·No text on this page.

·10tha
Mara
*55E
हात भारती
श्री शंखेश्वर पाश्वनाथाय नमः ॥
3
ܝܫܐܬܦܐ
संस्थान
पूर्वाचार्य कृत
ht...
r.No16
...1016
मुनिपति चरित्रम् (संस्कृत)
५५ र
जयपुर
सम्पादक:
पूज्य मेवाड़ केशरी नाकोडा तीर्थोद्वारक आचार्यदेव
श्रीमद् विजयहिमाचलमरीश्वरजी शिष्य
पं. श्री रत्नाकर विजयः
प्रकाशक:
श्री अजितनाथ जैन छात्रावास, मजेरा
卐
वीर संवत २५०२]
प्रत १०००
Rishtube
[विक्रम संवत् २०३२
PREME55*
JaddedabasedddURUJusudasud
dud sedloslashdostal doldusledo ho

·प्राप्ति स्थान:-
(१) श्री अजितनाथ जैन छात्रावास,
मु० पोस्ट : मजेरा
वाया केलवाडा (राजस्थान)
(२) श्री वर्धमान जैन पाठशाला,
मु० पोस्ट : गावगुडा
वाया-नाथद्वारा (राजस्थान)
मुद्रक :
छगनलाल जैन
गौतम आर्ट प्रिंटर्स
ब्यावर (राज.)

·समर्पण
।
पुण्यपाद परम उपकारी गुरुदेव मेवाड़ केसरी नाकोडा
तोर्थीधारक चारित्र चुडामणी प्राचार्यदेव श्री श्री १००८ श्री श्री
श्रीमद् विजयहिमाचचसरिश्वरजी महाराज साहेब
मापकी कृपा से अनादि संसार की परिभमरणता को दूर करने
वाली यह रत्नत्रयो की प्राप्ति कराकर प्रात्म स्वरूप को समाजाकर जो
शिक्षा मिली उसके फलस्वरूप यह सुनिपति चरित्र मापके कर
कमलो मे सर्पित।
"
"
5am
maarnithni
ar
.
.
चरण किकर
रत्नाकर विजय
1
निजामालानी नाकानातीऔर
प्राचार्यदेव श्रीमद् विजयहिमाचलसूरीश्वरजी म

·No text on this page.

·|| श्री शान्तिनाथायनमः ॥
श्री अजितनाथ जैन छात्रावास, मजेरा के उद्घाटन के
पुनित अवसर पर
परम पूज्य मेवाड़ दीपक पन्यासजी श्री रत्नाकर विजयजी
महाराज द्वारा सम्पादित ।
ladke
श्री मुनिपति चरित्रम् (संस्कृत) पूज्यपाद गुरुवृन्द तथा
ज्ञान भण्डार को सप्रेम भेट ।
""
पं० श्री रत्नाकरविजयजी महाराज

·No text on this page.

·इस ग्रंथ में सहायता देने वाले महानुभावो की नामावली २५०१) श्री मजेरा जैन संघ (ज्ञान खाता में से ) १००१) श्री वर्धमान जैन पाठशाला, गांवगुड़ा ५०१) श्री चंदनमलजी वरदीचंदजी सिंघवी, मजेरा ५०१) श्री केसरीमलजी किशनाजी मेहता; मजेरा ५.१) श्री केसरीमलजी मोतीलालजी राठोड़, मजेरा अपने पूज्य माताजी सोसरबाई के उपधानतप की यादगार में ५०१) श्री शीवलालजी टेकचंदजी सिंघवी, गांवगुड़ा उपरोक्त सहायता देने वाले और चरित्र को टुक समय में श्री गौतम आर्ट प्रिंटर्स के मालिक श्री छगनलालजी जैन (हालावाले) ने जो कार्य कालजी पूर्वक किया है इसके लिये हम सबके आभारी हैं। -प्रकाशक ·दो शब्द शब्द :- इस अनादि प्रवाह रूप संसार चक्र में करीब २ तमाम जीव अनेक विध कष्टों में परिभ्रमण कर रहे हैं। उस दुःख को सामना करने के लिये ज्ञानी महात्माओं ने अनेक प्रकार से नम्र-हेतु दृष्टांत समाज के धर्म करने का साधन बताया है। क्योंकि संसार से तिरने का साधन धर्म ही है। इस प्रकार आपके समक्ष पूर्वाचार्य कृत-मुनिपति चरित्र एक देदीप्यमान चरित्र इस ग्रन्थ में रखा है। केवल चरित्र नहीं है। परन्तु आनाविका ज्यो कृत्घनना मरी है उसको दूर करने का मार्ग भी बताया है। अपने स्वार्थ के लिये पर दुःख का विचार नहीं किया है। मुनि पर दोषारोपण करके कंचुकि शेठ एक महान कर्म को उपार्जित कर रहा था। साथ में मुनि महात्मा मी उस आत्मा को धैर्य-पूर्वक विवाद करके सद् मार्ग पर लाये, कंचुकि शेट भी चारित्र पालन करके निकट मोक्षमार्गी बन गये। चरित्र संपूर्ण संस्कृत में हैं। सं० १९६८ में जामनगर निवासी पंडितवर्य श्री हीरालालजी हंसराजजी ने प्रकाशित किया था। ग्रन्थ उपलब्ध नहीं था और जीणे अवस्था में एक ग्रन्थ प्राप्त हुआ। साथ में शास्त्री टाइप होने से समझने में भी कठिन था तो भी प्रूफ संशोधन में अशुद्धता रह गई हो तो सूचित कराने कि दीर्घ दृष्टि रखें। अन्त में इतना ही नम्र निवेदन है कि इस ग्रन्थ को आद्योप्रान्त पढकर हम भी मुनिपति जैसी धैर्यता करने की शक्ति प्राप्त करें। - इति शुमम्। वंशाख सुद ११ सोमवार चतुर्विध संघनी स्थापना पं० रत्नाकर विजय 卐 सं० २०३२ ·:: शुद्धिपत्रम् - पृथ् पंक्ति अशुद्ध पृष्ठ पक्ति शुद्ध अशुद्ध سد २ खड रंडा मन रंमा समुच्छाय चोच्छाय्य ५ ५ । कझलेन बलाका पांडुर दुत्थितो सेडुका सेडुके सेडुक सेडुक १ ब्रमंती ६६ ७३ ८१ २ ६ षम कंगालेन बलका पामुरं दुच्छितो सेमुका सेमुके सेमुक सेमुक सेमुक महर्षिका सेमुक १६ ३२ ३२ ३८ ३८ २८ ३६ ४० ४३ ४६ ४६ 8 समुत्थाय चोत्थाप्य बुडती गरूड विडंबयत ताडथितु कामकोड़ा कामक विडव्य वद्दडयामास विद्याय कुंडल सेडुक ११ कीडा गरूम विमबयत तामाथि कामकोमा कामकिपा विमव्य चदमयामास विद्यात कुमल ४ ६ महर्धिका सेडुक पड कुंडल ३ २ १०१ १०३ १०५ ६ कुमल ४ ·[ ६ ] ७ पंक्ति पृष्ठ पंक्ति अशुद्ध - ६ ४ ३ मंमपस्व कमुरायामास ওপর - १०६ १०६ १०८ १०८ ११४ ११९ शुद्ध विडंबना विडव्यमानं यादिषत् जिनदताय क्रीडती समुत्थाय मुत्याय्य. समुत्थाय अशुद्ध विमबना विमव्यमानं यादिथत् जियदताय क्रीमंती समुच्छाय मुच्छाय्य समुच्छाय 6 ०६KRU शुद्ध मंडपस्य कंडुययामास षडुन्नता चूडस्तु विडंव्यमानो द्वपेऐत्थं मंडित १२८ १२६ १३० १३८ १४२ १४४ १४४ चूमस्तु or or २ विमव्यमानो द्वेषेऐच्छ मंमिन . १२६ ११ १२७ 卐

·मुनिपति
चरित्र
॥ श्रीजिनाय नमः ॥
॥ श्रीमुनिपतिचरित्रं ॥
प्रणस्य सद्गुरु वीरं । स्यावादार्थोपदेशकं ॥ कथां मुनिपतेर्वक्ष्ये । गद्यबहाल्पविस्तरां ॥१॥
जंबुद्धीपे दक्षिणार्धभरतक्षेत्रे मध्यखंडे अंगदेशे मुनिपतिकनामनगरमस्ति, यत्र
महेभ्यानामावासाः स्वर्गेकसां विमानानीव विभांति, लोकाश्च तत्राज्यप्रधानानि भोजना-
न्यास्वादयंति, अनेकजिनमंदिरेषु मनोहरा जिनमूर्तयः शोभते. तत्र मुनिपतिनामा
महाप्रतापी विक्रमी न्यायी राजा राज्यं करोति. तस्य राज्ञो विवेकविनयशीलक्षमादि-
गुणपरिमलयुक्तपुष्पमालेव पृथ्वीनाम्नी पट्टराज्ञी वर्तते. तयोश्च मुनिचंद्राभिधः पुत्रोऽस्ति.
स राजकुमारो देवगुरुमातृपितृभक्तो राज्यभारधुरंधरोऽस्ति. उक्त च-
चित्तानुवर्तिनी भार्या । पुत्रा विनयतत्पराः॥वैरिमुक्त च यद्राज्यं । सफलं तस्य जीवितं ॥२॥
वापी वाविहारवर्णवनिता वाग्मीवनं वोटिका।वैद्यब्राह्मणवारिवादिविवुधावेश्या वणिग्वाहिनी॥३॥ ॥१॥
विद्यावीरविवेकवित्तविनया वाचंयमा वल्लिका । वस्त्रं वारणवाजिवेसरवरं राज्यं च वैः शोभते ॥४॥

·मुनिपति
चरित्र
॥२॥
अथान्यदांतःपुरसंस्थितस्य तस्य मुनिपतिराज्ञः, शिरःस्थकेशान राज्ञी विलोकयति,
तदा तत्रैकं पलितं दृष्ट्वा हास्येन राज्ञोक्त हे स्वामिन् चौरः समागतः, तत् श्रुत्वा
संभ्रमेणेतस्ततो विलोकयन् राजा कथयामास हे प्रिये क स चोरोस्ति ? तदा राज्ञोक्तं
हे स्वामिन् जरया प्रेषितोऽयं चौरः समागतोऽस्तीत्युक्त्वा तया स पलितो राज्ञे दर्शितः,
तदा राज्ञा चिंतितमहोऽद्याप्यहं विषयतृष्णाबद्धाशो गृहमध्ये एव स्थितोऽस्मि ! यतः-
अंगं गलितं पलितं मुंडं । जातंदशनविहीनं तुडं ॥
वृद्धो याति गृहीत्वा दंडं । तदपि न मुंचत्याशापिंडं ॥५॥
जरायामागतायां प्राणी धर्मकार्यं कर्तुमसमर्थों भवति. हा हा वृद्धत्वे समागतेऽपि
मया निजात्मसाधनविमर्शोऽपि न कृतः. अथाहं पुत्राय राज्यं दत्वा दीक्षां गृह्णामि, इति
विचार्य तेन पुत्राय राज्यं दत्तं. इतस्तस्मिन्नवसरे तस्य ग्रामस्योपवने धर्मघोषाख्यो मुनिः
समवसृतः, राजादयः सपरिवारास्तद्धदनाथ गताः, गुरुणापि तेषां धर्मोपदेशो दत्तः, यथा-
कृतघ्नो निर्दयः पापी । परद्रोहविधायकः ॥ रौद्रध्यानपरः क्रूरो । गच्छति नरकं नरः ॥६॥
॥२॥

·मुनिपति
चरित्र
॥३॥
कवित्वमारोग्यमतीवमेधा । स्त्रीणां प्रियत्वं कनकस्य लाभः ॥
देवेषु पूजा स्वजनेषु भक्तिर्यस्यास्त्यसौ नाकसमागतो हि ॥७॥
सरोगता बंधुजनेषु वैरं । दरिद्रता मूर्खजनेषु संगः ॥
अत्यंतकोपः कटुका च वाणी । नरस्य चिह्न नरकागतस्य ॥८॥
बह्वाशी नैव संतुष्टो । मायी लुब्धः क्षुधातुरः॥ मूको मंदोऽलसश्चैव । तियंग्योन्यागतो नरः ॥९॥
अनुलोमो विनीतश्च । दयादानरुचिमृदु ॥ प्रसन्नास्यश्च सौभ्यश्च । मानुष्यादागतोनरः॥१०॥
मार्दवार्जवसंपन्नः । कषायरहितस्तथा ॥ न्यायोपेतो गुणग्राही । मनुष्यगतिभाग्भवेत् ॥११॥
पिशुनो दुर्मतिश्चैव । मित्रैः कलहकारकः ॥ आर्तध्यानयुतो जोव-स्तिर्यग्गतिमवाप्नुयात् ॥१२॥
इत्यादीनि गुरोर्वचनानि निशम्य प्रतिबुद्धो राजा परिवारमनुज्ञाप्य तस्यैव
गुरोरंतिके दीक्षा ललो. अभ्यस्तद्विविधशिक्षाः षम्जीवनिकायरक्षापरोऽष्टप्रवचनमातृ-
समाराधकः स राजर्षिः प्रतिदिनं सूत्राध्ययनं करोतिस्म. क्रमेण षष्टाष्टमादितेपःप्रभावा-
तस्यामौषध्यादिलब्धयः समुत्पन्नाः ततः क्रमेण गीतार्थीभूतोऽसौ गुर्वाज्ञयकाकी विहरतिस्म.
अथैकदा स शिशिरतौं विचरन्नवंतीनगर्या बहिरुद्याने नगरोपांते कायोत्सर्गप्रतिमया
॥
॥३॥

·मुनिपति चरित्र ॥४॥ मेरुवन्निश्चलो यावत्तस्थौ तावत्तत्र केचिद्गोपालबालका गाश्चारयित्वा वनान्निवृत्तास्तस्य साधोः समीपे समागताः तं साधु ध्यानस्थं दृष्ट्वा तैश्चितितमहो नूनमस्या रात्री महता शीतवायुनाभिभूतस्यास्य साधोः कष्टं भविष्यतीति विचार्य तस्य रक्षार्थ तैर्गोपाल- बालकैर्भक्या स्वचीवरैः स सर्वतः परिवेष्टितः, चिंतितं चे तैः प्रातःसमये पुनरत्र समागत्य वयमस्माकंवस्त्राणि गृहिष्यामः, ततस्ते गोपालबालकाः स्वस्थानं जग्मुः अथतस्यामेव नगर्या बोधिभट्टाख्य एको ब्राह्मणः परिवसति, स च धनाढ्यो लोकप्रसिद्धो दाता दयालुः सरलाशयः कृषिकर्मकुशलश्च वर्तते. तस्य धनश्रीनाम्नी भार्यास्ति, परं साऽसतीमुख्या पापरता दुःशीला परपुरुषासक्ता कैतवकुशला चास्ति. उक्त च- अनृतं साहसं माया । मूर्खत्वमतिलोभता ॥ अशौचं निर्दयत्वं च । स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः ॥१३॥ स विप्रस्तु तिलानां संग्रहं करोति, तेन स च लोके तिलभट्ट इति नाम्ना ख्यातो जातः, परं स मुग्धत्वात्स्वभार्याया दुश्चेष्टितं न जानाति, अथ परपुरुषासक्तया तया ·मुनिपति चरित्र ॥५॥ स्थाने स पापिन्या धनश्रिया भोगोपभोगादिलुब्धया तांबलसुखाशिकाद्यर्थं प्रच्छन्नतया स्वपतिसं- ग्रहीताः सर्वेऽपि ते तिला विक्रीताः. तत एकदा तया दुष्टयेति चिंतितं, तिलास्तु सर्वेऽपि मया विक्रीताः, अथ भर्तुः किमुत्तरं दास्यामि ? ततस्तत्कालोत्पन्नमत्या तया कृष्णचतुर्दश्यां गतद्विप्रहरमितायां निशायां नगराबहिर्गवा यत्र मुनिपतिः साधुः' कायोत्सर्गेण स्थितोऽस्ति, तत्रागत्य स्वपरिधानवस्त्र च तत्र मुक्त्वा स्वयं च नग्नीभूय विहंगपिच्छैः स्वशरीरं सर्वत अच्छादितं. ततः सा कङ्गालेन श्यामं स्वास्यं विधाय खदिरांगारपूरितं शरावमेकं करे धृत्वा, द्वितीयकरे चैकां कर्चिको विधाय विकीर्णकेशा साक्षात् शाकिनीव यत्र क्षेत्रे स्वस्वामी स तिलभट्टो वर्तते तत्र गत्वेति प्रोवाच. 'तिलं भक्षयामि तिलभट्ट वा भक्ष्यामीति' एवं वारंवारं जल्पंत्यंतरांतरा च करस्थवह्निशरावं फूत्कारैरुद्दीपयंती सा निजशिरो धूनयामास. एवंविधां तां दृष्ट्वा भीतो विप्रः कंपितशरीरो यावत्तिष्ठति तावत्समीपे समागत्य सा ·--मुनिपति चरित्र ॥६॥ ? पापिनी भणति, रे पापिष्ट्रविन बहुकालेन मया त्वं दृष्टोऽसि, सांप्रत त्वामहं स्वहस्तेन मारयिष्यामि, तत् श्रुत्वा भयभीतोऽसौ कथयामास, हे देवि अहं दीनोऽस्मि, तवादेशकारको दासश्चास्मि, अतो ममोपरि कृपां कुरु ? इत्युक्वा-सतस्याः पादे पतितः, तदा तयोक्तं भो विप्र किं त्वं मां नोपलक्षयसि ? अहं जगद्विख्याता तिलभक्षिणी देव्यस्मि, यदि ते जीवितेच्छा वर्ततें तदा निजसर्वतिलान. मह्यौं देहि ? अतःपरं च त्वया तेषां तिलानां नामापि न ग्राह्य मृत्युभीतेन विप्रेणापि, तत्प्रतिपन्नं. ततस्तयोक्त भो विप्र मया सर्वेऽपि ते तिला भक्षिताः, त्वं च मया मुक्तोऽसि, अथः त्वं स्वस्थीभूय ‘स्वसदने गच्छेत्युक्वा कृतकार्याः सापि ततश्चलिता लत्रैव तस्य साधोः समीपे समागता, तत्र जलेन वंशरीरं प्रक्षाल्य तथा स्वचीवराणि परिहितानि. इतस्तस्मिन् समये तत्साधुसमीपे केचित्पुरुषा एकं मृतपुरुष प्रज्वॉल्य स्वस्थानं गताः, तदग्नौ वातप्रेरितैकतृणमूलक पतितः, तेन च तत्र प्रकाशो जातः, तेन प्रकाशेनं च तया पापिन्या स मुनिपतिमुनिर्व्या

·॥७॥
ܝ ܝ
मुनिपति
नस्थस्तत्र दृष्टः, तं दृष्ट्वा तया दुष्टया चिंतितमहोऽनेन मुनिना मम. चरित्रं विलोकितं;
चरित्र । तेन च स लोकानामग्रे तत्सर्वं कथयिष्यतीति विचित्य तया स एवाग्निस्तस्य मुनींद्रस्य
मस्तकोपरि क्षिप्तः, तदा तैर्गोपालवालकैस्तच्छरीरोपर्याच्छादितानि तानि वस्त्राणि दग्धानि,
तेन च स मुनिरपि किंचिदग्धो. भूमौ पतितश्च, क्रमेण तेन तस्य महापीडा समुत्पन्ना.
अथ सा दुष्टा तु. स्वगृहे समागता, तस्याः पतिरपि भयकंपितांगो गृहे समागत्य- तां
स्वस्त्रियंप्रति कथयामास, हे प्रिये सांप्रतमहं वनदेवतया छलितोऽस्मि, ततो मदर्थं शय्यां
समय ? तयापि तथा कृतं, ततो यावत्स शय्यायां सुप्तस्तावत्स दाहज्वरेण मृत्वा सद्गति
प्राप्तः. ततस्तस्याः पापिन्यास्तच्चेष्टितं लोकैत्विा निंदिता ग्रामादहिनिष्कासिता बहूनि
पापानि कृत्वा मत्वा च सा नरकं गता. अथ 'प्रभातसमये ते गोपालवालकाः 'स्ववस्त्रगृ.
हणार्थं तस्य मुनेः समीपे समागताः,. परं तं तत्र दग्धं पतितं च दृष्ट्वा मनसि तें
दुःखपरायणा: जाताः, उक्त च-
॥७॥

·-
मुनिपति
चरित्र
॥८॥
अविमृश्य कृतं कार्य । पश्चात्तापाय जायते ॥ न पतंन्यापदंभोधो। विमृश्य कार्यकारिणः ॥१४॥
अहोऽस्माकं महापातकं लग्नं, लाभमिच्छतामस्माकं मूलस्यापि हानिर्जाता,
अस्माभिः साधोः सुखनिमित्तमेतत्कृतं, परं विपरीतं जातं. अथ ते सर्वे मिलित्वा
नगरमध्ये कुचिकाख्यश्रेष्ठिगृहे गताः, नगरे यानि जिनचैत्यान्यासन् तेषां सर्वेषां
कुचिकास्तस्य गृहे तिष्ठति, तेन च तस्य कुचिकश्रेष्ठीति प्रसिद्धं नामासीत्. अथ तैस्तस्य
समीपे गत्वा तस्य साधोः सर्वमपि वृत्तांतं तस्मै निवेदितं. तत् श्रुत्वा दूनः स श्रेष्ठी २ तं-तैः
सार्धं तस्य साधोः समीपे समागतः, ततस्तं साधु सुखासने संस्थाप्य स स्वगृहे समानपत्,
एकांते च तं स्थापयामास. ततस्तेन नगरमध्योपाश्रयस्थान्यमुनीनां समीपे गत्वा प्रोक्त
भो महात्मनः कश्चिदेको मुनिर्नगराबहिः कायोत्सर्गस्थो निशायां केनचित्पापिना
वह्निना दग्धो मया मद्गृहे समानीतोऽस्ति, अतस्तस्य चिकित्साय यूयं सावधाना भवत ?
मुनिभिः प्रोक्त भो श्रावकोत्तम तदर्थमस्मद्योग्यं कार्य कथय ? तदा श्रेष्ठिनोक्त यूयम-
॥८॥

·चरित्र ॥ 8 ॥ ' मुनिपति उचकारिभट्टागृहे गत्वा लक्षपाकाभिधानं तैलं समानयत ? अन्यत्सर्वमप्यौषधादिकमहं करिष्यामि. ततस्तन्मध्यान्मुनिवरयुग्मं तस्या अच्चंकारीभट्टाया गृहे गतं, तयाप्युच्छाय वंदितेन तेन तस्यै तत्तैलं याचितं. इतः सौधर्मदेवलोके स्वसभायां समुपस्थितेनेंद्रेण देवा- नामग्रे प्रोक्त, भो देवाः संप्रति मनुष्यलोके अचंकारीभट्टातुल्यः कोऽपि क्षमावान्नास्ति, तां च क्षमायाः क्षोभयितुं कोऽपि समर्थो न विद्यते. इतीदवाक्यं श्रुत्वा कश्चिन्मिथ्या- दृष्टिवस्तस्याः परीक्षार्थमञ्चकारिभट्टागृहे समागत्य तदाऽदृश्यरूपेण संस्थितः अथ तयापि तदा साधुदानार्थं दास्या हस्तेन तत्तैलकुभो गृहमध्यादानायितः, परं तेन देवेन स्वशक्त्त्यांतरैव स कुभो दासीहस्तात्पातितः, तेन तत्सर्वमपि तैलं भूमौ पतित्वा विनष्टं तदा तया द्वितीयः कुभ थानायितः, सोऽपि च देवेन पातितः, एवं वारत्रयं त्रयो लक्ष- पाकतैलकुंभा महामूल्यास्तेन देवेन पातिताः, तथापि तया स्वदास्युपरि कोपो न कृतः, तदा मुनिभ्यामुक्त' भो श्राविकेऽनेषणीयत्वादथावां तैलं न लास्यावः, अस्मन्निमित्तेन

·मुनिपति
U
चरित्र
॥ १० ॥
तव प्रचुरं तैलं विनष्टं, तथापि हे महाभागे त्वया कस्याप्युपरि कोपो न कर्तव्यः, तयोक्त
भो महानुभावौ मम गृहे प्रचुरं तैलं विद्यते, तद्य वाभ्यां सुखेन तद्गृहणीयं, ममाद्यतनो
दिवसः सफलो जातः, यदद्याहं सुपात्रदानं दास्ये. उक्त च-
सुपात्रदानेन भवेडनाढयो । धनप्रयोगेण करोति पुण्यं ॥
• पुण्यप्रभावेण लभेत नाकं । नाके मुखानि बहुलानि संति ॥१५॥
अभयं सुपत्तदाणं । अणुकंपा उचियकित्तिदाणं च ॥
दुन्निवि मोरको भणिउ'। तिन्निवि मोगाइयं होई ॥१६॥
इत्युक्त्वा तया चतुर्थः कुंभः स्वयमेव गृहमध्ये गत्वा समानीतः, स तु तस्याः
शीलमाहात्म्यतो न भग्नः. उक्त च-
देवदाणवगंधवा । जरकरस्कस्सकिन्नरा ॥ बंभयारिं नमसंति । दुक्करं जे करंति ते ॥१७॥
ततस्तया तत्तैल ताभ्यां दत्तं, मुनिभ्यामपि यथायोग्यं तद्गृहीतं. ततस्तया ताभ्यां
प्रोक्त भो मुनींद्रो इह भवे मया क्रोधफलमनुभूतमस्ति, तत्स्मरंत्या च मया क्रोधपत्याख्यानं
॥१०॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ ११ ॥
कृतमस्ति, ततश्चाहं महत्यपराधेपि कस्मैचिदपि क्रोधं न करोमि. उक्त च-
क्रोधो मूलमनर्थानां । क्रोधः संसारवर्धनः ॥ धर्मक्षयकरः क्रोध-स्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत् ॥१८॥
ततो मुनिभ्यामुक्त भो सुश्राविके अस्मिन् भवे त्वया क्रोधफलं कथं भुक्त?
कथं च तत्प्रत्याख्यानं कृतं ? एतत्तव समग्रं चरित्रमस्मदग्रे कथय ? ततस्तयोक्तमस्मिन्नगरे
धनाभिधः श्रेष्टी परिवसतिस्म, तस्य कमलश्रीनाम्नी प्रियासीत्, तयोरष्टौ पुत्राः संजाताः,
तेषां पुत्राणामुपरि चाहमेका पुत्री जाता. भट्टिका च मे नाम दत्तं, अथैकदा मे जनकेन
स्वजनेभ्यः कथितमेषा मे पुत्री प्राणप्रियास्ति, तेन तस्यै केनाप्यच्चंकारो न दातव्यः,
ततःप्रभृति च अच्चकारिभट्टति मे नाम प्रसिद्धं जातं. अथैवं स्वजनैलाल्यमानाहमष्ट-
वार्षिकी जाता, कलाचार्यसमीपे च मया कलाः शिक्षिताः, ततो धर्माचार्यसन्निधौ नवतत्वा-
द्यध्ययनं विधाय मया सम्यक्त्वमूलद्वादशव्रतानि गृहीतानि. क्रमेणौवनं प्राप्ताया मे मनोऽपि
पाणिग्रहणेच्छां न करोति. अन्यदा मझनकेन पाणिग्रहणायोक्तया मया प्रोक्त, हे तात
॥ १२॥

·मुनिपति चरित्र ॥ १२॥ अहं तस्यैव पुरुषस्य पाणिग्रहणं करिष्यामि यो मम वचनकारको भविष्यति, अन्यथाह धर्मपरायणैव स्थास्यामि, तदा जनकेनोक्त हे पुत्रि त्वं विवाहं मानय ? यतः- नारीणां प्रिय आधारः । स्वपुत्रस्तु द्वितीयकः ॥ सहोदरस्तृतीयः स्या-नाधारो ह्यवनौ परः ॥१६॥ जनकेनेत्युक्तयापि मया स्वाभिग्रहो न मुक्तः. अथानेके वरा मम पाणिग्रहणार्थं समागच्छंति, तेषां पार्वे च मझनको मत्कथितं, कथयति, परं कोऽपि तत्करणं न स्वीकरोति. एवं दिनेषु यातेषु क्रमेणाहं प्रौढकन्या जाता, इतस्तन्नगरनिवासी, सुबुद्धिनामा मंत्री मां दृष्ट्वा कामातुरो जातः, मम जनकपार्श्वे च तेनाहं मागिता, तदा मे तातेन तस्य कथितं, यो मम पुत्रीवचनं करिष्यति तस्याहं तां दास्यामि, नान्यथा, तदा मंत्रीश्वरे, णापि तन्मम जनकवचनं मानितं. ततो महोत्सवपूर्वकं पित्रा मम तेन साधं पाणिग्रहणं कारितं. ततस्तस्य गृहे तिष्टत्या मम सुखेन दिनानि यांतिस्म. तस्य परिवारोपि मां गृहदेवतावन्मानयतिस्म. अथैकस्मिन् दिने मया भर्तु र प्रोक्त हे स्वामिन् संध्यासमये १२॥

·सुनिपति
चरित्र
एवं
॥ १३ ॥
एव त्वया गृहे समागंतव्यं, तथा निशायां भयहेतुतो गृहाबहिः कुत्रापि न गंतव्यं,
मंत्रिणा चिंतितमेषा मम सुदरं हितं च कथयतीति विचिंत्य तेनापि तत्प्रतिपन्नं. अथ
नित्यमेवं कुर्वति तस्मिन्नेकदा राज्ञा मंत्रिणे पृष्टं, भो मंत्रिन् ! अधुना त्वं सकाले
कथं गृहं यासि ? तदा ज्ञातमंत्रिवृत्तांतेनैकेन सभ्येनोक्त हे स्वामिन्नयं स्वभार्याभयेनैव
नित्यं शीघ्रं गृहं याति, तदा विस्मितेन राज्ञोक्त भार्यायाः कि भयं ? तदा मंत्रिणा
यथास्थिते स्ववृत्तति प्रोक्त राज्ञा स मंत्री केवलं विनोदार्थमेव रात्रौ द्विप्रहरं यावत्स्व-
पावें रक्षितः, ततो मुक्तोऽसौ रात्रिशेषसमये गृहे समागतः, तस्य समागमनं ज्ञात्वाह
क्रोधेन कपाटं दृढ़ दत्वा गृहमध्ये एव स्थिता, मंत्रिणा बाढमुक्तयापि मया कपाटो
नोद्घाटितः, प्रांते च मया चिंतितं मम प्राणेशो मदर्थं खेदं प्राप्नोति, तेन कपाटमुद्घाट-
यामि, पश्चाचाहं मचिंतितं करिष्यामीति ध्यात्वा मया कपाट उद्घाटितः, ततो यदा मम
प्राणेशो गृहमध्ये समागतस्तदा क्रोधपरवशया मया चिंतितमधुनैवाहं पितुगृहे यामि, इति
॥ १३॥

·॥१४॥ मुनिपति विचार्याहं तदैव गृहावहिनिर्गता, तदा मळ चिंतितं यदेषा लघुचिंता) बहिर्गता चरित्र | भविष्यति, अथाहं रात्रावेव मार्गे यांती चौरेण गृहीता, मम वस्त्राभरणानि स गृहीत्वा मां स्वपल्ल्यां नीतवान्. तत्र तेनाहं पल्लीपतये प्राभृतीकृता. तेन पल्लीशेन भोगार्थ प्रार्थितया मया तन्न प्रतिपन्नं, ततो रुष्टोऽसौ मां प्रतिदिनं मारयति, मयापि तस्मै प्रोक्तमहं प्राणत्यागं करिष्यामि, परं मे शीलखंडनं न विधास्ये. एवं तेनाहं भृशं विमंबितापि तस्य वचनं नामन्यं, तदा तस्य जनन्या तस्मै पल्लीपतये प्रोक्त हे पुत्र एषा महासती वर्तते, कदर्थिता च सती चेत् शापं दद्यात्तदा नूनं पुरुषस्य मरणं भवेत्, तद्विषये च हे पुत्र ! मया कथ्यमानमेकं दृष्टांतं त्वं शृणु ? एकस्मिन् वने कश्चित्परिव्राजको वसतिस्म, स चाज्ञानतपः करोति, तपःप्रभावाच तस्य तेजोलेश्या समुत्पन्ना, अन्यदा वृक्षतले तिष्टत- स्तस्य मस्तकोपरि कयाचिदेकया बलाकया पुरिषनिक्षेपः कृतः, तदा तस्य परिवाजकस्य महान् कोपो जातः, तेन च तदुपरि तेन तेजोलेश्या मुक्ता, तया दग्धा सा बलका ·मुनिपति चरित्र ॥ १५॥ पंचत्वं प्राप्ता, अथ तेन तापसेन चिंतितमद्यप्रभृति यः कोऽपि ममावज्ञां करिष्यति तमहं नूनं तेजोलेश्यया ज्वालयिष्यामि, इति चिंतयित्वा स तापसो नगरमध्ये भिक्षार्थ कस्यचित् श्रावकस्य गृहे गतः, तस्य भार्या पतिव्रता सुशीला महासती भोजनं कुर्वतः स्वस्वामिनः पार्वे तदा स्थितासीत्, तेन हेतुना च तया किंचिद्धिलंबेन भिक्षा समानीता, तदा कुपितेन तेन तापसेन तस्या उपरि तेजोलेश्या मुक्ता, परं स्वशीलप्रभावेण सा न दग्धा, तया च तापसंप्रति प्रोक्त भो दंडिन् ! नाहं सा बलाका ! तत् श्रुत्वा चमत्कृतेन तापसेनोक्त हे सुशीले बने समुद्र तां तां वार्ता त्वं कथं जानासि ? तयोक्त भो तापस एतव्यतिकरं वाणारसीवासी कुंभकारस्त्वां कथयिष्यति, अतस्तत्र गत्वा तं पृच्छ ? ततोऽतीवविस्मितः स तापसोऽपि तत्र गत्वा तं पृच्छतिस्म, तेनोक्त भो तापस शीलप्रभावात्तस्या ज्ञानमु- त्पन्नमस्ति, तेन सा तत्सर्वं जानाति, ममापि शीलगुणेन ताहगेव ज्ञानमस्ति, तेनाहमपि तत्सर्वं जानामि, अतस्त्वमपि तद्विषये यत्नं कुरु ? एतत्कथानकं श्रुत्वा स भिल्लनायको ·मुनिपति चरित्र मत्तो विरक्तो बभूव. इतस्तस्मिन्नगरे कश्चित्पुरुषो वाणिज्याथ समागतः तस्य पार्वाद्धनं लात्वाहं तेन तस्य विक्रीता, तेनापि भोगार्थं प्रार्थिता, तस्योक्तमपि मया न कृतं, ततस्तेन कारुणा मम शरीरादु धिरं निष्कास्यैकस्मिन् :भांडे निक्षिप्तं, एवं सप्तदिनानि यावत्तेन मम रुधिरं निष्कासितं भांडे च स्थापितं, तत्र रुधिरे बहवः क्रमयः समुत्पन्नाः, तत्क्रमीणां रुधिरेण स वस्त्राणि रंजयतिस्म, एवं रक्तकर्षणतः क्रमेण मे शरीरं पांमुरं संजातं, अन्येषु स्तंत्र नगरे मे भ्राता वाणिज्यार्थं समागतः, तेनाहमुपलक्षिता, ततस्तेन तं कारु- कंप्रति पृष्ठ भो एषा वनिता त्वया कुतो लब्धा ? तेनोक्त कस्यचिद्व्यापारिणः पार्थ्या- न्मयैषा मूल्येन लब्धास्ति, मया. भोगार्थं च प्रार्थितापि सा तन्नामन्यत. ततोऽहमनया रीत्या तस्या रुधिरं निष्कासयामि. तदा मम भ्रात्रा चिंतितमेषा मे भगिनी वर्तते, तथाप्येनां पृच्छामि, ततस्तेन मह्य- पृष्ठ; हे भद्रे त्वं कासि ? क वासिनी ? कस्य च तनयासि ? तदा मया प्रोक्त भो महासत्व अहमवंतीवासिधनश्रेष्टिनः पुत्री सुबुद्धिमंत्रि-

·मुनिपति
चरित्र
॥ १७॥
णश्च पत्न्यस्मि, मम कर्मदोषेण चाहमत्रागतास्मि. ततस्तेन मां स्वभगिनीं ज्ञात्वा तस्मै धन
च दत्वाहं मोचिता स्वोत्तारके चानीता. ततोऽसौ मे भ्राता मां वस्त्राभूषणाचरलंकृत्य गृहे
समागत्य जनकस्य समर्पयामास, तत एषः सकलोऽपि वृत्तांतो मम भर्ना श्रुतः, ततस्तेनाहं
स्वगृहे संमानीता, तद्दिनादारभ्य च मया क्रोधस्य प्रत्याख्यानं कृतमस्ति, ततोऽहं मरणा-
तेऽपि कस्याप्युपरि क्रोधं न करोमि. इतस्तस्या इति वचनानि श्रुत्वा तेन देवेन प्रकटीभूय
तां क्षमयित्वेंद्रकथितः सकलोऽपि वृत्तांतस्तस्यै निवेदितः, ततः संतुष्टेन तेन देवेन पूर्वभग्नान
तैलकुंभान सजीकृत्य तस्यै प्रोक्त, भो महासति त्वं वरं मार्गय ? यतः-
अमोघा वासरे विद्य दमोघं निशि गजितं ॥ अमोघं राजसन्मान-ममोघं देवदर
तयोक्त भो देव मम कस्यापि वस्तुनो वांश नास्ति, ततः स देवस्तत्र स्वर्णवृष्टिं
विधाय स्वधाम जगाम. एवं तस्याश्चरित्रं श्रुत्वा तौ मुनिवरावपि तत्तैलमादाय कुचिक-
श्रेष्टिने दत्वा स्वोपाश्रये गती, शीलालंकारधारिण्यच्चकारिभट्टापि प्रांते समाधिना मृत्वा
॥२०॥
॥ १७ ॥

·चरित्र
॥ १८ ॥
मुनिपति | देवलोके गता, तत्र देवसुखानि भुक्त्वा सा महाविदेहे मोक्षं यास्थति, ततस्तेन कुचिक-
श्रेष्टिना तत्तैलेन स मुनिपतिसाधुर्नीरोगीकृतः, स्वस्थीभूतः साधुरपि तस्मै धर्मोपदेशं
दत्तवान, धर्माजन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्यमायुर्बलं । धर्मेणैव भवंति निर्मलयशो-
विद्यार्थसंपत्तयः ॥
कांताराच महाभयाच सततं धर्मः परित्रायते। धर्मः सम्यगुपासितो हि भवति स्वर्गापवर्गप्रदः ॥२१॥
अथान्यदा विहारं चिकीर्षास्तस्य साधोरणे रागिणा तेन श्रेष्टिनेति विज्ञप्तिः
कृता, भो महामुने वर्षाकालो निकटे समागतोऽस्ति, अतश्चतुर्मासी यावद्भवंतोऽत्रैव
तिष्ठंतु ? मुनिरपि तद्विज्ञप्ति स्वीकृत्य तद्गृहपार्श्वस्थैकस्मिन्नपवरके चतुर्मासी स्थितः
सन् प्रतिदिनं तस्योपदेशं यच्छति, निशायां च कायोत्सर्गध्यानं करोतिस्म. अथ तस्य
कुचिकवेष्टिनः पुत्रो धनाद्यर्थं सर्वदा पित्रा सह कलहं करोति, तदा श्रेष्टिना चितितं
नूनमेष मे पुत्रो मद्धनं गृहीष्यति, अतस्तत्कुत्रापि गुप्तस्थानेऽहं स्थापयामीति विचार्य
ग
॥१८॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ १६ ॥
तेन यत्र स साधुस्तिष्टति तत्र पृच्छन्नवृत्त्या तत्स्वकीयं धनं भूमौ निक्षिप्त, परं
केनचित्प्रकारेण पुत्रेण तत्स्वरूपं ज्ञातं, ततस्तेनापि प्रच्छन्नवृत्त्या तद्धनं गृहीत्वा तत्स्थाने
महानेकोऽश्मा भूमौ स्थापितः अथ चतुर्मास्यनंतरं श्रेष्टिना तन्निधानमवलोकितं, परं न
दृष्ट, तदा तेन ध्यातं नूनमनेन मुनिना मे धनं गृहीतमस्तीति. विचार्य तेन मुनये प्रोक्त
हे स्वामिन् भवता सेचनकहस्तिवत्कृतघ्नीभूय मम धनं गृहीतमस्ति, साधुनोक्त भो श्रेष्टिन्
कोऽसो सेचनकः ? श्रेष्टिनोक्तशृणु ? गंगातीरे एकं हस्तियूथमासीत्, तस्य यूथपति -
गवांच्या जातान् कलभाव मारयति, हस्तिनीश्च स्थापयति. तस्य तच्चेष्टितं विज्ञायैकया
हस्तिन्या तपस्विनामाश्रमे गत्वा प्रच्छन्नं कलभः प्रसूतः, क्रमेण वृद्धिं प्राप्तः स केलभः
शुडाभृतजलेनाश्रमतरुसेचनात्सेचनकनाना प्रसिद्धो जातः अथ यौवनं प्राप्तेन तेन सेचनकेन
तयूथमध्ये स्वपितरं दृष्ट्वा स व्यापादितः, स्वयं च यूथपतिर्जातः,ततस्तेन सेचनकेन चितितं
यथार्ह मज्जानन्यात्राश्रमे प्रसूतस्तथा काचिदन्यापि हस्तिनी कंचिद्धस्तिनमत्र प्रसविष्यति,
॥ १६ ॥

·मुनिपति ।
चरित्र
॥ २० ॥
स च.हस्ती कालांतरे मामपि मारयिष्यति, अतोऽस्याश्रमस्य विनाशकरणमेव ममायतों
हितकरमिति विचिंत्य तेन साश्रमो भग्नः, एवं तेन सेचनकेन यथा तेषामुपकारिणां तापसा-
नामेवाश्रमो भग्नस्तथा त्वयापि ममाश्रयदातुरेव द्रव्यं हृतं.पुनर्भो साधो एतदुपरित्वं द्वितीयमपि
दृष्टांतं शृणु ? जंबूद्वीपे दक्षिणार्धभरते मध्यखंडे पृथ्वीभूषणनाम्नि नगरे सकलधर्मादिपुरुषा-
र्थोपार्जनस्थाने तीर्थंकरचक्रवादिसत्पुरुषरत्नसंभवास्पदे सुरासुरनरादिनानावेषधरः
सर्वसंसारिजीवनृत्यावलोकनतत्परः शुक्लपक्षाभिधो राजा राज्यं करोतिस्म, तस्य
शुभपरिणामाभिधा पट्टराइयस्ति, तस्य राज्ञो निर्दयशिरोमणिः कूटसाक्षी मायायाश्च
मंदिरं कृष्णपाक्षिकाभिधो मंत्री वर्तते, अथान्यदा तस्मिन्नगरे विदेशात्समागतेनैकेन व्या-
पारिणा राज्ञे विपरीतशिक्षितस्तुरंगम एकः प्राभृतीकृतः, तत्परीक्षार्थ राजा तदुपर्यारह्य
वनंप्रति चलितः, क्रमेण तेनापहृतोऽसौ विजनेऽरण्यै पतितः, अश्वश्च स मृतः, क्षुत्तृषापीडितो
राजा निकटस्थसरोवराजलं पीत्वा किंकर्तव्यमूढो बने बभ्राम इतश्च तेनैकस्तापसो दृष्टः,
॥ २०॥

·-
--
चरित्र
तं
मुनिपति तं च प्रणम्य स तेन सह तस्याश्रमे गतः तत्रैकां कन्यकां दृष्ट्वा राजा विस्मयं प्राप्तः सन्
चितयति अहो रूपसौभाग्यसौंदर्यशालिनी कस्येयं कन्या भविष्यति ? एवं तां दृष्ट्वा स
॥ २१॥ तस्यां रागवान् जातः, सापि तं दृष्ट्वा सरागा जाता. यत-
सद्यः प्रीतिकरं दानं । सयश्चित्तहराः स्त्रियः ॥ सद्यो धर्मान्मोक्षप्राप्तिः । सद्यः पतति पातको ॥२२॥
अथ तं तादृग्चेष्टायुतं दृष्ट्वा तापसेनोक्त हे सखे त्वं किं विलोकयसि ? राज्ञोक्त
भो तापस एषा कन्या कस्य सुता ? कस्य प्रिया ? कुतः कारणाचात्राश्रमे तिष्टति ?
तापसोऽवदत् विवेकादिपर्वते धर्मसेनाभिधो विद्याधरराजास्ति, तस्येयं निवृत्यभिधाना
सुतास्ति. अन्यदेयं कन्योपरितनभूमौ गवाक्षस्था गगनमार्गेण गच्छता केनचिंद्रिद्याधरेण
स्वविद्यावलेनापहता. तदा तस्याः पूत्कारं श्रुत्वा तत्पिता तस्य पृष्टे धावितः तदा भीतेन
तेन विद्याधरेण सा कन्या मुक्ता भूमौ पतिता, तदा तत्पित्रा करकमले धृत्वा सा मम
पार्श्वे मुक्ता, मह्य च तेन कथितमहं वैरिणं तं विद्याधरं मारयित्वा यावदत्रागच्छामि,
॥२१॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ २२॥
तावत्वयेयं रक्षणीया, चेत्संग्रामे मे मरणं भवेत् तदेयं त्वया पंचकायप्रवेशविद्यावते
कस्मैचित्सुपुरुषाय दातव्येति कथयित्वा स गतोऽस्ति, तस्यापि वृत्तांतस्य भूयान् कालो
जातः, परं स विद्याधरेशोऽत्र नागतः, ततस्तापसेन तं राजानं तस्या उपरि सरागं
विज्ञाय शुभवेलायां तेन सार्धं तस्याः पाणिग्रहणं कारितं. इतश्च तस्य राज्ञः कटकमपि
तत्र समागतं. राजा निवृत्तिकन्यायुतः सैन्येन सह यावन्निजनगरंप्रति चचाल तावत्तापसेन
राज्ञे प्रोक्तः, हे राजन् यदा त्वं पंचकायप्रवेशविद्यां प्राप्नुयास्तदैव त्वयेयं कन्या स्वांतःपुरे
स्थापनीया, नान्यथेति शपथपूर्वकं तापसो राजानं व्यसर्जयत्. अथ राजापि स्वनगर-
समीपे समागत्य तां कन्यां बहिरुद्याने सौधमध्ये मुक्त्वा स्वयं च महोत्सवपूर्वकं नगरमध्ये
प्राविशत्. अन्येा न पेण मंत्रिणंप्रति पृष्ठ, भो मंत्रिन्नथ मया पंचकायप्रवेशविद्या कथं
लभ्या ? मंत्रिणोक्त हे स्वामिन् यूयमत्रैका दानशाला स्थापयत ? यथा तत्र दानग्रह-
णार्थे बहवो योगिविद्यासिद्धादयः समेष्यति, तेषां मध्यात्कस्यचिदपि पात्सिा विद्यापि
।
॥२२॥

·॥ २३ ॥ मनिपति तव मिलिष्यति. राज्ञापि तथा कारितं, तदा तत्र दानशालायां कार्पटिकादयो बहवः पांथा चरित्र दानग्रहणार्थं समागच्छंति, एवं षरामासा गताः, अन्यदा तत्रागतमेकं. कार्पटिक मंत्र पप्रच्छ, भो कार्पटिक ! विदेशेषु भ्रमता त्वया कुत्रापि स्थाने पंचकायप्रवेशविद्याधारकः कोऽपि योगी कि दृष्टोऽस्ति ? तेनोक्त भो मंत्रिन नूनं मयैवंविध एको योगी दृष्टोऽस्ति. मदीय- नगराद् द्वादशयोजने एकं महावनं वर्तते, तत्र प्रवेशमार्गे द्रौ तालवृक्षौ स्तः, तत्रैकस्मिन् वृक्षे यदा वायसदर्शनं भवेत्तदा न गंतव्यं, परं यदि राजहंसदर्शनं भवेत्तदा गंतव्यं, तामटवीमतिक्रम्य लोकाग्रख्यपर्वतश्रृंगे सदानंदनामैको योगींद्रः पद्मासनः स्थितोऽस्ति, तस्य योगींद्रस्य पार्वे च पंचकायप्रवेशविद्यास्ति. तत् श्रुत्वा हृष्टेनामात्येन तत्स्वरूपं राज्ञोऽयोनिवेदितं. मुदितो राजा तत्र गमनाय तं कार्पटिकंप्रति मागं पप्रच्छ. तेनोक्त राजन् भवदीयदेशादने दाहशग्रामाः समायास्यंति, तदने नवमहानगराणि, तदने च पंचमहापत्तनानि समायास्यंति. इत्युक्त्वाशिषं दत्वा स कार्पटिकः स्वस्थानं ययौ. अथ राजा तत्र गमनाय सकलसामग्री ॥ २३

·,
"
मुनिपति
चरित्र
॥
कृत्वा निर्वृत्तिसदने ययौं. निवृत्योक्त हे :स्वामिन् तत्र गच्छता भवता स मंत्री सार्थे न
गृहितव्यः, यतः स दुष्टो द्रोही असत्यप्रियश्वास्ति. यतः-
॥ २४ ॥ पिशुनोऽसत्यवादी च । कृतघ्नों दीर्घरोषकृत ॥ चत्वारः कर्मचांडालाः । पंचमो जातितो ह्यसौ ॥२३॥
सर्वथा लभ्यते लग्यं । गच्छतः पथिकादपि ॥ अलभ्यं सुतसंबंधि-बंधुभ्योऽपि न लभ्यते ॥२४॥
अथ.राजा संबलादि गृहीत्वा ततश्चलितः, तदा सचिवोऽपि तच्छरीरछायेव तेन,
सहैव चलितः, राजा निवारितोऽपि स पश्चान्न गतः तदा सरलाशयेन राज्ञा कृपयैव
स मायावी सचिवोऽपि सार्थे गृहीतः. एवं तावविच्छिन्नप्रयाणैः सप्तशतयोजनानि गतौ
क्रमेण द्वादशग्रामनवनगरपंचपत्तनानि समुल्लंध्य तौ पर्वतशृगे गतौ. तत्रैको योगींद्र-
स्ताभ्यां पद्मासनस्थो दृष्टः, तं दृष्ट्वा च तो हृष्टौ बभूवतुः ततो राजा तस्याग्रे समुपविश्यै-
कथ्यानेन तं. सेवयामास. एवं कियत्सु वासरेषु गतेषु स सदानंदो योगीदः संतुष्टः सन्
राजानं प्रति कथयामास, भो राजेंद्र अहं तवोपरि तुष्टोऽस्मि, अतस्त्वं वरं मार्गय ?
॥ २४॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ २५ ॥
तदा राज्ञोक्त हे स्वामिन् मद्य पंचकायप्रवेशविद्यां देहि ? योगिनापि तस्मै सा विद्या
दत्ता । तदा स मंत्री नयनाभ्यामश्रुपातपुरस्सरं विलापं कतु लग्नः, तं तथाविधं दृष्ट्वा
राज्ञा स योगी विज्ञप्तः, हे भगवन् ममोपरि प्रसादं विधायास्मै मे मंत्रिणेऽपि विद्या
देहि ? सदानंदेनोक्त हे राजन्नेष ते मंत्री महापापी मलिनहृदयः किंपाकफलसदृशोऽस्ति,
अतस्तस्य विद्यार्पणतः प्रत्युत तेऽनर्थो भविष्यति । राज्ञोक्त हे स्वामिन्नयमप्याशा कृत्वां
समागतोऽस्ति, ततो मह्य कृपां कृत्वा तस्यापि तां विद्या देहि ? एवं राज्ञ उपरोधेन तेन
योगिना तस्यापि सा विद्या दत्ता । अथ तौ नृपसचिवौ तं योगिनं नमस्कृत्य पश्चाचलितो,
अटवीं चातिक्रम्यैकस्मिन् सरोवरे जलक्रीडार्थमागतौ । तस्य तटे राज्ञा चैंक मृतंगजकलेवरं
पतितं दृष्ट । तदा राज्ञा चिंतितमस्मिन् कलेवरे प्रविश्याहं मम विद्यायाः परीक्षां कुर्वे ।
इति विचार्य तेनात्मीयं कलेवरं मंत्रिणे समर्प्य गजकलेवरे प्रवेशः कृतः, ततोऽसौ हस्ती-
भूतोऽरराये क्रीडाथं गतः । तदा मंत्रिणा चिंतितमहोऽयमवसरः समीचीनोऽस्तीति घ्यावा
॥ २५ ॥

·सुनिपति
तेन विद्यया स्वात्मा नृपशरीरे. स्थापितः, स्वं. शरीरं च खंडशः कृत्वा स्वयं वृक्षांतरे.
चरित्र स्थितः इतः समायातेन गजरूपधारिणा राज्ञा स्वकलेवरं न दृष्टं । ततो नृपरूपधारी
॥ २६ ॥ "सचिवो महोत्सवपूर्वकं नगरे प्राक्शित्, सामंतादीनामग्रे च तेन कथितं यन्मंत्री तु मार्गे
सिंहेन व्यापादितः अथ स मंत्री यदा निवृत्त्या धवलगृहे गतस्तदा तया कथितं हे
स्वामिन् यूयं यदा देशांतरे गतास्तदा मयाभिग्रहो गृहीतोऽस्ति यत् षरामासं यावन्मया
भूमिशयनपूर्वकं ब्रह्मचर्य पालनीयमिति, तथैवाचाम्लतपः कर्तव्यमिति । ततो नृपरूपधारिणा
मंत्रिणा चिंतितं परामासास्तु क्षणवद्यास्यंतीति ध्यात्वा स स्वस्थाने गतः । तया चिंतित-
मशुभस्य कालहरणमेव श्रेय इति ध्यात्वा सा तपःपरा स्थिता । इतश्च गजकलेवरस्थो
नृपजीवो विलापं विधाय स्वनगरंपति चचाल । तावता सचिवेन गजमारणार्थ वनमध्ये
स्वपुरुषाः प्रेषिताः, तैश्च समागच्छन् श्रांतदेहः स गजो व्यापादितः, तदा राज्ञो जीवेन
तद्गजकलेवरं त्यक्त्वा स्वात्मैकस्मिन् हरिणकलेवरे क्षिप्तः, तस्यापि मारणार्थं मंत्रिणा
॥२६॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ २७ ॥
धीवराः प्रेषिताः, तैश्च स मृगोपि मारितः, तदा राज्ञो जीव एकस्मिन् शुककलेवरे
प्राविशत् । ततोऽसौ. गगनावनोड्डीय संध्यासमये निवृत्तिधवलगृहसमीपस्थोद्याने गतः,
रात्रौ चैकस्मिन् सहकारतरावुपविष्टः, तदा सचिवेन तदधार्थ पाशिका मुक्ताः, तैश्चापि
युक्त्या स शुकः पाशे पातितः, ततो यावत्ते तस्य गलमोटनं कुर्वति तावत् शुकेन
तेषांप्रति प्रोक्तंभो पाशिका मां चतुष्पथे कस्यापि धनिकस्याग्रे विक्रीय युष्माभिरेकलक्ष-
सुवर्णं गृहीतव्यं, यथा युष्माकमपि महान् द्रव्यलाभो भवेत् । तत् श्रुत्वा लोभाभिभूतास्तेऽपि
तं गृहीत्वा चतुष्पथे जग्मुः। अथ स शुकशरीरस्थो राजा चिंतयति-
एकस्य दुःखस्य न यावदंतं । गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे। छिद्रेष्वना बहुलीभवंति ॥२५॥
अथ ते शुकं दृष्ट्वा सर्वेऽपि लोकास्तन्मूल्यं पृच्छंति, पाशिकाश्च तस्यैकं लक्षं
मूल्यं प्रवदंति, परं कोऽपि तं न गृह्णाति । इतश्च निवृत्तिराझ्या दासी तत्र शाकाद्यर्थ
-
॥ २७॥

·मुनिपति चरित्र ॥ २८ ॥ समागता । तां दृष्ट्वा शुकेनोक्त भो कपिजले. वर्तते तव स्वामिनी किं निरामया ? विद्यते तस्याश्च कुशलं ? तत् श्रृंवा विस्मितया दास्या तूर्णं निवृत्त्याः पार्वे गत्वा तस्य शुकस्य स वृत्तांतो गदितः । तदा राड्या लसुवर्णसमानयनार्थं सा- दासी राज्ञः पावें प्रेषिता. दास्यापि शुकग्रहणार्थं लक्षसुवणं राज्ञः पार्वे याचितं, राज्ञोक्त लक्षसुवर्णेन तु गजतुरंगमादयो गृह्यते, स्त्रियस्त्वज्ञानबुद्धयो या एवं शुकैककृते लक्षसुवर्ण विनाशयंती- त्युक्त्वा तेन दासी निर्भत्स्य विसृष्टा । दास्यपि निवृत्त्याः समीपे समागत्य राज्ञोक्त कथया- मास । तदा राझ्या दास्यै प्रोक्त भो कपिंजले नूनं नासौ में भर्ता, मे स्वामी तु महानुदारो वर्तते, अयं तु कोऽपि कृपणवणिगस्ति । ततो राज्ञी सपादलक्षमूल्यां स्वमुद्रिका दास्या हस्तेन तेषां पाशिकानां दत्वा तं शुकं- समानाय्य स्वर्णपंजरे स्थापयामास. तदैव राझ्या वामांगस्फुरणपूर्वकं रोमांचोऽभूत् । इतो नृपरूपधारी स सचिवोऽपि तत्रागतः, परं सरोषा निवृत्तिराज्ञी तेन सह न जल्पति, मंत्री तुं शुकं दृष्ट्वा तमुपलक्ष्य पंजरांनिष्कास्य - पूर्व- ॥ २८ ·मुनिपति चरित्र ॥६॥ वैरेण मारयामास । तदैव राजा तच्छुककलेवरं त्यक्त्वा तत्रैवैकस्मिन् भ्रमरकलेवरे प्रविष्टः, अथ रायोक्त हे देव कथं त्वया मम शुको मारितः । ममात्मीयद्रव्यव्ययेन स गृहीत पासीत्, अथैनं मम शुकं सजीवं कारय ? नो चेदहं काटभक्षणं करिष्यामि, तदा मंत्री तस्या मरणभयात्स्वं शरीरमपवरके शय्यायां मुक्त्वा शुककलेवरे प्रविष्टः, तदैव राज्ञापि स्वशरीरं शून्यं दृष्ट्वा भ्रमरशरीरान्निर्गत्य तस्मिन् प्रवेशः कृतः। ततोऽसौ बहिरागतः राश्यपि तं दृष्ट्वातीवहृष्टा जाता । अथ राजा सर्व स्वकीयं वृत्तांतं रायै निवेदयामास. ततो मंत्रिजीवयुक्तं तं शुकं राज्ञी लोहपंजरेऽक्षिपत । अथ हृष्टो राजापि तया निवृत्या सह दिव्यभोगानि भुक्ते स्म । अथैतस्योपनयमाह-नगरी संसारीजीवनां निवासरूपा शेया, तत्र चतुरशीतिलक्षजीवयोनिरूपा हट्टश्रेणयः, तत्र शुक्लपाक्षिकाभिधोऽर्द्धपुद्गल- परावर्तिमंसारखासिविशेषो राजा, अनंतभवभ्रमणलक्षणो मंत्री, विवेकरूपः पर्वतः, शुक्ल- ध्यानपरायणरूपस्तापसः, चारित्रंरूपो विद्याधरराजा, तस्य मुक्तिरूपा निवृत्यभिधा सुता, . ॥ २६ ॥ .

·॥३०॥
• .
'मुनिपति
कार्पटिकरूपः सदुपदेशदाता सद्गुरुः सप्तशतयोजनानीति सप्तरज्जुप्रमाणोलोकः, 'बादश
चरित्र | देवलोकाः, नव ग्रैवेयकाः; पंचानुत्तरविमानानि, तालवृक्षे दीर्घसंसारिजीवरूपो वायसः,
स्वल्पसंसारिजीवरूपश्च राजहंसः, सदानंदाख्यो योगी: श्रीवीतरागो ज्ञेयः, तस्य पार्वे
पंचांगीरूपा पंचकायप्रवेशविद्या ज्ञेया, गजकलेवररूपं नरकगतिस्थानं, हरिणकलेवररूपं
तिर्यग्गतिस्थानं, शुककलेवररूपं मनुष्यगतिस्थानं, भ्रमरकलेवररूपं देवगतिस्थानं, पुनर्म-
नुष्यगतिरूपे स्वदेहे राजा समायातः, ततश्च पंचमी मुक्तिगति स गतः। तेन हे भगवन
त्वयापि मम धनं हरंता कृष्णपाक्षिकमंत्रिवत्कृतं ।. मुनिनोक्त भो श्रेष्टिन् तत्सदृशानस्मां
स्त्वं मा कथय ? यतः साधवो निर्लोभा भवंति, यथा सुहस्तिसूरेश्वत्वारः शिष्याः,
श्रेष्टिनोक्त कीदृशास्ते साधवः ? मुनिनोक्त मगधदेशे राजगृहनाम्नि नगरे श्रेणिकाख्यो
राजा राज्यं करोतिस्म। तस्य सुनंदाचिल्लणाभिधानं भार्यादयं विद्यते। तयोर्मध्या-
सुनंदाय. अभयकुमाराख्यः सुतश्चतुर्बुद्धिनिधानं तस्य मंत्री वर्तते । अथान्येधु श्चतु-
॥ ३० ॥

·मुनिपति चरित्र ॥ ३१॥ स्त्रिंशदतिशयैर्विराजमानश्चतुर्दशसहस्रसाधुषट्त्रिंशत्सहस्रसाध्वीपरिवृतो देवदेवीभिरावृतो- ऽष्टमहाप्रातिहार्यशोभितो भगवान् श्रीमहावीरप्रभुः पृथिव्यां विहरंस्तत्र गुणशैल चैत्ये समवसृतः । देवैः कृतसमवसरणे स्वामी पूर्वद्वारेण प्रविश्य पूर्वाभिमुखः सिंहासने समु- पविश्य सर्वभाषाजुषा गिरा मालवकेशीयरागेण धर्मदेशनां चकार । इतश्वोद्यानपालकेन जिनागमननिवेदनेन वर्धापितो राजा तस्योचितं दानं दत्वा सपरिकरो भगवद्धनाथ तत्राययौ। भगवंतं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य विधिवन्नत्वा यथास्थानमुपविष्टोऽसौं देशनां शुश्राव । इतस्तत्रैकः कुष्टविनष्टशरीरो दुगंधयुक्तः कश्चित्पुरुषस्तत्रागत्य प्रभु नत्वा भगवतः समीपे समागत्य स्ववपुर्निर्गतरुधिरादिना प्रभोः पादौ चंदनेनेवार्चयामासा। तत्स्वरूपं वीक्ष्य रुष्टः श्रेणिको दध्यावहोऽयं पापीयान् जगन्मान्यस्य सुरासुरनरेंद्रपूज्यस्य भगवतः श्रीजिनेंद्रस्याशातनां करोति, अतोऽयं नूनं वध्यः, एवं यावदाजा चितयति तावजिनेंद्रेण क्षुतं कृतं, तदा स कुष्टी प्रोवाच म्रियस्वेति । इतः श्रेणिकेन द्यु ते कृते त्वं चिरं जीवेति स उवाच ।

·मुनिपति चरित्र ॥३२॥ ततोऽभयकुमारेण द्यु ते कृते त्वं जीव वा म्रियस्वेति स कुष्टी प्रोवाच। कालसौकरिकेण क्षुते कृते त्वंमा जीव मा प्रियस्वेति स पाह। एवंविधानि तद्वचनानि श्रुत्वा पुनः श्रेणिकोऽचिंतयदहोऽनेन द्रष्टेन जिनंप्रति प्रियस्वेति कथमुक्त? इति विमृश्य रुष्देन राज्ञा निजसुभटानप्रतीत्यादिष्टं भो सुभटा इतः स्थानादुच्छितोऽयं कुष्टी भवद्भिद्र तं ग्राह्यो मारणीयश्च अथ देशनांते भगवंतं नत्वा यावत्स कुष्टी बहिरागतस्तावत् श्रेणिकसुभटैः सरुद्धः, परं स कुष्टी तेषां सर्वेषां भटानां पश्या- तामेव दिव्यरूपधरो भूत्वा गगने समुत्पतितः । तवृत्तांतं ज्ञात्वातीवविस्मितो राजा सर्वज्ञप्रत्य- पृच्छत्, हे भगवन् कोऽसौ पुमान् येन स्वदेहानु धिरादिना भवत्पादौ प्रलिप्तौ ! ! भगवतोक्त हे राजन् तस्य वृत्तांतं शृणु ? वत्सदेशे कौशांब्यभिधानका प्रसिद्धा नगरी वर्तते, तस्यां च शतानीकाभिधो राजा राज्यं करोतिस्म । तत्रैव महादरिद्रो मूर्खशिरोमणिः सेमुकाभिधो विप्रो वसतिस्म, तस्य प्रियकांताभिधाभार्यासीत् स विप्रो प्रतिदिनं सप्तग्रामेषु भिक्षा मार्गयति, तेन च महाकष्टेन स्वोदरं पूरयति। अथान्यदा तस्य स्त्रियो गर्भोत्पत्तिः संजाता, तदा तया स्वस्वामिनंप्रति है प ॥ ३२

·॥ ३३ ॥
मुनिपति
प्रोक्त, हे नाथ मम प्रसवावसरः समायातः, अतस्त्वं मदर्थं घृतादि समानय ? विप्रेणोक्त
चरित्र | हे प्रिये मम पार्वे किमपि विद्यादिकौशलं नास्ति, येन किंचिद् घृतादिकं लभे, यतः
कलावंत एव धनं प्राप्नुवंति । स्त्रियोक्त तर्हि हे स्वामिन् वं नृपसमीपे गच्छ, तस्य च
सेवां करु ? येन तुष्टोऽसौ तुभ्यं धनं दास्यति । ततः स भट्टो बीजपूरादिकं गृहीत्वा
नृपसमीपे गतः, राज्ञे च तत्साभृतीकृत्य तं सेवितु लग्नः। अन्येषुः प्रमुदितेन राज्ञा
कथितं भो ब्राह्मण वमत्र किमर्थं समायातोऽसि ? तेनोक्तं हे स्वामिन् निर्धनस्य
मूर्खशेखरस्य मम कुतोऽपि धनप्राप्तिर्न भवति, ततो धनार्थमहं भवतः सेवां करोमि ।
राज्ञोक्त तहि त्वया प्रतिदिनं वने गत्वा पुष्पाणि च समानीय मह्यं देयानि, रूप्यकद्वयं
च नित्यं मम भांडारिणः पार्वाद्गृहणीयं । अयं स विप्रोऽपि सदैवं करोति । एकदा
तस्य कौशांबीनरेशस्य चंपेशेन सह विरोधो जातः, तदा पेशश्चतुरंगसैन्ययुतस्तत्रागत्य
कौशांवीं पुरीं रुरोध । शतानीकस्तु विलमध्यस्थभुजंग इव कौशांबीमध्यस्थ एव तेन सह
॥ ३३॥

·मुनिपति
चरित्र
॥३४॥
युद्धं करोति । अथ वर्षाकाले समायाते चंपेशेन चिंतितं यत्पश्चाद्गमनं न वरं,
अत्रैवावासान विधाय स्थेय, इति ध्यात्वा स तत्र स्वसैन्ययुतस्तस्थौ। इत शतानीकस्य
सैन्यं स्तोकं मत्वा चंपेशसैन्यमध्याकेचित्सुभटा वर्षाकाले स्वजनान् मिलितु पश्चाद्गताः,
केचिच्च स्वक्षेत्रेषु धान्यवपनार्थं गताः, एवं स्तोकसैन्ययुतश्च पेशस्तत्र निश्चिंतस्तस्थौ ।
अथैकटा तस्मिन् समये स सेमुको विप्रः पुष्पानयनार्थं वनमध्ये यदा गतस्तदा चंपेशं
स्तोकसैन्ययुतं तत्र दृष्ट्वा द्रुतं नगरमध्ये समागत्य स्वस्वामिने शतानीकाय तं वृत्तांत
कथयामास । तत् श्रुत्वा मुदितः शतानीको दू तं स्वकीयसकलसैन्ययुतो नगराबहिर्निर्गत्य
चंपेशसैन्योपरि सहसा पपात । अकस्मादागतं तं वीक्ष्य सर्वेऽपि चंपेशसैनिका भयभी-
तास्ततः पलायिताः, चंपेशोऽपि कांदिशीकस्तत एकाकी पलायितः, तदा शतानीको
विजयं प्राप्य चंपेशस्य गजतुरंगमादि सर्व गृहीत्वा महोत्सवपूर्वकं स्वनगरे प्राविशत् ।
ततोऽसौ तं सेमुकविप्रं समाहूय बहुमानपुरस्सरं प्राह, भो विप्रोत्तम अहं तवोपरि तुष्टो-
द्र
॥ ३४॥

·मुनिपति
चरित्र
.-
॥३५॥
ऽस्मि, यथारुचिचरं याचस्व ? विप्रेणोक्त हे राजेंद्र मम प्रियां पृष्ट्वाहं याचिष्ये, ततो
नृपानुज्ञातः सेमुको गृहे समागत्य स्वभार्या कथयामास, हे प्रिये अद्य राजा ममोपरि
तुष्टोऽस्ति, ततस्तस्य पार्थात् किं मार्गयामि ? तत श्रुत्वा धीनिधिः सा चेतस्येवं चिंतया-
मास, यद्ययं निर्बुद्धिर्विप्रो नृपाद् ग्रामादिकं लप्स्यते, तदासावन्या स्त्रियं कृत्वा मामप-
मानयिष्यतीत्यालोच्य तया विप्रंप्रति कथितं, हे स्वामिन् नृपस्यास्य देशे सर्वगृहेषु
प्रतिदिनं भोजनमेकैकं च दीनारं दक्षिणायां त्वं याचस्व ? तत् श्रुत्वा विप्रोऽपि राज्ञः
पावें समागत्य तदेवायाचत । तदा राज्ञोक्त भो मूढ एतत्त्वया कि याचितं ? अन्य-
दयामादिकं याचस्व ? विप्रेणोक्त -स्वामिन् प्रामादिव्यापारविमंबनायां पतनं मे न
रोचते, तत एतदेव तुष्टिकृन्मय देवि ? तदा राज्ञापि स्वदेशे पटहोघोषणापूर्वकं विप्राय
तदेव दत्तं । अथैवं हृष्टोऽसौ विप्रः प्रतिदिनं गृहे गृहे भोजनं करोति, दक्षिणायां
दीनारैकं च गृह्णाति, राजमान्यत्वाल्लोका अपि तं सर्वदा मिष्टान्नादि सन्मानपूर्वक
॥ ३५ ॥

·॥ ३६॥
"मुनिपति
भोजयंति दक्षिणां च यच्छति, एवं कुर्वतस्तस्य बहवो वासरा गताः अथैकदा तेन
चरित्र विप्रेण लोभवशादिति चिंतितं यद्ग्रामा बहवः संति, मयायुस्तु स्तोकं वर्तते, अतोऽहमे-
कस्मिन्नपि दिने चेद् भूरिगृहेषु भोजनं कुर्या तदा बहुत् दीनारान् लभेयं, इति ध्यात्वा
स नित्यं पूर्वमुक्त वात्वा वांत्वैकस्मिन्नपि दिने बहुगृहेषु भोजनं करोति भूरिदीनारांश्च
लभते । एवं स विप्रः स्तोकेनापि कालेन भूरिधनधान्यपुत्रपौत्रादिपरिवारयुतो जातः ।
परमेवं प्रत्यहं वारंवारमजीर्णान्नवमनादिभिः पुनःपुनर्भोजनादिभिश्च क्रमेण तस्य शरीरे
कुष्टरोगः समुत्पन्नः, तेन च तस्य शीर्षकरचरणादीनि शटितानि, एवंविधः कुष्टाभिभूतोऽपि
स सर्वदा नृपांतिकं याति । अथैकदा मंत्रिभिभूपतिविज्ञप्तो हे स्वामिन्नयं विप्रोऽथ
कुष्टोरोगाभिभूतः संजातोऽस्ति, तेन सोऽथ चेद् गृहे एव तिष्टेत्तदा वरं। तथा चास्य
बहवः पुत्रपौत्राः संति तन्मध्याच्चेदेको लोकगृहेषु भोजनं कुर्यात्तदा वरं। तत श्रुत्वा
राज्ञा प्रोक्त तवमेव भवतु ? ततो मंत्रिभिस्तं विप्रं समाकार्येति प्रोक्त भो विष
॥३६॥

·॥ ३७॥
मुनिपति
नृपादेशेनाद्यप्रभृति त्वया वस्थानके भोजनार्थं लोकगृहेषु तवैकः पुत्रः प्रेष्यः, त्वया च
चरित्र | गृहमध्ये एव स्थेयं । अथ विप्रोऽपि तं नृपादेशं वीकृत्य सर्वदा निजपुत्रमेव लोकगृहेषु
भोजनार्थ प्रेपयति, स्वयं च मधुमंडपवन्मक्षिकाजालाकुलो गृहदारावाहिः पुत्रैः स्थापितः
कुटिरैकदेशे तिष्टति । गृहमध्ये कोऽपि तस्याज्ञां न मन्यते, तस्य पुत्रा अपि मंडलवत्तस्य
दारुपात्रे भोजनं यच्छंति, सर्वेऽपि कुटुंबिकास्तस्य हास्यं कुर्वति । वयोऽपि सकला
यौवनोन्मत्ता नाशिकामोटनं कृत्वा तस्यप्रति निश्चिनं कुर्वति। अथैवं पुत्रवच्चादिभिः
पराभूतः स विप्रश्चितयत्यहो मयैव श्रीमंतः कृता मे पुत्रादयो मामेव धिक्कुर्वति. जानंति
चैप कुष्टी तुष्टो रुष्टो वाथास्माकं किं करिष्यतीति विचिंत्य क्रोधातुरोऽसौ तद्वैरप्रतिक्रियां
चिकीर्षु निजपुत्रानाहूयेति जगाद, भो पुत्रों अथाहं जीवितव्यादुद्विग्नो जातोऽस्मि, तेन
चाहं संप्रति तीर्थयात्रां कर्तुमिच्छामि, अतो भवद्भिर्मदुक्त एकः कुलाचारः कर्तव्यः।
तत् श्रुत्वा पुत्रैरुक्त भो तात भवतैतदरं विचारितं, अथास्मभ्यस्तं कुलाचारं कथया?
॥३७॥

·मुनिपति ? .. ॥३०॥ a यथा वयं कुर्महे । सेमुकेनोक्तमथ यूयं छागमेकमानयत ? यथा तस्य देवानां बलिर्दीयते, चरित्र || येन युष्माकं सर्वेषां सर्वदा ऋद्धिवृद्धिकल्याणसंततिर्भवेत् । तत् श्रुत्वा तैरैकश्छागः समानीय पित्रे समर्पितः, विप्रेणोक्तमथाहं कियदिवसान यावदेनं छागं मंत्रैः पवित्रीकरिष्यामि, यूयं चैतदर्थमा यवान् समानयत ? तैश्च तच्छागचरणार्थमाई यवा अपि पित्रे समर्पिताः। अथ स सेमुकस्तानाईयवाद प्रच्छन्नं स्वरुधिरादिभिर्विलिप्य तस्य छागस्य सर्वदा भोज- यामास । एवं कियदिनानंतरं स पशुरपि क्रमेण कुष्टी बभूव । ततः स पापात्मा विप्रस्तं छागं हत्वा तन्मांसं स्वपुत्रादिभ्यो ददौ, पितृमनोऽभिप्रायमजानद्भिः सरलाशयैस्तै पुत्रा- दिभिरपि तन्मांसं भुक्त, एवमकार्यं कृत्वा स सेमुकः स्वयं किंचित्संबलमादाय यात्रार्थ देशांतरे ययौ। कियदिवसः स एकायां महाभयंकरायामटव्यां प्राप्तः, तत्र तृषातुरोऽसौ जलार्थमितस्ततो भ्रमन् नानावृक्षशटितपर्णमूलिकादिमिश्रितकषायप्रायजलोपेतमेकं हृदं ददर्श । तृषातुरेण तेन तदुःस्वादु ग्रीष्मतप्तं कथितमपि पानीयमाकंठं पीतं । घटिका- ॥ ३८."

·मुनिपति
चरित्र
॥ ३६॥
नंतरं च तत्पानीयपानतस्तस्य महाविरेचो लग्नः, तेन च तस्य सर्वोऽपि कुष्टव्याधिविनष्टः,
ततोऽसौ कियदिवसान् यावत्तत्रैव वनफलान्यास्वादयन् स्थितः, तज्जलपानात्तस्मिंश्च
खानकरणालमेण स सर्वथा नीरोगीभूतो मनोहरशरीरो जातः । ततः स विमः पाश्चानि-
वृत्य स्वनगरे समागतः, नगयाँ प्रविशन् स पौरैः पृष्टो भो विप्र त्वं कथं नीरोगो जातः ?
विप्रेणोक्त मया देवताराधनं कृतं, तस्याः प्रभावाचाहं नीरोगो जातः, तत् श्रुता विस्मिता
लोका अपि तं भाग्यशालिनममन्यंत । अथ गृहं गतोऽसौ स्वपुत्रादीन् कुष्टाभिभूतान
दृष्ट्वा प्रमुदितः सन्नुवाच भो पुत्राः समीचीनं जातं ययुष्माभिर्मदवज्ञाफलं सद्यो लब्धं ।
तत् श्रुत्वा तैश्चिंतितं नूनमनेन पिचैतन्महदकार्य कृतं, य कुटाभिभूतछागमांसमस्माकं भक्षणाय
दत्तं, धिगेनं पिशावरूपं पितरं ! एवं ते पुत्रास्तं वारंवारं धिकृत्य गृहादहिनिष्कासयामासुः ।
तवृत्तांतं ज्ञात्वा पौरैरपि तिरस्कृतोऽसौ सेमुकविप्रो नगरान्निर्गत्य राजगृहनगरे समागत्य
साजीविका हेतोर्नगरद्वारपालस्य सेवा करोतिस्म । इतरतत्र वयं समवसृताः, सर्वेऽपि
॥ ३६॥

·मुनिपति
|
चरित्र
॥ ४०॥
पौरलोकाः अस्मदनार्थं तत्र समागताः, तदानीं :स. द्वारपालोऽपि निजस्थाने तं विप्रं
मुक्त्वास्मद्धर्मदेशनां श्रोतुमस्मत्पाश्र्वे समागतः। अथ तत्र नगरद्वारे यजातं तन्निशम्यतां ?
तत्र द्वारा नवदुर्गाभिधव्यंतरदेव्याः स्थानमस्ति, नगरलोकाश्च तां वांछितदायिनी मत्वा
मानयंति प्रत्यहं धूपदीपादिभिश्च पूजयंति । अथैकदा कश्चिन्महर्षिको पुत्ररहितो व्यवहारी
तत्रागत्य देवीं च नमस्कृत्येति कथितवान् भो मातर्यदि मे पुत्रो भविष्यति तर्हि तेऽहं
रत्नत्रयं दास्यामि । तदनु कियता कालेन तस्य पुत्रः समुत्पन्नः, परं स धूर्तो व्यवहारी
देव्यै मानितं तदत्नत्रयं न यच्छति । देव्यपि सा पुनः पुनस्तस्य स्वप्ने समागत्य तानि
रत्नानि मार्गयति, परं स 'धूतशेखरो न ददाति । तदैकदा तया स्वप्नमध्ये कथितं
चेन्मह्य तद्रत्नत्रयं त्वं न दास्यसि तदा तव पुत्रमहं मारयिष्यामि । तत् श्रुत्वा भीतीऽसौ
प्रभाते रत्नत्रययुतः परिजनैः सह देव्याः समीपे समायतः, तत्र देव्यै तद्रत्नत्रयं दौकयित्वा
तेन धूर्तेनोक्त हे मातरथ तव प्रसादरूपमेकं रत्नमहं मत्कृते, द्वितीयं च पुत्रकृते, तृतीय
"
"
॥१०॥

·निपति
चरित्र
॥४१॥
च मद्भार्याकृतेऽहं गृह्णामीत्युक्त्वा तेन तदत्नत्रयं पश्चाद् गृहीतं । ततोऽसौ देवी नमस्कृत्य
स्वगृहं जगाम । अथ देव्या विचारितमहोऽनेन धूर्तेनाहमपि विप्रतारिता ! एवं सा
चितातुरा यावत्तिष्टति तावत्तस्या नायक एको यक्षस्तन्मिलनाय तत्रागतः, तां चिंतातुरां
वीक्ष्य यक्षेण पृष्ट भो देवि अद्य त्वं चिंतातुरा कथं दृश्यसे ? तत् श्रुत्वा तया तस्य
श्रेष्टिनः सर्वोऽपि वृत्तांतस्तस्मै निवेदितः । तत् श्रुत्वा तेनोक्त भो देवि त्वं तु महाभाग्य-
वत्यसि, यत्तेन व्यवहारिणा दौकितानि स्वान्येव रत्नानि केवलं गृहीतानि, परमेकेन
महाधूर्तव्यवहारिणा तु मे शरीरेऽपि महापीडा समुत्पादितास्तीत्युक्त्वा तेन भूरित्रणांकितं
स्वशरीरं तस्यै दर्शितं । तद् दृष्ट्वा विस्मितया तया पृष्ट भो यक्षराज तवाप्येषा पीडा
कथं समुद्भुता ? यक्षेणोक्तमेकस्य व्यवहारिणः प्रवहणं समुद्रमध्ये जलांतःस्थपर्वतोपरि
स्तंभितं, तदा किंकर्तव्यमूढेन तेन व्यवहारिणा मां स्मृत्वोक्त भो यक्षाधीश यदि में
प्रवहणमितस्तरिष्यति तदाहं तुभ्यं महिषमेकमर्पयिष्यामि, तदा मयापि तस्य प्रवहणं
॥४१॥

·+ । मुनिपति चरित्र ॥४२॥ ततस्तारितं, ततो गृहे समागतेन तेन मह्य स मानितो महिषो न दत्तः, कियदिनानंतरं मया स्वप्नमध्ये तस्योक्त भो व्यवहारिन् चेन्मे मानितं महिषं त्वं न दास्यसि तर्हि वां मारयिष्यामि । ततस्तेन महाधूर्तेनको वानेयो महिष थानायितः । ततोऽ- सौ स्वजनादिपरिवृतो वादित्रगीतादिपूर्वकं मम समीपे समागत्य तं महिषं मेम पादे वद्धवान्, तदा लोकस्तं व्यवाहारिणंप्रति कथितं त्वं महिषमेनं मारय ? तेन धूर्तेनोक्त- मेतत्सर्व कार्य यक्षः स्वयमेव करिष्यतीत्युक्त्वा तेन वादित्रादीनां महाघोषस्तत्र कारितः तद्घोषैविह्वलीभूतः स वानेयो महिषो मामपि मूलादुत्पाटयोरप्लुत्य ततो रथ्यायां धावितः, तेन भुवि दृषदादिषु ग्रंमाणस्य मम शरीरे महत्ततानि जातानि। एवं मामपि भुवि चर्यमाणं ज्ञात्वांतराले लोकस्तं दवरकं छेदयित्वाहं समुत्पाट्य स्वस्थाने मुक्तः, ततो धूर्तकृता ममाप्येवंविधा व्यथा जातास्ति, अतस्त्वमपि मौनं कृत्वात्र सुखेन तिष्ट ? एवं यक्षेणाश्वासिता सा देव्यपि मौनं विधाय स्थिता । अथैकदा तस्य श्रेष्टिनः सा भार्या ॥४२॥ .

·मुनिपति
चरित्र
॥ ४३ ॥
तत्र यांती तया देव्या दृष्टा, तां दृष्ट्वा स्वपूर्ववैरं स्मृत्वा तया तस्याः शरीरमधिष्टितं, तेन
च सा ग्रथिलीभ्य गृहे समागत्य स्वपुत्रस्य स्तन्यपानादिकपि न कारयतिस्म। श्रेष्टिना
वर उपायाः कृताः, परं सा स्वस्था न जाता। निशायां तया देव्या स्वप्नमध्ये
श्रेष्टिने कथिते, चेत्वं मां लपनश्रीवटादीनां नैवेद्य दास्यसि, तदैव ते भार्या सज्जीभ-
विष्यति, नान्यथा । अथ प्रभाते श्रेष्टिना तत्सकलं नैवेद्य तत्र धृतं । अथ तत्र दौकितं तददा-
दिकमलोक्य क्षुधातुरेण तेन सेमुकविप्रेण तदाकंठं भुक्त, ततस्तस्य जलस्य महातृषा
समुत्पन्ना, तया च सोऽत्यंतमाकुलीभूतोऽपि द्वारपालभयात्तत्स्थानं त्यक्तवान्यत्र कुत्रापि
कूपवाप्यादिषु गंतु समर्थो नाभवत् । एवं तृषोद्विग्नोऽसाविति चितयामास धन्यास्ते
जलचरजीवा ये प्रतिदिनं स्वेच्छया जलकेलि कुर्वति, अहं बधन्यो य एवं जलं
विनाधुना भृशं दुःखी भवामि । ततो वारिवारीति जल्पन भृशमारटस्तृषार्ता मृत्वा
सोऽस्मिन्नेव नगरे द्वारसमीपे वायां दर्दु रत्वेन समुत्पन्नः। अथ भूयोऽपि वयमत्रैव नगरे
॥४३॥

·.
।
मुनिपति
11
स
चरित्र
॥४४॥
समवसृताः, तदा जलहारिणीमुखादत्रास्मदागमनं श्रुता जातजातिस्मरणः स दर्दुरोऽपि
समुल्लसितभावेनास्मद्धनाय वापीसोपानमार्गेणोप्लुत्योप्लुत्य बहिनिर्गत्य यावन्मार्गमध्ये
समायातस्तावत्तव तुरंगमपादप्रहारेण मृतः शुभभावात्सौधर्मदेवलोके ददुराके विमाने
देवत्वेन समुत्पन्नः इत इंद्र ण तत्र देवसभायां तवेति प्रशंसा कृता यदधुना भरते श्रेणिकनृप-
तुल्यः क्षायिकसम्यक्त्ववान् कोऽपि नास्ति, इंद्रस्येति वचनमश्रद्दधानोऽसौ त्वत्परीक्षार्थमि-
हागतोभूत् । तेन दर्दुराकदेवेन गोशीर्षचंदनेनैव मम चरणावर्चयता केवलं त्वदृष्टिमोह-
नायैवैतत्तव देवमायया विपरीतं दर्शितं । अथ पुनः श्रोणिकोऽवदत, हे भगवन् भवद्भिः
क्षुतेऽनेनामंगलं कथं भणितं, अन्यैश्व क्षुते तद्विपरीतं कथं कथितं ? तत् श्रुत्वा भगवानाह
हे राजेंद्र मया क्षुते स इत्युवाच, हे भगवन् त्वमद्यापि कथं संसारे तिष्टसि ? शीघ्रं मोक्ष
व्रजेत्याशीर्वचस्तेन कथितं । तव च चिरं जीवेत्याशीर्वचस्तेन गदितं, यतोऽत्र भवतः
सुखं वर्तते, परं मृतस्त्वं नरकं यास्यसि । अभयकुमारस्तु जीवन धर्मं करोति, मृतस्त्वनुत्तर-
॥४४॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ ४५ ॥
विमाने यास्यति, अतस्तेनोक्त त्वं जीव वा नियस्वेति । कालसौकरिकस्त्वत्र जीवघातं
सर्वदा करोति, मृतस्तु सप्तमं नरकं यास्यति, ततस्तेन तस्य प्रोक्त त्वं मा जीव मा
प्रियस्व चेति । तत् श्रुत्वा विस्मितः श्रेणिकः पुनर्बभाषे हे भगवन त्वयि नाथे सति कथं
मे नरके गतिः ? ततो भगवानुवाच हे भूपते त्वं पूर्वमेव नरके बद्धायुर्वर्तसे, तेन वं
नूनं तत्र यास्यसि, यतः शुभाशुभानां कर्मणां फलं प्राणिभिरवश्यं भोक्तव्यमेव, तदस्मा
भिरम्यन्यथाक्तु न शक्यते । तथा च हे राजस्वमायः पद्मनाभाभिधो जिनो भविष्यसि,
अतस्त्वं चिंतां मा कुरु ? पुनः श्रेणिकोऽवदत् हे भगवन् अस्ति कोऽपि स उपायो येन
मया नरके न गम्यते। स्वाम्युवाच यदि तव कपिलाख्या दासी मुनिभ्यो भावेन दानं
दद्यात, कालिकसौकरिकश्चेत्पापकार्य मुचेत्, प्रत्यहं पंचसामायिककारकः पुण्यकश्रेष्टी
चेत्तव स्वीयैकसामायिकफलं दद्यात्तदा ते नरकान्मोक्षो भवेत्, नान्यथा । इति श्रुत्वा
श्रेणिको राजा श्रीमहावीरं प्रणम्य स्वगृहप्रति चचाल । अत्रांतरे तेन दर्दुराकदेवेन
॥ ५५॥

·मुनिपति चरित्र ॥ ४६॥ विकुर्वितः कश्चिन्मुनिवेषधारी मनुष्यः सरस्तटस्थवृक्षादा णि फलानि गृहीत्वा स्वउपो- लिकायां प्रक्षिपन् नृपेण दृष्टः । एवं षम्जीवनिकायविराधकं जिनशासने मालिन्यं कुर्वतं च तं दृष्ट्वा हृदि खिन्नो नृपस्तं प्रणम्यकांते च नीत्वा तदकार्यान्निवारयामास । ततोऽग्रे चलन् श्रणिकस्तेनैव देवेन विकुर्वितामेकामुदरिणी साध्वीवेषधारिणी कजला- किताक्षिणी पार्श्वस्थपुत्रद्धयां कुक्षिक्षिप्तरजोहरणां मुखस्थापितमुखस्त्रिका स्निग्धश्यामवे- णिदंडां कांचित् स्त्रियं सरस्तटे हस्तपादौ प्रक्षालयंती ददर्श । एवं तां शासनमालिन्यका- रिणीं विलोक्य श्रेणिको बभाषे, हे स्वामिनि तवात्र स्थातु न युज्यते, इदमकार्यमपि त्वया कतु न युज्यते, साची प्राह हे राजेंद्र श्रीवीरशासने सर्वेऽपीदृशा एव संति, केषांचिदेवंविधमकार्य कर्मयोगेन प्रकटं भवति, केषांचिच्च प्रच्छन्नं भवति । राज्ञोक्त भो महाभाग्ये तवैवैतत्कर्मोदयमागतमस्ति, परं जिनशासने तु महान् प्रभावो विद्यते, अतस्त्वं मद्गृहे समागच्छ ? तत्र च तव शुश्रूषा भविष्यति, संतानोत्पत्त्यनंतरं च त्वया है

·मनिपति
॥४७॥
गंतव्यं । अथ स देवस्तं श्रेणिकनृपं स्वज्ञानेन दृढसम्यक्त्वोपेतं विज्ञाय प्रत्यक्षीभूयोवाच
चरित्र हे राजन् देवेंद्रेण स्वसदसि यत्तव सम्यक्त्वस्य प्रशंसा कृता सा नूनं सत्यैव, मया तु
तदश्रद्दधानेनात्र समेत्य तवैवंविधा परीक्षा कृता, नूनं त्वत्तुल्योऽधुना भरतक्षेत्रे कोऽपि
दृढसम्यक्त्वधारी नास्ति, अतस्त्वं धन्योऽसि, अथ वं मत्पास्किंचिद्धरं याचस्व ?
राजोवाच भो देव मम कापि न्यूनता नास्ति । तथापि देवेन दिव्यनक्षत्रश्रेणिसोदररत्न-
निर्मित एको हारो मृत्मयं च गोलकद्वितयं राज्ञे दत्वोक्त, हे राजन् योऽमु त्रुटितं हारं
संधास्यति स मरिष्यतीत्युदित्वा स देवः स्वधामं जगाम । ततो मुदितो राजा तं दिव्यं
हारं चेल्लणायै गोलकद्वितयं च नंदायै ददौ । तदेयॆया, नंदा प्राह हे स्वामिश्चेलणायै
स्वयेदृग्विधो दिव्यो हारो दत्तः ! मह्य चैतन्मृन्मयं गोलकद्रयं दत्तं ! तदहमनेन गोल-
कद्रयेन किं करोमीत्युक्त्वा क्रोधवशात्तया तद्गोलकद्रयं स्तंभे ग्रास्फाल्य स्फोटितं, तदैकस्मा-
द्गोलकाच्चंद्रबिंबवनिर्मल कुडलयुगलं निस्सृतं, द्वितीयस्माच्च देवद्रुष्ववस्त्रयुग्मं निस्मृतं ।
॥४७॥

·- मुनिपति चरित्र ॥४८॥ तदा नंदापि सानंदा सती तानि विस्तूनि जग्राह । अथ राजा वकीयां कपिलां दासीमाहूय कथयामास, भो कपिले त्वं निर्मलभावेन मुनिभ्यो दानं देहि ? अहं त्वां भूरिधनं दास्ये । कपिलोचे हे स्वामिन् त्वं चेन्मां सर्वसुवर्णमयीं कुर्यास्तथाप्यहं प्राणांतेऽप्येतत्कार्य नैव करिष्यामि । तत् श्रुत्वा राज्ञा चिंतितं वीरवचनं कदाप्यन्यथा न भवेत् । ततो राज्ञा तं कालसौकरिकमाहूय प्रोक्त, भो कालसौकरिक त्वं स्वर्णमणिमाणिक्यादि यथारुचि मत्पाश्र्वाद् गृहाण ? परं नित्यं पंचशतमहिषमारणरूपां हिंसां त्यज ? कालसौकरिकेणोक्त हे राजन् प्राणांतेऽप्यहं मत्कुलक्रमागतं हिंसाकार्य नैव त्यक्षामि । तत् श्रुत्वा कुपितेन राज्ञा स घोरांधकारे कूपे रक्षितः । ततो राजा पुण्यकश्रेष्टिनमाहूय तत्पात्केिवलमेक- सामायिकफलमयाचत । तेनोक्त हे राजन मत्पार्वे सामायिकफलं नास्ति, ततस्तुभ्यं कथं प्रयच्छामि ? अथ प्रभाते श्रेणिको भगवद्धदनाय गतः, तत्र स्वामिनं च नत्वा तेन विज्ञप्त', हे भगवन् मया स कालसौकरिकस्त्वंधकूपे क्षिप्तोऽस्ति, एवं चाद्य तस्य मया ।' ? ४८॥

·मुनिपति चरित्र ॥ ४ ॥ हिंसा त्याजितास्ति । भगवतोक्तं हे राजन् तत्रस्थोऽपि स मृन्मयानि महिषपंचशतानि निर्माय मारयत्येव । प्राणांतेऽप्यसौ तत्कायें नैव त्यक्षति'। तत् श्रुत्वा विस्मितो राजा प्रभु नत्वा कालसौकरिकसमीपे गतः, तत्र च तेन मारितान्मृन्मयान्महिषानपश्यत् । तत उद्विग्नमनाः श्रेणिकश्चितयति अरे धिग्मे पूर्वकृतं कर्म ! भगवदिगरो नान्यथा भवति । अथ चिलणाया मनसि महानुद्व गोऽजायत, तेन च तया राज्ञे प्रोक्त, हे स्वामिन् मह्य तु त्वयैको हार एव दत्तः, नंदायै तु कुंमलयुग्मोपेतदिव्यवस्त्रयुग्मं खया कथं दत्तं ? श्रेणिको बभाषे हे प्रिये तुभ्यं तु मया बहुमूल्यो हारो दत्तोऽस्ति, नंदा- यास्तु कर्मयोगेन तद्गोलकयुग्मादबहुमूल्यानि वस्तूनि प्रकटितानि, तत्र मे को दोषः? चेल्लणयोक्त हे खामिन् वेत्तानि वस्तूनि त्वं मे न दास्यसि तदाहं स्वात्मघातं करिष्ये, राज्ञोक्त तर्हि यते रोचते तत्कुरु ? इत्युक्त्वा राजा तु स्वसदसि गतः । अथ रुष्टा चेल्लणा- त्मघातं चिकिर्षः खात्मानमधः पातयितु गवातोपरि गत्वेतस्ततो विलोकयामास । ॥५६ ·--- मुनिपति BE: 1 चरित्र . ॥५०॥ इतस्तत्र नगरे आरोहकनामैको राजकार्यकुशलो हस्तिपालकः परिवसतिस्म; स च मगध- सेनाख्यगणिकायामासक्तोऽभूत । एकश्चान्योऽपि मेंठस्तस्यामासक्त आसीत् । ते त्रयोऽपि तदा चेलणायाः सौधस्याधस्तद्धार्ता कुवतः स्थिताः संति, चेल्लणा च तेषां वार्तालापं शृणोति । तदा सा गणिका तमारोहकपति भणति हे स्वामिन्नद्योत्सवेऽहं यास्यामि; ततो राज्ञो गजेन्द्रस्य चंपकमालाभिचं स्वर्णाभूषणमद्य मम देहि १ चेत्तत्वं न दास्यसि तदाहं मरिष्यामि । प्रारोहकेणोक्त हे प्रिये एतद्भूषणं राज्ञः सत्कं विद्यते, ततश्चे- दाजा जानाति तदा ममापि शीर्षश्छेदो भवति । श्रारोहकेणेत्युक्त्या तया स्वकदाग्रहो न त्यक्तः तदा तेन मेंठेनारोहकंप्रति प्रोक्त, भो मित्र यो हि यदा मिष्टवाक्यैरपि स्वपरहितं न मन्येत, तस्य कर्कशवचनैरपि तर्जनं कर्तव्यं, यथा कश्चित्तापसो देशांतरं गतः पलाश- बीजं समानयत्, ततस्तेन स्वक्षेत्रे तद्बीजमुप्तं, प्रचुरवारिणा च सिक्त, ततः पलाशत- सर्वद्धि प्राप्तः, परं तस्योपरि पुष्पाणि न समायातानि । तदा क्रुद्धेन तेन स पलाशद्र मो- 1 ॥

·मनिपति
चरित्र
मा ५१ ॥
ऽग्निना ज्वालितः, कियकालेन स पलाश मः स्वयमेव पुनर्वद्धि प्राप्तः पुष्पप्रकरैश्च
मंडितोऽभूत । पुनर्बह्मदत्तचक्रिणो यथा छागस्तथा हितकथको हि परस्य न रोचते ।
तत् श्रुवारोहकेणोक्त भो मित्र कोऽसौ ब्रह्मदत्तः ? मैंठेनोक्त कांपिल्यपुरपत्तने ब्रह्मदत्ता-
ख्यश्चक्री राजा राज्यं करोतिस्म । अन्यदा तुरंगमसैन्यपरिवृतोऽसौ वने कौतुकविलोकनाय
गतोऽश्वेनापहृतो महागहनवने प्रविष्टः, श्रांतश्च स तरोस्तले समुपविष्टः, अश्वश्च तस्य
मृतः, इतस्तस्य सैन्यमपि तत्रागतं, ततोऽसौ सैन्ययुतो महोत्सवपूर्वकं नगर्या प्राविशत् ।
रात्रौ च वासभुवने स पट्टराझ्याः समीपे गतः, तदा तया राज्ञे पृष्ठं हे स्वामिन्नद्य भवता
वनमध्ये किमाश्चर्यं दृष्टं ? राज्ञोक्त हे प्रिये तत्रैकं मया सरोवरं दृष्टं, तत्र सानं कृत्वा
यावदहं तस्य तटे समुपविष्टस्तावदेवका नवयौवना नागकुमारिका जलमुलालयंती सरो-
वराद् वहिनिस्सृता । मम पार्चे च समागत्य सा कामातुरा संभोगाय मां गाढं प्रार्थया-
मास, परं मया सा निषिद्धा । ततः सान्यभोगींद्रेण सह तत्र क्रीडां कत् प्रवृत्ता। इतो
॥५१॥

·- ا ز از . पुनिपति मया कशाघातेन ताडितौ तौ द्वावपि प्रणष्टौ । इत्युक्त्वा स ब्रह्मदत्तो लघुचिंतायै यावद् चरित्र | भुवनाबहिर्गतस्तावदेको देवो योजितांजलिस्तस्य पादयोः प्रणम्येति जगाद। भो. ५२॥ राजेंनाहं तवोपरि तुष्टोऽस्मि, अतो वरं मार्गय ? राज्ञोक्त भो देव त्वं केन हेतुना "ममोपरि तुष्टोऽसि ? देवेनोक्त हे राजन सरसि या ललना खया दृष्टा सा में भार्यासीत्, सा च गृह समागत्य मामेवं बभाषे, हे स्वामिन् जलकेलि. कुर्वत्यहं ब्रह्मदत्तेन संभोगार्थ प्रार्थिता, मया निषिद्रोऽप्यसौ मम शील मनं चकार, इत्युक्त्वा स रुदितु प्रवृत्ता । अथ तत् श्रुत्वा कुपितोऽहं तव वधार्थमत्रागत आसीत्, परं त्वया योऽयं व्यतिकरः स्वपट्टराइयै निवेदितः स सर्वोऽपि वातायनस्थेन मया श्रुतः, एवं च मम स्त्रियः सकलमपि द्रुश्चरित्रं मया ज्ञातं, त्वं तु हे राजन्नुत्तमोऽसि, अहं तवोपरि तुष्टोऽस्मि, अतस्त्वं वरं वृणु ?. ब्रह्मदत्तेनोक्त हे देव मम कापि न्यूनता नास्ति । देवेनोक्त परं भो राजन् देवदर्शनम- मोघं भवेत, तेन त्वं किंचिदपि याचरव ? राज्ञोक्त तय हे सर्वजीवानां वाणीज्ञाता यथा ॥५ - ·निपति चरित्र ॥ ५३॥ भवेयं तथा कुम ? देवेनोक्तमेवं भवतु ? परं त्वयैतत्कस्याप्यो न वक्तव्यं, चेदिष्यसि तदा त्वं मरणं प्राप्स्यसि । राज्ञापि तत्प्रतिपन्नं, देवोऽपि स्वस्थाने गतः अथान्यदांतःपुर- स्थस्य राज्ञः शरीरे चंदनलेपं कृत्वा राज्ञी शेपचंदनयुक्तकचोलकं पार्वे मुमोच । इतस्तत्र भित्तेरुपरिस्थितौ स्त्रीपुरुषरूपौ गृहगोधायुगलौ परस्परमतीवप्रीतिभाजावास्तां । तयोर्मध्याद् गृहगोधया स्वस्वामिनंप्रति प्रोक्तं हे स्वामिन्नस्मात्कचोलकमध्यात्स्तोकं चंदनं समानीय मे देहि ? यथा मेऽपि शरीरसंतापो दूरीभवेत् । तत् श्रुत्वा गृहगोधेनोक्त थरे वराकि वं तु मूदासि, ग्रहं मूढो नास्मि, यदि राज्ञः समीपेऽहं गच्छेयं तदा स मां नूनं मारयेदेव, तेन त्वं मौनमेव भज ? तत् श्रुत्वा गृहगोधयोक्त अरे त्वं कीदृशो निःसत्वोऽसि यदेतावन्मात्रमेव मे मनोरथं न पूरयसि ? एवंविधां तयोर्वार्ता श्रुत्वा राज्ञः किंचिद्धास्य समागतं । एवं राज्ञो हास्यं दृष्ट्या संशयमापन्ना राज्ञी पप्रच्छ, हे स्वामिन्नप्रस्तावेऽपि भवतो हास्यं कथं समागतं ? राज्ञोक्त हे प्रिये एषा वार्ता त्वया न पृष्टच्या, यतश्चेदिमां ॥ ५३० ·मुनिपति न चरित्र . ॥ ५४ ॥ वार्तामहं त्वां कथयेयं, तदा नूनं मे मरणं भवेत् । तत् . श्रुत्वा विशेषतः संशयमापन्ना राज्ञी जगाद हे स्वामिन् यदि तव मरणं भविष्यति तदाहमपि तब सार्थे एव समागमि- ष्यामि । ततो राज्ञा बहुधा निवारितापि सा स्वकदाग्रहं न तत्याज । तदा राज्ञा स्वप्रियायाः: सा कदाग्रहवार्ता सचिवाय निवेदिता, सचिवेनोक्त हे स्वामिन् भवतामेवमकाले मरणे प्रज़ादीनां महासंतापो भविष्यति, तत एतत्कार्यं मा कुरु ? राज्ञोक्त भो सचिव तवोक्त सत्यमस्ति परं मे प्राणवल्लभायाः प्रमोदायाहं मरणमप्यंगीकरिष्ये, अतस्त्वं श्मशाने चितां कारय ! तत्र गत्वाहं तस्यै तां वार्ता कथयिष्यामि । अथ चितायां प्रगुणितायां राजा खानं कृत्वा तत्रोपविष्टः, मंत्रीश्वरादयः पौरलोकाः शोकाकुला श्राक्रदं कुर्वति । इतो राजाश्वनिमित्तं तत्र यवशकटं समागतं, तस्य पश्चादजावर्गोऽपि समागतः । तदैकयाजया स्वस्वामिनमजंप्रति प्रोक्त', हे स्वामिन्नस्माच्छकटात्स्तोकान यवानानीय मह्य देहि ? तत्स्वादने मम दोहदः समुत्पन्नोऽस्ति । तत् श्रुत्वाजेनोक्त भो रंडे नाहं ब्रह्मदत्तसदृशोऽस्मि , ॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ ५५ ॥
यत्त्वदुक्तमेतत्कार्यं कृत्वा ममात्मानमहं मरणमुखे पातयामि। खत्तुल्यरंमाकृते नाहं मे
मरणं वांछामि । तत् श्रुत्वाजयोक्त अरे कृपण स्वं नूनं प्रीतिस्वरूपं न जानासि । पश्यायं
ब्रह्मदत्तश्चक्रवर्ती राजापि स्वस्त्रियोऽर्थे मरणमप्यंगीकुरुते । तत् श्रुत्वाजेनोक्त रे रंडे अयं
राजापि मूर्योऽस्ति, य एवं रंडानिमित्तं मरणं स्वीकुरुते, अहं तु तस्य तुल्यः कदापि न
भविष्यामि । एवंविधं तयोरालापं श्रुत्वा विस्मितो राजा चितायाः समुत्तीर्य पश्चाद् गृह
ययौ, मनसि च तेन चिंतितं नूनमयं छागोऽपि मे गुरुर्जातः, ततो राज्ञा तच्छागयुग्म
समानाय्य तयोःकठे स्वर्णशृंखलां परिधायाशनाय मनोहरा यवा दत्ताः, अथ रायोक्त
हे स्वामिन् मे तद्धास्यकारणं कथय ? राज्ञोक्तमवसरे कथयिष्यामीत्युक्त्वा तेन दासीनां
सन्मुखं विलोकितं, तदैव पूर्व संकेतिताभिर्दासीभिः सा राज्ञी लोहशृंखलायामुच्चैः केशेषु
बद्धा, स्वयमेव राज्ञा कशाघातैस्ताडिता च सा रुरोद, ततो रुधिरं वमंती सा प्राह हे
स्वामिन्नथ मया सा सर्वापि वार्ता ज्ञाता, पुनः कदाप्येवं नैव करिष्यामीति वदंति सा राज्ञा
॥५५॥

·मुनिपति चरित्र ॥५६॥ मुक्ता । ततो यथैवं ब्रह्मदत्तेन स्वहितं कृतं, तथान्यैरपि स्वहितं कर्तव्यं । इति मेंठोक्त वचनं निशम्य मगधसेनापि स्वकदाग्रहान्न्यवर्तत । चेलणापि तेषां वार्तालापं श्रुत्वात्मघातानिवृत्त्य स्वकदाग्रहं त्यक्त्वा हारेणैव संतोषं प्राप्ता । अथैवं कियत्सु दिनेषु यातेषु स हारस्त्रुटितः, केनापि च न संध्यते, कदापि कोऽपि बुद्धिबलात्तं संधातु जानीयात्, सोऽपि मरणभयात्त- कार्य न करोति । तदा राज्ञा नगरीमध्ये पटहोद्घोषणा कारिता यद्यः कोऽपि हारमेनं संधिष्यति तस्य राजा लक्षद्रव्यं दास्यति । अथ तत्र नगरे चैको वृद्धो निर्धनो बुद्धिवान स्वर्णकारो वसतिस्म, तस्य चत्वारः पुत्राः संति । तेन सुवर्णकारेण चिंतितं यन्मम जरा सामायातास्ति, अतोऽनेन धनेन चेन्मम पुत्राः सुखिनो भवेयुस्तदा वरमिति ध्यात्वा तेन स पटहः स्पृष्टः, ततोऽसौ राज्ञः समीपे गतः राज्ञोक्त भो सुवर्णकार अमुहारं त्वं संधय ? अर्धं धनं त्वमधुना गृहाण । अर्धं च पश्चादास्यामि । यदि तव मरणं भविष्यति तदा पुत्रेभ्योऽहं तदर्द्ध धनं दास्यामि । ततः साक्ष्यादि विधाय राज्ञा स हारस्तस्मै सुवर्णकाराय ते - ·मुनिपति चरित्र ॥ ५७ ॥ दत्तः, सुवर्णकारोऽपि तं हारं समादाय स्वगृहे समाययौ । तत्र तेनानेके उपायाः कृताः, परं स हारः संधि न प्राप्तः, तदा बुद्धिमता तेन दवरकप्रांतो मधुना संलिप्य कीटिकाबिले मुक्तः, तत्पार्चे च तानि रत्नानि मुक्तानि, मधुगंधलुब्धा कीटिका तहवरकरांतं मुखे गृहीत्वा रत्नछिद्रेभ्यो निरससार । तत्कालं सुवर्णकारेण स दवरकप्रान्तो गृहीत्वान्यप्रांतेन सह ग्रथितः, इतोऽकस्माद्विद्युत्पातादिव तस्य मस्तकं स्फुटितं, तेन स स्वर्णकारो मृत्वा तत्रैव नगरोपवने कपित्वेन समुत्पन्नः। ततस्तस्य पुत्रैः स हारां राज्ञः समीपे समानीतः, राजापि तं हारं दृष्ट्वातीवहृष्टः, तदनंतरं तैः सुवर्णकारपुत्रै राज्ञः पार्वे शेषं धनं याचितं, परं लोभाभिभूतेन राज्ञा तन्न दत्तं. अथ स कपिर्नगरमध्ये भ्रमन्नेकदा स्वावासे संप्राप्तः, तत्र स्वकृतानि गृहादीनि दृष्ट्या विचारयतस्तस्य जातिस्मरणज्ञानं समुत्पन्नं । ततोऽसौ स्वह? निजपुत्राणां समीपे समाययौ । तत्र पुत्राणामग्रे तेनाक्षराणि संलिख्य कथित, भो पुत्रा अहं युष्माकं तातोऽस्मि, यूयं च मे पुत्राः स्थ, ततोऽवदत यदाज्ञा भवद्यः ॥ ५७०

·सुनिपति
indian
चरित्र
-॥ ५८ ॥
पंचाशत्सहस्त्रमितं शेषं धनं युष्मद्भ्यो दत्तं न वेति ? तैरुक्त भो तात नृपेणास्मभ्यं
तद्धनं नं दत्तमिति श्रुत्वा स कपिवेने गतो मनसि चिंतयामास, अथ चेत्स हारो. मम
हस्ते समायात्तदा वरं भवेदिति ध्यात्वा स प्रतिदिनं राजभुवनोपरि भ्रमति। अथैकदा
सा चेल्लणा राज्ञी अशोकवाटिकायां गत्वा पुष्पावचयं विधाय स्रानं चिकीर्षुर्वापीतटे
गता। ततस्तया सर्वाणिं हारमुख्यानि स्वाभरणानि दास्यै समर्प्य वाप्यां गमनं कृतं ।
दास्यपि तानि सर्वाभरणानि स्थालमध्ये स्थापयित्वा तं स्थालं च स्वमस्तकोपरि निधाय
वापीतटे चूततरोरधस्तास्थिता । इतः स कपिरपि भ्रमंस्तत्र समायातः, तेन तदा दासी-
मस्तकस्थाभूषणभृतस्थालमध्ये स हारो दृष्टः, ततोऽसौ शनैः शनैव क्षशाखायामागत्य
यथा कोऽपि न जानते तथा हस्तलाघवात्तन्मध्यात्तं हारं जग्राह । ततः स्वकक्षायां तं
हारं संगोप्य दूतं पुत्राणां पार्वे समागत्य स तेभ्यः समर्पयामास पुत्रैरपि स हारः
प्रच्छन्नं गोपितः। अथ चेलणा राज्ञी स्नानं विधाय बहिरागत्य दासीपात्स्वाभरणानि
॥८॥

·मुनिपति
चरित्र
॥५६॥
जग्राह, परं तेषु मध्ये तया स हारो न दृष्टः, संभ्रमं प्राप्तया तया दास्यै पृष्टं, तयोक्त
हे स्वामिनि तद्विषयेऽहं किमपि न जानामीत्युक्त्वा भयकंपितांगी सा रुदितु प्रवृत्ता।
ततो राझ्या तत्र सर्वत्र स हारो विलोकितः परं कापि न दृष्टः। ततोऽसो द्र तं स्वसौ-
धमध्ये समागत्य तं वृत्तांतं राज्ञे निवेदयामास । राज्ञाप्यभयकुमारमाहूय हारचौरगवेषणा-
याज्ञा दत्ता। अभयेनोक्त हे तात सप्तवासरमध्येऽहं हारचौरं प्रकटीकरिष्यामि । अथाभ-
यकुमारेण सर्वत्र स चौरो गवेषितः, परं स कुत्रापि न लब्धः, तदा तेनेति नगरमध्ये
पटहोद्घोषणा कारिता, यद्यस्य कस्यापि पार्वे स हारो भवेत्तेन मे दूतं समर्पणीयः,
पश्चाद्यस्य कस्यापि पावत्स मिलिष्यति तमहं मारयिष्यामि, एवं स पटहः सर्वत्रापि
वभ्राम, परं केनापि स न स्पृष्टः । अथ भीतास्ते स्वर्णकारपुत्रास्तं हारं तस्मै कपये पुनः
समर्पयामासुः । कपिरपि तं हारं गृहीत्वा वने ययौ। दिवसे च वनमध्ये वृक्षांतरितः
स्थित्वा रात्रावेकयक्षायतनसमीपे वाटिकायां गतः । अथ तत्र यक्षायतने श्रीसुहस्तिसूरि-
।
॥५६॥

·म चरित्र मुनिपति मुख्याः पंच साधवस्तदा स्थिता अासन् । ततः प्रतिक्रमणं, विधाय सुहस्तिसूरिः स्वशिष्या- णामो कथयामास, भो शिष्या भवद्भिरत्र स्थेयं, अहं च बहिः कायोत्सर्गध्यानेन स्था: ॥ ६०॥ स्यामि, इत्युक्त्वा यत्र वृक्षे स कपिः स्थितोऽभूत्तस्य तरोस्तले स कायोत्सर्गेण तस्थौ । तदा स कपि क्षादिनिर्गत्य तं हारं तस्य सूरिराजस्य कठे स्थापयामास । अथाभय- कुमारोऽपि तस्मिन् पाक्षिकदिने तेषां मुनीनां समीपे रात्रिपौषधं गृहीत्वा स्थितः, ततस्ते सर्वेऽपि तत्र धर्मजागरणं कुर्वति । तदा राज्याः प्रथमे यामे शिवाभिधो मुनिर्गुरोविश्राम- णाथ तस्य पार्श्वे बहिर्गतः, इतो गुरोः कठे हारं दृष्ट्वा भयभीतोऽसौ यामांते पुनः स्वस्थाने प्रविशन् नैषेधिकीस्थाने भयं वर्तते इत्यजल्पत् । तत् श्रुत्वाभयकुमारेणोक्त हे भगवन् भवतां संयमवतां कुतो भयं वर्तते ? मुनिनोक्त भो अभयकुमार संयमिनाम- स्माकं किमपि भयं नास्ति, परमहं यदा स्वगृहेऽवसं तदा मया भयमनुभूतमासीत्, अभय- कुमारेणोक्त भो स्वामिन् गृहवासमध्ये भवता किं भयमनुभूतमासीत्, तवृत्तांतं ममागे 4 . .:, ॥६० ·मुनिपति चरित्र ॥ ६१ ॥ कथय ? मुनिरुवाच उज्जयिन्यां महापुर्या शिवदत्ताख्यौ द्वौ बांधवौ वसतःस्म । परं धन- हीनत्वादेकदा तौ परस्परमिति विचारं कुरुतः, यावां धनार्जनाय सौराष्ट्रदेशे गच्छावः, इति ध्यात्वा तो तत्र गत्वा व्यवसायं चक्रतुः, परं धनप्राप्ति भवत । तत एकेन तत्र कृषिकर्म मारब्धं, अन्यस्तु किंचित्तयाणकं गृहीत्वा प्रवहणमारुह्य विदेशे गतः। ततो यावत्स मार्गे प्रयाति, तावदात्रो तेन चत्वारो वैदेशिकवणिजो वटतरोस्तले समुपविष्टा दृष्टाः । इतो वटशाखात एकः सुवर्णपुरुषो निर्गतः, तं गृहीतु यावत्ते यांति तावत्तेन सुवर्ण- पुरुषेणोक्तमर्थादनों भवति । इति श्रुत्वापि ते तं गृहीत्वा भूमौ स्थापयामास । अथ प्रभाते दौं भोजनसामग्रीकृते नगरमध्ये गतौ, दौ च तस्य सुवर्णपुरुषस्य रक्षणाय तत्र स्थितौ। अथ भोजनसामग्रीकृते नगरं गतौ तौ दावित्यचिंतयतां चेदावा तौ दावपि मारयावस्तदावयो रिद्रव्यं लभेत, इति ध्यात्वा ताभ्यां भोजनमध्ये विष प्रक्षिप्त । अथ वटवलस्थिताभ्यामपि द्वाभ्यामिति चिंतितं यदावा तो दावपि मारयित्वा सुवर्णपुरुषं गृह्निवः । तेषां मध्याद ६१० ·. निपति a चरित्र . *६२॥ । अथ यावत्तौ भोजनं गृहीत्वा तत्रागतौ तावत्ताभ्यां तौ दावपि खड्गेन हतौ, ततः सविष- भोजनकरणानंतरं तावपि तत्रं मृत्वा' पतितौ । तदा - वृत्तांतरितेन मया' तत्सर्वं तेषां चेष्टितं विज्ञायेति ध्यातमहोदनों 'ह्ययमेव । ततस्तै सार्धहस्तप्रमाणं सुवर्णपुरुषं गृहीत्वाहं पश्चानिवृत्त्य भ्रातुःसमीपे समागतः । तत आवाभ्यां संभूय गृहंप्रत्यागब्छभ्यां मार्गे इति विचारः कृतः, तत्र मयेति चिंतितं चेदहमेनं भ्रातरं मारयामि तदा सर्वमेतद्धनं मम स्वाधीन भवेत् , भ्रात्रापि ममैवमेव चिंतितं । एवं व्यायंतौ दावप्यावां स्वनगरसमीपे समागतौ । तदा मया पुनश्चिंतितं धिगेतद्धनं, येनेदृशी बुद्धिरुत्पद्यते, इति विचार्य मया स सुवर्णपुरुष एकस्मिन् हृदमध्ये निक्षिप्तः । तदा मे भ्रात्रापि कथितं भो बांधव त्वयैव्यं कृतं, ततस्तो दावपि गृहे समागतो, तौ दृष्ट्वा सर्वे स्वजना अपि हृष्ट्वाः संजाताः। अथ स सुवर्णपुरुषो हृदमध्ये एकेन महता मत्स्येन गलितः, स मत्स्योऽप्येकेन धीवरेण स्वजालमध्ये गृहीतः, ततः स धीवरस्तं मत्स्य विक्रयार्थं चतुष्पथे समानयत्, तदास्मन्माता । (. .

·पनिपति चरित्र ॥ १३ तं मत्स्यं भोजनार्थं मूल्येन गृहे समानीयास्मद्भगिन्यै ददौ, ततः सा यावत्तं मत्स्यं द्विधा करोति, तावत्तन्मध्यात्तन्निधानं प्रकटितं, तद् दृष्ट्वा हृष्टया तया तत्प्रच्छन्नं स्थापितं, तां तथा कुर्वती दृष्ट्वा मम मात्रा प्रोक्त भो पुत्रि किमेतन्निर्गतमस्ति ? तयोक्त' किमपि नास्ति, एवं ते विवदंत्यौ परस्परं योधु लग्ने, इतो मे भगिनीकक्षातस्तन्निधानं मम मातुः शिरसि पतितं, मर्मप्रहारेण च सा तत्क्षणं तत्र मृता । तयोः कोलाहलं श्रुत्वावा तत्रागतो, अनर्थकारणं तदेव निधानमालोक्य नद्भगिन्यै दत्वावाभ्यां वैराग्येण गुरुसमीपे दीक्षा गृहीता । ततो भो अभयकुमार एवं गृहवासेऽनुभूतं भयमद्य में स्मृतिमागतं, तेन च नैषेधिकीस्थाने भयं वर्तते इति मया कथितं । ततो द्वितीयमहरे सुव्रतसाधुर्गुरोर्वेयावृत्त्यं कृत्वा गुरोःकठे हारं दृष्ट्वा समागच्छन् भयभीतो महाभयं वर्तते इति वदन् स्वस्थाने समाययो । तत् श्रुत्वाभयेनोक्त भो साधो तवापि महाभयं कुतो वर्तते, तदा स साधुरपि गृहस्थत्वेऽनुभूतस्य महाभयस्य वार्ता कथयति । अंगदेशे ·मुनिपति चरित्र . ॥ ६४॥ .- १ जितशत्रुनामा राजा राज्यं करोति, तस्मिन् देशे संग्रामनामैको ग्राम आसीत्, तंत्र ग्रामे सुव्रतनामा कौटुंबिकोऽहमवसं; अहं च द्रव्यवान् लोकप्रियोकरश्वास, मम, प्रिय मित्राभिधी भार्यासीत. परं’ सा स्वैरिणी व्यभिचारिणी परपुरुषस्तासीत्, इतश्च तस्मिन् ग्रामे चौराणां धाटि समांगता, तैः स सर्वोऽपि ग्रामो लुटितः, अहं च भयभीतः प्रणश्य कापि स्थाने प्रच्छन्नं स्थितः । इतो मम भार्याभूषणादि परिंधाय गृहांगणे संस्थिता, तस्करैस्तत्राप्योगत्य मम गृहं लुटितं, तदा मम भार्यया तेभ्यः कथितं भो चौरा यूयं मामपि गृहीत्वां गच्छत ? अहं युष्माकं सार्थे समागमिष्यामि । ततस्तेऽपि तां गृहीत्वा पल्लीशायं समर्पयामासुः, पल्लीशेनापि सा स्वगेहिनी कृता । चौरगमनानंतर सर्वेऽपि ग्रामलोकास्तत्र मिलिताः, समागतेन मयापि ज्ञातं यन्मे भार्या चौरेहीता, परं शीघ्रमेनां पश्चादालयामीति निश्चित्याहं चौरपल्लयां गतः, रात्रौ चैकाया वृद्धायाः कुंभकार्या गृहे स्थितः, मया च ततस्तस्यै भूरि धनं दत्तं, तदा हटा सा वृद्धा मां प्राह, भो - 40

·मुनिपति
चरित्र
॥६५॥
पुत्र खमत्र किमर्थमागतोऽसि, तदा मयापि तस्यै मम भार्यायाः सकलोऽपि वृत्तांतो
गदितः, तयोक्त प्रभातेऽहं तस्याः शुद्धिं करिष्यामि । ततः प्रभाते तया सर्वाणि तस्कर-
गृहाणि विलोकितानि, परं सा न दृष्टा, प्रांते पल्लीशगृहे तां दृष्ट्वा प्रच्छन्नं तस्याः कर्णे
तद्भतु रागमनं कथयामास । तत् श्रुत्वा तयोक्तं हे मातरद्य संध्यायां पल्लीपतिर्धाट्यर्थं
वहिर्यास्यति, तदा मम भर्तात्र स्खया प्रेषणीयः यथा तेन सहाहं मम ग्रामं गमिष्यामि ।
ततस्तया वृद्धया समागत्य मह्य तद् क्त तन्निवेदितं, तत् श्रुत्ता हृष्टोऽहमपि सायं पल्लीशगृहे
ययो, तत्र तया मां सत्कृत्य भोजनं कारित, ततो यावदावा वार्ता 'कुर्वतौ पर्यकोपरि
स्थितौ तावत् शकुनाभावात् स पल्लीपतिः पश्चान्निवृत्त्य पुन हे समाययो, तमागतं विज्ञाय
मे भार्ययाहं पल्यंकाधः संगोपितः, थथ द्वारोद्घाटनानंतरं स पल्लीशोंतः समागत्य
हस्तपादौ प्रक्षाल्य भोजनं विधाय मम भार्यया सह पल्यंकोपर्युपविष्टः, तदा मे भार्यया
पल्लीशंपति पृष्ट', भो स्वामिन् यदि कर्मयोगान्मे स्वामीह “समागच्छेत् तदा त्वं कि
॥६५॥

·मुनिपति
.
चरित्र
4
॥६६॥
स
कुर्याः ? पल्लीशेनोक्त हे प्रिये चेत्तव भर्तात्र समागच्छेत्तदा तं प्रणम्याहं त्वां पश्चाबच्छेयं ।
तत् श्रुत्वा रुष्टा सा भृकुटीभंगं विधाय पल्लीशंप्रति ददर्श । तदा तदभिप्रायज्ञेन पल्लीशेनोक्त
हे प्रिय एतत्तु मया त्वदने हास्येन प्रोक्तमस्ति, तव भर्ता चेदत्र समागच्छेत्तदा तं नूनमहं
मारयाम्येव । तत् श्रुत्वा हृष्टा सा नेत्रसंज्ञया पर्यकाधास्थं मां तस्य दर्शयामास । ततो
हूँ तमेव स पल्लीपतिः समुच्छाय मां च 'ततो निष्कास्य चौरवद् बध्वा यष्टिमुष्ट्यादिभि-
स्ताडयित्वा बहिः खातिकायामक्षिपत् । तत्र नारकवद् दुःखं सहमानस्य मे पुराययोगेन
कश्चित् श्वा समागत्य मे चमरज्जुबंधनं भक्षयामास । एवं मुक्तबंधनोऽहं पुनरपि
धैर्यमवलंब्य पल्लीशस्य गृहे प्रविष्टः, तत्र पल्लीशं निद्रितं विज्ञाय मया हस्ते खड्गं धृत्वा
भार्या चोच्छाप्य कथितं अरे रंडे चेकिमपि जल्पसि तदामुना खड्गेन त्वां हनिष्यामि,
तत् श्रुत्वा सापि मौनमाधायाने चलिता, अथ मार्गे चलंत्या तया दुष्टया स्वचीवरखंडानि
स्थाने स्थाने प्रक्षिप्तानि । ततो रात्रेर्गमनानंतरं भीतोऽहं स्त्रीयुतो 'वंशजाल्यां प्रविष्टः ।
॥६६॥

·निपति
चरित्र
॥ ६७ ॥
अथ पल्लीपतिर्जागरितस्तां न दृष्ट्वा स्वसैन्यसहितः पदानुसारेण चीवरखंडप्रतीत्या च मम
पृष्टे तत्रैव वंशजाल्यां समायातः । मां दृष्ट्वा रुटो बहुभिः प्रकारैर्विमंव्य हस्तपादेषु कीलिकाः
क्षिप्त्वा तत्रैव मुक्त्वा स मम भार्यामादाय स्वस्थाने गतः । इत एवं दुःखमनुभवतो
मम भाग्यबलेन तत्रैव वने कोऽपि कपिः समाययौ, स कपिर्मा दृष्ट्वा तु तं मूर्छा प्राप्य
सचैतन्यो बभूव । ततोऽसौ वनमध्ये गत्वा कमलपत्रे नीरं समानीयागत्य मां पाय-
यामास । ततस्तेन मम सर्वाः कीलिका निष्कास्य संरोहिरायौषच्या तत्तत्स्थाने मम
शरीरे विलेपः कृतः, तेन च तत्तणमहं सजशरीरः संजातः । ततः स वानर उवाच भो
महाभाग ! किं त्वं मां नोपलक्षयसि ? अहं च पूर्वभवे तव ग्रामे वद्गृहसमीपवास्तव्यः
सिद्धाभिधो वैद्योऽभूवं, अार्तध्यानाच मृत्वात्र वने कपित्वेन समुत्पन्नोऽस्मि । अद्य च
त्वां दृष्ट्वा मम जातिस्मरणज्ञानमुत्पन्नमस्ति । तत् श्रुता हृष्ट न मया तस्य प्रोक्त भोः
कपे अथ त्वं मम योग्यं किंचित्कार्य कथय ? तेनोक्तमहमस्मिन् वने पंचशतवानरीयुतः
म
॥ ७६॥

·', -- Art '. मुनिपति सुखेनावसं, परमेकदैकेन बलिष्टेन वानरेणांगत्य मां निष्कास्य मम तत्सर्वं वानरीदें चरित्र... ..स्वायत्तीकृतमस्ति। तेन दुःखितो निराधारोऽहमंत्र भ्रमंस्त्वां ददर्श, अतो भो कृपानिधे मे सहायं ॥६८ ॥ कृत्वा मे वानरीयूथं पश्चादालय ? तत् श्रुत्वाहं तेन सह वनमध्ये प्रचलितः, तत्र च तं वैरिवानरं हत्वा मया तस्य स वानरीपरिवारो वालितः । ततः स कपिरपि प्रमोदं प्राप्य तत्र वनमध्ये सुखेन तस्थौ । अथाहं ततः पश्चादलिखा पुनरपि तस्यां चौरपल्लयां गत्वा तं पल्लीशं निद्रितमेव खडगेन मारयामास । ततश्च मम भार्या गृहीत्वा मार्गे समागच्छता मयैको मुनिर्वनमध्ये कायोत्सर्गस्थो विलोकितः । तदाहं तं प्रणम्योपविष्टः, तेनापि मे धर्मोपदेशो दत्तः, तं श्रुत्वा वैराग्येण मया दीक्षा गृहीता। अत एव भो अभयकुमार एवं गृहस्थत्वेऽनुभूतं महाभयं स्मरता मयाधुना नैषेधिकीस्थाने महाभयं वर्तते इति प्रोक्त। ततस्तृतीयप्रहरे जोयणनामा साधुर्मुरोर्विश्रामणां विधायागच्छन् तस्य कठे स हारं दृष्ट्वा भीतोऽतिभयं वर्तते इति वदस्तथैवाभयेन पृष्टः स निजवृत्तांतमब्रवीत् । मालवदेशे त ॥६८॥ ,

·मुनिपति
चरित्र
॥ ॥
उज्जायिनीनगरीसमीपे कचिद्ग्रामे गुणसुदराख्यो धनाब्यो युवाहं कुलपुत्रोऽवसं । उज्जयिनी
पुरीस्थस्यैकस्य श्रेष्टिनः कन्यायाश्च मया पाणिग्रहणं कृतं । अथैकदा तस्या ग्रानयनार्थमहं
खड्गपाणिरुजयिनीप्रति चलितः, मार्गे च गच्छन् रात्रौ श्मशाने स्थितः, तत्रैका स्त्रियं
मदन कुर्वती श्रुत्वाहं तस्याः पार्वे तदा गतः, तत्रैकः शूलायामारोपितः पुरुषो मया
तथैव तस्य पार्श्वे रुदनं कुर्वती स्थिता सा महिलापि मया दृष्टा । मया तस्यै पृष्ट
भो सुभगे त्वं कुतो रुदनं करोपि ? तयोक्त भो सौम्यासौ शूलारोपितः पुरुषो मम
भर्तास्ति, राजपुरुपैश्च निष्कारणमयं शूलायामारोपितोऽस्ति, मया च तस्यार्थे भोजनमा-
नीतमस्ति, परमुच्चैःस्थितं तं भोजयितुमहमसमास्मि । तत् श्रुत्वा मया प्रोक्तं तर्हि
त्वं मम स्कंधोपरि स्थित्वा तं भोजनं कारय ? ततः सा द्रुतं मम स्कंधोपरि चटिता,
मह्य च तया कथितं त्वयाथ ऊर्ध्व नावलोकनीयं । इतः क्षणांतरे मया बचबचेति तस्या
मुखाच्छन्दः श्रुतः, मे स्कंधोपरि च लघुमांसखंमानि पतितानि, तदा भीतेन मया
॥६६॥

·मुनिपति चरित्र ७० ॥ यावदूषं विलोकितं तावत्सा शाकिनी ककिया तस्य पुरुषस्य मांसखंडानि त्रोटयंती भक्षयंती च दृष्टा । तत्क्षणमेवाहं तामधः 'पातयित्वेतः :पुरंपति- धावितः, सापि मे पृष्ट धाविता, प्रतोलीपावं प्राप्तस्य मे जंघातस्तया मांसपिंडो गृहीतः, ततश्च सा पश्चादलिता। अहं च वेदनया तत्रानंदं कुर्वन् प्रतोल्यामेव पतितः तदा मे लोकैरुक्त भो भद्र त्वं दुर्गाया मंदिरे गच्छ, यथा ते स्वास्थ्यं भविष्यति । अथ दुर्गाया मंदिरे गतोऽहं तया प्रोक्तो भो पांथ किं त्वमस्य नगरस्य' स्वरूपं नो वेत्सि ? अस्मिन्नगरे ‘बहवो योगिनी- भूतप्रेतादयः संति, तेषां च मयेति मर्यादा कृतास्ति, यद्यो हि रात्रौ नगराबहिर्वसेत् स एव भवद्भिश्छलनीयः, नगरमध्यस्थितस्तु न छलनीयः, तेन चाज्ञातैतद्वृत्तांतस्य तव पादे तया शाकिन्या प्रहारो दत्तः, परमधुना मम मंदिरे त्वं सहायार्थ समागतोऽसि तेन त्वां सज्जीकरोमीत्युक्त्वा तया मे चरणः स्वहस्तेन स्पृष्टः, तेन चाहं द्र तमेव सज्जीभूतः। अथ शीतार्तोऽहं तदा रात्रावेव श्वशुरगृहे गतः, दृढदत्तकपाटाग्रे च स्थित्वाहं गृहमध्य- ॥७॥ - ·पनिपति चरित्र ॥७२॥ स्थमातृपुन्योर्वार्ता श्रोतु लग्नः। मे श्वश्रूरुवाच भो पुत्रि त्वयाद्यानीतमिदं मांसं स्वतीवमिष्टमस्ति, कस्येदं मांसं त्वयानीतं ? तयोक्त भो मातरेतत्तव जामातुर्मा समस्ती- त्युक्त्वा तया सर्वोऽपि व्यतिकरस्तस्यै प्रोक्तः, मया चैतत्सर्वं श्रुत्वातीवभीतेन चिंतितं धिगेतद्दामिनीविलसितं, ततोऽहं कर्मणामेव सकलं वैचित्र्यं संभाव्य तस्या उपयपि कोपं त्यक्त्वेतः पश्वानिवृत्त्य वैराग्येण गुरोः सन्निधौ प्रबजितः । तेन च भो अभयकुमार तदनुभूतं भयं स्मरता मया नैषेधिकीस्थानेतिभयं वर्तते इति कथितं । ततश्चतुर्थे यामे साधुगुरोर्वैयावृत्त्यं विधायागच्छन्भयातिभयं वर्तते इति वदन् पूर्ववदभयेन पृष्टः स्ववृत्तांतं जगाद । उन्नायिन्यामजितसेनाभिधो राजा राज्यं चकार, तत्र सुधनाभिधः श्रेष्टी परिखसतिस्म, तस्य सुभदाख्या प्रिया, तयोश्चाहं धन्याभिधः पुत्रोऽस्मि । पुनमें श्रीमत्यभिधा भार्या पतिव्रता विनययुता चासीत, तस्या विनयेन संतुष्टोऽहं कदापि तदाक्योल्लंघनं नाकुवं । अथैकदा तां मे प्रियां धन्यनामा च ७१ .

·- । " मुनिपति 1 चरित्र । ॥७२॥ म्लानवदनां दृष्ट्वा. मया पृष्ठ, भो प्रिये किमर्थं त्वमुदिग्नचित्तासि ? परं तया लजाया किंचिदपि नोक्त', ततो महताग्रहेण मया पृष्टया तयोक्त, हे स्वामिन कस्तूरीमृगपुच्छ- मांसादने ममाभिलाषो वर्तते; तदा मया पृष्टं भो प्रिये स मृगः कुत्रास्ति ? तयोक्त हे स्वामिन् स तु कष्टदायिनि स्थाने : वर्तते, तेन त्वां तत्र प्रेषयितुं नाहमिच्छामि, यतो भवदीयं वियोगं सोड नाहं समास्मि । तत् श्रुत्वा प्रेमबुद्धेन मया प्रोक्तं हे प्रिये त्वं सुखेन कथय ? कष्ट सहन्नपि तव मनोवांच्छितमहं पूरयिष्ये । तदा तयोक्त स्वामिन राजगृहनगरे श्रेणिकराज्ञो गृहे स मृगः क्रीडार्थमानीतोऽस्ति । तत् श्रुत्वा मयोक्त हे प्रिये त्वं स्वस्था भव ? अहं नूनं तन्मांसमानयिष्ये । इत्युक्त्वाह गृहादिनिर्गत्य राज- गृहासन्ने उद्याने प्राप्यैकतरोस्तले स्थितः । तदा तत्रैका गणिका सखीवृदपरिवृता क्रीडा) समागता । तां सुरूपां वीक्ष्य गगनाध्वना गच्छन् कश्चिद्विद्याधरो मोहितः संजहार ।। तदा तस्याः परिवार आक्रंदं कतु लग्नः, तत् श्रुत्वाहमपि धनुर्हस्ते गृहीत्वा तं विद्याधर . . ॥ ७२ । - 10

·मुनिपति
चरित्र
li७३ ॥
शरेण हत्वा भूमावपातयं । तदा सा गणिका तस्य हस्तात्सरोवरे पतिता, त्रुमंती च सा
मया तन्मन्यानिष्कासिता। ततः सा ममोपर्यधिकप्रीतिं धारयंती मां स्वगृहे नीला
भूरिसत्कारपुरस्सरं स्नानादिपूर्वकं भोजनं कारयामास । ततरतया मम प्रोक्त भो सुभग
किमर्थ वमत्रागतोऽसि ? मम योग्यं कार्य कथय ? तदा मयापि तस्या यग्रे मम
भार्याव्यतिकरो निवेदितः । तदा तया चिंतितं नूनमयं मुग्धोऽस्ति, स्त्रीचरित्रं च न
जानाति । इति ध्यात्वा तया प्रोक्त हे सत्पुरुष तव भार्या दुःशीलास्ति, तत् श्रुत्वा
मुग्धेन मयोक्त भो गणिके मद्भार्यातुल्या सती जगत्यपि नारित, तदा सापि मौनं धृत्वा
स्थिता । अथान्येधु स्तया मम प्रोक्त भो सुभग अद्याहं श्रेणिकनृपसभायां नृत्यार्थ
गमिष्यामि, ततस्त्वयापि तदिलोकनाय तत्रागंतव्यमित्युक्त्वा सा नृपसभायां गता,
अहमपि तन्नृत्यविलोकनमिषेण तत्र गतः, इतस्ततो भ्रमता मया तत्र स मृगो दृष्टः,
प्रच्छन्नवृत्या च तं हत्वा मया तन्मांसं गृहीतं । इतो मृगरक्षकैरहं दृष्टश्चौरवद् बध्ध्वा च
॥ ७३ ॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ ७४॥
नृपांतिके नीतः, नृत्यंत्या तया गणिकया चाहमुपलक्षितः। अथ तस्या नृत्येन मुदितो राजा
तांप्रति वरत्रयं ददौ, तया प्रोक्तमहं पश्चान्मे मनोवांछितं याचयिष्ये। अथ नृत्ये विसृष्टे
तैरारक्षकैरहं राज्ञोऽधे समानीतः, मृगमरणवार्ता च कथिता, तत् श्रुत्वा राज्ञादिष्ट तस्कर
इवायं हन्यतामिति । तत् श्रुत्वा गणिकया प्रोक्त हे स्वामिन् ममैकेन वरेणायं जीवन
मुच्यतां, तदा राज्ञापि मुक्तऽहं तया स्वगृहे समानीतः। अन्येधु र्मया गणिकायै प्रोक्त
भो सुभगे चेत्तवाज्ञा तर्हि अहं स्वगृहं यामि । तयोक्तहे सुभग अहमपि त्वया सह
समागत्य तव भार्यायाश्चरित्रं दर्शयिष्ये, इत्युक्त्वा सापि मया सहोजयिनीप्रति चचाल ।
ततस्तयोक्तोऽहं तामुपवने मुक्त्वा स्वयमेकाकी रात्रौ प्रच्छन्नं गृहे गत्वा तत्रैककोणे
सुप्तः । तदैको विटपुरुषो मम गृहे समागतः, मम स्रिया च सत्कृत्यासौ पल्यंके स्थापितः,
ततः सा तेन सह विविधप्रकारैः संभोगं विधाय श्रांता सती सुप्ता, स विटोऽपि तां
दृढमालिंग्य निद्रा प्राप्तः, ततः क्रुद्धेन मयोच्छाय स विटः खड्गेन व्यापादितः, पुनरप्यह-
॥७॥

·सनिपति । चरित्र मंधकारे तत्रैव गृहकोणे सुप्तः । क्षणांतरे सा मम भार्या जागृता तं स्वजारं मृतं विज्ञाय तत्रैव गृहमध्ये गर्ता कृत्वा तं च तत्र निक्षिप्य तस्योपरि पीटं चकार । प्रभाते चाहं प्रच्छन्नं गृहानिर्गत्य तस्या गणिकायाः पार्वे समागत्य सर्ववृत्तांतनिवेदनपुरस्सरमवदं, हे प्रिये त्वया यदुक्त तत्सर्वं सत्यमेवास्ति, मया मूर्खेणेयत्कालं तन्न मानितं । ततोऽहं गणिकया सह पश्चाद्राजगृहेऽगच्छं । कियदिवसः पुनरहं स्वगृहे समागतः, मां समागतं विलोक्य कूटस्नेहपरया तया प्रोक्त भो स्वामिन् विदेशे गतस्य तव बहवो दिवसाः कथं जाताः ? मयोक्त प्रिये त्वदर्थं तन्मृगमांमं गवेषयतो मे भूयान् कालो गतः, परं तन्न लब्धं । तयोक्त हे स्वामिन् भवदर्शनतोऽद्यतनो मे दिवसः सफलो जातः, इत्युक्त्वा तया मनोहरं भोजनं निष्पादितं, ततो यदाहं भोजनायोपविष्टस्तदा तया पापिन्या प्रथमं तस्य पीठस्योपरि वलिं मुक्त्वा पश्चान्मह्य भोजनं परिवेषितं, एवं च सा प्रत्यहं चकार । अथैकदा मया प्रोक्त हे प्रिये अद्य वं घृतपूगन्निष्पादय ? मां च मुक्त्वान्यस्य

·.
मुनिपति
.
.
चरित्र
॥७६ ॥
कस्यापि त्वया प्रथमं ते न देयाः तत् श्रुत्वा तया संभ्रमेणोक्तं हे स्वामिस्त्वत्तोऽधिको
मम कोऽपि नास्ति । ततस्तया कटायां तप्तधृते घृतपूराः कतु प्रारब्धाः, ततस्तया माया-
विन्याहोऽयं धृतपुरो दग्ध इत्युक्त्वा स एको घृतपूरः पीठोपरि मुक्तः । तदा क्रुद्धेन मया
प्रोक्त रे पापिनि किमत्र पीगंतस्तव जनकस्य निधानमस्ति ? इति मे वचनं श्रुत्वा
क्रुद्धया तयापि मम शीर्षे कटाहीस्थितं तत्तप्तधृतं क्षिप्त, तेन च मे सर्व शरीरं 'दग्धं,
अतीवव्यथितोऽहं पूत्कारं कुर्वस्ततो नष्ट्वा मे जनकगृहे गतः, तत्र मम मातृपितृकृतनाना-
प्रकारप्रतिकारैः कियत्कालानंतरमहं स्वस्थो जातः । ततो मया चिंतितं धिगेनं गृहस्थावा-
समिति वैराग्येण गुरोः पादांते दीक्षांगीकृता । एवं भो अभयकुमार तदनुभूतं भयं
स्मरताद्य मयाधुना नैषेधिकीस्थाने भयातिभयं वर्तते इति प्रोक्त । ततः सूर्योदये जाते.
ऽभयकुमारोऽपि पौषधं पारयित्वा सूरिसमीपे गतः, तत्र च सूरिकठे तं हारं दृष्ट्वा तेन
चिंतितमहो साधुभिः सत्यमेव तद्यादि प्रोक्त', अहो नूनं ते निर्लोभाः साधवो धन्याः
॥ ७६ ॥

·मुनिपति
"
चरित्र
॥ ७७ ॥
संति । अथ स गुरु वंदित्वा तं हारं गृहीत्वा राजे समर्पयामास । अतो भो कुचिका
श्रेष्टिन् साधवः सर्वदा निर्लोभा एव भवंति । कुचिकेनोक्त हे भगवन् साधवो नूनमे-
वंविधा एव भांति, परं त्वयीदृग्गुणो न विद्यते, भवता तु मृगेंद्रतुल्यं कृतं । मुनिनोक्ता
हे श्रेष्टिन कोऽपौ मृगेंद्रः ? श्रेष्टी कथयामास' वाणारस्यां नगर्या' जितशत्रुनामा राजा
राज्यं करोतिस्म, तस्य पार्वे देवदत्ताभिध . एकश्चिकित्मकोऽभूत, तस्य मनोरमाभिधा
भार्यातीत, तयोः क्रमेण जीवानंदकेशवाभिधौ पुत्रौ जातो, परं तौ बालत्वे एव विमुच्य
तयोः पिता पंचत्वं प्रातः, तदा राजा तयोः पितुः स्थानेऽन्यो वैद्यः स्थापितः । स'च
'राज्ञः सन्मानतः समृद्धिवान् जातः। अथैकदा सोऽभिनवो वैद्य ग्राभूषणादिभूषितस्तु
रंगममारुह्य राजपुरुषैः परिवृतः स्वगृहायतो गच्छन् मनोरमया दृष्टः, तं दृष्ट्वा सा रुदितुं
प्रवृत्ता, तदा पुत्राभ्यां पृष्ठं भो मातस्त्वं कुतो रुदनं करोषि ? जननी प्राह भो पुत्रा यस्य
वैद्यस्य सदृश एव नृपमानित ऋद्धिवांश्च 'युवयोरपि पिता पुरासीत्, परं युवयोर्वेद्यक-
॥ ७७॥

·मुनिपति . चरित्र १७८॥ शास्त्रानभ्यासतस्तत्सर्वं गतं, तेन दुःखेनाहं सदन करोमि तत् श्रुत्वा ताभ्यामुक्त हे मातरथावामप्यत्र शास्त्राभ्यासं कृत्वा तामेव पदवीं लास्यावः मात्रा प्रोक्त भो पुत्राव- य॒या युवां कोऽपि न पाठयिष्यति, अतो चंपानगर्या गच्छतं, तत्र ज्ञानगर्भाख्यो द्विजो भवजनकस्य परमः सखास्ति, स च युवां पाठयिष्यति । तत् श्रुत्वा तौ तत्र गतौ, सर्वाणि शास्त्राणि चाधीत्य पश्वादागच्छंती तावंतराले मार्गे पतितमेकमधं मृगेंद्र ददर्शतुः । तं दृष्ट्वा वृद्धभ्रात्रा लघुपति प्रोक्त, हे भ्रातरस्यांधस्य मगेंद्रस्य चक्षुषी सन्जीकृत्योपकार कुवैः। तदा लघुनोक्त हे बांधव उपकारस्तु मनुष्यादिजीवानां कृतः श्रेयसे, न तु हिंसकप्राणिनां । इत्युक्त्वा स तु वृक्षोपरि चटितः, निर्बुद्धिना वृद्धभ्रात्रा तु तस्य सिहस्य चक्षुषोश्चूर्णं प्रक्षिप्त', तेन च स पंचाननो दिव्यनेत्रः संजातः, अत्यंतक्षुधात॑श्च स तमेव वृद्धं व्यापाद्य भक्षयामास । लघुभ्राता च ततः सुखेन स्वगृहमाययो । एवं भो साधो यथा तेन मृगेंद्रेण स्वोपकारिणोऽपि दुःखं कृतं, तथा त्वयापि मे धनं हरता . .

·सनिपति
चरित्र
॥ ७ ॥
कृतं । साधुरुवाच भी श्रेष्टिन् त्वमेवं मा वद ? साधवस्तु मेतार्यमुनितुल्या भवंति, तस्य
दृष्टांतं शृणु ? इहैव जंबूदीपे दक्षिणार्धभरतखंडे साकेतपुराभिधं नगरमस्ति, तत्र च चंद्राव-
तंसकाख्यो राजास्ति, तस्य प्रियदर्शनापद्मावत्याख्यौ राइयो स्तः, प्रियदर्शनायाः सागरचंद्र-
मणिचंद्राख्यौ द्रौ पुत्रौ बभूवतुः, पद्मावत्याश्व गुणचंद्रवालचंद्राभिधौ धौ तनुजन्मानावभूतां ।
राजां तु जैनधर्मपरायणः सर्वदा पर्वतिथिषूपवासं करोतिस्म । अथैकदा तेन राज्ञाष्टमीदिने
पौषत्रतं गृहीतं, तेन च स्वगृहोपाश्रये स संव्यायां कायोत्सर्गध्यानेन स्थितः, मनसि च
तेनेति निश्चयः कृतो यद्यावदयं समीपस्थो दीपः स्थास्यसि तावदहं कायोत्सर्गे स्थास्यामि,
राज्ञश्व तं निश्चयमन्यः कोऽपि न जानाति । अस्मिन्नवसरे दास्या पुनरपि तस्मिन् दीपपात्रे
तैलप्रक्षेपः कृतः, एवं यदा यदा स दीपो निस्तेजो भवति तदा तदा सा पुनः पुनस्तत्र
तैलं प्रक्षिपति । दासी च मनसीति चिंतयति तयति यन्मम स्वाम्यंधकारे कथं स्थास्यतीति
प्रभुभक्तितत्परा सा प्रदीपं बालयामास । एवं रजन्याश्चत्वारोऽपि प्रहरा गताः, राज्ञापि
॥ ७६ ॥

·मुनिपति चरित्र 1८० ॥ तावत्कायोत्सर्गो न पारितः, ततः, सूर्योदये जाते प्रदीपः स्वयमेवोपशांतः, राज्ञा 'च कायोत्सर्गः पारितः, परं सुकुमालत्वात्त श्रमतो मृत्वाधः पतितः। अथ राज्ञो मृत्युक्रिया- करणानंतरं सामंतादिभिस्तस्य पुत्रचतुष्टयंप्रति राज्यग्रहणाय विज्ञप्त, तदा तैश्चितितं राज्यं नूनमंते नरकप्रदं भवति, परमत्याग्रहेण तैः सागरचंद्रायं तदाज्यं दत्तं एवं न्यायेन राज्य पालयन् स सागरचंद्र एकदा चतुरंगसैन्ययुतश्छत्रचामरादिशोभितो बहिरुद्याने क्रीडार्थ गच्छन् पद्मावत्या राझ्या दृष्टः, तं तथाविधं दृष्ट्वा तस्या मनसीतीp समुत्पन्ना, चेन्मे पुत्रो राजा भवेत्तदा तस्याप्येवंविधं सुखमहमीक्षे । थोद्याने नानाविधां क्रीडां कृत्वा परिश्रांतो राजा तरोस्तले समुपविश्य निजसेवकेन स्वमातुः पादोजनमानाययत् । स सेवकोऽपि भोजनार्थं तु तं द्रुतं गच्छन् पद्मावत्या दृष्टः पृष्टश्च भो सेवक त्वं द्र तं द्रुतं कथं गच्छसि ? तेनोक्त भो मातरहं राज्ञोऽर्थं भोजनग्रहणाय तस्य मातुः पावें गच्छामीत्युक्त्वा स तत्र गतः। अथ तया दुष्टया पद्मावत्या चितितमद्य चेत्सागरचंद्राय विषं यच्छेयं तदा मे M

·मुनिपति
चरित्र
॥ ८१ ॥
पुत्रस्य राज्यं भवेत्, इति ध्यावा तया मोदकमादाय पश्चादागच्छतस्तस्य सेवकस्य हस्ता-
प्रेक्षणमिषेण तं मोदकमादाय विषयुक्तस्वहस्तेन स्पृष्ट्वा पुनस्तस्मै स मोदको दत्तः । अथ
स सेवकोऽपि द् तमागत्य । विषप्रलिप्त मोदकं नृपाय ददौ । तस्मिन्नवसरे पद्मावत्याः
पुत्रौ गुणचंद्रवालचंद्रौ राज्ञः पार्श्वे समुपविष्टावास्तां, उचितज्ञेन राज्ञा स मोदकः खंडीकृत्य
ताभ्यामेव दत्तः, परं स्वयं न भक्षितः। तदक्षणानंतरं तत्कालमेव तो विषमूर्छितो भूमावपततां ।
तदा भृशं दुःखितेन राज्ञा पृष्टः स सेवको मोदकानयनसर्वव्यतिकरं जगौ, तदा राज्ञापि
पद्मावत्यास्तस्केपटं ज्ञातं । तस्मिन्नवसरे कश्चित्साधुस्तत्रागत्य गरुडाध्ययनस्य पाठं कतु
लग्नः, तदा गरुमदेवस्तत्रागत्य तयो राजकुमारयोर्विषमपाहरत् । तौ सजीभूतौ दृष्ट्वा
राजादयः प्रमुदिताः स्वगृहं समाजग्मुः। अथ सागरचंद्रः पद्मावतीं प्रणम्य प्राह भो
मातरथानेन राज्येन मे प्रयोजनं नास्ति, पूर्वमेव मया तु तव पुत्रयो राज्यदानार्थ
कथितमासीत्, परं ताभ्यां भवत्या च तनिषेधः कृतोऽभूत्, अथानेन नरकपदेन राज्येन
॥८१॥

·मुनिपति
चरित्र
".८२॥
.4
मेऽलमित्युक्त्वा स श्रीधर्मघोषमुनिपावें दीक्षां जग्राह । ततोऽसौ · भव्यजीवान- प्रबोधयन्
मह्यां विजहार । अथ सर्वेषामनुमत्या सामंतादिभिर्मणिचंद्राय राज्यं दत्तं, सोऽपि पितेव
न्यायेन : राज्य पालयामास । तस्य : कनकमालाभिधा जैनधर्मरता पट्टराझ्यासीत् ।
अथैकदा तया सुखसुप्तया स्वप्ने वृषभो दृष्टः, जागृता सा तं स्वप्नवृत्तांतं भर्तुः पुरः
कथयामास, राज्ञायुक्त' भो सुभगे तव पुत्रो भविष्यति, परं स. वक्रस्वभावात्कुटिलमत्या-
धितो भविष्यति । ततः समये तस्याः पुत्रो जातः, तस्य दृढस्थ इति च नाम स्थापितं ।
यौवनं प्राप्तोऽसौ कपटकुशलो जैनधर्मनिदकः साधुपराभवतत्परो विषयासक्तश्च संजातः ।
तस्य निसढाख्यो मंत्रिपुत्रस्तथैव दुर्गुणोपेतः सुहृद् बभूव । तयोः पराभवभीतः कोऽपि
साधुस्तस्यां नगर्या न समायाति । राजादिपरिवारैर्वार्यमाणावपि तौ स्वदुराचारान्न
विरमेते। कदाचित्कोऽप्यज्ञातः साधुश्चेत्तयो ष्टिगोचरीभवेत्तदा तं तौ विमंबयतःस्म ।
एषा वार्ता सर्वत्र विस्तृता, तेन तीर्थयात्रार्थमपि कोऽपि साधुस्तत्र नागच्छति । ता वार्ता
॥ ८२॥

·मनिपति चरित्र ॥ ८३॥ निशम्यैकदा सागरचंद्रमुनिना स्वगुरवे विज्ञप्त', हे भगवन् चेद्भवतामाज्ञा तदा साकेतपुरे गत्वाहं राजपुत्रमंत्रिपुत्रौ प्रतिबोधयामि । अथ गुरुणानुज्ञातोऽसौ विहरन् क्रमेण साकेतपुरे समाययौ । याराहार्थं च राजमंदिरे गतोऽसौ राज्यादिभिर्नहुमानपुरस्सरं प्रतिलाभितः । इतो गवाक्षस्थाभ्यां राजपुत्रमंत्रिपुत्राभ्यां समाकारितोऽसौ मागरचंद्रमुनि पसेवकैनिवा- रितोपि तयोः पार्वे उपरितनभूमौ गतः । तदा ताभ्यां प्रोक्त भो मुने त्वं नृत्यं कतु जानासि ? मुनिनोक्त" जानामि. परं चेद्य वां सम्यग्गायनं करिष्यथस्तदाहमपि नृत्यं करिष्यामि । अथ ताभ्यां गायनं प्रारब्धं, मुनिश्च नृत्यं कतु लग्नः । एवं क्षणं नृत्य विधाय मुनिनोक्त रे युवां मूखौं सम्यग्गानं कतु न जानीथः, ताभ्यां प्रोक्त रे मुंड । त्वमेव सम्यग्न नृत्यसीत्युक्त्वा यावत्ताभ्यां मुनि तामयितु यष्टिहस्ते धृता, तावन्मुनिना विद्यावलेन तौ स्तंभितौ, भग्नसर्वांगसंधिकौ च भूत्वाकंदं कुर्वतौ भूमौ पतितौ । साधुस्तु स्वोपाश्रयं गतः । यथा यावत्स मणिचंद्रो राजा भोजनायोपविष्टस्तावत्तत्र ॥ ८३ मे ·मुनिपति 0 चरित्र ॥ ८४॥ हे भगवन् पुत्रं न दृष्ट्वा खसेवकै हमध्ये तस्य गवेषणां कारयामास तैरागत्य राज्ञे प्रोक्त हे स्वामिन् कुमारश्च मंत्रिपुत्रश्च द्रावप्युपरितनभूमावाकंदं कुर्वतौ भग्नास्थिसंधिको स्थितौ स्तः, ततो राजा साध्यागमनवार्ता ज्ञात्वा हृदि दूनो यावद्धर्मशालायां गतस्तावत्तत्र स्वभ्रातरमुपलक्ष्य लजानम्राननो नमस्कृत्योवाच युष्मादृशां महात्मनामेतत्कार्य कतु न युज्यते । मुनिनोक्त हे राजन् वं धर्मधुरंधरो भूत्वापि स्वपुत्रं साधुकदर्थनातः कथं न निवारयसि । राज्ञोक्त हे भगवन् तं ममापराधं क्षमिवाथ तौ मूखौं सजीकुरु ? मुनिनोक्त चेत्तौ दीक्षां स्वीकरिष्यतस्तदैव तो सज्जीकरिष्यामि, नान्यथा । ततो राज्ञा तौ तत्र मुनिपार्वे समानीतौ, भीताभ्यां ताभ्यामपि तस्य पार्श्वे दीक्षांगीकृता । अथ सः राजपुत्रस्तु शुद्धमनसा दीक्षा निरती- चारेण पालयति, परं मंत्रिपुत्रः किंचिज्जुगुप्सापूर्वकं दीक्षां पालयति, मनसि चेति चिंतयति यज्जैनधर्मोऽभ्यंतरे शुचिरस्ति, बहिस्तु स्नानादिरहितो मालिन्ययुक्तोऽस्ति । i.. - ॥८४

·मुनिपति
चरित्र
li ८५ ॥
एवं चिंतयता तेन नीचजातिगोत्रकर्म समुपार्जितं । अय कियता कालेन तौ द्रावप्यन-
शनपूर्वकं मृत्वा देवलोके देवौ बभूवतुः तत्र देवसंबंधिसुखानि मुंजानौ तावेकदा
श्रीमहाविदेहक्षेत्रे गतौ । तत्र सुरासुरनरैः सेव्यमानः केवलज्ञानोपेतः कश्चिदेको मुनि-
स्ताभ्यां दृष्टः, स च सुरविरचितसुवर्णकमलोपरि स्थितो भव्यानां धर्मोपदेशं ददौ।
देशनानंतरं ताभ्यां देवाभ्यां मुनये पृष्टं हे भगवन्नावां भव्यावभव्यौ वा ? मुनिनोक्त
युवयोर्मध्यान्नुपकुमारजीवो देवस्त्वं सुलभवोधिरसि, अपरो मंत्रिकुमारजीवो देवस्तु
दुःखेन बोधि प्राप्स्यति । ततस्तौ देवौ मुनिं नत्वा स्वस्थाने गतौ । अथ परमप्रीतियुताभ्यां
ताभ्यां परस्परमिति निश्चयः कृतो यदावयोर्मध्यायः प्रथमं मनुष्यभवं प्राप्नोति, तस्यापरेण
देवेन हठादपि प्रतिवोधो देयः, एवं परस्परं शपथादि कृत्वा तौ तत्र सुखेन कालं
गम्यतःस्म । इतश्च स पुरोहितजीवो देवस्ततश्च्युत्वा राजगृहनगरे मातंगीकुक्षौ पुत्रत्वे-
नोत्पन्नः। अथ तोच पुरे धनावहाभिध एको महेभ्यो वसति, तस्य भद्राभिधा भार्यास्ति,
॥ ८५॥

·मुनिपति
चरित्र
॥८६॥
सा पुत्रपुत्र्यादीन् प्रसूते, परं तान्यपत्यानि मृत्युमाप्नुवंति, तस्य श्रेष्टिनो गृहे सा मातंगी
प्रत्यहं भूमिशूचिकरणाय समागच्छति, तया सह श्रेष्टिन्याः प्रीतिर्जाता। एकदा तां
भद्रा संततिवियोगेन म्लानवदनां निरीक्ष्य तया मातंग्या प्रोक्त', हे भद्रे त्वं किमर्थं
सचिंतासि ? मम योग्यं कार्य कथय ? भद्रयोक्त हे सखि तव केरणयोग्य कार्य स्खेतदेवास्ति,
यः संतानस्तव जायते, स त्वया मेर्पणीयः, मम च यः संतानो भविष्यति तमहं तुभ्यं
दास्ये । मातंग्यापि शपथपूर्वकं तदंगीचके । अथ कियद्भिर्मासैद्ध योरप्येकस्मिन् दिने एव
पुत्रौ जातौ । तदा मातंग्या स्वपुत्रः श्रेष्टिन्य, श्रेष्टिन्या म स्वपुत्रो मातंग्यै प्रच्छन्नं दत्तः,
एतद्वृत्तांतं च क ऽपि न जानाति । मातंगीगृहीतः श्रेष्टिनीपुत्रस्तु तत्कालमेव मृतः ।
अथ धनावहः श्रेष्टी स्वगृहे पुत्रोत्सवं चकार । वर्धापनादिपुरस्सरं श्रेष्टिना तस्य मेतार्य
इति नाम दत्तं । शनैः शनैः स वृद्धिं प्राप्नुवन् सकलकलासंपूर्णो जातः। इतश्च राज-
पुत्रजीवः स देवस्तस्य प्रतिबोधनाय रात्रौ स्वप्नमध्येऽकथयद् भो मित्र त्वं दीक्षां गृहाण ?
॥८६॥

·मुनिपति चरित्र 1:७॥ परं स प्रतिवोधं न प्राप्नोति । अथाष्टमहेभ्यकन्याभिः सह तस्य विवाहार्थं श्रेटिना सामग्री कृता । इतो देवेन तमप्रतिबुद्धं विज्ञाय तत्कालं तस्य तौ वणिग्मातापितरावदृश्यी- कृत्य मातंगमातंग्यौ तपितृत्वेन प्रकटीकृतौ । तौ च लोकानां पुर इति कथयामासतुर्यदयं खावयोः पुत्रोऽस्ति, श्रावाभ्यां च स श्रेष्टिने मूल्येन दत्तोऽस्ति । तत् श्रुत्वा सर्वेऽपि स्वजना लजिताः, मातंगददं च तमश्वादुत्तार्य मांसादिदुर्गंधास्पदे स्वगृहे समानयत् । अथ तं मेताय शोकातुरं दृष्ट्वा मातंग उवाच, भो पुत्र त्वं शोक मा कुरु ? अहं मातंग- कुलोद्भूतया सुरूपया मनोहरया कन्यया सह तव पाणिग्रहणं कारयिष्यामि । तेनेत्युक्तोऽपि स विशेषेण खेदमापन्नो भोजनाद्यकुर्वन् रात्रौ निद्रां प्राप्तः । तदा स देव यागत्य तमुवाच भो मित्र अधुनापि त्वं प्रतिबुध्यस्व ? तेनोक्त त्वं कोऽसि ? तदा देवेन सर्वोऽपि पूर्वभवे परस्परं निश्चितो वृत्तांतस्तस्मै गदितः, तं श्रुत्वा हृष्टै न मेतार्येणोक्त भो देव संप्रति मम भोगेच्छा वर्तते, अतोऽधुना त्वं ममेच्छां पूरय ? मम दुष्कुलोद्भवं

·-
|| ८८ ||
मुनिपति
कलंकं च दूरीकुरु ? पश्चात्समयेऽहं नूनं दीक्षामादास्ये । तदा हृष्टेन देवेनैकश्छागस्त-
चरित्र, स्यार्पितः, कथितं चायं छागः प्रत्यहं विष्टास्थाने रत्नानि दास्यति, तानि रत्नानि च
स्थाले भूत्वा राज्ञे देयानि, परं किमपि न मार्गणीयं, राजा च यत्किंचित्कथयेत्तत्सर्वं
ममाग्रे वक्तव्यमित्युक्त्वा स देवः स्वस्थानं गतः । मेतार्येणापि तत्सर्व देवोक्त मातंगाय
निवेदितं । अथ मातंगोऽपि तानि रत्नानि प्रत्यहं राज्ञे प्राभृतीचकार । अन्यदा राज्ञा
तस्मै प्रोक्त भो मातंग त्वं सर्वदा किमर्थं मे रत्नानि प्राभृतीकरोषि ? त्वदने चेयंति
रत्नानि कुतः समागतानि ? मातंगेनोक्त हे प्रभो मम गृहे एकश्छागोऽस्ति, स च सर्वदा
विष्टास्थाने रत्नानि मे यच्छति । तदा राज्ञोक्त तर्हि तं छागं मे देहि ? हृष्टन मातंगेनापि
स छागो देवाज्ञया राज्ञे दत्तः। अथ राज्ञो गृहे बद्धः स छागो दुर्गंधां विष्टां मुमोच ।
तदा राज्ञा तं पश्चान्मातंगाय दत्वा प्रोक्त भो मातंग त्वं मनोवांछितं याचस्व ? तदा
देवतादिष्ट मातंग उवाच हे प्रभो तव पुत्री मम पुत्राय देहि ? तत् श्रुत्वा क्रुद्धो राजा
.
॥८॥

·मुनिपति चरित्र मातंगं कशाघातैस्ताडयितु लग्नः, तदाभयकुमारो राजानं व्यज्ञपयत् हे स्वामिन्नेनं मातंगं मा मारय ? एतत्सर्वं देवविलसितं दृश्यते, ततो नृपादिष्टोऽभयकुमारस्तद्देवविल. सितपरीक्षणार्थं मातंगप्रत्युवाच, भो मातंग यदि वं राजकन्यां याचसे तदास्मदुक्तानि कार्याणि कुरुष्व ? चेत्त्वं तानि कार्याणि करिष्यसि, तदा राजा स्वकन्यां तव पुत्राय दास्यति । मातंगेनोक्त करिष्यामि, कथय मे तानि कार्याणि ? अभयेनोक्त भो मातंग यस्मिन् वेभारपर्वते सेतुबंधनीयः, राजगृहनगरस्य परितो रत्नमयकपिशीर्षयुक्तः स्वर्णदुर्गः कर्तव्यः, तदनतरं वं क्षीरसागरनीरैः स्वपुत्रस्य स्नानं कारय ? यथ मेतार्येण तत्सर्वं देवाय कथितं, देवेनापि तत्सकलं तत्कालं कृतं । तदा राज्ञापि महोत्सवपूर्वकं तस्य गुणसुदर्याख्या स्वपुत्री परिणायिता । तैमहेभ्यैरपि स्वीयाष्टकन्यास्तस्य परिणायिता । एवं ताभिः सह सुखमनुभवतस्तस्य मेतार्यस्य भूयान कालो गत । इतः स देवः समागत्य 'तं प्रत्युवाच भो मित्रेदानीं त्वं संयमं गृहाण ? मेतार्येणोक्त भो मित्र यथ दादशवर्षावधि गृहस्थत्वेऽही .

·मुनिपति M चरित्र ॥६० ॥ स्थास्यामि, पश्चान्निश्चितं संयम लास्यामि। देवोऽपि तथास्त्वित्युक्त्वा स्वस्थाने गतः। दादशवर्षा ते पुनः स देवः समागतः, तदा तस्य भार्याभिर्विज्ञप्य द्वादशवर्षाणि पुनर्या- चितानि, देवेनापि तथा कृतं । पुनरपि द्वादशवर्षा ते देवेनागत्य प्रतिबोधितो मेतार्यों निजनवभार्याभिर्युतः श्रीवीरसमवसरणे गत्वा दीक्षां जग्राह । सूत्रार्थमधीत्य विविधत- पांसि कुर्वन् सोऽनुक्रमेण विहरन्नन्यदा राजगृहे समायातः। मासक्षपणपारणे चाहारार्थं । भ्रमन् स एकस्य स्वर्णकारस्य गृहे गतः, स स्वर्णकारः प्रत्यहं नृपजिनपूजानिमित्तमष्टोत्तरश- तसुवर्णयवान् करोति । अथ स स्वर्णकारस्तान् यवांस्तत्र मुक्त्वा मुनिदानायाहारगृहणार्थं गृहांतर्गतः, इतः स देवः क्रौंचपक्षिरूपं विधाय तत्रागत्य तान् यवान् भक्षयामास, तत्र स्थितेन मेतार्यसाधुना स व्यतिकरो दृष्टः, अथ सुवर्णकारो गृहमध्यादागतस्तान् यवानदृष्ट्वा चिंतयामास, नूनमनेन मुनिना लोभेन मे यवा गृहीताः संतीति ध्यात्वा स मुनये पप्रच्छ, भो मुने एते यवाः केन गृहीताः ? जीवदयां चिंतयता मुनिना तूत्तरं न दत्तं । तदा क्रुद्धः ·मुनिपति चरित्र ॥ ६१॥ सुवर्णकारस्तं मुनिमेकांते धृत्वा यष्टयादिभिस्ताडयित्वा चर्मदवरकं तस्य शिरसि दृढ संवेष्ट्य तमातपे धारयामास । अथ स मुनिदुस्सहव्यथां संप्राप्य धर्मध्यानपरोंतकृत्केवलीभूय शिवं ययौ, इतस्तेन क्रौंचेन ते यवास्तत्र वमिताः, तान् दृष्ट्वा पश्चात्तापं प्राप्तः सुवर्णकारो राज्ञो जामातुर्मारणेनातीवभीतो द्रुतं श्रीवीरप्रभुपार्श्वे गवा दीक्षां जग्राह । एवं भो कुचिकत्रेष्टिन् साधवस्तु मेतार्यमुनिवनिर्लोभा भवंति, ते हि स्वयं कष्टं सहते, परं परेषां जीवानां दयामेव धारयति। श्रेष्टिनोक्तं हे भगवन् परं यूयं तादृशा न, भवद्भिस्तु सुकुमालिकावत् कृतघ्नत्वमेव कृतमस्ति । मुनिनोक्त कीदृशी सा सुकुमालिका ? श्रेटिनोक्त चंपाभिधनगरे जितशत्रुराजा राज्यं करोतिस्म, तस्य सुकुमालिकाभिधा पट्टराझ्यासीत्, तस्यामासक्तो राजा प्रत्यहं राज्यकार्य त्यक्त्वांतःपुरे एव तस्थौ। तदा राजकार्याणि सीदंति वीक्ष्यान्यदा मंत्रीश्वरेण राज्ञे कथितं, हे राजेंद्र अथ त्वं राजसभा- मलंकुरु ? सामंतादयः सर्वेऽपि भवदर्शनाय समुत्सुका जाताः संति । एवं बहुप्रकारैरुक्तोऽपि ॥ ११॥ ५

·मुनिपति
चरित्र
॥ १२ ॥
1
राजा स्वभार्यासक्तिं न मुमोच । तदा- सर्वैमिलित्वा तस्य पुत्रो राज्ये स्थापितः, ततो
मदिरापूर्णितौ तौ राजीनृपो पल्यके सुप्तावेव रात्रौ सामंतादिभिरुत्पाट्य गहने वने मुक्तौ ।
अथ प्रभाते समुच्छितौ तौ स्वसौधादिकमपश्यंतौ सर्व व्यतिकरं मनसि ज्ञात्वा परदेशे
गंतु लग्नौ । एवं चलंतौ तौ भयंकरे कांतारे प्रविष्टौ । तदा सुकुमालिकया प्रोक्त हे
स्वामिन् मे नीरं देहि ? नीरंविनाहं क्षणमपि स्थातु' शक्ता नास्मि। राज्ञा तदेतस्ततो
विलोकितं परं नीरं कापि न दृष्टं । तदा राज्ञा स्वभुजतो रुधिरं निष्कास्य तस्याः
पायितं । ततोऽग्रे चलंत्या तया प्रोक्त हे स्वामिन्नथ मे भोजनं देहि ? राज्ञा वनमच्या-
स्वादूनि फलान्यानीय तस्यै दत्तानि, परं. तैस्तस्यास्तृप्तिर्न जाता। तदा राज्ञा स्वजंघां
विदार्य मांसखंडानि तस्यै दत्तानि । एवं चलंती तावनुक्रमेण वाणारस्यां नगर्या गतौ।
तत्राभूषणानि विक्रीय ताभ्यामेकं गृहं भाटकेन गृहीतं, तत्र क्रयविक्रयादिव्यापारं कुर्वता
तेन स्तोकं धनमप्युपाजितं । अथैकदा तया सुकुमालिकया राज्ञे प्रोक्त हे स्वामिन् यूयं
॥ १२॥

·मुनिपति
चरित्र
॥१३॥
तु संध्यां यावद्व्यापारार्थं हट्टे एव तिष्टथ, तेनैकाकिन्या मे गृहे तिष्टंत्या दिवसो न
याति । राज्ञोक्तं हे प्रिये व धैर्यं कुरु ? अथैकदा हट्टस्थितस्य नृपस्य पार्वे नगरमध्ये
परिभ्रमन् कोऽपि पंगुः पुरुषः समोगत्य मधुरस्वरेण गायनं चकार । राज्ञोक्त भो खंज
चेत्त्वया मम गृह स्थीयते तदाहं तुभ्यं भोजनवस्त्राणि दास्यामि । पंगुनापि तत्प्रतिपन्न ।
अथ संव्यायां राजा तेन पंगुना सह गृहमागत्य रायै तस्य वृत्तांतं कथयित्वा तं गृहमध्ये
स्थापयामास । अथैकांतसंसर्गेण राज्ञी कामातुरा सती तेन पंगुनापि सह सर्वदा भोग-
विलासं कतु प्रवृत्ता । एकदा व सा निजहृदीति चिंतयामास चेदहमेनं राजानं मारयामि ।
तदा निःशंकमनेन पंगुना सह दिवा रात्रौ कामक्रीमां कतु शक्ता भवामि । अथैकदा
वसंतमासे सर्वेऽपि नगरलोकाः क्रीडार्थं जाह्नवीतटे वनमध्ये गताः, तदा तो दंपती अपि
तत्र गतौ । तत्र तया दुष्टया सुकुमालिकया जाह्नवीविलोकनमिषेण रात्रौ राजा गंगा-
जलमध्ये पातितः, स्वयं च सदने गला तेन पंगुना सह भोगविलासमकुर्वत् । इतो
॥६३॥

·. मुनिपति चरित्र .08४॥ । राजापि कर्मयोगेन नद्या उपकठे पतितः रियो दुश्चेष्टितं विज्ञाय ततो विनिर्गत्य सुप्रतिष्टित- नगरोद्याने गत्वा सुप्तः । इतस्तस्य नगरस्य राजाऽपुत्रको मृतः, प्रधानपुरुषैः पंचदिव्यान्य- धिवासितानि । अथ यत्रोद्याने स जितशत्रुर्नृपः सुप्तोऽस्ति तत्र तानि पंचदिव्यानि गतानि । गजेन कलशजलेन सोऽभिषिक्तः, ततः प्रधानादिभिस्तं नृपः संस्थाप्य तस्य प्रणामः कृतः, एवं च स तत्र सुखेन राज्यं पालयामास । अथ तत्र पंगुना सह विलसंत्या तया सुकुमालिकया स्वीयं सर्वे धनं विनाशितं । ततः सा तं पंगु मरतके धृत्वा नगरमध्ये भिक्षाटनं करोतिस्म, लोकानां पुरश्च कथयति यदयं पंगुर्मे भर्तास्ति । लोका अपि तस्याः पतिव्रतत्वं प्रशंसंत- स्तस्यै भिक्षां यच्छति । एवं ग्रामादग्राममटती सा क्रमेण तस्मिन् सुप्रतिष्टनगरे समाययौ । तत्रापि भिक्षाटनं कुर्वती सा पौरैः पृष्टा, भो सुभगेऽयं पंगुः पुरुषः कोऽस्ति ? सावददयं मे स्वामी वर्तते । लोकैरुक्त रूपसौंदर्यवत्यास्तव कथमयं पंगुर्भा जातः ? तयोक्त मदीयभाग्ययोगेन पित्रानेन पंगुना सार्धमहं परिणायितास्मि, तेन चैनमहं परमेश्वरमि- ? npan ·सुनिपति चरित्र ॥ वाराधयामि । तत् श्रुत्वा लोकैस्तस्या भूरिप्रशंसा कृता । क्रमेण सा वार्ता राज्ञोऽग्रेऽपि समागता । तस्मिन्नेवावसरे तो दंपती भिक्षार्थं राज्ञः समीपे समागतो, पंगुश्च नृपमनो- रंजनाय गानं कतु लग्नः, राज्ञापि तावुपलक्षितौ । सभ्याश्च तस्याः शीलं मुहुर्मुहुः प्रशंसंति । अथ नृप उवाच भो सुभगेऽयं भर्ता तब केन दत्तोऽस्ति ? तयोक्त हे राजन मम जनकनायं दत्तोस्ति, सती चाहमेनमीश्वरमिवाराधयामि । तत् श्रुत्वा राजा स्वशिरो धूनयित्वोवाच, ग्रहो जगति ते सतीत्वमद्भुतं वर्तते, यया स्वस्वामिनो हस्ताद धिरं पीतं, जंघायाश्च मांसं भक्षितं, पुनः स एव स्वामी गगानीरमध्ये पातितस्तस्यास्तव सतीत्वस्य का वार्ता ! इत्युक्त्वा राज्ञा तस्याः सर्वमपि दुश्चेष्टितं लोकानामग्रे प्रकाशितं । तत् श्रुत्वा भयकंपितांगी सा राज्ञा स्वदेशावहिनिष्कासिता । एवं भो मुने स्वयापि सुकुमालिकेव ममापकारः कृतोऽस्ति । मुनिनोक्तं भो कुचिकश्रेष्टिन् त्वमेवं मा वद ? यदि तव प्रतीतिर्न भवेत्तदाहं शपथपूर्वकं भवृषभवत्करिष्यामि । श्रेष्टी प्राह वृषभेण कथं कृतं ? मुनिराह ·मुनिपति चरित्र .. ॥६६॥ चंपानगर्यामजितसेनाभिधो राजासीत्, तत्रैकों मठेश्वरः परिवसतिस्म । तस्य गोकुलदय- मासीत्, तन्मध्ये चैकया धेन्वेकौ वृषभः प्रसूतः, स च क्रमेण यौवनं प्राप्तो मदोन्मत्तो जात... सन् स्वेच्छया नगरध्ये विचरतिस्म । लोकैश्च तस्य सूर्यसंढ इत्यभिधां विधायांकितोऽसौ गोकुलमध्ये मुक्तः। अथ तत्रैव नगरे जिनदासाभिध एकः श्राद्धो वसतिस्म । स च सम्यक्त्वमूलद्वादशव्रतधारको धर्मिष्टो नृपवल्लभस्तत्वज्ञस्त्रिकालं जिना : कुर्वन् पर्वतिथिषु पौषत्रतं गृह्णाति । रात्रौ च स कस्मिंश्चित् शून्यगृहे गत्वा कायोत्सर्ग · करोति । तस्य धनश्रीनाम्नी भार्याप्तीत्, परं सा स्वैरिणी कुलटा असतीमुख्या प्रत्यहं भर्तारं वंचयित्वा शून्यगृहादिषु गत्वान्यपुरुषैः सार्धं रमते । अथान्यदा यत्र स जिनदासः कायोत्सर्गेण स्थित आसीत्तत्रैव शून्यगृहे सा रात्रौ गत्वा जारेण समं पल्यंके सुप्ता । तत्र पल्यंके चतुःपादेषु चत्वारो लोहकीलका श्रासन, तेष्वेकेन कीलकेन जिनदासपादो विद्धः, ततः पल्यकोपरि सुप्ता सा तेन जारेण सह भृशं कामक्रीमामकरोत् । तत्रांधकारे कायोत्सर्गस्थितेन A 4 ·निपति चरित्र ६७ ॥ जिनदासेन तत्सर्व दृष्ट', परं तेन मनसि मनागपि क्रोधो नानीतः। एवं च दुस्सहवेदना: मनुभवन् स चतुःप्रहरांते स्वायुः परिपूर्य मृत्वा देवो जातः । अथ निशाशेषे तो जागृतो, तया च यावत्स पल्यंक उत्पाटितस्तावजिनदासो भूमौ पतितः, चरणनिर्गतरुधिरेण च विलिप्तः । अथ तं दृष्ट्वा भयभीता धनश्रीवित्तत्र स्थिता तावत्स वृषभो भ्रमंस्तत्रागतः । तदा तया धनश्रिया तस्य शृंगयो मधिरं लिप्त्वेति पूत्कृतं, भो लोकाः शीघ्रमागच्छत ? मम स्वामी वृषभेणानेन व्यापादितः । तदा तत्र मिलितैलॊकैषमशृगे रुधिरलिप्ते ज्ञात्वा स वृषभो यष्ट्यादिभिस्ताडितः, परं वक्तुमशक्तः स वृषभस्तेषामग्रे केवलं स्वशिरो धूनयति, परं तस्य तां संज्ञां कोऽपि न जानाति । तदा वृषभेण चिंतितमिमे लोका मे कूटं कलंकं यच्छंति, तेनाहं शपथं करोमीति ध्यात्वा स नगरारक्षकपावें गत्वा स्वशिरो धूनयामास । तदा केनाप्यारक्षकाय प्रोक्त नूनमयं वृषभोऽत्र शपथकरणायागतोऽस्ति, तदा वृपमेणापि स्वमुखमधः कृता तथैव ज्ञापितं । अथ सर्वे नगरलोकास्तं वृषभं ·॥१८॥ मुनिपति लोहकारशालायामानयामासुः, तत्राग्नितप्त लोहगोलकमुत्पाव्य यावलोकास्तन्मस्तके चरित्र | मुचंति तावत्तेन वृषभेण, मुखतः स्वजिह्वा बहिनिष्कासिता । लोकैरपि तस्य जिह्वाया उपरि स तप्तो लोहगोलको मुक्तः, परं तस्य जिह्वा न ज्वलिता, प्रत्युत स गोलकोऽपि : शीतो जातः, तदा विस्मयं प्राप्त लॊकरित्युद्घोषितं यदयं वृषभस्तु सर्वथा निर्दोषोऽस्ति । ततो लोकास्तस्य वृषभस्य कठे हारं. समारोप्य तं पूजयामासुः, धनश्रियं च भृशं विभब्य राजा स्वदेशाबहिनिष्कासयामास । ततो भो कुचिकवेष्टिन् चेत्तवेच्छा तदाहमपि वृषभ इव करोमि । श्रेष्टिनोक्त हे भगवन यूयं तु गृहगोधातुल्याः संजाताः । मुनिनोक्त का सा गृहगोधा ? श्रेष्टी प्राह कचिद्ग्रामे एकस्मिन् गृहे एका गृहगोधा वसतिस्म । एकदा सा रात्रौ निद्रावशात्स्वनेत्रे संमील्य सुप्ता । ततश्चतुर्मलेन व्याप्त स्वनयने सोद्घाटयितुन शशाक । अरुणोदये च तस्याश्चक्षुषोरुपरि बहवो मक्षिकाः समुपविश्य तच्चक्षुर्मलं भक्षयामासुः, तेन च तस्या नयनोद्घटनं जातं । तदैव तया ताः सर्वा अपि मक्षिका ? ॥१८॥ 1- -

·मुनिपति
चरित्र
188 ॥
भक्षिताः। एवं याभिर्मतिकाभिस्तस्या उपकारः कृतस्ता एव मक्षिकाः सा भक्षयामास ।
अतो भो साधो त्वयापि ममैवमेव कृतं । पुनहें भगवन् यश्चौर्यकर्मनिपुणोऽस्ति तस्य
हृदयमपि कठिनं भवति, अतस्तेन कृतः शपथोऽपि कथं मन्यते ? मुनिनोक्तं भो श्रेष्टिन्
तादृशः कूटकलंको मुनिभ्यो दातु तब न युज्यते, त्वया बुद्धिमता च सत्यासत्ये विमृ-
श्यैव कार्य कतु युज्यते, यथा सुबुद्धिमंत्रिणा रमबुद्धिपूर्वकं कार्य कृतं । श्रेष्टी प्राह हे
भगवन् कोऽसौ सुबुद्धिमंत्री ? मुनिराह चंपकमालाभिधानायां पुर्या वसुपालाभिधो राजा
राज्यं करोतिस्म । तस्य महाबुद्धिवान् सुबुद्धिनामा मंत्री बभूव । पुनस्तत्रैव नगरे
धनान्यो लोकप्रियश्वाभिनवाख्यः श्रेष्टी वसतिस्म । तस्य सुदभिधा पुत्रिकासीत, तस्य
गृहस्य पार्वे धनपालाभिध एको निर्धनो वणिग्वसतिस्म, तस्याप्येका कंकुनाम्नी
पुत्र्यासीत् । ते २ अपि कन्यके परस्परं परमप्रीतिपरे सख्यावास्तां । अन्यदा ते हे
अपि सख्यौ जलक्रीडां कतु वाप्यां गते । तदा सुदरी स्वाभरणान्युत्तार्य वाप्याः कठोपर्य-
-
॥६६॥

·सुनिपति चरित्र द्र ॥१०॥ मुचत् । अथ कंकुस्तु जलक्रीडां विधाय प्रथममेव बहिरागत्य सुंदर्या आभूषणानि स्वयं परिधाय द्र तं स्वगृहे जगाम । ततः क्षणांतरे सुदर्यपि जलमध्यादबहिरांगता स्वाभूषणान्यपश्यंती गृहे समागत्य जनकाग्रे तत्स्वरूपं निवेद्य रुदितु प्रवृत्ता। अभिनव- श्रेष्ट्यपि धनपाला गत्वा स्वाभरणान्ययाचत, धनपालेनोक्तमेतान्याभूषणानि तु मम सुतायाः संति । एवं तौ दावपि विवदमानौ सुबुद्धिमैत्रिणोऽये गतौ । मंत्रिणापि ते दे कन्ये समाहूय तान्याभूषणान्यप्यानायितानि । अभिनवश्रेटिकन्या तु शरीरे स्थूलासी, धनपालस्य पुत्री च निर्धनत्वेन कृशशरीरासीत् । अथ मंत्रिणा धनपालसुतायै समादिष्ट भो पुत्रि यदीमान्याभूषणानि तव संति तदा तैस्तव शरीरं त्वमलंकुरु ? अथ तया निर्धनपुत्र्या परिचयाभावात्तान्याभूषणानि बहुसमयेनापि विपरीतरीत्या स्वशरीरे धृतानि, तथा कृशशरीरत्वात्तानि स्थूलान्याभूषणानि तस्याः शरीरे शोभामपि न प्राप्तानि । ततो मंत्रिणादिष्टया सुदर्या तु द तमेव तानि स्वशरीरे यथास्थानं परिहितानि, तस्याः शरीरे

·॥ १.१॥
मुनिपति
च तानि प्रमाणोपेतानि शोभा संप्रापुः । तदा मंत्रिणा स्वबुद्धया विचारितं नूनमेतान्या-
चरित्र भूषणानि सुंदर्या एव संति । इति भावा तान्याभूषणानि तस्मै अभिनवश्रेष्टिने समl
मंत्री धनपालं चौरवमयामास । अतो भो अष्टिस्त्वयाप्येतद्विषये बुद्धिवलेन विचार्य
निर्णेतु युन्यते । श्रेष्टिनोक्त भो मुने यूयं नूनं द्विजतुल्याः स्थ । मुनिनोक्त कोऽसौ
द्विजः ? श्रेष्टिनोक्त मगधदेशे वचिद्ग्रामे कश्चिदेको निर्धनो द्विजो वसतिस्म, एकदा
तत्र भयंकरो दुष्कालः पतितः तदा तत्र स्वोदरं दुर्भरं विज्ञाय तेन दिजेन चिंतितमथाहं
द्रव्योपार्जनाय किंचिदुपायं करोमीति ध्यात्वा तेनैका काष्टमयी दुर्गामूर्तिः कारिता, तां
च सिंदूरादिभिर्विलिप्य सार्थं गृहीत्वा स प्रामादनाममटनमकरोत्, लोकानां पुरश्च तस्या
दुर्गाया महोतं प्रभावं वर्णयामास । एकस्मिन् ग्रामे च कस्यचिदपुत्रिणः श्रेष्टिनस्तस्याः
पूजाप्रभावतः काकतालीयन्यायेन पुत्रो जातः, एवंविधं तस्याः प्रभावं दृष्ट्वा ग्रामवासिनः
सर्वेऽपि लोकास्तां दुर्गामूर्ति धनधान्यादिभिः सदा पूजयामासुः । एवं धनागमनतः स
॥ ०१॥

·मनिपति चरित्र - - द्विजः कियद्भिर्दिनैमहर्द्धिको जातः। ततस्तेन स्वर्णमयीं दुर्गामूत्ति कृत्वा चिंतितमियं। धनप्राप्तिस्तु में कर्मप्रभावतो जातास्तीति ध्यात्वा तेन सा काष्टमयी दुर्गामूर्तिरवकरे प्रक्षिप्ता । ॥ १०२॥ अतो भो मुने वयाप्येवं कृतं । मुनिनोक्त भो श्रेष्टिन् साधवस्तु जिनदत्ततुल्या भवति । श्रेष्टिनोक्त हे भगवन् कोऽसौ जिनदत्तः ? मुनिरुवाच वसंतपुरे जितशत्रुनामा नृप पासीत् । तत्रैव पुरे जीवाजीवादितत्वज्ञो जिनदासश्रेष्टिपुत्रो जिनदत्ताभिधः सुश्रावको बभूव । स च यौवनं प्राप्तोऽपि वैराग्यवासितो दीक्षाग्रहणेच्छुः कस्या अपि कन्यायाः पाणिग्रहणं नेच्छतिस्म । स चैकदा मित्रमंडलपरिवृतो नगरोद्याने गतः, तत्र चैकमुत्तुंग,ग- मंडितं जिनमंदिरं स ददर्थ । अथ स जिनदत्तो हर्षोल्लसितमानसो विधिना जिनमंदिरे प्रविश्य कुसुमादिभिः श्रीजिनाधीशमभ्यर्च्य यावचैत्यवंदन कतु प्रवृत्तस्तावत्तत्रैका कन्या समागत्य स्वोत्तरीयेण मुखकोशं विधाय कस्तूरीमिश्रितैः कुंकुमादिसद्व्यर्जिनप्रतिमाया मुखमंडनार्थं कपोलस्थले पत्रवल्लरीं कतु लग्ना । तदा जिनदत्तस्तां कन्यां ज़िनभक्ति- ॥ १०२॥ "

·चरित्र
पनिपति
तत्परां वीक्ष्य विस्मितचित्तः स्वसुहृदःप्रति प्राह, भो सुहृदः कस्यैषा कन्यास्ति ? हसद्भिस्तैः
प्रोक्त हे मित्र कि त्वं न जानासि ? इयं हि प्रियमित्रसार्थवाहस्य सर्वनारीशिरोमणि-
॥ १०३ ॥ जिनमत्यभिधा पुत्री वर्तते, यथा त्वं रूपलावण्यादिगुणैः पुरुषेषु शिरोमणिरसि, तथेयमपि
नारीगणेषु श्रेष्टास्ति । चेयु वयोर्विवाहः स्यात्तदा विधेर्निर्माणप्रयासोऽपि सफलो भवेत् ।
मित्राणामिति वचनानि श्रुत्वा जिनदत्तोऽवदत, भो सुहृदोऽत्र जिनमंदिरे युष्माकं हास्य-
वचनानि वक्तुं स युज्यते । किं च मां दीक्षाभिलाषिणं यूयं किं न जानीथ ? मया
त्वस्या जिनभक्तिं वीक्ष्य केवलं नीरागत्वेनैव समाचारः पृष्टः । इत्युक्त्वा यावत्स स्थित-
स्तावजिनमत्यापि तस्य सन्मुखं वीक्षितं, तदा तं रूपलावण्यादिगुणोपेतं दृष्ट्वा सापि तस्मै
रागवती जाता, सखीभिश्चापि तस्या मनोऽभिप्रायो ज्ञातः। ततो गृहं गत्वा तस्या अभि-
प्रायस्ताभिस्तजनकस्याग्रे प्रोक्तः । अथ जिनदत्तोऽपि रहे 'गत्वा भोजनं विधात्त हट्ट
समागत्य व्यापार व्यधात् । इतश्च जिनमतीपिता प्रियमित्रो जिनदासश्रेष्टिपार्वे गवा सर्व
॥ १.३ ॥

·निपति 5. चरित्र ॥ १०४॥ वृत्तांत निवेद्य जिनदत्ताय स्वपुत्रीमयच्छत् । जिनदासेनापि हृष्टेन तत्प्रतिपन्न । उक्त च- ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलं । तयो मैत्री विवाहश्च । न तु पुष्टविपुष्ठयोः ॥ २६ ॥ ततो जिनदासेन सन्मान्य विसृष्टः स. प्रियमित्र श्रेष्टी स्वगृहं. जगाम। अथ गृह- प्राप्तस्य जिनदत्तस्याने पित्रा स विवाहसमाचारो निवेदितः तदा तेनोक्त भो तात अहं तु न परिणेष्यामि, मे मनसि तु दीक्षाग्रहणाभिलाषो वर्तते । तदा पित्रोक्त हे पुत्र सा कन्या तव कि कदापि मिलिताभृत् ? तदा जिनदत्तेनापि जिनभवनगमनादिवृत्तांतः पित्रे निवेदितः। ततः पित्रा महताग्रहेण कथिते स मौनं विधाय तस्थौ । अथैकदा सा जिनमती कन्या गृहाबहिर्गच्छंती वसुदत्तनाम्ना पुरारक्षकेण दृष्टा, तां दृष्ट्वा कामातुरोऽसौ तस्याः पितुः पावें गत्वा पाणिग्रहणार्थं तामयाचत । तदा तेन जल्पितं भो अारक्षक एषा तु मया जिनदासश्रेष्टिसुताय जिनदात्ताय दत्तास्ति, तेन तदन्यथा कतु न शक्यते । उक्तंच- . ॥ १०४॥ , ·पुनिपति चरित्र ॥ १०५॥ सकृजल्पंति राजानः।सकृजल्पंति पंडिताः ॥ सकृत्कन्याः प्रदीयते । त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥२७॥ तत् श्रुत्वा स दुष्टात्मा रुष्टः सन् जिनदत्तोपरि वैरं धारयामास, दिवानिशं च तस्य छिद्रारायन्वेषयामास । अथैकदा राजा सपरिवारस्तुरंगारूढो बहिरुद्याने गतः, तत्र वेगेन तुरंगमक्रीडां कुर्वतस्तस्य कर्णा देकं कुंडलं वापि पतितं, तद्रिलोकनाय राज्ञा स वसुदत्त यारक्षक यादिष्टः, ततो नृपादेशाद्यावत्कुमलविलोकनाय स प्रचलितस्तावत्तेनार- सकेगा तस्मिन् मार्गे केनचित्कार्येण गच्छन् स जिनदत्तो विलोकितः । अथ तत्र पतितं कुंडलं विलोक्य जिनदत्तस्तं मागं त्यक्त्वान्येन मार्गेण गतः । यतः- आत्मवत्सर्वभूतानि । परद्रव्याणि लोप्टवत् ॥ मातृवत्परदाराणि । यः पश्यति स पश्यति ॥२८॥ इतः पृष्टे समागच्छन् स वसुदत्तोऽपि तत्र पतितं कुंडलं गृहीत्वा नृपपार्वे समागत्य नृपाय समर्पयामास । तदा हृष्टो नृप उवाच भो भद्र वयेदं कुडलं कुतो लब्धं ? (॥ १०५॥ तदा तेन दुष्टधिया द्वेषभावतो नृपाये प्रोक्त, स्वामिन् मयैतजिनदत्तात्प्राप्त । तत्

·"मुनिपति
चरित्र
॥ १०६ ॥
श्रुत्वा विरिमतो नृप उवाच भो अारक्षक स जिनदत्तस्तु महाधर्मिष्टो विचारवानस्ति, स
हि चौर्यं कुर्यादिति कथं संभवेत् ? यतः-
पतितं विस्मृतं नष्टं । स्थितं स्थापितमाहितं ॥ अदत्तं नाददोत स्वं । परकीयं कचित्सुधीः ॥२९॥
इति राज्ञोक्त पुनर्वसुदत्तोऽब्रवीत् हे स्वामिन् जिनदत्तसदृशस्तु कोपि - तस्करो
नास्ति । तत् श्रुत्वा क्रुद्धेन राज्ञा चिंतितमहोऽसौ जिनदत्तस्तु धर्मधूतॊ जात, तेनासौ
वध्य एवेति ध्यात्वा तेनारक्षकाय प्रोक्त भो वसुदत्त तर्हि तं जिनदत्तं विमंचनापूर्वक
मारय ? एवं नृपेणादिष्टोऽसौ मुदितः सन् द्र तं तं जिनदत्तं गृहीत्वा रासभे समारोपयत्,
ततो रक्तचंदनेन तस्य वपुषि विलेपं विधाय तं पुरीमध्ये त्रिकचतुष्पथादिष्वभ्रामयत् ।
तं तथा विमंव्यमानं दृष्ट्वा स्थाने स्थाने पोरैर्दाहारवः कृतः । इतस्तं कोलाहलं श्रुत्वा
समीपस्थगृहगवाक्षे समागता जिनमती तं स्वप्रियं जिनदत्तं दृष्ट्वा रुदनं कुर्वतीति स्वचित्ते
चिंतयामास, अहोऽयं मे स्वामी धर्मिष्टो दयावान् देवगुरुभक्तितत्परोऽपि कर्मवशात्कीदृशीं
भ
॥ १०६॥

·पनिपति दुर्दशां प्रापोस्ति ! इतो जिनदत्तोऽपि तां विलोक्य स्नेहपरः स्वचेतसीति चिंतयामास, चरित्र ग्रहो मे दुष्कर्मयोगेनास्याः सुलोचनाया मिलनमपि न संजातं ! अथ कदाचिद वयोगेन * १०७ ॥ चेदस्मात्कष्टान्मे मोक्षो भविष्यति, तदानया सह पाणिग्रहणं विधाय भोगान् भोक्ष्ये, यन्यथा मे सागारमनशनं भवत्विति चितयन् स पारक्षकेण क्रमादधरथाने समानीतः। अथ जिनमत्यपि स्वहस्तचरणार प्रक्षाल्य गृहदैत्ये समागत्य शासनदेवतां हृदि ध्यात्वा जिनदत्तस्य कष्टनिवारणाय शुद्धबुद्धया कार्योत्सर्गे स्थिता । इतस्तस्याः शीलप्रभावेण निविडभक्त्या च संतुष्टा सा शासनदेवता तत्र त्रीन् वारान् जीर्णतृणमिव शूलिकां बभंज । तदा तेन दुष्ट नारक्षकेण स जिनदत्तो वृक्षशाखायामुद्वद्धः, तदा देवतया रस्जुच्छेदो विहितः । तदातीवरुष्ट न तेन खड्गपहारा दत्ताः, तेऽपि तम्यांगे कुसुमस्रज इव संजाताः। तदा विस्मितैर्लोकः स वृत्तांतो राज्ञोऽग्रे निवेदितः, तदा राजापि भयविस्मययुतस्तत्र गत्वा तं जिनदत्तं प्रणम्य गजारूदं च विधाय स्वसभायामानयत् । ततो राज्ञा बहुमानपूर्व

·मुनिपति
चरित्र
॥ १०८ ॥
विनयेन पृष्टो जिनदत्तः सर्वं सत्यं वृत्तांतं नृपाग्रे निवेदयामास तदाकार्य रुष्टो राजा
तमारक्षकं वधायादिथत् । तावता दयापरेणं जिनदत्तेन विज्ञप्तो राजा तं जीवंतमेव स्वदेशा-
निष्कासयामास । ततो राजा जियदत्ताय पंचांगप्रसादं विधाय महोत्सवपूर्वकं तं स्वगृहे
प्रेषयामास । ततः प्रियमित्रव्यवहारिणा जिनदत्तस्याग्रे जिनमतीविहितकायोत्सर्गादिवृत्तांतों
निवेदितः । तत् श्रुत्वातीवहृष्टेन जिनदत्तेनापि शुभलग्ने महोत्सवपूर्वकं तया जिनमत्यां
सार्धं पाणिग्रहणं कृतं । तया सह कियत्कालं भोगान् भुक्त्वा प्रांते जिनदत्तः सकलत्रो
वैराग्यं प्राप्य सुस्थिताचार्यपावें दीक्षामादाय चिरं च तां पालयित्वा शुभध्यानेन मृत्वा
स्वर्गं ययौ । तेन भो कुचिकवेष्टिन् साधवस्तु जिनदत्ततुल्या भवंति । तत् श्रुत्वा कुचिक-
श्रेष्टिना प्रोक्त हे भगवन् परं यूयं तु निषादसदृशाः स्थ । मुनिनोक्त कोऽसौ निषादः ?
श्रेष्टी प्राह इह जगति वानरशताकीर्णा हरिकांताभिधा पुरी वर्तते, तत्र च वानरप्रतिपाल-
नतत्परो हरिपालनामा भूपाल आसीत् । तस्यामेव नगा करो यमकिंकरपायो निर्दयः
.
॥ १०८॥

·पनिपति चरित्र कनम्नशिरोमणिरेको निपादोऽभूत् । स पापात्मा नित्यं बने गत्वा वराहशूकरहरिणादि- श्वापदान मारयति । तस्मिन् वने राज्ञा पालिता बहवो वानरा वसतिस्म, तेषां मध्ये Poem मांसादिविरता दयादातिगयशालिनी एका वानर्यासीत् । एकदा स निपादः शत्रपाणि- मृगयाथ तस्मिन् वने गतो महाभयंकर व्याघ्रमेकं ददर्श । तं दृष्ट्वा भीतोऽसौ निकटस्थे वृक्षे समारूढः । तत्र च तां प्रसारितमुखां वानरीं दृष्ट्वा स पुनर्भयभीतो जातः । इतः स व्याघ्रोऽपि तं निपादं मारयितु गर्जस्तस्य वृक्षस्याधः समाययौ। अथ तं भयभीतं ज्ञात्वा सा सुशीला वानरी स्वास्यं प्रसन्नं विधाय तस्यांतिके निपणा सती भगिनीव तस्य केशान् विवृणितु लग्ना। तदा स श्रांतो निपादोऽपि गतचिंतः सन् तस्या उत्संगे शिरो निधाय प्रसुप्तः। तदा स व्याघ्रो वानरीप्रत्युवाच, हे भद्रे जगति कृतमुपकारं कोऽपि न जानाति, मनुष्यस्तु विशेषेण न जानाति । यत्रार्थे च त्वमेका कथां शृणु ? कचिद्ग्रामे शिवस्वामिनामेको द्विज श्रासीत्, एकदा स द्विजस्तीर्थयात्रार्थं स्वमंदिरान्नि- ·। चरित्र मुनिपति गत्य देशांतरे भ्रमन्नेकस्यां महाटव्यां निपतितः। तदा स तृषार्तः सन् जलं विलोकय- न्नेकं जीणं कूपं ददर्श । तदा तृणमयं रज्जु विधाय तस्य प्रांते भाजनं वध्वा स जलार्थ ॥ ११०॥ कूपेऽक्षिपत् । तदा तं दवरकं विलग्य कूपमध्यादेको कपिर्नहिनिगतः। तदा स दिजो दध्यौ नूनं परोपकारेण ममेष श्रमः सफलो जातः। अथ द्वितीयवेलायां दवरके क्षिप्ते व्याघ्रसो समागतौ । तौ च तं जीविनदायक ब्राह्मणं प्रणामं चक्रतुः। तदा तेषां मध्यात्तेन जातिस्मरणज्ञानिना वानरेण भूमावक्षराणि लिखित्वा दिजंप्रतीति ज्ञापितं, भो द्विज वयं त्रयोऽपि मथुरानगरीसमीपे वसामः, अतः कदापि त्वया तत्रागंतव्यं, वयमपि तव किंचिदातिथ्यं करिष्यामः। किंचास्मिन् कूपमध्ये एको मनुष्योऽपि पतितो- स्ति, परं स त्वया न निष्कास्यः, यतः स हि महाकृतघ्नोऽस्तीति कथयित्वा ते त्रयोऽपि स्वस्थानं ययुः । ततो दिजेन चिंतितमेष वराको मनुष्योऽपि कूपात्कथं न कृष्यते ? उपकारो हि स्वशक्त्या सर्वस्यापि विधेय एव । मनुष्यजन्मनो हि एतदेव फलमिति ॥ ११०० .

·चरित्र मुनिपति विचिंत्य विप्रेण पुनरपि दवरकं कूपे क्षिप्त्वा स मनुष्योऽपि निष्कासितः। ततो दिजेन तस्य पृष्टं भो नरोत्तम ! त्वं जात्या कः ? कुत्र च वससि ? इति पृष्ट स प्राह, ग्रहं मथुरावासी ॥ १११॥ स्वर्णकारः केनचित्कारणेनात्र समागतस्तृषार्दितः कूपे पतितः कूपमध्यप्ररूढवृक्षशाखामालंव्य यावदहं स्थितोऽभूवं तावत्ते वानरादयोऽप्यत्र पतिताः, समानकप्टत्वात्परस्परं वैरं त्यक्त्वा च वयमत्र स्थिताः इतो भो उपकारिस्त्वया वयं बहिनिष्कासिताः अथ भो दिज त्वयैकवारं मथुरायामागंतव्यमित्युक्त्वा स स्वस्थानं ययौ । ततः स द्विजोऽपि भूमंडले भ्रमंस्तीर्थानि च नमस्कुर्वन्नन्यदा मथुरासमीपोपवने प्राप्तः । तदा स वानरस्तत्र तं दृष्ट्वा समुपलक्ष्य च प्रमुदितः सन् पेशलै फलैस्तस्य प्रतिपत्तिं चकार । एतावता तेन व्याघेणापितं विनिरीक्ष्य समुपलक्ष्य चेति चिंतितमेष महान् पुरुषो मम जीवितदायकोऽस्ति, अतोऽस्याहं किंचिदुपकारं करोमीति विमृश्य स वाटिकामध्ये गत्वाऽविवेकत्वेन राजसुतं हत्वा तस्य बहुमूत्यमाभरणं समादाय तस्मै जीवितदायिने विप्राय दत्वा प्रणामं चाकरोत्, तदा विप्रोऽपि त्वं दीर्यायुभवेत्याशिषं ·- पनिपति, . चरित्र ॥११२॥ दत्ता मथुरानगरीमध्ये गत्वा तस्य स्वर्णकारस्य गृहं पृच्छन् क्रमेण तत्र ययौ । तदा दूरादेव तं- समागच्छंतं विलोक्योपलक्ष्य च स सुवर्णकारोऽधोदृष्टिः स्वकर्म कतु लग्नः । तदा द्विजेनोक्त भो सुवर्णकार किं त्वं मां नोपलक्षयसि ? तेनोक्तमहं सम्यग्नोपलक्षये, इति तेनोक्त विप्रः पुनरुवाच, अहो पुरा येन त्वमवीमध्ये कूपात्समुब्धृतः सोऽहं विप्रस्तव प्रापूर्णकः समागतोऽस्मि । इत्युक्त्वा स तत्रोपविश्येति जगाद, भो मयेदं भूषणं दक्षिणायां यजमानाल्लब्धमस्ति, अस्य मूल्यविधौ च त्वमेव विचक्षणोऽसि, तत एतद्गृहीत्वा मे यथा- योग्यं मूल्यं देहीति कथयित्वा तस्य समीपे तद्भूषणं विमुच्य स. द्विजो नद्यां स्नानं कतु ययौ । इतः स स्वर्णकारस्तत्रेमा पटहोवोषणां शुश्राव । अद्य राजतनयं हत्वा केनाप्याभरणं गृहीतमस्ति, ततो यस्तं जानाति स नृपाग्रे कथयतु, यतः स नृपतेोहकारी वध्य एव । स स्वर्णकार इत्याकर्य .हृदये चकितोऽभवत् । ततोऽसावित्यचिंतयन्नूनमेतदाभरणं मयैव घटितमस्ति, अनेन विप्रेण चाभरणलोभेन स राजपुत्रो हतो भविष्यति । किंचासौ विप्रो M . ॥ ११२॥ .

·धनिपति न मे गोत्रियः स्वजनो वा, ततोऽहमस्य कृते कथमनर्थे पतामि ? इति ध्यावा पटहं चरित्र स्पृष्ट्वा नृपसमीपे च गत्वा तद्विभूषणं दत्वा तदपहर्तारं तं ब्राह्मणं निवेदयामास । तदा ॥ ११३॥ कुद्रो राजा स्वसेवकान् प्रेषयित्वा गाढांधनैश्च वध्वा तं विप्रं समानाय्य पौराणिकानाहूय पृष्ट्वान् भो पौराणिका अस्य विप्रस्य को दंडो युज्यते ? तदा तैरुक्त हे देव वेदांगपार- गोऽपि यो दिजो मनुष्यघातं करोति स नृपेण वध्य एव, एवं च कुवेतो नृपस्य पातकं नास्ति । तत् श्रुत्वा नृपेणादिष्टा राजरुषास्तं विप्रं रामभे समारोप्य रक्तचंदनेन च तस्य देह विलिप्य वध्यस्थाने निन्युः। एवं वध्यस्थाने नीयमानः स पवित्रात्मा दिजो मनसीति चितयामास, ग्रहो मम कर्मदोषेण कीदृशीयमवस्था संजाता ? ग्रहो तस्य दुष्टसुवर्ण- कारम्य कृतघ्नता ! व्याघवानरयाश्च कीदृशी कृतज्ञता! इति ध्यायन् पश्चात्तापपरोऽसा- विति श्लोकयुग्मं मुहुमुहुः पपाठ- व्याघ्वानरसणां । यन्मया न कृतं वचः ॥ तेनाहं दुविनोतेन । कलादेन विनाशितः ॥ ३० ॥ ११३॥

·मुनिपति
चरित्र
॥ ११४॥
वैश्या च तकृतश्चौरा नीरमार्जारनापिताः॥जातवेदाः कलादाश्च । न विश्वास्या इमे कचित् ॥३१॥
अथ तत्र भ्रमता तेनैव भुजंगेन तस्य विप्रस्य मुखादिति पठ्यमानं श्लोकद्वयं
श्रुखा तं च समुपलक्ष्येति चिंतितमहोऽनेन गुणवता विप्रेण पुराहं कूपात्समुध्धृतोऽस्मि,
हहा अद्य स एव महानुभावो विप्रः संकटे पतितोऽस्ति ! ततो यद्यहं कमप्युपायं कृत्वास्य
सत्पुरुषस्य चेदुपकाराय भवामि तदैव ममाप्यनृणत्वं संपद्यत । इति चिंतयन् स सर्पो द्र तं
राजवाटिकार्या गत्वा तत्र सखीभिः सह क्रीमंती राजकुमारी दष्टवान् । तदा सा राजसुता
विह्वलीभूता मूर्छिता सती भूमौ पपात । सखीभिः प्रोक्तमेतं वृत्तांतं श्रुत्वा राजा महाशो-
काकुलीभूयावदत्, अहोऽहं यावत्पुत्रमरणरूपस्यैकस्यापि दुःखस्य पारं न प्राप्तस्तावदिदं
द्वितीयमपि दुःखं ममोपरि समापतितं ! अथ कि करोमीति विचिंत्य तेन तत्क्षणमेवानेके
मंत्रतंत्रनिपुणाः समाहूताः, ते सर्वेऽपि तस्या राजसुताया उपचारान् कतु लग्नाः, परं
तस्या गुणो नाभवत् । इत एको मंत्रवादी नृपाग्रे प्रोवाच, हे राजन् मम निर्मलं ज्ञानमस्ति
aluman-4
॥ ११४॥

·मुनिपति चरित्र ॥ ११५॥ तेनाहं जानामि यदयं हन्यमानो द्विजो निर्दोषोऽस्ति, तस्य संबंधं शृणु ? पूर्वमनेन दयावता विप्रेण कांतारमध्ये कूपात्सर्पव्याघवानराः समुन्धृताः, तथा चतुर्थः स्वर्णकारोऽपि समुब्धृतः, तदा तैरस्य विप्रस्य प्रोक्तं, त्वयास्माकं महानुपकारः कृतोऽस्ति, अथ त्वमपि कदापि मथुरायां समागच्छेरिति निगद्य ते स्वस्थानं गताः। ततोऽसावपि परिभ्रमन्नत्रागतः, तदा वानरेण सत्फलैरसौ सत्कृतः, व्याघेणाप्यस्य पुरुषस्य सत्काराय त्वत्पुत्रं विनाश्य तदीयाभरणं तस्मै दत्तं । इतश्वासौ मुग्धचित्तो विप्रः स्वर्णकारस्य मिलनाय समागतः, व्याघ्रदत्तमाभरणं च तस्य कलादस्य दर्शितं, तदा स्वर्णकारेण तदाभरणमुपलक्ष्य कृत- घ्नतया तव ज्ञापितं, त्वया च स वध्यस्थाने प्रेषितः, इतो दैवयोगेन मार्गे तेनैव सर्पणासौं दृष्टः समुपलक्षितश्च । तदा तेन फणिनाप्यस्योपकारं स्मरता तस्य विमोचनाय लतांतरे समागत्य त्वत्पुत्री दष्टा, ततो हे नाथ यद्यसौ विप्रो मुच्यते तदा निश्चयेनेयं तत्पुत्री जीविष्यति । तत् श्रुत्वा नृपेणोक्त तर्हि तदर्थे किमपि प्रत्ययं दर्शय ? तदा स मांत्रिकस्तं ·मुनिपति चरित्र ॥ ११६॥ सर्प राजपुत्रीशरीरेऽवतारयामासः। तदा सापि मंत्रवादिना प्रोक्त तत्सर्वं यथास्थितं कथ- यामास । तत् श्रुत्वा जातप्रत्ययो राजा यावत्तं द्विजं मुमोच तावत्सा राजकन्यापि निर्विषी- भूय समुत्तस्थौ । अथ तेन मंत्रवादिना तं द्विजप्रत्युक्त, भो विप्र अनेन फणिना तव जीवितं दत्तमस्ति, विप्रः प्राह अहो क्रूरैः प्राणिभिरपि वृतज्ञत्वं समाश्रितं, सुवर्णकारेण च कृतघ्नत्वं स्वीकृतं । ततो राज्ञा पृष्टः स · विप्रः स्वकीयां समयां कथां कथयामास । तत् श्रुत्वा संतुष्ट न नृपेण स विप्रः सत्कारपूर्वकं स्वमंत्रिस्थाने स्थापितः, स सुवर्णकारश्च स्वदेशान्निष्कासितः । स विप्रोऽपि सर्वदा नागपूजां व्यधात्, ततश्च नागपंचमीपर्व प्रवर्तितं.। ततो भो वानरि यथा तेन विप्रेण स्वर्णकारादिपदः संप्राप्ताः, तथा खमप्यस्माद्भि- लाद् दुःखं प्राप्स्यसि, अतस्तस्य विश्वासं मा कुर्याः, एनं मे भक्ष्यं त्वमधः पातय ? एवं व्याघेणोक्तापि सा. सुशीला वानरी तं न मुमोच । तदा स व्याघ्रस्तत्रैवोपविश्येति व्यचि- तयदहोऽस्या वानर्याः कीदृशं निश्चलत्वमस्ति ! ततः क्षणाजागृतस्य तस्य भिल्लस्योत्संगे 4 .

·निपति चरित्र मस्तकं धृत्वा सा वानरी निद्रा प्राप्ता । तदा स व्याघ्रस्तं भिल्लंप्रत्याह भो भिल्ल समेतस्या वानर्या विश्वासं मा कुरुं ? चेत्त्वं स्वहितमिच्छसि तदा सप्तदिननुधितस्य ममैनां वानरी ॥ ११ ॥ समर्पय ? वं च सुखेन स्वस्थानं जीवन् गच्छ ? अत्रार्थ नृपप्राणहतु रेकस्य वानरस्य कथा त्वं शृणु ? नागपुरे पावकनामा.महर्द्धिको नृप ग्रासीत्, एकदा च स विपरीतशि- क्षिततुरंगभेणापहृतो घोरेरराये पतितः। इतस्तत्र चुत्तृषार्तस्यैकाकिनः परिभ्रमतस्तस्य नृपस्य कोऽपि वानरो मिलितः, तेन वानरेण च रम्याणि स्वादूनि फलानि समानीय तस्मै नृपाय दत्तानि, ततस्तेन निर्मलजलपरिपूर्ण महत्सरस्तस्य भूपस्य दर्शितं । तदा स राजा फलान्यास्वाध पानीयं च पीता यावत्सुखेन वृत्तच्छायायां समुपविष्टस्तावत्सर्वमपि पृष्टस्थितं तस्य सैन्यं तत्र समागतं । ततो राजा सैन्यसहितः स्वपुरंप्रति यदा ‘चलितस्तदा स तं वानरमपि सार्धं समानयत् । तत्र स तं वानरं सर्वदा मिष्टान्न भोजयति, चूतकदली. प्रमुखफलानि चार्पयति, ततो राजा तदीयोपकार स्मरन् वस्त्राभूपणादिभिस्तमलंकृत्य तं ·सनिपति चरित्र स्वांगरक्षकं व्यधात् । अथैकदा वसंतसमये स भूपतिर्वनमध्ये गत्वांदोलनजलकेलिपुष्पाव- चयादि कृत्वा परिश्रांतः सन् वृक्षच्छायायां सुप्तः, वानरश्च स हस्ते खड्गं धृत्वा तस्यांग- ॥ ११॥ रक्षकत्वेन स्थितः । इतो राज्ञः शरीरोपर्येको भ्रमरः समुपविष्टः, तदा स्वामिभक्तिं दधता तेन वानरेण तस्य भ्रमरस्योपरि खड्गप्रहारो दत्तः, तेन . स राजापि मृतः, अतः कारणाद्रो निषाद खमप्यस्या वानर्या विश्वास मा कुरु ?. तत् श्रुत्वा तेन दुष्ट न निषादेन सा वानरी द्र तं व्याघ्रपार्वेऽधः पातिता । तदा स व्याघ्रस्तां वानरींप्रत्युवाच, हे भट्टै वयाथ स्वचित्ते दुःखं न धार्य, यतो यादृशः पुमान् सेव्यते तादृशमेव फलं प्राप्यते । अथ तत्कालोत्पन्नबुद्धया सा वानरी शीघ्रं तं व्याघ्र प्रति माह, भो व्याघ्र वयाथाहं न रक्षणीया, केवलं भक्षणीयैव, परं शृणु ? वानराणां प्राणाः पुच्छेषु वसंति, तेन त्वया पूर्वं मम पुच्छमेव ग्राह्य, तत् श्रुखा प्रमुदितो व्याघ्रो यावत्तां. मुक्त्या तस्याः पुच्छ गृह्णाति तावत्सा द्रुतमुत्पप्लुत्यान्यं वृत्तं समारूढा । अथ सः व्याघ्रोऽपि विलक्षीभूय ·पनिपति वनांतर्गतः। अथ सा वानरी तस्य भिल्लस्योपरि मनागपि मात्सर्यमचिंतयंती प्राह, भो चरित्र भ्रातरथ स व्याघ्रा गतः, तेन च त्वं वृक्षात्समुत्तर ? ततो वृक्षादुत्तीर्णोऽसौ भिल्लो वानर्या ॥ ११६ ॥ लताश्रये स्वस्थाने नीतः, तत्र सा वानरी तं स्वापत्यानां समीपे मुक्त्वा तदातिथ्यकृते फलाद्यानयनाय स्वयं वनमध्ये गता, तावता क्षुधातुरेण तेन दुरात्मना निषादेन तस्या अपत्यानि भक्षितानि, ततश्च स निश्चितः सन् सुप्तः। इतश्च स्वादिष्टफलान्यादाय तत्रा- याता सा वानरी तं सुप्त ददर्श, परं तया स्वापत्यानि तत्र न दृष्टानि । अथ सा तं. समुच्छाप्य फलानि दवा स्वापत्यविलोकनाय तेन भिल्लेन सह वनमध्ये इतस्ततो वभ्राम । तदा तेन दुष्टेन भिल्लेन स्वहदि चिंतितं यदद्य तु मया ' मांसादि किंचिन्न प्राप्त, एवं च निष्फलोऽहं कथं गृहे गच्छामीति ध्यात्वा तेन दुष्टेन सैव सुशीला वानरी यष्ट्यादिना व्यापादिता । ततोऽसौ तां गृहीता यावद्गृहमभिगच्छति तावन्मार्गे स एव व्याघ्रस्तस्य मिलितः, व्याघेणोक्त रे दुष्ट लयेदं किं कृतं ? यया वानर्या ।

·निपति . lemon चरित्र ॥ १२० ॥ त्वं भ्रातृवत्पालितस्तस्या एव. त्या प्राणा हृताः । त्वदीयमुखप्रेक्षणतोऽपि पापं स्यात, तव हत्यातोऽपि ममापि त्वत्पातकं लगेत्तेन त्वामहमपि जीवन्मुचामीत्युक्त्वा स. व्याघ्रो गतः अथ स भिलो यदा गृहे समागतस्तदा तस्य तदुश्चेष्टितं ज्ञात्वेति राज्ञा चिंतितमः होऽहं वानराणां रक्षणं करोमि, अनेन दुरात्मना च शिशुसमन्विता सा सुशीला वानरी हता ! अतोऽसावाज्ञाभंगकारी वध्य एव । यतः- : आज्ञाभंगो नरेंद्राणां । गुरूणां मानमर्दनं । कुलटा च गृहे नारी। अशस्त्रवध उच्यते ॥ ३२॥ ' ' इति ध्यात्वा स निषादो गाढबंधनैध्ध्विा यष्टिमुष्टिंप्रहारैस्ताडयमानो राज्ञा यावद्ध- धस्थाने समानीतस्तावता तेनैव व्याघ्रण तत्र :समागत्य रज्ञि प्रोक्तं, हे राजन्नस्य दुष्टस्य ' मारणं न युक्त, यतोऽस्य विनाशं कुर्वतस्तवापि तत्पातकं लगिष्यति, “पापा-हि अंतवः स्वयमेव निजकर्मदोषेण मरणं प्राप्नुवंति। तदा . विस्मितो ' राजा तं व्याघ्रप्रति प्राह, भो व्याघ्र तिर्यग्योनिसमुद्भुतस्यापि तव मनुष्यभाषा कथमस्ति ?. ईदृशं विवेक क ।' १२० ·मुनिपति चरित्र । १२१ ॥ चातुर्य च तव कुनः संप्राप्त? तदा व्याघ्रो जसाद, भो गजन् अस्मिन् वने विशिष्टज्ञानयुताः सूरयः संति, तेपां पायें गत्वा त्वं प्रश्न विधेहि ? यथा ते सर्व वृत्तांतं तुभ्यं कथयिष्यंती- त्युक्त्वा स व्याघ्रो गतः । यथ राज्ञा स निषादः पदेशानिष्कासितः, ततो राजा सूरिसमीपे गत्वा भक्त्या च वंदित्वा तस्यांतिक समुपविश्यांजलिं कृत्वेति पप्रच्छ, हे प्रभो निर्मलज्ञान- चनुषा त्वं सर्व जानासि, तेन मयि कृपां विधाय कथय ? सा वानरी मृत्वा कुत्र गता ? सूरिश्वाच हे नृप सा वानरी शुभच्यानवशान्मृत्वा देवलोके गता। इत्याकराय भूयो भूपोऽवादीत हे भागवन् स पापकर्मकर्ता दुष्टो निषादो मृत्वा क यास्यति ? सूरिणोक्तं हे राजन् तस्य पापिनो नरकं विनान्यत्स्थानं नास्ति । उक्त च- जीवहिंसामृपावाद-रतैन्यान्यस्त्रीनिवनैः ॥ परिग्रहकपायैश्च । विषयैर्विवशीकृतः ॥ ३३ ॥ कृतघ्नो निर्दयः पापी। परद्रोहविधायकः ॥ रौद्रध्यानपर. करो । नरो हि नरकं ब्रजेत् ॥३४॥ पुन पोऽवदत् हे भगवन् स व्याघो मनुष्यभाषया कथं जजल्प ? सूरिरुवाच हे ॥ १२१.

·। पुनिपति ॥ १२२ ॥ राजन तत्कारणमपि त्वं शृणु ? सौधर्मदेवलोके शकसामानिक एकः सुरोऽस्ति, तस्य चरित्र | प्राणप्रिया देवी च्युत्वा कापि मनुष्यत्वे समुत्पन्ना। तदा तस्या देवांगनाया रक्षकाः सुरास्तस्या. वल्लभ त सुरमिति पृच्छतिम्म, हे स्वामिन्नथास्मिन् विमाने कापि देवी समागमिष्यति न था ? तदा तेनोक्त वनमध्ये यैका वानरी विद्यते सा मृत्वा नूनमिह देवीत्वेनोत्पत्स्यते । तत् श्रुत्वा तेषां मध्यादेको देवो व्याघ्ररूपं विधाय तस्याः परीक्षार्थमिह समागतः, एवं च देवशक्त्या स व्याघ्रो मनुष्यभाषया जजल्प । एवं गुरोर्वचासि श्रुत्वा संजातवैराग्यो राजा स्वपुत्रं राज्ये विन्यस्यः तेषामेव गुरूणां समीपे संयम जग्राह । निरतीचारं च संयममाराध्य तरिमन्नेव स्वर्गे सोऽपि देवत्वं संप्राप्तः । इति कथां कथयित्वा कुंचिकत्रेष्टिना मुनिप्रति प्रोक्त' हे भगवन् युष्माभिरपि निषादतुल्यं कृतघ्नत्वमेव कृतं । मुनिनोक्त भो श्रेष्टिंस्त्वयैतदिरुद्धं वाक्यं कथितं, कूटकलंकेन सतां मनसि हि महान् संतापो जायते, यथा देवीनाम्न्यास्तस्करिण्याः संतापो जातः । तथाहि-मगधदेशे कचिद्- .. M ·परित्र बनिपति ग्रामे वीराभिधश्चौरो वसतिस्म, तस्य गृहे देवीनाम्नी भार्यासीत् । स चौरश्च प्रत्यहं चौर्य करोति । अथैकदा तस्य गृहभित्तिमध्यस्थविले एका नकुली प्रसूता । तस्याः पुत्रः स ॥ १२३ ॥ नकुलस्तु तया देव्या स्वपुत्रत्वेनानपानादिभिः पोषितः स्वगृहमध्ये च रक्षितः । तत एकदा तया देव्याप्येकः पुत्रो जनितः, एवं तौ नकुलदेवीपुत्रौ च परस्परं संगतावेव नित्यं तिष्टतः । अथैकदा सा देवी तं स्वपुत्रं मंचिकायां प्रसुप्त नकुलं च तत्पार्वे मुक्त्वा स्वयं पार्श्व- स्थगृहे धान्यखंडनाय गता। इतो देवीपुत्रस्य मंचिकापावें विलमध्यादेकः सर्पो निर्गतः, तं दृष्ट्वा नकुलेन द्र तं स खंडशः कृतः । ततो नकुलेन चिंतितमस्य वृत्तांतस्य प्रथममेवाह मम मातुर्वर्धापनिकां यच्छामीति ध्यात्वा म यत्र सा धान्यं खंडयति तत्र गतः; तदा रुधिरविलिप्तांगं तं दृष्ट्वा देव्या चितितमहोऽनेन दुष्ट न मे पुत्रो व्यापादित इति ध्यावा तं नकुलं मुशलेनैव ताडयित्वा सा मारयामास । ततः मा स्वयं गृहे समायाता पुत्रं जीवंत, पाश्वे च मृतं सपं विलोक्य यावज्जीवं महासंतापं प्राप्ता । एवं भो श्रेटिस्त्वमप्यविमृश्य- ·पनिषति . चरित्र ॥१२४ करणतः संतापं प्राप्स्यसि । कुचिकेनोक्त हे भगवन यं तु पामरसदृशा जाताः, तथाहि- नागपत्रकेतकीतमालचंपकाशोकजातिफल लवंगककोलखजू रबीजपूरादिवृक्षावलिमनोहरे कापि वने मदोन्मत्तः श्वेतवर्णोपेतः कश्चिदेको हस्ती सप्तशतकरिणीभिः सह क्रीमां कुर्वन्नासीत् । अथैकदा वने भ्रमतस्तस्य हस्तिनश्चरणे एकः कीलको भग्नः, तेन स महाव्यथामनुभवन भूमौ पतितः, एवं क्षुधातस्य तस्य सप्त वासरा गताः, इत एकया करिगया चित्क्षेत्रे एकः पामरः सुप्तो दृष्टः, तया च स शुंडाग्रेणोत्पाट्य गजसमीपे समानीतः, - तदा तेन पामरेण तस्य हस्तिनः शरीरं विलोकितं, तस्य पादे च कीलको दृष्टो निष्कासितश्च । तदा हृष्टेन तेन गजेन तस्मै मुक्ताफलगजदशनसमूहश्च दत्तः, पामरोऽपि तत्सर्वं समादाय गृहे समा. गतः । तदा लोकैस्तस्य पृष्ट भो पामर त्वयायं मुक्ताफलादिसमूहः कुतः प्राप्तः ? तदा तेन पामरेणापि सकलागजवार्ता निवेदिता । क्रमेण नृपस्ता वार्ता श्रुत्वा गजग्रहणाय सैन्यस- हितो वने गतः, कैतवेन च स तं गजसमूहं गर्तायां पातयित्वाः विविधबंधनैश्च बवा १२४॥ - ·धानपति चरित्र नगरीमध्ये समानीयालानस्तंभेषु वबंध । एवं भो भगान् यूयमपि पामरसदृशा जाताः। मुनिनोक्त भो श्रेष्टिनस्मिन् संसारे त्वत्तुल्यः कोऽपि मूर्यो नास्ति, वत्तस्तु पशवोऽपि । १२ ॥ विचारवंतो भांति । तथाहि-वैताब्यपर्वते एकस्यां गुहायां काचिदेका सिंही न्यबसत । तस्या मृगीशृगाल्यौ सख्यावास्तां । तासां मध्ये परस्परं परमं सौहार्दमासीत् । अन्यदा नया सिय कः सुतः प्रसूतः, तदा क्षुधार्ता सा मृगीशृगाल्यौ तस्य पार्चे मुक्त्वा स्वयं भक्षणार्थ वनमध्ये गता इतोऽत्र तस्या मृग्यास्तु निद्रा समागता । तदा तया शृगाल्या चितितं, ममास्यामकस्य मनोहरं भक्ष्यं भविष्यतीति विचार्य तया स सिंगर्भको भक्षितः, सुप्ताया मृग्या मुखं च रुधिरेण विलिप्त । ततः सा शृगाली स्वस्थाने गता। एतावता सिंह्या तत्र समागत्येतरततो विलोकितं परं स्वार्भको न दृष्टः, इतस्तत्र सा शृगाल्यागता। तदा सिंह्या तस्यै पृष्ट, भो सखि स मम वालः कथं न दृश्यते ? तयोक्तमहं तु कार्य- प्रसंगेन मम गृहे गतासं, तेनाहं किचिन्न वेझि, परं पश्यास्या मृग्या मुखं रुधिरलिप्तमस्ति, १२१ ·५. चरित्र एनिपति तेन स बालोऽनयैव व्यापादितो ज्ञायते । अथ सिंह्या मृगीमुच्छाप्य पृष्ट, भो सखि मम बालकः क गतः ? तयोक्तमहं किंचिदपि न जानामि, तथैवात्रावाभ्यां विनान्यः कोऽपि १२६ ॥ समागतो न दृश्यते । शृगाल्योक्त भो मृगि तव मुखं रुधिराविलं दृश्यते, तेन सोऽर्भ- कस्त्वयैव भक्षितोऽस्ति । अथ सिंही व्यचिंतयत् नूनं मुखं तु रुधिराविलं दृश्यते, परमियं तु सर्वदा तृणभक्षणमेव करोति, शृगाली तु मांसभक्षिणी प्रसिद्धास्तीति सम्यग् धिया विमृश्य तयोक्त भो सख्यौ युवां द्वावपि वमनं कुरुतं, यथाहं सत्यासत्यं मन्ये । तदा मृग्या द्र तं वमनं कृतं, तन्मध्याच शुष्कतृणादि विनिर्गतं । ततः शृगाल्यपि तया हठेन वमनं कारिता, तन्मध्याचास्थिचर्ममांसखंडानि निर्गतानि। तदा सिंह्यापि सा शृगाली तूर्ण व्यापादिता, मृगी च सन्मानिता । एवं भो कुचिकत्रेष्टिन् यथा तेन पशुनापि विचारः कृतस्तथा त्वयापि कतु युज्यते । कुचिकेनोक्त हे भगवन् यूयं तु मृगारितुल्याः कृतघ्ना जाताः, मुनिनोक्त कोऽसौ मृगारिः ? श्रेष्टी प्राह हिमवंतपर्वतसमीपे एकस्तापसाश्रम श्रासीत,

·निपति
चरित्र
:-
१२७॥
तस्य समीपे गुहायामेको निशाचरो वसतिस्म, स च तापसानां संगेन दयापरो भूत्वा
तेषां भक्तिं कुर्वन् निजसमयं गमयतिस्म । अन्यदा शीतकाले कश्चिदेकः सिंहः शीतात-
स्तस्य गुहायां प्रविश्य सुप्तः, इतः समागतो निशाचरस्तं शीतात तत्र प्रसुप्त विलोक्य
दयया स्वयं शीतं सहन् बहिरेव सुप्तः। तदा गतनिद्रण सिंहेन समुच्छाय स एव
निशाचरो हतो भक्षितश्च । एवं हे भगवन् भवद्भिरपि तथैव कृतं । मुनिनोक्त भो
श्रेष्टिन्नहमपि कठाभिधवणिग्वदात्मनः कलंकमपाकरिष्ये । श्रेटिनोक्त कोऽसौ काभिधो
वणिक ? मुनिराह राजगृहाभिधे नगरे समस्तराजमंडलीमंडितसिंहासनः सकलकलाप्रज्ञः
समस्तराजनीतिविदुरः श्रेणिकाभिधो राजा राज्यं करोतिस्म । तस्य समस्तगुणसंपन्ना
जिनधर्मप्रभावका महास्पाती चेलणाभिधा पट्टराझ्यासीत् । तत्र नगरे महादयाचेता
दादशवतधरः श्राद्रगुणसंपन्नः काभिधः श्रेष्टी बभूव । तस्य रूयासौभाग्यसौंदर्ययुक्ता
भद्राभिधा प्रियासीत् । अन्यदा तेन श्रेटिना स्वावासकरणाय विज्ञानिन अाकारिताः, तदा
?
॥ १२७॥

·म सनिपति : ते सूत्रधारा अपि वास्तुशास्त्रोक्तविधिना तस्यावासं कुर्वतिस्म । उक्त च- चरित्र वैशाखे श्रावणे मार्गे । फाल्गुने क्रियते गृहं ॥ शेषमासे पुनर्नैव । इति धाराहसंमतं ॥३५॥ पूर्वस्यां श्रीगृहं कार्यमाग्नेय्यां तु महानसं ॥ शयनं दक्षिणस्यां तु । नैऋत्यामायुधादिकं ॥३६।। ॥ १२॥ भुक्तिक्रिया पश्चिमस्यां । वायव्यां धान्यसंग्रहः ॥ उत्तरस्यां जलस्थानमोशान्यां देवतागृहं ॥३७ । ततः षण्मासैस्तैः स श्रावासो निष्पादितः । तदा श्रेष्टिनापि ते सर्वे सूत्रधारा धनादि. दत्वा संतोष्य च विसर्जिताः। ततो नैमित्तिकः समादिष्ट शुभ मुहूर्ते यावत्सं श्रेष्टी तस्मिन् प्रासादे प्रवेशं करोति तावदकस्मात्सभाममपस्य नैऋत्यकोणे तस्य . चुतं जातं । तदा क्षुतविषये श्रेष्टिना पृष्टाः शास्त्रज्ञाः प्राहुः-. ठाणं ठिअस्स पढम-तिअकज्जमि किंपि काउ कामस्स ॥ होइ सुहा असुहावि य । छोआ दिसिभूमिभागेणं ॥३८॥ पुव्वदिसि धुच लाहो। जलणे हाणि जमालए मरणं । नेरईए जव्वेउ। पच्छिमए परमसंपत्ति॥३९॥ वायच्वे सुहवत्ता। धणलाहो होइ उत्तरे पासे॥ईसाणे सिरिविज। रज्जं पुण मन्षठाणंमि॥४०॥ ॥१२६ एहपटिअस्स समुहा। छोआ मरणं नरस्ससा होई॥वज्जे य दाहिणंपि य । वामापि ठिइसिद्धिकरा ॥४॥ -

·भूनिर्यात
तेन भो श्रेष्टिन्नेतद्गृहवासे तव महानुद्रेगो भविष्यति । तत् श्रुत्वा श्रेष्टी
चरित्र, तन्मुहूर्त त्यक्त्वान्यस्मिन् मुहूर्ते तत्र प्रासादे प्रविष्टः । तदैकः श्वा मुखे भक्ष्यं गृहीत्वा
॥ १२ ॥ दक्षिणदिशः समागत्य तस्य वामपार्श्वे स्थितः, तदा श्रेष्टिना तद्विपये पृष्टः शाकुनिकः
प्राह, भो श्रेष्टिन्ननेन शकुनेन तव सर्वा सिद्धिर्भविष्यति । यतः-
गच्छतां च यदा श्वा स्या-दक्षिणाद्वामवर्तकः॥ सर्वसिद्धिस्तदा नूनं । भवति कामितप्रदा ॥ ४२ ॥
गच्छतां च यदा श्वानो। दृश्यतेऽमध्यभक्षकः। मिष्टान्नाशनपानादि।प्राप्नोति पुरुपो ध्रुवं ॥४३॥
इतः स एव श्वा स्वकणं कंमूययामास, तदा तेन शाकुनिकेनोक्त', भो श्रेष्टिस्ते
ह्यतीववर्य भविष्यति । यतः-
गच्छतां च यदा श्वानः । कर्ण कंमूयते पुनः ॥ द्रव्यलाभं विजानीयान्महत्त्व च प्रजायते ॥४४॥
तत् श्रुत्वा श्रेष्टी शकुनग्रंथि वबंध, ततोऽसौ परिवारयुतस्तस्मिन् गृहे प्रवेशमकरोत,
सर्वस्वजनांश्च रम्यभोजन जयामास । श्रथ कियदिनानंतरं भद्रया रात्रौ स्वप्नमध्ये
समुद्रा
तस्तरंती नोटा । ततस्तया तस्य स्वप्नस्य वृत्तांतः स्वभतु रग्रे निवेदितः, तेनोक्त हे प्रिये
॥ १२ ॥

·निपति चरित्र तव कुलोद्योतकरः पुत्रो भविष्यति । ततस्तस्या अपि संपणे काले शुभे लग्ने सर्वसुलक्ष- णोपेतः पुत्रो जातः, श्रेष्टिना च महोत्सवपूर्वकं तस्य सागरदत्त इति नाम निर्मितं'। पंचधा- त्रीभिः पाल्यमानः क्रमेण सर्वावश्वसंपूर्णो द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतः सोऽष्टवार्षिको जातः । उक्त च- इह भवति सप्तरक्तःषिमुन्नत. पंचसूश्मदीर्घश्च।। त्रिविपुललघुगंभीरो।द्वात्रिंशल्लक्षणः पुरुषः॥४५॥ पाणिपादतले, नेत्रांतभागाः, नखाः, तालु, जिह्वा, उष्टौ चैते सप्त रक्ताःप्रशस्यते ।कक्षा कुतिः, वक्षः, नाशिका, स्कंधौ, ललाट चैते षमुन्नताः शोभते। अंगुलीपर्वाणि, दंताः, केशाः, नखाः, त्वक् चैते पंचापि सूक्ष्माः प्रशस्याः। बाहु, नयनांतरं, जानु, नाशिका, भुजांतर चैतानि पंच दीर्घाणि प्रशस्यानि । ग्रीवा, चरणो, जंघा चैतत् त्रयं लघु प्रशस्तं । स्वरः, सत्त्वं नाभिश्चैतत् त्रयं गंभीरं प्रशस्तं । हृदयं, शीर्ष, ललाटं चैतत् त्रयं विस्तीर्ण प्रशस्तं । एवं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतः स संजातः । १.

·(निपति चरित्र मुखं मुख्यं गरोरे हि । सर्वेषु मुखमुत्तमं ॥ तत्रापि नाशिका श्रेष्टा। तत्रापि चक्षुषी वरे ॥४६॥ वर्णादरतरः स्नेहः । स्नेहाबरतरः स्वरः ॥ स्वराडरतरं सत्वं । सर्व सत्वे प्रतिष्टितं ॥ ४७ ॥ न श्रीस्त्यजति रक्ताक्षं । नार्थः कनकपिंगलं ॥ दोर्घबाहुं नथैश्वर्य । न मांसोपचितं सुखं ॥४८॥ उरोविशालो धनधान्यभोगी । शिरोविंशालो नृपपुगवश्च ॥ कटिविशालो याहुपुत्रदारो । विशालपादः सततं सुखो स्यात् ॥४८॥ चक्षः स्नेहन सौभाग्यं । दंतस्नेहेन भोजनं ॥ त्वच स्नेहेन शय्यावान् । पादस्नेहेन वाहनं ॥४९॥ तथा च-सेतुबंधो वज्रबंध । उर्ध्व रेखांकुशा यवा । शखशुक्तो च तखा । यूपस्तूपौ च वापिका ५०। छत्रं ध्वजपताके च । तोरणं सहवारिधी। काकपदं गृहादर्श-मन्स्यमकरकूर्मका: ।। ५१ ॥ पद्मचामरश्रीवत्सा । रथकुभकमंडलाः ॥ मालास्वस्तिकवृक्षाश्च । ज्ञेयान्यमूनि रेखया ॥५२॥ औदार्य धैर्यगांभीर्य-विवेकविनयादयः । सर्वे गुणा ददृगिरे तस्मिन् पुत्रे हि श्रेष्टिनः ॥ ५३॥ ततो सो श्रेष्टी तं स्व पुत्रं शुभ मुहूर्ते पटनाय लखशालायां मुमोच । यतः- शुभवेलाकृतं कार्य। वृद्धिलाभायजायते । सुक्षणे स्थापितो जातो। गौतमः सर्वलब्धिभृत् ॥५४॥ तस्मिन्नवसरे तेन सर्वे स्वजना भोजनाय निमंत्रिता । तस्मिन् समये तत्राहारार्थ १३१॥

·. चरित्र । निपति दौ मुनिवरौ समागतौ । इतस्तत्रांगणस्थवृक्षोपरिस्थ एको कुर्कुटो जगाद भो श्रेष्टिन्नहं तव पुत्रस्य राज्यदातास्मि, अतो ममापि भोजनं देहि ? इति तस्य वचनं श्रुत्वैकेन मुनिना ॥ १२॥ स्वशिरो धूमितं तदा द्वितीयेन मुनिना पृष्ट भो मुनेऽयं ताम्रचूडः किं वक्ति ? तेनोक्त भो मुनेऽस्मात्ताम्रचूडादयं श्रेटिनो बालो राज्यं प्राप्स्यति । अथ तंत्र स्थितेन श्रेष्टिना तत्सर्वं श्रुतं । ततः श्रेष्टिना प्रतिलाभितं तत्साधुयुगलं स्वस्थाने. जगाम । अथ श्रेष्टी तं ताम्रचूमं स्वसदने यत्नपूर्वकं रक्षयामास । पुत्रोऽपि पाठशालायां सर्वदा शास्त्राभ्यास करोतिस्म । अथान्यदा स श्रेष्टी राज्ञेत्यादिष्टो भो श्रेष्टिन् वं यवनद्वीपे गत्वा महामूल्या न्यंबराणि मत्कृते समानय ? श्रेष्टिनोक्त स्वामिन्नानयिष्यामीत्युक्त्वा स गृहे समायातः। ततोऽसौ स्वभार्यया सहालोचयामास, हे प्रियेऽहं नृपादेशेन यवनदीपे गमिष्यामि । तत् श्रुत्वा तयोक्त हे प्राणनाथ एतदश्राव्यं वाक्यं त्वया कथं मे श्रावितं ? त्वयाविना निरा- धाराहं कथमत्र स्थास्यामि ? यतः- ·۔ را मनिपति | नारीणां प्रिय आधारः । स्वपुत्रस्तु द्वितीयकः ॥ सहोदरस्तृतीयः स्यात् । स्त्रीणां हि हर्पकारणं ॥१५॥ चरित्र अतो हे नाथ विरहानलदग्धा निराधाराहमत्र कथं भविष्यामि ? त्वां विना मे प्राणा यपि परलोक यास्यति । त्वां विना तु गृहं शून्यं । यौवनं हृदयं च मे ॥ शून्यं शुभमते स्वामिन् । कथ्यते किं मुहुमुहुः ॥५६॥ सा जिहा शतधा भूना । दिशो दिशि गना वरं ।। यदा प्राणश गच्छ त्वमित्यक्षरमथोच्यते ॥७॥ तत् श्रुत्वा श्रेष्टिनोक्त भो प्राणवल्लभे एतत्कार्य तु राज्ञः सत्कं विद्यते, राजा हि जगति दुस्तरः कथ्यते, तेन च तस्येदं कार्यं कृत्वाहं शीघ्रमागमिष्यमि । तयोक्तं हे प्रभो भवता यदि नूनं परदेशे गम्यते, तदा ममात्र किंचिदालंचनं देहि ? अथ हट्टस्थितस्य श्रेष्टिनः पार्वे हस्तस्थशुकयुग्मपंजरः कश्चिदेको दिजः समायातः। श्रेटिनापि तत्पंजरं हस्ते गृहीतं, तदा शुकददून व श्रेष्टिने शुभाशिर्वादो दत्तः । तदा संतुष्टः श्रेष्टी तस्मै दिजाय ॥३३॥ दीनारपंचशतं दत्वा शुकयुतं तत्पंजरं जग्राह । ततः श्रेष्टी शुकयुग्मं पप्रच्छ युवां मनुष्य-

·चरित्र
-
हनिपति
भाषया कथं जल्पथः ? शुक उवाच भो श्रेष्टिन् अहं देवयोनिसमुद्भूतोऽस्मि, मानवो
नास्मि, मम वृत्तांतं शृणु ? अहं धरणेंद्रसभास्थितस्तस्य नंदावर्ताभिधः किंकरोऽस्मि । एकदा
॥ १३४॥ धरणोंद्रेण ममेत्यादिष्ट भो नंदावर्त समितो मनुष्यलोके गन्छ ? वाणारस्यां श्रीपार्श्वना-
थस्य जीवितस्वामिनो मूर्तिर्वनमध्ये प्रासादे स्थितास्ति, तत्र गत्वा त्रिकालं तस्या मूर्तेः
पूजा विधेया, आशातना च सर्वा निवार्या । तत् श्रुत्वा प्रमुदितोऽहमत्रागत्य प्रत्यहं तस्याः
सेवां करोमि । अन्यदा कश्चिद्विद्यासिद्धः पुमानत्र बने समागतः, तस्य सिद्धस्यानेके
राजपुत्रव्यवहारिसामंताद्याः परिचर्यामकुर्वन् । एकदा केनचिद्गोपेन तस्याग्रे प्रोक्तं, हे
स्वामिन् प्रसादं विधाय ममापि किंचिद्द हि ? सिद्धेनामर्षेणोक्त रे जा पर हुं फिट'
इति श्रुत्वा गोपेन मनसि चितितं नूनमनेन ममायं मंत्रो दत्तः, इति ध्यात्वा स जिनायतने
गत्वा रे जा पर हूं फिट' इति दिनत्रयं यावजापमकुर्वत् । मया स नानाप्रकारैर्भाषितोऽपि
न भीतः । तदा कौतुकचमत्कृतोऽधिष्टायकदेवोऽहं प्रत्यक्षीभूयावदं, भो गोप तुष्टोऽहं वरं
।
,
॥ १३॥

·मुनिपति चरित्र . १३५॥ । वृणु ? गोपेनोक्त मद्गृहस्थितं कोष्टागारं रत्नभृतं कुरु ? मयापि तथा कृतं । ततोऽसौ गोपालो गृहे गत्वा रत्नभृतं कोष्टागारं वीक्ष्य मुदितस्ततः कतिचिदानान्यादाय तस्य सिद्धपुरुषस्य पावें गत्वा प्राभृतं चकार । सिद्धेनोक्त भो गोपाल खयैतानि रत्नानि कुतः संप्राप्तानि ? तेनोक्तं हे स्वामिन् भवदुक्तमंत्रजापतो मयैतानि प्राप्तानि । तदा तेन सिद्धपुरुषेण विचारितं मया त्वामांदुक्त परमस्य विश्वासः फलितः । अथ तदाहं मूर्तेरा- करणं विनव तस्य गोपस्य गृहे रत्नानि दातु गतोऽभूवं, इतो मम स्वामी धरणोंद्रस्तत्र जिनमंदिरे समागतः, तदा जिनमूर्तिमपूजितां वीक्ष्यासौ क्रुद्धो मम शापं ददौ, भो निष्पुराय ! स्वमत्र वने शुकयुग्मीभूय तिष्ट ? तदा मया बहुधा विज्ञप्तोऽसौ कथयामास राजगृह कठष्टिपरिचर्यातस्तव शापो दूरीभविष्यति । अथाहं शुकयुगलीभूय बने वृनोपरि स्थित ग्रासं, इनोऽसौ निनो द्विजो दारिद्र्यपराभूतस्तस्यैव तरोस्तले समागत्य महता शब्देन रुरोद । तदा मया तस्मै दिजाय प्रोक्त भो दिज खमावां समादाय राज- ·चरित्र पनिपति गृहनगरे कठश्रेष्टिसमीपे याहि ? स चावां गृहीत्वा तुभ्यं दीनारपंचशतं दास्यति। एवं भो श्रेष्टिन् मम चरित्रं मया तवाग्रे प्रोक्त । अथ भो श्रेष्टिन्नेतन्मम चरित्रं त्वया कस्याप्यो न वाच्यं, ॥ १३६ ॥ यदि कथयिष्यसि तदा ते विघ्नं भविष्यति । श्रेष्ट्यपि तत्प्रतिपद्य तत्कीरयुग्मं स्वादुफला- दिभिः पोषयन् प्रयत्नेन पंजरस्थं पालयामास । इतश्च तस्य श्रेष्टिनो हट्ट कश्चिदेकस्तापसो भिक्षार्थमागतः, इतस्तस्य मस्तकोपरि श्रेष्टिहट्टनिबादेकं तृणं पतितं । तंदा स तापसः स्वात्मोपरि कोपं वहन् लोकानां पुरः कथयामास, भो लोका महाव्रतधारकेण मया कदापि कस्यापि तृणमात्रमदत्तं गृहीतं नास्ति, अद्य तु मम शिरस्येतत्तृणं पतितं, तेन दोषवंतोऽस्य मे शिरसोऽहं छेदं करिष्यामीत्युक्त्वा तेन कोशाखड्गो निष्कासितः । तदा लोकैर्महता- ग्रहेण स अात्मघातादक्षितः । एवंविधं तस्य चेष्टितं दृष्ट्वा श्रेष्टिना चिंतितं नूनमयं महाध- मिष्टो वर्तते, तेनाहमेनं स्वगृहे स्थापयामीति च्यात्वा तेन तापसाग्रे प्रोक्त', भो महात्मन् ! अहं विदेशे गमनोत्सुकोऽस्मि, तेन भोजनादि कुर्वता त्वया मद्गृहे एव स्थेयं । ताप- . 77- - - ·निपति नरित्र सेनोक्त' भी श्रेष्टिन् मादृशानां तापसानां गृहस्थगृहे स्थातु युक्त न, तत् श्रुत्वा श्रेष्टिना चिंतितमहो एतादृशो निःस्पृही महात्मा मम कोऽपिन मिलिष्यतीति ध्यात्वा पुनः श्रेष्टी ॥ १३७॥ जगाद, भो तापस ! बत्तुल्योऽन्यो निर्मलात्मा मम को मिलिष्यति ? अतस्त्वया कृपा विधाय मद्गृहे एव स्थेयं । एवं श्रेष्टिनोऽतीवाग्रहतस्तापसेनापि तन्मानितं । अथ श्रेष्टी तं तापसं स्वद्वाराग्रे संस्थाप्य स्वभार्या प्रति कथयामास, हे प्रिये त्वयाथैतत्कीरयुगलं, ताम्रचू- डश्चैप प्रयत्नेन रक्षणीयः, इत्युक्त्वा श्रेष्टी तु देशांतरंपति चलितः, ततस्तया कुशिलिन्या श्रेष्टिभार्यया शनैः शनैः स तापसो वशीकृतस्तयाः सह भोगविलासान् करोति, द्रव्यादि च स्वेच्छया विनाशयति । एकदा गृहमन्ये प्रविशन् स तापसः कीरयुग्मेन दृष्टः, तदा रोपातुरा कीरी तं तापसंप्रति प्राह, रे दुष्ट पापिस्त्वमरिमन् 'गृहे. कथं प्रविशसि ? तदा शुक्रन तांप्रति प्रोक्त', हे प्रियेऽधुनावयोर्जल्पनावसरो नास्ति,, तदा कीरी जगाद हे स्वामिन् नूनं त्वं मूर्खशेखरोऽसि, एतद्गृहदारादि श्रेप्टिना रक्षणायावयोर्दत्तमस्ति, एप ॥ १३७।

·पनिपति परित्र दुष्टस्तापसः सर्वदा श्रेष्टिन्या सह भोगविलासं करोति, द्रव्यं च विनाशयति, तदेतत्सर्व कथमुपेक्ष्यते ? एवं तयोरालापं श्रुत्वा क्रुद्रा भद्रा यावत्ता मारयितु पंजरान्निष्कासयति, ॥ १३८॥ तावत्सोड्डीय कापि गगने गता, शुकश्च मौनमाधाय. तस्थौ । अथैकदा भूदेवाभिधः कश्चि- न्नैमित्तिकस्तत्रागतः, तदा तेन तापसेन पृष्टं, भो भूदेव अस्मिंस्ताम्रचूडे को गुणो विद्यते ? तेनोक्त य एतस्य चूडामश्नाति सप्तदिनमध्ये नूनं राज्यं प्राप्नोति । इति श्रुत्वा हृष्टस्ता- पसस्तं भूदेवं विसृज्य भद्रांप्रति प्राह, हे भद्रे एतस्य कुर्कुटस्य चूडायुक्त माम मे भोजनाय देहि ? तत् श्रुत्वा भद्रोवाच हे प्राणनाथ एष ताम्रचूमस्तु श्रेष्टिनोऽतीवप्रियोऽस्ति, तदेनं मारयित्वा पश्चात् श्रेष्टिनेऽहं किमुत्तरं यच्छामि ? तापस उवाच हे प्रिये यदि ते मया सह कार्य स्यात् तदैनं मारयित्वा मे भोजय ? नो चेदहं यास्यामि । तत् श्रुत्वा तया पापिन्या स कुर्कुटो मारितः, तस्य मांसं च पाचितं । इतः स तापसोऽपि स्नानार्थं सरसि गतः तस्मिन् समये लेखशालातः समागतेन सागरचंद्रण मातुरग्रे भोजनं याचितं, तयोक्त १३८॥

·पनिपति भो पुत्र शीतान्नं किमपि नास्ति, परमिदं मांसं पाचितमस्तीत्युक्त्वा तया तस्मै स्तोक परित्र तन्मांसं दत्तं । तन्मध्ये कुर्कुटस्य चूडापि समागता, सागरचंद्रेण च सा भक्षिता । ततः ॥ १३६॥ सोऽपि द्रुतं लेखशालायां गतः । अथ स्नानार्चाध्यानस्मरणादि कृत्वा स तापसो गृहे समागत्य सहर्षी यावद्धोक्तुमुपविष्टस्तावत्तन्मांसमध्ये कुर्कुटस्य चूडामपश्यन् रष्टो भद्रांप्रति प्राह, हे प्रिये सा चूडात्र कथं न दृश्यते ? तयोक्त भो प्राणेश पुत्रं विनैतत्केनापि भनितं नास्ति । तत् श्रुत्वा क्रुद्धस्तापसो भद्रांप्रति पाह, हे सुभगे अथ चेत्तव मया सह कार्य तदा त्वत्पुत्रस्योदरं विदार्य मां तां चूमां ततो निष्कास्य देहि ? अन्यथाहं गमिष्यामि । तयोक्त' हे प्रिय एतन्निदास्पदमसमंजसं कार्यमहं कथं करोमि ? ततस्तस्य तापसस्य महता- ग्रहेण कामविह्वलवित्तया तया तदपि प्रतिपन्नं । एनं वृत्तांतं श्रुत्वा तत्र स्थितया गोमत्या. ख्यया धान्या विचारितमहो मदनातुरेयं कुलटैतदप्यकार्य करिष्यति । यतः- अहो नारीपरित्रं तु । नूनं घटनातिगं॥ नमापि नैव जानाति। मानवानां कथा हि का ॥२८॥ - ·। एनिपति in -- चरित्र ॥ १४० ॥ आसन्नमेव ललना भजते मनुष्यं । विद्याविहीनमंकुलीनमसंस्तुतं वा ॥ प्रायेण भूमिपतयः प्रमदालताश्च। पार्थ स्थमेव सततं परिवेष्टयंति॥१९॥ नितंविन्यः पतिं पुत्रं । पितरं भ्रातरं क्षणात ॥ आरोपयंत्यकाउँछ । रक्ता हि माणसंशये ॥३०॥ अतो नूनमेषा पुत्रस्य विनाशं करिष्यति, इति ध्यात्वा द्र ने सा' लेखशालायां गत्वा सागरदत्तं च कक्षायामारोप्य षष्टे दिने चंपानगर्यो उपवने गता। इतश्च तत्र नगर्या- मपुत्रो राजा मृतः, तेन सचिवादिभिमिलित्वा पंचदिव्यान्यधिवासितानि । तानि च यत्रोपवने स सागरदत्तः सुप्तोऽभूत् तत्र गतानि । गजेन जलपूर्णकलशेन सोऽभिषिक्तः, अश्वेन हेषारवः कृतः । तदा सचिवादिभिर्मिलित्वा स सागरदत्तश्च पानगर्या राज्ये स्थापितः, धात्रीवाहन इति च तस्य नाम कृतं । अथासौ सामंतादिभिः सेव्यमानो बंदिभिश्च स्तूयमानः सुखेन राज्यं पालयामास । इतस्तेन तापसेन सह विलसत्या तया दुष्टया भक्ष्या सर्वमपि धनं विनाशितं, दास्यादिः सर्वोप परिवारः स्वस्थानं गतः, हादि पतितं । एवं कतिचिदर्षानंतरं श्रेष्टी स्वकार्यं कृत्वा गृहमायात इतस्ततो विलोकयामास, पुत्रादिक- . १४० .

·चरित्र इनिपति मदृष्ट्वा च तेन भार्यायै पृष्ट', परं नयोत्तरं न दत्तं । तदा श्रेष्टिना शुकंप्रति पृष्ट, भो शुकराज मम गृहस्यैवंविधावस्था कथं दृश्यते ? सत्यं कथय ? तदा शुक उवाच भो श्रेष्टिन् प्रथम * १४१॥ त्वं मां पंजरान्निष्कामय ? यथा ते सकलं वृत्तांतं निवेदयामि । श्रेष्टिनापि तथा कृतं, ततोऽसावुड्डीय गृहांगणस्थवृक्षोपरि स्थित्वा श्रेष्टिने सर्व वृत्तांत निवेदयामास । ततो दूनः श्रेष्टी स्वभार्यायाः सकलं दुश्चेष्टितं विज्ञाय संसारद्धिरत्तीभूय गुणसुदरसूरेः समीपे गता दीक्षां जग्राह । शुकोऽपि स्वशापममयं व्यतिक्रम्य पुनर्देवत्वं लव्व्वा धरणोंद्रसभायां गतः । अथ स मुनिरपि पंचसमितित्रिगुप्तियुतः शास्त्राच्ययनतत्परो नानातपःप्रभावालब्धानेकल- ब्धियुतो भव्यजीवान् प्रतिबोधयन् भूमौ विजहार । इतस्तौ दुष्टौ भद्रातापसौ लोकापवादभ- याद्राजगृहानिर्गत्य स्थाने स्थाने लौकैनिद्यमानौ भ्रमंती कतित्रिदिनैः क्रमेण चंपानगर्या । तत्र कचित्पाटककोणे एकं कुटीरकं कृत्वा तो दौ स्थितौ । भद्रा च तत्र परगृहज- लेधनखंडनादिकार्यराजीविकां करोति, तापसोऽपि कस्यचिद्धनिनोगृहे कृषिकर्म करोति । प्राप्ती ·386 मनिपति इतश्च स मुनीशोऽपि विहरन् क्रमेण तत्रैव नगरे समागतो भिक्षार्थमटन् भद्रायाः एव गृहे गतस्तयोपलक्षितः । तदा तया दुष्टयेति चितितमहोऽयं मे भर्ता चेन्मम चरित्रं लोकानामग्रे . १४२॥ कथयिष्यति तदा ममात्रापि वसनं दुःखदायक भविष्यति । इति ध्यात्वा तयाहारमध्ये प्रच्छन्नं स्वीयैका स्वर्णमुद्रिका मुनये दत्ता । ततो ‘मुनेगृहाबहिर्गमनानंतरं तयेति प्रत्कृतं, भो लोका दू तं समागच्छत ? अनेन मुनिवेषधारिणा तस्करेण' मम स्वर्णमुद्रिका गृहीतास्ति । तत् श्रुत्वा बहवो लोकास्तत्र मिलिताः, तलारक्षोऽपि समागतः, ततस्तेन मुनेरुपकरणादि विलोकितं, तदाहारमध्ये तो मुद्रिकां दृष्ट्वा तलारक्षस्तं मुनि बध्वा चतुष्पथे समानयत् । इतो गवाक्षस्थया तया गोमत्या धान्या स उपलक्षितः, तदा महता शब्देन रुदनं कुर्वती सा राज्ञः समीपे गता। तदा राज्ञा पृष्टं भो मातः किमर्थं त्वया रुदन क्रियते ? तयोक्त हे पुत्र विमव्यमानोऽयं तव तातोऽस्ति, तत् श्रुत्वा विस्मितो राजा हृदि दुःखं वहन द् तं मुनेः पावें गत्वातं बंधनान्मोचयित्वावंदताततो गोमत्या सर्वोऽपि पूर्ववृत्तांतो मुनिसमक्षं :- ॥ १४२ ·निपति परित्र राज्ञे निवेदितः, तदा क्रुद्धेन राज्ञा तो भनातापसौ स्वदेशान्निष्कासितौ, मुनिश्च सन्मानपूर्वक तत्रैव विज्ञप्य राज्ञा चतुर्मासं रक्षितः । ततो राजा प्रत्यहं मुनेः पार्वे व्याख्यानं शृण्वनं * १४३॥ सम्यक्त्वमूलद्वादशवतानि गृहीत्वा स्वदेशेऽमारीपटहोघोषणां कारयामास । तथैव मुनेरुप- देशेन तेन तत्रानेके जिनप्रासादाः कारिताः, दानशालादीनोद्धरणसाधर्मिकवात्सल्यादि च कृतं । एवंविधं श्रीजिनदर्शनप्रभावं दृष्ट्वा केचिदुष्टाः पाखंडिका मुनेरुपरि द्वेष धारया- मासुः तैश्च मिलित्वेकगर्भवतीमातंग्यै प्रोक्तं, चेत्त्वमस्य मुनेरुपरि कलंकं दास्यसि तदा वयं तुभ्यं रुक्मपंचरातं दास्यामः, तदा तयापि धनं गृहीत्वा तत्प्रतिपन्नं । यथ चतुर्मामानंतर स मुनीशोऽपि ततो विहृत्य नगराबहिरंद्याने समागतः, तत्र च तेन दीयमानां धर्मदेशनां राजादयः सर्वेऽपि पौराः शृरावंति । इतः सा मातंगी तत्रागत्य तं साधु प्रति जगोद, भो मुने! श्रधुना त्वं क गच्छसि ? वयोत्पादतगर्भाहमासन्नप्रसवास्मि, मम पाचे व किंचिदः ब्यादिकं नास्ति, तेनाहमंथ किं करिष्यामि ? तत् श्रुत्वा राजादयः सर्वेऽपि लोकाः ॥ १४३.

·निपति चरित्र १४४॥ विषादपराः परस्परं विलोकयामासुः । तदा मुनिना चिंतितमहो केनचिद्दुरात्मना श्रीजिन- शासनस्योन्नतिं दृष्ट्वा द्वेषेणेच्छं कृतमस्ति । इति ध्यात्वा स महात्मा प्राह भो मुग्धे त्वमेतादृशंमसमंजसं कथं जल्पसि ? कूटभाषणेन च तव महत्पापं भविष्यति, अागामिनि भवे च तव नरकपातो भविष्यति; एवं बहुधोक्तापि सा प्रत्युत्तरं न ‘ददौ । तदा मनसि मनाक् क्रुद्धः साधुरुवाच अरे दुष्टे चेदयं तव मदीयो गर्भस्तदा तेऽधुनैवात्र योनिमार्गेण प्रसूतिभूयात, अन्यथा तवोदरं द्विधा भूय गर्भप्रसूतिभूयात् । एवं क्रोधावेशेन तेन मुनिनापि तदेत्यश्राव्यं वाक्यमुक्त। अथ तदैतरया उदरं स्फुटितं, तन्मध्याच गर्भो भूमौ पपात । मातंग्यपि मूञ्छिता सती भूमौ पपात । घटिकादयानंतरं च सा चैतन्ययुक्ता • बभूव । लोका अपि सर्वे तदाश्चर्य वीक्ष्य चिंतयामासु¥नमेतत्केनापि दुष्टात्मना कपट कृतं विलोक्यते । ततो राज्ञा तां मातंगीप्रति प्रोक्त अरे दुष्टे त्वं सत्यं वृत्तांतं निवेदय ? तवाहमभयं दास्यामि, नो चेत्तव प्राणान् हरिष्यामि । तदा भयकंपितशरीरया-तया प्रोक्त 1 ·चरित्र म निपति हे राजन्नत्र विपये मदीयं किंचिदपि दूषणं नास्ति, एभिः पाखंडिभिर्म रुपमपंचशतं दत्त- मस्ति, तेः प्रेरितया च मया लोभाभिभूतयैनकपटं कृतमस्ति । तत् श्रुत्वा भयभीतास्ते १४५॥ पाखंडिनस्तं मुनीश्वरं पुनः पुनर्नसा विज्ञपयामासुः, भो महात्मन्नस्माकमेनमपराधं क्षमस्व ? वयं तु निर्भाग्या यकृतपुण्याः स्मः, त्वं तु जीवरक्षापरोऽसि । यथ राजातीयः क्रुद्रस्तान् सर्वान् वधायादिशत्, पर दयालुना मुनिना विज्ञप्तो राजा तान् सर्वान् जीवत एव स्वदेशानिष्कासयामास । प्वं जिनशामनस्यातीवप्रभावनां विधाय मुनीशोऽप्यन्यत्र विनहार । प्रांते च स वैभारगिरौ मासिकी संलेखनां विधाय मृत्वा सुरोऽभवत् । तत्र व देवसुखानि भुक्त्वा महाविदेहे स मोक्षं यास्यति । एवं भो श्रेष्टिन् यथा तेन महात्मना मुनिना म्वकलंकः क्रोधेनापि दूरीकृतस्तथाहमपि करिष्यामि । तत् श्रुता भाभीतः श्रेष्टिपुत्रः स्वजनक कुचिकश्रेष्टिनंमत्युवाच भो तत खं मुधामु साधु कुतः खेदयसि ? अयं हि निर्लोभो निथोऽस्ति, येन हि परकीयं वस्तु तृण्वद् ध्यात्वा स्वकीयमपि १५५ ·पनिपति. ॥१४६ ॥ राज्यादि त्यक्तमस्ति, स हि तावकं धनं कथं गृह्णीयात् ? पुनरयं महाव्रततपःप्रभावादने- चरित्र कलब्धियुतोऽस्ति, चेदयं महात्मा क्रुद्धो भवेत्तदावयोरपि नमुचिवन्निधनमेव स्यात् । तत् श्रुत्वा कुचिकेनोक्त हे पुत्र ! कोऽसौ नमुनिः ? पुत्र उवाच पूर्व श्रीमुनिसुव्रतस्वामितीर्थे उज्जयिन्याख्या महानगर्यासीत् । तत्र धर्मसेनाख्यो - राजा राज्यं करोतिस्म, स च न्यायी सरलमतिधर्मज्ञश्चासीत् । तस्य च नमुचिनामा बुद्धिवान् सचिवोऽभूत्, परं स कुटिलाशयो बहुलसंसारी जैनधर्मपराङ्मुखश्चासीत् । एकदा तत्र बहुशिष्यपरिवारान्विताः श्रीसुव्रताचार्याः समवसृताः तेषां वंदनार्थं राजादयः पौरा. हृष्टाः संतस्तत्र गताः। ततस्तेषां धर्मदेशनया तत्रानेके जीवाः प्रतिबोधं प्राप्ताः । तदा तेन दुष्टे न नमुचिना तत्र नास्तिकवादस्य प्ररूपणा कृता, परमेकेन क्षुल्लकेण वादे पराजितोऽसौ मनसि क्रुद्धः स्वधाम जगाम । रात्रौ च खड्गमादाय मुनिवधार्थमुपाश्रये गतोऽसौ शासनदेवतया दाराने एव स्तंभितः । ततः प्रभाते राजा गुरुवंदनार्थमागतस्तं नमुचि खड्गहस्तं तत्र स्तंभितं दृष्ट्वा तस्य दुश्चेष्टितं च .

·निपति ॥१४७ विज्ञाय स्वदेशादरहिनिष्कासयामास । एवं स. स्थाने स्थाने नियमानः क्रमेण भ्रमन हस्तिनागपुरे प्राप्तः । तत्र नगरे पद्मोत्तराभिधो राजा राज्यं करोतिस्म, तस्य ज्वालादेव्याख्या च राझ्यासीत् । सा च जिनशासनप्रभावका देवगुरुधर्मे भक्तिपरायणा सम्यक्त्वशीलाद्य- लंकारैरलंकृताभूत् । अपरा च तस्य लक्ष्मीनाम्नी राज्ञी मोहमूढा मिथ्यावासत्तासीत् । उक्त च-- मिथ्यात्वेनालीढचित्तो नितांतं । तत्वातत्वं जानते नैव जोवः ॥ किं जात्यंधः कुत्रचिदात्मरूपं । रम्यारम्यं पश्यति दर्पणेषु ॥१२॥ सापि ब्रह्मभक्तिपरा पतिचित्तानुगा पतिवल्लभासीत् । क्रमेण ज्वालादेव्या विष्णुकुमा- रमहापद्माख्यौ सुतौ जातो, क्रमेण तौ महापराक्रमिणौ बुद्धिवंतौ यौवनोपेतौ च परिज्ञाय राजा स्वमनस्येवमचिंतयत्, अथाहमेतौ रूपसौंदर्यशालिनौ पुत्रौ यौवराज्ये स्थापयामि, इति ध्यावा तेन विष्णुकुमाराय कथितं हे पुत्र अथ त्वं यौवराज्यं गृहाण ? तेनोक्त हे १५०० ·मुनिपति 7 तात अनेनासारेण राज्येनाहं किं करोमि ? अहं तु दीक्षां गृहीष्यामि । तदा : राज्ञा महा: चरित्र पद्मकुमाराय यौवराज्यपदं दत्तं । इतस्तस्या महापद्मकुमारस्य नमुचिमिलितः, तदा महाप:- ॥ १४८ ॥ · नापि स सन्मानपूर्वकं सचिवत्वे स्थापितः । अन्यदास नमुचिर्महापद्माज्ञया ससैन्यः कस्यचिदुर्धरस्य पल्लीपतेरुपरि गतः, तत्र च. रणांगणे तं पल्लीपति. जित्वा बध्वा च 'महापद्माय समर्पयामाम । तदा संतुष्ट न महापझेन तस्मै वरयाचनकृते प्रोक्त', तेनोक्तमह- मवसरे याचिष्ये। थैकदा तया ज्वालादेवीराझ्या जलयात्रार्थ, जैनो रथो निर्मापितः, सः च रथो नानारत्लादिभिरलंकृतो बहिर्वाटिकायां गत्वा पुनरपि नगरप्रतोल्या समागतः । तस्मिन्नेव समये लक्ष्म्यापीय॑या ब्रह्मणो रथः कारितः, सोऽपि तथैव बहिर्गता पुरप्रतो; त्यामागतः । इतः प्रथमप्रवेशकृते तयोर्विवादो जातः, तदा राज्ञा तौ दावपि रथौ निवार्य वनमध्ये वाटिकायामेव स्थापितौ । एवं स्वमातुरपमानं ज्ञात्वा महापद्मकुमारो हृदि दून एकाक्येव देशांतरं गतः । तत्र क्रमेणास षट्लंडममित क्षोणिमंडलं. साधयित्ता चक्रिपदं च १२ --- ·पनिपति नरिया संप्राप्य पुनरपि गजपुरं प्राप्तः, पित्रापि महोत्सवेन तस्य पुरप्रवेशः कारितः । ततोऽनेकै पर्मिलिता तस्य चक्रित्वाभिषेकः कृतः । इतः श्रीसुव्रताचार्या बहुशिष्यपरिवृतास्तत्र नगरे समयमृताः, राजादयः सर्वेऽपि पौरास्तेषां वंदनार्थं तत्र समागताः, सूरिभिरपि तेभ्यो धर्मदेशना दत्ता । तदा प्रतिवोधं प्राप्तौ तौ पद्मोत्तरनृपविष्णुकुमारौ तेषां समीपे दीक्षामंगी- चक्रतुः । पद्मोत्तरराजर्षिस्तु निरतिचारं व्रतं प्रपाल्य प्रांते कालं कृत्वा सुरालये ययौ। विष्णुकुमारमुनेस्तु पट्सहस्रवर्षाणि चारित्रं पालयतः सतस्तीव्रतपःप्रभावादनेकलब्धयः समुपत्रा) यन्यदा तेन गुरुं प्रति विज्ञा, हे भगवन चेद्भवदीयाज्ञा तदाहं गोरुचूलायांगता कायोत्सर्ग कुर्वे । गुरुणापि तं तथा कर्नु योग्यं मवादेशो दत्तः, तेन सोऽपि निजलब्धि- शक्त्या तत्र गत्वा कायोत्सर्ग व्यधात् । यत्र श्रीमहापमचक्रिणपि प्रतिप्रामं जिनप्रांपाद मंडिता मही कृता । जिनेशरथयात्रामपि महोत्सवपूर्वकं कृत्वा तेन स्वमातुर्मनोरथः परितः । यथैकस्मिन् दिने तेन नमुचिसचिवेन राज्ञे प्रोक्त हे स्वामिन् पूर्व प्रतिपन्नो वरः ·इनिपति चरित्र सांप्रतं. मे दीयता ? चक्रिणोक्त त्वं सुखेन मार्गय ? तेनोक्त हे प्रभो यज्ञार्थ कार्तिकमास- पर्यंत मे राज्यं देहि ? एवं च मासेकंपर्यंतं त्वयांतःपुरे एव स्थेयं, कस्यापि वचनं न #१५० ॥ श्रोतव्यं । तत् श्रुत्वा श्रोतव्यं । तत् श्रुत्वा स्ववचनबद्धेन राज्ञापि तथा कृतं । इतस्तस्मिन्नेव वर्षे श्रीसुव्रताचार्याः परिवारयुता नृपाग्रहतस्तत्रैव पुरे चतुर्मासीं स्थिता अासन् । ते साधवश्व तत्र विविधतपांसि कुर्वति । अथ तत्र स्थितान् सपरिवारानाचार्यांन ज्ञात्वा स दुष्टो नमुचिः पूर्ववैरं स्मरस्तेभ्यः कथंयामास, भो मुनयः सर्वेऽपि लिंगिनो ममात्र यज्ञमहोत्सवे मदभ्यर्णे समेत्य मां सेवंते, तदा यूयं सपरिवारा मदभ्यर्णेऽपि कथं न समागच्छथ ? अतोत्र मद्भूमौ सप्तदिनानंतर भवद्भिर्ने स्थेयं, चेदत्र स्थास्यथ तदा युष्मान् सर्वानप्यहं मारयिष्यामि । सूरिभिरुक्त भो सचिव चतुर्मासांतः साधवोऽन्यत्र विहारं न कुर्वति, तेन चतुर्मास्यां पूर्णायां वयं तव भूमि सक्तान्यत्र गमिष्यामः, एवं सूरिभिरुक्तेऽपि देषिणा तेन तनं स्वीकृतं । प्रथैवंविधं सचिवान्यायं ज्ञात्वा चक्रवर्त्यप्यतीवखेदं प्राप्तः, सर्वः संघोऽपि शोकातुरो मिलित्वा सूरीन ".. 7 . .

·हनिपति परित्र विज्ञपयामास, हे प्रभो अथात्र कोऽप्युपायो यदा विधीयते तदा वरं । यतः-- जिणसासणस्स कज्जे । रेह जइ पकवहिसेणंपिणन करतो रिसिरायो।अणंनसंसारिउ होइ॥६॥ एवंविधं संघवचनं श्रुत्वा सूरयो जगुः, हे भव्या 'एतादृशस्तु विघ्नशांतिकरः संप्रति राज्ञो भ्राता विष्णुकुमारोऽस्ति, स चाधुना मेरुचूलायर्या स्थितोऽस्ति । तदा संघेन पृष्ट हे भगवन्नत्रास्ति कोऽपि तादृशो विद्यावान् मुनियों मेरुचूलायां गमने समर्थो भवेत् ? तदेको मुनिः प्राह हे भगवन् तत्र गमने मम शक्तिरस्ति, परं ततः पश्चादागमने मे शक्तिर्नास्ति । सूरिभिरुक्तं तर्हि हे वत्स त्वं तत्र गवा विष्णुकुमारायैनं वृत्तांतं निवेदय ? महालब्धिवांस्त्वामप्यत्रानयिष्यति । यथैवं गुरुभिरनुज्ञातः संघकार्यकृते स मुनिर्गगनावना द्र तं विष्णुकुमारमुनेः पावें गत्वा नवा च सर्व वृत्तांत निवेदयामास । तदा विष्णुकुमार- मुनीशोऽपि स्ववेक्रियलध्या द्र तमेव तं मुनिमादाय तत्रागत्य सूरीननाम । तं समागतं दृष्ट्वा संघोऽपि हर्षपूर्णो जज्ञे । ततो गुर्वाज्ञया विष्णुकुमारमुनि मुचेः पावें राजसभायां ·एनिपति. . যদি १५२॥ गतः, तदा नमुचिंविना सर्वैरपि सभास्थितर्जनः सन्मानपूर्वकं वंदितः । तदा. स मुनिमनसि मनाक क्रुद्धः सन्नमुचिप्रत्युवाच हे नृपाधम अद्यापि चतुर्मासी, संपूर्णा जाता 'नास्ति, तेन साधूनां वासार्थ त्वं स्थानं देहिं ?, तेनोक्त केवल. त्रिपदीमात्रामेव महीं तेषां निवासार्थ 'दास्यामि, अधिकां नैव दास्यामि । तदा क्रुद्धेन मुनिना चिंतितमहोऽयं, दुष्टः, शिक्षाई ऐवास्तोति ध्यात्वा तेन स्ववैक्रियलब्धितो लक्षयोजनमानं स्वरूपं विकुर्वितं, पूर्वापरसमुद्र- मेखलायां च स्वकीयो दौ पादौ स्थापितौ । तदा कुलपर्वता अपि चकपिरे, अचलापि चलितु लग्ना, समुद्रोऽप्युच्छलकल्लोलेमर्यादा तत्याज, देवलोकेषु देवा अपि; महाक्षोभ प्राप्ताः । ततो विष्णुकुमारमुनिना नमुचये प्रोक्त अरै दुष्टं अथाहं तृतीयं पादं मुचामी- त्युक्खा तेन तस्यैव मस्तके तृतीयः पादो मुक्तः, तेन च स मृत्वा तस्य शरीरं पाताले प्रविष्ट । ततश्च लोके वामनावतारः प्रसिद्धों जातः इतः शंकितेनेंद्रेण स्वावधिज्ञानतस्त- सर्व दृष्ट', तदा स मुनिकोंपशांतये निजाप्सरोगंधर्वांदीस्तत्र मुमोच । तैश्च तत्र समागत्य 11 , ·पनिपति शांतरसोपेतगानपूर्वकं मुनेः कोपस्य शांतिः कृता । यतः-- चरित्र परहितचिंता मैत्री। परदुःखविनाशने तथा करुणा ॥ परसुखतुष्टिमुदिता । परदोषोपेक्षणमुपेक्षा।६३॥ # १५३ ॥ जं अज्जियं परित्तं । देसूणाहिं पुत्वकोडोहिं ॥ तंपिहु कसायमित्तो। हारेह नरो अंतमुहुत्तेणं ॥१४॥ यथैवं शांतरसैरुपशांतकोधो विष्णुकुमारमुनिः स्वं वैक्रियं रूपं संहृत्य सूरीणी समीपे समागत्यालोचनां व्यधात् । महापद्मनृपोऽपि द्र तं तत्रागत्य विनयनतः स्वापराध क्षामयामास । ततो विष्णुकुमारमुनिरपि शुद्धमनसा चारित्रमाराव्य शिवं ययौ । एवं हे तात श्रयमपि मुनिर्महालब्धिवानस्ति, ततो लब्धिवशायत्किंचिदयं चिंतयिष्यति तत्सर्वं कर्तु मयं समर्थो भविष्यति, यथा श्रीयार्यरक्षितसूरिगच्छे घृतपुष्पवस्त्रपुष्पाख्यौ लब्धिवंतौ शिष्यावभुतां । तत्र घृतपुष्पमित्रस्य साधोरीहशी लब्धिरासीत्, यथासौ द्रव्यतो भिक्षया धृतमुत्पादयति, क्षेत्रतो यत्र घृतं दुष्प्रापं भवेदेवंविधादवंत्यादिदेशतोऽपि स भिक्षया घृतम- धिगच्छति । कालतो ज्येष्टापामासयोरपि स दुष्प्रापं घृतं भिक्षया प्राप्नोति । भावतस्त्वेवं ·मुनिपति चरित्र ज्ञेय । काचिद्गर्भिणी वामणी भवेत्, तस्या भर्ना तत्प्रसूतिकालार्थं षद्भिर्मासैर्याचित्वा स्तोक स्तोकं कृत्वा यतं संचितं भोत्, तद् दुप्पापं घृतमपि स भिक्षया प्राप्नोति, एवं स बलब्धिप्रभावतः स्वसकलगच्छस्यायं घृतं प्राप्नोति । वस्त्रपुष्पमित्रसाधुस्तु द्रव्यतो वस्त्र प्राप्नोति, क्षेत्रतो विदेहदेशे मथुरायां वा वस्त्र लभते, कालतो वर्षाकाले.. शीतकाले वा वस्त्र लभते, भावतस्त्वेवं ज्ञेयं, यथा कयाचिद् दारिद्र्यपराभूतया वृद्धया विधवयातिदुःखेन स्तोकं स्तोकं सूत्रं कर्तयित्वा स्वशीतापनोदार्थं या शाटिका निष्पादिता भवेत्, तां शाटिकामपि चेत् स वस्त्रपुष्पमित्रसाधुस्तस्यै याचेत, तदा सातीवहृष्टा सती तां तस्मै दद्यात्. तह्यन्येषां धनिकादीनां का वार्ता ? एवंविधा तस्य मुनेरपि लब्धिरासीत् । एवं भो तात अयं मुनिरपि निजतपोबलता महालब्धिवानस्ति, स हि कदाचिदपि ते धनं न गृह्णाति, अतोऽमु महामुनि मुधा त्वं मा संतास्य ? तदा श्रेष्टिना स्वपुत्रस्याग्रे. तनिधानस्वरूपं कथितं, तत् श्रुता पुत्र उवाच हे तात तनिधानं तु मयैव गृहीतम.स्त, ॥ १५४. प .

·सनिपति अन्यस्थाने गृहमध्ये च स्थापितमस्ति । इतः स मुनिपतिः साधुरपि क्रोधेन मनाग चरित्र, रक्तनयनोऽभून, तस्य शरीरात्तेनोलेश्यापुद्गलविस्तरणसमयश्च निकटो बभूव । इतो ॥ १५५॥ भयभीतः श्रेष्टी तस्य मुनेः पादौ प्रणम्य जगाद, हे भगवन् मया दुर्बुद्धिना भवतो मुधैव संतापिताः, नूनं यूयं निर्दोषाः स्थ, इत्युक्त्वा स तं मुनि पुनः पुनः नामयामास । तदोपशांतचितः सावुरुषाच भो महाभाग कूठकलकेन प्राणिनां महानों भाति, चतुर्गतिसंसारार्णवे च भ्रमणं भाति । तत् श्रुत्वा स कुंचिकश्रेष्टी वैराग्यरंगेण तस्यैव पावें दीक्षां जग्राह । तस्य पुत्रेण च प्रौदोत्सवपूवकं तस्य दीक्षामहः कृतः। कमेण निरतीचारं चारित्रं प्रपाल्य स कुचिकश्रेष्टी प्रांतेऽनरानं विधाय मुनिपति- गुम्युनः प्रथमदेवलोक ययौ । ततश्व्युत्ता तौ द्रावपि महाविदेहेऽवतीर्य मोतं यास्थतः । इति ॥ 卐

·***
॥ इति श्रीमुनिपतिचरित्रं समाप्तं ।।
***

·No text on this page.