·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·|| ॐ श्रीः ॐ॥
श्रीश्रीनिवासायनमः
श्रीश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य ऋग्भाग्यस्य
श्रीजयतीर्थमुनिकृताया टीकायाः
श्रीसत्यनाथतीर्थरचित : व्याख्यानात्मकः
रूपावतारापरनामा
ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशः
प्रथमाष्टके प्रथमोध्यायः
श्रीमद्धनुमतीमध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकश्रीलक्ष्मीहयग्रीवायनमः
श्रीगुरुभ्योनमः ।। हरिः ॐ ॥
लक्ष्मीपतिं वेदवेद्यमनन्तगुणवृहितम् ।
सूर्यमण्डलगं देवं नारायणमुपास्महे ॥ १H
नमामि ज्ञानसिद्ध्यर्थं पूर्णप्रज्ञं जगद्गुरुम् ।
जयतीर्थमुनि सर्वशास्त्र वग्दं गुरुम् ।। २ ।।
कीटेन कारयामास यथा कृष्णस्तथा मया ।
कृपामात्रेण साम्राज्यं तं सत्यनिधिगाश्रये ॥३॥

·३ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [ अ. १, अ. १, व. १ जयतीर्थश्रीचरणः मङ्गलमनुष्ठाय शिष्यशिक्षार्थ ग्रन्थादौ निबध्नाति ॥ नारायणेति । [१-१] प्रत्यूहाश्च ध्वान्तानि च प्रत्यूहध्वान्तानि । तेषां शान्तिकृत् । सूर्यमण्डलान्तर्गतस्य हरेः उभयनिवारकत्वं सुप्रसिद्धमेवेति भावः । कमला च कमलानि च कमलाकमलानि तानि आनन्दयतीति कमलाकमलानन्दम्तत् । अन्तः स्वान्तम् [१-२] ॥ स्वान्तस्य अन्तः मनोमध्य इति यावत् । "अव्ययं विभक्ति......." "। [२।१।६] इति विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः ॥ १ ॥ ऋचां पदानीति । [१-२] संवादितामात्रम् [१-२] समानार्थतामात्रम् । ऋक्पदानां भाष्यपदव्याख्येयतामात्रम् इति यावत् । कुर्मः । प्रकटीकुर्म इत्यर्थः । इह खल्विति । [१-३.] संसारलक्षणस्य अकूपारस्य समुद्रस्य पारं जिगमिपताम् इत्यर्थः । अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिभ्यामिति। [१-४ ] पदार्थस्य उप- क्रमादिलिङ्गानां च अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तिभ्याम् इत्यर्थः । एतेन- वाक्यर्थाप्रतिपत्तौ विद्यमानायामेव वाक्यस्य बोधकत्वात् अप्रतिपत्त्या न तत्कारणतामनुवत इतिअयुक्तमिति-परास्तम् । प्रारिप्सितस्योत। [१-५ ] लौकिकानां पुरुषाणां अविनेन परिसमाप्तये प्रचयाय च ये नारायणप्रणामस्तवने कर्तव्यत्वेन प्रसिद्ध ते शिष्यशिक्षार्थम् कुर्वन् स्वव्याख्यानप्रयोजनं दर्शयतीत्यर्थः। प्रागिप्सितस्य अविघ्नेन समाप्तये प्रचयायचत्येतत्प्रयोजनसट्टावात् । शिष्यैरपि नारायणप्रणामस्तवने कार्य इति शिन्यशिक्षा कुतेति ज्ञापनार्थम् । अनवधारितस्वरूपस्यति। १ अत्र पुस्तके सर्वत्र कुंभकोणमुद्रितऋभाप्यटीकापुस्तकानुसारेण पत्रपंक्तिसंख्या दत्ता. २ इदं पाणिनिमूत्रस्य अध्यायपादसूत्रसंख्याचिलम्.

·मं. १, सू. १, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थीये ३ [१-६] । अनवधारितस्वरूपस्य प्रणामस्तवनायोगात् स्वरूपावधारणस्य लक्षणेन विना असंभवात् अस्माभिः प्रणामस्तवनानुष्ठानेन शिक्षिता अपि शिष्याः प्रणामस्तवने न करिष्यन्तीत्यालोच्य शिष्याणां तत्र प्रवृत्तये तान् प्रति लक्षणमाहेत्यर्थः। एतेन-स्वरूपनिर्धारणेन विना प्रणामस्तचना- योगश्चेत् तहिं स्वेनैव लक्षणं ज्ञातव्यम् । वचनं तु व्यर्थम् । वचनस्य परार्थत्वात् -इति निरस्तम् । अर्ण इत्युदकनामेति। [१-७ ] उदके नुक् च [उ० ६३६] इति सूत्रेण उदके अभिधेये अर्तेरसुन्प्रत्ययस्य मुंगागमस्य च विधानादिति भावः । तत इति। [१-७ अर्णस्शद्धान "तद्धिताः" [४।१।७६] इति बहुवचनज्ञापितो मत्वर्थे डप्रत्ययः ततश्च- अकारान्तर्मम इति पदं समुद्रवाचीति भावः। “कडाराः कर्मधारये' [२।२।६८ इतीति । [१-८-९] अनेन सूत्रेण विशेषणपूर्व- निपातनियमस्य कडारादिषु त्याजितन्वात् ऐच्छिकः अमित शब्दस्य परनिपात इति भावः । एतेन-अस्यभूत्रस्य पूर्वनिपातविकल्पाभिधायकत्वात् अनन परनिपात इत्ययुक्तम्-इति परास्तम् । यद्यपि कडारादिषु अमित- शब्दस्य पाठो नास्ति । तथापि तेष्वस्य उपसंख्यानं कर्तव्यमिति भावेन इदं सूत्रं उदाहृतमिति निबोध्यम् । तैरमितेति । १-१०] तैरुपमानैः इयदिति अवच्छिन्नतया ज्ञातुमशक्या द्युतिः यस्य स तथोक्त इति व्याख्येयमित्यर्थः। ऋप्रतिपाद्यतया नतमिति ॥ [१-१२ ] निर्दोषवेदप्रतिपाद्यत्वार्थकनारायणपदप्रयोगादिति भावः । उत्तरमाह । सकलेति । भगवत्प्रतिपत्तिहेतुत्वात् [२-६] इत्यस्यअनुवृत्तेन अतितुष्टिकरमित्यनेनान्वयः । अशेषगुणाधास्त्वस्य ओंकारप्रवृत्तिनिमित्तत्त्वेऽपि परमेश्वरस्य तद्वाच्यत्वं कुतः १ अन्यस्याऽपि १ " उदके नुट् च" इति । २ “ नुडागमस्य" इति छलारीये. सिद्धान्तकौमुद्यांच ] ·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [ अ. १, अ. १, व. १ किं न स्यात् ? अविशेषात् इति शङ्कते । कुत इत्यतश्चेति । [२-८] भूधातोः सत्ताप्राप्त्यर्थकत्वेन कथं भूधातुनिष्पन्नस्य भूशब्दस्य पूर्णवं प्रवृत्तिनिमिमित्तं इत्यत आह । भूबहाविति । [२-११]भवतेरौणा- दिक इति[२-१२]धातूनामनेकार्थत्वात् भूत्यर्थकात् भवतेःऔंणादिको डुप्रत्ययइत्यर्थः । वरशब्दस्योति। [२-१३] अन्त्यस्याकारस्य लोष इत्यर्थः । निरुक्तत्वादिति। [२-१३] पृषोदरादीनि यथोप- दिष्टम् [ ६।३।१०९] इति सूत्रेण पृषोदरादिशब्दानां प्रामाणिक- प्रयोगानुसारेण साधुत्वस्य प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । सूत्रस्योक्तार्थत्वे वार्तिकसंमतिमाह । यथोक्तमितीति । वर्णागमः [२-१३] ॥ अधिकस्य वर्णस्य आगमः । वर्णविपर्ययः पूर्ववर्णस्योत्तरत्वम् उत्तरस्यपूर्वत्वम् तथाच वर्णविकारनाशाविति दौ । [२-१३] धातोः। धात्वर्थातिशयेन योगः अर्थविशेषवृत्तिः। तत् प्रामाणिकप्रयोगान्तर्गतत्त्वेन प्रसिद्धं पञ्चविधं कार्य सूत्रकृता 'पोदरादीनि यथोपदिष्टम् [१।३।१०९] इत्यनेन पृषोदरादिषु निरुक्तम् निरूपितमिति अभिज्ञैरुच्यत इत्यर्थः । एतेन-वर्णनाशस्यैव निरुक्तत्वात् निरुक्तत्वादन्तलोपइत्ययुक्तमिति-परास्तम् । स्वरितिपाठ इति। [२-१४] इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं शब्दस्वभावादव्यय त्वमिति [२-१५] वाक्यं प्रक्षिप्तम् न टीकावाक्यम् । सुवःस्वरिति शब्दयोरव्ययत्वे मानाभावात् । न च स्वरादिनिपातमव्ययम् ११३७] इत्यभिधानमेव अव्ययत्वे मानम् इति वाच्यम् । तत्र स्वर्मवाचकस्य अव्ययत्वविधानात् । बहुव्रीहिप्रातिपदिकस्यास्य तद्भिन्नत्वात् । अव्ययत्वाभिधानप्रयोजनाभावाच । तदिति रूपसिद्धि- - ·५ मं. १, सू. १. मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थीये माह “त्यजियजितनिभ्य इति। [२-१६] अत्र त्यजियजितनिभ्यो डितइति [ उणा १२९ ] ॥ तनोतरदिप्रत्यय इत्येव पाठः । ततश्चडित्वात. टिलोपेदकारस्य, चर्चे तदति रूपं सिध्यति । कचित्पुस्तकें :त्यजियजितनिभ्योडिदिति तनौतेर्डप्रत्यय इति पाठो दृश्यते । स तु लेखकदोषात् प्रक्षिप्तः । सूत्रस्यादिप्रत्ययविधायकत्वेनं उत्प्रत्ययविधायकत्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । पूमाणिप्रसव इतीति ।[२-१७ ] पूड इत्येतस्मात् तृच्प्रत्यये तस्येडागमे गुणे अवादेशे सवितृशद्वसिद्धिः । वृङ [] एण्य इति [२-१७-१८] ॥ वृसंभक्तौ इत्येतस्मात् कर्मणि एण्यप्रत्यये गुणे रपरत्वे च वरेण्यमिति रूपासद्धिः । क्वचित वृज एण्यः [ उणादि ३७८] इति पाठो दृश्यते । स प्रामादिकः। टीकाकृता वरणीयो भजनीय इति घृङर्थत्वव्याख्यानात् ॥ एण्य" इत्येव सूत्रपाठदर्शनाच्च । एवं च वृडएण्य इति वृणोतेः कर्मण्यण्य इति टीकापाठ इति.द्रष्टव्यम् । यद्यपि वृणोतरेण्यप्रत्यये प्रत्ययस्यायुदात्तत्वे "अनुदात्तंपदमेकवर्जम् ” [६-१-१५८ ] इति शेषनिघाते मध्योदात्तत्वं वरेण्यपदस्य प्रामोति । तथापि 'वृषादवांच" [६।१।२०३] इति सूत्रेण वृषादीनामायुदात्तत्वविधानात् वरेण्यशद्धस्य वृषादित्वात् आधुदात्तत्वमेवेति द्रष्टव्यम् । धातुसमुदायादमुनिति। [२-१८-१९] यद्यपि प्रत्ययः एकस्मादेव विहितः. तथापि उणादयो बहुलम् [३-३-१] । इति सूत्रकृता उक्तत्वात् धातुसमुदायादपि प्रत्ययो भवतीति द्रष्टव्यम् । १ त्यजितनियजिथ्योडित् (सि. का. पा.)

·w ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व.. अत एव वृत्तिकृता “ यतोविहितास्ततोऽन्यतोऽपि भवन्ती" त्युक्तम् अदिभूभ्यामिति। [२-२०] यद्यप्याधुनिकैर्वृत्तिकारैः अदिभुर्व डुतच [ उणादि ६७९ ] इति पाठमङ्मीकृत्व सूत्रं व्याख्याता तथापि चिरंतनैः पृत्तिकारैः अदिभूभ्यां डुतच् [ उणादि ६७९] इति पाठस्याङ्गीकृतत्वात् तथैवोदाहृतम् । “ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । [ २।२।६४ ] इति प्रातिपदिकसमुदायात् प्रत्ययं वदतः पाणिनेः धातु- समुदायादपि प्रत्ययस्याभिमतत्वेन “अदिभूभ्यां डुतच् | इति पाठस्यैव युक्तत्वाच्च । असुन्प्रत्ययसंनियोगेनेति । [२-२०] उणादयो बहुलम् [३-३-१] इत्युक्ते हस्वत्वटिलोपलाभाय प्रत्यय- संनियोगाश्रयणं कृतम् । नहि औणादिकप्रत्ययाभावे " उणादयोबहुलमि" त्यनेन कार्यसंपादनमस्ति । येन प्रत्ययसीनयोगाश्रयणं व्यर्थ स्यादिति भावः । एतेन - अलाक्षणिकस्य कार्यस्याश्रयणे असुन्प्रत्ययस्य अनपे- क्षणात् असुन्प्रत्ययसंनियोगेनेत्यभिधानं व्यर्थमिति परास्तम् । ननु ध्यायतेः शब्विकरणस्य परस्मैपदिनो मस् प्रत्यये ध्यायेमेति भाव्यम् । कथं धीमहीति रूपम् ? इत्यत आह ध्यायतेरिति। [२-२१] ध्यै धातोःछान्दसमात्मनेपदम्। ततो महिङ्,संप्रसारणम्। "संप्रसारणाच" [६।१।१०८] इति एकारस्य पूर्वरूपत्वम् । हलः [६।४।२] इति सूत्रेण इकारस्य दीर्घः। बहुलं छन्दसि [ २।४।७३ ] इति शपो लुक् । ततश्च धीमहीति रूपं भवति । बहु वचनार्थ इति । [२-२७ ] धीमहीति बहुवचनेन ज्ञापितोऽर्थइत्यर्थः । न इतीति [२-२२] अहं च अन्ये चेतिस्थिते “ त्यदादीनि सर्वैनित्यम् [१११७४] इति अस्मदः शेषविधानात् न इत्यस्याशेषा- कत्वमित्यभिप्रेत्य अशेषेत्युक्तमिति भावः ॥

·मं. १, सू. १, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थोये ननु णिजन्तात् चुदेः शष्प्रत्यये गुणे अयादेशे च अनन्तरं यासुटितस्य " अतोयेय'" [२।२।८०] इति इयादेशे च सति चोदयेत् इति भवेदिति अत आह । चुद प्रेरण इतीति। [२-४२] णिजन्तात् चुदेः “लिङथे लेट्" [३।४।७] इति लेटि गुणे "लेटोऽडाटौ" [३।४।९४] इत्याडागमेअयादेशे इतश्चलोपः परस्मैपदेषु " [३।४।९७] इति लेडादेशतिप इकारलोपे चोदयात् इति रूपं सिध्यतीति भावः । एकवाक्यता- सिद्धये तदित्यस्याबृत्या योजनमाह । एवं योजनीयमिति । [२।२२।२३ ] ननु भाष्ये संपूर्णत्वात् पुरुषो नामेति वक्तव्यम् । कथं " पुमान्नामेति" उक्तम् ? इत्यत आह । पुमान् पुरुषो नामेति पुमान् शब्देन पुरुषशब्दार्थे लक्षयित्वा भाष्यकृता पुरुषनामवत्वं विष्णोरुक्तमिति भावः। पृपालन इति। [२-२६] अस्मात्कुषन् प्रत्ययः कित्वाद्- गुणाभावः। ' उदोष्टयपूर्वस्येति' [७१।१०२] ऋकारस्योत्वं तस्य रपरत्वं चेति द्रष्टव्यम् । सर्व शब्दार्थ इति । [३-२] समुद्र घोषादि- सर्वशब्दार्थ इत्यर्थः । तेषामिति। [३-२] समुद्रघोषादिशब्दानां भगवत्तात्पर्यकत्वेन ॥ तावाएता इति वेदप्रतिपाद्यत्वादित्यर्थः । सर्ववेदार्थ इत्येवता पूर्णत्वात सर्वशास्त्रार्थः सर्वशब्दार्थ इत्येतद्वय असंगतमित्यत आह इत्येतद् दयमिति ।[३-२] ननु इत्येतमर्थं तावाएता इति उपनिषदाहेति व्याख्यानमनुपपन्नम्। विशेषेणऋगर्थतामित्यनेन तावाएताच इत्यस्यान्वितत्वादित्यत आह । तावाएता इति । [३-३] तावाएता इत्यस्यावृत्त्या तावाएता इति परा उपनिषदित्याह तथा तावाएता इत्युपनिषत् विशेषेण ऋगर्थतामाहेति मूलं योज्यम् । .

·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १ आपाततः कर्मादिप्रतिपत्तिपरस्येति । [३-१०] झटिति कर्मादिस्वरूपप्रतिपादकस्येत्यर्थः । ऋचांत्विति। [३-११] ऋचां भगवत्परत्वावधारणं सुकरमितियत्तदेव विशेषतः भगव- त्परत्वमितिशब्देनोच्यत इत्यर्थः । अग्निनामवतः प्रथम- प्रतिपादन इति । [३-१४] अशिनाम्ना प्रथमप्रतिपादने को हेतुरित्यर्थः । एतेन-अग्निनामवतः प्रथमप्रतिपाद्यत्वे हेतोरुत्तरत्रान- भिधानात् अवतारिकेयमनुपपना-इति परास्तम् । विसंवाद इति [३-२१ ] परिहारार्थ विसंवादोऽनादरणीय इति भावः । अग्निमीळे ॥भाप्येअग्निशब्दोऽयमिति[३-२३-२४] नन्विदमनुपपन्नम् । एकस्यैव अग्निशब्दस्य अनशब्दनिप्रत्ययाभ्यां तथा अग्रशब्दनयतिधातुढिप्रत्ययैस्तथा अदिनिप्रत्ययाभ्यां तथा अङ्ग- शब्दनयतिधातुडिप्रत्ययैः तथा अगशब्दनयतिडिप्रत्ययैः उत्पत्तेरभि- धानात् । न चैतयुक्तम् । कैश्विदवयवैर्जातस्य अन्यैरवयवैरुत्पादा- योगात जातस्य जनेरयोगाचेति चेत् । उच्यते । न रूमो वयं धात्वादिभिः शब्दा जायन्त इति पदानां नित्यत्वाङ्गीकारान् । उक्तं च महाभाष्ये-- सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥ इति ननु कथं तर्हि धात्वादीनामग्न्यादिशब्दावयवत्वं कथं च पङ्कजादिशब्दानां यौगिकत्वं अवयवशून्यानामवयवार्थाङ्गीकारायोगात् । इति चेत् । न रूमो वयं धात्वाद्यवयवानां च तन्तुपटवन् जन्यजनकभावेन अवयवावयविभाव इतिं येनोक्तंदोपः स्यात् । किं नाम धातुप्रत्ययादिस्थाने अयमखण्डः शब्दः प्रयोक्तव्य ·मं. १, सू. १, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थीये on इति भगवत्कल्पितत्वम् । तत्र धात्वादिस्थानिसमुदायस्य पारिभाषिक- कमवयवत्वम् । पारिभाषिकावयवार्थान्बोधयतः अखण्डस्याऽऽदेशस्य अवयवित्वमपि पारिभाषिकमेव । न चैवं सत्यनुपत्तिरस्ति । तत्तद्धातु- तत्तत्प्रत्ययसमुदायस्थाने तथा तत्सच्छब्दतद्धितादिप्रत्ययस्थाने तत्त- दर्थप्रतिपादनाय एकस्यैव शब्दस्य पाणिन्यादिभिः प्रयोगनियमस्य कर्तुं शक्यत्वात् । उक्तं च महाभाष्ये "मृजिरस्माविशेषेणोपदिष्टः प्रकृतिपाठे सर्वत्र मृजिबुद्धिप्रसङ्गे अक्ङितिमार्जिः साधुर्भवति" इति । अत एव पङ्के जायत इति पारिभाषिकावयवार्थप्रतिपादकत्वात् पङ्कजशब्दस्य यौगिकत्वं लोके सिद्धं सिद्धम् । एवं राजपुरुष इति समासपदानामपि सावयवत्वमूह्यम् । एवमेवानेकधा पदविच्छेदस्थले समाधानमूहम् । अतएव अग्निशब्दे अदेरवयवतया अदर्शनं न दोषाय । पारिभाषि- कावयवत्वस्योक्तत्वेन तदेकदेशत्वरूपमुख्यावयवत्वानङ्गीकारात् । पङ्कजादिशब्देष्वपि अवयवाः तदेकदेशतया दृश्यन्त इति भ्रम एव । अवयवत्वेनाङ्गीकृताना पङ्कजशब्दजनिडप्रत्ययानामन्यत्वात् । पङ्कजादिशब्दावयवतया दृश्यमानानां पङ्कजादिशब्दानामन्यत्वात् । अग्रशब्दादिति । [३।२५] ॥ सप्तम्यन्तादग्रशब्दात "तद्धिताः" [४।११७६] इति बहुवचनज्ञापितो निप्रत्ययः । रशब्दलोपः । " सुपोधातुप्रातिपदिकयोः" । २।४७१ ] इति उपपद सुलोपः। ततश्च अग्नि इति रूपम् । पूर्ववादिति । [३।२६] ॥ सप्तमीसमर्थात् भवार्थे निप्रत्ययः रशब्दलोपः. सप्तमीलोपश्चेति भावः। नयतेः कर्तरि डिप्रत्यय इति [४।१] ॥ यद्यपि " [ उणादि ५७८] इति सूत्रेण इकारप्रत्ययः प्राप्नोति । तथापि तं बाधित्वा बाहुलिको डिप्रत्ययो भवतीति द्रष्टव्यम् । ननु अदेर्भावे तिन्प्रत्यये ·१० ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १ अदोजग्धिय॑प्तिकिति" [२।४।३६] इति जग्ध्यादेशे आदेशइकारस्य इत्संज्ञायां लोपे प्रत्ययतकारस्य झपस्तथोऽधोधः" [८।२।४०] इति धत्वे जग्धिमिति भवितव्यम् । अत्तिमिति कथं निर्देश इत्यत आह धातुनिर्देशोऽयमिति [४।१] ॥ कर्तरि निप्रत्यय इति । [४२] " वीज्याज्वरिभ्यो निः" [ उणा. ४९७] इति सूत्रेण वीज्यावरिभ्यो विधीयमानो निप्रत्ययः “ उणादयो बहुलम् " [३।३।१] इत्युक्तेः अदेरपि भवतीत्यर्थः । पूर्ववनिरुक्तिरिति । [४-४] ॥ अगशब्दोपपदात् नयतेर्डिप्रत्ययः उपपदाकारलापश्च । ननु अङ्गागनेतृतामिति षष्ठीसमासोऽनुपपन्नः ॥ 'कतरिच' [२।२।१६] ॥ इति सूत्रेण कर्थकतृ चा षटीसमासनिषेधात् इत्यत आह । नेतृशब्द इति । [४-४] " न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् । [२।३।३९ ] इति षष्ठीनिषेधात् "कर्मणि द्वितीया" [२।३।२] इति सूत्रेण अङ्गागशब्दे द्वितीया भवति । श्रितादिषु गमिगाम्यादीनामुप- संख्यानात् । 'द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः' [२।९।२४] इति सूत्रेण द्वितीयासमासो भवतीति भावः । ईडस्तुताविति [४-५] ॥ अस्मालिट् कर्तरि शप् । अदिप्रमृतिभ्यः शपः [२।४७२] इति शपोलुक् लटः 'तिपतस्झि ""[३।४।७८] इति सूत्रेण इडादेशः । इटः “टितआत्मनेपदानां टेरे" [३।४।९७] इति एत्वम् । तथाच ईड इति रूपम् । ऋक्षु डकारस्य ळकारादेशः प्रायेण दृष्ट इति अत्रापि डकारस्य ळकार इति भावः । पुरः पूर्वमेवेति [४-५] " पूर्वाधरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् " [ ५।३।३९] इति पूर्वशब्दादास प्रत्ययः पूर्वशब्दस्य पुरादेशश्चति भावः। अशेषस्योत शेषोक्तिरिति [४-५ ] अतःपरं टीकायां श्रूयमाण ·एवास्य मं. १, सू. १, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थीये चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि छन्दसि" [२।३।६२] इति चतुर्थ्यर्थे षष्ठीति [४-६] इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् न टाकावाक्यम् । " सर्वे विधयः छन्दसि विकल्प्यन्त" इति वचनात् । हितशब्दयोगेऽपि “हितयोगेचे" ति वार्तिकेण न चतुर्थीति वाक्यमुच्छिन्नम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अशेषस्य संप्रदानादित्वाभावेन चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसीति सूत्रोदाहरणायोगात् । संप्रदानादिरूपार्थे षष्ठीदर्शन सूत्रस्योदाहर्तव्यत्वात् अशेषस्येत्या चतुर्थ्यर्थाभावात् चतुर्थ्यथें षष्ठीति वचनायोगाच्च । उदात्तस्वरार्थ इति । [४-६ ] अग्निशब्दनिष्ठोदात्तस्वरार्थ इत्यर्थः । जातावेकवचनमिति । [४-७] समुदाये एकवचनमित्यर्थः । ऋत्विििनयामकत्वं कथं स्तुतावुपयुक्तमित्यत आह । कर्मागत्वा- दिति [४-८] ॥ ऋचां कर्माङ्गत्वात् ऋत्विग्भिः कर्मणि ऋच उदाहर्तव्याः । ततश्च ऋचां ऋत्विग्वाक्यतायां स्थितायां अग्निमीळ इति वाक्येन स्तुतिकर्तारो ऋत्विज इति सिद्धं भवति । ततश्च ऋत्विजा नियामकस्य तेषां ज्ञानप्रदस्य स्तुतिरुपपन्ना भवति । स्तावकेन स्वनियामकस्य तेषां ज्ञानप्रदस्य तेन रूपेण स्तोतव्यत्वादिति भावः । भाष्यस्थानि " द्योतनात् विजयादि" त्यादीनि षट्पदानि प्रतीकत्वेनोपादाय व्याख्याति । द्योतनादिति । ।[४-९] अत्र इतिशब्दान्तं भाष्यस्य प्रतीकत्वेनोपादानम् । द्योतनादेः कर्तृत्वादिति व्याख्यानम् । तथाच द्योतनकर्तृत्वात् देवमित्यादि ज्ञेयम् । स्तुत्येति भाष्यस्थपदं प्रतीकत्वेनोपादाय व्याख्याति । तथा स्तुत्येति [४-९-१०] दीव्यतेरिति । [४-१०] ·१२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १ । इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः [३।१।१३५] इति के ( क प्रत्ययं) बाधित्वा पचादिपाठात्पचायचिति भावः । स्तुत्यर्थादिति [ ४-१०] "अक- तरि च कारके संज्ञायाम्" [३।३।१९] इति कर्मणि घानति भावः । रत्नशब्दं निर्वक्ति । रमतेभीवे न प्रत्यय इति । [४-१८] रमतेन- प्रत्ययःतकारश्चान्तादेश इति भावः । क्वचित्पुस्तके रमे वे क्त्न इति पाठो दृश्यते तस्मिन् पाठे ' अनुदात्तोयदशवनतितनोत्यादीनामनु- नासिकलोपो झलि विति' [६।४।३७] इति सूत्रण मकारलोपेरूतम् आतोमान्नति [४-१८] चकारेण विचोऽनुवर्तनादिति भावः ।।१।। अग्निःपूर्वोभः ।। नू शब्द इति [४-२१ ] । नव- शब्दादेशो नूशब्दः अद्यशब्दपर्याय इत्यर्थः। ततस्तन इति [४-२१] शब्दप्रकृतेर्नवशब्दात् तनप्रत्ययः 'नवस्य नू त्नातनखाश्च प्रत्यया- वक्तव्याः' [का. ५।४।२५ सू] इति बार्तिकेण भवतीत्यर्थः। नव- शब्दान तनप्रत्यये नवस्य नू इत्यादेशे नूतनामिति भवतीति भावः । अत्र “नूशब्दोऽद्यपर्यायः । ततस्तन" इत्येव टीकावाक्यपाठः। नतु पुस्तकेषु परिदृश्यमानोऽपि ततःसायं चिरमिति त्यादिना] तनः [४-२१] इति पाठः । अस्य सूत्रस्य ट्युल्विधायकत्वेन तन- प्रत्ययविधायकत्वाभावात् । न च टथुलप्रत्ययस्य जायमानमनाऽऽदेशं तुडागमं च विवक्षित्वा तथानिर्देश इति वाच्यम् । अव्ययेषु सूशब्दस्य पाठाभावेन अव्ययप्रकृतिकस्य ट्युप्रत्ययस्यायोगात् । नच 'ऋचितनु- घमक्षतकुत्रोरुष्याणाम्.' [६।३।१३३] इतिकृतदीर्घकस्य नुशब्दस्य निर्देशः इति वाच्यम् । पदकाले हुस्वतया श्रूयमाणस्य संहितायां दीर्घत्वदर्शनेन तदुपादानार्थमेवास्य सूत्रस्य प्रवृत्तत्वेन सर्वदा दीर्घतया श्रूयमाणस्य अनेन सूत्रेण दीर्घत्वाभिधानायोगात् । ननु 'लूटः

·लूटः सदेत्यत्रोति
मं. १, सू. १. मं. २] श्रीसत्यनाथतीर्थीये
सद्वा' [३।३।१४] ॥ इति शत्रादेशे भाष्ये एण्याभिः इति भवित-
व्यम् । कथमेष्यरिति प्रयोग इत्यत आह ।
[४-२२] व्याख्यायत इति [४.२२] ॥ प्रामाणिकरिति
शेषः । इण्धातोर्तृटि तस्याकारादेशे 'स्यतासी लूलुटोः' [ ३३१॥ ३३ ]
इति स्यप्रत्यये धातोः 'सार्वधातुकार्धधातकयोः' [७।३ । ८४ ] ॥
इति गुणे आदेशप्रत्यययोः [८१३ । ५१] इति षत्वे एष्य शब्दः
अकारान्तः सिद्धयतीति भावः । ऋष [ज्ञाने] इत्यस्मात्
कि प्रत्यय इति [४-२३ ] अर्थानुवादोऽयं 'इगुपधाकित्'
[ उणादि ५५९] इति सूत्रेण इन् प्रत्ययो भवति स कित् चेति
भावः । ऋषेरिन्प्रत्यये कित्वाद्गणाभावे ऋषिरिति रूपसिद्धिरिति
ज्ञेया । नकारस्य रुरिति [४-२४ ] ॥ देवानिति नकारस्य
रुत्वे ' आतोऽटि नित्यम् ' [८।३।३] इति आकारस्य सानुनासि-
काकारादेशे 'भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि' [८।३।१७] ॥ इति
रार्यत्वे ' लोपः शाकल्यस्य' [८।३ । १९] इति यलोपे च
देवाँ इति रूपसिद्धिः । आइत्युपसर्गस्यचोत। [४-२४-२५]
व्यवहिताश्च' [ १।४।८२ ] इति सूत्रण व्यवाहतस्य आ इत्युप-
सर्गस्य व्यवहितेन वक्षतीत्याख्यातेन संबन्ध इत्यर्थः । वहतेर्लेडिति
[ ४-२५ ] वहॉट तस्य तिबादेशे 'लेटोऽ ऽडाटौ' [३।४।९४]
इत्यडागमे ‘सिब्बहुलं लेटि. [३॥१॥३४] इति सिपि
हो ढः ' [८।२।३१] हकारस्य ढत्वे ' षढोः कासि' [८१२।४१]
इति ढकारस्य कत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' [८३१५१ इति सिपः
षत्वे च वक्षतीति रूपम् ॥ २॥

·ऋन्माष्यटीकाप्रकाशे
[अ. १, अ. १, व. १
--
अग्निना रयिम् ॥ अनवदिति [५-१] अश्नोतेर्लेट् तस्य
तिप् ' इतश्च लोपः परस्मैपदेषु [३।४।९७ ] इति इकारलोपः
'लेटोऽडाटौ' [३।४।९४] इत्याडागमः ' स्वादिभ्यः श्रुः
[ ३।११७३ ] इति श्नुः गुणावादेशौ । ततश्चानवदिति रूपम् ।
ननु यशःशब्दात् 'स्वमोनपुंसकात्' [७।१।२३ ] इति अमो लुका
भाव्यम् इत्यत आह । यशः शब्दादिति [५-४ ] अध्यात्मपक्षे
अन्वयं दर्शयति वीरवत्तमं यश इति। [५-६ ] यशःशब्दस्य
ज्ञानं सुखं चेति व्याख्यानम् ॥ ३॥
अमे यम् ॥ यज्ञमितिपृथग्वचनादिति । ५-७ ]
यज्ञमितिविशेष्यवाचकशब्दसद्भावात् अध्वरमित्यस्य अध्वनि रतमित्यर्थो
बोद्धव्य इति भावः । मन्ताड्ड [उणादि १११] इति डइति
[ ५-७-८ ] नच दण्डोवण्डोरण्डेत्यादौ डकारश्रवणात् अत्रापि तच्छ्र-
वणप्रसंग इति वाच्यम् । तत्र बाहुलकस्यैव लोपामावस्याङ्गीकारात् ।
अत्र लोपस्य न्यायप्राप्तत्वात् ततश्व अध्वन् शब्दे उपपदे रमेरोणादिको
डप्रत्ययः । प्रत्ययस्य च डित्वात् धातोष्टिलोपः अध्वन्शब्दनकारस्य
* नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' [८-२-७] इति लोपः सति चैवं
अध्वरं इति रूपम् । ननु यज्ञस्य कर्मत्वाभावात् अस्तेरकर्मकत्वाच
परेश्च (परि इत्युपसर्गस्य) कर्मप्रवचनीयसंज्ञाभावाच्च द्वितीयानुपपन्नेत्यत
आह । ततोऽन्यत्रापीति [ ५-९] ।
उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु ।
द्वितीयाऽऽडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ।
इति वार्तिकेण कर्मण्यपि द्वितीया भवतीति भावः ।
एवशब्दतात्पर्यमिति [ ५-१० ] इच्छब्दव्याख्यानरूपभाष्य-
स्थैवशब्दतात्पर्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥

·मं. १, स. १, मं. ५] श्रीसत्यनाथतीर्थीये अग्निहोता ॥ नन्वाखिलप्रेरकत्वस्य विवक्षितत्वात् अखिलं यच्छतीति वक्तव्यम् । यमयतीतिणिजन्तप्रयोगोऽनुपपन्न इत्यत आह । यमयतीति स्वार्थेणिजिति । [५-१२] यमेणिचि शपि तिपि गुणे अयादेशे यमयतीति रूपमिति भावः । लुङ्लेड्वोत [५-१५] गमेः लुङि तिबादेशे इकारलोपे च्लिप्रत्यये "पुषादिद्युतालुदितः परस्मैपदेषु" [३-१-५५] इति च्लेरङादेशे छान्दसत्वादडभावे गमत् इति रूपम् । अथवा 'गमेर्लेटि' लेटोऽडाटौ [ ३।४।९४ ] इत्यडागमे गमत् इतिरूपमिति भावः ॥ ५-१ ॥ यदङ्ग॥ पूर्वपदस्यति ॥५-१८] अङ्गशब्दान्त्याकारस्य इकारो रसशब्दान्तलोपश्चेति भावः । निपातनादिति [५-१९] दाशुष इति साधुरिति शेषः । एतेन-अन्वयाभावात् निपातनादिति पञ्चमी- प्रयोगोऽनुपपन्न इतिपरास्तम्। 'सनर्थे लूट्' इति कृत्रः सनर्थेलटि तस्य 'स्यतासी ललुटोः[३-१-३३] इति स्यप्रत्यये 'ऋद्धनोस्ये' [७२।७०] इति इडागमे धातोश्चगुणे करिष्यसि इति रूपम् ॥ १ ॥ उपत्वा॥ भाष्ये नमसमिति पदभ्रमं निवारयन् अकारान्त- शब्दार्थमाह । नमनंनमइति [ ६-३] अत्र नमननम शब्दयोः लेखकदोषात् पौर्वापर्यम् । नमो नमनम् इत्येव टीकावाक्यपाठः । व्याख्येयपदमुपादाय व्याख्यानस्य कर्तव्यत्वात् । नमेरसुन्प्रत्यये नम इति वास्तवं रूपम् औणादिके अकारप्रत्यये नम इत्यकारान्तं भाष्ये रूपं सिद्धं भवति इति ज्ञेयम् । ननु इणो मस्प्रत्यये शपितस्य 'अदि- प्रभृतिभ्यः शपः' [२-४-७२ ] इति लुकि मसः सकारस्य विसर्गे उपेम इति रूपं भवेत् । कथं उपेमसीति इकार इत्यत आह इदं ·१६ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [ अ. १, अ. १, व. १ तोमसीतिइदिति [७।११४६] [६-३] " इदंतोमास" छन्दसि विषय मसि मस्शब्द इत् इकारो भवति सच अन्तः अन्ता- वयवआगमः । स्तुतित्वसिद्धयर्थमिति [६-४] ईश्वरमुच्च- गुणं इत्यपि शेषो वक्तव्यो भवतीत्येव टीकावाक्यपाठः नतु ईश्वरत्वादुच्चगुणामित्यापि शेपोवक्तव्योभवतीति टीकावाक्य पाठः । शेपोक्तिसमये भाष्य ईश्वरत्वादिति पञ्चम्यन्तभदाभावात् । २ ॥ राजन्तम् ॥ औणादिको झ इति [ ६-७ ] गजन्त. मित्यस्य शत्रन्तत्वे दप्यमानत्वार्थकत्वाच्या दीदिवामित्यनेन पौनरुक्त्यं स्यादति अप्रत्ययोव्याख्यातः । ततश्चौणादिकानामव्युत्प- नत्वादवयवार्थानामनुगत्यभावेन राजन्त शब्द ईशत्वार्थको भवतीति भावः । दीव्यतेरिति [६-९] दीव्यतेयडि 'सन्योः' [६:१।९] इति द्वित्वे इकारप्रत्यये ‘यकोचि च [ ८१२१४१] इति यङो तुकि दीर्घोऽकितः' [७४।८३] दीर्घत्वे दीदिवि इति रूपमिति भावः। शानजिति [६-९] वृद्धेर्लट्तस्य शानजादेशः शप् ‘आनेमुक्' [७।२।८२] इति मुझ् । गुणः ततश्च वर्धमानमिति रूपमिति द्रष्टव्यम् । इगुपधलक्षणःक इति [६-१०] ' इगुपधज्ञा- प्रीतिकिरः कः' [३।१।१३५] इति सूत्रेण क प्रत्ययः । ततश्चाकागन्तो वृद्धशब्द इति भावः। धकारान्तो वृध्शब्द इत्यभिप्रेत्याह । विब्वेति [६-१०] ॥ ३॥ सने पितेव ॥ सूनोरिति भाव्यम् सूनव इति चतुर्थी- प्रयोगः कथमित्यत आह । छन्दसीति [६-१३] वक्तव्यत्येतःपर- अभ्यासस्य ·[ परमात्मनः मं. १, सू. १, मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये १७ मिति वचनात् [दिति ] पष्ठयर्थे चतुर्थीति ग्राह्यम्. 'एतेन- वक्तव्येत्येतदनन्वितमिति- परास्तम् । ननु स्वस्तत्यिस्य अव्ययत्वात् स्वस्तय इति कथमयं प्रयोग इत्यत आह । विभक्तीति. [६-१५ ] ॥ ४॥ २ ॥ उत्पत्यनन्तरमेवेति [६-१९] सत्त्येति शेषः । एतेन- अतीतानागतदर्शित्वादुत्पत्त्यनन्तरमेव दर्शनमित्य- युक्तम्-इति परास्तम् । उत्पत्तेः पूर्वएष्यत्वेन दर्शनसद्भावेऽपि वर्तमान- तया दर्शनाभावात् । तत्स्त्रिय इति [९-५] ॥ अत्र तत्स्त्रियो मन्वादिस्त्रिय इति प्रक्षिप्तम् तत्त्रीमनुस्त्रीति उच्छिन्नं सूर्य- सोमधर्ममनुस्त्रीणां चतुर्णामेव समत्वेन दक्षादिस्त्रीणां सूर्याद्यवरत्वेन तत्स्त्रीशब्देन ग्रहणायोगात् । आदिपदगृहीतानां प्रसूत्यादि- स्त्रीणां तदवरत्वम् [९-७] ॥ इति वाक्यं टीकावाक्यमिति मन्यमानस्य तद्विरोधाच । नहि टीकाकारः स्वयमेव तत्स्त्रीशब्देन प्रसूत्यादिसंग्रहं कृत्वा प्रसूत्यादीनां सूर्यादिसाम्यशङ्कापरिहाराय आदि पदगृहीतानां प्रसूत्यादिस्सीणां तंदवरत्वमिति वदतीति संभवतीति । एवं तर्हि 'धर्मादि' [ऋग्भाष्ये ] इत्यादिपदस्य कोऽर्थ इति चेत् । उच्यते । यमायवतारभूतविदुरादयः आदिपदार्थाः । ततश्चैवं विग्रहः । धर्म आदिर्येषां धर्मादयः । तस्य स्त्री तत्स्त्री । सूर्यश्च सोमश्च धर्मादयश्च तत्स्त्री च सूर्यसोमधर्मादितात्स्त्रयः इति । ननु ये भिन्नपदेनोपात्ताः तेषां तारतम्यं ज्ञातुं शक्यते कस्यचित् पूर्वग्रहणंकृत्वाऽपरस्य पश्चाद्ग्र- हणस्य उत्तमाधमभावनिबन्धनत्वात् । ये द्वन्द्वनिर्दिष्टाः तेषां तारतम्यं कथं ज्ञेयं समूहालम्बनज्ञानेनेव द्वन्द्वप्रातिपादिकेनापि युगपदेव सर्वार्थ- विषयीकरणात् इत्यत आह अत्र प्रायो द्धन्द्धगृहीतानामिति । ३ ·१८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. २ : [९-६] 'प्रधानमरुतो वारिपतिरग्निश्च मारुत' इत्यत्र मरुच्छब्देन विवक्षिता इत्यत आह प्रधानमरुत्स्विति [९-६] प्रधानमरुत्सु विद्यमानो यः प्रवहवायुः स एक एव मूर्यादिभ्यः पूर्व विज्ञेयः । तदन्ये अत्र विवक्षिता इति भावः । इतः परं टीकायां श्रूयमाणं सूर्यसोमधर्मादि तत्स्त्रिय इत्यत्र सूर्यसोमधर्माणां मनुपत्न्याश्च साम्यं आदिपदगृहीतानां प्रसूत्यादिस्रीणां तदवरत्वं [ ९-७] ॥ इति वाक्यद्वयं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । आदिपदेन प्रसूत्यादिस्त्रीणामगृहीतत्वात् संकरप्रसक्त्यभावेन विवेककथन- वैय्यर्थ्यात् । ननु प्रधानमरुद्भयः वारिपतिरुत्तमः स कथं तदनन्तरं पठित इत्यत आह वारिपतिरित । ९-८ ] ॥ उपलक्षणमेतत् अग्निरपि प्रधानमरुद्भयः पूर्वग्राह्य इति द्रष्टव्यम् । ततश्चायं क्रमः । आदौ सूर्यसोमधर्ममनुपत्न्यः ततो वारिपतिः ततोऽनिः ततः प्रवह व्यतिरिक्ताः प्रधान मरुतः तदनन्तरं मारुता इति ॥ न किरिन्द्र इति " [१२-१४] ॥ 'न किरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायाँ अस्ति वृत्रहनि त्यस्यायमर्थः । हे इन्द्र त्वदुत्तरः त्वदुत्तमः न किः । नैवास्ति । हे वृत्रहन् त्वत्तः ज्यायान् प्रशस्तः नास्ति इति । माकिर्नेशदिति [ १२-१४ ] ॥ ' माकिर्नेशन्माकी रिषन् माकी संशारि केवटे । अथारिष्टाभिरागही ति । अस्यार्थः। हे पूषन् भवान् भक्तहृदयात् मा किः नैव नेशत् अगच्छत् । नेशगताविति धातुव्याख्यानात् । भक्तहृदयं परित्यज्य नैवान्यत्र गन्तेति यावत् । तथा भक्तान् माकीं नैव, रिषत् हिंसितवान् । तथा स्वयं केनापि शत्रुणा केवटे कूपे, कूपनामसु पाठात् । उपलक्षणमेतत् । कुंचापि स्थाने माकी नैव संशारि मारितः । सर्वथा अवध्य इति ·मं. १, सू. १, मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये यावत् । अथ तस्मात् त्वं अरिष्टाभिः अरिष्टं सूतिकागृहमिति वचनात् सूतिकागृहं यासां ताभिः सह स्त्रीभः सह इति यावत् । आगहि अगच्छेति । स्मसिस्थातरिति [ १२-१४ ] ॥ त्वावतः पुरूवसो वयमिन्द्र प्रणेतः । स्मसि स्थातहरीणामिति [ऋग्वेदे] अस्थार्थः हे पुरूवसो पुरु उत्कृष्टं धनं यस्य तस्य संबोधनम्, हे प्रणेतः जगत्प्रवर्तक हरीणामअश्वानां स्थातः स्थापक इन्द्र क्यं त्वावतः त्वद्वन्तः त्वत्स्वामिकाः स्मसि स्मः ॥ चिन्तनादिक्रियाणां च मुक्तावुछेदतः सदा । किं मया कार्यमादीनां भेदाभेद उदाहृतः॥ [ बृहदारण्यक भाष्यं ] इति प्रमाणानुसारेणाह । चिन्तनादिभिरिति [१२-२१॥ अत्र चिन्तनादिशब्देन तज्जन्यनीचत्वादयो धर्मा गृह्यन्ते । प्रमाणे चिन्तनादिशब्देन तत्कार्यनीचत्वादीणां ग्रहणात् रूढलक्षणेयमिति ज्ञेयम् । एतेन-चिन्तनादिधर्माणां मनोधर्मत्वात् आत्मना तेषां भेदाभेदकथनं अयुक्तम् इति परास्तम् । मध्यगन्धर्वपितृगणकार्मिकतात्त्विकाः । देवाः शक्र [ऋग्भाष्ये] इत्यत्र देवा इति पदं एकपदोपात्तमनुष्यादीन्त्रिहाय कार्मिकतात्विक- योरेव कथं विशेष्यम् इत्यत आह । देवा इत्येतदिति [१२-२४] 'यः पश्यति स्वयं वाक्यम्' [ऋग्भाष्य ] इत्यादिनोक्तमर्थ विस्मृत्य स्थितस्य शङ्कानिरासकत्वेन एवं स्थित' इति मूलमवतारयति । तकिमग्न्यादि देवता इति [१३-२५] ॥ एतेन-मधुच्छब्दा- दीनां ततोप्यधमानां ऋषित्वस्य पूर्वमुक्तत्वेन शङ्कानुदय इति परास्तम् ।। [इति ऋषिच्छन्दोदेवतास्वरार्थादिनिर्णयः] ·२० ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, वायवायाहि ॥ आद्यस्तृच इति [ १४-१] ॥ ऋचां समाहारस्तुचः। सुपो धातुप्रातिपदिकयोः [२॥४७॥ इति सुपो लुकि कृते सुनिमित्तकस्य तिसृइत्यादेशस्याप्यगमे इति स्थितं भवति । 'ऋचि रुत्तरपदादिलोपश्च छन्दास' ६।११३४] इति वार्तिकेण संप्रसारणं उत्तरपदादिऋका लोपश्च भवति । अस्य वार्तिकस्य ऋशब्दे परतः त्रिशब्दस्य संप्रर भवति उत्तरपदादेर्लोपो भवतीत्यर्थाभिधायकत्वात् । तथा 'ऋक्पूर पथामानक्षे' [५१४७४] इति समासान्ते अप् प्रत्यये 'संप्रसारणाच' [ ६।१।१०८] ॥ इति त्रिशब्देकारस्य पूर्वरूपत्वे च तृच इत्यकारान्तः शब्दः सिद्धो भवति । वायव्य इति [१ वायुशब्दान् वायुर्देवतास्येत्यस्मिन्नर्थे 'वायवृतुपित्रुषसोयत्' [४३ इति यत्प्रत्यये 'ओर्गुणः' [६।४।१४६] ' इति गुणे 'वान्तो यि [६।१७९] इति अवादेशे वायव्य इति रूपं सिद्धं वशब्दो बलवाचीति [ १४-२] ' नपुंसके चले वः स्य इत्यभिधानात् बशब्दो बलवाची। वबयोरभेदात् वशब्दोऽपि चीति भावः । अयतेरिणावति [१४-२] ॥ अयते हुलिके कृते 'अत उपधायाः [७।२।११६] इति उपधाया वृद्धौ इति रूपम् । तथा इणः 'छन्दीणः' [ उणादि २] इति उणि वृद्धावयादेशे आयुरिति रूपं सिद्धयतीति भावः । “ वात्यायु भाष्यं योजयति । वाति गच्छतीति [१४-३] ॥ कथमीश्वर रित्यत आह । लोकस्यति। [१४-३] अत्र टीकायां " कप्रत्यय, इत्यन्तरं इणः छन्दसीति इणः उ। अभावे । २ त् + ऋ + इ । ३ इकारस्य ऋकाररूपत्वे. . J १ अगमे % 3D ·१ मं. १, सू. २, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थीये [ १४-३] ॥ इति वाक्यं प्रक्षिप्तं न टीकावाक्यम् । आयुःशब्दात् ददाति इत्यस्मिन्नर्थे तध्दितो हुप्रत्यय इत्युच्छिन्नम् । ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः । वातेः कप्रत्ययः आयुःशब्दात् ददातीत्य- स्मिन्नर्थे तद्धितोडुप्रत्यय इति ।। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । वात्यायुरिति भाष्ये वायुशब्दनिष्पत्यर्थ, आयु प्रदत्त्वार्थकायुःशब्दान्तर्गतत्वेनायु:- शब्दस्योपात्तत्वेन टीकायामपि लोकस्य प्राणधारणहेतुत्वादित्यनेन आयु:- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्योक्तत्वेन इण्धातुं गृहीत्वा रूपसिद्धिकथनायोगात् । छन्दसीण [उणादि. २] ॥ इति सूत्रपाठं विहाय इणश्छन्दसि इति अन्यथा पाठाच्च । वातेर्गत्यर्थत्त्वति [१४-४] भाष्यकारीयं ज्ञानात् इति वातेाख्यानं उपपन्नमिति शेषः । कृवापाजीति । [ उणादि १] [१४-४] अनेन वाते रुग् ' आतो युक् चिण् कृतोः' [७॥३॥३३] ॥ इति युगागमः। एवं च वायुरिति रूपं सिद्धं भवतीत्युक्तं भवति । वृणोतेरिति [१४-५] ॥ वृणोतेडायुप्रत्ययः डिवाडिलोपः ततश्च वायुरिति रूपम् । वातेरधिकरण इति [ १४-६ ] ॥वातेरुण- प्रत्यये 'आतो युक् चिण कृतोः' [७३।३३ ] इति युगागमे च सति वायुरिति रूपं सिद्धमिति भावः । वयबन्धन इति " [५-३] ॥ भाष्यस्यानन्वितत्वात् भाष्यमनूध शेषमाह वयबन्धन इत्यस्मा- दिति [ १४-६] वयबन्धन इत्यस्मादिति भाष्यानुवादः धातोः कर्तर्युणि कृते बन्धकत्वाच्च वायुर्भवतीति [१४-६-७ ] शेषोक्तिः । उपसर्गेकारस्यति [१४-७] तृतीयोति- शये [ महाव्याकरणे ] इति वचनात् इकारस्याकार इत्यर्थः । वेत्य- ·२२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व.२ स्मिन्निति ... [ ऋग्भा. ५-४ ] ॥ भाष्याभिप्रेतरूपसिद्धिमाह । विपूर्वादिति [१४-८] विपूर्वादिणः । 'छन्दसीणः' [उणादि २] इति उण इत्यर्थः । वय श्रेष्ठत्व [ ५-४ ' इति भाष्यस्यापूर्णत्वात् भाष्य- मन्य शेषमाह । वयःश्रेष्टत्व इतीति [ १४-८ ] ॥ ' वयःश्रेष्ठत्व' [ १४-८ ] ॥ इति भाष्यानुवादः । धातोरुणि कृते श्रेष्ठत्वात् [अपि ] वायुरिति [ १४-८ ] ॥ शेषोक्तिः । अपि [१४-८] ॥ शब्दस्तु भाष्यस्थ एव, अन्वयप्रदर्शनाय शेषेण सहोक्त इति द्रष्टव्यम् । श्रेष्ठत्ववाचित्वात् अक्रियावाचिनो वयतेः कथं धातुत्वमित्यत आह । श्रेष्ठत्वं नामेति [ १४-९] ॥ धातुव्याख्याने लक्षणायाः काप्य- दृष्टत्वात् कथमत्र लक्षणेत्यत आह ॥ गडिवदनैकदेश इतीति। [१४-९] ॥ वदकदेश इत्यस्य यथा क्रियालक्षणत्वं तथाऽत्रापीति भावः ॥ ये धर्माः अन्यत्र निषिद्धाः अन्यत्र तज्ज्ञानमनर्थहेतुरिति ये उक्ताः त एवान्यत्र न प्रतिपत्तव्याः । उक्त प्रकारेण अनिषिद्धास्तु यथायोग अन्यत्र प्रतिपत्तव्या इति मूलाथ मनसि निधाय भगवद्धर्माणां अन्यविज्ञाननिषेधकवाक्यं स्फोरायितुं भाष्यस्थपदमनूद्य स्फोरकमाह । अनिषिद्धा इति ॥ अनिषिद्धा इति [५-७ ] ॥ भाव्यानु- वादः। ये भगवतो लक्षणभूता न भवन्ति [१४-९] इति तु " हरे- गुणाः सुरा प्रोक्ताः ते मे स्युरिति चिन्तनम् । सुरापानमितिप्रोक्तम् इति वचनस्य स्फोरकमिति विवेकः । ये लक्ष्मीपतित्वादयः नान्यत्र प्रतिपत्तुं योग्यास्तेऽन्यत्र न सन्त्येव बलत्वादयनाच्चैवेत्यादिना उक्तास्तु अन्यत्रापि तारतम्येन सन्तीति भावः । ननु भाष्ये दृष्टि तत- त्वात् इति वक्तव्यम् । कथं ततदृष्टित्वात् [५-७] इत्युक्तिरित्यत आह । दर्शत इत्यस्य तात्पर्य मिति [ १४-१२] ॥ प्रयोज- , ·मं. १, सू. २, मं. १] श्रीसत्यनाथतीर्थोये २३ भावः । कत्वादिति।[१४-१७] ॥ वेदो हि प्राणिनां फलप्राप्तये प्रवृत्तः । अतः यादृशार्थविज्ञाने अधिकारिणां फलं भवति स एव वेदार्थ इत्यर्थः । गुणाधिक्यविरोधिन इति [१७-१८] ॥ गुणाधिक्यविरोधिनः वेदार्थता नास्ति । तद्विज्ञानेन फलाभावादित्यर्थः । नहि स्वार्थ- ज्ञानद्वारा प्राणिनां फलप्राप्तये प्रवृत्ती वेदः फलसाधनमर्थ न [ ] प्रतिपादयति इति भावः । वेदमात्रे अयमस्यार्थ इति विशेषः कथं प्रतिपत्तव्य इति पृच्छति । फलवत्त्वेपीति ।[१४-१९] ॥ वेदस्य प्राणिनां फलार्थ प्रवृत्तत्वेऽपि अयमेवार्थः कुतः . अर्थान्तर- प्रतिपादनेऽपि फलवत्वसंभवात् नियामकाभावादिति यत्र यस्यार्थस्यानुकूला इति । [१४-२०] ॥ इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं उपक्रमादयः खल्वर्थस्य निश्वायकाः तत्र च फलं सर्वाधिकम् [१४-२०] ॥ इति वाक्यद्वयं प्रक्षिप्तम् । न टीका- वाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । वाक्यार्थनिर्णायकमात्रस्य पृष्टत्वेन तदुत्तरस्य 'उपक्रमादयो यत्र तात्पर्यार्थः स एव हि [५-९] ॥ इति भाष्येणैव जातत्वेन उपक्रमादयः खल्वर्थस्य निश्चायका तत्र च फलं सर्वाधिकम् [१४-२०] इत्युक्तिप्रयोजनाभावात् । ननु तान्याहीति विभक्तिव्यत्ययः कुत इति शङ्कानिवारणाय 'गुणाधिक्यं येन भवेद्वेदस्यार्थः स एवहि । प्रयोजकत्वान्नान्यस्य फलाभावस्तदर्थता.' [ऋग्भाष्ये ५-८ ] इत्यनेन येन फलं भवेत् स एव वेदार्थ इत्युक्ती अस्तु फलं 'तेषां पाहि' [ऋ. अ. १, व २, मं. १, ] इत्यस्य तान्पाहीति व्याख्यानं कुतः अन्यदेव व्याख्यानं किं न स्यात् इति शङ्का प्राप्नोति । तन्निवारणाय मूलकृता ' उपक्रमादयो यत्र तात्पर्यार्थः स एव हि' [ भा. ५-९] इत्युक्तम् । न च तान् पाहीति ·२४ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाश [अ. १, अ. १, व.३ . व्याख्यान कर्तव्यमित्यत्रोपक्रमादयो नियामकाः सन्ति । तत्श्च भाष्य- मयुक्तामिति शङ्कानिवारणाय टीकाकृता उपक्रमादयः खल्वर्थस्य निधायकाः तत्र च फलं सर्वाधिकम्' [१४-२०] इति फलमेव तान् पाहीति व्याख्यानस्य ग्राथत्वे नियामकमुक्तमिति प्रतिपादितमित्युक्तमिति चेन्न । उपक्रमाद्यन्तर्गतस्य फलस्य फलप्रतिपादकवाक्यरूपत्वेनासोक्त- फलरूपत्वानावान। भावेऽनुपसर्गम्य [३२३१७५] ति। [१४-२१] मूत्रस्यायमर्थः। अनुपसर्गस्य हयतेः भावे अप्रत्ययः संप्रसारणं चेति । ततश्च व्हे इत्यतः अप् प्रत्यये (य) यतः संप्रसारणे 'संप्रसारणाच' [६।१।१०८] ।। इति पूर्वरूपे हु अप् इति स्थितं भवति । ततो गुणे अवादेशे हवमिति रूपम् । श्रुशृगुपकृवृभ्यश्छन्दसीति [ ६।४।१०२] [१४-२०] श्रुशृणुप्रकृव इत्येतेभ्यः छन्दसिविषये हेधिरादेशो भवतीति सूत्रार्थः ॥ १॥ वायउक्थेभिः॥ स्तुतिकर्मस्विति [१४-२६] ॥ स्तुत्यर्थकेषु गृणाति जरते ह्वयते इति पाठादित्ययः । ॥ २ ॥ वायो तव ॥ उरुशब्दात् 'वोतोगुणवचनात् [४।१।४४] इति डीपि उतिभाव्यं तदभावरक्षे उरुरिति भाव्यं एवमपि यत् ऊरू इति दीर्घस्य ची इति चकारस्य यदाधिक्यं तेन लब्धमर्थमाह । अतिम- हतीति [१५-१] ॥ आतोनुपसर्गे क इति [३।२।३. [ १५-२] ।। पापान इत्यस्मादनेन सूत्रेण कप्रत्यये 'आतो लोप इटि च' [६।४।६४]। इत्याकारलोपे सोमपइत्यकारान्तं रूपं भवति । दाश- धातोलिटि तस्य क्वस्वादेशे द्विवचने वसोः संप्रसारणम्' [६।४।१३१] इति संप्रसारणे ददाशुप इति भवितव्यम् । दाशुष इति कथं साधुरित्यत आह । निपातनादिति । १५-२] ॥

·२५ - मं. १, सू. २, मं. ३] श्रीसत्यनाथतीर्थीये 'दाश्वान्साह्वान्मीढ्वांश्च' [६।१।१२] इति सूत्रेण दाश्वानिति निपातनात्साधुरित्यर्थः । जिगातीति [ १५-२-३] ॥ स्तुत्यर्थकात् गाधातालटि शपि तस्य श्लौ ‘श्लौ' (६।१।१०) इति द्विवचने मृञामित् ' [७।४।७६] इत्यधिकृत्य उक्तेन ‘बहुलं छन्दसि' [७४।७८ ] इति सूत्रेण अभ्यासस्येत्वे जिगाति इति रूपं भवति । उरुं अञ्चतीति [१५-४-५] ॥ उरुशब्दे उपपदे अञ्च् धातोः 'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च [६।२।५९]॥ इति सूत्रेण क्विन् प्रत्यये नकारलोपे ' उगितश्व' [ ६।३।४५] इति ङीपि [ भसंज्ञायां 'अच: [६।४।१३८] इति सूत्रेण अकारलोपे 'चौ' [६।३।१३८] इति सूत्रेण उकारस्य दीर्घत्वे उरूचीति रूपमिति भावः" । द्वितीयस्तृच हीत । [१५-६ ] तृचः। तिसृणां ऋचा समाहारः। ऐन्द्रवायवः । इन्द्रवायुदेवताकः । इन्द्रवायुशब्दात अस्य देवतेत्यर्थे अण् आदिवृद्धा वैन्द्रवायव इति रूपम् ॥ ३ ॥ इन्द्रवायू ॥ औणादिको रप्रत्यय इति [१५-७ ] 'ऋन्नेन्द्राग्रवन्त्रविप्रकुनचुव्रक्षुरखुरभद्रोग्रभरीभेलशुक्रशुक्लगौरवभ्रेरामालाः' [ उणादि १९६] इति सूत्रेण ऋजेन्द्रादिशब्दानां रन्प्रत्ययान्तानां निपातनात् औणादिको रन्प्रत्यय इति भावः। पूर्ववदिति [१५-८] इदं शब्दोपदात् दृशेर्ड इत्यर्थः। दृशेः दुधातुना इदंशब्दोपपदत्वेन साम्यमिति भावः । रप्रत्यय इति [ १५-९ ] रन्प्रत्यय इत्यर्थः । रातःक इति [ १५-१० ] ॥ इदंशब्दोपपदात् रातेः क आका- रलोपः इदं शब्दस्येन्दादेशश्च । ततश्चेन्द्र इति रूपमिति भावः।

·२६ १ भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. ३ मनोवृत्तय इति [ १५-११] मनोवृत्त्यभिमानिदेवता इत्यर्थः । ननु ऋचि कथं प्रयोभिः इति प्रयोग इत्यत आह । ईयसुन इति [१५-१२] यद्यपि प्रियशब्दादीयसुन् प्रत्यये 'प्रियस्थिर........" [ ६-४-१५७ ] इति सूत्रेण प्रियशब्दस्य प्रे इत्यादेशे गुणे च प्रेयोभिरिति भाव्यम् तथापि ईयसुन इकारस्य अकारादेशे प्रशब्दा- कारस्यापि लोपे प्रयोभिरिति छान्दसं रूपमिति भावः । ननु गमेर्लोटि तस्य थस् आदेशे तस्य 'तस्थस्थमिपां तांतन्ताम:' [३।४।१०१ ] इति सूत्रेण तमादेशे शपि ' इषुगमियमा छ : [७।३७७ ] इति मकारस्य छत्वे गच्छतमिति भाव्यं कथं गतमिति प्रयोग इत्यत आह। छान्दस इति [ १५-१२ ] उपलक्षणमेतत् । शपो लुक् चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु परमेश्वर इति । ( १५-१३) द्विवचनस्य वस्त्वन्तरसहित प्रयोगनियमात् कथं केवले परमेश्वरे द्विवचनप्रयोग इत्यत आह । दिरूपत्वादितीति (१५-१४ ) भिन्नवस्तुसाहित्यं विनापि भगवतो द्विरूपत्वात् द्वयोःरूपमिव रूपं यस्यासौ द्विरूपः । तस्य भावः द्विरूपत्वं तस्मात् घटपटयोरिव द्वित्वसंख्याव- च्छिन्नत्वात् द्विवचनमिति भावः । एतेन रूपद्वयव ऽपि न द्विवचन- मुपपन्नं भवति । द्विवचनवाच्यसंख्याया अलाभात् । अन्यथा बहुधर्म- वत्वात् घटोऽपि बहुवचनविषयः स्यादिति निरस्तम् । द्वित्वसंख्याया मगवत्युक्तत्वा । नन्वेकस्यैव हरेरिति [१५-१४] केवलस्य हरेः घटपटयोरिव कथं द्वित्वम् । येन सह यस्य द्वित्वं तयोर्भेद इति नियमात् स्वस्य च स्वस्माद्भेदाभावादिति भावः । काठके तं दुर्दशमित्या- दिनेति (१५-१८ ) अत्र काठके तं दुर्दर्शमित्यादिना परमेश्वरस्याने-

·मं. १, सू. २, मं. ५] श्रीसत्यनाथतीर्थीये
२७
कान् धर्मानुक्त्वा [ १५-१८ ] इत्यतः परं टीकायां श्रूयमाणं 'एक-
मेवाद्वितीयम् ' [१५-१८] इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । 'नेह नानास्ति-
किंचन' इति वाक्यमुच्छिन्नम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् ।
काठके एकमेवाद्वितीयमिति वाक्याश्रवणात् । नेह नानास्ति किंचनेति
वाक्यस्य श्रवणात् ॥ ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः । काठके तं दुर्दर्शमित्या-
दिना परमेश्वरस्यानेकान् धर्मान् उक्त्वा नेह नानास्ति किंचनेत्येवं पुनः
पृथक्त्वस्य निषेधात् ॥ ४ ॥
वायविन्द्रश्च चेतथः॥ वाजमन्नमिति [१५-२०] वाज-
शद्धे उपपदे नयतेः ' सत्सूद्विष...' [ ३।२।६१] इत्यादिना क्विपि
वाजिनीरिति भवति । ततो वसतेरुकारप्रत्यये वाजिनीवसुरिति
उकारान्तरूपं भवतीति भावः । ननु विपूर्वकात् ज्ञा धातोः लटि तस्य
थसादेशे कृते 'क्यादिभ्यश्ना' [३३१८१] इति श्रप्रत्यये
ईहल्यघोः [६।४।११३ ] इति इकारे 'ज्ञाजनोर्जा' [७३७९ ]
इति जादेशे विजानीथ इाते भवितव्यम् । विजानत [भा. ५-५-१६]
इति रूपं कथमित्यत आह । दिविकरणतोत [१५-२२] ॥ नावि-
करणत्वं शब्धिकरणत्वं चेत्यर्थः। विपूर्वकात् ज्ञाधातोः श्नाप्रत्यये छान्द-
सतौदादिकशप्रत्यये 'श्नाभ्यस्तयोरातः' [६।४।११२ ] इत्याकारलोपे
* ज्ञाजनोर्जा' [७३।७९ ] इति ज्ञाधातोर्जा इत्यादेशे थसस्थकारस्य
तकारे विजानत इति रूपं भवतीति भावः । विजानत.. [५-१६ ]
इति भाष्यस्थं पदं जिनदमित्यभिप्रेत्याह । यदेति [ १५-२४ ]
चेतथ इति [ १५॥२४ ]. अत्र तकारस्य थकारः छान्दस इति
भावः ॥५॥३॥

·२८ - ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. ४ वायविन्द्रश्च सुन्वतः। नपूर्वादिति [१६-५] । निषेधार्थकनशब्दपूर्वकत्वेन नपूर्वकत्वाभावात् . ' नलोपो नञः [६।३।७३] इति नलोपाभाव इति भावः । री क्षय इति [१६-५] नपूर्वात् रीडो डः तथा नपूर्वात् रिषर्ड इति भावः । तृतीयस्तृच इति ॥ १६-८ ] तृतीयस्तिसृणां ऋचां समुदायः। मैत्रावरुणः [१६-८ ] मित्रावरुणदेवताकः । मित्रश्च वरुणश्चेति विग्रहे ' देवता द्वन्द्वे च' [६।३।२९ ] इति सूत्रेण पूर्वपदस्याऽऽनङादेशे मित्रा- वरुणाविति स्थिते । 'सास्य देवता' [४-२-२४] इत्यणि कृते मैत्रावरुण इति रूपम् ॥ ६॥ मित्रं हुवे ॥ ननु त्रैङ् पालन इत्यस्यात्मानेपदित्वात् त्रायत इति भवितव्यम् । कथं त्राताति भाष्ये प्रयोग इत्यत आह । प्रकृत्यन्तरस्यति [ १६-८९] ॥ त्रा रक्षण इत्यस्येदं रूपमिति भावः । मात्रा इत्येताभ्यामिति [ १६-९] ॥ माङ् माने त्रै पालने इत्येताभ्यां कप्रत्ययः 'आदेच उपदेशेऽशिति' [६।१।४५] इति ऐकारस्य आत्वं ततो ' आतो लोष इटि च' [ ६।४।६४ इत्याकारलोपः । माङः आकारस्य इकारः। ततश्च मित्र इति रूपं सिद्धम् । मितशब्दोपपदादिति [१६-१०] मितशब्दोपपदात् करोत्यर्थकात् रातेः कप्रत्यय उपपदान्त्यलोपश्चेत्यर्थः । कस्यत्संज्ञाया- मकारमात्रमवशिष्टं भवतीत्यभिप्रायेणाकार इत्युत्तमिति बोध्यम् । त्रमन्ता ड्ड [ उणादि १११] इतीति [१६-११ ] अत्र डकारस्येत्संज्ञा न्यायप्राप्ता रण्डावण्डे त्यादिरूपसिद्धिस्तु औणा- दिकप्रत्ययानां बाहुलिकत्वात् डकारस्येत्संज्ञाभावे भवतीति ज्ञेयम् ।

·मं. १, सू. २ मं. ९.] श्रीसत्यनाथतीर्थीये वृणोतेरुनदिति [१६-१२] गुणे कृते णत्वे च वरुणमिति रूपमिति भावः । वरशब्दोपपदादिति [१६-१३] ॥ वर उत् नी इति स्थिते डप्रत्ययः वरशब्दान्तस्य उत्शब्दान्तस्य च लोप इति भावः । इवयतरित [१६-१५] बयतेरात्मनेपदस्य इडादेशे 'बहुलं छन्दसीति [ ६।१॥३४ ] संप्रसारणे 'संप्रसारणाच' [६।१।१०० इति पूर्वरूपे शपो लुकि टित आत्मनेपदानां टेरे' [३।४।९७] इति इति इटो एत्वे उवङादेशे च हुवे इति रूपं सिद्धं भवतीति भावः । यथार्थत्वमिति [ १६-१८] बुद्धथा विवेकेनेति शेषः ॥ ७॥ ऋतेन ॥ तस्मात् ऋतावृध इति [१६-२०] यस्मात् नित्यवृद्धः तस्मात् ऋतावृधशब्दार्थ इत्यर्थः । इतः टोकायां श्रूयमाणं ऋतमनुगतं सर्वकाल [ १६-२०] इति च प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । तस्मात् ऋतावृधः ऋतशब्दो नित्यपर्यायः इति टीकावाक्यपाठः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् ऋतं अनुगतं सर्वकाल इति योगाश्रयणे सर्वकालवर्तिनो वस्तुविशेषस्य ऋतशब्दालाभेऽपि सर्वकालस्यालाभात् । प्रकृते च ऋतशब्दार्थतया सर्वकालस्य वक्तव्यत्वात् । ऋतशब्दो नित्यपर्याय इति। [ १६-२० ] कालवाचकनित्यशब्दपर्याय इत्यर्थः । यथार्थत्वादिति। [१६-२१] यद्यपि याथार्थ्य प्रमाणत्रितयानुगतं तथाप्यसाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन ऋतशब्देन वेद उच्यत इति भावः । ननु तुमि- त्यत्र 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' [२॥३५२] इति वचनात् षष्ठया भाव्यमित्यत आह । छन्दस्त्वादिति । [१७-२] ॥ ८ ॥ कवीनः॥ अत्र दक्षमितीति [१७-९] भाष्यस्थं दक्षमिति पदं दक्षं प्रति अपसं कर्तारं दक्षं दधात इति पूर्वोत्तरयोंः संयोज्यमि- ·३० ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. ५ त्यर्थः । [१२] द्वादशर्च सूक्तमिति [१७-१०] द्वादशानां ऋचां समाहारः द्वादशचंम् । आश्विन इति [१७-१०] अश्विदेवताक इत्यर्थः। अश्विन्शब्दात् अस्य देवतेत्यर्थे अणिकृते आश्विन इति रूपम् । एवं उत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् [ ॥९॥४॥२॥ ] अश्विनायज्वरीः॥ शुभाधिपाविति भाष्यस्थपदस्य व्याख्येयं पदद्वयमिति भावेन पदद्वयं संहितारूपेणानुवदति । शुभस्पती इति । [१७-११ ] शुभःपती इति स्थिते षष्ठयाः पतिपुत्रपृष्ठपार- पदपयस्पोषेषु, [ ८।३।५३] इति सूत्रेण भकारान्तशुभशब्दोत्तर पष्ठीविसर्गस्य रमा शुभस्पांति संहितासिद्धिः । शुभधातोः क्विपि शुभ् इति शब्दस्य भकारान्तत्वमिति बोध्यम् । इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं पारस्करादि (रप्रभृति) वात्सुडिति [१७-१२] वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । शुभस्पतीतिरूपस्यान्यथासिद्ध- त्वेन सुडभिधानप्रयोजनाभावात् । अस्य सूत्रस्य संज्ञायां ससुट्कशब्द- निपातविधायकत्वेनानेनात्र सुडभिधानायोगाच । अत एव क्वचित्कोशे इदं वाक्यं न दृश्यते । यजतेरिति [ १७-१३] यजे हुलिकः ड्वरच् । टकारस्य लोपः। टित्त्वात् डीबिति भावः । चनस्यतमिति [ १७-१३ ] अनेकार्थत्वाद्धातूनां योगार्थाया चायतेः (चायधातोः) बाहुलिकत्वात् असुन् प्रत्यये तस्य नुडागमे 'लोपो व्योवलि [६।१।७६] इति यकारलोपे धातोर्हस्वत्वे च सति चनस इति रूपम् । ततः स्वार्थे क्यचि 'सनाद्यन्ता धातवः । [३।११३२] इति धातुसंज्ञायां ततो लोट् मध्यमपुरुषद्विवचने चनस्यतमिति रूपमिति बोध्यम् । एतेन 'चायतेरन्ने हस्वश्च' [उणादि ६४९] इति सूत्रेणान्नेवाच्ये असुन् प्रत्यये नुडागमहृस्वत्वानां विधानात् चनस्शब्दोऽनवाची । ततश्च संयोजयत- ·३१ मं. १, सू. ३, मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये मिति व्याख्यानमः पपन्नमिति-परास्तम् । उपपदादिति। [१७-१५] आशूपपदाद्गत्यर्थकात् वाधातोः इनिप्रत्ययः स च कित्वेन विवक्षितः । उपपदादेः हस्वः अन्त्यलोपश्चेति भावः । अग्रव्याप्ता- वित्यत इति [ १७-१६-१७ ] अस्माद्धातोर्विनिप्रत्ययो भवतीति भावः 'तद्धिताः' इतीनिति । तद्धिताः [१७-१७] इति बहुवचनज्ञापित इनिरित्यर्थः ॥ १ ॥ अश्विना पुरुदंससा ॥ नरौं पूर्ववदिति [१७-१९] नरौ अचलौ । अविनाशिनाविति पूर्ववद्वयाख्येयमित्यर्थः ॥ २॥ दस्रा ॥ ततो र इति [ १७-२१] दस् इत्येतस्मात् 'स्फायितचिवांचे शकि क्षिपि क्षुदि सृपि तृषि दृपि वन्युन्दिश्विति वृत्त्यजिनीपदिमदि मुदि रिवदि छिदि भिदि मन्दि चन्दि दहि दसि दम्भि वसि वाशि शीङ् हसि सिधि शुभिभ्योरक्' [ उणादि १७८] इति रक्प्रत्यय इत्यर्थः । युवयोरिति [ १७-२२] युष्मच्छब्दात युवयोरिदमित्यर्थे आकुप्रत्ययः युष्मच्छब्दस्य युवादेश इति भावः । उपपदस्य[चद इति [१७-२६] उपपदान्तस्य द इति । भावे अनिरिति। [१८-१] 'वृतेश्च । [उ. २७-१] इति सूत्रेणानिप्रत्यय इति भावः । रूदमा वृत्तिययोस्ताविति । [१८-१२] ' अनुर्ल- क्षणे' [११४८४] इति सूत्रेण अनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानाव कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' [२।३।८] इति द्वितीयेति भावः ॥३॥ इन्द्रायाहि चित्रभानो॥ एकोऽर्थ इति।[१८-५] इतःपर टीकायां श्रूयमाणं चित्रमालेख्यमदूभुतमित्यभिधा- नात् [१८-५] इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् [ प्रतिज्ञा- ·३२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १. अ. १, व. ६ - तस्य चित्रभद्रशब्दयोः पर्यायत्त्वस्पानुपपादकत्वात् । भानुशब्दार्थ- मिति। [ १८-९ ] भानुशब्दस्य अर्थो यस्य रश्मय इति पदस्य त द्रश्मय इति पदमनूध ज्ञानमिति व्याख्यातमित्यर्थ । एतेन व्याख्या- नाय व्याख्यातव्यपदस्यैवानुवाद्यत्वेनार्थस्यानुवाद्यत्वायोग इति परा- स्तम् । युष्मद इति। [ १८-१३ ] युष्मदःक्यचि ‘प्रत्ययोत्तर- पदयोश्च [७।२।९७] इति त्वादेशे 'युष्मदस्मदोरनादेशे' [७।२। ८६] इति अविभक्तावपि व्यत्ययेनाऽऽत्वे 'क्याच्छन्दसि' [३।१। १७०] इति डकारप्रत्यये जसि च त्वायव इति रूपं भवति इति भावः । अनेनेति [१८-१८] सोमेष्वभिमानिसद्भावव्युत्पाद- नेनेत्यर्थः। ॥४॥ इन्द्रायाहि । इपितोऽधीष्ट इति। [ १८-१९] इष्- धातोः क्तप्रत्यये 'तीपसह....' [७।२।४८] इति इडागमे इषित इति रूपम् । वेट्त्वादिडभावे अधीत्युपसर्गयोगे अधीष्ट इति टीकायां प्रयुक्तं रूपमिति द्रष्टव्यम् । विप्रजूत इति। [१८-२० ] जुगतावित्य- स्मात् अन्तीतण्यर्थात् क्तप्रत्यये धातोदीर्घच जूत इति रूपम् । वांघत इति [ १८-२० ] वच परिभाषण इत्यस्मात् लटि तस्य शत्रादेशे चकारस्य छान्दसे घकारे आदेश्च छान्दसे दीर्घ जसिं च वाघत इति रूपम् । अनर्थान्तरमिति। [१८-२३ ] न विद्यते अर्थान्तरं यस्य तदनन्तरम् । पर्याय इति यावत् ।।५॥ इन्द्रायाहि तूतुजानः॥ तुज गत्यर्थ इति । [१८-२५] अस्मात् यङि तस्मिन् द्विवचनं. अभ्यासलोपः । दीर्घोऽकितः [७४।९४] इति अभ्यासस्य दीर्घ यङो लुक् ततश्चानश् ·मै..१, सू. २, मं.१] श्रीसत्यनाथतीर्थीये ३३ इति मा हरिनामकैरिति। [१९-२] अश्वविशेषाणां हरिरिति संज्ञा । यद्यपि ' हरिवातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिषु । सिंहाचकपिमे- कादिशुकलोकान्तरेषु च' इति विश्वकोशोंक्तहरिशब्दः अश्वमात्रबाची। तथापि इह हरिशब्देन नाचमात्रं विवक्षितं किंतु येषामश्वानां हरिरिति विशेषसंज्ञा त एवात्र विवक्षिता इति भावेन हरिनामकैरित्युक्तम् । अन्यथा हरिभिर चरित्यवक्ष्यत् । अन्तीतण्यर्थ इति [१९-२] वृतेरन्तीतण्यर्थात असन् डिवेति भावः । वातेर्वेति। [१९-३] वावरसुन् डिवेति भावः । हरिनामकाश्ववानितीति। [१९-३] पूर्व हरिवा इत्येतत् हरिशब्दपूर्वकस्यवृते रूपमित्यङ्गीकृत्य व्याख्यातम् । इदानीं तु हरिवा इत्येतत् हरिशद्वात् मतुपि हरिवा इति रूपं भवती- स्यभिप्रेत्य व्याख्यातमिति भेदः। अथवा हरिणेति। [१९-४] हरिशब्दोपपदात् वृतेरसुन् प्रत्ययो डिच्चेति भावः । चनो मन इति । [१९-५] मनु अवबोधन इत्यस्मात् असुन् प्रत्यये व्यत्ययेन मकार- स्यचकारे चन इति रूपमिति भाव । दधिष्व धत्स्वति ।[१९-५) धागोकर्कोटि थासि तस्य ' थांस से' [३।४।८०] इति सेभावे स चाम्यां वामौ । [३।४।९१] इति एकारस्य वकारे शप : 'जुहोत्या- दिभ्यः श्लुः' [२।४।७५] इति श्लुशद्वाभिधेयलोपे 'लौ' [६॥ १०] इति द्विवचने अभ्यासस्य जस्त्वे, 'छन्दस्युभयथा' [३।४।११७] इति आर्धधातुकत्वात् इडागमे 'आतो लोप इटि च' [६४६४] इति धात्वाकारलोपे षत्वे च दधिष्व इति छन्दसि रूपम् । धागोर्लोटि थासि शपः श्लुर्विचनं अभ्यासस्य जस्त्वं 'नाभ्यस्तयोरात' [६।४।११२] इति धात्वाकारलोपः। एकाचो बशो भष् झपन्तस्य ...५...

·૨૪ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ.१, अ. १, व.२ स्वोः [८॥३७] इति दकारस्म धकारे 'खरिच' [८४५५] इति चर्वे धत्स्व इति भाषायां रूपमिति ज्ञेयम् ॥६॥५॥ ओमासः॥ ओंशदसमानार्थ इति। [ १९-८] ततश्चओशद्वोपपदात् मानिर्माण इत्यस्मात् कर्माण कप्रत्ययः आकारलोप इति भावः। अवतिरूपत्वादिति। [१९-१० अवतेः क्विपि ज्वरत्वर...[६।४।२०] इति उपधायाः वकारस्य च ऊठि द्वयोरूठोः स्वर्णदा ऊकारस्य बाहुलिके ओकारादेशे ओ इति रूपमिति भावः। उपसर्जनस्योत। [१९-११] शौण्डादेराकृतिगणत्वात् 'सप्तमी शौण्डैः' [२।११४०] इति समासे माइत्येतस्य साम्यन्तस्योपसर्ज- नत्वात् . यद्यपि पूर्वनिपातः प्राप्नोति तथापि छान्दसः परनिपात इति भावः। वः किच्चेति। [१९-१२] .' अशू पिलटिकाणेखटि- विशिभ्यः कन्', [उणा. १५७] इति विहित कन्प्रत्ययस्यानुवाद इति भावः। आगत आगच्छतेति। [१९-१९] गमेर्लोटि तस्य थादेशे तस्य 'तस्थस्थामपां न तन्तामः' [३।४।१०१] इति तादेशे बहुलं छन्दास [२।४७६] इति शपो लुकि ' इषुगमियमां छः' [७३। ७७] इति छत्वाभावे 'अनुदात्तोपदेश....' [६।४।३७] इति मकारलोपे आगतेति रूपम् ॥७॥ विश्वदवासः। एवशब्देनेति । [१९-२०] उस्रास्तुरश्मय- श्चैवे [६-२१ भा] त्येवशद्धेन उतरतम्य रश्मिवाचिकत्वं अभिधान- सिद्धमिति न निर्वचनापेक्षेति भाव : ॥८॥ विश्वे देवासो आश्रिधः॥ दुहः केशार्थ इति । [१९-२५] अनेकार्थत्वाद्धातूनां दुह क्लेशार्थः । न विद्यते दुगिति ·मं. १, सू. १, मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये दुहेः विपि ' वा दुहमुहष्णुद्दष्णहाम्! [ ८।२।३३ ] इति हस्यवत्वे चत्वे भष् भावे च गिति रूपम् । जुपंत जुषतेति [१९-२६] जुषी प्रीतिसेवनयोः इत्यस्मात् लोटि तस्य व्यत्ययेन परस्मैपदे तस्य थादेशे तस्य तस्थस्थ मिपइति तादेशे प्राप्तेऽपितं 'बाधित्वा छान्दसे अन्तादेशे जुषन्त इति छन्दसि रूपम्। तादेशे सति जुषत इति भाषायां रूपमिति द्रष्टव्यम् । वहतरिति । [ १९-२६ ] - 'वहि श्रिश्रुयुग्लाहात्वरिभ्योनित्' (र)। [ उणादि ५००] इति निप्रत्यय इत्यर्थः ॥ ९॥ पावकानः॥ सरसः ससार इति । [ २०-२] । अत्र सरस इति भाष्यपदानुवादः। तस्य ससार इति व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । रसाकारलोप इति । [ २०-३] । सरसशब्दान्त- स्याकारस्य लोप इत्यर्थः । तदत्वात् तत्प्रियत्वत इति । वायुः सरस्वानिति शब्दित इति शेषः । तत्प्रियेति । [२०-६ ] ॥ वायुप्रियेत्यर्थः । तएवेति । [२०-७ ] ॥ गुणा एव धनमित्यर्थः । अस्मिन् निर्वचने सर शब्दान्तलोपो द्रष्टव्यः । ननुहराविति । [२०-७] । हरौ कथं स्त्रीलिङ्गप्रयोगः । न च स्त्रीत्वात् स्त्रीलिङ्ग- प्रयोग इति वक्तुं शक्यम् । अग्न्यादिषु पुल्लिङ्गशब्दप्रयोगानुपपत्ति- प्रसंगादित्यर्थः । पृच्छति । एवं चेदिति । [ २०-८ ] नन्वयमर्थः भाष्यानलभ्यत इत्यत आह ! अस्य तात्पर्यमितीति। [२०-१] । स एव वाजिनी इति। [२०-११] । ऐकारस्य इकारः । अंकारस्य ईकारः छब्दस इति भावः ॥ अविभक्तिक इति । टीप:-~१. वाजेन इत्यत्र जकारोत्तरस्य एकारस्य । २. वाजेन इति नकारोत्तरस्य अकारस्य।

·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे अ. १,.अ. १३.६ [२०-११]॥वाजिनी सूर्य उच्यत इति [७-६ ] भाष्ये वाजिनीत्य- विभक्तिको निर्देश इत्यर्थः । ननु वाजिनामीश इति व्याख्यानादेकमेव व्याख्या युक्तं वाजिनामश्वानामन्नवतां वेति ऋपदस्य व्याख्यान- मयुक्तमित्यत आह । पूर्ववदुभथेति । यथा पूर्वमन्नेन इति पदेन वाजिनीति ऋक्पदं अन्नप्रवर्तकत्वेन अन्नस्वामित्वार्थकत्वेनेति द्वेधा विवृतं तथा वाजिनामीश इत्यनेनापि ऋपदं अश्वस्वामित्वेन अन्नवत्स्वामित्वेन चेति द्वेधा व्याख्यातमित्यर्थः । वष्ट्रिति रूपं साधयति । विकरणलोप इति । [२०-१८] ॥ वहेर्लोट् तस्य तिप् । 'एरुः' [३।४।८६] इति उत्वं शपो लुक् । हकारस्य षत्वं छान्दसम् 'टुना टुः' [८।४।४१] । इति ष्टुत्वं चेति भावः। ॥ १० ॥ चोदयत्री ॥ ननु सुमतानामिति न कर्मणि षष्ठी। किंतु शेषे षष्ठी ' न लोकाव्ययनिष्ठा खलर्थतनाम् ' [२।३।६९] ॥ इति कणि षष्ठ्याः निषेधादिति भ्रमं परिहरति । द्वितीयार्थे इति । [२०-२२] सुमतीनामिति कर्मण्येव षष्ठी । नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वेन न लोकाव्ययेति निषेधस्याप्रवृत्तरिति भावः ॥ १॥ महो अर्णः॥ विराजतीति । [ २१-२ ] राजतेरात्मने- पदित्वेपि जिजन्तस्य धात्वन्तरत्वात् परस्मैपदमुपपन्नमिति द्रष्टव्यम् ॥१२॥६॥३॥१॥ उक्तस्यापवादमिति। [२१-६] सूक्तस्यःमूलवेदक्रमा- नुसारित्वमिति नियमस्यापवादमाहेत्यर्थः। मूलेवेदानन्तत्ववि- ज्ञप्त्या इति। [भा. ७-१२] वेदानामनन्तत्वेन कारणेन तेन मन्दानां ज्ञानासंभ(व)वात् । मन्दानामपि यज्ञतदङ्गकलाषविज्ञप्त्यै बादरायणः ·मं. १, सू. ३, मं. १२] आवोपौ चक्र इत्यर्थः । इदं तु वक्ष्यमाणेति । [२१-९] आवापो- द्वापयोर्वेदानां तत्वप्रतीत्ययं “ अनन्तत्वात्तु वेदानां प्रायः कर्मानुसारतः। संक्षेष कृतवान् दवः शिष्याश्च तदनुज्ञया, इति वक्ष्यमाणवि: रणानुसारेण प्रतिपत्तव्यमित्यर्थः । ननु ऋचः स. ऋच उद्धृत्येति प्रमाणेन मूलवेदा- दुपवेदानामुपवेदेभ्यः अवान्तरदाना: द्धारः कथं उक्त इत्यत आह । ऋनिगदेति। [२१-१०] अस्मिन्प्रमाणे ऋङ्निगदसामशब्दैः मूलबेदोद्धृतोपवेदात्मकऋनिगदसामान्युच्यन्त इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह । तत इति । [२१-११] ऋगादिशब्दैरुद्धृत- वेदग्रहणात् मूलवेदादुपवेदाः उपवेदादवान्तरवेदा उद्धृता इत्येवं पुराणवचनादवगम्यत इत्यर्थः। अनेन ऋचः सऋच उद्धृत्यति मूलस्य मूलवेदादुद्धृताया ऋचः ऋक्संज्ञकोपवेदादिति यावत् ऋग्वेदमवान्तरवेदं कृतवान् तथा मूलवेदादुद्धृतनिगदसंज्ञकोपवेदाद यजूंषि कृतवानित्यादि योजनोक्ता भवति । पूर्वोत्तरार्धयोरसंबन्धा(द्धार्थत्वेनेति । [२१-१४] मानःस्तेनेभ्य इति पूर्वार्धस्य ये अभिदुहस्पदे अभितो द्रोहास्पदे अन्धेतमास स्थातुं योग्याः निरामिणः रामरुध्दाः तत एव तस्य रिपवः अन्नेषु भोग्येष्वेव जागृधुः। आकाङ्गां कृतवन्तस्तेभ्यःस्ते- नेभ्यः नः अस्मान् मा इत्यर्थः । आदेवानामित्युत्तराईट तु हे बृहस्पते ये देवानां यः वरत्वे सति नियामकं ब्रह्महाद व्योहते वहन्ति ये च साम्नः विष्णोः परं न विद्युरित्यर्थः । इदं तु वायुं प्रति विद्याभिमानिदेवतावचनम् । एवं च पूर्वोत्तरार्धयोरेकवाक्यत्वाभावः स्पष्टः । उद्धृत्योपवेदादिकरणस्य वेदानन्त्यज्ञापनं फलत्वेनोक्तमिति मन्यमानः शङ्कते। वेदानन्तविज्ञप्त्या इति। [२१-२० ] अनन्तत्वादिति [ २१-२१] अस्माभिरुपवेदादेः अज्ञानां कर्मा- ·३८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. ७ दिज्ञानसिद्धिरेव प्रयोजनमुक्तं न तु वेदानन्त्यज्ञापनं फलत्वेनोक्त- मिति भावः। यत्र वाक्यद्धयस्येति । [२१-२३] छन्दो- निवन्धशून्योपनिपवाक्यद्वयस्यार्थ इत्यर्थः । छन्दोनिवद्धेष्वेवं- विधवाक्येषु पौनरुक्त्यपरिहाराय वाक्यमेवोच्छिन्नं ज्ञेयमिति भावः । ननु वर्गस्वरूपं कुतो नोक्तमित्यत आह । अनेनेति । [ २१-२५] सूक्तानुवाकयोः स्वरूपममुक्त्वा वर्गस्वरूपस्य निरूपणेन सांकेतिको वर्गशब्दः न तु तच्छब्दप्रवृत्तौ निमित्तमस्तीति सूचितमिति भावः इति मूक्तानुवाकवर्गाणांस्वरूपनिरूपणम् । स्वरूपकृत्नुम् ॥ संपदादित्वात्विबिति। [२१-२६] इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं गांदोग्धीति गोधुक् तस्मै गोदुहे। तदर्थ दोहायोति शेषः । इत्येतावत्प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । गोदुह इत्यस्य भावार्थकक्विवन्तत्वेन अनुपदमेव व्याख्यातत्वात् । नहि गोदुह इत्यस्य दोहनापरत्वमुक्वा दोहनकतपरत्वाभिधानं संगतं येनेदं वाक्यं प्रक्षिप्तं न स्यात् । न चेदं व्याख्यानान्तरामिति वाच्यम् । तज्ज्ञापकस्याथवेत्यादिशब्दस्या- भावात् । दोहाय सुदुघामिव विष्णुं जुहूमसीत्येवं भाष्यकृता व्याख्या- तत्वेन उद्भाष्योक्तिप्रयोजनाभावात् । बहुकोशेष्वस्य वाक्यस्यादर्शनाच दुहः कब् घश्व [ ३।२।७० ] इति ॥ [ २२-१ ] दुहः कप् प्रत्ययो भवति घश्चान्तादेश इति भावः । ततः टापि सुदुघति आकरान्तं रूपमिति ज्ञेयम् । जुहूमसीति । [ २२-३] ह्वयतेर्लटि तस्य मसादेशे तस्य ' इदंतो मास' [७१।४६] इति मसिरिका- रान्तो भवति ततः शप् तस्य व्यत्ययेन श्लः वकारस्य सं प्रसारणं ·३९ - मं. १, सू. २, मं.२] श्रीसत्यनाथतीर्थीये एकारस्य पूर्वरूपम् । 'सौ' [६।१।१०] इति द्विवचनः । 'कुहोचः' [ ७४।६२ ] इति चुलं 'अभ्यासे चर्च' [८४१५४ ] इति जश्त्वं 'हलः' [६।४।२] इति उकारस्य दीर्घः । एवं च जुहूमसीति रूपं सिद्धमिति ज्ञेयम् । इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं दार्शन्तिके ऊतय इति प्रयोजनस्य श्रुतत्वात दृष्टान्तेऽपि दोहायेत्युक्तं दृष्टान्ते गोदुहइयुक्तरवाह दाान्तिकेऽपि तत्स्थितेरिति शेषोभिहितः।” इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न दकिवाक्यः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । दोहायेति भाष्यस्य श्रुति- शेषकथनरूपत्वे गोदुह इति श्रौतपदवैय्यर्थ्यप्रसंगात् । गोदोहाय सुदुधोमिव विष्णुं जुहम . पूर्णत्वात् । दृष्टान्ते गोदुह इत्यस्य दोहनकर्वपरत्वाभावाच । कर्तृपरत्वे वैय्यर्थ्यप्राप्त्या कर्तपरत्वामिधाना- योगाच । बहूकोशेष्वदर्शनाश्च । ततश्चयंऋग्योजना । यजमानस्य ऊतये धवि द्यपि अहर्नामसु पाठात् दिवसे दिवसे गोदुहे गोर्दोहाय सुदुघां कामधेनुमिव सुरूपकत्तुं विष्णुं जुहूमास स्वाहयाम इति ॥ १॥ उपनः॥ उपागहीत। [ २२-७ ] विकरणलोपे मलोपेच उपागहीति रूपम् ॥ २ ॥ अथाते ॥ अन्तमानां सुम्तीमामा श्रातपदद्वपस्व आवृत्तिं प्रथमान्तत्वं द्वितीयान्तत्वंचाभिप्रेत्य भाष्यकृता सुमतीरिति द्वितीयान्त- त्वमुक्त्वा मतय इति मन्तवमुक्तमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे । यस्मात् त्वमिति [२२-८] विभक्तिविपरिणामेन प्रथमान्तस्य अन्तमाना- मित्यस्य व्याख्यानं अन्ते मिता प्रमिता-उत्तमोक्तमा इति यावादीत [ २२-२९] विभक्तिव्यत्ययेन सुमतीनामित्येतत्

·[अ. १, अ. १, ३.७
ऋग्भाष्यर्ट काप्रकाश
४०
.
प्रथमान्तमित्यभिप्रेत्य सुमतयः इत्युक्तम् । अन्तमानां पुमतीनामिति
पद द्वयमन्ध विभक्तिविपरिणामं दर्शयति अन्तमाः मुमतीरिति
[ २२-९] विद्याम लभेमेति [२२-१० ] अत्र ननु लाभार्थक
विदेः शब्धिकरणात्वात् शप्रत्यये 'शेमुचादीनाम्, [७१११५९ ]
इति नुमि च सति विन्देमेति भवितव्यं विद्यामेति ऋचि कथं
परस्मैपदप्रयोग इत्यत आह । व्यत्ययादिति । [२२-१० ]
शब्धिकरणस्य व्यत्ययेन लुकि विद्यामेति रूपं भवति । तथा व्यत्य-
येनात्मनेपदिनो धातोः परस्मैपदे लभेमेति रूपमिति भावः।
माख्य इति । [२२-१० ]
'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्'
[ २१५२] इति श्लेरडादेशे 'न माङ्योंगे' [६।४।७४]
इति अडागमप्रतिषेधात् ख्यइति लुङ् मध्यमपुरुषैकवचने. रूपम् ।
ननु [३।३।१७] माङिलुिित सर्वलंकारांपवादेन लुडो विधानात् कथं
मा पश्येति भाष्ये प्रयोग इत्यत आह । माध्यमिति । [२२-१०]
भाष्ये प्रयुक्तोऽय माशब्दः न माङ् । एवं च लोट् प्रयोगो नानुपन्न
इति भावः॥ ३॥
परेहि ॥ विपाः व्याप्ता चिद्यस्यति [२२-१४] विष्
असस् इति स्थिते ' अत्वसन्तस्य चाधातोः' [ ६।४।१४.] इति दीर्धे
सुलोपेच विपा इति स्त्रीलिङ्गप्रथमैकवचने . रूपमिति ज्ञेयम् । ननु
विपश्चिच्छब्दस्याखण्डत्वेन पदद्वयसमाहाररूपत्वाभावात् पदद्वयं कल्प-
यित्वा व्याख्यानमनुपपन्नमित्यत आह । अवग्रहति ॥ [ २२-१४ ]
अवग्रहदर्शनात् पदद्वयकल्पनं युक्तमिति भावः । मरणार्थत्वप्रती-
तेरिति ॥ [२२-१६ ] यस्मिन् व्याख्याने अम.लरूपमरणं
भवति तद्वयाख्यानं न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ४॥

·. मं. १, सू. ८. मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये ४१ उतरूवन्तु ॥ अभिधानं वक्ष्यत इति । [२२-१८] निदोदवीय इति तु विरुद्धार्थद्ववाभिधी । दूरसामीप्यवचनावुभावमि महोदधौ [ ऋग्भाष्ये ] इत्यभिधानं द्वितीयाध्याये वक्ष्यत इत्यर्थः । योगायोगादिति । [ २२-१८ ] निरो निषेधार्थकत्वात् आरतेत्य- नेन संबन्धे आगमनरूपार्थालाभादिति अर्थः। नि (रो) र: अर्थान्तर- मुक्त्वा आरतेत्यनन संबन्धः क्रियतामित्यत आह । अधिका- ति । [२२-१८-१९ ॥ ५॥ ॥ ७ ॥ उतनः ॥ ततोम(क)प्रत्यय इति । [ २२-२१ इषियुधान्धि (न्धीधि ) दमिश्याधुसूभ्यो मक्' [ उणादि: १५० ] इति सूत्रेण :ree' इत्यर्थः । वोचेयुरिति । [ २२-२२ ] वचेझेर्लिङ् तस्य 'झेर्नुस् । [३।४।१०८ ] छान्दसोऽङ्'' वच उम्' [७।४।२० ] इति उम् यासुट् तस्य इयादेशः गुणः ततश्च वोचेयु- गिति रूपं सिद्धम् । ॥ ६ ॥ येमाशुम् ॥ ननु सखायं मन्दयदिति विग्रहे द्वितीयाश्रिते- तिति सूत्रेण समासा वक्तव्यः । श्रितादिषु गमि।भ्यादीनामुपसंख्या- नात् । ततश्चोपसर्जनत्वात् सखिशब्दस्य पूर्वनिपातेन भाव्यामित्यत आह । मयूरव्यंसकादति । [ २२-२६ ]. उपसर्जनपूर्वनिपात शून्यानां :Ric कादीनां दर्शनात् मन्दयत्सखमि त्युपपन्नमिति भावः । स्वीकुर्विति [२३-३] इतः परं टीकायां श्रूयमाणं ' सोमस्य द्रवरूपत्वादाशुत्वमि' ति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । आशु क्षिप्रवेगवन्तं द्रवत्वादित्यनेन वाक्येन गतार्थत्वात् बहुकोशेष्वदर्श नाच ॥७॥ १ टीप.-- काशिका पाठः । ...६...

·४२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १. अ. १, व. ९ ॥ ८ ॥ ॥ ९॥ अस्य पीत्वा ॥ तमोऽसह्य इति । [२३-८] आहिता- ग्न्यादेराकृतिगणत्वेन गडकण्ठ इत्यादीनामनिष्टान्तानामपि संग्रहात् निष्ठाप्रत्ययशून्यस्याप्यसहपदस्य च ' वा हिताग्न्यादिषु' [२।२।६७] इतिसूत्रेण पूर्वनिपातविकल्पाभिधानात् असह्यपदस्य पूर्वनिपाताभावो न दोषायेति भावः । यदावृणोदिति। [२३-९ ] सर्वजीवान् तमः आवृणोदिति यत् तत् तदेवावरकत्वमेव वृत्रस्य तमसः वृत्रत्वं वृत्रशब्दवाच्यत्वे निमित्तमित्यर्थः तंत्वा ॥ सातय इति । [ २३-१२] क्तिन्नन्तस्य षण संभक्तावित्यस्य 'ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च' [३।३।९७] । इति सूत्रेण निपातनानिष्पन्नः सातिशब्दः लाभार्थकोऽपि भवति धातू- नामनेकार्थत्वादिति भावः । यो रायः ॥ अवनिरिवावनिराश्रय इति। [२३- १४ ] इतः परं टीकायां श्रूयमाणं " अवतेरैश्वर्यकर्मणः प्राप्तिकर्मणो वा कर्तर्यनिप्रत्ययः" इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । अस्य वाक्यस्य पूर्वोत्तरवाक्याभ्यामन्वयाभावात् अवनिरिधावनिराश्रय इति गौणार्थाङ्गीकारविरोधाच्च । आश्रयत्वं प्रति- ज्ञाय कर्तरि अवनिशब्दसाधनस्य विरुद्धत्वात् ॥ १० ॥ ८ ॥ ४ ॥ आत्वेता ॥ ननु स्तोमशब्दोपपदात् वाहतेः कर्मण्यपि स्तोम- वाहशब्द अकारान्तः तस्माज्जसि 'आज्जसेरसुक् ' [७।१।५०] । इत्यसुगागमे प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घ स्तोमवाहासा इति भतितव्यम् कथं स्तोमवाहस इति रूपमित्यत आह । छान्दसो हस्व इति [२३-१८] ॥१॥ पुरूतमम् ॥ अनुवृत्त्या संबन्ध इति। [२३-२१] इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं 'अत्र पुरुतममिति तमपूछान्दस' ·मं. १, सू. ५, मं. ३] श्रीसत्यनाथतीर्थीये ४३ इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । पुरूणां पुरुरित्युक्त्या अतिशयस्यलाभेऽपि पुरूणां देवानां मध्ये यः पुरुः वायुः तदपेक्षयाप्यतिशयवानित्यर्थबोधनाय तमपोविवक्षितत्वात् । अत एव भाष्यकृता सुपूर्णानां पूर्णतममित्युक्तम् । अन्यथा सुपूर्णानां पूर्ण- मित्यवक्ष्यत् । टीकाकारोऽपि ऋचीव भाष्येऽपि तमप् छान्दस इत्यव- क्ष्यत् । ननु पुरुतममित्यत्र तमपोन दात्तत्वेनभाव्यम् । 'अनुदात्ती सुप्पितौ' [३।११४] इति स्मरणात् इत्यत आह । व्यत्ययें- नेति [ २३-२१] यद्धति [ २३-२१] । तमुधातोः । धार्थे कविधानम् [वार्तिकं. सू. ३।३।५८] इति कर्मणि क प्रत्यये तमशब्दो निष्पन्नः । स च प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः। पुपालनपूरणयोरित्यस्मात् पृभिदिव्यधिगृधिषिभ्यः' [ उणादि. २३ ] इति सूत्रेण कुप्रत्यये 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य । [७।१।१०२] इति उत्वे रपरत्वे च निष्पन्नेन प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तेन पुरुशब्देन तृतीयातत्पुरुषे 'तत्पुरुषतुल्यार्थ- तृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः' [६-२-२] इत्यनेन पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वं प्राप्नोति । तं बाधित्वा 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' [६।२।१९९] । इति परादेस्तकारस्थाकारस्योदात्तत्वं भवतीति भावः। अस्मिन्व्याख्याने पुरूणामित्यस्यान्वयमाह । पुरूणां वार्याणा- मितीति [ २३-२२] ॥ २ ॥ सघ ॥ भुवत् । अभवदिति [२३-२३-२४] प्रक्षिप्तम् उत्तरत्र श्रूयमाणं भवेदिति पदं भुवादित्यतः परं द्रष्टव्यम् । ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः । 'भुवत् । भवेत् । विकरणव्यत्ययात् । कालव्यत्ययात् इति भुवदिति ऋक्पदेन भवेदिति भाष्यपदस्य संवादमात्रस्य प्रदर्शन नीयत्वेन अभवदित्युक्तिप्रयोजनाभावात् । भुवदिति श्रौतपदस्य साधुत्वं दर्शयता विकरणव्यत्ययात् कालव्यत्ययादिति युगपदेव वक्तव्ये ·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १० न भवेदित्यनेन व्यवधानकरणायोगात् । किंतु भुवदित्यस्योपपा: दकम् ॥ ३ ॥ यस्य संस्थे ॥ घनर्थेकविधानमिति [२४-३]। भाषे क (प्रत्यय) विधानमित्यर्थः । वृण्वते । वृणत इति । [ २४-४ ] अयंधातुः स्वादिषु क्रयादिषु च पठ्यत इति द्विविकरणः ततश्च वृइत्ये- तस्मात् नुप्रत्यये आत्मनेपदलडादेशझप्रत्ययस्य 'आत्मनेपदेष्वनत' इति अदादेशे टेरेत्वे 'हुश्नुवोःसार्वधातुके' [६।४।८७] इति यणादेशे वृण्वत इति ऋग्गतं रूपं साधु । एवं वृधातोः श्नाप्रत्यये झस्य अदित्यादेशे नाभ्यस्तयोरातः [६४|११२ ] इति आकारलोपे आत्मनेपदें टेरेत्वे वृणत इति भाष्यस्थं रूपं साधु ॥ ४ ॥ सुतपाने ॥ श्रुतौ दध्याशिर इत्यत्र जसः सुइत्यादेश इत्यभि- प्रेत्याह । दध्याशिरः दध्याशिराः इति [ २४-८ ] अन्येत्विति । [२४-९] यद्यप्यस्मिन्मते आशिरशब्दः अहोरात्रान्तरितदधिवाचकः । तथापि पृथग्दधिशब्दश्रवणात् अहोरात्रान्तरितत्वमात्रवाचीति ज्ञेयम् । वीगत्यादाविति ॥ [ २४-१०] अस्मात् स्त्रियां क्तिनि वीति शब्दोनिष्पन्न इति भावः। सुतपावृ इति सुतशब्दे उपपदे पाधातोर्वनिपि सुतपावन्शब्दो निष्पन्नः । तस्माच्चतुर्येकवचने अल्लोपोन.' [६।४।१३४] इत्यकारलोषे मुतपान्वे इति सिद्धं भवति । यन्तीति इणोरूपम् | यान्तीति [ २४-११] याते रूपम् । ननु इन्द्रं यान्तीति वक्तव्यम् । कथमिन्द्रायेति चतुर्थीत्यत आह । गत्यर्थेति । २४।११] दधिशब्दं साधयति । 'आगमहन....' [३।२।१७१] इंति [ २४-१२ ] धाञः किप्रत्यये लिङ्कद्भावात् द्विवचने अभ्यासस्य १ ·म. १, सू. ५ मं. ९.] श्रीसत्यनाथतीर्थोये ४५ इत्वे 'आतो लोपइटिच' [६४।६४] इति धात्वाकारलोपे दधीति रूपसिद्धिरिति भावः । ॥ ५ ॥९॥ त्वं सुतस्य ॥ अहनीति । [२४।१४] 'सद्यः परुत्परार्येषमः' [५।३।२२] इति सूत्रेण समानशब्दात् अहन्यर्थे यस्प्रत्ययः समान- शब्दस्य सादेशश्च निपात्यत इति सद्यसूशब्दः समाने अहनी- त्यर्थक इति भावः ॥ ६ ॥ आत्वा ॥ वनतेरसुनिति। [२४-१८] वनतेरसुनि णत्वे च गिर्वण इति रूपम् । यद्वेति ॥ [ २४-१८ ] वृञ् इत्येतस्मात् अनस् प्रत्यये टिलोपे णत्वे च गिर्वण इति रूपमिति भावः ।। ७ ॥ त्वां स्तोमाः॥ त्वामित्यस्यपुतरुक्तरिति [२४-२२] शब्दाधिक्यादधिक्यमिति भावः ॥ ८ ॥ आक्षितोतिः॥ यस्मिन्विश्वानि पौंस्येत्यनेनापति [२५।६ ] | ' त्वां स्तोमा ' इति पूर्वस्यां ऋचि अवीवृधनित्यस्य वृद्ध्यर्थकत्वाङ्गीकारे भाष्यकृता अक्षितोतिरिति पूर्वभाष्येण एतदृग्गता- क्षितोतििितपदेन पूर्व विरोध उक्तः । अनेन तु भाष्येण यस्मिन्विश्वानि पौंस्येत्यपि भागेन विरोधउच्यत इति भावः ॥ ९॥ मानो मर्ताः ॥ मर्ता इति मृङ् प्राणत्याग इत्यस्मात् 'हसि- मृगिणवाऽमिदमिलूपूधुर्विभ्यस्तन् [उणादि ३७३] इति तन्प्रत्यये गुणे मर्ता इति रूपमिति ज्ञेयम् । तनूनां शरीरभ्य इति [२५८] क्रुध दुहेामियार्थानां यं प्रति कोपः॥' [१।४।३७ ] इति संत्र- दानसंज्ञाविधानात् भाषायां चतुर्थीप्रयोगः कर्तव्य इत्यभिप्रायेण शरी- रेभ्य इति प्रतिपदं दत्तमिति बोध्यम् । यद्यपि ' क्रुधदुहोरुपसृ- ष्टयोः कर्म' [१।४।३८] इति सोपसर्गदुहादियोगे संप्रदानसंज्ञा- ·४६ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व११ पवादेन कर्मसंज्ञा विधीयत इति शरीराणीति भवितव्यम् तथापि नेह 'अभि'इत्यस्य दुहधातुना योगोविवक्षितः। असमीचीनद्रोहस्या- निवारणप्रसंगात् । अत एव भाष्ये 'मामानस्तमूनां तु द्रोग्धार स्युः कथंचनेति द्रोहसामान्याभाव उक्तः। अन्यथा विशेषेण द्रोग्धारो मा स्यु- रित्यवक्ष्यत् । किं तु कथंचनेत्यस्याभीत्यर्थकस्याभीत्यव्ययस्य मा स्युरित्यनेन संबन्धः । ततश्च दुहेरुपसृष्टत्वाभावात्कर्मसंज्ञानास्तीति भावेन चतुर्थीप्रयोगःकृतः। वरमीशान इति। [२५-१०] वरामिति अत्र प्रक्षिप्तम् । ऋचि भाष्ये च वरमित्यस्याश्रवणात् शेषाभि- धानप्रयोजनाभावाचेति दृष्टव्यम् ॥ १०॥१०॥५॥ युञ्जन्ति ॥ अरुषमरुणमिति । [२५-१४ ] अतेश्च [ उणा. ३४७] इति सूत्रेणातॆरुनत्प्रत्यये गुणे णत्वे च अरुणमिति भवति । पृषोदरादित्वात् णकारस्य षत्वे अरुपमिति भवतीति भावः । वृधवृद्धावित्यस्येति [ २५-१५ ] वृधे नक्प्रत्ययः धातोश्च बध इत्यादेश इति भावः । युञ्जन्ति नियुञ्जत इति । [ २५-१५ ] श्रुतिभाष्ययोः सूर्यनियोजनफलस्य कर्तृगामित्वाभावात् आत्मनेपदप्र- योगाभावः। टीकायां नीत्युपसर्गस्याजन्तत्वात् 'स्वराधन्तोपसृष्टाश्चे [सर्गादि] तिवक्तव्याम' [वाति ११३।६सू.] ति वार्तिकेणात्मनेपदमिति द्रष्टव्यम् ॥१॥ युजन्त्यस्य ॥ वासुदेवस्य पौंस्यानीति ॥ [२५-२०] पूर्वमस्मत्कृतख्याख्याने वासुदेवस्य पौंस्यानीति पदस्थाने देवा इतिपद- मूह्यम् । ततश्च देवतापरत्वेन व्याख्यानं भवतीति भावः। ब्रह्मादीना- मिति । [२५-२२ ] व्यासप्रणीतनिरुक्तान्तर्गतमरुच्छब्दः सर्वदेवता- टीप:--१ मरुच्छब्द इति । अनुक्रमणिकोक्तमारुतीशब्दप्रकृतिभूतमरुच्छब्द; इत्यर्थः। ( च्छलारीये ५६ प) मरुतौ पवनामरौ इत्यमरः ·- मं. १, सू. ६, मं. ५] श्रीसत्यनाथतीर्थीये परः प्रतिपत्तव्य इत्यर्थः । व्यासप्रणीतनिरुक्त मरुच्छब्दोऽस्तीति टीकाकारैः संप्रदायतो विज्ञातमिति द्रष्टव्यम् । अकारस्योकार इति [ २५-२५ ] अणशब्दादिभूतस्याकारस्य उकारः तत ' आद्गुणः [६।११८७] इति गुण इति भावः । तस्यार्थ इति [२५-२५] अकार- स्योकाररूपो यो व्यत्ययस्तदर्थः । इदं सर्वत्रेति [सर्वत्रेदमिति] [२६-४] तावु भाविति पदद्वयं काम्यावित्यादिभिः संबध्यत इत्यर्थः ॥२॥ केतुम् ॥ वशकान्तावित्यस्येदमिति। [२६-६] अस्मात् लट् तस्य शत्रादेशः शप् । तस्य लुक् । 'अहिज्या वयि....' [६।१।१६] इति सूत्रेण संप्रसारणं शकारस्य षत्वम् । ततश्वोषदिति रुपम् ॥३॥ कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' [२।३३८] इति द्वितीयेति भावः । एरिर इति [ २६-१०] आङ् पूर्वकात् इर गतावित्यस्मात् लिट् तस्य झः तस्यैरेच अभ्यासेकारस्य धात्वाकारेण सवर्णदीर्घः । 'आद्गुणः' [६३११७७ ] इति आङा सह गुणः ततश्चेरिर इति ॥ ४ ॥ वीलचित् ॥आरुजत्नुभिरिति [२६-११] आयूर्वकात् रुजेःल्कुप्रत्ययः। तस्याडागमः छान्दसः। ततश्चारुजत्नुभिरित वैदिकरूपं ज्ञेयम् । भाष्ये तु रुजेर्लटि शत्रादेशे शप्रत्यये गुणाभावे चाऽऽरुजदिति शत्रन्तं रूपं ज्ञेयम् । उनिया इति ।[२६-१२] रश्मिनामसुपठितात् उस्लशद्वात् तद्धिताः [४।१७६ ] इति बहुवचन- आदह ।। स्वाधामन्विति । टीप:-१ शौणी इत्यत्र ·४८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १२ ज्ञापितो घप्रत्ययः । धस्य आयनेयीति इति [७।१।२] सूत्रेण इय् इत्यादेशः । तत श्चङस्रिय इत्यकारान्तशब्दो निष्पन्नो भवति । अविन्द इति । [२६-१३] लाभार्थकविदेर्लङि तस्य तिपादेशेश प्रत्यये 'शेमुचादीणाम् ' [७।११५९ ] इति नुयागमे अडागमे अविन्द इति रूपम् ॥ ५ ॥ ११ ॥ देवयन्तः॥ लिङ्गव्यत्यास इति । [ २६-१५ ] देवयन्त इति ऋाचे प्रद्योतयन्त इति भाष्ये च लिङ्गव्यत्ययः छान्दस इत्यर्थः । कर्तृसाधन इति । [२६-१५] । गृणन्ति स्तुवन्तीति गिर इति कर्तरि विपि 'ऋत इद्धातोः' [७।१।१००] इति इदादेशे जसिच गिर इति रूपम् । ननु विदद्वित्तमित्यत्र विददिति रूपमनुपपन्नम् । यगात्मने- पदयोः सतोर्विद्यमानवित्तमिति भवितव्यमित्यत आह । विददिति कर्मणि छान्दुसमिति ॥ [ २६।१६ ] विदेः कर्मणि व्यत्ययेन परस्मैपदे लस्य शत्रादेशे यगभावे शप्रत्यये नुमभावे च विददिति कर्मणि छान्दसं रूपम् महामिति । [ २६।१६ ] ॥ अकारान्तात् महशब्दात् अमि छान्दसे पूर्ववर्णनी महामिति रूपम् । अनूष- तेति। [ २६।१७ ] णु स्तुतावित्येतस्मात् लुङि व्यत्ययेनात्मनेपदे तस्य ज्ञादेशे तस्य 'आत्मनेपदेवनतः' [७-१५] इति अदादेशे सिचि इडभावे षत्वे छान्दसे धातोर्दी अडागमेचा नूषत इति रूपम् । इन्द्रेण ॥ वाचशब्दाविति [२६।१७] भाष्यस्यौ वाच- शब्दौ व्यत्यासेन योज्यावित्यर्थः । मन्दुरिति [२६-१८ ] ॥ मंशब्दोपपदाददातेरौणादिको डुः उपपदविभक्त्यलोपश्च । एवं च मन्दु- रिति रूपम् । तुमर्थे कसेन्प्रत्यय इति ॥ [२६-१९ ] ॥

·मं. १, सू. ६, मं. ९] श्रीसत्यनाथतीर्थीये दृशेः 'तुमर्थे सेसेनसे'... [३६४४९] इति सूत्रेण कसेन्प्रत्यय इत्यर्थः । दृशेः कसेन्प्रत्यये छान्दसे सुडागमे 'वश्व भ्रस्ज [८१२॥३६] इति सूत्रेण शकारस्य षकारे 'पढोः कासि'[८२।४१] इति तस्य कत्वे ' आदेश प्रत्यययोः' [८१३.५९ ] इत्यनेन प्रत्यया- गमसकारस्य षत्वे दृक्षस इति रूपमिति भावः । अबिभ्युषेति । [२६-१९ ] बिभीभय इत्यस्मात् 'लिटःक्कसुश्चेतिलिटः कस्वादेशे द्वित्वे अभ्यासजश्त्वे हरस्वत्वे च तृतीयैकवचने 'वसोः संप्रसारणम्' [६।४।१३१ ] इति संप्रसारणे धातोरीकारस्य यणादेशे कसोः सका- रस्य षत्वे बिभ्युषेतिरूपम् । ततो नसमास इति ज्ञेयम् । संजग्मान इति । [२६।२० ] संपूर्वकाल गमेलिटि तस्य कानजादेशे द्वित्वादौ गमहनजनखनघसां लोपः कित्यनङि' [६४१९८] इति गमेरुपधा- कारलोपे 'सुपां सुलक् ... [७१३९] इति द्विवचनस्य सुइत्यादेशे संजग्मान इति रूपमिति ज्ञेयम् ॥ ७ ॥ अनवद्यैः ॥ सहस्वदिति [ २६-२२] । लिङ्गव्यत्ययेन सहस्वानित्युक्तमिति बोध्यम् ।। ८ ।। अतः॥ परितो ज्मामिति। [२६-२६] परिज्माशब्दात् वर्तत इत्यर्थे डान (छ: कनिन् ) प्रत्ययः। ततश्च परिज्मन्निति नका- रान्तरूपम् । अन्यथानुवादशः परिहाराय तद्वचनमुपपादयति । यथायुंजतीति ॥ [२७-३] अत्र युंजतीत्येतत् सक्तप्रतीक्ग्रहणः । अन्यत् ऋचा देवतानिरूपणमिति द्रष्टव्यम् । अवशिष्टानां चतसृणांऋचां देवतामाह । अनाख्यातेत्विति । [२७-४ ] चवस्त्र ऐन्द्रयः इति भावः। यथा कथंचिद्व्याख्यान इति । [ २७-६ ] बध्नमिन्द्रं परि- तेस्थुषः परितः स्थिताः सेवका देवादयो युंजन्ति संगच्छन्ते अनुचरन्तीति व्याख्यान इत्यर्थः । उत्तरासु चतसृष्विति। [ २७-८] देवयन्त ...७...

·'ऋभाष्यटीकाप्रकाश [अ. १, अ. १, व. १४ इत्यादचतसृष्वित्यर्थः । मतिमित्यादेर्मरुद्गणमित्याद्यध्याहृतेन योजना किं न स्यादित्यत आह । कथंचिद्योजनेति। [ २७९] ॥ ९॥ इतोवा ॥ षण् संभक्तावित्यस्मात् भावेक्तिनि सत्वे 'जनसन- खनां सन् झलोः' [६।४।४२] इति नकारस्यात्वे च सातिमिति रूपम् । ।। १०॥ ॥१२॥॥६॥ इन्द्रमित ॥ श्रुतौलिङ्गव्यत्ययेन प्रयोग इति भावेनाह । बृहत् बृहन्तमिति । [२७-१७ ] गाथिन इति ।२७-१८], गैशब्द इत्यतः उषिकुषिगार्तिभ्यःस्थन् [ ' उणादि. १६९' ] इति थन्प्रत्यये स्त्रियां टापि च गाथाशब्द आकारान्तः । ततो व्रीह्यादित्वात् मत्वर्धे इनि प्रत्यये गाथिन इति रूपम् । अनूषतति ॥ [२७-१८] णु स्तुतावित्यस्मात् सार्वकालिके लुङि झस्य अत इत्यादेशे सिचि तस्य षत्वे अडागमे छान्दसे धातुदीर्घ अनूषतेति रूपम् अर्का ऋच इति [२७-१८ ] ऋच स्तुतावित्यन्तं पुंसि संज्ञायांघः प्रायेण' [३।३।११८] इति करणे घप्रत्यये 'चजोः कु( हि )घिण्यतोः ७।३।५२] इत्यनेन चकारस्य कुत्वे लघूपधगुणेच अर्का इति रूपम् । उभयत्रोत । [२७-२०] यद्यपि अर्केभिरिति एकत्रैव करणं दृश्यते तथापि अन्यवाणीभिरिति मुख्यार्थस्य विवक्षितत्वात् उभयत्रेत्युक्तमिति बोध्यम् ॥ १॥ इन्द्र इत् । सुपामित्यनेनैवादेश इति । [ २७-२१] 'सुपांसु लुक् ' [७११३९] इति सूत्रेणैव ओस आकारादेश इत्यर्थः। युजेः ‘सत्सूद्विषे [३।२।६१] विपि ओसि तस्य अलोन्त्य- परिभाषया सकारस्य आ इत्यादेशे ओकारस्य छान्दसे लोपे युजेति षष्ठीद्विवचनस्य रूपं भवतीति भावः । (हिरण्ययः) हितश्चेत्य- ·मं. १, सू. ७, मं. ६] LIBRARY SHRAFTITATTUACADEMY OF S "SKRIT RESEARCH MELKOTE-571431 त्रेति [ २७-२६ ] हितशब्दे तशब्दलोपः, रमणीयशब्दे मलोपः, णीत्यत्र ईकारस्य यकारादेशश्चेति विज्ञेयम् । 'ऋत्व्यवास्त्यवास्त्वमावी- हिरण्ययानि छन्दसि । [६।४।१७५] इति निपातनात् । अलाक्षणिक- मेतत्सर्व कार्य विज्ञेयम् ॥ २ ॥ इन्द्रो दीर्घाय ॥ चक्षस इति । [ २७-२६ ] चक्षिङः चक्षेत्रहुलं शिच' [उणादि ६८२] इति असुन्प्रत्ययः । ततश्च चक्षस इति रूपम् । अदिरिति । [ २८१] । हङ् आदर इत्यस्मात् कर्माण औणादिकः किप्रत्यय इति भावः ॥ ३ ॥ इन्द्र वाजेषु ॥ स्वयं तु सद्भिरिति । [ २८-५] दुष्टानां कर्मवशात् उौः स्वयंतु अनुप्रैरिति भावः ॥ ४ ॥ इन्द्रं वयम् ॥ आद्यर्थ इति। [२८-६] विभक्त्यर्थेन सह आद्यर्थे वर्तते । ततश्च वृत्रादिष्वित्यर्थलाभ इति भावः । इदं रूपमिति । [२८-७] वृजी वर्जन इत्यस्मात् रिनिप्रत्यये ऋकारस्याकारे वज्रीति रूपम् । अर्भ इति। [२८-७] ऋग- तावित्यस्मात् 'अतिगृभ्यां भन्' [ उणादि ४४०] इति भन् प्रत्यये गुणे च अर्भ इति रूपम् ॥ ५॥ १३ ॥ सनो वृषन् ॥ वर्षित (इ) रिति । [२८-८] वृष् सेचन इत्यस्मात् ' कनिन्युकृषि....' [उ० १६२] इति सूत्रेण कनिन् प्रत्यये निष्पन्नो वृषन्शब्दः वर्षणकर्तृत्ववाची ज्ञेयः । सहार्थो वेति [२८-९ / साकंसत्रासमं सह' इत्यमरोक्तेरिति भावः। कर्मण्युकार इति । [ २८-१० ] 'भृमृशीतृचरित्सरितनिनिमिमस्जिभ्य उः' [उणादि. २७] इति उप्रत्यय इति भावः । अपावृधाति ।

·५२
ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे
[अ. १, अ. १, व. १५
.
[२८-१०] अप्पूर्वात् वृत्रः 'श्रुशृणुकबृभ्यश्छन्दसि' [६४४४१०२]
इति हेधिरादेशे नुप्रत्ययलोपे ' निपातस्य च ' [ ६।३।१२६ ] इति
उपसर्गदीर्घत्वे च अपावृधीति रूपम् ॥ ६ ॥
॥ तुजे तुजे॥ क्रियाया इति शेष इति। २८-१४]
ततश्च तुंजे इत्यस्य क्रियाया गमने प्रापणे क्रियाया दापन इति वाऽर्थः
संपद्यते । वर्णव्यत्यासानेदिनति [ २८-१६] विन्दत इत्यत्र दकारस्य
धकार अकारनकारतकाराणां लोपे विन्ध इति भवतीति भावः ॥७॥
वृषायूथेव ॥ इयतीति । [२८-१९] ऋगतावित्यस्मात्
तिपि शपि तस्य श्लौ द्वित्वे ' अति पिपत्यॊश्च' । [७१४७७ ] इति
इत्वे ' अभ्यासस्यासवर्णे' [ ६।४।७८ ] इति इयङादेशे धातोर्गुणे
इयर्तीति रूपम् ॥ ८॥
य एकः ॥ इरज्यतीति [ २८-२१ ] । इरज ऐश्वर्य
इत्यस्मात् ' कण्ड्डवादिभ्योयक् ' [ ३।११२७ ] इति यकि तिपि च
इरज्यतीति रूपम् ॥ ९॥
इन्द्रवोविश्वतः॥ कथमाइवानमिति। [२८-२५ ]
सर्वगतस्य किमर्थमाह्वानमित्यर्थः । केवल इति । [२८-२५]
असहाय इत्यर्थः ॥ १० ॥ १४ ॥ ७ ॥ २ ॥
एन्द्रसानसिम् ॥ वर्षिष्ठमिति । [२९-१०] वृद्धशब्दा-
दिष्ठन् प्रत्यये — प्रियस्थिर '[६।४।१५७ ] इत्यादिना
वर्षादेशे वर्षिष्ठमिति रूपम् । भरेति [ २९-२ ] हृधातोः सिपि
शपि सिपो हि इत्यादेशे लुकिच गुणे 'हगृहोर्भश्छन्दसि' [ वा० स्०
३।११८४] इति हकारस्य भत्वे भरेति लोट्मध्यमपुरुषैक-
वचनम् । ॥ १॥

·५३ . मं. १, सू. ८, मं. ३] श्रीसत्यनाथतीर्थोये नियेन मुष्टि ॥'त्वोतास इति रूपं साधयति' छन्दसि युष्मदस्मदोरीत । [२९-३] 'युष्मदस्मदोरनादेशे' [७।२।२६] इति सूत्रेण छन्दसि प्रत्ययोत्तरपदयोः युष्मदस्मदोः आकारादेश उप- संख्येय इति भावः । युष्मद्ऊतास इति स्थिते 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च [७।२।९७ ] इति मपर्यन्तस्य युष्मच्छद्धस्य त्व इत्यादेशे दकार- स्यात्व त्वोतास इति रूपम् । धात्वन्तरस्येदं (स्यैतद् ) रूप- मिति । [ २९-४ ] भाष्यस्थं निरुधाम इति रूपं रुधेभौंवादिकस्य रूपमित्यर्थः । रुधिर आवरण इत्यस्मात् लोटि आत्मनेपदे महिङि टेरेत्वे 'एत है' [३।४।९३] इति तस्य ऐत्वे श्नमि माहिङः ' आडुत्त- मस्यपिच्च' [ ३।४।९२] इत्याडागमे रुणधामहै इति ऋग्गतं रूपम् । रुन्धधातोः लोटि परस्मैपदे मसि शपि अडागमेछान्दसे सकारलोपाभावे रुन्धामः इति भाष्यस्थं रूपम् । अभ्यासकल्प- नेति [ २९-८ ] । एकएवोपसर्गः आदरार्थ पुनः पुनरुच्चार्यत इति कल्पनानुपपत्तेरित्यर्थः । नन्वेवं तर्हि 'प्रप्रवस्त्रिष्टुभामि एकस्यैवोपसर्गस्य प्रकर्षणेत्यर्थलब्धये द्विरुच्चारणमिति न स्यात् । किंतु तत्रापि धात्वन्तरमध्याहृत्य अपरस्य प्रशब्दस्यान य: स्यात् इत्यत आह । प्रप्रवत्रिषुभमित्यादाविति । [२९-८] इषमित्यादि- कर्मकार गणामेकवचनत्वेन वाक्यस्य भेत्तुमशक्यत्वादभ्यासकल्पनमिति भावः । ॥ २ ॥ इन्द्रत्वोतासः॥धनेति। [२९-१०] घनशब्दात् तृतीयै- कवचनटाप्रत्यये तस्या डादेशे घनेति तृतीयैकवचनतमिति बोध्यम् । आददीमहीति [ २९-१० ] आङ्पूर्वाद्दामः लिङि शपि तस्य श्लो द्वित्वे सीयुटि 'लिङ सलोपोऽनन्त्यस्य' [७२।७९ ] इति सलोपे त्यत्र ·५४ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे अ. १, अ. १ व. १७ 'श्नाभ्यस्तयोरातः' [६।४।११२] इति धात्वाकारलापे लिङो महिङादेशे च सति आददीमहीतिरूपंज्ञेयम् । युद्धानिवेति । [ २९-११] आस्मिन्व्यास्याने युधीत्येकवचनं बहुवचनार्थे । सतिसप्तमीयम् । ततश्चयुद्धेषु प्रसक्तेषु सत्सु स्पृधः युद्धा( धा.)नि संजयेमेति योजना ॥३॥ वयं शुरेभिः॥ अस्तृभिः आस्त्रिभिरिति [२९-१२] ऋचिसंप्रसारणं छान्दसमिति भावः । पृतन्यत इति [ २९-१२ ] पृतनाशब्दात् 'सुप आत्मनः क्यच् ' [३।११८] इति क्यचि 'कव्य- ध्वरपृतनस्यर्चि लोपः' [७।४।३९ ] इति आकारलोपे लटः शत्रादेशे पृतन्यच्(त् )छब्द इति ज्ञेयम् । ससह्यामेति [२९-१२] सहेर्यासुटि( डि )तस्य लुकि द्वित्वे संज्ञापूर्वकविधरनित्यत्वन 'दी! 5 कितः' [७४।८३] इति दीर्घाभावे लिङि तस्य मस्आदेशे शपि 'चकरीतं च' [ गणसूत्र] इत्यन्तादिव- डावेन तस्यलुकि यासुटि सलोपे ससह्यामेति रूपमिति ज्ञेयम् । सहामहै इति । [२९-१३ ] सहेरात्मनेपदित्वात सहामहै इत्युक्तमिति ज्ञेयम् । ' उपसर्गप्रादुर्व्याम्....' [ ८।३।८७ ] इति [२९-१३ ] उपसर्गेणः प्रादुषश्च परस्यास्तेः सस्य षः स्यात् यकारे अचि च परे इतिसूत्रार्थः ॥ ४ ॥ महाँ इन्द्रः ॥ प्रार्थनोत । [२९-१४] पृथुशब्दात ' पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा' [५।१।१२२] इति इमनिचि 'टेः' [६।४।१४३] इति टिलोपे 'रऋतो हलादेर्लधोः [६४१६१] इति ऋकारस्य रादेशे प्रथिमन्शब्दः निष्पन्नो भवति । ततस्तृती- टोप-१ इण् प्रत्याहारः । इकार उकाराभ्यॉमित्यर्थः

·५५
मं. १, सू. १, मं. ४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये
यैकवचने 'अल्लोपोनः' [६१४१३४] इत्यकारलोपे छान्दसे
मकारलोपे प्रथिनेति रूपमिति ज्ञेयम् ॥५॥ ॥१५॥
समोहे ॥ आशत अश्नुवतति [ २९-१९ ] अश
व्याप्तावित्यतः श्रुप्रत्यये तस्य छान्दसे आशतोत रूपम् ॥६॥
यः कुक्षिः॥ पिन्वत इति [२९-२२] पिविसेचन
इत्यस्मात् व्यत्येयनात्मपदे टेरेत्वे शपि नुमिच पिन्वत इतिरूपं
ज्ञेयम् । अकारलोपादिति । [२९-२३] ककु दश )च्छब्दात
भवाते अणि आदिवृद्धौ अणोऽकारलोपे काकुदिति हलन्तं छान्दसं
रूपमिति भावः ॥ ७॥
ग्वाह्यस्य॥ प्रत्ययान्तीवेति। [३०-१] स्त्रीप्रत्यय-
लेपेनेत्यर्थः । विरप्शिन्शब्दः बलिष्टवाची । तत्संबन्धार
लक्षणया तद्वाणीप्रतिपादक इति भावः। ॥८॥
एवाहिते॥दाशुष इति ।[३०-२]“दाश्वान् सावान् मीदवां
[६।१।१२ ] इति निपातनात् दाशुष इति रूपं साधु । ॥९॥
वाह्यस्य काम्या॥ स्तोम इत्येक वचन बहुवचनार्थ इत्यभिप्रे-
त्याह । स्तोमाश्चेति। [३०-४] ॥ १०॥१६॥८॥
इन्द्रोहि ॥ ननु सोमस्य पर्वाणि येषामिति पष्ठ्यर्थः क इत्यत-
स्तमाह । योहि यस्योत [३०-७] दीर्धाभाव इति ।[३०-१०]
परसवर्णदीर्घबाध इति भाव । विकरणादिति। [३०-११]
भविष्यत्कालस्यापेक्षितत्वात् लुटा भाव्यम् । कालव्यत्ययेन लटि
दिवादित्वात् श्यना भाव्यम् । विकरण व्यत्ययेन श्यन्लुकि सिपि
मत्साति रूपमिति भावः। ॥१॥

·५६ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [ अ. १, अ. १, व. १८ एमेनम् ॥ करणे इकार इति। [३०-१३] — मदि- स्तुतिमोदमदस्वामकान्ति गतिषु' इति धातोरिकारः नुम्चेति भावः। 'आगम...[३।२।१७१] इति [३०-१३] कृधातोः। कि प्रत्यये लिङ्घद्भावेन द्वित्वेच चकि शब्दनिष्पत्तिरिति भावः । करणे किरि- त्यनेन [३०-१३] कारणे किरित्येवोक्तं भवति । ततश्च चक्रिमित्यस्य कर्मकारणमित्यर्थो बोध्यः। ॥ २ ॥ मत्स्वाशु शिप्र॥ मुशिप्रेति। [३०-१६] अनेकार्थत्वाद्धातना सुखवाचिनः शमर्डप्रत्यये 'छन्दसि परे पि' [१।४।८१] त्युक्तेः प्रेत्यु- पसर्गस्य परनिपाते शप्रेत्यानन्द वाचि “ तृतीयोतिशय" [महाव्या.] इति वचनात् शकारस्थाकारस्य इकारे शिप्रेति रूपम् ॥ ३॥ असृग्रम्।। असृग्रमनारतमिति ।[३०-१९] । सृजे कर्मणि रात्ययः 'न्यङ्कादीनां च ' [७।३।५३] इति कुत्वं ततो समारे असृग्रमिति रूपम् । अत्यक्तवाचि क्रियाविशेषणम् । ततश्च असृ- ग्रमित्यस्यानारतमित्यर्थोलभ्यत इति भावः। अहासतेति । [३०-१९] ओहाङ्गतौ लुङ् तस्यझः 'आत्मनेपदेष्वनतः [७१५] इति झस्यअतादेशः अडागमः सिच् ततश्चा हासतेति रूपम् । ॥ ४ ॥ संचोदय ॥ विभुप्रन्विति रूपसिद्धिं स्फोरयितुं सूत्रं पठति । विप्रसंभ्य [३।२।१८०] इति [३०-२२] लडर्थ इति ।३०-२२] अस्तेर्व्यत्ययेन लडथै लेटि तस्य तिपि “ इतश्चलोपः परस्मैपदेषु" [३।४।९७ ] इति इकारलोपे “लेटोऽडाटौ" [३४९४] । इत्यडागमे असदिति रूपम् । अच्युतमित्यर्थः। प्रभुशब्दस्य कथमित्यत आह । प्रभु प्रभूतमिति ॥ [ ३०-२३ ] अस्वित्यनेन ·मं. १, सू. ९, मं. ९] श्रीसत्यतातीर्थीये प्रभूतमित्यर्थः प्रतीयते । प्रकर्षण विद्यमानं च क्षयशून्यम् । तदेवाच्युत- मित्युच्यत इति भाव: ॥ ५ ॥ १७ ॥ अस्मान्त्सु ॥ तुविद्युम्नेति । [३०-२३ ] बहूनामसु पाठात् तुविशब्दो बहुत्ववाची । 'द्युम्नं द्योततेर्यशोवेति वचनात् घुम्न- शब्दः यशोवाचीति ज्ञेयम् । रभस्वत इति । [३०-२४ ] रेभ शब्द इत्यस्मात् असुन् प्रत्यये ग्कारस्थाकारे रभस् शब्दो भवति ततो मतुपि रभस्वच् (व) शब्द इति ज्ञेयम् ॥ ६॥ संगोमत् ॥ संधेहीति । [३१-१] डुदाञ् दान इत्यतः लोटि सिपि शपः श्लौ द्वित्वाद्वौ 'वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' [६-४-११९] इति एत्वे अभ्यासलोपे छान्दसे दकारस्य धकारे धेहीति रूपमिति ज्ञेयम् ॥७॥ अस्मे घेहि ॥ सहस्रसातममिति [ ३०-२] सहस्र शब्दोपपदात्सनेः 'जनसनखनक्रमगमो विट्' [३।२।६७] इति विट्प्रत्यये 'विड्वनोरनुनासिक स्यात् [६।४।४१] इति नकारस्यात्वे सहस्रसाशब्दः ततस्तमपि सहस्रसातम शब्द इति ज्ञेयम् ॥ ८ ॥ वसोरिन्द्रम् । बसोरित्यस्य वसुमित्यनेनान्वय इत्यभिप्रेत्याह. वसोर्वसुपतिमिति । [३१-५] ऋग्मियमिति [३१-५] ऋग्मेयशब्दे व्यत्ययेन एकारस्य इकारे ऋग्मियमिति रूपम् । होमेति । [३१-६] हवेनः लटि तस्य मसि छान्दसे सकारलोपे शपो लुकि 'वः संप्रसारणम्' [६।१।३२] इत्यतः परेण 'बहुलं छन्दसि' [६।११३४ ] इति सूत्रेण संप्रसारणे छान्दसे गुणे होमति रूपामति ज्ञेयम् ॥९॥ - ....८...

·५८ ऋग्भाव्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. १९ सुते सुते ॥ नरीयते वेत्यारीरीत। [३१-७] क्षिय इत्यतोडिः ततोनसमास इति भावः। शूषमिति (३१-८) सुखनामसु पाठात् शूषशब्दः सुखवाची । प्रतिसोमसवनमिति । (३१-८) इतः परं ओकस इत्यतः पूर्व नीत्युच्छिन्नं गृहायेत्यतः पूर्व सदित्युछिन्नम् । सदिति योग्यतया संबन्ध । (३१-९) इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । सतामिति च प्रक्षिप्तम् । समीचीनेत्युच्छिन्नम् । न्यर्चतत्यित्र नीति प्रक्षिप्तम् । ततश्चैवं टीकावाक्य पाठः । न्योकसे सद्गृहाय समीचीनाश्रयाय बृहते पूर्णाय इन्द्राय देवाय अर्चतीति अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । न्योकस इत्यस्यैकपदत्वेनार्चतात्यनेन संबन्धायोगात् भाष्ये समीचीनाश्रयायेत्यभिप्रायेण न्योकस इत्यस्य सद्गृहायेत्यर्थस्योक्तत्वाच्च अत एव कचित्पुस्तके न्योकसे अर्चतीति पाठः ॥१०॥१८॥९॥ गायन्ति ॥ अरंकमिति [३१-११] अरंकरमिति शब्द अरंशब्दस्य टिलोपे अकामेति रूपम् ॥ १ ॥ यत्सानोः ॥ पूर्वमस्पष्टेति संबुद्ध्यन्तत्वेन व्याख्यानम् । अधुना क्रियापदत्वमाभिप्रेत्याह । अस्पष्टेति । [ ३१-१५] स्पश- धातोः लुङि तस्य तादेशे श्लेः सिचि आगमशासनस्यानित्यत्वेनेड- भावे सिचो लोपे धातुशकारस्य षत्वे ष्टुत्वे अडागमे च सति अस्पष्टेति रूपमिति ज्ञेयम् । तूंचो लोप इति । (३१-१६) कर्तृत्वमिति शब्दे तृचो लोपे कर्वमिति रूपम् ॥ २ ॥ युवाहि ॥ सेचकाविति । (३१-२४) रेतस इति शेषः। तात्पर्यमाह । युवानाविति । [३१-२४] टोप-१. कर्वं तृचोलोपः कर्तृत्वम् इति टीकापाठो भाव्यः । तस्य

·५९
चोः कुः'
मं. १, सू. १०, मं. ५] श्रीसत्यनायतीयोंये
युव । युवति । युजेलोटि थासि थासः से इत्यादेशे 'सवाभ्यां
वामौ' । ३४९१] इति एकारस्य चकारे नमः छान्दसे लोपे
कुः' [ ८।२।३० ] इति जकारस्य कुत्वे युक्ष्वोत छान्दसं
रूपम् विकरणलोपाभावे युडवेति भाषायां रूपं ज्ञेयम् ॥ ३ ॥
एहि स्तोमान् ।। गृणीहीति [३२-२] गृशब्द इत्यस्मात्
लोटि सिपि तस्य हित्वे भाप्रत्यये 'ईहल्यघो', [६।४।११३]
इतीत्वे 'दीनां हस्वष्वा' [७।३१८०] इति धातोः हस्वत्वे गृणीहीति
रूपम् आस्वति [३२-२] आङपूर्वात् रु शब्द इत्यस्मात् लोटि
सिपि हित्वे विकरणप्रत्ययेन शप्रत्यये उवङादेशे लुकि आरुवेति
रूपम् ॥४॥
उक्थमिन्द्राय ॥ निषिदिति । [३२-५] पूर्वाद
विधेः क्विपि धात्वादेः सत्वे छान्दसे धातोः सस्य षत्वे निसः सकारस्य
'हुनाष्टु' [८४१४१] इति पत्वे निष्षिदिति रूपम् । ननु 'क'कर्मणोः
कृति' [२२३६५] इति स्मरणात् भाष्ये शत्रूणामिति वक्तव्यं कथं
शनित्युक्तमित्यत आह । उपपदमिति [३२-६ ] कृदुत्पत्तेः
पूर्व पुरु इत्युपपदं द्वितीयान्तं कर्मवाचीति दर्शयितुं शनित्युक्तमित्यर्यः
अन्यथोति अत्र अन्यथेति प्रक्षिप्तम् । अथवे [३२-७] त्युछिन्नम्।
ततश्चैवं टी अवाक्यपाठः । अथवा विभक्तिव्यत्ययेन शत्रूणा-
मित्यर्थः इति । एतेना 'न्यया विक्तियत्ययेन शत्रूणामित्यर्थ' इति
वाक्ये पदानां प परभनन्वय इति परास्तम् । यङलुगन्तादिति।
[३२-९] रण शब्द त्यस्मात् यदि 'योऽचिच [३२१४७४
इति यडो मुकि द्वित्वे लेटि लेटोs डाममे लेडादेशतिष कारलोष
रारणदिति रूपम् ॥५॥

·भाभाष्यष्टीकाप्रकाक्षे [म १, १, २० तमित्सखित्वे ॥ शकदिति [ ३२-१२] शक्ल घातो. लाहि फिलप्रत्यये सस्य 'पुषादियुतालदितः परस्मैपदेषु [३।११५५] इति असादेशे छान्दसे असमावे शकदिति रूपम् । अशकदिति भाषायां रूपम् । दयमान इति [ ३२-१३ ] दयघातो लटः शानधि शपि ' नेम' [७२।८२] इति माक रूपमेतदिति अयम् ॥ ६॥ ॥१९॥ मुविकृतम् ॥ अपवृधीति । [३२-१६ ] ना लोटि तस्य हीत्पादेशे 'मणप्रकृतम्यश्छन्दसि' [६।४।१०२] इति देिले छान्दसे विकरणलोपे वृघीति रूपम् । कृणुष्वेति । [२२-१७ ] धातोर्लोटि व्यत्ययेन अनुप्रत्यये कृणुष्वोत रूपमिति देयम् ॥७॥ नहित्वा ॥ कण्डवादिरिति । [३२-२०] ऋष शम्दात् यफि शानचि मुकि ' अकृत्सार्वधातुकयो दीर्घः' [७४।२५] इति वीर्षे ऋघायमाणमिति रूपमिति ज्ञेयम् । इन्वत इति [ ३२-२१] इषि व्याप्तावित्यस्मात् लटि तस्य तसादेशे नुमि अपि च इन्वत इति रूपम् । लस्र्थे लेडिति । [३२-२३] विधातोर्लेटि तस्य सिपादेशे “सिम्बाहुलं लेटि" [ ३।१।३४] इति सिपि लेट अडागमे घातोर्गुणे जेष इति रूपम् । संधूनहीति [ ३२-२४ ] कम्पनइत्यस्मात् श्नुप्रत्यये 'छन्दास वेति वक्तव्यम् ' पाति र ६।१।१ ] इति षचनात् 'उसम्म प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ' [६।४।१०६] इति प्राप्तस्य हेर्छकोऽमारे धूनहीति रूपमिति शेयम् । ॥ ८ ॥ आश्नुत्कर्ण ॥ आश्रुत्कर्णेति। [ ३२-२५] आर पूर्षात् श्रुधातोः विपि — स्वस्य पिति कृति सुक्' [ ६१७१] ·१,१०, मं. ११] श्रीसत्यनायतीपीये इति कि आश्चत् इति रूपम् । दधिष्वति [३३-२] । धाओ लोटि द्विवचने 'छन्दस्युभयथा' [ २१११७] । इति आर्धधातुक- त्वादिडागमे आकारलोपे दधिष्वति रूपम् । कृष्वेति [३३-३] को बाहुलिके विकरणलोपे कृष्वति रूपम्। चशन्दा इति । [३३-३] भाष्यस्या इति शेषः । ॥९॥ विनाहित्वा ॥ विद्मोति । [३३-६] । 'विदो लटो वा' [ ४८३ ] इति मसो मादेशे विमोति रूपम् । सहरसा इति । [३३-६ ] सहस्रशम्दोपपदाद सनात 'जनसनसनक्रमगमो विद्' [ २२।३७ ] इति विट्नस्यये 'विनो।' [११] इत्यावे सहरसा इति रूपम् । हुमह इति । ३३-७ ] हेस महिलि टेरेवे छान्दसे अपो लकि छान्दसे संप्रसारणे 'हरू' [ २ ] इति दीर्धेच हूमह इति रूपम् । ननु भोतारमित्यस्य सृजन्तत्वात् 'फर्वकर्मणो कृति ' [२३६५ ] इति आह्वानशम्दान षष्ठया भाष्यमित्यत आह । श्रोतारामति तृनिति। [ ३३-७ ] न लोकाव्यय । [२।३।६९] । इति निषेधात् न षष्ठीति भावः ॥ १० ॥ आतून ॥ मन्दो मद इति । [३३-१३] मदी हर्ष इत्यस्मात् प्रत्यये इदित्वाभावान्नुमभावे अनुस्वारोऽधिक इति भावः । नव्यमिति [३३-१४ ] । णु स्तुताविल्यस्मात् ' अचो यत् ' [३।१।१७ ] । इति यत्प्रत्यये 'धातोस्ताभिमिचस्यैव ६१८०] इति अवादेशे नव्यमिति रूपमिति भावः । तिरेति [३३-१४] तृषातोलोटि शपि हेलीक 'इत्वोस्वाभ्यां गुणवृद्धी पूर्वविप्रतिषेधेन' [वाति, स. १।१।१००] इति गुणे तरेति रूपम् ।' तृतीयोऽतिशय -

·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, द. २१
इति अकारस्यैकारेतिरेति रूपमिति नेयम् । सहस्रसामिति
[३३-१५] सहस्रशब्दो षपदात् सनोतेः 'जनसनखनक्रमगमो विट्'
[ ३।२।६७ ] इति विटि — विडनोरनुनासिकः स्यात् ' [६।४।४१] ।
इति आत्वे विटः सर्वापहारिलोपे सहस्रसा शब्दः आकारान्तपुलिङ्गः।
कृषीति [ ३३-१५ ] कृधातोः छान्दसे विकरणाभावे ' श्रुशृणु-
पृकृवृभ्यश्छन्दसि' [६।४।१०२] इति हेध्यादेशे कृधीति छान्दसं
रूपम् ।॥ ११॥
परित्वा॥ आयोलाभो यस्यासाविति ।[३३-१६]
अनेनायशब्दस्य व्यत्ययेनाकारस्योकारे आयुरिति रूपम् ॥ १२ ॥
॥ २० ॥ १० ॥
इन्द्रं विश्वा। समुत्पूर्वादिति [३३-२०] । सम् उत् पूर्वान
रिचर्डप्रत्यये टिलोपे जश्त्वे समुद्रोत रूपमिति भावः । ॥१॥
सख्येत ॥मा भमोत। [३३-२३ ] भीधातो डि तस्य
मास छान्दसे सिचो लुकि सिच्प्रयुक्तवृद्ध्यभावे 'छन्दस्युभयथा
[६।४।६४ ] इति मस आर्धधातुकत्वेन ङित्वाभावात् गुणे 'नित्यं
डितः' [३।४।९९] इति सलोपे माङ्योगादडभावे भेमेति रूपम्
प्रणोनुम इति । [३३-२४ ] गुस्तुतावित्यतः लटि तस्य मसि य-
हलुकि द्वि(गा)त्वे 'गुणो यङलुकोः' [७४/८२] इति अभ्यासस्य
गुणे शपो लुकि " उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशन" [८४१४]
इति णत्वे प्रणोनुम इति रूपं ज्ञेयम् ॥ २ ॥
पूर्वीरिन्द्रस्य ॥ नविदस्यन्त इति। [३३।२५] यद्यपि
दस्यतिः परस्मैपदी तथापि भाष्य : ता न मियन्त इति व्यत्ययेन
कर्मणि व्याख्यातमिति दस्यन्त इति कणि रूपं प्रत्युक्तम् ॥३॥

·में १, सू ११ में ४] श्रीसत्पनाचतीपये पुरां भिन्दः । [३४-१] मिदे: "पृमिदिन्यधिगृषि- कृषिम्या"। [उणा. २३ ] इति कुसस्पये ॥ छन्दस्यमयथा" [६।४।११७] इखि सार्वघातकसंवायां भमि मिदुरिति भीतं रूपम् ॥ ४॥ त्वं वलस्य ॥ छान्दसो विकरणलोप इति । [२४-६ 1 अपपूर्षात् यो लसि तस्य सिपि प्रत्ययस्य छान्दसे लोपे गुणे 'हल्ल्याभ्यो दीर्घा " [१६] इति सिपो लोपे अपावरिति छान्दर्स रूपम् । भाषायां तु अपावृणोरिति रूप देयम् । अबिभ्युष इति । [३४-७] प्रिमीभय इत्यस्मात् घावोलिटा अस्वादेशे विस्वादी बिभीवसिति रूपम् । नञ् समासे अबिभीव- सिति रूपम् । अस्मात् व्यत्ययेन बसस्थाने असि "बसोसंप्र- सारणस्" [६४।३१] । इति छत्रे कसोरपि ग्रहणमिण्यत' इति वचनात् संप्रसारणे यणादेशे पत्वे षअबिभ्युष इति रूपम् । आविषुरिति । [ ३४-८] । अषतेर्लकि क्यादेशे सिपि इडागमे अर्बुसि धातोः 'आउजादीनास्' [६४/७२] इति आडागमे आविषुरिति रूपम् । ज्ञात्वामित्वेत्यादीनां भावो यत्र प्रतिष्ठिता इत्यनेनान्वय इति प्रमं वारयति । ज्ञात्वेत्यादीनामिति । [३४-१२] ॥ ५॥ तवाहम् ॥ प्रत्यायमिति । [३४-१५] । प्रतिपूर्वादियो कामिपो ऽमादेशे अडागमे " " [ ६१९०] इति पूयो आयादेशे प्रत्यायमिति रूपम् । कारव इति। [३४-१७] " कुवापाजिमिस्खदिसाभ्यशून्य उण" [ उणा. १] इति धातोरुणि बदौ असि कारव इति रूपम् । उपासिष्ठन्त इत्यत्रात्मनेपदमयुक्तम् । आटम ·भाष्पटीकाप्रकाशे [अ १, अ १, २२ मन्त्रकरणाभावात् । उपान्मन्त्रकरण इत्यनेन मन्त्रकरण एव तिष्ठतेरा- त्मनेपदविधानात् इत्यत आह । मन्त्रस्त्वामपूजयन्निति। [ ३४-१७ ] ॥ ६ ॥ मायाभिः॥ ननु 'भस्मायामेघासबोः विनिः' [५।२।१२१] इति वचनात् मायाविनमिति माव्यमित्यत आह । व्रीह्यादित्वा- दिति [ ३४-१८ ] तृतीयस्येति । [ ३४-२० ] । 'मेधाकतो क्रियायो चेति विश्वोक्तमेषशन्द अकारान्तः । मेधशब्दोपदाद रमेर्ट- प्रत्यये मेघरमग्दः । तत्राकारस्थाने य इकारः स अविशयार्थका । तृतीयवर्णस्यातिनयार्थकत्वादिति भावः । उत्तिति [३४-२०] । उत्तरेत्यत्र तृतीयोऽतिशय इत्यफारस्येकार उत्तिरेति रूपम् ॥ ७ ॥ इन्द्रमीशानम् ॥ अभ्यनूषतोत। [ ३४-२२ ] । स्तवन इत्यस्मात् 'छन्दसिलबल लिट: ' [२४६] इति सार्व- कालिके लुछि व्यस्ययेनात्मनेपदमस्यात् इत्यादेशे सिचि छान्दसे इडभावे घातोरागमे अनूषतेति रूपमिति क्षेयम् । ॥ ८ ॥ २१ ॥ मानादिति प्रत्येकमिति [ ३४-२४ ] प्रासंहितायाः मानात् स्वाध्यायात् ध्यासनिर्मिवात् प्रबन्धात् मानात प्रमणेभ्यो मानादिति प्रत्येकमभिसमष्यत इत्यर्थः । ऋक्संहिताया इत्यादि पञ्चमी तृतीयार्थ इत्यभिप्रेत्ययोजनान्तरमाह । यदेति । [३४-२५ ] ननु शतस्य ऋग्वां समाहार इति विगृम समासे एकवचनेन भाग्य कर्य समिरित्यक्तमित्यत आह । विशेषणसमासोऽयमिति [३५-६] शसंच साः ऋचमेति विगृह्य 'विशेषणं विशेष्येण महुलम् । [२।१।५७] इति विशेषणसमासाङ्गकिारामैकवचनप्रसाक्ति। समासान्तविधेरनित्य- ·म. १, सू २२, में ४] श्रीसत्यनापतीपोंये ६५ स्वात् समासान्योऽपि शतभिरिति साधुरिति भावः । शतसंख्याभ्य उत्तरा इति [ ३५-७ ] इतापरं टीकायां भूयमाण एकोनचत्वा- रिंशदपीति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । प्रयश्चत्वारिंशदपीति पाक्यमुच्छि- भम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । शतसंख्याभ्य उत्तरासो कस्य नून- मित्यतः प्राक्तनीन ऋचा प्रयश्चत्वारिंशत्वेन एकोनचत्वारिंशत्लामावात् । इति शम्यादिविचारः॥ अग्नि दूतम् ॥ वृणीमह इति । [ ३५-१७ ] ए समकावित्यता माहिरि टेरेसे भाप्रत्यये 'हल्ययोः' [६१११३] इति ईत्वे वृणीमह इति रूपम् ॥ १॥ अग्निमग्निम् ॥ कंचिदिशेषमिति । [३५-१८ ] जामदग्न्यत्वरूपं विशेष वाहेत्यर्थः । हवीममिरिति । [ २५-२० ] खेमा पाहुलिके ईमनिन्प्रत्यये छान्दसे संप्रसारणे पूर्वरूपे गुणे अवादेशे मिसि च हवीमभिरिति रूपम् । हवन्तेति। [२५-२० ] हवेत्रो लछि 'बहुलं छन्दसि' [६।१।३४] इति संप्रसारणे अडभावे सस्यान्तादेचे हवन्तति रूपम् ॥ २॥ अग्ने देवान् ॥ जज्ञान इति । [३५-२१] जनी प्रादुर्भाव इत्यतः लिटि तस्य कानचि हित्वादौ 'गमहनजनखनघसा लोपः कलित्यना' [६१४१९८] इति उपघालोपे ' स्तोश्वनाश्चः" [८४४०] इति श्चुत्वे जझान इति रूपम् ॥३॥ ताँ उशतः॥ आसत्सीति । [३५-२४ ] आपूर्वात सदो सिपि शम्लुकि आसत्सीति वैदिक रूपम् । आसीदसीति [३५-२४ ] आर्षात् सदेः शपि 'पात्रामा " [७३७८] इत्यादिना धातोः सीद इत्यादेशे सिपि आसीदसीति भाषाया ·६६ भाष्यटीकाप्रकाशे [अ १, अ १,१२४ रूपम् । भाग्ये उपविक्षसीति कालव्यत्ययेनोक्तमिति प्रचयितुं उपविक्ष- सीत्यभूध उपवेक्ष्यसीस्पक्तम् ॥ ४ ॥ घृताहवन ॥ यलगन्तादिति। [३५-२५-३६-१] यल्लुगन्ताहीन्यतेरमुनि द्वित्वादी संक्षापूर्वफविधेरनित्यत्वेन 'गुणो- यहलुको: ' [७४।८२] इति गुणाभावे दीर्घोऽफितः [७।३।८३ ] [ ७१४८३ ] इति दीर्धे दीदिव इति रूपम् रिषत इति। [ ३६-१] इतःपर टीकायां श्रूयमाणं अन्तर्णीतण्यर्थोऽयमिति पास्य प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्य वैतदेव विज्ञेयम् । नाश- कानितीति नाशकर्तृत्वेन व्याख्यानात् तथा रक्षास्विन इति पदस्य रक्षःसंवन्धिन इति व्याख्यानात् । अन्यथा रक्षास्वामिन इति ध्याफूर्यु। रक्षास्विन इति । [ ३६-१ ] । रक्षासम्बाव अस्मायामेधास्रजो विनिः ' [ ५।२।१२१ ] इति विनिप्रस्यये शसि च रक्षास्विन इति रूपम् ॥ ५॥ अमिनामिः ॥ जुवास्य इति । [ ३६-२ ] । यद्यपि हु दानादानयोरित्यस्मात् 'घुविगमिजुहोतीनां वे ष' [वा सू. ३।२।१७८] इति वार्तिकेन किपि विस्वे च 'जुहोतेदीर्घश्व [वा. सू. ३।२।१७८ ] इति वार्तिकेन दीर्घ जुहारिति रूपम् । तथापि नपु- सकत्वविवक्षया 'इस्यो नपुसके प्रातिपदिकस्य ' [१।२।४७] इति हरस्वत्ते जुहु होमाधिकरणं आस्य यस्येति म्याख्यानमुपषभमिति योध्यम् । ॥ ६ ॥ २२॥ कविममिम् ॥ होतृग प्रतीति । [३६-८ ] होतारं ष प्रतीति ग्रामम् ॥ ७॥ यस्त्वाम् ॥ सपर्यतीति। [ ३६-८ ] सपर पूजायामिति धातोः कष्मादित्वात् यकि लिटि सिपि सपर्यतीति रूपम् । ॥८॥ .

·म १, १३, मं१] श्रीसत्यनाथतीपीये ६७ . यो अमिम् ॥ धातुपाठेन 'देवाविस्तु तगतिरि' [ भाष्य १२-१६]ति व्याख्यान घटयति वीगतीति । [ ३६-१० ] ॥९॥ सनम्पावक ॥ [ ३६-१२ ] पूत्र पवन इत्यस्मात् कतरि खुल्प्रत्यये पावकेति रूपम् । दीदिव इति ।[३६-१२] दव्यितेर्यलगन्तादसुनि रित्वादी संज्ञापूर्वकविघरनित्यत्वेन गुणाभावे दीर्घोऽकिता [७४।९४ ] इति अभ्यासस्य दीर्घत्वे दीदिव इति रूपम् ॥ १०॥ सनास्तवानः ॥नवीयसेति । [३६-१४ ] नवशन्दा- दीयसुनि तृतीयैकवचने नवीयसोत रूपम् । स्तवान इति । [ ३६-१५] । धुम् स्तुतापित्यतः कर्मणि लटि तस्य शानचादेशे छन्दस्युमयथा' [ ६।४६४] इति आर्धधातुफत्वेन यगाप्रमावे गुणे स्तवान इति छन्दसि रूपम् । ॥ ११ ॥ अमे शुक्रेण ॥ हृतिभिरिति । [ ३६-१७ ] 'देशः क्तिनि संप्रसारणे तृतीयाबहुवचने हुतिभिरिति रूपम् । ॥ १२ ॥ ॥ २३॥ १२॥ सुसमिद्धः ॥ आप्रीसूक्तमिति। [ ३६-१८] आ सम्यक् प्रीयते यामिः ऋग्मिर्मगवान् ता था आप्रिय इत्युच्यन्ते । आप्रीमिरात्रीणाति ' इति प्रामणवाक्यात् । आप्रीमियुक्तं सूक्तं प्री- प्रक्तमित्यर्थ । यक्षीति । [ ३६ १९ ] यजेर्लोटः सिपि शम्लुकि पा छन्दास' [श४८८] । इति सेहित्वामावे 'बध [ ८२३६ ] इति पत्वे कत्वे आदेशप्रत्ययो।' [८१३३५९ ] । इति सस्य षत्वे यक्षीति छान्दस रूपम् । बहुवारमुच्यत इति । [ ३६-२० ] । मेधातिथिना देवानावहेति पहुवारमध्यते । तेन तस्य ॥

·६८
ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे
[ अ. १, अ. १ व. २५
.
यज्ञादरे तात्पर्य गम्यते अतः आदरात् यजेत्याहाचार्यों भाष्यकार इत्यर्थः।
एतेन-ऋचि यज्ञादरसूचकस्याभावादादरायजेति कथनमनुपपन्नमिति-
परास्तम् ॥ १ ॥
मधुमन्तम् ॥ कृणुहीति । [३६-२३ ] कृवि हिंसायां
करणेचेति धातोः 'इदितोनुम्धातोः' [७१।५८ ] इति नुमि लोटः
सह्यादेशे ‘धिन्विकृण्व्योरच' [३३११८०] इति उप्रत्यये वकार-
स्याकारादेशे ‘अतो लोप' [६।४।४८ ] इति अकारस्य लोपे
छन्दसि वेति वक्तव्यम् । वा. स्. ६।१।१] इति वार्तिकेन हेलुंग-
भावे कृणुहीति रूपम् ॥ २॥
नराशंसम् ॥ शंसस्तुताविति । [३६-२४ ] आङ्-
पूर्वादस्मात् कर्माण पनि आशंसमिति रूपम् । नरैराशंस्यत
इति । [३६-२४ ] अत्रानुस्वारः प्रक्षिप्तः । शंस स्तुतावित्यस्मा-
कर्माण यकि ' अनिदितां हल उपधायाः ङिति' [६।४।२४ ] इति
नलोपावश्यंभावात् ॥३॥
अमे सुखतमे ॥ मनुसूशब्दोऽयमिति। [३७-१]
मनेरुसि प्रत्यये मनुस् इति शब्दो निष्पद्यत इति ज्ञेयम् । ननु
'चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितः' [२।१।३६] इति सूत्रेण
हितशब्दयोगे चतुर्थीसमासविधानात ज्ञापकात् 'मनूनां च हितत्वेने ति
[१२-२१] भाष्ये चतुर्थ्या भाव्यं कथं षष्ठीप्रयोग इत्यत आह ।
चतुर्थ्यर्थ इति । [३७-१] मूले मनुहित इत्यत्र चतुर्थी लुप्तास्ति
तदर्थज्ञापनाय तदर्थज्ञापनामिति यावत् । षष्ठी प्रयुक्ता भाष्यकृते-
त्यर्थः : । मूले चतुर्थीविभक्तिरुपपदाविभाक्तरेव, न कारकविभक्तिः ।
ततश्च चतुर्थ्या न संप्रदानत्वमर्थ इति प्रतिपत्तव्यम् । अपितु षष्टयर्थ-
एव चतुर्थ्या अर्थ इति प्रतिपत्तव्यमिति ज्ञापनाय पष्ठीप्रयोगः कृत
इति भावः ॥ ४॥

·म १.५ १३, म ९] श्रीसत्यनाथती ये स्तृणीत ॥ चक्षिङ्ख्यात्रभाव इति। [३७-४ ] इतःपर असनयोति वाक्यमुच्छिमं छान्दसः। छन्दस्युभयथेति वा प्रकृत्यन्तरं वेत्येतावत्प्रक्षिप्तम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । 'असनयोध' [१] इति बार्तिकेनैव ख्यामादेशप्रतिषेधेन ख्यानमावस्य छान्दसतानुसरणायोगात् । वार्तिकेनैव ख्यामो निषिद्ध- वेन स्यूट: 'छन्दस्युभयथा ' [६।४।१६७ ] इति सार्वधातुकत्वमा- भिल्यार्षघातकाधिकारविहितः रुपान् इह न भवतीति समाधानायो- गात् । प्रयोजनामा प्रकृत्यन्तरत्वानुसरणायोगात् ॥ ५ ॥ विश्रयन्ताम् ॥ श्रौत पदव्यमुपादाय भाष्यस्थपदद्वयेन संयोजयति । दारो देवी। दारो देव्य इति [३७-८ ] द्वार इति षष्ठयन्तं पदम् । तेन तस्संबन्धोक्त्या देवीनां दासीत्वलभ्यते । श्रिय इति योग्यतया संबध्यत इति मावेन श्रियो दास्य इति भाष्यकता उक्तमिति घोध्यम् । यष्टव इति। [३७-९] यजेः 'तुमर्थे ससेनस' [१९] इति तखेन्प्रत्यये पत्वे च यष्टव इति रूपस् ॥ ६॥ २४ ॥ नक्तोषासा ॥ कसुनिति । [ ३७-१४ ] अस्मात कमुनि 'ग्रहि ज्या [६।१।१६] इति संप्रसारणे उषा इति रूपमिति मावः ॥ ७ ॥ ता सुजिहवा ॥ यक्षतामिति । [ ३७-१९] यजेलोटि तस्य तामादेशे शपि 'सिम्बहुल लेटि' (११३४ ] इति बहुल- ग्रहणात शपः पूर्व सिपि षत्वकत्वयो (सिपः षत्वे, जस्यकत्वे ), यक्षतामिति छान्दसं रुपम् ॥ ८ ॥ इळा ॥ इळा व्यावृत्त्यर्थो वेति । [३७-२३ ] तु- शब्द एवार्थः । सा च भारती मही एव नविळेति इळाव्यासियो- - .

·७० ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [ अ. १, अ. १, व. २६ धनार्थ इत्यर्थः । यथा महीशब्देन भारती उक्ता तथा इळाशब्देनापि गुणातिशयप्रतिपादनाय उक्तेति शङ्कानिरासाय ळाशब्दोक्तत्वव्या- त्यर्थ इति भावः ॥ ९॥ इह त्वष्टारम् ॥ त्विषेर्दैवतायामिति । [ ३८-३] त्विषेर्धातोर्देवतायामभिधेयायां तृन्प्रत्ययो भवति । उपधायाः अकारः इडभावश्चेति वार्तिकार्थः ॥ १० ॥ अवसृज ॥ नस्( सन् )शब्दस्य लोकेऽप्रसिद्धत्वादाह । यति। [ ३८-६ ] ॥ ११ ॥ स्वाहा ॥ अकारप्रत्यय इति। [ ३८-९ ]कप्रत्यय इत्यर्थः । कर्मणीदं रूपमिति । [ ३८-१० ]हा धातोः कर्मणि कप्रत्यये आकारलोपे नसमासे टापि आहति रूपम् । ततः सु आ इति उपसर्गद्वययोगे स्वाहोत रूपम् । कृणोतनेति । [ ३८-११] कृवि हिंसाकरणयोः इत्यस्य इदित्वान्नुमि लोटि ‘धिन्वि- कृण्व्योरच' [३।१।८०] इति उप्रत्यये वकारस्याकादेशे ‘अतो लोपः' [६।४।४८] इत्यकारलोपे लोटस्तिपि तिपो व्यत्ययेन तप्तनप्तनथनाश्च' [७।१।४५] इति तनवादेशे कृते गुणे कृणोत- नेति छान्दसं रूपम् ॥ १२ ॥ २५ ॥ १३ ॥ ऐभिरग्ने ॥ अस्मादिति । [ ३८-१४ ] दुहेरुत्प्रत्यये डित्वात् टिलोपे शसि इयडुवप्रकरणे ' तन्वादीनां छन्दसि बहुल- मुपसंख्यानम् ' [ वा. सू. ६।४।८६ ] इति उवङादेशे दुव इति रूपम् ॥१॥ आत्वा कण्वाः ॥ अहूषतेति । [ ३८।१६ ] । वेजो लुङि तदादेशमस्यान्तादेशे सिचि संप्रसारणे ' हलः' [६.४२] । - ·म १, १४, म ५] भीसत्यनापतीपीये इति दी गुणाभावे 'आदेशप्रत्यययोः' [८५९] । इति षत्वे अागमे च अषतेति रूपम् । आगहीति । [३८-१७] । गमे- लोटि तस्य सिपि तस्य हित्वे मकारलोपे विकरणलोपे व आयोगे छान्दसं रूपम् ॥ २॥ इन्द्रवायू ॥ एषशब्द इति । [३८-१९] । 'स्वष्टा तेजस्वतो विष्णुरि ' (भाष्ये १३-७ ) त्यतो अनुवृत्तेन विष्णुरित्यतो संवध्यत इत्यर्थः । मरुच्छब्देविति । [३८-२५ ] मरुच्छम्दे व्याख्येये सतीत्यर्थः । मारुतशब्दो गणविशेषणम् । ततश्च मरुच्छन्दो व्याख्येय इति भावः। ॥३॥ प्रवोनियन्त॥ णेश्छन्दसीतीति। [३९-२] । ण्यन्ता- न्मो "णेश्छन्दसि" [ ३।२।१३७ ] इति इष्णुष्प्रत्यये णिचि उपधावृद्धौ " अयामन्तावाव्येल्विष्णुपु " [६।४।५५] इति रयादेशे जसि मादयिष्णव इति रूपम् । दुगताविति । [३९-३] अस्मात् सप्रत्यये घासोरुकारस्याकारे पुगागमे जासि रूपम् । मध्वइति । [ ३९-४ ] | मधुशब्दात् जासि गुणाभावे यणा- देचे मध्य इति छान्दस रूपम् । प्रभ्रियन्त इति । [३९-५] । मुमा फर्मणि यकि ' रिशयग्लिमक्षु' [७४।२८ ] इति रिलादेशे मियन्त इति रूपम् । ॥ ४॥ ईळते त्वाम् ॥ भाष्यस्थ अवनार्थप्रवृत्ति इति । [१३-१४] अवस्युपदण्याख्यानं फटयति । अवः (4) अवनमिति ।[३९-८] अवशम्दात् " सुप पात्मनः क्यच् [१८] इति क्यप्रत्यये 'सर्वप्रातिपदिकम्यो लालसायामसुन्वतम्या' [ वा घ. ७१।५१ ] इत्युक्त्वा 'सुगिस्येक' इत्युक्तस्वात् । अत्र सुगागमे अवस्यशम्दो द्रप्सा इति

·७२
ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे
अ १, १, २५
-
भवति । अस्मात् 'क्याच्छन्दसि' [ ३।२।१७० ] इति उप्रत्यये
अकारलोपे अवस्युरिति रूपमिति शेयम् । ननु मेधातिथाविति ।
[३९-९] अत्र प्रतीकग्रहणानन्तर टीका झूयमाग अस्मदो दयो-
श्चति वचनादिति भाव [ ३९-९-१० ] इति वार्य प्रक्षिप्तम् ।
आत्मभिन्नधर्माणां बहुत्वात् । वाक्यप्रयोक्तृमात्राविषय बहुवच-
नान्तं पदामति भाव इत्युच्छिमम् । अवश्य चैतदेवविनेयम् ।
अस्मदो द्वयोष' [१२१५९] इति सूत्रस्यास्मदः एकत्वे द्वित्वे
च बहुवचनमन्यतरस्यां भवतीत्यर्थकत्वेन प्रकतेचास्मच्छन्दामावेनानु-
दाहार्यत्वात् । बहुवचन युक्तमिति । [ ३९-१० ] । इतापर
टीकायां श्रूयमाण वाशब्दावितरेतरसमुच्चय [३९-१० ]
इति वाक्य प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्य चैतदेव विज्ञेयम् ।
भाष्यस्थयोरितरेतर विकल्पार्थकत्वेनेसरसमुच्चयार्थकरवाभावात् । कण्या
वयमित्याधुपपयत इति [३९ ११] वाक्ये वयमिति प्रक्षिप्तम् । प्राचि
वयमिति पदामावेन तदनुपपसिशङ्कायोगात् । ननु उत्तरेषामिति भवि-
तय कथमुत्तराणामित्यत आह । उच्छब्दादिति। [ ३९-१२ ]
'तस्यां तस्यामवस्यायां सत्तत्प्राप्तिविशेषतः। तत्तद्वाक्यस्वरूपेण
प्रार्थनादिषु पश्यती' [ मामाण्य ] तिसमाधानस्यामिहितत्वात्पुन:
समाधानाभिधान व्यर्थमित्यत आह । तस्या तस्यामिति
[ ३९-१३ ] कण्वासो वयमिति यावदिति [ ३९-१५ ]
षयमित्युक्ते योऽर्थोऽयगम्यतेकण्वास इत्यनेनापि स एषार्थोऽवगम्यत
इति भायः । न चैव सति उत्तमपुरुषप्रयोगापतिः । अस्मच्छरदेनार्थ-
विशेषप्रतिपादनेच्छायामेवोचमपुरुषस्य विहितत्वेन प्रकृते तेन शब्देन
कण्वविवक्षा भवति ॥ ५॥

·-
में १, सू १४ में ८] श्रीसत्यमापतीर्थीये
घृतपृष्ठाः ॥ ननु विदोषिणेत्यत्र विगता दोपा यस्मात्स इति
बहुधीही विदोषेणेति भाव्यम् । कथं इनिप्रत्ययप्रयोगः व्यर्थत्वादित्यत
आह । विशब्दो नत्रर्थ इति । [३१-१७] ततश्च दोषस्याभावो
विदोषः सोऽस्यास्तीत्यर्थे इनिप्रत्यय इति भावः । ॥ ६ ॥२६॥
तान्यजत्रान् ॥ यजत्रानिति । [३९-१९] यसो
अमिनाचियानिवाधिपतिभ्योऽअन् [उ ३९२] इत्यत्रन्प्रत्यये यजत्रा-
निति रूपम् ॥ ७॥
ये यजत्राः ॥ अनुदात्तं सर्वमपदादावीत ।
[ ३९-२३ ] ' अनुदार सर्वमपदादो' [१८] इति अधि-
कारखणैकवाक्यतापने ‘तेमयावेकवचनस्य' [८१२] इति
छत्रमानुदात्त्वस्मरणादित्ययः । ननु द्वितीयस्य शब्दस्य तच्छन्दरूप-
स्वाङ्गीकारेऽपि अनुदासत्वं भविष्यति । तस्य परमाग्तिम्'
[८२२] इत्यनेनाप्रेरितसंज्ञा विषाय ' अनुदास च' [८१११३]
इति अनुदासत्वविधानादिति चेत्र । 'तुजेतुम्जे, योगेऽयोगे'
इत्पादाविवावग्रहकपदत्ययोः प्रसंगात । यत उदात्त इति
[३९-२४ ] तत्शम्दा फिट्स्वरेणान्तोदात्त । नसादेशस्य शी इत्ये-
तस्य सुप्त्वादनुदात्तस्योदाचशम्दाकारेण एकादेशे 'एकादेश उदापनी
दाचा' [८११५] इति उदात्तत्वे त इति बहुवचनान्तमुदाचामिति
भावः । अन्यथा सोप्यनुदात्तइति । [३९-२५] आधस्य ते
शब्दस्य नमा निर्दिष्ठमनित्यमित्यीकृत्य पादादित्वेऽपि युष्मच्छब्द-
स्पस्वाङ्गीकारे आयस्तेशग्दोऽपि नया निर्दिष्टस्यानित्वादेव पादादित्वेऽपि
अनुदाचवे प्रसज्येतेत्यर्थः। दिरावृत्त इति । [३९-२६ ]
अफ्रीकारवादेन विराहत्तत्वामिधानमिति द्रष्टव्यम् ॥ ८॥

·७४ रभाष्यटीकाप्रकाशे [म १, म १, २८ - , आकीम् ॥ आवक्षतीति । [४०-३] महेलेंटि अडा- गमे 'सिम्पलं लेटि' [ ३१११३४] इति सिपि च ' हो ढः [८।२।३१] इति हकारस्य ढत्वे पत्वे च 'इतम लोपः ' [३।४।९७] इति इकारस्य लोपाभावे पक्षतीति रूपम् ॥ ९ ॥ विश्वोभः ॥ ननु 'मनु व्यच्कोऽकसरि' [३४] इति लिङ्गा- नुशासनसूत्रात् धामशब्दस्य नपुंसकत्वात् मित्रघामान इति कथामि- त्यत आह । धामशब्दमिति । [४० ४ ] 'शलाका नित्य लियाम्' (त्रियानित्यम्., सि को. पाठ) [ लिंगानु सू ३४ ] इत्यत्र नित्यग्रहणेन विनापि स्त्रीत्वस्य नित्यत्वसिद्धेः पुननित्यग्रहणेनान्यलिज विधेरनित्यत्वज्ञापनात् ' मनुव्यच्क' इत्यत्यानित्यत्वात् पुलित्वमिति मावः । बहुव्रीहिदयमिति। [४०-५] विष्णुधामत्वादित्येको बहुव्रीहिः । मित्रधामान इत्यपरो बहुव्रीहिरिति बहुव्रीहियमित्यर्थः । ॥ १० ॥ त्वं होता ॥ 'सेमनो अध्वरमि'सि श्रुतौ स इमं ना इति पदच्छेटमभिप्रेत्याह । स स्वमिति । [४०-७] ॥ ११ ॥ युश्च ॥ अग्निसमभा इति । [४०-९] अत्र पोत्यु- च्छिन्नं ग्रायम् । सतभैष टीकावाक्यपाठः । पद्माग्निसप्रभा इति । काश्चनाधतर्य अमिसप्रमाः काधन पयसप्रमा इति मावः । युक्ष्वेति । [४०-१० ] युझे स्थासि तदादेशस्य से इत्यस्य 'सवाम्यां वामौ' [ ३।४।९१] । इति एकारस्य वत्वे विकरणलोपे कुत्वचस्वंयो। सकारस्पफ्स्वे च युवति रूपम् । आवहति। [४०-१०] इतःपरं टीफायां श्रूयमाणं पदूमसप्रभा इति अन्यत्रोक्तस्य विवरण- ·७५ मं. १, सू १५, में २] श्रीसत्यनापती ये मिति प्रक्षिप्तम् । अरुपीनित्येतद्विवरणत्वसमवेनानुपयोगकथनायोगात् । भाज्ये पग्रसप्रभ इति पुक्लिपदामावाच ॥१२॥२७॥१४॥ इन्द्रसोमम् ॥ऋतव्यमिति । [४०-११ 1 ऋतुशब्दाव साऽस्य देवता'। [४।२।२४ ] इत्यर्थे ' वास्तपित्रुषसोयत् ।। इति यत्प्रत्यये 'ओर्गुण' । [६।४।१४६] इति गुणे 'पान्तो यि प्रत्यये। [६।११७९ ] इति अवादेशे ऋतव्यमिति शेयम् । सामान्यतोऽ- र्थमाहोत। [४०-१२ ] सर्वशम्दसाधारणमेकमाहेत्यर्थः अत्रत्या सर्वे ऋतुशब्दाः मार्गपात्रदेववारूपार्थत्रयप्रतिपादका: । अत्र मार्गरूप एकार्थ इदानीमुच्यत इति भावः । तुमत्यय इति। [४०-१-१३] अतेवतुः [उ ७४] । इत्यनेन तुप्रत्ययः सा किवेति भावा । विशेष्टुं तुशब्द इति [४०-१३] इतः परं टोकायां भूयमाणं तथा चादित्यमार्गस्थाः कालदेवताऋतुशब्दा इत्यर्था [४०-१३ ] इति वाक्य प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैत देवं विश्यम् । भाष्ये 'ऋतुमार्गस्त्विति । [ मा. १३-२१ ] मार्ग- परतयैव ऋतुशब्दस्य व्याख्यातस्वेन आदिस्यमार्गस्था इत्युक्स्ययोगाव। "शापयन्ति स्वलिङ्गानि " इति ऋतुशम्दस्य देवतापरत्वेन व्याख्या- स्यमानत्वाच । गमेस्ताच्छील्येन इति नप्रत्ययो डिच्चोति। [४०-१६ ] अत्र न इतीति पदं प्रक्षिप्तम् । ततधैवं टीकावास्य- पाठ: । गमेस्ताच्छील्ये नप्रत्ययो रिति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् ताच्छील्येन इति औणादिकसत्राभावेन गमेस्वाच्छील्येऽर्थे पाहुलिफ- नप्रत्ययस्यैवाभयणीयत्वात् । उक्तार्थमिति । [४०-१७] गमेर्नय- तेथ र इस्युक्तावयवार्थमित्यर्थः । ऋतुशब्देन यदि देवताः ·ऋग्माष्पटीकाप्रकाशे [अ १,५१,५२८ म्वीक्रियन्त इति । [ ४०।१७।१८ ] अत्र देवताः स्वीक्रियन्त इति प्रक्षिप्तम् मार्गः स्वीक्रियतइयुच्छन्नम् । सतभैव टीकावाक्यपाठ'। ऋतुशब्दैन यदि मार्गःस्वीक्रियते तीति । अवश्य चैतदेव निक्षेयम् । प्रातुशब्दस्य मार्गवाचकत्वेन पूर्व व्याख्यातत्वात् । ऋतु- अब्दस्य मार्गवाचकत्वे तदोकस इत्युनुपपलं स्यात् । सोमानां मार्गस्थानत्वाभावादित्याक्षेपस मवाच । सत्यमृतुशब्देनेति । [ ४०-१९ ] ऋतुशम्देन मार्गग्रहणे तदोकस इत्यनुपपममिति सत्यम् । तथापि तस्प देवतावामित्वेन व्याख्यास्यमानत्वात् ऋतुशमेन देवतोच्यते । न चैवमपि किं प्रकत इति वाच्यम् । देवतापाप्रमपि देवतापाचकेन शब्देन गृह्यते । एवच सदोकस इत्यत्र ऋतुपापरामर्श न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । नेष्टापि कस्मादिति । [ ४०-२१ ] नेष्ट्रनामकात्विगपि कुतो नेष्टेत्युच्यत इत्यत आहेत्यर्थः । अनर्थान्तरत्वप्रसगादिति । [४०-२२] पत्नीक्षालां प्रति स्त्रीनेतृत्वस्य नेशन्वार्थत्वेन माव इत्यस्यापि त्रीमत्त्वरूपार्थत्वे स्त्रीनेतृत्वे पर्यवसानादनन्तरत्वप्रसग इत्यर्थः। ऋतुशब्दो मार्गवाचीति । [४०-२२] इतः परं टीकायां भूपमाण तत्रत्या देवता लक्षणया तच्छब्दा [४०-२३] इत्यतापत् प्रक्षिप्तम् ततश्चैवं टीकावास्यपाठः ऋतुशब्दो मार्ग- वाचीत्युक्ततम । इदानी ऋतुशब्द देवतास्वेव निर्वक्तीति [४०-२३ ] अवश्य चैतदेवं विज्ञेयम् । पूर्व भाष्यकृता ऋतुमार्ग- स्वित्येवोक्तत्वेनान्यथानुवादप्रसंगात् । करणपवेति । [४०-२४] करणेक्तुप्रत्ययः । अच्छन्ति जानन्त्येमिरिति विग्रह इति माव' । कुसुमोद्भवादीनीति । इसः पर टीकाया श्रूयमाणं "अथवा . , ·७७ में १, ५ १५, में ६] श्रीसत्यनापतीषीय पूर्व ऋतुशब्दो मार्गएव निरुक्तः । इदानीं पुनः ऋतु- देवताम्विभेदः । इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । प्रातुशब्द- व्याख्यानयोरभवप्रसक्त्यमोक्न मेदाभिधानायोगात् । तदीयस्थ- पात्रस्येति । [४०-२६ ] पोवशब्दात्तस्येदमित्यर्थे 'तविता:' [४।११७६ ] इति बहुवचनज्ञापितोऽकारप्रत्यय इति भावः ॥ १ ॥ मरुतः ॥ पुनीतनेति । [४१-४] प्रश् पवन इत्येत- स्मात् लोमध्यमपुरुषबहुवचने ददादेशतशब्दस्य 'तमनप्तनथनाश्च' [७१२४५] इति तनादेशे भाप्रत्यये तस्य ई हल्यो।' [६०१३] इति ईत्ये 'यादीनां हस्व' इति धासोः इस्वत्वे पुनीतनति रूपमिति शेयम् । सुदानव इति । [ ४१-५] सुपूर्वात् वाम " दामाम्यानुः" [उ ३१९ ] इति नुप्रत्यये मसि गुणेऽवादेशे सुदानव इति रूपम् ॥ २॥ अभियज्ञम् ॥अभिगृणीहीति । [४१-६] गृहन्द इत्या लोटा सिपि सेहिं इत्यादेशे भाप्रत्यये तस्य ईत्वे प्यादीनां स्वत्वे गृणीहीति रूपम् ॥ ३॥ अग्ने देवान् ॥ स्थानशब्दस्योति । [४१-९] स्थाने निरुतस्य योनिशम्दस्य काले निरूढत्वाभावादित्यर्थः ॥४॥ बाह्मणादिन्द्र ॥ तस्येदमिति ।[ ४१-१३ ] अनन् शब्दात् 'तस्येदम् । [४३३२१२० । इत्यर्थे अणि कृते । ['अन्' ६।४।१६७] प्रकृतिमावे श्रामणशब्दः पात्र विशेषवाचक इति भावः । ॥ ५॥ युवं दक्षम् ॥ युवमिति । [४१-१४] युष्मद् औ इति स्थिते 'प्रथमयोरम्' । [७४१२८] इति औकारस्पामादेशे ·७८ प्रभाष्यटीकाप्रकाशे [अ १, म १, २९ + 'युषावौ द्विवचने' । [७।२।९२] इति मपर्यन्सस्य युवादे प्रथमायाच दिवचने भाषायाम् ' [७।२।८८ ] इत्यत्र भाषायामि- त्युक्तेरास्वामावेन त्यदायत्वे युवामिति रूपम् । दुर्दभमिति । [४१-१५] संहितायां दुरित्यस्य रेफलोपः दीर्घश्व दस्य त्वच पृषोदरादित्वात् । ततश्च दूळमामीत रूपम् ॥ ६ ॥ २८ ॥ द्रविणोदाः ॥ यद्यत्र होतोत। [४१-१९ ] अस्या प्रचि द्रविणोदा इत्यस्य होतृवाचक त्वं स्यात् तर्हि उत्तरस्यां धि द्रविणस्शब्देन अमिग्रहणमनुपम स्यात् प्रायपाठविरोधादिति भावः एतेनात्र द्रविणोदस् सदस्य होतृवाचकत्येऽपि उत्तरस्यामृचि ( तस्यामिवाचकत्वात् ) ददात्विति प्रार्थन युक्तमेवेत्ययुक्तत्वाभिघान- मयुक्तमिति परास्तम् । प्रायपाठविरोधे तात्पर्यात् । न कोऽपि विरोध इति । [४१-२०] प्रायपाठविरोधो नेस्यर्थः । अत्राप्यमिरेवति । [४१-२०] उत्तरप्रेवाप्राप्यमिरेव द्रविणोदाः न होतृदेवतात्वेनामिरिति किं न स्यादित्यर्थः । देवतास्तुताविति [ ४१-२० ] स्तावान्तर्गताग्निरूपस्यैव यो स्तुतिफर्तृत्वसभवा- वन्यस्यासंभवादित्यर्थः । द्रविणोदा इत्यत्र विभक्तिविपरिणामेन व्याख्याने स्तुतिकर्तृस्वमसिवामित्यत आह । विभक्तिव्यत्या- सेनेति। [४१-२१] सर्व योजयति द्रविणोदा इति । [४१-२१ ] अत्र होतेत्यतः परं अमिरित्युच्छिभम् । होतृका इत्यतः परममय इत्युच्छिन्नम् । ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः। द्रविणोदा होता अग्निश्च द्रविणसः होतृका अग्नयश्चाध्वर इति । अवश्य बैत देवं विज्ञेयम् । भाष्यकता 'अग्निधैवामयस्तेषामिति 'द्रविणोदा द्रषिणस' इतिशम्दार्थसया अमीनां कथितत्वात् ददातेरसुन् ·७९ में १, सू १५, में ९] श्रीसत्यनाथतीपीये प्रत्ययो रिष ततध दा हात रूपम् । द्रविणशब्दपर्यायस्य छान्दस द्रविणस्यम्दस्य श्रितादिधूपसंख्यानात् द्वितीयासमासः। तवध द्रविणोदा इति रूपम् । द्रविणशब्दात् होतृवाचकात् जसि द्रविणस इति रूपम् देवमिति । [४१-२२ ] अनामिमिः सहित अषानेति प्रक्षिप्तम् । ततधैवं टीकावाक्यपाठा । 'देवं विष्णु- ममिं घेळत' इति । अवश्यं चत देवं विझयम् । अस्या अतौ अमि- मित्येतदर्थकदेवमिति शम्दवत् अमिभिः सहितमित्येतदर्थक शब्दा- मावात् ॥७॥ . द्रविणोदा ददातु ॥ श्रुण्विर इति । [ ४११२३ ] श्रुश्रवण इत्यतः 'छन्दसिलललिटा ' [३।४६] इति कर्मणि वर्तमानार्थे लिटि " लिटस्तयोरोशिरेच्" इति अस्य इर् इत्यादेशे छान्दसत्वादविवाघमावे 'छन्दस्युभययथा' [श४११७] इति सार्वधातुकत्वेन व्यत्ययेन यगभाषे 'श्रुवः पृच' । [ ३२१७४] इति इन्यादेशे 'हुक्षुषोः सार्वधातुके' [६४१८७] इति यणादेशे गृण्विर इति रूपम् ॥ ८॥ द्रविणोदाः पिपीपति ॥ प्रतिष्ठतेति । [४१-२६ ] स्थाधातोः 'समषप्राविम्या स्था' [१२३२२२१] इत्यात्मनेपदे लो सस्य छोन्दसे अत् इत्यादेशे शपि 'प्रामाध्मा । ७१३७८] इति धावोस्तिष्ठादेशे छान्दसत्वात् अहमारे प्रतिष्ठतेति छान्दस रूपम् । जुहोतोत । [४१-२६] जुहोवेलोटमध्यमपुरुष बहुवचनस्य 'सप्तनप्सनथनाथ'। [७११४५] इति तप इत्यादेशे गुणे श्रुविकरणस्यात् द्वित्वे रूपम् ॥ ९ ॥ टीप-लारीये, छाम्पसले हेतु स्फुट । .

·८० पुग्माष्पटीशाप्रकामे [म.म. यत्त्वा तुरीयम् ॥ वरीयमित्येव न याविशेषणं किंतु यहा- चिविशेषणामिवि मावेनाह चतुर्ववारमिति । [४२-२] पहावे- स्तुरीयत्वं सापयितुमाह । चता हीति । [४५-३] स्वावकावस्तृतीयत्वात् स्तुविरुपयवानहानस्यापि तुरीयत्वमिति भावः। ददिरिति । [४२-३] पापालो । बागमहनवनः किफिनी सिटप'। [२२१७१] पति किसल्पये तस्य लिएपमावेन द्वित्वादी वाकारळोपे ददिरिति रूपमिति शेयम् ॥ १० ॥ अश्विना ॥ दीन्यतेरिति । [४२-४] संचापूर्व- कषिपरनित्यत्वात् 'गुणो पलको [७४८२] इति न गुणः ॥ ११॥ गाईपत्येन ॥ कवयो विमा यति । [४२-९] बावक्षनामा देक्वाकत्वात् बनेनमन्त्रेण विष्णोः प्रवाधिपत्य सिबमिति भाषः ॥ १२॥ २९॥ १५ ॥ आवाहन्तु ॥ ऊरशन्द इति । [४२-१४ ] इसार टीकापाल्पमाणं 'दसि पातुना विनापि प्रयुन्यत' इति वार्य प्रषितम् । न टीकावाक्यम् । अकार्य तदेवं विशेयस् । [९४] वे प्राग्यावोरिस्पाविना गत्युपसर्गसंवाचनामेव पातुसाहित्यनियम विषानेऽपि उरीसम्बसमानार्थकस्योरक्षन्दस्य याविगले पाठालामेन गक्सिंधारहित्य पातुसाहित्यनियमामावेन छन्दसत्तमाभिस्म घालुना बिना प्रयोगसमर्थनमैय्यात् । उराणीति प्रतीकम् । विषयानूरीकुर्वन्तीति [४३-१५] व्याख्यानमिति विका। चक्षांसति [४२-१५] 'पा सिच' [३-६८३] पति .

·में. १, ५ १६, म.] श्रीसत्यनापतीची ८५ मसुनस्पये शिवात् ल्पामादेशामा बसि चक्षांसीति रूपम् ॥१॥ इमा पाना॥ स्नेहसाम्पादिति। [४२-१७] भोक्तुः पृत्नेहा भवनीयस्म भक्तो नेहा ति साम्यात् इस्पा । पृत- शब्दः योगवृल्पा भक्तो पर्वत इति भावः । उपवक्षत इति । [१२-१८] उपपूर्वात् पोलोटि मभ्यमपुरुषविवचनस्य व्यत्ययेन प्रथमपुपहिषपनादेशससि 'खेटोलाटी' [श९४] इत्यागमे 'सिम्बाहु खेठि'। [शरा३४] इति सिपि 'हा' [८२३१] इति ढले 'पोका सि' [२॥४१] इति कसे पलेप उपवक्षता इति छान्दस रूपम् । उपवहतमिति ।[४२-१८] खोमध्यमपुलविषषनरूपम् ॥ २ ॥ इन्द्रं प्रातईवामहे ॥ क्रियाशब्दोऽयमिति। [४२-२४] इन्द्र सदा परमैपर्यस्मपालमाभिस्य प्रत इति क्रियावदा । क्रियाशद इति प्रकवामिप्रायपोकम् । पातोरिन्द्रशब्दायमपत्वात् अवयवार्थमामित्य प्रवृत्त्वात् यौगिकसद इत्पत्र तात्पर्यम् ।।२।। उपनः ॥ इवामह इति । [४३-१] पेमा लटि वस्य महिनि शपि 'पल छन्दसि' । [६१३४] इति संप्रसार संप्रसारणाच'।।६।१-१०८] इति एकरस्य स्मित्वे गुमेशा देखे 'वो दीपों यानि' । [७३।१०१] इति दी टेरेले हवामह इति स्पम् ॥ ४॥ सेमंना स्तोमम् ॥[१३-१] सेमन इल्पत्र 'सोधी को पत्पादपूरक' । [६१।१३४] इति खोपे सेममिति संहिवासिदिः॥५॥३०॥ इमे सोमासः ॥ ईबरखले व्यकिर्नाम क इत्यत बार। व्यक्तिश्चेति । [४३-७] व्यकिय बलसाध्यममीन संपादन- ।

·८२ भाष्यटीवाप्रकाले [म., म. १२ मित्युकायें अनुप्रो नाम काल्पत बार । व्यक्तिश्चेति। [४३-७] 'व्यकिय पससाध्यममीट संपावनमि'सुकाचे बहुप्रो व्यकि (माम्ये) रितिवाक्य की प्रमानमित्यत बार । अनुग्रह इतीति। [४३-८] 'अनुग्रहो व्यक्तिरेत्येव मान्यपाठः । अनुमान्यक्तिरिति पाठस्तु प्रामाविकः । अत एष टीकायां धनुग्रह स्वीति प्रतीकवारणम् । अनुसाव्यतिरिति पाठे अनुप्रतीवि प्रतीकवारण स्यात् । बाहपदेनैव फ्रामीटसंपावनस्य प्रमत्वात् व्यक्तिपरम्पर्ण्यप्रसंगव । अनुग्रहो पकिरिति पाठे गुणानां व्यकिरणार इत्यनया संगम्यते ॥६॥ भय ते स्तोमः ॥ इन्द्रोति । [४३-९] वापर ग्रिया अग्न्य इति पास्यवप्किनम् । अवश्य देव विशेयस् । सणि पदानि पाल्पाय बत्रिय इति पदस्पैपाण्याख्याने कारणा भावात् । हदि स्पगिति। [४३-९] सो 'सोजुवके जिन् ।।२।५८] पति किन् प्रत्यये 'सुम्मा रेरिति पान्यम्' इति वार्षिकेन रकिरक्सिगिति मम् ॥७॥ विश्वामित् ॥ मदायेति [४३-१०] मदी हर्ष इत्यता मदोजुपमर्गे [शश६७] इस्पप्प्रत्यये मदसम्बो निष्पमः। ॥८॥ सेमंनः कामम् ॥ पूणमीणन इति [५३-१९] पृन प्रीगन इस्पा शप्रत्यये कि पूणेति स्पमिति भावः । ध्यायतेः किविति [४३-१३] न्यायत 'बन्येम्पोधप ज्यो' इति लिपि रक्षित्रहवात् [शश१७८] संप्रसारणे । इछा' [६] इस्पनेनालाल पचरस्य संप्रसारणस्य वर्ष स्वाधीत रूपम् । इस पर टीकायां भूपमा 'यणादेशः छान्दसः। न भूसुधि- योरिति । नानिर्दिष्टमनित्यमिति वा रूपग्रहणादा पारम्बामा ९५] वि को पाठ

·म १सू १७, म ५]
श्रीसत्यनाथतीर्थीये
८३
[४३-१३-१४ ] इति वाक्यत्रयं प्रक्षिप्तम् । नटीकावाक्यम् ।
अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । स्वाधीशब्दात् जसि ' एरनेकाचोऽसंयोग-
पूर्वस्य ' [६१४१८२] इति विहितयणादशस्य छान्दसत्वाश्रयणायो-
गाव । 'न भूसुषियोः' [ ६।४/८५] इति सूत्रे सुधीति रूपाहणेन
यणादेशनिषेघस्याप्रवृत्तः सदनित्यत्वाभिधानवैय्यर्थ्यात् । रूपाहणावे-
त्यत्र यणादेशनिषेधाभाव इति साध्यस्यानुक्तत्वेनानन्वितत्वाच ।
॥ ९॥ ३१ ॥ १६ ॥
इन्द्रावरुणयोः॥ मुळात इति। [४३-१७] मुह
सुखे इत्यतो 'लिसर्थे लेट् ' [३।४।७] इति लेडि सस्य तसि
अडागमे शप्रत्यये गुणाभावे मूळात इति रूपम् ॥ १॥
गन्तारा॥ धाराविति । [४३-१८] । धारण
इत्यतः तृषि गुणे प्रथमाद्विवचने 'तोकि [७३३११०]
इति गुणे 'अपतुन
'[६।४।११] इति दीर्षे 'सुपा सुलुक्
[७।१।३९] इति औकारस्याकारादेशे धारेति छन्दसि
रूपम् ॥ २ ॥
अनुकामस् । नेदिष्ठमिति । [४३-१९] अन्तिक-
शग्दादतिशयार्थे इष्ठनि आन्तकशन्दस्य 'अन्तिकबाढयोनेदसाधी'
[५।३।६३ ] इति नेदादेशे नेदिष्ठ मितिरूपम् ॥ ३ ॥
युवाकु ॥ लुप्तषष्ठीति । [४३-२२] युष्मन्छन्दात्
युवयोरिमा इत्यर्थे आकुप्रत्यये युवादेशे षष्ठीबहुवचनस्य लकि एतदूप-
मिति भावः । विकरणस्यति । [४३-२४] शपो लगित्यर्थः । ॥४॥
इन्द्रः॥ उक्थ्य इति। [ ४३-२५ ] उक्थशम्दात्
" भवे छन्दास " [१४११०] इति सूत्रेण उक्थेषु स्तुत्यत्वेन
भवतीत्यर्थे यत्प्रत्यये उक्थ्य इति रूपम् ।। ५॥ ३२ ॥

·८४ भाष्यटीकाप्रकाशे [म १, म १, ३४ तयोरित् ॥ निधीमहीति । [४४-३-४ ] ध्यै चिन्ता- यामित्यतो लिहि तस्य व्यत्ययेनात्मनेपदे महिलि विकरणलोपे संप्रसारणे चैतद्वपम् ॥ ६ ॥ इन्द्रावरुण ॥ सुजिग्युष इति । [४४-८ ] जि जय इत्यतः लिटि तस्य कस्वादेशे द्वित्वे 'सन्लिटोर्जेः [७३।५७ ] इति अभ्यासात्परस्य जिशन्दस्य कुत्वे शसि' 'वसोः सप्रसारणम् [६।४।१३१] इति संप्रसारणे यणादेशे च एसदूपम् । कृतमिति [४४-८ ] कमा लोट्मध्यमपुरुषठियधने विकरणलोपे च कृतमिति रूपम् ॥ ७॥ इन्द्रावरुण नु ॥ कारकालाभाच्चेति। [ ४४-१० ] फर्तुस्तित्वाच्यत्वात् सदमावे कर्तृकारकालाभादित्यर्थः । साधयते- रिति। [४४-१२ ] साधयतेः सनि ' सन्यको' [६।१।९] इति द्वित्वे ' सन्यतः' । [७४७९] इति अभ्यासाकारस्येत्वे पृषोदरा- दित्वेन धात्वन्तधफारलोपे सना इरमावे शतृप्रत्यये 'उगितश्च । [६।३।४५] इति सीपि चतुर्नुमागमे सप्तमीबहुवचने सिसासन्ती- विति स्पम् ॥ ८॥ प्रवामश्नोतु ॥ हुव इति । [४४-१४] क्षेत्रो लटि सस्येडादेशे तस्येत्वे विफरणलोपे संप्रसारणे उपछादेशे हुव इति छान्दसं रूपम् । ऋधाथ इति । [४४-१६ ] ऋधेः श्नुविकरणित्वेऽपि व्यस्ययेन शपि 'बहुल छन्दसि' । [४।२।७३] इति सपो लुकि लट आयामादेशे टोत्वे च ऋधाथे इति छान्दस रूपम् ।।९।।३३॥१७॥४॥ सोमानम्॥ ब्रह्मणस्पत्यादिशब्दार्थ इति। [४४।१८] प्रमणस्पतिसोमदाक्षिणासदसस्पतिनराशंसशब्दार्थाः भाष्ये स्पष्टा इत्यर्थः । - ·८५ म १, १८, म ६] श्रीसत्यनापतीये . . कृणुहीति । [४४-१९] कृवि हिंसाकरणयोरित्यतः 'इदितोनुधावो' [७११५८इति नुमि 'विधिकृण्व्योर च' [३।११८०] इति उप्रत्यये वसंनियोगेन वकारस्याकारे 'अतो लोप: ।।१४।४८] इति अकारलोपे 'उतष [६।४।१०६] इत्यत्र 'छन्दो वा वचनमित्युक्तत्वेन हेर्छगभावे कृणुहीति छान्दस रूपम् ॥ १॥ यो रेवान् ॥ रेवानिति। [४४-२२] रयिशब्दात मपि संप्रसारणे पूर्वरूपत्वे 'छन्दसीरः' [८१२।१५] इति मतोर्वत्वे आवगुणे रेवानिति रूपम् तुरत्वरणे इत्यस्यति । [४४-२३] ' इगुपघाझाप्रीकिरः का'।[२११३१] इति कात्यये रूपमेतत् । सिषक्तु इति । [४४-२४ ] पच समवाय इत्यस्मात "बहुलं छन्दसि" । [४।२७६ ] इति शपः लौ द्वित्वे 'बहुलं छन्दसि । [७।१।१० इति अभ्यासस्य इत्वे एवढूपम् ॥२॥ मा नः ॥ धुर्वी हिंसार्थ इति। [४४-२६ ] अस्मात् "तिच् क्तौ च संज्ञायाम्" इति किच्प्रत्यये " तितुत्र " [७२।९] इति निषेधादिडभावे 'उपधायाध । [७१।१०१] इति उपधाया दीर्घत्वे 'रालोप' [६।४।२१] इति वकारलोपे धूर्ति- रिति रूपम् । प्रणगिति । [४४-२६ ] प्रा पूरणे इत्यतः इनक प्रत्यये प्रणगिति कदन्तंपदम् ॥ ३॥ सपा ॥ न रिष्यतीति। [४५।५ ] हिंसार्थात रिषी मणि यकि व्यत्ययेन परस्मैपदे रिष्यति इति रूपम् ॥४॥ वं तम् ॥ दक्षिणेसरलोदाराविति । [४५८] अस्याऽर्थो न झातः ॥ ५॥ ३४ ॥ सदसस्पतिम् ॥आयासिषमिति। [४५-११] यावेळषि - ·८६ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व. ३६ [ तस्य सिपि तस्यामादेशे यमरमनमातां सक्च' [७२।७३] इति धातोः सगागमे सिच इटि अयासिषमिति रूपम् ॥६॥ यस्मात् ॥ इन्वतीति । [४५-१४ ] इवि प्राप्तावित्यतः लटि शपि नुमागमे इन्वतीति रूपम् ॥ ७ ॥ ८ ॥ नराशंसम् ॥ ब्राह्मणादिभिः आशंस्यत इति । [४५-२० ] अत्र शस्यत इत्येव पाठः। शंस्यत इति पाठस्तु प्रामा- दिकः । संश स्तुतावित्यस्मात्कर्मणि यकि 'अनिदितां हल उपधायाः ति' । [६।४।२४] इति नकारलोपस्यावर्जनीयत्वात् । नराशंस इति । [ ५४-२० ] ' अन्येषामपि दृश्यते' [ ६।३।१३७ ] इति दीर्घः। [ ४५-२० ] समाने लोप इति। [महा, व्या.] समाने शब्दे परतः लोपोभवतीति सूत्रार्थः ॥ ९ ॥ ॥ ३५ ॥ १८ ॥ प्रतित्यम् ॥ भाष्ये “ यज्ञं प्रति प्रतीति [ १५-११] यज्ञामिति शब्दः प्रथमप्रतिशब्दानन्तरमनुवर्तते । तस्य द्वितीयप्रति- शब्देन संबन्धः । ततश्च प्रसिद्ध शास्रोक्तलक्षणं यज्ञं प्रति यज्ञं प्रति आहूयस इत्यर्थः । टीकायां अध्वरं यज्ञं प्रति प्रतीति । अत्र यज्ञं प्रती- त्यनन्तरं यज्ञमिति यज्ञशब्दः उच्छिन्नः। ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः । यज्ञं प्रति प्रशं प्रतीति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । नित्यवीप्सयोः' [ ८।१।४] इति सूत्रेण वीप्सायां गम्यमानायां द्विर्वचनस्य विहितत्वेन यज्ञशब्दे द्विवचनस्यावश्यं प्रयोज्यत्वात् । अन्यथा लक्षणप्राप्तद्विवचनाप्रयोगो दोषः स्यात् । ननु भाष्ये यज्ञ- शब्दमात्रस्य द्विवचनप्रकृतत्वात् प्रतिशब्दस्य द्विवचनं कृत्वाऽनुवृत्तेन यज्ञशब्देन संवन्धः किमर्थमभिप्रेतः इत्यत आह । प्रतिरयमिति । टीप- १ अत्र छलारीये हेतु. जायते ।

·म १, सू १९, म ४] श्रीसत्यनापतीपीये [४६-२] अयं प्रतिशब्दः वीप्सायां कर्मप्रवधनीयसक्षः । ततश्च यसन्दस्य द्विवचनम् । द्वाभ्यामपि यज्ञशन्दाम्या प्रतिशब्दसंबन्ध- विधुरे यक्षशन्दे द्वितीया न स्यादिति सूचयितुं प्रतिशब्द विरुवार्य यक्षशब्दमनुवर्त्य संयन्धः कृतइति भावः । अनेन एवं वर्ष प्रति सिंचसीत्याधुदाहरणेपुप्रतिशब्दस्य प्रत्येक सर्वन्धो विवक्षित इति सूचितमितिबोध्यम् ॥ एतेन-यज्ञ शब्दएष द्विवचनस्य भाष्यत्वात् भाष्यकारीय प्रतिशब्दे द्विवचनमनुपपनम् । प्रतिरय वीप्सायां कर्मप्रवच- नीय इति ज्ञापनस्य यज्ञशम्दविर्षचनेनैव कर्तव्यत्वात् इति परास्तम् । द्विरुध्यमानशब्दद्वयेऽपि कर्मप्रवचनीय संबधो विवक्षित इति ज्ञापनार्थत्वात् ॥ १॥ नहि ॥ मह इति । [४६-४ ] महपूजायामित्यस्मात् अदन्तात् चुरादिण्यन्तात् ' एरच्' [३।३।५६ ] इति कर्मण्यम् प्रत्यये णिलोपे मह इति रूपम् ॥२॥ ये महः ॥ महः महत इति । [४६-७ ] मह शम्दान पञ्चम्याः 'सुपा सुलक् ।[७॥१॥३९] इति स्वादेश इति भावेन मह इत्यभूध महत इति व्याख्यातमिति बोध्यम् ॥ ३॥ य उग्रा ॥ आन्चुरिति । [४६-९ ] अर्चपूजायामि- स्यस्मालिटि शेकसि ' अपस्पषथामानृधुरानहुधिच्युपेतित्यानश्राताश्रित- माधीराशीर्वाः । [६।११३६] इति निपातनात् अर् इत्यस्य ऋइत्यादेशे द्वित्वे अभ्यासस्य उरदत्वे ('उरत्' इत्यनेन अकारे) अत आदेः' [७४१७०] इति अकारस्य दीर्घ ' तस्मालुर बिहला' [७४।७१] इति नागमे च आनृचुरिति रूपमिति मावः ॥४॥ - ·८८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. १, व३७ ये . शुभ्रा ॥ रिशादस इति । [४६-१४] 'बहुलं ताण' [ महाभाष्ये ] इति माशब्दस्य हुस्वत्वे मरुत् इति रूपम् ॥ ५॥ ३६॥ ये नाकस्य ॥ नाक इति । [४६-२०] ' न भ्राड्... [ ६।३।७५] इत्यादिना प्रकृतिभावविधानात् नलोपोभावः । दीव्यतेरिति । [४६-२१] दिव् इत्यतः डि प्रत्यये रूपमेतत् ॥ ६॥ य ईखयन्ति ॥ मत्वर्थे त इति। [४६-२४ ] पर्वमरुद्भयांतन् ' इत्यनेन मत्वर्थे तन् प्रत्यय इति भावः। ॥७॥ आ ये ॥ तन्वन्तीति। [४७-२] तनु विस्तार इत्यतः लटि उप्रत्यये झस्यान्तादेशे यणादेशे तन्वन्तीति रूपम् ॥८॥ आभि त्वा॥ नि(मिर्ममामीति । [४७-३] निर पूर्वकानु मानिनिर्माण इत्यस्मात् श्ली द्वित्वे अभ्यासहरस्वत्वे निर्ममामीति रूपम् ॥ ९॥३७॥ १९ ॥ इति श्रीमत्सत्यनिधितीर्थश्रीचरणचरणाराधकश्रीमत्सत्यनाथ- यतिविरचिते ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे रूपावतारे प्रथमोऽध्यायः। टीप- १ 'तप्पर्वमरुद्भ्याम् ' [वाति., स्. ५।२।१२१] पर्वत: मरतः सि. कौमुद्यां छलारीयेच । रूमावतार इति । रूपाणां वेदगतशब्दस्वरूपाणां अवतारः प्रादुर्भावः सूत्रादिनिर्देशपूर्व त प्रक्रियाकयनादिना तन्निप्पत्तिः यस्मिन्सतथा अथवा रूपस्य शुद्धस्य टीका-ग्रन्यस्वरूपस्य अवतार मूलकोशसंशोधनादिना निप्पतियं. स्मिन्स: ग्रन्थः तस्मिन् । Wwwo- श्रीसत्यप्रमोदतीर्थानां द्वादशाब्दमहोत्सवे । अर्शशुधद् हयग्रीवः प्रीयतां गुरुराड् हरिः ।

·मैं १, ५१, में २] भीसत्यनापती ये ॥ द्वितीयोऽध्यायः॥ अयं देवाय ॥ ननु संप्रदानत्वाभावात् देवायेति जन्मन इति च चतुर्थ्यनुपपमेत्यत आह । तादर्थ्य इति । [४९-६ ] चतुर्थीविधाने वादर्थ्य उपसंख्यानम् [वा] इति वचनात् चतुथीं दूयं तादर्थे । सतश्च देवार्थमय स्तोमोकारीति श्रुत्यर्थ इति भावः । 'सुपा सुपो भवन्तीति वचनानुसारेणाह । षष्टयर्थे वति । [ ४९-६ ] स्तोमस्यैकत्वात् कथं पहूनां कर्तृत्वोक्तिरित्यत आह । ते चेति । [४९-६ ] एकस्यापि से ऋषयोषहष इत्युक्तत्वात् बहुवचनमुपपन- मिति मावः । ननु भूते लुडो विधानात् स्तोमस्य चानादिनित्यवाद कथं लुप्रयोग इत्यत आह । अनादित्वादिति । [४९-६-७ ] ल प्राचीनस्वं विनष्टत्वं च वक्ति । तत्र विनष्टत्वरूपार्थ परित्यज्य प्राचीनत्वमात्राविवधया अकारीति प्रयोग इति भावः ॥ १ ॥ य इन्द्राय ॥ ननु शमशब्दस्य घअन्तत्वेन पुलिसवात्कथं स्त्रीत्वं तस्य छान्दसत्वाशीकारेऽपि अदन्तत्वेन अजायवष्टा" [४११४] इति टापा माव्यं कथं जीवित्यत मिति । [४९-११] अत्रस्त्रीत्व छान्दसमित्युक्तौ टीप्प्रत्ययो लक्षणमाप्त इति बुध्या लक्षणगवेषणया शिष्याणां मनः खेदः स्यात् स मा भूदिति डीप् (नीत्वं ) छान्दसमित्युक्तम् । तावन्मात्रोक्तौ स्त्रीत्वं स्वाभाकिमिति प्रमः स्यात् स मा भूदिति स्त्रीत्व छान्दसमित्युक्तम् । आशतेति ।। [४९-११] अशेखि छान्दसत्वात् विकरणलकि सस्यांदादशै अडागमे आशतेति रूपम् । विष्णौ तुकथमिति । गैप -१ तापर्ण चतुर्षो माध्या वा, सू viW] सिं की मुबी आह । स्त्रीलिङ्ग १२ ·९० ऋग्भाष्यदीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व.२ [४९-१३] देवतान्तरे उपपद्यमानं हरिनिर्माणादिकं विष्णौ कथमि- त्यर्थः ॥२॥ तक्षन् ॥ भाष्ये "परितो ज्मां यतश्चरेदि" ति परिमाशब्दात चरेदित्यर्थे डनिप्रत्ययः । ततश्च परिज्मन्निति नकारन्तशब्द- सिद्धिरिति भावः । भाष्यगतज्मामितिशब्दार्थमाह ज्मां भूमिमिति । [ ५०-६] इतः टीकायां श्रूयमाणं 'वृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावाचरे- दित्युक्तम्" इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । चरेदित्यस्य डनिप्रत्ययार्थत्वेन चरणप्रतिपादकाभावमाशङ्कय समासवृत्तावन्तर्भूता चरणक्रिया भाष्यकृतोक्तत्यभिधानायोगात् । समास- वृत्तावेव चरणक्रियायाः अन्तभावः न तु तद्वाचको डनिरस्तीति पक्षे न परिज्मानमिति रूपसिद्धिरिति । सशब्दस्त्विति ।[५०-७] वधातोः कर्माण रप्रत्ययः धातोः पूर्व सकारश्चाऽऽगम इति भावः (सब )। तक्षन्निति । [ ५०-९ ] तक्ष धातोलाङ तदादेशझेरन्तादेशे छान्दसे अडभावे तक्षन्निति रूपम् ॥ ३ ॥ युवाना ॥ सुप आत्मन....[३।१८] इति[५०-१३-१४] सुवन्तादात्मन इच्छतीत्यर्थे क्यच् इति सूत्रार्थः । ततश्च ऋजून् आत्मने इच्छतत्यिर्थे क्याच ॥ अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः"। [७।४।२५] इति ऋजुशब्दोकारस्य दीर्धे “क्याच्छन्दसि" । [३।२।१७०] इति ताच्छीलिक उकारप्रत्यये जसि च ऋजूयव इति रूपम् । परस्य पूर्वसवर्ण इति । [५०-१७] विष्टिशब्दात् द्वितीयकवचनस्य पूर्वसवर्ण इत्यर्थः । ऋतं कर्म भूतं सत्यमिति । [५०-२० ] ते यत् असाध्यं कर्म कुन्ति तत् सत्यमेव न तु ऐन्द्रजालिकमिति ·नं १,सम ७] भीसत्यनापतीपीये भावः । पूर्ववदिति । [५०-२०] तशम्दलीपो भूशब्दस्य रस्वत्वमिति भावः। भू प्राप्तावित्यस्यति । [५०-२२] अस्मात हुप्रत्यये मुशम्दनिष्पचिरिति भावः ॥ ४ ॥ संवा ॥ समग्मतेति । [५८-२४] गमेलडि " समो- गम्युच्छिम्याम्"। [११२२९] इत्यात्मने पदे " मन्त्रे घस पर । [२।४।८०] इति सिलुकि स्यादादेशे ॥ गमहन.. [६४९८] इत्युपधालोपे समग्मतेति रूपम् ॥५॥१॥ उत त्यम् ॥ अक्रतेति । [५१-२ ] कुन उविकरणस्य व्यत्ययेन शप्रत्यये यणादेचे अडागमे अक्रतेति भाव्ये रूपम् ॥६॥ ते नः ॥ स्वार्थिक इति। [५१-४] " तद्धिवाः" । [४।११७६ ] इति बहुवचनसापितोऽप्रत्ययः स्वार्य इत्यर्थः । ननु अण्प्रत्यये इप्रत्ययस्वरेण तस्यायुदायत्वात् अनुदार पदमेकवर्जम् [६।१।१५८] इति साप्तमन्दस्यापनुदात्तत्वप्राप्त्या साप्तशब्दस्याधु- दात्तत्वं न स्यादित्यत आह । छान्दसत्वादिति । [५१-४ ] न विरोध इति । [५१-५ ] वर्गाथै अप्रत्यये "म्निस्यादिनित्यम्" [ ६।१।१९७ ] इति आधुदात्तत्वस्य न्यायप्राप्तत्त्वात् आधुदायत्वश्रव- नास्य न विरोध इत्यर्थः । धत्तनेति । [५१-५] धामो लोटि सस्य थादेखें तस्य " तस्थस्थमिपा । [३।४।१०१] इसितादेशे तस्य " ससनसनयनाथ" । [७११४५] इति सनादेशे शपालो "सी" इति विर्षचने भाम्यस्तयोरात । [६।४।११२] शांत आकारलोपे "खरिच" [८१४५५] इति धकारस्य चत्वे धत्तनेति। रूपम् । चतुर इति । [५१-६ ] पत्वारो वेदाः पुराणपञ्चरात्रेति " ·९२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व.३ यथा हासाश्चेति त्रय इत्येकं सप्तकमिति ज्ञेयम् । पञ्चवेदाः तर्को मीमांसा चेति अपरं सप्तकम् । गायत्र्यादीनि सप्तछन्दांतीत्यपरं सप्तकमिति ज्ञेयम् ॥७॥ अधारयन्त ॥ ननु वहतेधारणार्थकत्वमुपपन्नं भारं वहति गर्दभीति तदर्थकत्वस्य प्रसिद्धत्वात् स्थिरत्वार्थकत्वमनुपपन्नम् प्रसिध्यभावादित्यत आह । अनेकार्थत्वादिति । [५१-९] धृतौ स्थैर्येच वर्तत इत्यर्थः । यस्मात् जगदधारयन्त तस्माद्वह्नय इति श्रुतियोजनामभिप्रेत्य भाष्यं प्रकारान्तरेण योजयति यति । विश्वस्य गतिः प्रवृत्तिर्भवति तथा धारकत्वेन वन्हय इत्यत्वयः । अस्मि- व्याख्याने पौनरुक्त्यशङ्कव नास्तीति नतत्परिहाराय प्रयतित व्यमिति भावः । एवंचेति । [५१-१३] धृधातोः स्थैर्य धारकत्वं चेत्यर्थद्वयमुक्तं भवति । वनिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तद्वयस्य आधारयन्तेति पदेनोक्त्यङ्गी- कारात् ॥ ८॥२॥१॥ इहेन्द्राग्नी ॥ उश्मसीति । [५१-१५] वशकान्ता- वित्यतो लडादेशमसः " इदं तो मासे" [७१।४६] इति इकारा- तत्वे "ग्रहिज्या [६।१।१६] इति संप्रसारणे शपो लुकि उश्मसीति रूपम् ॥ १॥ ता यज्ञस्य ॥ शुम्भतोति।[५१-१७ ] लोटि शपि लोटः थादेशे तस्य तादेशे शुम्भतोत रूपम् ॥ २॥ ता मित्रस्य ॥ प्रशस्तय इति तादर्थे चतुर्थीति भावेनाह प्रशंसाविति । [ ५१-२०] ॥ ३ ॥ उग्रा सन्ता ॥ उग्रत्वविशेषणं कथमाह्वानोपयोगात्यत आह । उग्रो क्रूरौ शत्रूणामिति ।[५१-२१ ] ॥ ४ ॥ ........

·- म. १, सू २, म ५] श्रीसत्यनापती ये ता महान्ता ॥ भिन्नविषयतामिति । [५१-२३] उत्तरार्घस्य पूर्वार्धविषयादन्यविषयतां दर्शयतीत्यर्थः। तत्राहेति । [५१-२४] अत्रिण इत्येतस्य विशेषणान्तर सूचयितु भाग्यकार: 'रमोरक्ष्याः प्रजा' इत्याहेत्यर्थः । अनेन जनाइतिविशेष्यं सूचितमिति बोध्यम् । इतःपर टीकायां श्रूयमाणानि इदमुक्तं भवति । यद्यप्यु- त्तरार्धेऽपि रक्ष इत्येवानुवर्तते । तथापि तदीयाः प्रजास्तच्छब्देन लक्ष्यन्ते । उक्तानुपपत्तेरेव। रक्ष्यर क्षकभावसंबन्धस्य विद्यमानत्वादिति । रक्षोभिः रक्ष्याः रक्षारक्ष्याः प्रजा उत्तरार्धे लक्ष्यन्त इति [५१-२४-२५] शेष वाक्यानि प्रक्षिप्तानि । न टीकावाक्यानि । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् लिङ्गवचनव्यत्यासानुपपल्पपरिहारेण रवानन्दस्योत्तरत्रानुसत्यङ्गीकारा- योगात् यदपि रक्षाशवस्य प्रजालक्षकत्वेन समाधानं तदपिन । लाक्षणिकेष्वपि पदेषु विजातीयलिङ्गवचनविशेषकत्वाभावात् । अन्यथा गम्भीरायां ना घोष इति न स्यात् । किंतु गम्मीरे ना घोष इति स्यात् । जना इत्याध्याहारेणैव सामञ्जस्ये रवाशनानुत्तिमाभिप्रेत्य लाक्षणिकत्वाभिधानायोगाच । तास्वत्रिण इति । [५१-२६ ] यद्यपि जनेषु अत्रिण इति व्याख्यातीति वक्तव्यम् । तथापि जना इत्य- ध्याहारसूचनाय प्रजा इति भाष्यकवा उक्तवासदनुसारेण तास्वित्युक्तम् । ननु प्रजा इति यदि विशेष्यं तर्हि वेदे अत्रिण इति प्रयोगोऽनुपपन्ना इत्यत आह । वेदेत्विति। [५२-१] जना इति पुलिनमेव विशे- प्यम् । अतोऽत्रिण इति प्रयोगो नानुपपम इति भावः । एव सहि भाष्ये अध्या प्रजा इति अनुपपनं प्रामोतीत्यत आह । भाग्ये विति। [५२-१] । भाष्ये तु जना इति विशेष्यपदाध्याहारपचनायैव प्रवृत्तम् ।

·ऋग्माष्पठीकाप्रकाशे
[अ १, २६३
ननु अत्रिण इति श्रीतलिङ्गानुसारेण विशेष्यपदकथनाय प्रवृसमिति
भावः । डीबिति । [५२-२ ] 'कदिकारात .'(गणसूत्र ) इत्यनेन
वार्तिकनेत्यर्थः ।। ॥५॥
तेन सत्येन ॥ लकारष्यत्ययेनेति । [ ५२-१० ] लटा
स्थाने व्यत्ययेन लोट् । ततप जागृतमित्यस्प न नियोगोऽर्थः । अपि तु
स्वभावतएव भवन्तौ जागरणवन्तावित्यर्थ इति भावः ॥६॥ ३॥ २॥
प्रातर्युजा ॥ प्रात सवन इति [५२-१६ ] प्रातःशम्दन
लक्षणया प्रातः सवनं गृसते । स्तुतत्वेनेति युजेरामिधाने प्रातः-
शन्दोपपदाच युजेः किपि प्रातर्युगिति रूपम् । भगवति व्याख्यातीति
[५२-१६ ] लक्षणयेतिशेषः । अतएव माध्ये गम्यगमकमावो लक्षणा-
वीजभूतः संघन्धो दर्शितः प्रातर्युभूगिति प्रोक्त इत्यर्थ इति
[५२-१७] लक्षणयेति शेष । इत परं टीकायां श्यमाण उपायोपेय-
योरभेदोपचारात इति वाक्य प्रक्षिप्तम् । न टीकाषाक्यम् । अवश्य
चैत देव विशियम् । प्रातर्युक् इति सम्वेन प्रातर्योगिगम्यस्य लक्षणया गृही
तत्वातेन प्रातोगगम्येन परमेश्वरस्य मुख्यामेदस्यैवोक्तत्वेनामेदोप-
धारामाषात् । ऋत्विगादित इति [ ५२-२१ ] इतापरं टीकार्या
भूयमाण हे होतः इति प्रक्षिप्तम् । अवश्य पैतदेयं विज्ञेयम् । वियो-
धयेति लोटः पुध्यत इति वर्तमानार्थकस्वस्याङ्गीकृतत्वाभियोगार्थ-
फत्वाभावेन हे होतरिति सवोधनस्यानपक्षितस्वात् । विबुद्धावेववर्तेते
इति [५२-२१ ] इतः पर टीकायां श्रूयमाण " तौपार्थयस्वति
यावत्" इति वास्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्य पैतदेव
विधेयम् । बोधयेति पदस्य मुध्यत इति वर्तमानार्थकत्वस्याङ्गीकृतत्वेन
प्रार्थयस्वेति व्याख्यानायोगात् ॥१॥

·में १, सू २ म. ५] भीसत्यनापतीपीये ९५ या सुरथा।रधितमावति ।।५२-२२] संहितापाम् 'अन्ये- पामपि दृश्यते' [६।३।१३७] इति दीर्षे स्थीसमाविति रूपम् ॥२॥ यावां कशा॥ मिमिक्षतमिति । [ ५३-२] अने- कार्थस्वात् घातूनां सार्थात् मिहे:स्वार्थे सनि " सन्योः "[६-१-९] इति रित्वे " हो ढा"[८-२-३१] इति हकारस्य ढत्वे "पढोकासि। [ ८-२-४१ ] इति करवे सकारस्य षत्वे थसस्तमादेशे मिमिक्षत- मिति रूपम् । भाष्ये तु मिहा औणादिके भावे सन्प्रत्ययेलघूपधगुणे ढत्ये कत्वे षत्वे नकारस्यणत्वे च मेक्षणमिति रूपम् ॥ ३ ॥ नहि वास् ॥ दितीयार्थ इति । [५३-३ ] यत्रेति सप्तमी द्वितीयार्थ इत्यर्थः । नास्तिहीति [५३-३ ] अयं पाठः प्रामादिकः । न यस्तीत्येव पाठः प्रामाणिका "न हि वामस्ति दूरके " इत्यत्र नहीत्यस्य एकपदत्वात् बहुपुस्तकेषु न पस्तीत्येव पाठदर्शनाच ॥ ४ ॥ हिरण्यपाणिम् । आदेशादिकमिति । [५३-५] हितशब्दे तलोपः रमणीयसदस्य रण्यइत्यादेश इति शेयमित्यर्थः । अत्र देवताशब्द इति। [५३-८] देवताशब्दो विविधः । एको देवशम्दपर्याया अपरग्रन्थप्रतिपावत्यवचनः । एष चात्र देवता- शब्द देवशम्दपर्याय इत्यर्थ ॥५॥ ॥४॥ अपां नपातम् ॥ ननु यदि पार्थिवे देहे व्यक्तस्तहि अपां न पुत्रास्यात् कथं नस्यत आह । सदात्मकत्वादिति [५३-१४ ] इत: पर टीकायां श्रूयमाणं देहोऽपि तत्र चति प्रथितम् । देहस्ये- स्युन्छियम् । ततवं योजना । देहस्य पृयिव्यात्मकस्यात् पार्थिवदेहे अमियका जनार्दनः पृषिमान पति अपानपारियर्थ इति । अवश्य ·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व.५ चैतदेवं विज्ञेयम् । देहोऽपीति पाठे देहोष्यपां पुत्र इत्यर्थप्रसङ्गेन अपां पुत्रे पार्थिवे देहे व्यक्ती जनार्दनः अपांनपादित्यर्थ इत्येव वक्तव्य- वेन तत्रच पार्थिवदेहे व्यक्तत्वाजनार्दनः पृथिवीपुत्र इत्येवमपांनपादि- त्युक्त्ययोगात् । ॥ ६ ॥ विभक्तारम् ॥ वसुशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वात् श्रुतौ पुल्लिङ्ग- त्वप्रयोगः छान्दस इत्यभिप्रेत्याह । वसोः वसुनइति । [५३-१७] ॥ ७॥ सखायः ॥ शुम्भतीति। [५३-२१ ] शुभशुम्भ शोभार्थ इति उक्तस्य तौतादिकस्य शुम्भ्धातोः शप्रत्यये “अनिदितां हल उपधाया कृिति " [ ६-४-२४] इति नलोपे ' शे तृम्फादी नामिति वक्तव्यम् [वा. सू. ७।११५९] इति नुमि तिपि शुम्भतीति रूपम् ॥ ८॥ अग्ने पत्नीः। उशतीरित। [ ५३-२४ ] वंश कान्ता- वित्यतः शतृप्रत्यये शपो लुकि ग्रहि ज्या... [६-१-१६] इति संप्रसारणे - गतश्च [४-१-६] इति छीपि उशतीति रूपम् ॥ ९॥ आ माः॥माशब्द इति । [ ५४-२ ] " ज्ञातृनेतृत्वतो हरिः" [ भाष्य ] इत्यनेन व्याख्यात इत्यर्थः । ननु यज्ञसंयोगा- भावात् “ पत्युनों यज्ञसंयोगे" [४-१-३३ ] इति नान्तादेशोऽ- नुपपन्नइत्यत आह । यज्ञसंयोग इतीति । [ ५४-३ ] अतएव- वृषलपत्नीत्यादिप्रयोगः। उभयत्रेति [५४-६ ] वायुपत्नीपरतया एकव्याख्यानं विष्णुपरतया चापरं व्याख्यानं इत्युभयत्रापि द्वयतेः अप्रत्ययः । “ बहुल छन्दास" [६१६४ ] इति संप्रसारणम् ।

·. म १५३, मं १५] श्रीसत्यनापती ये ९७ आयध्याख्याने करणे माद्वितीयव्याख्याने कर्मणीति विवेकः । ॥ १० ॥५॥ आम नः॥ अवसति ।[५४-९] अबसेः कर्वर्यमुन्- प्रत्यये टापि अवसति रूपस् । ॥ ११ ॥ इहेन्द्रामी ॥ इन्द्राणीमिति। [ ५४-१२ ] " इन्द्र- वरुण " [४-१-४९] इति सूत्रेण बीपि आनुमागमे च सति इन्द्राणीमिति रूपम् । एवं वरुणानी मित्यपि द्रष्टव्यम् । अग्ना- यीमिति। [५४-१३ ] अषाकप्यमि. ' [४-१-३७] इति एत्रेण सीषि अमिशम्देकारस्य उदाकारादेश च सति सत आयादेशे अमायामिति स्पम् । ॥ १२ ॥ महीद्यौः। महीति । ५४-१४] महशब्दात् "षिौरा- दिस्यच " [ ४-१-४१ ] इति कीषि महीति रूपम् । पिपृता- मिति । [५४-१५] पृधातोर्लोटस्तसस्तामादेशे शपः सौ विर्वचने "अतिपिपयोध" [७४७७] इति अभ्यासस्येस्वे पिपतामिति रूपम् । ॥ १३ ॥ तयोरित ॥ उपपदस्य गंभाव इति ।[५४-२३] । उपलक्षणमेवद । आषधातोर्गुणः । द्वितीयस्य टिलोपः इत्यपि द्रष्टव्यम् । (गन्धर्व)॥१४॥ स्योना पृथिवी ॥ स्योनेत्यनेन पौनरुक्त्यपरिहाराय शर्मेति व्याचष्टे । शर्म गृहमिति । [५५-४] ॥ १५ ॥ १३

·९८
ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व. ८
अतो देवाः ॥ [ ५५-५ ] श्रुतौ सप्तेति पदं लुप्ततृतीया-
बहुवचनम् । अतः धामभिरित्येतद्विशेषणत्वमुपपन्नमिति वोध्यम् ॥१६॥
इदं विष्णुर्विचक्रमे ॥ वहते रूपमिति [ ५५-१२] संपूर्वा-
अहेः क्तप्रत्यये यजादित्वात्संप्रसारणे ' होटः' [ ८।२।३१ ] इतिढत्वे
झपस्तथो?धः [ ८।२।४० ] इति तस्य धत्वष्टुत्वे " ढो ढे लोप:
[८।३।१३] । इति ढलोपे “ ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः" [६।३।१११]
इति दीर्चे समूढमिति रूपम् । ' वर्णागमो वर्णविपर्ययश्चेति वचनात्
ढकारस्य व्हादेशे समूळ्हमिति छान्दसं रूपम् । ॥ १७ ॥
त्रीणि पदा ॥ निवारणीय इति । [ ५५-१९] ।
इतः परं टीकायां पोरदुपधादितीति प्राक्षिप्तम् । अवश्यं चैतदेवं
विज्ञेयम् । 'पोरदुपधात् ' [३।१।९८] इति सूत्रस्य यत्प्रत्ययविधाय-
कत्वेन ण्यद्विधायकत्वाभावात् । न चानेन सूत्रेण यति प्राप्ते 'लपिदभि-
भ्यांचइति वार्तिकेन ण्यद्भवतीति व्याख्याने सर्व समंजसं भवतीति
वाच्यम् । वार्तिकमनुदाहृत्यानुपयोगिनः सूत्रस्योदाहरणायोगात् । लपि
दभिभ्यां चेति उच्छिन्नम् । तस्यार्थः । दभेः धातोः लपि दभिभ्यां चेति
वार्तिकेन ण्यत्प्रत्ययो भवतीति । दभिः प्रकृत्यन्तरम् । तेनोपधावृद्धौ
अदाभ्य इति रूपम् । एतेन दम्भेरनुस्वारलोपप्रापकाभावात् अदाभ्य
इति रूपमनुपपन्नामिति परास्तम् । ॥ १८ ॥
विष्णोः कर्माणि पश्यत ॥ चशब्दादिति। [५५-२२]
"सर्वदैवचे"ति भाष्यस्थचशब्दादित्यर्थः । श्रौतेन 'पस्पश' इति शब्देन
विष्णोतित्वमज्ञातत्वं च साक्षादेवोक्तं भाष्ये " यतो जातान्यविज्ञात"
इति अविज्ञातत्वं कण्ठत एवोक्त्वा" सर्वदेव चेति चशब्देन ज्ञातत्व-
मुक्तमिति विवेकः । ॥ १९ ॥

·म १, सू ४, म ५]
श्रीसत्यनाथती ये
तदिष्णोः परमम् ॥ ते हीति [५६-७] मुख्यतस्परित्वस्य
संसारविमुक्तधर्मत्वादिति भाषः ॥ २० ॥
तदिनासः जागृवांस इति । [५६-९] जागृधातोः
लिटि तस्य कस्वादेशे " छन्दसि वेति वक्तव्यम्" [वा. मू ६।१।१]
इति वचनात् विर्वधनाभा जसि जागृवांस इति रूपम् । ततो
युरिति । [५६-१० ] युप्रत्ययस्य " युधोरनाको" [७१११]
इत्यनादेशामावो बाहुलिकः । एतहगर्थ इति [५६-१०] विष्णोः
सर्वोत्तमत्वरूपोऽर्थः " तद्विष्णोः परमं पदम्" इति पूर्वस्यां ऋधि
उक्त एवेत्यर्थः । ॥ २१ ॥ ७ ॥ ३ ॥
तीव्राः सोमासः ॥ प्रस्थितनामकानिति [५६-१५]
सोमानामुचरवेदि प्रति नीतत्वात् प्रस्थितनामफत्वमितिभावः ॥ १॥
उभा देवा ॥ दीव्यतेरिति [५६-१६ ] किप्प्रत्यये-
रूपमिति भावः ॥ २॥
इन्द्रवायू ॥ धियस्पती इतीति [५६-२२] " षष्ठ्याः
पति .." [८३५३] इत्यनेन पुत्रेण संहितायां षष्ठीविसर्गस्य
सकारे धियस्पती इति भवति ॥ ३ ॥
मित्रम् ॥ पूतदक्षसाविति [५६-२४ ] दक्षेति प्राति-
पविकस्प सुगागमे पूतदक्षसाविति रूपम् ॥ ४ ॥
ऋतेन यो ॥ प्रकाशत्वादिति [५७-३] पुत्धातोः
पुतेरिसिमादेशब ज" [उ २७५] इति इसिन्मत्यये आदेश
जत्वे गुणे ज्योति शम्दनिष्पचेरिवि मावः ॥ ५॥८॥

·हाभाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व.८ वरुणः॥ भुवदिति [५७-५] । भूधातोर्लेटि अडागमे " भृसु- वोस्तिङि" [७३।८८] इति गुणनिषेधेन उवङादेशे भुवदितिरूपम् । करतामिति । [५७-५] कविकल्पद्रुमे कुकृतौइति पठिताझौवादि- कात् ओ लोडादेशे तसस्तामसादेशे शपि गुणे करतामितिरूपम् ।।६।। मरुत्वन्तम् ॥ सजूरिति ॥ [५७-७] सहशब्दस्य सरि- त्यादेशे सजूरिति रूपम् [ समानपूर्वाज्जुषेः क्विपि "समानस्य छन्दसि" [६।३।८४] इति समानस्य सादेशे ससजुषोरुः [ ८।२।६६ } इतिरुत्वे "वोरुपधाया" [ ८।२।७६ ] इति दीर्धे च सजूरिति रूपम् ] ( छलारीये ११४) तृम्पत्विति। [ ५७-७ ] तृप तृप्तावित्यस्मात् शप्रत्यये "शेमुचादीनाम्" [७।१।५९] इतिसूत्र- वार्तिकेन " शे तृपादीनामिति वक्तव्यम्" इत्यनेननुमि तृम्पत्विति रूपम् ॥७॥ इन्द्रज्येष्ठाः॥ ननुगणस्यैकत्वात् कथं गणा इति बहुवचन- मित्यत आह । सप्तसप्तका इति । [ ५७-९] महागणस्यैकत्वेऽपि अवान्तरगणानां सप्तसंख्याकत्वात् तद्विवक्षया बहुवचनमिति भावः । श्रुतेति [ ५७-९ ] विकरणस्य छान्दसत्वेनाभावे श्रुतेति रूपम् ॥८॥ हतवृत्रम् ॥ ताच्छीलिको नुरिति [ ५७-१० ] दाण् दान इत्यतः “ दाभाभ्यां नुः" [उ० ३१९] इति नुप्रत्यये जसि च दानव इति रूपम् । ईशतेति । [ ५७-१२] ईशेर्लिङि शपो "वहुलं छन्दसि" [२।४७३] इति लुगभावे आगमशासनस्यानित्यत्वात् सीयुडभावे च ईशतोत रूपम् । ॥९॥ दीपः--१ महाभाष्यपाठः

·LIEFARY
मं. १, सू. ४, मं. १४] श्रीसत्यनाथती 4 MADEMY OF S NAMHIT HE EAR
MELKOTE-511931
विश्वान् ॥ उग्रत्वं च न सर्वान्प्रतीत्याइ । अप्रसह्याःशवामि-
रिति । [५७-१७] ॥१०॥ ॥९॥
जयतामिव ॥ याथनति [५७-१८] । यातलंडादेशे
तप्तनप्तनथनाथ" [७।११४५] इति सूत्रेण यनादेशे याथनति
रूपम् ॥११॥
हस्कारात् ॥ स्वेन सहेति। [५७-२१] सहशब्दोपपदा-
करोवेरौणादिकेडणि वृद्धौ च "वोपसर्जनस्य" [६।३।८२] इति सह-
शब्दस्य सादेशे अकारलोपे च स्कार इति रूपम् ॥१२॥
आपूषन् ॥ इदं रूपमिति। [५८-१] "हेर्नलोपश्च"
[उ ५७४ ] इति इसिप्रत्यये नलोपे च पहिरिति रूपम् । लोटिरूप-
मिति [५८-२] अजेलेटि तदादेशशेर्यादेशे "अतो है."
[६।४।१०५] इति तस्य लुकि अइस्यनेन संवन्धे अजोत रूपम् ।
धरुणमिति । [५८-२] धूधातोरुनन्प्रत्यये णत्वे च घरुणमिति
रूपम् । गतमिति ।[५८-३] देशान्तरमिति शेषः। लिडन्त-
मिति। [५८-३] । अलिटि " अजेयंपनपोर" [२२४५६]
इति छान्दसत्वाद्वीत्यादेशाभावे द्वित्वाभावे च अति रूपम् । अस्मिन्-
पक्षे भग्योजना । हे आधुणे पूषन् त्वं नः अस्मदर्थमेव चित्रवहिर्ष
दिवो धरुणं च प्राप्तवानसि । यथा नष्टं देशान्तरगतं गां आदरेण
प्राप्नुवन्ति एवमिति । ॥१॥
पूषा ॥ श्रुतावपगूळ्हामिति [५८-४] गूढशब्दढकारस्य
व्कारादेशे अपगूळहमिति रूपम् ॥१४॥

·[अ. १,अ. २, व.११ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे १०२ उतोसः॥ साधयामासेति । [५८-६ ] इतः परं टीकायां- श्रूयमाणं " अनुदात्तत्वं छान्दसम् " इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । गतिव्यतिरिक्तेसेषिधदिति- पदे " अभ्यस्तानामादिः" [६।१।१८९] इत्यनेन आदेरुदात्तत्वात् उत्तरयोः क्रमेण स्वरितप्रचयत्वात् । गतेश्च “तिङि चोदात्तवति" [८।१७१] इति सूत्रेणानुदात्तत्वस्य प्राप्तत्वेन तदनुदात्तत्वस्य छान्दसत्वाभावात् । न च “तिङ तिङः" [ ८११।२८ ] इतितिङ- न्तस्य निघाते सति “तिङि चोदात्तवति [८१७१ ] इति सूत्रं न प्रवर्तत इति वाच्यम् । “ चादिलोपे विभाषा" [८।१।६३] इत्य- नेन सूत्रेण प्रथमतिङः अनुदात्तत्वनिषेधेन " तिङतिङः [८।१।२८] इति सूत्रस्याप्रवृत्तेः । यङ्लुगन्तादिति। [५८-६] कृञो यङितस्य लुकि द्वित्वे उरदत्वे " रुनिकोच लुकि" [७।४।९१] इति अभ्या- सस्य रुगागमे लेटि " सिब्बहुलं लेटि" [३।१।३४] इति सिपि अडागमे " बहुलं छन्दसि । [?] इतिधातोर्गुणाभावे चर्कषदिति रूपम् । गोभिर्वाभिरिति [५८-७ ] यथा उदक सेचनेन यवं कुर्वन्ति साधयन्ति च तथेति भावः । ॥१५॥ ॥१०॥ अम्बयः ॥ अध्वरियच्छब्द इति । [५८-१२ ] अध्वर- शब्दात् “सुप आत्मनः क्यच्" [ ३३११८ ] इति इच्छायां क्यचि क्यचिंच" [७।४।३३] इति ईत्वे क्यजन्ताल्लुटः शत्रादेशे अध्वरीय- दिति रूपम् । पृञ्चतीरिति । [५८-१४ ] सोमे पयसि उदक- संपर्कोऽस्तीतिभावः । ॥१६॥ टीप--१ उरत् इतिसूत्रेण ऋकारस्य अकारे।

·में १, सू४, म २१] बीसत्यनाथतीपीये अमूर्याः ॥ अन्योन्यसाहित्योक्तेरिति । [५८-१६] ऋषि अपां सूर्यस्य च साहित्योक्तरित्यर्थः। भाग्ये सहिया इति नै पर्द किन्तु सा,हि ताः इति पदत्रयमिति भावेनाह । यदेति । [५८-१६] । सहिता अपीति भाष्यं याभिर्वा सूर्यः सहेति श्रुतिखण्डस्यव्याख्यान- मिति । ॥ १७॥ अपोदेवी ॥ कमिति । [५८-१९ ] कुमओ त्वन्- प्रत्यये गुणे कवमिति रूपम् । ॥ १८ ॥ अपस्वन्तः॥ पुरुषव्यत्यय इति । [ ५८-२२-२३ ] भवतेति मध्यमपुरुषबहुवचनस्य सन्त्यिति प्रथमपुरुपबहुवचनान्तेन ध्याख्यानं अस्यां ऋषि अपां देवतात्वं न अन्येषां देवतात्वमिति झापनार्थमित्यर्थः ॥ १९॥ अप्सु मे सोमो अबवीत् ॥ प्रमाणोपन्यासेति । [५८।२५ ] आतस्य सोमस्य वचनं प्रमाणसयोपन्यस्यत इति भावः । केवलेति [५९-१ ] 'केवलमामकमागधेयपापापरसमानार्यकत- सुमङ्गलमेषजाल्य' [११३०] केवलादिभ्यः प्रातिपदिफेभ्यः संक्षायां छन्दसिविषये सियां लीप्प्रत्ययो भवतीति नार्थः ॥ २०॥ ११ ॥ आपः पृणीत ॥ कर्मणि क इति। [५९-३] औणा- दिक कात्ययः उपपदेकारलोपश्चेति भावः । तद्धितो य इति । [५९-३] यस्येति च [१।४।१४८] इति इकारलोपे सूर्य इति रूपम् । दृशे विख्येच [ ३४।११] " इत्यव्ययमिति" [५९-५] बझे विख्ये प इति खत्रेण जे इत्येतस्य क्षेप्रत्ययान्सस्य निपातनात् - ·१०४ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व. १३ .... " कृन्मेजन्तः" [ १११।३९ ] इति सूत्रेणाव्ययामिति ज्ञायत इति भावः ॥ २१ ॥ इदमापः॥ अभिदुद्रोहोत । [ ५९-७ ] दुह् जिघां- सायामित्यतः लिटि तदादेशमिपो णाल द्वित्वादौ दुद्रोहेतिरूपम् ॥२२।। आपो अद्य ॥ समगस्महीति बहुवचनानुसारेण अन्य चारिषमित्येकवचनं बहुवचनार्थे व्याख्येयमित्याह एकवचनामति। [ ५९-९] समगम्महीति । [ ५९-९] संपूर्वात् गमः ‘समोम्य- च्छिभ्याम् [१।३।२९] इत्यात्मनेपदे तस्य महिङि सिचि "वा गम" [ ११२।१३ ] इति सूत्रेण सिचः कित्वात् “ अनुदात्तोपदेश [६।४।३७ ] इति मकारलोपे अडागमे च समगस्महीति रूपम् । हे अम इति [ ५९-९] इतः परं टीकायां श्रूययाणं "अग्रिंच " इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अन- पेक्षितत्वात् । असंगतत्वाच ॥ २३ ॥ संमाग्ने ॥ अन्तर्णीतति [ ५९-१२] अनेन विद्युरि- त्यस्य वेदयेयुरित्यर्ध उक्तो भवति । इन्द्रे अश्विनोरिति । [ ? ] इन्द्रे स्तुते अश्विनोःस्तुतयोः उपसि च स्तुतायामित्यर्थः ॥ २४ ॥ ॥ १२ ॥४॥५॥ कस्य नूनम् ॥ करोतेर्ड इति [ ६०-१] । कर्तरीति शेषः। उच्चारणाद्यर्थ इति [६०-२] आदिशब्देन स्मरणं ध्यानं च ग्राह्यम् । आवृत्त्या सर्वेषामर्थानामिह बोधक इति भावः । दादिति । [६०-३] दास्रो लिङ तिपि इकारलोपे यासुटा विकरणस्य च छान्द- सत्वादडभावे दादिति रूपम् दृशेयमिति [६०-३] | शेलिडि विश्वशम्भुवम् ?

·म. १ . ६. म. ३) श्रीसत्यनाथतीपीये २५५ मिपो मादेशे " दृशेरवक्तव्यम् [ध्य] " [वा. न. ३।१।८६] इति अक्सत्यये कित्वावगुणाभावेयासुटि श्यादेशे दृशेयमिति रूपम् । दोऽवखण्डन इति [६०-६] अस्मात् क्तिनि " आदेच उपदेशेड- शिति" [६।१।४५] इत्यात्वे "यविस्यतिमास्थामिचिकिति। [७४।४० ] इति आकारस्येकारादेशे नसमासे अदितिरिति रूपम् । जग्ध्यादेशाभाव इति। [६०-१०] " अदोजाग्विायप्ति किति" [२।४।३६ ] इति सूत्रप्राप्तजग्ध्यादेशाभाष इत्यर्थः । चतुर्थ्यर्थ इति । [६०-१६] " विशेषदेशवासित " [भा१८-२१] इति तसिः चतुर्थ्यर्थ इत्यर्थः ॥१॥ अग्नेर्वयम् ॥ "यझेशोहूयत" इत्यनेन 'तदधीनत्वादर्थवत्' [प्रश४३] इति न्यायेन सत्तच्छब्दवाच्यत्वं सूचितमिति भावः । हेतुरिति । [६०२१] । उक्त इति शेषः तदयुक्तामति । [६०-२१ ] नामस्मरणादिकमुक्त्वा तत्कलरवेन भगवतः स्थानवि शेपप्राप्तिप्रार्थनमयुक्तमित्याशयः । ॥ २ ॥ अभि त्वा वरणीयत्वत इति । [६१।१] इतःपरं टीकायां श्रूयमाणं " अवधपण्येत्युपाघेरविवक्षितत्वादृहलो- येदिति भवत्येवोत हेरर्थः ॥ " [ ६१११] इति वाक्य प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विशेयम् "वर्येति स्त्रियां निपास्यते । अनिरोधनवति । अनिरोघोप्रतिबन्धः । शतेन वर्मा कन्या। स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किमर्थः । "चार्या ऋत्विना इति काशि- कोक्तेः' अवधपण्य अवधपण्य' [३२१११०१] इति सूत्रेनियमिव वायति टीप-१ सि को पा १४ ·१०६ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे अ.१, अ. २, व.१ निपातस्य विहितत्वेन प्रकृते स्त्रीत्वाभावात् । अनिरोधरूपोपाधेरविवक्षि तत्वात् निपातो न भवति अपि तुण्य देव भवतीत्यस्य हिशब्दार्थत्व कथनात् । अवन्नित्येकवचनदिति [६१-३] अवान्नित्येकवचन। दीमह इत्येकवचनार्थ इत्यर्थः । ॥ ३ ॥ यश्चिद्धि ॥ तवाऽनामयं रूपमिति [ ६१८ ] ऐश्व र्यादिरूपो विग्रहः तव रूंप स्वरूपम् । न तु देवतादीनां परिदृश्यमान विग्रहवत् भिन्न इति भावः । निद इत्यव्ययं क्वचिदिति [६१।९ ] अत्र कचिदिति प्रक्षिप्तम् । ततश्चैवं टीकावाक्यपाठः । नि इत्यव्ययं सामीप्ये व्याख्यातं । निदस्तस्य समीपगा इतीति [६१।९] ननु विरुद्धार्थयाभिधावित्यनुपपन्नम् । 'आतोऽनुपसो कः' [ ३।२।३ ] इति सूत्रे अनुपसर्ग इति श्रवणात् प्रकृते चोपसर्ग सद्भावादित्यत आह । मूलविभुजादित्वादिति । [ ६१।१० 'कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् [ वा. सू. ३।२।५ ] इति वचनात् कप्रत्यय इति भावः। नामैकदेशग्रहणामति भावेनाह | नाममहोदधिनामक इति । [६१।११ ] ॥ ४ ॥ भगभक्तस्य ॥ राय इति पञ्चमीति भावेनाह । रायो मूर्धा- नमिति । [ ६५-१६ ] अशेमेति । [ ६१।१७ ] अश भोजन इत्यस्माल्लिङि मसि व्यत्ययेन शपि यासुटि तस्येयादेशे अमेति रूपम् । अनीम इति। [ ६१-१७ ] अशधातोर्लटो मसिनाप्रत्यये 'ईहल्यघोः ' [ ६।४।११३] इति ईत्वे अश्नीम इति रूपम् । ॥५॥१३॥ न हिते ॥ वयमिति विशब्दस्य बहुवचने रूपमित्यभिप्रेत्याह। विशब्द इति । [६१।२१] मनु अवबोधनइति। [६१।२२] ·में १, सू ६ में ९] श्रीसत्यनापतीयोंये १०७ अस्मात् युप्रत्यये छान्दसे मनादेशाभावे मन्युमिति रूपम् । देधा व्याख्याताति। [६२।१] गङ्गादिनदीपरत्वेन व्याख्यानम् । वायूत्पविक्षातृदेवपरत्वेनापरं व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । ॥ ६ ॥ अबुध्ने राजा ॥ नत्रा परनिपातादिति । [१२।५] आदिशम्देनानध्ययत्व प्राथम् । नीचीना इति । [ ६२-७] । नीचब्दात् ससम्यन्तात् तिष्ठतीत्यर्थे 'सद्धिता' [४११७६ ] इति बहुवचनसाधिते खप्रत्यये खस्येनादेशे नीचीना इति रूपम् । अय च धमन्दा अशुभशम्दान्तर्गतभशम्दात् भिम इत्यभिप्रेत्यार्थमाह । बुन अधो भाग इति [ ६२-८-९ } । शेआदेशइति । [६२-१३ ] ओमः " सुपां सुलक्.." [७-१-३९] | इति थे इत्यादेश इत्यर्थः । ॥७॥ उरुं हि राजा ॥ धातव इति । [ ६२-२०] ' धाव- गतिशुद्धयोरित्यस्मात् ' तुमर्थे सेसेनस ' इति सवेम्प्रत्यये 'लोपो व्योलि ' [६-१-७६ ] इति वलोपे धातव इति रूपम् । विकर- णोत। [ ६२-२१] । कुओ ललि सिपि विकरणलोपे कुमो गुणे मडागमे अकरिति रूपम् । आकारलोपश्चान्दस इति । [६२।२४] । अत्र छान्दस इति प्रक्षिप्तम् । विपूर्वाद घामा विधि निष्पन्नात् विधाशब्दात् पष्टपैकवचने " आतो धातोः" [६४४१३०] इत्याफारलोपे सोमप इत्यादिवत् हृदयविध इतिरूपसमवेनाकारलोपस्य छान्दसत्वामिधानायोगात् ॥ ८॥ शतं ते ॥ मुमुग्धीति। [६३-४ ] । मुधाधुरावित्वेऽपि छान्दसे णिजमावे लोटा सिपा सेपिच्च । [३४८७] इति (१२स मोर बाम) - ·१०८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ. १, अ. २, व. १५ + ह्यादेशे शपः श्लौ " श्लो" [६।१।१० ] इति द्विवचने । हुझल्भ्यो हेर्षिः ' [६-४-१०१ ] इतिधित्वे मुमुग्धीति रूपम् ॥ ९ ॥ अमीये । इरयोर इति । [६३-५] दृशेः शस्य "लिटस्त- झयोरेशिरेच्" [३।४।८१] इति इरेजादेशे तस्य रे इत्यादेशः तस्य क्रादिनियमादनिटोऽपीडागमे सति पुनः इरे इति श्रवणं प्राप्तं तत्परि- हाराय सेट्कस्यापि रेइत्यादेशस्य पुनः रे इत्यादेशः । ततश्च पुनरि- डागमो न भवति । लिट्प्रयुक्तद्वित्वादौ ददृश इतिरूपम् । ततश्च इरयो रे [६।४७६] इतिसूत्रस्य छन्दसि द्वयोरियो रे आदेशो भवतीत्यर्थों ज्ञेयः ( ददृश्रे) कर्तरिल्युडिति। [६३-११] अनेन त्वदाज्ञाकरणा [ भा. १९-१९]। इत्येतस्य त्वदाज्ञायाः कर्तारइत्यर्थों ज्ञेयः । ॥१०॥ ॥१४॥ तत्त्वा यामि ॥ बोधीति।। ६३-१६ ] । बुधेणिचि लोटि तस्यसिपि सेः हीत्यादेशे हेलुकि 'बहुलं छन्दसि' [२।४।७३ ] इति शब्लुकि बोधीति छान्दसं रूपम् । मा प्रमोषीरिति ।[६३-१६] मुषेः 'माङि लुङि' [३।३।१७५] इति लुङि 'न माङयोगे' [६।४।७६] इत्यडभावे च्ले सिचि इडागमे 'अस्ति सिचोऽपृक्ते' [७।३।९६] ' इति ईटि ' ' इट ईटि' [६।२।२८] इति सिचो लोपे रुत्वविसर्गयोः मा प्रमोषीरिति रूपम् । ॥११॥ तदित् ॥ ननु हार्द इति भवितव्यं कथं हृद इति इत्यत आह । अणीति। [६३-१८] प्रत्ययान्तरमिति। [६३-१९] अच्- प्रत्यय इत्यर्थः । गृभीत इति। [६३-२०] हुग्रहोर्भइछन्दसि [वा. सू. ३।११८४] इति भत्वमूह्यम् । मुमोक्तु इति । [ ६३-२१] ·मसूम १५] श्रीसत्यमापतीपये मुधेः छान्दसे णिजमावे शपः सौ द्विवचने तिप एरुत्वे गुणे च मुमोक्त्विति रूपम् । ॥१२॥ शुनाशेपो ह्यहवत् ॥ गृभीत इति रूपसिद्धिसूत्र स्मारयति । हग्रहोरित। [६३-२२] योगविभागादिति। [६३-२५] प्रामाणिकप्रयोगसिद्धयर्थ योगविभागः कार्य इति भावः । अवदिति [६४-५] हेमा लाह ' आदेच उपदेशेऽशिति' [६।१।४५] इत्यात्ले 'लिपि सिधि हश्च ' [३।११५२] इतिच्लेरछि 'आतो लोप इटि च' [६।४।६४] इत्याकारलोपे अहदिति रूपम् । अव ससृज्यादिति। [६४-५] सूजेलिंहि शपः सौद्विवचने यासुटि ससृज्यादिति रूपम् । ॥१३॥ अव ते हेळ: ॥छान्दसहिति । [६४-११] श्रन्थ विमोचन- प्रतिहषयोरित्यतो लुखि सिपि ण्यन्तत्वाभावेन छान्दसेचडादेशे अभ्यासाकारस्य इत्वे अउमावे सिपो रुत्वे विसगै शिश्रथ इति रूप- मिति भावः । असुशन्दोपपदाव रमेरोणादिकेडप्रत्यये असुरेति रूपम् ॥१४॥ उदुत्तमम् ॥ मिथं पापमिति। [६४-१६] स्वफल भौगोवसरे पुण्यफलभोगावकाशदं पापं मिश्रमित्युच्यते । एतेन संसार दशायां विद्यमानपुण्यपापमात्रस्य मिश्रत्वाद्विमागेनोकिरयुक्ततिपरास्तम् विवक्षामेदेन विभागसंभवात् । परेश इत्यादिनेति। [६४-१८] " आदित्योऽसावादिसंस्थः परेशो वारीशान्तः संस्थिता स्तूयतेथे" त्यनेनोक्तं ईश्वरस्यैव ऋम्बिशेषप्रतिपावत्वमित्यर्थः । "पतिः सोमो वरुणस्ये"त्याधाचार्योक्ते- प्रयोजनमाह । अत्र सोमो वरुणस्येति ·११० भाष्यटीकाप्रकाशे [अ १, २, १६ [६४-२० ] यस्माद सोमो वरुणस्य पतिरित्युक्त्या " विचाकच- न्द्रमा नक्तमेती" ति वर्णनयोग्यामिति लभ्यते । तस्मादिदमुक्तमित्पर्यः । एवमुचरत्राप्यपेक्षितपदाध्याहारेण योजना द्रष्टव्या । ॥ १५ ॥ १५ ॥ यच्चित् । वैदिको [ऽय] धातुरिति ।[६५-१] । घातुपाठे मीञ् हिंसायामिति पठयते अय च तद्विभः वैदिको ह्रस्वो धातुरित्यर्थः । मिघातो नाप्रत्यये " ईहल्यघोः" [६।४।११३] । इतीत्व 'इदतो मास' [७१११४६] इति मस्प्रत्ययेस्येदनसत्वे मिनीमसीति रूपम् । ॥ १॥ मानो वधाय ॥ हत्नव इति । (६५-१)। हन्तेः पत्नुप्रत्यये अनुदाचोपदेश (६।४।३७) इति नकारलोपे चतुर्यक- वचने इत्नव इति रूपम् । जिहीळानस्येति । [६५-२] । हिळतेः शानाचे श्लौ द्विर्वचने छान्दसे धासोदीचे षष्ठयैकवचने जिहीळानस्येति- रूपम् । जहातेति । (६५-३) ओहाक् इत्यस्मात् लटः शानाध लौ घातोरीकारादेशे द्वित्वे अभ्यासस्य इस्वत्वे लुगागमे षष्ठथैक- वचने जिहीळानस्येतिरूपम् । मा रीरध इति ॥ [६५-३]। राध ससिद्धावित्यतो णिजन्सात् माल्योगाव लोडथै लुछि 'जिभि (३।११४८) इति च्लेपछि ' णौचस्युपधाया इस्त्र (७४।१) इति दूरस्वत्वे द्वित्वादी ( सन्वल्लघुनि [७४।१३ ] । इति सन्वझाये सन्यतः" [७।४।७६] इतीत्वे) 'दी! लघोः' [ ७।४।९४] । इति अभ्यासस्य दीर्घ च मा रीरध इति रूपम् । व्यत्ययनोत [६५-४] षातोः लटः शानाधि भाप्रत्यये हृणानस्येति रूपम् ॥२।। विमुळीकाय ॥ सीमहीति । [६५-५] पिता महिति छन्दसे विकरणाभावे धातोदीघे टेरेत्वाभावे च सीमहीति रूपम् । “ ·म. १, सू. ६, मै ७] श्रीसत्यनापतीपीये रथीरिति। [६५-६ ] स्थशम्दात् अस्यास्तीत्यर्थे इनिप्रत्यये नकारस्येकारे सवर्णदीचे सो रुत्वे तस्य विसर्गे च रथीरिति रूपम् । भावेप्रत्यय इति ।[६५-८-९] ईकम्प्रत्यय इत्यर्थः (मुलीकाय)॥३॥ परा हि ॥ वस्यस्शब्द इति । [६५-१०] वस आछादन इत्यस्मात् पौणादिके यस्प्रत्यये वस्यम् शब्दः सकारान्त इति बोध्यम् पतन्तीति । [६५-११] पतन्तीति हेतोरई आत्यन्तिक- सुखासाधने तत्साधनत्वभ्रमवानित्यर्थः । दूरत इति । [६५-१४] दूरत्वामिमिचात् न विपतन्तरियर्थः ॥ ४ ॥ कदा ॥ करामह इति । [६५-१८] कम् कसावित्य- स्माद्भौषादिकात् शप्रत्यये गुणे महिछि टेरेवे करामहे इति रूपम् । ॥ ५॥१६॥ तदित् । वेनन्ताविति । [६५-१९] वेनघातोः शतृप्रत्यये प्रथमाद्विवचने नुमि च वेनन्ताविति । विभ्रष्टमिति शेष इति । [६५-२२] कुरुत इति भाष्ये विभ्रष्टमिति शेष इत्यर्थः । ऋचि तु प्रयच्छत इत्यनेनैव तस्यार्थस्य लाभाव ॥६॥ वेदायः ॥ विवक्षाभेदेनेति । [६५-२५] 'विवक्षातः कारकाणि भवन्ति' इत्युक्तेः विवक्षावशादधिकरणस्य च करणस्व- मिति भावः । समुद्रिय इति स्पसिद्धिं स्फोरयितुं पत्रमुदाहरति । समुदाभ्रादिति। [६५-२६] 'समुद्राप्राधः' [४११८] इत्येव पाठः । समुद्राम्राद्धन् इति पाठस्तु प्रामादिका । समुद्रामाधन इति स्त्रस्यादर्शनात् । समुद्रशम्दात् 'समुद्रामादूष' [ ४।४।११८ ] । इति प्रत्यये आयनेयी... [१२] इति सूत्रेण इयादेशे समुद्रिय - ·११२ भाष्यटोकाप्रमाणे [ १, २१८ इति रूपम् । तदिति पूर्वेणसंबन्ध इति । [६६-१] । सदिन्स मानमासात उतिपूर्वेणतच्छन्देन सबन्ध इत्यर्थः ॥७॥ वेद मासः ॥ पनादय' पृथक्शब्दा प्रत्येक मन्यन्ते तन्मता- नुसारेणाइ । मासशब्देति । [ ६६-४] । एतेन-पद्दन', [६।१।६३] इति पत्रणमासशब्दस्य मास्इत्यादेशविधानात् पर्या- यत्वयनमयुक्तमिति-परास्तम् ॥ ८ ॥ वेद वातस्य ॥ पदान्यध्यासत इति । [ ६६-१२ ] अत्र अधिशी घासाकर्म ' [ ११४४६] । इति आधारस्य कर्मसझायो पदानाति द्वितीयोपपना ॥ ९ ॥ निषमाद ॥ पस्त्यामुप्रजास्विति। [६६-१३] पस्या- सदस्य प्रमासु बहुल प्रयोगादितिभावः ॥ १० ॥ १७ ॥ अतो विश्वानि ॥ निमित्वानिति। [६६-१५] सित- धातोः लिटः कस्वादश हिवचनादौ " उगिदचाम् " [७११७०] इति नुमि चिकित्वानिति प्रथमैकवचने रूपम् ॥ १ । सनः ॥ विश्वाहेति । [ ६६।१७ ] । विश्वानि च तान्य- हानि चेति समासे ' राजाहसखिम्यष्टम् " [५४९५] । ति टधि ' अशष्टखोरेव', ६४।१४५ ] इति टिलापे सुपा सुलक् [ ७१.३१ ] इति शस. आकागदेशे विश्वाहेति रूपम् । कर- दिति । [६६-१८। कुनो लेटि तिपि तो लोपे लौटो 'लेटोप्डाटी [ २४९४ ] इति अडागमे गुणे च करदिति रूपम् । तारिष- दिति । [६६-१८ ] तरतेः लेट् 'सिम्बहुल लेटि' [ ३॥१॥३४]। इति सिपि इडागमे " सिम्पल णिवतव्यम् (व्य.) [पातिक, सू.

·. में १६, म १४] श्रीसत्यनाथतीर्थीये श४९४] इति णित्वावृद्धौ तारिषदिति रूपम् । इदं प्रार्थन- मिति । [ ६६-१८ ] मुक्तौ मुख्यतः सफलम् । अन्यत्र तु सफल- मात्रामिति भावः ॥ १२ ॥ बिभ्रत् ॥ “वाण्डिनायन [६।४।१७४ ] इति सूत्रे हिरण्मयेति निपातनात् कथं हिरण्ययेतीत्यत आह । निपातनादिति । [६६-२०] 'अव्यवास्त्व्यवास्त्वमाध्वीहिरण्ययानि छन्दसि' [६४|१७५ ] इति छन्दसि निपातनादयं प्रयोगा साधुरिति भावः । ननु भूत्रः यदि सपालु तदा अमिभरिति भवेत् यदि शप् तदा विर्व- चनं नस्यादित्यत आह । विकरणव्यत्यास इति । (६६-२१) शविकरणत्व विर्वचनं च छान्दसामित्यर्थः । भृता लकि विपि इकार- लोपे शविकरणे छान्दसे विचने अभ्यासेत्वे गुणाभावे च बिभ्रदिति रूपम् । वचनेति । [६६-२१] । तिपो व्यस्यासेन शिप्रत्यये लौ द्विवचने " सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते " इति वचनात् 'सिजम्यस्तविधिम्यश्च' इतिजुसादेशामावे 'अदम्यस्तात् ' [७।१।४] इति अदादेशे 'भृशामिद [७१४७६] इति अभ्यासेस्वे निम्रदिति रूपम् । 'वचनव्यत्यासो वेति' वाक्यं प्रक्षितम् । मूलकोशेष्वदर्शनादिति विद्याधीशस्वामिन आहुरिति संप्रदायविदः। अबिभरिति [६६-२१] मुमस्तिपि इतोलोपे लौद्विवचने अडागमे धातोर्गुणे 'हल् क्याप्.. [ ६११६८ ] इति विलोपेबिभरिति रूपम् । ॥ १३ ॥ न यम् ॥ दिप्सन्तीति । [ ६७-१ ] दम्मासानि दिवे सिप्रत्यये अन्तादेशे 'दम्म इच्च' [७४।५६ ] इति इकारे अत्र लोपोऽभ्यासस्य [७४।५८] इति अभ्यासलोपे ' अनिदिवा . ' [६।४।२४] इति धातुनकारलोपे बर्वे दिप्सन्तीति रूपम् । - ॥ १५ ·११४ भाष्पटीकाप्रकाणे [म १, २, २० पूर्वेण परेणवोति। [६७-४ ] त घरुण परितोनिषेदिर इति पूर्वेण या त सर्वज्ञमदर्शमित्युत्तरेण या सपन्ध इत्यर्थः ॥ १४ ॥ उतयः ॥ आद्यश्चशब्द इति 'असम च यशचक्र' इति मा यस्थ पशब्द इत्यर्थ. ॥ १५ ॥ १८ ॥ परा मे ॥ विनापि शेष योजनामाइ ! तमेवेछन्त्य इति । [६७।१०।१६] ॥१६॥ सनुवोचावहै ॥ बोचावहै इति । [६७-१३ ] वचेलेंटो वादेशे "आइत्तमस्य पिच्च" [३४९०] इत्यारागमे । 'एतऐ' [३।४।९३] इत्यैकारादेश अदादिधात् शपो लुकि छान्दसे उमागमे वाचावहै इति रूपम् । ॥ १७ ॥ दर्श नु ॥ दर्शमिति । [६७-१५] डोलछि 'इरितो या' [२२४७७] इतिन्दरकादेशे 'शोऽकि गुण '[७४१६] । इति गुणे छान्दसे अडभावे मिपो मादेशे दर्शमिति रूपम् अद्राक्षामिति। [६७-१४] होलकि ब्ल: मिचि 'साजि शोर्मल्यमकिति' [६.श५८] हत्यमागमे यणादेशे " पद प्रज [२३] इति वृद्धौ"वश्व [८२।३६] इति पत्वे " षडो क. सि [८।४१] इति कवे " " आदेशप्रत्यययोः" [८१३१५९] इति सिच. पस्ने मिपोमादेशे अडागमे अद्राक्षमिति रूपम्। क्षमामधिकृत्येति । [६७-१४] इनः परं टीकार्या भूयमाण ' तृतीयोऽतिशये [६७-१४ ] इति वाक्य प्रक्षिप्तम् | न टीकावाक्यम् । अवश्य चैत- देषं विज्ञेयम् । अधिक्षमीत्यनयोमिनपदत्वेनाल्ययीभावसमाताभावत् " अव्ययीभाषष ' [२४१८] । इति नपुंसकत्वाभाषेन 'इस्यो नपुसके प्रातिपदिकस्य ' [१।२।४७] । इति इरसलामावान् इकारस्य ·म १, ७, म १] श्रीसत्यमापतीपये ११५ " - - तृतीयत्वाभावेन 'वतीयोऽतिशय इत्युक्त्ययोगात् । क्षमामित्याका- रस्य छान्दस इकारे " सुपासुलक्" [२७११३९] इति अमो लकि क्षमीत रूपम् । जुषतोत। [६७-१५] परस्मैपदं मध्यम- पुरुषो पहुवचनं चेतित्रयं छान्दसमितिद्रष्टव्यम् । जुषत इति भाष्येतु परस्मैपदमात्र छान्दसमित्यूद्धम् ॥ १८ ॥ इमं मे ॥ क्यजन्तस्योत। [६७-१६ ] अवस्शब्दात सुप आत्मनः क्यच्" [शश८] इति क्यचि 'क्याच्छन्दास' [३।२।१७० ] इति उप्रत्यये अतो लोपे अवस्युरिति रूपम् । आचके इति। [६७-१७] आपूर्वाद चकेर्लट इटि 'टित आत्मनेपदानां टेरे' [३।४।७९] इति एत्वे आचक इतिरूपम् ॥१९॥ त्वं विश्वस्य ॥ मत्वर्थे इर इति । [६७-१७ ] मेधाशम्दा- कारलोपधेति शेषः । आकारलोप इति ।[६७-१८] ग्माशम्दा- कारलोप इत्यर्थः । राजसि। [६७-१९] । राजा भवसि । शोम- मानत्वं राक्षोऽसाधारणोधर्म इति भावः। एवमुत्रप्रापिद्रष्टव्यम् ॥२०॥ उजुत्तमम् ॥ ऐतेन-पुण्यादीनामेव मुहदा साधु कृत्यामित्यादिना दानस्य प्रमाणसिद्धत्वात् सत्वादिगुणानां दानामिधानमयुक्तमिति- परास्तम् । अवपूर्णात् घृती हिंसामन्यनयोरितिघावोः तुदादौ पठितात् लोटि शे सिपो हित्ते " अतो है।" [६।४।१०५] इति लुकि, अवघ्तेति रूपम् । ॥ २१ ॥ १९॥ ६ ॥ वसिष्व । वसिष्यति ऋचा 'सर्व देवानां पूजायै प्रोपतो भावनि' [मा २१-११] त्यादिकं व्याख्यानमित्यभिप्रेस्य भाष्यं १,२अत्र अपपाता। ३ मत्र पम्पपावोऽस्ति बजारीयंवृष्ट्वा पूरितम् ।

·११३
ऋग्भाव्यटीकाप्रमाणे [म. १, ल २, व २६
प्रतीकत उपादने । सर्वदेवानामिति। [६७-२४ ] अनेन भाष्य-
स्यामिगतेन रूपेण सर्व देवानां पूजाय प्रोयतो भगान् त्वमुसमवस्त्राणि
वसिषेति योजनामभित्रैतीति द्रष्टव्यम् सर्व देवानां पूजाय प्रोधतो
मवान् शुनम्शेप: अमिनामान स्तोतीति माग्ययोजनान्तरममिप्रेत्याह ।
यति । [६७-२४ ] मध्यति भवितध्ये यत् मियेध्येति अधिक
शब्दरूप तस्यार्थमाह । नित्यमेध्येति । [६७-२४ ] स्वस्मै नो
अध्वर यति भवितव्य क्ष स्वस्मिभित्यित आह । संग्रदानस्यति ।
[६८-४] अधिकरणलविवक्षा कृतेति शेषः । ननु नो अम्बरमिनि
प्रतिभागो न युक्तः प्रापकामावादित्यत आह । नो अध्वर-
मितीति। [ ६८-४ ] अनुकरणस्य अनुकार्याधीनत्वान् प्रकृति-
भाव' । पूर्व स्वस्मिनो अध्वर यजेत्येतन् अस्मदीय मखं यजेति
म्वाक्यरिषरणमिति व्याख्यातम् । इदानी सम्मेद व मिलिन्वा एकमंत्र
वाक्यमिति भावनाह । यति । [६८-५] ॥१॥
निनो होता। तनोतेईमतावति। [६८-७] दिवीति
सप्तम्यन्वोपपदान् तनोतर्जतपि सप्तम्या अल्लाकि दिवित्मतति रूपम् ।
॥ २ ॥
आहिष्मा ॥ कमेणीकार इति । [६८-१२ ] आप्ल व्याप्ता-
वित्यतः कर्मणि इकारप्रत्यये आपिरिति रूपम् । ॥ ३ ॥
आनः॥ सीदन्विति । [६८-१४] । फ्लूविशरणगत्यव-
सादनेम्पिति धातो. लोटि रिकारस्य उत्वे सप्रत्यये 'प्राघ्राध्मा
[७३/७४ ] इति सीदादेशे मेरन्तादेश सीदन्विति रूपम् ।
मनुष इति। [ ६८-१४ | मनेरासि प्रत्यये जासच
मनुषः
इति
रूपम् । ॥४॥

·में १, सू ७, में १०] श्रीसत्यनापती मे ११७ पूर्ण होतः ॥ मन्दस्वेति ।[६८-१५] हर्षान्मदेोटि शपिथास से देशे सवाम्यां वामौ [ १४९१] । इति एकारस्य- वत्वे नुमागमे मन्दस्वेति रूपम् । ॥ ५॥ ॥ २० ॥ यच्चित् ॥ शश्वतेति। [६८-१८] शश्वच्छन्दावाकारागमे शश्वतेति । छान्दसं रूपम् । तनेति। [ ६८-१८ ] तनोते. पथा- अधि सप्तमीबहुवचनस्य आकारादेशः ततश्च तनेति । रूपम् । सर्वे वयं यजमाना इति। [६८-१९] सर्वेषु देशेषु कालेषु वर्तमानाः सर्वे वयं यजमाना यंदा देवान यजामह इत्यन्वयो पोध्या। एतेन कालवाचकेन समतेत्यनेन गवार्थत्वात् यदेत्पर्थक यदिति पदं व्यर्थमिति-परास्तम् । ॥ ६॥ प्रियोनः॥ असामेति। [६८-२१] अस्तेर्लोत्तमपुस्खे मास शपो लाफि 'भाडतमस्य पिछ' [३४९२] इत्यासागमे लोटो लख्वाडावेन सलोपे असामति रूपम् । ॥ ७ ॥ स्वमयः ॥ मनामह इति । [६८-२२] मन्यतेर्षिकरणव्यत्य- येन शपि मनामह इति रूपम् ॥ ८॥ अथानः प्रशस्तय इति। [६८-२४] प्रपूर्षात् शंसुकथन इत्यतः किनि “ अनिदिक्षा [६३०२४] इति नलोपे जास प्रशस्तयः इति रूपम् । ॥९॥ विश्वोभः ॥धा इति [ ६९-१] घामः लोडर्थे ललि 'गाविस्था.. [२११५७] इति सिलकि अडभावे धा इति रूपम् ।

·११८ मृग्भाष्यटीकाप्रकाशे [म १, अ २, २३ अतिरिति। [ ६९-३] सहशन्दस्य वायुषाचित्वे प्रमाणमिति शेषः। पठित इति। मतोऽपत्यवाची यहम्द इति शेषः ।।१० ॥ २१ ॥ ७॥ अश्व न त्वा ॥ उत्तमपुरुषार्थे ध्याइति ॥ [६-९-६] वदेः छान्दसत्वाद्ध्यैप्रत्यये धातोर्नुमागमे वन्दध्या इति रूपम् । योति।। ६९-६ ] वदेः अध्यैप्रत्यये नुमागमे वन्दध्या इति रूपमिति भावः। अश्वं स्वामिवेति तस्यैव दृष्टान्तत्वोक्तेः प्रयोजनमाह । नहीति। [६९-६ ] हि यस्मात् अन्यमश्वमिवत्वा स्तोतुं नोचित तस्मात् वय वामिव वाखन्सं वो बन्दध्य इति पूर्वेण सपन्धः । ॥१॥ सघानाः॥ भाप्ये सुशेवदिति प्रतिविम्मव्याख्यातम् । सुखदिति स्वपदविवरणमिति मावेन सुशेषकदित्यस्य ध्याख्येय पदमु- पादाय भाष्यस्य तव्याख्यानत्वसिद्धये विग्रहमाह । सुशेव इत्या- दिना। [ ६९-८ ] एवेन-श्रुतौ सुशेवकादति पदामावात् सुशेषक- दित्यनय व्याख्यानमनुपपश्ममिति-परास्तम् । छान्दसमिति। [६९-९] उपलक्षणमेतत् । आशीलिङ व्यत्ययश्च छान्दस इति द्रष्टव्यम् । प्रार्थनालिको माव्यत्वात् । कथं विष्णोरिति। [६९-१०] पूर्वमक्तं वायुखनुत्वमिदानीमुच्यमान ऋषिमनुत्व च कथमित्यर्थः ।।२।। स नः॥ सच वीप्सायामिति। [६९-१३] । प्रतेर्वीप्सा- यां कर्मप्रवचनीयत्वात् सयुक्तसदाशब्दे द्विवचनं, द्वाभ्यामपि सद:- शम्दाम्या प्रयोगः । अन्यथा एकत्रैव द्वितीया स्यादपरत्र न स्यादिति पचयितु माग्ये प्रति प्रति सद इति प्रतिशम्दोविरुधारित इति दृष्टव्यम् । एतेन-नानाभूतार्थवाधिना यानि वाच्यानि तेषां गुणक्रियाम्या

·में १, सू ८, म २२] भीसत्येनापतीपीये
व्याप्तीच्छा वीप्सा तस्यां विहितं दिवचनं ग्रामो प्रामो रमणीय इत्यादी
ग्रामादीनामेव वीप्साविषयत्वेन प्रामादिशब्द एव दृष्टमिति इहापि सदः
शब्दवाच्येष्वेव सदास्सुप्रयोक्तः रक्षणक्रियया व्याप्तुमिच्छासझावेन
इच्छाविषयवाचकसदाशब्द एव द्विवचनस्यभाष्यत्वेन भाष्यकारीय
प्रतिशब्दविर्वचनमनुपपममिति परास्तम् । इच्छब्दोवति ।
[६९-१३ ] अस्मिन्पक्षेसदमितिद्वितीया छन्दस्त्वादूमा अघायो-
रिति। [६९-१५] अनेन अपाय आयुर्यस्येति व्यधिकरण-
बहुव्रीहिरिवि सूचितमिति बोध्यम् । समानाधिकरणएव बहुबाहिरिति
भावेनाह । यदेति। [६९-१५] गमनमिति। [६९-१५]
अयधातोगत्यर्थत्वात् गमनमायुश्शम्दवाच्यमित्यर्थः । गमनस्यायुश्वा-
ब्दार्थत्वं व्युत्पाथ बहुव्रीहे. सामानाधिकरण्यसिद्धयर्थ गमनस्यापशम्द-
वाच्यत्वमप्याह । तादर्थ्यादिति। [६९-१५] अधार्थत्वात
गमनस्याघशब्दवाच्यत्वमित्यर्थः । अनेननाघमायुर्यस्येति समानाधिक
रणो बहुव्रीहिः सूचित इतिभावः । ( अत्र ग्रंथपावोवर्तते)।
॥३॥१४॥ वसुशब्दात् छसि 'इकोऽचि विभक्तो' [७।११७३] इति
नुमागमशासनस्यानित्यत्वादप्रवतः
'घेडिंति' [७३।१११ ]
इति गुणस्य संज्ञापूर्वकविघेरनित्यत्वेनाभावात् यणादशे वस्व इति
रूपम् । आतो नुपसर्गेक इति। [६९-२४ ] नेदं कात्यय
विधायकवनोदाहरण अन्तमस्येत्यस्य कर्मोपपदत्वामाषात् । किं तु
'सुपिस्था' [३३२१४] इति ने योगविमागेनोक्तस्य सुपि उपपदे
आदन्तात् कास्ययस्य स्फोरकं स्ववाक्यमित्यूमस् । ॥५॥ ॥२२॥
विभक्तासि ॥क्षरसीति। [६९-२६ ] दानार्थात् धरतेः
शपि सिपि क्षरसीति रूपम् । ॥ ६ ॥

·१२० भाभाष्यटीकाशे म १, २,५२. यममे ॥ अवा इति। [ ७०-२] । अवोटः मिपि हतो लोपे 'लेटोडाटौ' [३४९] इत्याडागमेरुचे निसर्गे घ अवाः इति रूपम् । जुनगताविति। [७०-२] अस्मालेटः सिपि इसी लोपे आहागम व जुनाः इति रूपम् । ||७|| न किरस्य ॥ सुमागम इति। [७०-६] सलोपश्चेत्य- पि ग्रामम् । नेवास्तीति। [७०-८ ] अन्तिमो न भवतीत्यर्थः लोकेहि स्वाप्रितेभ्य' प्रमुगा प्रतिदिनं दीयमान नात्य स्वल्पवान किंतु श्रवणीय बहुल पित्त दीयने मन् साहित्तमन्य भाति । त प्रात्य नन्तरमाश्रिता प्रभु निहाय स्वदेशे अच्छन्तीति दर्शनान् । प्रकृते च श्रवणीय पहल त्वया दीयमानमपि मतस्यान्तिम दान न भवतीति मावः । दित्ससीति । [७०-९] दान स्वार्थे सनि सिपि निन्ध 'अत्रलोपोऽभ्यामस्य' [७४/५८] इति अभ्यासलोपे 'सनि मीमावरमलभराक्षकपतपदामच इस' [७४|४१] इति अकारान्सम्य इसादेशे सस्यार्घधातुपे' [७४|४१] इति सकारस्य तकार दित्ससीति रूपम् | || सवाजस् ॥ तस्तोत। [७०-१२] तरतस्तुन्प्रत्यये इडा- गमेगृणे 'ग्रामितस्कमितस्तमितांतभितचत्तारिकस्ताविशस्तृशास्तस्वनरू- तवस्तवस्तवस्त्रीरूज्वलितिक्षरितिवमित्यमितानि च' [२३४] इति सुत्रेण तरुन त्यस्य निपातनात् इकारस्यांकारादेशे तहतेति रूपम् । वार्ज तरुतेति। [७०-१२, “ न लोकाय्यय " [२३६९] इति षष्ठीनिषेधात कर्मणि राजमिति द्वितीयेतिमावः । ॥९॥ जराबोध ॥ विवितीति। [७०-१९] विपूर्वान् विदे. लाटः सिपो हित्वे शपोलकि 'हुमलम्याहोध. ' [E|४|१०१] इति हीन्यादी छान्दसे धकारस्य ढकारे नुन्चे विविधति रूपम् । ॥१.||||२३|| ·' में सू , में १] श्रीसत्यनापतीपीये १२१ सनः॥ यद्यपीति। [७०-२६ ] नीतिशब्दो मानमित्य- नेन समस्त इति मातीत्यर्थः । सामर्थ्यात् ।[७१-१] नझ विशे षेण पोषकत्वसामर्थ्यादित्यर्थः । अत्र न विद्यते निसरी मानो यस्येसि- नविग्रहः। किंतु नितरां न वियते मानो यस्येति विग्रहः । नीत्यस्य परनिपातः अन्दस इति भाषः। च शब्द इति [७१-३] पुरुमुखध स' इति भाष्यस्था पशब्द इत्यर्थः । सच्छील्येमइत्यस्मात सूत्रादिति । [७१-४] ताच्छील्येम इति महाव्याकरणसूत्रस्य वाच्छील्यविशिष्टे मप्रत्ययोमवतीत्यर्थ इति भावः। ॥११॥ स रेवान् ॥ विश्पतिरिवेति। [७१-७] यद्यपि रेवानि- पेति एकमेव धाकल्याष्टं पदं स्थापि रेवान् इवेति पदद्वयमपि भवति । एवं च इवशब्दस्य विश्पतिरित्यनेन संपन्ध इति भावेन भाष्यकता विश्पतिर्यथेत्युक्तम् । तज्ज्ञापनाय टीकाकुता विश्पतिरेवेत्युक्तमिति पोध्यम् ।॥१२॥ नमः॥प्रकारभेदेनेति।७१-१३] अवान्तर पित्रादि- संबन्धप्रसिद्धिशून्यत्वतत्प्रसिद्धिमत्त्वरूपप्रकारभेदेनेत्यर्थः। ओवश्चरे दनइत्यस्येदं रूपमिति । [७१-२०] वृश्यतेर्मास्योगाल्यास व्यत्ययेनोत्तमपुरुषेकवचने इटि ब्लो सिधि उदित्वेन बेटत्यादिरमाचे कारलोपे 'प्रथेति' घस्य पत्वे' “पढोः कः सि" [ ८२।४१] इति कत्वे 'आदेशप्रत्ययोः' [८१५२ ] इति सिचः पत्वे संप्रसारणे वृक्षीति रूपम् ॥१३॥ ॥२४॥ ॥८॥ यत्र ग्रावा॥ उभयत्रापीति ।[७२-३ ] जरगुरइत्यत्रा- पीत्यर्थः ।।

·१२२ अभाप्पटीकाप्रकाशे [भ १, म २, २५ यत्र दाविव ॥ वो जधनाविवेति। [७२-७] यद्यपि द्वाविवेति शामल्यदृष्टमेकमेव पदम् । तथापि पदव्यमपि मक्तीत्यभिप्रेत्य बपनाविवेति व्याख्यातमिति द्रष्टध्यम् ॥२॥ यत्र नारी ॥ उलूखल इति वक्तव्यइति । [७२-१३- १४ ] अध्यात्म उस्कृखलशम्दवाच्यस्य दर्शनीयत्वात् देहः उलूखल इति वक्तव्य इत्यर्थः । बहोरिति। [७२-१४] परव्याख्याने ऊयश दो- कारस्य दूरस्वादेशः शम्दस्य लूभाषः खशम्दस्य लगागम इति पहो- रलाक्षणिकस्य कार्यस्याङ्गीकार्यत्वं प्रसज्यत इति भावः । अन्यथेति । [७२-१५] (अर्थशम्दस्योति) अर्थशम्दाध्याहारामाष इत्यर्थः। ननु जोष्ठशम्दस्य पुल्लिात्वादोष्ठमिति भाष्येप्रयोगः कथमित्यत आह । अर्ध- चादित्वादिति । [७२-१६-१७] ॥३॥ यत्र मन्याम् ॥ श्री मन्यामिति पदमपलक्षणमिति मावेन मा यकृता अश्वरश्मीनियुक्तमिप्रेत्याह । यथावेति । ॥४॥ यच्चिद्धि ॥ ओलखल्याविति। [७२-१९] उठूखल- मुष्ठात् देवता अणि सीपि द्विवचने यणादेशे ष औलूखल्याविति- रूपम् । दुन्दुभिवदिति।[७२-२१] यधपि शाफल्यदृष्टं जयतामि- वेत्येक पद क्यापि पदव्यमपि मयतीत्यमिप्रेत्य दुन्दुमिवदिति व्याख्यात- मिति द्रष्टव्यम् । वनस्पते इत्येतदिति। (७२-२३) उलूखलस्य वनस्पते इति संयोधनमुपपादितं भवतीत्यर्थः । तेन वनस्पती इत्य- पीति । (७२-२६) तानो अध वनस्पतीइत्युक्ताचि पनस्पती इति द्विवचन सोमरुदमात्यविषयमिति व्याख्या भवतीत्यर्थः ॥५॥२५॥ उतस्म ते ॥ एतद्धटनार्थ चति । (७३-४ ) ते अन- मित् इत्पेक्वटनार्थ उलूखलदेवस्य घृक्षदेवत्वमुक्तम् । सतय त्वदमिमव- ते ·म १, सू. ९, में १] श्रीसत्यनापतीपीये १२३ वृक्षाने वायुर्षातीत्पथों लम्पत इति मावः । कर्मण्यकार इति। (७३-५) पारस्करादित्वावधित्यपि द्रष्टव्यम् । ॥६॥ आयजी। वाजसेति रूपसिदि स्मारयति । जन सनेति (७३-९) पाजशब्दोपपदात् षण् लाम इत्यस्मात् विप्रत्यये वस्य सर्षापहारिलोपे 'पिडनोरनुनासिकस्यात्' (६-४-४१) इति नकार- स्यात्वे सवर्णदीचे वाजसेति रूपमिति शेयम् । बहुलग्रहणादिति (७३-११) 'व्यत्ययो बहुलम् ' (३-१-८५) इत्यत्र बहुलमहणात विकरणस्य प्रकारादेशेकते विजर्भूत इति रूपमिति मावः ॥७॥ ता नः ॥सुतमिति। (७३-१५) विकरणस्य भुप्रत्ययस्य छान्दसे लोपे सुतमिति रूपम् । ॥८ उच्छिष्टम् ॥ आधित्वचीस्य त्वच उपरीत्यर्थे उक्तचर्मण उपरीत्पर्यो लभ्यत इति मावेनाह । चर्मण उपरीति । (७३-१९) यद्यपाति (७३-२०)अत्र अस्या ऋधि। एतमिति द्रोणोपरीति च नास्तीति [७३-२०] सोम पवित्रे आसृजेत्येष व्याख्यानं कर्तव्य- मिति भावः । सोमस्य देववात्वं प्रामणवाक्यपालोचनयापि सिद्ध- मित्याह । तेनापीति (७३-२१) उपलक्षणमेतदिति। (७३-२२) भरेत्यात्मानमेवाहेति भाष्यस्थ मरेति पदमपलक्षणम् । आसृन निघेहीत्यपि प्रायम् । ततश्च मस्त्यात्मनमेवाह। आसृजेत्यात्मान- मेवाह निधेहीत्यात्मानमेवाहेति माययोजनेति भावः। आत्मनमाहेति छतः कल्प्यत इत्यत आह अन्यस्यति । (७३-२२) संषोध्यस्यति शेषः स्थित इति शेष इति [७३-२५] एतेष्वाधारस्थिते विष्णवि मनो धार्यमिति माष्पयोजनेति भावः। अस्मिन्पक्ष इति।

·११४
अपमाष्पटीकाप्रकाश
[म १, २,
-
[७३-२५] अध्यात्मपक्षे जीपामावात सोमनिहीत्येवश्रुतियोजने
भाषः। वेदतुल्यत्वमिति । [७३-२६ ] यत्सोममिन्द्रविष्णवीति वे
प्रयोगदर्शनादिति भावः ॥९॥२६॥ ॥ ९॥
यच्चिद्धि सत्य ॥ अनागस्ता इवेति [७४-२] इधशम
प्रयोगस्य प्रयोजनमाह अत्यन्ताप्रशस्तानिति। [७४-२
अप्रशस्तेन्द्रियादिमतः समोयोम्यान् ईश्वरोऽपि प्रशस्तेन्द्रियादिमतः
करोतीति हेतोः स्वस्य तमोयोग्यत्वे वारयितु इवशम्दः प्रयुक्त हा
भावः ॥१॥
शिमिन् ॥ शचीवारीत। [७४-६] शचीशब्दात् मता
छन्दसीरः' [८-२-१५] इति मस्यपत्वे ' मन्तु घसोः '[८-३-१
इति रुत्वे विसर्गे च शचीपरिति रूपम् ॥२॥
निष्पापय ॥ सस्तामिति । (७४-९) षसः लोटस्तस
स्तामादेशे अदादित्वात् सपो लुकि सस्तामिति रूपम् ॥ ३॥
ससन्तु ॥ ननु अराविशब्दस्य पुस्लिगत्यात् कथं तविशेषण
त्या इत्यस्य स्त्रीलिङ्गत्वमित्यत आह । व्यत्ययेनेति । (७४-१०)
त्या इत्यस्य स्त्रीलिङ्गत्वं ध्यत्ययेनेत्यर्थः । त्या इति न लिमन्यत्यये
किं तु स्त्र्यवाचकत्यात् न्यायप्राप्तमेव स्त्रीत्वमित्याशयेनाह। स्वार्थ
मेव वेति । (७४-१२) एतस्य स्त्रीलिङ्गत्वं न्यायप्राप्तमेवेत्यत्र
भाष्यकारसमतिमाह । इति ज्ञापनायेति । (७४-१२) अस्मिन्पझे
अरात्यः त्याः प्रसिद्धाः प्रजाः ससन्तु इति ऋग्योजना द्रष्टब्या ॥४॥
समिन्द ॥ मृणोति । (७४-१४) मृण हिंसायामित्य-
स्माद लोटि शप्रत्यये लोटः सोई इत्यादेचे 'अतो हेः' (६।४।१०५)
सी हेलकि मृणेति रूपम् ॥ ५॥

·१२५
में १, सू ११ में २] श्रीसत्यनापतीीये
पताति ॥ अन्तीतेति । [७४-१९] पतेरन्तीत-
प्यालेटि विपि लेट आडागमे इतो लोपाप्रवृत्ती पतातीति रूपम् ।
वनमित्युच्यते इति । [७४-२०] पनतेः कर्तर्यकारप्रत्यये
बनमिति रूपम् । ननु तम एष कुण्डऋाणाधीत्युच्यत इत्येव वक्तव्यम् ।
उल्मणा वेदनेति किमर्थमुक्तमित्यत आह । स्त्रीलिोवेति । [७४-२१]
कुण्डनणाचीशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वघटनाय उल्षणा वेदनति त्रीलिङ्गविशे-
ध्यमुक्तमित्यर्थः । अनेनैव तम एवोल्वणा घेदनेत्युच्यते सोल्षणा
वेदना कुष्ठऋणाचीति सप्रयोक्तेति माययोजनाप्युक्ता भवति । अन्यथा
संप्रोक्तमिति स्यात् । ऋकार उच्यत इति । [७४-२४ ]
गोण्या वृत्त्येति शेषः । ॥ ६॥
सर्व परिक्रोशम् ॥ परितः क्रोशो यस्मादिति विग्रहं मन-
सि निधाया।परिकोशकरमिति। (७४-२५)॥७॥२७॥१०॥
आव इन्द्रम् ॥ वाजयन्त इतिरूपसिद्धिं स्मारयति । तत्करो-
तीति । (७५-२) पाजशनात् सत्करोतीति णिचि टिलोपे पानि इति
रूपम् । ततो लटि तस्य शत्रादेशे गुणे अयादेशे जसि वाजयन्त
इति रूपम् । अनेकव्यत्ययापत्तेरिति । (७५-४) परण्याख्याने
बहुवचनं अहमित्यस्य व इत्यादेशयेत्यनेकथ्यस्ययः । अस्मत्याख्याने
तु आमन्त्रितायुदाचत्वाभाव एक एष छान्दस इति अस्मन्याख्यानमे-
वावरणीयमिति भावः। करोतेः किविारीत।। ७५-६ ] क हषि
इति स्थिते यणादेशे द्वितीयकवचने व निविरिति रूपम् । ॥१॥
शत वा ॥ पातालइवेति । (२५-१०) यथा पाताले न
पतिरेषमेवेत्यर्थः। नेत्युभयत्रेति । (७५-१०) क्रियया संभन्धो
निषेधार्थः । निम्नानसंपन्धस्तु इषार्थ इति भावः । ॥२॥

·१२६
अग्माष्पटीकाप्रकाशे [म १, म २५ २०
संयन्मदाय ॥ संपन्धप्रकारमाह । सप्रकृतिकानीति ।
[७५-१६] ॥३॥
अयमुते।। चशब्दादिति। [७५-१७] माष्यकताचशम्दात्
प्रकृतिरिति शेषः सूचित इत्यर्थः । संप्रसारणं छान्दसमिति ।
[७५-१९] पहेल्थासि तस्य से आदेशे शपि छान्दसे संप्रसारणे
'पुगन्तलघूपधस्य च' [७।३३८६] इति गुणे आहेस इति रूपम् । ॥ ४॥
स्तोत्रम् ॥ हरस्वश्छान्दस इति। [७५-२१ ]
गीर्शम्द इतिशेषः । लक्षणयोच्यत इति । [७५-२४ ]
विभूतिशम्दन विभूतिप्रतिपादकत्वमादी लक्ष्यते तत्राप्यनुपपतिदर्शनेन
फलदान लक्ष्यत इति लक्षितलक्षणयेत्यर्थः । ॥ ५ ॥ २८ ॥
उर्ध्वः ॥ ब्रवावहा इति । [ ७६-१ ] श्यक्ताया
वाचीत्यतः लोटि तस्य वहीत्यादेशे टेरेत्वे तस्यैकारादशे आडागमे गुणे
अयादेशे ब्रवावहै इति रूपम् । ॥ ६॥
योगे योगे ॥ अन्तर्णीतोत [७६-१ ] मतुपर्थ-
स्थान्तीत्त्वादिनिप्रत्यस्याश्रवणमिति भावः । ॥७॥
आप ॥ श्रवदिति। [७६-४ ] शृणोलिमये लोट
तिपि तस्य 'इतथ लोप ' [ ३।४।९७ ] इति इकारलोपे 'लेटोs-
बाटो' [ ३।४।९४ ] इत्यडागमे गुणे अवादेशे श्रवदिति रूपम् ।
सहस्रीणीभिरिति [७६-४ ] सहस्रशब्दात् 'अत इति ठनी
[५।२।११५] इति इनिप्रत्यये नान्तत्वात् सीपि तृतीयापहुवचने
सहस्रीणीभिरिति रूपम् । गमदिति [७६-६] गमेर्लटि तिपि
इतो लोपे अडागमे गमदिति रूपम् ॥ ८॥

·मंसू. ११, में १५] श्रीसत्यनापतीपाये १२७ अनुप्रत्लस्य ॥ ततोमहानिति । [७६-८] । व्याख्यान- मुपपीमिति शेषः । असतीति । [७६-९] क्रियाषचनादावसति कर्वकर्मादिसहिता क्रियामाहुः । अतः प्रतीत्युपसर्गोऽपि क्रियावचनादेर- भाषात् सर्वान्वैरिणः प्रतितिष्ठतीति ससाधनां क्रियामाहेति भावः । ननु भाष्ये प्रतिप्रतिस्य इति वीप्सायांविर्षचनेन श्रौतप्रतिशम्दस्य फर्मप्रवच- नीयसंहायाअ [अन] श्रीकारात् कर्मप्रषचनसंसाया उपसर्गसंशयावाधेन प्रतीत्यस्योपसर्गत्वाभावात् उपसर्गत्वमशीकृत्य ससाधनक्रियावाचित्वं कथमुक्तमित्यत आह । दिर्वचनंत्विति। [ ७६-९ ] भाष्यकारीयं प्रतिप्रतिस्य इति विर्वचन श्रीतप्रतिशम्दामिप्रायमात्रेण न तु प्रतीत्यस्य वीप्सार्थकत्वामिप्रायेण ततः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाभावेन प्रतीत्यस्योपसर्गत्वे भाधकामावात ससाधनक्रियावामित्वं युक्तमेवोति भावः । हुवइति। [७६-११] मालिटितदादेशतिशब्दस्य पाश संप्रसारणे तित्यामवे उपादेशे च हुवे इति रूपम् ॥९॥ तं त्वा ॥ विश्ववारेति। [७६-१२] विश्वशम्दोपपदात् यो पनि वृद्धौ विश्ववारेति रूपम् ॥१०॥२९।। अस्माकम् ॥ ननुशिप्रणीनामित्यस्य श्रीलिङ्गत्वात्सुखिना- मिति व्याख्यानमनुपपनमित्यत आह । स्त्रीलिङ्गव्यत्ययेनति [७६-१४] भुतौ लिाध्यत्ययस्याङ्गीकारेणत्यर्थः ॥११॥ तथा तत् ॥ उश्मसीति [ ७६-१६] वसेमसि शपालकि 'इदं तोमसि' [७-१-४६] इति मस इकारान्तत्वे 'अहिज्याषयि- व्यधिषष्टि' [६-१-१६] इति संप्रसारणे उश्मसीति रूपम् ॥१२॥ रेवती ॥ कृतः पक्षषो रेखत्य इत्यत आह । प्रोक्ता इति। [७६-१९] 'पायो वै रेवस्य' इत्यादौ रेवतीशम्दस्य मावशन्देफरे ·१२८ भाभाष्यटीकाप्रकाले सिम २.३० 'सधमादस्थयोश्छन्दसि [ ६३३१९६] इति प्रण सधादेशविधानात् मादेन सहित् इति कुतो न व्याख्यातमित्यत आह । सधमादस्ययो- रिति।[७६-२१] गुणगुणिनोर्मेदाभावेन साहित्यानुपपत्ते साथ- मादस्थयोग्छन्दसि' [ ६३९६ ] इति पत्रप्राप्त ग्याख्याने नाश्रित- मित्यर्थः। विशेषवलन साहित्यव्युत्पादनमगतिका गतिरिति भावः । 'जुमन्तो यामिमदेमेन्यत्र यामिरिति श्रवणात् 'पिवाजा' इ येतन् स्त्रीलिङ्गमित्यवधायर्याह । स्त्रीलिड्गमिति। [७६-२१] चशब्द इत्यस्योत।। ७६-२३] शुशन्दे इति घातो रूप मन्वाच्यार्यन्त इतिभाव' । धातोरिति ।[७६-२३] शुधातोः सुदूपनासिकाजन्य शब्दार्थकत्वेन सम्दसामान्यार्थकत्यामावादिति भावः ॥१३॥ आप ॥ मन्त्रेष्विति। [७७-१] आछितिटा सक्षा । आछि परे मन्त्रेषु आत्मन आदेराकारस्यलोपः स्यादिति त्रार्थः । इण्गतावित्यस्योत। [७७-३] इणः लट् तस्य शानचि अपो सार्क इयगदेशे इयान इति रूपमिति भाव । दान्तिक इति । [७७-४ ] पृष्टान्तदाष्टोन्तिकयो शन्दवत्वेन साम्यव्युत्पादनाथ प्रणो- रित विशेषणमिति भावः । ॥१४॥ आयत् ॥ दुहेश्छन्दसाति। [७७-६ ] दुदेटि सिपि इतो लोपे असागमे हकारस्य व्यत्ययेन यकारे दुव इति रूपमिति मावः ॥१५॥ ॥३०॥ शश्वदिन्द्र ॥ शुन शेपस्येन्द्रप्रसादो लात इति झापयितु बामणवाक्य पठति । तस्मा इन्द्र इति । [७७-९] शुनाशेपेन एवमुक्तप्रकारेण अग्मिासूयमान इन्द्रस्वस्मै हिरण्यरय मनसा स्वेच्छया पप्रेरणा बिनधेति यावत् | ददी बचपान् । तदनन्तर शुनाशेपः

·म १सू १२, म २०]
बीसत्यनामतीयोंये
१२९
'शचदिन्द्र' इत्येतया ऋचा तमिन्द्रं प्रतीयाय तुष्टावेति प्राक्षण
वाक्यार्थः । इदं रूपमिति । [ ७७-१० ] प्रथेखि लुकि उप-
धायाः व्यत्ययेन उकारे विर्वचने 'गुणो यल्लकोः' [७४/८२] इति
गुणे हलादिशेषे शतरि मिसि च पोपुथभिरिति रूपम् । नानद-
दिरिति । [७७-१०] नदेरतिशये पौनः पुन्ये षा यछि तस्य लकि
द्विर्षचने 'दीर्घोऽकितः' [ ७४१८३] इति दी शतरि मिसि च
नानदगिरिति रूपम् । शाश्वसद्धिरिति ।[ ७७-११ ] श्वसे-
यडि तस्य लाक द्विवंचने अभ्यासदीचे शतरि मिसि प रूपम् ॥१६॥
आश्विना ॥ इदंरूपमिति । [७७१८] कि किपि-
पत्वे उपधाइरस्वत्वे टाप्रत्यये इषति रूपम् । माष्ये वीर्यमिति।
[७७-१८] धीरोति प्रातिपदिकानुवादः । वीर्यमित्यर्थकायनमिति
विवका । नाम्राउच्यन्त इति [७७-१८] रखानि अपनाना-
उच्यन्त इत्यर्थः ॥ १७॥
समानयोजनः ॥ स्वरूपदेहविषक्षयाह । चित्सुखत्वा-
दिति [७७-२१ ] ॥ १८॥
न्याघ्न्यस्य ॥ अन्यस्येति। ७७-२३] 'अध्याद-
यब' [उ ५६१ ] इति निपातना दन्यशब्दसिद्धिः । अः
विष्णुरिति ।[७८-१] विष्णुषाचका (अ) शब्दोपपदात् हन्तेफर्मणि
यप्रत्यये आलोपे हकारस्य पत्वे षष्ठयैकवचने अध्नस्योत रूपसिदि-
रिति मावः । येमथुरिति । [७८-१] यमेरथुसि द्विवचने ' अस
एकहल्मध्येऽनादशादोलिटि' [६४१२०] इति एत्वाम्यासलापयो-
येमथुरिति ॥ १९ ॥

·१३०
श्राभाष्यटीकाप्रमाणे [ १, अ २५ ३२
कस्ते ॥ मर्त इति ।[७८-३] मृहः "सिमृग्रिणवामि-
लूपधुर्विम्यस्तन् [उ. ३७३ ] इति तन्प्रत्यये गुणे मर्त प्रति रूपम् ।
वृणोतेरकार इति। [७८-८ ] रप्रत्यय इत्यर्थः । ईकार इति।
७.-- ] 'दिवाण [४१२१५] इति गीवित्पर्धः
। २०॥
वयं हि ते ॥जात्यश्ववदिति । [७८-९ ] जात्यश्ववन्
विधमान इत्यर्थः । नन्वश्वले कप सपुद्धिः । तस्योपमानवाचक-
स्वादित्यत आह । इवादियुक्तमिति ।[ ७८-९] स्वादियुक्तोप-
मानवानकाशग्द' उपमेयवाचीनि हेतो अनेत्यस्याचवविधमाने इत्येय
रूपण संपोध्यवाचकान् अश्व इति सपुद्धिर्यक्तेति भावः । पञ्चम्यर्थे
षष्ठति। [७४-११] 'पञ्चम्यपापारिभिः ' [२।३।१० ] इत्यु-
पपदविभक्तेः कमेन्त्रवाचकत्वान् (अत्र ग्रन्थपात ) पञ्चम्यर्थ इति ।
[७८-११] तथा च आक योगेऽपि पष्ठी शेपे [२।३१५० ] इत्युत्ते
पक्षम्यपाइपरिमिः' [२१३।१०] इति पञ्चम्पर्थे षष्ठीति भावः ।
(छलागे टिप्पणी १५१-१२) २१॥ त्वत्यमिः।।
२२।। ।३१॥११॥६॥
त्वममे प्रथम । एस्तुताबित्यस्मात् " उणादयो बहुलम्
[३।३१] इत्युक्ते डूपप्रत्यये छ टि हिलोपे स्तूप इति रूपम् .
त्वमग्ने प्रथमो अजिंगरा ऋषिः॥ अगिरा इति ।
[७८-२३ ] अगरसशब्दस्य अन्त्याकारलोपे अडशन्दाकारस्य इकारे
अङ्गिरा इति रूपम् । विधनापस इति। । ७९-१] अलुक्-
समासोऽयम् । ॥१॥

·म. १, सू १२, म. १०] श्रीसत्यनापती ये त्वममे प्रथमो अङ्गिरस्तमः अङ्गिरस्तम इति ॥ [७९-४] अगिरस् शब्दः पूर्ववत् । ततस्तमम् । इरो मनुबर्थ इति। [७९-५] मेघाशब्दात् इरप्रत्यये आकारलोपे मेधिर इति रूपम् । मतुबानाह । भूमेति। [७९-५] शयुरिति। [७९-६ ] क्षेते! " मुशीतचरित्सरितनिधनिमिमस्जिम्या" [उ, ७] इति उप्रत्यये गुणे अयादेशे शयुरिति रूपम् । शयितति। [७९-६] सेवेति [७९-६ ] पाठः प्रामाविका । शेते. सेट्कत्वेन इटोऽयश्य भाव्यत्वात् । आत्मा [मा] शय इति। [ ७९-७ ] अत्र यथा क्षेतिः स्थानार्थः तथा शयुः इत्यत्रापि स्थानार्थ इत्यर्थः । अत्र स्थानति पाडवाः समुद्रस्थानकत्वात् समुद्रस्थातेति अर्थ इति भावः। ॥२॥ त्वममे प्रथमो मातरिश्वने ॥ ननु त्वमिति श्रवणात् मध्यमपुरुषेण भाष्य कथं भाष्ये आविर्षभूवेति प्रथमपुरुषयोग इत्यस आह । युष्मद्युपपदे पीति [ ७९-९] प्रथमपुरुषप्रयोगः छान्दस इति भावः । तदिच्छासुक्रतूयति। [७९-१२] सुक्र तुशब्दात 'सुप आत्मनः क्यच् ' [१८] इति क्यपि 'अकृत्सा- वैधातुफयोर्दीर्घः [१४।३५] इति दी 'अ प्रत्ययात् '[३।२१०२] इति अकारप्रत्यये टापि सुक्रतूयेति रूपम् । तृतीयायाइति । [७९-१२ ] 'मुपो मुलुक् '[७१३९] शति कृतीयाया आकारादेश इत्यर्थः । मतुविति। [७९-१३ ] 'मादुपधायाभ मतो!ऽयवादिन्यः [बा२।९] इति मकारस्य वकारादेव इति द्रष्टव्यम् अरेजेतामिति। [७९-१४ ] रेजतेर्लछि आवामित्यादेशे शपि 'आवो वि' [७२८१] इति आफारस्य यू आदेशे 'लोपो ·वृतः ' अवधपण्यवर्या . गृमा आधि ऋग्भाष्यठीकाप्रकाशे [म १, म २, ३३ व्योवलि' [६।११६६] इति यकारलोपे आद्गुणे अडागमे च अरेजे तामिति रूपम् । राजतेति। [७९-१४ ] राजते हि व्यत्य- येन उपधायाः एत्वम् । अन्यत्समानम् । होतृवूर्येइति । [७९-१५] [ २१।१०१] इति निपातनात् यप्रत्यये गुणे टापि होतृवर्या इति रूपम् । वर्णव्ययत्येन वफारस्था- कारस्य ऊत्वे द्विवचने होतृवर्ये इति रूपम् । ननु वूर्ये असध्नोरित्यत्र ईदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम् ' [२१।११] इति प्रगृह्यसंझाया 'प्लतप्र- '[६।१।१२५ ] इत्यनेन प्रकृतिभावः स्यादि- त्पत आह । प्रयत्वाभाव इति। [ ७९-१६ ] वक्ष्यमाणेन संबन्ध इति। [७९-२१ ] 'वमुर्मवानसी' त्यत्रत्येनासीत्यनेन सबन्ध इत्यर्थः । भवानित्यस्य घ्याख्येयं दर्शयति ॥ सबुद्धीति । [७९-२२ ] ननु असीत्यस्य मवानित्यनेन संवन्धो नोधितः । शेषप्रथमपुरुषस्य मान्यत्वादित्यत आइ । असीत्यस्यति [७९-२२] त्वमित्यनेनैव सबन्धो न भवानित्यनेनेति भावः ॥ ३ ॥ त्वमग्ने मनवे ॥ अवबोधनइति । [७९ २३ ] मने- रुप्रत्यये मनव इति रूपम् । अवाशय इति। [७९-२५ ] पाश- तेणिचिलछि सिपि शपि गुणे अयादेशे अागमे च अवाशय इति रूपम् । पाश नमिदं प्रान्त्या न भवतीत्याह । अयथावाशनमिति । [८०-३] सांहित इति [८०५ ] अन्येषामपि दृश्यते इति सहि- तायां दीर्ष इति भाषः । श्वाकर्णादिवदिति। [८०-९] 'शुनो दन्तदंष्ट्राफर्णकुन्दवराहपुच्छपदेइत्यत्र भाप्रशन्दस्योपसंख्येयस्यादनेना- प्रापि वीर्ष इति भावः । ॥४॥[षा र ६।३।१३० ] ।

·म १, १२, म ७] श्रीसत्यनाथतीर्घाये
त्वमग्ने वृषभः ॥ श्रवाय्य इति ।[८०-१३] श्रुदाक्ष-
स्पृहिग्राहिम्य आय्य [उ० ३८३] इति थाय्यप्रत्यये गुणेऽयादेशे
अवाय्य इति रूपम् । आहुतिमिति। [८०-१४] आइ पूर्वात
ह्मयतेः औणादिके कर्मणि क्तिनि 'वचिस्वपि । [६।१२१५] इति
संप्रसारणे आहुतिमिति रूपम् । ननु विशां वासाधिकरणत्वाहिट्सु इति
सप्तम्या माव्यं कथं द्वितीयेत्यत आह उपान्वध्याड्वस इति ।
[८०-१५] ॥५॥ ॥३२॥
त्वमग्ने वृजिन । पिपति। [८०-२१ ] पृ पालन-
पूरणयोः इत्यतः लटि सिपि शपः सौ दित्वे 'अतिपिपयोधि
[७४४७७] इत्यभ्यासस्यत्वे गुणे पिपीति रूपम् । यज्ञसामान्य-
वाचकेन विदथचम्देन ज्ञानयज्ञो ग्राम इति भावेनाह | सदविद्याख्य
इति। [८०-२२] परितम्ये इति। [८०-२४] परिपूर्वाद
तकेयप्रत्यये प्रत्ययस्य मुडागमे परितक्म्ये । इति रूपम् । ॥६॥
त्वंतमग्ने ॥ मर्तमिति ।[८१-२] मृक्ष: 'इसिमृधि-
ग्वामिदामिलूपधुविभ्यस्सन् [ उ० ३७३ ] इति तन् प्रत्यये मर्तमिति
रूपम् । तातृषाण इति। [८१-३] पेलिंटा कानषि बित्वे
अभ्यासस्य छान्दसे संहितायां दी तातृषाण इति संहितायां रूपम् ।
प्रय इति। [८१-५] वतीयोऽतिशय इति इकारस्याकारे प्रय
इति भवति । सूरये तु आविशेषात्ततृषाण इति। [८१-७]
इतः परं प्रयः कृणोषीत्येव पाठः । [ ८१-७] नतु मया कृणो-
पीति। [८१-७] अन्यथास्मिन्व्याख्याने प्रयइति व्यर्थ स्यात् ।
॥७॥

·१३४ ऋग्भाष्पटीकाप्रकाशे [अ १, म २, ५ ३४ स्वपिः त्वंनो अग्ने । अत एवेति। [८१-१२ ] जानिनि विदूढः सनावादेव विश्वकर्मा इन्द्रो वेत्याह । अन्यथा कारुः कुलाल इत्यवक्ष्यत् इत्यर्थः । पुनरुक्तिप्रसंगादिति ।[८१-१२] कारु सदस्य ज्ञान्यर्थकत्ये 'सनये धनानामि ' त्यनेन शानस्योक्तत्वात् पौन- रुपत्यं स्यादिर्यः । ॥८॥ त्वंनो अग्ने पित्रोः॥ ओपिष इति । [ ८१-२९ ] आङ् पूर्वात् वपः (वप धातो:) लिटः थासि इटागमे थासः सभावे 'वधि ' इति [ ६।१।१५] संप्रसारणे द्वित्वे सवर्णदीर्घ आल आद्गुणे पत्वे च ओपिष इति रूपम् । ॥९॥ त्वमग्ने प्रमतिः॥ शतिन इति। [ ८१-२४] इतः पर टीकायां शतसंख्यावत्य इति प्रक्षिप्तम् । तथा सहस्रिण इत्यत्तापर सहस्रसख्यावत्य इत्यपि प्रक्षिप्तम् । श्रुतौ स्त्रीलिङ्गस्य विशेष्य- स्याभावेन पदवयस्यलिङ्गव्यत्ययनिरूपणप्रयोजनाभावात् । ततथैव टीकावाक्यपाठः । शतिनः शतसंख्यावन्तः रायः संयन्ति सहस्रिणः सदनसंख्याषन्तय रायः संयन्तीति । ॥१०॥ ॥३३॥ त्वामग्ने ॥ राक्ष इसि भाष्यस्य पदमनूष राजविशेषपरस्वेन स्वयं व्याख्याय भाष्यपदस्य आयोरित्येतत् व्याख्येयमिति दर्शयति । राज्ञ इति । [८२-१] आयोरायरित्यनेन षष्ठयाः साधुत्वमायुः शम्दवाच्यस्व चेति व्यं प्रतिज्ञायत इति भ्रम वारयति । आयोरायु- रित्यनेनापीति। [८२-२ ] कुत इत्यत आइ तत्समाधान- स्येति ।[८२-२ ] आपुशम्दवाच्यत्वं कथमित्याशङ्कासमाधानस्या- पाप्यनुक्तत्वादित्यर्थः । वक्ष्यमाणत्वाचेति [ ८२-२-३ ] तस्य ' य ·में १, सू १२, म १३] श्रीसत्यनामतीर्घाये नामान्तर्यामिणो जीवगं च ' इत्यनेन वक्ष्यमाणत्वाचेत्यर्थः । संबन्ध- स्योक्तत्वादिति ।[८१२] पष्ठया सामान्येनोक्तस्यसंवन्धस्य विद्वतस्यादित्यर्थः। आग्नेयत्वानुपपत्तिरिति । [८२-१२ ] इतः परं द्वितीय इति [८२-१२ ] 'प्रक्षिप्तम् । आध इत्यु- च्छिमम् । ततमेवं टीकावाक्यपाठः। 'आधे कथमीश्वरस्येळात्वमिति'। अपश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । नेति चेदामेयत्वानुपपसिरित्यनेनैव द्वितीय- पक्षस्य दूषितत्वेनाधपक्षस्यैव दूपर्णायित्वात् । 'छन्दसीण' [उ० २] इति सूत्रमर्थतोऽनुवदति । इणश्छन्दसति [८२-१६ ] इणः उणि पद्धौ आयादेशे आयुरिति रूपम् । ॥ ११ ।। त्वं नो अग्ने ॥ अस्य पुत्रस्य सूनोरिति । [ ८३-५] पौत्रस्येत्यर्थः । ॥ १२ ॥ त्वमग्ने यज्यवे ॥ यज्यव इति। [८३-१४] यजे 'यजिमनिशुधिदासिननिभ्यो युच् ' इति युच्प्रत्यये उणादेशे पाहुलिक- स्वात् 'युवोरनाको' [७११] इत्यनादेशाप्रवृत्तौ चतुध्यकवचने यज्यव इति स्पस् । यधुरिति । [८३-१४ ] यजेस्वृषि अम " [८-२-३६ ] इति पत्वे षष्ठपैकवचने यधुरिति रूपम् । पायुरिति । [८३-१४ ] पातेरुणि ' आतो युक् ' [ ७३३३] इति युकि पायुरिति रूपम् । इध्यस इति । [८३-१६-१७] इन्धीदीप्ताविस्यवः कर्मणि लटि थास सेभावे यकि "अनिदिताम् ." [६-४-२४ ] इति नकारलोप इध्यस इति रूपम् । प्राणिविशेष- स्येति । [ ८३-१९] वाफ्दस्येत्यर्थः । तस्येति ।[८३-१४] गौणस्य एकशब्दस्यस्पर्थः । भावे असनिति ।[८३-२०] ' आदे ·ऋग्भाष्यठीकाप्रकाशे [अ १, २, ३४ च उपदेशिति ' [६।११४५] इत्यात्वे छान्दसे युगागमे चतुर्युक- घचने घायस इति रूपम । कीरेरिति ।[८३-२१ ] कमः 'अघा' [उ ५८८ ] इति इकारप्रत्यये धातुकारस्य ईकारे रपरत्वे पष्ठपैकवचने कीरेरिति रूपम् । ॥ १३ ॥ त्वमग्न उरु शंसाय ॥ महास्तोत्रायेति । [८३-२३ ] शिष्यकृतमहास्सोलविषयायेत्यर्थ । वाघत इति । [८३-२३ ] वटेः शान्तस्य छान्दस उपधादीचे दकारस्य घकारे चतु- र्येकवचने वाघते इति रूपम् । आध्रस्यति । [ ८३-२४ ] आर्षात् धृइत्येतस्मादोणादिके कप्रत्यये यणादेशेषष्ठधेकवचने आध्र- म्योत रूपम् । सामान्यमिति ।[८४-३ ] अखिलोपदेशकत्वा- सामान्यपरिपकाधिकारोपदेशमन्ये विशेषे हेतुरित्यर्थः । अखिलमित्येत- दुमयत्र संघध्यत इति मावेनाह । अतएवाखिलमिति। [८३-३] अखिलमिति प्रतीकधारणम् । प्रदिश इति कुद्योगात् षष्ठचा माव्यमिति योतनाय अखिलस्यति प्रतिपदग्रहणमिति विवेकः । तृनन्तत्वादिति [८४-४ ] 'न लोकाय्यय निष्ठ [ ६।३।६९ ] इति द्विती- यापवावफपष्ठीनिषेधेन 'कर्मणि द्वितीया' [२।३।२] इत्यनेन द्वितीयेति भाव ॥ १४ ॥ त्वमग्ने प्रयत ॥ ककारागमेनेति। [८४६ ] सदेर्मनिन् प्रत्यये घातोः कुटागमे 'आदेशप्रत्यययोः ' [ ८।३।५९ ] इति धात्वादेः सस्य षत्वे क्षोति रूपम् इति भावः । देहे सत्येवेति [ ८४-१२ ] अस्मिभेष देहे क्षमालाभार्थ ज्ञानमार्गवसत्यर्थ वेदोक्त कर्मणि कसे अस्मिभेष देहे या क्षमा या च ज्ञानमार्गे वसतिलभ्यते तदुभयं वेदोक्तकर्मणा दिवः प्राप्तिर्भवतीति । निधयायोपमा भपवीति - - - ·में १, १२, में १७] श्रीसत्यनापतीपीये १३७ भवः । स्त्रीलिङ्नति । [ ८४-१३ ] पदकाले स इति पालिङ्गतया श्रूयमाणं पद सेति स्त्रीलितया विपरिणम्य उपमाशब्देनान्वेतव्यमिति भावः ॥ १५॥ ३४ ॥ इमामग्ने ॥ शराणिमिति। [८४-१५] तृतीयोऽ तिशय इत्युक्तरकारस्य इकारः । मीमृष इति । [ ८४-१५ ] चुरादिण्यन्तात् मृगेलहि सिपि च्लेषलादेशे च छीति विवंचने 'उरत्' [७४६६ ] इति अभ्यासवर्णस्य अकारादेशे 'सन्वल्लघुनि [७४९३] इति सन्वद्रावे 'सन्यता' [७४३७९] इति इस्वे "दीपों लघो" [७४९४ ] इति वीर्षे णिलोपादौ 'बहुलं छन्द- स्यमाङ योगेऽपि' [६-४-७५ ] इति अडमावे मीमृष इति रूपम् । व्यत्ययेनेति । [८४-१५] लोडणे लुछो जातत्वात् मर्ष- स्वेति व्याख्यानमुपपममिति भावः । स्रोच्चारणेन सोभ्यशन्दसिद्धि स्मारयति । सोममहति यः[४१३७] इति ।[८४-१८] सोमशब्दात द्वितीयासमर्थात् अस्तीत्यर्थे यप्रत्ययो भवतीति सत्रार्थः । भूमिरिति । [ ८४-१९ ] 'अमेः संप्रसारणं च ' [ ५७०-उ० ] इति सत्रेण अमेरिन् प्रत्यये संप्रसारणे भूमिरिति रूपम् ॥ १६ ॥ मनुष्यत् ॥ मनुष्वदिति । [८४,२० ] मनुशब्दपर्या यान्मनु शब्दावतिप्रत्यये सस्य षत्वे मनुष्वदिति रूपम् । ननु मनुष्यदित्यादिव्याख्यानाय भाष्ये मनोरगिरसो ययातरिति षष्ठी प्रयोक्तच्या । 'तत्र तस्येव' [५।१।११६] इति सूत्रेण षष्ठी सत्पम्य- न्ताभ्यामेव पवेविधानात् कथं प्रथमान्तशब्दप्रयोग इत्यत आह । तात्पर्यत इति । । ८४-२१] अच्छेत्यभेरर्थ इति ·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे अ १, २, ३४ च उपदेशिति' [६।१।४५] इत्यात्वे छान्दसे युगागमे चतुर्पाक- वचने धायस इति रूपम । कीरेरिति ।[८३-२१ ] कुमा अचहः' [उ ५८८ ] इति इकारप्रत्यये धातुकारस्य ईकारे रपरत्वे पष्ठपैकवचने कीरेरिति रूपम् । ॥ १३ ॥ त्वमग्न उरु शंसाय ॥ महाम्तोत्रायेति । [ ८३-२३ ] शिष्यकृतमहास्तोत्रविषयायेत्यर्थ । वाघत इति । [८३-२३ ] वदेः शत्रन्तस्य छान्ठस उपधादीघे दकारस्य धकारे चतु- न्येकवचने वाघते इति रूपम् । आधस्यति । [ ८३-२४ ] आर्वात् इत्येतस्मादोणादिके फप्रत्यये यणादेशेषष्ठथेकवचने आध्र- स्योत रूपम् । सामान्यमिति ।[८४-३] अखिलोपदेशात्या- सामान्यपरिपकाधिफारोपदेशकत्ये विशेषे हेतुरित्यर्थः । अखिलमित्येत- दुमयत्र संघष्यत इति भावनाह । अतएवाखिलमिति। [८३-३] अखिलमिति प्रतीकधारणम् । प्रदिश इति कृयोगात् षष्ठया भाव्यमिति द्योतनाय अखिलस्यति प्रतिपदग्रहणमिति विवेकः । तृनन्तत्वादिति [८४-४] 'न लोकाध्यय निष्ठ ' [ ६।३।६९ ] इति द्विती- यापवादकषष्ठीनिषेधेन 'कर्मणि द्वितीया' [२।३।२] इत्यनेन द्वितीयेति भाव ॥ १४ ॥ त्वमग्ने प्रयत ॥ ककारागमेनेति। [८४६] सदेर्मनिन् प्रत्यये धातोः कुडागमे 'आदेशप्रत्यययोः [ ८।३।५९ ] इति घात्वादेः सस्य षत्वे क्षोति रूपम् इति भावः । देहे सत्येवेति [८४-१२] अस्मिमेव देहे क्षमालाभार्थ ज्ञानमार्गवसत्यर्थ वेदोक्त फर्मणि को अस्मिमेव देहे या क्षमा या च ज्ञानमार्गे वसतिलभ्यते तलुमयं वेदोक्तफर्मणा दिवा प्राप्तिर्भवतीति । निपयायोपमा मपतीति ।

·में १, सू १२, में १७] श्रीसत्यनाथतीर्थीये १३७ भवः । स्त्रीलिडेनति । [ ८४-१३ ] पदकाले स इति पुलियतया श्रूयमाणं पदं सेति खीलिया विपरिणम्य उपमाशब्देनान्वेतव्यमिति मावः ॥ १५ ॥ ३४ ॥ इमामग्ने ॥ शराणिमिति । [८४-१५ ] तृतीयोऽ तिशय इत्युक्तेरकारस्य इकारः । मीमष इति । [८४-१५ ] चुरादिण्यन्तात् मृषेलाडि सिपि चलेश्वलादेशे च सीसि विवंचने 'उरत्' [७४।६६] इति अभ्यासवर्णस्य अकारादेशे 'सन्वल्लघुनि [७४।९३] इति सन्वद्रावे ' सन्यता' [७४७९ ] इति इत्वे "दीर्घो लघो" [७४९४ ] इति दी णिलोपादौ 'बहुल छन्द- स्यमाङ योगेऽपि' [६-४-७५ ] इति अडमावे मीमृष इति रूपम् । व्यत्ययेनेति । [ ८४-१५ ] लोडर्थे लुडो जातत्यात् मर्ष- खेति व्याख्यानमुपपसमिति भावः । मनोधारणेन सोम्यशब्दसिद्धि स्मारयति । सोममहति यः[४।४।१३७] इति ।[८४-१८] सोमशब्दात् द्वितीयासमर्थात् अर्हतीत्यर्थे यप्रत्ययो भवतीति सूत्रार्थः । भूमिरिति ।[८४-१९ ] ' प्रमः संप्रसारणं च ' [ ५७०-उ० ] इति सूत्रण अमेरिन् प्रत्यये संप्रसारणे भूमिरिति रूपम् ॥ १६ ॥ मनुष्यत् ॥ मनुष्वदिति । [ ८४,२०] मनुशब्दषर्या यान्मनु शब्दावतिप्रत्यये सस्य षत्वे मनुष्वदिति रूपम् । ननु मनुष्वदित्यादिव्याख्यानाय भाष्ये मनोरगिरसो ययातरिति षष्ठी प्रयोकव्या । 'तत्र तस्येव ' [५।१।११६] इति पत्रेण षष्ठी सत्पम्य- न्ताभ्यामेव वतर्विधानात् कथं प्रथमान्तशब्दप्रयोग प्रत्यत आह । तात्पर्यत इति । । ८४-२१] - अच्छेत्यभेरर्थ इति १८.

·१३८ ग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ १, अ २, ३६ [८४-२२ ] इतःपर टीकायां श्रयमाणं अत्र अच्छगत्यथवदे- विति मतिरिति [८४-२२] वाक्य प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् गतिसंशाप्रदर्शनप्रयोजनाभावात् । यक्षीति [८४-२४] यजेः सिपि तस्य हीत्यादेशामाये शपो लाक 'प्रथ '[८।२।३६ ] इति पत्थे ' पढोः का सि' [ ८।२।४१ ] इति फत्ये 'आदेशप्रत्य- ययोः' [ ८।३।५९ ] इति सिपः सकारस्य पत्वे यक्षीति रूपम् । ॥ १७ ॥ एतेनाग्ने । वावृधस्वेति । [८४-२६] घुघलौट थासः सेभावे 'सवाम्या [३।४।९१] इत्येकारस्य वत्वे व्यत्ययन शविकरणे अन्दसे द्विर्वचने उरदत्वे छान्दसे अभ्यासस्य दीर्थे वावृ- धस्वेति रूपम् । यदिति नपुसकमिति [८५-२] यत्ते चकमेत्यत्र यदिति नपुंसकमित्यर्थः । यामितिवेति । [ ८५-२]। या वेदवाच चकम इत्यर्थ इति भाषः । प्रणेषीति । [ ८५-३ ] । प्रपू- वामयतेः लटः सिपि शम्लुकिगुणे पत्वे प्रणेषीति रूपम् । ॥ १८ ॥ ३५॥१२॥ इन्द्रस्यनु ॥ लडथैलडिति ।[८५-७ ] बच परिभाषण इत्यत. परिमाषणवाचिनः वचोलडर्थे लडि सदादेशमिपोमादेशे लिप- त्यये ' अस्यति षक्ति ख्यातिम्योऽछ' [३।१।५२ ] इति अछादेशे वच उम्' [७/४।२०] इति उमागमे 'आद्गुणः [६।१।८७] इति गुणे छान्दसे अठमावे अवोचमिति रूपम् इति भावः अडागमे अहन्निति [ ८५-९] इन्सर्लकि तिपि इतोलोपे आपोछकि तकारला अइन्निति रूपम् । नन्धपामन्विति मषितव्यम् । खननकर्मस्या- ·में १, सू १३ में ५] भीसत्यनापतीपीये भाषेन द्वितीयाप्राप्त्यभाषादित्यत आह । लक्षणेति ।[८५-१०] 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' [ २३८ ] इति सूत्रण द्वितीयेति मावः । नन्वस्मिन्पक्षे अन्वप इत्यत्र अन्धित्यस्य हेत्वर्थकत्वेन लक्षणार्थ- कस्वाभावात् कथ वितीयेत्यत आह । अनुर्लक्षण [ १।४।८४] इतीति । [८५-१३] अस्मिन्सूत्रे लक्षणशब्दस्य हेसुवाचकत्वा- दिति भावः । उक्त व काशिकायाम् । 'किमर्थमुच्यते याफ्ता लक्षणे- स्थभूतारख्यान '[११४९०] इत्यनेन सिद्धौवाऽनोः कर्म- प्रवचनीयसंज्ञा हेत्वर्थ तु षचनम् । हेतौ वतीयां बाधित्वा द्वितीया यथा स्यादिति । अस्मातकरण इति ।[८५-१५] वहे:(:)सन्- प्रत्यये 'होढः' [८।२।३१] इतिढत्वे ' पढोः का सि' [८।२।४१] इति कत्व 'आदेशप्रत्यययोः' [८३५९] इति पत्वे टापि वक्षणेति रूपम् । वचपरिभाषण इत्यत इति ।[८५-१७ ] इतिष्याख्यातात्वचेः सन्प्रत्यय इत्यर्थः । ॥१॥ अहान्नहिम् ॥ कानजन्तमिति । [८५-१९] श्रयते लिटः काननादेशे द्वित्वे इयडादेशे शिश्रियाणमिति रूपमिति भावा त्वष्टेति। [८५-२० ] ' विषेर्देवयामकारचोपधाया अनिट्वं च' इत्यनेन वार्सिकेन दन् प्रत्यये उपधेकारस्याकारे इडमावे त्वति रूपम् । स्वृ शब्दोपतापयोति। । ८५-२३] अस्मात् ' उणा- दयो पहुलम् ' [ ३।३।१] इति बहुलग्रहणादौणादिके यत्प्रत्यये गुणे स्वर्यमिति रूपमिति भावः । ऐन्द्रत्वसिद्धय इति। [८५-२५] उत्तरार्धस्यैन्द्रस्यसिद्धच इत्यर्थः ॥२॥ वृषायमाणः॥ अवृणीतेति। [८६-२] घूमः लिहि भामत्यये 'शल्यो' [६४।११३] इति ईत्वे अडागमे ला - ·१४० ऋग्नाव्यटीप्रकाश म १.अ २, ३६ गादेशे अवृणीतति रूपम् । कनुकत्वीमत।। -६-५] । कसदा- पपदान् स्यातो. क्तप्रत्यये तकारग्य ककारे कद्रुममिति रूपम् । पोन्तकर्मणीनि। [८६-८ ] अरमान् घनप्रत्यय धातुपकारस्य सत्व 'आदे च उपदेशेऽमिति [ ६११४५] इत्यात्वे 'आतो युक चिणस्तो ' [७३३३३] इति युगागमे सायशब्दो मवाति । तरिम- न्नुपपदे फरोतेडेप्रत्यये सायकमिति रूपसिद्धिर्मनीति दृष्टयम् । प्रथमजामितिरूपमिचि स्मारयति । जनसनति विडिति । [८६-११-१२] जनर्विटि 'षिवनोरनुनामिक स्यात् ' ६४४१ ] इति आव अमि च प्रथमजामिति रूपम् । हि गताविति । [४६-१३] इतः पर टीकायो भूयमाणं ततः किरिति [६६-१३7 वास प्रक्षिमम् । ततोडिरिति वाक्यमुछिनम् । अवश्य चैतदेय विशेयस् ।हि गतावित्यस्माफिप्रत्ययात्रीकार ककारलोपे सवर्णी आहति दीर्घान्तम्पप्रसगान् । ॥३। यदिन्द्राहम् ॥पामिणा इति। [८६-१५] मी धातोः भाप्रत्ययमिपि सत्रे विसर्गेच 'मीनातेनिगम [७३।७१] इति धातोहर स्वत्वे "हिनुमीना" [८४१५] इति णत्वे अडागमे प्रामिणा इति रूपम् । तादीत्नेति [८६-१८] तावच्छन्दस्य घनृपः पृषोदरादित्वा- दोत्नादशं ताडीन्नति रूपम् । विदूलाम इति । [८६-१९ ] अस्मात लादेशस्य धासः स भावे छान्दसे शप लौ दिने विवत्स इति स्पम् । ॥४॥ अहन् । ननु त्रशन्दस्य स्वस्थात् कथं तस्मात् सरपुत्प- लिरित्यत आह । वृत्रशब्द इति। [८६-२३] पत्र. बाहुलिक- ·म १, सू १३, म ५] श्रीसत्यनापतीर्थीये १४१ पून प्रत्यये वृत्रेति रूपम् । अतो पुत्रशब्द आयरफत्वयाचीति भावः । व्यंसशदाविति। [८६-२४ ] विपूर्वाद संवादवाचकादमे- बाहुलिके सप्रत्यये कृते विसंवादवाची व्यंसशब्दो निष्यको भवतीति भाषः विवृणति।। ८६-२५] विपूर्वात् पृश्यते: क्तप्रत्यये ऊदि- स्वेन वेट्त्यात् “ यस्य विमाषा" [७२।१५] इति इडभाषे 'चोः कु' [८/२।३० ] इति कुत्वे "ओदितश्च" [८२।४५] इति निष्ठातकारस्य नत्ये 'अहिज्या '[६।१।१९] संप्रसारणे 'स्कोः सयोगाधोरन्ते च ' [८।२९] इति सलोपे नकारस्य णत्वे जसः सुपा मुलुक [७१।३९] इति इति आकारादेशे विवृणेति रूपम् । पूर्ववदेकवचनमिति । [८७-१] उपपुगि- त्यस्य अहिशब्दविशेषणत्वात् तस्य एकवचनान्तत्वात् एतस्यापि एक- वचानान्तत्वम् । अहिशब्देनोपलक्षणया अहिवृत्रवृत्रतराणां ग्रहणेन अहिशवगतकवचनस्य बहुवचनार्थकत्ववत् अस्यापि यहुवचनार्थकत्व- मिति भावः । शयत इति । (८७-१) शीको व्यत्ययेन लडथै लटि शपः छन्दसे लुगभावे गुणे अयादशे टेरेत्वे शयत इति रूपम् । अशेरतेति । (८७११२) शीखोलछ तस्य प्रादेशे 'आत्मनेपदे- धनत ' (७११५) इति तस्यात् इत्यादेशे 'शीला सार्वधातुके गुणः' (७।४।२१) इति धातोर्गुणे 'शीडोरुट् ' (७११६) इति रुहागमे धातोरडागमे अशेरतेति रूपम् । निर्वचन स्फुटमिति । (८७-३) पृथुत्वाद्बुद्धिः पृथिवीति निर्वचनस्फुटमित्यर्थः । ॥ ५॥ ३६॥ १ टीप- अस् च इत्येवमूलपातु पकारवयोगात् शकारस्वमापन्न । चस्म फुस्वेतु निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय' इसिन्यायेन शकारापाये सकार एमावतिष्ठते ।

·१४२ ऋग्भाष्पटीकाप्रकाशे [अ १, अ २९ ३७ अयोध्देव । आजुह्व इति(८७-८) हवओ लिटि तदादेश तशवस्य 'लिटस्तययोः '(३।४८१) इति एत्वे द्वित्वात् पूर्व सप्रसारण पश्चात् द्वित्वे उपडादेशबाधेन छान्दसे यणादेशे जुम्हे इति रूपम् । रुजाना इति (८७-११) रोगवाचकरुक्शामात् युक्ता इत्यर्थे 'तद्विताः' [४।११७६] इति बहुवचक्षापिते आनप्रत्यये कृते रुजाना इति रूपम् । भाष्ये चिरंतन सत्रमर्थत उदाहतमिति भावेनाह । पुंसोः पुल्लिङ्ग योति । [ ८७।१४।१५] नवनीतमित्यत्र णु स्तुप्तावित्यस्मात् 'दोरप्' [ ३१३५७ ] इत्यप्प्रत्यये गुणे अवादेशे ‘णोन.' [६।१।६५ ] इति नत्वे नवशन्दो निष्पमो भवति । सत्र धातुस्वरेण धातुरन्तादात्तः । “ अनुदासी सुष्पितौ' [ ३११।४] इति प्रत्ययोऽ नुदात्तः ततधोदात्तादनुदात्तस्य स्वरित इति नवशन्दः स्वरितान्तः । तस्य [प्र] क्रान्तेन नीतशब्देन फर्मधारयः ततश्च 'कर्मधारयेऽ निष्ठा ' [ ६।२।४६ ] इति सूत्रेण आनिष्ठान्तस्य पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वर- त्यविधानेन नवनीसमिति कर्मधारयप्रातिपदिके पूर्वपदान्तस्य स्वरितत्वे विद्यमानेऽपि बहुप्रीहित्यामावात् व्यभिचार इति शहावारणाय पुंसोरिति समस्यमानपदयोर्विशेषणम् । ननु यवपालशन्दे पूर्षपद स्वरितान्तम् । यवशन्दस्य युधातोः “ भादोरप्" [ ३।३।५७ ] इति अपि निष्पमत्वात् अप्प्रत्ययस्य चानुदाचत्वेन धातोरुदायस्पेन उठातानुदासस्य स्वरितः ' [८।४।६६ ] इति स्वरितत्वस्य सूत्र- प्राप्तत्वात् । न च यवानां पाल इति पिगृम समासे समासान्तादात्तत्वे भविष्यतीति वाच्यम् । 'गोतन्ति यर्ष पाले [६।२१७८] इति सूत्रेण यवशम्दस्य पालशम्दे परे आनुदात्त्व विधानेन यकारस्या- कारस्योदात्तत्वात् षकारस्थाकारस्यानुदाचत्वेन " उदाचानुवाचस्प ·में १, १३, म. ९] भीसत्यनापतीपाये १४३ स्वस्ति [८४६६] इति स्वरितस्वविविधानेन पूर्वपदान्तस्वरित त्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् । एव चात्र पूर्वपदान्तस्वरितत्वे विधमानेऽपि बहुव्रीहित्वाभावाद्वयभिचार इति चेन्न । यत्र पूर्वपदान्तस्वरितस्वं तत्र बहुव्रीहित्वमिति व्याप्तेरोत्सर्गिकत्वात् । इन्द्रशत्रुधब्दस्य पूर्वपदान्तस्व- रितत्पेन पहुव्रीहिस्व सेत्स्यतीत्यत्र ज्ञापफमाह। तथाचेति ।[८७-१६] लौकिकव्याकरणाभिज्ञाना बुध्यारोहाय अत्रस्यार्थान्तरमाह। पूर्व- पदेति।[८७-१६] पूर्वान्तस्वरितपद पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्योपलक्षणम् । ततश्च पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वं यत्र तत्र बहुव्रीहित्वं ज्ञातव्यमिति चिरं- तनमत्रार्थः । ॥ ६ ॥ अपात् ॥ पुरुषोति। [८७-२३] पुरुशब्दात 'देवमनुष्य पुरुषपुरुमस्पैम्यो द्वितीयासप्तम्योलम् । [५।४।५६] इति त्राप्रत्यये पुरुत्रेति रूपम् । ॥ ७॥ नदंन । महिनेति। [८८-१] छान्दसे मकारलोपे महिनेति रूपम् । तसिरिति प्रत्यय एव नतु सप्तम्यादेश इति भावेनाह । सप्तम्यलोप इति । [८८-४] ॥८॥ नीचावयः ॥ उत्तरवाक्येनेति । [८८-७] या पत्रपुत्रा- दानुः नीचावया अभवत् सा दानुः शय इति उत्तरार्धेन एकवाक्यता- सिद्धय इत्यर्थः । उत्तरार्धस्य व्याख्यानमिति। [८८-७] उत्तरार्धस्थपदव्याख्यानमित्यर्थः । संबन्धस्तूत्तरोति। [८८-९] नीचस्थान इत्यादिपूर्वमाष्यस्य 'षधं तस्या आहरदि' [मा २७-८] त्युत्तरमाष्येण संबन्ध इस्पर्षः । वृत्रमातेति व्याख्यानं कथ- मिति [८८-१२] पुत्रशब्दस्य सुखार्थकत्वात् मातृवाचकतया कथ व्याख्यानमित्यर्थः । भाष्ये 'वृत्रः पुत्रोऽस्या' इति ।

·ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे
५४४
[अ १, में २, ५ ३८
J
[भा २७-८] नास्माभिव॒त्रमातेत्यनेन पुत्रशम्दार्थ उक्तः । किंतु
बहुव्रीहिलभ्यस्यान्यपदार्थस्य स्वरूपमुक्तमिति भाव । जभारेति ।
[८८-१३] हमः लिटि तिपि तस्य णलादेशे द्वित्वे युद्धौ 'ग्रहोमच्छन्दसि'
[वा सू ३।१।८४]इतिमत्त्रे जभारेति रूपम् । ऋच अध्यात्मार्थसूचनाय
एकेन वाशब्देन भाव्य तत् कथं प्रकृतिर्वा ईशितारेति वाशब्दद्वय-
मित्यत आह । भिन्नवाक्यत्वादिति । [८८-१४] प्रकृति -
घूत्रमातेत्यस्य ईशितायेत्यस्य भिभवाक्यत्वात् वाशन्दद्वयमित्यर्थः । न
फेवल प्रमाता दनुः किंतु प्रकृतिरध्यात्मवृत्रमातेति बाझाध्यात्मयोजन
पोरभेद सूचयितुमेको वाशब्दः । न केवलमिन्द्रो वधं जमार किं तु
हशितेति वाखाध्यात्मयोजनयोरर्यभेद सूचयितुं बुतीयवाशन्द इति भावः ।
दो अवखण्डन इत्यत इति । [८८-२२] 'आदे च उपदेश'
[६।११४५] इति धातोरात्ये 'दामाभ्यां मुः' [उ ३१९] इति
नुप्रत्यये दानुरिति रूपम् । ॥९॥
अतिष्ठन्तीनाम् ॥ (मिति) अशु व्याप्तावित्यम्यति ।
[८९-३] । ण्यन्तादेशे लछि तस्य तिपि शपि गुणे अयादेशे अशय-
दिति रूपम् । ॥१०॥ ॥३७॥
दासपत्नीः ॥ अन्यथेति । [८९-६ ] पूर्वार्धे वृत्रग्रहणा-
माव इत्यर्थः । अन्यस्यापराधमुक्त्वा अन्यवधाभिधानस्यायुक्तत्वादिति
भावः । अत एवेति। [ ८९-६ ] असगतिवारणार्थ शेषपूरणस्य
कर्तव्यत्वादेपेत्यर्थः । अनायासेनेति। [ ८९-८ ] अनायासेनाहि
वधस्य कुतत्वेन महिमातिशयलामादहिवधः कण्ठतो नोक्त इति भावः ।
पत्न्य इवेति । [८९-१० ] शुभानि पत्नीस्थाने विवक्षिसामीति ।
॥११॥

·में १, १२, में, १५] श्रीसत्यनापतीपीसे १४५ अश्व्यः। तदा परामुडखसयेति । [८९-१४] अनेन- अश्श्योषारोभव' इत्यस्य पराधानां परामुखतया वाहकोऽभव इत्यर्थः सचितः । अत एवेति। [८९-१६] 'प्रत्यहंस्त्रापदिस्मे'त्यत्र किलार्थः स्मशम्द: १ "नैव कथिद्धि तस्मात् " इत्यत्र हिन्द इत्यर्थः । ॥१२॥ नास्मै॥अकिरदिति। [८९-२०] विधेपार्थकात् किरसर्लकि तस्य विपि इकारलोपे शप्रत्यये अडागमे 'श्रत इद्धातो। [७४११००] इति ईस्वे रपरत्वे चाकिरदिति रूपम् । ॥१३॥ अहेर्यातारम् ॥ स्तनतेरिति। [९०-७] अस्मात् यतुच- प्रत्यये आदिसकारलापे तन्यतुरिति रूपम् । ननु मिद (६) शब्दस्य- इकारान्तस्वात् मिाहत्युक्तेति माव्यं कथमिहेत्युक्तेति भाष्ये प्रयोग इत्यत आह । अकार उच्चारणार्थ इति । [९०-७-८ ] ननु- मिहे सेचनार्थत्वात् वक्तृत्वशक्तिः कथ मिहशब्दार्थतया व्याख्याते- त्यत आह । शक्त्याहीति। [९०-८] मिझते सिच्यते वागनयेति मिद् शक्तिरिति भावः । तामेव शक्ति दर्शयति । जन्मान्तरवास- नेति। [९०-८] इरादुनिरिति । [९०-८ ] हरादतेरुमिप्रत्यये हानिरिति रूपम् । असंगतीति।। ९०-१५] उत्तरार्धस्य पूर्षि- नासंगतिपरिहारायेत्यर्थः । हतौ शतृमत्यय इति। [९०-१५ ] अर्जयन्यसतीत्यत्रेव, फले शवप्रत्यय इत्यर्थ ॥१४॥ इन्द्र ॥ अत्रैवशब्देनेति । [९१-२३.] अस्मत्कृत- ध्याख्यानपर्यालोचमायां इय ऋक् ईश्वरविषयव | बहिविष्यतया व्याख्यान शिष्यैरेवोभतामिति सूघयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ इति श्रीमत्सत्यनिधितीर्थश्रीचरणचरणाराषफश्रीमत्सत्यनाथयति- विरचिते भग्माण्यटीकाविवरण रूपावतारे प्रथमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु । श्री सत्यप्रमोदतानाचरणासषकोतुजः । अशोषयन् हयग्रीवः मूललामः प्रसीदतु ।।

·भाष्पटीकाप्रकाशे [म १, ३,41 - ॥ तृतीयोऽध्यायः॥ एतायाम ॥ ये सख्याय इत्यादीनामध्याहारे निमित्तमाह । इतोत मध्यमति। [९३-२] अधिकमपीति। [९३-६] गा इच्छन्त इत्यर्पमविहायैव इन्द्रयशत्वरूपमविशयितमप्यर्थ दर्शयितु पशुपतास्था इत्यादि माध्यमित्यर्थः । यातल्डीति । [ ९३-७ ] यालंकि लो मसादेशे सकारलोपे असागमे विकरणस्य लुकि अयामेति रूपम् । न चात्रेति [ ९३-७] शरणप्राप्तेर्वर्तमानस्वे- न भूतत्याकलप्रयोगो न संभवतीति भावः। अयतेरिति । [९३-८] अयवेर्लोटो मसादेशे 'आहतमस्य पिछ' [३।४।९२ ] इत्यहागमे अयामेति रूपम् वावृधातीति। [९३-९-१०] वृघेरन्सयर्थात् यहि विन्ये छान्दसस्वात् 'रीगृधुपयस्य च' [७।४।९०] इति रीगागमस्याप्रवृत्ती लेदि सस्य विपि लेट जहागमे 'दीर्घोऽफितः' [७४८३ ] इति दीर्षे वावृधातीति संहितायां रूपम् । पदकाले तु दीर्थोऽक्तिः [७४।८३] इत्यस्याप्रकृतेः ववृधातीति रूपम् । यडर्थ एवोत [९३-१० ] मृशार्थकत्वमेष शम्दोक्तमित्यर्थः । ॥१॥ उपेत् ॥ उपमशब्द इति । [९४-१ ] | सादृश्यात् उपमाशदाद मत्वर्थे 'अर्श आदिम्योऽच्' [५।२।१२७ ] इति अप्रत्यये कृते निष्पम उपमशब्दः सादृश्यार्थ इत्यर्थः । ॥ २ ॥ नि सर्वसेनः न्यषतति। [९४-४] पर्छ कि व्यस्पयन स्मनेपदे 'मलो मलि' [८१२४ ] इति सिज्लोपे ' अनिदिता [६।४।२६ ] इति न लोपे महागमे त्यपक्त इति रूपम् । ननु श्रुती भ्यपति लुसन्तपदभषमात् भाने वाला प्रतिपो देसम् । बनातीति . || ·में सू १ ४] भीसत्यनापती ये सडन्तपददानं कथमित्यत आह । वृष्टीति श्रवणादिति । [९४-५] अशेषतः शत्रून् हन्तुमिति अध्याहार इति मावेन व्याख्याय प्रकारान्त- रेग व्याख्याति । यदेति ।[ ९४-५ ] अबाध्याहारणेति [ ९४-५ ] प्रक्षिप्तम् । लाभ इति भावेनेत्यच्छिन्नम् । सतोत्र टीकापायपाठः । यदा नीत्युपसर्गश्रवणाव ससाधनक्रिया- लाभ इति भावेनोक्तमिति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञयम् । पूर्व- मध्याहारस्योक्तत्वेन पुनस्तदभिधानायोगाद । उपसर्गाणां क्रियावचना- भावे ससाधनक्रियावाचित्वेन नीत्युपसर्गस्य ससाधनक्रियाध्याहारसापक- त्यायोगाच । अदोष इतीति । [९४-९ ] इह स्वामित्वरूपार्थस्य विवक्षितत्वाव अर्य इति रूपमुपपत्रमिति भावः चोकूयमाण इति । [९४-१२] धातूना नेकार्थत्वात् दानार्थकात् मा या तस्य विखे गुणो यल्लुकोः' [७४१८२] इति अभ्यासस्य गुणे लटि तस्य शानचि 'आने मुक्' [७२।८२] इति मुकि चोकूयमाण इति रूपम । अधिभन्दा अधिकृत्येत्यर्यकः । तस्य सकर्मकत्वात् अस्मानिति वसाव्यम् । अस्मादिति पश्चमी कपमित्यत आह । दितीयार्थ इति। १९४/१२] अनेन "अस्मदधी"त्यस्यास्मा नपिकत्येत्यर्थ उक्तो भवति । अस्मदघीत्यस्य तात्पर्यार्थमाह ।' अस्मान्प्रतीति । [२४-१२] 'अस्मदी' त्यस्य महातात्पर्यमाह । महतोत । [ ९४।१३] ॥३॥ वधीहि ॥ अयज्युं चापीति । [९४-१६] इति ग्राम- मिति शेषा जघन्तेति । [९४-१७ ] इन्सेलिंटि सिपि तस्य पलि द्वित्वे 'अभ्यासाच' [७३५५] इति हकारस्य कुत्ते मकारस्यानु- स्वारे जघंथोति रूपम् । धिनोते रूपमिति । [९४-१८] ·२४८ भाष्यटीकाप्रमाणे [म १, म ३३ धिनुपुष्टावित्यत उप्रत्यये इकारस्याफारे षष्ठथैकवचने धनोरिति रूपम् ॥ ४॥ पराचित ॥ निरधम इति । [९५-२] निपूर्वा- मेर्लकि सिपि अडागमे निरधम इति रूपम् । ॥ ५॥ ॥ ॥ १ ॥ अयुयुत्सन् ॥ अयुयुत्सन्निति ।[९५-५] युध संप्रसार इत्यतः सनि द्वित्वे धकारस्य 'खरिप' [८४५५ ] इति चर्चे लको प्रस्यान्तादेशे अडागमे शपि 'अतो गुणे' [६।१।९७] इति पररूपे अयुयुत्सन्निति रूपम् । क्विवन्त इति। [९५-८ ] घेदे युधेः किपि तस्य लोपे वृषऽयुष इति हलन्सः शम्दः भाष्ये तु योधेति अकारान्तः शम्द इत्युक्तम् । निरष्टा इति। [९५-९] अशे:- प्रत्यये 'अक्ष. '[८।२ ३६] इति पत्थे ष्टुत्वे निरा योगे निरष्टा इति रूपम् । ॥६॥ त्वमेतान ॥ अयोधय इति ।[९५-१३ ] युधेय॑न्ताम्ल- हि सिपि शपि अडागमे अयोधय इति रूपम् । ।।जा चक्राणासः॥ नहिवृतीत्यादिनेति । [९५-२०] 'नहि- वृत्तिवृषिष्यधिरुचिसहितनिषु को ' [६।३।११६] इति सूत्रम् । तस्याः । नहिवृतिवृषिष्यधिरुचिसहितानि इत्येतेषु उत्तरपदेषु पूर्वपदस्य दीर्घा भष- तीति । (परीणहम्) चक्राणास इति [९५-२० ] अः लिटि सस्य कानजादेशे जासे 'आज्जसेसरफ्' [७।११५०४ इति असुगागमे चक्राणास इति रूपम् । हिन्वानास इति । [ ९५-२२-२३ ] हिंगतापित्यस्मात् लटि तस्य भानजादेशे अनुप्रत्यये 'हु अयोः सार्धधातुके' [६।४।८७] इति यणादेशे जास 'आज्जसेरखक्' [७१।५० ] ·मं. १,सू. ११, में 4] भीसत्यनापतीनाये इत्यमुगागमे हिन्वानास इति रूपम् । ननु परस्परेणति तृतीया कथमित्यत आह । परस्परेणेति। [९५-२३] विभक्तिप्रतिरूपकम- व्ययमित्यर्थः । तितिरुरिति। [९५-२४ ] सवनमरणयोरित्यता लिटि तदादेशमेकासि छान्दसे "छत्यताम्" [७४।११] इति गुणा- माये 'ऋतदातोः' [७११००] इति इत्ये द्विवचने वितिरुरिति रूपम् । ॥८॥ परियत ।। ननु भुजेलि(च्ले:)सिधि(सिक) डागमे सिचः इडागमे घ इट ईटि [८।२।२८] इति सिचो लोपे अडागमे च माजीरिति भाष्यम् । कयं निर्वधनमित्यत आह । छान्दसमिति। [अबुमोजीः] [९६-३] ॥९॥ नये दिवः॥ यच्छ्रुतेः सिद्धेनेति। ९६-७] यत्तदो- निस्यसंपन्धात् यच्छन्दभषणेनावश्यवक्तव्यस्या सिद्धेन तात्यनेनेस्यर्थः। स्वयं विशेषतो व्याख्याति । दिवः स्वस्यति। [९६-९] अधुक्ष- दिति [ ९६-१३ ] दुहेर्नुचि रिलप्रत्यये तस्य 'शल गुपधादनिट:- क्सः' [२१४५] इति क्सादेशे 'दादेर्धातोधी' २-३२] इति हस्य घत्वे ' एकाचो पशोमा सपन्सस्य सध्योः [८२३७ ] इति भष्मावे "खरिच' [८४५५] इति चत्वे 'आदेशप्रत्यययोः' [८१३२५९] इति सस्य पत्वे अागमे अधुक्षदिति रूपम् ॥१०॥२॥ अनुस्वधास् ॥ एकवाक्यतासिद्धय इति ॥९६-१६] अध्यहारामापे अस्य कर्माणि सीख्यमेवाधरनिति एकवाक्यम् इन्द्रः योवर्धत तमहनात्यपरे वाक्यमिति वाक्यमेदः स्यात् यस्येत्यध्याहारे तु यस्येन्द्रस्य कर्माणि सौख्यमवरन् सइन्द्र शति एक्वात्यता स्यादिति ·भाभाष्पटीकाप्रकारे [अ १, ३,५३ भाषः । नौ वयोधर्मेत्यादिनेति । [९६-२१] 'नीषयोधर्मविष- मूलमूल्यसीतानुलाम्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसम्मितेषु । [४ ४-९१] इति सूत्रम् । तस्यार्थः । नाषादिम्योऽष्टम्यः सरेभ्यः अष्टस्येव तार्यादिष्यर्थेषु यथासंख्यं यत्प्रत्ययो भवतीति ॥ ११ ॥ न्याविध्यत् ॥ इगुपधलक्षणः कः इति । [९६-२५] इगुपधाक्षाप्रीकिर का' [३-१-१३५] इति कात्यय इति भावः । शुषेनगिति । [ ९७-१ ] 'तृषिष्टषिरसिम्यः किन्' [उ० २९९] इति अनेन प्ररेण शुषेर्नपत्यये कित्वाद्गुणामावे शुष्णामीति रूपमिति भावः । यावदवधारण इति । [ ९७-६-७] स्मर- णादिति ।[९७-७] ' यावदवधारणे' [२-८] इति पत्रेण यावच्छन्दस्य सामस्त्यरूपाषघारणार्थे अव्ययीभाषसमासविधानात् यावदिति भिमपदस्यापि सामस्त्यरूपार्थो धक्तुं शस्य इति भाष ॥१२॥ अभि ॥ ननु यजतेति शपिगुणे अयादेशे अडागमे अनय- दिति माष्यम् अजिगादिति कथमित्यत आइ । अलाक्षणिकमिति (९७-११) गागमः शनभावश्चेत्येतत् छान्दसमित्यर्थः वृषभेणेति । ९७,११) 'ऋषिवृषिम्यां फित् ' (उ० ४१०) इत्योणादिकसूत्रेण वृषेरमच्यत्पये कित्वाग्दुणाभावे तृतीयकवचने वृषभणति रूपम् । व्यत्ययेनेति । (९७।१६ ) अदेरफारस्पादिशकारात्परत्वेन दकार- स्थाकारस्य दीर्घत्वेन चेत्यर्थः । ( शाशदानः ) ॥ १३ ॥ आवः॥ ननु मा अतरि कुभिति ममेव चाकभिति कथ मित्यत आह । करोतेति। [९७-२०] कः शतरि छान्दसे द्विवंचने अभ्यासस्य दीर्षे चुत्वे कारस्यलोपे चाकन्निति रूपम् । पाकमिति लावागिकोऽयं प्रयोग इति माओम शक्यसंपन्धं दर्शयति ।

·म ११, म १५] भीसस्थमापतीपीये १५१ कुर्वन्निति। [९७-२०] युक्तमिति ।। ९७२१] चाकभि- तस्य स्वतन्त्र इति व्याख्यानं युक्तमित्ययः। चाकन् कुर्वन इति। [९७-२१] अत्र चाकन् स्वतन्त्र इत्येष टीकावास्यपाठः । नतु कुर्वनिति । भाग्यकता चाकभित्यस्य स्यमन्त्र इत्यभिधानात् । प्रागव्याख्यातत्वादिति। [९७-२३] प्रागव्याख्यातत्वा- दनुवाद्ध्यानेन व्याख्यानं कृतामिति भावः। ढागिति । [९७-२५] हस्य 'आयनेयी ' [७१२२] इति स्त्रेण एयादेश 'कितिष [७।२।११८] इति इद्धि भति द्रष्टव्यम् (क्षेत्रेय) वक्ष्यत इति। [९७२५] रमणाद् रेफ उक्त इस्योति शेषः । भावे कृत्य इति । [९७-२६ ] भाषेण्यादिस्यर्थः। (ण्यस्प्रत्यय इत्यर्थः) (0 में. मंजरी) उभयत्रेति। [९८-१] नक्षततस्थावित्युभयत्र सपन्ध इत्यर्थः। ननु आत्मानमधिकृत्येति विना समासे । [५।४।१०८] इति टचि 'नस्ताडित' [६४१४४] इति टिलोपे अध्या- मस्याकारान्तत्वात् ' नाव्यग्रीमावादवोऽत्वपम्या श४८३] इति विभक्तरमादेशेन माध्यमित्यत आह । तृतीया सप्तम्योरिति। E९८-२] ॥१४॥ आवः शमस् ॥ कथं संततिरिति। [९८-११] कर्य संततिस्तुग्न्याख्येत्याशहापरिहारार्थ दीर्घकालेल्युक्तमिति तुग्राद्घन' [४।४।११५] इति पनिति। [ ९८-१२] [७१२] इस्यादिस्त्रेण धस्येयादेशे इकारस्थलोपे " यस्पतिध" [१।४।१४८] इति अकारस्य लोपे तुग्यास्विति छन्दसि रूपामिति भाषः पररूपमिति। [९०-१६ ] धम्मावास्य टे. परस्पमित्यर्थः । अत्रापीति। [९८-१७] पिकादास्यापि . अनथ माव: मायनेयी. , ·आग्भाष्यठीकाप्रकाशे [A , भ, ३, ४ पररूपमित्यर्थः अपत्यार्थे घ इति ( मंत्रार्थमंजरी पाठोप्येवम् मुद्रित पुस्तके तु अपत्य मित्यर्थेव्यः इति) [ ९८-१७ ] घस्येयादेशे इकार- लोपे श्वित्र्यमिति रूपम् । शत्रुषदाचरतामित्युक्तेः प्रयोजनमाह | नहीति। [ ९८-१९ ] अकरिति। [९८-२०] कुञो ललि- तस्य सिपि अडागमे उविकरणलोपे विसर्गे अकरिति रूपम् । ॥१५॥ ॥३॥ ॥१॥ त्रिश्चित् ॥ ननु 'न लोपो नम [ ६।३।७३ ] इति न लापेन भाष्यमित्यत आह । न भ्राण्नपाद [६।३।७५ ] इति [ ९८-२५ ] यन्त्र नियमनामति। [९९-२] नियमनसाधन- मित्यर्थः ॥१॥ - त्रयः ॥ प्रकारान्तरेणायुधत्रयस्य पविशम्दार्थत्वमाह । अत्र वज्र इतीति । [९९-९] ननु त्रिवेणष इत्यत्र प्रयो वेणवः समा- हवा इतिविगृम 'सखिसार्योत्तरपदसमाहारे घ' [२-१-५१] इति समासे 'संख्यापूर्वो द्विगुः" [२-१-५२ ] इति दिगुसज्ञायां 'विगुरेकवचनम् ' [२-४-१] इत्येकव-नावे स नपुंसकम् ' [२-४-१७] इति नपुंसकन्ये च त्रिवेणु इति माध्यं त्रिषेणष इति कथमित्यत आह । त्रयश्चत इति [ ९९-१० ] न प्रत्यय इति ।[९९-१३] वी धासोनप्रत्यये गुणे टापि च वेनामिति रूपम् । आरम इति शब्द भकारान्सप्रातिपदिकात् चतुर्थेकवचने निष्पन्न इति भावेनाह | सपदादीति । [९९-१४ ] ॥२॥ समाने ॥ दोषा इति । [ ९९-२१] विभक्तिप्रतिरूप- कमव्ययं द्रोपेति अध्ययपर्याय इति मावेनाह दोषा सत्राविति । [१९-२६॥

·- म. २, सू २, म. ८] भीसत्यनापतीये १५६ त्रिवर्तिः ॥ शिक्षतम् शिक्षयथ इति । [१००-२] लोडसंभवात् लटा व्याख्यातमिति षोभ्यम् । धातोश्चुरादित्वात् ण्यन्तप्रयोगः ॥४॥ त्रिों रयिम् ॥ सूरेः सूर्यस्यति ।[१००९ मरिशब्दः सूर्यशवपर्यायः तस्य षष्ठपैकवचने गुणे षष्ठयाः लकि सूरे इति रूपम् ॥ ५॥ त्रि! अश्विना ॥ शुभस्पती इति । [१००-१५] पष्ठथैकवचनान्तस्य भकारान्तस्य शुस्मस्य व्याख्यान शुभस्येति । इतः परं टीकायां श्रूयमाणं पारस्करादित्यासुद् इति वाक्यं प्रधिप्तम् । न टीकावाक्यम् । शुभापती इत्यस्य पदस्यत्वेन 'षष्ठया पति [१०३५३] इत्यनेन विसर्गस्य सकारस्य विहितत्यान मुहागमामि- धानायोगात् । ननु 'तवममौ मसि' [७२।९६] इतिषष्ठपैक पचने ममादेशविधानात् कथ चतुर्येकवचने ममादेश इत्यत आह । अस्मद इति। [१००-१६] ननु अस्मच्छब्दादपत्यार्थे आणि ममकादेशे आदिवाखौ मामकायेति भवेत् ममकायेति कथमित्यत आह । अणीति [१००-१९] ॥६॥४॥ त्रिों अश्विना ॥ यजतेति । [१००-२१] यजेरत- प्रत्यये औकारस्याकारादेशे यजतेति रूपम् । सितनिगमीति [१००-२२] सितनिगमिमसिसच्यविधामकुशिम्यस्तुन् [उ. ७२] इति तुत्प्रत्यये कृते निष्पनो धातुशब्दात्त इति हेतोः कालवाचीत्यर्थः । अशायतमिति। [१०-२२] शीडो ण्यन्तात् लादेशयसः तमादेश अडागमे छान्दसे गिलोपे अशायतमिति रूपम् । ॥७॥ निरश्विना ॥ सप्तमातृभिरिति । [१००-२४] ग्रामी माहेश्वरी व कौमारी वैष्णवी तथा । पाराही व तपेन्द्राणी चामुण्डा २.

·१५४ - ॥ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [म १, ३, ६ सप्तमातर इत्युक्तसरस्वत्यादिमातृमिरित्पर्यः । वेद्युत्तरेयुत्क्ता इति। 'बेधुचरासदष प्राग्वंशो योनय' स्मृता' इति भाग्ये उत्तरादि सदो मण्टपः प्राग्वंशो [प्राग्वशाख्यः छ.] हषिर्गृहात्प्राग्भाग इत्युक्ताः तिस्रः पृथिवीरित्यर्थः । ॥८॥ का॥ पक्रा इत्यत्र जस अकारादेश इति भावेनाह। चक्रा- णीति । [१०१-२] ॥९॥ अनासत्या व्यत्ययेनेति । [१०१-५] उप शब्दात् परा विमक्ति. सवितशब्दाजलेया । सवितशम्दात्परा विमक्तिः उषस्- शम्दात् येति भावः । ॥१०॥ अनासत्या त्रिभिः ॥ तारिष्टमिति । [१०१-८] वृधा- तोलछि थमस्तमादेशे सिचि तस्येडागमे वृद्धौ सिचः सस्य पत्वे छान्दसे अहमाघे तारिष्टमिति रूपम् ।।११।। आनः ॥जोहवीमीति । [१०१-१०] ॐओ यस्लुगन्सस्य अभ्यस्तस्य च' [ ६-१-३३] इति संप्रसारणे द्वित्वे अभ्यासगुणे 'यकोषा' [ ७।३।९४] इति सूत्रेण ईडागमे धातोर्गुणे अवादेशे जोह वीमीति रूपम् । ॥१२॥५॥२॥ इवयाम्यमिम् ॥ रातेःष्ट्र इति । [१०१-१३] ' राष्ट्र' [ ] इति राष्ट्रप्रत्यये पित्वात् सीषि रात्रीति रूपम् । रमेष्ट्रोडि- च्चेति। [१०१-१४ ] उपलक्षणमेतत् । रेफात् पर आकारागमधे- स्यपि द्रष्टव्यम् । ॥१॥ आकृष्णेन ॥ देवानितीति। [१०१-१८] इतःपर- टीकायां भूयमाणं अथवेतिपूर्वेणसबन्ध [१०१-१८] इति वाक्य ·मं. १, सू ३, मं. ६] बीसत्यनाथतीर्घाये १५५ प्रक्षिप्तम् । न टीकावाक्यम् | यथास्थाने संपन्धसभवन पूर्वेण संबन्धामि धानायोगात् । ॥२॥ याति देवः ॥ यतत्पदमिति। [१०१-२४] आपातीति पद 'विगोजनार्दन' इति पूर्वमाष्यणापि संबध्यत इत्यर्थः। पूर्व- पदाकारोत। [१०१-२५-२६] मफारस्थाकारलोप इत्यर्थः (म्) । एतच्चति। [१०२-३] माष्यस्थ नित्यमिति पदं आया- तीति लट् क्रियासातत्य इति झापनार्थमित्यर्थः ॥३॥ अभीवृतम् ॥ यजत इति । [१०२-६] यजेरतप्रत्यये यजत इत्यकारान्त रूपम् । आस्थादिति ।[१०२-८] आर- पूर्थात् स्थाधातोर्डलि सिधि 'गतिस्थाधुपाभूभ्यः सिचा परस्मैपदेषु' [२-४-७७] इति सिचो लुकि कते आस्था दिति रूपम् । इदानीं तु पृथगिति। [१०२-१०] इतःपर टीकायां श्रूयमाणं "वृत्त्य- प्रेक्षया बहुवचनमित्यभिप्रायेण कृष्णं रजइत्युक्तं" [१०२ -१०-११] इति वाक्यं प्रक्षिप्तम् 'न टीकावाक्यम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । रजोगुणव्यक्तीनां बहुत्वेन रजांसीति श्रौतषहुवचनस्य न्याय प्राप्तत्वेन वृत्खपेक्षया बहुवचनमित्युक्त्ययोगात् । कृष्णशन्दे एकवचन- स्यापि समवेन कृष्ण रजइत्युक्तमिति कृष्णशब्दग्रहणवैय्याच ॥४॥ विजनात् ॥ शितिपाद इति। [१०२-१३] अयं पाच्छन्दो बहुवचनान्तः । ॥५॥ तिम्रो द्यावः ॥ श्रुत्यर्थस्येति । [१०२-१८] घुत्य- यस्य दीप्यते वे श्योप्रत्यये द्याव इति रूपम् । अस्य पद- स्येति । [१०२-२०] भाग्यस्थविश्वस्पति पदस्य अधीमति पूर्व- ·१५६ हरभाष्यदीकाप्रकाशे [म. १, अ ३, २७ - पदेनापि सबन्ध इत्यर्थः । यच्छतेरिति । [१०२-२० ] यमे- पचायच् इत्यर्थः । धुत्रयाश्रयत्वादिकमिति । [ १०२-२० ] यद्यपि ऋचि घोशन्द एवास्ति । न तु घुशब्दः । धाव इति श्रवणात् । अन्यथा दिव इति श्रवणं स्यात् । तथापि योशन्दपायो घुशन्द इत्याभिप्रायेण धुप्रयाश्रयत्वादिकमित्युक्तमिति घोध्यम् । चिकेतदिति । [१०३-८] कित ज्ञान इत्यतः लोट तस्य तिपि इतो लोपे शपः श्लौ निर्वचने चुत्वे लघूपधगुणे 'लेटोऽडाटौ' [ ३।४।९४ ] इत्य डागमे चिकेतदिति रूपम् ॥ ६ ॥ ६ ॥ विसुपर्णः॥ व्यख्यदिति। [१०३-१३ ] विपूर्पात चक्षिधातोर्छसि घिलप्रत्यये ख्यामादेशे अस्पति वक्ति ख्यातिन्योऽछ' [ ३३११५२] इति च्लेरडादेशे 'आतो लोप इटि च' [६४! ६४ ] इति अकारलोपे अडागमे घ इकारलोपे व्यख्यदिति रूपम् । ननु सूर्यः कास्तीति कचिकेत न कोऽपीति विपर्यये पर्यवसानस- भवादयमाक्षेपोऽस्तु । अस्य रश्मिः कता धामाततानति कथमा- क्षेपः स्यात् पूर्वत् विपर्ययपर्यवसानप्रसंगादिति भावेन शहते। नन्वयमाक्षेप इति। [१०३-१९] क्वेदानी सूर्य इति ।। [१०३-१९] इतःपर वापीति [ १०३-१९-२० ] प्रक्षिप्तम् इति कश्चिकेतनकोऽपीति वदित्युच्छिन्नम् । सतीष टीकाषाक्यपाठः केदानी सूर्य इति कश्चिकेत, नकोऽपीतिवत् कतमां धारश्मिरस्याततान कतमामपीत्यापत्तरित्यत आहेति । अवश्य चैतदेवं विज्ञेयम् । फेदानी पुर्य इति मागे कायकतेति पदयसमावेन शकानुत्यानात् माम्यकता कता धा रश्मिरस्यावतानधि ·म. १३, म ११] बीसत्यनाथतीर्थीये यता ग्रन्थस्यैव कश्चिकतेति पदयस्यावृश्यान्वयमभिप्रेत्य व्यक्तिमपेक्ष्य रश्मेरित्याक्षेपत्वसमर्थनाच । ।। ७ ॥ अष्टौ व्यख्यत् ॥ ननु भावे करणाधिकरणयोध न्युटोऽ नुशासनात् कथं व्याख्यायत इत्यत आह । कृत्यल्युट इति [१०३-२३-२४] यदा पृथुत्वादिति । [१०४-१] अत्र यति [१०४-१] प्रक्षिप्तम् । पूर्व एकस्यापरार्थस्यानिरूपितत्वेन " अपर" इत्युक्त्ययोगात् । आगादिति । [ १०४-५ ] आमा- दिणः ध्यत्ययेन लोउर्थे लछि 'इणो गा लुधि' [२।४।४५] इति गादेशे 'गातिस्थाधुपाभूम्या सिचः परस्मैपदेषु' [२४७७] इति सिचो लोपे अडागमादौ आगादिति रूपम् । दाशुष इत्यनन्तरे अध्याहार्यमाह । दामिति । [१०४-६ ] ॥ ८ ॥ हिरण्यपाणिः ॥ कुगतिपादय इतीति [ २।२।१८ ] [१०४-७] वेनिरादित्वात्पश्चम्यन्तेन समास इति भाषः । अत एव वार्तिककता इदं सूत्र निरादयः क्रान्ताधर्थे पश्चम्यति व्याख्यातम् । ॥५॥९॥ हिरण्य हस्तः ॥ तद्पकमेति । [ १०४-१९ ] राश्युपक्रमरायुपसंहारावुपलक्ष्येतेत्यर्थः। भेदावश्यभावादिति । [१०४-२२] बाधकामाव इति शेषः ॥ १०॥ ये ते पन्थाः॥ रजःशब्द इति । [१०५-३] एज इति शब्दो यस्येति रजाशब्दार्थ इत्यर्थः । एतेन रजाशब्दस्या- न्वयप्रतियोगित्वाभावेन तल्लक्षणाभिधानमयुक्तामति - परास्तम् । रज शम्वार्थस्यैव लक्ष्यत्वाभिधानात् । को रनाशब्दार्थ इत्यत आह । तस्य चेति । [१०५-३] तदाहतोत । [१०५-३ ] मार्गस्प ·१५८ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे [अ १, ३,८ पुरुषो विशेषणम् । पुरुषस्यारागत्वं रजोगुणशून्यत्वं विशेषणम् । एवं च विशेषणपरपरासबन्धविवक्षया विशेषणत्वेनोक्तमिति भावः ।। ॥ ११ ॥७॥३॥७॥ भावे कृत्य इति [ १०५-९ ] जप्यस्येत्यत्र जपेः पोरदुपधादिति [३।११८६ ] भावे यत्प्रत्यय इत्यर्थः । प्रमाणं विति । [१०५-१२ ] अस्माभिर्यत् अध्यादिकमुच्यते तत् ऋक्- संहितादिग्रन्यानुसारेणोच्यत इत्युक्तार्थ प्रमाण पूर्वमेवोक्तमिति भावः । प्रवः ॥ दितीयान्तस्य देवशब्दस्योत [१०५-१३ ] देव- शब्दस्य यतीशन्देन समास इत्यन्वयः । अनेन देवान्यन्तीति देवयत्य इति विग्रहः सूचितः । इणः शतरि 'इगोयण ' [ ६।५।८१] इति यणादेशे 'उगितश्च' [४।१।६ ] इति सीपि यती तिरूप मिति ज्ञेयम् । ननु 'अमिपूर्घः' [६।१।१०७] इति सूत्रेण यहुमिति माव्यमित्यत आह । छन्दसीति । [१०५-१५ ] ॥ १ ॥ जनासः ॥ अन्तर्णीतति । [१०५-२१] वृद्धरिति शेषः । सहो वर्धयतीति सहोवृत् इतिविग्रहो योध्यः । उभयत्रेति। [ १०५-२१ [ व्याख्यानवयेऽपि गुपधलक्षणः कः तथा च सहोवृध शव आफरान्त इति भावः ॥२॥ प्रत्वा ॥ महच्छदपर्यायो इकारान्तो महशत इति मावेनाह । महो महत इति । [ १०५-२३] ॥३॥ देवासः॥ ददाशेति । [१०५-२५] दाशसोलिटि द्वित्यादी दादशोत रूपम् ॥ ४॥ मन्द्रः ॥ ननु मन्द्रशनस्य महामख इति व्याख्यानं कृतम् । महत्व केनोक्तमित्यत आह । अन्येनोति ।[१०६-१] अलाक्षाण ·में १, सू , म ९] श्रीसत्यनायतीपीये १५९ केन नुगागमेनेत्यर्थः । मतुपपर्यायेण प्रत्ययेन वा महत्वमुक्तमित्या- शयेन वाह । भूमति । [ १०६-१] ॥५॥ ५॥ त्वे इत ॥ यजतेर्लटीति । १०६-४ ] यजेर्लटि शपोलाकि प्रश्च '[८।३६ ] इति पत्वे 'पोः कासि' [ ८२१४१] इति कये 'आदेशप्रत्ययथोः' [८३५२] इति सिपासकारस्य पत्वे यक्षीति रूपमिति मायः ॥ ६॥ तं घ । पूर्व संसृतेस्तीर्णा हीत्युक्तम् । इदानीमर्थान्तरं किं वक्त- ध्यमिति भावेन पृच्छति । कोऽर्थ इति । [१०-११] ॥७॥ चन्तः॥ पूर्वाभ्यस्तेति । [१०६-१७] पूर्वाभ्यस्सवेदा- न्तरात्यन्तसादृश्यवत्य इत्यर्थः । एतेन ' जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेव- प्रसादतः। मुनीनां प्रतिभास्यन्ति भागेनैव न सर्वशः इतिप्रमाणेन प्राक्त- नमेव दमधीमहे इत्यनुभवेन च पूर्वोत्तरवेदेक्यस्य सिद्धस्वादभ्यस्तवे- दसादृश्याभिधानमयुक्तमिति परास्तम् । वेदलक्षणमिहास्तीति झापनाय वेदान्तरसादृश्यैवेहोक्तत्वात् । गोशब्दस्य मानवाचितमझीकृत्य गधि- शिम्पिति पदं व्याख्याय अन्दवाचित्वमङ्गीकृत्य तवाकण्वामिस्सरन्ति [ भा. ] इत्यनेन गविष्टिष्वित्यस्य तात्पर्यमाहेत्याह । यदेति । [१०६-१८] अनेन गविष्टिग्वित्यस्य शब्दान्वेषणोप्वति व्याख्यानं सचिसमिति धम्नं द्यतिरिति [१०६-१८] पुतेर्नक्प्रत्यये तका- रस्य मकारे धुम्नमिति रूपम् ॥ ८ संसीदस्व ॥ मियध्यति ।[१०६-१९ ] मेध्यशब्द मकारकारपामध्ये छान्दसे झ्यागमे कृते मियेध्येतिरूपम् । धूम शम्द व्युत्पति दर्शयति । धुनोतीति । [१०६-२२] पशब्द साधयति । घार्थे इति । [१०६-२२] " पमर्षे कविधानम् ·१६० अग्भाव्यटीकाप्रकाणे [म १, अ ३८ [वा च ३।३।५८ ] इत्यनेन भावे कात्यये रूषेति रूपं भवतीति भावः ॥९॥ यत्वा ॥ स इति पूर्वत्रति । [१०७-१-२ ] स त्वं संसदि ( स्ये ) स्वेति कप्रत्यये रूषोत रूप भवतीति भावः ॥ ९ ॥ यमामिम् ॥ अभेदोपचारादिति । [ १०७-२ ] कण्यो मेध्यातिथिरिति समानाधिकरण्यलन्धा भेदोपचारादित्यर्थः । ननु ददातेः कर्मणि लिटि कथ दीदियुरिति रूपमित्यत आह । अलाक्षणिकमिति । [१०७-४ ] अभ्यासाकारस्यई (इ ) कारः धात्वाकारस्येयादेश' परस्मैपदं च छान्दसमिति भाव वर्धयाम- सिति । [१०७-५] " इदं सोमसि" [७११४६] इति मस्प्रत्य- यस्येकारान्तत्वे वर्धयामसीति रूपम् ॥ ११ ॥ रायः ॥ पूर्धांति। [१०७-९] पृधातोर्षिकरणस्य लोपे हेधित्व 'उदोष्टयपूर्वस्य' । [७।१।१०२] इति ऋकारस्योत्वे रपरत्वे 'हलि च'। [७१।७७ ] इति दीर्घ पूर्धाति रूपम् । तथात्वे विजिति । [१०७-९ ] वर्धतेविधि तस्य सर्वस्य लोपे उपधागुणे रपरत्वे छान्दसत्वेन । रास्सस्य । [८/२।२४ ] इति नियममनाश्रित्य संयोगान्तलोपे रेफस्य विसर्गे स्वधावरिति रूपम् । ननु राजसीत्यस्य राजा भवसीति व्याख्यान युक्तं राजा भवतीति व्याख्यानं कथमित्यत आह । अस्य तात्पर्यमिति [ १०७-१० ] ॥ १२ ॥ उर्ध्वः॥ अन्नस्य सनितेति। [ १०७-११] इतःपर टीकायर्या श्रूयमाणं सनयितेति पदं प्रक्षितम् । अवश्य पैतदेवं विशे- टीप- १ अपघाता ·में १, ४, मं. १७] श्रीसत्यनापतीपाये १६१ यम् । भाष्ये वानस्य सनित्त्यस्याभदातेत्यबस्योक्तत्वेन सनयिति- णिजन्तप्रतिपदोक्त्ययोगात् । न समित्यत्र नाम्दार्थमाह 'यथेति । सविता देवो न सविता देवो यथा। ] नशब्द श्वार्थ इति माषः। न सवितति वाक्यार्थमाह । विष्णुवदिति । [१०७१२] वाघद्धिारीत [१०७-१३ ] बदः शतरि मिसि धात्वकारस्य दी] दफारस्य यत्वे वाघद्धिारीत छान्दसं रूपस् । ॥ १३ ॥ उर्वोनः ॥ अप्रिणामिति श्रौत्रं रूपं साधयति । अस्मादि- नीति । [१०७-१७] माप्यगतमत्रय इति इकारान्तरूपं साधयति । इकारोप्येवमिति । [१०७-१७ ] अदेरिनिप्रत्ययवत् इकारोऽपि प्रत्ययो भवतीति भावः । चरथायेति । [१०७-१८] परे। थप्रत्यये चतुध्यकवचने चरथायेति रूपम् । विदा इति। [१०७ २०] विदेटि तस्य सिपि आडागमे तुदादित्वाच्छप्रत्यये गुणा- मावे आगमनशासनस्यानित्यत्वान्नुभावे विदा इति रूपम् । ॥१४॥ पाहि ॥ अन्प्रत्यय इति। । १०७-२२ ] कनिन् प्रत्यय इत्यर्थः । सेनाकारलोपो नकारस्य लोपच सिध्यति । ॥ १५ ॥ १० ॥ घनेव ॥ शो तनुकरण इत्यस्येति । [१०८-४-५] अस्मालटि व्यत्ययेनात्मनेपदे व्यत्ययेन शपालो धात्वोकारस्य छान्दसे ईत्वे विर्षचनादी शिशीत इति रूपम् । ईशतोत।। १०८-५] अस्मालमि(१)व्यत्ययेन ब्लेरकादेशे ईशतेति रूपम् । ॥१६॥ अमिर्वने ॥ अन्तीतण्यर्थस्योति। [१०८-६ ] वनलिटि तदादेशतकारस्य एसि द्वित्वे छान्द्रसे उपनालोपे बन्ने इति टीप- १ सविता देवो यया (मंत्रार्ष मंवरी) इति टीका पाठी भवेत् .

·१६२
भाष्यटीकाप्रकाशे
[अ १, म ३, प १२
.
रूपम् । उपस्तुतं मुनिं चेति । [१०८८] इसपर टीकार्या
श्रूयमाणं सातोति पदं प्रक्षिप्तम् । ततश्चैव टीकाषाक्यपाठः । उपस्तुति
मुनिं च सातौ लाभे विषये प्रावदिति [१०८-८] । अघश्य
चैतदेवं विशेयम् । साता उपस्तुप्तमित्यत्र पदकाले सातावित्येव पदस्य
पठघमात्वात् । भाष्ये आचार्य सातापित्पनूष लाम इति ध्याख्यानस्य
कृसत्वाच्च ॥ १७ ॥
आग्निना॥ ननु यदुशम्दस्य यदस्ति तप्त उच्चत्वादितिविगृह्म
कार्य समासः विघायकाभाषादित्यत्त आह। मयूरव्यंसकादित्वादिति
[१०८-११] " अविहितलक्षणस्तपुरुषो मयूरध्यसकादिषु द्रष्टव्यः
इति काशिकोक्तेः " मयूरयंसफादयध" [२-१-७२] इति समास
इति भाष । नयेतिद्विकर्मकत्वे दृष्टान्समाह । अजा ग्राममिति ।
[१०८-१४ ] ॥ १८ ॥
नि त्वाम् ॥ ननु दीपीका लटः थासि सस्य से इत्यादेशे
शपो लुकि पत्वे दीपीपे इति माथ्य कय दीदेथेति इत्यत आह । व्यत्यया-
दिति। [ १०८-१९ ] दीघीङः व्यत्ययेन परस्मैपदे मध्यमपुरुष-
बहुवचने धकारस्य दफारे गुणे दीदेथति रूपमिति भावः ॥१९॥
त्वेषासः॥अमवन्त इति ।[१०८-२१] माझ्मान इत्यतो
भावे किपि माशम्दो ज्ञानवाची । ततोमतुपि नसमांसें अमावन्त
इसि रूपम् । छान्दसे इस्वत्वे अमवन्त इति रूपम् । ननु हिंसनालन्दः
नस्युरन्तः । सीप् प्रसंगात् । किन्तु 'न्यासभन्योयुच् ' [३।३।१०७]
इति प्रविहितयुजन्तः । ततब प्रयोजकण्यापारस्य हिंसनाशन्दवाच्यत्वं
वक्तव्यं स्पादिस्यत आह । स्वार्थे णिजितीत। [१०८-२४ ]
॥२०॥ ॥११॥ ॥४॥

·श्रीसत्यनापतीये म १, सू ५, मं ४] क्रीळं वः॥ ननु क्रीलमिसत्यस्य क्रीडाक्षीलमिति व्याख्यान मयुक्तम् । ताच्छील्ये अच्फयोरविधानादित्याशते । यद्यपीति । [१०९-५ ] परिहारमाह । तथापीति । [१०९-५] न प्रत्ययार्थ- खेन ताच्छील्यमुक्तस् । किं तु स्वरूपकथनाय आचार्येणवेवमुक्तमिति भावः । ॥१॥ ये। उत्तरत्र संबन्ध इति ।[१०९-११] ये इत्यस्येति- शेषः । तथाषय एवमजायन्त से यवदन्ति तदिन श्यत इति उत्तर- प्राचा संबन्ध इत्यर्थः। ॥२॥ इहेव ॥ लेव्याटीति। [१०९-१५ ] वेदे लेदि आवागमे मेरन्तादेशे 'इतव लोपा परस्मैपदेषु' [३२४९७] इति इकारलोपे संयोगान्तलोपे वदानीति रूपमिति भावः। शृण्व इति ॥ [१०९-१४ ] श्रुणोते. अप्रत्यये 'श्रुवः भूष' [३१७४ ] इति मभावे कर्मणि लटस्वादेशे एस्वे तकारलोपे यणादेशे शृण्व इति रूपम् । ऋसन्त इति। [१०९-१७ ] कर्वप्रयोगः छान्दस इति भावेनाह। ऋज्यत इति [१०९-१७] इदिशा अल्पातोः कर्मणि याकि नुमि ऋज्यत इति रूपम् । षष्ठन्तं प्रकृतमिति। [१०९-१९] एषामिति षष्ठयन्त प्रकृतं अर्थवशावनेनेति तृतीयान्तमनुवर्तते । तस्यार्थः अमुनेति भाष्यकारैरुक्त इति भावः । ॥३॥ प्रवः ॥ ननु 'वेरपृक्तस्य' [६।११६७ ] इति लोप: स्यादि- त्यत आह । जागृविरिति यथेति। [१०९-२०] जागतेबिह- तस्य किनो विशम्दस्य 'उणादयो पहुलम्' ३१] इत्युक्त- त्वात् यथालोपो न भवति वयात्रापि बेलोपो न भवतीति भावा निर्व- चनमिति। [११०-१] देवे तसमिति पूर्वोक्तमेव निर्वचनम् ·SE४ भाष्यटीपाप्रपा । ठा ३१.५ इदंत्विति [११०-१] देवैरधीयमानन्धादित्येतत्तु देवेषु सतह- पपाठकमिति भावः। ॥४॥ प्रशस ॥ शब्दस्य नपुसक्त्वान् विशेष्य नपुसकशम्दनाह । यच्च वस्त्विति । [११०-२] अध्न्यमिति। [११०-३] । इन्तरिकप्रत्यये उपधालोपे इकारस्य क्वे मेति रूपम् । अहाथ यत्प्रत्यये नइ समासे अन्येति रूपम् । मारुतशन्दसिद्धि स्मारयति रुशन्द इति। [११०-४] |५|| १२|| कोवः ॥ इति निर्धारणपष्टीत्यभिप्रत्याह । वो मध्य इति । [११०-६] ॥६॥ निवः ।। नीचेवत इति [ ११०-१५] नीघर- सुरैमरुता भवता प्रतियोगित्वेन भवन्मार्गस्य प्राप्त्यर्थ मवा रोपजन- नार्य च कमिन् मानुष' निदधे स्वीकृत इति भावः । ||७|| येषाम् ॥ जीर्यते कसौ रूपमिति [ ११०-१९ ] भा- तोलिटि तस्य कसौ 'बहुल छन्दास' इति कारस्य उत्वेतित्यादी 'उगिदचाम् ' [७।१।७० ] इति नमि जुजुवानिति रूपम् । उत्तरत्र संबन्ध इति। [११०-२० ] एपामिति पदस्य उत्तर- ऋचा समन्ध इत्यर्थः । संवन्धप्रकारस्य एषामुक्तगुणाना वो(षः)जान स्थिरमिति वक्ष्यते । ॥८॥ स्थिर हि ॥ हेतौ कर्मप्रवचनीय इति । [१११-१] अनुर्लक्षणे' [११४८४ ] इति अनुशब्दो हेती कर्मप्रवचनीय इत्यर्थः . । ॥९॥ उदुत्ये । अततेलडीत। [१११-४ ] अततेर्लकि व्यत्य- येन भाधिकरणे " भाभ्यस्तयोरातः"[४११२] इति आकारलोपे आत्मनेपदमस्यादादेचे छान्दसे अराभाषे अत्नतेति रूपम् ।

·म १,सू ५, म १] श्रीसत्यनाथती ये १६५ . अभिक्षु इतिरूप साधयति । अभिपूर्वादिति। [१११-५] पूर्वत्रोक्त इति। [१११-७ ] पूर्वस्यां प्राधि प्रज्ञावलमाहुबल- रूपो हेतुः व्याख्यानदिग्विजये उक्त इत्यर्थः। ॥१०॥ ॥१३॥ त्यंचित् ॥ भावे म इति। [१११-१०] 'अर्विस्तुस- धृक्षिामायावापदियक्षिनीम्यो मन्' [उ. १३७] इति मावे मन्प्रत्यय इति भावः ॥११॥ मरुतः॥च्यवतेय॑न्तादिति। [१११-१२] प्युङ गतावित्यतो णिजन्तात् ल मध्यमपुरुषबहुवचनस्य तस्पस्थ [३।४।१०१] इति वादेशे तस्य तनादेशे दिलप्रत्यये तस्य 'णिभि- दुस्तुभ्या कर्तरिचङ् '[२११४८] इति चनदेशे' पछि [६।१११] इति द्विवचने णिच्प्रयुक्ताखौ आ आदेशे " णौचच्युपधाया हवा [७४।१] इति इरस्वे व्यत्ययेन पर ईकारे अडागमे अचुच्यु- वीतनेति रूपम् ॥१२॥ यद्ध । श्रुणोतीत्येकवचन बहुवचनार्थ इति भाषेनाह । इरुणोति शृण्वन्ति हीति ।[१११-१५-१६] ॥१३॥ प्रयात ॥ तत्र इति [ १११-१७ ] यद्यपि तत्रो इत्येक पद तथापि तत्रेत्यस्य उइत्यनेन समासे गुणे सत्रो इति समस्तपदं बातमिति झापयितुं तत्र उ इत्युक्तम् ॥१४॥ अस्ति ॥ स्महीति [ १११-१९] 'इदंतोमास' [७११४६ ] इति वचनात् स्मसीति स्पम् ॥१५॥ ॥१४॥ ॥५॥ कद्ध ॥ दधिध्व इति ।[१११-२२ ] घामो लटि ध्वमा- 'टितात्मनेपदानाम् [२४७९] इत्येले शपाली “ छन्द- स्युभयथा' [६।४।११७] इति ध्वम पार्षपातकस्वादिरागमे अतो- ·ऋग्भाष्यदीकाप्रकाश [अ|१, ३, ६ १७ लोपे दधिध्व इति छन्दसि रूपम् । माषायांतु व्यमा सार्वधातुक- त्वात् इडागमाभावे 'भाम्यस्तयोरातः [६।४।११२ ] इस्याकारलोपे 'वधस्तथोध' [८।२।३८] इति मयमावे धद्ध्व इति रूपम् सप्तम्यर्थ इति। [ १११-२५ ] मुक्तं पर्हिर्येषु इति विग्रह इति भावः ॥ १॥ क नूनम् ॥रण्यन्ति रणन्तीति । [ ११२ ३] रणसे- यंत्ययेन श्यनि रण्यन्तीति रूपम् । शपि रणन्तीति रूपम् ।।२॥ क्व वा ॥ कस्मिन्नाचार्य इति ।[११२-८] कस्मिमा- चाये निमिचे सति तत्वोपदेशके सतीति यावत् । परमात्मा झापक स्यादित्यर्थः । ॥३॥ यत् ॥ पृच्छतिरीित। [ ११२-१२ ] " घृणिपृभिपाणि- चूर्णिभूणि" [उ० ५२६] इति निपातनात् प्रच्छतेः निल् इति भावः । ननु 'नवश्व ' [५।४।१५३ ] इति सूत्रेण प्रकारान्तात् बहुधीहेः फप्रत्ययविधानात् पृम्निमातृका इति भाष्यमित्यत आह । समासान्ता- भाव इति। [११२-१३ ] ननु 'अप्तन्त । इति संपुष्य- तिरिक्तसर्वनामस्थाने दीर्घविधानात् पश्चिमातार इति दीर्पण भाव्य- मित्यत आह । उभयति । [११२-१३ ] तत्पुरुष बाबीही- चेत्यर्थः । ॥४॥ मावः । यत्परनिन्देति ॥ [११२-२२] अस्तो- तुर्व्याघ्रादेनिन्दा स्तोतुः प्रशंसाप्रास्तीति भावः । ॥५॥ ॥१५॥ मो षु णः। पदीष्ट्रेति। [ ११२-२४ ] पदेः आशीलिंकि सीयुटि सफारस्य छान्द सेलोपे पदीष्टेति रूपम् । ॥६॥ सत्यम् तएवामवन्त इति। [११२-२५] आकारस्य छान्दसे इस्वस्वे अमवन्त इति रूपम् । अपत्ये घ इति । [११३-१ ] पस्येयादेशे रुदिया इति रूपए । ॥७॥ 1 ॥

·में १, सू ५ म १३ ] श्रीसत्यनापतीयोंये १६७ वाश्रेव ॥ मिमातीति । [११३-५] माछोलटस्तिपि सौ निर्वचने 'भूमामिन ' [७४।७६] इति सूत्रे सृञ् माघ ओहार इत्ये- तेषामन्यासस्येत्वविधानादभ्यासस्यत्वे मिमातीति रूपम् ॥८॥ दिवाचित। कृण्वन्तीति। [ ११३-९] कवि हिंसाकरण- योश्चेत्यता लटो झस्यान्तादेशे नुमागमे 'पिन्वकन्योर च ३३११८०] इति उप्रत्यये पकारस्याकारे अतो लोपे अल्लोपस्य स्थानियकायेन गुणा- भावे यणादेशे कृण्वन्तिति रूपम् । ॥९॥ अध ॥ अरेजन्तेति ।[११३-१०] रेल कम्पनइत्यस्मात् लको स्यान्सादेशे शप्रत्यये 'अतोगुणे' [६।१२९७] इत्यनेन पररूपेण अडागमे अरेजन्तेति रूपम् । ॥१०॥१६॥ मरुतः ॥ ननु घढस्वीयैरिति समासोऽनुपपना । केवलविशे- षणयोः समासषिघायकाभावादित्यस आह। बहुलवचनादिति । [११३-१५] विशेषणं "विशेष्येण बहुलम्" इति बहुलवचनादित्यर्थः। अवस्वात्पर्यमाह यद्रोधस्विति [ ११३-१७ ] यासां तीरेषु षर्य तपःपुर्वन्तस्तिष्ठाम ता नदी प्रतियातेत्यर्थः । ॥११॥ स्थिरावः ॥ इकारस्पोकारोव्यत्ययेनेति भावेनाइ । सन्तु- सन्तीति ।[११३-१९] ॥१२॥ अच्छ॥क्नेतिरूपसिदिमाह । तनोतेरिति ।[११३-२१] अत्र "ततः स्त्रीलिङ्गात् तृतीयायाः याडाप इति नाश्रितं" [११३-२१] इति न टीकावाक्यम् । अपितुप्रथितम् । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । तृतीयकवचनस्य शिवनस्वाभाषेन अप्रसंक्तस्य छत्रस्याश्रयण- प्रतिषेधायोगात् । न च कृतीयकवचनस्य आमिति संक्षायाः पूर्षाचार्य: अवस्यात् सिलवनस्पमस्तीति वाच्यम् । पर्यापार्यसहया कित्संज्ञाषाज्यत्व- ·१६८ ऋग्भाष्यठीकाप्रकाशे [अ १, ३, १९ , - लामेऽपि विचनत्वालाभाव ततः स्त्रीलिङ्गात्तृतीयायाः डा इत्युच्छिन्नम् । ततश्चैव टीकावास्यपाठः । तनोतेः पवाद्यच् । ततः स्त्रीलिङ्गात्तृतीयाया डाइति । अस्यायमर्थ । तनातेः पचायच् भवति 'धाजपाः पुसि' [१] इति वचनस्यानित्य त्वात् 'अजायत ष्टाप्' [४।११४ ] इति टापू भवति ततस्तृतीया तस्यां 'सुपो सुलक [७१।३९ ] इति टादेशोभवतीति । सुपां सुपो भवन्तीति। [११३-२२ ] सुपांसुपोमपन्तीत्यादेशविधानात् तृतीयादेशभूता चतुर्थी स्वान्यार्थे वर्सत इत्यर्थः । तृतीयेति। [११३-२३] स्थानि- भूता तृतीया कस्मिन्धर्तत इत्यर्थः । माभूदिति । [११३-२३] तती- याविभक्त्यादेशरूपा चतुर्थी मा भूदित्यर्थः । इत्थंभूतलक्षणार्थेति। [११३-२४ ] फलदानसमर्थत्वरूपं कचित् प्रकार प्राप्ता फलदानसमर्था इत्थंभूता गीः तस्याः ज्ञापक संस्तुतित्वं तवाचकशम्दे चतुर्थी मयतीति भावः । जरायै गिरा इत्यस्य कोऽर्थ. संपम इत्यत आछ । ततः कोऽर्थ इति ।[११४-१] संस्तु (तीति) तित्वेति ।[११४-१] फलदानसमर्थनार्थस्वापकसंस्तुसित्योपेतयागिरेत्यर्थः संपम इति भावः । विष्णुशम्दविवक्षितभगवदूपविशेषमाह । ब्रह्मणस्पतीति। [११४-४] ॥१३॥ मिमीहि ॥ गायेति। [११५-१०] गधातोः लाटि मिपि शपि सेहित्थे हेर्लफिअयादेशे गायति रूपम् । ॥१४॥ वन्दस्व ॥ अस्मात कर्मणीति । [११४-१२] इनि- प्रत्ययः ककारागमभेति भावः । (आर्किणः) असनिति । [११४-१३] अस्तेर्लकि सस्य मि हस्यादेशे इकारलोपे 'भसोरल्लोपः ·मं. १, सू ६, म ७] श्रीसत्यनाथतीपाये [६४।१११ ] इत्यकारलोपे आहागमे तस्य छान्दसे हरस्वस्खे आसन्निति रूपम् । ॥१५॥ प्रयत् ॥ क्रत्वेति । [११४-१८] छान्दसत्वात् 'भागेना- स्त्रियाम् [७३।१२०] इत्यस्याप्रवची यणादेशे ऋत्वेति रूपम ॥१॥ स्थिरावः ॥ पनतोरिति । [११४-२४ ] पनतेरीयमुनि उगिसब' [६।३।४५] इति बीपि पनीयसीति रूपम् । ॥२॥ परा ॥ वियाथनेति । [११५-२] यातेर्लटा मध्यमपुरुष बहुवचनादेशे तस्य धनादेशे शपो लुकि वियाथनेति रूपम् । ॥३॥ न हि वः ॥ कथमिति । [११५-७] तविषी किं देशतो ध्याता उसकालत इस्पर्षः। एतदुचररूपं भाष्यमनुवदति । नित्यत- येति । [११५-७] युवा योगेनेति । [११७-७] वपदस्यनियर्हणो- पायेनेस्ययः । ॥४॥ प्रवेपयन्ति ॥ मत्ता इवोत। [११५-१० ] टान्तः प्रकवानुपयुक्त इत्पत थाह । स्वप्रयोजनति । [११५-१० ] ॥५॥ ॥१८॥ उपो रथेषु ॥ त्रि(उ)ओकारो गुण इति। [११५-१३] श्रिम इकारस्यैकारे गुणे भवितग्ये बोकारो गुणः विकरणलोपा छान्दस इति भावः। (अश्रोद) ननु वोयाममिति अयुक्तम् । 'अनुवाच सर्वमपा दादौ [८।१।१८] इस्पता 'बहुवचनस्य क्स्नसो' [८११२१] इत्यत्र अपादादाविस्यनुचरित्यत आह नजानिर्दिष्टमिति। [११५-१] ॥६॥ आवः॥ ननु कण्वस्य गमनकर्मत्वात् द्वितीयया माध्यमित्यत आह । गत्यथेति [११५-१६] गन्तेति । [ ११५-१७ ] गमे- २२ ·अग्भाष्यटीकाप्रकाशे [भ १, अ ३, २१ - लोटादेशयस्य तादेशे 'बहुलं छन्दसि ' [२।४।७३] इति शपो लकि 'षु गमियमा छ।' [७३।७३] इति छस्थाभावे थादेशस्य तबादेशे सपः पिस्वेन छितामावात् अनुनासिकलोपामा गन्तेति रूपम । ॥७॥ युष्मेषितः ॥ द्वितीयाबहुवचनान्ते(ने)ति।[११५-१९] 'भोः सुपीति' [६।४१८३] इति यमादेशे अभ्व इति रूपम् । ||८|| असामिहि ॥ ददेति । [११५-२२] वद दानइत्यतो ध्यत्ययेन परस्मैपदे मध्यमपुरुषकवचने च ददेति रूपम् । दत्तेति। [११५-२२] हुदाश्वान इत्यस्येदं रूपम् । दामो लोटा थकारस्य सादेशे अपलो विस्वे 'भाम्पस्तयोरात:' [६४|११२] इति आकारलोपे 'खरि च' [८४५५] इति षत्वे अभ्यासहरस्वत्वे च दत्तेति रूपं सिदं भवति । ॥९॥ असाम्योजः ॥ परिगतकोपायेति। [११५-२६] प्राप्तफोपायेत्यर्थः । ॥१०॥१९॥७॥ उत्तिष्ठ ॥ णिजिति। [११६-२] शवप्रत्ययति शेषः । देवशम्दात् णिधि वकारस्थाकारलोपे शतप्रत्यये थपि गुणे अयादेशे 'अतो गुणे' [६।१।९७] इति अपोकारस्य पररूपले बसि 'उगिदचाम् '[७११७०] इति नुमि देवयन्त इति रूपम् । ॥१॥ त्वमित् ॥ आचक इति । । ११६-८] आर्यात पोलिटस्तकारस्य एसि छान्दसे हित्वामा आचक इति रूपम् ॥२॥ प्रेतु ॥ निपातनादिति ।[११६-१५] पचास्थपनि- समस्य निपाक्नादित्ययः ॥३॥ टीप - मुद्रित पुस्तके परिगतकोपायेति एवं नास्ति परंतु भानश्यकम् । प्राप्तकोपाय इत्पस्विभावश्यकम् ·म १८, म ८] भीसत्यनामतीपीये यो वाघते ॥ ननु रूपशवपर्यायेण पेशसम्देन कार्य प्रदान- व्याख्यानमित्यत आह । प्रतुर्तिशब्द इति ।११६-२०] उभयोरपिशम्दयोः रूपशब्दपर्यायवायाख्यानमुपपफ्ममिति माषः । प्रवर्ति शादो वेगवाचीति प्रसिद्धम् । पेशशब्दोऽपि वेगवायक इत्युपपनो व्याख्यानव्याख्येयभाष इत्याह । पेशो वेगोवति । [११६-२०]॥४॥ प्रनूनम् ॥ सुपि स्थ इति । [११६-२३] उतपूर्वाद स्थाघातोः अपत्यये उदास्थास्तमो पूर्वस्य' [१] इति सकारस्य पूर्वसवणे उदो दफारस्य सकारे उक्थमिति रूपम्। ॥५॥ २०॥ तमित् ॥ वोचेमेति [ ११६-२६ ] वराधीलिंकि लिल्याशिष्यत्' [ २११८६ ] इति अछि 'पच ' [७-४-२०] इत्युमि याटि 'छन्दस्युमयथा' [६-४-११७] इति सार्वधातुक- त्वात् 'लिकः सलोपोनन्त्यस्य [७-२-७९] इति सकारलोपे श्या- देशे मस सकारस्प लोपे वोचेमेति रूपम्। अभवदिति [११७-२] अशून्यासावित्यतः लेटि अडागर्म लेटेः ध्यत्ययेन सिपि 'इस्य लोपः परस्मैपदेषु' [३-४-९७] इति इकारलोपे अनुविकरणे गुणे अवादे अश्नवदिति रूपम् । ॥६॥ को देवयन्तम् ॥ प्रास्थितेति । (११७५) 'व्यवहि- बाब' (१४८२) इति वचनात् प्रत्युपसर्गयोयवधानम् । स्थाधातोः 'समवप्रविम्यस्थ' (२२) इति आत्मनेपदे वादेशे 'स्थायोरिच' [१-२-२७] इति इकारान्तादले 'रस्वादमाद' (८-२-२७) इति सिचो लुकि अडागमे अस्थितति रूपम् । अन्तर्वावत् क्षयमिति । (११७-६) अत्र श्यमिति प्रक्षिप्तम् । अनयोमिनपदत्वेन युगपदग्रहणवैय्यात् । उत्तरत्र. अयमित्यनूध स्थानमिति व्याख्यानस्य क्रियमाणत्वाच । अन्तविदिति पतिप्रत्यय ·१७२ ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशे अ. १, अ. ३, व. २१ . इत्यभिप्रेत्याह । तत्सादृश्येनेत । (११७-७) विशिष्टमिति शेषः । अत्रविष्णुसादृश्यमपेक्षितपुरुषार्थदातृत्वेन बोध्यम् । तत्स्वामिकत्वे- नोति । (११७-७) युक्तमिति शेषः । इतःपरं असमर्थसमासोऽयमिति- वाक्यं द्रष्टव्यम् । ततः परं क्षयं स्थानमिति वाक्यम् । अन्तःशब्दस्य सर्वशब्दसापेक्षत्वात्कथं वाशब्देन समास इत्याशङ्कापरिहाराय असमर्थ- समासोऽयमिति वाक्यं प्रयुक्तम् । क्षयशब्दमनूद्यार्थं वक्तुं क्षयं स्थानमिति बोध्यम्। ॥ ७॥ उपक्षत्रम् ॥ पृञ्चीतेति। [११७-८] पृची संपर्क इत्यतः व्यत्ययेन लडथे लिङि तस्य तादेशे सीयुटि 'लिङ सलोपोऽनन्त्यस्य [७-२-७९] इति सलोपे नमि ‘श्नसोरल्लोपः' [६-४-१११] इत्यकारलोपे पृञ्चीतेति रूपम् । तरुतेति। [११७-१०] तृधातो- स्तृचि इडागमे गुणे 'तृतीयोऽतिशये' [महाच्या इति इकारस्य उकारे तरुतति रूपम् । ॥८॥२१॥८॥ ग्रन्थं समाप्य तत्फलत्वेन भगवद्भक्ति प्रार्थयते। देवता इति। [११७-१३] परवादिनः स्वकृतव्याख्यानं न सहन्ते अत आह । ये भवान्तीति ॥ [११७-१४ ] विस्तरेण सर्वेषां शब्दा- नामसाधने तत्प्रयोजनाकथने च निमित्तमाह । शब्दानामिति। [११७-१४] श्री श्री श्री । इति श्रीमत्सत्यनिधितीर्थ श्रीचरणचरणाराधक श्रीमत्सत्यनाथयति विरचितः ऋग्भाष्यटीकाप्रकाशो रूपावतारः समाप्तः॥ श्रीविष्णुःप्रीयताम् ।। श्री मिलित्वा ॥४०-सूक्तानि.-अनुवाक८ सत्यप्रमोदतीर्थानामनजेन तदाज्ञया । बहुग्रन्थान् संविमय हयग्रीवेण शोधितम् ॥ सत्यप्रमोदगुरवे शूश्रषान्या न रोचते तस्मात् । अस्त्वेषा भक्तियुता गुर्वाराध्यस्य पादयोः सेवा ।।

·LERAY
ACADEMY OF SANSKRIT PLEARC
MELKOTE-571 431

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.