·No text on this page.

·IVANAN
DVOM
Timlod lvy Dumplancha Yom Slogo, at the Nannya nagni l'1 031, 2'), Kolblınt. Tana, Nombny
Published by Vallablunda Tribhuvandau Candhi, Noarotary, SM Almannen Sublin, Bhavanngnr.

·ARNIANARNA RAIANTAAIAANANTAAIAATAAVAATARIANA श्रीजैन-आत्मानन्द-ग्रन्थरत्नमाला-द्वाषष्टितमं रत्नम् (६२) नवानिवृत्तिकारश्रीमभयदेवसरिरचिते पञ्चनिन्थी--प्रज्ञापनोपाङतृतीयपदसंग्रहणीप्रकरणे। (सावर्णिके) न्यायाम्भोनिधि-श्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरशिष्य-प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजय-मुनिएझवाशिष्य- मुनिचतुरविजयेन संशोधिते । सुसाध्वी-श्रीमती-चतुरश्री-उपदिष्ट-पत्तनवास्तव्यश्रीमालिज्ञातीयश्रेष्ठिवर्य-झवेरचन्द्रात्मज- सुरजमल्ल-भार्या-मणिवेनद्रव्यसाहाय्येन प्रकाशयित्री-भावनगरस्था श्रीजैन-आत्मानन्द-सभा। इदं पुस्तकं मोहमय्या वल्लभदास-त्रिभुवनदास गाधी सेक्रेटरी श्रीजैन-आत्मानन्दसभा भावनगर इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाटवीथ्या २३ तमे गृहे, रामचंद्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । विक्रामसवत् १९७४. SEASISATE पारा सराम मेट STED वीरसवत् २४४४. मात्मसवत् २२ ·माभावे निर्ग्रन्थशब्दार्थसंगत्यभावात् । ननु मूलनिर्ग्रन्थ-प्रभेदनिर्ग्रन्थयोः कः प्रतिविशेषः ?, उच्यते, मूलनिर्ग्रन्थत्वं मोहनीयकर्मणः क्षयोपशमादिप्रकारेण [ उदय ] सद्भावेऽपि स्यात् । प्रभेदनिर्ग्रन्थत्वं तु मोहनीयस्योपशमनया क्षपणया वा सर्वथोदयाभावे एव स्यादिति महान् विशेषः । लब्धिपुलाको लब्ध्युपजीवनेन चारित्रस्यासारीकरणाद्भवति । आसे- वनापुलाकस्तु ईपदीषदतिचारासेवनेन सर्वाविराधकत्वाच्चारित्रस्याल्पतरविराधकः । वकुशोऽतिचारानाश्रित्य तु किंचिद- धिकतरविराधकः । पुलाकात्तु वकुश उपलक्षणादेहविभूपादिप्रसक्तोऽप्यतिचारलाघवेन विशुद्धः । कुशीलस्तु द्विविधोऽपि ज्ञानाद्युपजीवनेन कषायासेवनेन च स्फुटमेव भेदमापन्नोऽस्ति । संयमस्थानान्याश्रित्य पुनरादौ पुलाकेन मध्ये बकुशेन तुल्योऽपि अग्रतस्तौ व्यतीत्य तिष्ठन् विशुद्धतरः । इत्येतेषां पञ्चानामपि प्रतिविशेपस्वरूपमिति । एतेषां च पञ्चानामपि निर्ग्रन्थानामयं क्रमोपन्यासो विशुद्धिक्रमापेक्षः संभवति । यथा-सर्वस्तोका विशुद्धिः पुलाके १ । ततोऽधिका बकुशे २ । ततोऽधिका कुशीले ३ । ततोऽप्यधिका निर्ग्रन्थस्नातकयोः ४-५ । स्नातकस्य तु संशुद्धज्ञानदर्शनादिगुणप्राप्त्या मोहनी- यादिकघातिकर्मक्षयेण चाधिकत्वं निम्रन्थात् । इह च क्षेत्रेऽधुना बकुश-कुशीलावेव स्तः । शेपत्रयं तु व्यवच्छिन्नम् तदुक्तम्-“नग्गंथसिणायाणं, पुलायसहियाण तिण्ह वुच्छेओ। वउसकुसीला दो पुण, जा तित्थं ताव होहंति ॥ १॥" पंच नियंठा भणिया, पुलायबउसा कुसीलनिग्गंथा। होइ सिणाओ य तहा, इकिको सो भवे दुविहो ॥४॥ निर्गता बाह्याभ्यन्तराद् ग्रन्थादिति निर्मन्थाः-साधवो भणिताः । तेषु 'पुलाय' इति पुलाकः-निःसारो धान्यकणः, ·पाण्डित्यतपआदिकृतं यशश्च प्रार्थयते । 'तस्मिन्' यशसि जाते सति 'तुष्यति' हृष्यति । सुखशीलः न च वाढं यत- तेऽहोरात्रं 'क्रियासु' धर्मानुष्ठानेषु ॥ १७॥ परिवारो य असंजम, अविवित्तो होइ किंचि एयस्स। घंसियपाओ तिल्लाइमसिणिओ कत्तरियकेसो ॥१८॥ एतस्य परिवारः 'असंयमः' असंयमवान् , 'अविविक्तः' वसपात्रादिस्हादपृथग्भूतः, 'धंसियपाओ' इति घर्षितपादः- तैलादिना मसृणितः कतितकेशः ॥ १८ ॥ तह देससवछेयारिहेहिं सबलेहिं संजुओ वउसो।मोहक्खयट्ठमब्भुडिओ अ सुत्तस्मि भणिअंच ॥१९॥ तथा देशच्छेदसर्वच्छेदाहैः शनलचारित्रैः संयुतो वकुशो मोहक्षयार्थमभ्युत्थितः। सूत्रे भणितं च ॥१९॥ तदुत्तरगाथयाह- उवगरणदेहचुक्खा, रिद्धीजसगारवासिया निच्चं । बहुसबलछेयजुत्ता, निग्गंथा बाउसा भणिया ॥२०॥ उपकरणदेहशुद्धा नाद्धियशःसातगारवाश्रिता अविविक्तपरिवाराश्छेदयोग्यशवलचारित्रगुक्ता निर्ग्रन्था बकुशा भणिताः ॥ आभोगे जाणंतो, करेइ दोसं अजाणमणभोगे । मूलुत्तरेहिं संवुड, विवरीय असंवुडो होइ॥ २१ ॥ अच्छिमुहमजमाणो, होइ अहासुहुमओ तहा बउसो । साधूनामकृत्यमेतदिति जानन कुर्वन्नाभोगवकुशः १ । अजानन् कुर्वन्ननाभोगवकुशः २ । मूलोत्तरगुणैर्युक्तो लोकेऽ- विज्ञातदोषः संवृतवकुशः ३ । विपरीतो लोके प्रकटदोपोऽसंवृतबकुशः ४ ॥ २१ ॥ 'अक्षिमुखादिमार्जयन्' नेत्रमलाद्यप- ·- प्रस्तावना। इए हिमतिभीपणपचमारकस्य अपलप्रभावस्वनानवरतहीयमानतुन्द्रिवलानामतिगम्भीरजैनागममध्यवर्तिसूक्ष्मपदार्शविचारजिज्ञासूनां संक्षिप्तरचीनां भग- प्राणिना जिज्ञासापरिपूर्तये सदयादयः परोपकारपरायणेर्नवाशिवृत्त्याधनेकग्रन्थरचयितृभिश्चन्द्रकुलाम्बराहर्मणिभि श्रीमद्विरमयदेवसूरिशः पचमाजस्य पविशतिशतकस्य सग्रहणीरूप प्रज्ञापनादिपटूनिराहारः पुलाक-बकुश-ऊशील-निम्रन्थ-सातकानां स्वरूपाविर्भावकं पनुत्तरशतगाथानियाद पञ्चनिन्थी- नामक प्रकरणरत गुम्फितम्, तश- "श्रीअभयदेवसूरिकता पजनिर्ग्रन्थी समाप्ता ॥" इत्येतस्य पञ्चनिन्थीप्रकरणस्यावसानेऽनेकेप्वादर्शप्वेतद्वापयस्यावलोकनात्प्राचीनपुस्तकसूचीपोपप्येतेषामेव सूरिशेराराणां नामदर्शनाच श्रीमदभय. देवसूरिभिरेतत्कृतमिति संभाव्यते । अस्योपरि सुखाववोधाय परोपकृतिरसिकेन केनचिद्विद्वद्वर्येणावचूर्णिरपि कृतास्ति । पर कि नामधेयेनैपा फतेति निर्णतुं न शक्यते स्वकीयाभिधा- नानभिधानात् । द्वितीयप्रकरणं तु प्रज्ञापनोपाज्ञस्य बहुवक्तव्याभिधानतृतीयपदासंगृप दिग्विभागादिसप्तविशतिद्वारे. पृथिव्यादीनामापयत्वस्वरूपनिरूपकं प्रगतिश- दधिकशततमगाथाभिः सुनिबाट प्रज्ञापनोपाजतृतीयपदसग्रहणीरूप प्रकरणरतमनन्तरोपदर्शितैरेवाचार्यवयेविरचितम्, तय-- "इय अहाणउइपय सबजियप्पबहु मिइ पयं तइयं । पण्णवणाए सिरिअभयदेवसूरीहि संगहिय ॥" इत्येतस्या. संग्रहण्या अन्तिमगाथानिर्वर्णनेन श्रीमदभयदेवसूरीणामेतत्प्रकरणफर्तृत्वं प्रकटमेव । अस्य प्रकरणद्वयस्य प्रणेतारः श्रीमन्तोऽभयदेवसूरय कदाऽभूवन् ? इत्येतद्विपयस्य निर्णयस्तु-विक्रमार्कीयेकादशशताब्दया उत्तरार्दो द्वादशशताब्दया. पूर्वाई एवैतेपा सत्तासमय इति नवतत्वभाप्यविवरणप्रस्तावनाया सुनिति । एतेषामभिजनादि जिज्ञासुना तु प्रभावकारिताधा ग्रन्था अवलोकनीया । - ·एवं चिय रागंमि वि, आइमचउरो सराग त्ति ॥ ३८ ॥ दारं ३॥ स्त्रीवेदवर्जः पुलाकः, स्त्रियाः पुलाकलव्धेरभावात् । नपुंसकवेदकस्त्वसौ स ज्ञेयो यः पुरुषः सन् नपुंसकवेदको वर्द्धि- तकत्वादिभावेन भवति, न स्वरूपेण । बकुशादयोऽप्येवमेव नपुंसकवेदका ज्ञेयाः। बकुशप्रतिसेवकाः त्रिवेदाः, पुलाक- वकुशप्रतिसेवाकुशीलानामुपशमश्रेण्योरभावात् । कपायकुशीलस्त्रिवेदः प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणं यावत् । अनिवृत्तिवादरे तु उपशान्तेषु क्षीणेषु वा वेदेषु उपशान्तवेदः क्षीणवेदो वा स्यात् , सूक्ष्मसंपरायो वा ॥ ३७॥ निर्ग्रन्थ उपशान्तवेदः क्षीणवेदो वा स्यात्, श्रेणिद्वयेऽपि निर्ग्रन्थत्वभावात् । स्नातकः क्षीणवेद एव, क्षपकुशेण्यामेव स्नातकत्वभावात् ॥ द्वारं द्वितीयम् २॥ पुलाकबकुशप्रतिसेवनाकुशीलकपायकुशीलाः सरागा एव । निर्ग्रन्थस्नातको उपशान्तक्षीणरागी ३८ ॥ द्वारं तृतीयम् ३ ॥ पढमो अथेरकप्पो कप्पाईया नियंठगसिणाया।सकसाओतिविहोऽवि य, सेसा जिणथेरकप्पत्ति ॥ दारं४ पुलाकोऽत्र प्रथमः, स स्थविरकल्प एव । निर्ग्रन्थस्नातकाः कल्पातीताः, यतस्तेषां स्थविरकल्पजिनकल्पादिधर्मा न सन्ति । कषायकुशीलस्त्रिधापि, छद्मस्थकुपायकुशीलतीर्थकरस्यापि कल्पातीतस्य संभवात् । बकुशप्रतिसेवनाकुशीलौ जिनकल्पस्थविरकल्पस्थितौ, न कल्पातीतौ ॥ ३९ ॥ द्वारं चतुर्थम् ४ ॥ आइमसंजमजुअले, तिन्नि उ पढमा कसायवं चउसु । निग्गंथसिणाया पुण, अहखाए संजमे हुंति ॥ ४०॥ दारं ५॥ R-55- ·पञ्चनि- ग्रन्थी- प्ररु ॥२॥ अस्या प्रज्ञापनोपाजतृतीयपदसंग्रहण्या याऽवचूर्णिमुदायित्वा प्रकाश प्रापितास्ति सा केन विदुपा कृता ? इत्यभिधानाभावान सम्यग् निर्णेतुं शक्ताः, पर बृहत्तपोगच्छभद्दारकश्रीमदेवसुन्दरसूरिशिष्यश्रीमत्कुलमण्डनसूरिविरचितावचूर्यवसानगतस्य--- "श्रीदेवसुन्दरगुरोः प्रसादतोऽवगतजिनवचोऽभलव । कुलमण्डनगणिरलिखदवचूर्णिमेकाधिभुवनान्दे ॥" इत्येतस्य पधगतस्य विझमार्कीय १४४१ सवत्सरत पश्चारकालभाविनीति श्रीम.कुलमण्डनसूरिकृताया समनाया अप्यवचूर्या अस्या प्राय आदर्श- रूपेण दर्शनात्मतीयते । एपाऽवचूर्णिमन्दमतिभव्यजनपरोपकृतये केनचिन्मुनिपुङ्गवेन प्रज्ञापनोपाजगुत्तिमनुस्मृत्य श्रीमस्कुलमण्उनसूरिकृताचचूर्णिरेव विस्तरवती विहिता। असाभिरपि सेव विशेषत उपकारिणीति मुद्रिता । एतयोर्मध्ये पजनिम्रन्थीप्रकरणसशोधनसमये पुस्तकत्रितयं समासादितम् । तत्र कस्मिनित्संक्षेपत' कस्सिश्चिद्विस्तरतोऽवचूर्णिलिखिता वर्त्तते, परमसा- भिर्विस्तरपाठ एवाहत । प्रज्ञापनोपाज्ञतृतीयपदसंग्रहण्या सशोधनावसरे तु पुस्तकचतुष्टय समुपलब्धम् । तत्राय 'संवत् १४५३ वर्षे वैशाखसुद. १३ भौमे' लिखित पञ्चपत्रात्मक शुद्धमायम् । द्वितीय पुन पजपत्रात्मक शुद्धप्रायम् । तृतीय तु 'संवत्-१६६३ वर्षे भादरवावद. २ वाघमार जावउ भरथणी लिख. तम्' लिखित योदशपत्रात्मकमशुद्धिबहुलम् । एतत्पुस्तकत्रयं पत्तनीयतपागच्छीयभाण्डागारसक श्रेष्ठिहालाभाइ-तनुज-लेहेरचन्द्र-द्वारा संप्राप्तम् । एते त्रयोऽप्यादर्शाः श्रीकुलमण्डनसूरिकृत्तावचूर्णिसत्का । चतुर्थं च 'सवत् १४९० वर्षे पोपशुदि १५ पुप्याक' लिखितं पट्पन्नात्मकं नातिशुद्ध पन्यासनीदान- विजयमुनिद्वारा सप्राप्तम् । एतदेव विस्तरावचूर्णिवत् । एतत्पुस्तकाधारेण संशोधनकर्मणि साहाय्यमुपलभमान' पुस्तकप्रपेयितॄणा महाशयानामुपकार न विसराम। एतत्प्रकरणद्वये पूर्वोक्तपुस्तकाधारेण संशोधितेऽपि यस्मिन् कस्सिश्चिरस्थानेऽशुदिईष्टिपथमवतरेत्तन संशोधयन्तु सदयहृदया' सहृदया इति प्रार्थयते-- संवत् १९७४ वर्षे कात्तिकशुरूसप्तम्यां प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयचरणचञ्चरीका प्रस्तावनेयं मोहमय्यामलेग्वि चतुरविजयो मुनिः। -- ·इति शेषाः पडेव । निर्ग्रन्थो वेदनीयमेव वध्नाति, वन्धहेतुषु योगानामेव सद्भावात् । स्नातकः सातवेदनीयं बध्नाति वन्धेन रहितो वा, अयोग्यवस्थायां वन्धहेत्वभावात् ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ द्वारमेकविंशम् २१ ॥ वेयंति अट्ट चउरो, निग्गंथो सत्त मोहवज्जाओ। पहाओ घाइविवज्जे, चउरो वेएइ कम्मसे॥७॥दारं२२ पुलाकवकुशप्रतिसेवाकषायकुशीला अष्टौ कर्मप्रकृतीर्वेदयन्ति । निर्गन्धः सप्त प्रकृतीवेदयति, मोहनीयं न वेदयति, तस्योपशान्तत्वात् क्षीणत्वाद्वा । स्नातको घातिकर्मवाश्चतुरः कर्माशान् वेदयति ॥ ७७ ॥ द्वारं द्वाविंशम् २२ ॥ वेयणिआउयवज्जा, पयडीओं उदीरए छ उ पुलाओ। बउसासेवी सत्तट्ट छच्च सत्ताउवज्जाओ ॥ ७८ ॥ सकसाओ एआओ, पंच य वेयाउमोहवज्जाओ। एवं पंच नियंठो, दुन्नि य नामंच गुत्तं च ॥ ७९ ॥ पहाओ एवं दुन्नि उ, उदीरणावजिओ व सो होइ।दारं२३ । चइऊण पुलायत्तं, होइ कसाई अविरओ वा॥ बउसत्तचुओ सेवी, कसायवं अविरओ व सङ्कोवा । सेवित्तचुओ बउसो, कसाइ सढो अविरओ वा८१॥ सकसाओ पुण पुलओ, बउसो पडिसेवगो नियंठो वा। सतो असंजओ वा, हविज चइउं कसाइत्तं ॥८२॥ निग्गंथत्तचुओ पुण, सकसाइ सिणायगो अविरओ वा। पहाओ चइय सिणायत्तणं तु सिद्धो हविज्ज त्ति ॥ ८३ ॥ दारं २४ ॥ Rew ·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिनीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपझेभ्यो नमः ॥ नवाङ्गीवृत्तिकारश्रीमद्भयदेवसरिविरचितं सावचूरिकं पञ्चनिर्ग्रन्थीप्रकरणम् । पन्नवण १ वेय २ रागे ३, कप्प ४ चरित्त ५ पडिसेवणा ६ नाणे ७ । तित्थे ८ लिंग ९ सरीरे १०, खित्ते ११ काल १२ गइ १३ संजम १४ निगासे १५ ॥ १॥ जोगु १६ वओग १७ कसाए १८, लेसा १९ परिणाम २० बंधणे २१ वेए २२ कम्मोदीरण २३ उवसंपजहण २४ सन्ना २५ य आहारे २६ ॥ २॥ १ "गइठिइ १३ संजम १४" इत्यपि पाठः ॥

·'परित्त' इति परीताः प्रत्येकशरीरिणः शुक्लपाक्षिकाश्च तद् द्वारम् १६ । 'भवि' इति भवसिद्धिकद्वारम् २० । अस्ती. ति अस्तिकायद्वारम् २१ । एतैर्दिग्विभागादि २७ द्वारैः पृथिव्यादीनामल्पबहुत्वादिनिरूपणाय द्वारसंग्रहगाथाद्वयम् ॥१॥२॥ रुयगा पच्छिमपुवा दाहिणओ उत्तरेण जहसंखं । थोवा बहुआ बहुतर बहुतमगा हुंति जीवाओ ॥ ३॥ जत्थ वेणं तत्थ जिया बहुया तंपुण जलस्स निस्साए । ताजत्थ जलं थोवं तत्थ उ जीवा उ थोवयरा ॥४॥ पुत्वावरासु चंदिमरविदीवा अस्थि तेण जलमप्पं । गोयमदीवो अवराइ अत्थितं तेण अप्पयरं ॥ ५॥ तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशादू रुचकात् 'अठ्ठपएसो रुयगो' । इदं ह्यल्पवहुत्वं बादरानधिकृत्य न सूक्ष्माँस्तेषां सर्वलो- कापन्नत्वेन प्रायः सर्वत्रापि समत्वात् ॥ ३ ॥ जलेऽवश्यं पनकसेवालादीनां भावात् । ते च पनकादयो वादरनामकर्मो- दयेऽपि अत्यन्तसूक्ष्मावगाहनत्वादतिप्रभूतपिण्डीभावाच्च सर्वत्र सन्तोऽपि न चक्षुषा ग्राह्याः ॥४॥ समुद्रेषु प्रत्येकं प्राची- प्रतीचीदिशोर्यथाक्रम चन्द्रसूर्यद्वीपाः । लवणसमुद्राधिपसुस्थितदेवावासभूतो गोतमद्वीपः प्रतीच्यामधिकः ॥ ५ ॥ चंदाइदीवविरहा उ दाहिणे होइ बहुतरं तोयं । तत्तो य उत्तरेणं माणससरसंभवा बहुयं ॥ ६॥ बारस य सहस्साइं वित्थरओ जोयणाण लवणजले । अस्थि हु गोयमदीवो उच्चो छावत्तरसहस्सं॥७॥ १ 'भव' इत्यपि । २ 'जलम्' इत्यपि । ३ इतः प्राक् 'यत्र द्वीपाः तत्रोदकाभावः, तस्याभावाद्वनस्पतेरभावः । केवलं' इत्यधिकं कचित् ·प्र भव २७ आगरिसे २८ कालं २९ तरे ३० य समुघाय ३१ खित्त ३२ फुसणा ३३ य । भावे ३४ परिमाणं ३५ खल्लु, अप्पाबहुयं ३६ नियंठाणं ॥३॥ 'पन्नवण' इति ( इत्यादि) द्वारगाथात्रयम् । प्रज्ञापना-प्रकर्षेण संशीत्यपनोदेन स्वरूपसजयाभेदादिप्रकारेण ज्ञापना १ । वेदः स्त्री-पुं-नपुंसकभेदात्रेधा २। रागः कामराग-स्नेहराग-दृष्टिरागभेदाभिविधोऽप्यन भेदाविवक्षयक एवं गृहीतः३। कल्पः स्थविरकल्प-जिनकल्परूपो द्विधा, शेपाः परिहारविशुद्धिक-प्रतिमा-यथालन्दककल्पास्त्वे- तयोरेवान्तर्भाविताः ४ । चारित्रं सामायिक-च्छेदोपस्थापनीय-परिहारविशुद्धिक-सूक्ष्मसंपराय-यथाख्यातभेदात्प- श्वधा ५ । प्रातिकूल्येन सेवना प्रतिसेवना-विराधनेत्यर्थः । सा च मूलगुणोत्तरगुणविषया दशधा । सहसाकार- अनाभोग-आतुरत्व-आपत्-शका-प्रद्वेष-विमर्श-भय-दर्प-प्रमादभेदादू दर्प-अकल्प-निरालम्बनत्व-प्रीतिकरत्व- अप्रशस्तत्व-विश्वस्तत्व-अप्रतीप्सित-अकृतयोगित्व-निरुपतापित्व-निःशङ्कत्वभेदाद्वा दशधा ६ । ज्ञानं मति-श्रुत-अव- धि-मनःपर्याय-केवलभेदात्पश्चधा ७ । तीर्थ तीर्थकरप्रवर्तितम् ८ । लिङ्गं स्व-अन्य-गृहिलिङ्गभेदात्रेधा ९ । शरीरं औदा- रिक-वैक्रिय-आहारक-तैजस-कार्मणभेदात्पञ्चधा १० । क्षेत्र कर्मभूमि-अकर्मभूमिरूपं द्विधा ११ । काल उत्सर्पिणी- अवसर्पिणी-तदुभयव्यतिरिक्तरूपस्त्रिधा १२ । गतिर्देवगत्यादिः। स्थितिः पुलाकादीनां तत्रैव पल्योपमपृथक्त्वादिः १३ । संयमः संयमस्थानान्यसायातानि १४ । निकर्पः संनिकपः, पञ्चानामपि निम्रन्थानां स्वस्थानपरस्थानापेक्षया हीनाधिक- १ "निरनुतापित्व-" इत्यपि । - A ·रा-- केभ्यस्तिर्यक्सम्मिश्रा एव तेजोलेश्याकाश्चिन्त्यन्ते ते तिर्यञ्चश्च पझलेश्या अप्यतिवहवस्ततः सङ्ख्येयगुणा एव लभ्यन्ते नास- हयेयगुणा इति । तेभ्योऽलेश्याका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यः कापोतलेश्या अनन्तगुणाः, वनस्पतिका- यिकानामपि कापोतलेश्यायाः संभवात्, वनस्पतिकायानां च सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् । तेभ्योऽपि नीललेश्या विशेषा- धिकाः, प्रभूततराणां नीललेश्यासंभवात् । तेभ्योऽपि कृष्णलेश्याका विशेषाधिकाः प्रभूततमानां कृष्णलेश्याकत्वात् । तेभ्यः सामान्यतः सलेश्या विशेषाधिकाः, नीललेश्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ।। ६४-७० ॥ द्वारम् ८॥ सम्मामिच्छदिट्ठीहिंतो सम्मत्तिणो अणंतगुणा । तत्तो मिच्छदिट्टी अणंतगुणिया मुणेयत्वा ॥ ७१॥९। सर्वस्तोकाः सम्यगमिथ्यादृष्टयः, सम्यग्मिथ्यादृष्टिपरिणामकालस्यान्तर्मुहूर्त्तप्रमाणत्वादतिस्तोकत्वेन तेषां पृच्छासमये स्तोकानामेव तत्र लभ्यमानत्वात् । तेभ्यः सम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्योऽपि मिथ्यादृष्टयोऽनन्त- गुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् तेषां च मिथ्यादृष्टित्वात् ॥ ७१॥ द्वारम् ९ ॥ मणनाणीणं ओहिन्नाणि असंखा तओ मइ सुया उ।तुल्ला उ विसेसहिया विभंगनाणी असंखगुणा ॥७२॥ तेहिंतो केवलिणो अणंतगुणिया उ हुंति तेहिंतो। हुंति अणंता दो विहु मइसुअन्नाणिणो तुल्ला ॥७३॥१०॥ सर्वस्तोका मनःपर्यवज्ञानिनः, संयतानामेवामपौषध्यादिऋद्धिप्राप्तानां मनःपर्यवज्ञानसम्भवात् । तेभ्योऽसहयेयगुणा अवधिज्ञानिनः, नैरयिकतियपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि सम्भवात् । तेभ्यो मतिश्रुतज्ञानिनो विशेषा- १ "० मनुष्यदेवानामपि तत्सम्भवात् " इति प्रज्ञापनावृत्तिपाठः । جرح ·त्वतुल्यत्वविचारः १५ । योगो मनोयोगादिः । उत्तरभेदापेक्षया पञ्चदश विधोऽपि मूलभेदापेक्षया त्रिविधः १६ । उप- योगो द्वादशभेदोऽपि साकार-अनाकारतया द्विधा १७ । कपायाः संज्वलनरूपाश्चत्वारः, शेपेषु निम्रन्थत्वाभावात् १८ । लेश्याः पद प्रसिद्धाः १९ । परिणामो वर्द्धमान-हीयमान-अवस्थितरूपत्रिधा २० । कर्मवन्धः कस्य कियत्प्रकृतीनां वन्धः? इत्येवम् २१ । एवं वेदनोदीरणे अपि भाव्ये २२-२३ । 'उवसंपजहण' इति उपसंपच्चारित्रस्य प्राप्तिः, हानमपि तस्यैव, 'उपसंपद्धानं' पुलाकत्वं मुक्त्वा कपायकुशीलादित्वं प्रतिपद्यत इत्यादि २४ । संज्ञा आहार-भय-परिग्रह-मैथुन-क्रोध- मान-माया-लोभ-लोक-ओघसंज्ञाभेदादशधा २५ । आहारः प्रसिद्धः २६ । भवः कस्य कियन्तो भवा:? इत्येवम् २७ । आकर्पाः पुलाकत्वादिग्रहणपरिणामाः २८ । कालः कियत्कालं पुलाकादित्वं स्यात् ? इति २९ । अन्तरं पुलाकः पुला- कत्वं विहाय पुनः कियताऽन्तरेण पुलाकः स्यात् ? इत्यादि ३० । समुद्घाता वेदना-कपाय-मरण-वैक्रिय-आहारक- तैजस-केवलिसमुद्घातरूपाः सप्त ३१ । क्षेत्रं क्षेत्रावगाहना ३२ । स्पर्शना क्षेत्रस्पर्शना ३३ । भावः क्षायोपशमिक- औपशमिक-क्षायिकरूपलेधा ३४ । परिमाणं सङ्ख्या ३५ । अल्पवहुत्वं मिथो न्यूनाधिकभावः ३६ । एवं ३६ द्वाराणि निर्घन्धानां वाच्यानि ॥१॥२॥३॥ इह पञ्चापि निर्ग्रन्था ज्ञानदर्शनचारित्रपरिणामे कियत्यपि यथायोगं सत्येव निम्रन्थव्यपदेशं लभन्ते, ज्ञानादिपरिणा- १ प्रदेशोदयाद्यपेक्षया शेषेवपीत्याशयः श्रीशान्तिसूरीणाम् । २ सड्डो असंजओ वेति वक्ष्यमाणवचनादुपलक्षणम् ।३ औदयिकपारिणा- मिकयोः जीवस्वरूपत्वात् मोक्षमार्गत्वाभावात् अप्राशस्त्याच न ग्रहणम् सान्निपातिकस्य तु संयोगरूपत्वान्न ग्रहणम् ॥

·सर्वस्तोकाः संयताः, उत्कृष्टपदेऽपि तेषां कोटिसहस्रपृथक्त्वप्रमाणतया लभ्यमानत्वात् । तेभ्यः संयतासंयता देशवि- रता असझवेयगुणाः, तिर्यपश्चेन्द्रियाणामसयातानां देशविरतिसद्भावात् । तेभ्यो नोसंयता नोअसंयता नोसंयतासंयता अनन्तगुणाः, प्रतिषेधत्रयवृत्ता हि सिद्धास्ते चानन्ता इति । तेभ्योऽसंयता अनन्तगुणाः, वनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यन- न्तत्वात् ॥ ७५ ॥ द्वारम् १२ । अणगारुवउत्ताणं सागारुवओगिणो उ संखगुणा । दसणवओगकालो थोवो जं इयर इयरु त्ति ॥ ७६ ॥ दारं १३ । अनाकारोपयुक्तेभ्यः साकारोपयुक्ताः सशोयगुणाः, यतोऽनाकारोपयोगकालः सर्वस्तोकोऽतस्ते पृच्छासमये स्तोका एव प्राप्यन्ते । इतरः साकारोपयोगकाल इतरो दीर्घ इति पृच्छासमये साकारोपयोगिनो बहवः प्राप्यन्तेऽतस्ते सश्यात- गुणाः ।। ७६ ॥ द्वारम् १३ । थोवा णाहारजिया तत्तो आहारगा असंखगुणा । विग्गहगइणो जम्हा णाहारा तेण ते थोवा ॥७॥ अंतोमुहुत्तसमयप्पमाणया विग्गहम्मि वदति।सुहुमनिगोआ उ जिया तेहिं हीणा उसेसजिया ॥७॥ ते विग्गही निगोआ णाहारा पंढमविग्गहं मुत्तं । १ यत एकवकाया गतौ समयद्वयेऽप्याहारक एव । आद्यसमये प्राग्भवस्याहारः। द्वितीयसमये परभवस्य । अतः प्रथम विग्रहं मुक्त्वेत्युक्तम् ।

·द्रव्यक्षेत्रकालभावविशेषसम्बन्धवशादनन्ता भाविनोऽद्धासमयास्तथाऽतीता अपीति सिद्धः पुद्गलास्तिकायादनन्तगुणोऽ- द्धासमयो द्रव्यार्थतयेति । इह कालमाश्रित्य प्रदेशार्थतयाऽल्पबहुत्वविचारणा न कृता, कालप्रदेशानामभावात् । आह- कोऽयमद्धासमयानां द्रव्यार्थतानियमः ? यावता प्रदेशार्थतापि तेषां विद्यत एव । तथाहि- यथाऽनन्तानां परमाणूनां समुदायः स्कन्धो भण्यते । स च द्रव्यं तदवयवाश्च प्रदेशाः । तथेहापि सकलः कालो द्रव्यं तदवयवाश्च समयाः प्रदेशा इति । तदयुक्तम् , दृष्टान्तदाान्तिकवैषम्यात् । परमाणूनां समुदायस्तदा स्कन्धो भवति यदा ते परस्परसापेक्षतया परिणमन्ते । परस्परनिरपेक्षाणां केवलपरमाणूनामिव स्कन्धत्वायोगात् । अद्धासमयास्तु परस्परनिरपेक्षा एव, वर्तमा- नसमयभावे पूर्वापरसमययोरभावात् । ततो न स्कन्धत्वपरिणामः, तदभावाच्च नाद्धासमयाः प्रदेशाः, किन्तु पृथय् द्र- व्याण्येवेति १० । तस्मादप्यद्धासमयादाकाशास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, सर्वास्वपि दिक्षु विदिक्षु च तस्यान्ता- भावात् , अद्धासमयस्य च मनुष्यक्षेत्रमानभावात् ॥ ११॥ ८५॥८६॥ द्वारम् २१॥ चरिमाउ अचरिमाणं णतगुणा हुंति सिद्धसमा ॥ ८७ ॥ इह अचरिमा अभवा चरिमा पुण भावि चरमभवगहणा । ते सिद्धसमा तुल्ला जमईयाणागयद्धा य ॥ ८८॥ दार २२ । येषां चरमो भवः संभवी योग्यतयापि ते चरमा उच्यन्ते ते चार्थाद्भव्याः । इतरेऽचरमा अभव्या सिद्धाश्च । उभयेषा- मपि चरमभवाभावात् । तत्र सर्वस्तोका अचरमाः, अभव्यानां सिद्धानां च समुदितानामप्यजघन्योत्कृष्टयुक्तानन्कतपरि- ·पुलाक इव पुलाकः संयमसारापेक्षया । स च संयमवानपि मनाक् तमसारं कुर्वन् पुलाक उच्यते १ । बकुशः-बकुशं शवलं कर्बुरं बकुशसंयमयोगाद्' बकुशः २ । कुशील:-कुत्सितं शील-चरणं यस्येति कुशीलः ३ । निर्ग्रन्थः-निर्गतो ग्रन्थात्- मोहनीयकर्माख्यादिति निम्रन्थः ४ । स्नातकः-स्नात इव घातिकर्ममलक्षालनात् ५ । एकैकोऽसौ द्विधा भवेत् ॥ ४ ॥ गंथो मिच्छत्तधणाइओ मओ जे य निग्गया तत्तो। ते निग्गंथा वुत्ता, तेसि पुलाओ भवे पढमो ॥५॥ धन्नमसारं भन्नइ, पुलायसदेण तेण जस्स समं । चरणं सो उ पुलाओ, लद्धीसेवाहि सो य दुहा॥६॥ संघाइयाण कज्जे, चुन्निज्जा चकवहिसाव जीए । तीए लद्धीइ जुओ, लद्धिपुलाओ मुणेयवो ॥७॥ आसेवणापुलाओ, पंचविहो नाणदंसणचरित्ते । लिंगंमि अहासुहुमे, य होइ आसेवणानिरओ ॥ ८॥ नाणे दंसणचरणे, ईसीसि विराहयं असारो जो । सो नाणाइपुलाओ, भन्नइ नाणाइ जं सारो ॥९॥ खलियाइदूसणेहिं, नाणं संकाइएहिं सम्मत्तं । मूलत्तरगुणपडिसेवणाइ चरणं विराहेइ ॥ १० ॥ लिंगपुलाओ अन्नं, निकारणओ करेइ जो लिंगं । मणसा अकप्पियाणं, निसेवओ होअहासुहुमो ॥११॥ ग्रन्थो मिथ्यात्वधनादिको मतः । मिथ्यात्वादिकः-मिथ्यात्व १ कपाय ४ नोकपाय ९ एवं चतुर्दशात्मकः, धनादिकः- १ "-कवत् पुला-" इत्यपि । “सो दुविहो" इत्यपि । BT ·5523 नपि लोकान् स्पृशन्ति ते परिग्राह्याः । ते च तिर्यग्लोकवतिभ्योऽसङ्ख्येयगुणा एव । कथम् ?, इह बहवः प्रतिसमयमूर्द्ध- लोकेऽधोलोके च सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्त्तन्ते । ये तु तिर्यग्लोकवर्तिनः सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्तन्ते तेऽधोलोके ऊर्द्धलोके वा केचित्तस्मिन्नेव वा तिर्यग्लोके समुत्पद्यन्ते ततो न ते लोकत्रयसंस्पर्शिनः। तत्रो लोकाधोलोकगतानां सूक्ष्मनिगोदाना- मुद्वर्त्तमानानां मध्ये केचित्स्वस्थान एवोर्द्धलोकेऽधोलोके वा समुत्पद्यन्ते, केचित्तिर्यग्लोकेऽधोलोके वा । तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा अधोलोकगता ऊर्द्धलोके ऊोकगता अधोलोके वा समुत्पद्यन्ते, तेच तथोत्पद्यमाना स्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्तीत्यस- येयगुणाः । कथं पुनरेतदेवमवसीयते ? यदुत एवंप्रमाणा बहवो जीवाः सदा विग्रहगत्यापन्ना लभ्यन्ते, इति चेदुच्यते युक्तिवशात् , तथाहि-प्रागुक्तं प्रज्ञापनायामेव पर्याप्तद्वारे-“सबत्थोवा जीवा नोपजत्ता नोअपज्जत्ता सिद्धा, अपजत्ता अणंतगुणा, पजत्ता संखिज्जगुणा" इति।तत एवं नामाऽपर्याप्ता बहवो येनैतेभ्यः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणा एव नासङ्ख्येयगुणा नाप्यनन्तगुणाः । ते चापर्याप्ता बहवोऽन्तरगतौ वर्तमाना लभ्यन्ते ४ इति । तेभ्य ऊलोके ऊर्द्धलोकावस्थिता अस- खयेयगुणाः, उपपातक्षेत्रस्यातिवहुत्वादसङ्ख्येयानां च भागानामुद्वर्त्तनायाः सम्भवात् ५ । तेभ्योऽधोलोकेऽधोलोकस्था विशेषाधिकाः, ऊर्द्धलोकक्षेत्रादधोलोकक्षेत्रस्य विशेषाधिकत्वात् ६ ॥ ९७ ॥ तदेवं सामान्यतो जीवानां क्षेत्रानुपातेनाल्प- बहुत्वमुक्त, अथ चतुर्गतिदण्डक्रमेण तदाह- भणियाण लोगभेयाण नारया चउत्थबीयछट्टेसु।थोवा दोसु असंखा तिरिया जह ओहिया जीवा ॥९॥ पूर्वोक्तानां षण्णां लोकभेदानां मध्ये चतुर्थद्वितीयषष्ठेषु लोकेषु जीवा यथासङ्ख्यं स्तोका असङ्ख्यातगुणाश्च । तत्र कथं ·प्र धन १ धान्य २ हिरण्य ३ सुवर्ण ४ क्षेत्र ५ वास्तु ६ कुष्य ७ द्विपद ८ चतुष्पद ९ रूपः, ये च ततो निर्गतास्ते निम्र- न्था उक्ताः । तेषां निर्ग्रन्थानां पुलाकः प्रथमः ॥ ५॥ पुलाकशब्देनासारं धान्यं भण्यते । तेन धान्येन यस्य चरणं समं स्यात् स पुलाकः । स च द्विधा-लब्धिपुलाकः प्रतिसेवनापुलाकश्च । लब्धिपुलाको लब्धिविशेपवान् तस्य देवे- न्द्रसदृशा ऋद्धिः स्यात् । प्रतिसेवनापुलाको ज्ञानादीनां मनाए विराधकः ॥ ६ ॥ सङ्घादिकानां कार्ये उत्पन्ने चक्रवर्ति- नमपि यया लब्ध्या चूर्णयति तया लब्ध्या युतो लब्धिपुलाको ज्ञातव्यः ॥ ७॥ आसेवनापुलाकः पञ्चधा-ज्ञानदर्शन- चारित्रे लिङ्गे चासेवनानिरतः, यथासूक्ष्मश्च (क्ष्मे च) ॥ ८॥ ज्ञानदर्शनचरणेष्वीपदीपद्विराधयन् योऽसारोऽसौ ज्ञानादिपुलाको भण्यते, यद् ज्ञानादि सारं संयमे ॥९॥ स्खलितमिलितादिदूपणैर्ज्ञानं शङ्कादिभिः सम्यक्त्वं मूलोत्त- रगुणप्रतिसेवनया चरणं विराधयति ॥ १० ॥ लिङ्गपुलाको योऽन्यल्लिङ्गं करोति, 'निष्कारणतः' हेत्वभावतः, अकल्प्यानां वस्तूनां मनसा निपेवको यः स यथासूक्ष्मो भवति ॥ ११ ॥ बउसं सबलं कब्बुरमेगडं तमिह जस्स चारित्तं । अइयारपंकभावा, सो बउसो होइ निग्गंथो ॥१२॥ वकुशं शवलं कर्बुरमिति 'एकार्थ' एकाभिधेयं तदिति तादृशं यस्य चारित्रमतिचारपङ्कसद्भावात् । स वकुशो भवति निर्ग्रन्थः॥ १२॥ उवगरणसरीरेसुं, स दुहा दुविहोऽवि होइ पंचविहो । आभोगअणाभोगे, अस्संवुडसंवुडे सुहुमे ॥१३॥ १ "स्यात्" इत्यपि पाठः । २ "सूक्ष्म इत्युच्यते" इत्यपि पाठः ।

·यगुणत्वात् स्वस्थानत्वाच्च ६॥ १० ॥ चउथे१पढमेश्वीए३पंचमध्छट्टे ५तइज्जएदनारी । थोवा१संखिज्जगुणाकमेण सेसेसु ठाणेसु ॥ १०१ ॥ मानुष्यश्चतुर्थे त्रिलोके स्तोकाः, यतो मनुष्यवत्समुद्धातत्रयगत्या त्रिलोकं स्पृशन्ति । आसां चाहारकसमुद्धातो न भवतीति १ । ताभ्यः प्रथमे ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके सङ्खयेयगुणाः, वैमानिकदेवानां शेषकायानां चोर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके मानु- पीत्वेनोत्पद्यमानानां तथा तिर्यग्लोकगतमनुष्यस्त्रीणामूर्द्वलोके समुत्पित्सूनां मारणान्तिकसमुद्धातेन दूरतरमूर्द्ध विक्षिप्तात्म- प्रदेशानामद्यापि कालमकुर्वतीनां यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शनभावात् तासां चोभयासामपि बहुतरत्वात् २। द्वितीयादिलोकभे- दचतुष्टये मनुष्यवद्भावना कार्या, मानुषीणां संमूर्छिमत्वाभावान्नासङ्ख्यातत्वम् ॥ १०१॥ पंचम १ पढम २ चउत्थे ३ दुय ४ छढे ५ तइए ६ वि सुरदेवी । थोव १ असंखा २ संखा ३ अस्संखा ४ दोसु संखगुणा ६ ॥ १०२ ॥ दारं २४ । पञ्चम ऊर्द्वलोके सामान्यतो देवाः स्तोकाः, वैमानिकदेकानामेव तत्र भावात् तेषां चाल्पत्वात् । थेऽपि भवनपतिप्र- भृतयो जिनेन्द्रजन्ममहादौ मन्दरादिषु गच्छन्ति तेऽपि स्वल्पा एवेति सर्वस्तोकाः १ । तेभ्यः प्रथमे ऊर्ध्वलोकतिर्यग्लो- केऽसङ्ख्येयगुणाः, तद्धि ज्योतिष्काणां प्रत्यासन्नमिति स्वस्थानम् , तथा भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्काणां मन्दरादौ सौधर्मादि- कल्पगताः स्वस्थाने गमनागमनेन, तथा ये सौधर्मादिषु देवत्वेनोत्पित्सवो देवायुः प्रतिसंवेदयमानाः स्वोत्पत्तिदेशमभिग- च्छन्ति ते यथोकं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ततः सामस्त्येन यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शिनोऽतिबहब इति पूर्वेभ्योऽसङ्ख्येयगुणाः २। AK RECE , ·जो उवगरणे बउसो, सोधुवइ अपाउसेऽवि वत्थाई। इच्छइ य लण्हयाई,किंचि विभूसाइ भुंजइ य ॥१४॥ तह पत्तदंडयाई, घट्ट महुँ सिणेहकयतेयं । धारेइ विभूसाए, बहुं च पत्थेइ उवगरणं ॥ १५ ॥ देहबउसो अकजे, करचरणनहाइयं विभूसेइ । दुविहोऽवि इमो इडिं, इच्छइ परिवारपभिईयं ॥ १६ ॥ स वकुशः उपकरण-शरीरभेदावधा । तत्र वस्त्रपानाद्युपकरणविभूपानुवर्तनशीलः उपकरणवकुशः। करचरणनखमु- खादिदेहावयवविभूपानुवर्तनशीलः शरीरवकुशः। स द्विविधोऽपि पञ्चधा, तद्यथा-साधूनामकृत्यमेतदिति जानन कुर्वन्नाभो- गवकुशः १। अजानन कुर्वन्ननाभोगवकुशः २ । मूलगुणैरुत्तरगुणैश्च संवृतः कुर्वन् संवृतबकुशः ३ । असंवृतः कुर्वन्नसंवृत- वकुशः ४ । नेत्रनासिकामुखादिमलापनयनं कुर्वन् सूक्ष्मो भवति ५ ॥ १३ ॥ उपकरणे यो बकुशो भवति सोऽप्रावृष्यपि वस्त्राणि धापयति, इच्छति च 'लक्ष्णानि' सूक्ष्माणि वस्त्राणि किञ्चिद्' 'विभूपायै' विभूपार्थं समुपभुते च ॥ १४ ॥ तथा पात्रदण्डकादि घृष्टं खरपापाणादिना, मृष्टं श्लक्ष्णपापाणादिना सुकुमालं कृतं, तथा स्नेहादिना कृततेजस्कं धार- यति 'विभूपायै' विभूपार्थ, बहु च प्रार्थयते उपकरणं ॥ १५ ॥ देहवकुशः 'अकार्ये' कार्याभावेऽशुचिनेत्रविकारादि विना करचरणनखादिकं विभूपयति । उपकरणशरीरवकुशो द्विविधोऽप्ययं परिवारप्रभृतिकामृद्धिं इच्छति ॥ १६ ॥ पंडिच्चतवाइकयं, जसं च पत्थेइ तम्मि तुसइ य । सुहसीलो न य बाढं, जयइ अहोरत्त किरियासु ॥१७॥ १ "प्रार्थयते" इत्यपि पाठः ॥

·न भवति, ततस्तदभावाद्बहूनां निष्पत्तिः स्तोकानामेव चानिष्पत्तिरिति ३ । तेभ्यः समवहताः सङ्ख्येयगुणाः, बहूनां पर्या- तेष्वपर्याप्तेषु च मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहतानां लभ्यमानत्वात् ४ । तेभ्यः सातवेदकाः सङ्ख्येयगुणाः, आयुर्वन्ध- कापर्याप्तसुप्तेष्वपि सातवेदकानामपि लभ्यमानत्वात् ५ । तेभ्य इन्द्रियोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, असातवेदकेष्वपीन्द्रियो- पयोगस्य भावात् । तेभ्योऽनाकारोपयोगोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगेषु नोइन्द्रियोपयोगेषु चानाकारोपयोगस्य लभ्यमानत्वात् ७॥ १०३ ॥ एएसिं पडिवक्खा पडिलोमं पढम इत्थ संखगुणा।सेसा छावि कमेणं विसेसअहिया मुणेयवा ॥१०४॥ अप्पज्जत्ता सवे सुत्ता पज्जत्तयावि किल केवि। जेसिमईया समया संखिज्जा जागरा सेसा ॥१०५॥ द्वारम्२५॥ एतेषां सप्तानां प्रतिपक्षाः प्रतिलोमगत्या वाच्याः। तथाहि-अनाकारोपयोगयुक्तेभ्यः साकारोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, इन्द्रियनोइन्द्रियोपयोगेषु साकारोपयोगकालस्य बहुत्वात् ७ । नोइन्द्रियोपयुक्ता विशेषाधिकाः, नोइन्द्रियानाकारोपयु- क्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । इन्द्रियोपयोगो हि प्रत्युत्पन्नकालविषयः । यदात्विन्द्रियदृष्टमेवार्थ विचारयत्योघसंज्ञयापि तदा नोइन्द्रियोपयुक्तः स व्यपदिश्यते । ततो नोइन्द्रियोपयोगकालस्यातीतानागतकालविषयतया बहुकालत्वाद्विशेषाधिकत्वम् ६ । असातवेदका विशेषाधिकाः, इन्द्रियोपयुक्तेष्वप्यसातवेदकानां भावात् ५। असमवहता विशेषाधिकाः, सातवेदके- ध्वपि तद्भावात् ४ । जागरा विशेषाधिकाः, समवहतानामपि केपाञ्चिजागरत्वात् ३ । पर्याप्ता विशेषाधिकाः, सुप्तानामपि केपाश्चित्पर्याप्तत्वात । सुप्ता हि पर्याप्ता अपर्याप्ता अपि भवन्ति, जागरास्तु पर्याप्ता एवेति नियमः २। आयुष्कर्माबन्धका ·सशयेयगुणं त्रिगुणत्वात् । शेषाणि तु नोइन्द्रियोपयुक्कादीनि प्रतिलोमं विशेषाधिकानि द्विगुणत्वस्यापि कचिदभावात् ।। चउथे १ पढम २ दु ३ तइए ४ पंचम ५ छठेसु पुग्गला कमसो। थोवा १ ऽणंता २ अहिया दोसु असंखा ५ विसेसहिया ६ ॥ १०६ ॥ इह पुद्गलाः पुद्गलद्रव्यस्कन्धा ग्राह्यास्ते च चतुर्थे त्रैलोक्यस्पर्शिनः स्तोकाः, यस्मान्महास्कन्धा एव त्रैलोक्यव्यापिनस्ते चाल्पा इति १ । तेभ्यः प्रथम ऊर्ध्वलोकतिर्यग्लोकेऽनन्तगुणाः, यतस्तेऽनन्ताः सश्येयप्रदेशका अनन्ता असयेयप्रदेशका अनन्ता अनन्तप्रदेशकाः स्कन्धाः स्पृशन्तीति द्रव्यार्थतयानन्तागुणा इति २ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोके विशेषाधिकार, क्षेत्रस्यायामविष्कम्भाभ्यां मनाविशेषाधिकत्वात् ३ । तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोकेऽसलयेयगुणाः, क्षेत्रस्यासक्येयगुणत्वात् ४ । तेभ्यः पञ्चमे ऊर्ध्वलोकेऽसहयेयगुणाः, क्षेत्रस्यासस्येयगुणत्वात् ५। तेभ्यः षष्ठेऽधोलोके विशेषाधिकाः, ऊर्ध्वलोकादधोलो- कस्य विशेषाधिकत्वात् । देशोनसप्तरज्जुप्रमाणो अ॒र्वलोकः समधिकसप्तरजप्रमाणस्त्वधोलोकः ६ ॥ १०६ ॥ थोवुढे अहियाहे तुल्ला ईसाण निरिइय असंखा। वायवग्गिसु तुल्ला अहिआ पुवाइ अस्संखा ॥१०७॥ अवरेण दाहिणेणं उत्तरओ पुग्गला कमेणहिया। खित्ताइविसेसेणं बहुअत्तं वित्तिओ नेयं ॥ १०८ ॥ पुद्गलाः स्तोका ऊर्ध्वदिशि, इह रत्नप्रभासमभूतलमेरुमध्येऽष्टप्रादेशिको रुचकस्तस्मानिर्गता चतुःप्रादेशिकी ऊवा दिग्यावल्लोकान्तस्ततः सर्वस्तोकाः पुद्गलाः १ । तेभ्योऽभोनिशि विशेषाधिकाः, अधोदिगपि रुचकादेव प्रभवति चतुःप्रदेशा

·HA
यनयन् यथासूक्ष्मवकुशः॥
सीलं चरणं तं जस्स कुच्छियं सो इह कुसीलो ॥ २२ ॥
पडिसेवणा कसाए, दुहा कुसीलो दुहावि पंचविहो। नाणे दंसण चरणे, तवे य अहसुहुमए चेव ॥ २३ ॥
इह नाणाइकुसीलो, उवजीवं होइ नाणपभिईए। अहसुहुमो पुण तस्सं, एस तवस्सि त्ति संसाए ॥२४॥
जो नाणदंसणतवे, अणुझुंजइ कोहमाणमायाहिं । सो नाणाइकुसीलो, कसायओ होइ नायवो ॥२५॥
चारित्तमि कुसीलो, कसायओ जो पयच्छइ सावं । मणसा कोहाईप, निसेवयं होअहासुहुमो ॥ २६ ॥
शीलं चरणं तद्या कुत्सितं स इह कुशीलः ॥ २२ ॥ रा कुशीलो विपरीताssराधना प्रतिसेवना तया कुशीलः प्रति
रोवनाकुशीलः १ । कगायैः संज्वलनोदगादिरूपैः कुशीतः कपायकुशीलः २ । द्विधापि पचधा-ज्ञान-दर्शन-वारित्र-
तपोविषयो यथासूक्ष्मश्च ॥ २३ ॥ इह ज्ञानादिकुशीलो ज्ञानदर्शनचारित्रतपास्युपजीवंतत्तत्प्रतिसेवनाकुशीलः । एप तु
तपस्वीत्यादि प्रशंसया यस्तुष्यति स यथासूक्ष्मः प्रतिसेवनाकुशीलः ॥ २४ ॥ तथा ज्ञानदर्शनतपांसि यः संज्वलनकपा-
योदययुक्तः स्वस्वविपये व्यापारयति स तत्तत्कपायकुशीलो ज्ञातव्यः ॥ २५ ॥ चारित्रकुशीलः स यः कषायाविष्टः शाप
प्रयच्छति । मनसा क्रोधादीलिपेवन् यथासूक्ष्मकपायकुशीलः ॥ २६ ॥
अहवाऽवि कसाएहिं, नाणाईणं विराहओ जो य । सो नाणाइकुसीलो, नेओ वक्खाणभेएण ॥ २७ ॥

·एगपएसठिय १ संखड २ पएसा ३ असंखठिय ४ अंसा ५। थोवा १ दो संखा ३ दो अस्संखा ५ कालओ चेव ॥ ११० ॥ इह क्षेत्राधिकारतः क्षेत्रप्राधान्यात्परमाणुकाद्यनन्ताणुकस्कन्धा अपि विवक्षितैकप्रदेशावगाढा आधाराधेययोरभेदोप- चारादेकद्रव्यत्वेन व्यवहियन्ते, ते इत्थंभूता एकप्रदेशावगाढाः पुद्गलाः सर्वस्तोकाः,लोकाकाशप्रदेशप्रमाणा इत्यर्थः । नहि स कश्चिदेवंभूत आकाशप्रदेशोऽस्ति य एकप्रदेशावगाहनपरिणामपरिणतानां परमाण्वादीनामवकाशदानपरिणामेन परिणतो नवर्तते इति । तेभ्यः सङ्ख्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया सक्येयगुणाः, कथम् ? इहापि क्षेत्रप्राधान्याद् व्यणुकाधनन्ता- णुकस्कन्धा द्विप्रदेशावगाढा एकद्रव्यत्वेन विवक्ष्यन्ते । इह सर्वलोकप्रदेशास्तत्त्वतोऽसङ्ख्येया अपि कल्पनया दश कल्प्यन्ते। ते च प्रत्येकचिन्तायां दशैवेति दश एकप्रदेशावगाढानि द्रव्याणि । तेष्वेव दशसु प्रदेशेष्वन्यग्रहणान्यमोक्षणद्वारेण बहवो द्विकसंयोगा लभ्यन्त इत्येकप्रदेशावगाढेभ्यो द्विप्रदेशावगाढानि द्रव्याणि सायेयगुणानि । तेभ्यरित्रप्रदेशावगाढानि। एवमुत्त- रोत्तरं यावदुत्कृष्टसङ्ख्येयप्रदेशावगाढानि । असञ्जयेयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतयाऽसञ्जयेयगुणाः, असङ्ख्यातस्यासङ्ख्या- तभेदभिन्नत्वात् , त एव प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणाः । कालतश्चैकसमयस्थितिकादीनि क्षेत्रावगाढवद्वाच्यानि ॥ ११०॥ कालाई जह पुग्गल ककडमिउगुरुयलहुयफासाओ। ओगाढा जह नेया इत्थ पएसापएसट्टो ॥ १११ ॥ भावत एकगुणकालकादयः पुद्गलद्रव्यवद्वाच्याः। तथाहि-अनन्ताणुका एकगुणकालका द्रव्यार्थतया स्तोकाः १। त एवैकगुणकालकाः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणाः २ । अणव एकगुणकालका द्रव्यप्रदेशार्थाभ्यामनन्तगुणाः ३ । सङ्ख्याताणुका ·अन्ने लिंगकुसीलं, तु तवकुसीलस्स ठाणए बिति । अथवा कपायानादीनां यो विराधकः स ज्ञानादिकुशीलो ज्ञेयः 'व्याख्यानभेदेन' व्याख्याप्रकारभेदेन ॥ २७ ॥ अन्ये तपाकुशीलस्थाने लिजकुशीलं पठन्ति ॥ निग्गंथो पुण गंथाओं मोहओ निग्गओ जो सो ॥ २८॥ उवसामओय खवओ, दुहा नियंठो दुहावि पंचविहो। पढमसमओ अपढमो,चरमोऽचरमो अहासुहुमो॥ अंतमुहुत्तपमाणयनिग्गंथद्धाइ पढमसमयम्मि । पढमसमए नियंठो, अन्नेसु अपढमसमओ सो ॥३०॥ एमेव तयद्धाए, चरमे समयंमि चरमसमओ सो । सेसेसु पुण अचरमो, सामन्नेणं तु अहसुहुमो ॥३१॥ निर्गतो मोहनीयग्रन्थादिति निम्रन्थः ॥ २८ ॥ स द्विधा, उपशान्तमोहः क्षीणमोहश्च । द्विधाऽपि पवधा । अन्तर्मु- हूर्तप्रमाणनिम्रन्थकालसमयराशौ आदौ निम्रन्थत्वं प्रतिपद्यमानः प्रथमसमयनिर्ग्रन्थः १ । अन्यसमयेषु वर्तमानोऽप्रथमः २। पूर्वानुपूर्व्या चरमसमये चरमः ३ । पश्चानुपूर्त्या शेपेषु अचरमः ४ । यथासूक्ष्मनिर्गन्धस्तु प्रथमाद्यविवक्षया सर्वस- मयेपु वर्तमानः कथ्यते ५ ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ सुहझाणजलविसुद्धो, कम्ममलाविक्खया सिणाओ त्ति। दुविहो य सो सजोगी,तहा अजोगी विणिदिहो। सो पुण पंचविअप्पो, अच्छविओ असबलो अकस्मंसो।अप्परिसावी संसुद्धनाणदंसणधरो तह य ॥३३॥ 5२%-15

·३
बन-ब
थोवा गब्भयमणुया १ संखिज्जगुणा हवंति इत्थीओ२।पज्जत्तबायरानलकाया ३ अस्संखया हुंति ॥११५॥
तत्तोऽणुत्तरवासी असंखगुणिया हवंतितत्तोउ।संखिजा गेविज्जा उवरिम५मज्झिल्ल ६हिडिल्ला७॥११६॥
अच्चुयआरण९पाणय१०आणय११देवा वि हुंति एमेव । तत्तो असंखगुणिया सत्तमपुढवीइ नेरइया १२॥
'थोवा' इति गाथाष्टादशकम् । स्तोका मनुष्याः, सङ्ख्येयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १। मनुष्यस्त्रियः सङ्ख्येयगुणाः, सप्त.
विंशतिगुणत्वात्सप्तविंशत्यधिकत्वाच्च २ । ताभ्यो बादराग्नयः पर्याप्ता असझवेयगुणाः, कतिपयवर्गन्यूनावलिकाधनसमय-
प्रमाणत्वात् ३ ॥११५ ॥ अनुत्तरोपपातिनोऽसङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रपल्योपमासङ्ख्येयभागवर्तिनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ।।
उपरितनौवेयकत्रिकदेवाः सङ्ख्येयगुणाः,वृहत्तरक्षेत्रपल्योपमासङ्ख्येयभागवर्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् । यतोऽनुत्तरसुराणां
पञ्च विमानानि, उपरितनौवेयकत्रिके तु विमानशतम् , प्रतिविमानं चासचेया देवाः, यथा यथा चाधोऽधोवीनि विमा.
नानि तथा तथा देवा अपि प्राचुर्येण लभ्यन्त इति । एवमुत्तरत्रापि भावना कार्या यावदानतः ५।मध्यमवेयकत्रिकदेवाः
सङ्ख्येयगुणाः ६ । अधस्तनौवेयकत्रिकदेवाः सञ्जयेयगुणाः ७॥११६ ॥ अच्युतकल्पदेवाः सङ्ख्येयगुणाः ८। आरणदेवाः
सोयगुणाः। यद्यप्यारणाच्युतकल्पौ समश्रेणीको समविमानसङ्ख्याकौ तथापि कृष्णपाक्षिकास्तथास्वाभाव्यात्माचुर्येण दक्षिण-
स्यामुत्पद्यन्ते नोत्तरस्याम् । बहवश्च कृष्णपाक्षिकाः स्तोकाः शुक्लपाक्षिका इति ९ । प्राणतदेवाः सङ्ख्येयगुणाः १० आनत-
देवाः सायेयगुणाः ११। सप्तमपृथिवीनरयिका असावेयगुणा, श्रेण्यसभषेयभागगतनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १२॥११७॥

·भण्णइ छवी सरीरं, जोगनिरोहेण तस्स य अभावे।अछवि त्ति होइ अहवा, खयाअभावेण अच्छविओ॥ अस्सबलोऽणइयारो, निहियकम्मो य होअकम्मंसो।निस्सेसजोगरोहे, अपरिस्सावी अकिरियत्ता ॥३५॥ असहायअसाहारण,अणंतनाणाइधरणओ होइ।संसुद्धनाणदंसणधरो सिणाओऽत्थ पंचविहो॥३६दारं १ शुक्लध्यानमेव कर्ममलक्षालनापेक्षया यजलं तेन विशुद्धः सातकः । स द्विधा, सयोग्ययोगी च विनिर्दिष्टः ॥ ३२ ॥ 'स पुनः' सयोग्ययोगी च पञ्चविकल्पः, अच्छविकः १ अशबलः २ अकर्माशः ३ अपरिस्रावी ४ संशुद्धज्ञानदर्शनधरश्च ५ तथा ॥ ३३ ॥ छवियोगाच्छविः शरीरं भण्यते, तद् योगनिरोधेन यस्य नास्त्यसावच्छविकः । अन्ये तु क्षपी सखेदो व्यापारस्तस्यास्तित्वात् क्षपी, तन्निषेधादक्षपीति । अन्ये घातिचतुष्टयक्षपणानन्तरं तत्क्षपणाभावादक्षपी १॥ ३४ ॥ अश- वलो विशुद्धचरणः, अतिचारपङ्काभावात् २ । अकांशो विगतघातिकर्मा ३ । 'संशुद्धज्ञानदर्शनधरः' केवलज्ञानदर्शन- धारी ४ । परिस्रवति-आस्रवति कर्म वनातीत्येवंशीलः परिस्रावी, तत्प्रतिषेधादपरिस्रावी अबन्धको निरुद्धयोगः, अ- क्रियत्वात् ५ । इह चावस्थाभेदेन भेदः, न केनचिद्वृत्तिकृता इहान्यत्र च ग्रन्थे व्याख्यातः । ततश्चैवं संभावयामः, शब्द- नयापेक्षया एतेषां भेदो भावनीयः। शक्रपुरन्दरादिवदिति ॥ ३५ ॥ 'असहायगाथा' स्पष्टा ॥ ३६ ॥ द्वारं प्रथमम् १॥ थीवज्जो उ पुलाओ, बउस्लपडिसेवगा तिवेयाऽवि।सकसाओ यतिवेओ, उवसंतक्खीणवेओ वा ॥३७ उवसंतखीणवेओ, निग्गंथो पहायओ खवियवेओ। दारं २।

·ईशाने देवदेवीसमुदायः, तद्गतकिञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पा ईशानदेवाः २५ । ईशानदेव्यः सायगुणाः, द्वानि- शद्गुणत्वात् २६ । सौधर्मदेवाः सोयगुणाः, यथा माहेन्द्रापेक्षया सनत्कुमारे देवा असङ्ख्येयगुणा उक्ताः । इहापि दक्षि- णस्यां कृष्णपाक्षिकोत्पत्त्यादिपूर्वोक्तयुक्तेर्विमानवाहुल्याञ्च समानत्वेऽप्यत्र सञ्जयेथगुणत्वं ज्ञेयं वचनप्रामाण्यात् २७ । सौध- मदेव्यः सायेयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् २८ ॥ १२० ॥ भवणसुर असंखिज्जा २९ देवी संखिज्ज ३० रयण अस्संखा ३१ । खयहरपुरिसा ३२ इत्थी ३३ थलयरपुरिसा य ३४ इत्थीओ ३५ ॥ १२१ ॥ भवनवासिनोऽसझयेयगुणाः, यतोऽङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि प्रथमे वर्गमूले द्वितीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकमादेशिकीषु श्रेणिषु यावन्तो नभप्रदेशास्तावत्प्रमाणो भवनपतिदेव- देवीसमुदायः, तद्गतकिचिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पाश्च तद्देवाः २९ । भवनपतिदेव्यः सायेयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ३० । रत्नप्रभानारका असङ्ख्येयगुणाः, अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि प्रथमे वर्गमूले द्वितीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणासु श्रेणिषु यावन्तो नभ प्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् ३१ । खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः पुरुषा अस. शपेयगुणाः, प्रतरासायभागवत्यसबेयश्रेणिनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३२ । खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः खियः सोयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३३ । स्थलचरपश्चेन्द्रियतिर्यक्पुरुषाः सञ्जयेयगुणाः, वृहत्तरप्रतरासहवेयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिग- तप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३४ । तेषां स्त्रियः सङ्ख्येयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३५ ॥ १२१ ।।

·J अपर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिका विशेषाधिकाः ६५ । अपर्याप्तसूक्ष्माप्कायिका विशेषाधिकाः ६६ । अपर्याप्तसूक्ष्मवायु- कायिका विशेषाधिकाः ६७ । सूक्ष्माग्निकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, अपर्याप्तसूक्ष्मेभ्यः पर्याप्तसूक्ष्माणां स्वभावत एव प्राचुर्यात् ६८ ॥ १२७ ॥ पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिका विशेषाधिकाः ६९ । पर्याप्तसूक्ष्माष्कायिका विशेषाधिकाः ७० । पर्याप्तसूक्ष्मवायुकायिका विशेषाधिकाः ७१ । अपर्याप्तसूक्ष्मनिगोदा असश्येयगुणाः ७२ । पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदाः सङ्ख्येयगु- गुणाः, यद्यपि च पर्याप्ततेजस्कायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यन्ता अविशेषेणान्यनाप्यसङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणा उक्तास्तथापि लोकासयेयत्वस्यासक्येयभेदभिन्नत्वादित्थमल्पबहुत्वमभिधीयमानमुपपन्नं द्रष्टव्यम् ७३ ॥ १२८ ॥ अभ- वसिद्धिका अनन्तगुणाः, जघन्ययुक्तानन्तकप्रमाणत्वात् ७४ । प्रतिपतितसम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः ७५ । सिद्धा अनन्त- गुणाः ७६ । पर्याप्तवादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः ७७ । सामान्यतो बादरपर्याप्ता विशेषाधिकार, बादरपर्यावधि- व्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ७८ ॥ १२९ ॥ बायरवण अपज्जत्ता असंख ७९ बायरसमत्त सविसेसा ८०। सविसेस बायरा ८१ सुकुमवण अपज्जा ८२ असंखिज्जा ॥ १३०॥ सुहुम असमत्त अहिया ८३ सुहुमवणस्सइ य संख पजत्ता ८४ । सुहुमसमत्ता ८५ सुहुमा ८६ भविया य ८७ निगोय ८८ वणजीवा ८९ ॥ १३१ ।।

·मूलत्तरगुणविसयापडिसेवासेवए पुलाए । उत्तरगुणेसु बउसो, सेसा पडिसेवणारहिया॥४१॥ दारं ६ ॥ पुलाकबकुशप्रतिसेवनाकुशीला आदिमे सामायिकच्छेदोपस्थापनीयरूपे संयमद्वये । कपायकुशीलो यथाख्यातं विना शेषेषु चतुएं सामायिकच्छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसंपरायेषु । निर्मन्थस्नातका यथाख्याते एव संयमे भवन्ति ॥ ४०॥ द्वारं पश्चमम् ५ ॥ मूलगुणाः प्राणातिपातविरमणादयः, दशविधप्रत्याख्यानादयस्तूत्तरगुणाः, तद्विपया प्रति- सेवा मूलोत्तरगुणप्रतिसेवा तस्या आसेवकः पुलाकः प्रतिसेवाकुशीलश्च । वकुश उत्तरगुणप्रतिसेवकः । शेपाः प्रतिसेव- नारहिताः ॥४१॥ द्वारं षष्ठम् ६॥ बउसासेविपुलाया, आइमनाणेसु दोसुतिसुवावि। हाओ केवलनाणे, सेसा पुण चउसु भयणाए ॥४२॥ पढमस्स जहन्नेणं, होइ सुअं जाव नवमपुवस्स । आयारतइयवत्थु, उकोसेणं तु नवपुवा ॥ ४३ ॥ बउसकुसीलनियंठाणं पवयणमायरो जहन्नसुअं। बउसपडिसेवगाणं, पुवाइँ दसेव उक्कोसं ॥ ४४ ॥ निग्गंथकसाईणं, चउदस उ सिणायओ सुयाईओ॥ दारं ७॥ आइतियं तित्थंमि उ, तित्थातित्थेसु अंततियं ॥ ४५ ॥ दारं ८॥ बकुशप्रतिसेवाकुशीलपुलाकाः 'द्वयोनियोः' मतिश्रुतयोः, 'त्रिषु' मतिश्रुतावधिषु वा । स्नातकः केवलज्ञाने । कषा- यकुशीलनिम्रन्था भजनया चतुर्षु ज्ञानेषु ॥ ४२ ॥ पुलाकस्य जघन्यतः श्रुतज्ञानं नवमपूर्वतृतीयवस्तु यावत् । उत्कृष्टतो ·नव पूर्वाणि भवन्ति ॥ ४३ ॥ बकुशप्रतिसेवनाकुशीलकपायकुशीलनिम्रन्थानां जघन्यतोऽष्टौ प्रवचनमातरः। एतच्च 'अट्ठण्हं पवयणमाइणं' इत्यस्य यद्विवरणसूत्रं तत्संभाव्यते । यत्तूत्तराध्ययनेषु प्रवचनमातृकं नामाध्ययनं तद्गुरुत्वाद्विशिष्ट. तरश्रुतत्वाजघन्यतो न संभवति । वाहुल्याश्रयं चेदं श्रुतप्रमाणं तेन न मापतुपादिना व्यभिचारः । भगवत्यां २५ शतके। बकुशप्रतिसेवनाकुशीलानामुत्कर्पतो दश पूर्वाणि ॥ ४४ ॥ निम्रन्थसकवायाणामुत्कर्पतश्चतुर्दश पूर्वाणि । स्नातकः पुनः श्रुतातीतः॥ द्वारं सप्तमम् ७ ॥ पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलास्तीर्थे । कपायकुशीलनिम्रन्थस्नातकास्तु तीर्थेऽप्यती- र्थेऽपि स्युः । यद्यतीर्थे तदा तीर्थकरप्रत्येकबुद्धा एव ॥ ४५ ॥ द्वारं अष्टमम् ८॥ नियलिंगे परलिंगे, गिहिलिंगे वाऽवि दवओ हुज्जा।नियलिंगि च्चिय भावेण हुज सवे पुलागाई॥४६॥दारं। ण्हायनियंठपुलाया,ओरालियतेयकम्मणसरीरा।बउसासेवि विउच्चावि कसायाहारगतणू विदारं१०॥ कम्मधराइ पुलाओ, सेसा जम्मेण कम्मभूमीसु। संहरणेणं पुण ते, अकम्मभूमीसु वि हविज्जा ॥दारं११॥ पुलाकादयो द्रव्यलिङ्गं प्रतीत्य स्वलिङ्गेऽन्यलिङ्गे गृहिलिङ्गे वा भवन्ति । भावलिङ्गं पुनः प्रतीत्य स्वलिङ्गे एव भवन्ति ॥ ४६॥ द्वारं नवमम् ९॥ स्नातकनिर्मन्थपुलाका औदारिकतैजसकार्मणशरीरा भवन्ति । वकुशासेवनाकुशीलाः सवै- क्रिया अपि स्युः । कपायकुशीला आहारकतनुमन्तोऽपि स्युः ॥ ४७ ॥ द्वारं दशमम् १० ॥ पुलाकः कर्मभूमौ जायते, तत्रैव च विहरति । नाकर्मभूमौ जायते, तज्जातस्य चारित्राभावात् । नाप्यकर्मभूमौ वर्तते, पुलाकत्वे वर्तमानस्य देवा- ·दिभिः संहर्तुमशक्यत्वात् । शेपा बकुशादयः पञ्च जन्मतः कर्मभूमीपु भवन्ति । संहरणतोऽकर्मभूमीष्वपि संभवन्ति ॥४८॥ द्वारमेकादशम् ११ ॥ तइयचउत्थसमासुं, जम्मेणोसप्पिणीइ उ पुलाओ। संतइभावेणं पुण, तईयचउपंचमीसु सिया ॥४९॥ उस्सप्पिणीइबीयातइयचउत्थीसु हुज जम्मणओ। संतइभावेणं पुण, तइयचउत्थीसु सो हुज्जा ॥५०॥ ओसप्पिणिउस्सप्पिणिवइरित्ते जम्मणेण संतीए । हुज चउत्थे काले, पुलायसमणो तहन्नेऽवि ॥ ५१॥ बउसकुसीला ओलप्पिणीइ संतीए जम्मणेणं च । तिचउत्थपंचमीसुं, समासु उस्तप्पिणीइ पुणो॥५२॥ बियतियचउत्थियासुं,जम्मणओ संतओतितुरियासु। निग्गंथलिणायाणं, जम्मणसंती जह पुलाए॥५३॥ संहरणेणं सवेऽवि हुंति सवेसु चेव कालेसु । मुत्तु पुलायं समणं, एवं कालु ति विक्खायं ॥५४॥ दारं१२॥ पुलाकोऽवसर्पिण्यां जन्मतस्तृतीये चतुर्थे चारके स्यात् । सद्भावं प्रतीत्य तृतीयचतुर्थपञ्चमारकेषु भवेत् । तत्र चतुर्थारके जातः सन् पञ्चमेऽपि वर्त्तते ॥ ४९ ॥ उत्सपिण्यां द्वितीयतृतीयचतुर्थारकेपु जन्मतो भवति । सद्भावं प्रतीत्य पुनस्तृतीयचतुर्थयोरेव सत्ता, तस्य तयोरेवे चरणप्रतिपत्तेरिति ॥ ५० ॥ अवसर्पिण्युत्सर्पिणिव्यतिरिक्ते चतुर्थारकलक्षणे काले महाविदेहेपु नित्यं विद्यमाने पुलाकः श्रमणो जन्मतः सत्तया च वर्तते । तथाऽन्येऽपि ॥ ५१ ॥ बकुशकुशीला

·ग
अवसापिण्या जन्मतः सत्तया च तृतीय चतुर्थपश्यमारकेपु स्तुः । उत्सपिण्यां पुनर्जन्मतो द्वितीयतृतीय चतुरिकेपु रात्तया
तृतीयचतुर्थारकेपु । निर्यन्थस्नातकानां जन्मसते पुलाकडाव्ये ॥५२॥ ५३॥ संहरणतः सर्वेऽपि सर्वकालेषु स्युः ।
रांहरणं पुलाकस्य पूर्वोक्तयुक्त्या नारित । निर्यन्यस्नातकयोः पूर्नसंहतयोनिग्रन्थत्वस्तातकलप्राप्तो द्रष्टव्यम् , अपगतवे-
दानां संहरणाभावात् । यदुक्तम्--"समणीमवगयवेयं, परिहारपुलायमप्पमतं च । चउदसपुषि आहारगं च न य कोइ
संहरद ॥१॥” इति ॥ ५४ ॥ द्वारं द्वादशम् १२ ॥
अंतिमदुयवजाणं, उववाओं जहन्नओ उ सोहम्मे । उकोसेणं सो पुण, होइ पुलायरस सहसारे ॥ ५५॥
बउसपडिसेवयाणं, तु अनुएऽणुत्तरेसु सकसाए । अजहन्नाणुकोसेणणुत्तरेसुं नियंठस्स ॥ ५६ ॥
सिद्धीइ पहायगस्स उ, एए अविराहगा पुण हविजा। इंदा सामाणिय तायतीसगा लोगपाला वा ॥५७॥
पलियपुहुत्तं थोवं, देवठिई अंतदुयविवजाणं । उक्कोसासवेसिं, जा जम्मि उ होइ सुरलोए॥५८॥ दारं१३॥
निर्मन्यसातकवानां पुलाकादीनामुपपातो जघन्यतः सौधर्मे । उत्कृर्पतः पुलाकस्य सहस्रारे ॥ ५५ ॥ बकुराप्रतिसे-
वकानामुत्करतोऽच्युते । राकपायस्यानुत्तरेषु । अजपन्याऽनुत्कर्पतो निर्ग्रन्थस्यानुत्तरेषु ॥ ५६ ॥ स्नातकस्य सिद्धौ । एते-
ऽविराधकाः सन्त इन्द्रास्तत्सामानिकाः त्रायसिंशका लोकपाला वा स्युः, विराधकानां भवनपत्यादिपूत्पादात् ॥ ५७ ॥
निम्रन्थस्नातकवर्जानां रतोका देवस्थितिः पल्योपमपृथक्त्वम् । उत्कृष्टा यावती स्थितियस्मिन् स्वर्गे स्यात् तावती
ज्ञेया ॥ ५८॥ द्वारं त्रयोदशम् ॥ १३ ॥

·पत्तेयमसंखिज्जा, संजमठाणा हवंति हु चउण्हं । निग्गंथसिणायाणं, इक चिय संजमहाणं ॥ ५९॥ निग्गंथसिणायाणं, तुलं इकं च संजमठाणं । पत्तेयमसंखगुणा, पुलायबउसाण ते हुंति ॥ ६० ॥ पडिसेवकसाईणं, तहेव तत्तो असंखगणिया य।छण्हं पिय पत्तेयं, चारित्तियपजवाणंता ॥६१॥ दारं १४॥ संयमः चारित्रं तस्य स्थानानि शुद्धिप्रकर्पापकर्षकृता भेदाः संयमस्थानानि, तानि प्रत्येक सर्वाकाशप्रदेशाग्रगु- णितसर्वाकाशप्रदेशपरिमाणपर्यवोपेतानि । तानि पुलाकादीनां चतुर्णामसझयेयानि स्युः, विचित्रत्वाचारित्रमोहनीयक्ष- योपशमस्य । निर्गन्थस्नातकानामेकसेव संयमस्थानम् , उपशमस्य क्षयस्य वा शुद्धेरेकविधत्वात् ॥ ५९॥ निम्रन्थस्नात- कानां सर्वस्तोक संयमस्थानम्, एकविधविशुद्धित्वात् । पुलाकबकुशप्रतिसेवाकपायकुशीलानां क्रमेणासझोयगुणानि तानि, क्षयोपशमवैचित्र्यात् । प्रत्येकं चारित्रपर्यवा अनन्ताः ॥ ६० ॥ ६१ ॥ द्वारं चतुर्दशम् ॥ १४ ॥ सहाणसन्निगासे, पुलओ पुलयस्त पज्जवेहि समो। हीणहिओ छठाणा, परठाणकसाइणो एवं ॥६२ ॥ 'सशिकः परस्परं संयोजनम् । 'सहाणं' इति वं आत्मीयं सजातीयं स्थानं पर्यवाणामाश्रयस्तस्य सन्निकर्षस्तस्मिन् विचार्थे पुलाकः प्रतियोगिपुलाकस्य चारित्रपर्थवैः समः, तुल्यविशुद्धिकपर्यवयोगात् । हीनोऽविशुद्धपर्यवयोगाद् हीनः । विशुद्धतरपर्यवयोगादधिकः पटूस्थानगतश्च भवति । कथम् ? इत्याह-अनन्तभागहीनोऽसद्भावस्थापनया पुलाकस्योत्कृ- प्टसंयमस्थानपर्यवायं दश सहस्राणि १०००० तस्य सर्वजीवानन्तकेन शतपरिमाणतया कल्पितेन भागे हृते शतं १०० १००० ·वा लब्धं, द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राणि नवशताधिकानि ९९०० पूर्वभागे लब्धं शतं तत्र प्रक्षिप्तं जातानि दश सहस्राणि, ततोऽसौ सर्वजीवानन्तकभागहारलब्धेन शतेन हीन इत्यनन्तभागहीनः १ । असङ्ख्येयभागहीनः पूर्वोक्तपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य १०००० लोकाकाशप्रदेशपरिमाणेनासङ्ख्येयकेन कल्पनया पञ्चाशत्प्रमाणेन भागे हृते लब्धा द्विशती द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राण्यष्टौ शतानि ९६०० पूर्वभागे लब्धा च द्विशती तन प्रक्षिप्ता जातानि दश सहस्राणि, ततोऽसौ लोकाकाशप्रदेशपरिमाणासझयेयभागहारलव्धेन शतद्वयेन हीन इत्यसहयेयभाग- हीनः २ । सङ्ग्येयभागहीनः पूर्वकल्पितराशेर्दशसहस्रस्य १०००० उत्कृष्ट सङ्खयेयकेन कल्पनया दशकपरिमाणेन भागे हते लब्धं सहस्रं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राणि पूर्वभागलब्धं च सहस्रं तत्र प्रक्षिप्तं जातानि दश सह- माणि, ततोऽसावुत्कृष्टसद्धयेयकभागहारलब्धेन सहस्रेण हीन इति सक्येयभागहीनः ३ । सङ्ख्येयगुणहीन एकस्य पुला- कस्य चरणपर्यवाग्रं कल्पनया सहस्रदशकं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवायं सहस्रं ततश्चोत्कृष्ट सङ्ख्येयकेन कल्पनया दशकपरिमाणेन गुणकारेण गुणितः सहस्रो राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेनोत्कृष्टसङ्ख्येयकेन कल्पनया दशक- परिमाणेन गुणकारेण हीनोऽनभ्यस्त इति सङ्ख्येयगुणहीनः ४ । असङ्ख्येयगुणहीन एकस्य पुलाकस्य चरणपर्यवायं कल्प- नया दश सहस्राणि द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवायं द्विशती ततश्च लोकाकाशप्रदेशपरिमाणेनासङ्ख्येयकेन कल्पनया पञ्चाशत्परिमाणेन गुणकारेण गुणितो द्विशतिको राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेन लोकाकाशप्रदेशपरिमाणासङ्खयेय- केन कल्पनया पञ्चाशत्परिमाणेन गुणकारेण हीन इत्यसङ्ख्येयगुणहीनः ५। अनन्तगुणहीन एकस्य पुलाकस्य चरणपर्य- ·वायं कल्पनया सहस्रदशकं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं च शतं, ततश्च सर्वजीवानन्तकेन कल्पनया शतपरि- माणेन गुणकारेण गुणितः शतिको राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेन सर्वजीवानन्तकेन कल्पनया शतपरिमाणेन गुणकारेण हीन इत्यनन्तगुणहीनः ६ । एवमधिकपदस्थानकशब्दार्थोऽप्येभिर्भागहारगुणकारैर्व्याख्येयः । तथाहि-एकस्य पुलाकस्य कल्पनया दश सहस्राणि चरणपर्यवाग्रं, तदन्यस्य नवशताधिकानि नव सहस्राणि, ततो द्वितीयापेक्षया प्रथ- मोऽनन्तभागाधिकः । तथा यस्य नव सहस्राणि अष्टौ च शतानि चरणपर्यवाग्रं तस्मात्प्रथमोऽसोयभागाधिकः । तथा यस्य नव सहस्राणि चरणपर्यवाय तस्मात्प्रथमः सजोयभागाधिकः । तथा च यस्य चरणपर्यवाग्रं सहस्रमानं तदपेक्षया प्रथमः सझोयगुणाधिकः । तथा यस्य चरणपर्यवाग्रं द्विशती तदपेक्षयाऽऽद्योऽसजयेयगुणाधिकः । तथा च यस्य चरण- पर्यवाग्रं शतमानं तदपेक्षया प्रथमोऽनन्तगुणाधिक इति । 'परठाणकसाइणो एवं' इति पुलाकः पुलाकापेक्षया यथोक्त- स्तथा कषायकुशीलापेक्षयापि वाच्यः । तत्र पुलाकः कषायकुशीलाद् हीनो वा तुल्यो वा अधिको वा स्यात् । यतः पुलाकस्य कपायकुशीलस्य च सर्वजघन्यानि संयमस्थानान्यधस्ततस्तौ युगपदसझयेयानि तानि गच्छतः, तुल्याध्यवसाय- त्वात् । ततः पुलाको व्यवच्छिद्यते, हीनपरिणामत्वात् । व्यवच्छिन्ने च पुलाके कपायकुशील एकक एवासायेयानि संय- मस्थानानि गच्छति, शुभपरिणामत्वात् । ततः कपायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलनकुशा युगपदसावेयानि संयमस्थानानि गच्छन्ति । ततो नकुशो व्यवच्छिद्यते । प्रतिसेवनाकपायकुशीलावसझोयानि संयमस्थानानि गच्छतः । ततश्च प्रतिसेवना- ·२ कुशीलो व्यवच्छिद्यते । कपायकुशीलस्त्वसङ्खयेयानि संयमस्थानानि गच्छति । ततः सोऽपि व्यवच्छिद्यते । ततो निर्ग्रन्थ- स्नातको एक संयमस्थानं प्राप्नुतः ॥ ६२ ॥ बउसासेविनियंठगण्हायाण हुजऽणंतगुणहीणो । बउसो सठाणसेवगकसाइणं तुल्लग छठाणो ॥ ६३ ॥ एवं सेविकसाई, नेया निग्गंथण्हायगा य पुणो। तुल्ला इयराणं पुण, अहिया तेऽणंतगुणिएणं ॥ ६४ ॥ सकसायपुलायाणं, समा जहन्ना उ पजवा थोवा । तेहिंतोऽणतगुणा, उक्कोसा ते पुलायस्स ॥ ६५ ॥ बउसपडिसेवगाणं, समा जहन्ना तएहऽणतगुणा । बउसासेविकसाईणुकोसाणंतगा कमसो ॥ ६६ ॥ निग्गंथसिणायाणं, अजहन्नुकोसया समा हुति । पुरिमाणमणंतगुणा, निगासदारं गयं एयं ॥ ६७ ॥ दारं १५ ॥ बकुशासेविनिम्रन्थस्नातकेभ्यः पुलाकोऽनन्तगुणहीनः, तथाविधविशुद्ध्यभावात् । बकुशः प्रतियोगिवकुशासेविक- पायिणां स्यात्तुल्यः स्याद्धीनोऽधिकश्च षट्स्थानेन । निर्ग्रन्थस्नातकेभ्यस्त्वनन्तगुणहीनः ॥ ६३ ॥ ‘एवं' इति बकुशवक्तव्य- तावत्सेविकषायिणौ ज्ञेयौ । नवरं पुलाकाद्वकुशोऽभ्यधिक एव । कषायी तु षट्स्थानगतो वाच्यो हीनादिरित्यर्थः । निर्म- न्थस्नातकौ तु मिथः स्वस्थानपरस्थानाभ्यां समौ, एक संयमस्थानवतित्वात् । इतरेभ्यः पुलाकादिभ्योऽधिकौ, अनन्त- - ·गुणेन विशुद्धसंयमपर्यायवत्त्वात् ॥ ६४ ॥ अथ पर्यवाधिकारात्तेपामल्पवहुत्वमाह-पर्यवाश्चारित्रपर्यायाः, ते सकपायस्य पुलाकस्य च जघन्यास्तुल्याः, ते च सर्वस्तोकाः । तेभ्यः पुलाकस्योत्कृष्टा अनन्तगुणाः ॥ ६५ ॥ बकुशासेविनां चारित्र- पर्यवाः जघन्याः समाः । उत्कृष्टाः पुनर्वकुशासेविकषायिणां क्रमेणानन्तगुणाः ॥ ६६ ॥ निग्रन्थस्नातकानामजघन्योत्क- पंतश्चारित्रपर्यायाः समाः। पूर्वेभ्यः पुलाकादिभ्योऽनन्तगुणाः ॥ ६७ ॥ द्वारं पञ्चदशम् १५ ॥ मणवयकाइयजोगा, एए उ सिणायओ अजोगोऽवि ॥ दारं १६ ॥ दुविहुवओगा सवे, दारं १७ । आइतिअं चउकसाइल्लं ॥ ६८ ॥ सकसाओ पुण चउसु वि, तिसु दुसु वा इकहि व लोहंमि । खीणुवसंतकसाओ, निग्गंथो पहायगकसाओ ॥ ६९ ॥ दारं १८ ॥ मनोवाकाययोगवन्तः सर्वे । स्नातकोऽयोग्यपि । द्वारं पोडशम् १६ । साकारानाकारोपयोगाः सर्वे । द्वारं सप्तदशम् १७ । पुलाकवकुशप्रतिसेवाकुशीलाः संज्वलनचतुष्कषायवन्तः॥ ६ ॥ सकषायः पुनरुपशमश्रेण्यां क्षपकश्रेण्यां वा चतुएं कषयोषु । संज्वलनक्रोध उपशान्ते क्षीणे वा त्रिषु । एवं माने विगते द्वयोः। मायायां विगतायामेकत्र लोभे । निर्ग्रन्थ उपशान्तकषायः क्षीणकषायो वा स्यात् । स्नातकः क्षीणकषाय्येव स्यात् ॥ ६९ ॥ द्वारमष्टादशम् १८॥ आइतियं सुहलेसं, कसायवं छसु विछट्टिइ नियंठो।हाओय परमसुको, लेसाईओ बहुजाहि ॥ दारं १९॥

·पुलाकवकुशप्रतिसेवाकुशीलत्रयं भावलेश्यापेक्षया प्रशस्तासु तिसृषु लेश्यासु । कपायी पटूस्वपि । निर्ग्रन्थः षष्ठ्याम् । स्नातकः परमशुक्लः लेश्यातीतो वा ॥ ७० ॥ द्वारमेकोनविंशम् १९ ॥ वडंतहीयमाणयवठियपरिणामया कसायंता । नो हीयमाणभावा, निग्गंथसिणायया हुंति ॥ ७१ ॥ समयावट्टियभावो, जहन्न इयरो उ सत्तसमयाओ। समयंतमुहुत्ताई, सेसाओ आइमचउण्हं ॥७२॥ निग्गंथंतमुहुत्तं, दुहावि भावो पवडमाणो उ। समयं जहन्नवढिय, अंतमुहुत्तं च उक्कोसो ॥ ७३ ॥ पहायस्स वड्डमाणो, अंतमुहुत्तं दुहावि परिणामो। एवं अवडिओ वि हु, उक्कोसो पुवकोडूणो ॥ ७४ ॥ दारं २० ॥ वर्द्धमानहीयमानावस्थितपरिणामाः सकपायं यावत् । निर्ग्रन्थो न हीयमानपरिणामः, तस्य परिणामहानौ कषायकुशी- लव्यपदेशात् । स्नातकस्तु हानिकरणाभावान्न हीयमानपरिणामः ॥ ७१ ॥ पुलाकादीनां चतुण्णां जघन्यतोऽवस्थित- भावः समयम् , उत्कर्पतः सप्त समयान् । शेपौ वर्द्धमानहीयमानभावौ जघन्यतः समयम् , उत्कर्पतोऽन्तर्मुहूर्त्तम् । तत्र पुलाको वर्द्धमानपरिणामकाले कपायविशेषेण बाधिते तस्मिस्तस्यैकादिकं समयमनुभवति, अत उच्यते, जघन्येनैकं सम- यम् , उत्कर्पतोऽन्तर्मुहूर्त्तम् , एतत्स्वभावत्वाद्वर्द्धमानपरिणामस्य । एवं बकुशप्रतिसेवाकपायकुशीलेष्वपि । नवरं बकुशा- र ·? दीनामेकसमयता मरणादपीटा, न पुनः पुलाकस्य, पुलाकत्वे मरणाभावात् । स हि मरणकाले कपायकुशीलत्वादिना परिणमति । यच प्राक् पुलाकस्य कालगमनं तभूतभावापेक्षया ॥ ७२ ॥ निर्मन्थो जघन्येनोत्कर्षेण चान्तर्मुहर्त वर्द्धमान- परिणाम: स्यात्, केवलोत्पत्ती परिणामान्तराभावात् । अवस्थितपरिणामः पुनर्निमेन्धस्य जघन्यत एक समयं मरणात् स्यात् ॥ ७२ ॥ स्नातको द्विधाप्यन्तर्मुहूर्त वर्धमानपरिणामः शैलेश्यां तस्यारतरामाणत्वात् । अवस्थितपरिणामोऽपि जघन्यतः तस्यान्तर्मुहर्तम् । कथम् ? उच्यते, यः केवलोत्पादादनन्तरमन्तर्मुहूर्तमवस्थितपरिणामो भूत्वा शैलेशी प्रतिप- मते । 'उफोसो पूनकोडूणो' इति पूर्वकोव्यायुषः पुरुषस्य जन्मतो जघन्येन नवसु वर्षेष्वतिगतेषु केवलज्ञानमुत्पद्यते, ततोऽसौ तदूनां पूर्वकोटीमवस्थितपरिणामः शैलेशी यावद्विहरति । शैलेश्यां च वर्जमानपरिणामः स्यादित्येवं देशोनां पूर्वकोटीमिति ॥ ७४ ॥ द्वारं विंशतितमम् २० ॥ बंधइ सत्त पुलाओ, कम्मप्पयडीओ आउवजाओ। बउसासेवी सत्तह कसाई सत्र अह छ वा ॥७५॥ मोहाउजिया छ उ, निग्गंथो वेयणियमविकं । पहाओ असायवेयं, बंधइ बंधेण रहिओ वा॥७६॥दारं२१॥ पुलाक आयुर्वर्जाः सप्त कर्मप्रकृतीर्वभाति । पुलाकस्यायुर्वन्धो नास्ति, तद्वन्धाध्यवसायस्थानानां तस्याभावात् । बकु- शप्रतिसेवाकुशीली सप्ताप्टौ वा प्रकृतीबंधीतः, आयुर्वन्धस्यापि तयोः संभवात् । कपायकुशीलः सताधौ वा प्रमत्तान्तेषु गुणस्थानेषु बभाति । सूक्ष्मसम्परायत्वे आयुर्न बध्नाति, अप्रमत्तत्वात् । मोहनीयं च बादरकपायोदयाभावाचा बनाति ·I पुलोकः पट् प्रकृतीरुदीरयति न वेदनीयायुपी, तथाविधाध्यवसायाभावात् । किन्तु पूर्व ते उदीर्य पुलाकतां गच्छ- ति । एवमुत्तरत्रापि या याः प्रकृतीनोंदीरयति स ताः पूर्वमुदीर्य वकुशादितां प्रामोति। बकुशासेविकुशीलौ सप्ताष्टौ पडू वा उदीरयतः । कषायी सप्तायुर्वर्जाः, पय वेदायुर्मोहवर्जाः, द्वे नामगोत्रे वा जदीरयति । सातको नामगोत्रयोरुदीरकः । आयुर्वेदनीये पूर्वोदीर्णे एव ॥ द्वारं त्रयोविंशम् २३ ॥ द्वारं 'उपसंपजहण' इति । तत्र पुलाकः पुलाकत्वं त्यक्त्वा संयतः कपायकुशील एव स्यात् , तत्सदृशसंयमस्थानसभावात् । एवं यस्य यत्सदृशानि संयमस्थानानि सन्ति स तद्भावमुप- पद्यते, मुक्त्वा कपायकुशीलादीन् ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८० ॥ वकुशो बकुशत्वं त्यक्त्वा प्रतिसेवाकुशीलः कपायकुशीलो देश- विरतिमान् अविरतो वा स्यात् । प्रतिसेवाकुशीलः प्रतिसेवित्वं त्यक्त्वा बकुशः कपायकुशीलः श्राद्धोऽविरतो वा स्यात् ॥ ८१ ॥ सकषायः कपायित्वं त्यक्त्वा पुलाको बकुशः प्रतिसेवाकुशीलो निर्ग्रन्थः श्राद्धोऽविरतो वा स्यात् ॥ ८२ ॥ निर्ग्रन्थो निर्ग्रन्थत्वं त्यक्त्वा कपायित्वं याति, स्नातकत्व वा याति, असंयतो वा भवति । तत्रोपशमनिम्रन्थः श्रेणीतः प्रच्यवमानः सकषायो भवति । श्रेणीमस्तके मृतोऽसौ देवत्वेनोत्पन्नोऽसंयतो भवति न संयतासंयतः, देवत्वे तदभावात् । स्नातकस्तु सिध्यत्येव ॥ ८३ ॥ द्वारं चतुर्विंशम् २४ ॥ पहायनियंठपुलाया, नो उवउत्ता हवंति सन्नासु । सेसा दुहावि हुजा, दारं २५ । हाओ दुह सेसगाहारा ॥ ८४ ॥ दारं २६ ॥ स्नातकनिर्मन्थपुलाकाः संज्ञासु नोपयुक्ताः, आहारादिष्वनभिष्वङ्गात्, यतो ज्ञानप्रधानोपयोगवन्तस्ते । शेषा बकुशा-

·प्र
६
दयस्तूभयथापि, तथाविधसंयमस्थानभावात् ॥ द्वारं पञ्चविंशम् २५ ॥ स्नातको द्विधा केवलिसमुद्धाते तृतीयचतुर्थपञ्च-
मसमयेष्वयोग्यवस्थायां चानाहारकः स्यात्, ततोऽन्यत्र पुनराहारकः स्यात् । शेषाः पुलाकादय आहारका एव
भवन्ति ॥ ८४ ॥ द्वारं पड्विंशम् २६ ॥
पंचवि य जहन्नेणं, एगभवुक्कोसओ कमेणेवं । पुलयस्स तिन्नि तिण्हं, तु अह तिन्नेव इक्को य ८५॥ दारं२७॥
पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातकाः जघन्येनैकभवेन सिध्यन्ति । उत्कर्षतः पुलाकस्य त्रयो भवाः। बकुशप्रतिसेवाक-
पायकुशीलानामष्टौ । निर्ग्रन्थस्य त्रयः । स्नातकस्यैकः । तत्र पुलाको जघन्यत एकस्मिन् भवग्रहणे भूत्वा कषायकुशी-
लत्वादिकं संयतत्वान्तरं एकशोऽनेकशो वा तत्रैव भवे भवान्तरे वाऽवाप्य सिध्यति । उत्कृष्टतस्तु देवादिभवान्तरितान्
त्री भवान् पुलाकत्वमामोति । इह बकुशादिः कश्चिदेकत्र भवे वकुशत्वमवाप्य कषायकुशीलत्वादि च सिध्यति । कश्चि-
चैकत्रैव भवे बकुशत्वमवाप्य भवान्तरे तदन्यानि एवं सिध्यति । अत उच्यते जघन्येनैकभवग्रहणं उत्कर्षतोऽष्टौ भवन-
हणानि चरणमात्रमवाप्यते । तत्र कश्चित्तान्यष्टौ बकुशतया पर्यन्तिमभवे सकषायत्वादियुक्तया कश्चित्तु प्रतिभवं प्रतिसेवा-
कुशीलत्वादियुक्तया पूरयति ॥ ८५॥ द्वारं सप्तविंशम् २७ ॥
इक्को य जहन्नेणं, आगरिसुक्कोसओ कमेणेव । पुलयस्स तिन्नि तिण्हं, सयग्गसो दुन्नि इक्को य॥८६॥
नाणभवे आगरिसा, हुंति जहन्नेण दोन्नि पंचण्हं । उक्कोसओ कमेणं, सत्त हवं ते पुलायस्स ॥८७॥

·सहसग्गसो उतिह, पंच नियंठस्स पहायए नथि ॥ दारं २८ ॥
पुलाकादीनां पण्णामपि एकस्मिन् भवे जघन्यत एक आकर्षश्चारित्रस्य प्राप्तिरित्यर्थः । उत्कर्पतः क्रमेण पुलाकस्यै-
कस्मिन् भवे त्रय आकर्षाः। वकुशप्रतिसेवाकपायकुशीलानां त्रयाणां 'सयग्गसो' शतपरिमाणेन शतपृथत्त्वमितिभावः ।
एकत्र भवे वारद्वयमुपशमश्रेणिकरणावुपशमनिम्रन्थस्य द्वावाकौ । स्नातकस्यैक एवाकर्षः, तस्य प्रतिपाताभावात्
॥८६॥ नानाभवेषु पुलाकादीनां पद्यानां जघन्येन मावाको । एक आकर्ष एकत्र भने, द्वितीयोऽन्यन भवे, इत्येवम-
नेकत्र भवे द्वावाको । उत्कर्षतः क्रमेण पुलाकलमुत्कर्पतसिपु भनेषु स्यात् । एकत्र भवे तदुरकर्पतो वारत्रयं भवति,
ततश्च प्रथमभवे एक आकर्पोऽन्यत्र च भवद्वये त्रयस्त्रयः इत्यादिविकल्पैः सप्त ते भवन्ति ॥ ८७ ॥ 'सहसगसो' इति
बकुशस्याप्टौ भवग्रहणान्युक्तानि । एकत्र च भवग्रहणे उत्कर्पत आकर्पाणां शतपृथक्त्वमुक्तम् । तत्र यदाऽष्टास्वपि भवग्रहणे-
पूत्कर्पतो नव नव प्रत्येकमाकर्षशतानि भवन्ति तदा नवानां शतानामष्टाभिर्गुणनात् सप्त सहयाणि शतद्वयाधिकागि
स्युरिति । एवं प्रतिसेवाकपायकुशीलयोरपि । 'पंच नियंठस्स' निम्रन्थस्योत्कर्पतसीणि भवग्रहणानि । एकत्र च भवे
दावाकर्षों इत्येवमेकत्र द्वौ अन्यत्र दो अपरत्र चैक क्षपकनिन्थत्वाकर्ष कृत्वा सिध्यतीति पय । स्नातके नानाभवत्वं
नास्ति, एकभवेनैव मुक्तिगमनात् ॥ द्वारमष्टाविंशम् ॥ २८ ॥
अंतमुहुत्तं कालो, होइ दुहावी पुलायस्स ॥ ८८ ॥

·बउसासेवि कसाई, जहन्नओ समयमियरओ कोडी। समयं होइ नियंठो, अंतमुहुत्तं तु उक्कोसो॥८९॥ पहाओ अंतमुहुत्तं, जहन्नओ इयरओ य पुवाणं । देसूणा कोडी खल्लु, बउसाई हुंति सबद्धं ॥ ९० ॥ निग्गंथा य पुलाया, इकं समयं जहन्नओ हुंति।उकोसेणं पुण ते, अंतमुहुत्तं चिय हवंति ॥९१॥दारं२९॥ अन्तर्मुहुर्तकालो द्विधापि पुलाकस्य स्याद् यतः पुलाकत्वं प्रतिपन्नोऽन्तर्मुह परिपूर्ती पुलाको न म्रियते नापि प्रति- पततीति जघन्यतोऽप्यन्तर्मुहर्तमुत्कर्पतोऽप्यन्तर्मुहर्त्तम्, एतत्प्रमाणत्यादेतत्स्वभावस्य ॥ ८८ ॥ वकुशासेविकपायिणां जघन्यतः समयः कालः, बकुशादेश्चरणप्रतिपत्त्यनन्तरसमय एव मरणसंभवात् । उत्कर्पतः 'कोडी' इति देशोना पूर्व- कोटिः, पूर्वकोट्यायुपोऽष्टवान्ते चरणप्रतिपत्तौ इति । निम्रन्थो जघन्यतः समयम् , उपशान्तमोहस्य प्रथमसमयानन्त- रमेव मरणसंभवात् । उत्कर्पतोऽन्तर्मुहूर्त्तम्, निर्गन्धाद्धाया एतत्प्रमाणत्वात् ॥ ८९ ॥ 'हाओ' इति आयुष्कान्तिम- मुहः केवलोत्पत्तौ अन्तर्मुहूर्त जघन्यतः स्नातककालः स्यात् । उत्कर्पतः पूर्वाणां देशोना कोटिः, प्रत्येकं तेषां बहुस्थिति- कत्वात् । बकुशादयः 'सर्वाजा' सर्वकालं भवन्ति ॥ ९० ॥ पुलाकादीनामेकत्वेन कालमानमुक्तम् , अथ पृथक्त्वेनाह- निर्ग्रन्थाः पुलाकाश्च जघन्यत एक समयं भवन्ति । कथम् ? एकस्य पुलाकस्य योऽन्तर्मुहूर्त्तकालस्तस्यान्तसमयेऽन्यः पुला- कत्वं प्रतिपन्न इत्येवं जघन्यत्वविवक्षायां द्वयोः पुलाकयोरेकत्र समये सद्भावः । द्वित्वे च जघन्यं पृथक्त्वं स्यात् । उत्कर्ष- तस्ते पुनः पुलाका अन्तमुहर्त्तमेव । यद्यपि पुलाका उत्कर्पत एकदा सहस्रपृथक्त्वपरिमाणाः स्युस्तथापि अन्तर्मुहर्त्तत्वा- - KAR ·त्तदद्धायाः बहुत्वेऽपि तेपामन्तर्मुहूर्तमेव तत्कालः । केवलं वहूनां स्थितौ यदन्तर्मुहूर्त तदेकपुलाकस्थित्यन्तर्मुहुर्तीन्मह- त्तरमित्यवसेयम् । निम्रन्थाः पुलाकवद्वाच्याः ॥९१ ॥ द्वारमेकोनत्रिंशत्तमम् ॥ २९ ॥ अंतोमुहुत्तमेसिं, जहन्नओ अंतरं तु पंचण्हं । उक्कोसेण अवडं, पुग्गलपरियहृदेसूणं ॥ ९२ ॥ पहायस्स अंतरं नो, समयं तु जहन्नओ पुलायाणं । संखिजगवासाई, उक्कोसगमंतरं तेसिं ॥ ९३ ॥ निग्गंथाणं समयं, उक्कोसं अंतरंतु छम्मासा।सेसाणं तु चउण्हं, नो चेव य अंतरं अत्थि॥९॥दारं ३०॥ पुलाकादीनां पञ्चानां जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्तमन्तरम् । उत्कर्षतोऽपार्द्धपुद्गलपरावर्तों देशोनः ॥ ९२ ॥ स्नातकस्यान्तरं नास्ति, प्रतिपाताभावात् । एकत्वापेक्षया पुलाकादीनामन्तरमुक्तम्, अथ पृथक्त्वनाह-पुलाकानां जघन्यतोऽन्तरं समयः । उत्कर्षतः सङ्ख्येयवाणि तेषां' पुलाकानाम् ॥ ९३ ॥ निर्ग्रन्थानां जघन्यतः समयम् , उत्कर्षतः षण्मासाः । बकुशप्रतिसेवाकषायकुशीलस्नातकानां नास्त्यन्तरं, महाविदेहे सदा सद्भावात् ॥ ९४ ॥ द्वारं त्रिंशत्तमम् ॥ ३०॥ वेयणकसायमरणे, तिन्नि पुलायस्स हुंति समुघाया। पंचासेवगबउसे, वेउवियतेयगेहि सह ॥ ९५ ॥ आहारएण सहिया, कसाइणो छन्नियंठए नत्थि। केवलियसमुग्धाओ, इकोवि य होइ पहायस्सादारं ३१॥ वेदनाकषायमरणसमुद्धातास्त्रयः पुलाकस्य चारित्रवतः संज्वलनकपायोदयसंभवे कपायसमुद्धातः स्यात् । तथा पुलाकस्य मरणाभावेऽपि मारणान्तिकसमुद्धातो न विरुद्धः, समुद्धातान्निवृत्तस्य कषायकुशीलत्वादिपरिणामे सति मर-

·णभावात् । आसेवकवकुशयोः पञ्च वैक्रियतैजससमुद्धातसहिताः । कपायिणः आहारकसमुद्धातसहिताः षट् । निर्ग्रन्थस्य
नास्ति समुद्धातः । स्नातकस्यैकः केवलिसमुद्धातः स्यात् ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ द्वारमेकत्रिंशत्तमम् ॥ ३१ ॥
लोगमसंखिज्जइमे, भागे पंचण्ह होइओगाहोण्हायरस असंखिज्जे, असंखभागेसु लोएवा॥९७॥दारं ३२
क्षेत्रमवगाहनाक्षेत्रम् । पुलाकादीनां पश्चानां लोकस्यासङ्ख्ययभागेऽवगाहः, पुलाकादीनां शरीरस्य लोकासङ्ख्येयभाग-
मात्रावगाहित्वात् । स्नातकः शरीरस्थो दण्डकपाटकरणकाले च लोकासङ्ख्येयभागवृत्तिः, केवलिशरीरादीनां तावन्मात्र-
त्वात् । मन्थकरणकाले बहोर्लोकस्य व्याप्तत्वेन स्तोकस्य चाव्याप्ततयोक्तत्वाल्लोकस्यासयेयेषु भागेषु स्नातको वर्त्तते,
लोकपूरणे च सर्वलोके वर्त्तते ॥ ९७ ॥ द्वारं द्वात्रिंशत्तमम् ॥ ३२ ॥
एवं चेव य फुसणा, दारं ३३ । चउरो भावे खओवसमयम्मि ।
पहाओ खाइयभावे, उवसमि खइयम्मि वि नियंठो ॥ ९८॥ दारं ३४ ॥
स्पर्शना क्षेत्रवत् । नवरं, किञ्चिदधिका, पार्श्ववर्तिप्रदेशस्पर्शनात् ॥ द्वारं त्रयस्त्रिंशत्तमम् ३३ ॥ आद्याश्चत्वारः क्षायो-
पशमिकभावे । स्नातकः क्षायिके । निर्ग्रन्थ औपशमिके क्षायिके वा ॥ ९८ ॥ द्वारं चतुस्त्रिंशत्तमम् ३४ ॥
पडिवजंत पुलाया, इक्काई जाव सयपुहुत्तं ति। पडिवन्ना जइ हुंती, सहसपुहुत्तंतएगाई ॥ ९९ ॥
सेविबउसा पवजंतगा य इक्काइ जा सयपुहुत्तं । पडिवन्नगा जहन्नग, इयरे कोडीसयपुहुत्तं ॥ १०० ॥

·सकसाया इकाई, सहसपुहुत्तं सिया पवजंता । कोडीसहसपुहुत्तं, उक्कोस जहन्नग पवन्ना ॥ १०१ ॥ पडिवजंतनियंठा, इकाई जा सयं तु बासह । अट्ठसयं खवगाणं, उवसमगाणं तु चउवन्ना ॥ १०२ ॥ पुवपवन्ना जइ ते, इकाई हुंति जा सयपुहुत्तं । पहाया उ पवजंता, अट्ठसयं जाव समयम्मि ॥ १०३ ॥ पुवपवन्नसिणाया, कोडिपुहुत्ते जहन्नया हुंति। उक्कोसा चेवं चिय, परिमाणमिमेसि एवं तु ॥ दारं ३५॥ पुलाकाः प्रतिपद्यमाना एकादयः शतपृथक्त्वं यावत् स्युः । पूर्वप्रतिपन्नाः सहस्रपृथक्त्वं एकादयः ॥ ९९ ॥ वकुशा- सेविनः प्रतिपद्यमाना एकादयः शतपृथक्त्वं यावत् । पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कर्पतश्च कोटीशतपृथक्त्वम् ॥१००॥ कपा- यिणः प्रतिपद्यमाना एकादयः सहस्रपृथक्त्वं यावत् । पूर्वप्रतिपन्ना कोटीसहस्रपृथक्त्वम् ॥ १०१ ॥ निर्ग्रन्थाः प्रतिपद्य- माना एकादयो यावद्वापष्टिशतम् । क्षपकानामष्टशतम् । औपशमिकाश्चतुष्पञ्चाशत् । पूर्वप्रतिपन्नाः शतपृथक्त्वम् । स्नातकाः प्रतिपद्यमाना अप्टशतम् । पूर्वप्रतिपन्नाः कोटिपृथक्त्वम् ॥ १०२ ॥ १०३ ॥ १०४ ॥ द्वारं पश्चत्रिंशत्तमम् ३५॥ निग्गंथपुलयोहाया, बउसा पडिसेवगा कसाइल्ला।थोवा संखिज्जगुणा, जहुत्तरं ते विणिदिवा॥ दारं ३६॥ निर्ग्रन्थाः सर्वस्तोकाः, उत्कर्षतः शतपृथक्त्वप्रमाणत्वात् । पुलाकाः सञ्जयेयगुणाः, तेषां सहस्रपृथक्त्वात् । तेभ्यः स्नातकाः सङ्ख्येयगुणाः, कोटीपृथक्त्वमानत्वात् । तेभ्यो वकुशाः सश्येयगुणाः, कोटीशतपृथक्त्वात्तेपाम् । तेभ्यः प्रति- सेवाकुशीलाः सहयगुणाः । कथमेतत् तेपामपि कोटीशतपृथक्त्वस्योक्तत्वात् । सत्यम्, किन्तु वकुशानां यत् कोटीशत- ·ब पृथक्त्वं तद्वित्रादिकोटीशतमानम् , प्रतिसेवाकुशीलानां कोटीशतपृथक्त्वं चतुष्कोटीशतमानमिति न विरोधः । तेभ्यः कपायिणः सझयेयगुणाः, कोटीसहनपृथक्त्वात्तेषाम् ॥ १०५॥ द्वारं षट्त्रिंशत्तमम् ३६ ॥ भगवइपणवीससयस छहउद्देसगस्स संगहणी । एसा उ नियंठाणं, रइया भावत्थसरणत्थं ॥ १०६ ॥ ॥ इति श्रीमद्भयदेवसूरिसंकलिता पञ्चनिम्रन्थी॥ . ॥सावचूरिका श्रीमदभयदेवसूरिकृता पञ्चनिम्रन्थी॥ 0000000000000000000000000000000000000 ३ ·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपोभ्यो नमः ॥ श्रीमदभयदेवसूरिरचिता प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसंग्रहणी। ( अवचूरिभूषिता) दिसि १ गइ २ इंदिय ३ काए ४ जोए ५ वेए ६ कसाय ७ लेसा य । सम्मत्त ९ नाण १० दंसण ११ संजम १२ उवओग १३ आहारे १४ ॥१॥ भासग १५ परित १६ पज्जत्त १७ सुहुम १८ सन्नी १९ भवि २० ऽथिए २१ चरिमे २२ । जीवे य २३ खित्त २४ बंधे २५ पुग्गल २६ महदंडए २७ चेव ॥ २॥ १ 'भव' इत्यपि ।

·जोयणकोडी उण संखया उ विक्खंभदीहरत्तेहिं । माणससरस्थि दीवंमि बाहिरे उत्तराइ तहा ॥८॥ एवं जलवणविगला तेरिच्छिपणिदिया य बोधवा । सवेसिमसिमेवं पभूयउप्पायसंभवओ ॥९॥ जम्माइ पुढवि थोवा विसेसअहिया उ होइ उत्तरओ । तत्तो विहु पुवेणं तत्तो विय होइ पच्छिमओ॥१०॥ सुसिरे थोवा पुढवी घणमि बहुग त्ति तेण दाहिणओ। भवणाणं बहुयत्ता उत्तरओ भवणथोवत्ता ॥११॥ संख्येययोजनेषु द्वीपेषु मध्ये कस्मिंश्चिद्द्वीपे ॥ ८॥ दक्षिणस्यां बहूनि भवनपतीनां भवनानि बहवो नरकावासास्ततः शुपिरप्राभूत्य ॥११॥ चंदाइदीवभावा पुवाए पच्छिमे वि तब्भावा । गोयमदीवो य तहा पुढवि जहुत्ता भवे एवं ॥ १२ ॥ यावन्तो रविशशिद्वीपाः पूर्वस्यां दिशि तावन्तः पश्चिमायामपि तत एतावता साम्यम् , परं लवणसमुद्रे गौतमद्वीपः पश्चिमायामधिकोऽस्ति, तेन विशेषाधिकाः । ननु यथा पश्चिमायां गौतमद्वीपोऽभ्यधिकः समस्ति तथा तस्यामधोलौकि- कयामा अपि योजनसहस्रावगाहाः सन्ति, ततः खातपूरितन्यायेन तत्र तुल्या एव पृथिवीकायिकाः प्रामुवन्ति न विशे- १ संख्येययोजनकोटाकोटीप्रमाणमित्यर्थः । २ 'पुण' इत्यपि । ३ इतोऽये कचित्पुस्तके-"आयाम विष्कम्भाभ्या संख्येययोजनकोटी- प्रमाणं मानसनाम सरोऽस्ति" इत्यधिकम् । ४ फचित्-"प्राभूत्यसंभवादकं स्तोकम्" इत्यधिकम् ।

·पाधिकाः । नैवम् , यथाऽधोलौकिकग्रामावगाहो योजनसहस्रम् , गौतमद्वीपस्य पुनः षट्सप्तत्यधिक योजनसहस्रमुच्चैस्त्वम् । विष्कम्भस्तस्य द्वादशयोजनसहस्राणि, ततो यद्यधोलौकिकग्रामच्छिद्रेषु बुद्ध्या गौतमद्वीपः प्रक्षिप्यते तथापि समधिक एवं प्राप्यते न तुल्य इति ॥ १२ ॥ तेऊ १मणुया २ सिद्धा ३ उत्तर १ जम्मासु २ हुंति थोवत्ति। पुवाए संखगुणा अवरेणं पुण विसेसहिया॥१३ पायारंभा मणुया ते पुण थोवा दिसादुगे हुंति । भरहाइसु खित्तस्सप्पभावओ ते उ ता थोवं ॥१४॥ 'तेज' सुगमा ॥ १३ ॥ दक्षिणस्यां पञ्चसु भरतेषु उत्तरस्यां पञ्चस्वैरवतेषु क्षेत्रस्याल्पत्वात् स्तोका मनुष्याः, तेषां स्तोक- त्वेन तेजस्कायिका अपि स्तोका अल्पपाकारम्भसंभवात् । ततः स्तोका दक्षिणोत्तरयोर्दिशोस्तेजस्कायिकाः । स्वस्थाने तु प्रायः समानाः॥ १४ ॥ खित्तबहुत्तेण विदेहवासिणो हुंति बहुतरा पुरिसा । अवरेण अहोलोइयगामेसु बहुत्तमा हुंति ॥ १५ ॥ तम्हा तेऊ मणुया सिद्धा वि हु हुंति भणियपरिमाणा। मणुयगईए सिद्धा हवंति जं तेण मणुयसमा॥१६॥ इह मनुष्या एव सिध्यन्ति नान्ये । मनुष्या अपि सिध्यन्तो येष्वाकाशप्रदेशेष्विह चरमसमयेऽवगाढास्तेष्वेवाकाश- प्रदेशेपूर्वमपि गच्छन्ति तेष्वेव चोपर्यवतिष्ठन्ते, न मनागपि वकं गच्छन्ति सिध्यन्ति वा, इत्यतो मनुष्यसमत्वं सिद्धा- नामल्पवहुत्वमाश्रित्य । अयमर्थः-यस्यां दिशि मनुष्याः स्तोकास्तस्यां सिद्धा अपि स्तोकाः, यस्यां दिशि मनुष्या अधि- ·कास्तस्यां सिद्धा अप्यधिकाः॥ १६ ॥ वाऊ १ वंतरदेवा २ पुवेण १ ऽबरेण २ उत्तरेणं ३ तु । दाहिणओ ४ य कमेणं थोवा १ बहु २ बहुग ३ बहुग ४ त्ति ॥ १७ ॥ सुसिरंमि होइ वाऊ घणमि सो नत्थि तेण पुवाए। सुसिरअभावा वाऊ थोवो तह वंतरसुरा य॥१८॥ अवराइ विसेसहिओ अहलोइयगामसंभवा वाऊ । तत्तो वि उत्तराए भवणच्छिड्डाण बहुयत्ता॥१९॥ तत्तो वि दाहिणेणं वहुतरओ भवणछिड्डवहुयत्ता । दाहिणभवणाणि जओ बहुयाइं उत्तरेहितो॥२०॥ उत्तरदिगपेक्षया दक्षिणस्यां निकाये निकाये चतुश्चतुर्लक्षभवनानां नरकावासानां चाधिकत्वात् बहूनां कृष्णपाक्षिकाणां जीवानां तत्रोत्पद्यमानत्वात् । तथा यत्र शुपिरं तत्र व्यन्तराःप्रचरन्ति, यत्र घनं तत्र न, इति तेऽपि यथोक्ता ज्ञातव्याः॥१७-२० नेरइया अइथोवा दिसातिए हुंति दाहिणेण पुणो । अस्संखगुणा तत्तो एवं चिय बंभलोयसुरा ॥२१॥ सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिक्त्रये नैरयिकाः, पुप्पावकीर्णनरकावासानां तत्राल्पत्वात् वहूनां प्रायः सङ्खयेययोजनविस्तृ- तत्वाच्च । तेभ्यो दक्षिणदिग्भाविनोऽसङ्ख्येयगुणाः, पुष्पावकीर्णनरकावासानां तत्र बाहुल्यात् तेषां च प्रायोऽसत्येययोजन- विस्तृतत्वात् कृष्णपाक्षिकाणां तस्यां दिशि प्राचुर्येणोत्पादाच्च । तथाहि-द्विविधा जन्तवः कृष्णपाक्षिकाः शुक्लपाक्षिकाश्च । उक्तं च--"जेसिमवड्डो पुग्गलपरियट्टो सेसओ य संसारो। ते सुक्पक्खिया खलु अहिए पुण किण्हपक्खीओ"॥१॥ एवं ४

·ब्रह्मलोकसुरा अपि । यतः कृष्णपाक्षिकतिर्यग्योनीनां बहुत्वात् दिक्त्रयोत्पदिष्णुशुक्लपाक्षिकाणां स्तोकत्वात् ॥ २१॥ नैरि-
यिकाणां सामान्यतो दिग्विभागेनाल्पबहुत्वमुक्तम् । अथ सप्तम्यादिपृथिवीविभागेनाह-
अहसत्तमाइ दिसितियनेरइएहिं तओ असंखगुणा। दाहिणओ तेहिंतो छट्ठीइ दिसातिउप्पन्ना ॥२२॥
तेहिंतो दाहिणया असंखगुणिया उ हुंति छट्ठीए । एएणेव कमेणं सवासु वि जाव रयणपहा ॥२३॥
अधःसप्तमपृथिव्यां पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनैरयिकेभ्यो दाक्षिणत्या असङ्ख्येयगुणाः । तेभ्यः षष्ठपृथिवीपूर्वोत्तरपश्चिम-
नैरयिका असश्येयगुणाः । कथम् ? सर्वोत्कृष्टपापकारिणः संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याः सप्तमपृथिव्यामुत्पद्यन्ते, किश्चि-
द्धीनहीनतरपापकारिणश्च षष्ठ्यादिषु सर्वोत्कृष्टपापकारिणश्च स्तोकाः, वहवश्च हीनहीनतरपापकारिणः । ततो युक्तमसङ्ख्ये-
यगुणत्वं सप्तमपृथिवीदाक्षिणात्यनारकेभ्यः षष्ठपृथिव्यां दिक्त्रयभाविनारकाणाम् । एवमुत्तरोत्तरपृथिवीरधिकृत्य भाववि-
तव्यम् ॥ २२ ॥ २३ ॥
दाहिणया नेरइया असंखगुणिया य थोवया अण्णे । ते पावाओ तह किन्हपक्खियत्तेण जं हुंति ॥२४॥
कृष्णपाक्षिका दीर्घतरसंसारभाजिन उच्यन्ते । दीर्घतरसंसारभाजिनश्च बहुपापोदयाः स्युः । ते च क्रूरकर्माणः। ते च
प्रायस्तथास्वाभाव्यात् तद्भवसिद्धिका अपि दक्षिणस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते न शेषासु दिक्षु । यदुक्तम्-"पायमिह कूर-
कम्मा भवसिद्धीयावि दाहिणिल्लेसु । नेरइयतिरियमणुयासुराइठाणेसु गच्छति ॥ १॥” ततो दक्षिणस्यां बहूनां कृष्णपा-
क्षिकाणामुत्पादात्पूर्वोक्तकारणद्वयाच्च संभवन्ति पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविभ्यो दाक्षिणात्या असङ्ख्येयगुणाः ॥ २४ ॥

·तह किन्हपक्खतिरिया उववजे दाहिणेण ते बहुया । इयरा उत्तरओ तो जहउत्ता बभलोयसुरा ॥२५॥ ब्रह्मलोककल्पे सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनो देवाः, यतो बहवः कृष्णपाक्षिकास्तिर्यग्योनयो दक्षिणस्यामुत्प- धन्ते, शुक्लपाक्षिकाश्च स्तोका इति शेपदिक्त्रयभाविनः स्तोकाः । तेभ्यो दक्षिणस्यां सश्वेयगुणाः ॥ २५ ॥ भवणवई १ सोहम्मा २ थोवा पुवावरेण उत्तरओ। अस्संखा दाहिणओ कमसोऽसंखिज्ज १ अहिया २ य ॥ २६ ॥ पुवावरासु भवणा थोवा बहुया उ उत्तराइ तओ। दाहिणओ बहुतरया भवणवई तो जैहुत्त त्ति॥२७॥ आवलियठिया तुल्ला सबदिसासुं सुहम्मसुरभवणा। पुप्फावकिन्नगा पुणबहुतरया दाहिणुत्तरओ॥२८॥ तेण जहुत्ता देवा सोहंमा जं पुणित्थ दाहिणओ।अहिगयरत्तीतं पुण दाहिणगामि त्ति किण्हजिया ॥२९॥ आवलिकाप्रविष्टानि विमानानि चतसृष्वपि दिक्षु तुल्यानि । यानि पुनः पुष्पावकीर्णानि तानि प्रभूतान्यसश्येययो जनविस्तृतानि । तानि च दक्षिणस्यामुत्तरस्यां च नान्यन । ततः सर्वस्तोकाः पूर्वापरभाविनः सौधर्मदेवाः । तेभ्य उत्त- रस्यामसझवेयगुणाः, असझयेययोजनविस्तृतपुष्पावकीर्णानां बाहुल्यात् । तेभ्यो दक्षिणस्यां विशेषाधिकाः, कृष्णपाक्षि- काणां प्राचुर्येण तन गमनात् । भवनपतयोऽप्युत्तराभाविभ्यो दक्षिणस्यामझनेयगुणाः, तत्र भवनानामतीववाहुल्यात् १ "जं किण्हप०" इत्यपि पाठः । २ "जहन्नु त्ति-जुहुत्तु त्ति"इत्यपि पाठः।

·यतस्तत्र प्रतिनिकायं चत्वारि चत्वारि भवनानां लक्षाण्यतिरिच्यन्ते कृष्णपाक्षिकाणां बहूनां तत्रोत्पादाच्च । अतः क्रमशो भवनपतिसौधर्मा उत्तराभाविभ्यो दक्षिणस्यामसङ्ख्येया अधिकाश्च भवन्ति ॥ २६-२९ ॥ पुत्वावरासु थोवा जोइसिया दाहिणे विसेसहिया । तत्तो विसेसअहिया उत्तरओ हुंति जोइसिया ॥३०॥ जाइसिया दाहिणओ बहुतरगा किण्हपक्खिउप्पाया।माणससरम्मि कीडत्थमागया उत्तरि त्ति बहू ॥३१॥ उप्पाया उ तदुब्भवविहियनियाणाण मच्छजीवाण । पुवावरासु ते पुण अइथेवा पारिसेसा उ ॥ ३२ ॥ सर्वस्तोका ज्योतिष्काः पूर्वस्यामपरस्यां च, चन्द्रादित्यद्वीपेषूद्यानकल्पेषु कतिपयानामेव तेषां भावात् । तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां विशेषाधिकाः, विमानवाहुल्यात्कृष्णपाक्षिकाणां तद्दिग्भावित्वाच्च । तेभ्योऽप्युत्तरस्यां विशेषाधिकाः, यतो मानसे सरसि वहवो ज्योतिष्काः क्रीडाव्यावृत्ता नित्यमासते, मानससरसि च ये मत्स्यादयो जलजरास्ते आसन्नविमान- दर्शनतः समुत्पन्नजातिस्मरणाः किञ्चिद्वतं प्रतिपद्यानशनादि च कृत्वा कृतनिदानास्तत्रोत्पद्यन्ते ॥ ३०-३२ ॥ सोहंमे इव तदुवरि तिगंमि बंभे व जा सहस्सारो । तेण परं जे देवा बहुसम उववन्नया ते उ॥३३॥ उप्पजति नरा एव जेण तेसुंति तो जहुत्ता ते। उक्कमभणणं पुढवाइयाणमिह लाघवस्थि त्ति ॥३४॥ दारं१॥ सौधर्म इव तदुपरि त्रिके ईशानसनत्कुमारमाहेन्द्ररूपे भावना। ब्रह्मलोक इव लान्तकशुक्रसहस्रारेषु भावना कार्या॥३३॥ ततः परमानतादिषु पुनर्मनुष्या एवोत्पद्यन्ते तेन प्रतिकल्पं प्रतिवेयकं प्रत्यनुत्तरविमानं च चतसृषु दिक्षु प्रायो बहुसमा ·वेदितव्याः । क्रमस्तु पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतिद्वित्रिचतुरिन्द्रियनरकसप्तमपृथिवीपवेन्द्रियतिर्यग्मनुष्यभवनपतिव्यन्तर- ज्योतिष्कसौधर्मादिदेव सिद्धरूपः प्रज्ञापनातृतीयपदोक्तः ॥ ३४ ॥ द्वारम् १॥ नर १ नेरइया २ देवा ३ सिद्धा ४ तिरिया ५ जहुत्तरं नेया। थोवा १ दुन्नि ३ असंखा अणंतयुणिया ४ अणंतगुणा ५॥ ३५ ॥ सर्वस्तोका मनुष्याः, पण्णवतिच्छेदनकछेद्यराशिप्रमाणत्वात् १ । तेभ्यो नैरयिका असश्येयगुणाः, अङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदे- शराशेः संवन्धिनि प्रथमवर्गमूले द्वितीयवर्गमूलेन गुणिते यावान्प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादे- शिकीपु श्रेणिपु यावन्तो नभःप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् २ । तेभ्यो देवा असत्येयगुणाः, व्यन्तराणां ज्योतिप्काणां च प्रत्येक प्रतरासययभागवर्तिश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३ । तेभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्येभ्योऽनन्तगुणत्वात् ४ । तेभ्यस्तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ५ ॥ ३५ ॥ नारी १ नर २ नेरइया ३ तेरिक्खी ४ सुर ५ सुरी ६ सिवा ७ तिरिया ८ । थोवा १ चउर ५ असंखा संखगुणा ६ दो ८ अर्णतगुणा ॥ ३६ ॥ नारीण असंखगुणा अणुया जं वन्निया तदित्थमहो । संमुच्छिमगहणाओ न विवक्खा संढवेयंमि ॥ ३७॥ दारं २ ॥

·नार्यों मनुष्यस्त्रियः स्तोकाः, सङ्ख्येयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १ ताभ्यो 'नर' इति मनुष्या अयेयगुणाः । इह मनुष्या इति संमूर्च्छनजा अपि गृह्यन्ते, वेदस्याविवक्षणात् । ते च संमूर्च्छनजा वान्तादिषु नगरनिर्द्धमनान्तेषु जायमाना अस- ख्येयगुणाः प्राप्यन्ते २ । तेभ्यो नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, मनुष्या ह्युत्कृष्टपदेऽपि श्रेण्यसङ्ख्येयभागगतप्रदेशराशिप्रमाणा लभ्यन्ते । नैरयिकास्त्वगुलमानक्षेत्रप्रदेशराशिसत्कतृतीयवर्गमूलगुणितप्रथमवर्गमूलप्रमाणश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्र- माणाः, अतो भवन्त्यसङ्ख्येयगुणाः ३ । तेभ्यस्तिर्यकस्त्रियोऽसोयगुणाः, प्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिनभःप्रदेशरा शिप्रमाणत्वात् ४ । तेभ्योऽपि देवा असङ्ख्येयगुणाः, प्रतरासङ्ख्येयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिगतप्रदेशराशिमानत्वात् ५। तेभ्योऽपि देव्यः सङ्ख्येयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ६ । ताभ्यः 'सिवा' इति सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्यानन्तगुणत्वात् ७ । तेभ्योऽपि तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः ॥ ३६॥ ३७॥ द्वारं २ ॥ पण १ चउ २ ति ३ दु ४ अक्खाणिदिया ५ य एगिदिया ६ य सिंदियया ७ । थोवा १ तिन्नि ४ समहिया दुन्नि ६ अर्णता विसेसहिया ७॥ ३८॥ एगिदिएसु सेसगपक्खेवा सिंदिया विसेसहिया।सह इंदिएहिं जम्हा सइंदिया ते असवजिआ॥३९॥ सर्वस्तोकाः पञ्चेन्द्रियाः, समवेययोजनकोटीकोटीप्रमाणविष्कम्भसूचीप्रमितायाः प्रतरासङ्ख्येयभागवर्त्तिन्योऽसहयेयशे- ण्यस्तद्गताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १ । तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः, तेषां विष्कम्भसूच्याः प्रभूतसङ्खयेययोजनको- १ सिद्धवर्जाः इत्यर्थः ॥ -

·टीकोटीप्रमाणत्वात् २ । तेभ्योऽपि त्रीन्द्रिया विशेषाधिकाः, तेषां विष्कम्भसूच्याः प्रभूततरसत्येययोजनकोटीकोटीमान-
त्वात् ३ । तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः, तद्विष्कम्भसूच्याः प्रभूततमसहयेययोजनकोटीकोटीमानत्वात् ४ । तेभ्यो-
ऽनिन्द्रिया अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् ५ । तेभ्योऽप्येकेन्द्रिया अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यन-
न्तगुणत्वात् ६ । तेभ्यः सेन्द्रिया विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ७ ॥ ३८ ॥ ३९ ॥
पज्जत्ता चउकरणा थोवा पंचिंदिया विसेसहिया । बेइंदिया उ तत्तो तत्तो तेइंदिया अहिया ॥ ४०॥
सर्वस्तोकाश्चतुरिन्द्रियाः पर्याप्ताः, यतस्तेऽल्पायुपोऽतः प्रभूतकालमवस्थानाभावात् पृच्छासमये स्तोका अवाप्यन्ते ।
ते च प्रतरे यावन्त्यङ्गुलसङ्खोयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणा ज्ञातव्याः । तेभ्यः पञ्चेन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः,
प्रभूतप्रतराङ्गुलसङ्खयेयभागमात्रखण्डप्रमाणत्वात् । तेभ्योऽपि द्वीन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः,प्रभूततरप्रतराङ्गुलसङ्खयेयभाग-
खण्डमानत्वात्। तेभ्योऽपि त्रीन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, स्वभावत एव प्रभूततमप्रतराङ्गुलसङ्ख्येयभागखण्डमानत्वात् ४०
तेहिंतो पंचक्खा असंखगुणिया भवंत पज्जत्ता। चउकरण विसेसहिया तत्तो तिकरण दुकरणा य॥४१॥
ततस्त्रीन्द्रियपर्याप्तेभ्योऽपर्याहाः पञ्चेन्द्रिया असझयेयगुणाः, एकस्मिन् प्रतरे यावन्त्यङ्गुलासयेयभागमात्राणि खण्डानि
तावत्प्रमाणत्वात् । तेभ्योऽपर्याप्तचतुरिन्द्रियाः, तेभ्यस्त्रीन्द्रिया अपर्याप्ताः, तेभ्योऽपर्याप्ता द्वीन्द्रियाः यथोत्तरं विशेषा-
धिका वाच्याः, प्रभूतप्रभूततरप्रभूततमप्रतराजुलासङ्खयेयभागखण्डप्रमाणत्वात् ॥४१॥

·एगक्ख अपज्जत्ता अणंतगुण सिंदिया य तेहहिया। पज्जत्ता एगक्खा संखिज्जा सिंदिआ अहिया ॥ ४२ ॥ तेभ्य एकेन्द्रिया अपर्याप्ता अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामपर्याप्तानामनन्ततया सदा प्राप्यमाणत्वात् । तेभ्यः सेन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामप्यपर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । तेभ्यः पर्याप्ता एकेन्द्रियाः सङ्ख्येयगुणाः। तेभ्यः सेन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः ॥ ४२ ॥ एतगाथात्रयोक्तभावनाय गाथाचतुष्कमाह- अप्पाउ चउकरणा पज्जत्ता ते चिरं न जीवंति । तेण पणिंदियपज्जत्तयाण थेव त्ति ते भणिया ॥४३॥ तेइंदियाण ते पुण थोवा बेइंदिय त्ति पज्जत्ता । तत्थ न वुत्ता जुत्ती वित्तीकारेण किं भणिमो॥४४॥ एगिदिय अपज्जत्ता थोवा पजत्तया य संखगुणा । सुहुमे पडुच्च एयं इयरे बहुया अपज्जत्ता ॥ ४५ ॥ जं भणियं पज्जत्तयनिस्साए वकमंतपज्जत्ता । जत्थेगो पज्जत्तो तत्थ असंखा अपज्जत्ता ॥४६॥ दारं ३॥ थोवा १ य असंखगुणा २ तिन्नि य अहिया ५ अणंत ७ दो अहिया । तस १ तेउ २ पुढवि ३ आऊ ४ वाउ ५ अकाया ६ तरु ७ सकाया ८॥४७॥ सर्वस्तोकास्त्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव त्रसकायिकत्वात् , तेषां च शेपकायापेक्षयाऽत्यल्पत्वात् १ । तेभ्यस्तेजस्का- यिका असङ्ख्येयगुणाः, असङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् २ । तेभ्यः पृथिवीकायिकाः, तेभ्योऽप्कायिकाः, तेभ्यो वायु- कायिका यथोत्तरं प्रभूतप्रभूततरप्रभूततमासङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशमानत्वाद्विशेषाधिकाः ५ । तेभ्योऽकायिका अनन्तगुणाः, ·९ सिद्धानामनन्तत्वात् ६। तेभ्यो वनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, अनन्तलोकाकाशप्रदेशराशिमानत्वात् ७ । तेभ्यः सका- यिका विशेषाधिकाः, पृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८॥४७॥ ओपेनोक्तं कायिकानामल्पबहुत्वम् । इदानीं विशेषेणाह- थोवा तेऊ बायर पज्जत्ता १ ते तओ त एव तसा २।अपजत्ता य तसा ३ पज्जत्ता तह परित्ततरू ४॥४८॥ निग्गोय ५ भू ६ जला ७ निल ८ अप्पजत्तागणी ९ परित्ततरू १० । निग्गोय ११ भू १२ जला १३ निल १४ सुहुमाऽगणिणो १५ असंखगुणा ॥ ४९ ॥ तत्तो य अपजत्ता सुहुमा भू १६ जल १७ समीरणा १८ अहिया। तेऊ पज्जत्ता संखगुणा १९ भू २० जल २१ निला २२ अहिया ॥ ५० ॥ अप्पजत्त निगोया २३ असंखगुणिया त एव पज्जत्ता २४ । संखिजगुणा बायरपज्जत्त वणा २५ अणंतगुणा ॥ ५१ ॥ बायरपज्जत्त जिया २६ अहिया तरु २७ बायरा अपजत्ता । अस्संखगुणा बायरअप्पज्जत्ता जिया २८ अहिया ॥ ५२ ॥ १ "अस्संखगुणा" इत्यपि ॥ 16- ·तरु २९ अपजत्ता सुहुमा असंख सुहुमा ३० ऽहिया अपज्जत्ता । सुहुमा तरु ३१ पज्जत्ता संखाहिय सुहुम ३२ पज्जत्ता ॥ ५३ ॥ दारं ४ ॥ सर्वस्तोका बादरतेजस्कायिकाः पर्याप्ताः, आवलिकासमयवर्ग कतिपयसमयन्यूनरावलिकासमयैर्गुणिते यावान् समय- राशिस्तावत्प्रमाणत्वात् तेषाम् १ । तेभ्यो बादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असतचेयगुणाः, प्रतरे यावन्त्यङ्गुलसङ्ख्येयभागमा- त्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषाम् २ । तेभ्यो वादरत्रसकायिका अपर्याप्ता असत्येयगुणाः, प्रतरे यावन्त्यमुलासङ्ख्ये- यभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषाम् ३ । ततः प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिकाः ४ वादरनिगोदाः ५ वादरपृथि- वीकायिकाः ६ वादराप्कायिकाः ७ वादरवायुकायिकाः ८ पर्याप्ता यथोत्तरमसङ्ख्येयगुणाः । यद्यप्यते प्रत्येक प्रतरे याव- न्त्यङ्गुलासङ्खयेयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणास्तथाप्यमुलासद्धयेयभागस्यासक्येयभेदभिन्नत्वादित्थं यथोत्तरमसयेयगुण- त्वमभिधीयमानं न विरुध्यते ८ । तेभ्यो वादरतेजस्कायिका अपर्याप्ता असत्येयगुणाः, असङ्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाण त्वात् ९ । ततः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः १० वादरनिगोदाः ११ वादरपृथिवीकायिकाः १२ वादराप्कायिकाः १३ वादरवायुकायिकाः १४ अपर्याप्ता यथोत्तरमसझ्येयगुणाः । ततो बादरवायुकायिकेभ्योऽपर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मतेजस्का- यिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः १५ । ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः १६ सूक्ष्माप्कायिकाः १७ सूक्ष्मवायुकायिकाः १८ अपर्याप्ता यथोत्तरं विशेषाधिकाः । ततः सूक्ष्माः पर्याप्तास्तेजस्कायिकाः सज्ञयेयगुणाः, सूक्ष्मेष्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोघत एव सङ्ग्येयणगुणत्वात् १९ । ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः २० सूक्ष्माप्कायिकाः २१ सूक्ष्मवायुकायिकाः २२ पर्याप्ता यथो- ·त्तरं विशेषाधिकाः । तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा अपर्याप्ता असशयेयगुणाः, तेषामपि प्राभूत्येन लोके सर्वस्मिन् भावात् २३ ॥ तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्तकाः सहयेयगुणाः, सूक्ष्मेष्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोधत एवं सदा सशोयगुणत्वात् । एते च बादरापर्याप्ततेजस्कायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यवसानाः पोडश पदार्था यद्यप्यन्यत्राविशंपेणासङ्ग्येयलोकाकाशप्रदे- शप्रमाणतया संगीयन्ते, तथाप्यसयेयत्वस्यासश्येयभेदभिन्नत्वादित्थमसझयेयगुणत्वं विशेषाधिकत्वं सहयगुणत्वं विशे- पाधिकत्वमसहयेयगुणत्वं समवेयगुणत्वं प्रतिपाद्यमानं न विरोधभागिति २४ । तेभ्यः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदेभ्यो बादरनवस्प- तिकायिकाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः, प्रतिवादरैककनिगोदमनन्तजीवानां भावात् २५ । तेभ्यः सामान्यतो बादरपर्याप्ता विशेषाधिकाः, बादरपर्याप्ततेजस्कायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात २६ । तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिका अपर्याप्तका असइये- यगुणाः, एकैकपर्याप्तवादरनिगोदनिश्रयाऽसद्धयेयानां बादरनिगोदापर्याप्तानामुत्पादात् २७ । तेभ्यः सामान्यतो बादरा- पर्याप्तका विशेषाधिकाः, बादरतेजस्कायिकादीनामप्यपर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् २८ । तेभ्यः सामान्यतो बादरा विशेषा- धिकाः, पर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । इदं चात्र संग्रहिण्यामसंगृहीतमपि सूत्रोक्तत्वाद्गम्यम् २९ । तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिका- यिका अपर्याप्ता असलयेयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामपर्याप्तानामप्यसद्धयेयगुणत्वात् ३० । ततः सामान्यतः सूक्ष्मापर्याप्तका विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामप्यर्याप्तकानां तत्र प्रक्षेपात् ३१ । तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सझगेयगुणाः, सूक्ष्मवनस्पतिकायिकापर्याप्तेभ्यो हि सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ग्येयगुणाः सूक्ष्मेष्वोघतोऽपर्या- प्तेभ्यः पर्याप्तानां सहयेयगुणत्वात् । तेन सूक्ष्मापर्याप्तेभ्योऽपि सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः विशेषाधिक- RS ·त्वस्य सवेयगुणत्ववाधनायोगात् ३२ । तेभ्यः सामान्यत सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ३३ । ततः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्तापर्याप्तविशेषणरहिता विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । एतेऽप्यत्रासंगृहीता सूत्रोक्तत्वाल्लिखिताः ३४ ॥ ४८-५३ ॥ द्वारम् ॥४॥ मणजोगीण असंखा वयजोगि अजोगिणो अणंतगुणा। तणुजोगिणो अणंता विसेसअहिया सजोगि त्ति ॥ जइ वि निगोयजियाणं णंताणोदीरिया तणू एगा।तह विहु कम्मणजोगा तणुजोगीणं अणंतत्तं ॥ ५५॥ केवलतणुजोगीसुमणवयजोगेहि खित्तएहिं तु। हुंति सजोगीजीवा पुवेहितो विसेसहिया ॥५६॥ दारं ५॥ सर्वस्तोका मनयोगिनः । संज्ञिनः पर्याप्ता एव हि मनोयोगिनः, ते च स्तोका इति । तेभ्यो वाग्योगिनोऽसहयेयगुणाः, द्वीन्द्रियादीनां वाग्योगिनां संज्ञिभ्योऽसङ्ग्यातगुणत्वात् । तेभ्योऽयोगिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यः काययोगिनोऽनन्ताः, वनस्पतिकायिकानामनन्तत्वात् । यद्यपि निगोदजीवानामनन्तानामेकं शरीरं तथापि तेनैकेन शरीरेण सर्वेऽप्याहारादिग्रहणं कुर्वन्तीति सर्वेषामपि काययोगित्वान्नानन्तगुणत्वव्याघात इति वृत्तिकारोक्तो हेतुः। तेभ्यः सामान्यतः सयोगिनो विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि वाग्योगिकादीनां तत्र प्रक्षेपात् ५ ॥५४-५६॥ द्वारम् ५॥ पुरिसेहितो थीओ संखगुणा णतया अवेया उ । संढा उ अणंतगुणा विसेसअहिया सवेया उ॥ ५७॥ सर्वस्तोकाः पुरुषवेदाः, संज्ञिनामेव तिर्यग्मनुष्याणां देवानां च पुरुषवेदभावात् । तेभ्यः स्त्रीवेदाः सोयगुणाः।

·अवेदका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेश्यो नपुंसकोदा अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽग्यनन्तगुण- त्वात् । सामान्यतः सवेदा विशेषाधिकाः, स्लीवेदकपुतेदकानामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ ५७ ॥ पुरुपेभ्यः सीणां विशेषाधिकभावनायाह- तिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणां इत्थिया मुणेयवा। सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥५॥ बत्तीसगुणा बत्तीसरूवअहिया य तह य देवाणं । देवीओ इइ वुत्तं सुत्ते जीवाभिगमनामे ॥५९॥ दारं ६। अकसाई अइथोवा माणकसाई तओ अणंतगुणा । कोही माई लोही सकसाई तह विसेसहिया ॥६॥ गयरागा अकसाई तेणं ते अप्पय त्ति तेहितो । छक्काएसु वि भावा माणकसाई अणंतगुणा ॥ ६१ ॥ न उ सत्तामित्तेणं सकसायित्तं इहं अहिप्पेअं। किंतु तहापरिणामो स हि माणे अप्पकालीणो॥६२॥ सेसाणं परिणामो जहुत्तरं होइ बहुअकालीणो।तेण जहुत्तं सवं कसायसुत्तं तु निरवज ॥३॥दारं ७ । अकपायिणोऽतिस्तोकाः, सिद्धानां कतिपयानां च मनुष्याणामकपायित्वात् । तेभ्यो मानकपायिणो मानकपायपरिणा- मवन्तोऽनन्तगुणाः, पट्स्वपि जीवनिकायेषु मानकपायपरिणामस्यावाप्यमानत्वात् । तेभ्यः क्रोधकपायिणो विशेषाधिकाः। तेभ्यो मायाकपायिणो विशेषाधिकाः। तेभ्योऽपि लोभकपायिणो विशेषाधिकाः, मानकपायपरिणामकालापेक्षया क्रोधा- दिकपायपरिणामकालस्य यथोत्तरं विशेषाधिकतया क्रोधादिकपायाणामपि यथोत्तरं विशेषाधिकत्वात् । लोभकपायिभ्यः ·सामान्यतः सकपायिणो विशेषाधिकाः, मानादिकपायाणामपि तत्र प्रक्षेपात् । सकपायिण इत्यत्रैवं व्युत्पत्तिः-सह कषा- येण कपायोदयेन वर्तन्ते ते सकपायोदयाः, विपाकावस्थां प्राप्ताः कपायकर्मपरमाणवः । तेषु सत्सु जीवस्यावश्यं कपायोद- यसंभवात् । सकपाया विद्यन्ते येषां ते सकपायिणः कपायोदयसहिता इत्यर्थः ॥ ६०-६३ ॥ द्वारम् ७ ॥ सुका १ पम्हा २ तेऊ ३ अल्लेसा ४ काउ ५ नील । किण्हा ७ य । थोवा १ दो संखगुणा ३ दोऽणता ५ दो विसेसहिया ७॥ ६४ ॥ इह लंतगाइदेवा कम्मगनरतिरिगसंखवासाऊ । केइ वि सुकिललेसा थोवा तो सुकलेस त्ति ॥६५॥ इत्तो उ पम्हलेसा बहुया जेणं तु लंतगाईणं । देवाणं संखगुणा सणंकुमाराइणो देवा ॥ ६६ ॥ चोएइ असंखगुणा तेउलेसा कहं न हुजेह । ताराउ असंखगुणा भवणवईण वि जओ भणिया ॥६७॥ किं पुण सणंकुमारगमाईदेवाण ते अ किल भणिया । तेऊलेसाइजुया एयं तु न संगयं जम्हा॥६८॥ लेसासुत्ते वुत्तं इत्थीणं पम्हलेसजुत्ताणं । तेउलेसा इत्थी हवंति संखिजगुणियाओ॥ ६९ ॥ तिरियाणं जोइसिया संखेयगुणा य दंडए वुत्ता।ता कह पम्हगलेसाहितो तेऊ असंखगुणा ॥७०॥ दारं ८। सर्वरतोकाः शुक्लेश्याः, लान्तकादिष्वेवानुत्तरपर्यवसानेषु वैमानिकेषु देवेषु कतिपयेषु च गर्भव्युत्क्रान्तिषु कर्मभूमिकेषु 45 ·सझयेयवर्पायुष्केषु मनुष्येषु तियेक्सीपुनपुंसकेपु कतिपयेषु सइयेयवर्पायुष्केषु तस्याः संभवात् । तेभ्यः पद्मलेश्याकाः सहये- यगुणाः, सा हि पझलेश्या सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोककल्पवासिपु देवेषु तथा प्रभूतेषु गर्भव्युत्क्रान्तिकपु कर्मभूमिजेषु स- शयेयवर्पायुष्केषु मनुष्यस्त्रीपुंसकेषु तथा गर्भजतिर्यग्योनिकस्त्रीपुंसेपु सझयेयवर्पायुष्केष्ववाप्यते । सनत्कुमारादिदेवादयश्च समुदिता लान्तकदेवादिभ्यः सङ्ग्येयगुणा इति भवन्ति शुक्ललेश्याकेभ्यः पझलेश्याकाः सझयेयगुणाः । तेभ्यस्तेजोलेश्याकाः सझयेयगुणाः, सर्वेषां सौधर्मेशानज्योतिष्कदेवानां कतिपयानां च भवनपतिव्यन्तरगर्भजतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणां वाद- रापर्याप्तकेन्द्रियाणां च तेजोलेश्याभावात् । नन्वसझ्येयगुणाः कस्मान्न भवन्ति ?, कथं भवन्तीति चेदुच्यते, इह ज्यो- तिष्का भवनवासिभ्योऽप्यसलयेयगुणाः किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्यस्ते च ज्योतिष्कारतेजोलेश्याकास्तथा सौधर्मेशानकल्प- देवाश्च ततः प्रामुवन्त्यसयेयगुणाः, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् लेश्यापदे हि गर्भजतियग्योनिकानां संमूच्छिमपञ्चे- न्द्रियतिर्यग्योनिकानां च कृष्णलेश्याद्यल्पवहुत्वे सूत्रं वक्ष्यति-"सबथोवा गम्भवकंतियतिरिक्खजोणिया सुकलेसाति- रिक्खजोणिणीओ संखिजगुणाओ। पम्हलेसागब्भवतियतिरिक्खजोणिया संखेजगुणा तिरिक्खजोणिणीओ संखिज्जगु- णाओ । तेउलेसागन्भवतियतिरिक्खजोणिया संखिजगुणा तेउलेसाओ तिरिक्खजीणिणीओ संखिजगुणाओ।" इति महादण्डके च तिर्यग्योनिकस्त्रीभ्यो व्यन्तरा ज्योतिष्काश्च सङ्ग्येयगुणा वक्ष्यन्ते । ततो यद्यपि भवनवासिभ्योऽप्यसङ्ख्येय. गुणा ज्योतिष्कास्तथापि पझलेश्याकेभ्यस्तेजोलेश्याकाः संख्येयगुणा एव । इदमन तात्पर्यम्-यदि केवलान् देवानेव पद्मलेश्याकानधिकृत्य देवा एव तेजोलेश्याकाश्चिन्त्यन्ते ततो भवन्त्यसद्धयेयगुणाः । यावता तिर्यसम्मिश्नया पालेश्या- ·धिकाः, संज्ञितिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि केपाञ्चिन्मतिश्रुतज्ञानभावात् , स्वस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः। तेभ्योऽसत्येयगुणा विभङ्गज्ञानिना, सुरनरकेषु सम्यग्दृष्टिभ्यो मिथ्यादृष्टयो विभङ्गज्ञानिनोऽसङ्ग्येयगुणाः ॥ ७२ ॥ तेभ्यः केवलिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यो मत्यज्ञानिनः श्रुताज्ञानिनश्चानन्तगुणाः, वनस्पतीना- मपि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानभावात् तेषां चानन्तत्वात् । स्वस्थाने तु परस्परं तुल्याः॥ ७३ ॥ द्वारम् १० । थोवा उ ओहिदंसी चक्खुदंसी भवे असंखिज्जा । केवलदसि अणंता अचक्खुदंसी अणंतगुणा ॥ ७४ ॥ दारं ११ । सर्वस्तोका अवधिदर्शिनिनः, देवनैरयिकाणां कतिपयानां च संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यङ्मनुष्याणामधिदर्शनभावात् । तेभ्य- श्चक्षुर्दर्शिनोऽसङ्ख्येयगुणाः, सर्वेषां देवनैरयिकगर्भजमनुष्याणां संज्ञितिर्यपश्चेन्द्रियाणामसंज्ञितिर्यक्पश्चैन्द्रियाणां चतुरि- न्द्रियाणां च चक्षुर्दर्शनभावात् । तेभ्यः केवलदर्शिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्योऽचक्षुदेर्शिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् ॥ ७४ ॥ द्वारम् ११ । थोव त्ति संजया तह य संजयाऽसंजया असंखगुणा । पडिसेहत्तियरूवा सिद्धाऽणंता अविरया य ॥७५॥ दारं १२ । २ वनस्पतीनामित्यर्थः ।

·सेस अविग्गहवित्ती अस्संखाहारगा ते य ॥ ७९ ॥ दारं १४ । सर्वस्तोका अनाहारका जीवाः, विग्रहगत्यापनादीनामेवानाहारकत्वात् । उक्तं च-"विग्गहगइमावन्ना केवलिणो समुहया अजोगी य । सिद्धा य अणाहार सेसा आहारगा जीवा।” इत्यादि । तेभ्य आहारका असङ्खयेयगुणाः । ननु वन- स्पतिकायानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात्तेषां चाहारकतया लभ्यमानत्वात् कथमनन्तगुणा न भवन्ति ?, तदयुक्तम् , वस्तुत- वापरिज्ञानात् । इह सूक्ष्मनिगोदाः सर्वसश्ययाप्यसद्धयेयाः । तत्राप्यन्तमुहर्तसमयराशितुल्याः सूक्ष्मनिगोदाः सर्वकालं विग्रहे वर्तमाना लभ्यन्ते । ततोऽनाहारका अप्यतिबहवः । सकलजीवराश्यसङ्खयेयभागतुल्या इति । तेभ्य आहरका अस- येयगुणा एव नानन्तगुणा भवन्तीति भावः ॥ ७७-७९ ॥ द्वारं १४ । भासगजीवेहिन्तो अभासगा हुंति णंतरणिया उ। दारं १५ । सर्वस्तोका भापका भाषालधिं सम्पन्नाः, द्वीन्द्रियादीनामेव भाषकत्वात्। स्तेभ्योऽभाषकाभापालब्धिहीना अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामनन्तत्वात् । द्वारम् १५॥ नो अपरित्तपरित्ता परित्या पंतगुणिया उ ॥८॥ अपरित्ता गंतगुणा तत्थ परित्ता हवंति दुविहा उ । कायपरित्ता एगे अन्ने पुण भवपरित्त त्ति ॥८१॥ पत्तेअतणूकाया परित्तया सुक्कपक्खिया इयरे । दारं १६ ।

·इह परीत्ता द्विविधा, भवपरीत्ताः कायपरीत्ताश्च । तत्र भवपरीत्ता येषां किञ्चिदूनापार्द्धपुद्गलपरावर्त्तमात्रसंसारः । कायपरीताः प्रत्येकशरीरिणः । तत्रोभयेऽपि परीत्ताः सर्वस्तोकाः, शुक्लपाक्षिकाणां प्रत्येकशरीरिणां वाशेषजीवापेक्षया- तिस्तोकत्वात् । ततो नोपरीत्ता नोअपरीत्ता उभयप्रतिषेधवृत्ता हि सिद्धा अनन्तगुणाः ॥ ८० ॥ तेभ्योऽपरीत्ता अनन्त- गुणाः, कृष्णपाक्षिकाणां साधारणवनस्पतिकायानां वा सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ॥ ८१ ॥ द्वारम् १६ । सिद्धाणमपज्जत्ता णंता पज्जत्तया संखा ॥ ८२॥ दारं १७ । सर्वस्तोका नोपर्याप्तका नोप्तिकाः, उभयप्रतिपेधवर्त्तिनो हि सिद्धाः, ते चापर्याप्तकादिभ्यः सर्वस्तोका इति । ते- भ्योऽपर्याप्तका अनन्तगुणाः, साधारणवनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणानां सर्वकालमपर्याप्तत्वेन लभ्यमानत्वात् । तेभ्यः पर्याप्ताः सझयेयगुणाः । इह सर्ववहवो जीवा सूक्ष्माः । सूक्ष्माश्च सर्वकालमपर्याप्तेभ्यः पर्याप्ताः सञ्जयेयगुणा इति ॥ ८२ ॥ द्वारम् १७ । नोसुहुमबायराणं बायरगा हुंत गंतगुणिया उ। सुहुमा असंखगुणिया सुहुमनिगोए पडुच्चेवं ॥ ८३ ॥ दारं १८ । सर्वस्तोका नोसूक्ष्मा नोवादरा जीवाः सिद्धा इत्यर्थः, तेषां सूक्ष्मवादरजीवराशेरनन्तभागकल्पत्वात् । तेभ्यो बादरा अनन्तगुणाः, बादरनिगोदजीवानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् । तेभ्यः सूक्ष्मा असङ्ख्येयगुणाः, बादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्म- निगोदानामसङ्ख्येयगुणत्वात् ॥ ८३ ॥ द्वारम् १८ । RY- RE ·सन्नी थोवा सिद्धा णंता अस्सन्निणो अणंतगुणा । दारं १९ । सर्वस्तोकाः संज्ञिनः, समनस्कानामेव संज्ञित्वात् । तेभ्यो नोसंज्ञिनो नोऽसंज्ञिनोऽनन्तगुणाः, उभयप्रतिपेधवृत्ता हि सिद्धास्ते च संज्ञिभ्योऽनन्तगुणा एवेति । तेभ्योऽसंज्ञिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात्।द्वारम् १९॥ अब्भवाणं सिद्धा शंतगुणा णतया भवा ॥ ८४ ॥ दारं २० । सर्वस्तोका अभवसिद्धिका अभव्याः, जघन्ययुक्तानन्तपरिमाणत्वात् । तेभ्यो नोभवसिद्धिका नोऽभवसिद्धिकाः सिद्धाः अनन्तगुणाः, अजघन्योत्कृष्टयुक्तानन्तकपरिमाणत्वात् । तेभ्यो भव्या अनन्तगुणाः, यतो भव्यनिगोदस्यैकस्यानन्तभा- गकल्पाः सिद्धाः, भव्यजीवराशिनिगोदाश्चासयोया लोक इति ॥ ८४ ॥ द्वारम् २० ॥ धम्माधम्मागासा इकिका दवयाइ ते थोवा । धम्माधम्मीय समा पएसओ ते असंखगुणा ॥ ८५॥ जीवा दवा गंता ते चेव पएसओ असंखगुणा । पुग्गलदवा गंता पएसओ ते असंखगुणा ॥ ८६ ॥ अद्धासमया गंता नहप्पएसा तओ अणंतगुणा । दारं २१ । धास्तिकायाधर्मास्तिकायाकाशास्तिकाया एते त्रयोऽपि द्रव्यार्थतया, द्रव्यमेवार्थों द्रव्यार्थस्तस्य भावो द्रव्यार्थता तया द्रव्यरूपतयेत्यर्थः, तुल्या समाः प्रत्येकमेकैकसझयाकत्वात् , अत एव सर्वस्तोकाः ३ । तेभ्यो धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायौ म्मागासा" इत्यपि पाठः।

·~ ब्रजर प्रदेशार्थतयाऽसद्धयेयगुणौ, परस्परं तुल्यौ, द्वयोरपि लोकाकाशप्रदेशप्रमाणप्रदेशत्वात् ५ । ताभ्यां जीवास्तिकायो द्रव्या- र्थतयानन्तगुणः, जीवानां प्रस्तेकं द्रव्यत्वात् तेषां चानन्तत्वात् ६ । ततः स एव प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणः, प्रतिजीवं लोकाकाशप्रदेशप्रमाणप्रदेशभावात् ७ । ततः पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः कथम्?, इति चेदुच्यते-यत इह परमाणुद्विप्रदेशकादीनि पृथक्पृथग्द्रव्याणि, तानि च सामान्यतस्त्रिधा, प्रयोगपरिणतानि मिश्रपरिणतानि विस्रसापरि- णतानि च । तत्र प्रयोगपरिणताण्येव तावजीवप्रदेशेभ्योऽनन्तगुणानि । एकैकस्य जीवप्रदेशस्यानन्तैः प्रत्येकं ज्ञानावरणी- यादिकर्मपुद्गलस्कन्धेरावेष्टितत्वात् , किं पुनः शेषाणि ? । ततः प्रयोगपरिणतेभ्यो मिश्रपरिणतान्यनन्तगुणानि । तेभ्यो विनसापरिणतान्यनन्तगुणानि ८ । तस्मादपि पुद्गलास्तिकायः स्व(सत्)द्रव्यापेक्षया प्रदेशार्थतया चिन्त्यमानोऽसङ्ख्येयगुणः । ननु कथं नानन्तगुणोऽनन्तप्रदेशकानामपि स्कन्धानां बहूनां भावात् , नैवं, स्वल्पा अनन्तप्रदेशकाः स्कन्धाः, परमाण्वा- दयस्त्वतिबहवः, तथा च वक्ष्यति सूत्रम्-" सवत्थोवा अणंतप्पएसिया खंधा दवछ्याए । परमाणुपोग्गला दबठ्याए अणंतगुणा । संखिज्जपएसिया खंधा दबठ्याए संखिजगुणा । असंखिज्जपएसिया खंधा दवठ्याए असंखिजगुणा।" इति। ततश्चानानन्तप्रदेशकानामतिस्तोकत्वात् परमाणूनां चातिवहुत्वात्तेषां च पृथक् पृथग्द्रव्यत्वादसक्येयप्रदेशकानां च स्कधानां परमाण्वपेक्षयाऽसज्ञयेयगुणत्वादसश्वेयगुण एवोपपद्यते पुद्गलास्तिकायः प्रदेशार्थतया नानन्तगुणः ९ । तस्माद- प्यद्धासमयो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः । कथम् ?, इति चेदुच्यते-इहैकस्यैव परमाणोरनागते काले, तत्तद्विप्रदेशक- व्यणु- " जीवेभ्योऽनन्तगुणानि । एकैकस्य जीवस्यानन्तैः " इति पाठः प्रज्ञापनाटीकायाम् ।

·फ-सज्ञाताऽणुक- अराजमाताऽणुक-अनन्ताऽणुकस्कन्धान्तपरिणागतयाऽनन्ता भाविनः संयोगाः पृथक् पृथरु काला। यथा कस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां प्रत्येक दवणुकादिस्कन्भानामनन्ताः संयोगाः पुरस्कृताः, सर्वेपामपि मनुष्यक्षेत्रान्त- वर्तितया परिणागसम्भवात् । तथा क्षेत्रतोऽप्ययं परमाणुरगुष्मिशाकाशप्रदेशेऽमुष्मिन् कालेऽवगाहिष्यत इत्येवमनन्ता एकस्याणो निनः संयोगाः । यथैकस्याणोस्तथा सर्वेषां परमाणूनां तथा द्विपदेशकादीनामपि स्कन्धानामनन्तायुपर्यन्तानां प्रत्येक तत्तदेकादेशारावगाहभेदतो भिशभिन्नकाला अनन्ता भाविनः संयोगाः।तथा कालतोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिनाकाशप्र- देशे एकसमयस्थितिको द्विरामयस्थितिक इरोवमेकस्यापि परमाणोरेकसिशाकाशप्रदेशेऽसश्यया भानिनः संयोगाः। एवं सर्वेष्वपि आकाशप्रदेशेषु प्रत्येकमराशोया भाविनः संयोगाः । ततो भूयो भूयस्तेष्वाकाशदेशेषु परावृत्ती कालस्यानन्त- वादनन्ताः फालतो भाविनः संयोगाः । यथा चैफस्याणोरतथा सर्वेपामप्यणूनां सर्वेषां प्रत्येकं गणुकादीनां च । गाव- तोऽप्ययं परमाणुरमुष्मित् काले एकगुणकालको द्विगुणकालको भावीत्येवमेकस्याप्यणोभित्रभित्रकाला अनन्ताः संयोगाः। यथा चैकस्साणोस्तथा सर्वेषामणूनां सर्वेषां च द्वयणुकादीनां पृथक् पृथगनन्ता भावतः पुरस्कृताः संयोगाः । तदेवमेक- स्याप्यणोद्भव्यक्षेत्रकालभानविशेषसम्बन्धवशादनन्ता भाविनोऽतीताश्च रामया उपलब्धाः । यथैकस्याणोस्तथा सर्वेपाम णूनां सर्वेषां च प्रत्येक द्वषणुकादीनां स्कन्धानाम् । न चैतत्परिणामिकालवस्तुव्यतिरेके परिणामिपुजलारितकायादिव्यति- रेके चोपपद्यते । ततः सर्वमिदं तात्त्विकमनसेयम् । यथा सर्वेषां परमाणूनां सर्वेषां च द्वयणुकादीनां स्कन्धानां प्रत्येक १ कालानन्तत्वमित्यर्थः ।

·माणत्वात् । तेभ्योऽनन्तगुणाश्चरमाः, अजघन्योत्कृष्टानन्तानन्तकपरिमाणत्वात् । 'इह' एतगाथोक्ता "जमईआणागय- द्धा य"इति युक्तिरत्राधिकारे वृत्तौ न दृष्टेति ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ द्वारम् २२ । जीवा १ पुग्गल २ समया ३ व ४ पएसा ५ य पज्जवा ६ चेव । थोवा १ गंता २ णंता ३ विसेसमहिआ ४ दुवे णंता ६॥ ८९॥ इक्किको जियदेसो णंताणतेहि कम्मगअणूहिं । परिवेढिउ त्ति तेणं जीवाणं पुग्गला गंता ॥ ९ ॥ दवाईभावाणं संबंधविसेसओ अणंताओ। हुंति हु अद्धासमया एगम्मि वि सुद्धअणुयंमि ॥ ९१ ॥ जमणंता वि हु समया दवाई तेसि मज्झयारंमि । जीवाइपञ्च दवा छूढा तो बहुतरा दवा ॥ ९२ ॥ आगासाणंतत्ता दवपएसा भवंत णंतगुणा। पज्जवया वि अणंता पइप्पएसंजओ णंता ॥९३॥ दारं २३ । सर्वस्तोका जीवाः १। तेभ्यः पुद्गला अनन्तगुणाः २ । तेभ्योऽद्धासमया अनन्तगुणाः ३ । अन भावना प्रागेवोक्ता । तेभ्योऽद्धासमयेभ्यः सर्वद्रव्याणि विशेषाधिकानि । कथम् ?, इति चेदुच्यते-इह येऽनन्तरमद्धासमयाः पुद्गलेभ्योऽनन्त- गुणा उक्तास्ते प्रत्येकं द्रव्याणि, ततो द्रव्यचिन्तायां तेऽपि परिगृह्यन्ते । तेषु च मध्ये सर्वजीवद्रव्याणि सर्वपुद्गलद्रव्याणि धर्माधर्माकाशास्तिकायद्व्याणि च प्रक्षिप्यन्ते, तानि च समुदितान्यद्धासमयानामनन्तभागकल्पानीति तेषु प्रक्षिप्तेष्वपि मनागधिकत्वं जातमित्यद्धासमयेभ्यः सर्वद्रव्याणि विशेषाधिकानि४ातेभ्यः सर्वप्रदेशा अनन्तगुणाः, आकाशानन्तत्वात् ५।

·तेभ्यः सर्वपयवा अनन्तगुणाः, एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशेऽनन्तानामगुरुलघुपर्यायाणां भावात् ॥ ८९-९३ ॥ द्वारम् २३ । उहतिरियमि थोवा १ अहतिरिए इंति तो विसेसहिआ २। तिरियमि असंखगुणा ३ असंखगुणिया उ तेलोए ४॥९४ ॥ उलुमि असंखगुणा ५ जिआ विसेसाहिआ अहोलोए ६ । खित्तबहुत्तणेण य जहुत्तरं जीवबहुयत्तं ॥१५॥ तिरियलोयस्स उ अंतो आई उड्ढस्स पयरदुगमेयं । उड्डतिरियं ति भिन्नइ एवं चिय होइ अहतिरियं ॥१६॥ समुघायविग्गहेहिं फुसंति जे देहिणो उतियलोयं । तेलकत्था ते इह भावत्थो वित्तिओ नेओ ॥९७॥ सर्वस्तोका ऊर्द्धतियग्लोके । इहोईलोकस्य यदधस्तनमाकाशप्रदेशप्रतरं यच्च तिर्यग्लोकस्य सर्वोपरितनमाकाशप्रदे- शप्रतरमेष ऊर्द्धतिर्यग्लोकः । इयमत्र भावना-इह सामस्त्येन चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकस्त्रिधा भिद्यते, ऊर्द्धलोकः १ तिर्य- ग्लोकः २ अधोलोकश्च ३ । रुचकाच्चैतेषां विभागः,तथाहि-रुचकस्याधस्तान्नवयोजनशतानि रुचकस्योपरिष्टान्नवयोजन- शतानि तिर्यग्लोकः, तस्याधस्तादधोलोकः, उपरिष्टादू लोकः । तत्र रुचकसमाद्भूभागान्नवयोजनशतानि गत्वा ज्योतिश्च- कस्योपरितनं तिर्यग्लोकसम्बन्धि एकप्रादेशिकमाकाशप्रतरं तिर्यग्लोकप्रतरं, तस्य चोपरि यदेकप्रादेशिकमाकाशप्रतरमूर्व- लोकप्रतरम्, एते च द्वे अप्यूर्द्धतिर्यग्लोक इति व्यवहियते । तत्र वर्तमाना जीवाः सर्वस्तोकाः । कथम् ?, इह ये ऊर्द्ध- लोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वो लोके समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ये च तत्रस्था एव केचन तत्प्रतरद्व- ·याध्यासिनो वर्तन्ते ते किल विवक्षितप्रतरद्वये वर्तन्ते' नान्ये । ये पुनरू लोकादधोलोके समुत्पद्यमानास्तत्प्रतरद्वयं स्पृशन्ति ते न गण्यन्ते, तेषां त्रैलोक्यस्पर्शित्वात् । ततः स्तोका एवाधिकृतप्रतरद्वयवर्तिनो जीवाः । ननू लोकगताना- मपि सर्वजीवानामसोयो भागोऽनवरतं नियमाणोऽवाप्यते, ते च तियग्लोके समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृश- न्तीति कथमधिकृतप्रतरद्वयस्पर्शिनः स्तोकाः १, तदयुक्तं, यद्यप्यू लोकगतानां सर्वजीवानामसहयेयो भागोऽनवरतं म्रिय- माणोऽवाप्यते तथापि न ते सर्व एव तिर्यग्लोके समुत्पद्यन्ते, प्रभूततराणामूर्द्धलोकेऽधोलोके च समुत्पादादिति ११ तेभ्यो- ऽधोलोकतिर्यग्लोके विशेषाधिकाः, इह यदधोलोकस्योपरितनमेकप्रादेशिकमाकाशप्रदेशप्रतरं यच्च तिर्यग्लोकस्याधस्तनमेक- प्रादेशिकमाकाशप्रदेशप्रतरं,एतद्वयमप्यधोलोकतिर्यग्लोक उच्यते । तत्र ये विग्रहगत्या तत्रस्थतयावा वर्तन्ते ते विशेषाधिकाः। कथम् ?, इह येऽधोलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वाऽधोलोके इलिकागत्या समुत्पद्यमाना अधिकृतप्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ये च तत्रस्था एव केचन तत्प्रतरद्वयमध्यासीना वर्तन्ते ते विवक्षितप्रतरद्वयवर्तिनः । ये पुनरधोलोकादूर्द्धलोके उत्पद्यमानास्त- प्रतरद्वयं स्पृशन्ति न ते गृह्यन्त, तेषां त्रैलोक्यस्पर्शित्वात् । केवलमूर्द्धलोकादधोलोको विशेषाधिक इत्यधोलोकात्तिर्य- ग्लोक उत्पद्यमाना ऊ लोकापेक्षया विशेषाधिकाः २ । तेभ्यस्तिर्यग्लोकवर्तिनोऽसझयेयगुणा इति, उक्तक्षेत्रद्विकात्तिर्यग्लो- कक्षेत्रस्यासहयेयगुणत्वात् ३ । तेभ्यस्त्रैलोक्यसंस्पर्शिनोऽससोयगुणाः, इह ये केवले ऊर्द्धलोकेऽधोलोके तिर्यग्लोके वा वर्त्तन्ते, ये च विग्रहगत्यो’लोकतिर्यग्लोकावधोलोकतिर्यग्लोकौ वा स्पृशन्ति ते न गण्यन्ते । किन्तु ये विग्रहगत्यापन्नास्त्री- १ "तेषा सूत्रान्तरविषयत्वात् ।" इति प्रज्ञापनाटीकायाम् । २ "तेषां सूत्रान्तरविषयत्वात् ।" इति प्रज्ञापनाटीकायाम् ।

·लोकत्रयस्पर्शिनो नैरयिकाः कथं वा ते सर्वस्तोकाः ? इत्याह-इह ये मेरुशिखरेऽञ्जनदधिमुखपर्वतशिखरादिषु वा वापीषु वर्तमाना मत्स्यादयो नारकेषुत्पित्सव इलिकागत्या प्रदेशान् विक्षिपन्ति ते किल त्रैलोक्यमपि स्पृशन्ति, नारकव्यपदेशं च लभन्ते, तत्कालमेव नरकेषूत्पत्तेर्नारकायुष्कप्रतिसंवेदनात् । ते चेत्थम्भूताः सर्वस्तोकाः । अन्ये तु व्याचक्षते नारका एव यथोक्तवापीषु तिर्यपञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमानाः समुद्धातवशतो विक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा अद्यापि कालमकुर्वन्तो जातमरणाः परिगृह्यन्ते । ते हि किल तदा नारका एव निर्विवादं तदायुष्कसंवेदनात् त्रैलोक्यस्पर्शिनश्च यथोतवापी- विदात्मप्रदेशदण्डस्य विक्षिप्तत्वादिति १। तेभ्यः प्रतरद्वयरूपाधोलोकतिर्यग्लोकेऽसयेयगुणाः । यतो मन्दरादिक्षेत्राद- सङ्गयेयगुणादसवेयद्वीपसमुद्रात्मकक्षेत्रात्तिर्यपञ्चेन्द्रिया नरकेषूत्पद्यमाना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति । अन्ये त्वाहुः-नारका एवासमयेयेषु द्वीपसमुद्रेषु तिर्यक्पञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेन विक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा द्रष्टव्याः। ते हि नारकायुर्वेदनान्नारका उद्वर्त्तमाना अप्यसङ्ख्येयगुणाः प्राप्यन्त इति २।तेभ्योऽधोलोकेऽसयेयगुणाः, तस्य तेषां स्वस्थान- त्वादधोलोकक्षेत्रस्यासवेयत्वाच्च ३। तिरश्चां क्षेत्रतोऽल्पबहुत्वमौधिकजीववत् सूक्ष्मनिगोदानामुभयत्र भावात् ॥१८॥ पंचम १ पढम २ चउत्थे ३बीए ४ छठे५तइज ६ तिरियत्थी।थोवा१ऽसंखा २ सेसा संखिज्जगुणा कमेणेव ९९ पञ्चमे ऊर्द्धलोके तिर्यग्योनिकस्त्रियः सर्वस्तोकाः । इह मन्दरादिवापीप्रभृतिष्वपि हि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियो भवन्ति, ताश्च क्षेत्रस्याल्पत्वात् सर्वस्तोकाः १ । ताभ्य ऊलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे वर्तमाना असङ्गोयगुणाः । कथम् ?, यावत्सहस्रारदेवलोकस्तावद्देवा अपि गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यपञ्चेन्द्रिययोनित्वेनोत्पद्यन्ते, किं पुनः शेषकायाः ।

·ते हि यथासङ्ख्यमुपरिवर्तिनोऽपि तत्रोत्पद्यन्ते । ततो ये सहस्रारान्ता देवा अन्येऽपि च शेषकाया ऊर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यक्पञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेन तदायुःसंवेदयमाना उत्पद्यन्ते । यास्तिर्यग्लोकवर्त्तिन्यस्तिर्यपञ्चेद्रियस्त्रिय ऊर्द्वलोके देवत्वेन शेषकायत्वेन वोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्धातेनोत्पत्तिदेशे निजनिजात्मप्रदेशदण्डान विक्षिपन्ति ता यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति । तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च तास्ततोऽसङ्ख्येयगुणाः २ । ताभ्यस्त्रिलोके सङ्ख्येयगुणाः । यस्मादधोलोकाद्भवनपतिव्यन्त- रनारकाः शेषकाया अपि चोर्द्वलोकेऽपि तिर्यपञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्पद्यन्ते, ऊर्द्धलोका वादयोऽप्यधोलोके च समवहता निजनिजात्मप्रदेशदण्डैत्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति प्रभूताश्च ते। तथा तिर्यग्योनिकरुयायुःसंवेदनात्तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च ततः सङ्ख्येयगुणाः ३ । ताभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोकसंज्ञे प्रतरद्वये सङ्ख्येयगुणाः, बहवो हि नारकाः समुद्धातं विनापि तिर्यग्लोके तिर्यक्पञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्पद्यन्ते, तिर्यग्लोकवर्तिनश्च जीवास्तिर्यास्त्रीत्वेनाधोलौकिकग्रामेष्वपि च । तथा च ते उत्पद्यमाना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति तिर्यग्योनिकरूयायुःप्रतिसंवेदनाच्च तिर्यग्योनिकस्त्रियोऽपि । तथाऽधोलौकिकग्रामा योजनसह- स्रावगाहाः पर्यन्तेऽर्वाक् क्वचित्प्रदेशे नवयोजनशतावगाहा अपि । तत्र काश्चित्तिर्यग्योनिकस्त्रियोऽवस्थानेनापि यथोक्त- प्रतरद्वयाध्यासिन्यो वर्तन्ते, ततो भवन्ति पूर्वोक्ताभ्यः सङ्ख्येयगुणाः ४ । ताभ्योऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽधोलौकिक- ग्रामाः सर्वेऽपि च समुद्रा योजनसहस्रावगाहास्ततो नवयोजनशतानामधस्ताद्या वर्तन्ते मत्सीप्रभृतिकास्तियंग्योनिकस्त्रि- यस्ताः स्वस्थानत्वात् प्रभूता इति सङ्ख्येयगुणाः ५ । ताभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्य सङ्ख्येयगुणत्वात् ६,॥ ९९ ॥ चउथे१पढमेरवीए३पंचमछट्टे५तइज्जएक्ष्मणुया । थोवा१ऽसंखारसेसा संखिजगुणाईकमेणेव ॥१०॥ ISIS ·मनुष्यास्त्रिलोकस्पर्शिनः स्तोकाः, यतो ये ऊर्द्धलोकादधोलौकिकग्रामत्पित्सवो मारणान्तिकसमुद्घातेन समवहता भवन्ति ते च केचित्समुद्धातवशाबहिनिर्गतैरात्मप्रदेशैस्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति । येऽपि च वैक्रियसमुद्घातमाहारक- समुद्भातं वा गतास्तथाविधप्रयत्नविशेषाद्दरतरमूधिोविक्षिप्तात्मप्रदेशा ये च केवलिसमुद्धातं गतास्तेऽपि त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति, एते सर्वेऽपि मीलिताः स्तोका एवेति १ । तेभ्यः प्रथमे उ लोकतिर्यग्लोकप्रतरद्वयरूपेऽसक्येयगुणाः, यतो वैमानिकाः शेषकायाश्च यथासम्भवमूर्खलोकात्तिर्यग्लोके मनुष्यत्वेन समुत्पद्यमाना यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शिनो भवन्ति । विद्याधराणामपि च मन्दरादिषु गमनं, तेषां च शुक्ररुधिरादिपुद्गलेषु सम्मूर्छिममनुष्याणामुत्पाद इति ते विद्याधरा रुधिरादिपुद्गलसम्मिश्रा यदा गच्छन्ति तदा संमूर्छिममनुष्या अपि यथोक्तप्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ते चातिबहव इत्यसङ्ख्ये- यगुणाः २ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयात्मनि सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽधोलौकिकग्रामेषु स्वभावत एव बहवो मनुष्याः, ततो ये तिर्यग्लोकान्मनुष्येभ्यः शेषकायेभ्यो वाऽधोलौकिकग्रामेषु गर्भजमनुष्यत्वेन सम्मूर्छिममनुष्यत्वेन वोत्पि- सवो येऽधोलोकादधोलौकिकग्रामरूपात् शेषाद्वा मनुष्येभ्यः शेषकायेभ्यो वा तिर्यग्लोके गर्भजमनुष्यत्वेन संमूर्छिममनुष्य- त्वेन वोत्पित्सवस्ते यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति बहुतराश्च ते । तथा स्वस्थानतोऽपि किञ्चिदधोलौकिकग्रामेषु यथोक्तप्रतर- द्वयस्पर्शिन इति ते प्रागुक्तेभ्यः सञ्जयेयगुणाः ३ । तेभ्यः पञ्चमे ऊर्द्वलोके सहयेयगुणाः, यतः सौमनसादिषु क्रीडा) चैत्यव- न्दननिमित्तं वा प्रभूततराणां विद्याधराणां चारणमुनीनां च भावात् , तेषां च रुधिरादिपुद्गलतः सम्मूर्छिममनुष्यसम्भवात् ४ । तेभ्यः षष्ठेऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः स्वस्थानत्वेन बहुत्वभावात् ५ । तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्य सङ्खये- SAR ·तेभ्यः चतुर्थे त्रैलोक्ये सोयगुणा, यतो भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकदेवास्तथाविधप्रयत्नविशेषवशतो वैक्रियस- मुद्धातेन त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति ते चेत्थं समवहताः प्रागुक्तप्रतरद्वयस्पर्शिभ्यः सङ्ख्येयगुणाः केवलवेदसोपलभ्यन्ते ३ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोकतिर्यग्लोके सद्ध्येयगुणाः, तद्धि प्रतरद्वयं भवनपतिव्यन्तरदेवानां प्रत्यासन्नतया स्वस्थानं, तथा बहवो भवनपतयः स्वभवस्थास्तिर्यग्लोकगमागमेन तथोद्वर्तमानास्तथा वैक्रियसमुद्घातेन समवहतास्तिर्यग्लोकस्थास्तिर्यक्पञ्चेन्द्रि- यमनुष्या वा भवनपतित्वेनोत्पद्यमाना भवनपत्यायुरनुभवन्तो यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शिनोऽतिबहव इति सङ्ख्येयगुणाः४ातेभ्यः पष्ठेऽधोलोके सङ्खयेयगुणाः, भवनपतीनां स्वस्थानत्वात् ५। तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, ज्योतिष्कव्यन्तराणां स्वस्थानत्वात् ६ । एवं देव्योऽपि । इदमौधिक देवदेवीविषयमल्पवहुत्वमुक्तम् । विभागतस्तु चतुर्गतिनिकायदेवदेव्यल्पव- हुत्वाष्टकं पर्याप्तापर्याप्तकेन्द्रियादिपृथ्व्यादीनां पृथगल्पबहुत्ववृन्दं च सभावनं प्रज्ञापनासूत्रवृत्तिभ्यां ज्ञेयम्॥१०२॥द्वारम२४॥ आउयबंध १ अपजत्त २ सुत्त ३ सम्मोहया य ४ सायगया। अक्खोवउत्त ६ अणगारुवउत्ता ७ संखगुणिया उ॥ १०३ ॥ स्तोका आयुष्कर्मणो बन्धकाः, तद्वन्धकालस्य भवत्रिभागादेः प्रतिनियतत्वात् १। तेभ्योऽपर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यतो- ऽपर्याता भवत्रिभागाद्यवशेषायुषः परभवायुर्वनन्ति । ततो द्वौ त्रिभागाववन्धकाल एको बन्धकाल इति वन्धकालादव- न्धकालः सङ्ख्येयगुणस्तेन सङ्ख्येयगुणा एवापर्याप्ता आयुर्वन्धकेभ्यः २ । तेभ्यः सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽपर्याप्तेषु पर्याप्तेषु च सुप्ता लभ्यन्ते । पर्याप्ताश्चापर्याप्तेभ्यः सङ्ख्येयगुणाः । एतच्च सूक्ष्मजीवानधिकृत्य वेदितव्यम् । सूक्ष्मेषु वाह्यो व्याघातो ·समवहता ८ विशेषाधिकाः,अपर्याप्तानामप्यायुष्कर्मावन्धकत्वभावात् १ ॥ १०४ ॥ १०५॥ द्वारम् २५ ॥ इदमेवाल्पवहुत्वं विनेयजनानुग्रहायासत्कल्पनया स्थापनाराशिभिरुपदश्यते । इह द्वे पक्षी उपर्यधोभावेन स्थाप्यते । तत्रोपरितन्यां पतौ आयुष्कर्मवन्धका अपर्याप्ताः सुप्ताः समवहताः सातवेदका इन्द्रियोपयुक्ता अनाकारोपयुक्ताः क्रमेण स्थाप्यन्ते । तस्या अधस्तन्यां पतौ तेषामेव पदानामधस्ताद्यथासङ्ख्यमायुरवन्धकाः पर्याप्ता जागरा असमवहता असात- वेदका नोइन्द्रियोपयुक्ताः साकारोपयुक्ताश्च । स्थापना चेयम् ॥ आयुर्वन्धका. १ अपर्याप्ता• २ सुप्ता. ४ सातवेदका १६ इन्द्रियोपयुक्ताः ३२ अनाकारोपयुक्ता ६४ आयुरबन्धका २५५ पर्याप्ता २५५ | जागरा २५२ | असमवहताः २४८ असातवेदका. २४० नोइन्द्रियोपयुक्ता २२४ | साकारोपयुक्ता १९२ अनोपरितन्यां पतौ सर्वाण्यपि पदानि सङ्ख्येयगुणानि।आयुष्पदं च सर्वेषामाद्यमिति तत्परिमाणसङ्ख्यायामेकः स्थाप्यते। ततः शेषपदानि किल जघन्येन सङ्ख्येयेन सझयेयगुणानीतिद्विगुणद्विगुणोऽङ्कस्तेषु स्थाप्यते। तद्यथा-द्वौ चत्वारोऽष्टौ पोडश द्वात्रिशच्चतुःपष्टिः । सर्वोऽपि जीवराशिरनन्तानन्तस्वरूपोऽप्यसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमाणः परिकल्प्यते। ततोऽस्माद्राशेरायुर्वन्धकादिगताः सङ्ख्याः शोधयित्वा यच्छेषमवतिष्ठति तदायुरबन्धकादीनां परिमाणे स्थापयितव्यम् । तद्यथा-आयुरबन्धकपदे द्वे शते पञ्चपञ्चाशदधिके शेषेषु क्रमेण द्वे शते चतुःपञ्चाशदधिके द्वे शते द्विपश्चाशदधिके द्वे शतेऽष्टौ चत्वारिंशदधिके द्वे शते चत्वारिंशदधिके द्वे शते चतुर्विंशत्यधिके द्विनवत्यधिकं शतम् । एवं च सत्युपरितन- पङ्गिगतान्यनाकारोपयुक्तपर्यन्तानि पदानि सङ्ख्येयगुणानि द्विगुणद्विगुणाधिकत्वात् । ततः परं साकारोपयुक्तपदमपि

·यावलोकान्तस्ततस्तस्सा विशेषाधिकत्वात्तत्र पुगा विशेषाधिकाः २ । तेभ्य ईशाननै तयोः प्रत्येकमसझोयगुणाः,
परस्परं तुल्याः, यतस्ते द्वे अपि दिशौ रुचकाभिर्गते मुक्तावलिसंस्थिते तिर्यगूर्वाधोलोकान्तपर्यवसिते, तेन क्षेत्रस्यासझने-
यगुणत्वात्तत्रासोयगुणाः पुनलाः ३ । तेभ्यो वायव्याय्योर्विशेषाधिकाः, परस्परं तुल्याः । कथं विशेषाधिकाः १ इति
दुच्यते, इह सौमनसगन्धमादनेषु सप्त सप्त कूटानि, विद्युत्मभमाल्यवतो व नव, तेषु च कूटेषु भूमिकाऽवश्यायादिसू-
क्ष्मपुद्गलाः प्रभूताः सन्तीति विशेषाधिकाः । स्वस्थाने तु क्षेत्रस्य पर्वतादेश्च समानत्वात्तुल्याः ४ । तेभ्यः पूर्वस्यामसझोय
गुणाः, क्षेत्रस्यासोयगुणत्वात् ५। तेभ्यः पश्चिमायां विशेषाधिकाः, अधोलौकिकयामेषु शुपिरभावतो बहूनां पुद्गलाना-
मवस्थानभावात् ६ । दक्षिणेन विशेषाधिकाः, पहुभवनशुपिरभावात् ७ । तेभ्य उत्तरस्यां विशेषाधिकाः, यत उत्तरस्या-
मायामविष्कम्भाभ्यां सोययोजनकोटीकोटीप्रमाणं मानसरारतत्र ये जलचराः पनकसेवालादयश्च सत्त्वास्तेऽतिबव इति
तेषां ये तैजसकार्मणपुद्गलास्तेऽधिकार प्राप्यन्ते ८ ॥ १०७ ॥ १०८ ॥
णताणु १ पएस २ अणू ३ संखाणु ४ पएसया ५ असंखाणू ६।
अंसा य ७ थोव १ णंता दो ३ संखा दो ५ दुगमसंखं ७ ॥ १०९ ॥
द्रव्यार्थतयानन्ताणवः स्तोकाः १, त एव प्रदेशार्थतयानन्तगुणाः २ । परमाणवो द्रव्यार्थतया प्रदेशार्थतया चानन्त-
गुणाः ३ । सनशातप्रदेशिका द्रव्यार्थतया सक्ष्यातगुणाः ४, त एव प्रदेशार्थतया सायातगुणाः ५ । असातादेशिका
द्रव्यार्थतयाऽसवातगुणाः ६, त एव प्रदेशार्थतयाऽसज्ञशातगुणाः ७॥१०९ ॥

·5 एकगुणकाला द्रव्यतः सोयगुणाः ४ । त एवैकगुणकालाः प्रदेशतः सजोयगुणाः ५ । असशयाताणुका एकगुणकाला द्रव्यतोऽसोयगुणाः ६ । त एकगुणकालाः प्रदेशतोऽराश्वेयगुणाः ७ । एषमनन्ताणुकाः सोयगुणकाला द्रव्यतः स्तोकाः १ । त एव सोयगुणकालाः प्रदेशतोऽनन्तगुणाः २ । अणवः सोयगुणकाला द्रव्यप्रदेशार्थाभ्यामनन्तगुणाः ३ । राजमाताणुकाः सोयगुणकाला द्रव्यतः सोयगुणाः ४ । त एव सोयगुणकालाः प्रदेशतः सायगुणा: ५। असङ्ख्या- ताणुकाः सोयगुणकाला द्रव्यार्थतयाऽसशोयगुणाः ६ । त एव सहयगुणकालाः प्रदेशतोऽसोयगुणाः ७ । एवमनन्ता- णुकादयोऽसझगातगुणकाला अनन्तगुणकालका वाच्या ७ । एवं शेषवर्णगन्धरसस्पर्शा अपि । परं कर्फशादय एकप्रदेशा- धवगाढवद्वाच्याः । यथा एकप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशाः स्तोकाः १।सहयप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशा द्रव्यतः सझो- यगुणाः २ । त एवं प्रदेशतः राज्ञोयगुणाः ३ । असोयप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशा द्रव्यतोऽसझोयगुणाः ४ । त एव प्रदेशार्थतयाऽसोयगुणाः ५। एवं सझोयासझोयानन्तगुणकर्कशापयोऽपि वाच्याः । एवं मृदुगुरुलघवः । पतगाथा- भावना वृत्तावतिदेशेनोक्ता प्रज्ञापनासूचारांभाव्य लिखितास्तीति शेयम् ॥ १११ ॥ जह दुपएसोगाढा दवठाए उ कप्पिय सहस्सं । ते उ पएसहाए दुच्चिय इय कालभावावि ॥११२॥ खंधा अणवो वा जे एगपएसावगाहिणो ते उ। लोगपएसपमाणा इकिके जमवगाढ ति ॥ ११३ ॥ ते चेव दुगाइसुजे ओगाढा ते भवंति बहुयतरा। संजोगबहुत्तेण(दार२६)इओ महादंडयं भणिमो ॥११४॥ 'जह' द्वानेव सहस्रौ क्षेत्रप्रदेशार्थाधिकारात् ॥११२॥ 'खंधा' ॥११३॥ 'ते चेव' द्वारम् २६ । इतो महादण्डक भणामः॥

·छटाइ १३ सहस्सारे १४ महसुक्के १५ पंचमाइ १६ लंतम्मि १७ । पंकाइ १८ बंभलोए १९ तच्चा पुढवीइ २० माहिदे २१ ॥११८॥ कमसो असंखगुणिया सणंकुमारे य२२हुंतसंखिज्जा । दुचाए२३असंखिज्जा मुच्छिममणुयावि२४एमेव ॥ तेसिं तु असंखगुणा ईसाणसुरा उ२५संखदेवी उ २६। सोहम्मकप्पदेवा२७देवी संखिज्ज २८ कमसोय ॥ षष्ठपृथिवीनारका असङ्ख्येयगुणाः १३ । सहस्रारदेवा असङ्ख्येयगुणाः १४ । महाशुक्रेऽसङ्ख्येयगुणाः, यतः सहस्रारे पट् महाशुक्रे चत्वारिंशत् सहस्राणि विमानानाम् , अधोऽधोविमानेषु देवानां बहुबहुत रत्वाच्च१५। पञ्चमपृथिव्यां१६लान्तके१७ चतुर्थ्यां पङ्कप्रभायां १८ ब्रह्मलोके १९ तृतीयस्यां वालुकायां २० माहेन्द्रे २१ सनत्कुमारे २२ द्वितीयस्यां शर्करायां २३ यथोत्तरमसङ्ख्येयासङ्ख्येयगुणाः । एते च सप्तमपृथिवीनारकादयो द्वितीयपृथिवीनारकान्ताः प्रत्येकं स्वस्थाने सर्वेऽपि घनीकृतलोकश्रेण्यसङ्ख्येयभागवर्त्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणा द्रष्टच्याः । परं श्रेण्यसबेयभागोऽसहयभेदभिन्नस्तत इत्थम- सोयगुणा वाच्याः। संमूर्छिममनुष्या असझवेयगुणाः, ते ह्यङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि तृतीयवर्गमूलेन गुणिते प्रथमवर्गमूले यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणानि खण्डानि यावन्त्येकस्यामेकप्रादेशिक्यां श्रेणौ भवन्ति तावत्प्रमाणाः २४ ॥ ११९ ॥ ईशाने देवा असङ्ख्येयगुणाः, यतोऽङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि द्वितीयवर्गमूले तृतीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीषु श्रेणिषु यावन्तो नभ प्रदेशास्तावत्प्रमाण

·HRESTHA
जलयरपुरिसा ३६ इत्थी ३७ वणपुरिसा ३८ इत्थि ३९ जोइसुर ४० इत्थी ४१॥
कमसो संखिज्जगुणा विहगनपुंसा य संखिज्जा ४२ ॥ १२२ ॥
थल ४३ जलयरा ४४ नपुंसा चउरिदिसमत्त हुंति संखगुणा ४५ ।
पंचिंदिय ४६ बेइंदिय ४७ तेइंदिय ४८ समत्त सविसेसा ॥ १२३ ॥
जलचरपश्चेन्द्रियतिर्यक्पुरुषाः सहोयगुणाः, वृहत्तरप्रतरागोयभागवलुसलोयश्रेणिगतनभम्प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३६ ।
तेषां सियः सङ्गोयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३७। व्यन्तरदेवाः सहोयगुणाः, यतः साययोजनकोटीकोटीप्रमाणानि सूनीरूपाणि
खण्डानि यावन्त्येतस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावान् व्यन्तरदेवदेवीसमुदायः, तद्गतक्किणिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकरपा प्यन्तरपुरुषा-
३८ाव्यन्तर्यः सोयगुणाः द्वानिशद्गुणत्यात् ३९।ज्योतिष्कदेवाः सहोयगुणाः, ते हि सामान्यतः षट्पद्याशदधिकशतद्वयाजुलः
प्रमाणानि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणाः, तद्गतकिशिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पास्ते ४० ।
ज्योतिप्कदेव्यः सझोयगुणाः द्वात्रिंद्गुणत्यात्४शराचरपचेन्द्रियनपुंसकाः सत्यगुणा:४२॥१२२॥स्थलचरपञ्चेन्द्रियनपुंसफाः
सहयगुणाः ४३ । जलचरपयेन्द्रियनपुंसकाः सझोयगुणाः ४४।पर्याप्तचतुरिन्द्रियाः सम्यगुणाः ४५ । पर्याप्तपञ्चेन्द्रियाः
संझ्यसंज्ञिभेदा विशेषाधिकाः ४६ । पर्याप्तद्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः ४७ । पर्याप्तत्रीन्द्रिया विशेषाधिकाः, यद्यपि पर्याप्त-
चतुरिन्द्रियादीनां पर्याप्तत्रीन्द्रियपर्यन्तानां प्रत्येकमजुलाससयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे
भवन्ति तावत्प्रमाणत्वेऽप्यलिसशोयभागस्य सहयभेदभिन्नत्वादित्थं विशेषाधिकतं न विरुद्धम् ४८ ॥ १२३ ॥

·, पंचिंदिय अपजत्ता असंख ४९ चउ ५० तिदि ५१ बिंदि ५२ सविसेसा । वणपत्तेयसमत्ता असंखगुणिया मुणेयवा ५३ ॥ १२४ ॥ अपर्याप्तपञ्चेन्द्रिया असङ्ख्यातगुणाः ४९ । अपर्याप्तचतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः ५० । अपर्याप्तत्रीन्द्रिया विशेषा- धिकाः ५१ । अपर्याप्तद्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः, यद्यपि चापर्यापञ्चेन्द्रियादयोऽपर्याप्तद्वीन्द्रियपर्यन्ताः प्रत्येकमङ्गुला- सङ्ख्येयभागमात्रखण्डानि सूचीरूपाणि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा विशेषेणोक्तास्तथाप्यङ्गुलासङ्ख्येयभागस्य विचित्रत्वादित्थं विशेषाधिकत्वं न विरुद्धम् ५२ । प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, यद्यपि चापर्या- तद्वीन्द्रियादिवत्पर्याप्तवादरवनस्पतिकायिका अप्यङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा अन्यत्रोक्तास्तथाप्यङ्गुलासङ्ख्येयभागस्यासङ्ख्येयभेदभिन्नत्वाद्वादरपर्याप्त प्रत्येकवनस्पतिपरिमाण चिन्ता- यामङ्गुलासयेयभागोऽसङ्ख्येयगुणहीनो गृह्यते ततो न कश्चिद्विरोधः ५३ ॥ १२४ ॥ बायरनिगोअ समत्ता ५४ पुढवी ५५ आऊ ५६ वाऊ ५७ एमेव । कमसो असंखयुणिया ५८ बायरतेऊ असंपुन्ना ५८ ॥ १२५ ॥ पत्तेयवणं ५९ बायर निगोय ६० पुढवि ६१ जल ६२ वाउ ६३ तह चेव । सवे वि अपजत्ता असंखया सुहुमतेऊ अ ६४ ॥. १२६ ॥ - ·वादरनिगोदा अनन्तकायिकशरीररूपाः पर्याप्ता असयेयगुणाः ५४ । बादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५५ । पर्याप्तवादरा'कायिका असझवेयगुणाः, यद्यपि पर्याप्तवादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकपृथिव्यप्कायिकाः प्रत्येकमजुला- सङ्ख्येयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा उक्तास्तथाप्यङ्गुलासङ्गयेयभागस्या- सयेयभेदभिन्नत्वादित्थमसक्येयगुणत्वं न विरुद्धम् ५६ । पर्याप्तवादरवायुकायिका असशवेयगुणाः, घनीकृतलोकासवे- यभागवत्वंसद्धयेयप्रतरगतनभ प्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५७ । अपर्याप्तवादराग्निकायिका असोयगुणाः, असङ्गवेयलोका- काशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५८ ॥ १२५ ॥ प्रत्येकवादरवनस्पतयोऽपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५९ । अपर्याप्तवादरनिगोदा असचेयगुणाः ६० । अपर्याप्तवादरपृथिवीकायिका असङ्ख्येयगुणाः ६१ । अपर्याप्तवादराकायिका असहयेयगुणाः ६२। अपर्याप्तवादरवायुकायिका असङ्ख्येयगुणाः ६३ । अपर्याप्तसूक्ष्मतेजस्कायिका असङ्ख्येयगुणाः ६४ ॥ १२६ ॥ पुढवि ६५ जला ६६ निल ६७ सुहुमा असमत्त विसेस टुति कमसो उ। सुहुमागणि पज्जत्ता ६८ संखिजगुणा उ नायबा ॥ १२७ ॥ सुहुमावणि ६९ जल ७० वाऊ ७१ पजत्त विसेस हुंतऽसंखिजा । सुहुमनिगोअ अपजत्तया उ ७२ पजत्त संखिज्जा ७३ ॥ १२८ ॥ अभव ७४ परिवडियदिट्ठी ७५ सिद्धा ७६ बायरवणा य पजत्ता ७७ । कमसो अणंतगुणिया बायरपज्जत्त सविसेसा ७८ ॥ १२९ ॥ R-

·बादरापर्याप्तवनस्पतयोऽसोयगुणाः, एकैकवादरनिगोदपर्याप्तनिश्रयाऽसक्येयगुणानां वादरापर्याप्त निगोदानां संभ-
वात् ७९। सामान्यतो बादरापर्याप्ता विशेषाधिकाः, बादरापर्याप्तपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८०सामान्यतो
बादरा विशेषाधिकाः, पर्याप्तापर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् ८१ । सूक्ष्मवनस्पतयोऽपर्याप्ता असङ्ग्येयगुणाः ८२ ॥ १३० ॥
सामान्यतः सूक्ष्मापर्याप्ता विशेषाधिकाः, सूक्ष्मापर्याप्तपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८३ । पर्याप्तसूक्ष्मवनस्पतयः सये-
यगुणाः, पर्याप्तसूक्ष्माणामपर्याप्तसूक्ष्मेभ्यः स्वभावत एव सत्येयगुणत्वात् ८४ । सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः,
पर्याप्तसूक्ष्मपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८५ । सामान्येन सूक्ष्मा विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् ८६ ।
भवसिद्धिका भव्या विशेषाधिकाः, जघन्ययुक्तानन्तकमात्राभव्यपरिहारेण सर्वजीवानां भव्यत्वात् ८७ । सामान्यतो
निगोदजीवा विशेषाधिकाः, इह भव्या अभव्याश्चातिप्राचुर्येण बादरसूक्ष्मनिगोदजीवराशावेव प्राप्यन्ते नान्यत्र ! अन्येपां
सर्वेषामपि मिलितानामसङ्ख्येयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् । अभव्याश्च युक्तानन्तकसङ्ख्यामात्रपरिमाणास्ततो भव्या-
पेक्षया ते किचिन्मात्राः । भव्याश्च प्रागभव्यपरिहारेण चिन्तिताः । इदानीं तु वादरसूक्ष्मनिगोदचिन्तायां तेऽपि प्रक्षि-
प्यन्ते इति विशेषाधिकाः ८८ । सामान्यतो वनस्पतयो विशेषाधिकाः, प्रत्येकवनस्पतीनामपि तत्र प्रक्षपातू ८९ ॥१३१॥
एगिदि ९० तिरिक्खा ९१ मिच्छदिट्टी ९२ अविरय ९३ तहेव सकसाया ९४ ।
छउमस्थ ९५ सजोगि ९६ भवत्थ ९७ सब ९८ सवे विसेसहिया ॥ १३२ ॥
इय अट्टाणउइपयं सवजियप्पबहुमिइ पयं तइयं। पण्णवणाए सिरिअभयदेवसूरीहिं संगहियं ॥ १३३॥

·काम सप सामान्यत एकेन्द्रिया विशेषाधिकाः, वादरसूक्ष्मपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९० । सामान्यतस्तियंघो विशेषा- धिकाः, पर्याशापर्याप्तद्वीन्द्रियादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९१ । चतुर्गतिभाविनो मिथ्यादृष्टयो विशेषाधिका:, इह कतिपया- विरतसम्यग्दृष्ट्यादिसंशिव्यतिरेकेण शेपाः सर्वेऽपि तिर्ययो मिथ्यादृष्टिचिन्तायां चासश्लेयनारकादयस्तत्र प्रक्षिप्यन्ते तत- स्तिर्यग्जीवापेक्षया चतुर्गतिका मिथ्यादृष्टयश्चिन्त्यमाना विशेषाधिकाः ९२ । अविरता विशेषाधिकाः, अविरतसम्यग्दृष्टी- नामपि तत्र प्रक्षेपात् ९३ । सकपायिणो विशेषाधिकाः, देशविरतादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९४ । छद्मस्था विशेपाधिकाः, उपशान्तमोहादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९५ । सयोगिनो विशेषाधिकाः, सयोगिकेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९६ । संसारस्था विशेषाधिकाः, अयोगिकेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९७। सर्वजीवा विशेषाधिकाः, सिद्धानामपि तत्र प्रक्षेपात् ९८ ॥ १३२ ॥ इत्युक्तप्रकारेण प्रक्रमादस्मिन्महादण्डके भावप्रधानत्वानिर्देशस्य सर्वजीवाल्पवहुत्वमुक्तम् । अष्टानवतिसवानि गर्भजम- नुष्यादीनि पदानि यस्मिंस्तत्तथा । अथ समर्थयन्नाह--इति पदं तृतीयं दिगादिसप्तविंशतिद्वारात्मकं बहुवक्तव्याभिधानं प्रज्ञापनायाः श्रीअभयदेवसूरिभिः संगृहीतं बहुभव्योपकारिसारार्थसंग्रहेणेति ॥ १३३ ॥ VAKNAKUNANLEVIN ॥ समाप्तेयं सावचूरिका प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसङ्ग्रहणी ॥