माहे परिव्राजक संन्यासी, परित्राजिका संन्यासिणी, तथा (अन्नयरेहिंतोतिबाययणेहिंतो के०) अन्य तीर्थायतनथको भावीने (पागम्मधम्मसव एवत्तियं के) भागम धर्म सानलवाने साधु पासें आवी ते(नवसंकमेजा के) उद्यम करे ? (हंतावसंकमेला के०) हा यावीने उद्यम करे, तो केम तथाप्रकारमा परिबाज क, तथा परिवाजिकाने धर्म कहेवो ? हा धर्म कहेवो. (तंचेवउवावित्तिएके०) तेम कहे वो के, ज्यांसुधि तेने उहाव, कल्पे.? हा, कल्पे. ते वली परिव्राजक थका चारित्रिया थयाने, तेने मंझलें वेसाडवा कल्पे? दा, वेसाडवा कल्पे. तथा थाहार पाणी लेवो कल्पे ? हा, कल्पे. एवा विहारें विचरता ते वली ज्या सुधी तथाविधकर्मनें उदयें करीगृहस्थावास सेवे ? • हा, सेवे. तेवारे तेने तथाप्रकारे थाहारपाणी करवा, मंझलीमा वेसाडया कल्पे? तेयारे नियबोल्या, के, (पोहणसम के०) ए अर्थ समर्थ नथी. एतावता तेने मंमतीमा वेसा उबुं न कल्पे. तो हवे जुन ! के.तेनो तेज जीव, तेनी साथै प्रथम थाहार पाणी करयो न कल्पे, बच्चे वली आहारपाणी करयो कल्पे, थनें वली तेज जीव साथें हमणां श्राहार पाणी करयो न कल्पे. एम तेनी त्रए अवस्था थ६. प्रथम श्रमण, पठी वचे श्रमण, में हमणां वली अश्रमण. ते यश्रमणपणायें सहित एवा ते श्रमण निर्मथने मंमलीमा पोतानी साथें बेसारी जमाडवो न कल्पे. अहो निर्यथो! ए दृष्टांतनी पे बस स्था वरने विपे पण जाणवु. जेवारें त्रस तेवारें सज, अने जेवारे स्थावर, तेबारे स्था चरज, जाणवा. ए रीतें मानो, थनें एवी रीतें जाणवं. एप्रमाणे निर्यथना साक्षियें दे शविरक्ति प्रमाण करी ॥१६॥ ॥ दीपिका-यथ तृतीयं दृष्टांत परतीथिकानुदिश्याह । सुगमायमिदं सूत्रं । तात्पयार्थ स्त्वयं पूर्व परिव्राजकादयः संतोऽसंनोग्याः साधूनां गृहीतश्रामण्याश्च साधूनां संनोग्याः पुनः प्रामण्यत्यागेऽसंनोग्याः एवं पर्यायान्यथात्वं त्रसस्थावराणामपि योज्यं ॥ १६ ॥ । टोका-तदेवं वितीयं दृष्टांत प्रदाधुना तृतीयं दृष्टांत परतीथिकोदेशेन दर्शयितुमा है । (नगवंचणमुदादुरित्यादि जायसेएवमायाणियचंति) उत्तानार्थ । तात्पर्यार्थस्त्वयं 4 परिव्राजकादयः संतोऽसंनोग्याः साधूनां गृहीतश्रामण्याच साधूनां संनोग्याः संवृत्ताः पुनस्तदनावे खसंनोग्याइत्येव पर्यायाऽन्यथात्वं त्रसस्थावराणामप्यायोजनीयमिति॥१६॥ नगवंचणं नदाद संतेगड्या समणोवासगा नवंति तेसिंचएणं एवं युत्तं पुवं नव जो खलु वयं संवाएमो मुंमा नवित्ता आ ए वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. गारा अणगारियं पवश्त्ताए वयं णं चानसमुदिपुलि मासिणीसु पडिपुर्ण पोसई सम्मं अणुपालेमाणा विदरि स्सामो धूलगं पाणावायं पञ्चकाइरसामो एवं थूलगं मुसा वायं धूलगं. अदिन्नादाणं धूलगं मेढुणं थूलगं परिग्गहें प बस्काइस्सामो श्वापरिमाणं करिस्सामो अविहं तिविदेणं मा खलु ममघाए किंचि करेदवा करावेहवा तव विपञ्चरकाइस्सा मो तेणं अनोचा अपिच्चा असिणाइत्ता आसंदीपेढियाप चारुदिता ते तहा कालगया किं वत्तवंसिया सम्मं कालग तावि वत्तवंसिया ते पाणावि धुचंति ते तसावि वुचंति ते महा काया ते चिरविश्या ते वदुतरगा पाणा जेदि समणोवासग स्स सुपच्चरकायं नव ते अप्पयरागा पाणा जेहिं समणोवास गस्स अपञ्चकायं भवति से मदयान जसं तुम्ने वयह तं चेव जाव अयंपि नेदे से णो णेयानए नव॥१७॥ , अर्थ-वली उदक प्रत्ये नगवंत श्री गौतमस्वामी बोल्या के, निचे या जगत् मा हे कोई एक श्रमणोपासक होय, तेणे एवं व्रत विशेप पूर्वे उच्चार कयुं होय के, नि थे अमे मुंम थई गृहस्थावास थकी, अणगार पणु पादरी शकवाने समर्थ नथी तेथी, श्रमें चतुर्दशी, अष्टमी, चोमासानी त्रण पूर्णिमा, तथा विष्टतिथि ते महा कल्याणिक तिथि, एटले दिवसें प्रतिपूर्ण सम्यक् प्रकारें पोपट पालता विचरिद्यु, तथा वली स्थूल प्राणातिपात पञ्चरकोा. एणी पेरें स्थूल मृपावाद, स्थूल अदत्तान, स्यूत मैथुन, स्थूल परिग्रह, पञ्चरकोयं. हा प्रमाणे करीशं, “दविहंतिविहेणं "" इत्यादिक नांगायें करी पञ्चरखीयु. (माखलुममाए के) निश्च महारे अर्थ पोपट मांहे काहिं पचन पाचनादिक म करवू. वीजा पासें म कराव, त्यां पण एवं पूर्वोक्त अ में पचरकाण करी| (तेणं के०) ते एवा व्रतना उच्चार करनार आयक, (थनो चा के०)थणजम्या, (यपिच्चा के०) पाणी पीया विनाना, (थसिणात्ता के०) थने स्नान करखा विना, पोसहनत करे. पोसहवतमा एटला वानां न करे. (यासंदी के० ) मंचक, (पेढिया के०) पीढी, मांची इत्यादिक, ते थकी (पचारु हिता के०) उत्तरीने सम्यक् प्रकारे पोपथ लीये. (तेतहाकालगयाकिंवत्तवं सिया रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. एव्य के ) तेणें तथा प्रकारे काल कीघो, तो तेने केचा कहिये, ते रूडी पेरें मरण पा भ्या कहिये किंवा नहीं? तेवारें निर्यथ बोल्या के, (सम्मंकालगया विवत्तइंसिया के०) ते सम्यक प्रकारें रूडी रीतें कालगत थया एम कहियें,तेवारें श्रीगौतम बोल्या के, ए रीते जेणे काल कीधो, तेने अवश्य देवलोकनें विपे उत्पत्ति जाणी बैये केमके, रूडे परिणामें जे मरण पामे ते देव थाय. (तपाणाविवुचंति के०) त्यां यका तेने प्राण पण कहिये, (तेतसाविवुचंति केए) तेने त्रस पण कहियें, ते महाकाय कहीयें, तेने चिरस्थितिक कहियें,तो ए कारणे (तबद्धतरगापाणा के०) ते घणा जीव के,(जेहिंसमणोवासगस्ससुप चखायं नवके०) जेने विपे श्रावकने रूई पच्चरकाण होय. थने ते थोडा जीव, के जेने विपे श्रावकने पञ्चरकाण नथी. एम ते श्रावकने महोटी त्रसकाय थकी उपशम ते पञ्चखाण राखवानो उद्यम तेने विराधवानी विरतिजे.एवा श्रावकने तमे कहोबो के, एवो कोई पर्याय नथी के,जेणे करी श्रावकनें एक पण प्राणातिपातर्नु पञ्चरकाण थाय! ते तमारुं वचन न्यायमार्गनुं नथ ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-एवं दृष्टांतत्रयेण निर्दोपां देश विरतिं प्रसाध्य पुनरपि तजतमेव विचारमा ह । नगवान गौतमनदकं प्रत्याह । शांतिप्रधानाएके श्रमणोपासकानवंति तेषां च ३ दमुक्तपूर्व नवति । यथा न खलु वयं शक्नुमःप्रव्रज्यां ग्रहीतुं किंतु ? वयं चतुर्दश्यष्टम्यादिषु तिथिपु संपूर्ण पीपधं सम्यगनुपालयंतीविहरिप्यामः तथा स्थूलप्राणातिपातमृपावादा दत्तादानमैथुनपरिग्रह प्रत्याख्यास्यामः। विविधं कृतकारितनेदात् श्राइस्यानुमतेरनिपिन वाविविध मनोवचनकायैः मा निषेधे पौषधस्थस्य मम कते किंचित्पचनपाचनादिकं मा कार्ट परेण मा कारयते सर्वथाऽसनविनोवस्तुनोऽनुमतेरपि निषेधः तत्रापि प्रत्यारख्यास्यामः ते विकायनुक्त्वाऽपीत्वाऽस्नात्वा च पौपधयुतत्वादासंदीपीतिकातः प्रत्यारुह्याऽवतीर्य सम्यक् पौषधं कृत्वा कालं रुतवंतः ते किं सम्यकृतकालाउतासम्यक् ? एवं प्रष्टैर्नियथैरव श्यमेवं वक्तव्यं ते सम्यकालगता। एवं कालगतानामवश्यंभावी देवलोकोत्पादः तत्रोत्प नाश्च ते त्रसाएव ततश्च कथं निर्विपयता प्रत्याख्यानस्येति ॥ १७॥ .. . ॥ टीका-तदेवं दृष्टांत प्रत्याख्यातृविषयगतोगृहस्थयतिपुनर्गहस्थानेदेन पर्यायजेदः प्रदर्शितः। तृतीयेनु दृष्टांते परतीकिसाधुनावोनिष्क्रमणनेदेन संजोग हारेण पर्यायानेद व्यवस्थापितइति । तदेवं दृष्टांतप्राचुर्येण निर्दोपां देशविरतिं प्रसाध्य पुनरपि ततमेव विचारं कर्तुकामयाह । (जगवंचणमुदादुरित्यादि) पुनरपि गौतमस्वाम्युदकं प्रतीदमा 'ह । तद्यथा वहुनिः प्रकारैस्वससन्नावः संनाव्यते ततश्चाशुन्यस्तैः संसारस्तदशून्यत्वे एए६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययन तनिर्विषयं श्रावकस्य त्रसवधनिवृत्तिरूपप्रत्याख्यानं तदधुना बहुप्रकारत्रससंनूत्याऽशून्य तां संसारस्य दर्शयति । नगवानाह । संति विद्यते शांतिप्रधानावा एके केचन श्रमणो पातकानवंति तेषां चेदमुक्तपूर्व नवति संनाव्यते च श्रावकाणामेवंचूतस्य वचसः संनव इति । तद्यथा। न खलु वयं शक्नुमः प्रवज्यां ग्रहीतुं किंतु ? वयं । गमिति वाक्यालंकारे । चतुर्दश्यष्टमीपौर्णमासी संपूर्ण पौंपधमाहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याव्यापाररूपं पौपधं सम्यगनुपालयंतीविहरिप्यामः तथा स्थूलप्राणातिपातमृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्र हंप्रत्याख्यास्यामोविविधमिति कृतकारितप्रकार येनानुमतेः श्रावकस्याप्रतिपिवत्वात्तथा त्रिविधेनेति मनसा वाचा कायेन च तथा मा इति निषेधे खलु इति वाक्यालंकारे मदर्थ पचनपाचनादिकं पौपधस्य मम कृते मा कार्ट तथा परेण मा कारयत तत्राप्यनुमतावपि सर्वथा यदसंनवति तत्प्रत्याख्यास्यामः ते एवंनतरुतप्रतिझाः संतः श्रावकाः अनुक्वाड पीत्वाऽस्नात्वा च पौपधोपेतत्वादासंदीपीतिकातः प्रत्यारुह्यावतीर्य सम्यक् पौपधं गृही त्वा कालं कृतवंतस्ते तथाप्रकारेण कृतकालाः संतः किं सम्यकृतकालाउतासम्यगिति ? कथं वक्तव्यं स्यादित्येवं प्रष्टैनिथैरवश्यमेवं वक्तव्यं स्यात् सम्यकालगताश्त्येवं कालग तानामवश्यंनावी तेपां देवलोकेपूत्पादस्त उत्पन्नश्च सएव ततश्च कथं निर्विपयता प्रत्याख्यानस्योपासकस्येति ॥ १५॥ भगवंचणं उदाहु संतेगश्या समणोवासंगा नवंति तेसिंचणं ए वं वुत्तं पुवं नव पो खलु वयं संवाएमो मुंमा नवित्ता आगा राजाव पवश्त्तए पो खलु वयं संवाएमो चानहस मुदिपुरण मासिणीसु जाव अणुपालेमाणा विंदरित्तए वयं. णं अपश्चिम मारणंतियं संलेदणा जूसणा जूसिए नत्तपाणं पडियाइकिया जाव कालं अपवखमाणा विदरिस्सामो सवं पाणाश्चायं पच्च स्काइस्सामो जाव सर्व परिग्गरं पञ्चकाइस्सामोतिविदं तिविदे णं मा खलु ममहाए किंचिवि जाव आसंदीपेढियान पचारुदित्ता एते तदा कालगयाइ किं वत्तवंसिया सम्मं कालगयाइ वत्तवं सिया ते पाणावि वुचंति जाव अयंपि नेदे से पोणेयानए नवरा अर्थ-वली गौतम स्वामी कहे. कोई एक श्रमणोपासक एवा होय, तेणे एवं पूर्व व्रत उच्चारवानुं वचन कडं होय के, निधे थमे मुम थइने गृहस्थावास थका यावत् थ" .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रद नाग उसरा. एए गगार पणुं पादरी शकवाने समर्थ नथी. चतुर्दशी, थष्टमी, त्रए चोमासानी पू र्णिमा, तथा महाकल्याणिक तिथिने विपे पौपध तन शकियें थमारे चेले का मर एने अंते शरीर पातलु पाडवा संलेपणाने विपे जूसणा एटले अात्मा स्थापनो, स्था पीने नात, एटले अन्न पाणी निपेधिने यावत् मरणकाल अण वांबता मरणा मिलापाथ ण करता विचरीशुं यावत् सर्व प्राणातिपात, सर्व मृपावाद, सर्व अदत्तादान, सर्व मैथुन,सर्व परिग्रह, त्रिविध त्रिविध प्रकारे पञ्चरकीशं, तथा अमारे अर्थ काय पण पचन पाचनादिकम करो,म करावो,एवं पण पञ्चरकाण करीयु. ते श्रावको ए रीतें थण जमते,पाणी थणपी ते, स्नानादिक थण करते, मंचक, मांची इत्यादिक थकी उतरीने ते प्रकारे काल करे. तो तेने केवा कहिये, रूडा मरणना करनार कहियें के, माग मरणना करनार कहिये ? ते वारें नियेथ बोल्या, ते रुडी पेरें कालगत थया कहेवाय, तेपाणा विधुचंति इत्यादिक शब्दोनो थर्थ, पूर्ववत् जाणवो. यावत् तमाळं एवं बोलवू, ते न्याय मार्गनुं नथी. त्यां सुधी जाणवू. ॥ १७ ॥ ॥ दीपिका-पुनः श्रामोदेशेन प्रत्याख्यान विषयं दर्शयति । गौतमः प्राह । संति वि यंते एके केचन श्रमणोपासकास्तेपामेतऽक्तपूर्व नवति । यथा न शक्नुमोवयं प्रव्रज्यां ग्रहीतु नापि चतुर्दश्यादिषु सम्यक् पौपधं पालयितुं वयं चापश्चिमया संलेखनपण्या पितकायाः। यदिवा संलेखनाजोपण्या सेवनया जोषिताः सेविताउत्तमार्थगुणैरेवं जूताः संतोनक्तपानं प्रत्याख्याय कालं दीर्घकालमनवकांक्ष्माणाविदरिष्यामः । कोर्थः ? न खलु वयं दीर्घकालं व्रतं पालयितुं समर्थाः किंतु वयं सर्वमपि प्राणातिपातादिकं प्र त्याख्याय संलेखनया संलिखितकायाश्चतुर्विधाहारत्यागेन जीवितं त्यक्तुं समर्थाः । इति सूत्रेणैवाह । (सर्वपाणावायमित्यादि) यावत्ते तथा कालगताः किं वक्तव्यमेतत्स्यात् सम्यक ते कालगताइति टष्टानिर्यथाादुर्यथा ते सन्मनसः शोजन चित्ताः कालगता इति । ते कालं कत्वा सुरलोकेपूत्पद्यते तत्र चोत्पन्नायद्यपि दंतुं न शक्यते तथापि त्रस त्वाने श्रामस्य त्रसवधनितिप्रत्याख्यानस्य विपयाः स्युः ॥ १७ ॥ ॥ टीका-पुनरन्यथा श्रावकोदेशेनैव प्रत्याख्यानस्य विपयं प्रदर्शयितुमाह । (नगवं चणमित्यादि) गौतमस्वाम्येवाह । तद्यथा संति विद्यते एके केचन श्रमणोपासकास्तेपा चैतक्तपूर्व नवति । तद्यथा । खलु न शकुमोवयं प्रव्रज्यां ग्रहीतुं नापि चतुर्दश्यादिषु स म्यक् पौपचं पालयितुं वयं चापश्चिमया संलेखनपणया पितकायाय दिवा संलेखना जोपण्या सेवनया जोपिताः सेचिताउत्तमार्थगुणरित्येवंचूताः संतोनक्तपानं प्रत्याख्या

एएएत हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
य काल दीर्घमनवकांकमाणाविहरिष्यामः । इदमुक्तं नवति । न वयं दीर्घकालं पोपधादि
के व्रतं पालयितुं समर्थाः किंतु ? वयं सर्वमपि प्राणातिपातादिकं प्रत्याख्याय संलेखनया
संलिखितकायाश्चतुर्विधाहारपरित्यागेन जीवितं परित्यक्तुमसमिति । एतत्सत्रेणैव दर्शयति
(सर्वपाणावायमित्यादि) सुगमं । यावत्ते तथा कालगताः किं वक्तव्यमेतत्स्यात्सम्यक्
ते कालगताइत्येवं दृष्टानिर्ग्रथाएतदूचुर्यथा ते सन्मनसः शोजनमनसस्ते कालगताइति
तेच सम्यक् संलेखनया यदा कालं कुर्वति तदाऽवश्यमन्यतमेषु देवलोकेयूत्पद्यते तत्र
चोत्पन्नायद्यपि ते व्यापादयितुं न शक्यते तथापि त्रसत्वाने श्रावकस्य त्रसवधनिवृत्तस्य
. विपयतां प्रतिपद्यते ।। १७ ॥
नगवंचणं उदाहु संतेगश्या मणुस्सा नवंति तंजहा महश्चा म
दारंना महापरिग्गहा अदम्मिया जाव उप्पडियाणंदा जाव स
वान परिग्गहा अप्पडिविरया जाव जीवाए जेहिं समणोवा
सगरस आयाणसो आमरणंताए दंझे णिस्कित्ते ते ततो आनगं
विप्पजदंति ततो नुको सगमादाए जुग्गगामिणो नवंति ते
पाणावि बुचंति ते तसावि वुचंति ते महाकाया ते चिरविश्या ते.
बढुयरगा आयाणसोति से महयान णं जसं तप्ने वदद तंचेव
अयंपि नेदे से णो णेयानुए नव ॥१०॥
अर्थ-वली गौतम स्वामी कहेले. या जगत् माहे कोई एक एवा होय, ते कहे.
(महरवा के०) महोटी लावाला एटले महालोनी, महाआरंली, महापरिग्रही, अधार्मि
क यावत् उप्प्रत्यानंदी, एटले कोठें जुहूं थाय तो पोते आनंद पामे, यावत् सर्व परि
ग्रह थकी थविरति एटले निवर्त्या नथी. जाव जीव लगें जेने विपे श्रमणोपासकने (या
याणसो के०) प्रथम व्रत ग्रहण प्रारंजीने मरणांत सुधीस पणाने तीधे तेनो पात
माणोठे. हवे ते सर्वथा थविरति मनुप्यनो ते नवसंबंधी बायुप्यनो क्य,थये यके.ते
आयुष्य त्यागीने (तुकोसगमादाए के) वली पोताना उपार्जन करेला कर्मों सेइनें
(जुग्गगामिणोनवंति के०) दौर्गतिगामि थाय, एंटले युं कयुं ? तोके, जे महारंनी, म
हापरिग्रही होय, ते नरकादिक उर्गतियें जाय. त्यां उतां तेने प्राण पण बोलियें, थने त्र
स पण बोलियें, ते महाकायवाला कहियें, तेने घणी स्थिति होय, एम पण कहियें, ते घ
या जीवनी त्रस जाति पणाने पामे. माटें तेनो विनाश करवाने विपे श्रावकने रूडूं पञ्च
रकाण होय. इत्यादिक पूर्ववत् जाणवं. ए कारणे तमासंबोलवू न्याय मार्गनुं नथी ॥१॥

. राय धनपतसिंघ बादाउरका जैनागम संग्रह भाग उसरा. एएए ।। दीपिका-पुनः प्रत्याख्यानविषयमाह ।न प्रथमवतग्रहणं ततधारन्य मरणांत या वमोनिदिप्तस्त्यक्तः । तेच तस्मानवात्स्वायुपं जति त्यक्त्वा सजीवितं स्वकं पाप मादाय गृहीत्वा ऊर्गतिगामिनः स्युः। महारंपरिग्रहत्वाचे मृतानरके नारकत्रसत्वेनोत्प नाः सामान्यन प्राणिनवच्यते विशेपतस्तु त्रसामहाकायाइत्यादि पूर्ववत् ॥ १५ ॥ ॥ टीका-पुनरन्यथा प्रत्याख्यानस्य विषयमुपदर्शयितुमाह। (जगवंचनदादुरित्यादि) नगवानाह । एके केचन मनुष्याएवंनूतानवंति । तद्यथा महेबामहारंनामहापरिग्रहा इत्यादि सुगमं । यावद्यैर्येषु वा श्रमणोपासकस्यादीयतश्त्यादानं प्रथमव्रतग्रहणं ततथा रन्याऽऽमरणांतामोनिदिप्तः परित्यक्तोनवति। तेच तादृग्विधास्तस्मानवात्कालात्स्वा युपं विजहंति त्यक्त्वा त्रसजीवितं ते नूयः पुनः स्वकर्म स्वरूतकिदिवपमादाय गृही वा मुर्गतिगामिनोनवंति एतक्तं नवति । महारनपरिग्रहत्वाते मृताः पुनरन्यतरप्टथिव्यां नारकत्रसत्वेनोत्पद्यते तेच सामान्यसंझ्या प्राणिनोविशेषसंझ्या सामहाकायाः चिर स्थितिकाइत्यादिपूर्ववद्यावत् (णोणेयाउएत्ति) ॥ १५ ॥ नगवंचणं नदाद संतेगश्या मणुस्सा नवंतितंजदा अणारंना अ परिग्गा धम्मिया धम्माणुया जाव सबान परिंग्गहा पडिवि रया जाच जीवाए जेहिं समणोवासमस्स आयाणसो आम रणंताएदंमणिरिकत्ते ते त आगं विष्पजहंति ते तनुजो सग मादाए सग्गगामिणो नवंति ते पाणावि वुच्चंति जाव णो णेयान एनव॥२०॥ थर्थ-वली एहिज अर्थ दीपावचा नणी, गौतम स्वामी कहे के, या जगत् माहे को ३ एक मनुष्य, एवा होय के, निरारंनी, निःपरिग्रही, धार्मिक धर्मनीज यनुमोदना क रनार, इत्यादिक त्या सुधी कहे, ज्यां सुधी सर्वपरिग्रह थकी विरति एटले निवरयाले सर्व विरतिना पालनार, जावेजीव सुधी, जेने विपे श्रमणोपासकनें प्रथम व्रतग्रहण का ल प्रारंनी मरणांतसुधी घातनो निपेध कयोठे. ते तेवा सर्व विरति वाला मनुष्य, नव सं वधीनु वायुष्य मीने पोतानां पूर्वोपार्जित गुन कर्म लेने सतिगामि थाय. ते त्यां उता प्राण पण कहेवाय. इत्यादिक-वीजो पाठ, सर्व पूर्ववत् जाणवो. ए कारों ए तमारु वचन रूडूं न्याय मार्गनुं नथी. ॥ २० ॥ ॥ दीपिका-पुनः प्रत्याख्यान विषयं दर्शयति । पूर्वोक्तन्योमहारंनादिन्यो विपरीताः

२००० हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
सुशीलाः साधवः एते च सामान्यभावकास्तेपि त्रसेप्वेव देवेषूत्पद्यते ततोपि न नि
विपयं प्रत्यारल्यानं ॥ २० ॥
भ
॥ टीका-पुनरन्येन प्रकारेण प्रत्याख्यानस्य विपयं दर्शयितुमाह । ( नगपंचम्चदा
दुरित्यादि) पूर्वोक्तन्योमदारंपरिग्रहवदादिन्योविपर्यस्ताः सुशीलाः सुप्रत्यानंदाः सा
धवइत्यादि सुगमं । यावत् (लोणेयाउएनवति)। एते च सामान्यभावकास्तेपि त्रसेण्वे
वान्यतरेषु देवेपूत्पद्यते ततोपि न निर्विपयं प्रत्याख्यानमिति ॥ २० ॥
जगवंचणं नदादु संतेगश्या मणुस्सा नवंति तं जहा अप्पेचा अ
प्पारंना अप्पपरिग्गा धम्मिया धम्माणुया जाव एगचान परि
गदान अप्पडिविरया जहिंसमणोवासगस्स आयाणसो आम
रणंताए दणिरिकत्ते ते तन आउगं विप्पजदंति ततो नुको संग
मादाए सग्गरंगामिणो नवंति ते पाणावि वुच्चंति जाव णो णेया
नए नव॥३२॥
अर्थ-वली गौतम स्वामी कहे. निचे था जगत् माहे कोई एक मनुष्य, एवा हो
य, ते कहे. थल्पश्वा एटले यल्पलोनी, अपारंजी, थल्पपरिग्रही, धार्मिक धर्मानु
ग, प्राणातिपातादिक थकी एकपदं विरति, थने एकपदें यविरति, ए कारण माटें
ते विरताविरत कहेवाय. जेनें विपे श्रमणोपासकने व्रतग्रहणकाल प्रारंजी मरणांतसु
घी जीवघातरूप दंनो निपेधले. ते विरताविरत पुरुष, ते नव संबंधी थायुष्य वांझीने,
पढी पोतानां पूर्वोपार्जित गुन कर्म सेइने, सजतियें जाय. ते त्यां उतां प्राण पण क
हेवाय, त्रस पण कहेवाय, इत्यादिक पाठ सर्व, पूर्ववत् जाणवो. ज्या सुधी तमारुं वो
लवु न्यायमार्गनुं नथी. ॥ १ ॥
॥दीपिका-किंच । सुगममिदं सूत्रं एते चात्पेबादिविशेपणाअवश्यं प्रकृतिनश्तया
सजतिगामित्वेन त्रसेपूत्पद्यते ॥ २१ ॥
॥ टीका-किंचान्यत् । (नगवंचएंउदादुरित्यादि) सुगम यावलोणेयाउएति । ए
ते चाटपेचादि विशेषणविशिष्टाअवश्यं प्रकृतिनातया सातिगामित्वेन उसकायेपूरपयं
तइति इष्टव्यं ॥२१॥

रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २००१ नगवंचणं नदाढु संतेगश्या मणुस्सा नवंति तं जदा आरणिया, आवसहिया गामणियंतिया कण्हुई रहस्सिया जेहिं समणोवा सगस्स आयाणेसो आमरणंताए दो णिस्कित्ते नव णो बदु संजया जो बहुपडिविरया पाण नूय जीव सत्तेहिं ते सतो अप्पणा सच्चा मोसाई एवं विप्पडिवेदेति अहें ण दंतवो अन्ने टुंतवा जाव कालमासे कालं किच्चा अन्नयराई आंसुरियाई किविसियाई जाव बवत्तारो नवति तन विष्णमुच्चमाणा नुको एलमुयत्ताए तमोरुवत्ताए पञ्चायति ते पाणावि वुच्चंति जाव णो णेयानए नव॥२॥ अर्थ-वली गौतम स्वामी कहे।के,श्रा जगत्माहे कोइएक मनुष्य एवा होय के,आरणि क एवं तीर्थविशेप तेने विपे रहेनार ते श्रारण्यवासी,तथा कंदमूलफलाहारी,वृदने मूलें वसनार एवा पुरुप,तापस विशेष जाणवा. (श्रावसहिया के०) वलीकोइएक पानडानी पर्ण कूटी करी रहेनारा, ग्राम निमंत्रिक. एटले बाजीविका निमित्तें ग्राम समो वमनारा,(क एहरिहस्तिया के) कोइएक कार्यनें विपे रहस्यना करनार,इत्यादि तापस विशेप, जेनें विपे श्रमणोपासकनें व्रतयहण प्रारंनीने मरणांत सुधी हिंसानो निपेधले. हवे ते तीर्थिक केवावे ? तोके जा सयत नथो,कारणके तेमांहे सम्यक ज्ञान नयी ते माटें ते पूर्ण संय माता नथी,तथा प्राण,जूत,जीव,अने सत्वनें विपे जेने घणुं व्रतिपणु नथी. ते पोतें पोता यकी एवी संत्यामृपा नापी प्रयुंजीने लोक आगल बावीरीते बोले.ते कहे.मने ब्राह्मण पणाने लोधे दमादिकें करी हरायो नहीं. बीजा,हुक्षादिकोने दणवा. इत्यादिक पूर्व अध्ययनने विप कधुने,ते सर्व अंही जाणी ले. एवा मनुप्य,कालमासें काल करीने बालतपश्चर्याने योगें अनेरा बासुरिय किल्विपीयादिकनीगतिने विपे जाप. जे कारण मात्रै ते जोवपातना उपदेशना देनार,जोगानिलापी, तापसो, नित्यांधकार सहित एवीनरकादि क गतिमाहे जायः वली बालतपनें योगें तेनें प्रथमतो पूर्वोक्त नीचगति प्राप्त थाय, ते वार पनी वली ते आसुरीयादिकः गतिथकी वायुप्यने क्ये चवीने वनो वलो वेहेरा, मूगा, एवा तमोरूप अंध मनुष्य थाय. एवा उता तेने त्रस कहियें, तेने प्राण कहिये, इत्यादिक. पूर्ववत् जाणवू इत्यादिक यावत् ए तमारुं वचन न्यायमार्ग, नथी ।। २२ ॥ ॥ दीपिका-किंचान्यत् एके मनुष्याएवंनूताः स्युः चारस्यिकाधारण्यवासिनः श्रावतथि फाग्रामनिमंत्रिकाः (कण्दुरहस्सिया), कचित्कार्य रहस्यकाः एते सर्वेपि तीथिकविशेषाः २००३ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. तेच नो बहुसंयताः क्रियासु नो बहुप्रतिविरताः सर्वजंतुवधान निवृत्ताः सत्यामृपाणि वा क्यानि परेपु एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रयुजति ( एवं विप्प डिवेदेति ) क्वचित्पावः एवं विवि धप्रकारेण प्रतिवेदयति ज्ञापयति । यथा । अहं न हंतव्योऽन्ये दंतव्याः अहं नाझापयि तव्योन्येऽझापयितव्याइत्यादीन्युपदेशवाक्यानि ददति ।एवंनूतास्ते कामासक्ताः किंचिदशा नतपःपराः कालं कत्वाऽन्यतरेवासुरीयेषु स्थानेषु किदिबपिकेषु यसुरदेवाधमे पूत्पाते थ थवा प्राण्युपघातकोपदेशदातारोनोगमूर्जितायसूर्येषु नित्यधिकारेषु किल्बिपप्रधानेपु नरक स्थानेषु समुत्पद्यते ते च देवानारकास्त्रसत्वं न व्यनिचरंति तेषुच यद्यपि इत्र्यप्राणातिपातो न संनवति तथापि नावप्राणातिपातस्य विरतेविपयतां प्रतिपद्यते ततोदेवलोकाच्युतान रकाउतावा क्लिष्टपंचेंख्यितिर्य? हीनमनुप्येपुवा एडमूकतया तमोरूपतया अंधबधिर तया प्रत्यायांति ते चावस्थाध्येपि त्रसत्वं न व्यनिचरति ततोन निर्विपयं प्रत्याख्यानं एषु च इव्यप्राणातिपातोपि संनवति ॥ २२ ॥ ॥ टीका-किंचान्यत् । (नगवंचणंउदाहुरित्यादि ) गौतमस्वाम्येव प्रत्याख्यानस्य वि पर्य दर्शयितुमाह । एके केचन मनुष्याएवंनूतानवंति तद्यथा अरण्ये जवाधारण्यका स्तीर्थिक विशेषास्तथा श्रावसथिकास्तीधिक विशेषाएव तथा ग्रामनिमंत्रिकास्तथा (काद रिहस्तियात्ति ) क्वचित्कार्ये रहस्यकाः क्वचिश्हस्यकाएते सर्वेपि तीर्थकविशेपास्तेच नो बहुसंयताहस्तपादादिक्रियासु तथा ज्ञानावरणीयावृतत्वान्न वदुविरताः सर्वप्राणनूतजी वसत्वेन्यस्तत्स्वरूपापरिझानात धादविरताइत्यर्थः। ते तीर्थिकविशेपाबव्हसंयताः स्वतो विरतायात्मना सत्यामृपाणि वाक्यान्येवमिति वक्ष्यमाणरीत्या विमुजति । ( एवं विष्य डिवेदेति ) कचित्पावास्यायमर्थः। एवं विविधप्रकारेण परेषां प्रतिवेदयति तानि पुनरेवंनू तानि वाक्यानि दर्शयति । तद्यथा । यहं न हंतव्योऽन्ये पुनर्हतव्याः तथाई नाझापयि तव्योऽन्ये पुनराशापयितव्या इत्युदीरितान्युपदेशवाक्यानि ददति । ते चवमेवोपदेशदाथि नः स्त्रीकामेषु मूर्छितागृक्षाअध्युपपन्नायावर्षाणि चतुःपंचानिया पड्दशमानि वा ते ऽप्यल्पतरं वा प्रनूततरंवा कालं जुत्कोत्कटानोगनोगांस्तांस्ते तयानूताः किंचिदज्ञानतपः कारिणः कालमासे काल रूत्वाऽन्यतरेप्वासुरीयेषु स्थानेषु किस्विपिध्वसुरदेवाधर्मपु स्था नेपूपपत्तारोनवंति यदि प्राप्युपमर्दोपदेशदायिनोनोगानिलापुकायसूर्येषु नित्यांधकारे पु किल्विषप्रधानेपु नरकस्थानेषु ते समुत्पद्यते तेच देवानारकावा त्रसत्वं न व्यनिचरं ति तेषु च यद्यपि इव्यप्राणातिपातोन संनवति तथापि ते नावतोयः प्राणातिपातस्त रितेर्विपयतां प्रतिपद्यते ततोपि देवलोकायुतानरकोवृताः क्लिष्टपंचेंक्ष्यितिर्यहु त थाविधमनुष्येषु चैडमूकतया समुत्पयंते तथा तमोरूपत्वापत्तिमंधबधिरतया प्रत्यायांति .

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १००३ ते चोनयोरप्यवस्थायास्त्रसत्वं न व्यनिचरंति । इत्यतो न निर्विषयं प्रत्याख्यानमेतेपु च इव्यतोपि प्राणातिपातः संनवतीति ॥ २२॥ नगवंचणं नदादु संतेगश्या पाणा दीहान्या जेहिं समणोवा सगस्स आयाणसो आमरणताए जाव दंगे णिस्कित्ते नवाते पुवामेव कालं करेंति करेंतित्ता पारलोइयत्ताए पञ्चायति ते पाणावि वुच्चंति ते तसावि वुचंति ते महाकाया ते चिरवि या ते दीवानया ते बदुयरगा जेहिं समपोवासगस्स सुपच्चका यं नवजाव णो णेयानए नव॥२३॥ अर्थ-वलीनगवंत श्रीगौतम स्वामी बोल्या के,या जगतमाहे एकेक प्राणी एवाके, ने श्रावक पञ्चखाण करे, ते थकी ते प्राणी दीर्घायुवाला,ते देवता,नारकी, तिर्यच,. थने मनुष्यपणे परलोकमांहे उपजे,तेने प्राण पण कहियें, तेने त्रस पण कहिये, तेने मोहोटी काया ना धणी पण कहिये,तेने घणी स्थिति कहिये. तेने घणा प्रकारना जीव कहिये, जेने विपे श्रमणोपासकने व्रतग्रहण प्रारंनीने मरणांतसुधि विनाशवानो निपेधले, थने ते श्रावक तो, तेनी पूर्वज काल करे. ते कारण माटे ते श्रमणोपासकने, तेने वि नाशवानो निपेधडे, परंतु ते दीर्घायुत्रसने विपे प्राणातिपात विरमणव्रत शामाटें पले नही? तमे जे कहो के, एवो पर्याय कोइ नथी के, जेणे करी श्रावक पञ्चखाण करे. ते तमा वचन न्यायमार्गर्नु नथी. ॥ २३ ॥ ॥ दीपिका-अथ प्रकटमेव विरतिविषयमाह । जगवानाह । योहि प्रत्याख्यानं 2 एहाति तस्मादीर्घायुष्काः प्राणिनस्ते च नारकमनुष्यदेवावित्रिचतुःपंचेंख्यितिर्यचश्च सं नवंति ततः कथं निर्विषयं प्रत्यारल्यानमिति ? शेपं सुगमम् ॥ २३ ॥ टीका-सांप्रतं प्रत्यासिकएव विरतेर्निविपर्य दर्शयितुमाह । (जगवंचणंउदाहुरि त्यादि ) नगवानाह योहि प्रत्याख्यानं गृपहाति तस्मादीर्घायुष्काः प्राणाःप्राणिनस्ते च नारकमनुष्यदेवावित्रिचतुःपंचेंश्यितिर्यंचश्च संनवंति ततः कथं निर्विपयं प्रत्याख्यान . मिति ? शेपं सुगम यावामो ऐयानए जवइ ।। २३ ॥ जगवंचणं नदाद संतेगश्या पाणा समाज्या जेहिं समणोवास गस्स आयाणसो आमरणंताए जाव दंगे. णिरिकत्ते नवाते सममेव कालं करेंति करेंतिता पारलोइयत्ताए पञ्चायति ते पाणा , २००४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. वि वुच्चंति तसावि बुचंति ते महाकाया ते समाज्या ते बदुयरगा जेहिं समपोवासगस्स सुपञ्चरकायं नव जाव णो णेयानए नवः॥२२॥ थर्थ-वली श्रीगौतमस्वामी कहेडे के, जे श्रावक पञ्चरकाण करे, तेथकी या जग त् माहे कोई एक प्राणी (समाजया के) समायुष्य एटले सरखा थायुष्य वाला , जेनें विपे श्रमणोपासकनें प्रथम व्रत ग्रहण प्रारंनी मरणांत सुधी हिंसानो नियम, ते चार पनी ते समकालें काल करे, सरखा काल करीने परलोकें उपजे तेने प्राण पण कहियें, तेने त्रस पण कहियें, तेने महोटी कायाना धणी कहियें, तेने घणा प्रकारे जीव कहियें,जेनें विपे अमणोपासकने निषेधवानो नियमले. एकारणे श्रावकनें पञ्चरकाण केम न होय ? ते माटें ए तमाएं बोलवु नखं नथी॥ २४ ॥ ॥ दीपिका-इदं समायुप्कसूत्र पूर्ववत् ॥ २५ ॥ ॥ टीका-एवमुत्तरसूत्रमपि तुल्यायुष्कविपयं समानयोगक्षेमत्वाच्यारव्येयं ॥ २४ ॥ जगवंचणं नदादु संतेगश्या पाणा अप्पानया जेहिं समणोवा सगस्स आयाणसो आमरणंताए जाव दंमे णिकित्ते नवते पुचामेव कालं करेंति करेंतित्ता पारसोत्ताए पञ्चायति ते पाणा वि वुचंति ते तसावि वुच्चंति ते महाकाया ते अप्पाउया ते बढ्य रगा पाणा जेहिं समणोवासगस्स सुपच्चरकायं नव जाव को ऐयागए नव॥३५॥ अर्थ-वली नगवंत श्री गौतम स्वामी बोल्या के, आ जगत् माहे एकेक प्राणी एवा वे के, ते आवक थको अल्प एटले थोडा आयुष्य वाला, जेनें पाश्री श्रमणोपासक में रूईं पञ्चरकाण- एतावता घणा प्राणने विषे पञ्चरकाण थने थोडा पाणने विपे थपञ्चरकाण. एतावता जाव जीव सुधा जे जीव ते नियम करनार श्रावक यकीय ल्पायुप्यवाला ते ज्यां सुधी मरण न पामे, त्यां सुधी त्रस धाश्री ते भावकने पञ्च स्कापने, ते कदापि मरण पामीने फरी तेहिज सकायमां उपजे तेवारे ते पञ्चरकाण थागल पण पले. ए कारणें निर्विपय पञ्चरकाण केम कहियें ? माटें तमा वचन थयु त. थही वीजा रही गयेला पदोनो थर्थ पूर्ववत् जाएवो ॥ २५ ॥ ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १०७५ ॥ दीपिका-इदमल्पायुष्कसूत्रमपि स्पष्टं नवरं यावत्ने न नियंते तावत्प्रत्यारण्यानस्य विषयः त्रसेपु वा समुत्पन्नाः संतोविषयता प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥ ॥ टीका-तथा-पायुष्कसूत्रसिक्षमेव । श्यास्तु विशेपोयावत्तेन नियंते तावत्प्रत्याख्या नस्य विपयस्त्रसेपु वा समुत्पन्नाः संतोविपयता प्रतिपद्यतइति ॥ २५ ॥ नगवंचणं दादु संतेगश्या समणोवासगा भवंति तेसिंचणं ए वं वुत्तं पुर्व नवश्णो खलु वयं संचाएमो मुझे नवित्ता जाव पब श्त्तए पो खतु वयं संचाएमो चाउद्दस मुहिपुणमासिणीसु प डिपुणं पोसई अणुपालित्तए पो खलु वयं संचाएमो अपतिम जाव विदरित्तए वयंचणं सामाश्यं देसावगासियं पुरता पाईणं पडिणंवा दाहिणं नहीणं एतावता जाव सबपाणेहिं जाव सबस त्तेहिं ददि णिरिकते सबपाणनूयजीवसत्तेहिं खेमं करेदि अहम सि तव आरेणं जे तसापाणा जेहिंसमणोवासगस्स आयाणसो आमरणंताएदमे णिरिकत्ते तआविष्पजति विप्पजहिता तव आरेणं चेच जे तसा पाणा जेहिं समणोवासगरस आ याणसो जाव ते सुपञ्चायति जेहिं समणोवासगस्स सुपञ्चसायं नवते पाणावि जाव अयंपिनेदे से॥२६॥ थर्थ-वली गौतम स्वामी बोल्या के था जगत्माहे एकेक श्रमणोपासक एवा होयवे के जेनें पूर्व एचा व्रतनो उच्चार दोय के,निथें थमें मुंम थइ यागारवास ठांमीनें चारित्र स शकता नथी निथें थमे चतुर्दशी,अष्टमी,उदिष्ट एटले कल्याणिक तिथि,थने पूर्णमा सी एटले चौमासानीत्रण पुन्यम ते दिवसें प्रतिपूर्ण पोपध पाली शक्ता नथा (ोखनु वयंसंचाएमो के०)निधे करीश्रमे समर्थनथी,गुं करवाने समर्थ नथी? (थपधिमंजावधि हरित्तए के) तोके पश्चिम सलेपणा करीथणसण पषु चञ्चरीशकवाने समर्थनथा(व यंचषंसामाश्यंदेसावगासियंपुरछा के०) किंतु थमे सामायक तथा देशावकाशिक ए मत पालगुं, एटले जावजीव सुधा दिनप्रत्ये दिशातुं परिमाण करीगुं. तथा पुरमा एटले प्रनाते पत्रकाणने यसरें(पाई के०) पूर्वदिशायें, पश्चिम दिशायें, दक्षिण दिशायें,वनर दिशायें,ए चारे दिशायें,यमुक श्रमुक नूमिसुधी जावू, उपरांत नूमिय जवानु पजरकाण फरीरां,एवं व्रत पाती, एतावता जेटखं दिशिनु परिमाण की, ते दिशि थकी उपरांत २००६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. नीनूमिमा जेटला प्राणी यावत् सर्व सत्व तेने घात करवानो त्याग करीमु.एटले ते उपरांत सर्व प्राण, नूत,जीव, अनें सत्व,अर्थात् जे काइ त्रस, अनें स्थावर प्राणीयोडे तेने (खेमंकरे के०) तेनी दया पाली.(यहमंसितंब्यारेणंजेतसापाणा के०)ते नूमिमाहे पण वली जे त्रस प्राणीयोडे तेने यात्री ते श्रमयोपासकें मरणांत सुधी तेनो दंम निपेथ्यो ते त्रस जीव त्यांची पोतानुं आयुष्य त्यागीने वली तेहिज नूमिने विपे त्रसप्राणमाहे श्रावी उपजे एटले जेनें विपे श्रमणोपासकनें पच्चरकाण होय.जे कारण माटें त्यां जेटला त्रस जीव तेने विपे ते श्रावकनें मरणांत सुधी दंमनो निपेध वे ते कारणे ते श्रावकने रूई पञ्चरकाण कहिये. ते माटें ए तमारुं वचन रूडं नथी. ए प्रथमनंग थयो. ए रीतें वली, बीजा आउ भंग पागल कहेले. ॥ २६ ॥ दीपिका-पुनः श्रावकाणां दिग्वताश्रयेण प्रत्याख्यान विपर्य दर्शयति । मुंगमं नवर ( देसावगासियंत्ति ) पूर्वगृहीतस्य दिग्वतस्य योजनशतादिकस्य यत्प्रतिदिन संदिप्तयो जनगतादियान करोति तदेशावकाशिकनच्यते । तथाहि । पुरबापायीणमिति । (पुरबात्ति) प्रातरेव प्रत्याख्यानावसरे दिगाश्रितमेवंचूत प्रत्याख्यानं करोति यथा प्रा चीनं पूर्वा निमुखं पूर्व दिशि एतावन्मयाऽद्य गंतव्यं प्रतीचीनं पश्चिमायां दिशि दक्षिणस्या मुदीच्यामुत्तरस्यां एतावतव्यं एवं प्रत्यहं प्रत्याख्यानं करोति तेन च व्रतेन गृहीतपरि माणे देशे ये बारेण त्रसाः येषु श्रावकस्यादानतः प्रथमवतादारल्यामरणांत दंमं त्यक्त ते त्रसाः स्वायुप्कं परित्यज्य तत्रैव गृहीतमानदेशएव सत्वेन प्रत्यायांति गृहीतपरि माणदेशे वसायुकं परित्यज्य त्रसेप्वेवोत्पद्यते तेषु श्रावस्य सुप्रत्यारल्यानं स्याउनयथा मित्रसत्वसनावादिति । शेपं सुगमम् ॥ २६ ॥ ॥ टीका-पुनरपि श्रावकाणामेव दिग्वतसमाश्रयणतः प्रत्याख्यानस्य विषयं दर्शयि तुमाहुः । (जगवंचणमित्यादि ) सुगमं यावत् वयंसामाश्यं देशावकासियंति । देशोव काशोदेशावकाशः तत्र नवं देशावकाशिकं । इदमुक्तं नवति । पूर्वगृहीतस्य दिग्व्रतस्य योजनशतादिकस्य यत्प्रतिदिनं संदिप्ततरं योजनगव्यूतिपत्तनगृहमर्यादादिकं परिमा णं विधत्ते तद्देशावकाशिकमित्पुच्यते । तदेव दर्शपति । (पुरबापायीणमित्यादि) पुरवि त्ति प्रातरेव प्रत्याख्यानावसरे दिगाश्रितमेवं नूतं प्रत्याख्यानं करोति तद्यथा प्राचीनं पू निमुखं प्राच्या दिश्येतावन्मयाऽय गंतव्यं तथा प्रतीचीनं प्रतीच्यामपरस्यां दिशि तथा दक्षिणानिमुखं दक्षिणस्यामेवोदीच्या दिश्येतावन्मयाऽद्य पंचयोजनमात्रं तदधिकमूनतरं या गंतव्यमित्येवंनूतं सप्रतिदिनं प्रत्याख्यानं विधत्ते तेनच गृहीतदेशावकाशिकेनोपास.. + राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १७७७ केन सर्वप्राणिन्योगृहीतपरिमाणात्परेण दमोनिदिप्तः परित्यक्तोनवति तत्तश्चासौ श्रा वकः सर्वप्राणनूतजीवसत्वेषु देमंकरोहमस्मिन्नित्येवमध्यवसायी नवति तत्र गृहीत परिमाणे देशे येथारेण त्रसाः प्राणायेपु श्रमणोपासकस्य दानतश्त्यादेरारच्यामरणांतो दंफोनिक्षिप्तः परित्यक्तोनवति तेच साः प्राणाः स्वायुप्कं परित्यज्य तत्रैव गृहीतप रिमाणदेशएव योजनादिदेशान्यंतरएव त्रसाः प्राणास्तेषु प्रत्यायांति । इदमुक्तं नवति । गृहीतपरिमाणदेशत्रसायुप्कं परित्यज्य त्रसेप्वेवोत्पद्यते ततश्च तेषु श्रमणोपासकस्य सुप्र त्यारव्यानं नवत्युनयथापि त्रसत्वसनावात्। शेपं सुगमं यावत् को ऐयाउए नवतित्ति॥२६॥ तच आरेणं जे तसा पाणा जेहिं समणोवासगस्स आयाणसो आमरणंताए दंमे णिकित्ते ते त आउ विप्पजति विप्पजदं तित्तातच आरेणं चेव जाव थायरा पाणा जेहिं समपोवासग स्स अघाए दमे अणिस्कित्ते अणधाए दणिकत्ते तेसु पञ्चा यंति तेहिं समणोवासगस्स अघाए दमे अणिरिकत्ते अपघाए दंमे णिरिकत्ते ते पाणावि वुच्चंति ते तसा ते चिरविश्या जाव अ यपि नेदे से ॥३७॥ त जे आरेणं तसा पाणा जेहिं समणो वासगस्स आयाणसो आमरणंताए तन आनं विप्पजदंति वि प्पजहंतिता तव परेणं जे तसा थावरा पाणा जेदि समणोवास गस्स आयाणसो आमरणंताए तेसु पञ्चायति तेहि समणो वासगस्स सुपञ्चरकायं नव ते पाणावि जाव अयंपिदे से ॥॥ तव जे आरेणं थावरा पाणा जेहिं समणोवासगस्स अहाए दंगे अणिस्कित्ते अपघाए णिरिकत्ते ते तावि प्पजति विष्पजदंतिता तव आरेणं चेव जे तसा पाणा जदिं समणोवासगस्स आयाणसो आमरणंताए ते सुपञ्चायति तेसु समपोवासगस्स सुपञ्चरकाय नवा ते पाणावि जाव अयंपि ने दे से णो॥श्यात जे ते आरेणं जे थावरा पाणा जेदि समयो वासगरस अाए दंअणिरिकत्ते अगाए णिरिकते ते तन आनं विपजाति विपजदतित्ता ते तव आरेण चव जे ग्रावरा पाणा जेदि समणोवासगस्स अभए दंझे अणिकिते अगवा २००७ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. ए णिरिकत्ते ते सुपञ्चायति तेहिं समणोवासगरस अाए अण हाए ते पाणावि जाव अयंपि नेदे से पो॥३॥ तवजेते आरे णं थावरा पाणा जेहिं समणोवासगस्स अभए दंअणिरिक ते अपघाए णिरिकत्ते तन आनं विष्पजहंति विष्पजदंतित्ता तत्र परेणं जे तसथावरापाणा जेहिं समणोवासगस्स आयाणसी आमरणंताएते सुपञ्चायति तेहिं समणोवासगस्स सुपञ्चरकार्य नवश्ते पाणावि जाव अयंपि नेदे से पो प्यानए भव॥३२॥ तत जे ते परेणं तसथावरा पाणा जेहिं समणोवासगस्स आया सो आमरणंताए तेत आविष्पजहंति विप्पजहंतित्ता तत आरेणं जे तसा पाणा जेदि समपोवासगस्स आयाणसो आ मरणंताए ते सुपञ्चायति तेहिं समणोवासगस्स सुपच्चरकायं नव इते पाणावि जाव अयंपिनेदे से पो यानए नवः॥ ३२ ॥ तव जे ते परेणं तसथावरा पाणा जहिं समणोवासगस्स आया सो आमरणंताए ते तआन विष्पजहति विप्पजहंतिता तर आरेणं जे थावरा पाणा जहि समणोवासगरस अाए द अ जिस्कित्ते अपनाए णिस्कित्ते ते सुपञ्चायति जेहिं समणोवास गस्स अघाए अणिकित्ते अणधाए णिकित्ते जाव ते पाणावि जाव अयंपि नेदे से पो ॥३३॥ तव जे ते परेणं तसथावरा पाणा जोहिं समणोवासगस्स आयाणसो आमरणताए ते तन आविष्पजहंति विष्पजहंतित्ता ते तल परेणं चेव जे तसबावरा पाणा जेहिं समगोवासगस्स आयाणसो आमरणंताए ते सुपञ्चायति ते समणोवासगस्स सुपञ्चरकाय नवश्ते पाणावि जाव अयंपिदे से पो॥३५॥ अर्य-ते आठ नंग माहे प्रथम जंग कहे जेटली नूमिकानी अविरति ने ते माहे जे त्रस जीवो ते त्रस, तेहिज नूमिका मांहे जे स्थावर जीवोने, ते मांद यावी उप जे. ए प्रथम नंग. ते सूत्रना अर्थथी कहे. (तबधारेणं के) त्यां जेटली नूमिनी ..

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १००० धविरतिठे ते थकी उरे एटले बागल, (जेतसापाणा के)जे त्रस प्राणी (जेहिंसम पोवासगस्त के०) जेनें विपे श्रमणोपासकें (यायाणसो के०) व्रत ग्रहण प्रारंजी (था मरणंताए के० ) मरणांत सुधी (दमेणिरिकने के०) घात करवानो निपेथ्यो, (त थाविष्पजहंति के०) पनी ते जीव त्यां थकी थायुष्य पूर्ण करे. (विपजहंतित्ता के०) त्यांची आयुष्य पूर्ण करीने (ततधारेणंचेव के) फरी त्या मर्यादा वाली नूमिज निश्चें (जावथावरापाणा के०)यावत् जे स्थावर प्राणी (जेहिंसमणोवासगस्स के) जे स्थाव रप्राणीने विपे श्रमणोपासकने (श्राएदमेथणिरिकत्ते के०) अर्थदंग एटले अर्थ हराया नो निपेध नथी, अने(अणकाएदमेणिरिकते के०)अनर्थदंम एटले, थनथें विनाश करवा नो निपेधडे (तेमुपञ्चायंति के ) तेवा स्थावर जीवोनें विपे ते पूर्वोक्त त्रस जीव यावी उप जे. (तेहिंसमणोवासगसन के.) तेने विपे श्रमणोपासकने (यहाएदंमेयणिरिकत्ते के०)थ थदमबांमयो नयी (अणहाएदमणिरिकत्ते के भने अनर्थ दंगमयो (तेपाणाधिवुचंति के०) तेने प्राण पण कहिये, तेने त्रस पण कहियें,तेने चिरस्थितिक पण कहिये,(जावधयं पिनेदे के०) यावत् ए नेदवाखं पण (से के०) ते तमासं वचन, न्याय मार्गनुं नथी. एम थम नंग कह्यो॥णाहवे बीजो नंग कहेते.जेटली नूमिकानी थविरति ते नूमिका मांहे लाज त्रस जीव होय ते मरण पामिने फरी नियम करेलीनूमिकामांहे जे त्रस भने स्थावर जीवो तेमांदयावी उपजे.ए बीजो नंग॥२॥हवे त्रीजोनंग कहे. जेटली नमिकानी यविरति ते माहेला स्थावर जीव,ते मरण पामीने फरी तेहिज प्रत्याख्यान करेली भूमि का माहे जे त्रसजीवो तेमांहे थावी उपजे ॥२६॥ हवे चोयो नंग कहेने.जेटली नू मिकानी थविरतिले ते माहेला स्थावर जीव, मरण पामीने फरी तेहिज नूमि माहेला स्थावर मांह थावी उपजे ॥३०॥ दवे पांचमो नंग कहे. जेटली नूमिकानी अविरति जे नियम करेली भूमिका ते माहेला स्थावर जीव ते मरण पामीने ते मांदे श्रा वीने स्थावर पणे उपजे ॥३१॥ दवे को नंग कहेले. नियम करेली नूमिका मांहेला जस अनें स्थावर जीव,ते त्यांची मरण पामीने जेटली चूमिकानी अविरतिते ते नृमि माहेला त्रस जीवोने विपे थावी उपजे ॥३२॥ दवे सातमो नंग कहेवे- नियम करे सो भूमिका मांहेला त्रस, थनें स्थावर जीच, ते त्यांथी मरण पामीने जेटली भूमिका नीथविरतिवे ते माहेला स्थावर जीवोने विपे यावी उपजे ॥३३॥ हवे थाउमो नंग कहेले. नियम करेली नूमिका मांहेला त्रस थनें स्यावर जीव,ते त्यांथी मरण पामीने फरी तेहिज नियम करेली भूमिका मांहे त्रस, थने स्थावरने विप यावी उपजे, एटले एथात नंग थया. अनें नवमो नंग प्रथम कह्यो, एम वधा मती नव नंग थया. हवे ए नवे प्रकारे करी श्रावफने पञ्चरकाण देखाडेले. ते केवारीते? तोके, ए नांगा माहे ज्यां

२०१० वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
अस जीव कह्याने तेनो सर्वथा प्रकारे प्रावकने थामरणांतसुधी पञ्चरकाप थने ज्या
ज्यां स्थावर बोल्याने त्या त्यां श्रावकें धन पञ्चरकाण करयंजे. तेथी तेमाहे ते जीव,
उपना नणी, एपण पञ्चरकाण थाय, एटले नवे नंग मांहे आवकनें पञ्चरकाण होय.
ए रीते जाणवू. एवीरीतें घणा दृष्टांतें करीश्रावकना पञ्चरकाणनो विषय देखाड्यो.॥३॥
॥ दीपिका-यत्र थाराद्देशवर्तिनस्वसाधारादेशवर्तिपु स्थावरेपूत्पद्यते ॥ २७ ॥थ
त्र थाराद्देशवर्तिनस्त्रसागृहीतपरिमाणोद्देशाहदिर्यंत्रसाः स्थावराश्च तेपूत्पद्यते ।। २७ ॥
श्राराशिवर्तिनोये स्थावरास्ते थाराद्देशवर्तिनोये त्रसास्तेपूत्पद्यते ॥ २९ ॥ धारादेश
वर्तिनोये स्थावरास्तेषु तद्देशवर्तिप्वेव स्थावरेपृत्पद्यते ॥३०॥ आराद्धेशवर्तिनोये
स्थावरास्ते परदेशवर्तिपु त्रसस्थावरेत्पद्यते ॥३१॥ परदेशवर्तिनोये त्रसाः स्थावरास्ते
थारादेशवर्तिपु त्रसेपूत्पद्यते ॥ ३॥ परदेशवर्तिनोये त्रसाः स्थावरास्ते बाराद्देशव
र्तिपु स्थावरपूत्पद्यते ॥ ३३ ॥ परदेशवर्तिनोये त्रसास्थावरास्ते परदेशतिप्वेच त्रस
स्थावरेपूत्पाते । एवं नवापि सूत्राणि नणितानि तत्र, यत्र यत्र त्रसास्तत्रादानशः प्रथम
व्रतग्रहणादारभ्य श्रावकेणामरणांतोदमः परित्यक्तइति योज्यं । यत्र तु स्थावरास्तत्रार्थी
य दंमोन निक्लिोन त्यक्तः अनर्थाय च दंकः परित्यक्तइति । शेपं सुगमम् ॥ ३५ ॥
॥ टीका-एवमन्यान्यप्यष्ट सूत्राणि इष्टव्यानि सर्वारयपि नवरं तत्र प्रथमे सूत्रे तदेवं
यच्चारण्यात तञ्चैवं नूतं तद्यथा गृहीतपरिमाणे देशे ये त्रसास्ते गृहीतपरिमाणदेशास्तेप्वें
व । तथा वितीय सूत्रं त्वारादेशवर्तिनस्वसाः बारादेशवर्तिपु स्थावरेपूत्पयंते ॥ २७ ॥
तृतीये त्वारादेशवर्तिनस्त्रसागृहीतपरिमाणादेशावहिर्ये त्रसाः स्थावरास्तेपुत्पद्यते॥श्या
तथा चतुर्थसूत्रे त्वारादेशवर्तिनोये स्थावरास्ते तद्देशवर्तिष्वेव त्रसेपुत्पद्यते ।। २९ ॥ पं
चमं सूत्रं तु बारादेशवर्तिनोये स्थावरास्तेषु तद्देशतिप्वेव स्थावरेपृत्पद्यते ॥३०॥
पठ सूत्रं तु दूरदेशवर्तिनो ये स्थावरास्ते गृहीतपरिमाणास्तेपुत्रसस्थावरेपूत्पद्यते ॥३१॥
सप्तमसूत्रंत्यिदं परदेशवर्तिनोये त्रसाः स्थावरास्ते थारादेशवर्तिपु त्रसेपूत्पद्यते ॥३५ ।।
घष्टमसूत्रं तु परदेशतिनोये त्रसाः स्थावरास्ते थारादेशवर्तिपु स्थावरे पूत्पद्यते
॥ ३३ ॥ नवमसूत्रं तु परदेशवर्तिनोये बताः स्थावरास्ते परदेशवर्तिप्वेव त्रप्तस्याच
रेपूत्पद्यते । एवमनया प्रक्रियया नवापि सूत्राणि जपनीयानि । तत्र यत्र यत्र त्रसास्त
त्रादानशधादेरारन्य श्रमणोपासकेनामरणांतोदमस्त्यक्तइत्येवं योजनीयं । तत्र तु स्था
घरास्तत्रार्थाय दमो न निक्षिप्तोन परित्यक्तोऽनयच दमः परित्यक्तइति । शेपारघट
ना तु स्वघुरघा विधेयेति ॥ ३ ॥

राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १०११
नगवंचणं उदाहु ण एतं नूयं ण एतं नवं ए एतं विस्संति
जमं तसा पाणा वोचिकिदिति थावरा पाणा नविस्संति धाव
रा पाणावि वोलिङिहिति तसा पाणा नविस्संति अवोचिन्नहिं
तसथावरोहिं पाणेहिं जसं तु वा अन्नोवा एवं वदह गविणं से
के परियाए जाव पोणेयानए नव ॥ ३५॥
अर्थ-हवे वली उदक पेढालपुत्र प्रत्ये, नगवंत श्री गौतमखामी कहे के,अहो उ
दक ! (णएतंनूयं के०) नूतकालने विपे ए वात थइ नथी, (एएतनवं के० ) वर्तमा
नकालें ए वात थाय नहीं, (एएतन विस्संति के०) आगमिक कालें ए वात थशेन
ही (जयंतसापाणावोलिङ्गिहिंति के) जे त्रसप्राणी सर्वथापि विछेद थशे (थावरा
पाणानविस्संति के) श्रने जगत् माहे स्थावर प्राणीज हो, अथवा स्थावरप्राणी स
र्वथा विच्छेद पामशे, बनें जगत् माहे त्रस प्राणीज रहेशे. यद्यपि तेने परस्पर मांहो
मांहे गति जे स्थावर फीटी स थाय, अनें त्रस फोटी, स्थावर थाय, परंतु समस्त
पणे एकनो बीजा माहे सन्नाव न थाय. तथा एवी पण संभावना नथी जे, एक पञ्च
स्कापना करनार टाली धन्य नारकी, वेऽश्यिादिक, तिर्यंच, मनुष्य, देवता,ए समस्तनो थ
नाव होय? जो एमज होय तो त्रसनु पञ्चरकाण निर्विपय थाय.परंतु एवात संनवे नहीं!
(थवोहिनेतिसथावरेहिंपाणेहिं के) एम त्रस अनें स्थावर प्राणीनो अविच्छेद होय.
(जामतुनेवायन्नोवाएवंवदह के) माटें जे तमे अथवा बीजो कोइ, एम कहेके (चिप
सेकेश्परियाए के) ते कोइ पर्याय नथी के जे पर्यायें करी श्रावकनें प्राणातिपातनुं
पच्चरकाण थाय. ते वचन, (जावणोणेयाउएनव के०) यावत् न्यायोक्त नथ ॥ ३५ ॥
॥ दीपिका-तदेवं वदुष्टतिः आवकप्रत्याख्यानस्य सविपयता प्रसाध्याधुना परप्रभस्या
त्यंतासंवक्तां दर्शयन्नाई। गौतमस्वामी उदकं प्राहानैततं नैतभव्यं नैतविप्पं यवसाः
सर्वथा उच्छेत्स्यति स्थावराएव जविप्यंति तथा स्थावराग्वेत्स्पति प्रसाएव नविष्यति ए
तवयं न संनवति नहि कदाप्येवं संनयोस्ति यत्प्रत्याख्या निनमेकं विहायान्येपां नारका
पा दीडियादितिरश्चां मनुष्याणां देवानां च सर्वथाप्यनावः । एवं हि च प्रत्याख्यानं नि
विपयं स्याद्यदि प्रत्याख्यानिनोजीवतएव नारकाद्यास्त्रसाः समुखियंते नचायं प्रकारः संन
वी स्थावराणां वानंतत्वाऽसंख्येयेपुत्रसेपूत्पादसनवः एवं सति यदत यूयमन्योवा वद
ति तद्यथा नास्त्यसौ पर्यायोयबायकस्यैकत्र सविषयोदंमत्यागइति तदेवं त्वदीय प्रे
सर्वमशोजनमिति ॥ ३५ ॥

। २०१२ वितीये सूत्रकृतांगे फ्तिीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. ॥ टीका-तदेवं बदुनिष्टांतः स्वस्व विषयतां श्रावकप्रत्यारव्यानस्य प्रसाध्याधुनात्यंता बंधता चोद्यस्य सूत्रेणैव दर्शयितुमाह । (जगवंचनदादुरित्यादि ) जगवान गौतमस्खा म्पुदकं प्रत्येतदाह । तद्यथा नैतभूतमनादिके काले प्रागतिक्रांते नाप्येतदप्यानंते काने नाव्यं नाप्येत वर्तमानकाले नवति । ये त्रसाः प्राणाः सर्वथा निर्लेपतयां स्वजात्युबेद तोबेत्स्यति स्थावरानविष्यतीति तथा स्थावराश्च प्राणिनः कालत्रयेपि नैव समुछेत्स्य ति सानविष्यति यद्यपिच तेषां परस्परसंक्रमेण गमनमस्ति तथापि न सामस्त्येनान्य तरेषामितरत्र सजावस्तथाहि न ह्येवंचूतः संनवोस्ति यत प्रत्याख्यानिनमेकं विहाय परे पां नारकाणां दीडियादीनां तिरश्चां मनुष्यदेवानां च सर्वदाप्यनावः एवंच त्रसविषयं प्र त्याख्यानं निर्विपयं नवति यदि तस्य प्रत्याख्यानिनोजीवतएव सर्वेपि नारकादयस्त्रसा समुखियते न चास्य प्रकारस्य संनवोस्त्युक्तन्यायेनेत्ति स्थावराणां चानंतानामनंतत्वादेव नासंरव्येयेषु त्रसेपूत्पादति सुप्रतीतमिदं तदेव नव्यवजिन्नस्त्रसैः स्थावरैश्च प्राणिनिर्य दत्त यूयमन्योवा कश्चिदति तद्यथा नास्त्यसौ पर्यायोयत्र श्रमणोपासकस्यैकत्रसविप योपि दम्परित्यागइति तदेतउक्तनीत्या सर्वमशोननमिति ॥ ३५ ॥ नगवंचणं नदाद आनसंतो उदगा जे खलु समणं वा मादणं वा परि नासे मिति मन्नति आगमित्ताणाणं आगमित्तादंसणं आगमित्ताच रित्तं पावाणं कम्माणं अकरणयाए से खलु परलोगपलिमंयत्ताए चि जे खलु समणं वा मादणं वा यो परिनास मिति मन्नंति आ गमित्ताणाएं आगमित्तादसणं आगमित्ताचरित्तं पावाणं कम्माएं अ करणयाए से खलु परलोगविहीए चित्र तएणं से उदय पेढालपु ते नगवं गोयमं अपाढायमाणा जामेव दिसिं पाउनूते तामेव दिसि पहारेगमगाए ॥३६॥ अर्थ-वली गौतम स्वामी कहे, के, अहो थायुप्यमन् उदक ! खलु इति निचे जे पुरुप यथोक्त क्रियानुष्ठाननो करनार एवो श्रमण होय, अथवा माहण एटले ब्रह्मचर्य नो पालनार एवो ब्राह्मण होय तेने (परिजासे के०) निंदे, (मितिमन्नति के०) तेने विपे मैत्री नाव मानतो तो (आगमित्ताणाणं के०) तथा सम्यक् ज्ञान, पोताने विपे था पीने, (यागमित्तादसणं के०) सम्यक् दर्शन पोताने विपे घाणीने, (थागमित्ताचरित्नं के०) सम्यक् चारित्र पोताने विपे थाणीने, एतावता सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन, थने सम्यक् चारित्रनो पालनार पण होय. (पावाणेकम्मापंथकरणाए के०) पाप रायधनपतसिंघ वाहाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २०१३ कर्मनें थण करवा जणी उठ्यो. एटले सावधान थयो. ( सेखलुपरलोगंपलिमयत्ताए चिड के ) ते पण निथे परलोकना विघात नषी तिटे, एटले रहे, एटले शुं कयुं ? तोके, चारित्रित पुरुप घणोज गुणवान् होय परंतु यथोक्त श्रमण ब्राह्मणनी निंदा करे, ते परलोकनो,तथा संयमनो विराधक कहेवाय. हवे जे गुणवंतना गुण ग्रहण करे, ते नां फल देखाडेते. जे महासत्ववंत पुरुप रत्नाकरनी पेरें गंजीर, श्रमण ब्राह्मणने निंदे नही, ते सहित थको तेनी साथे मैत्री नाव पोपण करे, सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन, घने सम्यक् चारित्रने यथोक्त पालतो बतो, पापकर्मने थण करवा नणी वग्यो एटले सावधान थयो. ते निथें थकी परलोकनो तथा संयमनो आराधक थाय. ए कारण मानें श्रमण ब्रह्मणनी निंदा न करे ! ते पुरुप रूडोजाणवो. एवं जाणीने ए निंदा परिहरवी. थने सुधो संयम पालवो. (तएणंसे के०) तेवार पड़ी ते बदक पेढाल पुत्र, नगवन श्री गौतम समी एका अर्थो सांजलीने, श्री गौतम स्वामीने आदर दीधा विना या विना जे दिशा थकीआव्योहतो, तेहिज दिशा तरफ फरीगमन चिंतवन करतो हवो॥३६॥ ॥ दीपिका-यथोपसंहारमाह । गौतमस्वाम्याह । थायुप्मन्नुदक ! यः खलु श्रमणं य थोक्तक्रियाकारिणं माहनं वा सब्रह्मचर्योपेतं परिजापते मैत्री मन्यमानोपि निंदति स म्यक् ज्ञानदर्शनं चारित्रं च बागम्य प्राप्य पापकर्मणामकरणायोजितः खलु तुबप्रकृतिः पंमितमन्यः परलोकस्य सजतेः पतिर्मयाय विघाताय तिष्ठति यः पुनर्मदासत्वः सागर वजंजीरः श्रमणादीन्न परिनापते न निंदति तेपुच परमां मैत्री मन्यते सम्यक् ज्ञानादीन्य नुगम्य पापकर्मणामकरणायोचितः सखलु परलोकविगु-क्या तिष्ठति धनेन वाक्येन पर निंदावर्जनायथावस्थितार्थकथनेन श्रीगौतमः स्वौइत्यं परिहरतिस्म एवं श्रीगौतमे न यथास्थितार्थापितोप्पुदकोयदा गौतममनाड़ियमाणोयस्याएव दिशः प्राउजूतस्ता मेव दिशं गमनाय प्रधारितवान चिंतितवान् ॥ ३६॥ ॥ टीका-सांप्रतमुपसंजिघृकुराह । (जगवंचपउदाहुरित्यादि) गौतमस्वाम्याह । श्रा युध्मन्नुदक! यः खलु श्रमणं वा यथोक्तकारिणं माहर्न वा सब्रह्मचर्योपत परिनापते में दति मैत्री मन्यमानोपि तथा सम्यक्झानमागम्य तथा दर्शनं चारित्रं च पापानां कर्म णामकरणाय समुचितः स खलु लघुप्ररुतिः पमितमन्यः परलोकस्य सुगतिलदणस्य तत्कारणस्य वा सत्संयमस्य पनिमंधाय तक्लिोडनाय तविघाताय तिष्ठति यस्तु पुन महासत्खोरत्नाकरवनीरोन श्रमणादीन परिनापते तेषु च परमां मैत्री मन्यते सम्यग्द शनचारित्रात्यनुगम्य तथा पापानां कर्मणामकरणायोहितःस खलु परलोकविगु-चावतिम । मैं थनेन च परपरिजापावर्जनेन यथावस्थितार्थस्वरूपदर्शनतोगीतमस्वामिना स्वाइप नगवंचणं नदादु २०१४ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. परिहतं जवति तदेवं यथावस्थितमर्थ गौतमस्वामिनावगतोप्युदकः पेढालपुत्रीयदा नगवं तं गौतममनाझियमाणोयस्याएव दिशःप्राउजूतस्तामेव दिशं गमनाय संप्रधारितवान्॥३६ आसंतो न्दगा जे खतु तहानूतस्स समपास्सवा मादणस्सवा अंतिए एगमवि आरियं धम्मियं सुवयणं सोचा निस म्म अप्पणो चेव सुहम्माए पडिलेहीए अणुत्तरं जोगखेमपयं लंनि एसमाणे सोवित्तावतं आढाइ परिजाणेति वंदति नमसंति सकारे समाण जाव कल्याणं मंगलं देवयं चेश्यं पङ्गुवासंति ॥ ३७॥ ' अर्थ-जगवंत श्रीगौतम स्वामी बोल्या के, अहो वायुष्यमन् चदक ! खलु इति निश्चे जे कोइ तथाभूत श्रमण ब्राह्मणने समीपें एक पण आर्य धर्म संबंधिक रुष्टुं वचन सांजलीने सम्यक प्रकारे संयमने विपे धारीने (अप्पणोचेवसुहम्माए के) पोता यकी सूक्ष्म कुशाय वत् बुद्धियें करी (पडिलेहीए के) बालोचीने विचारीने जाणे के, या रूडा वचनें करी हुँ (थषुत्तरं के० ) प्रधान, (जोगखेमपर्यतंनिएसमाणे के०) यो गोमपद एटले रूई मुक्ति साधवा योग्य पद, तेने विपे पहोंचो एतावता ए थकी में रूड़े एक पद साध्यु. (सोवित्तायतं के०) ते पुरुष, ते उपदेशना देनार पुरुपर्ने (आढाइ के०) बादर करे, तथा (परिजाणेंति के) ए पुज्यने एवं करी जाणे, तथा तेने वांदे, ते पागल अंजली करे (नमसंति केए) मस्तक.नमावे, (सकारे के०) सत्कार करे, वस्त्रादिकें करी प्रतिलाने. (समाणे के० ) अन्युधानादिक करे, तथा यावत् कल्याणमंगल देवता चैत्य एनी चपमा मानि स्तुति करे, तथा, (पलवास ति के) पर्युपासना करे, यद्यपि ते उपदेशनो दातार कांश वंदनादिक वांछे नही,तथा पि ते सोनलनारे ते परमार्थ उपकारी जणी यथाशक्तियें विनयादिक समाचरयो॥३॥ ॥ दीपिका-तदा । नगवान् गौतमथाह । हे घायुप्मन्नुदक ! यः खलु तथा नूतस्य श्रमणस्य ब्राह्मणस्य वांतिके समीपे एकमप्यर्थ धार्मिकं सुवचनं श्रुत्वानि शम्यावधार्यात्मनएव तदनुत्तरं योगदेमपदमित्यवगम्य सूक्ष्मया पुत्थ्या प्रत्युपेक्ष्य विचा हिमनेन योगक्षेमपदमनुत्तरं लंनितः प्रापितः सन् सोपि तावलौकिकोपि तमुपदेश दातारमाश्यिते पूज्योयमिति जानाति कल्याणं मंगलं देवतां चैत्यमिव पर्युपास्ते प्रारू तजनोपि चेद्वितोपदेशदातारं पूजयति तदा किं पुनर्वाच्यमबुनरधोपदेशकपूजायां राय धनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. २०१५ ॥ टीका-तं चैवमनिप्रायमुदकं दृष्ट्वा नगवान्गौतमस्वाम्याह । तद्यथा। थायुष्मन्नुदक! यः खलु तथानूतस्य श्रमणस्य ब्राह्मणस्य वांतिके समीपे एकमपि योगमाय पद्यते गम्यते येनार्थस्तत्पदं योगदेमपदं किंनूतमार्यमार्यानुष्ठानहेतुलादार्य तथा धार्मिकं शोन नवचनं सुवचनं सजतिहेतुत्वात्तदेवंभूतं पदं श्रुत्वा निशम्यावगम्याचात्मनएव तदनुत्तरं योग हमपदमित्येवमवगम्य सूक्ष्मया कुशाग्रीयया बुत्या प्रत्यपेक्ष्यपर्यालोच्य तद्यथाहमने नैवं नूतमर्थपदं लंनितः प्रापितः सन्नसावपि तावलौकिकस्तमुपदेशदातारमाश्यिते ज्योयमित्येवं जानाति तथा कल्याणं मंगलं देवतामिव स्तौति पर्युपास्ते च यदप्यसौ पूज नीयः किमपि नेहति तथापि तेन तस्य परमार्थोपकारिणोयथाशक्ति विधेयम् ॥ ३७॥ तएणं से उदए पेढालपुत्ते नगवं गोयम एवं वयासी एतेसिणं नंते पदाणं पुचि अन्नाणयाए असवणयाए अबोहिए अणनिगमेणं अदिघाणं असुयाणं अमुयाणं अविनायाणं अबोगडाणं अणिगूढाणं अविवि नाणं अणिसिधाणं अणिवूढाणं अणुवदारियाणं एयम को सहदि यं णो पत्तियं णो रोश्यं एतेसिणं नंते पदाणं एपिंह जाण्याए सवणत्ता ए बोहए जाव बहारणयाए एयम सददामि पत्तियामि रोएमि एवमे व से जदेयं तुने वदत् ॥३७॥ थर्थ-तेवार पनी ते उदकपेढालपुत्र, नगवंत श्रीगौतम स्वामी प्रत्ये एम बोल्या के, (एतेसिपंनंतेपदाणं के०) हेनगवन् ! तमे एटलां पद कयां, ते में (पुर्विधनाया एके) न जाएयां (यसवल्याए के) पूर्व नसांनयां, (अबोहर के जिनधर्मनी अमातिने लीधे एनी बोधि अपनी नहीं. (अणनिगमेणं के) विस्तारै वो धिना रहितपणा थकी एनो थनिगम न थयो, (अदिशाणं के०) पूर्वं साक्षात् पो ताथी दीठां नहीं एटले पाम्यां नहीं. ते नणी अदृष्टः (असुयाणं के) कोश्नी पाथी सांजल्या नहीं, (अमुयाणं के) स्मरण करयां नहीं, (यविनायाणं के.)थविज्ञा त एटले विशिष्ट वोधरहित (थबोगडाणं के) विशेषथी गुरुये कह्यां नहीं. (थणि गूढाणं के०) अप्रगट एटले प्रगट न थयां (थ विचिन्नाणं के०) विपदादिक संदेह वेद्या नहीं. (थणिसिहाणं के.) अनिश्चित कोयें संनसाव्यां नहीं. (अणिचूदा एं के०) थण सोनल्यां माटें निर्वाह्यां नहीं (यावहारियाणं के०) थणविरल प णे हृदयने विपे थवधाखां नहीं (एयम के (ए प्रकारे पदोनो थर्थ, (पोसदहि के०) सद्बह्यो नही, एटले अक्षाकरी नहीं, (गोपनियं के०)प्रतित करी नहीं, (ो

२०१६ वितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं.
रोयियं के०) प्रत्याख्यानमा रुचिपण न करी ते अर्थ रुच्यो नहीं (एतेसिणंनंतेपदा
एं के०) एटलां पद, हे नगवन् ! ( एपिंह के ) हमणा (जाणयाए के) जाण्यां,
सांचल्यां, बोध थयो, यावत् हृदयने विपे अवधाखां. ते कारण मा. ए पदनो थर्थ,
सहढुं, प्रतितमा याjj, तथा रुचेले. किंबहुना (सेजहेयं तुजेवदह के ) ते जेम त
में कहोगे (एवमेव के) एमज ॥ ३० ॥
॥ दीपिका-उदकोगौतमस्वामिनमाह । यथा एतेषां पदानां पूर्वमझाततयाऽश्रवणत
याऽनाकरीनेन अबोध्याश्रवणेप्यनवबोधात् अननिगमेन बोधेपि सम्यगप्रतिपत्याऽदृष्टा
नामविज्ञातानामश्रुतानामविसृष्टानां गुरुणाऽदत्तानामनिर्गुढानां स्थिरतया स्थापितानाम
नुपधारितानामनवधारितानां चानिर्णीतानां न अक्षानं कृतवान् न प्रत्याख्यानरुचिं चक
तवान् । इदानीं तु युप्मदंतिके श्रुत्वा ज्ञात्वावदृष्टादि विशिष्टानां पदानामेनमर्थ श्रदधे
प्रत्ययरुचिं च करोमि एवमेतद्यथा यूयं वदथ ॥ ३८ ॥
॥ टीका-तदेवं गौतमस्वामिनानिहितउदकदमाह । एतद्यथैतेपां पदानां पूर्वमझा
तया श्रवणतया बोध्याचेत्यादिना विशेषणकदंबकेन श्रमानं कृतवान् सांप्रतं तु युष्मदं
तिके विज्ञायैनमर्थ श्रद्दधेहं ॥ ३७॥.
तएणं जगवं गोयम उदयं पेढालपुत्ते एवं वयासी सहदाहिणं अजो पत्ति
यादिणं अजो रोहिणं अज्जो एवमेयं जदाणं अम्दे वयामो तएणं से उदए
पेढालपुत्ते नगवं गोयमं एवं वयासी चामि णं ते तुम्नं अंतिए चानजामो
धम्मान पंचमहत्वयं सपडिकमणं धम्मं ग्वसंपजित्ताणं विहरित्तए ॥३॥
॥ थर्थ-तेवारें नगवंत श्रीगौतमस्वामी उदयपेढाल पुत्र प्रत्ये एम बोल्या के, यही
थार्य उदक! ए अर्थनीसदहणा कर.केम के,श्री वीतरागनो नाखेलोअर्थ अन्यथा नथी,
यहो थार्य! तथा (पत्तियाहिणं के०)ए वचननी प्रतीत आण. तथा ए वचननी रुचि कर.
ए थर्थ एमज जेम हूँ कहुं हुं ते जगवंतनो नाखेलोचे माडे ते तहत्ति करी जाणजे. तेवार
पठी ते बदक पेढालपुत्र, नगवंत श्री गौतम स्वामी प्रत्ये बोल्या के (वामिणते के०)
{ ९ दे नगवन ! हुँ तमारा (श्रुतिए के) पासेंथी चातुर्याम धर्म यकी पंच महावत रूप
धर्म, तथा पडिकमणा सहित धर्मने. (ज्यसंपत्तिा के अंगीकार करीने (विहरित
ए के) विचरवाने वां बु.॥३॥

राय धनपतसिंघ बाहारका जैनागम संग्रह भाग उसरा. १०१७ ॥ दीपिका-ततः श्रीगौतमउदकमेवमवादीयथा । अस्मिन्नर्थ श्रमानं कुरु हे धार्य! प्रत्ययं रुचिं च कुरु । एवमेतद्यथा वयं वदामः तथा त्वं प्रत्येहि । ततः सनदकः श्रीगौत ममेवमवादीत् । श्वाम्यहं जवदंते युप्मत्समीपे चातुर्मासिकाचतुव्रतरूपापिंचयामि कं पंच महाव्रतरूपं सप्रतिक्रमणं धर्ममुपसंपद्य स्वीकृत्य विहर्तु मिति ।। ३ ।। ॥ टीका-एवमवगम्य गौतमस्वाम्युदकमेवाह । यथास्मिन्नर्थे अंधानं कुरु नान्यथा, सर्वोक्तं नवतीति मत्वा पुनरप्युदकएवमाह । इष्टमेवैतन्मे कित्वमुप्माचातुर्यामिका मत्पिंचयामिक धर्म संप्रति सप्रतिक्रमणमुपसंपद्य विदर्तुमिहामि ।। ३ ।। तएणं से नगवं गोयमे नदयं पेढालपुत्तं गदाय जेणेव समणे नगवं महावीरे तेणेव उवागत नवागश्ता तएणं से नदए पेढालपुत्ते समणं नंगवं महावीरं तिफुत्तो आयादिणं पयादिणं करेइ तिरंकुत्तो आयादि ए पयादिणं करित्ता वंदनमंसति नमसंतिता एवं चयासी श्वामिए नंते तुम्नं अंतिये चानजामान धम्मान पंच महवश्यं सपडिकमणं धम्म ज्यसंपत्तिाणं विदरित्तए तएणं समणे नगवं महावीरे उदयं एवं क्यासी अहासुहं देवाणुप्पिया मा पडिबंधं करेदि तएणं से उदए पेढालपुत्ते स मएस्स नगवळ महावीरस्स अंतिए चाउकामा धम्मा पंच महत्व यं सपडिक्कमणं धम्म नवसंपत्तिाणं विदरइ तिबेमि॥इति नालंदश्र्क सत्तमं असयणं सम्मत्तं ॥ इति सूयगडांगवीयसुयस्कंधोसम्मत्तो ॥४०॥ ग्रंयायं ॥३२००॥ अर्थ-ते वार पठी एवं वचनं सांजलीने नगवंत श्री गौतमस्वामी, ते उदक पेढाल पुत्र ने संघातें लश्ने ज्या श्रमण नगवंत श्रीमहावीर देवरे, त्यांचाव्या. तेवार पठी ते चदकपे ढाल पुत्र, श्रमण नगवंत श्रीमहावीर देवने (तिरकुनो के०) त्रणवार प्रदक्षिणा पूर्वक बांदी नमस्कार करे, त्रण वार प्रदक्षिणा पूर्वक नमस्कार करीने एवी रीते वोव्या के, (इटामिनंते के०) हे नगवन् ! तमारा समीपें हूँ .छु ध्रुवं? तोके चातुर्यामिक धर्म यकी रहित थनें पंच महाव्रत,तथा सप्पटिकमा धर्म,थंगीकार करी विचरवाने का बुलु. तेबारे श्रमण नगवान श्रीमहावीर देव वोल्या के, (धदामुहंदेवाणुप्पिया के०) दे देवानु प्रिय! जेम तमारे सुख उपजे,तेम करो! (मापडिधंकरेह के०) धर्मने विपे विलंब म करो. तेवार पठी ते उदक पेढालपुत्र एवं सनिलीने, श्रमण जगवंत श्रीमहावीर देवनें .. २०१७ हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनः समी चातुर्यामिक धर्मथकी पंचमहावत सप्प डिक्कम धर्म यादरीने विचरेने, सर्वज्ञप्र णितधर्म पाले. (त्तिबेमि के०) श्री सुधर्मस्वामी पोताना शिष्यो प्रत्ये कहेने के, में जेतुं नगवंत श्री महावीरदेव पासेंथी सांजव्युंजे, तेवं तमने कहूँ . इत्यादिक थर्थ, पूर्ववत् जाणवो॥४०॥एरीतें"णलंदऊँ"नामा सातमा अध्ययननो अल्पार्थवालावबोध समाप्त थयो॥ ए बीजा श्रीसूयगडांगना बीजा श्रुतस्कंधनो संदेपार्थ बालावबोध समाप्त थयो।। सम्मत्तं सुयगडांगं श्रादितः ।। सर्वाणि अध्ययनानि त्रयोविंशतिकानि संपूर्णानि ॥ श्री साधुरत्नप्येण पाशचंद्रेण कृतितः कृत्तबालावबोधार्थ वित्तीयांगस्य वार्तिकं समाप्तम् ॥७॥ ॥ दीपिका-ततोनगवान् गौतमस्तं प्राकू प्रतिपन्नश्रीपार्श्वशासनव्रतमुदकं गृहीत्वा य त्र श्रीवीरोजगवांस्तत्रैवोपागवति । ततः सन्दकः श्रमणं जगवंतं त्रिकत्वः थादक्षिणं प्रदक्षिणं करोति तिस्त्रः प्रदक्षिणाः करोतीति कृत्वा च वंदते नमस्यति बंदित्वा नमस्यि त्वा च एवमवादीत् श्वामि नवदंते युष्मदंतिके चातुर्यामात्पंच महाबतिकं धर्ममुपसंपद्य विहर्तु मिति । ततः श्रीवारस्तमुदकमेवमवादीयथा मुखं देवानुप्रिय! मा प्रतिबंध धर्मात रायं कापी रिति । ततः सनदकः श्रीवीरांतिके पंच महाव्रतिकग्रहणायोडितः नगवतापि तस्य सप्रतिक्रमणः पंचमहाव्रतिकोधर्मोनुज्ञातः सच तं धर्ममुपसंपद्य स्वीकृत्य विहर तीति । इतिः परिसमात्यर्थे ।ब्रवीमीति पूर्ववत् । सुधर्मस्वामी स्वशिष्यानिदमाह । तद्यथा सोहं ब्रवीमि येन मया नगवदंतिके श्रुतमिति ॥३॥ नालंदीयाख्यमिदं सप्तममध्ययनं समाप्तं । तत्समातौ च समाप्तोयं द्वितीयः श्रुतस्कंधस्तत्संपूर्ती च पूर्णेयं श्रीसूत्ररुतांग दीपिका ॥ ग्रंथसंरख्या ॥सुमारें। (७०००) ॥अथ प्रशस्तिः॥ आर्या वृत्तम् ॥ निस्तश्चंश्चारुणि,चंकुले चरणचातुरीनाजः विख्याततपेत्याख्या,जगति जगञ्चश्मरयो ऽनूवन् ॥ १ ॥ तेषां दोषांशमुपा, संताने सुरूतसंचयविताने॥श्रीसोमसुंदरगुरू,तमादमास गमायनयन् ॥शातत्पट्टस्फुटकमला,नाले कालेयतिलकसंकाशः॥श्रीमुनिसुंदरगुरवः,कामि तसंपत्तिसुरतरवः ॥३॥ वाल्येपि नारतीनि,रुदपादि वादिवर्गे यैः ॥ श्रीजयचंमुनीश,स्ते परगजेपु सिंहसदृशाः। तत्पदविशदस्थाने,स्याने शृंगारसारतांजेजुः श्रीरत्नशेखराइति, जगति यतः ख्यातिमापुस्तेपातेपामनंकपट्टे,गुणसंघ प्रनावकपपट्टे प्राप्ताधिकनिष्ठा श्री, श्रीलक्नीसागरा:शिष्टाः॥६॥नसितकलिकानुष्या,शिप्यानापायथार्थनामानः॥श्रीमति साधुगुरयो, लदमीमुरलीकारसाद्यशोगुरवः ॥ ॥ तत्पट्टे प्रवादेप्सित, पूरणचिंतामणीयमा नानाम् ॥ लब्धाधिकमानानां, सुहेमविमलानिधानानाम् ॥ सुरीपगधनायक, देवीप्राप्त प्रनाप्रतिष्ठानाम् ॥ शिष्यापुर्गुणशासन,जननीतिथिसंमिते (१५७३) व ॥ए विबुधना . ..

- रायधनपतसिंघ वादाउरका जैनागम संग्रह नाग उसरा. १०२ए मकशिप्यः स्वस्य स्मृतये,परोपकृतये च ॥सूत्ररूतांगस्यैतां हर्पकुलोदीपिकामलिखत् ॥१॥ काश्चित्प्रमाणयुक्ती,रप्रथयन्नात्र सुगमनाहेतोः॥ ततएव नैव विहितो,लक्षणसंधिस्तथा का मि॥११॥सूत्रासंगतमत्रा,वादिकथंचिन्मया यदइतयातलोधयंतु सुधियः,कृपया मात्सर्य मुत्साय॥१शाग्रंथमितिरनुमिताऽत्र च,सप्तसहस्राणि किंचिदूनानि। विबुधजनवाच्यमानो, ग्रंथोयं जगति जयतु.चिरम् ॥१३॥ ॥ इति श्रीसूत्रस्तांगदीपिकायाः प्रशस्तिः संपूर्णा ॥ ॥ टीका-ततोसौ गौतमस्वामी तं गृहीत्वा तीर्थकरांतिकं जगाम । उदकश्च नगवंतं वं दिला पंचयामिकधर्मग्रहणायोचितोजगवतापि तस्य सप्रतिक्रमणः पंचयामोधर्मोनुज्ञातः सच तं तथानूर्त धर्ममुपसंपद्य विहरतीति । इति परिसमाप्त्यर्थं ब्रवीमीति सुधर्मस्वामी स्वशिप्यमिदमाह । तद्यथा सोहं ब्रवीमि येन मया नगवदंतिके श्रुत्तमिति गतोनुगमः । सांप्रत नयास्ते चामी । नैगम,संग्रह,३व्यवहार, र्जुसूत्र, ५ शब्द, समनिरूढे, ६ वंनू ता, प्रख्याः सप्तैव । तेषां च मध्ये नैगमाद्याश्चत्वारोप्यर्थनयाः। थर्थमेव प्राधान्येन श ब्दोपसर्जनमिति शब्दाद्यास्तु त्रयः शब्दनयाः शब्दप्राधान्येनार्थमिति । तत्र नेगमस्येदं स्वरूपं तद्यथा सामान्यविशेपात्मकस्य वस्तुनोनेकेन प्रकारेणावगमः परि दोनिगमस्तत्र नयोनेगमोमहासामान्यायांतरालसामान्यविशेपाणां परिवेदकस्तत्र महासामान्पं सर्वप दार्यानुयायिनी सत्तायांतरालसामान्यं इव्यत्वजीवत्वाजीवत्वादिकं विशेपाः परमाणवाद यस्त्वतावा गुक्तादयोगुणास्तदेवं तमितयमप्यसावितीति निलयनप्रस्थकादिदृष्टांतैरनुयो गवारप्रसिदैस्तत्स्वरूपमवसेयमयं च नैगमः सामान्य चिशेपात्मवस्तुसमाश्रयणेपिन सम्य . दृष्टिनेदेनैव सामान्य विशेपयोराश्रयणान्मताश्रितनयायिकवैशेपिकवत् । तथा संय होप्येवं स्वरूपस्तद्यथा सम्यक पदार्थानां सामान्याकारतया ग्रहणं सग्रहस्तथा ह्यप्रच्यु तानुत्पन्न स्थिरैकवनावमेव सनारूपं वस्त्वसावन्युपगमति सत्तातोव्यतिरिक्तस्यावस्तुत्वं खरविपाणस्येव सच संग्रहः सामान्यविशेपात्मकस्य वस्तुनः सामान्यांशस्यैवाश्रयणा मिय्यादृष्टिस्तन्मताश्रितसांख्ययत् । व्यवहारनयस्य तु स्वरूपमिदं तद्यथा यथा लोकग्रा ह्यमेव वस्तु यथा च गुप्कतार्किकैः स्वानिप्रायरूतलक्षणानुगत तथानूतं वस्तु ननवत्येव नहि प्रतिलदाणमर्थानामात्मनेदोनयति किं तर्हि यथा यथा लोके.न विशिष्टनूयिष्ठतया थक्रियाकारि वस्तु व्ययव्हियते तथैव तहस्त्वित्यावालगोपालांगनादिमसिश्त्वावस्तुस्वरुप स्पेत्ययमपुत्पादव्ययधीव्ययुक्तस्य वस्तुनोनान्युपगमात् मियादृष्टिस्तथाविधरण्यापुरुपय दिति । शजुसूत्रमत विदं ऋजुप्रगुणं तत्वपिनष्टानुत्पन्नतयातीतानागतचक्रपरित्यागेन मानकाससानावि पक्षस्तु तत्सूत्रपति प्रतिपादयत्याश्रयतीति शस्त्रास्तस्यैवार्यकि याकारितया यस्तुखलहणयोगादित्ययमपि सामान्यविशेपोनयात्मकस्य. वस्तुनः सामा .. २०३० हितीये सूत्रकृतांगे वितीय श्रुतस्कंधे सप्तमाध्ययनं. न्यांशपरित्यागेन विशेषांशस्यैव समाश्रयणाची झोद निवन्न सम्यग्दृष्टिः कारणतः नन्युपगमेन तदाश्रितविशेपस्यैव नावादिति । शब्दनयस्वरूपंत्विदं तद्यथा शब्दारे स्यार्थप्रतीत्यान्युपगमालिंगवचनसाधनोपग्रहकालनेदानिहित वस्तु निन्नमेवेवति तक गजेदानिहितं वस्त्वन्यदेव जयति तद्यथा पुष्यस्तारकानदत्रमेवं संख्यानि जलमयो ऋतुः साधनदस्त्वयं एहिमन्ये रथेन यास्यति यातस्ते पिता अस्थायमर्यः। एवं त न्यसे ययाहं रथेन यास्यामीत्यत्र मध्यमपुरुपयोयत्ययः उपग्रहस्तु परस्मैपदात्म योर्व्यत्ययस्तद्यथा तिष्ठति प्रतिष्ठते रमते परमतीत्यादि कालदस्त्वमिष्टोमयाजी स्य नविता यस्यायमर्थोग्निष्टोमयाजी अग्निष्टोमेनेप्टवान् नते णिनिवितेति नवि' नद्यतने जुट् तत्रायमर्थः णिनिप्रत्ययोन वितेत्यस्य संवधाभूतकालता परित्यज्य ना. त्कालता प्रतिपद्यते तेनेदमुक्तं नवत्येवंचूतोऽस्य पुत्रोन विष्यति त्योऽनिष्टोमेन यक्ष्यति वनूतं व्यवहारनयशब्दनयोनेति लिंगायनिन्नास्तु पर्यायाः अनेक विषयत्वेनेजति तब घटः कुंनः इंशः शक्रः पुरंदरइत्यादि । अयमर्थव्यंजनपर्यायोनयरूपस्य वस्तुनोव्यंजन यस्यैव समाश्रयणामिथ्याटिरिति । तथा पर्यायाणां नानार्थतया समनिरोहणार निरूटोन ह्ययं घटादिपर्यायाणामेकार्यतामिछति तथाहि घटनाद्घटः कुट्टनाकुटः के तीति कुंनोनहि घटनं कुद्धनं नवति तथैदनादिशः पुरणात्पुरंदरइत्यादेरपि शब्दप्र निमित्तस्य न परस्परानुगतिरिति तदयमपि मिथ्यादृष्टिः पर्यायानिहितधर्मवस्तुनो यणाग्रहीतप्रत्येकावयवांधदस्तिज्ञानवदिति । एवंनूतानिप्रायस्वयं यदेव शब्दप्रar मित्तं चेष्टादिकं तस्मिन्घटादिक वस्तुनि तदेवासी युवतिमस्तकारूढउदकाद्याहरणकिर वृत्तोघटोनवति न निर्व्यापारएव एवंनूतः तस्यार्थस्य समाश्रयणादेवंनूतोनिधानोनयो ति । तदयमप्यनंतधर्माध्यासितस्य वस्तुनोनाश्रयणान्मिय्यादृष्टिः । रत्नावल्यवयं अरागादौ कृतरत्नावलीव्यपदेशपुरुपवदिति । तदेवं सर्वे नयाः प्रत्येक मिथ्यादृष्टयो न्यसव्यपेक्षास्तु सम्यक नजति यत्र च ज्ञानक्रियान्यां मोदतिकृत्वा ज्ञान क्रियानय सर्वेप्येते स्वधिया समवतारणीयाः तत्रापि झाननयऐहिकामुग्मिकयोनिमेव फल धकत्वेनेति न क्रियां । कियानयस्तु कियामेव न ज्ञानं परमार्थस्तूनयमपि समुदितम न्यसव्यपेदं पंग्वंधवनिप्रेतफलसि-क्षयेऽलमिति एतज्नययुक्तएव साधुरनिप्रेतमर्थ सा त्युक्तं च । सधेसि पिणयाणं, बहुविहवनवयं णिसामेत्ता ॥ तं सवणय विसुझ, च गुणनि साहू ॥ १ ॥ ५० ॥ समाप्तमिदं नालंदाख्यं सप्तममध्ययनम् ।। इति समा सूत्ररूतहितीयांगस्य टीका । कुता चेयं शीजाचार्येण वादरिगणिसहायेन लोक यदवात मत्र पुण्यं, टीकाकरणे मया समाधिनृता ॥ तेनापेततमस्को,नव्या पाय नाग नवतात् ॥ १ ॥ ग्रंथायं ( १२९५०)।

Suyagadang Sutra Ditiyangam

Author
Rai,dhanpatsingh
Title
Suyagadang Sutra Ditiyangam
File name
Suyagadang Sutra Ditiyangam
Text
OCR done
Citation
1936
Published
2012/08
Publisher
Mumbai.,nirnayasagar Mudranalaya
Language
Sanskrit
Pages
1064
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
313288
Barcode
99999990321990.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
9x4l6gdn2QH
Download PDF

Suyagadang Sutra Ditiyangam