·ܬ ܬ 9 ;
, » ' A ܕ܂
ܕܫܡܓ
.10
འོག་དུ་ན་
LIBRARY
29 .ܢ39
Class Vir.
ܠܝ
ܕ.193 ܝܐ
܂0ܐ :;
4318
VO
Accession

·॥ श्रीः॥ श्रीविश्वनाथो विजयते ॥ ॥ शारदातिलकम् ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्राचार्यश्रीलक्ष्मणदेशिकेन्द्र- विरचितं सर्वशास्त्रपारंगतश्रीमद्रायवभट्टविरचितपदा दर्शनायकटीकासहित -* क्षीरसागरोपाकृष्णशास्त्रिपरिशोधित काश्यां राजराजेश्वरीनाम्नि मुद्रायन्त्रालये संमुद्य प्रकाशितम् । सं० १९५३

·PR ATAP
4318
SRI
COLLEGE
-LIBRARY
Subject
No.

·अथ शारदातिलकं राघवभट्टी टीका सहितं प्रारभ्यते । ॥ --*- श्रीगणेशायनमः ॥ नित्यानंदवपुर्निरंतरगलत्पंचाशदर्णैःक्रमाद्व्याप्तयेनचराचरात्मकमिदं शब्दार्थरूपंजगत् । शब्दब्रह्मयदृचिरेसुकृतिनश्चैतन्यमतर्गतंतद्वोन्यादनिशंशशांकसदनवाचामधीशमहः ॥ १ ॥ श्रीगणेशायनमः॥श्रीकंठनिजतांडवप्रवणताप्रोदाममोदोदयंपश्यंत्याः कुतुका[तप्रियतया संजातभा- वसुडुः । मन्दान्दोलितदुग्धसिंधुलहरीलीलालसंलोचनप्रांतालोकनमातनोतु भवतां भूम्भवान्याः समन् ॥१॥ संसे यमानमुषिभिः सनकादिमुख्य ोगकगम्यमविनश्वरमादिभूतम् ॥ संसारद्वनिगम- सारविचारसारं शैवंमहोमनसिमे मुदमादधातु ॥ २ ॥ भद्रायभवतांभूयाद्भारतीभक्तिभाविता। स्मृते रुज्जृभते यस्यावाग्विलासोतिदुर्लभः ॥ ३ ॥ शारदातिलकेतंत्रगुरुणामुपदेशतः ॥ पदार्थादर्शटीकेयं राघवेषविरच्यते ॥ ४ ॥ संप्रदायागतंकिंचित् गणितागमसंमतम् । यदुक्तमत्रतत्संतो विचारयितुम ईथ ॥ ५ ॥ पिशुनोदूषक थे क्यान तदुदोषायदूषणम्॥ दोषावहाहिविकृतिनस्वभावोहिदुस्त्यजः ॥६॥ पयेश्वरः सर्वापपिश्रुतोभवपाशबहानांजंतूनांस्वर्गायमुक्तयेच समुपदितिस्म ॥ अन्येषांतुस्मृतिशा स्वादीनांतन्मूलकत्वेनतदर्थप्रतिपादकत्वेनच प्रामाण्यमितिसुप्रसिद्धतरम् ॥ अस्यास्त्वागमस्मृते: कर्थतन्मूलक वम् ॥ अन्यच्चतैरेवविशेषेणपर्यालोचितैः स्वर्गोवा मुक्तिरपिभविष्यतीतिकिमनयेतिप्राप्ते, धूमः । सऐशतबहुस्यांग्रजायेयेति । तथाच यतोवाइमानिभूतानिजायंते येनजातानिजीवंतिया यंत्य- भिसंविशंतितद्दिजिन्नासखेत्युपक्रम्यानन्दाद्यावंस्खल्विमानिभूतानिजायन्तेवानंदेनजातानिजीवन्ति पानंन्दम्पयंत्यभिसंविशंतीत्यादि । इदसर्वयदयमात्म वेत्यंतेनोपसंहृतं, अत उपक्रमोपसंहारावभ्यासो पूर्वताफलम्। अर्थवादोपपत्ती चलिंगन्तात्पर्यनिर्णयडत्युत्तत्वात्उपक्रमोपसंहाराभ्यां स्वलीलारूपा नाद्यनिर्वाच्याविद्यासहायसंपन परमानन्दस्वरूपंनित्यशुद्धबुद्ध स्वभावं परब्रह्मवस्वात्मविवर्त्तरूपंसकल जगत्ममर्जेतिश्रुतिवाक्यप्रतिपादितोर्थः । नन्वस्तुजगत्सृष्टिकतत्वंब्रह्मणः अनाद्यविदाङ्गीकरणं किमर्थमितिचेव। तयाविनाऽसंगस्यतत्कारणतैवानुपपन्ना, तथममर्थश्रुत्यागमावपिवदतः इन्द्रोमाया- भिः पुरुरूपईयते इति। शिवोहिशक्तिरहितः शक्तःकनकिंचनेति । एवंजातजगतिनिजकपाशबहार्म जंतवोनात्म ज्ञाउत्पत्तिमरणप्रवाहपतितानाशक वन्संसारसिंधुतरीतुम् । एवंभृतान्तानवलोक्य पर मकरुणतयाकिञ्चिदुपाधिविशिष्टःसर्वाः श्रुती:समुपदिशतिस्मतत्रमर्वासुथतिषकाण्डत्रयंकर्मोपास- माब्रह्मभेदेन । तत्रकर्मकांड जैमिनिप्रभतिभिः सम्यक्तयाविवृतम् । इदमुपासनाकांडंनारदादिभिव्र - प्रकांडंभगवासादिभिरितिश्रुतिमूलकता ताअस्य प्रत्यक्षोपलब्धा,श्रुतिमूलकताच रामपूर्वोत्तरतापि- नोनृसिंहपूर्वोत्तरतापिनीयसौराष्टाक्षरशैवपंचाक्षरात्मिका तु साक्षाच्छु तिरुपलभ्यत एव । तत्र कर्मका- डेसर्वोप्यधिकारीमुमुक्षोरपितत्वज्ञानपर्यंतस्त्रचित्तशुध्यर्थं प्रत्यवायपरिहारार्थचकर्मकरणेऽधिकारम- भवात्। तहदुपाममाकांडेपि । यतःसाकारोपासनातः स्वर्गादिबहुफलभवतिक्रमतोमुक्तिश्च। कर्मका- ·२ सटीकम्। - ण्डात्तुस्वादिफलंबछुतरव्ययायासेनभवति। ब्रह्मकांडाम्मुक्तिरपित्रादरनरंतर्यदीर्घकालाभ्याससाध्या- नमेषजन्मसुतादृशे वेवगतेषुभवति । अनेकजम्मसंसिद्धस्ततोयातिपरांगतिमितिवचनादतएतदुपास- नाकाड मेवागमशास्त्रात्मकं गरीय इतिसिद्धम् । तत्रोत्पलाचार्यपूज्यपादशिष्यश्रीलक्ष्मणाचार्यः पूर्वतं- वाणामने केषामेकैकमंत्र विधानकथनप्रवृत्तानामतिवितताना गंभीराणामिदानीत नानामल्पमती- नामल्पायुषामेकस्मि सर्वमन्त्र विधानमभीमूनां पुंसामशक्त्यादुरवगाहत्त्वमत्रावलोक्याऽतिकपास्तुः शारदातिलकतंत्रं चिकीर्षुचिकीर्षितस्याविघ्नेन समाप्त्यर्थं प्रचयगमनाथं च सकलशिष्टैकवा- क्य तया ऽभिमतकमारभतमय तत्समाप्ति काममंगलमाचरणीयमिति सदाचारानुमितश्रुति- बोधितं परदेवतानुस्मरणलक्षणमनलं शिष्यशिक्षार्थमुपनिबध्नन्नाह । नित्येति । तम्महोऽनिशंवो- व्यादित्यम्बयः । सन्महएतावतैव परदेवतानुस्मरणस्यसिद्धी सत्यामप्यस्यपदस्य यत्किंचित् क्रियापे- चायांविघ्नोपशमनहाराभिलषितफलवितरणप्रवणत्वरूपावनक्रियानिदर्शनदेवतासांमुख्यदर्शितम् । समसामान्धकमसंबंधेप्राक्रियमाणग्रन्थस्यनिर्विघ्नपाठमभिप्रेसोः शिष्योपरिक्पांसूचयतोवइतिकर्म भिदेंग: वो युमान् शिष्यान्पातुइत्ययः । एषामेवात्र संबोधनयोग्यत्वात् संबोधनप्रधानत्वाच्च युष्म- दथ स्ययत: शिव्य कपयव विदितवेद्यप्राचार्योग्रन्यकरणप्रष्ठत्तः सथाचतेषांक चित्कालमवनेसिनि- विघ्न पाठसमाप्तापिता व्यहारा प्रचारमिच्छो: अनियमित्युक्तिः,एतेन सर्वदावने सिझे स्वशिष्याणां तच्छियाणामपि चनिर्विघ्न पाठसिद्धौनथप्रचारो भविष्यतीत्याशयः । किंतम्मद इत्यापेक्षायामाह, नित्यानंदपुरिति। नित्योयोयमानंदः सवपुर्यस्य एतेन शक्त्यासंभिवं परशिवस्वरूपमुक्तम् । ननुशक्त्या विनाथिवे सूमे नाम धामनविद्यतेइत्यु तेनिगुणस्यासंगस्य निराकारस्यतस्य कथमवनक्रियाकर्तृ- त्वमित्याह वाचामधीशमिति । अनेनशन्युएहितं सदाशिवात्मकं रूपंवागुपदेष्ट लेनोनाम् । ननुषा गुपदर त्वं च मुखापाध्युपाहतस्या पिवत्तते तबिमृत्यर्थमाइशशांकसदनमिति । शशांकस्यचंद्रस्यसदनं खानचंद्रकालावतंसमित्यर्थः, शब्दसृष्टेरत्रमुख्यत्वात् मंत्रमयं तत्स्वरूपंसूचयति, यदाभ्यामः विष्णुस्ते- मतंकर्षण स्ते नत्री एतेन सहितानिशाहकारो यत्रत्युत्तरपदलोपी,बहुव्रीहिस्त नहाविति सिचम् । शशांके यादिवाबिदुः उक्त ,वागखर्यमुपष्ट हयन्वक्ष्यमाणां शब्दार्थसृष्टिंसूचयन् व्यापकतामाह येम चराचरात्मकमिदं स्थावरजंगमात्मकं शब्दार्थरूपंजगत् क्रमाव्याप्तंकैः निरंतरमनवरतं गलतोव्यक्ती भवतः पंचाशदर्णावस्तः अत्र समासवणशब्दस्यवावलोपो वक्तव्यइति स्वर्णशब्दव वलोप अर्थश- बदोषर्षधाची,के चननित्ये त्याद्य ऐरित्यंतमेक मेवपदमित्याहुः।अत्रवर्णानामेकपंचाशत्वेपिसामीप्यस- म्ब धन न इशया पंचाशत्वमुक्तम्। अन्वयानुपपत्तिवत्तात्पर्यानुपपत्तेरपि लक्षणाबीजस्याभ्यु पगतत्वात्, अयधामकार: पुरुषोयतः इत्युक्तेः तस्यस्वखरूपत्वात् पंचाशदित्युक्तिः, यहाक्षकारस्यकषसंयोगामक- वात् तयोरुपदेशनैवास्योपदेश इत्यपुनरुक्तंपंचाशद्ग्रहणं, यहा विसर्गस्यकेवलं शक्तित्वात् पंचभूता- स्मक वाभावात् सर्ववर्णोत्पत्तिहेतुत्वाच्चतं त्यक्वातथोक्तिः। तदुक्तं । अमायोनन्त्यएक्वेति, क्वचिवाटोपि मावतामेवोपयोगादा तथोक्तिः, यहा मूलाधारादिआज्ञांतं षड्चक्र षुपंचाशदर्णानामेब स्थितत्वात् पंचाशदित्युक्लिः, अनयोर्व्याख्यानयोर्बहिरांतरभेदेन व्यवस्थाञया प्रांतरस्य चमुख्यत्वात् शास्त्रे सर्वत्र मुख्येप च्यवहार इति शेयम् । अनेनांतर्माकान्यासोपि सूचितः सांत्यपटले कुंडलिनीस्तु तौ स्फ- रोभविष्यति। अतएव हितीयादिचतुर्विंशतिपटलांतं यत्प्रपंचितंतत्सर्वं मालकाविकार इत्यपिसूचि- ।

·शारदातिलकम् सम्।मनुसर्वष्यापी सदाशिवः इतिवक्ष्यमाणत्वात् तस्यस्त्रतएव सर्वव्यापित्वेकुतः कैरितिकारणापेरे- तिचेत् सत्यम्, तस्यस्वतएव सर्वव्यापित्वंकिंतुमयशास्ने शब्दसृष्ट मुख्यत्वद्योतनाय निरंतरगत स्पसा- शदणेरिति कारणतोतिः । किंचपूर्वमपि यस्विचिच्छत्युपाधिविशिष्टत्वे वाताव्येवाचामधीशमि- स्युतिः, सापिपत्रवर्णानामर्थरूपयापकतोतिरपि, प्रागम्बयः शष्ट स्वरूपमभिव्याप्य वार्थरूपं व्याप्नो- सीति क्रमादित्युक्तिः, तेषांशब्दरूपव्यापकतासंभवत्येव पर्थरूपव्यापकता तु सर्वस्याप्यर्थस्य शब्दप्रकाश्यत्वनियमात् भेया । तदुक्तंभगवताभर्ट हरिणा । मसोस्तिप्रत्ययोलोकेयः शब्दानुगमा हते । पनुविचमिदं ज्ञानंसर्वशब्द नरद्यते इति । पथवार्यषांमते शब्दार्थयोरभेदस्त मसमावं व्योत, तदुखतेनैव । एकस्यैवात्मनोभेदः शब्दार्थावपृथक्स्थिताविति । पतएव मंत्रदेवतयोरेक्वं मंच- शास्त्रे । पतएवपूर्व सदाशिवमन्त्रोचारः, यहा शक्तिसंभिवत्वात् तस्य शक्त्यंशत्वेन शब्दरूपध्यापकावं शिर्वायत्वेमार्थरूपव्यापकत्वंन्नेयम् । तदुक्तं वायवीयसंहितायां शब्दजातमशेष तुधत्ते शंकरवनभा । पर्थस्वरूपमखिलंधत्ते मुग्धेदुशेखरः इति । एतस्पतीया उपसक्षणत्वेम योज्या उपस्तक्षणवं च सदुत्पनत्वात् तेषांशब्दसृष्टिप्राधान्यमेवोपयवाह । मुक्ततिनोयदंतर्गतं चैतन्यंशब्दब्रह्म स्यूचिरै । सुक्ततिनस्तत्वज्ञाःतादृशाः इत्यर्थः । चैतन्यसर्वभूतानां शब्दब्रोतिमेमतिः इतिवक्ष्यमाणत्वात्। तस्य सर्वथापित्वात् तदंशस्यैव सर्वजन्तुचैतन्यरूपत्वात् शब्दब्रह्मता संभवत्येव, किंच यस्माबिंदो शब्दव- प्रषउत्पत्तिस्तस्मादेवबिंदोः सदाशिवस्याप्यत्पत्तिरित्यपि तत्रशब्दसृष्टौशाब्दब्रह्म त्युक्लि: अर्थसृष्टी सदाशिवइतिपरंविशेषः,भिद्यमानात्पराबिन्दोरव्यक्तात्मारवोभवत्। शब्दब्रह्म तितंप्राहुः सर्वागमधि- शारदाः इति । पथविश्वात्मनः शंभोः कालबंधोः कलात्मनः अजायतजगत्साक्षीसर्वव्यापी सदाशिव इतिवक्ष्यमाणत्वात्, अथवाहेतुहेतुमद्भावेन योजनाकार्या यतः मुक्ततिनः यत् अंतर्गतंचैतन्यं शब्द ब्रह्म व्य चिरे अतोयेन निरंतरगलस्पचाशदर्जगत्यासमिति सत्प्राप्यकंडलीरूपं प्राणिनांदेडमध्यगम् । वर्णात्मनाविर्भवति गद्यपद्यादिभेदतः पतिवक्ष्यमाणत्वात् । अन्ये त्वन्यथायोजयंति । यत्परमशिवस्त्र- रूपंसतिनोवेदांतिनः ततशब्देनब्रह्मत्युचिरे अयमर्थः अस्माभिः परमशिवरत्युच्यते तैस्तु ब्रह्म त्यु- यते इतिशब्दमात्रेणपरंभेदः वस्त तस्तु नित्यानंदादिस्वरूपत्वं तैरप्यस्माभिरप्यगीक्रियतएव, सकी दृकशाचामवीशं.यस्य निखसितंवेदा इत्यादिश्रुतेर्वाचामधीशत्वं प्रसिष्टमेव। यतो वाचामधीशमत एव निरंतरगलत्पंचाशदर्येनजगदव्याप्तमिति यथासंभवंतत्रापि योजनीयं यतोवेदस्य वर्णमयत्वाहा । यहाशास्त्र शब्दसृष्टेरर्थसृष्टेरपि कंडलिन्याएवोत्पत्ते स्तस्या एवकुंडलीपरदेवतेति परदेवतात्वोटे- स्तदनुस्मरणमेवोचितमितिमहाशब्देनतेजोरूपा कंडलिनीत्युच्यते । आदित्येहादितेजोमत् यहाच- भयोविभुरित्युक्त, साकीदृक् नित्यानंदवपुः अमावेवांत्येपटले कुंडलीवरूपं वक्ष्यति नित्यानंदमयी गलत्परसुधावर्षरित्यादिना । ययाकुंडल्याशब्दार्थरुपं परापश्यंतीमध्यमावैखरीरूपत्वेन शष्टजमका स्वात् कार्यकारणोपचारात् शब्दरूपं विषयत्वात् अर्थरूपस्वभावेन चरंपृथिव्यंशाधिक्यात् काका रणोपचारात् पचरंएवंभूतंगच्छतीति जगहिनश्वरं शरीरंव्याप्त यत्ययाशब्दार्थरूपचराचरामक जगदिश्वव्याप्त सर्वगाविश्वरूपिवी दिक्कालाधनवच्छिवेत्यग्रतउक्तोः कैः निरंतरगलत्पञ्चाशदर्षे: पं- चाशहारगुणिता पंचाशहर्णमालिकां सूतइतिवक्ष्यमाणत्वात् सुक्कतिनः पुण्यात्मानस्तत्वज्ञाः इत्यर्थः यांशब्दमयीमाहुः साप्रसूते कुंडलीतिशब्दब्रह्ममयी विभुरितिवक्ष्यमाणत्वात् चैतन्यंचिकृतिस्वरूपा ·४ सटीकम् । मयमेववक्ष्यति ततच तन्यरूपा सेति,अंतर्गत सुषुम्णांतर्गतेत्यर्थः यामुंडाधारदंडांतरविवरगतत्युः भयांकप्तदनं सहस्रारेंदुमंडलंगतत्वाद्दाचामधीशं सर्वशब्दोत्पादकत्वात् सर्वमंत्रोत्पादकत्वाच्च,तथा यमेवपश्यति विश्वात्मनाप्रबुद्धा सासूतमंत्रमयं जगति,वाचामधीशं वाग्भवरूपेत्यर्थः शक्तिः कुंड- लिनीति यानिगदिता प्राइमसंन्जेत्युक्त ,यहात्रग्रंथारंभे सरखतीदेवतातस्याएवस्मरणात्य यरूपा स्फ़ तिर्भवित्री,किंचात्रथेप्रथमतः सरस्वतीमंत्राणामेव वक्ष्यमाणत्वात् तेनसरस्वतीदेवतानुस्मरण- मेवोचितमिति तहाचामधीशमहः सारस्वतंतेज: वोव्यात्, अथवाचामधीशमित्यमेन केवलंवाग्भ- वस्य सरस्वतीमंत्रत्वमुक्त एतज्जपवरवरोभुविवाग्भवाख्यं वाचांसुधारसमुचालभते ससिद्धिमित्युत्तो, तत्कीदृक् शशांकसदनंअनेनचंद्रकलावतंसत्वेन ध्यानमुक्त म्यदाहुः कृतशशधरखंडोलासिकोटीरचूडा भवतुसपदिवाचामीश्वरो भूतयेवइति,पुनःकीक्नित्यं सर्वदाभानंदयतीत्यानंदम् पानंदजनकंवपु- यस्यतत् साधकानां सुधारससहोदरसरसमूप्तिसंस्फरणादाइलादजनकमित्यर्थः, तथाचसररूतीस्त प्राचार्या: क्षौमांबरपरीधाने मुक्तामणिभूषणमुदावाप्लेति, पुनः कीदृक् चैतन्यमंतर्गतं, अनेनसूक्ष्मा परपर्यायापराख्याउता, यदाहुः स्वरूपज्योतिरवाहुः सूक्ष्मावागनपायिनीति, पन्यत्रापि सूक्ष्माकुण्ड- लिमीमध्ये ज्योतिर्मात्रा परामरीति येनमहसानिरंतरगलत्पं चाशदण: चराचरात्मक शब्दार्थरूपं अगदव्याप्तं पत्रपंचाशदर्णेरित्यनेन वर्णरूपापश्यंतीत्युक्ता शब्दार्थरूपमित्यनेन पदरूपामध्यमाउक्ता यसारस्वतंमहः शब्दब्रह्म त्यूचिरे पत्रशब्दब्रह्मशब्देनवेदा उच्चंते तेनवेदात्मकमित्यर्थः तदुक्तं बार्तिककारपादै हाधिकरणे शब्दब्रह्म तियहेदशास्त्रं वेदाक्षरमुच्यतइति, अनेनवाक्यरूपा वैखरोउमा, यदाहुः ध्वनिवर्णाः पदंवाक्यमित्यास्पदचतुष्टयं यस्या:सूक्ष्मादिभेदैनवागधीशामुपा- स्महे इति । अन्यत्रापि पादिक्षांतविलासलालसतयातासांतुरीया तु या क्रोडीशत्यजगत्वयंविड- यते वेदादिविद्यामयीति । पपरत्वत्रग्र'थक; भैरवीमंत्रोचारः कृतइतिवदंति। तद्यथा तत्त्र- पुरंमहोव्यात् कीदृक् अगलत् पविनम्वरंपुनः कीदृक् नित्यानंदवपुः नित्य पुरुषः तेनहकारः पानंदयतीति पानंदोत्पादकत्वाहापानंदः शक्तिः तेनस:एतौवपुः शरीरंयस्यएते नैतयो/जत्रयेपि मत्वमुक्तंभवति, अंतः मध्यंमध्यबीजमित्यर्थः, तत्कीहक्क्रमात् कचरथमश्चकरमाः तानभिलक्षणया जातीतिक्रमात्तेनककारः तदधोलकारः अत्ररेफेणलकारस्यग्रहणं व्याकरणपरिभाषया, उतंच रे- पशोपिचइष्यतेमहणतेनेति संहितायामपि अतएवमहेशानिरलयोः समताभवेदिति तदधीमकारः पुरुषः तेनहः पुनः कीदृअंतर्गतंअंतरः रेफः गतः संगतोयत्रतत् पुनः कीदृक्व्याप्त विः चतुःसंख्या तेनचतुर्थस्वर: तेनाप्तग्रहोतं अत्रग्रंथक्कतोवररुचिसंकेतोऽभिप्रेतः सद्वितीयपटले स्कुटीभविष्यति, निश्चभैमिवशून्येन्जेयमिति वावररुचः संकेतः तेनशून्यतस्य बिंदुरूपत्वाहिदुरुह तः, एतेनषट्कूटमध्य वोत्रमुह तम्। प्रतएववक्ष्यतेषट्कूटंत्रिपुरामंत्रमिति। एवंमध्यमबीजमुक्का प्रथमबीजेहकारसकारयोः पूर्व मेवोक्लत्वात् एवंऐकारोपियोजनीयः । कीदृक्प्रथमंशशांकसदनम् एतेनबिंदुस्थंप्रथमबीजमुत अं यं कीहक्शव्दार्थरूपंवशशांकशब्देनशब्दादयोग्रांतअर्थशब्दोविषयवाची तेनशब्दादयोवि- षयास्तचदशेतिदशसंख्या तयाभौकारः तद्रूपंयत्रतत्तथा, अन्यच्चअंकानांवामतोगतिरित्युक्तर्वावररु चः संकेतेनतकारस्य षट्सख्यापिंडान्स्यैरवररंका इत्युक्तेन्यरतियकारस्यैकांकः एवंषोडश तेनविसर्गः एवंटतीर्यबीजमुद्धृतम । तदुक्तंसिखरीमन्त्र। इंसास्त्रयोदत्यसकारयुक्तावस्वधिपशिखरसंविभिवाः ·शारदातिलकम्। . - अस्थायमर्थः । इंसाः हकारास्त्रयः कीदृशाः संयुक्ताः तथाक्रमात्वस्खब्धिपक्तिस्वरैः क्लीवान्विनाष्टम ऐ चतुर्थ ईदशमौतैर्युक्ताः, विशेषमाह, तृतीयोविसर्गयुक्तः इतरौप्रथमद्वितीयौ सानुस्वारीमध्यः पुनः विरियादियुतः विरंचिकःइंद्रोलः हरोहःअग्नीरफाएतैर्युतः इदंषट् कूटमध्यबीजं इयं त्रिबीजाभैरवी। अंत्योविसर्गी इतरौसबिंदू मध्योविरिंचींद्रहराग्नियुक्तइति ।अथचऐवेतिस्वतंत्रतया निर्देशात् व्याप्त मित्याप्तशब्दग्रहणात्शब्दार्थरूपमितिरूपशब्दोपादानात्केवलास्त्रयः स्वराःएवास्यमंत्रस्य चेतनीम घदतिसूचितम् । यदाहुः, शिवाष्टमंकेवलमादिबीजं भगस्यपूर्वाष्टमबीजमन्यत्, परंशिरोंतंगदिता त्रि- वर्णासंकेतविद्यागुरुवक्त्रगम्येति, उक्तबीजानांक्रमेणवाग्भवकामराजशाक्तत्वमाह । वाचामधीशमनेना यस्यवाग्भवत्वमुक्तं चराचरात्मकंजगद्येनेति मैथुनसृष्टेरुत्पन्नत्वात् जगतोमध्यमबीजस्य कामराज तोता । सुक्कतिनः यत्अंत्यबीजंशब्दब्रह्म त्यूचिरे इत्यनेनात्यस्यशाक्तत्वमुक्तम्। त्रिधामजननीदेवीश बद ब्रह्मस्वरूपिणी इतिवक्ष्यमाणत्वात्, यदुक्तंसिद्धेश्वरीमते, वाग्भवप्रथमंबीजंकामराजं द्वितीयकंशक्ति- बीजंतीयंतुचतुर्वर्गफलप्रदमिति। अथचीतत्सदिति निर्देशोब्रह्मणस्विविधः स्मृतइत्युक्तः शब्दात्म- कंब्रह्मशब्दब्रह्मेति प्रणवंचराचरात्मकं जगद्येनेतिमैथुनसृष्ट: कामादुत्पत्ते: कामबीजंवाचानकार वृहत्तत्वन्यासेनकारेणसहशब्दतत्वन्यासात् मवधीःशक्तिरूपः ईशःप्रभुःअनेनविसर्गः, मायाशक्त्यभि धःसर्ग:सर्वभूतात्मक प्रभुरित्युक्तेःएवंनमःशब्दःएवमस्यमंत्रस्याह्लादिनीमंत्रउक्तः,यदाहुः,कमलं परि लुप्तमध्यमांत्यस्वरमीशादियुतं सबिंदुनादं,निगमादिनमीतरी विराजद्भुविदेवीहृदयं प्रदिष्टमेतदिति, चयाणांबीजानांसामान्येन विशेषणमाह, अनिशमिति, नविद्यते निशाहकारो यत्र आदावितिशेषः केशवादिन्यासेनिशाहकारः शक्तिस्तनादौहकाराभावे सकारस्यादित्वमुक्तं तेनादौसकारः पश्चाद इकार: यहानिरित्यनेनैवाद्यबीजस्थापि बिंदोरुद्धृतत्वात् अनिशंहकाररहितं शशांकसदनंश- शांकासःसदनेस्थाने यस्यअनेनहकारस्थानसकारः तदधोहस्त्वयातः । उक्तंच, भैरवीयमुदिताकु- लपूर्वादेशिकैर्यदिभवेत् कुलपूर्वा । सैवशीघ्रफलदा भुविविद्येत्युच्यते पशुजनेषुतिगोप्य ति। अनेनास्यमं चत्वं विद्यात्वमुक्तं यत्यिंगलामते 'शत्याद्यातुभवविद्या शिवायोमंत्रउच्यते दीक्षाभिषेकपूजातुप्राणिना भुक्ति मुक्तिदा' इति अन्यदपिबीजत्रयसामान्य विशेषणमाह । पंचाशदर्णेःउपलक्षितमित्यर्थः अनेनस- वमंत्रस्यमाटकांतरितत्वेन जपउक्त: यदाहुः।मंत्रराजममुंसमस्तजगदिमोहनकारणं माटकांतरितंज- पत्अनुलोमतोपिविलोमतइति,अथवाअननविशेषणेन चहहसंसहसैंइत्यादि,डहसकलहरईडहसकल हरदंइत्यादिअहसौः आहसौः इत्याद्यतर्माकान्यासोपि सूचितः, यदाहुः,क्रमेणषट्चक्रवर्णान् सद्द- लेषुप्रविन्यसेत्। चक्रहयक्रमणैवदेवीरुधांथमंत्रविदिति, अन्यत्रापि मूलाधारकथनप्रस्तावे चतुर्बा- पत्रेषुदेवीनिरुधान्जलेंद्राग्निवायून्यसेत् केवलान्वासबिंदूनमंदप्रभावान् प्रसिद्धानिति। अथवापंचा शच्छष्देनसामीप्यसम्बन्धेन लक्षणयाएकपंचाशद्ग्रहणे तैरुपलक्षितमित्यनम बीजत्रयस्यापिदीपिन्यु दुधारःसूचित: तत्रप्रथमबीजदीपिनीतु व्यंजनस्वरैःपृथक्वतैः सप्तदशवर्णात्मिकाद्वितीयबीजदीपिनी तपूर्ववदेवपंचविंशत्यक्षरा ढतीयबीजदीपिनी पूर्ववन्नवाक्षरा एवमेकपंचाशवर्णात्मिका तत्रहितीय द्वतीययोः क्षकारस्यसत्वात् तस्यचएकमेवव्यंजनं गृहीतंमाकायां पृथगुपदेशात् यद्ययंव्यंजन हया- स्मैवस्यात्तदानवदस्यापि पृथगुपदेशोनस्यात् तयोरेवबिंदुद्दयमस्ति तदपिनपृथग्गणितं तादृशस्यैवपं- चदशस्त्ररत्वात् प्रणवेपिबिंदु: प्रणवांतर्गबएवेति मपृथम्गणितइति सर्वमनवद्यम् । भयंचदीपि- ·सटीकम् । अंतः स्मितोल्लसितबिंदुकलावतंसमिन्दीवरोदरसहोदरनेत्रशोभि । हेतुतिलोकविभवस्यनवेंदुमौलेरंतः पुरंदिशतुमंगलमादरादः ॥ २॥ न्यायुद्धारो ग्रथ कताबमूचितः मयातुभैरवीपटलेस्फुटीकरिष्यते । अथवाबालामंत्रीधारो ग्रंथ- कतोभिप्रेतइतियतोभैरव्यादीनारापि सएवमूलभृतः । यदाहुः बालामुक्त्वा 'विद्यामूलोत्यत्तिरे- षा सयोक्ताज्ञातव्येवं टेशिकः सिदधिकारौ'रिति तद्यथा वाचामधीशमिति वाग्भवं अंतः मध्य'मध्यस्थक्रमात् कश्वर थमा लज्मीस्तन ईकार: रेणपूर्ववदलस्य ग्रहणं निरिति बिंदुः एवं मध्यमं बीजंशशांकः सकारः सत् श्रीकारः अकारोनकारश्च शून्ययंतेनविसर्गः नेत्रीचशून्यजेय तथा स्वरेकेवलेकथितइत्य तःमतशब्देनकथनोंकान ग्रहणमिति चेटुच्यतेओंकारस्पतावदीतत्सदिति मिर्देशोब्रह्मणविविधः स्मृतइत्युभयोब हमवाचकत्वात् सदीकारोनिगद्यतइत्युक्तेथसच्च बदवाचक- तासोत्राकुतपररूपएवकेवलंविवक्षितः सचसामीप्यसंबंधेनाग्रिमस्यलक्षकः यहातस्यैवीकारयोगेन स्यादौकारावयस्वरइति प्राचार्योोरोंकारएवंविधःस्वजन्यस्यौकारस्यलक्षकः यहाशशोरूपमस्मिनि- तिमत्वर्थीयोऽन्तेनशशश्चंद्रःतेनसःशशन्गमनशोल: शशोइंसस्तनवास:ग्रंकशब्देनपिंडन्यायादकारः यथासवामदृक्पवनगुणान्वितः करइत्यत्रकरशब्देनककारः यथाहरिहयषष्ठवत् वनमित्यत्रवनशब्द- नवकारः सच्छब्देनोंकारएवतस्यपूर्वणसहसंधावीकारोऽनाभांविसर्गः । ननुप्रणवस्य सबिंदुकत्वात् वालांत्यबीजेग्रंथकारोविसर्गमात्रवक्ष्यति अत्रचबिंदुविसर्गावुद्धतावितिविरोध इतिचेत् न, बालाया मंत्रभेदेषुक्कचिबिंदुः क्वचिदिसर्ग:क्वचिबिंदुविसर्गावष्यु द्धतौतदपिसूचयितुमत्रेदृशमुद्धारः कृतः,या दाहुः सनत्कुमार, अष्टमस्यटतीयंतुचतुर्दशसमन्वितंदंडकुंडलमेतदधिसारस्वतमुदाहृतमितिअन्यत्र तु‘दंतांतेनयुतंतुदंडिसकलंगम्मोहनाख्यंकुल'मितिअन्यत्पूर्ववदितिसंक्षेपः । एतच्चव्याख्यानयंगुरुव- चमनियंत्रितेनमया कृतमितिक्षतव्यंदेशिकेंद्रः॥१॥ यदुपहितस्यशिवस्यसृष्टिकर्तृत्वंतामुपस्तौति। पंत- रिति॥ नवेंदुमौलेरंतः पुरंवोमंगलमादराद्दिशत्वितियोजना, अत्रापिवोमंगलंदिशतुइत्यनेनशिष्यकृपा सूचिता ॥ यद्यपितत्वतः शैवदर्शने 'नशिवेनविनाशक्ति शक्तिरहितः शिवःनतत्वत स्तयोर्भेदचंद्रचं- द्रिकयोरिवे' तिशक्तिशिवयोरैक्य सेवतथापिहितीयेन विनासृष्ट्यनुपपत्तेः लीलागृहीतंदेहंस्त्रीस्वरूपं वर्ण्यते। एतेनमैथुनसृष्टिःसूत्तिता,तक्षाःजगत्कारणतामाह । त्रिलोकविभवस्यहेतुरिति । चराचरात्म- कत्वेनविस्तारोविभवः कीलामत:स्मितोलसितंकलितमिदंजगहिलसतीति हास्यकारणं ईश्वरेसा- भिलाषतयावाहासः एतेनास्याईश्वरत्तोभकतासूचिता। किंच । यत्रानुकूल्य दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्रवद्भुते इतिस्मतेः दंपत्यानुकूल्य तोविचित्रजगन्निर्माणं सूचितं। पुनःकीदृक् इंदुकलावतंसम् । ऋचावतंसश- ब्देनमुकुटाभरणमुच्यते तथानामलिंगानुशासनपुंस्युत्तंसावतंसौदौकर्णपूरैपिशेखरे इति । पुनः की- दृक्दोवरोदरसहोदरेति। एतेनसर्वातिशायिसौंदर्यवर्णितंयदानवेंदुमौलेरियनेन भुवनेशीमंत्रउ- तः । विशेषणैस्तदुद्धारः, त्रिलोकविभवस्यहेतुः शिवः तेनहकारःअंतःस्मितंप्रकाशीयस्यासावंतसिमतो ऽग्निः रेफः तेनउल्लसितंयुतंइन्दुकलावतंसमिति बिंदु: इंदीवरोदरसहोदरनेत्रेयस्याः सालक्ष्मीः तेन- ईकारः । यहा । इंदीवरोदरस्य सहोदरंसुहृत् नेत्रचंद्ररूपंतञ्चवाममितिदीर्घईकारः तेनशोभियुक्तं एवं मिलित्वाभुवनेशीबीज॥२॥यस्यदेवेपराभक्तिर्यथादेवेतथागुरौतस्यैतेकथितार्थाः प्रकाशंसेमहात्मनः' ·- । शारदातिलकम्। संसारसिंधोस्तरणैकहेतून्दधेगुरून्मद्धिशिवस्वरूपान् । रजांसियेषांपदपंकजानांतीर्थाभिषेकश्रियमावहति ॥ ३ ॥ इत्यागमात्यरदेवताभक्तिवद्गुरुभक्तरपि विद्याप्राप्तावंतरंगसाधनत्वावगमात्परदेवतायाः स्मरणाम तरंगुरुनमस्कारमाह । संसारैति। शिवस्वभावान्गुरून्मूर्ध्नि दधइत्यन्वयः शिवस्वभावाशिवहपा नित्यर्थः एतेनगुरुध्यानंतत्तद्देवतारूपतया कर्त्तव्यमित्युक्तंभवति । तदुक्तम् । गुरु नमर्त्य बुध्येतयदि बुध्ये ततस्यतु कदापिचभवेत्सिधिनमंत्रैर्देवपूजनैरिति । अन्यत्रापि। तस्माद्देवंविदित्वातुगुरुदेवंच नान्यथा त्रिकालप्रणिपातेनध्यानयोगेनसंयजेत्इति। अन्यत्रापि। ललाटेनयनंचांद्रींकलामपिचदोईयं घंतर्निधायवक्ष्यामिगुरुर्म]महीयते इतिमूर्ध्निदधेइत्यनेन गुरुध्यानमूर्ध्निकर्त्तव्यमित्युक्तं भवति। तदुलं, मातःशिरसिशुक्लेखदिनेत्रंदिभुजंगुरुप्रसन्नवदनंशांतंस्मरेत्तबामपूर्वकम्।अन्यत्रापि'श्रीमद्गुरुपदांभोवं मूर्धन्येवसदास्थितं यः स्मरेत्सात्विकर्भावैः सोचिरात्खेचरोभवेत् 'इतिगुरूनितिबहुवचनंपूजाधगुरुपर मगुरुपरेमेष्ठिगुर्वपेक्षयावा' तथाचग्रंथकद्गुरुपंक्तिः 'श्रीकंठं वसुमंतं श्रीसोमानंदमुत्पलाचार्याब्रि'ति 'लक्ष्मणमभिनवगुप्त वंदेवीक्षेमराजंचे तितच्छियाः । कीदृशान्। संसारसिंधोरिति । अनेमविनागुरू- पदेशंसंसारतरणमशक्यमित्युक्तम् । तथाच श्रुति 'राचार्यवान्पुरुषोवेद सगुरुमेवाधिगच्छे दिति। पा- गमश्च । 'अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानांजमशलाकया। चक्षुरुन्मीलितंयेन तस्मै श्रीगुरवेनमः' इतिगुरुम- णाममाहात्म्यमाह । रजांसीति । एतेनपादोपसंग्रहण पूर्वकंगुरुनमस्कारः कर्त्तव्यइत्युक्तभवति ॥२॥ सिद्धार्थ सिद्धसंबंध श्रोतुंथोताप्रवर्त्तते शास्त्रादौतेनवक्तव्यः मंबंधः सप्रयोजनः इत्युक्ते:शिष्यबुध्यनुकूल- " नार्थग्रंथमाहात्म्य प्रकाशयन् श्रोत्तप्रवृत्तिनिमित्तभूतान् विषयप्रयोजनसंबंधाधिकारिणो दर्शयति, सारमित्यादिश्लोकद्दयेन । तंत्राणांसारंचेष्टं संग्रहरूपंचेत्यनेनास्योपादेयतातिसंक्षिप्तता चोक्ता तत्रतंत्राणामितिवैष्णवर्शवशाक्तगाणपत्यमौराणांयतःसारमतएवशुभं शब्दसंक्षेपेयाकांक्षितसकलार्थ- प्रतिपादकत्वमेव शुभत्वधर्मार्थकामेत्यादि वक्ष्यतितदपयिको नामनिर्देश: । शारतातिरूकम् । शी- यंतइति शारस्थ लंकर्मफनंतदातीति शारदातत्तत्कारणत्वेन ब्रह्मविद्याधिरूढा सतीद्यतिखंडयती तिवाशारदाचिछक्तिः यहाशरः स्वतंत्रतस्यभावः शारंखातन्त्रातद्ददातीति अनाद्यविद्यां परिच्छेद्य- जीवभावनिरासेन परमैश्वयंप्रदायिका । तदुक्तंगौतमेनतंत्रव्याकरणे । शरःस्वतंत्रहृदयंस्फ रत्तापरमे शिताशारश्चेत्युदिताः शब्दाः पर्यायाः शब्दवाचकाइति तस्याःतिलकोभूषणं अनेनोत्कृष्टतादर्शिता सत्रापिभूषणांतरंनभवति किंतुतिलकरूपः तेनयथामुखेवर्तमानःतिलकः सर्वतःप्रथमदृश्योभवतित- हृदयमपीत्यभिप्रायः, प्रथमकारर्णयथाचास्यमुखत्वं तथाथसंगतिकथनप्रस्तावे अम्माभिः पूर्वमेव प्रपंचितशब्दार्थसृष्ट्यादिविषयः चतुर्वर्गः फलंअनयोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः संबंधः तदर्थीचाधि कारोषस्यशास्त्रस्य च यत्पाद्यव्युत्पादकभावः संबंधःशास्त्रविषयस्यफलस्यचसाध्यसाधनभावः संबंधः - त्याद्यन्योपियथायथमूहनीयः। सहेतित्रिभिः संबध्यतेमुनिभिःतपोयोगबलेन मंत्रप्रथमज्ञाभिः प्रथमा राधकः । तदुक्तं गौतमेन । महेश्वरमुखात् ज्ञात्वागुरुयःतपसामर्नु संसाधयतिशुधात्मा पूर्वसऋषि- रीरितःइति। तथाऽन्यत्र । येनयदृषिणादृष्ट सिद्धिः प्राप्ताचयेनवै ।मंचेणतस्य तत्प्रोक्तसृषेर्भावःतदार्षक मिति,वंदाशब्दव्युप्तत्तिसता,ऽन्यत्र छादनातछंदउहिष्टंवाससाइवचाक्वतेः,पामनाछादितोदेव:मृन्यो ·सटीकम्। - - ७१. सारंवक्ष्यामितंत्राणांशारदातिलकंशुभम् । धर्मार्थकाममोक्षाणांप्राप्तेः प्रथमकारणम् ॥ ४ ॥ शब्दार्थसृष्टिर्मुनिभिश्छंदोभि देवतैः सह । विधिश्चयंत्रमंत्राणांतंत्रेस्मिन्नभिधीयते ॥५॥ निर्गुणः सगुणश्चेतिशिवोज्ञेयः सनातनः । निर्गुणः प्रकृतेरन्यः सगुणः सकलः स्मृतः ॥६॥ भॊतैस्तुवैपुरा आदित्यैर्वसुभीरुद्र स्तेन छंदांसितानिवै इति । तथान्यत्रापि । मृत्युभीतैःपुरादेवैरात्मन- श्शदनायच छंदांसिसंस्मृतानीह छादितास्तैस्ततोसुराः छादनाच्छन्दउदिष्ट सर्वछंदोभिराकृत मिति । तत्तुगायत्र्यादिप्रसिद्धं दैवतंतत्तन्मत्रोद्दिष्टम् । यदाहुः । यस्ययस्यतुमंत्रस्यउद्दिष्टादेवतातुया। तदा कारंभवेत्तस्यदेवत्वंदेवतोच्यत इति । दैवतैरितिविनियोगस्याप्युपलक्षणं । तत् स्वरूपमुक्ता- मन्यच ‘पुराकल्पेसमुत्पन्नामंत्राः कर्मार्थमेवचअनेनचेदं कर्त्तव्यविनियोगः सउच्यते' इति । तथान्यत्रापि 'धर्मार्थकाममोक्षेषुशास्त्रमार्गणयोजनं सिद्धमंत्रस्यसंप्रोक्तोविनियोगोविचक्षणे' रितितत्ज्ञानाभावे- दोषउक्तः । अन्यत्र । दोबल्यंयातितन्मत्रो विनियोगमजानत: इति । छंदऋषिदेवताज्ञानमंत्रसा- फल्यार्यमवश्यमपेक्षितम् । तदुक्तछंदोगानामायब्राह्मणे । योहवैअविदितायछंदोदैवतेनब्राह्मणेन मंत्रणयाजयतिवाध्यापयति वास्थाणुंचईतिगत्तवापयति प्रवासीयतेपापोयान्भवतियातयामान्यस्य- कंदांसिभवन्ति अथवीमंत्रमंत्रवेदसर्वमायुरैवेति श्रेयान्भवति अयातयामान्यस्यछंदासिभवंति तस्मा- देतानि मंत्रमंत्रविद्यादृषीणां संस्थानोभवति संस्थानोभवति ब्रह्मणः स्वर्गलोकमहीयते स्मरन्वा- मायसेपुनरिति । कात्यायनोपि । एतान्यविदित्वायोधीतेनुब्रूते जपतिजुहोतियजतेयाजयतिवातस्य- नवीयंयातयामभवति अनुविज्ञायैतानियोधीतेवीर्यवत्तरं योयथार्थवित् तस्यवीर्यवत्तमंभवतिज- पिसा हुत्वेष्ट्वाफलंप्राप्नोतीति । यचजानाति तत्वेनापंछंदश्च दैवतमित्यादिना आगमपि । याज्ञव- क्योपि'आषछंदश्चदैवत्यं विनियोगंतथैवच वेदितव्यंप्रयत्नेनब्राह्मणेनविशेषतः अविदित्वातुयः । वर्याद्यजनाध्ययनं जपं, होममन्यच्च यत्किंचित्तस्यचाल्पंफलंभवेदिति । विधिरिति । न्यासजपपू- नाहोमतर्पणाभिषेकसंपातपातादिः चकार:शब्दसृष्ट्यादेः प्रधानाप्रधानस्यसमुच्चयमंत्रयंत्राणा- मित्ये कपदोपादानपि मुन्यादीनांयथायोगसंबन्धः तत्रमुनिच्छंदसीहोमतर्पणेचमंत्रएव देवतादी- निमन्यान्बुभयत्रापि, संपातपातस्तुयंत्रेतदुपलक्षितेषुप्रतिकृतिकुंभशिलाप्रतिमागुलिकातैलघृतादिषु मंबध्यतएतानिदेवतोपासकस्य स्थूलरूपतयोक्तानि येषाँसूक्ष्मरूपंयथा। यदाहुः । स्वात्म वदेवताप्रो- तामनोज्ञाविश्वविग्रहा न्यासस्तुदेवतात्मत्वात्स्वात्मनोदेहकल्पना । जपस्तन्मयतारूपभावनं समा- गीरितम् । पूजातुचंचलत्वेपितन्मयत्वाप्रमत्तता होमो विश्वविकल्पानामात्मन्यस्तमयोमतः ए- वामन्योन्यसंमेलभावनंतपणंस्मृतं अभिषेकस्तु विद्यास्थादात्म वस्वाश्रयोमहान् प्रयोगास्युरुपाधीनां- हेतोःस्वात्मविमर्शनं संध्यासुभजनंतासामादिमध्यान्तवजनं मोहाज्ञानादिदुःखानामात्मन्यस्तम बोहटमिति ॥ ५॥ सृष्टिंवक्तुमुपोहातमाह । निर्गुणइति । सनातनोनित्यः शिवोनिर्गुणःसगुणश्च सेयः । माद्यस्यस्वरूपमाहनिरिति । प्रकृतेरन्यातत्संबंधशून्यः षट्याएवात्रप्राधान्येनोद्दे श्यत्वात्तेन सूत्मइत्यर्थः अतएवान्यशब्दार्थाभावात्नपंचमीयं । तथासत्यनुवादे पर्यवसानस्यात् । तदुक्तंप्रयोग- सार । नित्यःसर्वगतःसूक्ष्मः सदानंदोनिरामयः विकाररहितःसाक्षीशिवोज्ञेयःसनातनः इति। नारा- यणीयेपि । निष्क्रियंनिर्गुणं शांतमानंदमजमव्ययं अजरामरमव्यक्तमज्ञेयमचलंध्रुवं ज्ञानात्मकपरंव- अस्वसंवेद्यदिस्थितं सत्यंबुधैः परंनित्यंमिर्मसंनिष्कलंस्मृतमिति।हितीयणखरूपमाह,सइति।

·द । शारदातिलकम्। सच्चिदानंद विभवात्सकलात्परमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततोनादोनादादुसमुद्भवः ॥ ७ ॥ परशक्तिमयः साक्षात्रिधासौभिद्यतेपुनः । बिंदु दोबीजमितितस्यभेदाः समीरिताः ॥ ८॥ बिंदुः शिवात्मकोबीजंशक्ति दस्तयोमिथः । समवायः समाख्यातः सर्वागमविशारदैः॥९॥ सगुणः सकलः कलाप्रवतिः तत्सहितः सांख्यमते सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानापरपोया प्रकृतिः अतएव सगुण इत्यर्थः वेदांतनयेतु अविद्या शिवतंत्र शक्तिः । उक्तंच नारायणीयप्रयोगसा- रयोः । तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिबो बह्मादिमूर्तिभिः । कर्ता भोक्ता च संहर्ता सकलः स जगम्मय इति ॥ ६ ॥ सृष्टिमाह।सदिति। पविद्याशबलितत्वेन जडत्वेपि कथं तस्य सृष्टिकर्तृत्वमित्याशंका वारयति । सच्चिदानंदविभवादिति। अनेनाविद्योपहितत्वेपि तस्य न स्वरूपहानिरित्यर्थः । सकलात् शक्तिरासीत् इति योजना । शक्ति सहितादेव पुनः शक्तिः कथमासीत् इति चेत्सत्यम् । या अनादि- रूपा चैतन्याध्यासेन महाप्रलये सूक्ष्मा स्थिता तस्याः गुणवैषम्यानुगुणतयासात्विकराजसतामसन- ष्टव्यप्रपंचकार्यसाधने उच्छू नावस्थात्वमेव उपचारादुत्पत्तिद्दयं च सदुत्पत्तिवादिसांख्यमतमाश्चित्य ग्रंथकारस्योक्तिरिति ज्ञेयम् । तदुक्तं प्रयोगसारे । तस्मादिनिर्गता नित्या सर्वगा विश्वसंभवा इति । वायवीयसंहितायामपि । शिवेच्छया परा शक्ति: शिवतत्वैकतां गता। ततः परिस्फरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिवत् । इति पंचरात्रेपि । एवमालोक्य सर्गादौ सच्चिदानंदरूपिणीम् समस्ततत्वसंघात्मस्फ- य॑धिष्ठानरूपिणीम् व्यक्तां करोति.नित्यां तां प्रकृतिं परमः पुमान् इति तस्या एव नादबिंदू सृष्ट्युपयो- गावस्थारूपौ। तदुक्तं प्रयोगसारे, नादात्मना प्रबुद्धा सा निरामयपदोन्मुखी। शिवोन्मुखी यदा शक्तिः पुंरूपा सा तदा स्मृता। सैव सर्गक्षमा तेनेति । आचार्यास्तु । सा तत्वसंज्ञा चिमात्रज्योतिषः सं- निधेस्तदा। विचिकीर्षुर्घनीभूताक्वचिदभ्य ति दिंदुतामिति। अन्यत्रापि, अभिव्यक्ता परा शक्तिरवि- नामावलक्षणा। प्रखंडपरचिच्छक्तिया॑प्ता चिद्रूपिणी विभुः। समस्ततत्वभावेन विवर्त्तच्छासमन्विता। प्रयाति बिंदुभावंच क्रियाप्राधान्यलक्षणमिति। अतएव वक्ष्यमाणशैवतत्वेषु शुद्धानां पंचानामेव ग्रहणं अत्र यद्यप्यन्यै थक्कभिर्नादावस्था नोक्ता तथापि ग्रंथकृता तारस्य सप्तात्मकत्वं सूचयितुमेतदुक्तिः कता कालं प्रस्तुवनिराचार्यैः सूचितैव नादावस्था । यदाहुः रवात्मन्यथो कालतत्वे इति, भुवनेशी- स्तुतावप्याचार्यः नमस्ते रवत्वेन तत्वाभिधाने इति ॥७॥ इच्छासत्वादिरूपतया बिंदोस्त्रैविध्यमाह। परेति। साक्षात् परशक्तिमयः प्रतः पश्चात्तदवस्थात्मकत्वमेवोक्तं , अथवा परः शिवः तम्मयः शक्ति- मयः एवमुभयात्मकः बिंदुः शिवात्मक इति वक्ष्यमाणत्वात् असौ त्रिधा भिद्यते एतौ नादबिंदू प्रथमोक्तनादबिंदुभ्यामन्यौ सत्कार्यरूपौ जेयौ। तदुक्तं । सबिंदुर्भवति विधेति ॥८॥ बिंदादेर्भेदत्रयस्य परंपरास्वरूपमाह: बिंदुरिति । धर्मिणावुक्त्वा तत्संबंधो वाच्यः इत्यभिप्रायेण व्युत्क्रमः शक्य : त्पत्त्यनुरोधात् पूर्वत्र तथाक्रमः समवायः संबंधः क्षोभ्यक्षोभकरूपः सृष्टिहेतुः । उक्तेर्थे प्रमाणमाइ। सर्वागमविशारदः इति, । रौद्रीति । ततः तस्माद बिन्दोरौद्री यतस्तस्य शिवमयत्वे अतोन्वर्थ- तापि नादात् ज्येष्ठेति मधोच्चारितत्वे तत्वेनान्वर्थत्वं ज्ञेयं, बीजाहामा पजायतेति संबन्धः तस्य शक्तिमयत्वात् पन्वर्थत्वं, तदुक्तं प्रयोगसारे, बिंदुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मकं स्मृतम् तयोर्योग भवेवादस्तेभ्यो जाताविशतायः।रौद्री बिंदोः समुद्भूता ज्येष्ठा नादादनायत। वामा बीमादभूच्- ·सटीकम् । १. रौद्रीविंदोस्ततोनादान ज्येष्ठाबीजादजायत । वामाताभ्यः समुत्पन्नारुद्रब्रह्मरमाधिपाः॥१०॥ संज्ञानेच्छाक्रियात्मानोवन्हींवर्कस्वरूपिणः । भिद्यमानात्पराविंदोरव्यक्तात्मारवोभवत् ।।११।। शब्दब्रह्मेतितंप्राहुः सर्वागमविशारदाः । शब्दब्रह्मेतिशब्दार्थशब्दमित्यपरेजगुः ॥ १२ ॥ नहि तेषां तयोः सिद्धि जडत्वादुभयोरपि । चैतन्यं सर्वभूतानां शब्दब्रह्मेति मे मतिः॥१३॥ छक्तिस्ताभ्यो देवास्यो भवनिति । संज्ञाने इति । संज्ञाने इछाक्रिये तदात्मनस्तेन रुद्रब्रह्मरमाधि- पाः क्रमेणेच्छाशक्तिक्रियाज्ञानशक्तिस्वरूपाः क्व चित्ते ज्ञानेच्छेतिपाठः सः असांप्रदायिक एव अत एव वन्होंदर्कस्वरूपिणो रुद्रब्रह्मरमाधिपाः शब्दसृष्ट्यंतर्गताः निरोधिकाऽर्धदंबिन्दुरूपाः शक्तेरेवावस्था- विशेषा जेयाः एषामिछाक्रियाज्ञानात्मत्वं शक्तित उत्पन्नत्वात् । वक्ष्यति च । इछाज्ञानक्रियात्मा- साविति । ईश्वरप्रत्यभिन्नायामपि, यत इछति तत् ज्ञातुं कत्तुं वा खेच्छयाक्रियाः अनंतरं हि तत् कार्यज्ञानदर्शनशक्तिता। ज्ञानशक्तिस्तदथं हि योसौ स्थूलः समुद्यम: । सा क्रिया शक्तिरुदिता ततः सजगत् परमिति । यतः पुनस्तेषां वक्षामाणत्वात् ततो रुद्रसमुद्भवस्ततो विष्णुस्ततोबृह्मा इति। अन्यथापूर्वापरविरोधोपि स्यात् यतो ग्रन्थक्वत्तस्यां सूर्येदंपावकान् प्रणवस्य त्रिभिवणैरिति वक्ष्यति तत्र प्रणवांशा प्रकारोकारमकारा ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकाः अकराब्रह्मत्पन्न इत्यादेर्वक्षामाणत्वादाग- मांतरेच ब्रह्मविष्ण्वीखरास्तत्तन्मंडलेषु व्यवस्थिता इति। तेन तत्र सूर्यरूपः अकारो ब्रह्मा अत्र च सूयरुपोविष्णुरिति अतो वक्ष्यमाणक्रमोर्थसृष्ट्यनुसारेणानुसंधेयः,ग्रन्थक्कच्चवक्षाति शब्दार्थभाविभु- वनं सृजतींदुरूपा या तद् बिभर्ति पुनरर्कतनुः स्वशक्त्या । बुहुमात्मिका हरति तत् सकलं युगांते तां- शारदां मनसि जातुन विस्मरामोति।गोरक्षसंहितायामपि इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी । त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत् परंज्योतिरोमिति । आचार्या अपि। श्राद्यैस्त्रिभेदेस्तपना- तिकर्यदिति॥१०॥ शब्दब्रह्मण: उत्पत्तिमाह । भिद्यमानादिति। पराबिंदोरित्यनेन शक्त्यवस्था- रूपो यः प्रथमो बिंदुः तस्मादव्य तात्मा वर्णादिविशेषरहितो ऽखंडो नादमात्र उत्पन्नः । तत्स्वरूप- मेवाह शब्देति। सर्वागमविशारदाः सर्वश्रुत्यर्थविदः । तदुक्तमाचार्यः । स श्रुतिसंपन्न : शब्दब्रह्मति कथ्यते इति सृष्ट्युन्मुखपरमशिवप्रथमोल्लासमात्र अखंडो ऽव्यक्तो नादबिंदुमय एव व्यापको ब्रह्मा- मकः शब्दः शब्दब्रह्मत्यर्थः । उक्तंच, क्रियाशक्तिप्रधानायाः शब्दशब्दार्थकारणं, प्रकृतेबिंदुपिण्याः शब्दब्रह्माभवत् परं, अथांतरस्फोटवादिमतं जातिव्यक्तिस्फोटात्मकं वा स्फोटमतं च दूषयितुमुपक्र- मंते ॥११॥ शब्देति । एकाचार्याः शब्दार्थ आंतरस्फोटं शब्दब्रह्मत्याहुः यथाहि, निरंशएवाभिन्नो- नित्यो बोधस्वभावः शब्दार्थमय आंतरस्फोटः इति । अपरे वैय्याकरणाः पूर्वपूर्ववर्णोच्चारणाभिव्यक्त त तत्पदसंस्कारसहायचरमपदग्रहोबुई वाक्य स्फोटलक्षणं शब्दमखंडैकार्थप्रकाशकं शब्दब्रह्मति वदन्ति। यदाह, एकएव नित्योवाक्याभिव्यंग्योखंडो व्यक्तिस्फोटो जातिस्फोटो वा बहीरूप इति। तदु- भयमतं दूषयन् स्वमतमाह ॥१२॥ नहोति। तेषां वादिनां मते तयोः शब्दशब्दार्थयोः सिद्धिःशब्द- ब्रहमत्वसिहिर्न उभयोस्तयोर्जडत्वात् यदिशब्दार्थः शब्दो वा शब्दब्रह्मत्युच्यते तदाबृह्मपदवा- च्यत्वं नोपपद्यते यतः सच्चिदानंदरूपो ब्रह्मपदार्थः तौ च जडौ तदुक्तं अनादिनिधनं ब्रह्म शब्द- तत्वं यदक्षरं, विवर्ततर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यत इति । अन्यत्रापि। शब्दब्रह्मति शब्दावगम्यमर्थं - ·शारदातिलकम्। तत्माप्यकुडलीरूपंप्राणिनांदेहमध्यगम् । वर्णात्मनाविर्भवतिगद्यपद्यादिभेदतः ॥१४॥ अथविंद्वात्मनःशंभोःकालबंधोःकलात्मनः । अजायतजगत्साक्षीसर्वव्यापीसदाशिवः ॥१५॥ सदाशिवात् भवेदीशस्ततो रुदूसमुद्भवः । ततो विष्णुस्ततो ब्रह्मा तेषामेवं समुद्भवः ॥ १६ ॥ विदुर्बुधाः।स्वतीर्थानवबोधत्वात् प्रोक्तो नैतादृशोरवः। स तु सर्वत्र संस्यूतो जाते भूताकरे पुनः। प्रावि- र्भवति देहेषु प्राणिनामर्थविस्त इति। तेन सर्वागमविशारदा इत्यनेन सहैकवाक्यतैवास्य तबिंदु- रूपरवस्यैव सर्वशरीरेवाविर्भूतत्वेन वक्षामाणत्वात् । यदुक्तं प्रयोगसारे। सौंतरात्मा तदा देवी मा- दामा नदते वयम् यथा संस्थानभेदेन संभूयो वर्णतां गतः । वायुना प्रेर्यप्राणोसौ पिंडाद्व्यक्तिं प्रया- स्वतीति । केचित्तु शब्दब्रह्मेति शब्दस्य अर्थशब्दमेवाहुरिति योजनां कृत्वा सर्वागमविशारदाः इत्येकः पक्ष: अपरे बिंदुरिति द्वितीयस्तयोर्दूषणमित्याहुः तन्न। जडत्वादितिहेतुः प्रथमपक्षे न संभवति प्राचार्यमतविरोधश्चापद्येत तेन सर्वागमविशारदा इत्ययमेवपक्षी ग्रन्थकदभिमत इति । एवं परां तां सब्दसृष्टिमुक्ता सामान्यतः समापयति ॥ १३ ॥ तत्प्राप्ये ति। प्राणिनां देहमधागं कुंडलिनीरूपं कु- डलिनीस्वरूपं, तञ्चैतन्यं गद्यपद्यादिभेदतो वर्णात्मनाविर्भवति इति संबंधः, किंकृत्वा प्राप्य कंठादि- करणानीति शेषः अतएव वक्षामाणा सृष्टिः कुण्डलिनीत इति ज्ञेयं, एवं प्राधान्यद्योतनाय प्रथ- मोद्दिष्टां परां तां शब्दसृष्टिमुक्या पश्यंतीत्यादीनां शरीरसृष्टिव्यतिरेकेण वक्तुमशक्यत्वात् तां वक्तुं अर्थसृष्टिमारभते ॥ १४ ॥ अथेति । कला माया तदात्मनस्तत उत्पन्नत्वात् बिंदुरपि तस्यै- वावस्थांतरं तदात्मन इत्युभयत्र कार्ये कारणोपचारात् । तदुक्तं । सर्वनादिगुणोपेतामभि- न्नामात्मनः सदेति। यद्दा कला निवृत्याद्याः अधिष्ठाटसदाशिवादीनां प्रातिलोम्य नोत्पा- दकादात्मनःकालबंधोरित्यनाद्यनंते काले सृष्टिरूपकालसहायान्नादात्मन इत्यर्थः शंभोः परमशिवात् सृष्टिस्थितिध्वंसनिग्रहानुग्रहकायपंचककर्ता अतएव जगन्निर्माणबीजरूपो ज- गत्साक्षी सदाशिवो जातः । अथच कालबंधोः अतएव कालात्मन इति हेतुहेतुमद्भावेन योजना सातु कालात्मना सम्यक्मयैव ज्ञायते ॥ १५ ॥ सदेति । आचायतोः । अनेन विशेषणहयेन प्रकृतः कालस्य च महाप्रलयेप्यवस्थानमुक्तं, अत एवानयोरापेक्षकनित्यता । स्वतः नित्यत्वं पुरुषस्यैव सर्व- विनाशस्य पुरुषावधित्वादन्यथानवस्थानादित्यादियुक्तिर्दृष्टव्या । अथ च कालबंधोरितिबन्धुश- ब्देन कालस्य निमित्तत्वं सूचितं, यदाहुः लवादिप्रलयांतोयं तमःशक्तिविजूंभितः। निमित्तभूतः का- लोयं भावनां जन्मनाशयोरिति । अन्यत्रापि । अनादिर्भगवानालो नांतोस्य विज विद्यते । अव्यु- छिवास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमा इति । कालबन्धोरित्यनेन अपरः लवादिप्रलयांत: कालोपि सूचितः तेनैव परकालस्याक्तत्वात् स च नलिनीपत्रसंहत्यांसूक्ष्मसूच्यभिवेधने। दले दले तु यः कालः स कालो लवसंज्ञकः । लवैस्त्रुटिःस्यात् त्रिंशदभिरितादिना, स वायुर्मम निवास: कालेनैवं प्रचोद्यते इत्यन्तेन ग्रन्यसन्दर्भणाचार्यविवेचितः अस्माभिस्तुग्रन्थगौरवभयात् नोक्तः । अन्यत्वेवं व्याचक्षते कश्च लव पात्मा दोकार: चतुर्णामात्मनांचतुर्थउक्तेः कालशब्देनार्कस्तेन मः यहा कालशब्देन महा- कालो मकारस्य रुद्रमूर्तिम् होता भनमो भीमसेन इतिवत् तेन मकारः एवं मिलित्वा कामबी जमुद्धृतं तस्मात् इत्युक्तं भवति तस्य जगन्मूलत्वात् शंभोः । भ्रमन्त योन्यन्तः स्फुरदरुणबन्धू- ·१२ । सटोकम् । मूलभूतात्ततोव्यक्ताद्विकृतात्परवस्तुनः । आसीत्किल महत्तत्वं गुणांतःकरुणात्मकम् ॥ १७ ॥ अभूत्तस्मादहंकारास्त्रविधः सृष्टिभेदतः । वैकारिकादहंकाराद्देवा वैकारिकादश ॥ १८ ॥ ककुसुमप्रभं कामं ध्यायेज्जठरशशभृत्कोटिशिखरमित्यादिना, शरीगेमूलाधारे तेजस्त्रयरूपस्य त- स्यवोक्तत्वात् शक्तिरूपत्वाच्च बिंदात्मन इति । तदुक्तम् । विश्वभूतेंद्रियांत:करणमयमिदग्निरूपंस मस्तंवर्णात्मतत्प्रधाने कलनयनमये बीजरूपक्रमेण । नीत्वा तं पुंसिबिंदात्मनि तमपि रवात्मन्यथो- कालतत्वे तं वै शक्ती चिदात्मन्यपि नयतुचता केवले धाम्नि शांत इति । अन्येतु शम्भोः हकारात् क- तार्धन्दुरात्मा ईकार: बिन्दुः बिंदरेव कालोग्निः प्रलये सर्वविनाशकत्वात् एवंमायाबीजमुधृतम्। त- स्मादित्यकं अस्य जगन्मूलबीजभूतत्व प्रसिद्धमेव इदं च व्याख्यानमाचार्यचरणसम्मतनिति । तदक्तप्राचार्यः । स्वामिन् प्रसीद विश्वेश के वयंके नभाविताः । किंमूलाः किंक्रियाः सर्वमस्मभ्य वक्ता- मर्हथेति पृष्टः परज्योतिरुवाच । प्रमिताक्षरमित्यस्य पद्यस्य व्याख्याने पद्मपादाचायें: व्याख्यात सर्वेखर उपादानादिकं संग्रहेणोक्त वानित्याह। इति पृष्ट इति। प्रकर्षेण मीयते ज्ञायते इति प्रमि- ता प्रकृतिः प्रमिनोति जानातीति प्रमितः पुरुषः प्रमीनोति परिच्छिनत्ति इति प्रमितः काल: तेषां प्रमितानां वाचकमक्षरं प्रमिताक्षरं परावाक् स तत्वं हकारइत्यर्थः तस्य बीजबिंदुनादरूपेण प्रक्व- प्रत्यादिवाचकत्वं द्रष्टव्यं एतेन हेत्यत्तरमवात्यर्थः संग्रहेणोक्तस्याप्रतिपत्तिमालक्ष्य तदेव विकृणोति यूयमक्षरसंभूता सृष्टिस्थित्यन्तहेतव इति । न क्षरत्यनुतेचेति व्युत्पत्या अक्षरात् सम्भवति पह वि- श्वमित्यादिना । तेषामिति । शब्दसृष्टौ तेषामद्भव उक्त एव तेषा मेव समुद्भवः अर्थसृष्टावित्यर्थः एवं प्रकतायामर्थसृष्टौ तत्वसृष्टि वक्तुमारभते । मूलेति । मूलभूतात् सर्वसृष्टिमूलरूपादतएव पर- वस्तुनः अव्यक्तात् बिन्दुरूपात् । यहा शब्दब्रह्मणः विकृतात् सृष्ट्य नमुखात् महत्तत्वम्महवामपदार्थः पासीदुत्पन्नः यस्य शैवमते बुद्धितत्वइतिज्ञा किं रूपं सत्वरजस्तमोगुणात्मकम्। मनोबुध्यहकार- चित्तखरूपमन्तःकरणचतुष्टयात्मकता तु तत्कारणत्वेन कार्ये कारणोपचारात् एवं शैवसिद्धांत- विदः। तदुक्त मीशानशिवेन बीद्धव्यलक्षणा सैव प्रकृतिः शक्तिम्भिता।बुद्धितत्वम्भवेद व्यक्त सात्वि- कगुणमाश्रिता । सैवबुद्धिर्महन्नाम तत्वं सांख्ये निगद्यते इति । वामकेश्वरतंत्र। अव्यक्तविग्रहात् शब्दब्रह्मणः सर्वकारणं व्यत्तसत्वगणं व्यक्त बुद्धितत्व प्रजायतेति सांख्यमतेतु सत्वरजस्तमसां साम्यावस्थारूपं प्रक्कतिः प्रधानापरपर्यायमव्यक्तशब्देनोच्यते तत्परवस्तु सर्वमूलभूतं गुणन्यूनातिरेकेण विकतात्तस्मात्महानुत्पन्नःम कीदृशः गणान्त: करणात्मा गणाःशबदस्पर्शरूपरमगन्धतनमात्राणि येषामन्तःकरणचतुष्टयस्यापि कारणरूपः उपचारादभयात्मकः तथा तत्सृष्टिक्रमोपिप्रकर्महान्- महतोऽहंकार इति ॥ १७ ॥ अभूदिति । तम्मानमहतस्त्रिविधो ऽहंकारः सृषटिभेदतो जातः वैका- रिकस्तै जसो भूतादिश्चेति । तदत । अव्यक्तमेवतव्यक्तम तनपहननामलक्षणं ततोहंकारतत्व स्यात् सत्वादिगुणभेदकम्। सोहंकारस्त्रिभेदः स्यात् पृथक्मत्वादिभेदतः । वैकार:'मात्विको नाम तैज- सो राजस: स्मृतः। भूतादिस्तामसस्तेपि पृथक्तत्वान्यवामृजन्निति।'तत्तत्कायं वदननेवं चैविध्य- मुन्मीलयति वैकारिकादित्यादिना शक्तिसामरस्य विकतपरमेश्वरादुत्पननत्वात् वैकारिकत्वम- स्य तदुत्पनत्वात्देवानामपि तथात्वम् सांख्यमतेपि गुणोद्रे कविकतप्रधानोत्पत्तेस्तादृक्त्वम् ॥१८॥ सामेवाह "दिगिति । अश्वीत्यश्विनीकुमारौ यद्यप्य तौ हौ तथापि सहचारित्वात् सहजात- ·। । - शारदातिलकम। दिक्वातार्कमचेतौश्विवींद्रोपेंदूमित्रकाः । वैजसाादियाण्यासंस्तन्मात्राक्रमयोगतः ॥ १९ ॥ भूतादिकादहंकारात्पंचभूतानि जज्ञिरे । शब्दात्पूर्व वियत्स्पर्शाद्वायुरूपाडुताशनः ॥ २० ॥ रसादंभः क्षमा गंधादिति तेषां समुद्भवः। स्वच्छंवियन्मरुत्कृष्णोरक्तोग्निर्विशदं पयः॥२१॥ पीता भूमिः पंचभूतान्येकैकाधारतोविदुः । शब्दस्पर्शरूपरसगंधा भूतगुणाः स्मृताः ॥२२॥ खात् एकत्वे नोक्तिः उपेन्द्रो विष्णोरेकामूर्तिः मित्रस्तृतीयः सूर्यः । तदुक्तम् । मित्रो भानुस्ती- यकइति को ब्रह्मण एकामूर्तिचन्द्रोपि जयः एते इन्द्रियाधिष्ठाटदेवताः इति च यम् । यदाः । कारिका दिगाद्या ये चन्द्रेणैकादश स्मृताः इन्द्रियाणामधिष्ठातृदेवास्ते परिकीर्तिता इति। तेजसा दिति । तैजसादहंकारादिन्द्रियाणि कमेंद्रियाणि ज्ञानेंद्रियाणि मनश्च । तदुक्तम्, यच्चापरमं मनस्त त्वंम् ससंकल्पविकल्पकम्।तैजसादेव सञ्जातमिति । अन्यत्रापि। तैजसतस्तत्र मनो वैकारितो भव- न्ति चाक्षाणि भूतादेस्तन्मात्राण्येषां सम्र्गोयमेतस्मादिति । अक्षाणि अक्षाधिष्ठाटदेवताः सांख्य- मते वैकारिकादहंकारात् तैजसाहंकारमिलितात् इन्द्रियाण्यासन् इति एवं तैजसाहंकारसहि- तात् भूतादेरपि तन्मात्रोत्पत्तिः ।तदुक्तम्। सात्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वकृतादहंकारात् भूतादे- स्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादभयमिति।भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राक्रमयोगतः पञ्चभूतानि ज- जिरे इति संबन्धः कः स्वार्थिकः तत्रादौ आकाशादीनां कारणभूताः पञ्च तन्मात्रा जाता शब्द- तन्मात्रास्पर्शतन्मात्रारूपतन्मात्रारसतन्मात्रागन्धतन्मात्रा एताभ्यः आकाशवायुतेजोजलपृ- थिवीरूपाणि पञ्चभूतान्युत्पन्नानि । उक्तम् च । शब्दः स्पर्शच रूपञ्च रसो गन्धश्च पञ्चमः तन्मात्रा देव विषया भूतादेरभवत् क्रमात् । ततः समभवद्व्योम शब्दतन्मात्ररूपकम् स्पर्शात्मकस्ततो वायुस्तेजोरूपात्मकम् ततः ॥ पापो रसात्मिकास्तस्मात्ताभ्यो गन्धात्मिका मही। ततः स्थू लानि भूतानि पञ्च तेभ्यो विराडपीति ॥ तत्र भूतोत्पत्तिप्रकारमाह । शब्दादिति। शब्दतन्मात्रादाका- शः स्पर्थतन्मात्राता वायुः रूपतन्मात्रातो ऽग्निः रसतन्मात्रातो जलम् गन्धतन्मात्रातः पृथिवी। केचित् पूर्वपूर्वानुविद्वानां एषां कारणत्वमाहुः पूर्वशब्दसामर्थ्यात्, तदुक्तम्, शब्दाव्योम स्पर्श तस् सेन वायुः ताभ्यां रूपाहन्हिरेतरसाच अम्भांस्य भिगंधतो भूरिति ॥ २० ॥ पञ्चभूतवर्णानुपदिशति। स्वच्छमिति । स्वच्छम् खतम् अत्र केषांचित् अरूपियाणां वर्णकथनमुपासनाथं स्वशास्त्रानुरो- धेन तेषांखरूपमन्यत्रोत्तम्। खमपि सुषिरचिन्हमीरणः स्यात् चलनपरः परिपाकवान् कृशानुः जलमपि रसवत् घनाधरति । एतैस्तानि जायन्त इत्यर्थः॥ २१ ॥ एकैकाधारत इति। स्वस्वकारणा- धाराणीत्यर्थः, तदुक्तम्, परस्परानुप्रविष्टैमहाभूतैश्चतुर्विधैः । व्याप्ताकाशैर्जगत्सर्वं दृश्य निष्पाद्यते खिलमिति । अन्यत्रापि । व्योनि मरुदत्र दहनस्तबापस्तासुसंस्थितापृथ्वीति । भूतगुणास्त त्तहिशेषगुणाः इति नैय्यायिकाः । यहा शब्दो गुणो वियतः शब्दस्पर्शी वायोः ती रूपश्चाग्नेः रसेन संहतानि जलस्य गन्धेन सह पञ्च पृथिव्या इति सांख्याः, इदमेव स्फोटवितुम् एकैकाधारत इत्युक्तिः । उक्ताश्चेभानशिवेन। शब्दैकगुण माकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत्, शब्दस्पर्शरूपगुणैस्त्रि- गुणम् तेज इष्यते, शब्दमर्शरूपरसगुणरापश्चतुर्गुणाः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धः पञ्चगुणा महीति ॥२२॥ भूतमण्डलान्याह । वृत्तमिति । दिवः पाकाशस्य हत्तं तहत्तमेव समभागेन इत्तपरिधिरखामधये = ॥

·२४ सटीकम्। वृतंदिवस्तत्षड्विंदुलांछितमातरिश्वनः । त्रिकोणस्वस्तिकोपेतंवझेर दुसंयुतं ॥ २३ ॥ अंभोजमंभसोभूमे चतुरस्रसवजूकं । तत्तद्भूतसमाभानिमंडलानिविदुर्बुधाः ॥ २४ ॥ वर्णैःस्वैरंचितान्याहुःस्वस्वनामावृतान्यपि । धरादिपंचभूतानांनिवृत्याद्या कलास्मृताः॥२५॥ बिन्दुलांछितम् मातरिखन: वायोः त्रिकोणमूर्खाग्रम् ऊर्ध्वं वह्निरधः शक्तिरित्युक्तत्वात् ! अन्य- पापि । इन्द्रराक्षसवायव्यकोणैस्तद्दगिमण्डलमिति स्वस्तिकोपेतं त्रिकोणसंपातरेखाः संवयं सत्र स्वस्तिकाकारं कुर्यादित्यर्थः । तदुक्तम्।हृदि त्रिकोणं निर्गछत् स्वस्तिके रक्ततेजसीति स्वस्ति- कं नाम परस्परसबद्धंविदिग्गतचतुर्वक्त्रं रेखाइयं वङ्गेरिति पूर्वेणान्वेति अर्धेदुसंयुतं अभोजमंभस इति सम्बन्धः अर्धेदी संयुतं अर्धेदुसंयुतमिति । सप्तमीति योगविभागात् समासः यद्दा अर्धेदु अंभोज संयुतं उभयं मिलितं अम्भसो मण्डलं तेनाधेदु कृत्वा तदुभयभागे सरोजद्दयं कुर्यादिति । तदुक्तमाचार्यैः । अनोपेतार्धेदुमत् बिंबमाम्यमिति, अन्यत्रापि अर्धचन्द्रंद्रवं सौम्य शुभमभोजसंयु- तमिति । प्रयोगसारपि । अज्ञांकोइँदुरंभस इति । तथान्यत्रापि, तेषां क्रमेण शशिबिंबसमन्तदेव षड्विन्दुमद्दहनशस्त्रयुतं त्रिकोणं, अम्भोजयुग्मशशिखंडसमानरूपं वेदास्रकंसदशनंत्विह मण्डला- मीति । मंत्रप्रकाशेपि, चन्द्राईमण्डलं वापि खतं पङ्कजयुग्मयुक् इति। स्वायंभुवे नारसिंहेपि,पाप्य- मधेदुपद्मांकितमिति। यस्तु अष्टदलपद्मकृत्वा तद्दलानेषु अर्धचन्द्राकारान् कुर्यादिति वदतिस्म सधांत एव । अव्य तु अईचन्द्रं कृत्वा तन्मध्ये पद्म लिखेत् इति वदन्ति । तदपि भूतलिपिपटले वक्ष्यमाणत्वात् अन्यत्र न वाच्य सवचकं चतुरस्त्रं भूमेरिति संबन्धः चतुरस्रसंपातरेखाः संवाष्ट- वज्चावि कुर्यादिति । केचित् सम्प्रदायविदस्तु चतुरस्ररेखास्त्र वाष्टवाणि कार्याणीति वदन्ति । तदुक्तम् शौनककल्प । भूगृहं चतुरस्र स्यात् अष्टवज्रविभूषितमिति । हिरण्यगर्भसंहितायामपि, बाह्य वजाष्टकविभूषितं चतुष्कोणं शुभमथो इति । आचार्याश्च वसुकुलिशगमिति, ग्रन्थकारोपि बजेष्वष्टस्विति अन्योन्याभिमुखतया त्रिवक्त्रं रेखाद्दयं परस्परसंबद्धं वचं परस्परसंबईमध्य रेखाइयमिति केचन । मण्डलध्यानमाह । तत्तदिति । अनेन भूम्यादौ मण्डललिखने तत्तवर्णरजो- भिः पूरणमप्युक्त भवति ॥ २३ ॥ २४ ॥ वणैहि तीये वक्ष्यमाणभूतवर्णैः। स्वस्वनामावृतान्यपीत्यस्या- यमर्थः वक्ष्यमाणभूतलिपियन्वेषु यः कर्णिकालिखितो मन्त्रस्तेनावृतानीति सांप्रदायिकाच वं मन्यन्ते कलात्मन इतिापूर्वमुक्तेः भूतकारणभूताः बिंदुतत्वनिर्गताः शक्ती संहारक्रमेण प्रयोगाद्यर्थमा- हाधरेतिधरादिपंचभूतानामुत्यादिकाः इति शेषः तदुक्तं वायवीयसंहितायां शक्तिः, प्रथमसंभूताशां- त्यतीतपदोत्तरा शांत्यतीतपदाच्छतेस्ततःशांतिपदंक्रमात् ततो विद्यापदं तस्माप्रतिष्टापदसंग्रहः निवृत्तिपदमुत्पन्न प्रतिष्ठा पदतः परम् एवमुक्का समासेन सृष्टिरीखरचोदिता आनुलोम्यादथैतेषां प्रातिलोम्य न संहृतिः अस्मात् पंचपदोद्दिष्टान्न सृष्ट्यंतरमाष्यते कलाभिः पंचमिाप्त यस्मि विश्वमिदं जगदिति ॥ २५ ॥ नादेति नादाह हो यस्य स नाददेहः बिंदुःतत्समुद्भवाः इत्यर्थः यदा तासां स्थूलवाचकांशमाह । नाददेहसमुद्भवा इति । नादो हकारः नादस्य वनेर्देह उत्पत्तिर्यस्मात् स वायुस्तेन यः सधर्मधर्मिणोरभेदात् देहशब्देनोत्पत्तिरुता मारुतस्तूरसिचरमन्द्रं जनयति स्वरं इत्युक्तर्नादोत्पत्तिहेतुत्वं तस्य समुदीप्यमाना भा दीप्तिर्य- -

·भारदातितकम्।
निवृत्तिः समतिष्ठास्याद्विद्याशांतिरनंतरं । शांत्यतीतोतिविज्ञयानाददेहसमुद्भवाः ॥ २६ ॥
पंचभूतात्मकं सर्व चराचरमिदं जगत् । अचरा बहुधा भिन्ना गिरिवृक्षादिभेदतः ॥ २७ ॥
स्येतिअग्निस्ते न र बाह्यरूपं तत्र यरलवानां क्रमेण ग्रहणे कर्त्तव्ये यत्त्रयाणामेव ग्रहणं कृतवान्
तेन लकारोप्यस्तीति जेयं प्रथमतो नादग्रहणाबिंदुयोगोप्येषां यः । एतानि विलोमेन तन्मा-
पाबोजानि ।पथवा नादो हकारः तस्य देहः स्वरूपं तत्र समुद्भवः स्थितिर्येषां एवंभूताः पात्रावर्णा-
दयः पाईजऐौकाराः एषां सबिंदुकत्वं ज्ञेयम् ।तदुक्तम् त्रिकोणोत्तरे, नादाख्यं यत् परं बीजं सर्व-
भूतेष्ववस्थितं मूर्त्तिदं परमं दिव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकं शांतं सर्वगतं शून्य मात्रापञ्चकसंस्थितमिति।
केचन कमेण एषां लवरयहयोगमाहुः । तद्यथा ल्हींद्वींडूंछ हौं एतानि अपञ्चीकृतभूतबीजानि ।
पथवा नादो हकारः शरीरस्य पृथिव्यंशाधिक्या हशब्देन लकारः तस्य समुद्भवः स्थितियंत्र स
देहसमुद्भवः येषु आकारादिषु ते नाददेहसमुद्भवाः अत्र कमेण लवरयहयोगमाहुः। तद्यया,
लहाहीयेही एतानि पञ्चोकृतभूतबीजानि भूतबीजानामेव तदभिमानिनित्याद्यादिबीजत्वं
नेयम् । तदुक्तमाचार्यः । नादकलादिभूता इति ॥ २६ ॥ एवं भूतान्युक्त्वा जगतस्तदात्मकत्वमाह ।
पझेति । एतेन त्रिहत्करणपक्षः पञ्जीकरण पक्षोपि सूचितः तत्रये तैजसा देवाः तेषामपि शरीराों
भागस्तैजसचतुर्थीशः पृथिव्याः चतुर्थांशो जलस्येति त्रिहत्करणपक्षः । पञ्चीकरणपक्षेतु । पृथि-
व्याश्चत्वारोंशाः अन्वेषामष्टम: अष्टमोंशः एवमन्यत्रापि । तदुक्तम् । द्विधा विधाय चैकैकञ्चतुर्धा
प्रथम पुनः खस्खेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्चपं च ते इति । अथवा षडंशास्तेजसः पृथिवीजलवायवा-
काशादीनां दशमो दशमोश: एवं पार्थिवे अस्मदादिशरीरेपि भागाः षड् पृथिव्याः अन्येषां दशमो दश
मोशः एवं वरुणलोकनिवासिनामाप्यादिशरीराणामप्यवगन्तव्यम् । यदुक्ताम्, पृथिव्यादीनि भूतानि
प्रत्येक विभजेद विधा एकैकम्भागमादाय पञ्चधा विभजेत् पुनः । एकैकभागमेकैकं भूतैः संवेशयेत्
कमात् ततश्चाकाशभूतस्य स्खभागाः षट् भवन्ति हि वाय्वादिभागाश्चत्वारो वाय्वादिष्वेवमादिशेत्
पञ्चीकरणमेतल्यादित्याहुस्तत्ववेदिन इति । अन्यत्र विशेषः । अस्थि मासं त्वचं स्नायुरोम एव तु
पञ्चमम् इति पञ्चविधा प्रोक्ता पृथिवी कठिनात्मिका, लाला मूत्र तथा शुक्र शोणितं मज्जपच्च-
मम् ॥ अपां पञ्च गुणा एते द्रवरूपाः प्रकीर्तिताः क्षुधा तृष्णा भयं निद्रा आलस्यं क्षांतिरेवच
तृणात्मका गुणा एते तेजसः परिकीर्तिताः ॥ धावनं वल्गनं भुक्तिराकुच्चनं प्रसारणम् एते
पञ्च गुण वायोः क्रियारूपा व्यवस्थिताः रागद्देषो तथा लज्जा भयं मोहस्तथैवच । व्योम्नः पञ्ज गुणा
एते शून्याख्ये सुषिरात्मनि इति । चरं जङ्गमम् अचर स्थावरं चरेषु बहुव्यक्तत्वात् प्रथमोद्दिष्टं तं
विहायाचरानाह । अचरा इति । अत्र ते खेदांडजजरायुजा इति वक्ष्यति तेन सृष्टत्वादेषामौ.
दुभिदत्वमुक्तां, यदाहुः, देहश्चतुर्विधो ज यो जन्तोरुत् पत्तिभेदतः उभिजः खेदजोडोत्थश्चतुर्थस्तु
जरायुजः उद्भिद्य भूमि निर्गछेदौभिदः स्थावर स्तु स इति । एषामुत्यत्तिप्रकारोन्यत्रोक्तः उद्भिदः
स्वावरा जेयास्त णगुल्मादिरूपिणः तत्र सिक्ता जलै मिरन्तरूभविपाचिता वायुना व्यूहमानातु
बोजवं प्रतिपद्यते तथा चोप्तानि बीजानि संसिक्तान्यम्भसा पुनः उच्छूनतां मृदुत्वं च मूलभाव प्रयां-
लिच तन्मूलादकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः पर्णात्मकं ततः कांडं कांडाच्च प्रसव पुनरिति ॥ २७ ॥

·- १६ सटीकम् । चरास्तु त्रिविधाः प्रोक्तास्वेदांडजजरायुजाः स्वेदजाः क्रिमिकीटाद्याः अंडजा यनगादयः२८ जरायुजामनुष्पाधास्तेषु नृणां निगद्यते। उद्भवः पुंस्त्रियोयोगात्शुक्रशोणितसंयुतात् ॥ २९ ॥ बिंदुरे को विशेद्गर्भमुभयात्माक्रमादसौ । रजोधिके भवेन्नारी भवेद्रेतोधिकः पुमान् ॥३०॥ उभयोः समतायां तु नपुंसकमितिस्थितिः । पूर्वकर्मानुरूपेण मोहपाशेन यंत्रिताः कश्चिदात्मा तदा तस्मिन् जीवभावं प्रपद्यते ॥ ३१ ॥ विभागपूर्व चरानुद्दिशति । चरास्विति । जनेः प्रत्य के संबंधं दर्शयन् तविशेषानाह । स्वेदजार त्यादिना, कमिकीटाद्याः अनस्थित्व उभयोरपि दंशकादंशकत्वाभ्यां भेदः श्रादिशब्दन पतंगादीनां ग्रहणम् ।यदाहुः । कृमिकोटपतंगाद्या खेदजानाम देहिनः।इति। तदुत्पत्तिप्रकारोन्यत्रोक्नः खेदजा- विद्यमानेभ्यो भूवन्ह्यभ्यः प्रजायतेइति अनेनैषामयोनिजत्वमुक्तम् । यत्प्रयोगसारे। किंतच खेदजा ये तु जेयास्ते चाप्ययोनिजाः स्थिरा विवायवो भिन्नाश्चत्वारिंशत्सहस्रधेति । पन्नगादय इत्यादिशब्देन पक्षिकच्छपादिग्रहणम् । यदाहुः । अंडजाः पक्षिणः सर्पा नक्रमत्स्याश्च कच्छपाइति। तदुत्पत्तिप्र- कारोपि । अंडजो वर्तुलीभूताच्छुक्रशोणितसंयुतात् कालेनभिन्नात् पूर्णात्मा निर्गच्छन् प्रक्रमि- व्यतीति ॥ २८॥ जरायुर्गर्भाशयो जालिकारूपः मनुष्याद्या इत्यादिशब्द न पवादयः एषां संख्योता प्रयोगसारे। योनिजाः प्राणिनो भिन्नाचतुःषष्टिसहसूधैति तेषु नृणां निगद्यते उद्भव इति संबंध: यतः स- र्वशास्त्रस्य मनुष्याधिकारित्वात् शोणितसंयुतादित्यनेन तस्याप्रधानतोक्ताअतः पुत्र पिटजात्यादियुक्तः। साथ च महाभारत माता भस्त्रा पितुः पुत्री येन जातः स एव स इति भस्त्रावाय्वाधारं चर्ममयं, उभ- यात्मा शुक्रशोणितात्मा अतएव अग्नीषोमात्मा एको बिंदुर्गर्भ विशेत् क्रमादसावित्युत्तरेणान्वयः प्रसौ बिंदुःरजोधिकः क्रमान्नारीभवेत्रेतोधिकः क्रमात् पुमान् भवेदिति योजना।अत्राधिक्यमुक्तप्रमाण सोनेयमुक्तप्रमाणसाम्ये नपुंसकोत्पत्तिरित्यपिायदाहुादाविंशतिरजोभागाः शुक्रमात्राश्चतुर्दश गर्भसंजन नेकालेपुंस्त्रियोः संभवंतिच,नारीरजोधिकेशे स्यात् नरः शुक्राधिकेशके उभयोरुतसंख्यायां स्यानपुंसकसं भव इति क्रमादित्यनेनैतदुक्तां भवति सएव बिंदुर्वायुना पृथक् भिन्नः सन् बद्धपत्यतां जनयति। यदाहु- र्वाग्भटे शारीरस्थाने । शुक्रा-वे पुन:, वायुना बहुशोभिन्ने यथाखं वह्वपत्यता वियोनिविकताकारा- जायन्ते विकतैर्मलैः पूर्णषोडषवर्षा स्त्री पूर्णविंशेन संगता शुद्ध गर्भाशये मार्गे रक्त शुक्रनिले दि वीर्यवंत सुतं सूते ततो न्यूनाव्दयोः पुनः रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव चेति ॥ ३०॥ तस्मिन् बिंदी जीवसंचारमाह पूर्वेति ।पूर्वजन्मशतसंचितकर्मणां मध्ये फलप्रदानोन्मुखं प्रबलमेकं पुण्यपा- पात्मकं सुखदुःखोभयात्मकफलकंमनुष्यशरीरोपभोगयोग्य यत्कर्म तदनुरूपेण मोहपाशेन विद्यारूपे- प यंचितोबछः उत्पद्यताएतेन नित्यस्यात्मनोनुत्पत्तिक्ता राहमिव देहमात्माप्रविष्ट इत्यर्थः।कचिदिति। मानात्मानो व्यवस्थात इति कणादसूत्रानुसारात् पुरुषबहुत्व सिहमिति सांख्योक्तेश्च । वेदांतमयतु । पविद्याकल्पितो भेदोंगीकर्तव्यः अन्यथा यद्यात्मज्ञानेनाविद्या नष्टा तदा ज्ञानाम्बिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेर्जुनेति वचनात् पूर्वसंचितकर्मणां फलदानासामर्थ्यादग्रिमकर्मनिर्लेप एव नास्ति न लि- प्यते कर्मभिः स पद्मपत्रबिभिसेति वचनात् तस्य कत्वात् मुक्तत्वात् च अवतार एव न स्यात् इत्य- वतारकारणं मोहपाशेनेत्युक्तम् । तदुक्तमध्यात्मविवेके । अस्ति ब्रह्मविदानंद स्वयं ज्योतिर्निरंजनं स- र्वशक्ति च सर्व तरंथा जीवसंघकाः भनाद्यविद्योपहिता यथाग्ने विस्फुलिङ्गकाः, दीर्घायुपाधि- - ·१७ शारदातिलकम् । संभिवास्त कर्मभिरनादिभि, सुख दुःखप्रद :पुण्यपापरूपैनियंत्रिता, तत्तव्जातियुतं देहमायुर्भाग च कर्मजं । प्रतिजन्म प्रपद्यन्तइति ३१ अथेति । तत्र प्रकारो योगार्णवे । प्राविश्यभुक्तमाहारं स वा- युः कुरुते विधा । संप्रविश्यात्रमध्यस्थ पृथक्किदृ'पृथग्जलम् । अग्न रूचं जलम् स्थाप्य तदंनंच ज- लापरिजलस्याधः स्वयं प्राण: स्थित्वाग्निं धमते शनैः वायुना व्यूह्यमानोग्निरत्युष्ण कुरुते जलम् अब तदुष्णतोयेन समंतात् पच्यते पुनः विधा भवति तत्पक्कं पृथक् कि पृथक् रसम् । रसेन ते- न ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः प्रतर्पयंति संपूर्णाः ताश्च देहं समंततः । मातृरसवहा नाडी मनु- वहा पराभिधा नाभिस्थ नाडीगर्भस्य मात्राहृतरसावहेति । दिनादिरिति । तदुक्तम् ॥रथरेणुइयं जंतुः क्षणमात्रेण वईते। नाडिकामात्रतोयूकायुगलं च मुहूर्तत: यूकानां वेदसंख्य च दिनमा- वाद्यवद्दयमिति । योगार्णवे च । कललं चैकरात्रेण पंचरात्रेण वुहुदम् । शोणितं दशरात्रेण मां- सपेशो चतुर्दशे घनमांसं च विंशाहे पिंडोभावोपलक्षितम् । पंचविंशतिपूर्णाहे पलं सवांकुरायते । एकमासे तु संपूर्ण पंचभूतानि धारयेत् । मासइये तु संप्राप्ते शिरो मेदः प्रजायते । मज्जास्थि च त्रिभिर्मासै केशांगुल्यश्चतुर्धके । कर्णादिनासिकानांरचन्ध मासे तु पंचमे । पास्यरंधोदरं षष्ठे पा- युरंध' च सप्तमे । सागसंधिसंपूर्ण मासैरष्टभिरिष्यते इति। अध्यात्मविवेकेतु विशेषः॥ द्रवत्वं प्रथमे मासे कललाख्य प्रजायते । द्वितीये तुघनः पिंडः पेशी षड्धनमवुदम् । पुंस्त्रीनपुंसकानां तु प्राग- वस्थाक्रमादिमाः । तृतीये त्वंकुराः पंच करांघ्निशिरसो मताः । अंगप्रत्यंगभागाश्च सूक्ष्मास्युर्युगपत्त- दा । विहाय शमशुदंतादीन् जन्मानंतरसंभवान् । एषाप्रकतिरन्या तु विकृतिः समता सताम् । चतु- थे व्यक्तता तेषां भावानामपि जायते । माटजं चास्य हृदयं विषयानभिकांक्षति । अतो मात- मनोभीष्टं कुर्याहभममृदय । तां च विहृदयां नारीमाहुर्दीहदिनी वुधाः । अदानाहोहदानांस्युर्गर्भ- स्य व्यंगतादयः मातुर्यद्दिषयालाभस्तदातॊ जायते सुतः । गर्भस्थादर्थवान्भोगी दोहदात् राजद- शने । अलंकार सुललितोधर्मिष्ठःस्तापमाश्रम। देवतादर्शने भक्तो हिंस्रो भुजगदर्शने । गोधाशश तु निद्रालुवलो,गोमांसभक्षण । माहिषेण तुरताक्षं लोमशं भूयते शिशुं । प्रवुद्ध पंचमेपित्तं मां- सशोणितपुष्टता । षष्ठ स्थि वायुनखरकेशरोमविविक्तता । बलवणींचोपचितौ सप्तमत्वंगपूर्णता । अष्टम त्वक्श्रुतोस्यातां ओजश्चेतच हद्भवम् । शुद्धमापीतरक्तं च निमित्तं जीविते मतम् । पुनवं- बांपुनर्गभंचंचलं तत्प्रधावति। अतो जातोष्टमे मासे न जीवत्योजसोझित इति। यान्यवल्क्योपि। पुनर्धात्रों पुनगर्भमोजस्तस्य प्रधावति । अष्टममास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यतइति । एवमोजो- वाभवेतदा माता न जोवतीति शेयम् । यदा तुभयोर्हदि तदोजो न स्यात् तदोभयोरपि जी- वनं नेति ज्ञेयं तवटेहवान् चविंगतितत्वात्मकशरीरः तत्वान्यनंतरं वक्ष्यति ३२ दोषैरिति। सुखं यथा स्यात्तथा दोषदृष्यः प्राप्तः निजेंद्रियेव्यतिं याति । अनेनाष्टममासपर्यतं वृद्विरुक्ता ३३ दोषादी- नेवाह वातेति। तानिति धातून् । एषां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति कारगाता जेया तदुक्तं सुश्रुत । वसा- मृङ्मांममेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवःभवंत्यन्योन्यतः सर्व प्रचिताःपिटतेजसेति। ननु कथं त्वचोसृज प्रति कारणनैतिचेत्सत्यं त्वगसृजो तु रमत उत्पन्ने, तदुक्तम् । रसः स नाडीमध्यस्थः शरीरणोष्मणा भृशम् । पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्याकद्दयं पुन:चर्मावेष्ट्य समंताच्च रुधिरं च प्रजायत इति।अन्यत्रा- पि त्वगमृङ्मांसदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवःमतस्युस्तत्र चोक्ता त्वक्त्वक्वजाठरवन्हिना। पक्काशवे- - ·१८ - मटीकम् दवरसादेवं रतादिभिस्तथा। स्वस्वकोशाग्निना पर्जन्यं ते धातवः क्रमात् इति । नारायणोयतु । त्वगित्यादिपठित्वारमार्गेति पठत्येक इत्युक्तं व्यक्तिं याति निजेंट्रियरित्युक्तम् । तानि इंद्रियाणि सत्संगात्तेषां च विषयानप्याह ३४ ज्ञानति । अर्थशब्दो विषयवाची उभयचापि ॥ शब्दाद्याः शब्द- स्यर्शरूपरसगन्धाःपूर्व भूतगुणेषु उक्तरवादिनोक्तिरित्यवधेयम् अंधुलिंगमात्मनो ग्राहकमिति शेषः । तेन मनसो विषय आत्मेत्युक्तं भवति । अतरकःणस्येव चातुर्विध्यमाह मन इत्यादिना। तत्र संकल्प- विकल्पात्मकं मनः सर्वभावनिधयकारिणी बुद्धिः ज्ञाचभिमानयुक्तो ऽहंकारः निर्विकल्पकं चित्तमि- त्येषां भेदः। यदाहुः। एषा शक्तिः परा जीवरूपिणी प्रोक्तलक्षणा । संकल्पं चविकल्पं च कुर्वाणं तु म- नो भवेत् । बुद्धिरूपा तथा सर्वभावनिययकारिणी। जात्रास्मीत्यभिमानाद्या सैवाहंकारसंजिता । निर्विकल्पात्मिका सैव खलु चित्तस्वरूपिणी। एवमेकैव बहुधा नर्तकीव प्रतीयत इति । एवंपूर्वभूतानि इंद्रियाण्यप्युक्त्वा तेषां मिलितानां संज्ञांतराण्यप्याह ।दशेति श्लोकहयेन। अथवा तत्वदेहवान् इति उक्त तानि तत्वान्याह । दशेति । विकारादिसंज्ञास्तत्प्रसंगसंगत्या उक्ता इतिज्ञेयम् । यहा सूचीकटा- हन्यायेनदोषान् दूष्यानुत्वा तत्वदहस्थानिति उद्दिष्टानितत्वानि तानि का नीत्यपेक्षायामाह । - जानेत्यादि । कर्मेन्द्रियार्थाः संप्रोक्ताः पृथिव्यादय इत्यर्थः । पंचभूतानि दशोनियाणिदशेंट्रिया- र्थाः एवं पंचविंशतितत्वानि। यदाहुः । भूतेंयेन्द्रिद्रियार्थरुद्दिष्टस्तत्वपंचविंशतिक इति । अथ वि- सर्गानंदसंयुता इति भिवपदकरणेन पायूपस्थयोविसर्गस्यैव कार्यत्वात् । आनंदरहितत्वेन चतु- विशतेरेव तत्तत्वमुक्तं भवति । यदाहुः । व्यानंदकंश्च तैरपि तत्वचतुर्विंशतिस्तथा प्रोक्तेति । मनो- बुद्धिरहंकारचित्तं चेत्यनेन वचनादिव्यावर्त्तनेन एतच्चतुष्ठययुक्तत्वेन चतुर्विंशतिर्वा तत्वानीत्यु- तं भवति । यदाहुः । करणोपेतैरेतैस्तत्वान्युक्तानि । रहितवचनाद्यैरिति । सांख्यमतोक्तचतुर्विंश- तितत्वानि वदन तेषां कियतामपि त प्रसिद्दा: संज्ञा अप्याह । दशेति । अनेन देशेन्द्रियाणि पञ्च- भूतानि पञ्चतन्मात्राः मनः अहङ्कारः प्रधानं प्रकृतिरिति चतुर्विंशतितत्वानि इत्युक्तं ग्रन्थक्कदेव व- श्यति । पञ्चभूतानि तन्मात्रा इन्द्रियाणि मनस्तथा । गर्वोबुद्धिः प्रधानं च मैत्राणीति विदु धाः इति । विकारास्युरित्येषां नित्य कार्यरूपत्वेन विकारता । अष्टो प्रकतय इति सम्बन्धः । उत्तरोत्तरं प्रति कारणत्वादेषां प्रकृतित्वम् । अत्र भूतानीतिभूतशब्देन तन्मात्रा उच्यन्ते । कारणे कार्योपचारात् । भूतानां केवलकार्यत्वेन विकारप्युक्तत्वात् । अग्रे तन्मात्रा इति परामर्शाच्च । यदाहुः । अप्राकृति- कानि सप्तविकृतिसंज्ञकानि स्युरिति । अव्यक्तः प्रधानापरपर्याया प्रकतिरित्यर्थः । अव्यक्तं महदिति व्यत्पयो गोपनार्थः । साव्यक्तं महदिति वा पाठः । यतोत्र महारक्रमो विवक्षितः । यदाहुः । चतुर्वि- शतितत्वानि प्रकृत्यन्तानि संजगुरिति । अन्यत्र सृष्टिक्रमापेक्षयोक्तम् । अव्यक्तम् । महदहकतिभू- तानीति तन्मात्राथेति। साहतारइति । तन्मात्रविशेषणम् । तेनव्यत्ययः चकारण प्रकृतय इत्यस्य समुच्चयः । तेनैते सप्तप्रकृतिविकृतिवाच्या इत्यर्थः । उत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्वस्य प्रकृतिभूतत्वात् । पूर्वपूर्व प्रति उत्तरोत्तरस्य विकृतिभूतत्वादेषां प्रकृतिविकृतित्वं । तदाहुः । “मूलप्रवतिरविकृतिर्म- हदाद्याः प्रकृतिविकतयःसप्त षोडशकस्तु विकारो न प्रकतिर्नविवतिः पुरुष" इति । उपसंहरति । तत्वविदो विदुरिति । अयमर्थः । ज्ञानेन्द्रियाणीत्यादि एतदंतं यत्तत्वनिरूपणं मया कृतं तत्तत्व- विदा सम्मतमिति। अथ वा तत्वविदो विदुरित्यनेन पूर्वप्रकारचयोक्ततत्वानि नास्मसम्मतानि अपि - । । - ·- - शारदातितकम् १८ त्वेतानि प्रत्यत्तान्येव चतुर्विंशतितत्वानि। पुरुषांतानि पञ्चविंशतिः परान्तानि षडिगतिः प्रस्म- सम्मसामीत्युक्तं भवति । इयं योजना साम्प्रदायिकी। तदुक्तं वायवीयसंहितायां । योविंशतिसत्वेभ्यः परा प्रकतिरुच्यते । प्रकतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम् । तस्य प्रकतिलीनस्ययः परः स महे- खः । तदधीन प्रवृत्तित्वात् प्रकृतेः पुरुषस्य चेति । के चनान्यथा योजयन्ति । भूतादिकाहसार- सृष्टिमुखा तैजसादिन्द्रियाण्यासन् इत्युद्दिष्टानि इन्द्रियाणि तत्प्रसङ्गात्तेषां विषयानप्याह । ज्ञाने- त्यादिपरिकीर्तितइत्यन्तेन। उत्तरव्यवहारशेषतया केषां चिन्मन्त्राणां वर्णतत्वन्यासयोगादिशेष- तया च विकारादिदर्शयति । दशेत्यादि । तत्वविदः इदं विदुः एषां तत्रान्तर्भावात् तत्वविद्भिरताः संज्ञाः कता इत्यर्थः । एवं प्रासङ्गिकमुक्ता प्रकतमाह । अग्नीति । देहः अग्नीषोमात्मकः कुत इत्यपेक्षायां हेतुमाह । यद्यस्मात्कारणात् । उभयात्मको बिन्दुः शुक्रमग्निरूपं रक्तं सोमरूपंतदा- मकः । यदाहुश्च। कलाषोडशकश्चंद्रः स्याहादशकलो रविः कलादशयुतोवन्हिः कलाष्टत्रिंशदंशभुक्। सप्तत्रिंशद्भवन्तीह गर्भाधानस्य हेतवे । अग्नीषोमात्मकं तेन गीयते सचराचरं। कलांशकेन योगेन भूयागर्भस्य सम्भव इति । एवमप्यग्नीषोमात्मकमित्यर्थः । अग्रीषोमात्मका देह इत्युक्तं तयोः प्रयोगा- दिविशेषतया देशविशेष व्यवहाराय स्थितिमाह । दक्षिणांश इति पत्र शास्खे दक्षिणभागः क्क चिदग्निशब्देन क्व चित्सूर्यशब्द नापि व्यवड़ियते । अग्नेर्यो दक्षिणो भाग इत्युक्तः । वायवीयसं- हितायामपि । द्विधा वैतेजसी वृत्तिः सूर्यात्मा चानलात्मिकेति । पूर्वोक्त सूर्यनिशाकरयोः स्थितिम- पपादयितुं शरीर नाडोरप्याहा नाद्य इति। तासु अन सासुदशनाडोमुख्याविदुरित्यन्वयः । नाद्यो- नम्साइतिवक्ष्यमाणत्वात्तासुदशस्वपितिस्रोमुख्याः प्रकीर्तिताः । तासुमुख्याइतिपदस्य चाहत्या योज- नाप्रकोर्तिताः इत्यस्योपादानमन्यथाविदुरित्यनवैव गतार्थत्वात्। उक्तं च तत्राद्यास्तिस्रो । पत्राहत्ति- २ कारणं मुख्यतमाः स्मृताः इति। तासामेवस्थितिमाह। इडेति। तनोरिति। त्रिषु स्थानेषु सम्बध्यते वामे- इडा वाममुष्कोत्थाधनुर्वका सतीवामनासापर्यंतं गता इत्यर्थः । तयोर्मध्ये पृष्टवंशान्तर्गता सुषुम्मा- या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगतेत्युक्तेः पर ददिणे दक्षिणमुष्कोत्था धनुर्वक्रादक्षिणनासापर्यंतं गते- त्यर्थः । यदाहुः । या वाममुष्कसम्बन्धात् सा श्लिषन्ती सुषुम्नया दक्षिणं हक्कमाश्रित्य धतुर्वक्रा इंदि त्रिता । वामांसजवन्तरगा दक्षिणां नासिकामियात् । यथा दक्षिणमुष्कोत्था नासाया वा- मरंध्रगा इति । तम्बान्तरेपि । सुषुम्नकल्पिता याता मुष्कं दक्षिणमाश्रिता । द्वन्द्ता वामभागस्य जत्रुमध्यं समाश्रिता। दक्षिणं नासिकाहारं प्रामोति गिरिजात्मजे । वाममुष्कसमुद्भूता तथा ऽन्या- सव्यमासिकामिति । अनयोः स्वरूपमक्तं योगार्णवे । इडा च शङ्खकुंदामा तस्याः सव्येव्यवस्थिता पिकला सितरतामा दक्षिणं पार्षमाश्रितेति । अनेन पिङ्गलेडयोः क्रमेण सूर्याचन्द्रमसोः स्थिति- रुक्ता भवति । इडाया संचरच्चन्द्रः पिङ्गलायां दिवाकरः इत्युक्तः सुषुम्नाया मुख्यत्वं वदन् स्वरूप माह । मध्येति । ताखपीति । अपिशब्दात् मुख्येत्यनुषज्यते । तासु तिसृषु मध्या मुषुम्णा मुख्या- सुषुम्णेव तासु नाडोत्युक्तेः सा कीदृशी अग्नीषोमस्वरूपिणी मुख्यत्वे हेतुत्वेन योज्यम्। यतः पूर्वो- तसोमाग्निरुपयो रिडापिङ्घलयोरवैव लयात् । तदुक्तं । राहोरास्यगत इति । अनेनास्या ब्रह्मरंध्रप- यन्तं स्थितिरित्यप्युक्तम् । यदाहुः तयोः पृष्टवंशमाश्रित्य मध्ये सुषुम्णा स्थिता ब्रह्मरंध्रे तु यावदिति शिष्टानां सप्तानां नामान्याह । गान्धारीति । आसां स्थितिस्वरूपं चोक्तम् । योगार्णवे । इडा पृष्टे तु - ·मटोकम्। गान्धारीमयूरगलसंनिभा । सव्यपादादिनन्त्रातागाधारी परिकीर्तिता । हस्ति जिलोत्पलप्रख्या माडी तस्याः पुरस्थिता सव्यभागस्य मूर्खादिपादांगुष्टान्तमाश्रिता पूषा तु पिङ्ग ला पृष्टे नीलजीम- तसन्निभा । वाम्यभागस्य नेत्रान्ताद्यावत्यादतलं गता । अलंबुषा पीतवर्णा कण्ठमध्ये व्यवस्थिता यशस्विनी शंखवर्णा पिङ्गला पूर्वदेशगा। गान्धार्याथ सरस्वया मध्यस्था शंखिनी मता । सुवर्णवर्णा पादादिकर्णान्ता सव्यभागके । पादांगुष्टादिमूर्द्धान्तं याम्यभागे कूहुर्मतेति । अन्य स्तु वारणा सर- स्वतो विखोदरा यशस्विनी एता अपि मुख्यत्वेनोक्ताः । यदाहुः । ताश्च भूरितरास्तासु मुख्याः प्रे- ताश्चतुर्दश । सुषुम्नेडापिङ्गले च कुहरपि सरस्वो । गान्धारी हस्तिजिद्दा च वारणा च यशस्विनी विश्वोदरा शंखिनी च ततः पूषा पयस्विनी अलंबुषेति । अन्यत्रापि । चतुर्दशात्र यद्दे हे प्रधाना नाडयः स्मृता। इति। आसां ध्यानं संस्थानं च ग्रन्थगौरवभयात् नोक्तम्ामख्या इत्यनेनैव सूचिता:॥४२॥ सामान्या आह । नाद्य इति । सुषुम्ना पञ्चपर्वसु अनन्ता नायः समुत्पन्नाः पञ्चपर्वाणि । स्वाधिष्टा- नमणिपूरकानाहतविशुद्धाज्ञान्तानि । तत्राधोधो ग्रन्थिमारभ्यो. ग्रन्थिपर्यतं पर्वसमाप्तिः य- द्यपि ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी इति कोशः इक्षुपर्वावधिः स्मृत इति व्यवहारश्च तथाप्यत्र परमां ग्रन्थीनां सत्वादेवं व्याख्यातं आखलायनश्रौतसूत्रभाष्यकारीण पर्वण्यं जपेत् । इत्यत्र पर्वशब्दस्यैवं व्याकत- त्वात्।एतदभिप्रायेणैव वक्ष्यति मध्यमांगुलिपर्वणि इति सुषुम्नायामतेषु पर्वसु इडा पिङ्गलार्योगो भवति इति ज्ञेयम् अनन्ता इति गणयितुम् अशक्यत्वादानन्त्यम्। यदाहुः। पूर्वोक्ताया: सुषुम्नाया म- ध्यस्थायाः सुलोचने । नाभिहृत्कंठतालुभूमध्यपर्वसमुद्भवः अधोमुख्यः शिराः काश्चित् काश्चिदू- र्ध्वमुखास्तथा परा तिर्यग्गतास्याश्च तत्र लक्षत्रयाधिकाः । नाद्योईलक्षसंख्याताः प्रधानाः समुदी- रिता: तासु सर्वासु बलवान् प्राणो वायुः समन्ततः संस्थितः सर्वदाव्याप्त इति । अध्यात्मविवेके तु विशेषः अस्थ्नां शरीरे संख्या स्यात् षष्टियुक्तं शतत्रयम्। त्रीण्येवास्थिशतान्यत्र धन्वन्तरिरभाषत। द्विशतेत्वस्थिसन्धीनां स्यातामत्र दशोत्तरे । यशीस्रायशिरासन्धिसहस्रहितयं मतम् । नव नाय- शतामि स्युः पञ्चपेशीशतान्यपि । अधिकाविंशति: स्त्रीणां स्तनयोदिग्भग दश शिराधमनिकानां तु लक्षाणि नवविंशतिः सा निस्यनवशती षट्पञ्चाशद्युता तथा इति । नाडीनां फलमाह । मू- लेति । वक्ष्यमाणेभ्यो भिन्नो मुख्यो देहधारकप्राणाभिधो वायुः । यदाहुः । राजस: प्राणसंज्ञः स्यात् मुख्यो देहस्य धारकः। तद्देदा दश विख्याताः यैर्व्याप्तं स्याच्छरीरकमिति साचासौ तनुश्च ताम् पूर्वोक्तं शरीरं तद्धे दान् वदन् प्रसङ्गादग्नीनप्याह । वायव इति । तन्नामान्याह । प्राणाद्या इति । आदिश- ब्देनापानच्यानोदानसमानाः प्रसिदत्वेनादिनोक्तिः । तत्र विशेषो योगार्णवे । इन्द्रनीलप्रतीकाशं प्राणरूपं प्रकीर्तितं। पास्यनासिकयोर्मध्ये हृन्मध्ये नाभिमध्यगे । प्राणालयमिति प्राहुः पादांगुष्टेपि केचन । अपानयत्यपानोयमाहारं च मलायितम् । शुक्रंमूत्रं तथोत्सर्गमणानस्तेन मारुत: इन्द्रगोप- प्रतीकाशः सन्ध्याजलदसन्निभः स च मेट्रे च पायौ च ऊरूवतणजानुषु जडोदरककाद्यां च ना- भिमूने च तिष्ठति। व्यानोव्यानशयत्यन्न सर्वव्याधिप्रकोपनः महारजतसुप्रख्या हानोपादानकारकः । सचाक्षिकायोर्मध्ये कद्यावै गुलफयोरपिघ्राणे गले स्फिगुद्दे शे तिष्टत्यत्र निरन्तरम्॥स्यन्दयत्यधरं वक्त्रं गावनेत्रप्रकोपन: उद्देजयति मर्माशि उदानो नाम मारुतः विद्युत्पावकवर्णस्या दुत्थानासनकारक: पादयोस्त पोवापि सतु मन्धिषु वर्त्तते । पीतं भक्षितमाघ्रातं रक्तपितकफानिलान् । समं नयति । ।

·२१ । - शारदातिलकम् गात्राणि समानो नाम मारुतः गोक्षीरसदृशाकारः सर्वदेहे व्यवस्थितः उगारो नाग इत्युक्तो नील- जीमूतसविभः उम्मीलने स्थितः कूर्मो भिनाजनसमप्रभः ककलस्तु क्षुते चैव जपाकुसुमसबिभः विजश्रणे देवदत्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः धनंजयस्तथा घोष महारजतवर्णकः ललाटे चोरमि स्कन्धे दि नाभौ त्वगस्थिषु नागाद्या वायवः पञ्च सहव परिधिष्ठिता इति । आचार्यास्तु। धनंजयारव्यो देहेस्मिन् कुर्याबहुविधान् रवान् । स तु लौकिकवायुत्वात्मृतं च नच मुञ्चति इति । अन्यैस्तु चत्वारो वायव अधिका उक्ताः वैरम्भणः स्थानमुख्यः प्रद्योतः प्रकृतस्तथा । वैरम्भणादयस्तत्र सर्व- वायुवशङ्गता इति । अग्नीनां स्थितिमाह । अग्नय इति। तेषां नामान्यन्यत्रोक्तानि । ते जातवेदसः सर्वे कल्माषः कुसुमस्तथा दहनः शोषणश्चैव तपनश्च महाबल: पिठरः पतगः स्वर्णस्त्वगाधोभ्राज एव च । अन्यत्रतु नामान्तराण्युक्तानि । जम्भको दीपकश्चैव विभ्रमभ्रमशोभनाः आवस्थ्याहवनीयोच द- क्षिणाग्निस्तथैवच। अन्वाहार्योगार्हपत्य इत्येते दश वन्हय। इति अन्यैरन्यथोक्तानि। भाजको रच- कश्चैव क्लदकः महकस्तथा । धारको रन्धकच व द्रावकाख्यश्च सप्तमः॥ व्यापकः पावकच व ग्लेमको दशम स्मृत इति । दोषाः वातपित्तकफाः दूष्याः सप्तधातव इति प्रागेवोक्तम् ॥४५॥ एवं प्राणमुक्का तस्य विशिष्टे अवस्थे वदन् प्रसङ्गात् मनःशरीरयोरप्याह । बुभुक्षेति । ऊर्मिर्नाम आर्युत्पादकः । अवस्थाविशेषः। षडूमिप्रसङ्गात् षाट्कोशिकं वदन् शुक्रशोणितकार्य विवियाचष्टे ॥४७॥ नास्विति शक्रात् पितुःशुक्रात् सायवादि शोणितान्मातुः शोणितात् त्वगादि। तदुक्तम्।मातस्त्रीणि पित स्रोणि इति । अन्यत्र तु मृदव: शोणितं मेदो मांसं प्लीहा यकद्गुदः हृवाभीत्येवमाद्यास्तु भावा माभवा मताः स्म श्रुलोमकचा:नायुशिराधमनयो नखाः । दशनां शुक्रमित्यादि स्थिराः विममु- अवाः । इति गर्भाशये तत् स्थितिप्रकारमाह । इत्थंभूत इति । इत्यभूतः ऊर्वतरितहस्तबद्धवोत्र: माळपृष्ठमाश्रितो मोक्षोपायमभिध्यायन् इत्यर्थः । यदाहुः । पाल्यन्तरितहस्ताभ्यां श्रोत्ररंध्र पिधाय सः उद्विग्नो गर्भसंवासादास्ते गर्भ लयान्वितः स्मरन् पूर्वानुभूताश्च नानायोनीश्च यातनाः मोक्षोपा- यमभिध्यायन् वर्त्ततेभ्यासतत्परइति । अन्यत्र विशेषः। कताञ्जलिर्ललाटेसी मालपृष्ठमभित्रितः । पध्यास्ते सङ्कुचनात्रो गर्भ दक्षिणपार्श्वगः वामपाखथिता नारीलीब मध्याश्रितं मतमिति ॥ ४८॥ कालक्रमेणेति । कालक्रममाह यान्नवल्क्यः । नवमे दशमे वापीति । अन्यत्रापि समयः प्रसवस्याथ मासेषु नवमादिष्विति । संपिण्डितशरीरः संकुचद्गात्र:अवाङ्मुखः अधोमुखः सन् जायते उत्पाद्यते सूतिमारुतर्नुनः । इति शेषः । यदाहुः । प्रबलैः सूतिमारुतैः निःसार्यते बाणइव यंत्रछिद्रण सत्वर इति । अन्यत्रापि । क्रियतेधःशिराः सूतिमारुत: प्रबलस्तत: । निःसायंते रुजदगात्री यंत्रविद्रण बालकः । इति । क्षणं निश्चेष्टस्तिष्टति भूमाविति शेषः । एवं शरीरोत्पत्तिपर्यन्तामर्थसृष्टिमुत्का सत्प्राप्येति सामान्यत उक्त्वां शब्दसृष्टिं विविच्य वक्तुं भीत्या रोदितुमिछति इत्युक्तरोदनस्याप्यव्य- क्लवर्णात्मकत्वात् वर्णोत्पत्तिप्रकारं वदन् सर्वमन्त्राणां सामान्यतः कुण्डलिनीतउत्पत्तिमाह । तत इत्यादिना । तदुक्तम्। मूलाधारात्प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः पथात्पश्यंत्यथ हृदयगो बुद्दि- युग मध्यमाख्यः वक्त वैखर्यपिरुरुदिषोरस्य जन्तोः सुषुम्ना बदस्तस्माद्भवति पवनः प्रेरितो वर्ण- संधः श्रोतो मार्गस्याविभक्तत्वहेतोस्तत्रार्णानां जायते न प्रकाश इति । तत्र ततः शरीरोत्पत्यनन्तरं चैतन्यरूपा प्रतएव शब्दब्रह्ममयीसा देवी कुण्डली परदेवता सर्वगात्रेण गुणिता अतएव विश्वात्मना - ·२२ । सटीकम्। प्रबुद्दा जातपबोधा मन्त्र मयं जगत्सूत इति दूरण सम्बन्धः तत्र मूलाधारे कुण्डलीभूतसर्प ववाडी वर्त्तते । तन्मध्ये वायुवशादस्याः सञ्चरणमेव गुणनं । तत्र चैतन्यरूपति स्वरूपाख्यानं सा प्रसिहा । सर्वगेति मामान्यतो व्याप्तिई र्शिता। विश्वरूपिणीति विषयव्याप्तिः शिवसान्नधिमासाद्य स्थितेति शेषः अनेन शैवमिधान्ते शक्तिदशवाच्येयमित्युक्तं सन्निधिशब्दोप्यौपचारिकः तन्मते शिवशक्त्यो- रभेदात् । तदुक्तमभिनवगुप्तपादाचार्यैः । शक्तिश्च शक्तिमटू पाव्यतिरेकं न वांवति । तादात्म्यमन- योनित्यं वन्हिदाहकयोरिति। यद्दा सम्यनिधिस्वरूपं शिवस्वरूपं प्राप्येत्यर्थः वक्ष्यति च पिण्डं भवेत् कुण्डलिनी शिवात्मेति। गुणानां सत्वरजस्तमसामुदयो यस्यां सा नित्यानन्दा चासौ गुणोदया च सा नित्यानन्देन कुण्डलिनीस्वरूपमुक्तं गुणोदयेत्यनेन सांख्यमते प्रकृतिवाच्येत्युक्तम्। यदाहुः । प्रधानमिति यामाहुर्याशक्तिरितिकथ्यते इति ॥ ५० ॥ इदानीमाध्यात्मा धिभूताधिगुणाधिविषयाधिज्यौतिषक- मेणतस्याव्याप्तिमाह । दिक्कालेति । सर्वदेहानुगति । देहव्याप्तिः परापरविराग: काचन परशक्तिः तहिभागेनापि इयं परशक्तिरेव । यदाहुः । भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेवच । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रतिरष्टधेति । अपरयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं बिधि मे पराम्। जीवभतांमहाबाहो ययेदं धार्यते जगत्। यहा परः स्थूल: अपरः महास्थूल: महदादिः तबिभागेन परशक्तिः स्थूलाशक्तिः स्थूलात स्थू ले त्युक्तेः । अनेन महदादिव्याप्ति: । यहा सर्वदेहानुगत्यनेन शव्दतो अर्थतश्चपुंस्त्रीमपुंस- कलिङ्गव्याप्तिर्दर्शिता । शब्दतो यथाशिव इत्युच्यते। कुण्डलिनीत्युच्यते। प्रधानमित्युच्यते । एवं- भूतापि मा खोत्वेनेव निर्दिश्यते इत्याह । परापरेति । परा प्रकृतिः अपरं नपुंसकप्रकतिस्तविभा- गेन तत्यागेन इयं परशक्तिः स्मृता । अयमर्थः यद्यपि लिंगत्रयवाच्या तथापि तुर्णमेवाचल भक्त जन समस्ताकांक्षाकल्पवल्ली परशक्तिः शब्दवाच्येति । अतएव शुभा रमणीया यदाहुराचार्याः पुनपुंसकयोस्तुल्याप्यंगनासु विशिष्यत इति । नित्यलिवानायेपि । सर्वत्रावस्थिताह्येषा कामिनीषु विशेषतः प्रकाशते ततस्तासामतित्तिब कारयेदिति । अंजसा तत्वेन योगिनां हृदयांभोजे नित्यं नृत्यंतीत्यनेनेतैरेव गुरूपदर्शन ज्ञायतेइत्यर्थः दृश्या देशिकदेशितरित्युक्तेः सर्वभूतानां सर्वजन्तूनामा- धारे मूलाधार चक्र स्फुरंतीत्यनेन स्थाननिर्दश: विद्युदाकृतिरित्यनेन ध्यानमुक्तम् । यदा- तडिकोटिप्रख्या स्वरुचिजितकालानलरुचिमिति । अथवा । अनेन अनेकशब्दोत्पत्तिहेतुत्वेना- नेकविलासवतीत्युक्तम् । शंखमध्येयावर्त्तः स यथा शंखमध्यमावत्य तिष्ठति । तहदियमपि देवी- त्यर्थः इदमवांतरवाक्यं भिन्नमेव शंखेति कुंडलीत्यनयोर्हेतुमद्भावेन योजना । कुंडलीभूता कुं- डलाकारतां प्राप्ता ये सर्पास्तेषां । केचन कुंडलीति भिन्नं पदं वर्णयंति । भूतानि सर्पाश्च एते य- था कुटिलगतय स्तददियमपीत्यर्थ इति । तन्न कुडलीपरदेवतेत्यतेन पुनरुक्तः सर्वदेवमयीति देवव्याप्तिः दीव्यतीति देवी तेजोरूपेत्यर्थः अनेन तेजोव्याप्तिः सर्वमंत्रमयीति मंत्रव्याप्तिः शिवा- शिवरूपेत्यर्थः यहाशिवा कल्याणरूपा माक्षात् सर्वतत्वमयीति तत्वव्याप्तिः सूक्ष्मतराविभुरिति वि- रोध परिहारस्तु सूक्ष्मतरा दुर्जाना । यहा सूक्ष्मा त्रसरेणोरपि सूक्ष्मतरा अणुतरा । अनेनाखा- दिव्याप्तिर्दशिता । तदुक्तम् । बालाग्रस्य सहस्रधा विदलितस्यैकेन भागेन या सूक्ष्मत्वात् सदृशी त्रिलोकजननीति । विभुः इयत्तया ज्ञातुमशक्या विधामति सूर्यसोमाग्निरूपम्। यद्दा । विधामे- ति । स्थानत्रयं पातालभूखर्गरूपं अनेन स्थानव्याप्तिर्दर्शिता विचत्वारिंशद्वर्णात्मेतिभूतलिपिमं- - ·२३ - शारदातिलकम् चमयी। पंचाशहर्णरूपिणोति माटकामयी। एवं सामान्यत उत्पत्तिमुक्ता एकद्यादिविशेषाका- रेण शब्दसृष्टिं वदन् प्रसंगादतरतज्जगच्छब्दसूचितामर्थसृष्टिमप्यभिधातुमुपक्रमते । एकधेति । सर्व विशं शब्दार्थरूपं तप्रवर्तिनी तदुत्यादिका शक्तिरेकधा गुणिता वेदादिबीजमुत्यादयतीति संबंधः । एवमग्रेपि वोडव्यम् । वेदादिबीजं प्रणवमत्ये वक्ष्यति श्रीवीजमष्टमे शक्तिबींजनवमे। मनोभवं सप्त- दशे प्रासादमष्टादशे । तुबुरुमेकोनविंशे पिंडमुपांत्ये । चिंतारत्नमेकोनविंशे गणेश्वरं त्रयोदशे मां- तंडभैरवं चतुईशे दौर्गमेकादशे । नारसिंहं षोडशे वाराहं पंचदशे । वासुदेवं ग्ल्यौमिदं गोपालबी- जत्वेनोवृतम् । तहासुदेवशब्देनोक्तम् । तत्सप्तदशे । नारदपंचरात्रोक्तं वियन्मात्रं वासुदेववीज वा ॥ह- यग्रीवं पंचदशे श्रीपुरुषोत्तममिति । श्रीयुक्तपुरुषोत्तम इत्युक्तत्वात् शक्तिशक्तिमनोरभेदान् पुरुषोत्त- मशक्तिबीजं श्रीपुरुषोत्तभवीशब्द नोक्तंतत् सप्तदशे । अत्र कामबीजमेव पुरुषोत्तमबीजत्वेनोक्तम् य- दाहुः । धरया लिंगितो ब्रह्मा मायाविंदुविभूषितः पुरुषोत्तमसंज्ञोत्र देवो मन्मथविग्रह । इति प- न्यान्यपीति । चद्रबीजविंवबीजादीनि ॥६॥ हंसवर्णी चतुर्दशे परात्मनौ वर्णी इति सम्बध्यते । परमात्मवाचकावित्यर्थः । तौ सोहरूपावंत्ये । प्रकृतिपूरुषाविति । यद्यपि पुरुषोनादिस्तथापि मायाशबलितत्वेनाच प्रादुर्भावपचारात् । अन्यत् युग्ममस्याः सकाशादजायतेति । सम्बन्ध स्त ज्योतिर्मन्वादि । त्रैपुरंमन्त्रद्दयं हादशे । शक्तिविनायकं त्रयोदशे । यद्यप्यग्रे नवाक्षरयोगात् वाद- शाक्षरस्तथापि बीजत्रयात्मकत्वं त्रयाणां बीजरूपत्वेन प्राधान्यात् । ह्रीं श्रीं ह्रीं इति तन्त्रान्तरोक्तो वा पाशाद्य नवमे त्राक्षरमिति । त्रिकंटकीयं दशमे । विशेषणविशेष्यभावे वा । त्रैपुटं दशमे । चण्डनायकं चण्डेश्वरं विंशे सौरं चतुर्दशे मृत्युञ्जयमष्टादशे । शक्तिसम्भवमन्वयं नवमे । शाक्तं शा- भवसिति पाठे। शाम्भवं तन्त्रान्तरोक्तं प्रणवमायाबीजप्रासादात्मकं । विनतासुतं। क्षिपओइति तंत्रा- बरोक्तम् । वागोशीत्राक्षरंसप्तमे वागीशमितिपाठे। बाक्षरमिति नवमस्थं शाक्तमेकम् विषापहं नीलकण्ठमेकोनविंशे ॥ ६४ ॥ यंत्रं नवमे गुणत्रयं धामत्रयं चतुर्थे । यद्यप्यथर्ववेदोस्ति तथापि ही- पाध्वर्यचौहावरूपपदार्थत्रयेण यन्ननिष्पादनात् वेदत्रयमित्युक्तम् । श्रुतिरपि । सैषा त्रयीविद्या यन्न इति । वर्णत्रयं प्रणवस्य । अकारोकारमकाराः ॥ ६५ ॥ त्रिपुष्कर तीर्थत्रयम्। तस्य ज्येष्ठमध्यम- कनीयस्वन त्रित्वम्।स्वरानुदात्तखरितात् । देव्यो गायत्रीसरस्वतीसावित्राः ब्रह्मादीनां ब्रह्मविष्णु- महेशानां वयं नवमे देवीति भिन्न पदे । कुण्डलोविशेषणम् । वन्हेस्वयं । दक्षिणाग्निर्हपत्याहव- नीयम् कालत्रयं । अतीतवर्तमानभविष्यद्रूपं । प्रातमध्याहसायंकालरूपं वां शक्तित्रयं । रोद्रीज्येष्टा- वामात्मक। तदाये। प्रभावोत्साहमन्त्ररूपं वा वृत्तित्रयं यजनाध्यापनप्रतिग्रहरूपम्। त्रीणि कर्माणि जीविकेति स्मरणात्। कृषिपाशुपत्येवाणिज्यं वा वृत्तित्रयम्।महदिति पाठे नाडीत्रयस्य विशेषणत्वेन महदिति योज्यम्॥६६॥ नाडीति। नाडीत्रयम्। इडासुषुम्नापिङ्गलारूपमाद्ये। त्रिवगं धर्मार्थकामाः त्रिवर्गों धर्मकामार्थः इत्युक्त: अन्यदिति दोषत्रयादि। पद्मिनीबंधरिति । तन्त्रान्तरोक्तः प्रणवम- याहंसवर्णात्मकः महादेव्या महालक्ष्म्याः अष्टमे देवी तत्वचतुष्टयं । प्रात्मविद्याशिवसर्वतत्वम् ॥६८॥ चतुरःसागरानिति । प्रागादिदिगपेक्षया चतुष्टवां वस्तुतस्तस्यैकत्वात्। अन्तःकरणानि सूक्ष्मादीनिति चाचे सूझा परा पादिशब्देन पश्यन्तीमध्यमावैखर्यः । तदुक्तम्।वैखरी मध्यमाचैव पश्यन्ती चापि सूचया व्युजमेण भवस्य ताः कुण्डलिन्यादितः क्रमात् । इति । भावानवस्थाविशेषान्। जाग्रत्व- । - ·२४ । मटीकम्। प्रसुषुप्तितुरीयान् । विशेषणविशेष्यभावो वा विष्णुमूर्तिरष्टमे । गणेशानामिति । त्रयोदशे । आत्मा- दोति चतुय पोउमिति । उद्माणजालंधरपूर्ण गिरि कामरूपाणि । धर्मादीनामिति चतर्थे । अधर्मादीनामप्यु पलक्षक धर्मार्थादीनां वा । तदाद्ये गजानित्यष्टमे । अन्यदिति । सिद्धादि- मण्ड नदोक्षा हेरंबमंत्रदेवीदूतीबीजादि । पञ्चधैति । क्रमात् पंचकूटादिकमेषा सृजतीति क्रमस्तु वक्ष्यमाण: शक्तिध्वन्यादिकः एवमग्र पिाषटक्रमादिति। पदानि शब्दसृष्टा संयोज्या ऽयमेवार्थस्तेषां व्याख्येयः । पञ्चकूटमिति । हस कलरएते पञ्चवर्णाः एकीकृताः कूटशब्देनीच्यन्ते तस्याः पंचाक्षर- यमित। एकः पंच कामै रपरे बाणबीजरतानि हादशे । तदुक्तम् । दक्षिणामूर्तिसंहितायां । त्रिपुरशोमन्त्रमध्ये बाणा: प्रोक्ता मयेश्वरि । तैरेव पञ्चभिर्बाणविद्या पञ्चाक्षरी भवेत् । पूर्वोक्त पञ्च- कामैस्तु पञ्चकामेखरी भवेत् इति । पञ्चरत्नमिति । ग्लंञम्लम्ज़न्लूमिति । मन्त्रपञ्चकं तन्वान्तरो- तीम् । सिद्धांद्या विजया श्यामा वाराही सुन्दरीत्यपीति । महेशस्यति । अष्टादशे गरुत्मत इति चतुर्विशे । संमोहनानिति । बहुवचनमाद्यर्थम् । संमोहनादीन् कामान् द्वादशे सुरद्र मान् मंदारपारिजातसन्तानकल्पद् महरिचन्दनान् । वायनाद्ये वर्णान् शुक्लादीन् तीये । महेशितुरि- त्यग्रिमेण सम्बध्यते । मूर्तीरष्टादशे कलानिवृत्याद्या आद्ये । बह्मऋचईशानाद्या अष्टादशे। अन्य- दिति जयं । तच्च भूतप्रणवभेदात् इत्यमूर्तिपञ्चगव्यादिधत्तेविधत्ते करोतीत्यर्थः षडक्षरराममन्त्रं प- ञ्चदशे ॥ ७५ ॥ षट्कूटमिति त्रिपुरार्णवोक्तम् । षट्कूटं मध्यवीजम् । तदुक्तं कांतांतवान्ताकुलला- न्तवामनेत्रान्वितं दण्डिकुलं सनादम्। षट्कूटमेतत् त्रिपुरार्णवोक्तमत्यन्तगुह्यं स्मर एव साक्षादिति। गाणयत्यं तन्त्रान्तरोक्तं चतुर्थ्यन्तं वक्रतुण्डंवर्मान्तम् । षडक्षरं शैवमष्टादशे षडक्षरं कृष्णमंत्रं सप्तदशे विशेषणाविशेष्यभावो वा । हिमरुचेंः षडक्षरं चतुई शे नारसिंह षोडशे षडक्षरं पाशुपतास्त्रं विंशे- विशेषण विश थभावो वा ॥७६॥ ऋतूनिति । त्रयोविंशे । आमोदादोनितित्रयोदशे। कोशानूर्मीनाद्ये। रसान् मधुरादोन्। शक्तीरामोदादीनांत्रथोदशे शाकिन्याद्याइतिविंशे शक्तीःशाकिन्याद्याइतिविशेष- णविशेष्यभावोवा । षडध्वनःपञ्चमे । यत्रनवर्म । आधारान्पञ्चमे । जगतियत्सर्वंषड्विधम् । षड्न- सीतामंत्रषट्कर्मासनादि । सप्तार्णमिति । सप्तवर्णपद्मावतोमंत्रंदशमे । त्रिपुरामन्त्रमिति । माया- वीजाद्योनुलोमविलोमभैरवीमन्त्रःसप्तवर्णम् शंखमन्त्रसप्तदशे । विनायकसुब्रह्मण्यंत्रयोदश। यहासप्ता- णं विपुरामन्त्रं विनायकंसप्तवर्णमिति । विशेषणविशेष्यभावः ॥ ७० ॥ व्याहृतीनामिति । एकविंशे स- प्सवर्णमिति । अंकुशमन्त्रसप्तदशे । सुदर्शनंषोडशे । विशेषणविशेष्यभावोवा । लोकान्भूरादिकान्- गिरोविध्यपारियावसह्य कदमलयमहन्द्रशुक्तिमतः खरान्षड्जऋषभगांघारमध्यमपञ्चमधैवत- निषादान् । धातून्त्वगादोनाद्ये मुनीन् व वशिष्टकश्यपात्रिजमदग्निगातमविश्वामित्रभरहाजान् वैवस्वतमन्वन्तरेएतएवऋषयःसप्त । वीपान्जवूलक्षशाल्मलिकुशक्रौंचशाकपुष्करान् । ग्रहानितिकषां- चिन्मतराहु केत्वोर्ग्रहत्वाभावात् सप्तेत्युक्ताः तान्षष्टे । तथाच । वाराहामाहराचार्यः । अमृतास्वाद- विशेषात् छिन्नमपिशिरःकिलासुरस्यदम् । प्राणैरपरित्यक्तांग्रहभावनैवमाप्नोति। इत्यादिना एवमु- परागकारणमुक्तमिदं दिव्यदग्भिराचार्यः राहुरकारणमस्मिन्नित्युक्त: शास्त्रसद्भावः योसावसुरोराहु- स्तस्यवरो ब्रह्मणापुरादत्तः आप्यायनमुपरागदत्तहुतांशेनतेभवितेति। इत्यादिनावहुनाग्रन्थसन्दर्भण राहुकेत्वोहतानिरस्ता । अपिशब्दादजीजनदिति । क्रियानुषज्यते। समिधइत्युतरपदमुत्तरक्रि- - - । । - - ·२५ .. शारदातिलकम्। अथ मात्राट्टतैरनपानायैः पोषितः क्रमात् । दिनात् पक्षात् ततो मासात्वर्द्धते तत्वदे- हवान् ॥ ३२ ॥ दोषैर्दूष्यैः सुखं प्राप्तो व्यक्तिं याति निजेंद्रियैः ॥ वातपित्त- कफा दोषाः दृष्या स्युः सप्तधातवः ॥ ३३ ॥ त्वगसृः ड्मसिमेदोस्थिमज्जाशुक्रााण- वान्विदुः । ज्ञानेद्रियाणि श्रोत्रं त्वक् दृग्जिहानासिका विदुः ॥ ३४ ॥ ज्ञानेन्द्रियार्था श्शन्दायाः स्मृताः कर्मेद्रियाण्यपि । वाक्पाणिपादपाय्वन्धुसंज्ञान्याहुर्मनीषिणः ॥३५॥ वच- नादानगतयोविसर्गानंदसंयुताः। कर्मेन्द्रियार्थाः संप्रोक्ता अंतःकरणमात्मनः॥३६॥ मनोबु- दिरहंकारश्चित्तम् च परिकीर्तितम् दशेन्द्रियाणि भूतानि मनसा सह षोडश ॥३७॥विकाराः स्युः प्रकृतयः पंचभूतान्यहंकृतिः। अव्यक्तं महदित्यष्टौ तन्मात्राश्च महानफि॥३८॥साहंका- राविकृतयः सप्त तत्वविदो विदुः। अग्नीषोमात्मको देहोबिन्दुर्यदुभयात्मकः ॥३९॥ दक्षिणांशः स्मृतः सूर्यो वामभागो निशाकरः। नाड्यो दश विदुस्तासुमु ख्यास्तिस्रः प्रकीर्तिताः ॥४०॥ इटा वामे तनोर्मध्ये सुषुम्णापिङ्गलापरे।मध्यातास्वपिनाडी स्यादग्नीषोमस्वरूपिणी ॥ ४१ ।। गान्धारी हस्तिजिहाचसुपूषालंबुषामता।यशस्विनी शंखिनी च कुहूःस्युः सप्तनाडयः॥४२॥ना ख्योनन्ताः समुत्पन्नाः सुषुम्णा पञ्चपर्वसु ॥ मूलाधारो द्गतप्राणस्ताभिर्व्याप्नोति तत्तनुम् ।। ॥ ४३ ॥ वायवोत्र दश प्रोक्ता वह्नयश्च दश स्मृताः।प्राणाद्या मरुतः पञ्च नागः कूर्मो छ- नंजयः ॥४४॥ कृकलः स्याद्देवदत्त इति नामभिरीरिताः। अग्नयो दोषदृष्येषु संलीना दश देहिनः ॥ ४५ ॥ बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ शरीरस्य जरा- मृत्यू पडूर्मयः ॥ ४६ ॥ स्नायवस्थिमज्जा शुक्रात् त्वङ्मांसास्राणि शोणितात् । पाटकौशिक मिदं प्रोक्तं सर्वदेहेषु देहिनाम् ॥४७॥ इत्थंभूतस्तदा गर्भे पूर्वजन्म शुभाशुभम् स्मरंस्तिष्ठति दुःखात्मा छनदेहो जरायुणा ॥४८॥ कालक्रमेण स शिशुर्मातरंक्लेशयन्नपि । सपिण्डितशरी- रोथ जायतयमवाङ्मुखः ॥४९॥ क्षणात्तिष्टति निश्चेष्टो भीत्यारोदितुमिच्छति । ततश्चैतन्यरू- पा सा सर्वगा विश्वरूपिणी शिवसंनिधिमासाद्य नित्यानंदगुणोदया ॥ ५० ॥ दिक्कालाधन पच्छिमा सर्वदेहानुगा शुभा ॥ ५१ ॥ परापरविभागेन परशक्तिरियं स्मृता । योगिनां हृदयां- भोजे नृत्यन्ती नित्यमंजसा ॥५२॥ आधारे सर्वभूतानां स्फुरन्ती विदुयदाकतिः । शंखाव- संक्रमाद्देवी सर्वमानृत्य तिष्ठति॥५३॥ कुण्डली भूतसर्पाणामंगश्रियमुपेयुषी । सर्वदेवमयी देवी सर्वमंत्रमयी शिवा ॥ ५४॥ सर्वतत्वमयी साक्षात् सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा विभुः । त्रिधामजननी देवी शब्दब्रह्मस्वरूपिणी ॥ ५५ ॥ द्विचत्वारिंशवर्णात्मा पञ्चाशद्वर्णरूपिणी । गुणिता सर्व गात्रेषु कुण्डली परदेवता ॥ ५६ ॥ विश्वात्मना प्रबुद्धा सा सूते मंत्रमयं जगत् । एकथा गुणि सा शक्तिः सर्वविश्वप्रवर्तिनी ॥५७॥ वेदादिबीजं श्रीबीजं शक्तिवीजं मनोभवम् । प्रासादं तुम्बुर पिण्डं चिंतारत्नं गणेश्वरम्।।५८॥मार्तण्डभैरवं दौर्ग नारसिंहवराइजमावासुदेवं हय- ययान्वेति । हविर्भुजः समिधः सप्तश्रुत्युक्ताः । तथाचश्श्रुतिः । सप्ततेअग्नेसमिधः सप्तजिवाः सप्तऋषयः सप्तधामप्रियाणीति । सप्तग्रहाणां वा पर्कः पलाशः खदिरोप्यपामार्गोथपिप्यस्लम्। औदुंबरः शमीवि। - - - - ४ ·सटीकम्। ग्रीवं बीजं श्रीपुरुषोत्तमम् ॥५९॥ अन्यान्यपि च बीजानि तदोत्पादयति ध्रुवम् यदा भवति सा संवित् द्विगुणीकृतविग्रहा ॥ ६० ॥ हंसवर्णों परात्मानौ शब्दार्थो वासरक्षये । सृजत्ये- षा परादेवी तदा प्रकृतिपूरुषौ ॥ ६१ ॥ यद्यदन्यज्जगत्यस्यां युग्मं तत्सदजायत ॥ त्रिगु- णीकृतसाङ्गीचिद्रूपा शिवगेहिनी ॥६२॥ प्रसूते पुरं मन्त्रं मन्त्रंशक्तिविनायकम् ॥ पाशा यं यक्षरं मंत्रं त्रैपुटं चंडनायकम् ॥६॥ सौरं मृत्युंजय शक्तिं शाम्भवं विनतासुतम् । वागी- शं यक्षरं मंत्रं नीलकंठं विषापहम् ॥६४॥ यन्त्रं त्रिगुणितं देव्या लोकत्रयगुणप्रयम् ॥धापत्र- यं सा वेदानां त्रयं वर्णत्रयं शुभम् ॥६५॥ त्रिपुष्करं स्वरान्देवी ब्रह्मादीनां प्रयंत्रयम् पन्हेः कालत्रयं शक्तित्रयं वृत्तित्रयं महत् ॥ ६६ ॥ नाडीत्रयं त्रिवर्ग सा यद्यदन्यत् विधामतम् ।। चतुःप्रकारगुणिता शम्भवी शर्मदायिनी ॥ ६७ ॥ तदानी पद्मिनीबंधोः करोति चतुरक्षरम् ॥ चतुरर्ण महादेव्या देवीतत्वनतुष्टयम् ॥६८॥ चतुरः सागरानंतः करणानां चतुष्टयम् ।। सूक्ष्मादींश्चतुरो भावान् विष्णोर्मूर्तिचतुष्टयं ॥ ६९ ॥ चतुष्टयं गणेशानामात्मादीनां चतु- टयं ॥ ओजापूकादिकं पीठं धर्मादीनां चतुष्टयं ॥ ७० ॥ दमकादीन् गजान् देवी यद्यद- न्यश्चतुष्टयं ॥ पंचधा गुणिता पत्नी शभोः सर्वार्थदायिनी ॥ ७१ ॥ त्रिपुरा पंचकूटं सा सस्याः पंचाक्षरद्वयं ॥ पंचरत्नं महादेव्या सर्वकामफलप्रदम् । पंचाक्षरं महेशस्य पंचवर्ण ग- रुत्मतः ॥ ७२ ॥ संमोहनान्पंचकामान् वाणान्पंच सुरनुमान् ॥ ७३ ॥ पंचप्राणादिकान् वायून् पंच वर्णान् महेशितुः ॥ मूर्तीः पंच कलाः पंच पंच ब्रह्म ऋचः क्रमात् ॥७४॥ मृ. जत्येषा परा शक्ति र्वेदवेदार्थरूपिणी ॥ षोढा सा गुणिता देवी धत्ते मंत्रं षडक्षरम् ॥७५।। पदफूटं त्रिपुरामन्त्रं गाणपत्यं षडक्षरम् षडक्षरहिमरुचेर्नारसिंहं षडक्षरम् ॥ ७६ ॥ ऋतून वसन्तमुख्यान् षडामोदीन् गणाधिपान्।।कोशानीन् रसान् शक्तीः शाकिन्याद्याःषडध्वनः।। ७७॥यन्त्रंषद्गुणितं शक्तेःषडाधारानजीजनत्॥षइविधंयजगत्यस्मिन्सर्वतत्परमेश्वरी।।७८॥ सप्तधा गुणिता नित्याशंकरार्द्धशरीरिणी ॥ सप्तार्ण त्रिपुरामन्त्रं सप्तवर्ण विनायकम् ॥७९॥ सप्तकंव्याहृतीनांसा सप्तवर्णसुदर्शनम् ॥ लोकागिरीन्स्वरान्धातून्मुनीन्द्वीपान्ग्रहानपि । ८०॥समिधःसप्तसंख्यातासप्तजिहा हविर्भुजः। अन्यत्सप्तविधयद्यत्तदस्याःसमजायत।।८१॥ अष्टधागुणिताशक्तिःशैवमष्टाक्षरद्वयम् ॥ विष्णोःश्रीकरनामानं मन्त्रमष्टाक्षरंपरम् ।। ८२॥अ- ष्टाक्षरं हरेः शक्तेरष्टाक्षरयुगं परम् ॥ भानोरणशक्षरं दौर्गमथार्ण परमात्मनः ॥८॥ अथ- र्ण नीलकंठस्य वासुदेवात्मकं मनुम् ॥ यन्त्र कामार्गलं दिव्यं देवीयन्त्रं घटार्गलम् ॥ ८४ ॥ सदा हविर्भुजइत्यत्रमसम्बध्यते सप्तजिह्वास्त्रिविधाअपिपञ्चमे । अन्यदिति । प्रकृतिविकृतित्रिपुरातत्त्व गरुडमन्त्रयन्त्रपटलमन्वयवैवस्वतमन्त्रादि । शैवं हयमय कोनविंशः विष्णोः श्रीकरनामानं परमष्टा- क्षरं कष्णस्य हावपि सप्तदशे हरेरिति पञ्चदशे। शक्तरिति नवमे युगलमपि भानोरिति चतुर्दशे दौगं यमप्येकादशे परमात्मम इति षष्ठे नीलकण्ठस्येतिनीलकण्ठशब्देन क्षेत्रपालमन्त्रो गृहीतः सविंशेत- न्वान्सरोलो वामों नीलकण्ठाय स्वाहेति वासुदेवाय स्वाहेति वासुदेवात्मकं मनुमत्रम् । पागमशा - ·२७ शारदातिलकम् । गन्धाष्टक शुभं देवी देवानां हृदयंगमम् ॥ ब्रम्हयाद्याभैरवान् शर्वमूर्तीराशावसूनपि ॥ ८५॥ अधपीठ महादेव्या अथाष्टकसमन्वितम् ॥ अष्टौ सा प्रकृतिर्विघ्नवक्रतुंडादिकान् क्रमात् ।। ४६ ॥ अणिमादिगुणाभागान् वहेमूतीर्यमादिकान् ॥ अधात्मकं जगत्यस्मिन् सर्व वितनुते यदा ॥ ८७ ॥ गुणिता नवधा नित्या सूते मन्त्रं तदात्मकम् ॥ नवकं शक्तितत्त्वानां तत्व- रूपा महेश्वरी ॥ ८८॥ नवकं पीठशक्तीनां शृङ्गारादीन् रसानव ॥ माणिक्यादीनि रत्नानि नववर्गयुतानि सा ॥ ८९ ॥ नवकं प्राणदूतीनां मण्डलं नवकं शुभम् ॥ यद्यन्नवात्मकं लोके सर्वमस्या उदञ्चति ॥ ९० ॥ दशधा विकृता शम्भो मिनी भवदुःखहा ।। दशाक्षरं गण- पतेस्त्वरिताया दशाक्षरम् ॥ ९१ ॥ दशाक्षरं सरस्वत्या यक्षिण्याः सा दशाक्षरम् ॥ वा- स्ने मन्त्रस्य मनुशब्दः संज्ञा भो नमो वासुदेवायेति तन्वाम्सरीतम्।कामार्गलं सप्तदशे। तस्य कामा- गलत्वेन प्रसिद्धाभावात्तत्रान्तरोता कामार्गलम् । व्योम ब्रह्मेन्द्रलोकेशवहिवामाक्षिविन्दुमत् । कर्णि- कायां लिखेत् साध्यं कामिनी च दलाष्टके । मूलं मासकलापत्रेष्वालिखेत् स्वरभेदितम् । दम्तपत्रेषु सनिन्नवणे: सान्तश्च कादिभिः । वेष्टयेन्मन्दिरणेतत् बहिःशक्त्याङ्ग शेन च । यन्त्रं घटार्गलेनैतत्तुल्य कामार्गलं विदुरिति । दिव्यं यमार्गलमित्यर्थः । दिव्ययमार्गलयन्त्रमित्युक्तोः, इदं चतुर्विंशे । देवीभुव- नेशी इलेखा शक्तिदेव्याख्या इत्युक्त: तस्या यन्त्र घटार्गलं मवमे । गन्धाष्टकमपि त्रिविधं तुर्ये देवो विष्णु: देवः शिवश्च देवी देवी च देवौ च देवाः तेषां क्वचिहिव्यमिति पाठः तदा देवानामिति सामान्येन वाप्रपाद्याः षष्ठे अष्टौ भैरवान्नवमे । सर्पान् पयोविंशे अष्टमूर्तीविशे, पायाः पूर्वादीः । वसूनिति । धरो ध्रु वश्च सोमश्च पापच वानिलोऽनल: । प्रत्यूषश्च प्रभासस्थ पष्टते वसवः स्मृता इति । अष्टाष्टकसमन्वितमष्टपीठं चतुःषष्टिविधं यथा । मायामङ्गलमा- गवामममहालक्ष्मीचरिबाभृगुः छायाछचहिरण्यहस्तिनमहेन्ट्रोडीशचम्पापुरम्। षष्ठं क्षीरकमनने सरपुरैलाचन्द्रपू:श्रीगिरिः कोलाकुलकपूर्णपर्वतकुरुक्षेचेकसिद्धार्बुदाः१२काश्मीरकाम्रकान्तामलय- गिरिवरकारकन्ध तदेवीकोट्टामातेशजालन्धरसुरभिमनीषाट्रिकाशीप्रयागाः १४ चिस्रोतःकामको- होन्नयिनिसमथुरं कोशलाकान्यकुमोद्याणौताराट्टहासाविरजरहततःकुंडिनं राजगहम्॥१२॥नेपाल पुण्डवईनमालवपरसीरकामरूपकेदाराविध्यमहामठगोश्रुतिकाम्पिख्यश्रीपीठमरूदीशाइति प्रक- सीराद्ये । विघान् वक्रतुण्डांश्च त्रयोदशे। अणिमादीति। अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा। ईथित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं प्राप्तिरेव चेति । नागान् गजानष्टमे । षन्हिरिति पञ्चमे । यमादिका- मन्त्ये । पन्यदिति । श्रीबाणरतिप्रियधूमावतीमन्त्रादि ॥ ८७ ॥ नवधेति । जगति यावाम् मवात्मको मवाक्षरो मन्त्रस्तं सूते सशाङ्ग नवार्ण गोपालमन्त्रादि। सत्यम्तं पूर्वक्रियया उत्तरपद्यमुत्तरक्रियया सम्बध्यते । शक्तितत्त्वानामिति । प्रकृति दो बिन्दुर्बिन्दु दे बीजरौद्री ज्येष्ठा वामेति। नव शक्तित- वानि पाद्ये वक्ष्यमाणानि दश सदाशिवव्यतिरिनानि नवेत्यन्ये । पीठशक्तीनामिति । सत्तम्मन्- ष्वपि तच तत्र शृङ्गारादीन् अङ्गारवीरकरुणाडतहास्यभयानकाः । बीभत्सरौद्रशान्ताच नव काष्ये रसाः स्मृता इति । रत्नानि नव वर्गाश्च षष्ठे । प्राणदूतीनामिति । त्रयोविंशे मण्डलं नवनाभं - - - ·२८ । सटीकम् । सुदेवात्मकं मन्त्रमश्वारूढा दशाक्षरम् ॥ ९२ ॥ त्रिपुरादशरूपं सा त्रिपुराया दशाक्षरम् ॥ नाम्ना पद्मावतीमन्त्रं राममन्त्रं दशाक्षरम् ॥९३ ॥ दशकं शक्तितत्वानां तत्त्वरूपा महेश्वरी ॥ नाडीनां दशकं विष्णोरवतारान् दश क्रमात् ॥ ९४ ॥ दशकं लोकपालानां यद्यदन्यत् सृजत्यसौ ॥ एकादश क्रमात्संविदगुणिता सा जगन्मयी ॥ ९५ ॥ रुद्रैकादशनीमार्ष शक्ते रेकादशाक्षरम् ॥ एकादशाक्षरं वाण्या रुद्रानेकादश क्रमात् ॥ ९६ ॥ समुगिरति सर्वात्मा तीये । यद्यदिति । नवकुण्डं नवग्रहकर्मचक्रनवकोष्टादि । गणपतेरिति । क्षिप्रप्रसादस्य त्रयोदशे । त्वरिताया इति दशमे। मायाहीनम् । तदुत्ताम् ।वर्म खे च तदन्त्यः शिवयुक् चरमोङ्गमायुसाविलबम्। अन्त्यः सयोमिरखाजित: सतारो मनुई शार्णयुत इति । धर्मेति । वर्म हुँ। खे स्वरूपं च स्वरूपं तदन्त्यः छ: शिवयुगेकारयुतः छे चरमः क्ष: अङ्गना स्त्री द्यु हकारः सार्विलब उकारानुस्वारयुतं तेम हुँ अन्त्यः धः सयोमिरेयुतः क्षे अस्त्रं फट् सदन्तः सतारः प्रणवः युगादौ इति त्वरिता दशा- क्षरोवारः । नारायणीयतिाभुवनेशो भूतदण्डी कलान्तान्त्यं सयोमिकम् । तत्पश्चमं सदन्तं सरु, सा- मन्तमासयं रामाख्या दीर्घमाद्यं च कोपतत्त्व हरांन्तयुक् । एतत्फडन्त तारादि मंचं विद्याहशाक्ष- रमिति । भुवनेति । भुवनेशो हाभूतं उः दण्डो ऽनुस्वारः सेन हु कलाः स्वरास्तदन्त्यः कः तदन्त्यः ख: सयोनिकं एकारयुतं तेम खे तत्पञ्चमं चतदंत्यं छः सरुद्र एकारयुतं तेन के सामन्तान्तः विस- ईम्स प्रालयं क्षकारः रामाख्या स्त्री आद्यं हु सदीर्घ हूं कोपतत्वं क्ष: हकारेण एकारण अंत्ये पुक् झं एतत्फडंसं प्रणवादिकं दशवर्णाम् । सरस्वत्या इति सप्तमे। यक्षिण्या इति संचान्तरोक्तं श्रीं श्रीं यक्षिणि हहहं स्वाहा । इति । वासुदेवात्मकमिति । गोपालं सप्तदशे । अश्वारूढेति।बीजत्रयमुत्वा दशमे । तत्रान्तरे दशाचर्या एव उद्धृतत्वात् । तदुक्तम्। पाद्यस्त्रयोदशो दण्डी ततस्त्वं कादशः परम् । अष्टमस्य टतोयं स्यादाद्यतार्तीय संयुतम् । षष्ठाद्यं सप्तमस्यापि द्वितीयं षष्ठपञ्चमम्। पाद्यैकादशसं- युक्त पश्चात्सप्तमपञ्चमम् । सत्तुर्येण युतं पश्चात् सप्तमस्य द्वितीयकम्। पाद्यतार्तीयसंयुक्त हिठः प्रोक्ता दणाक्षरोति । दशकूटमिति । मध्यबीजस्य षट्कूटत्वमाद्यन्तबीजयोः क्रमेण कूटद्दयम् । कूटद्दय- मिति मिलित्वा दशकूटं त्रिपुराया इति तंत्रान्तरोक्तम् । ऐसहस्हींम्ही त्रिपुरायै नमः इति प- प्रावतीमंचं तन्वान्तरोलम् । इन्हें पद्म पद्मावति स्वाहेति । रमामन्त्रमष्टमे । राममन्त्रमितिपाठे पंचदशे । शक्तितत्वानामिति । पंचमे । नाडीनामित्याद्ये। अवतारानिति सप्तदशे । लोकपालाना- सिति तुर्ये । भन्यदिति । अग्निमन्त्रसंस्कारजयदुर्गामवादि ॥ ८५ ॥ रुद्र कादशनीमिति । षडंगर- कात्तो रुद्राध्यायस्य तादृशःएकादश तु रुद्रस्य रुद्र कादशनीत्विति। षडंगरुद्रस्तु यज्जाग्रतः षट्स- इस योर्षा हाविंशतिस्ततः पासुःशिशानो बिधाडित्यनुवाकवयं शतम्। सहस्रशीर्षेति षोडषग्भिईि- सीयम् । षड्भिस्तृतीयम् । शतमिति । शतरुद्रीयेणास्त्रं । शतरुद्रस्तु । षट्षष्टिर्नीलसूक्तंच पुनःषोड- अजुक्जपः एषतेइनमस्तेहेमतं विहयमेवच । मोदुष्टमचतुष्कंच एतत्तुशतरुद्रियमिति। पाद्यशक्तः सरस्वत्या: एकादशाक्षरंसप्तमे । यहााद्यशक्तनित्यक्लिनायास्तम्बान्तरोक्तः ह्रीं नित्यक्लिने मदवे स्वाहेति । प्राधेतिपाठे: देवीविशेषणम् । वाण्या प्रयमपिसप्तमे । रुद्रानिति । हरश्चबहुरूपश्चत्रा ।

·२८ शारदातिलकम्। गुणिता द्वादश क्रमात् ॥ नित्या मन्त्र महेशान्याः वासुदेवात्मकं मनुम् ॥९७॥. शशीम्भानून हरेर्मूर्तीर्यन्त्रं सा द्वादशात्मकम् ॥ अन्यदेतादृशं सर्व यत्तदस्यामजायत ॥९८ ॥ चतुर्विशति तत्त्वा सा पदा भवति शोभना ॥ गायत्री सवितुः शंभोः गायत्री मदनात्मिकाम् ॥ ९९ ॥ गायत्री विष्णुगायत्रीं गायत्रीं त्रिपदात्मनः ॥ गायत्री दक्षिणामूर्तेः गायत्रीं शंभुयोषितः ॥ १००॥ चतुर्विशतितत्वानि तस्यामासन् परात्मनि ॥ द्वात्रिंशद्भेदगुणिता सर्वमन्त्रमयीवि- भुः॥१०१॥ सूते मृत्युंजय मन्त्रं नारसिंह महामनुम् ॥ लवणाव्यं मनु मन्त्रं वरुणस्प महात्म- नः॥ १०२॥ हयग्रीवं मनुं दौर्म वाराहं वन्हिनायकम् ॥ गणेशितुर्महामन्त्र मन्त्र सेनाधिपस्प म्बकवापराजितः।वषाकपिश्चशंभुश्चकपीरैयतस्तथा।मृगव्याधश्चशर्वश्चकपालीतिशिवा मतापत्रा- प्यन्वदितिज्ञेयम् । तच्च शक्तिविनायकमन्त्रादि। समुगिरतीति। क्रिया काकाक्षिगोलकन्यायेन पूर्वो तरवाक्ययोः सम्बध्यते। पन्त्यायोनिर्बन्धमात् सर्वोत्तरवाक्येअन्यदित्यंत सम्बध्यते । इतउत्तरं भिन्न- मेववाक्यमानित्याममहेशान्यावञ्च प्रस्तारिण्याश्चदशमोवासुदेवं पंचदशोराशीनष्टमोभानून् हरेर्मू- तीच पंचदशे । यन्त्रं मवमे। पन्यदिति । खङ्गमन्त्रादि । एतादृशमित्यनेनैतदुक्तं भवति। पयोदशधा गुणिता वागीश्यर्याखारूढामन्त्रा विश्वेदेवादिकं चतुर्दशधा लक्ष्मीवासुदेवगोपालमन्त्रभुवनादिकम्। पंचदशधा मित्या शूलिनीमन्नतिथ्यादिकं षोडशधा चक्रमन्त्रं खरकलादिकं सप्तदशधा लघुपञ्चमी- तारादिविद्यामन्त्रादिकम् । अष्टादशधा कृष्णवामनं मंन्त्र अग्निसंस्कारादिकम् । ऊनविंशतिधा सणधरामवादिकम्। विंशतिधा हलधरउमामहेश्वरमन्त्रादिकम्। एकविंशतिधा बटुकनाममन्बत- बादिकम्। द्वाविंशतिधा कृष्णान्माधिपतिसुमुखीमन्त्रादिकम् । त्रयोविंशतिधा लघुश्यामापुरुषो- तमन्दङ्गमन्त्रादिकं सूत इति । एवं पराईपर्यन्तं सृष्टेः सत्वाहहीनां वक्तुमशक्यत्वात् प्रधामभूता पाह ॥४८॥ चतुरिति । चतुर्विंशतिस्तत्त्वस्वरूपं सद्रूप आत्मा यस्याः सा चतुर्विंशतिधागुणिते- त्यर्थः । सवितरित्येकविंशे । शम्भोरिति । तन्त्रान्तरोक्ता । तन्महेशाय विद्महे वाग्विशुद्धाय धीमहि तन्नः शिवः प्रचोदयात् । इति । मदनामिका सप्तदशति । विष्णुगायत्रापि सप्तदशे । पुरुषोत्त- मगायत्री च विष्णुगायत्रीशब्देनोप्ता । तन्त्रान्तरोता वा नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि सन्नी विष्णुः प्रचोदयात्। इति त्रिपदात्मनः त्रिपुरायाः सा हादशे । दक्षिणामूर्तये विद्महे ध्या- मस्थाय धीमहि तन्नो धीरः प्रचोदयात् । इति । शम्भुयोषित इति । सर्वमोहिन्यै विधाहे विश्वज- मन्यै धीमहि तन्नः क्लिन्ने प्रचोदयात् । इति । तत्त्वान्याद्ये । एता गायत्रास्तत्त्वान्यप्यस्यामास- मनुत्पन्नानि। पत्राप्यन्यदिति ज्ञेयम् । तच्चानिसमृध्याग्निदक्षिणामूर्त्तिचिटिमन्ववक्रतुण्डदुर्गा- त्वरितामिनृसिंहगडत्यग्रोवगायत्रद्यादि । मृत्युञ्जयं वैदिकं त्रयोविंशे । नारसिंहं पोडशे महा- मनु मम्बराजमिति पूर्वविशेषणम्। लवणाद्यं हाविंशे लवणस्येति श्रुत्युक्तम्। महात्मनः इति विशेषणं तेनमहावारुणमित्यर्थः । हयग्रीवंपंञ्चदशे । दौगं श्रुत्युक्तम् अंबिके अम्बालिके इत्यादिकम् । वाराह पचदशे वह्निनायकमग्न्युपस्थानमंन्त्र पञ्चमे गणेशितुः हरिद्रागणेशस्य।ओं हुगंग्लौहरिद्रागणपतये वरवरदसर्वजनहृदयं स्तम्भय स्वाहा । पाथर्वणिको वक्रतुण्डस्य वा । रायस्पोषप्रदाता च निधिदो - । - - - ·३० सटीकम् । सा ॥ १०३ ॥ मन्त्रंश्रीदक्षिणामूर्तेर्मालामन्त्रं मनोभुवः॥ त्रिधुभं वनवासिन्याः अघोराख्य महामनुम् ॥ १०४॥ भद्रकालीमनुं लक्ष्म्याः मालामंत्रं यमात्मकम् ॥ मत्रं सा देवकीसूनोर्मत्रं श्रीपुरुषोत्तमं ॥ १०५ ॥ श्रीगोपालमनुं भूमेर्मनुं तारामनुक्रमात् ॥ महामंत्रं महालक्ष्म्याः म- नं भूतेश्वरस्य सा ॥१०६॥ क्षेत्रपालात्मकं मन्त्रं मन्त्रमापन्निवारणम् ॥ सूते मातंगिनी वि- द्यां सिद्धविद्यां शुभोदयाम् ॥ १०७ ॥ अनेन क्रमयोगेन गुणिता शिववल्लभा ॥ षट्त्रिंश- तं च तत्त्वानां शैवानां रचयत्यसौ ॥ १०८ ॥ अन्यान्मत्रांश्च यन्त्राणि शुभदानि प्रसूयते ॥ रखदो मतः । रक्षोहणो वलगहनो वक्रतुण्डाय हुं।महामन्त्रमित्युक्तः अत्रैव वक्ष्यमाणो महागणपति- मन्त्रो वा संप्रदायेन तस्य हात्रिंशदक्षरत्वात् ॥ पवाधिपस्य तन्त्रातरोक्तः॥पों ह्रीं अवरूपरसचतुष्ट- यरूपममोनमः पवाधिपतये ममावं प्रयच्छ स्वाहेति ॥ दक्षिणामूरेकोनविंशे ॥ मालामंत्रं हाधि- शद क्षरं मनोभुवः तन्त्रातरोक्तम् ॥ बिष्टुभमिति।तदम्तर्गतोतोपचारात् ॥ हात्रिंशदक्षर उच्यते तर्द- तर्वासप्ततिमंबाणामुद्धतत्वात् ॥ तम्मध्ये हात्रिंशदक्षराणामपि सत्वात् ॥ अघोराख्यं तन्त्रातरोक्तम्॥ ग्रन्थकारोत्तस्यैकपंचाशदक्षरत्वात् ॥ यदाह ॥ नकारस्ततोदन्तसभित्रकालं भगस्यांततो वाथ सेत- स्य चान्ते ॥ ततो घोररूपा यकारस्य चारते हनहन्बतोथोदहहन्दतश्च ॥ पञ्चाभ्यासमुक्ता तथा भ्राम यस्यात् ॥ शिरोन्तं च वर्मादिकं फट्पदं चेति ॥ नकारेति ॥ ममो भगवते अघोररूपाय हमर दह २ पच २ भ्रामय २ इंफट् स्वाहा॥ चतुस्त्रिंशदो ऽघोरमंत्रः अघोरानुष्टुप्अघोरामुमाद्याः॥६॥ २।८ । १० । २ । २ । षडगम् । भद्रकालीमनुं चतुर्विशे ॥ महालक्ष्म्याः दशमे । सर्वतोभद्ररूपं यमा स्मकमिति मन्त्रहयं चतुर्विशे ॥ देवकीसूनोरिति तं सुकीादिकं सप्तदशे । श्रीपुरुषोत्तममम् त- वातरोक्तं भोंनमो भगवते वासुदेवाय पुरुषोत्तम भायुमें देहि विष्णवे प्रभविष्णवे नमः । श्रीगोपाल मनु यन्बाङ्गइयमपि सप्तदशे ॥ भूमेमनु॥उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना॥मृत्तिके हर मेपा यन्मया दुषकसं कृतमिति तम्बातरोक्तम् ॥ तारामनु संघान्तरोत्तम् । मोहीहीझ्नमस्तारायै सकलदुस्तरंतारय २ सर २ स्वाहा इति ॥ महालक्ष्याः मनु श्रीसूक्तलक्षणम् । भूतेश्वरस्य मचं सम्पांसरोक्तं ॥ मोनमो भगवते रुद्राय सर्वभूताधिपतये भूतप्रेतपिशाचिनी माशयनाशय इति ॥ क्षेत्रपालात्मकं तन्चान्तरोक्तं ॥ एह्य हि विदुषि विमुखि नर्तय २ विघ्नमहाभैरवक्षेत्र पास इमं बलिं ग्रह २ स्वाहेति ॥ पापविवारणं तंत्रांतरोक्तं पत्र, एकविंशत्यक्ष्यरस्य वक्ष्यमाणत्वा- त् । मातंगिमों तवांतरोक्तं ॥ भोंहींऐं श्रींनमो भगवति उच्छिष्टचांडालि श्रीमांतंगखरि सर्वजन वथंकरि स्वाहेति ॥ सिद्धविद्या तंत्रांतरोक्तं ॥ पूर्वोक्ताया एव सिद्देत्यादिविशेषणं वा इत्यपि जे- यम् ॥ तच्च वैष्णवतत्वशैवव्यापकमंत्रादि ॥ १०७ ॥ पनेनेति ॥ पनेन क्रमयोगेन गुणिता षट्त्रिंश- हारगुणिता इत्यर्थः शैवानामिति पञ्चमे॥१०॥सम्यान्मचानिति तंत्रान्तरोलोच्छिष्टगणपतिपुरुषो- समव्यापकर्मचादीन् पूर्वो यथा ॥ भोममो भगवते एकदंष्ट्राय हस्तिमुखाय लंबोदराय उच्छिष्टम- हात्मने क्रोष्टुंडीहुंधेघेखाहेति । वतीयंसप्तदशे यंत्राणीति यंत्रपटलप्रोक्तकोष्टात्मकंयंचाष्ठमपटल प्रोक्तं महालक्ष्मीमंत्रादीनि ॥ भनेन क्रमयोगनेति । सामान्योक्तेमंत्रान् यंत्राणीति च तथोक्तरष्ट चिंगसा गुगिता अष्टत्रिंशत्कलामंचास्तवीजादि ॥ नवदुर्गापुरुषोत्तमनेवांगमंत्रादीन् यंचाणि - ॥ ॥ ॥

·२१ शारदातिलकम् । द्विचत्वारिंशता मूले गुणिता विश्वनायका ॥ १०९ ॥ सा प्रसूते कुण्डलिनी शब्दब्रह्ममयी विभुः ॥ शक्तिं ततो ध्वानस्तस्मात् नादस्तस्माभिरोधिका ॥ ११० ॥ ततोद्देन्दुस्ततो बिन्दु स्तस्मादासीत्परा ततः ॥ पश्यन्ती मध्यमा वाचि वैखरी शब्दजन्मभूः ॥१११॥ इच्छाज्ञान क्रियात्मासौतेजोरूपागुणात्मिका ॥ क्रमेणानेनसृजतिकुण्डली वर्णमालिकाम् ॥११२॥ अका- रादिसकारान्तां द्विचत्वारिंशदात्मिकम् । पञ्चाशद्वारगुणितापश्चाशद्वर्णमालिकाम् ॥ ११३॥ सूतेतवर्णतो भिन्ना कला रुद्रादिकान् क्रमात् ॥ निरोधिका भवेद्वद्विरद्देन्दुःस्यानिशाकरः ।। ॥ ॥ खामावराहमृसिंहयंत्रादीनि सूते इति सूचितम् । हिचत्वारिंशतेति ॥मूले मूलाधारे हिचत्वारिं- यता गुपिता विश्वमायिका कुण्डलिनी । अनेन क्रमेण प्रकारादिशकारांतां हिचत्वारिंशदामिका वर्णमाला सूजतीति संबंधः तमेव क्रममाह ॥ १०८ ॥ शक्तिमिति ॥ सा कुण्डलिनी शक्तिः प्रसूते ॥ ततः मोर्ध्वनिरासोत् ततस्तस्मात् ध्वनेरित्यादि जेयम् ॥ अपंचक्रमो अन्यकता सर्वशेष उन्नोपि एकाधक्षरोपवावप्यनुसन्धयःतत्र सत्यप्रविष्टा चिच्छिलावाच्या परमाकाशावस्था सैव सत्वप्रविष्टार- जोनुविदा सती ध्वमिशब्दवाच्या पक्षरावस्था सैव तमोनुविधा मादशब्दवाच्या पथ्यतावस्था सेव तमःप्राचुयानिरोधिका शब्दवाच्या सैव सत्वप्राचुर्याद दुशष्दवाच्या तदुभयसंयोगबिंदुःशष्ट्या- चा। यदाहुः इछाशक्तिबलोक्कष्टो जामशक्तिप्रदीपक: पुंरूपिणो च सा शक्ति: क्रियाख्या सृजति प्र- भुरिति ॥ पस्यामेव बिन्दुः स्थानांतरगतः पराद्याख्यो भवति ॥ तस्मादिति परा मूले । पश्यन्ती स्वाधिष्टाने मध्यमा इदये वैखरी मुखे ॥ तदुक्तं सूक्ष्मा कुण्डलिनी मध्ये ज्योतिर्माचामरूपिणी । पत्रोचविषया तस्मादुद्गच्छत्यूर्ध्वगामिनी॥ स्वयं प्रकाया पश्यन्ती सुषुम्णामश्चिता भवेत्॥ सैव त- तपंकजं प्राप्य मध्यमा मादरूपिणी ॥ सतः संजल्पमाषा स्यात् पविभतोर्ध्वगामिनी ॥ सैयोर: कंठतालुस्थापिरोघ्राणरदस्थिता ॥ जिह्वामूलोठनिस्यूतसर्ववर्णपरिग्रहा॥ शष्दप्रपञ्चजननी श्रोचपा- मात वैखरीति ॥ कादिमलेपि,स्वात्मेछा शक्तिघातेन प्राणवायुखरूपतः । मूलाधारे समुत्पत्र परा ख्यो मादउत्तमः । स एवोवं तया मीतः स्वाधिष्टाने विभितः । पश्यंत्याख्यामवाप्नोति सयवोर्ध्व- शनैःशनैः। पनाहते बुद्धितत्वसमेतो मध्यमाभिधः सथा तयोर्ध्व नुवः सन् विशुद्धौ कण्ठदेशतः । वैखर्या त्यस्ततः शीर्षकण्ठताल्वोष्ठदतगः । जिवामूलाप्रपृष्ठस्थस्तथानासागतः क्रमात् ॥ कण्ठताल्वोष्ठदं- तोष्ठकठोष्ठहयतस्तथा ॥ समुत्पवान्यक्षराणि क्रमादादिक्षकावधि ॥ भादिक्षांतरसत्येषामक्षर त्वमुदीरितमिति ॥ तथा च श्रुतिः । चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये ममी षिणः । गुहा वीणि निहितामेंगयंति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तीति ॥ अथ वा चिच्छक्तिरेव परा- ख्या चैतन्यामासविशिष्टतया प्रकाशिकामायानिष्पदा परा वागित्यर्थः सस्पन्दावस्थाः पंयंत्याद्याः तत्र सामान्यप्रस्पदप्रकाशरूपिणीं विंदुतत्वात्मिकाम् । मूलाधारादिनाभ्यंतरव्यक्तिस्थानां पश्यंतीमा- ॥ पश्यंतीति ॥ त्रामामकत्वात् पश्यंतीत्यर्थः बाह्यांतः करणात्मिकां हिरण्यगर्भरूपिणी नाद बिन्दुमयीं माभ्यादिदयान्ताभिष्यप्तिस्थानां विशेषसंकल्पादिसतत्वाम् । मध्यमामाह॥ मध्यमेति॥ मध्यमा बुधिर्यस्या इति विग्रहः विरापिणीं बीजास्मिक हृदयाद्यास्याम्ताभिव्यक्तिस्थानां शब्द ॥

·३२ सटीकम्। ॥११४ ॥ अर्कः स्यादुभयोर्योगे बिन्द्वात्मा तेजसा निधिः॥ जाता वर्णा यतो बिन्दोः शिव शक्तिमयादतः ॥ ११५ ॥ अग्नीषोमात्मकास्ते स्युः शिवशक्तिमयावेः॥ येन संभवमाप- मा सोमसूर्याग्निरूपिणः ॥ ११६ ॥ ॥ इति शारदायां प्रथमः पटलः॥१॥ ॥ ततो सामान्यात्मिक वैखरीमाहवाचीति॥विशेषेण खरत्वात् वैखरीत्यर्थः।तपूर्णत इतिाते च ते वय ततः पभित्रायाः कला ताः सूते रुद्रादिकान् सूत॥पादिशब्देन तच्छतायः विष्णवः विष्णुशक्तयःपञ्चा शहौषधयश्च पञ्चाशत्कामाः तच्छतयश्च पञ्चाशत् गणेशातच्छक्तयः पञ्चाशत्क्षेत्रपालाच मच पंचाश- दौषधयो यथाच दन कु।चंदनागरुक:रोशोररोगजलघुसृणाः कंकोलजातीमांसीसुरचोरग्रन्थिरोचना पचा:पिप्पलबिल्व गुहारुणटणकलवंगाद्वकुंभिवंदिन्यः।सौदुम्बरिकाश्मरिकास्थिराब्जदरपुष्यिकाम- यूरशिखालचाग्निमयसिंहोकुगाहवदर्भाश्च कृष्णदरपुष्यो।रोहिणटुंटुकहहतीपाटलिचित्रातुलस्य- पामार्गाः । शतमखलतादिरेफा: विष्णु क्रांतामुसल्यथांजलिमो ॥ दूर्वा श्रीदेविसहे तथैव लक्ष्मी सदा भद्रे ॥ प्रादीनामिति कथिता वर्णानां क्रमवशादथौषधयः गुलिकाकषायभसितप्रभेदमि- खिलसिचिदायिन्य इति ॥ प्रासामौषधीनां प्रयोजनान्तरमप्युक्तं ॥ कादिमते ॥ यो यो मंत्रस्तस्य तस्य वर्णीषधिविनिर्मिताः,तत्तदोत्थसंख्याभिर्गुलिकामंत्रसिद्धिदा ॥ तयाभिषेकस्तष्ठरणं तत् खादस्त हिलेपनं ॥ तत्पूजा च तथा सिद्धिदायकः स्यानचान्यथेति पंचाशत्कामास्तच्छत्तयश्च यथा कामकामदकान्ताच कान्तिमान् कामगस्तथा॥कामाचारश्च कामी च कामुक कामवर्द्धनः। रामो रामचरमणो रतिनाथोरतिप्रियः॥रात्रिनाथोरमाकान्तोरममाणो निशाचर:॥नन्दकोनन्दनचैव नन्दी नन्दयिता पुनः॥पञ्चबाणो रतिसखः पुष्पधन्वा महाधनुः॥भामणी भ्रमणचव भ्रममाणो धमीपरः॥ चान्सय भ्रामको भृङ्गो भान्तचारो भ्रमावहः ॥ मोहनो मोइकोमोहो मोहवईन एव च ॥ मदनी मन्मथ चैव मातंगो भृङ्गनायकः ॥ गायनो गीतिजश्च व नर्तकः खेलकस्तथा ॥ उन्मत्तो मत्तकच व विलासो लोभवईनः ॥ दाडिमी कुसुमाभाथ वामाङ्क शक्तिसंयुताः ॥ सौम्यारक्ताम्बराः सर्वे पुष्पबा- णेसुकार्मुके ॥ बिधाणाः सर्वभूषाद्या कामाः पञ्चाशदीरिता: ॥ रतिः प्रीतिः कामिनी च मोहिनी कमलप्रिया ॥ विलासिनी कल्पलता कामला च शुचिस्मिता ॥ विस्मिताक्षी विशालाक्षी लेलि- हाना दिगम्बरा ॥ वामा कुश्मा धरा नित्या कल्याणी मोहिनी तथा ॥ मदना च सुरश्रेष्ठा लापिनी मर्दिनी तथा ॥ कलहप्रिया चैकाक्षी मुमुखी नलिनी तथा ॥ जपिनी पालिनी चैव शिवा मुग्धा रसा भ्रमा॥ चारुलोला चजला च दीर्घजिह्वा रतिप्रिया ॥ लोलाक्षी भृङ्गिणी चैव पाटला मा- दिनी तथा ॥ माला च हंसिनी विश्वतोमुखी नन्दिनी तथा ॥ रमणी च तथा कान्तिः कालकण्ठी वृकोदरी॥ मेघश्यामा षोन्मत्ता एकपञ्चाशदीरिताः ॥ शतायः कुंकुमनिभाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ मीलोत्पलकरा ध्येया त्रैलोक्याकर्षणक्षमा इति ॥ पञ्चाशहणेशाः तच्छक्तयच ॥ यथा विघ्नेशो विघ्न- राजश्च विनायकशिवोत्तमौ ॥ विघ्न कृविघ्नहर्ता च गणकहिसुदंतकाः ॥ गजवक्रनिरंजनौ कपर्दी दोर्धजिह्र कः ॥ शङ्ककर्णच वृषभध्वजय गणनायकः ॥ गजेन्द्रः सूर्यकर्णश्च स्यात्रिलोचमसंज्ञकः ॥ लं- म्बोदरमहानन्दो चतुर्मतिः सदाशिवो ॥ पामोददुर्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ॥ एकरदो द्दिजिव- ॥

·BY M ॥ शारदातिसकम् । व्यक्ति प्रवक्ष्यामि वर्णानां वदने नृणाम् ॥ प्रेरिता मरुता नित्यं सुषुम्णा रन्धनिर्गताः ॥१॥ कण्ठादिकरणैर्वर्णाः क्रमादाविर्भवन्ति ते॥ एषु स्वराः स्मृताः सौम्याः स्पर्शाः सौराः शुभो चयूरवीरसषण्मुखाः ॥ वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो दिरंडकः ॥ सेनानीरमणोर्मत्तो विमत्तो मत्तवा- सनः ॥ जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः ॥ भक्षप्रियो गणेशश्च मेघनादकसंजकः ॥ व्या- पी गणेखरः प्रोक्ता पञ्चाशनणपा इमे ॥ तरुणारुणसंकाशा गजवक्रासिलोचनाः ॥ पाशांकुशवराभी तिहस्ताः शक्तिसमन्विताः ॥ ही: श्रीश्च पुष्टिः शांतिश्च स्वस्तिश्च व सरखती। स्वाहा मेधा कान्ति कामिन्योमोहिन्यपि वै नटी पार्वती ज्वालिनी नन्दा सुपाशाः कामरूपिणी ॥ उमा तेजोवती सत्या विघं शानी स्वरूपिणी ॥ कामदा मदजिह्वा च भूति: स्याद्भोतिकासिता ॥ रमा च महिषी प्रोक्ता भन्जिनी च विकर्णपा ॥ भु कुटिः स्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनुईरा ॥ यामिनी रात्रिसंज्ञा च कामान्धा च शशिप्रभा ॥ लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः दुर्भगा सुभगा शिवा ॥ भर्गा च भगिनी चैव भोगिनी सुभगा मता ॥ कालरात्रिः कालिका च पञ्चाशत् शक्तयः स्मृताः । सर्वालङ्करणादीप्ताः प्रि- याङ्कस्थाः सुशोभनाः ॥ रतोत्पलकरा ध्येया रक्तमाल्याम्बरारुणाः ॥ इति ॥ पंचाशत्क्षेत्रपालाः क्षेत्र पालमन्त्रे वक्ष्य ते ॥ वर्णानामग्नीषोमात्मकत्वं सोमसूर्याग्निरूपत्वं च अग्रे उपयोगीति तहिविच्या- ॥ निरोधिकेति ॥ निरोधिकायाः अग्निरूपत्वात् शिवस्वरूपत्वम् ॥ अईन्दोः सोमरूपत्वात् शक्तिस्व- रूपत्वम् ॥ येन कारणेन शिवशक्तिमयाद्रवेः संभवमापन्ना रवः शिवशक्तिमयत्वमर्कः स्यादुभयोर्योग इत्युक्तः ॥ तेन सोमसूर्याग्निरूपिणो भवन्ति ॥ कार्यकारणयोरभेदात् ॥ ॥ इति शारदातिलकटी- कायां सत्संप्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ ॥ अथ हितीयप- टलमारभ्यते ॥ एवमर्थसृष्टिं शब्द सृष्टिं च मध्यमांतामभिधाय उक्तानुवादपूर्वकं वैखरीसृष्टिं वक्तु प्रतिजानोते तत इति प्रेरितामरतेति ॥ मरता प्रेरिताः पश्यन्तीस्थानं प्रापिताः उत्पत्युन्मुखी- कता इति यावत् ॥ अत एव सुषुम् गारन्धनिर्गतावर्णाः कण्ठादिकरणैः क्रमादाविर्भवन्तीति संबंधः ॥ सुषुम्णा रन्ध्राण्यनाहतविशुध्योः एकदोच्चारणाभावात् क्रमादित्युक्तम्॥तदुक्तं भगवता भर्तृहरिणा॥ पात्मा बुध्या समेत्यार्थान्मनो युक्ते विवक्षया ॥ मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्॥ मारुत स्तूरसि चरन् मन्द्रं जनयति स्वरमिति कण्ठादीत्यादिशब्देन ताल्वादि ॥ तदुक्तम्॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कठशिरस्तथा ॥ जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु चेति ॥ यस्सर्ववर्णानां सो- मसूर्याग्निरूपत्वमुक्तम् ॥ तस्यैवाने प्रयोगार्थ अष्टत्रिंशत्कलादिव्यवहाराय च व्यवस्थया त्रैविध्य माह ॥ एविति ॥ एषु वर्णेषु स्वरा: अकारादिविसर्गान्ताः स्पर्शा: ककारादिमकारान्ताः व्यापका यकारादिवकारान्ताः शुभोदयाः सर्वे एवं सोमसूर्याग्नि देवताः तत्र स्वराणामुदयमनन्तरमेव वक्ष्य- ति। अन्येषामुदयस्तु अन्तिमपटले वक्ष्यमाणभूतोदयेनेति नेयम् भूतकलाभिस्तदुदयइति प्राचार्यो- तो: तदव भूतवर्णकथनेन सूचयिष्यति ॥ विना स्वररेति ॥ वक्ष्यमाणप्रकारणे स्वरादयः कियन्त इत्यपेक्षायामाह ॥ स्वरा इति । विख्याताः विशेषेण ख्याताः स्वतंत्रा इत्यर्थः । यदाहुः तेषु स्वराः स्वतंत्रा स्युरिति ॥ ३ ॥ तत्त्वात्मान इति ॥ प्रकृत्यादिचतुर्विंशतितत्त्वमया इति स्वरूपकथनम् । ननु तेषां पंचविंशतिसंख्यकत्वात्कथं चतुर्विशतितत्वमयत्वमत र ॥ मकारः पुरुषो यत इति ॥ यतः ५ ॥ ॥ ॥ ॥

·१४ सटीकम् । दयाः ॥२॥ आग्नेया व्यापकाः सर्वे सोमसूर्यानिदेवताः॥ स्वराः षोडश विख्याता स्पर्श कारणामकारः पुरुषः परमात्मा च विश्वरूप इत्यर्थः भादयः प्रकृतिबुध्यहंकारमनांसि तन्मात्रा श्रोत्रवागाकाशादय इतरवर्णाः इदं च शक्तितत्वादिन्यासेषूपयोगीत्युक्तं विहिवर्णक्रमोक्तहादशसूर्य कलासु अंत्यत्याग इत्यपि सूचयितुं ॥ एवं ते चतुर्विंशतितत्वमयाः अंत्य प्रात्मा रविः स्मृत सति प्राचार्योक्तः अत एव सर्वबीजेषु बिन्दुरूपमकारयोगात् पुरुषैक्यं तेषामिति मंतव्यम् । मकारस्य बिन्दुरूपत्वात् बिन्दुः पुमान्रविः प्रोक्तः इति वक्ष्यमाणत्वाच्च। स्वावयवेषु ककारादिष्वनुगतत्वात् सूर्य रूपबिन्दात्मनामकारेण स्प श्यमानत्वात् स्पर्शाः अत एव सौराः यहा एवं योजना मकारः पुरुषः पन्ये स्पस्तित्वात्मानः यत इत्यग्रिमेण संबध्यते ॥ यतः यकारा दशव्यापका ऐषांदूष्येषु वर्त्तमान- स्वात् व्यापकत्वम्॥तत्राग्नीनामपि सत्वादाग्नेया इत्यपि नृसिंहाख्यकालाग्निरूपक्षकारांतत्वेन वा प्राग्नेया इत्यपि द्रष्टव्यम् । तेकामधनधर्मप्रदा इति क्रमेण त्रयाणां फलम् अत एवाग्रे कामदायि न्यः स्वरजा इत्यादि वच्यति ॥ स्वराणामेव पृथक् व्याप्तिं दर्शयन् तेषामष्टमूर्त्तितच्छक्तिवाचकत्वाय पग्रे व्यवहाराय च प्रकारद्वयमाह ॥ ह्रस्व इति ॥ एकारौकारयोः दीर्घत्वेप्यत्र पारिभाषिकं स्व- त्वम् इमे इस्वदीर्घाः क्रमात् शिवशक्तिमयाः॥हस्वाः अइउलएप्रो एते शिवमयाः पुरूपाश्चेत्यर्थः ॥ दीर्घाः आईऊऋतृऐौ एते शक्तिमया: स्त्रीरूपाश्चत्यर्थः बिंदुसर्गावजपायां पुरुषप्रकृतिरूपी पृथक भूताबेताविति विवक्षवाह॥ ते स्युविंदुसर्गावसानिका इति ॥ ते इस्खा अन्ते बिंदुयुक्ताः दीर्घाः अं- न्ते विसर्गयुक्ताः इस्तेषु विंदुरष्टमो दीर्धेषु विसौष्टम इत्यर्थः ॥ अत एवाह । बिन्दुः पुमानिति नि- शाकर इत्युक्तेरितरस्वराणां तत्कलारूपतिथ्यात्मकत्वात् ॥ शशिरूणं विसर्जनीयं स्वकीयषोडशसं- ख्यापूर्तिकारणतया स्वरते कथयन्तीति स्वराः अत एव सौम्याः अयमेव पक्षो ग्रंथकदभिमतो य- तो माढकाषण्डंगकथनाद्यवसर अल्लीबह्रखदोघांतर्गतैः षड्वर्गकैः कुमादित्यादिव्यवहारदर्शनात्॥ कश्चित्तु खरेषु पूर्वोक्त अइउऋलएकमात्रो इस्वः परे आईऊऋलूएएओौबिंदुसर्गावसानका: सं- योगपरच दोर्घ इति मन्यते स केवलं नमस्य एव ॥ नपुंसकमिति ॥ नपसकत्वं धर्मः स एषामस्ती ति आदित्वादच ॥ स्वराणामुदयमाह पिंगलायामिति ॥ इस्त्राः अइउएनो परे दीर्घा: भाईज ऐगोबिन्दुसर्गयोः रविनिशाकर इत्यनेनैवोदयस्योक्तत्वात् ॥ एतत्प्रयोजनमुक्तं गौतमेन ॥ षट्स्वरोदयजेकर्म प्रथितं मारणादिकम्। फलदंक्रूरकर्माशु इस्खैर्दी/दयेन्यथेति ॥७॥ सुषुम्णेति। सब प्रकार उत्तरभागाइक्षिणभागप्रवेशप्रारम्भसमये कं चित्कालं उभयत्र वहांत ॥ देहवायुः सद- क्षिणायनप्रारम्भसमयस्तदा ऋलकारात्मकं इखबन्दमुदति एवं दक्षिणादुत्तरभागप्रवेशप्रारम्भसमये कं चित्कालं उभयत्र वहति देहवायुः स उत्तरायणसंक्रमकाल: तदा ऋलूदीर्घहम्हमुदेति ॥ य- अयोगसारे॥स्वरं सप्तममारभ्य चत्वारोये नपुसकाः। ते सुषुम्णाश्रिते प्राणे प्रोद्यन्त्ययनसंक्रमइति ॥ पन्ये त्वन्यथामन्यन्ते हस्खाःअइउऋलपरे दीर्घाः पाईऊऋल इति ॥ तदुक्तं प्रयोगसारे॥ददिणस्यो यदा प्राणस्तदास्याक्षिणायनम् ॥ पञ्चभूतात्मकास्तत्र इस्खाः पञ्चोदयन्ति से॥वामाश्चितो यदा प्रा- णस्तदास्यादुत्तरायणम्॥ पञ्चभूतास्तदा दीर्घास्तत्रोद्यन्ति पृथक् पृथगिति॥ अन्यचापि॥माणे दश्चि- ·- T ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ शारदातिलकम् । १५ स्ते पञ्चविंशतिः ॥३॥ तत्त्वात्मानः स्मृताः स्पर्शा मकारः पुरुषो यतः ॥ व्यापका दश से कामधनधर्मप्रदायिनः ॥ ४॥ हस्वः स्वरेषु पूर्वोक्तः परो दीर्घः क्रमादिमे ॥ शिवशक्ति पयास्ते स्यविन्दुसर्गावसानिकाः ॥ ५॥ विन्दुः पुमान् रविः प्रोक्तः सर्गः शक्तिनिशाकरः॥ गनाडीस्थे पराचैव तुरेचिका। इन्धिकाख्या चविद्याख्या नित्तिश्च यथा क्रमात्॥प्रतिष्ठा शान्तिसं- नाच दीपिका मोचिका तथा सूक्ष्मा चेति खराः प्राणे प्रोद्यन्तीडाश्रये प्रियेति॥येषां मते एका- रादीनामुदयोनोक्तः स तु तेषां सध्यक्षरत्वात् तदुदयेनैव जेयः ॥ पद्मपादाचार्यास्तु ॥ बाह्यघटिका- पञ्चकेन प्राध्यात्मिकमयनम् ॥उक्तविधिविलम्बस्याप्यनुपपत्तो श्वासोच्छासानां कालावयवसम्पादनं द्रष्टव्यम् ॥ तबाहोरात्रात्मको वा पक्षात्मको चेच्छावशेन ज्ञातव्याविति ॥ व्यञ्जनशब्दव्युत्पत्तिं दर्शयन्तेषामपि शिवशक्तिमयत्वमाह। विनेति। स्वरैर्विना अन्येषां ककारादीनां व्यक्तिरञ्जसा प्राक- कोन न भवति ॥ तस्मात् सर्वे वर्णाः शिवशक्तिमया: व्यक्तिरञ्जसेति व्युत्पत्तिईशिता ॥ यदाहुस्तैद्य- सायजनं भवेदिति॥एतदुक्तं भवति ॥ स्वराणां पूर्व शिवशक्तिमयत्वमुक्तम् ॥ हलाञ्चविनाखरैरुच्चार- पस्याशक्यत्वात् स्वरसहितोच्चारणे शिवशक्तिमयत्वमिति ॥ एवं स्वरोदयेनैव तत्प्रधानत्वात् व्यञ्जना- मामुदयो यः ॥ उक्तं च तत्र मन्त्रमुक्तावल्याम् ॥ तप्रधानाश्च मन्त्रा इति॥अन्ये त्वन्यथा योजयंति। सोमसूर्याग्निरूपिण इति ॥ यदुक्तं तद्दिभजते ॥ एष्विति ॥ अत्र सूर्यरूपबिन्दोः सर्वत्र व्यापकत्वात् शुभोदया इति ॥ सौरविशेषणमुक्तम् ॥ ननु यद्ययं विभागस्तदा पूर्वोत्तो येनेति हेतुः सर्ववर्णसामा- व्येनोतो न घटते इत्याशक्याहसर्व सोमसूर्याग्निदेवता इति ॥ ननु तथापि विरोधस्तदवस्थ इति चेत् न ॥ इदं तु तात्त्विक विभागस्तु प्रयोगाद्यर्थ इति ज्ञेयम् ॥ स्वराः स्पर्शाः व्यापका इति ॥ तदुताम् ॥ ते के कियन्तः इत्यपेक्षायामाह ॥ स्वरा इत्यादिविशेषेण ख्याताः अनेन स्वरा विंशतिरे कति शिक्षादौ संख्यान्तरश्रुतिर्या सा निरस्ता ॥ व्यापकेषु क्षवदत्रापि संयुक्त स्य जस्य ग्रहणं स्या- दिति मा वारयति ॥ पञ्चविंशतिरिति ॥ तत्वदेहवानिति॥ पूर्वपटले प्रवते पुरुषः तं वदन् तत्वा- म्याह ॥ तत्वात्मान इति ॥ दशेत्यनेन मूर्धन्यस्य लस्य ग्रहणं सूचयति ॥ कामेति ॥ क्रमेण त्रयाणां फर्स सर्वे सोमसूर्या ग्निदेवता इति तदुक्तं तदेव विष्णोति ॥ इस्ख इति ॥ इस्वानां पुरुषत्वाद- गनिसूर्यरूपत्वं स्वरत्वासौम्यरूपत्वं दीर्घाणां स्वरत्वेन सौम्यत्वं इस्त्रोत्पन्नत्वात् सूर्याग्निरूपत्वं माखान्तरानुसारेण दशानामेवैते संन्ने स्यातामित्यत आह ॥ ते स्युरिति ॥ तेषां प्रकारान्तरेण त- दूपत्वमाह ॥ स्वराणामिति ॥ मध्यगमित्यनेन रेफादुत्पत्तिरेषामुक्ता ॥ यदाहुराचार्याः॥ ऋकारा- घोस्तु चत्वारो रेफोत्थालपरास्मृता इति ॥ एतेन ह्रस्वषट्कंहकारोत्थंदोर्घषट्कमीकारोस्य तत्र हकारस्य पुंरूपत्वादकत्वम् ॥ ईकारस्य शक्तिरूपत्वात्सौम्यत्वम् ॥ रेफस्याग्निरूपत्वात् अनिरू- त्वम् ॥ पत्र यद्यपि हकारस्य इवषट्कहेतुस्वमिति भागनास्माभिरुच्यते ॥ तथापि केवलस्योत्प- त्तिहेतुत्वमशक्यमिति तदुभयानुत्तिरवश्यमपेक्षणीया ॥ एवमितरयोरय्यनुरुन्ध यम् ॥ तेन प्रत्येक सोमसूर्याग्निरूपत्वम् ॥ तदुक्तमीश्वरप्रत्यभिज्ञायां ॥ यदेकतरनिर्माण कार्य जातु न जायते ॥ स- स्मात्मर्वपदार्थेषु सामरस्यं व्यवस्थितमिति ॥ मामरस्यं त्रितयसत्वम्॥प्रकारान्तरेण तदेवाह ॥६॥ पिङ्गलायामिति ॥ सुषुम्णायां मपुसकोदये इडापिङ्गलयोरपि तत्रातर्भावात् तदर्णा अपि तत्रा- ॥ ॥ = ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·॥ ॥ ॥ ॥ सटीकम् । स्वराणां मध्यमं यच्च तच्चतुष्कं नपुंसकम् ॥ ६ ॥ पिङ्गलायां स्थिता ह्रस्वा इडायों संगता परे ॥ सुषुम्णा मध्यगा ज्ञेयाश्चत्वारो ये नपुंसकाः ॥ ७ ॥ विना स्वरैस्तु नान्येषां जायते व्यक्तिरंजसा ॥ शिवशक्तिमयान्प्राहुस्तस्माद्वर्णान्मनीषिणः ॥ ८ ॥ कारणात्पञ्चभूतानामु- भूता मातृका यतः ॥ ततो भूतात्मका वर्णाः पञ्चपञ्चविभागतः ॥ ९॥ वाय्वग्निभूजला- काशाः पञ्चाशल्लिपयः क्रमात् ।। पञ्च ह्रस्वाः पञ्च दीर्घाः विन्द्वताः सन्धिसंभवाः॥१०॥ न्तर्भवन्ति ताभ्यां विना तदुभयाभावात् ॥ अत एवोक्तं प्रागग्नीषोमस्वरूपिणीति ॥ व्यञ्जनाना प्रत्येक सोमसूर्याग्निरूपत्वं दर्शयति ॥ ७ ॥ विना स्वरैरिति॥शिवशक्ति मयाद्रवेः येन सम्भवमापना इत्युपक्रम्य सर्व सोमसूर्याग्निदेवता इत्यादिनोक्तमुपसंहरति ॥ शिवेति ॥ तस्मादिति ॥ पूर्वोक्तिहे- तुत्रयानुवादः शिवः सूर्याग्निरूपः शक्तिः सोमरूपा॥ अथवा यएव शिवः सैव शक्तिः शिवशक्त्योरम- दामुवनेशीबीजात्मिका इत्यप्यक्तम् ॥ यदाहुराचार्याः॥ यथा स्वरेभ्योनान्येस्युर्वर्णाः षड्वर्गभेदिताः ॥ तथा सवित्रानुस्यूतमिति । एवं त्रिवृत्करणप्रक्रियां भुवनेशीबीजादुत्पत्तिं च सूचयता तेजस्यतः सृष्टिरक्ता॥ ८ ॥ अथ पञ्चीकरण प्रक्रियां प्रणवादुत्पत्तिं च सूचयन् भूतानां पृथक्प्रयोगार्थं पुनर्व- विभागमाह ॥ कारणादिति ॥ अथ वा स्वस्ववर्णयुतानीत्युक्तं ते के वर्णाइत्यपेक्षायामाह ॥ का- रणादिति ॥ कारणाच्छिवशकिसमवायात् बिन्दोर्माटकेति ॥ अकारादिक्षकारान्तवर्णसमुदायस्य संज्ञा ॥ यत्प्रयोगसारे ॥ प्रसिद्धा वर्णमाला सा माटकेत्युच्यते परति ॥ पञ्चपञ्चविभागतः दविभा- गत: अथ च पूर्व क्रमात् पञ्चतोपि पञ्चति वीप्सापि ॥ तदेवोद्दिष्टं कथयति ॥ वाविति ॥ वायवाकाशयोराद्यन्तत्वेन निद्दिष्टत्वाव्युत्क्रमोक्तिः पञ्चीकरणप्रक्रियायां मुख्यत्वद्योतनाय तत्र लप्ताक्षराणां तत्रतत्रान्तर्भावाय च पञ्जाशदिति॥ विसर्गानन्तर्भावेन तेन न गौणत्वं ॥ पञ्च हुस्खाः पञ्च दीर्घाः इति प्रसिद्धाः सन्धिसम्भवानां पृथगुपादानानपारिभाषिक स्वदीर्घग्रहः बिन्दन्ता इति सन्धिसम्भवविशेषणन्ते च एऐ श्रोत्री येषां यथासन्धिसम्भवत्वं तथोक्तमाचार्यः प्रकारेकारयोर्योगा- देकारो वर्ण इष्यने ॥ तस्यैवैकारयोगन स्यादैकाराक्षरं तदा ॥ उकारयोग तस्यैव स्थादोकारातयः स्वरः तस्यैवीकारयोगेन स्यादौकारातयः स्वरः सन्ध्यक्षराः स्युश्चत्वारो मन्त्राः सर्वार्थसाधकाइति ननु कथमत्र विसर्गो न गणितः ॥ उच्यते ॥ मूलाधारात्सञ्जातविवक्षोत्पत्रप्रयत्नप्राणपवनप्रेरितः स्थानान्तरमप्राप्य कण्ठादेव निःसरन् प्रकत्यात्मकः सर्गोत्र भूतेषु न गणितः ॥ अत एवाचार्य: क- ण्ठात्तु निःसरत्सर्ग इत्यादिना नखरः सर्ग एव स्यादिति अन्तेनोक्ता सर्गादेवक कारादीनां उत्पत्ति- रुक्ता ॥ कादिमतेपि ॥ प्राणाग्नीलांबुखात्मानः पंक्तयः पञ्चकीर्तिताः ॥ मायाशक्त्यभिधः सर्गः सर्व- भूतात्मकः प्रभुः ॥ तस्मात्तस्थात्रविन्यामा नैकदेशे शिवात्मनीति ॥ कादयः शान्ता इति शेषः ॥ ए- तेन अ आ ए क च ट त प य षा वायव्याः दुईऐखछठथफरक्षा आग्नेयाः एवं भ्वादीनामपि जेयम् ॥ तदुक्तमाचार्यः ॥ उऊअगादिललाः को नसोचतुर्थार्णकावसौवाराम् ॥ दृष्ट्य रक्षावन्हेरहन्द- योनिकादियषामरुतः कपोलविन्दुकपञ्चमवर्णाः शहौ तथाव्योम्न इति ॥ अत्र मन्त्रशोधन- प्रकरणे खकुलान्यकुललक्षण: शोधनप्रकारो नोक्ल: स भूतवर्णकथनेन सूचित: फलं तु ॥ पिङ्ग- लामतीताम् ॥ यथा चत्वारिशत्तथा पञ्चवर्णसंख्या प्रकीर्तिता ॥ गणस्तु नवभिन्यः पार्थिवादिषु ॥ ॥ ॥

·॥ ॥ शारदातिलकम्। पञ्चशः कादयः पक्षलसहाताः समीरिताः ॥ सोमसूर्याग्निभेदेन मातृकावर्णसंभवाः ॥११॥ अष्टत्रिंशत्कलास्तत्तन्मंडलेषु व्यवस्थिताः ॥ अमृतामानदापूषा तुष्टिः पृष्टीरतिधृतिः॥ १२ ॥ पञ्चसु ॥ पत्र इस्खैरव दीर्घाणां ग्रहाबवभिरित्युक्लिः मंत्रसाधकयोराद्यो वर्णः स्यात्यार्थिवो यदि ॥ सस्कुलंतस्य तत्त्रोक्तमेवमन्येषु लक्षयेत् ॥ पार्थिवे वारुणं मित्रमाग्ने ये मारुतं तथा ॥ एन्ट्रवारुणयोः शत्रुर्मारतः परिकीर्तितः। भाग्नेयेवारुणं शत्रु: वारुण तेजसं तथा ॥ सर्वेषामेव तत्वानां सामान्य व्योमसंभवम् ॥ परस्परविरुद्धानां वर्णानां यत्र सङ्गतिः ॥ स मंत्र: साधकं हन्ति किं वा नास्य प्र- सीदति ॥ संत्रान्तरपि ॥ वर्णाशकं वदिष्यामि चतुर्मात्रव्यवस्थितम् ॥ स्वकुलं मित्रमध्यस्थे अमित्रं च चतुर्थकम् ॥ वायव्याग्नेयवारुण्यपार्थिवं च प्रकीर्तितम् ॥ उत्तरोत्तरसंसिद्धिसमता व्याधिमृत्यवः । प्राप्नुवंति समासाद्य मंत्रिणोत्र निबोधनात् ॥ मित्रे सिद्धिः समाख्याता उदासीने न किं च न ॥ मृत्युाधिरमित्रे च स्वकुले सिद्धिरुत्तमा ॥ नामादिवर्णाः साध्यस्य साधकस्य यथाक्रमम् ॥ ऊर्ध्वा- धस्थं समालेख्या अंशकं च निरूपयेत् ॥ वायव्ये तैजसं मित्रं उदासीनं तु वारुणम् ॥ शत्रं च पा- र्थिवं विद्यात् स्वकुलं वायवं पुनः ॥ तैजसे वारुणं शत्रु उदासीनं तु पार्थिवम् ॥ वायव्यं मित्र- माख्यातं स्वकुलं तैजसं पुनः ॥ वारुण पार्थिवं मित्र मुदासीनं तु वायवम् ॥ तैजसं तु रिपु विद्या- सकुलं वारुणं पनः । पार्थिवे वारुणं मित्रं तेजसं शत्रुरीरितम् ॥ उदासीनं वायवं तु स्वकुलं पार्थि वपुनः । एष वर्णांशको नाम सान्वयस्ते निरूपित इति ॥ अष्टत्रिंशत्कलाद्यर्थं पूर्व विभागः कृतः ॥११॥ ता: कला एवाह ॥ सोमेति ॥ अनेन प्रणवस्य त्रिभ्यो भेदेभ्योकारोकारमकारभ्य एव अष्टशिक- लोत्पत्तिरुता ॥ तत्र प्रथमाक्षरस्य विसर्गरूपत्वात् सोमत्वं उकारस्य विसर्गनीयस्य रेफादुत्प- तेरग्नयात्मकत्वं मकारस्य सूर्यरूपत्वं संसिद्धमेव ॥ ननु प्रथमद्वितीययोः कथं सोमाग्निरूपत्वमिति चेदुच्यते ॥ अंत्यपटले अजपातः प्रणवस्योत्पत्ति वक्ष्यति ॥ तत्र विलोमीक्वताअजपा सोहं भवति ॥ सकारहकारलोपे पूर्वरूप कृते प्रणवसिद्धिः तत्र प्रथयो वर्णी विसर्गात्मकः सर्ग: शक्तिनिशाकर इत्युक्त स्तस्यैव विसर्गस्य सकारादेशे उत्वे च कृत उकारादशो भवति इति ॥ अग्नित्वं ॥ यहा त- स्यां सूर्यदुपावकात् ॥ प्रणवस्य त्रिभिवर्णरिति वच्यमाणत्वात् ॥ तेषां तथात्वम् ॥ तेनैतदुक्तंभवति ॥ प्रणवस्य त्रिभिर्भदैः अष्टत्रिंशत्कलोत्पत्तिः पंचभेदेभ्यः पंचाशत्कलोत्पतिः वायवीयसंहितायां तु लोकवृत्तिप्रवृत्यर्थमाकाशमसुदाश्रयात् ॥ संचरंति त्रयो भूता वह्निसूर्ये दुरूपिणः ॥ तेजोरुद्रात्मकं यत्तु सवह्निस्त्रिगुणः स्मृतः ॥ भिन्नास्तमो रज: सत्वैस्तद् णानवधाभवन् ॥ वन्ह : कला दश प्रोता बिंदुना सह धर्मदा ॥ ब्रह्मात्मको रसो यस्तु स सूर्यः स चतुर्गुणः ॥ तहुणा गुणभेदेन पुनर्वादशतां गताः ॥ तेन हादश विख्याता: सूर्यस्य धनदाः कलाः ॥ न हि नादकलेत्येवममूर्तत्वात् प्रदर्श्यते ॥ या च विष्णात्मिका पृथ्वी सोमोसो गुणपंचकः ॥ तैपि प्रत्येक र्दन गुणाः पंचदशा भवन् ॥ ताः कलाः मह बीजेन षोडशेंदोरनंगदा इति॥ त तन्मण्डलेष्विति ॥सोममण्डलमूर्यमण्डलाग्निमण्ड- लेषु स्वरजाइत्यनेन अमृतादीनां पूजने स्वरमादी कृत्वा पूजेत्युक्तं भवति तत्र प्रयोगः अं अमृतायै मम इत्यादि।कभाद्याद्याइति।ककारादनुलोमेन हादशठकारपर्यंतं भकारादिलोमन द्वादशडकार- पयंसमित्यर्थः तत्र प्रयोग ॥ यथा कं भं तपिन्यै ममः खं बं तामिन्यै नम इत्यादि॥ हव्यकव्यवहति॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·३८ ॥ ॥ ॥ सटीकम् । शशिनी चन्द्रिका कोतिर्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा॥ पूर्णा पूर्णामृता कामदायिन्यः स्वरजाः कलाः ॥ १३ ॥ तपिनी तापिनी धूमा मरीचिर्चालिनी रुचिः ॥ सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा ॥१४॥ कभायावसुदाः सौर्यष्ठडांताद्वादशेरिताः॥ धूमाचिरूष्मा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिंगिनी ॥ १५ ॥ सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहे अपि ॥ यादीनां दशवर्णानां कलाधर्मप्रदा इमाः॥१६॥ अभयकरा ध्यया श्वेतपीतारुणा क्रमा- त् ॥ तारस्य पञ्चभेदेभ्यः पंचाशद्वर्णगाः कलाः ॥१७॥ सृष्टिवृद्धिः स्मृतिर्मेधा कांतिलक्ष्मी घृतिः स्थिरा।।स्थितिः सिद्धिरिति प्रोक्ता कचवर्गकलाः क्रमात् ॥१९॥ अकाराब्रह्मणोत्य- हव्यकव्ययोईन्दः ततोहव्यशब्देनसमासः तेन इन्दात्परः श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते इति न्यायात् ॥ हव्यवताकव्यवहा इति शक्तियं यादीनामित्यनेन धूमार्चिरादीनां यादित्वमुक्तम् ॥ प्र- गोगस्तु यंधूम्रार्चिषे नमः इत्यादि ॥ अभयेष्टेति ॥ इष्टो वरः तत्र दक्षहस्ते अभयं वामहस्ते वर इति संप्रदायविदः ॥ उक्तंच ॥ ऊर्चीकतो दक्षहस्तः प्रसृतो भयमुद्रिका ॥ अधोमुखो वामहस्त: प्र- मृतो वरमद्रिकेति ॥ दशपटख्यामपि भुवनेशीध्याने ॥ दक्षंकुशाभये प्रोक्तो वामे पाशमथेष्टदमिति तंत्रान्तरे सरस्वतीध्याने ॥ साक्षसक्कलशोधबाहुयुग चाधः समुद्राभयं हस्तं दक्षिणमन्यतः स व- रदो यस्याः करे पुस्तकमिति ॥ सौत्रामणीतन्ने पञ्चमीध्याने ॥ चक्र खड्गं मुसलमभयं दक्षिणा- भिर्भुजाभिः शंखं खेटं हलमपि वरं बिभ्रती वामदोभिरिति ॥ तत्रान्तरे नित्याध्याने ॥ कपालम- भयं तथा ॥ दधानां दक्षिणैईस्तै रिति अन्यत्रापि पाशं पताकां चापि शार्ड चापं नरं करैः ॥ द- धाना वामपाखंस्थैः सर्वाभरणभूषितैः ॥ अंकुशं च ततो दंडं खड्गं बाणं तथा भयम्॥दधामा दक्षि- णैर्हस्तैरासीनां पद्मविष्टरइति ॥ कादिमतेपि ॥ ब्रूहि देव महेशानं स्थूलसूक्ष्मस्वरूपयोः ॥ ध्यानयोः कर्मणां सिधिं विविधां फलयोगतः ॥ तासां तत्तत्करेषूक्त वायुधान्यथशेषतः ॥ श्रुणु वक्ष्ये महेशानि क्रमेण त्वं हि सांप्रतं ॥ वामदक्षिवयोः स्यातां विभुजे तु पाराभये ॥ बाशांकुशौ चतुर्बाही षड्भुज चापसायको ॥ चर्मखडूगावष्टभुजे गदाशूले दशोदितइति ॥ अतो यत्र यत्र शक्तिध्यानेवराभये तत्र प्रायः अभयं दक्षिणे वामे वरमितिन्जेयम् । यत्त त्तरषटके ॥ वामनाभयसंयुक्ता वरदं दक्षिणेन तु ॥ इति ॥ पन्यत्रापि ॥ पुस्तकं चाभयं वामे दक्षिणे चाक्षमालिके ॥ वरदानरतां देवीमिति.॥ एतत् स्वस्खगुरुसंप्रदायानुसारेण तत्तद्देवताविशेषेबोडव्यमित्यलम् ॥ क्रमादिति ॥ सौम्यकालादीना खेता- दयः पनेन वर्णवस्त्रमाल्यभूषाणां ग्रहणं ॥ एवमपि नेयं ॥ यदर्थं पञ्चभूतेषु विभागउक्तस्ताः कला उद्दिशति ॥ यदा तदर्णतो भिन्नाः कला इति पूर्वपटलान्ते नुद्दिष्टास्त निशितितारस्येति तारस्य प्रणवस्य पञ्चभेदा इति ॥ प्रकारोकारमकारविन्दुनादाः यद्यपि शक्तिशांताविति प्रणवस्य षष्ठसप्तम- भदौ । तथापि तयोरेषु गणना नास्ति परत्वात् ॥ तदुक्तं ॥ सप्तात्मकस्य तारस्य परौ हौ तु परौ यतः ततस्तु शक्तिशान्ताख्यो न पठ्ये तेपरैः सहेति ॥ पञ्चाशच्छष्दो ऽत्र लाक्षणिकः कलाक्रमादुत्पन्ना ति शेषः काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र क्रमादिति सम्बध्यते॥ तमेव क्रममाह॥ सृष्टिरित्यादिना ॥ इति पञ्चाशदाख्याता इत्यन्सेन ॥ प्रकारात् प्रणवांशादुत्पन्नाः तहाच्येन ब्रह्मणाचोत्पन्ना इति शेयं ॥ वाच्यवाचकयोरभेदात् ॥ तदुक्तमाचार्यः ॥ प्रकारप्रभवाब्रह्मजाताः तदुत्पन्नाः ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·शारदातिलकम् । नास्तप्तचामीकरप्रमाः ॥ एताः करधृताक्षसूकपङ्कजद्वयकुण्डिकाः ।। १९ ॥ जरा च पालि- नी शांतिरीश्वरीरतिकायुके ॥ वरदाइलादिनी प्रीतिर्दीर्घास्युष्टतवर्गजाः ॥ २० ॥ उकारा- विष्णुनोत्पान्नास्तमालदलसन्निभाः अभीतिबरचक्रेवाहवः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥ ती. क्षणा रौद्री भया निद्रा तंद्री क्षुत् क्रोधिनी क्रिया ॥ उत्कारी मृत्युरेतास्युः कथिता पयव- गंगाः॥२२॥रुंद्रेणमार्णादुत्पन्ना शरचंद्रनिभप्रभाः||उद्बईत्यो भयं शूलं कपालं बाहुर्भिवरम् २३ ईश्वरेणोदिता विन्दोः पीता श्वेतारुणा सिताः ॥ अनन्ता च षवर्णस्था जपाकुसुमसन्निभा ॥२४ ॥ अभयं हरिणं टकं दधाना वाहुभिर्वरम् ॥ निवृत्तिः सप्रतिष्ठा स्यात् द्विद्याशांतिरनं न्तरम् ॥ २५ ॥ इन्धिका दीपिका चैव रेचिका मोचिका परा ॥ मूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानाऽ मृता चाप्यायिनी तथा ॥ २६ ॥ ब्यापीनी व्योमरूपा स्युरनंताः स्वरसंयुताः ॥ सदाशि- बेन सहिता नादा देताः सितत्विषः ॥ २७ ॥ अक्षसकपुस्तकगुणा कपालाढ्यकरांबु जाः ॥ न्यासे तु योजयेदादौ षोडशस्वरजाः कलाः ॥ २८ ॥ इति पंचाशदाख्याताः कलाः सर्वसमृद्धिदाः ॥ श्रीकंठानंतसूक्ष्माश्च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः ॥ २९ ॥ अर्धेशोभारभूतीश स्ति थीशस्छाणुको हरः ॥ झिंडीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः ॥ ३० ॥ अक्रूरश्च म हासेनः षोडशस्वरमूर्तयः ॥ पश्चात् क्रोधीश चंडेश पंचांतक शिवोत्तमाः ॥ ३१ ॥ अ प्येकरुद्रकुमैकनेत्रावचतुराननाः॥अजेश शर्वसोमेशास्तथालांगलिदारुकौ ॥ ३२ ॥ अर्द्ध- नारीश्वरश्चोमाकान्तश्चाषाढिदण्डिनौ ॥ स्युरद्रिमीनमेषाख्यलोहिताश्च शिखीतथा ॥ ३३ ॥ छगलण्डविरण्डे शौमहाकालाख्यवालिनी ॥ भुजङ्गेशपिनाकीशखड्गीशाख्यवकास्तथा।॥३३॥ ।। श्वेतभृग्वीशलकुलिशिवाःसंवर्तकस्ततः ॥ एते रुद्राः स्मृता रक्ता धृतशूलकपालकाः ॥३४॥ पूर्णोदरी स्याद्विरजा शाल्मली तदनन्तरम् ।। लोलाक्षी व लाक्षी च दीर्घघोणाः समीरि- ॥ ॥ ॥ ॥ परश्चंद्रस्य निभा कांतिः तद्दप्रभा यासां ताः निभशब्दः सदृशवाचीवा ॥ बिंदुकला आह ॥ ईखरे थेति ॥ असितेति परिच्छेदः हरिणम् ॥ हरिणमुद्राम् ॥ अन्ये मृगशिशुं मन्यते॥ टंकः परशुः॥सप्रति- छेति ॥ प्रतिष्ठा कला सहिता ॥ परेतिकलानामसूक्ष्मामृतेत्येका ज्ञानामृतेत्येका॥ अनंतेति ॥ षोड- मो कला ॥गुणः शूलं ॥ करांबुजमित्युपमासमासः पाद्ये ऊध्वयो दक्षवामयोरंत्ये पध इत्यायुधध्या नम् ॥ वैपरीत्यं च केचनेच्छति ॥ शंखपूजायामयं क्रम उक्तः॥शरीरे न्यासक्रममाह ॥ न्यासेविति ॥ तपूर्वस्मादिशेष सर्वसमृदिदा इति न्यासफलम् ॥ रुद्रादिकानिति ॥ पूर्वप्रकतान् रुद्रानुद्दिशति ॥ बोकण्ठेति ॥ स्थाणुक इति कः स्वार्थ स्थाणुरिति नाम एकरुद्रथ एकनेवाद्वय चतुराननचे ति ई- हः॥ पाहशब्दस्य न संज्ञायामंतर्भावः एवमग्रेपित्राख्यादे ॥ आयुधध्यानम् दक्षवामयोः एव- सत्तरचापि ॥ इदं सामान्यं ॥ वक्ष्यमाणं बंधूकत्यादि शक्तिसंभिन्नत्वे ज्ञेयं ॥ एवं विष्णुष्वपि ॥ यत्तु सचित् ॥ सप्तहेमावदातमिति ॥ तच्छलिशक्तिमतोरभेदे शक्तिप्राधान्यादित्यवधेम् ॥ आदिपदवा- था एतच्छत रुद्दिशति ॥३४॥ पूर्णोदरीति ॥ सुदीर्घमुखिगोमुख्यावित्यत्र ड्यापोः संज्ञाछंदसोवा- समिति बहुलग्रहणात् पूर्वपदस्य हवः॥ प्रयोगे तुदीर्घएव सर्वसिदिसममन्वितेति गौरीविशेषणम्॥ ॥

·४० सटीकम्। ताः ॥ ३५ ॥ सुदीर्घमुखीगोमुख्यो दीर्घजिहा तथैव च ॥ कुण्डोद!र्ध्वकेशी च तथा कि- कृतमुख्यपि ॥ ३६ ॥ ज्वालामुखी ततो ज्ञेया पश्चादुल्कामुखी ततः ॥ सुश्रीमुखी च विद्या मुख्यैतास्युः स्वरशक्तयः ॥ ३७ ॥ महाकालीसरस्वत्यौ सर्वसिद्धिसमन्विते ॥ गौरीत्रैलो- क्याविद्या स्यान् मंत्रशक्ति स्ततःपरं ॥ ३८ ॥ आत्मशक्तिर्भूतमातातथा लंबोदरीमता ।। द्राविणी नागरी भूयः खेचरी चापिमंजरी ॥ ६९ ।। रूपिणी वीरिणी पश्चात् काकोद- पपिपूतना ॥ स्याद्भद्रकाली योगिन्यौ शखिनी गर्जिनी तथा ॥ ४० ॥ कालरात्रि श्च कुब्जिन्या कपर्दिन्ययि वजिणी ॥ जया च सुमुखश्वर्या रेवती माधवी तथा ॥ ४१ ॥ वा- रुणी वायवी प्रोक्तापश्चा द्रक्षोविदारिणी ॥ ततश्च सहजा लक्ष्मी व्यापिनी माययान्वि- ता ॥ ४२ ॥ एता रुद्राङ्कपीठस्था सिन्दूरारुणविग्रहाः ॥ रक्तोत्पलकपालाभ्या मलङ्कृत- करांवुजाः ॥ ४३ ॥ केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णवः ॥ मधुसूदनसंज्ञोन्यः स्यात्रिवि- क्रमवामनौ ॥ ४४ ॥ श्रीधरश्च हृषीकेशः पद्मनाभ स्ततः परम् ॥ दामोदरो वासुदेवः सं- कर्षण इतीरिताः ॥ ४५ ॥ प्रघुम्नश्चानिरुद्धश्च स्वराणां मूत्तेयः क्रमात् ॥ पश्चाच्चक्री गदी शार्की खड़ी शखी हली पुनः ॥ ४६ ॥ मुसली शूलिसंज्ञोन्यः पाशी स्यादङ्कुशी पुनः मुकुन्दो नन्दजो नन्दी नरो नरकजिद्धरिः ॥ ४७ ॥ कृष्णः सत्यः साखतः स्यात् शौ- ॥ ॥ ॥ सेन सर्वसिद्धि गौरीति शक्तिनाम ॥ अपेक्षितार्थद्योतनिकाकारादिभिस्तथैवोक्तः अन्यत्रापि ॥ सर्वसिधिगौरीयुगिति ॥ रुद्राणां श्रीकंठादीनाम् ॥ अंक उत्सगः आदिशब्दसंग्रहीतान्केशवाद्या- न् ॥ तच्छतोरप्यदिशति ॥ केशवेत्यादि । हलामिति व्यंजनानां वैयाकरणपरिभाषया ॥ प्रायुध- ध्यानंवामदक्षयोरेवमुत्तरत्रापि ॥ वसुधापरेति ॥ अपरा वसुधेत्यन्वयः ॥ परेति कलानाम तत वतन्येत्यारभ्य पंचाशहर्णरूपिणीत्यंतेन माटकास्वरूपत्वमुक्तं ॥ कुंडल्याः तस्याएवमंत्रा उत्पन्नाइ त्यपि ॥ तत्प्रयोगाद्यर्थं मनूनां प्रकारत्रये वक्ष्यमाणे हेतुत्वेनोपन्य स्यति मालकेति ॥ यत इति शेषः ॥ पूर्व शिवशक्तिमयादित्यनेनतदुत्पत्तेरुक्तेः तदेव मंत्रेष्वपिदर्शयति ॥ मंत्रेति ॥ माकेति तत इति योज्यम् ॥ अनेन सोमसूर्यात्मकत्वं सर्वेषामुक्तं भवति यत्प्रयोगसारे विधी प्रोक्ताश्चते मंत्रा सोम्य तोरविभागत: सोराः पुंदेवता मंत्रा स्तेच मंत्राःप्रकीर्तिताःसौम्याः स्त्रीदेवता स्तद्ददिविधास्ते पिविश्रुता इति ॥ अनयोरुदयेन सर्वेषामुदयोप्युक्तो भवति ॥ प्रयोगविशेषसिध्यर्थं मंत्राणां वैविध्य- माह ॥ पुंस्नोति ॥ अत्रापि शिवशक्तिमयत्वात् मध्यसचतुष्कस्य नपुंसकत्वात् खराणां त्रैविध्ये ता- न् विना अन्येषामपि उच्चारणाभावात् तदात्मकत्वेन हेतुत्वं योज्यम् ॥ अत्र सर्वइत्युक्त पारिभाषि- कमंत्रग्रहणम् ॥ एवमुत्तरत्रापि ॥ ननु निष्कलचैतन्याखंडानंदवाच्यस्य मंत्रस्य कथं पुंस्त्रादिकल्प- नमितिचेत्सत्यम् । वस्तुतो नास्त्येव उपासकानामर्थकल्पनामात्रम् ॥ यदाहुःचिन्मयस्याहिती- यस्य निष्कलस्यारीरिणः उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना॥ रूपस्थानां देवतानां पुं- स्त्रयाङ्गास्त्रादिकल्पनेति।गार्याभिप्रायेणेषांलक्षणमाह ॥ ५७ ॥ पुंमिति ॥ पहुंफडंता इति संप्रदा- यास्तसमस्ततदंताः हिठाता इति स्वाहांताः ठशब्दह साम्यादर्थाहा विंदुरुच्यते ॥ठ शून्ये च ॥ ॥

·॥ शारदातिलकम् । ४१ री शूरो जनार्दनः ॥ भूधरो विश्वमार्तश्चवैकुंठः पुरूषानमः ॥ ४९ ॥ वली बळानुजो चा- को दृषघ्नश्च वृषः पुनः हिंसो वराहो विमलो नृसिंहो मूर्तयो हलाम् ॥ ४९ ॥ केशवाद्या इमे श्यामाश्चक्रशंखलसत्कराः ॥ कीर्तिः कान्तिस्तुष्टिपुष्टीधृतिः क्षान्तिः क्रिया दया ॥५०॥ मेधा सहर्षा श्रद्धा च लज्जाक्ष्मीः सरस्वती ॥ प्रीती रतिरिमाः प्रोक्ताः क्रमेण स्वरशक्त- यः ॥ ५१ ।। जया हुर्गा प्रभा सत्या चंडा वाणीविलासिनी ॥ विजया विरजा विश्वा वि- मदा सुनदा स्मृतिः ॥ ५२ ॥ ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिः स्यात् भक्ति वुद्धिः स्मृतिः क्षमा ॥ रमोमालेदिनी क्लिन्ना वसुधावसुदापरा ॥ ५३ ॥ परा परायणी सूक्ष्मा संध्या प्रज्ञा प्रभा निशा ॥ अमोघा विद्युताचेति कीाद्याः सर्वकामदाः ।। ५४ ॥ एताः प्रियतमांकेषु निष- ण्णाः सस्मिताननाः ॥ विघुद्दामसमानांग्यः पंकजा भयवाहवः ॥ ५५ ॥ मातृकावर्णभेदे- भ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजज्ञिरे ॥ मन्त्र विद्याविभागेन तद्विधा मन्त्रजातयः ॥ ५६ ॥ मन्त्राः पुंदेवता ज्ञेया विद्या स्त्रीदेवताः स्मृताः ॥ पुंस्त्रीनपुंसकात्मानो मन्त्रा सर्वेसमीरिताः ॥ ५७ ॥ पुंमन्त्रा हुंफडंतास्युढेिठांताश्च स्त्रियो मताः नपुसका नमोन्ता स्युरित्युक्ता मनव स्त्रिधा॥५८॥ शस्तास्ते त्रिविधा मन्त्रा वश्यशांत्यभिचारके ॥ अग्नीषोमात्मका मन्त्राः विज्ञेयाः क्रूरसौम्ययोः ॥ ५९॥ कर्मणोर्वन्हितारांत्यवियत्मायाः समीरिताः आग्नेया मनः वः सौम्या भूयिष्ठेद्वमृताक्षराः ॥ ६० ॥ आग्नेयाः संप्रवुध्यते पाणे चरति दक्षिणे ॥ भा- गेन्यस्मिन् स्थिते प्राणे सौम्या वोधं प्रयांति च ।। ६१ नाडीद्वयं गते प्राणे सर्वे वोघंप्रयां बहुनाविति कोशात् । शून्यविन्दुरूपमेव तस्य हित्वं तेन विसर्गः स च शक्तिरूप इति विठशब्द. माग्निशक्तिः ॥ प्रयोगसारे तु॥ वषटफडंताः पुंल्लिंगावौषटस्वाहांतगाः स्त्रियः ॥ नपुंसका हु'नमो. ताः इतिमंत्रास्त्रिधामताः तारेणाप्यनुमीयन्ते मंत्राः स्वाद्यन्तमध्यतः प्रत्यासवात्मभावेन यया पुखीनपुंसकाः विंदुसर्गेन्दुखंडांतास्तहदेव प्रकीर्तिताः ॥ इति ॥ त्रिविधानां क्रमेण प्रयोज- ममाह ॥ ५८ ॥ शस्ता इति ॥ उक्तं तु नारायणीये ॥ शेषा पुमांसः शक्तास्ते वश्योच्चाटवशेषु च ॥ बुद्रक्रियामयध्व'से वियोन्यत्र नपुंसका इति ॥ पूर्व माटकायाः कुडल्या उत्पत्ते गुप्तत्वात् तस्याः अग्नीषोमात्मकत्वात् मंत्राणामपि तद्दर्शयति अग्नीति ॥ कर्मणोरिति पूर्वत्रान्वेति ॥ वहीरेफः तारः ॐ अंत्यः क्षकारः। वियत् हकारः । प्रायः शब्दो वाहुल्यवाची॥ प्रायो भूम्न्यन्तग- मन इत्यमरः ॥५॥ पग्नेया इति पूर्वेण संवध्यते ॥ईदुः सः तत्वन्यासे इंदुमंडलस्य सकारादित्वेन न्यस्तत्वात् ॥ अमृतवः अत्र कस्य वाहुल्येतत्त्वन्तदुक्तमोगानशिवेन ॥ ताराकाशाद्यंतवाद्यंत्यवर्णापा- ग्नेया स्युः सौम्यवर्णा स्ततोन्ये । आग्नेयोपि स्यात्तुसौम्यो नमोन्तः सौम्योपि स्यादग्निमंत्रः फडतः स्यादागनेयैः क्रूरकार्यप्रसिदिः सौम्यः सौम्यं कर्म कुर्याधथावदिति ॥ नारायणीयेपि ॥ ता- रात्याग्निवियत् प्रायो मन्तु आग्नेय इष्यते॥शिष्टाःसौम्या प्रशस्ती तो कर्मणोः करसौम्ययोः॥ पा- ग्नेयमंत्रः सौम्यः स्यात् प्रायशोन्ते नमोन्वितः सौम्यमंत्र स्तथाग्नेयःफटकारेणान्वितोन्तत इति ॥ पिंगला मतेपि ॥रौद्रोपि शांततामेति शांतजातिममन्वितः मंत्रः शांतोपि रौद्रत्वं हुफटपल्लवि- तो यदि इति ॥ तब बिशेषो नारायणीये ॥ मंत्रावाग्नेयसौम्याख्यौ तारायंती इयोर्जयेत् इति । ॥ ॥

·४२ ॥ ॥ ॥ सटीकम् । ति च ॥ प्रयच्छंति फलं सर्वे प्रवुद्धा मंत्रिणां सदा ॥ ६२ ॥ छिनादिदुष्टाये मन्त्राः पाल- यंति न साधकम् ॥ छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनः पराङ्मुखउदीरितः॥६३॥ वधिरो नेत्रहीनश्च कीलित स्तम्भित स्तथा ॥ दग्ध त्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः॥६४ ॥ भेदित- श्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्त श्चमूर्छितः हृतवीर्यश्च हीनश्च प्रध्वस्तो बालकः पुनः ॥६५ ॥ कुमारस्तु युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशक स्तथा ॥ निर्वीजः सिद्धिहीनश्च मंदः कूटस्तथा पु- नः ॥ ६६ ॥ निरशः सत्वहीनश्च केकरोवीजहीनकः धूमितालिङ्गितौ स्यातां मोहितश्च क्षुधातुरः ॥ ६७ ॥ अतिदृप्तोङ्गहीनश्च अतिक्रुद्धः समीरितः अतिक्रूरश्च सव्रीडः शांत- मानस एव च ॥ १८॥ स्थानभ्रश्च विकलः सोतिवृद्धः प्रकीर्तितः ॥ निस्नेहः पी. डितश्चापिवक्ष्याम्येषां च लक्षणम् ॥ ६९ ॥ मनो यस्यादिमध्यान्ते स्वानिलंबीजमुच्यते ॥ एक नक्षत्रमंशकचतुष्टयं भवति ॥ तत्राग्नेयानां नक्षत्राणां पूर्वाशयमग्रमितरत्यु च्छम्॥ सौम्यानां उत्तरांशकद्दयमग्रमित्युच्छम् ॥ पुच्छकाले प्रयोगो न कार्यः इति गायें आग्नेयसौम्यनक्षत्राणि पहिचके वक्ष्यं ते ॥ तत्र सूर्य नक्षत्राणि अग्निनक्षत्राणि ॥ प्रयच्छंतीति ॥ अन्यथा दोषदर्शनात् ॥ उक्तं नारायणीये ॥ सुप्तः प्रवुद्धमानो वा मंत्र: सिद्धिं न यच्छति ॥ स्वापकालो वामवहो जागरो दक्षिणावहः आग्नेयस्य मनोः सौम्यमंत्रस्यैतविपर्ययः ॥ प्रवोधकालं जानीयात् उभयोरुभयोर्वह- मिति ॥ अन्यत्रापि ॥ स्वापकाले तु मंत्रस्य जपो नर्थफलप्रदः इति ॥ अन्यवान्यथा स्वापकाल उक्तः ॥ यदाहुः ॥ प्राणायामसमायोगात् शिवशत्योस्तुंमेलनम् ॥ प्रवोधकालो विज्ञेयः स्वापकाल- स्ततः परमिति ॥ अन्यत्र तु ॥ प्रवोधार्थ प्रकारांतरमुक्त्रं संपुटी कत्य यत्नेन लांतानाद्यान्सविन्दुका- पुनश्च सविसगांतान् क्षकारंकेवलं पठेत् एवं जप्त्वोपदिष्टचे प्रबुद्धः शीघ्रसिहिद इति ॥ पुंस्त्रीत्यादि खरूपकथनेनैषां विरोधोपिसूचितः ॥ यदाहुः स्त्रीदैवत्या वैरिणः स्युः पुंदैवत्यस्य भूयसा ॥ खोदेव- त्येषु सौम्यानां क्रूराणां स्यात्परस्परम् ॥ तस्यैव पुंदेवतानामितिापूर्ववैपरीत्येनोत्तरस्य सङ्गतिः॥ तम्ब शक्तिशिवात्मकमाटकातो मन्त्रोत्पत्तेरुतत्वात्॥ तदुत्पत्तिनिमित्ताचाण्वादि दोषाः तदन्तर्गतच्छि- बादि दोषसम्बन्धा मन्त्राः विरुदफला इत्याह ॥ ६२ ॥ छिन्नेति ॥ छिबादिदोषैर्दुष्टाः साधकम् न पालयन्तीति सर्वेषां सामान्यफलम् ॥ वक्ष्यमाणं क्वचित्तत्तविशेषफक्षं ज्ञेयम् ॥ आदिशब्दार्थमाह ॥ छिन्नेति ॥ तथा पुनरित्यनेन कूट एव निरंशसूचक इत्याह ॥सोतिवृद्ध इति॥ निर्देहविशेषणम्तेन निम्रहानन्सरमतिवृतस्तत: पीडित इति ॥ मनोरिति ॥ आनिलयं आदिमध्यन्तति समुच्चयः सं- युक्तं वाक्षरांतरयुक्तं वियुक्तं वा केवलं वेत्येकैकं विहिः संबध्यते । विशिष्टमनिलं वा विशिष्टं बीज वा यस्य सचिवसंज्ञक इति । अन्वयः बीजं शक्तिबीजं खराक्रान्तं दीर्घखराक्रान्तम् ॥ आईऊऐौ एतत् स्वरयुक्तं इति सम्प्रदायविदः बीजशब्द न मायावीजं कथमिति चेत्तदुक्तशैवे ॥ मायाबीजस्य नामानि मालिनी शिववल्लरी वातावर्तिः कला वाणी बीजं शक्तिश्च कुण्डलीति ॥ तदुक्तं पिङ्गला मते, पादिमध्यावसानेषु यस्य मन्त्रस्य दृश्यते चतुर्दा पञ्चधावैधमेकबीरं स्वरान्वितम् ॥ वायुबीज- मसौ मन्त्र दितः परिकीर्तितः इति तत्रैव अथ मंत्रांशकवीजविवरणमित्युपक्रम्य व्याख्यातम्॥ वायुवीजं यकार: एकवीरो इस्वस्वराक्रान्तो दीर्घखरयुक्तः यथाक्रमं झांहीं होंउदाहरणं च ·४३ ॥ भारदातिलकम् । संयुक्त वा वियुक्तं वा स्वराकान्तं त्रिधा पुनः ॥ ७० ॥ चतुर्दा पञ्चधा वा स्युः समन्त्र- श्छिन्नसंज्ञकः ॥ आदिमध्यावसानेषु भूवीजद्वन्द्वलाञ्छितः ॥ ७१ ॥ रुद्धमन्त्रः सविनेयो भुक्तिमुक्तिविवर्जितः माया त्रितत्वश्रीवीजरावहीनः स्तुयो मनुः ॥ ७२ ॥ शक्तिहीनः सकथितो यस्य मध्ये न विद्यते ॥ कामवीजं मुखे माया शिरस्यङ्कुशमेववा ॥ ७३ ॥ असौपराङ्मुखःमोक्तोहकारोविन्दुसंयुतः ॥ आद्यन्तमध्येष्विन्दुर्वा न भवेदधिरःस्मृतः॥७४॥ पञ्चवर्णोमनुर्यः स्याद्रेफार्केन्दुविवर्जितः ॥ नेत्रहीनः स विज्ञेयोदुःखशोकामयपदः ॥ ७६ ॥ तव प्रदर्शितं अधोरेभ्योथहांधोरेभ्यो ह्रींधोरधोरतरेभ्यो झूसर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्त प्रस्तुरुद्र- रूपेभ्यो ह्रौं इति मंत्रमुक्तावल्यां च एकवीरं वा स्वराक्रान्त विशेषत इति ॥ ग्रन्थान्तरे तु पईग्रहो मनुग्छिनःइत्युक्तम् ॥ भई ग्रहः ऋचि श्लोके वा मध्ये विच्छिन्नः अन्यत्र तु॥आदिमध्यान्तवीजाना सोप छिन्ना इति ।। पादीत्येषां समञ्चयः ॥७१॥ भूवीजं लं इन्वेति प्रत्येकं भुक्तिरहिकं फलम् । तदुलं पिङ्गलामते । आदौ विधा त्रिधा मध्ये पुनश्चान्ते विधा भवेत् इन्द्रवीजमसौ मन्त्रो छ त्य- भिधीयते इति अन्यत्रच द्विधा पूर्व विधा मध्ये विधान्ते च पुनः प्रिये।वश्वयुक्तस्तु यो मन्त्रःसनिरुषः प्रकीर्तितः इति वच्चं लकार उभयत्र विधेति विशेषः चकारेणोभयत्रसमुच्चयोपि दर्शितः एतेन के चन भूवीजशब्देन ग्लौमिति वदन्ति । तदपि परास्तम् । ग्रन्थान्तरेत्वन्यः प्रकारः रुहो निःसन्धिकः स्मृत इति खरसन्धिव्यंजनसन्धिर्व्याकरणोक्तो यत्र नास्ति सनिःसन्धिकः । तंत्रान्तरे। रुवाः परिवार- समन्विता इति ॥मायेति।। मायाभुवनेशीवीज। त्रितत्वम् इकारः प्रणबोवा राव: फ्रकारः एषां न समुच्चयः ॥ तदुक्तश्यम् । मायावीजं नयवास्ति त्रितत्वंरावमेववा श्रीगृहं वापि मन्त्रोसौ शक्तिहीन: प्रकीर्तित इति ॥ पिङ्गला मतेपि । मायावीज वितत्ववाश्रीग्रहयत्रनास्तिचेत् शक्तिहीनइतिख्यातः सामयंहन्तिमन्त्रिणइतिअथ मन्त्रांशकवीजविवरणमित्युपक्रम्य । वितत्वम् हं श्रीग्रहं श्रीमिति तत्रैव व्याख्यातम् ॥ ७३ ॥ यस्येति ॥ मुखे आदौ शिरस्यन्ते अंकुशम् क्रोङ्कारः वाशब्दः समुच्चये। क्क चिदेवचेति पाठः ॥ यदुक्तम् पिङ्गलामते ॥ कामबीजं न यन्मध्ये मायादावन्तिमांकुशे ॥ परा- ङ्मुख इति प्रोक्त: इति ॥ मन्त्रमुक्तावल्यामपि ॥ यस्य कामकलावीजम् मध्यस्थाने न विद्यते ॥ आदी मायांकुशचान्से विज्ञेयो सौ पराङ्मुख इति ॥ हकार इति ॥ इन्दुः सःविन्दुसंयुक्त इत्यत्रापि सम्बध्यते ॥ आद्यन्तमध्ये विति न समुच्चयः ॥ तदुक्तम् ॥ शून्यं विन्दुसमायुक्तमाद्यन्ते वापिमध्यत: न भवेनीववीज वा यस्यासौ बधिरः स्मृत इति ॥ एतेन केचिदिन्दुशब्देन उकाराख्या माचक्षते तदपि परास्तम् ॥ ७४ ॥ पञ्चेति ॥ अर्को हकारः वैष्णवहत्तत्वन्यासे ऽर्कमण्डलतत्वस्य इकारादि- त्वेन न्यस्तत्वात् हकारस्य पुरूपत्वाद् वा अर्कोहः इन्दु स: पञ्चेत्यादि उभयम् दोषवीजम् दुःख- शोकामयप्रद इति क्रमेण फलम् यतोग्निसूर्यचन्द्राणां नेत्रयात्मकत्वात् ॥ एकबिहानतः का- णतापि जेया ॥ तदुक्तम् पिङ्गलामते ॥ पञ्चाक्षरस्तु यो मन्त्रो वन्हिचन्द्रार्कवर्जितः । नेत्रहीन इति जेयो दुःखशोकभयावह इति ॥ अथ मन्त्रांशकवीजविवरणमित्युपक्रम्य चन्द्रः स: अर्कोह इति त- चैव व्याख्यातम् ॥ ७५ ॥ आदीति ॥ एषां न समुच्चयः हंसादीनाम् समुच्चयः एवम् वा इत्युक्त- त्वात् ॥ ग्रन्थान्सरपि ॥ हंस: मायान्मकम् वापि इति ॥ हन्मः स्वरूपम् ॥ प्रामादवीजम् हौं वा- ॥ ॥

·४४ ॥ ॥ सटीकम् । श्रीदमध्यावसानेषु हंसपासादवाग्भवाः ॥ हकारो विंदुमाञ्जीवो रावं चापि चतुष्फलम् ।। ७६ ॥ माया नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्सकोलितः ।। एकं मध्ये द्वयं मूद्धि यस्मिन्नन- पुरंदरौ ॥ ७७ ॥ न विद्यते समन्त्रस्यात् स्तंभितः सिद्धिरोधकः ॥ वन्हिर्वायुः समायुक्तो यस्यमन्त्रस्यमूर्द्धनि ॥ ७८ ॥ सप्तधा दृश्यते तं तु दग्धं मन्येत मन्त्रवित् ॥ अखं द्वाभ्या- त्रिभिः षद्भिरष्टाभि दृश्यतेक्षरैः ॥ ७९ ॥ त्रस्तः सोभिहितो यस्य मुखेन प्रणवस्थितः ॥ ग्भवणें ॥ इकारो विन्दुमान् ॥ जीवः सः रावः फ्रे ॥ चतुष्कलो हं मायाशक्तिवीजम् नमामि इति पदम् च यत्र मास्ति स कीलित ॥ इति ॥ अत्र हकारो विन्दुमानित्येकं पदम्॥ तत्र जीवः की- दृशः हकारश्च प्रकारच उकारथ विन्दुश्च तहान् ॥ तेन स्हों इति सिद्धम् ॥ तच प्रकार उकार विन्दुरित्यनेन ओंकारः यथा अउमाः स्युः रित्यत्र ॥ तथा च पिङ्गलामते॥ नवमः स्वरसंयुक्तो जीवा- रूढः स विन्दुकः यस्यात्मादृश्यते नैव किं वा रावं चतुष्कल: प्रासादो वाग्भवो हंसो माया वा यत्र दृश्यते ॥ प्रादिमध्यान्तदेशेषु कीलितम् तं प्रचक्षते ॥ इति ॥ अथ मन्त्रांशकवीजविवरणमित्यु- पक्रभ्य तत्रैव व्याख्यातम् ॥ नवमस्वर ओकारः आत्माहः राव: फ्रे चतुष्कल: हुं ॥ तन्त्रान्तरे तु॥ हंसमायात्मक वा पीति पठित्वा ह्रींमिति व्याख्यातम् ॥ असे हंसो मायेति पिङ्गलावाक्येप्य- यमेवार्थ इत्याहुः ॥ अन्यत्र तु ॥ अन्तरन्यन वीजेन व्याप्तः कीलित उच्यते इति ॥ ग्रन्थान्तरे । कोलितो बीजवजित इति ॥ ७७ ॥ एकमिति ॥ मूद्धिअन्ते अखं फटकारः पुरन्दरो लः मध्ये ऐकः फटकारः लकारो वा ॥ अन्ते फटकारद्वयम् लकारद्वयम् वा के च न मध्ये फटकार: अन्ते लहय- मिति वाचक्षते तदसत् ॥ ग्रन्थान्तरविरोधात् ॥ तथा च पिङ्गलामते ॥ सन्मध्ये विधाप्रान्ते श- क्रवीजम् भवेद्यति ॥ स्तम्भितं तं वदन्तीत्थम्मन्वन्ततन्त्रविदो बुधा ॥ इति ॥ ग्रन्थान्तर च ॥ विधा त्रिधा ऽष्टधा षोढा मन्त्रान्ते यत्र दृश्यते ॥ महास्त्र स्तम्भितो मन्त्रः स श्रीशन प्रकीर्तित इति ग्रन्थहयविरोधात् नविद्यते समन्व इति प्रामादिक; पाठः विद्येते स तु मन्त्रः स्यात् इति ॥ तु साम्प्रदायिकः पाठः अन्यत्र तु स्तम्भिताः क्रियायां नियुक्ता अपि न मुञ्चन्तीति ॥ वन्हिरिति ॥ वन्ही रेफः वायुः यकार स्तेन समवेतः अधऊर्ध्ववा मूर्डि आदौ ॥ तदुक्त पिङ्गलामते ॥ आदिस्थै सप्तभिर्वीजै उस्तैः पावकाक्षरम् दीपितं यत्र तं मन्त्रमार्या दग्धं प्रचक्षते इति ॥ ग्रन्थान्तर प्रकारान्तरेणोक्तः षट्कर्णाकर्णितो दग्ध इति ॥ अन्यत्र तु ॥ अग्निवीजाधिकादग्धा इति ॥ अस्त्र- मिति ॥ द्वाभ्याम् त्रिभिः षद्भिरष्टभिक्षरैर्वा यस्य अस्त्रंफट्कारो दृश्यते ॥ पिङ्गलामते ॥ भीतनामा अयमुक्तः आदिमध्यान्तदेशेषु यदि मन्त्रास्रसंयुत: भीत इत्युच्यते ॥ तन्त्र इति ॥ अन्ये तु त्रस्तः सो- भिहितो मन्त्रः इति पाठमपठन् तम्बान्तरे त्रासिताः सिद्धिभीषिता इति ॥ यस्य ति ॥ मुखे आदी शिवः हचशक्तिः स इति साम्प्रदायिकाः के न शिवशब्देन विसर्गमाहु स्तदुयुक्तम् ॥ मन्त्रादौ केवलमिन्दोः केवलविसर्गस्य वा असत्वात् ॥ अक्षरान्तरयुक्तो ग्राह्य इति चेत् ॥ तदरं साम्प्रदा- यिकार्यानुसरणमेव ग्रन्थकदेव वक्ष्यति ॥ हंसौ तौ पुंप्रकृत्याख्या हंपुमान् प्रकतिस्तु स इति । अयमेव दोषो नामान्तरेणोक्तः पिङ्गलामते । शिवः शक्तिस्तथोकारो यस्यादौ नास्ति तं मनुम्। वद- न्ति मालकाहीनं हीनसिधिप्रदायकमिति ॥ अथ मन्त्रांशकवीजविवरणमित्यपकम्य तत्रैव व्या- ॥ ॥

·॥ शारदासिलकम् । ४५ शिवोवाशकिरयवा भीतारुमः स प्रकीर्तितः ॥ ८० ॥ आदिमध्यावसानेषु भवेन्मार्ण च- तुष्टयम् ॥ यस्थ मंत्रः समलिनो मन्त्रवित्तं विवर्जयेत् ॥ ८१ ॥ यस्य मध्येदकारोथ क्रोधो या मूर्दनि द्विधा । अस्त्रं तिकृति मन्त्रः स तिरस्कृत उदाहृतः ॥ ८२ ॥ म्योद्वयं हृदये शीर्षे बषट् वौषट्च मध्यतः ॥ यस्यासौ भेदितो मन्त्र स्त्याज्यः सिद्धिषु सूरिभिः ॥८॥ त्रिव- मेंहंसहीनोयःसुषुप्तःसउदाहृतः ॥ मन्त्रोवाप्यथवाविद्यासप्ताधिकदशाक्षरः ॥ ८४ ॥ फद- कारपञ्चकादिर्योमदोन्मत्तउदीरितः ॥ तद्वदस्त्रंस्थितंमंध्येयस्यमन्त्रःसमूर्छितः ॥ ८५ ॥ विरामस्थानगंयस्यहृतवीर्यः सकथ्यते ॥ आदौमध्येतथामूर्ध्निचतुरस्त्रयुतोमनुः ॥ ८६ ॥ ज्ञातव्योहीनइत्येषत्याज्योयः स्याद्दशाक्षरः ॥ एकोनविंशत्यणोवायोमन्त्रस्तारसंयुतः॥८॥ ख्यातं शिवोहं शक्तिः स इति ॥८०॥ पादीति ॥ एषां समुच्चयः मार्णचतुष्टयमित्यपि समुच्चयः तन स्थानत्रये मिलित्वा मार्ण चतुष्टयमपेक्षितम् ॥ तदुत्तम् पिङ्गलामते प्रादिमध्यान्तदेशेषु चतुर्दा यब हश्यते ॥ मकारो मलिनं विद्यात् तं मन्त्र मन्त्रवित्त्यजेत् इति ॥ अन्यत्र तु ॥ आदौ मध्येथ अदये विधावै यस्य दृश्यते ॥ मन्त्रो मकार ईशेन मलिनः म समीरित इति । मतान्तरत्वात् भेदः उदयशब्दोन्तवाची ॥ अन्यत्र तु मलेस्त्रिभिः सहजागन्तुकमायाख्यै मलिनाः इति ॥ २॥ य- स्येति ॥ क्रोधो वीजम् मध्ये दकार कोधयोर्विकल्पः मूर्धनि अन्ते हिधास्वमिति सम्बन्धः मध्या- तयोः समुच्चयः तदुक्तम् पिंमलामते दुकारः क्रोधवीजं वा यस्य मध्ये व्यवस्थितम् ॥ फट्यम् च स्थितम् प्रान्ते यस्याणौः स तिरस्कृत इति । अन्यत्रापि यस्य मध्ये दकारस्तु कोधवीजम् इदि खि तम् । विधाचान्ते च फटकारः स्याद्यस्य स तिरस्कृत इति । तन्त्रान्तरे पराभूतास्तिरस्कता इति वोध्यम् ॥ भ्योदयम् प्रमुंखे शीर्षे बषडस्त्रं च मध्यत इति ॥ शीर्षे अन्तेवषट् अत्र छः मध्यत: यम- ग्वमुनावल्याम् अखवर्णइयं मध्ये वषडन्ते तथैव च ॥ यस्य मन्त्रस्य भिन्नी सौ विजयः सि- विवर्जित इति पिंगलामतेपि अस्त्रवर्णदयम् मध्ये वषडन्ते तथादितः अउमाः स्युरसो मन्त्रो मेदि तः परिकीर्तित इति ॥ अथ मन्त्राशकवीजविवरणमित्युप्रकम्य तत्रैव ब्याख्यातम् ॥ अस्त्रम् : प्र- उमा ओकारः केचनभ्यो दयं हृदये शो वषडाबूच मध्यत इति पठन्ति ॥ अन्ये च वषट् मध्य त इति पठन्ति ॥ अन्यत्र भिन्नतां नीता भेदिता इति ॥ ८३ ॥ त्रिवर्ण इति त्रिवर्णवं हंसहोनत्वमकस्य व । तदुक्तस् पिंगलामते वर्णत्रयम् भवेद्यत्र हसहीनं स शम्भुना। सुषुप्त ति सिद्धान्ते प्रोक्तोभीष्टफलापह इति ॥ मन्त्रमुक्तावल्यामपि ॥ वर्णत्रयात्मकोमन्त्रो यस्तु हंसविव र्जितः प्रसुप्तः स तु विज्ञेयः सर्वसिदिफलापह इति ॥ अज्ञातदीपकः सुप्त इत्येके ॥ अन्यत्र तु ॥ मा- ययाहत सामर्थ्याः सुप्ता इति अन्यत्र त सुप्तः स्यादासनं विना । इति ॥८४ ॥ मन्त्र इति ॥ सप्ताधि कानि अष्टौ दश च अक्षराणि यत्र स: एवमष्टादशाक्षरः फटकारणाम् पञ्चकमादो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः तदुलम् । विद्या वायदि वा मन्त्रो यद्यष्टादशवर्णकः पञ्चफट्कारपूर्वः स्यान् मदोमत्त स उच्यते इति ॥ पिंगलामतेपि विद्या वा मन्त्र राजो वा यः स्यात्सप्तदशाधिकः फटकाराः प- अपूर्व चेदुअत्तः स प्रकीर्तित इति अत्रापि विशेषणद्दयविशिष्टेदोषत्वम् ॥८६॥ तद्ददिति पञ्च पारम् । अन्यान्तरे प्रकारान्तरम् ॥ सम्मूर्छिता पुनः विचेतन्या इति ॥ ८७ ॥ विरामेति ॥ यस्यात्र - ॥ ॥

·४६ सटीकम् । हल्लेखाङ्कुशवीजाधस्तम्पध्वस्तम्पचक्षते ॥ सप्तवर्णो मनुर्वालः कुमारोष्टाक्षरस्तुयः ॥ ८॥ षोडशार्णोयुवापीढश्चत्वारिंशल्लिपिर्मनुः ॥ त्रिंशदर्णश्चतुषधिवर्णो मन्त्रः शताक्षरः ॥ ८९ ॥ चतुःशताक्षरश्चापि वृद्ध इत्यभिधीयते ॥ नवाक्षरो ध्रुवयुतो मनुनिस्त्रिंशरितः ॥९० ॥ यस्यावसाने हृदयशिरामन्त्रौ च मध्यतः॥ शिखा वर्म च न स्यातां वौषट्फटकार एव च ॥ ९१ ॥ शिवशक्त्यर्णहीनो वा स निर्वीज इति स्मृतः ॥ एषु स्थानेषु फट्कारः पोढा मिति सम्बध्यते ॥ यस्यां ते अस्त्रमित्यर्थः विरामगास्त्रीयोमन्त्र इत्यपि क्वचित् पाठः तदुक्तं पिं- गलामते॥मस्त्रमन्चो भवेद्यस्य मध्ये प्रान्ते च शम्भुना॥हृतवीर्ज इतिख्यातः समन्त्रो नैवसिध्यति । अन्यत्रापि ॥ विरामस्थानगंयस्य हृतवीर्यः स उच्यते ॥ इति ॥ केचन पंचधाइत्यप्यनुवर्त्तयंति ॥ तदेत हिरुई । अन्येतु ॥ सामर्थ्यवर्जिता हीनवीर्या इत्याहुः अन्यत्र तु निर्वीर्यचाधिकाक्षर इति । पादा- विति समुच्चयं चतुर्दास्त्रमित्यपि । स्थानत्रये मिलित्वास्त्रचतुष्टयम् । तंत्रांतरे तु भीतनाम्ना प- यमुक्तः पादावंते तथा मध्ये चतुर्घाखण संयुतम्॥अष्टादशाक्षरंमंत्रभीतं तं भैरवो व्रवीत् इति । - टादशाक्षरत्वे पिशेष पत्रापि यः स्यादष्टादशाक्षर इति चरण: काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र संव- ध्यते ॥ इति वाक्कचित् ज्ञातव्यो भीत इत्येष इति पाठः ग्रथांतरे तु प्रकारांतरं अथ वर्जिताः सु- सिद्धसिद्धसाध्याख्य रशहोनाइति ॥ अन्यत्रतु हीनो दुष्टादवाप्तो य इति यस्यादिति ॥ तारः प्रणवः केचन तारं प्रेमिति वदंति ॥ तदयुक्तं ग्रंथांतरविरोधात् । यन्मत्रमुतापल्या ॥ एकोनविंशत्यों यो यो मंत्रः प्रणवान्वित: महामायांकुशर्युक्तस्तप्रध्वस्त प्रचक्षते ॥इति ॥ पिंगलामते ॥ यदि सो- ष्टादशाक्षरः विंशत्येकोन वर्ण व मायौंकारांकुशान्वितः प्रध्वस्तइत्यसौ मंत्रः शंभुदेवेन कीर्तितः॥के- च मैतत्परिहाराय यो मंत्रः प्रणवान्वितः इति पाठं पठति ॥ हल्लेखामाया तदुक्तां भुवनेशी पारिजा- ते॥ मायाबोजमिदं प्रोक्तं भुवनत्रयमक्षरम् ॥ हल्ले खा पंचयोगेशीति ॥ ८८ ॥ सप्तवर्ण इति ॥ चत्वा- रिंशल्लिपिः चत्वारिंशदक्षरः तदुक्तं ॥ सप्ताक्षरो भवेद्दाल: कुमारश्चाष्टवर्णकः चत्वारिंशाक्षरः प्रौढः स्तरुणः षोडशाक्षर । इति अन्यत्र वाली लध्वक्षरात्मक इति ग्रंथांतरे तु ॥ अढाः वालकाः का- र्य इति । अन्यत्र तु गुरोरप्यविधाने न प्राप्तो यौवनगर्वित इति । ग्रंथांतरे तु ॥ तरुणा अतिर्पि- ता । इति । अन्यत्र तु प्रौढाः प्रभोल्करा इति । शिदिति । चतुः शताक्षरचतुरधिकशताक्षरः म- ध्यपदलोपी ॥ केचिञ्चतुः शताक्षर इति चत्वारिशतानि अक्षराणि इति व्याचक्षते ॥ तन्न ग्रंथां- मरविरोधात् ॥ त्रिंशदणं शताणं वा चतुःषष्टाक्षरं तथा ॥ चतुरूई शतं वापि इत्यभिधीयते ॥ इति ॥ पिंगलामतेपि त्रिंशद्यत्रशताई वा चतुः षष्टिशतंचतुः शतानि संति वर्णानां समंत्रोवृद्ध सं- जक इति । असावेवाग्रे वक्षाति ॥ अतिवद्धलक्षणे चतुःशतान्यथारभ्य यावदर्णसहस्रक मिति ॥ सेन च विरोधः स्यात् ॥ ग्रंथांतरे च क्षद्रकमैव कुर्वतिबद्धास्ते इति ॥ ८८ ॥ नचेतिध्र व ओंकारः नवाक्षरत्वं ध्रुवयुक्तत्वमेकस्यैव निखिंशोघातुक इत्यर्थः । पिंगलामते। नवाक्षरस्तुनिस्त्रियो ध्रुः वयुक्तोपमृत्युदति ॥८० ॥ यस्येति ॥ हृदयमंत्रः नमः शिरोमंत्रः स्वाहा शिखावषट् वर्महु शि- वोहं शक्त्वर्णः सः इति। विकल्यदय मध्य एव अत्रसंस्थातामिति प्रामादिकः पाठः नस्यातामिति सांप्रदायिकः तदुक्तं । इरिछरोन्ते शिखा वर्म मध्ये नेत्रास्त्रकेथवा ॥ ८१ ॥ शिवशक्त्यात्मको वर्णी न ॥ ॥ ॥

·॥ शारदातिलकम् । यस्मिन्मदृश्यते ॥ ९२ ॥ स मन्त्रः सिद्धिहीनः स्यात् मन्दः पवत्यक्षरो मनुः ।। कूट ए- काक्षरो मन्त्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ९३ ॥ द्विवर्णः सत्वहीनः स्यात् चतुर्वर्णस्तु केकरः।। षडक्षरो वीजहीनस्त्वर्द्धसप्ताक्षरो मनुः ॥ ९४ ॥ सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितः स तु निन्दि- सः सार्द्धवीजत्रयस्तद्वदेकविंशतिवर्णकः ॥ ९५ ॥ विंशत्यर्णेस्त्रिंशदों यः स्यादालिंगितस्तु सः॥ द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्री मोहितः परिकीर्तितः॥ ९६ ॥ चतुर्विशतिवर्णो यः सप्तर्वि- शतिवर्णकः ॥ क्षुधात सः तु विज्ञेय श्चतुर्विशतिवर्णकः ॥ ९७ ॥ एकादशाक्षरो वा पि पञ्चविंशतिवर्णकः ॥ त्रयोविंशतिवर्णो वा मन्त्रो दृप्त उदाहृतः ॥ ९८ ॥ षड्विंश- त्यक्षरो मन्त्रः षट्त्रिंशद्वर्णक स्तथा त्रिंशदेकोनवर्णो वा प्यङ्गहीनो भिधीयते॥अष्टाविंशत्य- क्षरो वा एकविंशदथापि वा ॥ ९९ ॥ अतिक्रुद्धः स कथितो निन्दितः सर्वकर्मसु ॥ त्रि- शदक्षरको मन्त्रः स्वयःस्त्रिंशदथापि वा ॥ १०० ॥ अतिक्रूरः स कथितो निन्दितः सर्व- कर्मसु ॥ चत्वारिंशतमारभ्य त्रिषष्टिगवदापतेत् ॥ १०१ ॥ तावत्सख्यानिगदितामन्त्राः सव्रीडसंज्ञकाः॥ पञ्चषष्ठ्यक्षरा ये [मन्त्रास्ते शान्तमानसाः ॥१०२ ॥ एकोनशतपर्यन्तं पञ्चषष्ट्यक्षरादितः ॥ ये मन्त्रास्ते निगदिताः स्थानभ्रष्टाहया बुधैः ॥ १०३ ॥ त्रयो- दशाक्षरा ये स्युर्मन्त्राः पञ्चदशाक्षराः ॥ विकलास्तेभिधीयन्ते शतं सार्द्ध शतं तु वा ॥ स्तौयस्य स मंत्रराट निर्वोजे इति संप्रोक्तः सर्वकर्मसु गर्हित इति । तंत्रांतरे तु ॥ निर्वीजस्तु समा- ख्यात पादावोंकारवर्जित इति । एष्विति । निर्वीजलक्षणे तंत्रांतरोक्तादि ग्रहणसूचनार्थम् ॥ तदार एष्विति ॥ पादिमध्यावसानेषु एषां समुच्चयः षोढेत्यत्रापि स्थानत्रये मिलित्वा षट् । मंद इति । पंत्यक्षरो दशाक्षरः । तदुक्तां । दशाक्षरो भवेन्मंद इति । तंत्रांतरे ॥ प्रभाहीना मंदाइति कूट र. ति तदुक्तं कूट एकाक्षरोथवा निरंशः सभेन्मंत्र इति ॥८३ ॥ द्विवर्ण इति । तदुक्तं यक्षरः सत्व- वर्जित इति ॥ अन्यत्र तु सत्ववर्जितास्तमसोत्कटा इति ॥ चतुर्वर्ण इति चतुर्वीजः । पिंगलामते वि- शेषः। ध्रुवहीनश्चतुर्वीजैषड्भिर्वाकेकरोमत इति। षडक्षर इति अन्यत्र वीजवर्जिता ॐकाररहिता इति ॥ अति । अत्राईसप्ताक्षरत्वमईहादशवर्णत्वंच अंतेव्यंजनसत्वात्ज्ञेयं ॥ साईवीजत्रयस्तह- दिति ॥ वीजवर्णः तद्दधूमित इत्यर्थः तदुक्तं अईसप्ताक्षरो मंच साईद्वादशवर्णकः धूमितः स समा- ख्यातः साईवर्णत्रयोथवा इति ॥ त्रिंशदणस्यवृद्धत्वमालिंगित्वंतथैवच । दृप्त इति ॥ उद्देशावस- रेपतिदृप्तस्योद्दिष्टत्वामक्षणावसरेदृप्तलक्षणं कथं क्रियत इति न मंतव्यं सत्यप्युपसर्गभेदात् । त- दुतम् । धात्वर्थं वाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्त्तते ॥ तमेव विशिनष्टयन्योऽ नर्थकोन्यः प्रयुज्यतइति ॥ मंत्रमुक्तावस्यां तथोक्ता चतुर्विंशाक्षरं वाथमंत्रमेकादशक्षरं शताईत्रयोविंशमितिदृप्त तु तं विदु- रिति ॥ ८८ ॥ षड्विंशतीति ॥ त्रिंशत: एकऊनो येषुप थाबहुव्रीहिः अंगहीनो मंत्रमुक्तावस्याम् ॥ अष्टत्रिंशदक्षर इति । चतुर्थोप्युक्तः चत्वारिंशदिति ॥ चत्वारिंशदक्षरमारभ्य एकैकाक्षरध्या च- तुर्विंशति प्रकारः सव्रीडा मंत्रमुक्तावव्यां चतु'षष्टाक्षरं यावदिति ॥ १०२ ॥ एकोनेति पंचषष्टय- क्षर पादिर्यस्येत्यतद्गुणसंविज्ञानो वहुव्रीहिः इत: पंचषष्टयक्षरादितिवाछेदः तस्य पूर्व मांतमानसतोतो मंत्रमुक्तावल्यामपि ॥ पंचषष्टुत्तराये च यावदेकोनकंशसमितितेन स्थानभ्रष्टए- - । । ॥ ॥

·॥ सटीकम्। १०४ ॥ शतद्वयं त्रिनवतिरेकहीनाथवापि सा ।। शतत्रयं वा यत्संख्या निस्नेहास्ते स- मीरिताः ॥ १०५ ॥ चतुःशतान्यथारभ्य यावद्वर्णसहस्रकम् ।। अतिवृद्धः प्रयोगेषुपरि- त्याज्यः सदा बुधैः ॥ १०६ ॥ सहस्त्रार्णाधिका मन्त्राः दण्डकापीडिताहयाः द्विसहस्राक्षरा मन्त्रा खण्डशः शतधा कृताः ॥ १०७ ॥ ज्ञातव्यास्तोत्ररूपास्ते मन्त्रा एते यथा स्थिताः ।। तथा विघाश्चवोद्धव्या मन्त्रिभिः काम्यकर्मसु ॥ १०८ ॥ दोषानिमान विज्ञाय यो मन्त्र भजते जडः ॥ सिद्धिर्न जायते तस्य कल्पकोटिशतैरपि ॥ ११० ॥ इत्यादिदोषदुष्टांस्ता- न् मन्त्रानात्मनियोजयेत् ॥ शोधयेदूर्ध्वपवनो वद्धयायोनिमुद्रया ॥ १११ ॥ मन्त्राणां द- कैकाक्षरध्या चतुस्त्रिंशप्रकारः ॥ १०४ ॥ शतमिति ॥ शतयं हिनवतिरित्येक साईशतयं वि- मवतिरेकहीना तेनैकाधिकानवतिः शतद्दयंच एवंपंचप्रकाराः पिंगलामते तु एकदित्रिशतै वर्ण- युता निम्र हवृत्तयः इति त्रि प्रकार एवम्॥मंत्रमुक्तावल्या षष्ठोप्युक्तः त्रिंशतंत्वेकवर्जितमिति ॥ के चन शतहयमित्येकः प्रकार विनवतिरित्यन्यः सएकहीना एकाधिमानवतिरित्वपरः प्रकार : त्यूचुः तव ॥ षट्षष्टिप्रभृतीनामकोनशतपर्यंत स्थानभ्रष्टातयत्वस्योक्तत्वात् त्रिंशद्वर्णवदेकस्यैवदोष- यदुष्टत्वं च भविष्यतीति चेत् । तत्र शतादारभ्याधिकस्यैव शतत्रपपर्यंतमुक्तत्वात् यत्संख्येति । स- वच संवध्यते॥येषां मंत्राणां संख्याशताधिका इति ते निस्नेहाइति संवंधः योगेषुप्रयोगेषुये दंडकारते स्तोत्ररूपास्ते पीडिताह्वया सातव्या इति संवन्धः ननु मंत्राणामेवैतेदोषा उक्ता विद्यास्तु निर्दोषा इत्याशंक्याह ॥ मंत्रा एते इति ॥ यथा मंत्रा एतस्थिताः सदोषाः तथा मंत्रिभिर्विद्याअपिवोचव्याः सदुक्तम्॥यथा मंत्रास्तथा विद्या भेदभिन्नाः परस्परं ज्ञातव्यादेशिकेद्रण नानातंत्रेषु भाषिता इति का- म्य कर्मस्वित्यनेनमुक्त्यर्थं मंत्रजपे एतदोषाभावात् दशसंस्कारा अपिन कर्त्तव्याः एतच्चोपलक्षणं तेन वक्षामाणनक्षत्रशोधनादिकमपि मक्त्यर्थं न कत्र्तव्यमिति॥ादिशब्दात्मीलितविपक्षस्थदारितमूक- नग्नभुजंगमशून्यहतादि दोषा ज्ञेयाः तल्लक्षणानि यथा॥मीलिता कयेण्यतिजडाः मंत्रामविणायो- जिता पपीति विपक्षस्थारिपोः पक्षमाश्रिता इति आदिमध्यावसानेषु ध्रुवो यस्य नाविद्यते॥सदारि- त इति ख्यातस्तं वेस्मिन् कृतिवाससेति । न्यासं विना भवेन्मूक इति । पल्लवेन विनानग्नः संपरि- कीर्तित इति॥ऋषिदेवतच्छंदोभिः परित्यक्तो भुजंगम इति । यस्य जापंशुणोत्यन्यः स मंत्र शून्य उ- यते इति शिरोहीनो हतः प्रोक्त इति ॥ शोधनप्रकारमाह ॥ मंत्रानात्मनीतिकार्यकारणादन्य- न्यदेवेति या भावना सा आत्मनि योजना॥क्कचिन्मंत्रान्स्वात्मनि योजयेत् इति पाठः प्रकारांतरण शोधनमाह शोधयेदिति। वक्षामाणलक्षणां योनिमुद्रांबध्वामूलाधारोत्पबान्मत्रवर्णान् ब्रह्मरंध्रपर्यंत गतागतानिकुर्वतो ध्यात्वा वायुधारणं कृत्वा सहस्रजप इतिशोधनप्रकारमाहातदुताम्।योनिंबध्वा वीज विवादिपर्थन चोन्मनीं प्राप्य तत्र सहस्र मन्त्र जपेत् स मन्त्रः प्रवुद्धः स्यादिति योनिमुद्रालक्ष- णम् यथा पाणिं भागात्सु संपोड्य योनिमार्ग तथा गुदम्॥अपानमूईमाकर्षेत् मूलबन्धोनिगद्यत॥ गुदमेढ्यांतरं योनिस्ताभाकुच्य प्रबन्धयेत् युवा भवति वृद्धोपि सततंमूलबन्धनात्॥ इति योनिस्था- नमुद्रणात् योनिमुद्रात्वमस्याः तदाहुः सेयं मयोक्ता खलु योनिमुद्रावधच देवैरपि दुर्लभी स्थाः पनेन वन्धन साध्यते यत् नास्त्येव तत्साधकपुङ्गवस्य । छिन्नारदाः कीलितास्तभिता ये ·४८ । शारदातिलकम् । शासंस्कासा कथ्यन्ते सिद्धिदायिनः ॥ जीवनं जननं पश्चात्ताडनं वोधनं तथा ॥ ११२।। सथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने पुनः ॥ तर्पणन्दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥११३॥ मन्त्राणां मातृकानध्यादुद्धारो जननं स्मृतम् ॥ ११४ ॥ प्रणवांतारतान्कृत्वा मन्त्रव- न्जपेत्सुधीः ॥ एतज्जीवनमित्याहुर्मत्रतंत्रविशारदाः ॥ ११५ ॥ मन्त्रवर्णान्समालिख्य ताडयेचदनांभसा ॥ प्रत्येकं वायुना मन्त्री ताडनं तदुदाहृतम् ॥११६॥ विलिख्य मंत्रं तं मं- श्री प्रसूनैः करवीरजैः ॥ तन्मंत्राक्षरसंख्यातैईन्याद्वातेन बोधनम् ॥ ११७ ॥ स्वतन्त्रोक्तवि- धानेनमंत्री मंत्रार्णसंख्यया ।। अश्वत्थपल्लवैर्मत्रमभिषिचेद्विशुद्धये ॥ ११८ ॥ संनित्य म- मुप्ता मत्ता मूर्छिता हीनवीर्याः। दग्धास्त्रस्ताः शत्रुपक्षे स्थिताये बाला वृद्धा गर्विता यौवनेन । ये नि- वीजा ये च सत्वेन होना खण्डीभूताथांगमन्त्रविहीनाः । एतेमुद्राबन्धननैवयोन्या मन्त्राः सर्वे वी- यवन्तो भवन्ति इति एवं न येयोगिनो योनिमुद्रानभिन्नाः पवनधारणाशक्ताश्चतान्प्रति दशसंस्का है: भोधनमाह । मन्त्राणामिति । पिंगलामतेपि। इत्यादिदोषसंयुक्ता विजया मन्त्रिणाणवः । तस्मात्त होषनाशाय कम: कोपि निगद्यते ॥ जननं जीवनं बोधस्ताडनं निर्मलीकृति: ॥ पाप्याय माभिषेको च कियांगैः सप्तभिर्धवम् ॥ शोधिताः सकलामन्त्राभवन्ति किलकामदा इति । मन्धत- नप्रकाशपि ॥ अथास्मै प्रवदेन्मन्त्र संस्कृतं सुमुहर्त्तके ॥ सप्त ते मन्त्रसंस्कारा दुर्लभा भुवि मानवैः जननं जीवमं चेत्यादिना ॥ अत्र सर्पणदीपनगोपनलक्षणा स्त्रयः संस्काराः सामान्यतः प्रमिहा इलि तान्विहाय सप्त त्युक्तिरितिज्ञ यम् ॥ मन्त्राणामिति । माटकामध्यादित्यनेनैतदुक्त भवति । शुभपीठादौ कुकुमगोरोचनादिना माटकाब्जं विलिख्य देयमन्त्रस्यकैकमक्षरं मासका ब्जत उतरणोयभिति तदत्तम् । वर्णाजं च संलिख्य समुद्धरेन्मन्त्रजन्मैतदिति । प्रणवेति । तत्र प्रणपान्तरितत्वमेवम् ॥ ॐ रां ओं रा ी मा श्री य ओं न ओं मःसुधीरित्यनेन शताहत्येत्युक्तम् त दनाम् प्रणवमहि तांस्तुमन्त्रजवर्णान् प्रजपच्छतावृत्या एतज्जीवनमुक्तमिति ॥ मन्ततन्त्रविशारदाः इत्यनेनान्ये अस्य वीजनमितिनाम पाहुरित्युक्तं । यत्पिंगलामते ॥ प्रणवो बीजमित्युक्तं बी- जान्ते तं नियोजयेत् ॥ अक्षरान्तरितं कृत्वा मन्त्रोसी वीजितो मत इति ॥ मन्त्रीति ।। मन्त्री त्यमन भूजे कुंकुमगोरोचनादिना मन्त्रवर्णान् विलिख्येत्युक्तम् ॥ वायुना यमितिबीजेन प्रत्येक पतवारं ताडयत् ॥ तदुक्तम् ॥ भूर्जमन्वाक्षराणि संलिख्य शतमप्य कैकं चन्दनांबुना वायु वोजेन एतत्ताडनमुक्तमिति।विलिख्यति।मन्त्रोत्यनन भूर्जकुंकुमरोचनादिना लेखनमित्युक्तम् ॥ करवोरजैरिति रक्त करवीरजपुष्यैः यान्तेनरमितिबीजन ॥ तदक्तम् । एतस्मिन् विलिखितमन्त्रव- कायाकरत करवोरैः तद्दोधनमक्तं यदन्याहन्हिबीजनति ॥११६ ॥ स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रोक्तविधा नेत भैवमन्त्रे शिवतन्त्रनुसारात् शक्तिमन्त्रेशक्तितन्त्रानुसारात् विष्णुमन्त्रेवैष्णवतन्त्रानुसारा ताप्रतिज्ञेयम् पर्ववत् भूर्जेमन्ववर्णानालिख्याभिषिंचेदिति ॥ मन्त्रीत्यनेन अमुख्यमन्त्रस्यामुकम- क्षस्मभिषिञ्चामि नम इति प्रयोग उक्तः । तदुक्तम्। निजतन्त्रेरितमार्गादभिषिञ्चत् पिप्पलप्रवालेन भूविलिखितमत्रंशतमष्टाचाभिषेकोयमिति । पिंगलामते विशेषः । मालतीकलिकाभिस्तुन्यस्या- युंकर्णिकोपरि ॥ पश्वत्थपनवैः शुबै स्तन्मवाक्षरसम्मितैः । अभिषेकं प्रकुर्वीत स्वतन्वे विहितं य- ॥

·॥ सटीकम् । नसा मंत्र ज्योतिर्मत्रेण निईहेत् ॥ मंत्रे मलत्रयं मंत्री विमलीकरणंत्विदम् ॥ ११९ ॥ ता. रं व्योमाग्निमनुयुक् दंडीज्योतिर्मनुर्मतः ॥ कुशोदकेन जप्तेन प्रत्वर्ण प्रोक्षणं मनोः १२० तेन मंत्रेण विधिवदेतदाप्यायनं मतम् ।। मंत्रेण वारिणा मंत्रे तर्पणं तर्पण स्मृतम्॥१२१ ।। तारमायारमायोगे मनोदीपनमुच्यते ॥ जप्यमानस्य मंत्रस्य गोपनं त्वप्रकाशनं ।। १२२ ।। संस्कारा दशसंप्रोक्ताः सर्वमंत्रेषु गोपिताः ॥ यान् कृत्वा संप्रदायेन मंत्री वांच्छितमश्नुते ॥ १२३ ॥ स्वताराराशिकोष्ठानामनुकूलंभजेन्मनुं । प्रापलोभात्पटुःप्राज्यं रुद्रस्यात्ररुरुक थेति ॥ मालतीकलिकाभिमंत्राक्षराणि विलिख्याभिषेकं कुर्यात् ॥ संचित्येति । ज्योतिर्मत्रेण वक्षामाणेन मन्त्रीत्यनेन मूलाधारात् कुण्डलिनीमुत्थाप्य तद्वारा दोषदाहइत्युक्तम् ॥ म- लवयं सहजमागन्तुकम् मायीयमिति ॥ पिंगलामतेप्युक्तम् । स हजागंतु मायाख्यं ज्योतिरूपेण निर्दहेत् ॥ मन्त्रे मलत्रयं मन्त्री तनोसो निर्मलोभवेदिति ॥ ११८॥ ज्योतिर्मतमाह ॥ तार मिति ॥ तारः प्रणवः व्योमहः अग्नी रेफः मनुरोएतद्युक्दण्डी अनुस्वारयुक्त इति मन्त्रविशेष- णम् ॥ इखपाठे व्योमविशेषणम् तदुक्तम् निघण्टु मालकायाम्, अमक रेशकोदण्डी बिन्दुकः का- मगुह्यकः कंचुः प्राचीनयोनिश्चसौख्यदुःखप्रवन्धक इति एवमग्तेपिदण्डशब्दवाच्यत्वंविन्दो- यम् ॥ कुशेति ॥ जप्ते नाष्टोत्तरशतमिति ॥ लेखनं पूर्ववदेव तेनेत्यूभयत्र सम्बध्यते ॥ तदुक्तम् पिंग- लामते॥अष्टोत्तरशतालब्धं विशुद्धंकुशवारिणा । आप्यायि तो भवेन्मंत्रः प्रत्यणं प्रोक्षितो यदीति विधिवदिति प्रत्यणं सप्तधा के च न तेन मन्त्रेणेति ज्योति मैत्रेणेति व्याचक्षते ॥ तदसत् ॥ ग्र न्थान्तरविरोधात् । तदुक्तम् ॥ आप्यायनं स्व जप्त : प्रत्यणं कुशपयोभिः स्यादिति तेन मूलमन्त्रे णेति । तत्र प्रकारः । देयमन्त्रमुच्चार्यामु मन्त्रं तर्पयामि नम इति जलेन तर्पणम् कु. र्यादिति इदमेव मन्त्रतर्पणमित्यर्थः। तदुक्तम् तर्पयामि पदं योज्यम् मन्त्रान्तत्विष्टनामसु । हिती यात्तेषु तु पुनरिति अन्यत्रापि सर्वत्र तर्पणे अयमेव प्रकारो द्रष्टव्यः इदमप्यष्टोत्तरं शतम् ॥ ता- रेति ॥ तारः ओ माया शक्तिः रमा थीं, मंत्रस्यान्ते भवेवाम योगः प्रोच्चाटने मतः ॥ इति योग- लक्षणस्योक्तत्वात् अत्र मंत्र एव नामस्थानीयः तेन इमानि बीजान्यादी कृत्वा मंत्र जपेत् सप्तवारमित्याचार्याः ॥ सम्प्रदायेनेति ॥ सम्प्रदायः प्रतिसंस्कारं मयोक्तीनुसन्धयः । अथ- निर्गुणोपासनाङ्गभूत सगुणोपासनायां प्रवृत्तस्य अवान्तरविचारं दर्शयति ॥ १२२ ॥ स्वतारे- ति॥ स्व'नाम तस्य तारानक्षत्रम् ॥ एवमग्रेपि ॥ दुष्टक्षराशिभूतारिवर्णप्रचुरमंत्रकम् । स- म्यक् परीक्षा तं यत्नाहर्जयेन्मतिमावर इत्युक्त तत्र तारामैत्रीज्ञाना याक्षरेषु नक्षत्राणिं कथयति १२३ ॥ प्रापेति ॥ अथ ग्रंथकारस्य वाररुचः संकेतोभिप्रेतः ॥ स यथा कटपयवर्गभवैरिह पिंडात्यै- रक्षरैरंकाः नञिच शून्यं ज्ञेयं तथा स्वर केवले कथितमिति ॥ अत्र कटौ नववर्णी पाद्यः पंचार्णः योष्टाोहांत: पिंडंसंयुक्ताक्षरं अत्र अंत्येनांकः ॥ प्रा २ प १ लो ३ भां ४ न्य १ टुं १ प्रा २ ज्यं १ रु २ द्र २स्या१ त्र २ रु२ रु २ ष्क १ रम् २। लो ३ क १ लोप १ प१टु१ प्रा २ प१ ख ३ लौ३ यो १ एवमुक्तवाद्यक्षरेषु अखिन्यादयो ज्ञेयाः भेषु नक्षत्रेषु क्रमात् वर्णाः भेदिताः विभागेन दर्शिता- इत्यर्थः ॥ तदेत्युत्तरत्रसंबध्यते ॥ पत्र यकारद्यकारयो गरलिपौसमानत्वात् भ्रांतिकतोद्यकार ·५१ ॥ । ॥ ॥ ॥ शारदातिलकम्। २.॥ १२४ ॥ लोकलोपपटुः प्राप खलौद्योभेषु भेदिताः ॥ वर्णाः क्रमात्स्वरांत्यौ तुरेव- त्यतगतौ सदा ॥ १२५ ॥ जन्मसंपद्विपत्क्षेम प्रत्यरिः साधको वधः ॥ मित्रं परममित्रं च- जन्मादीनि पुनः पुनः ॥ १२६ ॥ बालं गौरं खुरं शाणशमी शोभति राशिषु ॥ क्रमेण भे- पाठः ॥ तेनयइति ॥ एकांकः संग्रहीतः स्वरांत्यो अंः रेवत्यंशगतौ ॥ अतोरेवत्यां अंबाल इत्यक्षर- चयंरेवत्वंशगतावितिपदेनैवोक्तरंकेषु न संग्रहीतं ॥ यथा वक्षामाणे राश्यक्षरकथने ॥ १२४ ॥ वा- लं गोरं खुरमिति। रेफेण कन्यायामक्षरहयमेवोक्तम्।अन्येषां कन्यायां शादय इति पदेनैवोक्त तह- दत्रापीत्यवधेयम् ॥ उत्तरभाद्रपदनक्षत्रे लकारेणांकत्रयं गृहीतं ॥ तेन षसहाक्षराणि तत्र षकारस्य क्षकारांशत्वात् क्षकारोपि तेन गृहीत: तेनात्राक्षरचतुष्क । तदुक्तमाचार्यः । ततः क्षकारः संजा- तो नृसिंहस्तस्य देवता ॥ स पुनः षसहैः साई परः प्रोष्ठपदं गत इति । ईशानशिवेनापि। प्रियल- वकटरम्याथीप्रियारात्रिरन्या स्वगकुलकटकस्रोपाववालेति संख्यानिति ॥ नारायणीये तु राज्ये- त्यादिषट्वंशतिभेषु वर्णानुजाअमसावंत्यभे उत्तो तत्र के चि त्तु ल्वाविति पठित्वा व्याख्याति • सकारणांकवयं वकारेणांकचतुष्टयमिति । तदसत् । संकेतविरोधात् ॥ संकेते हि पिंडांत्यैरक्ष का इत्युक्तं । एतदभिप्रायेणैव दिवचनकल्पनं तदपि भ्रमेणैव यतः संकेताक्षरेषु साधुत्वार्थ प्रथमै- कवचनमेव युक्तम्॥न तु संयोगं कृत्वा दिवचनं तथा कुत्राप्यदर्शनादत एवायं पाठो ऽपेक्षितार्थद्यो- तनिकादिभिष्टीकाभिरुपेक्षितः अपरेबवाविति पठित्वा वदंति ॥ पवर्गीयवकारेणांकत्रयमुत्तरेणां तस्थीयवकारेणांकचतुष्टयमिति ॥ तदपि प्रपंचसारेशानादिग्रंथविरुद्धं ततो ऽयमेव पाठी नाराय- णीयेपि परंतु व्याख्यातस्तत्र भ्रमः ॥ प्रथमोंतस्थो वकारस्तेन चतुः संख्या द्वितीयो पवर्गी सेनविसंख्येति सर्व समंजसम् ॥ देवदेवेशीकारस्तु प्रपंचसारादिविरोधपरिहारार्थ फुल्ला इति पठित्वा तत्र प्रथम लकारणां कत्रयं उत्तर लकारेणां कत्रयं गृहीतमितिव्याख्यातम् तदपिसंकेतवि- रुई ॥ संकेतेपिण्डेनांकद्दयस्याग्रहीतत्वात् ॥ एतेन अा अखिनी ॥ इभरणी ईउऊ कृतिका इत्या दि जेयं ॥ व नामाद्यक्षरादित इति ॥ वक्ष्यमाण मघा पियोजनीयं तेनयमन्वयः तदा वर्ण भेदे स्न नामाद्यवरादितः जन्मादीनि पुनः पुनः प्रादक्षिण्येनमंत्राद्यक्षरावधि गणय दितिशेषः । तेन यस्मिन्न क्षत्रे साधक नामाद्यक्षरं तदारभ्यमंत्रा द्यक्षर नक्षत्रं यावत्प्रादक्षिण्येन फलं विचारयेत् इत्यर्थः । तदुक्तं प्रादक्षिण्येन गणयेत् साधकाख्याक्षरात्सुधीरिति ॥अन्यत्रापि एकादि नवपर्यंतस्वा- ख्याद्यर्ण प्रपूर्वकं ॥ यावन्मंत्राक्षरं विष्णंत्रफलं तावद्दि चारयेत् इति । अन्यत्रापि एकादि नवपर्य- तं वाख्याद्यर्णप्रपूर्वक एवं विभक्त वर्णषु नक्षत्राणि प्रकल्पा च ॥ आरभ्य जन्म नक्षत्रं मंत्र तारा- वसानिकम् ॥ इदं तु राशि नाम प्रसिद्ध नानोरक्ये जेयम् ॥ विभज्य नवशो राम विशिखा चलमंत्र- का: । वाः शिष्टाः समिष्टार्थ सिद्धिदा स्युज पा दिभिरिति ॥ प्राद्य बतीय पंचम सप्तमा न्वर्ज- यित्वा शेषं शुभं । तदुक्तं । त्यक्ता त्रि पंचादिम सप्त तारा इति ॥ अन्यत्रापिर साष्टनव भद्राणि युग युग्म गतान्य पि ॥ इतराणि न भद्राणि ज्ञातव्यं तंत्र कोविद रितिाक चन आद्य मपि शुभ मिच्छ- न्ति तदुक्तं विपद्दधः प्रत्यरि व परित्याज्या मनोषिभि रिति इदं त्वाद्य जन्म विषयम् अत्र तारा मै- मी विचारयोनिमैत्रीगण मैत्री चा वश्यं विचारणीया यत स्तयो रपि नक्षत्रा त्मकत्वात् ॥ स्व कुल न्यकुलविचारोपि पिंगला मते । तथै क गण नक्षत्र स्व कुलं ह्यकुलं पर मित्युक्त तथा मंत्र मुक्तां ·५४ । सटीकम् । भिः पुनः ॥ सिद्धादीन् सिद्धिदः सिद्धो जपात्साध्यो हुतादिभिः ॥ १३० ॥ सुसिद्धःप्रा. सिद्धस्तु तसाध्यो दिगुणा जपात् । जपार्धात्तत्सुसिद्धस्तु तदरिर्बान्धवापहाविघ्नानपात्साध्यसिद्धः स्तत्साध्यस्तुनिरर्थकः । तत्मसिध्यः सार्धजपात् तदरिर्गोत्रजापहः । सुसिद्धसिहोर्धजपात् तत्साध्यो दिगुणाजपात् । तत्म सिद्धोग्रहादेव तदरि तिजातिहा । अरिसिद्धः सुतंहन्यात् अरिसाध्य- स्तु कन्यकाम् । तत्सु सिद्धस्तु पत्नोघ्नस्तदरिः साधकापह इति । पिंगलामते प्रत्यक्षरं सिहादि- गणनोक्ता । मातापिटकतम् नाम यच्चाप्पभिजनैः कतम् । विश्लिष्य तस्य वैवर्णान्स्वरवर्णविभेदतः । तथैव मंत्रबोजानि ततः शोधनमारभेत् । बिंदुहिबिंदुकोपध्मानीय जिह्वां घ्रिसंभवान् । संहत- चारण प्राप्त मधिकाक्षरमेव च । अपभ्रंशाक्षरम् लक्षीत्यत्का षंढचष्टयम् । मंत्राक्षरैः सहेकैकं नाम- वर्णान् विशोधयेत् । व्यंजनैव्यंजनानेव स्वरैः साधी स्वरांस्तथा । आद्यमाद्येन संशोध्य हिती येन द्वितीयकम्।मन्त्रे वाप्यथ वा नाम्नि वर्णास्युर्विषमा यदा। तदा मन्त समारभ्य समं यावत् प्र- योजयेत् । आद्यन्तयोः सिद्धवर्णौ मन्त्रे यस्मिन् वरानने।अचिरेणैव कालेन स तावत्सर्वसिद्धिदः । साध्यान्तादियुतो यस्तु सोतिकण सिध्यति । श्रादावन्ते सुसिद्धस्तु सर्वकामविभूतिदः । पादा- वन्ते रिपुर्यस्य भवेत्याज्यः स मन्तकः । आदौ सिद्धोत्यसाध्यो यो हिगुणेन स सिध्यति। आदौ सिद्धः सुसिद्धान्तो यथोक्तासिध्यते जपात्। आदौ सिद्धोत्यशत्रुर्यः स त्याज्यो मन्विसत्तमैः। साध्यादिश्च व सिद्धान्तस्त्रिगुणात्सिध्यते जपात् । पादौ साध्यः सुसिद्धान्त प्रोक्तमार्गण सिध्यति । श्रादौ साध्य- स्त्वन्तशत्रुर्यनात्तं परिवर्जयेत् । सुसिद्धादिस्तु सिद्धान्तो यथोक्तादेव सिध्यति । सुसिहादिस्तु सा- ध्यान्त चतुर्गुणमपेक्षते । सुसिद्धादिश्चान्तशत्रुमध्यमः परिकीर्तितः । आद्यारिस्त्वन्तसिद्धादिः सोपि त्याज्योत्र कर्मणि । आदौ मध्ये तथा चान्ते सिद्धः शुभफलप्रदः। सर्वसाध्य उदासीन: प्रोक्तस्तन्त्रे स्वयंभुवा । स्थानत्रितयसुसिद्धः सर्वानीच साधयत्येव । स्थानत्रितयगतारिमन्त्रो मृत्युनं सन्देहः । सिद्दादिसाध्ययुग्मान्तो व्यर्थ इत्युच्यते बुधैः । सिद्दादिईिसुसिद्धान्तः सर्वकार्यार्थसाधकः। सिद्धादिररि- युग्मान्तो नाशकः सम्प्रकोर्तितिः । शत्रुर्भवति यदादी मध्ये सिद्धस्तदन्तके साध्यः । कष्टेन कार्यसि- विस्तस्य फलं स्वल्पमेव भवेत् । अन्ते यदि भवति रिपुः प्रथमे मध्ये च भवति साध्ययुगम् । कार्य विन बितं स्यात् प्रणश्यति क्षिप्रमेवान्ते । श्राद्यन्तयोर्यदा साध्यो मध्ये सिद्धः प्रजायते । आद्यन्तयो- यंदा सिद्धो मध्ये साध्यः प्रजायते। तावुभौसाध्यसिद्धौ हि जपाधिक्येन सिध्यतः ।अरिसंपुटित: सिद्धः सुमिद्दोपि तथा भवेत् । सर्वनाशकरो ज्ञेयः साधकस्य न संशयः । सिद्धान्तरितसाध्यस्तु सुसिद्धान्त- रितोथ वा । शीघ्र सिध्यति मन्त्रीयमीशानः खयमब्रवीत् । सिद्धान्तरितशत्रुस्तु सुसिद्धेनापि चे- द्भवेत् । नासौ रिपुर्मवेन्मन्तः किं तु कण सिध्यति । साध्यान्तरितसिद्धस्तु सुसिद्धोपि तथा यदि । सिध्यत्यतीव कष्टेन साधकस्य च नान्यथा । रिपुणान्तरित: सिद्धः सुसिद्दीपि तथा तदि । ईदृशं ल- क्षणं दृष्ट्वा दूरतः परिवर्जयेत् । रिपुंणांतरितो मन्त्रो नैव देयः कदा चनेति । नारायणीयेपि । दु- टार्ण प्रचुरो मन्त्रो यःस्यात् सच विनिन्दित इति। अपेक्षितार्थद्योतनिकायां व्याख्यातम्। तत्र पूर्व- वनमारकाक्षराणि संलिख्य तत्समीपे मन्त्रनाम च लिखित्वा । प्रथमाक्षरेण प्रथमाक्षरं शोध- यित्वा पुनहितीयाक्षरेण हितोयाक्षरं शोधयित्वा नामपरिसमासौ पुनर्नाम लिखित्वा यावन्मन्व- परिसमाप्तिस्तावच्छोधयित्वा यस्मिन् दुष्टार्णाः साध्याः वैरिणश्च इतरेभ्यो बहवोभवन्ति तदातन् - - । - ।

·- । भारदातलकम् । प्तिमात्रण साधकंभक्षयेदरिः ॥ सिद्धार्णा बांधवाः प्रोक्ताः साध्यास्त सेवकाः स्मृताः १३१ मन्त्र वर्जयेदित्यर्थः।पत्र केषां चिदर्णानां शोधनं नास्तीत्याहुः । नमःप्रणवस्योगावपश्च'शाक्षराणि च॥ वर्जयित्वैव गणनं कर्त्तव्यच्च सुरेखरीति । तत्वसागरवादिनः । तत्रैव प्रकारान्तरेण सिहादिकल्प- नमुक्तम् । हादशारेथ वा चक्र कूटषंढविवज्जितान्। आदहान्ताल्लिखेपूर्णान् पूर्वतो यावदीश्वरम् । प्रकानकादिभान्वन्तान् लिखेत्पूर्वादितः क्रमात् । सिद्धः साध्यःमुसिद्धोरिश्चतुर्धाणुः स्फ टीभवेत्। नवैकपञ्चके सिद्धः साध्यः षट्दशयुग्मके । त्रिसप्तकादशे मित्रं वेदाष्टहादशे रिपुः । अथवान्यः प्रकारेण वच्मि मन्त्रांशकं मनाक् । अकारादिहकारान्सं माकाक्षरसञ्चयम् । एकैकाणं क्रमा- भन्यस्य चतुःकोष्टेषु मन्ववित् । सिद्ध साध्य सुसिद्धं च वैरिणं गणय क्रमात् । यत्र यत्र भवत्यः नाममन्त्रसमुद्भवाः । सिद्धसाध्यादिभेदेन वर्णेस्तैमंत्रमादिशेत् । अथ वा मन्त्रनामार्ण कतै राशी चतुई ते। सिद्धः साध्यः सुसिद्धोरिमंत्र एकादितो भवेत् । इति । महाकपिलपंचरात्रे तु । त्रिविधः कीर्त्तितो मन्त्रः सिद्धः साध्यः सुसिद्धकः अल्याक्षरो भवेत्सिवः साध्यो मालाईमालको । अत ऊई सुसिइ: स कवित्वे त्वतिनिन्दित इति । अन्योपि विशेषः । शुचिराराधयेन्मन्त्रं दृष्टादृष्टफलप्रदास- कलं निष्कलं सूक्षं तथा सकलनिष्कलम् । कलाभित्र कलातीतं षोढा मन्त्रं शिवीव्रतीत् । सकलं ब्रह्मरंध्रस्छ तदधी विदि निष्कलम् । मानसं सूक्ष्मनामानं हृत्स्थं सकलनिष्कलम् । बिंदुस्थितं कलाभिन्न कलातीतं तदू_तः । कला कुण्डलिनी सैव नादशक्तिः शिवोदिततिाएषु षटमु स्थानेषु चिन्तितो मन्त्रः स्थानस्थः फलप्रदो नान्यथा । यदुक्तं मालिनीविजये । स्थानस्थावरदा मन्वा ध्या- नस्थाश्च फलप्रदाः । ध्यानस्थानविनिर्मुक्ताः सुसिद्धा अपि वैरिण इति । यद्यज्ञानादरिमन्त्रग्रहणं स्यात्तदातत्परित्याग उच्यते । अथारिमन्त्रसंत्यागविधिः सम्यक् प्रकाश्यते । शुचिः समाहितो भूत्वा प्रारभेत् प्रवर दिने । अशेषदुःखनशाय देशिकः प्रवरं विधिम् । तत्रादौ रम्यभवने कुभं दी- क्षाविधिकमात्।मण्डले स्थापयेविहान् पूरयेत्तं जलैः शुभैः।विलोममन्त्र पाठेन तत्रावाह्य तु देवताम्॥ संकलीकत्य संपूज्यावरणानि प्रपूजयेत् । एवं सावरणामिष्ट्वा मन्त्री मन्त्रस्य देवताम् । हुत्वा वि- लोम मन्त्रेण सपिषा गोरपि विजः । अष्टोत्तरसहस्र वाथ वाष्टोतर शतं सुधीं। ब्रह्मार्पणेन मनुना तधान्ते तर्पयेत्प्रभुम् । ततो यथावत् दुग्धान्नैर्देवताभ्यो बलिं हरेत् । विदिक्षु दिक्षु च तथा वक्ष्य- माणमनूत्तमैः । आयाहींदू सुराधोश शतमन्यो शचीयते । नमस्तुभ्यं गृहाणमं पुष्पधूपादिकं बलिं। प्रायाहि तेजसांनाथ हव्यवाह वरप्रद । गृहाण पुष्पधूपादि बलिमेनं सुपूजितम् । प्रेतराज समायाहि भिन्नांजनसमप्रभ । बलिं दत्तं ग्टहीत्वेमं सुप्रीतो वरदो भव । नमस्ते रक्षसां नाथ नि ते त्वमिहागतः । गृहाण बलिपूजादि मया भक्त्या निवेदितम् । एहि पथिमदिक्पाल जलनाथ नमोस्तु ते । भक्त्या निवेनितां पूजां गृहीत्वा प्रीतिमावह । प्रभञ्जन प्राणपते त्वमेहि सपरिछदामया प्रयुक्तं विधिवत् गृहाण बलिमादरात् । कुबेर तारकाधीशा वागच्छेतां सुरोत्तमी पुष्यधूपादिभिः प्रीती भवेतां वरदी मम । ईश त्वमेव भगवन् सर्वविद्याश्रय प्रभो । पूजितः पुष्पधू- पाद्यैः प्रीतो भव विभूतये । आयाहि सर्वलोकानां नाथ ब्रह्मन्समर्चनम् । गृहाण सर्वान् विघान्म निवर्तय नमोस्तु ते । भागछ वरदाव्यक्त विष्णो विश्वस्य नायक । पूजितः परया भक्त्या भव त्वं - ·- सटीकम् । मुसिद्धाः पोषकाज्ञेयाः शत्रवोघातका मताः ॥ दीपस्थानं समाश्रित्य कृतं कर्म फलप्रदम् ॥ १३२ ।। चतुरस्रां भुवं भित्वा कोष्ठानां नवकं लिखेत् ॥ पूर्वकोष्ठादि विलिखत्सप्तवर्गा- सुख दो मम । ततः सपरिवारां च पूजयेन्मन्त्रदेवताम् । मन्त्रेण विपरीतेन पुष्पदीपोपचारकैः। ततस्तु प्रार्थये बिहान् पूजितां मन्त्रदेवताम् । आनुकूल्यमनालोच्य मया तरलबुद्धिना । यदुपात्तम् पूजितं च प्रभो मन्त्रस्वरूपकम् । तेनमे मनस: क्षाभमशेषं विनिवर्तय । पापं प्रतिहतं चास्तु भू- या यः सनातनम् । तनोतु सम कल्याणं भाविनी भक्तिरेव ते । इति संप्रार्थ मन्टेशी मन्त्रं पाचे क्लिोमतः लिखित्वामलकर्पूरचन्दनेन समर्चयेत् । कलशोपरि संस्थाप्य भक्त्या परमया युतः। तत्पर्य मतिमान्पश्चात् बध्वा निजशिरस्यथ । मायात् पूजितकुम्भस्थतोयमंत्रमयैः शुभैः।पुनथान्येन तोयेन कुम्भमापूर्य संयत: तन्मध्ये मन्त्रपत्रं च निक्षिप्याथ प्रपूजयेत् । तं कुभं निम्नगातीर शुढे वान्यज- लाशये । निक्षिपेदथ विप्रांश्च यथाशक्त्या प्रभोजयेत्। इत्थं कृतविधानस्य रिपुमंत्रोद्भवा रुजानश्यत्येव न सन्देहः क्रमात् चित्तप्रसन्नता । जायतेतीव संपब्रा वर्धते तत्कुलं क्रमात् इति । अथ मन्व- मुक्तावल्युक्त ऋणधनशोधनप्रकारो लिख्यते । इन्द्र १४ ६ २७ नेत्र २ रवि १२ पच्च दश १५ त्तुं । वेद ४ वन्ह्या ६ युधा ८ ष्ट ८ नवभि ८ गुणिता साध्यान् । दिक् १. भू १ गिरि श्रुति ४ गजा ८ ग्नि ३ मुनी ७ षु ५ वेद ४ षट् ६ वन्हिभिव मुणितानथ साधकार्णान् । नामाझलाञ्च- कठवाट्गजभक्तशेषं ज्ञात्वोभयोरधिकशेषमृणं धनं स्यात् । मन्त्री ऋणी शुभफलोप्यशुभी धनी चतुल्योयदा समफलः कथितो मुनीन्ट्रैरिति । तत्र प्रकार: साध्यस्य मन्त्रस्य साधकस्य शिष्यस्य ना- माक्षराणि स्वरव्यञ्जनरूपण पृथक्वत्वा स्थापयेत् । ततो मारकायाः । अकठवात्मकं एकादशैका- दशाक्षरं वर्गचतुष्टयं कृत्वा मंत्राक्षराणि स्वरव्यननरूपण पृथक्कतानि इन्द्रादिभिरंकर्गुणयेत् । साधकनामाक्षराणि स्वरव्यञ्जनरूपेण पृथकतानि दिभिरगादिकैर्गुणयेत् । तत्र गुणनप्रकार: यस्मि- स्थाने योवर्णस्तं वणं तेनांकन गुणयेत् तत्स्थाचमितां के गुणयेदित्यर्थः । तद्यथा । प्रथमकोष्ठ- स्थोवर्षः प्रकारः तं च चतुई शभिर्गुणयेत् तत्रैकश्चतुई शगुणितश्चतुई शैव । तथा द्वितीयकोष्टरको वर्णः इकारस्तं सप्तविंशत्या गुणवत्तेन द्वाभ्यां सप्तविंशतिगुणिता चतुःपञ्चाशदेवं तृतीयस्थानस्थो वर्ण: उकारो द्विगुणितः षट् भवति । एवं साधकनामाचराण्यपि दिगादिभिर्गुणयेत् । साधकना- ममन्त्राक्षरेषु आईऋटुएषामंकाल्लघुचराणांमवांका ज्ञेयाः ततः सर्वोप्यङ्कः एकीकृत्य अष्टभि- र्भाज्यः यो राशिरधिकः सऋणी अधमर्ण:ऊनो राशिर्धनी उत्तमर्ण स्तव मन्त्रश्च दधमर्णस्तदा ग्राह्यः न चेन्नबाह्यः । अथकादिमतो तऋणधनशोधनप्रकारो यथा । नामाद्यक्षरमारभ्य यावन्मन्त्रादि- वर्णकम् । त्रिधा कृत्वा स्वरैभिंद्यात्तदन्यविपरीतकमिति । अस्यार्थः । साधकनानो यदाद्यक्षरतत प्रारभ्य मन्त्राद्यक्षरपर्यन्तं माटकाक्रमेण गणयित्वा तमंकं त्रिगुपितं छत्वा स्वरैः सप्तभिहरेत् इति । अय साधकराशिः । एवं मन्त्राद्यक्षरमारभ्य साधकनामाद्यक्षरपर्यन्तं माढकाक्रमेण मणयित्वा तमकं त्रिगुणितं कृत्वा सप्तभिर्भजेत् । इति मन्वराशिः। अन्यत् पूर्ववत् । तत्रा- न्तरोतो वा ऋणधनशोधन प्रकारो यथा।साध्यनाम द्विगुणितं साधकेन समन्वितं । अष्टभिवहरे च्छषं तदन्यविपरीतकमिति। अस्यार्थः । मन्त्राक्षराणि स्वरष्यञ्जनरूपेश पृथकतानि विगुणयेत् । । - ·- - शारदातिलकम् । नुक्रमात् ॥ १३३ ॥ लक्ष्मीशेमध्यकोष्ठे स्वरान्युग्मक्रमाल्लिखेत् ॥ दिक्षु पूर्वादितो यत्र क्षेत्रा साधकनामाक्षराण्यपि स्वरव्यञ्जनरूपेण वृथक्कतानितेषु संयोजयेत् । ततोष्टभिर्हरेत् । अयं म- नवराशिः । एवं साधकनामाक्षराणि स्वरव्यानरूपेण पृथक्कतानि द्विगुणितानि वरव्यञ्जनरू- पेण पृथक्क्रतमन्त्राक्षरैः संयोजितानि अष्टभिर्हरेत् । एवं साधकराशि: अन्यत पूर्ववत् । एवमुक्त- वन्यतमेनावश्यं ऋणधनशोधनं मन्त्रेषु कर्त्तव्यम् । तत्र कथं मन्त्राणां ऋणित्वम्। तदुक्तं तत्रान्तरे। पूर्वजन्मकताभ्यास: पापादस्था फलाप्तिकृत् । पापे नष्टे फलवास्थ काले देहक्षयादृणी। मन्त्रः संप्राप्तिमात्रेण प्राक्तनः मिडये भवेत् । सिद्धमन्त्राहुरोर्लब्ध मन्त्रो यः सिद्धिभाडरः। लक्ष्मीमदा- दनादृत्य मन्त्रभोगमवाप्तवान् । स मन्त्रोस्य ऋणी जेयो भजैनं तस्य पूर्वगम्। तस्मादृणविश्रुद्धिस्तु कार्या सर्वैस्तुः सर्वत इति । ग्रन्थान्तरे मन्त्रशोधने प्रकारान्तरमुक्तम्। षट्दलं च क्रमालिख्य प्रा- गादिषु दलेषु तु । अकारादिवर्णान कैकं लिखेन्निष्पंढकूटकान्।स्वनामाद्यक्षरं यत्र तदारभ्यविचा- रयेत्। उदितसंपदुदिष्टाहितीये संपदा क्षयःाटतीये तुधनं विद्याच्चतुर्थ बंधुविग्रहः पञ्चमे संशयात्मा स्वात्षष्टः सर्वविनाशकः । इति । अत्र सर्वत्रापवादो ग्रन्थान्तरोक्तः। पिण्डे तारे स्वप्नलब्धे षडर्ण प्रा- सादापुरे नारसिंहे। मालामायामालवाराहकामानेनोदोषःस्रयाप्तवेदेषु रत्ने इति । मालाम- न्वखरूपमुक्तं महाकपिलपञ्चरात्र । बहुवर्णास्तु ये मन्त्रा मालामन्त्रास्तु ते स्म ताः । दशाधिका- क्षरामाला पञ्चाधिकाई मालिका।न मालापञ्चपर्यन्ता वृद्धस्थविरबालकाः। वाई केसिद्धिदा माला पदमाला तु यावन । बाल्यपञ्चाक्षराधस्तु मंत्र: सिद्दिप्रदायक इति । प्रयोगसार तु । नवाक्षरान्ता ये मन्चा बोजमन्त्राः प्रकोर्तिताः । पुनविशतिवर्णान्ता मन्त्रामन्त्रास्तथोदिताःततोधिकाक्षरामन्त्रा मालामन्चा इति स्मृताः । बाल्यप्रसिद्धिदा बीजमंत्रमन्त्रास्तु यौवन ॥ मालामन्त्राच वाईये विशेषेण प्रसिद्धिदा इति । नारायणीयेपि। विंशत्यणाधिका मन्त्रा:मालामन्त्रा इति स्म ताः। दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदवीगूबीज संजिताः । वाईकैसिद्धिदा माला मन्त्रामन्त्रास्तु यौवने ॥ पञ्चाक्षराधिका बाल्ये सिद्धिदाः सर्वदापर इति ॥ अपेक्षितार्थद्योतनिकायामुक्तम् ॥ उक्तावस्था व्यतिरिक्तावस्था सुबी. जमन्त्रामालामन्त्रसिध्यथं द्विगुणं जपैदिति ।तथा। हंसस्याष्टाक्षरस्यापि तथा पञ्चाक्षरस्य तु ॥ एक- विवादिबीजस्य सिद्धादीन व शोधयेत् । तथा।एकत्रिपञ्चसप्ताणनवरूद्रषडर्ण के। हात्रिंशदक्षरे मन्त्रे नांशकं परिगण्यते ॥ गारुडादिषु सौरषु वैष्णवे बोडनियोः । महाकूटेषु मन्त्रेषु नैव सिद्धादिशो- धनम् ॥ चत्वारिंशाक्षरस्योई मकैकाक्षरद्धितः । विषष्टिबीजयर्यन्तं मन्त्रो नैकफलप्रद इति । तथा च आज्ञा सिद्धास्तु ये मन्त्रा योगिनीनां प्रसादतः । लब्धाये केपि ते मन्त्राः सर्वकामफलप्रदा इति। एतद्दातिरिक्तेष्वावश्यकं शोधनं । यदुक्तं मन्त्रो वा यदि वा विद्यास्तवो वा सूक्तमेव वा ॥ अर्थबन्धु- शरीरस्य नाशको भवति क्षणात् ॥ तस्मात्सर्वप्रयलन दुष्ट सर्वत्र वर्जयेत् । न केवलं तु मन्त्राणां वि- शेषेण तु देहिनाम् । परस्परं समीक्ष्यः स्यात्सम्बन्धो नान्यथा भवेत् । इति । यस्तुसिद्धादिभिर्मन्त्रो न मिलति ॥ तत्र प्रकारान्तरमुक्त । यदाहुः । एषु दोशेषु सर्वत्र मायां काममथापि वा ॥ क्षिप्वा चादी वियं दद्यातदूषणविमुक्तय इति । तथा । तारसम्पटितो वापि दुष्टमन्त्रोथ सिध्यति ॥ यस्य यत्र भ- वेडक्ति: सोपि मन्त्रोस्य मिध्यति ॥ तथा भुवनेशीपारिजाते ॥ मायाबीजसमायुक्त: क्षिप्रं सिद्धिप्रदो - - - ॥ ॥ । ॥

·॥ ॥ ॥ सटीकम् । भवेत् ॥ पिण्डस्तु केवलो मंत्री मायाबीजोवलीकृतः । मायाबीजावेत्प्राणो बीज रेतन्यवीर्यवदि- ति ॥ तथा अनुलोमविलोमस्थक्लुप्तया वर्णमालया ॥ प्रत्येकवर्णयुमंत्रा जप्ता स्युः क्षिप्रसिद्धिदाः ।वै- रिमंत्रा अपिटणामन्येमंत्राथकिंपुनरिति ॥ अग्रे व्यवहाराय सिद्धाद्यक्षराणां संज्ञान्तराण्याह । सिद्धार्णा इति फलस्थ पूर्वमुक्तत्वात् ॥ मन्त्रजपस्थानमाह । दीपति । दीपशब्दार्थोन्यत्रोक्तः दीपोद्य सम्प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मयामले । प्रासादग्रामगहाद्या ज्ञेया येन शुभाशुभाः । ककारादिक्षकारान्ता वर्णास्युर्दीपसंज्ञकाः । स्वराः षोडशपीठाख्या ज्ञातव्या मंत्रिणांवरैरिति ॥ तथा ॥ पीठसंज्ञा स्वराणां च दीपास्युर्व्यञ्जनानि हि ॥ स्थानं दीपाक्षरं यस्मिनोष्टे तिष्टति तद्भवेत् ॥ दीपस्थानं तदेतत् स्या- त् कूर्मचक्र न संशय इति ॥ तस्य दीपम्थानमिति ॥ कर्मजपादिकं अत एव वक्ष्यति ॥ मन्त्राणां सिद्धिसाधनमिति ॥ दीपस्थानार्थ कूर्मचक्रमाह । चतुरितितत्र हे रेखे पूर्वापरायत्ते हे दक्षिणोत्तरा यते चतुरसमध्ये कुर्यात् तदा नव कोष्टानि संपद्यन्ते । तेषु नवकोष्ठेषु नव क्षेत्रपालाः पूज्याः यदुक्त । क्षेत्रपाला नवैतेषु दीपेशा नवकोष्टके ॥ अमृतो वृषभः शैल राजो वासुकिरर्थकत् । शक्तिपूः पद्म- योनिश्च महाशंखश्चत नव ॥ छायाछत्रगणोपेतान् मध्यात् पूर्वादितो यजेत् इति ॥ पूर्वकोष्ठादि पूर्वदिक्कोष्टमारभ्येत्यर्थः । सप्तवर्गानिति ॥ कचटतपयशान् अनुक्रमादिलिखेत् इति उत्तरान्तं॥पत्र यथा संभवं मध्यत आरख्य प्रतिकोष्टं । यदुक्तम् ॥ पूर्वकोष्टे कवर्गस्य पंचकं मध्यतः क्रमात् ॥ मध्य- तोन्यत्र चाग्ने ये चवगं चैव मेव होति ॥ मध्यकोष्ठे स्वरान् युग्मक्रमाल्लिखेदिति ॥ तत्र लेखनप्र- कार उक्तोन्यत्र । मध्यकोष्ठपुरो भागे अकारद्वयमालिखेत् ॥ आग्नेयामिहयं विद्यात् याम्येतूद्दय मालिखेत् ॥ नैऋत्ये ऋदयं विद्याहारुणे लुद्दयं विद्यात्सोम्यामोहयमिष्यते ॥ ईशे चांत्ययुगं वि- द्यादेवं न्यस्य विचारयेत् । अयं लेखनक्रमः । क्रमेणानन विभजेत् इति वक्ष्यमाणेन सूचित ए- व ॥ क्षेत्राख्येति ॥ अत्र क्षेत्रशब्दो ग्रामादीनामुपलक्षकः । यदुक्तं। पीठं क्षेत्र पुरंवापि नगरं ग्राममेव चेति ॥ तल्लक्षणमन्यत्रोक्तम् ॥ कादिनां तं भवेत् क्षेत्रं ग्रामः स्यात् पादिमांतकः। पादिषांतं पुरं स- प्रोक्तं देशिकसत्तमः । हसांतं नगरं प्रोक्तमतत्क्षेत्रस्य लक्षण मिति ॥ पीठलक्षणं प्रागुक्तं । स्व- राः षोडष पीठाखया इति क्वचित्तुवनाट्रिपत्तनग्रामदेवगैहहृदादिष्वित्यप्युक्तं उभयतः स्छिते. को- टै इति प्रत्येकं हस्तकुक्षिपादेष्वन्येति ॥ तेनाद्याद्यमभितोग्रिमाग्रिमंशिष्टंपुच्छं ॥ अस्य फलमाह। मुखस्छ इति ॥ मंत्रीत्याकष्यते ॥ तस्य तंत्रोक्तदीक्षाप्रकारेण स्वीकतमंत्र इत्यर्थः अग्रेपि मंत्रिणां इति पदद्दये अयमेवार्थानुसंधेयः जीव्यते अनैनतिजीवनं भोगः स्वल्पं जीवनं यस्य सखल्पजीवनः तदुक्तम् ॥ मुखस्छः शुभयुक्ज्ञेयः करस्छः स्वल्पभुक्तिमान् इत्यादिना । तथा मुखे सर्वार्थसिद्धिः स्यात्करयोरल्पसिद्धिकृत इत्यादिना । तथा । तस्मान्मुखं समाश्रित्य मर्वकर्म समारभेत् । तदलाभ- करं वापि कूर्मस्यान्यं न संश्रयेत् इति । अत्र विशेषो ग्रन्थान्तरोक्तः। स्थानसाधकयो नोररित्वं यत्र विद्यते। तत्तक्षशास्त्रतो ज्ञात्वा तत्तत्सम्यक् परित्यजेत् ॥ रिपत्वमद्दयस्योक्तं गकारेण परस्परम् । ऋयु- ग्मस्य ठकारण ठकारस्यापि तेन च ॥ लृदयस्य पकारण यकारस्थापिलुद्दयम् ॥ ओयुग्मस्य षकारेण षकारस्यौयुगेन च ॥ जकारस्य टकारण मकारस्य वकारतः ॥ उकारस्य तकारण फकारस्य धकार तः ॥ भकारस्य तु रेफेण यकारस्य सकारतः । अरित्वमेषां वर्णानामन्येषां मित्रभावना ॥ कूर्मचक्र रिपुस्थानं साधको यत्नत स्त्यजेत् इति ॥ उदाहरणं च तत्रैवदर्शितम् ॥ यथा गर्गस्यवैर स्यात् अट्ट ॥ ॥ म्यक् ॥

·५८ ॥ ॥ धारदातलकम् । ख्याधक्षरस्थितम् ॥ १३४ ॥ मुखं तत्तस्य जानीयाद्धस्तावुभयतः स्थितौ ॥ कोष्ठे कुक्षी उभे पादौ द्वे शिष्टं पुछमीरितम् ॥ १३५ ॥ क्रमेणानेन विभजे न्मध्यस्थमपि भागतः ॥ मु खस्थो लभते सिद्धिं करस्थः स्वल्पजीवनः ॥ १३६ ॥ उदासीनः कुक्षिसंस्थः पादस्थो दुः खमाप्नुयात् ॥ पुछस्थः पीड्यते मंत्री बंधनोचाटनादिभिः ॥ १३७ ॥ कूर्मचक्रमिदं प्रो- क्तं मंत्राणां सिद्धिसाधनं ॥ पुण्यक्षेत्र नीतीरं गुहापर्वतमस्तकं ॥ १३८ ॥ तीर्थप्रदेशाः सिंधूनां संगमाः पावनं वरं ॥ उद्यानानि विविक्तानि बिल्वमूलं तटं गिरेः ॥ १३९ ॥ दे- वतायतनं कूल समुद्रस्य निज गृहं ॥ साधनेषु प्रशस्यंते स्थानान्येतानि मंत्रिणां ॥ १४०॥ हासं महत्पुरम् ॥ गयामरेखरस्यैवमकाराद्येषु योजयेत् ॥ ऋजुभट्टस्य ठक्काख्यं तृतकस्यारिपद्मक- म् ॥ ओडियाणं षण्मुखस्य औंड्रषड्गुणकस्य च ॥ जयंती टंकणस्यारि खंधार झंझभट्ठतः ॥ डाक देवस्यतं वालं धर्माख्यं फंजकस्य च ॥ भट्टस्य रम्मकं वैरि यज्ञमित्रस्य वै सरः ॥ एवं क्रमेणसंशोध्य वैरिस्छानं त्यजेबुध इति ॥ तथा । तेषामाद्यान्वितं वर्ण पूर्वमार्गेषु यो जयेत् ॥ यदि तयजनापिं- डं यदाद्यपीठवर्जितम् ॥ नामाक्षराणि सर्वाणि पीठयुक्तानि वर्जयेत् ॥ तदादिकानि मार्गेण तत्ट होत्वा स्वरं त्यजेत् ॥ ग्रामनामाक्षरेष्वादि मध्यांतार्णान्विहाय च ॥ द्वितीयमक्षरं यत्र कोष्ठे तिष्ठ- ति तन्मुख मिति ॥ अन्यत्रापि ॥ तत्तन्नाम द्वितीयाणा यत्र तिष्ठति तन्मुखमिति ॥ इदं तु स्वरा- दिनामविषयं ॥ नामादौ संयोगाक्षरेसति विशेषमाह ॥ अक्षरत्रितयं यत्र ग्रामनामादिषु क्वचित् ॥ खरोमध्याक्षरारूढो यत्र तिष्ठति तन्मुखम् ॥ भवतो यदि वर्णो दो ग्रामनामादिषु स्फुटम् ॥ आद्यस्वरो यत्र तिष्टत्यदो वदनमिष्यत इति ॥ तथाच क्षेत्रसाधकमंत्राणामेकमेवाद्यमक्षरम्॥यदि स्यात्सध्रुवं मंत्रः सर्वसिद्धिफलप्रद इति ॥ फलविशेषमाहान्यः ॥ मोक्षार्थं वदने कुर्याइक्षिणे त्वाभि चारिकम् । श्रोकामः पश्चिमे भूत्वा उत्तरे शांतिदो भवेत् ॥ ईशाने शत्रुनाशं स्यात् आग्ने यः शत्रु दायकः ॥ नैऋते शत्रुभीतिः स्यात् वायव्ये तु पलायनम् ॥ कूर्मचक्रमविज्ञाय यः कुर्याज्जपयज्ञकं । तजास्य फलंनास्ति मचानीय कनपत इति ॥ कादिमते विशेषः ॥ संवायामविस्तारं हृत्वा- ष्टाभिस्तु गेषतः॥विज्ञाय वर्गत वेकमाद्यंतानि प्रकल्पयेत् ॥ वास्तष्वज्ञातरूपेषु प्रसिद्ध नामनोभवेत्। व्यंजनं देशकूर्मे स्यात् गृहकूम खरास्तथेति॥पुरश्चरणजपस्य स्छानानि वदन् कूर्मचक्रविषयमाह ॥ ॥ पुण्येति नदीतीरं पुण्यनदीतीरं सामान्यनदीतीरस्य निषिद्धत्वात् ॥१३८॥ पावनं वनमिति । वि- शेषणविशेष्यभावः उद्यानानि विविक्तानि पूतानीत्यपि।विविक्तौ पूतविजनावितिकोशः॥१४०॥म्छा- नान्येतानीत्यनेन तंत्रांतरोक्तमपिसूचितम् ॥ यदाहुः ॥ प्रत्यङ्मुखशिवस्थाने वृषभादिविवर्जिते । अश्वत्थ बिल्वतुलसी वने पुष्पांतराहते॥गवांगोष्टेश्वत्थमूले पुण्यक्षेत्रेषु शस्यत इति 'वायवीयसंहिता- यामपि सूर्यस्याग्नेगुरोरिंदोर्दीपस्य च जलस्य च॥विप्राणां च गवांचैवसंनिधौशस्यतेजपः ॥ अथ वा निवसेत्तत्र यत्र चित्तं प्रसीदति इति ॥ तत्रैवस्थानविशेषफलविशेषोप्युक्तः ॥ गृहे जपः समः प्रोक्तो गोष्ठे शतगुणस्तुतः । आरामे च तथारण्ये सहस्रगुण उच्यते॥अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यांलक्षगुणस्तु स: । कोटि देवालये प्राहुरनंतं मर्मतंनिधौं इति।एवं शक्तिविशेषमंत्रेष्वष्टाष्टकपीठाद्यपि ज्ञेयम् ॥ अन्यत्र म्लछ दुष्ट मृगव्यालशङ्का का विवर्जिते । एकान्ते वा वने निन्दा रहिते भक्ति संयुते । सुदेशे धा- ॥ ॥ ॥ ।

·६० - । सटीकम् । भैक्ष्य हविष्य शाकानि विहितानि फलंपयः ॥ मूलसक्तुर्यबोप्तनो भक्ष्या ण्यतानि मंत्रिणा ॥१४१॥पुरुषार्थसमावाप्त्यैसच्छिष्या गुरुमाश्रयेत्।।मातृतःपितृतः शुद्ध-शुद्धभावी जितेंद्रियः॥ १४२ ॥ सर्वागमाना सारज्ञः सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् ।। परोपकारनिरतो जपपूजादितत्परः ॥ र्मिके राष्ट्रे सुभिक्षे निरूपद्रुते । रम्ये भक्तजनस्थाने निवसेवपराश्रये । राजानः सचिवाराजपुरुषाः प्रभवोजनाः।चरन्ति येन मार्गेण न वसेत्त तत्रत्ववित् । जीर्णदेवालयोद्यानरहवृक्षतलेषु च । नदी- कूलाद्रिकुलेषु भूछिद्रादिषु नोवसेत् इति। पुरश्चरणकर्तुर्भक्ष्याण्याह । भैक्षामिति । एतद्ब्रह्मचारि यति परम् । भिक्षास्वरूपमुक्तमन्यत्र । वैदिकाचारयुक्तानां शुचीनां श्रीमतां गृहे । सल्कु लस्छान- जातानां भिक्षास्यादग्रजन्मनामिति । हविष्यमिति । व्रतहविष्यं न श्रादहविष्यादि। तच्चस्मृत्यन्त। हैमन्तिकप्सितास्विनधान्यं मुहयवास्तिलाः। कलायकंगुनीवादवास्तुकहिलमोचिका । षष्टिका का- लशाकं च मूलकं केमुके तरत् । कं ससंधवसाने मुगव्ये च दधिसर्पिषी। पयोनुकृतसारं च पनसा- मोहरीतको। तितिणीजीरकं चैव नागरं गकमेव च । कदली लवली धात्री फलान्यगुडमैक्षवम् । अतैलपक्क मुनयो हविष्यं सम्प्रचक्षते इति। फलं पयो मूलं विहितमित्यनुषज्यतासच्छिछष्यो गुरुमा- श्रयेदित्युक्तम् ॥१४२॥ अतो गुरुलक्षणमाह । मातइत्यादिना मातः पिटतः शुद्धपिटमारप्रसूत इत्यर्थः साचशुद्धिर्लोकप्रसिद्धितः शीलान्वेषणतश्चन्नेया। यदुक्तं । यदकारिकर्मगुप्त यौवनसमये म- न्दाधया मात्रान्तप्रकटयन्ति तनयाविगतनया:स्वधर्ममुत्सृज्येति। शुद्धिभावीशुद्धचित्तत्तिरित्यर्थः। अन्यथा खलत्वात् शुश्रूषाह एव न स्यात् । जितेन्द्रियः । अजितेन्द्रियस्य देवतापराङ्मुखत्वात् । सर्वागमानांसारज्ञः । अन्यथा शिवादि तत्तत्सम्प्रदायान भिज्ञता स्यात्। सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् । अ- न्यथा आगमशास्त्रविचारानुपपत्तेः॥१४३॥परोपकारनिरतः अन्यथा शिष्योपरि कपै:व न स्यात्। त- त्पां विना मन्त्रोपि पराङ्मुखो भवति । जपपूजादि तत्परः आदिशब्देन ध्यान होमौ। अन्यथा लुप्तसमयाचारस्य देवतासांनिध्याऽभावात् । तदुक्तं पिङ्गलामते। नाध्यातो नार्चितो मन्त्रः सुसिद्धोपि प्रसोदति । नाजप्तःसिद्धिदानेकुर्नाहुत:फलदो भवेत्। पूजां ध्यानं जपं होम तस्मात्कर्म चतुष्टयम् । प्रत्यहं साधकः कुर्यात्स्वयं चेसिद्धिमिच्छति । इति अमोघवचनोनुग्रहक्षमः । शान्तः अन्यथा लो- कगर्हितस्यासेव्यत्वाद्देदवेदार्थपारगः । अनेन स्वाचारनिष्टतोता। यदुक्तं । वर्णाश्रमाचारवता पुरु- षेण परःपुमान् । विष्णुराराध्यते पन्थानान्यस्तत्तो षकारक इति । अन्यत्रापि । विना स्वधर्म य- त्किञ्चित् देवताराधनादिकम् । परिभ्रश्येत तद्यस्मात्क्षणात्सैकतहर्म्यवदिति । योगमार्गानुस- धायो । अन्य या दोक्षादि दान एवाशक्तिः स्यात् । देवताहृदयंगमः देवताबद्धहृदयंगमोमनोहरः प्रसबाकार इत्यर्थः । यथा देवतादर्शनेन सन्तोषस्तथा तदर्शनेनापिमनसि सन्तोषोत्पादनात् । तदुक्तं । कार्यानुगतशीलं शीलानुगतं नृणां भवतिं चित्तम् । चित्तानुगतं रूपं रूपानुग- ता गुणाः प्राय इति । यत्र च मन: सन्तोषस्तत्र फलावश्यं भावः । तदुक्तम्। यस्मिन्मनश्च क्षुषो- रभिरतिस्तस्मिन्न भ्युदय इति । तथाभियुक्तकालिदासस्मरणमपि । मनो हि जन्मान्तरस- गतिज्ञम् । आदि शब्दान्महाकपिलपचारात्रोक्तम् । नातिबलो न वृदय न खनो न कशस्तथा । नाधिकाङ्गो न होनांगो न खल्वाटो न दन्तुरः । कतन्नं वाग्मिनं शूरं प्रतिष्टागमपारगम्। वास्तुवि- - । - ।

·- शारदातिसकम् । १४३ ॥ अमोघवचनः शांतो वेदवेदार्थपारगः ॥ योगमार्गानुसंधायी देवताहृदयंगमः १४४ इत्यादि गुणसंपन्नो गुरुरागमसंमतः ॥ शिष्यः कुलीनः शुद्धात्मा पुरुषार्थपरायणः ॥१४५।। याकताभ्यासं शल्योद्धारविवेकिनम् । क्रियानुक्रमवेत्तारं मुद्रान्तंबविवेकिनमिति । शुचि: सुवेष- स्तरुणः सर्वभूतसमानधीः । धीमाननुइतमति: कतन्नः शिष्यवत्सलः । श्रद्धावाननुसूयश्च गृहस्थी- गुरुरुच्यते । इत्यादि ग्रन्थान्तरोक्तं च द्रष्टव्यम् । आचार्यमातुलो ऋत्विपिटभ्यश्व शुरी नृप इति षटगुरुवोप्येते इति । अन्यत्रोक्ते रवागमसंमत इति । विशेषण संसारसागरे मग्नान्यस्तारयतिदेहि नः । तत्वप्लवप्रदानेन स एवेह गुरुः स्मृत इत्युक्तेः । प्रतिष्टामारस्वते तु विशेषः । आर्यावर्तोद्भवोन्यो वा ककाराष्टकवर्जितःशैवसिद्धान्तनिपुण प्रतिष्ठामन्त्रपारग इति । वीरागमे च । कमारीहिमव नमध्ये स्वतःकृष्णमृगान्वित। देशे जातस्तु यो विहान्.आचार्यत्वमथाहति इति। योगशिवपद्धतावपि मध्यदेशकुरुक्षेत्रनाभोज्जयिनि सम्भवः।अन्तर्वेदिप्रतिष्ठानादावन्त्याच गुरूत्तमाः।गोडदेशोद्भवाचौला मागधाः केरलास्तथा । कौशलाश्च दशार्णाव गुरवःसप्त मध्यमाः । कर्णा टकोंकणा:कीरकछतीरो- द्भवास्तथा । कालिङ्गाः कामरूपाश्च कांबोजायाधमाः स्मृता इति । देवीमते च । आचार्यः शैव- शास्त्रज्ञः सितदेशमुद्भवः । ब्रह्मचारी ग्रहस्थो वा शिवभक्तिपरायणः । यजमानानुकूलक्षं जन्मादे- शिक उच्यत इति । हयशीर्षपञ्चरात्रेपि । गृहस्वं ब्रह्मचर्य स्वं ककाराष्टकवर्जितं । गुरु कुर्वीत स- ततमुपवासव्रतेरमिति । तथा । सर्वत्र व्यतिरिक्तं तु आत्मानं वेत्ति यो विजः। सर्वलक्षणहीनोपिस गुरुर्बात्र संशयः । पञ्चरावप्रबुद्धस्तु सिद्धान्तार्थस्य तत्ववित्। सर्वलक्षणहीनोपि प्राचार्यः स नि- गद्यते । यस्य विष्णौ पराभक्तिर्यथा विष्णौ तथा गुरौ । स एव देशिका ज्ञेयःसत्यमेतद्रवीमिते । शैव- दोक्षायां अतीतागमे विशेषः । जटी मुण्डी शिखी वापि शस्त देशयमुद्भवाः शिवशास्त्रार्थतत्वज्ञः श्रुतवृत्तान्वितो द्विजः । शिवमेवाश्रितो नित्यं वाङ्मनः कायकर्मभिः । प्राचार्यः स सदोद्दिष्टः शिव- दोक्षादिकर्मसु इति । शान्तिके च । अनूचान: प्रसन्मात्मा शिवदीक्षाभिषेचितः। शिवागमञो म- त्तिमान् शिवपूजापरायण:। रुद्राक्षमालां विभ्राणस्त्रिशूलाङ्कितविग्रहः।विशुद्धदेशकुलजःशीलाचा- रसमन्वितः। वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो ज्ञानवान् गुरुरुच्यत इति । प्रतिष्टापद्धतावपि । लिङ्गी विलक्षण- जानो निपुणः कर्मसन्ततौ । देवताव्याप्तितत्वज्ञः षडिधावविशारदः । शुभाशुभनिमित्ततस्त्वथवा विस्तरेण किं । सम्यक्जातिपरिज्ञानवृत्तं त्वाद्यास्त्रयो गुणाः यस्यैते स गुरुः। श्रेष्ठः। सर्वकामफलप्रद इति । यतेरपि गुरुतोता मोहशूरोत्तरे । चीर्णाचारव्रतो मन्त्री ज्ञानवान् सुसमाहितः नित्यनिष्टो यतिः ख्यातो गुरुः स्यात् भोतिकोपिचेति । बाहुलोत्तरेपि । विद्यया भयदातारं लौल्यचापलव- नितम् । एवं विधं गुरु प्राप्य को न मुच्येत बन्धनात् इति पौष्करे तु । सर्वलक्षणाहीनोपि जानवान् गुरुरुच्यते । ज्ञानं च तत्वविज्ञानं षडध्वज्ञानसंश्रयमिति ॥ १४५ ॥ ॥ १४५ ॥ शिष्यलक्षणमाह । शिष्य इति । कुलीन: शुद्धमापिटतः अन्यथा कुंडगोलकादेरशुचित्वात् सर्वदा स्पष्टव्यत्वाभावात् ॥ शुद्धात्माऽक्र रचित्तः क्रूरस्य विद्यानुपदेशात् ॥ यछु तिः।विद्याहवैब्राझमाजगा म। गोपायमासेवधिष्टेहमस्मि । असूयकायानृजवेयतायनमांब याऽवीर्यवती तदास्यामिति ॥ पुरुषा र्थपरायण इत्यनेनान्य व्यसनहीनतोता ॥ अन्यथा उपदेशानर्थक्यात् ॥ अधीतवेदइत्यनेनास्यशुद्ध - - - ·॥ ॥ ॥ सटीकम् । तोक्ता । यदुक्तं । यो नधीत्य हिजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गछति सान्वयर ति । कुशल: अमुग्धःमुग्धस्य मंत्राराधनाक्षमत्वात् ॥ दूरमुक्तमनोभव इति ॥ कामिनःसपापत्वाद- शुद्धचित्तत्वात् ॥ मंत्राराधनानधिकारः हितैषी प्राणिनां नित्यमिति ॥ अन्यथोपदिष्ट मंत्रात् ॥ अभिचारादि कर्मरतस्य तस्य पापं गुरुमपिस्पृशेत् ॥ अस्तिकः अस्तिपरलोकइति बुद्धि र्यस्य ॥ अन्यथा नास्तिकतायां मंत्रदेवतानाराधनात् ॥ गुरौ देवताकोपो भवेत् ॥ त्यक्तनास्तिकः नास्तिक संसर्गत्यागी ॥ अन्यथा संसर्गजो दोषः स्यात् ॥ स्वधर्मनिरतः अचारवान् ॥ अनाचारिणो नधिका- रात् ॥ भक्तया पिटमाटहितोद्यतोनतुदम्भादिना॥ असावेवास्य परमो धर्मो उक्तो व्यासादिभि वा- ङ्मन इत्यादिना अवंचकतोक्ता ॥ एतादृश इत्यनेन युवाविनयताशेषकारणः करुणालय इत्यादि ग्रंथांतरोक्तं द्रष्टव्यम् ॥ यत्प्रयोगसारे तत्रापि भक्तियुक्तायपुत्रायवमुदाय चेति ॥ नारायणीयेपि कु- वत्राचाय शुश्रूषां मनोवाक्वायकर्मभिः।शुद्धभावो महोत्साहो बोद्धाशिष्य इति समृतः। मतूपदेश्यः पुत्रश्च व्यत्ययो वसुदस्तथेति ॥ नापरइत्यनेनान्यस्य निषेध उक्तृः तथाचान्यत्र । शिष्यदोषानुक्ता ए- वमादिगुणै युक्तं न शिष्यं तु परिग्रहेत् ॥ गृह्णीयात् यदि तद्दोषः प्रायो गुरुमुपस्पृशेत् ॥ अमात्यदो- षोराजानं पत्याजायाकतो यथा ॥ तथा शिष्यकृतोदोषो गुरुमाप्नोत्यसंशयम् ॥ स्रहाहालोभतो वापि यदि गृह्वोतदीक्षया ॥ तस्मिन् गुरौ सशिष्ये तु देवताशाप आपतत् ॥ तस्माछिष्य गुरुर्नित्यं परीक्षातु परिग्रहेदिति ॥ भुवनेशीपारिजातेपि ॥ अशिष्यं कथयेद्यस्तु समहापातकीभवेत् ॥ इति । ग्रन्थारे तु विशेषः।गुरूच्यमाने वचने दद्यादित्य वचस्तदा। प्रसीद नाथ देवेति तथेति च क- तादरम् । प्रणम्योपविशेत्याखं तथा गच्छे दनुज्ञया । मुखावलोकीसेवेत कुर्यादादिष्टमादरात् । असत्यं न वदेदग्रे न बहुप्रलपेदपि । कामं क्रोधं तथा लोभ मानं प्रहसनं स्तुतिम् । चापलानि च जिह्मानिकार्याणि परिदेवनम् । ऋणदानं तथा दानं वस्तूनं कुयविक्रयम्।न कुर्याद्गुरुणा साई शिष्यो भूष्णुः कदा च नेति । प्रयोगसारेपि गुरुर्मातापितास्वामी बान्धवाः सुहृदः शिवे । इत्याध्यायमनो नित्यं भजत्सवात्मना गुरुम् । असत्यं न गुरो ब्रूयात् गुरुनिन्दा न कारयेत् । प्रारब्धां वारयेदन्यै- रशक्तस्तत्पदं त्यजेत् । गुरौ यथैव शुश्रूषा गुरुभार्यासुतां चरेत् । ज्येष्टांश्च गुरुवत्पश्यत् आत्मवच्चक- नीयसः । गुरुणा यद्यदा दिष्टमिष्टं वानिष्टमेव वा । तदा तदाशुसन्तिष्टेदकौटिल्येन चेतसा । मनोवाक्कमभिनित्यं पूजयेद्भावितंगुरुमिति । देव्यागमेपिशिववाक्यम् । गुरोर पृथक्पूजा- मौहत्यं च विवजयेत् तत्रैव । आसनं शयनं वस्त्र भूषण पादुका तथा । छायाङ्कलत्रमन्य- च्च यत्तत् स्पष्टं तु पूजयेत् इति । अन्यत्रापि । यथा देवे तथा मन्चे यथामवेतथा गुरौ । तथा गुरौ तथा स्वात्मन्येवं भक्तिक्रमः स्मृत इति । शिष्यस्य परीक्षावधिकालमाह । एके ति । गुरोर्योग्यो भवेदिति सर्वत्र सम्बन्ध्यते । शूद्रश्चतुर्भिरिति । ननु शूद्रस्य दीक्षादौ कथमधिकार इति चेत् । मवं वेदाध्ययन तदुक्त कमखेव स्मृतावनधिकार प्रतिपादनादन्यत्राधिकारात् । अत एव शूद्रप्रकरण स्मृतिः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्नहापयेदिति। मन्त्रस्त्वीखरप्रोक्तास्त- त्रभवतैवयथायथमधिकारिता दर्शिता यथा प्रासादमन्त्रप्रकरणे भगवान्नाह। स्त्रीशूद्राणामयमन्त्री न मोन्तस्तु शुभावहः।एतत् ज्ञात्वा महासेन चाण्डालानपि दीक्षयेत्। इति । पिङ्गलामतेपि। चतुणीं ब्राह्मणादीनां दीक्षां कुर्वीत मन्त्रवित् इति अन्यत्रापि। ब्रह्मक्षत्रविश: ट्शूद्राप्राचार्या:शुद्धबुद्दयः । ।

·- । शारदातिलकम् । अधीतवेदः कुशलो दूरमुक्तमनोभवः ॥ हितैषी पाणिनां नित्यमास्तिकस्त्यक्तनास्तिकः ।। १४६ ॥ स्वधर्मनिरतोभक्त्या पितृमाताहतोद्यतः॥वाङ्मनःकायवसुर्भिगुरुशुश्रूषणेरतः।। १४७॥ त्यक्ताभिमानो गुरुषु जातिविद्याधनादिभिः॥ गुर्वाज्ञापालनार्थहि प्राणव्ययरतोद्यतः॥१४८॥ विहत्य च स्वकार्याणि गुरुकार्यरतः सदा ॥ दासवानिवसद्यस्तु गुरौ भक्त्या सदा शि- शुः ॥ १४९ ॥ कुर्वन्नाज्ञां दिवारात्रौ गुरुभक्तिपरायणः॥ आज्ञाकारी गुरोः शिष्योम- नोवाक्कायकभिः ॥ १५० ॥ यो भवेत्सतदा ग्राह्यानेतरः शुभकांक्षया ॥ मन्त्रपूजारह- स्थानि यो गोपयति सर्वदा ॥ १५१ ॥ त्रिकालंयो नमस्कुर्यादागमाचारतत्ववित् ॥ सए- व शिष्यः कर्तव्यो नेतरः स्वल्पजीवनः ॥ १५२ ॥ एतादृशगुणोपेतः शिष्यो भवति ना- परः ॥ एकाब्देन भवेद्योग्यो ब्राह्मणो ब्दद्वयान्नृपः ॥ १५३ ॥ वैश्यो वस्त्रिीभःशूद्रश्च- तुभिर्वत्सरैर्गुरोः ॥ स शुश्रूषुः परिग्राह्योदीक्षायागवृतादिषु ॥ १५४ ॥ इति शारदातिलके- द्वितीयः पटलः । ततो वक्ष्यामि दीक्षांग वास्तुयागपुरः सुरं ॥ कृतेन येन मंत्रज्ञो दीक्षायाः गुरुदेवहिजार्चा सुरतास्युरधिकारिण इति । तेन साक्षादेदिकेषु मन्त्रेषु रामषडक्षरसौराष्टाक्षरम- वराजप्रभृति षु प्रणवादिषु च तस्य नाधिकारः । तथा च पद्मपादाचार्यैः प्रणवव्याख्याने अका- रोकारमकारात्मेत्यनेन भेदत्रयेण प्रणवादिमन्त्रेषु चैवर्णिकाएवाधिकारिणो न वीशूद्राइत्यपि सू- चितमित्युक्त्रं तथाच नृसिंहतापिनीये । सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्रीशूद्राय नेवन्ति । सावित्री लक्ष्मीयजुःप्रणवं यदि जानीयात् । खींशूद्रः स्मृतोधोगच्छति इति। महाकपिलपञ्चरात्रे । नारा- यणाष्टाक्षरमधिकृत्योक्तम् । न वेदः प्रणवं त्यक्ता मन्त्रो वेदममुचितः । तस्माद्देदः परोमन्त्रो वेदांग- बागमः स्मृतः।वश्याकर्षादिकं काम्यं दृष्टादृष्टफलप्रदम् । वेदेन साध्यते सर्व ग्रहयज्ञादिभिः किल । न वेदेन विना यज्ञा न यज्ञा वेदवर्जिताः । तस्माद्देदो परोमन्त्रो न मन्त्रो वेदमुक्तितः। न मन्त्रे चा- धिकारोस्ति शूद्राणां नियमः परः । मन्त्राभावादमन्त्रेण भावितं सर्वकर्महीति। नारदपञ्चरात्र। नारायणाष्टाक्षरमधिकृत्योक्तम् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तोत्रप- दवीमपिगच्छतीति। यथा श्रवणे वपुजतुभ्यां कर्णपूरणं उच्चारणे जिहाछेदोधारणे शरीरभेद इति वेदविषये । तस्य स्मृतिसु च दण्डोपदेशादित्यलम् । अन्यत्र वत्सरमा सामान्यत उक्तं गुरुता- शिथतावापि तयोर्वत्सरवासत इति उक्तिः । सारसंग्रहेपि । सगुरुः संश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्ष- येदिति केच न इदं ब्राह्मणविषयमित्यूचुः दशपटल्यां तु अब्दपरीक्षाचाई वा अन्यथा न कदा- चनेति । प्रयोगसारे तु । वर्षषु त्रिषु विप्रस्य षट्सुवर्षसु भूभृतः । विशोनवसु वर्ष परीक्षा तत्र श- स्यते । समास्वपिडादशसु तेषां ये वृषलादय इति॥१५६॥इति श्रीशारदातिलकटीकायां पदार्थादर्शा- भिख्यायां द्वितीयःपटलः ॥ २ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ॐ॥ एवं पूर्वोत्तरीतिप्रपञ्चितस्वरूपसर्वपुरुषार्थ प्रदमन्त्रस्य ग्रहणोपायोदीक्षा । तां च वक्तुं तदङ्गभूतवास्तुयागादिकं प्रपञ्चयितुं प्रतिजानीते । तत इति । अंगापूर्वसहकतं प्रधानापूर्व फलं जनयतीति भन्यायमाथित्याह । कृतेनेति । तत्र प्रसंगा- दन्यत्किञ्चिद्दोक्षांगं तन्त्रान्तरोक्तमुच्यते । असिद्धिभूमिसम्पत्तिमरणं बन्धुनाशनम् । आयुधि: प्र- जानाशः सम्पत्तो रत्नसञ्चयः शुभप्राप्ति मछाननाशो मोहार्थं च वशीकृतिः।चैत्रादीनां फलं यं मल- ·६४ - ग्रहणे सटीकम् । मासं च वर्जयेत् । अन्यत्र तु । आषाढस्यापि सम्यक् फलताता । वैशाखपूर्वजे मासे मन्त्रारम्भः सुदुः सहः । वैशाखे धनदायी च ज्येष्टे मृत्युप्रदो भवेत् । आषाढे पुत्रलाभाय श्रावणे शुभदोमनः भाट् चैव ज्ञानहानिस्तथा सद्भिः प्रकोर्त्तिता । आखिने सर्वसिद्धिश्च कार्त्तिको ज्ञानसिद्धिदः । शुभ- कन्मागशीर्षः स्यात्योषो दुःखप्रदायकः। माघे मेधाविवृद्धिश्च फालाने सर्ववश्यतेति । सिद्धान्तशेखरे विशेषः । शरत्काले च वैशाखे दीक्षाश्रेष्टफलप्रदा । फालाने मार्गशीषे च ज्येष्टे दीक्षा च मध्यमा। आषाढः श्रावणो माघः कनिष्ठाः सद्भिरादृताः निन्दित चैत्र मासस्तु पौषो भाद्रपदस्तथा । निन्दि- तेष्वपि मासेषु दीक्षाका शुभा इति । तत्राषाढस्य उत्तमानन्तर्गत्वाच्च ग्रहणम् । एवं ज्य- ष्ठस्यापि निषेध उत्तमानन्तर्भावादेवेति जेयम् । तथा च कालोत्तरे । शरवसन्तयोर्योगी दीक्षाकर्म- विधि स्मृतः।तयोरसम्भवे वर्षाविनान्यत्र प्रशस्यत इति । क्रियाकाण्डशेखपि । न विना पर्वदीक्षा स्याइर्षासु मधुपौषयोरिति । श्रावणे निषेध उत्तम मध्यमानन्तर्भावात् । कारणे । आषाढपूर्वमासे च आषाढे मार्गशीर्षके । दोक्षां न कारयेद्धीमान्नन्यमासे तु कारयेत् इति। निषेध उत्तमानन्तर्भा- वादेवेति ज्ञेयम्। अगस्तिसंहितयां । शुक्लपक्षेथवष्णे वा दीक्षा सर्वशुभावहेति। कालोत्तरे तु । भूति- काम: प्सिते सदा मुक्तिकामैः कृष्णपक्ष इति विशेषः । संहितायां । पूर्णिमा पञ्चमी चैव द्वितीया स- समी तथा । त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ताः सर्वकामदा इति । अन्यत्र तु कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्यां पंच- पदिनेथवेति । मन्त्रसारसंग्रहे। द्वितीया पञ्चमी वापि षष्टो वापि विशेषतः। हादश्यामपि कर्त्तव्यं त्रयोदश्यामथापि वेति । मन्त्ररत्नावल्यां तु । चतुर्थो नवमी षष्टी अष्टमी च चतुर्दशी । पौर्णमासी विना शेषाहितामुक्तो मुमुक्षुष्विति । तत्वसारसंहितायां तु । तां तां तिथिं समालोच्य तद्भक्तां स्तत्र दीक्षयेत् । इद्रः । कस्य का तिथिरुद्दिष्टा विशेषाहद नारद । नारदः । ब्रह्मण: पौर्णमास्युक्ता हादशी चक्रधारिण:। चतुई शी शिवस्योक्ता वाचः प्रोक्ता त्रयोदशी। द्वितीया तु श्रियः प्रोक्ता पार्व- त्याच दृतीयका। चतुर्थी गणनाथस्य भानोः प्रोक्ता तु सप्तमी। नित्या मार्गेषु पार्वत्या अष्टमी च चतुर्दशी। विष्णुदीक्षायां पञ्चरात्रेति विशेषः हादश्यां शुक्लपक्षस्य सूर्यसंक्रमणे तथेति । संकमा विण पदोव्यतिरिक्तां । कालोत्तरे च । दिनछिद्राणि मुत्क्वा च याश्च स्युखिदिनस्पृश इति। रत्नावल्या तु। आदित्यं मंगलं सौरित्यत्का वारांस्तुभूतये। संहितायाम्। रवौ सिते सोमे कर्त्तव्यं बुधशुक्योरिति सिते पक्ष इत्यर्थःअन्यत्र उत्तरात्रयरोहिण्यो रेवती पुष्थवासवम् ॥ धनिष्टा वायुमित्राविपित्रत्वाष्टं च नैर्ऋतम् ॥ ऐशवैष्णव हस्ताश्च दीक्षायां तु शुभावहा इति ॥ वासवं ज्येष्टावायुः स्वातो मित्रं अ- नुराधा अखिअश्विनी पित्रमघात्वाष्टंचित्रानैऋतंमूलईशमाःवैष्णवं श्रवणम् ॥ संहितायामपि। अ खिनी रोहिणोखाती विशाखाहस्तभेषु च ॥ ज्येष्टोत्तरात्र येवेव कुर्यान्मंत्राभिषेचनमिति ॥ र. बावल्यां । त्राण्युत्तराणि रोहिण्यः पुष्यकं मृगशीर्षकं । हस्त स्वाति रनूराधा मघा मूलंच रेवती। अभिजित् श्रवणं चेति । कारणे च । पोष्णं रोहिण्यथादित्यं श्रवणं चाखिनी तथा। स्वावित्रं त्वाष्ट्र वायव्य मैद्रं नैऋतमेव च । तिथं त्रिरुत्तरार्द्रा च सौम्यं शिष्यषिजन्मभम्॥ नक्षत्राणि प्रशस्तानि दीक्षाकर्मणि सुव्रते इति ॥ पौष्णं रेवती आदित्यं पुनर्वसु सावित्रं हस्तः सौम्यं मृगः । नीरतंत्रपि रोहिणी श्रवणार्द्रा च धनिष्ठा उत्तरात्रयम् ॥ पुष्यः शतभिषक्चैव दीक्षान क्षत्रमुच्यते इति ॥ रत्नावल्यां तु । प्रतिपत्पूर्वाषाढा च पंचमी कृतिका तथा । पूर्वा भाद्रपदा षष्ठी दशमी रोहिणी ॥

·। ॥ ॥ ॥ ॥ शारदातिलकम् । तथा। हादशी सार्पनक्षत्रमयंम्णा च त्रयोदशी । नक्षत्रलुप्ता इत्यते देवानामपि माशना इति ॥ अन्यहाराहिसंयोगात्तिथिनक्षत्रदुष्टत्वं ज्योतिः शास्त्रादवसेयं तथा ॥ शुभयोगेषु सर्वेषु दीक्षासर्वशुभ प्रदेति । रत्नावत्यां । योगाचप्रीतिरायुष्मान्सौभाग्यः शोभनः शुभः। सुकर्माच धृति दधि ध्रुव:सि- दधिश्चहर्षणः । वरीयांश्चशिवः सिद्धो ब्रह्माऐंद्रश्च षोडशेति ॥ तथा। शुभानि करणान्याहुर्दोक्षायां च विशेषतः शकुन्यादीनि विष्टिश्च विशेषेण विवर्जयेत् इति । संहितायां । पंचांगशुधिदिवसे स्वोदये तिथिवारयोः । गुरुशुक्रोदये शुद्धलग्ने द्वादशशोधिते ॥ प्रबद्ध बलसंयुक्ते शुक्र देवगुरो तथा। शुभे विधुसमायागे शुभवर्ग शुभोदये ॥ इत्यादी सर्वमंत्राणां संग्रहः सर्वसौख्यकृत् इति । तथा च ज्योतिः शाख । नोचस्थे वक्र संस्थप्यतिचरणगते बालबधेऽ स्तर्गवा संन्यासो देवयात्रा व्रतनियमविधि: कणवेधश्वदीक्षा ॥ मौजीबंधों गनानां परिणयनविधिर्वास्तु देवप्रतिष्टा वा: सद्भिः प्रयत्नात् त्रि दश पतिगुरौ सिंहराशिस्थिते चेति । तथा । चरः सर्वे विवयं स्यात् स्थिरराशिषु सौख्यदात्रिषठा यगता: पापा: शुभाः केद्र त्रिकोणागा:दीक्षायां तु शुभाः सर्वे रंध्रस्थाः सर्वनाशका इति ॥ श्राय एकादश स्थानं केंद्र त्यनेन प्रथमचतुर्थ सप्तम दशम स्थानानि ॥ त्रिकोणेति पंचमनवमस्थानानि रंध्रमष्टमस्थानं । तथा। शिष्यत्रिजन्मदिवसे संक्रांतिविषु वेयने। अन्येषु पुण्ययोगेषु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । शिष्यानुकूले काले वा देहशुद्धिः शुभावहेति। महाकपिलपंचरात्रेपि । एतन्नक्षत्रतिथ्यादौ करणे योगवासरे ॥ मत्रोपदेशोगुरुणा साधनं च शुभावहमिति ॥ कियाकांडशेखरेपि ॥ तिथ्यादि सर्वमुक्तो त' इत्यादिनिपुणं वीक्ष्य दोक्षां कुर्वीत देशिकः।मौमुक्षवींप्रत्ययनकालादिनियमः स्मृत इति ।रत्ना वल्यां च । निंद्यानि तानि सर्वाणि प्रशस्तानि विमुक्तय इति ॥ एतच्च वक्षामाणाग्निचकमवलोक्य दिनं कर्तव्यमिति ॥ अपवादोपि । शशिदिनकरयोग्रहणे जन्मनि शिष्यस्य मकरसंकाती। करुणास- समये च गुरोनक्षत्रादीप्यते न दोक्षायामिति । तथा। शिष्यजन्मदिवसेषु संक्रमे प्रग्रहे शशिदिनेशयो रपि ॥ पुण्येयोग्ययुजिवाशुभे नृणां मंत्रसिद्धिरभिधीयते परेति । विषुवेप्ययनबंदे आषाढंया दमनो त्सवे ॥ दीक्षाकार्या तु काले षुपवित्रारोपकर्मणि इति कालोत्तरे च ॥ दीक्षायामभिषके च तथा मं- अपरिग्रहे ॥ व्रतग्रहणमोक्षे च द्रव्यारंभप कर्मणि ॥ कार्त्तिक्यां चैव वैशाख्या स्वभानोरपि दर्शने । चंद्रसूर्योपरागे च षडशीति मुखेषु च।ग्रहनक्षत्रयोगेषु विषु वेषूत्मवेषु च ॥ अयनेषु चसर्वेषु योगः सर्वार्थमिदधिद इति।रुद्रयामलेपिसत्तीर्थकविधुग्रासे तं तु दामनपर्वणोः। मंत्रदीक्षां प्रकुर्वाणो मा- सर्वादोन्न शोधयेत् इति ॥ अगस्तिमंहितायां । सूर्यग्रहणकाले तु नान्यदन् षितं भवेत् ॥ सूर्यग्रह णकाले न ममोन्यो नास्ति कश्च न ॥ तत्र यद्यत्कृतं सर्वमनंतफलदं भवेत् ॥ नमासतिथिवारादि शोधनं सूर्यपर्वणि । ददातीष्ट गृहीतं यत्तस्मिन् काले गुरोर्नृषु। सिद्धिर्भवति मन्त्रस्य विनायासेन वेगतः । कर्त्तव्यं सर्वयत्नेन मन्त्र सिद्धिमभिप्सुभिरिति । तथान्यत्रापि । पुण्य तीर्थे कुरुक्षेत्रे देवी- पीठचतुष्टये । प्रयाग श्रीगुरो काश्यां कालाकान्नं न शोधयेत् इति । तत्वसागरसंहितायां । तिथि विनापि दीक्षायां विशिष्टावसरं शृणु । दुर्लभे सद्गुरूणां तु सकृत्मङ्ग उपस्थिते । तदनुज्ञा यदा लब्धा स दीक्षावसरो महान् । ग्रामे वा यदि वारण्य क्षेत्रे वा दिवस निशि।आगछति गुरुर्दैवाद्यदा दीक्षा तदा भवेदितिातथा। यदैवेछा तदा दीक्षा गुरोराज्ञानुरूपतः । न तिथिनव्रतं होमो न सानं नजपक्रियादीक्षायाः कारणं किं तु स्वेछावाप्ते तु सद्गुराविति। वास्तुयागोत्यत्तिमाहाराक्षसमिति। । ॥ ॥ - ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।

·सटीकम्। - हत्वेति । यदुक्तम् । कश्यपस्य गृहीणी तु सिंहिका राहुवास्तुतनयावजीजनत् । पूर्वतो हरि निक्क- तकन्धरो दैवतैरवरजो निपातित इति । महाकपिलपञ्चरात्रेपि । पूर्वमासीन्महानुग्रः सर्वभूत- भयङ्करः । स देवैनिहते भूमौ स. वास्तुपुरुषः स्मृतः । यावभूमिः छिरा लोके तावहास्त्वसुरः स्थितः । संहारे तु लयं याति देवैः सर्वग्रहादिभिः । विस्तारोप्यासमन्ता च शतकोटि स्तु यो- जनः।संस्थितो सौ धरां व्याप्य प्रीत्तानः कृष्णवर्णकः।जानू कूपरको वास्तो र्वन्हि वायुप्रकोष्टगौ।पिल पाद पुट श्वायमीशमू हृदंजलिः । ऊर्ध्वकेशः सुपीन श्च वर्तुलाक्षासुराकतिरिति । अन्यत्राधोमु- खतोता। वास्त्वोशनामा ह्यसुरो तिकायो देवैः पुरा दत्त वरो भिपूज्यः । शेते स भूम्यां प्रविसार्य पादौ हस्ती तथा धोवदन: सदैव । ईशाने स्य शिरो निवेशित मभूर्वास्तोष्यते मारुते वन्ही चापि करदयं पदयुगं नक्तं च राशिस्थितमिति । सोमशंभुनातु व्यवस्थोक्ता। आकुञ्चितकरं वास्तुमुत्ता- नम सुराकृतिं । स्मरेत्पूजासु कुद्यादि निवेशे त्वधराननम् । जानुनी कूपरासक्ते दिशि वातहु- ताशयोः। पैत्रयां पादपुटी रौद्रयां शिरोस्य हृदयें जलिरिति । स्थिता इति । पुनरुत्थान शङ्कया। तदुक्तम् । महाकपिल पञ्चरात्रे । सर्वान् देवांस्तु कार्येषु पूजये वास्तुसंस्छितान्। तेनासौ वर्तते नो चे दुत्तिष्टे माधवाज्ञया इति । तेभ्यः पूर्वं बलिहरेदिति। तदुक्तम् । ततश्च तेषां ये पूजा विमुखा स्तैः कृतानि तु । सुकृतानि समादधु र्दुष्कतानि च कुर्वते । तत स्तेषामर्चनं तु प्रल प्रत्यब्दकुर्वतां सतां । शुभान्येवाशुजायन्ते नैवा शुभकथापि चेति । मयेनाप्युक्तम् । गृहादिकरणे यत्र नार्चितो वास्तुदैवतः।तत्र शून्यं भवेत्सर्वं रक्षोविधादिभि हत।तस्माद्दास्त्वचनं कार्य सम्यक्संपद मीसुभिरिति। तथा च । शुभकर्मणि दीक्षायां मण्डपकरणे ग्रहादिविधिषु तथा । विहितो वास्तु बलि: स्याट्रक्षो विघोपशान्ति सम्पदभ्य इति । महाकपिलपञ्चरात्रेपि । भूमेः परिग्रहे पूर्व शिलायां स्थापने तथा । जलाधारग्रहार्थं च यजे वास्तुं विशेषतः । अपरेष्वपिकार्येषु याग होमादिकेषु च । वास्तुमण्डलक कुर्यात्सूत्रयित्वा समं गुरुः । सुसमं सुखदं वास्तु विषमं न सुखावह। ब्रह्माद्यदितिपर्यन्ताः पञ्चा- शत्रयसंयुताः । सर्वेषां किल वास्तु नां नायकाः परिकीर्तिताः । असंगृह्य तु तान्सर्वान् प्रासादादी व कारयेत् । अनिष्थत्ति विनाशः स्यात् उभयो ईर्मधर्मिणोरिति। यथावत्साकल्येन मण्डलार्थं च- तुःषष्टि कोष्टोत्यादनमाह । पूर्वेतिविन्यसेदिति । अस गतिदीत्यादानेष्वित्यमौ भौवादिकस्य प्र- योगः उक्तमानतः । उक्तवास्तु शास्त्रे । यन्मानं तेन मानेनेत्यर्थः । क्वचि इस्तमानत इति पाठः । महाकपिलपंचरात्रे तु विशेषः । गृहप्रसादकूपानां मण्डपस्य जलस्य च । वास्तु मण्डलकं कार्य . मष्टहस्त तु ना ऽपरमिति । तन्मध्यमिति । तस्य मध्यं किंचिदालंव्य मध्यात् किंचिदधिकमालं- व्येत्यर्थः । कुत इत्यपेक्षायां सूत्राग्रादिति शेषः।एवं परित उभयतः उत्तरदक्षिणयोः प्राची सूत्रस्येति शेषः । मत्स्यो हौ चिन्हयेत् । संपादये त्तत्र प्रकारः । प्राची सूत्र प्रागग्रे सूत्रादि निधाय मध्याधिक चिह्नात् सूत्राग भ्रामयेत् । एवं मपरागादपि तत एको मत्स्यः एवमपरवापीति द्वितीयो मत्स्यः । तदुक्तं सिद्धान्तशेखरे । सोम सूत्रप्रसिध्यर्थं सूत्रागभ्रमणं ततः । प्रागंके प्रत्यगंके च हस्त दत्वा समाचरेत् । उदग्दक्षिणगो मत्स्यो रेखायां जायते क्रमात् । शफरस्य मुखे पूछे मध्यचिन्हे प्रसारितम् । समन्तात्सोमसूत्रं स्यात् इति । हाभ्यामिति । तत्र दाभ्यां अगाभ्या मेकैको तथा । पूर्ववत् । तद्यथा । प्राची मूत्राई मितेन प्राचीसूत्रागस्थितेन सूत्रेण ईशे प्राग्ने ये चार्चचंद्र । - मल्यः ·शारदातिलकम् । । । - फलमश्नते ॥ १॥ राक्षसं वास्तुनामानं हत्वाधिष्ठाय तत्तनुं । स्थितास्त्रिपञ्चाशदेवास्तेभ्यः पूर्व वलिं हरेत् ॥ २ ॥ वलिमण्डलमेतेषां यथा वदभिधीयते ॥ पूर्वापरायतं सूत्रं विन्यसे- दुक्तमानतः ॥ ३ ॥ तन्मध्यंकिञ्चिदालंब्यमत्स्यौद्वौ परितो लिखेत् ॥ तयोर्मध्ये स्थितं सू- त्रै विन्यसेहक्षिणोत्तरं ॥ ४ ॥ द्वाभ्यांद्वाभ्यां तथा ग्राम्यां कोणेषुमकारन्लिखेत् ॥ मत्स्य- मध्येस्थिताग्राणि तत्र सूत्राणि पातयेत् ॥ ५॥ चतुरस्रं भवेत्तत्र चतुः कोष्ठसमन्वितं ॥ तत्पु नविभजेन्मंत्री चतुः षषिपद यथा ॥ ६ ॥ ईशानाद्रक्षसोयावद्यावदानेः प्रमंजनः ॥ एवं सूत्रद्वयं दद्यात्कर्णसूत्रं समाहितः ॥ ७ ॥ ब्रह्माणं पूजयेदादौ मध्ये कोष्ठचतुष्टये ॥ दिक्- चतुष्केषु पूर्वादि यजेदार्यमनंतरं ॥ ८॥ विवस्वंतं ततो मित्रं महीधरमतः परं ॥ कोणार्द्ध- कुर्यात् । तत स्त नैवै सूत्रेण उत्तरसूत्राग्रस्थितेन ईशे वायव्ये वाईचन्द्र कुर्यात् । एवमीशे मत्स्य- उत्पनः । तथा पूर्ववत् तत्सूत्रेण पश्चिमाईस्थितेन वाय व्यै नर्क ते चार्द्रचंद्र कुर्यात् । एवं वायव्ये- मत्स्य उत्यवः तत्सूत्रेण दक्षिणायस्थितेन नैऋत्ये आग्ने ये अईचंद्र कुर्यात्। तत उभयत्रापिमत् स्वयंजायते । तदुक्तं सिद्धांतशेखरे । क्षेत्राईमानसूत्रेण दिक्षुचिङ्गं सामालिखेत् । दिक्षु चिई समा श्रित्यकोणेष्वंकान्समालिखेत् । क्षेत्राईमानसूत्रेण प्रतिलोमानुलोमत इति । एवं मत्स्य चतुष्क जाते तन्मध्यमा सूत्रचतुष्क' दद्यात् इत्याह । मत्स्येत्यादि । चतुरस्त्रमिति। वास्तुशरीरस्य चतुरस्रत्वात्। तदुक्ताम् । चतुरस्राकृतिः कश्चिदसुरः सर्वनाशक इति । महाकपिल पञ्चरात्रेपि । देवैः स वास्तुपुरुषं स्थापित चतुरस्रक इति । आचार्या अपि । चतुरस्र संस्थिति रसौ इति । प्रयोगसारपि । जेयः स वास्तुपुरुषः चतुरस्रसंस्थित इति । चतुष्कोष्ट समन्वित इति । चतुरस्र मध्ये । अथ च कोणचतुष्क बहिःकोष्टचतुष्क मपरं गुरु गणेश टुर्गा क्षेत्रेश पूजनार्थमुक्तम् । तदिति । यथा चतुःषष्टिपदं भवे तथा तदिभजेदित्यन्वयः प्रभञ्जनो वायु स्तबैवत्यकोण स्तछब्दवाच्य स्तं यावत् । एवं कर्णसूत्रं क- सूत्रसंज्ञकः सूत्रद्वयं दद्यात् । शिल्पशास्त्रे । कोणसूत्रस्य करणीसूत्रमिति संज्ञासमाहितति काकाक्षि गोलकन्यायेनोभयत्र मम्बन्ध्यते । तत्र समाहितः सावधानो मन्त्री सम्प्रदायेन मन्त्रशा- माभिन्नः पूर्वापरायत्तं सूत्रं विन्यसैदित्यादि सप्तसु क्रियासु कर्तृत्वेनान्वेति अन्ते उपाकतत्वात्। तत्र चतुःषष्टिकोष्टोत्पादनप्रकारो यथा । चतुर्यु कोष्टेषु कोणसूत्रचतुष्टयमन्यद्दद्यात्॥ ६ ॥ तन्मध्योत्प- वमत्स्येषु पूर्वापरायत्तेद्दे सूत्रे दक्षिणोत्तरायत्ते च हे सूत्रे पातयेत् । एवं षोडश कोष्टानि सम्प- द्यन्ते । तत चतुषु कोणकोष्टेषु पुनः कर्णसूत्र चतुष्टयं दद्यात् । तदुत्पन्नमत्स्य षु पूर्वापरायत्ते हे द- क्षिणोत्तरायत्ते द्दे च सूत्रे पातयेत् । एवं च कृते मध्यकोष्टहये मत्स्या उत्पन्नाः तेषु मत्स्येषु हे सूत्रे प्रागपरायत्तेहेचदक्षिणोत्तरायते दद्यात् । एवं चतुः षष्टिकोष्टानि सम्पद्यन्ते । तत्र ग्रन्थान्तरोत क- र्णसूत्रहयातिरिक्त कर्णसूत्राणि मार्जयेत् । तत्रेशानशिवोलोविशेषः । पूज्या चतुःषष्टिपदेषु विप्रै रेकोत्तराशीतिदे नृपाधरिति । हयशीर्षपञ्चरात्रेतु । एकाशीतिपदं वास्तु गृहकर्मणि शस्यते । चतुःषष्टिपदं वास्तु प्रासादेषु प्रशस्यते । इति । सोमशम्भावपि । कुर्यात् कोष्टचतुःषष्टि प्रासादे वा- स्तुमण्डलम् । गृहेपि वर्तये हास्तुं किंवेकाशीतिकोष्टकैरिति । महाकपिलपञ्चग प्रासादार्थ च तुःषष्टि रकाशोतिराहे तथेति । तथाऽन्यत्रापि । एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुं चैव गृहादिषु । । - ·- - सटीकम् । चतुः षष्टिपदो वास्तु प्रासादे ब्रह्मणास्म तइति । उत्कृा । मण्डपान् प्रवरान्वक्ष्य प्रासादस्या नुरूपत इति । उक्तं तेमातिदेशिकं मण्डप इदं वास्तु मण्डलम् ॥ ७॥ ब्रह्माणमिति । समाहित आदी मध्ये कोष्टचतुष्टये ब्रह्माणं पूजये दिति सम्बन्धः कोष्टचतष्टये एकाकारणमार्जिते इत्यर्थः । तत्र पद्म वि- लिखेत् । तदुक्तं महाकपिलपञ्चरात्रे । पञ्चविंशत्पदे मध्ये ब्रह्माणं त्वर्चयेत्कज इति । कादिमतेपि। सर्वमध्ये यजेत्सम्यक् ब्रह्माणं कमलासनम् । हेमाभं च चतुर्वक्त्र वेदाध्ययनशालिनमिति । श्रादा- विति । सरस्वती साहित्यमुक्तम्।समाहित इत्यनेनैतदुक्तम् ।पूर्वपीठमभ्यर्च। पश्चातत्रब्रह्माणंपूजयेति। तत्र मण्डूकादिपरतत्वान्तं सम्पूज्य अणिमादि सर्वसिध्यन्ता नवपीठशक्ती: सम्पूज्य सर्वज्ञान क्रियाव्यक्त कमलासनाय योगपोठाय नम इति पीठमन्त्रः।ॐनमोब्रह्मणे इति मूल मन्त्रः । प्रजापति ऋषिः । पंक्तिश्छन्दः । ब्रह्मादेवता । अक्षरैरङ्गानि । अक्षम्रक्सुक्दण्डकमण्डलुधरोब्रह्माध्येयः । अ- णिमादीनां ध्यानमुक्तम् । कुलप्रकाश तन्चे । सिन्धुरस्थाणिमा पूज्या पीतवर्णा चतुर्भुजा । वर- वचधरा दक्षे वामे भयनिधानभृत् ॥ १॥ महिमां महिषारूढां पूजयेत् कज्जलप्रभाम् । दण्डाभय- धराम् वाम दक्षे शक्त्यक्षमालिनीं ॥ २ ॥ नक्रस्थालघिमाश्यामा पूजनीया चतुर्भुजा । नागपाश- धरा दक्षे तद्दामे भयवारिजे ॥ ३ ॥ कनकाद्रिनिभा पूज्या कूर्मस्थागरिमा तथा । गदावरधराद वामे भयनिधानभृत् ॥ ४ ॥ पूज्या प्रेतगता नीलविद्युत्पुञ्जनिभेशिता । वरखङ्गधरादक्षे वाम सा- भयकर्ट का ॥ ५ ॥ पूज्या या वशिता धूम्रा मृगस्था सा चतुर्भुजाा । सारविन्दध्वजा दक्षे वामे वर- सरोजिनी ॥ ६ ॥ छागलस्थातिरक्ताङ्गी स्यात्पूजायां प्रकामता। शत्यक्षमालिनी दक्षे वामे स- वरकुण्डिका ॥ ७॥ पूजनीया वृषारूढा प्राप्तिस्तुहिनसन्निभा । शक्तिशूलवरादक्षे वामे सा भय- वारिजा ॥ ८॥ सर्वसिद्धिः पद्मरागप्रभा पूज्या चतुर्भुजा। साक्षमालारविन्दा च बीजपूरसरोजिनी इति । दिगिति । दिक्चतुष्कषु पूर्वादियजेत् । प्रादक्षिण्येनैतिशेषः। कोष्टचतुष्टये इदमत्राप्यन्वेति एकाकारण मार्जिते इत्यर्थः । तेन आर्यः पूर्वदिशि । विवस्वान् दक्षिणदिशि । मित्रः पश्चिमदिशि । महीधरः उत्तरदिशि पूज्यः । तदुक्तमाचार्यः । प्राग्याम्यवरुणोदक्दिक्कोष्टचतुःपदेषु समभियजेदिति। कोणेति । कोणब्रह्मपदस्य कोणभाग अधउईकोष्टे कर्णसूत्रेण भेदितत्वात् । यत्र तदईकोष्टं । तस्य इन्दानि तेषु वन्ह्यादि आग्नेयादि उपरिकोष्टे सावित्रं अधः कोष्टे सवितारं यजेत् परित इति चतुर्दिक्षु । तदुक्तं सोमशंभुना । मध्ये नवपदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्म ताः। षट्पदास्तु मरीचाद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् । अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणाष्वष्टसु स्थिता इति । अत्र यद्यपि उपर्यधो- वेतिपदम् नास्तितथापि । महाकपिलपञ्चरात्रोक्त वास्तुशरोरछितिनिरूपणेनोपरिक्रमो लभ्यते तद्यथा । मस्तके संथितो रुद्रःकर्णयोस्तस्य संस्यितौ। पर्जन्यश्चादिति चैव मुखे चापःसुसंस्थितः। आपवत्सछितः कण्ठ जयन्तश्चदितिः पुनः। स्कन्धयोः पञ्च वालाद्याः महेन्द्राद्या भुजद्दये । वक्ष- स्छौ स्ट्रसावित्री दासस्तु सविता तथा। हस्तौ तु हृहतौ तस्य ब्रह्मा नाभौ व्यवछितः । पृथ्वीधरो मरीचि श्चस्तनयोःकुक्षिगौ पुनः विवस्वान् मित्रनामा च पादयोःपितरःछिताः।पापाद्याचवपूषाद्या सप्तसप्तोरुजङ्घके । इन्द्रो में छित स्तस्यजयो वृषण संस्छित इति। रुद्र ईशान:दासो रुद्र जयः पृथ्वीधरो महीधरःमरीचि रार्यः पितरः नितिः पापोरोगः इन्द्रः शक्र इति यम् । यदुक्तं । ईशश्व शान रुद्रो सौ तज्जयोरुद्रदासक: ।:मरीचि रायंकः ख्यातः पिता स्याद्राक्षासा- ॥ ।

·40 - शारदातिलकम् । कोटद्वंद्वेषु वन्यादिपरितः पुनः ॥ ९ ॥ सावित्रं सवितारं च शक्रमिंद्रजयं पुनः ॥ रुद्रं रुद्र- जय विद्वानापंचाप्यायवत्सकं ॥ १० ॥ तत्कर्णसूत्रोभयतः कोष्ठद्वंद्वेषु दैशिकः ॥ शर्व गृह भिधः। पापोरोग इति । अन्यत्रापि । धावन्ही समाश्रित्य कत्वा चाधः पद वयं सावित्रमये तच पदे राम सुसंनके । विधिसावित्रयोर्मध्ये सवितारं पदत्रये । प्राश्रित्य पिटधातारी हत्वाचाधः पद त्रयं । यजेदिन्द्र' महाभागं पदे लोकसुसंनके । तथावेन्द्रजयः पूज्यो ब्रह्म शक सुमध्यगः । श्रा- श्रित्य वायुधातारौ कत्वा चाध: पद चयं । तत्र देवं यजैदरुद्र पदे भुवनसंज्ञके । तथेशवेधसो मध्ये तज्जयं च पदवये । ऐशान्यामापकं कामपदत्रयसुसंस्थिम् । प्रदीपवेधसोमध्ये यजेहत्संप- दत्रय इति । सोमशम्भावपि । सावित्रे रक्तपुष्पाणि वन्ह्यध: कोणकोष्टके । तदधः कोष्टके दद्यात् सावित्रे च कुशोदकम् । हरिद्रोदनमिन्द्राय रक्षोध:कोणकोष्टके । इन्द्रजयाय मिष्टानमिद्राधस्ता- बिवेदयेत् । रुद्राय वृतसिद्धानं वायुकोणाधर पदै। तदधो रुद्रजयाय मांसमा निवेदयेत् । पापो थशिवं कोणाध स्तहत्साय च तत्तल इति ॥ १० ॥ अग्रे तत्कर्णसूत्रोभयत इति । कर्णमृदस्य प्र- योजनत्वात् । अत्र कोर्णाईकोष्टेत्युक्तम् । तदिति। दिशत्युपदिशतिशिष्येभ्यो। मन्त्रानिति देशिको मान्त्रिकः सर्वत्रक्रमादिति । वन्ह्यादिपरित इति । क्रमोनुसन्ध यः सार्डाद्यन्तति । अईचते पाद्यन्ते- च अर्धाद्यन्तोअर्वाद्यन्ताभ्यां सहधर्तमानानि यानि पदानि तेषुाइदं च कर्णसूत्रेणाईकतकोणकोष्टतो लभ्यनाबलिविधानमाहाउलानामिप्ति पञ्चभिःरजोभिःसवतोभद्रमण्डले वक्ष्यमाणैःतत्र कमलानिव- क्ष्यमाणप्रकारेणैव पूरयेत्॥तत्र मध्यपद्म खेतमन्यानि रक्तानि। तदुक्तं । दिव्यसारस्वते ॥ मध्ये प- दाना नवर्क मार्जयित्वाप्रपूरयेत्॥ सितेन रनसा भूय स्त हिच चटसृष्वपि॥षट्कं समाय॑ रजसा र- तोन परिपूरयेत् । शिष्टानि च पदान्यत्र यथास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ विचित्राणि ततो मध्ये ब्रह्माणं संप्रपूजयेदिति ॥ पदसीमारेखा: खताः पदानि च विचित्राणि ॥ वास्तुदेवानां ध्यानं तंत्रांतरोक्तं लिख्यते ॥ उक्तानां सर्वदेवानां वरूपं च निगद्यते ॥ अक्षमालांचं दक्षे वामे दंडकमखं दधानमष्ट नयनं यजेन्मध्येबुजासनं ॥ सर्वे चतुर्भुजादेवा वास्तु देहे व्यवस्थिताः । कतांजलिपुटाः सर्वेखड्- गखेदकपाणयः।ब्रह्माणं संनिरीक्षते तहताभिमुखा च ते । स्वस्वस्थाने स्थिता चैव साधारणमुदा- हतं। मरीचिः खतवर्ण: स्यात् विवस्वानुक्तवर्णकः । शातकुंभसमो मित्रः कृष्णवर्णस्तुभूधरः । सवि- ता नीलवर्णाभः सावित्री धूम विग्रहः । ई'द्र या रुणवर्णाभः शुक्ल चे द्रजय स्तथा ॥ रुद्रः प्रवा- लसदृशः पीतो रुद्रजयस्तथा ॥ आपो गोक्षीरधवल प्रापवत्सो जपाद्युतिः। ईशान: क्षीरधवलः पर्जन्योजनसंविभः । जयंतीजनसकाशो माहेंद्रश्चामलद्युतिः । आदित्यो रक्तवर्णः स्यात् सत्यक थि- ववर्णकः । वृषो वंधूकपुष्पाभः कंदाभवांतरिक्षकः । उद्यदिनकराभोग्निः पृषारक्ताबजनिभः। वि- तय थेंद्रचापाभो विद्युबर्णो ग्टहचतः।यमांजनसंकाशोगंधर्वःपद्मरागवत्॥भृगेगजस्तुभृगाभो मृगो जीमूतसंविभः । निऋतिः पावकाभव पीतो दौवारिकः स्मृतः। सुग्रीवो नीलकंठाभचंद्राभःपु ष्यदंतकः । वरुणः स्फटिकाभांगो भृगाम था सुरोमतः । शेषश्चोत्पलसंकाश: पापयक्ष्ये द्रनीलव- त्। वायु कष्णाभवर्णः स्यात् नागः शंखेंदुसंविभः। मुख्यो मौक्तिकसंकाशो भल्लाट: खेत पद्मवत् ॥ मामस्फटिकसंकाशोऽर्गलो रक्तोव्वलद्युतिः । दितिः कुन्देदुधवला कपिला चादितिः स्मृता ॥ च- ·= ॥ ॥ ॥ सटोकम् । रको शंखसटशी विदारों पावकद्युतिः । पूतना हिमसंकाशा मेघाभा पिलपिछिका ॥ खङ्गं च पा- नपात्रं च कुरिका कर्तरी तथा ।दधाना भीमरूपास्ता राक्षम्य परिकीर्तिताः । सितो रक्तश्च पीत च कृष्णः स्कंदादिकाग्रहाः । वज शक्तिं च खड्गं च पाशं च विकताननादधाना भीषणा प्रोक्ता ग्रहाः स्कदादिका यते इति ॥ अष्टादशरेखा नाडीत्वेन तत्तद्देवतात्वेन च ध्येयाः । तदुक्ता । लक्ष्मी यशोवतो कांता सुप्रिया सुकला शिवा ॥ सुभगा सुमुखी नंदा नाडयः प्राचीभुखोद्गता । धन्या प्रा- णा विशाला च स्थिराभद्रा जया निशा । विरजा विभवा चैता नाड्यः सौम्यमुखाः स्म ता इति । पायसावरिति ॥ बहुवचनमाद्यथं तेन वक्षा माणानि लाजादिद्रव्याणिसंग्रहीतानि ॥ तत्रप्रति- देवतं वलिद्रव्यभेदामंत्राचोक्ताः। महाकपिलपंचरात्रे ॥ पायसौंदन लाजै श्च युक्तं धूपैः प्रसूनकैः। अ- क्षता तिलसंयुक्तं माषभक्तादिमंडितं ॥ गृहाणेमं बलिं ब्रह्मन् वास्तुदोषं प्रणाशय ॥ गंधादि शर्क- रापूपं पायंसोपरिसंस्थितं ॥ आर्षकाख्य गृहाणेमं सर्वदोषं प्रणाशय ॥ चंदनाद्यर्चितं नाथ क- पूरागरुमंडितं । विवस्वन्व ग्रहाणेमं सर्वदोष प्रणाशय ॥ सगुडं पायसं नाथपुष्पादि सुसमन्वितं ॥ गृहाणमं बलिहृद्य मित्र शांतिं प्रयछमे ॥ माषोदनं समांसं च गंधादि क्षीरसंयुतं ॥ गृहाणेमं म- होभृत्त्वं सर्वदोष प्रणाशय एवमंतर्बलिं दत्वा अन्येषां सर्वेषांयद्यप्यर्चा आग्न यादि तथापीशादिबलि दद्यात् ॥ वचनानुरोधात् । वचनं यथा । ईशादि दक्षिणावर्ती बलि:सामान्यभाषितः । सर्वेषां ख- लु वास्तूनां विशेषः पदनिर्णय इति ॥ अन्यत्र पूजापि ॥ ईशाचे चोक्ता ॥ ईशकोणादिषु सुरान् पू- जयेच्च विधानत इति । अन्यत्रापि । ईशानादि चतुःकोणसंस्थितान्पूजयेद्बुध इति ।क्षीरं खंडसमा- युक्त पुष्यादि च सुशोभिते ॥ गृहाणेमं बलिं हृद्य माप शांतिं प्रयच मे ॥ दधीदं गुडसं मित्रं गंधा दि च सुमंडितं ॥ गृहाणेमं बलिं क्त्स विघ्नमंत्र प्रणाशय ॥ पुष्पादि कुशपानीयं कर्पूरागरुवासि तं ॥ सावित्रं वै गृहाणेम शान्ति मत्र प्रयछमे । षष्टिकं सगुडं नाथ रक्तगन्धादिशोभितम् । गृहा- णेमं बलिं सूर्य विधमत्र प्रणाशय । शीतमन्त्र तथा पुष्पं कुंकुमादिसमन्वितम् । गृहाणेमं बलि हृद्यं शक्रदेव नमोस्तुते । ओदनं तसंयुक्तं वस्त्रगन्धादिमण्डिमागृहाणेमं बलिं हृद्य मिन्द्रजयनमोस्तुते । पक्कापक्वमिदं मांसं वस्त्रपुष्यादिसंयुत्तम् । गृहाणेमं बलिं हृद्यं रुद्रदेव नमाम्यहम् । दृन्मांसं मतं पक्कं गन्धपुष्पादि संयुतम् । गृहाणेमं बलिं रुद्रजयखस्ति प्रयछमे । रक्तपुष्पसमांसं वै रक्तवस्त्रादि सं- युतं। विदारो वै गृहाणेमं रक्षोविधु विनाशय । पित्तं रक्तास्यि संयुक्तं रक्तगन्धादि मण्डितम् । गृहाणेमं बलिं पापे रक्षोविघ्न विनाशय । सघृतं मांसभक्तं च वस्त्रगन्धाद्यलंकृतम् । बलिं गृहाण शर्वेमं रक्षोविघ्नं प्रशामय । मांसपुष्पादि संयुक्तं माषभक्तोपरिस्भितम् । गृहाणेमं बलिं स्कन्द र- क्षोविघ्नं प्रशामय । खमांसं पिष्टकर्युक्त पक्कमांसोदकान्वितम् । अर्यमन्वैगृहाणेमं रक्षोविघ्नप्रशा- मय । रक्तमांसौदनं मत्स्य गन्धधूपसमन्वितम् । मुंभकत्वं गृहाणेमं रक्षोविघ्नं प्रशामय । छागक- र्णान्वितं मांमं वस्त्रगन्धादिसंयुतम् । पिलिपिछ गृहाणेमं रक्षोविघ्नं प्रणाशय । घृतेनसाधितं मांसं वस्त्रगन्धादिसंयुतम् । चरकिं वैगृहाणेमं रक्षोविघ्नं प्रणाशय । सघृतं चाक्षतान्नं च वगन्धाद्यलं- कतम् । गृहाणेमं बलिं त्वीश वास्तुदोषापहारकम् । उत्पलं पायसैर्युक्तं वस्त्रादिकसमन्वितम् । गृ- हाणेमं बलिं हृद्यं मेघराज नमोस्तुते । पञ्चहस्तं सुपीतं च ध्वजं भक्तादिमण्डितम् ।गृहाणेमं बलिं हृद्यं जिष्णुसुत;नमोस्तुते । प्रोदनं तसंपूर्ण पञ्चरत्नादिण्डितम् । गृहाणेमं बलिं देव देवराज ·- शारदातिलकम् । नमोस्तुते । रक्तपुष्य युतं भक्त रक्तगन्धादिभिर्युतम् । गृहाणेमं बलिं हृद्यं भास्कर त्वं नमोस्तुते । वितानं धूमवर्णाभं गन्धादिकसुशोभितम् । रक्तयुक्तं गृहाणेमं बलिं सम्य नमोस्तुते । इदं तु मांसं- मत वै वस्त्रगन्धादिपूजितम् । गृहाणेमं वृषबलि वास्तुदोष प्रणाशय। इदं तु यावलमास नैवेद्यादि- स्तुसंयुतम् । गृहाणेमं बलिं हृद्यं व्याम शान्तिं प्रयछमे । सुवर्णपिष्टक चापवस्त्रगंधादिभिर्युतम् । तान्वितं गृहाणेमं सप्तजिह्न नमोस्तुते । क्षीरं लाजसमायुक्तम् रक्तपुष्पादिमण्डितम् । गृहाणेमं बलिं हृद्यं पूषदेव नमोस्तुते। दधिगंधादिर्भियुक्तम् पीतपुष्यसमन्वितम् । बलिं वितथ गृहम वि- घ्नमत्र प्रशामय । भक्तं मधुप्लुतं चैणं रक्तवस्त्रादिमण्डितम् । गृहाणेमं बलिं हृद्यं यमदेव नमोस्तुते। पक्कमांसोदनं नवनीतवस्त्रादिमण्डितम् । प्रीति कर गृहाणेमं गृहरक्ष नमोस्तु ते । नाना गंधसमा- युक्त रक्तपुष्पादिभिर्युतम् । बलिं गृहाण गंधर्व सर्वदोषं प्रशामय । इमां तु शाकुनी जिहां माषभ- लापरिस्थिताम् । गृहाणेमं बलिं भृङ्गराज शान्तिं प्रयछमे । एवं ततिलोपेतं गंधपुष्पादिसंयुतम् । गृहाणेदं बलिं हृद्यं मृगदेव नमोस्तु ते । शर्कराखंडसंयुतं वस्त्रगंधादिमंडितम् । प्रीतो बलिं यहा- णेमं रक्षोराज नमोस्तु ते । चन्दनागरुकाष्टं च गंधपुष्पादिभिर्युतम्। गृहाणेमं बलिं हृद्यं दौवारिक नमोस्तु ते । इदं तु पायस नाथ गंधपुष्पादिमंडितम्।सुग्रीव वै गृहाणेमं बलिं शान्तिं प्रयछमे । य- वाग्राणि च गोदुग्ध' भक्तोपरिसुरोपितम् । गृहाणेदं बलिं हृद्यं जलराज नमोस्तु ते । माषयुक्तं कु- शस्तंब वृतगंधादिसंयुतम् । पुष्पदन्त गृहाणेम सर्वदोषं प्रणाशय । मधुनासाधितं पिष्टं गंधाद्य रुपशोभितम् । बलिं गृहाणा सुरेमं सर्वदोष प्रणाशय । तं चानसमायुक्त कर्परादिसमन्वितम् । गृहाणेमं बलिं शेष सर्वशान्तिं प्रयछमे । यवज तंडुलं नाथ गंधपुष्पादिशोभितम् । गृहाणेमं बलिं रोग सर्वदोष प्रणाशय । सघृतं मंडके चेदमन्नाद्यैरुपशोभितम्।गृहाणेमंबलिं हृद्य मृगवाह नमो- स्तते । इदं च क पर चान्न पुष्पगंधानिमंडितम् । पातालेश गृहाणेमं विघ्नमत्रप्रशाम्य तु । ना- रिकेलोदकं भक्तं पोतवस्त्रादिसंयुतम् । गृहाणेमं बलिं मुख्यं वास्तुदोष प्रणाशय । पायसं मधुना- मिश्वं नानापूजोपशोभितम् । गृहाणेमं बलिं सोम सर्वदोषं प्रणाशय । श्रोदनं घृतसंमिश्यं गंधपुष्प समन्वितम्। गृहाणेमं बलिं हृद्यं भन्नाट त्वं नमोस्तुतेोमाषान्नं तु घृताभ्यक्तं पुष्पगंधादिमरितम्। गृहाणेमं बलिं हृद्य मर्गलाख्य नमोस्तुते । क्षीरखंडसमायुक्तं नानापूजोपशोभितम् । ईत्य मात गुहाणेम सर्वदोषं प्रणाशय । पोलिका मधुसंमिश्रां वस्त्रगंधादिसंयुताम् । गृहाणे मं बलिं हृद्यं दव- मातर्नमोस्तुते । स्वर्गपातालम] च ये देग वास्तुसम्भवाः । गृहृत्वमुं बलिं हृद्यं तुष्टायां तु स्वम- मन्दिरम् । मातरो भूतवेताला येचान्ये बलकांक्षिणः। विष्णो:पारिषदा ये च ते पि गृहंत्विमं बलिं। पिढभ्यःक्षेत्रपालेभ्यो बलिं दत्वा प्रकामतः।अभावादुक्तमार्गस्य कुशपुष्यादिभिर्यजेत्।इतिसर्वसंपदि- त्यनेन दिशां बलिरप्युक्तः । तदुक्तं प्रयोगसारे । वास्तु शेष क्रियाभूतःसर्वरक्षाविभूतिकत्।भूत- प्रीतिप्रदथास्मिन् दिशा बलिरुदीर्यते । दिक्पाल परिषत् सर्वभूतानुद्दिश्य नामभिः पूजाविसज्ज- नान्ता यत् सविजेयो दिशां बलिः । दध्य'बुरजनीपुष्य लाज सक्नु तिलां धसा। द्रव्येण वितरेद्दिक्षु बलिं दिक्कमयोगतः । सुराणां तेजसां चैव प्रेतानां रक्षसामपि । तथा जलानां प्राणानां नक्ष- पाणां च यत्पुनः। विद्यानामधिपानां च तान्यथोक्ता बलिं हरेत् । सवाहनपदं प्रोक्का परिवाराय यजये। तत्पार्षदेभ्यश्च ततः सर्वभ्य इति संयुतं.। भूतेभ्यश्च क्रमायःप्रादक्षिण्यात्क्षिपेयलिम् । वि- ·- - सटीकम् । षत्पिशाचवेतालरक्षोरक्षा मयातिहा । दिशा बलिविशेषेण सर्वसंपत् समृदिदः । वास्तौ रहे प्रराहे भूतद्रोह गृहप्रवेशे च । वितते च शान्तिहोमे द्विषां बलिः सिद्धये प्रयोक्तव्यइति । तत्र य- थोपदेशं प्रयोगो लिख्यते । अथ यजमान: प्राचार्यवृणुयात् । तत्र प्राचार्योवक्ष्यमाणलक्षणां भूमि परिगृह्य वक्षामाणमार्गेण तछुद्धिं विधाय पञ्चब्रह्मभि: पंचगव्यैर्भूमि सिंचयेत्। तन्मध्ये कनक- शलाकया रत्नेन वा तदभावे रजत फलपुष्यस्यधान्यानामन्यतमनवा । शान्तायशोवति कान्ता विशाला प्राणवाहिनी । सती च सुमना नन्दा सुभद्रा नवमी मतेति। नवरेखा:प्रागपरायत्ता:दक्षिणो पक्रमा उदगपवर्गाविलिख्य हिरण्यासुव्रता लक्ष्मी विभूति विमला प्रिया । जया कला विशोका च नवमो संस्मृता बुधैरिति नवरखा दक्षिणोत्तरायताः । पश्चिमोक्रमाः पूर्वापवर्गा विलिख्य ततः शुल दोरकादिनाताः सम्यक् निर्माय पूर्वोक्तप्रकारेण पंचरजोभिमंडितं पूर्वोक्तकोणकोष्टचतुष्टयो- पेतं विचित्रमण्डलं रचयेत् । तत्पश्चिमदिशि हस्तमात्रं विमेखलं कुण्डं स्थण्डिलं वा विदध्यात् । ततो बहिः । कोणकोष्टस्थाम गुरुगणेशदुर्गाक्षेत्रपालान् चतुष्पदं नाभिगं ब्रह्माणं तत्पूर्वदिशि चतुष्पदं वामस्तनगमार्यकं इत्यादि । अर्धपदगामदितिं कर्णगावित्यंन्तं पूर्वोक्तेनतत्तत्पदग- सथितान् पंचाशद्देवान् पदार्थानसमयेम । ब्रह्मन् इहागछ इहतिष्टेति सर्वानावाह्य प्रणवादि न- मोन्तेन नतुर्थ्यन्तस्वस्वनाममन्त्रण पाद्यादिभिरुपचारैः प्रपूजयेत् । ततोमण्डलादीशानकोणे अव- णमक णमूलं निर्मलजलपूर्ण दृढं कलशमक्षतोपरिस्थापयेत्। तत इमं मे वरुणइति वरणगायत्रया वरुणं कलशे न्यसेत् । गंगाद्याः सरितः सर्वा समुद्राश्च सरांसि च । श्रायां तु यजमानस्य दुरितक्ष- यकारका इत्यतनतीर्थान्यावाद्य अश्वस्थानाद गनस्थान वल्मीक नदीसङ्ग रुद्र गोकुल.रण्यातःसप्तर- त्तिका प्रानीय कलशनिक्षिप्य वंवरुणाय नम इति मन्त्र स तत्र कलशे पञ्चोपचारैर्वरुण पूजयेत्। ततो पुरा मांसी वचा कुष्टं शैलेयं रजनीयम् । सटी चंपक मुस्तं चेति । सर्वोषधीच प्रक्षिपेत् । सतः कुंडादिसमोपमेत्य संस्कारादि अग्निमुखान्तं कर्मकृत्वा ब्रह्मादित्रिपं चाशद्दे वेभ्यः अष्टोत्त- रसहस्र मष्टोत्तशत मष्टाविंशतिमष्टौ वा प्रत्येकं यवैर्वा कृष्णतिला उदुम्बरतदतिरिक्त क्षीरवृत्ती- यपालाशखदिरापामार्ग कुश दूर्वाणामन्यतमसमिद्भिर्वा पाछुतीर्जुहुयात् । केचित्तु । ब्रहण आहुतिशतं अन्येषां दशदशाहुतयइत्याहुः । तत ॐ वास्तोष्पतये नमः । अनेन वैदिकर्वा तल्लिंगैः । पंचमंत्रैः । पंचबिल्वफलानि बिल्वबीजानि वा जुहुयात् । तत उत्तर तन्त्र समाप्य वौषडन्तेनाग्नि- मन्त्रेण वरुण मन्त्रेण वा पूर्णाहुतिं हुत्वा । तन्त्रोक्त द्रव्य स्ततन्मन्य त्रिपंचाशद्देवताभ्यो बलिं दत्वा दिशां बलिं च विधाय प्राचार्यः प्रत्यङ्मुखो भूत्वा प्राङ्मुखं साध्यं शान्तिकलशोद- केन सुरास्वामभिषिचन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा इत्यादिभिर्वशिष्ट संहितोतर्मन् वैदिकैश्च मङ्गला- भिषेकं कृत्वा सर्वोषधि जलैः सापयेत् । तत आचार्यः पुमब्रह्मादिदेवान् पञ्चोपचारैः संपूज्य । ततो यान्तुदेव गणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवीं । इष्टकाम प्रसिध्यर्थं पुनरागमनायचेति । ततः आचार्या यदक्षिणां दद्यात् । तत प्राचार्यो मण्डपस्यपश्चिमभागे स्थंडिलं कृत्वा तस्मिन् साध्यं सं- स्थाप्य सुदर्शनेनाघोरण वा तंसकलीकत्य स्वयमपितन्मूर्त्तिर्भूत्वा रक्तोष्णीषवस्त्रोत्तरीयमाल्यच- न्दनादिना ऽलंकृत्य साध्यस्य दक्षिणभागे उदङ्मुखः स्थित्वा सौवर्णराजततांमादीनामन्यतमं पा- त्रमादाय तत्रतान् ब्रह्मादिदेवतानिवेदितपिण्डान् । यथास्थानं निधाय तत्तदेवताश्ववास्तुपुरुषेण ·७३ शारदातिलकम् । चार्यमणं जमकं पिलिपिच्छकं ॥ ११ ॥ चरकी च विदारी च पूतनामर्चयेत्क्रमात् ॥ अ. र्चयेहिच पूर्वादि सार्दाद्यतपदेविमान् ॥ १२ ॥ अष्टावष्टौविभागेन देवान्दैशिकसत्तमः ॥ क्रमादीशानपर्जन्यजयंताः शक्रभास्करौ ॥ १३ ॥ सत्यो वृषांतरिक्षौ च दिशि प्राच्यामव स्थिताः ॥ अग्निः पूषा च वितथो यमश्च गृहरक्षकः ॥ १४ ॥ गंधर्वो झंगराजश्च मृगोद- क्षिणदिग्गताः ॥ नितिदीर्वारिकश्च सुग्रीववरुणौ ततः ॥ १५ ॥ पुष्पदंतासुरौ शेषरो- गौ प्रत्यक् दिशिस्थिताः । वायु गश्च मुख्यश्चसोमो भल्लाट एव च ॥ १६ ॥ अर्गला- ख्योदित्यदिती कुबेरस्य दिशि स्थिताः ॥ उक्तानामपि देवानां पदान्यापूर्वपंचभिः।। १७॥ रजोभिस्तेष्वथैतेभ्यः पायसान्नैर्बलिं हरेत् । अयं वास्तुबलिः प्रोक्तः सर्वसम्पत्समृद्धिदः ॥ साई तवैव संस्थाप्य प्रत्येकं पिण्डेषु तदीपं निधाय रक्तपुष्पैरलंकृत्य साध्यं संप्रोक्ष्य तत्पात्रं करा- भ्याभादाय । भूतानि यानीह वसन्ति तानि बलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्तम् । अन्यत्र वासं परिक- ल्पयन्तु क्षमन्तु नान्यत्र नमोस्तुतेभ्य इति । मन्त्रेण माध्यं नीराज्य अन्यस्मिन्पात्रे आढकपरिमितं रक्तोदकं भूतकरं च निष्याद्य तत्रापि नवदीपाविधाय तेन नीराज्य खङ्गपाणि: स्वयं खङ्गहस्तै रनेकैः परिवृतः दीपिकाशतैः परिवृतश्च पञ्चविधवाद्यघोष स्वस्तिसूक्तसञ्जुष्टदिग्भागश्चत्वरमहा- वृक्षभूतलं वा तडाग नदी देवालयानामन्यतम देशं गत्वा । तत्र स्थण्डिलंगोमयेनोपलिप्य प्राङ्मुख स्तत्तदेवताः संस्थाप्य पिण्डानपि तत्र तत्र निधाय चतुर्दिक्षु भूतक रेण पूर्वोक्त मन्त्रेण बलिदानं कृत्वा रक्तोदकं तत्र निक्षिप्य प्रदक्षिणं परिक्रम्य प्रक्षालितपाणिपादनयनः पुनः पुनरपश्यन्नव तत्प्तवं परिवारानग्रतः प्रस्थाप्य स्वयंध्याननिष्टः सन् साध्यं समागत्यतस्य रक्षांकुर्यादिति मुख्यः प्रकारः । यदाहुः । वास्तूपशमनं कुर्यात्समिद्भिर्बलिकर्मणा । होम स्किमेखले कार्यः कुण्डे हस्तप्रमा- णके । यवैः कृष्णतिलै स्तवत्समिद्भिः क्षीरवृत्तजैः । पालाशैः खादिरैर्वापि मार्गो दुम्बरसम्भवैः । कु- शदूर्वामयैर्वापि मधुसर्पिममन्वितैः । कार्यस्तु पञ्चभिर्बिल्व झेल्वबीजैरथापिवाहोमांत भक्ष्यभोज्यैश्च वास्तुदेश बलिं हरेत् । तत्तविशेष नैवेद्यमिदं दद्यात् क्रमेणत्वित्यादिना अन्यत्रा स्य प्रत्यद्धं का- लविशेषे कर्तव्यतोक्ता । यदाहुः । एवं सिंहगते भानौ पूर्णायां प्रतिवत्सरं । स्वर्गहे वास्तुपूजाया म- ण्डलेशहुतक्रमात् । एवं विदधतो गेहे नाकल्याणम् कदाचन । आबालमरणं व्याधिभूतप्रेतादि- कानि च । न मर्पपीडा नान्योन्यकलहान्य शुभानि च । पुत्रपौचधनारोग्यपशदासीसमृद्धिमाक्।अ- रोगी विजयी ख्यात चिरञ्जीवति तद्गृहे । राजवेश्मस सर्वत्र तथा च महिषी गृहे । सचिवामात्य सेनानी भवनेषु पुर तथा। विदध्यात्प्रतिवर्ष तु प्रोक्तसिध्यै तु देशिकः । न चेटुक्तान्यथा रूपफलैः क्लेशोनिशं भवेत् इति ॥ १८ ॥ मंडप माह । नक्षत्रेति । ज्योतिःशाखसमुक्तप्रकारेण नक्षत्रवाररा- शोनां मध्ये साध्यानुकूले नक्षत्रे माध्यानुकुलराशी अनुकूलवार शुभेहनि ज्योति: शास्त्रसमुक्तशुभ- तिथौ ततो मंडपं रचयेत् इति सम्बन्धः । तथा च राजमार्तण्डे । आदित्य हय रोहिणी मृगशिरो हस्तो धनिष्ठोत्तरा पूषा विष्णु मघानुराध पवनैः शुद्धैः सुतारान्वितैः । सौम्यानां दिवसेषु पाप- रहिते योगे विरक्ते तिथी विष्टित्यक्त दिने वदन्ति मुनयो वेश्मादि कार्य शुभमिति । भूमितले शुद्धे इति । तत्र भूमिपरीक्षोक्ता । महाकपिल पञ्चरात्रे । तत्र भूमि परीक्षेत वास्तु ज्ञान विशारदः। स्फु- 1. - - १० ·७४ - - सटीकम् । टिता च सुशल्या च वल्मीका रोहिणी तथा । दूरतः परिवाभूः कर्तुरायुर्धनापहा । स्फुटिता मरणं कुर्यात् ऊखरा धननाशिनी । सशल्या क्लेशदानित्यं विषमा शत्रुतोभयम् । ईशकोणप्लवा सा च कर्तुः थोदा सुनिश्चितम् । पूर्वप्लवा वृद्धिकरी वरदा तूत्तरप्लवा । विद्देषं मरणं व्याधिं कुर्यादग्नि- प्लवा मही। दक्षिणप्लवा च या भूमि नित्यं मृत्युभयप्रदा । गृहक्षयकरी सा च भूमिर्यानैऋतलवा। धनहानिकरी पृथ्वी कोर्त्तिता वरुणप्लवा । वातप्लवा तथा भूमि नित्यमुहेगकारिणी। श्वेता तु ब्राह्मणीपृथ्वी रक्ता वै क्षत्रिया स्मृता । वैश्यापीता तु विज्ञेया कृष्णा शूद्रा प्रकीर्तिता । ब्राह्मणी तगन्धास्यात् क्षत्रिया रसगन्ध कत् । क्षीरगन्धा भवेद्देश्या शूद्रा विट्गन्धिनी क्षितिः । मधुरा ब्रा- ह्मणी भूमिः कषाया क्षत्रिया स्मृता । वैश्यातिक्ता च विज्ञेया शूद्रा स्यात्कटका मही। ब्राह्मणीभू कुशो पेता क्षत्रिया स्या च्छरा कुला। कुशकाशाकुला वैश्या शूद्रा सर्वटणाकुला । सिता पीता तथा रक्ता कृष्णवर्णा समन्विता। स्छिरोदका दृढा स्निग्धा भूमिः सर्वसुखान्विता । शीतस्पर्णोष्ण- काले च वह्निस्पर्शा हिमागमे । वर्षासु चोभयस्पर्शा साशुभापरिकीर्तिता इति ।हयशीर्ष पञ्चरात्र। सुरभीणां रतिर्यत्रसवत्मानां वृषैःसह । सुन्दरीणां रतिर्यत्र पुरुषैः सह सत्तम । कश्मीरचन्दनामोद- कर्पूरांगरुगंधिनी। कमलोत्पलगंधा च जातीचम्पकगंधिनीपाटलामल्लिकागंधा नागकेसरगंधिनी। दधिक्षीराज्यगंधा च मदिरासवगंधिनी । सुगंधिव्रीहिगंधा च शुभगंधयुता च या । सर्वेषामेव व- र्णानां भूमिः साधारणी मतेति । तथा । ज्ञात्वा भूमि परीक्षेत पूर्वोदक् प्रवणांशुभां। असंकटां तथा छन्नां तृणैस्तीयपरिप्लुतां । संपूर्यमाणे खाते तु तथा धिकमृदां शुभाम् । कुसुम प्रकर स्तहत् यस्या- मम्लनिमृछति । ननिर्वाति तथा दीपस्तोयं शीघ्र न जीर्यति । खेता रुणा पीत कृष्णा विप्रादीनां प्रशस्यते । आज्यामृग्गंधमद्यानां तुल्यगंधा तु या भवेत् । मधुरा च कषाया च अम्ला च कटु का च या। कुशैः शरैस्तथा काशैर्दूर्वाभिर्याचसंभृतेति । प्रयोगसारपि । वितस्तिमात्रविस्तारं निर्माय वि- वरंभुवि । निक्षिपेत्तं मृदं तस्मिन् तासु शिष्टासु शोभनम् । समासु मध्यमं विद्यात् न्यूनास्वधम उ- च्यते । परीक्ष्य वं प्रयत्नेन त्यत्क्वाभूमिं कनीयसीं । अङ्गार तुष केशाम्छि हीनं कृत्वाथ भूतलमित्या- दिना तुषेति । तुषाः धान्यत्वचः अंगारोनिर्वापितमुल्म कं आदिशब्दादस्थिकेशपाषाण भस्मादि शल्यं तद्दर्जिते । अन्यथा दोषदर्शनात् । यदुक्तंवाशिष्ठयां खन्यमाने यदा कुंडे पाषाण: प्राप्यते भुवि- तदापमृत्यवे चा स्थि के शांगारै र्धनक्षयः । भस्मनाग्निभयं प्रोक्तं तुषैः प्रोक्ता दरिद्रता ॥ तत्र श ल्य- ज्ञानमादियामलोक्ता हिबलचक्रात् ज्ञेयं ॥ तद्यथा ॥ अहिचक प्रवक्ष्यामि यथा सर्वज्ञभाषितं ॥ द्रव्यं शल्यं तथा शून्य येन जानाति साधकः । उईरेखाष्टकं लेख्यं तिर्य क्पंच तथैव च॥अहि चक्र- भवंत्ये वमष्टाविंशति कोष्टकाः । तत्र पोष्णाखिनी याम्य कत्तिका मघ भाग्यभं॥ उत्तराफालानी लेख्यं पक्तौ तत्यप्तकं ध्रुवं । अहिर्बुध्नो जपादृक्ष शतभं ब्रह्म सर्पभं ॥ पुष्य हस्तं समालेख्यं द्वितीयां पंक्तिमास्थितं । अभिजिहिष्णुधनिष्ठा सौम्यं रुद्रं पुनर्वसु । चित्रभं च तृतीयायां पंक्त्यां धिष्णास्य सप्तकं । विश्व तोय भं मूलं ज्येष्ठा मैत्रविशाखभौ । स्वाति पंक्त्यां चतुर्थी तु कत्वा चक्र विलोक- येत् । रेवत्यखिनी भरणो कतिकामघा पूर्वोत्तरा प्रथमपंक्तौ उत्तराभाद्रपदा पूर्वाभाद्रपदा शतभि षा रोहिणी आश्लेषा पुष्यहस्त द्वितीयपंक्तो अभिजित् श्रवण धनिष्ठा मृग आर्द्रा पुनर्वसु चित्रा हतीयपंक्ता । तत उत्तराषाढा पूर्वाषाढा मूल ज्येष्ठा नुराधा विशाखा स्वात्यः चतुर्थपंक्तौ । एवं - - ·- शारदातिलकम् । ७५ १८॥ नक्षत्रराशिवाराणामनुकूले सुभे हनि ॥ ततो भूमितले शुद्ध तुषांगारविजिते । पुण्याहं वाचयित्वा तु मंडपं रचयेच्छु’ ॥ पंचभिः सप्तभिहस्तै नवभिर्वामितांतरं ॥२०॥ पो- प्रजायते चक्र प्रस्तारः पनगा कतिः । हारशाखा मघा याम्या हारस्थातत्तिकामता । अश्वीशपूर्वा- षाढादि त्रिकं पंच चतुष्टयं । रेवती पूर्वभाद्रंदोर्भावि शेषाणि भास्वतः उदयादिग्गतानाडयोभघ्नाः षष्ट्याप्तशेषक। दिनेंदुमुक्त युक्तो सौ भवेत्तत्कालचंद्रमाः। चंद्रवत्साधयेसूर्य मृक्षस्थ चेष्टकालिकं । प- वादिलोकयेतौ च स्वऋक्षे थान्यभेस्थितौ । चंद्रऋक्षे यदाकेंदु तदास्यानिश्चितो ब्रिधिः । भानुक्षे- स्थितो तो चे त्तदाशल्यं नचान्यथा । स्वस्खभे द्वितीयंज्ञेयंनास्ति किंचि द्विपर्यये । भुक्तराश्यं शमानेन भूमानं कांबिक करइति । इदं चक्र गुरुमुखाच्छु त्वाशल्योद्धारं कुर्यादिति। इदं च निवर्तनपरि- मित भूमी एकमेव कुर्यात् । निवर्त्तनखरूपंच । दंडस्तुदशहस्त: स्यात्रिंशहडै निवर्त्त नमिति । त- तन्मध्येवारहय मन्यच्चक्र लेखनीयं । तत ऊईनेतिसंप्रदायविदः । अथवा महाकपिल पंचरात्री- त प्रकारेण शल्योडारः कर्त्तव्यः तद्यथा । प्रासादा रंभकाले च गृहादौ च विशेषतः। शल्योहार- स्तु कर्त्तव्यो यदीच्छे च्छ भ मात्मनः । प्रासादारंभकाले च यदंगं स्पृशते पुमान् । वास्तु देहे दृढं- तत्र शल्यं विद्यादिचक्षणः । कंडूयति शिरः पुंसि शिरः शल्य समुद्धरेत् । शल्यं तत्रास्थि विज्ञेयं ख- न्यमाने करत्रये । अग्निदाह शरोध श्च धनहानि च जायते । यत्नतोत्याटयेच्छल्यं यदीच्छेसिद्धि- मात्मनः । बाहूकडूयमाने तु निर्दिशे लोहशृंखलं ॥ हस्तद्दयेन संतिष्ठे लक्षणं कथितंतव । स्वामि- नो मरणंविद्या विदेशे गमनं तथा॥ यत्नेनोत्पाटयेच्छल्यं यदीछद्भद्रमात्मनः । ऊरूकंडूयमानेतु कां- स्यशल्यं विनिर्दिशेत् । हस्तमैकेनमंतिष्ठेल्लक्षणं कथितं तव । असती च भवेद्भार्या यशोहानि श्च जा- यते ॥ यत्ने नोपाटये च्छल्यं यदीच्छे च्छुभमात्मनः । हस्तकंड्यमाने तु कंकालं च विनिर्दिशे- त् । विहस्ते न तु संतिष्ठेत् खन्यमान्ये च नान्यथा । अग्निदाह श्च रोग श्च सशल्ये मरणं भवेत्। य- ने नोत्पाटये च्छल्य'यदीच्छेद्भद्र मात्मन: । पृष्टंकंडूयमाने तु बाहशल्य विनिर्दिशेत् । हस्तेनैकेन संतिष्टैनात्र कार्या विचारणा । स्वामिनाशोभवेत्तत्र भार्या वा जायते सती। पादौ कंड़यमाने तु हस्तशल्य विनिर्दिशेत् । साईहस्तेन सतिष्ठेल्लक्षणं गदितं तव । गोनाशोराजदंड श्च सस्यंहा नि- व जायते । यत्नेनो त्याटये च्छल्य यदीच्छेच्छुभमात्मनः । कुक्षि कंडूयमाने तु पाषाणं तब नि- दिशेत् । हस्तहितयमानेन लक्षणं गदितं तव । अग्निदाहो मनस्तापो क्लेश दुःखभयानि च । क- रोत्येवंविधं कर्मत म्मा त्वै समुहरेत् । गोशृंगं पीतमंडूकः शंखः शुक्ति श्च कच्छपः । शंबूकश्च प्र- शस्तास्युर्याश्चान्या रत्नजायतयः । अंगारं वै तुषं केश मस्थिशल्य विचारयेत् । खन्यमाने जलंया- वच्छल्यदोषं विनश्यति । दूरनोचस्थितं वारि खनितुं नैव शक्यते । यंचहव्यं प्रखातस्यं स्वल्पदो- षोपशांतये ! शल्योद्धारं ततः कृत्वा पूरयेत्सुसमं यथेति । हयशीर्ष पंचरात्रेपि । प्रासादे दोषदं श- ल्य भवेद्यावज्जलांतकं । तस्मात्प्रासादिकीभूमि शोध्या यावज्जलांतिका । शिलांतं कर्करातं वायावहा- शुद्धतां व्रजेदिति ॥१८ ॥ पुण्याह वाचयित्वेति ॥ पण्याहवाचनं बव्हचानां प्रसिद्धतरं ॥ अथवा स्य- यजमानस्य पुण्याहं भवंतो ब्रुवंतु । एवं स्वस्ति भवंतः एवंऋद्धिं भवंत इतित्रिः पुण्याहवाचनं त- दुक्तंबौधायनेन । पुण्याहं वाक्यस्त्व द्धिमित्योकारपूर्वत्रिविरेकैकामाशिषं वाचयित्वेति । तत्र च पू- - . - ॥

·सटीकम् । वैदिकज्ञाननिधय पूर्वक मेवमंडपादि कुर्यादन्यथा दोषदर्शनात् । तदुक्तम् । यदिकुर्याद्यथादृष्टं विष- ब्रो नरकं व्रजेत् । भामोर्गत्या दिशो ज्ञात्वा कुर्यात्कर्माणि देशिक इति । अन्यत्रापि । वास्तु वैष- म्यतो यत्र सम्यक् न ज्ञायते ककुप् । तत्र शंकुं प्रतिष्ठाप्य जानीयाच्छुद्ददिस्थितिमिति। हिज्ञा- नोपायस्तत्रैवोक्तः । तहत्यादिक्परिज्ञानं श्रुणु वा यथाविधि । सुसमे कुतले कृत्वा चिन्ह न मभि तस्तथा ॥ सममान परिभ्रांत्या कृत्वा वृत्तयं पुनः । तयोः संश्लेषसंजातमध्यदक्षोत्तरस्थिते । सं- धिहये च प्राक् प्रत्यक् सूत्रं मध्ये तु विन्यसेत् । सूत्रं दक्षोत्तरंतेषामः प्रागादिकल्पयेत् इति क्रि- यासारेपि। कृत्वा भूमिं समां तत्र वृत्त हस्तमितं समं। हादशांगुलमानोच्च शंकुं खादिरनिर्मितम्। अलाभे यज्ञवाक्षं वा तत्र संस्थापयेत्सुधी: । तच्छाया संस्पृशेद्यत्र तन्मध्ये मध्यमं स्मृतम्। तिर्य- क्प्रसारयेत्सूत्रं मध्ये याम्योत्तर स्मृते । कोणास्युरन्ये चत्वारश्चतुःसूत्रप्रसारणात् । एवमाशापरि- ज्ञानं समाख्यातं यथास्फटं। ज्ञात्वैवं मंडपादीनि कुर्यात्सम्यक् विचक्षण इति । तत्र महाकपिल पं- चरात्रे तु विशेषः । विषुवे तु गते सूर्ये शंकुमानं समाचरेत् । खादिरं विन्यसेच्छकुं द्वादशांगु- लविस्तृतम् । निश्चलीकृत्य हन्तव्यं गृहीत्वा लोहमुहरम् । अष्टधा च स्वयं हन्यात् प्रशस्तं क्रमतो लघुम् । हन्यमान्ये यदा शंको हस्तात्पतति मुहरः। तदा ताडयितुः शोको जायते। दुस्तरोमहान्। मौंजकौशेयकासं प्राणिवालजमेव वा।चतुर्यवपरीणाहं सूत्रं शंको तु वेष्टयेत्।वेष्ट्यमानं यदा सूत्र शंकु मुञ्चति तत्क्षणं । पुत्रस्यमरणं विद्याच्छिम्ने वैखविनाशनम्।तत्रापि नारसिंहेन।होमेनाशुभना शनमिति। मयेनाप्य तं । शंकुः सारद्रुमैःप्रोक्तस्तस्याग्र चित्रवृत्तकं । सम्यक् क्त्वा दिनादौ तु स्था- पर्यत्समभूतले । शंकुद्विगुणमानेन तन्मध्ये वर्तुलं लिखेत् । पूर्वापराह्नयोश् छाया यदा तन्मण्ड- लान्तगा। तबिन्दुद्दयगं सूत्र पूर्वापरदिगिष्यते। बिन्दुद्दयान्तरभ्रान्तशफरद्दयपुच्छगम् । दक्षिणो- त्तरगं सूत्रमेवं मूत्रदयं न्यसेत् । तदग्राण्यपरान्तानि सूत्राणि च विनिक्षिपेत् । सूत्राणिस्थ पतिः प्राज्ञः प्रागुत्तरमुखानि चेति ! हयशीर्षपंचरात्रेपि । भूमि तोयसमां कृत्वा दर्पणोदरसंनिभम् । हादशांगुलमानेन तत्र वृत्तं तु भ्रामयेत् । मध्ये तु निश्चलं शंकुं स्थाप्य छायां निरीक्षयेत् । वृत्तं रेखा तु या बाह्यशंकुच्छाया प्रकल्पिता । प्रवेशनिर्गमे तस्यां शकुच्छाया निरूपयेत् । शंकुच्छा- याग्रचिन्हाभ्यां प्राक्प्रतीच्योःप्रसादयेत् । प्राक्प्रतीचीगते सूर्ये उदग्याम्यं तु साधयेत् । विषुवो विम- लव्योम्नि शंकुना साधयेत् दिशं । शरद्दसन्तयोरेवमादित्यात्साधयेत् दिशं । प्राची वा पुष्यवेधेन चित्रास्त्रात्यन्तरेण वेति । अन्यत्रापि । यथैव पूर्वापरदिग्विभागविशेषविज्ञान मिहोपदिष्टम् । स- मासतस्तं विषयंविविच्य कार्याणि कर्माणि यथोपदेशमिति । रात्रौतुप्राचीसाधनं यथा। कृतिका श्रवण पुष्य चित्राखात्यार्यदन्तरम् । एतत्याच्या दिशो रूपं युगमात्रीदिते पुर इति । त्रिकांडमंड- नेपि। श्रवणस्योदये प्राची कृत्तिकायास्तथोदयोचित्रास्वात्यन्तरे प्राची न प्राची चन्द्रसूर्ययोरिति । सूक्ष्म पूर्वदिगानपत्तन्त्र राशिकेन कर्त्तव्यम् । तद्यथा । द्वितीयदिवसेपि तथैव शंकु संस्थाप्य पूर्वा- पराह्वयोश्चिन्हे कुर्यात् । तत्र पूर्वापरदिवसहयचिन्हमध्यभुवं तिलादिना विभजेत् । ततस्तैराशिक- कल्पना षष्टिधटिकाभिरतदन्तरंचेल्लभ्यते । पूर्वदिनपूर्वापरचिड़योरन्तरालघटीभिस्तदा किय- दिति पैराशिकम् । तत्र पैराशिकसूत्रम् । यथा आद्यन्तयोखिराशावभिनजाती प्रमाणमिच्छा च। फलमन्यजातिमध्ये तदन्त्यगुणमादिना विभजेदिति । अनेन प्रकारेण या भागता निलादिकप्रा- 1 ।

·मध्य- कु. शारदातिलकम् । माणिकाचन्तरभूस्ता उदगयने उत्तरतो दक्षिणायने दक्षिणतः प्रागंक एवं वईयेत् । तत्र खां कु- र्यात् । एषा सूक्ष्मा प्राचीति। मंडयं रचयेदित्यनेनोत्तममध्यमकनीयो भेटेपि त्रिविधोपि मंडप उद्दिष्टो क्लवति ॥ तत्र मंडप त्रैविध्य मंत्रमुक्तावव्यां । प्रथमड़पनिर्माणंब्रूमहेब्रह्मणोदितं । श्रेष्ट मध्यमहीनैस्तु मानस्तञ्च विधा मत इत्यनेनमानाधिकोथवा न्यूनइत्यादिक्रियासारोक्त दो- षपरिहारः सूचित: विविधस्यापि मंडपस्य प्रमाणमाह । पंचभिरिति । तत्र यथाश्रुतव्या- ख्यानं तु पंचहस्तविस्तारायामबान्पंचविंशतिहस्तक्षेत्रफलः कनीयान् मंडपः । मतु सतह स्तविस्तारायामवान् एकोनपंचाशइस्तक्षेत्रफलः उत्तमस्तुनवहस्तायामविस्तारा कागोतिकरक्षेत्रफलः । तत्रोत्तममंडपे तावदिचार्यते । थक्कदेवाग्रे नवकुंडीपक्षमस्मिन्नेवम- ण्डो वक्षामाणप्रकारेण वेद्याः पादांतरं त्यत्त्का तिस्रः पंच वा मेखला: कार्याः । तदुक्त पिङ्गलामते । मेखलैकाऽथवा तिस्रो भूतसंख्या ऽथवाप्रिये इतिातन्त्रान्तर्गपिामेखलाः पञ्च वा तिम्रो वैका वाथ सुरेखरीति । सिद्धान्तशेखरपि । सर्वेषामेव कुण्डानमेका वा तिस एव वा । पञ्च वा मे- खलास्तास्युरिति । प्रतिष्ठासारसंग्रहेपि । मेखलाः पंच वा कार्य इति । तत्र पंचमेखला पक्ष ण्डानामेव न समावेशः । त्रिमेखलापक्षस्तुग्रन्यकारोक्तः । तत्पक्षे यथाकथंचित् कंडानामेव समा- वेश: होमकर्बादीनां प्रचारस्छलमेव नास्ति अतिसङ्कीर्णत्वात् । किंच वैखदेवार्थं वक्ष्यमाणमछडि- लस्य वेद्यांशयीतेति वक्षमाण शयनस्यापि समावेशोनास्ति । मध्यमाधमयोस्तुकाकथा । तत्र पञ्चकुण्डीपक्षस्यापि समावेशायोगात् । ग्रन्थकारण तत्रापि नवकुंडीपक्ष उपन्यस्त: स अत्य- न्तासङ्गत एव स्यात् । तस्माबयथाश्रुत व्याख्यानम् । केचितु । वक्ष्यमाणवेद्यारव्यं मध्य- मन्तरशब्दार्थमाहुः । तन्मते पंचदविस्तारायाम: पंचविंशत्यधिकदिशतकरक्षेत्रफल: कनी- '. यान्मंडपः । मध्यमस्तु एकविंशतिहस्तायामविस्तरः एकचत्वारिंशदधिकचतुःशरकरक्षेत्रफल: उ- तमस्तु सप्तविंशतिहस्तायामविस्तारः एकोनत्रिंशदधिकसप्तशतकरक्षेत्रफल: तदपि न संमतं सतां। यतो ग्रन्थान्तरे एतादृशमानमस्यानुक्तत्वात् । मन्त्रमुक्तावल्यादौ परमपिमानं चतुर्विंशतिहस्तं वा हस्तविंशतिकतथेति । अन्यत्रापि । विंशहस्तप्रमाणेन मंडपं कूटमेवचेति । विंशतिहस्तं चतु- विशतिहस्तमेवचोक्तम् । तेनास्यशारदीयपद्यस्यैवमर्थोव्याख्येयः । पंचभिः सप्तभिरितिसमुच्चितम् । तेनहादशहस्तायामविस्तारः स चतुश्चत्वारिंशच्छतकरक्षेत्रफलः कनीयन्मंडपः । तत: पंचभिर्नव- भिरित्यन्वेति तेन च तुर्दशहस्तायामविस्तारः चतुरून द्विशतकरक्षेत्रफल: मध्यमो मंडपः ततश्च सप्तभिनवभिरित्यन्वेति । तेन षोडशहस्तायाम विस्तारः षट्पञ्चादशधिकदिशतकरक्षेत्रफल उत्त- तमोमंडप इति । त्रिविधोपि मंडप उत्तो भवति । तदुक्तम्। प्रतिष्टासारसंग्रहे । स्वल्पो हादशह- स्तोयं विविध्या ततः क्रमात् इति । एतेन चतुर्शदहस्तस्य मध्यमतोक्त षोडशहस्तस्योत्तमता च । सिद्धान्तशेखरेपि । मंडपोककरोपि वा। कर्तव्या मंडपाश्चान्ये दिदि हस्तप्रति इति । सो- मशंभुनापि । मंडपोर्ककरोथवा । विहस्तोत्तरयाध्या शेषास्युमंडपाः शुभा इति । महाकपिलपं- चरात्रेपि । हस्ताच्च हादशारभ्य क्रमाद्दोद्दीप्रव_चेति । अन्यत्रापि । गृहस्येशानभागे तु मंडपं कारयेद्बुधः । द्वादशैरष्टषट्हस्तैः षोडशेर्वा समन्तत इति । क्रियासारपि । अथ हादशविस्तार: कनिष्टो मंडपः स्मृतः इति । पंचरात्रेपि । तथा षोडशभिहस्तेमंडपः स्यादिहोत्तम इति । मन्त्र- - ·। - । सटोकम् । डशस्तंभसंयुक्तं चत्वारस्तेषु मध्यगाः ॥ अष्टहस्तसमुछ्रायाः संस्थाप्याद्वादशाभितः ॥ २१॥ पंचहस्तप्रमाणास्ते विछिद्राऋजवः शुभाः ॥ तत्पंचमांशं निखनेन्मेदिन्या तंत्रवित्तमः ॥२२॥ नारिकेलदलैर्वशैश्छादयेत्तत्समं ततः द्वारेषुतोरणानि स्युः क्रमाक्षीरमहीरुहां ॥ २३ ॥ मुक्तावल्यां । उत्तम मानमित्याहुर्हस्तषोडषकंतथेति । अयंमंडपश्चतुरस्रः कर्त्तव्यः । यदुक्तं परिशिष्टे कात्यायनेन। प्रमाणं चतुरस्रमादेशात् अन्यदिति । सिद्धान्तशेखरपि। चतुरस्रं चतुरिमिति । सम- चतुरस्रता तु वास्तुमंडल प्रोक्तविधानेन विधातव्या । अत्र विशेषः सिद्धान्तशेखरे । स्थलादकी- गुलोछायं मंडपस्थलमीरितमिति । महाकपिल पंचरात्र । मंडपं प्रकृत्योक्तं । उछायो स्तमान स्यात्सुममं च सुशोभनमिति । अन्यत्रापि । क्ष्मास्त्रं मंडपमुन्नत इति । नन्वत्रमंडपत्रये कनीयसैव फलमिद्धेमध्यमोत्तमयोरननुष्ठानमेवस्यादितिचेन्न । फलस्य कर्मनिष्यत्तेस्तेषांलोकवत् परिमाणतः फलविशेष: स्यात् इति न्यायेन फलतारतम्य कल्पनाददोषः । तथाह्यग्निहोत्रज्योतिष्टोमयोः स्वर्गः फलत्वेन श्रूयते तत्राद्येनैव तत्सिद्धौ हितोये महति कोपि न प्रवर्ततेत्याशंक्य फले तार- तम्य कल्पनमाकरे परिहृतम् । अर्थाद्दा कल्पनैकदेशत्वादित्यनेन कल्पनाया अपि श्रुत्येकदेश- त्वेनोक्तेः । किंच वार्त्तिककता स्थानप्रमाणादप्येतसिध्यति इत्युक्तम् । कर्मणामल्पमहतां फलानां च स्वगोचरे। विभागस्थानसामान्यादविशेषेपि चोदित इति। एतस्य व्याख्याव्यवस्था कर्मणां स्था- नसामान्यादुदिता यथा । मध्ये स्वसमुदाय स्य फलानामपि सा तथा । परिमाणस्य सामान्यादनु- केपि विशेषत इति । यत्तु । केन चिद्दश रवि करायामावल्यौमतावथ मध्यमौ रवि मनु करायामा- विति द्वादशहसेतस्योभयरूपत्वमुक्तम् । तदसत् । स्तम्भादिप्रमाणसंकरापातात् । मंडप स्तम्भनि- वेशनप्रकारमाह । चत्वार इति । तेषु स्तम्भेषु मध्ये चत्वारो मध्यगाः वैदिकोणषु स्थाप्याः । तदु- तं सिद्धान्तशेखरे । मध्ये स्तम्भचतुष्कस्यात्तन्मध्ये वेदिकामतेति । अन्यत्रापि । वेदिकोणेषु विन्य- स्ये स्तम्भान् वेदस्वरूपकान् । आग्नेयादिक्रमेणैवेति । तेन वेदिबहिर्वादशस्तम्भस्थापनमपि प्रा- ग्नेयादिक्रमेणेति ज्ञेयम् । तदुक्तं । स्तम्भोच्छ्राये शिलान्यासे सूत्रयोजनकीलके । खननासंटवस्का- रप्रारम्भो वन्हिगोचर इतिाते च अष्टहस्तसमुच्छ्रायाः स्तम्भोच्चत्वं वदता ग्रन्थकता षोडश हस्तस्यै- वोत्तमत्वमुक्तम् । तदुक्तं यत्पञ्चरात्रे । मंडपाङ्केच्छ्रितान्वेदसंख्यान्चूडान्वितांस्तथा इति। अभित इति । मध्यस्तम्भानभित इत्यर्थः । तदुक्तंक्रियासारे । भूमिसमस्थलीं कृत्वा परिच्छिद्य च सूत्रतः स्त भान् मनं च सं स्याम्यति । पंचरावेपि । स्त्तंभहादशकं पुनः बाह्य प्यु क्तप्रामाणेन तत्रतत्र विभागइति । कोदृशाः षोडशस्तंभा निशछिद्राःछिद्रवर्जिताः । एतेन दृढत्वमुक्तं । जवः अवक्राः । क्क- चिदपि । नस्थूला नकशाः अतएव शुभा इत्यर्थः । एवंविधत्वं च तेषां सारवृक्षोद्भवत्वं विना नसं. भाव्यत इति । सारद्र त्वात् इदमप्यर्थादुक्तं । यत्य'चरात्रे । सारदारुभवान् स्तंभान् दृढान् कुर्या दृ- जून्समान् इति । क्रियासारे तु विशेषः । यज्ञीय वृक्षोवेणुर्वा क्रमुक स्तंभकर्मणि। अन्येविशुद्धवृक्षा- वा भवेयुर्नान्य भूरहाः । ग्टहशल्यः स्वयं शुष्क कुटिलश्चपुरातनः । असौम्यभूमिजनितः संत्याज्य स्तंभकर्मणि । इतिमध्यमाधमयोर्दादशस्तंभप्रमाणं त्रैराशिकेनानेय।तत्पंचमांशमिति।स्तंभोच्छ्रा- यं पंचधाविभज्य पंचमांशं भुवि निखनेत् इत्यर्थः ॥ २३ ॥ तत्समंतत इति । तस्य मंडपस्य समंततः - । - ·७८ । । शारदातिलकम् । सर्वत्र दारवज्यं वंशैर्नारिकेलदलै शछादयेत् । नारिकेलदलाभावे कर्वेष्टयेत् । यहास्तुशास्त्र । क- टैः सद्भिस्तु संछाद्या विजयाद्याम्त मंडपा इति । हयशीर्षपंचरात्रे । मण्डपं मण्डयेदा- शाखाभिस्तु समतत इति । यत्तुक्रियासारे । भित्तिं च परितः कृत्वेति । तत्स्थिरप्रतिमादिम- डपेष्विति जेयं नियमोयं समाख्यातः स्थिरलिंगक्रियासु चेति । तत्रैव वक्षत्रमाणत्वात् । तोरणस्था- पनमाह । हारेष्विति । ननु हाराणामेवानुक्तत्वात् कथं हारेष्वित्युक्तिः । सत्यं । हारेष्वित्यनेनैव द्वा- राक्षेयः तत्प्रमाणं तत्स्थानंचोक्तं मंत्रमुक्तावल्यां। दिक्षु हाराणि चत्वारि विदध्यात्य'चमांशत इति । क्रियासारेपि। दिक्षु द्वाराणिमध्यतः तोरणानि च तेष्वेव हारेषु स्थापयेद्दिध इति । पंचरात्रेप्रमाण- मुक्तं । कनीयसि स्याद्विकरचतुरंगुलवृद्धितः । मध्यमोत्तमयोर्दारंमिति न्यस्येदिति निखनेत् । पंच- ? मांशेनैव यद्दास्तुशास्त्रे । पंचमांशं न्यसेझूमौ सर्वसाधारणोविधिरिति। सिद्धांतशेखरे । तोरणस्तंभ- मधिकृत्याक्तं पञ्चमांशेन वा खातं सर्वेषो च शिवोदितमिति । क्रमादिति । पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तर- दिशिक्षोरमहीरहानिति । वटोदुबराश्वत्थप्लक्षाणां । न्यग्रोधोदुबराश्वत्थलक्षाः क्षीरमहीगुहा इति परिभाषणात्तदुक्तं सिद्धांतोखरे न्यग्रोधतोरणं पूर्वेयांम्य बोबरं मतापश्चिमेखत्थसंभूतमुत्तरप्लक्ष- तोरणापूर्ववालक्षसंभूतं न्यग्रोधश्चोत्तरे मत इति । क्रियोसारेपि । प्लक्षोदुबरबोधिस्तु वटाःपूर्वा दित:क्रमात्ातोरणानि च चत्वारीति।सोमशंभुरपीप्लक्षीदुबरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात्।पूर्वा- दितो विधातव्या यद्दाद्यतविपर्ययः । अलीभादकमेवैषां सर्वाशासु निवेददिति । मंत्रमुक्तावल्या- मपि । अथाग्रिमीलेति मंत्रेण विन्यसेत्य र्वतोरणं । इषेत्वोर्जेति मंत्रेण दक्षिणं तोरणं न्यसे- त् । अगायाहि मंत्रण पश्चिमस्य निवेशन । शबोदेवीति मंत्रेण दद्यादुत्तरतोरणमिति । महाक- पिलपंचरात्रेपि । देवास्तोरणरूपेण संस्थिता यज्ञमंडपे । विघ्नविध मनार्थायरक्षार्थत्वध्वरस्य 1. च । न्यसेन्यग्रोधर्मेंद्रयां तु याम्यां चोदु'बरं तथा । वारुण्यां पिप्यलं चैव कौबेा प्लक्षकं न्यसेत् । सुशोभनं तंपूर्वस्यां ऋग्वेदादिसुमंत्रितं । ईषेत्वेति च मंत्रेण सुभद्राख्यं तु दक्षिणे । सुकर्माख्यं तु वारुण्यां सामवेदादिकेन तु । शबोदेवीति मंत्रेण सुहोत्रं तूत्तरेन्यसेदिति । यत्तु केनचिदखत्थोदु- बरजटिवटैरित्येषां पूर्वादिनिवेशनमुक्तं तदसंबदलिखितं नानावचनविरोधात् इदं च तोरण स्तं- भनिवेशनं मंडपाबहिर्ह स्तमानेनेति ज्ञेयं । तदुक्तं । मंडपहारबाह्य च वैदिमानेन दिक्क्रमात् । सक्षमोंदुबरावस्थवटोत्य'तोरणं न्यसेत् इति वास्तुशास्खे तु अखत्थोदुंबरप्लक्षवटशाखाकतानि तु । मंडपस्य प्रतिदिशं हाराण्येतानि कारयेत् इति । हारेषु क्रियमाणत्वात् तोरणेषु हारनिर्देशः इदं तु पश्चिमदक्षिणोत्तरपूर्वेषु अपसव्येन वा पश्चिमहारादितिज्ञेयम् । अत्र विशेष: सिद्धांतशेखरे । एकमेषामलाभे स्यात्तदभावे शमीद्रुमः । जंबूखदिरसारांश्च तालो वातो रणे स्मृताः । इति क्रि- यासारे तु । अवका सत्वचः सा दंडास्युः स्तोरणे सुरभाः ॥ २४ ॥ स्तंभेति ॥ सप्तहस्तैरिति ॥ उत्तममंडपे यतो थकत्सर्व मानमुत्तमस्यैवाह । पृथक्पृथगिति । मध्यमाधमयोर्भिन्नं भानमि- त्यर्थः । तेन मध्यमे षट्टस्ता । अधमे पंचहस्तास्तोरणस्तंभमधिकृत्य वास्तुशासे । पंचहस्तप्रमा- णास्तेविस्तारेण दिहस्तकाः । षडंगुलानि वृद्धास्तु सप्तहस्तास्तथोत्तम इति । अत्रविस्तारणे- ति। तिर्यक्फन्लकमानं । मध्यस्यषस्तता अनुक्तापि न्यायागम्यते । तदुक्तं कात्यायनेन । औचि- त्यादर्थात्परिमाणमिति । तेषांतोरणस्तंभानां परिणाहोविशालता स च परिध्यानयननज्ञातव्यःतत्र - ।

·सटोकम् । स्तंभोच्छ्रायः स्मृतस्तेषां सप्तहस्तैः पृथक्पृथक् ॥ दशांगुलप्रमाणेन तत्परीणाह ईरितः २४ तिर्यक् फलकमानं स्यात्स्तंभानामर्द्धमानतः ॥ शूलानि कल्पयेन्मध्ये तोरणे हस्तमानतः२५ परिध्यानयनं भास्कराचार्येणोक्तं । हाविंशतिघे विहृतेऽथ शैलेः स्थूलोऽथवा स्याद्दावहारयोग्यः इति व्यास: १० द्वाविंशतिः २२ शैलैर्हतः ३१ लब्धंएतावत्परिधिर्यस्यकाष्टस्यतस्यदशांगुलो विष्कभः ॥ २४ ॥ तिर्यगिति ॥ उभयस्तंभमध्ये देहलीरूपेण उपरि यत्तिर्यक्फलकं तस्यमा- नं स्तंभानां पंचहस्तमितानां तोरणम्तंभानामर्धमानत: तेन साईहस्तद्वयं प्रमाणमुक्तम् । स्तंभा नामिति । बहुवचनंहारबहुत्वात् । तोरणस्तंभानामपिबहुत्वमितियोज्यम् । अनेन कनिष्ठमंडपे पंचहस्तं तोरणस्तंभत्वमपि सूचितम् । इदं तिर्यक्फलकमानमुत्तमस्यैव । अनयोः षट्षडंगुल न्यूनताञया । वास्तुशास्त्रेशूलानीतिबहुवचनम् । चतुः संख्यापरंतोरणइत्येकवचनं जातो तेन प्र- तितोरणमेक मेकं शूलं कायं । तच्चहस्तप्रमाणं । तत्रांगुलत्रयं निवेश: षड्भागः परिणाहः एतच्च मंडपत्रये समानम् । तत्र शूलस्वरूपम् । मध्यकीलस्तीदणाग्रः ऋजुः तमभितो ही तीक्ष्णाग्रो व- के मध्यकोलदेशगतवक्रभागाविति । तदुक्तं क्रियासारे । शूलं हस्तायतं तेषामिति । पिंगला मतेपि । शूलेन चिन्हिता: कार्या हारशाखाः स्वमस्तके । ऋजु वै मध्यशंगं स्यात् किंचिद्दकं तु पक्षयोः। उभयं तत्समाख्यातं अंगुलं रोपयेत्तदेति । यदा तु तोरणे इत्येकवचनं विवक्षितम् । त- दा शूलानीति बहुवचनं कपिंजलाधिकरणन्यायेन त्रित्वेपर्यवस्यति । हस्तमानत इति त्रयाणां मिलित्वा मानम् । तदुक्तंक्रियासारे । तोरणं धटयित्वैव मूर्ध्नि शूलत्रयं न्यसेत् । शूले नवांगु- लं देध्यं तुरोयांसेन विस्तृतिः । शेषाणां इंधगुला वृद्धिः वेशश्चांगुलहडित इति । तेन कनिष्ठे इंध- गुलप्रवेशः । मंत्रमुक्तावल्यामपि । अग्रयोर्मध्यभागे च पट्टिकायां त्रिशूलकानिति । एतानि तत्का- ष्टमयान्येव शैव एवकर्त्तव्यानि इतिन्नेयम् । वैष्णवं तु विशेषोवास्तुशास्खे । मस्तके द्वादशांशेन शंखचक्रगदांबुजम् । प्रागादिकमयोगेन न्यसेत्तेषां स्वदारुजमिति । एषां स्वदारुजत्वोक्त: शैवे एतत्स्छानोयानां शूलानां न्यायादेव खदारुजत्वं प्राप्तम् । तत्र द्वादशांशस्तोरणस्त भानामेव । पूर्ववाक्य शेषे सप्तहस्तास्तथोत्तमा इति । तेषामेव प्रकृतत्वात् तेन चतुर्दशहादशांगुलानि कमेणो त्तमादिषु शाखादोनां मानानि । विस्तारस्तु स्वतयंशेनैव । यत्तु केनचित् । फलक हादशांशेन च तुरंगुलादिमानमुक्तम् । तदसत् । तस्याऽप्रकृतत्वात् । शूलमानस्य नवांगुलोक्त श्च । एषां निवे- शममपि पूर्ववत् ज्ञेयम् । ततः प्रतितोरणं एकैक: कलश: स्छाप्यः प्रतिहारपाई द्वौद्दो प्रतिकोण चैकैकः । तदुक्तम्। गंधपुष्यांबरोपेतान्कुंभास्तेषुविनिक्षिपेत् । ध्रुवं धरां वाकपतिं च विघ्नेश- तेषु पूजयेत् । मंडपस्य तु कोणस्थकलशेषु क्रमादमी । अमृतो दुर्जयश्च व सिद्धार्थो मंगलस्तथा।पू- ज्या द्वारस्थ कुंभेषु शकाद्यास्तन्म नूत्तमैरिति।अन्यत्रापिामंडपे कलशौ हौदी द्वारे द्वारनिवेशयेत्। गा लितोदकसंवामपल्लवशोभिताविति। दिक्षुध्वजानित्तिध्वजस्वरूपं प्रतिष्टासारसंग्रहोपीतरक्तादिव- र्णाश्च पंचहस्ता ध्वजाः स्मृताः। द्विपंचहस्तैद्द डैस्ते वंशजःसंयुता मता इति हिपंचहस्तद्दशहस्तैः।अ- न्यवापि । पंचहस्ताध्वजाःकार्यावैपुल्य न विहस्तकाः । दंडश्च दशहस्तः स्यात् अष्टदिक्षु च तान्यसे- त् इति । क्रियासारे तुविशेषः । ध्वजानां लक्षणं सम्यगुच्यतेतुयथातथम्।मंडपस्य बहिडेर्दशहस्ता- यतैः सह । पूर्वाद्यष्टहरित्वष्टौ ध्वजासंस्थापयेत् क्रमात् । तेषां हस्तद्दयं व्यासो मध्यश्च कराम- तः । व्यासाई शिखरं पुछ हस्तत्रितयमानकं । मल्याभं शिखरं पुछ शिखरं तु त्रिकोणकं । तयोर्म- - । - ·८१ - - - शारदातिलकम् । ध्येचतुष्कोण ध्वजानेवप्रकल्पयेत् । मातंग वस्त महिष सिंह मत्स्यण वाजिनः । वृषभं च यथा न्या- यं ध्वजमध्ये क्रमालिखेत् । अथवा दिग्गजानष्टावैरावतपुरः सरान्। ध्वजेषु विलिखेदुक्तधातुभि- व सलक्षणम् । एवं ध्वजानां कथितं लक्षण तुशुभावह मिति । ध्वजानामावश्यकत्वमुक्तं । हयशीर्षपं- घरात्रे । अतःपरं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमं । यत् कत्वापुरुषःसम्यक् समस्तफलमान यातायातुधा नागुद्यकाच कूमांडाः खेचरास्तथा। चिंतयंत्यसुरश्रेष्ठा ध्वजहीनं सुरालयं । ध्वजेन रहिते ब्र- अन् मंडपे तु वृथा भवेत् । पूजाहोमादिकं सर्व जपाद्यं यत् कत बुधेः । रक्षणेन विनाय हत् क्षेत्र- नश्यति क्षेत्रिण: । ध्वज विना देवगृहंतथा नश्येत सर्वथा। विष्णुपारिषदाः कराः कूष्मांडाद्यास्तु ये स्मृताः । पूजादिकं तु ग्रहतिदेवंदृष्ट्वानरक्षितं । दृष्ट्वाध्वजांस्तुर्दवस्य मंडपे ज्वलनप्रभान् । नश्यं- ति सर्व ते चाकरश्मिक्षिप्त तमोययेति । लाकपालसमप्रभानि । लोकपालवर्णास्तुर्य वक्ष्यते। सा- रसंग्रहे पताकानिवेशनमप्युकं । प्रतिकुंडं पताकास्तु प्राक्ताशास्त्रार्थ कोविदः । सप्तहस्ताःपताकास्युः सप्तमांशेन विस्तृताः । लोकपालानुवर्णन नवमी तुहिनप्रभा इति । सिद्धांतशेखरपि । पताकाध्व- जसंयुक्तमिति । सोमशंभुरपि । सप्तहस्ताः पताकास्युविंशत्यंगुलविस्तुताः । दशहस्ता पताकानां दं- डा:पंचांशवेशिताः। पताका आयुधांकाच पुष्पगंधसमन्विता इति। मंडपालंकारमाहावितानति । वि- तानचंद्रातपः दर्भमालारज्जुग्रथितादर्भा: आदिशब्द न दुकूलेन स्तंभवेष्टनं चूतपल्लवमालाबंधनमि- त्यादिज्ञातव्यं । तदुक्तंसिद्धांतशेखरे । चूतपल्लवशाखाद्यं वितानैरुपशोभितं। विचित्रवस्त्रसंछन्त्र' तु- सास्तंभविभूषितं । सफलैः कदलीस्तंभैः क्रमुकर्नारिकेलकः। फर्नानाविधैर्भाज्यदर्पणैचामरैरपि भूषितं मंडपं कुर्यात् रत्नपुष्पसमुज्वलमिति । हयशोषपंचरात्रपि । दर्पणै श्वामरैर्घटःस्तंभान् वस्त्र - विभूषयेत् । कलशैटिकाभिश्च साधारैः ककरैस्तथति । मंडपान्यथाभावे दोषउक्तः । क्रियासा- J, रे। अनुक्तसाधनैः क्लृप्तो यदि वा कुटिलाकृतिः । मानाधिकोथवा न्यूनो मंडपःकर्तृ नाशनः । प्राख्या- तः साधनैः क्लृप्तः शोभन सममानक: मनोज्ञो मंडपो योसो कर्मकर्तुः शुभावह इति ॥ वेदि नि- र्माणमाह । तदिति । तस्य मंडपस्य सूत्रस्य यस्विभागस्टतीयो भागः तन्मित क्षेत्रे अन्यथा क्षेत्र फलस्य तृतीयांशग्रहणे यत्किचिदेवस्यात् । तदुक्तं । ततो मंडपसूत्रं तु त्रिगुणं परिकल्पयेत् । पूर्वा- दिषु क्रमात्तस्य मध्य भागेन वेदिकेति । फलतच नवमभागेन वेदिका भवति । तदुक्तं सिद्धांत- खरे। नवांश मंडपं कृत्वा मध्यांशे वेदिका मतति । अनिमात्रसमुन्नतां हस्तमात्रसमुन्बतां च तुरस्रां वेदीमंडपमध्ये मंडलायवक्ष्यमाणसर्वतोभद्रमंडलाय कल्पयत् । तदुक्तं । ततस्तस्य मध्ये बुध- त्रिभागेकभागेन वेदि। अरनिप्रमाणोन्नता दर्पणांतर्निभां मनोहारिणीं चापि कुर्यादिति । बहुभि- पंथकर्तृभिररनिशब्दो हस्तपि प्रयुक्त यथाकादिमतीअंगुललक्षणमुक्ता तैश्चतुर्भिभवेन्म ष्टिवितस्ति तैत्रिभिर्गुणैः। अरनिः तत्हयेन स्याइमतः तद्दयतःशिवे इति । कात्यायनेनापि शुल्बे बहुषुस्थले- धु अरनिशब्दो हस्ते प्रयुक्तः मंत्रमुक्तावल्या मपि । अयुतहामार्थ दिहस्तकुंडकथने दशांगुलाधि- कारनिरित्युक्तं । तत्रैव लक्षहोम च चतुर्हस्तोक्तो चतुर्विंशत्यंगुलाधिकारनिरिति । तेनात्राप्यर- निशब्दो हस्तमात्रे व्याख्यातातदुक्तं वसिष्ठसंहितायां । हस्तोवतां च विस्तीणी चतुर्हस्तैः सम- ततः इति । मंत्रमुक्तावल्यामपि । इष्टकाभिम दावापि वेदीदर्पणसंनिभा । राजहस्तो छया कार्या विदुषासिद्धिमिछतेति । राजहम्तो मध्यमागुम्स्य तः। पंचरात्रपि । वेदीमंडपस्य विभा- - - - ·- - - सटीकम्। गतः चतुथाशोङ्गितिस्तस्या इति । क्रियासारेपि, त्रिभागमंडपं कृत्वा मध्यभागस्तु वेदिका । हम्त- मानं तदुत्सेधं चतुरस्र समं यथा । पक्वाभिर्वाप्यपक्काभिरिष्टकाभिदृढं यथा। कर्तव्या वेदिका श्रेष्ठा तदभावे मृदापि वा । अबक्र पार्खासनिग्धा दर्पणोदरसंबिभेति । सिद्धांतशेखरे तु विशे- षः। वेदी चतुर्विधा तत्र चतुरमा च पद्मिनी । श्रीधरी सर्वतो भद्रा दीक्षा स्थापनादिषु । चतुरस्राचतु: कोणा वेदो सर्वफलप्रदा । तडागादिप्रतिष्ठायां पद्मिनी पद्मसन्निभा । राज्ञां स्यात्सर्वतो भद्राचतुर्भद्राभिषेचने । विवाहे श्रोधरीवेदो विंशत्यस्रसमन्विता । दर्पणोदरसंका- शा निनोवतविवर्जितेति । वेदिकाऽन्यथा भावे दोष उक्तःक्रियासारे। वक्रपाखंक्लिनमध्या परुषा दृगशोभना । मानहीनाधिका या सा कर्तुः कर्मविनाशिनीति । वायवीयसंहितायां तु मंडपायुक्वा, कत्वा पूर्वोदितं सर्व विना वा मंडपादिक । मंडलं पूर्ववत् क्त्वा स्थडिलं चविशे- षत इति । अंकुरार्पणकर्माह। प्रागवेति । दीक्षादिवशात् प्राक्सप्तभिर्दिनैः एतेन दीक्षादिनम- ष्टमं यथा भवति तथा कर्त्तव्यमित्युक्तं । विधिवदित्यनेन नवभिः त्रिभिःसद्योवेत्युक्तं । तदुक्तं सिद्धांतशे- खरे । प्रतिष्ठायां च दीक्षायां स्थापने चोत्सवे तथा । संप्रोक्षणे च शांत्यथं विवाहे मौजिबंधने । स- र्वमंगल कार्येषु कारयेदंकुरार्पणं । प्रतिष्ठादिवसात्य वं नवम सप्तमे दिने। पंचमे वा तीये वा स- यो वा चांकुरार्पणमिति । महाकपिलपंचरात्रे । पुण्याहघोषणं कृत्वा ब्राह्मणैः सहदेशिकः । मंग- लांकुरस्यवपनं कुर्यात्तत्रैव चाहनि। सप्तमानवमाहापि प्रागव यज्ञकर्मण इति । अन्यत्रापि । उत्सवे- षु विविधेष्वपि दीक्षास्थापनादिषु पवित्रविधौ च । मंगलांकुरविशेषणपूर्व मंगलं भवति कर्मकतं त- त् । शस्तयोगदिवसात्तु पुरस्तात् सप्तमेहनि शुभे नवम वा । पंचमेथ सुदिवसे समूहर्ते मंगलांकुर- विधिं विदधीतेति । तत्र पूर्वारुपवासं कृत्वा स्वगृह्योक्तविधिना नांदीश्रांदं कृत्वाअंकुरार्प- णमारभेत् । तदुक्तं । गुरुर्विशुद्धः प्रागैव शुद्धाहात् प्रथमेहनि । संकल्प्यो पोष्य कर्तव्य मंकु रारोपणं शुभं । कुर्याबांदीमुख थाई पूर्वद्युः स्वस्तिवाचनं । स्वगृह्योक्तप्रकारेण तदेतहिदधीत वै। इति । संहितायामपि । सर्ववाभ्युदयश्राद्ध मंकुरोत्पादानं तथा । प्रादावेव प्रकुर्वीतकर्मणो भ्युदयात्मन इति । शालामिति । तत्र विंशत्या तु करै मर्मानं दशायामेनविस्तृतिः शालायाउत्तम मानं अवैतावत्याः प्रयोजनाभावादेतदर्धन मध्यममानेन शालाकार्या। तेन दशह- स्त दीर्धा पञ्चहस्तायामात्र कर्त्तव्या । तामेवाह । पूर्वापरायतामिति । दीर्घचतुरस्ररूपांगूढां परितः कटादिपरिवृतां दक्षिणकदारवतीं निवातां च कुर्यात् । तदुक्तं प्रयोगसारे । अवागुदस्थिरां कृत्वा निवातां तां कुटीं दृढामिति । तस्यां मंडलं वक्षामाणं रचयेत् । मण्डलमेवाह । पञ्चहस्तति । शा- लाविस्तारमध्यभागे प्रागपरायतमेकं सूत्र पञ्चहस्तप्रमाणं दत्वा तत्सूत्रस्य दक्षिणोत्तरभागयोः हादशहादशांगुलान्तरे देहे सूत्रे दद्यात् । ततःतत्सूत्रव्यतिभेदीनि एकादशसूत्राणि अर्पयेत् । तहदिति। हादशांगुलान्तराणीत्यर्थः । एवं पञ्चापि हस्ता:संग्रहोताः। तदुक्तं प्रयोगसार । प्रसार्या- स्फोटयेत्सूत्रं यथायाम्योत्तरायतम् । पञ्चहस्तप्रमाणेन देहे पाखं च पातयेत् । तहत्पूर्वोक्तमानेन हादशहादशांगुले । प्राक्प्रत्यक्सम पश्चात् सूत्राण्येकादश क्रमात् । पातयेत्तासु रेखासु पूर्वसूत्रा- न्तरान्तरमिति । प्रमार्जयेदित्युत्तरत्रान्वेति । पंक्त्या चतस्रो वीथीर्जियेत् । बाह्य इत्यर्थः । अन्त- रिति वक्षामाणत्वात् । पूर्वाश्चतुष्कोष्टामेकां वीथीमष्टकोष्टां दक्षिणवीथीं पुनश्चतुष्कोष्टां पश्चिमवी- - - ·८३ - शारदातिलकम् । थोमष्टकोष्टामुत्तरवीथीं मार्जयेत् । ततः मन्तचतुष्कस्य मध्यचतुष्कस्य उभयपार्खयोः पार्वइये हे वीथ्यौ हिहिकोष्टरूप चात्रमा येत् इत्यस्यानुषंगः। फलितमाहात्रेति। अत्र मंडले चतुष्कोष्टत्रयम- वशिष्यते इति । तानि शिष्टानि चतुष्कोष्टत्रयस्थानि पदानि हादश प्रत्येकचतुष्कोष्टे व तादिभिः रजोभिः रजयेत् । तत्रखते वायुपदे । पीतमाग्नेये अरुणं रक्ष:पदे असितमीशपद इति सुधीरि- त्यनेनोक्ताम् । तदुक्तमाचार्यः । पीतारतसितासितप्रतिपदं वन्ह्यादिशन्तिकमिति । अथ अनन्तरं श्यामलेन हरितेन वीथीरापूरयेत् । अंकुरार्पणपात्राण्याह । पात्राणीति । स्थूलानि उच्चातिशरा- वाण्येव पालिकाशब्देनोयन्ते । पालिका एव किञ्चिबीचाः । पञ्चमुख युक्ताः । पञ्चमुख्य उच्यन्ते शरावा: प्रसिद्दाः सर्वतन्त्र रित्यनेम पञ्चदेवतादीक्षादिकर्मसु पात्रभेदो नास्तीत्युक्तम् । प्रथमा हरिरूपाः द्वितीयाः ब्रह्मरूपाः हतीया शिवरूपाः एतेन हरिब्रह्मेशा एषुपात्रेषु पूज्याः इत्युक्तं भवति इति । तदुक्तं सारस्वतमते । प्रोक्तेषु पात्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवान् यजेदिति । सिद्धान्तशेखरपि । संपूजयेच्छरावेषु रुद्र' चन्दनपुष्यकैः। पालिकासु तथा विष्णुब्रह्माणघटिकासुचेति । उत्सैध औ- बत्यं अंगुलैः कमश इति पूर्वेण सम्बध्यते । महाकपिलपञ्चरात्वे तु विशेषः । पालिकाचकृविस्तार: षोडशांगुल उच्यते । भवेत्कठबिल वा स्यात् तदष्टांगुलविस्तृतम् । पादपीठस्य विस्तारं षडंगुल- मुदाहृतम् । चतुरंगुल उत्सेधःतत्सन्धिश्चांगुलं भवेत् । तत्सन्धिस्तु भवेन्नाह पादपीठाई मेव च । भवेत्पञ्चमुखीचैवं घटिका सर्वकामदा। चतुरंगुलविस्ताराण्याहुर्वत्काणि पंचवै । चत्वारि च चतु- दिनु ऊईमेकं यथाविधि । घटिकायामविस्तारो हादशांगुल उच्यते । आचार्याः कथयंत्येके षोड- शांगुल मेव वा। हादशांगुलविस्तारं शरावस्य मुखं स्मृतम् । चतुग्गुलविस्तारमध्यस्तान्मूलमु- यते इति । अन्यत्रापि । तालमात्रमिह पञ्चमुखी स्यात् व्यासतोत्र्यमिताघटिका स्यात् । दिक्षु तन्मुखचतुष्टयमेकं मध्यतस्तु समवर्तितभागम् । तालविस्तृतमुखं तु शरावं व्यासतो छयगता ईमिताघ्रि । दण्डमस्य चतुरंगुलनाई कंठमस्य बिलवर्जमुदग्रम् । सम्भवे कनकरूप्यताम्रता मा- र्तिकान्यभिनवान्यथ वा स्युरिति । सिद्धान्तशेखरे तु । तथा सम्भवमानं वा पालिकादि समाच- रेत् इति । तानीति । पात्राणि शुभानीति । कृष्णवर्णव्रणादिरहितानि । तन्तुति । त्रिगुणेन तत्र पूर्व प्रक्षालनं पश्चात्तन्तुवेष्टनमिति ज्ञेयं कुमः दर्भकूर्चमग्रे वक्षामाणम् । पश्चिमादीति । प- विमचतुष्के पातलिकचतुष्टय मध्यमचतुष्टय मध्यमचतुष्केपालिकाचतुष्टयमध्यमाष्वतुष्क पञ्चमुखी- चतुष्टयं पूर्वञ्चतुष्क शरावचतुष्टयं निवेशयेत् । तन्मध्ये प्राग्ने यादिस्थापनमिति नेयम् । तदुक्तं । प्रयोगसारे। तेषु पात्राणि च न्यसेत् । वन्यादीशादिपर्यन्तं चतुष्केषु पृथक्पृथगिति । करीषैः । क- रोषं शुष्कगोमयम् । चूर्णितैरूत्तरोत्तरम् । मर्वाण्यपि पात्राणि पूरयेत् । उक्तं च हयशीर्षपंचरात्रे । पूरयेदुत्तरोत्तरमिति । प्रयोगसारेपि । मृतालुकाकरीषैयोर्ध्वत: पात्राणि पूरयेत् इति । तत्र वि- शेष: सिद्धान्तशेखरे । गन्धादिभिश्च कुहाल पूजयित्वा दिनान्तरे । गीतनृत्यसमायुक्तं गजवाजि- समन्वितम् । गुर्वादयो रथारूढा गजारूढास्तथापरे । मत्वा तीरं सडामस्य नद्याः पुष्पवनस्य वा। तत्र शुद्धं भुवो भार्गदर्भःसंमृज्य चाखतः। अभ्युक्षा चाय॒तोयेन तत्तन्मन्त्रमनुस्मरन् । इदा भूमि समावाद्य गंधपुष्पैःसमर्चयेत् । कुद्दालीमस्त्रमन्त्रेण खात्वाभूमिमथो सदम् । गृहीत्वा वामदेवेन पू- रयेत् कांस्यपात्रके।दा मृद च संमृन्य वस्ने णाच्छाद्य धारयेत्। पुरं वा निलयं वापि सर्वमंगलनिः - ·८४ - । सटीकम् । खनैः । गुरुः प्रदक्षिणं कत्वामंडपं त्वानयेत्ततः । एतत्कर्म दिवा काले कुर्याद्रात्रौ न बुद्धिमान् इति । तेषु बीजावापमाह । सुधेति । सुधाबीजन वमिति अनेन दुग्धं गर्गोदुग्धः प्रक्षाल्येति । महाकपिल- पंचरात्रे तु विशेषः । हादशाक्षरमन्त्रण क्षालयित्वा तु वारिणेति । सारखसमतेपि । बीजानि तानि प्रक्षाल्य जलक्षीरेण चकमात् इति । एतत्तन्त्रवित् इत्यनेन सूचितम् । मूलेति । मूलमन्त्रण दातव्यमन्त्रण अभिजप्तानि अष्टोत्तरशतमिति । तदुक्तं । महाकपिलपंचरात्रे । संख्यानुक्तीशतंसाष्टं सहस्रं वा जपादिषु इतिपंचधोषास्तु पटहंढक्का मृदङ्ग मुखवाद्य शङ्खाः।मङ्गलाचारेति। तत्तद्देशप्रसि- ध्या उल्ललुर्ध्व न्यादिदेशिको यतमानस इत्यनेनान्तानि बीजानिरेकीकत्य रात्रौ मूलमंत्रणप्राङ्मुख उ- दाखो वा पालिकादिषु निर्वपेदित्युक्तं । तदुक्तं सिद्धांतशेखरे । बीजमुख्येन मूलेन प्राङ्गखो वा उदयग्वः । वापयेत्सर्वबोजानि पालिकादिष्वनुकमात् इति । बीजानामधिपः सोमस्तस्मादात्री- तु निर्वपेत् इति । सारस्वतमतेपि । बीजेभ्यो दैवतेभ्यश्च स रात्रौ कांतिमान्यतः । तस्माद्गुरुस्तु बी- जानि निशायामेव वापयेत् इति । बीजान्यह । शालीति। शालयोहैमंतिकाः श्यामः श्यामाका कान्यकुब्जभाषायां सावा इति प्रसिद्धः आढकातूवरीनिष्यावावाः विष्णुपुराणटीकायां श्रीवां तथा व्यख्यातत्वात् । निष्यावान् । जमाषांच सुप्त देवेविवर्जयेत् इति पृथगुतर्नत एव ते । सारस्वत- मते प्रत्येकं बीजेषु देवतापूजोक्ता । स्कंद प्रियंगौ निष्यावे वायुमग्नि कुलस्थ के । अट क्यां नि, ति: सोमं मुझे वैवस्वतं तिले। प्रजापतिं शालिबीजेत्वनंतं सर्षपेर्चयेत् । इंद्र श्यामे च माषे च वरुणं तु नगात्मजे। सिद्धांतशेखरे तु प्रत्यहं सोमपूजाप्युक्ता । सोमं संपूजयेनित्यमधिवास दिनावधि । प- धिवासदिने प्राप्त सोममुद्दासयेद्गुरुरिति । हरिहेति । नत्र मंत्र उक्तः प्रयोगसारे त्रियंबकाय श- र्वाय शंकराय शिवाय च । सर्वलोकप्रधानाय शाखताय नमोनमः । विकीर्यानेन मंत्रेण हरिद्रा चूर्ण मिश्रितं । तोयं प्रवर्षयेत्तेषु सिंचेत्तोयैर्दिनप्रति । इदं देशिक इत्यनेन सूचितं । वर्नतनवरः बहु- वचनं कपिंजलाधिकरणन्यायेन त्रित्वे पर्यवस्यति। आछाद्येति। पात्रचतुष्ठयमेकैकेन रात्रौ बलिं क्षियेत्इत्यन्वयः प्रातःपुनः स्थलमार्जनादिकत्वा द्वितीयरात्रधादौ बलिदानम्। प्रणवाद्यैरिति । तत्र मन्त्र: ॐ भूतभ्योनमः एवमन्यत्रापि मन्त्रः । महाकपिनपंचरात्रे तु विशेषः । ततो गन्धविमिश्रेण सिञ्चदै शुद्धवारिणा । त्रिरात्रं तु यथा न्यायं पंचरात्रमथापि वेति । सारस्वतमते तु । प्ररूढान्यकु- राखन्यो न वीक्षेत कदा च न । आचार्य एव प्रविशेतद्रिष्यो वा तदाज्ञया इतिासिद्धान्तशेखरपि। वस्त्रैराछाद्ययत्नेन सगुप्तानि चकारयेदिति । सप्तसुरात्रिषु पृथक्वलिद्रव्याण्याह। भूतेभ्य इति । सावा इत्यंतं षट् प्रथमरात्रौ। अस्यैव भूतकरैतिनाम। तदुक्तं लाजतिलरक्तरजोदधिसत्वबानि भूत कूराख्यमिति । करंभो दधिसक्तवः अक्षताअखंडतंडुलाः यदा नवसुरात्रिषु बलिदानं तदा रात्रि- हये बलिद्रव्यं देवताचोक्ताचार्यः। वैष्णवं च दौग्धानं कशरं चवैष्णवेयं यदि नवरात्रकुमेण बलिरुक्ता- इति ॥ ४५ ॥ तत इति ॥ तत्तद्दिशिपायसादिना बलिविधेयः तत्र नैऋत्यप्रतीच्ययो मध्ये अनंतस्य। ईशपूर्वयोर्मध्ये ब्रह्मण इति । विधिवदित्यनेन पूर्वोक्तोदिशां बलिरत्रापि कर्त्तव्य इति सूचितं । एषां पात्राणां विनियोगमग्रे वक्ष्यति । अंकुरपरीक्षोता। सिद्धांतशेखरे । यजमानाभिवृध्यर्थमंकु- राणि परीक्षयेत् । सम्यगूध्वंप्ररूढानिकोमलानि सितानि च । धूम्रवर्णान्यपूर्वाणि तथा तिर्यमा- सानि च । श्यामलानि च कुब्जानि वर्जयेदशुभानि तु । अष्टिं कुरुते कृष्णं धुम्राभं कलहं तथा ! - ·८५ शारदातिलकम् । दिक्षुध्वजान्निबध्नीयाल्लोकपालसपमभान् ।। वितानदर्भमालायैरलंकुति मडपं ॥ २६ ॥ तत्रिभागमिते क्षेत्रेऽरत्निमात्रसमन्वित।चतुरसां ततो वोदि मंडलाय प्रकल्पयेत् ॥ २७॥ प्रागेव दीक्षादिवसात्सप्ताभिावधिवाहिनैः ॥ सर्वमंगलसंपत्यै विदध्यादंकुरार्पणं ॥ २८ ॥ मं- उपस्योत्तरे भागे शाला पूर्वापरायतां ।। गूढांकुर्यात्ततस्तस्यां मडलं रचयेत्सुधीः ॥ २० ॥ पंचहस्तप्रमाणानि पंचसूत्रााण पातयेत् ॥ पूर्वापरायतान्येषामंतरं द्वादशांगुलं ॥ ३० ॥ दक्षिणोत्तरसूत्राणि तद्वदेकादशार्पयेत् ॥ पदानि तत्र जायते चत्वारिंशत्प्रमार्जयेत् ॥ ३१॥ पंक्त्यांवाधीश्चततश्चतुष्कोयभपार्श्वयोः।।वीथ्यो द्वे च चतुष्कात्रय मत्रावशिष्यते ३२ पदानि रंजयेत्तानि श्वेतपीतारुणासितै ॥ रजोभिः श्यामलेनाथवीथीरापूरयेत्सुधीः ३३ पावाणि विविधान्याहुरंकुरार्पणकर्मसुम्।। पालिकाः पंच मुख्यश्च शरावाश्च चतुक्रमात् ३४ मोक्ताः स्युः सर्वतंत्र ईरिब्रह्मशिवात्मकाः ॥ एषामुछ्ाय उन्नेयः षोडशद्वादशाष्टाभिः ३५ अंगुलैः क्रमशस्तानि शुभान्यावेष्टच तंतुना।।प्रक्ष्याल्य देशिकस्तेषुपदेष्वाहितशालिषु ॥३६॥ सगंधदर्भकूर्चेषु पश्चिमादि निवेशयेत्।।करीपवालुकामाद्भस्तानि पात्राणि पूरयेत्।।३७॥सुधा- बीजेन बीजानिदुग्धैःप्रक्षाल्य तंत्रावित् ॥ मूलमंत्राभिजप्तानि पंचघोषपुरःसरं ॥ ३८ ॥ अपूर्ण जननाशं च दुर्भिक्ष श्यामलां कुरं । तिर्यगते भवेद्याधि कुझे शत्रुभयं तथा । अशुभे चांकु- रे जाते शांतिहोम समाचरेत् । मूलमंत्रेण जुहुयात्गुरुमूर्तिधरैःसह । अधोराखण चास्त्रेण शतं वा थहनकमिति । सारस्वतेपि । प्ररूदेरंकुरैः कर्तुनिर्दिशेच्चशुभाशुभ । स्यामैः कृष्णैर कुरैरर्थहानि- तिय दैव्योधिरांदोलितैस्तै । कुब्जःईखं दुष्प्ररूरैमतिं चरोगाभुग्नः स्थानदेशेष्टहानिरिति । कुंडस्थानमाह । प्रागिति । वेदिकायाबहिः सर्वतःक्षेत्रक्षेत्रमध्यसूत्रं विधा विभज्य तत्तन्मध्यभागप्रा दक्षिखेनपूर्वादिअष्टाखासासुरम्याकाराणि कुंडानि । अनुकमात् परिकल्पयेदिति संबंधः विहान् पंचमेखलादिकमपिजानन्नित्यर्थः प्राशासु दिक्षु ईशानांतासु इत्यर्थः । पूर्वाद्युक्तावधिछेदात् कु- मएवविवक्षित इति परिभाषणात् । तेन वेद्याः पदमा त्यत्का वक्ष्यमाणमेखलायोग्यं च तत्रस्था- नंत्यत्का कुंडानि कार्याणीत्यर्थः।संपन्नो भवति । तदुक्त सोमशंभुना । वेदोपादांतरं त्यकेति । सि हांतोखरेपिात्य कावेदि चतुर्भागमिति । नारदीयेपि । कुडवेद्यंतरं चैव सपादकरसंम्मितमिति अ- त्र पादशब्द किंचिदधिकोपलक्षक तेन मध्यमोत्तममंडपविषयत्वमस्य । क्रियासारपि। वेदिकाकुड- योर्मध्ये हस्तहितयमंतरमिति । इदं चतुर्विंशतिहस्तमंडपविषयं । वासिष्ठसंहितायां तु । चयोद शांगुलं त्यत्का वेदिकायायतुर्दिशं । कुण्डानि वागमोनानि विदध्यात् विधिवबंध इति । अत्रकु- एडानीतिसमेखलानि तमेवकुममाह । चतुरस्रमिति । तदुक्तमानायरहस्ये । नवकुण्डविधाने तुदि क्षु कुण्डाष्टकेस्थिते इति ॥ ५० ॥ प्राचार्यकुण्डमिति । गौरीपतिमहेंद्रयोर्मध्ये ईशपूर्वदिङ्मध्ये प्रा चार्य कुण्डं स्यात् । तदुक्त तत्रैव । नवमं कारयेत्कुण्डं पूर्वेशानदिगंतरमिति । तत् वृत्त' चतुरन वा स्यात् । तदुक्त सिहांतशेखर । पुरंदरेशयोर्मध्ये वृत्त वा चतुरस्रकं । तदाचार्यविनिर्दिष्टमिति । अन्यत्रापि।मध्येहत्तं च गौरीपसिसुरपदिशो पंडिताः केचिदाहुरिति। कियासारपि । वृत्त वा चतु रस स्वान्म ध्वस्खानं वृषेशयोरिति । तत्र सर्वकुण्डप्रतिभूतत्वादादितचतुरस्रकुण्डलक्षणमाह । - ·मटीकम् । आशीर्वाग्भिर्द्विजातीनां मंगलाचारपूर्वक निर्वपेत्तेषु पात्रेषु दैशिकोयतमानसः।।३९||शालि- श्यामाढीमुद्गातिलनिष्पावसर्षपाः ॥ कुलत्यकं गुमाषाश्च बाजान्यकुरकर्माण ॥ ४० ॥ हरिद्राद्भिः समभ्युक्ष्य वस्त्रै राच्छाद्य देशिकः ।। बलित्रिविधपात्राणां दिक्षु पूर्वादितो हरे त् ॥ प्रणवाद्यैनमोतैश्च रात्रौरात्रीशनामाभः ॥ भूतानि पितरो पक्षा नागा ब्रह्मा शिवो हरिः॥ ४२ ॥ सप्तानामापरात्रीणां देवताः समुदीरिताः ॥ भूतेभ्यः स्युलाजतिलहरि- द्रादधिसक्तवः ॥ ४३ ।। सान्नाः पितृभ्यः सतिलास्तंडलाः परिकीर्तिताः ॥ करंभलाजा- यक्षेभ्यो नारिकेलोदकान्विताः ॥४४॥ सक्तुपिष्ट च नागेभ्यो ब्रह्मण पंकजाक्षतं ॥ सा- पूपमन्न शर्वाय विष्णवे च गुडौदनं ॥ ४५ ॥ ततो लोकेश्वरेभ्यो पि वितरोद्विधिवद्वलिं ॥ दोक्षागमभिषेकेषु नववेश्मप्रवेशने ॥ ४६ ॥ उत्सवेषु च संपत्य विदध्यादकुरार्पणम् ॥ प्राक् पोक्ते मंडपे विद्वान्वेदिकायांबहिस्विधा ॥ ४७ ॥ क्षेत्रविभज्य मध्यांशेपूर्वादि परिक- ल्पयेत् ।। अष्टास्वाशासु कुंडानिरम्याकाराण्यनुक्रमात् ॥ ४८ ॥ चतुरस्र योनिमर्द्धचद्रं यस्रसुवर्तुलं ॥ षडस्र पंकजाकारमधातूं तानि नामतः ॥ ४९ ॥ आचार्यकुंड मध्येस्याद्- गौरीपतिमहेंद्रयोः ॥ हस्तमानमितां भूमि पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ५० ॥ समंतात्कुंडमे- तत्स्याच्चतुरस्र शुभावह ॥ चतुर्विशत्यंगुलाढ्यं हस्तं तंत्रविदोविदुः ॥ ५१॥ कर्तुदक्षिणहस्त- हस्तति । पूर्ववदिति । वास्तु पंडल चतुरस्रकरण सत्यासमतात् चतुर्दिक्षु परिकल्पयेदितिसंबंधः । चतुरस्र कुण्ड नक्षणे हस्त उक्त: तलवणनिर्वाहार्थमंगुललक्षणमथाह ॥ ५२ ॥ चतुरिति कर्तुः संस्कार्यस्य शिष्यस्य नत्वाचार्य स्य प्रयोजककर्तृत्वेन शिर्थ पि कर्तृशब्दप्रयोगात् । ननु मुख्य- कर्तृपदवाच प्राचार्य एवात्र किमिति न गृह्यत इति चेत् । उच्यते। दानवाचनान्वारभण वरणप्रमाणेषु यज्ञमात्र प्रतीयात् इति कात्यायनवचनात् । नन्विदं श्रौतं प्रकतं तां त्रिकं तत् क- थ मेकवाक्य वमिति चेत् । तत्र । परोक्तमविरोधिचेत्युक्ते:यथा श्रौते सोमयागादौ यज्ञोपवीतिनाका- यं सदा बद्दशिखेन च । शुचिना कर्म कर्त्तव्यमित्याद्यविरुदं स्मार्त्तमपि गृह्यते । तददिहापि । प्रत एवोक्तं । सर्वशाखाप्रत्ययमकं कर्मेति तंत्रविदइत्यनेन तत्तत्तंत्रोक्तनानाविधांगुललक्षणाभिज्ञा इत्युक्तं मध्यमांगुलिपर्वण इति । पर्वशब्देन मध्यमपर्वोच्यते । तन्मध्यस्य दैर्घ्यमानं यत्तदंगुलं अथ वा म- ध्यस्य मध्यमांगुलिपर्वण: दैर्घ्यमानं यत्तदंगुलमिति संबंधः । अग्रे ग्रंथक्वद्यवद्दयकमेणैवेत्यादि । यव व्यवहारं करिष्यति तसिध्यर्थमंगुलस्याष्टमीभागो यव इत्याह । यवानामिति । मानांगुलमिति। त- स्यैवसंज्ञांतरं नत्वंगुलस्थ दं पृथक् लक्षणं वा शब्दादिप्रयोगाभावात् । ग्रथांतरे च । जालांतरगते भा- नौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते । त्रसरेणुस्तुविज्ञेयोह्यष्टौ ते परमा- णव। त्रसरेणव एते स्युरष्टरेणुस्तु संस्मृतः।ते रेणवस्तथा त्वष्टौ वालाग्र तत्स्मृतं बुधैः।बालाग्रा- ण्यष्टलिक्षा तु यूका लिक्षाष्ठकं स्मृतं । अष्ठौ यूकायव प्राहुरंगुलं तु यवाष्टकम् । रत्निस्त्वंगुलपर्वा वि विजेयत्वेकविंशतिः । चत्वारिविंशतिश्चैव हस्तपादंगुलानिविति । अंगुलद्दयमेकतयैवोक्त त्रैलोक्य सारेपि । वर्तुमध्यमांगुलेमध्यपर्वणोरंगुलप्रमातिर्यग्यवोदराण्यष्टातूझ्याव्रीयस्त्रय र ति सिद्धांतशेखरेपि । मात्रांगुलेनैव कुंड कर्त्तव्यमित्युक्तं । तद्यथा। मांत्रांगुलेन हस्त स्यात् कुंडमा म्।

·- शारदातिलकम् । स्य मध्यमांगुलिपर्वणः॥ मध्यस्य दीर्घमानेन मानांगुलमुदीरितं ॥५२॥ यवानामष्टभिः क्लृप्तं मानांगुलमुदीरितं ॥ चतुरासीकृतक्षेत्रं पञ्चधा विभजेत्सुधीः ॥५३ ॥ न्यसेत्पुर- स्तादेकांश कोणार्धप्रमाणतः ॥ भ्रामयेत्कोणमानेन तथान्यदपि मंत्रवित् ॥ ५४ ॥ सू- ने शिवेरितः । मध्यमांगुलिमध्यस्छ पर्वदेणे ण चोत्तमम् । मानौगुलेन वातेन मेखलाकंठनाभयः । कर्तव्याः कुंडयोनिश्चेति । मयेनापि। परमाणुकमात् वृई मानांगुलमितीरितमित्यादिना यवोऽष्टगु णितोऽगुलम्। अंगुलं तु भवेन्मात्र वितस्तिर्वादशांगुल इत्यनेन । हयशीर्षपंचरावेपि । यवाष्टकरंगुल स्वाच्चतुर्विगांगुलःकरः चतुर्विशागुलश्चान्य खांगुष्ठेन तु संमितः इतिात बांगुष्टरेखामध्यपर्वणोरपिसम तैव । ननुयद्यपिवाशब्दादिप्रयोगो नास्ति तथापि मात्रांगुलमानांगुलशब्दाभ्यामेव विकल्पो भविष्य तीति.चेत् तन्नातथाग्रेपिाभिन्नतया व्यवहाराभावात् । यत्र तु पंचरात्रे पंचांगुललक्षणमुक्त। तत्र तु तेषां व्यवस्छाप्युक्ता । अत्र तु व्यवस्छायानोक्तत्वात् पर्यायतैव तत्तु । यथा तपंचरात्रे । वाताय नपथं प्राप्यये यांति रविरश्मयः । तेषु सूक्ष्माविसर्पते रेणवस्त्रसरेणवः। परमाणवस्तेष्टौ स्युरेणवस्तु तदष्टभिः।तेष्टा बालाग्रकंतेष्टौलिक्षायूकातदष्टकमातदष्टकं यवास्तेष्टावंगुलंसमुदाहृतम्॥सातूत्तमांगु- लिःसप्तयवाः सैव तु मध्य प्राः'षट्यवा:साधमाप्रोक्ता मानांगुलमितीरितं । विन्यस्तै स्तियंगष्टाभिर्यवै मानांतर्रागुलं शिष्यदक्षिणहस्तस्य मध्यमांगुलिमध्यतःपर्वणोरंतरांदैयं मात्रांगुलमुदाहृतम्। वि नांगुष्टेन शेषाभिर्मुष्टिमंगुलिभिः कृतम् । चतुर्डा विभजेदेको भागो मुष्टयगुलिः स्मृता । यं कं चित्पुरुषायाम विभज्य दशधा पुन: । एकं हादशधा भागं कृत्वा तेष्वेकमंगुलम् । देहलब्धांगुलं ना म जानीयात्तस्य तत्पुनः । उछायः प्रतिमायाः स्यात् महामानांगुलाश्रयः । महामानांगुलयत्तन्मा नांगुलमितीरितम् । मानांतरांगुलेनैव प्रतिमांगानि कल्पयेत् । प्रासादादीयतेनैव कुर्यान्मा नांतरेण वा । वेदिकापोठशिविकारथादीनां विधिं पुन: । मानांतरांगुलेनैव भवेनान्येन केन चित् । योगापकारणान्यत्र कुर्यान्मानांगुलेन वै। होमांगानि स्रुवादीनि कुंडं मुष्टंयगुलाश्रयम् । देह लब्धांगुलेनापि कुंडादीनि प्रकल्पयेत् इति । वहुषु पुस्तकेषु उभयत्र मानांगलमित्येव पाठः ए कत्र मानांगुलशब्दः परिभाषिकः अन्यत्र मानेन प्रमाणेनांगुलमिति यौगिको व्याख्येयः । चतुस्रकु डक्षेत्रफलं तल्लक्षणेनोक्तम् । तस्यां गुलात्मकत्वात् ॥ सहजाने वनुमशक्यत्वात् इत्यधुनोच्यते । तत्र लीलावत्यां भास्कराचार्यः समश्रुती तुल्यचतुर्भुजे च तथा यतेसभुजकोटिघातः इति त्रिशत्या श्रीधराचार्योपि । समलंवक चतुरस्र नासिक्षेत्रे च जायते करणम् । भूवदनसमासाई मध्यमलंबे न संगुणयदित्यनेन प्रकारेण चतुर्विंशतियतुविंशत्या गुणिता पंचशतानि षट्सप्तत्यधिकान्यंगुला निक्षेत्रफलम् ॥ एतदेव क्षेत्रफलमष्टस्खपि कुडेषु ज्ञेयम् । अतः सर्वकुंडानां मिदमेव प्रततिभूतं त वांतरेप्यस्यैव प्रकृतितोक्ता। चतुरस्रमुक्ता तस्मिन्नन्यानि कुंडानि वदामि तवनामत इति ।अन्य वापि । क्षेत्वं स्याच्चतुरस्रमत्र जनयदन्यानि कुडान्यपि इति । सिद्धानशेखरेपिायोन्यादिसर्व कुडानि चतुरसाद्भवंतिहि । लक्षणं चतुरमस्य पूर्व तस्मान्मयोच्यते इत्यादिना । चतुरसमिदं प्रोक्तं सर्व कुंडेषु कारणमित्यिनेन । कियासारेपि। चतुष्पदं चतुः कोणमेतत् क्षेत्रास्यं भवेत् । चतुरसादिकु डानां सर्वेषामत्र संभव इति । चतुरसप्रकृतितया योनिकुंडमाह । चतुमीकतमिति । चतरसी - - ·- । सटोकम् । कतं क्षेत्र पंचधा विभजेत् । तत्र सर्वस्य क्षेत्रफलस्व विभाग प्रयोजनाभावामध्यसूत्रस्यैव वि- भागः कार्य इति । सुधीरित्यनेनोक्त तत्रायं पंचमोशः ४ अंगुलानि साईषट्यवाः किंचिदूनाः एवंभूत मंगं घुरमतात दक्षिणोदग्गतसूचस्योत्तरभागन्यसेवईयेदिति मंत्रविदित्यनेनोक्ता तत:कोणार्या धिप्रमाणतः कोणमानेन भ्रमयेत् । अत्र कोणशब्देनकोणसूत्र एयते ॥ तस्याई कर्णसूत्र हयं मध्य- संचात स्थानं तदड़े अपरकोष्ठयुगले द्वितीयकर्णसूत्रयोगस्थानं । तत्प्रमाणतस्तस्मान्मानात्।कोणमा नेन कोणसंलग्नतया भ्रमयेत्।प्रकारस्तु अपरैककोष्टकर्णसूत्रद्दयसंपातस्थाने सूत्रादि संस्थाप्य मध्य तिर्यसूत्राग्रात् तत्कोणसंलग्नं दक्षिणोदग्गतसूत्रस्यदक्षिणापावधिसूत्राभ्रामयेत्मवविदन्यदीप तथा भ्रमयेत् इत्यर्थः तत्रापि प्रकार: द्वितीया परकोष्टकर्णसूत्र हयसंपातस्थाने सूत्रादि संस्थाम्य मध्यमतिर्यग्गतसूत्रस्य द्वितीयागात्तत्कोणसंलग्नं दक्षिणोदग्गतसूत्रस्य दक्षिणाग्रावधिसूत्राग्र भ्र मयेत् ततः सूत्रयुग्म दद्यात् । पार्खद्दयस्थवृत्ताग्राभ्यां पुरोवर्द्धितसूत्राग्रावधिसूत्रद्दयं पातयेत् । एवं योनिनिभमुत्तराभिमुखं कुडं भवेत् । तदुक्त कादिमते । तन्मध्यपंचमांशेन विकाश्यब्रह्मसूत्रकं पूर्व तः पश्चिमबंदकोष्टयोर्मध्यदेशतः । तत्कोणमानेन तथा भ्रामयेत्यश्चिमाग्रकान् । उत्तराग्रावधि तथा दक्षिणाग्रावधिप्रिये । तन्मध्यतिर्यक्सूनांश दयावष्टंभतस्तथा । विकाशितब्रह्मसूत्रावधिसूबद्दयं क्षिपेत् । योनिकुड मदंभद्रमिति । कामिकेपि । पंचमांशं पुरोन्यस्य मध्ये वेदांशमानतः भ्रमादख त्यपनाभं कुडमाग्नेयमीरितमिति । क्रियासारपि । क्षेत्र पंच!शकं कृत्वा पूर्वस्यामेकमंशकम् । न्यस्य तस्मान्न्यसेत्सूत्रे पार्खयोर्मध्यमावधि । ततः प्रत्यक् पदबंई भ्रामयेत्तत्तदर्धत: । पृथक् पृथक यथा सम्यक् तथा कोणत्रयावधि । एवं वर्तस्थिरं कुंडं भवेदश्वस्थपत्रवदिति ॥ सिद्धांतशेखरपि । योन्याख्यमुच्यते कुण्डमाग्ने यामुत्तरामुखं । प्रजातडौ प्रताप च शस्त तत्रापि पूर्ववत्॥चतुष्कोष्टं स- मं कुर्यादंशं क्षेत्रस्य पंचमं । सोमसूत्रस्य बायाग्रे योजयेत् सौम्यभागके। अग्रयोर्गर्भसूत्रस्य न्यसेदं- शे च सूत्रकं ॥ सिध्यत्यनेन यत्राग्रं दक्षकोष्टद्दयस्यतु । मध्यकोष्टस्य चांत च भ्रामयेत्तभ्रमाद्भवेत् ॥ यत्र पृष्टं मुसंविधं पत्र मख स्थपत्रवत् । इति । इदं योनिकुंडंस्यादिति ॥ अत्र क्षेत्रोपपत्तिरुच्यते ॥ तकपा अधं वृत्तं । हितोयपा अडवृत्तं । एवमेकं वृत्तक्षेत्र हत्ताईयमध्यस्थमधोमुखं त्रिकोण- मेकं ॥ तदुपयूर्ध्व मुखं त्रिकोणमेकमिति ॥ त्रीणि क्षेत्राणि । तत्र त्रयाणामपि पृथक् पृथक् फलमा- नीयैकीकृतं योनिकुंडक्षेत्रफलं भवति । तत्र वृत्तक्षेत्रफलं तावदुच्यते ॥ व्यासस्य वर्गभनवाग्नि ३८ २७ निघ्ने सूक्ष्म फलं पंचसहसभक्ते इति भास्कराचार्यो क्त प्रकारेण ॥ वृत्तक्षेत्रफलानयने श्री- धराचार्योक्तिः विंशत्यास्थ लेत्युपेक्षिता ॥ तत्रैकांगुलस्य चतुस्त्रिशांशेनोनानिसप्तदशांगुलानि व्यासः तदुपपत्तिरवं तत्कृत्योर्योगपदमित्यनेन कर्णप्रमाणमानीय तदई व्यासो भवसिाइदं चाग्रे विहस्त- कुंडकरणोकथनप्रस्ताव स्फुटोकरिथते तत्र व्यासस्य न्यासोयथा स वर्णितः अस्ययथोक्तकरणेन ना- तं क्षेत्रफलं ॥ २२६ ॥ एकोयवश्व तिसोयूकास्तिसोलिक्षाःन्यासांशसवर्णनादि प्रकारस्तु ग्रंथगौरव- भयाव्रोक्तः ॥१७॥ ३४ ॥ क्त: स तु पाटी॥ ५७७ ॥ ३४ ॥ गणिते लीलावत्यादौ द्रष्टव्यः ततो अध- स्त्रामस्य फलं लंबगुणं भूम्यवें स्पष्टत्रिभुजे फलं भवति इति भास्कराचार्यप्रोक्तमार्गेण तत्र भूः २४ अंगुलानिलंव ॥ १२ ॥ अंगुलानिततोभूम्यई ॥१२॥ लंब ॥१२॥ गुणं ॥ १४ ॥ इदंमध्यत्रावास्यफलं ॥ तत उईसामस्य फलं तस्य भूः ॥ २४ ॥ अंगुलानि ग्रंथकदुक्तप्रकारेण लंबः तत्र मध्यसूत्राई ॥१२ ॥ । ॥ ॥

·८८ शारदातिलकम् । प्रयुग्मं ततो दद्यात्कुंडं योनिनिभं भवेत् ।। चतुरसीकृतं क्षेत्र दशधाविभजेत्पुनः ॥ ५५ ॥ एकमेकं त्यजेदंशमधऊर्च च तंत्रवित् ।। ज्यासूत्र पातयेदग्रे तन्मानाद्धामयेत्ततः ॥ ५६ ॥ अंगुलानि ततो वर्दितपंचमोशः उभयोः समच्छेदार्थंन्यास: १२॥ १।२४।५ समच्छेदी ६० । ५ । २४। ५। योगः ८४ । ५ । ततो यथोक्तकरणेन जातं क्षेत्रफलं २०१ किंचिन्न्यूनं क्षेत्रफलमध्ये सयवद्दय चतुरंगुलानि न्यूनानि भवंति ॥ उदाहृतकादिमतादिलक्षणेष्वपि इदमेवफलं ज्ञेयं ॥ तत्र कश्चि- त् कामिकवचनं ॥ ४६८ ॥ एतावत्फलमानीय दूषितवानिति महानांत एव एवं सर्वेषामेकवा- क्य चे सत्यपि च मानहोने दरिद्रते त्यादि न्यूनाधिकप्रमाणं यद्यजमानविनाशकदित्यादि दोषाप- तेरितिक्षेत्रफलसाम्यमत्रावश्यमपेक्षितं यतो भास्कराचार्यश्रीधराचार्यप्रोक्तगणितमार्गण क्षेत्रफला नयनहारे चावश्यं कुंडानि वक्तव्यानि । क्रियासारे प्राक्कुडेयत्प्रमाणं तदन्येषां क्षेत्रमानकमिति ॥ ग्रंथकतापि तुल्य क्षेत्रफलानयनाय मेव समचतुरस्रस्य प्रकृतितानिरूपिता। पंचदशशाखोपरिक- ल्पसूत्र प्रणीतवतो भगवतः कात्यायनस्यापि परिशिष्टेखत्थे कुडं वक्तुमिछोः श्रीधराचार्यभास्करा- चार्यप्रोक्तमार्गेण क्षेत्रफलानयनहारैव प्रवृत्तिदृश्यते ॥ अतो वश्यं क्षेत्रफल साम्यं वक्तव्यं ॥ त- दाचार्येणातिसूक्ष्म गणनायां शिष्य बुडिक्लेशो भविष्यतीत्युपेक्षितं॥सांप्रदायिकास्तदर्थ यवत्रयप्रक्षेपमा हुरेक हस्ते।मया क्षेत्रफल समतार्थं सर्वानुगतप्रकारस्तूयते चतुर्विंशतिधा मध्यसूत्रं भंक्वापुरो न्यसेत् । पंचांशाच कैकस्य त्रीन् विंशांशान् कोणपादतः वृत्ताईस्तोमध्यतिर्यक् सूत्रांतं च ततोमं येत्। पुरो वर्धितसूत्रांतं सूत्रे हे स्यात् भगाकृति । अनेन प्रकारेण क्षेत्रफलमव्यभिचारीतिज्ञेयम् । अत्रपंचांगुला नि मयवानि यूकासाईलिक्षाचतुष्टयसहितानि मध्यसूत्रं वईयेत्। तदालंब: १७।३।२० सवर्णित: ३४ ३।३० उक्त क्रमेण जातं क्षेत्रफलम् षट्यवास्तिस्रोयूका पंचलिक्षा एवमेकीकृतं सर्वक्षेत्रफलम्५७६ एतत् सूक्ष्ममितिज्ञेयम्।यत्तु कादिमते चतुरस्राभितो या तु त्यक्ता भूःसान्यतस्थिता।लभ्यते सर्वकुंडेषुतेन मर्वा णिसर्वतः।तत्समान्येव जायते षएनवत्यंगुलात्मनेतिाशिवांतशेखरपिाक्षेत्रस्य चतुरसस्य समं सूत्रं चतु गुणं । योन्यादिसर्वकुंडानां पर्यंतेषु नियोजयेत् । चतुरस ममं तच च्छुभं योन्यादिकुडकमिति। तद त्रास्मदुक्तप्रकारेण संवदंति । व्यामेभनंदाग्नि ३८ २७ हतं विभक्ते खबाणमूर्य : १२५० परिधिस्तु सूक्ष्मा इति प्रकारावृत्तपरिधिः मूक्ष्मा १६० । ३० स्थूलस्तु ५४ अंगुलानि कर्णसूत्रद्दयम् २१ । २१ अंगुलानि तत्कृत्योर्योगपदमित्यनेन प्रकारण जातं मिलित्वा षण्णवत्यंगुलात्मता। परं त्वि- ति। स्थूलमानत्वात् बहुषु स्थलेषु व्यभिचरतीदमित्युपेक्षितम् । यतोईचंद्र ८८ अंगुलानि यव त्रयाधिकानिपरिधिः वाम ८ अंगुलानि ३ यवाः २ यूकाः वृत्ते ८५ अंगुलानि किंचिदधिकानि । षडस ८८ अंगुलानि ४ यवाः ७ युकाः अष्टाम् ८७ अंगुलानि ४ यवाः एवं कुत्रापि न मिलतीति यत्किंचिदेतत् । कचिच्छारदा पद्यमिदमन्यथा व्याख्यातम् । पंचमांशेन प्राचीमूत्रं वर्धयेत् । ततः कोणयोः प्रतोची तिर्यक्मूबोत्पन्ननैऋत्यवायव्ययो र ईप्रमाणेन एकत्र कोण पंचमांशस्याई अप रत्र कोणेपिपंचमांशस्याई वईयेत्। कोणमानेन वर्द्धितवायव्यकोणात् प्राचीसूत्रपश्चिमायावधि भ्रमयेत् । तद्दर्चितनैऋत्यकोणात् प्राचीसूत्रयथिग्रावधि भ्रमयेत् । वर्द्धिताभ्यां वायव्यनैर्ऋतको णाभ्यां वड़ितप्राची सूत्राग्रावधिसूत्रदयं दद्यादिति । तदसांप्रदायिकत्वादेतदर्थप्रतिपादकश १२ ·- सटीकम् । ब्दाभावात् लिखितकादिमतादिविरोधात् । स्वकपोकल्पितम् । सूक्ष्मगणनायां क्षेत्रफलस्थाप्या धिक्याद्यत्किंचिदेतत् । यदतिगणितज्ञाभिमान आगमज्ञाभिमानिनश्च लक्षणम् । अष्टोनद्विशतां शसूत्रकचतुः कोणेषुरस्ताद्ददत्वष्टत्रिंशतमेधय त्वथ लवान् श्रोण्योरिमानर्धशः । अग्रात् सूत्रयुगे त्रि कोणमिति । तछोण्योस्ततो भ्रमात् वृत्तार्दै बहिरालिखेत् इति भवेत् कुडोत्तमयोनिवदिति । चतुरसश्रोण्योरपिपश्चिमतिर्यक्सूत्रमुभयतस्तानष्टत्रिंशदंशान् अाईतया वईयेत् । एकोनविंश तिक्षिणत: एकोनविंशतिः उत्तरत इति । यत्तत् स्वकपोलकल्पितं क्रियासारकादिमतकामि कसिद्धांतशेखरादिविरोधात् । क्षेत्रफलमध्ये च किचिदधिक क्षेत्रफलमिति ज्ञात्वा महद्धिः संतोष्टव्यमत्र । भामयेतिलेखकदोषवशात् अपपाठः मित्वात् मितां ह्रस्व इति इखत्वात् । भूम येत् इत्येव पाठः चतुरसप्रकृतितया अईचद्रकुडमाह । चतुसीकतमिति । क्षेत्रशब्देन पूर्ववन्म ध्य सूत्रं गृह्यते । तद्दशधा विभजेत् । तत एक भागमध उत्तरतः एकमूईतो दक्षिणतश्च त्यक्ता अ- ग्रे अग्रचिन्हे उत्तरभागे ज्यासूत्र खच्छाप्रमाणं पातयेदिति मंत्रविदित्यनेन सूचितं । ततस्तन्मा नान्मध्ये व्यासमानाशमयेत् तत्र प्रकोरः ज्यासूत्रमध्यसूत्रसन्निपातसूत्रादि मंस्थाप्य ऊर्ध्व भागे यच्चिन्ह कृतम् । ततः ज्यासूत्रांतं भूमयेत् । तदर्धचंद्रनिभमुत्तराभिमुखं कुडं भवेत् । तदुक्तंसिद्धां तशेखरे । अईचंद्रमयोच्यते । याम्यतन्मारणे शस्त मुत्तराभिमुखं सदेति ॥ अत्रक्षेत्रोपपत्तिः तत उभ- यतो दशांशत्यागेनसर्वस्य पंचमांशत्यागो भवति ॥ स च ४ अंगुलानि ६ यवा ३ यूका १ लिक्षा ३ बालाग्राणि ६ रेणवः ३ त्रसरेण वः १ परमाणुः तदायं शिष्टोव्यास: ॥ १८ ॥ अंगुलानि १ यवाः ४ युका ६ लिक्षाः ३ बालाग्राणि १ रेणु ४ त्रसरेणवः ७ परमाणवः क्षेत्रफलानयनार्थं सवर्णितः८६५ एतद्यासेन फलानयने यवाधिकमंगुलत्रयमधिकं क्षेत्रफलं भवति तदाचार्येणोपेक्षितमल्प त्वात् ॥ क्षेत्रफलाव्यभिचारी सर्वानुगतप्रकारस्तूच्यते ॥ चतुर्विंशतिधा भक्ते सूत्रे व्यासोईचंद्र- के। विंशांशत्रयमेकस्य भागाएकोनविंशतिः । एतन्मानाईभ्रमण दलें इग्रे गुणांकनात् ॥ तदा अयं व्यास: १८ अगुलानि १ यवा १ यूकालिक्षा५ बालाग्राणि ३ रेणवः १ त्रसरेणुः ४ परमाणवः त- दा २ अगुले ३ यवाः ३ यूका १ लिक्षा ५ बालाग्राणि २ रेणु ३ त्रसरेणव: दो परमाणु २ इममं- शमूर्ध्वतस्त्यजेत् ॥ एतादृशमेवांशमधस्त्यजेत् ॥ तत्र क्षेत्रफलानयनाय व्यासस्य न्यासः १८ । ३ । २० तेन एकोन विंशत्यंगुलानि । एकांगुलस्य विंशतिधा भक्तस्य त्रयोभागाः सवर्णितो यथा ३८३ । २० तत्र वृत्तफला स्यनार्थमयं द्विगुणीकृत स्तत्र छेदस्यैवाईकरणेन उपरि ततो द्विगुणो भवत्येव तेनायं ३८ ३।१०संपूर्ण वृत्तव्यासः ततो व्यासस्यवर्गे भनवाग्नीत्यादिना पानीतं क्षेत्र फलं सर्ववृत्तस्य ११५२ एतदीकृतं अर्द्धचंद्रस्य क्षेत्रफलं ५७६ सूक्ष्मं ज्ञेयं अथ वा विहस्तकुंडे एतद्या सवर्ग द्विगुणीकृत्य तन्मूलमानेयं तत्र एव व्यासः स एव मग्रेप्यूह्यं । यत्कस्य चिदतिगणि तज्ञाभिमानिनोलक्षणं । चतुरस्त्रीक्वतं क्षत्रं चतुर्विंशतिधा भजेत्। एकोनविंशत्या विंशवादशांशाव्ययालवैः । प्रायं तात्वि- भजे वृत्तफलं प्रत्यक्धनुस्थिति।तदवध्येधयेत्याच्यां तिर्यक् सूत्र ततो भवेत् । कुंडम.दुसदृशं सम्यक् दृष्टिमनोहरमिति । अत्रापि सूक्ष्मगणनया अंगुलनयन्यून।यतस्तेन व्यासाईत्रयवर्गात् क्षेत्रफलं दशगु- णान्मूलमिति श्रीधराचार्योक्तेन प्रकारेण क्षेत्रफलमानीतंतच्चस्थूलायतोगलितग्रंथानामियं शैलो। यत् स्थूलं सूक्ष्ममपि फलानयनमुच्यते ॥ तत्र भगवताश्रीधराचार्येण बृहपाट्यां प्रकारहयमप्यु, ६ १ ·८१ ॥ शारदासिलकम् । अर्द्धचंद्रनिभं कुंडंरमणीयमिदं भवत् ॥ चतुर्दा भोदिते क्षेत्रे न्यसेदुभयपार्वयोः ॥५७ ॥ ए- कैकमंश तन्मानादग्रतो लांछयत्ततः॥सूत्रयुग्मं ततःकुर्याल्ल्यत्रं कुंडमुदाहृतं ॥ ५८ ॥ अष्टा- का तत् संगृहे त्रिशतीगूथे स्थूला एव प्रकारा दर्शिताः भास्कराचार्येण तु लीलावत्यां स्थूला एव सूक्ष्मा अपि प्रकाराउताः तां बृहत्पाटीं चावलोक्य मया सूक्ष्मं फलमिदमानीतं । तदेव सूक्ष्ममिति मन्यते चेत्तदा मूले अत्यंतं फलाधिक्यं स्यात् ॥ अन्यच्च ॥ अस्योत्तराभिमुखत्वात् प्राच्यांतात्म वं व- ईयेत् प्रत्यक् धनुस्थितीत्यंतमेवासंगतं स्वगूथे । स्वयं योनिलक्षणं वदनाह स्म ॥ मघवशिखिकृतां- तहिक्स्थकुंडे ष्वियमधिमेखलमेव मध्यभागे॥ यमदिशिशशिदिङ्मुखा निवेश्येति तेन स्वथेषु विरोधोनोपलक्षित इति । यत्किं चिदेतत् ॥ यत्तु शुल्बे कात्यायनवचनं । मंडलं चतुरस्र चिकीर्ष- न् विष्कभं पंचदशभागान् कृत्वा हावुद्धरेच्छषः करणीति तदपि संभवाभिप्रायं न तु सम्यग्गणना- भिप्रायं । एवमपि चेत्कस्य चिन्महापुरुषस्य मनसि संदेहउत्पद्यते । तेन प्रत्यक्षं परीक्षा कार्या धा- तुकाष्ठमन्मयं वा एकहस्तमितं समचतुरस्र पात्रं कारयित्वा तदुक्तमानेन मदुक्तमानेन च । ए- कं हस्तमितं वृत्तं पात्रकारयित्वा चतुरस्रपात्रं सम्यक् जलेनापूर्य तज्जलेनैव वृत्तं पात्रं पूरयेत् यदे- ववृत्तं पात्रं सम्यक् पूर्णतामे ति तदैव शुद्धमिति मंतव्यं । तस्यैव यलक्षणांतरं चतुष्कोणक्षेत्रे जिन- लवकमध्यस्थितगुणे विहायाधः साईबयमुपरि तावच्चमतिमान् । कलांशेनांशस्योनितमुपरि तिर्य- कूरु गुणं भूमाई तन्मानादपि शशिदलं कुंडमिति विति। अत्रएकोनविंशत्यंगुलानि साईयवा- निव्यास: तत्र सूक्ष्मगणनायां पंचांगुलानि न्यूनानितत्कृतस्थूलगणनप्रकारेणापि साईमंगुलं न्यू- नं भवति । यत्तु तेनोक्तं । मंडलं चतुरस्रमिति । कात्यायनवचनेन संवाद्यमिति। तदप्यसिद्धं संवा- दाभावात्। सिद्धांतशेखरे तु नवधाभाजिते क्षेत्रे चतुरम समे तदा । दक्षिणे चोत्तरे चांशमेकैक तु परित्यजेत् । सप्तांशमध्यसूत्रेण भूमणादईचंद्रकंमिति। कामिकेपि। चतुरसे ग्रहैते त्यत्वा त्याद्यौ- तदंशकैः। मध्येसप्तांशमानेन कुडं खंडेंदुवभ्रमात् इति । अत्रोभयत्रअष्टादशांगुलानि एकस्य दो ट तीयांशी व्यास:अतोत्यंतं न्यूनं क्षेत्रफलं । चतुरमप्रकृतितया कामिकुंडमाह५७चतुति । क्षेत्रच- तुरसमध्यमूचे चतु भेदिते उभयपार्श्वयोस्तिर्यक् प्रतीचीसूत्रपार्खयोरेकैकमंशं वईयेत् । तन्मानात् चताशमानेन अग्रतोलांछयेत्।ततःसूत्र वयं दद्यात् तत्रप्रकार तिर्यक् प्रतीची सूत्रपार्श्वयोर्ये लांछ- ने तदवधिप्रतीची सूत्रं वर्चयेदित्येकं । वईितनैर्ऋत्यकोणात् मध्यसूत्रागदत्तलांछनं यावत्सृज्रपात- येदिति द्वितीयं । ततो वईितवायुकोणात् मध्यसूत्रागदत्तलांछनं यावत्सूत्रं पातयेत् इति तृतीयं । एवमूर्हाग्रं पूर्वाभिमुखं नासिकुडं भवति । तदुक्त सिद्धांतशेखरे त्रिकोणकुडमुच्यते।नैऋत्ये दर्शितं कुंडं विद्देषे पूर्ववत्क्रुकमिति । अत्र क्षेत्रोपपत्तिः भूः ॥ ३६ ॥ लंब: ३० ततो लंबगुणंभूम्यईमित्या- दिना जातं क्षेत्रफलं ॥ ५४ ० ॥ षट्त्रिंशदंगुलानि । न्यूनानिखर्च च नावा यतात्रिंशद्भभुजौ- तुतित् कृत्योर्योगपदं कर्ण इति प्रकारेणानीतौ पंचत्रिंशदात्मको त्राम्रिकुडे तु भुजत्रयं साम्यं चा- पेक्षितं तदर्थ के च न अन्यथा व्याचक्षते चतुर्दाक्षेत्रे भेदिते एकैकमंशं पाईयोर्वईयेत्तन्मानेन व- चितानंतरं यत् षट्विंशमानं तेन मानेन अग्रतोलायेत् । तत्रलांछनप्रकारः वईि तपार्श्वयोः षट्त्रिं- शदंगुलमितसूत्र स्यादिं निधाय प्राचीमूत्राग्रे लांछयेदिति । ततः पूर्ववत् मूत्रत्रयं दद्यात् इति । एवं - . ॥

·८२ - सटीकम्। च सति भुजलयसाम्यं भवति । उभयपाई मिलित्वा यवचतुष्टयप्रक्ष पादेकहस्तक्षेत्रफलसाम्यं भव- तीति बुधइत्यनेन सूचितमिति ते वदंति । मया तु समविभुजता अन्यूनानतिरिक्तक्षेत्रफलता च यथा भवति तथा सर्वानुगतप्रकार उच्यते । चतुर्विंशतिधा भक्त सूत्रे थोभयपार्खयो। हादशांशान- वैकस्य भागानेकोनविंशतिं । अईशोवर्द्ध येत्त्यनि भवेत्मूत्रत्रयात्समात् । अस्यायमर्थःसंपन्नः । षडंगु- लानि यूकोनयवद्दयाधिकानि एकपाखं वर्द्ध येत् । एवं द्वितीयपक्षं तदा सप्तांगुलानि ४ यवा ६ यूकाधिकाःप्राक् सूत्रं वर्द्धितं भवति । ततो भूः३६अगुलानिश्यवाः६ यूका साई लिक्षायं लंबः ३१ अंगुलानि ४ यवाः ६यूका तत्र लंबेननिघुकुमुखैक्यखंडमिति प्रकारेण क्षेत्रफलानयनाय लंबस्य व्या- सो यथा ३१ । १८ । ३२ सवर्णितः६८३।३८।१११।३२भूः ३६।८।१८सवर्णितः६८३।१८ मुख शून्यमत ऐक्यमिदमेवतदई छेदस्य वैगुण्यात् मुखैक्यखंडमिति । ततो लंबेन निघ्नंकुमुखैक्यखंडमि- ति कते छेदेन भक्ते लबधं क्षेत्रफल यथा ५७६ अत्र भुजत्रयं सममेव । क्रियासारेपि। समभुजतो- ता। क्षेत्रमष्टांशकं कृत्वा पार्श्वयोरंशकोबहिः । न्यस्त्वातन्मानसूत्रेण न्यसेत्सूत्रत्रयं सममिति । क्षेत्रफलमत्रापि व्यभिचरत्येव । यतो२६ लंबःक्षेत्रफलं३८अतिन्यूनत्वादन्ये एवं व्याचक्षते । पार्खयो रंशकाविति।एकस्मिन्पा अशवयं हितोयपाखें अंशद्दयं तेन पंचदशांगुलानि नूतनक्षेत्रमध्येभवं- तिद्वितीयमतव्याख्यात शारदापद्यार्थेन संवादश्च भवति।महाकपिलपंचरात्रेपिासमभुजतोक्ता द्वात्रिं शदंगुलं सूत्रं विधातत्पातये ध्रुवं।पूर्वाग्र कुडकं कत्वा त्रिकोणं तु प्रकारयेत् इति।अत्रापिक्षेत्रफलं व्यभिचरत्येव यतः२७अगुलानियवालंबःक्षेत्रफलं४४ अन्यत्रापिशर्वरी१६साईभागीकृतक्षेत्रतः पार्खयोधस्य भागद्दयं पंडितः तेनमानेन सूत्रद्दयं विन्यसेत्।कुंडमेतत् भवेद् द्रनेत्रास्रकमिति । इदं- लक्षणहयं षण्णवतिपरिधिरेषाभिप्रायेण अग्रे लिखितकादिमतेपि समभुजतोता । मयात्रलंबस्तु ग- णिता पटून् प्रति उक्तः गणितजैस्तु। स्वाबाधाभुजकृत्योरंतरमूलं प्रजायतेलंबइति । लंबमानीयक्षेत्र- फलंसंपाद्य संतोष्टव्यं । अथवा लंबंविनवासर्वदोर्युतिदलंचतुःस्थितंबाहुभिर्विरहितं चतइतेः।मूलमस्फु- टफलं चतुर्भुजेस्पष्ट मेदुदितं विवाहुके इति प्रकारेणानीय संतोष्टव्यं । मूलशेषाद्याबाधानयनार्थं । प्रकार उच्यते।मूलशेषं त्ववयवसंख्यानिघूमथोभजेत्।विघ्नसैकेन मूलेन फलंत्ववयवा मता।अथवा भा स्कराचार्यप्रोक्तमार्गेण वर्गेण महतेष्टेनवधात्छेदांशयोहतात् । पदंगुणपदक्षुण्णछिद्भक्तं निकटं भवेत् । इत्यानेयमासन्नमूलं । यत् कस्य चिदतिगणितज्ञाभि मानिनः आगमज्ञाभिमानिनश्च लक्षणयं क्षेत्राशं पुरस्तुर्यमधश्चोभयपार्खयोः।वईयित्वाकृतैः सूत्रः कुंडंचास्र त्रिभिर्भवेदिति । क्षेत्रस्य मध्य मगुणे जिनभागभक्त थोण्योःपृथक्शरलवान् परिवय॑ धीमान् । अग्रे विनाष्टमलवेन दशाथ सूत्रखा सित्रिभिर्भवति कुंडमिहप्रयुक्तैरिति । अत्र पूर्वोक्तलक्षणं किंचिल्लबत्रास्र द्वितीयं तु महालंबं क्षेत्र फले चाएकयवन्यूनता तेन यत्किंचिदेतत्त्रक्षेत्रफलसाम्यात् त्रासाकारत्वात् चत्रिकोणकुडतेति चेत् तदाकुडस्वरूपमननुगतं स्यात् यदा२१अगुलानियवाःलंबाभू३६अगुलानिर यवौ पत्रापि- क्षेत्रफलसमानमेवाएवं सहस्रधा त्रास कुंडं स्यात् अतस्त्रासिकुंडे क्षेत्रफलानयनमेव न प्रमाणं सम- त्रिभु जचावश्यमपेक्षितेत्यलं । अथ शुल्बेकात्यायनः प्रउगेयावानग्निःसपक्षपुच्छविशेषस्तावत् दि- गुणं चतुरस कत्वा यः पुरस्तात्करणमध्ये शंकुयौं च श्रोण्योः सोग्निरिति । अस्यार्थः संक्षिप्त उच्च- ते । यावतः क्षेत्रस्य तानता कर्तु मिष्टा तत् क्षेत्रहिगुणितंन्यसेत् । तत: प्रतीचीसुत्रकोणोभय- - ·शारदातिलकम्। दशांश क्षेत्रे च न्यसेदेकं बहिर्बुधः ।। भ्रामयेत्तेनमानेन वृत्तं कुण्डमनुत्तमं ॥ ५९॥ अपृधा- तासकाशात्मस्य क्षेत्रफलमंगुलइयमधिकं । इदं तु ऋषिणा शिष्यबुडिक्लेशो माभूत् इत्युपेक्षित- मिति तवृत्तिकारैरेव व्याख्यातं । इयलंबता तु तवेष्टकाचिति संपादनार्थं न तु कुंडाकारता सं- पादनार्थं । नन्विदमेवकल्पक्कदचनं कुंडाकारतासंपादनार्थं प्रमाणमस्तु इति चेत् । तदा शारदा- तिलककारादिमतपंचरात्रकामिकक्रियासारसिहांतशेखराम्नायरहस्यमहाकपिल पंचरात्रादि- वन्येष्वपिबहुषु ग्रंथेषु मुनिप्रणीतेष्वपि विरोधोदृश्यते । अत्र किं ग्राह्यमिति संशय एव स्यात् ।न च वाचं कल्पसूत्राणों साक्षात् उपलभ्यमानश्रुतिमूलानां अनुमितिश्रुतिमूलाभ्यः स्म तिभ्योऽधिकं प्रा- माण्यं नानाशाखागतनिंगादिकल्पितश्रुत्यर्थोपसंहारोपनिबदस्य कल्पस्वरूपत्वात् । प्रयोगशास्त्रमि- ति चेदित्यम्मिवधिकरणे भाष्यकताकल्पप्रमाणव्यवस्थापितत्वादिति । वार्त्तिककारणान्यथा धिक- रणरचनायाः कृतत्वात् । तथाहि । इहकल्पानांप्रामाण्याप्रामाण्यचिंता न क्रियते । किं तर्हि कल्प सूत्राण्णुदा हृत्येदं चिंत्यते किं तेषां स्वतंत्राणामेव वेदवत् प्रामाण्यं उतस्म तिवत् । श्रुतिपरतंत्रा- णां मिति । तत्र श्रुतिपारतंत्रण स्मृतिवदेव प्रामाण्यंस्थापितं। किं च विरोधाधिकरणे श्रौदंबरीस्पृ- टोहायेदिति प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधात् । औदुबरी सर्वा वेष्टयितव्येति कल्पकवचनं लाभमूलमिति भा ष्यकारैः सिद्धांतितं । अत: सर्वासां स्मृतीनां विरुदत्वात्। श्रुतिवैधं तु यत्रस्यात्तत्र धर्मावुभी स्मृता विति वचनस्यात्रानवकाशात् । अष्टदोषदुष्टत्वात् च विकल्पाभावात् संदेह एव स्थित तथा च तत्र विहितस्य कम्मणोऽननुष्टानमेव स्यात् । तस्माद्यत्रसमत्रिभुजतातुल्यक्षेत्रफलत्वं च भवति तदेव त्रि कोणकुंडमिति सिद्धांतः सर्वेषु लक्षणवचनेषु कानि चित् क्षेत्रफलव्यभिचारीणि कानि चित्समभु- जताव्यभिचारोणोति । अतस्तानि त्रासाकारतामात्रसंपादानफलानीतिज्ञेयं । सिद्धांतशेखरेपि । चतुरस्रोकते क्षेत्रे क्षेत्रमष्टांशकं बहिः । विन्यसेगर्भसूत्राग्रे प्रतीचीसूत्रपार्खयोः । सूत्राणांत्रितयं न्य- स्येविकोणं कुंडमीरितमिति । अत्र च सप्तत्यधिकशतांगुलानिन्यूनानि विषमभुजता च । तस्यैव षष्ठमंशंतु पार्खयोः प्रविकाशयेत् । प्रत्येकं पश्चिमं सूत्रं तन्मानेनाथ सूत्रयोः । विन्यासाद्ब्रह्मसूत्रांता त्तदग्रावधिलंबनादिति । कादिमतेषद्विशतांगुलानि समभुजतास्तिाषण्णवतिपरिधिरेखाभिप्रा- यं चेदं लक्षणं । त्रिभागवृद्धितो मत्स्य स्त्रिभिशाचरं भवेदिति । कामिकेपि । तत्र चतुर्वर्गचिंताम- णिकारैःस्थानत्रयेभागत्रयवृद्धिरिति व्याख्यातीतन्मते चतुःषष्टंयगुलान्यधिकानि।अन्यैस्तु अग्रेश- द्विरुभयपाचे अाईतया एकांशहहिरिति व्याख्यातं । तन्मते चतुःषष्टंयगुलानि न्यूनानि उभयमते पि विषमभुजतैवेत्यलं ॥ ५८ ॥चतुरसप्रकृतितया वृत्तं कुंडमाह । अष्ठादशेति । क्षेत्रे पूर्ववच्चतुरम् मध्यसूत्रे अष्टादशांशे अष्टादशधावि भक्ते एकमंशंबहिः कस्मिन्बपि सूत्र वईयेत् । तेन मानेन मध्या त्तन्मानेन वर्द्धितमानेन भ्रमयेत्तदा वृत्तं पूर्वाभिमुखं कुडं न विद्यते उत्तमं यस्मादित्यनुत्तमं । अत्र क्षेत्रोपपत्तिः तत्राष्टादशांशः १ अंगुलं २ यवौ ५ यूकाः तत्र वृत्ते कृते व्यासे , एतद्दिगुणं २ अगुले ५ यवाः २ यूके एतावहईते तदा २६ अंगुलानि । एकांगुलस्य दो दृतीयांशी। अयंव्यासः २६ । २।३। सवर्णित: ८० । २४।२४८॥८॥३॥ अथवा ग्रंथक्तदुक्तप्रकारेणैव न्यासः तत्र द्वौ अष्टादशांशी तेन ए- को नवमांशस्तस्य समच्छेदार्थ न्यासःसमच्छेदौ२१६।८।२४।८।योगः२४०।८त्रिभिरपवर्तितःसएवांका सतो व्यासस्य वर्गो इत्यादि प्रकारण लब्धक्षेत्रफलं पंचशतीमष्टाधिकानि पंचाशदंगुलानि तेनाष्टा- - ॥ - ॥

·८४ ॥ सटीकम् । विभेजस्क्षेत्रे मध्यसूत्रस्यपार्श्वयोः ॥ भागन्कसेदेकमकं भागेनामेन मध्यतः ॥ ६० ॥ कुर्या- पार्श्वद्वयेमत्स्यचतुष्कं तत्रवित्तमः ॥ सूत्रषट्कं ततो दद्यात्षडसू कुडमुत्तमम्॥६॥चतुरस्त्रीकृतं दशांगुलं क्षेत्रं न्यून भवति । तेन क्षेत्रफलाव्यभिचारी सर्वानुगतप्रकारस्तूच्यते । वृत्तकुडे मध्यसूत्र चतुविंगतिधाभजेत् । एकांशपंचविंशांशसहितं साईमंशक। बहिर्यस्य भ्रमान्मध्यावृत्तं कुंडमिती रितं । अत्र साडीशमेकमंगुलं चत्वारो यवाः एकस्य पंचविंशांशाः २ यूके ४ लिक्षाअईसहिताः वृत्ते कृते एतत् द्विगुणं ३ अंगुलानि यवाः ५ यूकाः १ लिक्षाते न सर्वस्य व्यासस्य न्यास: २७ । २ २५ अयं स वर्णितः ६७७ । २५ व्यासस्य वर्गे भनवाग्नीत्यादिनालब्धं क्षेत्रफलं ५७६ इदं सूक्ष्मगणनया क्षेत्रफलं शु तु लबेकात्यायन: चतुरम मंडलं चिकीर्षन् मध्यादंशेनिपात्यपाखं तः परिलिख्य य- दतिरिक्तं भवति तस्यतीयेन सह मंडलं परिलिखेम समाधिरिति । तत्रां शशब्देन कोणः स- कर्णसूत्राई १७ अगुलानि यूकादयोनानि । तच्च मध्यसूत्रात् पंचांगुलानि यूकाहयन्यूनानि । अ- धिकं तस्य सृतीयोंशों गुलमेकमेकांगुलस्य हो तृतीयांशी तेन १३ अंगुलानि । एकस्य द्वौ रतीयांशी व्यासाई अयं द्विगुणितो व्यास: २७ । ३ । स वर्णितो यथा ८२ । ३ अस्य क्षेत्रफले दशांगुलानि वईते । यत्तु गणितज्ञाभिमानिनोलक्षणं षोडशधा कृतमध्यमसूत्रक्षत्रपुरः परिवहितभागे एकैक एव ततोतरचिहान्मंडलकुडमिह भ्रमणात् । स्यादिति । अत्र सप्तविंशतिगुलानि व्यासः तस्य क्षेत्रफलं ५७२ अंगुलानि अत्र चत्वायंगुलानि न्यूनानि भवति इति न तदपि सम्यक् । कामिके तु कर्णाष्टिांशसंन्यासात् वृत्तं कुडमिहोदितमिति । पुरस्तात् सम्यक् न्यासः संन्यासः अत्र साष्टमां- शचदुर्दशांगुलानि व्यासाई मिति । महान्व्यभिचारः ग्रंथातरे तु चतुरस पुराकृत्वा कुडक्षेत्रप्रमा- णतः। नवभागं पुराकत्वा चैकभागं बहिर्यसेत् । तस्मान्मध्यं गृहीत्वैवं भ्रमात्तबर्तुलं भवेदिति । अकस्य तृतीयांशसहितानि एकोनत्रिंशदंगुलानि व्यासः तेम महत्तरमंत्तरं के च न एक भागं ब- हि सेदई तयेतिशेषः तदा मूलपद्येन सहकवाक्यता भवति इति वदंति । सिद्धांतशेखर तु। च- तुरस सुसंसिद्धे तहाह्य भागमष्टमं । क्षेत्रस्य विन्यसेद्दिक्षुमध्यात्तन्मानमूत्रतः । भ्रमणभ्रामणेनैवं तृ- त्तं कुंडमुदीरितमिति। अत्र त्रिंशदंगुलानि व्यासस्तेन महत्तममंतरं । अतः सिद्धांतशेखर वचनं के श्चिदन्यथा व्याख्यायते । क्षेत्रस्याष्टमं भागं बाह्येदिक्षु विन्यसेदाईतयेति शेषः तेन उभयपामि- लित्वा अष्टमो भागो भवति । तदा व्यासः२७क्षेत्रफलं चतुरंगुलं न्यून सूक्ष्मगणनयेति ज्ञातव्यं। स्थल गणनायामंगोक्रियमाणायां लिखितकात्यायनवचने महदंतरं स्यादित्यल॥६०॥ चतुरस्रप्रकृतितया- षडयंकुडमाह॥अष्टधेति । क्षेत्रं चतुरस्रमध्यसूत्रमष्टधा विभजेत् मध्यसूत्रस्येत्यत्र मध्यसूत्रपदेन दक्षि णोदग्गतसूत्रं ग्टद्यते पार्खयोरिति वचनात् । अन्यथा अधऊर्ध्व मित्येव ब्रूयात्तस्य पार्खयोर्दक्षणोत्त- राग्रयोरेकमेकंभागंन्यसेहहिर्वईयेत् । ततो अनेन मानेन वहितचिन्हन मध्यतो मध्याच पार्श्वयुगे वहितदक्षिणोदग्गतसूत्रमध्यस्य दक्षिणपाखें वामपाचेच पूर्वापरभागयोमत्स्यचतुष्क' कुर्यात्ातंत्रवि- तम इत्यनेन संप्रदायेनेवायमर्थो ज्ञेय इत्युक्तीतत्र मत्स्योत्पादनप्रकार क्षेत्रमध्यादुत्तरकतचिह्नपरिमि- तसूत्रस्यादि क्षेत्रमध्ये मिधाय पूर्वेशानयोरंतराले वृत्ताई कृत्वा तत उत्तरकृतचिड़े तत्सूत्रादि नि- धाय तदत्तभेदित्ताई कुर्यादेवं पूर्वेशानयोर्दिशोरंतराले मत्स्यसिद्धिः । एवमेव क्षेत्रमध्याइक्षिण- - ·। - - शारदातिलकम् । अतचिह्नाञ्च पूर्वाग्नेय दिशोरंतराले च मस्यद्वयं कुर्यात्। तत उत्तरचिट्ठात् पूर्वेशानांतरालमत्स्यं याव- देकं सूत्र पश्चिमवायव्यांतरालमत्स्य यावत् द्वितीयं सूत्रं दद्यात् । ततो दक्षिणचिह्नात् पूर्वाग्नेयांत- रालमस्य यावत् एक सूत्रं पश्चिमनै त्यांतरालमत्स्ययावत् द्वितीयसूत्रं दद्यात्। एवं सूत्रचतुष्टयदान। ततःपूर्वमत्स्ययोमिथ एकःतहत्यश्चिममत्स्ययोमिथ एक सूत्रं दद्यात्। एवं षट्सूत्रसंपातेन पूर्वाभिमुखं- षडस्र कुडं भवति । तदुक्त क्रियासारे । क्षेत्र वस्त्र शकं कृत्वा बहिः पार्खयेशको । न्यस्त्वातेन प्रमाणेन मध्यात्तुत्यं यथान्यसेत् । कोणान्यन्यानि चत्वारिपार्ख योय यं यं । षट्सूत्रा- णि न्यसेत्सेषु तत् स्यात् षट्कोणकुडकं इति । सिद्धांतशेखरेपि। चतुरस्रसमे सिद्ध क्षेत्रमष्टांशक बहिः।अर्घ योर्गर्भ सूत्रस्य यो जयेत्तत् प्रदेशतः।गर्भमध्यप्रमाणेन सूत्रेण भ्रमयं त्रक । गर्भमध्ये बहिर्भा गे विन्यस्य भ्रमणाद्भवेत् । उत्तर दक्षिणे बाह्ये मत्स्वयोहितयं ततः। मीनेबाह्यशके मीने मीनयुग मे ततः क्रमात् । सूत्रषट्कं न्यसेत्तत्तु कुंडं षट्कोणमीरितमिति । अत्र गर्भसूत्रस्येति दक्षिणोद- गतसूत्रस्य उत्तरेदक्षिण इति वड़ितदक्षिणोदग्गतमूत्रमध्यस्य उत्तरपार्ख दक्षिणपाई इत्यर्थः । अ त्र क्षेत्रोपपत्तिः विषमचतुरस्रदयं कल्पयेत् । तत एकस्य भूः ३० अंगुलानि मुखं १५ लंबः १३ ततो लंबेन निघ्नं कुमुखै क्यखंडं इत्यमेन प्रकारेण लब्धं क्षेत्रफलं २८२ यवचतुष्टयाधिकं । एवं द्विती यचतुरस्रस्यापि २८२ यवचतुष्टयाधिक एकत्र मिलितं ५८५ एवं नवांगुलान्यधिकानि भवंति षट्- भुजसमता भवत्येव । अत्र खाबाधाभुजकृत्योरंतरं मूलं प्रजायते लंबइत्यनेन लंबसाधनं जेयं । यहा क्षेत्रत्रयं कल्पयेत् । मध्ये प्रायतचतुरस्र । पार्खयोस्त्रास्रयं । तत्राद्यतःचतुरस्रस्य फलं३८० एकस्य चतुरस्रस्यफल ८७ यवचतुष्टयाधिकं । एवं द्वितीयस्यापि मिलित्वा क्षेत्रफलं ५८५ एवं विषमचतुर- सूचतुष्टयं परिकल्प्य १४६ यवद्दयं एतावदेकैकस्य फलमानीय संतोष्टव्यं । यद्दा वासषट्कं परिक- लप्यएकैकस्यःयवचतुष्टयाधिकं फलमानीय संवाद्य एवमन्यप्रकारेणापि फलसंवाद ऊहनीयः। अ- न्येत्वन्यथा वर्णयंति । क्षेत्रचतुरममध्यसूत्रं अष्टधाविभजेत् । मध्यसूत्रस्य प्राचीमूत्रस्य पार्श्वयोरधऊ- वंच एक भागंन्यसेत् । मध्यसूत्रस्य दक्षिणोदग्गतस्य च पार्श्वयोरधऊर्ध्व मेकं भागं न्यसेत् । ततो म- ध्यतो तेन मानेन पार्खयुग मत्स्यचतुष्क कुर्यात् तत्र मत्स्यकरणप्रकारमाह । पूर्वापरायत्तसूत्रचिड़- हयस्य दक्षिणोत्तरतस्तेनमानेन मत्स्यद्वयं कुर्यात् । तत्र चतुरखपूर्वपरिधिरेखया दक्षिणोत्तरया प्रा- चीसूत्रस्य यत्र संपातस्तत उपर्यधचत्रगुलेन तांपरिधिरेखामंकयित्वापूर्वतः कृतचिह्नदक्षिणभागेअई वृत्तं कृत्वा परिधिरेखागतदक्षिणचिह्नात्तयक्तिभेदिईवृत्तं कुर्यात् । एवं दक्षिणभागमत्स्यसिदिः । एवमुत्तरभापि । एवमुक्तप्रकारेण चतुरखपश्चिमपरिधिरेखायामपि अंकद्दयंकत्वापश्चिमदिशि कृतचिङ्गस्य दक्षिणोत्तरभागयोर्मत्स्ययं कुर्यात् । ततो वड़ितदक्षिणचिह्नात् पूर्वदक्षिणभग- मत्स्यं यावदेकं मूत्रंपश्चिमदिग्दक्षिणभागमत्स्ययावत् द्वितीयंसूत्रं । एवं वड़ितोत्तरचिह्नात् पूर्व- दिगुत्तरभागंमत्स्यं यावदेकंसूत्रं पश्चिमदिगुत्तरभागमत्स्यं यावत् द्वितीयंमूत्रं एवं मूत्रचतुष्टयदानं । ततः पूर्वमत्स्ययोमिथएकमूत्रं । एवं षट्सूत्रस्थ संपातात् षडस कुडमिति । अत्र विषमचतुरस्त्र इयं प्रकल्प्य एकस्य क्षेत्रफल२७°एवंद्वितीयस्यापि मिलित्वा ५४० तन्मते मध्यसूत्रस्य पार्खयो रित्यस्यात्तिर्भवति । किंच क्वचिन्मध्यसूत्रशब्देन प्राचीमूत्रं गृह्यते । क्वचिद्दक्षिणोदग्गतमूत्रं तदसं बई प्रमाणाभावात् मध्यत इति पदं व्यर्थमेव स्यात् । मत्स्योत्पादनाथ चतुस्वपरिधिरेखयोर्यदंक- ।. - ।

·- सटोकम् । नं तदपिस्वकपोल कल्पितं । क्षेत्रफलमध्ये षट्त्रिंशदंगुलानि न्यूनानि विषमभुजताचेत्यज्ञानविजृमि तं । येतु अस्यैव व्याख्याने प्राचीसूत्रपूर्वापरभागयोःकोणपातमिछति । तेनमत्स्या एव अथ तत्र क्षे त्रफलसाम्यापादनायबहवः प्रकाराः संभाव्यते । तत्र कश्चित् । अष्टधाविभजेत् क्षेत्र मध्यसूत्रादधो- परि । भागं न्यसेदेकमेकं पाखयोस्तु दिगंकत: । संवर्ध्य क्षेत्रेष्वष्टांशं तत ऊर्ध्वाधरौ तिमी । क्षेत्राष्ट- मांशतः कुर्याद्दिक्सूचे तावदंकतः । संभेद्यक्षेत्रषष्टांशगुणेनैवमुदक्तिमी। षट्सूत्रीं पातयेत् तेषु षड- खं कुडमुत्तममिति । अत्र दक्षिणोदग्गतमध्यसूत्रमष्टांगुलं वदितं क्षेत्रफलमन्यूनातिरिक्तमेव । षट्- भुज साम्य नास्ति । तथाच। अष्टोनद्दिशतांशकेतरगुणे क्षेत्रस्यतिर्यस्थितांतःसूत्रोभयतो भवईनभ- वांकोर्ध्वाधरेचितयेत् । तत्वां २५ शेषु झषैः पुरोग्यधरतोंकाश२८वृहौ झषदद्दादिहिगुणैईिपाख- गुणत स्तिम्योः षडलीरितमिति । अत्रापि । क्षेत्रफलमन्यूनानतिरिक्तमेव । षड्भुजसाम्यं च नास्ति अन्यच्च । इदंवायग्यकुंडं तच्च पूर्वाग्र । अत्र च पूर्वपश्चिमयोरेवकोणपातात्योनिस्थापनानवकाशा- त् । न कुर्यात्कुडकोणेषु योनि तां तंत्रवित्तम इति । कोणेयोनिस्थापनस्य निषेधात् । कुंडस्य पूर्वा ग्रता व्याहन्यते । एतल्लक्षणद्वयकता च स्वग्रंथे कुडान्युत्कोक्तं । प्रागादिकुडत्रयमुत्तराग्र याम्यस्थ- योनीतरपंचकुडी प्रागनिका पश्चिमयोनिरत्रेति । योमिलक्षणं वदताचोक्तं । मघवशिखिकतां तदिक्स्थ कुडेष्वियमधिमेखलमेव मध्यभागे । यमदिशि शशिदिङ्मुखी निवेश्यावरुणदिशीतरकु- डऐट्रवक्त्रेति । तेन खग्रंथे पूर्वापरविरोधोपिनोपलक्षित इतियत्किंचिदेतत् । तथाच । प्राचीमध्य- सूत्रमंगुलत्रयं वर्धयेत् । ततो वर्द्धितचिह्नात् दक्षिणोत्तरतः चतुरंगुलमानेन चतुरमपूर्वपरिधिरेखां- काभ्यां मत्स्यद्वयं कुर्यात्।एवं पश्चिमदिश्यपिदक्षिणोदग्गतसूत्रमंगुलत्रयमंगुलस्यषष्ठांशसहितं वईये- त् । एवमपि क्षेत्रफलमन्यूममेव । इतोपि बहवः प्रकाराः संभाव्यते । क्षेत्रफल ताम्यापादनाय नतु षड्भुजसाम्यापादनाय । एवं कुडस्याननुगतता प्रसज्यते । तेन षडस कुडे षण्णामपि भुजानां सम्य क् क्षेत्रफलसाम्यमवश्यमपेक्षितं । यतोत्र क्रियासारे कादिमते कामिके सिद्धांतशेखरेपि षट्भुजस मताया उक्तत्वात् । तत्र सर्वानुगतप्रकारस्तूच्यते । षडर्स मध्यसूत्रंतुचतुर्विंशतिधा भजेत्। तच्चैकैकन वांशोनशैः संवर्ध्य मध्यनाममयेत् तेन सद्वृत्तंतवासार्डेन लांछयेत्।षट्स स्थानेषु षट्सूत्रपात- नात् तत्पडसकं । अस्यार्थः । त्रयोंशाः अंगुलत्रयं तत्कीदृक् । एकस्य नवमोश: तेनोनं तेनायं वृत्त- व्यास: २८ अंगुलानि ६ यवाः २ यूके किंचिदूने तस्यसवर्णनाथ न्यासः २८ । ७८ । सवर्णितः २६८ ८१ व्यासस्याई १३४ । १८ व्यासचतुथाशो ६७।८ इयमेवाबाधा ततः स्वाबाधाभुजकृत्योरित्यने- नानीय लंबं कुमुखैक्यखंडे लंबेन गुणिते छेदेन भक्ते लब्ध एकविषमचतुरसस्य फेरफलं २८८ एवं हितीयस्यापि मिलित्वा क्षेत्रफल ५७६ । अथवा मध्ये अायत चतुरस पार्खयोस्त्रासदयं कल्पयेत् । तत्र व्यासचतुर्थांशः शरः अयमेवोभय बासस्य लंबः ततः । व्यासाच्छरोनाच्छरसंगुणाच्च मूलं हिनि घ्नं भवतीह जीवेति । आनीताज्या २६ किंचिदूनानतोमध्यायतचतुरस्रस्य तथायते तद्भुजकोटि- घातइत्यनेन पूर्ववच्च त्रासदयस्यापि फलमानीय सर्वमेकीकतंक्षेत्रफलं ५७६ एवं विषमचतुरसूच- तुष्टयं वासषट्कं वा कल्पयित्वाफलसंवादऊहनीयः । अत्र षण्णाभुजानामपि साम्यमस्ति । तत्तु । खखखाभरसैरंक ६०... वृत्तव्यासेसमाइते । खखखाभार्क १२०००० संभक्त लभ्यतेक्रमशोभु- जा इति भास्कराचार्योक्तपरिपाव्याभुजानयनेन समूह्य । यत्तु कादिमते तन्मध्यहादशांशेन विका- ·८७ ॥ - शारदातिलकम् । क्षेत्र विभज्याष्टादशांशतः ॥ एकं भागं बहिन्यस्य भ्रामयेत्तेन वर्तुल ॥ ६२ ॥ वृत्तानि क- णिकादीनां बहिस्त्रीणि प्रकल्ययेत् ।। पद्मकुंडमिति प्रोक्तं विलोचनमनोहरं ॥ ६३ ॥ पूर्व श्यब्रह्मसूत्रकं । तेन मानेन च तथा कृत्वा वृत्तमपि स्फुटं। तवृत्ते वृत्तमध्यस्य कुर्यादन चाकनं। तत्र षट् सूत्रपातेन भवेत्कुडं षडमकमिति । अत्र क्षेत्रफलमध्ये दिसप्तत्यंगुल मध्ये दिसप्तत्यंगुलानि न्यूनानि । भुजसाम्यमस्त्येव षड्भागवृद्धितो मत्स्यैश्चतुर्भिः स्यात् षडसकमिति ॥ कामिकेतु महा स्वयभिचारः भुजसाम्य मन्व्यव षट्नवसिपरिधिरेखाभिप्रायेणेदंलक्षणं यत्तु ततस्तन्मत्स्य चतुष्ट यानुसारेण । चतुरसृसंबंधिपूर्वपश्चिमपरिधिरेखायां लांछनचतुष्टयं विदध्यात् इति । चर्तुवर्गचिंता मणिकारव्याख्यातं । तत्तु क्षेत्रफलानुसारेण कल्पितमिति उपेक्षणीयं तादृशशब्दाभावात् ॥ भु- जसाम्याभावाच । चतुरस्रप्रकृतितया पद्मकुडमाह ॥ ६२ ॥ चतुरमीकृतमिति ॥ इदं वृत्तकुडे व्याख्यातं । तत्रकर्णिकादीनां वृत्तानि त्रीणि बहिः प्रकल्पयेत् इति । तत्र कतत्तात् इहिस्रीणि वृत्तानि क्रियेतचेत् । तदा । यावान् कुंडस्यविस्तारः खननं तावदीरितमिति । वचनात् नजा- यते कियइस्तं कुंडं स्यात् इतिनैतयाख्यातं किंतहिबहिरिति । वीप्सामध्यादिति शेषः तेन वृत्ते कृते मध्यावहिर्बहिः कर्णिकादीनां त्रीणि वृत्तानि कुर्यादित्यर्थः तदुक्त क्रियासारं कृत्वैवं पूर्वव हृतं तन्मध्ये वर्तुल त्रयम् । भ्राम्य वं पंकजाकारं कारयेत्कर्णिकादिभिरिति । तदा यत्कृतं स- बाह्यवृत्तं तदेव दलाग्रवृत्तं स्यात् । तदा दलाग्रकारणे यत्र क्षेत्रं त्यज्यते तेनात्यंत क्षेत्रस्य न्यून ता स्यात् । पूर्व वृत्तकुडे अष्टादशांगुलन्यूनता दर्शिता । अत्र ततोपि न्यूनता स्यात् । तेनैव कैश्चि याख्यायते । इदं ग्रंथकता यदृत्तमुक्तं तत्तु क्षेत्रसंग्रहमात्र कतम् । क्षेत्रसीमावृत्तमित्यर्थः वक्ष्य माणपद्मकरणे । पद्मक्षेत्रस्य संत्यज्य द्वादशांशं बहिः सुधीः । तन्मध्यं विभजवृत्तै स्विभिः समवि- भागत इत्युक्तत्वात् । अत्र व्यामहादशांश: अंगुलद्दयम् । सपादं तत्र यत्सीमावृत्तं तस्याधएका गुलं एकोयवस्तत्रवृत्तं कुर्यात् तदुपर्यपि तेनैव मानेन वृत्तं कुर्यात् । तेन मध्येसीमावृत्तं जातं । त- खातर्वृत्तस्य चतुर्विंशत्यंगुलानि यवत्रयं च व्यासः तत्र समविभागतस्त्रीणि हत्तानि कुर्यात्ततोवहित द्वादशांशेन दलाग्राणि कुर्यात् । तत्र बहिवृत्तस्याष्टाविंशत्यंगुलानि सप्तयवाः व्यासस्तोभयत्त क्षेत्रफलमेकोकल्याईमस्य क्षेत्रफल अत्रापि व्यभिचारः यतोऽधोवृत्तस्य क्षेत्रफलं ४६७ सर्वोपरि वृत्तस्य क्षेत्रफलम् ६५८ एकीकृतं ११२६ एतदद्धं ५६३ तेन त्रयोदशांगुलानि न्यूनानि भवति । वस्तुतस्तु पद्मक्षेत्रस्योत्पादको यः पद्मकरणप्रकारः स सर्वतोभद्रमंडलादावेव ज्ञेयः नवकुंडकरणे तत्र क्षेत्रस्याधिक्यं स्यात् । यत्तु ग्रंथकारण वृत्तानि कर्णिकादीनां बहिस्त्रीणिति । क्रियासारपि । वर्तुलनयमिति । तत्तु यत्रो भूवृत्ताभिप्रायेणैवेतिध्येयम् । यत्राओवृत्तमधिकं कुर्यात् इति सूच यितुं तेनापि क्षेत्रफलमधिकं किंचित् । तेन पद्मकुंडकरणे पंचवृत्तान्येवेति ज्ञेयम् । तेनाऽत्र तह- दईनिशाकरकरणमपि नास्ति । अत्र क्षेत्रफलाव्यभिचारी सर्वानुगतप्रकारस्तुच्यते । पद्मकुडे मध्य पूर्व चतुविंशतिधाभजेत् । भ्रमयत्कणिकावृत्तं वंशवृत्तार्डमानत: । षडंशत्ताईमानभ्रमिवृत्त तु केमराः । नवांशवृत्ताईमाने वृत्ते स्यात्यत्र मध्यभूः । द्वादशांशात्तु वृत्तावृत्तं यत्रो भूः स्मृता । दलाग्राणां तु वृत्ताचं कृत्वा पंचदशांशकः । न्यून:पंचभिरकांशचतुःषष्ठंयशक भ्रमात् । रेखाग्रेभ्यः यत्र १३ - - ।

·- - । सटीकम् । सीनो दलाग्राणि प्रकल्पयेत् । अत्र मध्ये षडंगुलव्यासकर्णिका यावान् कुडस्य विस्तारः खननं तावदीरितमिति । वक्ष्यमाणत्वात् तेन कर्णिकाखननमपि प्राप्तम् । तत्र कर्णिका किंचिदुच्चा रक्ष णीया । तदुच्चता यद्यप्यत्र नोक्ता । तथापि नाभिकथने एकहस्तस्यनाभिं नेत्रवेदांगुलोपेतामि- ति वक्ष्यति । तेन सा चतुरंगुलव्यासाद्यंगुलोत्सेधा तत्र यदि चतुरंगुलव्यासाया: इंगुलउत्सेध स्तदा षडंगुलव्यासायाः कियानुत्सेध इति । त्रैराशिकेनोच्चता पानेया । तत्र राशिकमूत्रम् । प्रमाणमिछा च समानजाती आद्यंतयोस्तः फलमन्यजाती॥ मध्ये तदिच्छा हतमाद्यहृत्स्यात् इ- च्छाफलं व्यस्तविधिविलोमेइति ॥ तत्र त्रैराशिकस्य न्यास: ४ । २ । ६ । ततो अंत्येन ६ गुणितं १२ आदिना ४ भक्तं लब्धोच्चता । तदुक्तं कामिके उत्सैधंतु ततः कुर्यात्कर्णिकाद्दाशमानत इति । अ- तोयकृदने योनिकुंडे योनिमब्जकुड़े नाभिंच वर्जयेदिति वक्ष्यति । सिद्धांतशेखरपि । योनी यो निं न कुर्वीत पद्म पद्मन कारयेत् । इति । क्रियासारपि योन्यामंबुजकुंडयोः क्रमेण योनि ना- भिंच न कुर्वीत। चतुर्मुखेपि तस्मात् त्वंगुलं कर्णिकोच्चता संस्थाप्यान्यत् खननीयं केसरस्थान मपि खनित्वा अधोभाग केसराणि स्थापयेत् दलाग्राकारतया दलमध्यः सर्वोपि खननीयः तत्र चतुर्विंशति व्यासवृत्ताइहिर्यत्वृत्तम् । तस्याड़मेव यथा गृह्यते । तथा कुशलतया बाह्य हस्तेन द- लाग्राणि रचयेत् । यतस्ततएव यंत्राणांवक्रता सा च यत्र सीमारेखा यत्रो भूत्तसंपातात् यत्र मध्ये रेखां यावदुभयस्तो रेखादानात् इदं पद्मकुडं । अत्र क्षेत्रोपपतिः चतुर्विंशतिव्यासहत्ते पूर्ववत् फलं ४५२ अंगुलानि ३ यवाः ४ यूकाः बहिवत्तस्य एकांगुलस्य दशभिश्चतुः षष्ठंयशैरूनविंशदंगुल व्यासस्य क्षेत्रफलं ६२२ अंगुलानि ४ यवाः ४ यूकाः १४ मिलितं ११५२ एतदधं क्षेत्रफलं ५७६ इदमतिसूक्ष्मफलं । तदुक्तं कामिके । चतुरस्राष्टभागेन कर्णिकास्याविभागशः । तबहिस्त्वे कभागेन केसराणि प्रकल्पयेत् । तदीये दलमध्यानि चतुर्थे दलकोटयः । चतुरस्त्राहिः कुर्यात् दलाग्राण्य पि यत्नत इति । अत्र क्षेत्रफलं चतुरंगुलमधिकं । यत्तु अतिगणितज्ञाभिमानिनो लक्षणे क्षेत्रे तश्चतु रसके वितततिवस्व'शेनवृत्तं कृतं व्यासाई न तु कर्णिका । पुनरियदृध्या भ्रमात्क सराः । तद्- ध्या दलमध्यभूः पुनरियदृध्या भ्रमेणोई भूः क्षेत्रव्यासजिनांशकस्य विशिखैरूनंकलांशैः पुनः तत्सं वर्ध्य दलाग्रकाणि रचयेत् क्ष त्रार्द्ध मुझझन्विना स्यात् त्रिशल्लवविस्तृतीयमद्यतात् हि न वृत्तं व- हिः । स्वव्यासाई मितोच्चतामिहखनेत्वकांतराकर्णिका कुर्वन्केसरचिङ्गमष्टदलकं यहाचतुर्भिद्दलै रिति ॥ अत्र क्षेत्रफले एकादशांगुलानि न्यूनानि भवंति । तथा भांशंतु वृत्तव्यासस्य स्वाष्टांशेनाधि कं बहिः संवयमध्यादिलिखेत् बाह्यवृत्तं द्वितीयकम् । तृतीयं तावतैवान्यत् सीमावृत्तांत्तरालिखे त् । अष्ट मूत्रधाषोडशधा तत्क्षेत्रविभजेत्ततः । पत्रमध्यस्थसूत्रान्ताद्यथाबाह्यकरस्तथा। तत्पार्श्व सूत्रां तरस्थवृत्तं संपाततोलिखेत् । वृत्ताबें दिलानार्थमंतवीथ्यां हि यावती । त्य क्वाभूः स्थाहिवींच्या स्तावतीग्टह्यते यथा । क्षेत्राशेन मध्ये स्यात् कर्णिका स्वदलोवता। पत्राग्राणि तदाकारात् ख नेदखि लमंतरम् । एवमष्टदलाजाभं जायते कुडमुत्तममिति । अत्र महान् व्यभिचारः । कामिके च चतुई लताप्युक्ता। अवशिष्टं दलंवेद दलमष्टदलंतुवेति। अन्यत्रापि। दशांश च विन्यस्य बाह्येशमेकं प- रिभ्राम्य तेनैव वृत्तं दलानां बहिर्मध्यमे कर्णिकां वापि कुर्याद्भवेदष्टपत्रं बुधःपद्मकुडमिति।अत्राल्पमं वरम् । सिद्धांतशेखर। चतुरसऽष्टधाभते कुर्यादृत्तचतुष्टयम् । कर्णिका केसरे वत्त वृतीये यत्रसंच । ।

·॥ शारदातिलकम् । यः । दलाग्राणि चतुर्थेषु वृत्तान्येवं प्रकल्पयेत् । कोष्ठे युग्मस्यमध्येपि भ्रमयंत्रं निधायच । भ्रमणारसं धिमारभ्य पत्रा बाह्यतो भवेत् । चतुर्दिक्षु चतुः पत्रं पद्माभं कुडमीरितम् । अथवाष्टदलं प- म कुर्याच्छास्त्रोक्तमार्गतइति । अत्र तु अत्यंत न्यून क्षेत्रफलम् ॥ ६४ ॥ चतुरसप्रकृतितया अष्टाम् कुंडमाह ॥ पूर्वोक्तमिति ॥ पूर्वोक्तं क्षेत्र पूर्वोक्तचतुरस्रमध्यमूत्रं चतुर्विंशतिभागतो विभजेत् । एक भागं चतुर्दिक्षु बहिय॑स्य षड्विंशत्यंगुलायामविस्तारं चतुरस्रांतरं बहिः कुर्यादित्यर्थः । अत्रकोण शब्दन कोणमूत्रम् ॥ अंतस्थ चतुरस्रस्य यत्कोणसूत्रं यूकाचतुष्टयोनचतुखि भदंगुलानि ॥ तदईयू काइयोनसप्तदशांगुलानि तदईयूकोनसाष्टिांगुलानि तत्प्रमाणतः बाह्यस्य चतुरस्रस्यकोणाभ्यांसका शात् परिलांछयेत् ॥ बाह्यचतुरस्रपरिधिरेखास्थमित्यथं कोणाभ्यामितीशाग्नेयाभ्यां ॥ एवमाग्ने य नै ताभ्यामित्यादि ततोदिशं प्रत्यष्टसूत्रसंपातादष्टास्र कुडम् । तत्रमूत्रपातनप्रकारः । कोणपा- छ योर्येलांछनेतयोमिथएकं एवं दिक्षु सूत्रचतुष्टयं बाह्यचतुरमुरेखास्तु लांछनद्दय मध्यमूत्राण्येव चतुहि क्सूत्राणि एवमष्टसूत्राणि । तत्राष्टमूत्राणां संभवात् अष्टमूत्राणि पातयेदियुक्तिः इदमेव यथान्यायमित्यनेनोक्तम् ॥ अत्र क्षेत्रोपपत्तिः तत्रत्रीणि क्षेत्राणि । मध्ये आयतचतुरस्र पार्खयो विषमचतुरस्र तत्रायतस्यैकोभुजः ८१ । ६४ । सवर्णितः ५७७ । ६४ । द्वितीयोभुज: २६ तथायर्तत. झुजकोटिघातइति । अनेन लब्धं क्षेत्रफलं २ ३४ अंगुलानिश्यवाः२यूके ततो विषमचतुरस्रदयस्य भूः २६ मुखं सवर्णितं ५७७ । ६४ । तयोलंबः सवर्णितः १०८७ । १२८ लंबेन निघू कुमुखै क्यखंड मिति लब्धं क्षेत्रफलम् । १४८ अंगुलानि ५५ यूकाः एवं द्वितीयस्थापि सर्व मिलितं ५३ अंगुला- नि ६ यवाः तेन यवयाधिकश्चतुश्चत्वारिंशदंगुलानि न्यूनानि अष्टभुजसमताच नास्ति अन्यूनान तिरिक्तक्षेत्रफलानयनेनैव कुंडसिद्धिरितिचेत् तदा अष्टास्राणि अनेकानि कुंडानिस्युः तथाहि षट्त्रिंशविस्तारायामे बाह्यचतुरस्र अईयवसहितसप्तांगुलै: कोणपार्खयोलाछिते सति मध्यायत चतुरस्रस्यैको भजः २६ अपरोभुज: ११ अंगुलांनि ७ यवा अस्य क्षेत्रफलं ३०८ अंगुलानि ४ यवाः विषमचतुरस्रदयस्य भूः २६ मुखं ११ अंगुलानि ७ यवाः लंबः अर्द्ध यवसहितसप्तांगुलानि अस्यक्षे वफल १३३ अंगुलानि षट्यवाः एवमन्यस्यापि सर्व मिलित्वा क्षेत्रफलं ५७६ तथा सप्तविंशतिवि- स्तारायामे बाह्यचतुरस्र षट्यवाः अष्टांगुलै: कोणपार्ख तोंकितायतचतुरस्रस्य भुजः २७ अपरः साईनवांगुलानि तस्य क्षेत्रफलं २५६ विषमचतुरमुद्दयस्यभूः २७ मुखं साईनवांगुलानि । लंबोष्टां गुलानि षट्यवाः एकस्य क्षेत्रफलं १६० एतावदन्यस्यापि मिलित्वा क्षेत्रफलं ५७६ एवमष्टाविंशत्या यामविस्तार बाह्यचतुरम् साईयवसहितदशांगुलैः कोणपार्ख तोलांछिते मध्यायतचतुरमस्यैको भु ज: २८ अपरः सप्तांगुलानि पंचयवाः तत्फलं २१३ विषमचतुरसद्दयस्य भूः २८ मुखं सप्तांगुलानि पंचयवाः लंबो दशांगुलानि साझैथवःअस्यफलं १८१ अंगुलानि ४ यवा: एतावदन्यस्यापि मिलि त्वा क्षेत्रफलं ५७६ एतादृशः सहस्रशः प्रकाराः संभाव्यते ॥ नहि तावत्यपि सर्वाणि अष्टामकुंडानि। यतः कुंडस्याननुगतता प्रसज्यते । तेन यत्र तुल्याष्टभुजत्वं तुल्यक्षेत्रफलत्वं च तदेवाष्टाम कुडमि- ति संप्रदायविदस्तस्यसर्वानुगतप्रकारस्तूच्यते ॥ कुडेष्टासमध्यभूवं चतुर्विंशतिधा भजेत् । एक स्माष्टमांशाद्यमंशमेकं बहिन्यसेत् । चतुर्दिश्वथक्तन्मानाच्चतुरमांतरं भवेत् ॥ पट्चत्वारिंशदे कांशचतुः शष्ठंशसंयुतैः । सप्तांशैलाइये हाह्यचतुरसामिपार्खतः । दिक्ष्वष्टसूत्रसंपातादष्टाम समब ६ ·सटीकम्। - - हुकम् । अत्र षड्विंशत्यंगुलानि यवत्रयं एतहिम्तारायाम बाह्यचतुरखं तत्तु सप्तांगुलानि पंचयवा: षट्यूका एतनमानेन कोणपार्श्व योलांछितं तेनात्र मध्यायतचतुरस्रस्यैको भुजः २६३ । ८ ।,सव र्णित: २११ । ८ । अपरोभुजः ११ । १ । १ । १३ । सवर्णितः ३७५ । १६ पूर्ववलब्ध क्षेत्रफल २८० तत ऊर्ध्वाधो विषमचतुरख यस्य । सवर्णितं ८ भूः २११ । ८ सवर्णितं मुखं १७५ १६ लंबः सव र्णित: ४८४ । ६४ अवैकस्य फलं १४४ एतावदपरस्यापि मिलित्वा क्षेत्रफलं ५७६ एवमत्राष्टानां भुजानां साम्यमपीति इदमेवाष्टासकुडमितिमंतव्यं चतुणीभुजानां साम्यं प्रत्यक्षतः सिहं । अन्ये षां तु चतुणा तत्कृत्योर्योगपदं कर्णइत्यनेन प्रकारणानेयं । तच्छब्द न कोटिभुजौ॥बहिश्चतुरस्र गौत कर्णोपरिस्थिती ताववैतौ ४८४६४ अथवा सुगमप्रकारांतरमुच्यते । कुडेष्टास्ने मध्यसूत्रं चतुर्विंश तिधा भजेत् । एकत्रिदशमांशाव्य यशवृध्या च वर्तुलं तत् ४८४१६४। मध्ये दिवष्टसूत्रदानात्अष्टां सकं समम् । अवापि अष्टानामपि भुजानां समता सा तु दिदिनंदेषु वेदैश्च४५८२२॥वृत्तव्यासे समाह तोखखखाभार्कसं१२००००भक्ते लभ्यते क्रमशो भुजा इति।भास्कराचार्योक्तमार्गेणानिया ये तु गणित जस्य लक्षणे चतुरखे मध्यमूत्रेषष्ठांशेन विवईयेत्। स्खजिनांशाधिकेनाथतावन्मानं बहिर्गतम् । चतुर सांतरं कृत्वा कोणा ईषु लांछयेत्। स्थानाष्टके ततःसूत्राण्येकैकस्यात्तु चिङ्गतः । नयेत्तार्तीयतार्तीयं चिन्ह प्रत्यष्टबुद्धिमान्। तत्संपातांतरंमृष्ट्वा चतुरस्र तथाउभे। अष्टास्रदर्शयेत्कुंडंतुल्यक्षेत्रफलंसममि ति तथा क्षेत्रव्यासजिनांशकेषु चतुरःसंवय साकं तथा षट्त्रिंशेन लवेन चैकलवकस्यैताहितत्यावहेत्। वेदासन्युदुदारदिग्गुणयुतं दिक्कोणमध्ये कृताष्टांकेष्वष्टगुणैस्तृतीयमिलितैरष्टासिकुडं भवेदिति। एतेअपि न सांप्रदायिके यत: क्षेत्रफलं यथाकथंचित् संवदंति ॥ एकलांछनतः तृतीयलांछनपर्यंत सूत्रपात: क्वचिदप्यनुक्त इति । स्वकपोलकल्पितमेतत् । किंच एवंभूते अष्ठास्त्रकुडे सति योनिस्था पनस्थानमेवनास्ति सर्वत्र कोणरूपत्वात् कुडस्य थकदेव वक्ष्यति नार्पयेत्कुडकोणेषु योनि तां तंबवित्तम इति कामिकेतु क्षेत्रात् द्वादशकं भागं चतुर्दिक्षु तदंतरे । विन्यस्य तत्प्रमाणेन तुर्यास्त्र मपरं नयेत् । तस्य कर्णप्रमाणेन तद्भुजास्वपि लांछयेत् । तत्राष्टसूत्रसंपातादष्टाखं कुडमुच्यत इ. ति। अत्र महान्व्यभिचारः अत्र चतुर्वर्गचिंतामणिकारः कर्णशब्दस्य कर्णाईमर्थमुक्ता कोणयोरानु कूल्यप्रातिकूल्येनाष्टौलांछनानीतिव्याख्यातिस्म । तदुक्तं । तत्प्रतिपादकवचनाभावात् । अतिविष- मभुजत्वात् ॥ क्षेत्रफलव्यभिचाराच्च अत्र सर्वत्र क्षेत्रोत्यत्तयः ग्रथगौरवभयानप्रपंचिताः तास्तु म- त्कृतायां गणितलीलावती टीकायां सुबोधिन्यां द्रष्टव्याः । नोपयोगइहमत्कृते श्रमे केवलागमवि- दां तु यद्यपि ॥ आगमं गणितमप्यवैति यस्तुष्यतु प्रियगुणः स कश्चन ॥ अयमुत्तमो नवकुडिका ग- णितपक्षः एतत्कुंडकरणशक्तः सर्वाणि कुडानि चतुरखाणि वृत्तानि वा कुर्यात् ॥ तदुक्तमानाय रहस्ये ॥ कुडानि चतुरस्राणि वृत्तनानाकबानिवेति । सोमशंभुनापि । शस्तानि तानि वृत्तानि चतु रखाणि वासदेति । अन्यत्रापि । वेदास्राणि एवं तानिस्युर्वर्तुलान्यथवा क्वचिदिति । मध्यमस्तु पंच कुंडीपक्षः तदुक्तमानायरहस्ये । नवपंचाप्यवैकं वा कर्त्तव्यं लक्षणान्वितमिति ॥ सोमशंभुरपि । वेदीपादरंतांत्यक्त्वा कुडानि नवपंचधेति । तनिवेशनमप्याम्नायरहस्यएवोक्तम् । विधाने पंचकु डानामोशाने पंचमं भवेदिति । ज्ञानरत्नावल्यामपि । दिक्षु वेदाखवृत्तानि पंचमत्वीशगोचरमि ति। अत्र वृत्तशब्दन वृत्ताईचंद्रपद्मानि गृह्यते । उक्तचतुरस्रवत्तविकल्पाभिप्रायेणवा । सोमशंभु 3D ·॥ । शारदातिलकम् । वद्विभजेत्क्षेत्रं चतुर्विशतिभागतः ॥ एक भाग बहिन्यस्य च बुरस्र प्रकल्पयेत् ॥ ६४ ॥ अं- तस्थचतुरस्रस्य केपादर्दप्रमाणतः ॥ बाह्यस्यचतुरस्रस्य कोणम्यां परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥ दिशं प्रति यथान्यायमष्टौ सूत्राणि पातयेत् ॥ अष्टा कुंडमेताद्ध तंत्रविद्भिरुदाहृतं ॥६६॥ रपि। कुर्यात् कुडं क्रमादीशे पंचममिति । नारदीयेपि । यत्रोपदिश्यते कुंडचतुष्कं तत्र कर्मणि वेदास्त्रमईचंद्र च वृत्तं पद्मनिर्भ तथा। कुर्यात्कुडानि चत्वारि प्राच्यादिषु विचक्षणः । पंचमकारयेत्कु डमीशदिग्गोचरं विजेति। यत्तु पंचकुडीचेविवेश्या दिवतवेशपूर्वयोरिति कस्यचिद्दचनम्। तदसंबद्ध लिखित ग्रंथविरोधात्। एककुंडपक्ष:कनीयान्। तबिवेगनमुक्तमाचार्यः । अथवा दिशि कुडमुत्तरस्यां प्रविदध्याच्चत रखमकमेवेति। क्वचिबतीयामपितविवेशनमुक्तम् । भुक्तो मुक्ती तथा पुष्टौ जीणोद्वार वि शेषतः। दीक्षाहोमे तथाशांती वृत्तं वरुणदिमातमिति । सोमशंभुरपि। एक वा शिवकाष्ठायां प्रतीच्या कारयेबुध इति। तत्रैककुंडपक्षे चत रस्र वृत्तं वा तत्कायं । तदुक्तंक्रियामार । चतुरभवेत्कुडं वृत्तं कुंडमथापिवा। स्थिरार्चने चरार्चायां नित्येहवनकर्मणीति। पिंगलामतेपि । कुडमेककर वृत्तं मेखलाकंठनाभिमत् । नित्यकर्मणि दीक्षायां शांतीपुष्टी शुभं सममिति । एवंहस्तमात्र कुडमुक्तं । यदुक्तं सिद्धांतशेखरे । हस्तमात्राणि । दीक्षासु स्थापनादिधु । नित्यं होमे च साहसेकु- त्कि डानि सर्वदेतिादिहस्तादिप्रकारस्तूयताएकहस्तक्षेत्रफलं द्विगुणं दिहस्तस्य त्रिगुणं विहस्तस्य चतुर्गुणंचतुर्हस्तस्येति दशहस्तांतं ज्ञेयं तत्तन्मूलंचतत्तदायामसूत्रं च नामांतराणि करणीमध्यसूत्रा दिति। तत्र भास्कराचार्यप्रोक्तमूत्रानुसारेण मूलानयनं ज्ञेयं । तद्यथा । त्यत्रांत्याद्दिषमात्क ति बिग- गयेन्मूल समे तदृतेत्यकालब्धकति तदादिविषमालब्धं हिनिघ्नं न्यसेत् । पंक्यांपंक्तिहते समेंत्यविषमात्य वाप्तवगं फलं पंक्त्यां तद्दिगुणं न्यसेदिति मुहुः पंक्तहलं स्यात्पदमिति । अस्यार्थी थगौरवभयानोक्तः । सतु, मत्कृ तायां लीलावती टीकायां सुबोधिन्यां मोदाहरणो द्रष्टव्यः । अथ- वा एकहस्तस्ययकत्कोणसूत्रं तदेव विहस्तकुडायाममूत्र एवं दिहस्तकोणसूत्रं चत हस्तकुडस्या- यामसूत्र । विहस्तकुडकर्णमुत्रं षटहस्तस्य चतु हस्तकर्णमूत्रमष्टहस्तस्य | पंचहस्तकर्णमूत्रं दशह- स्तस्येतिज्ञेयं । अथ गणितापटून्प्रति दशहस्तांत' करणीलिख्यते । एकहस्तदशांशेन चतु स्त्रिंश- दिहस्तके । एतेन ३३ 'गुलानि ७ यनगः ४ युकाः २ लिखे इयतीदिहस्तकरणी । एकाष्टाविंशति- शतात् त्रिसप्तत्याथसंयुताः । एकचत्वारिंशदंगुलयस्तुस्युस्विहस्तकेएतन ४१ अगुलानि ४ यवा: ४ यूकाः ४ लिक्षाः इयती विहस्तकरणी । अष्टचत्वारिंशतास्याच्चतु हस्ते करण्यथ । तृतीयांशन्यूनच- तु: पंचाशत् पंचहस्तके । एतेन ५३ अंगुलानि ५ यवाः २ यूक ४ लिक्षाः इयती पंचहस्त करणी- चतुरेकोनविंशोनोऽनषष्टिस्तदुत्तरे । ३ एतेन ५८ अगुलानि ६ यवाः ३ यूका ४ लिक्षाः इयती ष- दहस्त करणी सप्तहस्तेधाईवुता त्रिषष्टिः करणीमता। ऊनाः सप्तदशांशाभ्यां वसुषट्चाष्टहस्तके ४ एतेन ६७ अगुलानि ७ यवाः ७ यूकाः ४ लिक्षाइयती अष्टहस्त करणी। हासप्तत्यंगुला कार्य क- रणी नवहस्तके । जनविंशांशहयोना दशहस्तेषउद्रयः । ५ एतेन ७५ अगुलानि ७ यवाः १ यूकार लिनेइयती दशहस्तकरणी ५ कृत्वेष्टचरतु ररं तु स्याद्योन्याद्युक्तमार्गतः । एवं दशांत कुडानां क- रण्युक्ता मया स्फुटा ॥६७ ॥ अथकुंडेखात्तमाह । यावानिति । कुडस्य यावान्विस्तारो मध्यपूर्व । - ॥

·१०२ । सटीकम् । तावत्प्रमाणः खातः कार्यइत्यर्थः । कादिमते । हस्तमात्राणि सर्वाणि कुडान्युक्ता प्रोक्तानां सर्वकु डानामरनिः खातमानकमिति । अरनिहस्तयोः पर्यायता तेनैवोक्ता यथा तथा पूर्वमेवदर्शित । अन्यत्रापि । यावन्मानं कुंडविस्तारस्तूक्तस्तावत खातस्यापि मानं प्रदिष्टमिति । आचार्यश्च विंश- निश्चत रधिकाभिरंगुलीभिः सूत्रेणाप्यथ परिसूत्रय भूमिभागं । तावद्भिः प्रखनत तावतीभिरिति । वायवीयसंहितायामपि । कुंडं विस्तारवनिम्नमिति । प्रयोगसारदिव्यसारस्वतयोरपि । चतुरस्र चत कोष्टं सूत्रैः कृत्वा यथा पुरा । हस्तमानेन तन्मध्येतावनिम्नायत खनेदिति । गणेश्वरविमर्शि- न्यामपि । चतु विशागुलायामं तावत्खातसमन्वितमिति । अन्ये तु मेखलया सह खातमाहुः । तदु तं मोहरोत्तरे। हस्त पत्रं खनेत्तिर्यगूईमेखलयासहेति । प्रतिष्ठासारसंग्रहेपि । पंचत्रिमेखलोछा- यं ज्ञात्वा शेषमधः खनेदिति । विश्वकर्माप्याह । व्यासात खातः करः प्रोक्तो निम्न तिथ्यंगुलेन तु । उनताव्यानवांगुलैरिति । स एव वक्ष्यति । प्रथमेपि । कुडं जिनां गुलैस्तिय॑ग्ग ई मेखलयासहेति । सिद्धांतशेखरेपि । खात कुडप्रमाणं स्थादूई मेखलया सहेति । एतत्यक्षद्वय मध्ये प्रथमपक्ष एव युक्तियुको भाति ।यतःकुडस्य रूपंजानीयात्परमं प्रकृतेर्वपुरित्यादिना मेखलानामंगत्वाभिधानात् । तासां भूषणरूपत्वात तया सह खातो नोपपद्यते । भूषकत्वे कदाचिदकर्त्तव्यतापि स्यादिति चेत् शंगाररहित यच्चयजमानविनाशकृदित्युक्तेभूषणस्याप्यावश्यकत्वात् । अथ मरणं छिन्नमेखलमि- ति । तथा कुंडं जर्जुरमेखलमिति । तथा मानेनाधिकमेखले व्याधयः संप्रवई तइत्यादिना च तदै कल्ये दोषस्योक्तवादंगत्वमिति चेत् । अस्तु नामांगत्वं । तथापि तया सह खातोनुपपन्नः प्रधा- नेकायसंग्रत प्रत्ययस्य न्याय्य वात् । किंच खातेन विना कुंडखरूपप्रास्यसंभवात् एवंदृष्टद्दारासंबिपत्यो- पकारकांगस्य तस्यादृष्टद्वारादुपकारकांगमेखलयासहसिद्धिरप्युक्ता। उक्तंचयोगिनी हृदये । खात कुडायते स्तुल्यमंगत्वं तस्य कीर्त्तित । संबिपत्योपकारेण मेखलादेविशिष्यत इति । नच व्रीहीणां प्रोक्षणादिव खातांगत्वं मेखलानामिति वाच्यं । कुडानां मेखलास्तिस्र इत्यादिना कुडांगत्वेनैव विधानात । किंच-प्रधान कार्यसंप्रत्ययश्च नांगीक्रियते तदा दिहस्तादि कुडेष्वपि क्षेत्रबैगुण्यं न प्राप्येत । तथापि एकहप्तादिखातघनहस्तफलस्य यत् बैगुण्यादिकं तत्तन्मूलप्रमाणातकरणी- स्यात् । तच्चानिष्टं तवमते चखातस्याननुगतता प्रसज्यते त्रिमेखलापक्षे अन्यः खातः पंचमेखलाप- क्षेऽन्यः हादशांगुलमेखलापक्षेऽन्यइति । अन्यच्च । निम्न तिथ्यंगुले नत, उन्नताद्यानवांगुलैरिति वि- व कवचनं । प्रतिष्ठासारसंग्रहेपि । पंचत्रिमेखलोछायं ज्ञात्वा शेषमधः खनेदिति । विशेवषा- क्यदयकवाक्य तया उई मेखलयासहेत्यन्यानि सामान्यवचनानि व्याख्येयान्यवश्यं । आग्ने यं चतुर्दाकरोति इति विशेषविधिविषये पुरोडाशं चतुर्खाकरोति इति सामान्यविधिवत् । सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषत इति । वार्त्तिकवदुक्तेस्तेनानियतापि त्वया एकमेखलकुंडे- मेख लयाविना खातोंगीकर्तव्यः मेखलया सह विधायकाभावात् । अतो मेखलया विनैव खातइति सिद्धांतः मेख नया सहखातवचनानि चतुररत्न्येरत्न्येकहस्तादिकुडेषुापंचाशतादिहोमे खाताधि- क्यस्य प्रयोजनाभावात् तद्दिषयाणि इतिज्ञेयं श्रुतिधं तु यत्रस्यात्तत्र धर्मावुभौ स्म तो स्मति धे तु विषयः कल्पनीयः पृथक् पृथगित्युक्त : एतदभिप्रायेणैव प्रयोगसारे उक्तं । कारयेन्म खलास्तिस्र- चतुखियगुलाः क्रमात् । अथवा मेखलामेकां कुर्यात्मक्षेप कर्मखिति । यत्तु तेनैवोक्त । अत्रपक्षे - । - ·- - शारदातिलकम् । बहुवचनसंमते बहूनामनुग्रहोन्याय्यइति तदपि न सम्यक् । अस्मन्मतएवबहतसत्वात्सएव पक्षोप्रा- यः । उक्तंच जैमिनिना । विप्रतिविद्वधर्मसमवाये भूयमा स्यात् सधर्मत्वमिति । तच्च प्रथमपक्षे स्या त् धनहस्तफलं १ अं १३८२४ अपरपक्षे १४७२ ४ । अथ मेखलााह । कुंडानामिति । चतुर- सयोन्यादीनां यादृशं रूपं चतुरस्रत्वादि मेखलानां तादृशं रूपं चतुरस्र चतुरमरूपामेश्व- लायोनौ योनिरूपामेखलाकार्येत्यर्थः । एतेन मेखलाः कुडाकाराः कार्याः मेखलानां रूपे चतुर- सत्वहानिर्नास्तीत्युक्तं । तिमइति । मध्यमः पक्ष: पंचमेखलापक्षः उत्तमः एकमेखलापक्ष: कनीया- इति । यदातु ग्रंथकारोक्त त्रिमेखलापक्ष एव उत्तमः पक्ष: तदादिमेखलापक्षो मध्यमः ए कमेखलापक्ष: कनीयान्इति । यहायवीयसहितायां । मेखलानां त्रयं वापि इयमेकमथापिवे- ति । क्रियासारेपि नाभियोनिसमायुक्तं कुडं श्रेष्ठं विमखलम् । कुंडं दिमेखलं मध्य नीचं स्या देकमेखलमिति । अन्यत्रापि । तिम्रः कुडे मेखला मेखले हे यदा विहानकिकां मेखलां चेति स मशंभौतु । त्रिमेखलं द्विजे कुई क्षत्रियस्य दिमेखलमिति । मेखलैकातु वैश्यस्येति । तत्र सर्वकुड प्रकृतिभूत कहस्तकुडमुपक्रम्य वेदाग्निनयनांगुला इत्युक्तत्वात् सर्वत्रकरणीषष्ठाष्टवादशांशः क्र- मान्मेखलाः स्युरिति गम्यते । प्रकृतिवदिकतिः कार्यति भादृन्यायात्। तदुक्तं सोमशंभुना। कुंडानां यश्चतु विंशो भागः सोंगुल संज्ञकः । विभज्यानेन कर्त्तव्या मेखला कंठानाभय इति । महाकपिलपंच रात्रे तु स्पष्टमेव । कुंडषड्भागिकात्वाद्या हितोयाष्टांशका स्मृता । तृतीया हादशांशा स्यात् इति ॥ योगिनीहृदयेपि मेखला शुणु मेदेविहस्तादिषु विशेषतः षट्नागाकीशसभागैर्मिता स्यु- !पिता: शुभा इति । यत्तु मुटयादिकुडे दिहस्तादावपि ग्रंथकदुक्तं तत् स्थूलमानेनेति से- यम्। मुष्टिमात्रेविति। उत्स धायामत इति ॥ एकहस्त पर्यंत सर्वत्रान्वेति । तत्रोक्तांगुलमानेन एकविं 1. शयं गुलं मुष्टिमात्रे कुंडं मुष्टिरत्न्योः पर्यायत्वात् । तत्र मुष्टिकुडे साई नगगुलाद्या सपंचयवइंध गुलामध्यापादोनगुला तीया।प्रारत्निमावं कुडमुक्कां गुलमानेनसाई दाविंशत्यंगुलंअरविसकनिष्ठः स षोडशांशवियुक्कर इत्युक्त तत्रपादोनचतुरंगुलाथाःस सााषट्यवधगुलामध्यायवोनयगुला ती या।तत्र मेखलाकरणप्रकारः एकहस्त इंधगुलात्सेधा नवांगुलविस्टता कंठात्प्रभृतेःप्राद्या मेखला कार्या तदुपरि द्वितीया । अंगुलोत्सेधा सप्तांगुलविस्टता । तदुपरि चतुरंगुलोत्सेधा चतुरंगु सविस्तार । एवं फलते वेदाग्निनयनांगुलत्वं भवत्येव उक्तं च या यातु मेखला पूर्वा सा सा भूमिरु- दाहता इति तेन प्रथमा । अंतनवांगुलोचा चतुरंगुल विस्तारा बहिश्चतुरंगुलोच्चा द्वितीयां तः पंचांगुलोच्चा बांगुलविस्तारा बहिस्सागुलोच्चा । तीया तूभयुत्र इंधगुलोच्चा इंधगुलविस्तार- तदुक्तं मोहरोत्तरे। कोण ४ राम ३ यमा २ गुलैरिति कोणाचत्वारःअन्यत्रापि। चतुरसिधगुला य- हा तिमः सर्वत्र शोभना इति विश्वकर्माप्याह । उनताद्यानवांगुलैरिति । क्रियासारेपि । प्रधानमे- खलोत्मेधमुक्तमत्र नवांगुलं । तबाह्यमेखलोत्मेधं पंचांगुलमिति स्मृतं । तद्बाह्यमेखलोत्सेधमंगुल- वितयं क्रमात् । चतुरमियगुलाच्चा मेखला त्रितयस्य विति। लक्षणसंग्रहेपि । प्रथमा इंग्रगुला- यामा उन्नता सा नवांगुलैः मध्यातु अंगुला बाह्ये तीया तु यमांगुलैरिति । सिद्धांतशेखरेपि । च- तुर्विंशतिमो भागः कुंडानामंगुलं स्मृतमिति । पुनरप्यंगुलपरिभाषां कृत्वा । चतुर्भिय त्रिभित्र- भ्यां मूर्वाभध्यात्वधोगता । तिमः प्रोक्ता क्रमादेवं विस्तारादुछयादपीति । एतेन प्रथमा । चतुरंगुला ॥

·१०४ - - सटोकम् । यावन्कुंडस्य विस्तारः खननं तावदीरितं ॥ कुंडानो यादृशं रूपं मेखलाहां च तादृशं ६७ कुडानांमेखलास्तिसो मुष्टिमात्रे तु ताःक्रमात् ।। उत्सेधायामतोज्ञेयायका गुलसमिताः६८ अरनिमात्रे कुंडेस्युस्ताविद्यकांगुलात्मिकाः॥ एकहस्तमिते कुंडे वेदाग्निनयनांगुलाः॥६९॥ मेखलानां भवेदतः परितो नेमिरंगुलात् ।। एकहस्तस्य कुंडस्य वर्द्धयेत्तत्क्रमात्सुधीः ॥७॥ तदुपरिअंगुला तदुपरि इंधगुलेति । बहिश्चतुरंगुला तदंतमध्यमा इंधगुला कंठलग्नेति च व्याख्या- नवयं निरस्त । यत्तु कस्य चिल्लक्षणं व्यासे चतुर्विंशतिधा विभाजिते । तिमश्चतुस्त्रीक्षणभागवि- स्तृताः समं ततः कंठबहिस्तु मेखला। नवर्तुरामांशकतुंगता मता इति । अत्र हितोयटतीययोः ष- ट्भागविभागतोच्चता उता । तदसंबई लिखितं बहुग्रंथविरोधात् । एतप्रतिपादकवचनाभावाच्च । विस्तारतुल्योबतयश्च कैश्चिदुक्ता इमा इति यत्तेनैवोक्तंतदप्यज्ञानविजृ भितं । लिखिततप्रतिपादकवच नार्थानवबोधात् यच्च कोणरामयमांगुलैरित्यादीनां वचनानां विस्तारमात्र पर्यवसानं कृतं सोप्यबो- ध एव यदाचार्यस्तु सत्वपूर्वकगुणान्विताः क्रमात् हादशाष्टचतुरंगुलोछ्रिताः सर्वतोंगुलचतुष्कविस्ट ताः मेखलाः सकलसिद्धिदा मता इति तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि सर्वेषां मेखलामानं वितस्त्यष्ट- तदईकैरित्युक्त तत्तु साक्षात्सकलसिद्धिदा मता इत्युक्तत्वात् । फलविशेषता ज्ञेया। तत्रापि कंठा- बहिः प्रथममेखलाहादशांगुलविस्तारा चतुरंगुलोच्चा तदुपरि द्वितीयाष्टांगुन्त विस्तृता चतुरंगु- लोच्चा तदुपरि चतुरंगुलोचा चतुरंगुलविस्तारेति ज्ञेयं ।एवं कुडभागे हादशांगुलोच्चत्वं भवति । त- दुक्तं वसिष्ठसंहितायां प्रथमा मेखला तत्र द्वादशांगुलविस्तृता। चतुर्भिरंगुलैस्तस्याश्योतिश्च स- सं ततः तस्याश्चोपरि वप्रं स्यात् चतुरंगुलमुन्नतः अष्टाभिरंगुलैः सम्यक् विस्तीर्णस्तु समं ततः तस्यो परि पुनः कार्यो वप्रः सोपि तृतीयकः चतुरंगुलविस्तीर्णश्चोबतच तथा विध इति । पंचमेख- लापचे तन्मानमुक्तं लक्षणसंग्रहे । मेखलाः पंचवाकार्याः षष्ठपचाधित्रिपक्षकैरिति । सिद्धांतशे- खरेपि षटबाणाब्धिवन्हिनेत्रमिता स्यु पंचमेखला इति । हिमेखलापक्षे तलक्षणमुक्त तंत्रांतरे षष्ठां शेन अष्टमांशेनमेखलाद्वितयं मतमितिएकमेखलापक्षेपिषट्चतुइंधगुलायामविस्तारोनतिशालिनी ति योनिलक्षणं वदता ग्रंथकतामूचितएवातन्मानमुक्तं पिंगलामते एका षडंगुलोत्सेधविस्तारा मे खला मता इति । महाकपिलपंचरात्रपि । मेखलैकाथवा स्मृता । सा चतुर्थाशविस्तारेति । प्रथ- मेपि । कंठांगुलाबहिः कार्या मेखलैकाषडंगुलेति। सिद्धांतशेखरेपि । कुडानां मेखलां कुर्यात् एकाचेत् षड्भिरंगुलैरिति । सोमशंभुरपि । अंगुलैःषड्भिरेकाचेति । अन्यत्रापि । षडंशविस्तोत्र- ताथवैकिकैव मेखलेति । कामिके तु विशेषः स्यात्तद्देदर्तुभागत: मेखला पृथुतोक्रायः कुडाकारा- तु मेखला । सर्वेषां तु प्रकर्त्तव्या मखलैकात्र लाघवादिति ॥७०॥ कंठमानमाह । मेखलानामिति । मेखलानामंतः परितः सर्वतः अंगुलादंगुलमानान्नेमिरेकहस्तस्य । कुडस्य भवेदिति संबंधः अंगु- लादंगुलं व्याप्य त्यर्थः ल्यब्लोपेपंचमी। क्वचिदंगुलेति पाठः तदा सामानाधिकरण्येन योननीयं । एतेन कुंडव्यासचतुर्विशांशोनेमिरित्युक्त भवति । विहस्तादावपि तत्करण्याचतुर्विशांशएव नेमिः यदहागुलवशात् दशहस्ता तमन्येषां क्रमात्तांवईयेदित्युक्त । तत्त, तदिहस्ताभिप्रायेण । विहस्ते- च एकमंगुलं पंचत्रयं दे यूके चतसो लिक्षाः पंच रेणवः चत्वारस्खसरेणव इति । तदुक्त महाकपि- - ·१०५ । -- शारदातिलकम् । दशहस्तांतमन्येषां अौगुलवशात्पृथकाकुंडे द्विहस्ते ता ज्ञेयारसवेदगुणांगुलाः ॥७२॥ चतु- ईस्तेषु कुंडेषु वसुतर्कयुगांगुलाः ॥ कुंडे रसकरताः स्युर्दशाद्वव॑गुलान्विताः ॥ ७२ ।। वसु- हस्तमिते कुंडे भानुपंक्त्यष्टकान्विताः ॥ ७३ ॥ दशहस्तमिते कुंडे मनुभानुदशां गुलाः ।। वि- स्तारोत्सेधतो ज्ञेयामेखला सर्वतो बुधैः ।। ७४ ॥ होतुरग्रे योनिरासामुपर्यश्वत्थपत्रवत् ॥ लपंचरावे । चतुर्विंशतिभान कठो वै परिकीर्तित इति तेन रनिमात्रे सप्तयवः कंठः अरनिमात्रे- साईसप्तयवः तदुक्त । मंत्रमुक्तावल्यां कंठोष्टयवैहस्तमानेषु कुडेषु । अरनिमितेषु च साईसप्तभिर्य- वैः रनिमितेषु च सप्तभिर्यवैरिति । कामिके त्वन्यथोक्त क्षेत्राकाशेन तस्योष्टइति । सोमशंभुरपि । बहिरेकांगुलः कंठोइंधगुलः क्वचिदागम इति । सांप्रदायकास्तु प्रथमपक्षमेव मन्यते । बहुतंत्रसंमतेः तदुक्ता । एकहस्तमुपक्रम्य खाताबाह्ये गुल: कंठस्तबाह्यमेखला: क्रमादिति । पिंगलामतैपि । खातादेकांगुलं त्याज्यं मेखलाना स्थितिर्भवेत् इति । अन्यत्रापि । कंठोंगुलाबाह: कार्य इति । सिद्धांतशेखरेपि । कुडेहस्तमिते कंठं कुर्यादेकांगुलं तत इति । कालोत्तरे च खा ताहाबोंगुलः कंठः सर्वकुडेष्वयं विधिः चतुर्विंशतिम भागं अंगुलं परिकल्पयेत् इति तट्टीकाका रैाख्यातं यवोष्टगुणितोगुलमित्यादिना प्रसिद्धेनैव हस्तांगुलव्यवहारेण होमानुसारात् कुडमुक्तं इयं ततु खातादिमानकथनार्थंपरिभाषा क्रियते । चिकीर्षितकुडक्षेत्रं चतुर्विंशतिधा विभज्य यावांश्चतुर्विशतिमो भाग स्तावान्परिमाणमंगुलं परिकल्पयेदिति ॥ अत एव सर्वकुडेष्वयं विधिरि त्युक्तम् । अन्यत्रापि । कंठोष्टयवमात्र स्यात् कुडे तु करमात्रक इति अन्यत्रापि कुडस्यकाकारस्य बाइपरितो नमिर्भवेदंगुलेनेति । दिहस्तादिकुंडानां विस्तारायामंसूचयन् मेखला आह कुडे 1. ति अत्र सर्वत्र षष्ठाष्टमहादशांशै पूर्वीक्तवन्म खलाः कार्याः विस्तारोत्सेधतो ज्ञेया इति वक्ष्यमाणं पूर्ववत्सर्वत्र संबध्यते । रसवेदगुणांगुला इति । अल्पमंतरमाचार्य रुपेक्षितं शिष्यबुद्धिपरीक्षा थे शिष्याणामूहापोहबुद्धिर्यथा स्यादिति : तत्र पंचांगुलानि पंचयवाः हे युके द्वयं प्रथमा । चतु रंगुलानि हौ यवो मध्या। वेंगुले षट्यवाः पंचयूकाः अंत्या। अत्र यद्यपि त्रिपंच मप्तनवहस्तानां मे- खला नोक्ता स्तथापि अग्रे एकहस्त मितं कुंडमेकलक्षेवि धीयते। लक्षणं दशकं यावत् ताव इस्तेन वईयेत् इति । त्रिहस्तादीनां विनियोगउक्तः अतस्तन्मखलामानमपि पूर्ववत् षष्ठोष्टमहा- दशांशैज्ञेयं । तत्र विहस्ते षडंगुलानि सप्तयवातिमो यूकाः तिमो लिक्षाः आद्या पंचांगुलानि एको यवः चतस्रो यूकाः चतस्रो लिक्षाःअईसहिता मध्या त्रीण्यंगुलानि त्रयोयवाः पंचयूकाः षट् लिक्षा स्त्रयशोना । अंत्या चतुर्हस्त इति वसवोष्टी ताःषट् युगानी । चत्वारि अत्र षष्ठाष्टमहाद- मांशताग्रंथकतैवप्रकटीकता । एवं पचहस्तादावपि नेयम् ॥ ७४॥ योनिमाह । होतुरिति । आसां- मेखलानामुपरि मध्यभाग होतुरग्रे अखत्थपत्रवद्योनिः कार्या तदुक्त' मोमशंभुना । तासामुपरि योनि: स्यायं नमध्ये ख यदलाक़तिरिति । इयं च पूर्वीक्लयोनिः कुडाकारा कार्या होतुरग्रइत्यंतेन । तदुक्त भवति । वेदो यथा पृष्टभागन पतति होतुश्च ग्रङ्मुखता उदङ्मुखता वा भवति तथा । केषां चित्पश्चिममेखलोपरि केषांचिद्दक्षिणमेखलोपरि योनिः स्थापनीयेति । तदुक्तं स्वायंभुवे । प्रा- गग्नियाम्यकुंडानां प्रोक्ता योनिरुदङ्मुखा। पूर्वा मुखाः स्मृताः शेषा यथा शोभं व्यवस्थिता इति । - १४ ·- १०६ सटीकम्। मुष्टयरत्न्येकहस्तानां कुंडानायोनिरीरिता ।। ७५ ॥ षट्न द्वंयगुलायामविस्तारोन्नतिशा लिनी ॥ एकांगुलं तु योन्यग्रं कुर्यादीषदधोमुखं ।। ७६ ॥ एकैकांगुलतो योनि कुंडेष्वन्ये- त्रैलोक्यसारेपि । दक्षिणस्थापूर्वयाम्ये जलस्था पश्चिमोत्तरे। नवमस्यापि कुडम्य योनिक्षजलस्थि- तेति । अत्र पूर्वशब्द नाग्ने यीजलस्थितिनै ते वायव्ये उत्तरे तीशाने। सिद्धांतशेखरेपि । 'द्राग्नि यमदिग्योनिः सौम्य मुखोम्म ता। योनिः पूर्वामुखान्येषु पूर्वाशान्यतरा स्म तेति । क्रियासारेपि होमकृत्यु रतःस्थाप्याक्षिण पश्चिमेपि वेति । सोमशंभुरपि । पूर्वाग्नियाम्यकुंडानां योनिः स्यादुत्त- रानना । पूर्वानना तु शेषाणामैशान्येन्यतरा तयोरिति । अत्रशान्य इति । एकदेशेन नवमं कुडं ग्र- होतं । एतेन पूर्वाग्ने यदक्षिणकुडानि नवमां च कुडमुत्तरा । अन्यानि पंच कुडानि प्रागग्राणी- ति । तस्याः प्रमाणमाह।७५॥ मुष्टोति।एकहस्तप्रकतितत्वात् सर्वकुडानां चतुः षड्वादशांशःश्रा- यामविस्तारोनतिर्युता सर्वत्र योनिः कार्या। तदुक्तं तंत्रांत।तुर्यषष्ठद्दादशांशेोनिःकुडायतर्भवेत् । आयता विस्तता तुगा जिनांशेनतदग्रकमिति । क्रियासारेपि । तत् षडंगुलमायामविस्तारं चतुरं गुलमिति।इदं तु एकमेखलापक्षाअन्येत्वन्यथा यर्णयंतिषट्चतुयगुलायामेति हादशांगुलदैर्ध्या षट्- इंग्रगुलविस्तारेतिातदुक्त अष्टांगुलविस्ताराबंधगुलोच्छ्रितिस्वायंभुवेमेिखला मध्यतो योनिः कुंडाई- वंश विस्त तेतिा सिद्धांतशेख रेपि । दीर्घार्कपर्वभिर्योनिविस्तारेणाष्टकांगुला।उन्नतिगुलेनास्या इ- तिप्रयोगसारेपि।विभागांमध्यतोयोनिमायामे हादशांगुला।बादशांशोछितां कुर्यात्किचित्क भनिवेशि नीमिति । क्वचिदेकांगुलोप्य काय उक्तो यन्नारदीये। कुंडशेन विस्तारो योनेरुछायतींगुला । कु डाईन तुदोर्णस्यादिति । त्रैलोक्यसारेपि । देात्म यांगुला योनिस्त्रंशोना विस्तरेण तु । एकांगु- लोलिता सा विति । पिंगलामतेपि । विस्तारोष्टांगुलो योनेरुकायोंगुलसंमित इति । अन्यत्रापि । उत्स धर्मगुलमिति । तेन इंग्रगुलोछायैकांगुलोछाययोर्विकल्यः अष्टांगुलोविस्तारस्त्वादिभागे । अ- ग्रे संकुचितत्वात् । अश्वत्थपत्रवदित्युतो : योनिमध्ये किंचिन्निम्नं कायं । तदुक्त त्रैलोक्यसारे मध्ये वाज्य कृतिस्तथेति । सांप्रदायिका अपि । एतादृशीमेव योमिं मन्यते। अन्ये तु षट्चतुघगुलेति समुछितमायामादिषु संबध्यते तेन द्वादशांगुलविस्तारा हाशांगुलदीर्घा हादशांगुलमुच्चा योनि: कार्य त्याहुः । तदुक्त पंचरात्रे । अकांगुलोळ्यां योनिं विदध्यात्तावदायतामिति । अन्यत्रापि हा- दशस्वरूपत्वात् । योनि: स्याहादशांगुला उत्सेधायामतस्तुल्य ति। एतत्यक्षद्वयमपि । यथा स्वगुरुसं- प्रदायमूहनीयं । इदं तूतप्रमाणत्रिमेखलापक्षे । यदा हादशांगुलमेखलापक्षस्तन्मते योनिरुक्ता। प्रयोगसारे। सात्विकी मेखला पूर्वास्तॄत्या द्वादशांगुला। द्वितीया राजसी प्रोक्तामेखलाष्टांगुलैस्त- तः । तृतीया मेखलाख्याता तामसी चतुरंगुला । पृथक् विस्तारमेता सु चतुरंगुलमानतः । स्थितां- प्रतीच्यामायामे सम्यक् पंचदशांगुलां। दिपंचांगुलविस्तारां षट्चतुगुलां क्रमात् । व्यक्ताश्वत्थद- लाकारां निम्नां कुंडेनिवेशितां । त्रयोदशांगुलोत्सेधां योनि कुडस्य कारयेत् इति । प्रतीच्यामिति । एककुंडपक्षानुसारेणेति जेयं ॥ ७६ ॥ एकांगुलमिति एतेन चतुर्विंशांशेन सर्वत्र योन्यग्रमपि ईष- दधोमुखं कुडप्रविष्टं कुर्यादित्युक्त । तदुक्त नारदीये । कुडोष्टीबोधिपत्रवइति । अष्टौ योन्यग्रंकुंड- प्रविष्टाग्रत्यथः त्रैलोक्य सारपि । प्रविष्टाभ्यंतरे तथा । कुभद्दयसमायुक्ता चाखस्यदलवन्मतेति । वा- - - ·१०७ . शारदातिलकम् । षु पद्धयेत् ॥ यवद्वयक्रमणैवयोन्यग्रमपिवर्द्धयेत् ॥ ७७ ॥ स्थलादारभ्य नालस्याद्योन्याम- ध्यं सरंधूकं ॥ नार्पयेत्कुंडकोणेषु योनिता तंत्रवित्तमः ॥ ७८ ॥ कुंडानी कल्पयेदंतर्नाभि- मंबुजसन्निभां ॥ तत्तत्कुंडानुरूपं वा मानमस्य निगद्यते ॥ ७९ ॥ मुख़्यरत्न्येकहस्तानां ना- भिरुत्सेधतारतः ॥ द्विीत्रवेदांगुलोपेताकुं डेष्वन्येषु वयेत् ।। ८० ॥ यवद्वयक्रमणैव ना- भिंपृथगुदारधीः ॥ योनिकुंडेयोनिमब्जकुंडे नाभिविवर्जयेत् ॥ ८१ ॥ नाभिक्षेत्रं त्रिधा भि- त्वा मध्ये कुर्वीत कणिकां ।। बहिरंशद्वयेनाष्टौ पत्राणि परिकल्पयेत् ।। ८२ ॥ मुधिमात्रमि- यवीयसंहितायामपि मेखला मध्यतःकुर्यात्पश्चिमे दक्षिणेपि वा । शोभनां मध्यतःकिंचित् निम्ना मुन्मूलिकां शनैः। अग्रेण कुडाभिमुखां किंचिदुत्सृष्टमेखलामिति । अत्र ग्रंथगौरवभयाद्दशहस्त- कुंडांतं प्रत्येक योनितदग्रादीनां मानं नोक्तं । तथा पिकिंचिदुच्यते । आयामश्चाईविम्ल त्या सत्रं- शोनोथविस्तृतिः । विस्तारस्तुर्योन्नतिः स्यादुन्नत्यर्दा तदग्रकं । एकैकांगुलतो योनि कुडेष्व- न्येषु वईयेत् । यवदयक्रमेणैव योन्याग्रमपि वईयेत् इति तु गणितापटून् प्रति स्थूलमाननोक्तं । न तु सम्यक् गणनाभिप्रायमिति । नालमाह स्थलादिति । स्थलादारभ्य योन्यानावं स्यात् । स्थला दारभ्येत्यनेन बाह्यमेखलालग्नं नालं कार्यमित्युक्त । तेन चतुरंगुलोत्सेधविस्तारां बाह्यमेखला- संदष्टां वेदों कृत्वा तदुपरि नालं स्थापयेदित्यर्थः कथं मध्ये सरंध्रकं यथा मध्य मेखलोपरिपरिधि- परिस्तरणार्थ रंध्र विधाय अन्यो मध्यभागः पूरणीय इत्यर्थः । तदुक्त पंचरात्र। स्थलादारभ्य योनिः स्याहाह्यमेखलया समेति । यस्तु मध्ये सरं ध्रकमिति । नालविशेषणमित्यवदत् संभ्रांत एव यतः मरंध्रस्यैव नालशब्दवाच्यत्वात् । तस्य सरंध्रकथने तस्यादृष्टार्थापत्तेच न च नालाबाह्ये परिध्यादि- स्थापनमिति वाच्यं । दृष्ठेनादृष्टबाधायोगात् । परिधिः परिसतरणस्थलाभावाच। प्रयोगसारे तु । योन्याः पश्चिमतो नालमायामे चतुरं गुलं । विहेकांगुलविस्तारं क्रमान्न्यूनागमिष्यत इति ॥८॥ नाभिमाह । कंडानामिति । कुंडानामंतर्नाभिं कल्पयेत् । कुंडाकारं पद्माकारं वा नाभिं कत्वा- खातमध्ये म्यापयदित्यर्थः प्रातपे क्षत्रिये नाभिःप्राण्यंगे तु इयोरिति नाभिशब्दः पुलिगोन्यति। उत्सेधतारतः उच्चत्वविस्ताराभ्यां अत्रापि प्राग्वदेकहस्तस्य सर्वकुंडप्रकृति भूतत्वात् । कुडवि- स्तारषष्ठांशेन विम्ता तदोच्चा इत्युक्तं भवति । अंबुजसादृश्यमेव । ह। नाभिरिति । कुर्वोतेति । अंशेनेति शेषः उक्त नारायणीये । पार्श्व योगभुवः खाते कुंडे सन्नाभिमेखलेति । उक्त मुष्टयादि- कुंडाना विनियोगमाह । मुष्टीत्यादि । कोट्यामष्टकरमित्यंतेन शतहोमे। अरलिमात्रमिति वेदः तदुक्त मुष्टिमानंशता. तु शते वारनिमात्रकमिति । संहि तायां तु । कुडं च कोटिहोमेपितदपि- कराष्टकमिति । पक्षांतरमाह । एकेति । इदं तु पुष्याज्याद्यल्पद्रव्यविषयं एककर्ट कहोमपरं वा पंचकरपर्यंतं । तदूर्ध्वं तु हत्द्रव्यविषयमनेककर्त्तकविषयं वाज्ञेयं । केषामष्टकरमित्यनेन विकल्पो दशहस्तमित्यस्य । मिद्धांतशेखरे तु विशेषः लक्षाई विकर कुडं लक्षहोमे चतुः करं। कुडं पंचक- रं प्रोक्त दशलक्षाहुतौ क्रमात् । षट्हस्तं लक्षविंशत्यां कोद्यर्द्ध सप्तहम्तकमिति । अन्यत्रापि के- चि हस्तलक्षहोमे द्विहस्तं लक्षद्दे वन्हिहस्तं त्रिलक्षे दिहस्तं प्राहुर्दीष्णां पंचकं पंचलक्षे रसल- से रसह सं सप्तलक्षे स्यात् । वसुहस्तं नवलक्षे नवकरं कुडं दशहम्तेदशलक्षे दशकरमेवेह कोटि- ·॥ सटीकम् । तं कुंडं शताः संप चक्षते ॥ शतहोमे रत्निमात्र हस्तमात्रं सहस्रके ॥ ८३ ॥ द्विहस्तमयु- ते लक्षे चतुर्हस्तमुदीरितं ॥ दशलक्षे तु षड्हस्तं कोट्यामष्टकरं स्मृतम् ॥ ८४ ॥ एकहस्त- मितं कुंडमेकलक्षविधीयते ॥ लक्षाणांदशकं यावत्तावद्धस्तेन र्द्धयेत् ॥ ८५ ॥ दशहस्त- मित कुंडं कोटिहोमविधीयते ॥ सर्वसिद्धिकरं कुंड चतुरसमुदाहृतम् ॥ ८६ ॥ पुत्रप्रदंयोनि- कुंडमर्दुद्वाभं शुभप्रदम् ॥ शत्रुक्षयकरंत्र्यस्त्रं वर्तुलं शांतिकर्मणि ॥ ८७ ॥ छेदमारणयोः कुं- डं षडमू पद्मसन्निभं ॥ वृष्टिदं रोगशमनं कुंडमासूमीरितं ॥ ८८ ॥ विप्राणां चतुरसू होमेपि दशहस्तं न हि कुडं परमस्ति महीतलेऽमुष्मिन्निति । अथ कुडानां फलविशेषानाह । सर्वेति । छेद उछेदः उच्चाटनमिति यावत् । अयं च फलविशेषः पूर्वोक्ततत्तद्दिशि कुडकरणएव ज्ञेयः तदुक्त कामिके। ऐयां स्तंभे चतुष्कोणमग्नौ भागे भगाकतिः । चंद्राईमारणे याम्य देषे निति- कोणकं । वारुण्यां शांतिके वृत्तं षडस्युच्चाटने निले। उदीच्यां पौष्टिके पद्मरौयामष्टारिमुक्तिदमि- ति। पिंगलामतेपि । कुडे कुशेशयाकारमुत्तर वश्यकर्मणि । षडस्मुच्चाटने वायाव.दुमारणे यमे । वेदारं स्तंभने प्राच्यामाकर्षेग्नो भगाकृतिः। वारुण्यां शांतिके वृत्तमीशे त्वष्टास्मुिक्तिदमि- ति। सिद्धांतशेखरेपि । योन्याख्यमुच्यते कुडमाग्नेयामुत्तरामुखं । प्रजाबद्दौ च तापे स्यात् अईचद्रमथोच्यते । याम्ये तन्मारणे शस्तमुत्तराभिमुखं सदा । नैऋते नाभिकुडं स्यात् विद्देषे पूर्ववक्रकं । वृत्तं कुंडमथो वक्षेत्र वारुण्यां शांतिके हितम् । षडस्रमुच्यते कुंडं वायावु चाटने पटुः पद्मकुंडमथो वक्ष्य सौम्य तत्युष्टिवर्धनम् । वक्षेत्र कुंडमथाष्टासमीशान्ये सर्वकामदं इति । अत्र दीक्षांगतया क्रियमाणयाष्टकुंड्या संयोगपृथक्वन्यायेन तत्तत्कुंडोक्त फलसिद्धिरपि जे- या क्रियासारैपि । पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तं कुंडं तालप्रमाणकं । उक्तं चरार्चने चैव न स्थिरे तु चतुर्मुख । कुडमत्रोक्तमार्गेण निर्मायाथ सलक्षणं । क्षत्रियोपि समृद्धो वा शद्रस्ताम्रण बंधयेत् । तदलाभे त्वि ष्टिकाभि: संबध्य सुदृढं यथा । पूर्वोदितप्रकारेण मृदया लेपयेत्तथा । ताम्रण लक्षणोपेतं कुर्या न्मृत्तिकयापि वा । एतत्कुडं चरार्चायां ग्रहीयान छिरार्चने । अत्र च पूर्ववाक्य कवाक्यतया तालप्रमाणत्व जेयं । अलेन ताम्रकं कुडं मृन्मयं गोमयांभसा । सोधं च सुधया सम्यक् शोधये दमरर्षभ । मृन्मयानां तु कुडानां परितः संधिभिः सह । रक्तमृछालिपिष्टाभ्यां भूषयक्ति यं यथेति । अवोक्तकुडानां न्यूनत्वे आधिक्य ॥अन्यथा भावे दोषमाह विश्वकर्मा । खाताधिके भवे द्रोगी हीने धेनुधनक्षयः । वक्रकुंडे तु संतापो मरणं छिबमेखले । मेखलारहिते शोको भ्यधिक वित्तसंक्षयः । भार्याविनाशनं कुंडं प्रोक्तं योन्या विना कतम् ॥ अपत्यध्वसनं प्रोक्तं कुंडं यत्क'ठवर्जि तमिति। पागमांतरपि । मानाधिके भवेन्मृत्यु र्मा नहीने दरिद्रतेत्यादि क्रियासारपि न्यूनाधिकप्र माणं यत् कुडे जर्जरमेखलंशृगाररहितं यच्च यजमानविनाशकत् इतिावसिष्ठसंहितायामपि । अने कदोषदं कुडमत्र न्यूनाधिका यदि । तस्मात्सम्यक् परीक्ष्य दं कर्त्तव्यं शुभमिछतेति ॥ सिद्धांत खरेपि । मानहीने महाव्याधिरधिके शत्रुवर्द्धनं । योनिहीने त्वपस्मारो वाग्दंडः कंठवर्जितइति ज- यद्रथयामलेपि । सूत्राधिके सुहृद्देषो मानहीने दरिद्रता । वाग्रोध: कंठहीने स्यादसिदिळून खातके अधिक वा सुरोभोगो मानेनाधिकमेखले । व्याधयः संप्रवईते वितोषो स्यादपस्मृति: उच्चा - ·१०८ ॥ शारदातिलकम्। स्याद्राज्ञां वर्तुलमिष्यते वैश्यानामर्द्धचंद्राभं शूद्राणां व्यसूमीरितं ॥ ८९ ॥ चतुरसू तु स- र्वेषांकचिदिच्छति तांत्रिकाः ॥ कुंडरूपं तु जानीयात्परमं प्रकृतेर्वपुः ॥ ९० ॥ प्राच्या शिरः समाख्यातं बाहूदक्षिणसौम्ययोः ।। उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिः पादौ तु पश्चिमे ।। ९१ ॥ नित्य नैमित्तिक काम्य स्थण्डिले वा समाचरेत् ॥ हस्तमात्रेण तत्कुर्याद्वालुकाभिः मुशोभनम् ॥ ९२ ॥ अंगुलोत्सेधसं युक्तं चतुरसं समं ततः ॥ एवंप्रोक्तानि कुंडानि कथ्य- तेस्रुकम्रुवौ ततः ॥९३॥ प्रकल्पपेत्सवं यागे वक्ष्यमाणेन वर्त्मना ॥ श्रीपर्णीशिंशपा क्षी- टः स्फुटिते छिद्रसंकुलं वाच्यता भवेदिति । अस्यापि क्रियासारी आवश्यकतोक्ता । दिग्देशक डनिर्मुक्तो यो नलो लौकिको हि सः तस्माद्दिग्देशकुडानि संग्राह्याण्युक्त लक्षणैः कुडमेवं विधं न स्यात् मछडिलं वा समाश्रयेत् इति कुंडं खातरूपं योनिः पश्चिमत इति नित्याभिप्रायेण एक कुंडाभिप्रायेण च ग्रंथकदुक्तिः॥८१॥कुडानुकूल्यमाह नित्यमिति अंगुलोत्सेधसं युक्तम् । अंगुलं पू वात लक्षणं यहाअंगुलानां हस्तशाखानां चतसृणां य उत्सेधस्तद्युक्तं यदाहुः स्थडिलं रनिमा वायामंचांगुष्टपावतमपि सुसमं निर्मितं वालुकाभि: चतुः कोणं इंघगुलोत्सेधर्मकेबुधा हस्त विस्तारयुक्तं तदाहुरिति इदमल्पहोमविषयमितिन्जेयं तदुक्तं वसिष्ठसंहितायां इषुमा स्थ डिलं वा संक्षिप्त होमकर्मणीति क्रियामार तु स्थंडिले देशविशेषोथुता: होमोष्टदिक्षु प्राक्प्रहः प्रागु दक्प्रवणोथवा ॥ उदक्पंहः प्रदेशो वा स्थंडिलस्य मछलं स्मृतमिति । पिंगलामतेतु विशेषः होमे प्रशस्यते कुडं मछंडिलं वा हसंतिके वायवीयसंहितायामपि अथाग्निकार्यवक्ष्यामि कुडे वा स्थंडिलेपि वा वेद्यां वा थायसे पात्रे मृन्मये वा नवेशुभेति स्थंडिलं वालुवाभिर्वा रक्तमृद्रज सापि वेति क्रिणासार विशेष: होमे अग्निचक्रमपि विलोकनीयं तदुक्तमन्यत्र नवकोष्टं समालि ख्याथेशनिर्म तयोः क्रमात् । वारीदेंद्र वायुवन्ह्योदक्षिणोत्तरयोर्यसेत् सूर्यादीन्मध्यकोष्टे तु केतु न्यस्यफलं दिशेत् । प्रादित्ये च भवेच्छोको बुधे धनसमागमः शुक्रस्थानेर्थलाभः स्यात् शनि हानिकरो भवेत् ॥ चंद्रे लाभं विजानीयाद्भौमे च वधबंधनम् । गुरुः स्यादर्थलाभाय राहुर्हानि करो मतः केतुना मृत्युमाप्नोति धग्निचके सदैव हि त्रयंत्रयं च गणयेत् सूर्यादिनभावधि । नित्येनैमित्तिके दुर्गा होमादौ न विचारयेत् इति । उक्तमुपसंहरन् वक्षामाणमवतायरति ८३ एवमिति स्वडिलस्यापि कुडानुकूल्यत्वे नोक्तत्वात् । कुंडानामेवोपसंहारः कृत इति जयः सुरुक् लक्षणमाह प्रकल्ययेदिति श्रीपर्णी काश्मरी क्षीरशाखिनोन्यग्रोधादयः वेदिशेनेति पादोन भैः कंठांतस्थो विष्कंभ इत्यर्थः स च तत्परिध्यानयनेन ज्ञेयः प्रारमिति मुखंकंठसमानं वेदी- तीयांशविस्तारं सर्वेषां दैर्घ्यस्योत्तत्वात् सर्पिषो निर्गमायेत्युक्ते मार्गमिति कंठवेदीपरिधिभदिन म् ॥ तदुत्त मंत्रमुत्तावल्यां । कंठाधः कारयेन्मार्ग विहानान्यस्य निर्गमे वेधं च मुखतः कुर्यात्त सलोहशलाकयेति वसिष्ठसंहितायासपि सुधिरं कंठदेशे स्यात् विशेद्यावत्कनीयसिति वेदीति क- र्णिका तु खातमध्ये उच्चारक्षणीया तस्याकर्णिकायाः बहिः अभितः सर्वत: तेनांशयं संग्रहीत म् । अक्टोगतः त्रिभि गैरमुखहयेनेत्यर्थः बहिरियवटस्वपरित इति वृत्तं ॥ परितस्तेनांशवयं संसहोतं मुखवेद्योः परितः पहाशमानतो मेखला स्थादित्यन्वय: तेनाहाशेन मुसीपि मेख ·- ॥ ११० सटीकम् । रशाखिष्वेकमयं गुरुः ९४ गृहीत्वा विभजेबूस्तमात्र पत्रिंशता पुनः॥विंशत्यशैर्भवेइंडो वे- दिसैरष्टभिर्भवेत् ॥ ९५ ॥ एकांशेन मितः कंठः सप्तभागमितं मुखं ॥ वेदिव्यंशेन विस्तारः कंठस्य परिकीर्तितः ॥ ९६ ॥ अग्रं कंठसमानं स्यान्मुखे मार्ग प्रकल्ययेत् ॥ कनिष्टां गुलि- मानेनसर्पिषोनिर्गमाय च ॥ ९७ ॥ वेदिमध्ये विधातव्या भागेनैकेन कर्णिका ॥ विदधी- त बहिस्तस्या एकांशेनाभितो वटं ॥ ९८ ॥ तस्य खातंत्रिीभर्भागै वृत्तमर्दाशतो भवेत् ॥ अंशेनके न परितो दलानि परिकल्पयेत् ॥ ९९ ॥ मेखलामुखवेद्योः स्यात्परितो शमा- नतः ॥ दंडमूलाग्रयोः कुंभौ गुणवेदांगुलैः क्रमात् ॥१०॥ गुंजोयुगयमांशैः स्याइंडस्याना- ह ईरितः॥ षद्भिरंशैः पृष्ठभा गोवेद्याः कूर्माकृतिर्भवेत् ॥ १०१ ।। हंसस्य वा हस्तिनो वा पोत्रिणो वामुखलिखेत् ॥ मुखस्य पृष्ठवभागेस्याः संप्रोक्तं लक्षणयुचः ॥ १०२॥ सुरुचश्चतु लाकार्या सा च वृत्ताकारा भवति ॥ तत एकेन कर्णिका दाभ्यामवट एकेन वृत्तं । अंसहयेन दला नि एकांशेन मेखला अर्थादईभागेन परितः समचतुरसुसीमाघटनाकार्या तदुक्तं मंत्रमुक्तावल्यां अंडा गुलाभवे च्छोभा समा वा चित्रितापि वा इति । अत्रांगुलशब्दो अंशवाची । एवमष्टापि भागाउपयुक्ताः सीनः कोणेषु वल्यादि चित्रं कार्यमुपदेशात् दंडेति अत्रांशप्रकारणात् । अंगुल शब्दो अंशवावीतेन मूने अंशेन मूलभागमुखः अग्रे तु चतुरंशेन वेदिलगमुखः कार्यः क्रमादित्यग्रे थन्वेति ॥ तत्र मून कुंभलगायशावान्यत्र लगापि यशा॥ गंडी कंकणाकारा कार्या युगशब्दस्य युगंयुगने कतादिवितिकोशात् वाच्य हिवार्थे संभवति लक्षणांगोकरणे प्रमाणाभावात् तदुक्तंसोम शंभुना मूले चागे च दंडस्य गंडो कं कणवद्भवेदिति एतेनैकादशांशाजाता:मध्ये नवांशमितीधारणार्थ दंडोऽवशिष्यते। तदुक्क महाकपिलपंचरावे रसांगुष्टैभवेदंड इतिअत्रापिइंगुलशब्द नांगुलानि गृह्येर न् । तदा सार्दास्त्रयोंशा दंडोऽवशिष्यते । ततो धारणार्थमवकाश एव न स्यात्।दंडस्यानाहोविशालता षड्भिरंशःकार्योवेद्या:पृष्टभागः कूर्मावतिरिति पृथगव ये तु दंडस्यानाहोदय ईरितमिति पृथक् यो- जयंति । षद्भिरंशः वेद्याः पृष्टभाग: कूर्मावतिरिति च योजयंति ते बधमुरेव । पानाहशब्दस्यदैर्घ्य- वाचिवाभावात् । दैर्घ्यस्य च प्रागुतात्वात् । तदुक्त मंत्रमुक्तावल्यां । षडंगुलपरीणाही दंडमध्यउ- दाहृत इति । कूर्मावतिरित्यत्र षड्भिरंशैरित्यस्यानर्थक्यात् च अस्याः सरुवोमुखपृष्टभागे हंसादे- मुखं लिखेदिति संबंधः पोत्रिणोवराहस्य । सुरुवलक्षणमाह । सुरुवाति चतुर्भिरंशैरानाहो विस्ता र: एतस्येति सबंधः । यन्मंत्रमुक्तावल्यां । दंडो वेदांगुन्नैर्भवेत् इति । कर्षेति । कर्षलक्षणंतु । माषो- दशगुज: स्यात् षोडशमाषो निगद्यते कर्ष इति । अंशयन तचिरः कुर्यात् । तत्कर्षाज्यग्राहिक मृगपदाकृतियथा स्यादेवं निखनेदिति संबंधः कंकणभूषित इत्युक्त गांडीशब्दोत्र घटपर्यायः । तदु- त मंत्रमुक्तावल्यां । मूलागयोः कारयेद्दौ कुंभो वाति मनोहरौ इति । तौ च विशेषानविधानात् प्राम्बत् कार्यो कंकणमपि प्राग्वत् कार्य । अन्यत्र विशेषः तदलामे पलाशस्य पर्ण भ्यां हूयते इवि- रिति । अत्र पर्णाभ्यामिति मध्यमपर्णेनेति ज्ञेया । मध्यमेन पर्णेन जुहोतीति श्रुतेः । वायवीयसं- हितायामपि । स क्सवी ते जसौ ग्रायौ नकांस्यायससीसको। यजदारुमयौ वापि तांत्रिकै शि- पिसमतौ। पणे चा ब्रह्मवृक्षादेरछिद्र मध्यउछ्रितं इति । अन्यत्र तु पलाशपर्णाभावे तु पणे पि- - ·.. । शारदातिसकम्। १११ विशतिभिर्भागैरारर्चयेत्स्रुवं ॥ द्वाविंशत्यादंडमानमंशैरेतस्य कीतितं ॥ १०३ ॥ चतुभिरं- शैरानाहः कर्षाज्यग्राहतच्छिरः । अंशद्वयेन निखनेत्पके मृगपदाकृति ॥ १०४ ॥ दंडमू- लाग्रयोगडी भवेत्कंकणभूषिता ॥ रुवस्य विधिराख्यातः कथ्यते मंडलान्यथ ॥ १०५ ॥ चतुरस्र चतुः कोष्ठे कर्णसूत्रसमन्विते ॥ चतुर्थ्यपि च कोष्ठेषु कोणसूत्रचतुष्टयं ॥ १०६ ॥ मध्येमध्ये यथा मत्स्या भवेयुः पातयेतथा ॥ पूर्वा परायते द्वे द्वे मंत्री याम्योतरायते ।१०७ पातयेतेषु मत्स्येषुसमंसूत्रचतुकृयं ॥ पूर्ववत्कोणकोष्ठेषुकर्णसूत्राणि पातयेत् ॥ १०८ ॥ तदु- द्भूतेषु मत्स्येषु दद्यात्सूत्रचतुष्टयम् ॥ ततः कोष्ठेषु मत्स्याः स्यस्तेषु सूत्राणिपातयत् १०९ यावच्छतद्वयं मंत्रीषट्पंचाशत्पदान्यपि ॥ तावतेनैव विधिना तत्र सूत्राणि पातयेत् । १४०। षट्त्रिंश तापदैर्मध्ये लिखेत्प- सलक्षणं ॥ बहिः पंत्तया भवेत्पीठं पंक्तियुग्मेनवीथिका: प्यलोद्भवैरिति । संहितांयामपि । पलाशपत्रे निश्छिद्रे रुचिरे सुरुक्सवी मुन । विदध्याहाखस्य- पत्रे संक्षिप्त होमकमणि इति॥१०५॥अथवेदिकायां सर्वतोभद्रादिमंडलरचनामाह। चतुरम इति । वास्तुमंडलोक्तप्रकारेण कर्णसूत्रद्दयसहितं चतुष्कोष्टयुक्तं चतुरस कुर्यात् इत्यर्थः श्लोकद्दयेन षोडश- काष्टोत्पादनप्रकारमाह । चतुर्विति । चतुर्युकोणसूत्रचतुष्क तथा दद्या द्यथा मध्येमत्स्याभवेयुःम- त्री तेषु मस्त्य षु हे प्रागपरायते याम्योत्तरायते । इदं सम सूत्रचतुष्टयं पातयेदितिसंबंधः एवं षोड- शकोष्टोसंपन्नाभवती । चतुःषष्टिकोष्टोत्पादनप्रकारंसाईपद्येनाह । पूर्ववदिति । तत्र प्रकारः को णगतचतुः कोष्टेषु पूर्ववत् कर्णसूत्रचतुष्क दत्वा तदुत्पन्नमत्स्यचतुष्केषु पूर्ववत् । प्रागग्रे हे उदगग्रे- सूत्रे इदं सूत्रचतुष्टयंदद्यात् एतत्स बचतुष्कपातीसंत्रांतरालकोष्टमत्स्यचतुष्क पुनर्दै प्रागग्रे हे उद- गग्रे सूत्रेदद्यात् एवं चतुःषष्टिकोष्टानि संपद्यते ।तेनैव विधिनत्यस्यायमर्थःकोणकोष्टचतुष्क पूर्ववत् कर्ण सूत्रचतुष्टयं दत्वा तदुत्पन्नमत्स्यचतुष्के हे प्रागग्रे हे उदगग्रे सूत्रे दद्यात्।तत एतत् मूत्रचतुष्कपा- तोत्यवांतराल कोष्टमत्स्य षु षट्प्रागग्राणि । षट्उदगग्राणि सूत्राणि दद्यात् । एवं देशते षट्पंचाशत्- कोष्टानि संपद्यते ॥ ११० ॥ कोष्टानां विनियोगमाह । षट्त्रिंशतति। पद्मलेखनप्रकारमनंतरमेव वक्ष्यति बहिरिति । त्रिषु स्थानेष्वन्वति । बहिः अष्टाविंशतिकोष्टात्मिकया वक्ष्यमाणरीत्यापीठं कु- र्यात् । तदहिः पंक्तियुगमन परितः अशीति कोष्टात्मकेन वक्ष्यमाणरीत्या वीथिकां कुर्यात् । तदहिः परितः शिष्टाभ्यां हादशोत्तरशतकोष्टाभ्यां हाराणि शोभाउपशोभा असन्कोणात् वक्ष्यमाणरोत्याकु र्यात् । पद्मकरणप्रकारमाह । पद्मति । तत्र षट्त्रिंशत् पदात्मकं पद्मक्षेत्र तत् दिक्सूत्र हयेन कर्ण- सूत्रद्दयेन चाष्टधाभेदितं वर्तते । तान्येवसूत्राणि पत्रमध्यसूत्राणि । तत्र प्रकारः पद्मक्षेत्र याम हा- दशधा विभज्य एकांशं मवतो बहि त्यजेत् । ततो दशभागान् षोढाविभज्य मध्ये सूत्रादि संस्था- प्य अंशद्दयेनैकंवत्तं । तदुपय॑शद्दयेनापरं तदुपर्य्य शहयेनान्यदितित्तत्रयं कुर्यात् । आद्यमित्याद्यु- क्तिस्तुवक्षामाणां गावरणादीनां स्थानसूचनायेत्यवधेयं । मुक्तांशेनेतिहादशांशेन तत्र वृत्तमग्रवक्ष्य ति । बायेति । बाह्यंयत्पत्रवृत्तं तस्य यदंतराल तस्य मानेन सुधी: केसराग्रेषु केसरहत्ताने निधाय सूत्रादिमिति शेषः विधिना परितउभयतः पद्ममध्यसूत्राणांमितिशेषः अईनिशाकरान् लि- खित्वा संधिसंस्थानि अनि शाकरसंस्थानि चत्वारि सूत्राणि तत्र. पातयेदितिसंबंधः मानंय- ॥ - ·११२ मटोकम् । ॥१११॥द्वारशोभो पशोभात्याशिष्टाभ्यां परिकल्पयेत्।। शास्त्रोक्तविधिना मंत्री ततः पद्म- समालिखेत् ।। ११२ ॥ पद्मक्षेत्रस्य संत्यज्य द्वादशांशं बहिः सुधीः ॥ तन्मध्यं विभजेत्तै- त्रिभिः समविभागतः ॥ ११३ ॥ आद्यस्यात्कर्णिका स्थानं केशराणां द्वितीयकं ॥ तृतीयं पद्म पत्राणामुक्तांशेन दलायकं ॥११४॥ बात्यवृत्तांतरालस्यमानं यद्विधिना सुधीः॥ निधा- यकेसराग्रेषु परितो निशाकरान् ॥ ११५ ॥ लिखित्वा संघिसंस्थानि तत्र सूत्राणि पा. तयेत् ॥ दलाग्राणां च यन्मानं तन्नावृतमालिखेत् ।। ११६ ॥ तदंतरालतन्मध्यसूत्रस्योभ- यतः सुधीः ॥ आलिखेदात्यहस्तेन दलाग्राणि समं ततः ॥ ११७ ॥ दलमूलेषु युगशः केसराणि प्रकल्पयेत् ।। एतत्साधारणं प्रोक्तं पंकजं तंत्रवेदिभिः ॥ ११८॥ पदानि त्रीणि पादार्थ पीठकोंणेषु मार्जयेत् ॥ अवशिष्टैः पदैविद्वान् गात्राणि परिकल्पयेत् ॥ ११९ ॥ प- दानि वीथिसंस्थानि मार्जयेत्पत्तय भेदतः ।। दिक्षुद्वाराणि रचयद्विचतुष्कोष्ठकैस्ततः।।१२० ॥ विधिनेतिपाठेबाह्यवत्तांतरालस्य यन्मानं ते न विधिना तेन मानेनेत्यर्थः तत्रायविधिः यत्र वृत्तां- तरालमितसूत्रके सरवृत्तदिक्सूत्रपाते संस्थाप्य तत् दिक्सूत्रोभयत: यत्र वृत्तस्पर्शिकेसरवृत्तल- ग्नांत इयंअईचंद्र लिखेत् । एवं चतुर्पु दिक्सूत्रेषु चतुषु कोणसूत्रेषु च कृते अष्टाईचंद्र जायते । ए- तच्च केसराग्रेष्विति । बहुवचनादेवलभ्यतयतोष्टपत्रमध्ये अष्टौकेसरावस्थानानि ततो ष्टदलसिद्धि- रिति । ततोईचंद्रयोः परस्परसंपातरूपाष्टसंधिषु संमुखीनयोईयोरेकैकंसूत्रं दद्यात् । एवमष्टपत्राणा मपिअष्टौ सीमारेखा उत्पद्यते । संध्यधोवर्तिमीमारेखोभयतः स्थितो निशाकरांशोमार्जनीयः तदु- ताम् । दलप्रसिध्यै दलमध्यसंधौ निधाय सूत्रं तुदलांतरालं । दलांतरालोभयसत् चमोत्थः शशांक- खंडैस्तु दलं प्रसिध्येदिति । अन्यत्रापि । उक्त क्षेत्रस्य दिक्सूत्रे संस्थाप्यान्यहि मृज्यतु । प्रसार्यकोण- सूत्रे हेवृत्तदिक्मत्स्यमानतः। निधाय केसराग्रेषु दलसंधीस्तुलांछयेत् । पातयित्वा तु सूत्राणि तत्र प- वाष्टकं लिखेत् इति ॥ ११८ ॥ चतुर्थं वृत्तमाह । दलेति दलाराणां यन्मानं बहिस्त्य क्वा हा- दशांशरूपं तन्मानं चतुर्थवृत्तं कुर्यात् दलाग्रकरणप्रकारमाह। तदिति । तदंतराले कृतदलाग् रवृत्तांतराले तन्मध्यसूत्रस्ययत्र मध्यसूत्रस्योभयतः बाह्यहस्तन समं ततो दिक्षु विदिक्षुपि दला- ग्राणि सुधीरालिखेदिति संबंधः तत्र प्रकारः । चतुर्थवृत्तांतराले यत्र मध्यसूत्रस्योभयतः संधिसूत्र- स्याग्रे सूत्रादिं निधाय मध्यवत्ततःदलाग्रवृत्तपत्रमध्यसूत्रसंपातपर्यंतं सूत्रद्दयं दद्यात् तत्र सूत्रप्रांत एकः पत्रस्य भॊहितीयो दलाग्रमध्यसूत्रसंपातस्पर्शीसूत्रद्दयाग्रभागच परस्पराभिमुखो यथा स्या- दित्येतत् अथं बाह्य हस्तेने त्युक्तं । ततः कार्णिकावृत्तं त्यत्का बाह्यस्थत्रीणि वृत्तानि पद्मपत्रमध्य- रेखाथ सर्व सम्यक् मार्जयेत् । यथा ष्टदलं पद्म दृष्टिमनोहर दृश्यते केसरप्रकारमाह । दलेति । क- र्णिकावृत्तस्य र्शीसंधिगतयत्रसीमासूत्रांतराले यत्र मध्यस त्रस्योभयतःएककस्मिन्पत्रे द्वौ द्वौ केसरी- कर्णिकावृत्तलग्नमूलो केसरवृत्तलग्नाग्रो अग्रे किंचित् स्थूलो परस्परसंमुखी कुर्यात् । उपस- हरति । एतदिति । यत्र कुत्रापि । पंकजंकुर्यादिति धाति । तत्रायं प्रकारो ज्ञेयः पीठं कुर्यादिति यदुक्त तत्पकारमाह पदानीति । पीठाथं स्थापितपंक्तौ एकैकं कोणकोष्टं तदुभयपार्श्ववर्तिकोष्टहयं च एवं च त्रीणिकोष्टानि पादा) मार्जयेत् । अवशिष्टैश्चतुर्भिः पदैः पीठगात्राणि कल्पयेत् । वी- - - ·. शारदातिलकम् । २१३ पदैखिभिरथैकेन शोभा स्युरपार्श्वयोः ॥ उपशोभास्युरेकेन त्रिभिः कोष्ठैरनंतरम् २१अव- शिष्ठैः पदैः षभिःकोणानां स्याच्चतुष्टयं ॥ रंजयेत्पंचभिर्वणमंडलं तन्मनोहरं ॥ १२२ ॥ पीतं हरिद्राचूर्ण स्यात्सितं तंडुलसंभवं ॥ कुसुंभचूर्णमरुणं कृष्णदग्धं पुलाकजं ॥ १२३ ॥ बिल्वादिपत्रदं श्याममित्युक्तं पंचवर्णकं ॥ अंगुलोत्सेधविस्ताराः सीमारेखाः सिताः शुभाः ॥ १२४ ॥ कणिकां पीतवर्णेन केसरा ण्यरुणेन च ॥ शुभवर्णेन पत्राणि तत्संधिः श्यामले- न च ॥ १२५ ॥ रजसा रंजयेन्मंत्री यद्वा पीतैव कर्णिका ॥ केसराः पीतवर्णाक्ताः अरु- णानि दलानि च ॥ १२६ ॥ संधयः कृष्णवर्णास्युः पीतेनाप्यसितेन वा ॥ रंजयेत्पीठग- भणि पादाः स्युररुणप्रभाः ॥ १२७॥ गात्राणि तस्य शुक्लानि वीथीषु च चतसृषु ॥ आ- व्यवं स्थापितपंक्तियस्यैकाकारण माननं कार्य ॥ १२० ॥ द्वाराण्याह। दिन्विति । द्वाराद्य- थं परितः स्थापितपंक्तियमध्ये चतुर्दिक्षुद्दारचतुष्टयार्थ प्रांतरपंक्तिस्थं मध्यसूत्रोभयपार्श्ववर्त्तिको- ष्टहवं तथा बाह्यपंक्तिस्थमध्यसूत्रपावर्तिकोष्टचतुष्टयं मार्जयेत् एवं चत्वारि द्वाराणि स्युः । शो- भा माह । पदैरिति । अतः पंक्ति स्थानिहारपार्श्वदयगतानि त्रीणि कोष्ठानि बाह्यपंक्तिम्यहारपा- खवयगतमेकैकं कोष्ठं मार्जयेत् । एवमष्टौ शोभा स्युः । उपशोभा इति । अतः पंक्तिम्थं शोभालग्न- मेकैकं कोष्टं त्रीणि बाह्यपंक्तिकोष्टानि मार्जयेत् । एवमष्टावुपशोभा स्युः अवशिष्टैरिति । उभयउप- शोभालग्नान्यतः पंक्तिस्थानि त्रीणि कोष्टानिबाह्यपंक्तिस्थानि च त्रीणि कोष्टानि माजयेत् । एवं चत्वारः कोणा स्युः ॥ १२२ ॥ मंडलरंजनाथं पंचवर्णानाह । रंजयेदिति कुमुंभेति । अन्यत्रारु- णांतरमुक्त । तया दोषारजः क्षारसंयुक्त रक्तमुच्यत इति । पुलाकजं तुझधान्यजं । पुलाकस्तुछ- धान्य स्यात् इति त्रिकांडो ॥ त प्रक्रिया यथा । तुझधान्यस्या ईदाहावसरे दुग्धादिना सिक्का ततो वस्त्रगालितं चूर्ण कुर्यात् । आदिशब्द नाप्तईरितपत्रादि । तदुक्तं प्रयोगमारे । श्याम ण्यामछदोदभूतं रजः प्रोक्तं स्वकर्म स्विति । श्यामशब्दोनावहरिद्वा गृह्यते । महाकपिलपंचरा घे तु । अश्यावश्यकतोक्ता । पोतं क्षितिस्तु विज्ञेया शुक्लमायः प्रकीर्तिता । तेजोवरक्तवर्ण स्यात् वायुः प्रकीर्तितः । आकाशं कृष्णवर्ण तु पंचमं तु महामुने । मिते धिदेवता रुद्रो रक्ते ब्रह्मा धिदेवता । पीतेधिदेवता विष्णुः कृष्णं चैवाच्यतः स्मृतः श्यामधिदेवता भागः समाख्यातो मया मघाशक ग्रहाय दोहं तिरक्त क्रू रगणोद्भवम् । क्वष्णं सर्वासुरोत्साहं नील वैनायकीं तथा । पैशां चीं राक्षसी चैव निहती हरित रजः । तस्माडोमे भिषेके च यारी चैव विशेषतः वर्तयन्मंडलं ते स्तु देवसंतुष्टिकारकमिति । तंत्रांतरे तु विशेषः । शक्तस्तुवांछेद्यदि सिद्धिमुग्रांतवर्णरत्नरिहमंडलानि पाभूषयेन्मौक्तिकपुष्यरागमाणिक्यनोलैहरितै व रत्नै रिति सीमा रेखा इति सर्वाः पूर्व श्वेतक मलमुक्ता रक्तकमलमाह यद्दे ति विष्णुशाक्तशैवदीक्षादौ तु व्यवछितविकल्पो जयः पीतैवेति हितीयपक्षेपि । पक्षांतरं समाप्य प्रक्कतमाह। पीतेनेति । स्वच्छया विकल्पोयम् । पीठगर्भाणी ति । कमल क्षेत्रकोणात् तत्र गर्भ एषामस्तीति गर्भकोणस्क्वानम् । अर्शादित्वादच् । ततो नपु सकता तस्येति । पीठस्य कल्पलतिकालेखनमुपदेशता ज्ञेयम् । बहिरिति मर्वबाह्यकतसीमारे खायाबाय त्यर्थः वसिष्ठसंहितायां तु विशेषः । पूर्व पीतं सितं देयं पश्चिमे प्युत्तरे तथा । रस्तं तुद ·११४ सटीकम्। लिखेत्कल्पलातका दलपुप्पफलान्विता ॥ १२८ ॥ वर्णैर्नानाविधैश्वित्रैः सर्वदृष्टिमनोहराः ।। द्वाराणि श्वेतवर्णानि शोभारक्ताः समीरिताः ॥ १२९ ।। उपशोमाः पीतवर्णाः कोणान्य- सितभांसि च ॥ तिस्रोरेखा बहिः कुर्यात्सितरक्तासितः क्रमात् ॥ १३० ॥ मंडलं सर्वतो भद्रमेतत्साधारणं मतं ॥ चतुरस्रां भुवं भित्वा दिग्भ्यो द्वादशधा सुधीः ॥ १३१ ॥ पात- येत्तत्र सूत्राणि कोष्ठानां दृश्यते शतं ॥ चतुश्चत्वारिं शदाढ्यं पश्चात्पत्रिंशतांबुजं ॥ १३२ ॥ कोष्ठैः प्रकल्पयेत्पीठं पंत्तयानैवात्र वीथिकाः ॥ द्वारशोभे यथा पूर्वमुपशोभा न दृश्यते ॥ १३३ ॥ अवशिष्टैः पदैः कुर्यात्पद्भिः कोणानि तंत्रवित्॥ विदध्यात्पूर्ववच्छेषमेवं वा मंड- लं शुभं ॥ १३४ ॥ चतुरस्र चतुः पष्टिपदान्यारचयेत्सुधीः ॥ पदैश्चतुर्भिः पद्मं स्यान्मध्ये तत्परितः : पुनः ॥ १३५ ॥ वीथीश्चतस्रः कुर्वीत मंडलांतावसानिकाः ॥ दिग्गतेषु चतुष्केषु पंकजानि समालिखेत् ॥ २३६ ॥ विदिग्गतचतुःष्कानि भित्वा षोडशधा सुधीः ॥ मार्ज- येत्स्वस्तिकाकारान् श्वेतपीतारुणासितैः ॥ १३७ ॥ रजोभिः पूरयेत्तानि स्वस्तिकानि शि- वादितः ॥ प्राक् प्रोक्तेनैव मार्गेण शेषमन्यत्समापयेत् ॥१३८ ॥ नवनाभमिदं प्रोक्तं मंडलं सर्वसिद्धिदं ॥ पंचाब्जे मंडलं प्रोक्तमेतत्स्वस्तिकजित ॥ १३९ ॥ दीक्षायांदेवपूजार्थ मं- क्षिण कष्ण पाटलं वन्हिसंस्थितं। नैर्ऋत्ये नीलवर्णं तु वायव्ये धूम्रवर्णकं । ईशे गौरं विनिर्दिष्ट अष्ट पत्रे ष्वयंक्रम इति ॥ १३१ ॥ मंडलांतरमाह चतुरस्रमिति । अत्र मत्स्योत्पादनप्रकारासंभवात् दि ग्भ्योहादशधेति उक्तिः तत्र चतुर्दिक्षु हादशधाभूमि विभज्य तत्र सूत्राणि पातयेदिति । तत्र प्रकारः पूर्ववत् षोडशकोष्टानि कृत्वा तेष्व के कोष्टं समांशेन त्रेधा विभज्य तत् चिह्नइये प्रागन' सूत्रदयं दद्यात् एतत्सूत्रदयसंपातोत्पन्न प्रतिकोष्टमत्स्यइंहेषु हे हे उदगग्रे सूत्रे सूत्र एव मुदग ग्रामष्टसूत्रीः पातयेत् । ततस्तत् मूत्रसंपातोत्पन्नकोष्टमत्स्यबहे प्रागग्रे एवं प्रागग्रांषट्सूत्रीं दद्या त् । एवमेकशतचतुश्चत्वारिंशत्कोष्टानि जायते । कोष्टैरिति । पूर्वत्रान्वे ति अंबुजमुक्त प्रकारेणे व पंक्तयांपीठं पूर्ववदेव ॥ १३६ ॥ अवशिष्ट रिति । तत्रैकं पदमंत: पंक्तिस्ठं पंचकोष्टानि बाह्यपं क्तिस्थानि । एवं षड्भिरित्यर्थः शेषमिति रंजनबाह्यरेखात्रयकरणादि॥१३७॥नवनाभमंडलमाह । चतुरस्रमिति ॥ तत्र पूर्ववत्चतुः षष्टिकोष्टानि कृत्वा तत्र मध्यचतुष्के पूर्ववत्पद्मम् । ततश्च तुर्दिक्षु अष्टाष्टकोष्टिकाचतस्रो वोथोः कुर्यात् । एवमष्टदिक्षु चतुःकोष्टाष्टकमवशिष्यते । तत् भि- त्वाषोडशधेति पूर्ववदेवमार्जयेत् इति । मार्जनप्रकारस्तु षोडशधेतिकोष्टेषु मध्यचतुष्कस्यैकैकं कोष्टं परस्परविरुदैककदिशिसंमाय॑तत् संलग्नबाह्यवीथ्याः कोणकोष्टादिकोष्टत्रयं तत् दिक्छ मेवमार्जयेत् एवमुपशोभाकारवत् चत्वारि कोष्टानि मार्जितानि स्वस्तिकाकाराणि संपदते । के चित्वन्यथामार्जनमाहुः मध्यचतुष्क पूर्वदिग्गतकोष्टहयं पूर्वदिशि संमाय॑ तल्लगू बाह्यवीथि स्थं दक्षिणदिक्पयंतं कोष्टयं मार्जयेत् । एवंक्षिणदिग्गतकोष्ट इयं दक्षिणदिशि संमाय॑ तल्लग बाह्यवीथिस्थ पश्चिमदिक्पयंतं कोष्टयं पश्चिमदिशिसमाळ तल्लग्न बाह्यवीथिस्छ उत्तरांसको ष्टयं मार्जयेत् ॥ पक्षद्वयमपिसांप्रदायिकमेव शिवादित ईशानादि वायव्यांतं शेषमिति । पद्मर जनादिवीथिषु कल्पलतालिखनरेखात्रयं च । स्वस्तिकवर्जमिति । स्वस्तिकचतुष्कं मार्जयेदि ।

·- - । शारदातिलकम् । त्यर्थः चतुष्टयमिति । एषां विषयउक्तः प्रयोगसारे । नवनाभमुक्का । कलशानां नवानां तु प्रोक्तमेत त्परं पदम् । तथा प्राक् प्रस्तुते सछाने पद्म संकल्प्य पूर्ववत् । वीथीस्तइञ्चसंयोज्य चतुष्टयचतु ष्टये । स्वस्तिकान्यालिखेदिक्षु कोणकोष्टानि मार्जयेत् । पंचानां कलशानां च पदस्यादेतदुत्तमम् । चतुरस्रोदितस्थाने तथापद्म समालिखेत् । कलशस्यैकदेवस्य प्रोक्तं साधारणं पदमिति ॥१४२॥ इति शारदातिलकटीकायां राघवभक्तायांतीयः पटलः ॥ ३ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ मंत्री यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः । क्रियाभिभूरिभिस्तस्य सिध्यंत्यन्येल्पसाधनात् । सम्यक्सि- ध्यैकमंत्रस्यानासाध्यमिह किं च न ॥ बहुमंत्रवत: पुस: काकथाहरिरेव स इत्यादिना ॥ महाक पिलपंचरात्रनारायणीययोः । अन्यत्रापि । पुस्तकाल्लिखितो मंत्रो येन सुदरिजप्यते । न तस्य जा यते सिदिर्हानिरेव पदे पद इति तथा न्यत्रापि विजानामनुपेतानां स्वकर्माध्ययनादिषु ॥ यथा धिकारो नास्तीह स्थाच्चोपनयनादनु । तथा वा दीक्षितानां च मंत्रदेवार्चनादिषु । नाधिकारी स्त्यतः कुर्यादात्मानं शिवसंस्कृतमिति नारयणीये च यदृछया श्रुतं मंत्र छलेनाप्य छलेन वा । प- चेक्षितं वा गाथावत् तज्जपेद्यद्यनर्थकृत् इतितत्रैव । प्रविश्य विधिवद्दीधामभिषेकावसानिकाम् । श्रुत्वा तंत्र गुरोर्लब्ध साधयेदीसितं मनुमिति अन्यत्रापि गुरुमुख्याः क्रियाः सर्वाभुक्तिमुक्तिफल प्रदाः तस्मात्सेव्यो गुरुर्नित्य मुक्तार्थं सुसमाहितः । गुर्वनुक्ता:कियाः सर्वाः निष्फला स्युर्यतो ध्रुव मिति । अन्यत्रापि ।जपो देवार्चनविधिः कार्यो दीक्षान्वितैर्नरैः । नास्ति पापं यतस्तेषां सूतकं वायतात्मना मित्यादिना दोक्षाग्रहीतमंत्रफल स्योक्तत्वात् । तां विना प्रविधिप्राप्त भ्य स्तभ्यः फलं नसिध्यति इत्यवश्य वक्तव्य दीक्षां वक्तु प्रतिजानीते । अथेति अथ मंडल कथनानंतरं मंत्राणां दीक्षां प्रवक्ष्यामि हितकाम्यया । पूर्वप्र कृतशिष्याणामिति शेषः । यद्दा वैदिकजनानामिति शेषः अयमेव सांप्रदायिकः पाठः एतेन सर्वसामान्यरूपामंत्रदीक्षाच्यते इत्युक्तम् । तदुक्त मीशानशिवे न । सा तु मंत्रशिवशक्तिविष्णुभेदाच्चतुर्विधा । सामान्यभूता खलु मां त्रिकी स्यात् दीक्षास्मृता मं- वगणेषु तहत् । वर्णेषु चापिहिजपूर्वकेषु स्याच्छ वशाक्तेष्वपि वैष्णवेष्विति । प्रयोगसारेपि । मंत्रमार्गा नुसारेण साक्षात्कवेष्ट देवताम् । गुरुयोद्घोषयेच्छिष्य मंत्रदीक्षेति सोच्यत इति । षडन्वयमहार- बेपि । त्रिविधा सा भवेदीक्षा प्रथमा आणवी परा। शाक्तेपी शांभवी चान्या सद्योमुक्ति विधायिनी। । मंत्रार्चनासनस्थानध्यानोपायादिभिः कृता । दीक्षासात्वाणवी प्रोक्ता यथाशास्त्रोक्तरूपिणी सिद्धा स्वशक्तिमालोक्य तया केवलया शिशोः निरुपायं कृतादीक्षा शालपि परिकीर्तिता । अभिसंधिं विना चार्यशिष्ययोरुभयोरपि । देशिकानुग्रहेणेव शिवताव्यक्ति कारिणी । अत एव ग्रं- थवत्भैरवीपटले वक्षाति दीक्षांप्राप्येति तत्र शक्तिदीक्षां प्राप्य त्यर्थः तथा द्वादशाक्षरे दीक्षितो विजितेंद्रिय इति । तत्र वैष्णवमार्गेण दीक्षित इत्यर्थः तथा शैवपंचाक्षरेपि दीक्षितः शैववर्मने ति । तत्र शक्तिविष्णुशिवदीक्षास्तत्तत्तंत्रे ज्ञेयाः मंत्रिणामिति पाठे मंत्रिणां हितकाम्यया दी- क्षां प्रवक्षयामि उत्तराई सर्वमंत्रफलामिति । मंत्रशब्दस्योच्चारितत्वात् अत्र मंत्राणामिति संबध्य ते इति वदंति । परं तु मुख्यमंत्रपदस्यैव संबंधाभावात् । यदपि मंत्रपदं तदपित्तिगर्भितमि- ति न समंजस: पाठः प्राचार्या अपि । अथ प्रवक्षेत्र विधिवन्मनूनां दीक्षाविधानं जगतो हिता येति । वायवीयसंहितायां । शांभवी चैव शाक्ती च मांत्रीचैव शिवागमे । दीक्षापदिश्यते वेधा । ।

·- ॥ सटीकम्। शिवेन परमात्मना । गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात् संभाषणादपि सद्यः संज्ञाभवेन तोर्दीक्षा सा शांभवी मता । शातीज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्यतु । गुरुणा योगमार्गेण कियते ज्ञान चक्षुषा । मांत्री क्रियावती दीक्षा कुभमंडलपूर्विकेति । यतो यस्मात् कारणात् यया दीक्ष या विना सर्वे च ते मंत्रा व तेषां यत् फलं तन्त्र लभ्यते नप्राप्यते एतेनैतदुक्तं यःकश्च न मंत्री दीक्षय व शिष्यं णगुरुभ्यो ग्राह्य अन्यस्य फलदायकत्वनियमाभावात् । किं च शिवादिदीक्षया तत्तन्मंत्राणा मेव फलदायकत्वं । अनया तु सर्वमंत्राणां । अयं च सर्व च तन्मंत्रफलमिति फलविशेषणत्वेनापि व्याख्येयं । तेनोपदेशादिमात्रेण सकलंफलं न प्राप्यते। अनया तु सर्वमपीत्यर्थः । उपदेशस्यापि तंत्रांतरे विहितत्वादिति । मंत्रशब्दव्युत्पत्तिरुक्ता पिंगलामते । मन विश्वविज्ञानं खाणंसंसारबध- मात् । यतः करोति संसिद्धो मंत्र इत्युच्यते तत इति । रुद्रयामले च मननात्राणनाच्चैव मद्रपस्या- वबोधनात् । मंत्र इत्युच्यते सम्यक् मदधिष्ठानतः प्रिये इति अन्यत्रापि । गुप्तोपदेशतो मंत्रो मनना- त्राणनादपीति ॥ १ ॥ दीक्षाशब्दव्युत्यत्तिमाह ज्ञानमिति । दद्यात् क्षयमित्यनयोराद्यर्णमादायेयं निरुक्तिः अप्यक्षरसाम्यानि यादिति यास्कोक्त । यदुक्त । ददातियस्मादिहदिव्यभावं मायामले क- र्म च संक्षिणोति । फलं च तुर्वर्गभवं च यस्मातस्मात्तुदीक्षेत्यभिधानमस्या इति। प्रयोगसारेपि । दीयते ज्ञानसद्भाव क्षीयते पापसंचयः। तेनदीक्षेति सान्जेया पाशच्छेदक्षयात् क्रियेति । अत्र दीक्षा- यामेव तंत्रेण नित्यपूजाया अपि वक्षामाणत्वात् । देशिक इत्यनेन सूचितं सानात्पूर्व नित्यकत्यं- किं चिदुच्यते ब्राह्म मुहत्तै उत्थायस्म त्युक्तविधानेन शौचादिकं देहशुद्धिं च विधाय रात्रिवासः परि- त्यज्य वासोतरं परिधाय मंत्रस्नानं कृत्वा देवगृहमागत्य संमार्जनोपलेपनादिकं कृत्वा देवस्य नि- आल्यमपसार्यपूर्वदिनावशिष्टपत्रादिनाऽभ्यर्य नमस्कुर्यात् । अन्यथा दोषदर्शनात् । यदाहुः सृषा- क्रांतः पशुब छः कन्यका च रजस्खला। देवता च सनिर्माल्या हंति पुण्यं पुराकतं इति । यदुक्तं मंत्र प्रकाशे । स्मृत्युक्त न विधा नेन सम्यक्शोचं विधाय च । प्रक्षाल्यपादावाचम्य कृत्वान्यासयतात्मवा न्जलिंप्रविश्य देवतास थानं निर्माल्यमपवष्य चादद्यात्पुष्पां। विद्वान् अर्घ्यपाद्ये तथैव च।मुखप्रक्षाल नं दद्यात् दद्यादै दंतधावनं । दद्यादाचमनीयं च दद्यादासोमलं शुभमिति । ततो यथोक्तासने उप विश्य गुरून् मूट्टि ध्यायेत् ॥ प्रात: शिरसि शुक्लब्जे दिनेत्रं विभुजं गुरुम् । प्रसन्नवदनं शांतं स्म- रेत्तबामपूर्वकम् । अहं देवोनचान्योस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् । सच्चिदानंदरूपोहं नित्यमुक्तस्व- भाववानिति । गुरुदेवतात्मनामैक्यं भावयित्वाप्रार्थयेत् । त्रैलोक्यचैतन्यमया दिदेव श्रीनाथविष्णो भवदान्जयैव । प्रातः समुत्थाय तवप्रियार्थ संसारयात्रा मनुवर्त्तयिष्ये । जानामि धर्म न च मे प्रव- त्तिर्जामाम्यधर्म न च मे निवृत्तिः । केनापि देवेन हृदिस्थितेन यथा नि युक्तोस्मि तथा करोमि इति । अत्र श्रीनाथविष्णो इति शिवादावूहः कार्यः चंडीशशंभो इत्यादि । ततो देवतागुणनामा दिकीर्तयन् सानार्थ नद्यादौ गच्छेत् ॥ नानादिकोपदेशोऽनुक्रमकथनाय । यतथाशुचिवस्त्रमनात मनलंब पुरुषं देवतानाधितिष्ठंति इति । अनेन मज्जननसाने अशक्तः मानांतरमपि कुर्यादि- त्युक्तां भवति । यदाहुः । भूत्यावागोरजोभिर्भवति विपदितत्क वलपिमंत्ररिति । अथ च विधिव तमात्वा पूर्वाहिकोः क्रियाः कत्वेति मंत्रसानं मंत्रसंध्यां मंत्रतर्पणं च कर्त्तव्यमिति सूचितम् । अ- थ सानं प्रवक्ष्यामि सर्वपापहरं शुभम् । यत्कृत्वा साधकः सम्यक् सर्वकर्माईको भवेत् इत्यादि- ।

·- - ॥ शारदासिलकम् । ११० मा महाकपिलपंचरात्रे । वसिष्ठसंहितायामपि । कृत्वादौवैदिक मानं ततस्ताविकमाचरेत् । इत्यादिना च मंत्रसानादिविधिरुतः तत्र मंत्रमानं हिविधम् । प्रांतरं बाह्य च तत्र वैष्णवसान मातरमुक्तं वसिष्ठसंहितायां । अनतादित्यसंकाशं वासुदेवं चतुर्भुजम् । शंखचक्रगदापद्ममुकुटं वन मालिनम् । तत्पादोदकजां धारां निपतंती स्वमूईनि । चिंतयेदृह्मरंध्रेण प्रविशंती स्वकां तनुम् । यावसंचालयेत्सर्वमंत हमतं मलम् । तत् क्षणाहिरजामंत्री जायते स्फटिकोपमः । इदं सानं वरं मंत्रात्महस्रमधिकं स्मृतं मिति । शतमाभ्यंतर मानमुक्तम् । श्रीपंचमीमते । मानप्रकारो हिवि- घो बाह्याभ्यंतरभेदतः । प्रांतर सानमत्यंतरहस्यमपि सादरात् । कथयामि भवध्वस्त्यै चतुर्वर्गा तयपि च । संवित्त्रयमनुस्मृत्य चरणत्रयमध्यतः । सर्वतः सच्चिदानंद प्रवाहं भावगोचरम् । वि- मुक्ति साधनं पुंसां स्मरणादेव योगिनां । तेनाल्पावितमात्मानं भावयेद्भवशांतये । एवमाभ्यंतर मानमिति शैवागमे आभ्यंतरं सानमुक्त । मनसा मूलमंत्रण प्राणायामपुरः सरम् । कुर्वीत मानस मा नं सर्वत्र विहितं च तदिति । बाघप्रकारस्तूयते स्वशाखोक्तविधिना सात्वा प्राणायामपुरः सरमंगे षडंगानि विन्यस्य । ब्रह्मांडोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानितेरवे । तेन सत्येन मे देव तीर्थं देहि दि- वाकर ॥ गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरखति । नर्मदे सिंधु कावेरि जलेस्मिन् मंन्निधिं कुरु । पावाहयामि त्वां देवि स्नार्थमिह सुदरि । एहि गंगे नमस्तुभ्यं सर्वतीर्थसमन्विते इति । मंत्र रंकुशमुद्रयाऽऽदित्यमंडलात्तीर्थमाकष्य आवाह्य वमित्यंभसि नियोज्य सोमसूर्याग्निमंडलानि तत्र संचित्य वमित्यमृतबीजेन द्वादशधाभिमंत्रा कवचेनावगुंठ्यअखेण संरक्ष्यमूलमंत्रेणैकादशवारमभि मंत्र आधारः सर्वरूपस्य विष्णोरतुल्यतेजसः तद् पाय ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहं इत्युपस्था य निमजेत् । अनेनोपस्थाय तीथं निमज्जत् । चिंतयन्हरिमिति। मंत्रतंत्रप्रकाशउक्तस्तत्र मू लमंत्रं देवताकृतिं च संचिंत्योन्मज्य मूलमंत्रेण सप्तकृत्वो हादशवत्वो वा शंखमुद्रया कलशमुद्र- या वात्मानमभिषिय । सिसृक्षोर्निखिल विश्वं मुहुः शुक्र प्रजापते । मातरः सर्वभूतानामापोदे व्यः पुनंतु माम् । तारवारुणबीजेन पुटितत्वेन मुच्चरेत् । अलक्ष्मी मलरूपायां सर्वभूतेषु संस्थि- ताम् । क्षालयंति निज स्पर्शादापोनित्यं पुनंतु मामिति मंत्राभ्यांचाभिषिच्य । यन्म केशेषु दीर्भा- ग्यं सोमंते यच्च मूईनि । ललाटे कर्णयोरक्षणोरापस्तघ्नंतुवोनमः । संततिः क्षितिरास्तिक्यमापस्त घंतु वो नमः । आयुरारोग्य मैखयं विद्या भवतु वो नम इत्यभिषिचेदिति । बाह्यं मंत्रमानम् । अभिषिचेदथात्मानं वरुणैर्मूलविद्ययेति । मंत्रतंत्रप्रकाशउक्तः । तदुक्तम् । विहितावश्यकः शौच माचाम दंतधावन । मुखप्रक्षालनादीनि कत्वा मानं समाचरेत् । हृन्मुद्रां कुशमुद्राभ्यां तीर्थमा कथ मंडलात् । पावाह्यांभमि संयोज्य सोमसूर्याग्रिमंडलम् । संचित्य मंत्री तन्मध्ये निमज्जे त्सुसमाहितः । मूलमंत्र समावर्त्य मनसो ल्लिख्य चाकतिम् । उत्थायाचम्यतत् पथात्षडंगन्या ससंयुतः । प्रात्मानं मूलमंत्रेण मुद्रयाअंकुशाख्यया सप्तकत्वाभिषिच्याथ मनुना मंत्रितै लैरिति । वसिष्ठसंहितायामपि । विन्यस्यांगे षडंगानि प्राणायामपुरःसरम् । श्रीसूर्यमंडलात्तीर्थमा कृष्यां कुशमुद्रया । वमित्यनेन चाप्लाष्य कवचेनावगुंठयेत् । संरक्षयास्त्रण मूलेन मंत्रयेद्रससंख्यया । निमज्य तस्मिन् श्रीदेवं ध्यायेच्छुक्तया जपन्मनुम् । उन्मज्य कुंभमुो चबवा मायात् हिषट ततः । शालग्रामशिलातोयं तुलसीगंधमिश्रितम् । कत्वा शंखे भ्रामयन् त्रिः प्रक्षिपेनिजमूर्य- - ।

·- - ११८ सटीकम् । नि। शालग्रामशिलातोयमपीत्वा यस्तु मस्तके । प्रक्षेपर्णा प्रकुरुते ब्रह्महा स निगद्यते । विष्णुपा दोदकात्पूर्वं विप्रपादोदकं पिबेत् । विरुद्धमाचरन्मोहात् प्रात्महा स निगद्यते । पृथिव्यां या नि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे। ससागराणि तीर्थानि पाद विप्रस्य दक्षिणे । ततः संक्षेपतो दे वान् मनुष्यांस्तर्पयेत् पितॄन् । पीडपित्वाबरं चोरु प्रक्षाल्याचम्य यत्नतः । धारयेहाससी शुद्धे परि धानोत्तरीयके । अक्विन्ने सदशे शुक्ले आचमेत्यीठसंस्थितः । ऊईपुंड्र त्रिपुंड्र वा कृत्वा संध्यां समाच रेत् इति । अंकुशकंभशंखमुद्रालक्षणानि यथा । दक्षमुष्टिग्रहीतस्य वाममुष्टेस्तु मध्यमाम् । प्रसा र्य तर्जन्याकुचेत्सयमंकुशमुद्रिका ॥ १ ॥ दक्षांगुष्ठे परांगुष्ठं क्षिप्ता हस्तहयेन तु। सावकाशं त्वेक मुष्टिं कुर्यात्कुभस्यमुद्रिकाम् ॥ १ ॥ वामांगुष्ठं तु संगृह्य दक्षिणेन तु मुष्टिना । कत्वोत्तानं तथा मुष्टिमंगुष्ठं तु प्रसारयेत् । वामांगुल्यस्तथा शिष्टा: संयुक्ताः सुप्रसारिताः । दक्षिणांगुष्टस'स्पृष्टा मु- द्रा शंखस्य चोदिते ति । तत्र वैष्णवतिलके विशेषः । ललाटे तु गदा कार्या मूर्ध्नि चापशरं तथा । नंदकं चैवहृन्मध्ये शंखचक्र भुजहये । शंखचक्रांकितोविप्रः स्मशाने मियते यदि । प्रयागे या गतिः प्रोक्ता सा गतिस्तस्य नारदेति । शैवैस्तूर्ध्व पुंड्र धारणानंतरमेव भस्मना त्रिपुंड्रधारणमपि कार्य । यतोदिजानामूर्ध्वपुंड्रस्यावश्यकत्व तदुक्त ब्रह्मांडपुराणे । ऊर्ध्व पुड्रमृजु सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यने । स चांडालोपि शुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः । अशुचिश्चाप्यनाचारो मनसा पापमाचरन् । शुचिरेवभवेनियमूर्ध्व पुड्रांकितो नरः । मप्रियार्थं शुभार्थं वा रक्षार्थ चतुरानन। मद्भक्तो धारये वित्य मूईपुंड्रमतंद्रितइति । तत्र त्रिपुड्रधारणविधानं यथा । भस्माग्निहोत्रस भूतमानये च्छोधि तं बुधः । यहा धरामसंस्पृष्टं सव्येनानीय गोमयम् । वामेन पात्रे सशोष्य अघोरण विनिई हेत् । तत्पुरुषेण समुद्धृत्येशानेन विशोधयेत् । इत्य तु सस्कृत भस्म अग्निरित्यादिमंत्रतः । विमृजयां मानि सस्य श्य पुनरादाय मंत्रतः । तस्मादब्रह्मेति यजुषा मंत्रयेद् ट्रसख्यया । प्रणवाद्यैश्चतुर्थी हृदंतैस्ताद्योसवेशकैः । पंचवर्णाक्षराद्यैश्च भालांसोदरहत्स च । त्रिपुधारणं कुर्यान्मूटि पंचाक्षरेण च । त्रिपुंड्र धारयन्मंत्री साक्षाच्छिव इवापरइति । मंत्रास्तु । अगिरिति भस्म वायुरिति भप्तम स्थलमिति भस म व्योमेति भस्म सर्व हवा इदं भस्म मन एतानि चढूंषि । त स माइतमेतत्पाशुपतं यत् भस मनांगानि सस्पृशेत् । तस्माद्ब्रह्मतदेतत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षा य । यजुषा पंचाक्षरेणेत्यर्थः । प्रकारांतरेण वा ललाटे ब्रह्मविज्ञेयं हृदये हव्यनाहनः । नाभौ स्कदोगले पूषा रुद्रो दक्षिणबाहुके । आदित्यो बाहुमध्ये च शशी च मणिबंधके । वामदेवो वामबाही बाहुमध्ये प्रभंजन: । मणिबंधेच वसवः पृष्टदेशे हरः स मृतः । शंभुः ककुदि सप्रोक्त: परमात्मा शिरः स मृत इति । वायवीयसहितायाममंत्रमेव त्रिपुंड्रधारणमुक्तम् । पुनर्व्यस्तक रो मंत्री त्रिपुडं भस मना लिखेत् इति । भस मग्रहणमपि तत्रैवोक्तम् । शिवागर्भस्मसंग्राह्य मग्रिहोत्रोद्भवं तु वा । वैवायाग्न गवं वापि पक्व शुचि सुगंधि च । कपिलायाः शकच्छस्तं गृही तं गगने पतत्। नक्लिन्नं नातिकठिनं नदुर्गधि नचोषितम् । उपर्यधः परित्यज्य गृहणीयात्पति तं यदि । पिंडीकृत्य शिवागौतु तक्षिपेन्मूलमंत्रत: । अपक्वमतिपक्वच सत्याज्यं भसितं सि- तम् । आदाय वासससालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत् । भस्मस ग्रहणं कुर्याद्देवेनुहासिते स- ति । उहासने कृते यस्माच्चडभस्म प्रजायत इति । ततः खशाखोक्तस'ध्यां कत्वा मंत्रसंध्यां कु ·शारदासिलकम् । र्यात् । तद्यथा प्राणायामनयं कृत्वा तीर्थजलं दक्षहस्ते गृहीत्वा मूलमंत्रण निःस'जप्य तन मूले न बिराचम्य पुनस्तीर्थजलं दक्षहस्त न सव्यहस्त निधाय मूलेन त्रिधाभिमंत्रा तहलिनोदकबिंदु भिः सप्तधा मूलेनात्मानं समाय॑ अविशिष्टं जलं दक्षहस्ते गृहीत्वा नामिका समीपं नीत्वा इड या देहांतरावष्य क्षालितैः पापस चयैः कृष्णवणं तदुदकं दक्षनाड्या विरचितम् । ध्यात्वा पुरक पितवचशिलायामस्त्रमंत्रण प्रक्षिपेदिदमघमर्षणम् । पुनरंजलिना जलमादाय सूर्यमंडलस्थाय देवायाध्य कल्पयामिइति तत्तगायत्रवामूलेन वा विरयं दत्वा सूर्य मंडल स्थ देवं ध्यायन् मूलमंत्रे णोपस्थाय तत्तन्मंत्रगायत्री मूलमंत्र वाष्टाविंशतिवारं जपेत् । ततो मूलमंत्रमुच्चार्य देवं तर्पया मि इति अष्टाविंशति वारं तर्पयित्वा सूर्यमंडले देवतां संचिंत्य मूर्यायाध्यं दत्वा सहारमुद्रया तीथं विसृज्य सूर्यादिकं नमस्कृत्य देवतास्तुति पठन् यागमंडपं गच्छेदिति । तदुत मात्र प्रकाश । क त्वा सध्यां जपन् स्तोत्रं याया? यागमंदिरमिति । तथा उक्त नैव विधानेन कृत्वा मानं तु तांत्रि कम् । वैदिकी तांत्रिकी संध्यां कृत्वा तर्पणमेवच । जपनस्तोत्राणि नामानि यायाई वनिकेतन मिति । मौनीत्यनेनान्यजनस'भाषानिषेधः । सहारमुद्रालक्षणं यथा । अधोमुखे वामहस्ते ऊ स्यं दक्षहस्तकं । क्षिप्त्वांगुलोरंगुलिभिः सयोज्य परिवर्तयेत् । प्रोक्तास हार मुटे यमर्पण तु प्रश स्यत इति । तदुक्तंमहाकपिलपंचरात्रे । उपविश्य शुचौ देशे प्राणायामत्रय क्रमात् । परतत्वेनकत्वा- वै देहे कुर्वीत मार्जनानासामाश्लिष्य तोयेनततस्तेना घमर्षण।समस्तेन ममुद्दिष्टमय पापहरं शुभाउ- पस्थानंततःकुर्यात्पश्चात्तत्वेन मंत्रवित् । स्मृ त्वा ज्योतिर्मयं विष्णु मंडलस्थ महात्मकं । जपन्पश्चात्प्र- कुर्वीत मूलमंत्रण साधकः । गयत्रयावाथ वैष्णव्या प्रसवाद्यन्तकद्दयं । उपविश्य शुचौ देशे ततस्तर्पण- माचरेत् । विष्णुाद्या देवतास्तत्र पितॄथमनुजानथ । तमेयेत्तत्प्रयत्न न नतस्ती) क्षमापयेत् । मू- लमंत्र जपन्गच्छेत्यावत्प्रानोति वै गृहं । प्राप्य हस्ती च पादौ च प्रक्षाल्याचम्य यत्नतः । यागमंडपमा- साद्य विशेत् कत्वा प्रदक्षिणमिति । अन्यत्रापि । पुनराचम्य विन्यस्य षडंगमपि पूर्ववत् । वामह- स्ते जलं गृह्य गलितोदकबिंदुभिः । सप्तधा प्रोक्षणं कृत्वा मूर्डि मंत्रं समुच्चरन् । अवशिष्टोदकं द- क्षहस्ते संग्टह्य बुद्धिमान् इडयाकृष्यदेहांतः क्षालितैः पापसंचयैः । कृष्णवणं तदुदकं दक्षनाया वि- रेचितं । दक्षहस्तेथ तन्मत्री पापरूपं विचिंत्य च । पुरतोवज्रपाषाणे प्रक्षिपेदस्त्रमंत्रतः । दिनेशा- योत्क्षिपत्तिष्ठन् वारिणाचांजलित्रयं । अष्टोत्तरशतात्या गायत्री प्रजपेत्स धी: । रविमंडलगं देवं प्रणिपत्य क्षमापयेत् । संहारमुद्रया तीर्थमुद्दास्याचम्य वाग्यत: । एवं संध्यां समाप्याथ न्यासकर्मस- मारभेत् । शैवागमेतु । ततः शिवात्मकमंत्रैः कृत्वा तीथं शिवात्मकं । मार्जनं संहितामंत्रैस्तत्तोयेन समाचरेत् । वामपाणिपतत्तोययोजनं सध्यपाणिना । उत्तमांगे क्रमान्ममार्जनं समुदाहृतं । नी. त्वा तदुपनामा दक्षपाणिपुटे स्थितं । बोधरूपं सितं तोयं वामयाकष्य कुभयेत् । तत्यापंकज्ज- लाभासं पिंगयारेच्यद क्षयाक्षिपेत्। वज्रशिलायां यत् तत् भवेदघमर्षणं । स्वाहांतशिवमंत्रेण कुशपुष्या- क्षतान्वितं । शिवायाघांजलिंदत्वागायत्री शक्तितो जपेत् । समाचम्य विधानन अंजलेनार्घ्यमुद्धरेत् । रक्तपुष्पादितोयेन मूलमंत्रेण भानव इति । वायवीयसंहितायामपि । आचरेद्रह्मयज्ञात कृत्वा देवा- दितर्पणं। मंडलस्थं महादेवंध्यात्वाभ्यर्य यथाविधि । दद्यादयं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिण इति शिवसंहितायांतु । व्योम यापोति यो मंत्रः पंचब्रह्माणियानि च । ये मंत्राः शिवगायत्रयो रुद्र चे - । - ·- १२० सटोकम् । डलानां चतुफ़्यम्। सर्वतंत्रानुसारेण प्रोक्तं सर्वसमृद्धिदम् ॥ १४०॥ इति श्री शारदाविल- के तृतीयः पलटः॥३॥अथ दीक्षांप्रवक्ष्यामि मंत्रिणां हितकाम्यया ।विना तया नलभ्येत सर्वमंत्रफलं यतः ॥ १ ॥ दिव्यं ज्ञानं यतो दद्यात्कुर्यात्पापस्य संक्षयः ॥ तस्मादिति च संप्रोक्तादेशिकैस्तंत्रवेदिभिः ॥ २॥ चतुर्विधा सा संदिष्टा क्रियावत्यादि भेदतः ॥ क्रिया- वती वर्णमयी कलात्मा वेधमय्यपि ॥ ३ ॥ ताः क्रमेणैव कथ्यते तंत्रस्मिन्संपदावहाः ।। देशिकोविधिवत्स्नाखा कृत्वा पौर्वाहिकीः क्रियाः ॥४॥ पायादलंकृतो मौनी यागार्थ यागमंडपं ॥ आचम्यविधिना तत्र सामान्यार्घ विधाय च ॥ ५ ॥ द्वारमत्रांबुभिः ति यथाक्रमं । सर्वपापापहा प्रोक्ताविद्येयं शिव संहिता इति । अमीमूमाघतो व्योम व्यापिने च प्रकोर्तयेत् । प्रणवाद्यंतरडोयं व्योमव्यापी प्रकीर्तित इति । अयं सामान्य विधिः । मंत्रविशेषे । प्रा- चमनादी मंत्रविशेषास्तत्तत्कल्पोता अनुसंधेयाः इयं च संध्या त्रिकालं कार्या । यदगस्तिसंहिता- यां । रामात्मानं गुरु ध्यात्वा रामसंध्यामथाचरेत् । सायंप्रातच मध्याह्न इति । शैवागमपि । प्रात- मध्याइतायाते संध्यां कुर्याच्च मंत्रवित् इति ॥ ४ ॥ पाचम्येति । तत्र यागमंडपबाह्यदेशे । महाक- पिलपंचरात्रे तथोक्तेः । विधिनेति स्म त्युक्तविधिना वैष्णवादिविधिना च । यदाहुः । प्राग्वत्रोचोदङ्- मुखःसूपवीती बध्वा चूडां जानुमध्यस्थबाहुः। तोयं चेक्षन्पविष्टोथमौनी स्यादामहस्व कधाराच मिथन् । अदुष्टरसगंधाद्यैरकीटाफेनबुबुदैः । अनुष्णैरंबुभिः शुबैराचामेदपि वीक्षितैः । हत्कठास्य- गताः पुनंति विबुधानाथो दिजादीन् क्रमात् त्रिः पीतापृषलस्त्रियावपि सतत् कुडानुलोमादि- कान् । आचम्य त्रिरपस्त्रिवेद पुरुषाः प्रोणंति निर्माष्टिं यत् हिःसाष्टार्वषडंगयज्ञपुरुषाः प्रीतस्युर- गुष्ठतः।प्रोणात्यर्कमनामिकानयनयोःस्पर्शात्।तथांगुष्ठयुक्सांगुष्ठात्वथतर्जनीसममिता घ्राणहये मारुतं। अंगुष्ठेन कनिष्ठिका श्रवणयोराशाश्वनाभेर्वसून् प्रात्मानं तु हृदंसयोगिरमृषीन् मूई: समस्तांगुलै- रिति । यहा वैष्णवाचमनं तथा । केशवाद्यैत्रिभिः पीत्वा हाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ । हाभ्यामोष्ठौ तु सं- मृज्येत् दाभ्यांमृज्यान्मुखं तथा । एकेन हस्तं प्रक्षास्य पादावपि तथैकतः। संप्रोक्ष्य केन मूर्धानं ततः संकर्षणादिभिः। आस्यनासाक्षिकर्णाश्च नाभ्यूरुः कं भुजोस्पृशेत् । एवमाचमनं कृत्वा साक्षा- बारायणोभवेत् । केशवाद्याः पुराप्रोक्ता वक्षेत्र संकर्षणादिकान् । संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्चानिरु- छकः । पुरुषोत्तमाधोक्षजश्चनृसिंहश्च तथाच्युतः । जनाई नोपेंद्रहरिविष्णवोहादशैवतेइति । शाक्रमा- चमनं पिंगलामते । आचम्य चात्मतत्वाद्यै प्रणवाद्यैः स्वधांतिमैः । मंस्त्र धा ततो व नासाक्षियो वनाभिहत्।मस्तकांसानं स्प शेढुक्तां हृदाश्रोत्राभिवंदन। आत्मविद्याशिवास्तत्वा प्रणवो वाग्भवं म- तमिति । शंवागमेतुसंवोक्षाविपिबेदंबुब्रह्मतीर्थन शंवरः। स्वधांतरात्मतत्वाद्यरात्मविद्याशिवात्मकं । क्रमात्तत्व त्रयं विद्यात् हाइड्रंशंवरा:क्रमात्इति।सामान्यायं विधायचेति बहिरेव च।सामान्यार्थ्यउ- तो मंत्रमुक्तावल्यां । पात्रमस्र ण संशोध्य हृन्मंत्रेणाभिपूरयेत् । तीर्थमावाय गंधादीन् निक्षिपेत् प्रणवेन तु।धेनुमुद्रा दर्शये च सामान्याय उदाहृत इति । अत्र प्रणवशब्देन यथायथं पंचप्रणवामा- मपि ग्रहणं जेयं तत्रप्रकारः । साधारं पात्रं हा राभिमुखं संस्थाप्य छः हाराध्यं साधयामि इति। कृत्वा श्लोकोत क्रमोनुसंधेयः ॥ ५ ॥ वारमिति । अस्त्रमंत्रमुच्चार्य सामान्याय॑जलेन हारं प्रोक्षयेत् ।

·१२१ शारदातिलकम् । मोक्ष्य द्वारपूजा समाचरेत् ॥ ऊोदुंबरके विघ्नं महालक्ष्मी सरस्वती ॥ ६॥ ततो दक्षि- णशाखायां विघ्नं क्षेत्रे शमं ततः ॥ तयोः पार्श्वगते गंगायमुने पुष्पवारिभिः ॥ ७ ॥ देह- ल्यामर्चयेदत्रं प्रतिद्वारमिति कूमात् ॥ अनं तरं देशिकेंद्रोदिव्यदृष्टयवलोकनात् ॥ ८ ॥ दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नानस्वाद्भि श्चांतरिक्षगान् । पाणिघातैस्त्रिभि मानिति विघ्नान्निवार- येत् ॥ ९ ॥ किंचित्स्पृशन्वामशाखां देहली लंघयेद्गुरुः । अंग संकोचयन्नंतः प्रविशेद्दक्षिणां घ्रिणा ॥ १० ॥ नैर्ऋत्यां दिशि वास्त्वीशान् ब्रह्माणं चसमर्चयेत् ॥ पंचगव्याघतोयाभ्यां प्रोक्षयेद्यागमंडपं ॥ ११ ॥ चतुष्यथान्तं तच्छद्धिं विदध्याद्वीक्षणादिना ॥ वक्षिणं मूलमंत्रे- ण शरेण प्रोक्षणं मतं ॥ १२ ॥ तेनैवताडनं दभैवर्मणाम्युक्षण मतं॥चंदनागरुकपूरैधूपयेदंत- सामान्यायमग्रे वक्षाति । अत्र सर्वत्राग्रेपि अस्त्रादिप्रस्तुतदेयमंत्रास्त्रांत अस्त्राय फटइति । सामान्या- स्त्र'योजयेत् एवंसवागमंत्रेषु केचनास्त्रादिषु फट्काराद्याः। केवलजातीराहुः । हारपूजामवाह । अर्केति । हारशाखोपरितनतिर्यकाष्ठमूोदुबरकं देहल्यामुदु'बरशाखाभिधेया प्रवर्तते। साप्यूर्ध्व- स्वदेहलीचेति । साम्यात्तत्र लक्षणयोदंबरशब्दप्रयोगः तत्र मध्ये महालक्ष्मीमिति । द्दारश्रियं पुष्प- वारिभिः अर्घ्यजलपुष्य : प्रपूजयेत् इति संबंधः । तदुक्तं । ऊईहारश्रियंचेष्ट्रेति । अन्यत्रापि । हारथि यै तहक्षवामयोः विघ्नं सरस्वतींचेति । तत ऊई स्थकोणहये दक्षिणादिविघ्नं सरस्वती पूजयेत्॥६॥ दक्षिणशाखायामिति । दक्षिणशाखाधः अत्र केचन दुर्गापूजामाहुः । अन्यत इति। वामशाखाधः क्षेत्रेशमिति संबंधः । तदुक्त । कोणेषु विघ्न दुगी च वाणीक्षेत्रे समर्चयेत् इति। तयोरिति । विघ्न- क्षेत्रेशयोःपार्श्वगते गंगायमुने इत्यनेन पूजासूचिता सैव क्रमादित्यनेनाग्रे सूचिता । वारिसान्या- ध्यंजनं । तारसबिंदुस्ख नामाद्यक्षरादिडे तस्वनामनमोन्विता एतेषां मंत्राः हां हारश्रियै नमइत्या- दिप्रयोगः तदुक्तंडामरे । ऊ कारबिंदुमध्यस्थ नामधेयाद्यमक्षरं । देवतानां स्वबीजं तत् पूजायाम- हिसिद्धिदमिति । ग्रंथकदपिवक्षाति । स्वनामाद्यक्षररादिक मिति । एतच्च यत्र बीजं नोक्त तद्दिषयं जेयं । देहत्यामिति । ऊः अस्त्राय फट्नमः । इत्यस्त्रपूजापुष्यवारिभिरित्येव । तदुक्तं । हकार- रेफौच विसर्गवंतावस्त्रायफटकारवचस्तदंते । उत्कृांतरे सर्षपमक्ष तान्वा पुष्पाणि मुचेदथ चात्र वि- हान् इति।अन्येतु वास्तुपुरुषपूजामत्रेतिातदुक्त पूज्योवास्तुपमांस्तत्र तत्र हाः पीठमध्यत इति।एषां ध्यानंतत्तप्रकरणे जेयोअतएव तत्र महालक्ष्मोपदप्रयोगः प्रतिहारमित्यनेन तदुक्तं भवति । यदाहुः। हारस्यशोभनस्याथ शाखयोर्दक्षवामयोः'धात्रे गंगायै यमुनायै च पूर्वतः।ऊ भद्राय सुभद्रायगोदां क- ष्णां च दक्षिणे।चंडाय प्रचंडायरेवा तापी चपश्चिमे।ऊँ शंखपद्मनिधयेवाणी वेणी तथोत्तरइति।सोम शंभुरपि । स्वनामभिश्चतुर्थ्यतैनवंतीनां यंदयमिति।अन्यत्र तु भद्र सुभद्र' गंगां च यमुनां हारशा- खयोः।चतुर्थतं नमोतं च प्रागद्दार संप्रपूजयेत्ानलप्रबलचिच्छक्ति मायाशक्तीतथैवच । चतुर्यंत न- मोतं च दक्षिणद्दारिपूजयेत् । चंडं प्रचंडं गौरी च श्रियं च द्वारशाखयोः । चतुष्यंतनमीतं च प- श्चिमे संप्रपूजयेत् । जयं च विजयं चैव शंखपद्मनिधी तथा । चतुर्थतं नमीतं च उत्तरे संप्रपूज येत् इति । केचन वक्ष्यमाण द्वारपालपूजामपि नित्यामाहुःएतत्सवं नित्यपूजायामपि समानं ज्ञेय म् । यदाहुः विधेयमेतत्सर्वत्र छापितेषु विशेषत इति । दीक्षायांविशेषस्तंत्रांतरोक्तः। वैष्णवा । । । १६ ·- १२२ सटीकम् । रं सुधीः ॥ १३ ॥ विकिरान्विकिरत्तत्र सप्तजप्तां च्छराणुना ॥ लाजाश्चन्दनसिद्धार्थ भस्म- दूर्वाकुंशक्षताः ॥ १४ ॥ विकिरा इति संदिष्टाः सर्वविघ्नोपनाशनाः ॥ अस्वजन्तन दर्भाणां मुष्टिना मायेच्छतान् ॥ १५ ॥ ईशस्य दिशि वर्द्धन्या आसनाय प्रकल्ययेत् ॥ पुण्याई- दिप्रभ देन द्वारपालान्समर्चयेत् । प्रतिहारं पाईयोस्तु दो हावष्टाविति क्रमात् । नंदः सुनंद चडाख्यः प्रचंडो बलनामकः । प्रबलो भद्रनामा च सुभद्रो बैष्णवा मताः । अथ नंदि महाकालो ग- णशषभौ पुनः । ततो भूगिरिटि स्कंदः पार्वतीशश्च सप्तमः । चंडेश्वरोऽष्टमः शैवाद्वारपालाः क्रमादमी। वक्रतुंडैकदंष्ट्रश्च महोदरगजाननौ ॥ लंबोदराख्यविकटौ विप्रराजश्च सप्तमः । धूम्ररा- जोष्टमो ज्ञेयो गाणपत्याइति क्रमात् । ब्राह्मयाद्या मातरः प्रोक्ता शाक्ते याहारपालका इति । अन्ये तु गोपाल रामचंद्रहारपालनन्यानाहुः । चंडप्रचंडौ प्राक्धातृविधातारौ च दक्षिणे । जयश्च विजयः पश्चात्बलः प्रबलउत्तरेइति । अयंचानंतरमित्यनेन सूचितः देशिकेंद्रइत्यनेन सदाशि- वमात्मानं विचिंत्येत्युक्तम् । सदाशिवरूपखदृष्टावलोकनम् । अद्भिरितिसामान्याय॒जलैः पार्णि घातैरिति । तत्रायं मंत्रः । अपसपंतु ते भूता ये भूता भूमिसंस्छिताः । ये भूता विघुकर्तारस्ते नयंतु शिवाजया । अपक्रामंतु ये भूताः पिशाचाः सर्वतोदिशं सर्वेषामविरोधेन ब्रह्मकर्मसमार भेत् इति वसिष्ठसंहितायामपसपंत्वित्यादिपठित्वोक्तम् । पार्णिघातत्रयं कृत्वा मंत्रेणानेन मंत्रवि त् । भूतसंघान्समुत्सार्य संविशेदासने बुध इति । सोमशंभौतु । दक्षपार्खे स्त्रिभिर्धातै भूमि ष्ठानिति । इत्येवं प्रकारेण विघान् त्रिविधान पोति । अंगभिति । वामांगं संकोचयनिति । निः सरदिघावकाशदानाय । तदुक्तम् । उत्सारितानां विघानां ददद्दम॑तु वामत इति । अ- न्यत्रापि । निर्गछतां विधूकतामथैषां वामांगसंकोचन चेष्टितेन । प्रदायमार्गमिति । तथान्यत्रापि । वामतः निः सार्य विसंघं चेति । अंतः स्प शन्नित्यादित्रयं दृष्टा) देहल्यामपि देवस्य पूजित- वात् । वास्त्वीशइति । तत्र क्षेत्रस्य क्षेत्रपालम् । ते च मया क्षेत्रपालमंत्रेण वक्ष्यते । दिव्य दृष्टीत्यादिब्रह्मार्चनांतं नित्यपूजायामपि समानम् । पंचगव्येति । पंचगव्यप्रकारमेकविंशे वक्षा ति । अय॑तोयं सामानायं जलंप्रोक्षयेदिति देवमंत्रण । तदुक्तं नारायणीये । गव्येन प्रोक्षये हीक्षास्कानं मंत्रेण शोधितमिति । चतुः पथांतमिति पूर्वेण संबध्यते । तत्र मंडपाहहिरातोर णस्तंभहस्तमात्राव्यवहारभूतश्चतुष्यथशब्दवाच्यावीक्षणादिभिश्चतुर्भिस्तछुष्विं मंडपशुद्धिं कुर्यात् । अत्रापि। चतुष्यथांतमित्यन्वेति । वीक्षणमिति । मूलमंत्रेणेतिदेयमंत्रेण शरणेत्यस्त्रमंत्रण । प्रो क्षणाभ्युक्षणखरूपमग्रवक्तव्यम् । ते च सामान्याय॑जलेनैव ॥ अंतरमिति । मंडपमध्यं सुधीरित्य ग्रिमेण संबध्यते । अनेन च सोमशंभूतोविशेषः सूचितः । तत्रेति मंडपमध्ये शराणनेत्यस्त्रमंत्रेण । अणुशब्दोमंत्रपर्यायागमशास्त्रे । सिद्धार्था गौरसर्षपाः भम्मगोमयभस्म । सर्वविधौघनाशन इ तिध्यानम् ॥ १५॥ अखजप्ते नेति । सप्ते नेति । सप्त त्यनुषज्यते । मायेच्चेति चकारेण विकिरानी त्यनुषज्यते । तानित्युत्तरेण संबध्यते । सोमशंभी तु विशेषः । विकिरान्शुद्धलाजान् वा सप्तश- खाभिमंत्रितान् । अस्त्रांबुप्रोक्षितानेतान् कवचेनावगुंठितान् । नानाप्रहरणाकारान् विवौध विनिवारकान् । दर्भाणां तालमानेन कृतां ट्त्रिंशतादलैः । सप्तजप्ता शिवास्त्रेण मुष्टिं बोधासि - ॥ ।

·१२३ । शारदातिलकम् । वाचयित्वा तुब्राह्मणान्परितोष्य च ॥ १६ ॥ उक्तेषु मंडलेष्वेकं वेदिका समालिखेत् ॥ विशेन्मृद्वासने मंत्री प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ॥ १७ ॥ बद्धपद्मासनो मौनी समाहितजितें- द्रियः ॥ स्थापयद्दक्षिणे भागे पूजाद्रव्याणि देशिकः ॥ १८ ॥ सुवासितां बुसंपूर्ण सव्ये- मुत्तममिति । विकिरणमाजनेदेयमत्रेण ईशस्येति । सनाल पात्र वईनी तस्याः आसनायईशस्य दिशिरेशान्या तान् विकिरान् प्रकल्पयेत् इति संबंधः ॥ १६ ॥ पुण्याहमिति । पुण्याहवाचन पूर्वमुक्तम् । एकमिति मंडलम् । एतावदीक्षायामेव । विशेदित्युपविशेत् । मृदासनमिति अनु हेगायइति । दृष्टार्थ उद्देगेसति तत्रैव मनो याति नतु जपपूजादौ । मंत्रीत्यनेनैतदुक्तम् । अनंतास नाय नमः । विमलासनाय नमः । पद्मासनाय नम इति जप्तान् कुशानासने दत्वा आसनं संपूज्य आसनमंत्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः । कूमाँदेवता सुतलं छंदः आसनोपवेशने विनियोगः ॐ पृथ्वि त्व- या धृता लोकादेवि त्वं विष्णुना धृता ॥ त्वं च धारय मां देवि पवित्र कुरुचासनमिति । प्रासन मंत्रेणोप विशेत् इति । तदुक्तम् । तदासनस्यर्षिमुशंतिकूम छदस्तथा स्यात्सुतलं सुधीरः । प्रोक्तातु ए वो किल देवतास्य जपादिकर्मण्युपयोग युक्त इति । तत्रासनानि तंत्रोक्तानि । कौशेयं वाथचैलं वा चार्म तौलमथापिवा । वेत्रज तालपत्रं वा कांबलं दार्भमासनम् । वंशाश्मदारुधरिणी तृण पल्लवनिर्मितम् । वर्जयेदासनं मंत्री दारिद्राव्याधिदुः खदम् । धर्मार्थकाममोक्षाप्तिश्च लाजिनकु शोत्तरमिति । दार्वासनेन्यत्र विशेष उक्तः । यतीनामासनं लक्षण कूर्माकारं तु कारयेत् ॥ अन्येषां तु चतुः पादं चतुरस्र तु कारयेत् । गोशकन्मृन्मयं भिन्न तथा पालाशपिप्पलं लोहविदं सदैवा क वर्जयेदासनं बुधः । दानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्चनम् । प्रौढपादो न कुर्वीत स्वाध्यायं चैव तर्पणम् । आसनारूढपादस्तु जानुनोर्वाथजंघयोः । कृतावसक्थिको यस्तु प्रौढपादः स उच्यते इति । बद्दपद्मासन इति । पद्मासनमंत्ये वक्षाति । अंगुष्ठौ च निबधीयादस्ताभ्यामित्ययं भागो यो गे एवोपयुक्तः सोत्र नास्ति । तंत्रांतरे पद्मासनलक्षणस्य तथैवोक्तत्वात् । सव्यं पादमुपादाय द क्षिणोपरिविन्यसेत् । तथैव दक्षिणं सव्यस्योपरिष्टानिधापयेत् । विष्टभ्य कद्योः पार्णी तु नासा ग्रन्यस्तलोचनः । पद्मासनं भवेदेतत् सर्वषामपि पूजितमिति । पद्मासन इत्युपलक्षणम् । यदाहुः पद्मखस्तिकवोरादिष्वेकासनसमास्छितः । जपार्चनादिकं कुर्यादन्यथा निष्फलं भवेत् इति । मौ- नमित्यनेन रागप्राप्तसंभाषणनिषेधः । तदुक्तम् । सभ्यैरपि नभाषेत जपहोमार्चनादिष्विति । समा हितः सावधानथासौजितेंद्रियश्चेति विशेषण समासः ॥ १७ ॥ १८ ॥ पूजाद्रव्याणि पुष्यादीनि । देशिक इत्युत्तरेण संबध्यते । अनेनार्घ्यपाद्याचमनपात्राण्यपि सव्ये स्छापयेदित्युक्तम् । सुवासित मिति ॥ कर्पूरादिना मनोहरमिति । दर्पणादीनां चतुर्णामपि विशेषणं दर्पणं स्छापयेदित्यादिर न्वयः । विशेदित्यादि । एतदंतं नित्यपूजायामपि । समानं मंगलानि मंगलरूपाणि यानि अंकु रपात्राणि उक्तरीत्या उक्तबीजानि तानि दिक्षु स्थापयेत् । देशिक इत्यनेनैतदुक्तं भवति । उक्त क्रमेण पूर्वादि दिशि । एवंत्रिरावृत्येति तेषामिदमेव प्रतिपत्तिकर्म इदं दीक्षायामेव । कृतांजलिपु टो भूत्वा वामदक्षिणपार्खयोः । गुरुन्गणेशानं नत्वेति संबंधः । तत्र प्रयोगः । ॐ गुं गुरुभ्यो न- मः । ॐ गं गणपतये नमः । तदुक्तमाचार्यः । गुर्वाद्यास्तारादिका येगमंत्रालोके शांतास्त चतुर्थीन ॥ ॥ । । ।

·॥ १२४ सटीकम् । कुंभं सुशोभनं ॥ प्रक्षालनाय करयोः पश्चात्पात्रं निवेशयेत् ॥ १९ ॥ घृतप्रज्वालितान्दी- पान्स्थापयेत्परितः शुभान् ॥ दर्पणं चामरं छत्रं तालतं मनोहरं ॥ मंगलांकुरपात्राणि- स्थापयेद्दिक्षुदेशिकः ॥ कृतांजलिपुटो भूत्वावा मदक्षिणपार्श्वयोः ॥ २०॥ नत्वा गुरुं गणे- शानं भूतशुद्धिं समाचरेत् ॥ करशुद्धिं समासाद्य पश्चातालत्रयं ततः ॥ २१ ॥ उद्यो- द्धमत्रमंत्रेण दिग्बंधमपि देशिकः ॥ तेन संजनितं तेजो रक्षा कुर्यात्सम ततः ॥ २२ ॥ सुषुम्ना वर्त्मनात्मानं परमात्मनि योजयेत् ॥ योगयुक्तेन विधिना चिन्मंत्रेण समाहितः मोताः पूजायां स्युर्वह्निकार्येद्दिठांता इति । अत्र वह्निकार्ये बिठांताइत्युक्तेः वक्षामाणागिजिद्वादी नामपि संग्रहः तदनंतरं लोकेशमंत्र हीमविधानात् । गुरूनितिबहतया गुरुपरमगुरुपरमेष्ठीगुर वो गृह्यते । यदाहुः । तत आदित आरभ्य नर्मद्गुरुपरंपरामिति । ततः इमां ऋचं पठेत् । ॐ नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः यजाम देवान्यदि शक्नुवाम मा- ज्यायसः शं समाक्षिदेवा इति ॥ २२ ॥ करशुद्धिमिति । अत्र करशुध्यादिषु त्रिषु अनमंत्रणे ति संबध्यते ॥ तत्र करशुद्धिर्नामांगुष्ठादिष्वंगुलीषु उभयकरांत: उभयकरबाय योः उभयकरपार्खह ये अस्त्रमंत्रस्य व्यापकत्वेन न्यास: । तदुक्तम् । व्याप्य व्याप्ययोहस्तयोमंत्रमंतर्बाध्य पार्ख इति । दि ग्बंधमिति । नाराचमुष्टुयद्धृततर्जन्या दशदिशि अस्त्रमंत्रन्यासः । तदुक्तंप्रयोगसारे । आच्छाद्यदि क्षुतजन्यां ज्येष्टाग्रस्खलिताग्रयेति । अन्यत्रापि । आंगुष्ठमग्रं यदिमध्यमा स्पृशेत् स्यु रन्यांगुल यस्त्वलग्नाः तदाभवेत्भूतनिषूदनस्य । नाराचनाम्नोस्त्रवरस्य मुद्रेति । अन्यत्र मंत्र विशेषः । प्रणवह दोरवसाने स चतुर्थिसुदर्शनं तथास्त्रपदं । उक्ला फडं तमनुना ललयेच्च दशहरितइति । देशिकइत्य नेन सुदर्शनमंत्रेण वक्षामाणाग्निप्राकारमंत्रेणापि अग्निप्राकारं कुर्यादिति सूचितं । अग्निप्राका रसुद्रोक्ता प्रयोगसारे । त्रिशूलाग्री करौ कत्वा व्यत्यस्तावभितो न येत् । अस्त्रमुद्र यमाख्याता वन्हिप्राकारलक्षणा । परद्रोहोपशमनी नागाशनिभयापहेति । तदुक्तं । ततोस्त्रमंवेण विशोध्य पा णि त्रितालदिग्बंधहुताशशालामिति । एषां फलमाह। तेनेति सुषुमण ति । समाहितः सुषुणवर्मना कुंडलिन्या अत्मानं योगुरूतो न विधिना चिन्मत्रेण परमात्मनि योजयेदिति संबंधः । तत्रात्मानं जीवात्मानं हृदयकललस्थितमित्यर्थः । यदाहुः । हृदंडजे ब्रह्मकंदसंभूते ज्ञाननलाल के । पाराग्रमावो जीवस्तु चिंतनीयो मनीषिभिरिति । योगयुक्त नविधिनेत्यस्यायमर्थः । गुरूपदिष्ट- मार्गेण हुंकारेण कुडलिनीमुत्थाप्यतां हृदयकमलगतां विभाव्यततो जीवं मुखे गृहीत्वा सह- सारगतां विभावयेत् । अतएव समाहित इत्युक्तिः चिन्मत्रेण वक्षामाणात्ममंत्रण। यदाहुः । नेत- व्योहं समंत्रेण द्वादशांत सितः पर इति । अन्यत्रापि । जीवं खाब्जेवनाग्रा स्वनिलयत उदनीय तं हं सेनेति । अन्यत्रापि । संयोज्य जीवमथदुर्गममध्यनाडीमार्गेण पुष्करनिविष्टशिवे सुसूक्ष्मे । हंसे- मेति परमात्मनि सहस्त्रारकर्णिकागत इत्यर्थः । कारण इति । सर्वभूतानां कारणे परमात्मनि बी- जभावेन व्युक्तमात् लीनानि तत्वानि पृथिव्यादीनि चिंतयेदित्यन्वयः । तत्र सृष्टापेक्षया व्युक्रमः सर्वत्र कार्यस्य कारणे लयोदृष्टः । अतएव प्रथमपटले सृष्टुयक्तिः । विनासृष्टिकार्यकारणाज्ञानात् । अतएव सर्वभूतानां कारणेइति विशेषणोक्तिः । अपिशब्दावर्णानपि । यदुक्तं । संकल्प्यैवं ततो ·भारदातिलकम्। १२५ न्यासस्थानान्वच संहरेत् । प्रतिलोमेन क्षलयोलकारीऽस्यहकारके । इलयश्चसकारथ सलयथ षकारके । क्रमेणैवमपर्यंत लयमुत्पाद्य यत्नतः । अकारं ब्रह्मरंध्रे च सहस्राब्जे नियोजयेत् इति । च कारंपूर्वसमुच्चये । ततइति वायुबीजन मकारेण वायुना तदुत्थे नेत्यर्थः अनेन पूरकउक्तः । वङ्गिबी जेन रेफेण तेनैवत्यग्निबोजात्याग्निना सकला वकल्मषरूपपापपुरुषसहितां तनं निहत् । पा- पपुरुषध्यानं यथा। ब्रह्महत्याशिरस्क च स्वर्णस्त यऽभुजद्दयम् । सुरापानदायुक्तं गुरुतल्पकटिहय म् । तत्संयोगिपदकंदमंगप्रत्यंगपातकम् । उपपातकरोमाणं रक्तश्मश्रुविलोचनम् । खड्गचर्मध रं पापमंगुष्टपरिमाणकम् । अधोमुख कृष्णवणे दक्षकुक्षौ विचिंतयेत् इति अनेन कुभक उक्तः । तदा दाहे जाते दोषान् दोषरूपपापपुरुषभस्मविश्न षयेदिति रेचक उक्त: अत्र भस्स विश्लेषोपि वायुबीजेनेति ज्ञेयम् । यदादुराचार्यः पूर्वविधिना मुचेदिति नागभद्रोपि सास्यादिनाथमरुताप वशेषं तद्भस्मराशिमिति । गणेश्वरविमर्शिन्यामपि । तद्भस्मकूटमखिलं वायुवीजात्थावायुना। वि कीर्येति अन्यत्रापि तदुद्यद्दसुवपुरनलप्लुष्टदेहो निलेनतत्भस्मोक्षिपेदिति । अत्र स्थानत्रये षो डशचतुः षष्टिद्वात्रिंशत्संख्याक्रमेणेति केचित् । अन्येबादशपंचाशत् । पंचविंशतिसंख्येत्यूचुः । तदु त संहिताया। मरुदग्निसुधाबीजैः पंचाशन्माटमात्रकमिति । प्राचार्याश्च अथवा शोषण दहन सावनभेदेन शाधिते देहे । पंचाशद्भिर्मात्राभेदैर्विधिवत् समापयेत्प्राणान्। पंचाशदात्मकोपिच कलाप्रभेदेन तारउद्दिष्टः । तावन्मानापमनात्कलाश्च विकृता भवंति तत्वविदेति । केचित्तु स्थानत्र येपि । प्रत्येकं त्रिविधं प्राणायाममिछति । अमृतेनामृतबीजन वमित्यनेन । अमृतांभसा तदुस्थ ना मृतेन । आपादतलमस्तकं देहमापाद्याप्लावयेदिति संबंधः स्वस्छानमिति । सृष्टिक्रमेण प्रथमप टलोतरीत्या तदेत्यनेन अकारादिक्षांतान् वर्णान् । अपि सृष्टिक्रमेण स्वस्छान प्रापयेदित्युक्तम् । तदुक्तं अमुतः सकलार्णमपीलपरजपालिपासरचयेच्चतपा । सकलं वपुरमृतौघष्टिमिति । इत्यार- चय्य वपुरणशताईकेनेति । परमात्मनः सकाशात् हंसदेवस्य मनुना आत्मानं हृदयांभोजमानयेदि- ति संबंधः हंसस्य जीवस्य देवः परमात्मा उपास्यत्वात् तेनमंत्रणसोहमित्यनेन । यहा परमात्मनः मनुना इतिसंबध्यते इति पूर्व परमात्मनि योजयेदित्युक्त तत इत्याल्लभ्यते । हंसदेवस्येत्यग्रिमेण सहसंबध्यते । तदुक्त' वसिष्ठसंहितायां । सोहंमंत्रेण तामाद्यां नादांते सिद्विभावितां। ध्यात्वै.कं ब्रह्मरं- ध्राच्च हृदि जीवलां न्यसेत् । इति । गणेश्वरविमर्शिन्यामपि । सोहं धिया त्मचैतन्यसमानीय चिदं- बरात्इति । तत्र गुरूपदेशतः प्रकारो लिख्यते । श्रीदेवपूजाधिकारसिद्धये । भूतशुध्यादि करिष्य इति संकनप्य । मूलाधारादुत्थितां विद्युत्सहस्रप्रभाभासुरां बिसतंतुरूपांसुषुम्णामार्गेण हृदयकमल मामतां कुंडलिनी विभाव्य हृदयकमलाज्जीवं प्रदीपदलिकाकारं गृहीत्वा हादशांतांबुजं सहस- दलगता विभाव्य तत्र जीवात्मानं हंसमंत्रणपरमात्मनि योजयेत् । ततः पादादिजानुपर्यतं चतुरम पोतपृथिवीमंडलं तत्र पादगमनक्रियागंतव्यगंधघ्राणपृथिवीब्रह्मनिवृत्तिसमानवायून संमृ त्यो। क्लीं- इब्रह्मणे पृथिव्यधिपतये निवृत्तिकलात्मने हुं फट् स्वाहा इत्यमु मंत्रमुच्चार्यतान्सर्वान् कुंडलिनी- हारा पाशुप्रविलापयामीत्यपांस्थाने संहरेत् । जान्वादिनाभिपर्यंत शुक्लमईचंद्राकारं जलमंडलं तत्र हस्तादानादातव्य रसरसना जलविष्णुप्रतिष्ठादानान्स्मृत्वा ऊह्रीं विष्णवे जलाधिपतये प्रतिष्ठाकलात्म ने हुं फट् स्वाहा इत्यमु मंत्रमुच्चार्य तान्सर्वान् कुउसिहारा अग्नौ प्रविलापयामि इत्यग्निस्थाने ·१२६ सटीकम् । संहरेत् । नाभ्यादि हृदयपर्यंतं त्रिकोण रक्त वन्हिमंडलं तत्र पायुविसग्ग विसर्जनीयरूपचदुस्तेजो- रुद्रविद्याव्यानात् संस्म त्य ऊंझू रुद्राय तेजोधिपतये विद्याकलात्मने हुं फट् स्वाहाइत्यम मंत्रमु- चार्य तान्सर्वान् कुंडलिनीद्वारा वायौ प्रविलापयामीति वायुस्थाने संहरेत् । ततो हुदादि भू पर्य- तं कणं वर्तुलं षबिंदुलांछित वायुमंडलं तत्रोपस्थानं दतद्दिषस्यस्प्रिष्टव्य वायवीश्वरशांत्यपाना- त् संस्मृत्यऊ धोंईशानाय वाय्वधिपतये शांतिकलात्मने हुं फट् स्वाहा इत्यमु मंत्रमुच्चार्य तान् स- र्वान् कुडलिनीद्दारा आकाशे प्रविलापयामि इत्याकाशस्थाने संहरेत् । ततो भू मध्यात् ब्रह्मरंध्रप- यंतं स्वच्छ वर्तुलमाकाशमंडलं । तत्र वाग्वदनवक्त व्यशब्दश्रीवाकाश सदाशिवशांत्यतीताप्राणान्स स्मृत्य ॐ हौं सदाशिवायाकाशाधिपतये शांत्यतीताकलात्मने हुं फट् स्वाहा । इत्यमु मंत्रमुच्चा र्य तान्मर्वानहंकारे प्रविलाप्य तमहंकारं महत्तत्वे महत्तत्वं मालकासंचकशब्दब्रह्मखरूपायां हल्ले खार्थभूतायां प्रकृती प्रविलापयामि इति प्रविलाप्य तां यथाविधां नित्यबुद्धशुद्धस्य भावे स्वप्रकाशे सत्य ज्ञानानंतानंदलक्षणे परमकारणे परब्रह्मणि प्रविलापयामीतिप्रविलापयेत् । तदुक्तं मंत्रतंत्रम काशे। गंधादिघ्राण संयुक्तां पृथिवीमप्सुसंहरेत् । रसादिजिह्वा साई जलमग्नौ प्रलापयेत्। रूपादि चक्षुषासाईमगि वायौ नयेल्लयं समीरमंबरे लिहान्स्पर्शादि त्वक्समन्वितं । अहंकारे हरेयोम स शब्द तं महत्यपि । महच्चसर्वशक्तीनामव्यक्त कारणे परे सच्चिदानंदरूपं यत् वैष्णवं परमं पदं । पृथिव्यादिक्रमात्सर्वं तत्र लीनं विचिंतयेत् इति । ततः शरीरस्यांतर्यामी ऋषिः । सत्यं देवता । प्रकृतिपुरुषंछंदः । मशरीरपापपुरुषस्य शोधने विनियोगः । इत्युक्खा दक्षकुक्षिस्थ शुक्लरूपं पापपुरु पं विचिंत्ययमिति वायुबीजस्यकिष्किधऋषिः । वायुद्दे वता जगतीछंदः । सशरीरपापपुरुषशोषणे विनि योग इत्युक्त्वानाभिमंडले षडिंदुमंडलेयं विचिंतयेत् । तद्दायुबीजं च धूम्र चंचकध्वजसंयुतं । धूधूशब्दयुतं सर्वशोषणं त्वीशदैवतमिति ध्यात्वा पूरकप्रयोगेण षोडशवारं द्वादशवारं वायुबीजमा वर्यंतहीजोत्थ वायुना सशरीरं पापपुरुष शोषितं विभावयेत् । ततो रमित्यानिबीजस्य । कश्यप षिः । अग्निद्दाहे विनियोग इत्युक्त्वा चितयेबृदयेरक्त त्रिकोणं वन्हिमंडल विद्याकलायुतं रुद्रदेव तं वरमोरितमिति ध्यात्वा कुंभकप्रयोगेण चतुः षष्टिवारं पंचाशद्वारं वा बी जमावर्त्तयेत् । तद्बी जोत्थाग्निना तद्भस्मीभूतं विभावयेत् । ततो रेचकण हात्रिंशमा त्रया पंचविंशतिमात्रया वा पूर्वो- तरूपं वायुबोजमावर्त्य पुरुषभस्म रेचयेत् ॥ ततो वमिमि वरुणबीजस्य हिरण्यगर्भ ऋषिः हंसो देवता त्रिष्टुप्छंदः प्लावने विनयोगः इत्युत्क्काव रुणमंडलं मूहि शुभं चंद्राईसंविभं सितपंकजयुग्मकं वस्याहरुण देवतमिति ध्यात्वा तद्दोजता मृतेन तच्छरी रभस्म पिंडीभूतं विभावयेत् ततो लमि- ति पृथिवी बीजस्य ब्रह्मऋषिः इंद्रोदेबता गायत्रीछंदः कविनीकरण विनियोगः इत्युत्क्वा अधारम- डले पृथिवीमंडलं वचलांछितं चतुष्कोणं च कविनं पीतवर्णंद्रदैवतं लंबीजन समायुक्तं ध्यायेन्मनसि पूर्ववत् इतिध्यात्वा तदीजोत्थ काठिन्येन तनु दृढांभावये त् ततो हमित्याकाशबीजस्य ब्रह्माऋषिः पाकाशो देवता पंक्तिश्छदः व्यूहने विनियोग एत्युत्क्का आकाशमडलवृत्तहादशांत हमुज्वलं शांत्य- तोता कलायुक्त चिंत्यमाकाशदेवत मिति ध्यात्वा तदुत्थ नाकाशेनावकाशं भावयेत् तदुक्त ग्लौमि ति पृथिवीबीजे न तं च सहनतां नयेत् ॐ हंव मिति बीजनावयवीकरणं भवेदिति ॥ एवं स्वशरी- र विचिंत्य परमात्मनः सकाशात्सृष्टिक्रमेण तत्वानि स्वस्वस्थानं नयेत् । ततः परमात्मनः सकाशा- । ॥

·१२७ ॥ शारदातिलकम्। र जीव सोहं मंत्रेण कृत्पद्ममानयेदिति संक्षेपः । इयं च भूतशुचिरावश्यकीय च शधिविहीनम क- ता पूजाभिचारवत् । विपरीतं फलं दद्यादभक्तया चार्चने तथा । निर्ऋतिर्विधीहीनानां फलं है ति हि कर्मणाम् । निशाचराधिपत्यं च कुरुते शंकाराचयेति । शैवागम उक्तः अन्यत्रापि शरीरा कारभूतानां भूतानां यद्दिशोधनम् । अव्ययबृह्मसंपर्काझ तशुद्दिरियं मता । भूतशुद्धिं विनाकर्मजपहो मार्चनादिकम् । भवेत्तविष्फलं सर्व प्रकारेणाप्यनुष्ठितमिति वक्ष्यमाणप्रतिष्ठामंत्रेण ॥ एतदनंतरं व प्राणतिष्ठावश्यं कर्त्तव्या सप्रदायाहु रूपदेशाच्च ॥ पत्र विशेषो वसिष्ठसंहिताया। हृदिहत सं- विधाय्य प्राणस्थापनमाचरेत् ॥ ततो जन्मादिकाष्टक्रियासंस्कारसिद्धये ॥ षोडषप्रणवावृत्तीः कृत्वा शक्तिं परां स्मरेत् इति अनंतरकर्त्तव्यमाह । हंसदेवस्ये ति । ततः मूलमंत्रेण यथाविधि प्राणायाम- चंय कृत्वा हंसदेवन्यासादिकं कुर्यादिति संबंधः तत्र यथाविधीत्यस्यायमर्थः यदाअजपान्यासं तदा अजपायाः यदा प्रणवन्यास: तदा प्रणवेन । यदा बहिर्माकान्यासस्तदा माढकया एव यदाभुवने शोन्यासस्तदातया यदा मूलमंत्रन्यासस्तदा जप्यमानमंत्रणेति । तत्र मालकाप्राणायाम विशेषः य- दाहुः इडया पूरयेप्राणं खरैः स्पर्शश्च कुंभयेत् । रेचयेद्यादिकैः रूम स्ततः पिंगलया पुनः । तथैव पूरणं वायोः कुंभनं रेचनं पुनः। इडयास्यात्ततो हाभ्यां पूरणादित्रयं पुनः । प्राणायामवयं कत्वा प- थोद्यापकमाचरेत् । अकाराद्यैः क्षांतवणरापादतलमस्तकमिति। जप्यमानमंत्रेतु मंत्रमुख्येनैकेन बी जेन प्राणायामः कार्यः सर्वेण वा । तत्रैकेनचेत् कुभके चतुः षष्टया वृत्तिः अष्टाक्षरश्चेत्हात्रिंशहारं इत्यादिजेयम् । यदाहुः अष्टाविंशतिवारमिष्ट फलदम् । मंत्र दशाणं जपन्नाय छेत्यवनं सुशंसितमि ति त्वष्टादशाणेनचेत् । अभ्यस्यबविचारमन्यमनुभिर्वर्णानुरूपं जपन् कुर्याद्रेचकपूरकर्मनिपुणः प्रा- पप्रयोगं नर इति । न्यासो यथाऽजपायाः पाद्यं मूले परं शिरसि । तथा दक्षवामभागयोः । तत्रायं प्रयोगः हं पुरुषात्मने नमः सः प्रकत्यात्मने नमः हंस: प्रकतिपुरुषात्मने नम इतिव्यापकं तद्रूपेणां तर्माकान्यासोपि । आदिशब्दात् पूजापूर्वदिनजपनिवेदनं तद्दिनसंकल्पच । एतदनंतरं हंसमंत्रोत्प बत्वात् । प्रणवन्यास: सोपि ॐ आं विष्णवे नमः । इत्यादि मालकास्थानेषु न्यसेत् । नामानि तु अं त्यपटले प्रणवोत्पत्तौ मया वक्ष्यते । तज्जन्य चतुर्नवतिकलान्यासोपि सूचितः । तन्न्यासस्थानं य था। मूलाधारत्रिकोणेषु विन्यसेदग्रिजा: कलाः। हृत्पंकजदलेष्वककला हादशसंख्यकाः। मूर्डिषोड शपत्राणां मध्ये सोमभव: कलाः नादजास्तु स्वरस्थाने बिंदुजाः पंचवक्के । पूर्वदक्षिणसौम्येषु पश्चि मोर्ध्व मुखेषु च । हलांसेषु नाभौ च सोदरेपृष्ठवक्षसोः । उरोजयोन्सेच्चापि कलामाक्षरसंभवाः । पादे गुह्ये सोरुजानू जंघास्फिक्षुउकारजा। पादहस्ततलघ्राणकेषु बातोश्च पादयोः । न्यसेदकारजा गुप्तकलाः पंचप्रविन्यसेत्। कास्यहृत् गुह्यपादेष्विति । उक्तवक्षामाणानां सामान्यतः ऋष्यादिन्यास माह । ऋषीति अतएव मंत्रस्येति सामान्यग्रहणम् । अत्र देवतायाः अपि प्राप्तत्वादात्मन इत्युक्तिः तेनाजपान्यासे अजपायाः प्रणवन्यासे प्रणवस्य बहिर्माकान्यासे मालकायाः भुवनेशीन्यासे तस्याः मूलमंत्रन्यासे जप्यमानस्य मंत्रस्येति । मंत्रवित् । यथाक्रमादित्यनेन बीजशक्तीनामपि न्यासउक्तः सदक्षिणवामकेशयोरित्येके । गुद्यपादयोरित्यन्ये । स्तनयोरित्यपरे ऋष्यादिन्यासस्यावश्यकतोक्ता न्यत्र ऋषिश्छंदोदेवतानां विन्यासेन विना यदा जप्यते साधितोप्येषःतस्यतुच्छ'फलंभवेत् इति बहि र्माकान्यासमाह । विदध्यादिति माकान्यासं वक्ष्यमाणप्रपंचयागांतमित्यर्थः मंत्रन्यासं भुवनेशी । । ।

·- १२८ सटोकम् । ॥ २३ ॥ कारणे सर्वभूतानांतत्वान्यपि च चितयेत् ।। बीजभावेन लीनानि व्युत्क्रमात्पर- मा त्मनि ॥ २४ ॥ ततः संशोषयेद्देई वायुबीजेन वायुना ॥ वन्हि जेन तेनैव संदहेत्सक- लां तनुं ॥ २५ ॥ विश्लेषयेत्तदा दोषानमृतेनामृतांभसा ॥ आप्लाव्याप्लावयेदेहमापादत- लमस्तकं ॥ २६ ॥ आत्मलीनानि तखानि स्वस्थान प्रापयेत्तदा ॥ आत्मानं त्दृदयांभोज- मानयेत्परमात्मनः ॥ २७ ॥ मनुना हंसदेवस्य कुर्यान्यासादिकं ततः ॥ ऋषिश्छंदो देव- तानिन्यसेत् मंत्रस्य मंत्रवित् ॥ २९ ॥ आत्मनो मूनि वदने दृदये च यथाकूमात् ॥ विधा- य मूलमंत्रेण प्राणायाम यथाविधि ॥ ३० ॥ विदध्यान्मातृकान्यासं मंत्रन्यासमनंतरं ॥ अं- गुष्ठादिष्वंगुलोषु न्यसेदंगैःसजातिभिः३१ अस्त्रं तत्तलयोय॑स्य कुत्तालत्रयादिकं॥दिशस्ते- न्यासं विदध्यादिति संबंधः यदाहुःप्रसवो माटकादेवी हल्ले खेत्यमृतत्रयम् । दीपनं सर्वमंत्राणांइत्या ह भगवान् शिवः इति । वायवीय संहितायां। हंसन्यासस्तु तत्राद्यः प्रणवन्यास एव च । तीयोमा कान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परम् । पंचमः कथ्यते सद्भिासः पंचाक्षरः स्मृतः । एतेष्वेकमनकं वा कु र्यात्पूजादिकर्मस्विति ॥ ३१ ॥ उक्तवक्ष्यमाणानां करन्यासमाह । अनंतरं अंगुष्ठेति अनंतरमित्यनेन मूलमंत्रेण करशुद्धिः कर्त्तव्येत्युक्तम् । अतएव लक्ष्मीपटलेवच्यति । हस्तौ संशोथ मंत्रेणेति । तदुक्तं व्याप्यस्थाप्योर्हस्तयोमंत्रमंतर्बाह्ये पार्वे ताररुद्र बुधेनेति अंगैस्तत्तत्कल्पोक्तअंगमंत्र: तत्र हृन्म व मुच्चार्य अंगुष्ठाभ्यां नम इत्यादिप्रयोगः । तदुक्तमाचार्यः । अंगुलीषु क्रमादंगैरंगुष्ठादिषु विन्यसेत्इति । सजातिभिरिति अग्रिमेण संबध्यते । तत्तलयोरिति तछह न प्रकतत्वात् अंगुलयउच्यते ताभिः क- रो लक्ष्यते। तलशब्देनांतर्बाह्यमपि गृह्यते । तेनास्त्रमंत्रसुच्चार्य करतलकरपृष्ठाभ्यां नम इति प्रयो गः । तदुक्तं अंगुष्ठाभ्यां नमो झांहीं तर्जनीभ्यां नमस्ततः । मध्यमाभ्यां नभी हैं अनामाभ्यां न- स्ततः। ॐ ही कनिष्ठिकाभ्यां च नमो हु स्तलपृष्टयोःरिति । कुर्यात्तालत्रयेति अंगात्राविति योग तत्खरूपमुक्तमन्यत्र प्रसारिततलाभ्यां तु तालत्रयमुदीरितमिति । तालत्रयादिकमित्यादिश- ब्दोक्तां विशदयति दिश इति । तेनैवेत्यस्त्रमंत्रेण छोटिकानाराचमुद्रा रूपा अंगुष्ठतर्जन्यग्राभ्यां स्फो टो नाराचमुद्रिकेति तल्लणात् समाहित इत्यग्रिमेण संबध्यते तत्रैवं संबंधः ततः समाहितः सुधीः जातिभिः अंगमंत्रान् हृदादिषु च विन्यसेत् इति । चकारीगुष्ठादिषु इति पूर्वोक्तसमुच्चयार्थः तत इति वक्षामाण तत्तत्कल्पोक्त वत्तन्मंत्रन्यासानंतर इत्यर्थः यदाहुः पादाकृष्यादि विन्यास: करशु विस्ततः परम् । अंगुलिव्यापकन्यासौ हुदादिन्यासएवच नालत्रयं च दिग्बंध इति । अन्यत्रापि करन्यासं पुरातत्वा देहन्यासमतः परम् । अंगन्यासं न्यसेत्पश्चादेषसाधारणोविधिरिति । प्राचा र्या अपि । षडंगन्यासांतमुक्ता जपारंभे मनूनां हि सामान्येयं प्रकल्पना इति समाहितः सुधीरि त्यनेन षडंगमुद्राः सूचिताः । तदुक्तमागमांतरे प्रसारिततलेनैव पापिना हृदयं शिरः । प्रोक्ता शि- खा सम्यगधोंगुष्ठेन मुष्ठिना तथाविधाभ्यां पाणिभ्यां वर्मस्कधादिनाभिगं । तर्जनीमध्यमानामाः प्रोताः नेत्रत्रये क्रमात् । यदा नेत्रदये प्रोक्तं तदातर्जनिमध्यमा इति । अत्र प्रसारिततलेनेत्यत्र अं गुष्ठवर्जमंगुलीचतुष्टये नेत्यर्थः । तदुक्तं अंगुष्ठवर्जमंगुल्यश्चतस्रो हृदि मूई नि शिखायां मुष्टिरेव स्या- दंगुष्ठक्तनालिका । सांगुलय पानाभः पाण्योः कवचबंधनं इति । शक्तिखंडमुद्रा तंत्रांतरे। हृदयं - ·१२८ शारदातिलकम् । नैव बनीयाच्छोटिकाभिः समाहितः ॥ ३२ ॥ हृदयादिषु विन्यस्येदंगमंत्रांस्तता मुधीः ॥ स्हृदयायनमः पूर्व शिरसे वहिवल्लभा ३३ शिखायै वषडित्युक्तं कवचाय हुमीरितं॥नेत्रत्र- यायवौषद् स्यादत्राय फडिति कूमात् ॥ ३४ ॥ षडंगमंत्रानित्युक्तान्षडंगेषु नियोजयेत् ॥ पंचागानि मनोर्यस्य तत्र नेत्रमनुत्यजेत् ॥ ३५ ॥ अंगहीनस्य मंत्रस्य स्वेनैवांगानि कल्पये- वातचत्कल्पोक्तविधिनान्यासानन्यान्समाचरेत् ॥ ३६ ॥ कल्पयेदात्मनो देहे पीठं धर्मादि- भिः कूमात् ॥ अंसोरुरुग्मयोविद्वान्प्रादाक्षिण्येन देशिकः ॥३७॥ धर्म ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्य मध्यमाऽनामा तर्जनीभिः स्मृतं शिरः मध्यमातर्जनीभ्यां स्यादंगुष्ठेम शिखा स्मता । दशभिः क वचं प्रोक्तं तिमभित्रमीरितम् । प्रोक्तांगुलिभ्यामवस्यादंगक्तृप्तिरियं मता इति । शैवषडंगमुद्राः । थैवागमे कृतमुष्टिपादौ हस्ती कृत्वांगुष्ठा इदि न्यसेत् । हन्मुद्र यं समाख्याता शिरोमुद्रा प्रकीर्त्य ते ललाटाग्रं समाधाय कृतमुष्टिपुटौ करौं । कुर्यादूर्ध्व प्रसप्ताग्रे तर्जन्यौ ज्येष्टबाह्यतः । करी शि- सायां संयोज्य कृतमुष्टिपुटाकृती। ज्येष्टावधः प्रसक्ताग्री कनिष्ठावूई तस्तथा। कुर्यास्से यंशिखा मु- द्रा सर्वोपदवनाशिनी । कत्वांगुष्ठौ प्रसक्तायौ तर्जन्यौ च त्रिकोणवत् मूनि पश्चान्मुखं कृत्वानये दुभयपार्खतः । करौदंतमुद्रयं कवचस्याभयप्रदा । कृत्वा नेत्रोन्मुखं हस्तं सक्तांगुष्टकनिष्टिकं प्र- सार्यमध्यमां किं चित् नमयेदितरांगुलिं। नेत्रमुद्र यमुद्दिष्टारक्षोभूतार्तिभंजिनी । परस्परतलहंछ पुनरास्फोटयेद्भुशमिति ॥ ३३ ॥ जातिभिरित्युक्तेस्ताः काइत्यपेक्षायामाह । हृदयायेति । पूर्वप्रथ- मोमंत्रः शिरसे एतदनतरवन्हिवल्लभा वाहेत्युश्चरेत् इत्यर्थः नेत्रत्रयायेत्युपलक्षणं । तेन हिनेवेविष्- खादौ नेवाभ्यां वौषडिति प्रयोगः षडंगमंत्रान् तत्तत्कल्पोक्तानित्येवं प्रकारणोक्तान् जातिमंत्राच मिलित्वा षडंगेषु हृदयादिषुउक्तमुद्राभिर्नियोजयेनासेदित्यर्थः । अंगेति । अंगहीनत्वनाम नाराय- साष्टाक्षरादिवनमंत्रोद्दाराभावः स्व नैवेत्यावृत्याछेदेन वा । एतेनांगाना आवश्यकत्वमुक्त' । यदाहुः । पूजाजपार्चनाहोमाः सिद्धमत्रवताअपि । अंगविन्यासविधुरानदास्यति फलान्यमी इति । गौतमेन षडंगकरणप्रयोजनमप्युक्त । इज्यमानोहदात्मायं हृदयेस्याच्चिदात्मकः । क्रियतेतत्परत्व तु दृन्म- वेण तमः परं । सर्वज्ञादिगुणोत्तुंगे संविदूये परात्मनि । क्रियते विषयाहारः शिरोमत्रेण धीमता । इच्छिरोरूपचिहामनियता भावनादृढा। क्रियते निजदेवस्य शिखामंत्रेण सादरी मात्रात्मकस्य देहस्य मंत्रवाच्येन तेजसा । सर्वतो वम मंत्रण क्रियते नान्यसंहतिः । यद्ददाति परं ज्ञानं संविद् पे परात्म नि । हृदयादिमयं तेजः स्यादतने त्रसंज्ञकं । प्राध्यात्मिकादिरूपं यत् साधकस्य विनाशयेत् । प्रवि द्याजातमस्त्र तत्परं धामसमीरितमिति । पूर्व तत इतिम'वन्यासानंतरमिति । व्याख्यासं॥३४॥३५॥ तत्र को मवन्यास, इत्यपेक्षायामाह । तत्तदिति न्यासान्म बन्यासान् ।एषामप्यावश्यकतोक्तान्यत्र। न्यास विना जपं प्राहुरासुरं विफलं बुधाः। न्यास्तत्तदात्मको भूत्वादेवोभूत्वा तु तं यजेत् इति।कुल प्रकाशतवेपि । भागमोक्त नमार्गण न्यासान् नित्यं करोति यः। देवताभावमाप्नोति मंत्रसिदिश्व- जायते । प्रकृत्वा न्यासजातं यो मूढात्मा प्रभजेन्मनून् । सर्वविघ्नैश्च बाध्येत व्याघ्र मगशिशर्यथा । यो ध्या सकवचछत्री मंत्र जपति तं प्रिये । विघ्ना दृष्ट्वा पलायंत सिंहं दृष्ट्वा यथा गजा- इति - १७ ·सटीकम् । न्यस्यतु कूमात् ॥ मुखपार्श्वनाभिपार्थेऽधर्मादींश्च प्रकल्पयेत् ॥ ३८ ॥ धर्मादयः स्मृताः पादाः पीठगात्राणिचापरे ॥ अनंतं त्दृदये पद्मम स्मिन्सूर्यैदुपावकान् ॥ ३९ ॥ एषु स्वस्व- कलान्यस्येन्नामाद्यक्षरपूर्विकाः ॥ सत्वादीस्त्रीन् गुणान्यस्येत्तथैवात्र गुरूत्तमः ॥ ४० ॥ आ- वायवीयसंहितायामपि । नाशिवः शिवमम्यस्योन्नशिवः शिवमर्चयेत्। नाशिवस्तु शिवं ध्यायबाशि वः शिवमाप्नुयात् इति । ग्रंथकदपि । मंचाक्षराणि विन्यसेद्देवताभावसिद्धयइति । एतेन धत्र मंत्र अक्षरन्यासों वाचनिको नोक्तस्तत्रापि कर्त्तव्य इत्युक्तं । आत्मयागा) देहे पीठकल्पनामाह । प्रकल्पये दिति । आत्मनो देहे न्यस्त ईर्मादिभिः पीठंकल्पयेदित्यर्थः । अत्र क्रमादित्यनेनैतदुक्त' भवलिाम- डूकाय नम इत्याधारे । कालाग्निरुद्राय नम इति स्वाधिष्ठाने । कूर्माय नम इति नाभौ । ततो ह- दि आधारशक्त्यादि न्यास कृत्वापश्चाधर्मादिन्यास इति यदाहुः । न्यसेदाधारशक्तिप्रकृतिकमठशे- पक्षमाक्षीरसिंधून खेतद्दीपं च रत्नोज्वलमहीमंडपं कल्पवृक्ष हृदंशे इति । अंसेति । प्रादक्षिण्येन दक्षिणावर्त्तक्रमण विद्वान् देशिक इत्यनेन दक्षिण समारभ्य दक्षोरुपय॑तन्यास इत्युक्त । अयं पक्षः सांप्रदायिकः । तदुक्तमीशानशिवेन । आधाराख्यां यजेच्छक्ति हृदयें से च दक्षिणे । धर्म ज्ञान च सव्यांसे ऊर्मोर्वामान्ययोरपि। वैराग्यसंज्ञमैश्वर्यमिति । क्रमादित्युत्तरेण संवध्यते ॥३७॥ मुखेति । अत्रापि प्रादक्षिण्येनेत्यनुषंगः । क्रमादित्यनेनैतदुक्तं । मुखं ततो वामपावं ततो नाभिःततो दक्षि- णपाखें । तदुक्त मुखे च वामपार्थे च नाभी दक्षिणपाखंके । अधर्म चाप्यथाज्ञानमवैराग्यमनश्वर- मिति । ईशानशिवेनाप्युक्त । अधर्मवदने ततः अन्जानं सव्यपावं च नाभौ पावें चदक्षिणे अवैरा- ग्यमनैश्वर्यमिति । यत्वाचार्यवचनं । आनतनाभिमूलपार्श्वद्दयैरिति। तदपि टीकाकारैराननपार्श्व- नाभीमूलपाई रित्येव व्याख्यातं अधर्मादीन् तानेव नपूर्वानित्यर्थः । अपर इति । अधर्मादयः प्र- स्मिन्नित्यंतेन । पद्ममिति वक्षामाणलक्षणं । एतेन पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रत्याधारतोक्ता । अस्मिन् प- में सूर्यदुपावकानिति योज्यं । एष्विति त्रिषु मंडलेषु नामादौ यदक्षरं कभादि यादि यादितत्पू. वीकाः । तत्रक्रमः सूर्यमंडल विन्यस्य तत्र तत्कलाः ततः सोममंडलं तत्र तत्कलास्ततो वन्हिमंड- लं तत्र तत्कलाश्च न्यसेदिति । तथैवेति पूर्वपूर्वस्योपरि । नामाद्यक्षरपूर्वकानिति । पदमेवात्रा क्वष्य- से तेनानीयदाद्यक्षरं तत्पूर्वकाबासेदिति । अत्र गुरूत्तम इत्युत्तरेण संबध्यते। ततश्च सं सत्वाय नम इत्यादि प्रयोगः । तदुक्त' । पाद्यक्षरैः सत्वरजस्तमांसि इति । एतच्च दिक्प्रदर्शनमात्र पूर्व सर्व- व तथोक्त पत्रपरमात्मनि तु शब्दो व्यतिरेके । तेनायमर्थः आत्मादित्रयेष्वाद्यक्षरमेव बीजं । जा- भात्मनि तु मायाबीजमिति गुरूत्तमपदेनोक्त । न्यस्येत्पीठमनुं तत इत्यनेनैतदुक्त' भवति। मामा- या तत्वायनमः कं कलातत्वाय नमः पं परतत्वाय नमः इत् पद्मागाद्यष्टदलमूलेषु मध्ये च पीठश- तिनवकं च न्यसेदिति । तदुक्ता । मायातत्वं कलातत्वं विद्यातत्वं परं तथा विन्यस्यपीठशक्तीश्च सतः पीठमनु न्यसेत् इति । अन्यत्रापि । अथाष्टदिक्षु परितो मध्ये च शक्तीनवन्यस्त्वापीठमहामनु च विधिवत्तत्कर्णिकामध्यगमिति ॥ ३८ ॥ ३८॥ तत्तद्दिषमुद्रा स्तत्तत्कल्पोक्ताः तास्तत्तत्पटले मया वक्ष्यते । विधिवदित्यनेनैतदनंतरं मानसीं पूजां कृत्वादेवमभ्यर्थयतेत्युक्त । तत्राभ्यर्थनमंत्र: ऊ खा - ॥ " ·शारदातिलकम् । त्सानमतरात्मानं परमात्मानमत्र तु ॥ ज्ञानात्मानं प्रविन्यस्य न्यसेत्पीठं मनुं ततः ॥ ४१ ।। एवं देहमये पीठे चिंतयेदिष्टदवतां ॥ मुद्राः प्रदर्य विधिवदर्यस्थापनमाचरेत् ॥ ४२ ॥ शंखमखांबुना प्रोक्ष्य वा मतो वह्निमंडले । साधारंस्था पयेद्विद्वान् बिंदुच्युतसुधामयैः ॥४३॥ तोयैः सुगंधिपुष्यायैः पूरयेत्तं यथाविधि ॥ आधारपावकं शंख सूर्य तोयं सुधामयं ॥४४ ॥ समरेद्वन्ह्यर्कचंद्राणां कलास्तास्तेष्वनुकूमात् । मूलमन्त्र जपेत्स्पृष्ट्वान्यसेत्तस्यांगमंत्रवित् ४५ गतं देवदेवेश संविधोभव केशव । ग्टहाण मानसीं पूजा यथार्थपरिभावितामिति । अत्र केशवेत्यत्र तत्तद्देवतानानामूहः कार्यः । तदुक्तं इति। ध्यात्वात्मानं पटुविशदधीनंदतनयं पुरोबुध्यै वार्घ्य प्रभृ- तिभिर्यजेदिति । अन्यत्रापि । ध्यात्वा देवं प्रदर्थ्याथ मुद्रा अपि विधानतः । पूजां च मानसीं कुर्यात् ततोय॑स्थापनं चरेत् इति । अर्घ्यस्थापनमाचरेदित्युक्तं । तविधिमाह । शंखमिति। वामतो वाम- भागे स्वाग्रत इति नेयं ॥ ४० ॥ यदुक्त । प्रात्मनः पुरतः शंखमिति। वन्हिमंडले ऊर्धा त्रिकोणे साधार शंखमित्यन्वयः विदानित्यनेनात्र वन्हिमंडल इत्युपलक्षणमित्युक्तं । तेन त्रिकोण षट्को- ए वृत्त चतुरस्ररूपे शंखमुद्रावष्टब्धे पूजितषडंगे इति जेयं । तदुक्त । अग्रे त्रिकोणमालिख्य षट्- कोणं च ततो बहिः । वर्तुलं चतुरस्रं च मध्ये मायां विलिख्य च शंखमुद्रां प्रदाथ कोणदिवंगपू जनमिति । अन्यचापि । त्रिकोण षट्कोण वृत्त चतुरस्राणि कारयेत्। शंखमुद्रामवष्टभ्य षडंगानि प्रपूजयेदिति। बिंदुर्भूमध्य केचन ब्रह्मरंध्रमिति वदंति । तत्रचंद्रमंडलस्य सत्वादिति । बिंदुमुत- सुधामयैरिति जलध्यानं । यत्सौमशंभी। बिदुप्रसूतपीयूष रूपतोयाक्षतादिना । हृदापूर्वषडंगेन पूजयित्वा भिमंत्रयेदिति पूरयेत्तं यथाविधीत्यनेनैतदुक्त । बिद्दतां प्रतिलोममाटकां विलोममूल- मंत्रं च जपब्रिति । तदुक्त । पूरयेहिमलपाथसा सुधीरक्षरैः प्रतिगतैः शिरों सकैरिति । प्राधार- मिति प्राधारं पावकमंडलत्वेन शंखं सूर्यमंडलत्वेन तोयमिंदुमंडलत्वेन तेषु मंडलेषु तत्तत्कला प- पि स्मरेत् केचन पूजयंत्यपि तत्रप्रयोगः खवामाग्रतः चतुरस्र वृत्त षट्कोण त्रिकोण मंडल कत्या शंखमुद्रयावष्टभ्य पुष्याक्षतैः पूजाक्रमेण षडंगानि संपूज्य आधारमत्रमंत्रण प्रक्षाल्य में अग्निमंडला य दशकलात्मने प्रमुकार्यपात्रासनाय नम इति आधारं प्रतिष्ठाप्य पूर्वाद्यग्ने ईशकलाः पूजयेत् । ततः शंखमंत्रेण शंखं प्रक्षाल्य अं सूर्यमंडलाय द्वादशकलात्मने अमुकार्घ्यपात्राय नम इति पाच- माधारेनिधाय प्रादक्षिण्येन हादशस्थानेषु सूर्यस्य द्वादशकलाः संपूज्य विलोममालकां विलोम मूलमंत्र च जपन् शुद्धोदकेन शंखमापूर्य जो सोममंडलाय षोडशकलात्मने अमुकार्ष्यामृताय नम इति संपूज्य सोमस्य षोडशकलास्तत्र प्रादक्षिण्येन पूजयेदिति । ततस्तत्रगंगेचेति मंत्रेण सूर्यमंड लाद कुशमुद्रया तीर्थमावाह्य स्ववत्कमलाद्देवमप्यावाहयेत् । देशिको देवताधियेति वक्षामाणत्वा- त् । तदुक्तम् । तत्र तीर्थमनुनाभिवाहयेत् तीर्थमुष्णरुचि मंडलात्पुनः । स्वीयहृत्कमलतोहरि तथेति। अंकुशमुद्रालक्षणं मानप्रसंगे उक्तम् । यद्देयमंकुशमुद्रा । यदाहुः ऋजु मध्या मध्यपर्वाक्रांता नर्जन्यधोमुखो । विज्ञयांकुशमुद्रेयं कुंचिता मध्य पर्वत इति । स्पृष्ट्वेति । अप इनि संबध्यते । न्यसेदिति । अखिति संबंधः तस्येति । मूलमंत्रस्य अंगवदित्यनेन वक्षामाणदिक्क्रमपूजनेनैव न्या स इत्युक्तम् । अभिसंपूज्येति अप इति संबंधः हस्ताभ्यां छादयत्र देशिक इत्यनेन मत्स्यमुद्रयेत्युक - ·१३२ सटीकम् । हृन्मंत्रेणाभिसंपूज्य हस्ताभ्गं छादयन्नपः । जपोद्वद्या यथान्यायं देशिको देवताधिया ४६ अस्त्रमन्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावगुंठ्य च । धेनुमुद्रांसमासाद्य रोधयेन्मत्स्यमुद्रया ॥ ४७ ॥ दक्षिणे प्रोक्षणीपात्रमाधायाद्भिः प्रपूरयेत् ।। किंचिदर्घाबु संगृह्य प्रोक्षण्यंभसि योजयेत् ४८ अर्घस्योत्तरतः कार्य पाद्यं सा चमनीयकं ॥ आत्मानं यागवस्तूनि मण्डलं प्रोक्षयेद्गुरुः ४९ प्रोक्षणीपात्रतायेन मनुनान्यदपि क्रमात् ॥ न्यासक्रमेण देहे स्वे धर्मादीन्पूजयेत्ततः ॥५०॥ पाद्याथैः पीठमन्वंतं तस्मिंश्च परदेवतां ॥ पंचकृत्वः पुनः कुर्यात्पुष्पांजलिमनन्यधीः ५१ - - म् । तल्लक्षणंतु । अधोमुखावुभौ हस्तौ स्वस्योपरि च संस्थितौ । पार्खद्दयगतांगुष्ठी मत्स्यमुद्र यमीरि- सेति । अत्र मूलमंत्रविद्याशब्दाभ्यामेवमादिविधौ पुंस्त्रीदेवताकत्वमविवक्षितमित्युक्तम् । अन्य थैकग्रहणे इतरग्रहणं न स्यात् । यथान्यायमिति सप्तकत्वोष्टकृत्वो वा । इयं संख्या पूर्वमपि आया। तदुक्तम् । संस्प शन् जपतु मंत्रमष्टश इति । संरक्षेति तदिति संबंधः । तच्च संरक्षणं छोटिकाभि रिति शेयम् । अवगुह्येत्यत्रापि तदिति संबध्यते । तच्चावगुंठनमुद्रया समापाद्येत्यमृतबीजेम स्वमुद्र येति संबिरोधिन्या । अत्रावगुंठनधेनुसंबिरोधमुद्रास्त्रयोविंशे वक्ष्यते । ततः शंखोपरि शंखं मुसल चक्र महामुद्रा योनिमुद्राः प्रदर्शयेत् । यदाहुः चिन्मयं चिंतयेत्तीर्थ मानीयाकुशमुद्रया । ब्रह्मांडो दरतीर्थेभ्यो धेनुमुद्रां प्रदर्श्य च । शंखमुद्रां चक्रमुद्रां मुसलाख्यां च दर्शयेत् । परमीकृत्य यत्नेन गुघाख्यं चैव दर्शयेत् इति । कृष्णमंत्रे गालिनीप्रदर्शनं राममंत्रे गरुडमुद्राप्रदर्शनमित्यादि विशे षोऽनुसंधेयः । शंखमुद्रालक्षणमुक्तं प्राक् । अन्यासां लक्षणानि तु । मुष्टिं कत्या तु हस्ताभ्यां वाम स्योपरि दक्षिणम् । कुर्यान्मुसलमुद्रयं सर्वविघप्रणाशिनीति मिथः कनिष्ठिके बध्वा तर्जनीभ्याम मामिके अनामिकोई गाश्लिष्टदीर्घमध्यमयोरध: अंगुष्टाग्रहयं न्यस्येद्योनिमुद्र यमीरितेति । विप यस्ते तले कृत्वा वामदक्षिणहस्तयोः अगुष्टौ ग्रथयेच्चैव कनिष्ठानामिकांतर। चक्रमुद्रे यमुद्दिष्टा स सिद्धिकरी शुभेति । महामुद्रालक्षणं त्रयोविंशे वक्षाते । कनिष्ठांगुष्ठको सतौ करोयोरितरतरम् । तर्जनीमध्यमानामाः संहताः भुग्नसज्जिताः मुषा गालिनी प्रोक्ता शंखस्योपरि चालितेति । हस्तावभिमुखौ कत्वा रचयित्वा कनिष्ठिके । मिथस्त निके निष्टे निष्टावंगुष्ठको तथा। मध्यमा मामिके हे तु वौपक्षाविति कुंचयेत् । एषा गरुडमुद्रास्यात् अशेषविषनाशिनी इति । दक्षिणइति पाचं ताम्रादिजं यदाहुः रत्न रौक्यं रौप्यमजं ताम्र मृद्दारुपैत्तलं । पाद्म पालाशमुत्कष्टान्यम वायच्युतार्चने । सर्वोत्कृष्टौ ताम्रशंखावर्घायाजवोतिशस्यत इति । अय॑स्येत्यर्घ्यपात्रस्य शक्ती स- ति। एतानि भिन्नानि भिन्नानि । अशक्ती एकेनैव सर्वं यदाहुः । एकस्मिन्नथवा पात्रे पाद्यार्ध्या दीनि कस्पयेत् इति । मनुनेति मूलमंत्रण प्रोक्षयेदिति संबंधः इदंच सामान्यविधानं भन्यवत मंत्रविशेषे प्रोक्षणमंत्र उक्तस्तत्र तेनैव प्रोक्षणमिति ज्ञेयम् । गुरुरित्यनेनेदं योक्षणं त्रिरित्युक्तं भव- ति। यदाहुः प्रोक्षयनिजतनुं ततो मुना त्रिः कणेरमनुनाखिलं तथा । साधनं कुसुमचंदना दिकमिति । अन्यान्यपि यागवस्तूनि पूजाद्रव्याणि क्रमाप्रोक्षयेदिति संबंधः । अंतरयागमाइ । न्या सेति तदुक्तं द्विविधं स्यालब्धमानो बायांतरमुपासनम् । न्यासिनां चांतरं प्रोक्तमन्येषामुभयं तथे । ।

·१३३ शारदातिलकम् । उतमांग हदाधारपादसर्वांगके क्रमात् ।। विना निवेद्यं गंधाधैरुपचारैः समर्चयेत् ॥५२॥ गुरूपदिविधिना शेषमन्यत्समापयेत् ॥ सर्वमेतत् प्रयुजीत प्रोक्षणीस्थेन वारिणा ॥५३ ।। विसृज्य तोयं प्रोक्षण्याः पूरयेत्तां यथापुरा ॥ ततस्तन्मंडलं मंत्री गंधायैः साधुपूजयेत् ५४ शालिभिः कणिका मध्यमापूर्योपरितंडुलैः ॥ अलंकृत्य पुनस्तेषु दर्भानास्तीर्य तंत्रवित् ५५ कृर्चमक्षतसंयुक्तं न्यसेत्तेषामथापरि ।। आधारशक्तिमारभ्य पीठमंत्रमयं यजेत् ॥५६ ॥ अधः ति । वायवीयसंहितायामपि । प्रादावभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय मानवः पना बहिर्यागं समाचरेत् इति । तथा संहितायां शंभुवाक्यमपि । न राही ज्ञानमात्रेण परोहच मंगल म् । प्राप्नोति चंद्रवदने दानहोमादिभिर्विना । गृहस्थो यदि दानादि दद्यानजुहुयादपि । पूजये विधिनानैवकः कुर्यादेतदन्वहम् । न ब्रह्मचारिणो दातुमधिकारोस्ति भामिनि । गुरुभ्योपि च स पेभ्यः को वा दास्यत्यपेक्षितं नारण्यवासिनां शक्तिन्ते संति कलौ युगे। परिवाट जानमावण दा महोमादिभिर्विना । सर्वदुः खपिशाचेभ्यो मुक्तो भवति नान्यथा। परिव्राडविरक्तश्च विरक्तश्च गु. हो तथा । कुभोपाके नसज्ज ते दावुभौ कमलानने । पुण्यास्त्रियो ग्रहस्थाश्च मंगलैमंगलार्थिनः । पूजोपकरणः कुर्युई घुर्दानानिचाहणां । वानप्रस्थाश्चयतयो यद्येवं कुर्युरन्वहं । संसाराबनिवर्तते विध्यतिलमदोषतः । आरूढयतिताद्यते भवेयुर्दुः खभाजनमिति। अत्र न्यासक्रमेणेत्यनेनैतदुःख भवति । मंडूककालाग्निरुद्रकूर्मान् । आधारस्वाधिष्ठाननाभिदेशे ततः प्राधारशक्त्यादि पश्चाधर्मा दीनष्टो यथास्थानं संपूज्य पुनर्ह दि शेषादिपरतत्वांता पूजा । तदुक्तं रामपूर्वतापिनीये । मायावि- येयेकलापारतत्वे संपूजयेहिमलादीश्वशक्तीरिति । पुष्यस्याद्यं गंधबहुवचनमाद्यर्थतेन गंधाद्यैरित्य भः एतादृशयुक्तिस्तु आदिशब्देन पुष्पमात्रग्रहणार्था यद्दा पुष्पाणि च । प्राद्योगंधश्च पुष्पाद्यैः उप- चारेषु गंधानंतरं पुष्पस्योद्दिष्टत्वात् । पीठमन्व'तमिति । पीठशक्तिपीठमंत्रपर्यंतमित्यर्थः तस्मिन्नि- ति। एवंभूते देहमये पोठे परदेवतां गंधाद्यै रुपचारैस्समर्चयेदिति अग्रिमेण संबंधः पाद्येन पुष्प तब विशेषमाह । पंचेति । अनन्यधीरित्यनेन त्रिंथोवेत्युक्तं । तदुक्तमाचार्यः । कुर्यात्यु ष्पांजस्लिम- पिनिजदेहे पंचशोथवापि त्रिंश इति । विनानिवेद्यमिति । अस्यायमभिप्रायः आसनादिदीपांता- नुपचारान् प्रदर्य बाह्य नैवेद्य' न देयंतितो गुरूपदिष्टविधिना कुडलिनीमुत्थाप्यहादशतं नीस्वा त- वत्य शिवेन समागमय्य तदुस्थामृतधारया देवं प्रीणयेदिति।गुरूपदिष्टे ति।अन्यच्छेषं मानसी धूप- दीपौ मंत्रजपः जपनिवेदनं ब्रह्मार्पणं क्षमापनादि विसर्जनवर्ज यदाहुः । ध्यात्वा यजेच्चंदनाधर्मा- ममधूपदीपकैः भोजनावसरे किंचित् जपं कृत्वानिवेदयेत् इति। अशक्तंप्रत्याह। सर्वमिति । नत्वा गुरूनित्यादि एतदंतं नित्यपूजाया अपि समानं । विशेषस्त्वयं नित्यपूजायां एतच्छखं जलमेव व- हिन्यांक्षिपेत् इति । ततः प्राणायामनयं कृत्वा अष्टोत्तरसहस्र नित्य जपं कृत्वापुन: प्राणायामवयं कुर्यात् । किंच नक्षिपेत्तु वईनीजले इति। पुरतोजपस्य परतोपि विहितमप्य तत्रयं बुधैरिति चोर: :। तदुक्तं मंत्रप्रकाशे । अष्टोत्तरसहन तु कत्वांतर्यागमादरात् । जपेत् प्रतिदिनं यत्तु नित्य एष जपः स्म तः । अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । हादश्यां पूर्णिमायां च सेषु मैमितिको अ- - । - ।

·१३४ सटीकम् । कूर्मशिलारूढां शरचंद्रनिभप्रभो ॥ आधारशक्ति प्रयजेत्पंकजयधारिणी ॥ ५७ ॥ मूर्दि तस्यासमारूढं कूर्म नीलाभमर्चयेत् ।। ऊर्च ब्रह्मशिलासीनमनंत कुंदसन्निभं ॥ ५८ ॥ य- जेच्चक्रधरं मून्द्धि धारयंतं वसुंधरां ॥ तमालश्यामलां तत्र नीलेंदीवरधारिणीं ॥ ५९॥ अ- भ्यर्चयेद्वसुमती स्फुरत्सागरमेखला ॥ तस्यां रत्नमयं द्वीपं तस्मिंश्चमणिमंडपं ६० यजत्क- ल्पतरूस्तस्मिन्साधकाभीष्टसिद्धिदान् ॥ अधस्तात्पूजयेत्तेषां वेदिकां मंडपोज्वला ६१ प: । नित्याविगुणतः सोथ पूजाचैवहरेस्तथेति । प्रांतर या गमुत्क्वा बहिर्यागमाह ॥ तत इति। ततस्तदनंतरं मंत्री साधु शोभनत्वेन सर्वतोभद्रत्वमुक्त मंडलवेदिमध्यसिखितं सर्वतोभद्रमंडलं गं- धाद्यैः पूजयेदिति संबंधः आदिशब्द नपुष्यं । मंत्रीत्यनेन श्रीसर्वतोभद्रमंडलाय नम इति पूजाम- वः सूचित इति ज्ञेयं । शालिभिरिति । उपरिशाल्युपरितंडुलैरलंकृत्य तंडुलान् तत्र निक्षिप्य त्य- र्थः पुनरनंतरं तेषु तंडुलेषु । तत् प्रमाणमन्यत्रोक्त । शालीस्तुकर्णियां च निक्षिप्याढकसंमितान् । तंडुलांच तदष्टांशान् कूचंचोपरि विन्यसेत् इति । प्राट कलक्षणंतु कुडवचतुः पलं स्यात् प्रस्थः कु'- उवैचतुर्भिस्यात् । प्रस्थै चतुर्मिराढकः इति । तदष्टांशानिति । कुडवहयमितान् । सप्तविंशतिसाग्र- दर्भपत्रमयं वेण्याकारेण ग्रथितं विष्टरापरपर्यायं कूचं । तदुक्त डामरे । सप्तविंशतिदर्भाणां वेण्यये प्रथिभूषिता विष्टरे सर्वयन्नेषु लक्षणं परिकीर्त्तितमिति । अत्र आत्मादि तत्वत्रयेण देवं संपूज्य बा- अपूजामारभेतेति संप्रदायविदः । प्राधारशक्तीति अन्न प्रथमं गुरुगणपतिपूजनं कुर्यात् । तदुक्त वा यत्यासादोशपर्यतमर्चापीठस्योदगौरवीपंक्तिरादौ । पूज्योन्यत्राप्यांबिकेयः करावः पाशं दंत शृष्य भीतीर्दधान इति । अन्यत्रापि । पीठस्योत्तरे भागे गुरुपंक्तिं पूजये च्च मंत्रवित् । यावहिरीश- कोणवायोःकोणं समारभ्य । अथ गुरुपरमगुरू हौ परमेष्टीगुरूस्तथा भ्यर्य परमाचार्य गुरु स्तथाभ्यर्य परमाचार्यगुरुचादिसिद्धिगुरुमथार्चयेत् । स्वगुरुमिति। अत्रपरमाचार्यगुर्वनंतरप रा- परगुरुः परमसिदगुरुरपिन्नेयः । तेषां ध्यान मंत्रतंत्रप्रकाशे उक्त । श्वेतांबरधरा गौरा गुरवः पुस्त- कान्विताः । व्याख्यानमुद्रया युक्ता ध्यायंतो वा हरि निजं । ध्यातव्याः पूजनादौ च तध्यानात् ना- मवान् भवत् इति । शाक्तादौतु विशेषस्तत्रांतरे । ते रक्तमाल्यांबरगंधभूषिताः सालंकृताःपंकजवि- एरस्थाः । सर्वच सालवन योगनिष्टाः प्राप्ताखिलैखर्यगुणाष्टकार्थाइति । तत्र श्रीगुरुभ्यो नम इत्या- दिप्रयोगः देवं गुरुस्थानं क्षेत्राधिदेवताः सिद्धाधिवासांश्चश्रीपूर्व समुदीरयेत् इत्युक्त अर्चयेदित्युक्त- सदेवाह । अध इति । अनेनैतदक्त भवति । कर्णिकायां महायं रक्तमंडूकं मंडूकाय नम इति यजे. त् । तदूर्व दशभुजं पंचवक्रतक्ष्णदक्षिणवामपाच कालाग्निरुद्र कालाग्निरुद्राय नम इति सदुपरि महाकायं कूमं कूर्माय नम इति । तदुक्तं शौनककल्पे। मंडूकादिपृथिव्यादिकर्णिकायां यजेत् क्रमादिति । नारसिंहकल्पेपि । पद्मष्टपत्रे मंडूकं परतत्वांतमर्चयेत् इति । कूर्मशिलेति कूर्माकाराशिलाकूर्मशिला तामारूढां पूर्वं । पूजितः कूर्म एव कूर्मशिलेतिज्ञेयं । वक्ष्यमाणस्तु कूर्म- स्तशिन्न एव । तदुक्तं तापिनीये । शक्तिं साधाराख्यकां कूर्मनागाविति। शरञ्चद्रस्येत्यस्यार्थः पूर्व- वत् जेयः। ब्रह्मशिलेति। मूलप्रतिमाधस्तनशिलायाःसंज्ञा । तदुक्त वायवीयसंहितायां । शोधितांचं ·शारदातिलकम्। १३५ श्चादभ्यर्चयेतस्यां पीठ धर्मादिभिः पुनः ॥ रक्तश्यामहरिंदेंद्रनीलाभान्यादरूपिणः ६२ वृ- पकेसीरभूतेभरूपान् धर्मादिकान्यजेत् ॥ गात्रेषुपूजयेत्तास्तु नपूर्वानुक्तलक्षणान् ६३ आ- ग्नेयादिषु कोणेषु दिक्षु चाांबुजं यजेत् ॥ आनंदकंदं प्रथमं सविनालमनंतरं ६४ सर्वत- स्वात्मक पद्ममभ्यर्च्य तदनंतरं ॥ मंत्री प्रकृतिपत्राणि विकारमयकेसरान् ६५ पंचाशद्वी- जवर्णाव्या कणिका पूजयेत्ततः ॥ कलाभिः पूजयेत्साई तस्यां सूर्येन्दुपावकान् ॥ ६६ ॥ प्रणावस्य त्रिभिर्वर्गरथ सत्वादिकान् गुणान् ॥ आत्मानमंतरात्मानं परमात्मानमर्चयेत् ॥ ६७ ॥ ज्ञानात्मानं च विधिवत्पीठमंत्रावसानकं ॥ पीठशक्तीः केसरेषु मध्ये च सवराभ- याः ॥ ६८ ॥ हेमादिरचितं कुंभमस्त्राद्भिः क्षालितांतरं ॥ चंदनागुरुकर्पूरधूपितं शोभनाक- ति ॥ ६९ ॥ आवष्टिता गनीरं, तंतुना त्रिगुणात्मना ।। अचितं गंधपुष्पायैः कूर्चाक्षतसम- दमालिप्तां खो ब्रह्मशिलां क्षिपेत् रत्नन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः हरितालादि धानं व बीज गंधौषधीरपि । शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि इत्यादिना लिंगं ब्रह्मशिलोप- रि । प्रागुदगप्रवणं किंचिदित्यंतेन । अनंतमिति । नाभ्यूई नराकृतिमधस्त्वह्याकतिमेककुडलं सह सफणमिति तत्वरूपं । अन्यत्र तत्ध्यानमुक्त' । हात्रिंशद्भिः खलु तत्वैर्धगधै विद्यातैः सम्महित विष्णुतेज: प्रानंत्यं तत्कथितं ह्यामनं स्यात्पीठाकारः सतु नागोह्यनंत इति । अन्यत्रापि । तत्वैर्धरा- दिविद्यातैत्रिंशत्संख्यकैरिह । पीठाकारोह्यनंतस्यात् अनंतासनमीरितमिति नीलेंदीवरेधारय- तोतिसमासःवक्षाति । इंदीवरेहे इतिस्फुरत्सागरमेखलामित्यनेन पृथिव्यनंतरं सागराय नम इप्ति समुद्रः पूज्य इत्यर्थः तत्र सरखतीमंत्र विद्याब्धिः लक्ष्मीविष्णुमंत्रे क्षीराब्धिः गणेशमंत्रे उक्षुरसः स- मुद्रः पन्यत्रामृतसमुद्र इत्यादि जेयं । तस्याविशिष्टायां वृषेति । केसरीसिंहः भूतो देवयोनिः त- तखरूपमुक्तामन्यत्र । रक्तवस्त्रधराः कृष्णनखदंष्ट्राः सुदंष्ट्रिकाः कर्वीखदांगहस्ताय राक्षसाघोररूपि- गः भूतास्तथै वदीनास्या इति । इभोहस्ती । नञ्पूर्वान् धर्माज्ञानवैराग्यानैश्वर्यान् । उक्तलक्षणानि ति रतादिवर्णान् वृषादिरूपान्।उक्तं च धर्मरक्तवृषरूपं च सिंहं जानं श्यामं दुष्टभूतं तु पीतावैराग्यं स्याहजरूपासितांगमैखयं च क्रमतः पीठपादाः पीठः स्युरधर्मादयोयेयेचत्वारस्ते द्युदिताकार- रम्या इति । प्राग यादिष्विति । प्रादिशब्देन नि तिवायवीशकोणाः दिक्षु प्राक्दक्षिणपश्चि मोत्तरासुचः समुच्चये । प्राकाशश्चतस्रो लभ्यते । दिक्शब्देन वृषादय इति परिभाषणात् । वा यवीयसंहितायामपि । अधर्मादोंश्च पूर्यादीनुत्तरांताननुक्रमात् इति । इह देवता पुरोभागस्य पू त्वमित्याचार्याः । तथाचागमे देवसाधकयोरंतः पूर्वामादिगिहोच्यते इति अन्यत्रापि देवाग्रे स्वस्थ चाप्यने प्राचीप्रोक्ता तु देशिकैः प्राच्येव प्राचीचोद्दिष्टा मुक्यातु देवतार्चनमिति संत्रांतरपि यौव भानुस्तुवियत्यु देति प्राचीति तां वेदविदो वदंति । तथा परापूजकपूज्ययोश्च सदागमज्ञाः प्रवदंति तांतु इति । अन्यत्रापि द्वारपूजावसरे देवस्य मुखमारभ्य दिशं प्राची प्रकल्पयेत् । तदादिप रिवाराणां अंगाद्यावरणस्थितिरिति । प्रनयुक्तिरपि । देहेपीठदेवतान्यासावसर मुखे अधर्मन्या सउक्तः सचाग्रभागः महागणपतिपूजावसरे ग्रंथक्वदपि त्रिकोणबाह्ये पूर्वादिचतुहिन समर्च ये- ·सटोकम् । न्वितं ॥७०॥ नवरत्नोदरं मंत्री स्थापयेत्तारमुच्चरन् । ऐक्यं संकल्प्प कुंभस्या पीठस्प चवि- धानवित् ।। ७१ ॥ क्षीरदुमकषायेण पलाशखग्भवेन वा ॥ तीथोदकैर्वाकर्पूरगंधपुष्यसुवा- दित्युक्त्वा अग्रस्थबिल्ववृक्षाधइत्युक्तवान् । तथा रामपूजायाँ । दितीयावरणे हनुमंतं ससुग्रीवमित्यु- का पुनराह । वाचयंतं हनूमंतमग्रतोतपुस्तकमिति।अन्यच्च उत्तराभिमुखत्वेनापि पूजाविहिता- कमांतरे च प्रतीच्यादिमुखत्वेन च तत्रच अधर्मादिपूजनमंगादिपूजनं च कदाचित् क्रमांतरेण स्या त् । अन्यदा क्रमेणस्यादिति विरुद्धे । तंत्रांतरेच । होतुः पूर्वं पूर्वभागं प्रनिष्टं सव्यं भागं दक्षिणं त्वा गमः । दक्षं विद्यादुत्तरं भागमग्रंप प्रज्ञावद्भिः पश्चिम भागमुक्तमति। नृसिंहकल्प च । अथावर- पपूजास्यपरःप्राची प्रकल्पयेत् । तदादिपरिवाराणां प्रादक्षिण्येन पूजनमिति । नारायकीयेपि । श- तोरणादिपत्रेषु लदम्याद्यातचामरा इति । अतएव पीठशक्तिपूजने अग्रदलादीनि व्याख्यास्यते । तेनोदमुखपूजादावपि स्वाग्रभागस्य पूर्वत्वमाकल्पधर्मादिपूजनमंगादिपूजनमितिज्ञेयं । तेन यं- पादावपि दलेष्वक्षरलेखने अग्रदलात्प्रभृति लिखनीयमिति जेयं । इयं दिक् चरार्चायां । अर्थाबु- जयजेदिति वक्षामाणक्रमेण अत्रांबुजात्य र्वमनताय नम इत्यनतं पूजयेदित्यथशब्द नोक्तं प्रद्यथथे- षमजमितिशरीरे न्यासावसरे ग्रंथ कदम्य क्तवान् । अनंत हृदये पद्ममस्मिन्निति । कलाभिरिति । तब हादशकलात्मकसूर्यमंडलाय षोडशकलात्मकचंद्रमंडलाय दशकलात्मकवन्दिमंडलायति । के- चन कलाभिः साईमित्यस्याथं व्याचक्षते । अन्येत्वन्यथा वर्णयंति । द्वादशकलादित्वमनुक्तमपिल भ्यते । तेन सूर्यमंडल संपूज्य तत्र हादशकलाः ततः सोममंडलं तत्षोडशकलास्तत अग्निमंडलं तहशकलाः पूजयेत् इति । अयं सांप्रदायिक पक्ष: तस्यामिति । कर्णिकायां । प्रणवस्य विभि- वणे: रकारोकारमकारैः कलाभिः साई सूर्यदुपावकान्यजेदिति संबंधः । तदुक्तं सूर्यदुवन्हींन् प्रथवाशयुतान् इति । एतेन तत्तन्मडलाधिष्टात्रीदेवता ब्रह्मविष्णुर्दशास्तत्तन्मंडले पूजनीया इति सूचितं यदाहुः सौरबिंबेचतुरास्यः किरीटी हंसे सौधं कलशं चाक्षमालां ब्रह्मा बिधत् वरदं चाभ याख्यं हस्तैर्येयः सितवस्त्रश्चतुर्भिः । सौम्ये बिंबे गरुडे मेघनीलचक्र शंखं सद्दाब्जं दधानः । हा रीमालो कटकीसकिरीटी विष्णुः पीतं वसनं कौस्तुभं च । अग्रेबिंबे वृषभ चंद्रमौलिः खेतो रु- द्रो दशबाहुस्विनेत्रः टंकणागिविशिखाह्यल्कपालमुद्राक्षसक् वरदाभीतिपाणिरिति अन्यत्रापि ब- अविष्णोखरास्त्वर्याः क्रमादेमंडलत्रय इति । अथ सत्वादिकानिति शक्करता कृष्णरूपान् । तदुक्तं सितरक्तसिताः प्रोक्ता गुणाः पीठोपरिस्थिता इति । विधिवदित्यनेनैतदुक्तं भवति । एतदनंतरं मायाकलाविद्यापरतत्वानि संपूजयेदिति । आत्मादिपरतत्वांतमिष्ट्वाशक्ती: पूजयेदित्युक्तः । वै पायसी मंत्रप्रकाशेपि । सत्वं रजः शार्वरसंज्ञकं च बिंबानि चाकेंदुहुताशनानाम् । संपूजये दात्म चतुष्टयांते विद्यादिकं तत्वचतुष्टयं चेति वायवीयसंहितायामपि त्रिमंडलोपर्यात्मादितत्वत्रितयमा सनमिति । पीठ मंत्रावसानकमित्यनेनाचिप्तानां पीठशक्तीनां पूजास्थानमाह । पीठेति केसरीषु पूजितपनके सरेषु तत्र अगदलादि । अष्टसु प्रादक्षिण्येन मध्ये च पीठशक्तिपूजांकृत्वा पीठमंत्रपू जनमित्यर्थः प्रप्तव्येनाविशेषोक्तो क्रमः सर्वत्र गृह्यत इति परिभाषणात्। अतएव देहे पीठदेवता - ·- शारदातिलकम् । १३७ यासावसर पीठशक्लिन्यास उक्तो मया । पीठशक्तयः पीठमधाच तत्तन्मंत्रे वक्षाते । सवराभया इति ध्यानम् । पासां वर्णा अप्युक्ता प्राचार्य : खेताकष्णा रता पीता श्यामा नलोपमा शुक्ला । पंजनजपासमानतेजोरूपाच शक्तयः प्रोक्ता इति । मंडूकादिएतदंतं नित्यपूजायामपि समानम् । एवंपूजिते पीठे कुंभस्थापनमाह । हेमादीति प्रादिशब्देन राजत ताम्र मृन्मया: शक्तानुसार पत्रेयाः कुंभ कलशं तदुर्वा महाकपिलपंचरात्रे । सौवर्ण कलशं रम्यं रौप्य ताममथापिवा । नि होष मन्मयं वापि चंदनेन विलेपितमिति अन्यत्रापि सौवर्ण राजतं वापि मार्तिकं वा यथोदित म् । चालयेदस्त्रमंत्रण कुंभं सम्यक्सुरेखरि इति । अन्यत्र कलश शब्दव्युत्पत्तिः प्रमाणं चोक्तम् कला कलां ग्रहीत्वा वै देवानां विश्वकर्मणा । निर्मितोयं सुरैर्यस्मात् कलशस्त न उच्यते । पंचा सदगुलव्यास उमेधः षोडशांगुलः कलशानां प्रमाणं तु मुखमष्टांगुलं भवेत् इति । पद्मपादाचार्यस्तु कलभैरत इति व्युत्पत्तिः कता । अत्राद्भिः अस्त्रमंत्रजप्तोदकैः त्रिगुणात्मना त्रिगुणेन सत्वादिगुण रूपेण च तंतुना प्रावेष्टितांगं तेन कंठसूत्रवेष्टनं कुर्वति नीरंध्रमिति कुंभविशेषणम् । तदुक्तं वायवी यसंहितायां । सौवर्ण राजतवापि ताम्र मृन्मयमेववा | गंधपुष्पाक्षताकीण कुशवाकुरार्चितम् । सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगातमिति । केचित्तु नीरंभ्रं यथास्यात्तथा तंतुना आवेष्टितांगमिति योजयंति । तन्मते सर्वापि घट: तंतुवेष्टितो भवति तदात्रांगशब्दवैययं स्यात् । अन्यत्र विशेषः कन्याकर्त्तितसूत्रेण त्रिगुणेन च कर्मणा । गुणत्रयात्मकेनैव वेष्टयेदभितः सममिति । प्रादिशब्दे म धूपः । नवरत्नोदरमिति । नवरनानि षष्ठे वक्ष्यते । एवं भूतं कुंभ तारमुञ्चरन् स्थापयेदित्यन्व यः पत्र तारशब्देन यथार्ख तत्तन्मंत्रेषु पंचप्रणवानामपि ग्रहणमिति ज्ञेयम् । मंत्रीत्यनेन मूलम बोचारोप्य क्त: विधानविदित्यनेन विनापि पंचाशदौषधिक्कार्थस्तजन्यसामर्थ्यापादनक्षम इत्युक्तम् धोरेति क्षीरद्र मकषायेण । अश्वत्थोदुबरप्लक्षवटत्वकाषायेणेत्यर्थः। आयुर्वेदोक्तरीत्या चतुर्थांशावशेषः कवायोगाच्या विधिवदिति सबिंदुकं तहदितिविलोमेनेति आत्मभेदेन देवताधिया पूरयेदिति संबंध: पात्मदेवता जलानामैक्यं भावयनित्यर्थः । शंख इति । स्थापितशंखादन्यस्मिन् तत्र शंखस्था- पनातं कर्म पूर्ववत्कार्यम् । क्वाथांबुनेति कलशपूरणावशिष्टेन संपूर्ण इति । समूलेन हृदयेन । गंधाष्टकं विलोधेति पिष्टगंधाष्टकम् । तदुक्तं अष्टमूर्त्याष्टकं पिष्टमष्टगंधं विलोद्यचेति । अभीष्ट दमित्यनेन गंधद्दारामित्यस्य जपउलः । पूजयेदिशिरमा धेनुमुद्रां प्रदश्येति ज्ञेयम् । सकलाः च तुर्नवति द्वादशात्मन इति सूर्यस्यपश्चादित्यनेनैतदुक्तम् । अकारजकलानंतर हंस इति । उकार जानतरं । प्रतद्दिष्णुरिति मकारजानंतरम् । ताबकमिति बिंदुजानंतरं तत्पदादिकाम्। नाद जानतरं विष्णुयोनिमिति चमिति । पंचाशदेव पंचाशत्कलाः तारपंचभेदोत्थाः अत्राष्टत्रिंशत्क साः ततः एकपंचाशत्कला: पथात्प'चगुप्तकलाच शंखजले पूजनीयाः ताश्चेच्छाज्ञानक्रिया । चि- दात्मानंदामिकाः एवं चाष्टत्रिंशत्कलाः पंचगुप्तकलाथेति चतुर्नवतिदेवतात्मकत्वम् । यदाहुरा चार्याः । प्रथम प्रकृतेहंसः प्रतहिष्णुरनंतरम् । त्रियंबकस्तृतीयः स्यात् चतुर्थस्तत्पदादिकः विष्णु योनिमितीत्यादि पंचमः कल्प्यतां मनुः चतुर्नवतिमंत्रात्मदेवतावाह्य पूजयेत् अत्रयाः पंचसंप्रोक्ता प्राचस्तारस्य पंचभिः कलाप्रभेदैश्च मिथो युज्यंते ताः पृथक् पृथगिति । अन्यत्रापि चतुर्नवतिसंख्या यसमाध कलाः क्रमात् इति । समाहितेनेति मैत्रस्य देवतां समाहितेन मनसा ध्यायन् प्रतिलो - । १८ ·१३८ सटीकम् । सितैः ॥ ७२ ॥ आत्मा भेदेन विधिवन्मातृका प्रतिलोमतः ॥ जपन्मूमलनुं तद्वत्पूरयेदेवता धिया ॥ ७३ ॥ शंखेक्वार्थाबुसपूर्णी गंधाष्टकमभीदं ॥ विलोज्य पूजयेत्तस्मिन्नाबाह्य सक- लाः कलाः ॥ ७४ ॥ दशवन्हेः कलाः पूर्व द्वादशद्वादशात्मनः ॥ कलाः षोडश सोमस्य पश्चात्पंचाशतं कलाः ॥ ७५ ॥ जपित्वा प्रतिलोमेन मूलमंत्रं च मंत्रवित् ॥ समाहितेन मन- सा ध्यायन्मंत्रस्य देवतां ॥ ७६ ॥ प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तंत्रमंत्राविचक्षणः ॥ कलात्मकं शंख मेन मूलमंत्र जपित्वा । तामेवावाह्य पूजयेदिति संबंधः इदं चकारान्मत्रवित्पदाच्च लभ्यते । यदाहुः । मूलमंत्रमावाह्य मंत्रवित् । अभ्यर्थ शंख सलिलं दिव्यकुंभे विनिक्षिपेदिति। समाहित न मनसेति । प्रसंगसंगत्यात्त्रोक्तं परं सर्वत्रध्याने इदं विशेषणं ज्ञेयम् । अन्यथा ध्यानस्यैव कर्तुम शक्यत्वात् । प्राणेति प्रतिष्ठाशब्दव्युत्पत्तिरता महाकपिलपंचरावे । प्रतिष्ठाशब्दसंसिद्धिः प्रति पूर्वात्तु तिष्ठते: । बह्वर्थत्वाविपातानां संस्कारादौ प्रते: स्थितिः । अर्थस्तदयमेतस्य गीयते शा- दिकैर्जनैः । विशेषसंविधिर्यात क्रियते व्यापकस्य हि । सन्मूर्ती भावनामंत्रैः प्रतिष्ठा साभिधी यते इति तत्र प्रयोगः । धूमार्चिराहताभवेत्यावाहिन्याद्यष्टमुद्राः प्रदर्श्य यं धूम्रार्चिपेनम इति संपूज्य प्राणप्रतिष्ठामंत्र अमुष्यपदस्थाने षष्टयतं धूमार्चिः पदं प्रक्षिप्य प्रतिष्ठा कुर्यात् । एवं सर्वाख पि कलासु । अथवा दशानामप्यगिकला एकदैवावाहनादि कत्वा प्रत्येकं पूजां कृत्वा प्राणप्रति ठामंत्रे अमुष्यपदस्थाने सर्वासां षष्ठयतं नामोच्चार्य प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । कलाध्यानं द्वितीयपटलो तमनुसंधेयम् । तत्रतत्रेत्यस्यायमर्थः प्रथमं दशवन्हिकलानां ततो हादशसूर्यकलानां ततः षोडश सोमकलानां ततो दशाकारजानां तदृचस्ततो दशोकारजानां तदृचस्ततो दशमकारजानां तदृच स्तत: पंचानां बिंदुजानां तदृचस्तत: षोडशनादकलानाम् । तदृचस्ततः पंचगुप्तानां विचक्षण इ त्यनेन सर्वत्र त्रिः प्राणप्रतिष्ठामंत्र जपेदित्युक्तम् । अन्येतु प्रतिलोमेनेति सर्वत्रयोजयंति तत्तु प्रा भिचारिकाभिषेकविषयं तथा प्रथम नादकलास्तादृक् ततो बिंदुकलास्तादृक् ततो मकारकलास्ता क् तत उकारकलास्तादृक् ततोकारकलास्तादृक् ततः सोमसूर्यागोनाम् । यदाहुः । स्थंडिलाधार गं शंख पूरयित्वा तदबुना । अष्टमूर्त्यात्मकं पिष्टंमष्टगंधं विलोद्य च कलानादक्रमेणैव स्वखनाम समायुताः । हल्लेखांगानि विन्यस्य प्रत्येकं ताः प्रयोजयेत् । अत्र नादकलांते विष्णुर्योन्यादिका कलांसर्वासां व्यापिनीव्याप्तां सम्यगावाह्य पूजयेत् । स्पृष्ट्वा सुस्थापनमनु दक्षिणेनैव पाणिना । युक्त नादकलानामित्यादिना योजयेत् त्रिंशत् बिंदादितारभेदानां कला: सौम्यादि नेशितः अग्रे रपि समावाद्य तथैवाभियजेक्त्रमादिति । विनिक्षिपेदिति । मूलमंत्रेणेति शेषः । तदुक्तम् । पु नस्तोयं कलात्मकम् । उच्चारयेन्मूलमंत्र' कलशेसंविधापयेत् इति । अन्यत्रापि कलशेतत्क्षिपेत् मून मंत्रमुच्चार्य मंत्रविदिति । गंधाष्टकं विलोद्य त्युक्तम् । तदाह । गंधकष्टशक्तिविष्णुशिवात्मकमि- ति। तदात्मकतोक्तया।अत्यंत प्रियत्वं सूचितं चोरइति भटि ऊरइतिमिति । कान्यकुब्जभाषायाम् । रोचना गोरोचना । कपिगंठिवनेति प्रसिद्ध हीरो वालकम् । कुष्ट कूठः इति प्रसिद्धम् । से- व्य कमुशीरम् । जटामांसोमुरमिति समाहारदंदैकत्वेन नपुंसकत्वम् । मुरा स्वनाम्ना प्रसिद्धा । तमालं पत्र जलं वालकम् । कुसीतं रक्तचंदनम् । एतानि समभागानि गाह्याणि । गणपति ·- शारदातिलकम् । संहितायां गणेशगंधाष्टकमप्युर्ता । खरूपं चंदन चोरं रोचनागरुमेवच । मदमृगहयोदभूतं कस्तूरी- चंदूसंयुतं । अष्टगंधं विनिर्दिष्ट गणेशस्य महाविभोरिनि । प्राणप्रतिष्टां कुर्वीतेत्युक्तमतस्तन्मंत्रमा- पाशादीति । पाशादिवाक्षरो नवमे वक्ष्यते । वात्मा जीवमंत्रः अत्रपाशादि बाक्षर पादौ प्रा- ममत्र अंत इत्यनेन यरलवशेषसहों इत्वेतान्यष्टबीजानि त्रयोविंशे वक्ष्यमाणानि संग्रहीतानि इ. ति संप्रदायविदः अत्र पाशाद्यात्मांतानां प्रत्यमुष्यपदं आत्तिरपिज्ञेया त्रयोविंशे तथावक्ष्यमाणत्वा- त् । प्रमुथपदस्यायमर्थः साध्यदेवतायंत्रादेः षष्ठंयतं नामपदंप्रयोक्तव्यमिति । तथाच इमममुष्य पुत्र ममुथाः पुत्रमस्यैविशएष वः कुरवो राज्ये त्यस्याः श्रुतेः प्रयोगकवने कस्पसूत्रे कात्यायन असावि- त्यपनोद इति तद्भाय चाअपनोदःअदःपदमनूद्य नाम प्रयोक्तव्यमित्यर्थ इतिानारायणीयेपि। अमुकपदं यद्रूपं यत्र मंत्रेषु दृश्यते।साध्याभिधानं तटू तत्रस्थाने नियोजयेत् इतिातट्टीकायामपेक्षितार्थद्यो- तनिकायामेवमुक्तं एतच पुरुषोत्तममंत्रव्यतिरिक्तस्थानेऽवगं व्यतम्।तत्राऽमुकशब्दे दुरितपदस्याल- मोपदस्य वा प्रयोगादितिातथेति।अमुष्षपदं वदित्यर्थः।वाङ्मनोनयनमितिानयनपदपर्यायस्य- चपदस्थोपलक्षकांकेवलं /दोनुरोधात्तथोपदेशः तथा च त्रयोविंशे असावेव सर्वेन्द्रियाण्यमुष्यांते- काङ्मन चक्षुरंतत इति मंत्रविदामप्युपदेशे चक्षुःपदमेवोपदिष्टमुपलभ्यते संप्रदायविदां तथाचाचा यवचनंदीचापटले तबहाङ्मनसी उदीर्यतदनुप्रमाणा इहायात्विहित तीकाकारा पद्मपादाचार्या- व्याख्यातवंतः वाङ्मनसी ग्रहणं चक्षुः श्रोत्रघ्राणानामुपलक्षणार्थमितिातथा प्राणप्रतिष्ठापटले प्रा चार्यास्तइहाङ्मनसं दृशं श्रुतिमथोप्राणं च सप्राणकमिति । अन्यत्रापिटीकाकारैर्व्याख्यातं । दृक्- पदेनचक्षुःपदं यत इति । एवंद्रस्यात् क्वचिबयनपद क्वचिच्चक्षुः पदं क्वचिदृक्पदं तहक्वचित् खोचनपदमपि स्यात् । तच्चायुक्त । नहि पर्यायेणोच्चारितो मंत्रः समंत्रो भवति । अन्यथा मंचोडा- रश्लोक एव मंत्रभवेयुः तस्मात्यनपदं चक्षुः पदोपकलक्षक मिति स्थितं । घ्राणप्राणपदानीनि पत्र मंत्राणाइति बहुवचनांतता ज्ञेया । वागादीनां बहूनां पदानां इंदसमासात् त्रयोविंशे वक्ष्यति वायथोत्रमाणपदे प्राणा इति। उदयं स्वाहा । नन्वत्र मंत्र यदमुष्य स्थाने साध्यदेवतायंचादेाम- पदयोगः तस्य कर्थ मंत्रत्वमितिचेत् । मीमांसाधिकारसिद्धांतसिद्धमिति ब्रूमः । तथाहि । द्वितीया ध्याये भावार्थचरणे अनाम्मातेषु मंत्रत्वमानातहि विभागः स्यात् इत्यत्राधिकरणे ऊहप्रवरनामधे- यानां मंत्रत्वंत्वममंत्रवेति संशय्यतेषांमत्रत्वं सिद्धांतितांतत्प्रसंगनेदमपि विचारितोयदूहप्रवरनामधेया मां प्रक्षेपे सर्वस्यैवामंवत्वं उत प्रक्षिप्तस्यैवेतितत्र प्रक्षिप्तस्यैवामंत्रत्वं सिद्धांतितांतत्प्रसंगानुप्रसंगनेदम पिचिंतितीयत मंबे इमममुथ पुत्रममुष्या:ममुथै विशएष दोराजेत्यादौ यत्सर्वनामस्थाने राजादिश- ब्दप्रयोमस्तस्यामंत्रत्वमुतमंवत्वमितिातबाम्नातस्य सर्वनाम्रो राजादिपदप्रयोग प्रामाण्यसमथ्य- कत्वमावमिति जहादिवदमंत्रत्वमिति पूर्वः पक्षः सिद्धांतस्तु भवेदेवं यदि पानातस्यसर्वना- वो राजादिपदप्रयोग प्रामाण्यसमप्प कत्वं स्यात् । किंतु सर्वनाम्नां तत्म्थाने शब्दांतरसम- र्थकत्वमेव । तथाहि । ऊहेतु भग्येत्वा जुष्टं निर्वपामि इतिप्रकृतो श्रुतौ च मंत्र: विक्कतो तु सूर्य देवताके चरौ न्यायात् सूर्यायेति पदमूह्यते इति भवतुतस्यामंत्रत्वं । एवं प्रवरशब्देनासितदेवल- गांडिल्यप्रवराभिधामिपदकीर्तनं । नामधेयशब्देन च यजमानभिधायिविष्णुशर्मादिनामकीर्तनम भिमतं । तेषां च वेदे अनानानात् प्रवरनामधेयानि कीर्तयेदिति वाक्येन च मंत्रप्रयोज्यविशेषरूपे- ·- १४. सटीकम् । णाम्नानाभावानमत्रत्वंसर्वनामामानानंतु राजादिविशेषनामामानंत्यादामातुमशक्यत्वात् राजा दिविशेषार्थप्रतिपादनाथं नचास्यवतस्तत्प्रतिपादनसामर्थ्य मस्तीति स्वयं प्रयोगानह सत् विशेषश- ब्दानेवप्रयोगार्हानुपलक्षयति । यथातस्यापत्वमित्यादौ । अतीविवक्षितस्वरूपराजाद्यर्थ विशेषवि- षयशब्दामनवाक्यनिवेशिनो दर्शयतीत्येतदर्थमेव सर्वनामपदं दृष्टार्थेनाध्ययनविधिना ध्यापितमि- ति निश्चीयतीतस्माद्राजादिनामामम्यमातप्रायत्वातामंवत्वमेवेतिाइन्द्रवल्लति। ई'द्रवारुणी लतावि- शेषः चषकं कलशसजातीयं शरावादिविधिवदित्येनेन मूलमंत्रोच्चारणमुक्त । क्षौममित्यतसीसंभवं । सदभावे पट्टवस्खादि । अन्यत्र एकवस्त्रवेष्टनमप्य त । अतिसूक्ष्मतरेणैव विशुद्धेन नवेन च । माया- सत्वस्वरूपैण वेष्टयेहाससा घटमिति । मत्रस्य देवतामित्येकमंत्रदीक्षायां पंचायतनदीक्षापक्षे पंचक लशान्संस्थाप्य । तत्तत्कलशे तत्तद्देवतामावाहयेदिति मंत्रीत्यनेनोक्त । तदुक्तमाचार्यैः प्रोक्वेनैवं कलशविधिनैकेन वानेककु भैरिति पंचायतनदीक्षाया देवतास्थापनक्रमउक्तो विज्ञानमालायां । यदातु शंकर मध्ये ईशान्यां श्रीपतिं यजेत् । आग्नेय्यां च तथा हंस नैर्ऋत्यां पार्वतीसुतं । वाय- ष्यां च सदा पूज्या भवानी भक्तवत्सला। यदातु मध्ये गोविदं ईशान्यां शंकरं यजेत् । भाग्नग्यां गणनाथं च नैऋत्यां तपनं तथा । वायव्यामंबिकां चैवयजेन्मत्री समाहितः । सहस्रांशु यदा मध्ये ईशान्यां पार्वतीपति । आग्नेय्यामेकदंतंच नैर्ऋ त्यामच्यु तंतथा । वायव्यां पूजयेह वी भोगमोजैक- भूमिकां । भवानी तु यदामध्ये ईशान्यां माधवं यजेत् । आग्नेयां पार्वतीनाथं नैऋत्यां गणमाय- कं । प्रद्योतनं तु वायव्यामाचार्यस्तु प्रपूजयेत्। हेरंब तु यदा मध्ये ईशान्यामच्युतं यजेत् । प्राग्ने- व्यां पंचवच नैऋत्यां जगदंबिका । वायव्यां घुमणिं चैव यजेमत्री ह्यतंद्रितः । स्वस्थानवर्जि- तादेवा शोकदुःखभयप्रदातन्मंडलस्थितो राजा साधकश्च विनश्यति इति । अन्यत्रापि । शंभी म- ध्यगते हरीनरहरभूदेव्यो हरौ शंकरभास्ये नागसुता रवी हरगणेशाजांविकास्थापिताः देव्यां वि- ष्णु हरैकदंतरवयो लंबोदरेजेखरायेंनाः शंकरभागतोतिशुभदा व्यस्तास्तुतेहानिदाइति । पंडिताभ- पि । शं ना ग रे दे मध्यावा शं गरमेशतः सूशं गंनादे देनाशं गरगं नाशंभसू विदिक् पूज्या इति । अन्यत्राग्नेयादिक्रमेण स्थापनमुक्ताम् । सूर्यं कदंताच्युतशक्तिरुद्रा विघ्नेश्वरेशाद्रिसुता कृष्णाः । श्रीनाथविघ्नेशभगांबिकेशाचडीशहरबपतंगकृष्णाः । श्रीशंभुसूर्याखुरथांबुकृष्णा प्रदक्षिणं मध्यवि दिक्षु पूज्याः । स्वस्थानगासर्वमनोरथाप्त्यै अथं निविघ्नंति परत्र संस्थाइति । अन्यत्रापि । मध्ये भ्यर्थ हरिं गणेननगजाशर्वागणंमध्यतः शंभ्वा-रविविष्णवोरविमथोविघ्नाजशतीखराः । मध्ये- शक्तिमथेशविघ्नरवयो विष्णु थमध्ये हरं सूर्ये भास्यशिवाच्युताहि विहिता पोग्नेयकोशादिमा इति । अनोभयवस्थापनं क्रमे फलतः साम्यमेवं । पूजातुगणपतिमारभ्ययनगणपतेर्मुख्यत्वं तत्व सू- र्यमारभ्येतिन्जेयं । यदाहुः । मुख्येपुष्पांजलिं दत्वा गणेशाद्यर्चनंभवेत् । गणेश एव मुख्यश्चेत् तब सू- र्यक्रमाद्भवेत् इति । एतद्याख्यानमुभयथा कुर्वति । पुष्पांजलिमिति मुख्ये प्रथमतः पुष्यांनलिमात्र कृत्वा पश्चाद्गणेशाद्यर्चनं कृत्वा मुख्यपूजेति । अपरे तु पुष्पांजलिशब्देन पूजासमाप्तौ यः पूष्पांजलिः ससंग्रहीतः तेन मुख्यदेवतापूजानंतरं गणेशाधर्चनमिति । एतच्च स्वस्खगुरुसंप्रदायानुसारेण प्रेयं । अयमेवदेवतास्थापनक्रमो नित्यपूजायामपि मानः तत्र नित्यपूजा शालग्रामे मणौ यंत्रे वा. पाषा खादिप्रतिमायां वा कार्या । तदुक्तं ज्ञानमालायां । गिरिजा रतसौख्याय जाताविघ्पराः मुराः। ।

·. - । धारदातिलकम् । १४१ स्पाला चरितं देवा मायोदत्तोतिदारयः पार्वतीशापसंयुता देवा चश्मत्वमागताःविष्णु मा शंक- रेखापि तयाक सुरसससमैः संस्तता वरदा जाता पाषाणत्वे पि भोसुराः । स्वस्थाने पूजयिष्यति पुरुषार्थचतुष्टयं दातुसममहाक्यादेष एव वरोर्पितः । तस्मात् पूजाविधातव्या पाषाणप्रतिमासु चेति । शीर्षपंचराने सन्मयोदारघटिसा लोहमा रवजा तथा । शैलजा गंधजाचैव कौसमी सप्तधा स्मृता । कौमुमी गंधना चैव मुभयी प्रतिमाहिता।तत्कालपूजिताच ताः सर्वकामफलप्रदा इतिामहाकपिलपंचरावेपिाशैलजालोहजा वापि रखजावाथदारुजामृन्मयो चेति पंचैता:प्रतिमाः परिकीर्तिता सर्वेषामेव देवानां महानीला यशःप्रदादारुजा कामदाप्रोक्ता सौवर्णी भुक्तिमुक्तिदा। राजनीस्वर्गराज्यदा ताम्री घायुविवहिनी।कांस्या बढापदं हंतिरैतिको शत्रुनाशिनी।सर्वभोगप्रदा शै सी स्फाटिकी दीप्तिकारीका । महाभोगप्रदाख्याता मृन्मयी खलु शोभना मानांगुलप्रमाणेन दश- पंचांगुलामिका महेतु प्रतिमा पूज्यानाधिका हि प्रशस्यत इति । अन्यत्रापि । अंगुष्टपर्व पार- ब वितस्तिर्यावदेव तु । रहे तु प्रति मा कार्या नाधिका शस्यते बुधैरिति । यत्तु सौम्या तु हस्त- मात्रा वसुदा हस्तहयोच्छ्रिता प्रतिमा। क्षेममुभिक्षाय भवेत्रिचतुर्हस्तप्रमाणोच्च ति।तत् स्थापित- प्रतिमाविषयांमम्मय्या तचैव विशेष उताः मन्मयी प्रतिमा वा यथावत्तांनि बोधमे पक्का पक्का हि धा प्रोक्ता मृन्मयी प्रतिमा क्रमात् । सर्वे लोका न शंसति प्रतिमां दग्धमृन्मयीं । अपक्का प्रतिमा- यस्ता सेवकार्या विचक्षणैः सुधयानैव कर्त्तव्या नाश्मचूर्णैः कदा च न मृदैवमृन्मयों कुर्याद्यथाव- दनुपूर्वशः ब्राह्मणस्य सितामृहे क्षत्रियस्यारुणा स्मृता । विशां पीता भवेन्मृदै कृष्णा शूद्रस्य की- तितति । अन्यत्र विशेषः नृपभयमत्वंगायांहीनां गायामकल्पता कर्तुः क्षामौदर्या क्षुद्भयमर्थविना- शः कृशांगायां सरणं तु सक्षतायों शस्त्रमिपातेन निर्दिशेत्कर्तुः वामे विनता पत्नी दक्षिणविनता हिनस्त्यायुः अंधत्वमूईदृष्टौ करोति चिंतामधोमुखी दृष्टिः सर्वप्रतिमाख वं शुभं भास्करोक्तमवगछेत् इति । तथान्यत्रापि । नाधिकांगी न होनांगी कर्त्तव्या देवता क्वचित् । अधिका शिल्पिनं हन्यात् कथा चैवार्थनाशिनी। कशोदरीति दुर्भिक्ष निमांसाधननाशिनी। वक्रनासातिदुःखाय संक्षिप्तांगी- भयंकरी। चिपिटादुः खशोकाय भनेवानेत्रनाशिनी दुःखदा हीनवका तु पाणिपादक्वथा तथा ही नांसासीनजंधा च भ्रमोन्मादकरी नृप शुष्कवका च राजानं कटिहीना च मारयेत्। पाणिपाद- विहोनायां जायते नरको महान् । जंघाहीना च या मूर्तिः शत्रुकल्याणकारिणी । पुत्रमित्रविना- शाय होना वक्षस्थ लेन या। संपूवयवाया तु आयुर्लक्ष्मीप्रदा सदा । एवं लक्षणमासाद्य कर्त्तव्या मूर्तिस्तमेति । अन्यत्र विशेषः खंडिते स्फुटिते भ्रष्टे दग्धे मानविवर्जितायागहीनेथ वोच्छिष्टे पति- ते दुष्टभूमिषु । अन्धमंत्रार्चिते चैव पतितस्य संदूषिते । दशव तेषु भो चक्र : संविधान दिवौकसः पति सर्वगतो विष्णुः परिभाय चकारहेति । खंडितां स्फुटितां जीर्णा मवलीढां च वन्हिना प्रतिमा वर्जयेद्यवादग्नां वाहवाचता। मिक्षिपदारुजामग्नौ तथान्यामप्सु निक्षिपेत् इति । तथा । एकाहपूजा विहतौ कुर्यादिगुणमर्चनं हिराने तुः महापूजा संप्रोक्षणमतः.परं। मासादूईमनेकाई पूनायदि विहन्यते प्रतिष्ठेवेचलेकैश्चित् चित् संप्रोषणक्रम संप्रोक्षणलक्षणं यथा तत्रैव संप्रोक्षणं तु देवा देवमुद्दास्थ पूर्ववत्।पंचपंचक्रमेणेव सापयित्वा मृदभसा। मवारसैश्च संम्राप्य दर्भतोयैर्विशो- ध। प्रोचयेबोक्षणोतोयैर्यलेनाष्टोत्तरंशतं समुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य देवस्य मसके । पंचवारं ·- १४२ सटीकम् । जपेन् मूलमष्टोत्तरशतोत्तरं । ततो मूलन मूर्खादि पीठांत संस्मृ शेदपिः। तबन्धासं लिपिन्यास मंत्र- न्यामं च विन्यसेत् । प्राणप्रतिष्ठामंत्रेण प्रतिष्ठापनमाचरेता पूजां च महतीं कुर्यात् स्वतंबोनां यथा- विधि । यागहीनादिषु प्रायः संप्रोक्षणविधिः स्मृत इति । अन्यत्रापि मालग्राम मणौ यंत्रे मंडले प्रतिमासु चानित्यं पूजाहरे कार्या न तु केवलभूतले इति रामपूर्वतापनीयेपिसोभस्यास्यदेवस्यविन- हो यंबकल्पना विना यंत्रेण चेत् पूजा देवता न प्रसीदति इति । संहितायामपि । यंत्रमंत्रमयं प्राहु वतामंत्ररूपिणी । यंत्रेणापूजिते देवः सहसा न प्रसीदति इति । तथा सर्वेषामपि मंत्राणां यंत्रे पूजाप्रशस्यतइति । ईशानशिवेनाप्यु त । शक्तिं मिजैक्येन तथैव चक्र चित्रे पटे वा थजन न भूमौ । मोहादसौ स्वडिलगा यजेच्चे भ्रश्येत्रिवर्गादिति मंत्रसिद्धा इति। शिवपूजा तु शिवमूर्ती शिवलिंग स्थिरे वाचले कार्या तत्र चले. पाषाणादिलिंगे। यत्पंचसूत्रादिलक्षणमुक्तं तदवश्यं द्रष्ट व्य रत्नलिंगादौ तु तमक्षणाभावेपि न दोषः तदुक्तं हयशीर्षपंचरात्रे। नकुर्यातक्षणोहार रखजाना चलात्मना । सुप्रभालक्षखत्वेषां स्वर्णजानामपि हिज । तस्मावलक्षणोहारं कुर्यात्पाषाणलिंगवत्। प्र- चलानां तैजसानां क्वचिदिष्यत लक्षणं । लक्षणं कल्पनीयं तु स्थाप्यलिंगे यथाविधि । चललिंग कुशाग्रेण लक्षणं कल्पयेद्गुरुः मनसा चिंतयेद्दापिलक्षणं लिंगसंस्थिमिति । सोमश्यंभुनापि । रब जे लक्षणोद्धारो न लोहे न सरिद्भवे । लिंगेषु च न लौहेषु न दृष्टं क्वचिदागमे । स्वरूपलणणं तेषां प्रभारनेषु निर्मलेति । अन्यत्र तु विशेषः यह लिंगद्दयं नायं गणेशदयमेव च । शक्तित्रयं तथा शं- खं मत्स्यादिदशकांकित । हौ शंखौ नार्चयेच वशालग्रामशिलाहये । हे चक्र द्वारिकायास्तु तथा सूर्ययं बुधः एतेषामच नावित्यमुहेगं प्राप्त यादग्गृहीति । भावान्य पूजयेदित्युक्त । तत्रावाहनप्र- कारमाह मूलेति । स्वस्थानात् वृदयकमलात् । अन्ये सूर्यमंडलादित्याहुः तदुक्त वैहायसीमंत्रको- शे। अथातो वा हृदयारविंदादावाहयेवंदसुत सुवेषमिति । अन्यत्रापि । आवाहयेन्महादेवी इदयां बुजगद्वरात् । सूर्यमंडलतो वापि स्वीया हा हादशांतत इति । ब्रह्मरंध्र णेति ब्रह्मरंध्रदाराक रस्थमाकांभोजेपुष्पसंचय इति व्यधिकरणसप्तम्यौ सुधीः मूलमंत्रमुच्चार्य स्वस्थानात्तेजःसुषुम्णा व- ममा आनीय ब्रह्मरंध्रद्वारा नासिका रंध्रनिर्गत। तच्चतन्यंकरखमाकांभोजे पुष्पसंचये संयोज्य मूर्तावावाहयेदिति संबंधः तदुक्त । देवं सुषुम्णा मार्गेण पानीय ब्रह्मरंध्रकं वामनासापुटे ध्यात्वा नियातं खांजलिस्थितं । पुष्पमारोग्य तत् पुष्य प्रतिमादौ निधापयेन इति । तत्रावाहनमाहानं । सदा वाहन्यातच मूलमंत्रांते । प्रावाहितोभवमम इति प्रकारेण पागमोक्तश्लोकांते वा यहा मूलमं पांते आगमश्लोकमुच्चार्यति सुधीरित्यनेनोक्त । अयमेव मुख्यः प्रकार संहितायामपि धूपमंत्रमुला- एवमित्यतु बीजांत धूपमंत्रउदाहृत इत्यादिनोक्त एवमग्रेपि स्थापनादिषूचं श्लोकस्तुआत्मसंस्थमजं शुद्धत्वामहं परमेखरअरस्यामिवहव्यांश मूर्तावावाहयाम्यहमिति । इदमावाहनादिशालग्रामादौ न कार्य यदाहुः शालग्रामे स्थावरे वा वाहनं न विसर्जनं । शालग्रामशिलादौ यन्नित्यंसवि हितो हरिरिति । अन्यत्रापि उद्दासावाहने नस्तः स्थिरायासुहवार्चने । अस्थिरायां विकल्पः स्या त् स्थंडिले तु भवेदयं शालग्रामार्च नेनैव ह्यावाइनविसज्ज इति । अत्र पंचायतनपक्षे प्रत्येक देव ताना मावाहनं ततः प्रत्येकंस्थापनमिति पदार्थानुसमयो वा उतावाहनादिनैवेद्यांतमेकन समा- प्य पश्चाहे वमन्यवेति कांडानुसमय इति संशये पत्र कांडानुसमय इति सिद्धांतः यतो मुख्ये पुष्यांड ·भारदासिलकम् । संस्थं क्वार्य कुंभे विनिक्षिपेत् ॥ ७॥ गंधाधुकं तत्रिविधं शक्तिविष्णुशिवात्मकं ॥ चंद- नांगरूकपूरची रकुंकुमरोचनाः ।। ७८ ॥ जटामांसीकपियुता शक्तेर्गधाष्टकं विदुः ॥ चंदना- गुरुहीवेरकुष्ठकुंकुंमसेव्यकाः ॥ ७९ ॥ जटामांसी मुरमिति विष्णोर्गधाकविदुः ॥ चंदनागु- रुकपूरतमालजलकुंकुम ॥ ८०॥ कुशीतं कुष्ठसंयुक्तं शैवं गधाधुकं विदुः ॥ पाशादित्र्यक्षरा- त्मांते स्यादमुष्यपदं ततः ॥ ८१ ॥ क्रमापाणा इनाणा स्तथा जीव इह स्थितः ॥ अमु- ष्य सर्वेन्द्रियाणि भूयोमुष्य पदं भवेत् ॥ ८२ ॥ वाङ्मनोनयनश्रोत्रघाणप्राणपदान्यथ ॥ पश्चादिहागत्य सुखं चिरंतिष्ठंतु ठ द्वयं ॥ ८३ ॥ अयं प्राणमनुः मोक्तः सर्वजीवप्रदायकः ॥ पश्चादश्वत्थपनसचूतकोमलपल्लवैः ॥ ८४ ॥ इंद्रवल्लीसमाव? :सुरद्रुमधिया गुरुः॥ कुंभवक्र- पिधायास्मिंश्चषकं सफलीकृतं ॥ ८५ ॥ संस्थापयेत्फलधिया विधिवत्कल्पशाखिनां ॥ ततः लिं दत्वा गणेशाद्यर्चनं भवेत् इत्युक्तं तत्रा चनशब्दः पूजावाचकः स चावासनादिनैवेद्यांत: इदं च पंचमाध्याये द्वितीयावरणे । वचनात्तु परियाणांतमित्यधिकरणे सिद्धांतितं । सुधीः स्थापनं विद ध्यादिति संबंधः संस्थापनं स्थापनं । तत्स्थापिन्या श्लोकस्तु। तवेयं महिमामूर्तिस्तस्यां त्वां स वगं विभो भक्तिसहसमावष्टं दोपवत् स्थापयाम्यहमिति । सुधीरित्यतेनासनोपवेशने कर्तव्ये इत्यु त' भवति । तद्यथा मूलमंत्रति सवीतर्यामिणे देवसर्वबीजमयं शुभं । स्वात्मस्थायपरं शुद्धमासनं क ल्पयाम्यह। आसनं गृहाण नमः ततो मूलमंत्रांते । अस्मिन्वरासने देव सुखासीनोक्षरात्मक । प्र- तिष्ठितो भवेश त्वं प्रसीद परमेश्वर । उपविष्टो भव नमः . संन्निधापनं नैकद्यावस्थितं प्रार्थनं त- सन्निधायिन्याश्लोकस्तु अनन्या तव देवेश मूर्तिशक्तिरियं प्रभो सान्निध्यं कुरु तस्यां त्वं भक्तानुग्र- हतत्परेति । सन्निरोधः संन्निरोधनं । अनन्यचित्तप्रार्थनं । तत्सन्निरोधिन्या श्लोकस्तु । पान- या तव देवेश कपां भोधे गुणांबुधे । प्रात्मानंदैकप्तत्वां निरुणष्मि पितर्गुरो इति । सिद्धांतसारे । पावाहनादीनामन्यथा लक्षणमुक्त्वं ! स्वतएवाभिपूर्णस तत्वस्येहार्चनादिषु । सादरं संमुखीभावस्त दावाहनमुच्यते। शिवस्यावाहितस्यास्य विद्यादेहेषु सततःस्थिरीकरणमुद्दिष्टं स्थापनं भक्तितोच- ने। पुजा प्रपुज्यमानायां तु महोत्वानुग्रहादिकं । कत्तुं सामर्थ्यमस्येह तत्सान्निध्यं प्रचक्षते । प्र- समाप्त स्तु पूजायाः सान्निध्यं हि शिवस्य यत् । स सन्निरोध उद्दिष्टो विभोरस्यापिशक्तित इत्या- दिना। अनंतरमित्यनेन संमुखीकरणं प्रार्थनं च मुद्राहयेनोक्तं श्लोकौतु । अन्नानादुर्मनस्त्वाहावैक ल्पात्साधनस्य च । यदा पूर्ण भवेत्वत्वं तदाप्यभिमुखो भव। दृशापीयूषवर्षिण्या पूरयन्यज्ञविष्टरं । पूर्तावा यन्नसंपूर्तेः स्थिरो भव महेश्वरेति । मुद्रालक्षणं यथा । मुष्टिदयस्थितांगुष्टौ संमुखौ च पर स्परं संश्लिष्टावुछितो कुर्यात्सेयं संमुखमुद्रिकेति । प्रसृतांगुलिको हस्तौ मिथः श्लिष्टी च संमुखी। कुर्यात्सहदये सेयं मुद्राप्रार्थन संचिकेति । संकलीकरणं पूर्णरूपत्वेनावस्थितप्रार्थनं तच्च देवतांगे षडंगन्यासात्। अवगुंठनं अयोग्यदृष्टया विषयत्वापादनं तदवगुठिन्यो श्लोकस्तु अभक्तवाङ्मनयक्षुः श्रो वदूरामितद्युते । स्वतेजः पंजरेणाशवेष्टितो भव सर्वतः इति अमृतीकरणमानं दपूर्णतावर थिति त्वं । तद्देनुमुद्रया। परमीकरणं सर्वापराधसहिष्णुत्वं. तनमहामुद्रया। स्वमुद्राभिरिति । त्रयोविंशे वक्ष्यमाणाभिः समाहित इत्यनेन मूलमंत्रपुटितमानकाक्षराणि देव देहे विन्यसैदित्युक्त भवति ।

·१४४ सटीकाम्। पूजाया वक्ष्यमाणत्वात् । प्रथेति । उपचारशब्दार्थो जानमासायामुक्तः भात्वा चैते कता देवे सा धकं देवसंन्निधि । चारयति यतस्तस्मात् उच्यतेापचारकाःसमीपे चारबाहापि फलानांते तेवो दिता इति । मूले षोडश उत्ताः ज्ञानमालायामन्येपि । तद्यथा अष्टविंशत् षोडशाकंदश पंचोपचा रकाः तान्विभज्यप्रवक्ष्यामि के के ते तैः कतैय किं पासनं प्रथम तेषामावाहनमुपस्थितिः सांन्नि ध्यमाभिमुख्यं च स्थिरीकतिप्रसाधनं । अध्यं च पाद्याचमने मधुपर्कमुपस्पृशं सानं नीराजनं वस्त्र माचामचोपवीतकं पुनराचामभूषे च दर्पणालोकनं ततः गंधपुष्यं धूपदीपो नैवेद्य च ततः क्रमा- त् । पानीयंतीयमाचामं हस्तवासस्ततः परं । तांबूलमनुलेपं च पुष्पदानं पुनःपुनः गीत वाद्य तथा मृत्यं स्तुतिं चैव प्रदक्षिणं । पुष्पांजलिनमस्कारावष्टत्रिंशत्समीरिता इति मंत्रतंत्रप्रकाशेपि । प्रासन प्रथमं तेषु ततश्चावाहनं मतं । उपस्थानं च सां विध्यमित्यादिना पुष्पांजलिममस्कारौ विष्णु प्रीत्यै- भवत्यमी । त्रिंशच्चाष्टौ समाख्याता उपचारा मनीषिभिरित्यंतेन । षोडशमूलेस्पष्टाः तथा । पा सनस्वागते वस्त्रभूषे त्युत्वा तु हादश । अर्घ्यपाद्यचमान्येव मधुपर्काचमाम्यपि । गंधादयो निवे- यांता उपचारा दश क्रमात् । गंधपुष्पे धूपदीपो नैवेद्यं पंचम स्मृताः सपर्या पंचधा प्रोक्तातासा- मेका समाचरेत् इति प्रयोगसारे षष्टी अप्यु ताः अध्यं गंधं ततः पुष्पमक्षतं धूपमेव च । दीपो नैवेद्य सप्तांगो सपर्ये त्यपरे जगुरिति स्वागतमिति कुशलप्रत्रमिति । स्वागतस्यार्थकथनं । श्लोकस्तु यस्यद- र्शनमिच्छति देवाः स्वाभीष्टसिद्धये । तस्मै ते परमेशाय स्वागतं स्वागतं च मे इति एतदनंतरं सुखा- गतमपि मूलमंत्रांते । श्लोकस्तु कृतार्थोसम्यनुग्रहीतोस्मि सफलं जीवितं मम । आगतो देवदेवेश सुखागतमिदं पुन रिति । पाद्यमिति हृदयाणुना नमोमंत्रेण श्लोकस्तु । यशक्तिलेशसंपर्कात्परमानं- दसंभवः तस्मै ते चरणाब्जाय पाद्यं शुद्धाय कल्पय इति । अत्र नमो मंत्रमुच्चार्य पाद्य रहाण न मः इति शंखस्थ जलमुत्सृजेत् । यत्र मंत्रविशेषो नोक्तस्तत्र मूलमंत्र एव ज्ञेयः एतदिति श्यामा- कः सांबेति प्रसिद्धः महाकपिलपंचरात्रेपिादूर्वा च विष्णुपनी च श्यामाकं पद्ममेव चापाद्यांगानि च चत्वारि कथितानि समासतइति।सुधामंत्रण वमित्यनेन लोकस्तुावेदानामपि वेदाय देवानांदेवता त्मने । पाचौ कल्पयामीश शुद्धानांशुछिहतव इतिजोती जातीफलाककोल कोशफलं कवाव इति कान्यकुज्वभाषायां । तदुक्तमगस्तिसहितायां । तथाचमनपावेपि दद्यानातीफलं मुनो । लवं गम- पि कंकोनं शस्तमाचमनीयकमितिमहाकपिलपंचरात्रोपाचमनीयद्रव्याणि अन्यथोतानि।कर्पूरम गर पुष्य द्रयाण्याचमनीयकमितिअन्यत्रापिविशेषःअध्यंत्रिदातिापाद्यंत्रिर्ददातिप्राचमनीयंषट ददाति । भागताय तथार्चायां नातुमासनगाय च । पूजाती गंतुकामस्य दद्यादयं विचक्षण: पा- गतेस्नानकाले च नैवेद्योपक्रमे तथा । पाद्यस्यापि समुद्दिष्टः समयस्त्रिविधो बुधैरिति । शिरोमंत्रण वाहेत्यनेन महाकपिलपंचरात्र । कुशाग्रस्थाने फलमुक्त सिद्धार्थमक्षत चैव दूर्वा च तिलमेव च । यवं गंधं फलं पुष्यमष्टांगं त्वयं मुच्यत इति । सर्वदेवानामिति सर्वत्र संबध्यते । पाद्याद्युक्तद्रव्याणि सर्वदेवतासु समानानीति इत्यर्थःश्लोकस्तु । तापचयहरं दिव्यं परमानं दलक्षणं तापत्रय विनिर्मुक्त तवाय कल्पयाम्यहमिति । मधुपर्कमिति श्लोकस्तु । सर्वकालुष्यहीनाय परिपूर्ण सुखात्मक । मधुप- कमिदं देव कल्पयामि प्रसीद मे । अवार्ष्यादि प्रोक्त तत्तद्रव्याभावे केवलतंडुलानेव निक्षिपेत् । त- दुक्त मंत्रतंत्रप्रकाशे द्रव्याभावे प्रदातव्याः क्षालितास्त'डुलाःशुभा इति पयत्रापि तंडुलाः प्रपेक्षि ·१४५ शारदातिलकम् । कुंभ निर्मलेन क्षोमयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ ८६ ॥ मूलेन मूर्तिमिष्ट्वाास्मिन्छायायां कल्पशाखिना ॥ आवास पूजयेतस्यां मंत्री मंत्रस्य देवतां ॥ ८७ ।। मूलमंत्रं समुच्चार्य सुपुम्णा वर्मना सुधीः ॥ आनीय तेज स्सस्थानान्नासिकारंध्रनिर्गतं ॥ ८८ ॥ करस्थ मातृकांभोजे चैत- न्यं पुष्यसंचये ॥ संयोज्य ब्रह्मरंध्रेण मूर्त्यामावाह येत्सुधीः ॥ ८९।। संस्थापन सन्निधान सन्निरोधननंतरं ॥ संकलीकरणं पश्चाद्विदध्यादवगुंठनं ॥ ९०॥ अमृतीकरणं कृत्वा कुर्वीत . परमाकृतिं ॥ क्रमादेतानि कुर्वीत स्वमुद्राभिः समाहितः ।। ९१ ॥ अथोपचारान्कुर्वीत मंत्र- वित्स्वागतादिकान् । स्वागतं कुशलप्रश्न निगदेदग्रतो गुरुः।। ९२॥ पाद्यं पादावुजेदद्यादे- वस्य त्ददयाणुना ॥ एतच्छयामाकदूर्वाजविष्णुकांताभिरीरितं ॥ ९३॥ सुधामंत्रेण बदने दद्यादाचमनीयकं ।। जातीलवंगकंकोलैस्तदुक्तं तंत्रवेदिभिः॥९४॥ अदिशेततो मूर्द्धि शिरो- मंत्रण देशिकः ॥ गंधपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्पपैः ॥९५ ॥ सर्वैः सर्वदेवानामेतदर्यमु- । त्तेषु द्रव्यालाभे तु तत्समान् इति । तेनैव मनुना सुधाणुनेति इत्यर्थः श्लोकस्तु। उच्छिष्टोप्यशुचिर्वा- पि यस्यस्मरणमात्रतः शुद्धिमाप्नोति तस्यैते पुनराचमनीयकमिति । मधुपीतापाचमनमुपलक्षणं । तेनस्म त्युक्तनिमित्तेप्याचमनं दद्यात् । नानांते वासोदानांते उपवीतदानांते नैवेद्यांते । तदुक्त महा- कपिलपंचरात्रीस्नानेवखे तथा भक्षे दद्यादाचमनीयकमिति।एवंषडप्याचमनीयानिातदुक्त ज्ञानमा लायौपाद्य च मधुपर्क च स्थाने वस्त्रोपवीतयोः भोजन चाचमनं देयमितिास्नात्पूर्वमहाकपिल- पंचरावे तु विशेषतागंधतैलमथो दद्यात् देवस्याप्रतिमं सत इति श्लोकस्तु।म हं गृहाणमहेनलोकना थमहाशय सर्वलोकेषु शुद्धात्मन् ददामि सहमुत्तमं तत उद्दर्शनं महाकपिलपंचरात्रोरजनी सहदेवी च शिरोषो लक्ष्मणापि च । सदा भद्रांकुशाग्राणि उद्दर्तन मिहोच्यते इति । अन्यत्रापि । अभ्यंगोहत ने चापि महासानं समाचरेत् इति । गंधाद्भिरिति । तदुक्तं मंत्र तंत्रप्रकाशे शुद्ध तोयादंधतोयं थे- ठं शतगुणोत्तरं गंगादितीर्थतो यानां फलं शाम्रप्रणोदितं । तत्र तत्राधिगंतव्यमिति तथा । ना हरेन्मलिनं तोयं केशकीटादिदूषितं । मलिनेनापि भांडेन व्यंगेनाशुचिना तथेति तवैव विशेषः- क्षतागंधपुष्पाणि सानपात्रे तथा त्रयमिति श्लोकस्तु परमानंदबोधाधिनिमग्न निजमूर्तये । सांगो पांगमिदं मानं कल्पयाम्य हमीशते इति । एतदनंतरं शंखजलेन देवायाभिषेकं कुर्यात् यदाहुःशतं सहप्तमयुतं शक्त्यावान्यभिषेचयेत् । शंख संपूर्य तेनैव मपुष्पेण च देवतामिति। अन्यत्रापि । स्वश त्या गंधतोयेन संम्नाय जगदीखरमिति । अत्र विशेषः महाभिषेक सर्वत्र शंखेनैव प्रकल्पयेत् । स वैव प्रशस्तोनः शिवसूर्याच नं विनति । तत्र विशेषस्तंत्रांतरे प्रतिमा पटयंत्राणांनित्यं मानं न का रयेत्पर्वदिवसे तथा मलनिवारणमिति । माससीति । दिवचननोत्तरीयमपि गृहीतं लोकोतु । मा या चित्रपटकननिजगुद्यौरतजमे । निरावरणविज्ञानवामस्ते कल्पयाम्यहं । यमाश्रित्य महामायाज गत्संमोहिनी सदा । तस्मै ते परमेशाय कल्पयाम्युत्तरीयकमिति। तत्र विशेषो मंत्रतंत्रप्रकाशे । पोतं कौशेयवमनं विष्णोः प्रीत्यै प्रकीर्त्तिते । रक्तं शक्त्यार्कविघ्षु ईश्वरस्यमितं प्रियं मलहीनं त था छिद्र क्षौमं कार्पासमेव च । तेलादिदूषिताद्रोगः सछिद्रावाच्यता भवेत्। जीर्णारिद्रता कर्तुः - - १८ ·१४६ सटीकम् । दरितं ॥ सुधाणुना ततः कुर्यान्मधुपर्क मुखांबुजे ॥ ९६ ॥ आज्यं दधिमधून्मिश्रमेतदुक्तं मनीषिभिः ॥ तेनैव मनुना कुर्याद द्भिराचमनीयकं ॥ ९७ ॥ गंधाद्भिः कारयेत्स्नानं वास- सी परिधाययेत् ॥ दद्यादिव्योपवीतं च हाराद्याभरणैः सह ॥ ९८ ॥ न्यासक्रमेण मनुना पुटितैर्मातृकाक्षः ॥ अभ्यर्च्य देवं गंधाधैरंगादीपूजयेततः ॥ ९९ ॥ गंधश्चंदनकर्पूरकाला मलिनात्कांतिहीनतेति । यज्ञोपवीतमिति श्लोकस्तु । यस्य शक्तित्रयेणेदं संप्रोतमखिलं जगत् । यज्ञसूत्राय तस्मै ते यज्ञसूत्रं प्रकल्पय इति हाराद्याभरणैरिति श्लोकस्तु । स्वभावसुंदरांगाय नाना शक्त्याश्रयाय ते । भूषणानि विचित्राणि कल्पयाम्यमरार्चिनेति ॥ ८८॥ उपचारात्पूर्व कृतो यो देवदेहेन्यासस्तत् क्रमेण मूलमंत्रपुटितमकैकमक्षरं कृत्वेत्यर्थः वर्णैर्मनुपुटितैः क्रमशः शतान्यास क्रमादभियजेत्सकलासु मंत्रीगंधादिभिः प्रथमतो मनुदेवतासुत्रैलोक्यमोहन इति प्रथितप्रयोग द् ति । आचार्योते. अभ्यर्यदेवीमिति । अत्र देवीमित्युपलक्षणं स्वेष्टदेवतामित्यर्थः क्वचिदेवमिति पाठः संपुटितलक्षणं त्रयोविंशे वक्षाति । ततो गंधारिभ्यर्य पुनरनंतरमंगादीन्यावरणान्यर्चयेत् । इति क्रमविधायकंगधाद्य रित्यादिशब्देन पुष्पं अंगादीनीति तत्कल्पोक्तांगाहत्यादि अस्यायमाश- यः मुख्यदेवे गंधपुष्पे दत्वा अंगादिलोकपान्संपूज्य धूपादिदद्यादिति । गंधाद्य रित्युक्तं । तत्स्वरू पमेवाहगंधइत्यादिना श्लोकस्तु । परमानंदसौरभ्यपरिपूर्ण दिगंतर । गृहाण परमं गंधं कृपया पर मेश्वरेति । इदं गंधदानं कनिष्टिकयेति ज्ञेयं । यदाहुः शंखपात्रस्थितं गंधं मंत्रैर्दद्यात् कनिष्टयाइ ति। ततो गंधमुद्रां प्रदर्शयेत् । तल्लक्षणं तु । कनिष्ठांगुष्टसंयुक्ता गंधमुद्राप्रकीर्त्तितेति । कमले इति हे इतिखेतरक्तश्लोकस्तु । तुरीयवनसंभूतंनानागुणमनोहरं । अमंदसौरभंपुष्पंग्टहाणमिदमुत्त ममिति ततः पुष्पमुद्राप्रदर्शयेत् । केतके हे इति खेतपीते मंदारोकः पुनागोनागकेसरः आरग्व धो राजवृक्षः धनवदर इति कान्यकुब्जभाषायां पारंतीलताभेदः सौगंधिकं कहारभेदः देशिकः पू जायामुपदिष्टानि इत्यनेनान्येषु पुष्पाध्यायेषु विहितानि ग्राह्याणि तत्तद्देवतानां निषिद्धानि त्या ज्यानि इत्युक्त ज्ञानमालायां । नाक्षतैरर्चयेहिष्णु न तुलस्या गणाधिपं । नर्वया यजेददगी बिल्व पत्रैर्दिवाकरं । उन्मत्तमर्केपुष्पं च विष्णौ वर्जेत्सदा बुधैः देवीमां चार्क मंदारावादित्येतगरं त- था । गणेशाय च सूर्याय रक्तपुष्पमतिप्रियं । शिवे कुंदमदंती च पूथीं बंधूककेतके । जपां रक्तां त्रि संध्ये हे सिंदूरं कुडजानि च । मालतीं घुसृणं रक्त हयारि बर्बरीं त्यजेत् उग्रगंधमगंधं च कृमिकेशा दिदूषितं । अशुइपात्रपणांगवासोभिः कुत्सितात्मभिः पानीतं नार्पयेभो प्रमादादपि दोषक- त् । कलिकाभिस्तथा नेज्यं विना चंपकपंकजैः शुष्कर्नपूजयेदविष्णु पत्रैः पुष्पैः फलैरपि स्नात्वा नीतैः पर्युषितैर्याचितैः कृष्णवर्णकैः स्वयं चपति तैर्भुवि । वर्जयेबृहतीइंई कां चनारं कुरंट- कं। सर्वपुष्पैः सदा पूजा विहिता विहितैरपि । कर्त्तव्या सर्वदेवानां भक्तियोगोत्र कार- णं । पुष्यं वा यदि वा पत्रं फलं नेष्टमधोमुखं । दुखदं तत्समाख्यातं यथोत्पन्न तथार्प णं । चित्रपूजासु सर्वासु न विद्ध स्यापि दूषणं । अधोमुखार्पणनेष्टं पुष्पांजलिविधौ न तत् । लक्ष पूजासुपुष्पमेकैकमर्चयेत् । समुदायेन चेत्पूजा लक्ष पुष्पार्पणं तु तत् इति मंत्रतंत्रप्र काशेपि ॥ पुष्यं पंचविधं प्रोक्तं मुनिभिर्नारदादिभिः।परापरोत्तमं चैव मध्यमं च तथा धर्म । सौवर्ण । । ।

·१४७ ॥ शारदातिलकम् । गुरुभिसरितः ॥ कमले करवीरे द्वे कुमुदे तुलसीद्वयम् ॥ १०० ॥ जातीद्वयं केतकीद्वे कल्हा- रं चंपकोत्पले ॥ कुंदमंदारपुन्नागपाटला नागचंपकं ॥ १०१ ॥ आरग्वधं कर्णिकारं पारंती तु परं प्रोक्तमपरं चित्रवस्त्रजम् । वृक्षगुल्मलतापुष्य मुत्तमं परिकोर्तितम् । अधर्म पत्रतोयादि म ध्यमं तु फलात्मकम् । उत्सृष्टं न क्रियायोग्यं सदायोग्ये परापरे । पत्रेषु तुलसी श्रेष्टा बिल्वं द- मनकं शुभम् । मरुको देवकल्हारी विष्णुकांता तथैव च । अपामार्गो थ गांधारी पत्री सुरभि संजिका । नागवल्ली दलं दूर्वाकुशपत्र तथा मतम् । पत्रं चागस्त्यवक्षस्य पुण्यं धात्रीदलं तथा ॥ फलेण्यामलकं श्रेष्टं बादर तिंतिणीभवम् । दाडिमं मातुलिंगं च जंबीरं पनसोद्भवम् । कदली भूतसंभूतं श्रेष्टं जंबूफल तथा ॥ यजेदेतः सदा विष्णुं पत्रपुष्यफलैरपि ॥ तथा ॥ दिवसे दिवसो त्फुल्ल : पुष्यैःपूजा तथा निशि । पुष्पालाभे प्रवालैर्वा पूजयेच्च नकोरकैरिति।अन्यार्थमाहृतं दुष्टं तथै वान्योपभुक्तकमिति । गुरुरित्यनेन केषुचित्पर्युषितेषु दोषाभाव इत्युक्तं यत्ज्ञानमालायाम् । न पर्युषितदोषोस्ति जलजोत्पलचंपके । तुलस्यगस्तिबकुले बिल्वगंगाजले तथेति । पंडितैर्दिनसं ख्यया केषां चित् पयषितदोषाभाव उक्त: बिल्वापामार्गजातीतुलसिशमिशताकेतकीभृगदूर्वाम दाभोजाहिद मुनितिलतगराब्रह्मकल्हारमलोपाखारातिकुंभीमरुवकदमनाविखतोऽहानिच स्युः विंशत्त्रेकार्यरोशोदधिनिधिवसुभूभूयमाभूय एवमिति । शताशतपत्रं भृगं भृगराज: मं- दो मंदारः आहिद्रोणकलशः ब्रह्मपलाशः अश्वारतिः करवीरः एषां यथायोग्यं पत्रपुष्पाणि ग्राह्या णि । परयः षट् । यमौ इयम् । एवमेकावृत्या आहृतानां दिनसंख्याभूय एवं अस्यार्थः द्वितीया त्या दर्भादीनामियं दिनुसंख्येति स्मृत्यंतरपि पंकजं पंचरात्रं स्यात् दशरात्रं च बिल्वकम् । तुलस्यै कादगाहात्तु पुनः प्रक्षाल्य पूजयेत् इति । तुलस्यां निर्माल्यदोषोपि नास्ति यदाहुः सद्यः पर्युषि- ता वापि निर्माल्या नैव दुष्यति तथान्यैर्न हरेस्तुष्टिस्तुलस्या तुष्यते हरिरिति॥१०७॥ उद्दिष्ट मुक्का प्र- कृतमाह॥धूपयेदिति।वामहस्तेन घंटामं वेण पूजितां घंटां वादयन् धूपं दद्यादित्यर्थः देशिक इत्य नेन घंटामंत्रण पूजनमुक्तं यदाहुः जगध्वनिततोमंत्रमातः स्वाहेत्युदीर्य च । अभ्यर्च वादयेघंटा मिति । शैवागमे तु धूपभाजनमस्त्रेण प्रोच्याभ्ययं हृदाणुना। अस्त्रेण पूजितां घंटां वादयन् गुग्गु लं दहेत् इति श्लोकस्त वनस्पतिरमोपेतो गंधाळ्यः सुमनोहरः । प्राने यः सर्वदेवानां धूपोयं प्रति रट यतामिति तदुक्तं घंटां गंधाक्षतकुसुमकैरर्चितां वादयान इति । अन्यत्रापि ततः समर्पये डूपं घंटां वाद्य जपवनरिति तत्र प्रयोग: धूपपात्रमस्त्रेण प्रोक्षा नमो मंत्रेण पुष्प दत्वा वामया त- जन्या संत्य शन् मूलमंत्र श्लोकं च पठित्वा सांगाय सपरिवाराय देवाय धूपं समर्पयामीति नमः इति शंखजलमुत्सृज्य धूपमुद्रां प्रदर्श्य घंटामंत्रणार्चितां घंटा वामहस्त नवा दयन् देवतागुणनाम यशस्तुत्यादि कीर्तयेत् देवं धूपयेत् । उक्तं च धूपस्थानं समभ्यर्च्य तजन्या वामया स्प शन् । सं कल्पवं ततः पुष्पांजलिं दत्वा यशः पठेत् । बचपरिशिष्टेपि धूपस्य व्यजनेनैव धूपेनांगविधूपने नीराजनेषु सर्वेषु देवनामादि कीर्तयन् । जयघोषं प्रकुर्वीत कारुण्यं वापि कीर्तयेत् । तथा मं गलघोषं च जगदोजस्य च स्तुतिमिति मंत्रतंत्रप्रकाशे तु न दहेद्दषितं धूपं कार्या सास्थिशिरोरु हैरिति । एवं दीपदानेपि । घंटावादनादि सर्वं पूर्ववत् कुर्यात् विशेषस्त्ययं उत्सगी वा मध्यम । - ·१४८ सटीकम् । नवमल्लिका ॥ सौगंधिक सकोरंट पलाशाशोकमल्लिकाः ॥ १०२ धत्तूरं सर्जकं विल्वमर्जुन मुनिपत्रकं ॥ अन्यान्यपि सुगंधीनि पत्रपुष्पाणि देशिकैः ॥ १०३ ॥ उपदिष्टानि पूजाया- मादीत विचक्षणः।।मलिनं भूमिसंस्पृष्टं कृमिकेशादिदूषितं ॥ १०४ ॥ अंगस्पृष्टं समाघ्रात त्यजेत्पर्युषितं गुरुः ॥ देवस्य मस्तकं कुर्यात्कुसुमोपहितं सदा १०५ ॥ पूजाकाले देवताया- नोपरि भ्रामयेत्करं ॥ अगुरूशीरगुग्गुलु शर्करामधुचंदनैः ॥ १०६ ॥ धूपयेदाज्यसंमिश्री- चैर्देवस्य देशिकैः ॥ वा कर्पूरगर्भिण्या सर्पिषा निलजेन वा ॥ १०७ ॥ आरोप्पदर्शये- दीपानुच्चैः सौरभशालिनः॥स्वादूपदंशं विमलं पायसं सहशकरं ॥ १०८ ॥ कदलीफलसं- युक्ते साज्यं मंत्री निवेदयेत् ॥ तत्रतत्र जलं दद्यादुपचारांतरातरम् ॥ १०९॥ अंगादि लो- कपालांतं यजेदावरणान्यपि ॥ केसरेष्वग्निकाणादि हृदयादीन पूजयेत् ॥ ११० ॥ नेत्रम यादीपपात्रस्यर्श: दीपमुद्रादर्शनं च श्लोकस्तु सुप्रकाशे । महादीपः सर्वतस्तिमिरापहः । सवा ह्याभ्यंतरं ज्योतिर्दीपोयं प्रतिष्टह्यतामिति । उक्तं च ज्ञानमालायां । सर्वनादप्रिया देवी नैकः कत्तुं च नाक्षम: । सर्वनादमयी घंटा रवात्मा सर्वनादवत् इति । नीचैरिति देवतानाभिदेशे उच्च रिति । नेत्रदेश इत्याचार्याः दृष्टयाद्यतिविशदधी: पादपर्यंतमुच्च रित्युक्तेः बहुवर्त्तिदीपपक्षे विषमा एव वर्तिसंख्या ग्राह्या यदाहुः आरार्तिकं तु विषमबहुवर्तिसमन्वितमिति । प्रयोगसार तु। तैलेन कपिलाज्येन सिक्यकेनापरेण च । नहेन वर्त्तिसंयुक्तं दीपमुच्चै : प्रदर्शयेत् इति । तत्र सर्पिषा चेद्दोपस्तदा दक्षिणत: सैलेन चेद्दामत इति संप्रदायः एवं च सितावर्ति श्च इक्षिणत: र- ला चेद्दामतो निवेदनमिति । मंत्री निवेदयेदित्यनेनैतदुक्तम् । नैवेद्यमस्त्रमंत्रजप्तजलेन संप्रोक्ष येत् शैवागमे तु ततो मृत्युं जयेनैव वौषडं तेन सप्तधा । जप्तै सदर्भशंखस्थैः सिंचेत्तत्तो यबिंदुभिरि ति । ततश्च क्रमुद्रया ऽभिरक्षा वायुबीजेन हादशवाराभिमंत्रितजलेन हविः संप्रोक्षय तदुस्थवायु ना तद्दोषं संशोष्य दक्षिणकरतले ऽग्निबीजं विचिंत्य तत्पृष्टलग्न वामकरतलं कृत्वा नैवेद्यं प्रदर्श्य तदुस्थागिना तदोषं दग्ध्वावामकरतले ऽमृतबीजं विचिंत्य तत्पष्टलग्नं दक्षिणकरतलं कृत्वा नैवे द्यं प्रदर्श्य तदुत्थामृतधारया प्लावितं विभाव्य मूलमंत्रितजलेन संप्रोक्षा तदखिलममृतात्मकं ध्या- त्वा तत् स्पृष्ट्वा मूलमंत्रमष्टधा जप्त्वा धेनुमुद्रां प्रदीजलगंधपुष्परभ्यर्च्य देवतायै पुष्याजलिं स- मयं तन्मुखात्तेजो निर्गतमिति ध्यात्वा वामांगुष्ठेन मुख्यं नैवेद्यपात्रं स्पृष्ट्वा दक्षिणकरण जलं गृहीत्वा स्वाहांतं मूलमंत्रम् सत्पात्रसिद्धं सुहविर्विविधानेकभक्षणम् । निवेदयामि देवेश सानुगा य गृहाण तदिति च श्लोकं जप्त्वा सांगाय सपरिवाराय देवाय नैवेद्यं समर्पयामि नम इति जल मुत्सृज्य नैवेद्य मुद्रां प्रदर्शयेत् । ततः सपुष्पाभ्यां हस्ताभ्यां नैवेद्यपात्रं त्रि: प्रोडरन् निवेदयामि भवते जुषाणेदं हविहरेति जपेत् । तत्र हरे इति पदस्थाने तत्तदेवतानामोह्यम् । यदाहुः अस्त्री क्षितं तदरिमुद्रिकय भिरक्षा वायव्यतोयपरिशोषितांग्रदोषणा । संदह्य वामकरसौधरसाभिपू र्णमंत्रामृतोक्कतमथाभिमृशन् प्रजप्यात् । मनुमष्टशःसुरभिमुद्रिकया परिपूर्णमर्चयतु गंधमुखै हरिम र्चयेत् अथ कृतप्रसवांजलिरास्यतोस्य विसरेच महः । वीतिहोत्रदमितातमुच्चरन् मूलमंत्रमथ नि- क्षिपज्जलम् । अर्य येत्तदमृतात्मकं हविःर्युजा सकुसुमं समुधरन् । निवेद्यार्पणमंत्रोयं सर्वार्चा ·१४८ - - शारदातिलकम् । ग्नेदिशा स्वस्त्रं ध्यातव्या अंगदेवताः ॥ तुषारस्फटिकश्याम नीलकृष्णारुणार्चिषः ॥१११॥ वरदाभयधारिण्यः प्रधानतनवः स्त्रियः ॥ पश्चादभ्यर्चनीयास्युः कल्पोक्ता वृत्तयः क्रमात सु निजाख्ययेति । ततो वामकरण ग्रासमुद्रां दक्षिणकरेण प्राणादिमुद्राश्च दर्शयन् प्राणाय स्वाहे त्यादि मंत्रान्जपेत् । यदाहु: । ग्रासमुद्रां वामदोष्णां विकचोत्पलसंविभा। प्रदर्शयन् दक्षिणेन प्राणा दीनां च दर्शयेत् । स्पृशेत्कनिष्टोपकनिष्टिके हे स्वांगुष्ठमा प्रथमेह मुद्राम् । तथापरातजनी मध्यमेस्यादनामिकामध्यमिके च मध्या । अनामिकातर्जनिमध्यमा स्यात्तद्दच्चतुर्थी सकनिष्टि कास्ताः । स्यात्पंचमी तहदिहोपदिष्टाः प्राणादिमुद्रा: निजमंत्रयुक्ताः । प्राणापानोदानव्यान समाना: क्रमाच तुझंयुक्ताः ताराधारावध्वाचेदाः कष्णाध्वनस्त एते मनव इति पुष्पादिमुद्रालक्ष णानि च । ज्येष्टांगुष्ठस्य पुष्यस्य युक्ता धूपस्य तर्जनी । दीपस्य मध्यमानामा नैवेद्यस्य प्रकीर्ति- ता । इतरांगलिसंयोगात् पंच सुद्राः प्रकीर्तिताः । गंधादिष्वपिभेदेषु मुद्रार्थ मा: प्रदर्शयेत् । मुद्रया यत्कृतं कर्म तदक्षयफलप्रदमिति । तत्रेति । उपचाराणा मंतरांतरा पुष्याजलिं दत्वा जलं दत्वा वहस्तं प्रक्षालयेदिति परमगुरवः । इदानीं तंत्रांतरोक्त विशेषो लिख्यते । अनिर्मा- ख्य सनिर्माल्य मर्चन विविधं मतम् । दिव्यैर्मनोभवैर्द्रव्य गंधपुष्यैः नगादिभिः । यदर्चनमनिर्मा ख्यं दिव्यभोगापवर्गदम् । ग्राम्यारण्यादिसंभूतैर्यागद्रव्यैर्मनोरमैः। भक्तर्यत् क्रियत सम्यक् सनिर्मा ख्यं तदचनम् । तत्र तत्व सागरसंहितायां निर्माल्यत्व मुक्तम् । जातमात्राणि पुष्पाणि घातान्येव निसर्गतःपंचभिश्च महाभूतैर्भानुना शशिना तथा । प्राणिभिश्च हिरकाद्यैः पोष्पैरेव न संशयः । अतो निर्माल्यचित्युक्तम् । निर्माल्यं चेदनेन फल कथमित्याशंक्य तत्रैवोक्तम् । घातपुष्पात्फलं सिध्येदल्पं नोमानसा द्यथा । तस्मादपरिहार्यत्वादन्यथा चानुपायतः । अल्पबुद्धित्वतो नृणां बाह्य पुष्पैर्भवे क्रियेति । तथा पुनस्त्रिधा पूजा उत्तमाधममध्यमा । अधिकारिनिमित्ताभ्यां भि द्यते शतधा पुन: । यागोपकारणैः कत्स : क्रियमाणोत्तमा मता । यथालब्धैर्विनिष्पाद्या दृ टैः पूजा तु मध्यमा । पत्रपुष्पांबुनिष्पाद्या पूजाचाधमसंजिता । विदिताखिलवेदार्थब्रह्मर्षि भिरकल्मषैः । क्रियामाणा तु या पूजा सात्विको सा विमुक्तिदा । राजर्षिभिस्तपोनिष्ठभगवत्त त्ववेदिभिः । या पूजा क्रियते सम्यक् राजसी सा सुखप्रदा । स्त्रीबालवृद्धमूर्खाद्यैर्भक्तरक्षुद्रमान सैः । या पूजा क्रियते नित्यं तामसी सा प्रकीर्तिता । आसुरी सात्विकी चैव त्रासीदौर्बोधिकी तथा । साधनाभाविनी चेति पंचधा भिद्यते पुन: । यदि लंघनपर्यंतो व्याधिरात्मनि दृश्यते । तदा पूजा न कर्तव्या स्थंडिले प्रतिमासु च । न सानं दंतकाष्ठं वां कुर्याडोममथापि च । रवि मंडलमालोक्य प्रतिमामथ वा पुनः । मूलमंत्र सकज्जप्त्वा पुष्पं साक्षतमुत्क्षिपेत् । थांतो व्याधिभिरत्युः लांतर्थ वोपवासकैः।तेजसामपि कैर्वापि स्वकर्त्तव्यं समापयेत्।मास्वा देवमथाग्नीच गुरून्विप्रान् प्रपूज्य तु । एतावत्कालविच्छिन्ना पूजा युष्मत्प्रसादतः । न दोषो मेस्विति प्रार्थ पु नः पूर्ववदाचरेत् । अथ सूतमिनः पूजां वदाम्यागमचोदिताम् । मात्वा नित्यं च निवर्त्य मान स्था क्रियया तु वै । बाद्यपूजा क्रमेणैव स्थानयोगेन पूजयेत् । यदि कामी न चेत्कामी नित्यं पू ववदाचरेत् । बासिनो वक्ष्यते पूजा यथैवागमचोदिता । लब्धं वा यदि वा लब्धं अयंपात्रादि । - ·- १५० सटोकम् । साधनम् । पूजोदकेन कर्त्तव्या न चेत्तोयं च विद्यते । यदि संपूजये देवं भावना कुसुमादिभिः । दोबाधिकी प्रवक्ष्यामि पूजामागमचोदिताम् । मूर्खस्त्रीवालष्टवाद्या दुर्बोधा इति भाविताः रत्न मंडलधर्मादिमतुष्कसुरगोंबुजम् । मूलमूर्तेस्तथांगानि तेषां पूजाविधीयते । अन्येषामपि सर्वेषां प्रोक्ता संक्षेपकर्मणि । सर्वोपचारवस्तूनामलाभे भावनैव हि । निर्मलेनोदकेनाथ पूर्णतेत्याह नार द इति । पूजाकरणासमर्थं प्रति । आराधनासमर्थश्च द्दद्यादर्चनसाधनम् । यो दातुं नैव शक्नोति कुर्यादर्चनदर्शनम् । नैकं च यस्य विद्ये तसोधो यात्येव नान्यथा । यस्तु भक्तया प्रयत्नेन स्वयं संपाद्य चाखिलम् । साधनं चार्चये विद्वान् स समग्रफलं लभेत् । योर्चयेविधिवद्भक्तया परानीते- स्व साधनैः । पूजाफलाई मेवास्य न समग्रफलं लभेत् इति । अंगादीन्पुनरर्चयेदित्युक्तम् । तत्रा यंते सामान्येति । तयोर्ध्यानस्थानप्रयोगाइक्त मादिशब्दार्थं च प्रकटयितुं पुनः संग्ग्रहाति। अंगादी ति पूजावसरस्य प्रागुतत्वात् अत एव वक्षाति । एवं संपूज्यविधिवनिवेद्यांतमिति अंगमंगात्तिरा दो यत्र तत् । लोकपालावृत्तिरंते यत्र तत् अंगादिलोकपालांतमिति क्रियाविशेषणम् । लोकपा लशब्देनैव स्वास्वात्तिग्रहणं जेयम् । एतच्च संभवाभिप्राय बहुषु स्थलेषु तथादर्शनात् न नियमः अपिशब्दादत्रापि अंतरांतराजलं दद्यात् इत्यनुषज्यते । अंगपूजायाः सर्वसामान्यार्चनस्थानमा- ह। के तरेवति । अग्निकोणादित्यादिशब्देन नैर्ऋ तवायव्येशानकोणषु । तदुक्तम् । वन्ह्यादीशां गमंगानि हृदादिकवचांतिकम् । अर्चयेत्पुरतो नेत्रमस्त्र दिक्षु बहिः पुनरिति । अन्यत्रापि । हुत वहनि तिसमीरणशिवदिक्षु हृदादि वर्मातमिति । अन्येतु । आग्नेयेशाननैऋतवायुकोणेष्विति व्याच दते । यदाहुः । इष्ट्वा हृदयमाग्न यामीशान्यां तु शिरो यजेत् । नैर्ऋत्यां तु शिखा पूज्या वायव्यां कवचं यजेत् । अभ्यर्य पुरतो नेत्रं दिक्षु शखमथार्चयेत् इति अन्यत्रापि आग्नीशासुरवाय व्य मध्यदिवंगपूजनम् । यथागुरूपदेशं च निर्णयः । अत्राग्ने यादीनि पुरःकल्पित पूर्वदिगपेक्षया नतु प्रसिद्धानीति । नेत्रमग्र इति।कर्णिकायां देवस्य पुरतः शिरः प्रभृति मंत्रेषु पूजायां नमीतता ने या। होमे तु हृदयादीनां स्वाशांतता। आद्यहितीययोस्तज्जातियुक्तत्वादेवन तत्प्रयोगः । अधिकर णसिद्धश्चायमर्थः तथाहि मंत्रे स्ववाक्यशेषत्वं गुणोपदेशात्स्यादित्यत्राधिकरणे स्वाहाकारेण वषट् कारण वा देवेभ्यो हविर्ददानीति सामान्येन विहितया स्वाहाकारांततया पृथिव्यै स्वाहा अंत रिक्षायस्वाहेत्यादिषु मंत्रेषु नपुनस्तस्यावापः सामिधेनी साप्तदश्यवदुपसंहाराभावावान्यमंत्रेषु बा- धश्चेति स्थित प्रधानत नवस्त्रिय इति । पक्षद्वयं इति पद्मपादाचार्याः । उक्तंच । वरदाभयधारिण्यो महिलाकतयोंगदेवताः पूज्या इति । आवरणानीत्युकानां स्थानमाह । पश्चादिति । पश्चादंगाकृत्य नंतरमित्यर्थः इदमपि प्रायिकम् । तत्पूर्वमप्यावृत्तीनां सत्वात् । अंत इति बाह्ये । चतुरस्र आवर णांतत्वस्य पूर्वमुक्तेः एतच्च व्याख्यानं वैहायमी मंत्रकोशे वायवीयसंहितायां च । तथा दर्शनात्ससं प्रदायाच्च । पूर्वादितोदिक्षु क्रमाच्च । अंते इंद्रमग्नि इत्यादीन् लोकपालान् , यजेदितिसंबंध: तत्र सामान्यत इंद्राय नम इत्यादिप्रयोग प्राप्त विशेषमाह । मूलेत्यादिना अंते इत्यत्रापि संबध्यते तने दं पदं सर्वाते देयमवेत्यर्थः तच्च प्रयोगलिखने स्फुटी भविष्यति । मूलपारिषदान्वितानित्यस्यायम र्थः यदा शक्तयावरणे इंद्रादिपूजा तदा प्रत्येकं शक्तिपारिषदायेति लोकपालानां च वचादीनां च विशेषणं नेयम् । एवं शिवपूजायाम् । प्रत्येकं शिवपार्षदायेति । एवं गणेशपूजायां प्रत्येकं गणेशपा- ·॥ - शारदातितकम्। १५१ ॥ ११२ ॥ अंते यजेल्लोकपालान्मूलपारिषदान्वितान् ॥ हेति जात्यधियोपैतान्दिषु पूर्वा दितः क्रमात् ॥ ११३ ॥ इंद्रमग्नि यमं रक्षोवरुणं मरुतं विधं ॥ ईशान पन्नगाधीशमधऊर्च पितामहम् ॥ ११४ ॥ पीतो रक्तो सितो धूमः शुक्लो धूमः सितावुभौ ॥ गोरोरुणः क्रमादे ते वर्णतः परिकीर्तिताः ॥ ११५ ॥ वज्रं शक्तिदंडमसिं पाशमंकुशकं गदा ॥ शूलं चकूप द्ममेषामायुधानि कूमाद्विदुः ॥ ११६ ॥ पीतशुक्लसिताकाशविदुयद्रक्तासितासिताः॥ कु र्षदायेति । एवं सूर्यपूजायाम् । प्रत्येकं सूर्यपार्षदायेति एवं विष्णुपूजायां प्रत्येकं विष्णुपार्षदायेति चरणव्य ययो गोपनार्थ कतः हतोत्यवापि अंत इति संबध्यते । इंद्रायत्यादेरंत इत्यर्थः अत्रापि प्र योगेजात्यधिपानां पूर्वमुच्चारणपश्चाबेतीनाम् । मूले तु हेति शब्दस्याल्पत्वात् पूर्वनिपात: हैतयः प्रायुधानि । जातयः सुरतेजः प्रेतरक्षोजलप्राणनक्षत्रभूतनागलोका सवाहनान्सपरिवारानिति जे यम् । वाहनानितु । ऐरावत अज महिष नर मकर मग अश्व वृष भरथहंसाः तदुक्तमाचार्यैः जा- त्याधिपहेति परिवारांताः क्रमेण यष्टव्या इति । वक्षाति च स्वयं नित्यामंत्रः लोकपालान् यजेदंते वाहनायुधसंयुतान् इति । सशक्तिकानितिज्ञेयम् । तदुक्तं वैहायसोमंत्रकोशे लोकेश्वरान्पार्थिवमंड ले सशस्त्रान् सशक्तोन् सहवाहनांश्च । सपार्षदांश्चंदनपुष्पधूपैर्यजेत् समंत्री निजवांछितायेति । स्व बोजाद्यानित्यपिज्ञेयम् । बीजानितु । लं रं नक्ष वं यं शं हं न कम्। तदुक्तं महाकपिलपंचरात्रे। या नुलोमतीयं तुहितोयं त्वविलोमतः । चतुथं फानुलोमन रानुलोमन चाष्टमम् । तृतीयं चानुलोमे न लविलोमाटतोयकम् । चतुर्थ सप्तमं वर्ण रानुलोमेन संछितम् । चतुर्थ थानुलोमन ढतीयं ग- विलोमतः । स्वरोपांत्य बनामाभ्यां भेदितं सर्वमेव तत् । आनुपूर्वोद्धृतं बीजं ब्रह्मांतं वासवादिममि ति । एतानि दीर्घाण्यपीति केचित् । अनंतब्रह्मणोर्मायापाशबीज इति केचित्। तदुक्तं पृथ्व्यग्निपव नाद्यांत्य वरुणानिलसेश्वरैः । अनंतबिंदुसंयुक्तरा पाशेन मायया इति । तत्ररक्ष इति. नि तिम् पवनं वायुं विधुं सोमम् । पन्नगाधीशमनंतं पितामहं ब्रह्माणम् । दिक्षुपूर्वादितः क्रमादिति अत्र प्रसिद्धा एव पूर्वादयो ग्राह्याः । तदुक्तम् । प्रयजेत् स्वदिक्षुमलधीः स्वजात्यधीश्वरहेति यत्र परिवार संयुतानीति । नारायणीये चेंद्रादींश्च स्वदिक्षु इति । इंद्रादि कान् लोकपालान् स्वस्वदिक्षु समर्च ये त् इति । तत्राष्टदिक्षु अष्टपूजयितव्याः निऋतिवरुणयोर्मध्ये अनंतम् । 'ट्रेशानयोर्मध्ये ब्रह्माणम् । तदुक्तं वायवीयसंहितायाम् । विष्णुं नैऋते विधिमैखर । बहिः पद्मस्यववाद्यानब्जांतान्यायुधा न्यपि। प्रसिद्धरूपाखाशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् इति । अत्र नैऋते ईश्वर इति तत्मामीप्य लक्ष कमिति ज्ञेयम् । अत्र क्वचिब्रह्माणं पूजयित्वानंतं पूजयेदिति कुमः सपौराणिक इति ज्ञेयं न तांत्रि कः महाकपिलपंचरात्र हयषीर्षपंचरात्र प्रपंचसारादि बहुतंत्रविरोधात्। तथाचाचार्या: अनंतब झपयेतैः पंचमोंद्रादिभिर्मता । चकृपद्मांतिकैः षष्टीवज्चाद्यैरिति । प्रयोगो यथा । ॐ लं इंद्राय सु- राधिपतये सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय सशक्तिकाय विष्णुपार्षदाय नम इति । एवं ॐर अ ग्नये तेजोधिपतयेइत्यादि एषां पूजायां लोकपालमुद्रादर्शनीयाः यदाहुः पाणिमूले सुसंलग्ने शा- खाः सर्वाः प्रसारिताः लोकेशानामियं मुद्रा तेषामर्चासु दर्शयेदिति सिं खड्गं आकाशो नीलव- ण: करवंदः नीलपुष्पोऽतसीमायोवृक्षः तत्पुष्पवर्ण इत्यर्थः तदुक्तमाचार्यः कारवंदारुणवर्णा इति । - - ·- १५२ सटीकम् । रविंदपाटलाभा वजाद्याः परिकीर्तिताः ।। ११७ ॥ एवं संपूज्य विधिवनिवेद्यां तं ततोगुरुः ॥ दक्षिणे स्थंडिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम् ॥ ११८ ॥ संस्कृत्य विधिवद्विद्वान्वैश्वदेवं स माचरेत् ॥ तत्र संपूज्य गंधायैर्देवतामुक्तविग्रहाम् ॥ ११९ ॥ तारव्याहृतिभिहुा मूलमंत्रे ण मन्त्रवित् ।। सर्पिष्मता पायसेन पञ्चीवशतिसंख्यया ॥१२०॥ दुत्वा व्याहृतिभिर्भूयो ग तत्र प्रयोगो यथा । ॐ वं वचाय वचलांच्छितमौलये सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय सशक्तिका य विष्णुपार्षदाय नम इत्यायुधम् । तदुक्तं अर्चाबहिर्निजसुलक्षितमौलियुक्ताः स्वस्वायुधामयसमु द्यतपाणिपद्मा इति । मूलेन मूत्तिं लुप्त त्यादि निवेद्यांतमिति नित्यपूजायामपि. समानम् विद्दा विधिवत् संस्कत्ये त्यनेन वोक्षणादयश्चत्वारः संस्काराः तसंस्कारा अग्ने राज्याहुति कमेण गर्भ धानादि संस्काराश्च कर्त्तव्या इत्युक्तं भवति । तारं व्याहृतिभिरिति । अत्राद्याश्चतस्रः सतारव्याह- तिभिः एका समस्ते न भूयो अनंतरं व्याहृतिभिर्तुत्वेति संबंधः पूर्ववदितिज्ञेयं पुनरनंतरं गंधाय॑स्तां देवतां प्रर्चयेत् । आदिपदेन पुष्पधूपदीपनैवेद्यानि पीठस्छमूत्तौं योजयित्वा ऽतामित्यनुषज्यते । तत इत्यनेनैतदुक्तं भवति । पानायं जलं दद्यात् । मूलमंत्रांते । श्लोकस्तु समस्तदेवदेवेश सर्वप्तिक रं परम् । अखंडानंदसंपूर्ण ग्रहाण जलमुत्तममिति । ततः भोजनशेषोदकं च दत्वा निर्गततेजोदेव मुखे संहृत्य निवेद्यांशं विष्वक्सेनादिभ्यो दत्वेति तदुक्तम् । मुख्यादीशानतः पात्रान वेद्यांशं समु हरेत् । सर्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्टिने । श्रीरामसेनायुधाय विष्वक्सेनाय ते नमः । गणेशे वक तुंडाय सूर्ये चंडांशवेर्पयेत् । शक्तावुच्छिष्टचांडाल्यै शिवे चंडेश्वराय चेति देवतायाः पार्षदेभ्यो इत्य वापि । पारिषदशब्देनैतेषामपि ग्रहणम् । सर्वसंपत्यै देवतायै इति व्यधिकरणे चतुर्थीसमर्थयेदि ति। अत्र नित्यपूजायां तांबूलछत्रादर्शचामराणिसमर्थबुद्धिः सवासनालत्यादर्पणंमंगलानि च । मनोवृत्तिर्विचित्रा ते नृत्यरूपेण कल्पिता । ध्वनयो गीतरूपेण शब्दावाद्यप्रभेदतः।छत्राणि नवप मानि कल्पितानि मया प्रभो । सुषुम्णा ध्वजरूपेण प्राणाद्याश्चामरात्मना । अहंकारो गजत्वेन वे गः क्लृप्तोरथात्मना। इंद्रियाण्यश्वरूपाणि शब्दादिरथवर्त्मना । मनः प्रग्रहरूपेण बुद्धिः सारथिरूप तः। सर्वमन्यत्तथा लुप्त तवोपकरणात्मनेति श्लोकाम्पठित्वा यथाशक्ति मूलमंत्र जप्त्वा । गुह्यातिगु धगोप्ता त्वं ग्रहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मेदेवि त्वत्प्रसादात्वयि स्छितेत्यनेन तं जपं देवता यै निवेदयेत् तदुक्तं शैवागमे मंत्रीश्लोकं पठित्वा तु दक्षहस्तेन शंभवे । मूलाणुना_तोयेन दक्षह- स्त निवेदयेत् इति । ततः पराङ्मुखायं दत्वा शंखं पूजयेत् । तदुक्तं मंत्रतंत्रप्रकाशे । पूजयेद्गंध पुष्पाद्यैः शंखं वै देववबुध इति । अन्यत्रापि त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया शंखे ति ष्ठंति विपेंद्र तस्माच्छखं सदार्चयेत् इति । ततः प्रदक्षिणां कुर्यात् । तत्र विशेषस्तंत्रांतरे एकां चंद्यां रवी सप्त तिम्रो दद्याविनायके । चतस्रः केशवे दधाच्छिवस्थाईप्रदक्षिणमितिाततःस्तुत्वा नत्वा नि- स्वहोमं कुर्यात् तत्र तंत्रांतर विशेषः । अग्नया धानादिकं कर्म नित्यहोमे न विद्यत इति । ततश्च लुकोदकेन । इतः पूर्व प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तावस्थासु मनसा वाचा हस्ता भ्यां पयामुदरेण शिश्वा यत्स्मृतं तदुक्तं यत्कृतं तत्सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु स्वाहामां मदीयं च सक- लं हरेः समप येत् । ॐ तत्सदिति ब्रह्मार्पणमंत्रेणात्मनं समर्प्य स्वहृत्कमले संहारमुद्रया देवमु ·शारदातिलकम् । १५३ बाथैः पुनरर्चयेत् ॥ तां योजपित्वा पीठस्थमूर्ती वहिं विसर्जयेत् ॥ १२१॥ अवशिष्टेन ह विषा विकिरेत्परितो बलिम् ॥ देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् ॥ १२२ ॥ ततो निवेद्यमुवृत्य शोधयित्वा स्थलं पुनः ॥ पञ्चोपचारैः संपूज्य दर्शयेच्छत्रचामरे ।। १२३ ॥ करशकलोन्मिश्रं तांबूलं च निवेदयेत् ॥ सहसावृत्य सञप्य मूलमन्त्रमनन्यधीः ॥१२४ ॥ तज्जपं सर्वसंपत्यै देवतायै निवेदयेत् ॥ ततः शम्भोदिशि गुरुर्विकिरे पूर्वसञ्चिते ॥१२५॥ हेमवस्त्रादिसंयुक्तां कर्करीतोयपूरिताम् ॥ संस्थाप्य तस्यां सिंहस्थां खड्गखेटकधारिणीम् ॥ ॥ १२६ ॥ घोररूपां पश्चिमास्यां पूजयेदस्वदेवताम् ॥ चलासनेन सम्पूज्य तामादाय गुरुः पुनः ॥ १२७ ॥ रक्षेति लोकपालानां नालमुक्तेन वारिणा ॥ देवाज्ञा श्रावयन्नन्तः परिवृत्य प्रदक्षिणम् ॥ १२८ ॥ अस्त्रमन्त्रं समुचार्य यथापूर्व निवेशयेत् ॥ अभ्यर्च्य भूयो गन्धाद्यैरा तत्र स्थिरासने ॥ १२९ ॥ ततश्च संस्कृते वह्नौ गोक्षीरेण चहें पचेत् ॥ अस्त्रेण क्षालिते पसंहरेदिति विशेषः । संहारमुद्रालक्षणमुक्तमेव । प्रसादस्वीकारे च तत्तद्देवताभक्तेन सत्तद्देवता प्रसादः स्वीकर्तव्य एव । पंचदेवतापूजायां तु विष्णोरेव शालिग्रामशिलास्पर्शादन्येषांच तथाब बचपरिशिष्टे । पवित्रं विष्णुनैवेद्यं सुरसिद्धर्षिभिः स्मृतम् । अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्ता चांद्रायणं चरे त् । अग्राह्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्य फलं जलम् । शालग्रामशिलास्पर्शात् सर्वं याति पवित्रतामिति । अन्योविशेषस्तंबांतरे । विक्षेपादथवा लिश्याज्जपहोमार्चनांतरा। उत्तष्टति तदान्यासं षडंगं वि न्यसेत्यु नरिति ॥ शंभोदिशि इति । ऐशान्यां कर्करीति सनालं जलपात्रम् । तस्माककर्या एवं भू तामस्त्रदेवता पूजयेदित्यन्वयः । चलासनेनेत्युछ्रितासभन । तामिति गुरुः कर्करीमादाय नालमुक्तो न वारिणा लोकपालानां रक्षेतिदेवानां श्रावयन् अंतमंडपांतर्वेद्याः परितः प्रदक्षिां परिहत्य यथा पूर्वतां निवेशयेदिति संबंधः तत्र कर्कर्याछिरासनेनिश्चलासने उपविश्य इत्यर्थः संस्कृ ते वन्हावि ति प्राचार्येण स्वकुंडे संस्कृते यतोग्रिमपटले वक्षामाणाग्रिजननकर्माचार्येणामिन्नेव काले कृतम स्ति तस्यानुवादः संस्क तेवन्हाविति । तदुक्तं प्रयोगसारे । कुंडमस्त्र णसंप्रोक्षा तत्राधाय हुताशनम् । सान्वाधानादिकं देवं यथावत्य जयेत्ततः कृत्वा तंडुलनिर्वापं तस्मिन् क्षीरेपचेच्चरमिति । नाराय- णीयेपि । तत्र संभृत संभारः शिवमिष्टा विधानतः । मूलमूत्यंगविद्याभिस्तंडुलक्षेपणादिकम् । क- त्वा चरु पचेत्क्षीरे पुनस्तविभजेत्रिधा निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्योन्यद्भुजेदगुरुरिति । तंडुलानि ति प्रमृतीनां पचदशभिः परिमितानि इति शेषः तंडुलान् मूलमंत्राभिमंत्रि तान् क्षिप्त्वा मूलमं वेण क्षिप्त्वे त्यर्थः ततोऽस्त्रमनुजपन् प्रक्षाल्य तत्रैव पात्रे इति जेयम् । प्रमृतिलक्षणमग्रे वक्षाते । सुवेणिति । संस्वित्र चरौ न वेण कृत्वा मूलमंत्रेणाज्येन तप्ताभिघारणं दद्यादिति संबंध: विधिव हुरुरित्यनेन मूनेन कुशेन समविभागः कार्य इत्युतम् । अगाविति । कुंडागौ। देशिकः प्रजडया दित्यनेनैतदुक्तम् । साज्येन चरुणा तथेत्यग्रिमपटले मूलेन पंचविंशतिवारमुक्ते । होमोत्रानुसंधेय इति भुंजीतेति तत्र विशेषः सोमशंभौ। चरोस्तृतीयभागं तु ग्रासत्रितयसमितम् । अष्टपासप्रमाणं वा दर्शनस्पर्शवजितम् । पालाशे पुट के मुतौ भुक्तौ पिप्पलपत्रजे । इदासभोजयेन्मत्री पूर्तराचम ।

·- १५४ सटीकम् । पात्रे नवे तामूमयादिके ॥ १३० ॥ तंडुलान् शालिसंभूतान् मूलमंत्रांभिमंत्रितान् ॥ प्रसृती नां पंचदश क्षिप्त्वा चास्त्रमनुं जपेत् ।। १३१ ॥ प्रक्षाल्य पात्रवदनं पिधाय कवचाणुना ॥ प्राङ्मुखो मूलमंत्रेणदेशिकेंद्रश्चरू न्पचेत् ॥ १३२ ॥ वेणाज्येन संस्विवेदद्याचप्ताभिधार- णं । मूलेन पश्चातत्पात्रं कवचेनावतारयेत् ॥ १३३ ॥ अखजप्ते कुशास्तणे मंडले विधि वद्गुरुः ॥ तं विभज्य विधाभागमकं देवायकल्पयेत् ॥ १३४ ॥ अन्यमग्नौ मजुहुयादपरं देशिकःस्वयं।शिष्येण साई जीत विहिताचमनस्तदा॥१३॥आचांत शिष्यमानीय सकलीक त्यदेशिकः ॥ तालप्रमाणं हृज्जप्तक्षीरवृक्षादिसंभव ॥ १३६ ॥ दंतकाष्ठं तदादद्याच्छिष्याय नियतात्मने ॥ दंतान्विशोध्य स पुनस्तत्प्रक्षाल्य विसर्जयेत् ॥ यथाविधि तमाचांतं शिखा बंधाभिरक्षितम् ॥ विधाय सार्द्धममुना वेद्यां दर्भास्तरे गुरुः ॥ १३८ ॥ शयीत तस्यां तारा येज्ज लैरिति । संकलीकृत्येति मंत्रषडंगमस्यांगे न्यस्येति । तालेति । प्रसृतपाणेरंगुष्टाग्रान्मध्यमाग्र यावत्तालः । तदुक्तम् । अंगुष्ठमध्यमांगुल्यौ ये हस्तस्य प्रसारिते । तदग्रयोरंतरालं तालमाहुर्मनीषि ण इति देशिको दद्यादित्यनेन मंत्र उक्तः । यत्यिगलामते । मायादंडिनि तद्वंदं प्रदद्यादमुनाचत दिति । विसज्जनानंतरं तत्परीक्षाकर्त्तव्येति । विसज येदित्यनेनोक्तम् । प्रक्षाल्य निक्षिपभूमौ वा मतो वामपाणिनिति । प्रयोगसार विशेषः । सयथा नारयणीये दंतकाष्टं हृदाजप्त क्षीरहक्षादिसंभ वम् । समाज्यं दंतांस्तच्छित्वा प्रक्षाल्य तद्भुवि क्षिपेत् । दिक्षु पूर्वाद्यधोद्मसु तस्याग्रपतनं क्रमात् । वृद्धिस्तपो मृतिवितं क्षयं शांतिर्गदो धनम् । सुखं वृद्धि परंदुःखं फलान्येतानिशंसतीति अन्यत्रापि धीश्रीतापवियोगोपमृत्यु शुभदुस्थताशमैशादी । रदधावनाग्रपतने कुफले मूलाहुतितिलैर्दिशतीति । तथा अन्यत्रापि अथात्रचूतवृक्षस्य द्वादशांगुलमानतः दंतकाष्टं प्रदातव्यं तह'ताग्रविचर्वितम् । उ व॑स्यं क्षेपयेत्तत्र मंडले पीठमुद्रयेत् । पश्चिमोत्तररुद्र हे शुभ: पातोन्यथाऽशभः । दुनिमित्तविनाशाय जुहुयाच्छतमस्त्रत इति । वायवीयसंहितायांतु । त्यक्तं तदंतपवनं दृश्यते गुरुणा यदि । प्रागुदक्प थिमेशाग्रं शिवमन्यत्छिवेतरम् । प्रशस्ताशामुखे तस्मिन् गुरुस्तद्दोषयांतये । शतमई तदई वा जु- हुयान्मूलमंत्रत इति ॥ १३७॥ यथाविध्याचांतं यथाविधिशिखाबंधाभिरक्षितं विधायेति संबंध: तत्राचमने विधि पूर्व मयोक्त एव । शिखाबंधेतु यथाविधीत्यनेन तदुक्तं भवति मूलमंत्रस्य सजाति शिखामंत्रेणाघोरादिमंत्रेण च शिखां वधीयात् इति गुरुः शयीतेति गुरुस्तस्यां वेद्यां अमुना शिष्थे ण साई दर्भास्तरे तां रात्रि शयीतेति संबंधः वेद्यामिति सामीप्यमधिकरणार्थं । तदुक्त नारायणी ये पुनस्तं शिष्यमाचांतं शिखाबंधाभिरक्षितम् । कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेदर्भास्तरेगुरुरिति । गुरु रित्यनेन देवदक्षिणभागे पूर्वशिरसा शिथं स्वापयेदित्युक्त स्वप्रमाणवमाश्रित्य स्वापयेत्पूर्वमस्तक मिति पिंगलामत उक्तेः । सोमशंभौ तु गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षास्वरक्षितान् । इदा समय य्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान् इति । वायवीयसंहितागं तु । देवस्य दक्षिणे भागे शिष्यं तमधि वासयेत् । अहतास्तरणास्तोणे सदर्भशयने शुचिः । मंत्रिते च शिवं ध्यायन् प्राशिरस्को निशि स्व । पेत् । शिखाबद्धस्य सूत्रस्य शिखायास्तच्छिखां गुरुः । आवेष्टयाहतवस्त्र ण तमाच्छाद्य च परितो भ - ·शारदातिलकम् । १५५ त्रिमधिवासः समीरितः ।। इतिशारदातिलके चतुर्थः पटलः ॥ ततोग्निजननं वक्ष्ये सर्व तंत्रानुसारतः । आचार्यकुंडे विधिवत्संस्कृवे शास्त्रवर्त्मना ॥ १ ॥ अथादशस्युः संस्काराः कुंडानां तंत्रचोदिताः ॥ वीक्षणं मूलमंत्रेण शरेण प्रोक्षणं मतं ॥ २ ॥ तेनैव ताडनं दभैर्व- मणाभ्युक्षणंस्मृतं ॥ अस्त्रेणखननोद्धारी हृन्मत्रेण प्रपूरणम् ॥ ३ ॥ समीकरणमस्त्रेण सेघनं - स्पना तिलसर्षपैः । कात्वास्त्रजप्त स्तवाद्ये दिगीशानां बलिहरैदिति । स्वप्रमाणवमंत्रो वैष्णवेषु । मं वर्तत्रप्रकाशे। ॐ हृत्सकललोकाय विष्णधे प्रभविष्णवे । विखाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । स्वप्रमाणवमंत्रोयं कधितो नारदादिभिरिति । शैव शाक्तादौ तु पिंगलामते तारो हिलिवयं शूलपा णये दिठ ईरितः । स्वप्नमाणवमंत्रोयं शंभुना परिकीर्तित इति । तंत्रांतरोक्तो विशेषः । नभोऽजा य त्रिनेत्राय पिंगलाय महात्मने । वामाय विष्णुरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । स्वप्ने कथयमे तथ्यं सर्व कार्यवशेषतः । क्रियासिद्धिं विधास्यामि त्वअप्तादान्महेश्वरति । मंत्रण स्वापकाले देवं संप्रार्यस्वपे त् । प्रातश्च स्वप्नपरीक्षाकार्या । तदुक्त पिंगलामते । स्वप्नं शुभाशुभं दृष्टं पृच्छ प्रातः शिशुं गुरुः । शुभे शुभं वदेत्तस्य जुहुयादशुभे शतम् । अस्त्रणेति क्रमात् प्रोक्तो विधिः शिष्याधिवासन इति अन्य त्रापि । करेधमामध्यमास्याददष्टेतूत्तमोत्तमेति । महाकपिलपंचरात्रेपि गुरुपादार्चनं कृत्वा उप पवासीजितेंद्रियः । दर्भशय्यां गतो रात्रौ दृष्ट्वा स्वप्न निवेदयेत् । कन्या छत्रं रथं दीपं प्रसादं कम लं नदीम् । कुंजरं वृषभं माल्य' समुद्र' फणिनं मम् । पर्वतं च हयं मेन्यमाममांसं सुरासवम् । ए वमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् । चांडालं करभं कारु' गत्तं शून्यममंगलम् । तैलाभ्य क्तं नरं नग शुष्कवदं सकंटकम् । प्रासादमतलं दृष्ट्वा नरो रोगमवाप्न यात् । दृष्ट्वा दुःस्वप्रकं चै व होमात्सिदिमवाप्नुयात् इति । अत्रोपवासीति । रागतः प्राप्तभोजननिषेधः ननु वचनविहितवरं भोजननिषेधः । मंत्रतंत्रप्रकाशेपि अथ प्रातः समुत्थाय स्वप्नं दृष्ट्वा विचारयेत् । भद्र' भने विजा नोयादभने जुहुयाच्छतमित्यादि । नारायणीयेतु । स्वप्नात्सवीक्षितान् विष्यः प्रभाते थावरे दगुरु। शुभैः सिद्धिं पर क्तिरिति । अधिवासः समीरित इति । मंत्रग्रहणपूर्वदिने । पिंगलामते सद्यो धिवा सोप्युक्त: सघोधिवासमथवा प्रकुर्वीत यथाविधि इति मंत्रतंत्रप्रकाशेपि । दिनहये नैव कुर्याद्दी- क्षाकर्मविचक्षणः । सद्यो धिवासनं वास्यादेकस्मिन् दिवसे यदि इति । अधिवासशब्दार्थ उक्तो महाकपिलपंचरात्रे । वसतरधिपूर्वस्य भावेघञ्प्रत्यये कृते । अधिवास इति ह्येषप्रयोगः सिद्दिमति च । गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकः । सोस्यार्थी हि निपातानामनेकार्थतया मत इति । ॥१३॥इतिशारदातिलकटीकायां सत्संप्रदायव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां चतुर्थः पटलः ॥ ४॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथाधिवासनदिवस एवास्त्रदेवतापूजानंतरं प्राचार्यकर्त्तव्यकुंडसंस्कारादिकर्मा ।। तत इति । शास्त्रवम ना विधिवत्संस्कृ ते आचार्यकुंडे सर्वतंत्रानुसारतोऽग्रिजननं वक्ष्य इति संबंधः ॥ १॥ तमेवविधिमाह अष्टादशेति । शरणेत्यत्रण अत्र सर्वत्रास्त्रादिमंत्रा देयमंत्रस्यज्ञयाः वीषणं मूलमंत्रेणेति प्रथमतउक्त: केचनजातिमात्रमेवाहुः । तञ्चामांप्रदायिकम्। प्रोक्षणमित्युत्तानेन हस्ताण । उत्तानेल हस्तेन प्रोक्षयेदितिसूत्रणात् ॥ २ ॥ अभ्युक्षणमिति । मुष्टिबंधन सर्वत्र सेच ·१५६ सटीकम् । वर्मणामतं ॥ कुट्टनंहेतिमंत्रेण वर्ममंत्रेण मार्जनं ॥ ४ ॥ विलेपनं कलारूपकल्पनं तदनंतरं ॥ त्रिसूत्रीकरणं पश्चाद्धृदयेनार्चनं मतं ॥ ५ ॥ अस्त्रेण वनीकरणं हृन्मंत्रेण कुशैः शुभैः ॥ चतुष्पथं तनुत्रेण तनुयाहक्षपाटनं ॥ १॥ यागे कुंडानि संस्कुर्यात्संस्कारैरेभिरीरितैः ॥ अ यवा तानि संस्कुर्याच्चतुर्भिक्षणादिभिः ॥ ७॥ तिस्रस्तिस्रो लिखल्लेखा हृदा मागुदगग्र गाः॥प्रागग्राणां स्मृतादेवा मुकुंदेशपुरंदराः ॥ ८ ॥ रेखाणामुदगग्राणां ब्रह्मवैवस्वतेंदवः ॥ अथवाषट्कोणावृत्तं त्रिकोणं तत्र संलिखत् ॥ ९॥ वर्मणाभ्युक्ष्य तारेण योगपीठमथार्च- येत् ।। वागीश्वरीमृतुस्नाता नीलेंदीवरसत्रिभो ॥ १० ॥ वागीश्वरेण संयुक्तामुपचारैः प्र- पूजयेत् ॥ सूर्यकांतादिसंभूतं यद्वा श्रोत्रियगेहजं ॥ ११ ॥ आनीय चाग्नि पात्रेण क्रव्या- नं उद्दारः खातमृदः पूरणमन्यमृदासेचनमभ्युक्षणमेव । अभेडात्वर्थानुवर्तनात् कश्चित्तमनुवर्तत त्युक्तेः ॥ ३ ॥ हेतिमंत्रणेत्यस्त्रमंत्रेण । वर्ममंत्रेणेति । अग्रिमेषु चतुर्ष संबध्यते । तदुक्तं सोमशंभुना । संमार्जने समालेपं कलारूपप्रकल्पनम् । त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं हृदेति ॥ ४ ॥ कलारूप कल्पनमिति । चंद्रसूर्यागिकलारूपकल्पनं त्रिसूत्रीकरणमिति । सूत्रत्रयवेटनम् ॥ ५॥ वजीकरण मिति वचवदृढचिंतनम् । चतुष्यथमिति । मध्यात् । कुशचतुर्दिक्षुमार्गचतुष्टयकरणम् । तनुत्रेणेति। कवचमंत्रण । अक्षपाटनमिंद्रियोहाटनमित्येके । अन्येतुक्षपाटना राक्षसाः नविद्यते क्षपाटना यस्त्रि न्तत्। हुंकारेणराक्षसनिवारणं कुर्यादित्यर्थः अन्येतुसांप्रदायिकाः अटपटगतौ गति न आदि क्षांतानां पटनं व्याप्तिः ॥ ६ ॥ अशक्तान्प्रत्याह । अथवेति ॥ ७॥ तिसइति । तिम्रस्तिसो रेखा लिखे त् । गाइत्यनेनैतदुक्तं भवति । प्रागग्राणासुदक्सस्छत्वं उदगग्राणां पूर्वसंस्थत्वमिति । सर्वाः प्रादेश मिता इत्यपि संप्रदायात् तदुक्त सौवामणितंत्रे । प्राची पूर्वमुदक्संस्थं दक्षिणारंभमालिखेत् । उदगग्र पुरः संस्छ पश्चिमाग्भमालिखेत् । तिमस्तिसोलिखित्वैवं प्रोक्षयेद्वाग्भवेनचेति । अथवा षट्कोणावृतं त्रिकोणं लिखेत् । अत्र केचित् । षट्कोणवृत्तत्रिकोणमिति पाठंपठन् । तद ज्ञानविजुभितं । तथाचाचार्याः । अथवा षट्कोणावृतत्रिकोणके गुरुजनोपदेशेनेति तथाच या मले षट्कोणेनावृतं देवि त्रिकोणं चात्र संलिखेत् इति । अन्यत्रापि कत्वा रेखाश्च मध्यतः षट्को णं त्रिकोणं चेति ॥ ८ ॥ सर्वाणीति एतानि प्रणवेनाभ्युक्षा योगपीठं वागीशीयोगपोठम् । मंडू कादि परतत्वांतं संपूज्य नवमोक्ताः पीठशक्ती: संपूज्य । ह्रीं वागीश्वरी वागखों योगपीठाय नम इति योगपीठं पूजयेत् । अत्र तारशब्देन यथार्ख तत्तन्मंत्रेषु पंचप्रणवानामपि ग्रहणं जेयम् । प्रपूजयेदिति पीठे शक्तिबीजेन वागीशीं साध्यमंत्रेण वागीशं तदुक्त गणेश्वरविमर्शिन्याम् । शक्ति बीजेन वागीशी वागीशं साध्यमंत्रत इति अन्यत्रापि साध्यमंत्रेण तं देवमित्यादिना । सूर्यकांतादी त्यादिशब्देन अरणिजन्यः । तदुक्तम् । जातं मात्तंडकांताडुतवहमरणे: श्रोत्रियागारजंचेति । श्रो- त्रियगेहजमिति । श्रोत्रियत्वं वेदाध्ययनेन तत्कर्मानुष्ठाढत्वेन च तेन सागित्वेतात्पर्यम् । तदुक्त व- सिष्ठसंहितायाम् । प्रमथ्यविधिनैवागिमाहितार्य हादपि भानीयचदधीतात्रेति ॥ १० ॥ ११ ॥ पात्रेणेति । कांस्यादिपात्रेण पावांतरपिहितेनेत्याचार्याः अन्यत्र श्रोत्रियागारज वापि सूर्यकांतोद्भवं ।

·१५७ शारदातिसकम् । दांशं परित्यजेत् । संस्कुर्यात्तं यथान्यायं देशिकोबीक्षणादिभिः ॥ १२ ॥ औदर्यवैदवा- ग्निभ्यां भौमस्यैक्य स्मरन्वसोः ॥ योजयेद्वह्निबीजेन चैतन्य पावके तदा ॥ तारेण मंत्रितं मंत्रो धेनुमुद्रामृतीकृतं ॥ अस्त्रेण रक्षितं पश्चात्तनुत्रेणावगुंठितं ॥१४ ॥ अचिंतीत्रः परिभ्रा म्य कुंडस्योपरि देशिकः ॥ प्रदक्षिणं रदा तारमंत्रोचारणपूर्वकं ॥ १५ ॥ आत्मनोभिमुखं वन्हि जानुस्पृष्टमहीतलः ॥ शिववीजधिया देव्या योनावेव विनिक्षेपत् ॥ १६ ॥ पश्चाहे वस्य देव्याश्च दद्यादाचमनोयकं ॥ ज्वालयेन्मनुना नेन तमग्निमय देशिकः ॥ १७ ॥ चि- पिंगलहनदहपचयुग्मान्यदीर्यच ॥ सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मंत्रोयं प्रागुदीरितः ॥ १८ ॥ अ- ग्नि प्रज्वलितं वंदे जातवेदंहुताशनं ॥ सुवर्णवर्णममलं सामिदं विश्वतोमुख ॥ उपतिष्ठेत विधिवन्मनुनानेन पावकं ॥ विन्यसेदात्मनो देहे मंजिव्हाहविर्भुजः ॥ २० ॥ लिंगपायु- शिरोवक्रयाणनेत्रेषु सर्वतः ॥ वन्हीराशसंयुक्ताः सादियांताः सविंदवः ॥ २१ ॥ वर्ण मंत्राः समुद्दिष्टाजिव्हानां सप्तदेशिकैः ॥ विव्हास्तास्त्रिविधा' प्रोक्तागुणभेदेन कर्मसु ॥२२॥ हिरण्या गगनारक्ताः कृष्णान्या सुप्रभा मता ॥ बहुरूपातिरक्ता च सात्विक्यो यागकर्मसु ॥ २३ ॥ पद्मरागा सुवर्णान्या तृतीया भद्रलोहिता ॥ लोहितानंतरं श्वेता धूमिनीच क- रालिका ॥ २४ ॥ राजस्योरसनावन्होर्वहिता' काम्यकर्मसु ॥ विश्वमूर्तिस्फुलिीगन्या धूम् तु वा । परणीसंभवं वापि क्षिप्त स्वादिभाजन इति । अविरपि पावांतरेण पिहिते ताम्रपाना दिके शुभे । अगिप्रणयनं कुर्याछरावे तादृशेपिधेति अन्यत्रापि । क्षेत्राविक्षिष्य पात्रेवरकनकमये ताम्रपात्रेऽथवापि मृत्यावे वापिधायानल विपुलमतिरिति यत्तु स्मृतिसारे शरावे भिन्नपात्र वा क पाले वोल्मुकेपिवा । नागिप्रणयनं कुर्यायाधिहानिभयावहमिति । तस्य मुख्यपात्रसंभवेशरावो नग्राध इति तात्पर्यम् । क्रव्यादांशं परित्यजेदिति । अस्त्रमंत्रेण नैऋत्यइति जेयम् । तदुक्तम्। अ खेणागि समधाय कवचेन पिधायच । अव्यादांशं तुचारण नैऋत्ये संत्यजेप्रिये इति । अन्यत्र वहिबोजन क्रव्यादांशत्यागः । तदुखं वन्हिबीजेन मंत्रीक्रव्यादांशं त्यजेत्तं तदनुच मनुना शोधयेद ब्रकेनेति । मंत्रमुक्तावल्यां तु विशेषः। पानीयात्रेण नैऋत्ये क्रव्यादांशं परित्यजेत् । देवांशं मूलमंत्र ण स्छापयेत्पुरतः सुधीरिति । यथान्यायमित्यनेन प्रोक्षणाभ्युक्षणे तथा । कार्येयथानीतोचागिस्तिष्ठ तोत्युक्तम् । वीक्षणादिभिरिव्यनेन शब्देन संस्कारवयम् ॥ १२ ॥ प्रौदर्येति । बिंदुः प्रसिद्धः परमा मरूपः तस्यागीषोमत्वात् तद्भवो वहिबैंदवः अन्ये बिंदुभ्र मध्यमिति भौमस्य पार्थिवस्य वसोरः। तारेणेति । पूर्ववत्तारशब्दार्थः अमृतीकृतमिस्थमृतबीजेनेत्याचार्याः उक्त चामृतीकरणम् । ततो विदध्यानलबीजेन सबिंदुना कशानोरिति । रक्षितमिति दिग्बंधेनप्रदक्षिणमिति पूर्वणसंबध्यते ॥ १४ ॥ तारमंत्रोच्चारणेति । तारस्य मंत्रस्य मूलमंत्रस्योञ्चारणम् । तदुक्त योनावेनं विन्यसेत्स्वा भिवक्त पथादगि मूलमंवेण मंत्रीति । अत्रापि तारशब्दार्थः पूर्ववत् । रंवन्हिचैतन्याय नमइति पद्मपादाचार्याः अन्येतु तारशब्देन कारम् । मंत्रशब्देन वन्हिचैतन्याय नम इत्याहुः । तदुक्तं ई वन्हिपूर्व चैतन्यं चतुर्थ्यतं नमोन्वितम् । मंत्रमुच्चार्य पश्चात्तं वन्हिमुत्थाप्य देशिकः। भूमिष्टजानुको ·१५८ सटोकम् । भूत्वा कुडस्योद्घ प्रदक्षिणम् । भ्रामयित्वा विधा तत्र वागीशीगर्भगोचरे शिवबीजमिति ध्यात्वा निक्षिपेदाशुशुक्षणिमिति ॥ १५ ॥ शिवबीजधियेति शैवे तत्तंत्रे तथोक्त: सएव वक्षाति च । नामा पि शिवागिरिति कल्पयेत् इति । नारायणीयेपि । शिवागि जनयित्वेति अतएव संहितायाम् । लक्ष्मीमृतुमती तत्र प्रभोर्नारायणस्य च । ग्राम्यधर्मेण संजातमग्रि तत्र विचिंतयेत् इति । अतएव ग्रंथकदपि वन्हेः पितराविति साचान्यतो वक्षाति । अगौच जुहुयाई ष्णवे वन्हाविति । जानुभ्यां स्पृष्टं धरातलं येनेति विग्रहः । वायवीयसंहितायां तु । वन्हिबीजं समुच्चार्यत्वादधीतागिमासने । योनिमार्गण वा तहदात्मनः संमुखेनचेति ॥ १६ ॥ आचमनादिकमित्यादिशब्देन आचम- नोत्तरोपचारग्रहणम् । उपचारैः प्रपूजयेदित्युक्त : ज्वालयेदिति । अनेनवक्षामाणेन । तत्रविशेष जुहुषुश्च हुतागिश्च पाणिशूर्णस्रुवादिभिः । नकुर्यादगिधमनं न कुर्याद्यजनादिना । मुखेनैव धर्मद गि मुखादेषो ह्यजायत । नानिमुखेनेति तु यत् लौकिकेयोजयेत्तु तदिति ॥ १७ ॥ चित्यि गलमिति । शब्दकर्मणि द्वितीया मंत्रेतु संबुय॑तम् । हनेत्यादित्रयाणां युग्मानि । ज्वाल येन्मनुनानेनेति योमंत्रः प्रागुदीरितउद्दिष्ट:समतोयमोरित क्वचित्तु समुदीरित इत्येव पाठः ॥१८॥ वाग्निज्वालने । ज्वालिनीमुद्रां प्रदर्शयेत् । तलक्षणं तु । मणिबन्धी समौ कृत्वा करौ तु प्रसृतां- गुली। मध्यमे मिलिते कत्वा तन्मध्येगुष्टको क्षिपेत् । इयं सापरमामुद्राज्वालिनी होमकर्मणि इ. ति । विधिवदित्यनेनैतदुक्तं उत्थायकृतांज लिपुटोभूत्वा मवंजपेदिति। अनेनाग्निमित्यादिना सर्व त इति सप्तमस्थानं सांग इत्यर्थः । स सांगेषु जिह्वाचे त्याचार्योक्तिः इदं च न्यासस्थानं बहुरूपा याः पूजायास्तथा वक्ष्यमाणत्वात् । उक्त च । सलिंगरुदगूास्त्र नासा नेत्रेषु च क्रमात् । विन्यसेद- तिरक्तां ताः सांगे बहुरूपिणीमिति । उद्देशक्रमस्तु बीजोहार सौका-येति अवधेयं । वन्ही रेकः इरोपः अधाशः उएतयुताः सादियांताः सकारादि यकारांताः वैयरीत्येन । एते वर्णाः सबिंदवो मं- वाः भवंति । जिहानामिति । चिविधानामपि । तत्रप्रयोगः मन्यू हिरवायै नम इत्यादिकल्याण रेतसो अग्ने अधिदेवता आह । अमर्तति । अत्र जिह्वानामधिदेवताकथनं तत्तत्स्थाने न्यासार्थ च । तेन सुरेग्यो नम इत्यादि । अन्येतु सुराधिपतये हिरवाय नम इत्यादिवदंति । किं च तत्तद्दे- वतां जिह्वामध्यस्था बुध्वा तस्यां तस्यां तत्तद्रव्वैस्तत्तत्कर्मणि क्रियमाणे फल सिद्धिरितिद- नाथं तथाचाचार्याः जिह्वासु त्रिदशादीनां तत्तत्कार्यसमाप्तये । जुहुयाहांच्छितां सिद्धिं दधुस्ता देवतामता इतिगणेश्वरविमर्शिन्यां द्रव्यविशेषोप्यु क्तः । एधांसि च हिरण्यायां गगनायां चर वृतं । सिहाथं बहुरूपायां रक्तायां तु यवांस्तथा। कृष्णायां तुहुनेल्लाजान् सुप्रभायाँ तु सक्तुभिः । तिलांच- वातिरक्तायां कनकायां तु सर्वदा । सर्वद्रव्याणि जुहुयात् साधकः सर्वकर्मखिति । कर्माण्यपि तंत्रा तरे। फलं तुकामभेदेन क्रमादासामुदीर्यते । वश्याकर्षणयोराद्यागगनास्तंभने मता। विद्देषमीहयो रता कृष्णा मारणकर्मणि । सुप्रभा शांतिके पुष्टा सुरक्तोच्चाटने मता । एकैव बहुरूपातु सर्वकामफ लप्रदेसि । तनौस्वात्मगइत्यनुषज्यते । एवमग्रेपि । उक्तन प्राक्पटलोत न प्रयोगस्तु सहस्रार्चिषे ह- दयाय नमइत्यादि । मूर्तीति ॥ ३० ॥ अंसपार्श्वकटिषु कामेषु अंधुगुदं । केचन लिंगमित्याहुः पश्चा त् कटिपखासकेषु दक्षिणेषु ताराग्नय इति । तारः प्रणवः अग्नये इति पदं एते भादौ यासांता इति विग्रहः नत्यंता इति न्यासे पूजायां च होमेतु स्वाहांतत्वमित्युक्त । प्रयोगस्तु । हूं अग्नये जा- - - - ·शारदातिलकम्। १५८ वर्णामनोजवा ॥ २५ ॥ लोहितान्या करालाख्या काली तामस्य ईरिताः ॥ एताः सप्त नपुज्यन्ते क्रूरकर्मसु मन्त्रिभिः ॥ २६ ॥ स्वस्त्रनामसमामाः स्युजिह्वाः कल्याणरतसः ॥ अमर्त्यपिगंधर्वपक्षनागपिशाचकाः ॥ २७ ॥ सक्षसाः सप्त जिव्हानामीरिता अधिदेवताः ॥ वन्हेरङ्गं मनून्यस्येत्तनावुक्तेन वर्त्मना ॥ २८ ॥ सहमार्चिः सप्तपूर्ण उत्तिष्ठपुरुषः पुनः ।। धूमव्यापी सप्तजिव्हो धनुर्धर इति क्रमात् ॥ २९ ॥ षडंगमनवः प्रोक्ताजातीभिः सहसंयु- ताः ॥ मूर्तीरष्टौ तनौ न्यस्येदेशिको जातवेदसः ॥ ३० ॥ मूर्दासपार्श्वकव्यं धुकटिपार्वा सके पुनः ॥ प्रदक्षिणवशान्यस्येदुच्यन्ते ता यथाकूमात् ॥ ३१ ॥ जातवेदाः सप्तजिव्हो ह व्यवाहनसंज्ञकः ॥ अश्वोदरजसंज्ञोन्यः पुनर्वैश्वानराव्हयः ॥ ३२ ॥ कौमारतेजाः स्याद्वि- श्वमुखो देवमुखः स्मृतः ।। ताराग्नये पदाद्याः स्युनत्यंतावदिमूर्तयः ॥ ३३ ॥ आसनं क- ल्पयित्वाग्नेति तस्य विचिंतयेत् ॥ इधुं शक्तिं स्वस्तिकाभीतिमुच्चैर्दीधंदोभिर्धारयंतं जपाभम् ॥ ३४ ॥ हेमाकल्पं पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं ध्यायेद्वाह बद्धमौलिं जटाभिः ॥ परिपिंचेत्ततस्तोयै- विशद्धर्मेखलो परि ॥ ३५ ॥ दभैरगौंमध्यस्थमेखलायां परिस्तरेत् ॥ निक्षिपेडिक्षु परिधीन् प्राचीवर्ज गुरूत्तमः ॥ ३६ ॥ मादक्षिण्येन सम्पूज्यास्तेषु ब्रह्मादिमूर्तयः ॥ध्यातं वह्नि य- जेन्मध्ये गंधाद्यैर्मनुनामुना ॥ ३७॥ वैश्वानरजातवेदपदे पश्चादिहावह ॥ लोहिताक्षपद तवेदेसनमो मूर्ड्सि इत्यादि । आसनं कल्पयित्वेति तनावित्यनुषज्यते । मंडूकादिपरतत्वांतं चतुई- शपटलोक्त पीठशक्तिपूर्वकं रं अग्न्याप्सनायनम इति येषां देहेन्यासासन कल्पना इष्टमिति। - ष्टं वरं दक्षाधः कराद्दामाधः करपर्यंतमिष्टादीनि ध्येयानि स्वस्तिकयुक्ता अभीतिरिति मध्यमपद- लोपी समास: आकल्पोभूषा तत इति । अतर्यागक्रमेण वहदये वन्हि संपूज्येत्यर्थः परिस्तरेदिति । प्रागुदगग्रतया । तदुक्तं । गणेश्वरविमर्शिन्यां पूर्वाग्ररुत्तराग्रश्वदभैरग्निं परिस्तरेत् इति । अन्यत्रा- पि । अथ दर्भेईरिधनददिशाः परिस्तीर्यकुंडमिति । गुरूत्तम इत्यनेन एकमेखलादिकुडे पिपरि- स्तरणादिकार्यमित्युक्त । यदाहुः । एकमेखलकुंडे निशितमतिर्मेखलाधस्तात् परिस्तरे तहिमेखले द्वितीयमेखलोपरि त्रिमेखले तदंतरा मेखलीपरि न्यसेत् इति। प्राचीवन्यं दिक्षु परिधीविक्षिपे त् इत्यन्वयः परिधयस्तु कात्यायनोताः । परिधीन्परिदधात्यानकक्षीयान् बाहुमात्रान् पालाश- वैककतकाश्मर्यबैल्वानिति स्थ डिलेपि परिस्तरणप रिधिक्षपोवश्यं कर्तव्यः मध्यास्थमेखलायामि- त्युक्तत्वात् । स्थ'डिले मध्यस्थमेखलनामभावात् परिस्तरणाद्यपि नकार्यमिति नमंतव्यं । यतस्तद- ग्निस्थाप नांगं नकुडांगं ग्रंथकृतातु स्त्रोक्तत्रिमेखलकुडेषु परिस्तरणादिकर्तव्यमित्यपेक्षायां म- ध्यस्थमेखलायामित्युक्तं । यदाहुः । वायेथस्थ डिल वा विपरिधिसहितं प्रागुदग्रास्तदर्भमिति । अ- न्यत्रापि । स्थ'डिल के सिकतानां वायथ त्रिय सेत्परिधीनिति । मध्येइति । मंडूकादिपीठमंत्रांत- मंत्रैः पूजितकुडमध्य इत्यर्थः । तदुक्तं सौचामणितंत्रे कुंडमध्ये विधानवित् । पद्मासनांतमाधारश- क्यादिमनुभिः क्रमात् । उपप्यु परि संपूज्य वन्हिरासनशक्तयः पूर्वादिदलमूलेषु मध्ये पूज्याः क्रम- पत्विति । अनिमंत्रमाह । वैश्वानर इति वन्हिजाया स्वाहा ॥ ३८ ॥ अग्न्यावरणपूजामाह । म- । ।

·। । १६. सटीकम् । ध्यइति । अनेन षट्कोणकर्णिकमष्टदलमग्निपीठमुक्त' । ज्वालाच इति । जिहाध्यानं । तदुत प्र- योगसारे । जिह्वाः सर्वाः परिजेया ज्वालाभासाः स्वरूपतइति । अपिभिवक्रमः तव ष- ट्सुकोणेषु मध्येपि जिह्वायजेदिति संबंधः तत्र षट्स कोणेषु दशादिवायुकोणतं । यथान्यास षट्- जिह्वाः संपूज्य यथान्यस्तां बहुरूपा मध्ये पूजयेदिति संप्रदायविदः । तदुक्त सोमशंभो । रु द्रवन्हि. मांसाद वरुणानिलगोचरे। हिरण्याद्य स्थितावन्हें रसनाः षट्यनुक्रमात् । मध्यतो बहुरूपांत्विति । गणेश्वरविमर्शिन्यामपि । मध्ये च कोणषट्के च जिताः संपूजयेत्ततः हिरण्या तप्तहेमामा शूलपा- णिदिशे स्थिता । वैदूर्यवर्णा गगना प्राच्यां दिशि समाश्रिता । तरुणादित्यसंकाशारताजिता- निदिकस्थिता । कणानीलाब्जसंकाशा नै त्यां दिशिसंस्थिता । सुप्रभापद्मरागाभा वारुण्या दिशि संस्थिता । अतिरक्ता जयाभासा वायव्यां दिशि संस्थिता।बहुरूपा यथार्थाभा दक्षिणेत्तरस- स्थिता । एता ज्वाला रुचा पीता वराभययुता अपि इति। अन्यत्रापि । कोणषट्कै च मध्येच जिह्वा अगानि केसर इति वायवीयसंहितायामपि । हिरण्या प्रागुदजिह्वा कनकापूर्वसंस्थि- ता। रक्ताग्नेयांनैऋते च कृष्णान्यासुप्रभा मता। प्रतिरता मरुजिता स्वनामानुगुणप्रभा विशि- खा मध्यमाजिह्वा बहुरूपा समावया । तच्छिखैका दक्षिणतो व्वलंती वामतः परा । स्वबीजानंत रंवाच्या इति । यथाशुत पाठक्रमादरिणः केचन प्रथमां मध्ये ततः शिबकोणादिप्रादक्षिण्येन वा- युकोणांतं यथान्यस्ताषट् जिह्वाः पूजयेदिल्याहुः । तेषामयमभिप्रायः तत्तत्कर्मणि तां तां मध्य- स्थामिष्ट्वा ईशादि अन्या यजेदिति । तदुक्तं । कुंडस्यमध्ये त्वथसाप्रशस्ता जिवा हिरण्या भुवि कर्मणादौ । स्तंभनादिषु मता कनकांतषणादिषु मता स्खलुरता । मारणे निगदिता भुवि क्व- ष्णा सुप्रभा बुधवरेरिहयांत्या । उच्चाटनेतिरक्त तरिति । संप्रदायविदुत तुदीक्षायामेव बहुरूपा- याः सर्वकामफलप्रदत्वात् । उक्त च । तनुते मध्ये शुभानि सदेति । तंत्रांतरेतु। अन्येत्वागमपारगा मलधियः प्राहुर्बुधाः सुप्रभा वारेः ककुभिस्थितां पिटपतेः कृष्णां हिरण्यां पुनः । वारुण्यां वः हुरूपकां पुरभिदो रक्तामुदीच्या स्थितामाग्नेय्यामतिरूपकां च कनका कुडस्यमध्ये स्थितामि- ति । एतदनंतरमधिदेवतापूजाप्येषु स्थानेषु ज्ञेया । उक्तमार्गेणेति। पूर्वपटलोक्त न । एतदनंतर माभैरवावृतिमपीच्छति पद्मपादाचार्याः । मूर्तीपूजयेदिति । यथान्यस्ता तव पूजा प्रकारः सह- स्रार्चिषे वृदया यनमः स्वस्तिपूर्णाय शिरसे स्वाहा । नम इत्यादिष्विति । मेखलाश्रितदर्भेष्विति । प्रसिद्धपूर्वादिदिश्वित्यपिज्ञेयं । यदाहुः । मध्ये च कोणषट्कैच जिव्हाभिः केसरेष्वपि । अंगमस्ततोबाचे त्वष्टाभिमूर्तिभिः क्रमात् । मेखलाश्रितदर्भेषु दिक्पतीन्पूर्वतःक्रमात् । ति उक्तलक्षणान् प्राक्पटलोक्तस्वरूपान् पश्चादित्यनेन सूचितः तंत्रांतरोक्तोवश्यकर्त्तव्योविशेषो लिख्यते । खवामभागे प्रागग्रान् कुशानास्तीर्य तेषामुपरि प्रणीतापात्रे आज्यस्थाल्यौ क्स, वौविखसितौ कुशमूलको पंचपलाशसमिधः एवमुक्तान्यपि पात्रणि इंदशोधोमुखानि निधाय मूलेन पवित्रेण प्रोक्षितानि पावाण्युत्तानीकृत्य प्रणीतापातंजलेमापुर्य तत्र तीर्थान्यावाद्य पवित्रमक्षतादि च निक्षिप्योत्पूय उत्तरस्यां दिशि संस्थाप्य तज्जलं किंचित्रोक्षणी पात्रे निधाय तेन जलेन नमोमंत्रेण मूलमंत्रेण वा सर्व हवनीयद्रव्यजातं प्रोक्ष्य अत्र कर्मणि कता कृतावेचकत्वेन त्वं ब्रह्मा भवेति ब्रह्माणमावाद्याभ्यासने उपवेशयेदिति तदुक्तं संहितायाम् । पा - ·भारदातिलकम् । १६१ स्यौते सर्वकाणि साधय ॥ ३८ ॥ वहिजायावधिः प्रोक्तो मंत्रः पावकवल्लभः ॥ मध्ये प- ट्स्वपि कोणेषु जिव्हाज्वालारुचो यजेत् ॥ ३९ ॥ केसरेषूक्तमार्गेण पूजयेदंग देवताः ॥द लेषु पूजयेन्मूर्तीः शक्तिस्वस्तिकधारिणीः ॥ ४० ॥ दलाने मातरः पूज्याः सासितांगादिभै रवाः ॥ लोकपालांस्ततो दिक्षु पूजयेदुक्तलक्षणान् ॥ ४१ ॥ पश्चादादायपाणिभ्यां सुक् स्रुवौ तावधोमुखौ ॥ त्रिः संप्रतापयेद्वद्वौ दर्भानादापदेशिकः ॥ ४२ ॥ तदग्रमध्यमूलानि शोधयेत्तैर्यथाकूमात् ॥ गृहीत्वा वामहस्तेन प्रोक्षयेडक्षिणे नतौ ।। पुनः प्रताप्य तौ मंत्रीदर्भा नग्नौ विनिः क्षिपेत् ॥ आत्मनो दक्षिणे भागे स्थापयेत्तौ कुशास्तरे ॥ ४४ ॥ आज्यस्था पाण्यासाद्य विधिवत् इंदशश्चापि मंत्रवित् । तान्यवोक्ष्य पवित्रेण चोत्तानानि विधाय च । पुनः प्रचालयेत्या परिपूर्य शुभांबुना। दत्वाक्षतान्पवित्रं च तदुत्प य निधाय तत् । दिश्युत्तरस्यां तत्या * प्रणीतेत्युच्यते बुधैः । ततः किंचित्प्रणीतांबुप्रोक्षण्यादाय तज्जलैः । यज्ञसाधन संभारं प्रोक्षये भू लमंत्रतः । ततो ब्राह्मणमावाह्येत्यर्चयेन्म लमत्रत इति । तत्राधोमुखेन हस्तेन सेचनं अवोक्षणम् । पवाङ्मुखेन हस्तेनावोक्षयेदिति सूत्रणात् । अन्यत्रापि वामेचास्तीर्य दर्भान् बलरिपुहरिदगान तदूर्ध्व निधाय पात्राणि इंद्दयो धोवदनमथतथोत्तानवक्त्राणि कृत्वा हृन्मत्रेणाभिपूर्यन्यतममथज लैमंत्रपूतैरथैभिः अभ्युच्योपेतकू.: सकलमपि हृदा सव्यगं हव्यजातमिति । अन्यत्रापि स्ववामभागे प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्यचोपरि यथावित्तानुसारेण सौवर्णादीनि कर्मणि । अधोमुखानि पात्राणि वि न्यसेत् । उत्तानीकत्य पात्राणि जलाद्यैः संप्रपूजयेत् इति अन्यत्रापि । ततो वामभागे परिस्तीर्य दर्भान्युलोमात्मजावल्लभाशागतागान् । तदूर्ध्व न्यसेइंहरूपेण पात्राण्यथाधोगतास्यानि सो णिधीमान् । प्रथोत्तानि तेषु पात्रेषु पात्रं जलैरेकमापूर्य तीर्थानि तत्र सुसं चिंत्यतैः प्रोक्षयेत् कू- चंदर्भहंदा सध्यभागे स्थितं द्रव्यजातमिति । स क्सुवसंस्कारमाह। आदायेति । आदानमूर्द्ध- मुखयोरेवेति जेयं । तावधोमुखौ तापयेदित्युक्त: । पाणिभ्यां दक्षिणवामाभ्यां । शोधयेदिति प्रत्येक यथाक्रमादित्यस्यायमर्थःदर्भमूलैस्तन्म लं । दर्भमध्यैस्तन्मध्यं दभास्तदग्रमिति । दक्षिणेन दक्षिण हस्ते न प्रोक्षयेदिति प्रोक्षण्युदकेन। पुनः पुनरित्यनेनपाणिद्दयस्थावधोमुखौचिशइत्युक्त।दर्भानग्नः विनिक्षिपेत् इति प्रतिपत्तिकर्म मंत्रीत्यनेन मूलमध्याग्रेषु क्रमेण इच्छान्नानक्रियाशक्तीनां न्यासी नमोमंत्रेण सचिशक्ति स्रवेशंभु च विन्यसेदिति सूचितंशवे तु । आत्मादि तत्वत्रितयं । यदाहुः । गृहीत्वा स मुवावूईवदनाधोमुखी क्रमात् । प्रताप्याग्नौ त्रिधादर्भमूलमध्याग्रकैः।स्प शेत्। पुन- स्त्रियः प्रताप्याधो मुखावग्नौ कुशान् क्षिपेत् । मूलमध्याग्रकेन्यस्येच्छतीरिच्छादिकाः क्रमात् । स - चियक्ति सुवेशंभु विन्यसेइदयातुनेति । शैवागमे तु । गृहीत्वाकमवावर्चवदनाधीमुखौ क्रमा- त्।प्रताप्याग्नौ विधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्प शेत्।कुशभागप्रदेशेषु आत्मविद्याशिवात्मकांक्रमात्तत्वत्रयं न्यस्य हां ही हं शंबरैःक्रमात् । स चिशक्तिं स्रुवे शंभु विन्यस्य हृदयाणु ना । त्रिसूत्रवेष्टितग्रीवौपू जितौ कुसुमादिभिः।कुशानामुपरिष्टात्तुस्थापयित्वात्वदक्षिण इति । एवं सुरुक्मवयोरष्टौ संस्कारा उक्ताः ताविति । सुरुक्सुरुवौ सर्वत्रपुरत्वेन पाठक्रम एवानुसंधेयः। आज्यसंस्कारमाह। प्राज्येति प्रस्नवारिणेति । प्रस्नमंत्रजप्तन प्रोक्षणीजलेन । वीक्षणादिभिः संस्क तमाज्यं तस्यामाज्यस्थाल्यां । - - २१ ·सटीकम् । लीमथादाय प्रोक्षयेदत्रवारिणा । तस्यामाज्यं विनिक्षिप्य संस्कृतं वाक्षणादिभिः ॥ ४५ ॥ निरुद्य वायव्येगारान्हृदांतेषु निवेशयेत् । इदं तापनमुडि देशिकर्मत्रवेदिभिः ॥ ४६ ॥ सन्दीप्य दर्भयुगलमाज्ये क्षिप्त्वा नलेक्षिपेत् । गुरुहृदयमन्त्रेण पवित्रीकरणं त्विदम् ॥४७॥ दोप्तेन दर्भयुग्मेन नीराज्याज्यं सवर्मणा । अग्नौ विसर्जयेडर्भमभिद्योतनमीरितम् ॥४८॥ घृते प्रज्वलितान्दर्भान् प्रदर्यास्त्राणुना गुरुः । जातवेदसितान्यस्येदुद्योतनमिदं मतम् ।४९॥ गृहीत्वा घृतमङ्गारान् प्रत्यूह्याग्नौ जलं स्पृशेत् । अंगुष्ठोपकनिष्ठाम्यां दभी प्रादेशसंमितौ५० धृत्वोत्पुनीयादरेण घृतमुत्पवनं त्विदम् । तद्वद्धृदयमन्त्रेण कुशाभ्यामात्मसम्मुखम् ॥५१॥ घृते संप्लवनं कुर्यः संस्काराः षडुदीरिताः । प्रादेशमात्रं सग्रन्थिदर्भयुग्मं घृतान्तरे ॥ ५२ ॥ - विनिक्षिप्य त्यन्वयः । अत्राज्यं गव्यादिन्यं । तदुक्तंपिंगलामते । उत्तमं गोतं प्रोक्तं मध्यमं महिषी भवं । अधर्म छागलीजातं तस्माचव्य प्रशस्यत इति । अतएवथवत्तत्र तत्र वक्षाति । गव्येन सर्पि षेति महिषीतसंप्लुता इति । मेषीताता इतिच निरूह्येति। कुडाग्नितःपृथक्कत्वा हुदानिवेश- येत् इत्याज्यस्थालीमितिशेषः तंत्रवेदिभिर्दैशिकैरिदंतापनादूर्ध्व पश्चादिष्टमुक्तमित्यर्थः एतेन पूर्व मूलमंत्रेणाभिमंत्रणं । स्वीयब्रह्ममूर्तिभावनमिति संस्कारहयं सूचितं । यदाहुः गव्यमाज्यं समा- दाय मूलेनैवामिमंत्रितं । स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्ति संचिंत्याग्नौ प्रतापयेत् इति। शैवागमेपि । गव्य- माज्यं समादाय मूलमंत्राभिमंत्रितं । स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्ति संचिंत्य चेति । वायवीयसंहिताया- मपि । न्यस्यमंत्रं कृतेमुद्रां दर्शये नुसंजितामिति । एवं संस्कारहयं वक्षामाणाश्च षट्संस्कारा एवं घृतेप्यष्टसंस्काराः । यदुक्तं पिंगलामते । कुडेचाष्टादशन्जेयाः संस्काराः शिवशास्त्रतः।हते सुरुचिसुरु- वे चाष्टाविति ॥ ४५ ॥ संदीप्य ति । दर्भयुगलं संदीप्यहृदयमत्रेणाज्ये क्षित्वानलेक्षिपेदित्यन्वयः नीराज्येत्यभित: परिभ्राम्यस इतिगुरुः । वर्मणेति । कवचमंत्रेण वर्मणाज्यं सनीराज्येति संबंधः दै- भमिति । दर्भयुग्मं अत्र संस्कारत्रये वक्षामाणसंस्कारहयेपि दर्भाणामग्नौ प्रक्षेपः प्रतिपत्तिकर्म अतएव मंत्राभावोपि तत्रांतश्चकेनापिकारणेनदर्भनाशे जाते सति अग्निप्रक्षेपरूपं कर्मदर्भाणां न प्रयोजकं । एतच्चतुर्थाध्याये प्रतिपादितं तौ तानि ते एवं घुसवसंस्कारे पिसृतं गृहीत्वे त्वाज्य- स्थाली मुद्दस्य त्यर्थः आधाराधेययोरैक्योपचारात् । प्रत्यूह्य संयोज्येत्यर्थः स एतदनंतरं जलस्पर्श कुर्यात् । अगुष्ट तिउपकनिष्टाऽनामांगुष्ठोपकनिष्ठिकायाभ्यां हस्तद्दयस्येतिशेष: उत्यु नीयादित्य- ग्निसंमुखमितिन्जेयं । उक्त च शैवागमे । प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामंगुष्ठानामिकाग्रकैः । धृताभ्यां संमुखं वन्हे रस्त्र णोत्प्लवमाचरेत् इति । तद्ददिति । हस्तद्दयस्य अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यांकृत्वेत्यर्थः अत्रापि- संस्कारहये कुशयोर्वन्हिप्रक्षेपलक्षणं प्रतिपत्तिकर्मच्नेयं । होमविधिमाह । प्रादेशेति । वृतांतरे वृत- मध्ये । शक्ल तरौ।वामेशुक्लपक्षः दचे कृष्णपक्ष: ध्यात्वे तितिस्रोपि वृतएव । यथाविधीत्युक्त । विधि माह स वेणेतिातहदिति स्व वेणवदयाणुनावामत आदाये तिसंबधः हृदयाणुना मध्यादाज्यं समा- दायेति संबंध: । हेतिसंपातयेद्भाग इति केचनपठंति तत्रहेतिराहुतिशेषः येतु इतिसंपातयेदितिप- ठंति । तन्मते इति समाप्ती स्वाहांतहोमविधायअग्निनेत्रवक्राणांकुर्यादुद्घाटनंगुरुः ॥ ५६ ॥ - ·शारदातिलकम् । १६२ निःविण भागो द्वौ कृत्वा पक्षौ शुक्लेतरौ स्मरेत्ावामेनाडीमिडों भागे दक्षिणेपिकलापुनः ५३ सुषुम्नां मध्यतो ध्यायेत्कुर्याद्धोमं यथाविधि। सुवेणदक्षिणाद्भागादादायाज्यं हृदागुरु:५४ जुहुयादग्नये स्वाहेत्यग्नेर्दक्षिणलोचने । वामतस्तद्वदादाय वामे वह्नि विलोचने ॥ ५५ ॥ जुहुगदथसोमाप स्वाहेति हृदयाणुना । मध्यादाज्यं समादाय वह्न लविलोचने ॥ ५६ ॥ जुहुयादग्नोषोमाभ्यां स्वाहेतिहृदयाणुना । हृन्मन्त्रेण खुवेणाज्यं भागादादाय दक्षिणात् १७ जुहुयादग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति तन्मुखे । हेर्ति सम्पातयेभागेष्वज्यस्याथाहुतिक्रमात् ५८ इत्यग्निनेत्रवाणां कुर्यादुद्घाटनं गुरुः । सताराभिर्व्याहृतिभिराज्येन जुहुयात्पुनः॥५९ ॥ जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवार देशिकोत्तमः । गर्भाधानादिकां वह्नः क्रियां निवर्तये क्रमात् ६ अष्टाभिराज्याहुतिभिः प्रणवेन पृथक्पृथक् । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं पुनः॥६१॥ -- स्वाहा इत्यस्यांते यस्माद्भागादाज्यहुतिर्य होता। तस्मिन्नेव भागे तस्य संपातं कुर्यादित्यर्थः सांप दायिकात्स्त्विममेव पाठमिच्छति । अन्वाहुति । पाहुतिमनुप्रत्याहुति इत्यर्थः । तदुक्तं शैवागमे । सवेणादायहोमयेत् । स्वाहेत्यगौहेति तद्भागशेषमाज्यं क्षिपेत्रमादिति । इत्यग्नीति । तेनाहुतिचतु ष्टयेन नेत्रत्रयवक्त्राणा मुद्घाटनं कुमणेत्यर्थः सताराभिर्व्यातिभिरिति व्यस्तसमस्ताभिः अतएव नारायणीयेपि पंचभिर्मनुभिर्हनेदिति । पुमरनंतरमिति उत्तरेण संबध्यते अग्रिमंत्रेणेति । वैवान रेति। पूर्वोक्तेन प्रणवेनेति । पंचापि प्रणवा गृहीताः देशिकोत्तम इध्यनेन तत्तन्मंत्रे यथास्वं विनि योगोविन्जेय इत्यु लम् । गर्भाधानादिका इत्यादिशब्दसंग्रहीतमेवाह ॥ ५७ ॥ गर्भाधानमिति । पु नरनंतरं जातकर्म । अनंतर तथा नामकरणं स्यादिति संबंधः अनंतरमित्यस्यायमर्थः वक्षामाणं पं चममिहोमलक्षणम् । नालायनयनं कर्मकृत्वा सूतकं विशोध्य तथा तत्तद्देवतानामगर्नामकरणं कु यात् । यथाकणागिनारयणागिर्दुर्गागिरिति । ततोगः पितरावात्मनि संयोज्योपनिष्क्रमणादि संस्कारान् कुर्यात् । आदिशब्दकथनार्थमेककृमणोक्तिः तदुक्तं वायवीयसंहितायां जातं ध्यात्दैवमा कारं जातकर्मसमाचरेत् । नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकं । शिवाग्निरिति नामास्य कत्वा हुतिपुरः सरम् । पित्रोविसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम्। अथोहाहावसानं च कृत्वा संस्कारमस्य विति । सौवामणीतंत्रे । गर्भाधानादिकाः कियाः जातकर्मादिका वन्हेर्वाग्भवेन पृथक् पृथक् । प्राज्याहुत्यष्टक तत्वावरोह्यग्निर्मवेतिच । नामकत्वा ततो वह रमप्राशनपूर्वकं । विवाहांतं वाग्भवे न पूर्वोक्ताष्टाहुतिकमात् इति । अत्र गोदानंतरं समावर्त्तनमनुक्तमपि कर्त्तव्यमित्याचार्याः । तदुक्तं गणेश्वरविमर्शिन्याम्।समावर्त्तनमुद्दाहमाधानं चततः परमिति अन्यत्रापि तेनैव समावर्त्तनविवाइयो राहतोर्जुहुयादिति अन्यत्रापि । कुर्वीत समावर्त्तनमुद्दाहं तेन विधिनैवेति केचितु तथोपनिषदं म्रा नमिति पठित्वा सानं समावर्त्तनमिति व्याख्याति । तन्मते समावर्त्तनानंतरं । प्रयोगस्तु ॐ अस्या ग्ने गर्भाधानसंस्कार करोमि स्वाहा इत्यादि । ततइति नामकरणानंतरं तस्य वन्ह : पितरौ पूर्वी ॥ ६२ ॥ समिधः पंचजुहुयादिति । नालापनोदाय जातकर्मानंतर इत्यर्थः तदुक्तं शैवागमे वक्ता णामस्त्रमंत्रेण ततो नालापनुत्तये । समिधः पंचहोतव्याः प्रांत मूले ताता इति । वायवीयसंहि - - ·। १६४ सटीकम् । अनन्तरं जातकर्मस्यानामकरणं तथा । उपनिष्क्रमणं पश्चादनमाशनमीरितम् ॥ १२ ॥ चौलोपनयनं भूयो महानाम्न्यं महाव्रतम् । अथोपनिषदं पश्चागोदानोद्वाहको मृतिः॥१३॥ शुभेषु स्युर्विताहान्ताः क्रियास्ताः क्रूरकर्मसु।मरणान्ताः समुद्दिष्टा वढेरागमवेदिभिः ॥६॥ ततश्च पितरौ तस्य संपूज्यात्मनि योजयेत् । समिधःपञ्चजुहुयान्मूलाग्रघृतसप्लुताः ॥१५॥ मन्तैजिह्वांगमूऽर्तीनां क्रमाद्रेर्यथाविधि । प्रत्येकं जुहुयादेकामाहुतिं मन्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥ तायां तु ताः पालाश्यः परावापि यज्ञीयाः हादशांगुलाः । अवकानस्वयं शुष्काः सत्वचोनिव्रणाः समा:|दशांगुलावा विहिताः कनिष्ठांगुलिसबिभाः।प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला पपीति । मरिति न्यासप्रस्तावोक्तैः कुमादिति । न्यासक्रमात् यथाविधीत्यनेन होमे स्वाहांततेत्युक्तम् । स्मारयेति प्रयोगस्तु स्त्यूंहिरण्यायै स्वाहा इत्यादि। एतदनंतर ॐ सुरेभ्यः स्वाहे त्याद्यधिदेवताहोमे पि । सहसार्चिषे हृदयाय नमः स्वाहेत्यादि । ॐअग्नये जातवेदेसे स्वाहेत्यादि । तंत्रवित्तम :- त्यनेन लोकपाल तदस्त्रावृत्ति ग्रहणमुक्तम् । तदुक्तं गणेश्वरविमर्शिन्याम् । जुहुयादगमंत्राद्यैस्ता राद्यैश्च सकत् सकृत् । तत्तत्स्थानेषु शितधीः स्वाहांतच यथाक्रममिति । प्रयोगसारपि सर्वे मं- वाः प्रयोक्तव्याः स्वाहांता होमकर्मखिति । अवदायेति यतामानसो देशिकः सुरुवेणाज्यं चतुरु विनिधाय तां सुरुचं सुरवेण पिधाय तिष्ठन्न व वौषंडतेन वन्हिमंत्रेणागौ जुहुयादित्यन्वयः । यतमा नो देशिक इत्यनेन समपादत्वं शृगाग्र व्यग्रलोचन त्वादिकमुक्तम् । वौषडतेनेति स्वाहा पदस्थाने वौषट्पदप्रक्षेप इत्यर्थः शैवागमेतु विशेषः घृतेन सुरुचिपूर्णायां निधायाधोमवं सुरुवम् । शृंगाग्रे पु ष्यमारोप्य पथाहामन पाणिना । पुनः सव्येन तौ धृत्वा शंखसंविभमुद्रया । समुद्रगतोईकायश्च न मपादः समुत्थितः। नाभौ तन्मूलमाधाय शगाग्रव्यग्रलोचनः। वामस्तनांतरानीय तयोर्मूलमतंट्रि- त इति । विधे खरस्येति महागणपतेर्दशधाविभक्तेन पूर्वपूर्वानुविध्येनेति ज्ञेयम् । समस्तेनाडु- तिचतुष्टयं दद्यादित्यपि । तदुक्त गणेश्वरविमर्शिन्यां । महागणेशमंत्रण पूर्वपूर्वयुतेन च । तारा. दिबीजषट्केषु करणेष्वद्रिवर्णकैः । भित्रेषुदशधा हुत्वा समस्तन सुरेखरि इति । तथाचार्याः । ता- रायैर्दशभिर्भदे पूर्वपूर्वसमन्वितैः । मनुना गाणपत्येन जुहुयाञ्चदशाहुती । जुहुयाच्चचतुर्वारं समस्ते नैवतेनत्विति । अन्यत्रापि । महागणेशमंत्रेणपूर्वपूवुयुतेन च भिन्न दशधा हुत्वा समस्तन सुरेख- रि इति । देवतायाइति । प्रकतदेवताया इत्यर्थः देवतामिति । सावरणां। वक्र कीकरणमिति । त- दुक्तंशै वागमे । इतष्टिवक्ते वक्त्राणामंत वस्तुचैकता । अथवा कुडमानत्वं यदीष्टवदने स्मरेत् । तर्भाव्यानि वक्वाणि तदेकीकरणं मतमिति । नाडीसंधानमिति । अग्निदेवतात्मनां त्रयाणां ना डोकीकरणं । अंगमुख्यानामावृतीनामिति प्रकृतदेयमत्रदेवताया इत्यर्थः। अत्राप्योंगेत्यादिसंभ- वाभिप्राय । सम्यगित्यनेन यत्रांगावृत्तेराद्यत्व' नास्तितत्र यथावृत्तिस्तदादीनामावृत्तीनामित्युक्त । देशिकोत्तमइत्यनेन मूलमंत्रेण दशाहुतयो होतव्या इत्युक्त' । यदाहुः परिवारस्येकैकां देव्यास्तु द- शाहुतीर्जुहुयात् । संस्कृतेष्विति । ऋत्विग्भिरितिशेषः। तेनऋत्विजःखे स्वे कुंडे ष्टादशसंस्कारान्य- थाविधि कुर्यः । प्राचार्योग्निविहरणं कुर्यात्सर्ववेत्यर्थः । पूर्वादि षु ईशांते समाहित इत्यनेना विच्छ देनानिविहरणमुक्त' । देवतामिष्ट्वेति । पत्र पूजानंतरं तहेवतांगावृत्यादीनां पूर्ववदेकैका - ·१५५ शारदातिसकम् । अवदाय सुवेणाज्यं चतुःशुचिपिधायताम् । स्रवेणतिष्ठनेवाग्नौ देशिको यतमानसः ॥१७॥ जुहुयाद्वाहिमन्त्रेण वौषडन्तेन सम्पदे । विघ्नेश्वरस्य मन्त्रेण जुहुयादाहुतीर्दा ॥ १८ ॥ सामान्य सर्वतन्त्राणामेतदग्निमुखं मतम् । ततः पीठं समभ्यर्च्य देवताया हुताशने ॥१९॥ अर्चयेद्वादिरूपा तांदेवतामिष्टदायिनीम् । तन्मुखजुहुयान्मंत्री पञ्चविंशतिसंख्यया ॥ ७० ॥ आज्येन मूलमन्त्रण बन्धकीकरणन्त्विदम् । वन्द्विदैवतयोरैक्यमात्मना सह भावयन् ॥७१॥ मूलमन्त्रेण जुहुयादाज्येनैकादशाहुतीः । नाडीसन्धानमुद्दिष्टमेतदागमदिभिः ॥ ७२ ॥ जुट्ठयादंगमुख्यानामावृत्तीनामनुकूमात् । एकैकामाहात सम्यक् सर्पिषा देशिकोत्तमः ॥७३॥ ततोन्येष्वपि कुण्डेषु संस्कृतेषु यथाविधि । आचार्योविहरेदग्नि पूर्वादिषु समाहितः ॥७४॥ ऋत्विजौ गन्धपुष्पाचैरंगाद्यावरणान्विताम् । तन्त्रोक्तदेवतामिष्ट्वा पञ्चविंशतिसंख्यया ७५ ॥ माहुत्वा मूलदेवतायादशाहुतीर्जुहुयुरितिज्ञेयं साज्य न चरुणा तथेति । पूर्वपटले यवरुः कारितः तस्य भागवयं कृतं । एको भागो देवतायै निवेदितः अन्यमग्नौ प्रजुहुयादित्युक्त । तस्यै वायं होम स्तथेति मूलेन पंचविंशति वारं ॥ ७३ ॥ इतीयदिनकृत्यमाह । प्रातरिति जुहुयुरित्याचार्याः प्रत्ये- कमविजश्च । तत्र विशेषो वायवीयसंहितायां । सुवेणाज्य समित्याया सुचा शेषंकरण वा । तच दिव्येन होतव्य तीर्थनार्षेण वा तथेति । पृथक् प्रत्येकमष्टोत्तरहस्र । तत्र सुमिइग्नी होतव्य । अन्यथा दोषदर्शनात् । तदुक्त बढ़ चपरिशिष्टे । अधोबुधः सधूमेच जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवेदंधः सपुत्र इति चश्रुतिः । छंदोगपरिशिष्टेपि । योनर्चिषि जुहोत्यग्नो व्यंगारिणि च मानवः । मंदाग्निरामयावीच दरिद्रयोपजायते । तस्मात्समिई होतव्य नासमिद्दे कथंचन। आरोग्यमि- च्छतायुश्च श्रियमात्य तिकी तथा इति । महाकपिलपंचरात्रेपि । अप्रदीप्तेन होतव्य मध्यमेनाप्य- निधते । प्रदीप्त लेलिहानेग्नौ होतव्य कर्मसिद्दय इति ॥ ७४ ॥ होमानंतरं गुरुकत्यमाह । तत इति । पंचगव्य पाययित्वेति । मंडपबाह्यएव पंचगव्यप्रकारं तु एकविंशे वक्ष्यति। तदुक्त प्रयोगसा- रे। पंचगव्य यथाप्रोक्त पीत्वा चांतं यथाविधि । हारेण दक्षिणेनाथ यागस्थानं प्रवेशयेत् इति॥७५॥ तच्चैतन्यमिति । तदोवहब्राड्या अकुशमुद्रयाचैतन्यमालय स्ववहवाडीमार्गेण स्वहृदि संयोजये- दित्यर्थः तदुक्त हृदिस्थितं तच्च तन्यं प्रस्फुरत्तारकावति । प्रादाय स्थापयेत्स्वीये हृदयेंकुशमुद्र- येति । अश्वविशोधनमिति। तदुत षडन्वयमहारत्ने । शोधनंनामतत्वानां कारणैकत्वचिंतनं । वर्णादीनां कलानां च तस्यां बिंह क्य चिंतनमिति ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ उक्तमिति। इति त्रय इति च च यं उक्त तंत्र विद्भिरिति शेषः । प्राद्यास्त्रयोर्थरूपाः परेत्रयः शब्दरूपाः । तदुक्तं वायवीयसंहितायां । वैत्र शब्दास्त्रयो धातस्त्रयस्त्वर्थाः समीरिता इति । अन्यत्रापि । मंत्राध्याच पदावाच वर्णाध्वाचेति शब्दतः । भुवनाध्वा च तत्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् इति । अत्रतु संहारक्रमेणोक्तिः मूलेतु स- ष्टिक्रमेणेति न यम् बहुधेति । पंचधा मंत्राणि सांख्या नि । तदुक्तं वायवीयसंहितायां । पौराणानि च तत्वानि विपरायाश्च कानि चित् सांख्ये योगप्रसिद्दानि तत्वान्यपि चकानि चित् । शिवशास्त्र- मसिहानि ततोन्यान्यपि तत्नश इति विपदात्मनस्त्रिपुरायाः शहानीति । प्राणव कार्मण मायी ·: सटोकम् । मूलेनाज्येन जुहुयुः साज्येन चरुणा तथा।प्रातरुत्थाय जुहुयुः पुनराज्यान्वितैस्तिलैः ॥७॥ द्रव्यैर्वाकल्पविहितैः सहस्रं साष्टकं पृथक्। ततः सुधौतदन्तास्यं स्नातं शिष्यं समाहितम् ७७ पाययित्वा पञ्चगव्यं कुंडस्यांतिकमानयेत्। विलोक्य दिव्यदृष्ट्या तं तच्चैतन्यं हृदंबुजात् ७८ गुरुरात्मनि संयोज्य कुर्यादध्वविशोधनम्। उक्तं कलाध्वा तत्वाध्वा भुवनाध्वेति च त्रयम्७९ वर्णाध्वा च पदावा च मन्त्राध्वेत्यपरं त्रयम् । निवृत्याद्याः कलाः पञ्चकलाध्वेति प्रीतितः८० तत्वाध्वा बहुधाभिन्नः शिवाद्यागमभेदतः। षड्विंशच्छिवतत्वानि द्वाविंशद्वैष्णवानितु।।८१॥ चतुर्विशतितत्वानि मैत्राणि प्रकृतेः पुनः । उक्तानि दश तत्वानि सप्त च त्रिपदात्मनः ८२ य मलय रहितत्वात् । शुद्धत्व तवाणवो नाम सदाशिवस्य स्वस्थानवमर्श कार्मोनाम पुण्यपापवा- नहमिति प्रतीति: मायोयोनाम अहंकारादावात्मबुधिः । उक्त च वायवीयसंहितायां । शिवः शंकि- स्ततो नादस्त ग्याबिंदुः सदाशिवः । तस्माम्महे खरोत्रातः शुद्धा विद्या महेश्वरात्॥८१॥ शुद्धानीति । कारणत्वेन मलवय राहित्याच्छछत्व।कार्यरूपत्वेन तद्युक्तात्वादशुद्धत्वं । तदुल वायवीय संहितायां सा वाचामीखरो शक्तिर्वागीशाख्यस्य शूलिनः । यासा वर्णस्वरूपेण माकेतिविजृभते । प्रथानंत- समायोगाम्मायां कालमवासृजत् । नियतिं च कलां विद्यां कलातो रागपूरुषा वित्यादि षट्त्रिं- शत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मक इत्यतेन । धानकर्मेट्रियाणीति । दशपंचेत्युभयत्रसंबध्यते । तेज- सां त्रयमग्नींदुसूर्याः वासुदेवादयश्चत्वारोऽष्टमेवाते। द्रियाणि दशगर्वो हंकारः बुद्धिमहत्तत्वं- प्रकृतिः स्वयमात्मा स्वकपोलकस्यितत्वशंकांवारयति । तत्तदागमवेदिभिरिति । भुवनानि आकाश- वायुतैजसाप्यपार्थिवभुवनानि पं च । वायवीयसंहितायां तु । पाधाराद्युन्मन्यतं च भुवनावाप्रकी तित इति वर्णसंघः सबिंदुवर्णाः वायवीयसंहितायांतु । पनेकभेदसंभिवः पदाध्या पदसंहतिः।महा- मंत्रोपमंत्राणां वर्तते ऽवयवात्मना। प्रधानावयवत्वेन सोध्वायं च पदात्मक इतिामंवराशयः।अकचर- सपयाः सप्तमंत्राः मूनि ब्रह्मरंधे तवायं शोधनप्रकारः पादे कलाध्वानं स्म त्वापद्गुह्य हद्दवशिरः सु खबोजादिकाः कलाविन्यस्य पश्चात् कलावविशोधनं एवंतत्वाध्वानं अधोस्म त्वा विलोमेषुपूर्व- स्थानेषु तान्विन्यस्य पथात्तत्वाध्वशोधनाएवं भुवनाध्वानं नाभौ स्मृत्वा अनतरस्थानेषु स्वबीजाद्या न् विन्यस्य पश्चात्तच्छोधनं । एवं हृदि वर्णाध्वानं संस्मृत्य शुद्धान्वर्णान् तद्दे हे विन्यस्य पश्चाइर्णा- ध्वशोधनाएवं भाले पदाधवानं संस्मृत्य संविंदर्णान् विन्यस्य तच्छोधनं एवं मूईनि मंत्राध्वानंसं- स्मृत्य सप्तमंत्रान् तत्तत्स्थानेषु व्याप्य पश्चात्तदध्वविशोधनमिति गुरूत्तम इत्यनेनोक्त विधिवदित्य नेन शिष्य इति जेयांतं गुरुः स्पृशेदितिभिन्न वाक्यातदुक्तं नारायणीयाध्यानेनात्मनि तं शिष्य संहृत्य प्रलयक्रमात् । पुनरुत्पाद्य तत्पाणी दद्याद्दभीय मन्त्रितान् इति । केचन तं स्प शब्रिति यतन्ति । सदा विधिवदित्यनेन वामकरस्थेनेति ज्ञेयं । गुरुरष्टावाहुतीरधुना ताराद्यं पृथक् जुहुयादितिस- म्बन्धः । शोधयामिति । अमुश्येत्यर्थं संशुद्ध रित्यवकर दूरीकृत्य प्रक्षाल्य संशोषितैरित्यर्थः । प्रयो- गस्तु ॐ अमुश्य कलाध्वानं शोधयामि स्वाहेत्यादि शिवे सहसारस्थिते इति पूर्वेण सम्बध्यते । क्र- मादित्यग्रिम पूर्वमिनिति शिवपर्यन्तं शिवाष्टिमार्गस्यान् जनयेदिति सम्बन्धः सृष्टिमार्गत: प- ·भारक्षतितकम्। तत्वानि शेवान्युच्यन्ते शिवशक्तिः सदाशिवः ईश्वरोविद्यया सार्दै पंचशुद्धान्यपूनिहि ८५ माया कालश्च नियतिःकलाविद्या पुनः स्मृता। राग पुरुष एतानि शुद्धाशुदानिसप्त च ८४ प्रकृतिर्बुध्यहंकारो मनोज्ञानेन्द्रियाण्यथ। कर्मेन्द्रियाणि तन्मात्रा पंच भूतानि देशिकः॥८५॥ एतान्याहुरशुद्धानि चतुर्विशतिरागमे । धैवानामिति तत्वाना विभागोत्र प्रदर्भितः ॥८॥ - - - स्मादग्रिम नियोजयेदिति । यथा पानीत तथैवेत्यर्थः अनेनाध्वविशोधनेनशरीरशहिः क्वता भ- वति । यतः षडध्वनयमेवशरीरम् । थदाहुः । शांत्यतीतकलामूर्दा शान्ति वक्त्र शिरोरुहा । निहा- त्तिजानुजंघांघ्रि वनाध्वशिरोरुहा। मन्त्राध्वमांसरुधिरा पदवर्णशिरायुता । तत्वाध्वमन्नामेदो- स्थिधातुरेतोयुता शिवे इति । मूलमन्त्रेणेति । देशिक इत्यनेन वौषडन्तेनेत्युक्तम् । तदुक्तं वायवीय- संहितायांततो होमावशिष्टेन घृतेना पूर्यवै सुरुचं निधाय पुष्य तस्याग्रेसरुवेणाधोमुखेनताम्। स- दर्भण समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोस्थितः । वौषडन्तेन जुहुयावारां तु यवसंमिताम् । इत्य' पूर्णा- हुतिं कृत्वेति । उद्दास्य अगित उहासनं कत्वा कुंभेवानी येत्यर्थः देशिको गुरुरित्यनेन देवतायाः प्रगावृत्यादोनामेकैकामाहुति हुत्वा उद्दासनमित्युक्तं भवति व्याहृतिभिर्व्यस्तसमस्ताभिः । साम्य- दायिकास्तु । व्यावृतिशब्द नात्र महाव्याहृतय उच्यन्तइत्याहुः ताच ॐ भूरग्नये च पृथिव्यै च म- हते च स्वाहा । ॐ भुवो वायवे चान्तरिक्षाय च महते च स्वाहा । ॐ स्वारादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा । ॐ भूर्भुवःस्त्रश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यः दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा इति । उक्तं च । पुनः समापयेदोमं महाव्याहृतिपूर्वकमिति । विभावसोर्जिबादीनामित्यादिशब्देनाधिदेवतां गमू- र्तिलोकताल तदायुधानि । परिषिच्येति । पावकमितिसम्बध्यते । अद्भिःप्रोक्षण्युदकैरित्यर्थः स्खे प्रात्मनि पावकं योजयित्वेति तत्र प्रार्थनमन्त्रेण संप्रार्घ्य पश्चादुहासनम् ।तदुक्तं गणेश्वरविमर्शिन्यां। भोमो वन्हे महाशक्ते सर्वकर्मप्रसाधक कर्मान्तरपि संप्राप्ते सांविध्यं कुरु सादरमिति मन्त्रेण संप्रा- Nवन्हि मुद्दासयेदपीति। वासमेति । नवेन शुक्लेन । तदुक्तंमहाकपिलपञ्चरात्रे । नवेन शक्लवस्त्रेण नेत्रेबञ्चेति । पिङ्गलामतेतु विशेष: नेत्रवस्त्रेण तन्नेत्रे नेत्रमन्त्रण बन्धयेत् इति।मन्वतन्त्रप्रकाशेपि। अथ नेत्रेण तन्नेत्रे बधा नेत्रेण देशिक इति । नारायणीयतु । नेवाद्यैनें नेत्रेण बन्धयेदिति ॥८॥ मण्डलंनयेदिति । प्रादक्षिण्येन पश्चिमहारमिति शेषः । तदुक्तं नारायणीये। न्यांसं शिष्यतनी कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् । पश्चिमहारमानीय क्षेपयेत्कुसुमाञ्जलिमिति । यथाविधि क्षेपयेदित्यनेन वि- शेषः । पिङ्गलामतोक्त: संग्रहीतः पुष्परचमिसापूर्य योगपीठे प्रदापयेत् । पश्चिमोत्तररुद्रद्रः पुष्य- पातः शुभोशुभे । अष्टोत्तरशतं शांत्यै जुहुयादस्वमन्त्रत इति । प्रात्मयागकमाइक्षामाणप्रपच्चयाग- कमेणेतिकेचित् । सांप्रदायिकास्तु । प्रात्मयागः अन्तर्याग तत् कुमात्तत्रोक्तभूतशुद्धिकुमेणेत्यर्थः तत्र भूतसंहारस्य भूतस्कृष्टे चोक्तत्वात् । देहं संहृत्य भूयोनन्तरमुत्पाद्येत्यन्वयः । तदुक्तं प्रयोगसारे। गुणांगेन पृथिव्यादि भूतानि विलयं नयेत् । यथावत्पिण्डसंस्थानि संहारकमयोगतः । ततः सृष्टि कुमेणैव पिण्डं संभावयेत्तदेति । मन्वतन्त्रप्रकाशेपि । उपविश्यासने दिव्ये संहरेत्तस्य विग्रह गन्धादिघाणसंयुक्तां पृथिवीमप्मुसहरदित्यादिना उत्पन्नं भावयेत्ततइत्यनेन । अन्यत्रापि । अथा- ·१६९ सटीकम्। जीवप्राणाधिपश्चितं ज्ञानकर्मेंदियाण्यथ ॥ तन्मात्राः पंचभूतानि हत्पद्मं तेजसांत्रयं ॥८७ ॥ वासुदेवादयश्चेति तत्वान्येतानि शाङ्गिणः ॥ पंचभूतानि तन्मात्रा इंद्रियाणि मनस्तथा ॥ ८८ ॥ गर्यो बुधिः प्रधानं चमेत्राणीति पिदुव॒धाः ॥ नित्याद्याः कलाः पंच ततो बि- दुकलाः पुनः ।। ८९ ॥ नादः शक्तिः सदा पूर्वशिवश्च प्रकृतेर्विदुः ॥ आत्मविद्या शिवः पश्चाच्छिवो विद्या स्वयं पुनः ॥ सर्वतत्वं च तत्वानि मोक्तानि त्रिपदात्मनः ॥ तत्वाध्या कथितोत्येष तत्तदागमवेहिभिः ॥ ९१ ॥ ईरितो भुवनावति भुवनानि मनीषिभिः । वर्णाध्वति वदंत्यर्णा नादिक्षांतान्मनीषिणः ॥ ९२ ॥ वर्णसंघः पदाध्वास्यान्मंत्राध्या मंत्र- राशयः ॥ क्रमादेतान्पुनः षड्चशोधयेद्गुरुसतत्तमः ॥ ९३ ॥ पादांबुनाभित्दृद्भालमूर्द्धस्व- पि शिशोः स्मरेत् ॥ ततः कूर्चेन विधिवत्तं स्पृशन्जुहुयाद्गुरुः ॥ ९४ ।। आचार्यकुंडे संशु- दैस्तिलैराज्यपरिप्लुतैः ।। शोधयाम्यमुमध्वानं स्वाहेति पृथगध्वनः ॥ ९५ ॥ ताराद्यमाहु- तीरष्टौ क्रमाता विलयं नयेत् ॥ शिवे शिवांतसलीनान्जनये त्सधिमार्ग तः ॥ ९६ ॥ वि- लोकयन्दिव्यदृष्टया त शिशुं देशिकोत्तमः ॥ आत्मस्थितं तचैतन्यं पुनः शिष्येनियोजयेत् सुचा पूर्णाहुतिं दत्वा मूलमंत्रे ण मंत्रचित् ॥ उद्वास्यदेवतां कुंभे सांगां सावरणां गुरुः ॥ ९८ ॥ पुनाटातोभर्तुत्वा जिव्हादीनां विभावसोः॥ एकैकामाहुतिं दत्वा परिषिंच्या- द्भिरात्मनि ॥ ९९ ॥ पावकं योजयित्वा स्वे परिधीन्सपरिस्तरान् ॥ नैमितिके दहेन्मंत्री नित्ये तु नदहोदिमान् ॥ १०० ॥ नेत्रे शिष्यस्य वध्नीयानेत्रमंत्रेण वाससा ॥ करे गृहीत्वा भिषेकमण्डपे सुखोपविष्टमासने । गुरुर्विशोधयेदमुं परवशोषणादिभिरिति । नारायणीयेपि । शो- षादिना सुखासीनं तत्रसम्बोधयेद् रुरिति । अत्र देवताप्रार्थनमाहुराचार्याः । कारुण्यनिलयेदेवि सर्वसम्पत्तिसंश्रये । शरण्यवत्सले मात: कपामस्मिन् शिशौ कुरु । प्राणवप्रमुखः पाशैः पाशितस्य सुरेश्वरि । दीनस्थास्य दयाधार कुरुकारुण्यमोखरि । ऐहिकामुभिक गैरपि सम्बध्यतामसौ। स्वभक्तिः सकलाचास्मै दीयतां निष्कलाश्रयेति । अन्यस्मिन्मण्डल इति । मण्डपाहहिरैशान्यां । त- दुक्तांसोमशंभुना।यागालयाद्दिशीशस्य रचिते नानमण्डपे। कुर्यात्करद्दयान्यां वेदिमष्टांगुलोच्छ्रिताम्। योपाद्यासनेतत्र विन्यस्यानन्तमासनम् । शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकृत्य पूजयेत् इति । प्र- योगसारे । अथैशान्यांदिशि यथामन्त्रविन्यस्तविग्रहं । पीठस्थं चतुर सायां वेद्यान्दर्भाग्रपाणिनम् । पभिषिं चेत्स्वयं शिष्यमात्मतत्वानुवर्त्तिनमिति । उपवेशयेत् इति । भुक्तौ प्राड्मुखं मुक्तावुदङ्मु- खमितिन्जेयम् । तदुक्त सोमशम्भौ । साने तूदङ्मुखंमुक्तौ पूर्ववक्त्रं चभुक्तये । ऊर्ध्व कार्य समारो- प्येति । अन्यत्रापि । मण्डलेत्वीशदिक्कृत्वा मुमुक्षूनुत्तराननान् । भुक्तये पूर्ववकाच शिष्यास्तत्रनि- वेशयेत् इति। विधिवन्माटकां मनसा जपन् मूलेनाभिषिंचेदिति सम्बन्धः तत्र विधिवदिति विलोमपतितं मूलं च । तादृग्रूपमिति । तदुत्तामाचार्यः । यथा पुरापूरितमक्षरर्घटं सुधामयः शिष्य- तनो तथैवप्तः । प्रपूरयेन्मन्त्रिवरोभिषेचयेदवाप्तयेमंक्षु यथेष्टसम्पदामिति । अन्यत्रापि । सुमतिर- भिषिचन्नरो मन्त्रजापीति। अन्यत्रापि । अभिषेचयता यथावत् क्षारान्तर्वणैरभिपूर्णवनुसिरुक्ता- - ·शारदातिलकम् । - तशिष्यं कुडतो मंडलं नयेत् ॥ १०१॥तस्यांजलिं पुनः पुष्पैः पूरयित्वा यथावीध ॥ कल- से देवतामीत्यै क्षेपयेन्मूलमुच्चरन् ॥ १०२ ॥ व्यपोह तं नेत्रबंधमासीनं दर्भसंस्तरे ॥ आ. स्मयागः क्रमाद्भूयः संत्दृत्योत्पाघदेशिकः । १०३ ॥ तत्तन्मंत्रोदितान्मासान्कुर्यादेहे शि- शोस्तदा ॥ पंचोपचारैः कुंभस्था पूजयिखेतृदेवतां ॥ १०४॥तस्यां तंत्रोक्तमार्गेण विदध्या- त्सकलाकृतिम् ॥ मंडले लंकृते शिष्यमन्यस्मिन्नुपवेशयेत् ॥ १०५ ॥ नदत्सु पंचवायेषु सार्द्ध विप्राशिषा गुरुः । विधिवत्कुम्भमुद्धृत्य सन्मुखस्थान्सुरद्रुमान् ॥ १०६ ॥ शिशोः शिरसि विन्यस्य मातृकां मनसाजपन्।मूलेन साधितैस्तोयैरभिषिचेतमात्मवित् १०७ पूजितां पुनरादायवर्द्धनीमस्वरूपिणीं । तस्यां सुसाधितैस्तोयै सिंचेद्रक्षार्थमंजसा ॥ १०८ ॥ अवशिष्धेन तोयेन शिष्यमाचामयेद्गुरुः । ततस्तं सकलीकुर्यादेवतात्मानमात्मवित् ॥१०९॥ उत्थाय शिष्यो विमले वाससी परिधाय च। आचम्य वाग्यतो भूत्वानिषीदेत्सन्निधिं गुरोः११७ देवतामात्मनः शिष्ये संक्रान्तां देशिकोत्तमः । पूजयेद्गन्धपुष्पायरैक्यं सम्भावयंस्तयोः ॥११॥ दद्याद्विद्यां ततस्तस्मै विनितायाम्बुपूर्वकम्। गुरोर्लब्धा पुनर्विद्यामष्टकृत्वो जपेत्सुधीः॥११२॥ गुरुविद्यादेवतानामैक्यं सम्भावयन्धिया। प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ गुरुं तं देवतात्मकम् ॥११३॥ तस्य पादाम्बुजद्वन्द्वं निजमूर्द्धनि योजयेत् । शरीरमर्थ प्राण च सर्व तस्मै निवेदयेत् ॥११४॥ मन्त्रान्तैरिति । सुमाधितैरित्युनुवादमात्रमुभयत्रापि । पूजितामित्यपि अनुवादः । अध्क्षसा तत्वेन । भवशिष्टेनेति । अभिषेकावशिष्टकलशस्थेन । देवतात्मानमभिषेकेनासन्निधौ समीपे संकातामि- त्यभिषेकेन । देशिकोत्तम इत्यनेनाद्यशब्द म धूपदीपे एवग्राहो इत्युक्तम् । तयोरिति । शिष्यदेवत- योस्तत इत्यनेन शिष्यमूईनि हस्तं दत्वाऽष्टोत्तरशतं मन्त्र जपेदितिसूचितम् । तदुक्तं वसिष्ठसंहि- तायाम् । ततस्तच्छिरसि स्वस्य हस्तं दत्वाशतं जपेत् । अष्टोत्तरशतं मन्त्र दद्यादुदकपूर्वकमिति । पन्यत्रापि । अथ सम्पादयेन्मन्वं हस्तं शिरसि धारयेत् । समोस्त्वित्यक्षतम्दद्यादिति । मन्चतन्त्र- प्रकापि । विखात्मा स्वयमाचार्यस्तन्मूर्ध्नि स्वकरंन्यसेदितिादक्षिणकर्णे विवारं यावत्पाठं वा। तदुक्त । ऋथादियुक्तमथमंजवरं यथावत् ब्रयाविशोगुरुरनय॑मवामकर्ण इति । अबुपूर्वकमिति । ब्राह्मणविषयं । एतदनंतरं पाययोस्तुल्यफलदोभवत्वेवमुदीरयेत्।प्रसन्नवदनस्तस्मैशिष्याय मुमिपुं- गव । स्वतो ज्योतिर्मयीं विद्यां गळंती भावयेद्गुरुः । पागतां भावयेच्छिष्य इति ।वायवीयसंहिता- यांतु । अथ गुर्वान्चया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ । भक्त्येवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत् । वरंप्राणपरित्यागः छेदनं शिरसोपि वा । नत्वनभ्यर्थभुजीयांभगवंतं त्रिलोचनमिति । विद्यादाना- नंतरं गुरुरष्टोत्तरसहस्त्रं मंत्र जपेत् । तदुक्त । अष्टोत्तरमहसू स्वशक्तिहानानवाप्तये जप्यादिति । नारायणीयमहाकपिलपंचरात्रयोरपि । मंत्रं दत्वा सहम वै स्वसिध्यै देशिको जपेत् इति ॥ १११॥ प्रणमेदिति । त्रप्रसादादहं देव कृतकृत्योम्मि सर्वतः । मायामृत्युमहापाशादिमुक्तोमिचेति मंत्र पठन् इति ज्ञेयं । तत्र अष्टांगः पंचांगो वा प्रणामः कार्य इत्यर्थः । यदाहुः । दोभ्या पदाभ्यां जानु- भ्यामुरमा शिरसा दृशा। मनसा वक्षसा चेति प्रणामोष्टांग ईरितः। बाहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा । । २२ ·१७० सटीकम्। सतः प्रभृति कुर्वीत गुरोः प्रियमनन्यधीः।ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दत्वा समाप्रीतमानसः११५ ब्राह्मणास्तर्पयन्पश्चाद्भक्ष्यभोज्यैः सदक्षिणैः एषा क्रियावती दीक्षा प्रोक्ता सर्वसमृद्धिदार१६ अथ वर्णात्मिकां वक्ष्ये दीक्षामागमचोदिताम् । पुप्रकृत्यात्मकावर्णाः शरीरमपितादृशम् ११७ यतस्तस्मात्तनौ न्यस्येद्वर्णान् शिष्यस्य देशिकः।ततत्स्थानयुतान्वर्णान्प्रतिलोमेन सहरेत् ११४ - । - धिया। पंचांगकः प्रणामः स्यात् सर्वत्र प्रवराविमाविति । अथ निवेदयेदित्यनेन गुरवे दक्षिणं कु- भादिकं च दद्यादित्युक्त । यदाहुः । द्रव्याद गुरवेदद्यादक्षिणां वा तदईमिति । मंत्रतंत्रप्रकाशे- पि। प्राचार्यादनभिप्राप्तः प्राप्तश्चादत्तदक्षिण: सततं जप्यमानोपि मंत्रःसिद्दि नगच्छति । सर्वस्वं वा तदवा वित्तशाठयविवर्जितः। गुरवे दतिणां दत्वा क्षतो मंत्रग्रहोमत इति । वायवीयसंहितायां । मंडपं गुरवे दद्याद्यागोपकरणै: सहेति । अन्यत्रापि । तां वित्तशाढ्य परिहत्यदक्षिणां दत्वा तर्नु खां च समर्पयेत्सुधोरिति । अन्यत्रापि । कतकत्यस्तथा शिष्यःसर्व तस्मै निवेदयेत् । यञ्च याव- चतद्भक्त्यागुरोराकष्टचेतनः । गोभूहिरण्यं विपुलंग्ग्रहक्षेत्रादिकं बहु । नचेदई तदधं वा तद्दशांशम- थापि वा । अक्ल शादन्नवस्त्रादि दद्यादित्तानुसारत इति । तथाकुंभादिकं च सकलं गुरवेसमये- ति। अन्यत्रापि । विभवानुरूपतो सौदातव्या दक्षिणा च निजगुरवे । प्राणप्रदानकर्वे नच कार्य वित्तशाठाममलधियति । तत्र गुरोः कृत्यं तंत्रांतरोक्त लिख्यते । नानसंध्येसदाचारं नित्यं काम्य- तथैवच । मंत्रसिविप्रकारांश्च शिष्यायाभिवदेद्गुरुरिति । मंत्रतंत्रप्रकाशे। अन्यत्रापि । अभिवंद्य ततः शृणोतुसम्यक्समयान् भक्तिभरा वनममूर्तिरिति । तत्र सदाचार उक्त प्रयोगसारे । देर स्या ने गुरुस्थाने स्मशाने वा चतुष्पथे । पादुकासनविणमूवमैथुनानि परित्यजेत् । देवं गुरु गुरुस्थानं क्षेत्रं क्षेत्राधिदेवताः सिद्धिं सिद्दिाधिवासा श्च श्रीपूर्वसमुदीरयेत् । प्रमत्तामत्यजां कन्यां पुष्यितांप तितस्तनीं। विरूपां मुक्तिकेशी च कामात्ती च न निंदयेत् । कन्यायोनि पशकीडां दिग्वस्त्रां प्रकट स्तनीं। नालोकयेत्परद्रव्यं परदारांश्च वर्जयेत् । धान्यगोगुरुदेवाग्नि विद्याकोशनरान्प्रति । नैव प्र सारयेत्पादौ नैतानपिच लंघयेत् । पालस्य मदसंमोहशाठापैशून्यविग्रहान् । असूयामात्मसंमानं परनिंदां च वर्जयेत् । लिंगिनं वतिनं विप्र वेदवेदांगसंहिताः । पुराणाममशास्त्राणि कल्पांश्चापि नदूषयेत् । युगंमुसलमश्मानं दामचुल्लीमुलूखलं । शूर्पसंमार्जनीदंडध्वज वैतूर्यमायुधं । कलशं चा- मर छत्र दर्पणं भूषणं तथा । भोगयोग्यानि चा न्यानि यागद्रव्याणि यानि च। महास्थानेषु वस्तू- नि यानि वादेवतालये । दिव्योक्तानि पदार्थानि भूताविष्टानि यानि वै । लंघयेज्जातु नैतानि नेतानि च पदा स्पृशेत् । या गोष्टी लोकविहिष्टा या च स्व रविसर्पिणी। परहिंसात्मिका या च नतामवतरेत्सदा। प्रतिग्रहं न ग्रहीयादात्मभोगविधित्सया । देवतातिथिपूजार्थं यनतोपर्जयेह- में । धारयेदार्जवं सत्यं सौशील्यं समतां धृतिं । क्षांतिं दयामनास्थां च दिव्यां शक्तिं च सर्वदा । प्रवोलान्यः सदाद्येतानैहिकामुभिकोचितान् । आचारानादृते शांतिदीक्षितः सोधिग- छतोति । विभीतकार्ककारंजस्नुहोच्छायां नधाश्रयेत् । स्तंभदीपमनुष्याणामन्येषां प्राणिनां त- था । नखाग्रकेशनिष्ट्रात मानवस्वघटोदकाएतत्स्पशंत्यजेद्दूरं खरवाजरजस्तथेतिमंत्रतंत्रप्रकाशे ।

·शारदातिलकम्। स्वाज्ञया देवताभावाद्विधिना देशिकोत्तमः।तदाविलीनतत्वायशिष्योदिव्यतनुर्भवेत् ॥११९॥ परमात्मनि संयोज्य तच्चैतन्यं गुरूत्तमः। तस्मादुत्पाद्यतान्वर्णान्यस्यच्छिष्यतनौ पुनः ॥१२०॥ सृष्टिक्रमेण विधिवचैतन्यं च नियोजयेत्।जायते देवताभावः परानन्दमयः शिशोः॥१२१॥ सोमशंभो तुन निंदे कारणं देवं न शास्त्र तेन निर्मितीन गुरु साधकंचैव लिंगच्छायां न लंघयेत्। नाबालघेव निर्माल्यं न दद्याच्छिवदीक्षिते इति षडन्वयमहारत्ने पि। न लंघयद्गुरोराज्ञामुत्तरं न वदेत्तथा । रात्री दिवा च तस्याज्ञां दासवत् परिपालयेत् । असत्यं अशुभं तहत् बहुवाद परित्य- जेत् । प्रप्रियं च तथालस्य कामक्रोधौ विशेषतः । अप्रच्छन्नमुखो ब्रू यादगुरोरगे कदापि न । भमि मानं न कुर्वोत धनजात्याश्रमादिभिः । गुरुद्रव्यं नभोक्तव्यं तेनादत्तं कदाचन । दत्तं प्रसादवद्गा- छ लोभतो न कदान । अहैतं देवपूजां च गुरोरगे परित्यजेत् । पादुकायोगपदादिगुरुचिहामि सादर। नलंघयेत्स्य शेन्द्र व पादाभ्यां प्रणमत्सदा । पर्यकशयनं तहत्तथा पादप्रसारणं । अंगभंगं च सोलां च न कुर्यादगुरुसंविधौ । गमनागमने कुर्याप्रणम्य गुरुपादुकां । विचार्यकार्यं कुर्वीत गुरुका- र्य प्रदवान् । छायां न लंघयेत्तद्दवगच्छेत्पुरतो गुरोः । पश्चात्पादेननिर्गच्छेत्प्रणम्य च गुरोहा- त्। गुरोरगे न कुर्वीत प्रभावं शिष्यसंग्रहं । अहंकारं न कुर्वीत नोल्बणं धारयेहपुः । प्रगुरोः संचि- धौनेव स्वगुरु प्रणमेबुधानमस्कारायचोद्युक्तं गुरुर्दृष्ट्वानिवारयेत् इति तथा न नियोगंगुरोर्दद्याद्युत- दानवभाषयेदिति । गुरोः प्रियं कुर्वीतेत्यनेन गुरुसंतोषस्य मुख्यत्वमुक्तं भवति । तदुक्त दशपटस्या । शिष्येणापि प्रकर्तव्याशुश्रूषा च गुरोः सदा । शुश्रूषयाबिनाविद्या न भवेत्स फलप्रदा । गुरौतुष्टे शिवस्तुष्टः शिवे तुष्टे जगत्यं । गुरौ रुष्टे महेशानि नाहं त्राता त्वया सह । तस्मात्सर्वप्रयत्नेनगु रोः कोषं न कारयेत् इति । ऋत्विग्भ्यइति । ब्रह्मादिभ्यः तत्र प्रणोता मार्जनं कृत्वा ब्रह्मणे दक्षि वणां दत्वा ब्रह्माणमुद्दास्य हुतचरुशेष प्राशयेदितिन्जेयं । तदुक्त संहितायां । प्रणीतामार्जनं हत्वा- दवाच्च ब्रह्मदक्षिणस्वस्खवित्तानुसारेण लोभमोहविवर्जितः।ततो ब्रह्माणमुद्दास्य ब्राह्मणन् भोजये- दयामागोवंचोभिर्विदुषामेधमानःसुखोभवेत्।हुतशेषं ततः प्राश्यं कुक्क टांडप्रमाणकं । मंत्रितमवगाय ति । अन्यच्च वायुषं जमदग्ने इति मंत्रेण भस्मधारयेत् । पूर्णपात्र पूर्वतोयैः सप्तवत्वोभिमंत्रितैः। पामानमभिषिंचेक : सदूर्वस्तुलससीदलैरिति । क्रमप्राप्तां वर्णात्मिकांदीक्षामाह। अथेति । तत्त दिति । देशिकोत्तमः तचैतन्यंशिष्यचैतन्यं परमात्मनि संयोज्य देवताभावात् । स्वस्यदेवतात्वात् । प्रतएव प्राचासिद्धत्वात् । खस्यस्वाञयाविधिना प्रतिलोमेन वर्णस्थानोभयप्रातिलोम्येन तत्त तस्थानयुतान्वन् संहरेत् । पग्रिमं स्थानं वणं पूर्वस्मिन् स्थान वर्षे च संहरेदित्यर्थः गुरूत्तम इत्युत्तरेण सम्बध्यते । तस्मात्परमात्मन: विधिवदिति पूर्वम्मात् स्थानात् वर्णाग्रिमस्थानं वर्ष च चैतन्यं चेति चकारेण शिष्यतनावित्यनुषज्यते । तदुक्तमाचार्यः । अग्नींदुयोगविकता लिपयो हि सृष्टास्ताभिविलोमपठिता भिरिदं शरीरमाभूतात्मकं त्वगसृगादियुतं समस्त सव्यापयेनिशितधी- विधिना यथावत् अन्त्यावूमरवभून्वादिषु गलिपिपुतांस्तान् चतुवर्गवणेष्वेतान्यस्थम्पदस्तदृतितदपि- परमुख रेषु क्रमेषामत्यवानयुक्त क्षपितसकलदेहोललाटस्थितान्तःप्राप्तिव्याप्तविसप्ताधिकभुवनत- ·१७२ सटीकम् । एषा वर्णमयी दीक्षा प्रोक्ता संवित्पदायिनी। ततः कलावती दीक्षा यथावदभिधीयते॥१२२॥ निवृत्याद्याः कलाःपञ्च भूतानां शक्तयो यतः तस्माद्भूतमयदेहे ध्यात्वा तां वेधयेच्छिशो। १२३॥ निवृत्तिर्जानुपर्य तन्तलादारभ्य संस्थिता । जानुनो भिपर्यन्तं प्रतिष्ठाव्याप्यतिष्ठति॥१२४॥ नाभेकण्ठावधि व्याप्ता विद्याशांतिस्ततःपरम्।कंठाल्ललाटपर्यंतंव्याप्ता तस्माच्छिखावधि १२५ शांत्यतीता कला ज्ञेया कलाव्याप्तिरितीरिता|संहारक्रमयोगेन स्थानात्स्थानांतरे गुरुः१२६ संयोज्य वेधयेद्विद्वानाज्ञया ताः शिरोवधि।इयं प्रोक्ता कलादीक्षा दिव्यभाव प्रदायिनी १२७ ततोवेधमयीं वक्ष्यदीक्षा संसारमोचिनीं। ध्यायेच्छिशुतनोर्मध्ये मूलाधारेचतुर्दले ॥ १२८ ॥ त्रिकोणमध्ये विमले तेजस्वयविजृम्भिते । वलयत्रयसंयुक्तां तडित्कोटिसमप्रभाम् ॥ १२९ ।। शिवशक्तिमयीं देवीं चेतनामात्रविग्रहाम्। सूक्ष्मा सूक्ष्मतरां शक्तिभित्वा षट्चक्रमंजसा१३० ॥ लोयातुमद्भावमेव । मूलाधारात्स्फ रिततडिदाभाप्रभासूक्ष्मरूपोहछन्त्यामस्तकमणुत्तरा तेजसां मू- लभूता।सौषुम्णाध्वा चरणनिपुणो सासवित्रानुविद्दा ध्याता सद्योमृतमथरवेःस्रावयेत्साईसोमात्। शिरसि निपतिताया बिंदुधारा सुधा या भवति लिपिमयी सा नाभिरंगं सुखांद्यांविरचयतु समस्त पातितान्तश्च तेजस्यनलदवतास्योद्दीपयेदात्मतेजः संहृत्य चोत्पाद्य शरीरमेवं तेजोमयं व्याप्तस- मस्त लोकम्।सङ्कल्प्यश त्यात्मकमात्मरूपं तचिन्हमात्मन्यपि सदधीतेति॥१२१॥कलावतीदीक्षाक्रम- माह । तत इति ध्यात्वेत्यत्र यद्ध्यानमुद्दिष्टन्तबित्तिरित्यादि ईरितेत्यन्तेनोक्तम्।तलात्यादतलात्। जानुनो भेः कठात्तस्माललाटादारभ्येति सम्बन्धः स्थानात्स्थानांतरे ताः संयोज्य संहाक्रमयोगेम शिशोद्दे हे वेधयेदिति सम्बन्धः पूर्ववदेव स्वस्वकारणे शिवावधि शिवपर्यन्तं शिवात्सृष्टिमार्गेणो- स्पत्तिरनुक्तापि पूर्ववदेवनुसंधेयावेधमयीम् दीक्षामाह ॥ १२८ ॥ तत इति । तनोर्मध्ये मूलाधा- रे त्रिकोणमध्ये व्यधिकरण्यः सप्तम्यः शिष्यतनोर्मध्ये चतुहले मूलाधारत्रिकोणमध्ये एवंभू- तां शक्ति ध्यायेदिति सम्बन्धः कीदृशीं शक्तिं वलयत्रयसंयुक्ताम् । अत्र यद्यपि शक्न रपरिमिता- निवलयानि । तथापि वेदत्रयादेः प्रधानतमसृष्टेवलयत्रयादुत्पत्ते स्तदुक्तिः पुनः कीदृशीं षट्- चक्र भित्वा मध्यमार्गेण सुषुम्णा मार्गेण परशिवावधिगच्छंतीं। षट्चक्राणि तु मूलाधार- स्वाधिष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धाख्यानि कमलासने ब्रह्मणि । आधाराधिष्ठादेवतायाः । एवं विष्णादयः स्वाधिष्ठानाद्यधिष्ठाटदेवा जेयाः तं ब्रह्माणं । तान्वादिलांतान् तं विष्णु ना- भिपंकजेमणिपुरके योजयेत् । ततो वेधयेदित्यनुषंगः तान्वर्णन डादिफांतान् : तं रुद्र अर्कपत्राद्य- हादशपत्राढो हृदयां बुजे अनाहते योजयित्वा वेधयेदित्यनुषंगः गुरुस्तान्वर्णान् कादिवांतान् ईश्व- रे संहरेदित्यन्वयाभूयोनंतरं तमोश्वरमस्मिन्कंठपंकजे विशुद्धौयोजयित्वा वेधयेदित्यनुषंगः तान्ख- रान् सदाशिवे संहृत्येत्यन्वयःतं सदाशिवं धूसरोरुहे आज्ञायां योजयित्वा वेधयेदित्यनुषंग:अग्रे नियो जयेदित्यादेर्वेधयेदित्यर्थः तदर्णी हक्षौ बिंदौ शिवे बिंदुःशिवात्मक इत्युक्त तं शिवं कलादी- नि भूम यादुपर्यु परितानि षट्चक्राणि।अतएव सहस्त्रारस्य द्वादशांत तया।एवं पूर्वीक्तक्रमणमा मना शिष्य नोवात्मना शक्ति कुडलिनी परमे शिवे वेधयेदिति संबंधः शतिं विना वेधस्य ।

·- शारदातिसकम् । गछन्तों मध्यमार्गेण दिव्यां परशिवावधि । वादि सान्तदलस्थाान्संहरेत्कमलासने॥१३॥ तं षट्पत्रमये पद्ये वादिलान्ताक्षरान्विते । स्वाधिष्ठाने समायोज्य वेधयेदाज्ञया गुरुः ॥१३२।। सान्वर्णान्संहरे विष्णौ तं पुनर्नाभिपंकजे।दशपत्रे डादिफांतवर्णाढये योजयेद्गुरुः ॥१३॥ तान्वर्णान्संहरेद्रे तं पुनईदयांबुजे । कादिठांतार्कवर्णाढये योजयित्वेश्वरे गुरुः ॥ ११४ ।। तान्वर्णान्संहरेदस्मिन्स्तं भूपः कण्ठपङ्कजे। स्वराज्ये षोडशदले योजयित्वा स्वरान्पुनः १३५ सदाशिवे तान्संहृत्य तं पुनर्धसरोरुहे । द्विपत्रे हक्षलसिते योजयित्वा ततो गुरुः ॥१३६॥ सदी संहरेद्विन्दौ कलायां तं नियोजयेत् । तां नादे नंतरंनादं नादति योजयेद्गुरुः।।१३७॥ तमुन्मन्यां समायोज्य विधुवक्रांतरे च तां । तां पुनर्गुरुवक्रे तु योजयेद्देशिकोत्तमः ॥१३८॥ सहैवमात्मना शक्तिं वेधयेत्परमेश्वरे । गुर्वाज्ञया छिन्नपाशस्तदा शिष्यः पतेद्भुवि ॥१३९॥ सजातदिव्ये बोधोसौ सर्व विदति तत्क्षणात्।साक्षाशिवोभवत्येष नात्रकार्याविचारणा १४० एषा वेधमयी दीक्षा सर्वसवित्प्रदायिनी । कूमाच्चतुर्विधा दीक्षा तंत्रेस्मिन्सम्यगीरिता १४१ अथात्र होमद्रव्याणां प्रमाणमभिधीयते । कर्षमात्रं घृतं होमे शुक्तिमात्रं पयःस्मृतम् ॥ १४२॥ कर्तुमशक्यत्वात् पतएवादीमूलाधार शक्तिं ध्यायेत् इत्युक्ति: ततश्च स्वाधिष्ठानादावपि श- स्येव वेध इति ज्ञेयम् । छिबपाश: पाशत्रयविमुक्त इत्यर्थः । यत्प्रयोगसारे । पाशस्तु तत् म दातत्सु कर्म स्वास्था समोरिता । त्रिविध: मतु विज्ञेयः पाशो बन्धैकसाधन: । प्रथमः सहजः पाशस्तथावागन्तुकः परः । प्रासङ्गिकस्तृतीयः स्यात् इति पाशत्रयं स्मृतमिति । यथा अन्य- सत्परमगुरुसोमानन्दाचार्यकृतवेधेनग्रन्थक्वगुरवउत्पलाचार्याः शिवात्मनो रक्यतां ग्रन्यवहुरुपंक्ति- स्तुतीयश्लोकव्याख्यान दर्शिता तथा चन्द्र खराचार्यकृतवेधन शिवस्वामी शिवात्माजातः । तथा च श्रीकण्ठाचार्याऊचुः । कालज्ञानं तथाकालवच्चमान्यतनौ तथा । प्रवेश वेधइत्यादि प्रसबेलभ्यते शिव इति । उपसंहरति । क्रमादिति । षडन्वयमहारत्ने । इयमाणवी दीक्षा दशविधेत्युक्तम् । त द्यथा। पाणवी बहुधा दीक्षा शाक्तपोशाम्भवी पुनः एकधैवेति विवद्भिः पठात शास्त्रकोविदैः। भा- शवी बहुधेत्युक्ता तद्भेद अधुनोच्यते । स्मार्त्ता मानसिकी योगी चाक्षुषी स्पार्शनी तथा । वाचिकी मान्त्रिकी होत्रो शास्त्री चेत्याभिषैचिकी। विदेशस्थं गुरुः स्मृत्वा शिष्यं पाशत्रयं क्रमात् । विश्लेष सयनोभाङ्गविधानगा पर शिवे । सम्यग्योजनरूपषा स्मार्ती दीक्षेति कथ्यतास्वसंबिधी समासीन- मालोक्य मनसा शुचिः।मलवयादुपायर्या मोचिकी सा तु मानसी । योगोलक्रमतो योगी शिश्वद प्रविश्यतु । गृहीत्वा तस्य चात्मानं वात्मना योजितात्मिका । योगदीति सा प्रोक्ता मलत्रयविना- शिनी। शिवोहमिति निश्चित्य वीक्षणं करुणाया। दशा सा चाक्षुषी दीक्षा सर्वपापप्राणाशिनी। स्वयं परशिवो भूत्वा नि:सन्दिग्धमना गुरुः शिवहस्त नशिष्यस्य समन्वं मूनि संस्प शेत् । स्पर्शदी- वेति सा प्रोता शिवाभिव्यक्तिकारिणीशिवहस्तलक्षणं सोमशम्भौगन्धैमण्डलकखीये विदध्याधि करे। विधिनाचार्चयेईवमिस्य' स्वाच्छिवहस्तकमिति। गुरुवक्त्र निजवक्त्र विभाव्य गुरुरादरात्। गुरुवनांप्रयोगण दिव्यं मन्वादिकं शिशौ । मुद्रा न्यासादिभिः साई दद्यात्सेयं हि वाचिकी दीक्षा - ·१७४ मटोकम् सक्तानि पंचगव्यानि तत्समानि मनीषिभिः ॥ तत्समं मधुदुग्धानभक्षमात्रमुदाहृतं ॥१६॥ दधिप्रसृतिमात्रं स्याहाजास्युमुष्टिसंमिताः॥ पृथुकास्तत्प्रमाणा स्युः सक्तवोपि तथामतः ॥४४॥ गुडं पलार्द्धमानं स्याच्छर्करापि तथामता ॥ ग्रासार्दै चरुमानं स्यादिक्षः पर्वावधिर्माः॥४५॥ एकैकं पत्रपुष्पाणि तथापूपानि कल्पयेत् ॥ कदलीफल नारंगफलान्येकैकशो विदुः॥४६॥ मातुलिंगं चतुः खंडं पनसं दशधा कृतं ॥ अधा नारिकेलानि खंडितानि विदुर्बुधाः ४५ त्रिधाकृतं फलं बिल्वं कपित्थं खंडितं त्रिधा ॥ उर्वारुकफलं होमे चोदितं खंडितं त्रिधा ४६ फलान्यन्यानि खंडानि समिधः स्युर्दशांगुलाः॥ दुर्वात्रय समुद्दि गुडची चतुरंगुला ॥४९॥ ब्रीहयो मुष्टिमात्राः स्युमुद्माषायवा अपि ॥ तंडुलाः स्युस्तदीशाः कोद्रवामुष्टिसमिताः१५० - परा तथा मन्त्रन्याससंयुक्तविग्रहः स्वयं मन्चतनुर्भूत्वा सक्रम मन्त्रमादरात्। दद्याछियायसादीक्षा मान्त्री मलविघातिनी। कुण्डे वा स्थण्डिले वापि निक्षिप्याग्नि विधानतःालयभोगक्रमणैव प्रत्य- ध्वानं यथाक्रमम् । मन्त्रवर्णकलातत्व पदविष्टयमेव च । शुध्यर्थं होमरूपैषा होत्री दीक्षा समी- रिता । योगशिष्याय भक्ताय शुश्रूषार्चापराय च । साईं शास्त्रपदा त्रय्या शास्त्रीदीक्षेति सोच्यते । शिवं च शिवपत्नी च कुम्भे सम्य ज्य सादरम् । शिवकुम्भाभिषेकात्सा दीक्षास्यादभिषेचिकीति। कर्षमात्रमिति । कर्षलक्षणं प्रागुक्तम् । तैलस्याप्येतदेव प्रमाणमिति चेयम् । शुक्तिमात्रमिति। कार्क हयं शक्ति: अक्षमात्र कर्षमात्र प्रतिमा पल दयमात्रम् । मुष्टिसम्मिताः पलसम्मिताः पृथुक्काचि पिटकाः पलादमानं कर्षयम् । ग्रासांई अशीतिरक्ति कामितम् । तदुक्तम् । गुनाभिई शभिर्माणः शाणो माषचतुष्टयम् । हो षाणो धटकः कालोबदरं द्रक्षणश्चयः। तो दो पाणितलं कर्षसुवर्ण कव- लमहः पिबुर्विडालपदकंतिंदुकोक्षश्च तदृदयम् । शुक्तिरष्टमिका ते हे पलं बिल्वं चतुर्थिका ।मुष्टि- राम्र प्रकुञ्चोथ हे पले प्रतिस्त येति । मातुलिङ्ग बीजपूरम् ॥ १४७ ॥ उर्वारुकं कर्कटीसमिध इति । तत्र विशेषः। विशोर्णा द्विदला हवा वका स्थू ला कशा द्विधाः । तमिदष्टाश्च दीर्घाश्च वि- त्वचः परिकीर्तिताः । विशीर्णायुः क्षयं कुर्याद्विदला व्याधिसम्भवम् । इस्वायां मृत्युमानोति वक्रा- विक्करी तथा । स्थूलाभिहरतेलक्ष्मों कशायां याजकक्षय: विधायां नेत्ररोगास्युः कीटदष्टार्थना- शिनी। देषं प्रकुर्वते दीर्घा प्राणघयो निस्त्वचस्मृताः।सक्षीरा नाधिका न्यूनाः समिधः सर्वकामदाः पाववं समच्छे हो तर्जन्यंगुलिवर्तुलाईदृशों होमयेयानः प्राप्नोति विपुलां श्रियम्। श्रौतस्माते च तन्त्रोत समिधः परिकोर्त्तिता इति। विशेषान्तरं प्रयोगसारे । श्लोमातकपिशाचत रत्यक्षा अन्येभ्यः समाहरेत् तमिध इति । मुष्टिमात्राः पलसंमिताः तदवाशाः कर्षयमिताः चुलुकमाचा: कर्षमात्राः पाणितलशब्देन चुलुकग्रहणात् । शक्तिः कर्षयम् । पुरुगुग्गुलुः वरदमानमशीतिगु- वामितं रामठं हिंगुः । शैवागमेतु । खण्डवयं तु मूलानां सूक्ष्माणि पञ्चहोमयेत् । कन्दानामष्टमं भावं लतानामंगुद्दलयमिति । स्थितमुत्थितम् । पास्यादीनां लक्षणमुक्त मन्यत्र । सधूमोग्निःशिहरो जेयो निघूमश्चक्षुरेव च । ज्वलत्कशोभवेत्कर्णः काष्टलग्नच नासिका। पग्निालायने यत्र शब- स्फटिकसंबिभातन्मुखं तत्र विज्ञेयं चतुरंगुलमानत इति । गुरुप्रोक्ने वनदुर्गाकल्ये तु सर्वकार्यप्रसि- ·१७५ शारदातिलकम् । गोधूपरक्ते कलभा विहिता मुष्टिमानतः। तिलाश्चुलुकमात्राः स्युः सर्पपास्तत्प्रमाणकाः ५१ शुक्तिप्रमाणं लवणं मरीचान्येकविंशतिः । पुरं बदरमानं स्याद्रामठं तत्समंस्मृतम् ॥ १२ ॥ चन्दनागुरु कर्पूर कस्तूरी कुंकुमानि च । तितिडीबीजमानानि समुद्दिष्टानि देशिकैः ॥५३॥ वैश्वानरं स्थितं ध्यायेत्समिद्धोमेषु देशिकः । शयानमाज्यहोमेषु निषण्णं शेषवस्तृषु ॥५४॥ सधूमोग्निः शिरो ज्ञेयं निर्धमश्चक्षुरेवहि । ज्वलत्कृष्णो भवेत्कर्णःकाष्ठमग्ने मनस्तथा ॥५५॥ प्रज्वलोनिस्तथा जिव्हा एतदेवाग्निलक्षणम् । आस्यान्तर्जुयादग्नेविपश्चित्सर्वकर्मसु॥५६॥ कर्णहोमे भवेद्वयाधिवेधत्वमुदीरितम् । नासिकायां मनःपीडा मस्तके धनसंक्षयः ॥ ५७॥ स्वर्णसिन्दूरबालार्ककुंकुमक्षौद्रसंनिभः । सुवर्णरेतसोवर्णः शोभनः परिकीर्तितः ॥ ५८ ॥ भेरीवारिद हस्तींद्रध्वनिर्वन्हेः शुभावहः । नागचपंकपुन्नागपाटला पूथिकानिभः ॥ ५८ ॥ पबेंदीवरकल्हारसर्पिर्गुग्गुलुसन्निभः । पावकस्य शुभो गन्ध इत्युक्तं तन्त्र वेदिभिः ॥१६१॥ प्रदक्षिणास्त्यक्तकंपाश्छत्रामाः शिखिनः शिखाः।शुभदायजमानस्य राज्यस्यापि विशेषतः६२ कुदेंदुधवलो धूमो वढेः प्रोक्तः शुभावहः । कृष्णः कृष्णगतेर्वर्णी यजमानं विनाशयेत् ॥६२॥ श्वेतो राष्ट्रनिहत्याशुवायसस्वरसन्निभः । खरस्वरसमो वह्वेर्ध्वनिः सर्वविनाशककृत् ॥ ६ ॥ पूतिगन्भो हुतभुजो होतुर्दुःखप्रदोभवेत् । छिन्नावर्ता शिखाकुर्यान्मृत्यु धनपरिक्षयम् ॥६॥ शुकपक्षनिगो धूमः पारावतसमप्रभः । हानि तुरगजातीनां गवां च कुरुते चिरात् ॥६५॥ - ध्यर्थं जिह्वायां तत्र होमयेत् । चक्षुःकर्णादिकं ज्ञात्वा होमयेदेशिकोत्तमः अग्निकर्णे जुतं यत्तु कु- च्चेि दव्याधितो भयम् । नासिकायां महदुःखं चक्षुषोर्नाशनं भवेत् । केशे दारिद्रादं प्रोक्तं तस्मा- जितासुहोमयेत् । यत्र काष्टं तत्र थोत्रे यत्र धूमस्तु नासिके । यत्राल्पज्वलनं नेत्रं यत्र भसमस्तु तच्छिरायत्रैव ज्वलितो वन्हिस्तत्र जिह्वा प्रकीर्त्तिता इति । विपश्चिदित्यननैतदुक्तं भवति । शत्रु- नाशकहोमे । एतदंगेषु हवनातदङ्गक्षयो भवति । यदाहुः । वन्हे : शिरसि नामाया थोत्रे चक्षुषि था तथा । जुहुयाचे त्तदा क्षिप्रं तदङ्गानि विनाशयेत् इति । क्षौद्रं मधु । स्वर्णकुंकुमक्षौद्रसंबिभो- वर्ण: शोभन इति । आकष्टावितिने यम् । यदाहुः श्रीमतङ्गपारमेखरे । दिव्यानामप्यदिव्यानामा- साष्टाविष्यते सदा। ध्मातवामीकरप्ररख्या हरितालनिभश्चयः। हरिद्रा कुनटी वर्णो रोचनाभथ श- स्थत इति। सिन्दूरबालार्कइति । जयार्थ इति ज्ञेयम् । पद्मरागद्युतिश्रेष्टो लाक्षारससोमपि वा। बालार्कवर्णाहुतभुक् जयाथं शस्यते बुधैरिति । अन्यकर्मणि तु तत्रैव । इन्द्रगोपकसङ्काशः शोणिता- मोथ पावकः।शकचापनिभः शस्तं कुंकुमांबुनिभस्तथा । रक्तानां पुष्यजातीनां तुल्यो वर्ण: प्रशस्यत इति । भेरीत्याद्युपलक्षणम् । जीमूतवल्लकोशङ्कमृदङ्गध्वनितुल्यकः। शब्दोग्नेःसिद्धये होतुरतोन्यो सिहिदः स्मृत इति । नारीत्याद्युपलक्षकम्। सुगन्धद्रव्यगन्धोग्निघृतगन्धयशोभनइत्युक्तेः । पद्मगन्ध पायुषे इन्दीवरादि गन्धः सौभाग्य । तदुक्तं । नीलोत्पलसमोगन्धः सौभाग्येशस्यतेजमा । आयुषे प- अगन्धः स्याहिखगन्धश्च सुव्रते तिविशिषोपि । उग्रगं धोभिचारत्र प्रशस्तः सर्वदानल इति । त्रा- मइत्युपलक्षणम् । छचाकारभुजः श्रेष्ठोध्व जचामरसन्निभ इत्युक्तेः । कृष्णो यजमानं खेतो राष्ट्र - : - - ·सटीकम्। एवं विधेषु दोषेषु प्रायश्चित्ताय देशिकः । मूलेनाज्येन जुहुयात्पंचविंशतिराहुतीः ॥ १६ ॥ इति शारदातिलकेपंचयः पटलः ॥५॥ अथ वर्णतनुं वक्ष्ये विश्वबोधविधायिनीम् । यत्या- मनुपलब्धायां सर्वमेतज्जगजडम् ।।१।। ऋषिर्ब्रह्मासमुष्टिो गायत्रं छन्दईरितम् । सरस्वती समाख्याता देवता देशिकोत्तमैः ॥ २ ॥ अक्लीव हूस्वदीर्घातर्गतैः षड्वर्गकैः क्रमात् । षडङ्गानि विधेयानि देशिकैर्जातिसंयुतम् ॥ ३ ॥ पंचाशल्लिपिभिर्विभक्तमुखदोः यत्सन्ध्यव- - .. मिहन्तीति । यत्र कर्मणि रक्तपीतादिवर्णो विहितस्तत्रेति नेयम्। नतु सामान्यत: ।यदा।ज्ञात्वा कर्मानुरूपां तां तस्यतस्यानुकूलताम् । कर्मणः सततं ग्राह्य स्त्याज्यो वा तहिलोमत इति । विशेष- स्तत्रैव । मारणोद्घाटनोत्मादकर्मण्यस्मिन् सुशोभनः। कृष्णानां पुष्पजातीनां वर्णोवन्हिरिहेष्यते । शास्फटिककुन्देन्दुवर्णेभ्योपि सितः शुभाशान्तिके पौष्टिके वापि विहितः सर्वदानल इति। त्याज्यं कण वमपि तेनैवोतं षट्पदा जननिस्त्रिंशस्तुल्यो वर्णो न सिविद इति । अन्योपि विशेषः मार्जारा- क्षिनिभो ग्राह्यः शुकपिच्छाभ एव च । मयूरकण्ठसदृशचित्रपारावतप्रभ इति। पूतिगन्धो दुर्गन्ध- मृत्युमित्यादियथाक्रमम् । एवंविध इत्यनेनैतदुक्तं भवति । वृषकुञ्जरयानेन तुल्योग्निः पुष्टिदः सदा विमानानां वितानानां प्रासादानां चयो भवेत् । आकारणाथ हप्तानां मयूराणां च शस्यते। सिंहा- कृतिः सदा वन्हिः सद्यः सिद्धिकरः स्मृतः।शेषाणां दंष्ट्रिणां रूपं न शस्तं होमकर्मणि । खरोष्ट्रम- हिषादीनां रूपमत्रनसिहयोस्निग्धः प्रदक्षिणावर्त्तः सुशब्दश्चापियो भवेत् । वेद्यः सोर्थप्रसिध्यर्थ म- न्यथाविधकारकः।रूक्षश्चटचटाशब्द अपसव्यगतिः सदा । उल्लिखेवसुधां यश्च य श्वाधः शिख एव च मेष्यवे सौ मुनिश्रेष्ट शास्त्र स्मिन्परमेश्वरि इति । पञ्चविंशतिदोषहयदर्शने दोषत्रयदर्शने वा प्रति- निमित्तं नैमित्तिकमावर्त्तत इति न्यायात् तावत्कृत्वः पञ्चविंशतिराहुतयो होतव्या इति ॥ १६३॥ इति शारदातिलकटीकायां सत्संप्रदाय कतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ श्रीगणेशाय नमः।अथ दीक्षा कथनान्तरं मन्त्रावक्तव्याअतस्तेषांप्रतिभूतां मालकां वक्तुं प्रतीजानीते। अथेति । वर्णतनु मालकां विश्वेषां सर्वेषांबोधानां ज्ञानशक्तिप्रसरात्मकानां तदुत्पादकानां देखरी मध्यमापश्यतीपरारूपाणां विधायिनी उन्मीलिनी शक्तिस्तामित्यर्थः समुद्दिष्ट इत्यनेन विधिपद योगः समाख्यातेत्यनेन मालकापदप्रयोगः पद्मपादाचार्यसंमतमेतत् देशिकोत्तमरित्यनेन बीजश नो अपि वक्तव्ये इति सूचितं तत्र केचिद्दलो बीजानि स्वराः शक्तयः। तदुक्ला दक्षिणामूर्तिसंहिता यां। हलोबीजानि शक्तयः स्वरास्तुपरमेशानीति । एते एव बीजशतोः प्रपंचयागव्यतिरिक्तभूतलि प्य तसर्वमाकामंत्राणामिति नेयं । अन्यत्रान्येबीजशती उक्त । यदाहुः । बीजमस्य स्मृतं घोषः शक्ति वः प्रकीर्तित इति। अन्यत्रान्ये । यदाहु।अकार बिंदुसहितं बीजमस्यप्रकीर्तितं । हिबिंदुस हितोकारः शक्तिरित्यभिधीयतइति । नियोगस्तु । मासकामंत्रजपकाले जपेविनियोग इति । प व्यमंत्रांगत्वेनन्यासेऽनुष्ठीयमानामुकमंत्रांगत्वेन न्यासेविनियोग इति सेयोअलीबेतिालीबा नपुस- काःऋऋलुलतद्रहिताः अलीबाये हस्वदीर्याःअउएप्रोत्र एते इखा परे षदीर्घाःतदंतर्गतैः तन्म ध्वस्थैः षट्च ते वर्गाश्चबहुवचनमाद्यर्थंकादयःकचटतपयास्त : क्रमादृदयादि जातियुक्तानिदयाय ।

·पारदातिलकम् । १७० नमइत्यादि युक्तानि प्रयोगस्तु प्रकखगंडांहदयाय नम इत्यादिदेशिकरित्यनेनैतदक्त भवतिान सकचतुष्टयेत करणद्विविधाय 'गुष्ठादिष्वंगुलीषु न्यसेदंगैरित्युक्तं अकखंगघंडं आ अंगुष्ठाभ्यानम इत्यादिकरतलकरपृष्ठातं षडंगानि विन्यस्य ततो दक्षवामकरतलयोस्तत्प ष्ठयोः करयोः दक्षिणक- मिष्ठादिवामांगुष्ठांतमंगुलीषु षोडशखरान् विन्यस्य वामतर्जनीमारभ्य दक्षतर्जन्यंत एकैकस्यांपर्व- स्वने च चतुरोवर्णान् इति क्रमेण कादिसांतान्विन्यस्य अंगुष्ठयोहलौसगंगेषु क्षकारं न्यसेत् इति करस्य माकान्यासो जेयः एवं सर्वत्र बोध्यं । यत्प्रयोगसारे । करपृष्ठतद् व्याप्त्या षडादौ विन्यसे ततः कनिष्ठांगुलिमारभ्य दक्षिणावंगुलीषु च । वामांगुष्ठांतकं न्यस्यततच व्यंजनान्यपि। वामत- र्जनीमारभ्य चतुष्टयचतुष्टयं । यथाँगुलिक्रमेणैव यावदक्षिणतज नी ।न्यसेदंगुष्ठयोः शेषेकरन्यासःस समीरित इति । पंचाशदिति । विभक्तत्वं वक्षमाणन्यास स्थानकथनेनैव स्फ टीभविष्यति । मुद्रा ज्ञा- नमुद्रा अंगुष्ठतर्जनीयोग रूपा पार्खाभिमुखी । यदाहुः। विष्टायेंगुष्ठतर्जन्यौ प्रसार्यान्याः प्रयो- जयेत् । पार्श्वस्याभिमुखीसेयं ज्ञानमुद्रा प्रकीर्त्तितेति । विद्या पुस्तकं तम्म ट्रेत्यर्थः वाममुष्टिः स्वा- भिमुखो बना पुस्तकमुद्रिकेति । विशदप्रभां शुभ्रवणीं इदं वस्त्रां गरागमाल्यानामुपलक्षकं । एव मपि सर्वत्र वर्णवाचकेषुद्रष्टव्यं ऊर्ध्वादि आये दक्षे परे वामे इत्यायुधध्यानापत्र ध्यानानंतरमायु- धमुद्राः प्रदर्शयेत् । एवमग्नेपि सरखती मंचांतं ज्ञेयंप्रत्यक्षरजानं तंत्रांतरोक्तं यथा । चामीकर- निमः शूलगदाराजङ्ग जाष्टकः । चतुरास्योतिकायस्थादकारःकूर्मवाहनः । पाशांकुशकरा श्वेता पद्म- संस्थ भवाहना। षष्ट्राप्रयोजनमिता स्यादा मौक्तिकभूषणा । पीतं कराब्जकुलिशपरशु वैरिनाश- गं । धकयोजनमानं स्यादिकारं कच्छपस्थितं । दशयोजनदीघांर्धनान्हा सोहं सवाहना । ईस्या- त्यष्टिप्रदा खेता मौक्तिकाठया सितानना । गदां कुशकरं काकवाहनं कृष्णभूषणं । योजनहिसह साणां मानमुद्दयमक्षरं । पाशशक्तिभुजं रक्त वन्हिबिंबस्थितोष्ट्रगं । इक्तप्रमाणं कालघमृऋवर्ण हयं भवेत् चतुरसाब्जहंसस्थं पुष्परागसमप्रभं । पाशवचकर रोट्र लुयुगं स्यान्निरोधनं । गदाफलारी पद्माढयकरं हरविभूषणं । चक्रवाकस्थितं श्याममेकारं तु महद्भवेत्। नवकुदनिभा शूलवघ्नवाहा हिपस्थिता । कोटियोजनमानास्यादैमूर्तिः कविता करी।चिन्मयंसर्वगं शांतं हिसहस्रकरोज्वलं । पीतं गोषसंस्थं स्यादोरूपं स्त्रीमरात्मकांतप्तहेमनिभा पाशववाहुविभूतिदायोजनानां सहसूण स्यादौ वर्णामितौंजसा।नवकुकुमसंस्थापः पद्मम्थो रक्तमूषणः। चतुर्भुजः स्यादंवर्ण:श्रीकरो रिपुना शकः । वजशूलकरं क्षुद्र फलदंखरवाहनं । सहमयोजनर्मितस्वरांतं विभुजं स्मरेत्।भूबिंबगजसंस्थः स्यानवकुंकुमसंनिभः । शुलवचकरः कार्णः सहमहययोजनापाशतोमरस्तः खोमषसंस्थो निरोध- नः । योजनानां सहसण मितः कृष्णविभूषणः । पाशांकुशकरः पद्म फणिसंस्थोरुणप्रभः । गकारः सर्वभूषस्याच्छतयोजनसस्थितः । उष्ट्रोलुखसंस्थः स्यादगदावजकरोमितः। योजनानां सहसूण छि मुखोघः सितेतरः । कोटियोजनदीघाईनाहं कृष्णं ज्वलप्रभं । विभुजं काकवाहंस्यात्डाणं क्षुद्रफल प्रदं । युगाग्रपद्मसंस्थं स्यात् चतुर्बाहुः सिंतप्रभः । चः कपर्दी सुगंधाढयः कोटियोजनसंस्थितः । सितस्तावन्मितः पद्म चतुर्बाहुश्थवर्णकः।जज्ञौच कोटिमानौंस्तचतुर्बाह्रसितप्रभो।योजनानां सह- सस्वास मितं काकवाहन विहेषकरणं जाणं कृष्णवर्णभुजवयं क्रौंचस्थो विभुजः ष्टःस्यानागनछो महाध्वमिः । धरापद्मगजेंद्र: स्थोष्ठवर्णो दिकरोज्वलालक्षयोजनमानं स्यादगरनाशकरो विभुः।ट्रवर्णो - - २३ ·सटीकम् । क्षस्थलां भास्वन्मौलिंनिबद्धचन्द्रशकलांसापीनतुङ्गस्तनीम् । मुद्रामक्षगुणं सुधाढ्यकलशं विद्यां च हस्ताम्बुजैविभ्राणां विशदप्रभां त्रिनयनां वाग्देवतामाश्रये ॥ ४ ॥ ललाटमुखवृ- ताक्षि श्रुतिघाणेषु गंडयोः । ओष्ठदन्तोत्तमाङ्गास्येदोःपत्सन्ध्याग्रकेषुच ॥५॥ पायोः पृष्ठतो नाभौ जठरे हृदयेंसके । ककुयंसेच हृत्पूर्वपाणिपादयुगे तथा ॥ ६ ॥ जठराननयो- यस्येन्मातृकार्णान्यथाक्रमात् । त्वगसृक्मांसमेदोस्थिमज्जाशुक्रात्मकान्विदुः ॥ ७ ॥ वादि- । प्यष्टबाहुः स्याश्चतुर्वत्रः स्वलकतायोजनानां सहस्र णमितः कुवलये स्थितः। अग्निबिंबजगोढार्थों दशबाहुज्वलप्रभः। सहस्रमानं व्याघ्रस्थं योजनानां हिणं भवेत् । षष्टिहायनसंस्थः स्यात् चतु- बहुः स्खलंकृतः सहस्रमानो गंधायैः कुंकुमाभश्च ताक्षरः। कोटियोजनमानस्यात्अष्टबाहुचतुर्मु- ख: सितवर्णीवषारूढः थवर्षोपि भयंकरः। द्विमुखं षटभुजं कोटिमानंदं महिषस्थितं । सिंहवाड- खतुर्बाहुः र्धश्चतुल क्षसम्मितः। द्विभुजं काकवाहं तं तस्सहरैर्मितं भवेत् । विंशभुजो दशास्यो यः कोटिभानोवकस्थितः। दशकोटिमितः फार्णो योजनानां भुजद्दयः। कंठीरवसितांभोजेनिषण्णचंच- लः सितः । षडास्यो विभुजो वः स्याद्दशकोटिमितोरणः नीलोत्पललसइंसवाहनः पुष्टिदायकात्रिह- स्त त्रिमुखं व्याघ्रवाहनं भीषणाकृतिं । दशलक्षसितं भाणं धूम्राभं स्यान्महाबलं चतुर्भुजो कका र स्यात् सविषोरगसेन निभः मंडितोमुंडमालाभिःशशिखंडविराजितः व्याप्तचतुर्मुखो धूमो यार्णः स्थान्मुगसंस्थितः त्रिकोणांबुजमेषस्थी रार्णोबाहुचतुष्टंयः।चतुरस्राब्जदंतींद्रपृष्टे नोपरिराजिता। चतुर्भुजालकारस्यमूर्तिःस्यात् घुसृणप्रभा।अधिस्थपद्मनक्रस्थोडिभुजो वःसितस्म तःकरहयाब्ज- गा हैमवर्णा शीर्णाक्कतिस्तथा । सहस्रमानः कृष्णाभो बिभुजः कार्मणे थषः । कोटिमानः सित: सस्यात हयांगो विभुजान्वितः। हार्णःश्खेत खिबाहुःस्यात् व्याप्तःसीतांशुशेखरः। पाशाभयकरालार्ण- मूर्तिः श्वेतागजस्थिता। भूबिंबशैलसंस्थः क्षोदशबाहुर्मणिप्रभः । मूर्तिभेदा यथार्णानां मयात्रप्रति पादिता इति । अक्षरन्यासस्थानान्याह । ललाटे केशांत केशांताननवृत्त इत्युक्त मुखवृत्तेत्येकं स्- थानं । दक्षिणावर्तेन अद्यादिगंडांत दक्षादिश्रोष्टदंतयोरूर्वादि प्रास्य तदंत: जिह्वायामित्यर्थः दोः पदोई क्षादि । दोः पत्संध्यग्राणि च पंचशेषयोरंगुलिसंधिवात्। पार्खयोईक्षादि । असक इति दक्षिणांसे ककुदिग्रीवायां अस इति वामे नृत्यूर्व पाणिपादयुगेषु इति । स्थानचतुष्टयं जठरानन- योरित्यत्रापिहृत्पूर्वमिति संबध्यतीतदुक्ता मंत्रमुक्तावल्यांद्वदंसककुदंसेषु हृदादिकरयोर्युगे।त्वगसृक्- मांसमेदीस्थिमज्जाभिर्यादिषांतगान् । हृदादियुग्मे च तदाहुंदरके तथा । तदादि मूईनि प्रानो न्यसेत्सादीन् कषांतगान् इति केचनोत्तरां सशब्दन कक्षावयं व्याचक्षते । सन्मते असहये वर्णद्द यं ककुद्येकं कक्षाहये वर्ण हयं पाण्योयुगे । एक पादयोर्युगे एकमिति न्यासः अयंसा प्रदायिकः । तदुक्तंदक्षिणामूर्तिसंहितायां । हृद्दोमू लेषु संन्यस्य तथापरगलेन्यसेत् । कक्षाहये हृदारभ्यपाणिपा दखुगे तथा । जठराननयोक्त्यान्यसेदित्यर्णरूपिणीमिति । प्राचार्या अपि । होर्मूलापरगलक- क्षेष्विति । तत्र प्रयोगः (नमः मुखपत्ते इत्यादि उक्तंच । ॐमांद्यतो नमांतो वा सबिंदुबिंदुवजि- तः । पंचाशदक्षरन्यासः क्रमेणैव विधीयत इति । यथा । क्रमादित्यनेनैतदुक्तं भवति । सोस्- - ·१७८ - शारदातिलकम् । हातान् न्यसेदात्मपरमज्ञानपूर्वकान् । दीक्षितः प्रोक्तमार्गेण न्यसेल्लक्षं समाहितम् ॥ ८ ॥ जपेत्तत्संख्यया विद्वानयुतं मथुराप्लुतैः । विदधीत तिलैोमं मातृकामन्वहंज पेत् ॥ ९॥ व्योमेंदौरसनार्णकर्णिकमचा द्वन्दैः स्फुरत्केसर पत्रान्तर्मतपंचवर्गपशलार्णादित्रिवर्ग क्रमात् । आशास्वस्त्रिपुलांतलांगलियुजाक्षोणीपुरेणावृतं पद्मंकल्पितमत्र पूजयतुतांवात्मिकांदवताम्१० आधारशक्तिमारभ्य पीठशक्त्यन्तपर्चयेत् । मेधा प्रज्ञा प्रभा विद्या श्रीधृतिस्मृतिबुद्धयः ॥११॥ विद्येश्वरीति संप्रोक्ता भारत्यान वशक्तयः। वर्णाब्जेनासनं दद्यान्मूर्तिमूलेन कल्पयेत् ॥१२॥ धानिकौस्थानिकसानभोजनानुष्ठानेषु लिपिविन्यस्तव्या इति । तत्र सौसथानिके उक्तप्रकारेण एक पंचाशवर्णन्यासः प्रात्यानिके सप्तवर्गाणां मुखबाहुपादद्दयनाभिहृत्सु व्यापकत्वेन न्यासः । तत्दे- वता: । ब्रह्मसरस्वतोविष्णुशोरुद्रोमासर्वखराः। मानप्रकथादिवर्गत्रयस्य मुखमध्यपादेषु न्यासः । एतद्देवताश्चंद्रसूर्याग्नयः भोजनकाले समस्तस्य समस्त कादिपादांतो न्यासः देशकाला द्यपेक्षयास- वत्र प्रयोक्तच्या इति । तत्संख्ययेति । लक्षसंख्यया एकवार न्यासं कत्वा एकर जपेदिति ज्ञेयं । स- माहित इत्यनेन कृतपुरचरणधर्म इत्युक्त । तदुक्त' । पंचाशवर्णमूर्ति स्तामवंध्यात्वा सुविग्रह। स्था- नेषु क्रमतो न्यस्य पूर्वोक्त षु जपेनिपिं । पंचाशत्संख्यया नित्यं यावलक्षं प्रपूर्यत इति । मधुराप्लु- तैः पयोतमधुयुक्त: । तदुक्त' । प्रयोगतारे । पयोमधटतं चेति समंत्रिमधुरं समृतमिति । व्योमेति। ॥ ८ ॥ व्योम हः इंदुः म: प्रोः स्वरूपं रमनाणोविसर्गः । व्योमादिः स चतुर्दशस्वरविसगीतस्फुरत्क- र्णिकमित्युक्त: । अचां स्वराणां । अत्र केसरेषु स्वरलिखनं पत्रेषु वर्गलिखमं च । अग्रपत्रादिकर्णि- काभिमुखत्वेन वेति जयं । पाशासु दिद् असिषु कोणेषु लांते वः लांगली ठः अनयोरेखासंलग्न- तयालिखनं ज्ञेयं । तदुक्तं दक्षिणामूर्तिसंहितायां । चतुम ततः कुर्यासिद्धिदं दिक्षुसंलिखेत् । ठ- कारागां चतुष्क घ रेखांतं बाह्यतस्ततः । वारुणं च समालिख्य देवीमावाहयेत् सुधीरिति । अव- पूजायं चेपि अवरादिलिखनस्योक्तेः । केषांचिन्मते इदमेवधारणयंत्रमिति सूचयति । पद्ममिति खेतस्मरेत्पद्म तथासितमित्युक्तः तेन भन्नेतकमलासना ध्येयेत्यर्थः । अर्चयेदिति चतुर्थोक्तप्र- कारेण । तत्र मंडूककालाग्निमूलम् । अनेनावरणपूर्वहितीययुगमशःस्वरैः । रुद्रकूर्मशिला संपू- ज्य पश्चादाधारशक्त्यादिपूजनेपृथिव्यनंतरं विद्याब्धिं संपूज्य अते मायाकलाविद्यापरतत्वानि सं पूज्य पोठशक्तिपूजनमिति सर्वत्र क्रमोनुसंधेयः पीठशक्तोराह । मेधेति । पासां ध्यानं यथा । वता जलिइयकरास्तत्तदृद्धकरहये । दधत्य पुस्तकं कभं खेताः सुदरमूर्त्तय इति। पीठमंत्रमुद्धरति वर्णाजेनेतिहमाः माढकायोगपीठाय नम इति मंत्रणासनपूजा अयंपीठमंत्र: सर्वमाटकामंत्रसा धारण इतिन्नेयं । अन्येत्वन्यथा व्याचक्षते । वर्णाब्जेन वर्णाजकर्णिकाबीजादिनासनमंत्रणे ति । तत्र प्रयोगः । इसौः । सर्वशक्तिकमलासनाय नमः एवमग्रे सरस्वतीमंत्रपि । पद्मपादाचार्य स्तु ॐ हों वर्णाजाय सरस्वत्यासनाय नम इति पोठमंत्रः सूचित इत्युक्त । अावाह्येति तुर्योक्तप्र कारेण अंगरावरणं कर्णिकामध्ये इति ज्ञेयं युग्मश:स्वरैरितिदा तत्रप्रयोगात्र ां नमः बीज:पुजा स्वादिभक्त्यावियुक्तो रित्याचार्योक्ते :१२एवमष्टवर्गष्वपि उक्त चासहितायां नियोज्वस्वरयुग्मतिनमस्का रंपृथक् पृथकातथैव कादिवर्गषु नमस्कारं पृथक् क्षिपेत् इतिातच्छतिभिरिति वर्गशक्तिभिः । - - ·१८० सटीकम् । आवाय पूजयेत्तस्यां देवीमावरणैः सह । अंगरावरणं पूर्वद्वितीयं युग्मशः स्वरैः ॥ १३ ॥ अवगैस्तृतीयं स्यात्तच्छक्तिभिरनन्तरम् ।पंचमं मातृभिः प्रोक्तं षष्ठं लोकेश्वरैः स्मृतम् ॥१४॥ लोकपालायुधः प्रोक्तं वज्राद्यैः सप्तमं ततः। विधिनानेन वर्णेशीमुपचारैः प्रपूजयेत् ॥ १५ ॥ व्यापिनी लापिनी पश्चात्पाविनी क्लेदिभी तथा । धारिणी मालिनी भूयो हंसिनी शांखिनी स्मृता ॥ १६ ॥ शुभ्राः पत्रेषु संपूज्या धृताक्षगुणपुस्तकाः। ब्राह्मी माहेश्वरी भूयः कौमारी वैष्णवी मता। वारानन्तरेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमी मता॥१७॥ अष्टमीस्यान्महालक्ष्मीः प्रोक्ताः स्यु विश्वमातरः॥१८॥ दण्डंकमण्डलुं पश्चादक्षसूत्रमथामयम् । बिभ्रती कनकच्छाया ब्राह्मी कृष्णाजिनोज्वला ॥ १९ ॥ शूलं परश्वधं क्षुद्रं दुन्दुभिं नृकरोटिकाम् । वहन्ती हिमसङ्का- शाध्येया माहेश्वरीशुभा ॥ २० ॥ अंकुशं दण्डखट्वांगौ पाशं च दधतीकरैः । बन्धूकपुष्प- सङ्काशा कौमारी कामदायिनी ॥ २१ ॥ चक्रं घण्टा कपालंच शंखं च दधीकरैः। तमाल- श्यामला ध्येया वैष्णवी बिभ्रमोज्वला ॥ २२ ॥ मुशलं करवालं च खेटकं दधती हलम् । करैश्चतुभिर्वाराही ध्येया कालघनच्छविः ॥२३॥ अंकुशं तोमरं विद्युत्कुलिशं विभूती करैः। इन्द्रनीलनिभेन्द्राणी ध्येया सर्वसमृद्धिदा ॥२४॥ शूलं कृपाणं नृशिरः कपालं दधदी करैः। मुण्डस्रङ्मण्डिता ध्येया चामुण्डा रक्तविग्रहा ॥२५॥ अक्षस्रजं बीजपूरं कपालं पङ्कजं करैः। पत्रमध्योपरि अनंतरमितिाचतुर्थं माभिरितियत्राग्रे लोकेश्वरैरायुधैश्चेति पद्मात्बहिभू पुरे । ब्राह्मणादोनामायुधध्यानंब्राह्मण माहेश्खयां च दक्षायूर्ध्वयोराद्य तदधस्तनयोरन्यो कौमायाँवा मोर्ध्वादिदक्षिणोर्ध्व पयंतं । वैष्णव्यां दक्षोलतो वामोर्ध्व यावत् वारायां दक्षाधस्तनाद्दामा धःपर्यतं । इंद्राण्यां चामुडायांच दक्षवामयोरूर्खादिमहालक्ष्म्यां दक्षोर्ध्व हस्त मारभ्य वामाईपर्यंत आसां वाहनान्यपि ध्येयांनि । तानि तत्तद्देवतानामिति ज्ञेयं । ब्राह्मयां हंस- इति।तत्र वाराह्यां महिषः । तदुक्त' । वाराही च प्रवक्षयामि महिषो परिसस्थितामितिाचा- मुण्डायां प्रतइति जेयं । वाराही वराहवक्ता । चामुण्डा निमांसाध्येया। पासु च कौमारी वैष्ण- वीर'द्राणी महालक्ष्म्यो हिनेत्राः अन्यास्त्रिनेत्राः आसां बीजानि तंत्रांतरोतानि । अष्टौ दीर्घा:क्षा योष्टौ सानंताच्च विलोभनाः। इंद्र आकाशसंयुक्तो बीजान्यासां क्रमाहिदुरिति । सकधासत्तम । त्खनन । एवं प्रकारेण साधितां माटकामन्यमंत्रागत्वेनविनियुज्यादित्युक्तं भवति ॥ २५ ॥ सृष्टि- म्यासमाह । न्यसेदिति यदा सृष्टया सृष्टिमार्गेणन्यसेत्तदा भर्गान्वितामिति । यत्तदोरध्याहारेणान्व- यः । एवमग्रेपि । यथाविधीत्यनेनैतदुक्त भवति । अत्र सृष्टिमाटकादेवता पूर्ववचिसगीते वर्णैः षडं गन्यास: ऋषिच्छंदसो ध्यानं पूजादिकमपि पूर्ववदेवन्यासस्थानान्यपि पूर्वोक्तान्येवेति। प्रयोगस्तु । अानमः केशान्ते । भानमः मुखपत्ते इत्यादि ॥ २६ ॥ स्थितिन्यासमाह । सर्गेतिडार्णाद्यामेति । ठपर्यन्तामित्यर्थः भर्गबिन्दन्तिकामिति । बिंदुसर्गान्वितत्वं प्रत्यक्षरमिति ज्ञेयम् । बिन्दानीत्यनेनै- तदुक्तं भवति । स्थितिमाकादेवताषंडंगान्यपि पूर्ववदेव सर्गबिन्दन्तिकवणे: कार्याणीति । तत्र योगः । ऊँ नमः दक्षिणगुल्फे ढं ममः दक्षिणपादांगुलिमूले इत्यादि क्षान्तं विन्यस्य नमःकेशान्त इत्यादि तं नमः दक्षिणजानुनि इत्यन्त न्यसेत् । तदुक्तं शैवे । डकारादि ठकाराम्सा योजयेत्परदे- - - ·शारदातिसकम् । १८१ वहन्ती हेमसङ्काशा महालक्ष्मीः समीरिता ॥२६॥ पूजयन्मयातृकामित्यं नित्वं साधकसत्तमः। न्यसेत्सर्गान्धिता सृष्टया नत्वा देवीं ग्रथाविधि ॥२७॥ सर्ग चिन्द्रिन्तिकांन्यस्येत् डार्णायां स्थितिवर्मना। विद्यात्पूर्वोदितान्विद्वानृष्यादीनङ्गसंयुत्तान् ॥ २८ ॥ ध्यायेदर्णेश्वरी मन्त्रव- ल्लभेन समन्विताम् ॥ सिंदूरकान्तिपमिताभरणां त्रिनेत्रां विद्याक्षसूत्रमृगपोतघरं दधानाम् । पार्श्वस्थितां भगवतीमयिकांचनाङ्गी ध्यायेत्कराजधृतपुस्तकवर्णमालाम् ॥ २९ ॥ अभ्यर्च- नादिकं सर्व विदध्यात्पूर्ववर्त्मना । विदुयुक्तामिमांन्यस्येत्संहृत्यात्मतिलोमतः ॥ ३० ॥ वि- यात्पूर्वोदितान्विद्वानृष्यादीनङसंयुतान् ।ध्येया वर्णमये पाठे देवी वाग्वल्लभा शिवा ॥३॥ अक्षत्रनं हरिणपोतमुदअटकं विद्यां करैरविरतं दधतीं त्रिनेत्राम् । अर्दै दुमौलिमरुणामरविं- दवासां वर्णेश्वरी प्रणमतस्तनभारनम्राम् ॥ ३२ ॥ न्यासार्चनादिकं सर्व कुर्यात्पूर्वोक्तव- र्मना । तारोत्थाभिः कलाभिस्तांन्यसेत्साधकसत्तमः ॥ ३३ ॥ वर्णाद्यास्तारसंयुक्ता न्यस्त- व्यास्तानमोन्विताः । ऋषिः प्रजापतिश्छन्दोगायत्रं समुदाहृतम् ॥ ३४ ॥ कलात्मा वर्णज- ननी देवता शारदा स्मृता । इस्वदीर्घान्तरगतैः षडङ प्रणवैः स्मृतम् ॥३५॥ हस्तैः पर्म - वामिति । अत्र केचित् । सृष्टी अकारादितकारपर्यंतन्यास कारयन्ति । स्थिती डकारादिक्षका- रपर्यन्तम् । तदविचारितरमणीयम् । समग्रमाकात्तिासत्वात् । पत्रेति । स्थितिन्यासे पावं वामम् । प्रायुधध्यानं उर्धादिदक्षे । पक्षमालावरौ वामे मृगपोतविद्येतिथिव । उक्त'च पद्मपादा- चार्यैः वराक्ष सूत्रसृगपुस्तकधरं देवमिति ॥ वर्णमालामक्षमालामियं दक्षे विद्यावामे कराज्बे- ति। उपमा समासः ॥ २८ ॥ संहारन्या समाह बिंदुयुक्तामिति । प्रतिलोमत: क्षकारादि अका- रांतस्थानानि तु तान्येवविद्यानित्यनेनैतदुक्तां भवति । संहारमालका देवता षडंगान्यपि पूर्ववदेव बिंद'तैवणैः। तदुक्तं ततः मबिंदुके न्यासे कृषि म्छदस्तु पूर्ववत् ॥ संहारशारदा देवी सबिंदीः षडंगकमिति । प्रयोगस्तु शं नमः हृदादिमुखे लंनमः हृदादि जठर इत्यादि प्रक्षेति उदग्रस्ती- क्ष्यः ऊर्दाग्रो वा टं कंः परशुः प्रायुध्यानं दक्षे । ऊर्ध्वादिपरशुवर्णमाले पर वामोउक्तंच पद्मपादा- चायें अक्षमालाटंक पुस्तकधरां ध्यायेदिति ॥ अरविंदवासं खेताज्बस्छ कानामसृष्टिस्छितिः। संहतिवेति ॥ तदुच्यते अंतर्मतस्य बहिरवभासः सृष्टिः शिवेवभासतिः संस्कारमावशेषतया अं- तरवस्थानं विनाशः यदाज: चिद् पस्यात्मन: सर्वजगतामीशितुः प्रभोः। ग्राह्य ग्राहक चित्र्यप्रकाश सृष्टिरीश्वरी । अत्र स्थितिः स्यान्नगतामवभासः समीरितः । संस्कार मात्रशेषोयं विनाशः संहतिः शिवेति एवं ध्यानेन न्यासत्रयं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ३१॥ कलान्यासमाह तारोस्थाभिरिति । प्र- णवपंचभे दसमुत्पात्राभिः सृष्टयदिभिः कलाभिः सह तां मातृकां न्यसेदित्युक्त मछानेषु साधक- सत्त म त्यनेन प्रणवत्रयादित्वमप्युक्तं भवति ॥ वर्णाद्य इति अकागदि वर्णाद्या: एवं भूतास्ता- रसंयुताः अनेनायं क्रमः प्रथमत प्रणवः पश्चदकाराक्षरं ॥ पश्चात्कलानाम अतएवाद्यसंयुक्त राष्दी नमोबिता इति संप्रदायादसे ममस्यायोगाच्चतुर्य तत्वं न्यसदित्यनेननैराकांक्ष्य पि पंचभेदकला. नामादी ग्यासरव्यापनयाच न्यस्तव्यास्ता इति ॥ सत्र बु म्यासे तु योजयेदादी षोडशस्वरगाः ॥

·१८२ सटीकम्। रथांग गुणमयहरिणं पुस्तकं वर्णमाला टंक शुभं कपालं वरममृतलसद्धेमकुम्भं वहन्तीम् । मुक्ता विद्युत्पयोदस्फटिकनवजपाबन्धुरः पञ्चवकैव्यर्विधोजनम्रा सकलशशिनिभा शा- रदा तां नमामि ॥ ३६ ॥ अर्चयेदुक्तमार्गेण शारदा सर्वकामदाम् । तार्दीयंपूर्वी तान्यस्ये- नमोतां रुद्रसंयुताम् ॥ ३७ ।। सधातुप्राणशक्त्यात्मयुक्तापादिषु ते क्रमाम् । ऋषिः स्याह- क्षिणामूर्तिर्गायत्रं छन्दरितम् ॥ ३८ ॥ अर्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता तन्त्रवदिभिः। इसा- कला इत्युक्तत्वात् ॥ प्रथममादकलानां नित्यादीमां न्याय: पवादकारोकारमकारबिंदुजाना सृष्टयादीनां । प्रयोगस्तु । ओं अं निवृत्यै नमः केशांते इत्यादि कलात्मा वर्णजननी शारदादेवतेति॥ कलात्ममाढकदेवतेत्यर्थः इस्वदोघांतिरगतेरिती ॥ क्लीबहवदीर्घस्वरमध्यगैरित्यर्थः। ॐां- दयाय नम इत्यादि प्रयोगः ॥ ३४ ॥ हस्तैरिति । रथांगं चक्र गुणस्त्रिशूलं । वर्णमाला । अक्षमा- सा टंकः परशु: शुभतिति । कपालविशेषणं दरः शंखः प्रायुधध्यानं दक्षाधस्तनतोवामाधस्तनप- यंत पुस्तकाक्षमालयोर्विपर्ययः । यदुक्तं पद्मपादाचार्यः । पद्मचक्रमृगाक्षसूत्रपुस्तकटंककपालशंख- कलशधरा ध्येयेति । मुक्त ति ऊर्धादिमुखानां वर्णाः सकलशशिनिभां शुशुवर्णा सर्वकामदामिति विनियोगोलि: अतएव पद्मपादाचार्याः सर्वत्र सर्वचेति ॥ ३४ ॥ श्रीकंठमालकामाह ॥ सार्ती- येति तार्तीयं भैरव्याः हादशे वक्षामाणं ॥ केचन रेफवर्जितं तहदंति । अयमेव सांप्रदायिकः पक्षः यतो माटकाबकणिकाबीजमेवं संग्रहीतं भवति ॥ भैरवीत्रिंश दमध्ये एकस्य भेदस्य तार्तीय रेफवर्जितं भवत्येव । ग्रन्थकदतएव षडनावसरे हसाः षदीर्घयुक्तेनेति वक्ष्यति न्यसेदित्युक्तस्था- नेषु । साम्प्रदायिकास्तु प्रणवशतिप्रासादपवाक्षरी योगमाहुः रुद्रसंयुतामिति सशक्तिकश्रीकंठा- दिसहितां नमोंतामित्यनेन चतुर्थी योगोप्य ताः हसौ: अं श्रीकंठेशपूर्णोदरीभ्यां नमः । केशान्त - त्यादि प्रयोगः । अयं साम्प्रदायिकः पक्षः अत्र ग्रंयकता छन्दोनुरोधादीशशब्दः क्वचिनदत्तः न्यासा- वसरेऽवश्यं ज्ञेय इति । केचित्तु । पूर्णोदरीसहिताय श्रीकण्ठाय नम इति । अन्येतु पूर्णोदय श्रीक- ण्ठाय नम इत्याहु: तदुभयमते रुद्राणां प्राधान्यमिति ते वदन्ति । पूर्णोदरी श्रीकण्ठाभ्यां नम इत्यपि केचिदिच्छन्ति । तत्पक्षत्रयमसाम्प्रदायिकम् । सहितशब्दस्यानुक्तस्याधिकस्य प्रथमपक्षे प्र- योगःहितीयपक्षे उभयत्र चतुर्थ्यनुपपन्ना एकत्र नमोसोयोगात् प्राप्य तोअन्यत्र प्रापकाभावात्।पक्ष- वये च रुद्रसयुतामिति उक्तत्वात् माबकाया रुद्र: सहाव्यवधानेन सयोगो न भवति । अतः सा- म्प्रदायिकः पक्ष एव ज्यायान् । अपेक्षितार्थद्योतनिकाकारस्तु श्रीकण्ठेशाय पूर्णोदर्यै नम इति प्र- योगमाहस्म तदप्ययुक्तम् । यतो ध्याने भग्नीषोमादिवत् समुचितयोरेव देवतात्वं प्रतीयते । अ- स्मि'च प्रयोगे देवतयोः समुचितत्वम् । पृथक्चतुर्थीमिर्देशेनेतरेतरनिरपेक्षयोरेव तत्प्रतीते: किच्छ यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यत्र शब्दहयकृत परस्परापेक्षयोः प्रत्येक क्रियान्वयाभावेपि देवतासमुच्चयस्येष्टत्वात् । अत्र तु तदभावेन प्रत्येकं नमोन्वयात् सुतरान्तत्समुच्चयाप्रतीतिः तेन होमादावपि श्रीकण्ठ शपूर्णोदरीभ्यां स्वाहेत्येकैवाहुतिः एवं केशवादिकामगणेशन्यासेष्वपि द्रष्ट- व्यम् । यत्तु क्वचित शवाय च कीत्यचेत्यु चारश्छन्दोनुरोधेनेति ॥ ३६ ॥ सधात्विति । ते रुद्रा: या- ॥

·शारदातिलकम् । १८३ षदीर्घयुक्तेन कुर्यादानिदेशिकः ॥ ३९ ॥ बन्धककांचनमिभं रुचिराक्षमाला पाशांकुशी च वरदं निजबाहुदण्डैः । विभाणसिन्दुशकलाभरणं त्रिनेत्रमविकेयमनिशं वपुराश्रयामः४० दिषु यकारादिषु दशसु व्यापकेषु धातवः त्वगसृङ्मसिमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि प्राणः शक्तिः प्रात्मा च एतद्युता क्रमात् जेयाः अत्र यद्यपि रुद्रपदं समासगर्भितम् । तथापि सर्वनाम्ना परामृश्यते । सर्वनाम्नां तु वृत्तित्तिछन्नस्येति वामनसूत्रात् । प्रयोगस्तु । इसौ:य त्वगात्मभ्यां वालीशस मुखीव- रीभ्यां नमः हृदय इत्यादि । अत्रात्मशब्दः सम्प्रदायात्प्रयुज्यते । ग्रन्थान्तरे आत्मशब्दम्थान कोधश- ब्दमुक्का आत्मशब्दः सर्वत्र प्रयोक्तव्य इत्युक्तं यादीन् धातुप्राणशक्तिकोधाद्यात्मने युतानिति । अ- न्यत्रापि । जीवं शक्ति कोधमप्यात्मनेतानिति । प्राचार्यस्तु । तावपि धातवो याद्याः सप्तसमीरणश्य सपरः क्षः कोध इत्यम्बिके इति । अत्र तु क्षकारस्य नरसिंहबीजत्वात् कधश होक्तिः । पद्म पादा- चार्यः प्रथमपद्यव्याख्याने विरचितेत्यादिना मालकास्थानोक्तिः आख्यायते । एभिरिति सप्तधातवः छब्देन प्राणः शक्तिथाभिहिता। कशब्देन सुखार्थेन परमात्मोक्त इति । यादिन्यासस्थानानी- त्युक्तम् । तन्मतानुसारेणेह मूलकारेण प्रात्मग्रहणं कृतम् । ननु त्वगादिपरमान्तस्य दे- वतात्मनो यादिन्यासेनैव साधकशरोरे संविधाने सति किमव शिष्टाक्षरन्यासनैति । देवता- वयवविशेषरचनाकल्प नाकल्पनेति ब्रूमः नच प्रथमं सामान्य कल्पना पुनर्विशेषकल्पनेति- नियमोस्ति । येनलिपिन्यासस्य क्षकारादित्वं स्यात्सर्वत्र नित्यवशे मेसामान्यविषरू- पं हि देवताशरीरं तस्य साधकशरीरे संविधिासे नोत्पाद्यते । अतः प्रथममकारादिन्यासे नाव- यवविशेष सविधिम्मरणेन कश्चिद्दोषः नच संहारक्रमेण मालकान्यासे प्रथम सामान्याहारः पश्चा विशेषेनंहार इतिक्रम कोप: उभयोरप्यात्मन्येव सहारात्ानच सामान्यसंहारेणैव संहृतत्वाहिशेषा- णां पृथक्महरणमनर्थक विशेषसंहारक्रमचिंतायाः कर्त्तव्यत्वात् । षटदीर्घाः आई ऊ ऐ औषः त- द्युक्त न हमाहकारमकारेख । देशिक इत्यनेन मिलितेनेत्युक्तं । प्रयोगस्तुह्मो हदयाय नम इत्यादि पन्येतु इसामादिकानि माटकांगानि एवमिच्छति । सांप्रदायिकास्तु । प्रणवमायालक्ष्मी पंचाक्ष- रीब्रह्माणि माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराहो इंद्राणीति बीजाद्या रक्षयुग्मांता अमुकवाहने प्रमुखरक्षयुग्मांताः अमुकहस्ते प्रमुख मां रक्ष युग्मांता । दीर्घत्रया कातमायापुटितमा कांगा- नि तार्तीयं च संजोविनि ऊईकेशिनि जटिलकेशिनि विश्वरूपिणि ताराक्षिणि हिमारयशदबुानु- चार्य इदादीन्युचारयेदिति । प्रयोगस्तु । ॐ ह्रीं श्रीं ममः शिवाय नमः हं ब्रह्माणी रक्ष २ हंस- वाहने रक्ष पद्महस्त मां रक्ष २ ह्रां ह्रीं हूं में कं खं गं घ ङ भां हां ह्रीं हसौः सजीविनि घ्याय नम इत्यादिबीजानि तु मां के क्रों हुई पायुधानि पद्मशूलशक्तिचक्रगदावष्वाणि । व्यापकमंत्र- स्तु । ॐ ह्रो श्रों नमः शिवाय हुँ चामुण्डे रक्ष २ वेतालवाहनेरक्ष २ पाशहस्त मम सर्वांगं रक्ष २ को ही ई इस्वषटकं आदिक्षांतं दीर्घषट्कमुच्चार्य इांहीं हूंहसौं: सींगव्यापिनि स्वाहेति व्याप- कं कृत्वा श्रीकंठमालकां न्यसेदिति । अत्रान्ये मुखादी वष्टव्यापकमंत्राः संप्रदायतो जेया: । यत्न- योगसारे । मातरोष्टौ समुत्पन्ना वर्गाणां नायि काथताः । व्यापिनी पालिनी देवी पावनी क्ल दिनी पुनः धारिणी मासिनो भूयो हंसिनीशातिनीतथा।वर्गाणां नायकाचाष्टौ भैरवा:समुदीरिता इति। - - - ·१८४ मटोकम् पूर्वोक्तेनैव मार्गेण पूजयेत्तं यथाविधि।स्मराधा मातृकां न्यस्येत्केशवादिनमोनिवसाम् ॥४॥ सधातुप्राणशक्त्यात्मयुक्तायादिषु विष्णवः।ऋषिःप्रजापतिः प्रोको गायत्रं छन्दईरितम्॥४२१ अर्द्धलक्ष्मीहरिः साक्षादेवतात्र समीरिता । दीर्घयुक्तेन बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ ४३ ॥ हस्तैविभत्सरसिजगदाशंखचकाणि विद्यापद्मादौ कनककलशं मेघविद्युद्विलासम् । वामो- त्तुङस्तनमविरलाकल्पमाश्लेषलोभादेकीभूतं वपुरवतुवःपुण्डरीकाक्षलक्ष्म्योः ॥४४॥ अत्रा- र्चनादिकं सर्व प्राग्वन्मन्त्री समाचरेत् । शक्तिपूर्वा तनौन्यस्येन्मातृका मन्त्रवित्तमः ॥४६॥ अष्टमो व्यापकन्यासस्तु आदिक्षातमुच्चार्य संहारभैरव शांतिनीभ्यां नमः सांगे । आयुधध्यानं । दक्षेऊ दि। अंकुशाक्षमालेऽपरे वामे यथाविधीत्यनेनैतदुक्त' भवति । स्मराद्यांवालाद्या वा काम- मावदां न्यसेत् । ली कामरतिभ्यां नम इति केशांत इत्यादिप्रयोगः । ध्यानं च । रक्तांगरागकुसुमा वरमात्तभूषानीलोत्पलाढ्यकरशक्तिसुभूषितांकं । ध्यायेत्प्रसूनशरमिक्षुधनुईरं च सद्दाडिमीकुसुम- भासमनंगमूर्त्तिमिति । एवं गणपतिबीजाद्यां षट्बीजाद्यां वा गणपतिमातृकांन्यसेत् । तत्र प्रयो- गः । गं विघ्नेश ह्रीं श्रीं भ्यां नमः केशांते । इत्यादि ध्यानंच। तारुण्योन्मदचारुलोहितलसत्का- तांगरागांबरं सद्रतोत्पलहस्तया वनितया वामांकमारूढया। हस्ताब्जर्वरमंकुशं गुणमभीतिधार यंत शुभं ध्यायेयं गणपं गजेंद्रवदनं नेत्रत्रयोद्भासितमिति । अत्रोभयोापकेषुत्वगादियोगोप्यनुसंधे- यः । केशवादिमातृकान्यासमाह । स्मराद्यामिति । कामलीजाद्यां सांप्रदायिकास्तु । त्रिपुटा नारा यणाष्टाक्षरयोगमिच्छति । अन्येप्रणवत्रययोगं परे प्रणवत्रयपुटितत्यं । केचन श्रीबीजयोगमिति। य- थासंप्रदायं व्यवहारः । प्रयोगस्तु । क्ली अ केशवकीर्त्तिभ्यां नम: केयांत इत्यादि ॥ ४० ॥ सधात्विति । यत्वगात्मने प रुषोत्तमाय वसुधायै नमः हृदय इत्यादिदीर्घयुक्तेति । दीर्घाषट पूर्वोक्ता: तद्युक्त नादिबीजेन कामबीजेन तेन क्लीमित्यादिदादिषुयं । अन्धेतु क्लीभादि- कानि भातृकांगान्येवेच्छति । सांप्रदायिकास्तु । माया नारायणाष्टाक्षराजपापरमात्ममंत्र खरपुटितैः कादिवर्ग: देवीपद्मिनी विष्णुपत्नी वरदा कमलरूपा शूलिनीयुक्त ईदयादीन्गानि इ ति मन्वते । प्रयोगस्तु । ॐ नमो नारायणाय हंसः सोहं कं खं गं घं डं श्रां ॐ नमो नारायणा य हंसः सोहं देव्यै हृदयाय नम इत्यादि ॥ ४२ ॥ हस्तरिति । मेघेत्यादि । वपुर्विशेषणं। प्राकल्पो भूषा। आयुधध्यानं । दक्षिणाधोहस्तमारभ्य वामाधस्तनं यावत् । तेन पुरुषायुधानि दक्षिणतःस्त्रया युधानि वाम त इति सिध्यति । पद्मपादाचार्याणां संमतमेतत् । उक्त च । विद्यारविंदमुकुरामृतक भपद्मकौमोदकीदरसुदर्शनशोभि हस्तमिति । अत्र वामोर्खातं क्रमो जेयः। अन्यत्र । यदस्मिन्न्या से चतुर्भुजध्यानं तत्क वलविष्णोर्नलक्ष्मीसहितस्यैव ध्येयं । अयमयावश्यकः । यदाहुः । केशवादिर यं न्यासो न्यासमात्रेण देहिनां । अच्युतत्वं ददात्येव सत्यं सत्यं नचान्यथेति ॥ ४४ ॥ ऋषिः शक्तिरि ति । वसिष्ठपुत्रः सर्वसौभाग्यदायिनीति । विनियोग उक्त: दीर्धेति । दीर्घाः षट्दीर्घाः अदुबिंदु: एतद्युक्त न मायात्मना बीजेनेति शेषः । प्रयोगस्त । ह्रां हृदयाय नम इत्यादि । केचन झामादिका नि मातृकांगान्येवेच्छंति । एवमग्रे पि ॥ ४५ ॥ उद्यदिति । मंजीरैः नूपुरैः जपवटीमक्षमालां । पा । ।

·शारदातिलकम्। १८५ ऋषिः शक्तिः स्मृतं छन्दोगायत्रं देवता बुधैः। संप्रोक्ताविश्वजननी सर्वसौभाग्यदायिनी४६ दीर्घान्दुयुजाङ्गानि कुर्यान्मायात्मना बुधः ॥ उद्यत्कोटिदिवाकरप्रतिभटोतुङ्गोरूपीनस्तनी बद्धार्बेन्दुकिरटिहाररसनामंजीरसंशोभिता ।बिभाणा करपंकजैर्जपवटी पाशांकुशौ पुस्तकं दिश्यारो जगदीश्वरी त्रिनयना पोनिषण्णा सुखम् ॥४७॥ पुरोदितेन विधिना देवीमन्व- हमर्चयेत् । न्यसेच्छ्रीबीजसंपन्ना मातृका विधिना तनौ ॥ ४८ ॥ ऋषिमँगःस्मृतं छन्दो गा- यत्रं देवता स्मृता । समस्तसम्पदामादिर्जगतां नायिकाबुधैः ॥ ४९॥ प्रामस्तुतेन बीजेन कुर्यादानि साधकः । विद्युद्दामसमप्रभा हिमगिरिप्रख्यश्चतुभिर्गजैः शुण्डादण्डसमुद्धृतामृ- वघटैरासिच्यमानामिमाम् । विभाणां करपंकजैजैपटीं पद्मद्वयं पुस्तकं भास्वद्रत्नसमुज्वला कुचनतां ध्यायेज्जगत्स्वामिनीं ॥ ५० ॥ आराधयोदिमां प्रोक्तवर्मना कुसुमादिभिः ॥ न्य- सेत्स्मरायां वपुषिमातृकां मंगलप्रदां ॥५१॥ ऋषिः संमोहनः प्रोक्तश्छंदो गायत्रमुच्यते ॥ देवतामांत्रभिः प्रोक्तों समस्तजननी परा ॥ ५२ ।। स्मरेण दीर्घयुक्तेन विदध्यादंगकल्पना । बालार्ककाटिरुचिरा स्फटिकाक्षमाला कोदंडमिक्षुजनित स्मरपंचबाणान् ॥ विद्यां च हस्त- कमलैर्दधतीं त्रिनेत्रां ध्यायेत्समस्तजननीं नवचंद्रचूडाम् ।। ५३ ।। अर्चनादिक्रियाः सर्वाः प्रोक्ताः पूर्व विधानतः ॥ शक्तिश्रीकामवीजायां देवीं वर्णतनु भजेत् ॥ ५४ ॥ ऋषिः पूर्वो- ' दितश्छंदोगायत्रंदेवताबुधैः ॥ सन्मोहना समुद्दिष्टा सर्वलोकवशंकरा ॥ ५५ ॥ आवर्तितै त्रिभि जैः घडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ ध्यायेयमक्षवलयेरुशरासपाशान् पद्मद्वांकुशशरान्नवपु स्तकञ्च ॥ आविभ्रती निजकरैररुणां कुचार्ता समोहनी त्रिनयना तरुणदुचूढां ॥ ५५ ॥ - युधध्याम । दक्षे ऊर्ध्वादि अंकुशाक्षमाले परे वामे । उक्त च । पद्मपादाचार्यः अक्षसूत्रांकुशपाशपु स्तककरा ध्येयेति । समस्तसंपदामादिरिति । विनियोगोक्तिः । प्राक्प्रस्तुतेनेति । पूर्वोक्त न मार्गे ण षट्दीर्घयुक्तेनेत्यर्थः बीजेनेत्यर्थः तेन श्रां थीमित्यादि षडंगं । एतदादीनि मातृकां गानि वा। पायुधध्यानं । दक्षाधस्ताद्दामाधः पर्यंत स्मराद्यामित्यनेन काम श्रीशक्त्यादिकामपि न्यसेत् इत्यु त तस्य त एव ऋष्याद्याः द्विरुक्तैर्बी रंगानि पंचबाणपद्मांकुशाक्षमालापुस्तकपाशपद्मधनुईरारुणा ध्येया। आयुधध्यानंदक्षाधस्तनमारभ्य वामाधस्तनपर्यंत । न्यासपूजादिकं पूर्ववदेव । सौकर्यायध्या नश्लोकोपि । सापं च बाणकमलांकुशकाक्षमालाविद्यागुणाब्जधनुरष्टकरा त्रिनेत्रा। रक्तारुणांबर विलेपनभूषणाद्या पायात्तु वर्णजननी शशिशेखरावः । मंगलप्रदामिति । विनियोगोक्तिः दीर्घयुक्त न षट्दीर्घयुक्त न ॥ ५१ ॥ बालेति । विद्यां पुस्तकं । अक्षमालां । पंचबाणान् । दक्षे अधस्तनादि वामे पुस्तकचापी इत्यायुधध्यान। तदुक्तं पद्मपादाचार्यैः अक्षम्रक्चापपंचबाणपुस्तकधरा ध्येया इति पूर्वोदित इति । संमोहनः सर्वलोकवशंकरीति विनियोगोक्तिः प्रावति तैरिति । दिवारं प्रथमाति क्रमेकारणाभावात्।एवं षट्बीजानि भवंति ह्रीं हृदयायनम इत्यादि प्रयोगः ।ध्येयेयमिति। इक्षुशरास इक्षु धनुः प्रायुधध्यानं दक्षेऊर्ध्वादि। अंकुशपद्मशराक्षमालाः वामे पद्मधनुः पुस्तकानिातदुक्तं पश्यप, दाचार्यैः अक्षस्वक्पंचशरपद्मांकुशपाशप क्षुधनुः पुस्तकधरारुणा ध्येया इति । प्रपंचेति । सच्चिदानं । २४ ·१८० सटीकम् । यजेदावरणैः सार्द्धमुपचारैः सुशोभनां ॥ प्रपञ्चयागं वक्ष्यामि सच्चिदानन्दसिद्धिदम् ५६ वेदादिशक्तिरजया परमात्मा महामनुः।। वह्वेर्जाया च कथि तापञ्चमन्त्राः शुभावहाः॥१७॥ तारशक्तयादिकां न्यस्येदजयात्मद्विठांतिकां ॥ मातृकामुक्तमार्गेणसृष्टया देहेविधानवित् ५८ ऋषिब्रह्मासमुद्दिष्टश्छन्दो गायत्रमीरितम्।।समस्तवर्णसंव्याप्तं परंतेजोस्य देवता॥१९॥स्वाहायैः पञ्चमनुभिः पञ्चांगानि प्रकल्पयत्। अत्र दिक्षु बुधः कुर्याद्भयो हरिहराक्षरैः ॥६०॥ तारादिप- चमनुभिःपरिचीयमानं मानैरगम्यमनिशंजगदेकमूलम्।।सच्चित्समस्तगमनश्वरमच्युतं तत्तेजः ॥ ॥ दसिद्धिदमिति । विनियोगोक्तिः वेदादः प्रणवः अजपाहंस: आत्मा महामनुः सोहं वन्हायात्रा हा प्रणवोबीजं हृल्ले खाशक्तिः शुभावहा इत्यनेनास्य स्वातंत्रामप्युक्तं । यदाहुः स्वतंत्रोपि जपात्सि हिं कुर्यादष्टाक्षरो मनुः तस्माद्यथावत् प्रजपेडीमान् मोक्षपरः पुमान् इति । सांप्रदायिका वाग्भ वडल्ले खासंपुटमाहुः ॥ ५७॥ तारशक्त्यादेशिकमिति । अत्मा परमात्ममंत्रः अजपायाः पूर्वमुक्तत्वादि ठः स्वाहाप्रतिवर्णमादौ तारमाये तत्वजपादयः ॐ ह्रीं अं हंस: सोहं स्वाहा । केशांत इत्यादि प्रयोगः संहारस्य वक्षामाणत्वाद त्रसृष्टवत्युक्ति: विधानविदित्यनेनैतदुक्त' भवति । षडंगन्या सपूर्वकं सावरणं महागणापतिं ध्यात्वा चतुश्चत्वारिंशद्वारं गणोशबीजं सकद्गणांनांत्वेत्येवं चतुरा- तमहागणपतिमंत्रं प्रजप्य यथोक्तां शुद्धमातृकां त्रिर्विन्यस्य अकचटतपयादिपूर्वानादीनपिसप्त मुखदो पदुदरहृत्सु न्यस्येदिति ॥ ५८ ॥ स्वाहाद्यैरिति । विपरीतैः स्वाहाहृदयाय नमः सोई शिर सैस्वाहा इत्यादिप्रयोग: दिग्वितिाछोटिकाभिः भूयोनंतरं षष्टांगादित्वधाहरिहराक्षरैरिति यथाश्रु- तैः । तदुक्तं। जायाग्न हूं दयमथो शिरश्च सोहं हंसात्मात्वथ च शिखा स्वयं च वर्माताराख्य स मुदित- मीक्षणं तथास्त्र' प्रोक्त स्थाइरिहरवर्णमंगमेवेति। द्विइति केचित् ॥ ६ ॥ तारादीति तत्प्रसिद्ध परतेजः ब्रह्मानिशं । सर्वदाभजता अन्येअन्येषांतजसमितद्याप्यत्वादस्य परत्वं । सांद्रसुधांबुराशिमि- ति व्यस्तरूपकं । तेनपुलिंगत्वदोषोपिन । अंगुल्यः पल्लवान्यासबितिवत् । एतेनानंदमयत्वं ध्वनितं अच्युतमविकारी।अविनश्वरामविध्वंसी समस्तगं व्यापकं चित्वप्रकाशज्ञानरूपं सत्सत्तात्मका विदी दसर्वसत्सदिति । विद्धीदं सर्व प्रशस्यत इति श्रुतेः । जगदेकमूलं तत्परिणामरूपत्वात् जगतः । अत एवाह । एतैः परिचीयमानं एतेषां जपेन लभ्यमित्यर्थः । तत्र तारस्य पंचावयवस्य प्रलीनाशेषप्र- विकृतित्वात् देवी तारावयवानामपि तदवयवैरभेदानंदप्रत्ययार्थेपर्यवसायित्वात् । अजपात्ममन्वो- रपि जोवपरमात्मतादात्म्यर्थत्वात्पंचहिठावयवानामपि सर्वत्रानुगतविदर्थत्वात् । संहितायां तु प्रणवश्चित्कला जेया मायाव्याप्तिस्वरूपिणी हंसः पदेनदेवेशि साक्षादात्मस्वरूपिणी।तत्रत्यबिंदुत्रित- यात्सृष्टिस्थितिलयात्मिका । प्रसूतो बिंदुनाद्येन वामेयं ब्रह्मरूपिणी।बिंदुनाथ द्वितीयेन पालयंती जगत्रयोज्येष्टेयं वैष्णवी माया चाद्यासत्वगुणा प्रिये । अत्येव बिंदुना सर्व रसंती तमसाहता । रौद्री बिंदुवयं देवि प्रसूते चांबिका तदा।आत्मानं दर्शयत्येषा हंसाख्या संहृति यंदा । तदेयं दर्पणाकारा ततोज्योतिर्मयो भवेत् । वर्णाभ्यां वन्हिजायायाः परज्योतिरितिप्रिये। एवं विचारयन्मत्री साक्षदा- ब्रह्म भवेत्तु स इति । अत्र प्रपंचयागमूर्तेः पूजानोक्ता सातंत्रान्तरोक्ता यथा । माटकामंघसंप्रत - ·शारदातिलकम्। १८७ परम्भजत सदिसुधां शुराशिं ॥ ६१ ॥ पंचभूतमया वर्णा वर्गेभ्यः प्रागुदीरिताः ॥ तस्माद् जानोंद्रियात्मानः प्रपञ्चं तन्मयंविंदुः ॥ ६२॥ देहोपितादृशस्तस्मिन्न्यसद्वान्विलोमतः ॥ ततस्स्थानयुतान्मंत्री जुहुयात् परतेजसि ॥ ६३ ॥ एवं वर्णमयं होमं कृत्वा दिव्यतनुर्भवेत् ।। न्यस्य मन्त्रीयथान्यायं देहे विश्वस्य मातरम् ॥६४॥जपेन्मंत्रान्भजे देवान्यजदग्निमनन्यधीः द्रव्यैश्चजुहुयादग्नौ मन्त्रावितत्रवोदितैः ॥ ६५ ॥ अश्वत्थोंदुरप्लान्यग्रोधसमिस्तिलाः ॥ पीठे संल्लिपि पंकजे। प्रपंचयागमूत्तिं तु समावाह्य प्रपूजयेत् । स्वरैराद्यावृतिः प्रोक्ता द्वितीयाकादि मूर्त्तिभिः । द्वतीया तु समुद्दिष्टा भारत्यायष्टशक्तिभिः ।चतुर्थी माभिः साईमसि तांगादिभैरवैः । वासवादिदिशां नाथैः पंचमोत्वायुधैः परेति । प्रपंचयागं वक्ष्यामीत्युक्त तत्र प्रपंच इज्यतेइयते यत्रेति । प्रपंचयागः तमेव हीमप्रकारं वदन् न्यासांतरमपि सूचयति । पंचभूतेति । प्रागिति हितीयेज्ञानेद्रियात्मान इत्युपक्षणं तेनाकाशवर्णाः ज्ञानकर्मेंद्रियात्मानः वायवर्णाः तदर्थरूपाः अग्नि वर्णाः प्राणादिदशवायुरूपा इत्यप्यूह्य। तादृशइतिः। पंचभूतमयस्तत्र वर्णावासेत् इति। तत्र प्रकार: पृथिव्यादशवर्णान् प्रपंचयागवदुच्चार्य । तलादिजानुपर्यंतं विन्यसेद्देवमाकाशांतविलोमत इति पुन- शकाशादिवर्णांस्तत्र स्थानेषु भूमिपर्यंतं विन्यसेत् । तत्तदिति । विपरीतन्यासे ध्यानं । एवं ध्यानं क्व त्वा विपरीतं न्यसेत् ॥६३॥ पूर्वोत प्रपंचयागप्यतिदिति एवमिति। तत्र प्रकारः ॐ ह्रींक्षहंसः सो हं स्वाहा इति । आंतं विन्यसेत् तत्र क्षकारं तदधिष्ठावदेवतां तत्तत्स्थान च तदवच्छिन्ने चैतन्ये जुहोमि इति ध्यायन् । एवं संहारन्यासं कुर्यात् । इति तात्पयार्थः अयं सांप्रयिकः पक्षः । तदुक्तं आधारोत्थाशक्तिबिंदूस्थिताया वक्त्र मूईदुग्रसत्याः प्रियायाः । क्षाद्यांतार्णान्पातयेहन्हिसोमप्रोताम त्री मुच्यते रोगजातैरिति । एवमुक्तसर्वविधमातृकान्यासस्य मंत्रांतरादौ कर्त्तव्यनामाइ । न्यस्येति । मंत्री यथान्यायमित्यनेनैतदुक्त भवति । सर्वान्मातृकान्यासान् कर्तुभशक्तः शक्त: कलामातृकादी न्। शैवे श्रीकंठमातृकादीन् वैष्णवे केशवमातकादीन् । शुद्ध प्रपंचयागमातृके सर्वत्र न्यसे दिति । तदुक्तं । जपादौ सर्वमंत्राणां विन्यासेन लिपेर्विना । कतं तष्फिलं विद्यात्तस्मात्सर्वं लिपिं न्यसे- त् इति । कादिमतेपि । मातृकायाः षडंगं च मातृकान्यासमेव च। सर्वासां प्रथमं कृत्वा पश्चात्तचो- दितं न्यसेत् इति । आचार्याश्च लिपिन्यासादिकान्सागानिति । नारायणीयेच । अगानि च न्यसेत् सर्वे मंत्राः सांगास्तु सिद्धिदा इति।अन्यत्रापि।रुद्र युक्तां केवलांवा मनूनां कर्मारंभे मातृकांविन्यसेद्यः। मंत्रान्सद्यः कुर्वते तस्य सिद्धिं पापैः साई याति नाशं जराचेति।अनन्यधीरित्यनेन मातृकापुस्तित्व- जपेन सिबिरुता । तदुक्त । कुलप्रकाशतंत्रे । मंत्री तु प्रजपेन्मत्रं मातृकाक्षरसंपुटं । क्रमोक्रमात् शताहत्यामासात्सिद्धो भवेन्नरः । मातृकाजपमात्रेण मंाणां कोटिकोटयः । सुसिद्धाः स्युर्नसंदेहो यस्मात्सर्वतदुद्भवमिति । प्रयोगसारेपि । मातृकायां तु सिद्धायां सिद्धास्य में बजातयः । सर्वे मंत्रा यतो मग्नामातृकायामितस्तत इति । सर्वमातृकामंत्राणां काम्यकर्माण्याह । द्रव्यैरिति ॥६४॥६५॥ द्रव्याख्याह । अश्वत्थे ति । जुहुयाल्लक्षमिति। हादशसहस्राणि पंचशती एकैकेन द्रव्येण तदईचेति षट्सहस्राणिपंचाशदधिकाहिशती एकैकेन द्रव्येण समाहित इत्यनेन तस्याप्य मिति सूचितं मंत्री - ·१८८ सटीकम् । सिद्धार्थपायसाज्यानि द्रव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः ॥ ६६ ॥ अमीभिर्जुहुयाल्लक्षं तदर्द वासमाहि सः ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति परां सिद्धच विंदति ॥ ६७ ॥ एभिरर्कसहमाणि हुत्वाम- त्री विनाशयेत् ।। रिपून्क्षुद्रग्रहान्भूतान्ज्वरांच्छायां श्च पन्नगान ॥६८ ॥ मंत्राणामयथावृति प्रतिपत्तिसमुद्भवान् । विकारान्नाशयेदाशु होमोयं समुदीरितः ॥ ६९ ॥ एभिस्त्रिमधुरोपेतै र्जुहुयाल्लक्षमानतः ॥ अचिरादेव सभवेत्साक्षाभूमिपुरंदरः ॥७०॥ अमीभिः साधको हुत्वा वश्यादीनपि साधयेत् । हुत्वा लक्षं तिलैः शुद्धैर्मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ७१ ॥ पायसान्नेन जु हुयान्मंत्री सर्वसमृद्धये ॥ पद्मानां लक्षहोमेन महतीं श्रियमाप्नुयात् ।। ७२ ॥ घृतेन जुडया स्लक्ष प्राप्नुयात् कीर्तिमुत्तमां ॥ जातीकुसुमहोमेन सर्वलोकवशं नयेत् ॥ ७३ ॥ संशोधित- स्त्रिमध्वक्तैर्लवगैर्लक्षमानतः ॥ जुहुयाद्गुलिकां कृत्वा वशयेत्सर्वमंजसा ॥ ७४ ॥ लिखि- त्वा पत्रखण्डेषु मातृकार्णान्पृथक्पृथक् ॥ अभ्यर्च्य जुहुयाद्वन्हौ तत्पत्राक्षरमुच्चरन् ॥ ७५ ॥ ॥ । तदईमथवापि तदर्धकं य इत्युक्त : तदा विसहस्री सपादशतमेकैकेन द्रव्येण अकसहस्राणीति तदा सार्चसहस्रमैकैकेन मंत्रीत्यनेनैतदुक्त विद्यादीनामल्पत्वमहत्वे विचार्य तत्तद्विगुणं चतुर्गुणं वा होमः कार्य इति ।उक्त चाहादशसहसमथवा तद्विगुणं वाचतुर्गुणं वाथ जुहुयादिति।तदा सहस्त्रयं सहस्र षट्कं वैकेन । एवमुत्तरत्रापि अत्यल्पत्वे एकादशशतावत्येत्यपि ज्ञेयं । तदुक्त'। एकदिकत्रिकचतु- ष्कशताभिवृत्या तां तां समीक्षाविकृतिं प्रजुहोति मंत्री। क्षुद्र नारायणीयोक्तं । स्तम्भहेषो तथोत् साद उच्चाटो भ्रममारणे व्याधियेति स्मृतं क्षुद्रमिति ॥ ६८ ॥ प्रयोगांतरमाहा मंत्राणामिति । अ- यथावृत्तिवर्णाना मन्यथोच्चारणं । अप्रतिपत्तिरयं मंत्रफलदो नेति ज्ञानं । तदुद्भवान् विकारान् तत्र अयथावत्तेर्विकारो वा तत्कष्ठादिः अप्रतिपत्तेर्विकार उन्माद इति । नारसिंहे प्रपंचितम् । तेन य- थाहत्तिश्च प्रतिपत्तिश्च यथावृत्तिप्रतिपत्तीपश्चाबञा सम्बन्धः होमः समुदीरित इति । सहस्र - त्येति नेयम्।शमयेदचिरात्सहस्रवृत्तेत्युक्त: त्रिमधुरोपेतैरेभिरष्टभिः पयोमधुकृतं त्रिमधुरम् ।तदुक्तम्। प्राज्यं क्षीरं मधु तथा मधुरत्र यमुच्यत इति । पयस्थाने शर्करावा। अमीभिरष्टभिः साधक इत्यनेन लक्षाईमब्दत्रयाद गित्युक्तम् । यदाहुः । लक्षं तदई के वा मधुरत्रयसंयुतैर्छनेदेतैः । अब्दत्रयादथा- कि त्रिभुवनमखिलं वशीकुरुते । शुद्धैरिति । अवकर दूंरीकृत्य प्रक्षाल्यसंशोषितैरित्यर्थः । जुहु- योलक्षमिति । सम्बध्यते होमेनेति । लक्षमानत इति सम्बध्यतीसंशोधितैस्त्यक्ता वकरैर्लवणैर्गुलिकाः कत्वेति सम्बन्धः हुत्वा लक्षमित्यादिका संख्या महति कायें जुहुयाच्चकार्यगुरुता लाघवमभिवीक्ष्य योग्यपरिमाणमित्युक्तः ॥७४॥ लिखित्वे तिापत्रखण्डेषु तालत्रयादि खण्डेषु माटकार्णान् पृथक्प्रत्येक लिखित्वा पृथक्प्रत्येकमभ्यर्च अग्नी माटकापीठमिष्ट्वा तम्मन्वाक्षरमुच्चरन् जुहुयादितिः सम्बन्धः। तत्र प्रत्यक्षरमृषिश्छन्दो देवताशक्तिबीजान्युच्चार्य ध्यानम् । कृत्वा तेनैवाक्षरेण गन्धादि दद्यात् इत्यर्चनाक्रमः तत्र ऋष्यादि यथा । अर्जुन्याय नमध्ये द्वौ भार्गवस्त्वौ प्रतिष्टिका । अग्निवेश्यः सुप्र- तिष्ठा त्रिशतोधिषु गौतमः।मायत्री च भरद्वाज उष्णिगैकारक परे । लोहिशायनकोनुष्टु पूवशिष्टो हरती इयोः माण्डव्यो दण्ड कश्चापि स्वराणां मुनिछन्दसी। मौहानयच पंक्तिः केजस्त्रिष्टु पूदितये - ·शारदातिलकम् । १८९ अभिचारहरो होमः सर्वरक्षाप्रसिद्धिदः ॥ सहसूहोमे वितरेद्दक्षिणानिष्कमानतः ॥ ७६ ॥ अर्द्ध चा शक्तितोदयाद्यथोक्तं फलमाप्नुयात् ॥ अन्यथा सप्तसंजप्तं पिबेत्प्रातर्दिनेदिने । ७७ ॥ सलिलं सभवेद्वाग्मी लभते कविता परं ॥ ब्राह्मी रसे वचा कल्के पयसा विपचे- घृतम् ॥ ७८ ॥ अयुतं मातृकाजप्तमार्चतं च विधानतः ॥ पिवेत्मातः समेधावी भवेद्वाक्प तिसतमः ७९ ॥ ब्राह्मी सहसूसंजप्तां वचा वापयसा पिबेत् ॥ सलभेन्महती मेधामचिराना- घडोः योग्यायनच जगतो गोपात्यायनको मुनिः । छन्दोतिजगतीचेच्छवषकः शक्करीधजः शक्करी काश्यपचाति शक्करी भजयोष्टवोः शुनकोष्टिः सौमनस्यो त्यष्टिरकारणी तिः। टणोलतिव्या- तिकृती सांकृत्यायनमः कतिः त्रिषु कात्यायनस्तु स्याप्रकतिर्नयकेषु वेदाक्षायनातति व्याघ्रायणीमे विततिर्मता । शांडिल्यसंकती येथकांडल्यातिकृतीपरोः दांद्यायनोत्कृतीलेथवे जातायनदण्ड को। खाद्यायनो दण्डकः शेषसह जयदण्डको मांडव्यदण्डको लक्षे कादीनामषिछन्दसी एवमुक्त देव- साच श्रीकण्ठादय ईरिताः बोजमस्याश्य तयस्तु पूर्णोदमे दयोमता । इति ध्यानं पूर्वोक्तम् । तदु- सामनुसन्धे यम् ॥ ७६ ॥ निष्क ति । सुवर्णचतुष्कम् अनयेति । अयमत्र प्रयोगक्रमः स्वयं देवता वि- ग्रही भूत्वा लिपिपद्म जलमादाय बाला दशाक्षरी प्रः विपरीतदया क्षरी वाला च । एवं क्षान्त जघा ज्ञाद्यन्तमेवं सबिंदुकं पुनः सबिंदुविसर्गमादिक्षान्तं च जवा भ्रमध्ये । अज्ञराणां दीपशिखाव- वव्याप्ति ध्यायन् पिबेदिति । वर्णानामास्यान्तरुहमनं आस्यात् शास्त्राद्याकारेण निर्गमनं च ध्या- यन् पुनर्दिवारं पिबेदिति ॥ ७७ ॥ सलिलमिति । पूर्वेणसम्बध्यते भवेदित्यक्क मासत इति ज्ञेयम् । पनेन मूकोपि कवित्व गर्वितः परां च सिद्धिं लभतेर्कमासत इत्युक्त : । ब्राझीरसमिति । अत्र हतं जीवहत्मैकवर्णगोरेवग्राह्य दुग्धमपितादृश्या एव । आयुर्वेदोक्त प्रकारेण च तपाकः तत्र कल्का- चतुर्गुणस्नेह इति । सामान्यतः नेहस्यचतुर्थभागः कल्कउक्त: अत्रत्वयं स्वरसपाक इति कृत्वा ने- हाष्टमांशः कल्को ग्राह्यः । तदुक्त । नेहः सिध्यति शुद्धांबुनिः क्वाथः स्वरसैः क्रमात् । कल्कस्य योज- येदंशं चतुर्थ षष्ठमष्टममिति । अत्र ब्राह्मी तु रस: स्वरसः । तदुक्त। संपियाई वस्तु वस्त्रगालितं स्वरसं विदुरिति । कल्कइति । कल्को दृषदि पेषित इति। तत्राय क्रम: । प्रस्थमितं घृतं पलहयमितः खेतवचा कल्कः ताच्चतुर्गुणो ब्राह्मीरसयतुर्गुणं क्षीरम् । पंचप्रकृति यत्रस्य व्याणि नेहसंनिधौ तव नेहसमान्याहुरर्वाक् च स्याच्चतुर्गुणमित्यु क्तत्वात् । चतुर्गुणं जलं देयम् । क्षीरदध्यारनालैस्तु पाको यत्रेरितः क्वचित् । चतुर्गुणं जलं तत्र वीर्याधानार्थ माचरेत् इति। पाकन्ज्ञानं च। नांगुलिया- हिता कल्कम मेहोग्नेय शब्दता । वर्णादिसंपद्य यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत् । तथान्यत्र । हस्य पाके कल्कस्तु वर्तितो वर्त्तिवद्भवेत् । तथा तस्य फेनोपशमस्तैलस्य च तदुद्भवः स्रहस्य तनुमत्ताप्सु मज्जनं मरणं नचेति । इदं घृतं पानार्थमिति । अत्र सम एव पाकः । तदुक्तं । नेहः पक्को भवेसिध्य पाकः पानभवेत्समः रवरोभ्यङ्ग मृदुय॑स्येत् सामान्येयंप्रकल्पनति । विधानत इति । ततो घृतं सममुत्तार्य शीतलमयुतं जप्त' माकानीतं घृतेविभाव्य मावो विधानेन पूजितं पिवेदिति । - वेदिति संवत्सरादितिज्ञेयम् । कविर्भवति वत्सरतइत्युक्त: । तंत्रान्तरेतु विशेषः । पलं खेतवचा- - - ·१८० सटोकम् त्रसंशयः ॥ ८० ॥ पूर्वोक्तपंकजं कृत्वा कुंभं संस्थाप्य पूर्ववत् ।। क्वाथेन पूरयेन्मंत्री यथावत् क्षीरशाखिनां ॥ ८१ ॥ अष्टगन्धं विलोडद्यास्मिन्नवरत्नसमन्विते ॥ आवाह्यपूजयेडेवीं मा- तृकामुक्तमार्गतः ॥ ८२ ॥ सहसूसाधितैस्तोयैरभिषिचत्प्रयनरं ॥ भानुवारे शुभेलग्ने ब्राह्म पानपिभोजयेत् ॥ ८३ ॥ गुरवे दक्षिणां दद्याद्भक्तियुक्तः स्वशक्तितः॥ रक्षाकरं विशेषे- ण कृत्वाद्रोहेपिशांतिदं ॥ ८४ ॥ ऐश्चर्यजनन पुंसां सर्वसौभाग्यसिदिदं ॥ अभिषेकमिमंत्रा हुर्विश्वसंमोहनं परं ।। ८५ ॥ पूर्वोक्तमंडलं कृत्वा मंत्रींनवपदान्वितं ॥ मध्यादिस्थापयेत्तेषु पदेषु कलशानव ॥ ८६ ॥ तंतुभिर्वेष्टितान् शुभान्वाहिश्चंदनचर्चितान् ॥ सुधपवासि तान्मंत्री दुर्वाक्षतसमन्तिान् ॥ ८७ ॥ आपूर्य शुद्धतोयैस्तान्वेष्येदशुकैस्तुतान् ॥ मुक्तामाणि क्य वैदूर्यगोमेदान्वजविट्ठभौ।।८८॥पुष्यरागमरकत गरुडोद्गारमेवेच॥ उक्तानिनवरलानितेषु- कुंभेषु निक्षिपेत् ॥ ८९ ॥ विष्णुकांतामिन्द्रबल्ली देवीं दूर्वाश्च निक्षिपेत् ॥ स्थापयत्कुंभव केषु कोमलांश्चूतपल्लवान् ॥ २० ॥ विन्यसेदक्षतोपेतांश्चषकांश्चफलान्वितान् ॥ मध्ये कुंभ समाराध्य देवी मंत्री वृषादितः ॥ ९१ ॥ अर्चयोहक्षुकुंभेषु व्यापिन्याद्याः पुरोदिताः।। वर्गमंत्रयुताः प्रोक्तलक्षणाः सर्वसिद्धिदाः ॥ ९२ ।। शर्कराघृतसंयुक्तं पायसं च निवेदयेत् ॥ स्पृष्ट्वा कुंभान्कुशीवद्वान् जपेत्साग्रंशतंशतं ।।९३॥ अभिपिंचेद्विलोमेन साध्यं तं दत्तदक्षिणं सर्वपापक्षपकर शुभदं शांतिसिद्धिदं ॥ ९४ ॥ कृत्याद्रोहादिशमनं सौभाग्यश्रींजयपदं ॥ - चूर्ण कर्षे तुरगगन्धिच । कृष्णा हरिद्रा सिंधूथ धात्रीरुग्विश्वभेषजं । प्रतिनिष्क तु संचूर्ण्य घृतप्रस्थ विनिक्षिपेत् । ब्राझी रसे चतुःप्रस्थ पचेन्मृद्दग्निपाकवित् । ब्राह्मी घृतमिदं प्रोक्तं अनया युतम- न्त्रितम् । पिबेत्सूर्योपरागे तु सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् । दिनादौ वा लिहेन्रित्य पंचाशदभिमन्त्रित वाखिलासममौ विदेत् कविवृन्दषु सम्मतमिति ॥ ८० ॥ पूर्वोक्तमिति । माटकापूजावसरोक्तम् । पूर्ववदिति । तुर्योक्तरीत्या क्वाथन कषायेण यथावदिति । चतुर्थांशावशिष्टेन सबिंदुका माटकां ज- पन् पूरयेदिति च दीरशाखिनामिति । तत्वचामित्यर्थः । अष्टगन्धमिति शाक्तम् । नवरत्नानि व- क्ष्यन्ते । सहस्रसाधितैः सहस्रसंजप्त रित्यर्थः भानुवारे शुभेलगने तोयैरभिषिंचेदिति सम्बन्धः मास- मिति नेयम् । पंचाग्निमासमित्युक्त : नरमिति लिङ्गमविवक्षितम् । नारी वंध्यापि नानाविधगु- पनिलयं पुत्रवयं प्रसूते ऽत्युक्तेः संवननमिति वश्यं नवपदान्वितमिति नवनाभम् । शुद्धान्वणकालि- मादिरहितान् सधूपवासितानित्यन्तः यथाक्रमानिक्षिपेदिति मध्यादितः सर्वत्र सर्वाणि देवीमिति सहदेवीनिक्षिपेदिति सर्वत्र सर्वाः वृषा इन्द्रः तदादित इति । पूर्वादित: वासवो वहा षेति कोशः ॥ ८१ ॥ दिक्षु कुंभेषु । इति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । वर्गा: प्राकाराद्याः व्यस्तसमस्तास्त एव मन्त्रास्त द्युतास्तदाद्याः विद्यां माटकां साग्रमष्टोत्तरशतं शतमित्यनेनप्रतिकुम्भम् । विलोमेनेति । ईशानादिस्थितैर्घटैरित्यर्थः । तदुक्तं प्रयोगसारे । पुनरन्तादिमध्यांतमभिषिंचेप्रियां स्त्रियमिति । क्षुद्रभूतग्रहाअपि नश्यंतीत्यनुषज्यतापरतेजसि सहस्रारकर्णिकास्थितपरमशिवे विधुं तत्रत्वमेव॥८८॥ विशनिमुद्रिकामाह सोमेति लोहत्रयमिति । सर्वं तैजसं लोहमित्युक्तत्वात् । रूप्यमताम्रा ·१८१ शारदातिलकम्। पुत्रप्रदं च वंध्यानामभिषेकमिमंविदुः ॥ ९५ ॥ ज्वरातस्य पुरः स्थित्वाजपेत्साग्रं सहसू कम् ॥ ज्वरो नश्यति तस्याशु क्षुद्रभूतग्रहा अपि ॥ ९६ ॥ परतेजसि संचिंत्य शुभ्रं स्रुतसु धामयं ॥ विधु विद्यांजपेद्योगो विषरोगविनाशकृत् ॥ ९७॥ वलीपलितरोगघ्नः क्षुत्पिपासा प्रणाशनः ॥ पुष्टिदः सर्वसौभाग्यदायी लक्ष्मीशुभप्रदः ॥ ९८॥ सोमसूर्याग्निरूपाः स्युर्वर्णा लोहत्रयं तथा ॥ रौप्यमिंदुः स्मृतो हेमसूर्यस्ताघ्र हुनाशनः ॥ ९९ । लोहभागाः समुहिष्टाः स्वराधक्षरसंख्यया । तैलॊहैः कारयेन्मुद्रा असंकलितसङ्गताम् ॥ १०० ॥ साग्रं सहस्रं सं. जप्य स्पृष्ट्वा तां जुहुयाततः। तस्यां सन्तापयेन्मंत्री सर्पिषा पूर्वसंख्यया ॥ १ ॥ निक्षिप्य कुम्भे तां मुद्रामभिषेकोक्तवर्मना । आवाह्य पूजयेडेवीमुपचारैः समाहितः ॥ २ ॥ अभि- षिच्य विनीताय दद्यात्तां मुद्रिकां गुरुः । इयं रक्षः क्षुद्ररोगविषज्वरविनाशिनी ॥ ३ ॥ व्याघूचोरमृगादिभ्यो रक्षां कुर्याद्विशेषतः । युद्धविजयमाप्नोति धारयन्मनुजेश्वरः ॥ ४ ॥ विभजेन्मातृकां मंत्री नववर्गान्यथाक्रमात् । अथावधौ स्वराः स्पर्शाः पंचशो व्यापका अपि॥५॥ नववर्गः समुत्पन्ना नवरलश्वरा ग्रहाः । अर्केन्दुरक्तज्ञगुरुभृगुमन्दाहिकेतवः ॥६ ॥ माणिक्यं मौक्तिकं चारुविद्रुमं गारुडं पुनः । पुष्परागं लसद्वā नीलं गौमेदकं शुभम् ॥ ७ ॥ वैदूर्य नवरत्नानि मुद्रान्तैः कल्पयेच्छभाम् । जपहोमादिकं सर्व कुर्यात्पूर्वोक्तवर्मना ॥ ८॥ यो खोहशब्देनाभिधानम् । तथेति । सोमसूर्याग्निरूपमित्यर्थः तदेवाह । रौप्यमिंदुरिति । स्वरादीनि । रौप्यं १६ सुवर्ण २ ताम्र १० केचित्तु वर्गाणां हादशकलात्मकत्वात् । सुवर्णभागा हादशेति वदंति भयमेव पक्षः साम्प्रदायिकः शैवागमेपि। ताखतारसुवर्णानाम पोडशे रहेंदुभिरिति। तत् व्यत् क्रमेण संख्येति व्याख्यातम् । असङ्कलितति । असङ्कलिताममिलितम्। पश्चात्संगङ्ग तां मिलिताम् । तत्र प्र- कारः तत्तद्भागमितस्य लोहत्रयस्य सुद्रिकानयं कृत्वा पश्चात्संयोजयेदिति ॥ १० ॥ साग्रमित्य- टाधिक संजप्येति । माकामिति शेषः ततो मन्त्री पूर्वसंख्यया अष्टोत्तरसहमित्यादि सर्पिषा जुहुयादिति संबन्धः तस्यां संपातयेदिति। संपातो नाम स्रुवस्थाहुतिशेषाज्यस्य प्रत्याहुतिमुद्रिकायां पातः अभिषेकोक्त त्येककलशप्रोहीन आवाह्येति कुंभे । अभिषिकति साध्यं व्याल: सर्पः मृगो व्याघ्रः ॥ १०४ । नवरत्नमुद्रिकामाह । विभजेदिति । मन्त्रीत्यनेन नवग्रहन्यासीपि सूचितः तत्र प्रकारः स्वरानुक्का सोममण्डलाय नमः । इति मूर्खादिगलपर्यंतं कादिमान्तमुच्चार्यसूर्यमण्डलाय नम इति । गलादिहृदयांतम् । पाद्यानुक्ता वन्हिमण्डलाय नम इति हृदयादि पादांतं व्यापकं न्य- सेदिति मण्डलत्रयंन्यासः आदिठांतमुक्त्वा सोममण्डलाय नम इति । मूर्खादिहदयांतं डादिक्षात- सुका अग्निमण्डलाय नम इति हृदादि पादांतं न्यसेदीत्यग्नीषोमन्यास: आदिक्षांतमुवा हंसः पुरुषात्मने नम इति व्यापकत्वेन न्यसेत् इति । हंसन्यास: । एते न्यासा यथाक्रमादिति पदेन सू- चिताः ततः । अं आं ई ई उ ऊ ऋ ऋ सूर्याय भगवते नम इत्यादि क्रमेण केत्वंतं विन्यस्य पुनः प्रथमोक्तन्यासत्रयं वैपरीत्येन कुर्यादिति ग्रहन्यासस्तत्र शेषाष्टस्वरैः सोमः कवर्गणांगारकः चवर्गेण बुधः स्वर्गेण वृहस्पतिः तवर्गण शुक्रः यवगैण शनैश्चरः पवर्गणराहुः षवर्गेण केतुः । अयमच न्यास- - ·१८२ सटीकम् । मुद्रां धारयेदेना तस्यस्युर्वशगाग्रहाः । वर्दते तस्य सौभाग्यं लक्ष्मीरव्याइता भवेत् ॥ ९॥ कृत्याद्रोहा विनश्यन्ति नश्यन्ति सकलापदः।रक्षोभूतपिशाचाय नेक्षन्ते तं भयाकुलाः १० उपर्युपरि वर्द्धन्ते धनरत्नादि सम्पदः । तार्तीयोवलकर्णिकं स्वरयुगेराविर्भवत्केसरं वर्गों ल्लासिवसुच्छदं वसुमतीगहेनसंवेष्टितम् । ताराधीश्वरवारिवणावलसहकोणसंशोभितं यंत्र वर्णतनोः पदं निगदितं सर्वामयन परम्॥१११॥इति श्रीशारदातिलकेषष्ठःपटलः॥६॥ अथ भूतलिपि वक्ष्ये सुगोप्यापतिदुर्लभाम् । यो प्राप्य शंभोमुनयः सर्वान्कामान्यपेदिरे ॥१॥ पञ्चहूस्वाः संधिवर्णा व्योमेराग्निजलंधराः॥ अंत्ययायं द्वितीयं च चतुर्थं मध्यमं क्रमात्॥२॥ पञ्चवर्गाक्षराणिम्युनिश्चंतेंदुभिः सह ॥ एषाभूतलिपिः प्रोक्ता द्विचत्वारिशदक्षरैः ॥ ३ ॥ । क्रमः स्थानानितु मूलाधारलिङ्गनाभिहृदयगललंबिकाभ्र मध्यललाटब्रह्मरंध्राणीति । व्यायकाय- काराद्याः । अपीत्यपिशब्दात्य'चश इत्यत्राप्यन्वेति । ग्रहक्रममाह । अर्केति । रत्तोमंगलः ज्ञोबु धः मंदः शनैश्वरः अहिः राहुः चार्वित्यनेन । नातिलोहितप्रवालस्य ग्रहणमुक्तं । लसदित्यनेन । षट्को णवत्र स्येव ग्रहण मुक्तं । पूवोक्तवर्मनेति । पूर्वमुद्रोक्तप्रकारेण । धारणयंत्रमाह । तार्तीयेति । तीय पूर्वोक्तकर्णिकाबीजं । ताराधीखरःउकारआकारसाम्यात् । गौडलिपौतादृक् स्वरूपस्य लिखितत्वा त्। वारिवर्ण: वकारः ताभ्यां विलसंतौ यो दिक्कोणी ताभ्यां संशोभितं तेनात्र पूर्वयंत्रादयमेव विशे षःउक्त कादिमते । दावादिन्विदिक्षु चेति । आचार्यैः पूर्वोक्त पृजायंत्रमेयधारणयंत्रमेवमुक्त । इ- दमपि पद्य कश्चित्तदनुसारी व्याख्यायते। विनाजसंती युक्तौ यौ दिक्कोणौ ताभ्यां संशोभिना तेन वि दक् विकोण इति जातं । ततो विदिक्षु वकारः विकोस शब्द न दिश उच्यते ततो दिक्षु वकार इत्यर्थः । तदुक्तमाचार्य: । माविवेन च सप्तमार्णवपूजास्याशासुसंवेष्टितं । वर्णाब्ज शिरसिस्मृतं विषगदप्रध्वसि मृत्युजयमिति ॥ १११॥ इति शारदातिलकटीकायां सत्संप्रदायकतव्याख्यायां प- दार्थादर्शाभिख्यायांषष्ठः पटलः ॥ ६ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ मालकाविशेष भूतलिपिमंत्रमाह ॥ अथेति शंभोः सकाशाद्यां प्राप्य त्यन्वयः सर्वान्कामानित्यनेन विनियोग उक्तः ॥ १ ॥ मंत्रमुद्धरति । पंचेति । पंचगवाः अदउन्मलप्रथमो वर्गः संधिवर्णाः एएओौद्वितीयः व्योमहः ईरोयः अग्नीरः जलंवः धरालः अयंतीयपंचवर्गाक्षराणांक्रममाहत्यमिति । अत्यङ प्राद्यं कः द्वितीयं खः च- तथं घः मध्यमं गः अयंक्रमोग्रेपि चतुर्यु ॥ २ ॥ एवं वर्गाष्टकं वांतं शः खेतषः श्रीकंठादिपाठात् । इंदुः सः अयं नवमः ॥ ३ ॥ नववर्गाद्यक्षराण्याह । आयंवरार्णा इति । अश्व ए च अ वराणश्च इति वहः तत्र अए अनयोतिरेचीति वृद्धौ कृतायां ऐ ततो इत्यस्मिन्परत: एचोथवावाव इति पा यिकृते प्रायवरार्ण इति सिध्यति । वराोहः वर्गाणां अकचटतपाना ॥ ४ ॥ वर्गवर्णानांभूता- गतामाह । व्योमेति । पृथक् प्रत्येक नववर्गाणां प्रथमादयो वर्णा व्योमादिरूपा इत्यर्थःक्वचिन्नवव र्णान् पृथक्विदुरिति पाठः तत्रनवेतिवीसाञया पृथक् प्रत्येक व्योमवारवादिरूपानववर्णान् विदु- रिति योजना। तत्रांत्योपांत्ययोः सप्ताष्टाक्षरात्मकत्वात् कथं नववर्णत्वमित्यत आह। प्रथमपाठे प्रत्ये कं वर्गवर्णानां पंचभूतात्मकत्वमुक्तं तत् द्वितीयनवयोर्नघटत इत्यत आह । द्वितीयेति । उभयत्रभो ॥

·शारदातिलकम् । १८२ आयं वरार्णा वर्गाः पञ्चमाः शार्णसंयुताः॥ वर्गाद्या इति विज्ञेया न ववर्गाः स्मृता भ मी ॥४॥ व्योमेराग्निजलक्षोणो वर्गवर्णा पृथविदुः ॥ द्वितीयवर्गे भूनस्याम्भवमे न ज हंपरा ॥५॥ विरंचिविष्णुरुद्राश्चि प्रजापतिदिगीश्वराः ॥ क्रियादि शक्तिसहिताः क्रमा- स्युर्वर्गदेवताः॥६ ऋषिः स्याडक्षिणामार्तगायत्रं छंद ईरित ॥ देवता कथितासद्भिः सा- सावर्णेश्वरी परा ॥ ७ ॥ हादिपवर्गकैः कुर्यात्षडंगानि सजातिभिः ॥ ध्यायेल्लिपितरोर्मूले देवीं तन्मयपंकजे॥८॥ वदंति सुधियोवृक्ष नित्यं वर्णमयभम् ॥ परसीवन्महावीज बिंदुना दमहाशिफम् ॥ ९ ॥ पृयिव्यसरशाखाभिः सर्वाशामुविजृभितम् ॥ सलिलाक्षरपत्रैस्वस्संछा- दितजगत्रयम् ॥ १०॥ वन्हिवर्णाकुरैर्दीप्तरत्नरिवसुरद्रुमम् ॥ मरुद्वर्णलसत्पुष्पैद्योतयत व पुःश्रियम् ॥ ११ ॥ आकाशार्णफलैर्नम्र सर्वभूताश्रयं परम् ॥ परामृताख्यमधुभिस्सिचंतं प रमेश्वरीम् ॥१२॥ वेदागमादिभिः क्लृप्त समुन्नतिमनोहरम् ॥ शिवशक्तिमयं साक्षात् छाया श्रितजगत्रयम् ॥ १४ ॥ एनमाश्रित्य मुनयः सर्वान्कामानवाप्नुयुः ॥ अंकोन्मुक्तशशांक- कोटिसहशीमापीनतुङ्गस्तनीं चन्द्रा कितमस्तकां मधुमदादालोलनेत्रनयां ॥ बिभ्राणामनि वरं जपवटी विद्याकपालं करैराठ्यांयौवनगर्विता लिपितर्नु वागीश्वरीमाश्रये ॥ १४॥ आधारदेशे धिष्ठाने नाभौ हृदि गले पुनः॥ बिदौ नादे ततः शक्तयाशिवे देशिकसत्तमः।। १५ ॥ न वाधारेषु विन्यस्य स्वरान्नव यथाविधि ॥ हादिवस्तिनौ न्यस्येन्मुखे ऊर्धादि- तः सुधीः ।। ११ ॥ उर्द्धमाहेद्रयाम्योदपश्चिमेषु समाहितः । दोः पत्सु पञ्चवर्गाणां व- यसंभवाभिप्रायमितिभावः । द्वितीयवर्गस्य चतुरक्षरात्मकत्वात् अत्यंभ्वात्मकमक्षरं नास्ति मवम- स्य त्रिवर्णात्मकत्वादुभयोरभावः ॥ ५ ॥ नववर्गदेवता आह । विरिंचीति । दिगीश्वराः इंद्र यम वरु व सोमाः सर्वे कीदृशाः । क्रियादिशक्तिसहिताः विराबत्तक्रियामानेच्छाशक्तिभिरुपेताः केचित्तु दि- गोखर प्रत्येक क्रियाशत्यादयस्तिम इति नव देवता इच्छन्ति ॥ ७ ॥ हादीति । तीयवर्गेण दूद य एवमन्यैरष्टमांतैरन्यानि । इयं रवल हृदयाय नम इत्यादि प्रयोगः । ध्यायेदिति । तन्मयपंकजे वर्शाब्जे लिपितरोरित्युक्तं ॥ ८॥ ८ ॥ तत्स्वरूपमाह । नित्यमिति। वैय्याकरणभामते वर्णानां- नित्यत्वात् परमंचित्कुंडलीनि परब्रह्म ति कश्चित् । शिफा मूल नित्यमित्युक्त चेत्तस्य कथं बीजा दुत्पत्तिः पभिव्य जकत्वेन बोजवदुपचर्यत व रित्यनेन द्वितीयोक्तभूतवर्णनिरासः इदं पृथिव्यादिष्व- पियोज्य ॥ १२ ॥ वेदागमेति । एतटू पेणवृक्षस्योच्चत्वमित्यर्थः ॥ १३॥ ध्यायेदित्युक्त ध्यानमाह । में करति । पक: कलंकः तेन उन्मुक्तः त्यक्त: । प्रायुधध्यानं । वामाद्यधस्तनयोराद्य तदूर्ध्व योरन्ये प न्ये तूर्खादि दक्षे माद्ये परे वामे इत्याहुः ॥ १४ ॥ आधारदेशे। गुदमेंद्रांतराले । अधिष्ठाने लिंगे। बिंदी 5 मध्ये नादे केशांते । शक्त्यां तदृ देशे शिवे हादशांते नवाधारेषु । यथाविधीत्यनेन तत्त- दाचारभावना कत्वेत्युनं भवति । अतएव आधारेत्याद्युक्तापि पुनर्नवाधारेष्वित्युक्ति: अाधारभावना चत्वपटले वक्ष्यते देशिकसत्तम इत्यनेन वर्णानां सबिंदुकत्वमुक्तं । उर्ध्वादित इति यदुक्त तदेव विह शोति ॥ १५ ॥ १३ ॥ उति । स्वस्यैव पंचमुखकल्पनया न्यास इति सुधीरित्यनेनोक्तः समाहित र - ॥ - २५ ·१८४ मटोकम् । नान्देशिकसतमः ॥ १७ ॥ अग्रएलोपमूलाग्रमध्यदेशक्रमेण तु ॥ जठरे पार्श्वयुगले नापौ पृ ठे समाहितः । गृह्यत्दृत् भूदले न्यस्येत् शादिवर्णत्रयं कमात् ।। सृष्टा सावसानास्था- स्थितौ वन्हिमरुत्पयः ।। १९ ॥ वियद्भूमिक्रमान्न्यस्यीद्वदुसर्गावसानिकां ॥ सत्तौ पति- लोमेन विन्यसेःबदुभूषितां ॥ २० ॥ आगमोक्तेन मार्गेण दीक्षितः साधकोत्तमः ।। लक्ष- न्यसेजपेत्तावदयुतं जुहुयात्तिलैः ॥ २१ ॥ पूजयेदन्वहं देवीं पीठे प्रागीरितमुधीः । वर्णा जनासनन्दद्याग्मृतिमूलेन कल्पयेत् ॥ २२ ॥ देवीं सम्पूजयेत्तस्यासंगाद्यावरणान्यजत् । आदावंगावृतिः पश्चादंबिकाद्याभिरीरिता ॥ २३ ॥ द्वितीयामाताभिः प्रोक्तातृतीया द्वय- शक्तिभिः ॥ चतुर्थी पञ्चमी प्रोक्ता द्वात्रिंशच्छक्तिभिः पुनः ॥ २४ ॥ चतुः षयास्मृता षष्ठी शक्तिभिर्लोकनायकैः ॥ सप्तमीपुनरेतेषामस्त्रैः स्यादष्टमातिः ॥ २५ ॥ एवं पूज्या ज- गद्धात्री श्रीभूतलिपिदेवता ॥ स्थानेषुतेपुविधिवदभ्यागानि पूर्ववत् ॥ २६ ॥ अंवि- कावाग्भवी दुर्गा श्रीशक्तिश्चोक्तलक्षणाः ब्राह्मयाद्याः पूर्ववत् प्रोक्ताः कराली विकारल्यु मा ॥ २७ ॥ सारस्वती श्रीदुर्गौषालक्ष्मीश्रुत्यौ स्मृतिधृतिः ॥ श्रद्धामधामतिः कांतिः आ- याः षोडशशक्तयः ॥ २८ ॥ खड्गखेटकधारिण्यः श्यामाः पूज्या स्वलंकृताः ॥ विद्याही- पुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहः पुनः ।। २९ ॥ रुद्रा वीर्या प्रभा नंदा स्यात्योषाऋद्धिदा शु भा ॥ कालरात्रिमहारात्रिभद्रकाली कपर्दिनी ॥ ३० ॥ विकृतिर्दडिमुंडिन्यौ सेदुखंडा शि । त्यनेन वर्णनां सबिंदुत्वमुक्तं । दोः पदिति । देशिकसत्तमः अथ मूलोय मूलाग्रमध्यदेशक्रमेणदोः पत् सु जठरादिपृष्ठांतेषु पंचवर्गाणां वर्णान् न्यसेदित्युत्तरेण संबंधः मूलं च मूलाग्रे तयोः समीपमुपमू लाग्न अग्र च मूलं च उपमूला ग्रं च मध्यदेशति विग्रहः अग्रसंगुल्यतः मूलमंसोरुमूलं । कूर्पर- जानुनी उपाय करपादांगुलीप्रथमसंधिः मध्यदेशो मध्यसंधिर्माणिबंधगुल्फे समाहित इत्युत्तरेण संवध्यते । देशिकसत्तमइत्यनेन वर्णानां सबिंदुत्वमुक्त । भू मध्ये समाहित इत्यनेन वर्णानां सबि- दुत्वमुक्त । क्रमादिति । स्वरादिषु सर्वत्र संबध्यते । तत्र एत तम्मत्रोक्त क्रमादित्यर्थः । सृष्टाविति सर्गावसानभूता लिपिरितिशेषः स्थिती बिंदुसर्गावसानिकां तां क्रमादित्यर्थः । न्यसेदितिति संबं- धः कक्रम इत्वपेक्षायामाह। वहीति । तत्र वन्ह्यादीदामेकैकं वर्ण विन्यस्यपुनस्तेनैव क्रमेण न्य- सेत् । तत्रायं क्रम: उ: ईल': औ: ए': ओं. ऐं इत्यादि प्रागमोक्तन कुलप्रकाशतंत्र प्रोक्त न दी- चितः तावदिति लक्ष तत्र एकोन्यास एकापाहत्तिति क्रमइति साधकोत्तम इत्यनेनोक्तं ॥२१ पूजयेदिति । अत्र कश्चित् प्रागीरिते पीठ इत्युक्त रष्टपत्र एव षोडशशक्तीनां हिराहत्याद्वात्रिंशन्मिता नां चतुरावृत्या चतुः शष्टिमितानामष्टाहत्यापूजनं अन्यथा पीठेप्रागीरित इति व्याहन्येतेत्युवाच । तदसांप्रदायिकं तेषां मते अष्टात्तित्व व्याहन्येत । आत्तिर्नाम सर्वत प्रावरणत्वेन पूजनं । तदेक धाष्टशक्तिपूजनेनैव जातं तदतिरिक्तद्वितीयात्तिश्चेत् पूज्यते श्रावत्यंतरमेवभवति। नतु तस्यस्त्व- त्रांतर्भावः मंत्रांतरेषु नच दृष्टपूर्व सांप्रदायिकपक्षे तु पीठप्रागीरित इन्यस्यायमर्थः प्रागुक्तपीठशक्ति- पीठमंत्रानवापि पूजयेदिति।इदं सर्वत्रानुसंधेयं तथाच ग्रंथवत् महागणपतिपूजावसरे वक्षप्रतिप्रा- ·शारदातितकम्। १८५ खंडिनी। निशूभशुभमथिनी महिषासुरमर्दिनी ॥३१॥ इंद्राणी चैव रुद्राणी शंकराचारी- रिणी ॥ नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यापपालिनी ॥ ३२ ।। अंबिका ल्हादिनी चैवद्वा- विशच्छक्तयासताः ॥ चक्रहस्ताः पिशाचास्याः संपूज्या श्चारुभूषणाः॥३३॥ पिंगलाक्षी वि- शालाक्षी समृद्धिीद्धरेवच ॥ श्रद्धा स्वाहा स्वधा भिख्या माया संज्ञा वसुधरा ॥ ३४ ॥ त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी ॥ सुरूपा बहुरूपाचस्कंदमाताच्युतप्रिया॥३५॥ विमला चामला पश्चादरुणी पुनरारुणी ॥ प्रकृतिविकृतिः सृष्टिः स्थितिः संत्दृतिरेवच३६ सन्ध्या माता सती हंसी माईका परदेवमाता|देवमाता भगवती देवकी कमलासना ॥३७॥त्रिमु खीसप्तमुख्यान्यासुरासुरीवर्दिनी ॥ लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी ॥३८॥ स्थरेखाव्हया पश्चाच्छाशरेखा तथा परा ॥ गगनवेगा पवनवेगाच तदनंतरम् ॥ ३९ ॥ ततोभुवनपालाख्या ततः स्यान्मदनातुरा ॥ अनंगानंग मदना तथैवानंग मेखला ॥ ४० ॥ अनंग कुमुमाविश्व रूपासुरभ यंकरी ॥ अक्षोभ्यासत्यवादिन्यौ वजूरूपा शुचिता ॥ ४१॥ वरदाख्याचवागीशा चतुःषष्टि समीरिताः॥चापबाणधरा सर्वा ज्वाला जिव्हाःसमीरिताः४२ दधिण्य श्चोर्ध्वकेश्यस्ता युध्धो पक्रांत मानसाः ॥ सर्वाभरणसंदीप्ताः पूजनीयाः प्रय- त्नतः ॥ ४३ ॥ लोकेशाः पूर्ववत्पूज्या स्तद्वद्वजादिकान्यपि ॥ इत्थंयः पूजयेन्मंत्री श्रीभूत लिपिदेवतां ॥ ४४ ॥ श्रीवाण्योः सभेवीगेंदैवरप्यभिवंद्यते ॥ कमलै रयुतं हुत्वा राजा- नं वशमानयेत् ॥ ४५ ॥ उत्पलै जुहुयात्तद्वन्महालक्ष्मीः प्रजायते ॥ पलाशकुसमै ईत्वावत्स गुक्त पोठे पूजयेदिति । तत्र यदि पूर्वोक्त मेकाक्षरगणपतिनिर्दिष्टं अष्टदलमात्र पीठं गृह्यते तदा याषट्कोणादिषु पूजा वक्ष्यते सानुपपना स्यात्। ध्याने च त्रिकीणषकोणमालकां बुजं यत्पीठमुक्त तदप्यसंगतं स्यात् । यद्युच्यते । प्रागुक्त पोठ इति ध्यानोक्त इत्यर्थ इति । तदा पीठशक्ति पीठमन्त्र- पूजा प्रापकवचनाभावात् तत्पूजा न स्यादेवेत्यलम्।तेनावाष्टदलं षोडशदलं भूपुरं चतुर च कृत्वा तब प्रागुक्ताः पीठशक्तीः संपूज्य वर्णाझ नासनं दत्वा मूर्ति मूलेन सङ्कल्प्य तत्र देवीमभ्यर्थ्य केसरेषु यथापूर्वमङ्गानि चाभ्यर्य तदुपरि दिग्दलेषु चतनोंबिकाद्याः तदने ब्राह्मयाद्या: षोडशदलादिषु कराल्याद्याः पूजयेत् इति ।वर्णाब्जे नेति। हसौः वर्णाबजाय भूतलिपियोगपीठाय नम इति प्रयोगः तस्यां मूर्ती अनादित्यादिशब्द विवृणोति। प्रादावित्यादि अंगाते: पूजास्थानमाह ।स्थानेष्विति। उक्तषु तुर्योक्षु विधिवदित्युक्तम् । ध्यानानि । अंबिकाद्येत्यादिशब्दं विश्णोति । पूजयेदिति । पास ध्यान स्वस्खप्रकरणेनुसंधेयम् । मापूजा स्थानमाह। उक्त ति। उक्तलक्षणाः प्राक्पटलोक्त- ध्यानाः । पूर्ववदिति। पूर्वोक्लस्थानेषु यष्टशक्त्यादिशब्दान् विकृणोति ।करालीति। सदावीयेतिपाठः तेन रुदा सप्तमी।वीर्याअष्टमीप्रभा नवमी। नन्दा दशमी। शुभति विशेषणम्। न शक्तिनाम । तदुक्तं संहितायां । रुद्रा वीर्या प्रभा नन्दा योषिणी ऋद्धिदानयेति । दण्डिमुण्डिन्याविति । दण्डिनी मु- डिनी इतिशक्तिद्वयम् । विक्वतिर्दण्डिनीचैवेत्युक्तेः निशुम्भमथिनीत्येका संपूज्या इति षोडषपत्रा- प्रतत्संधिषु । तदुक्त संहितायां । पूर्वादिक्रमतः पूज्या दलाग्रेषु च संधिष्विति । स्वधेति अभिख्या ·१८4 सटीकम्। रेण कविर्भवेत् ॥ ४६ ॥ राजी लवणहोमेन वनितां वशमानयेत् ॥ मातृकोक्तानि कर्माण कुर्यादत्रापि साधकः॥४७॥भूतलिप्या पुटीकृत्य योमंत्र भजतेनरः।। क्रमांकमात् शतावृत्या तस्य सियो भवेन्मनुः॥४८॥सुषप्तभुजगाकारा कुंडली मध्यवर्त्मना ॥ संगमय्यपरस्थान माणवित्ताप- रावृतैः॥४९॥प्लावयेन्मूर्जिमूलांतयोगोयं सर्वसिद्धिदः॥अनयान्यस्तदेहस्तु तेजसोभास्करोभवेद ॥ ६०॥ यंत्रक्रियाविशेषास्तुज्ञात्वाकर्माणिसाधयेत् बिद्वाढ्यंगगनं तदेवशिवयुकज्ञानी चतु- ायुतो नत्यंतो मनुरेष मध्यविहितःसान्यस्यबन्ध्वक्षरः॥पत्रेष्वक्षरशोहकारपुटितां स्तभूतव ल्लिखेच्छिष्टं चांत्यदलेविलिख्य मतिमान् वृत्तेन संवेष्टयेत्॥५१॥विपयंत्रमिदं प्रोक्तं लाक्षा यस्याः मायेति संन्ना यस्याः सा पति विग्रहः तथा चाचार्या मायाभिख्यावसुन्धरेति । अन्यत्रापि । श्रद्धा स्वाहा स्वधाख्या च माढका च वसुन्धरेति। स्थितिः संवृतिरेवचेत्वत्र संस्थितिः स्थितिरेवचेति कचित्पाठः पवमेव साम्प्रदायिकः । परेति । शतिनामसुरेत्येका असुरविमर्दिनीति अपरा। तदुस्ती ससप्तमुख्यथसुरा तथाऽसुरविमर्दिनीति । तथा प्रपरेति । शतिनाम तदन्तरं पवनवेगति संबंधः असुरभयङ्करीति पदछेदः पक्षोभ्याच सत्यवादिनीचेति विग्रहः पूजनीयाः प्रयत्नत इति चतुरसान्त- रपादिप्रादक्षिण्य न । तदुक्तं संहितायां । एताः शनीस्तुपूजयेत् । प्रादक्षिण्यक्रमेणैवेति पूर्वदिति। तुर्योक्लवत् । तदुत संहितायां तपहिलोकपालांच भूबिंबे पूजयेप्रिये इति । तहदिति। चतुर्थोल- वत् । तददित्ययुतम् । उत्तरप्रयोगहये पीयमेव संख्या मन्वान्सरस्थापि ॥४७॥ प्रनयवसिधिमाह। भूतेति । क्रमोत्क्रमात् पुढीकत्वेत्यन्वयः सिहोभवेन्मनुरिति समंत्रस्तस्य सिध्यतीत्यर्थः मासमात्र ऐति नेयम् । तदुक्तं कुलप्रकाशतंत्रे । मासमात्र जपेन्मत्रं भूतलिप्यर्णसंपुटम् । क्रमोक्रमात्सहस्र तु तस्य सिहोभवेन्मनुरिति । यहा साध्यरिस्थानपतितः सिस्थानगतमन्त्रफलं ददातीत्यर्यः मध्य- वर्म नेति । सुषुमणा मध्यमार्गेणेत्यर्थः मूर्धि परं स्थान संममप्येति। षट्चक्रभेदक्रमेण परं स्थान हादशान्त शिवग्रहम् । प्राणवदित्यनेम योगी उक्त: मूलान्तं मूलाधारपर्यन्त परामृतैः भावयदिति संबन्धः अस्यान्यमन्त्राङ्गत्वमाह। पनयेति ॥५०॥ विययंत्रमाह। बिन्विति । गगनं : बिन्हाई हं तदेव सविंकं गगनं शिव एकारस्तधुक् तेन हेम् । पत्रकादशरुन्द्रा इति शिवशब्देन एकादश- संख्या ११ लक्षिता। तयाचैकादशखरस्तेन एकारः शिवशब्दवाच्यः जानीशब्दचतुर्थ्यायुतबतु- प्य कवचनेन युतस्तम जामिने नत्यन्तो नमोन्तः एषमनुमन्त्रः मध्यविहितः कर्णिकायांलेख्यइत्यर्थः साध्यस्य विषादिपस्तदेवदत्तादेवंध्वक्षरैः सिहार्णा बान्धवाः प्रोक्ता इत्युक्तेः सिहकोष्टाक्षरः सा प- चेषु तद्भूतवर्णान् । एतत्पटलोक्त व्योमभूतवर्णान् अक्षरशः प्रत्यक्षरं हकारपुटितान् लिखेत् । अन्ते नवमं अत्यदले तेनाष्टमदले व्योमभूतवर्णहयं प्रत्येक कारपुटितं लिखेत् मतिमानित्यनेन सर्वा- एयक्षराणि सबिंदुकानीत्युक्तं देवदत्तस्य विषंहरेति क्रियामध्ये लेख्या ॥ ५१ ॥ साक्षा पलतकः रो- हिण्यामुदये । राहोरिति । अत्र तात्कालिकनक्षत्रमुहत्ते तत्तङ्क तग्रहोदये तत्तद्य लेखनीयं तत्र दिवसे नवमं रोहिणीमूहत्तं रात्रावप्यष्टमम् । रोहिणीमुहत्तं तच राहोरुदये वायुभूतोदय राहो- रुदयोभवति । यतः । प्रतिराशिपंचभूतोदयस्य नियतत्वात् नवग्रहोदयोप्यस्येव । यदुवं । प्राणा- लोसांबुखात्मानः पवनास्थ र्यथाक्रमम् । गुरुराइ भृगुकुजौबुधाळ चन्द्रसूर्यजौ । क्रमाञ्चतुषु भूतेषु ।

·शारदासिलकम् । १८. चंदननिर्मितम् ॥ रोहिण्यामुदयेराहोर्विषघ्नं सर्वशांतिदं ॥ ५२॥ यो द्वौ साक्ष्यधरै कुखं ण्डशिरसौ स्यातां क्रमात्ङे युतं कोपेशनमसान्वितं विरचयेन्मध्ये दलेष्वष्टसु ॥ वापव्यान् यमुटान्विलिख्य विधिनाशिष्टार्णमंत्येदले यंत्र वायग्रहेण वेधितमिदं स्यात्तालपत्रस्थितम् ॥ ५३ ।। स्वायां मंदोदये या वायव्ये निखनेद्रिपोः ॥ द्वायुचाटनकृत्तस्य मृतिभिवतिभूव म् ॥ ५४ ॥ वन्हेवींजयुग क्रमाच्छ्रवणसद्यार्बेदुयुक् स्यात्स्वरो रीः फट्हन्मनुरेष मध्य वि- हितापुत्रेषु वन्हुयद्भवान्।।वर्णान्वन्हिनिरोधितान् प्रविलिखेत्साध्याक्षरैः पोषकैरत्यंचात्यदळे- कुशानुपुरगं भू|दरेकल्पितम् ।। शुभवारसंसंयोगे लाक्षाकुंकुमनिर्मितम् ॥ रक्षाकृत्सर्वभूतानां व्योमसर्वात्मकं भवेत् इति। अन्यत्रापि गुरुराइ च वायव्ये चरतोग्नौ भृगुः कुजः।भूम्यांबुधरवी यो जले चन्द्रशनैश्चरौ। प्राकाशं सग्रहं बिंद्यादेवं सर्वेषु राशिषु । षष्टुत्तरैश्च त्रिशतैः खासैरेकातु नाडि- का। पंचभिर्नाउिकाभिस्तुराशिरेकः प्रकीर्तितः दिन मेषादिमीनान्तैरेकं द्वादशराशिभिः राशि- घेतेषु भूतेषु विज्ञातव्या ग्रहोदयाः एकैकस्मिन् भवत्यत्र राशौ भूतानि पंच च । वायुर्वमिस्तथा भूमिरापखमिति पंचमम् । एकैकस्मिन्पंचसूक्ष्माण्युदयन्ति हितेषु च । सर्वेषामेव राशीनां वाय- व्याद्यातु नाडिका। द्वितीया नाडिकाग्ने यो ढतीया पार्थिवीमता।चतुर्थी वारुणी या व्योमाख्या पंचमी स्मृता । पूर्वोदयास्तु सर्वत्र सौम्याः पापा स्त्वनन्तराः। राहुः कुजो रविः सौंरिरेतेदक्षिणतः सभाः गुरुर्भ गर्बुधश्चन्द्रः सव्ये सौम्याः शभावहाः ।एवं राशिषु भूतेषु ग्रहोदय उदीरित इति। भूतो. दयमंत्यपटले वश्यति । नक्षत्रमुइ नि उक्तानि ज्योति: शाने । पाश्लेषानुराधा च मघाचव धनिष्टिका । पूर्वाषाढोत्तराषाढे अभिजिद्रोहिणीतथा।ज्येष्टा विशाखा मूलं च नक्षत्र शततारिका। उत्तरा पूर्वकालगुन्यो दिने पंचदशक्षणाः रावावार्द्रा तथा चाष्टा पूर्वाभाद्रपदाहयः पुनर्वसः चव: पुष अतिःसिखः करादिकाश्रुतिः श्रवणम् । करादिका हस्तादिका। तिखः हस्तचिवा स्वात्यः एवमपि प्रेयमापन्य तु यदा रोहिणीनक्षत्र राहुर्भवति तदाकर्त्तव्यमित्याछुः॥५२॥वायव्ययंत्रमार। यौराविति। पचि कारः अमव्यभविशेषोक्ताविति परिभाषणात्पधरऐकारः इदुखंडोबिंदु: पांच च पधरण पच्यधरौ एताभ्यां सह वर्तमानौ साक्ष्यधरौ तौ च ताविंदुखण्डशिरसौ चेति विग्रहः कर मादित्यस्ति तेन प्रिये पति कोपेशं डेयुतं कोपेशाय नमसान्वितमानमोयुप्तामिममंत्र मध्येकर्णिकार्या रचयेशिखेलावायव्यानेतत्पटलो वायुभूतवर्णान् विधिनायपुटान् अक्षरश इत्यर्थः बिन्दम्तानित्यपि। वायुपहिय वृत्तं दिवस्तत् । षबिंदुलांछितं मातरिखन इत्युक्तोः षबिंदुलांछितेन हत्तेन वेष्टयेत् । पचापि पूर्ववत् । कर्मलिखनीयम् ॥ ५३ ॥ स्वात्यांमन्दोदयेति । स्वातीनक्षत्रमुहर्ते यदामन्दस्यमा बरस्योदयः जलभूतोदय इत्यर्थः रिपोर्दारि वायव्यं यंत्रं निखनेदित्यन्वयः ॥ ५४ ॥ पाग्नेयमार। पहोरिति । श्रवण: उ सद्य पो अडेंदुबिंदुः क्रमादेतद्युतं वन्ह बीजयुगं रेफहयम् । तेन रों इति पन्यत्स्वरूपम् । बमः पदं एषमनुमन्त्रमध्यविहितः कर्णिकास्थ: वन्हिनिरोधितान् रेफपुरितान् प्रत्यक्षरमिति जेयम् । अब रोध एकाक्षरत्वात् संपुटे पर्यवस्यति । साध्याक्षरैः पोषकैः साध्यस्थपो. षकावरैः सुसिक्षाः पोषका ज्ञेया इत्युक्तः सुसिबकोष्टाक्षरैरित्यर्थः क्वशानुपुरगम् । स्वस्वतिकविको- ।

·१८८ सटीकम् । यंत्रमाग्नेयमीरितम् ॥१५॥ घातकाक्षरमिश्रं तत्कृतिकायांकजादये ॥ चितांगारेण तद्वखे लि खितनाशयेद्रिपुम् ।। ५६ ॥ नासार्दुदुमदंबुतन्मनुयुत सादुडतोविविध्वते तु भुवे नमोनि- गदितो मध्येमनारुणान् ॥ वर्णान्पत्रपुटे युवाक्षरपुटान्साध्यस्यवंध्वक्षररालिख्याप्यपुरेण- वहितामदं यंत्रं भवेद्वारुणम् ॥ ५७ ॥ भूर्जपत्रे लिखेदेतत् रक्तचंदनवारिणा ॥ वरुण द. ये काव्ये. यंत्रं वश्यादिकृद्भवेत् ॥ ५८ ॥ गंडो बिंदुविभूषितो वसुमती स्यातादृशीगण्डयो- मध्यस्थौ तु जगौल केन तिरिम मन्त्रं लिखेन्मध्यतः ॥ लांताल्लाणपुटीकृतान्वसुमतीवर्णान् दनेष्वालिखेत्सेवावर्णयुतान्यथाविधिभुवो गेहेन संवेष्टयेत् ॥ ५९॥ ज्येष्ठायामुदिते सौम्ये पृदि गैरिकनिर्मितम् ॥ पार्थिवं यन्त्रमचिरावस्तभककृद्भवेत् ॥ ६० ॥ गुयाद्गुह्यतरां नि त्या श्रीभूतलिपिदेवता ॥ यः सेवतेशुभैःपुढेधनधान्यश्चपूर्यते ॥६१॥अत्रिविरुणसंरुद्धो दवा- ग्वादिनिठद्वयम् ।। वागीश्वर्या दशार्णोय मन्त्रो वाग्विभवप्रदः ॥६२॥ ऋषिःकएवोविराट- समध्यगं घातकाक्षरमिथं पोषकाक्षरस्थान इत्यर्थः वैरिणोघातका मता इत्युक्त ररिकोष्ठाक्षराणि- घतकाक्षराणि कृत्तिकायां कृत्तिकानक्षत्र मुहर्ते कुजोदये मङ्गलोदये वन्हिभूतोदय इत्यर्थः तहस्त्रे चितावस्ने नाशयेदिति ग्रहादि निखातम् ॥ ५७ ॥ वारुणयन्त्रमाह । नामेति । नासा ऋ: अडेंदु- बिंदुस्तद्युक्तम् । अंबु वः सेनन्तदंबु वः मनुरी तद्युतं सावेंदुस्सबिंदु सूतेन वौं । अत्र मनुशब्देन चतुर्दशमनवइति चतुर्दश संख्यालक्षिता तया चतुर्दशखरस्तेन प्रोकारो मनुशब्दवाच्यः डेन्तो वि- ध्रुविधवे विध्यन्ते । विधुशब्दान्ते। भुवे सेन । विधुभुवे नमः अयं मनुमन्त्र मध्येकर्णिकायां निगदित उत्त: लेख्यत्वेनोक्त इत्यर्थः । वाक्षरपुटान् वकाराक्षरपुटितान् । प्रत्यक्षरं सबिंदुकान् । प्राप्यपुरेण । पार्खयपङ्कजयसहितार्देन्दु ना ॥ ५८ ॥ वारुणा शततारका तन्मुहर्ते काव्ये शुक्र उदिते वहिभूतोदय इत्यर्थः । वश्यादित्यादिशब्देन आकर्षणमोहनादि ॥ ५८ ॥ पार्थिवयन्त्रमाह । गंड इति बिंदुभूषितो गंडः लु वसुमती लकारस्तादृशीबिंदुमती । तेन लं । गंडयोवर्णयोर्मध्यस्थो नमो वर्णी । तबगंडयोरिति । अत्र प्रथमं गकारमात्र। उत्तरवयरसवर्णयुक्डकार: तेन गजमंड इतिसिह लुकेखरूपं मतिन मः इमं मंत्र मध्यतः कार्णिकायां लिखेत् । म काक्षरस्य न्यूनत्वा- त् सांतामीत्युक्त तेनाष्टमेलकारत्रयं लेख्यमित्यर्थः लार्णपुटीकतान् प्रत्य क्षरं से बावर्णयुतान् सा- ध्यास्त सेवकास्मृताइत्यु मा : साथ्यस्य सान्यकाष्ठाक्षररित्यर्थः । यथाविधीति । सबिंदुकानित्यर्थः ॥ ६० ॥ ज्येष्ठायां ज्येष्टानक्षत्रमुइत सौम्य बुधे उदिते भूमेरुदय इत्यर्थः मृदिमृत्पात्र सर्वत्र स्त- भादिति । वाष्वग्निजल शुक्रखड्गधारास नादिस्तंभनं जेयं । तत्रशुक्रादी धारणं । सेनादौ नि- खननमिति यथा यथं ज्ञेयमिति सुधीभिः । एवं मालकामंत्रानुल्का तऽभूतान्सरस्वतीमंत्रान्वह कामो दशाणं वाग्वादिनी मंत्रमुचरति ॥ ६२ ॥ प्रविरिति । अत्रिर्दकार: वरुणेन वकारेण संरुषः संपुटितः तेन वदव इति यं दवाग्वादिनीति स्वरूपं ठहयं स्वाहा । वाग्विभवी प्रकर्षण ददातीति वाग्विभवप्रद इत्यनेनास्य विनियोगं वदता बहवो भेदाः सूचिताः । तदुक्त' सारखतमते । तारमा- यासंपुटीयं महासारस्वतप्रद इति । वाग्बोजमायाद्यप्राचार्यस्तुतावुद्धृतः वाग्बीजं भुवनेश्वरीं वदव- ॥

·शारदातिलकम् । १८८ कछंदो देवतावासमाीरता ॥ शिरः श्रवण दृङ्नासावदनांधु गुदेविमान् ॥ ६३ ॥ न्य- स्थानप्राग्वदंगानिमातृकोक्तानिकल्पयेत्।।तरुणशकलामिंदोबिभ्रताशुभ्रांतिः कुचमरममि तांगी सनिषणा सिताब्जे ॥ निजकरकमलोद्यल्लेखनीपुस्तकश्रीः सकलविभवसिध्यै पातु वाग्देवता नः ॥ ६४ ॥ दशलक्षं जपेन्मन्त्रं दशांश जुहुयात्तत्तः ।। पुण्डरीकैः पयोभ्यक्तस्ति- कैर्वामधुराप्लुतैः ॥ ६५ ॥ मातृकोदीरिते पीठेवागीशीमर्चयेत्सुधीः ॥ वर्णाजेनासनंदद्या- देत्युच्चार्य वाग्वादिनि स्वाहा । वर्णपातकभरा ध्यायामि नित्यां गिरमिति। वाग्बीजमायापुटित इतिकेचित् मायाद्यइत्यन्य । तंत्रांतरे केवलवाग्भवाद्योप्युवत: अत्रैव शिवशहियोग इतिकेचित् । अपरे वैपरोत्यमपीच्छती । प्रयोगसारे वालादिरप्यु दृतः पंचप्रणवपुटितः एक आदौ मध्ये स्वाहा- दौ च बालाबोजयुतो परवाग्भवपुटितसंदोधनः परः बालातार्तीयपुटितसंबोधनोन्यः कामबीजपुटि तसंवोधनः पंचमः स्वाहादी बालायुतः षष्ठः एवमस्था अन्येपि मूयांसो भेदास्ते ग्रंथगौरवभयानो- लाः खखगुरुसंप्रदायात्ञयाः । तदुक्तमाचार्यरुवे । आद्य'तपंचप्रणवप्रभिन्न विद्येश्वरिपोज्दलशूल- हो । भक्तद्विषां कार्मणयंत्रविद्या प्रत्यंगिरेव जयसंहरेति । वीप्सावसाने समसायकेन युक्ता त- थादावपि वाग्भवेन । संबोधनांते समनुद्दिचंद्र विद्योत्तमं देवि तवानतोस्मि । मध्ये स्थितं वाग्भ- व बीजयोर्वा त्वबामसारस्वतसंपुटवा । जात्यापि मूकस्य हठात्कवित्व वागीशि तन्नौमि पदा तनी ति। कामेखरी संपुटिताय नित्यं नारीनराणा मपि मोहकाय । कस्मै चिदस्म सततं नमोस्तुत्वन्- नामदेवायगिरामधोशिायदालयापल्लवितं जडानांत्वन्नामरलं रसनादिराजि । उद्दामकाव्यप्रकर- प्रभाभिरुद्भासतेम्मै न तिमातनोमिइति । अन्ये संबोधनांत वागीश्वरीति मंबुदिमधिकामाहुः एषां ध्यानविशेषा गुरुमुखात् जेयाः ॥ ६३ ॥ धिषणोवाऋषिर्तेयः । तदुत्तमीशा शरेन । ऋषिस्तु धि- षणोमतस्त्वथपर च कण्वं विदुरिति । वागिति । बीजं स्वाहेति शक्ति: ब्रह्मबीजं मायाशक्ति: जी- वो बी जं बुद्धिः शक्तिः उदानो बीज कुडलिनी शक्तिः इदं सूक्ष्म बीजादित्यं सर्वमंत्रेषु नेयं । त- दुक्त प्रयोगसारे ईश्वरो जगतां बीजं शक्तिर्गुणमयीत्वजा । परमात्मा तथा बुद्धिर्दायुः कुडलिनी- ति च चदुर्विधे बीजशक्ती सामान्यं त्रितयं त्विदमिति । मंत्रतंत्रप्रकाशेपि । चतुर्विधे बीजशक्ति स- मंत्रेषु चिंतयेत् । वितयं तत्र सामान्य तदिदानी निरूप्यते । ईश्वरो जगतां बीजमाद्यंब्रह्मतदु- यते । तस्य माया समाख्याता शक्तिर्गुणमयीतुना।म एव भगवान्दे वो बुद्धिसाक्षोद्वितीयकं । बीज- मत्रसमाख्यातं बुद्धिः शक्तिरुदकृता । उदानश्चित्यमायुक्त स्तृतीयं बीजमुच्यते। शक्ति: कुंडलिनी- सब सामान्य त्रितयं त्विदं । ज्ञातव्यं सर्वसंत्रेषु बीजशक्ती ततो निजे इति । अध्विति लिंगं । प्रा. ग्वदिति । चतुर्थोक्तप्रकारेण जातियुक्तानि | अ क ख ग घ ङ हृदयाय नम इत्यादि। संप्र- दायविदस्त्वप्यथांगानिमन्यते । ॐ ह्रां वदऋग्वेदत् । ॐ ह्रीं वदयजुर्वेदशिरः ॐ हूँ वाक्साम- वेदशिखा । ॐ , वादिनि अथर्व वेद वर्म । ॐ ह्रौं स्वाहा षडंगं नेत्रं । ॐ ह्रः समस्तमंत्रमुच्चार्य- पुराण न्याय मीमासा धर्मशास्त्र तिहास कल्प गाथा नाराशंसीरित्यस्त्र । तदुक्तं । साररूतमते । यमनेवधरा वन्हियुगलार्थमनोः क्रमात् । ड्रामाद्यैश्च व वेदाद्यैरंगानि परिकल्पयेदिति। पद्मपादा- ॥ - ·२०० सटोकम् न्मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ।। ६६ ।। आदावंगानि संपूज्य पश्चाच्छक्तीरिमा यजेत् ।। योगासला च विमला ज्ञाना बुद्धिः स्मृतिः पुनः ॥ ६७ ॥ मेधा प्रज्ञा च पत्रेषु मुद्रापुस्तकधारिणी ॥द लाग्रेषु समम्याब्राह्मयाद्यास्ता यथाविधि ॥ ६८ ॥ लोकपाला बहिः पूज्यास्तेषामना- णि तद्वहिः । एवं संपूजयेन्मन्त्री जपहोमादित्परः॥६९॥ब्रह्मचर्चरतशुद्धः शुद्धदत नखादि- कः ॥ संस्मरन्सर्ववनिताः सततं देवताधिया ॥ ७० ॥ कवित्वं लभते धीमान् मासैद्वादश- भिर्धवम् ।। कृत्वा तन्मंत्रितं तोयं सहस्रं प्रत्यहं पिवेत् ।। ७१ ॥ महाकविभवन्मंत्री वत्सरेण नसंशयः।। उरोमात्रे जलेस्थित्वा ध्यायेन्मार्तडमण्डले ॥७२॥ स्थितां देवीं प्रतिदिनं त्रिस- हस्र जपेन्मनुं ॥ लभते मण्डलासिद्धिं वाचामप्रातमांभुवि ॥ ७३ ॥ पलाशविल्वकुसैमर्जु- हुयान्मधुरोक्षितः ।। समिद्भिर्वातदुत्थाभिर्यशः प्राप्नोति वापते ॥ ७४ ॥ होमोयं सर्वसौ भाग्यलक्ष्मीवश्यप्रदो भवेत् ॥ राजवृक्षसमुद्भूतैः प्रसूनैर्मधुराप्लुतैः ॥ ७५ ॥ तत्समिद्भिश्च जुहुयात्कवित्वमतुलं लभेत्॥ एवं दशाक्षरी प्रोक्ता सिद्धये वाचमिच्छतां ॥ ७६ ॥ त्दृदयांते भगवतिपदशब्दयुगं पुनः ॥ वाग्देविवन्हिजायांत वाग्भवाद्य समुद्धरेत्।।७७॥ मनुषोडशवर्णा व्यवागेश्वर्यफलप्रदम् ।। मनोः पाद्भःपदैः कुर्यात्पडंगानिसजातिभिः ॥ ७८ ॥ शुभ्रा स्व- चार्यास्तु मालकांगांते वदहृदयाय नम इत्यादि ऊचुः ॥ ६४ ॥ तरुणेति तरुणशकलं बालखंडं क- रकमलेत्युपमितसमासः दक्षे लेखनी । वामे पुस्तकमित्यायुधध्यानं सुधीरित्यनेनावाहनादिश्लोके धु स्त्रीलिंगयोगउक्तः । पीठमंत्रमुहरति । वर्णाब्जेनेति हसौः वाग्वादिनीयोगपीठायनम इति प्रयोगः। १७॥ पश्चाच्छतीरिति । पचादितिचतुर्थावरणेतेनादावंगावृत्तिः कर्णिकायां हितीयावरहंदाष्टके- नतीयाअष्टवर्गः तुर्ये योगादिशक्तिभिः दक्षिणादित इतियावत् । तासां ध्यानमुक्तमीशानशिवे- न । सपुस्तकजपस्रजो विमलहारमत्युज्वलाः शशांकसदृशप्रभाः प्रतिदलस्थिताः शक्तयः। चतुर्थवृत्ति- गायजेत्कथितदक्षिणाशादिका इति । प्राचार्याश्च । माढकोतविधिनाक्षरांबुजे इति । सख्यज्ञाम- मुद्रा यथाविधीति पूर्वपटलोक्तध्यानाः वहिश्चतुरखे धीमान्तन्म वितं तोयं पीत्वा द्वादशभिर्मासैः ध्रुवं कवित्वं लभत इत्यन्वयः । धीमानित्यनेन सप्तवाराभिमंत्रणं हस्तेन निधानं सप्तवारपानं च सूचितं । पाने पूर्वोक्तध्यानमनुसंधेयं । मंडलादित्येकीनपंचाशदिवसैरित्यर्थः सर्वसौभाग्यलक्ष्मीवश्य प्रद इति । पत्र सौभाग्यवश्ययोर्बालादित्व लक्ष्म्यै श्रीबीजादित्वमेवं । पापविमुक्तये मृसिंहबीजा- दित्वमपिनेयमिति पद्मपादाचार्याः राजवृक्षः श्योनाकःकल्पाद्यंत्रमुच्यते। वाग्बीजगर्भनरमालिख- पंनियंत्रपत्रेषु मंत्रलिपयोलिपिभिः परीतं । आदिक्षकावधिभिरिष्टफलप्रदं तद्यंत्रं भवेत् करत कवितारक चेति । मंत्रांतरमुद्धरतिहृदयेति । हृदयांते नमोते भगवति स्वरूपं । अत्र नमः शब्दवि- सर्गस्यरोरुत्वे गुणे च प्रोकारइति ज्ञेयं । वदशब्दयुगं वदवदवाग्दे विस्वरूपमिति वदेति शेषः की- हक्ममुर्वन्हिजायास्वाहा ते यस्य वाग्भव वाग्बीज एतदाद्य यस्य । अत्र हसयोगोपीति केचि त्। वैपरीत्यमित्यन्ये । वागैश्वर्यफलप्रदमित्यनेन विनियोगं वदता श्रीबीजादित्वमपिसूचितं प्रव बीजयतो पूर्वोक्त जैये। ऋष्यादिकमपि पूर्वोक्तमेव । षड्भिः पदैरिति । बोजमाद्यं पदं च वदवदे- ·गारदातिलकम्। च्छालिषमास्यवसांशतिांशुखण्डाज्वलांव्याख्यामक्षगुणं सुधाढ्यकलशं विद्यां च हस्तां- बुजैः। विभ्राणां कमलासना कुचना वाग्देवतां सुस्मिताम् वंदे वाग्विभवपदा त्रिनयना सौभाग्यसंपत्करीम् ॥ ७९॥ हविष्याशी जपेत्सम्पकू बमुलक्षमनन्यधीः ॥ दशांशं जुड़याद ते तिलैराज्यपरिप्लुतैः ॥ ८० ॥ मातृकोक्ते यजेत्पीठेदेवी भागीरिते क्रमात् ॥ पिबेत्तन्मंत्रि- तं तोयं प्रातःकाले दिनदिने ॥ ८१ ॥ विद्वान्वत्सरतो मन्त्री भवेन्नास्ति विचारणा ॥ अ- भिषिचेन्जलेजप्तरात्मानं स्नाकनर्माण ॥४२॥ तर्पयेत्तां जलैःशुदैरतिमेधामवाप्नुयात् ॥ पु. ष्पगन्धादिकं जपं सर्व तद्धारयेत्सुधीः ॥ ८३ ॥ सभायां पूज्यते सद्भिर्वादे च विजयी भ वेत् ॥ तारो मायाधरो बिंदुः शक्तिस्तारं सरस्वती ॥ ८४॥ उतानत्यतिको मन्त्रः प्रोक्त ए- कादशाक्षरः ॥ ब्रह्मरंधेभ्रुवोर्मध्ये नवरंधेषु च मात् ।।८५ ॥ मन्त्रवर्णान्नयसन्मंत्री वाग्भ बेनांगकल्पना ।। वाणी पूर्णनिशाकरोवलमुखीं कर्पूरकुंदपा चंद्रार्धा कितमस्तकां निज- करैः सबिभ्रतीमादरात ॥ वीणामक्षगुणं सुधान्यकलशं विद्या च उगस्तनी दिव्यैराभरणा भूषिततनुं इंसाधिरूढां भजे ॥ ८६ ॥ जपेद्द्वादशलक्षाणि तत्सहस्रं सितांबुजैः।नागचंपकपु- प्पैर्वा जुहुयात्साधकोत्तमः ॥ ८७ ॥ मातृकाक्ते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेण तां ॥ वर्णाब्जे. नासनं कुर्यान्मार्तमूलन कल्पयेत् ॥८॥ देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी तनुः ॥ प्राकृता वामतः पूज्यावाङ्मयी सर्वसिद्धिदा ॥८९॥ इष्ट्वापूर्ववदंगानि प्रजाद्याः पूजयेत्ततः प्रजा मेधाश्रुतिःशक्तिः स्मृतिर्वागीश्वरी मतिः ॥ ९० ॥ स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्राह्मयद्या ॥ ॥ - - ति सुयं । अन्येतु वदवदेति पदमादौ ॥ ७८ ॥ वाग्बीजयोगमाह । शुभ्रमितिव्याख्यामिति व्याख्या- नमुद्रा । तल्लक्षणं यथा निष्टानेगुष्टतजन्यो प्रसार्यान्याःप्रदर्शयेत् । प्रयोज्याभिमुखं सैषा मुद्रा- व्याख्यानसंझितेति । अक्षगुणं मालां विद्यां पुस्तकं दक्षोल सो वामायूर्ध्व पर्यंतमायुधध्यानं कमला- सनामिति खेतकमलस्थां ॥ ८० ॥ सम्यगिति वक्षामाणपुरचरणनियम उक्तः वसुलक्षमष्टलक्षं अन- न्यधीमत्रार्थदत्तमनाः । तदुक्त' । जपतु मंत्रमनन्चः सार्थसंस्मृतियथाविधीति । वागीरितेति । दशा- क्षर्युतमार्गणपिबेदिति पूर्वोक्तमनुसंधेयं । पुष्पगंधा दिकमित्यत्र कामादित्व चेयं । तज्जप्तमिति- सप्तवारं । अभिषिचेदित्यादि । अवाप्रप्न यादित्यंतमेकः प्रयोगःहंसवागीखरीमंत्रमुद्धरति। तार इति तारप्रणव: माया भुवनेश्वरीअधरः ऐबिंदुश्च तेन वाग्भवं । सरखतीडेतासरस्वत्यैनत्यंतिको नमों- तः अत्र वाग्भवे हसयोगमाहुःकेचित्परे सहयोगमिच्छति । वाग्भवे बीजशक्तिः अन्ये प्रणवं बीज- माहुः ऋषिः पूर्वोक्तस्त्रिष्टुप्कंदः । हमवागीखरीदेवता । नवरंध्र षु कर्णनेत्रनासाद्दयमुखलिंगगुदेष्वि ति । मंत्री क्रमादित्यनेनोक्तं । वाग्भवेनेतितारमायासंपुटनेति परमगुरवः अन्ये तु वाग्भवादोन ष- दीर्घयुक्तमायाबीजेनेत्याहः ॥ ८६ ॥ वाणीमिति । क्वचिन्म द्रामिति पाठः । यदा विद्यामिति पा- ठस्तदाऽयुधध्यानं पूर्ववत् द्वितीयपाठे दक्षोर्खादि अक्षम्रक मुद्रे अन्यत्रान्ये साधकोत्तम इत्यनेन जपाव्यवधानेन नियमम्थ एवहोम कुर्यादित्युक्त । वर्णाब्जेनेति । हसी हं सवागीश्वरीयोगपीठाय नम इति प्रयोगः पूज्या संस्कृतेति । एतयोर्ध्यानमुक्तं । सारस्वतमते । दक्षिणे संस्कृता पूज्या योग- - ·२०२ सटीकम् । स्तदनंतरं ॥ लोकेशानचयेद्भूयस्तदस्खाणि च तद्वहिः ॥ ९१ ॥ इति सम्पूजयेदेवीं साक्षा- द्वाक्वल्लभो भवेत् ॥ दशाक्षरीसमुक्तानि कर्माण्यत्रापि साधकः ॥ ९२ ॥ वाचस्पतमृतेभू यः प्लवःप्लुरितिकातयेत् । बागाद्यो ऋषिभिः प्रोक्तो रुद्रसंख्याक्षरो मनुः ॥ १३ ॥ कु. दिंगानि विधिवद्वागाद्यैः पञ्चभिः पदैः।। आसीना कमले करैर्जपवटीं पद्मद्वयं पुस्तकं बि- भाणा तरुणेंदुवद्धमुकुटा मुक्तेंदकंदप्रभा ॥ भालोन्मीलितलोचना कुचभराक्रांता भवद्भूतये भूयाद्वागाधिदेवतामुनिगणैरासेव्यमानानिशं ॥९४॥ रुद्रलक्षंजपेन्मत्रंद शांशं जुहुयाद्धृतः ॥ मातृकाकल्पिते पीठे पूजयत्ता यथाविधि ।। ८५ ॥ पलाशकुसुमैर्तुत्वा परां सिद्धिमवाप्नुया त् ॥ कदवकुसुमस्तद्वत्फलैः श्रीवृक्षसम्भवैः ॥ ९६ ॥ अचिराच्छ्रियमाप्नोति वाचां कुंदस- मुद्भवैः ॥ नंद्यावर्तप्रसूनैर्वाहुत्वा वाग्वल्लभो भवेत् ॥ ९७ ॥ ब्राह्मीरसे बचाकल्के कपि- लाज्यं पिवेज्जपन् ॥ पिवेदिनादौ तं नित्यं सर्वशास्त्रार्थविद्भवेत् ॥ ९८ ॥ अनया विद्यया जप्तब्राह्मीपत्रप्रभक्षणात् ॥ न विस्मरति मेधावी श्रुत्वा वेदागमान्पुनः ॥ ९९ ॥ बहुना कि मियं विद्या जपतां कामदो मणिः ॥ तोयस्थ शयनं विष्णोः सकेवलचतुर्मुखः ॥१०॥ बि- - - - मुद्राकरद्दया । सततं निः मर च्छब्दवदनान्या च वामत इति पूर्ववदिति । तुर्योक्तरीत्याकेसरेषु वा- ग्वल्लभ इत्यनेन विनियोग उक्तः ॥ ८३ ॥ मन्वान्तरमुधरति । वाच्येति । वागाद्योवाग्भवाद्यः एका- दशाक्षरइत्यु के रमृते पर पूर्वेण सन्धिनमन्त्रे । तदुक्तं नारायणीये । वाक्कूर्मः पार्श्वयुक् शक्ल ते के- शांते मृते प्ल वः। प्लुरन्तादशवर्णे यं विद्या मुख्या सरस्वतीति । ऐं बीजं प्लु शक्तिः पूर्वोक्तमृष्यादिकं कुर्यात् । तत्र वाग्भवेन् हृत् । अन्यैश्चतुर्भिः पदैश्चत्वार्यगानि । विधिवदिति । अनेन मसस्तेनास्त्र- मुक्त भवति । ननु पंचभिः पदैः कुर्यादङ्गानि इत्युक्तेरत्र पंचांगमेवास्तीतिचेत् । नैतत्कारं यत: । कुर्यादङ्गानीति विधिना षडङ्गमेव प्राप्त तत्कथनाकांक्षायां पंचभिः पदैरित्यु क्तिः । वागाद्य रिति । क्रमाथं पदरित्ये तावत्यु च्यमानेऽत्र षट्शतानी कथमिति । संदेह एव स्यात् । तत्र गोपनेन व्यस्तस- मस्त बोधयितुम् । विधिवदित्यु क्तिः पंचभिरित्यनेन प्रधानबाधायोगात् च किंच यत्र तथैवेष्टम् तत्र तथैव विधास्यति । मन्त्रस्य पंचामिति कल्पयेदित्यादिना ॥८४ ॥ कमले इति । सित दक्षा- धस्ताबमाधःपयंतमायुधध्यानम् ॥ ८५॥ रुद्रलक्षमेकादशलक्षं यथापुरत्येकादशाक्षर्युक्तमार्गण । तद्द- दिति । वासिद्धिमाप्न यादित्यर्थः अचिराहाचां श्रियं वासंपदं प्राप्नोतीति संबंधः नंद्यावर्ती गंधतगरः वेति कुन्दसमुद्भवैरित्यनेन सहविकल्पः ॥ ८८ ॥ ब्राह्मीरसइति । प्रत्रापि स्वरसपाक इति कृत्वा तस्याष्टमांश स्वकल्कं घृतचतुगुणो ब्राह्मीरसः अन्यत् पूर्ववत् । वचाकल्क इतिक्वचित्पाठः जपन् पचेदिति संबंध: अनया विद्यया जप्त सप्तवासमितिशेषः नित्यं दिनादी पिबदिति विवर्ष पंचवर्ष वा अनया विद्ययेत्यादिसर्व ब्राझोपत्रेपि योजनीयम् । सर्वेत्यादिमेधावीत्यादिउभयमुभ- यस्य फलं समयप्रमाणभेदेन । तदुक्तनारायणीये । ब्राह्मीरसस्य कपिलाज्ययुतं प्रभाते जप्त' तयापि- बति यचु लुकं त्रिवर्षम् । एकोदितं सखलु धारयतिविरुक्त पंचाम्दतो मुखतं नतु विसरत्तत् । तत्पल्लवादनमपि स्मृ तमेवमिति ॥ १० ॥ कामदोमणिरिति । अनेनैतत्सूचितम्। एतप्त सु- ·शारदातिलकम् । - द्वर्घाशयुतो वन्हिविन्दुसद्योबुमान भृगुः ॥ उक्तानि त्रीण बीजानि सदभिः सारस्वताार्थ ना ॥ १ ॥ अंगानि कल्पयाजौरक्तैनातिसंयुतैः।२।मुक्ताहारावदातां शिरसि शशिकला- लंकृता बाहुभिः स्वैर्व्याख्या वर्णाक्षमाला मणिमयकलशंपुस्तकं चोहंती ॥ आपीनात्तुंगव- क्षोरुहभरविनमन्मध्यदेशामधीशां वाचामीडे चिराय त्रिभुवननमितां पुंडरीके निषष्णाम् ।। त्रिलक्षं प्रजपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः॥ पायसेनाज्यसिक्तन संस्कृते हव्यवाहने ॥ ४ वा- गीशी पूजयेत्पीठे विधिनामातृकोदिते ॥ प्रामस्तुतेन मार्गेण प्रत्यहं साधकोत्तमः ॥ ५ ॥ व्याघातकुसुमै वा वानासीद्धमतुलां लभेत्।। जातीपुष्पैः सितांभोजैःसिक्तैःश्चन्दनवारिणा।। ६ ॥ नंद्यावर्ते शुभः कुंदैर्तुत्वा वाकसिद्धिमाप्नुयात् ।। जपन् वीजत्रयं मन्त्री सभायां जय- माप्नुयात् ॥ ७ ॥ सितां वचां वा ब्राह्मीं वा जप्त्वा खादेदिनागमे ॥ मेघां कामानवाप्नो ति साधकोनात्र संशयः॥८॥एवमुक्तेषुमन्त्रेषु दीक्षितो यतमानसः ॥ एवं यो भजते भक्तया सभवेद्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ ९॥ सुसितगंधकुसमः पूजासारस्वते विधौ । दूर्वा बीजांकुर पुष्पं राजवृक्षसमुद्भवं ॥ १० ॥ उत्पलानि प्रशस्तानिसिंदुवारां कुराणिच ॥ भजन्सारस्व- ती नित्यं एतानि परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥ आम्नातं गूंजनं विल्वं कलं जलशुनं तथा ॥ तैलं वीरजमपास्यति नेत्ररोगमिति । मूत्राशोतिथिलक्षं जया योंकोलसर्पिषा जुहुयात् । अष्टसहस्र वेति संभूतं भव्यं भविष्यच त्यादिकम् । मन्वान्तरमुद्धति तोयस्थमिति । विष्णोःशयनमनन्ताकारः तोयस्थ'वकारस्थन्तेनवाचतुर्मुखः खकार सकेवलः स्वररहितः तेनवाक्प्रयमेवमन्त्रांश इतिकचित्। तदुक्तं नारायणीये । खड्गीशोय: प्रांशुकः सान्तवेधाः कर्णान्तस्थायः सदण्डीभुजङ्गः । साभोदन्तो- बिंदुमान्योभृगुः स्युर्वागीश्वर्यास्त्रीणिबीजान्यमूनीति । तट्टीकाकारणवागिति । मन्त्रांश उक्तः । अ- न्येचतुर्मुखः कंस केवल बिंदुमात्रतेनवांएवंसबिंदुकस्यबीजत्वमुपपद्यत इति तेवदन्ति । सम्प्रदायवि- दस्तु । पूर्वातंयहाक्पदन्तल्लक्षितंवाग्भवं बीजमित्याहुः । एवं बीजत्वमप्युपपन्न' सारस्वतंभ- वति । अन्येतुप्रकारान्तरेण वाग्भवबीजोद्धारं कुर्वन्ति । विष्णोः स्तोयस्थ शयनमाकारः कशब्दन शिरस्त न अकार: ईतिस्वरूपम् । कीदृक्शयनम्। सके केसहितम् । वलनं वल:समेलनं तस्मिन्जाते चतुर्मुखः कः तेनशिरः । ततो बिंदुरिति । अर्धीशॐवन्हीरेफः सद्यः प्रोकारः अंबुबकारः भृगुःस: सारस्वतार्थिना मित्यनेन विनियोग उक्तः आद्यं बीजम् । अंत्यं शक्तिः पूर्वोक्त मृष्यादिकम् । व्याख्या- नमुद्रा पूर्वोक्ता दक्षोईमावोईपर्यन्तम् । आयुधध्यानं विधिनैति । वक्ष्यमाण श्वेतगंधपुष्यादिना। प्राक्प्रस्तु तेनेति । एकादशाक्षरयुक्त मार्गेण साधकोत्तमः सरस्वत्यु पासकसमयस्थ इत्यर्थः । व्या- घातोराजवृक्षः पारग्वधो दीर्घफलो व्याघातचतुरंगुल इति कोशः॥१०६॥नंद्यावतर्गतगरेःशुभैः सुगं- धिभिरितिाकुन्दविशेषणं काममत्यर्थम्।दीक्षित इतिग्रन्य कटुक्त प्रकारेणेत्यर्थः॥१०८॥ सारस्वतसम- यानाह । सुसितैरिति । बीजांकुर यवांकुरम् । सिंदुवारोनिर्गुण्डी एतानि वक्ष्यमारणानिभोजने परिवर्जयेत् इति संबंधः आमातं अवार इति कान्यकुन भाषायाम् । रञ्जनंगाजर इति प्र- सिद्धम् । कलंज क्वष्णबीज: फलविशेषः कलिगडा इति गुर्जरभाषायां खर्बुजा इति गौडभाषाया ·२०४ सटोकम् पलाडु पिण्याकं शाष्टिपपि भोजने ॥ १२ ॥ सर्वेपर्युषितं त्याज्यं सदा सारस्वतार्थिना ॥ नाचरेनिशितांबूलंखियंगच्छेद्दिवानच ॥ १३ ॥ नसध्ययोः स्वपेज्जातुमाशुचिः किंचिदुच्चरे- त् ॥ प्रदोषेषु भवेन्मौनी दिग्वस्त्रां न विलोकयेत् ॥ १४ ॥ नपुष्पित स्त्रियं गच्छन्ननिदद्वाम लोचना ।। नमृषावचनं बयानाकमेत्पुस्तकं मुधीः ॥ १५ ॥ अक्षराव्याणि पत्राणि नोपेक्षेत नलंधयेत् ॥ चतुर्दश्यष्टमी पर्वप्रतिपद्ग्रहणेषु च ॥ १६ ॥ संक्रमेषु च सर्वेषु विद्यांनैव पठे- द्विजः ॥ व्याख्यानेसंत्यजेन्निद्रामालस्यं श्रृंभणं बुधः ॥ १७ ॥ क्रोधं निष्ठीवनं तद्वन्नीचांग- स्पर्शनं तथा ॥ मनुष्यसर्पमार्जारमंडूकनकुलादयः ॥ १८ ॥ अंतरायदिगच्छयुस्तदाव्याख्या परित्यजेत्॥निशासु दीपध्वंसेषु पाठं सद्य परित्यजेत्। १९। ज्ञात्वादोषानिमान्सम्यकभक्तचा योभारती यजेत् ॥ वाचासिद्धिमवाप्नोति वाचस्पतिरिवापरः॥२०॥श्रीं ह्रीं ॥ इतिश्रीशार- दातिलकेसरस्वत्याः सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ ओं ॥ अथ वक्ष्ये श्रियो मन्त्रान् श्रीसौभाग्यफ लप्रदान् ॥ यस्याः कटाक्षमात्रेण त्रैलोक्यमापवर्द्धते ॥ १ ॥ वतिं वन्हिसमारूढं वामनेतेंदु- संयुतम् ॥ बीजमेतत् श्रियः प्रोक्तं चिंतामणिरिवापरः ॥ २ ॥ ऋषिभृगुनिच्छदो देवता श्रीः समीरिता ॥ षडदीर्घयुक्तबीजेन कुर्यादंगानि षट्क्रमात् ॥ ३ ॥ कांत्या कांचनसन्नि- माहिमगिरिप्रख्यैश्चर्तीभग हस्तत्क्षिप्तहिरण्मयामृतघटरासिच्यमानो श्रियम् ॥ विभ्राणां- वरमब्जयुग्ममभयं हस्तैः किरीटोज्वलां क्षौमाबद्धनितंबबिंबलासतां वंदे रविंदस्थिता ॥ ४॥ रीड इति कान्यकुन्नभाषायां तैलं प्रत्यक्षम् । व्यञ्जनाद्यसंपृक्तम् । शार्डाष्टंसिंघाड इति कान्यकु- नभाषायां सांगुष्ट मित्यपपाठः सांगुष्टभोजनस्यविहितत्वात् । यदाहादानं प्रतिग्रहो होमो भोजन बलिरेव च । सांगुष्टेन सदाकार्यमसुरेभ्योन्यथा भवेत् इति । सर्वं पर्युबितं घृतपक्वमपि । नचरे- विशि तांबूलमित्यस्यायमर्थः रात्री मुखे तांबूलं धृत्वा नस्वपेदिति । स्म तिरपि । तांबूलं वदना- त्यजेत् इतिादिग्वस्त्रां नग्नां स्वोयामपिानीचांगानि नाभ्यधोवीनि आदिशब्दात्यश्वादयः ॥१२०॥ ॥ इति शारदातिलकटीकायां सत्सम्प्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां भूतलिपिमन्त्रकथनं नाम सप्तमः पटलः॥॥श्रीगणेशाय नमः । अथ प्रकारपंचके केनचित्प्रकारेण मन्त्राणां वक्तव्यत्वे प्राप्त वशक्तिमन्त्राणां प्रकतत्वात् शक्तिमन्त्रादित्वेनैव वक्तुमिच्छन् । ब्रह्मशक्तिवाचकान् सरस्वतीमत्रा- नुक्का विष्णुशक्तिवाचकान् लक्ष्मीमन्वान् वक्तुमुपक्रमते । अथेति । श्रीसौभाग्येति विनियोगोक्तिः वैलोक्यमिति । लक्षणयात्रैलोक्यनिवासिजना उच्यन्ते। यहिष्णुपुराणं । सश्नाध्यः सगुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् । स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देविवीक्षितइति । मन्त्रमुहरति । वार्त इति । वांतं शः वन्ही रेफः वामनेत्र ईकारः इदुः बिंदु: चिन्ता रत्नमिवेत्यनेनैतदुक्तं भवति । प्रण- वादित्वं वा । वागादित्वं वा कामादित्वं वा तद्योग तत्तद्देवतानामुपसर्जनत्वं च । यथा प्रणवादित्वे परमात्वस्वरूपिणी श्रीर्देवता एवं शक्त्यादित्वे शक्तिस्वरूपिणी श्रीदेवता इत्यादिशकारीबीजम् । ईकारः शक्तिः षट्टीधैति क्लीबरहितैः नेत्राभ्यांवौषट् इति पंचांग प्रयोग: तेन यत्रयत्र नेत्रदयं तत्र तत्रायं प्रयोगो जेयः तन्त्रान्तरे पंचाङ्गान्युक्तानि महाश्रियै महाविद्युत्प्रभ स्वाहा हत्। श्रिये- - ·२०५ शारदातिलकम् । भानुलक्षं जपेन्मंत्र दीक्षितो विजितेंद्रियः॥ श्रियमभ्यर्चयनित्यं सुगंधिकुसुमादिभिः ॥ ५॥ तत्सहस्रं प्रजुहुयात्कलशैर्मधुरोक्षितैः ॥ जपांतेजुहुयान्मंत्री तिलैर्वामधुराप्लुतैः ॥ ६ ॥ बेल्वैः फलैर्वाजुहुयात्रिभिर्वा साधकोत्तमः ॥ अत्र सम्यग्यजत्पीठं नवशक्तिसमन्वितम् ॥७॥ वि भूतिरुन्नतिःकांतिः सृष्टिः कीर्तिश्चसन्नतिः॥ पुष्टिरुत्कृष्ऋद्धिश्च संप्रोक्ता नवशक्तयः॥८॥ . अत्रावाह्य यजेहेवीं परिवारसमन्वितां ॥ बीजाढ्यमासनंदत्वा मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ॥ ९ ॥ यजेत्पूर्ववदंगानि दिग्दलष्वर्चयेत्ततः ॥ वासुदेवं संकर्षणंच पदुधम्नमनिरुद्धकम्।।१०॥ हि- मपीततमालेद्रनीलाभान्पीतवाससः ॥ शंखचक्रगदापमं धारिणस्तान् चतुर्भुजान् ॥ ११ ॥ विदिग्दलेषु पत्रेषु दमकादीन्यजेद्गजान् ॥ दमकं सलिलं चैव गुग्गुलं च कुरुंडकम् ॥१२॥ जपेच्छंखनिधि दव्या दक्षिणे दयितान्वितां ॥ मुक्तामाणिक्यसंकाशौ किंचिस्मितमुखांबु- जौ॥अन्योन्यालिंगनपरौ शंखपंकजधारिणौ। वित्नसद्ववर्षाभ्यां शंखाभ्या परिलांच्छितौ१४ तुंदिलं कंबुकनिधिं वसुधारां घनस्तनीं ॥ वामतः पंकजानाधं प्रिययासहितं यजेत् ॥१५॥ सिंदूराभौ भुजाश्लिषौ रक्तपद्मोत्पलान्वितौ ॥ निःसरद्रत्नधाराभ्यां पद्माम्यां मूनिलांछि- तौ ॥ १६ ॥ तुदिलं पंकजानाधं तन्वीं वसुमतीमिव । दलाग्रेषु यजेदतावलाकाद्याः समं- ततः ॥ १७ ॥ बलाकी विमलाचैव कमला नवमालिका ॥ विभीपिकामालिका च शांक- करी वसुमालिका ॥ १८ ॥ पंकजद्वयधारिण्यो मुक्ताहारसमप्रभाः ॥ लोकेशान् पूजयेदंते वजाद्यस्त्राणि तद्वहिः॥ १९ ॥ इत्थं यो भजते देवींविधिना साधकोत्तमः ॥ धनधान्यसमृ- द्धिः स्याच्छ्रियमाप्नोत्यनिदितां ॥ २० ॥ वक्षः प्रमाणे सलिले स्थित्वा मन्त्रमिमं जपेत् ।। विजये स्वाहा शिरः गोरि महाबले बंध २ स्वाहा शिखा । तिस्वाहा वर्ममहाकाय पदहस्ते हुफडिति । कल्पांतरेतु श्रिये स्वाहा हुत् । श्रीं फट शिरः श्रीं नमः शिखा थिये प्रसीद नमोवर्म थीं फट् अत्रमिति । पंचांग । उक्तंच नारायणीये । अस्यांगानि हिधोक्तानि तयोरेकं समाश्रयेत् इति । क्रमादित्यनेन शक्त्यादियोगन दीर्घप्रयोगः प्रणवादित्वं तद्योग इति सूचितम् । कांत्येति । हिमगिरीति उच्चत्वं खैत्यं च अरविंदेति खेतम् । इदं सर्व श्रीमन्त्र जयम् । वामाधस्तादृक्षाधस्तन यावदायुधध्यानम् । तदुक्तं नारायणीये । चतुर्भुजां सुवर्णाभा मपद्मो-भुजद्दयाम् । दक्षिणाभय- हस्तां तां वामहस्तवरप्रदामिति । अत्र ध्यानानन्तरं लक्ष्मीमुद्रा दर्शनीया।वक्रमुद्रा तथा बध्वा म- ध्यमे हे प्रसार्यच । कनिष्टि के तथानीय तदग्गुष्टको क्षिपेत् । लक्ष्मीमुद्रा परा ह्य षा, सर्वसंपत्प्रदा- यिकेति इयं सर्वलक्ष्मोमंत्रमाधारणोति ज यम्॥४॥भानुलक्षं मंत्रीत्यनेन नारायणाष्टाक्षरस्य शेषतया दशांशजप उक्त: अतएव वक्ष्यति । विष्णुभक्तो दृढव्रत इति । जपांत इत्यनेन जपाव्यवधानेन तवि- यमस्थ न होमः कार्य इत्युक्त' भवति । त्रिभिर्वेति । समुच्चित चतुर्थः पक्ष: तत्राप्य कैकेन द्रव्येण स- हखचतुष्क होतव्यं । अथ च त्रिभिः साधकोत्तमो जुहुयादित्यनेन कमलवासिनी महालक्ष्मी श्री- सूक्त : सकत्सकहुत्वा पश्चान्मूलेन होतव्यमित्युक्त भवति । साधकोत्तम इति काकाक्षिगोलक- न्यायेनोभयत्र संबध्यते । साधकोत्तमोत्र सम्यगित्यनेनैतत्सूचितं भवति । श्रीपूजायां मण्डू कादि- - ·सटीकम्। त्रिलक्ष संयतो मन्त्री देवी ध्यात्वार्कमण्डले ॥ २१ ॥ सभवेदल्पकालेन रमायावसतिः स्थिरः ॥ विष्णुगेहस्थविल्यस्य मूलमास्थायमन्त्रवित् ॥ २२ ॥ त्रिलक्षं प्रजपेन्मंत्र वांच्छि- तं लभते धनम् ॥ अशोकवन्हौ जुहुयात्तंडुलैराज्यलोलितैः ॥ २३ ॥ वशयत्यचिरादेव त्रै. लोक्यपपिमत्रवित् ॥ जुहुयात्तंडुलैः शुदैराग्नी नियुतं वशी ॥ २४ ॥ राज्यश्रियमवामो- तिरानपुत्रो महीयसीं ॥ जुहुयात्खादिरे वन्हौ तंडुलैर्मधुरोक्षितैः ॥ २५ ॥ राजा वश्यो भ- वेच्छी महालक्ष्मीश्च वर्द्धते ॥ बिल्वच्छायामधिवसन् विल्वमिश्रह विष्यभुक् ॥ २६ ॥ सं- वत्सरद्वयं हुत्वा तत्फलैरथवांबुजैः ॥ साधकेंद्रो महालक्ष्मी चक्षुषा पश्यति ध्रुवं ॥ २७ ॥ हविषा घृतासक्तेन पायसेन ससर्पिषा ॥ हुत्वा श्रियमवाप्नोति नियुतं मंत्रवित्तमः ॥२८॥ परतत्वांत चतुर्थपटलोक्तरीत्याऽ भ्यर्च श्रीबीजाद्यानवपीठशतायः प्रागादिदिक्षु मध्ये च पूज्याः अत्रेत्यष्टपत्रे श्रोबोजकर्णिके । तदुक्तपद्मपादाचार्यैः।रुचिराष्टपत्रमथवारिरुहमिति । पद्मपादाचा- यैव्याख्यातम् । थोबोजयोगः कर्णिकायां रुचिरत्वमिति संहितायामपि । अष्टपत्र लिखे यंत्र ब- हिभूबिंबभूषितम् । मध्येबीजं विनिक्षिप्य ति । पीठमंत्रमुद्धरति । बीजाद्यमिति । श्रीं सर्वशक्तिक- मलाप्सनाय नम इति अयं पीठमंत्रः सर्वश्रीमंत्रसाधारण इति ज्ञेयम् । पनपादाचास्तुयें श्रीं श्रीदे- व्यासनाय नमः श्रीं श्रीदेवीमूर्तये नम इतिपीठमूर्तिमंत्रावुक्त्वा । अत्र पद हेतं ध्येयम् । तदुक्तं प्रयोग तारे। संकल्पांभोरुहं शुभ्र कर्णिकायां यजेच्छ्रियमिति । पुरोवदति चतुर्थपटलोक्तरीत्या केसरेषु वासुदेवादीनामायुधध्यानम् । नारायणमंत्रे मदुतमनुसंधेयम् । विदिगतेष्विति कल्प्य- दिगपेक्षया । य तुनारायणोये । अग्नेयादिषु पत्रेषु गुग्गुलुथ कुरंटकः दमकः सलिलचे ति हस्तिनो रजतप्रभाःहिमकुम्भधरा ध्ये या इति तत्र प्रसिद्धा ग्ने यदिशमंगीकृत्ये त्यवधेयम् । देव्या दक्षिणे वामत इति कणिकायाः । मुक्तामाणिक्य ति । क्रमेण शंखनिधिवसुधारयोर्वी शंखपंकजधारिणा- वित्युभयत्र । एवमपि । आयुधध्याममेषां दक्षादि कंबुकंशंखनिधिम् । वसुधारमिति । शं- खनिधिक्तिनाम । घनस्तनीमित्यंतं पूर्व ध्यानम् । पंकजनिधिंपद्मनिधिं वसुमतीमिति । पंकज- निधियक्तिनाम । अपिशब्दाद्यं धनस्तनीमित्यपि । एतदंतं द्वितीयावरणमूर्तीः चतुष्कनिधियुगैर- परेत्यु तः बनाको मिति.आसां ध्यानं नारायणीयोबलाकी वामनां श्यामां खेतपंकजधारिणींऊर्ध्व- बाहुइयां ध्यायेत् थो दूतों द्वारिपूर्वतः।उर्वीकृतेन हस्तेन रक्तपंकजधारिणीम्।खेतांगों दक्षिणद्दारि चिंतयेदनमालिका। हरितांदोई येनोर्ध्वमुहवहन्तीं सितांबुजम्।ध्यायेहिभीषिकांनाम श्रीदूतीं हारि- पश्चिमोतथाजमालाक् ध्येया क्षौद्राभान्यत्रशांकरीति।प्रयोगसारोविमलाकमला वाथ मालिका नवमालिका बाह्य ।विदितु संपूज्या दूतीरेता इतिापत्र तु कमला नवमालिकयोय॑त्यास: कल्पा- न्तरत्वेन समाधयःविधिना साधकोत्तम इत्य नेनावाहनादिश्लोकेषु खोलिंगयोग उक्तः संयतो मंत्री- त्यनेन श्री रत्नगर्भाय नम इति मंत्रस्य शतांशेनजपः सूचितःध्यात्वार्कमंडलेत्यत्रा भयवरदाभ्यां नि- धिपात्ररत्रवकुभधराभ्यां रता ध्येयेति ज्ञेयातदुक्त स्तनमात्रे जले तिष्ठन् रविमंडलपीठगां।नवपावक संकाशां श्रियं माणिक्यभूषणांनिधिपात्रमहारनपूर्णकुभकरद्दयां बिलक्षजापी संचित्य नचिरास्याच- ·शारदीतिलकम् । २०७ मधुरोक्तारुणांभाजजुहुयाल्लक्षमादरात् ।। नमुचति रमा तस्य वंशमाभूनसप्लनम् ॥ २९ ॥ वाग्भवं वनिता विष्णोर्मायामकरकेतनः॥चतुर्वीजात्मको मन्त्रश्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥ १० ॥ अं- गानि कुर्याहीर्घाढ्यरमात्रीजेन मन्त्रावित् ॥ माणिक्यप्रतिमप्रभा हिमंनिभैस्तुगैश्चतुर्मिर्गजई- स्ताग्राहितरत्नकुंभसलिलैरासिच्यमानां मुदा ।। हस्ताब्जर्वरदानमंबुजयुगाभीतर्दिधाना हरेः कांता कांक्षितपारिजातलतिका वंदे सरोजासनां ॥ ३१ ॥ भानुलभं हविष्याशी जपेदंते सरोरुहैः ॥ जुहुयादरुणैः फुल्लैः तत्सहस्रं जितेन्द्रियः ॥ ३२ ॥ रमायाः कल्पिते पीठ त- द्विधानेन पूजयेत् ॥ कुर्यात्प्रयोगांस्तत्रस्थान्मनुना तेन साधकः ॥ ३३ ॥ निधिभिः सेव्य- ते नित्यं मूर्तिमद्भिपासितैः ॥ दीर्घा यादिर्विसर्गातो ब्रह्मा भानुर्वसुंधरा ॥३४॥ वांने सि न्यै प्रियावन्हेमनुप्रोक्तो दशाक्षरः ।। ऋषिर्दक्षो विराट्छदो देवता श्रीः समीरिता ॥ ३५ ॥ देव्यै हृदयमाख्यातं पद्मिन्यै शिरईरित।विष्णुपत्न्यै शिखांपोक्ता वरदायै तनुच्छदम् ॥३६॥ अस्त्रं कमलरूपावै नमोंताः प्रणवादिकाः ॥ अंगमंत्राः समुहिष्टा ध्यायेद्देवीमनन्यधीः ॥३७।। । नेश्वर इति । अशोकाहाविति।अशोककाष्टसमिद्धेग्नावित्यर्थः।जुहुयादितिानियतमिति संबध्यताम- अविदित्यनेनात्र प्रयोगेकामांदित्वं सूचित।शुद्धरित्यवकरंदुरीकृत्य प्रक्षाल्यशोषितरित्यर्थः।आज्यलो- लितरित्यवापि योज्यं अग्निावककाष्टसमिद्द ग्नावित्यर्थः नियुतं लक्षं। तथाच श्रुतिः । एका च सहस्रं चार्बुदं च समुद्र च मध्यवांतश्व पराईचेति त्रिकांडयपि कोट्याशतादिमख्यान्या वा-लक्षा- नियुतं चतदिति । जुहुयालक्षमिति संबध्यते । खादिर इति । खदिरकाटेधिने शीघ्रमित्यनेनात्रा- पि कामयोगः सूचितः हुत्व त्य टोत्तरं सहस्र तत्फलैबलवैः अंबुजरिति तदभावे हविषेति चरुणा मधुरेति । तत्र ध्यानविशेषस्तत्रांतरे । दधतीं मातु लिंगंच निधिपात्रं सरोरु है:। रक्तां सुरतरोमू- ले संस्थितां शोभनां थियं । अलंक तां महारत्न त्विारतांबरान्वितां । जुहोति लक्षं स्वाहतः स- रोजैरिंदिरामय इति । आभूतसंलवमाकल्प ॥ २८ ॥ मंत्रांतरसुद्धरति । वाग्भवमिति । विष्णोर्व- निता श्रीं बीजं मकरकेतनः कामवीजं चतुर्वर्गफलावह इत्यनेन विनियोगं वदतदुक्त भवतिधर्मा- थवाग्भवादित्व अर्या) लक्षाीबीजादित्वं मोक्षार्थ मायाबीजादित्वमिति । पूर्वोक्ता ऋष्याद्याः हि- तोयंबोजंटतीयं शक्तिः अंगानीति दीर्धाद्यं षट्दीर्घयुक्त यद्रमाबीजं श्रीबीजं तैनसर्थः हस्ताब्ज- रिति । उपमितसमास: । वरदानमित्येकं आयुधध्यानं पूर्ववत्। मंत्रांतरमाह । प्रणवोत्यकलासु दी- _नकारशक्तिः यादिमः सविसगातः सविसर्ग इति मकारविशेषणं । ब्रह्मारः भानुर्मकार:अत्र प्रा- मारविः स्म त इत्युक्ते : यथा महाकालो मकारमूर्तिः महाकालशब्दवाच्यं विषं च तद्दक्षिणनासा- पुटगतं । तेनादित्योमः । तदुत । रवि पिंगलायां चरत्येष तस्माद्दिषं दक्षिणोभागउक्त मुनींद्ररि- ति तेन यक्वचिदपि विषशब्द न मकारोग्टह्यते तदपि व्याख्यानावसुधरा ल: वास्वरूपं सिन्दवरूपं वः प्रिया स्वाहा । अस्मिन्नपि मंत्र प्रणवशक्ति वाक्कामादित्वमितिपद्मपादाचार्याः। पूर्ववत्तद्देव- तानामुपसर्जनत्व च श्रीबीजं स्वाहा शक्तिः ॥ ३५ ॥ पंचांगमंत्रानाह। देव्यैइति । ॐ देव्यं नमः हृदयाय नमइत्यादि प्रयोगः पंचांगत्वानेवाभावः ॥ २७ ॥ आसीनेति । दामं वरं आयुधध्यामतुपूर्व- ·२०८ सटीकम्। ध्यानम् ॥ आसीना सरसीरुहे स्थितमुखी हस्तांबुनौबभ्रती दानं पद्मयुगाभये च वपुषा सौ दामिनीसभिभ । मुक्तादामविराजमानपृथुलोत्तुगस्तनोद्भासिनी पायादः कमलाकटाक्षवि- भवैरानंदयंतीहरिम् ।।३८॥ दशलक्षंजपेन्मन्त्रमन्त्रावद्विाजतेद्रियः।।दशांशं जुहुयान्मन्त्रान्मधु राक्तैः सरोरुहैः ॥ ३९ ॥ श्रीपीठे पूजयेद्देवीं अंगानि प्रथम यजेत् ॥ बलाकाद्यास्ततः पू- ज्या लोकेशास्त्रवृतीरपि ॥ ४० ॥ इति सम्पूजयेद्देवीं सम्पदामालयो भवेत् ॥ समुद्रगायां सारीत कण्ठगात्रे जले स्थितः ॥ ४१ ॥ त्रिलक्षं प्रजपेन्मत्री साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ आरा- ध्योत्तरनक्षत्रे देवीं सकचन्दनादिभिः ॥ ४२ ॥ नन्द्यावर्तभवैः पुष्यैः सहस्रं जुहुयात्ततः ।। पौर्णमास्यां फलेबैल्वर्जुहुयान्मधुराप्लुतैः ॥ ४३ ॥ पञ्चम्यां विंशदाभोजैः शुक्रवारे सुगंधि- भिः॥अन्याविशदः पुष्पैः प्रतिमासविशालधीः ॥ ४४ ॥ सभवेदब्दमात्रेण सर्वदा संपदा निधिः ॥ वाग्भवं शंभुवानता रमा मकरकेतनः॥ तार्तीय हि जगत्पाश्र्वोवीन्हवीजसमुज्वल: ॥ ४५ ॥ अर्धीशाद्योभृगुस्त्यत्हत् मन्त्री यंद्वादशाक्षरः ॥ महालक्ष्म्याः समुदिपः ताराद्यः सर्वसिद्धिदः ।। ४६ ॥ ऋषिर्ब्रह्मा समुद्दिष्टः छन्दो गायत्रमीरितम् ॥ देवता जगतामादिर्म- हालक्ष्मीः समीरिता ॥ ४७ ॥ हस्तौ संशोध्य मन्त्रेण तारादित्दृदयांतिकम् ॥ वीजानां प- चकन्यस्येंदगुलीषु यथाक्रमम् ॥४८॥ मन्त्रशेष न्यसेन्मन्त्री तलयोरुभयोरपि।।मूर्धादि चरणं यावत् म त्रेण व्यापकंन्यसेत्।।४९॥मूर्धादि वक्षौ गुह्यांघौपञ्चवीजातिविन्यसेत् शेषान्यसेत्सप्त- वर्णानदृदयेसप्तधातुषु।।५०॥ अंगानि पञ्चभिर्वीऔरत्रं शिष्टाक्षरर्भवेत्।।ज्ञानेश्वर्या दिभिर्यु- तैश्चतुर्थ्यन्तैः सजातिभिः ॥ ५१ ॥ ज्ञानेश्वर्यशक्ती च बलवीर्ये सतेजसी । ज्ञानेश्वर्या- दयः प्रोक्ताः षट्क्रमादङ्गदेवताः ॥ ५२ ॥ एवं न्यस्तशरीरोसौ स्मरेदुद्यानमुत्तमम् । चंप- काशोकपूनागपाटलैरुपशोभितम् ॥ ५३ ॥ लवंगमालतीबिल्वदेवदारुनमेरुभिः । मन्दारपा- रिजातायैः कल्पवृक्षः सुपप्पितैः ॥ ५४ ॥ चन्दनैः कर्णिकारैश्च मातुलिंगैश्च वंजुलैः दा- डिमीलकुचां कोलैः पूर्ण कुरवकैरपि ॥ ५५ ॥ कदली कुन्दमन्दारनालिकेरैरलंकृतैः। अन्यैः सुगन्धिपुष्पाद्यैवृक्षसंघेश्च मण्डितम् ॥ ५६ ॥ मालती मल्लिका जाती केतकी शतपत्रकैः । पारन्ती तुलसी नन्द्यावतैर्दमन कैरपि ।। ५७ ॥ सर्वतुकुसुमोपेतैर्नमद्भिपशोभितम् । मन्दमा- रुतसंभिन्नकुसुमामोदिदिङ्मुखम् ॥ ५८ ॥ तस्य मध्ये सदोत्फुल्ल कुमुदोत्पलपंकजैः । सौग- .. - वत् मंच विदित्यनेन नारायणाष्टाक्षरस्य शेषतया दशांशजपः दशांशन रदगर्भाजयोपि सूचितः म- धुरं त्रिमधुरं संपदामिति अनेन विनियोगोक्तिः समुद्रगायामिति । साक्षादितिशेष: वैश्रवण: कु- बेरः आराध्येत्यादि संपदांनिधिरित्येकः प्रयोगः उत्तरानक्षत्र इति । उत्तरात्रयमपि जेयं । श्रारा- ध्येति । सहस्रमिति च सर्वत्र संबध्यते । मधुरालुलितैस्त्रिमधुरारिति । अन्यति वा शब्दार्थःस- मुच्चये । एकत्रोभयसंत्रिपाते पृथगुभयहोमो न तंत्र भिन्नद्रव्यत्वात् भिन्ननिमित्तत्वाच्च । मंत्रांतर- माह । वाग्भवमिति । शंभु वनिता माया बीजं ॥ तार्तीयं बालायाः भव्यावाचिद्र फहीनं भै- रव्याइति वदति । अयमेव सांप्रदायिकः पक्ष जगत्स्वरूपं । पावः पकारः वन्हिवीजसमुज्वल: रेफ- ·शारदातिलकम् । न्धिकैश्च कल्हारैर्नवैः कुवलयैरपि ॥ ५९ ॥ इंससारसकारंडभ्रमरचक्रनामाभः ॥ अन्यः कलकलारावैविहगैरुपशोभितम्॥६ ०॥महासरास तन्मध्ये पुलिनेतिमनोहरे॥परितः परिजा- ताद्यमण्डपमाणिकुट्टिमम् ॥ ६१ ॥ उद्यदादित्यसंकाशंभास्वरं शशिशीतलम् ॥ चतुरसमा- युक्तहममाकारशोभितम् ॥ ६२ ॥ रत्नोपक्लुप्तिसंशोभि कपाटाष्टकसंयुतम् ॥ नवरत्नस- माक्लुप्तं तुंगगोपुरतोरणम् ॥ ६३ ॥ हेमदण्डिसमालम्बि ध्वजावालिपरिष्कृतम् ॥ नवरत्न- समाबद्धस्तंभराजिविरा जितम्॥६४॥ सहस्रदीपसंयुक्तदीपदण्डविराजितम् ॥ तप्तहाटकसं- क्लृप्तवातायनमनोहरम्।।६५।। नानावाँशुकोद्वद्धसुवर्णशतकोटिभिः।।किंकिणीमाल्लिका- युक्त पताकाभिरलंकृतम् ॥ ६६ ॥ जातरूपमयैरत्नविचित्रैरतिविस्तृतैः माणिक्यरत्नैर्वै- दूर्यस्वर्णमालावलीयुतैः ॥ ६७ ॥ अंतरांतरसम्बद्धरत्नखिमनोहरैः ॥ विचित्रश्चित्रवणे- श्च वितानरुपशोभितम् ॥ ६८ ॥ सर्वरत्नसमायुक्तं हेमकुट्टिममुज्वलम् ।। केतकीमालतीजा- तीचंपकोत्पलकेसरैः ॥ मल्लिकातुलसीजातीनंद्यावर्तकदम्बकैः । एतैरन्यैश्च कुसुमैरलंकृत- महीतलम् ॥ ७० ॥ अम्बुकाश्मीरकस्तूरीमृगनाभितमालकैः ॥ चंदनागरुकर्पूरैरामोदितदि- गंतरम् ॥७१ ॥ एवं संचित्य मनसा मण्डपं सुमनोहरम् ।। तन्मध्ये भावयेन्मन्त्री पारिजातं मनोहरम् ।। ७२ ॥ तस्याधस्तात्स्मरेन्मन्त्री रत्नसिंहासनं शुभम् ॥ तस्मिन्संचिंतयेद्देवीं म- हालक्ष्मी मनोरमां ॥ ७३ ॥ बालार्कचातमिदुखण्डाविलसत्काटीरहारोज्वला रत्नाकल्प विभूषितां कुचनतां शालैः करैर्मंजरी ॥ पद्मे कौस्तुभरत्नमय्यविरतं संविभूती सस्मितां फु- ल्लांभोजविलोचनत्रययुतां ध्यायेत्परां देवतां ॥ ७४ ।। सिजन्यंजीरसंशोभिपदांभोजविरा- जिता ॥ नवरत्नगणाकीर्णकांचीदामावभूषितां ।। ७५ ॥ मुक्कामाणिक्यवैदूर्यसंबद्धोदरबंध- नां ॥ विभाजमानां मध्येन वलित्रितयशोभितां ॥ ७६ ॥ जान्हवीसरिदावर्त शोभिनाभिवि- भूषितां ॥ पाटीरपंक कर्पूरकुंकुमालंकृतस्तनीम् ।। ७७ ॥ बारिवाहविनिर्मुक्तमुक्तादामगरीय- सी ॥ वहंतीमुत्तरासंग दुकुलपरिकल्पितां ॥ ७८ ॥ तप्तकांचनसन्नद्धवैदूर्योगदभूषणां ॥ प- युक्ताः तेनप्रअर्धीश उ। तेनाद्यो भृगुः सकारस्तेनसू । त्यै स्वरूपहन्नम: ताराद्यः त्रयोदशाक्षर इति शेषः सर्वसिविद इत्यनेन विनियोग उक्तः प्रणवो बीजं तार्तीयं शक्तिः । हस्तभावनामाह । हस्ती संशोध्येति । इस्तयोर्मूलमंत्र व्यापकत्वेन विन्यसेदित्यर्थः मंत्रणेति । मूलमंत्रणतारादिहृदयांति- कमिति मंत्रविशेषणं यथाक्रममंगुलीविति । अंगुष्टाद्यासु मूर्खादित्यत्रापि न्यासे तारादिहृदयांति- कमिति संबध्यते । अंगानोत्यवायि;। ज्ञानेश्वर्यादिभिर्यु तरिति । व्यधिकरणे तृतीये । चतुर्थतैर्ता- नैश्वर्यादिभिर्युक्त रितिबीजैः शिष्टाक्षरैरित्युभयत्र विशेषणं । अगानीति नेत्रांतानि। ऐंज्ञानाय हृदयायनमः श्रीं ऐखर्याय शिरसे स्वाहा इत्यादि प्रयोगः केचनसंप्रदायादाताने शरमय्याहुः तन्म- ते ए ज्ञानात्मने हृदयाय नम इत्यादि प्रयोगः । नमेरूरुद्राक्षः तस्य महासरसि तन्मध्येपलिने म- नसा । मंडपं संचिंत्य तन्मध्ये पारिजातं भावयेत् इति संबंधः नानावणांशकेनेति । पताकाविशेष- गणं । तातरूपमयरित्या दि वितानैरित्यस्यविशेषणं । अथ च पृथिव्यनंतरं क्षीरसिंधु दीपं उद्यानं । - २७ ·२१० सटीकम् । मरागस्फुरद्वर्णकंकणाढ्यकरांबुजां ॥ ७९ ॥ माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाभिरलंकृतां ॥ तप्त. हाटकसक्लृप्तमाल ग्रेवेयशोभतां ॥ ८० ॥ विचित्रविविधाकल्पकंबुसकाशकंधरां ॥ उ- द्यदिनकराकारमणिताटकमाण्डितां ॥ ८१॥ रत्नांकितलसत्स्वर्णकर्णपूरोपशोभिता ॥ ज- पाविद्रुमलावण्यललिताधरपल्लवं ॥ ८२ ॥ दाडिमीफलबीजाभदंतपंक्तिविभूषिताम् ॥ कलं- ककायनिर्मुक्तशरच्चंद्रनिभाननां ॥ ८३ ॥ पुंडरीकदलाकारनयनत्रयसुंदरीं ॥ भ्रूलताजित- कंदर्प करकार्मुकावभ्रमां ॥ ८४ ॥ विलसत्तिलपुष्पश्रीविजयोद्यतनासिकां ॥ ललाटकांतिवि- भवविजितार्द्धसुधाकरां ।। ८५ ॥ सांदसौरभसंपन्नकस्तूरीतिलकांकितां ॥ मत्तालिमालावि- लसदलकाव्यमुखांबुजां ॥ ८६ ॥ पारिजातप्रसूनश्रीवाहिधम्मिल्लवंधनां ॥ अनर्घ्यरत्नघटि- तमुकुटांकितमस्तकां ॥ ८७ ॥ सर्वलावण्यवसति भवनं विभ्रमश्रियः ॥ तेजसां जन्मभूमि तां महालक्ष्मी मनोहरां ॥ ८८ ॥ एवं संचिंत्य यो देवी हविष्याशी जितेंद्रियः ॥ भानुलक्षं ज- पेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्घृतैः ॥ ८९ ॥ जुहुयाच्छ्रीफलैः पद्मः प्रत्येकमयुतं ततः ॥ तर्पयेत्सलि- लैः शुद्धैः सुगंधिरयुतद्वयम् ॥ ९० ॥ श्रीबीजस्योदिते पीठे महालक्ष्मी प्रपूजयेत् ॥ श्रीबी- जेनासनंदद्यान्मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ॥ ९१ ॥ पूजयेद्दीक्षणे पार्श्वे देव्याः शंकरनंदनम् ॥ अ- न्यतः पुष्पधन्वान पुष्पांजलिकरं यजेत् ॥ ९२ ॥ अंगानि पूर्वमुक्तेषु स्थानेषु विधिवद्यजेत् उमाद्याः पत्रमध्यस्थाः शक्तीरष्टौ यजेक्रमात्॥९३॥अथोमाश्रीसरस्वत्यौ दुर्गाधरणिसंयुता ॥ गायत्री देव्युषा चैव पद्महस्ताः सुभषणाः॥९४॥जन्हुसूर्यसुते पूज्ये पादप्रक्षालनोद्यते ॥ शंख- पद्मीनधी पूज्यौपाचयोधृतचामरौ।९५॥धृतातपत्रंवरुणपूजयेत्पश्चिमेततः।।संपूज्य राशीन्परितो यजेदयनवग्रहान्।।९६।।अर्चयेदिग्गजान् दिक्षु चतुर्दैतविभूषितान् । ऐरावत्ः पुंडरीको वा- मानः कुमदाजनः ॥ ९७ ।। पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ अन्यचयेदथेंद्रा- दीन् तदस्त्राणि बहिर्यजेत् ॥ ९८ ॥ आगमोक्तेन विधिना सुगंधैः सुमनोहरैः ॥ पूजयेद्ग- धपुष्पाद्यैर्देवीमन्वहमादरात् ॥ ९९ ॥ दूर्वाभिराज्यसिक्ताभिर्जुहुयादायुषे नरः ॥ दशरात्रं समिद्धग्नौ अष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ १० ॥ गुडूचीराज्यससिक्तां जुहुयात्सप्तवासरम् ॥ अ- टोत्तरसहस्रं यः सजीवेच्छरदां शतम् ॥ १ ॥ हुत्वातिलान् घृताभ्यक्तान्दीर्घमायुरवाप्नुया- त् ॥ आरभ्यार्कदिने मंत्री दशरात्रं दिनदिने॥२॥ आज्याक्तार्कसमिद्धामादारोग्यं लभते ध्रु- वं ॥ कंठयात्रोदके स्थित्वा ध्यात्वा देवी दिवाकरे ॥ ३ ॥ ऊर्ध्वबाहुर्दशशतं अष्टोतरमिमं हुनेत् ॥ आरोग्यं लभते सद्यो वांच्छितान्यपि मन्त्रवित्॥४॥शालीभुिर्जुवतो नित्यमष्टोतर- सहस्रकम् ।। चिरादेव महती लक्ष्मीः संजायते ध्रुवं ॥ ५॥ प्रसूनैर्जुहुयान्मंत्री लक्ष्मीव- महासरः नलिनं मंडपं पारिजातं रत्नसिंहासनं पूजयेत्। शेषंसमानं । कुटिममिति। कुटिमोस्त्रीनि- बडाभूरितिकोशः । वासाअररूषः अंबुसुगंधिद्रव्यं । कुमकुमाइति कान्यकुब्जमाषायां कस्तूरी म गस्य नाभिरिति विग्रहः एवं संचिंत्य मनसामंडपमिति । पूर्वमंडपमित्युक्तं तस्यैवानुवादः तम्मध्ये इत्यस्यविशेषणव्यवहितत्वेन संबंधस्यबुद्धिस्थत्वात् । कोटीरो मुकुटः आयुधध्यानं तु पूर्ववत्। पा- ·शारदातिलकम् । ल्लीसमुद्भवैः ॥ नंद्यावर्तसमुत्यैश्च सिदाच घृतप्लुतैः ॥ ६ ॥ महतीं श्रियमाप्नोति मान्यते सर्वजंतुभिः ॥ मरीचे जीरकोन्मिारिकेलिरजाप्लुतैः ॥ ७ ॥ सगुडैराज्यसं- पक्वैरपूपराज्यलोलितैः ॥ जुहुयात्पायसाहारो मन्त्रविद्विनितोंद्रयः॥८॥अष्टोत्तरशतं नित्यं- मण्डलादनदोभवेत् ॥ हविषागुडमिश्रेण जुहुयादर्थवान् भवेत् ॥ ९॥ जपापुष्पाणिजुहुयाद- ष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ गृहीत्वा प्रजपेद्भस्मनागवल्लीसमन्वितम् ॥ १० ॥ तिलकं तनुयात्तन स- वेश्यकरं भवेत् ॥ ब्रह्मवृक्षसमित्पुष्पाह्मणान्वशयेद्वशी ॥ ११ ॥ जातीपुष्पैश्चराजानं वैश्यान् रक्तोत्पलैः शुभैः ॥ शूद्रानीलोत्पलैहुत्वा वशयन्मंत्राविन्नरः ॥ १२ ॥ पुष्पैर्मधूकजै- र्तुत्वा वशमानयति स्त्रियः ॥ कृत्वा नवपदात्मानं मण्डलं यन्त्रभूषितम् ॥ १३ ॥ अभिषेक प्रकुर्वीत विधिना सर्वसिद्धये ॥ कलशान्स्थापयेत्तेषु पदेषु शुभलक्षणान् ॥ १४ ॥ चंदना- लिप्तसर्वांगान् दूर्वाक्षतसमन्वितान् ॥ दुकूलवेथितानेतान्पूरयेत्तीर्थवारिणा ॥ १५ ॥ नवर- नसमावद्धं कर्षकांचनकल्पितम् ॥ मध्यकुंभेक्षिपत्पन यन्त्राढ्यं देशिकोतमः ॥ १६ ॥ चं- दनोशीरकपूरजातकिंकोलकुंकमम् ।। कुष्ठागरुतमालैलायुतं संपिष्यभागतः ॥ १७ ॥ वि- लोड्य सर्वकुंभेषु रत्नान्यपि विनिक्षियेत् ॥ लक्ष्मी दूर्वा सदाभद्रा सहदेवी मधुव्रता॥१८॥ मुशली शक्रवल्लीच क्रांताऽपामार्गपत्रकान् ॥ प्रियंगुमृद्गगोधूमवीहीश्च सतिलान्यवान् । १९ ॥ शालितंडुलमाषांश्च प्रक्षाल्यैतेषु निक्षिपेत् ।। धात्रीलकुचबिल्लानां कदलीनालिकेर- योः ॥ २० ॥ फलान्यपिविनिक्षिप्यपुष्पाण्पेतानि निक्षिपेत् ।। पद्मं सौगंधिकं जाति मल्लि- का बकुलं तथा ॥२१॥ पञ्चकाशोकपुन्नागतुलसीकेतकोद्भवं ॥ पल्लवानि वटाश्वत्थप्ल- क्षोदुबरशाखिना ॥ २२ ॥ ब्रह्मकर्च विनिक्षिप्यं चषकैः सफलान्वितैः ॥ पिधाय कुंभव- क्राणि क्षौमैराच्छादयेत्ततः ॥ २३ ॥ आवाह्य मध्यकलशेमहालक्ष्मी प्रपूजयेत् ॥ यजेदुमा- द्याः शिषेषु कलशेप्वष्टस क्रमात् ॥ २४ ॥ गन्धमनोहरैः पुष्पैर्धपदीपसमन्वितैः ॥ निवेद्य भक्ष्यभोज्यानि तान्स्पृष्ट्वा प्रजपेन्मनुं ॥ २५ ॥ त्रिसहस्रं जपस्यांते साध्यमानीय रिचंदनं । अवेयं कंठभूषा कंबु शंखः मत्तालिमालेवविलमंत: येऽलंकाइतिविग्रहःतैरेव दशांश- होमः प्रयुतयहोम त्वधिकः पोठे अष्टदल हादशदलचतुरस्रचतुर्दाररूपे शंकरनंदनंगणेशं स्कंदमित्य- परे। पुष्पांजलिकर इत्युभयध्यानं । पूर्वमुक्तेषु तुर्योक्त षु विधिवदिति। शिरायगेषु नमोयो उक्तः अथवा यथान्यासमात्मनेपदसहितानीत्युक्त पद्महस्तयोर्यस्याः सा पद्महस्तापश्चादष्टानां पद्महस्ता शब्दानामकयेषेबहुवचनं ज्ञेयं । जड इत्यारभ्यपश्विम इत्यंतं तोयावरणं संपूज्येति द्वादशदले रा शोनिति । तदर्णाप्राचार्यरुक्ताः चापनीरजपुक्कन्याः पीतास्युरुभवास्त्वमी वणिक्मकरमेषाद्वकुली- रोरतरीचिषः । चरावशिष्टाचत्वारः स्थिराखत: पृथङ्मता इति। ततनामानुरूपं स्वरूपं जेयं इ- दं च तुर्थावरणं । अथ परितो यजेन्नवग्रहानिति । तदर्णास्तत्स्वरूपं च चंद्रमंत्रे वक्ष्यति । दिग्गजा- निति खेतान् । दिविति । स्वस्खदिक्षु अष्टोत्तरसहस्रकमिति । हयमपि प्रत्यहं हुत्व त्यष्टोत्तरसह- समिदमुत्तरप्रयोगेपि । अर्कदिनमादित्यवासरः जुहु यादित्यष्टोत्तरं महस्र लक्ष्मीवल्ली तु तांबूला- - ·२१२ सटोकम् सयतम् ।। संस्थाप्य स्थंडिले पीठं तस्मिस्तंविनिवेशयेत् ॥ २६ ॥ रम्यैरावरणैर्वनरलंकृत्य तमादरात् ॥ सुमंगलीभनाशीभः क्षिप्तपुष्पाक्षतान्वितम् ॥ २७॥ अर्चिताना द्विजातीना- माशीर्वादपुरःसरम्।।नदत्सु पंचवायेषु मुहूर्ते शोभने सुधीः॥२८॥ मध्यस्थ कुंभमुत्सृज्य महा- लक्ष्मीमनुस्मरन् ॥ अभिषिचक्रमादन्यैः कलशरपि देशिकः ॥ २९ ॥ करेणास्य शिरस्पृ- ष्ट्वा प्रयुजीताशिष गुरुं ॥ भद्रमस्तु शिवंचास्तु महालक्ष्मीः प्रसीदतु ॥ ३० ॥ रक्षतु त्वा सदा देवाः संपदः संतु सर्वदा ।। अथोत्थायाभिषिक्तः सन् वाससी परिधाय च ॥ ३१ ॥ यथाविधि समाचम्य दण्डवत्प्रणमेद्गुरुः ॥ वस्त्रैराभरणैर्धान्यैर्धनगोमहिषादिभिः ॥ ३२ ॥ दासीदासैश्च विधिवत्तोषयेदेवताधिया ॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादीनांधकृपणैः सह ।। ३३॥ महातपुत्सव कुर्याद्भवने बंधुभिः सह ॥ तदा कृतार्थमात्मानंमन्यते मनुजोत्तमः ॥ ३४ ॥ अभिषिक्तो नरपतिः परान् विजयते चिरात् ॥ पदेच्छुः पदमाप्नोतिराजपुत्रो न संशयः॥ ३५ ॥ अभिषिक्ता सती वंध्या सूते पुत्रं महामति ॥ महारोगेषु जातेषु कृत्याद्रोहेषु देशि- कः ॥ ३६ ॥ भूतेषु दुनिमित्तादौ विदध्यादभिषेचनम् ॥ सर्वसंपत्कर पुंसां सर्वसौभाग्य- सिद्धिदं ॥ ३७ ॥ सर्वरोगप्रशमनं सर्वापद्विनिवारणम् ॥ गर्भरक्षाकरं स्त्रीणां दीर्घायुर्जन- कं परम् ।। ३८ ॥ प्रसूतानामपि स्त्रीणां सूतिकागाररक्षकम् ॥ प्रनष्टपुष्पगर्भाणां पुष्पगर्भा- भिरक्षणम् ॥ ३९ ॥ आसन्नशत्रुभीतानां नाशनं च महीभृतां ॥ अभिषेकमिमं प्राहुरागमा- ॥ - कारपत्रा रक्तमध्यबिंदुःखेतपुष्पा वाशब्दः समुच्चये । मंडलादेकोनपंचाशद्दिनैः धनदः कुबेरः प्रजपे- दित्यष्टोत्तरशतमित्यादि । भस्म ति । हुतजपाभस्म ब्रह्मक्षः पलाशः ब्रह्मवैपलाशा इतिश्रुतेः अभि- षेकमाह । कत्वेति । नवपदात्मानं तीयोक्तनवनाभ यं त्रभूषितं वक्ष्यमाणयंत्रं तन्मध्यपद्मकर्णि- कायां लिखेदित्यर्थः विधिनेति । उद्दिष्ट विधिमाह। कलशानित्यादिना कर्षकांचननिर्मितं षष्टय- धिकशतरक्तिकापरिमितसुवर्णनिर्मितं। यंत्राद्य यंत्रयुक्त' तेन यंत्रपद्ममित्यर्थः जातीजातीफलं भागत इति । समविभागतः रत्नानि माटकापटलोक्तानि नवसर्वकुभेषु इति । अत्रापिना संबध्यते लक्ष्मी: पूर्वोक्तलक्षणा १ दूर्वा २ सदा भद्रा मुस्ता ३ सहदेवी ४ मधुव्रता भृगराजः ५ मुसली मु- सलीकंदः ६ शक्रवल्लो ईट्रवारुणी ७ क्रांता विष्णुकांता ८ अपामार्गपत्रं ८ एतानि प्रक्षाल्य एतेषु नवकुंभेषु प्रत्येकं निक्षिपेदित्य ग्रिमेणान्वयः प्रियंगुः कंगुः निक्षिपेदिति प्रत्येकं । फलान्यपीति । पल्लवानीति च सर्वकुभमुखेषु ब्रह्मकूर्च दीक्षापटलोक्त तान्स्पृष्ट्वेति । कुशादिना युगपत् सुम- गलाभिश्चिरंटीभिरित्यर्थः । आशिषमैवाह । भद्रमस्विति ॥ १३८ ॥ यंत्रमेवाह । वेदादीति । पद्म पद्मरूपं यंत्रं लिखेदिति । सम्बन्धः किंविशिष्टं वेदादिः प्रणव: तत्र स्थ' साध्यनामसाध्यसाधक- कर्मनामयत्र तत्कर्णिकायामिति ज्ञेयं किंजल्केष्विति । वक्ष्यमाणत्वात् । पुनः कीदृक् किंजल्केषु केसरस्थानेषु युगशो दिश: : श्रीशक्तिमारान्वितं आद्ये किंजल्के श्रीशक्ति पर मारथियो। तत्परे शक्तिमारौ इतिक्रमेणेति सम्प्रदायविदः तेन बीजत्रयस्याष्टाहत्तयः पुनः कीदृक् दिनेशपत्रेषु हाद- शपत्रेषु विलसन्तिमन्वाक्षराणि यत्र । पुनः किंविशिष्टं तदहिः व्यञ्जनकेसरं व्यञ्जनानि ककारा- ·॥ गारदासिलकम् । २१३ र्थविशारदाः ॥ ४० ॥ वेदादिस्थितसाध्यनामयुगशः श्रीशक्तिमारान्वितं किंजल्केषु दिने- शपत्रविलसन्मन्त्राक्षरं तद्वहिः ॥ पद्म व्यंजनके सरं स्वरलसत्पत्रायुग्मं धराविबाभ्यां व- पडतयात्वारतिया यन्त्रं लिखेद्वेष्टितम् ॥ ४१ ॥ भूपुरद्वयकोणेष हक्षौ लेख्यौ. पुनः पुनः ॥ महालक्ष्मीयन्त्रमिदं सर्वैश्वर्यफलप्रदम् ॥ ४२ ॥ सर्वदुःखप्रशमनं सर्वापद्विनिवारणं ॥ बहुना किमिहाक्तेन परमस्मानविद्यते ॥ ४३ ॥ शंभुपत्नी श्रियारुद्धा कमो भगवती मही ॥ ब्रह्मादित्यौ धराटीर्घा लक्षादि भगवान् मरुत् ॥ ४४ ॥ प्रसीदयुगलं भूपः श्रीरुद्धा भुवने- श्वरी ॥ महालक्ष्मिनमोतः स्यात्मणवादिरयंमनुः ॥ ४५ ॥ सप्तविंशत्यक्षराद्यः प्रोक्तः सर्व- समृद्धिदः ॥ कमले त्दृदयं प्रोक्तं शिरः स्यात्कमलालये ॥ ४६ ।। शिखा प्रसीद तेनैव क- वचं चतुरक्षरैः ॥ अस्त्रमेतैः पदैः कुर्याविबीजपुटितैः पृथक् ॥ ४७ ॥ सिंदूरारुणकांतिम- ब्जवसात सौंदर्यवारा निधिकोटीरांगदहारकुंडलकटीसूत्रादिभिभूषितां ।। हस्तांब्जर्वसुपत्र मब्जयुगलादशौवहंती परामावीतां परिचारिकाभिरनिशं ध्यायेत्प्रियां शाङ्गिणः ॥ ४८ ॥ दीनि केसरेषु यत्र तत्। केसराणां हित्वात् व्यञ्जनद्दयमर्ककस्मिन्केसरस्थान लेखनीयमित्यर्थः पुनः कीदृक् खरैल सद्युक्त यत्राष्टयुम्मषोडशयन्त्र'यस्मिन्तत्। धराबिंबाभ्यां परस्परव्यतिभिन्नाभ्यां वेष्ठितं त्वरितया सहेति सम्बन्धः इद चोपरिष्टात् प्रभृति तेन त्वरितया संवेष्ट्य पश्चाद्भूयहाभ्यां वेष्टयेत् । पत्र परस्परव्यतिभिन्नत्वमर्थलभ्यम् । यत्उपर्युपरि चतुरस्रकोणे एकनैव चार से ण साक्षाद न्त्रवे- टनम् । अन्येन तु चतुरसस्यैव वेष्टनं नमन्त्रस्य परंपरया यन्त्रवेष्टनत्वमिति चेन्द्र व्यतिभिन्नत्वे तु उभयोरपि साक्षादेव यन्त्रवेष्टितत्वसम्भवात् । कीदृश्या त्वरितया वषडन्तया तत्र फटकारस्थाने वषट्कार इति साम्प्रदायिका: अन्येतु वषट्कारमधिकमाहुः हक्षावित्यधाहत्ती ॥ १४१ ॥ मन्त्रा- न्तरमाह । शंस्विति । शंभुपत्नी मायावी थियारुद्धा श्रीबीजपुटिता । एकाक्षरत्वाद्रोधः संपुटे प- यवस्यति । कमो ककारमकारौ भग एकारस्तद्युक्तः महील: तेन लेनांगरलिपी भगाकारत्वात् । एकारस्य स भग शब्दवाच्यः ब्रह्मादित्यौ ककारमकारी धरा लकारः दीर्घादी युक्ता तत्र प्रथमा- तिक्रमे कारणभावादाकारयुक्ता तेन लाक्षादिलः मूईन्य इत्यर्थः मरुद्यकारः भगवानकारयुक्तः तेन येइति महालक्ष्मीति स्वरूपं इदं पदं केचन चतुर्थन्तमिच्छन्ति । एभिस्तु यकारस्यकील- कत्वात् तथोड़तम् । अन्येतु द्विरुक्त्यादौ भेदमुद्धृत्याष्टाविंशतिवर्णमाहुः सर्वममृद्धिदहति विनि- योगोक्तिः थीं बोज मायाशक्तिः कमलवामिनीचास्याऋष्यादयः तिनैवेति। प्रसीदत्यनेन चतुरक्षरैरे- वेति । महालक्ष्मोपदेन विबीजपुटितरिति मन्त्रादिस्थप्रणवव्यतिरिक्तविबीजैः पृथक्प्रत्येकं कुर्या- दंगानीतिशेषः तत्र प्रयोगो यथा । श्रीं ह्रीं थों कमले श्रीं ह्रीं श्रीं हृदयाय नम इत्यादि । आयु- धध्यानं । दक्षाधस्ताहामाधः पर्यन्तं । अगावृत्तेबहिः केसरेषु तेन कर्णिकायामंगपूजा अतएव द- लमूनेषु संपूज्य त्युक्ति: पत्रमध्येष्विति । दिक्पत्रमध्येषु दमकादिकानिति विदिक् पत्रमध्ये षु तद- ग्रेषु ये नाधकोतमा उपासते इति सम्बन्धः साधकोत्तमा इत्यनेनैतदुक्तं भवति । सत्यवादित्वादि- लक्षम्युपासकसमयनिष्ठा इति । तयतिसमया। देवी सहदेवी मधुव्रता भृङ्गराजः सदाभद्रा मुस्ता अंजलिप्रिया अंजलिनी हाथाजोडीतिकान्यकुलभाषायाम् । हरिचन्दनं पीतचन्दनम् । मालूरं - ·२१४ मटीकम् । लक्ष जपेत्फलेबैल्वैर्जहुयान्मधुरोक्षितैः॥ दशांशंसंस्कृते वन्ही प्राप्राक्तेनैव वर्मना ॥ ४९ ॥ श्रीवी जोक्तं यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेणतां ॥ अंगावृत्तेहिः ज्या मूर्तयः श्रीधरादयः ॥१०॥ श्रीधराख्यं दृषीकेशं वैकुंठं विश्व रूपक ॥ वासुदेवं संकर्षणं च प्रदुधम्नमनिरुद्धकम्॥ ५१।। दलभूलेषु संपूज्य पत्रमध्येषु संयजेत्॥ भारतीपार्वती चांद्रीं शची च दमकादिकान्।।५।।द- - बि त्वं केप्सरो नागकेसरः निशाहरिद्रा श्रीसूक्तं पञ्चदशचं बढचानां प्रसिद्धतरम् । तद्दिधानं यथा- आद्यायाः श्रीऋषिः प्रोक्तस्तत आनन्दकर्दमौ । चिक्लीतथेन्दिरापुत्रो मुनयः संप्रकीर्तिताः चतुई- शानां छन्दः स्यादनुष्टुप्तिमृणां पुनः । चतुर्थ्यावहतीपञ्चषष्टयोस्त्रिष्टुबीरिता। सप्तमादितु चाष्टाना मनुष्टुप्परिकोर्तितम् । प्रस्तारपंक्तिरत्याया अम्नीदेवौ प्रकीर्त्तिती । आद्यन्तबोजशक्तीस्ताविनि- योगो धनाप्तये । मूर्धाक्षिकर्णघ्राणेषु मुखग्रीवाकरहये । इन्नाभिलिङ्गपायूर जानुजंधापदे न्यसेत् । हिरण्मयी च चन्द्रा च रजताद्यासुजातथा।सुवर्णाद्यासृजाचैव हिरण्यसूजा च पञ्चमी। हिरण्यवर्णा एताभिनमाताभिरसथांगकं रक्ताजसंस्थां पद्माक्षी विचित्रानेकभूषणां|अरुणाब्जरजःपुनवर्णासट्र- नशेखराम् । अब्जयुग्मवराभीतीधारयन्ती निर्भुजैः । देवीं त्रैलोक्यजननीमेवं ध्यायेत्तु देशिकः।शु- क्ल प्रतिपदाद्येकादश्यंत प्रजपेन्मनुम् । अर्कसाहस्रमेधैस्तुबिल्वैः पद्मघृतेन च। पायसेन त्रिमध्व- तैई शांशं जुहुयात्ततः । पुरोदितेन विधिना श्रीपीठे पूजयेच्छ्रियम् । मूर्ति मूलेन सङ्कल्प्य उपचा- रांस्तु षोडश । मन्वैस्तु पञ्चदशभिर्व्यस्तैः कुर्यास्समस्तकः । तत आवरणार्चायां केसरेष्वंगपूजनम् । पद्मा च वर्णपद्मा च पद्मस्थातुरीयका। तर्पयन्ती च तृप्ता च ज्वलन्ती सप्तमी तथा । स्वर्णप्रका- राष्टमोस्यादेताः पत्रेषु संयजेत् । लोकेशानायुधैः साईमेवं पूजासमोरिता इति । अथ सर्वश्रीम- न्वान्ते मन्त्रान्तरोक्तं श्रीयंत्र लिख्यते । अथातः संप्रवक्ष्यामि थियो यंत्रं शृणु प्रिये । सर्वसिहिप्रदं यंत्र सर्वसंमोहनं परातेजस्करंपुष्टिकरं श्रीकर च यशस्करम् । अमृतत्वप्रदं नृणां सर्वाभीष्टफलप्रदम्। शत्रूणां नाशनं चैव मंत्रिणां वईनं परं । स्वसेनाहरणं चैव परसेनापसारण । अथर्वणादिभिमंत्रैः श- त्रुभिः पीडिते सदा। रक्षणं परमंचाणां छेदनं च महेवरि । धारणाञ्चायुरारोग्यं श्रीसौभाग्यधन- प्रदम् । अष्टपत्रं महापद्म कर्णिकाकैसरैयुतम् । श्रीबीज नामसंयुक्तं कर्णिकायां समालिखेत् । प- युतं वारुणं बिंदुभूषितं प्राग्दले लिखेत् । अकारयुतं सबिंदुकं हल्माचं वकारमित्यर्थः एवं च वं इति भवति । वैष्णवं बिंदुमहीजं तस्य दक्षिणदिग्दले । पमिति भवति । नातं यान्तसमायुक्तं स- बिंदुंवारुणे दन्ने । तान्तःपकारःयांतो रेफः एवं च प्र इति भवति । विष्णुं बिंदुसमायुक्तं सोमवै दि- ग्दले लिखेत् । अमित्यर्थः जांतं वन्हिसमायुक्त बिंदुमहन्हिदिग्दले । जांतो झकार: वन्हिरेफः एवं झमिति भवति वांतं विष्णु समायुक्त बिंदुमत्रैऋतेदले वांतः शकारः विष्णुरकार: एवं शं इति भ- वति । ब्रह्मणोद्वादशं बीजं पंचमस्वरसंयुतं बिंदुमादसमायुक्तं विलिखेत् पावने दले । ब्रह्माकस्त- स्मात् द्वादशो वर्णः ठकारः पञ्चमस्वरः उकारः एवंठुमिति भवति । वर्गाद्यं शांतसंयुक्तं एकादशस- मन्वितम् । बिंदुनादसमायुक्त न्यसेदीशानदिग्दले । वर्गाद्यः ककारः शांतः ष एकादश एकारः क्षेमिति भवति । तबाह्य परितो मन्त्री श्रीबीजं प्रथमावृत्ती द्वितीयं कामबीजेन शक्तिबीजं - -- - - ·शारदासिलकम् । २१५ लाद्धष्वचेयद्वाणान् महालक्ष्म्याः क्रमादमून् ॥ अनुरागं च संवादं विजयंवल्लभं मदम् ॥ ५३ ॥ हर्ष बलं चतेजश्च लोकनाथाननंतरम् ।। तदा युधानि तद्वाह्ये पूजयत्साधकोतमः ॥ ५४ ॥ अनेन विधिनादेवीं महालक्ष्मीमुपासते ॥ येतेषु निवसेल्लक्ष्मीरस्मरंतीनिजालयम्।। ५५ ॥ उत्पलैर्जुहुयाल्लक्षं चंदनांभसिलोलितैः ॥ शत्रूणां लभते राज्यं विना युद्धेन पार्थिवः ५६ ॥ जपन् राजसभां गछेत्संभाव्यत तया नरः ॥ दूर्वा देवी महालक्ष्मीविष्णुकांता मधु- व्रता ॥ ५७ ॥ मुसली शक्रवल्ली च सदाभद्रांजलिप्रिया ॥ हरिचंदनकर्पूरचंदनाकोलरो- चनाः ॥ ५८॥ मालूरकेसरी कुष्ट सर्व पिटवा निशारसैः ॥ अष्टोत्तरसहस्त्रं तु जपित्वा तिलकाकयां ॥ ५९॥ कुर्वतो मंत्रिणः सर्वे वशा स्तिष्ठत्यहार्न शम्।।श्रियमन्त्रं भजेन्मन्त्रीश्री- सूक्तान्यपि संयजेत् ॥ ६० ॥ भूयसीं श्रियमाकांक्षन् सत्यवादी भवेत्सदा ॥ प्रत्यगाशामु- खो श्नीयास्थितपूर्वप्रियं वदेत् ॥ ६१ ॥ पूजये द्गंधपूष्पाद्यैरात्मानंनियतः शुचिः ॥ शयी- त शुद्धशय्यायां तरुण्यासह नान्यथा ।। ६२ । नग्नोनावतरेदंभस्तैलाभ्यक्तोन भक्षयेत् ।। हरिद्रां न मुखेलिपेनस्वपेदशुचिः क्वचित् ॥ ६३ ॥ न वृथा विलिखेद्भूमि न बिल्वं द्रोण- मंवजम् ॥ धारयेन्मूद्धिनवाद्याल्लौणतेलं च केवलम् ॥ ६४ ॥ मलिनो न भवेज्जातु कुत्सि- तानं न भक्षयेत् ॥ द्रोणपंकजविल्वानि पद्भया जातु न लंघयेत् ॥ ६५ ॥ सहदेवीमिंद्रव- ल्ली श्रीवल्ली विष्णुवल्लभां ।। कन्यांवुजप्रवालं च धारयेन्मूनिसर्वदा ॥ ६६ ॥ इत्याचा रपरो नित्यं विष्णुभक्तो दृढवूतः ॥ श्रियमाप्नोति महती देवानामपि दुर्लभो ॥६७ ॥ इ- तोय ततो भूग्रहमालिख्य प्राङ्मुखः सुप्रसनधोः गुरु संपूज्य यत्नेन वस्त्रधान्यधनादिभिः गन्धपु- ष्पक्षताद्यैश्च यंत्र संपूजयेप्रिये । सहसच जपं कृत्वा सर्वसिद्दिकरं प्रिये । रौप्ये पत्रेथ लोहे वाभू ज्ज वा लिख्य धारयेत् । बिंदुयुक्तेन लतिन वेष्टयित्वा निरन्तरम् । पुनरष्टदलं पद्म श्रीं ह्रीं प्रति- दल लिखेत् । महामायां त्रिकोणाभ्या वेष्टयित्वा बहिस्ततः । इदं धारयतो नित्यं वईते श्रीनसंशय इति । कमलोपासकस्यधर्मानाह । भूयसीमिति । प्रत्यगाशामुखः पथिमास्यः तरुण्येति । नचडया उक्त च । वृहातु कुरुते ज्वरमिति । पञ्चपञ्चाशहर्षोपरि स्त्रीणांबद्धता । नान्यथा इत्यनेन एतदुक्तं भ- वति । यदाहुः। दुष्टां कष्टा न्ववायांकलहकलुषितां मार्गदुष्टामनिष्टा मन्यासक्तामसक्तामति विपुल- कृशांगीमतिहखदोघाारोगात्ती भोगलोला प्रतिपुरुषचला राजकांतामकांता काकाक्षीमकवाराग्य- हकुसुमयुतां न स्प शेदिन्दरार्थो इति । द्रोणंगूमाइति कान्यकुब्जभाषायां श्रीदेवी श्रीलतावि- ष्णुवल्लभा विष्णु क्रांता। कन्यादृतकुमारी। इत्याचारेति । तत्रान्तरोताचारग्रहणम् । तदुक्त' नारा- यणीये । नजिर्गेन्नाक्रमच्चाब्जं तहीजं नच भक्षयेत् । नस्याम्मलिष्टा नक्विद्यात् बिल्वं भूमौ श- यीतन। लवणामलकं वज्यं नागादित्यतिथौ क्रमात् । पञ्चम्यामुत्तरे च स्त्रीवाप्रत्यङ्मुखो शने बिल्वैव मार्जयेतान् त्रिसंध्यं प्रणमेच्चतान् । प्रातर्भक्षयास्तिलास्तेन धार्यालक्ष्मी च भक्षयेत् । धारयेन्मूर्वि तत्पुष्पमुत्तरे मधुरानभुकापायसं बिल्वबीजं च भक्षयेत्कुलपर्वणीति।प्रयोगसारपि । धान्यगो गुरु हुताश नारायणां न खपेदुपरिनाप्यनुवंशं नोत्तरापरशिरा नच नग्नो नार्द्रपाणि च- - ·२२६ सटीकम् । तिश्री शारदातिलके अष्टमः पटलः ॥ श्रीः ॥ अथ वक्ष्ये जगद्धात्रीमधुना भुवनेश्वरी ॥ ब्र- मादयोपि यां ज्ञात्वा लेभिरे श्रियमार्जितां ॥ १ ॥ लकुलीशोग्निमारूढो वामनेत्राचंद्रवा- न् । वीजं तस्याः समाख्यातं सेवितं सिद्धिकांक्षिभिः॥ २ ॥ ऋषिः शक्तिर्भवेच्छंदो गा- यत्री देवता मनोः ॥ कथिता सुरसंघन सेविता भुवनेश्वरी ॥ ३ ॥ षदीर्घयुक्तं बीजेव कु दिंगानि षट्क्रमात् ॥ संहारसृष्टिमार्गेण मातृकान्यस्तविग्रहः ॥ ४ ॥ मंत्रन्यासं ततः कु. यादेवताभावसिद्धये ॥ हल्लेखामूह्निवदने गगर्न हृदयांवुने ॥ ५ ॥ रक्तां करालिका गुद्ये महाछुष्मां पदद्वये ॥ ऊर्ध्वपारदक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु च ॥ ६ ॥ सद्यादिहूस्ववी- जाट्यान्यस्तव्या भूतसमभा ॥ अंगानि विन्यसेत्पश्चाजातियुक्तानि षद्कमात् ॥ ७ ॥ ब्र- रणश्रियमिच्छन् । नाभ्यंज्यादपितैलमेवरजनी नैवानुलिंपेन्मुखे इति ॥ १६५ ॥ इति शारदातिल- कटीकायां सत्सप्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां श्रीमन्वनिरूपणं नाम अष्टमः पटलः ॥८॥ श्रीगणेशाय नमः । एवं सरस्वती श्रोमन्त्रानुत्क्का तदन्तर्गतत्वात् एतदन्तरं भुवनेशी मन्त्रान् वक्त- मारभते । अथेति । यां ज्ञात्वे त्यनिनास्यास्त्राक्षरा नानापि भेदाः सूचिताः तत्र वाक्पुटत्वं श्रीपुटत्वं श्रीकामपुटतत्वं कामश्रीपुटितत्वं ग्रन्थकार एव वक्षाति एवं कामपुटितत्व श्रीवाक्पुटीतत्वम् । वाक्कामपुटितत्वम् । कामवाक्पुटितत्वमिति चत्वारोभेदाः स्वयमूहनीया: । तदुक्तं । कामाद्यन्ता प्रभवति यदा सर्वकामेश्वरी सा साद्यन्तश्रीः सुतधनफला वाक्प्रदा वाग्भवेन । एवं व्यस्तैर्विर- चितपुटां कामधुक् सा हि शक्तिरिति । अन्यत्रापि । संपुठीकृत्य वा मन्त्री कामबीजेन सुन्दरी । अभ्यासान्नियताहारर्ख लोक्यं वशमानयेत् इति । पद्मपादाचार्यः । प्रणवपुटितत्वं बीजचतुष्टयं पु- टितत्वमिति भेदद्दयमन्यद्यद्युक्तं श्रियमूर्जितामिति विनियोगसूचनम् ॥ १ ॥ मन्त्रमुधरति लकुली- शइति । लकुलीशाहः अग्नी रः वामनेत्र ई । अर्धचन्द्रो बिंदुः एवं च मिलित्वा बीजमकम् । सि- हिकांक्षिभिः सेवितमित्यनेनास्य केवलस्यापि सकलपुरुषार्थसाधनता सृचिता । तथाच भुवनेश्व- रीपारिजाते । मत्समः पुरुषो नास्ति त्वत्समानास्तिचाङ्गना । मायाबीजसमो। मन्त्रो न भूतो न भविष्यति । शक्तिरिति । वसिष्ठपुत्र: । तदुक्तं संहितायाम् । ऋषिः शक्तिर्वशिष्ठस्य सुत इति । हं बीजं ई शक्तिः । तदुक्तं दशपटल्यां हं बीजमींशक्तिरस्यदृष्टार्थे विनियोजनमिति । षट्दीघेति । अत्र तु षडङ्गमन्त्रोद्धारमात्रः कतः । न्यासं वक्षाति न्यासावसरे । संहारसृष्टिमागणेति । अत्रा- ल्पाचूतरत्वात् । सृष्टिशब्दस्य पूर्वनिपातः कर्त्तव्यः सच नकृतस्तेन संहारन्यासं कृत्वा सृष्टिन्यास कुर्यात् । तदुक्तं संहितायां । अकाराद्यर्णपर्यन्तां विपरीतक्रमेण तु । गुरूपदेशविधिना माटकां प्रथमं न्यसेत् । संहारमाटकान्यासो ब्रह्मनन्दरसोज्वल इति । प्राचार्या अपि । संहृत्य चोत्पाद्य- शरीरमेवमिति पदद्दये इति । एकदैव एकहस्त नैतिज्ञेयं अन्यथा मन्त्रातिप्रसङ्गात् ॥ ६॥ स- द्यादोति। सद्य ऊकारस्तदादयः । पंचहवाः अनेन विलोमप्रकारेण नपुंसकव्यतिरिक्ता गृह्यन्त प्रो ए उ इ अप्पद्यादि हवा यस्मिन् एवं भूतं यहीजं तदाद्या इति सम्प्रदाय विदः । तेन हो हें हूं हिं हं इति बीजानि भवन्ति गूढार्थदीपिकाकारस्तु ऊ ऐ लृ ऋ उ इमान् पञ्चहस्वानुक्तवान् । । - - ·शारदातिलकम् । २१७ माणं विन्यसेद्भाले गायच्या सहसंयुतम् । सावित्र्या संयुतं विष्णु कपोले दक्षिणे न्यसेत् ॥ ८॥ वागीश्वर्या समायुक्तंबामगंडे महेश्वरम् ।। श्रिया धनपतिं न्यस्येत् वामकर्णाग्रके पुनः ॥ ९॥ रत्यास्मरमुखे न्यस्य पुष्टया गणपति न्यसेत् ॥ सव्यकर्णोपरि निधी कणगंडांत- रालयोः ॥ १० ॥ न्यस्तव्यौ वदने मूलं भूयश्चेतास्तनौ न्यसेत् ॥ कण्ठमले स्तनद्वद्वे वामां- से हृदयांबुजे ॥ ११ ॥ सव्यांसे पाश्वयुगले नाभिदेशे च देशिकः ॥ भालांसपार्श्वजठर- पार्थासापरके त्दृदि ॥ १२ ॥ ब्रह्माण्याद्यास्ततोन्यस्या विधिना प्रोक्तलक्षणाः ॥ मूलेन व्यापकं देहे न्यस्य देवी विचिंतयेत् ॥ १३ ॥ उद्यद्दीनदुयतिमिदुकिरीटा तुंगकुचां नय- नत्रययुक्तां ।। स्मेरमुखी वरदांकुशपाशाभीतिकरां प्रभजेत् भुवनेश ।। १४ ॥ प्रजपेन्मन्त्र- तन्त्र सर्वत्राग्रे पि सम्प्रदायानुसारेण सद्यादिग्रहणे नपुंसकव्यतिरिक्तानामेवग्रहणात् केचन स्वर- मात्रं बीजत्वेनाहुः तदपि न बीजशब्दोपादानवैय्यात् । उक्तंच दशपटल्यां सद्योष्ट तिनेत्राद्यै- विद्यां संभेद्य मन्त्र वित् । हल्ले खादीन्प्रविन्यस्येदिति । भूतमप्रभा इति । पृथिव्यादिक्रमेणेत्यर्थः तेन हुन्न खा पोता गगना विशदा रक्ता रक्ता महोच्छु,षमा कृष्णा करालिका रूईति । अङ्गानीति पूर्वोक्तः सजातिभिरंगमन्वैरित्यर्थः अतएव पश्चादिति । तदुक्तमाचार्यः। हल्ले खाख्यां गगनं रक्त च करालिका महोच्छुष्मामामूईनि वदने हृदये गुह्ये पादयोस्तदंगैथेति ॥७॥ योनिन्यासमाह। ब्रह्मा- णमिति ! तत्र हा ही हूं इति गायनयादीनां बीजानि हं हिं हुमिति ब्रह्मादीनाम्। अन्येषां स्वस्व- बीजानि निध्योराद्यक्षरं बीजमितिज्ञेयम् । तत्र प्रयोगः । हां गायत्रीसहिताय हं ब्रह्मणे नम इ- त्यादि शक्तीनामादित्वं पूजायां स्फटीभविष्यति । वामकर्णाग्रके वामकर्णोपरिशास्त्र वृक्षवद्दाव- हारात् । सव्यकर्णोपरि दक्ष कर्णोपरिवामस्य पूर्वमुक्त : निधी थीपटलोक्त स्वरूपो सशक्तिको कर्ण- गण्डान्तरालयोरिति । दक्षवामयोः मूलं मूलमन्त्रं वदन इति तदेकदेशश्चिबुकं लक्षाति । एता- निति । ब्रह्मादीन्मूलान्तान् । अयमेव साम्प्रदायिकः पाठः केचन एतां तनौ न्यसेदितिपठन्ति त- न्मते एतां भुवनेशी कण्ठादिस्थानेषु नवसु न्यसेत् । स्तनबन्दे दक्षवामे सव्यां सन्दक्षिणांसे । य- धपि वामं शरीरं सव्यं स्यादितिकोश: तथाप्यत्र सव्यशब्देन दक्षिण एव ग्रहाते । वामस्य पूर्व पृ- यमुक्तेः । तथाचशैवागमे । विन्यसेत्सव्यवामयोरिति बहुषु स्थलेषु व्यवहारः सव्यं दक्षिणवामयोरि- तिकोशान्तरं च । पार्श्वयुगले दक्ष वामे देशिक इत्यनेन सबीजत्वमुक्तम् । भालांसेति मानकान्या- सस्थानम् । असपाखें वामगते । पाखामौ दक्षिणी । अपरके ककुत् यद्यप्यपरगल शब्द न ककुदु- यते । तथाप्यत्र भीमो भीमसेन इति वत्प्रयोगः ।तदुक्त। अलिकांसपार्श कुचिषु पाींसापरगल हृत्सु चक्रमशः। ब्रह्मण्याद्या विधिवत् न्यस्तव्या मातरोत्रमन्त्रितमैरिति ॥ १२ ॥ विधिनेति । सबीजाद्याः प्रोक्तलक्षणाः मातृकापटलोक्तध्यानाः व्यापकमिति कराभ्यां मस्तकाद्यापादांगुष्ठम् ॥ १३॥ उद्य- दिति। इनः सूर्यः रक्तपद्मस्वामित्यपि आयुधध्यानम्। वामाधो हस्ते वरं दक्षिणोध्वं कुशं वामोर्चे- पाशं दक्षाधोमयमिति सम्प्रदायविदः । तदुक्तं महासंमोहने । दक्षिणेनांकुर्श दद्यादाम पाशं प्रदा- पयेत्। वरदं वामतो दद्यादभययं दक्षिणे कर इति ॥ १४ ॥ पूजयेदिति । मन्त्रानुसन्धान- ॥ । २८ ·२१८ सटीकम्। विन्मन्त्रंद्वात्रिंशल्लक्षमानतः ॥ त्रिस्वादूक्तैः प्रजुहुयादष्टद्रव्यैर्दशांशतः ॥ १५ ॥ दद्यादयं दि- नेशाय तत्र संचित्य पार्वतीम् ॥ पद्ममष्टदलं बाह्ये वृत्तं षोडशभिर्दलैः ॥ १६ ॥ विलिखत्क- र्णिकामध्येषट्कोणमतिसुंदरम् ॥ ततः संपूजयेत्पीठं नवशक्तिसमन्वितम् ॥ १७ ॥ जया- - । पूर्वक हरिहरात्मकप्रकतिपुरुषाकारणावस्थिता वाघाद्यशक्त : प्रतिपादकोयं मन्त्रः अतएव भुव- नेशीति नाम । तदुक्तं । हरित्वाच्च हरत्वाच्च पुंप्रकृत्योस्तुयुक्ता लायोःश्लिष्टोच्चारितमवेदं शब्दतद्र पमी- रितमिति । संहितायांतु । व्योमबीजे महेशानी कैलासादिप्रतिष्ठितम् । वन्हिबीजात्सुवर्णादि नि- ष्पन्नं बहुधा प्रिये । तेनार्य वर्त्तते लोके भूमण्डलसमास्थितः। तुर्यस्वरण पाताले शेषरूपेण धार्यते। महाभूमण्डलं तस्मात् पातालस्यापि नायिकाम् । अतएव महेशानी भुवनाधीवरी प्रिये । इ- कारे व्योमतुर्येण स्वरेणानिलसंभवः । विकार सति रेफेण साक्षादन्हिस्वरूपिणी । वन्हे-यव सुज्ञेयं तस्माद्र फवसुन्धरा । अतएव महेशानी रलयोः समता भवेत् । बिंदुवंशमृता देवी प्लावयन्ती जगत् त्रयम् । द्रवरूपाभवेत्तस्मात् द्रवन्तीचाईमात्रया। अतएव महेशानी भुवनेशीतिकथ्यत इति । म- न्त्रविदित्यनेनसकलोयोगः मोक्षा प्रणवयोगोपि सूचितः यदा तत्रान्तरोक्तं पुरश्चरणं यथा । एक- लिंग शिवागार दक्षिणामूर्त्तिमाश्रितः । बद्धपद्मासने भस्मनायी च कुशविष्टरः । कृष्णाष्टमी समा- रभ्य यावत्स्यात्तच्चतुर्दशी। नित्यमिष्ट्वा शिवं शक्तिं जपेन्मन्त्रं सहस्रकम् । दधिक्षौद्रस्ताभ्यक्ता व्या- घातसमिधंहुनेत् । ततः सान सहनं च ध्यायेत्सर्वेश्वरीमुमातिति । त्रिःस्वादुयुक्त स्विमधुरोपेतैः । तदुक्त प्रयोगसारे । पयोमधुतं चेति समन्त्रिमधुरंस्मृतमिति । अन्ये पयःस्थाने शर्करामाहुः । ज- पाइयाशं जुहुदयादशाष्टद्रव्यैर्गुडक्षौद्रस्तावसिक्ती रिति । तट्टोकाकरैर्गुडः शक्रेति व्याख्यातं अष्टद्र- व्यरिति माटकापट लोक्तः ॥ १५ ॥ दद्यादिति मूलेन तत्रेति सूर्यमण्डले इयंसौरी शक्तिरिति कृत्वा अत्राध्यदानप्राधान्यादत्रोक्तः परन्तु सर्वमन्वेषु तत्तन्मन्त्रदेवतां सूर्यमण्डले संचिन्त्य सूर्या- यायः कर्त्तव्य इतिज यम् । तन्मया सन्ध्याकथनावसरे उक्तं अत्र ध्यानान्तरं श्रायुधपुस्तकज्ञानयो- निबीजमुद्राः प्रदर्शयेत् । यदाहुः । एवं शक्ति परां ध्यात्वा सम्यक् मुद्राः प्रदर्शयेत् । पाशांकुशा- भयाभीष्टपुस्तकन्नानयोनय, इति । तत्र पाशमुद्रालक्षणं यथा । वाममुष्टिस्थतर्जन्या दक्षमुष्टिस्थत र्जनीम् । संयोज्यांगुष्ठकाग्राभ्यां तर्जन्यग्र स्वके क्षिपेत्। एषावापाशमुद्रति विहद्भिः परिकीर्तितेति । शेषमुद्रालक्षणानि मया पूर्वमुक्तानि बीजमुद्रागुरुमुखात् नेया। अत्र स्वपूजा साधनप्रीक्षणमंत्रायं ज्ञेयः ।प्रणवो वाग्भो माया श्रीबीजं परमामृता रूप भगवति प्रोक्ता चन्द्रमण्डलवासिनी । चन्द्राम- सेन पूरयेहितयं द्रव्यमित्यपि । इदं पवित्रयहन्दं श्रीमायावाहिठस्ततः । तेनामृतेन सम्प्रोक्ष्य दा- त्मानं साधनानिचेति॥१६॥पूजायन्त्रमाहापद्ममिति। षट्कोणमितिाउर्ध्वाधोत्रिकोणे परस्परभेदित। अतिसुन्दरमित्यनेन यथा समं भवति तथा कर्त्तव्यमित्युक्तं भवति । तत्र त्रिकोणादीनां समत्वे प्र- कार उच्यताहित्वा वृत्तप्राग्गुणांघ्रि तिर्यगन्यातु पार्षयोः।वारा:षट्त्वन्यतोप्य वं हादशाराउदीपि समं प्राचीसूत्रं कृत्वा तन्मध्यमालव्ययथेप्सितं वृत्तं कृत्वा तत्र प्राचीसूत्रं चतुर्हा विभजेत् । एक स्मादन्यात्तुयाशं संत्यज्य एक तिर्यक्सूत्रं पातयेत् । पार्श्वयोः सूत्रहयदानात् घास एवमन्यतोपि ·शारदातिलकम् । २१८ ख्या विजया पश्चादाजता चापरााजता ॥ नित्या विलासिनी दोग्ध्री अघोरा मंगना न- व॥१८॥बीजाद्यमासनं दखा मार्तं मूलेनपूजयेत्।।तस्यां संपूजयेद्देवीमावाह्यावरणैः सह॥१९॥ मध्यपाग्याम्यसोम्येषु पश्चिमेषु यथाक्रमात् ॥ दृल्लेखाद्याः समभ्याः पञ्चभूतसमप्र- भाः ॥ २० ॥ वरपाशांकुशाभीतिधारिण्योमितभूषणाः ॥ स्थानेषु पूर्वमुक्तेषु पूजयेदंगदेव- ताः।२१॥षदकोणेषु यजेन्मन्त्री पश्चान्मिथुनदेवताः॥ इंद्रकोणे लसइंडकुंडिकाक्षगुणाभयाम् ।। २२ ॥ गायत्री पूजयेन्मन्त्री ब्रह्माणमपि तादृशम् ।। रक्षा कोणे चक्रशंखगदापंकजधारिणी ॥ २३ ॥ सावित्रीं पीतवसनायजेद्विष्णुं च तादृशम् ॥ वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्विता क्ते षडसम् । एवमुदक्दक्षिणतः कृते हादशासमित्यर्थः । वृत्तप्रमाणमाचार्यरुक्तं । षडंगुलप्रमाणेन वर्तुं लङ्कर्तुरालिखेत् । षडंगुलावकाशेन तइहिय प्रवर्तयेत् । वर्तुलं तावता भूय तब्दहिश्च बतीय- कम् । मध्यवर्तुलमध्येतु हल्ले खाबीजमालिखेत् । द्वितीयवर्तुलाश्लिष्टमीषनिष्टषडसकम् । पुटितं मण्डल वन्हेरस्प शत्मध्यवर्तुला इन्द्राग्निरक्षोवरुणवायवीशाशास्त्रकंलिखेदिति अवोपरि हत्तइयमपि षड्कोणमसत्वानयनायैवेति शेयम् । अन्त्यशक्तिमन्वपूजायन्चेतथोक्तेः चतुर्दारमित्यपि तस्य सा- धारणत्वादत्रनोक्तिः ॥ १७॥ ततइति । नित्यजपानन्तरमित्यर्थः । अन्तर्यागानन्तरं तस्य कृतत्वात पीठमन्त्रमुहरति । बीजाद्यमिति तत्र प्रयोगः । मूलबीजमुच्चार्य सर्वशक्तिकमलासनाय नम इति प्रयोगः तदुक्तं सर्वशत्तिापदम्पोच्य डेतं च कमलासनम् । नम इत्यासनं पूज्य तत्तद्दीजादिकं शिवे इति । अयंपीठमन्त्रः सर्वभुवनेशी मन्वसाधारण इति शेयम् । अस्याः पद्म रतं ध्येयम् । तदुक्तं प्रयोगसारे। रप्तांभोजसमाधाय रत्नसिंहासनोपरि। तवावाया हुदा देवीमिति तेनैवेति मध्यादि एता यथाक्रम समभ्याइत्यन्वयः अदिशब्दार्थमाह । प्रागिति ॥ २० ॥ हृल्लेखाद्या इति । यथा- न्यस्ता। आसामायुधध्यानं देवीवत् । पूर्वमुनषु चतुर्थपटलोक्तेषु आग्नेयादिषु तानि आग्नेया- दीनि कर्णिकान्तस्थानीति ज्ञेयं अङ्गानि केसरेष्विति यद्दक्ष्यमाणं ग्रन्थक्वता सामान्योक्तस्यानुवादः क्वत: अयमाशयः अङ्गानि केसरेष्विति अन्यत्र इहतु कर्णिकायामेवपूजेति । तदुक्तमाचार्यः । हल्ले- खाद्यास्तदनु च पूर्ववर्दमानि पूजनीयानीति । केचित्तु उभयत्र षडंगन्यासस्थलद्दयेप्य गपूजनमि- त्याहुः । तच्च प्रपञ्चसारादिविरुई प्रथममूर्हाग्रत्रिकोणेषु प्रादक्षिण्येन पश्चादीशानान्तां पूजा अभि दधदधराग्रत्रिकोणकोणेषु प्रादक्षिण्य न पूजामाह । षट्कोणेष्विति अतएवेत्युक्ति: वामोर्खादि प्राद्ये दक्षोर्खाद्यपरे इत्यायुधध्यानं गायत्रयां दचवामयोरूईयोराचे अधस्थयोः परे इति सा- वित्रयां वामोर्ध्वात् । वामाधस्तनं यावत । सरस्वत्या रत्नकुम्भो वामेन्योदक्षे । दक्षिणाधस्तादा- माधः पर्यन्तं वदने वामदक्षयोरूर्व योरंकुशपाशौ कान्तावरांगस्य गधोवामन माध्वीत्यादिदक्षि- णाधति । विघराजे पुष्कर करिहस्ताने उहमित्यादिशक्ति ध्यानं धृतरतोत्पल मिति दक्षिणे । पन्येति वामेन कर्णिकायामिति । पद्मकर्णिकायां इति । यथान्यस्ता एता इति अनन्तरं वक्ष्यमा- सानंगकुसुमायाः आसां ध्यान देवीवत् नेयं खेटकं फरीइति कान्यकुलभाषायाम् । श्यामा इत्यंत पूर्वशक्तिध्यानं पूजाचे ति चकारोभिवक्रमः । मातर इत्येतदनन्तरं इष्टव्या मातर - ·२२. सटोकम् ॥ २४ ॥ यजेत्सरस्वतीमित्थं रुद्रं तादृशलक्षणम् ॥ वहिकोणेयजेद्रत्नकुंभं मणिकरण्डकम् ॥ २५॥कराभ्यां बिभ्रतंपीतं तुंदिलं धननायकम्॥आलिंग्य सव्यहस्तेन वामेनांबुजधारिणीम्॥ २६ ॥ धनदांकसमारूढां महालक्ष्मी प्रपूजयेत् ॥ वारुणे मदनं बाणं पाशांकुशशरासनम् ॥ २७ ॥ धारयतं जपारक्तं पूजयेद्रत्नभूषणाम् ॥ सव्येन पतिमाश्लिष्य वामेनोत्पलधारिणीम्॥ २८ ॥ पाणिनारमणांकस्था रति सम्यक् समर्पयेत् ॥ ऐशाने पूजयेत्सम्यक् विघ्नराज पि- यान्वितम् ।। २९ ।। सृणिपाशधरं कांतां वरांगस्पृकरांगाल ॥ माध्वी पूर्णकपालाढ्य वि- घ्नराज दिगंबरम्।। ३०॥ पुष्करे विलसद्रत्नस्फरचपकधारिणम् ॥ सिंदूरसदृशाकारामुद्दा- ममदविभ्रमां ॥ ३१ ॥ धृतरक्तोत्पलामन्यपाणिना तु धजस्पृशम् ॥ आश्लिष्टकांतामरुणां पुष्टिमचदिंगवरां ॥ ३२ ॥ कणिकायां निधी पूज्यौ षट्कोणोभयपार्श्वयोः ॥ अंगानि के- सरेष्वेताः पश्चात्पत्रेप पूजयेत् ॥ ३३ ॥ अनंगकुसुमापश्चादनंगकुसमापरा ॥ अनंगमदना- पश्चादनंगमदनातुरा ॥ ३४ ॥ भुवनपाला गगनवेगा चैव ततःपरम् ॥ शशिरेखाथगगन- रेखा चैवाष्टशक्तयः ॥ ३५ ॥ पाशांकुशवराभीतिधारिण्योरुणविग्रहाः ॥ ततः षोडशपत्रेषु कराली विकराल्युमा । ३६ ॥ सरस्वती श्रीदुर्गोपा लक्ष्मीश्रुत्यौस्मृतिधृतिः।।श्रद्धा मेधा म- तिःकांतिरार्याः षोडशशक्तयः ॥ ३७ ॥ खड्गखेटकधारिण्यः श्यामाः पूज्याश्च मातरः ॥ पद्मावहिस्त तमभ्याः शक्तयः परिवारिकाः ॥ ३८ ॥ प्रथमानंगरूपास्यादनंगमदना त- सः ॥ मदनातुरा भुवनवेगा भुवनपालिका ॥ ३९ ॥ स्यात्सशिशिरानंगवेदनाऽ नंगमेख- चकारात् वक्षामाणशक्तयश्च तेन मातरो यथान्यस्ताः पद्मावहिः पूज्याः पद्माइहिः परिचारिका प्रथ दिक्षु एताहिभुजाः वामहस्तेरतोत्पलं परहस्ते चषकादिातदुक्तं प्रयोगसारीरक्तारतोज्वलाकल्या र- तांतायतलोचनाःारतोत्पलकरा ध्येयाः सुन्दराः परिचारिका इति अत्र सर्वत्र तर्पणादीनाम न्येषा- मप्यङ्गानां सत्वात् । यत्ध्यानपूजाजपहोमानवाह तेनैषां नित्य कर्त्तव्यत्वं सूचितम् । तदुक्तं पि- ङ्गलामते । नाध्यातो नार्चितो मन्त्रः सुसिद्धोपि प्रसीदति । नाजप्तः सिद्धिदानच्छुर्नाहुतः फलदो- भवेत् । पूजां ध्यानं जपं होमं तस्मात्कर्मचतुष्टयम्।प्रत्यहं साधकः कुर्यात् स्वयंचेत्सिधिमिच्छति । जपत्रान्त: शिवं ध्यायेत् ध्यानधान्तः पुनर्जपेत् । जपध्यानसमायुक्तः शीघ्र सिध्यति मन्त्र वित् । इति षट्कोणेषु यजेन्मन्त्रीत्यतएतदन्तं मन्त्रीति कर्तृपदमनुवर्त्तते तेन चैतन्मन्त्रं समयाचार जत्वेनैव सूचितस् । यदाहुः । योगशीसिद्धिमन्विच्छन् सतानि समाचरेत् । नाद्यादनर्चयन् देवीं नैवस्यान्मलिनाकृतिः । नासत्यं प्रवदेत् किञ्चिन्नोपयाविधवां क्वचित् । धारयेत्सर्वतो रम्य र- तालंकारमन्वहं । कन्यां रक्तदिने रक्तां यज हवीमनुस्मरन् । अशुद्धो विचरेद्र व विविक्ते शयने व पन् । ननिंदयेत्खियं जातु विशेषेण तु कन्यकामिति । देवीमित्य प्रपूजयेदित्यनेनैतदुक्तं भवति । आवरणेषु षोडशशक्त्यनन्तरं हात्रिंशच्छक्तयस्तदनन्तरांचतुःषष्टिशक्तयोर्या इति ताच भूतलिपिमन्त्र उक्ता: जेयाः । तत्फलमेवाह । पूज्यते सकलै वैरिति किंपुनर्मनुजोत्तमरित्यनेनैतदुक्तम् । स्वोक्तं मध्ये यदनङ्गकुसुमाद्यष्टशक्त्यावरणं तदन्तस्य फलम् । मनुजेति । ततो यत्षोडशशक्त्यावरणं तदे - ·शारदालिसकम्। २२१ ला ॥ चषकं तालतंच तांबूलं छत्रमुज्वलम् ॥ ४०॥ चामरेचांशकं पुष्पं विभ्राणा कर- पंकजैः ॥ सर्वाभरणसंदीप्तान्लोकपालान्बहिर्यजेत् ॥ ४१ ॥ वजूदीन्यपित द्वाय देवीमि- त्थं प्रपूजयेत् ॥ पूज्यते सकलैर्देवैः किंपुनर्मनुजोत्तमैः ॥ ४२ ॥ मन्त्री त्रिमधुरोपेतैर्तुत्वाश्च- त्थसमिद्वरैः॥ब्राह्मणान्वशयेच्छीबूं पार्थिवान्पग्रहोमतः ॥ ४३ ॥ पालाशपुष्पैस्तत्पनीमंत्रि- ण कुमुदैरपि ॥ पञ्चविंशतिसंजप्तै लैः स्नान दिनेदिने ॥ ४४ ॥ आत्मानमभिषिचेद्यः सर्वसौभाग्यवान् भवेत् ॥ पञ्चविंशतिसंजप्तं जलं प्रातः पिबेन्नरः ॥ ४५ ॥ अवाप्य म- हत्ती प्रज्ञा कवीनामप्रभवेत् ।। कर्पूरागरुसंयुक्तं कुंकुमंसाधुसाधितम् ॥ ४६॥ गृहीत्वाति- लकंकुर्याद्राजवश्यमनुत्तमम् ॥ शालिपिष्टमयीं कृत्वा पुतली मधुरान्वितां ॥ ४७ ॥ जप्तां प्रतिष्ठितप्राणां भक्षयेदविवासरे ।। वशं नयति राजानं नारी वानरमेव वा ॥ ४८ ॥ कण्ठ- मात्रोदके स्थित्वा वीक्ष्यतोयगतं रविं ॥ त्रिसहस्रं जपेन्मन्त्रमिष्टां कन्यां लभेन्नरः॥४९॥ अन्नं तन्मंत्रितं मन्त्री भुंजीत श्रीप्रसिद्धये ॥ लिखितां भस्मनामायां ससाध्या फलकादि- षु ॥ ५० ॥ तत्काले दर्शयेद्यत्र सुख सूयेत गर्भिणी ॥ ५१ ॥ शक्तंचतस्थितसाध्यकर्मभव- ने वन्हेवृत शक्तिभिर्वाय कोणगते युतं हरिहरैर्वर्णैः कपोलापितैः पश्चात्तैः पुनरीयुतलिपि भिरप्यावीतमिष्टार्थदं यत्रं भूपुरमध्यगं त्रिगुणितं सौभाग्यसंपत्पदं ।। ५२ ॥ वीनांतस्थित- साध्यनामशरसौमायारमायन्मथैर्वीत वन्दिपुरद्वये रसपुटेष्वाख्यायी जत्रयं । सात्मानात्म- तस्य फलं तदुत्तमैरिति । तदुत्ता महासंमोहने । चदुर्भिर्वाधिभिर्वापि येनैकेन वापुनः । सर्वैरावर रवं भोगार्थी विस्तरं यजेत् इति । तथा गर्भावरणंबाह्यानां मध्ये तेषां प्रपूजनमिति तत्रैव ते नास्थाः सप्तावरणद्यारभ्य एकादशावरणान्ता पूजेति सूचितं एवं पञ्चावरणा षडावरणापीत्यपि मन्त्रीत्यनेनैतदुक्तं भवति । सिद्धःप्रसिद्धस्तेजस्वी त्यागी योगी जितेन्द्रियः । सर्वज्ञः सुभग: श्रीमात्रि राधिः प्रियदर्शनः। चौरादिश्यालवेतालंगुह्यकव्यन्तरान्तरैः। न भयं जायते तस्य सिद्धमन्त्रस्य देहिनः ग्रामे वा नगरे वापि सभायां राजसन्निधौ । प्रसिद्धः पूज्य ते मद्भिर्लभते वाच्छितं हितमिति शी घमित्यनेनायुतहोस इत्युक्तम् । यत्प्रयोगसारे । वश्यायाश्वत्थराजीवतिलक्षीरैर्यथाक्रमात्। जुहुया- हाह्मणादीनां तथैवायुतसंख्ययेति । साधुसाधितमित्यष्टोत्तर शहम जप्त पुत्तलीमिति द्वादशांगुला यामा रचयेदिति । दक्षिणपादांगुष्टादिवामपादांगुष्टांतं स्हियास्तु वैपरीत्यं । म मनेति । योगभ स्मना चतुम इति ज्ञेयम् । पुत्रसम्भावनायां पलाशभस्मेत्यपेक्षितार्थद्योतनिकायाम् । तदुक्तं नारा यणीये । भस्मना लिखितां हल्ले खां शक्रवेश्मनीति ॥ ५१ ॥ त्रिगुणितं यन्त्रमाह । शक्त्यन्तरिति । एवं भूत विगुणित यंत्रं सौभाग्यसंपत्प्रदमित्यन्वयः । कीदृक् तत् । वन्हे भवने ऊर्वाग्रे त्रिकोणे श त्यन्तः शक्तिबीजमध्यस्थितानि साध्येति साधकोपलक्षकम् । साध्यसाधककर्माणि यत्र तत् प्रयोगः देवतास्य यज्ञदत्तं वशं कुरु कुरु इति । तदुक्त रामपूर्वतापिनीये। लिखेत्साध्यं द्वितीयान्तं षड्यन्तं साधकं तथा । कुरुवयं च तत्पार्ख इति । तत्र बीजरीफभागे साध्यनाम चतुर्थस्वरभाग सा- धकनाम तयोर्मध्ये साधकांश कर्म लिखेत् । तदुक्तं संहितायां । तत् शक्तिरेफभागे तु साध्यना । तत्र ·२२२ सटीकम् । कमी शिखहरिहरैराबद्धगडबहिःपड्वी जैरनुबद्धसंधिलिपिभिर्वीतं गृहाभ्यां भुवः॥ १३ ॥ चिंतामणिनृसिंहाभ्यां लसत्काणामदंलिखेत्।।यंत्रं षड्गुणितं दिव्यं वहतां सर्वसिद्धिदम् ॥ ५४ ॥ बीजं व्यात्दृतिभिर्वृत्तं गृहयगद्वंद्वे वसोः कोणगं दौर्ग बीजमनतरं लिपियगैराबद्धगं- - माक्षरं लिखेत्। तुरीयस्वरभागे तु साधस्य वशं कुरु। साध्यस्योपरि संस्पृष्टं विलिखेत्सर्वसिद्धय इति प्राचार्याय मध्यवर्तुलसंस्थायाः हल्ले खायाः कपोलयोः। अधर साध्यनामाणं साधकस्योत्तरेलिखेत् । अनन्तराग्निथियोः कर्मसाकधकांश समालिखेत् इति । अनेनावश्यं कृत्तान्तः शक्तिं लिखेदित्यप्यु - क्तम् । अन्यत्रापि । ठकारवेष्टिता तत्वेति । बाह्य त्रिकोणाग्रभागेषु शक्ति भिरिति बहुवचनं कपि- जलाधिकरणन्यायेन त्रित्वे पर्यवस्थति। तेन त्रिभिः शक्तिबीजैवतं आवरणं च गण्डयलिखितहरि हरवर्ण बहिर्भाग ।तदुक्त। कोणाग्रेषु परं लिखेत् इति । प्राचार्याश्च शक्त्याविदःसाध्यामिन्द्रानिलनि- ऋतिगबीजानुविपुरेग्नरिति । तत्रावरणमिस्थम् । एककस्यरफान णतत्तहीजं प्रदक्षिणीवत्यान्य स्याधो नीत्वा तदीकाराग्र वधीदिति तदुक्तं संहितायां। स्थानत्रयेपि बन्धस्तु कथ्यते सिद्धिदायकः। तहीजत्रयरेफाग्रं प्रादक्षिण्येन वेष्टयेत्।अधस्तत्रितयं चास्य मायाग्रेण च वेष्टयेत्।अन्योन्यकलनारम्यः शक्तिबन्ध उदाहृत इति । कोणगतेषु तत्रिकोणान्तः कोणेषु ई लिखेत् ।तदुक्त। त्रिकोणस्यान्तरालेषु वामनेत्रं सबिंदुकमिति कपोलार्पितैहरिहरैर्वर्णरुपलक्षितम्।कपोलयोस्त्रिकोणपाश्वयोहरि इत्येकत्र हर इत्यपरत्र च केचन हिड इत्याहुः तत्र मानाभावात्तथा च संहितायां। प्रत्येककोणपाखेंषु हर्यो च हराक्षरावितिापश्चात्ततदन्तरं तैर्हरिहरैः ई युतै स्तेन हरिई हरइत्यक्षरेरावीतम्। तदुक्तं संहितायां। पुनरेतत् इयोर्मध्ये तुयं चैव सबिंदकम् । इत्य वेष्टयेहाह्ये वृत्तं कुर्याइहिस्तत इति । गौरीतन्वेपि । हरिबीजं हरानादीन् क्षान्तवांश्च बाह्यत इति । आचार्यश्च मध्ये समायैरिति । पद्मपादाचार्यास्तु प्रत्येकमी योगमाहुः हरिं ई हर ई इति लिपिभिरकारादि क्षकारान्तैरपि शब्दः सर्वसमुच्चये पावीतं वेष्टितं भूपुरमध्यगं तहहि पुरं लिखेदित्यर्थः आचार्यस्तु इदमेवाष्टदलयुक्तं पूजायन्त्रम- प्युक्तं षट्गुणितं यन्त्रमाह । बीजान्तरिति । इदंषट्गुणितं यंत्र लिखेदिति सम्बन्धः कीदृक्यंत्र वन्हिपुरहये परस्यरव्यतिभिन्न त्रिकोणहयेतचैवमुक्तपरिमाणं वृत्तं कृत्वा प्राक्प्रत्यक्सून मास्फाल्य सदग्रयोः सूत्रमवष्टभ्यवृत्ताईपरिमाणेन सूत्रेणमत्स्यद्वयं कुर्यात् । एवं छाते मत्स्यचतुष्क निष्यद्यते । पूर्वमत्स्य हये पथिममत्स्य हये च दक्षिणोत्तरगं सूबद्दयमास्फाल्यप्राकमूत्रस्यप्रागग्रे सूत्रादिनिधाय पश्चिमत्स्वहयोदरयोः तिर्यक् सूत्रदयमास्फालयेत् । पुनः प्राक्सूत्रस्य पश्चिमाग्रे सूत्रादि निधाय पूर्वदिङ्मत्स्य दयोदरयोः तिर्यक्सूत्रद्दयमास्फालयेत् । प्राक्सूत्रवृत्तंचमार्जयेत् । एवकृतसंपुटितंव- न्हिपुरदयंजायते । तत्रबीजंशक्तिबीजंतदन्तस्थितंसाध्यनामयत्रतत्तथासाध्यसाधककर्मनामलिखनं तु पूर्ववदेव शरशः पञ्चधा। तत्र षट्कोणाभ्यन्तर एवं पञ्चभिर्मायाबीजैरेकं तदन्तराल एव पञ्चभि श्रीबीजैईितीयं वेष्टनं तदन्तरालं एवं पञ्चभिः कामबीजैस्त तीयं वेष्टनं एवं पञ्चदशबीजैरक वेष्टनं पर्यवसन' भवति । तदुक्तं । पद्मपादाचार्यैः। तत्र मायाबीजेन पञ्चधा हत्तेनैकात्तिः पुनस्तदंत्तराल एव श्रीबीजन तथैव तदन्तराले मारबीजेनेति । तदुक्तं । पुटितं वन्हिमालिख्य मध्ये शक्ति नियो- ।

·शारदातिलकम् । २२३ डं लिखेत् ॥ गायत्र्यारविशक्तिवद्धविवरं त्रिष्टुब्वृतं तत्ततो वीत्तं मातृकयाघरानुरयुगे सत्सि- हचिंतामाणे ॥ ५५ ॥ यंत्रं दिनेशगुणितं प्रोक्तं रक्षाप्रसिद्धिदं ॥ सर्वसौभाग्यजननं सर्व- शत्रुनिवारणम् ॥ १६॥ लिखेत्सरोज रसपत्रयुक्तं माध्ये दलेष्वप्यभिलिख्य मायां।।स्वरावृ- । - जयेत् । ठकारवेष्टनं कृत्वा बहिः शक्तिं तु पञ्चधा। विलिख्य तहहिस्तहत् श्रीबीजंकामराजकमिति पाचार्या अपि। हरमायाः पञ्चकत्वः स्युबहिर्गर्भवलं। तहहिःशरमायाय कमलायाथ तहहिरिति अतोत्र वृत्तान्तरं च शक्तिबीजं विलिख्य पश्चाहीजत्रयवेष्टनं रसपुटेषु षटम कोणषु पाख्याद्य बीज- चर्य अत्र आख्याशब्देन साध्यसाधककर्मनामान्युच्यन्ते । बीजत्रयं पूर्वकतं शक्ति श्रीमान्मथम् । तदुक्त' । वन्ह : कोणत्रये श्रीमत्यक्षीये त्रितयं लिखेत् । शक्तिश्रीकामबीजानां सदण्डं साधका- वत् इति । लिखेदिति । हिराहत्या साच सात्मामात्मकशब्दादेव लभ्यते । तत्र मात्मकं मबिंदु अनात्मपर्युदा सेन सविसर्ग तत्रैवं लेखनक्रमः ईकारगते तु ऊर्ध्व भागकोणत्रये साधकनामवन्ति सबिंदूनि त्रीणि बीजानि लिखेत् । ततःप्रादक्षिण्येन रेफगते अधोभागकोणत्रये साध्य नामकर्म- वन्ति सविसर्गाणि लिखेत् । तदुक्त । वन्य : कोणेषु षट्सु च ऊर्ध्व भागे सबिंदूनि त्रीणि बी- जानि संल्लिखेत् । साधकाख्यायुतान्येवमधोभागे तु तान्यपि । सविसर्गाणि कर्मवन्ति च संलिखेत् इति । ई शिखं कोणान्तराग्रप्रदेश ईमिति लिखेत् । हरिहरैरावरगण्डं गण्डशब्देश षट्कोणको- णपार्खदयमुच्यते तेन पूर्ववत् हरिहरान्वर्णान् लिखेत् । बहिः षट्कोणाग्रेषु षद्भिर्मायाबीजैरनुब- खसन्धिः । तत्र बहसन्धोत्येतावताप्यर्थप्राप्तौ यदनुबदसन्धीति वदति । तेनैकान्तरितसन्धिबन्धोवि- वक्षितो ग्रन्थक्कतः । तदाहुराचार्याः । एकैकान्तरितांस्तांस्तु संबंध्युरितरेतरम् । शिखाभिरान्तग- भिस्तु बाह्याः बाह्याभिरान्तरा इति ।संहितायामपि। पूर्ववच्छक्तिबन्धस्तु कार्योकान्तरत्वत इति । अन्यत्रापि मन्त्रमुक्तावल्यादौ । एकैकान्तरितबद्धसन्धित्वमेवोत्तम् । युक्तिश्चात्र एकान्तरितबन्ध स्व- खत्रिकोणगबीजबन्धो भवति । तत्रप्रकारः । स्वखरेफेण तहीजं प्रदक्षिणीकत्यान्यस्याधी नीत्वा एकान्तरितबीजस ईकाराग्रेण बध्नीयात् । सम्प्रदायविदश्च वं मन्यन्ते । अन्येतु सन्धी बीजलिखन- माहुः । तदुक्त । षट्स कोणान्तरालेषु हल्ले खाषट्कमालिखेत् इति । इदमुत्तरयन्त्र पि लिपिभि- रिति । सामान्योक्तेक्रमेण व्युक्रमेण च वेष्टनम् । यदाहुराचार्याः: । वर्णाः क्रमगताः शुभा: तहहिः प्रतिलोमाथेति । संहितायामपि । अनुलोमन तवृत्तमध्ये पञ्चाशदक्षरा । तद्वृत्तबाह्यतस्तहत् विलोमेन च मालकति ! भुवो यहाभ्यां परस्परमदितदिक्विदिक्कीणाभ्यां वेष्टयेत् । तदुमाचार्यः । ततो विदर्भितं भूमर्मण्डलद्दयमालिखेदिति चिन्तामणिनृसिंहाभ्यामिति । ईशानादिलेखनक्रमः तेन दिक्कोण नृसिंहबीजं विदिक्कोणे चिन्तामणिबीजं शैवम् । तदुक्त । मही दिक् च नृसिंहाणी चिन्ता रत्नाश्रितालिकमिति। विशेषश्चायमुक्तोदक्षिणामूर्तिसंहितायाम् । ततः कोणेषु सन्धिषु विलिख्यशूलानिति । आचार्याश्च बहिः षोडशशूलांकमिति ॥ ५५ ॥ अथहादशगुणितं यन्त्रमाह। बीजमिति । वसारग्नेः गृहयुगं षट्कोणं तहम्हे हादशकोणे क्वचिद्गुहमुखहन्द इति पाठः । अत्र गुहः स्कन्दः तस्य मुखानि षट् तद्वन्द द्वादशकोणे तत्र पूर्वोक्तप्रकारेण षट्कोणे ऋते तत्रोत्पन्नयो- - ·२२४ सटीकम् । तं यन्त्रमिदं वधूनां पुत्रप्रदं भूमिगृहांतरस्थं ।। ५७ ॥ पदकोणमध्ये प्रविलिख्यशक्तिकोणेषु- तामेव विलिख्य भूयः ॥ ससाध्यगर्भ वसुधापुरस्थं यत्रं भवेदश्यकरं नराणां ॥ ५८ ॥ वा- - मत्स्ययोईक्षिणोदग्गतं सूत्रमास्फाल्य तदग्रयोः सूत्रमवष्टभ्य वृत्ताईपरिमाणेन सूत्रेण मत्स्यचतुष्टयं दद्यात् । तत्र दक्षमत्स्यदये उत्तरमत्स्यद्दये च पूर्वप्रत्यग्गतं सूत्रहयमास्फाल्य दक्षोत्तरसूत्रस्याग्रे सू- त्रादि निधाय उत्तरमत्स्योदरयोस्तिर्यक मूत्रद्दयमास्फलयेत्। पुनर्दक्षोत्तरसूत्रस्य द्वितीयाग्रे सूत्रादि विधाय दक्षमस्यद्दयोदरयोस्तिर्यक् सूत्र हयमास्फालयेत् । दक्षोत्तरमूत्र मार्जयेत् । एवं द्वादशकागो कृत बोजं शक्तिबोजं साध्यसाधककर्मसहितं पूर्ववदालिख्य सप्तव्यातिभिर्विलोमाभिरावीतं कु- र्यात् । यत्संहितायां वेष्टयेत्प्रतिलोमतः सप्तव्याहृतिभिर्मन्त्रीति । प्राचार्याश्च शक्तिं प्रवेष्टयेच्च प्रति- लोमच्याहृतिभि रन्तस्थामिति पनपादाचार्यैर्व्याख्यातं सप्तव्याहृतिभिरिति । कोणमिति । हा- दशसु कोणेषु दुरिति दुर्गाबोजमालिख्य अन्तरे कोणान्तराग्रभाग , इति लिखेत् । तदुक्तं सं- हितायाम् । दुरात्मकं हादशार सबिंदु तुर्यमेव चेतिाप्राचार्याश्च कोणानार्दुबीजकमिति तथा रवि- कोणेषु दुरन्ता,मायां विलिखेदथानबिंदुमतीमिति । नारायणीयेचा विस्तहीजं शिवसर्गवामिति अपेक्षितार्थ द्योतनिकायामृष्यादिसमुक्तम् । काश्यप ऋषिः गायत्रीछन्दः दुर्गादेवता । अष्टपत्र क- मले दूर्वाग्यामां त्रिनेत्रां शूलबाणखड्गचक्रशङ्खखेटधनुः कपालानि दक्षिणाध: क्रनेण धारयन्ती ध्यायेत् । दशांशं तिलोमः पूजादिकं वनदुर्गावत् नेयम् । गायत्नयाः प्रसिद्धायाः लिपियुगैरक्षर- युगैः राबद्धगण्डं प्रत्येक कोणपार्खयोर्विलोमतः गायत्राक्षरस्य हितीयं लिखेदित्यर्थः । णिमिति पृथक्करणेन चतुर्विशतिरक्षराणि । इयादिपूरण इति पिङ्गलमूत्रात् । यत्संहितायां इन्दशोवि- लिखेहर्णान् । गायत्रवास्तु विलोमत इति प्राचार्या अपि । गायत्री प्रतिलोमतः प्रविलिखेत् अग्न: कपोलमिति । गायत्री द्वाविंशे वक्ष्यति रविशक्तिभिः कोणाग्रबहिस्थापित हादशशक्तिबीजैः बह- विवरं अत्रापि पूर्ववदेकान्तरितत्वेन बन्धनम् । यत्संहितायां । पूर्ववच्छक्ति बन्धस्तु कुर्याद्दादशधा प्रिये । एकैकान्तरितं रम्यमिति । प्राचार्याश्च । एकैकान्तरितास्ताः परस्परं शक्तयश्च संबंध्युरिति । त्रिष्टुप्वृत्तं त्रिष्टुभाजातवेदस इति । प्रतिलोमेन वेष्टितम् । तदुक्तं । तहिः कोणपाखेषु विलोमा- ग्न यसन्मनुमिति । त्रिष्टुभं द्वाविंशे वक्ष्यति । माकया अकारादिक्षान्तया विलोमया च वीतम् । तदुक्तं संहितायां । अनुलोम विलोमां च मालकां वेष्टयेहहिरिति । आचार्यापि । वर्णान् प्रानु- गतांचे ति । पूर्ववत्यरस्परव्यतिभेदिधरापुरयुग्म लिखेत् । सत्मिहचिन्तामणिरिति पूर्वादि तेन दिकोणे नृसिंहबीजं विदिक्कोणे शैवं चिन्तमणिबीजम् । इदं दिनेश गुणितं हादशगुणितम् । अस्य पूर्वयन्त्रापेक्षया फलादिइगुण्यं ज्ञेयम् ॥ ५६ ॥ यन्त्रान्तरमाह लिखेदिति । रसपत्राणिषट् पत्राणि । तदुक्त । मायामिति । ससाध्यां सप्तसु स्थानेषु स्वरावृत्तं अकारादिविसर्गपर्यन्तै: स्वरैराहतम् । ना- रायणीयतु । अत्र चतुरस्र नोक्त मध्येषट्पत्रपमस्य लिखेह वीं दलेषु च । स्वराहतमिदं यंत्र धारये- त्पुत्रकामिनीति ॥ ५७ ॥ यन्वान्तरमाह । षडिति । ससाध्यगर्भमिति सप्तसु स्थानेषु ॥ ५८ ॥ म- वातरमुद्धरति । वाग्भवमिति । वाग्भव हादशस्वरः सबिंदुः शंभुवनिताशक्तिबीजत्रिवर्गति विनि- । - ·२२५ शारदातिलकम्। ग्भवं शंभुवनितारमाबीजत्रयात्मकम् ॥ मन्त्रं समुद्धरेन्मंत्री त्रिवर्गफलसाधनम् ॥ ५९॥ पद्- दीर्घभाजा मध्येन वाग्भवाद्येन कल्पयेत् ॥ षडंगानि मनोरस्य जातियुक्तानि मन्त्रवित् ॥ ६० ॥ कुर्यात्पूर्वोदितानयासान् तथैवात्रापि साधकः ॥ ध्यानम् ॥ सिंदूरारुणविग्रहां त्रिन- यनां माणिक्यमौलिं स्फुरत्तारानायकशेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहां। पाणिभ्यां मणिपूर्ण- रत्नचषकं रत्नोत्पलं बिभ्रती सौम्यां रत्नघटस्थसव्यचरणां ध्यायेत्परामविकाम्।।६ १॥रविलक्ष जपेन्मन्त्रं पायसैमधुरप्लुतैः ॥ दशांश जुहुयान्मन्त्री पीठे प्रागीरिते यजेत् ॥६२ ॥ देवीं प्रा- गुक्तमार्गेण गंधाधरतिशोभनैः ॥ हुत्वा पलाशकुममैर्वाश्रियं महतीं व्रजेत् ॥ ६३ ॥ वा- मीघृतं पिबेजप्तं कवित्वं वत्सराद्भवेत् ।। सिद्धार्थान् लवणोपेतान् हुत्वा मन्त्रीवशं नयेत् ॥ ६४ ॥ नरनारीनरपतीन् नात्रकार्या विचारणा ॥ चतुरंगुलजैः पुष्पैः चन्दनांभः समु- क्षितैः ॥ ६५ ॥ हुत्वा वशीकरोत्याशुत्रैलोक्यमपि साधकः ॥ जुहुयादरुणांभाजैरयुतं मधुरप्लुतैः ॥ ६६ ॥ राज्यश्रियमवाप्नोति सतिलैस्तंडुलैस्तथा ॥ प्रागुक्तान्यपि कर्माणि मं- त्रेणानेन साधयेत् ॥ ६७ ॥ वाग्वीजपुटिता माया विद्येयं व्यक्षरीमता ॥ मध्येनदीपयुक्तन- वाक्पुटेन प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥ अंगानि जातियुक्तीन क्रमेण मंत्रवित्तमः ॥ यथा पुरा समुाद्दष्टान् न्यासान्कुर्वीत मन्त्रवित् ॥६९॥ श्यामांगी शशिशेखरां निजकरैर्दानं च रक्तो- त्पलं रत्नाढ्यं चषकं वरम्भयहरं संविभ्रती शाश्वती । मुक्ताहारलसत्पयोधरनतां नेत्रत्रयो ल्लासिनीं वंदेहं सुरपूजितां हरवधूं रक्तारविंदस्थितां ॥ ७० ॥ तत्वलक्ष जपेन्मन्त्रं जुहुया- तद्दशांशतः॥पलाशपुष्पैः स्वाद्वक्तः पुष्पैर्वाराजवृक्षजैः ॥ ७१ ॥ दृल्लेखाविहिते पीठे पूजये त्परमेश्वरीं ॥ मध्यादिपुजयेन्मन्त्रीत्दृल्खाद्याः पुरोदिताः ॥ ७२ ॥ मिथुनानि यजेन्मन्त्री योगोक्तिः । पाद्यं बीजं मध्यं शक्तिः । ऋषिच्छन्दसीपूर्वोतो । अतएव पाशादिमन्त्रे ऋष्यायाः पूर्व- सुक्ता इति । प्रत्याहारक्रमेणोक्तम् ॥ ५८ ॥ षदीर्धेति । ऐं हां हृत् ऐं ह्रींशिर इत्यादि प्रयोगः मन्त्रविदित्युत्तरेण सम्बध्यते । गन्धाद्यैरिति चतुर्थोतीः प्रतिशोभनरिति । आवरणांगदेवताभ्यो वि- विक्तीकृतरित्यर्थः ॥ ६ ॥ रविलक्षं १२ लक्ष प्रागीरिते भुवनेशीप्रोक्त तेन साधको मन्त्रविदित्यनेन हल्ले खादिबीजादौ वाग्भवादित्वमन्ते लक्ष्म्यन्तत्वं वदने मूलमित्यत्रेमं मन्त्रमित्युक्तं मौलिर्मुकुट: शेखरः शिरोभूषणं रत्नपूर्णोघटः रत्नघटः रक्तपद्मस्थामित्यपि ॥ ६३ ॥ ब्राह्मीतमिति । अत घता चतुर्गुणे ब्राह्मीरसे घृतं पचेत् । उक्तंच प्रकल्कीपि भवेत्ने हो यः साध्यः केवले द्रवे इति । अन्य- न्माटकापटलोक्तमनुसन्धेयम् । सिद्धार्था गौरसर्षपाः चतुरंगुलो राजवृक्षः ॥ ६७ ॥ मन्त्रान्तरमाह । वागिति । बीजशक्तिः ऋषिश्छन्दश्च पूर्ववत् । मध्येनेति मायाबीजेन। दीर्घयुक्त न षट्दीर्घयुक्तन । प्रयोगस्तु । ऐं हां ऐं हृत् ऐं ह्रीं ऐं शिर इत्यादि मन्त्रविदित्यनेन हृल्ले खादिबीजादी वाक्पुट- त्वमुक्तम् । मूलमितीमं मन्त्रम् ॥ ६८ ॥ श्यामांगीमित्यादि दानं वरः भयहरमभयं परमुत्कष्टं च- षकविशेषणम् । रक्तपद्मस्थामित्यायुधध्यानं पूर्ववत् ॥ ७० ॥ तत्वलक्षं २४ चतुविशतिलक्षम् । स्वा- इक्त स्त्रिमधुराप्लुतैः ॥ ७१ ॥ हल्लेखाविहिते भुवनेशीप्रोक्ते । तदुक्तं भुवनेश्वरीपारिजाते । मायाबी ॥ - - २८ ·%3D सटीकम् । षट्कोणेषु यथा पुरा ॥ अंगपूजाकेसरेषु पूज्याः पत्रेषु मातरः ॥ ७३ ॥ भैरवांकसमारूढाः स्मेरवक्रामदालसाः ।। असितांगोरुरुश्चंडः क्रोधउन्मतभैरवः ॥ ७४ ॥ कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्टभैरवाः ॥ शूलं कपालं प्रेतं च विभाणा क्षुद्दुदुभिः ॥ ७५ ॥ गणत्वगंवराभीमाः कुटिलालकशोभितादीद्यामातरः प्रोक्ताःहूस्वाद्या भैरवास्मृताः ॥ ७६ ॥ पूज्या षोडश- पत्रेषु कराल्याद्याः पुरोहिताः ॥ तद्वाह्येनंगरूपाद्याः लोकेशास्त्राणितद्वहिः ॥ ७७ ॥ एवमा- राधयेदेवी शास्त्रोक्तेनैव वर्मना । वशं नयति राजानं वनिताश्च मदालसाः ॥ ७८ ॥ अ- नमाज्येन जुहुयाल्लभते वसुवांच्छितम् ॥ सुगंधैः कुसुमैर्तुत्वा श्रियमाप्नोति वांच्छितां ॥७९॥ यन्त्रेणानेन संजप्तमश्नीयादन्नमन्वहं ॥ भवेदरोगी नियतं दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ८०॥ अ- नंतो बिंदुसंयुक्तो मायाब्रह्माग्नितारवान् ॥ पाशादित्र्यक्षरो मन्त्रः सर्ववश्यफलप्रदः॥८१॥ ऋष्यायाः पूर्वमुक्ताः स्यु:जेनांगक्रिया मता ॥ वरांकुशौ पाशमभीतिमुद्रां करैर्वहंती कल- शासनस्थां ॥ बालार्ककोटिप्रतिमां त्रिनेत्रां भजेयमाद्यां भुवनेश्वरी ताम् ।। ८२ ॥ हविष्य- भुक् जपेन्मन्त्रं तत्वलक्षं जितेन्द्रियः ॥ तत्सहस्र प्रजुहुयाजपांते मन्त्रवित्तमः ॥ ८३ ॥ द- धिक्षौघृताक्ताभिः समिद्भिःक्षीरभूरुहां ।। तत्संख्यया तिलैः शुद्धैः पयोक्तैर्जुहुयात्ततः।।८४॥ त्दृल्लेखाद्या यजेदादा कर्णिकायां यथाविधि । अंगानि केसरेषु स्युः पत्रस्थामातरः क्रमा- त् ॥ ८५ ॥ इन्द्रादयः पुनः पूज्यास्तेषामस्त्राणि तद्भहिः ॥ एवं संपूजयेद्देवीं साक्षाद्वैश्रव- णो भवेत् ॥ ८६ ॥ दृश्यते सकलैलॊकैस्तेजसा भास्करोपमः ॥ अनेनाधिष्ठितं गेहं निशि- जमिदं प्रोक्तं भुवनत्रयमक्षरम् । हल्लेखे पच्चयोगशीति । पुरोदिते इति । स्वस्वबीजसंयुक्ताः यथा पुरेति स्वस्वश त्यादिकानि सध्यानानि भैरवांकेत्यादिना ध्यानविशेष उक्त: अन्यन्मारकापटलोक्त मनुसंधेयम् । क्षुद्रइन्दु भिर्डमरुः भैरवायुधध्यानं तु दक्षोर्खाहक्षाधःपर्यन्तम् । दीर्घा: आकाराद्याः अष्टा तदाद्यामातरः अष्टा यथाक्रमम् । अन्यन्क्षामादिकं पूर्वोक्तमनुसंधेयम् । एवं स्वाद्या इत्य- वापि । अत्र ए ओ अं इति पारिभाषिकहस्वानामपिग्रहणम् । प्रयोगस्तु । अं असितांगभैरवांक- स्थायै अांक्षा ब्राह्म्यै नम इत्यादि ॥८० ॥ मन्त्रान्तरमाह । अनन्त इति । अनन्त श्राकारः बिंदु- संयुक्तस्तेन आं । ब्रह्मा मकारः अग्नी रेफः तारः प्रणवः ताभ्यां युक्तस्तेन को । प्रथमबीजस्यपाश इति नास अन्तस्यांकुश इति । यदाहुराचार्याः । बिंदनिकाप्रतिष्ठा सन्दिष्टापाशबीजमिति मु- निभिः निजभूई हनाप्यायानि शशधरखण्डान्वितोंकुशोभवतीति। अतएवपाशादि अक्षरो मन्त्र इति सर्ववश्येति विनियोगोक्तिः बीजशक्ती पूर्ववत् । बीजेनेति मायाबीजेन षट्दीर्घयुक्तेन पाशांकुशपु टिनेति परमगुरवः। प्रयोगस्तु आं ह्रां को हृत् इत्यादि पाशांकुशपुटितबीजाद्यानां हृल्लेखाद्यानां न्यासोपि कर्त्तव्यः ॥ ८१॥ वरति अभीतिमुद्रामभयं कमलासनस्थां रहा कमलासनस्थाम् । आयु धध्यानं पूर्ववत् ॥८२॥ तत्वलक्षं चतुर्विंशतिलक्षम् । तदुक्तमाचार्यैः । जपेच्चतुर्विंशतिलक्षमेनं सुरं तितो मन्त्रवरं यथावदिति । हविष्यभुक् जितेन्द्रिय इति पुरचरणधर्माणामुपलक्षणम् । तत्महस्र चतुर्विंश तिसहस्र प्रत्येकं षट्सहसमित्याह क्वचित् षट्सहसमित्येवपाठः । तदुक्तमाचार्यः । पयोद्माणां च %3D ·२२७ शरिदातिलकम् । दीपशिखाकुलम् ॥ ८७ ॥ दृश्यते पाणिभिः सर्वैर्मत्रस्यास्य प्रभावतः। सर्वपैलोणसंमिश्ररा- ज्याक्तैर्जुहुयानिशि ॥ ८८ ॥ राजानं वशयेत्सद्यस्तत्पत्नीमपि साधकः ॥ अन्नवाननहोमे- न श्रीमान्पबहुतात्भवेत् ॥ ८९ ॥ राजवृक्षसमुद्भूतैः पुष्पैर्तुत्वा कविर्भवेत् ॥ अरोगी तिल- होमेन घृतेनायुरवाप्नुयात् ॥ ९० ॥ प्रामोक्तान्यपि काणि साधयत्साधकात्तमः ॥ आ- लिख्यादिगर्गलान्युदरगं पाशादिकं त्र्यक्षरं कोष्ठेष्वंगमनून्परेषु विलिखेदष्टार्णमन्त्रद्वयम् ।। अपूर्वापरषद्कयुग्लयवरान् व्योमासनानगलेष्वालिख्येन्द्रजलाधिपादिगुणशः पंक्तिद्वयं त- स्परम् ॥ ९१ ॥ कोष्ठेष्वष्टयुगाणमात्मसाहितां युग्मस्वरांतर्गतां मायां केसरदिग्दलेषु विलि । समिसहस षट्कं दधिक्षौद्रघृतावसिक्तमिति । जपान्त इति जपाव्यवधानेन नियमस्थ एवेत्यर्थः । मन्त्रवित्तम इत्यनेन होमे स्वहान्तता सूचिता क्षौद्र मधु क्षीरं भूरुहामिति । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षव- टाना तत्संख्ययाश्चतुर्विंशतिसहस्रसंख्यया हल्लेखाविहिते भुवनेशीप्रोक्ते तत्पीठशक्तयोऽत्रापि पीठे पूज्यइत्यर्थः । नवशक्तिसमन्वितेत्यनेन पोठमन्त्रस्यान्यत्वं तेन पीठमन्त्रे बीजत्रययोग इत्युक्त पत्र षट्कोणकर्णिकं अष्टदलं पद्म षोडशदलं नास्ति । तत्र पूजाया अनुक्तत्वात् । यथाविधीति बीज- हयपुटितबीजाद्या इत्युक्तम् । मातर इति भैरवांकस्थाः रज्यत इतिकर्मप्रत्ये न देवानुग्रह उक्त: साक्षादेशवण: कुबेरोपमः । वशयेदिति । तत्र जपप्रकार उक्तः तत्रान्तरे ह्रींकाराद्यन्तयो म ां कों च विनियोजयेत् इति ॥८१॥८२ ॥ घटार्गलं यन्त्रमाह। आलिज्येति । अत्राष्टानामर्गलानां साम्यानयनाय प्रकार उच्यते । कर्णाईमित्या मध्याद्दिसूत्रांकास्तत्द्दयेइये चतुरसान्तरे सूत्रैः परि. ध्येधनमिछया। वास्तुमण्डलोक्तरीत्या । एकं चतुरस्र प्रागुत्तरसूत्रोपेतं कृत्वा तत्र कोणसूत्राईमानेन चतुर्दिक्षु मध्यायागुदक्सूत्रे अपयेत् । योई योग्कयोः सूत्रदानादिग्गतकोणं पूर्वव्यतिभेदि चतुर- मान्तरं जायते । ततोऽष्टपरिधीना मिच्छयावईनं कृत्वा अगलाकारं कुर्यात् सर्वत्र दिक्वर्णगुणा मााःएवमष्टा दिर्गलान्यालिख्य मध्ये वृत्तं कृत्वा तत्र पाशादि चाक्षरमालिख्य चतुरसहयान्तः सन्धिषु वृत्तं कृत्वा तदष्ट कोष्टेषु पूजाप्रकारेण आग्नेयादिविदिक्कोष्टेषु हछिरः शिखाकवचाणू ना- लिख्य मध्ये अग्रभागे नेत्रं दिक्कोटेष्वस्त्रमालिखेत् । तदुक्त। षष्टकोणेषु विलिखेत् षडंगानि यथाक्रम। अग्नीशासुर वायव्य कोणेषु मनुवित्तमः । कवचान्तानि संलिख्य मध्ये नेत्रं लिखेबुधः । चतुर्दिग- न्तकोणेषु चतुर्वास लिखेत् प्रिये इति । तदुपर्यष्टकोष्टेषु पाशाद्यष्टाक्षरमग्रादिलिखित्वा पुनश्च बाह्यसंधिषु वृत्तं कृत्वा तदुत्पन्नेष्वष्टसु कोष्टेषु कामित्यष्टाक्षरमालिख्यवड़िताष्टपरिधिसंधिषु वृत्तं कृत्वा तदुत्पन्नेषु षोडशकोष्टेषु अष्टयुगाणं शाक्तं षोडशाक्षरं विलिखेदित्यनेन पूर्वेणान्वय इति । केचन अन्ये चतुम हयान्तर्बहिःसंधिषु वृत्तहयमकारयित्वा वड़िताष्टपरिसंधिवत्ताइहितं कार- यन्ति । तत्र कोष्टेष्वष्टयुगाणं विलिखेदित्याहुः । अन्येतु । चतुरसबाह्यसंधीनामुपरिहत्तमेकं वर्दि- ताष्टपरिधिसंधिषु च द्वितीयं वृत्तं कारयन्ति । तत्पक्षत्रयमप्यसंबई श्रोतस्य क्रमस्य बाधितत्वात् कर्णिकावृत्तलग्नाधोमुखत्रिकोणाकाराष्टकोष्ठानां शून्यत्वात् च । किंच पूर्वपक्षे वृत्तत्रयकल्पनम- न्यपक्षयोहत्तयकल्पनं चाप्रामाणिकम् । यावता विना न निर्वाहस्तावदेव कल्पनामर्हति । ना- ·२२६ सटोकम् खेन्मूलं त्रिपंक्तिः क्रमात् । त्रिःपाशांकुशवेषितं । लिपिभिरावीतं क्रमायुक्रमात् । पन- स्थेन घटेन पङ्कजमुखेनावेद्वितं तद्वहिः ॥ ९२ ॥ घटार्गलमिदं यंत्र मन्त्रिणां प्राणभृन्मतम् । पाशश्रीशक्तिकन्दर्पकामशक्तींदिरांकृशाः ॥९३॥ प्रथमोष्टाक्षरो मन्त्रः ततः कामिनिरंजिनि। धिकमत एकमेववृत्तं कल्पनीयं उपरिहत्तस्य तु पञ्चकर्णिकावेन सर्वेरेवांगीकरणात् । अतो वक्ष्य- माणसाम्प्रदायिकार्थानुसरणमेव श्रेयः तत्परं अच्पूर्वेत्यालिख्य कोष्टेष्वष्टगुगार्णमालिख्य केसरगां मायां विलिखेदिति संबंधः अचां स्वराणां नपुंसकव्यतिरिक्तानां नपुंसकव्यतिरिक्तत्वं पूर्वापरषट्क- शब्देन प्राप्यते । पूर्वषट्कं अ आ इ ई उ ऊ अपरपट्कं ए ऐ ओ औ अं अः एतद्युक्लान्लयवरान्- व्योम्नासनाथितिर्येषु ते व्योमासनास्तानिति बहुव्रीहिः कार्यः स्यादास्यात्वासनास्थितिरिति- कोशः । अर्गलेषु इन्द्रजलाधिपादि पूर्वपश्चिमादि गुणशः अक्षरत्रितयक्रमेण पंक्तियाल्लिखेत् इमानि सर्वाणि सबिंदूनि । तत्र लेखनप्रकारः। पूर्वार्गालायां वर्द्धितरेखासंधिकतवृत्तमारभ्योत्तरतः इं हां हिं इत्यर्गलांतमा लिख्य पुनर्दक्षिणतोगलाग्रमारभ्य ह्रीं ह इति वृत्तान्तमालिखेत्। एवं प्रादक्षिण्यं भवति । तदुक्तं सहितायां। शक्तरजलवन्याख्यं बिंदुव्योमान्वितं कुरु । तद्दीजस्वरसं- युक्तं ऋ ऋ ल लु विवर्जितम् । एक द्वादशधा तत्र चतुर्जाकुरु सुन्दरि । वृत्तादिवसुकोणान्तं लिखेदवतांत्तकं प्रिये । श्राद्य प्रिये । आद्यं त्रिकं पूर्वमुख्ये लिखेदुत्तरत: प्रिये । दि- तीयं पूर्व मुख्यं तु लिखेदक्षिणत: सुधीरिति । पश्चिमार्गलायां दक्षिणतो वृत्तमारभ्य ह छ ही इ- त्यर्गलांतमालिख्य पुनरुत्तरतोर्गालाग्रभारभ्य ह्रौं ह्र व इति कृत्तांतमातर्मलिखेत् । तदुक्ता हतीयं पश्चिमे भागे तथा दक्षिणतो लिखेत् । चतुर्थमार्गले भंगोतइत्पश्चिमे तूत्तरांतत इति । एवमाग्ने- यार्गालायां पूर्वतः पूर्ववत् ह्य ह्यां यिं इत्यालिख्य पश्चिमतः पूर्ववत् ह्यी युवू इति लिखेत् । त- दुक्तं । भुवं हित्वाक बीजानां तत्र वायु नियोजयेत् । अग्न्यर्गालायां त्रितयमाद्य पूर्वत पालिखेत्। तथा पश्चिमतोप्यन्यत् त्रिकं संविलिखेत्प्रिये इति एवं वायवर्गालायां पश्चिमतः पूर्ववत् ह्य ह्यौं घों इत्यालिख्य पूर्वतः पूर्ववत् ह्यौं ह्यह्य इति लिखेत् । तदुक्तं । मारुतार्गलके तहत् लिखेत्पश्चिम- तस्त्रिकं। पूर्वतोपि च देवेशीति । एवं याम्यार्गालायां पूर्ववत् । ह द्वां द्वि इत्यालिख्य पश्चिमतः पू. र्ववत् ह्रीं हूं, हूं इति लिखेत् । तदुक्तं । वायु हित्वार्कबीजानां वरुणं तत्र निक्षिपेत् । याम्ये त्रिक पूर्वतस्तु द्वितीयं पथिमांतमिति । एवं उत्तरार्गालायां पश्चिमतः पूर्ववत् । है है ही इत्यालिख्य पूर्वत: पूर्ववत् ह्रौं हवः इति लिखेत् । तदुक्तं । सथोत्तरार्गलायां तु त्रिकं पश्चिमतो लिखेत् । च- तुर्य पूर्वतो देवीति एवं कन्चार्गलायां दक्षिणतः पूर्ववत् इंद्रां ह्रीं इत्यालिख्योत्तरत: पूर्ववत् । ह्रीं हुं हूं इतिलिखेत् । तदुक्तं । नीरं हिलार्क बीजानां रेफ तत्र विनिक्षिपेत्। लिखेद्रधार्गालायां तु विकमाद्य त्रिकं परम् । दक्षिणोत्तरतो मन्त्रीति एवं शैवार्गालायांमुत्तरतः पूर्ववत् । है है ह्रौं इत्यालिख्य दक्षिणत: पूर्ववत् । ह्रौं हु इति लिखेत् । तदुक्तं। क्रमाच्छवार्गले पुनः आदावुत्तरतो देवी पश्चादक्षिणमार्गत इति । पद्मपादाचार्यास्तु । चतुरसहयात्मकमष्टकोणं लिखित्वा कोणाष्ट- गतरेखाहयमजुप्रसारयेत् । यथा रेखाहयं मध्ये परस्परं लग्नं क्षुद्रदुदुभ्याकारं भवति । तथा । प्र- - - ·२२८ - शारदातिलकम् । स्वाहांतोष्टाक्षरः सद्भिरपरः परिकीर्तितः ।। ९४ ॥ ही गौरिरुद्रदयिते योगेश्वरि सबर्मफद। द्विान्तः षोडशार्णोयं मन्त्रः सद्भिरुदीरितः ॥ ९५ ।। लिखित्वा भूर्जपत्रादौ यन्त्रमेतद्यथा- सार्य दुन्दुभिमध्योभयभागयोः वृत्तद्दयं विधाय बहित्तस्याष्ट दुन्दुभ्यरेखाइयादारभ्य अर्गलस- मग्राण्यष्टदलानि विरच वृत्तत्रयाय्यहिय्यबुजपुटितं घट रचयेदिति यन्त्र शरीरस्य निर्माणस्य प्र- कारः चतुरससंबंकादष्टकोष्टेष्वंगानि तदनंतरकोष्टेषु पाशाद्यष्टाक्षरं तदन्तरकोष्टेषु कामिन्याद्यष्टा- घरं अर्गलेषु अच्पूर्वेति तदनंतरालकोष्टइंहेषु दंदुभ्याकारेषु षोडशाक्षरं लिख्नेत् । इतिमत्रलेख- नस्य एवं श्रौतः क्रमोप्यनुग्रहीतो भवति अयं च पक्षः साम्प्रदायिकः । तदुक्तं दक्षिणामूर्तिसंहि- तायां । ततो भूबिंबयुगलं संपुटीकृत्य योजयेत् । अष्टकोणं यथा देवि जायते दृड्मनोहरम् । अष्ट- दिक्षु तदग्राभ्यां रेखे आक्रम्य मांत्रिकः रेखाभ्यामर्गलाकारं विदध्यादेवि सुन्दरम् । एकैनैव तु मा- नेन रचयेदर्गलाष्टकं । वृत्तं तदने चन्द्रस्य बिंबवट्चयेद्बुधः । पुनरंतः समाकृष्य पूर्वबदत्तमुत्तमम् । विलिख्यसाधकेन्द्रस्तु वसुकोष्टयुगं क्रमात् । व्यक्त' यथाभवेद्दे वि कोणानां च वसुक्ष्यं । अर्गलानि च रम्याणि यथासम्यक् भवंति हि इति । ततस्तदुपरि अष्टदल पनपत्रेवु केसरमा मायां चतुर्घसरो- मायाशब्दवाच्यः तथाच निधंदुक मालकायां ईत्रिमूर्तिमिनेवं शेषरः कौटिलस्तथा । वाग्मी शुद्धञ्च जिह्वाख्यो मायाविष्णुः प्रकाशित् इति । प्रात्मा प्रात्ममंत्र हंस इतिताभ्यां सहिता उभय- पार्श्वयुतां अकाराद्याकाराद्यतर्गलां लिखेत् । तेनायमर्थः प्रतिक सरं अंस: हमः आमिति सप्ताक्षराणि लिखेत् । तदुक्तं । हंसः पदं वामनेत्र बिंदविंदुपरिभूषितं पुनहसः पदं चैतत्पश्चार्ण म- नुमालिखेत् । स्वरं इन्दोदरगतं सप्ताणं चाष्टधा भवेत् । इति । प्राचार्याय । पद्मस्य के सरेषु च यु- गस्वरात्मान्वितां माया मिति । पद्मपादाचार्यास्तु । अं हं ई सः श्रां एवमादय: केसरेषु लेख्या - त्याहुः दलेषु विपंक्ति क्रमात् । मूलं लिखेत् । तत्र पंक्तियं तिर्यग्विलिख्य तदुपर्यकां पंक्ति लि- खेदितिसाम्प्रदायविदः अन्येतु अधोधः पंक्तित्रयलेखनं वदंति। त्रिरिति तत्रैका पाशांकुशाभ्यां वि तोयाक्रमालिपिभिस्टतीयांत्रिकं व्युक्तमलिपिभिरित्यर्थः । तदुत्ता। पाशाकुशाभ्यां तद् बाह्ये हत्ताकारण वेष्टयेत् । अनुलोमप्रकारेण मालकावेष्टनं प्रिये तथैव प्रतिलोमेन मालकावेष्टनं लिखेदिति । प्रा- चार्याय । पाशांकुशबीजाभ्यां प्रवेष्टयेत् बाह्यतय नलिनस्य । अनुलोमविलोमगतैः प्रवेष्टयेदहरेश्व तहाये इति पद्मस्थेनतूईमुखाब्जकर्णिकास्थन घटेन पङ्कजमुखेन अधोमुखपङ्गजवदनेनवीतं प्रा- मृतमुपदारूपम् । अष्टाणमन्त्रमाह। पाशति । पाशं आ कन्दर्पः कामबीजं इंदिरा श्रीबीजं अं- कुशः क्रों अयमपि स्वतन्त्री मन्त्रः अस्य ऋष्यादिकं यथा ऋष्याद्या अजगायत्रशक्तयःस मुदीरिताः। षट्दीर्घमापयांगानि सर्वैरष्टांगमिष्यते । आनन्दरूपणी देवीपाशांकुशधनु.शरान् । बिभ्रतीं दोभिर- रुणां कुचात्तादि भावयेत् । अष्टलक्ष जपेत्साज्य ईशांशं जुहुयात्तिलैः । शाक्त पीठे यजेद्दे वीं । - ले खाद्याभिरंगकैः । माभिर्लोकनाथैश्च वजाद्यः पंचमातिः । स्त्रीवश्याकर्षणादौ तु विनियो- गउदाहत इति । द्वितीयमष्टाक्षरमुद्धरति । तप्तइति । अयमपि स्वतंत्रो मंत्रः अस्यऋष्यादिकं यथा- ऋषिःसमोहनश्छ'दो नियोक्तास्य देवता। सर्वसंमोहिनोचांग हिराकृत्तपदैर्भवेत्। श्यामांगी व- - - ·२३० सटीकम् । विधि । धारयेद्वामबाहौ वा कण्ठे वा निजमूर्द्धनि ।। ९६ ॥ वशयेत्कलशान्मान् विशेषेण महीपतिम् । नीलपट्टे विलिख्यत द्गुटिकीकृत्य तत्पुनः ॥ ९७॥ साध्यप्रतिकृतौ सिक्यनि- मितायां हृदि न्यसेत् । पात्रे त्रिमधुरापूर्णे निक्षिप्यैनां विधानतः ॥ ९८ ॥ सम्पूज्यगन्धपु- प्पाचैवलिं निक्षिप्य रात्रिषु । मूलमन्त्र जपेन्मन्त्री नित्यमष्टसहस्रकम् ॥ ९९ ॥ सप्ताहा- द्वांच्छिता नारीमाहरेत्स्मराबिवलाम् । भूर्जपत्रे विलिख्यैतत् गुटिकीकृत्य तत्पुनः ॥१०॥ लाक्षया ताम्ररजतकांचनैर्वेष्टयेत्क्रमाम् । तत्कुम्भे न्यस्य सम्पूज्य यथावद्भुवनेश्वरीम् ॥१॥ संस्पृश्य तञ्जम्पेन्मत्री दिवाकरसहस्रकम् । अभिषिच्य प्रिय साध्यं बध्नीयाद्यन्त्रमाशि- मकी दोभ्या वादयंती सुभूषणां । चंद्रावतंसां विविधगानर्मोहयंती जगत् । पूर्वमेवातयुद्दई दशांश जुहुयात्ततः । मधूकजैस्त्रितध्वक्तैः सर्वं मोहयते जगत् । पूजामातंगिनी पीठे इत्यद्यास्तु त्रिकोणके पंचकोणे पंचबाणा: केसरेष्वंगपूजनं । अनंगकुसुमाद्यास्तु पत्रेष्वग्रे च मातरः। लोकपालेश्चावचा- यसप्तावृत्तिरियंमतेति । नारायणीयेतु । लाक्षया लिखितं वामहस्तष्टदलपंकजे। वश्यं स्यात्द- थितं मंत्र पूर्ववत् क्रिययापि च भूजे लिखित्वा चाष्टारे धारयेद्दाथ वश्यवत् । मंत्रं विविक्त कुड्या- दाविमं संलिख्य साधकः । पश्यन्त व जपेन्मौनी तूर्णमायातिकाक्षितेति ॥ ८५ ॥ षोडशाक्षरमुधर- ति । ह्रींमिति । वर्म हु अयमपि स्वतंतो मंत्रः अस्यऋष्यादिकं यथा । ऋषिस्त्वजः समुद्दिष्टम्छ'- दोनुष्टुपचदेवता।गौरी चंडकात्यायनी वश्यसंपत्प्रदायिका षदीर्घमायया कुऱ्या त्षडंगानि मनो- रथ । हेमाभां बिभ्रती दोभिदयेणांजन साधने पाशांकुशौ सर्वभूषां तां गौरी सर्वदा भजे॥एकलक्षं जपेन्मत्रं तद्दशांशं हुनेत्घृतैः ।धर्मादिकल्पिते पीठे पीठशप्तीरिमा यजेत्। प्रभा जाना च वाग्वागी- श्वरीस्यात् ज्वालिनी परा । वामा ज्येष्टा च गुह्यशक्तिश्च ता नव । इखत्रयलीबवर्जवराय भृगुणा- न्विता । गौं गौरि मूर्तयेहच्च पोठमंत्रश्च कल्पिते । एवं पीठे यजेद्दे वीं चंदनाद्यैर्मनोहरैः। सुभगाये च विद्यांत हे ते स्याकाममालि चान्य स्याहीमहि तब्रो च गौरीस्यात्तु प्रचोदयात् । गायनात्वनया सर्वानुपचारान्प्रकल्पयेत् । अंगानि पूर्वमभ्यर्थ सुभगाद्यास्ततो यजेत् । भृगुः सांवुः सहितुर्यषष्टा- केंदुस्तदादिकाः।सुभगा ललिता चान्या कामिनी काममालिनी।दिध्वन्यत्राप्यायुधानि लोकपाल- स्तदायुधैः । वामाच्यानामनिशया वामोरी विलिखेबिशि । आच्छादयन्वामदोष्णा तन्मना प्रजये- मनु । शतं सहख लोलाक्षी मानयेत्काममोहितां । नारायणीयेतु । न वश्ये दक्षिणं बिंदुरिति विशेषः एतन्मत्रेण संजप्त गंधपुष्पलादि च । दत्त संसेवितं सर्वजनता वश्यकारकं । चंड- कात्यायनी विद्या त्रिषु लोकेषु दुर्लभेति । यथाविधिलिखित्वे त्यनेन पुण्यार्कादौ कृतोपवासादिरि- त्युक्त । पुष्याक स्याष्टमे भागे इत्युक्त : नीलपट्टे विलिख्य तदिति । अनामारक्तादिभिः । तदुक्तं लि- खेदनामारतेन लावेंद्रियमलैः सहेति । सिक्तं मधूच्छिष्टंविधानतःसंपूज्य ति इस्तमात्रखाता रक्त - गंधादिभिरित्यर्थः । उक्त'च नारायणीये । कांजिका धोनिधाप्यनां रक्तपुष्य : समर्च येदिति । बलि- मितिपायसादिना । बाक्षरेणैव निक्षिप्य दिति । दत्वा मूलमंत्र वार्ण आकर्षे दिति प्रकारांतरण वा ।तदुक्त नारायणीये। तापयेत्युत्तलीं चाग्नौयथासा न विलीयते इति । ताम्रति । पूर्वोक्तप्रमा- ।

·शारदातिलकम् । खम् ॥ २॥ कान्ति पुष्टिं धरारोग्ययशांसिलभतेनरः । मित्ता विलिख्य तद्यन्नं पूजयनि- त्यमादारात् ॥ ३ ॥ भूतप्रेतपिशाचास्तनवीक्षितुमपिक्षमाः । तद्विीलख्य शिरस्त्राणे साधितं धारयेद्भटः ॥ ४ ॥ युद्धे रिपुन् बहून्हत्वा जयमाप्नोति पार्थिवः ॥ वज्रांकिते वद्विपुरद्वये तां पाशांकुशाचामुदरस्थसाध्यम् । मध्येथकोणेष्वयबाह्यवृत्ते पुनः पुनस्ता विलिखेत्समंतात् ॥ ५ ॥ भूर्ने लिखितमेतत्स्यात्सर्ववश्यकरं नृणाम् । आरोग्यैश्चर्यजननं युद्धेषु विजयप्रदम् ॥ ६ ॥ लिखेत्सरोजे स्वरकेसराढ्ये वर्गाष्टपत्रे वसुधापुरस्थे । पाशांकुशाम्यां गुणशः प्रबद्धां मायां लिखेन्मध्यगता ससाध्याम् ॥७॥ सर्वोत्तममिदं यत्रं धारितं कुरुते नृणाम् । आरोग्यैश्चर्य- सौभाग्यविजयादीननारतम्॥८॥इति श्रीशारदातिलके भुवनेश्वर्यामन्त्रकथनंनाम नवमःपटलः। ततोभिधास्ये त्वरितां त्वरितं फलदायिनीम् । तारो मायावर्मवीजमृद्धिरीशखरान्विता॥१॥ कूर्मस्तदन्त्यो भगवान्क्षस्त्रीदीर्घतनुच्छदं । संवर्तो भगवान्मायाफडन्तो द्वादशाक्षरः ॥ २ ॥ मुनिरर्जुनमाख्यातो विरादछन्दः समीरितः। त्वरिता देवता मोक्ता पुरुषार्थफलप्रदा ॥३॥ । । । सैः यथावदिति । वाक्षर्युक्तमार्गणतंकुभं मंत्रमिति कर्णिकाख्य दिवाकरेति । हादश भित्तौ वि- लिखेदिति । गैरिकया । तदुक्त । गैरिकया लिखेद्यत्र गृहभित्तौ वरानने । ग्रहाणां चैव सर्वेषां विषतां चैव नाशनं । विलिख्य पूज्यते यत्र सर्वे मूढाः मुमोहिताः । भवंति वशगास्तस्य नपुनयांति विक्रियां । शत्रवो दुर्जु यादृष्टाः सर्वतेतस्य किं कराः । न तस्य जायते दुष्टा हिंसकी न च बाधकः । ग्रहयक्षपिशाचाश्च भूतवेतालदंष्ट्रिण इति । यंत्रांतरमाह । वर्ष ति । वन्हिपुर- इये परस्यरव्यतिभिन्न षट्कोणे वजांकिते स्वस्तिकस्थाने वन्हिपुरहये मध्ये इति । व्यधिकरणस- प्सम्यौ । तां सायां तदितिजाक्षरं ॥ १०८ ॥ यंत्रांतरमाह । पाशांकुशाभ्यां प्रबहा मायां गुणशस्त्रि- शो लिखेदिति संबंधः प्रबद्धां लेखक दोषवंशात् । अत्र पद्येलिदितिपदस्य पुनरुक्तिः भूर्जे सरोज- इति क्वचित्पाठः । यदालिखेदित्येव पाठः । तदा लिखेसरोजं वरकसराद्य वर्गाष्टपत्रं वसुधापुर- स्थमितिपठनीयं । अन्ये लिखेदित्येव पठित्वालिखेद्य त्रमिति शेषः । तत् कीदृगित्यपेक्षायां सरो- जे मायां लिखेदिति वंदति ॥ इति शारदातिलकटीकायां सत्संप्रदायकतव्याख्यायांपदार्थादर्था- भिख्यायां भुवनेखरीमंत्रकथनंनाम नवमः पटलः ॥८॥ श्रीगणेशय नमः । एवं भुवनेश्वरीमंतानुजा अपाशादि मंत्रस्य नित्यामंत्रत्वात् प्रसंगादन्यात्वरितानित्यादि मंत्रान् वक्तुमुपक्रमते । तत इति । त्वरितफलदायिनीमिति त्वरिता शब्दव्युत्पत्तिर्दर्शिता तदुक्त । भक्तियुतानात्वरया सिधिकरीचेति मंत्रिणां सततं । देव्यास्त्वरिताख्या ख्यात् त्वरितक्षवेलग्रहादिहरणतयेति मंत्रमुहरति । तारइति । तारःप्रणवः मायाशक्तिबीजंवर्मबीजंहुंऋद्धिः कलान्यासे खः ईशस्वर एकादशस्वर एतेनान्वित: तेन खे कूर्मश्चकारस्तदंतः छः भगवानकारयुक्तस्तेन छे क्ष: स्त्रीखरूपं पत्र क्षकारः सविसर्गो जेयः साठतमालयमित्युक्त दीर्घतनुछदं हू संवतः क्षः भगवानेकारयुक्तः तेन क्षे अस्थायदेव्याः शापो- स्तीति प्रसिद्धि के च न क्षे इति वर्ण कोलकं मन्यते तदर्थं चक्षेकार पूर्वमुच्चार्य :हूकारमुच्चारयति दक्षिणामूर्त्तिसंहितायां तु कवचं स्त्रीमिमे बीजकीलके तु प्रकीर्त्तिते इति । के चेन पूर्व हं कारं ·२३२ सठीकम्। मायाविवर्जितान्वर्णान्मूनि भालेगले दृदि । नाभिगुह्योरुयुग्मेघु जानुजंघापदेषु च ॥ ४ ॥ विन्यस्य व्यापकं कुर्यात्समस्तेनैव साधकः । कूर्माद्यैः सप्तभिर्वर्णैः पूर्वपूर्व विवर्जितैः ॥ ५ ॥ द्वाभ्यां द्वाभ्यां षडङ्गानि कल्पयेत्साधकोत्तमः । श्यामावर्हिकलापशेखरयुतामाबद्धपणांशुकाम् गुञ्जाहारलसत्पयोधरभरामष्टाहियान् बिभ्रतीम् । ताटङ्काङ्गदमेखलागुणरणन्मञ्जीरता प्राप्तिता कैरातीवरदाभयोधतकरां देवीं त्रिनेत्रां भजे ॥७॥लक्षं संजप्य मन्त्रज्ञो मनुमेनं जितेन्द्रियः। दशांशं जुहुयाद्विल्वैर्मधुराक्तैःसमिद्वरैः ।। ८ ॥ हल्लेखाकल्पिते पीठे नवशक्तिसमन्विते । पूजयेत्त्वरितां देवीं वक्ष्यमाणविधानतः ॥ ९॥ संवर्तको विन्दुयुतः कवचं सकलं वियत् । वजूदेहं पुरुद्वन्द्वं सम्भाष्यहिंगुलद्वयम् ॥ १० ॥ गर्जयुग्मं विपत्सेन्दुवर्षी त्यादीबन्दुमान् । पञ्चाननायंहृदयपीठमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥ दद्यादासनमेतेन मूर्ति मूलेन कल्पयेत् । अङ्गःप्रणान्तां गायत्री केसरेष्वयेत् क्रमात्॥१२॥दलेषु पूजयेदेताः श्रीबीजाद्यासुभूषिताः। हुङ्कारी खेचरी चण्डां छेदनी क्षेपणीस्त्रियम्।।१३।। हूकारी क्षेमकारी च लोकेशांवरभूषिताः। फट्कारीमग्रतो वाह्ये कोदण्डशरधारिणीम् ॥१४॥ द्वारस्यपार्श्वयोः पूज्य हैमवेत्रकारांबुजे । जयाख्या विजयाख्या च किङ्कराय पदं ततः॥१५॥रक्षरक्षपदस्थान्ते त्वरिताज्ञा स्थिरोभव। वर्मास्त्रान्तेत मनुना किङ्करं तं बहिर्यजेत् ॥ १६ ॥ लगुडं विभ्रतं कृष्णं कृष्णधवरमूर्द्धजम् । आरण्यैररुणैः पुष्पैरतिमुक्तः सुगन्धिभिः ॥ १७ ॥ पूजयेधूपदीपाद्यैर्नृत्यगीतैर्मनोरमैः । - पथात् क्षेकारमिति महती आचार्याणां विप्रतिपत्तिस्तत्र यया हक्षादीनां क्वचिद्गंथयो भवंति त- थैव मंत्राणामपि खावादेव कीलास्थाद्ग्रथयो भवंति तेनकालविलंबामिध्यादयो दोषा भवंति । स च अनरविशेषग एव जायते । तत्र केषु चिन्मत्रेषु सदक्षरमुद्धृत्य शास्त्रीयेण केन चिदक्षरेण प- रिपूगजपं कुति केषु चित्तदनुष्ट यं वा क्षरांतरप्रक्षेपण जपं कुर्वति । केषु चित्कीलाख्यो विद्यमानो पिदोषावहो न यथा वृक्षादिषु विद्यमानाअपि ग्रथयः केषु चिदेव दोषावहाः केषु चित्तुगुणायै व भवति यथा चंदनस्य त्रयः श्रेष्टा ग्रंथिकर्पटकोटरा इति । यदाहुः दुष्टोणुः कीलको ज्ञात: सि- वेस्तु प्रतिबंधकः।अदुष्ट: कोलको ज्ञातः स्यात्सुसिद्दिप्रदायक इति । अत्र तु तत्कीलकदोषापहारा- य मायादयसहितो मंत्र उद्धतः । तदुक्तमाचार्यः तारांतेस्त्रादावपि मायाबीजं प्रयोजयेत् मंत्री तेन हि वांछितसिद्धिः भूयादचिरेण मंत्रविदामतिानारायणीयेपि।फटताराद्यंतयों व्या युक्त तत्सर्वसि- चिदमिति ।प्रणवो बीजं मायाशक्तिः हुं बीजमिति। पद्मपादाचार्याः पुरुषार्थेति विनियोगोक्तिः॥३॥ अक्षरन्यासमाह । मायेति । पनेन दशवर्णानामेव न्यासः तत ऊरुयुग्मादिस्थानद्दयेपि एकैकाच- रन्यासः पदेविति पादयोः साधक इत्यनेन । व्यापकमायासहितो चारणमुक्त। षडंगमाइ कूर्माद्य- रिति । कूर्मथकारस्तस्याद्याः खे बहुवचनं आद्यर्थं तेने खेप्रभृतिभिः सप्तभि वर्णे: प्रत्र कूर्माद्यः सप्त- भिवणैरितिप्रधानेन पूर्वक्रियान्वये प्रकाराकांक्षायामरुणाधिक न्यायेन हाभ्यामित्यस्य याष्टिकोन्वयः तेन खे च इति इत् । च छ शिरः छेक्षः शिखेत्यादि तदुक्तं नारायणीये । दशाक्षरं मंत्रमुञ्चत्य नव- मांतं तृतीयादिपदस्यावर्णसप्तकम् । तेनांगानि हिवर्णानि कर्त्तव्यान्युपदे शतइति केचित्तु कूर्मश्चका- - ·। शारदातिलकम् । २३३ र: स पायो येषां तैः सप्तभिवणेरिति व्याचक्षतेत नमते मायाविवर्जितानिनि पद मनुत्य यया- विभक्तिविपरिणामेन विवर्जितैरिति क्त्वा प्रकते योजनीयं तेन चकारादिफडतैः षडंगं । तदुक्तां- कादिमते । दशाक्षर मंत्रमुद्धृत्यविद्या चतुर्थवर्णादि सप्तभिर्वर्णेस्त्वथ । कुर्यादंगानि युग्माणैः ष- टुक्रमेण करांगयोरिति संहितायां च । च छे युगंहछिरस्तु छेक्षो युग्मं शिखा ततः क्ष: स्त्रीयुगं च कवचं वो इमात्मयुगं तथा इक्षे नेत्रे तु विन्यस्य क्षे फडघ्र प्रकीर्तितमिति । एतत्यक्षद्वयमपि गु- रुसंप्रसायामुसारेण बोद्धव्यं । साधकोत्तम इत्यनेन ह्रीमिति कुडलिनीबीजस्य षट्दीर्घयुक्त माया- बीजस्य च अंगमंत्रस्य अंगमंत्रेषु योगः सूचितःअत एव नारायणीये उपदेशत इत्युक्ति: ध्यानमाह । शामामिति कलापो बर्हः इदं वलयादीनामुपलक्षकं । तदुक्तं नारायणीये मायूरवलयापिछमौलि किमलयांशुकासिंहासनस्थामायूरछनाबहध्वजान्विता इति । ताटंकादीन् प्रापिता नष्टाहिपान् बिभ्रती। तत्रानंतकुडलिको ताटंकतांगतो वासुकीशंखपालो अंगदतांगतो तक्षकमहापद्मो मेख सतांगतौ । कर्कोटकपद्मनागौ नूपुरतांगतोध्येयौ तदुक्त नारायणीये । विप्रा हिकुडलाराजनाग- केयूरसंयुता वैश्य नागकटीवदावषलोनागनूपुरेति । येषां ध्यान मुक्त । अनंतकुलिको विप्रो वन्हिव- र्णावुदाहृतो प्रत्येकं तु सहस्रेणफणानां समलंकती वासुकिः शंखपालथ क्षत्रियो पोतवर्ण को प्रत्ये- कं तु फणासप्तशतसंख्याविराजितौतिक्षकश्च महापद्मो वैश्यावेतावही स्म तो नीलवर्णीफणापं च शतयुकोत्तमांगको । पद्मकर्कोटको शुद्धौ फणात्रिशतको सिताविति।आयुधध्यानंवामदक्षिणयोरिति संप्रदायविदः मंत्रन्नइत्यनेन ॐ ह्रींनमोनित्येवाहेति मंत्रस्य दशांशजपः शिवपञ्चाक्षरस्य किङ्गरमंत्रस्य। ॐझीनमोभगवतेशवराय महाकिरातरूपाय कशालधराय हूं फट् स्वाह त्यस्य च शताशंजपः हल्ले - खाकल्पिते भुवनेशीप्रोक्त तत्पीठशक्तयोचापि पूज्या इत्यर्थः । नवशक्तिसमन्वित इत्यनेन पीठम- चस्यान्यत्वं सूचयति। अत्र पीठमष्टरदलमेव षोडशदल पूज्य देवतानामनुक्त त्वात् । तदुक्तं संहितायां। अष्टपत्र लिखेत्पद्म बहिर्भूबिंबमालिखेत् । प्रत्येकं वसुपत्रेषु कवचं चाष्टधा लिखेत् । मध्ये तु भुवनेशानों वेष्टयेन्मारका बहिः सर्वरक्षाकरं नाम चक्रमे तदुदाहृतम् । अत्रावाह्य पुनर्देवीमुप- चारैः समर्चयेत् इति । प्राचार्याश्च । अष्टहरिविकृतसिंहासने सामावाह्य सरसिजे देवीमिति ॥८॥ पासनमन्त्रमुद्धरति संवर्तक इति । बिंदुयुतः संवर्तकः क्षकवचं हु सकलं स च बिंदुकलाशब्द- नाउँदुः तेतबिंदुःवाचकत्वं वियत् ईवजदेहपुरुगुरुस्वरूपं क्षिमाभाष्येति सम्बन्धः सेंदुः सबिंदुवियत् हं वर्म हु अत्यः क्षः दीर्घ आकार: बिंदुः तद्दान् तेन हां हृदयं नमः । प्रावरणपूजामाह ।अंगैरिति। क्रमादित्यवादिषट्स कप्तरेषु षडङ्गानि संपूज्य कोवेरेशानयोः प्रणीता गायत्री च पूजयेत् इति सम्प्रदायविदः । तदुक्तमाचार्यः । अंगैः सह प्रणोतां गायत्री पूजयेददिशां क्रमतइति। पद्मपादाचा- येरप्येवमेव व्याख्यातम् । अन्यचापि । अष्टसिंहासने पूज्यादलेपूर्वादिके क्रमात् । अङ्ग प्रणीतां गा- यत्रीमिति । त्रोतलामतेपि । यजेत्तत्राष्टपत्रेषु पूर्वाशाद्यगदेवताः सौम्ये प्रणीतामैश च गायत्री- मभिपूजयेत् । मत्वदेवप्रकाशिका कारादीनामिदमेव सम्मतम् । दलेखिति । एता वक्ष्यमाणाम- न्वार्णशक्तयः सुभूषिता इत्यस्य व्याख्यानम् । लोकेशति । भूषण शब्दो वर्णवाहनोपरूक्षणं तैनेन्द्रा- दीनामिव तासां वर्णायुधभूषणवाहनानीत्यर्थः । उक्त च तोतलामते । इन्द्रादिलोकपालाना व- र्णवाहयुधैः समा इतिअग्रत इति देव्याः के चनात्र लोकपालतदायुधपूजां न कारयन्ति शक्तीनामेव ·२३४ सटोकम् एवं सिद्धमनुमन्त्री नारीनरनरेश्वरैः ॥ १८ ॥ मान्यत वत्सरादर्वाक् लक्ष्म्याजितधनेश्वरः। योनिकुण्डं प्रकल्प्यात्र कुर्याद्धामं निजेच्छया १९ मल्लिकाकुसमैर्तुत्वा वशयेदखिलं जगत् । कृत्याद्रोहादिशमनं पलाशकुसुमैहुतिम् ॥ २० ॥ इक्षुखण्डैः शुभैर्तुत्वा महतींश्रियमाप्नुयात् । दीर्घमायुरवाप्नोति दूर्वाहोगेन साधकः।।२।।धान्यैः प्रक्षालितैर्तुत्वा श्रियमिष्टां समाप्नुयात् । यवर्धान्यसमृद्धिः स्याद्गोधूमैरिष्टसिद्धयः ॥२२॥ तण्डुलैरक्षयासिद्धिः स्यावृद्धिमहतीतिलैः । मन्त्री नीलोत्पलैहुत्वा नृपपत्नी वशं नयेत् ॥२३॥ प्रबुद्धैः पङ्कजैर्तुत्वा वशं नयति मेदिनिम् । अशोकैः पुत्रमाप्नोति मधुकैरिष्टमाप्नुयात् ॥ २४॥ फलैजम्बुभवैर्तुत्वा लभते धनमीप्सितम् । पुष्पैः पाटलिसम्भूतैरिष्टामाप्नोति सुन्दरीम्॥२५॥पुष्पैर्वकुलसम्भूतैः कीर्तिः स्यादनपायिनी। दीर्घमायुर्भवेदाप्रैश्चम्पकैःकाञ्चनं भवेत् ॥ २६ ।। कुर्वीत सोमं शत्रोनाशकरं सुधीः । पत्रैबकुलहुत्वा शीघमुन्मादयेदरीन् ॥ २७ ॥ शाल्मलीपत्रहोमेन सपत्ननाशयेद्धवम् । कोद्रवः खण्डनैस्तद्वन्निवैविद्वेषयन्मिथः ॥ २८ ॥ माषहोमेन मूकः स्यादुन्मत्तोःभवेदरिः । अयुतं होमसंख्यास्याज्जपस्तावान्प्रकीर्तितः।।२९॥स्नानं तन्मन्त्रितैस्तोयैःसर्वव्याधिहरं स्मृतम् । तज्जप्तंचुलुकं तोयं मुखक्षिप्तं विपापहम् ॥३०॥ आतापभेषजं दद्यान्मन्तॄणानेन मन्तूितम् । संभवेद्वयाधिनिर्मुक्तो मन्तूस्यास्य प्रभावतः॥३१॥तिलोही मुद्रिकानेन मनुना साधु साधिता। कृत्या द्रोहादिशमनी सर्वव्याधिविनाशिनी॥३२॥सर्वसम्पत्प्रदा नित्यं सर्ववश्यकरी मता । .. - तद् पत्वादिति । अन्ये योषिद् पान्पूजयंति तदुक्तं तोतलामते योषिभू तान् तहाह्यावरण यजेत् इति । अन्ये तु दलाग्रेषु भैरवांकस्थामातरः पूज्या इत्याहुः उक्त चतोतलामते ।तहाह भैरवानष्टा पीठमाटसमन्वितान् इति हारस्य पार्खयोः हारबाह्यपार्खयोः हारबाही स्थिते इत्युक्त : एते अपि द्विभुजे देवतासमानवणे च । उक्तं च शक्ती तत्सदृश इति । किङ्गरमन्त्रमुद्धरति किङ्करायेति । वर्महु । अखं फट्किरो नामदेव्याः प्रथभूतो भूतविशेषः मोपि द्विभुज एव । तहिर्भाग वर्वर- मूईजमुडुषितकेशंकुटिलकेशमिति यावत् तोतलातन्त्र विशेषः प्रेतासनगतं हारबाह्यदेशे बिभीष- णमिति । त्वरितामन्त्रजापोत्वरितागायत्री जपेत् । यदाहुः त्वरितार्दविशब्दात विद्महे तूर्ण मुच्च- रेत् । विद्याधीमहि च प्रोता तबो देवी प्रचोदयात् । गायत्री त्वरितायास्तु जपात्सानिध्यका- रिणोति । निजेछयेति अनेनेत्येतदुक्त वक्षामाणप्रयोगेषु कार्यगौरवलाघवात् । सहस्रं वक्ष्यमाणा- युतसंख्या त्रियुता वाहोमस्य जपस्यापि तावतीति । तदुक्तं । हुतसंख्या साहस्री त्रियुता वाप्ययु- तांतिकी भवति । यावत्संख्योहोमस्तावज्जप्यश्च मन्त्रिणामन्त्र इति । अन्यत्रापि हुतसंख्या च साष्टस्री सहस्रत्रियुतावधि लाघवं गौरवं कार्य विचार्यनिपुणश्चरेत् इति । एतद्दोमदशांशेन पञ्चाक्षरकिङ्कराभ्यामपिहोमः सर्वप्रयोगष्विति जयम् । वशयेदित्यत्र कामादित्वम् । कत्याद्रोहा- दोत्यत्रनृसिंहादित्वं महती मृद्धिमिति शक्त्यादित्वम् । दीर्घमायुरवाप्नोतीति । मृत्युञ्जयादित्वं साधक इत्यनेन त्रिः कत्यपुरश्चर्य इत्युक्तम् । प्रक्षालितैरिति तिलान्तानां विशेषणम् । श्रिमिष्टा- मिति । श्रीयोगोपि । पुत्रमाप्नोतीति । कामयोगः । मेदिनीमिति मेदिनीस्थालोका लक्ष्यन्ते बहुत्वं - - ·पारदातिलकम्। २३५ यद्यांच्छतिमन्तूज्ञस्तत्तदेतेन साध्यते ॥ ३३ ॥ मध्ये सरोजे दशपतृयुक्ते मायां लिखेद्वा- च्छितसाध्यगर्भा । तारादिवर्णान्दशमन्तूसंस्थान् पदकोणबीजं वसुधापुरस्थम् ॥ ३४ ॥ कृत्याद्रोहादिशमनं व्यालचौरभयापहम्॥३४॥विधृतं त्वरितायन्तुं विशेषाद्विजयपदम् ॥३५॥ तारे हु विलिखत्सरोजकुहरे साध्याभिधानान्वितं मन्त्रार्णान्वसुसंख्यकान्वसुदेलष्वालिख्य- तबाह्यतः ।। शक्त्या त्रिः परिवेषितं घटगतं पद्मस्थमब्जाननं यन्त्रं वश्यकरं ग्रहादिभयत्दृल्ल- क्ष्मीप्रदं कीर्तितम् ॥३६॥ कोष्ठानां शतमेकविंशतियुतं कृत्वा ध्रुवं मध्यतः साध्याढ्यं त्वरि- ताशिवादिविलिखेन्मायो विना मन्त्रवित् । रेखाग्रेषु लसत्रिशूलमत्सकृत्संजप्य संपातितम् ।। यन्त्रं क्ष्वेडमहाभिचारशमनं वश्यावहं श्रीप्रदम् ॥ ३७॥ एकाशीतिपदेषु टांतविवरे साध्य - - व्यंग्यम् । द्रष्टा सुन्दरीमिति । बालायोगः । कीर्तिः स्वादित्य जपायीगा जेयः अनपायिनी अविन- खरा लभरात्मनेपदित्वात् । कथं लभेदिति । लभत इति लभः पचाद्यच् लभ इवाचरेदिति । प्रा- चारे नाम धातोः विप् सनाद्यन्ता इति धातुत्वं ततः परम पदं डिति समाधिः क्वचिद्भवेदित्येव पाठः । प्रामै रिति । अत्र पुष्परित्यनुषज्यते । उत्सादयेदिति । वायुबीजादित्वम्। सपत्नान् शत्रून् कण्डनैस्तुषकणैस्तहबाशयेदित्यर्थः निंबैः निंबफलै: अविभीतकफलैः विषापहमिति । गरुडबी- जयोगः मंत्रविदित्यनेन नृसिंहबीजयोगः साधुसाधिता। एतन्मन्वं जया कृतसम्पाता च अनाप- 'क्षितार्थद्योतनिकाकारेण लोहानां प्रत्येकं समभागा उक्ताः यद्यहांकेति मंत्रज्ञ इत्यनेन प्रणवयोगे मुक्ति करीवाग्योग धर्मज्ञानकरी शक्तियोगे सर्वकरीमूलम् । भानुसंखयान्दिजानित्यं भोजयेन्म- धुरान्वितम् । सर्वपापविनिर्मक्तः सर्वरोगविवर्जितः । कृत्याद्रोहग्रहान् रोगान् जित्वा दीर्घ स जीवति सूचितम् ॥ ३२ ॥ यंत्रमाह । मध्येसरोज इति व्यधिकरणे सप्तम्यौ वांछितं वश्यादिसाध्यश्च तगर्भाम् । तारादीनिति । मायाव्यतिरिक्तान् । विशेषाद्दिजयप्रदमित्यनेन । मायायां दुर्गाबीज साध्यलेखनमिति सूचितम् ॥ ३३ ॥ यन्त्रान्तरमाह । तार इति । सरोजकुहरे अष्टदल कर्णिका- याम् । मंत्रार्णानिति । मायाहयतारवमरहितान् तेषामन्यत्र विनियोगात् । अन्नाननमिति । घटमुखमेवं तद्दत्वेन यंत्रे उपचरितम् । कीर्त्तिदमिति । अजयायां साध्यनामेति ज्ञेयम् ॥ ३५ ॥ यन्त्रान्तरमाह । कोष्टानामिति । पूर्वापरायतहादशरेखाभिः शतमेकविंशतियुतं कोष्टानि जा- यन्ते । मध्यत इति सप्ताम्यर्थ तसिः तत्र शिवादि ईशानादि प्रदक्षिण क्रमण द्वादशात्तिमंत्र लिखेत् । अत्रक्षवेलशमने गरुडबीजे साध्यलिखनं महाभिचारशमने नृसिंहबीज । वश्ये कामबीजे श्रियै श्रीबीजे सर्वार्थशक्तावित्यादि ज्ञेयं साम्प्रदायिकास्वन्यथा व्याचक्षते । ध्रुवंमध्यत: शिवादि विलिखेत् । अत्र पंचम्यर्थे तसिः आदि शब्देनाग्नेयनैऋतवायव्यानि तेनायमर्थः मध्ये प्रणवं वि- लिख्य तत ईशगतपंचसु कोणकोष्टेषु पंचप्रणवाल्लिखेत् । एवमानयादिपंचसु कोणकोष्टेष्वपि । मायां विना साध्याय यथा स्यात्तथा त्वरितामंत्रविदिलिखेदिति । अत्र मंत्रविक्देन लेखन- क्रमः सूचितः । साध्यायमित्यनेन ध्रुव प्रति कोष्टं चैकैकवर्णक्रमेण साध्यलिखनमध्यध्रु वे सर्वक- मसाध्यलिखनमित्यर्थः अवाक्षरलेखनकमः तत्रेशानतारपंचके पाद्यस्य प्रणवस्य पूर्वदिग्गतपदच- ·सटीकम् । लिखेन्मध्यतः पश्चाच्छक्तिषु दिग्गतास लिपिशो जूसः शिखांत लिखेत् ॥ शिष्वीशनिशा- चरादिविलिखल्लक्ष्मीमर्नु पक्तिशः ॥ शस्त्राचिर्वपडतया त्वरितया वीतं चतुाक्ष्वपि ॥ ३८॥ लांतैः प्रवीतं कमलासनेन घटेन वीतं कयलासनेन।संसाधितं चक्रमनुग्रहाख्यं दद्याद्ययाव कनकादिबद्धम् ॥ ३९ ॥ कृत्पापमृत्युरागादीक्ष्वेडभूतमहाग्रहान् ॥ जीवेद्वर्षशतं पुत्रैः पौत्रै- तुष्क हमादिछन्तवर्णचतुष्क विलिख्य तक्षिणकोष्टे क्ष: आलिख्य तत्पश्चात्पदचतुष्क शेष वर्णचतुष्क मध्यप्रणवान्तं लिखेदित्येकावृत्तिः ततोद्वितीयतारस्य पूर्वपदत्रये हुं खे चेति विलिख्य पूर्वलिखितानुवाचनेन द्वितीया । एवं तीयतारपूर्वपदहये हुं खे विलिख्य पूर्वलिखितोपजीवनेन तृतीया । एवं चतुर्थतारपूर्वपदे हुमालिख्य पूर्वलिखितोपन्यासेन चतुर्थी पुनः पञ्चमं प्रणवमारभ्य पूर्वलिखितवाचनेनैव पञ्चम्यावृत्तिः एतमेव प्रणवपञ्चकमारभ्य पूर्ववदावृत्तिपञ्चकं एवमेकस्मिन् दशावृत्तयः एवमाग्न यादिकोणत्रयेपि तथाचाचार्यवचने अनुविलिखेद्देति छेदं कृत्वा वाशब्दः समुच्चये । दशावृत्तिलिखेदिति व्याख्यातम् । नारायणीये । भूर्जे सकारकपुटे जवशूलदीप्ते को- णेषु तारमुदरे विहितस्य नाम्नः । फत्वयादिशासु च यथा लिखिता तथैषा नामाणयुक् प्रति पुटं हरति ग्रहार्त्तिमिति। कारकेति १२१ जवेति ४८ अन्यत्स्पष्टं तत्रान्तरोक्तम्। यन्त्रान्तररखाः पूर्वा- पराहादशगिरिसंमिता दक्षिणोदक् कत्वा साध्यं मध्यस्थकोष्टे ष्वप्यसुरपतिदिक्कोष्टकेषु ध्रु वः स्यात् पश्चात्तेष्वस्त्रमन्यामनुभवलिपयः शेषकोष्टेषु लेख्याबाधन्ते यन्त्रयुक्तं न नरमथसुराः किं पुर्मानवौधा इति । यन्त्रान्तरमाह । एकति । दशपूर्वापरायता दशदक्षिणोत्तरायता रेखाविलिखें देवं एकाशी- तिकोष्टानि जायन्ते तत्र मध्यकोष्टगतं ठं विलिख्य तन्मध्ये साध्यं लिखेत् । साध्यमित्युपलक्षणं साधकादीनामपि दिग्गतानुपंक्तिष्विति मध्यकोष्ठात्य परदक्षिणोत्तरचतुःकोष्टात्मकचतुःपंक्तिधु जूं स: स्वरूपंशिखान्तं वषडन्तेन जूं सः वषट् इति लिपिशः एकैकाक्षरक्रमेण लिखेत् लक्ष्मीमन- वक्ष्यमाणम् । श्रोसत्यादिकं शस्त्रं फट् तस्मिन्नाविर्भवति यत् वषट् तदन्ते यस्याः सा तया त्वरितया मन्त्रेण चतुर्दिक्षु दिशिदिशि एकैकावृत्या वेष्टयेत् । तदुक्तं । दिदिक्संस्थामस्त्रपदादिषडन्ता- मिति । अन्यत्रापि । वषडम्ता बहिःशीघ्रा दिक्षुठं कलशं वन्हिरिति । अत्र केचन अन्यथा व्याच- क्षते । अस्त्रं च आविर्भवदधिकं वषट् यत्रेति । तेन फटकारं समुच्चार्य वषट्कारमुच्चारयेदिति । तदयुक्तं तत्रान्तरविरोधात् । तदुक्तं । त्वरितावषडन्ता स्यात्फट्कारपरिवर्जितेति । अत्र वेष्टने अप्रै च मायासहितो मन्त्रः लांतैर्वकारः प्रकर्षेण वीतमिति मालाकारणेत्यर्थः । तदुत्तामाचार्यै: मेदो- मालां वेष्टितबिम्बमिति । दध्यात् धारयेत् यथावदित्युक्तप्रमाणे कनकादीत्यादिशब्देन रजततामे तत्रान्तरे स्य फलमुक्तं यमेन तु धृतं यंत्रं ब्रह्मणा विष्णुना पुरा । बुधन भैरवेणापि हेरंबैन गुहेन च सर्वेते वशमायान्ति विद्यायाश्च प्रभावतः । त्रिलोके यानि दुःखानितत्रिमाकृत्रिमाण्यपि क्षी- यन्ते तान्यसंदेहो विद्यारांनीप्रभावतः कुडेय समे खटिकया भवने लिखित्वा संपूजयेत्परमनुग्रह- चक्रमेतत्। सर्वो नरो भवति तत्र कुटुंबवर्गः सर्वात्मना वशयतीह मनुष्यलोकमिति ।यन्त्रान्तरमाह। लिखेदिति । प्रागपरदक्षिणोत्तरायतानवरेखा विलिख्य चतुःषष्टिपदं कुर्यात्। कन्यादिनै त्यादि- ·शारदातिलकम्। २३७ लम्या च नंदति ॥४३॥ श्री सामाया यामा सा श्री सानो यानेलेया नोसा । माया ली ला लाली यामा याजे लाली लीला झेया ॥ ४४ ।। लिखेच्चतुः षष्ठिपदेपु विद्वानीमादि- कान्यादिरमामनुं तम् ॥ बाटे यथावत्वरिताभिवीतं लांतेश्च वीतं वरकांचनस्थं ॥ ४५ ॥ दे- शेषु रेवानगरे गृहे वा विनिः क्षिपञ्चक्रमिदं यथावत् ॥ तत्र ध्रुवं गोमहिषाभिवृद्धिः सम्य- क् प्रजासस्यसमृद्धयः स्युः ॥ ४६ ॥ कवचं भगवांश्चडो मेरुः सर्गसमन्वितः ॥ त्रिकं- टकी समाख्याता विद्या वर्णत्रयात्मिका ॥ १७ ॥ द्विरुक्तैर्मत्रवर्णैः स्यादंगक्ल- प्तिरितीरिता ॥ नीला नाभेरुस्तादरुणरुचिस्था कंठदेशात्सिता स्पा दुर्दष्ट्राकरालेरुदरप- रिगतैर्भीषणांगीचतुर्भिः ॥ दीपो कंबुरथांगं करसरसिरहधारयंती जटांतः स्फुर्जच्छीतांशु- खंडा भवतु भयहरा देवता वस्त्रिनेत्रा ॥ ४९ ॥ त्रिलक्षं प्रजपेदेनमाज्येनाते दशांशतः ॥ हु- त्वा प्राक् प्रोक्तमार्गेण पूजयेत्तां त्रिकंटकीं ॥ ५० ॥ त्रिशूलमुद्रां पाणिभ्यां बध्वात्मानं त्रिकं- रमामनुंच सेत्यादि यथावदिति वषडन्तया चतुर्दिदवपिात्र मध्यगन्तचतुर्ष कोष्टेषु वकारमालिख्य तन्मध्ये साध्यसाधककर्मनामानि लिखेत् । यथावदिनिक्षिपेदिति । हस्तमाचप्रमाणे क्षिप्त पृजि- तमित्युक्तम् । मन्त्रान्तरमाह । कवचमिति । कवचं हुं चण्डः स्वः भगवानकार युक्ताः तेन स्खे मेसः क्षः अत्र अकारादिलान्तानां पचाशदर्णानां अक्षरमालात्वान्मरुस्थानीयः भकारो मेरु शब्दवाच्यः सर्गसमन्वितो विसर्ग रदमेवपूर्वमन्त्र प्ययं विसर्गति द्योतयति । तदुक्तं नारायणीये । यन्त्रो तला- पाच दशाक्षरायाबीजं द्वितीयंसतोयषष्ठं, त्रिकण्टकीनामतदासु सिध्ये दिति। आद्य बीनं अत्यं- शक्तिः । नीलेति। आस्वासितत्यन्वयः दंष्ट्राकरालरुदरपरिगतैश्चतुनिर्वक्र ीषणांगीति सम्बन्धः उद- रपरिगतैरिति । उदरचतुःपाचे कंबुः शङ्कः प्रायुधध्यानमूईयोईक्षाद्ययोराद्य तदधस्तनयोरन्त्य इति । त्रिशूलमुद्रामिति । सा तु कनिष्ठांगुष्ठसंयोगात् शेषाणां तु प्रसारणात् इति । एतन्मन्त्र- स्यान्त्याक्षरद्दयं छे युक्तं मन्तेविषहा त्रिकण्टकी जेया। तदुक्तं नारायणीये । तस्याः विपञ्चमपुटो विषहाचषष्ठ इति । ऋष्यादिसर्व पूर्वेण समानं त्रितयस्य । मन्त्रान्तरमाह । क्षेइति वश्येति । वि- नियोगोक्तिः पाद्यबीजं मध्य शक्ति: वीसितैईिरुक्त : त्रिनियुतं त्रिलक्षम् । नित्यामन्त्रमाह । तार- इति। वाक् वाग्भवम् । अनन्तरवक्ष्यमाणनित्यामन्त्रोक्तचन्दOदिनेयम् । प्रणयोबीजं स्वाहा शक्तिः श्रिये श्रीबीजादित्वं रोगशमनादी दुर्गाबीजादित्वम् । दुःखदीर्भाग्यशमने कामबीजादित्वं जरा- जरापमृत्युशमने मृत्युञ्जयादित्वम् । मदद्रवे इत्यतः पूर्वं साध्य नामप्रयोगोपि । एवं वक्ष्यमाणमन्त्र- योरपि ज्ञेयम् । वाचं विनेत्युभयत्र सम्बध्यते तेन त्रयोदशभिरक्षरैरुक्तरीत्या पञ्चाङ्गानि कत्वा शिष्टं समस्त नास्त्रमित्यर्थः । अथानन्तरमित्यनेन वाग्भवेन पुनरङ्गानिकुर्यात् इति । तदुक्तंनारायणीये । रात्रिक रांशसंख्य : स्ववर्णैः खे न च वाग्विनान्यस्यांगषट्कं वाचैव पुनश्चाङ्गानि विन्यसैदिति ॥५०॥ दिपमिति । सुराधिमध्यस्थं त्रिकोणं दीपं स्मृत्वा तस्मिन्दीप माणिक्यमण्डपे रत्नसिंहासने पद्म देवी चित्तयेदित्यन्वयः व्यधिकरणसप्तम्यः उभयत्र त्रिकोणमित्यधोमुखं सुराब्धीत्यनेनैतदुक्त पृथि- व्य नन्तरं सुरान्धिन्त्रिकोणं दीपं माणिक्यमण्डपं रत्नसिंहासनं पीठं न्यासन्यस्य दिति । शेषं स- ।

·२३८ सटीकम्। टकी ध्यायपृथ्वा जपेद्ग्रस्तंसद्यस्तं मुंचति ग्रहः ॥५१॥ क्षेरुद्धास्त्री त्रिवर्णेयं विद्या वश्य- त्रिकंटकी ॥ मन्त्राणैर्वीप्सितैः कुर्यादंगषट्कं यथा पुरा ॥ ५२ ॥ पूर्वोक्तां देवतां ध्यायन्म- त्र त्रि त्रिनियुतं जपेत् ॥ दशांश सर्पिषा हुत्वा वशयेद्वनिता नरान् ।। ५३ ॥ तारो माया वाग्भवांते नित्यक्लिन्ने मदद्रवे ॥ वाङ्मायावन्हिजायांतो मन्त्रः पञ्चदशाक्षरः ॥ ५४ ॥ द्वाभ्यां द्वाम्यां पुनीभ्यांद्वाभ्यां पञ्चभिरक्षरैः ॥ वाचं विनासमस्तेनाप्यंगषट्कमथाचरेत् ॥ ५५ ॥ द्वीपं त्रिकोण विपुलं सुरद्रुममनोहरं।कूजत्कोकिलनादाढ्यमंदं मारुतसेवितम्।।१६।। भृगपुष्पलताकीर्णमुद्यच्चद्रदिवाकरम् ।। स्मृत्वामुरान्धिमध्यस्थं तस्मिन्माणिक्ममण्डपे ॥१७॥ रत्नासंहासने न्यस्ते त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिके ॥ पद्मे सचिंतयेदेवी साक्षात्रैलोक्यमोहिनी ॥ ५८ ॥ नित्यां भजेद्वाल शशांकचूडा पाशांकुशी कल्पलता कपालम् ॥ हस्तैर्वहतीमरुणां त्रि- नेत्रामास्फालयंती करवल्ली तां ॥ ५९ ॥ त्रिलक्षं प्रजपेन्मंत्रमाज्येन जुहुयात्ततः ॥ दशां- शं पूजयेत्पीठं चतुः शक्तिसमन्वितम् ।। ६० ॥ आंपूर्वी द्रा विणीवामा शंभुकोणेसमर्चयेत्।। आल्हादकारिणी ज्येष्ठामोंकाराद्यां हुताशने ॥ ६१ ॥ पूजयेत्क्षोभिणी रौद्री उकारायां नि- शाचरे ॥ वायौ यजेद्गुह्यशक्तिं वाग्भवाद्यां विचक्षणः ॥ ६२ ।। मायाद्यमासनं दत्वा मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ।। अत्र संपूजयेदेवीं वक्ष्यमाणक्रमेण तु ॥६३॥ अंगार्चनं केसरेषु दलेष्वेताः समर्चयेत् ॥ आद्यानित्या सुभद्रान्या मंगलानरवीरिणी ॥ ६४ ।। सुभगा दुर्भगा भूयः स- प्तमी स्यान्मनोन्मनी ॥ अष्टमीरुद्ररूपा च वीणावादनतत्परा ।। ६५॥ रक्ता मनोरमा दू- त्यः सुवेषा मदमंथराः ॥ आद्यतयुग्मरहिताः स्वराः क्लीबविवर्जिताः॥ ६६ ॥ विद्वता ज- - मानं इदमग्रिममन्वेपि ज्ञेयमावैलोक्यमोहिनीमित्यनेन विनियोगोक्ति: कलवलकीमास्फालयन्ती- मित्यनेन षट्करीत्युक्त भवति । प्रायुधध्यानं तु पूर्ववत् । चतुःशक्तिसमन्वितमिति । पीठशक्तयश्व- तस्रः तव द्राविणोमित्यादीनि तु वामाज्येष्टारौद्रीणां विशेषणानी । अत्र शक्तित्रयमीशादिकोणेषु विन्यस्य तुयीं मध्येन्यसेदित्यर्थः । तदुक्त' नारायणीये । कोणेष्ठीशादिमध्ये च तत्र शक्ती न्यसै दिमाः इति । मध्ये यजेहाशक्तिमिति पाठः वायाविति पाठो ज्ञानेनोपस्कृ तो मन्तव्यः । मायाव्यमिति । भुवनेशोबोजमुच्चार्य सर्वशक्तीत्यादिना पीठपूजेत्युक्तम् । श्राद्य ति । नित्या प्राद्या प्रथमा श्रादीति खराणां माद्यन्ते ये युग्म क्लीनाथ तद्रहिता अन्ये अष्टौ बिंदुयुतास्तासां मन्त्राः अनङ्ग त्यादीनां पञ्चानामष्टदलो परितः पूजा । आयुधध्यानम् । दक्षाधस्ताद्दामाध: पर्यन्तम् । अपराङ्गनिषङ्गाग्राः पृटस्थतू गोराः मान्मथं कामबीजं व्योममर्गाढा हकारविसर्गयुक्तम् । क्लीवेति । क्लीबचतुष्टयं ऊष्ट- हयं एऐएतनिर्मुतापदेशखरास्तदाढास्तद्युक्तश्च तुराननः जकारस्तेन जं जां जिं जी जु जू जो जौं जं जः इति मन्त्राः क्रमादिति । पूर्वत्रान्वेति । लोके शाखाण्यनुक्तानि अपि पूजनीयानि चतुर्थप- टले सामान्यत उक्तः । मन्त्रान्तरमाह । वागिति । मदी मकारदकारी क्लीं बीजं स्वाहेति शक्ति: वाचेति वाग्भवेन षटदीर्घकामयुक्त नेनि परमगुरवः । अन्दिति । सृणिरंकुशः पूर्णेति सुरा पूर्ण पायुधध्यानं पूर्ववत् । निजेष्टदामितिविनियोगोक्तिः शक्तिपीठ इति । शक्तिपीठोक्तानवशक्तयोत्र - ·शारदात्तिलकम् । २२८ मनवस्तासामनंगस्मरमन्मथाः ॥ कामोमारश्च पञ्चेषु पाशांकुशधनुर्भुतः ॥ १७ ॥ अपरां- गनिषंगाब्या रक्ताः पूज्याः सुभूषणाः ॥ मान्मयं व्योमसर्गाद्यं तेषां बीजमुदात्दृतम्॥ १८॥ रतिः स्याद्विरतिः प्रीतिविपीतिर्मतिदुर्मती।।धृतिश्च विकृतिस्तुधिर्वितुष्टिश्च दश स्मृताः॥१९॥ रक्ता वीणा करावे द्वे कामानां पार्थयोः स्थिताः। सर्वाभरणसंपन्नाः पूज्याः स्मेरमुखांबुजाः ॥ ७० ॥ क्लीवो ष्ठद्वयनिर्मुक्तस्वराढ्यश्चतुराननः ॥ बिंदुमान्वीजमेता क्रमाल्लोकेश्वरान्व- हिः ॥७॥ एवं संपूजयेद्देवी देवानामपिदुर्लभो ॥ परमैश्वर्यमाप्नोति प्रार्थ्यते वनिताज- नैः॥ ७२ ॥ वाग्भवं मान्मथं बीजं नित्यक्लिन्ने मदे पुनः । द्रवे वन्हिवधूमंत्री द्वादशा- ोयमीरितः ॥७३॥ ऋषिः संमोहनच्छन्दो निवृन्नित्या च देवता। वाचा कृत्वा षडंगानि नित्यां ध्यायेन्निजेष्टदाम् ॥ ७४ ॥ अर्धेन्दुमौलिमरुणाममराभिवन्द्यामभोजपाशसृणिपूर्णक- पालहस्ताम् । रक्तांगरागवसनाभरणां त्रिनेज्ञां ध्यायेच्छिवस्य वनितांमदविह्वलांगीं ॥७॥ चतुर्लक्षं जपित्वांते मधुराक्तैर्मधूकजैः । कुसुमैरयुतं हुत्वा तोषयेद्गुरुमात्मनः॥ ७९ ॥ शक्ति पीठे यजेहेवी वक्ष्यमाणेन वर्त्मना । अङ्गान्यर्चेयथापूर्व ततः शक्तीरिमायजेत् ॥ ७७ ॥ नित्या निरंजना क्लिन्ना क्लेदिनी मदनातुरा । मदद्रवा द्राविणी च द्रविणेत्यष्टशक्तयः।।७८॥ नीलोत्पलकपालाढ्यकरा रक्तांबुजेक्षणाः । लोकपालान्यजेदन्त्ये वाहनायुधसंयुतान् ॥७९॥ सिंद्धमन्त्र जपेन्मन्त्री सहस्रं शयनस्थितः । यां विचिन्त्य स्त्रियं रात्रौ सा समा याति त- क्षणात् ॥ ७९ ॥ वामायानन्तरं नित्यक्लिन्ने भूयोमदद्रवे । द्विठान्तो रविसंख्या! मनु- वश्यप्रदायकः ॥ ८१ ॥ अंगिराः स्यादृषिखिष्टुप्छन्दोमुनिभिरीरितम् । वजूप्रस्तारिणी प्रोक्तादेवताभीष्टदायिनी ।। ८२ ॥ वाग्भवेनषडंगानि विदध्यान्मन्त्रविन्नरः ॥ वजूप्रस्तारि- णी ध्यायेत्समाहितमना ततः ॥ ८३ ॥ रक्ताब्धौ रक्तपोतेरविदलकमलाभ्यंतरे सन्निषण्णां रक्तांगी रक्तमौलित्फुरित शशिकला स्मेरवको त्रिनेत्रां ।। वीजापूरेषु पाशांकुशमदनधनुः स- कपालानि हस्तैर्बिभ्राणामानतांगी स्तनयुगलभरादविकामाश्रयामः ॥ ८४ ॥ मन्त्री मन्त्र- पूज्या इत्यर्थः । यथापूर्वमिति । तुर्योक्तरीत्या । वचप्रस्तारिणीमन्त्रमाह । वागिति । वाक् वाग्भवं भन्ये एवं योजयन्ति । मायानन्तरं क्लिन्ने भूयः पश्चाहाक् । ततो नित्येति अविभक्तिको निर्देश: ततो मदवे ठः बिंदुद्वितः बिंदुद्दयं विसर्गः सर्गः शक्तिरित्युक्त वनेशीबीजं रविसंख्याणे हादशाक्षर इत्युक्तेर्वाग्भवान्तरं मंकुशबीजम् । एतेनैव मुक्तं भवति । प्रथमतो माया तत: क्लिन्ने सतो वाग्भ- वांकुशौ ततो नित्यमद वे ततो मायाबीजम् । तदुक्तमाचार्यः । स्मरदोघेधराकाग्न्यो दीर्घत्यक्षे लददलांत्यशिवाः अभितः शक्तिनिरुदोहादशवायमीरितो मन्त्र इति । नारायणीयेपि । क्लिन्ने वागंकुशो नित्यशब्दः कालश्च दद्रवे । वजे शीशक्तिरुद्देषेति । अन्ये वाग्भवरहितं मायाद्यमेकाद- शाचरमाहुः । तदुक्तं नारायणीये । नतो साक्षित्वचौ क्लिन्ने कालोत्रिश्च द्रवे शिर इति ।प्राचार्याचा निद्रयोरन्तगत्यक्लिने मदाश्च द्रवे शिरः मायादिक् इति । मन्वयमपि साम्प्रदायिकमेव ! वक्षा- माणविधिस्त्रयाणां समान एव । प्रथममंत्रे वाग्वीजं स्वाहा शक्तिः द्वितीयमंत्रे वाग्बीजं माया- ।

·२४० सटीकम् । अपेललं जपाते जुहुयात्ततः ॥ अयुत राजवृक्षोत्यैघृतसिक्तैः समिद्वरैः ॥ ८५ ॥ शक्तिपी- ठे यजेद्देवीमरुणेः कुसुमादिभिः ॥ अंगानिकेसरेषु स्युरर्चनीया दलेष्विमाः ॥ ८६ ॥हल्ले- खा क्लेदिनी क्लिन्ना क्षोभिणी मदनातुरा ॥ निरंजना रागवती सप्तमी मदनावती ॥८७॥ मेखला द्राविणी पश्चाद्वेगवत्यपरास्मृता ॥ कपालोत्पलधारिण्यः शक्तयो रक्तविग्रहाः॥८॥ मातरो दिग्विदिवाः पुनः पूज्यादिगीश्वराः ।। भजेन्मन्त्री मनुं नित्यं अर्चनादिभिराद- रात् ॥ ८९ ॥ दारिद्रयरोगनिर्मुक्तः स जीवेच्छरदांशतम्। अस्मिन्मन्त्रेरतोमन्त्री वशयेदखि- लं जगत् ।। ९० ॥ नित्यं मंत्रेवुधः कुर्यान्मुखलालममन्वहम् ॥ अंजनं तिलकं पुष्पंधारयेन्म- न्त्रितं सुधीः ॥ ९१ ॥ तांबूलं मंत्रितं भक्ष्येन्मंत्रीस स्याजगत्प्रियः ॥ श्रीमायामदनः प्रो- तो मंत्रो बीजत्रयात्मकः ॥ ९२ ॥ ऋषिः संमोहनः छदोगा यत्रीदेवतामनोः ॥त्रिपुटाख्या द्विरुक्तस्तै जैरंगानि षटक्रमात् ॥ ९३ ॥ पारिजातबनेरम्ये मंडपे मणिकुट्टिमे ॥ रत्नसिंहा- सने सौम्ये पद्म षट्कोणशोभिते ॥ ९४ ॥ अधस्तात्कल्पवृक्षस्य निषष्णां देवतां स्मरेत् ॥चा- पंपाशांबुजसरसिजान्यंकुशं पुष्पवाणान् विभ्राणां तां करसरसिजैरत्नमालिंत्रिनेत्रां ॥ हमाब्जाभां कुचभरनता रत्नमंजीरकांचीग्रेवेयायेविलसिततभावयेच्छक्तिमायां ॥ ९५ ॥ चामरादर्शतांवूलकरंडकसमुद्गकान् ॥ वहंतीभिः कुचार्ताभिर्दूतीभिः परिवारितां ॥९६ ॥ करुणामृतवर्षिण्या पश्यंतीसाधकं दृशा ॥ भानुलक्षं जेपेदेनंमनुतावत्सहस्रकम्॥९७॥बिल्ला- रग्वधसंभूतैर्मधुराक्तैः समिद्वरैः ॥ जयापुष्पैश्च जुहुयात्तोषयेद्वमुनागुरुं ॥९८ ॥ दृल्लेखा- .. शक्तिः टतीये मायाबीजं स्वाहा शक्ति: वश्वति । अभीदेति च विनियोगोक्तिः । वाग्वेनेति । ष- दीर्घमायुक्त नेति परमगुरवः । द्वितीयमंत्रेति । द्वाभ्यां वाचैकेन वाभ्यां हाभ्यां तथा पुनर्वाभ्यां मंत्राक्षरैविदयात् अंगविधिं जातिसंयुतैमंत्रीति । अस्मिन्पक्षे वाग्भवेन शिर इति शेषः एवं ष- डंगानोति । श्लोकयोजनामंत्रवित्तम इत्यनेन तंत्रांतरोक्तान्यंगानिसूचितानि । आर लाहिनीत् क्लिने शिरः क्लेदिनिशिखानित्येवर्ममदने – इवेऽस्त्र मिति तानिरक्ताधिरित्यननै तदुक्त भव- ति। पृथिव्यनंतररक्तसमुद्र'रलपोतं पीठन्यासेन्यसेदिति शेषं समानं । इषुर्बाण: मदनधनुरिचुचापं । श्रायुधध्यानं । वामोर्डतः पाशचापकपाला निदक्षोईतः अंकुशशरबीजपूराणि । के चन द्वितीयम- वे बोजपूरस्थानेदाडिममाहुः स्तनभरस्य भरणमाधिक्यं तस्मादानतांगी आदिशब्द न रक्तगंध: स्व- यमप्य तादृशवेष एव तदुक्त । शक्तिपीठे पूज्या देवो कुसुमानुलेपनैररुणैः स्वयमप्यलंकृतांग इति । तीयेङ्गानि ध्यानं च । यथा वर्णदंदैश्वांगविधिः स्मृतः पूर्वोक्तरूपामभयपाशकपालिनीमिति । स- मिहरैः श्रेष्टसमिद्भिः प्रावरणपूजामाह । अंगानीति । कसरेषुयान्यंगानि सामान्यउतानि तानि- स्युः त्रिकोणोपरि कर्णिकायामिति शेषः ध्यानस्यनारायणीये तथोक्त रक्तसिंधुचरत्योतमासपत्रा- अयोनिगेति तदुक्तं च । अंगैः शक्तिभिराभिराशधिपैः कमात्य ज्येति तंत्रांतरेपि त्रिकोणषट्को- ण द्वादशदलं पीठमुक्का । अगानिपूजयेदादौ त्रिकोणस्थास्तु पूजयेत् । इच्छाज्ञानक्रियासंज्ञाः षट्- कोणेष्वर्चये त्ततः डाकिन्याद्याः हादशसुहास खाद्याः समर्चयेदिति । स्मरी हादश पुस्तकेषु विंदु: ।

·शारदातिलकम् । २४१ ॥ विहिते पीठे पूजयेत्ता विधानतः ॥ आग्नेयादिषट्कोणेषु लक्ष्म्याद्याः परिपूजयेत् ॥ ९९ ।। लक्ष्मी हेमप्रभातन्वीं सवराजयुगाभयां ॥ चक्रशंखगदाभोजधरे हेमनिभहरिं ॥ १०० ॥ पाशांकुशाभयाभीष्टधरांगौरींजपारुणां ॥ मृगटकाभयाभीष्टधरं स्वर्णानभहरम् ॥ १ ॥ नी. लोत्पलकरां सौम्यारतिकांचनसन्निभा ॥ धृतपाशांकुशेष्वासपुष्पेषु मरुणं स्मरम् ॥ २ ॥ पूर्ववन्निधियुग्मं तद्यजेदुभयपार्श्वयोः ॥ बहिरंगानि संपूज्यपूज्या पत्रेषु मातरः ॥३॥ लोके- शान्वनितारूपानर्चयेत्साम्याविग्रहान् ।। इत्थं यःपूजयेद्देवीनित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ ४ ॥ सं. प्राप्य कवितां दिव्यां प्राप्यलक्ष्मीमनंतरां ॥ सौभाग्यमतुलं लब्ध्वाविहरेत्सुचिरं भुवि ॥५॥ पाशांकुशपुटाशक्तिझिंटीशोगगनं सदृक् ।। परमेश्वरिशब्दांते द्विठांतः प्रणवादिकः ॥ ६ ॥ अश्वारूढामनुः प्रोक्तस्त्रयोदशभिरक्षरैः॥द्वाभ्यामेकेन चैकेन द्वाभ्यां पंचभिरक्षरैः।।७॥द्वाभ्या- मंगानि षटकर्यात्ततो देवीं विचितयेत् ।। रक्तामश्वाधिरूढां शशधरशकलाबद्धमौलिं त्रिनेत्रां पाशेनावध्यसाध्यां स्मरशरविवा दक्षिणेनानयन्तीं।हस्तेनान्येनवेत्रं वरकनकमयं धारयतीं मनोज्ञां देवीं ध्यायेदजस्रां कुचभरनमितांदिव्याहाराभिरामां॥८॥बाणलक्षंजपेन्मन्त्रमाज्यनांते जिते न्द्रियः ॥ दशांशं जुहुयाडेवीं शक्तिपीठे समर्चयेत् ॥९॥ पाशादित्यक्षरोक्तेन विधानेन : समाहितः । आज्याढ्यान्नाहुतान्मंत्री लभते वांच्छितं फलम् ॥ १० ॥ लवणमधुसंसिक्तै- होमेन वशयेन्नृपान् ॥ तेनैव विधिनामंत्री वशयेद्वनितामपि ॥११ ॥ आलिख्यकोष्ठानि वि- हयस्य रेखात्मकतालेखकदोषवशात् । उहां च नारायणीये । मेखलाद्राविणी वेगवती कामथ ताः स्मता इति । आचार्या अपि सस्मरा द्वादशैतेति । अत एव शक्तय इत्युक्तिः । अन्यथा ध्यानमात्रमे- व वदेत् तेन शतोनामिदं ध्यानं स्मरस्तु प्रसिद्धध्यान इति भावः रतविग्रहाः अरुणदेहाः मातरो दिग्विदिश्विति हादश दलाइहि स्थानमात्रनिर्देशः तेन पुरोभागादिप्रादधिण्येन चतुरस्रांतराष्ट- दिक्षु तत्र पूजनं । दिगोखराइति । तदखोपलक्षकं । तृतीये तु आवरणपूजा अगैः पूर्व मंत्रोक्ता. ष्टशक्तिभिर्लोकपालैस्तदत्रैव दीक्षितः प्रजपलक्ष मनुयन हुनेत्तत: मधूकपुष्प : स्वाइक्तैरयुतं हवि- पाथवेति । वैपुटमंत्रमाह । श्रोतिसम्भोहनइत्युपलक्षणं भृगुशक्तिसंमोहनाऋषय इति ज्ञेयं । आद्य- बोज द्वितीयं शतिपारिजातति पारिजातवने मंडपे कल्पवृक्षस्याधस्तान्मणिकुटिमे रत्नसिंहासने पद्म निषण्णां देवतां स्मरेदित्यवयः व्यधिकण्यः सप्तम्यः पद्म चतुःपत्रे अमृतपत्रे च । तत्र षट्को- णकर्णि कायां चतुः पत्रमन्यत् तत्कर्णिकं । उक्तां च नारायणीये । यजेदेनां चतुः पत्रे षट्कोणस्थांबु- जे च तामिति । अथ चतदुक्तं भवति । अनंतानंतरं सुवर्णभूमिपारिजातवनं रत्नमंडपं मणिकुटिमं रत्नसिंहासनं पूजयेत् शेषं समानं नवकनकभासुरोर्वाविरचितमणि कुट्टिसे सकल्पतरावित्याचार्यो- ले चापमितीचु चापं आयुधध्यानं वामाधस्तात् दक्षाधः पर्यंतं । तदुक्तमाचार्यः ध्यायेता- ज्वयुगपायवरांकुशे क्षुचापां सपुष्यविशिखां नवहेमवामिति । ताबुलकरंडकमिले के समुद्गरः संपुटकः गंधादिस्थापनपात्रं । दूतीभिरिति घृणिनी सूर्या आदित्या प्रभावतीति । चतसः सौम्या- दिचतुर्दलस्था । एता आपि दिभुजाः । दक्षिणहस्त चामरादिवामहस्त ऽभयम् । तदुन्नम् । निरा- ३१ ·२४२ सटोकम् कारसंख्यान्यतश्चतुष्के प्रणवं ससाध्यं ॥ अन्येष्वपि द्वादशमत्रवर्णाल्लिखेदिदं यंत्रमशेषवं- श्यं ॥ १२ ॥ मायादृद्भगवत्यंते माहेश्वरिपदं वदेत् ॥ अन्नपूर्णे ठयुगलं मनः सप्तदशाक्ष- रः ॥ १३ ॥ अंगानि मायया कुर्यात्ततोदेवीं विचिंतयेत् ॥ रक्तां विचित्रवसनां नवचंद्रचू- डामन्नप्रदाननिरतां स्तन भारनां ॥ नृत्यंतमिदुशकलाभरणं विलोक्यदृष्टां भजेद्भगवती- भवदुःखहंत्री ।। १४ ॥ यथाविधि जपेन्मंत्रं वसुयुग्मसहसकम् ॥ साज्येनान्नेन जुहुयात् त दशांशमनतरम् ॥ १५ ॥ शक्तिपीठे यजेद्देवीं मंगलोकेश्वरायुधैः ॥ प्रातरेनं जपेन्मंत्रं नित्य- मष्टोत्तरंशतम्॥१६॥ एतस्यान्नसमृद्धिः स्याच्छ्रिया सहमहीयसी॥ माया पद्मावतिपदं ततः पावकवल्लभा ॥ १७ ॥ सप्ता! मनुराख्यातः सर्ववश्यप्रदायकः ॥ अंगानि मायया कुर्या- द्धयायेत् त्रैलोक्यमोहिनीं ॥१८॥ पद्मासनस्थां करपकजाभ्यां रक्तोत्पले संदधतीं त्रिनेत्रां ॥ आविभतीमाभरणानि रक्तां पद्मावतीं पद्ममुखीं भजामि ॥ १९ ॥ पक्षलक्षंजपेन्मत्रं दशांश - । युधे करे प्रोक्तो वरः साधारणः सदा । अभयंचेति । नारायणीये तु कृतांजलित्वमुक्तम् । तदर्तीच कता कतांजली: । सौम्यादिवृणिंनी सूर्यादित्यां च प्रभावतीमितिभानुलक्षद्वादशलक्षं । पारग्व- धोराजवृक्षःविधानत इत्यनेन तत्रांतरोक्तं यंत्रे बीजलिखनं सूचितं ।तदुक्तं मंहितायां । षट्कोण पू- वमालिख्यं मध्ये विद्यांलिखेत्सुधी:।वीसयातां तु षट्कोणे कोणेषु क्रमतो लिखेत्।बाह्य वसुदलं कुर्याद्दीर्घस्वरविभूषितं चतुरन । चतुर्दारभूषितं मंडलं लिखेत् इति । टंकः परशुःइष्वासो धनुःया- युधध्यानं स्वस्वप्रकारेणानुसंध्यं । पूर्ववदिति । सशक्तिकध्यानं । उभयपायोः षट्कोणपार्श्वयोः ए- तदंतमावरणं । बहिरिति । षट्कोणादष्टदल केसरीषुसौम्य विग्रहानित्यनेन उत्तुंगयौवनोन्मत्तां दे- व्याराधनगर्विता इति । तंत्रांतरोक्तमुक्तं भवति कवितामित्यत्र वाग्भवादित्वं प्राप्य लक्ष्मीमिती थीबीजादित्वं तदुक्त नारायणीये। श्री कामशक्तिबीजात्मा श्रीकरो वश्यक्तन्मनुरिति सौभाग्य- मिति कामादित्वं मायामध्यत्वं मायांतत्वे तु त्रिपुरामंत्रांतर्भावः एवमभयशक्त्यादित्वे यशस्करं जे. यं । यही जादिको मंत्रस्तदादिकान्यंगान्यपि कुर्यात्॥१००॥अश्वारूढामंत्रमाह पाशेति । पाश प्रां- अंकुशः को शक्तिर्मायाबीजं तेन पाशादित्राक्षरः त्रयोदशभिरक्षररि इत्युक्त रायंतयोः पाशाभ्यां पु- टितत्वं न रह्यतइति नेयं । भिंडीशः एगगनंहः सदृगिकारसहितं तेन हि सांप्रदायिका । अस्य हिरुक्तिवागादित्वं च वदंति । अन्ये तु अद्धितः शरतो बाणतः ऋक्यादान् त्रीन् पठित्वा अंते हिठांकुशमायापाशप्रणवा इति । यदद्य कञ्चत्रहनुदागाभिसूर्य सर्वत दिं द्रने व शे इति ऋक् अस्य ब्रह्मा ऋषिः विराट् छंदः प्रणवो बीजं स्वाहाशक्तिः अन्यपूर्वीइतामवदशाक्षरी मन्यते । मूर्हालिका- क्षिनासाग्रवक्त्रकंठेषु चक्रमात् । हृवाभिध्वजमूलांघ्रिष्वक्षराणि प्रविन्यसेत् इति । त्रयोदशाक्षरन्या- सो यथा मूलिकाज्ञाकदिनासाग्रास्यगुलेषुच । हृन्नाभिध्वजमूलांघ्रिष्वक्षराणि प्रविन्यसेत् ई- ति । षट्दीर्घमायमादशाक्षर्या षडंगं ग्रंथोक्तषडंगष्वपि षट्दीर्घमायायोगमाहुः सांप्रदायिकाः । द- शाक्षर्या ध्यानं अरुणामरुणाबजस्थामरुणांबरभूषणाम् । चतुर्भुजां त्रिनेत्रां च प्रसन्नवदनां शिवां । खड्गंच संचयष्टिंचदधानांदक्षवामयोः।अधस्ताद्ध मवेत्रस्याशत्यास्तस्योईतस्थितः।कंठेबध्वाथ पाशनसा- - ·२४३ शारदातिलकम्। जुहुयाद्धृतैः । शक्तिपीठे यजेडेवीमंगायावरणैः सह ॥२०॥ किंजल्केष्वंगपूजा स्यात्पूज्याः पत्रेषु मातरः । लोकपाला बहिः पूज्या स्तदत्राणि ततो बहिः ॥ २१ ॥ इत्थं यो भजते मंत्र जपहोमार्चनादिभिः । सुभगः सर्वनारीणां भवेत्काम इवापरः ॥ २२ ॥ पडलमध्ये प्रविलिख्य शक्ति कोणेषु शिष्टानि षडक्षराणि । तद्वाह्यतोमातृकयाभिवीतं पद्मावतीयंत्रमिदं प्रशस्तम् ॥ २३ ॥ तारं शिरास विन्यस्य रेवी संचिन्त्य भारतीम् । शक्तिवीजं न्यसेद्भाले संस्मृत्य भुवनेश्वरीम् ॥ २४ ॥ अमसौ नेत्रयोय॑स्येत् ध्यात्वा सूर्य हुताशनम्। मुखे वृत्तेन विन्यस्येहान्तं चन्द्रमनुस्मरन् ॥ २५ ॥ जिव्हायां विन्यसेबीजं रमायास्तां विचिन्तयन् । । - ध्यं वेवसमाहृतंबद्धांजलिकर व्योनि भ्रमंतं पातितं पदे।आकर्षयंतीध्यायेत्तामिति॥१०॥त्रयोदशा- क्षर्याध्यानमाह रक्तामिति अखेति । रक्तोखः म्मरशरविवशा साध्यां पाशनावध्य कठेति जेयं । कं- ठे बञ्चाथ पाशेनेति उक्तः अन्येन वामन हस्तेनानयंतीं। पुनः कि विशिष्टां दक्षिणन वेबंधारयंती तदुक्त अखारूढा कराग्रे नवकनकमयींवेत्रयष्टिंदधाना दक्षेन्येनानयंतीति । बाणलक्षं पंचक्षं । द- शाक्षर्यास्तु । हविष्याशी जपेद्दर्णलक्ष होमं दशांशतः । विटध्यात्तु पलाशैर्वा जपापुष्प श्च वा प्रिये । कुसुभकुमुमैर्वाज्यैरन्धर्वारक्तपुष्य के रिति पूजातु पंचपत्राब्जयुगलं षट्कोणाष्टदलाब्जयुक् चतुरस्रद्द यंदारयायुक्तमिति प्रिये । चक्र विधाय तां देवीमावाह्यात्र प्रपूजयेत् । गैर्बाणैश्च शब्दाबैराक- र्षण्यतिकैः परं । श्रोत्रादिभिश्च बुध्य तैराकर्षण्यतिमैः परं । प्राणात्मशक्तिचैतन्य मनोहंकारभाव- कान्शरोरं चाष्टपत्रेवाकर्षणीपदपथिमान्।ब्राह्मयाद्या लोकपालाश्च तदहाणि च तहिरितिायं- 4 च त्रिकाणषट्कोणवृत्तं यंत्रं कृत्वा सवृत्तकं । तन्मध्ये विलिखेत्य व विद्याद्यच ततः परं । व- र्ण त्रयं त्रिकोणेषु षट्कोणेषु षडक्षरान् । तहाह्यवत्तवोथ्या तु माट कां वष्टयेत्रमात् । एवं मध्ये प्र- विन्यासाद्दशयंत्राणि कल्पयेत् । जपपूजनसंपातैर्वश्यकृष्टिवसुनियाभूरत्नकीर्त्तिसौभाग्यनिधिका ती व साधयेत् इति।१०६॥यंत्रमाह आलिख्येति। विकाराः षोडशलिखेदितिअग्रादिप्रादक्षिण्य नाम- नपूर्णामंत्रमाह । मयेति हनमः अत्र नमः शब्दसकारस्य रोरुत्वे गुणे च उकार इति जेयं वयुग- लं स्वाहा । अत्र सप्तदशाक्षर इत्युत रि अ इत्यत्र न यणादेश: केचनास्य प्रणवादित्वमाहुः ब्र- याऋिषिः अनुष्टुपछंदः मायाबोजं स्वाहाशक्तिः । माययेति। षट्दीर्घयुक्तया अन्नप्रदाननिरता- मिति विनियोगोक्तिः इदुशकलाभरणं शिवं । यथा विधीतिपुरश्चरणोत्तमार्गेण वसुयुग्मसहस्र षो डश महः।१११॥स पद्मावतीमंत्रमाहामायेति।सर्ववश्येति विनियोगोक्तिःत्रैलोक्यमोहिनीमित्यपि। ब्र- माऋषिः गायत्रोछंदःमायाजीज खाहाशक्ति अत्रापि माययेति पूर्ववत् यक्ष लक्षलक्षद्दयं॥११८॥अ- मउन्यासमाहातारमिति अम सो अंबिंदुःः विसर्ग:मुखवृत्तेन मुखत्त इत्यर्थःक्वचिन्मुखे हत्तेनेति- पाठः वृत्तेन वृत्तरूपेण मुखे यदिति टांत ठकारं तदगजेंद्रधिया लक्ष्मीगजेंद्रबुध्या विचिंत्येत्युक्तेः तत् प्रकरणे तत्ध्यानमनुसंधेयं । तत्र तर्जन्यनामिकाकनिष्ठाः समाकुच्ययुक्ताभ्यांमध्यमांगुष्ठाभ्यां- गजशुडाकाराभ्यामयं न्यासः कर्त्तव्य इत्युपदेशः सांप्रदायिकानां गजेद्रध्यानं यथा । तारकु'देंदुध- वलो गलगंडमदोत्कटौ। लसन्पुष्करशौभाड्यौ स्फुरद तो गजी भजे इति । कीर्तिश्रीत्यनेनास्यस्खा- ·२४४ सटीकम् । स्थाहाो गण्डयोय॑स्येत्तद्गजेन्द्रधिया सुधीः ॥ २६ ॥ अमठं न्यासमाख्यातं कुर्वन्पति- दिन नरः । कीर्तिश्रीकान्तिमेधानां वल्लभो भवति ध्रुवम् ॥ २७ ॥ इति श्रीशारदातिलके दशमः पटलः ॥ १० ॥ ततो दुर्गामनुं वक्ष्ये दृष्टादृष्टफलप्रदम् । माया त्रिःकर्ण बिन्द्वाढ्यो भूयो सौ सर्गवान्भवेत् ॥ १ ॥ पञ्चान्तकः प्रतिष्ठावान्मारुतो भौतिकासनः । तारादिहृदयां तोयं मन्त्रो वस्वक्षरात्मकः ॥२॥ ऋषिश्च नारदश्छन्दो गायत्रं देवतामनोः।दुर्गा समीरिता सद्भिर्दुरितापन्निवारिणी ॥ ३ ॥ नमस्कारवियुक्तेन मूलमन्त्रेण साधकः||हामाद्यैः सह कु- वीत पडंगानि यथाविधि ॥ ४ ॥ सिंहस्था शशिशेखरामरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः शंखं च- ऋधनुः शरांश्च दधतीं नेत्रस्त्रिाभिः शोभिता ॥ आमुक्तांगदहारकंकणरणत्कांचरिणन्नपुरा- दुर्गा दुर्गतिहारिणी भवतु वो रत्नोल्लसत्कुंडला ॥ ५ ॥ वसुलक्षं जपेन्मन्त्रं तिलैर्मधुरलो- लितैः ।। पर्योधसावाजुहुयातत्सहस्त्रं जितीद्रयः ॥ ६ ॥ पीठमित्थं यजेत्सम्यक् नवशक्ति- समन्वितम् ।। प्रभा माया जयासूक्ष्मा विशुद्धा नंदिनी पुनः ॥ ७ ॥ सुप्रभा विजया सर्व- । तंत्रामुक्त । तत्र प्रयोग: । ॐ सरस्वत्यै नमः ह्रीं उमायै नमः अ सूर्यमंडलाय अः वन्हिमंडलाय वंसोममंडलाय थीं श्रियै स्वां दंतिने । हां दंतिन। अस्यकंदऋष्यादिकं यथा|अमठश्री मंत्रस्यालक्ष्मी- नारायण ऋषिः । वृहतीच्छदः । अमठथी वता। ह्रीं बीजं श्रीं शक्तिः । सर्ववश्यार्थे विनीयोगः । ॐ श्रीं हृत् । योकरि शिरः धनकरी शिखा धान्यकरी वर्म । ऋधिकरी नेत्रं । पुष्टिकरि अस्त्र । १२७॥ इतिशारदातिलकटोकायासत्सं प्रदायव्याख्यायांपदार्थादर्शाभिखयायांत्वरितामंत्रकथनंना- म दशमः पटलः ॥ १० ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ एवं नित्यामंत्रानुक्त्वा द्वादशगुणिते दुर्गाबीजस्योक्तत्वा- त् दुर्गामंत्रान्वक् प्रक्रमते । ततइति । मंत्रमुधरति मायेति माया शक्ति बीजं । अनि कारः कर्ण- उकार: बिंदुरनुस्वार एतदाद्यइत्यनेन दुभूयोसौ दुकारः सर्गवान् विसर्गयुक्तः अनेन एतादृशमपि- बोजमिति सूचितम्। एतदर्थमेव सर्गवानित्युक्तिः मंत्रेतु रेफ एवाउपसर्गस्य तादृ पत्वात्।पंचांतको गकारम् । प्रतिष्ठावानाकारयुक्तः तेन गा इति मारुतो यकारम् । भौतिक ऐकारस्तदासनस्त नयैः। तदुक्तं । तार माया स्वबीजानि दुर्गायैहृदयांतिक इति साम्प्रदायिकाः मायाबीजानन्तरं काम- बीजमाहुः दु बीजं माया शक्ति: दुरितेत्यादिना विनियोगोक्तिः नमस्कारतिमू लमन्त्रेण नमस्कार वियुक्तेन ह्रामाधैःहांहींमित्याद्यैः सहषडंगानि कुर्वीतेति सम्बन्धः । प्रयोगस्तु । ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै हां हृदयाय नमः । ॐ ह्रीं दुं दुर्गायै शिरसे स्वाहा इत्यादि । तदुक्तं । तारो माया च दुर्गायै ह्रीं ङाद्यन्तांगकल्पना इति । अत्र चकारेण दुर्गाबीजस्य समुच्चय इति तट्टीकाकारैर्व्याख्यातम् । य- थाविधीति । शक्तिषडङ्गमुद्रासू चन॥८॥मिहस्थे ति । प्रायुधध्यानं वामायूईयोराद्ये अधस्थयोःपरे । प्रामुक्ताता अंगदादयो ययेति विग्रहः दुर्गतिः दुष्टागतिर्दारिद्य् च। सर्वदुर्गामंत्रेषु ध्यानानं तरमियं मुद्रा दर्शनीया । मुष्टिं बध्वा कराभ्यां तु वामस्योपरिदक्षिणं । कृत्व शिरसि संपूज्यादुग्गा मुद्र यमीरिता इति । प्रायुधमुद्रादर्शनं च वसुलक्षमष्टलक्षं । पयोधसा पायसेन । तत्सहसमष्टसह- म । इत्य वक्षामाणप्रकारेण सर्वसिद्धिदेति शक्तिनाम । आसां ध्यानमन्यत्रोक्तं । आदिस्वरैबिंदुयु- ।

·शारदातितकम् । २४५ सिद्धिदा नवशक्तयः ॥ अभिहस्वत्रयक्लीवरहितैः पूनयेदिमाः ॥ ८ ॥ प्रणवानंतरं व- जूनखदंष्ट्रायुधाय च ॥ महासिंहायवर्मास्त्रं नतिः सिंहमनुर्मतः ॥९॥ दद्यादासनमेतेनमार्त मू- लेन कल्पयेत् ॥ तस्यां संपूजयन्मूर्ती देवीमावाह्य मन्त्रवित् ॥ १० ॥ अंगावृति पुराभ्यर्च्य शक्तीः पत्रेषु पूजयेत् ।। जया च विजया कीर्तिः प्रीतिः पश्चात्प्रभा पुनः।।११ ॥ श्रद्धा मेधा श्रुतिः प्रोक्ता स्वना माद्यक्षरादिकाः ॥ पत्राग्रेष्वर्चयेदधावायुधानि यथाक्रमात् ॥ १२ ॥ चक्रशंखगदाखइगपाशांकुशरान्धनुः ॥ लोकेश्वरांस्ततो बाह्य तेषामवाण्यनंतरम् ॥ १२॥ इत्थं जयादिभिमंत्री मन्त्र सिद्धे विधानवित् ॥ कुर्यात्प्रयोगानेतेन मनुना स्वमनीषितान् ॥ १४ ॥ प्रतिष्ठाप्य विधानेन कलशानवशोभनान् ॥ रत्नहेमादिसंयुक्तान्पदेषुनवम स्थि- तान् ॥ १५ ॥ मध्यस्थे पूजयेदेवीमितरेषुजयादिकाः ॥ संपूज्य गंधपुष्पाघेरभिषिचेन्नराधि- पम् ॥ १६ ॥ राजाविजयते शत्रून्साधकोविजयश्रियम् । प्राप्नोति रोगी दीर्घायुः सर्वव्या- धिविजितः ॥ वंध्याभिषिक्ता विधिना लभते तनयं वरम् ॥ मन्त्रेणानन संजप्तमाज्यक्षुद्र- ज्वरापहम् ॥ १८ ॥ गर्भिणीनां विशेषेण जप्तं भस्मादिकं तथा ॥ मध्येतारे वीजमंतस्थ- साध्यं पत्रेष्वष्टौ मन्त्रवर्णान्विलिख्य ॥ १९ ॥ त्रिष्टुप्वीतं वेष्टितं मातृकाणैर्यत्रं दौर्गभूपुर- स्थं विदध्यात् ॥ क्षुद्रमृतमहारोगचौरसनिवारणम् ॥ २० ॥ विजयश्रीपदं पुंसां गर्भिणी- सैरेकाराद्यैः षडक्षरैः।एताः साई जपापुष्परक्तवर्णासिताननाः । चापबाणांजलिकरा शुकमा- त्यानुलेपनाः । आत्मत्रयांते संपूज्यादलमध्येष्वनुक्रमादिति । मिरिति । सत्रयं पर उहीबा- श्व । तद्रहितैरभिखरै ब्रवभिरित्यर्थः प्रयोगस्तु । श्रां प्रभायै नम इत्यादि । ८ ॥ सिंहमंत्रमाह । प्र- णवेति । प्रणवानंतरं प्रणवमुच्चार्यवजनखदंष्ट्रायुधायेति । स्वरूपमाह । सिंहायति । स्वरूपं वर्म- हुंअस्त्र फट् । नतिनमः पदं । अभ्यर्थति । तुर्योक्तरीत्या । जयेति । पासां ध्यानमुक्तमन्यत्र । भा- जन्मरकतप्रखयाः सर्वाश्चशशिभूषणाः । दधत्यः सायकं हस्तैः शूलकामुकतज नी: । जपायाः पू- जनोयास्युज मित्याद्यर्णसंयुता इति । विधानविप्रयोगान् कुर्वीतेति अनेनैतदुक्तं भवति । श्रीबी- जादिः श्रिये मृत्युजयादिदीर्घायुपि । नृसिंहवीजादि वैरिजये । सर्वपुटितत्वे सर्वकामावाप्तिः कामादित्वे पुत्रावाप्तिरिति एतद्दोजयोगः शक्त्यनंतरं जेयः प्रतिष्ठाप्यविधानेनेति मातृकापटलो- तविधिना हेमादीत्यादिशब्देन शाक्तं गंधाष्टकं पदेषु नवसु इति नवनाभमंडलस्येति शेषः । गंध- पुष्पाद्यैरित्याद्यशब्दान्धधूपदोपनैवेद्यानि संपूज्येत्युपलक्षणं । तन संपातयुक्ताः जप्ताच तिज्ञेयं । यदाहुः कषायसलिलैः कुभानभिपूर्य यथाविधि । त्रिसहस' जपेन्मत्रं तसंपातसंयुतं । तथाभिषि- त: शुद्धात्मापूर्वद्युः समुपोषितः । जयेच्छन् क्षणाद्राजा प्राप्नोति विजयं श्रियं । रोगी तु ग्रहपीडा- भ्यांमुच्यते व्याधिभिस्तयेति । श्राज्य' भक्षितमिति शेषः भम्मादिकं वृतमितिशेषः । श्रादिशब्दा- दुगंधपुष्पादि तथेति । क्षुद्रग्रहायहमित्यर्थः। यंत्रमाह । मध्यइति मध्येतारे इतिव्यधिकरणे सप्तम्यौ मध्येकर्णिकायां तारे प्रणवे बीज दौर्गामंतस्थितसाध्यं मध्यस्थितसाधकनामकर्मसहितं विलिखा ति संबंधः त्रिष्टुपूजातवेदाः सहाविंशवक्षाते ॥ २० ॥ महिषमहिनीमंत्रमाह। भातमिति । भांतं । - - ·२४॥ सटीकम्। नां सुखप्रदम् ॥ भांतं विपत्सनयनं श्वेतो मर्दिनि ठद्वयम् ॥ २१ ॥ अष्टाक्षरीयमाख्याता विद्या महिषमर्दिनी ॥ महिषहिसिके हुंफदत्दृदयं परिकीर्तितम् ॥ २२ ।। महिषशत्रो शा- ी हुंफशिरोंगं समुदाहृतम् । महिषं भीषयद्वंद्व हुंफडतः शिखामनुः ॥ २३ ॥ महिषंह- नुयुग्मांते देवि हुंफट्तनुछदं ॥महि पाते सूदिनी इंफडंतमस्त्रमारितम्॥२४॥ मन्त्ररेतैर्जातियु- क्तैः पंचांगानि प्रकल्पयेत् ॥ गारुडोपलसन्निभां मणिमौलिकुंढलमांडता नौमि भालविलो चना महिषोत्तमांगनिषेदुषी ॥ चक्रशंखकृपाणखेटकबाणकार्मुकशूलकास्तर्जनीमपिबिभ्रती- निजबाहाभिः शशिशेखरां ॥ २६ ॥ अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं तिलैः शुभैः ॥ हुत्वा प्रा- गीरीते पीठे यजेन्माहिषमर्दिनीं ॥ २७ ॥ संपूज्यांगानि पत्रेषु दुर्गाख्यां वरवर्णिनीं ॥ आ याह्वयां तृतीयां च चतुर्थी कनकप्रभा ॥ २८ ॥ पंचमी कृतिकासंज्ञा पठीमप्यभयप्रदा ॥ कन्यां सुरूपां प्रभजेन्म दीर्घस्वरैः क्रमात् ॥ २९ ॥ यजेदग्रेष्वायुधानि चक्रशेखासिखेट- कान् ॥ वाणं वाणासनं शूलं कपालं यादिभिः क्रमात् ॥ ३० ॥ लोकपालाः पुनः पूज्या- स्तदत्राण ततः परं ॥ वशयेत्तिलहोमेन नरान्नरपतीनपि ॥३१॥ सिद्धार्थेजुहुयान्मंत्री रो- गान्मुच्येत तत्क्षणात् ॥ पद्म त्वा जयेच्छन्दुभिःशांतिमाप्नुयात् ।। ३२ ॥ पलाशकुसु- मैः पुष्टिर्धान्यैर्धान्यश्रियं व्रजेत् ॥ काकपक्षैः कृतोहोमो द्वेष वितनुते नृणां ॥ ३३ ॥ मरी च - मकारवियत् हकारः सनयनमिकारसहितस्तन महिवतःषमर्दिनिस्वसूपंठड्वयं स्वाहा। उक्तं हि नारायणीये । विषं हिमज्जाकालाग्निरविनिष्ठोनि ठहयमिति । मं बीजं स्वाहाशक्तिः अस्य शाक वत्सो नाम ऋषिः । प्रकृतिच्छदः । अन्य मार्कडेयमृषिमाहुः । शिखावर्मणो मवेपि महिषशब्दो द्वितीयांतो जेयः ॥ २४ ॥ ध्यानं । गारुडेति । गारुडोपलः गारुडोद्गारमणिः प्रायुधानि दक्षायूर्ध्व योराद्ये तदधोधस्तयोः परेपरे । तर्जनीमिति । तज नीमुद्रां । तल्लक्षणं यथा। तर्जन्येकाकिनी तू /शेषाः संमिलितास्त्वधः । मुद्रयं तर्जनी प्रोक्ता वक्तश्रोत्रीस्त्वभीतिदेति । तदुक्तमीशानसंहिता याम्।ध्यायेच्छयामां महादगासर्वाभरणभूषितां । जटामुकुटशोभाब्यां स्फु रच्च'द्रकलान्वितां । पीतां बरधरां देवों पोनोबतकुचद्दयां।चक्रशंखलसहस्तां तदधः खड्गखेटको। बाणचापौ च तदधःसशूलां तजनोमध इति । प्रागोरिते अव्यवहिते दोर्गे पीठे । संपूज्यांगानीति । के सरेष्वितिशेषः पत्रेष्वि त्यग्रिमेण संबध्यते । दोस्वरैरिति । क्लीबद्दयांत्यरहितैरितिशेषः।दीर्घशब्देन पारिभाषिकग्रहणांते न पाई ऊ ए ऐ ओ ओ अ एभिरष्टभिरित्यर्थः । नारायणीये पूर्व पटले अनंतश्चाधियोन्यादित्युक्तो त्तरपटने आद्यैः स्वरैः क्रमादित्युक्तं । एदभिप्रायेणैवापेक्षितार्थद्योतनिकायांव्याखयातं श्राद्यैः आ ई ऊ ए ऐ ओ ओ अ इति स्वरैरिति । अग्रेषु । यत्राग्रेषु पादिभिरिति । हांतरित्यर्थः । वशयेदि ति। कामबीजादित्वं । मंत्रीत्यनेन मृत्युजयादित्वं सूचितं । जयेदिति । खबोजादि । शांतिमिति । नृसिंहादित्व । तात्तीयादित्व । धान्यश्रियमिति । श्रीबीजादित्वं । मरीचेति । मरीचशब्दीर्घ मध्योप्यस्ति । तथाच शब्दभेदप्रकाशे । मीचं मरिचं तथेति । मरणमिति स्ववीजादित्व ॥ ३३ ॥ जपदुर्गानंत्रमाहतारइति । तारः प्रणवः दुर्गे युगं दुर्गे रक्तरेफः । अत्यं क्षः ठांतं ण: सलोचनं इका ·२४७ - शारदातिलकम् । होमान्मरणरिपुराप्नोति सर्वथा ॥ शुद्रादिचोरभूताद्यान्ध्यात्वादेवीं विनाशयेत् ॥ ३४ ॥ तारो दुर्गेयुगं रक्तमत्यं ढांतं सलोचनं ॥ द्विठांता जयदुर्गेयं विद्या वेद्या दशाक्षरी ॥३५॥ तारादिदुर्गे हृदयं दुर्गे शिर उदाहृतम् ॥ दुर्गायै स्याच्छिखावमभतरक्षाणकार्तितम् ॥३६॥ तारादिदुर्गे युगलं रक्षिण्यस्त्रं समीरितम् ॥ कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मोलिबटुंद- रेखां शंख चक्र कृपाणं निशिखमपिकरैरुद्वहंती त्रिनेत्रां । सिंहस्कंधारूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसापूरयंती ध्यायेदुर्गा जयाख्यां त्रिदशपरिवृता सेवितां सिद्धिकापैः ॥ ३८ ॥ वाण. लक्षं जपेन्मन्त्रं घृतेन जुहुयात्ततः । दशांशं संस्कृते वन्ही ब्राह्मणानपिभोजयेत् ॥ ३९ ॥ अष्टाक्षारोदिते पीठे पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः ॥ मंत्र जपन् विशेदुयद्धे शत्रून्हन्याद्विशेषतः ॥४०॥ प्रजपेद्वयवहारादौ तत्रापि विजयी भवेत् ॥ अर्चयेदवशस्त्राणि जयार्थीविद्ययानया ॥ ४ ॥ ज्वलज्वलपदांतेस्याच्लिनीति पदं वदेत् ॥ दुष्टप्रबहुमत्रांते वन्हिनायावधिर्मनः ॥ ४२ ॥ रसहितमित्युभयविशेषणं । तेन क्षिणि । हिठांतास्वाहाताः । तदुक्तं नारायणीये । तारं दुर्गेइयं व हिरंत्यंठांतं सक्शिर इति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां व्याखयातं । सदृगित्युभयविशेषणं । तेनक्षि णोति । माके डेयो मुनिह हतीछंदः । प्रणवोबीजं स्वाहा शक्ति: । तारादीति । वर्मातं संबध ते ॥ २६ ॥ कालेति । त्रिशिखं त्रिशूलं । आयुधध्यानमष्टाक्षरीवत् । सिद्धीति विनियोगोक्तिः । बाणल- क्षपंचलक्षं ब्राह्मणानपि भोजयेदित्यनेन पुरश्चरणे ये दशप्रकारास्ते सूचिताः । तदुक्तं । जपो होम स्तर्पणं च स्वामिभेषेकोद्यमर्वणम् । सूर्याध्यं जलपानं स्यात्प्रणामं देवपूजनम् । ब्राह्मणानाम् भो- जनं च पूवपूर्वदशांशत इति । इदं सर्वमन्त्रपुरश्चरणे जेयम् । केचन प्रकारपञ्चकर्मवाहुः । जपो हो- मस्तपणं च पूजाब्राह्मणभोजनमिति । सर्वत्र जपादिभिरित्यादिशब्दार्थायमेवज्ञेयः । अष्टाक्षरी- दिते दुर्गाष्टाक्षरोदिते । अत्रापि प्रयोग प्रणवानन्तर स्वबीजादिप्रक्षेपइति जेयम् ।अस्त्र बाणादि- शस्त्र खड्गादि ॥४१॥ शूलिनिदुर्गामन्त्रमाह । ज्वलेति । अत्र भूतानि पञ्च । इन्द्रियाणि ज्ञान- कर्मेन्द्रियाणि दश तेषां सङ्कलनेन पञ्चदशासंख्या भवन्ति । नत्वङ्गानां वामतो गतिरिति क्रमेय मन्त्राक्षरगणना विधया । तथासति पञ्चोत्तरशताक्षरसंख्या भवति । भूतेन्द्रियाक्षरः पञ्चदशा- क्षरैः कुं बोजं स्वाहाशक्तिः । ग्रहत्यादिग्रहाणामष्टादशानां क्षुद्राणां स्तम्भविद्वेषात्मादोच्चाटनम- मारणव्याधोनामादिशब्दात्भूतप्रेतडाकिन्यादीनाम्ाविनाशन इत्यनेन विनियोगंवदताप्रणवशक्ति- नृसिंहदुर्गाबीजपुटितत्वं वषडन्तत्वमपि सूचितम् । हृदहृदङ्गमन्त्रः एवं शीर्षेपि । तच्छिखेति । तस्य मन्त्रस्य शिखमन्त्र इत्यर्थः । युद्धपूर्वप्रिये युद्धप्रिये । देवेत्यादिमहायोगेश्वरि पर्यन्तं अस्त्रमि तिशेषः । वर्मासुरान्ते मर्दिनि युद्धपूर्वप्रिये पुनः । वासय हितयं चास्त्रमितिपाठः । पञ्चागमनवः क्रमा प्रत्येकं शूलिन्याद्या हुंफडन्ताः स्मृता इति सम्बन्धः । प्रयोगस्तशूलिनि दुर्गे हुंफट्हृदयाय नम इत्यादि साम्प्रदायिकास्तु पूर्वपूर्वानुविद्वत्वमङ्गानां वदन्ति तेन शूलिनि दुर्गे वरदे हुंफशिरसे स्वाहा इत्यादि प्रयोगः । अन्येतु कामनाविशेषेन्यथ्यांगान्याहुः । दुर्गेहदयमाख्यातं वरदे तच्छिरः शिखः । विंध्यवामिनि वर्मस्यादसुरान्ते तु मर्दिनि । युद्धप्रिये युतं चास्त्र त्रासहितयं भवेत् । एषा- । - - - । ।

·२४८ सटीकम् । भूतेन्द्रियाक्षरः प्रोक्तो ग्रहक्षुद्रारिनाशकः ॥ऋषिदर्षितमाः प्रोक्तः ककुप्छंद उदात्दृतः ॥४३॥ शूलिनी देवता प्रोक्ता समस्तसुरवांदिता दर्गेट्टद्वरादे शीर्ष विध्यवासिनि तच्छिखा ॥४४॥ असरांते मर्दिनी स्यादृयपूर्व पिये पुनः ॥ त्रासयद्वितयनं वर्म देवसिद्ध सुजिते ॥ ४५ ॥ दिनी स्याद्रायगं महायोगेश्वरि क्रमात् ।। शूलिन्याचा हंफडताः पंचांगमनवः स्मृताः।४६ । अध्यारुढामृगेंद्र सजलजलधरश्यामला हस्तपझैः शूलं याणं कृपाणामरिजलजगदाचापपा- शान्वंहीं ॥ चद्रोत्सां त्रिनेत्रां चतसृभिरसिना खेटकान् विभ्रतीभिः कन्याभिः सेव्यमा- नां प्रतिभटभयदां शूलिनी भावयामि ॥ ४७ ॥ मनुमेनं जपेन्मन्त्री वर्णलक्ष विचक्षणः ॥ सर्षिपान्नेन होमस्तु तदशांशमितो भवेत् ।। ४८॥ प्रागुक्ते पूजयेत्पीठेवक्ष्यमाणेन वर्त्मना ॥ विधाय पूजामगानां पूज्याः पत्रेषु शक्तयः ॥ ४९ ॥ दुर्गाद्या वरदाविंध्यवासिन्यसुरमाई. नी ॥ युद्धप्रियापंचमीस्पाहे वसिद्धसूपूजिता ॥ ५० ॥ सप्तमी नंदिनी प्रोक्ता महायोगे- श्वरीपरा ।। दलाग्रेषु तदस्त्राणिशंख चक्रमासंपुनः ॥ ५१ ॥ गदेषुचापशूलानि पाशंपश्चा- दिशाधिपान् ॥ इत्थं जपादिभिः सिद्धः कुर्यात्कर्मनिजेप्सितम् ।। ५२ ॥ अष्टोत्तरसहस्रं यस्तिलैत्रिमधुराप्लुतैः ॥ नित्यं प्रजुहुयात्तस्य शक्तिः स्यादतिमानुषी ॥ ५४ ॥ अष्टोत्तरश- तं नित्यं सर्पिषा जुहुयानरः ॥ वांछितं वत्सरादर्वाक् प्राप्नुयान्महतीं श्रियम् ॥ ५४ ॥ दू- होमो भवेन्नृणां सर्ववांच्छितसिद्भिदः॥ छुरिकाद्यानि शस्त्राणि जप्तानि मनुनामुना ।५५। संपाताज्यविलिप्तानि वित्तरंति जयाश्रयम् ॥ अश्वत्थार्कसमिद्भिर्वा तिलैवामधुरोक्षितैः ॥ - मादो शूलिनोति परन्तागदिकं वदेत् । अवसाने तु सर्वेषां देवसिद्धसुपूजिते । नन्दिनि रक्षयुग्म च महायोगेखरीमपि । वर्मास्त्रबीजे चामूनि ग्रहरक्षा कराणिहि । पहाशदाहसिन्यासाज्वरस्ती- व्रोपि नश्यती । तत्र प्रयोगः । ॐ शूलिनी दुर्गे देवसिद्धसुपूजिते । नन्दिनि रक्षरक्ष महायोगेखरि इंफडित्यादि । एतदभिप्रायेणैवाचार्य: । वर्मचासुरमहिन्यायुद्धपूर्वप्रिय तथा । वासहितयं चास्त्र- मिति पठित्वा देवेत्यादिपठित्वा प्रङ्गकर्मे वरक्षाकप्रोक्तं ग्रहनिवारणमिति पठितम् । प्रचापि म- ल्लिखितपाठे सर्वसमंजसंक्रमादित्यनेन साम्प्रदायिकानुसारिपूर्वपूर्वानुविचत्वमपि सूचितमेव ॥४६॥ अध्यारूढामिति । मृगेन्द्र सिंहम् । अराणि विद्यन्ते यत्र तत् । अरिचक्र जलजः शंस्न: । प्राचा- र्याच । बिभ्राणा शूलबाणास्यरिसदरगदाचापपाशानकरब्जैरिति ॥ ग्रंथक्वच पूत्रावसरे दला- ग्रेषु तद स्त्राणि चक्र शंखमसिं पुनरिति । शंखपूजामववक्षाति । चतभिरिति । जयाविजया भद्रा शूल कात्ययिन्याख्याभिरित्यर्थः । असितेति सहार्थेवतीया। तद्योमाभावेपि । हहोयूनैतिवद्द- क्षिणाहस्ताहामाधः पयंतमायुधध्यानं । वर्णलक्षं । मन्त्रववर्णपरिमितलक्ष्म् । विचक्षण इति । पुर- सरणे येनियमास्तचइत्यर्थः । प्रागुक्ते दुर्गाष्टाक्षरोक्त । विधायेतिकै सरवितिशेषः । परत्यष्टमी। प्रासां ध्यानमुक्तमन्यत्र । अबुदाभाधनुर्बाणकरादुर्गादिका यदिति । त्रिमधुरामुतैः । पयोमधुत- न तेः । पयःस्थान शकरति । केचित् । शक्तिः स्यादतिमानुपीति । वत्सरादागितिक यम् । तदुक्तं । अप्रतिहतास्यशक्ति या प्रागेववत्सरत इति ॥ ५५ ॥ दूर्वाहीम इति । अष्टोत्तरशतमित्यतिब्रयम् । - - ·२४८ - -- प्रारदातिलकन्। ५९ ॥ होमो वशयति क्षिप्रमीप्सितानमन्त्रिणोनरान् ॥ उद्यदायुघहस्तां तां देवीं कालधन- प्रभो ॥५७ ॥ ध्यात्वात्मानं जपेन्मन्त्रं स्पृष्ट्वात मुंचतिग्रहः ॥ सर्पाखवृश्चिकादीनां विष- माशुविनश्यति ॥ ५८ ॥ मनुनानेन विधिवन्मन्त्रविडेवताधिया । मन्त्रेणानेन संजप्तान्बा णानादायसाधकः ॥ ५९ ॥ विमुंचत्पतिसेनायां सा द्रुत विद्रुता भवेत् ॥ शूलपाशधरां दे- वीं ध्यात्वात्मानमनाकुलः ॥ प्रविशेदुयद्धदेशं यो जित्वा याति स निर्वणः ।। जहयातिल- सिद्धार्थैलक्षमेकं यथाविधि ॥६१ ॥ नामयुक्तं जपेन्मन्त्रं यस्यासौमृत्युमेष्यति ॥ गुटिका ब तदुक्तं । दूर्वपात्रिकयुजेप्सितं लभेत्सम्यगष्ट शतसंख्ययाहुतादिति । कुरिकाद्यानीत्यादिशब्दन क' पाणनखराद्यानि ग्राध्याणि । संपाताज्यविलिप्तानि पवादमुना मनुना जप्तानीति समन्धः । संपा- तार्थ होमः पञ्चसहस्रीजप्तानीति । दशसाहस्रं । तदुक्तं । खड्ग तीक्ष्ण समावाय गन्धाद्यैरभि- पूज्यताम् । प्राज्येन जुहुयात्पञ्चसहस्र प्रोक्तमार्गत: । संपाताज्यविलिप्तोसौ प्रजप्तोमनुनामुना । पंक्तिसंख्यासहस्रेण शक्तो मन्त्रविशेषवित् । तत्खड्गहस्तो योद्धास्याद्रिपुसेनाविमर्दक इति । पत्र खडूग इत्यायुधोपलक्षणम् । छुरिकालपाणनखरा इत्याचार्योक्तः। अश्वत्थे ति । होमसंख्याहादश- सहस्र ज्ञेयम् । तदुक्तं । प्रातमन्त्री त्रिमधुकरयुतैरक्वासाहसमिध्मैराखप्तर्वा :त्वतिविशदचेता- स्तिलैर्वा जुहोतोति । क्षिप्रमित्यनेनैतदुक्तं भवति । रक्तवर्ण। पाशांकुशधनुर्बाणधरां देवीं ध्यात्वा पाशेन साध्यस्य बन्धोकुशेनाकर्षणमिति । मन्त्रिण इति षष्ठी। नरानितिलिंगमविवक्षितम् । उ- द्यदिति । एवं भूतदेवीरूपमात्मानं ध्यात्वा आत्तं स्पृष्ट्वा मंत्र जपेदिति सम्बन्धः ॥५८॥ मुञ्चतिग्रह इति । भावेश्य सन्त्याजित इति शेषः । प्रविश्यक्षणमिवेत्युक्तैः । ग्रह इति वचनमविवक्षितम् । से- नाष्टादशग्रहा इत्यर्थः । आवेशनप्रकारस्तु । सम्प्रोक्तलक्षणैः सम्यग्विज्ञायाष्टादशग्रहान्।ग्रस्तमूर्ध्नि- विचिन्त्यै तान् विभुजान् सस्तलोचनान् । ज्वालामयैर्मन्त्रजापी मानयेच्चलुकोदकैः । प्राविष्टान् क्षणमात्रेणत्याजयेदखिलान् ग्रहानिति । सम्याजनप्रकारस्त । प्रात्मरोगिणोर्मध्ये उतरूपां दुर्गा- ध्यात्वा कनिष्ठादित्रयमंगुष्ठेनावष्टभ्य दृढमुष्टिं कृत्वा तज्जनी दक्षिणकर्णपाखें प्रसातितं चक्र- वधामयेदित्यनया चक्रमुद्रयामोचयेदिति । तदुक्ताअन्तराथ पुनरात्मरोगिणोरम्बिकामपि निजायु- धाकुलाम् । संविचिन्त्य जपतोरिमुद्रया विद्रवंत्यवशविग्रहा ग्रहा इति । सर्पति । प्रादिशब्देन खा- दीनां ग्रहणम् । मन्त्रवहिधिवद्दे वताधिया । आत्मन इति शेषः ॥ ५८ ॥ अनेन मनुना विषं ना- गयेदिति सम्बन्धः विधिवद्देवताबुद्धिस्तु ध्यानविशेषेण । तदुक्तं । अहिमूषिकश्चिकादिजं वा बहु- यात्क कुरलूतिकोद्भवं वा । विषमाशु विनाशयेवराणां प्रतिपत्यैवच विन्ध्यवासिनीति । ध्यानवि- शेषस्व न्यत्रोक्तः शरच्छशांकसंकाशां स्मितवक्रांबुजोज्ज्वलाम् । चक्रशंख सुधाकुम्भयुग्महस्तांबुजां शु- भाम् । मुग्धञ्च विषमेतेन सिञ्चन्तीं सितभूषणाम् । अमृता मिमां दुगां ध्यायन् हन्याहिष नर इति । सञ्चप्तान्ब्बाणानिति । बाणाने तां देवीं ध्यात्वेति नेयम् । तदुक्तं । प्राधाय बाणे निशिते च देवीं क्षेमंकरी मन्त्र मिमंजपित्वेति ॥ ६१ ॥ प्रविशेदिति । मंत्रजपब्रितिशेषः । तदुक्तं । प्रात्मान माया प्रतिपद्य शूलपाशान्धिता वैरिबलं प्रविश्य । मंत्र जपनाश्रु परायुधानि ग्रहाति सुष्णाति । - - - ३२ ·२५० सटोकम् । गोमयोप्तन्नाहुत्वाष्टशतसंख्यया ॥ ६२ ॥ सप्ताहात्कुरुते मन्त्री विद्धेष स्निग्धयोर्मियः ॥ गृहत्विा गोमयं व्योम्नि त्रिसहस्रं जपेत्ततः ॥ ६३ ॥ गमिष्यता द्वारदेशे निखातं स्तंभनं भवेत् ।। बहुनाक्तेन किंसर्व साधयेन्मनुनामुना ॥ ६४ ॥ उत्तिष्ठपदमाभाप्य पुरुषिस्यात्यदं ततः ॥ पितामहः सनेदुः स्वपिषि स्याद्भयं च मे ॥ ६५ ॥ समुपस्थितमुच्चार्य यदि शक्य- मनंतरम् ॥ अशक्यं वा पुनस्तन्मे वदेद्भगवतिं ततः ॥ ६६ ॥ शमयाग्निवधूसप्तांत्रशद्वर्णा- त्मकोमनुः ।। ऋषिराण्यकश्छंदो प्रत्यनुएवदाहृतम् ॥ ६७ ॥ देवता नवदुर्गा स्यात्सर्वदुर्ग- विमोचनी ॥ पादाष्टसंधिषु गुदीलङ्गाधारादरेषु च ॥ ६८ ॥ पार्श्वत्हत्स्तनकंठेषु पुनर्बाव्ह- ष्टसंधिषु ॥ मुखनासाकपोलाक्षिकर्णभ्रूमध्यमूर्द्धसु ॥ ६९ ॥ मन्त्राक्षराणि विन्यस्यदेवताभा- वसिद्धये ॥ पदभिश्चतुभिरपाभिरष्टाभिः षभिरिन्द्रियैः ॥ ७० ॥ मन्त्राणैरंगक्लूप्तिः स्या- जातियुक्तैर्यथाक्रमम् ॥ सौवीबुजमध्यगां त्रिनयनां सौदामिनीसन्निभां चक्रं शंखवरा- च बोधमेषामिति । निव्र णत्वं होमजननेनायुधग्रहणादितिज्ञेयम् । तन्त्रान्तरेषु । श्यामवर्णा महा- काया ज्वलइन्हिविलोचना । पाशं डमरुकं शूलं चूर्ण होममसंज्ञितम् । हस्तैश्चतुर्भिर्बिभ्राणा ना- गेन्द्रः समलंकता। प्रतिदीधैर्महाकेशैराकीर्णे: परितश्चमूम्ााछादयन्तीकृष्णाभैरटहासपरायणा । ध्याता दुर्गाचिरेणैव मोहयेच्छत्रुवाहिनीमितियथाविधिनाममन्त्रयुक्तं जपन् जुहुयादिति सम्बन्धः। यथाविधोति । पल्लवप्रकारेण जपेहोमे स्वाहादावित्यर्थः तदुक्त' । पनवे साध्यनामादो भवेन्मन्त्रप- दक्रमः । मारणेचैतदुद्दिष्टमिति । उक्त'च गौतमेन । ससर्वजनमन्त्रेषु तत्र नामानि योजयेत् । होमे स्वाहापदात्य वं मन्वान्ते जपकर्मणीति । अष्टशतत्यष्टोत्तरशतम् । विद्वेषमित्यत्र वियोगमित्य पि । विष्टौ मिथो वियोगिनी भवत इत्युक्तेः । ध्यानविशेषोप्यत्र । दधती मुशलं शूलं गरकुम्भवयं करैः । कृष्णा दिगम्बरा ध्येया मूर्त्तिविहेषकारिणीति । गोमयमित्यानडुहमित्युपदेशात् । व्योनि गोमयं गृहीत्वेति । भूमिस्प ग्गोमयं नग्राह्यमित्यर्थः । तदुक्तं । अस्पृष्टकुं गोमयमतरिक्षे इति ॥६५॥ वन- दुर्गामन्त्रमाह। उत्तिष्टेति । ततः पुरुषि पदंस्यादित्यन्वयः । पितामहः ककारः सनदुः इकार- बिंदुसहितः । तेन किमिति । भयं चमेइति चकारो न मन्त्रमध्ये । यदिशक्यमशक्यच ति । अम- न्तमेवस्वरूपम् । भगवतिमिति । शब्दकर्मणि द्वितीया मन्तु संबुद्धिः । अत्र वातन्मे अक्षराणि- कोलकानि । हुं दुर्गे इत्यकीलकानि । तदुक्तमीशानसंहितायां । गुणबीजं समुद्धृत्य उतिष्टेति पद ततः । पुरुषीति समुद्धृत्य ब्रह्माणं सूक्ष्मसंयुतम् । सबिंदुकं समुच्चार्य स्वपिषीति पदं वदेत् । भयं मे चसमाभाष्य तथा च समुपस्थितम् । यदिशक्यमिति प्रोच्यअशक्य समुदीर्यच । वर्मबीजं समुद्धृत्य दु- गेंभगवतीति च । शमयेति समुद्धृत्य तथा स्वाहा पदं वदेत् । एवमेषा महादेवी निष्कीला सर्व- सिविदा । गुणान्ते भुवनेशानी दुर्गाबीजं नियोजयेत् । वर्मणोंते स्वकंबीजमुक्का चांत विलोमतः । पूर्वोत्तबीजत्रितयं योजयेत्क्रौंचदारणा । तदा प्रदीपिता विद्या निष्कीलासर्वसिधिदेति । उकारो बीजं । स्वाहाशक्तिः । दुरितिबीजमिति । पद्मपादाचार्याः । सर्वेत्यादिविनियोगोक्तिः । पक्षरन्यास- माह पदेति पादसन्धयः प्रत्येकं चत्वारः अत्र पार्खस्तननासाकपोलाक्षिकर्णानां स्थामद्दयं ग्राछ । - - ।

·२५९ भारदातिलकम्। भयानि दधतीमिंदोः कला विभ्रतीं ॥ ग्रैवेयांगदहारकुण्डलधरामाखण्डलाद्यैस्तुतो ध्याये- द्विध्यनिवासिनी शशिमुखी पार्श्वस्थपंचाननाम् ॥ ७१ ॥ एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षचतुष्क त- दशांशतः ।। जुहुयादविषा मन्त्री शालिभिः सर्पिषांतिलैः ॥७२॥ मागीरिते पजेत्पीठे दे- वीमंगादिभिः सह ॥ अंगपूजा यथापूर्व दलमूलेष्विमा यजेत् ।। ७३ ॥ आर्या दुर्गा च भ- द्राख्या भद्रकाली ततोंबिका ॥ क्षेमान्या वेदगर्भाख्या क्षेमकर्यष्टशक्तयः ॥ ७४ ॥ अवा- णि पत्रमध्येषु शंखचक्रासिभेटकानाचाणकोदंडशूलानिकपालांतावि पूजयेत्।।७५||ब्राह्मचायाः स्युदलाग्रेषु लोकपालास्ततः परं ॥ सिद्धमन्त्रप्रयोगेषु देवीमित्थं विचिंतयेत् ॥ ७६ ॥ का- लपावकसन्निभां कलितार्द्धचंद्रशिरोरुहां भालनेत्रविभूषणां भयदायिसिंहनिषेदुषीं ॥ चक्र- शंखपाणखेटकचापवाणकरोटिकां शूलपाहिाजभजे विजिताखिलासुरसैनिकां।।७७॥प्रा- तः स्नानरवो नित्यमष्टोत्तरसहस्रकं ॥ जपेत्तस्याशु सिद्धयति धनधान्यादिसंपदः ॥ ७८ ॥ अनेनैव विधानेनग्रहक्षुद्ररिपूंजयेत् ॥ नाभिमात्रोदके स्थित्वा देवीमर्कगतां स्मरेत् ॥ ७९ ॥ जपेदष्टोत्तरशतं लभेत महतीं श्रियम् ।। अयुतं वटवृक्षोत्थैः सशृंगैचितेनले ॥ ८० ॥ हो- म समिद्वरैः कुर्यान्नाशयत्यापदां कुलम् ॥ घोराभिचारान्भृतादीन् शमयेद्विधिनामुना ॥ ८१ ॥ - - । - इन्द्रियैः पञ्चभिः । यथाक्रममित्यनेनैतदुक्तं । प्रत्येकं दुर्गायैरक्षरक्ष त्येतदंतैरङ्गमिति । तदुक्त मीशा- नसंहितायां । ऋतुवेदाहिवखङ्गभूत संख्यान्तरान्वितैः । दुर्गायै रक्षरक्षेति । युक्तैरङ्गान्यथाचरे- दिति ॥ ७२ ॥ आयुधध्यानं दक्षायूल योराद्ये तदधस्तनयोरत्ये । अन्य तु दक्षोर्ध्वादिदक्षाधस्तनं यावत् ॥ ७३ ॥ तद्दशांशत इति । अयुतचतुष्टयम् । तत्र चत्वारि ट्रव्याणि एकनैकैकमयुतमित्यर्थः । हविषा पायसेन । शालिभिहमन्तिकैः । सर्पिषा घृतेन तिलैश्चेति चतुर्भिः। यथापूर्वमिति । भाग्न- यादिकोणेषु पुरतो दिक्षु चेति । एलञ्च पूजनं कर्णिकान्तः केसरेष्वग्रे शक्तिपूजाया उपदिष्टत्वा- दिति । अष्टशक्तयइति । पासां ध्यानमन्यत्रोक्तम् । आर्यादिशक्तयः खेटखड्गचापधनुईराः। अहि- भिर्भषितांग्यस्ताः पूजनीया भयानका इति । ततः परमिति । ववादिपूजोक्ता । प्रयोगेष्विति । बहुवनाच्छांत्यादौ नृसिंहबीजादिपुटितत्वं युद्धमारणयोः षोगशभुजाध्यानम् । सांबु मेघश्यामत्व महिषोतमांगस्थत्वं च । रक्षायामष्टभुजत्व दूर्वाश्यामलत्व महिषोत्तमांगस्थत्व वा ध्येयमित्युक्तम् । तदुक्तमाचार्यः । चक्रदरखड्गखेटकशरकार्मुकशूलसंज्ञककपालैः । ऋष्टि मुशल कुन्तनन्दकवलयग- दाभिण्डिपालशत्याख्यैः । उद्यविकृतिभुजाद्यामाहिषके सजलजलसंकाशा । अरिशंखतपाणखे- टबाणान्सधनुः शूलकतर्जनीर्दधाना । भवतां महिषोत्तमांगसंस्था नवदूर्खासदृशी त्रियेस्तुदुर्गति । अन्यत्रापि । ज्वलदग्निनिभां सिंहस्कंधारूढां भयावहाम् । ध्यायेत् षोडशबाहुं तां सम्यक्वैरि विमई ने। श्यामलांगोमष्टबाहं महिषासुरसंस्थिताम् । आयुः सिध्यै चिन्तयेत्तामिति ॥ ७७ ॥ का- सपावकः । प्रलयाग्निः । करोटिका कपालं । प्रायुधानि । दक्षरूलत: चक्रखड्गशरशूलानि । वामैरूत: शंखखेटकधनुःकपालानि ध्येयानि । इदं ध्यानं रक्तार्थमितिज्ञेयम् ॥ ८० ॥ भनेनैवेति। तत्र विधानं । प्रातःस्रानादिकं जपस्त्वयुतम् । तदुक्तं । सौम्ये कर्मफलावात्यै सहस' प्रजपेन्मनुम् । - ।

·२५२ मटीकम् । अभीष्टसिध्यै जुहुयादमैत्री समिरैः ॥ सहसमर्कवारादिदिवसान्दश संयतः ॥ ८३ ॥ श- रान् शुद्धान्समादाय शकलान्मनुनामुना ॥ जुहुयादोधिते वन्ही सप्तवारमतंद्रितः ।। ८४ ॥ साधयेदखिलं शश्वदभीष्टं मन्त्रवित्तमः ॥ कुमुदैर्वशयेद्विमान्नृपतीन्यज्ञहोमतः ॥ ८५ ॥ त- त्पत्नीरुत्पलैः फुल्लैर्वैश्यां कल्हारहोमतः॥शूद्रान् लवणहोमेन जातीपुष्पैः सभा पुनः ॥८६॥ बाहिभिर्नुहुगन्नित्यं वत्सराद्रीहिमान्भवेत् । दूर्वाटोमेनदीर्घायुमधुना रत्नवान्भवेत् ॥ ८७ ॥ अन्नरन्नसमृद्धिः स्यादाज्येन लभते धनम्॥गोदुग्धन गवां वृद्धिमाप्नुयानात्र संशयः॥८६॥ ज्वरे गूहे गरेसचे तर्जन्या संस्पृशञ्जपेत् ॥ स्पृष्ट्वा शूलकरां देवीं तत्क्षणादेवतान्हरेत् ॥८९॥ गर्भितं साध्यनामार्णैः पत्रैर्मनुमिमं लिखेत् ।। कुलालमृत्कृतायां च प्रतिमायांन्ददि न्यसेत् ॥ ९० ॥ कृतप्राणप्रतिष्ठां तांपूजितां कुसुमादिभिः ॥ निधायागे जपेन्मन्त्र मष्टोत्तरसहस्रक- म् ॥ ९१ ॥ संध्यासु पक्षमात्रेण वशमायाति वांच्छितः ।। अम्यर्च्य देवीमनले तीक्ष्णतेलेन मन्त्रवित् ॥ ९२ ॥ हुत्वायुतं निधायागे तीक्ष्णां स्त्रिंशच्छरां पुनः।।तेषु संपातयेद्भूपः स्पृष्ट्वा - - उच्चाटनादिक्षुद्रेषु विशेषात्तथायुतमिति । अत्र मंत्र भयशब्दात्पूर्व ग्रहपदादिदानं ने यम् । ग्रहभयं क्षुद्रभयं रिपुभयम् । एवमग्रेपि चौरभयमित्यादि । क्षुद्रशब्दार्थ उक्तीनारायणीये । स्त- भोविद्दषणोच्चाटावुत्सादो भ्रममारणे । व्याधिश्च ति स्म तं क्षुद्रमिति । नाभिमाबोदक इति । नद्यादौ देवीस्मरनिति । तंत्रान्तरोक्तध्यानं । यदाहुः। शंखारिनिधिपात्रष्टकरां रक्तां स्खलंक्वताम् । भानुबिंवसरोजस्थां दुर्गामेतां स्फु रत्प्रभा । अष्टोत्तरशतं नद्यां नाभिमात्रे जले स्थितः । संयतः प्रज- पेन्मन्त्रमचिराछीप्रसिद्धय इति । महंतींश्रियमिति । श्रीबीजादित्वमपि जेयम् । अर्चिते पनले सशृगैः साग्रभागैवटवृक्षोत्थ : समिहरैरयुतं होमं कुर्यादितिसम्बन्धः । काननोद्भवैस्तिलैजति - लैः ॥ ८३ ॥ मन्त्रोति । सूर्य चतुरक्षरादित्व सूचितम् ॥ ८४ ॥ सहसमितिप्रत्यहम् । सारानिति । खादिरान् ॥ ८५ ॥ अन्तन्द्रित इति । त्रिदिनमित्यप्यु तं भवति।तदुक्तं । शुद्धैः खदिरसा दिन वा सप्तरात्रकं वापोतिाअखिलमितिसौम्य करं चातत्र विशेषस्तंत्रान्तरे। नवकु भनिभादवीं शूलं डमरुकभुजैः शरं चापं सौधकुम्भयुगलं दधतीं पराम् । ध्यात्वा दुगी महाकायां भीषणास्यां सुभू- षिताम् । प्राज्ये न जुहुयान्मध्ये मध्येपोष्टिककर्मणि । यदि क्षुद्रविधौ क्षवेलरसपूर्णघटइयम्। दु- धतीं चिन्तयेद्दे वीं षड्भुजां प्रोक्तलक्षणाम् । विलोममनुना विद्दन् शकर्ल तसंयुतः । सानदेश ई- र्जुहुयात्पश्चिमाशामुखःसुधीरिति । मन्त्रवित्तम इत्यनेनानापि सूर्यचतुरक्षरादित्व सूचितम् । त- ज्जन्येति । वामया तान् ज्वरादीन् । दर्भितमिति । तत्प्रकारस्त्रयोविंशे वक्ष्यते । पत्र इतिभूख्ने । कुलालमृदिति । कुम्भकारस्य पावघटनसमये करलग्नमृत्तिका तया कृतायां प्रतिमायां हादशा- गुलायां हृदि । तदिति । लिखितमंत्र पत्रं न्यसेत् । निधायाग्रे इति । पोठादेरुपरि स्वपादतलाधः सन्ध्याखिति । पञ्चदशदिनसायंकालसन्ध्यास्वित्यर्थः । वशमायातिवां छित इतिक्वचित्पाठः । प्र- यति । वन्यकुसुमचन्दनैः । तीक्ष्णतैलेनेति । कटुतैलेन राजिकातैलेनेति केचित् । हुत्वं तिसंबंधः । मन्त्रविदित्यनेनैतदुक्तं भवति । स्वस्तिकादौ दुक्लादिवृत्त पीठं संस्थाप्य तत्र शराबिधाय तेषु दे । । - ·मारदातितकम्। २५३ तानियुतं जपेत् ॥ ९३ ॥ वेधयेप्तरसेनायांक्षणामष्टा दिशो दश । प्राप्नुयानष्टसंज्ञासा य- लायनपरायणा ॥ ९४ ॥ जपिता सितगुजाना कुडवंकुलिकोदये॥ विकिरच्छत्रुसेनायां गू- दः सन्नापणादिषु ।। ९५ ॥ ज्वरमारी महारोगैः पीडितासैन्यनायकैः ॥ परस्परविरोध न- नश्येद्गच्छन्मियेत सा ॥ ९६ ॥ सेनायां स्तंभन मन्त्री कारस्करसमुद्भवः ॥ पुष्पैः सहसू जुहुयत्तत्पत्र स्तांनिवर्तयेत्॥९७॥अङ्गारवारे कुलिके जप्त्वांभस्मचितोद्भवम् ।। विनि क्षिपेद्रि- पोमूर्ध्नि विद्विष्टो देशतो व्रजेत् ॥ ५८ ।। मरुन्निपातितैः पत्रैः कारस्करसमुद्भवैः ॥ तस्य पादरजोयुक्तोमादुच्चाटयेदरीन् । ९९ ॥ कारस्करमयीं कृत्वा प्रतिमां च सुशोभनां ॥ ॥ वीमावाद्य संपूज्य ततस्त्रिकोणकुण्ड़े निमाधाय तवापि देवीमभ्यर्च हुनेदिति । तदुक्तं । पीठे खस्तिकामध्यस्थे मायाचक्रगते पिवा। विधिवत् पूजयेत्सूक्ष्मदुकूलादिसमावृते । निधाय निशि- तान् स्वर्णपुंखास्त्रिशच्छिलीमुखान् । कात्यायनी समावाह्य गन्धाद्यैः प्रवरैर्यजेत् । त्रिकोणकुण्डे पूर्वोक्तमोत्पनविभावसौ । आवाह्य षोडशभुजां तामिष्ट्वा चन्दनादिभिः सिद्धार्थतेलं जुहुयात् सं- हसमथवायुतम् । नियुतं तत्र लब्धेन संपातेन विलेपयेत् । उद्दास्य देवीं तत्रैव हुतसंख्यं जपेदिति । रतेनतन्तुना पुंखप्तविधेवेष्टयेदघटम् । तेषु विद्वेषु दक्षेण धन्विना वैरिवाहिनीम्। विनष्ट संज्ञाशक्रय पालिताप्यनुधावतीति । नियुतं लक्षम् ॥ ८४ ॥ वेधयेदिति । एतादृशं क्रूरकर्मप्रतिलोममन्त्रणेति पद्मपादाचार्याः । स्वबोजाद्यतानुलोमेन वा । कुडवमिति । पलचतुष्टयम् । कुडवं चतु । पलं स्या- दित्यु के: कुलिकोदये विकिरदिति । कुलिकस्यकालविशेषस्योदये । तन्नक्षणं ज्योतिषरलमालायां। मन्च १४ के १२ दि १० ग्वस्व ८ तुईवेद४ पक्ष २ रानमुहत्तः कुलिका भवन्ति । दिवानिरे- कैरथ यामिनीष्विति । सैन्यनायकः परस्परविरोधेन पीडितेत्येव । पूर्वहे तोर्नश्य त् द्वितीयहे तोर्ग- छेदिति निवृत्य गछेदित्यर्थः । समुच्चयेन तृतीयम् । मन्त्रीति पृथिवीबीजादित्व सूचितम् । ध्या- नविशेषय । पीतां पाशागदाशूलसायोमुष्टिलसद्भु जाम् । क्रूरास्यां देवतामूर्ति ध्यायेत्स्तम्भनक- मणीति ॥ कारस्कर इति। विषन्तिदुकः कुचिला इति कान्यकुलभाषायाम् । तप वैस्तां- निवर्तयेदिति । कारस्कारसहसपत्रहोमेन सेनानिवर्त्तनं कुर्यादित्यर्थ ॥ ८८ ॥ अंगारेति । भीमे तव च दशमो मुइत: कुलिको भवति तस्मिन्समये रिपोमूनि भस्मनिक्षिपेदितिसंबन्धः । जप्त्वे त्यष्टोत्तरशतमित्यादि। अष्टोत्तरशतं जप्त' यच्छिरसि प्रक्षिपेच्चिताभस्मत्युक्तेः विनिक्षिपेदिति। देवीं ध्यायन् । तत्र ध्यानविशेषस्तंत्रान्तरे । कृष्णां करालवदनां भुजगैरभिमण्डिताम् । मारीचूर्णा- दिदहनशूलराजभुजाकुलाम् । दिगंबरां महादुग्गी चिन्तयेद्देषणादिषु । उत्मादभ्रमणोच्चाटक्क- त्यछाधावनोद्यतामिति । तस्यपादरजोयुक्त रिति । तस्य वैरिण: पादरजीवामपादरज इति परम- गुरवः उच्चाटयेदिति । वायुबोजादि जेयम्।१००॥प्रतिमामिति । षस्मवत्यंगुलाम् । यदाहुः। मारणे दाररूपा तां हादगांगुलप्तमिताम् । षस्मवत्यंगुलां वापि कुर्यात्मत्रांगुलैः क्रमात् । होमार्थ कल्पि- तायास्तु तस्याः प्रोक्तो विधिः परः । वश्याकर्षणयोः प्रोक्तांतांकुर्याद्दादशांगुलैरिति। जप्तामष्टोत्तर- सतावत्या । छेदयनित्यष्टोत्तरसहसम् । अंगश इति । दक्षिणांगुष्टादिवामांगुष्ठान्तम् । श्मशाने - ·२५४ सप्टोकम्। जप्तां प्रतिष्ठितप्राणां छेदयदेंगशः पुनः ॥ १०० ॥ काकोलकवसा युक्ता मष्टोत्तरसहसकं॥ कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यांश्मशने हव्यवाहन ॥ १ जुहुयान्मियतेरातिरेवमेव दिनत्रयात् ॥ उन्म- तसमिधेोमान्मृताः स्युः शत्रवः क्षणात् ॥ २ ॥ उलूककाकयोः पक्षैः स्ववसारक्तसंयुतः ॥ जुहुगन्निशि कांतारे शत्रुः कालातिथिर्भवेत् ॥ ३ ॥ शत्रोः प्रतिकृति मन्त्री प्रतिष्ठितसमी- रणां ॥ विशोषकविलिप्तांगामत्युष्ण निक्षिपेजले ॥ ४ ॥ ज्वराक्रांतो भवेच्छीयूं दुग्धसेका- च्छमनयन् । तर्जनी त्रिशिखं दोधिारयंती भयंकरीं ॥ ५ ॥ रक्तां ध्यात्वा रवर्बिवे प्र- जपेदयुतं मनु।मारयेदचिरादेवरिपून्बंधुसमन्वितान् ॥६॥ खड्गखेटकसंक्रुद्धांसन्नद्धाभानुमण्ड- ले । ध्यात्वा मन्त्र जपेन्मंत्री नाशयेरचिरादरीन् ॥ ७॥ चापबाणधरां भीमां सिंहस्थांव- लनोपमा ॥ सृजंती बाणनिवहान्धावन्ती तादृशरिपुं ॥ ८ ॥ ध्यात्वा जपेन्मनुमिमयुतं तो- यमध्यगः ॥ रिपुं च परसेनां च द्रुतमच्चाटयेध्रुवम् ॥ ९॥ आनित्यकसमिद्धोमान्मुच्यते रो- गशोकतः ॥ पुष्पस्तदायर्वशयन्मधुराक्तमतगजान् ॥ १० ॥ रक्षायै पञ्चगव्येन लिंपेज्जप्तेन दंतिनः ।। गव्याज्यतिलसिद्धार्थरानित्यकसमिद्वरैः ॥ ११ ॥ दुग्धानपञ्चगव्याभ्यां तंडुले- - - - ह य वाहन इति यधिकरणे सप्तम्यो । एवमेवेति । तदुक्तं । द्रुमकुयनिपातन निर्वात नारिखड्गतः। सलिले पावके सप्य दंशान्महिपादभटात् । यक्षराक्षसगंधर्वपिशाचब्रह्मराक्षसैः । अन्यैर्वा कारणैः क्षिप्रं नागमति रिपुध वमिति । दिनत्रयादिति । चतुर्दशीत्रयादित्यर्थः । त्रिचतुर्दशी प्रयोगा- दर्वाम्रियते रिपुर्नसंदेहइत्युक्तेः । मारणे ध्यानविशेषोपि तत्रान्तरे । कालमेघनिभां दुगी दंद- शूकविभूषिताम् । निशितं दधती खड्गं निजदक्षिणपाणिना । सव्येन पाणिना साध्यं के शे संग- धकर्षन्तोम् । सिंहस्कंधस्थितां ध्यायेन्मत्री मारणकर्मणीति । अन्योपि विशेषः। शान्तिके पौष्टिके वपिवग्ये स्तम्भन कर्मणि । जपेत्स्वमंत्ररदाय मंत्रमष्टोत्तरं शतं । उच्चाटने सादने च देषणे मोहने भ्रमे । मारणे च जपेनमंत्री मन, तहत्सहसकमिति। उन्मत्तेत्यत्र ध्यानविशेषः । शतभंगायं चूर्ण कपालं गरपूरितम् । दधाना शाबरी दुर्गा ध्येया मादनमणीति ॥ १०२ ॥ उन्मत्तइति । ध- तूरः । पवैरितिपक्षैः । स्ववप्ता रक्तं । उखुककाकवसा रक्तं । कान्तारइति वने । शत्रोः प्रतिकृति- मिति । यदिश वर्जिन्मनक्षत्रं जायते तदा तन्नक्षववृक्षकाष्टमयीम् । तदनाने कारकस्करमयीं हादशांगुलाम् । नक्षचक्षाहाविंशे वक्ष्यन्ते । प्रतिष्ठित समीरणामिति । कृतप्राणप्रतिष्ठाम् । पु षणमिति मरिचम् । मरिचं श्यामलं प्रोक्तं वल्लीजं गेषणं स्मृतमिति ॥ १०४ ॥ रुद्रप्रतीकारमाह । दुग्धति ॥ १०५ ॥ तर्जनीमिति । तर्जनीमुद्रां प्रागुप्ताम् । त्रिशिखमिति । त्रिशुलं । सन्नतां । कतसबाहां । भानुमण्डले ॥ १०७ ॥ ध्यात्वा पूर्ववदयुतं मंत्र जपयेदितिसम्बन्धः । मन्त्रीति । वे- लाकालादिनः ॥ १०८ ॥ तादृशमिति । धावन्तम् । तोयमध्यग इति । जान्वधोभागपर्यन्तम् । का- रस्करमयीं कत्वेति ।। उलूककाकयोः परितितज नी त्रिशिखं दोर्ष्यामिति । खड्गखेटकसब- नामिति । द्रुतमुच्चाटयेद्धवमित्यादिक रकर्मवेलाकालकलातिथिनक्षत्ररिक्तास्तस्य ग्रहष्टिवर्ग- प्रतिलोम्यं पाताकादियोगांश्च ज्ञात्वा तत्समये कृत शीघ्रसिचिदं भवति। तत्र वेलानामचन्द्रोदय- - । - ·२५५ शारदातिलकम् । नघृतेन च ॥ एतः पृथक्पृथक्द्रव्यरेष्टोत्तरसहस्त्रकम् ॥ १२ ॥ जुहुयाहिनशो विप्रान्भोज- येन्मधुरादिभिः ॥ गुरवेदाक्षणां दद्याद्वस्त्राभरणसंयुतां ॥ १३ ॥ मातंगाश्चतुरंगाश्च वर्द्रते वि- धिनामुना ॥ सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः क्षुद्रपीडाविवर्जिताः ॥ १४ ॥ कारयेद्ब्रह्मवृक्षण शिल्प- नायुधपञ्चकम् ॥ शंखखड्गरथांगानि शांङ्ग कौमोदकी क्रमात् ॥ १५ ॥ पञ्चगन्येषु निः क्षिप्य तानि स्पृष्ट्वामनुं जपेत् । सम्यक् पञ्चसहस्राणि तेषु संपातयत्पुनः ॥ १६ ॥ ताव- दाज्येन जयान्मन्त्रैः स्वैः पूजयक्रमात् ।। उद्धृत्य पञ्चगव्येभ्यः पूर्ववत्मजन्मनु ॥१७ ॥ । - मारभ्य पञ्चदशघटिकापर्यन्तं समुद्रस्य क्षोभो भवति साचन्द्रवेला । सदा क्रूरकर्माणि म कुर्यात् । सदनन्तरम् । पुनः पञ्चदशघटिकापर्यन्तं वेलानास्ति तदा क्रूरकर्म कुर्यात् । पुनस्त तदनन्तरं पञ्च- दशघटिकापर्यंत वेला । पुनस्तावत्काल सा नास्ति । कालस्तु कुलिकः स्थविरो योगस्ताराना- शिकी कुजः । अष्टमो राशिरित्याद्यास्ताराः स्युः क्षुद्रकर्मणीति । कलानाम चन्द्रकला सा शके वईते कृष्णेवुद्यति तदष्टमीमारभ्यामावास्यापर्यंतं कुर्यात् । तिथिरिताः प्रमिहाः नक्षत्ररिता- विषनाड्यः । अन्यत्रतु । आयुर्दायं रिपोर्चावा लग्नोक्तानुगुस्थतः । तदात्मिक ग्रहाणां च स्थिति- मष्टकवर्गकम् । त्रयाणामानुकूल्येन कुर्यात्तदभिचारकम् । अन्यथा क्रूरकर्माणि कुर्वाणं नाशयंति हि। तान्येव कर्माणि ततस्तत्रयप्रातिकूल्यत: । विदध्यादन्यथाशक्त्या नैष्फल्यं चात्मनाशनम् । रिपोरष्टमलग्नच कालेत्वष्टमराशिगे। स्थान कुर्यादनिष्टानि तहिनाशाय साधक: । पातालयोग- नीचाख्ये विषयोगे चमृत्युजे । नाशयोगदिने जन्ममृत्यौ ककचयोगके । चण्डोशचण्डायुधके महा- खले च काणके । रक्तस्थ णे कण्टकाख्ये स्व णेपश्चादिसंनके । कुर्यात्प्रयोगान्प्रत्यर्थि भङ्गाय निध- माय च । निग्रहाय निरोक्ष्यैवं कुर्यासिद्धिमवाप्न यादिति । अष्टमोराशिस क्रमंत्रे वक्ष्यते । पन्ये- योगाः ज्योतिःशास्त्रतो ज्ञेया: । आनित्यकमिति कान्यकुलभाषायाम् । एरछिइति । गव्याज्य- मित्येकम् । एतैरित्यष्टभिर्द्रव्यैः । दिनशः प्रत्यहम् । पृथक्जुहुयादितिक्रमेण प्रथमदिने प्रथमद्र- व्येण हितीये हितीयेनेति नेयम् । दिनश इति । विप्रान् भोजयेदित्यत्राप्यन्वेति ॥ ११५ ॥ कार- येदिति । तालप्रमाणं । ब्रह्मक्षेणेति । पलाशेन दिजभूमिस्थ न सफलेनेति नेयम् । शिस्पिनति । निपुणतरेणेतिशेषः । तदुक्तमाचार्यः । साधशिल्पविदेति । रथांगं चक्र' । शांङ्ग धनुः । कौमोदकी- गदा । क्रमादित्यस्यायमर्थः । महांत पलाशं दिक्षु अङ्कयित्वा छित्वा क्रकचेन पञ्चधा निर्भिद्य म- ध्यभागेन शंखं पूर्वादिचतुर्दिग्भागैः खङ्गादीनि कारयेदिति । तदुक्तमाचार्यः । हिजभूरुहं म- हांतं क्वित्वा निर्भिद्य पच्चधाभूयः । प्राशाक्रमेण पञ्चायुधा इति ॥ ११६ ॥ पञ्चगव्येषु निक्षिप्येति । पलाशस्यैव पात्रं कृत्वा तन्मध्ये पञ्चगव्यं विनिक्षिप्य तत्र तानि निक्षिप्य त्यर्थः । मनु मूलमंत्र । पञ्चसहस्राणीति । समुदायेन सम्यगितिप्रत्येकं सहस्रजपः । तेषु आयुधेषु सम्यक्संपातयन् ताव- स्पञ्चसहस्रेण । जुहुयात्सम्यगिति । प्रत्यायुधमेकैकसहस्ररीत्या मन्त्र : स्वैरिति ।सप्तदशे वक्ष्यमाणैः पूजयेदिति । प्राणप्रतिष्ठापूर्व पात्रएव । कुमादिति । मध्यस्थशंखप्रभृतीत्यर्थः । पूर्ववदिति । पुन- स्तानि स्प शन् तावत्संख्यम् । ईशानसंहितायां तु । हिजभूम्यां स्थित हित्वा फलाद्य विप्रभूरूपम्।

·सटीकम् । अवटान्पचनिखनीद्दा मध्यादिषु क्रमात् ॥ अवठेष्वेष पूर्णेषुपञ्चगव्येन साधकः ॥ १८ ॥ आयुधानि प्रजप्तानि पञ्चघोषपुरः सरं ॥ विन्यसेत्तेषु मध्यादिपूजां कुर्याद्यथापुरा ॥१९॥ वालुकाभिः समापूर्य मृद्भिः कुर्यात्समस्थलम् ।। बलिंचविकिरेत्तत्रतेषां मंत्रेयथाक्रमम् ॥२०॥ दिक्पतिभ्यो बलिं दत्वा ब्राह्मणान्मोजयेत्ततः ॥ दीनांधकृपणादींश्च तोषयेद्भोजनादिभिः ॥ २१ ॥ गुरवे दक्षिणां दद्यादात्मवित्तानुसारतः ॥ यत्रैव विहितारक्षादेशे वा नगरे पुरे ॥ २२ ॥ ग्रामेगेहेथवा तत्र वर्द्धते संपदः सदा ॥ अश्मपानादयो दोषा भूतप्रेतादिसंयुताः ॥ २३ ॥ अभिचारकृताः कृत्यारीपुचौरायपद्रवाः ॥ नेक्ष्यंते तांदिशं भीतास्तर्जिता देवता- ज्ञया ॥ २४ ॥ पद्मभानुदलान्वितंपविलिखेतत्कणिकायां पुनस्तारं शक्तिगबीजसाध्यसहि- तंतत्केसरेषु क्रमात् ॥ महिन्यामनुसंभवान् युगलशोवर्णान्पुनः पत्रगान्मन्त्रार्णान्गणशो विधा- य विलिखेंदत्यं तदंत्येदले ।। २५ ।। मातृकावर्णसंवीतं भूपुरद्वयमध्यगं ॥ यत्रविध्यनिवासि- न्याः प्रोक्तं सर्वसमृद्धिदम् ॥ २६ ॥ रक्षाकरं विशेषेण क्षुद्रभूतादिनाशनम् ॥ राज्यदं भ्र- पृराज्यानां वश्यदं वश्यमिच्छतां ॥ २७ ॥ सुतार्थिनीनां सुतदं रोगिणां रोगशांतिदम् ॥ बहुना किमिहोक्तेन यन्त्रं तत्कामदोमणिः ॥ २८ ॥ इति शारदातिलके एकादशः पटलः ॥ अज्ञानतिमिरध्वांस संसारार्णवतारकम् ॥ आनंदबीजमवतादतर्य त्रैपुरं महः ॥ १ ॥ अथ मूलाग्रहीनं निर्भिद्य पञ्चधासर्वतः समं । मध्याद्यंशैः कमाईखं नंदकं चकमेवच । शनि कोमोदकी तालप्रमाणं परिकल्पयेत् । स पंचगव्ये तत्या निक्षिपेत्तं निधाय च । स्वस्ति के सम्यगभ्यर्य जपेत्य- चसहस्रकम् । तेन तावधं त्वाज्यसंपातेन यथाविधि । प्रालिप्य तावद्द योपि जपेन्मन्त्रमिदं सुधीः । खातावटान् हस्तमानान्मध्ये पूर्वादिदिक्षु च । तत्र पीठं समभ्यर्च मूलमन्त्रेण विन्यसेत्। तानि शख्ने महादुर्गामावाह्यास्मिन्स्थितां यजेत् । तत्तदायुधमूर्तोथ दिशासूदितलक्षणाः । अस्त्र- मंत्रण परितः प्राकारं परिकल्ययेदिति ॥ ११८ ॥ अवटानिति । हसमानान् । साधक इत्यनेन मूलमुच्चरन् विन्यसेदित्युक्तम् । प्रजप्तानीत्यनुवादः । यथापुरेति । स्वस्वमंत्रैः । यथाकममिति म- ध्यादि ॥ १२४ ॥ यन्त्रमाह । पद्ममिति । भानुदलान्वितं हादशदलान्वितं पद्म लिखेत् । तत्कर्णि- कायां शक्तिगं मायाबोजगं यहीजं दौगं सविसर्ग तत्र यत्साध्यं तेन स हितं तारं लिखेत् । एतेन हादशदलपद्मकर्णिकायां प्रणवं विलिख्य तत्र मायाबीजं तत्र दौगं बीजं तत्र साध्यं लिखेदित्युक्त भवति ॥ १२५ ॥ महिन्या इति । महिषमर्दिन्याः । युगलश इत्यनेन महिषमहिनीमंत्रस्यावृत्ति- भयमुक्तम् । मंत्रान्मूिलमत्रान् । गुणशस्तिसः । अन्त्यमेकमक्षरमन्त्ये हादशे लिखेत्॥१२८॥इति श्रीशारदातिलकटीकायां सत्सम्प्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादभिख्यायामेकादशः पटलः ॥११॥ एवं दुर्गामन्त्रानुक्वा मादका पटले तार्तीयस्योद्दिष्टत्वाइँ रवीमंत्रं वक्तुमुपकुमते । अन्नानेति । त्रि- पुराशब्दव्युत्पत्तिरुतान्यत्र।। त्रिमूर्ति सर्गाच्च पुराभवत्वात् त्रयीमयत्वाच्च पुरैवदेव्याः।लये विलोक्या पपि पूरणत्वाप्रायोंबिकायास्त्रिपुरेति नामेति । सिद्धेश्वरीमतेतु । ब्रह्मविष्णुमहेशानस्त्रिदेवैरर्चिता पुरा। त्रिपुरेति । तदा नाम कथितं दैवतैः पुरेति । प्रतिगोपितामित्यनेनैतदुक्तं भवति । मयापि ·शारदातिलकम्। २५७ वक्ष्येपरी विद्यां त्रिपुरामतिगोपितां ॥ यां ज्ञात्वा सिद्धसंघानामधिपो जायते नरः ॥ २ ॥ वियभृगुहुताशस्थो भौतिको बिन्दुशेखरः। वियत्तदादि केन्द्राग्नि स्थितं वामाक्षिविन्दुमत् ३ ॥ आकाशभृगुवन्हिस्थो मनुः सर्गेन्दुखण्डवान् ॥ वाग्भवं प्रथमं वीज कामवीजं द्वितीयकम् ॥ ४ ॥ तृतीयं कामराजाख्यं त्रिभिर्वीरितीरिता ॥ पञ्चकूटात्मिका विद्या वेद्या त्रिपुर- भैरवी ॥ ५ ॥ ऋषिः स्याहक्षिणामूर्तिश्छंदः पङ्क्तिः समीरितः ॥ देवतादेशिकैरुक्ता देवी त्रिपुरभरवी ॥६॥नाभेराचरणं न्यस्येद्वाग्भवमन्त्रावित्पुनः ।। दृदयान्नाभिपर्यन्तं कामवीज प्र- विन्यसेत् ॥ ७ ॥ शिरसोत्दृत्प्रदेशांतं तार्तीय विन्त्रसेत्ततः ॥ आद्यं द्वितीयं करयोस्तार्तीय- - । गुप्तमेवस्वरूपमुद्धृतमिति । अन्यथा विद्यां वा इति प्रतिज्ञायविद्यावेद्येत्युपसंहारः अथ च मंत्र उद्धृत इदमसंगतं स्यात् । यतः शक्त्याद्या तु भवेद्दिद्या शिवाद्यो मंत्र उच्यत इत्युक्तः । तदुक्तं । एषा सा शांभवी विद्या गुप्ता कुलवधूरिव । कर्णात्कर्णोपदेशेन संचरत्यवनीतल इति । सिद्दीत्या- दिविनियोगोक्तिः ॥ २ ॥ मंत्रमुहरति । वियदिति । वियत् हः भृगुः सः हुताशो रेफः तैतिष्ठंत्यत्र स: सुपिस्थः बाहुलकादधिकरणे कः । भौतिक ऐ बिंदुरनुस्वारः इत्याद्य' कूटं । वियत् हः तदादि स: क स्वरूपं इन्द्रो ल: अग्नीरः एते स्थिता यत्रेत्यादिताग्न्यादिः। वामाक्षि ई बिंदुरनुस्वार इति द्वितीयं कूटं ॥ ३ ॥ आकाशो हः भृगुः सः वन्ही रेफः मनुरी सर्गो विसर्गः इन्दुखण्ड: अनुस्वारः इति तृतीयं कूटं । प्राद्यन्तयो रेफः कीलकम् । तदुक्तमाचार्य भैरवीस्तवे । आद्यं तृतीयमनलो- जितमेव बीजं कूटं द्वितीयमनलेन विराजमानमिति ।एषां प्रत्येकं नामान्याह। वागभवमिति॥४॥ पंचकूटात्मिकेति । हसकलरेति पंचव्य'जनसंयोगात्प'चकूटात्मकत्वं रेफरहितत्वेन चतुष्व टत्वं । रे- फोपरिनादयोगे षट्कूटत्वं ज्ञेयम् । अस्यास्त्रि शत्प्रस्तारभेदा ग्रन्थगौरवभयान्त्रोक्ताः ते तन्त्रा- न्तरात् द्रष्टव्याः । पाद्यं बीजं मध्यं शक्ति: अंत्यं वा शक्तिः । व्यस्तबीजध्यानफलमुच्यते सारस्वत- मतात् । नवकुन्दनिभां देवीं मुक्ताजालविभूषणाम् । मुद्राकपालविद्याक्षमालाराजन्महाभुजां । वाग्भवं यो महेशानि लक्ष जपति संयतः । कविता जायते तस्य नानात्तार्यशोभना । रक्तां सुर- तरोमले विलसन्मणिपोठगां । सृणिपाशकपालेषु मातुलिङ्गधनुःकरां । रक्तैरलंकृतां पुष्प मंदाधू- र्णितलोचनं । हेलाविलाससंपन्नां नवयौवनसुन्दरीं । देवीं ध्यात्वा जपेल्लक्षं यो बीजं मध्यमं वशी । प्रैलोक्यं क्षोभयेदात्रु पुरावत्सिडिभागसौ। अक्षमालसुधाकुम्भमुद्रापुस्तकधारिणीं । नवकुन्देन्दु- साशां राजन्मौक्तिकभूषणाम् । शक्तिं संविन्मयीं ध्यात्वा बीजं सारस्वतं वशी । योजपेज्जायते तस्य कविता भुविसंमतेति । तंत्रान्तरे च । विद्याकामो वाग्भवारव्यं शुक्लवस्वानुलेपन: । मौक्ति- काभरणो भूमिगृहे जप्यात्रिविलक्षकम् । गद्यपद्यान्युहिरंती स्वं वाणीमितिभावयन्। पलाशैरव जुहुयात्पुष्प स्त्रिमधुराप्नु तैः । स जायते कविश्रेष्टः सुन्दरीणां च वल्लभ: । त्रिलोकी वश्य काम- कामराज हितोयकं । कस्तूरीकुंकुमामोदमधरारुणभूषणः । रक्षतीमांबरधरो जपलक्ष त्रयं सुधीः । मेवांचलैर्मदालोलैर्वशेविदधती जगत् । अम्बिकेति स्वक रूपं ध्यायन् हृष्टेन चेतसा । जुहुयान्मा- लतोपुष्प : शोतकर्परसंल तै: । जगन्ति तस्य वश्यानि भवन्ति बहुनात्रकिं । वाग्विलासमधिगन्तु- - । ३३ ·२५८ - मटोकम्। मुभयोन्यसेत् ॥ ८॥ मूाधारे हृदि न्यस्येद्भूयोवीजत्रयं क्रमात् ॥ नवयोन्यात्मकं न्या. सं कुर्याद्वीजैत्रिभिः पुनः ॥ ९॥ कर्णयोश्चिबुके भूयः शंखयोवदने पुनः ॥ नेत्रयोनसिवि- न्यस्येदंसयोजठरे पुनः ॥ १० ॥ ततः कूपरयोः कुक्षौ जानुनोर्ध्वजमूनि ॥ पादयोगुह्य- देशे च पार्थयोईदयाम्बुजे ॥ ११ ॥ स्तनयोः कंठदेशे च रत्यादिमथ विन्यसेत् ॥ मूले र- तिहृदि प्रीतिभुवोर्मध्ये पनोभवां ॥ १२ ॥ वालाबीजनिभिय॑स्येत्स्थानेष्वेषु विलोमतः ॥ अमृतेशो च योगेशो विश्वयोनि क्रमादिमाः॥ १३ ॥ विलोमवीजैविन्यस्येन्मूर्तिन्यासमथा- चरेत् ॥ स्वस्वबीजादिकं पूर्व मूर्नीशानमनोभवं ॥ १४ ॥ न्यसेदके तत्पुरुषं मकरध्वजमा- मना यो बीजमंत्यमपि पुष्करलक्षं । संजपेदिमलभूषणवस्त्रो मौभवेत्कविवरोमितकीर्तिः । माल- तोनु कुलहलहले चन्दनांभसि घनर्निमज्जितैः । श्रीकरीकुसुमकै हु तकिया सैव चाशु कविताकरी मतेति । अत्र ग्रन्थकतातिगुप्ततरत्वाद्दोजत्रयस्य दोपन्युद्धारो न कृतः । तेन च विनोयं विद्या न सिखिदा । अतस्तदुद्धारः सिद्धेश्वरीतंत्राज्ञिख्यत।वागीश्वर्यास्तु मंत्रे हुतवहदयितास्थानगं वाग्भवा- ख्य क्लिने के दिन्ययिस्या दिह तदनु महाक्षोभमित्येव योज्यांतस्मात्कुर्वित्यसोचेन्मनुरयमुदितोरुधव मस्त दन्तस्तारान्मोक्षं तदंते कुरुपदसहितं स्याञ्च संमोहनाख्यांबीजानां दोपनानि स्युरिह हिम- नवोयःसुदीप्तःसदैन त्रैबीजो मंत्रराजो भवति जपविधौ सर्वसंपत्तिकारी विद्यानां पारगामी युवति जनमनाक्षोभकारो बिहारो मंत्री स्यात्सर्वसंपन्नरपतिसदृशोमुक्तबाश्चिरायुरितिाचेतिनीमाहाद- म्यु द्वारः प्रथमश्लोक व्याख्यानोक्तोनुसन्ध यः । उत्तरषट्केतुः आदिमन तु सा लुप्ता मध्यमेन तु की- लिता । अन्तिमेन तु सा छिन्त्रा तेन विद्या न सिध्यतिपादिमादिंमनादिं च मध्यमध्यममध्यमम्। अन्त्य मन्त्यमनन्त्य च त्रिपुरा शीघ्रसिद्धिदा । आदिमध्ये तु मध्यादावन्त्य मध्येतु संस्थिती। पुरःक्षो- भाय जप्तव्यं विधिनानेन साधकईति । अन्यत्रतु । आद्यं बीजं मध्यममध्यमादावन्त्यं चान्त्ये योज- यित्वा जपेद्यः । त्रैलोक्यान्तः पातिनोभूतसंद्या वश्यास्तस्य खर्यभाजो भवेयुः । श्राद्य कृत्वा चा- वसानेत्यबीजं मध्ये मध्यं चादिमे साधकेन्द्रः । कुर्यानित्यं योजपेन्मत्रमेनं जीवन्मुक्त: सोनु ते दिव्यसिद्धिमिति । करयोरिति । वामदक्षिणयोः । तदुक्तं । हस्ततले च सव्ये । दक्षाये द्वितीय इति । नवयोन्यात्मक इति । यदुक्तं तमेवाह । कर्णेति । त्रिविस्थानैरकैकायोनिः । अत्र वामांगादि- न्यास इतिकेचित् । अतएव पूजायां वामकोण इत्याद्युक्तिः । शंखयोरिति । ललाटपार्वोच्चप्रदे- शयोः । त्रिकांद्यामपि । शंखोनिधौ। ललाटास्थीति । नसीति नासिकायां । पिठर उदरे । उच्चा- कारत्वात्तस्य । कुक्षावित्यनेननै कट्याद्योन्याकरतासिद्धये नाभिभागो लक्ष्यः । तदुक्तं । कोपरयो- र्नाभिमण्डले न्यसेदिति । क्वचिन्वाभावितिपाठः । ध्वजो लिङ्गम् ॥ ११॥ रत्यादीतियदुक्तं तदेवाह। मूलइति । विलोमतस्त्रिभिर्बालाबीजैविन्यसेदितिसम्बन्धः । स्थानव विति उत्तरत्र सम्बध्यते । तत्र विलोमत्वं नामेदं रतर्वाग्भवं प्रीतरत्यं मनोभवायामध्यमिति । यदाहुः । कामस्य कामबीजं रति- बीजं वाग्भवं समुद्दिष्टम् । संमोहनाख्यमंत्यं प्रीती तथाप्रोक्तमिति । एविति । पूर्वोक्तस्थानेषु विलीमबालाबीजैः सह अमृते श्याद्या न्यसैदित्यन्वयः । अत्रापि विलोमत्वं पूर्ववदेव ॥ १३ ॥ स्व- स्वबीजादिकमिति । मूत्तीनां वक्ष्यमाणानि बीजानि मनोभवादीनां क्रमेण वनिताचतुर्थबा- ।

·२५८ शारदातितकम्। त्मवित् ॥ हयघोरकुमारादि कंदर्पतदनंतरं ॥ १५ ॥ गुह्यदेशे प्रविन्यस्यद्वामदेवादिमन्मथं ॥ सद्योजातं कामदेवंपादयोर्विन्यसेत्ततः ॥१६॥ ऊर्ध्वपारदक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु तान् ॥ प्रविन्यसयथापूर्व भूगोमाग्निसंस्थितः ॥ १७ ॥ सद्यादि पञ्चहूस्वस्थो बीजमेषां प्रकी- र्तितम् ॥ षषियुक्तेनायेन बीजेनाङ्गीक्रया मता ॥ १८॥ पञ्चवाणान्स्तनौन्यस्येन्मन्त्री तैलोक्यमोहनान् । दामाद्यांदाविणी मूनि द्रीङाद्यां क्षोभिणी पदे ॥ १९ ॥ क्लीं वशी- करिणी बके गुह्ये ब्लूबीजपूर्विकाम् ॥ आकर्षिणी इदि पुनः सर्गान्तभृगुसंयुतम् ॥२०॥ सं- मोहनींक्रमादेवं वाणन्यासोयमीरितः ।। भालम्रूमध्यवदनकंठिकाकंठत्दृत्सु च २१ ॥ ना- भ्यधिष्ठानयोः पञ्च ताराद्याः सुभगादिकाः ॥ न्यस्तव्या विधिनादेव्यो मंत्रिणा सुभगाभ- गा ॥ २२॥ भगसर्पिण्यथ परा भगमालिन्यनन्तरम् ॥ अनंगानंगकुसमा भूयश्चानंगमेख- ला ॥ ३३ ॥ अनंगमदना सर्वा मदविभ्रममंथरा ।। प्रधानदेवतावर्णभूपणाद्यरल कृता॥२४॥ अक्षरकपुस्तकाभीतिवरदायकरांबुजा ।। वाक्कामलपुनस्वींसस्ताराः पंचोदितास्वमी ॥ २५ ॥ न्यास कुर्यद्भूषणाख्यं ततः साधकसमतान्यसेच्छिरसि भालम्काक्षियुगले नसि ॥ २६ ॥ गंणुयोरोष्ठयोर्दतपंक्तयोरास्येन्यसेत्स्वरान् ॥ चिबुकेथ गले कण्ठे पार्श्वयोस्तनयु- ग्मके ॥ २७ ॥ दोर्मूलयोः कूपरयोः पाण्यास्तत्पृष्ठदेशतः ॥ नाभौ गुह्ये पुनश्चोर्वोर्जानुनो- जैघयोस्तुतः ॥ २८ ॥ स्फिचोः पत्तलयोः पश्चाच्चरणांगुष्ठयोदयोः ॥ कादिरांतान्यसेदर्णा- न् स्थानेष्वेषु समाहितः ॥ २९ ॥ कांच्यांग्रैवेयकेपश्चात्कटके त्दृदि गुह्यके ॥ कर्णकुंडल- णवाग्भवकाममायाबीजानि जयानि । उभयत्रादिशब्दस्तत्य वत्वमात्रं बोधयतिनैकपद्यम् । तेनायं प्रयोगः । हस्रों ईशानाय स्त्री मनोभवाय नम इत्यादि॥१६॥यथापूर्वमिति । स्वस्वबीजादि कमितिच यदुक्तं तानि बीजान्युद्धरति । भृगुरिति । भृगुः सः व्योमहः अग्नी रेफ.ताभ्यां सम्यक्युत इति । उर्ध्वाधोभाग क्रमेण । सद्यादिपञ्चहखांविलोमन ऊ ए उ ह ॥१८॥षडिति । षड्दीर्घयुक्ते न बीजेन मध्यबीजेन । आद्य न बीजेन मन्त्राद्य न सम्प्रदायात् । शाक्ताद्येनेत्यपि ज्ञेयम्।हस्रोःइस कलह्रीं हसौं हतह्रींसौशिरः ई हसौं शिखा है हसौं वर्म५ ह्रौं हसौं नेत्र५ङ्गिः इसों अस्त्रम् ॥ १८ ॥ दामाद्यामिति । अत्र सर्वत्राचार्येण मस्थाने ङ:पठितः अन्यत्र तु ट्रां द्रीं क्लीं ब्लू स आदिका बाणा इति । अन्यत्रापि । अनीशो मुखहत्तवहिसहितस्त्वाद्यं सदण्डस्मूिाक्रान्तानन- वृत्तमेवखलुतहीजं द्वितीयं भवेत् । मुखान्तस्थितं देवराजाधिरूढं सवामेक्षणं वक्रपूर्वेण युक्तम् । भ- पूर्व मवृत्तारिषष्ट स्वराईक्षपेशंवतुर्य कपूर्वेण युक्तमिति। हृदीत्युत्तरत्र सम्बध्यते । सर्गान्तो भृगुः सः । लम्बिकेति । मुखमध्ये स्थानविशेषः क्वचित्कर्णिकेति पाठस्तदाकर्णिकाकर्णभूषणं इति वि- कांडी। विधिनेति । चतुर्थी नमोन्तत्वं । मन्त्रिणेत्यनेन समुच्चितपूर्वाइत्युक्तंभवति ॥ २४ ॥ तारा- नेवाह । वागिति । वाग्भवंकामः कामबीजं । अन्यत्स्वरूपं । भूषणाख्यमिति । भूषणरूपैर्वर्णेा- सोभूषणन्यासः । तमेवाह । तत: साधकसत्तमोन्यसेदिति ।माकावर्णानिति । शेषः साधकसत्तम इत्यनेन वर्णान सबिंदुत्वं तत्तत्स्थाने भूषणरूपत्वेन ध्यानं चोक्त ।न्यासस्थानान्येवाह। शिरसीति? - । - - ·। २६० सटीकम् । योौलौ वलशान् पक्षसान् शहौ ॥ ३० ॥ अधाविमान्पविन्यस्येदेवं देशिकसत्तमः ॥ एवं न्यस्तशरीरोसौ ध्यायेत्रिपुरभरव ॥ ३१ ॥ उद्यद्भानुसहसकांतिमरुणक्षौमां शिरोमालिनी रक्तालिप्तपयोधरां जयवटींविद्यामभीतिं वरम् ॥ हस्ताब्दधती त्रिनेत्रविलसद्कारविंद- श्रियंदेवीं वद्धहिमांशुरत्नमुकुटां वंदेरविंदस्थितां ॥ ३२ ॥ दीक्षां प्राप्य जपेन्मन्त्रं तत्वलक्षं- जिद्रियः ॥ पुष्पैर्भानुसहस्राणि जुहुयाद्ब्रह्मवृक्षः ॥३३॥ त्रिमध्वक्तैः प्रसनैर्वा करवीरस- मुद्भवैः ॥ पद्मं वसुदलोपेतं नवयोन्याढ्यकर्णिकम् ॥ ३४ ॥ इछादिशक्तिभिर्युक्तं भैरव्याः पीठमर्चयेत् ॥ इछाज्ञानाक्रियापश्चात्कामिनी कामदायिनी ॥ ३५ ॥ रती रतिप्रिया नंदा नवमीस्यान्मनोन्मनी ॥ वरदाभयधारिण्यः संप्रोक्ता नवशक्तयः ॥ ३६ ॥ वाग्भवंलोहितो- रायश्रीकंठलोहितोनलः॥दीर्घवान्य परायश्चादपरायै हसौःपुनः॥३७॥सदाशिवमहाप्रेत.तं प- कण्ठ स्तनमणिर्गलस्तदधोभागः अत्रकर्णादिषु हि हि वर्णन्यासः भ्र स्थाने एक पाण्योरेकम् । त- त्पृष्ठदेशे एकमिति सम्प्रदायविदः। स्फिक् शब्देनोच्चत्वसाम्पाङ्ग ल्फो लक्ष्यते । कटके मूईन्योलः । हृदि तालव्यः शः कर्णकुण्डलयो ईन्यदंत्याविति विवेक इति देशिकसत्तम इत्येतेनोक्तम् ॥ ३० ॥ उद्यदिति । शिरसा मुण्डानां मालायस्यां सा तामितिविग्रहः । रक्तति रक्तचन्दनं । श्रायुधध्यानं द- क्षायूद्ध योराद्ये तदधस्थयोरत्ये । दक्षोवीतोदक्षाधः पर्यन्तमिति केचित् । अत्रध्यानान्तरं बाण- वीजपूर्वकं पञ्चमुद्रागुरुवक्त्रगम्यादर्शयेत् । दीक्षांप्राप्येति । शक्तिदीक्षां प्राप्येत्यर्थः । सा च शक्तित- म्वात्सिद्देश्वरी मतादितो ज्ञेयाः । तत्वभानुशब्दयोः सरूपाणामित्येर्कशेषः । तत्वलक्षं षड्विंशलक्षं होमस्तु षट्त्रिंशत्सहस्रं पलाशकुसुमैः इयं चतुःकूटस्य संख्या । त्रिमध्वक्तैः । पयोमधुसतयुक्त: । के- चित् पयःस्थाने शर्करामाहुः । इदमुभयनसंबध्यते । तत्वलक्षं चतुर्विंशतिलक्षम् । होमस्तु चतुर्वि- शतिसहस करवीरैः इयं संख्या पञ्चकूटस्य तत्वलक्षं हादशलक्षं तत्रान्तरे हादशतत्वानामप्यु प- दिष्टत्वात् । तदुक्तं प्रयोगसारे । अतो हादशतत्वानि वदंत्येके विपश्चित इति । तन्मते प्रसूनैवेति वाशब्दः समुच्चये मिलित्वोभयेर्दादशसहस होमः इयं चसंख्या षट्कस्य ति ज्ञेयम् । तदुक्तमाचार्य । दीक्षां प्राप्य विशिष्टलक्षणयुतः सत्सम्प्रदायागुरोर्लब्ध्वा मन्त्रममुं जपेत्सुनियतस्तत्वाईलक्षावधि। खादूक्तैश्च नवैः पलाशकुसुमैः सम्यक्समिद्देनले मन्त्री भानुमहसूकं प्रतिहुनेदखारिसूतैरपीति। तत्र त वानिषट्त्रिंशचतुविंशतिःअड़ हादशाभांतानिति भानवःषट्त्रिंशत्तत्वानि चतुर्विंशतितत्वानि हा- दशादित्याने तिपद्मपादाचार्य्याख्यातं । अत्रापि भानुशब्दार्थोयमेव ज्ञेयः पूजायंत्रमाह । नवयो- न्याद्यकर्णिकं पद्ममस्याः पूजायंत्रमिति शेषः तदुद्धार उच्यते । द्वितीयादिद्दिहिभागे योनी संध्ये- धनाग्निना भित्वाध्यंश गुणा व त्तावहिः पद्म सभूगृह।अस्थार्थः यथेच्छप्रमाणंवृत्तं कृत्वातपाक्सूत्रं चतुर्डा विभज्यु तत्रैकं भाग ऊईतस्त्यत्का द्वितीयं भागमारभ्यतोयभागांतं अधरात्रास्र कत्वा ततो मध्यादारभ्य चतुर्थातं द्वितीयमधराग्र वास्र कृत्वा तदुभयसंधिभेदि प्रथमभागमारभ्यऊर्ध्व ग्र दृतीयांतपर्यंतं वासं कुर्यादिति । तदुक्तं । वढेपुरहितयवामवयोनिमध्यसंबद्दवहिवरुणेशसमा श्रितास्त्रीति । वरदाभयधारिण्य इति स्मरणमात्रं चतुर्थपटलएवसध्यानस्योक्तत्वात् ॥३६॥पीठमंत्र- - ।

·॥ मारदामिक्षयम्। २६१ मासनंनगः।।अनेन मनुना दद्यादासनं श्रीगुरुक्रमम्।।३८॥प्राङ्मध्ययोन्यन्तराले पूजयेत्कल्प- येत्पुनः ॥ पंचाभः प्रणवैर्मूर्ति तस्यामावाह्य देवताम् ॥ ३९ ॥ पूजयेदागमोक्तेनविधानेन स- माहितः ॥ तारवाशक्तिकमलाहसखर्फेहसौस्मृतः ॥४०॥मकोणे यजेद्देव्यारतिमिदुसमप्र- भा॥ रतिं पाशधरा सौम्यां गदविभूमविह्वला ॥ ४१ ॥ प्रीति दक्षिणकोणस्था तप्तकांच. नसन्निभां ॥ अंकुशंप्रगतिं दो` धारयंती समर्चयेत् ॥ ४१ ॥ अग्रे मनोभवां रक्तं रक्त- पुष्पाद्यलंकृतां ॥ इक्षुकार्मुकपुष्पेषधारयंती शुचिस्मितां ॥ ४२ ॥ अंगान्यभ्यर्चयेत्पश्चाद्य- थापूर्व विधानवित् ॥ दिक्ष्वग्रे च निजैर्मत्रैः पूजयेद्वाणदेवताः ॥ ४३ ॥ हस्तान्जेधृतपुप्पैषु प्रणामाभूतसप्रभा ॥ अष्टयोनिष्वशक्तीः पूजयेत्सुभगादिकाः ॥ ४४ ॥ मातरो भैरवाक स्था मदविभूमविव्हलाः ॥ अष्टपत्रेषु संपूज्या यथावत्कसमादिभिः ॥ ४५ ॥ लोकपाला- स्ततोदिक्षुतेषामस्वाणि तबहिः ॥ पूर्वजन्मकृतैः पुण्यत्विनां परदेवतां ॥ ४५ ॥ यो भ- जेदुक्तमार्गेण सभवेत्संपदा पदं ॥ एवं सिद्धमनुर्मन्त्री साधयेदिष्टमात्मनः ॥४७॥ जुहुयादरु- गांभोरदोषैर्मधुराप्लुतैः ॥ लक्षसंख्यं तदई वा प्रत्यहं भोजयेद्विजान् ॥ ४८ ॥ वनिता युवती रम्याः पूजयेडेवताधिया ॥ होमांते धनधान्याद्यस्तोषयेद्गुरुमात्मनः ॥ ४९ ॥ एवं कृतेजगदृश्यो रमाया भवनं मवेत् ।। रक्तोत्पलीस्त्रमध्यक्तररुणैर्वाहयारिजैः ॥ पुष्पैः पयोन्नैः मुहरति । वागितिवाग्भवं वालाद्यबीजालोहितः परायस्वरूपाश्रीकंठःप्रकार अनलोरः दीर्घवाना- काग्युक्ताः तेनरा इति यै परा इति स्वरूपं । अपरायै स्वरूपम् । परा अपरायै इत्यत्रतु संधिः हसौ- इति पिंडं सदाशिवमहाप्रतांतं स्वरूपं प्रतमिति द्वितीयाशब्दकर्मणिडेतं चतुर्थे कवचनांतं पद्मा- सनं तेन पद्मासनाय ॥ ३८ ॥ प्राङ्मध्ययोन्यंतराले श्रीगुरुक्रमं पूजयेदिति संबंध: । श्रीगुरुक्रमस्तु- त्रिविधः। दियौघःसिद्धोधो मानवौघश्चेतिातत्रपरप्रकाशानंद परमशिवानंदाकामश्वर्यानन्द का- मानंदामृतानंदा दिव्यौघः । ईशान तत्पुरुषाघोरवामसदानंदाः विडोघः । मानवौघस्तु स्वस्वगु- रुसंप्रदायाज्ञयः। पीठस्योत्तरभाग गुरुपंक्ति पूजयेत् । इति सामान्यविधेरपवादो प्राङ्मध्ययोन्य- तराल इति ॥३८॥आगमोक्त नेत्युत्तरषट्कप्रोक्त न आगमशब्दव्यु त्यत्तिरुक्ता तंत्रांतरे । प्रागतं शिव- वक्त्रात्तु गतं तु गिरिजामुखे । मतं च वासुदेवस्य तस्मादागम उच्यत इति । अत एव समाहितः सा वधान इत्युक्तिः पञ्चभिःप्रणवैरिति । यदुक्त तानेवाह । ताराइति । वाग्भवं शक्तिर्मायाबीजं क- मला श्रीबीजं । अन्यत्पिडद्दयं रतिप्रोत्योनि एकहस्तेस्त्रं । द्वितीये नमस्काराः ॥ ४३ ॥ यथापूर्वमिति । आग्नेयादिषु केसरेषु मध्ययोन्यंतरे चतुर्दिक्षु च । विधानविदित्यनेन म- ध्ययोनिवाह्यदेशइत्युक्त ॥ ४४ ॥ हस्ताजैरिति । सव्यहस्ते बाणः अन्य हस्ते नमस्कारः । तदुक्त । द्राविण्याद्याः क्रमशः सर्वाः सर्वाभरणशोभिताः समदाः । सव्यकरकलितबाणा: शेषकरैः कतनम स्कारा इति । भूतसप्रभा इति । पृथिव्यादिवर्णतुल्यवर्णा इत्यर्थः सुभगादिका इति यथान्यस्ताः ॥ ४५ ॥ मातरइति । चंडिकांताः। तदुक्तमाचार्यैः। मागणं सचंडिकांतंदलेष्वपियजेदसितांगका- बैरिति । यथावदित्यनेन दीर्घाद्या मातरो हुस्खाद्या भैरवा इत्युक्तं । संपदां पदमित्यनेनास्याः संप- - ॥ । । ॥

·२६२ मरीकम् । सतहोमो विश्वं वशं नयेत् ॥ वासिद्धिं लभते मंत्री पलाशकुसुमै तात् ।। ५१ ॥ कर्पूरा- गुरुसंयक्तं गुग्गुलु जुहुयात्सुधीः ॥ ज्ञानं दिव्यमवाप्नोति तेनैव सभवेत्कविः ॥ ५२ ॥ क्षी- राक्तरमृताखंडहोमः सर्वापमृत्युजित् ॥ दूर्वाभिरायुषे होमः क्षीराक्ताभिर्दिनत्रयम् ॥ ५३ ॥ गिरिकणीभवैः पुष्पैर्ब्राह्मणान्वशयेद्भुतात् ॥ कल्हारैः पार्थिवान् पुष्पैस्तद्वधूः कर्णिकारजैः ॥ ५४ ॥ मल्लिकाकुसुमै त्वा राजपुत्रान्वनयेत् ॥ कोरंटकुसुमैर्वैश्यान्नृपलान्याटलोद्भवैः ५५ अनुलोमविलोमांतःस्थितसाध्याव्हयान्वितम् ॥ मन्त्रमुच्चार्यजुहुयान्मन्त्रीमधुरलोलितैः ॥ ९६ ॥ सर्षपैलवणमिश्रर्वशयेत्पार्थिवान् क्षणात्।।अनेनैव विधानेनतत्पत्नीस्तत्सुतानपि॥५७॥ जातीविल्वफलैः पुष्पमधुरत्रयलोलितः ॥ नरनारीनरपतीन् होमतो वशयेद्धवम् ॥५८॥ मालतीवकुलोद्भूतैः पुष्पश्चदनलोलितैः ॥ जुहुयात्कवितामन्त्रीलभतेवत्सरांतरे ॥ ५९ ॥ मधुरत्रयसंयुक्तैः फलविल्वसमुद्भवः ॥ जुहुयाद्वशयेल्लोकं श्रियमाप्नोति वांछितां ॥ ६ ॥ पाटलैः कुपदैः कुंदैरुत्पले गचंपकैः ॥ नंद्यावर्तविकसितैः कृतमालैर्जुहोतियः ॥ ६१॥ जा- यते वत्सरादर्वाक्श्रिया विजितपार्थिवः ॥ साज्यमन्नं प्रजुहुयाद्भवेदन्नसमृद्धिमान् ॥६२ ॥ कस्तूरी ककमोपेतं कर्पूर जुहुयादशी ॥ कंदर्पादधिकं सद्यः सौंदर्यमधिगच्छति ॥ ६३ ॥ ला- जान्पजुहुयान्मन्त्री दधिक्षीरपधुप्लुतान् ॥ विजित्यरोगानखिलान्सजीवेच्छरदांशतम् ॥ ६४॥ पादद्वयं मलयजं पादं कुंकुमकेसरं ॥ पादं गोरोचनायाश्च तानि पिटवाहिमांबुनां ॥६५॥ विदध्यात्तिलकं भूयो यान्पश्येद्यैर्विलोक्यते ।। यान्स्पृशेत्स्पृश्यते यैर्वा वश्याः स्युस्तस्य ते- चिरात् ॥ ६३ ॥ करकापचोरााण समभागानि कल्पयेत् ।। चतुर्भागाजटामांसी तावती रोचना मता ॥ ६७ ॥ कुंकमंसप्तभागस्यादिग्भांगचदनमतम् ॥ अगरुनवभागः स्यादिति भागक्रमेणच ॥ ६८ ॥ हेमोद्भिःकन्यकापिष्टमेतत्सर्व सुसाधितम् । आदायतिलकंभालेकु- र्याभूमिपतीन्नराम् ।। ६० ॥ वनितांमदगर्वाढ्यां मदोन्मत्तन्मतंगनान्। सिंहव्याघान्महास- पान्भूतवतालरक्षसान् ॥ ७०॥ दर्शनादवे वशयोत्तलकं धारयन्नरः ॥ मध्वाढ्यं नवयोनिषु प्रदेत्यपि नामेति सूचितं भवति ॥ ५. ॥ जगंति वश्यानि यस्य॑ ति बहुव्रीहितारमायाभवनभवेदिति। तत्र ध्यानविशेषः । मातुलिंगलिपिपात्रपंकजैः शोभमानकरपंकजां शिवां । संविचित्य पौष्टि- कक्रियां कुर्वती भवति भूतिरंजसेति । हयारिजैरिति । करवीरजैः समृतः ॥ ५१ ॥ पयोन्नैवेति - तोयः पनः । वशं नयेदिति । ध्यानविशेषो यथा । पाशांकुशोद्यतकरामरुणां प्रसन्नां माणिक्यवचह- रितैरपि भूषितांगीं। मूत्तिं विचिंत्य विदधीत पुरोक्तमार्गाद्दश्यक्रियां च नयनांजनकानि मंत्रीति। भवेत्कविरिति । ध्यानविशेषः संविच्छाख । सारस्वतमयामूर्त्तिमादिमूर्तिसमन्वितां । यः स्मरेद्वाद- शांते स्यात् नोचिराहाक्पतिर्भवेदिति । अमृता गुडूची। अपमृत्युजिदिति । ध्यानविशेषो गौतमे- नोक्तः । कर्याच्छान्तिककर्माणिशुक्लवस्त्रां विचिंत्य तां । वराभयसुधाकुम्भपुस्तकायुधपाणिनीमिति। गिरिकर्णी अपराजिता पटुलवणम् । नंद्यावतैगंधतगरैः । कतमालैः । राजवृक्षः पाटलैरित्या- दिनांविकसितैरिति विशेषणात् । पुष्य रिति लभ्यते । हिमांभसा नीहारोदकेन । कपिरक्त चन्दनं । - - ·२०३ भारदातिलकम् । पविलिखवीजानि वर्णाखिशो गायत्र्याः पुनरष्टपत्राविवरेष्वालिख्य लिप्या वृतम् ॥ भूवि- बद्वितयेन मन्मथयुजा कोणेषु संवेष्टितं यत्र त्रैपुरमीरितं त्रिभुवनप्रक्षोभकं श्रीप्रदम् ।। ७१ ।। अस्मिन्यत्रे समावाह्य सम्यक् संपूज्य देवताम्।होमेन कृतसंपात लाक्षालोहत्रयावृतम् ॥ विधृतं बाहुनायंत्रं युद्धेषु विजयावहम् ॥ वादेवाग्विजयं कुर्यात्कवित्वं पुष्कलं दिशेत्।।७ शाआयुरा- राग्यामत्राणि पुत्रान्यावान्विवद्धयत् ॥ कामषदकोणमध्यलिखतु पुनरिमं पद्सु कोणेषु प- श्चात्पत्रेषुद्वयष्टसंख्येप्वमुमथ पुरतोव्योमबी जेनवीतम्।।क्षोणीबिंबांतरस्थंभुजदललिखितरोच- नाकुंकुमाभ्यां प्रोक्तं सौभाग्यसंपन्निरुपमकविताकीर्तिदं यंत्रमेतत्।।७५॥वन्हेंर्गेहयुगांतरस्थमटने मायां लिखवाग्भवम् ।। पदकोणेष्वथ संधिषु प्रविलिखे इंकारमावेष्टयेत्।। स्त्री बीजेन समी- रित त्रिभुवनप्रक्षोभकत्रैपुरं यंत्र पंचमनोभवात्मकमिदं सौन्दर्यसंपत्करम् ।। ७६ ॥ अधरो विदुमानाद्यो ब्रह्मेद्रस्थः शशीयुतः ॥ द्वितीयं भृगुसर्गान्यो मनुस्ताीयमीरितम् ॥ ७७ ।। एषा बालेति विख्याता त्रैलोक्यवशकारिणी ॥ जयपूजादिकं सर्वमस्याः पूर्ववदाचरेत् ।। ७८ ॥ मान्मथं त्रिपुरा देवि विद्महे पदमीरयेत्।। उत्क्वा कामेश्वरि पदं प्रवदेद्धीमही ततः ॥ ७९ ॥ तदंते प्रवदेद्भूयस्तन्नः क्लिन्ने प्रचोदयात् ॥ गायत्र्येषा समाख्यातात्रैपुरी सर्वसि. चोर कचूरा सटोति यावत्ादिग्भागादशभागम्कन्ययापिष्टमितिकृष्णचतुर्दशीरात्री श्मशान सम्प्र- दायेन पिष्टम् । सुसाधितमिति । एतन्मवजप्तम् ॥ ७१ ॥ यन्त्रमाह । मध्येति । प्रविलिखेत्पादक्षि- ण्येन एवं त्रिरावृत्तिभवति । गायत्रवास्त्रिपुरागायत्रयाः लिप्या मालकया ॥ ७२ ॥ भूबिंहितयेन । परस्परव्यतिभिन्बेन । मन्यथबीजं भैरव्या एव ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ यन्त्रान्तरमाह । काममिति । कामं भैरवीमध्यबीजं । इमं कामं । प्रष्टसंख्येषु षोडशसंख्येषु । अमुं कामं । व्योमबीजं हं । भुजदलं । भू- जपत्र ॥ ७६ ॥ ७७ ॥ यन्त्रान्तरमाह । वन्हें रिति । मदने प्रसिद्दे । वाग्भवं प्रसिद्धम् । संधिष्विति । कोणानभितो वृत्तमध्ये । स्त्रीबीजेनेत्येकत्व विवक्षितम् । सर्व खोबीजमध्ये लिखेदित्यर्थः । तदुक्तं । मनोभवस्य सकले कुक्षौ तदेतक्षिपेदिति । पञ्चमनोभावात्ममिति। पञ्चभिः कामबीजैयंत्रस्योद्धृत- त्वात् । पञ्चकाममन्त्रा यथा । कपञ्चमं शुचिनयनान्तसंयुतं सवामदृक्पवनगुणान्वितः करः। रवि- स्वरो हरिहयविष्णुषष्ठवहनन्ततस्तरउपरान्वितो भृगुः।तेषां शिरःसु विदधीत बुधोर्धचन्द्रानवं मया निगदिताः खलु पञ्चकामा इति । कं जलं वः तत्पञ्चमो हः शुची रेफः नयनान्त ईतन माया- बोज । वामगीकारः पवनासकारागुणस्तृतीयो लः तदन्वित: कर: ककारस्तेन कामबीजं । रवि- खर ऐ। हरिहरो ल: विष्णुरकारस्तस्मात्षष्ट ऊकारस्तद्युक्तं वनं वकारस्त न ब्लू। तरस्वरूपं । उ: परोयस्मात्तेन ई तद्युक्तो भृगुः सकारस्तेन स्त्री । सर्वे सानुस्वाराः । बालाबीजैस्त्रिभिरित्युद्दिष्टम् । बालामन्त्रमुद्दरति । अधरइति । अधरोबिंदुमानैब्रह्माककारः इन्ट्रोलः शशी बिंदु: ई स्वरूपं । तेन क्लीं। भृगुः म: सर्गो विसर्गस्तनाढ्योमनुरौतेन सौः इति । अन्यत्र सबिंदुरुक्तः । तदुक्तं ।सनत्कुमार। अष्टमस्य तृतीयं तु चतुर्दशसमन्वितं । दण्डकुण्डलमेतहिसारस्वतमुदाहृतमिति । अस्या विद्यायाः शाप इति । तदुद्दारो यथा । देव्या शप्ता येन विद्येयमाद्या पूर्व तेन प्राणहीनाऽभवत्सा । शिवश- ·२६४ सटीकम् । द्विदा ॥ ८० ॥ स्तुत्यानया त्वां त्रिपुरे स्तोष्येभीष्टफलाप्तये ॥ यया वनां तितां लक्ष्मी म- नुजाः सुरापूजितां ॥ ८१ ॥ ब्रह्मादयस्तुतिपदैरपि सूक्ष्मरूपांजानंति नैव जगदादिमनादि- मूर्ति। तस्माद्वयं कुचनतां नवकुंकुमाभा स्थूला स्तमः सकलबाङ्मायमातृभूताम्।।८२॥सद्यः- समुद्यतसहस्रदिवाकराभां विद्याक्षसूत्रवरदाभयचिन्हहस्तां । तेत्रोत्पलैत्रिभिरलंकृनेपद्मवक्रां- त्वां तारहाररुचिरां त्रिपुरे भजामः।।सिंदूरपुंजरुचिरं कुचभारनदं जन्मांतरेषु कृतपुण्यफलै- कगम्यं ॥ अन्योन्यभेदकलहाकुलमानभेदैर्जानंति किं जडधियस्तवरूपमेव ॥ ८३ ॥ स्थूलां वदंति मुनयः श्रुतयो गृणति मूक्ष्मां वदंति वचसामधिवासमन्ये ॥ त्वां मूलमाहुरपरे जगतां भवानि मन्यामहे वयमपारपांवुराार्श ॥ चंद्रावतंसकलितां शदिंदुशुभां पंचाशदक्षरमयीं दृदि भावयंति ॥ त्वां पुस्तकं जपवटीममृताव्यकुंभंव्याख्यां च हस्तकमलर्दधतीं त्रिनेत्रां ।। ८४ ॥ शंभुत्त्वमद्रितनया कलिताईभागो विष्णुस्त्वमंबकमलापरिबद्धदेहः ॥ पद्मोद्भवस्त्व मसि वागधिवासभूमिस्तेषां क्रियाश्च जगति त्रिपुरे त्वमेव ।। आश्रित्य वाग्भवभवांश्चतुरः - - शिबीजमतएव शंभुना निहितं तयोरुपरि पूर्वबोजयोः । अकुलं कुलोपरि च मध्यमाधरै दहनं ततः प्रभृति सोजिताभवदिति । पूर्ववदित्युक्तत्वात् । प्रथमबीजस्य वाग्भवमिति नाम । मध्यस्य- कामबीजमिति । तृतीयस्य शाक्तमिति । एतसिध्यैव पूर्वमग्रेपि वाग्भवकामशब्द नोभयोर्व्यव- हार इतिज्ञेयम् । अतएवांशतः अत्रोद्धारः व्यस्ताव्यस्तजपध्यानादिपूर्वोक्तमत्राप्यनुसन्धेयम् । अन्त्यं सबिंदुबोजं मध्यं शक्तिः । तदुक्तं । अमुष्य मन्त्रस्य रदान्तयुक्तं बीजं सदंडं लकुलीशपूर्व । शक्तिस्तु सा खंडल कर्ण पूर्व सहाईजैर्वा ढकमाननान्तमिति । अन्यस्त्वेतन्मध्यमबीजस्य नित्यामन्त्रत्वमप्युक्तम् । यदाहुः । नित्या भूत्वा जपेत्कामबीजमिष्टार्थसिद्धये । पञ्चस्वाद्यबीजेन विन्यसेन्मुखपञ्चके । ष- ड्दीभ्रुण षडङ्गानि कृत्वानित्यां निजेष्टदां । मदिरांभोधिमध्यस्थरत पङ्कजमध्य गाम् । रुरूपां कुंकु- मप्रख्यामाकुञ्चितशिरोरुहां। चतुर्भुजां महादेवीं पाशांकुशधरां शिवाम् । वामेतरकरासक्तकपाला- पूरितासवाम् । वामहस्तसमासक्तकपालासवदायिनीम् । प्रात्माभेदेन तां ध्यात्वा मंत्र लक्षं शनै- जपेत् । मधूकपुष्प र्जुहुयाद्दशांशं मन्त्रसिद्धये । नित्यक्लिन्नोक्तमार्गेण पृजां कुर्यादतन्द्रितः । राजानं राजपत्नी च वशीकत्तुं य इच्छति । स तस्योरः समारुह्य मनसा तन्मयो जपेत् । यत्रामसहितं कत्वा नित्यां विद्यां जपेत्ररः । तामाकर्षयते नित्यं वशीकुर्याच्च भूपतिम् । अनया मालकां देवीं ग्रथित्वा नियुतं जपेत् । त्रैलोक्यमखिलं तस्य वशेतिष्ठति दासवत् । न्यस्तमत्रांगुली बध्वा क्षोभिणी नामपुष्कलाम् । क्षोभिणी मुष्टिः । शय्यागतं स्मरनित्यमिष्टामाकर्षक ज्ज पेदिति । गायत्रीमुखरति । मान्मथमिति । प्रसिद्ध मान्मथम् । अन्यत्स्वरूपम् ॥ ८३ ॥ त्रिपुरास्तुतिमारभते । स्तुत्येति ।यया- स्तुत्या । तारउज्ज्वलो यो हारस्तन रुचिरामुक्ताशुद्धीचतारस्यादिल मरः । अन्योन्यं परस्परं यो- भेदकलहस्तेनाकुलानि यानि मानानि प्रमाणानि तद्भेदैस्तविशेषैः वाग्भवबीजेनाकारसाच्या त्रिकोणमाधारमण्डलमुच्यते तत्र भवान् तदुत्पवान् । तत्र यद्यपि पराया एवोत्पत्तिस्तथापि अन्यासामपि तत्स्थूलरूपत्वात्तथोक्ति: यदा वाग्भवं कुण्डलिनी तद्भवांस्तदुत्पन्नान् शक्तिः - - ·२६५ शारदातिलकम् । परादीभावान्परेष विहितार्थमुदीरयंती ॥ कण्ठादिभिश्च करणैः परदेवतां त्वां संविन्म- यी हदि कदापि न विस्मरामि ॥ ८५ ॥ आकुंच्य वायुमवजित्य च वैरिषद्कमालोक्यनि- श्चलधिया निजनासिकाग्रं ॥ध्यायति यूनि कलितेंदुकलावतंसं वद्रूपमंबकृतिनस्तरुणार्क- बिंब ॥ त्वं प्राप्य मन्मथरिपोर्वपुरीभागं सृष्टिं करोषि जगतामिति वेदवादः सत्यंतदद्रितनये जगदेकमातन्नोंचदशेषजगतः स्थितिरेव न स्यात् ॥ ८६ ॥ पूजा विधाय कुसुमैःसुरदपा- नां पीठे तवांच कनकाचलगव्हरेषु ॥ गायंति सिद्धवनिताः सहकिन्नरीभिरास्वादितासव- रसारुणनेत्रपा ।। ८७ ॥ वियद्विलासवपुषः श्रियमावहती यांतीं स्ववासभवनाच्छ- वराजधानी ॥ सौषुम्णमार्गकमलानि विकाशयंती देवीं भने त्दृदि परामृतसिक्तगात्रीं ॥८८॥ आनंदजन्मभवनं भवनं श्रुतीनां चैतन्यमात्रतनुमंवसमाश्रयामि ॥ ब्रह्मेशविष्णुभिरभिष्टुतपा- दपद्मो सौभाग्यजन्मवसातं त्रिपुरे यथावत् ॥ ८९ ॥ शब्दार्थभावि भुवन सृजतींदुरूपा यातद्विभार्त पुनरर्कतनुः स्वशक्तयाविन्द्वात्मिका हरति तत्सकलं युगांते तां शारदांमनसि जातु नविस्मरामि॥९०॥नारायणीति नरकार्णवतारिणीति गौरीतिखेदशमनीति सरस्वतीति ॥ ज्ञानप्रदोत नयनत्रयभूषितेति त्वामद्रिराजतनये तिबुधावदति ॥ ९१ ॥ ये स्तुवंति जगन्मा- तः श्लोकादशभिः क्रमात् ।। त्वामनुप्राप्यवाक्सिदि प्राप्नुयस्ते परांगतिम् ॥ १२ ॥ वाङ्माया कमलास्तारंनोंते भगवत्यथ ॥ श्रीमातंगेश्वरि वदेत्सर्वजनमनोहरि ॥ ९३ ॥ सर्वादि सखराज्यंते सर्वादिमुखरजिनि । सर्वराजवशं पश्चात्करि सर्वपद वदेत् ॥ ९४ ॥ स्त्रीपुरुषवशं ब्रह्मानेत्रमग्न्यासनं पुनः ॥ सर्वदुष्टमृगवशंकरि सर्वभृगुस्तव ॥ ९५ ॥ शंकरि- स्यात्सर्वलोकममुकं शिवयुग्रविः ।। वशमानयजायात्रैराशीत्यक्षरोमनुः ।। ९६ ॥ न्यासा- न्मन्त्री तनौ कुर्याद्वक्ष्यमाणान्यथाक्रमम् ॥ शिरो ललाटभ्रमध्ये तालुकंठगलोरसि ॥ ९७ ॥ अनाहते भुजद्वंद्वे जठरे नाभिमंडले ॥ स्वाधिष्टाने गुह्यदेशे पादयोदक्षिणान्ययोः ॥ ९८ ।। कुण्डलिनीति यानिगदिता प्राईमसंज्ञेत्युक्तेः । एवं भूतांथतुरःपरादीन् परापश्यन्तीमध्यमाव- खरोरूपान्भावान् पदेषु स्थानेषु प्राधारनाभिकंठमुखेषु क्रमादाश्रित्यकण्ठादिभिः करणैर्वि- हितार्थ मीप्सिताथें । उदोरयन्तो वायु प्राणापानरूपम् । वैरिषट्कं । कामक्रोधलोभमोहमदम- त्मररूपम ॥ ८२ ॥ मन्ययरिपोः । पुरुषस्य ब्रह्मणोवाईभागं सबिधिं तत्सत्यं वेदवादत्वात् । वि- पक्षेप्रतिकूलतर्कमाह । नोचेदिति । त्वदधिष्टानाभावादितिभावः । स्ववासभवनान्मूलाधारात् । शिवराजधानों सहस्रदलकमलम् । सुषुम्णायां भवं सौषुम्णं तदेवमाद्यं येषां तानि । क्वचित्सौषु- म्णसझकमलानीति पाठःकमलान्याधारादीनि सहस्रान्तानि । अानन्दजन्मभवनं श्रुतीनां भवन- मिति व्यस्तं रूपक इयम् । शब्दार्थयोर्भावः सत्ता यत्र तत् । शारं कर्मफलं द्यतिखंडयतीति शा- रदाचिच्छतिः ॥८८॥ हादशभिरिति । सद्य इत्यादिभिः म्परामीत्यतैः । पाद्यपद्यद्दयस्य मुखरूप- बन्धरूपत्वाछेषयोरपि स्वरूपंफलनिर्देशात् । अथच द्वादशभिरिति पदेन कोशभेदाधु मणिमाला- नामकः प्रबंधउक्त: । तल्लक्षणमुक्तं भामहेन । अथ द्युमणिमालास्यात्पद्य दिशभिः समः॥ प्रत्येक - ·२६4 सटोकम् । मूलाधारे गुदे न्यस्येत्पदान्यष्टादशक्रमात् ।। गुणैकद्विचतुः षड्भिर्वसुषट्पर्वताष्टभिः ॥२९॥ दशपंक्तयष्टवेदाग्निचंद्रयुग्मगुणाक्षिभिः ।। पदक्लुप्तिरियं प्रोक्ता मन्त्रवणैर्यथाक्रमम् ॥१०॥ रत्याद्या मूलत्दृदयम्रूमध्येषु विचक्षणः।। वाक्शक्तिलक्ष्यीबीजाद्यामन्यतङ्गचत्याः प्रविशांसे- त् ॥ १ ॥ शिरोवदनदृद्गुह्यपादेषु विधिना न्यसेत् ॥ हल्लेखां गगनां रक्तांभूयो मन्त्री करालिकां ॥ २ ॥ महोच्छुष्मा स्वनामादिवर्णवीजपुरःसराः ॥ मातंयंताः षडंगानि ततः कुर्वीत साधकः ॥ ३ ॥ वर्णैश्चतुर्भिविंशत्यादृत्रयोदशभिः शिरः ॥ शिखाष्टादशभिः प्रो- क्ता वम तावद्भिरक्षरैः ॥ ४ ॥ स्यात्योदशभिर्नेत्रं द्वाभ्यामस्त्रं समीरितम् ॥ विभक्तमूलमन्त्रा नायकोत्कर्षप्रकाशनपरायणैः । मुखबंधे श्लोकयुग्म तघाशेषे वयं मतम् । कता द्युमणिमालेयं कीर्त्तिवहिमतीनृणामिति ॥ ८८ ॥ राजमातंगिनीमन्त्रदुइरति । वागिति । वाग्वाग्वं मायाशक्ति- बीजम् । कमला श्रीबीजं तारः प्रणव: नमोते नम इत्यस्यान्ते ब्रह्मा कः नेत्रमिकारः अग्न्चासनं रिभृगुः सः त्वच खरूपं । रविर्मकारः शिवयुगकारः तेन मे । दक्षिणामूर्त्तिऋषिर्गायत्री- च्छन्दः मायाबीजं स्वाहाशक्तिः । कंठस्तन्मणिर्गलस्तदधोभागः ॥ १०४ ॥ अनाहते । हृदये। गुह्ये देश लिंगे । दक्षिणान्ययोरिति सार्वत्रिकीपि क्रमः क्वचिद्दताव्य इत्यत्रोक्तः॥पदविभागमाह । गुणेति । गुणास्त्रयः पर्वताः सप्तपंक्तिर्दशवेदाश्चत्वारः अग्नयस्वयः चन्द्र एक: अक्षि इयं । रत्याद्या इत्यादिशब्द न प्रीतिमनोभवे । विचक्षण इति । समुचितवीजाद्या इत्युक्तम् । मातंग्यता इति । प्र- त्येकं । ऐ ह्रीं श्रीं रत्यै मातंग्यै नम इत्यादि प्रयोगः । एवमग्रेपि । विधिवदिति । पञ्चमुखेष्वपि न्य सेदित्युक्तम् । स्वनाम्नां ये आदिवर्णास्तान्येव बोजानि तत्पुरः सरास्तदाद्या इति । पूर्वोक्तबी- जापवादःमातंग्यन्ता इत्यस्यपश्चात्तनेन सम्बन्धः। ततःसाधकःविभक्तीमूलमन्त्राणे: षडंगानि कुर्वीतेति संबंधः । साधक इत्यनेन ज्ञानेश्वादियोगः सूचित: ११० विभागमाहावणेरिति १११ ११२ ११३ खनामेति । स्वनामादी बीजाद्याः पूर्वोक्तद्रामादिबीजादिकाः मातंग्यन्तान्य सेदिति संबंधः । शुभ- लक्षणा इत्यन्वर्थाभिधानात् इत्यर्थः । ततो मातंग्यन्तान् मन्मथान्यसेदिति संबंध: । वदनांसयो- रिति वामांप्तादारभ्य न्याप्तः ११४ बीजवयादिकानितिमन्त्राद्यबीजत्रयाद्यान्समीरिताएता मातं- ग्य न्ताः तनौ एतेषु पूर्वोक्तस्थानेषु न्यसेदिति संबंधः १२८ मूले मूलाधारे । अधिष्टाने लिङ्गमूलाम- णिपूरके नाभौ मातंगोपदशेखरामातंग्यन्ता एता मन्त्रिणा तनी विन्यस्तव्या इतिसंबंध: १२१ पूर्व- मितिष्ठेषम्।मातंगोपदं पश्चिमवान्तिमं यासां ताः॥रषु पूर्वोक्तस्थानेषु मातंग्यन्तानसितांगादिभैरवान- वमोक्तान्विन्यसेदिति सम्बन्धः १२४ भ्र वोर्मध्यइत्यारभ्य शिवान्तमूवादिस्थानानिज्ञातव्यानिमातं- ग्यन्ताइमा:प्रविन्यसेदिति सम्बन्धः१२७क्रियाशक्तिमित्येका सृष्टिसंज्ञामित्येका सुन्दरानन्दामित्येका एतावक्ष्यमाणाः । यथावद्दे शिकोत्तमइत्यनेन बीजत्रयादिकानमन्त्रीलादी एता बीजच्यादिका इ- त्यन्ते मध्ये च मन्त्रविन्मन्त्रिणा मन्त्र विन्मन्त्रोति चोक्लत्वान्मध्ये यादेवतास्तासामपि बीजब- यादित्वं ज्ञेयमित्युक्तम् । श्रादिशब्दार्थमाहामातङ्गीमिति । महदाद्यन्तां महमातङ्गी १३, तेनैवेति मूलेन । ध्यायेयमिति । चूलिका केशबन्धः । शस्त्रयं शङ्खताटङ्कम् । चित्रकं तिलकम् । तथा च । - - ·- भारदातिलकम् । २६७ गाणन्यासमथाचरेत् ।। मूर्दपादास्यगुह्येषु त्दंभोजे प्रविन्यसेत् ॥ द्राविणीं शोषिणीभूयो बंधनी मोहनी पुनः ॥ ६ ॥ आकर्षणी स्वनामादिवीजाद्या शुभलणाः। मातङ्गवत्या स्ततो न्यस्येन्मन्मथान्वदनासयोः ॥ ७ ॥ पार्श्वकट्यो भिदेशे कटिपार्थीसके पुनः ॥ बीजत्रया- दिकान्मन्त्री मन्मथ मकरध्वजम् ॥ ८ ॥ मदनं पुष्पधन्वानपंचमं कुसुमायुधम्।। षष्ठंकंदर्पनामानं मनोभवरतिप्रियौ ॥ ९॥ मातङ्ग्यतास्ततान्यस्यत्स्थानेष्वेतेषु मन्त्रवित् ॥ प्रथमानंगकुसुमा विकांद्याम् । तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकमिति । अत्र ध्यानान्तरं वोणायोनिमुद्र दर्श- येत् १३४ त्रिकोणकर्णिकमिति योनिकर्णिकम्। पूर्ववदितियथा न्यस्ताः वामकोणादि । एवमग्रेपि। यथान्यासमेव पूजा सा । यथा पूर्वसिति । तुर्योक्तस्थानेषु। विधानविदिति कर्णिकायां दिविति दिक सरेषु । पुनरन्तरम् । वल्लकी बीणा । बहिरष्टदलेषु दलमूलेषु । अपरांग । पृष्टभाग निषंग- स्तूणीरस्तेनाव्याः । पुष्यास्त्रं पुष्यबाणः प्रोक्तलक्षणाः । षष्टपटलोक्तध्यानाः । आग्ने यकोण इति । इयं पूजा सर्वशक्तिमन्त्रसाधारणीति ज्ञेयम् । अत एव सर्वशक्तिमन्त्राणामन्ते उक्ता । मलिकति । त्रित- येपुष्यैरिति ज्ञेयं फलैरित्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् १५१ बन्धूकपुष्य रितिापुष्यपदोपादानाताबकुलादित्र- यमपि पुष्पम् । कदवैरित्यपि पुष्य । सर्वमिति । अन्यगुणानवरुदं पूर्वोक्त मग्रिमं च । चन्दनेति। शक्तिगधाष्टकं तेन आदिशब्देन जटामांसीकचूररक्तचन्दनानि । वशयेदिति । अष्टद्रव्यहोमसमुदा- यफलम् । एतानीति कर्पूरकपिचौराणि समभागानीति पूर्वमन्त्रमयोगोक्तभागलप्तानीत्यर्थः । ति- लकमिति । कन्यया हिमोदकेन कृष्णचतुर्दश्यां निशिपिष्टेनैतन्मन्त्रजप्त न कतम् । निबन्तैलान्वि- तैरिति तत्तैलाष्टिप्रकारो यथा । बीजानि जलपिष्ठानि कांस्यपात्रे खरातपे । स्थापयेतस्यतत्तैलं निःसरत्येव नान्यथेति १५८ पराञ् छत्रून्मातङ्गीस्तुतिमारभतीदेवतामितिारत्नमालेति। प्रबन्धनाम मतद्योगात्स्तुतिनामापि । तल्लक्षणमुक्तं भामहेन । नेतृप्रसिद्धनामांक लोकयुग्म शुभावहम्।कुर्य्या- दाद्यन्तयो तस्य शिखाबन्ध समाधिना । सुभङ्गिः शोभनाष्टान्तांवाचमिति पाठान्तरं सा स्यात् रत्नमाला नवाधिका । मालायां नवरत्नादौ रचितायामिति कमात् । भवन्त्येकादशांश्लोका:पण्ड्-ि तप्रमुदाकरा इति । नवचन्द्रमौलेर्देवींपराजीमिति । सम्बन्धः । अकृत्रिमाणां वचसा विगुंफा वेदाः । पदात्यदं पदेपदे इत्यर्थः । कतार्थयन्तीं स्वगमनेनेति शेषः । धिनोतु प्रीणयतु कदाचिन्झक्षा कदाचिदल्लक्षामिति । तडिल्लताकान्तं अलध्वभूषंनिश्चितस्य वपुषा करणात्खञ्चत् शरीरस्थितिः कथमित्याह । चिरेणानुमेयं न प्रत्यक्षदृश्यमिति भावः १६८ कान्त्यादिहकान्त्या।नीलोत्पलानां थि- यमाहरन्ती: कटाक्षः कमलाकराणां श्रियमाहरन्तीति सम्बन्धः । मातङ्ग कन्यामिति । मातङ्गपु- त्रीरूपामित्यर्थः।बिवाधर एव न्यस्तललामभूषाविशेषस्त नरम्यम् । इति श्रीशारदातिलकटीकायां ससम्प्रदायकतव्याख्यायां यदाथादर्शाभिख्यायां हादशः पटलः ॥ १२ ॥ मुख्ये पुष्पाञ्जलिंकवा ग- णेशाद्यर्चनं भवेदित्युक्तेः शक्तिमन्त्रानुत्का क्रमप्राप्तानाणपति मन्वान् वक्तुमुपक्रमते । अधेति । सर्वार्थसिद्धिदानिति विनियोगोक्तिः। गणपतिबीजमुडरतिापञ्चांतकमिति। पञ्चान्तकोगकारः शशी बिंदुस्तद्युतम् । अथ च शशी विसर्गस्तद्युतः सर्गः शक्तिर्निशाकरइत्युक्तोः गोपनायैवमुद्धारः।इदं इयं - ·- २६८ सटीकम् । भूयो न्यानगमेखला।।१०॥ अनंगमदना तदनंगमदनतुरा॥ अनंगमदनवेगाभूयश्चानागसंभ वा ॥ ११ ॥ सप्तम्यनंगभुवनपालिनी स्यादथामी ॥ अनंगशशिरेखा न्या मातं ग्यताः समीरिताः ॥ १२ ॥ विन्यस्तव्या स्ततोमूलेऽष्ठाने मणिपूरके । हत्कंठास्ये म्हवोर्मध्ये मस्तके मंत्रिणा ततः ॥ १३ ॥ आये लक्ष्मीसरस्वत्योरतिः प्रीतिश्चकृत्तिका ।। शांतिः पुषिः पुनस्तु उतरगार्योतां पूजाप्रयोगादिकमुभयोः समानम् । के चनौकारयुतमाहु । तदुक्तं प्रयोगसार । बी- जमिंदुमदीयुक्तं कटतीयं तथैवचेति । नारायणीये तु । खान्तं सान्तविषं सबिंदुसकलं बिंदीयुत केवलं पञ्च तानि पृथक् फलं विदधते बीजानि विप्रेशितुरिति । आचार्यस्तु । प्रणवादिरुद्दतः चतु- रीयोविलोमेन तारादिविंदुसंयुत: वैधोमन्त्रोल्लदन्तोऽर्चा विधौ होमे बिठान्तकः गणकः स्यादृषि- श्छन्दो निचूद्दिघोस्यदेवता। बीजेन दीर्घयुक्तेन दण्डिनाङ्गक्रियामतेति । गकारोबीजं बिंदुः शक्तिः अन्यत्र सर्ग: शक्तिः॥२॥षडङ्गमाह। षडिति प्रयोगसार पञ्चाङ्गमप्युक्तम्।आदी गणं जयायोत्का स्वाहा हृदयमुच्यते । एकदंष्ट्राय सम्भाष्य हुंफड्विद्याच्छिरस्ततः। शिखाय्यचलशब्दादिकर्णिनत्यन्ततोनमः। कवचं गजवक्रांय नमोनम इतीरितम् । महोदराय चण्डाय हुंफडित्यस्वमिष्यते । एतान्यङ्गानि वि- न्यस्येत्पञ्चोक्तानि मनीषिभिः । सप्रांशुना वा बीजेन षडंगान्यपियोजयेदिति । श्रायुधध्यानं तु ज- वस्थवामदक्षयोरंकुशपाशी। अधःस्थयोःखदन्तवरदे सर्वोपि गणपतिरकदन्तो यः । सदन्ती द- क्षिणपाखें । द्वितोयस्य ध्यानं यथा । ध्यायेत्स्वैक्येन देवं बृहदुदरतनं तं चतुर्बाहुमेकं दंतं पाशां- कुशाढ्य गजमुखमरुण दन्तभक्षा दधानमितिापुष्करं च दक्षहस्तस्थितभक्षयोपरि श्रीकारयुक्त बीजे तु ध्यानम् । रक्ताक्षमालापरशु च दंतं भक्ष्य च दोभिः परितो दधानम्। हेमप्रभं च त्रिदशं गजास्यं लम्बोदरं चैकरदं नमामि । अत्रापि पुष्करं पूर्ववज्ञेयम् । इदमेव मायाबीजाद्यं यदा तदा ध्यानम्। अमृताम्भोधिमध्ये तु वारिज कुंकुमप्रभे । ऋतुसंख्यदलोपते चिन्तयेगणनायकम् । पाशांकुशधरं देवं जपाकुसुमसत्रिभम् । वामपार्श्वगतं देवी मालिङ्गन्तं सुलोचनम् । सुवर्ण चषकं सुभ्र मधुनापू- रितं सदा । पिवंतां वामहस्तेन योगिनी मदमोहिताम् । रक्तवर्णी महादेवीमालिङ्ग ती सुमध्य- माम् । वाहुनैकेन । विघ्र शं मत्तं रक्तविलोचनम् । तद्र पां चिन्तयेबिहान् गणान्पूर्वादितः क्रमा- दिति । अत्रध्यानानन्तरमियं मुद्रा प्रदर्शनीया । मुखात्प्रलंबितं । हस्तं कृत्वा संकुचितांगुलिङ्गम् । मध्यात्तज निर्गताग्रांगुष्टं चाधःस्थमध्यम । कुर्यान मुद्रा गणेशस्य प्रोक्तयं सर्वसिडिदेति । यहा । त- ज नीमध्यमासंधिनिर्गतांगुष्टमुष्टिका । अधोमुखीदीर्घरूपा मध्यमा विघुमुद्रिकेति । यहा । कुच्चि- ताग्रस्य हस्तस्य मूले नासानियोगत: गणेश्वरी भवेन्मुद्र ति । इयं सर्वगणपतिमन्त्रसाधारणीति जेयम् ॥४॥ वेदलक्षं चतुर्लक्ष दशांशमिति । तत्र होमो ष्टभिईव्यैर्वक्ष्यमाणै:अर्बममयुतम कन ट्रे- व्येण होतव्यम् । केचित्तु पष्टद्रव्यमेलनमाहुः । तत्र । आहुतिप्रमाणसन्देहापातात् । मूले च प्र- त्येक पृथक्रियान्वयाच्च । विशिष्टस्य द्रव्यान्तरत्वेनाष्टट्रव्यहोमकरणासम्भवाच्च । तदुक्तं भट्टाचार्यः नैव वीषिभिरिष्टस्याद्यवैर्न च यथाश्रुतैः । मिश्चैरिज्येत चेदिति । तथा मित्राणां विध्यदर्शनादिति च । नन्वैवं त्रिमधुरमेलनमपि न कार्यमितिचेत् । मैवं । सर्व विमधुरोपेतं होमद्रव्यमुदाहृतमिति ।

·२६८ शारदातिशयाम्। धिमातंगपिदशेखराः ॥ १४ ॥ मूलमन्त्रं प्रविन्यस्येबिजमूनि मन्त्रवित् ॥ आधारदेशे धि- ठाने नाभौ पश्चादनाहते ॥ १५ ॥ कठवके भरुवामध्यमेस्वके विन्यसेक्रमात् ॥ ब्राह्मयाद्याः पूर्वमुद्दिष्टा मातंगीपदपश्चिमाः ॥ १६ ॥ एषु स्थानेषुविन्यस्येदसितांगादिभैरवान् ॥ मातङ् ग्यतान्यसेन्मन्त्री मूलमन्त्रं स्वमूर्द्धनि ॥ १७ ॥ आवारदेशेधिष्टानेनाभौ पश्चादनाहते ॥ कं- ठदेशे भ्रुवोर्मध्ये विंदौ भूयः कलापदे ॥ १८ निरोधिकायाम<दौ नादनादातयोः पुनः ॥ उन्मन्यांविषुवके च ध्रुवमण्डलके शिवे ॥ १९ ॥ मातङ्ग्यंताः प्रविन्यस्यद्वामा ज्येष्ठामतः परम् ।। रौद्रीं प्रशांति श्रद्धाख्या पुनर्माहेश्वरीमथ ॥ २० ॥ क्रियां शक्ति सुलक्ष्मी च सृष्टि- तनस्य पशुपुरोडाशाद्यवदानानामुपस्तारप्रत्युपस्ताराज्यमेलनवदविरोधात् । तदुतं । गणेश्वरविमर्शिन्याम् । अष्टद्रव्यस्त्रिमध्वक्तर्जुहुयाच्च पृथक पृथगिति । पृथुकैखिपिटकैः शरित्यने- नावकर दूरीकृत्य प्रच्याल्य शोषितरित्युक्तम् । एषु मन्त्रेषु गायत्रया प्रोग्पादिकं कुर्यात् । गायत्री यथा। एकदंष्ट्राय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तनो विघः प्रचोदयादिति । तीवति । पासां ध्यानं यथा । पाशांकुशांजलिकरा नवकुंकुममंनिभाः॥तीवाद्याः पूजनीयाः स्युः शक्तयो मणिभूषणा इति ॥८॥ विभोरिति । पीठमन्त्रादौ स्वबीजाद्यत्वमुक्तस् । प्रथमं पूजयेदिति । अत्र प्रथममित्यंगा- त्यपेक्षया प्राथम्यं यतचतुर्थपटले अङ्गादिलोकपालान्तं पूजयेदिति सामान्यत उक्तम् । तदपवा- दायात्र प्रथममित्युक्तिः तयाख्यानावसरे अत एव मयोहां ग्रत्यक्ता इदं वचनं सम्भवाभिप्रायेणोक्ता- मिति ॥६॥ यथापूर्वं चतुर्थोक्तरात्या॥११॥विधिवदिति।गणपतिबीजादिाश्त्यसमर्वयदिति। मन्त्रयस्य पूजा समानैव । तदुत्तमीशानशिवेन । पञ्चान्तकं बिंदुयुतं सनादं बीजं गणेशस्य वदन्त्यथान्ये । ऊ- कारविन्दन्तमुदीरयन्ति तुल्यस्तयोः स्यादिधिरेष उता इति । मायाबीजादौ तु षड्दले आमोदा- दोन्पूजयेदितिविशेषः । तर्पणप्रयोगात्र सर्वम्मागां साधारणा एव । तपणे तु सर्वेषामयंविशेषः। कोडन् हेममहोदयाट्रिशिखरे स्थित्वा वतीर्णः क्षुधा सोपानेषु समेत्य रुकाकलितेष्वमादिभैक्षा बहु । भुल्का प्रोतमना यथा पुरमसौ संपूजितो विधुराट् कुर्यादित्युषसि स्मृतसःसकलान्कामांस्तथा तर्पित इति । तर्पयेदिति । गं गणेशं सर्प यामीतिप्रयोगः । क्रमाञ्चतुःशतमिति । प्रतितिथिं द्रव्य- चतुष्टयेन तावान् होमः । वश्या इति । तत्र विशेषः प्रयोगसारनारायणीययोःसाध्यं पाशांकुशाभ्या मिहविधिवदुपानीय तस्योपरिस्थो वश्याकांक्षी अपेत्तं स यदि विधिरयं इम्ति रुष्टस्य रोषमिति । सतिलैरिति । अत्रापि शुक्ल प्रतिपदमारभ्य चतुर्य्यन्तं चतुःशत होमः। लाजैरिति॥१७॥पत्रापि शक्ल- प्रतिपदमारभ्य चतुर्थ्यन्तं चतुःयतहोमः तमेव प्रतिपदमारभ्य सप्तमोपर्यम्तमिति विशेष: तदुक्तम् । मधुरत्रयसिक्ताभिर्लाजाभिःसप्तवासरमिति॥१८॥पनेम विधिनैतिाएतादृशेषु स्त्रीणामप्यधिकार प्रति सूचितम् । चतुहि नमिति । प्रतिपदमारभ्य चतुर्थीपर्यन्तम् । संवादः संवननम् । जपेदिति । ग्रह- पादिमोक्षान्तम् । मदो गजमदः । अनुलोमेनेति । बीजयोर्मध्ये साधककर्मनामानि नवनीते लि- खेत्। अनुलोमविलोमेजत्यनेन बीजकयोः पुटित्वमावमुक्तम्।नवनीत इतिानूतने बीजवेष्टितमित्यपि नेयम् । तदुक्समाचार्यः । नवनीतेन वै लेख्यादनुलोमविलोमगम् । उदरस्थितसाध्याख्यं तबीजं त- - - । - ·२ मटीकम्। संज्ञा च मोहिनी ॥ प्रथमा श्वासिनी विदुयल्लतां चिच्छक्तिमप्यथ ॥ २१ ॥ ततश्च मुं: दरांनन्दों नंदवुद्धिमिमाः क्रमात्।। शिरोभालहदाधारेष्वेता बीजत्रयादिकाः॥२२॥मातङ् ग्यताः प्रविन्यस्येद्यथावद्देशिकोत्तमः।।मातंगीमहदायां तां महालक्ष्मीपदादिकां ॥ सिद्धल- क्ष्मीपदाद्यांता मूलमाधारमंडलं ॥ न्यस्यत्तेनैव कुर्वीत व्यापक देशिकोत्तमः ॥ २४ ॥ एवं- न्यस्तशरीरोऽसौ चिन्तयेदात्मदेवताम्।।ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वती श्यामलांगी न्यस्तैकाधूि सरोजे शशिशकलधरान्वल्लकी वादयंतीम्।।कल्हाराबद्धमालां नियमितविलस- चोलिका रक्तवस्त्रां मातङ्गीं शंखपत्रां मधुमदविवशां चित्रकोभासिभालाम् ॥ २५ ॥ अयुतं प्रजपेन्मन्त्री तद्दशांशंमधूकजैः ॥ पुष्पैत्रिमधुरोपेतैर्जुहुयान्मन्त्रसिद्धये ॥ २६ ॥ त्रि- अवेष्टितमिति । नवनोत इत्युपलक्षणमपूपादेरपि । कार्योयंविधिरपूपे चेति नारायणीये उक्तः । समभ्यर्चति । साध्यगणेशौ भूयो मन्तरमष्टोत्तरशतमिति मूलमन्वं प्रजप्येत्यत्रान्वेति । तत्रवनीतं भक्षयेदिति सम्बन्धः । सप्तवासरमिति । प्रतिपदादिसप्तमीपर्यन्तमित्यर्थः । तन्त्रान्तरोक्तं यत्नत्रय- मुच्यते । अष्टारं पद्ममालिख्य कर्णिकोपरितस्य च । गौरी बिंदुसमायुक्तां नाम्ना साई समालिखेत् । प्रागादिदलमूलेषु मूर्तिबीजान्यथालिखेत् । कोणपत्रेषु चाग्नीशनि त्यनिलसौम्यतः । क्रमाद- गाद्यवर्णाश्च ततः पत्राग्रकेषु च । मातृशक्त्यादिवांश्च ततः पद्मस्य बाहातः । स्वदिक्षुलोकपाला- नामाद्यनि समालिखेत् । बहिः षोडशपत्राव्य सत्पत्रेषु स्वरांल्लिखेत् । शिष्टं मालकयावेष्टा पा- शेनैवांकुशन च । तस्मिन्नावाह्य देवेशं विघ्न यन्चे समर्चयेत् । क्षौमादिसूत्रे सम्बध्य गले यो मूर्डि धारयेत् । तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्वाणी जिह्वागता सदा । मेधा मनोगता कीर्तिमाना सदा दिशीति । पद्ममित्यष्टदलं । अष्टारमिति । तदुपरि कर्णिकोपरि कर्णिकामध्ये गोरी गकारः मूर्ति- बीजानीति क्षिप्रप्रसादनोक्ताष्टभूाद्यक्षराणि । अंगेति पञ्चाङ्गपक्षे पञ्चमं सौम्योमातर एव शक्तयस्तबामाद्यन् । स्खदिवितिस्वस्वदिक्षवष्टारे । शिष्टंमाटकपाककारादिकयात । तथा षट्कोणं प्रविलिख्य तस्य जठरे विहाद्यपञ्चान्तकम् । नाना भूज तरुत्वचि प्रविलि- खेगोरोचनादूर्वया । एकारान्वितकालवर्णमथ युक् दन्तेन गान्तं ततः । शक्राणां शिरसा वहन्नपि विधिद्दीर्घश्व पश्चाट्स: । माया वायुसखस्य मन्त्रवरमालिख्याथकोणेषु तहाटे पाशमथांकुशं प्रवि- लिखेडू मण्डलं बाह्यतः । यंत्रंगन्धमनोहरैश्चकुसुमैरभ्यर्च विश्वरं यो धत्ते शिरसि क्षणेन विपुलों लक्ष्मों लभेन्मानव इति । मेघोल्काय स्वाहेतिमन्त्रः । तथा । बीजेन रन्दहनयुग्मगबीजवीतं कोणे गमालिख कलावसुके सरले । गायत्रिवर्णदलके प्यथकादिवीतं भूवीजयुक्षितिगृहे खिलदं हि यन्त्रमिति । महागणपतिमन्त्रमुद्धरति । श्रोतिभूवीजमग्रे वक्षामाणम् । वरदमिति । शब्दकर्मणि हितोयामन्त्रे तु संबुद्धिः।सर्वजनमिति मन्त्रेपि हितोयान्तम् । अत्र के चनयकारं कीलकं मन्य- माना गणपतिपदं संबुध्यन्तमाहुः । अन्ये श्रीमहागणपतिपदं संबुध्यंतं वश्यंपदहित्वमप्याहुः । इदं ग्रन्थकारस्यापि संमतमेव । यतो द्वात्रिंशङ्गे दगणितेत्यत्रगणेशितुर्महामन्त्रमित्युक्तत्वात् । अन्ये विधू चतुर्थ्यायुतमित्याचार्यपद्ये विधूशब्दोमहागणपतिपदोपलक्षक इत्याहुः । एव मिहापि गणपतिशब्दः । - - ·- भारदातितकम्। कोणकार्णकंपद्ममष्टयंत्रं प्रकल्पयेत् ।। अष्टपत्रावृत्तं वाले वृतं पोडशभिर्दलैः ॥ २७ ॥ चतुर- सं समायुक्तं कात्या दृष्टिमनोहर ॥ एतस्मिन्पूजयेत्पीठे नवशक्तीः क्रमादिमाः ॥२८ ॥ वि. भूतिरुवातःकात्तिःसृष्टि कीर्तिश्च सन्नतिः।व्युष्टिरुत्कृष्टिऋद्धिश्चमातंगी पदपश्चिमाः॥२९॥ सर्वांते शक्तिकमलासनायना इत्यथ ।। वाक्शक्तिलक्ष्मीबीजाद्योमनुरासनसंज्ञकः ॥३० ॥ मूलेन मूर्तिसंकल्प्य तस्यामावाह्य देवता ॥ अर्चयेद्विधिनानेन वक्ष्यमाणेन मन्त्रीवत् ॥ ३१॥ यथागुरूपदेशं च निर्णयः । पद्मपादाचार्यैश्च । दीक्षितो मन्त्रीत्यनेन चतुर्थी परित्यज्य संबुद्धिस्वीका रइत्युक्तम् । मन्त्रदेवप्रकाशिकाकारादिभिरपि संबुध्यन्तस्यै वोद्धृतत्वात् । गंबोज स्वाहा शक्तिः । तदुक्तं । षष्ठं बोजां तजौ शक्तिरिति । षडंगमाह । षड्बीजस्थे तिायथाविधीति । तत्तज्जातियुतानि शवषडंगमुद्राभिरिति च विधानविदित्यनेनार्यप्रयोगः सूचितः ॐ गांहत्। श्रींगों शिरः ह्रीं गूं शिखा ली में वर्म ग्लों गौ नेत्रं गं गः अस्त्रं एष पक्ष: साम्प्रदायिकः के चित्तु । प्रणवादिबीजपञ्चकमुच्चार्य गामित्यादिप्रयोगण षडंगलप्ति वदति । अपरे षड्विजानं । प्राक्गामादीन्याहुः। नवरदमयं दी- पमित्यादेरयमर्थः पृथिव्यनंतरमिक्षुसमुद्र नवरत्नमयं हीयं नवरत्नमयं पारिजातमिति न्यसेत् । शे- षं समानं । नवरत्नमयदीपादुत्पत्तेः पारिजातस्यापि नवरत्नमयत्वं । अन्ये तु माणिक्य मूलं वैडूया कुर इंद्रनोलशाखं प्रवालपल्लवं मरकतछंदगोमेद,गमौक्तिककोरकं वज्रपुष्प पद्मरागफलमित्याहुः गणेखरविमशिन्यामपि मणिवजावालाख्यफलप्रसवपल्लवैरित्यादि । पीठे रचित इति । व्यधिकरधि करणे सप्तम्यो षट्कोणांतः स्थत्रिकोणस्थमिति अत्राधोमुखं त्रिकोणं ग्राह्यं । इदं च माटकापद्मक णिकायामिति जेयं । हस्तीति हस्तीन्द्रो गजथेष्टः । पद्मकरया वामहस्ते पद्म दक्षणालिंगनं । ध- नरिक्षुधनुः त्रिशिखं त्रिशूलं । वामाधस्ताद्दक्षिणाधः पयंतमायुधध्यानं कनककलशस्तु । शुडाग्रे तदुक्तं । वामोचोदिक्रमेण । चक्रपासरसालकामु कगदासहीजपूरद्दिजव्रीह्यग्रोत्यलयाशयं कजकर गुंडाग्रजाग्रछटमिति । महागणपतिस्तवेपि वामदक्षयोरूर्खादिक्रमेण । चक्राब्जशूलपाशानिक्ष त्पललगुडकलममंजरिकाः दाडिमरदमणिकुंभानाबिचतमाश्रये महागणपमिति। द्राविडास्त्वन्य था व्याचक्षते । अधोवामदक्षयोराद्य तदूर्ध्वयोर्मध्ये । तदू योरुपांत्ये । तदूर्ध्व योरंत्ये इति । उक्त च गणेश्वरविमर्शिन्यांदिक्षाधः करसारभ्य वामाधः स्थकरांतिकं । गदाशूलाब्जकलारविषाणं द- क्षिणैः करैः । शाल्यग्रयाश चक्र क्षु चापसद्दीजपूरक । वामै धानं मंजीरविल सच्चरणांबुजं । लील या रत्नकलशं पुष्कराग्रे निधाय चेति । अन्य तु प्रथमध्यान एव बोजपूरव्यत्ययमिछति अन्ये तु त द्रसयोरेव व्यत्यस्तत्वमिति । तेनवामदक्षयोरदवीजपुरी प्रतिभातः । मंत्राति । दशांशंपुष्टिमंत्रजप उक्तः सगुरुमुखादवगंतव्यः । प्राक्प्रोक्तेनेति चतुः शतं चत्वारिंशहारमित्यर्थः प्रागुक्त पीठेइति । पूर्वमंत्रोक्ताः पीठशक्तयः पोठमंत्रश्चात्रापि जयमित्यर्थः । पूजयेदितित्रिकोण इति शेषः। विधिने ति वक्षामाणेन पूजायंत्रं तु ध्यानावप्सर एवोक्त पंचमिथुनपूजामाह त्रिकोणेति टंकः परशुःउत्य- लयुक्तो हस्तौ ताभ्यामाव्या । अस्त्र बाणः पोत्रिणं वराहं । वह्निकोणतः पुरः कल्पितपूर्वदिगपेक्षया यो वह्निकोणस्तवेत्यर्थः एवमीशकोण इत्यत्रापि । एवं पश्चिमनै तवायुकोणेष्वपि जयं तदुक्तमा - - ।

·२७२ मटीकम्। रत्याद्यात्रिषु कोणेषु पूजयेत्पूर्ववत्सधीः॥ हल्लेखाद्याः पञ्च पूज्या मध्ये दिक्षु च मन्त्रीणा ॥ ३२ ॥ पाशांकुशाभयाभीषधारिण्यो भूतयः प्रभाः॥ अंगानि पूजयेत्पश्चाद्यथापिधि वि- धानवित् ॥ ३३ ॥ बाणानम्यचयेद्दिक्षु पञ्चमं पुरतो यजेत् ।। दलमध्यपुसंपूज्या अनंगकु- सुमादयः ।। ३४ ॥ पाशांकुशाभयाभीषुधारिण्योरुणविग्रहाः ॥ पत्राग्रेषु पुनः पूज्या ल- क्षम्याद्या वल्लकीकराः ॥ ३५ ।। बहिरष्टदले पूज्या मन्मथायामहाद्धताः ॥ अपरांगनिष- गाध्याः पुष्पास्त्रेक्षवर्द्धराः ॥ ३३ ॥ पत्रस्था मातरः पूज्या ब्राह्मयाद्याः प्रोक्तलक्षणाः ॥ तदग्रेष्वविद्वानसितांगादिभैरवान् ॥ ३७ ॥ पुनः षोडशपत्रेषु पूज्याः षोडशशक्तयः ॥ वामाद्याः कलवीणाभिर्गायत्यः श्यामविग्रहाः ॥ ३८ ॥ चतुरस्रं चतुर्दिक्षु चतसः पूजयेत्पु- नः ॥ मातङ्गयाद्या मदोन्मत्ता वीणाललितपाणयः ॥ ३९ ॥ आग्नेयकोणे विघ्नेशं दुर्गान- शाचरे यजेत् ।। वायव्ये बटुकं पश्चादेशान्येक्षेत्रपं यजेत् ॥ ४०॥ लोकपाला बहिः पूज्या- चार्यः । अग्नासावामोदः प्रमोदसमुखी च तमभितो स्ति युगे। पृष्टे च दुर्मुखाख्यस्यमभितो हि विघ्नकर्ताराविति विघ्नाइति पूर्वेण संबध्यते पूर्वोदीरितेत्यष्टमपटले एतदंतहितीयात्तिः । प- यहोमेन भूपालानित्यादेमंत्रीवशं नयेत्यादिना संबंधः मंत्रीत्यनेम सर्वपदस्थाने साध्य मामेत्युक्त स- मिहरैरिति । अग्रे यि त्रिषु संवध्यते सृष्टीति । अत्र स्ववीजानंतरममृतबीजं जयं । चतुरांतित- प्पणप्रकारमाह प्रत्ये कमिति । प्रादी मूलेन चतुर्वारं प्रत येत् । प्रत्येकमित्यस्यायमर्थः या यादे- वता तप्पणीया तत्रादौ मूलेन च तर तर्पणं कर्त्तव्यं । स्वबीजाद्या इति । स्वबीजाद्याः प्रिया- न्विताः।प्रत्यकं चतुर्वारं तर्पयेदिति संबंधः स्वबीजाद्यानिति गणपतिबीजाद्यान्। तथा चतुर्वारं स्वप्रियान्विताविति वसुधारा वसुमतीसहितौ । तद्यथामूलमंत्रेण महागणपतिं तर्पयामीति चतु- वारं संतप्य श्री श्री श्रीपतिं तर्पयामिति चतुर्वारं संतर्पयेत् अत्र लक्ष्मीशब्दन पंचम क्रममिथुनंसं- ग होतं पूजाक्रमपिवक्षया तदुक्तमाचार्यस्तवे । पंचकारणभेदेन यस्मान्मिथुनपंचकं । करोति पंच- क यानि तदाद्यं मिथुनं भज इति अन्यत्रापि । प्रथम पूजयेद्देवं ततो मिथुनपंचकमिति अन्यत्रापि न्यासावसरे शिवक्त्रदंभोजगुह्यपत्स्वपि पंचकं । मिथुनानां न्यसेत्स्वीयैर्बीजैःस्वैर्नामभिः पृथगि- ति एवं त्रयोदश देवतानां तर्पणानि भवंति त्रयोदशवारं मूलतर्पणानि । सांते मूलेन चतुर्वा- रं तर्पणं एवमष्टोत्तरशतं तर्पणानि भवंति अयं कनिष्टः प्रकारः पद्मपादाचायें: कनिष्ट प्रकारे च- तुविंशत्यधिकशततर्पणान्युक्तानि तद्यथा मूलं ४ महागणपं ४ मूलं ४ पुष्टिं ४ पंचमिथुनानि ४. पामोदादि ६४ मूलं ४ एवमितिमध्यमप्रकारस्तु प्रियान्विता इति व्यस्ततर्पणेन तत्र व्यस्त त्वं मूले प्रियान्विताशक्तियुक्तानित्युक्त लभ्यतेोतद्यथा । मूलं चतुर्वारं संतर्घ्य श्रीं श्रीपतिसहितां श्रि यं तर्पयामोति चतुर्वारं पुनः श्रीं श्रीपहितं श्रीयतिं तर्पयामीति चतुर्वारं तर्पयेत् एशंषड्विश तिदेवतातर्पणानि षड्विंशतिवारं मूलतर्पणानि च अते मूलेन चतुर्वार तर्पणं सर्वादौ च मूलेन स्वतंत्रतया चतुर तर्पणं एवं षोडशोत्तरा दिशतीतर्पणानां भवतिउत्तमप्रकारस्तू प्रत्येकमादी वक्षामाणतर्पशनामितिशेषः चतुर्वारं तयेदादावंते चेत्यर्थः मूलेन प्रत्यर्पणामित्यर्थः मूलमंत्रस्या ·॥ शारदातिलकम् । वजायरायुधैःसह।। मन्त्रेस्मिन्साधिते मन्त्रीसाधयदिमात्मनः॥४॥ मल्लिकाजातिपुत्रागों माद्भोगालयो भवेत् ॥ फलैल्विसमुद्भूतैस्तत्पत्राहुताद्भवेत् ॥ ४२ ॥ राजपुत्रस्य राज्या- प्तिः पंकजैः श्रियमाप्नुयात् ॥ उत्पलैर्वशयेद्विश्वं लक्ष्मीपुष्पैस्तथानरः ॥ ४३ ॥ बंधूकपुष्पैर्व- कुलैपोत्थैः किंशुकोद्भवैः ॥ वश्यायजुहुयान्मन्त्री मधुना सर्वसिद्धये ॥४४ ॥ लवणैर्मधुरोपे- तैर्तुत्वा कति सुंदरीं ॥ वंजुलस्य समिद्धोमो दृष्टिं वितनुते चिरात् ॥ ४४ ॥ क्षीराक्तैरम- ताखंडैहोमो नाशयति सरंम् ॥ दूर्वाभिरायुराप्नोति कदंवैवश्यमाप्नुयात् ॥ १६ ॥ अन्न- वानन्नहोमेन तंडुलैर्धनवान्भवेत् ॥ सर्व त्रिमधुरोपेतं होमद्रव्यमुदात्दृतम् ॥ ४७ ॥ नंद्याव- तभवैः पुष्पैहोंमोवाकासद्धिदायकः॥ निवप्रसून यादीप्सितां श्रियमश्नुते ॥४८॥ पलाश- कुसुमैर्होमा तेजस्वीजायते नरः ॥ चंदनागरुकपूररोचनाकुंकुमादिभिः ॥ ४९ ॥ वश्यायजु- हुयान्मन्त्रीव शयेदखिलं जगत् ॥ एतानि जप्त्वा तिलकं कुर्याल्लोकप्रियो भवेत् ॥१० ॥ निगुडीमूलहोमेन निगडान्मुच्यतेनरः ॥ निवतैलान्वितैलोण?मः शत्रुविनाशनः ॥५१॥ हरिद्राचूर्णसमिौलवणैःस्तंभयेत्परान् ॥ रसवद्भिः फलैःपक्वैः पुष्पैरपिमलान्वितैः ॥ ५२ ॥ हुत्वा सम्यगवाप्नोति साधकः सर्वमीप्सितम्।।देवतां जगतामाद्यांमातंगीमिष्टदायिनी॥५३।। अवाप्तेमिष्टां तां वांच भूषयेद्रत्नमालया ॥ आराध्यमातश्चरणांबुजं ते ब्रह्मादयोपिस्तुति- कीर्तिमायुः ॥ ५४ ॥ अन्ये परं वाग्विभवं मुनींद्राः परां श्रियं भक्तिभरेणचान्ये ॥ नमामि देवीं नवचंद्रमाौलें मातंगिनींचंद्रकलावतंसां ॥ ५५ ॥ आम्नायवाग्भिः प्रतिपादितार्थ प्र- बोधयंती शुकमादरेण ॥ विनम्रदेवासुरमौलिरत्नैर्नीराजितंते चरणारविंदम् ॥ ५६ ॥ भज- ति ये देवि महीपतीनां व्रजति ते संपदमादरेण ॥ मातंगलीलागमने भवत्याःसिंजानमंजार- मिषाद्भजते ।। ५६ ।। मातस्त्वदीयंचरणारविंदमकृत्रिमाणां वचसा निगुंफाः ॥ पदात्पदं- सिजितनूपुराभ्यां कृतार्थयती पदवीं पदाभ्याम् ।। ५७ ॥ आस्फालयती कलवल्लकीतां मातंगिनी मदृदयंधिनोतु ॥ नीलांशुकाबद्धनितंबविचांतालीदलेनापितकर्णभूषाम् ॥ ५८॥ माध्वीमदापूणितनेत्रपझो घनस्तनी शंभुवधूं नमामि ॥ तडिल्लताकांतमनय॑भषं चिरेण ल- क्ष्य नवलोमराज्या ।। ५८॥ स्मरामि भक्तयाजगतामधीशं वलित्रयांकंतव मध्यांवबम् ।। नी लोत्पलानांश्रियमावहतीकांत्या कटाक्षैः कमलाकराणाम् ॥ ६० ॥ कदम्बमालांचितकेश- पाशांमातंगकन्यां त्दृदिभावयामः।।ध्यायेयमारक्तपोलककांतविम्बाधरन्यस्तकलामरम्यम्।६१। आलोलनीलालकमायताक्षं मन्दस्मितं ते वदनं महोश । स्तुत्यानयाशङ्करधर्मपत्नी मात- गिनी वागधिदेवतां ताम् ॥ ६२ ॥ स्तुवन्ति ये भक्तियुता मनुष्याः परां श्रियं नित्यमु- पाश्रयन्ति ॥ १३ ॥ इति श्रीशारदातिलके द्वादशः पटलः ॥ १२ क्षराणि प्रत्येकं तप्पयेत् । तद्यथा । प्रादौमूलम् ४ प्रथमाक्षरम् ४ पुनर्मूलम्४ एवमष्टाविंशति- वर्णतर्पणानि अष्टाविंशतिवारं मूलतर्पणानि च अंते चतुर्वारं मूलेन एवं दिशती अष्टाविंशत्यधिका तर्पणानां ततो मध्यमप्रकारवदेवदिशती षोडशोत्तरा । एवं चतुचत्वारिंशदधिकं चतुःशतं तप्प. ॥ अथ ३५ ·२७४ मटोकम् । थअवक्ष्ये गणपतमत्रान्सर्वार्थासद्धिदान् । यांल्लध्वा मानवा नित्यं साधयति मनोरथान्।।१॥ पंचातकं शशिधरं बीजंगणपतेर्विदुः । गणकः स्यान्मुनिश्छंदो नि द्विघ्नोस्य देवता ॥२॥ पदीर्धभाजावी जेन कुर्यादंगक्रियांमनोः । सिंदूराभं त्रिनेत्रं पृथुतरजतरं हस्तपदैर्दधानं दंतं पाशांकुशेष्टान्गुरुकर विलसद्धीजपूराभिरामं॥३॥वालेंदुद्योतिमौलिं करयतिवदनंदान पूरा- गंड भोगांद्राबद्धभूषं भजतगणपति रक्तवस्त्रांगरांगं ॥ ४ ॥ वेदलक्षं जपेन्मत्रं दशांशं जुहु- यात्ततः । मोदकैः पृथुकै जैः सक्तुभिश्चक्षपर्वभिः ॥ ५ ॥नारिकरैस्तिलैशुद्धः सुपक्कैः कदलीफलैः। अद्रव्याण विघ्नस्य कथितानि मनीषिभिः ॥ ६॥ तीवादिशाक्तभिर्युक्ते पीठे विघ्नेश्वरं यजेत् । तीव्राख्या ज्वालिनी नंदा भोगदा कामरूपिणी ॥ ७ ॥ उग्रा तेजोवती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी । सर्वादिशक्ति कमलासनाय हृदयावधिः ॥ ८॥ पीठमंत्रोयमे- तेन प्रदद्यादासनविभोः । मूलेन मूत्तिसंकल्प्य तस्यां विघ्नेश्वरं यजेत् । कणिकायां चतुति प्रथमं पूजयेदिमान् ॥ ९ ॥ गणाधिपं गणेशानं तृतीयं गणनायकं । गणक्रीडं पीतगौर रक्तनीलरुचः क्रमात् ॥ १० ॥ सर्वान्नागेंद्रभूषाद्यान्भक्ष्यलक्षितपुष्करान् । यथा पूर्व ततो. भ्यर्येत्केमरेष्वंगदेवताः ॥ ११॥ पत्रमध्ये विधिवद्वक्रतुंडादिलान्यजेत् । वक्रतुंडमेकदष्ट्रम- होदेरगजाननौ ॥ १२॥ लंबोदरारव्यं विकटं विघ्नराजमनंतरं । धूम्रवर्ण दलाग्रेषु बाह्माद्याः पूजयेत्ततः ॥ १३ ॥ लोकपालांस्तदस्त्राणि देवमिस्थं समर्चयत् । सिद्धमंत्रः प्रकुवींत प्रयो- गान्कल्पचोदितान् ॥ १४ ॥ तर्ययेत्सलिलैः शुद्धैर्दिनशो गणानायकं । चतुश्चत्वाारंशंदाद्यं चतुः शतमतद्रितः ॥ १५ ॥ प्राप्नुयान् मंडलादर्वागभीष्टमधिकं नरः । नारिकले कृतोहोम- श्चतुर्थी श्रीपदो भवेत् ॥ १६ ॥ शुक्लपक्षप्रतिपदमारभ्यदिनशः सुधीः चतुर्थ्यतं नारिकेल सक्तुलाजातिलैः क्रमात् ॥ १७ ॥ चतुः शतं प्रजुहुयाद्वश्याः स्युःसर्वजंतवः सतिलैस्तंडुलै- होमो लक्ष्मीवश्यप्रदो भवेत् । लाजैस्त्रिमधुरोपेतहोमः कन्यां प्रयच्छति ॥ १८ ॥ अनेन विधिना कन्या वरमाप्नोति वांछितं । आज्याक्तहविषा होमः साधयेदीस्पितं नृणां । दनाविलोलिौणैिोमो निशिचतुर्दिनं । संवाई कुरुते तद्वद्वश्यं वितनुते सदा । श्वेतार्क- भवमूलेन रक्त चंदनदारुणा ॥ इभभग्नेन निवेन दंति दंतेन वा कृतं । विघे वरं समभ्यर्च्य शीतां शुग्रहणे जपेत् ॥ स्पृष्ट्या मंत्री निराहारस्तंशिखायां समुद्रहन् । युद्धेपुव्यवहारादौवि- जयश्रियमाप्नुयात् ॥ मंत्रेणानेनसंजप्तारोचनामदंसयुता । तिलकक्रिययासर्वान्तनियतिमा- नवान् । अनुलोमविलोमस्थवजिनाम समालिखेत् ॥ नवनीते समभ्यर्च्य स्पृथ्वा प्राणमनु. जपेत् । अष्टोत्तरशत भूयो मूलमंत्रं प्रजप्यतत्॥ भक्षयेन्मौनमास्थाय यामिन्यां सप्तवासरं ॥ सवश्यो जायते शीबूं साधकस्य न संशयः ॥ श्रीशक्तिस्मरभूविध्यवीजानि प्रथमं वदेत् । णानि भवन्ति । तदुक्तं गणेश्वरविमर्शिन्यां । सर्वाभीष्टप्रदं वक्ष्ये चतुराहक्तितप्पणम् । एकान्ते वि- जने रम्ये सर्वोपद्रववजिते । कृतस्नानादिको मन्त्री पूर्ववन्याससंयुतः । तडागमध्ये संचिंत्य पु- यितं नलिनीवनातस्य मध्ये महापद्म तरुणादित्यसंनिभं समुद्रतं सुगन्धाव्य रमणीयं मनोहर - ।

·२७५ मारदातिलकम् । डें गण पति पश्चाद्वरांते वरदं पठेत् । उक्त्वा सर्वजनमेतं वशमानय तद्वयं ॥ अष्टाविंशत्य क्षरायताराद्योमनुरीरितः । गणकः स्यादृषि छंदो गायत्री निवृदन्विता ॥ महागणपतिः भोक्तो देवता देववंदिता । षडवीजस्थस्वबीजेन दीर्घभाजा प्रकल्पयेत् ॥ पडंगानि मनोर- स्य यथाविधि विधानवित् ॥ नवरत्नमयं द्वीपं स्मरेदिक्षुरसा बुधौ । तद्वाचिधौतपर्यंत मंदमा- रुतसेवितं । मंदारपारिजातादि कल्पवृक्षलताकुलं ॥ उद्धृतरत्नच्छाभिररुणीकृतभूतलं । उद्यदिनकरदुभ्यामुद्भासित दिगं तरं ॥ तस्य मध्ये पारिजातं नवरत्नमयं स्मरेत् । ऋतुभिः सेवितं षड्भि रनिशं प्रीतिवर्द्धनैः। तस्याधस्तान्महापीठे राचिते मातृकांबुजे ॥ पदकोणांत- स्त्रिकोणस्थं महागणपतिस्मरेत्॥हस्तीन्द्राननर्मिदचूडमरुणच्छायंत्रिनेत्रं रसादाश्लिष्टं प्रियया- सपद्मकरया स्वांकस्थया संततं । बीजापूरगदाधतृस्त्रिशिखयुक्चक्राजपाशोत्पलत्रीह्यग्रस्व- विषाणरत्नकलशान्हस्तैवहतं भजे ।। गंडपालीगलद्दानपूरलालसमानसान् । द्विरेफान्कर्णता लाभ्यां वारयंतं मुटुमुहुः । करारधृतमाणिक्य कुंभवऋविनिः सृतैः। रत्नवर्षेः प्रीणयंत साध- कान्मदविवलं ॥ माणिक्यमुकुटोपेतं रत्नाभरणभूपितं । ध्यायन्मत्रं जपेन्मंत्री चतुर्लक्षं समाहितः। चतुः सहस्रसंयुक्तं चत्वारिंशत्सहस्रकं ॥ दशांशं जुहुयाद्रव्यरष्टाभिर्मोदकाादीभः। तर्पयेदिनशो नित्यं प्रागु के नैव वर्मना ॥ प्राग के पूजयेत्पीठे विधिना गणनायकं । त्रिकोणबाो पूर्वादि चतुर्दिक्षु समर्चयेत् ॥ अवस्थ विल्ववृक्षाधः श्रियं श्रिपतिमर्चयेत् । पद्मयुग्मधरापमा शंखचक्रधरो हरिः । दक्षिणे वटवृक्षाधो गौरीगौरीपतिं यजेत् ॥ पाशांकुशधरागौरी टंकशूलधरौ हरः। पश्चिमे पिप्पलस्याधो रतिरतिपतिं यजेत् । रतिरुत्प. लहस्ताढ्याकोदंडात्रवरः स्मरः । सौम्ये प्रियंगुवृक्षाधो महीयोत्रिणमर्चयेत्॥ शुकत्रीह्यग्रहस्ता भूर्गदाचक्रधरःपतिः । देवाग्रे पूजयलक्ष्मी सहितं गोपनायकं ॥ षड्सुको णेषु संपूज्याआ- मोदादयाः प्रियान्विताः। आमोदं सिद्धिसहितग्नकोणे समर्चयेत् । समृद्धयायुतमभ्यर्च्य प्रमोदं वह्निकोणतः। समुखं कांतिसंयुक्तमीशकोणे समर्चयेत्।।दुर्मुखं मदनावत्यायजेवरुणकोण के। विघ्नं मदइवायुक्तं कोणेनैशाचरे यजेत्।।वाय व्ये विघ्नहर्तारं द्राविण्यासहितं यजेत् । सद्योविकसितं ध्यायेन्मन्त्री पूर्वोक्तमन्त्रवित् । शुद्ध रजतसोपानपंक्त्यातरविमण्डलात् । विनिर्गत्या- वरुद्याध कर्णिकामध्यसंस्थितम् । इति ध्यात्वा सावरणं महागणपतिं सुधी: । प्रवरैर्गन्धकुसुमैः समभ्यर्याथ पूर्ववत् । निधाय पुष्करमुखं साधकेन्ट्रस्य मूर्धनि । वर्षन्तरत्नधाराभिर्ध्यात्वा देवस्य मूईनि । चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीलोलितै लैः । प्रथमं मूलमन्त्रेण चतुर्वारं प्रतl च मिथुनानि च षड्विप्रान् शंखपद्मनिधी अपि । स्वस्वबीजादिकमन्त्री स्वाहान्तय चतुश्चतुः । मूलमंत्रं चतुर्वारं पूर्वकं तर्प येत् धक् । संभूयाष्टोत्तरशतं कनिष्टः स्यादयं क्रमः।अथवा मूलमन्त्राद्यैर्व्यस्तै रतैश्च पूर्व- वत् । मंत्रैर्वात येद्दिद्दानर्चनोक्तप्रकारतामध्यक्रमोयं संभूय दिशतं षोडशोत्तरमाअथवा मूलमंत्रण चतुर्वारं प्रतयं च । पूर्वमंत्राक्षरैमंत्रैः स्वाहान्तैश्च चतुश्चतुः। मूलमंत्र चतुर्वार पूर्वकं स्मारुर्य च । मिथुनादींस्तत: पश्चात्पूर्ववत्सम्यतर्पयेत् । भवेत्संभूय स चतुश्चत्वारिंशञ्चतुःशतम् । एवंज्येष्टक्रमः ।

·सटीकम् । पाशांकुशाभयाभीष्टधारिणोरुणविग्रहाः।गंडभित्तिमलद्वानपुरधौतमुखांबुजा॥विघ्नास्तत्पमदाः सर्वा तदापूर्णितलोचनाः । एकहस्तधृतां भोजा इतरा लिंगितप्रियाः । षट्कोणपार्श्वयोः पुज्यौ शंखपद्मनिधी क्रमात् ॥ निजप्रियाभ्यां सहितौ पूर्वोदीरितलक्षणौ । केसरेष्वंगपूजा- यादरामयाद्याः पत्रमध्यगाः। बहिल्लोंकेश्वराःपूज्या वजूरादीनि ततःपरं।इत्थं जयादिभिः सिद्धः प्रयोगान्स्वमनीषतान्। साधये दष्टभिर्द्रव्यैरन्यैर्वाकल्पचौदितैः। पद्महोमेन भूपालीस्त- पारुत्पलैः शुभैः। मंत्रिणः कुमदैः फुल्लैविमान् पिप्पलसंभवैः। समिरैनरपतानुद्बरसमुद्भ- वैः। प्लक्षःश्यान्वटोद्भूतैः शूद्रान्मंत्री वशं नयेत् ॥ मधुना स्वर्णलाभः स्यागोदुग्धेन लभेत प्रोक्तो बुधैरागमपारगैः । एवं सन्तोष्य तत्पश्चात्पूर्ववत्सोपचारकैः।सर्वाभीष्टं च सम्प्रार्थ्य प्रणम्यो- हासयेत्सुधीः । य एवं तर्पयेन्नित्यं मण्डलात्सफलं लभेत्। अनावृष्टंया भये घोरे राजचौराद्युपद्रवे। महावरे विवादे च महादारियसंकटे । विवाहादिषु कार्येषु सर्वेषु च विशेषतः । एवं वै तर्पणं कु- र्यान्मानवेन्द्रः प्रसनधी:महागणेश्वरः प्रीतो महासंपत्करो भवेदिति ! अन्ये तु लक्ष्मीशब्देन शक्ति- मप्राधान्यमिति वदन्ति । मंत्रोद्दे शक्रमो विवक्षितः तन्मते प्रथमं विंशतिवारं ततोष्टाविंशतिम- चाक्षरैः तावत्कत्वो मूलेन एतदन्तं चतुर्वारं मूलेन ततश्चतुर्विंशतिदेवतातर्पणानि तावत्कृत्वो मूलतर्पणानि तदन्ते मूलेन चतुर्वारम् । एवं चतुःशतचतुश्चत्वारिंशत्तर्पणानि भवन्ति । तदुक्तं रह- स्वपटले मूलनारायणीये। विंशत्संख्यं तर्पयित्वा तु पूर्व मात्रैर्ववेदवारं बिठान्तैः । मध्ये मध्ये त- र्पयेधिराजं लक्ष्म्यादीनां तर्पणं चैवमेवेति । अन्यत्रापि । प्रथमं विंशतिवारं मिथुनानां विघ्ष- टशक्तीनाम् । प्रत्येकं निधिशक्त्योचतुराहत्या च मूलेन मूलात्मकवर्णानामेवंसंतर्यिते च निशित- धिया । स चतुश्चत्वारिंशच्चतुःशतं संख्यया भवेदेवमिति । ये तु महागणपतिशब्दं संबुध्यन्तमाहुः त एकोनविंशदक्षरतर्पणं तावत्कृत्वा मूलेन षड्विंशतिमिथुनतर्पणं तावत्कत्वो मूलान्ते मूलेन चतुर्वारमितिसंख्यापूर्तिमाहुः ये तु गणपतिपदं संबुध्यन्तमाहुः ते मूल ४ महागण: ४ मू ४ पुष्टिं ४ ततो क्षरतपणां तावन्मूलेन पूर्ववन्मिथुनादितर्पणमंते मूलेनेति संख्यापूर्तिमाहु:त्रिंशदक्षरे तु अक्षरमूलतपणानि अन्ते ४ मूले ४ मूलेनेति २४४ ततो मिथुनाष्टकेनान्तमूलेनेति ६८ तत प्रा- मोदादीनामन्ते मूलेनेति १३२ एवं संख्यापूर्त्तिज्ञेया ।ये तु श्रीमहागणपतिशब्दं संबुध्यन्तं वशंश- ब्दस्य च द्वित्वमाहुः ते हात्रिंशदशरं तर्पणं तावत्कृत्वा मूलेन बीजपूराद्येकादशभिः ८८ मिथुन- चतुष्टयषड्विघनिधिद्दयेन कनिष्ठोक्तप्रकारेण तावत्कृत्वो मूलेनान्ते च चतुर्वारं मूलेनेत्याहुः । बीजापूरादिमंत्रास्तु बीजापूरंगदाचेक्षुकार्मुकं च त्रिशूलयुक् । चक्रामपाशोत्पलानि कलमाग्य विषाणयुक् । डेताश्चरत्नकलशो हृदन्ताः प्रणवादिकाः गंबीजाः पञ्चश्रीबीजाद्यादिकाः पुन: षड्- बीजा द्योन्तिभचैते वक्ष्यमाणपदादिकाः यथाक्रमं महाविद्यायुधानां मनवः मृताः मंत्रफलं बीजपूरादयः । पञ्चविलोमेनगंबीजाद्यानि गंग्लौं क्लीं श्रीबीजानि पादौ येषां तथा पुनरत्यादयः पञ्चक्रमेण श्रीबीजाद्यः श्रीमित्यादि पञ्चबीजादिकाः अन्तिमोरनकलशः प्रणवादिषड्डीजाद्यइत्यर्थः । शक्तिसप्राणत्रिगुणः कालचक्रलयक्षपौ च । व्याप्तिरतिभूस्वरूपं विद्यालोक्यमात्मने युक्त मितिाया- - ·२७७ भारदातिलकम्। गाः आज्यहोमेन हतींश्रियमाप्नोति मानवः । दन्धा सर्वसंमृद्धिः स्यादग्रन्नपतिर्भवेत् । वृष्टिकामः प्रजुहुयाद्धेतसानां समिरैः । कुसुंभकुसुमैईवा वासांसि लभते चिरात् ॥ प्रत्ये- कमादौ मूलेन चतुर्वारं प्रतर्ययेत् । श्रीशक्तिरतिभूलक्ष्मीः स्वीजाद्या प्रियान्विताः । आमो- दादीन स्ववीजाधान् शक्तियुक्तांश्चतर्पयेत् ॥ चतुश्चतुःपृथक्मंत्री शंखपद्मनिधी तथा । नामा- दिवीजसाहितौ तर्पयेत् स्वप्रियान्वितौ तर्पणेनामनास्वीयमिष्टमाप्नोति मंडलात् ॥ स्मृतिस्थं मांसमौबिंदुयुक्तं भूवीजमीरितं । बीजं षट्कोणमध्ये स्फुरदनलपुरेतारगं दिक्षुलक्ष्मी मायाकं- दर्पभूमीस्तदनुरसपुटेष्वालिखेडीजपदकं । तत्संधिष्वंगमंत्रान्वसुदलकमले मूलमंत्रस्य वर्णान् शिष्टान्पत्रेषु विद्वान्विलिखतुगुणशश्चात्यमंत्येपलाशे ॥ आवीतं लिपिभिः क्रमोक्रमवशान्पा- शांकुशाभ्यामपि क्षमागेहद्वितयेन वेष्टितमिदं यंत्रं गणाधीशितुः । लाक्षाकुंकुमरोचनामृगमदैर्भू- जैवरेहोन्म वा संलिख्याभिवहल्लभेत सकलैः संप्रार्थनीयां श्रियं । उक्तं महागणपतर्विधानं सुरपूजितं । सर्वसिद्धिकरं पुंसां समस्त पुरुषार्थदं । मायाविरिपदद्वंद्वं ततो गणपति वदेत् खड्गीशपावको पश्चाद्वरदांते वदेत्पुनः सर्वलाके मे पदांते वशमानय ठद्वयं । षड्विंशत्य क्षरोमंत्रो भजतां सुरपादपः । गणकः स्यादृषि छंदो गायत्रं देवतामनोः। विरिविघ्नेश्वरःप्रोक्तो भजतां सुरापादपः ॥ अंतः करणवेदेषु भूतपंचविलोचनैः ॥ एवं विभक्तमंत्राणायाधरंगक- पादाचार्यास्त्वन्यथा चतुरावृत्तितर्पणमाहुः । तद्यथा । दशधाभिन्नेन मूलमंत्रेण बीजपूराधका- दशभिर्महागणपतिक्षिप्र प्रसादनतदुक्तविघ्नाद्यष्टनागयुतेनागणपतयइत्यस्मात्पूर्व मूलमंत्रेण चतु- विंशतिदेवताश्च एवं पञ्चपञ्चाशवतातर्पणानि सावन्ति मूतेन अन्ते चतुर्वारं मूलेनेति चतुःपतं चतुश्चत्वारिंशत् । प्रयोगसारेतु । अष्टाविंशतिरक्षराणि दशभिर्युक्तं चतुर्भिः पदैः पश्चात्यञ्च रमादि- कांच गणपान् षट्वौ निधी तर्प येत् । प्रत्येक मनुना मुना च चतुरात्या विभोर्मस्तके ध्यात्वा- रत्नमयं महागणपतिंभक्तप्रसव'सुधीरिति । भूबीजमुहरति । स्मृतीति । मांसं लकारः स्मृतिस्थं ग- कारस्थ औ रूपं बिंदुश्चएतद्युक्तः।यंत्रमाह । बीजमिति । वसुदलकमले अष्टदल कमले षट्कोणमध्ये स्फुरदनलपुरे लसत्रिकोणे तारगं प्रणवस्थ बीजं गणपतिबीज गमितिलिखेदित्यच्चयःदिक्षु त्रि- कोणाहहिः अग्नादितिज्ञेयम् । रसपुटेषु षट्सु कोणेषु बीजषट्कं मंचाद्यं अग्रादि तस्य षट्को- णस्य सन्धिषु अंगमंत्रान्महागणपतेः वडंगमंत्रानपत्रेषु मंत्रस्य हाविंशतिवर्णान् शिष्टान्गुणशस्तिशः अन्त्य वर्णमष्टमे दल एकमेव लिखेत् । ततः क्रमोत्क्रमलिपिभिर्वेष्येत्ततः पाशांकुशाभ्यां वेष्टयेत् । पद्मपादाचार्यस्तु । अष्टपदान्यष्टपत्रे विलिख्य तद्दहिवृत्तत्रये माकापाशांकुशार्णान्विलिख्य वहि- भूपुरइये पाशमायाबीजे लिखेदित्युक्तम् । लाक्षालक्तकरस: । कुंकुम काश्मीरजम् । रोचना गौ- रोचना । मृगमदः कस्तूरी। विरिगणपतिमंत्रमाह मायेति । खड्गीशो वः पावको रेफः हल्लेखा बीजं स्वाहा शक्ति: के चन वरेत्यादिपञ्चाक्षराणि लोकमिति च हित्वा एकोनविंशत्यक्षरमाहुः । अस्य निहछन्दः अन्यत्पूर्ववत् । के चन लोकपदे जनपदं पठन्ति । अन्ये विरीत्यादौ महागणपति- बीजषटकं प्रयोजयन्ति । षडंगमाहान्तरिति । अन्तःकरणानि चत्वारि वेदायत्वार इषवः पचभू- - - ·२७८ सटीकम् । ल्पना । महागणपतेः प्रोके स्थाने मंत्री विचितयेत् ॥ सिंदूराभनिभाननं त्रिनयनं हस्तेषु पाशांकुशा विभ्राणं मधुमत्कवालमनिशं सार्दैदुमौलि भजेत् । पुष्ट्याश्लिमृतनुध्वजागूकरया पदमोल्लसद्वस्तया तद्योन्याहितपाणिमात्तवसुमत्पात्रोलसत्पुष्करं ॥ चतुर्लक्ष जपेन्मत्रं तदा शं हुताक्रिया । प्रामोक्तैरष्टभिद्रव्योस्त्रमध्वक्तैः समीरिता ॥ पूर्वोक्त पूजयेत्पाठे तीब्रादि नवशक्ति के । मूलेन मूर्ति संकल्प्य तत्रावाह्याचे पेद्विभुं । मिथुनावृत्तिराद्यास्यादामोदाबैदिगं घरैः । द्वितीयांगैस्तृतीयास्याच्चतुर्थी माताभिः स्मृता॥ पंचमी लोकपालः स्याषष्टीवजादिभिः स्मृता ॥ इतिसिद्धमनुमंत्री प्रफुल्लैः सरसीरुहैः । जुहुयादशगाः सर्वे तंडुलैस्तिलमिश्रितैः हुत्वा श्रियमवाप्नोति मोदकैरायलालितः हुत्वा विजयमाप्नोति पार्थिवोयुद्धभूमिषु ॥ मधु. त्रयेण हवन वशं नयति पार्थिवान् ॥ भक्ष्यभोज्यादिकं सर्व हुत्वाभीष्टानिसाधयेत् ॥ श- तानि पञ्च लोचने हे द्वितीयस्य षट्पदैः षडंगम् । तीयस्य महागणपतिमत्रवत् । पुष्करं । करि- हताग्र ध्याने तु दचे पाशः वामे अंकुश: अधो दक्षे मधु मत्कावा लं अधो वामस्त्रिया योन्याहित। तष्टित्यु रपि चतुर्भुजा तत्र दक्षवामयोः पद्म पद्मोझसधस्तयेत्पत्र पद्माभ्यां उल्लसन्तौ हस्तौ यस्याः सा तथेति विग्रहः अधो दक्षिणेन प्रियस्याम्नेषः अधो वामेन तध्वजाग्रस्प गिति । सम्प्रदाय विदः । कश्चितु पुष्टि दिह स्तामेवाह । एकहस्ते पद्म द्वितीय हस्तोवजाग्रस्य गिति तन्मते प्रा- श्लेषो नाम निकटत्वं न तु हस्तेनालिंगनमिति । द्वितीयमंत्रेपि इद मेवध्यानम् । तीयमंबे तु बीजपूरगदे,शराप्तनमरिं मान्तां च दः करैर्वामैर्बाणसपाशकोत्पलर दाम् रत्नाट्यकुंभं दधत् सि- स्टूरारुणविग्रहस्त्रिनयनो योन्यस्तशुण्डो गण: सल्लिंगाहितपाणिमंजकर पुष्टिं वहम् वोऽवतात्। पूजादिकं त्रयाणां समानम् । पू! लइति । महागणपतिपूजायंत्रे । तीव्रादिनवशक्तिक इत्यनेन पीठमंत्रस्य मायादित्व मुक्तम् । मधुरत्त्रयेण पयोमधुरतेन । भक्ष्यभोज्यादिकमिति । भक्षयं लड्डु- कादि भोज्यमन्नादि। श्रादिशब्देन लेह्यचोष्यादिकं गृह्यते तत्र लेह्यं रसादि । तल्लक्षणं सूप- शास्त्र अ ढकं सुदृढपर्युषितस्य दनः खंडस्य षोडश पलानि शशिप्रभस्य । सपि: पल मधुपलं मरिचं विकषं शुण्ठोपलाईमपि चाईपलं चतुणी निग्धे पटे ललनया मृदुपाणिसृष्टा कर्पूरपूरसु- रभोतमांडसंस्था । एषा वृकोदरता सरसारसाला या वादिता भगवता मधुसूदनेनेति । च- तुणी त्वगेलामब के सराणां अईपलमिति मिलित्वा । तन्त्रान्तरोक्तमस्य यंत्रं लिख्यते । वक्ष्ये महा- मिद्धिकरं हि यंत्रं भूर्जस्य पत्र पशुरोचना: दूवाकुरै टहयुग्मशक्तौ संलिख्य साध्यं विरिसंपुटं त्र। कोणेषु मंत्रे श्रुतिशो वशिष्टं तेनापि नाम्ना प्यथ वेष्टयित्वा । मंलिख्य यंत्रं च गणाधिराजमावाद्य चाभ्ययं च गन्धपुष्य : संजय तहारणतश्चनित्यं वशं प्रयात्यस्य जगत्समस्तमिति । प्रथममंत्रे शु- तिश इति त्रिशः अंत्यकोणे हयम् । द्वितीयमंत्रे अतिः कर्णस्त न दिश इत्यर्थः । तदुक्तं । वकारी- फावपि लोचनाट्यौ पुनम्तथोद्धृत्य गणात्यतीति सर्व समुच्चार्य च मे वशः स्यात्। मकारमायुक्तमतो नयेति शब्दाच्छिरः स्यादिति । तृतीयमंत्रे श्रुतिशचतुर्दा अत्र मध्यगतशक्तिस्तु मन्त्रबाह्या अन्त्ये दले एकमक्षरं लिखेत् । शक्तिगणपतिमन्त्रमाह । शतीति । निजं बीजं गं डेंतमित्यस्य पञ्चा- ·शारदातिलकम् । २७८ क्तिरुद्रनिजंबीजं महागणपतिवदेत्॥डेतमग्निवधूः प्रोक्तो मन्त्रो यद्वादशाक्षरः।। गणकः स्यादृषि- दो गायत्रीनिवृदादिकाउदिता देवता तन्त्र नाम्नाशक्तिगणाधिपः।।व्यस्तः समस्तमन्त्रस्य पदैरंगानि कल्पयेत् ॥ मुक्तागौरमहगजमुखं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रंहस्तैः स्वीर्यदवतुमरविदांकुशौ- रत्नकुम्भं । अंकस्थायाः सरमिजरुचः स्वध्वजालंविपार्देव्यायोनौविनिहतकरं रत्नमाल- भजामः ॥ लक्षमेकं जपेन्मन्त्र मधूकैस्तदद्शांशतः ।। जुहुयादचिते बन्हो दिनशोदेवमर्च येत् ।। प्रामोक्ते पूजयेत्पाठे प्रामुक्तेनैव वर्त्मना । हुत्वेक्षुखण्डैमंतिमान् राज्यश्रियमवाप्नुयात् ॥ नालिकेरफलैस्तद्वदभापक्वफलस्ततः । वशयत्यखिलं लोकंपृथु कैः शर्करान्वितैः । वशं नयति राजानं सक्ताभाह्मणान् शनैः। घृतहोमेन धनवान् जायते नात्र संशयः। शक्तयरूद्धनिजंवीजं वशमानयठद्वयम् ।। ताराद्यामनुराख्यातो रुद्रसंख्याक्षरान्वितैः। ऋष्याद्याः पूर्वभक्ताःम्यरंगमय- त्रादैर्भवेत् ॥ तृकेनादौत्रिभिद्वाभ्यां त्रिभिद्वाभ्याममंतरम् ॥ सपनास्त्रमाख्यात अंगक्लृप्ति- रिय मता ॥ हस्तर्विभूतमिक्षुदण्डवरदौ पाशांकुशौपुष्करस्पृष्टस्वप्रमदावरांगमनयाश्लिघृध्व- जाग्रस्पृशा ॥ श्यामांग्याविधृताबजयात्रिनयनं चन्द्रार्द्धचूडंजपारक्तं हस्तिमुखस्मरामिस- ततं भोगातिलोलंविभुम् ॥ लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रमिक्षखण्डैर्दशांशतः ॥ अपराज्ययुक्तैर्वाजहु- यान्मन्त्रसिद्धये ॥ स्वगुरुं धनधान्याद्यैः प्राणयेत्प्रीतमानप्तः। पूजापूर्ववदादिष्टा ततः काम्या- नि साधयेत् ॥ हुत्वापूवैखिमध्यक्तवशयेद्भुवि पार्थिवान् ॥ चतुर्थ्यांनालिकरेण महतींश्रि- यमश्रुते ॥ लवणे मधुसयुक्त शयेद्वनिताजनम् ॥ संवर्तकोनेत्रयुतः पाचविन्यासनस्थितः । प्रसादनायन्मन्त्रः स्वपीनायो दशाक्षरगणको मुनिरस्यस्याद्विराद्छ दउदाहृतम् ।। क्षि. प्रप्रसादनो विघ्नो देवतास्य समीरिता ॥ दीर्घयुक्तेन वीमेन पडंगानि प्रकल्पयेत् ।। पाशां- कुशी कल्पलतांविषाणं दधस्सगुण्डाहितबीजपूरः। रक्तस्त्रिनेत्रस्तरुणेंदुमौलिहारीज्चलोद्धस्ति- मुखोवताद्वः । लक्षजपेज्जयस्यांतेजुहुयादयुततिः। पधुरत्रितये द्रव्यैरथवाष्टाभिरीरितैः॥ एका- - तनेन सम्बन्धः गं बीजं स्वाहा शक्तिः । यंत्रम व्यस्तै रिति । मंत्रस्य पञ्चभिः पदैः पंचाङ्गानि सर्वेय षष्ठम् । ध्याने तु ऊर्ज योई कवामयोगद्ये अधो दक्षे रत्नकुम्भः अधो लामो देवीयोनिस्थः शडाद- ण्ड स्तु रत्नकुम्भीपरीतिमम्पादयः सरसिजेन दक्षहस्तस्थितन रुक् यस्ता सा तथा। तहामो ध्वजा- प्रय क् । प्रागुक्तो नेत्यव्यवहितेन । मन्त्रान्तरमाह शक्त्ये ति । रुद्रत्येकादशगं बीजं स्वाहा शक्तिः । पूर्वमित्यव्यवहितम् । पदायेवाह । एकैतेनेति । ध्याने तु वामाधस्ताहामोर्ध्वपर्यन्तं देवीध्यानं वि- रिगणपतिध्यानोक्तं ज्ञेयम् । पूर्ववदिति विरिगणपतिवदित्यर्थः । क्षिप्रप्रसादमतमाह संवतः क्ष: नेत्रमिकारस्तद्युतः । पार्थः पकारो वयासने रेफासनः । स्वबीजाद्योगमिति बीजाद्यः श्रीबीजाद्य इति केचित् । गं बीजं पायेति शक्तिः । दीर्घयुक्तेन बीजेनेति । आदिबीजेन । विषाणं दन्तम् । आयुधध्यानं दक्षायूद्ध योराद्ये तदधस्थयोरन्त्ये वामोर्खादिवामाघस्तनं यावत् । इत्ये के । समधु- त्रितयैः । पयोमधुघृतसहितैरिति । लविशेषणम् । तदुक्तमाचार्य: । अतिलैरयुतत्रिमधुरसितर्जु- हुयादिति । मधुरत्रितय रितिपाठे मधुरस्य त्रितयं येष्विति बहुव्रीहिणा नेयम् । लोष्टशब्देन अ- ·२८. । सटीकम्। क्षरोदितपीठे वक्ष्यमाणेन वर्मना ।। पूजयेधपुष्पायधूपदर्गिजाननम् ॥ अंगानि पूर्वमभ्य- य॑ विघ्नानष्टौ यजेत्ततः। विघ्नविनायकं शूरं वीरं वरदसंज्ञकम् ॥ इभवकं चैकदंतं लंबोद- रमनंतरम् ।। पत्राग्रेष्वर्चयेत्पश्चाद्ब्राह्मयाधस्तदनंतरम् ॥ लोकपालास्तदस्त्राणिविघ्नपूजा- समीरिता ॥ आज्यानै हृयान्नित्यमन्नवान्वत्सराद्भवेत् ॥ पायसान्नेनमहतीं श्रियमाप्नेत मा नवः । आज्यहोमेन वशयत्प्राणनः सकलान्सुधीः॥नारकेलफलंपक्वं कोष्टचर्मसमन्वितम् ।। जुहुयात्प्रत्यहं मन्त्री मण्डलासिद्धिमाप्नुयात् ॥ जुहुयादष्ठभिव्यैर्मधुरत्रयसयुतः।वशयेत्पार्थि- वान्सर्वान् तत्पलीविधिनामुना ॥ दिनादिषु चतुश्चत्वारिंशद्वारैः शुभोदकैः। तर्पयेद्विघ्नरा- जस्य मस्तके श्रीप्रसिद्धये ॥ पाशांकुशौ कल्पलतांस्वदंतं करवहंत कनकाद्रिकांतम् ॥ सोपा- नपंक्तया दिननाथविंबादायांतमंभाजगतं विचित्यामागुक्तमन्त्रसंप्रोक्तान्प्रयोगान्मनुनामुनातर- स्मिन्नथवा प्रोक्तान् कुर्यान्मन्त्री विधानवित् ॥ पंचातको विदुयुतो वामकर्णविभूषितः ता- रादित्दृदयांतोय हेरंबमनुरीरितः।चतुर्वर्णात्मको नृणां चतुर्वर्गफलप्रदः। षड्दीर्घभाजाबीजेन प हंगानि समाचरेत् । पुक्ताकांचननीलकुन्दघुसणछायैत्रिनेत्रान्वितै नागास्यै ईरिवाहनं शशि- न्तर्वर्तिनारिकेलोपरिभागस्तदुपरिभागस्त्वग्लक्षणश्चर्मशब्दवाच्यः अष्टधानारिकेलमित्यस्यापवादः विधिना मुनेत्यष्टद्रव्यहोमेन । शुभोदकैरिति । नागतं विचिन्त्य प्रागुक्तमंत्रसम्प्रोक्तान्प्रयोगान्मनुना मनोत्तरस्मिअथवा प्रोक्तान् कुर्यान्मत्रा विधानवित् । अमृतरूपैर्जलैरित्यर्थः। तर्पणे तु ध्यानवि- शेषमाह । पाशेति । सोपानपंक्त्या राजतया । दिननाथबिंबात्सूर्यमण्डलात् । प्रायान्तं जले पति शेषः । सम्भोजगतं जलस्थ कल्पिताम्भोजगतं गणपतिं साध्यमूदुनि पुष्करं दत्वा स्थितं विचिन्त्य । एवं ध्यानं कृत्वेत्यर्थः विघुराजस्य मस्तके श्रीप्रसिद्धये शुभोदकैस्तये येदिति सम्बन्धः । तदुक्तं । विं- वादं बुदवत्समेत्य सवितुः सोपानकराजतैस्तौयं तोयजविष्टरई तलतादन्तं सपाशांकुशम् । नासां साध्यनृके निधाय सुधयातद्धनिर्यातया सिञ्चन्तं पुनरन्वहं गणपति स्मृत्वा मृतस्तर्प येदिति । प्रथयंत्र हयम्। नामषट्कोणके बीजमध्ये लिखेद्देष्टयित्वा मुना थांगमस्त्रिष्वत: अष्टपत्रे स्वरान्केसर युग्मशः क्षयादिवर्णान्विहीनान्। लिखाद्यादिकेन । प्रग्रनोलिख्य गायत्रिवर्णास्त्रिशो बाहतः का- दिभिवेष्टयित्वा वहिर्भूपुरहन्द के भूमिबीजं लिखेद्यन्त्रमेतन्मतं सिदिसंट प्रदमिति । अथातो महायंत्रराज प्रवक्ष्ये पशोः संसिक्त दूवींकुरण लिखेत्पञ्चपत्रे दशारं सरोजं गणेशस्य बीजं तु ता- रोदरे तु । ततस्तस्य मध्ये तुरक्षेति नामा दशैतेषु मन्त्राच मंत्र लिखेत् । ततो बाहतः पाशव- णाकुशाणे लिखित्वा बहिः शक्रबिंबद्दयं तत् । लिखित्वा तथा तं गणेशानममिन्समभ्यर्च ग- धादिभिः पुष्यजातैः भुजे कंठदेशे वहेत्मर्वरक्षा ततो मंगलं नान्यदस्तीह किञ्चिदिति । उक्तं च । क्षिप्रप्रसादनः पूर्वी महागणपतिः परम् । विधोविनायको वीरः शूरो वरद एव च । इभदन्तश्च क- दंष्टस्तथाहस्तिमुखः स्मृतः । उता नमोन्ता मंत्राः स्युरतैस्तर्पणहोमतः । साधयेदीप्सितं मंत्रीति- तत्कल्पान्मत्रमितिमूलं युग्मशः पञ्चपत्रेयंत्रम् । हेरंबमनुमाइ । पञ्चान्तकइति । पञ्चान्तको गः बा- मकर्ण ऊकारः । गणकऋषिर्गायत्रींछन्दः गकारो बीज बिंदुः शक्तिः । बीजमिति । एतन्मंत्रोक्तम् । ।

·शारदाशिक्षणम् । २८१ .. - घर हेरंवमर्कप्रभम् ।। दत्तं दानमभीतिमोदकरदं टकंशिरोक्षात्मिका माला मुद्गरमंकुशं त्रि- शिखकन्दोभिधानं भने।लक्षत्रयं जपेन्मन्त्र दशांशं जुहुयात्तिलैः। तीवादिपूजिते पीठे देव हेरे बमर्चयेत् ॥ प्रणवः कवचंद्रवं महासिंहाय गं ततः । हेरंबेति पदं । पश्चादासनाय हृदन्वितः अयमासनमन्त्रस्यात्प्रदद्यादमुनासनं ॥ तारादिविघ्नबीजेन मूर्ति तस्य प्रकल्पयेत् ॥ आ- वाह्यपूजयेतस्यामंगावरणसंयुतम् ॥ बाह्ये लोकेश्वराः पूज्या वजादीनि ततः परम् ॥ एवम- भ्यथेन्नित्यं साधयेत्स्वमनीशितां । मोदकैर्जुहुयात्पष्ठयामष्टम्यांकशरैस्तथा ॥ चतुर्दशीदिने पूजै जहयाद्वांछिताप्तये ।। एभिव्यः प्रजुहुयान्मत्रीपदिनष्वपि ।। साधयेत्सकलान्कामाननैव- साधकः।अंभोज प्रथमंलिखेद्वसुदलं मध्यस्थवीजांतरे साध्याख्यांवहिरंगमंत्रविलसत्किंजल्क संशोभितं ॥ यत्राणामुदरे विभज्य मुनिशो मालामनुशेषितान्पड्वर्णाश्चरमेदले परिवृतं शक्ता ठकारेण च । रोचनामदकाश्मीरैर्भूर्जपत्रे विलिख्य तत् । वेष्टित श्वेतसूत्रेण लोहेलिभिर पि क्रमावाधारयेद्दाहुनायंत्रं सर्वान्कामानवाप्नुयात्। शक्तंकुशध्रुवांतेस्यात्स्ववीज हृदयं ततः। सर्वविघ्नाधिपयांते तं सर्वार्थसिद्धिदामवदेत्सर्वदुः खप्रशमनायपदं ततः । एद्योहिभगवन्सर्व खादयस्तंभय द्वयं । भुवनेशीस्वीजंगांनतिः पावकवल्लभा। पुनरंकुशमायांत पंचपंचाशदक्षरः। मालामंत्रेणममुना प्रयोगान् साधयेत्सुधीः।तारंखङ्गीश्वरः कुर्मो निस्वरोणांतरितः। भुवेनतिः मुक्नेति । घुमृणं कुंकुमम् । उर्ध्वादिमुक्तादिवर्णाः नागस्यहस्तिमुखैरुपलक्षितम् । हरिः सिंहः टंक परशुं । विशिखं त्रिशूलं क्वचिदंकुशं च त्रिशिखमिति पाठस्तत्र केत्राष्टासंयुता व्यस्ते त्यनेन चका- रस्य लघुता अतीव्रप्रयत्रोच्चारणेन तेन नक्वन्दोभंग: प्रायुधध्यानं । दक्षवामयोदधस्थयोर्वराभये तदू- ोर्ध्वस्थयोरन्यान्ये एव मन्तम् । क्वचिदूरमित्यत्र कुम्भमिति पाठः तदा कुम्भः शुडाग्रे मोदकमिति पाठे तु मोदकोपरि शुडादंड इति ज्ञेयम् । केचिन्मुहरमित्यत्र पन्न गमिति पठन्तिातदुक्त।वंदेदोर्भि- ईधानं जपवलयभुजे सांकुशे मोदकाभीटंकानुद्यत्कपालं भुजगवररदानस्वर्णकुम्भाग्रतुण्डं सिंहस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनयनमरुणं दिव्यवस्त्रोरुभूषं हेरंबाख्यं महान्तं गणपतिमखिलस्वार्थदं प्रार्थये हमिति । तीव्रादिपूजित इत्यनेन पीठमंत्रस्यान्यत्वं सूचयति । तमेवाह । प्रणव इति। कवचइंई हुडुङ्गामिति खरूपम् । तारादीति । नमो रहितन मूलमंत्रणेत्यर्थः । षष्ठयामित्युभयत्र पक्षे । एवमपि । कश- रैर्मिवैस्तिलतंदुलैरेभिर्मोदककशरापूयैः । पर्वदिने पूर्णिमामावास्ययोः धारणयंत्रमाह । अम्भो- जमिति । मध्ये ष्टदलकर्णिकायां स्वबीजान्तर एतन्मन्त्रबीजमध्ये साध्याख्यां साधककर्मसहिता- मितिज्ञेयम् । बहिरिति कर्णि कायाः अंगमंत्रेति । पृजावद नेत्रम् । मुनिशः साधा । मालामनु वक्ष्यमाणम् । चरमे ष्टमे । शक्त्या शकारण चेत्यात्तियम् । मदी गजमदः । विभिलाहैः । षष्ठप- टलोक्तैः । क्रमादिति । ताम्ररजतसवणैः । मालामन्त्रमाह । शक्तीतिस्वबीज मन्त्र स्थबीजम् । भुवनेशीस्वबीजं भुवनेश्या:स्वस्य च बीजं ह्रींगम् । गामिति । स्वरूपम्। पंचपंचाशदक्षर इत्युक्तेः श- मनाय एोहोति न संधिः । अमुना प्रयोगान्साधयेदित्यनेनास्य स्वातंत्र्य णमन्त्र त्वमप्यु ताम् । त- विधानं यथाः अस्य अमितं छंदः हेरंबगणपतिवत्सवं जेयम् । सुब्रह्मण्यमंत्रमाह । तारमिति। - - - - ·२८२ सटोकम्। सप्तवर्णः सुब्रह्मण्यात्मकोमनुः । वडिवीजेन पदीर्घयुक्तनागकियामता । सिंदूरारुणकांतिमिव दन केयूरहारादिभिाव्यराभरणीभूपिततन स्वर्गस्यसौख्यपदं । अंभोजाभयशक्तिकुक्कु टधरं रक्तांगरागांशुकं सुब्रह्मण्यमुपास्महेप्रणमतां भीतिप्रणाशोद्यतं । लक्षमेकं जपेन्मत्रं साज्ये न हविषा ततः । दशांशं जुहुयादंते ब्राह्मणानपि भोजयेत् । धर्मादि कल्पितेपीठे वह्निगंड लपश्चिमे । पूजयेद्विधिनादवेमुपचारैर्यथोदितैः।केसरेष्वंगपूजास्यात्पत्रमध्यगतानिमान् । जयंता व्यमनिवेश्यं कृत्तिका पुत्रप्तज्ञकं । अनंतरं भूतपतिं सेनान्यं गुहसंज्ञकं । हेमशूलं विशालाक्ष शक्तिशूलकरान् यजेत् । दिग्द लाग्रेषु पूर्वादि देवसेनापति पुनः। विद्या मेधां ततो वज्र कोण स्थान् शक्तिकुक्कुटौ।मयूरं द्वीपमभ्यद्राह्यलोकेश्वरात्पुनः। अस्त्राणि तेषामंतेस्युःसुब्राह्मण्यार्चने रिता स्वादुभिर्भक्ष्यभाज्यायैः पश्यांसमीणोद्विभुं । पूजयेदेवतावुद्धचा कुमाराब्रह्मचारिण। संतानं विजयंवीर्य रक्षामायुः श्रियं यशः। प्रदद्यात्साधकस्याशु सुब्रह्मण्यः सुरार्चितः। जयत पणपूजादौ विघ्नेशं सर्वसिद्धिदं । प्रीणयेदनयात्यास्तु प्राप्तये सर्वसंपदा । उकारमाद्यं प्रत्र दंति संतोवाचः श्रुतीनामपियं गृणंति । गजाननं देवगणानतांत्रिं भजेहमढेंदुकृतावतंसं ॥१॥ पादारविंदार्चनतत्पराणां संसारदावानलभंगदक्षं । निरंतरंनिर्गतदानतोयैस्तंनौमिविघ्नेश्वरमंच दाभम् ॥२॥ कृतांगरागं नवकुंकुमेन मत्तालिमालांमदपकलग्नां । निवारयंत निजकर्णतालैः कोविस्मरेत्पुत्रमनंगशत्रोः ॥ ३ ॥ शंभोर्जटाजूटनिवासिगंगा जलंसमादायकरांबुजेन । ली लाभिरागच्छिवमचंयंत गजाननं भक्तियुता भजति ॥ ४ ॥ कुमारभुक्तौ पुनरात्महेतोः पयो धरो पर्वतराजपुत्र्याः प्रक्षालयंत करीकरण मौग्ध्येन तं नागमुखं भजामि ॥ ५ ॥ खया खड्गीशो वः कूर्मश्चकारः । निस्वरः स्वरहीनो व्यञ्जनमिति यावत् । णांतस्त: भुवे स्वरूपं अत्र संधौ तकारे दकार इति ज्ञेयम् । तदुक्तं । प्रयोगसारे । वच वे नमो मंत्रः सुब्रह्मण्याधिदैवत इति। नारायणीये तु । सारं वचन्नाभिजले शिवयोनिपु तेनम इति । अग्निगायत्रो ऋषिक्छन्दसी। प्रणवी बीजं वकारः शक्तिः । के चन प्रणवपुटितमाहुः । अन्ये तु मायाद्यमाहुः । तदुक्तंप्रयोगसारे। प्रशस्तः प्रणवाद्यन्तः शक्तिपूर्व परे जगुरिति । वन्हिबीजेनेति रेफेणः । ध्यानं तु दक्षायूर्ध्वयोराद्य तदध- स्थयोरंत्ये सुब्रह्मण्य इति कार्तिकेयनाम । तदुक्तं हयशीर्षपंचरात्रे । अभयं वामहस्ते स्यादम्भोज दक्षिणेकरे । कुक्कटं वामहस्ते तु शक्तिं दक्षिणतो न्यसेत् । चतुर्भुजः समाख्यातएकवक्त्रोग्निज- स्त्वयमिति । वन्हिमंडलपश्चिम इति । अनेन चतुर्थपटलोक्तवन्हिमण्डलान्तमैव पूजा पीठशक्तिपीठ- पूजानास्ति । अन्यथा वन्हिमण्डलपश्चिम इति न वदेत् । चतुर्थपटल एवोक्तत्वात् । विधिनेलु त वि- धिमाह। केप्तरेष्विति । तस्य नैवेद्यदानं धूर्त्तसेनाय । गणेशस्तुतिमारभते । ऊ'कारमिति । अपि- भित्रक्रमः सन्तः यं श्रुतीनामाद्यं ऊंकारं वाचोप्याद्यं गुणन्ति शब्दब्रह्मस्वरूपमिति यावत् । क- रांबुजेन शुण्डाग्रेण । पारात्समीपे । मौग्ध्येनेति । देवीस्तनौ सदानुछिष्टावितिभावःभी गजास्य कालात्मना त्वया हस्तमुद्दत्य ये सीकाराः पुष्कररंध्रमुक्ताः पुष्करं करिहस्ताग्र इति नामलिंगानु- शासने। ते तारा विचरन्तीति गम्योप्रोक्ता शीकरा न भवन्ति तारा इत्युत्प्रेक्षा इत्यर्थः स्तुवन्तीति - - -- - ·शारदातिलकम् । समुवृत्य गजास्यहस्तं ये सीकराः पुष्कररंध्रमुक्ताः । व्योमागणे ते विचरंति ताराः कला त्मना मौक्तिकतुल्यभासः ॥ ६ ॥ क्रीडारते वारिनिधौ गजास्ये वेलामतिकामति वारिपूरे। कल्पावसानं प्रविचिंत्यदेवाः कैलासनाथं स्तुतिभिः स्क्तवति ॥ ७ ॥ नागानने नागकृतो तरीये क्रीडारते देवकुमारसंधैः ॥ बाय क्षणं कालगातं विहाय तौ प्रापतुः कंदुकतामिनेंदूम् ॥ ८ ॥ मदोल्ल सत्यं च मुखैरजरमध्यापयंतं सकलागमार्थान् । देवानृषीन् भक्तजनकमित्रं हेरंबमर्कारुणमाश्रयामि ॥ ९ ॥ पादांबुजाभ्यां कृतार्थयंतं कृपया धरित्री । अकारणं कारण माप्तवाचां तं नागवक्रं न जहाति चेतः ॥ १० ॥ येनार्पितं सत्यवती सुताय पुराणमालि ख्य विषाणकोटया । तं चंद्रमौलेस्तनयंतपोभिरवाप्यमानंदघनं भजामि ॥ ११ ॥ पदं स्तु तीनामपदं श्रुतीनां लीलावतारं परमष्टमूर्तेः । नागात्मको वा पुरषात्मको वेत्यभेद्यमाद्यं भज विघ्नराजं ॥१२॥ पाशांकुशौ भग्नरदेखभीष्टं करैर्दधानं कररंध्रमुक्तैः । मुक्ताफलाभैः पृथुसीकरौघैः सिंचंतमंग शिवयोर्भजामि ॥ १३ ॥ अभेदमकंगजमेकदंतंचैत्यन्यरूपंजगदादि बीजम् ॥ ब्रह्मेतियंब्रह्मविदोवदंतितंशंभुसूनुंशरणंभजामि ॥ २४ ॥ स्वांकस्थितायानिजवल्लभा यामुखांबुजालोकनलोलनेत्रं ॥ स्मेराननास्यंमदवैभवेनरुद्धंभजेविश्वविमोहनंतं ॥ १५ ॥ ये पूर्वमाराध्यगजाननवांशास्त्राणिसर्वाणिपठतितेषां । त्वत्तोनचान्यत्प्रतिपाद्यमेतैस्तदस्तिचे त्सर्वमसत्यकल्पं ॥ १६ ॥ हिरण्यगर्भजगदीशितारंकषिपुराणंरविमंडलस्थं । गजाननंयंप्रवि शंतिसंतस्तत्कालयोगैस्तमइंप्रपद्ये ॥ १७ ॥ वेदांतगीतपुरुषभजेहमात्मानमानंदघनंदिस्थं । गजाननंयन्महसाजनानामहांधकारीविलयंप्रयाति ॥ १८ ॥ शंभोः समालोक्यजटाकलापेश शांकखंडं निजपुष्करेण । स्वभप्रदतप्रविचित्यमोग्थ्यादाकटुकामः श्रियमातनोतु ॥ १९ ॥ विघ्नार्गलानांविनिपातनार्थयनारिकेलैंः कदलीफलाद्यैः ॥ प्रभावयतोमदवारणास्यं- प्रापुर्नराथिमहभजतम् ॥ २० ॥ यज्ञैरनेकैहुभिस्तपोभराराध्यमाद्यंगजराजवक्रम् ॥ स्तु- त्यानयायोवधिनास्तुवंतितेसर्वलक्ष्मीनिधयोभवति ॥ २१ ॥ इतिश्रीशारदातिलकेत्रयोदशः अन्यकृतः कल्पावसाने न्यस्य स्तुत्यसंगतिरित्यलङ्कारःवतुतस्तु अनन्यविनारणीयत्वेन तत्स्तुतिः । नागकतोत्तरीये सर्योत्तरीये त्वयि क्रीडारत इति सम्बधः । कालगति कालयावरश्यं त्यत्वा । वा- भनाभ्यां मुखछन्दाद्यपेक्षया इस्खता। एतेनास्य हुवावेवांघ्रिध्येयाविति सूचितम् । प्राप्तवाचां वे- दानां कारणं प्रवर्तयितारम् । पुराणां भारताख्यम् । पदं स्थानमपदमगोचरम् । शिवयोः पित्रोः अनेकमिछया। एकं तत्वतो ये पठन्ति तेषां पुरुषाणां त्वत्तोन्यप्रतिपाद्यं नेयं नाति । चकारात्तेषां शास्त्राणादपि त्वत्तो न्यप्रतिपाद्यं नास्तोत्यर्थः । यतः सर्वेषु शास्त्रेदात्मन: प्रतिपादितत्वात् एतैः शास्त्र स्त्वदन्यत्प्रतिपाद्यते चेत्तत्सर्वमसत्यकल्प तानि शास्त्राण्येव न भवन्तीत्यर्थः । वौद्धशास्त्रादिवत् । तत्कालयोगैरिति हिरण्यगर्भाद्यवतारों गणेशएवैकोली लीलया भवति बरमा मरूपत्वादुित्यर्थः । तदेवरूपभाह । वेदांतगीतमिति । मौग्ध्यादिति । लीलया तस्य कदाचिदपि जानधशाभावात् । विद्ये त्यादिना भक्तवात्सत्यमुक्तम् । नर इति बहुवचनम् । इति श्रीशारदा- ·२८४ सटीकम्। पटलः ॥ २३ ॥ अथोच्यते चन्द्रमसोमनुःसर्वसमृद्धिदः । खड्गीशस्थो भृगुर्विदुमनुम्वरसम- न्वितः । सोमाय त्दृदयांतोयं मन्त्रः प्रोक्तः षडक्षरः॥ ऋषिरुक्तो भृगुः छन्दःपंक्तिः सोमो- स्यदेवता ॥ दीर्घभाजा स्वबीजेन मनोरंगक्रियामता । कर्पूरस्फटिकावदातमनिशं पूर्णेदार्वि- बाननं मुक्तादामविभूपितेन व पुषा निलयंतं तमः। हस्ताम्यां कुमुदं वरं च दधतं नीलालको- द्भासितं स्वस्यांकस्थमृगाोदताश्रयगुणं सोमं सुधाब्धि भजे ॥ रसलक्ष जपेन्मन्त्रं साधको वि जितेद्रियः । षट्सहस्रं प्रजुहुयात्पायसेन ससर्पिषा ॥ सोमांते पूजिते पीठे पूजयेद्रोहिणीपात ॥ तिलकटीकायां सत्सम्प्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादर्शभिख्यायां त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ अथ क्र- मप्राप्तान्सौरमंचान्वक्तुकामस्तस्य तेजस्त्रयात्मकत्वादाद्यंतयोः सोमाग्न्योर्मत्रान् वदंस्तम्मत्रान्वक्तुमु- पक्रमते अथेति । सर्वसमृद्धिददति विनियोगोक्तिः । मंत्रमुहरति खड्गीशेति । खेड्गीशो वात- तस्थो भृगुः सः मनुस्वरश्च तुई शखर औ बिंदुथ तद्युक्तः तेनस्वौं । प्रयोगसारेतु। सवौबिंदादिसोमा- य नमो मंत्रः प्रकीर्तित इति । क्वचिद्धि'दुमानो स्वर इति पाठः । मारायणीयेच । प्राचार्यश्च सौमि- त्युद्धृतं । अन्ये तु इदं मृत्युजयवीज एतदाद्यो ग्रंथक्वता नुवृत इति वदंति । स्वौं वोज । आयेति श क्ति: । पद्मपादाचार्य मेति । शक्तिरुद्धृताः अन्यत्र तु । ऋषिरत्रिविराट्कंदो बीजमाद्यमुदाहृतं । नमः शक्लिरिति। प्रणवप्रासादसंपुट इति के चेन । श्रीकाम:श्रीपुट कार्यइत्यपरे।स्वबीजेनेति मंत्राद्य- बीजेन व इति बीजेन वा । ध्यानमाह कर्पू रेति । दक्षिणवामाभ्यां कुमुदवरे । क्वचिदनमितिपा- ठाधनं निधिपात्र।कस्थमृगात् उदित उत्पन्नः पाथीयगुणो नीलिमायनातेनाको पिध्येयइत्यर्थःत दुक्तं भवतु भवदभोष्टद्योतितांकः शंशाक इति।अथवा स्त्रस्थांकस्थमृगणोदित पाश्रयगुणःसेवनीयगु- गो येन कलंकित्वाय वादे सत्यप्पत्यागात्। सुधाब्धिं अमृतस्वरूप रसलक्ष षड्लक्षं साक सत्तम इत्यनेन विद्यामंत्रस्य दशांशजप उक्तः।प्रयोगे पितज्जपः।तत्र धनलाभे श्रीयोगःकवित्वे वाग्भवयोगःसुखादी प्रणवयोग इति पद्मयादाचार्याः।सोमांतमिति।चतुर्थपटले तस्मिन् सूर्यदुपावकानिति।अग्निमंडलांता पूजोता।अत्र तु सूर्याग्निमंडले संपूज्य अते सोममंडलं पूजनीयम्।कथितुसोमान्तमितिवतिमण्डले पूजानकर्त्तव्येत्याह । तत्र असांप्रदायिकत्वात् मंत्रदेवप्रकाशिकादिबहुग्रथविरोधाच्च। पीठक्लृप्तौ तु सौ मांतमिति । प्रपंचसारपद्मव्याख्याने पद्मपादाचार्यैः पीठार्चने सूर्यवह्निमंडलार्चनं कृत्वा ततः सो- ममंडलमभ्यर्य तत्र भगवंतमावाहयेदित्युक्तं पूजिते पीठ इति । पीठनवशक्तिपूजापूर्वकंपीठमंत्रेणे- ति शेषः । ताश्च पीठमंत्री पि तंत्रांतरोतो नेयाः । तद्यथा। अमृतातारका ज्योत्स्रा विमला व्या- पिनी तथा। चित्रा च कत्तिका कॉतिः श्रवणा नव शक्तयः अमृतांत कलात्मने संवित्यीठाय से- नम इति । पद्मयादाचार्यैरन्याः पीठशक्तय उक्तााराका कुमुद्धती नंदा मुधा संजीवनी क्षमा ।पा- प्यायनी चंद्रिका च इलादिनी नब शक्तयः । गुर्वादिक्रमतो मंत्री नत्यंताः पूजयेदिमा इति कलेति शक्तिनाभ । कलामीश इत्युक्तः । क्वचित्कराली तिशक्तिनाम कराली क्ष क्रमादिमा इत्युक्तः । हा- रसमप्रभा खेता इत्यर्थः । भादित्येति मंगल: अंगारकः मंदः शनैश्चरः वाक्पतिहस्यतिः । तत्र चतुहि क्षु आदित्यादयः अग्निकोणादिषु भौमादयः पूज्या इति शेयं । यदाहः पूर्वदक्षिणपाया- । - ·२८५ शारदातिलकम् । अंगानिकेसरेगुस्युस्तद्देव्यःपत्रमध्यगाः।रोहिणी कृत्तिका भूयोरेवती भरणी पुनः ॥ रात्रि- दार्दा ततो ज्योतिः कलाहारसमप्रभाः । सितमाल्यांबरधरा मुक्ताहारविभूषणाः । पयोधर- भराक्रांता रचितांजलयःशुभाः ॥ वल्लभासक्तमनसो मदविभूममंथराः ॥ समम्याः सरो- जाक्ष्यश्चंद्रबिंबनिभाननाः ॥ आदित्यमंगलबुधमन्दवाक्पतिराहवः । शुक्रकेतयुताः पूज्या द लागेपु ग्रहा इमे ॥ स्वस्त्रवर्णावरांपेताः स्वनामाद्यर्ण नकाः । रक्तारुणश्वननालपातधूमसि- तासिताः॥ वामोरुन्यस्ततद्धस्तादक्षिणेन धृता भयाः । अंबुजाधकरोभानुर्दष्ट्राभीममुखः श- निः । गहुविकृतवःस्यात्केतुः स्याद्विहितांजलिः ॥ लोकपालास्ततः पूज्यावज्राद्यौःसह क्र. मात् ॥ एवंसिद्धमनुमंत्री संपदा वसति भवेत् ॥ त्दृत्पुण्डरीकमध्यस्थं तारहारविभूषितम् ।। तारापात स्मरन्मन्त्री त्रिसहस्रं मनुं जपेत् ॥ राज्यैश्वर्य दरिद्रोपि प्राप्नुयाद्वत्सरांतरे ॥ पू. ोक्तसंख्यं प्रजपेत् शशिनं मूनि चिंतयन् ॥ रोगापमृत्युदुःखानि जित्वा वर्षशतं वसेत् ॥ ब्रह्मचर्यरतः शुद्धश्चतुर्लक्षमिमं जपेत् । निधानं भूगतं सद्यः प्राप्नुयायनवर्जितः । जितोंद्रयो जपेन्मन्त्रं पौर्णमास्यां विशेषतः ।। भवेत्सौभाग्यनिलयः संपदामपरोनिधिः। घोरान् ज्वरान् शिरोरोगानभिचारानुपद्रवान् । विषाणामपि संघातं नाशयेन्मनुनामुना ॥ पूर्णमास्यां निरा- हारो दद्यादविधूदये ॥ प्राक्प्रत्यगायतं कुर्याद्भूतले मण्डलत्रयं । निषण्णः पश्चिम मन्त्री म त्यसौभ्ययत्रागन के क्रमात् । रविश्ांद्रिगुरुः शुक्र: संपूज्याः साधकैरमी। प्राग्ने यादिषुकोणे घुमौम- मद हिकेतव इति । खनामां पाद्यर्णाः पाद्यक्षराणि मबिंदूनि येषां ते । एतेन ग्रहाणां मंत्राः सू- चिताः । ग्रहयज्ञां गत्वं न तत्र सूर्यमंत्रं वक्ष्यति । अन्य षां सप्तानामंगारकाय नमइत्यादयो भेयाः पत्राग्रे च पूजायामपि प्रयभव प्रयोगो नुसंधेयः । वामौर्विति सूर्यकेतू हित्वा । अन्य षां ध्यानं । सूर्यस्तु पद्मकरः केतुस्तु विहितांजलिरित्युक्त: । तदुक्त महाकपिलपंचरात्रे । आदित्यो द्विभुजः प्रो- को युवा लक्षणलक्षितः हस्तयोः पंकजे तस्य कार्य स्क धमित शुभे । केसोस्तु। खड्गदीपधरं क- णमथ वा विहितांजलिमिति । प्रयोगसारे पि । पूवाई कायः पिंगभू रक्तनेत्रः कृतांजलिरिति । तारउज्जवलो हारो मुक्ताहारः तारापतिमिति । नायिकासहितं । पूर्वाक्तसंख्यमिति । त्रिसहन- राह इत्यनेन त्रिषवणनापो पयोहारचे त्युक्तं । यत्प्रयोगसारे । क्लत्वा त्रिषवणखान क्षीराहारो नि- रंतरः । जपेच्चत्वारि लक्षाणि विधानं लभते धूवमिति । मंडलत्रयमिति । गोमयादिना । अन्यस्मि- न पौरस्त्ये सौममर्चयित्वेति पीठादिन्यासं विधायात्मयागं कृत्वा बहिः पीठे पंकजान्विते अर्च- यित्वेत्यर्थः । उक्तंच । पासीन पश्चिमे मध्यसंस्थ द्रव्याणि विन्यसेत् । आत्मानं सकलीकृत्याग्या चांत: सुरेखरः । पूर्वस्मिपंकजोयेते मंडले सोममर्चयेदिति । सुधीरित्यनेनैतदुक्त भवति । विलो- मं मंत्र जपन् पूरणं कर्पूरादीनां कुमुदादीनां च पुष्पाणां तत्र निक्षेप इति । यदाहुः । संस्थाब्ब राजतं तत्र चषकं परिपूरयेत् । विलोमं प्रजपन्मत्रं गव्य तपयसा सुधीः । क्षिपेच्च तत्र कर्पूरशी- सकाश्मीरकाक्षतान् । कुशग्रंथियार्थ व पुष्पाख्येतानि चादरात् । कुमुदेदीपरस्वर्ण केतकीनवम- लिकाः । चंपकानि यथावाभं शतप्रवाणि च क्षिपेत् । आवाहयेच्च'द्रबिंबाविजाचाहृदयादि । ए- ।

·- सहीकम् । ण्डले विहितासने ॥ मध्यस्थे स्थापयत्पश्चात् पूजाद्रव्याण्यशेषतः ॥ अन्यस्मिन्मण्डले सोम पर्चयित्वांवुजान्विते ॥ राजतं चपकं तत्र स्थापयेत् पुरतः सुधीः ॥ गोदुग्धेन समापूर्य स्पृ श्वात प्रजपेन्मनुं । अष्टोत्तरशतं पश्चाद्विद्यामन्त्रेण देशिकः ॥ दद्यादर्घ शशांकाय सर्वकार्या भंसिद्धये।।अनेन विधिना कुर्यात्पतिमासमतांद्रितः। षण्मासाभ्यंतरे सिद्धि साधकेंद्रासमश्नुते । श्रियमत्पूर्जितानपत्रान् सौभाग्यंपुष्कलयशः।कन्यामिधामवाप्नोतिकन्यायांवरनाप्नुयात् ।बहुना किमिदोक्तेन सर्वदद्यानिशापतिः विद्यविद्यामालिनिस्याचंद्रिण्यंते ततो भवेत् । पुनचंद्रमुखि स्वाहाविद्यामंत्रउदाहृतः । तारोघृणिर्भगुःपश्चाद्वामकर्णविभूषितः। वयासनोमरुछेपःसनेत्रोत्रि वं खमावाह्य गंधपुष्पाद्यैरर्चयेविधुमिति । निराहारोधंदद्यादित्युक्तत्वादर्घदानांदनंतरं रात्री भोज- नमनिषिट्व । कन्यापीत्यनेनै वमादिषु स्त्रिया अप्यधिकार इत्युक्त भवति विद्यामंत्र उदाहत र त्यनेनैतदुक्तं । नवाक्षराद्य एष एव कन्याप्रदानसमर्थ इति। नवाक्षराणि तु । रक्ष युग्म गजो प्रो- क्वा कर्णिनि स्याववाक्षरमिति। नारायणीये नवाक्षरादिविद्यामंत्रमुतः । हिनामांतरितं यंत्रं पत्रेलिख्यतदासनः । जपेद्दादशसाहस्रं येतदेकदिनेन यः । ज्येष्टामाराध्य शक्रर्षे कन्यातस्याशुदी- यते इति । अवतंत्रांतरोत यंत्रमुच्यते । चंद्र चंद्रकलाभिरन्वितशशांकेनामतारोदरे षड्पत्रे परितो विलिख्य च भृगु तेन विन्छ चितः । सोमायेति पदं नमः पदयुतं चालिख्य तडाह्यतः । कादिक्षा- नगतं समय विधिना कव्यांगले मस्तके जप्त बडमिदक्षणेन गरलप्रध्वसितत्यु ष्टिदमिति । सूर्य- मंत्रमाह तारइति । घृणिरीतिरूपं भृगुः सः वामकर्ण उतेन विमूषितस्त नसू । मरुद्यकारो वड़े- रेफस्यासनः तेनयः शेषः अनंत आअविर्दः सनेत्र इकारयुक्तस्त नदि । त्यपश्चिम इति मंत्रविशेषणं त्य इत्यंमक्षरमित्यर्थः । पश्चिम इत्यनेन प्रोमंतोपि भवतीति सूचितं । अभिमतप्रद इत्यनेन विनि- योगोक्तिः । अयमंत्रः साक्षाछुतिपठित इति शूद्रादेरत्र नाधिकारः तदुक्तंतेत्तरीयशाखायां । ना- रायणोयोपनिषदि । णिरिति हे अक्षरे सूर्य इति त्रीणि आदित्य इति । त्रीणि एतई सावित्र- स्याष्टाक्षरं पदं श्रियाभिषिक्त य एवंवेद श्रिया है वाभिषिच्यत इति । के चन श्रीमंतमाहुः । अन्ये श्रीकामहल खापुटितं मां लक्ष्मी प्रयछेत्यनेन पल्लवितमाहुः । रं बीजं यं शक्तिः के चन शक्तिबी- जाद्य श्रीमंतमाहुस् तन्मते प्रणवो बीजं माया शक्तिः : तदुक्तं । श्रीबोजांत: संप्रदाये मूलमंत्रस्तु मानुषः । अयं श्रीकामहल्लेखा संपुटों तेप्रयक्रमे । लक्ष्मीमित्थ पल्लवितः शंकराचार्यसंमतः । हल- खापूर्वकोत श्रीविखरूपमते स्थित इति हिठः स्वाहा। ईरिता उक्ताः मत्यायेत्यादयोगमंत्राः पृ- थक् प्रत्ये कमेतदंताजेयाः । तत्रप्रयोगः । सत्याय तेजो ज्वालामणिहु'फट् स्वाहा । हृदयाय नम इत्यादि । अन्ये तु सत्यायेत्यादिचतुर्थी अविवक्षितेत्याहुः । तेन सत्यतेजोज्वालामणिहुं फट्स्वाहा। हृदयायनम इत्यादिप्रयोगः : एष एव सांप्रदायिक: अपेक्षितार्थद्योतनिकाकारादिभिलिखितत्वा- त् अत एवप्रपंचसारटीकाकारैःब्रह्म त्यत्राकारश्रुतिचतुर्थी निवारणायेतिव्याख्यातं । पुनरित्यने- नाष्टांगो पिसूचितं सूत्रमंत्रषडक्षराणि षडंगस्थाने षु षडंगवहिन्यस्य उदरपृष्टयोनभीतयोवर्ण वयं न्यसेदिष्टांगं सद्यादीति । भोकारादिविपरोतनपुसकवजितपारिभाषिकपंचस्वैः सह यथाक्र- ·शारदातिलकम् । स्त्यशिमः। अष्टाक्षरोमनुःप्रोक्तोभानोरभिमतःप्रभादेवनागोमनुप्राक्तोगायत्रीछंदइरित।आदित्यो देवताप्रोक्तोदृष्टादृष्टफलप्रदः सत्यायहृदयंप्रोक्तंब्रह्मणेशिरईरितं । विष्णवेस्याछिखावर्मरुद्रायप रिकीर्तितं । अग्नये नेत्रमारव्यातंशर्वायास्त्रमुदीरित।तेजोज्वालामणिअफट्स्वाहांता पृथगीरिताः अंगयंत्रान्पुनय॑स्येत्पंचमूत्तिर्यथाक्रमात् । आदित्यं विन्यसेन्मदिराविमुखगतं न्यसेत् । हृदये भानुनामानं भास्करं गुह्यदेशतः। सूर्यचरणयोर्मस्येत हस्नैः सद्यादि पंचभिः । प्रधानमूर्तिम तिमा सर्वाभरणभूषिताः। मूर्दास्यकंठहृदयं कुक्षिनाभिध्वजांघ्रिए । मंत्रवर्णानन्यसदष्टी प्रत्ये कं प्रणवादिकान् । एवंन्यस्तशरीरोसौ चिंत्तयेत्तेजसांनिधेि । रक्ताजयुग्या भयदानहस्तं केयुरहारांगदभूषणाढचं । माणिक्यमौलिंदिननाथमीडे बंधूककांतिं विलसांघनत्रं । वसुलक्षं जोन्मत्रं समिद्भिः क्षीरसाखिना । तत्सहस्रं प्रजुहुगत् क्षीराक्ताभिनितेंद्रियः । पीठम्यलप्तेः प्रथमंदिक्षुमध्ये च संयजेत् । प्रभूतं विमलं सारं समाराध्यमनंतरं । परमादिसुखपाठं स्वविधा तं प्रकल्पयेत् । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिविमला पुनः। अमोघा विद्युता सर्वतोमुखी पीठशक्तयः । दीप्तदीपशिखाकारा बीजान्यासां विदुः क्रमात् । अक्लीवहस्वत्रिययस्वरान विंद्व मं पंचमूर्तीन्यसे दितिसंबंधः ॐ आदित्यायनमः ए रवये ननःत्युक्तं ॐ भानवे नमःईभास्कराय नमः असूर्याय नम इति प्रयोगः।यथाक्रम इत्यनेनऊर्ध्वादितिमुखेष्वपि न्यमेदिप्रत्येकमिति । तेन ॐॐ- नमोभूनीति प्रयोगः । एवंन्यम्तेन नवग्रहन्यासोपि सूचितः स उक्तो मया प्राक् । दानं वरं आयुध- ध्यानं । वामाल योरक्ताब्जे तदधस्तनयोरन्ये। अत्र ध्यानानंतरं कमलबिंबमुद्र प्रदर्शनीये कमला- कृतिमुद्रा तु सोरमुद्र यमोरितेत्युक्तेः प्रयोगसारेपि । दर्शयेदग्रतस्त्वबजबिंबमुद्र यथोदिते इति । तत्राबमुद्राल क्षणं यथा करोतुसंमुखौकत्वा संहतावुव्रतांगुली। तलांतमिलि तांगुष्टौ कुर्यादेषा- ज्वमुद्रिकेति । नारायणीये बिंबमुद्रालक्षणं पद्माकारो करो कृत्वाअविश्लष्ट तु मध्यमे । अंगुल्यो धारयेत्तस्मि बिंबमुद्रति सोच्यत इति । एते सर्वसौरमंत्रमाधरणो इति नेयं । वमुलक्षमष्टलक्षं । अव विशेषः प्रयोगसारे ।रांत बरधरोरक्तगंधमाल्यार्चितः मदा। घृतक्षीरसमायुक्तगुडभक्ताशनोनि- शि भैक्षाहारोथवावीतसंगः संतोषवान्सद।। मंत्रमावर्त्तयेनित्यमाराधनपरायण इति । अन्यः पुर- चरणसामान्यविधिवक्ष्यमाणएवानुमंधेयः । तत्सहस्रमष्टसहस्र । पीठस्यक्लप्त : प्रथमभिति । मंडू कादिवेदिकांतं संपूज्य धमादैः प्राक् परभसुखांतानपंच संपूज्य पश्चाइर्मादिपूजेति के चन । अन्य तु धर्मादिस्थाने प्रभूतादिकान्संपूज्य मध्येफलकरूपेण परमसुखं पूजयेत्।धर्माधर्मादिपूजानास्ती त्याहुः एतदेव सांप्रदायिकं । उक्तंचनारायणीये ।पीठांघ्रीन्कल्पयेदेतानवदामध्येविदिक्षुचेति । एत त्सर्वसूर्यमंत्रमाधारणं । दिक्षवितिसामान्यत उक्तरत्राग्ने यादिकोणाएव गृह्यते। विदिकमध्ये । षु संय जेदिति पाठः यदाहुराचार्याः प्रयजेदथप्रमूतां विमलां सागवयां सम्पराध्यां । परमसुखाम- ग्नादिष्वस्त्रिषु मध्ये च पीठशक्तः प्रागिति । प्रयोगसारेपि । ईशानांतं च मध्येपि विदिश्वेतान् प्रपूजयेदिति । स्वबिंबांतमिति । सोमाग्निमंडले संपूज्य सूर्यमंडलं पूजनीयमित्यर्थः दीप्ते त्यासा ध्यानं । तदुक्तं प्रयोगसारे दीप्तदीपशिखाकाराध्येयाः स्युर्नवशक्तय इति । अक्लीबेति । इखत्रितयं - ·२८८ सटीकम् । ग्निसंयुतान् । वदेत्पदं चतुर्थ्यतं ब्रह्मविष्नुशिवात्मकं । सौराय योगपीठाय नमः पदमनंतरं पीठमंत्रोयमाख्यातो दिनेशस्य जगत्पते । तारादि खं खखोल्काय मनुना मूर्तिकल्पना । सा अइउअत्रलीबङ्गवत्रयपदाभ्यां नजासहसंबधः प्रग्नोरेफः संरीरू रैइत्यादिनवबीजानि। अन्येतु । खवयंअइ इत्याहुः तदुक्तं महाकपिलपंचरात्रे । आषोप्रांत्य दृतीयं च त्यक्षा चैव नपुंसकं । भे- दये ववधायांतं स्वरैरेभिर्यथाक्रमाबिंदुयुक्तानि बीजानि शक्तानामुतानि वै इतिअन्यत्राकारकार- विसर्गान्हित्वा नवबीजानीति तदुक्तंप्रयोगसारनारायणीययोः पाद्यमंत्यं वतीयं च त्या पि च नपुसकानिति पोठमंत्र इति । सर्वसूर्यमंत्रसाधारण इति ज्ञेयं । तारादीति खखोल्कायेति खरूपं । तदुक्तं महाकपिलपंचरात्रेयाष्टमं बिंदुना युक्त कहितीयं तथैवच तदेव केवलं भूय पोभिः व सविलोमकं । सविलोमाच्चतुर्थं तुयतीयो परिस्थितं अक्षरं तदहितीयेन स्वरेणैव प्रभेदिता वा- नुलोमाच्चतुथं तु केवलं तदनंतरं । समास सादुधृतो वत्स मूर्तिमंत्रः षडक्षर इति । अन्येषामपि सू- यमंत्राणा मूर्तिमंत्र इति ज्ञेयं तत्राकाशबीजादि रुत इति विशेषः । अथवात्रैवं व्याख्येयं । ता- र थादिशब्देन प्रथमोत्पनत्वात् । आकाशस्तस्य बिंदुः संप्रदायादिति। अथवा खमिति तंत्रण यमुपात्तं एकेनाकाशबीजमन्येन स्वरूप । प्रयोगसारेपि । सूर्यकांताक्षरे प्रोक्ता बिंदुभूषितमस्त- के इति । नारायणीये । स्वकांतो दंडिनो चंडो मज्जादशनसंयुता । मांसं दीर्घाजवहायुरंते तस्या- पि कहिदुः एतच साधयेत्कामानभिषेकजपादिनेति । ब्रह्मांतो दंतिनी मज्जा णां तां तां कायठह- यमिति । नि?जोपि तत्र वोहतःप्रवलकारतकारी दिकपीडभेदेनेति । उभावपि सांप्रदायिकी- निर्बीजो मूर्तिकल्पनायां सबीजो जपादाविति जेयं भयं स्वतंत्रोपि मंत्रः । अस्यादि यथाऋषि- सूक्ष्मकाख्यातो जगतीचंद ईरितं । देवः सूर्यो बीजशक्तीकांतमन्नास हत्स्म ते । सूक्ष्मरूपाया- ग्निवधूः स्वाहांतः सूक्ष्मतेजसे । सूक्ष्मकरायाग्निवधूः सूक्ष्मबलाय ठहयं सूक्ष्म कायाय सहुफट्जा- तियुक्ताः समीरिताः पंचांगमंत्रा मेवाणैः षडंग वा प्रकल्पयेत् । रक्त पद्मइयं हस्त बिमाण वरदा- भये । वधूकाभं त्रिनेत्रं च रवि ध्यायेत्सुपूजितं । लक्षमेकं जपेन्मत्रं क्षीराहारोजितेंद्रियः जुहुया- तद्दशांशेन विल्वाखत्थसमिहरैः सूर्यपीठेष्टाक्षरवत्पूजा। वक्षामाणार्घदानं च खेचरीसिद्धिश्च फ- लं ने यं । उक्तं च नारायणोये । अनेन बहुभिः प्राप्ताः स्वेचरत्वादिसिय इति । मूर्तिकल्पनेति । मूलमंत्रमुच्चार्य पश्चादिममुच्चार्य मूर्ति कल्पनेति पद्ममादाचार्याः अगानि पूजयेदिति कर्णिका- यां । तदुक्तं नारायचीये । वह्निरक्षो मारुते शदिक्षु पूज्या हृदादयः स्वमंत्रैः कर्णिकांतस्थादिदव- स्त्रं पुरतश्चगिति । प्रादावित्यनेन केसरेष्वष्टांगपूजा सूचिता । आदित्याद्या इति न्यासोक्तबी- जसहिताः अत्र केचनादित्यादिमूर्त यश्चतस्र इति सामाना धिकरण्य कृत्वा सूर्यं न पूजयंति। त- दसत् । उद्दिष्टपंचकमध्ये एकत्यागे कारणाभावात मुख्यतया कर्णिकायां सपूजित इति चेत् । पंचम् कः पूजित: कोनेति नियामकामावात् । पूर्वत्र परत्र च यत्र यत्र पंचकमुक्तं । तत्र त्यागस्या- दृष्टचरत्वाच्च । तेन पद्मपादाचार्योतारीत्या। आदित्यमध्ये संपूज्यरव्यादयोदिक् चतुष्क पूज्याः च- तस इति भक्तिविशेषणत्वेन योज्यंपुरते ऽरुणमर्पयेदित्युक्त कल्पितदिगपेक्षया तदीशदलमपि सं- - ·२८८ गारदातिलकम्। क्षिणं सर्वलोकानां तस्यामावाद्य पूजयेत् । अंगानि पूजयेदादौ दिक्पत्रेवर्कमूभयः । आदि त्याद्याश्चतस्रोाः शक्तयः कोणयत्रगा। स्वस्वनामादिवर्णाः स्युस्तासांविजान्मनुः क्रमात् । उषा प्रज्ञा प्रभासंध्याशक्तयः परिकीर्तिताः। पत्राग्र संस्था ब्राह्मयाद्या पुरतोऽरुणमर्चयेत् । चंद्रादीनर्चयेपश्चाद्ग्रहानष्टौ ततो बहिा:इंद्रादींश्च तदस्राणि यथा पूर्व समर्चयेत् । एवं सपू ज्य विधिवद्भास्कर भक्तवत्सलं । दद्यादर्य प्रतिदिनं वारे या तस्य चोदिते । प्रभाते मंड लं कृत्वा पूर्ववत्तीठ मर्चयेम् । पात्रं ताम्रमयं प्रस्थतोयग्राहि मनोहरं । निधाय तत्र मनुना पूरयेतच्छुभोदकैः । कुंकुम रोचनाराजीरक्तचंदनवैणवान्। करवीरजपाशालिकशश्यामाकतंदु लान् । निक्षिपेत्सलिले तस्मिन्नैक्यं संचिंत्य भानुना। सांगमभ्यर्चये त्तस्मिन् भास्करं प्रोक्त लक्षणं । गंधपुष्पादिनैवेद्यैर्यथाविधि विधानवित् । तत्पिधाय जपेन्मत्रं सम्यगष्टोत्तरं शतं । पुनः संपूज्य गंधाद्यैर्जानुभ्यामवानं गतः। आमस्तकं तदुद्धृत्य व्योम्नि सावरणे रखो । दृष्टिं मुख दल मिति । तेन महालक्ष्मोस्थानेऽरुणः पूज्यः मातृभिररुणांताभिरित्याचायक्लि: पद्मपदाचा- र्यास्तु माटः संपूज्य पुरतोऽरुणमर्चयेदित्यूचुः अतएव नारायणीये पूर्वपत्रे ऽरुणस्थथेत्युक्तं । चंद्रादी- नितो । स्वबीजाद्यान् चंद्रः सोमतः तत्र पूर्वादिषु चंद्रबुधगुरुशुक्रान् प्राग्नेयादिषु भौममंदराहु के- तूनिति ज्ञेयं । प्रयोगस्तु पूर्वोत्तोनुसंधेयः अतएव नारायणीये । पूर्वादि दिक्षु संपूज्याचद्रजगुरुभा- र्गवाःआग्नेयादिषु कोणेषुकुजमंदा हि केतव इतिाविधिवदित्यनेन सूर्य परिषद्भ्यो नमइति बहिःपा- रिषदान् पूजयेदित्युक्तं । ग्रहै. सुरैथापि सूर्यपरिषद्भिरित्युक्तेः प्रभात अर्चयेदिति संबंध: मंडलमि- ति वृत्तं । कृवेति । रक्तचंदनेन । तदुक्तं प्रयोगमारे। रक्तचंदनगंधेन कृत्वा वृत्त सुशोभनं । मंडल- मिति । प्रस्थतोयग्राहीति । प्रस्थप्रमाणमुक्तं श्रीधराचार्यः कुडवचतुः पलः स्यात्प्रस्थः कुडवैयतुर्भिः स्यादिति । मनुना विलोमपठितेनेति विशेषः यदाहः प्रजपन्मनु प्रतिगतक्रमतः प्रतिपूरयेत्सुधि मले:सलिलैरिति।शुभोदके रितिपादित्यमंडलानिमरदस्तधारारूपत्वेन ध्यातैरियर्थः राजीआमुरी रक्तं रक्तचंदनाच दखत व दतम्वणवं वेगबोजानि करवीररक्तकरवीरपुष्यमितिापरमगुरवः जपा- रक्तजपा कुशं कुशाऽग्र तंदुलाअक्षताः। निक्षिपेदिति। यथालाभं कचित्तिला।अपि तदुक्तमाचार्यः गोरोचनासतिलवैग्यवराजिरतगीताख्यशालिकरवीरजपाकुशाग्रान् । श्यामाकतंदुलयु तांथ यथा प्रलाभान् संयोज्य भक्तिभरतो विधि विधिय इति । ऐक्यं संकल्प्य ति । स्वात्मन प्रति शेषः स्वैक्यं मंभावयन्समाहितधो दृष्ट्वा दिनेशमित्युक्त तस्मिन्पाले । सांगमिति । षडंगाष्टांगसहितमष्टां- गेनाभिसंपूज्येति । प्रयोगसारे उक्तः प्रोक्त लक्षणं । पूर्वोक्तध्यानं । आदिशब्दात्थूपदीपो । यथा । वि- धोत्यनेनैतदुलो भवति । सावरणमिति । व्योम्नि सूर्यमंडलेपि स्थितमावरणसहितं देवं विलोक्य मनसासंपत्यति च । उक्तं च । दृष्ट्वा दिनेशमथ पीठगतं तथैव व्योमस्थितं परिहतावरणं विलोक्ये- ति।विधानवित्तत्पिघायेति संबंधःविधानविदित्यनेनैतदुक्तंभवतिसोमात्मनाभारितामृतवाजयुतेनवा- मोपष्ठध्ये ननदक्षिणहस्त नेति सम्यगिति । प्राणायामवयं षडंगन्यासं विधायेत्युक्तां । पुनः संपूज्य । जलमितिशेषः । अघंदद्यादिति । तत्र प्रकार मूनांत भगवते रवये अध्यं कल्पयामि नम इत्युच्चार्य- - - ३७ ·२८. सटोकम्। निधाय स्वैक्येन मूलमंत्र धिया जपन् । दद्यादर्घ दिनेशाय प्रसन्नेनांतरात्मना । कृत्वा पुष्पा मलिं भूयो जपेदष्टोत्तरं शतं । यादवामृतं भानुः समादत्ते निजैः करैः। तेन तृप्तो दिनम णिर्दयादस्मै मनो रथान् । अर्घदानमिदं पुंसामायुरारोग्यवर्द्धनं । धनधान्यपश्चुक्षेत्रपुत्रमि त्रकलत्रदं । तेजोवीर्ययशः कांतिविद्याविभवभाग्यदं । आकाशमग्निदीर्धेदु संयुक्तं भुवनेश्वरी सर्गान्वितोभृगुर्भानो स्थक्षरो मनुरीरितः आधारादि पदाग्रांत कंठादाधारकावधि । मुर्दादि कंठपर्यंत क्रमाद्वाजत्रयं न्यसेत् । षट् दीर्घस्वरयुक्तेन मध्येनांग क्रियामता । रकांबुजासन मशेषगुणेकसिधु भानुं समस्तजगतामधिपं भजामि । पद्मद्वयाभयवरान् दधतं करावैर्माणि क्यमौलिमरुणांगरुचिं त्रिनेत्रं । भानुलक्षं जपेन्मंत्रमत्राज्येन दशांशतः। तिलैर्वा मधुरासिक्तै “हयाद्विजितेंद्रियः। पूर्वोक्तेपूजयेत्पीठे विधानेनामुना रविं । प्रथमावृत्तिरंगः स्यात् पराचंद्रा दिभिर्ग्रहः । तृतीया लोकपालैः स्याच्चतुथीस्याचदायुधैः । इति संपूज्य निर्माल्यं तेजश्चंद्राय ति । प्रसन्ने नांतरात्मनेति भक्त्या दद्यादित्युक्त । प्रयोजनतिलकमंत्रमाह । आकाशेति पाकाशो- हः अग्नीरेफःदीर्घाई'दुबिंदुः एतद्युतः तेनहामितिविसर्गान्वितो विसर्गयुक्तः भृगुःस:ऋष्यादिय- था। मनोरस्यभवेद्ब्रह्मा मुनिरुत्तोथवा भृगुाछंदोपि खलुगायत्री देवतातीक्ष्णदीधितिरितिपाद्यं बोजहितीया शक्तिः प्रणवादिरिति चिकेत् प्रयोगविशेषसार परमात्मादिति पद्मपादाचार्याः - गानोतिनेत्रां तानीतिन्ने यं अग्रे वक्षामाणत्वादवनीतं । सदुक्तं । प्रयोगसारे अंगुष्टादिकनिष्टांत- मंगुलीषु यथा क्रमात् । न्यस्त्वाविनेवमंगानिनेवं हस्ततलेन्यसेदिति । नारायणीयेपि । न्यस्यांगुली- षुपंचांनंलोचन तलयोयं सेदिति । तथान्यस्त्वानेत्रांतमंगानितथैवात्मनि संयत पति । प्रयोगसारे । मायणोये चान्यान्यंगान्युक्तानि । कटतोयविलोमेन बीजदयमुच्यते । अर्कशिरतयं तः कथ्यते भूर्भुवः स्वरे । ज्वालिनीति शिस्वागीताईंवर्मसमुदाहृतं । हितीयस्वरससंभिन्न शचतुर्थ सबिंदुकं मेवं स्वरांतमारूठयांतमस्त्रमितिक्रमादिति । नारायणीये तु । प्रयोजनादितिलकः साक्षंगांतः स् मृतोमनुरिति । न्यासेक्रमसंग्रहे विशेषः हस्तयोः स्तलपृष्टे च न्यस्यमंत्राक्षरत्रयं । पदांतराधिवक्त्र - षु । तथा ससग्रहामपि । मुखे बहौच पदयो रुदरेवक्षसि क्रमात् । मूर्खादिपंचस्थानेषुल्ल खाद्या- स्वविन्यसेत् इति । मूर्ति पंचकनवग्रहन्यास इति पद्मपादाचार्याश्च । प्रायुधध्यानं पूर्ववत् । भानुल- ई हादशलक्षं । मंगैरिति तत्रांगध्यानं यथा । भास्वत्सरोजहस्तानिवरदान्यपि । अगानिदिव्य- रूपाणि ध्येयानि बलवंति च । दंष्ट्राकरालमस्तु विद्युत्यु'जसमप्रभमिति। प्रयोगसरे नारायणी- येपि । रत्नादयः सौम्यावरदाः पद्मधारिणा विद्युत्यु जनिभंत्वस्त्रमुग्रदंष्टंभयावहिमिति। पराचं- द्रादिभिम्र हैरिति अत्र स्वस्वनामादिवर्णादित्वमनुसंधेयं। स्वनामाद्यक्षरैबिंदुभूषितैरन्वितंपजेदिति प्रयोगसारउत्तेः तत्रायं विशेष: चंद्रबुधशुक्रः आग्रेयादिस्थितै ममंदराहुकेतुभिातदुक्तमाचार्यैः प्रागादि दियासंस्था: शशिबुधगुरुभार्गवाःक्रमेण स्युः भाग्नेयादिष्वसिषुधरणिजमंदाहिकेतवः पू- ज्या इति । प्रयोगसारेपि । सोममैंने बुधंथाम्ये पश्चिमेतु वृहस्पतिं । सौम्ये शुक्र तथाग्नेय्यामगार- कमथासुरे। शनैश्चरं ततोराहु वायव्यां केतुमीवर इति । तेजश्चंद्रोर्कगणः प्रयोगसारे प्रयोगविणे ।

·थारदातिलकम् । २८१ दीयतां । अर्घ प्रागीरितं दद्याद्भानवे संयतेंद्रियः। सोपि रत्नं धनं धान्य पुत्रापौत्रान्पशूस्त था । वस्त्राणि भूषणादीनि दद्यादस्मै न संशयः । आकाशमग्निपवन संघांता/शबिंदुमत् । मार्तण्डभैरवं नाम बीजमेतदुदाहृतं । पुटितं विवीजेनसर्वकामफलप्रदं । ठांत दहननेत्रंदु सहितं तदुदीरितं । पंचहस्वाद्यबीजेन पंचमूर्ति प्रविन्यसेत् । मध्यमादिकनिष्टांतमंगुलीपु क्रमादिकाः सूर्याख्यो भास्करो भानुस्ततो रवि दिवाकरो । शिरोवदनहृद्गुह्य पाददेखें तु ताः पूनः । दीर्घयुक्तेन बीजेन नेत्रांतांगानि विन्यसेत् । व्यापकं मूलबीजेन कुर्वीत तदनं तरं । हेमांमोजमवालं प्रतिमनिजरुचिं चारुखट्वांगपट्टे चक्रं शक्तिं च पाशं सृणिमति रुचि षउक्तः खजनमदिननक्षत्रे ग्रहणे वा खजन्मभे । ग्रहाणामपिवैषम्य भये वा प्रत्युपस्थिते द्रष्ट्वा- दिवाकरंदेवंग्रहैः साई यथोदितं । मूलन सवितुर्बीजै रन्येषां च पुरोदितैः प्रत्येकं जुहुयात्तं षां ग हाणां तद्दिशि क्रमात् । एकत्र वाथवा वह्निकार्य कृत्वा विधानतः समित्सर्पिश्चरुघृतैः क्रमादष्टी त्तरंशतं प्रतिव्यावृतिसंयक्तं प्रत्येकं स्मरणान्वितं । अर्क: पलाशापामार्गवश्वत्थोदुबरौ तथा । ख दिरश व शमोदूर्वा दर्भाश्च समिधः क्रमात् । पूर्णाहुतिं ततो दद्यात्तेषां प्रत्येकमंततः कृतेनाने न यन्ननमहास्तुति भाविताः। सर्वरोगाः प्रणश्यति संग्रामेषुजयं लभेत् अभिचारादयोदोषाः शांति- यांति न संशय इति । मात्तंडभैरवबीजमाह । प्राकाशमिति आकाशंहः अग्नीरेफः पवनोयः स- यांतो पर्वाश उबिंदः एतद्युक्त पत्र स्वरदयमपिगुरूयदेशतो यथा संप्रदायमुच्चारणीयं । ब्रह्मा षिनिछंदः हवोजबिंदुः शक्तिःटांतमिति । टांतं ठःदहनोरेफ नेत्रमिः'दुबिंदुःएता तेन द्विमिति सर्वमामफलप्रदमित्यनेनैतत् संग्रहीतं । यदुक्तं नारायणीये। प्रारीग्यमायुःश्रीविद्याकांति: पुष्ठिईनं यशः सौभाग्यं भक्तिरेश्वयं रक्षामेधावचोद्युतिः सिध्यंत्येवं विधाः कामा मंत्रस्यास्यप्रभावत इति पंचति । सद्यांतपंचखाद्यमित्यर्थः मूर्तिःसद्यासानिका इति नारायणीय इत्युक्त मध्यमादीति म ध्यमातजन्यंगुष्टानामाकनिष्टास्वित्यर्थः मध्यमाद्यनुजांतत इति नारायलीय उक्त बोजेनेति । मा तंडभैरवेण । पूर्व त्रापिदीर्घयुक्तेन षडदोर्धथुक्ततेन नेवांगानीति । हृदयशिर: शिखाकवचाग्नि वि न्यस्यास्त्रमपि विन्यस्य पश्चाबेत्रं विन्यसनीयमिति संप्रदाय विदः केचित्तु नेत्रांतानीति पंचांया न्येव नेत्रांतानिन्यसनीयानिपंचांमानि मनोर्यस्यनेवं तस्य न विद्यत इति अस्थापवादमाहुसूः तदसं प्रदायिक । अगानि कुर्यादीर्घायरमाबीजेनमंत्रविदिति श्रीपटले मध्येन दीर्घयुक्तेन प्राक्पुटेन प्र कल्पयेत् । अगानि जातियुक्तानि क्रमेण मनुवित्तम इति भुवनेशीपटले । एवमन्यत्रापि यत्र यत्र दोघवचनं तत्र षण्णां दीर्धाणां ग्रहणात् पत्र संकोचे कारणाभावात् नेत्रांतांयानीति वचनेन संको च इतिचेतदपिन । सांप्रदयिकव्याख्यानुसारेणाप्युपपत्तः किंचनेत्रं तस्य विवजयेदिति साक्षादि षिहस्य नेवांगस्य सामान्यभूतेनान्यथाप्युपपद्यमानेन नेत्रांतांगानीति वचनेन बाधोघि न कत्तुंश- क्यताअन्यच्चागे प्रगपूजा यथा पूर्वमितिवदतादिश्वस्त्रपूजोतीवानेत्रमा विशेष उक्त: अग्रे पुरुषोत्त- मसंत्रे पि नेत्रांतांगान्युक्तानिातव च षडंगमंत्रानेवांताएवोहताषडंगमंत्राःसंदिष्टानेवाःतास्तववेदि भिरित्यंतेन । पूर्वोत्तम लिखितप्रयोगमारवचनाचाअस्मिन्मवेच नारायणीयेप्रांशयोंगानि षडिति ।

·२८२ सटीकम्। रामक्षमालां कपालं हस्तां भोजर्दधानं त्रिनयनविलसद्वेदवक्राभिरामं मातंर्ड वल्लभाई कणि मयमुकुटं हारदीप्तं भजामः।लक्षत्रयं जपेन्मंत्री बीज विंब पुटीकृतं दशांशक मलः फुल्लैहिया न्मधुरोक्षितैः।पीठे दीप्तादिभिर्युक्ते काकायामुषादिकाः पूर्वादिदिक्षु संपूज्य मूर्तिमूलेन कल्प येत् । अवाह्यपूजयहेवं वक्ष्पमाणविधानतः सूय्यांदीश्चतुरादिक्षु विदिक्ष्वन्यं समर्चयेत् । अंगपूजा यथा पूर्व नेत्रमीशानदिगातं । ग्रहानष्टौ ततो बाह्य लोकपालास्ततः परम् । अर्ष प्रधानं प्रजपेन्मत्री मार्तंड भैरवं । इतिसिद्धमनुमंत्री साधयेदिपमात्मनः शारयाज्यतिलविल्ला नां लक्षहोमाद्भवेनिधिः।राजवृक्षसमुद्भूतैः पुष्पैहोमो रमाकरः। जपाकुसुमहोमेन वशयत्यचि रान्नृपान् । मातुलिंगफलैर्तुत्वा धनमिष्टं लभेत सः। इमं मंत्र जपन्मर्त्यः कांति पुत्राबलं द्युति वित्तर्द्धि ममितां लक्ष्मी सौभाग्यमपि साधयेत् । वियददुसहितं तदादिः सर्गसंयुतः अजपा ख्यो मनुः प्रोक्तोद्यक्षरः सुरपादपः। ऋषिब्रह्मा स्मृतो देवी गायत्री छंद इरितं । देवता भगतामादिः संमोक्तो गिरिजापतिः हसापद्दीर्घयुक्तेन कुर्यादंगकियां मनोः । उद्यद्भानुस्फ़ रिततडिदाकारमर्दो विकेशं पाशाभीतीवरदपरशू संदधानं कराग्रैः। दिव्याकल्पैनवमणिमयैः तेन सांप्रदायिकव्यारेख्येव गरीयसीत्यलं । अत्रनेत्रांगोत्कर्षे तन्मंत्रोत्कर्षोपिज्ञेयः न्यायसिहत्वात् । ध्यानमाह । हेमिति प्रवालं च तेन रक्तभित्यर्थः तदुक्तं नारायणीये। सिंदूरारुणमीशानं वामा दपि तं र विमिति । सृणिरंकुशः त्दवत'चतुर्वक्त्रं । तदुक्तं नाराणीये । पाशांकुशधरं देवं साक्षमालं कपालिनं । खड्वांगावारिशतोश्च दधानं चतुराननमिति। दक्षायूचं योराद्ये रविं वा मांतमायुधा नि ध्येयानि । त्रिनयनेत्यनेन द्वादशनेत्रत्वमुक्तं । अष्टबाहुं विषट्काक्षमिति नारायणीय उक्तेः वल्ल भाईमितिवामे । दीप्तादिभिर्युक्त पीठे सौर इत्यर्थः उषादिकाः । संपूज्येति पीठमंत्रात्य बनतकर्थि कायामितिज्ञेयं । पासांबीजेपि विशेषोनारायणोये उक्तः यदाहु व्यसेदुषां प्रभां सध्यां प्रनादिक्षव ज्बकर्णिके दंडि दीर्घस्वनामादि वर्णरावाहयत्तत इति । न्यसेदिव्यनेन पाठन्यासेप्ययं क्रम इत्युक्तां । पूजयेद्दे वमिति । बिंबबीजपुठोकतेननमान्त त्रवीजेन । यजेद्यथोपचारांतेबिबेन वृदयेन चेत्युक्तेः विदिच्वन्यमिति पंचमं दिवाकरं । यथापूर्वमिति । चतुर्थोक्तरीत्या नेत्रमिति तेन ईशानदिशि अंगहयपूजनं यहानिति पूर्वमंत्रोक्तक्रमेण ततः परभिति वचादिभि: अर्घप्रधानमिति । पूर्वोक्तमर्घविधानमत्रावपि कुर्यादित्यर्थः साधयेदिष्टमित्युक्ता तदेवाह शालीति । विल्वे ति। विस्वफलानि तदुक्तं सर्पि/हि तिलैबेल्वे: फलैर्लक्षं हुनेविधिरिति । लक्ष होमादिति । पंचविंशतिसहसमित्याप्रत्येकं भवेविधिरिति मंत्रिण इति शेषः लभेबिधिमिति वा पाठः । पज पामंत्रमाह वियदिति । अग्नीषोमात्मकत्वादस्यात्रपटलदुक्ति : तयोराद्यंतयो रक्तवियत् हः पदु विदुः तदादिः सः सर्गोविसर्ग: यक्षरः सुरपादय इत्यनेनैतदुक्तं भवति । जपकाले एवं ध्यायेदिति । तदुच्यते । मंत्रोच्चारणकाले मंत्र सुषुम्णा रंध्रपूर्णे विश्वरूपं सदानंदात्मकं सप्तविंषकं ब्रह्म ध्यात्वा सत्प्रभया विद्वसंगमात्मानंअईनारीखरूपं षड्विंशकमोश्वरं चिंतयेत् । पिंगला रंध्रस्थसादिबीज पंचविंशकं पुरुवीषजरूपं प्राणात्मना ध्यात्वा हितोयबीजमिडारंध्रमध्यस्थ चतुर्विशकप्रकृतिरूपमा । - - ·शारदातिलकम् । २८३ - - शोभितं विश्वमूलं सौम्याग्नेयं वपुरचतुवश्चंद्रचूहं त्रिनेत्र।भानुलक्षं जपेन्मंत्रं पायसेन ससर्पिपा । दशांश जुहुगत्सम्यक् ततः सिद्धो भवेन्ममः।दीप्तादि पूजिते पीठे प्रागुक्ते पूजयेद्विभुं । मूर्ति मूलेन संकल्य यजेदंगादिभिः सह । ऋतुं वमुं नरवरौ दिग्दलेष विदिश्वथ। अर्चपदृतमा गोजामज्वाख्यामाद्रिजां पुनः। लोकेश्वरांस्तदस्त्राणि पूजयेडेवमन्वहं । भर्घ च विधिवद्यात्प्रा व प्रोक्तेनैव वर्त्मना । मंत्राधमातृकापम पूर्णकभं निधाय तं । पिधाय वामहस्तेन न्यस्तमंत्रे ण संपतः । अष्टोत्तरशतं मंत्र जपेत्तोयं सुधामयं । स्मृत्वा तेनाभिषिचे द्यं सभवद्विगतामयः आयुरारोग्यविभवानमितालभते नरः। भनेनैव विधानेन विपातॊ निर्विषो भवेत् । इंदुभ्यां विगलत्सुधाय रचितं मंत्रांत्यवीजं ततः प्रर्येतत्परमामृताई शशिना संसिक्तमाचं स्मरन् । मना चिंतयेत्।विखरूपान्मंत्रान् दीपाद्दीपांतरप्रभव निगढ़तौ वामदक्षिणभागी छापिंगल परि पूर्ण मुशम्णाया स्त्रीपुरुषचिन्हितौ कृतीध्यायेत् । हं बीजं स: शक्ति: हमति । मंयुक्रेन। मांप्रदा यिका अन्यथा षडंगमाहुः सूर्यात्मने नृत् । सोमात्मने शिर निरंजनात्मन शिवा । निगमामात्मने कवचं । अव्यक्तात्मने नत्र अननुसूक्ष्मः प्रचोदयात्मने अस्त्रं । हामित्याग भिरिति केचितः । वामो र्धादि दक्षिणोहातमायुधध्यानं भानुलक्षं इदशालक्षं प्रागुक्त पीठे मृति मलेन संकन प्य विभं अंगा दिभिः सह प्रयजेदिति अन्वयः प्रादिशहार्थमाह क्रतुमित्यादि मंत्रति अजपानकांचक मालको तार्चा पद्म । संयत इत्येननैतदुक्तं भवति । वामहस्ततले चंद्रमंडलं ध्यात्वा तन्मध्ये मंत्र मंचिंत्य ते. म हस्त न तन्मुखं पिधायेति । स्मृत्वंति । पूर्वणसंबध्यतेयमति लिंगमविवक्षितं । नारी नरो वा वि धिनाभिषिक्त इत्युक्ते: इंदुभ्यामित्यं त्यवीजगाभ्यां विसर्गावयवविंदुभ्यां तत त्यंतबीजात् । तत्र प्रका रः मनोरमप्रदेशे पद्मासने उपविश्य सुषुम्णाग्रस्थिताधोमुखसहस्रदलपद्मकर्णिकामध्ये विसर्गचंद्रम डलहयरूपेण घ्यात्वा तस्यां चंद्रमंडलहया द्विगलितवालसुधाधारया संमिच्य माममनाइतकमल कर्णिकागतं सकारं संचित्य सुषुम्णा रंध्रण सकारनिर्गतसुधारमेनाभिषिच्य मानं परिपूर्ण सुधामयं भणिपूरस्थ बिंई ध्यात्वा ततः खबदमृतधारा परिपूर्ण मूलाधारस्थितं हकार चिंतयित्वा ततो मृतरसपरिपूर्ण मंचाक्षरामतसंसिक्तमात्मानं परमानंदसं दोहनिमम्नमिव ध्यायेदिति अस्य जीव मंत्रस्य तंत्रां तरोक्तो विशेष उच्यते । ईश्वरउवाच । पजपा राधनंदवि कथयादि सवान घेयस्य विज्ञानमात्रेण परंव्रह्माधिग छति हंसः पदंपरशनि प्रत्यारं जपते नरः मोहांथोयो न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यने श्रीगुरोः कृपया देवि ज्ञायने जप्पत तत: तस्योच्छासमक्तनिश्वासैस्तदा बंध चयो भवेत् दुष्च्छासे चैव मिखासे हंस इत्यक्षरद्दयं तस्मात्प्राणम्तुहंसारव्य प्रात्माकार संस्थितः नाभिरुछासनिश्वासा वृदयाग्रे व्यवस्थिताः षष्टिश्वासैर्भवेत्प्राणः षट् प्राणा घटिकामता ष्टिर्ना ड्या पहोरात्र जपसंख्या नपा मनोः एकविंशति साहस्रं षट्शताधिकमीखरि प्रत्यहं जपत प्राण: स्वंदानंदमयीं परां उत्पत्तिजपारंभो नृतिरस्य निवेदनं विनाजपेन देवेशि जपो भवति मंत्रिणः अजपेयं तत: प्रोक्ताभवपाशनिकंतनी एवं जपं महेशानि प्रत्यहं विनिवेदयेत् गणेशब्रह्मविष्णुभ्यो हराय परमेश्वरि जीवात्मने क्रमेणैव तथा च परमात्म ने षट्शतानि सहस्राणि षडव च तथा ·२८४ सटीकम् । मंत्री मंत्रमिम जपेद्विषगदोन्मादाय मृत्युज्वरान् । जित्वा वर्षशतं विशिष्विभवो जीवेत्सुखं वंभिः । व्याह तित्रयमग्निः स्याजामवेद इहावह । सर्वकर्माणि संभाष्य साधयाग्निमि यां ततः। ताराद्योयं मनः प्रोक्तः पंचविंशतिवर्णवान् । ऋषिभृगु भवेछंदो गायत्रं देवता नसः विभक्तैः पंचभिः षड्भिश्चतुर्भि पंचभि त्रिभिः। द्वाभ्यामंगक्रियाप्रोक्ता वर्णैर्मूलमनोः क्रमात् । भंसासक्तमुवर्णमाल्यमरुणस्रक्चंदनालंकृतं वाला पुंजजटाकलापविलसन्मौलि सुशुक्ला पुनः षट्सहस्राणि च पुनः सहस्रं च सहस्रकं पुनः सहस्रं गुरवे क्रमेण तु निवेदयेत् । प्राधारे वर्ष वर्णाभवादिसांतानि संस्मरेत् द्रुतसौवर्णवर्णानि दलानि परमेश्वरि स्वाधिष्टाने विद्रुमाभेबादिलाता नि च स्मरेत् विद्युत्य जप्रभाभानि सुनीलमणिपूरके । डफांतानि भहानीलप्रमानि च विचिंतयेत् पिंगवर्षे महावनि कर्णिकाभानि चिंतयेत् । कादिठांतानि यत्राणि चतुर्थेनाहते प्रियेविशुद्धोधूमव थे तु रक्तवर्णान्स्वरान्स्मरेत् पाज्ञायां विद्युदाभायां शुधौ हस्तौ विचितयेत् कीरद्युतिमंराजमा सदलनीरज नादात्मकं ब्रह्मरंध्र जानाहि परमेश्वरि एतेषु सप्तचक्रे स्थितेभ्यः परमेश्वरि जर्ष निवेदयेदेन महोरात्रभवं प्रियेपजपा नामगायत्री त्रिषु लोकेषु दुलभा अजपा जपतो नित्य पुनर्ज नम न विद्यते पजपा नाम गयनी योगिनां मोक्षदायिनी। अस्था: संकल्पमात्रेण नरः पापैः प्रम चते । पनया सदृशी विद्या पनया सहयो जपः पनया सदृशं पुण्ख' न भूतं न भविथतीति । पम्निमवमाह । व्यावतोति । पग्निरितिस्वरूपं बिसर्गस्य संधी रेफः अग्निप्रियाखाहा प्रणवशक्ति पुटित इति के चित् । श्रोकामे: योबोजादिर्जप्तव्यः प्रणवोबीजं स्वाहाशक्ति: व्यावृतित्रयं । ततो म्मिप्रियाताराद्योयं । मनुरित्यनेन सप्ताक्षरः समुध्यम्निमंचोपि सूचितः तदुक्तमाचार्यः । वियतोदश मोविसर्गयुक्तो मुवसर्गौ भगुलांत पोडशाचः हुतभुग्दयिता भुवादिकोयं मनुरुक्ता: वसमृद्धिदः क शानोरिति । पस्य प्रणवो बीजं वाहाशक्तिः एतन्मंत्रोक्कमेवादि । द्विरुक्ताभिर्व्यातिभिः षडंग ध्यानं तु शक्ति स्वस्तिकपाशामांकुशवरदाभयानि दधविमुखः मुकुटादिविविधभूषोवताच्चिरं पा वाः प्रसवमुखः । जपेदिमं मनुमतु लक्षमादरायांयतः प्रतिजुहुत्ययोधसा । ससHिषा मुसिततर व षाष्टिकैरिति । पूजा तु वक्ष्यमाचक्रमेणैवेति । पग्निरित्यादि स्वाहांतो पि पृथक मंत्र इत्यपि सूचितं तदुक्तं । प्रयोगसारे । मंगोप्यनिर्जातवेद पहावहसमन्वितः सर्वकर्माण्यतः साधय स्वाहेति क्रमोदित इति। पपेक्षितार्थ द्योतनिकायाम तादृश उक्त: द्विवेदवेदेषु वन्हिडिवणैरंगकल्पनेति ऋष्यादि ध्यानपूजादिकं समानमेव । पयुधध्यानं वामायूल योराद्य तदधस्थथोरन्चेएव मांतं । ध्यानांनंतरं सप्तजिह्वाख्यमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ तक्षयां यथा । मणिबंधस्थितौ च त्वा प्रस्तां गुलिको करौ। कनिष्ठां गुष्टयुगले मिलित्वांता प्रसारयेत् ॥ सप्तजिहाख्यमुद्रयं वैवानरवशंकरीति ॥ इयं सर्वानिमंत्रसाधारणोति गुरीलध्वभनुमंत्री यंचतुई श्यामुपोषितो जपेदित्यन्वयः चतुईयमिति चै- पक्वष्णचतुर्दश्यां । तदुक्तं वत्मरादेवतुईयां पिनादावेव दीक्षित: मंत्रं हादशसाहन जपेकाम्यगुपो- षित इति । मधुरोत्तरैः शर्करादि मधुरट्रव्याधिकैः अपरं दिनमिति शुक्ल प्रतिपदं । तदुक्तं परति प्रतिपद्यतेजुयादर्चिते नल इति । नारायणीये च । प्रन्यादिषु दिगंतेषु तिथिष्वष्टोत्तरंशतमि- ·. २५ भारदातिलकम्। शुकं । शक्तिस्वस्तिकदर्भमुष्टिकजयसक्नुकाभीवरान्दाभिविभ्रतमंचितत्रिनयनं रक्ताभमान भजे । गुरोर्लध्वमनुमंत्री चतुर्दश्यामुपोषितः। जपेद्भानुसहस्राणि अदाचारोजितेंद्रियः। श्रमा वास्पादिने विधान भोजयेन्मधुरोत्तरैः । भक्ष्यभौययैर्था शक्तिः दद्यात्तम्योत्र दक्षिणां । भुक्तास्वयं समानीय होमद्रयाणि शोधयेत् । अपरं दिनामारभ्य होम कर्याद तद्रितः क्रमा टसमिव्रीहि निलराजी हविघृतैः। प्रत्येकमष्टोत्तरशतं जुहुयादिनशः मुर्धः। दशाहमेवं नि वर्त्य विधानेन विधानवित् । दत्वापर्णाहुतिं सम्यगेकादश्यां द्विजोत्तमान् । संपूज्य तर्पयेद्वि झैर्यथा विभवमादरात् । गुरवे दक्षिणां दद्यादरुणां गां पपस्विनीं । वांसासि धनधान्यानि दत्वा संपर्माणयेत्पुनः। स्वमंडलांतं प्रयजेत्पीठं सनक्शक्तिक। पीता श्वेतारुणा कृष्णा धूम्रा ती ब्रा स्फुलिंगिनी । रुचिरज्वालिनी प्रोक्ता कृशानो नवशक्तयः। स्वर्वानासनं दद्यान्मूर्ति मूलेन कल्पयेत् । तत्र संपूजयेद्वह्नि विद्विना प्रोतलक्षणं । अंगपूजां पूराकृत्वा मूत्तरष्टौदले विमाः। जातवेदा सप्तजिव्होहव्यवाहनसंज्ञकः। अश्वोदरजसंज्ञोन्यः पुनर्वैश्वानराव्हयःकोमा रतेजाः स्याद्विश्वमुखोदेवमुखः परः। अर्चास्व स्तिकशक्तिभ्यां विराजितकरांवुजाः। लोकेशान चये द्वाय वजाद्यायुधसंयुतान् ॥ इतिसंपूजयेन्नित्यं जपेत्साग्रं सहस्रकम् । जायते वत्सराद;- ग्धनधान्यसमृद्धिमान् ॥ साज्यमन्त्रं प्रजुहुयाद्वत्सराल्लभते श्रियम् ।। कुसुमैब्रह्म वृक्षस्य दधि क्षौद्रघृत प्लुतैः।करवीरप्रसूनैर्वा मंडलात्स्यात्समृद्धिमान् ॥ षण्मासं कपिलाज्येन जुहुयाद्व. त्सरांतरे ॥ तस्य संजायते लक्ष्मीः कीर्तिस्त्रलोक्य वंदिता ॥ शालिभिजुहुयान्नित्यं विधि- नात्तरंशतम् ।। वाहि गोमहिषानाय भवनंतस्य पर्यते । तिलहोमेन महती लक्ष्मीमाप्नो ति मानवः। पालाशावल्वखादर शमी दुग्ध यहीरुहम् ॥ विकंकतारग्वयोः समिद्भिः करवी- ति कमात् वटेति षड्व्याणि । नारायणीये तु मप्तद्रव्याख्युत्तानि । न्यग्रोधसमिधो व्रीहि तिस राजो तान्विताः सपायस धृतानित्यमिति । तथा ते व्यः सप्तभिः पृथगिति ॥ एवं विधानेन दशाहं निवर्त्य विधानविदेकादश्यां पूर्णाहुति हुत्वा द्विजोत्तमान्सग्यसंपूज्य तर्पयेदित्युपचार रित्युक्त स्वमंडलांतं वह्निमंडलांतं स्ववीजेनेति रमित्यनेन रं वनियोगपीठाय नम इति प्रासन मंत्रः विधिनेति षोडशोपचरैः प्रोक्तलक्षणमुक्तध्यानं ॥ मूर्तीनां कथनमन्यमूर्तिनिवृत्तपथं । प्रयोग- सारनारायणीययोरन्यामूर्त्तय उक्ता ॥ अग्निवैश्वानरः पश्चात्परः प्रोप्तो हुताशनः हुतवा जात- वेदास्ततथापि हुतावहः भूयोदेवमुखः सप्त जिचे त्यग्निमूर्त्तय इति ॥ एताच्या इति चयरहिते मंत्र जेयाः जुहयादिति षण्मासं विधिनाष्टोत्तरंशतमिति विधिनेति प्रतिप्रतियदं चेत्युक्त नित्यं जुहुयात्प्रतिप्रतिपदं चेति तिकस्पः एकेन नित्यमष्टोतरंशतमिति ॥ दुग्धभूकइएकस्य यस्य चिद्ग- हणादरणोत्पलै रक्तकमलै रक्त कुवलयैरित्यापि । यत्कोशश्च रत्तोत्पलं कोकनदं रताब्जे रतस- ध्यक इति ॥ अतः सप्तसमिधः सप्तपुष्पाणि एका वेति । पंचदश द्रव्याणि तत्र प्रतिपदादिपर्व पर्य- तं प्रत्यहमेके केनाष्टोत्तरशतं जुयात् । एवं प्रतिपक्ष यावत्षण्मासपूर्तिः पथ वा प्रतिपत्खिति पक्ष एकेन एकैकेन तेन तस्मिन् दिवसे पंचदशभिः व्यैः प्रत्येकमष्टोत्तरशतसंख्यया जुहुयात् । तुर- ॥

·मटीकम् । रजैः । प्रसूनैः कुमुदेः पौः कल्हारैररुणोत्पलैः । जातीप्रसूनैर्वाभिनित्यमष्टोत्तरंशतम्॥ एकेन जुहुयान्मन्त्री प्रतिपत्स्वथ वा मुधिः साधेयदखिलान्कामान् षण्मासान्नात्र संशयः उत्तिष्ट पुरुषव्यादरि पिंगलतत्परम् ॥ लोहिताक्षपदं देहि मेददाय पठयम् ॥ चतुर्विशत्यक्षरात्मा- समृद्धिमनुरीरितः।ऋष्यादयः पुराणोक्ताः पड्भूतकरणैत्रिभिः।चतुभिर्युगले नार्गमूलमन्त्रस- मुद्भवैः । विदधीत पडंगानि जातियुक्तानि मन्त्रवित् ॥ स्वर्णाश्वत्थविनिर्गत हुतवहं सिंदूर- पुनप्रभं ज्वालाभिनिचितांगरोमानिचयं कात्याजगन्मोहनम् ॥ अश्वाकारमनप्ररत्नविलस- द्भूपालसत्कन्धरं रत्नेरिद्रियनिगतै वसुमतीमाछेदयंत स्मरेत् ॥ लक्ष मर्नु जपेदेनं पयोत्रेन ससर्पिषा । दशांश जुहुयाद्वन्ही तुरगाग्निमनुस्मरन् । पीठे प्रागीरिते भ्यर्थे दस्तन्मूर्तिभिः सह ॥ अशायालैस्तदीयास्त्रैरर्चयेद्धव्यवाहनम् ।। प्रातः स्नानरतो मन्त्री सहस्रं योजयेन्मनुम्। जित्वा रोगान्मुखं जीवेत् श्रियावर्षशतं वरात्दृत्प्रमाणे जले स्थित्वा भानुमालोकसंयतः चतुः सहस्रं प्रजपेन्नित्यं सम्बत्सरावधिः । अपमृत्युभयं रोग कृत्यादारिद्रय संभवान् ॥ क्लेशान्निर्जित्यतेजस्वी जीवेद्वर्षशतं पुनः ॥ कृत्तिकायां प्रतिपदि शालिहोमो धनप्रदः। द- ध्ना शमाद्भिर्वा प्रतिपत्सु भवेद्धनम् । इष्टावाप्तिर्भवेदाज्यैः पद्मः ग्राममवाप्नुयात् । तिलै- ज्योतिष्मतीभूतैरिपुराज्यं जयेन्नृपः। अश्वत्थसमिधोमेषी घृताक्ताजुहुयान्नरः। कन्यामिष्टायवा- प्नोति सापि तं प्राप्नुयाद्धनम् । शुद्धाज्येन कृतो मोहो ज्वरनाशकरः। स्मृतः सप्ताहं जुहु- यान्मन्त्री बन्धूकः कुसुमैःशुभैः। साग्रसहसमचिरान्महतीश्रियमाप्नुयात् ॥ मातं क्षीरेण होमेन जीवेद्वर्षशतं नरः अष्टोत्तरशतं नित्यं हविषा मृगमुद्रया ॥ जुहूतो जायते लक्ष्मीनधान्य- समृद्धिदा ॥ प्रतिमासं प्रतिपदि जुहुयादयुतं घृतैः। श्रीभवेन्महती तत्र षण्मासादनपायिनी । अरुणैरुणैरुत्पलैः फल्लैमधरत्रय संयुतै जुहुयाद्वत्सरायः सभवोदंदिरापतिः । अरुणाज्वैत्रि- मध्यक्तैजुहयादवई मधीः सहसं वत्सरान भवेद्भुमिपुरन्दरः वत्सरं जुहूतस्तुस्याल्लक्ष्मी- गागनि मंत्रमाह । उत्तिष्टे ति । उदयं स्वाहा ॥ समृद्धि मनुरित्य नेन विनियोगीक्तिः मंत्रस्थ लो बोजानि । स्वराः शक्तयः प्रणवो बीजं स्वाहा शक्ति रिति पद्मपादाचार्याः प्रणवाद्य इति केचित् ॥ नृसिंहबोजाद्य इत्यन्ये । लक्ष्मीबीजाद्य इत्यपरे । मृत्युजपाद्य इत्यपिके च न । प्रयोगे देहिमे एतत् पूर्व साध्ययोगोपि कार्य। प्रयोगमारनाराययोग्योलॊहिताचुमेपदयातिरिक्तः प्रणवादिविं- शय त्रएवोवृनुः तदुक्तं । उत्तिष्टपुरुषे त्युक्त्वा हरिपिंगलदेह्यथाददापयेति तारादिः स्वाहांतो मंत्र ईरित इति ॥ चतुस्त्रीषु यवियुगैर्वणेवांगं पुरोदितमिति भूतैरिति पञ्चभि: करणचतुर्भिः लक्ष मनु कयेदिति तत्र प्रकारौपेक्षितार्थद्योतनिकायां कृतिका विशाखयोमध्ये अष्टमीचतुर्दशी वा यदि भवति तदावाभिजित्काले पुरश्चरणमारभ्य शमीरक्तचंदनकरवीरकाणामन्यतमेनाग्निप्रति- मासापाद्य मूलेनावाहनादि विसगोतं कर्म कुर्वन् विषवणनायी त्रिसहमत्रिशतं चतुस्त्रिंशद- धिकं नित्यं जप्त्वाभिधारितशमीसमिद्भिस्तादृक् पायसेन वा तदई जुहुयान्मासं गुरोश्च गामपि- दद्यारिखनो भवति उभयोः संध्ययोर्मध्याह्न वा करवीरपुष्परर्चयेदिति प्रागीरित प्रत्यव्यवहित । -- ·गारदातिलकम् । २८७ रिटेण वांछिना । जहुयादमृताखण्डैः पयाक्तैः सप्तवासरम् । त्रिसहसंप्रतिदिनन्मन्त्रावद्वि- जितेंद्रियः कृत्याद्रोहज्वरोन्मादरोगाजित्वानिरंतरम् । जीवेद्वर्षशतं भूत्वा तेजसा भास्करोपमः कखीर जपा विखपलाश नृपभूरुहाँ । प्रसूनैः कुमदैः फुजैः कुरण्ट जर्जाति सम्भवः । पुष्पैर्तुत्वा त्रिमध्यमंत्री प्रतिपदं प्रति । आप्नुयान्महतीं लक्ष्मी वत्सराद्वांछिताधिका । आदाय त- न्दुलं प्रस्थ निर्मलं साधूशोधितम् ।। गोदुग्धेन हविः कृत्वा कवलं तेन कल्पयेत्॥ आज्या क्तं तत्समादायपूजिते हव्यवाहने । गन्धपुष्पादिभिः सम्य जपित्वाष्टोत्तरंशतम् ॥ जुहुया- पतिपत्वग्नि ध्यात्वा तुरगविग्रहम् ॥ जायते वत्सरादर्वाग्लक्ष्मीस्त्रलोक्यमोहिनी ॥ मन्त्रे- णानेन सञप्तां वांखादोद्दनागमे ॥ भारती निवसेत्तस्य मुखांभोजति निश्चला ॥ अष्टो- तरशतं जप्तं जलं प्रातः पिबेन्नरः। जठराग्निर्जले त्तस्य घृतेनैव हुताशनः । कृत्वा नवपदा- त्माने मण्डलं प्रागुदीरितम् ॥ कलशानवकल्याणान्स्थापयेत्प्रोक्तवर्मना ॥ क्षीरवृक्षत्वगुद्भ- तैः क्वाथस्तान्पूरयेकमान् ।। वस्त्रादिभिरलंकृत्य नवरत्नानि निक्षिपत् ।। मध्ये सम्पूजयेद ग्नि मूर्तीरष्टौदिशं क्रमात् ।। कुम्भेष गन्धपुष्पाद्यधूपदीपैर्मनोरमैः । स्पृष्ट्वाजपेत्ततः कुम्भान् मन्त्रमष्टोत्तरंशतम् ॥ अभिीषचेततः साध्यं विनीततद्दक्षिणम् ॥ ज्वरग्रहमहारोग दारि- नयादीन्विनित्य सः। जीववर्षशतं सम्यगभिषिक्तः श्रिया सह ।। इति श्रीशारदातिलके च- तुर्दशः पठलः ॥ १४ ॥ अथ वक्ष्ये महामन्त्रान्विष्णोः सर्वार्थसाधकान् ॥ यस्य संस्मरणात् सन्तो भवाब्धेः पारमाश्रिताः। तारं नमः पदं ब्रयान्नरौ दीर्घसमन्वितौ ॥ पवनोणाय मन्त्रो तप कल्पतरुस्थाने स्वर्णावस्थः पूजनीयः ध्याने तथोक्तेः मृगमुद्रयेति मृगमुद्रालक्षणं तु । मिलित्त्वा नामिकांगुष्टमध्यमाग्राणि योजयेत् शिष्टांगुल्युछिते कुर्यान्मृगमुद्र यमीरितेति ॥ अमृता गुडुची नृपभू रुट । राजधक्षः । इत्वेति प्रत्येकं एकेकशः शतमिति ॥ आचार्योत : गोदुग्धे नेति । रक्तव- र्णगोदुग्ध न तदुक्त प्रयोगमारे शाले यैस्तदुलेः प्रस्थ : शोणगोक्षीरसाधितं पिंडं घतात तु जुहुया- दाज्यमिश्रितमिति ॥ सम्यक् जपित्व ति ॥ लक्ष्मो बीजाद्यमित्युक्त ॥ कवलहोमानन्तरमष्टोत्तरं सहसौं शतं वा घृतेन जुइयादिति ॥ पपेक्षितार्थ द्योतनिकार आहस्म ॥ नवपदात्मानं नवनाभं ॥ प्रागितितोये ॥ प्रोक्तवत्मना षष्टपटलोतरीत्या ॥ इति श्री शारदांतिलकटीकायां सत्संप्रदायक्क- तव्याख्यायां पदार्थादभिख्यायां चतुर्दशः पटलः ॥ १४ ॥ श्रीरामाय नमो नमः ॥ श्रीराम ॥ क्रमप्राप्तान्विष्णुमंत्रानाह पधेति सर्वार्थति सकामं प्रति विनियोगोप्ति: मुमुक्षुप्रत्याह यस्य ति मंत्रमुरति तारमिति नरौनकाररीफो दीर्घातेन समन्वितो तेननारा इति । अत्र नमः शब्द- स्वरोरुत्व गुणे च उकार इति ज्ञेयं । पवनोयः णायेति स्वरूपं ववक्षराष्टाक्षरः तदुक्त मंत्रतंत्रप्र- काशे ॥ नाभसं पञ्चमे षष्ट स्थितं वर्ण इयं क्रमात् ॥ द्वितीयो मिश्रसंयुक्तस्तृतीत: स्यात्तु पश्चम: वह्निर्वायुस्ततः प्रोक्तो सानंतौ त्रिचतुर्थको ॥ चतुर्थे पश्चमस्तद्दन्मत्रांत वायुवर्णकं इति ॥ प्रणवो वीजं पायेति शक्तिः । तदुक्त मंत्रतंत्र प्रकाशे ॥ ज्वलन्निभा श्रुतेरादिविंदमान्विष्णु रव्ययः बीजम- टाक्षरस्य स्यात्ते नाष्टाक्षरता भवेत् ॥ अथ पञ्चदशादर्णान् केवलं व्याजनी कृतान् । उत्तरोमंत्र- ॥ ॥ ॥

·२८८ ॥ - ॥ मटोकम् । यं प्रोक्तो वस्वक्षरान्वितः । साध्यनारायणः प्रोक्तो मुनिश्छंदउदाहृतम् ॥ मन्त्रस्य देवी गा- यत्री देवताविष्णुरव्ययः । कुद्धोल्काय त्दाख्यातं महोल्काय शिरः स्मृतः वीरोक्ताय शिखा मोक्तामुल्काय कवचं स्मृतं ॥ सहसोल्कायास्त्रमुक्तमंगक्लुप्ति- रियं मता ॥ भूयोवणैमनोःषभिः षडंगानि समाचरेत् ॥ अवशिष्ठौ पुनर्वर्णो विन्यसत्क- क्षिपृश्योः ॥ बद्धदिक् चक्रमं त्रेण मंत्रवर्णास्तनौ न्यसेत् ।। अधारे हृदये बके दो पन्मूले षस्तु शक्तिरित्य स्य कथ्यत इति ॥ साध्यनारायणो नामांतर्याभीति देशिकाः । तदुक्तं मंत्रतंत्रप्रका- शे ॥ अन्तर्यामी ऋषिः छन्दो गायत्रीति ॥ प्रत्तार्णमृष्यादि यथा ॥ गौतमश्च भरद्वाजो विश्वामित्र- ऋषिस्तथा ॥ जमदग्निवसिष्टय कश्यपोत्रिय कुम्भजः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च हाती पंक्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यौ च विराट् वसवोष्टौ च देवता इति ॥ पञ्चांगमंत्रोचारमाह । ऋछोल्कायेत्यादि । चतुष्यंतोहारेण सर्वेषां स्वाहां तता जातिः पूर्वमुक्ताः उक्तं मंत्रतंत्रप्रकाशे । एक महावीर- सहसति पूर्वके । एषां विभक्तियुक्तानां भवेदन्तेनि वक्षभेति ॥ अन्यत्रापि । ऋषोल्कादि यदै- बहिर्जायांतर्जाति संयुतै रिति अङ्ग तृप्तिरियं मतेत्य ने न पूर्वकरन्यासः सूचित: स यथा । कुर्यात्करयोर्विधिवत्मष्यादि न्यासमष्टमंत्राणे: दक्षिणतजन्याद्याष्टिः स्याहामतर्वनी यावत् । तज न्युभ याद्य हस्थितिः कनिष्टाहयांतिकाक्रमतः । सृष्टविपरीतःस्यात्संहारोयं करे प्रोक्तः । भ- ष्टांग विन्यस्यस्थिति क्रमादङ्ग पञ्चकं न्यसैदिति ॥ तत्र विशेषो नारायणीये ॥ कनिष्ठादितदन्तानां- मुगुलोनां विपर्वसु । ज्यष्टाग्रेण क्रमात्ताररुचानष्टाचरान् न्यसेदिति ॥ पञ्चांगमुक्ताष्टांगमाभूय इति तब षडणवदेवषडक्षराणिविन्यस्य पांउदराय नमः यं पृष्टाय मभः इति कुचिपृष्टयोसप्त- दुक्तं ॥ अष्टाक्षरेण व्यस्त न कुर्याचाष्टांगकंसुधीः सङ्कछिरः शिखा वर्म नेवास्योदरपृष्टक इति॥ भानशिवेन तूक्त। अस्यस्याहृदयन्तारः शिरोनार्णः शिखाचमो ॥ मावर्णः कवचं शस्त्र' रावर्णो मय मं परः । उदरं पृष्टमत्या च वर्णी हि नमसायुताविति ॥ पन्यत्रापि ॥ हृदयशिरः पूर्वशिखा कव- चास्नात् उदरपृष्टसम्भिन रिति ॥ इदमेव सांप्रदायिकं ॥ बहदिगिति छोटिकां वादयन् चक्रमचे- णेति अग्रिमपटले वक्ष्यमाणेन रोंगींचक्रण बध्नामि इत्यादिना चतुर्थपटले सामान्याच मंत्रणा दिग्वधउक्तः पत्र मंत्रविशेषकथनाय पुनर्वचनम् ॥ मंत्रवणांस्तनौन्यसेदित्यनेन सृष्टिस्थितिसं- हारन्यासः सूचितः यदाहुः मूई न्यक्षेणारास्य हुदिना भौगुह्याजानुपादेषु ॥ मृष्टिरियं निर्दिष्टा ना- भ्यादि हुदन्तिका स्थितिस्तहत् । संहारःपादाद्यौ मूडातः कथितएष सृष्टयादिरिति ॥ मंत्रतंव प्रकाशे तु ॥ नाभावारभ्यते यस्तुहृदये च समाप्यते । स्थितिन्यासः सविने यो दृष्टादृष्टफलप्रद इति॥ इदमे वसांप्रदायिकांतवैव विशेषःविन्यसेहण मेकेवितंभ्र ववष्टांतातचा गुलोभिासःस्याच्छिरस्य- कैव मध्यमा ॥ तज्जनी मध्यभाभ्यां तु चक्षुषो न्यास इष्यते ॥ अंगुष्टानामिकाभ्यां तु मुखे न्यासः प्रकीर्तितः हृदये ज्ञान मुद्रास्यादंगुष्टश्च कनिष्टिका ॥ नाभौ प्रकोतिता गुह्य अनंगुष्टाः प्रकीर्ति- ताः सर्वाजानौ च पादे च पञ्चापि परिकीर्त्तिता इति ॥ एवं पञ्चांगष्टंगाक्षरन्यासानुबादशाह- त्तिमयं विभूतिपअरन्यासमाह प्राधारेति पत्र प्रत्येकमक्षरं प्रणवपुटित कृत्वान्यसेत् ॥ मंत्रतंत्र ॥ ॥

·शारदासिलकम् । २८८ पु नासिके ॥ कंठे नाभौ हृदि कुचे पार्श्वपृष्टेषु तत्परं ॥ मूर्दास्य नेत्रश्रवणघाणेषु तदनंत- रं ॥ दोःपादसध्यंगुलिषु धातृप्राणेषु हृत्स्थले ॥ मूर्दे क्षणास्य हृत्कुक्षिसोरुजंघापदद्वयम् ॥ एकैकशोन्यसेद्वर्णान् गडांसोरुपदेषु च ।। चक्रशखगदाभोजपदेष्ववहितो न्यसेत् ॥ अथा- ोष्टप्रकृत्यात्मा ज्ञेयोसौ चतुरात्मना । संयोगात्सूरिभिः प्रोक्तो विशिष्टो द्वादशाक्षरः । अतस्तन्मत्रवर्णाद्या द्वादशवरसंयुताः । द्वादशादित्य सहिता मूर्तिर्वादश विन्यसेत् ॥ केश- बांधाः क्रमादेह वक्ष्यमाणविधानतः ॥ ललाटे केशवं धात्रा कुक्षौ नारायणं पुनः । अयम्ना ॥ प्रकाशे तथोतोःप्रत्यावृत्तिसंपूर्णेन व्यापकं च ॥ तथाच पद्मपादाचार्याः मंत्री मंत्रवर्णीति न्यास- मंत्रायां प्रण चपुटितत्वं प्रतिपर्यायं व्यापकन्यासयोक्तमिति पूर्वानकात्तिः तत्र कः समास: हि- तोयान द्वितोया तोयान तुर्याद्यष्टमांतं पंच तत्र दक्षकरसंधिचतुष्टयांगुष्टवलचतुरंगुलिष्ठे- का ॥ भन्ये तु दक्षहस्तसन्धित्रय पञ्चांगुलिचित्यूचुः एवं वामकरे द्वितीयादक्षपाद वतीया । वाममादे चतुर्थो । अन्ये तु करदयसंधिष्ठकापादयसन्धिष्ठन्याअंगुष्टहयवर्जकरांगुलिषु हतीया ॥ एवं पादांगुलिषु चतुर्थीत्याहुः हृदय एव त्वगादिषु पञ्चमी ॥ पञ्चमाम नवमीश्नोके दशमी तब गण्डांसोरुचरणरेषु चतुरोवर्णान्विन्यस्य चक्रशंखगदापद्म शिष्टांधतुरो वास्तदायुधमुद्रासहिता विन्यसेदित्यवहितपदेन सूचितमिति संप्रदायविदः तन्मुद्रालक्षणं तु वाममुष्टंयतरंगुष्टेदक्षिणे सरलांगुलीः वामांगुष्टः स्पशेदने योजिनः सरलोदरः अन्योन्या भिमुखो हस्ती कृत्वा तु प्रथितां- गुली..अगुल्यो जध्यमभूयः संलग्न सुप्रसारित ॥ गदामुद्र यमाख्याता भुक्तिमुक्तिकरी तथा ॥ चक्र पन्न मुद्रा लक्षणे प्रागुतो मूत्ति पनरं वक्तु तदुपोद्घातत्वेन हादशाष्ठाक्षरयोरैक्यमा पठेतिप्रष्ट प्रकृतयः प्रथमपटलोक्ताः पष्टप्रकृतय इत्यनेनाष्ट तत्वन्यास :सूचितःसद्दिविधः संहारसृष्ठिरूपः तत्र संहारे मंत्रोनु लामः सृष्टो मंत्र प्रतिलोमः तत्वानि पृथिव्यप्ते जोवाय्वाकाशाहंकारमहत्प्रकृतिरू- पाणि ॥ स्थानानि तु पादलिगहृदयमुखमूई हृदयानि सप्तसर्वतनौ चैकं सृष्टी तत्त्वानुलोम्य व- नेयं । तत्र प्रयोगः उनमः पराय पृथिव्यात्मने नमः पादयोः नं नमः पराय जलात्मने नम: लिंग- इत्यादि संहार मतः सृष्टो प्रयोगः यं नमः पराय प्रकृत्यात्मने नमः सर्वशरीरे ! णां नमः पराय महदात्मने न मोहृदीत्यादि। तदुक्त । वितिसलितातपलवनव्योमाईक्वतिमहत्प्रवत्याख्य : व्यु- त्क्रमगदितरतेक्रमगतमंत्रार्णसंयुतमंत्रीचरणांधुहृदयवक्त्रकहृदयव्यापकेषु विन्यसेत् ॥ संहारो- यदितो विपरीतासृष्टिरस्य निर्दिष्टेति चतुरात्मनांतुर्योक्तानां ॥ भनेन विंदुनादशक्तिशांतरूपा- णां पात्मादिचतुष्टयानां शरोरे व्यापकत्वं न न्यास: मूचितः प्रयोगश्च । उविंदुरूपात्मने नमः - नादरूपांतरात्मने नमःउँशक्तिरूपपरमात्मने नमः शांतिरूपन्नागात्मने नम इति ॥ न्यासमेवाह। पत इति तन्मंत्रवर्णाद्याः हादशाक्षरमंत्रवर्णाद्याः हादशस्वराः नपुंसकचतुष्टकव्यतिरिक्तातैः सं- युताः हादशादित्य सहिताः केशवाद्या हादश मूर्ती: देहे वक्ष्यमाणविधानतः क्रमात् विन्यसे- दिति संबन्धः ॥ तत्र प्रयोगः उपकेशवधाम्यांनम: ललाटइत्यादि केचन धासहिताय केश- वाय नम इति ॥ मन्ये तु केशवाय धात्रे नम इत्याहुः कुक्षावितिनकटयात्राभिभागो लक्ष्यसे । ॥ ॥

·सटीकम्। हृदि मंत्रेण माधवं कंठदेशत ॥ वरुणेन च गोविदं पुनर्दक्षिणपार्श्वके ॥ अशेनाविष्णुमं सस्थं भगेन मधुसूदनं ॥ गले विवस्त्रतायुक्तं त्रिविक्रममनन्तरंभ वा वपार्श्वस्थामंद्रेण वाम- नाख्यमासके । पुष्ट्याश्रीधरनामानं गलै यजन्यसंयुतं ।। दृषीकेशाह्वयं पृष्टपद्मनाभ सतः परं ॥ त्वष्ट्रा दामोदरं पश्चाद्विष्टुनाककुदिन्यसेत् ॥ द्वादशार्ण महामंत्रं ततो मूनि प्रविन्यसेत् ।। पुनः किरीटमंत्रेण व्यापकं विन्यसेत्ततः ॥ ब्रूयात्किरीटकेयूरहारमकरकुंड- ॥ ॥ - ॥ पर्यमणेति ॥ पश्चात्ते न संबध्यते । कण्ठदेशत इत्यस्याग्रिमेण संबन्धः प्रशना विष्णु मितिपथात- नेन संवध्यते ॥ सस्थमिति ॥ दक्षिणां सस्थं ॥ गले ग्रीवा दक्षिणभागे॥ दक्षिणपाखत इत्यती दक्षिणपदानुत्त रुभयत्र ॥ अथांसकइत्यस्याग्रिमेण संवन्धः ॥ तांसकेवामांके ॥ गले ग्रीवा वाम भोगे ॥ वामपाख स्थमित्यतो वामय दानु वृत्त भयत्र । दक्षिणपार्ख सतद्गले ॥ तथा वा मत्य इति ॥ अन्यत्रोभयत्र गलस्थाने कर्णमाहुः हृषीकेशयमिति पूर्वेण संबध्यते ॥ त्वष्टे त्यपि ककुदी- ति पृष्टगतग्रोवाभागे ॥ तदुक्त । स्वायंभुवे नारसिंहे ॥ केशवंविन्यसेत्ता मूछ देशथ विष्णुना । नाभोनारायणं देवं विष्णु तेन समन्वितम् ॥ माधवं हृदि विन्यस्य त् मन्मधेन च संयुक्त गले गोविन्द संज्ञकं ॥ विष्णु भूतखरेणाथ दक्षपाखें विनायकं ॥ तदन्ते भाटतीयेन सूदनं मधुपूर्वकं ॥ बिन्दुना शिवयुक्त न दचकणे त्रिविक्रमं ॥ वामनं श्रीधरं चैव हषोकेशमतःपरवामेचैकारमोकां- रमौकारं बिंदुनासह । बिंदुना पद्मनाभं च पृष्टदेश तदनयुक् अत्यं ककुदिदामन हादशां गमिति स्मृतं ॥ हादशेमानिबीजानि नादबिंदुयुतानि च ॥ आदित्याहादशप्रोक्ताहादशाक्षरसंगुता इति पन्यत्रापि ॥ केशवादि युगषड्कमूर्ति सिर्धाटपूर्वमिहिराबमोतगान् ॥ हादशाक्षरभवाः स्वरैः कोववर्णरहित: पृथग न्यसेदिति ॥ केयवादि मूर्तीनां मत्रोद्देशाच्चलीबरहितत्वं गम्यते महामंत्रमष्टाक्षरं तदुक्त मंत्रतंत्रप्रकाशे ॥ अष्टाक्षरेण सहितं विन्यसेदहादशाचरमिति ॥ मं वविन्मू/त्यष्टाक्षरेण साई मित्यर्थ इति पद्मयादाचार्याः ॥ किरीटभंत्र मुडरति ब्रूया- दिति । हारभित्यादौ शब्द सन्म णि हितोया। मन्त्रे तु संबुध्यंतानि सर्वाणि कुण्डलमिति । कुडलालंकृतेति मन्त्रभागः तयापि पद्मपादाचार्याः मन्त्रविन्मकरांते कुण्डलमिति सकरकुण्डला- संकत इति पदाध्याहारः सूचित इति । मन्त्रप्रकाशेपि । तारः किरीट केयूरहारांते मकरं पद- म् । कुण्डलालंकतेत्यंते चक्र शंख गदा पद्ममितिथी मूमिसहितस्वात्मज्योतिईयमिति स्वरूप न तुज्योतिः पदस्य हिरुक्तिः तथाचाचार्याः श्रोभूमिसहितस्वात्मज्योतिईपपदंवदेदिति । प्रायुधध्यानं तु दक्षाधोवामोवंदक्षोत्वं वामाध: क्रमेण । तदुक्त इयशीर्मपञ्चरात्रे । पंकदंदक्षिणे । यस्य- पांचजन्यं तथोपरि । वामाधस्तु. गदायस्य चकचोर्ध्व व्यवस्थितम् ॥ आदिमूर्त स्तु, भेदोयं केशवेन प्रकोवंत इति केशवलक्षणमुक्त्वा ऽधरोत्तरभावेन कृतमेतत्तु यत्रे नारायणाख्या सा विजेयास्थापिता भुक्तिमुक्तिदेति ॥ मंत्रतंत्रप्रकाशेपि ॥ सव्यान्ययाणी प्रथमे तु पद्म विधाणब्जन्तदनन्तरं च । भाद्ये गदावामकरेथ चक विराजयंतं भुवनानि भासेति ॥ ध्यान- विशेषाच तवैव । वामे विचिंत्या कमलायताक्षी हेमाभवर्णाकमला च देवी । विभूतिकामन ·शारदासिलकम् । के ॥ चक्रशंख गदा भोजं हस्तं पीतांबरं धरम् ॥ श्रीवत्सांकितवोंते स्थल शब्दमुदीरयेत् ॥ श्री भूमीसहितस्वाक्ष्मज्योति यमुदाहृतम् ॥ पश्चाद्दीपिकरायेति सहसादित्यतेजसे || न- मोतः प्रणवाद्योयं किरीटमनुरीरितः । एवं न्यासन्तनौ कत्या ध्यायेन्नारायणं परम् ॥ उद्य- कोटिदिवाकराभमनिशं शंखं गदा पंकजं चक्र विभूतनर्मिदिरावसुमती संशोभिपाद्वयं ॥ केयूरांगदहारकुण्डलवरं पीतांचरं कौस्तुभोदी विश्वधरं स्ववक्षसिलपछीवत्सचिहनं भजे ॥ विकारलक्षं प्रजपेन्मनुमेनं समाहितः । तदशांश सरसिजैजहयान्मधुरप्लुतेः। पीठे संपूजदेव विमलादिसमन्विते ॥ विमलोकर्षिणीज्ञाना क्रियायोगा ततः परम् ।। प्रवीसत्या तथेशा- नानुग्राहा नवमी तथा ॥ नमो भगवते ब्याद्विष्णवे च पदं वदेत् ॥ सर्वभूतात्मने वासुदे. बोयीत वदेत्ततः सर्वात्मसंयोगपदाद्योगपनपदंपुनः । पाठत्मने हृदन्तोय मंत्रस्तारादिरी- रितः ॥ दत्वानेनासनं मंत्रा मूर्ति मूलन कल्पयेत् ॥ आवाह्य पूजयेद्देवं सुग- न्धि कुसमादिभिः ॥ अगान्यभ्यर्च्यमंत्रार्णान्केसरेषु सपर्चयेत् ॥ दलेषु वासुदे ॥ सुरत्न हारप्रेम्णा सृजन्ती नयने हरी या। तदादेवं सुवर्णाभं चिन्तये द्रनभुषि म् । क्षेत्रधान्य सु- वर्णानां प्राप्तये धरणों,स्मरेत् । देवों दूर्वादल ग्याभां दधानां शालिमञ्जरी चिन्तयट भारतं देवीं वोणापुस्तकधारिणों दक्षिणे देवदेव स्यपूर्णचन्द्रनिभाननां । क्षीराकिफेन पुत्राभे वरानां खत- वास सो ॥ भारत्यासहितं विण ध्याये देवं परात्परं देवदेवार्थसंवेदी जायते सर्ववित्तम इति । नारायणोयेतु ॥ प्रणवदयमध्यस्थो नमोतय सबोजक: निर्बाजो मोक्षान्मंत्रो यथोक्त प्रणवादि क इति । अत्र ध्यानानन्ततरं श्रीवत्मकौस्तुभवनमालायुधमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ तल्लत्रणानि तु ॥ अन्योन्यपृष्टकरयोर्भध्यमानामिकांगुली ॥ अगुष्ट न तु वध्रीयात्कनिष्टा मूलमंत्रित ॥ तज न्यौ का- रये देषामुद्राथोवत्संचिका ॥ अनामापृष्टतं लग्नादक्षिणस्य कनिष्टिका ॥ कनिष्ठिकान्यावनीयाद- नामादद्वतजनो ॥ गृहोत्वा दक्षिणांगुष्ट मध्यमा नामिका त्रयम् ॥ उछयित्वा तत्र वाम तज- नो मध्यमे न्यसेत् ॥ दक्षिणे मणिबन्धे च वामांगुष्टं तु योजयेत् ॥ मुद्रयं कौस्तुभस्योक्ता दर्शनीया प्रयत्नतः स्प शे कठदि पादांतं तर्जन्यांगुष्टनिष्ठया॥करद्वयन मालावन् मुद्रयं वनमालिकेतिापायु- धमुद्राक्षणं तत्रतत्रपूर्वमेत्रोक्तं विकारषाडशलक्षण मादत्वाननासनंमंचोत्यनेनैतदुक्तम्॥प्रात्मपूजायामा सनंद वा प्राप्त नादि गन्धांत जवा किरोटमंत्रण पुष्पांजलिपञ्चकं दद्यादिति॥तदुक्तभाचार्यःविधि- वकिरोटमंत्रण कु यत्पुयां जलिमपोतिपादिशब्देनधूपदीपनैवेद्यानि अङ्गानीति कर्णिकांतश्च- तुर्थप्रटलोक्त प्रकारेषांगानि संपूज्यागादिकैसरेषु क्रमाद ष्टांगभूतान्मंत्रा नर्चयेत् ॥ ॐ नमः मं नम इत्यादि प्रयोगः बीजैः पूजास्याविभक्त्यावियुक्तरित्युक्त : अत्रांगपूजावत्पूजानका- अष्टां- गकं सुधोरिति न्यास एवांष्टांगविनियोगो ननु पूजायामिति विशेष इत्यर्थ इति पनपादाचार्यरु- तत्वात् ॥ मत एवात्र मत्राणानि युक्तं नाष्टांगमिति ॥ मंत्राध्याममुक्त महाकपिलपञ्चरात्रे । कारं तु सदा ध्येयं ज्योतिर्माला समाक्कलम् । नकार मेद्यवर्णाभ भोकारं चितंयेत्ततः भित्रां जनसमाकारं तीयं बीजमुत्तमंनाकारं श्यामवर्णाभं सौम्यरूपं सुशोभनम् ॥ राकारं जलवर्णभं ..

·३०२ मटीकम्। ॥ वाद्या मूर्चीः शक्तिसमन्विताः वासुदेवं संकर्षणं प्रदुय्म्नमनिरुद्धकम् ॥ हिमपीततमा- लेंद्रनीलाभापीतवाससः । शंखचक्रगदाभोज धरा एते चतुर्भुजाः। शांतिश्रियं सरस्वत्य रति- कोणदलेष्विमाः। श्वेनकांचनगोदुग्धदूर्वावर्णाः सुभूषिताः। एतानदलाग्रेषु शंख चक्रं दला- बुजे ॥ कौस्तुभं मुसलं खड्गं वनमालां यथाक्रमं ॥ रक्ताछपांतकनक श्यामकृष्णासि पां- दुरान् ॥ बहिरग्रे समभ्यर्येत् गरुडकुंकुमप्रभ ।मुक्तामाणिक्यसकाशो दक्षिणोत्तरतो निधी।। ध्वजं वरुणदिग्भागे श्यामलं पूजयेत्ततः । अरुणं विघ्नमाग्नेये श्याममार्य निशाचेरे ॥ श्यामा दुर्गा वायुकोणे सेनान्यं पीतमीश्वरे ॥ इन्द्रादीन्पूजयेत्पश्चाद्जाद्यायुधसंयुतान् ॥ इति सं- पूजयेद्विष्णुप्रोक्तैरावरणैःसह । धर्मार्थकामान् लब्धांते विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् ॥ प्रण- वो हृद्भगवते वासुदेवाय कीर्तितःप्रधानो वैष्णवे तंत्र मंत्रोयं द्वादशक्षरः। ऋषि प्रजापति- सम्यक् सन्दीप्ततेजसं धूम्रवणं सदा ध्येयं यकारं परमुत्तमम् । अनी यग्य गुणाकारं णाकारं च विचिन्तयेत् ॥ यकारं यु ततो ध्येय पद्मराग समप्रभमिति दलेष्विति दलमध्येषु इदं सामान्यव- चनं अग्रे कोणदलेयु ता इत्युक्त मूर्तीनामग्न्यादि चतुहिग्दलमध्ये पूजेति प्रेयं ॥ पासां ध्या- नंमत्र मूलदेवतावत् प्रयेम् । एवमग्रिममंपि ॥ कोणदलेष्विति । भाग्न यादि कोणदलमध्ये तथा वध्यादयः कोणाविदिक्वाचयोगत इत्युक्त हेतानिति : वक्ष्यमाणान्यायुधानि । हेतिशब्दःपुनि गोपपस्ति यथाक्रममित्युत्तरत्रसंवध्यते बहिरिति । अष्टदलाइहि चतुरसांत इत्यर्थःनिधी शंखपद्मो वरुण दिग्भागे देवता पृष्टदेशे धर्मार्थका मति । अथ श्री बीजादित्वे ज्ञेयं । तदुक्त मन्त्रतन्त्रप्र- काशे। श्री बीजेन युतं मन्त्र तत्का मस्तन्मना जपेदिति । कामनायामपि विशेष: नारसिंइमि- वात्मानं देवं ध्यात्वातिभेरवं । मन्त्रणस्वर्थये च्छत नाविजित्य निवर्तते । नारसिंहेन बीजेन मन्- पंयोज्य तदा जयेत् ! शतमष्टोत्तरं जप्त्वावामहस्ताभिमन्त्रिताः पुनः पुनरपः सिचेत्सर्पदष्टो- पि जीवति । गारुडेन तदा युक्तं पञ्चानुनतदा जपेत् निविषी करण ध्यायेहिष्णु गरुडवाहनम् । अशोकफलके पक्षी मालिख्याशोकसंहतोपशोकपुष्प राराध्यभगवंत तदग्रतः जुहुयातानि पुष्पाणि विसंध्य सारावकं प्रत्य दो जायतेपदी वरमिष्टं प्रयच्छतिगाणापत्य समायुक्तांजपलक्षं पयो व्रतःमहा गणपति देवंप्रत्यक्षमिहपश्यति भारतीबीजसंयुक्तं षण्मासिक जपाच्च तामिति। तथा योजयेत्प्रण वंपूर्व मंत्र त्रैवर्णिकः पुमान् योषितय तथा भूदाजपेयुः प्रणवं विना। पादावष्टाक्षरप्य स्याप्रणवः सार्वकामिका पाहावंते यदावंते यदाध्यष क्षानस्तिदाभवेत् । आदितः साहतां कुर्यादततस्तु न संहितामिति । कल्पोक्तं यंत्रमुच्यते । अष्ठयन च षट्कोणं रविसंख्यदलांबुजां दंत यत्र' च तहाधे- वृत्त भूभिपुरं शमं ॥ससाध्य कर्णिकायां तु लिखेदाद्यस्वर सुधी: अष्टयंत्रेषु मूलार्णान्य नाग्रे श्री- कर लिखेत् । षट्कोणे चक्रमलार्णान् सूर्यारेदादा कदंत पत्र मंत्रराज वृत्तं नृहरि वीजकं व- णमंत्रविसंयुक्त साचाहिष्णोष मंदिरं । पाबाध मंत्रैराराध्य सूत्रर्बध्वा दृढं वहन् । सर्वदातस्य वईत धनारोग्यार्थ संपदः सायुज्य सार्टिसालोक्यं सारूप्य' वाथवांछितमिति। हादशाक्षरवासुदे- वमन्त्रमाह । प्रणव इति भूमः पवापि भगवसे परतेः पूर्ववतसन्धिः । तदुक्त मन्त्र तन्वप्रकाशे । ।

·शारदातिलकम् । - इछन्दो गायत्री परिकीर्तिता ॥ देवतास्यमनोः प्रोक्ता वासुदेवो मनीषिभिः । तारेण दृदयं मोक्तं नमसा शिर ईरितम् ॥ चतुर्वणः शिखाप्रोक्ता पञ्चाङ्गैः कवचं मतम् ॥ समस्ते- न भवेदत्रमंगकल्पनमीरितम् ॥ मूर्निभाले दृशोरास्ये गले दोहृदयांबुजे ॥ कुक्षौ नाभी ध्वजे जान द्वयेपादद्वये तथा ॥ विष्णु शारदचन्द्रकोटिसदृशं शंखं रथांग गदा मम्भोज दधतं सिताब्जनिलयं कात्याजान्योहनम् ॥ आवागदहारकुण्डलमहा मौलिं स्फुरत्कंकर्ण श्रीवत्सांकमुदारकौस्तुभधरं वन्दे मुनींद्रेः स्तुतं । वर्णलक्षं जपेन्मंत्रंदीक्षितोविजितेंद्रियः । तत्स- हसू प्रजुहुयात्तिलैराज्यपरिप्लुतैः । पीठे प्रागीरिते मूर्ति मूल मंत्रेण कल्पयेत् ।पूजयद्विधिनाने अंत्यौ यो पंचमे षष्टे वक्ता व्यो क्रमतस्तुतो। द्वितीयो मिश्रसंयुक्तस्तस्माजगवते पदं । मानंतं वारु- ण वीजं जोवः स्थाछिपसंयुतः । पञ्चमस्थो भगीरामो वा यांत हादशार्णकः । प्रत्योपञ्चमे वर्ग त्योमः। षष्टे वगें त्योशः : समिश्रसंयुक्त:अंजुक्त: । वारुणं बीजंवः। सानंतं प्रायुतं तेन वा जीवः सशिवः उतेन युतः पञ्चमवर्गस्तस्य गमस्तृतीयोदः सचापयुतः । स्पष्ट मन्यत् स्त्रीद्रयोर्वितारोयं सतारोयं द्विजन्मनामिति । ॐ बीजं नमः शक्तिः । तदुक्त बीजंताः शतिनम इति अक्ष प्तिरदी- रितेत्यनेन हादशांगभपि कर्त्तव्यमित्युक्त । तद्यथा । ॐ दयाय नभ इत्यादि पञ्चांगन्यासस्थानेषु पञ्चांगव देव विन्यस्य नेत्रयोनेवाभ्यां वौषडिविन्यस्य तेजठराय नम इत्यादिषु षट्स स्थानेषुन्यसेत् तदुक्तं । इदादि नेत्रजठरपृष्टवाइरुजानुषु । सपादेषु भनीरणनमोतादशांगकमिति । पद्मपादा- चार्यास्तु । पुरुषसत्याच्युतवासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुवनारायणब्रह्मविष्णुनरसिंहवाराहमूर्तीनां हा- दशांगे योगमाहुः भन्यत्रापि प्रादौ पुरुषः सत्याच्युतौ पुनर्वासुदेवपूर्वाः स्युः। नारायणयुग्छ हाविष्णु- नृसिंहो तथा वराहक्षेति मूर्थीतिमूनोन्यसेम्भन्त्रवर्णानिति शेषः।प्रयं सृष्टिन्यामः।अत्र स्थिति सं- हारावपि ज्ञेयो।यदाहुहृदादिकांतावधीमंस्थिति न्यासं प्रचक्षते । पादादारभ्य शीषोतं न्यासं- संहारमूजिरे । सहतेर्दोषसंहारः सृष्टेथ सुतपुष्टश्चः स्थिते स्तुशांति विन्यामस्तस्मात्कार्यस्त्रिधा च स इति । अन्यत्र व्यवस्थापयुक्ता । यदाहुः सथितिन्यासो गृहस्थानामुद्दिष्टः सर्वसिहिदः । प्रथ- मायमिणांन्यास उत्पत्तिः सभुदाहप्तः । यतीनां च वनम्थानां संहारः समुदाहृतः। विरक्तस्य ए- हम्थस्य संहारोपि विधीयते । सपत्नोकवनस्थानां मथितिन्यामो विधीयते । विद्यार्थिनामथैतेषां सृष्टातो पि विशिष्यत इति । अत्र मामान्यतो न्यसेदित्युक्तत्वादेषु हादशतत्वान्यपि न्यसेत् । तद्य- था। ॐनमः पराय जीवात्मने नमः मूर्नीत्यादि । तत्त्वानि तु जीवप्राणधियश्चित्त कृत्य द्म सूर्यम- ण्डलम् । चन्द्रमण्ड नमग्नेश्व मण्डलखकलान्वितम् । वासुदेवादपति तत्त्वानि हादशावदन् इति यशोर्षपञ्चरात्रे । प्रायुधध्यानंतू,दिदक्षयोश्चक्रपद्मे । एवं वामयोगदाशंखौ । तदुक्तं इयशीर्षप- भराव । वासुदेवं तु कुर्बोत चतुर्बाहु सुरेखरं दक्षिणोपरिचक्र तु पद्मचाधः प्रकल्पयेत् वामोप- रिगदाकार्याशहुचाधः सुशोभनमिति । अनध्यनानतरं श्रीवत्सकौस्तुभवनमालाजलिमुद्राः प्रदर्श- येत् । अञ्चत्यांजलिमुद्रास्यावासुदेवाभिधा च सा इत्युक्त: । एता पग्रिमन्त्रेपि दर्शनीयाः । वर्णल- शं हादशलक्षम् । दीक्षितो वैष्णवमागणेत्यर्थः सा च दीक्षा वैष्णवतन्वाबारददितो जेया । तत्स- ।

·३०४ सटीकम्। न वासुदेवं विधानवित् । प्रथमावृत्तिरंगैः स्यात् वासुदेवादिभिः परा। शांत्यादिशक्तिसहितैः पराद्वादशसूतिभिः। चतुर्थी सुरनाथाद्यैर्वजाद्यैः पञ्चमी मता । एवंसंपूजितो विष्णुः प्रद- धादिष्टमात्मनः। पायसेन घृताक्तेन मंत्रवर्णसहसकाजुहुयान्मनसः शुयसमिद्भिः क्षीरभू- रुहो । तत्संख्यया ययोक्ताभिः सर्वपापविमुक्तये। हल्लेखावीजयुगलं रमाबीजयुगंपुन । ल- क्षम्यते वासुदेवाय हृदन्तः प्रणवादिकः चतुर्दशाक्षरोमंत्रः प्रोक्तोयः सुरपादपः हृदयं शक्ति- बीजाभ्यां रमाभ्यां शिर ईरितः । लक्ष्म्यै प्रोक्ताशिखावर्म वासुदेवाय कीर्तितः । नमसा- स्त्रं समुद्दिष्ट सर्वतारादि कल्पयेत् ॥ विद्युच्चन्द्रनिभंवपुः कमलजा वैकुण्ठयोरेकनां प्राप्तं स्ने- हवशेन रत्नविलसद्भूषाभिरालंकृतं ॥ विद्यापकंजदर्पणं मणिमयं कुम्भं सरोजं गदां शंख चक्रममूनिीिभूदामतां दिश्याछियं यः सदा ॥ वर्णलक्षंजपेदेनं तत्सहसं सरोरुहैः । होमंक- र्याद्विकशितैर्मधरत्रयसंयुतैः । पूजास्याद्वैष्णवीपीठे द्वादशाक्षरवर्त्मना । पायसेन कृतो होमो लक्ष्मीवंशप्रदायकः । मधुराक्तैस्तिलैहुत्वा सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ तारो दृद्विष्णवेपश्चान् उन्तः सुरपतिर्भवेत् ॥ महावलाय ठद्वंद्वं मनुरष्टादशाक्षरः। ऋषिरिंदुर्विरादछन्दो देवतादधिवा- मनः । दृदेकेन शिरोद्वाभ्यां शिखात्रिभिरुदीरिता ॥ कवचं पञ्चभिः प्रोक्तं नेत्रं तावद्भि- रक्षरः । द्वाम्यामस्खमिति प्रोक्तः प्रकारोंगस्यसूरिभिः । मूहनिभालेईशोयुग्मे कर्णयुग्मोक्षेता- लष ॥ कण्ठे बाहुद्वये पृष्टे हृदयोदरनाभिषु ॥ गुह्यो रुजानुयुग्मेष जंघयोः पादयोन्यसेत् ॥ अष्टादशमनोर्वर्णान् पश्चादेनं विचिंतयेत् ॥ मुक्तागौरं नवमणिल सद्भूपणं चन्द्रसंस्थं , गाकाररत्न कनिकरैः शोभिवक्रारविंद ॥ हस्तान्जाभ्यां कनककलशं शुद्ध तोयाभिपूर्णद- ध्यमाद्यं कनकचषकं धारयन्तं भजामः । गुणलक्षं जपेन्मत्रं तहशांशं घृतप्लुतैः । पायसानैः णम् हादशसहस । विधानविदित्यनेनोपचारोतागमनोकानामनावश्यकत्वं सूचितम् । द्वादश- मूर्ति भिरिति केशवाद्यैः । एषां ध्यानमूलदेवतावत् । लक्ष्मीवासुदेवमन्त्रमाह इल्ले खेति । दृले- स्वाभुवनेशीबीजम् । यथाइल्लेखाशब्देन भुवनेशीउच्यते । तथा प्रागेवदर्शितम् । रमा श्रीबीजम् । लक्ष्मी लक्ष्मीपदांत इत्यर्थः हृदंतोनमोतः प्रणवो बीजं माया शक्तिः विद्युदिति एकतामिति । देहा विभागेन । विद्यादीनि प्रथमानिर्दिष्टानिपश्चादमूनिबिभ्रदित्यन्वयः । वामेष्वाद्यचतुष्टयमूर्ध्यादि दवेष्व त्यचतुष्टयमित्यायुधध्यानं । वर्ण लक्षं चतुई शलक्षं । तत्सहन, चतुर्दशसहस्रं विकासितैरि- ति । पूजायां कुड्मलानामपिग्रहणादत्यत्र विकसितैरितिविशेषोक्तिः स्वयंविकसितस्यतुनि षिद्धत्वादेवनिवृत्तिः दधिवामनमन्त्रमाह तारइति दृनमः पदं । अत्रापि पूर्वहिसर्गेण सह सन्धियः । इतः सुरपतिः हुरपतये । ठईद'स्वाहा । प्रणवत्रीबीजसंपुट इति केचित् । प्रणवोबी- जं वाहाशक्तिः । तावद्भिरिति पञ्चभिः । प्रकारोंगस्यसूरिभिरित्यनेन सांप्रदायिका । अन्यथा षड- प्रमाहुरिति सूचितं तद्यथा प्रणवादिपञ्चभिः पदैः पञ्चांगानिकृत्वा सर्वेण षष्टमिति मूत्यादिषु सर्वत्रएकैकवर्णन्यासः कण न्यासः कर्णयुग्मोष्टतालुध्वित्यपपाठः कर्णनासोष्टतालुध्विति पाठः । प- बादिति पृष्टे । मन्त्रतन्त्रप्रकाशे तु मूर्डिदृक्श्रवणदहनासायां मुनमध्यतः कंठहृहायुग्मे च ना- 1. ।

·शारदातिलकम् । - - - मजुयादध्यन्नं वा यथा विधिः । चन्द्रांतं कल्पिते पीठे प्रागुक्ते तं समर्चयेत् ॥ मूत्ति मूलेन संकल्प्य वक्ष्यमाणविधानतः ।। पडंगानि समभ्यर्च्य केसरेषु यथापुरा ॥ अभ्यर्च्य वासुदे- वादीन् धजादीनचोत्ततः । के शवाद्यादलायेषु नुरेंद्रादीननन्तरम् ॥ वजादीनि गजानष्ठी सप्तावरणमीरितम् । विधानमेतदेवस्य कीतितं सुरपूजितम् ॥ पायसाज्येन जुहयात्सहसू श्रियमाप्नुयात् । धान्यहोमेन धान्याप्तिः शतपुष्पी समुद्भवः । वीजैः ससहसंख्यातो होमो भयविनाशनः । दध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्येत दुर्गतैः ।। स्मृत्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रमन- न्यधीः । मुक्तो वधाद्भवेत्सद्यो नात्र कार्याविचारणा ॥ पट्टसंपायदेवेशं भिन्तौ वा पूजयेत्- सूधीः । सुगन्धिकुसमैनित्यं महतीं श्रियमाप्नुयात् ।। ससाध्यतारोज्वलकर्णिकाजमष्टाक्षरैरु भो पृष्टे च गुट के । जान्वोच पादयोरर्णानिति । स्थानान्युक्तानि । पश्चादित्यनेन पदन्यासोपि सु- चितः यदाहुभ्र मध्यगलहनाभि लिंगाधारेषु विन्यसेदिति गुणलक्षं विलक्षं । यथा विघीत्यग्रे स- म्बध्यते च द्रातमिति । रविवनिमण्डले संपूज्य अते चन्द्रमण्डलं पूजयेदित्यर्थः अत्रचन्द्रमण्डलांता पूजा । तस्य तदासनत्वात् । तदुक्तं मन्त्रतन्त्रप्रकाशे । धर्मज्ञानमयपीठे पूजयेच्चन्द्रमण्डलं इति । चन्द्रमण्डलमन्त्रीप्य दृतः । विष्णवे सहसोमाय लोक्याप्यायनाय च । स्वाहांतस्तारहत्य र्वो म- म्वेवार्चयेच्च तदिति । एतद्यथा विधिपदेन मूचितं प्रागुक्त नारायणाष्टाक्षरोक्त पीठे वच्च माफ विधानतः तं समर्चयेदिति संबन्धः । यथापुरेति चतुर्थोक्तरीत्या । वासुदेवादीन् सशक्तिकान् पूर्व- वत् । ध्वजादीनित्यष्टौ प्रसिद्ददिक्रमेण । तदुक्त' । ध्वजश्च वैनतेयय शंखपद्मौ दिशोगता: विघार्य को तथा दुगा विष्वक्सेनौ विदिगाता इति । तत्र ग्रंथकतानारायणाष्टाक्षरे पग्रदक्षिणोत्तरपश्चि- मादिपूजाकथनाथं एते एव वैनतेयाद्याउपदिष्ठाः केशवाद्या हादशदलानेषु अष्ठदलाइहिरित्य- थः । गजानित्यष्टमोलान् स्वस्वदिक्षु । शतपुष्योकान्यकुब्जभाषायां सोफइति प्रसिद्धा । दुर्गत: दा- रियात् । यंत्रमाह । ससाध्येति । कर्णिकायां साध्यसाधककर्मासहित प्रणवं लिखेत् अष्टाक्षरिति । नारायणाष्टाक्षरः । शिष्टार्णत्वननांत्यपचे वर्णचतुष्टयं लिखेदित्युक्तं । ताहर्माकाक्षरवेष्टितं विद- ध्यादितिसंबंधः । अस्यतन्त्रांतरोक्तं विधानमभिधीयते । अस्य तैलो मुनिश्छदो जगत्यन्नप्रदोहरिः। दवता प्रणवाद्यैव पदैः सर्ववचांगकम् । कर्पूरधवलं देवं निविष्टं सरसीरुहे । सुप्रसन्नं सुनेत्र च चासस्मितमनोहरस् । दण्डं चामृतकुण्डं त्र शरच्चंद्रसमप्रभम्।दधिभत सोपदंशं वसुपात्रच बिन- तम् । चिन्तयेज्जगदीशानं जगदातिहरं हरिम् । दीक्षां प्राप्य शुचिर्भूत्वा जपेद्वादशलक्षकम् । तदं ते जुहुयादिवान्पायसेन दशांशकम् । पूजा तु वैणवे पोठे कर्त्तव्यामाधकोत्तमः लिखेत्यद्म सप्तद- शदलं प्रणवमालिखेत् । कर्णिकायां ससाध्यंतं स्वरैरावेष्टयतमात् । चतुस्त्रिशत्कं सरेषु कादिक्षा- तांजवज्जि तान् । दलेषु मंत्रवणांश्च ताराभ्यां वेष्टये बहिः । श्रीबोजाभ्यांतहहिश्च यंत्रं सर्वफलप्रदं। अस्मिन्यत्र समावाह्य देवमंगानि पूर्ववत् । इष्ट्वा शतीयपत्रषुलोके शास्त्राणि पूजयेत् । पूषासु मनसाप्रीतियोतिः सौम्यामरीचिका । अंशुमालिन्यंगिरा च शशिनी चन्द्रिका तथा। अमोघा करुणा चैव छाया संपूर्णमण्डला । पुष्टिस्तथामृता सिद्धिः शक्तयः समुदीरिताइति इति अथ ब्रह्म- ३८ ·सटोकम् । चलकशेराद्यम् ॥ मंत्राक्षरद्वंद्वयुताष्टपत्रं शिष्टार्णयुग्मो ल्लसितांतपत्रम् ॥ द्वादशाक्षरसंवीत- तहीहमातृकाक्षरः । विदध्याद्वैष्णवं यत्रं सर्वसम्पत्प्रदायकम् ॥ उद्गिरत्यदमाभाष्य मण- वोद्गीथशद्वतः। सर्ववागीश्वरेत्यन्ते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ सर्ववेदमयाचित्यपदांते सर्वमुच्चरे- द ॥ बोधयद्वितयांतोयं मंत्रस्तारादिरीरितः। ऋषिर्ब्रह्मास्यसन्दिष्ठश्छंदोनुष्टुबुदाहृतम् ॥ दे वतास्याद्धयग्रीवो वागेश्वर्यप्रदो विभुः।तारेण पार्दैमत्रस्य पञ्चाङ्गानि प्रकल्पयेत् । शरछ- शांकप्रभमश्व वक्र मुक्तामयैराभरणरुपेतम् । स्थाशशखाङ्कितबाहुयुग्मञ्जानद्वयंन्यस्तकर- म्भजामः ॥ वर्णलक्षं जपेन्मंत्रकुन्दपुष्पैर्मधुप्लौः। दशांशं वैष्णवे वह्नौ जुहुयान्मंत्रसिद्धये । अष्टाक्षरोदितै पीठे हयग्रीवं प्रपूजयेत् । बीजनमूर्तिस कल्प्य बीजमुछित यथा ॥ विय- भृगुस्थम(शबिंदुमदीजमीरितम् ।। केसरेषु चतुर्वेदांश्चतुर्दिा समर्चयेत् ॥ विदित्वङ्गस्मृ- या मलोक्तं यंत्रमुच्यते । वृत्ताकारमथोकत्वा चन्द्रमण्डलमध्यतः सम्यक् च विलिखेत्तारं साध्यना- मसमन्वितम् । वरुणाणोलिखित्वा च सानिमाया सबिंदुकम् । दलथसप्तदशभिः कृत्वा पद्म स- कणिक । नादियो मांतमन्त्रं वे पद्मस्ये वदलेषु च । कृत्वायत्रं महाभागसमालभ्य जपेन्मनु' । महारक्ष समाख्याता धारणाञ्च थियावहमितिानादियो मतिमंत्र वै पद्मस्यैव दलेषु चोकत्वायन्त्र महाभागसमालभ्य जपेन्मनु महारक्षा समाख्याता धारणाच्च श्रियावहमितिानारदकल्पोोक्त यंत्रां तरम्।दलैःषोडगभियुक्तं मतारं कर्णिकोवलम् । कलारूटदलं बाह्यपद्ममष्टदलंलिखेत् तेष्वष्टाच- रमालिख्य तदनेवृत्तमालिखेत् । अष्टादशदलं बाह्ये तेष्वष्टादशाक्षरम् । आलिख्यति च भूगेहम- ष्टशूलसमन्वितम् । कोणेष्वक्षरमालिख्य वलयादिषु यथाक्र मम् । शूलाक्षिरोगगुल्मादिगर्भस्फोटा- दिकानपि । विषादिकावरः सम्यक् मन्त्रो यन्त्रण नाशयेदिति । अक्षरं ठकारम् । तन्त्रांतरो- क्तमेतदुपासककर्त्तव्यमुच्यते । नाश्रीयात्तंडुलीशाकं तथा चौदुबरं फलम् । श्राडांनां नवकं चैव भ- घयेन कदाचन । पद्मपत्र नभुजोत तथाचार्कदलेष्वपि । तुषक-सबीजानि न स्पृशेच्चकदा च न । वलमोकं गोमयं विप्रच्छायामपि तलं घयेत् देवाग्निगुरुपूजां च कुर्याद्भक्तिसमन्वित इति । हयग्रोवमंत्रमाह उहिरदिति । प्रणवोद्गीथेति स्वरूपं । सर्वमुच्चरेदिति । मंत्र पि द्वितीयांतमेव- नोकादो तारः मंत्रस्थ हलाबीजानि स्वराः शक्तयः । वागैखऱ्या प्रद इति विनियोगोक्तिः । अत्र ध्या- नांतरमियं मुद्रादर्शनीयाः वामहस्ततले दक्षागुलीस्तस्त्वधोमुखीः। संरोप्य मध्यमांतस्यामुन- म्याधो विकुचयेत् । हयग्रीवप्रियामुद्रातन्मूर्तेरनुकारिणीति वर्णलक्षं हात्रिशलक्षं वैष्णवेवहावि- ति । तत्र वैष्णवपीठमभ्यर्थे त्यर्थः । हयग्रोवबीजमुद्धरति वियदिति । वियद्धः भृगुस्थं सकारस्थ । पर्धेशः ऊकार:बिंदुश्च तहत् । कल्पांतरे चतुर्दशस्वरयुक्तमुदाहृतम् । तदुक्तं शांकरकल्पे । शून्येशू- न्यसमायुक्त जीवस्योपरि संस्थितत् । अनुग्रहयुतं कृत्वा वागीशं सर्वकामदमिति । केचिद्र ट्रेण भूषितं कवेति पठति । एतदीजाद्योङे तहयग्रीवशब्दनत्यंतोष्टाक्षरोमन्त्रः । हंबीजं सौशक्तिः दे- वीगायत्रीछन्दः अन्यदक्ष्यमाणकाक्षरविधानवत्सर्वं ज्ञेयं । एतावपि स्वतंत्रौ मन्त्रौ । विद्याकामेन वाक्युटी जप्यौ । बालातार्तीयसंपुटौ वा वश्यकामेन । कामराजसंपुटौ वाहबीजं संशक्तिः। त- - ·शारदातिलकम् । तिायसर्वशास्त्राणि पूजयेत् ।। अर्चयेन्पत्रमध्ये विधानेनांगदेवताः। वान लोकेश्वरास्तेषां बजायस्वाणि संयजेत् ॥ एवं योभजते देवं साक्षाद्वागीश्वरोभवेत् ॥ बैल्वैफलैः कृतोहोमः श्रीकरः परिगीयते ॥ कुन्दपुष्पाणि जुहुयादिछन्वार श्रियमव्ययम् ॥ मनुनानेन सअसं घृतं ब्राह्मीरसैः शतम् ॥ कविता मावहेत्पुंसामनर्गलविजृम्भणां ॥ वचामनेसञप्तां भक्षये- स्पातरन्वहम् ॥ सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता जायते चिरान् ॥ मनोरस्यसमो नास्ति दृश्यादिकं यथा।ब्रह्मविष्टुप् हयग्रीवाऋथा द्याःपरिकीर्तिताः षड्दीर्घयुक्तमूलेन षडङ्ग विधिरीरितः धवलनलिमनिष्टं क्षीरगौरं करागर्जपवलयसरोजे पुस्रकाभीष्टदाने दधतममन्तवसाकल्पजालाभि- रामं तुरगवदनविष्णु नौमि देवारिजिष्णु । वेदलक्ष जापित्यां ते तद्दशांशं हुनेघृतैः पुरोक्ते प्रय- जे पोठे गायवथा बाह्य पूजयेत्। डेतं वागीखरपदं विद्महे पदमुञ्चरेत्हयग्रीवं च डे तस्याहीमहीति ततो वदेत् सन्त्रीहंसः पदांते च प्रवदेच्च प्रचोदयात् । प्रथमातिरगैः स्याहितीयाचाष्टभिईयः प्रना- यस्तथा मेधा हयः स्म ति यस्तथा । विद्याहयः श्रीहयश्च वागीशी हय एव च । विद्याविना- ससुहयो ज्यांतो नादमदर्दनःमेधादिभिस्वतीयास्यात्ताथ मेधासरस्वतीप्रना बतीया विजया पंच- मो चापराजिता । तुष्टिः पुष्टिःसप्तमीस्याहाचैवाष्टमी मता। कल्पांतरे तु लक्ष म्याद्यास्ताच लक्ष्मीः सरस्वती। रतिप्रीतीकीर्तिकांती तुष्टिस्तथाष्टमी । चतुर्थी कुमुदायैस्त कुमुदः कुमुदाक्षकपुड- रीकःसर्वनेत्रो वामनः शकुकर्णकः सुमुखः सुप्रतिष्टः स्याल्लोकपालस्तुपंचमी।तदायुधैव षष्टीस्यादेवं पूजासमोरितेति । बीजं रेफसमायुक्त इंकारद्वयमध्यगं । यस्यनाम्ना जन्म मारयेत्तं न संशय हुंकारद्दयमध्यस्थ,बीजराजंसुरेश्वरि विदेषजेज्जगत्सर्वमासंजप्त्वा न संशयःलिखेट्राचनया भूले मनन वाही विधारयेत् महारक्षाभवेदेषा सर्वदोषविनाशिनीति । शांकरकल्पोक्त यंत्रमुच्यते । प्र- पवयसंयुक्तम कारद्वयमध्यगं । वादिनाभलिखेद्दीजे भूर्जपत्रे हरिद्रया। पत्राष्टके हयग्रीवाष्टाक्ष- रंखरकेसरे । कादि क्षांतवृतं बाह्य तबहिर्भपुरं लिखेत् वोक्स्तभनमितिप्रोक्तं शरावदयसंपुटे । वे- ष्टितं पीतसूत्रण मूकत्व कुरुते चिरादिति विदिविति । षडंगेभ्यो नमः स्मृतिभ्यो नमः प्रयोगः विधानेनेति चतुर्थोक्ताग्ने यादिस्थानेषु पत्रमध्येष्वितिचतुर्थोक्त केसरांगपूजापवादः मनुनेति । प्रक- ल्पोपि भवत्नीहोयः, साधयेत्केवलेद्रवेत्युक्तत्वात् ॥ घृताच्चतुर्गुणे ब्राह्मी रसे घृतंयजेत् ॥ घृताव- शेषमुत्तार्य तेन संजप्त पिबेत् राममन्त्रमाह। अनंत इतिअनंत आकारःअग्न्यासनोरेफासन: से दुः सविदुःबोमित्यनेनै काक्षरीप्ययं मंत्र इति सूचितंतदुक्तं वह्विस्थ शयनं विष्णोरई चन्द्रविभूषिः तम् । एकाक्षरो मनुः प्रको मन्त्रराजः सुरद्रम इति । अस्यादिकं सर्व वक्ष्यमाणमेव । एतदर्थ- उक्तः स्कंदयामले निर्वाणखंडे । रेफोग्निरहभेवोक्तो विष्णुः सोमोम उच्यते । मध्यगस्त्वावयो- रविराकार उच्यते । ज्योतींषिकवली कत्यवीण्याकाशो विभुःस्वयं । नादोभिधत्ते सन्मात्र त्वमेव- परमेश्वरमिति रामाय हृदित्यनेनायंपञ्चाक्षरोपि मन्त्र इत्युक्त । यदाहुः सप्रतिष्टी रमी वायुद्ध- त्यचार्णो मनुः स्मृतः विश्वामित्रो मुनिः प्रोक्तः पंक्तिछंदोस्य देवता । रामभद्रो वीजशक्ती प्रथमार्ण नती क्रमात् । 5 मध्ये इदिनाम्यधुपादयोर्विन्यसेन्मनु । षडंग पूर्ववद्यद्दापञ्चाम्म मुनास्त्रकम् । ॥ ।

·सटीकम्। शतिश्चर्यप्रदोमरः।अनंतोग्यासनः सेंदुबीजं रामाय दृन्मनुः । षडक्षरोयमादिष्टो भजता कामदो मणिः। ब्रह्ममोक्तो मुनिश्छन्दो गायत्रं दवता मनोः। देशिकेंद्रैः समाख्यातो रामो- राक्षसमईनः। दीर्घभाजा स्वबीजेन कुर्यात्खड्गानि पदक्रमात् । ब्रह्मरन्धे भ्रुवोर्मध्ये हन्नाभ्यं धिषु पादयोःषडक्षराणि विन्यस्येन्मंत्रस्य मनुवित्तमः ॥ कालांभोधरकांतिकांतमनिशं वी- रासनाध्यासितं । मुद्रां ज्ञानमयींदधानमपरं हस्तांबुजं जानुनि सीता पार्श्वगतां सरोरुहकर विदुचनिभा राघवं पश्यंत मुकुटांगदादि विविधा कल्पोज्वलांगं भजे । वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं त- दशांशं सरोरुहै।जहुयादचिते बदौ ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः। पूजयेद्वैष्णवे पीठे मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ॥ श्रीसीतायै द्विठांतेन सीतां पार्श्वगतां यजेत् ॥ अग्रेपावद्वये शार्गशरानंगानि मध्ये वनंकल्पतरोर्मूले पुष्पलताकुलम् । लक्ष्मणेन प्रगुणितमक्ष्णः कोण न सायकम् । अवेक्षा- माणं जानक्या धृतव्यजनमीश्वरं जटाभारत्नसछीर्षश्याममुनिगणावृतम् : लक्ष्मणेन धृतच्छत्रमथवा पुष्यकोपरि । दशास्यमथनं प्राग्वत्ससुग्रीवविभीषणं । विजयार्थी विशेषेण वर्णलक्षं जपेन्मनुमिति मनुरिति । एवं मिलित्वा मंत्रः षडक्षर इत्यर्थः कामदो मणिश्चितामणिरित्यनेनास्यपिनियोग व. दता स्वबीजं विनापि बहूप्रकारं षड्वर्णत्वं बहुप्रकारं च सप्तवर्णत्व सूचितम् : तदुक्त' स्कदयाम- ले निर्वाणखण्डे विश्वरूपस्यते मामविखे शब्दाहि वाचकाः तथापि मूलमन्वने विश्वेषां बीजम- क्षयम् । मुक्तये प्रणवाद्योयं रमादिरपि भुक्तये । वाग्भवादिस्तु वाक् सिचैत्र मायादिरखिलेष्टदः अखिलोयं महाशक्तिमतचिंतामणिविभो इति । अन्यत्र स्वकामशक्तिवाग्लशी ताराद्य पंचवर्णकः षडक्षरःषड्विधः स्याच्चतुर्वर्गफलप्रदः पञ्चाशन्माणकामंत्रवर्णप्रत्येकपूर्वकः ल धीवाक् मन्भयादि व तारादिः स्यादनेकधा । श्रीमायामन्मथैकैक बीजाद्यंत गतो मनुः चतुर्वर्णः स एव स्यात्षड्व- ों वांछितप्रदःखाहांतो हुतो फडंतोवानत्यंतो वा भवेदयम् । ब्रह्मा सं मोहनः शक्ति ईक्षिणा मूर्तिरेव च । अगस्त्यः श्रीशिवः प्रोक्ता मुनयोत्र क्रमादिम छंदो गायत्रसंङ्गं च श्रीरामचैव देवता अथवा कामबीजादेविश्वामित्रो मुनिर्मनीः छंदो देव्यादि गायत्री रामभद्रो स्यदेवता। बीजशनि यथा पूर्वमिति । राक्षसमईन इति विशेषणं विनेयं रांबीजं नमःशक्तिः तदुक्तं शौनककल्ये । जागी याप्रथम वर्षे बीज शक्तिनति तथेति । केचन प्रायति शक्तिमाहुः दीर्घभाजा षड्दीर्घभाजां खंबी जेन मन्त्राद्यबीजेन क्रमादित्यनेन षड्वर्णैर्वा षडंगमित्युक्तं यदाहुः बीजैः षड्दीर्घयुक्तर्वा मन्त्रा- पैर्वा षडंगकमिति अंधुगुह्यं मनुवित्तम इत्यनेनैतदुक्तं भवति पञ्जाक्षरे पादत्याग: सप्ताचरेषु ब्रह्मरं धन मध्यकंठहम्मामिगुह्यपादेषु न्यास: यक्षरे ब्रह्मरं ध्रहदोस्वाक्षरेगुधांतयोः चतुरक्षरे गुह्यपादा तयोरिति ॥ ध्यानमाह । कालेतिवीरासनमंत्ये वक्षाति ॥ ज्ञानमुद्रालक्षणं प्राक् । अपरं वामः रा घर्व पश्यती पाखंगतांसीतांच भजे इति संबंधः अस्मिन्पाठे वक्षामाणसीता मन्त्रस्यापि ध्यान- मुक्ता भवति । क्वचित्पश्यतमिति पाठः तदा सीतां पश्यतं राघवं भजे इति संबंधः उक्तं च । वामां- कारूढसीतामुखकमलमिललोचनं नीरदाभमिति। आकल्पो भूषा । अत्र ध्यानानंतरं नारायणा- ष्टाक्षरोक्तां गरुडमुद्रां च दर्शयेत् । वर्णलक्षषट्लक्षम् । अर्चिते वह्राविति रामपीठं वहनावावाय- - - ·शारदातिलकम् । तदहिहनूमन्तं ससुग्रीवं भरतं सं विभीषणम् ॥ लक्ष्मणांगदशत्रुघ्नान् ज्ञानवंतं दलेष्वि- मान् ॥ वाचयन्तं हनूमन्तमग्रतो धृतपुस्तकम् ॥ यजेद्भरतशत्रुघ्नौ पार्श्वयोद्धृत चामरौ ॥ धृतातपत्रं हस्ताभ्यां लक्ष्मणं पश्चिमे यजेत् । धृषं जयन्तं सुराष्ट्र राष्ट्रवर्द्धनम् ॥ अकोपं धर्मपालाख्यं सुमन्तं च दलाग्रतः । सर्वाभरणसंपन्नाल्लोकेशानर्चयेत्ततः । तदत्राणि ततो बाखे बजादीनि प्रपूजयेत् ॥ एवं पूजादिभिः सिद्धे मनौ कर्माणि साधयेत् ॥ जातीप- मनेर्जुहुयाञ्चन्दनांभः समुक्षितैः । राजवश्याय कमलैर्धनधान्यादि सम्पदे ॥ नीलोल्पलानां होमेन वशयेदखिलं जगत् ।। विल्वप्रसनैनुहुयादिदिरा बाप्तते नरः । दाहोमेन दीर्घायुर्थ- वेन्मंत्री निरामयः। रक्तोत्पलहुतान्मंत्री धनमाप्नोति वांछितम् । मेधा कामेन होतव्यं थ- लाशकुसमैनवैः तज्जत्यमम्भाप्रपिवेत्कविर्भवति वत्सरात् ॥ तन्मंत्रिभुज्जीत महदारोग्यमा- त्यर्थः श्रींसोतार्य स्वाहा इति । अयं खतंत्रोपिमंत्रः तदुक्त'। सीतामन्त्रोपि कथितः स्वतत्रोवपर पिचेति । स्कदयामले निर्वाणखंडेपि । ब्रह्मा गुणाति त्वच्छक्ति देवीं वाचं त्वदाप्तये । विष्नुर्धा यतित्वाभवसुषुम्णां पारभेश्वरीम्। सीतामुपास्त व्योमांतरीखरो बिंदुरु पिणी । मदाश्विो मादम यी खातीतामुन्मनीं शिव इति । अस्यादिकमगस्त्यसंहितोक्त यथा । जनकोस्य ऋषिः दो- गायब देवतामनो: सीताभगवती प्रोक्ता श्रीबीजं शक्तिरंतजौ। दीर्घ स्वर युजार्दन पर गानिक- स्पयेत् ॥ पूजयेईष्णवे पीठे ध्यायेदाधवसंयुतां । सुवर्णाभांबुजकरांरामालोकनतत्प्रां। वर्णन जपे नमंत्रमिष्टार्थान्साधयेत्तत इति अग्रेपार्खय इति । व्यधिकरणे सप्तम्यतिनाग्रे पुरतः पाइये वा- मदक्षिणपार्खयोःशाङ्ग शरानिति संबंध:अनेनैतावत्यर्य मुख्यपूजेत्युक्तं उक्तंचापामपाईत्रिकोण स्यशा- ज दक्षिणकेशरान् । शं शायि दमोस्त्वं वं शं शरेभ्यो नमोस्त्विति । पूजानुज्ञां ततो लम्वारश्मीनं गान्यथो यजेत् इति पूजा यंत्र तु तंत्रांतरोक्तं यथा । भूटहाष्टकयवांतः षट्कोणमतिसुदरमिति पवैव वक्षामाणं धारणयंत्र वा । तदुक्त मगस्ति संहितायां ॥ षट्कोणादि धरण्यंतं पूर्ववहिसिखे- दथ । तस्य मध्ये लिखेत्तारं षट्स कोणेष्वपि क्रमात् । मूलभन्वाक्षराव संधिष्वं च मान्मयम् मायां गण्डेषु किंजल्के स्वराणां लेखनं मतम् । पत्रेषु पूर्ववन्माला मंत्री लेख्यः क्रमेण हि । दया- क्षरेण संवेष्टय काद्या नि व्यंजनानि च । दिग्विदिक्ष लिखेदाजे नरसिंहरवराहयोः एतद्यवां तरंचात्र सांगावरणमर्चयेत् । सौवर्णे राजते भूजे लिखित्वार्चनमारभेदिति अंगानि तहहिरिति । प्राग्ने यादि षट्कोणेषु । तदुक्तं दृष्ट्वांगदेवता: षट्कोणेष्वग्नि कोणादीति । पन्यवापि । षट्कोणे प्रथमावृत्ति: स्यादंगैरग्नित: क्रमादिति पश्चिमे देवपृष्टभागे । पत्र हनूमतमित्यादि प्रथमुद्दिश्यपश्चाहाचयं तमित्यादिना यत्प्राधान्येन चतुणी सध्यानं पूर्व नमाह । तेनैषां चतुणी मंत्रा अपि प्रधानभूता इत्यपि सूचितम् ॥ यदगस्ति संहितायां । पांच- नेयमनु वक्ष्ये भुक्तिमुक्त्व कमाधनम् । प्रकाशितं शङ्करेण लोकानां हितकाम्यया । भूतप्रेतपि- शाचादि डाकिनी ब्रह्मराक्षसाः दृष्ट वाथ प्रपलायन्ते मंत्रानुशनतत्परम् । प्रधागथांनभूतोयं मंत्रराजोव नुत्तमः पूर्व नमःपदंचोत्ला ततो भगवतेः पदम् ॥ प्रांजने यपदं डंतं महावस्तयदं ·॥ - ॥ ॥ सटीकम्। प्नुयात् । तारं मध्ये विलिखतुमनुं षट्सु कोणेषु सन्धिष्वगं मायां स्मरमपि लिखेकाणे गं. तया ॥ वङ्गिजायांत एवस्यान् मंत्री हनुमतः परः सर्वसिद्धिकरः प्रोक्तो मंत्रश्चाष्टादशाक्षरः। ऋषि- रोखरएव स्यादनुट,पछ द उच्यते ॥ हनूमान् देवता प्रोक्तो हं बीजं शक्तिरंतजौ हनुमत्प्रीणनं चैव फलमाद्यमुदाहृतम् ॥ नमो भगवते चांजने यायांगुष्टयोन्य सेत् ॥ रुद्रमूर्त्तय इत्येवं तर्जनीभ्या- मनन्ततरम् ॥ वायुमुता यापि तथा मध्यमाभ्यामपि स्फुटम् ॥ अग्निगर्भाय च तथा नामि- काभ्यां प्रविन्यसेत् ॥ रागदूताय च पुनः कनिष्टाभ्यां विचक्षणः ब्रह्मास्त्रनिवारणाय चास्नमंचः समोरितः एवं षडङ्ग' च मुनेकत्वा न्याय दनन्यधोः । स्फटिकाभं वर्णकांतिं विभुजं च कृतांजलिं। कुण्डन हयसंगोभिमुखांभोज मुहुर्मुहुः अयुत तुपुरश्वर्या रामस्याग्रे शिवस्यवा ॥ पूजा तु वैष्ण- धे पोठे शैवें वा विदधोतवे ॥ आवृतीभिर्विनानित्यं नताशी निजितेंद्रिय इति ॥ रेफपूर्व समुद्र- व बिंदुलक्ष्मणसंयुतं । डेतोयं लक्ष्मणमनुनमसा च समन्वितः अगसत्यऋषिरस्याथ गायत्रं छन्द उच्यते ॥ लक्ष्मणोदेवता प्रोक्तो लंबोज शक्तिरस्यहि ॥ नमस्तु विनियोगो हि पुरुषार्थचतुष्टये । दीर्घभाजा स्वबीजन षडद्भानि प्रकल्पयेत् ॥ द्विभुज स्वर्णरुचिरं तनु पद्मनिभेक्षणम् । धनुर्बाण- करं राम सेवासंसक्तमानसम् । पूजापि वैष्णवे पोठे सांगावरणवर्जिते ॥ सप्तलक्ष पुरवा ततः सिबस्तु साधयेत् ॥ भरतस्य वमेवस्याच्छत्रुध्नस्याप्ययं विधि: अङ्गत्वे नोदिताय ते प्राधान्य नापि समताः पादौ वाप्य न्ततो वापि पूजायां राघवस्य तु । एतेषामपि कर्त्तव्या पूजा भुतिफले- शभिः प्राधान्य ननु पृथक्त्व नांगत्व रामपोठके । लक्ष्मणस्तु सदापूज्यः प्रधान्येनैवं नित्यशः यथा- रामस्य पूजास्यत्तथा तस्यापि नित्यशः साफल्य रामपूजायायदीच्छवियतव्रतः तेन यत्नेन तात- व्या लक्ष्मणस्यापि विसरात् ॥ श्रीराममंत्रभेदास्तु, बहवः सन्ति वै मुनेतत्साधकः सदाकार्याः सौमित्ररपि नित्यशः अष्टोत्तरसहसू वा शनं वा सुसमाहितः लक्ष्मणस्य मनुर्जय्यो मुमुक्षुमिरतं द्रितम् ॥ अजखा लक्ष्मण मनु राममंत्र जयन्ति ये । तज्जप्तस्य फलेनैव प्रयाति कुशला अपि । परिमित्रविधिः कोपि नैव कार्याभवेदिह ॥ योजपेजमणमनु नित्यमेकांतमास्थितः मुच्यते सर्व- पापेभ्यः सकामानश्नुते खि लाम् ॥ प्रयोगायैव मंत्रोयमुपदिष्टौ हि शानिणा। संध्यांचीपास्य वि- धिवन्मूलमंत्रण मंत्रवित् । त्रिकालं नियतो भूत्वा कतनित्यविधिः खयम् । दीक्षयुतो यथान्या- यं गुर्वनुज्ञापुरःसरम् ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो यति विष्णा परं पदम् ॥ ऐहि काननपेक्ष्यैवं निष्का- मो योर्च येद्विभुम् : दीक्षां प्राप्य विधानेन गुरोर्विगनकल्मषात् ॥ आचारादि रताहांता दग्रह- स्थादिजितेंद्रियात् ॥ तदनुज्ञानुसारेण पुरश्चर्या यथाविधि ॥ ससर्वानपुण्यपापौघान् दग्धी निर्मल- मानसः पुनरावृत्ति रहितं शाश्वतं पदमाप्नुयात् ॥ सकामो वांछितालब्ध्वा भुक्त्वा भोगान्यथे- स्मितान् जातिस्मरश्चिरं भूत्वा याति विष्णोःपरं पदम् ॥ यथा श्रीराममंत्राणां प्रयोक्त: पायसंभ- व तथा नी लत्मणमनोः किंतुयाति परांगतिम् ॥ केचिन्मुक्त्यर्थमेव स्युः केचिद्दहि कसाधना भुक्तिमुक्तिप्रद वायमेको विज्ञायते परमिति ॥ धारणयंत्रमाह। तारमिति |मध्ये कर्णिकायां साध्य- साधकर्मपहितं प्रणवं प्रणवं लिखेत् ॥ मनु रामषडक्षरम् ॥ सन्धिषु । षट्सन्धिषु । पगं षडङ्ग- ॥ .. ॥

·शारदासिलकम् । देषु पश्चात् । किंजल्केषु स्वरगणमयो यंत्र मध्येषु मालामत्रोत्थाणान् गुहमुखमितानष्टम पंञ्चवर्णान् ॥ दशाक्षरेण सम्वेष्ट्य कादिवर्णैश्च भूपरे । दिग्विदिक्षु लिखेद्राने नरसिं- वराहयोः। नमो भगवते याचतुर्थ्या रघुनन्दनम् ॥ रक्षोघ्नविषदायांते मधुरादि समीरये- द ॥ प्रसन्नवदनायेति पश्चादमिततेजसे ॥ बलाय पश्चाद्रामाय विष्णवे तदनन्तरम् ॥ प्रणवादि नमोतोयं मालामनुरिदीरितः। जानकी वल्लभायाथ भवेत्यावकवल्लभा हुमादिरेषः मंत्राः । कोणगण्डषु कोणकपोलेषु एकत्र मायाँमपरत्रकामं लिखेत् ॥ ततोष्ट दमा के सरस्थाने षो- डशखरालिखेत् । मालामंत्रो वक्ष्यमाणः सप्त चत्वारिंशदक्षरः । गुहा खमितान् घट्परिमितान् ॥ दशाक्षरेण वक्ष्यमाणेन कादि वर्णैः संवेष्ट्येति सम्बन्धः । भूपुरे दिग्विदिक्षुबीज लिनेदिति सं- बंधः । नरसिंहबोजमग्रिमपटले वक्ष्यमाणं वराबो वाराहमंत्रे वक्ष्यमाणम् ॥ मालामंत्रमा: नम इति रघुनन्दनाच्चचतुर्थी रघुनन्दनाय प्रसवबदनाय अमिनतेजसे इत्यत्र न मंधिः सप्तचत्वा- रिंशद वराणि यंत्र नियमितत्वात् ॥ अयं मालामंत्रोपि स्वतंत्र : । तदृष्यादिकं यथा ॥ मुनि: पिता- महछन्दः सात्यनुष्टुच्च देवता॥राज्यभिषितो रामोस्य बीजशक्ती तथापुरा ॥ तारवाक्वामबीजैव संपुटं प्रजपेदमुम् ॥ शिरस्याननवृत्ते च भ्रमध्ये चिद्दयेपि च । थोत्रयो प्राणयोचैव गण्डयोरोष्टयो- रपि ॥ दन्तयोरास्यदेशे च दोःपत्मंध्यग्रकेषु च । कण्टे स्तने हृदि इंदे पाख योः पृष्टदेशतः क- धिष्टाने गुह्य वर्णान्प्रविन्यसेत् ॥ सप्तर्तु सप्तदशषडुसंख्यः षडङ्गकम् ॥ उद्भिवनीलगकलामलका- तिमब्जचापासि वाणकरमंबुजयत्रनेत्रम् ॥ पीतांबर स्मितसुधामधुरं मुरारि सं चिन्तयेमिधि- सराजमुता सहायम् ॥ जपेद्दादशलक्षं च ध्यात्वैवं विजितेंद्रियः । बैल्यैः फलैः प्रमूनैश्च पनि मवरजययुक्त न पयोवेन सितांबुजैः होमं दशांशतः कुर्यात्तथा सर्वत्र तर्पणंप्राक्प्रोक्ते पूजयेस्थीठे मूतोवा वाह्य देवतां ॥ प्रथमांगावृतिः प्रीता सप्तमीज्या समोरिता ॥ लक्ष्मणो भरतश्चैव शत्रुघ्न- व हनूमता । सुग्रीवः पञ्चमः प्रोक्तः षष्टउत्तो बिभीषण: अंगदः सप्तम: प्रोक्तो नीलोष्टम उदाहृतः मारदश्च वसिष्ठश्चवामदेवस्तृतीयकः जाबालो गौतमश्चापि भरद्दाजीथ कश्यप: वाल्मीकिश्चा- ष्टमः प्रोक्तो लक्ष्मीश्चापि सरस्वती ॥ रतिप्रीतीकोर्ति कांतीतुष्टिपुष्टी इमाः क्रभात् ॥ सृष्टि जयन्तविजयो सिद्धार्थः कार्यसाधकः अशोकश्चैव पूर्वस्यां श्री वत्सथ गदा तथा ॥ पांचजन्यः को स्तुभाख्यो वनमाला व दक्षिणे । उत्तरे चक्रपद्म च शाङ्ग बाणांश्च खड्गकाम्॥ पश्चिमे धर्मगरुडध- मपालसु मंबकानिति दशाक्षरोपि स्वतंत्रो मंत्रःतदृष्यादिकं यथा दशाक्षरोयमंत्रीस्य वसिष्ठः स्पादृषिविराट् । छन्दस्तु देवता राम: सीतापाणिपरिग्रही पाद्य वीजं हिटःशक्ति: कामनांगानि पूर्ववत् । शिरोललाटभू मध्य तालुकण्ठ षु हृद्यपि। नाभ्यं धुजानुपादेषु दशार्णान्विन्यसेन्मनोः अयोध्यानगरे चित्र सर्वतोवर्णमण्डपे । मन्दारपुष्परावद्दवितानेतोरणांचिते । सिंहासने समारूट पुष्यकोपरि राघवम् । रक्षोभिहरिभिर्मालेर्दिव्ययानगतैः शुभै। संस्त य मानं मुनिभिः प्रईस प रिसेवितम् । सीतालेवतवामांकं लक्ष्मणेनोपसेवितम् श्यामं प्रसन्नवदनं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ध्या नांते च नपेन्मत्रं वर्णलक्षं विचक्षणः दशांशं जुहुयाई स्वः फलैर्मधुरसंयुतैरिति । अस्य पूजाषड ॥ ॥ ॥

·३१२ सटीकम्। कधितो राममन्त्रो दशाक्षरः ॥ जपादि साधितं यत्रं स्वर्णपट्टादि कल्पितम्।। बाहुना विघृतं दबाद्विजय श्री पराक्रमात् ॥ गदितं रामपंत्रस्य विधानं सुरपूजितम् ॥ तारो नमो भगक्ने पराहपदमीरयेत् ॥ रूपाय भूर्भुवः स्वः स्यात् यतये तदनन्तरम् ॥ स्यात् भूपतित्वं मे पर दांते देयते च ददापय । वह्निजायावधिर्मत्रः स्यान्त्रयस्त्रिशक्षरः ॥ भार्गवो मुनिराख्यात श्छन्दोनुष्टुबुदाहृतम् ॥ देवतादिवराहोस्य मंत्रस्य कथितो बुधैः।एकदंष्ट्राय हृदयं व्योम्नो- स्काय शिरं स्मृतम् । शिखा तेजोधिपतये विश्वरूपाय चर्म च । सहावराहायानस्पात्यंचा; गमिति कल्पयेत् ॥ आपादाजानुदेशाद्वरकनकनिभं नाभिदेशा दधस्तान्मुक्ताभं कण्ठदेशा- तरुणरविनिभं मस्तकान्नीलभासम् ।। ईडे हस्तैर्डधानं रथचरणदरौ खड्गखटौ गदाख्या शक्ति दानाभये च क्षिति धरणलसहष्ट्रमाद्यं वराहम् ॥ लक्षमेकं जपेन्मंत्रं मधुराक्तैः सरो- रुहै।जुहुयात्तशांशेन पोठे विष्णोः पूजयेत् ॥ मूर्ति मूलेन सङ्कल्प्य वक्ष्यमाणविधानतः। पूर्वादिषु चतुर्दिा हृदायगानि पूजयेत् ॥ अस्त्रं कोणेष्वधश्चोर्द्धचक्रायस्राणि तद्वहिः । चत्रं शंखमांस खेट गदा शक्ति वराभये ॥ संपूज्य बाह्यलोकेशान् बहिरवाणि संयजेत् ॥ ध्या- नाहेवो धनं दद्याज्जपात् दद्याद्वसुन्धरां ॥ प्रयछेज्जयपूजाधैर्धनधान्यमही श्रियः । रवौ सिंहगतेष्टम्यां शुक्लपक्षे सितां शिलां। पञ्चगव्येषु निक्षिप्यस्पृष्ट्वातमयुतं जपेत् ॥ उत्त- राभिमुखोभूत्वा तां शिलां निखनेद्भुवि । शत्रुचौरमहाभूतैः कृतावाधा प्रणाशयेत् ॥ भा- घरवदेव ज्ञेया ॥ जपादीति आदिशब्द न पूजासंपातौ स्वर्णपट्टादि कल्पितमित्यादिशब्देन रत तताम्रभूर्जपत्राणि तत्तल्लेख्य विशेष कालविशेषोपि । यदगस्ति संहितायां । यावज्जीवं तु सौव रौप्य विंशति वार्षिकं भूजें हादशवर्षाणि तदई ताम्रपत्रके ॥ एवं लेख्य विशेषेण यवसिधिः मतिष्ठितेति ॥ इदं गदितम् ॥ विधानं राममंत्रस्य राम इति यक्षरस्य मंत्रस्य सेयमिति शेषः वडिभारायणे नाटयो जठरः केवलोपि च । चाक्षरी मंत्रराजोयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदः एकाक्षरोल मयादि स्थादाद्य न षडङ्गकम् ॥ तारभायारमानंगवाक्स्वबीजैस्तु षड्विधः रो क्षमंत्रराजः स्या तुनर्वाभीष्टफलप्रदः यक्षरचंद्रभट्रांतोद्विविधश्चतुरक्षरः ऋष्यादिपूर्ववज्ञेयमेतेपां सुविचक्षणरिति एवं महाकपिलनारदहशोर्षपञ्चरात्रस्क दयामलवैष्णवतंत्रप्रोक्तमंत्रचतुष्टयमुत्काराममन्वयंत्रे न रसिंहवराइयोरुद्दिष्टया चा वनरसिंहे बहुवक्तव्यत्वादादी वाराहमंत्रमुहरति तारमिति वनि- जायाखाहा । हुबीजं खाहाशक्तिः । तत्र मंत्रार्थे विनियोगोति: । ध्यानामाह। आपादमिति । रथ- चरणंचक्र । दरः शंख: । गदां क्षितिः। पृथिवी तस्याश्चरणोमूलं तत्र लसंती दंष्ट्रा यस्य तं । दंष्ट्रा- लग्नभूमिमित्यर्थः । लछायूर्ध्वयोराधे तदधोधस्थयोरन्योन्य इत्यायुधध्यानं । अत्र ध्यानानंतरमेवं- मुद्राइयं दर्शनीयम् । तल्लक्षणं यथा । वामहस्तमथोत्तानं कृत्वा देवस्य चोपरि । नामयेदिति । सं- प्रोता मुद्रावाराहस गितेति । दक्षहस्तं चोर्ध्व मुखं वामहस्तमधो मुखम् । अगुल्यग्र' पुसंयुक्तंमु- ट्रावाराहसंज्ञितेति । विष्णोः पीठे वक्षामाणविधानतः पूजयेद्वराहमिति शेषः । पूर्वदीति चतुर्थी- ताग्नेयादिस्थानापवादः । तहिरिति पत्रमध्येषु । सिंहेति मेषचापयोरप्यु पलक्षणम् । उक्त च नारायणीये । शुक्लाष्टम्यां रवी मेषसिंहचापगते खनेदिति सितांशिलामिति । फलाधिक्यं दशप- ॥ ॥ ॥

·गारदातिलकम्। नूदये भौमवारे साध्यक्षेत्रात्सिमाहरन् । मृत्तिका सञपन्मंत्री ताम्पुनर्विभनेत्रिधा ॥ चू- ल्ह्यामेका समालख्यपाकपात्रे तथापरम् ॥ गोदुग्धे परमं लोड्य शोधितांस्तंदुलान् क्षि- पेत् ॥ संस्कृते ग्नौपचेत्सम्यक् चरुमंत्री जपन्मनुम् ॥ अवतार्य चरुंपश्चादग्नौ देवं यथा- विधि ॥ धूपदीपादि कैरिष्ट्वा पुनराज्यप्लुतं चरुम् ॥ जुहुयादेधिते वह्नौ यावदष्टोत्तरंश- तम् ॥ एवं सप्तारवारेषु जुहुयात् क्षेत्रसिद्धये । प्रातःकाले भृगोर्वारे मृदं साध्यमहीतलात् ॥ आदाय हविरापाद्य पूर्ववज्जुहुयात् सुधीः । विरोधो नश्यति क्षेत्रे सहचौरादुयपकूमैः। राजवृक्षसमुत्थाभिः समिद्भिर्मनुना मुना। त्रिसहसं प्रजुहुयात्तस्य स्युः सर्वसम्पदः । शालि- भिर्जुहुयान्मंत्री नित्यमष्टोत्तरंशतम् ॥ समृद्धै न्यसवातैः शोभते तस्य मन्दिरम् ॥ ताव- दाज्येन जुहुयात्मण्डलात्स्वर्णमाप्नुयात् ।। लाजैः कन्यांमवाप्नोति पध्वक्तैनिजवांछितम् । मधुरत्रयसंयुक्तैर्जुहुयादुत्पलैः शुभैः । महतीं श्रियमाप्नोति मण्डलात्पूर्वसंख्यया ॥ मध्ये बीजं सतारं दहनपुरयुगे चक्रवर्णान् घडविष्वालिख्यांगानि सन्धिप्वथकरणदलैरम्बुजं के- सरेषु । अष्टाणान्पत्रमध्ये लिखतवसुमितान्मत्रवर्णाश्चतुर्थे शिष्टं पत्रे पुरस्ताद्वसुदलकमले केसरस्थस्वराज्य मंत्रार्णान् वेदसंख्यान् दलमनुविलिखदत्यमत्येय वाद्ये किजल्कैः कादि वर्णीवकासतकमले षोडशारे यथा स्यात् ।। मंत्रार्णान्युग्मशस्तच्चरमदलगतं शिवर्ण लिखि- वा तारक्ष्मा कोलवीजस्तदनुपरिवृतं साध्यनामार्णमध्ये ॥ दभितैः साध्यनामाणमत्रव- लां बिखयात्रादिस्थामिति पद्मपादाचार्या:निखनेदिति।भूबीजसहितं वराहमंत्र जपन्निति जेयम् तदुक्तभाचार्यःउद ग्वनो मन्त्रीमनुजपरतःस्थापयतु तामितिमंत्रीत्यनेन भूबीजसाहित्यमुक्तमितिप- अपादाचार्याः निखननमभिजित्येव । क्षेत्रमध्येभिजित्काले इत्युक्तेः।साध्यक्षत्राजिक्षितात् । संज- पब्रिति सर्वत्र संबध्यते । समाभूबीजयोग उक्तःसम्यक् संस्कृ तेग्नौ चरुपचेदिति संबंधः । तत्र स- म्यगित्यनेन अष्टादश संस्कारादि महागणपतिमन्त्रहोमांतमित्युक्तं भवति । मन्त्रीत्यनेन भूबी जयोगःहोमेपि तबीअयोगो जेयः । यथा विधीत्यनेनाग्नौ मण्डूकादि पुष्पांतं समभ्यर्थेत्युक्तं । प्रा- दिशश्देन नैवेद्यग्रहणम् । पुनरनंतरं । आरोभौमः हविरापाद्येति चरुकत्वा । पूर्ववद्धविरापाद्यपू- वत्र जहुवादित्य ने नभोमवारप्रयोगोशकमेणाष्टोत्तरशतमित्युक्तम्।नवरित्यनेनान्यत्व पर्युषिताहण- मपि अत्र तु नतथेत्युक्तंपूसंख्ययात्रिसहसमित्यादि यन्त्रमाह । मध्य इतिादहनपुरयुगे परस्परव्य तिभिन्नै षट्कोणे मध्ये व्यधिकरणे सप्तम्यो । तत्र सतारं सप्रणवं साध्यसाध्यनामकर्मसहितं बीजं वक्षामाणं वाराहं लिखेत् । अत्रतारथकमन्नस्थ इति ज्ञेयं । षडस्विषु षट्कोणेषु वक्षत्रमाणप्रण- वष्यतिरिक्तचक्रमन्त्रार्णान् । अंगानि संधिषु चक्रमन्त्रषडंगानीति संप्रदा यविदः । रंध्र ष्वंगमनन- पोत्यस्य प्रपञ्चसारपद्यस्य व्याख्याने पद्मपादाचार्यः चक्रमंत्रषडंगानीति व्याख्यात्म् । करणदलै- चतुई ले: अष्टार्णानारयणाष्टार्णान् एकैकस्मिन्केसरे वर्णहयक्रमेण मत्रवर्णान्वाराहमन्त्राणान् वसुमितानष्टमितान् चतुर्थपत्रे नव वर्णाः।यथावदिति । अग्रपत्रादीति सर्वत्र संबध्दते । तारः प्रण- वः माभूबीजं महागणपतिपटले उद्धृतम्। कोलबीजं वक्ष्यमाणं वाराहवीजम् । एतैः किंविशिष्टः - ४० ·॥ । ३१४ मटोकम् । वृतम्बहिः ॥ भूविम्बेनास्य कोणेषु भूवीजं साध्यसंयुतम् ॥ अष्टशूलेषु वाराई भूवीजस- हितं लिखेत् । सा(शबिंदुगगनं बीजं वाराहमीरितम् ॥ रोचनागरुकर्पूरलाक्षाकुङ्कुमच- न्दनः ॥ गोमयाम्भसिसम्पिष्टॉलखद्यत्रं शुभे दिने ॥ लेखिन्याहेममप्याच सर्वकामप्रसि- द्धये ॥ स्वर्णपट्टलिखेद्यंत्र राज्यश्रीसमवाप्तये ॥ ग्रामसियैच रजतजेतामूपट्टेधनाप्तये। भू- जपत्रे निजेष्टाप्तै क्षौमे भूसिद्धये लिखेत्॥जपपूजादिभिः सिद्धयत्रं कर्यानिस्पितं । ग्राम- तपनराष्ट्रेषु यंत्रमेतत्मुसाधितम् ।। निखनेछुभवारादौसांगन्दिा समर्चयेत् ॥ क्षुद्राप मृत्यु- चौरादि भूतव्यालमहाभयैः॥ नशक्यते परैद्रष्टुं तंदेशं देवता बलात् ॥ हृदयं भगवत्यैस्या- साध्यनाम्नोक्षराणि मध्ये येषां तैर्वेष्टयेत् एतेन साध्यनाभाक्षरपरिपुटितत्वं बीजानामुक्तं भवति । तदुक्तमाचार्य: । तारमहीकोलाणैः प्रवेष्टयेत्साध्यपरिपुटितैरिति । मन्त्रवर्णैर्दर्भितैः साध्यनामाणे- कृतमिति संबंध: । दर्भितलक्षणं त्रयोविंशे वक्षाति । तद्बाह्य मनुवर्णेर्विदर्भिताभिश्च साध्यपद- लिपिभिरित्याचार्योक्तेः । बहिर्भू बिंबेन वृतमिति संबंधः । अष्टशूलेष्विति वर्द्धिताष्टरेखाग्रकृतेषु । तत्र मध्यरेखाया दक्षेवाराहं वामे भूबीजं लिखेदिति संप्रदायः । वाराहवीजमुद्धरति । सा(शेति गगनंहः अर्धीश ऊकारः विंदुरेतद्युतम् । अयमपि स्वतंत्री मन्त्रः । अस्यादिकं यथा । हयग्रीव- ऋषिः प्रोक्तश्छदस्त्रिष्टु ब देवता वरादीर्घयुक्खेन षडंगतनि च कल्पयेत् । ध्यानपूजादिकं सर्व मस्य वाराहमन्त्रवदिति । कल्पांतरे तु मूरित्युद्धृतम् । तदुक्तं । नाभिर्वामथवाः सर्गी तस्य वीज- मिहोच्यते इति ॥ जपपूजादिभिरित्यादि शब्देन संपातः । तदुक्त ॥ मंत्रं संजतमेतद्धृतकृतसंपात- पातं करोतोति सुप्ताधित मितिजयपूजासंपातैः शुभवारादावित्यदिशब्द न स्थिरराश्यादावितिजय म् । सागंदिशुमचयत् इत्यस्य अवमभिप्रायः । श्रात्मातवाराहरूपं ध्यात्वा तत्र यंत्रे वाराहमावाह्य सं पूज्य पूजीतक्रमेण हृदयादीनिपूर्वादि चतुर्दिक्षु संपूज्य अस्त्र दिक्षु ऊर्ध्वाधश्च पूजयेदिति। तद्- त। मंत्री समास्थाय वराहरूपं माध्यप्रदेशे निखनञ्चयंत्र । स्थिराख्यराशावभिवाह्यकोलमंगानि दिक्षु क्षिपता यथावदिति ॥ परमत्यर्थ । अस्याष्टाक्षरोपि मंत्रः प्रसंगेन प्रकाश्यते । अष्टाक्षरे महा मन्त्रे शाखादिः प्रथमाक्षरम् । द्वितीयं व्याहृतिस्तस्माहाराहाय हृदं तत इति । अस्य ब्रह्माऋ- षिर्जगतीछंदः श्रीवाराहोदेवता भंबीजम् । शक्तिः । ध्यानं । कृष्णां गवतिनीलवत्र नलिनं प- द्मस्थितं खांकगं क्षोणीशक्ति सुखाहुभिरथो शंखं गदामंबुजम् । चक्र विभ्रतमुग्रकांतिनिशं देवं वराहं भजे भूलक्ष्मीरतिकांतिभिः परिवृतं चर्मासि संदीप्तिभिरिति । शेषं समानं । अस्य यंत्रद्दय- मुच्यते चतुई ले मध्यबोजे केसरेष्ठाक्षरं मनु । दलैष्वग्रसमस्ताश्च समस्ताव्याहृतीर्लिखेत् । केसरे- घुस्वरानष्टपत्रे नारायणं मनु' । दंतसंख्यदलेकादीन्पत्रेवानुष्टुभं मनु । हक्षेतिनाम्नापरितस्ततः पाशांकुशावृतम्॥स्मरणाडारणात्तस्य सर्वमिष्टफलं लभेदिति । तथा मध्ये बीजे तथाष्टारतदीया- ष्टाक्षरं लिखेत् ॥ बहिष्टारपद्म तु मंत्रानुष्टुभमालिखेत् ॥ इहरूपेण तच्चक्र'वाराहमिति विश्र- तं ॥ यद्यत्कामयते मंत्री सर्वमेतेन साधयेदिति । मन्त्रस्तु परजातमहारावराहांगावने धव ॥ वई- से योन्वहं देवं वंदेहं वालिजाधवमिति ॥ वराहमन्त्र प्रसंगाधरणीमन्त्रमाहहृदयमिति ॥ हृदयं ॥ - ॥

·शारदासिलकम् । द्धरण्यै तदनन्तरम् ॥ धरण्यं ते धरे,दे द्विठांतोयं धृवादिकः । एकोनविंशपर्णाश्यं धराहु- दयमीरितम् ॥ वराहोस्य मुनिः प्रोक्तश्छन्दोनि वृदाहृतम् । देवता सर्वभूतानां प्रकृतिर्व- सुधामता ॥ हृदयं त्रिभिराख्यातं चतुर्भिः शिर ईरितम् । त्रिभिःशिखा समुद्दिष्टा कवचं पं. चभिर्मतम् ॥ द्वाभ्यां नेत्रं समाख्यातं द्वाभ्यामस्त्रपुनर्भवेत् ॥ मंत्रवेणैः षडंगानि कुर्यादेव विधानवित् ।। श्यामां विचित्रां शुकरत्नभूषणां पद्मासना तुंगपयोधरोन्नता।इंदीवरेद्वे नवशा- लिमजरी शुकं दधानां वसुधां भजामहे । लक्षमेकं जपेन्मंत्रं धगहृदयमादरात् ॥ सर्पिषा पायसेन जुहुयात्तशांशतः तां । विष्णोः पूजयेत्पीठे वक्ष्यमाणविधानतः अंगान पूजयेदादी भूवह्निजलमारुतान् । दिपत्रेषु समभ्यच्ये कोणयत्रेषु तत्कलाः।आशापालाः पुनः पूज्या पजाद्यस्त्रसमन्विताः। एवं सिद्धमनुमंत्री साधयेन् स्वमनोरथान् ॥ मधुरत्रयसंयुक्तैर्जुहुयादरु- णोत्पलैः।सहसू भूसमृद्धिः स्यात्तथा नीलोत्पलैः शुभैः । प्रियं गुपुर्यमध्वक्तैधनधान्यमही- श्रियःमञ्जरी शालिसम्भूतां मधुरत्रयलोलितां || जुहुयात्साधिते वह्नौ मण्डलात् स्याद्धरा- पतिः । शुक्रवारे दिनमुखे गृहीत्वा साध्यभू दम् । तामम्भसि विनिक्षिप्य शोधितेत्र चरुंप- चेत् ॥ पयोघृताभ्यां सहितं जुहुयात्तं हुताशने ।। षण्मासं शुक्रवारेषु हुत्वैवं प्राप्नुयान्महीं ॥ धरामेवं जपेन्मत्री पशुरत्नधनादिभिः । धरायाः वल्लभः सत्स्यात्रात्र कार्याविचारणा॥इति श्रीशारदातिलके पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ अथाभिधास्ये विधिवन्नारसिंहं महानुजम् ।। उग्रं वीरं वदेत्पूर्व महाविष्णुमनन्तरम् ॥ १ ॥ ज्वलन्तं पदमाभाष्य सर्वतो मुखमीरयेत् ॥ ॥ नमः पदं । अत्रापि पूर्ववहिसर्गण सह संधिजयः प्रणवो बोजवाहा शक्ति: । विधानवित् इत्यनेन शाक्तषडंषगमुद्राभिरित्युक्तं । दक्षायूर्ध्वयोराद्य तदधस्थयोरन्ये इत्यायुधध्यानम् । विष्णोरिति । ग्- लौं वसुधभयोगपीठाय नम इति पीठमन्त्रः स्वमनोरथानित्यनेन पृथ्वीप्राप्ती स्वबीजयोग.धनधा- न्यलाभे श्रोयोगः कीर्ती शक्तियोगोन्यत्र वराहबोजयोगोपि सूचितः शुक्रवार इति। तामभसीति ढतोयांशं दुग्ध वा। तवेक मंगं चुल्यामेकं पात्रे इति जेयम् । इति श्रीशारदातिल कटीकाया म- त्संप्रदायकतव्याख्यायां पञ्चदशः पटलः ॥ १५ ॥ नृसिंहमन्त्रराजमुद्धरति । उग्रमितिमन्त्रे सर्वा- णि हितोयांतानि ॥ लोकरूपोद्विात्रिंशदक्षरो मन्त्रः वैदिकत्वादस्य प्रणवादित्वं जेयं । तापनीये तथोक्तत्वात् । सांप्रदायिकास्तु सुरद्रम इत्यनेन शक्तिबीजपुटितमेनमाहुः । अस्य हं बीजं ई शक्ति तथा च तापनीपे । देवाहवै प्रजापतुिमव्र वन्वानुष्टुभस्य मन्त्रराजस्य नारसिंहस्य शक्ति बीजं नो बहि भगव इति । सहोवाचप्रजापतिर्माया वा एषा नारसिंही सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिदं संहरति तस्मान्मायामेतां शक्तिं विद्यात् । य एतां मायाँ शक्तिं वेद सपाप्मानंतरति सम- त्य जयति सोमृतत्व च गछति महती थियमश्नुते मीमांसति ब्रह्मवादिनः ह्रस्वा वा दीघां वा प्यु- ता वेति । यदि इस्वा भवति सर्वपात्मानंतरति अमृतत्वं च गवति । यदि दीर्घ भवति महतीथि- यमाप्नोति त्यमृतत्व च गछति । यदिप्लुता भवत्यमृतत्व' च गछति । सर्वेषां वा एतदभूतानामा- काशः सर्वनामानि भूतांनि अाकाशादेव जायन्ते आकाशादेवजाता जीवति। अाकाशं प्रयंत्यभि- - - ·सटीकम्। नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं वदेत्ततः ॥ २ ॥ नमाम्यहमयमंत्रो मंत्रराजः सुरद्रुमः ॥ ऋ- षिर्ब्रह्मा समुद्विपृश्छन्दोनुष्टुबुदाहृतम् ॥ देवता नरसिंहः स्यात्सुरासुरनमस्कृतः ॥ ३ ॥ चतुर्भिहृदयं वर्णैः शिरस्तावद्भिरीरितम् ॥ शिखाधाभिः समुहिधा षद्भिः कवचीरित म् ॥ ४ ॥ तावद्भिर्नयनं प्रोक्तमत्रं त्याकरणक्षारैः ॥ शिरोललाटनेत्रे मुखबाव्हघि स- न्धिषु ॥ ५॥ साग्रेपु कुक्षौ हृदये गले पार्श्वद्वयं पुनः ॥ अपरांगे ककुदि च न्यसेद्वर्णान्यथा क्रमात् ॥ ६ ॥ माणिक्याद्रिसमप्रभं निजरुचा संत्रस्तरक्षोगणं जानुन्यस्तकरांबुजं त्रिनय ॥ संविशंति तस्माद्दाकाशं बोजंविद्यादिति । तावद्भिरिति चतुर्भिः । तावद्भिः । करणाक्षरैरिति च- सुर्भिः । सांप्रदायिकास्त्वन्यथा । षडंगमाहुः तद्यथा । हामाद्यैश्चतुर्भिः पादैरईयसहितैरानंदात्म- ने प्रियात्मने ज्योतिरात्मने मायात्मनेज्वालात्मने ज्ञानत्मने क्रमादेतदतैः षडंगानि । तापनीये तु पञ्चांगमेवोक्त । तस्य हि पञ्चांगानि चत्वारः पादाश्चत्वार्यगानि भवंति सप्रणवं सर्व पञ्चमं भवती- ति ॥ १ ॥ अशरन्यासमाहशिर इति । तत्र प्रणवयोर्मध्ये एकैकमक्षरं सविंदुकमुच्चार्य न्यसुनीयं । य- तापनीये मित्येतदक्षरमिदं सर्व तस्मात्प्रक्षरमुभयत ओंकारी भवति। अक्षराणां न्यासमुपदि- शंति । ब्रह्मवादिन इति ॥ ५ ॥ अपरांगे पृष्ट ककुदि । अपरगले ॥ अथ तंत्रांतरोक्तो नृसिंहसांनि ध्यकरो न्यासोदशविधस्त्विह । प्रोच्यते तत्र पूणांयमंगुलीन्यास उच्यते । करांगुष्टाद्यगुलीषु पृथगा- द्यतपर्वणोः सागुलौ न्यसेच्छिष्ट तलयोरक्षरयं । ब्रह्मरंध्रललादभ्र मध्यदृशोप्यधः कपोले कर्ण- मूले च चिबुकोर्ध्वाधरोष्टकम् ॥ कंठोरोदक्षदोमिदीई त् तनुषु नाभिकं दक्षान्यदोस्तले कठ्यां मे- द्रोर्वो र्जानुजंघयोः ॥ गुल्फे पादकरांगुब्यांः सर्वसंधिपु रोमसु रक्तास्थिमज्जासु भनोर्वर्णापत्रास्ये- विचक्षणः वर्णान्पदे गुल्फजानुकटिनाभिषु हृत्स्थले । बाह्रोः कंठे दु चिबुके उष्टे गंडे प्रविन्य- सेत् ॥ कर्णयोर्वदने नासा पुटे नेत्रे च मूईनि । पदानि तु मुखे केन चक्षुः श्रोत्रेषु विन्यसेत् । प्रा- स्ये च ह्वदये नाभौ कटिजानुपदेष्वपि । नासाहक्कर्णनाभीहृत्कदोः पत्सु प्रविन्यसेत् ॥ चतुर्वर्णा- न्मनोः पादान् कहनाभिषु सर्वतः अर्बयं न्यसेन्मूईपाहत्यादात्तदंगकं । उग्रााग्रादीनिनवप- दानीह नमाम्यहम् । इत्यंतान्यासकवाणकर्णेषु च यममु । हुदिनाभौ च कठ्यादि पादांत नवसु- न्यसेत् । वीराद्यान्यपि तान्येवयथा पूर्व प्रविन्यसेत् । नृसिंहाद्यानि तान्येव पूर्ववहिन्यसेत्भुधीरिति पत्र न्यासानंतरमेतामुद्राः प्रदर्शयेत् । जानुमध्यगतौ कृत्वा चिबुकोष्टी समावुभौ । हस्ती च भूमि संलग्नौ कंपभानं पुनःपुनः । मुख विजृ भितं कृत्वा लेलिहानां च जिविकां। एषा मुद्रानारसिंही- प्रधानेति प्रकीर्तिता वाभस्यांगुष्टतौ बध्वा कनिष्टामगुलीत्रयं । त्रिशूलवत्संदुखोवं कुर्यानमुद्रां मृसिंहमां । अंगुष्टाभ्यां च करयोस्तथा क्रम्य कनिष्टिके । अधोमुखाभिः श्लिष्टामिः शेषाभिह रेमता । इस्तावः धोमुखौ कृत्वानाभिदेश प्रसार्य च। तज्जनीभ्यां नयेत्स्वधौ प्रोक्तं षां चाख्य मुद्रिका। हस्तावूर्व मुखौ कृत्वा तले संयोज्य मध्यमापनामायां तु वा मायां दक्षिणा तु विनिक्षि- पेत्तजन्यौ पृष्टतो लम्ने अंगुष्ठी तज्जनीधितौवक्रमुद्राभवेदेषा नृहरेः संनिधी मता।वक्त्रसुद्रांतथा कत्वा तर्जनीभ्यांतुभध्यमे।पीडयेद्दष्ट्रमुद्रषा सर्वपापप्रणाशिनीतिाएताःसर्वनृसिंहमन्त्रसाधारण्य इति ॥ - ·॥ भारदातिलकम्। नं रक्तोल्लसद्भूषणम् । बाहुभ्यां धृतचक्रशंखमनिशं दंष्ट्राग्रवक्रोल्लसउज्वालाजिब मृदगक- शनिचयं वंदे नृसिंहं विभुम् ॥ ७ ॥ वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहसू घृतल्युतैः । पायासान्तैः मजुहुयाविधिवत्पूजित नले ॥ एवं कृतं भवेन्मंत्री सिद्धमत्रः प्रतापवान् ॥ पूजापागीरिते पाठे मूत्तिमूलेन कल्पयेत् ॥ पूजयेद्विधिवत्तस्यां दैत्यशत्रुमनन्यधीः । अंगान्यादी समाराध्य दिग्दलेषु यजेत्पुनः। पक्षींद्रं शंकरं शेषयमब्जयोनिं यथा क्रमां ॥ श्रियं धृति बुद्विमन्यादिषु यजेत्ततः लोकपालाः समभ्यास्तदत्राणि ततःपरम् ॥ इत्थं जयादिमिः सिद्धे मनी काम्यानि साधयेत् ॥ उद्यत्कोटि रविप्रभं नरहरिकोटी रहारोज्वलं दंष्ट्राभीममुखं लसन्न- खमुखडीधैरनेकै जैः निभिन्ना मरनाथमग्निशशभृत्सूर्यात्मने त्रयं विद्युप्तजसराकला- पभयदं वह्नि वमं तं भजे ॥ सौम्ये सौम्यं स्मरेत्कार्ये क्रूर रमिमं भनेत् ॥ श्रीपुप्पैर्जु- हुयान्मंत्री बिल्लकाष्ठेधिते नले ॥ सहसूं श्रियमाप्नोति यत्रैर्वा विल्वसंम्भवै । प्रसूनैर्वा फलै- स्त होमादरोगतां ॥ मंत्रजस्खां वा श्वेतां भक्षयेत्पातरन्वहम् ॥ बाक्सिद्विं लभते मंत्री वाचस्पतिरिवापरः। सलिले देवमभ्यर्च्य गन्धपुष्पादिभिः शुभैः । दूर्वाभिस्तत्र जुहुया- न्नित्यमष्टोत्तरशतम् ।। उपसर्गा विनश्यन्ति क्षद्रभूतज्वरादिभिः ॥ दुःस्वप्ने निशिसंजाते स्तात्वा मंत्रममुंजपेत् ॥ अनिद्भो मंत्रवित्यश्चात्सुस्वप्नस्तस्य जायते ॥ व्यापारमृगादि- भ्या महारण्ये भयाकुले ॥ रक्षेन्मनुरयं जप्तो भयेष्वन्येषु मंत्रिणम् ॥ अनेन मंत्रितं भस्म विषग्रहमहाभयान् । नाशयेदचिरादेव मंत्रस्यास्य प्रभावतः ।। घारे भिचारे सोन्मादे महो- त्पाते महाभये ॥ जपेन्मंत्रं स्मरेद्देवं दुःखान्मुक्तो भवेन्नरः। सिंहरूपं महाभीमं नखदष्टा- तिभीषणां ।। स्मृत्वात्मान रिपुं पश्चाध्यायेन्मृगशिशुं पुरः ॥ गृहीत्वा गलदेशे तं पुनर्दिन नेयं॥७॥वर्णलक्षमिति द्वात्रिंशजक्ष तत्महमहात्रिशत्सहसविधिवदि।तिदेवतापीठंतत्राभ्यचेत्यर्थः प्रागोरिते इति नारायणाष्टाक्षरोक्त विधिवदिति वक्ष्यमाण विधानेन किंचविधिवदित्त्वनेन ताप- मीयोलयंत्र दशावरणानि पूजयेदित्युक्त समाराध्ये ति तूर्याक्तरीत्यासौम्य इति एतदुपासना वि- षये। सौम्यं पूर्वोक्तध्यान करे प्रयोगविषय इत्यर्थः क्रू रमनंतरोक्त । तदुक्तमाचार्यः । प्रतिपतिर- स्यचौता प्रसवता करता विशेषेण विविधा प्रसन्नयास्यात्साधनपूजान्यया प्रयोगविधिरिति । श्री- तिलक्ष्मीलता तहदिति । श्रियमापोतीत्यर्थः अरोगतामित्यत्राप्नोतीत्यनु षज्यते तत्रेति जलेउपस- र्गा उपद्रवाः तदुक्तमाचार्ये: दूर्वात्रिकैरष्टसहस्रसंख्य राराध्य मंत्री जुहुयादथाप्सु । शांति- प्रयांत्येवतदोपसर्गा आपोहि शांता इति च श्रुतिः स्यात् । उत्पाते सति महतियट्रवाणां होमो- य भवति स शांतिदो नराणां । यहान्यन्त्रिजभनसेप्सितं च कर्म तत्प्राप्नोत्यखिलनृणांप्रियश्च भूया. दिति । म्रात्वेति । दुःस्वप्नानंतरं तदैव । जयेदित्यष्टोत्तरशतं । सुस्वप्न इतिाम एव दुःस्वप्न एवं सुख- प्रफलदो भवति । भृगाः सिंहाद्याः विषेत्यनेन सादीनां विषं ग्रहा। अष्टादश महामयानित्यनेन ज्वरादयः संग्रहीताः यदाहुः मूषिकलूलतावृश्चिकबहुपदाद्युत्थितं विषं शमयेत् । अष्टोत्तरशतज- पान्मनुरयमभिसन्वितं च भस्माद्यं । सशिरोक्षिकर्णदृहुलकुक्षिरुजाज्वरविसर्पिमिहिकाः ॥ म- ।

·सटीकम्। क्षिपदुनम् ॥ पुत्रमित्रकलत्राद्यैरुचाटोजायते रिपोः ॥ पूर्वमृत्युपदे साध्यनामकृत्वा स्वर्य हरिः ॥ निशिखदंष्ट्राप्रैः खाद्यपानं रिपुं स्मरेत् ॥ नित्यमष्टोत्तरशतं जपेन्मंत्रमतन्द्रितः। जायते मण्डलार्वा शत्रुवैवस्वत:त्रियः। कुर्वीत यत्नं विधिवच्छत्रुसेनानिवारणे । विभी तकाटे ज्वालने पावके रिपुमर्दनम् । विचित्य देवं नृहरि सम्पूज्ये क्रुसमादिभिः ॥ समू- लतूलै जुहुयाच्छरैर्दशशतं पृथक् ॥ रिपुं खादन्निवजपेद्भिदंन्निव च तात् क्षिपेत् ॥ हुत्वां सप्तदिनं मंत्री सेनामिष्टां महीपतेः ॥ प्रस्थापयेच्छुभेलग्ने परराज्यजयेछया ॥ तस्यापुरत्ता- न्वोषधाभिचारिकतान्विकारानय मनुः गमयेदिति । रिपुमित्यग्रिमेण संबध्यते । तंरिपु क्षि- पेदित्यन्वयः पुति पाठे आत्मानं पुरामृत्वेत्यन्वयः'पुरः इतिपाठे आत्मनःअग्रे इत्यर्थः।पूर्वमृत्युपदेतिाम- न्धे मृत्यु मृत्युमिति मृत्यु पदयमस्ति । तत्र पूर्वमृत्युपदं त्यका तत्स्थाने साध्यनामप्रयोग इत्यर्थः स्वयं हरिरिति । अत्मानं नृसिंहरूपं ध्यात्वत्यर्थः । यत्न कुर्वीतत्यादि अनर्थः स्यान्महीपते रित्यं- तमेक एव प्रयोगः विधिवद्यन्नमेवाह । बिभीततिारिपुमई नमित्यनेन क्रू रध्यानं कर्तव्यमिति रू- चितम् । पृथगिति प्रत्यहं रिपुं खादविवजपेदित्यस्यायमर्थः होमसमये रिपु खादविव नृसिंहोह- मित्यात्मानं ध्यात्वाजपेन्मन्त्रमुच्चरेत् । ततोरीम् भिंदबिव नृसिंहोहमिति प्रात्मानं ध्यात्वा तान् शरानग्नी क्षिपेदिति । तदुक्तं । खादन्निवोच्चरेन्मनुमरीश्च भिंदविव क्षिपेत्समिध इति । हुत्वा माही सते रिष्टां शुभे लग्न प्रस्थापयेदिति मंबंधः स्म त्वा प्रयोगमिति। यावदायाति ताज्ज पूर्वोक्तध्यानं चकुर्यादित्यर्थः । तदुक्त । यावञ्जितारिरष्यतिन्पतिस्तादजपेत्स्मरे मिति । तं- चासरोक्ता ध्यांनभेदा लिख्यते । नरसिंह महाभीमं कालानलसमप्रभम् ॥ प्रांत्रमाला धरं रोद्र क. एठहारेण शोभितम्।नागययज्ञोयवीतं च पञ्चांननसुशोभितम् । चन्द्रमौलिं नीलकंठं प्रतिवक्त्र वि- नेयकम् । भुजैः परिधसंकाशैर्दशभिश्चपशोभितम् । अक्षसूत्रं गदापद्म शंखं गोक्षीरसंनिभम् ॥ धनु- च मुशलं चैव बिधाणं चक्रमुत्तमं ॥ खड्गं शूलं च बाणं च नृहरि रुद्ररूपिणं । इंद्रगोपाभत्रनील में चन्द्रा में स्वर्ण सन्निभम् । पूर्वादि चोत्तरे पादऊर्ध्वास्य सर्ववर्णकम् । एवमुग्रहरि ध्यायेत्सर्व- प्याधि विमुक्तये । सर्वमृत्युहरं दिव्यं म्मरणात्सर्वसिद्धिदम् । ध्येयो यदामहत्कर्म तदा षोडशहस्त- वान । नृसिंहः सर्वलोकेश: सर्वाभरणभूषितः हौ बिदारणकर्माट्यौ ही चांत्रोहरणाचितौ॥ चक्रशं खधरी हो तु हौ च बाण इनुई रौ। खगखेटधरौ हौ च हो गदापद्मधारिणी।पाशांन्हुशधरी दोषी रिवौषे, कुटापि तौ॥इति षोडशदोई डमण्डितं नृहरिं बिभु ॥ ध्यायेन्नीरदनीलासमुग्रकर्मा एय- मन्यधीः । ध्येयो महत्तमे कार्ये दशहाविंशहस्तवान् । नृहरिः सर्वभूताब्यः सर्वसिद्दिकरः प्रभुः द. क्षिणे चऋपद्म च परशु वाशमेव च ॥ हलं च मुललं चैव मभयं चांकुशं तथा ॥ पटिश भण्डि- पालं च खड्गमुहरतो मरान् ॥ वामभागे करैः शंखं खेट पाशं च शूलकम् ॥ अग्नि च वरदं श- लि कुहिकां च ततः परम् ॥ काम के तज्जतीमुद्रांगडमरुसर्या को ॥ द्वाभ्या कराभ्यां च रि- पोजानुमस्त योनम् ॥ उर्वोकृताभ्यो बाहुम्याभांत्रमालाधरं हरिम् ॥ अधः स्थिताभ्यां बाहुभ्यां हिरव कविदारणम् ॥ प्रियं करं च भक्तानां दैत्यानां च भयङ्करम् ॥ नृसिंह संस्मरदित्य महा- ॥ ॥

·१८ शारदातितकम्। न्नृहरि निघ्नन्तं रिपुमण्डलम् ॥ स्मृत्वा प्रयोगकुर्वीत यावदायाति सा पुनः ॥ विजित्य निखिलां छत्रून् सहवीरश्रियासुखम् । आगत्य विजपी राजा ग्रामक्षेत्रधनादिभिः ॥ प्रीण- येन्मंत्रिणं सम्यग्विमवैः प्रीतमानसः ॥ मंत्री यद्विनसन्तुष्टोद्यनर्थः स्यान्महीपतेः ॥ वीनं साध्यसमन्वितं प्रविलिखेन्मध्येष्टपत्रेष्वथो मंत्रार्णान् श्रुतिशो विभज्य विलियत् लिप्याव- हिर्वेष्टयेत् ॥ बाह्ये कोणनवीजबद्धवसुधा गेहदयेनावृतम् ॥ यत्रं क्षुद्रविपग्रहामयारियुप्रध्वं- सनं श्रीपदम् ॥ कृत्वा नवपदात्मानं मण्डलं यंत्रसंयुतम् ॥ अस्मिन् संस्थापयन्मंत्री कलशा- नव शोभनान् ॥ कषायतोयसम्पूर्णन् वस्त्ररत्नादि संयुतान ॥ मध्ये सम्पूजयेडेवं नृसिंह शांतविग्रहम् ॥ तादादीन्पूजयन्मंत्री पूर्वादिषु यथाक्रमम् ॥ इति संसाधितैस्तौयरभिषि- चेत्प्रियं नरम् ॥ अभिचारगृहोन्मादाविनश्यत्यरिभिःसह ॥ अभिषिक्तस्तदा विप्रान् पूज- येडेवता धिया ॥ यथावत्पूजयेत्पश्चाद्भक्त्या गुरुमवंचयन् ॥ राजाविजयमाप्नोति युद्धेषु मृत्युभयापहम् ॥ अथोच्यते ध्यानमन्यन्मुखरोगहरं शुभम् ॥ स्वर्णाद्याभ गुपणे स्थितमभिसमुखं कोटिपूर्णेदुवर्णविद्युन्मालासटाभिस्त्रिशिखभमदृशं पीतवस्त्रोरभूषम् ॥ हस्तीद्यचक्रशंखा भय- वरमखिलक्षवेलरोगादि मृत्यूचैर्धानलसयंतं मुरनुतमनिशं संस्मरच्छीमिहमिति ॥ यंत्रमार वीजमिति ॥ बीजं वक्ष्यमाणम् ॥ नारसिंहम् ॥ श्रुतिशथत्वारिचत्वारि लिप्यानाकया कोसर्ग बीज यंत्र एवं भूतं बई व्यतिभिन्नं यहसुधागेहदयं तेनवृतम् ॥ यंत्रसंयुतमिति नवनाभमध्यप- मकर्णिकायां ॥ अस्मिन्नवनाभमण्डले ॥ कषायः क्षीरिदुमत्यचारस एव तोयम् ॥ वस्वरत्नादीत्या- दि शब्देम हेम ॥ शांतविग्रहमिति ॥ माणिक्येति प्रोक्तध्यानम् ॥ ताशेदानिति पूर्वोक्तपक्षीद्रा- दोन् ॥ पूर्वादिषु अग्रादिषु ॥ देवता यथावडुरु पूजयेदितिसम्बन्धः ॥ यथावदित्यनेन पाद्याद्युप- चारोक्ति: ॥ यंत्रांतरभाह वीजांकभिति पूर्वापरायताः पञ्चरेखाः कुर्यात् ॥ दक्षिणोदगाता नव रेखाः कुर्यात्॥ प्राग्रेखाग्रेषु पञ्चसु फणाकोरना कार्या ॥ पथिमाग्रेषु पञ्चसु पुच्छाकारता कार्या॥ तत्र प्रतिफण मेकैकं बीजं लिखेत् ॥ जपादीत्यादि शद्देन प्राणप्रतिष्टा पूजा ॥ तंबांतरस्थं यंत्रमुच्य- ते ॥ षोडशारं महाचक्रं लिखेद्भज्जे प्रयत्नतः ॥ दलेषु मंत्रवर्णानि युग्मयुग्मक्रमाल्लिखेत् ॥ लोक्यमोहनं बीजं कर्णिकायां लिखेदुधः ॥ श्रीबीजेन संबेष्ट्य क्रोंकारणावरुध्य च ॥ विवादे क- लहे न्याय तथा राजकुनेजयो ॥ मेधाकरी वश्यकरी नरनारीवशङ्गकरी ॥ शिखायां धारयेहाही कण्ठ वा कटिसूत्रके ॥ सर्वत्र मुभगो लोके सर्वत्राप्रतिमो भवेत् ॥ चिंतामगि भरक्षा स्वयं सिंहेन नर्मिता ॥ पुनरन्यां प्रवक्ष्यामि रक्षां त्रैलोक्यमोहिनीं ॥ यस्याः सन्धारणादेव भवेयुः स- व सम्पदः ॥ श्वेतभूजन लिखेत्पद्म हात्रिशसिंहसयुतम् ॥ मध्ये सिंहैखरं बीजं लिख्नेत्य ववदेव तु ॥ श्री बीजेन तु संवेष्ट्य वलय त्रयसंयुतम्॥ पाशांकुशैश्च संवेष्टय पूजयेद्यंत्रमुत्तमम्॥त्रैलोक्यमीहनं नाम सर्वकामार्थसाधनम्॥चक्रराजं माहाराजसर्वचक्र खरेश्वरम्॥ धारणाज्जयमाप्नोति सत्यं सत्वं म संशय इति ॥ कृष्ण रुद्र महाघोरं भीमं भोषणमुज्ज्वलम् ॥ करालं विकरालं चदै त्यांतं मधु- सूदनं ॥ रक्तातं पिङ्गलाक्षं च अननं दीप्ततेजसम् मुघोणं सुहनु चैव विश्वाक्षं राक्षसांतकम् ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥

·३२. ॥ सटीकम्। विधिनामुना ॥ बीजांकं फणयं चकं प्रविलिखच्छेषस्य भोगे पुनात्रिंशत्पदसंयुते परिलि- खेन्मंत्राक्षराणि क्रमात् ।। पुछेनामजपादि साधितमिदं होमेन सम्पातितं । भूतावस्मृतिदुःख रोगशमनं यत्रं रिपुध्वंसनम् ॥ क्षकारो वह्निमा- ढो मनुस्वरसमन्वितः ॥ बिन्दुना दलस म्मा बीजं नरहरेर्मतम् ॥ बीजं नमोभगवते नरसिंहाय तत्परम् ॥ स्याज्ज्वालामालिने पश्चाडीतदंष्ट्रायतत्परम् ॥ अग्निनेत्राय सर्वादि रक्षोध्नाय पदं वदेत् ॥ सर्वभूतविनाशां- तं नकारो दीर्घवान् मरुन् ॥ सर्वज्वरविनाशांति नापाोदयकम् ॥ पचद्वयं रक्षयुग्मं हुं फद स्वाहा ध्रुवादिकः। अष्टषष्ट्यक्षरैः प्रोक्ता ज्वालामाली महामनः । हत्रयोदशभिः प्रोक्तं शिरोदभिरीरितम् । शिक्षकादशभिः प्रोक्तावर्मा ष्टादशभिर्मतं । वर्णैदशभिर्नेत्रमस्वस्या- करणाक्षरः।एवमंगानि विन्यस्य चिंतयेन्मंत्रदेवतां ॥उज्ज्वलत्पलयानलाभमयुग्मनेत्रमना- रतं भासुरं शिखिनः शिखाभिरुवगूदंष्ट्रमुखांबुजं रक्षंसा भयदं विकीर्णसटाकलापविभीषणं शंख चक्रपाणखटकधारणं नृहरि भने लक्षपेकं जपेन्मंत्रं तहशांशसमाहितम् । कपिला- विशालं धूमकेशं च हवींव धनम् ॥ मेघनादं मेघवर्णं कुम्भकर्ण कृतांतकम् ॥ तीव्रतेजमग्निवर्ण महोग्र विखभूषणम् ॥ विघ्रक्रम महासेनं सिंहाद्वात्रिंशदोरिता इति ॥ नृसिंहबीजमुद्दरति च- कार इति वहोरफः मनुस्वर औ॥ अयपि स्वतंत्रो मंत्रः । अस्यष्यांदिकं यथा ॥ ऋषिरत्रिच गा- यवोछन्दः श्रोनृहरिः प्रभुः । देवता दीर्घ युग्वीजैनवांगं परिकल्पयेत् ॥ ध्यानं पूर्ववदेवस्यादेकलक्ष जपेन्मनुम् ॥ तद्दशांशं हुनेत्सम्यक् पृतात : पायसैः शुभैः । अर्धा होमादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाच- रत् ॥ मंत्रराजवदेवास्य प्रयोगानपि साधयेत् ॥ हल्लखा संपुटं केचित्सनिरन्ते मनुत्वमुमिति ॥ तथा अष्टार विलिखेत्पद्म श्रण लर्णिकयायुतम् ॥ मूलमंत्र लिखेत्तत्र प्रणवेन समन्वितम् ॥ एकाक्षरं मारसिंहं नाभ्यां चैव ससाधकम् ॥ जपेदष्टसन' तु सूत्रेणावेष्ट्य तबहिः ॥ सुवर्णेन- तु संवेष्टय रौप्य णावेष्टयेत्ततः ॥ ताम्रण विष्टयेत्येचाल्लाक्षया च प्रयत्नतः ॥ पुनमंत्रण मंमंत्र्य ह्य- मिमुत्तारयेप्रिये ॥ कण्ठे भुजे शिखायांवा धारयेद्यत्रमुत्तमम् ॥ नरनारीनरेंद्राश्च सर्वस्युर्वशा- गा भुवि । दुष्टास्त नैव बाधते पिशाचोरगराक्षसाः ॥ चक्रराजप्रसादेन सर्वत्रजयमाप्नुयात् ॥ हा- दशार महाचक्र पूर्वबहिलिखेत्सुधीः ॥ मात्रा हादशसम्भिन्न दलेतल्लेख येडुधः । मध्ये मंत्र भक्तियुक्त श्रीबीजेन तु वेष्टयेत् ॥ कालांतकं नाम चक्र सुरा सुखशङ्करम् ॥ चक्रमुक्केख येत्भूज्जें सर्वशत्रुनिवारणम् ॥ यस्य धारणमात्रेण सर्वत्रविजयी भवेत् ॥ सश्लाघ्योथ भवेल्लोके यथा देवो केसरीति ॥ ज्वालानृसिंहमंत्रमाह बीजमिति बीजं नारसिंह । नकरोदीर्घवान् ना ॥ मरद्य- कारः । ब्रध्या ऋषिः छन्दः ज्वालामाली नृसिंहो देवता क्षों बीजं स्वाहा शक्तिः । करणाक्षरेस- तुरक्षरैः । ननु मंत्रस्य सप्तषष्ट्यक्षरत्वमुक्तम् ॥ त्रयोदशभिरित्यादिनांगोक्तो अष्टषष्ट्यक्षराणि ल- भ्यन्त इति पूर्वापरविरोध इति चेत्सत्यम् तत्रांगकरणे पदविभेदेनैवांगकारणाष्ट्राय तत्रैब शि- रोगस्य समाप्तिः ॥ शिखात्वनिनेत्रायत्याद्य कादशभिः । मंत्र तृ दंष्ट्रायग्नीति सन्धिरेवेति न दोषः । रमसांभयदमिति विनियोगोक्तिनँया। सटाकलाप स्कन्धकेशसमूहम् ॥ जटाजटाकैस- ·॥ गारदातिलकम्। ३२१ ज्येन जुहुयान् समिवेहव्याइने ॥ पागुक्त पूजयेत्पीठे देवं संप्रोक्त वर्मना ॥ कुर्वीत मंत्र- रानोकान् प्रयोगान्मनुनामुना ॥ विशेषात् क्षुद्रभूतारिनाशनोयं मनुः स्मृतः ॥ या शक्ति नरहरिरंकुशो वर्म फद् मनुःपडक्षरो नरहरिः कथितः सर्वकामदः। ऋपिब्रह्मा समुहिः पंक्तिश्छन्द उदाहसः। देवता नरसिंहत्य पद्वीजरंगकल्पना ॥ कोपादालोलजिह्न विवृत- निजमुखं सोमसूर्याग्निनेत्रं पादादनाभिरक्तपभमपारसितं भिनदैत्यगात्रं चक्रं शंख स- पाशां कुशकुलिशगदा दारुणान्यद्वहन्तम् । भीमं तीक्ष्णोगूदंष्ट्रं मणिमयविविधा कल्पमीडे नृसिंहम् ॥ ऋतुलसं जपेदेनं घृतेन जुहुयात्ततः। तत्सहसूं सपिढेग्नौ तोषयेद्रविणैर्गुरुम् ॥ अर्चापागीरिते पीठे मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ॥ अङ्गवृत्तहिश्चक्रं शंखं पाशांकुशौ पुनः । वर्जू कौमोदकी खड्गखेठौ पत्रेषु पूजयेत् ।। इन्द्राद्याने तदत्राणि पूजयेद्बाह्यतः सुधीः ॥ एवं कृत्वा पुरश्चर्या मंत्रेणानेन मंत्रवित्॥प्रयोगान् कल्पनिर्दिष्टान् कुर्यात् स्वस्य वापर ॥रक्तो- त्पलैत्रिमध्वक्तैः सहसं जुहुयानरैः । नित्यं मासाद्भवेदिष्टं वत्सराद्धनधान्यवान् ॥ रक्तै- रयोरिति काशः । वामाचू दामाधस्तनं यावदायुधध्यानम् ॥ लक्ष्मीनृसिंहमंत्रमाह पाश इति पाश आं शक्तिमायाबीजं नरहरिनु सिंहबीजम् ॥ अकुशः क्री वर्म हुंफट् स्वरूपम् ॥ च्लौं बीज माया शक्तिः । सर्वकाम इत्यनेन विनियोग उक्तः । आयुधध्यानं तु दक्षाघू योराद्य तदधोधस्थ- योरन्यान्ये इति ॥ एवं क्रमेण चतुर्थाभ्यां दक्षवामाम्यां धारणमुद्रा ॥ तल्लक्षणं तु । मिथः संस- टसंमुख्योगुलयोऋज्वधोग्रकाः स्वस्थानसरलांगुष्टी ॥ मुद्रयं दारणा मतेति ॥ ईडे स्तुवे ईडस्तुता विति धातुः ॥ ऋतुल दं षट्ल क्षम् ॥ तत् सहस्र षट्सहस्रम् ॥ एवं कृत्वा पुरश्चर्यामिति पत्र सर्वमंत्राणां साधरणपुरश्चरण विधानमुच्यते ॥ तत्र पुरश्चरण शाब्दार्थो वायवीयसंहितायां। साधनं मूनमंत्रस्य पुरश्चरणीयत्वादिनियोगाख्यकर्मणां ॥ पुरतो विनियोगस्य चरणादातथीटितमिति ॥ प्रगस्ति संहितायामपि ॥ अथ वक्ष्य विधानानि पौरचरणिके विधौ। विना नयेन सिद्धः स्या- न्मत्रोवर्षशतैरपि ॥ तत्पुर चरणं नाम मंत्रसिद्द्यर्थमात्मनः यथोक्त नियमं कृत्वा स्वकल्पोक्तजपस्य हि ॥ करणं विजयागांनं प्रोक्त देशिकमत्तमैरिति ॥ मंत्रतंत्रप्रकाश ॥ धर्मार्थकाममोक्षेषु शास्त्रमा- गेण योजनम् ॥ सिद्धमंत्र स्य संग्रोक्तो विनियोगा विच क्षणैः । पुरश्चरणपूर्वीसी विनियोगोतनोर्म- तः । फलाय मंत्रसेवायाराजसेवा यथातथा ॥ चरणात्पर्वमैवामौ पुरश्चरणमुच्यत इति ॥ यथासि- तैकविधहेमन्तगाल्यन्न स्वीयसञ्चितम् ॥ अशूद्रावहतं यद्भ्यामनुत्तोल्पचयइतम् । दधिक्षीरं हतं गव्य ऐक्षवं गुडवजितम् ॥ तिलाश्चैव मिता मुहाः कन्दः के मुकवज्जितः । नारिकेलफलं चैव कदलं लवली तथा ॥ आग्रमामलकं चैव पनसं च हरीतकीव्रतांतरं प्रशस्तं च हविष्य मन्यते बुधः । अवै ण प सप्तभ्य च यत्प्रशस्तं व्रतांतरे ॥ त्याज्य मेवात्र तत्मवं यदीच्छ सिद्धिमानः । चारं च लवणं मांसं एन्जनं कांस्यभोजनम् ॥ माषाढको मसूरांच कोद्रवांश्चणकानपि ॥ तांबूल च दिभुक्त च दुःसंवासं प्रमत्ततां ॥ श्रुतिस्मृतिविरुद्ध च जपंरात्रौ च वर्जयेदिति ॥ तथा मनः संहरणं शोचं मानं मंत्रार्थचित्तनम् ॥ अव्यग्रत्वमनिवंदो जयसंपत्तिहेतव इति ॥ यथा ॥ भूशय्या- ॥ ॥ ॥ ॥ ४१ ·३२२ । ॥ ॥ सटोकम् । ब्रह्मचारित्व मौनं चार्यानसूयिता । नित्य त्रिषवणस्नानं क्षुट्रकम विवजनम् ॥ नित्यपूजा नि- त्यदान देवता स्तुति कीर्तनम् ॥ नैमितिकार्चनं चैव विश्वासो गुरुदेवयोः । जपनिष्टाहादशैते धाः स्युमंत्रसिद्धिदा इति ॥ इति ॥ तथा ॥ स्त्रीशूद्रपतितव्रात्यनास्तिकोछिष्टभाषणम् ॥ जिह्म भाषणं परिवजयेत् ॥ सत्येरपिनभाषेतजपहोमार्चनादिषु ॥ असद्भावणभत्यर्थं वर्जयेदन्यपूलनम् ॥ वा- मनः कर्मभिनित्य निस्पृहोवनितादिषु ॥ वर्जयेद्गीतकांस्यादि श्रवणं नृत्यदर्शनम् ॥ तांबूले गन्धलेपं च पुष्यधारण नेव च ॥ मैथुनं तत्कथालापं तद्गोष्टी: परिवर्जयेत् । कोटिल्यै क्षारमभ्य- गमनिवेदितभोजनम् ॥ असङ्कल्पितकत्वं च वजयेन्मई नादिकम् ॥ त्यजेदुष्णोदकमानं सुगन्धा मलकादिकम् शिरोंगं पञ्चगव्य न पावयेहहिरन्तरम् ॥ स्नायाच्च पञ्चगव्येन केवलामलकेन वा ॥ शको विषवण स्नानमन्यया सकदाचरेदिति ॥ तथा ॥ अयवित्रकरोनग्नः शिरसि प्रातोपिवा ॥ प्रलयन्वा जपेद्यावत्तावविः फल मुच्यते ॥ सदश्चरिते शदे प्रणवं समुदीरयेत् ॥ प्रोक्त पामरशब्द- पि प्राणायाम सकचरेत् ॥ बहुप्रलाये चावश्यं न्यस्यांगानि ततोजयेत् क्षुतेप्य बं तथा स्य श्य स्था. नानां स्यशने तथेति ॥ वायवीयसंहितायामपि ॥ उष्णीषो के चुकीनग्नो मुक्तकेशोंगनावृतः । अपवित्रकरोशुद्धः प्रलपत्र जयेत् क्वचित् ॥ असंवृत्तौ करौ कृत्वा शिरसा प्राकृतोपि वा । व्याकु- लचित्तो वा क्रूडो वांतःक्षुधान्वितः ॥ अनासनः शयानोवा गच्छ मुत्थित एव वा ॥ रथ्यायामशिव- स्थाने नजत्तिमिरांतरे ॥ उपानद्ढपांदोवा यानशपेप्यागतस्तथा । प्रसार्य नजप्पादावुत्कटा- सन एव वा ॥ पतितानामत्यजानां दर्शने भाषिते श्रुते ॥ क्षुते धोवायुगमने जम्भणे जपमुत्सृजेत् ॥ प्राप्तावाचम्यचैतेषां प्राणायामं षडङ्गकम् ॥ कृत्वासम्यग्ज पछेष्टं यहासूर्यादि दर्शनम् ॥ मार्जारं कुक्कटं क्रौचं खानं ग्रघ्नं खरं कपिम् ॥ दृष्ट्वाचम्य चरेत्कर्म स्पृष्ट्वासानं विधीयते ॥ एवमादींच नियमान्पुरश्चरणकच्चरेदिति । क्रोधं मदं सुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृम्भण ॥ दर्शनं स्वस्य नोचानां वर्जयेज्जपकर्माणि ॥ प्राचामत्संभवेतेषां स्मरेद्दामांवयासह । ज्योतोंषि च प्रपश्येद्दा कुर्याद्दा प्रा- एसंयममिति ॥ एवमुक्तविधानेन विलम्बत्वरितं विना ॥ उक्त संख्या जपं कुर्य्यात्पुरश्चरणसिद्धये ॥ देवतागुरुमंत्राणामैक्यं सम्भावयन्धिया ॥ जपेदेकमनाः प्रातः कालान्मध्यं दिनावधि ॥ जपोंगानां दशाशन विधेयः सिद्धिमिच्छता ॥ यत्संख्यायां समारध्व तत्कर्त्तव्यमहन्निशम् ॥ यदिन्यूनाधिक काव्रतभ्रष्टोभवेबरः।प्रजपेदुक्तसंख्यायाश्चतुर्गुणजप कलाविति।अन्यत्रापि॥क्वते जपस्तुकल्पो- का स्त्र तायों द्विगुणोजपाहापारे त्रिगुण: प्रोक्तश्चतुर्गुणजपाकलावितिामंत्रतंत्रप्रकाश नारायणाष्टाक्ष- रे॥ जपेनिरन्तरं विद्वानष्टलक्षाण्यतन्द्रितः । मंत्रसिद्धिरियं प्रोक्ता युगत्वाद्य मनीषिभिः। द्वितीये दिगुणा तस्मात्तृतोये त्रिगुणा तु सा । कलौ चतुर्गुणा प्रोक्ता मुनिभिर्नारदादिभिरिति ॥ संख्या- पूर्ती निजैर्द्रव्ये जपसंख्यादशांशतः । यथोक्त कुण्ड जुहुयाद्यथाविधिसमाहितः । अथवा प्रत्यहं जप्त्वा जुहुयात्तद्दशांशतः । ततो होमदशांशं तु जले संपूज्य देवतां ॥ तर्पयामोति मंत्रांत प्रोक्ता- द्भिभूईि तर्य येत्॥स्वाभिषेकाघमर्षीच सूर्याध्य जलयानकम्॥प्रणाममंत्रतःकुर्यात्पूर्व पूर्वदशांशतः। तदन्ते महती पूजां कुर्याद्वाम एभोजनम् ॥ गुरु मंतोषयेदेव मंत्राः सिध्यति मंत्रिण: । इत्य पु- रचरणतः प्रसवादेवताभवेत् ॥ दशांगोपासनं भक्त्या पुरश्चरणमुच्यते॥ जपोहोमस्तर्पणं च पूजा ब्रा- ॥

·शारदातिलकम् । ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ह्मणभोजनम् ॥ पूर्वपूर्वदशांशेन कुर्यात्यचांगलंयुतम् ॥ यद्यदंग विहीयेत तत्संख्याहिगुणो जपः । कर्तव्यः सांगसिध्यर्थं तदशो न भतित इति मंत्रतंत्रप्रकाशेपि ॥ असम्भवे च होमस्य होमात्स्या- दहिगुणो जप इति ॥ अन्यत्रापि होमकर्मण्य शक्तानां विप्राणां दिगुणोजपः । एतरपां तु वर्णानां त्रिगुणादिः समीरित इति ॥ एकमंगं विहीयेत ततो नेष्टमवाप्नुयात् ॥ अङ्गहीनं भवेद्यद्यत्तत्त- बेष्टार्थसाधकम् ॥ सर्वथा भोजये विहान् क्तसागत्वमिइये ॥ विप्राराधनमात्रेण व्यगं सांगं भवे- त्सदा॥न्यूनातिरिक्त कर्माणि न फलन्ति मनोरथान् ॥ तान्य व पूर्णतां यांति समस्तानि कृतानि च । अतोयत्न न विदुषो भोजयेत्सर्वकर्मसु ॥ यानि यान्यपि कर्माणि हीयन्ते हिजभोजनैः । निर- र्थकानि तानि स्युर्वोजांन्यूषरगाणि चेति ॥ कुलप्रकाशतंत्रेपि ॥ संसारे दुःखभूयिष्टे यदीच्छत्सि- डिमात्मनः । पञ्चगोपासनेनैव मंत्रजापी सुखंत्रजेत् ॥ पूजा त्रे कलिको नित्य जपस्तये णमेवच । होमो ब्राह्मण मुक्तिश्च पुरश्चरण मु यते ॥ यद्यदंगं विहीयेत तत्संख्या द्विगुणं जपम् ॥ कुर्वीत त्रि- चतुः पञ्च संख्यया साधकः प्रिये ॥ कर्वी तसांगमिध्यर्थं तदशक्त न भक्तितः ॥ एकमंगं विहीयेत में- त्राष्टमबाप्न यात् ॥ अन्न श्चतुर्विधैदेवि पदार्थैः षड्रसान्वितैः । सुभोजितेषु विप्रेषु सर्वहि सफलं भवेत् ॥ सम्यक् सि. कमंत्रस्य पञ्चागोपासनेन हि ॥ सर्वमंत्राश्च मिड्यन्ति तत्प्रभावात्कुलेश्वरी- ति अन्यत्र बिशेषः अशक्तानां होमे निगमरसनागे न्द्रगुणितो जपः कार्यथेति हिजपविशामाहु- रपरे ॥ स होमश्वे देषां सम इह जपो होमरहितो य उक्तो वर्णागां सखलु विहितस्तच्चलदृशां यं वर्ण माथितो यः शूद्रः सब तन्न तच वां विहितम् । विदधीत जपं विधिवच्छडावान् भक्तिभारन- मातनुरिति अथाचान्यप्रकारेण पुरथरणमुच्यते ॥ ग्रहणक स्यचेन्दोर्वा शुचि: पूर्वमुपोषितः । नद्यां समुद्रगामियां नाभिभावमसि स्थितः ॥ ग्रहणादि तु मोक्षतं जयेन्मत्रं समाहितः । अनन्तरं तद्दशांशक्रमाहोमादिकं चरेत् ॥ तदन्त मंत्रमिड्यथं गुरु संपूज्य तोषयेत् ॥ ततश्च मंत्रसिद्धि- स्याह वता च प्रसोदति ॥ अथवा देवता रूपं गुरु भक्त्या प्रतोषयेत् ॥ पुरश्चरणहीनोपि मंत्रः सि- इन्न संशयः । एवं साधितमं वस्तु काम्य कर्माण्यथाचरेदिति ॥ अन्यत्रापि उपदेशस्य सामर्थ्याड्रीगु- रोश्च प्रसादतः ॥ मंत्रप्रभावाद्भत्या च मंत्रसिदिः प्रजायते । सिद्धमंत्राद्गुरोल ध्वो मंत्र: सिद्दिच भावयेत् ॥ पूर्वजन्मकृताभ्यासान्मंत्र: शीघ्र ण सिद्धिद इति ॥ अन्यत्र तु त्रिकालं गन्धपुष्पाद्यों- च्य ते देवतानिशि ॥ पुरवरण कृत्य न विनवासी प्रसीदतीति ॥ तथा वैशंपायनसंसितायां ॥ पुरश्च- र सम्पन्नो मंत्रो हि फलदायकः । किं होमः किं जपेंश्चैव किंमंत्रन्यासविस्तरैः रहस्यानां च मंत्राणां यदि नस्यात्पुरस्क्रिया ॥ पुरस्क्रिया तु मंत्राणां प्रधानं बीजमुच्यते । व्याधिग्रस्तो यथा देहो सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ पुरश्चरणहीनोयं तथा मंत्रोपि कीर्तितः । पेषां जपे च होमे च 6- ख्यानोक्तामनोषिभिः ॥ तेषामष्टसहस्राणि संख्योक्ता जपहीमयोः । यस्मिंश्च निगदेनैव मंत्र सं- ख्याभिधीयते ॥ तत्र सर्वत्र मंत्राणां संख्या वृद्धि गक्रमात् ॥ कल्पोक्ता चाकते संख्या त्रेतायां बि- गुणा भवेत् ॥ हापार त्रिगुणा प्रोक्ता कलो संख्या चतुर्गणा ॥ अनुक्ते तु हविर्द्रव्य तिलाज्य हविरु- च्यते ॥ शाकं मूलं फलं भैन्यं हविष्य' सक्तवोथवा ॥ अथवा क्षीरमानस्यात्पुरश्चर्तुश्च हत्तये ॥ न सेवेतस्वियं मांस भधु वा मंत्रसाधकः । हतानि सेवमानस्य नसिध्यति पुरक्रिया ॥ स्त्रिय शूटू न ॥ ॥

·३२४ सटीकम्। ॥ - ॥ ॥ भाषेत पुरश्चरणकन्नरः । जयं च प्रातरा रभ्य कुर्यान्भध्यं दिनावधि ॥ असत्यं नाभिभाषेत मॅट्रि- याणि प्रलोभयेत् ॥ नैरन्तर्यविधिः प्रोक्तो न दिनं व्यांतलंघयेत् ॥ दिवसातिकमात्पुसो मंत्रमिहि- र्भवेन्नहि ॥ शक्तिहीनच यो मंत्रो न सिध्यति कदाचन । यावत्संख्यं जपेदनि पूर्वस्मिस्ताव- देवतु। दिनांतरेपि प्रजपेदन्यथा सिद्धिरोधवत् । शिवस्य संन्निधाने च सूर्याग्न्योश्च गुरोरपि ॥ दीपस्य ज्वलितस्यापि जपकर्म प्रशस्यते । शयनं कुशशय्यायां विन्यसेच्छुचिवस्त्रधृक् ॥ तहास: क्षालयेन्नित्यमन्यया विघ्नभाग्भवेत् ॥ स्नानं विषवणं प्रोक्तमशक्त्यादिः सवत्त वा ॥ अमातस्य फल नास्ति नचातर्प यतः पितॄन् ॥ नाप्यतयं यतो देवाननासत्यमपि जल्पतः । नैकवासाजयेन्म- वं बहुवस्त्रावृतोपि वा । विपर्यासं न कुर्याच्च कदाचिदपि मोहतः । उपर्यधो बहिर्वस्त्रे पुरश्चरणक्व- हुधः । विनियोगपिधाने तु भवेदनियमः क्वचित् ॥ पुरथरण कार्येषु वर्जयेत्त प्रयत्नतः । क्वत्वा मंत्रजपं मंत्री पुरस्काराय संयतः । दशांशं जुहुयादग्नी यथोक्तविधिना बुधः । यहाजपश्चतुथाशं खाहांतं मंत्रमुच्चरन् ॥ ततो होमदशांशं तु स्वाहांतं तर्प्य येज्जलै: । तर्पणस्य दशांशेन नमतं मंत्रमुहरेत् ॥ अभिषिञ्च त्वमूर्हानं जलै: कुम्भात्यमुद्रया ॥ एवं विधविधानेन कृतमंत्रपुरक्रियः । विनिगोगप्तमारम्भं यथा भथमथाचरेत् इति गोपालमंत्रे विशेषस्तर्पण सर्व वोक्तः । इह गोपा- लमंत्राणां तर्पणं होमसंख्यया ॥ सम जयं तु सर्वेषामित्यागमविदो विदो विदुरिति ॥ अन्यत्रापि ॥ तये येत्तावदन्येषां मनूनां हुतसंख्यया ॥ तर्पणं विहितं नित्यमिति अथारध्वपुरशचरणमध्ये सू- तकादिकं चेन्नियतति तथापि संकल्पितस्यपुरथरणस्य समाप्तिरेव कर्त्तव्या । तथाच विष्णुः । व्रत- प्रारंभश्च तत्रैवोक्तः । प्रारंभी वरणं यन्ने संकल्पो व्रतजापयोः । नांदीशुखं विवाहादौ श्राद्दे पाकप- रिक्रियेति । मंत्रप्रकाशे पुरचरणे सर्वनियमानुक्वा शक्त्यैवैतत् सर्वमेतदशक्त: शक्तितो जपेत् । न दोषो मानसे जाप्ये सर्वदेशेपि मर्वदा । जयनिष्टो हिजः श्रेष्टः सर्वयज्ञफलं लभेत् । सर्वेषामेव यज्ञानां जययनः प्रशस्यते । अहिंप्रया हि भूतानां जायतेसौ महाफलः । ज्ञानां जपयज्ञीहमित्याह भगवान् हरिः । जपेनैव तु संसिध्ये ब्राह्मणो नात्र संशयः। कुर्यादन्यत्र वाकुर्या नमैत्री ब्राह्मण उच्यते । इत्याहुमुनयः शांता जयसिद्धा अकिंचनाइति । पद्म- नाभीयेपि । यावंतः कर्म यज्ञाः स्युः प्रदीप्तानि तपांसि च । सर्वे त जययजस्य कलां नाति षोड- शी। जपेन देवता नित्यं स्तू यमाना प्रसीदति । प्रसन्ना विपुलान् भोगान्दद्यान्मुक्तिं च शाश्व- तीमिति । भृगुसंहितायापि । ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः । सर्वे ते जययज्ञस्य कला- नाति षोडशीमिति । नारायणीये तु । जयाशक्तस्य सर्वतः मूलमंत्राद्दशांशंस्यादंगादीनां जपादि- कम् । जपात् सशक्तिमंत्र स्यात्कामदा मन्त्रदेवतेति । जपलक्षणमुक्त वायवीयसहितायां । जयः स्यादक्षरावृत्तिः सउच्चो पांशुमानसः । य उच्चनीचस्वरितैः शब्द : स्पष्टपदाक्षरैः। मन्त्रमुच्चारयेद्दा- चा जपयज्ञासवाचिकः । शनैरुच्चारयेन्मन्त्रमीषदोष्टौ प्रचालयेत् । किंचिछ्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः सजयः स्मृतः धियायदक्षरश्रेणी वर्णस्वरपदात्मिकां । उच्चरेदर्थसंस्मृत्या स उक्तो मानसो जनः ॥ उच्चैर्जयो विशिष्टःस्थाद्यज्ञादेर्दशभिर्गुणैः । उपांशुःस्याच्चतगुणसहस्रो मानसः स्मृत इति। भृगु- संहितायामपि । विधियन्नाज्जपयज्ञो विशिष्टी दशभिर्गुणैः । उपांशुः स्याच्छतगुणः सहस्रो मान- सः स्मृत लति । अन्यत्र तु । न कंपयेच्छिरो ग्रीवां जिह्वामोष्टं न चालयेत्। मनसाचिंतितं बी - - ·शारदातिलकम् । स्त्रिमधुरोपेतैः पौर्भानुसहसूकम् ॥ जुहुयान्महतीं लक्ष्मी मायुर्वश्यमवाप्नुयात् ॥ लाजास्त्रि- मधुरोपेतान्मातः कालेषु जुह्वतः । कन्यासिद्धिर्भवेत्पक्षात्कन्यायाः सदरोभवेत् ॥ दुर्वाः पयोघृताभ्यक्ता दशोत्तरशतं सुधीः। अन्वह जुहुयात्सम्यग्दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।। तस्य रोगा: प्रणश्यन्ति कृत्याद्रोहादिभिः। सह ॥ सपञ्चगव्यं जुहुयादपामार्गस्य मंजरी ॥ नित्यं सह- समानेन सप्ताहं विजितेन्द्रियः। होमोय सर्वथाभूतकृत्यारोगान् पणाशयेत् ॥ सतिलराज्यपा- मार्गहविराज्यथाक्रमम् । द्विसहसू प्रजुहुयात क्षुद्ररोगगृहान् जयेत् ॥ पाक्तिरमृताखण्डैनि- सहस्रं चतुर्दिनम् ।। अनेन विहितो होमो गृहज्वरविनाशनः। नृसिंहशक्तिबीजे द्वे शूले तार- गते लिखेत् ॥ तत्र गृहात संस्थाप्य जपेन्मंत्रं षडक्षरम् ॥ आविश्ये सद्यस्तं मृञ्चे द्गृहः क्रन्दन्भयाकुलः। आलिख्याग्निपुरद्वयं तदुदरे शक्ति ससाध्यां लिखेत् षट्कोणेषु षडक्षरा- न्यथमनोः किजल्कसंस्थान् स्थरान् ॥ पत्रेष्वष्टसुमंत्रएजविहितावर्गान् क्रमाद्वेदशः काद्य- णैः पुनरावृत्तं क्षिति पुरे कोणेषु चिंतामाणि । नारसिंह मिदयंत्रं लिखितं भजपत्रके ॥ वि- धृतं शिरसाशीर्षरोगभूतज्वरान् हरेत् ॥ बहुनात्र किमुक्तेन मंत्ररेतैरुदीरितः। समो नास्ति मनुः कश्चेच्छायानुगृहकारकः।तारो भृगर्वियद्भूयस्तदाठ्यं वद्धिदीर्घयुक्। यायकः कवचनांतो - जं दंतघातं न कारयेदिति । प्राचार्या अपि । नाति द्रुतं नाति विलंबितं चे ति । मन्वप्रकाशे तु विशेषः । अपिचान्य प्रवक्षयामि मन्त्रसिद्धिकरंपरं । मन्त्रमाधकयोक्यं दुर्लभं भुवि मानवैः । उक्तं- सांकर्षणे तंत्रे शिवेनाखिलवेदिना । आनंदारव्य पञ्चरात्रे शुक्रायकवये पुरा । संस्कृतंपूजितं मन्- चंदत्त्वा शिष्याय देशिकः । कुर्यादथतयोरक्यं शास्त्रदृष्टेन वमना । मन्त्रं विदर्भयित्वा तु नामवणे यथाक्रमम् । पाद्यते सकलं नाम ततः प्रणवमालिखेत् । स्वराः पत्रेषु संलेख्याध्यायेत्तानमृतात्मका न् । भूर्जेरोचनगन्धाद्यैः पद्ममध्ये सुशोभने । मृदा पवित्रया वेष्टा तत्पुनः सिक्थक न च निक्षिपे- लवभाजनक्षोरपूर्णेन वैक भेनक्षिपेजवभाजनाधारयेदे शिक:कभमग्निकुडममीन्मधरतत्तुमन्मपे- पतः । मंत्रताधकयोरै क्यति हाथ जुहुयात्ततः मूलमंत्रेण मन्त्रनः सहस्रं शतमेव वी कुंभे सं- पातयेच्चैव मधुराणांत्रयंशतानिधायनिक्षिपेत्कुभं शनैस्त महदंसि। मन्त्रसाधकयोस्क्यं भवेदेवफ- सप्रदं । एतद्य न विजानाति नासौ देशिक उच्यते । रहस्यं कथितं चैतन्नवदेद्यस्य कस्य चित्।उत्त- माय तु शिष्याय प्रियपुत्राय वा वदेदिति । रक्तोत्पलैरक्त कुवलयैर्नवैरपर्युषितैः रक्त : पद्म: कोकन- दै. अभृतागुडूची । तारगते शूले इति प्रणवस्यादौ यच्छलाकारं तत्र । जपेन्मन्त्रमिति । तदुपयु पवेशितं ग्रहातस्य शनित्ययः । यंत्रमाह आलिख्येति । अग्निपुरदयं परस्पर व्यतिभिन्न । मनो:षड- क्षरनृसिंहमंत्रस्य चिंतामणिं नारसिंहमिति सामानाधिकरण्यं । तेन नृसिंहस्यकाक्षरं भूर्जपत्रके लिखितमिदं यंत्रं हरेदिति संबंधः । तदुक्तं नृसिंहकल्पे । षट्कोणबीजेन विशिष्ट कर्णिक शक्त्यर्ण- युक्मूलचतुष्कलाष्टकं । वृतं जगती गृहाम्रके यंत्रं सचिंता मणिकं विचिंतयेत् । ह्रींक्षीक्रोचहु- फट् शक्तिमंत्रः कलाष्टकम् । अचां युग्मानि चिंतार्णा नसिंहकाक्षरो मनुरिति। वाराहयंत्रे हुद- निमंत्रस्वोद्दिष्टत्वात्तमाहातार तिातार प्रणवः भृगुः सवियहः तदाद्यं सः वडीरेफः दीर्घाकार- ·सटोकम् । मनुः सप्ताक्षरः स्मृतः । अहिर्बुध्न्यो मुनिः प्रोक्तश्छन्दोनुष्टुबुदाहृतम् ॥ देवता मुनिभिः मो. क्तश्चक्ररूपाहरिः स्वयम् ॥ अचक्राय हृदाख्यातं विचक्राय शिरः स्मृतं ॥ सुचकाय शिखा मोक्ता धीचक्राय तनुच्छदम् ॥ सञ्चकाय स्मृतं नेत्रं ज्वालाचक्राय तत्परम् । षडंगमंत्राः प्रत्येकं द्विठांना जाति संयुताः । ऐं ह्रीं चक्रेण बध्नामि नमश्चक्राय ठद्वयं । मंत्रेणानेन कुर्वीत दिशांप्रागादि बन्धनम् ॥ त्रैलोक्यांते रक्षयुगं हु फट् स्वाहा ध्रुवादिकः। अग्नि प्राकारमंत्रोयं रक्षार्थ पुनरात्मनः। प्राकारं तेन कुर्वीत मंत्रेण मनुवित्तपः ॥ सितरक्तञ् जनप्रख्यं तारं मूर्द्धनि विन्यसेत् ॥ अन्यानग्निनिभान्वर्णान् भ्रवामध्ये मुखे हृदि । गुह्यजानुपदद्वंद्वसन्धिषु क्रमशो न्यसेत् ।। कल्पांताक्र्कप्रकाशं त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्तं रक्तांक्षं पिंगकशं रि- पुकुलभयदं भीमदंष्ट्राहासम् ॥ चक्रं शंख गदाब्जे पृथुतरमुशलं चापपाशा कुशानेवि भ्राणं दोभिराचं मनसि मुररिपुं भावयेच्चक्रसंज्ञम् ॥ अर्कलक्षंजपेन्मंत्रं जुहुयात्तत्सहसूकम् ॥ तिलैः ससर्षपैः पद्मविल्वेदुग्धोदनैः क्रमात् ॥ विष्णोः सम्पूजयेत्पीठे मूर्ति मूलेन कल्प- येत् ।। अङ्गानि पूर्वमभ्यर्च्य चक्रायस्वाणि तद्वहिः चक्रं शंखं गदां पद्मं मुमलं सशरन्धनः पाशांकुशौ दलागेषु लक्ष्भ्याद्याः पूजयेत्ततः। लक्ष्मी सरखती पश्चाद्रात प्रीति ततःपरम् ।। .. । स्तद्युक्तेन सापावको रेफः कवचं च हु। अस्त्र फट । संबीजम् । हु शक्तिः तत्परमझे । हिठां ताः स्वाहांताः । प्रागादित्यनेन ऐंद्री चकोण बध्नामीत्यस्मिन्मन्त्रे ऐंट्री यदस्थाने आग्नेयीमि- त्यादीनां पदानां मूजुः कार्य इत्युक्तं भवति । एवं दशस्खपि दिशासु । तदुक्तं । ऐंद्रीं समारभ्य दि- शस्त्वधस्तादंतं समुक्त्वाकमशोदिशानां । चके गा बघ्नामि नमस्तथोक्त्वा चक्तायशीर्ष च दिशां प्रबंध इति । चैलोक्यांत इत्यत्र मंत्रे त्रैलोक्यपदं द्वितीयांतं ज्ञेयं । रक्षेति । क्रियाश्रवणात् । तदुक्त । त्रैलोकां रक्षरक्षेति हु फट्स्वाहेति नोदितः तारादि कोयं मंत्र: स्यादग्निप्राकारसंज्ञक इति कुर्वीतेति । मनसा अनिमाकारं चिंतयन्नात्मनः प्रदक्षिणं परिभ्रमदुदकं क्षिपेदिति परमगुरवः । उक्तंच । आमनः परितो वह्नि प्राकारं त्राण नाय च भूतप्रेतपिशाचेभ्यो विधाय तदनंतरं । अद्भिः पुष्याक्षत चव वक्तिबीजास्त्रमंत्रितैः। प्रक्षिपेत्परितो मंत्री भयविघ्ननिवृत्तय इति । सितेति । अकारोकारम- काराणां कमेण ध्यानम् । यदबहसंधिषु अत्यवर्ण न्यासः कल्पांतति चायं मशरत्तेयं । तदुक्त । दोभिवकुदरोगदाज्चकुलिशां थास्त्रं च पाशांकुशाविति । अतएव पूजायां सशरं धनुरिति वक्ष्यति । आयुधध्यानं द वायूर्वाभ्यामाद्य तदधराधराभ्यां मन्य इति । अत्र ध्यानानंतरं चकमुद्रां प्रदर्शये- त् । अर्कल क्षं हादशलक्ष। कमात्तत्सहस्रं हादशसहस्र न तु प्रत्येकं तिलैरिति प्रत्येकं चतुर्विंशति शतानि विशो पोठे नारायणाष्टाक्षरोक्त हिश इति आद्य हे पीते। रतिप्रीतिरक्त । उपांत्ये सि से । अभ्यर्थति केमरेष्विति शेषः तदहिरिति पत्रमध्ये । सशरंधनुरित्येकं । दलाग्रेष्विति उत्तरेण संबध्यते । ल दम्याद्या इत्यु तरपटलोक्त बोजाद्याः प्रयोगान्कर्तुमर्हतीन्यनेनैतदुक्तं भवति । उसुद- शनाय विद्महे चक्रराजाय धीमहि तन्नथक प्रचोदयात्। अस्य प्रयोगषु मूलमंत्रदशांशजप इति । केचिन्महाचकाय धीमहीति पठति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां तु । नमश्चकाय विद्महे सहम ·शारदातिलकम् । ३२७ कीर्तिकातितुष्टिपुष्टी सर्वा एता स्मृताद्विशः।पीतरक्तसितश्यामा इन्द्राद्यवाणि तबीहः। इति सद्धेमनौ प्रोक्तप्रयोगान्कतमर्हति ॥ आत्मनो वा परार्थ वा दृष्ट्वादृष्टफलप्रदान् ॥ दूर्वा- होये विधातव्यो दीर्घमायुरभीशता ॥ श्रीकामो जुहुयात्पझैः फुलेरामपरिपप्लुतैः। मेधाका- मेन होतव्यं प्रसनैब्रह्मवृक्ष नैः।दिनत्रयं यो जुहोति गुलिकाः पुरुनिर्मितः। अटोत्तरसहसूण सजपेनिखिलापदः। गव्येनाज्येन गोसिद्धयै जुहुयाडिवसत्रयम् ।। उदुबरसमिद्धोमः पुत्रदा यी भवेन्नृणां ॥ प्रलयग्निसमं चक्रं यस्यमूर्द्धनि चिंतयेत् ॥ सप्ताहाउचरमजीतो मण्डला- न्मृतिमेति सः।अकारादिस्वरावीतं याहियाहियदावृतम् ॥ सकारं चितवच्छ पद्धन्यच्चाट- मावहेत् ।। अनेन विधिना शत्रुपांडलान्मृत्युभाग्भवेत् ।। शरच्चन्द्रनियंता सुधाधाराभि- वर्षिणम् ।। स्मरेन्मूर्द्धनि यस्यासौ सर्जविद्धिगतामयः। आत्मानं चक्रनाभिरथं ध्यात्या यंत्र- ममं जपेत् ।। एकोपि रणभूमिस्थो जपेत्प्रत्यर्थिनो बहून् ।। अपागार्गस्य समियो जुद्याद- युतावधिः। रक्षो भूतपिशाचारिपीडातस्य न जायते। निर्गुडी सर्जकनकवनशिकसंभवैः। समिद्वरः कृतौ होमः क्षुद्ररोगग्रहापहः।अपामार्गस्य समिधः सपिमध्ये शृतश्चरुः । आध्यमे- तानि जुहुयादष्टोत्तरशतं पृथक् । साधकाय पुनर्दद्याच्चरं सम्पातसाधितम् ॥ अभिचारक- ताद्रोद्रास्तस्य नश्यन्ति सर्वथा । अपामार्गस्य समिधः पञ्चगव्यपरिप्लताः । जुहुयादयुतं मंत्री दिशासु वलिमाहरेत्। दध्योदनेन मनुना क्षुद्ररोगादि शांतये ॥ क्षीवृक्षसभिक्षीरह- विराज्यै पृथक्पृथक् ॥ चतुःसहसू होतव्यं शांतिस्यात्सर्वतो मुखी ॥ दक्षिणोत्तरगं मंत्री चक्रयुग्मं समालिखेत् ॥ वेदादि विलिखेन्मध्ये मंन्त्रवर्णा घडत्रिषु मध्यं पातं कोणषत - ज्वालाय धीमहि तन्नो निवारितः प्रचोदयादिति गायत्री पठिता। पक्ष त्रयमपि सांप्रदायिमेव यथा गुरूपदशं च निण्यः दीर्घमायुरिति मृत्यु जपादित्व । श्रीकाम इति श्री बीजादित्वं । मेधा- कामेनेति वाग्भवादित्वं ज्ञेयं । जुहोतीति । चतुर्दिनं वा । जुहुयाद्गुगुलगुलिकामहस्रकं चाष्टकं च मंत्रितम: त्रिदिनं चतुर्दिनं वेत्युक्तः । पुरुर्गुलः निखिलायद इति।नृसिंहबीजादित्वं मूळतो भवेदि ति शेषः।प्रकारादीति । अकारादीनां वायुबोजयोगो ज्ञेयः तेन यंयामित्यादि उच्चाटमावहेदिति दगाहत इति ज्ञेयं ॥ तदुक्तमाचार्यः । दशाहतोमो प्रतिबाध्यते रिपुरिति । अनेन विधिनत्यनेन प्रयोगांतरमपि तादृशं सूचितं । यदाहरांचार्याः । सांतवायसवर्ण शत्रोः शिरसि स्मरेच्च सप्ताह । उच्चाटयति क्षिप्र मारयते वा धियोस्य नैशित्यादिति शितैः। शरच्चंद्रनिमित्य ननवं नमित्यादि वीतमिति ज्ञेयं साणं सकाराक्षरंजयेदिति सहनमोसारनाराहु गट यणेति पादत्यम तयउँमि- ति चतुः पादांतगोता मंत्रादित्व ज्ञेयं अपामार्गस्येति । फट्स्थाने वषट्कारा जेयः । सज: शालः कनको धत्तूरःक्षुद्राः स्तंभाद्याः षडोगाः प्रसिद्धाः ग्रहा । अष्टादशमहाग्रहाः सप्तध्य त रापृथगिति प्रत्येक । चद्रं दद्यादिति होम वरुशेष मन्त्रजप्तञ्च संपातमाधितमितिप्रतिद्रव्यसंपातमाधितम् ॥ हुत्वा संपातितं शेषं तज्जप्त प्राशयेञ्चरोरिति नारायणीये उत्तीः । सर्वथेत्यनेन तहम्मानुलेपः । क्षु- द्रग्रहांभयध्वसोत त्याचानुलेपनमिनि तत्रैवोक्तेः । मनुना वक्षामाणाबलिमंत्रेए । क्षीरेति सप्तद्र- ·मटीकम्। रक्तं शापलमन्तरम् ॥ नेमिश्वेतांलसद्वनि शिखाभिरुपशोभितम् ॥ पार्थिवं मण्डलं बाये कादेवं यथाविधि ॥ रक्ततो येन सम्पूर्ण कुम्भं सौम्ये पविन्यसेत् ॥ आवाह्य पूजयेत- स्मिश्चक्रात्मानं जनाईनम् । दक्षिणे गण्डले कुर्याद्धोपकर्म विधानबित् ॥ क्रमात् सेपियर पामार्गस्तदुलैः सर्पपैस्तिलैः।पायसैगव्यसपिम्यां पविंशत्यधिकंशतम् । जुहुयादेधित वह्रौं प्रतिद्रव्यं विधानवित् ॥ सम्पातयेत्कुम्भतोये पूजिते सौम्यमण्डले ॥ प्रस्थाईचरुणापिंड कृत्वा तस्मिन्विनिक्षिपेत् ।। बाह्ये बलिप्रदानार्थं तदर्द्धमवशेषयेत् ॥ स्नातं विशुद्धवस्त्रायैसा- ध्यमानीय तं पुन:दक्षिणे स्थापयेन्मंत्री कुम्भाग्निभ्यामनन्तरम् ॥ नीराज्यतौ नयेद्वाजे ग्रामादष्टमराशिके ॥ स्थापयेत्तौ यथापूर्व सपरिस्तोरणौ कूमात् ॥ हुत्वा वह्नौ यथापूर्व शि- וולקן ה । - व्यैः पृथक्पृथगिति प्रत्येकम् । दक्षिणोत्तरगमित्यारभ्य न संशयमित्यंतमेकप्रयोगः चकयुग्ममिति । षडारं परिधिनेमिसहितं । मंत्रवर्णानिति सुदर्शनमंत्रवर्णान् अतरमिति षडारसंघयः । मेमिमि- ति । चयरिधिरवां वह्निशिखाभिरिति । अनि ज्वाला वककारेखा कार्या इत्यर्थः । तदुक्तं । वि- रचितशिखि रेखाकुलमिति । पर्थिवमिति । कृष्णवर्णं । तदुक्त नारायणीये । बहिः कृष्णवर्णरेखा च पार्थिवोति कुर्यादेवं यथाविधीत्यनेनैतत्यंचम्यादि पूर्णालिपिषु कर्त्तव्यमिति सूचितं । पूर्णासु मांगल्य विवाहयात्रा सपौष्टिकशांतिककर्मकार्यमिति । तथा । हस्तादि पञ्चनक्षत्रे रेवत्याखिनमु- त्तरम् । श्रविष्टा रोहिणी पुष्प' शांतिकर्मसुपूजितमिति । रक्ततो येनैतिलाक्षादि रसैन रततीयं कत्वेत्ययः सौम्ये उत्तरदिक्स्थ चक इत्यर्थः तमित्रिति कुंभे दक्षिणे मण्डले दक्षिणदिकस्य च के । विधानविदित्यनेन सयादां हसंति कांसंस्थाप्य तत्राग्निप्रतिष्टाप्यहोमकर्म कुर्यादिति सूचि- त प्रयामार्गेरयाभागसमिद्भिः उक्तं च नारायणीये । साज्यापामार्गसमिधाविति गव्य पञ्चगव्य । सकलैगव्य रित्युक्त प्रति व्यमित्यष्टोत्तरसहम मिलित्वाभवति । तदुक्त नारायणोये सहसाष्टक- संख्ययेति । घृतस्य वारदयमुक्तिः कुमार्था । विधानवित् संपातयेदित्यनेनाष्ट द्रव्यहोमपि संपात - ति सूचितं । प्रति व्यमिति काकाक्षिगोल कन्याये नोभयत्र संबध्यते । तदुक्तं । हुत्वा तद्दुतशिष्ट मव विधिवत् क्षित्वा प्रति ट्रय कमिति । नारायणीयेपि । हुतशोषं क्षिपेत्क भे प्रति ट्रव्य विधान विदिति । तदा विधानवित्यनेन ममिदादि होमे आहुत्यंते कलशे हस्तमात्रस्पर्था एव संपाता इति सूचितं पूजिते मोम्यमण्डले इतिव्यधिकरणे सप्तम्यो । तस्मिन्निति कुंभमुखे। विनिक्षिपेदि- ति वषडंतभूलान्वितसुदर्शमणया। सापूर्वोक्तानुसंधेया । तदईशेषं होमार्थकतयायसाई । दक्षि- ण इतिचके तत्र त्यांहसंतीमन्यत्र संस्थाप्य त्यर्थः । मंत्रीत्यनेन विशिष्ट गीता मंत्रण साध्यस्य सक लोकरणं मूचितं । नीराज्येतिनीराजनं गोतामन्त्रेण । एकदैव कुभाग्निभ्यां नीराजनं यत्तत्पुरुषां बरसाहाय्येनेति जेयाताविति।कु भाग्नी अष्टमराशिके स्थापयेदिति । यत्रराशिस्थानान्युक्तानि का दिमते । प्राच्यां मेषवषेवही मिथुनं दक्षिण तथा । कुलोरसिंहमिथुनं नैऋत्यांका स्थिता। तुला- कोटोपश्चिमतोधनुर्वायो तु संस्थितम् । नककुभावुत्तरतो मीनमैशे तु संस्थितमिति । एतद्राशि- सान ज्ञात्वा साध्यस्य योष्टमराशिस्तत्र स्थापयेदित्यर्थः यथापूर्वमिति। तद्दक्षिणभागैग्निं स्थापयेत् ।

·- गारदातिलकम्। ष्टानेन बलिं हरेत् ।। मनुना वक्ष्यमाणेन दशदिक्ष यथाविधिः ॥ सहद्विष्णगणेभ्योंते सर्वशा- तिकरे पुनःाम्यो बलि प्रतिगृह्वन्तु शांतये हृदयं ततः ब्राह्मणान् भोजयेत् सम्यङ्नधुरोत्तर- मादरात् ॥ गुरवे दक्षिणां दद्याद्वस्त्रं भूषणसंयुतां । हन्यादयं विधिः पुंसां कृत्यारोगग्रहज्व- रान् ।। रक्षःपिशाचमार्यादि क्लशान् शीघ्रं न संशयः।विधाय पंजरं मंत्री फलकैः क्षीर- शाखिन । पञ्चगव्येन सम्पूर्य तस्मिन् साध्यं नि वेशयेत् ॥ धौतवस्त्र विशुद्धांगं स्पृष्ट्वा सम्यग्जपेन्मुनम् ॥ पूर्वादि दिक्षु संस्थाप्य वह्नि ब्राह्मणसत्तमैः । कारयेत्पूर्वसन्दिष्टै व्यहोम विधानवित् ॥ तोषयेदृक्षिणाभिस्तान् यजमानस्वशक्तितः। गुरुं च धनधान्याद्यैर्नत्वा सम्प्री- णयेत्तदा । सर्वरोगहरः प्रोक्तः कृत्याद्रोहादि नाशनः। अपमृत्युहरः पुंसां विधिरेषः प्रकीत्ति- तः।पञ्चगव्यैः कषायैर्वा क्षीरभूरुहसम्भवैः।पूरितैः कलशेजप्तैः कृतसम्पातसंयुतः। अभिषि- चेद्रहाविष्टमाभिचारातुरन्तरम् ॥ स्वस्थो भवति शीघेण विधानेनामुना नरः ॥ भानुवारे भि- षेकस्य विधानेन मुसाधितः।सलिलैस्तापयेन्नारी मुखप्रसवकांक्षिणी ॥ सप्तवाराभिषेकेण सर्वेनश्यंमुपद्रवाः ॥ पञ्चगव्ये शृतं सर्मित्रितं मनुनामुना ।। गर्भिणीनां ग्रहार्तानां सेवितं तच्छुभावह ॥ उच्चस्थानगते शुके मनुना साधुसाधिता ॥ त्रिलोही मुद्रिका हन्यान् क्षुद्र- तदुक्तं अग्न्यादिकमपि सर्व क्षियेदथघटश्च पश्चिम भाग इति यथापूर्वमित्वष्टभिद्र व्यैः उक्त प्रमाणे न च । शिटाबे नेति । हुतशिष्टान्नेन । तदुक्तं नारायणीये । दद्यादनेन संत्रण हुतशेषांधसाबलि- मिति । आचार्या अपिहुतशेषान्ने न बलिमिति । यथाविधीति । लोकपालवलिरपिसूचितः । ब- लिमंत्रमाह सहृदिति हुन्नमः पदंदृदयं नमः पदंएतदंतोमन्त्रः अस्य प्रणवशत्यादित्वज्ञेयं । मारी- कृया विशेषः आदिशब्दनेत्यादिकापदादि । क्षीरशाखिनामिति । पलाशस्याय्य पलक्षणं । तदु- तं नारायणीये । फलकैः कल्पिते पात्र पलाश क्षीरशाखिनामिति । प्राचार्याश्च । पालाशस्तिन- जद्र मजैर्वा पंजरे क्लते फलकैरिति । अनेन क्षीर मेष्वपि विकल्पो ज्ञेयः । सम्यक् जपेदिति । चतु- द्दि क्रियमाण होम समाप्तिपर्यन्तमित्युक्तं पूर्वसंदिष्टै तादिभिरष्टद्रव्यैः विधानविदित्यनेन प्रतिद्रव्यं- षड्विंशत्यधिकशतं होम इत्युक्तं । पञ्चगव्यैः पूरितैरिति व्यधिकरणे तृतीये कलशैरिति नमिः । संपातेन होमाक्षेप: । होमोपि पूर्वोक्ताष्टद्रव्यैः पूर्वोक्तसंख्यं । अमुना विधाने नरः शीघ्र ण सुम्यो भवतोति संबंध: । तद्दिधानप्रकारो यथा । पूर्वोक्त नवनाभं मण्डलं कृत्वा पूर्ववत्कलशान्नवसंस्था प्य उक्तद्रव्य रापृर्ण्य मध्ये मंत्रोक्त देवतां संपूज्य परितोष्टकलशेषु प्रायुधाष्टकं संपूज्य कार्यानुरूपं होमं कृत्वा तत्सपातयुक्तघटैरभिषिंचेदिति षञ्चकलशपक्षे पञ्चाब्ज मण्डलं कृत्वा दिक्षु चक्रगदा- मुशलपाशा अर्चनीयाः शेषं पूर्ववत्। अभिषेकस्य विधानेनेति । एककलशस्थापनप्रकारेण उक्तरू- पेण चेत्यर्थः । सुसाधितैरित्यनेन पूर्ववडोमः संपातश्च । मनसु वारेषु भानुवारेषु योभिषेकस्त न । पञ्चगव्य इति । अकल्कोपि भवेत्स्ने हो यः साध्यः केवलोद्भवेदिति परिभाषणात्कल् कविनैव त- वत सायं तव पञ्चमतिपत्रस्य द्रयाणिस्त हविधी । तत्र क्षीरसमान्याहुरित्युक्त व॒तसमा- न्येव पञ्चगव्यानि दत्वाघृतं पचेत् क्षीरदध्यारनालैः वचनात्प्राप्तमपि जलं न देयम् । गोमूत्रस्य स- त्वादिति । शुक्र उच्चस्थानगते मीनगते। साधुमाधितेति । पष्टोक्तरीत्या । तदर्णसंख्यया । मन्त्रवर्ण- - । । ४२ ·३३० सटोकम् । भूतगृहान् ज्वरान् ॥ तद्वर्णसंख्यया सूत्रे ग्रन्थीन कृत्वा जपादिभिः। साधितं कल्पयेद्धस्ते कण्ठे वा दुःखशांतये ॥ पञ्चगव्यं जपेत्स्पृष्ट्वा मंत्रं दशशतावधि ॥ न्यस्तं तत्पद्मपत्रादौ पत्रे वा ब्रह्मवृक्षः। फले बिल्वस्य वा मंत्री गृहे स्वस्यपरस्य च । निखनेत् सर्वरक्षास्यावते सर्वसम्पदःोपलाशक्षीरवृक्षाणां त्वचोमलयजं पुरुम् ॥ कुंकुमं यामिनी कुवित्वापामार्गस- पपान् । तिलदूर्वायवान देवी तुलसी युगलं कुशम्। लक्ष्मी गोरो चनांप वां गोमयसंयु- तां ॥ विष्णुकांतामर्कयुतां जपेन्मंत्रविनिक्षिपेत् ॥ पञ्चगव्येन सम्पूर्ण पात्रे तत्संस्कृतेनले ॥ संस्थाप्य क्वाथयेत् सम्यग्यावद्भस्म भविष्यति ॥ तदादायजपट्ट्येः प्रयुतं देवता धिया ।। लिपेत्सर्वाङ्गमेतेन किंचिाच्छरसि निक्षिपेत् ॥ कृत्याद्रोहगूहोन्मादव्याधिदुःखनिवारणम् ।। सर्वशत्रुप्रशमनं सर्वपापहरम् ।। शुभदं वश्यदं पुंसां समस्तापन्निवारणम् ॥ भिणी बाल- रुग्णानां विशेषेण प्रशस्यते ॥ अस्मात्परतरारक्षा नास्ति लोके प्रकीर्तिता ॥ मुम्ता शुण्ठी निशावह्निरेलायष्टिवचाऋषम् ॥ पाठा विडंगं मंजिष्टा द्राक्षा दा; सरोहिणी ॥ फलत्रय च तैः कल्कैः पञ्चगव्येषु सपिंषां ॥ प्रस्थं पचेद्यथान्यायं मंत्रेणानेन साधितम् ॥ कांतिदं सुतदं स्त्रीणां भूतप्रेतभयापहम् ॥ गर्भरक्षाकरं शुद्धं पञ्चगव्यघृतं विदुः ॥ टांतात्सप्तलिखेन्मध्ये षट्स कोणेषु तेष्वथ ॥ मंत्रवर्णाल्लिखेदेतच्चकूमापन्निवारणम्॥षदकोणमध्ये विलिखेत्ससाध्यं संख्यया । इदमुभयत्र संबध्यते । तेन सप्तसूत्राणि कृत्वा तत्र सप्तग्रथयो देयाः । अस्यप्रयोगस्य शेषो- नारायणीये । हुनेद्गव्याक्तापामार्गसमिदाज्य चरु घृतम् । परिस्तीर्णसितातामसूत्रधिस्थिता- नघटान् । क्षीरवक्षक्वाथपूर्णाग्होमकालेभिमन्त्रयेत् । तत्संख्ययातः स्नपयेत्गव्यशेष्टपुरःसरं । कलयेदस्तादौतत्सूत्रंग्रन्थितंजपादिति।जपादिभिरित्यादिशब्द नपूजासंपातोहस्तं कण वेति एमा- नदक्षिणे स्त्रोवामइतिज्ञेयं । पद्मपत्रादावित्यादि शब्द न ब्रह्मपत्रादि पात्र इत्यादि । मन्त्री नरः खस्य स्यरप वाटहे निखनेदिति संबंध: पुरु गुग्गुलंयामिनो हरिद्रा।कुष्टं कूटं बिलेति बिल्वं पञ्चां- गोदेवी सहदेवोपद्म तिपद्मपश्चागपद्मदलादिकमित्यस्य व्याख्याने अपेक्षितार्थद्योतनिकाय विल्वं पञ्चांगं पद्मपञ्चांगमित्युक्त।अर्केति।अर्क त्वक् तदिति पात्रं । सम्यक्काथयेदिति । मन्त्र जपत्रित्युक्तं । प्रयुतमिति । दशलक्षं । क्वचिदयुतमिति पाठः । मुस्त ति।मुस्ता मोच्छय। निशा हरिद्रा । वन- चित्रकः । यष्टो यष्टोमधु । वृषा पाढरूषः । वासक इति यावत् । दर्वी दारु हरिद्रा । रोहिणी कटको । फलत्रयं हरीतको बिभीतकामलकानि । यथान्यायमिति।वैद्यकशास्त्रोक्तप्रकारेण । तत्र सप्पि प्रमाणमुक्तमेव । कल्कश्चस्नेहयादिकमित्युक्तत्वात् । कुडवमात्र कल्क ग्राह्यः पञ्चप्रभृती- ति वचनात्प्रत्ये कं पञ्चगव्यानि स्नेहपमानि । अाज्यावशेषमुत्तार्य शीतलं कृत्वानेन मन्त्रेण मा- धितं संजा । यंत्रमाहाठांतानिति मध्यादिषड्कोणेषु सप्तठकारान्विलिख्यतेषुठकारेषुक्रमेण मंत्राक्ष- राणि लिखेत् । मध्ये साध्यसाधककार्य लिखनं च ज्ञेयं। आपदिति। खासज्वरौ । चक्र श्वासवराय- हमिति नारायणोय उक्त: । यंत्रांतरमहाडिति। षडस्त्रिष्वित्यग्न्यादि । विधिवदित्यनेनाष्टोत्तर- सहस्र जप उक्तः । रक्षां करोति तत्र स्थापितमिति शेषः । तदुक्तं । मध्य तारं तदनुचमनु वर्णशः । - ।

·शारदातिलकम् । तारं लिपडूमेष्ववशिष्टवर्गान्। अङ्गानि तत् सन्धिषु यंत्रमेतत्करोति रक्षां विधिवत्मजप्तं ॥ तारं लिखेत् हांतगतं ससाध्यं कोणेषु शिष्टं मनुवर्णपट् कम् । अङ्गानि सन्धिष्वथ पोटशारं सषोडशार्ण वसुधायुरस्थम् । जपित्वा कृतसम्पातं गर्भिणीनां हितं पुरम् ॥ अभिचारगृहो- न्मादान्यत्रमेतद्विनाशयेत् ।। मध्ये तारं ससाध्यं मनुमथविलिखेत् पट्सु कोणेषु सन्धिष्वङ्गा- न्यं ते कलानां युगयुगविलसत्केशराष्टाणपत्रम् । किंजल्काकादिवद्विवसुदलसत्पोडशार्ण स्वनाम्ना हस्ताभ्यां त्रिःपरीतं लिखतु परिवृतं तत्रिपाशांकुशाभ्यां। तारं नामो भगवते महा- - - कोणषट्कै बाह्य चांगं लिखतु कनके ताम्रके वायरोप्य । पाषाणे वा विधिवदभिजप्यापि संस्था पितं त चक्र चोरग्रहरिपुभयवसिरक्षाकरं चेति । यंत्रांतरमाहातारमिति । ठांतगतमितिांतारवि- शेषण । षोडगारमिति षोडशांक समे वृत्ते पञ्चमे पञ्चम लिखेत् रेखा के षोडशाद्य षोडशारमि दं मतम् । इति षोडशारलेखनप्रकारः । षोडशाणं वक्षामाण' षोडशाक्षरं चक्रमन्त्रमन्येषां षोडशाक्षरशब्द नषोडशदलं तदुपरि च वृत्तं तदुपरिपार्थिव मंडलं । मंत्रश्च । ॐ नमो भगवते वा- सुदेवाय हु फस्वाहा । तदुक्त नारायणीये। सांख्यादिंदोर्बहिः कोणषट्के मंत्राक्षरालिखेत् । संधिवगाइहि तात्य वषोडश के मर्नु । पुनर्वृत्तं च भूगहे लिखेदेतद्यथा विधीति । क्वचित्षोड- शाणंतत्स ख्ययवेइति पाठः । जपित्वेत्यतोहुत्वेति शेषः । यंत्रांतरमाहामध्य इति । मनु तारव्यतिरि त चक्रमंत्र । ते षट्कोणबाक्ष्य ।कलानां स्वराणां।अष्टार्णो नारायणाष्टाक्षरः । हिवसुदलं षोडशद- लख नाम्ना सभ्य नाम्नासह ह ज्ञाभ्यां त्रिः प्रवीतं इक्षयोर्मध्ये साध्यनामेत्यर्थः। तत्रिपाशां कुशाभ्यामि त्यावृत्ति त्रयं । यस्तुति:प्रवीतमित्यात्तित्रयं कथमात्ति वयमित्यपंक्षायां स्वनाम्ना हस्ताभ्यामका- द्वितीयापाशेन तोयांकुशेन द्वितीयं त्रिः पदं सत्वरजस्तमो रूपतया पावृत्तिध्यानमितिव्यख्याना- त्।सनमस्य रवाके च न तारपाशांकुशाभ्यामिति पाठं पठित्वा योजयंतिात्रि प्रवीतं तत्रैकाहक्षाभ्यांव- ना नाअपरारेण तोयापाशांकुशाभ्यामिति । अयमेवपक्ष:मांप्रदायिकः । केचन हितीयत्रिशब्द स्यैव प्राकारोकारमकारात्मकत्वात्प्रणव एवार्थ इति व्याचक्षते । द्विवचनमावत्यपेक्षया । तदुक्त त्रिवीतं व्योमात्यार्णवनाम्ना विरचितगुणपाशां कुशं चक्रयंत्रमिति । एतयाख्याने पद्मपादाचार्याः । गुणः प्रणवः केवलह क्षाभ्यामावृत्ति त्रयं । अपरायामाहत्ती तारमुक्ता साध्यनाम्रोक्ष रहयमुच्चार्य पुनः पाशमुच्चार्य साध्यनामोक्षरहयमुच्चार्य पुनरंकुशबीजमुच्चार्य पुनः साध्य नाम्नोक्षरहयमुच्चारयेत् । एवं रूपर्वर्णवेष्टयेदित्या हु.पाशांकुशवेष्टितमित्यस्य व्याख्यान पेक्षितार्थद्योतिन्यां पाशेन त्रिवार कुगेनापि त्रिवारमित्युक्तं । षोडशाक्षरं मंत्रधुडरतितारमिति।अयमपि स्वतंत्रो मंत्र: । अस्यष्य दि सर्व पूर्वमंत्रोक्त । अथास्य तंत्रतिरस्थ यंत्रमुच्यते । षट्कोणं चक्रमालिख्य तस्यारेषु सुदर्शनं । अष्टा रं पंकजं बाह्य दलेष्वष्टाक्षरं परं । तदबाघ द्वादशांरस्याल्लिखेच्च हादशाक्षरं : षोडशारं ततः पद्म मूलमंत्र समालिखेत् । कामबीजेन परितोवेष्टयेद्यत्रमुत्तमं । महासुदर्शनं बाह्ये विलिखेद्दे शिकोत्त मः । तारं नमोमगवते महासुदर्शनाय च । महाचक्रायच महाज्वालडेदीप्तरुपडे । सर्वतोरक्ष युगमं च महावलम बिठः । मध्ये साध्यं समालिख्य प्रणवस्य दोमने । सर्वसिद्धिप्रदं यंत्रमिति देवो ब्र- । - ·३३२ सटीकम्। %3D सुदर्शनाय च ॥ वर्माखांतश्चकमंत्रः षोडशाक्षर ईरितः । चकूयंत्रमिदं प्रोक्तं सर्वभीति निवारणम् । क्षुद्राप मृत्युशमनं राज्ञां विजय वर्द्धनम् ॥ लेखाविलिख्याष्टशिरांसि तासा- मावध्यबाह्ये श्रुतिशः कमेण ॥ स्थाने दृषीकेशमन विभज्य पादाल्लिखेत्कोष्टचतुष्टयस्थान् ॥ अष्टाक्षराणप्रतिदर्भितांस्तान्कोटद्वयेचकूमनुं यथावन् ।। मध्यस्थ कोष्टे विलिखेत्ससाध्यं स्या- सप्तकोष्टाह्वययंत्रमेतत् । स्थाने हृषीकेशतवप्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनु रज्यते च ॥ रक्षांसि भीतानि दिशोद्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः धारितं सप्तकोष्टं तत्रायते महतो भ- यात् ॥ दुःस्वप्नदुनिमितादिशमदकीर्तितं बुधैः ॥ इति शारदातिलके पोडशः पटलः॥१६॥ । वीत् स्वयमिति । सप्तकोष्टयंत्रमाहारेखा इति। पूर्वापरायतारेखात् । तासांशिरांसि बाह्ये क्रमेण श्रुतिश आबाध्ये ति संबंधः । प्रथमादिरेखाग्र स्वतुर्याग्रेण मेलयेत् । तेन हरीतकी वद्भवतीति के- चित्। पद्मपादाचार्यप्रभृतिभिः श्रुतिशस्त्रिश इति व्याख्यातं । तेषां मते प्रथमादि रेवाग्र स्वस्वट- तीयादि रेखाग्रेण सहमेलयेदित्यर्थः । अन्ये तु पूज्य पादा एवं व्याचक्षते। प्रथमरेखा स्वतुर्यरे- खानणावध्य पुनस्त तीयरेखाग्राषष्टरेखाग्रमावध्य पुनःपञ्चमरेखाग्रादष्टमरेखाग्रं बंधयेत् । एवं द्वितीयपार्वेपि । तदा द्वितीयरेखा सप्तमी च केवलं मध्येवशिष्यते । ततो द्वितीयरेखायाः पूर्वाग्र- मारभ्योत्तरतोनीत्वा तत्पश्चिमाग्रेण बंधयेत् । एवं ससरेखापूर्वायमारभ्य दक्षिणतो नीत्वा तत्पथि माग्रेण बंधयेत् । एवं बाह्य इत्युक्तिश च सार्थका भवति । एवं मध्यकोष्ट त्रयमेकरेखाबद्ध च भवती ति। एवमेतद्य त्रलिखनंस्वगुरुसंप्रदायानुसारेण बोडव्यमिति संक्षेपः।अष्टाक्षरप्रविदर्भिताान्पादान् कोष्टच तुष्टायस्थान्प्रथमद्वितीयषष्ट सप्तमस्थान् लिखेत् । विदर्भितलक्षणं त्रयोविंशे वक्षाते । को- ष्टहये तृतीयपञ्चमरूपायथावदिति।ससाध्यं मध्यस्थकोष्टे चतुर्थकोष्टे ससाध्यं चक्रमनुमित्यनुषज्य ते । तदुक्तमाचार्यः । कोष्ट त्रयलिखिनं साध्यं सुदर्शनं चेति । धारितमिति धारण प्रकार उक्त आचा- यः । भूजेवाक्षोमपट्टेन नुमसृणतरे कर्ण्य टे वास्य यंत्र मंत्री सम्यग् लिखित्वापुनरपि गुलि की क्व- त्य लाक्षाभिवोतंकित्वा भस्मादिहोमप्रविहितहतसंपातां तशक्तियंतपात्रं ससम्यक् प्रवध्यात्प्रतिशभ- मुपयांत्येव सर्वे विकारा इति । तन्मेनमित्यर्थः। नपुसकलिंगे पि मंशब्दस्य बहुषुम्थलेषुप्रयोगाः त् तेनायमर्थः । गीतामवविदर्भित: साष्टाक्षरश्चक्रमंत्रोपि जप्त एतत्फलद इति। तदुक्त माचार्य स्थाने हृषीकेशविदर्भितं च साष्टाक्षरं चाप्यभिजप्तमेतत् । रक्षांग्टहादेः सततं विधत्ते यंत्रं सुक्लप्तं च मनुवयेणेति । स्थाने हृषीकेशेतिमंत्रस्य चतुभिश्चरणःसर्वेण पञ्चांगं कृत्वा अग्निमूर्खाच- क्षुषी चन्द्रसूर्ये दिशः श्रोत्रे वाग्निवृत्तिथ वेदाः वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवीहषस- र्वभूतांतरात्म ति ध्यात्वा कर्णिकायां देवं पत्रेश्वगानि तहहिर्लोकपालानर्चयेत् । दशलक्षजपः पुर- चरण।दशां शंखतेन होमः।सर्वपाप क्षयसर्वशांतिसर्वग्रहनिवारणसर्वरक्षोघ्नमिति फलम्।इति श्रीशा रदातिल कटोकायां पदार्थादभिख्यायां षोडशः पटलः॥१६॥वैष्णवतंत्रगोयितत्वादंते स्मरणारुढ- त्वात्पुरुषोत्तमादिमंत्रान्वतुमुपक्रमते। अथेति।उक्त च मंत्रतंत्रप्रकाशे । पुरुषोत्तमसंज्ञस्य विष्णोर्भेद चतुष्टयं । त्रैलोक्यमोहनस्तेषां प्रथमः प्रकृतिमतः । श्रीकरश्चह्वषीकेशःकृष्णशात्र चतुर्थमः स्याना- ·शारदातिलकम् । ३३३ अथ वक्ष्ये जगन्मूलं मंत्रं श्रीपुरुषोत्तमम् ।। गोपितं वैष्णवे तंत्रे भुक्ति मुक्तिफलप्रदं ॥ १ ॥ तारमारमाबीज नत्यते पुरुषोत्तम । पुनरप्रतिरू · पाते तनो लक्ष्मी निवासच ॥२॥ सक- लांते जगत्पूर्व क्षोभणेति पदं पुनः ॥ सर्वस्वीहृदयो पेतं विदारणपदं पुनः ॥ ३ ॥ ततः परं त्रिभुवनमदोन्मादकरं ततः ॥ सुरासुरांने मनुजमुन्दरजिनशद्वतः ॥ ४ ॥ मनांसि ता- पयद्वंद्वं दीपयद्वितयं पुनः ॥ शोषय द्वितयं भूयो मारय द्वितयं पुनः।। ५ ।। स्तम्भय द्वितयं पश्चान्मोहय द्वितयं पुनः।। द्रावय द्वितयं पश्चादाकर्षय युगं ततः ॥ ६ ॥ समस्तपरमोयेन मुभगेन च संयुतम् । सर्वसौभाग्यशदांते करोति पदसंयुतम् ॥ ७ ॥ सर्वकामप्रद पचमपुकं इनयुग्मकम् ।। चक्रेण गदया पश्चात् खड्गेन तदनन्तरम् ॥ ८ ॥ सर्ववाभिदयुगं पार्शनेति पदं ततः। तावद्यावत्पदस्यांतेसमाहितमनन्तरम् ।। ९ ॥ ततो मे सिद्धमाभाष्य भवत्यन्ते सर्वफद ॥ नमोतोयं मनः प्रोक्तो द्विशताक्षरसंयुतः॥ १० ॥ जैमिनिर्मुनिराख्यातश्छन्द- यामि तमीरितम् ।। समस्तजगतामादिदता पुरुषोत्तमः ॥११॥ पुरुषोत्तमशद्वांते वदेत्रि- भुवनं ततः ॥ मदोन्मादकरांते हुं हृदयं सकलं ततः ॥ १२ ॥ जगत् क्षोभणशद्दांते ल- क्ष्मीदपितहुं शिरः ॥ मन्मथोत्तमसंयुक्तमंगने कामदायिनि ॥ १३ ॥ हुं शिखापरमोपेत सुभगाक्षरसंयुतम् ॥ सर्वसौभाग्यकरहुं कवचं परिकीर्तितम् ॥ उक्सासुरासुरोपेमतनु- जान्वितसुन्दरी । ततः परस्ताबृदयविदारणपदं वदेत् ॥ १५ ॥ सर्वप्रहरणवरसर्व कामिकतत्परम् ॥ हनद्वयं च हृदयं बन्धनानि ततःपरम् ॥ १६ ॥ आकर्षय पदद्वंद्वं महा- बलट्ठमस्वकं ॥ त्रिभुवनेश्वरपदन्ततः सर्वजनात्ततः ॥ १७ ॥ मनांसि हनुयुग्मांते दारय द्वि- तयं च मे । वशमानय हुं नेत्र ताराद्याः फट् नमोतकाः ॥ १८ ॥ षडंगमंत्राः सन्दिष्टाने- स्रो वेति केचनेति । मंत्रदेवतयोरभेदेन पुरुषोत्तममित्युक्तिः । अतिरहस्यत्वाद्गोपितं । अत एवा- चार्येणुतः पटले उद्दारः कृतः । भुक्तिमुक्तीत्यनेन विनियोग उक्तः ॥ १॥ मंत्रमुडरति । तारेति । ता- रो देवी प्रणवः उकारस्य सामान्य न सर्वमंत्रादित्व नोक्त रत्रापि तथा संप्रदायाहाप्रणवादित्व । यहातारचे त्य कशेषे तारोपश्चाद्रमादिपदैः सहसमासः । तत्र प्रथमतारपदेन प्रणवः द्वितीयतारप- देन देवीप्रणवः । इदं व्याख्यानं पद्मपादाचार्याणां संमतं । कामबीजं । रसाश्रीबीज। नतिर्नमः प- दं । सर्वस्त्रीहृदयेति स्वरूपं । अत्र क्वापि न संधिः द्वितीयांतानि सर्वाणि अाभाष्य त्यस्य कर्माणि मंत्रे तु संबुद्दयः । समाहितं मिडमिति च मंत्र पि द्वितीयांतं । द्विशताक्षर इत्युक्तिस्तु अमुकेति सा ध्यनामपरमित्य तत्केति केचन । अन्ये तु अमुकपदप्रक्ष पात् द्विशताक्षरसंयुत इत्युक्त रघिकाक्ष रत्वमपि नदोषायेत्यूचुः । केचनाचार्या एवमाहुः । शक्तिश्रीमःरोभि: पुटितः स्मरणञ्चलोकमोहन- क्वदिति पण यो बीजं हुँ शक्तिः॥२॥षडंगमंत्रानुहरतिशिपुरुषोतमेतिखामंत्रे अंगजेइत्स्यपूर्वेणसह संधिः।तदुक्तं । मन्मथ वर्णानुक्त्वातदनुवदेदुत्तमांगजे । वर्णानिति । अत्रमंहदयेतिहयमपिस्वरूप॥ ताराद्या इति ।उक्त्वा नेत्रांताः षडंगमंचाः ताराद्याः प्रणवाद्याः फट् नमोतिकाः संदिष्टा इतिसं- बंधः । तंत्र वेदिभिरित्यनेनैतदुक्त भवति । यदाहुः । करयोर्व्यापकं मंचंन्यस्यांगान्य'गुलीषु तलयो - ।

·३३४ मटीकम्। त्रांतास्तत्र वेदिभित्रैलोक्यमोहनाते दृषीकेशपदं पुनः ॥ १९ ॥ पश्चादप्रतिरूपादि म. न्मयानन्तरं वदेत् ॥ सर्वादि स्त्रीपदं पश्चादृदया वर्षणं ततः ॥२०॥ आगच्छ गच्छ मन्त्रो यं ताराद्यो नमसान्वितः । अनेन मनुना कृत्या व्यापकं न्यस्यवाहुषु ॥ २१ ॥ अष्टायु- धानि मुद्राभिर्मत्रैः सार्द्ध विचिंतयेत् ॥ क्षीरांभोनिधिमध्यस्थं निरन्तरसुरद्रुमम् ॥ २२ ॥ उद्यदर्केन्दकिरणदूरीकृततमोभरम्।। कालमेघसमालोकनृत्यहाकदवकम् ।। २३ । उत्फु- लकुसुमामोदप्रदृष्यश्रृंगसंकुलम् ॥ कूजत्कोकिलसंबन वाचालिनदिगन्तरम् ॥ २४ ॥ नाना कुसुमसौगन्थ्य वाहगन्धवहांन्वितम् ॥ कल्पवल्लीनिकुञ्जषु क्रीडत्सिद्धकदम्बकम् ॥ २५ ॥ देवगन्धर्वकन्याभिर्गायन्तीभिरलंकृतम् ।। अनेकदीपिकायुक्तमुद्यानं महदद्भुतम् ।। २७ ॥ तस्य मध्ये मणिमये मण्डपे तोरणांचिते ॥ ऋतुभिः षभिरनिशं सेवितस्य महीयसः ॥२७॥ सुरद्रमस्य मूलस्थे महासिंहासने शुभे ॥ रक्तारविंदमध्यस्थ गरुडोपरि संस्थितम् ॥ २८ ॥ ध्यायेद्वल्लभया सार्द्धजगन्नाथं जगन्मयम् ॥ २९ ॥ देवं श्रीपुरुषोत्तमं कमलया स्वांकस्थ- या यङ्कजं विभूत्यापरिरध्वयम्बुजरुचा तस्यां निबढेक्षणम् ॥ ध्यायेच्चेतसि शंखपाशमुश- श्च । न्यस्य बाणाममं गतहितान्यापकमंत्रततो न्यसेहपुषि । माकयाविन्यसेत्प्रत्यर्ण मारबीजमं पुटया । न्यसेञ्चमारमालामंत्रार्णान्माढकावदानानि । चत्वारिंशदान् पञ्चोदरसुद्गलास्य ना सासु । संयापये वदेहे त्रीनर्णान् सकृत्समस्तेन क्लींमाकार्णपूर्वाभूर्तीय॑स्येच्चकामरति । पूर्वा इति । पीठमंत्रात्पूर्व गरुडमुद्रयागरुडमंत्रं हृदि न्यसेत् । यदाहुः इरितरीत्या देहे पीठन्यासांतिक विधाय हृदि गरुडस्थ मुद्रया तन्मय म्यस्य न्यसे तुपीठमनुमिति । व्यापकमत्रे अप्रतिरूपेणेत्यस्य पूर्वेण सहसंधिर्नान्यस्व ति। बाहुषु तत्तम्मुद्राभिस्तत्तन्मवेः सार्धमष्टायुधानि विन्यस्यचिंतयेदेव मिति शेषःअष्टायुधानिध्यामोक्तानि । न्यासक्रभोपि तत्रैव वक्ष्यते । मुद्रालक्षणानितु पूर्वोक्ता पाशमु- द्रा जेया अथ वेयं पाशमुद्रा यदाहुः सजन्यं गुष्टको कृत्वा सक्तानो कुचिताः पराः पाशमुद्रांसमा- ख्याति वामस्य मध्यमानतु तजम्ममे नियोजयेत् । अनामिकां कनिष्ठां च तस्यां गुष्ट नपीडयेत् दशयेद्दक्षिणस्कंधे धनुर्मु यमीरतेति । अथ वेयंधनुर्मुद्रा जेया। यदाहुः । बाहुमूलं स्पृशेत्तेन बा वग्रेणैव साधकः धनुर्मुद्रा यशः कीर्तिवलवीर्य विवर्धिनीति । कनिष्ठा नामिकेव ध्वास्वांगष्ट नै ववामतः । श्रेष्टांगुली तु प्रस्ते संनिष्ट खड्गमुद्रिकेति । शंखमुशलचक्रगदांकुशमद्रामया पूर्वमु- ताः । एतदनंतरं देहे । श्रीवत्सकौस्तुभवनमाला यथावानं स्वमंत्रमुद्राभिर्यसेत् । तदुक्तं । अथ भूषणानि विद्वान्विन्यसेविजतमौ यथा स्थानमिति । एतेषां मुद्राः प्रागुक्ताः । मंत्रास्तु । बक्ष्यते १८ क्षोरेत्यनेन पृथि व्यनंतरं क्षीरममुद्ररलद्दोपाद्भूतोद्यानमणिमंडपकल्पतरुमहासिंहासनगरुडान् पीठन्यासादो योजयेदित्युता ॥ ३२ ॥ ध्यानमाह देवमिति अंबुजरुचेति पीतवर्णया तत्र कमलादि भुजा वामेपद्म दक्षे गालिंगनं । साब्जवामकरी पीतां श्लिष्य'ती पाणितापतिमिति । अन्यत्रापि । वामकरस्थांबुजया प्रतप्तकनका भयाति सुदप्येति । प्रायुधध्यानं तु चामेषादि बाणशंखधनुर्ग- दाः दक्षे पूर्खादि अंकुशमुशलखड्गचक्राणि । तदुव मंत्रतंत्रप्रकाशे दक्षिणाधः करे चक्र चिंतये ॥

·३३५ शारदातिलकम् । लो इचापेषु खड्गानादं हस्तैरंकुशमहन्तमरुणं स्मेरारविंदाननम् ॥ ३० ॥ एवं ध्यात्वा श्रियःकांतं मनुलक्षचतुष्टयम् ॥ जपेद्वशी विधायाथ कुण्डमद्देन्दुसन्निभम् ॥ ३१ ॥ जुट्ठया द्वैष्णवे वढा पद्मर्जाति समुद्भवैः ॥ पुष्पैर्यवैः क्रमात्पश्चाद्ब्राह्मणानपि भोजयेत् ॥ ३२ ॥ अर्चयिष्यन् जगन्नाथं गायव्यापरिशोधयेत् ॥ आत्मानं यागवस्तूनि यागभूमि च देशिक ॥ ॥ ३३ ॥ त्रैलोक्यमोहनायेति विद्महे पदमीरयेत् ।। स्मराय धीमहि पश्चात्तन्नो विष्णुः प्र- चोदयात् ॥ ३४ ॥ गायत्र्यैषा समाख्याता वैष्णवीं सर्वसिद्धिदा ॥ प्रायोक्ते वैष्णवे पीठे कल्पयेदासनं ततः ॥ ६५ ॥ पक्षिराजाय ठद्वंद्वमस्य मंत्रः प्रकीर्तितः। संकल्पितायां मूलेन मूतौ देवमनन्यधीः ॥ ३६ ॥ आवाह्य मनुना विद्वान्व्यापकने समर्चयेत ॥ भृगु तयुतःसें- दुवीजं देव्याः प्रकीर्तितम् ।। ३७ ॥ कर्णिकायां यजेदादौ विधानेनांगदेवताः । दलेषु पूज- दकभास्वरं । खड्गं तथोपरितनेमुशलं च तदुत्तरे । सव्योर्ध्वदक्षिणे हस्ते चिंतयेद्र चिरांकुशं । वा- मोचं चिंतयेत्पाशं तदधः शंख मेव च । सशरं च धनुर्वामे गदां ध्यायेदधः कर इति । पूर्वोक्तायुध- न्यासो देहेने न क्रमेण ज्ञेयः अत्र ध्यानानंतरमतामुद्रा दर्शनीयाः । यदाहुः । श्रीदत्मकौस्तुभावन मालाख्या च मारबोजेन । ऊर्ध्वागुष्टीनियोजितो मस्तके मिथः निष्टो। त्रैलोक्य मं.हनाख्यामुद्रा- तां मूडियोजये तदन्विति ॥३॥ वशोत्येनेनाचार्योक्ता पूर्वमेव सूचिता। यदाहुः । ध्यात्वालक्षाईसं- ख्यं जपतु मनुमिमं प्राप्तमंत्राभिषेको द्रव्यैरेभिश्चजुह्वभवतिमनुरुवरस्याधिकारी क्रियासु।शतंद धितं पयः पृथगथा युतं साज्यहविषा शृतेन पयसा हुने द्रविमितं तथा । साक्षत तलैः तथा दश- दशोभितं त्रिभर्युभिर्वरैश्चातवफलै पलाशसमिधांशतं समभितोषयेत्स्वंगुरुवरमिति ॥ ३१॥ जु- हुयादिति । दशांशमिति शेषः । तदुक्तं । दशांशं वैष्णवे वनाविति क्रमात्पश्चादित्यनेन तर्पणा- द्युक्त ॥ ३२ ॥ देशिक इत्यनेन कामाद्ययेत्युक्त ॥ ३३ ॥ सर्वसिद्दिदेति स्वातंत्रण जपेत् । तदृष्या- दिकं यथा । संकर्षणो मुनिश्छदो गायत्रं पुरुषोत्तमः। देवता मूर्धिभालाक्षिदोः पत्संध्यग्रकेषु च । अक्षराणि प्रविन्यस्य षडंगानि समाचरेत् । पञ्चभिश्च विभिश्चैव पञ्चत्रिश्च त्रिभिः पुन: । चतु- भिश्च चतुर्भिश् च कुर्यादंगानि वण कैः । द्विशताक्षरवच्चास्याः पूजाद्यन् त् मोरितमिति । प्राक् प्रो ते पंचदशोक्ते पोठे। अनेन विमलाद्याः शक्तोःपूजयेदित्यर्थः । पूजायंत्रं तु । मंत्र तंत्रप्रकाशोक्त य था। लिखे इष्टदलं पद्म चंदनेन सुगंधिना । युगद्दारं सुशोभाव्य कामंतन्मध्यतो लिखेदिति अस्ये- त्यासनस्य । अवधानं विनाअावाहनमेव कत्तु मशक्यमित्यनन्यधीरित्युक्तिः ॥ ३५ ॥ श्राबाह्य ति । व्यपकेन मनुना देवमावाद्य कणिकायां समञ्चयेदिति संबंधः । व्यापके नैव व्यापकमंत्रण विवानिति षोडशोपचाराव्यापक मंत्रेणैवेत्युक्त अावाहनविसगीतेषूक्तोयं पूर्वसूरिभिरितिादेवीबीजमुद्धरतिभगुरि। तिभृगुः सः । लांतयुतोव यु क सेंदुः सबिदुः । इदं देव्याबीजं । अनेनांगपूजायाः पूर्वे अकस्थायादेव्याः पूजां कुर्यादिति शेषः । तदुक्तं । दक्षे तरो रोकभलामथेष्ट्वा समर्चयेदावरणानि भूय इति । अन्य- त्रापि । वामोरोसंथि तामिष्ट्वा श्रियमंगानि पूजयेदिति । अत्रभूषणानि पूजयित्वागानि पूजये- त् । तदुक्त नारायणीये । श्रीवत्मकोस्तुभी विद्वांस्तनस्योपरिवक्ष्यति। वनमालांगलेचान्यत्पीतव- ॥ ॥ - ·३३० सटीकम्। येत्पश्चल्लाक्षम्याद्याधृतचामराः ॥ ३८ ॥ मुक्ताहारलसच्चारुपयोधरभरान्वितः । जपाकु- सुमसंकाशामदविभूममन्थराः ॥ ३९ ॥ द्वस्वत्रयक्लीचसर्गरहितस्वरशोभितम् ॥ देवीची क्रमादासां मंत्रमाहुर्मनाषिणः ॥ ४० ॥ दलाग्रेषु यजेच्छंखं शार्गचक्रमसिं गदां ॥ अंकुशं मुशलं पाशमेतान्यस्त्राणि शार्गिणः ।। ४१ ॥ स्वमुद्राभिः स्वमनुभिः कथ्यन्ते मनवः क्र- मात् । आयोजलचरापांते ठयं मनुरीरितः ॥ ४२ ॥ शााय सशरायांते स्वाहांतो नं- तरो मनुः । सुदर्शनं महाचक्रराजांते स्याद्दहद्वयम् ॥ ४३ ॥ सर्वदुष्टभयं पश्चात्कुरु छिंदि द्वयं पृथक् । विदारय पदद्वयं परमंत्रान्सग्रस ॥ ४४ ॥ भक्षपत्रासय द्वंद्वं प्रत्येक वर्मफट् द्वयम् ॥ चक्राय नम इत्येष तृतीयो मंत्र ईरितः ॥ ४५ ॥ खड्गतीक्ष्णपदांतेस्याछिदिक- खादि पूजयेदिति ॥ ३७॥ विधानेनेति । केमरेष्वग्रादि चतुर्दिक्षु वमीतानि संपृज्य विदिक्षुस्त्र पु रतो नेत्रमित्यर्थः । तदुक्तं मंत्रतंत्रपकाशे । पूर्वादि दिक्षुचाभ्यर्चेददाद्यंगचतुष्टयं । कीणेष्वस्त्र प्रपूज्या थ पुरतो नेवमर्चयेदिति । अन्यत्रापि । अंगानि वर्मावधिकानि दिक्षु विदिक्षु चास्वं पुरसश्चनेत्र- मिति । ल दम्याद्याः इतिपूर्व मंत्रोक्ताः सी विसर्गः । एभिरष्टभीरदिताः स्वराः आई ऊ एएओौ पं एत युतदेवो बीजमासां मंत्रमाहुरिति संबंधः ॥ ३८ ॥ स्वमुद्राभिरिति । दलानेषु शाङ्गिण ए तान्य स्त्राणि स्वमुद्राभिः सहस्वमनुभिर्यजेदिति संबधः । तत्र मद्रालक्षणं मयोक्तं प्राक् । आद्यः शं- खमंत्रः जलचरायेति । महाजलचरायेतिज्ञेयं । अते ठहयमिति चकवचास्त्रयोः पूर्वमुच्चारणं सू- चितं मनुरीरित इत्यनेन पां चजन्याय नम इत्यस्यांत प्रयोगः सूचितः आचार्ये प्रथम चक्रमंत्रोद्धा रे महामुदर्शनायेति ऊ फट् स्वाहेत्यंतः सुदर्शनाय नम इत्युद्धतं । तदनंतरं शंखादिमंत्रा उद्दताः तत्र पद्मयादाचार्याख्यातं शंखादिमंत्रेष्वपि महाशब्दः ते च पांचजन्याय नम इत्यादि प्रयो- ताव्यं इति । मंत्रतंत्रप्रकाशे अपेक्षितार्थ द्योतनिकायामपि । एवमेव मंत्रा उद्धृताः । मूल कारणापि चक्रम। चक्राय नम इति । कौमोदको मं च कौमोदकी पर इति वदता स्पष्टमेवोक्त' तेनायं मं- त्रा महाजलचराय हुं फट् स्वाहा पांचजन्याय नमः । अते महाशब्दांत सशराय स्वाहांत इत्यनेन हु फट्खाहांत इत्युक्त' । अन्यथा स्वाहेत्येव वदेत् । तदुक्त । धनुषः शायाथ मशराय हुं फट् युगमको मंत्र इति । प्राचार्यैरपि हुं फट् स्वाहा मुशलस्येत्युद्द त्यशाीय सशराय चे त्युक्तं । तत्र चकारेण हु फट् स्वाहेत्य स्य समुच्चय इति । एवं तदग्रिमयोरपि खङ्गांकुशयोः तट्टीकाकारैर्व्याख्या- तं । मनुरि यनेन शाय नम इत्युता । अनंतरः शाङ्गमंत्र: मंत्रस्तु महाशाय सशराय हु फट् स्वाहा शाङ्गाय नमः १ सुदर्शनेति । पृथगिति । कुरुकुरु छिदिछिंदीति। प्रत्येकमिति । भ- क्षयभक्षय त्रासयत्रासयेति । अनयोर्मध्ये भूतानीत्यपि ज्ञेयं । तदुतमाचार्यः । भक्षययभूतानि वासयद्दयवर्मफडिति । अन्यत्रापि । भूतानि वासययं । हु फडिति इयं ठहयं स्वाहेत्यर्थः चक्राये ति सुदर्शनायेति ज्ञेयं । तदुक्तं । स्वाहा सुदर्शनायेत्पथनतिरिति चक्रमंत्रनुपदिष्ट इति।तीय इति चक्रमंत्रः । मंत्रो यथा। सुदर्शनमहाचक्रराजदहदसर्वदुष्टभयं कुरु कुरु छिदिहिंदि विदारयविदां- रय परमंत्रान् अग्रतभक्षयभनय भूतानि त्राप्तय हु फट् स्वाहा सुदर्शनाय नमः । - - ·शारदातिलकम् । ३३. । दृयुगं पृथक् ॥ चतुर्थीयं मनुः प्रोक्तः कौमोदकी महावले ॥ ४६ ॥ सर्वासुरांतकिपदं प्रसी- दयुगवर्मफट् ॥ स्वाहांतोयं मनुः प्रोक्तः सद्भिःकौमादकीपरः ॥ ४७ ॥ अंकुशांते कयुगं षष्ठोयं मनुरीरितः ॥ संवर्तकांते मुसलं योथ यद्वितयं पुनः॥ ४८ ॥ हुं फट् द्विठांतो मंत्रो यं सप्तमः परिकीतिः । पाशधद्वयं पश्चादाकर्षय पदद्वयम् ॥ ४९ ॥ वह्निजायावधिः स- द्भिरघृमो मंत्ररीरितः । लोकेशान् पूजयेत्पश्चाद्वजायेरायुध सह ॥ ५० ॥ इत्यमभ्यर्चय- नित्यं यथावत्युरुषोत्तमम् ।। प्राप्नोति महतीं लक्ष्मी सौभाग्यमतुलं यशः ॥ ५१ ॥ आयु- रारोग्यमैश्वर्य मनोभीष्टानि विंदति ॥ हयारिकुसुमैर्देवमर्चीयत्वा यथाविधिः ॥ ५२ ॥ शशिप्रसूनैर्जुहुयादष्टोत्तरसहसूकम् ।। मासमात्रेण वशगास्तस्यस्युः सकलानृपाः । हुत्वा वि. खड्गैति । महाखड्गति ज्ञेयं । किंदिकटयुगं पृथगित्यपपाठः बहुग्रंथविरोधात् । अपेक्षितपदानु- बाराच्च तदुक्तमाचार्यः । खड्गतीक्षणात छिदयुक्खड्गमंत्रक इति । खड्गतीक्षणविंदयुगं हुफ- डाद्ययं मंत्र इति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां मन्त्रतंत्रप्रकाशेपि एतादृशस्यो वृतत्वात् तेनायं पाठः छिंदपुग्म हुमादि चेति । आदिशब्दात्फट् स्वाहेति च । खड्गाय मम इति चतुर्थः खङ्गमंत्रः । मंत्रो यथा ! महाखड्गतीक्ष्णछिंदछिंद हु'फट् स्वाहा खड्गाय नमः कौमोदकीति कौमोदकीपरः कौमोदक्यै नभ इत्यंतः । मंत्रस्तु महाकौमोदकिमहाबलेसर्वासुरांतकिप्रसीदप्रसीद हुं फट् स्वाहा- कौमोदक्यै नमः । अंकुशेति महांकुशेति अयमिति हु फट् स्वाहा ममुदाय: । तदुक्त । अंकुश- कदृयुगोपार हुमादीति । मनुरित्यंकुशाय नम इति । षष्ठ इत्यंकुशस्य । महांकुशककदृहुं फट खाहा अंकुशाय नमः ॥ ६ ॥ मुशलेति महामुशल मंत्र इति मुशलाय नम इति । सप्तम इति मु- मुशलस्य । मंत्रस्तु । संवर्त कमहामुशलपोथयपोथयहुँ फट्वाहा मुशलाय नमः ॥ ७ ॥ पाशेति महापाश । वगिजायावधिरिति कुं फट् स्वाहांत इत्यर्थः। तदुत्त । महापाशपदोपरिबंधद्दयं तथा कर्ष दयं हु फट्स्वाहेति पाशमंत्र इति । पाशमंत्र इति । पाशाय नम इति अष्टम इति पाशस्य । मंत्रस्तु महापाशबंधबंधाकर्षय आकर्षय हुशट् स्वाहा । पाशाय नमः ॥ ८ ॥ अन्यत्र षां प्रणव- कामादित्वमुक्त । श्रायुधमंत्राः क्रमतो वक्ष्यते । तारमारबीजाद्या इति । एषां पूजायां विशेषः । यदाहुराचार्याः।दरचक्रगदा मुशलाः पूर्वाद्याशा सुचाथ कोणेषु । वहन्यादि शाङ्ग सोखड्गकुशपा- शाविति । आयुधानां वर्णाउक्ता मंत्रतंत्रप्रकाशे । चक्र भास्करसंकाशं खड्गमाकाशसंनिभं । मुश- लं श्यामलं जेयमंकुशः कणवर्णकः । पीतंपाशं विजानीयाखंचंद्रप्रभं स्मरेत् । धनु: स्थाई मषि- गाभं गदापावकसंनिभेति पश्चादित्यनन । श्रीवत्सकौस्तुभवनमालाअपि वस्व स्थानिस्वमुद्रास्वमंत्रः पूजनीया इत्युक्त । अपेक्षितोर्थद्योतनिका मंत्रतंत्रप्रकाशादिषुतत्वात् । केचन प्रधानपूजायामेव पूजयंति । तथोक्त मयाप्राक् तत्र मुद्राल क्षणानि मयोक्तानि प्राक् । मंत्रास्तु । ऊ महा- श्रीवत्साय हं, फट् स्वाहाश्रीवत्साय नमः महामृतसंभवाय हु फट्स्वाहा । कौस्तुभाय नम: उं महावनमालेहं, फट् स्वाहा । वनमालायै नमः यथावदिति । पूर्वोक्त प्रकारेण । हयारिः करवीरः । यथाविधो यग्नौ पोठपूजापूर्वकमित्यर्थः शशिप्रसूनैः कुमुदैः । वसुसंख्यकं सहस्र अष्टमहस्र यस्य -- ४३ ·३३८ 'सटोकम् । वफलैः पक्वैः श्रियं विदेदनिदितां ॥५३ ॥ प्रफुल्लैररुणांभोजस्तामेव लभते पुनः॥५४॥ हुत्वा ज्योतिष्मती तैलं सहस्र वमुसंख्यकम् ॥ सुभगो जायते सम्यग्सर्वेषां नात्र संशयः ॥ ५५ ॥ विधानेनामुना मंत्री महारोगात्ममुच्यते ॥ अश्वत्थसमिधांहोमः पराहृतधनपदा ॥५६ ॥ आज्याक्तदूर्वाहोमेन मुच्यते महतोभयात् ॥ यस्य नामयुतं जपेदयुतसंख्यया ॥ ॥ १७ ॥ सभवेदासवतस्य नात्रकार्याविचारणा । बहुना किमिहोक्तेन मनुना साधकोत्त- मः ॥५८ ॥ साधयेत्सकलान्कामान् साक्षाद्विष्णुरिवापरः । उत्तिष्ट पदमाभाष्य श्री क्रो- धीश हुताशनौ ॥ ५९ ॥ वह्निनायावधिर्मत्रो वस्वक्षरसमन्वितः ॥ ऋषिरस्य भवेद्वामः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् ॥ ६० ॥ श्रीकराख्यो हरिः प्रोक्तो देवतास्य मनीषिभिः । हृदयं भीषय हूं, त्रासय द्वितयं शिरः ॥ ६१ ॥ शिखाप्रमईय युगं वर्मप्रध्वं अयं द्वयम् । अस्त्रं रक्षयुगं सर्वे हुमन्ताः समुदीरिताः ॥ ६२ ॥ मूर्लिनेत्रद्वये कण्ठे हृदयोदरयोः पुनः । उरुजंघापदद्वंद्वे मंत्रवर्णान्मविन्यसेत् ॥ ६१ मुखे न्यसेदाब्रह्मणोस्य मुखमासीहिमं मनुम् ॥ वाहूराजन्य कृत्तोयं न्यस्तव्यो वाहुयुग्मके ॥ ६४ ॥ अरूतदस्य यद्वैस्य इममूरूद्वये न्यसेत् ॥ पादद्वये न्यसेन्मंत्रं पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ ६५ ॥ चक्रंशंखंगदांपञहस्ताग्रेवथ विन्यसे- त् ॥ इत्थं न्यासं तनौ कृता देवं पूर्वोक्तमण्डपे ॥ ६६ ॥ रक्तपद्मासनस्थस्य गरुडस्योप- रिस्थितम् ॥ कांचनाद्रिसमप्रभं कमलाननं कमलेक्षरणम् ॥ ६७ ॥ चक्रशंखगदासरोजधरं मनोहरदर्शनम् ॥ कौस्तुभांकितवक्षसंमुकुटा गदादि विभूषणम् ॥ ६८ ॥ तार्यवाहनमच्युतं हृदि भावयामि जगत्पति । अष्टलक्षं जपेन्मंत्री मंत्रमेने दशांशतः ॥ ६९ ॥ विल्वक्षीरद्रु- मोत्थाभिः समिद्भिररुणां वैजः । पयोन्नैःसर्पिषा हुत्वा गुरुं सन्तोषपैद्धनैः ॥ ७० ॥ मूत्तौं मूलेन क्लृप्तायां पूजयेद्देवमन्वहम् ॥ अंगान्यादौ केसरेषु दिक्षत्रेषु समर्चयेत् ॥ ७१ ॥ नाम युतमिति अमुकपदस्थाने श्रीकरमंत्रमाह उतिष्ठेति श्री स्वरूपं । क्रोधीशः कः । हुताशो रेफः वस्वक्षरः अष्टाक्षरः 1 केचन श्री बीजपूर्वकमपरेतापूर्वकमेनमाहुः तदुक्त । केचिठ्ठीबीजाद्यं केवि- ताराद्यमेन मिच्छतीति । प्रणवमारथीबीजैः संपुट इति पद्मपादाचार्याः । अतएव समन्वित इत्यु- तिः । वामोदेव इत्यर्थः । तदुक्त । ऋषिरस्य वामदेव इति । उबीजं स्वाहा शक्तिः । तदुक्तं । विष्णु- सबिंदुरुदितोबीजं शक्ति: शिरोस्य विज्ञेय मिति । मनीषिमि भताः समुदीरिता इति संबंधः । मनीषिभिरित्यनेन पंचांगानंतरमंष्टांगं कर्त्तव्यमित्युक्तम्।अष्टांगानि च कुर्यान्मंत्राणेरुदितवम ना क्रमतः । हृदयशिरः पूर्वशिखाकवचास्वाक्षुधदरपृष्टसंभिन्न रिति । मूर्तीति । अयं सृष्टिन्यासः । यदाहुः सृष्टिरियं निर्दिष्टातुदादिहृदंतिका स्थितिस्तद्दत् । पादाद्योमूतः कथितएवसृष्टयादि- ति विन्यसेदिति स्वस्खमंत्रैः स्वस्वमुद्राभिः । न्यासस्थानमायुधध्यानेन ज्ञेयं पायुधध्यानं तु दक्षायू- प्रयोराद्ये, तदधस्थयोरन्ये । अत्र ध्यानानंतर श्रीवत्सकौस्तुभवनमालामुद्राः प्रदर्शयेत् क्षीर मेति पश्वत्थोदुबरप्लक्षवटाः । तेनाष्टभिद्र व्यैः प्रत्ये कमयुतरीत्या दशांशसिद्धिः । मूलेनक्लप्तायामिति । पूर्वोक्त वैष्णव पीठ इति शेषः । समाराध्ये ति शेषः । समाराध्येति केसरेष्विति शेषः । अन्ये कर्णि- - ·शारदातिलकम् । श्रियं रति कांति लीलापंकजधारिणी । पीतारुणाश्यामनीला विदिक्यत्रेषु पूजयेत् ॥ ॥ ७२ ॥ वासुदेवादिकाः मूर्तिः पार्थयोनिधियुग्मकम् ॥ विष्वक्सेनं यदीशे लोकपाला- ननन्तरम् ॥ ७३ ॥ एवं सम्पूजयेद्देवं साधयेदिष्टमात्मनः। दूर्वाचरुम्यां जुहुयादयुतं बुधः ॥ ॥ ७४ । संयातितं चरुं पश्चात्साध्यो भुंजीत साधितम् ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्सम्यड्मधुरैः होमवासरे ॥ ७५ ॥ तोषयेद्गुरुमर्थेन वस्खैान्यविभूषणैः । जित्वापमृत्युरोगादीन् दीर्घमायुः सविंदति ॥ ७६ ॥ आज्यसिक्तैः सरसि जैर्नुहुयादयुतत्रयम् ॥ निवसेत्कमला तस्मिन्नत्य- जेत्तत्सुतानपि ७७ ॥ बिल्ववृक्षसमिद्धोमात्साक्षाद्धनपतिर्भवेत् ॥ ७८ ॥ पूगपुष्पसमायु- तैस्तन्दुलैमधुरोक्षितिः । जुहुयादचिरादेव सम्पदां जायते निधिः ॥ ७९ ॥ आज्येन जुट्ठ- याल्लक्षं परान् जयसि पार्थिवः । अब्जसूत्रं भुजेवद्धं मनुनानेन साधितम् ॥ ८० ॥ रो- गापमृत्युदुःखानि नाशयेनात्र संशयः।जलांजलिभिरात्मानमभिषिच्चेहिनदिने ॥ ८१॥ स्नानकालेषु सभवेत् सौभाग्यश्रीसमृद्धिमान् ॥ उद्धवाहुद्भयो मंत्री पश्यनादित्यगण्ड- ले ॥ ८३ ॥ सहसूमानं प्रजपेन्नित्यं निशितधीग्नुम् ॥ सर्वे मनोरथास्तस्य सिद्धयुर्मात्र संशयः ॥ ८३ ॥ कृष्णाय पदमाभाष्य गोविंदाय ततः परम् ॥ गोपीजनपदस्यांते वल्लभाय द्विठावधिः ॥ ८४ ॥ कामबीजादिराख्यातो मनुरष्टादशाक्षरः। नारदोस्य मुनिः प्रोक्तो गा- यत्रं छन्द उच्यते ।। ८५ ॥ देवता कथितः कृष्णः सर्वकामफलपदः। चतुः करणवेदाब्धि- नेत्रसंख्याक्षरैः क्रमात् ।। ८६ ॥ पञ्चांगानि मनोःकुर्यान्मंत्रविजाति संयुतैः। स्मरेवृन्दावने रम्ये मोदयन्तं मनोरमम् ॥ ८७ ।। गोविंदं पुण्डरीकाक्षं गोपकन्या सहसूशः । आत्मनो चन्दनांभोजप्रेषिताक्षिमधुवूताः ॥ ८८ ॥ पीडिताः कामवाणेन चिरमाश्लेषणोत्सकाः । मु- कायां पूजयंति । पार्खयोरित्ताष्टदलबाह्ये । विष्वक्सेनं यजेदिति । अत्र विष्वक्सेन मुद्राप्रदर्शनी- या । यदाहुः । नामिकाग्रसमीपस्था कृत्वा वामस्य तर्जनीं। दण्डवद्दक्षिणे कुर्याद्दक्षिण स्य प्रदेशिनी विश्वक्सेनस्य मुद्रे यंतत्पूजायां प्रदर्शयेदिति ईश इति पद्मबाह्य । अन्ये अग्रे पूजययंति । एतदंतं हितोयावरणं अनंतरमिति वज्रादीन् । चरुमिति होमशेषं । मुसाधितमिति जपादिना । अब्ज- सूवमिति मंत्रवर्णसंख्यानब्जमृत्वाण्यानीयमंत्रेणाष्टोग्रथयो दयाः । तदुक्त फलदं । निशितधीरित्यने नतत्र देवतां ध्यायत्रित्युक्तं । गौतमकल्पोक्त यंत्रमुच्यते । तारं समाध्यमष्टारे कोणे मूलाक्षराणि तु प्रत्ये क शक्त्य स्त्रिपुजिकोणाग्रेषु षडंगकं । बहिरष्टदले पद्म लिखेदष्टाक्षरं मनु । पंचांगैवेष्टये हाह्य द्वादशाक्षरसंयुतं । पद्म द्वादशपत्र' हादपत्र तु वृत्तात्षट्कोणकं बहिः । कोणेष्वनंगबीज तु बहिरष्टदलांबुजं । केसरेषु कलाः पत्रे हद्दशः थोकरं मनु । तारः श्रीकरकष्णो चङतो गोपी कुचांततः । भूषणायेति मंत्रोयं तत्याशांकुशवेष्टितं । संवीतं चसदंडैन व्योमे तद्यंत्रमुतमं । भूतप्र. तपिशाचाश्च य वगंधवरक्षमाः । लयं यांति तथा सर्वे केवलं यंत्रधारणात् । संसाधितं महायं- त्रमपस्मारहरं परं । साध्यनामांकितं यंत्र धारयित्वावशंकरं । यद्यत्कामयतवत्सतत्प्राप्नोतिसमा- हितइति । गोपालमंत्रमा कृष्णायेति विठेति स्वाहा । क्लीं बीजं स्वाहा शक्तिः । वक्षेत्र मंत्रस्यास्त्र । - ·३४० । । सटीकम्। क्ताहारलसत्पीततुंगस्तनभरान्विताः ॥ ८९ ॥ सस्तधमिल्लवसनामदस्खलितभीषणाः । दन्तपंक्तिप्रभोद्भासि स्पन्दमानाधरांचिताः ॥९० ॥ विलोभयन्तीविविधैर्विभूमै भविगर्भि- तैः ॥ ९१ ॥ फुल्लेंदीवरकांतिमिदुवदनं वहावतंसप्रियं श्रीवत्सांकमुदारकौस्तुभधरं पीतांवर गोपीनां नयनोत्पलाचिततर्नु गोपालसत्यावृतम् ।। गोविंदं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभूष भजे ।। मंत्रमेनं यथान्यायमयुतद्वितयं जपेत् ॥ ९१ ॥ जुहुयादरुणांभोजस्तहशांशैः समाहि- तैः। वैष्णवे पूजयेत्पीठे यथावदेवकीसुतम् ।। ९२ ॥ अंगावरणमाराध्य पत्रेषु अयजेत्प्रियाः । कालिंदीनानजित्याख्यामित्रविंदा ततःपरम् ॥ ५३ ।। चारुहासिन्यथपरारोहिणी जांबवत्य- था ॥ रुक्मिणी सत्यभामेति कथिताथारुभूषणः ॥ ९४ ॥ पीतांबरधराः सौम्याःकरांबुज- घृतां वुजाऐरावता दीनभ्यर्येहुजानपी ततो बहिः ॥ ९५ ॥ लोकपालान्यजेन्मंत्री वजाद्यस्त्राणि तबहिः। इति सम्पूजयेडेवं गोविंदं जगतां पति ॥ ९६ ॥ कुर्वीत कल्पनिर्दि- बीजं सशक्तिचक्रीवामनेत्रप्रदीप्तः । सप्रद्युम्नाबीजमेतत्प्रदिष्टंमंत्रः । प्राद्युम्नोजगन्मोहनोयं। ई- सोमेदोवत्रहत्ताभ्युपेतः पोत्रीनेत्राद्यन्वितोसौ युगार्णा । प्रोक्ता शक्तिः सर्वगीर्वाण'देवंद्यस्याग्रेर्व- लभाकामदेयमिति । करणेति चत्वारि । मोपकन्यामोहयन्तमिति संबंधः । आत्मनी जदात्मनस्ता- सांचात्मरूपस्यकृष्णस्येत्यर्थः । स्पन्दमानाः सस्मरणा ये धरास्त रंचिताः । फुल्ले ति। इंदीवरं नी- लोत्पलं । बर्हावतंसंमयूरपिच्छकर्णाभरण कलवेणु वादनपरं । अनेन द्विभुजंध्यानमुक्त । अत्र ध्या- नानंतरं वेणु श्रीवत्सकौस्तुभवनमालाबिल्वमुद्राः प्रदर्शयेत् । तत्र वेणुबिल्वमुद्रालक्षणं यथा । उर्ध्व वामकरांगुष्टोलग्नस्तस्य कनिष्टिका। दक्षिणांगुष्टसंसक्तातत्कनिष्टाप्रसारिता। तर्जनी मध्य- मानामाः किंचित्संकुच्य चालिताः । वेणुमुद्रहकथिता सुगुप्ताप्रेयसीहरेः । उच्यतेऽच्युतमुद्रांणां- भट्राबिलवफलाकृति: । अगुष्टं वाममुद्दडितमितरकरांगुष्ट केनाथबध्वा तस्याग्रपीडयित्वाँगुलिभि- रपिचतावामहस्तांगुलीभिः । बध्वागाढं हृदि स्थापयतु विमलधीाहरन्मारबीजं बिल्वाख्या मुद्रिकैषा स्फटमिहगदिता गोपनीया विधिनैः । मनो वाणी देहेर्यदिह च पुरावापि विहितं त्व- मत्पामत्पावातदखिलमसौ दुष्कृतचयं । इमां मुद्रां जानन् क्षपयति नरस्त सुरगणा नसत्यस्या- धीना भवति सततं सर्वजनतेति । ययान्यायमित्यनेनैतदुक्त भवति । यदाहुः । अद्रिशृगेनद्यास्त- टे बिल्वमूले तोये हृद्दघ्ने गोकुले विष्णुगेहे । अश्वत्थाधस्तादंबुधेश्चापि तीरेस्थानेष्व तेष्वासीन एकैकशस्तु । प्रजपेदयुतचतुष्क दशाक्षरं मनुवरं पृथक्क मशः । अष्टादशाक्षरं चेदयुतहयमित्युदीरि- ता संख्या । शाकं मूलंफलं गोस्तनभवदधिनीभक्षामन्त्र च सक्नु दौग्धावचेत्याददानःक्षिति धर- शिखरादौक्रमातस्थानभेदे। एकं चैषामशक्तौ गदितमिहमया पूर्वसेवाविधानं निहत्तेस्मिन् पुनश्च प्रजपतु विधिवत् सिइये साधकेशः । दशलक्षमयफलप्रदं मनु प्रतिजप्य शिक्षितमतिर्दशाक्षरं । सु- रयुगलवणं चेन्मनु पञ्चलक्षमिति । तद्दशांशं पञ्चलक्ष दशांशसमाहित इत्यनेनैतदुक्त' भवति । य- दाहुः । अमलमतिरलाभे पायसैरंबुजानां ससितघृतसुसिक्तैरारभेडोमकर्मेति : वैष्ण व इति । ना- रायणाष्टाक्षरोक्ते यथावदित्यननैतदुक्तं भवति । दामादि वचावान्तः सप्तभिरावरणविमर्चयेत् । - - ·शारदातिलकम् । ३४१ - धान्प्रयोगानिजवांछितान् ॥ लक्ष्मीप्रसूनैर्जुहुयाछियामिछत्रनिंदितां ॥ ९७ ॥ साज्येनात्रेन जुहुयादाज्यानस्य समृद्धये ॥ आरण्यैः कुसमैविप्रान् जातिभिः पृथिवीपतीन ॥ ९८ ॥ प्र- सूरसितैर्वश्यान् शूद्राबीलोत्पलैमवैः । वशयेल्लवणैः सर्वान्पंक नैनिताजनान् ॥ १९ ॥ गोशालास कृतो होमः पायसेन सर्पिषा ॥ गवां शांतिकरोत्याशुगोविदांगोकुलप्रियः ॥ ॥ १०० ॥ शिशुवषधरं देवं किंकिणीदामशोभित। स्मृत्वा प्रतर्पयेन्मंत्रा दुग्धबुध्याशुभेजलैः ॥ १॥ धनध्यान्यांशुकादीनि प्रीतस्तस्मै ददातिसः ॥ २ ॥ पिंडं मूलेन वीतं दहनपुर- युगे कोण राजत्पडणं कुर्यात्पद्मं दशार्णस्फुरितदशवलं कामवीजेन वीजम् ॥ पद्म किंजल्क संस्थं स्वरविकृतिदलं प्रोल्लसत्पोड शार्ण किंजलकं व्यंजनादयं विकृतियुगदलप्वपितानष्टव- वर्ण ॥ ३ ॥ पाशांकुशाभ्यामावीतं क्षोणीपुरयुगास्त्रिषु ॥ अष्टाक्षरेण लसितं यत्र गोविंद- देवतम् ॥ ४ ॥ धमार्थकामफलदं सर्वरक्षाकरं स्मृतम् । पञ्चांतकोधरे रस्थो मनविंदुविभू- ग्रंथोतांगादि वज्रांस्वांतं पंचारणं वा । अगलोकपालतदस्त्राणीत्यावरणत्रयं वा कृषणाटक नका- वरणंचेति । तदुक्त । कथितमावृत्तिसप्तकमच्युताचनविधावति सर्वसुखावहं । प्रयजतादथवांगपुरं- दराशनिमुखे स्त्रितयावरणत्विदं । श्रीक्वष्णोवासुदेवश्च नारायणासमाहवयः । देवकीनंदन यदुःश्रेष्टोवा र्णय इत्यपि । असुराक्रांतशब्दांते भारहारीति सप्तमः । धर्मसंस्थापकथाष्टी चतुर्थताः क्रमादिमे । एभिरेवा पूजा कर्त्तव्याकं मवैरिणः इति । एते चत्वारोपियक्षामुख्या एव । कल्पभेदाभेदः । पारा- ध्येति । केसरेष्विति । ऐरावतादीनष्टमोक्तान् । यंत्रमाह पिंडमिति । वक्षामाणं पिंडबीजं । पर- स्परव्यतिभिन्ने दहनपुरयुगे षट्कोणे । रसाणे षडर्णदशार्णषोडशार्णानुष्टुवष्टान्वक्ष्यति । विक- तिदलं षोडशदलं । विकृतियुगदलं हात्रिंशद्दलं । पत्रोभयन के सरस्थानेषुएक का खः। पाशांकु- शाभ्यामित्य कावृतिः पिंडबी जमाह। पंचांतक इति पंचांतकोगधरालःरोयःतत्स्थ ग्ल्य मनुरों- बिंदुय एतद्युक्तस्त नगल्यौ सर्वसिद्धिकरपरमित्यनेनास्यस्वातंत्रंय नमोतत्वनवाक्षरत्वं । प्रणवमाया दित्वन वानाक्षरत्वमुक्ततिनास्यर्थादिकमुच्यते।मुनि रद पाख्यातश्छदोगायत्रमीरितं। देवताबा- लकणोंगंषड्दोर्घाक्रांतबीजतः। अव्याप्याकोशनीलांबुजरुचिररुणां भोजनेत्रींबुजस्थो वालोजंघाक- टोरस्थ लकलितरण कि किणीको मुकुंदः । दोर्ध्या हेयं गवीयनं दधदति विमलं पायसं विश्ववंद्यो- गोगोपीगोपवी करुनखविलसत्कठभूषश्चिरंवः । जपेल्लक्षं मनुवरं पायसैरयुत हुनेत् । पूजा तु वैष्ण वे पीठे अगदिक्यालवच्चकैरिति । यदृषिर्नारदः प्रोक्तो जगती ईद ईरितं । श्रीवाष्णो देवता बीजं ग्लो य शक्तिः प्रकीर्तिता। षडंगमूलमंत्रेण कुर्याद्देवं विचिंतयेत्। कदंबमूले तिष्ट'तं देवदेवं ज- नाईनं । इंदीवरदलश्यामं पूर्लचंद्रनिभाननं । देवगंधर्वयक्षौघकिवरोरगसेवितं । मोननं गोपगोपी नां वल्लभं देवकीसुतं । मयूरपिछसंयुक्त वनमालाविभूषितं । पूर्णचंद्रनिभं कांतं हन्दावननिवासिनं। वेणु गायतममलं सर्वभूतमनोहर । लेलियमानं वत्सव मृगैः सिहैस्तथा हिजैः । सर्वाभरणसंयुक्त मर्वाभरणशोभित । कौस्तुभोद्भासितोरस्कदामपिछ समावृतं । अप्रमेयमचिंत्यं च गोपालं शिशुरू- पिणं । ध्यायेत्तं देवदेवेशं सर्वलोकैकनायकं । अगैश्च वासुदेवाये रुक्मिण्याद्य स्त तीयकं । कुमुदे- - ·२४२ मटीकम्। पितः ॥ ५ ॥ पिंडबीजमिदं प्रोक्तं सर्वसिद्धिकरम्परम् ॥ स्मरः कृष्णाय ठद्वंद्वं षडौँ मनुरीरितः ॥ ६ ॥ गोपीजनांते प्रवदेवल्लभायाग्निमुन्दरी ॥ अयं दशाक्षरोमंत्रो दृष्टादृष्ट- फलप्रदः ॥ ७ ॥ प्रणचं हृदय कृष्णेङतमुक्ता ततःपरम् ॥ तादृशं देवकी पुत्र हुं फट् स्वा- हासमन्वितम् ।। ८ ॥ पोडशाक्षरमंत्रोयं गोविंदस्य समीरितः । पिंडरतियतीज नमो भग- वते ततः ॥९॥ नन्दपुत्राय वालादि वपुषे श्यामलाय च ॥ गोपाजनपदस्यते वल्लभा- य द्विठाविधिः ॥ १० ॥ अनुष्टुप्पंत्रआख्यातो गोपालस्य जगत्पते ॥ अंगकृष्णगोवि. दो उतावष्टाक्षरो मनुः ॥ ११ ॥ प्राग्प्रत्यग्दक्षिणोदग्विधिवदभिलिखेत्स्पष्टरेखाचतुष्कं को णोयलमुक्तवलययुगयुतं मध्यपूर्व तदन्तम् ॥ श्लोकस्यार्णान्पुरस्ताद्वसपदविवरेष्ववर्णी द्रायुधेश्वाविषडावरणमीरितं । जपोयुतचतुष्कः स्याद्दाशं जुहुयात्ततः । पायसेन सिताक्तन तप येत्तावदेवतु। मंत्रसिद्धस्य लोकोयं सद्यो वश्योभविष्यतीति षडर्णमाह समर इति स्मरः कामबीजं । मनुः समोरित इत्यनेनायमपि स्वतंत्रो मंत्र इत्युक्त्वं । अस्यमुन्यादिपूजांतं अष्टादशार्णवत् । षट्ल- शंजपः दशांशहोमोष्टादशाणोक्तद्रव्य तिन्नेयं । पंचांगानितुडेस्वाहांतेश्चक्रपदैः पंचागन्यविसुरथि तैः । त्रैलोक्यरक्षण युतेरसुरांतकसंयुतैरिति । दशार्णमाह गोपीति ।अग्निसुदरी स्वाहा । दृष्टादृष्ट फलप्रदमित्यनेनास्य स्वातंत्रामुक्तं । अस्य सर्वषडदरवन्नेयं । षोडशार्णमाह। प्रणवमिति। हृदयं नमः पदं डेतं कण कणाय । तादृशञ्च तं तेन देवकीपुवायेति । गोविंदस्य त्यनेनायमपिस्वतंत्रीमंत्र इत्युकं । अस्य सर्वदयाक्षरवन्नेयं हात्रिंशदर्णमाहा पिंडमिति। पूर्वोक्त पिंडबीजं ।रतिपतेर्बीजं का- मनोज गोपालस्य जगत्यतेरित्यनेनायमपि स्वतंत्रोमंत्र इत्युक्त । अस्यादिकं यथा।अमुष्यनारदऋ- शषिश्छदोनुष्टप्समीरितीदेवता हरिराख्यात पाचकारियांगकं । दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्ण वेत्रकं । करे दधानं देवीभ्यामाग्रि चिंतयेहरि । जपेझ मनुवरं पायसैरयुतं हुनेत्। पूजा तु वेखवे पोठे स्वमदिक्पालवचकैः। एवंसिकमनुर्मबीबेसोक्चर्यभाग्भवेदिति । अष्टार्णमाहमणंगे- ति । अवंगः कामवोजजं । तौ कणगोविंदाय । अयमपि स्वतंत्रो मंत्रः । अस्य मुन्यादि सर्वपूर्वी भाषडवरवत् नेयं । कामलिंगयंत्रमाइप्रागिति । प्राक्प्रत्यग्रेखाइयं दक्षिणोदय खायं लिखेत् । एवमुभयं मिलित्वा रेखाचतुष्क भवति । इदमेव विधिवत्यनेनोक्त कोणोद्यच्छुलयुक्त मध्यकोणे भ्योवहिः कर्णखूबचतुष्टयं दद्यात् । तेन शूनाकारता भवत्येव वलययुगयुतं तत्रैकंवृत्त रेखाग्रस्य शिदिलीयं मध्यकोष्टतन्हत्तांतराले मध्यपूर्वमिति । मध्यकोष्टमारभ्यलेखनारंभातदंतं । मध्यकोष्ट- एवसमाप्तिरित्यर्थः । तवाक्षस्लेखनक्रमः प्राक् संस्थतया मध्यादि कोष्टत्रये पाद्यवर्णत्रयमालि ख्य प्राग्ने य्यां वृत्तयां तराले कीणरेखामभितः कोष्टहयेदेवेत्यक्षरं लिख्खेत् । ततो दक्षिणे जा दि कोष्ठड्वयेदेवे इत्यक्षरद्वयं लिखेत् । तकारस्तु मध्यकोष्टस्थ एव वाचनीयः । ततो मध्यकोष्टाह- क्षिणस्थमेवाक्षरयं संवाच्य नैत्यकोणो मध्यरेखोभयतः कोष्टइयेवरेत्यक्षरयं लिखेत् । पश्चि- में तु दक्षिणवदेव । ततो वायव्यकोणे मध्यरेखोभयत: कोष्टहवे रूटेत्यक्षरहयं लिखेत् । ततः उत्तरे दक्षिणवदेव । ईशकोणे मध्यरेखोभयतः कोष्ठदयेदेवेत्यक्षरद्वयं लिखेत् । ततः प्रायलिस्वि- ·भारदातितकम्। २४. रिलखित्वम् ॥ तद्वा द्वादशाणे स्तदनु परिवृतं देवकीपुत्रयंत्रं ॥ १२ ॥ तं सुकीदेवदेवे तं तं देवे वरतो रतम्॥त रतो रूटतो ख्याततख्यातं देवकीसुतम्॥१३॥लिखितं भूर्जपत्रा- दौ यंत्रमेतद्यथा विधि विधृतं बाहुनानित्यं सर्वकामफलप्रदम् ।। १४ ॥ पलाशवृक्षफलके लिखितं साधुसाधितम् ॥ गोस्थाने निखनेदेतद्गवां वृद्धिर्भवेत्सदा ॥ १५॥ श्लोकं चतुः षष्टिपदेष भूर्जे शिवादिं दैत्यादि लिखक्रमेण ॥ तत्सर्वतो भद्रीमति प्रसिद्ध यंत्रं यशः श्री विजयप्रदायी ॥ १६ ॥ फलकेखादिरेक्लृप्तं गवांगोष्टे निवेशितम् ॥ रक्षां कृच्चौरमारिघ्नं सवत्सानां गांहितम् ॥ १७ ॥ क्षीरगोपयगोरक्षारक्षमाक्षक्षमाक्षर ।। गं.मानोगगनोमागोप- क्षगक्षक्षगक्षप ॥ १८ ॥ ब्रह्मा भूम्या समासीनः शांतिबिंदुसमन्वितः । वीजं मनो भुवः प्रोक्तं जगत्रितयमोहनम् ॥ १९ ॥ ऋषिरसम्मोहनः प्रोक्तो गायत्रं छन्द ईरितम् ॥ सर्वसं- मोहनः साक्षाद्देवता मकरध्वजः ।। २० ॥ बीजेन दीर्घयुक्तेन षडंगविधिरीरितः॥ २१ ॥ । - तान्यवराणि ऊर्ध्व तो वाचयेत् एवं श्लोकमंत्राक्षरलेखनक्रमः परस्तादितिमध्यकोष्टाहिः प्रथम- हत्तातः एकैकस्मिन् कोणे कर्णसूत्रोभयतः कोष्ठदहमवशिष्यते । तत्र प्रादक्षिण्यक्रमेणईशानादि पूर्वोक्तमष्टवणं लिखेत् तदनंतदनंतरं सहाय द्वितीयकृत्तबादादशार्णो: पंचदशीक्तवासुदेवमंत्रा णः परिवृतं । शूलोत्पन्नदादशच कष्टेषु दादशवर्णलिखनेनार्थात् वृत्त भवति । एवं भूतं यंत्रमुक्त- फलदं । एष सांप्रदायिकः पक्षः । केचन प्रागपरायताश्चतस्र: उदक्षिणायतायतीरेखाः कुर्या त् । एवं नवकोष्टानिसंपद्यते । तत्र मध्यकोष्टे लययुगगत कार्यमित्याहुः ते पूर्वतदंतमित्य स्य व्या- ख्यानं प्रष्टव्या भवंति । भूज पत्रादावित्यादिशब्देन तामरजतजांचनग्रहणं । तत्तल्लेख्य विशेषेण कालविशेषोपि पूर्वोक्तीनुसंधेयः यथाविधीति विधिदर्शित । एवं लिखनप्रस्तावे। यंत्रांत- रमाह । लोकमिति । श्लोकं वक्षामाणं | चतुः षष्टोति । सर्वतः सशूलेष्विति जयं ॥ तदुक्तमपे क्षि- तार्थ यातनिकायां । चतुःषष्टिपदापेतं शूलमालाविभूषितमिति शिवादि ईशानादि । दैत्यादि नै त्यादि । कोष्टोत्यादनसाध्यादि लेखमप्रकारोंदशममदुतीनुसंधोयः । एतावपि हौसिद्धमंत्री । आभ्यां क्रमेणात बालगोरक्षां कुर्यात् । एकाक्षरं काममनमाह । ब्रह्मति । ब्रह्माकः भूमिलः एत दासीनः शांतिरीविंदुस्त नक्लीं । ककारो बीजं ईकारः शक्तिः तदुक्त दक्षिणामूर्तिसंहितायां । क- त यंबीजशक्ति के इति जगत्रितयमोहनमित्यनेन हकारसकारादित्व सूचितं। केवलाहकारादित्व महावश्यदं । केवल सकारादित्व दीर्घायुष्ट्वदमिति : तदुक्तं । इंसारुढे। मदनस्त्र लोक्यक्षोभकोभ वेदाश ! हयुतोरंजनकृत्स्याज्जीवेन युतस्तथायुषेशस्त इति सर्वसंमोहनकृष्ण एतयोः स्याद्देवतेत्यु- के । साक्षादित्यनेनकेवल कृष्णोपि । तत्र संमोहनकृष्णदेवतापक्षे अष्टभुजध्यानं । यदाहुः । वि- खप्राणस्योद्यप्रद्योततसद्युतेः सुपर्णस्य । आसीनदुब्रमंगांगजीन्मथितं । चक्रदरांकुशपाशान्समनो- बाणेषु चापमुशलगदाः । दधतं स्वदोर्भिररुणायतविपुलविघूर्णिताक्षियुगनलिनं । स्वात्माभेदतरे - त्थं ध्यात्वैकाचरमथाष्टवणवा । प्रजपेदिनकरलक्षं विमधुरसित व किंशुकप्रसवैः जुहुयात्तरणिस- हम्र विमलै: सलिलैश्च तप येत्तावदिति । एवमष्टभुजी वा ध्येयः । तदुक्तं मंत्रतंत्रप्रकाशे । नित्य- ।

·२४४ -सटीकम्। जापारुणं रत्नविभूषणायं मीनध्वज चारुकृतांगरागम् ॥ करांबुजैरकुशमिक्षुचापं पुष्पात्र- पाशौ दधतं भजामि ॥ २२ ॥ लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं मधुरत्रयसंयुतैः । पुष्पैः किंशुकजेः फुल्लै- जुहुयात्तहशांशतः ॥ २३ ॥ वक्ष्यमाणे यजेत्पीठे विधिना मकरध्वजम् ॥ मोहिनी क्षोभिणी त्रासीस्तम्भिन्या कर्षिणी पुनः ॥२४॥द्राविण्युन्मादिनीक्लिन्ना क्लिदिन्यःपीठशक्तयः।वीजा - - । मष्टभुजंध्यायेदरुणं पुरुषोत्तमं । रमयालिंगितं वामे लोकत्रितयमोहनं । चक खड्गं च मुशलं द- क्षे बिभ्राणमंकुश । वामेपाशं तथा शंखं सशरं चापमेव च । कौमोदकी च बिभ्राणं सर्वभूषणभूषि- तं । दशल दजपादेषसि इमंत्रः प्रजायते । इति । अस्य मंत्रदयस्य पूजादिक सर्वं पुरुषोत्तममंत्रवदे- व । यदाहुः । प्रायः पुरुषोत्तमविधिविमतोकन्यतोवगतव्यामात। केवलकृष्णदेवतापक्षे तु अष्टाद- शाक्षरोक्तमार्गण ध्यानपूजादिकं सर्वमस्य विन यं । विशेषांतरं च । एतदेवरमाबीजपुटितं धाखि- लार्थदं । लक्ष्मीनारायणीहेममंडपे चिंतयेच्छुभौ। तदेव मायापुटितं विद्यावश्यं प्रयच्छतिारूभावा- दृश्यदंत्वेत धनदं भोगदं तथा । यद्यस्मात्कामयेविद्यां विजेंद्रो मंत्रतत्ववित् । भारत्या सहित वि- षणु तत्र ध्यायेच्छ शिप्रभं । गद्यपद्य स्तथा शास्त्रैः पूरयंती जगत्यं । ध्यातव्या तु तदादक्षे विष्णो- वाणो सुभूषणेति । तारेण वेष्टितं कामं प्रजपेहर्म मोक्षयोः । सिञ्चये श्रीहरिध्याय च्छतं मुमिगणा- वृतमिति । अन्यत्र तु । कमलासनस्थोःनकुलो वामनेत्राईचंद्रवानिति । अनेन कामबीजानंतरं- भुवनेशीबीजमित्युक्तं । ध्यानं च । नाभिमध्य समुतां भू मध्येच विनिः मृतां । प्रणवांबुजमध्य- स्थां मुक्तालंकारभूषितां । लेखनी पुस्तकं हस्त धारयंती समभ्यसेदिति । तत्रैव विशेषलिपिभि- बो मनुज तो लोक दोभकरीभवेदिति । अन्यत्रापि । वरपाशांकुशधरामद्यपूर्णकपालभृत । मित्यं भूवाजपेल्कामबोजमिष्टार्थसिद्धये । अन्यत्रापि । सकज्जप्ते न बीजन ब्रह्महत्यांव्यपोहति । विजप्तेन तथा ब्रह्मचतुर्भिरितरैरपि । सर्वयज्ञफलं चापि त्रिज्जप्तेन तुलभ्यते । चतुजप्त नवप्यते सर्वदेवगणा स्तया।पञ्चजप्तेन देवेंद्र षड़जप्तेन तथा पितृन्।सजप्ते न योगींद्रान् सर्वान्प्रीणति साधकाम टजतेन प्रोणति स्वयमेव पिता हानवमप्तेन विष्णु दशजप्ते न शंकरः कारणंयत्प्रधानाख्यं प्रकृतिसगुणात्मक। प्रीणातिसाधकेंद्रस्तुनामैकादशभिर्मुनीतथा हादशजप्त न सर्वगं पुरुषंहितामोक्षं च साधर्केद्राणांनि- त्य जप्त प्रयच्छति । विधानेन ग्रहोतं स्यान्मोक्षदं भवतो मुने । अन्यथा भोगदं वत्सस्रोणामा- कर्षणे मुने । यथा यथाहि जपति व्याप्तिंगत्वा तु साधकः । तथा तथाहि सिध्यति सिंधविद्याधर- स्त्रिय इति दीर्वयुक्तेन षट्दार्घयुक्तेन । एतदनंतरं । भालास्यकंठहन्मूलाधारेषु पञ्चवाणान्विन्यसे- त् । अग्रे पूजायामावृतित्वेनोक्तेः । तदुक्तमाचार्यः । न्यस्तशरबीजदेहइति । प्रायुधध्यानं वामीर्धा- दृक्ष यावत्।अत्र ध्यानानंतरमेते मुद्रे दर्शनीये । हस्ती तु संपुटौ कृत्वाप्रमृतां गुलिको तथा । तजन्यो मध्यमापृष्ठे अंगुष्टो मध्यमन्वितो । काममुद्र यमाख्याता सर्वसत्वप्रियंकरी। मूईन्गुष्टी हे मुद्रात्रैलोक्यमोहिनीति ॥ १२२ ॥ वक्षामाणे पोठे विधिना वक्षामाणेन यजेदिति । मंडूकादि- परतत्वातं संपूज्य वक्षामाणाः पीठशक्तीः पूजयेदित्यर्थः ॥ १२४ ॥ बीजाद्यमिति क्लीं कामयोगपी- ठाय नमः इति आसनं पूजयेदित्यर्थः ॥ १२५ ॥ वक्षामाणेनेत्युक्त वाह दृष्ट्वेति । कर्णिकाया- ·४५ पारदातिलकम्। घमासनं दत्वा मूत्तिमूलेन कल्पयेत् ॥ २५ ॥ अस्यां सम्यग्यजेडेवं वक्ष्यमाणेन वर्मना । इष्ट्वांगावरणं पूर्व मध्ये दिक्षु यजेच्छरान् ॥ २६ ॥ द्रामाचं शोषणं पूर्व द्रामाचं मोहनं ततः । संदीपनाख्यं क्लीमा ब्लूमाद्यं तापनं ततः ॥ २७॥ सर्गातभृगुणा भूणे मादनं पञ्चमन्ततः । प्रणामवाणहस्तान्जा ध्येयास्ताबाणदेवताः ॥ २८ ॥ सम्पूज्या स्तत्र मध्येषु शक्तयोष्टौ यथाक्रमम् ॥ अनंगरूपाद्यामनंगमदनानंगमन्मथा ॥ २९ ॥ अनंगकुममापश्चा- दनंगमदनातुरा ॥ अनंगशिशिरानंग मखलानंगदीपिका ॥ २० ॥ लीलाकमलधारिण्यः स्मेरवक्ताः सुशोभिताः ॥ ३१ ॥ बहिःषोडशपत्रेषु पूज्या षोडशशक्तयः । युवतिविप्रलंभा- न्याज्योस्नासु भूमदद्रवाः ॥ ३२ ॥ सुरतावारुणीलोलाकांतिःसौदामिनी पुनः । कामछत्रा चन्द्ररेखा शुकी स्यान्मदनापुनः ॥ ३३ ॥ ज्योतिर्मायावतीताः स्युः कल्हारविलसत्कराः । स्मेरवक्रायुवतयो मदविभ्रममंथराः ॥ ३४ ॥ दलाग्रेषु पुनः पूज्याः स्मरस्य परिचारिकाः शोकमेहौ विलासौन्यो विभ्रमो मदनातुरः ॥ ३५ ॥ अपत्रपोयुवाकामी धृतपुष्पोरतिप्रियः ग्रीष्मस्तयांतदुर्जन्यो हेमंतः शिशिरो मतः ।। ३६ ॥ इक्षुकार्मुकपुष्पेष धरारक्ताःसुभूषितः ।। ३८ ॥ अपरांगनिषंगाद्या वनितासक्तमानसाः ॥ ३७ ।। रतिप्रियानदिक्षुयजेदष्टौ विशि- टधीः। परभृत्सारसौ पवाछु कमेयाह्वयौ पुनः ॥ ३८ ॥ अपांगभूविलासाद्वा हाव- भावौ प्रकीर्तिताः।चतुरस्तस्य कोणेषु पूज्यास्तत्परिचारकाः।।३९ । माधवीमालतीपश्चाद्धरि णाक्षी मदोत्कटा । सितचामरधारण्यः सर्वाभरणभूषिताः ॥ ४० ॥ वाह्ये लोके श्वरा- पश्चात्तदखान्यर्चयेत् क्रमात् । इत्थं योजभते देवं मुगंधि कुसमादिभिः ॥४१ ॥ सभवेल्ल- ध्वसौभाग्यो लक्ष्म्याजितधेनश्वरः । अशोकपुष्पैर्दध्यक्तैजुहुयादिवसत्रयम् ॥ ४२ ॥ अष्टो- त्तरसदस्रं यो सभवेजगतां प्रियः। गव्येनाज्येन जुहुयान्मन्त्रणाष्टोत्तरंशतम् ॥ ४३ ॥ सा- धकेंद्र ससंपातचिते हव्यवाहने । सम्पाताज्येन वनिता भोजयेदात्मनः पतिम् ॥ ४४ ॥ अनयायद्यदादि तत्तत्संकुरुते सदा । कन्याथों जुहुयाल्लाजैर्दध्यक्तमंडलांतरे ॥ ४५ ॥ क- न्यामिष्टामवाप्नोति सापि सत्पतिमाप्नुगत् । कामोल्लासितमध्यमङ्गविलसत् कौपदकोणमे- कायामितिशेषः । तदुक्त । दृष्ट्वाकणिकायामंगानीति । मध्यइति पंचमंदिक्षुशरमाध्येच पञ्चमं पुनरित्यु के द्राङि यादो अनुस्वारे प्राचार्याणां डकार इति ज्ञेयं । सर्गान्तभृगुणेति सः । प्रणामेति । एकहस्ते प्रणाम: अपरहस्त्रे बाणः यथाक्रममित्यनेन कामबीजादित्वं ॥ १२६ ॥ यु- व त्यादीनां सर्वासां मायाबीजादित्व ज्ञेयं । यदाहुः । हल्ले खया स्वनाम्रा च शक्त्यादीनां समर्चन- मिति ॥ १३२ ॥ विशिष्टधीरित्यनेन सर्वत्र संबध्यमाननेदमेव सूचितंयुवतयस्तरुण्य इत्यर्थः । अर्चि- ते हव्यवाहने जुहुयादिति संबंधः ॥ १३८ ॥ तसंपातमिति । पात्रांतरे संपातंकुर्वन्साधकेंद्रइत्यनेन संपातस्याष्टोत्तरशतवारं जपउक्तः । संपाताज्यस्य विनियोगमाह संपातेति मंडलांतरेकन्यामानो- तीति संबंधः । तेन एकोनपंचाशद्दिनं होम उक्त: ॥ १४४ ॥ यंत्रमाह कामति। पक्कीगामध्ये का- मबीजांतः साध्यसाधककर्मनामलिखनीयं । कामषडंगान्याग्न यादि षटकाए षु लिखेत् । तदुक्त । - । । ४४ ·२४॥ सटीकम्। तद्वहिर्गायत्री गुणवर्णवद्वमुदलमालामनोरक्षरैः। षदसंख्यैः सहिताष्टपत्रसहित क्षोणीपुरेणा- वृतम् ॥ कोणान्यस्तमनोभवेन कथितं यन्त्र जगन्माहनम् । कामदेवायशब्दांते विद्महे डेन्त- मीरयेत् । पुष्पवाणाय धीमहि तन्नो नः प्रचोदयात् ॥ नमान्तकामदवाय वदेत सर्वजन ततः।प्रियाय सर्ववर्णाते जनसंमोहनाय च । ज्वलद्वयंप्रज्वलार्णान्वदेत् सर्वजनस्य च । हृद- यं मम शब्दांते वशंकुरु युगं शिरः। माला मनुरयं साष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ साध्याख्या- पुटितैः स्मरैः परिवृतं काम लिखेन्मध्यतः। पश्चात्तारविकारपक्षकयरानासाधिझिंटीशयान् । षडंगान्यग्नि कोणादिकोपोष्व वक्रमाल्लिखेदिति तहहिरष्टदलमध्ये वक्ष्यमाणगायत्राण स्त्रिशोलि- खित्वा मालामनोवक्षामाणस्यषड्षडक्षराणि दलाषु लिखेत् । मूले वसुदलाष्टपत्रशब्दी तक- व दलमध्यमन्यत्र दलाग्रमिति जेयंकोणन्यरतमनोभवे नक्षीणीपुरेणास्तमिति संबंधः । त- दुक्तमाचार्यः । पालिख्यात्कणिकायामनलपुरयुग मारबोज समाध्यं तद्भेष्वङ्ग षट्कबाहिरपि गु- णशोमारगाय त्रिवर्णान् । मालामंत्र दला ष्वपि गुहमुखशः पार्थिवासिष्वनं गमिति । कामगा- यत्रीमुद्धरती। कामदेवायेति उतं पुष्यबाणाय । मालामंत्रमाह। नमोते इति सर्व इति यवर्ण इयंत- दंते । हृदयमिति स्वरूपं । शिरः स्वाहा । अयं स्वतंत्रीमंत्रः। प्रस्यादिकं यथा । नारदोजगती- कामो मुन्याद्याः परिकीर्तिताः । सप्तसप्तनवमुमिदशाष्टाणे:षडंगकायदामृतोद्भव व परीमकरकेत- नासंकल्पजन्माश्चाक्षतरूपेक्षुधनुईरो पुष्पबाणश्च कामाद्यैर्डस्वाहांतैः षडंककम्।बाणान्भालास्य- गलहदालारेषु प्रविन्यसेत् । शेषमन्यत्तुपूजादिकामबीजवदीरितं । जपादी मारबीजाद्यो जगत्रय- वशीकरः । विलिप्य गंधपंकेन लिखेदष्टदलांबुजं । कर्णिकायां लिखेति पुटितं मंडल इयं । तस्य- मध्ये लिखेत्कामं साध्याख्या कर्मसंयुतं । साध्याख्यापुटितैः कामैस्त कामं वेष्टयेबुधः । श्रियं च षट्स कोणेषुएन्द्रनियंतिवायुषु । आलिखेच्च तथा मायां वहिवारुणशूलिषु । अक्षरैः कामगाय- वया वेष्टयेत्क सरे सुधी: । मारमलामनोर्वर्णं लेष्वष्टसुमंत्रवित् । लिखेदगुहाननंसंख्यर्मारकां तु विलेखयेत् । भूबिंबं च लिखेडाह्य श्रीमायेदिग्विदिक्षवपि । यंत्रमेवं समालिख्य जातरूपमयेषटे राजते तामपट्टे वा भूजे क्षीममयेपि वा । सूक्ष्मतंतु मयेवापि प्रतिष्टाप्य समीरणं । हुत्वासहस्र- माज्य न यंत्र संपातपूर्वकं । अर्चयित्वा युतं जप्त्वा धारयेत्तदनुत्तमं । त्रैलोक्यैश्वर्यमानोति देवैरपि सुपूजितं । आकर्षणं सुरस्त्रीणां नागलोकनिवासिना । पिशाचयक्षरक्षांसि गंधर्वापसरकिन्नरः 'दु- ष्ट सत्त्वाश्चये सत्त्वाः प्रसयं त्येव दूरतः । यंत्रराजमिमदृष्ट्वा विद्रवंत्यति मोहिताः।बहुना किमिहो- तन सर्वलोकसुखावहं । स्त्रीणामाकर्षकं सद्यो राज्ञो वश्यकरं भुवि । योगसिद्धिकरं पुसां भवसा- गरतारकं । मुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसामिति प्रोक्तं स्वयंभुवेति । यंत्रांतरमाह। साध्येति। मध्यतः । अष्टदल- कर्णिकायां साध्यसाधककर्मनामपुटितैः कामबीजैः परिवृतं कामं साध्यसाध्य ककर्मसहितं लिखे त् । अष्टसु दलेषु लिखनीयमाह। तार इति। तारेण त्रित्वसंख्यातेन इकारः। अन्ये प्रणवमाहुस्तदस त् । पद्मपादाचार्यादि बहुग्रंथविरोधात् । विकारोंत्यः । पक्षो द्वितीय । स्वर इति केचन । सांप्रदा- यकास्तु पंचदशं स्वरमाहुः । पद्मपादाचार्यस्य संमतेः । कोवायुस्तेन यः सपरो यस्य तेन मकारः । - ·शारदातिलकम् । मूलान्यदले साधुविलिखेत्ताबूलपत्रोदरे। यत्र यांति शिखादयेत्कृनजपवश्या भवेत्तस्य सा। कथितं पुष्पवाणस्य सांगोपांगसमर्चनं । सौभाग्यकांतिविभवदारपुत्रसमृद्धिदम् ।। आदाय के दाः सकलाः समुद्रानिहत्य शंखासुरमत्यदग्रम् । दताः पुरायन पितामहाय विष्णं तमाचं भजमत्स्यरूपम्॥दिन्यामृतार्थ मथिते महाध्वौदेवासुराभ्यां सकिनन्दाराभ्यां भूममहावेमविचूर्ण तायां स्तंकूर्ममाधारगतं स्मरामि । समुद्रकांची सरित्तरीया वसुंधरामेलाकरटिभारा दंष्ट्राग्र- तो येन समुद्धताभूस्तमादि कोलं शरणं प्रपद्ये । भक्तार्ति भगक्षयपाधिपायस्तभांतरालादु- दितोनृसिंहः । रिपुं सुराणां निशितैनखाग्रेविदारयंतं नच विस्मरामि । चतुः समुद्रा- भरणाधरित्री न्यासायनालं चरणस्य यस्य । एकस्य नान्यस्य पदं सुराणां त्रिविक्रम सर्व- गतं स्मरामि । त्रिः सप्तवारं नृपतानिहत्य यस्तर्पण रक्तमयं पितृभ्यः। चकारदोर्दडवलेन सम्य क तमादितप्रभूणमामि भक्तया । कूले रघूणां समवाप्यजन्म विधाय सेतुं जलधेर्जला तः। लंकेश्वरं यः शमयांचकार सीतापतितं प्रणमामिभक्त्या । हलेन सर्वानसुरान्विकृष्य चकार चूर्ण मुसलपहारैः । यः कृष्णमासाद्यबलं बलीयान् भक्त्याभजेते बलभद्ररामम् । पुराणानसुरान्विनेतु संभावयन् धीवरचिह्नवेषं चकार यः शास्त्रममोद्यकल्पं तं मूलभूतं प्रण- तोस्मि बुद्धम् । कल्पावसाने निखिलः खरैः स्वैः संघहयामास निमेषमात्रान् । यस्तेजसा निर्दहताति भीमो विश्वात्मकं तंतुरगं भजामःशिंखं मुचक्रं मुगदा सरोज दोभिधान ग- रुडाधिरूढं।श्रीवत्सचिह्न जगदादि मुलं तपालनलिं हृदि विष्णुमीडे॥क्षीरांवृधौ शेषविशेषत- से शयानमतः स्त्रितशोभिवक्रं । उत्कृलनेत्रांबुजमंबुजाभमाद्यं श्रुतीनामसकृत्स्मरामि । मा- णयेदनया स्तुत्या जगन्नाथजगन्मयम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामाप्तयेपुरुषोत्तमम् ॥ इति श्री- शारदातिलके सप्तदशः पटलः ।। १७ ।। अथ वक्ष्ये महेशस्य मन्त्रान् सर्वसमृद्धिदान् ।यैः तदुक्तं गोतमेन मंत्रव्याकरणे । ब्रह्मणो वाचकः कः स्यात् कशब्दो वायुवाचक इति । अन्ये कपरः स्वइत्याहुस्तदसत् । पद्मपादाचार्यग्रंथविरोधात् । नामा शब्देन तदुच्चारणीयो अनुनासिकस्तन्म- ध्यपि प्रथमातिक्रमकारणाभावान् ङकारः । केचन नामा सकार इत्यू चुस्तदसत् तग्रंथदिरोधीदे- व । अर्विर/शः उ । झिटीश एत्य इति स्वरूपं । क्वचिझिटीरकानिति पाठः सप्रामादिकः । त- दुक्तमाचार्यः । तारविक् पक्षजाष्टादशसमदृतु एतपंगाताघ इति। शूलायेति दलानेषु शूला- निकुर्यात् । एवं सप्रपंचं विश्णुमंत्राविरूप्य शिष्यचेतसिदृढभक्तरुत्पादशावतारक्रमेण विष्णु स्तीति प्रादायेत्यादिना येन शंखासुरंनिहत्य समुद्रादाय तेनेत्यर्थापितामहाय ब्रह्मणे सकलावेदादत्ता इत्यन्वयः वेदानिति पाठेते इत्यर्थः । भूमेराधारगतमिति संबंधः । येनैवं भूताभूदंष्ट्राग्रतोदंष्ट्राग्रेण उदृत्येति संबंधः । अन्यस्य द्वितीयस्य चरणन्यासाय सुराणां पदं नालमिति संबंधः । चूर्ण चूर्णीभू- तान् चकारेत्यर्थः । यः कमां बलं सहायमासाद्य धीवरचिह्नवेषं संभावयन् धारयनित्यन्वयः शेष एव विशेष साधारणात् । इति शारदातिलकटीकायां सत्संप्रदाय कृतव्याख्यांयां पदार्थाभि- ख्यायां सप्तदशः पटलः ॥ १७॥ क्रमप्राप्तानशैवमखानाह अथेति। सर्वसमृहिदान्यरित्यादिना च - - ·३४८ सटीकम्। - पूर्व मृषयः प्राप्ताः शिवसायुज्यमंजसा । हृदयं च परं सातिलोतानतान्वितो मरुत्। पञ्चा क्षरोमनुः प्रोक्तस्ताराद्योयं षडक्षरः। वामदेवो मुनिश्छदः पंक्तिरीशोस्य देवता । षड्भिवणः पदंगानि कुर्यान्मन्त्रस्य दोशकः। मन्त्रवर्णादिकान्यस्येपञ्चमूर्ती यथाक्रमम् । तर्जनीमध्ययोरं- त्यानामिकांगुष्टकं पुनः । ताः स्युस्तत्पुरुषाघोरसघवामेशसंज्ञकाः। वक्रदृत्पादगुह्येष निजम् ईनिताः पुनः। प्राग्याम्यवरुणोदीच्यमध्यचक्रेषु पंचसु। मन्त्रांगानिन्यसेत्पश्चाज्यातियुक्ता नि षट्क्रमात् ।। कुर्वीत गोलकन्यासं रक्षायै तदनंतरम् । हृदिवसयोवाः कंठे नाभौ द्वि- तत्तदधिकारिणं प्रतिविनियोग उक्त मंत्रमुद्धरति । हृदयमिति हृदयं नमः पदं । वपरंशः साक्षि एकारयुक् तेन शिलांतो वः अनंत आ। तदन्वितस्तन वा । मरुद्यः । षडक्षर इत्यनेन वाग्भवा- दिरित्युक्तं । पाद्यं बीजं उमेति शक्तिः । केचित्प्रणवादनंतरं प्रासादबीजप्रक्षेपात्सप्ताक्षरशिति व. देति । तंत्रांतरे । आद्यन्ते संपुटोलत्यहंसवागीश्वरं मनु । शिवमंत्र जपेडोमान्सद्यः प्रत्ययमेष्यति । संपुटं शिवमंत्रस्य जपेन्मासमतंद्रितः । एकाकोयतचित्तात्मा वश्यम) सविंदति । अत्र वागीश्वर- शब्द न वाग्भवं केवलं रेफरहितं तार्तीयं चेति परमगुरवः । षड्भिरिति षडंगमंत्रीहारमात्र युक्तं । न्यासमग्रे वक्षातीति न पुनरुक्तिः । देशिकी यथाक्रमिति। प्रत्यक्षरमादी प्रणव इत्युक्तं । अंला क- निष्टा । ताः मूर्तियः । सद्यः सद्योजातः । वामो वामदेवः । ईशानः । ताः पुनर्मूईनीत्यंतेषु स्थाने- षु न्यसेदिति पश्चात्तनेन संबधः । चतुर्थी नमीताश्च मूर्त्तय इति संप्रदायविदः । मूईनीति । काका- क्षिगोलकन्यायेनोभयत्र संबध्यते । ताःपुनर्निजमूईनि पंचसु वक्षुन्यसेदिति पश्चात्तेन संबंधः । सदुक्तमाचार्यः । वक्तहृत्पादगुह्याख्या मूईस्वपि च नामभिः प्राग्याम्यवारुणोदीच्य वक्ष्वपि च भूईनीति मंत्रांगानीति तत्र प्रयोगः । ॐहृत् नं शिर इत्यादि । संप्रदायविदस्तु ॐ सर्वजधान ह- त् । ॐनं प्ति धानं शिरः ॐ मअनादि बोधधाम्ने शिखा । ॐ शिं अलुप्तशक्तिधाम्म्र वर्मा ॐ। वां स्वतंत्रशक्तिधाम नेवं । ॐ यं अमंतशक्तिधाम्ने प्रस्त्रं । एवं षडंगमिछति। तदुक्तं वायवीयसंहिता- यां । तथैव तु षडंगानि पुनरस्योपपादयेत् । सर्वसतां तथाटप्ति बोधं चाद्यं तवर्जितं । अलुप्तशक्तिं स्वातंत्रामनंतां शक्तिमेव चेति । क्वचितु वर्मनेत्रयोर्व्यत्ययः । तदुक्तं । सर्वचनाप्तिरनादि बोधःस्व- तंत्रतानित्यमलुप्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः । प्राहः षडंगानि महेश्वरस्थचेति । यथागुरुसंप्रदाय मूह नीयं । दगाहत्तिमयं गोलकन्यासमाह। कुर्वीतेति । तदनंतरंत त्त्वन्यासानंतरमित्यर्थः। सत्त्वन्यासो यथा । वक्षातेथोशैवतत्त्वन्यासः प्रसादतः परं । पंचाक्षरी परां येति तत्वनामात्मने नमः। पाहत्या- शिवपञ्चांक्षय॑र्णयुक्त पृथक्सह । द्वितीयादि हृदिवर्णरांतैराद्यभ्र वादिकैः पाद्यात्मनोंतान् हृदये श्रोत्रादिश्च स्थले तथा । वागाद्यथशब्दादि मूर्खास्योरो गुदे पदे । आकाशादीबासेदेषु वक्षामाणं च पंचकं । सदाशिवाद्याआकाशाद्याधिपत्यन्तकाः शडे: । शांत्यती ताकलाधांतानिवृत्तवाद्याः स्वधी- जतः । न्यसेत्यदादि शीषति मूर्खादि चरणांतिके। शत्यात्म शानमूर्चा च डेयुता च सदाशिव: सत्यात्मावत्यु रुषवनोडेसंयुत ईष्वरः । नादात्मा घोरहृदयो ङयुताश्च महेशकाः। बिहात्मायो वा- मदेव गुह्यो विष्ण व उयुतः।बीजात्मा च सद्योजातपाते ब्रह्मा च युतः। ईशानाद्यानूर्ववत्राद्यान् - । । - ·शारदासिसकम्। ४८ पार्चयोः।पृष्टे हृदिततो मुहान वदने नेत्रयोनसोः। दोः पत्संधिष साग्रेषु विन्यसेत्तदनतरम्। शिरोवदनहृत्कुक्षि सोरुपादद्वयेपुनः। दृदिवांबुने टंकेमृगाभमवरेष्वथ । वक्रांसत्हत्सपादो- रुजठरेषु क्रमान्न्यसेत् । मूलमन्त्रस्य पवर्णान्यथाचादेशिकोत्तमः। मूनिभालोदरांस पुत्हदये- ताः पुनर्व्यसेत् । पश्चादनेन मन्त्रेण कुर्वीत व्यापकं सुधीः। नमोस्तु स्थाणूरूपाय ज्योतिार्छ- झामृतात्मने । चतुर्मुर्तिवपुछाया भासितांगाय शंभवे । एवंन्यस्तशरीरोसौ चिंतयेत्पार्वतीप- तिमा घ्यायोन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रावतंसं रत्नाकल्पोज्वलांगं परशुमृगवराभी- ति हस्तं प्रसन्न । पद्मासीनं समंतात् स्तुतममरगणैयाकात्तं वसानं विश्वाचं विश्वरूपं नि- खिलभयहरं पञ्चवकं त्रिनेत्रं । तत्र लक्षं जपेन्मन्त्रं दीक्षित ववर्त्मना। तावत्संख्या सहस्सा सदाशिवपूर्वकान्।ऊर्धादि पञ्चवक्षुङन्तानीक्षरपूर्वकानितिास्वबीजत इतिहलाहलीय हो। ईशानाद्यान् ईशाननत् पुरुषाधोरवामसद्यान् । जवक्त्राद्यान्ऊर्ध्व पूर्वदशोत्तर परिमान्। प्रपोग- स्तु । ॐ हाँ नमः शिवाय पराय शिवात्मने नमः। नंक्ष हों नमः शिवायपराय शत्यात्मने नमः । मं- लहों नमः शिवाय पराय सदाशिवामने नमः इत्यादि । प्रथमचरणेनैकाहति: । कंठादि हृदंतं हि सोया। मूर्खादिनामिकांतं तृतीया । ततोईनावृत्तिचतुष्टयं । अन्यत्र सर्ववदोः यत्सश्चययत्वार एव ग्टहोताः । अागुलिमध्यमधिमपिरहीत्वा पञ्चसंधयः षष्ठमणमिति । एकैकस्मि कैकात्ति: सा. ग्रमित्यांगुलोनामंत्वसंधिमोनात् अग्रत्वमपि जेयम् अत्र सर्वत्रके च न पंचाक्षरन्यासमाहुः तन्म- ते मूनमंत्रस्य षड्वर्णानित्यनेन । अन्य वापि । हन्मुखांशोल्युग्मेषुषड्वर्णान् क्रमशोन्यसेदित्यनेन च विरोधः स्यात् । तत्परिहाराय प्रत्यर्पणमादी प्रणवमाहुः । एवमपि अष्टमनवमदशमेषु पृथक्ष- ट्स्थाननिर्देशो वृथा स्यात् । अन्यत्रापि दशमाहत्तो मुखांसहृदयेषु वीन् पादोरुकुक्षिषु इति । प्र- मैन विरोधात्तदसंगतं । कश्चित्सुदोः संधियं तृतीयमय एवं दोईह एकाय त्हन्हएका इत्यष्टो न्यो- सानेवाह । सभ्रांत एव । यतः सर्वत्र गोलकन्यासे ग्रंथांतरे च दशावृत्तीनामेवोक्तत्वात्। संधिश- ब्दार्थस्य संकोचेकारणाभावाच्च । ततो. नाष्टमी । पुनरहे ननवमी । सत्र टंकादिषु तत्तन्मुद्रयान्या- सो विध्य इति सांप्रदायिकाः । टंक: परश: । मुद्रालक्षणानि तु । वारे करं तु करयोस्तिर्यक् संयो- ज्य चांगुलीः । प्रसृताः कुर्यान मुद्रयं परशोर्मतामिलित्वानामिकांगुष्टमध्यमाग्राणि योजयेत् । शि- ष्टांगुल्फछितकुर्यान्मनमुद्रे यमीरितेति । उर्चीकतो वामहस्त: प्रसूतोभयमुद्रिका । अधोमुखो- दक्षहस्तः प्रसूतोवरमुट्रिकति । भईन दशमी। यथावदिति । देशिकोत्तमः तामूर्तियथावत्पुनर्य- सेदिति संबंधः । यथावदित्यनेन प्रणवादि मंत्रवर्णा इत्युक्त । देशिकोत्तमइत्यनेन त्तदंगुस्थति- जयं । इदं पूर्वन्यासयोरप्य छ। सेति। असहयं ध्यायेदिति । पद्मासीनमिति । खेतपद्म चिंतनी- यं । प्रायुधन्यानं दक्षायू व योराद्य तदधस्तनयोरंत्य । अननैवक्रमेण स्वशरीरे पूर्वोक्तोन्यासः । भ- व ध्याननंतरं पद्मलिंगमुद्र दर्शनीये। आयुधमुद्राय । तदुक्त प्रयोगसारे । दर्शयित्वा तत: पद्मलिं- गमुद्र तदग्रत इति । तब पनमुद्रालक्षणमुक्तं प्राक् । लिंगमुद्रालक्षणं तु । उछ्रितं दक्षिणांगुष्ट वा- मांगुष्टेन बंधयेत् । वामांगुलीई क्षिणाभिरं गुलीभिधवेष्टयेत् । सिंगदुदै यसाख्याता शिवसानिध्य - - । - ·३५० मटीकम्। णि जुहुयात्पायसैः शुभैः।ततः सिद्धो भवेन्मन्त्रः साधकामीसिीद्धदः । देवं संपूजयत्पीठे. वामादि वनशक्तिके । वामाज्येष्टा ततौरोधी कालीकलपदादिका । विकारण्याहवया प्रोक्ता व लायाविकारण्यथ । बलप्रमथनीपश्चात्सर्वभूतदमन्मथानोन्मनीति संप्रोक्ताः शैवपीठस्य श क्तयःनमोभगवते पश्चात्सकलादिवदेत्पुनः । गुणात्मशक्तियुक्तायततानंताय तत्परम् । यो मपीठात्मने भूयो नमस्तारादिको मनुः। अमुना मनुमादद्यादासनं गिरिजापतेः । मूर्ति मूलेन संकल्प्य तत्राबाह्य यजेच्छिवम् । कणिकायां यजेन्मूर्ती रीशमीशानदिग्गतम्। शुद्धस्फटिकस- काशं दिक्षुतत्पुरुषादिकाः। पीतांजनश्वेतरक्ताः प्रधानसदृशायुधाः। चतुर्वक्तसमायुक्ता यथा- वसंम्पूजयेत् । कोणेवा निवृत्याधास्तेजोरूपाः कलाः क्रमात्। अगानि केसरस्थानि वि नशान्यत्रगात् । अनंतसूक्ष्मं नानानं शिवोत्तममननंतरम्। एकनेत्रमेकरुद्र त्रिनेत्रं तदनंतर- कारिणोति । इयं सर्वथैवमंवसाधारणीति जयं । शववमनादीक्षितः कृत दीक्षश्च सा चशैवतं- नाकामिकादितो या तत्वलक्ष चतुर्वि प्रतिसक्षं मंबंजपेदित्यन्वयः उक्त'चा अक्षरलक्षचतुष्कज- प्यादिति तावत्संख्यासहस्राणि चतुर्विंशति सहखाणि । अत्र द्रव्यप्रोक्षणे मूलमंत्रो हु फडते यः। तदुक्त नारायणोयप्रयोगसारयोः । वर्माखांतन मूलेन संग्रोधावं प्रकल्पितमिति । देवमिति । वा- मादिनवशक्तिके पीठे देवं पूजयेदिति संबधः । तत्र मंडूकादि परतत्वातं पीठं संपूज्य नवशक्तीः । पूजयेदित्यर्थः कलपदादिका इति अनिमाया विशेशणं । पासां ध्यानमुक्त' प्रयोगसारनारायणी- ययोः । खतरक्तमितापोतश्यामारुणासितासिता । शोणाचताः स्मरेच्छत्ती: पीठरूपा । यथाक्रम- मिति । गिरिजापतेरित्यनेनैतदुक्त । पात्मयोगे पासनं संपूज्यस्वागतादि गंधांतं दत्वा नमोस्तु स्था णुभूतायेति मंत्रण पंचपुष्पांजलीईद्यादिति । तदुत्तमाचार्यः । कुर्यादनेन मंत्रेण निजदहे समाहि- त: । मंत्रोपुष्पांजलि सम्यक् विंशः पंचश एवचेति । कर्णिकायां दिक्षु तत्पुरुषादिकामूर्तीच त- मो यथाधत्संपूजयेदित्यन्वयः यथादित्यनेन प्रणवादि मंत्रवर्णाद्या इत्युक्त । ईशादिगांतं शुद्ध स्फ- टिकसंकाशमीशं पंचमयजेदित्यन्वयः । कोणेषु भाग्ने यादिषु । द्वितीयोक्तानित्याद्यायतनः । ते- जोरूपा इति । ध्यानं । प्रथमपठलोक्ता पंचीकृतभूतबीजाद्या इति न यं । शांत्यतीतामपि ईशे य- जेदिति क्रमादित्यनेनोक्रमित्यन्ये । विद्येशानेवाह मंसमिति । अस्त्र बाशः । पञ्चादेतानुत्तरादि यजेदिति संबंधः । शतलक्षमिति कोटिं । तंत्रांतरादिदं यंत्रं लिख्यते । रेखाषटकं सैदूर्व तथा तिर्यक् प्रमाणकं । अग्राग्रसंहताकारं ऋज्वन च सरेखक । वसुपत्रस्वराजं च मात्रकारसमन्वितं । चतुरस्र द्विधा कृत्वायंवपंचाक्षराख्य कापंचाक्षरीत्यसेन्मध्येहादशामतःपरा विद्येश्वरांस्तथान्यस्य कलाशतोस्ततःपरत्रहत्तौरंततोन्यस्यकलाशतीस्ततःपरम्।गायत्रीमष्टमतृवस्वरांवैवततःपरामाकं लोकपालांश्च यंत्रं पञ्चाक्षराख्य कमितिाहृदयं उणभगवबादित्यवसङसह ।आद्य च किरणं सद्योत मानेडेच ठयं ।अयं महासौरकला शक्तीरमृताद्याः । तत्पुरुषायति गायत्री माटकाककाराद्यासां सा। शेवागमोतंयंत्रांतरमु यतोषट्कोणांतस्माध्ययुक्त प्रावाद मूलमसिषासधिष्वं गामि तहाच पद्म पंचदलविहाईशानाद्या:पंचमूर्तीदंतालिखेत्ततःपिष्टपत्रमाहकाष्टवर्गयुक्तलिखेदबहिमवेष्टया- - - ·शारदातितकम्। म् । पश्चाच्छ्रीकठमात्मानं शिवहिनमनंतरम् । रक्तपीतसितारक्तकृष्णरक्तांजनासितात् । किरीटार्पितबालेंदून्पमस्थान् भूषणान्वितान् । त्रिनेत्रान् शलव जास्त्र चापहस्तान्मनाइरान् । उत्तरादि यजेत्पश्चादुमा चंडेश्वरं पुनः । ततो नंदिमहाकाली गणेशपभा पुनः । अथ भू- गिरीटिंस्कंदमेतान्पद्मासनस्थितान् । स्वर्णतो यारुणश्याम मुक्तेंदुसितपाटलान् । इंद्रादय- स्ततः पूज्यावाद्यायुधवंयुताः। इत्थं संपूजयदेवं सहस्रं नित्यशो जपेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नुयाद्वांछिताश्रियं । द्विसहस्रं जपेद्रोगान्मुच्यते नात्र संशयः। त्रिसहवं जन्मन्त्र दीर्घ- मायुरवाप्नुयात् । सहस्रवृद्ध याप्रजपन् सर्वान् कामानवाप्नुयात् । भाज्यान्वितीस्तले शु. बैर्जुहुयालक्षमादरात् । उत्पातजनितान् क्लेशानाशयेनात्र संशयः। शनलक्ष नपेत्साक्षाच्छि वोभवति मानवःपडक्षरः शक्तिरुद्धः कथितोष्टाक्षरो मनुः। ऋषिश्छंदःपुराप्रोक्तो देवतास्या दुमापतिः। अंगानि पूर्वमुक्तानि सोमशिवि चितयेत् । वंधूकाभं त्रिनेत्रंश शिशकलधरं स्मेरव- कं वहंतं हस्तैः शूलं कपालं वरदमभयं चारुहार नमामि । वामारुस्वभगायाः करतलविल- सच्चारुरक्तोत्पलाया हस्तेनाश्लिष्टेदंह मणिमयविलसद्भूषणायाः प्रियायाः । मनुलक्षं जपेना त्रतत् सहस्रं यथाविधि । जुहुयान्मधुरासिक्तैरारग्वधसीमाप्राक प्रोक्ते पूजयत्पीठे गंध- पैरुमापतिम् । अङ्गावृत्तहिःपूज्यादृल्लेखाद्या यथापुरामध्यप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषवि. धानतः।त्दृल्लेखागगनारक्ता चतुर्थी तु करालिका । महोप्माक्रमादताः पचभूतसमप्रभाः पाशांकुशवरभीति धीरिण्यो मितभूषणाः। यजेत्पूर्वादिपत्रषु वृषभागाद्यानतुक्रमात् । हिमाल यामवृषभं तीक्ष्णशृंगं त्रिलोचनम्।सर्वाभरणसंदीप्त साक्षाछन्दस्वरूपिणम्।कपालशूलविलस- त्करं कालबनप्रभम् । क्षेत्रपालं त्रिनयन दिंगबरमथार्चयेत् । शूलटकाक्षवलयं कमण्डललस- करम् । रक्ताकारं त्रिनयनं चंडेशमथ पूजयेन् । चक्रशंखवाभयाभीष्टकर्गमरकतप्रभम् । दुर्गा प्रपूजयेत्सौम्यां त्रिनेत्रां चारुभूपणां। कल्पशाखा रत्नघंटां दधानं द्वादशेक्षणं। वाला- भिं शिशु कांतं षण्मुखं पूजय त्ततः। नंदिनं पूजयेत्सौम्य रक्तभूपणमंडितम् । परश्त्रणव- राभीति धारिणां श्यामविग्रहम् । पाशांकुशवराभीधारिणं ककमप्रभो । विननायकमभ्य नुष्टुभायंत्र जपहोमादि साधितं । पारोग्यायुः सुप्तेष्वर्यचतुर्वर्गफलप्रदमितिमंत्रातरमाह । षडिति । रुद्रः संपुटितः । प्रणवो बीजं । माया शक्ति: । पुराप्रोक्त इति वामदेवऋषिः पंक्तिश्छन्दः । अंगनी- ति तत्र षट्दीर्घयुक्त शक्तिबीजाद्यैः षडण: षडंगविधिरिति संप्रदायविदः । प्रयोगस्तु ह्रां ॐहृत् । हो तं शिडः । ९मः शिखा । हैं शिं वर्म । छौं वां नेत्रं । छः यं अस्त्रं । मोममित्युभयासहितं । श्रा युधध्यानं दक्षायूच योरद्य तदधस्तनयोरंत्य करतलेति वामे। तदुक्तं वामो रुपीठगतया नि जवा- महस्तन्यस्तारुणोत्पलयुजापरिरध्वंदेहं इति हस्त नेति दक्षिणे न । मनुलक्षं चतुर्दशलक्षं तत्म इस चतुई शमहसू यथाविधीति तांत्रिकाग्निमुखविधाननेत्यर्थः यथापुरेति नवमपटलोक्तस्वस्वबी- जाद्या इत्युक्त । विधानतः पूज्या इति मंबंधः । विधानमेवाहा मध्ये ति। मध्यंकर्णिकामध्यं । पवि- मेषु दिग्भागेष्विति शेषः । पंचभूतति पृथिव्यादि ध्यानपूर्वकममेवाहं हिमालयेति प्रतिश्लोकम- - ·३५२ सटीकम्। चेंचद्राईकृतशेखरम् । श्याम रक्तोत्पल करवामांकन्यस्तात्करम् । त्रिनेत्रं रक्तवसायं सेना- पतिमथार्चयेत् । ततोष्टमातरः पूज्या ब्रह्मायाः प्रोक्तलक्षणाः।इंद्रादिकाल्लोकपालान् स्वस्त्र- दिक्ष समर्वयेत् । वजादीनि तदस्वाणि तहाहः क्रपशोचयेत् । एवं योभजते मन्त्री देवेश तममापतिम् । सभवेत्सर्वलोकाना प्रियः सौभाग्यसंपदा । सांतःसयांतसंयुक्तो विभूषितम- स्तकः। प्रासादाख्यो मनुः प्रोक्तोभजतां सर्वसिद्धिदः।षदीघयुक्तबीजेनषडंगविधिरीरतः। वा मदेवो मुनिश्छदः पंक्तिर्देवः सदाशिवः ईशानादीन्यसेन्मूरिंगुष्टादिष देशिकः । ईशानाख्यं तत्पुरुषमघोरं तदनंतरम् । वामदेवाहवयं सद्यमासांबीजं क्रमाद्विदुः ॐकारयः पंचहूस्वैवि लोमात्संयतं वियत् । तत्तदंगुलिनिय स्तत्तद्वीजादिकान्यसेत् । शिरोवदनत्दृद्गृह्य पादशे- षे यथाक्रमात् । ऊद्धपाग्दाक्षणादीच्यपश्चिमेषु मुखेषु ताः । ततः प्रविन्यसेद्विद्वानहात्रिंशत्क लास्तनौ । ईशानाद्यात्रुचः सभ्यगगुलीषु यथाक्रमम् ॥ अगुदिकनिष्ठतिं न्यसेंडशिकस- त्तमः।मूर्दास्यत्हदयांभोजगुह्यपादेषु तापुनः । वक्रेपूर्वादिषु न्यसेद्योगानि प्रकल्पयेत् । तारपंचकमुच्चार्य पर्वज्ञाय त्वदीरित । अमृततेजोमालिनितृप्तायेति पदं पुनः। तदंते ब्रह्मशि रसे शिरोगं ज्वलितांततः । शिाख शिखाय परतौ नादिवोधाय तच्छिखा । वज्रिण वजूह- स्तायस्वतंत्राय तनुच्छदम्।।सौं वो हौमिति संभाष्य पुरतो लप्तशक्तनेत्रमुक्तश्ये पशई फडते नं तशक्तये । अस्त्रशुक्तं षडंगानि कुर्यादेशिकसत्तमः । पूर्वदक्षिणपाश्चात्य सोममध्येषु पंचसु । के कव्य नसमाप्तिः । एणो मृगः । प्रायुधध्यानक्रमस्तु तत्तप्रकारेणा नु सधेयः। तत इति पत्राग्रषु । प्रोतलक्षणा यथोक्तस्वरूपाः । प्रासादमंत्रमाह। सांत इति । सांतोह संद्यांत पौत तहो । अस्य ना- मव्युत्पतिरुक्ताचार्यः । प्रसादनत्वान्मनसो यथावसासादसंज्ञास्यमनोः प्रदिष्ट ति । हल खासंपु- टं इति केचिहकारीबीजं । पौमिति शक्तिः तदुक्तं सांतोनुग्रहसंयुक्तो बिंदुभूषितमस्तकः । प्रासादा- ख्यो मनुप्रोक्तो बीजं हंशक्तिरीस्म तेति । सर्वसिहिद इत्यनेन विनियोगोक्तिः बीजेतेति मूलमंत्रेण । वामदेवइत्य ई पठित्वा षड्दी'त्य ई पठनीयं । लेखकदोषवशाधत्ययः । श्रोकाराद्यैरितिाठ एउ इभ एतैः । तत्तदिति यस्यां यस्यां योयो न्यस्तस्तया तया तेन समुष्टंयागुष्टेन शिरसि । सांगुष्टत. जन्या वदने । सांगुष्टमध्यमया इदि सांगुष्टानामया गुज्छ । मांगुष्ट कनिष्टिकया पादयोः एवं पंच- खपि मुखेष्विति मांप्रदायिकाः।तथेति। ऊर्ध्वमुखादीनां समुच्चयः ताइति मूर्तीस्तत्तहीजादिका- स्तत्तदंगुलीभियंसेदिति संबंधः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासं वक्तुमारभते। तत इति । अयं न्यासी थक्क- ता यद्यपि प्रासादमंत्रांगत्वेनोक्तस्तथापीदं पंचऋग्विधानं स्वतंत्र सर्वशैवमंत्रवाधारणंचेनि जयं । प्राचार्यः स्वतंत्रतयैवोक्तं । अगानि प्रकल्पयेदिति । वदता तेनापिसूचितमेवस्वातंत्र । तानि ष- डंगानि पञ्च_नामेव न तुप्रासादमंत्रस्य । तदुक्तं । वक्षयामि शैवागमष्टत्रिंशत्कलान्यामविधि यथा- वत् । सपंचभित्रं ह्यभिरोशपूर्वेस्वर्णादिकैः सांगविशेषकैश्चति । अतस्तंत्रांतरोक्तमृष्यादिलिख्यते- ईशोनुष्टुपभूरिक्शेषास्तत्पुरुषसंन्न गायनवादयः । पुनरग्नानुष्टुबाथोवामकृतिभगाहरहस्त्वनुष्टुप भगयुगिति । न्यासक्रममेवाह ईशानाद्या इति । ताचो यथा। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्व- - - ·शारदातिलकम्। ३५३ वकेषु पञ्चविन्यस्येदीशानस्य कला:क्रमात् । ईशानःसर्वविद्यानां शशिनी प्रथमाकला॥६३॥ ईश्वरः सर्वभूतानामंगदातदनन्तरम् । ब्रह्माधिपतिशब्दान्ते ब्रह्मणोधिपतिः पुनः ॥६४ ।। ब्रह्मेष्टदातृतीयास्याच्छिवो मे सास्तुतत्परा।परीची कथिता तंत्रे चतुर्थी च सदाशिवोम् ६५ अंशुमालिन्यथपरा प्रणाद्यवानमोन्विताः । पूर्वपश्चिमयाम्योदग्वत्केप तदन्तरम् ॥ ६६ ॥ चतस्रो विन्यसेन्मंत्री पुरुषस्य कलाः क्रमात् । अद्यातत्पुरुषायति विद्महे शांतिरीरिता ६७ महादेवाय शब्दान्ते धीमहीस्याततःपरम् । विद्या द्वितीया कथिता तन्नो रुद्रः पदं ततः ६८ प्रतिष्ठा कथिता पश्चातृतीयास्यात्प्रचोदयात्।निवृत्तिस्तत्पराः सर्वाः प्रणवाद्या नमोन्विताः६९ हृद्ग्रीवांसयेनाभौ कुक्षौ पुच्छेनवक्षसि । अघोरस्य कलान्यस्येदष्टौ मंत्री यथाविधि ॥७०॥ अघोरेभ्यस्तमापूर्वमीरिता प्रथमाकला । अथघोरेम्य इत्यन्ते मोहस्यात्तदनन्तरम् ॥ ७१ ॥ घोरान्ते स्यात्क्षपापश्चा तृतीया परिकीर्तिता । घोरतरेभ्यो निद्रास्यात्सर्वतः सर्वतत्परा७२ व्याधिस्तु पञ्चमी प्रोक्ता सर्वेभ्यस्तदनन्तरम् । मृत्युनिगदिता पष्टी नमस्ते अस्तुतत्परम् ७३ क्षुधास्यात्सप्तमारुद्ररूपेभ्यः कथिता तृषाः । अधृमी कथिता एता ध्रुवाया नमसान्विताः७४ गुह्यमुष्कोरुयुग्मेषु जानुजंघायुगे स्फिचोः । कठ्यांपाद्वये वाम कलान्यस्येत्त्रयोदश ॥७९॥ - भूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोधिपतिब्रह्माशिवो मे अस्तु सदाशिवोम्। तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तनो रुद्रः प्रचोदयात् । अघोरेभ्यो थघोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वतः सर्वसर्वभ्योनमस्ते अ- स्तुरुद्ररूपेभ्यः । वामदेवाय नमो ज्येष्टायनमः श्रेष्टाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमःकलविकरणाय ममो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूसदमनाय नमो मनोन्मनाय न- म: । सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजातायवै नमः भवेभवेनाति भवेभजस्वमां भवोद्भवाय नमः सम्य- गित्यनेनैतदुक्त भवति । एतास्तैत्तिरीयशाखायां नारायणीयोपनिषदिद्राविडपाठानुसारा याः । पान्धास्त्वन्यथा पठंतीति तत्पाठोनाबाभिप्रेत इति देशिकसत्तम इत्यनेन अगुष्ठाभ्यां नम इत्यादि योग उक्त: । अगानि प्रकल्पयेदित्युक्तं तान्ये वाहातारेति। तारपंचकमिति द्वादशमूर्तिकल्पनाया मुक्तं शिरोगं शिर इत्यर्थः ज्वलितमित्यग्रिमेण संबध्यते । तनुच्छदं कवचं । एवमुक्तानिषडंगानि दे- शिकसत्तमः कुर्यादिति संबंध: । अत्र देशिकमत्तमइत्यनेनैतदुक्तं भवति शिरोंगे हप्तायेत्यस्यपूर्वे नि- त्यपदप्रयोगः अस्त्र नोमित्यस्यानंतरं शक्तिबीजप्रयोग इति । ईशमंत्रकलान्यासक्रममाहापूर्वेतिाइष्ट देति कलानाम सदाशिवोमित्यग्रिमेण संबध्यते परा पञ्चमीप्रणवाद्या इति । प्रणवशक्ति प्रासादाद्या इत्यर्थः । पद्मपादाचार्याः पंचाक्षरोयोगमप्याहुः नमोन्धिता इति। पंचापि चतुर्थंता इत्यपि । चतु- यंताः कलाः सर्वा इति वक्षामाणत्वात् । तेन ॐ ह्रीं ह्रीं नमः शिवाय । ईशानः सर्वविद्यानां श- शिन्यै नम इत्यादि प्रयोग: । पुरुषम्य तत्पुरुषस्य प्रचोदयादित्यग्रिमेण संबध्यते । तत्परा चतुर्थी सर्वा इति चतुर्थं ता इत्यपि । यथाविधीति । वक्षामाणोंगुलीभिासः सूचितः । अघोरेम्य एता- वाटगंशः । एता इति । चतुर्थता इत्यपि । मुष्कोंडकोशः । वामकला वामदेवकलाः । कलाकामे- त्यत्र कलेति ऋगंशः कामेति कला। विकरणाय नम इति ऋगंशः । वलेति ऋगंश: क्रियेति क. - ४५ ·३५४ सटोकम्। प्रथमा वामदेवाय नमोन्ते स्याद्रजाकला।स्याज्येष्ठाय नमो रक्षाद्वितीया परिकीतिता ७६ स्याद्राय नमः पश्चात्तृतीया रतिरीरिता।कोलाय नमइत्यन्ते पालिनी परिकीर्तिता ॥७७॥ कलकामापंचमीस्यात्ततो विकरणायच । नमः संयमनी षष्ठी कथिता तदनन्तरम् ॥ ७८ ॥ बल्लक्रिया समादिया कलाविकरणाय च। नमोवृद्धिरमीस्वाद्वलान्ते च स्थिरा कला ७९ पश्चात्प्रमथनान्ते नमोरात्रिरुदीरिता । सर्वभूतदमनायनमोन्तेभ्रामणीकला ॥ ४ ॥ नमोन्ते मोहिनी प्रोक्ता मंत्रज्ञैर्द्वादशीकला । उन्मनाय नमः पश्चाजरा प्रोक्ता त्रयोदशी ८१ मणवाद्याश्चतुर्थ्यता नातास्ताः प्रकीर्तिताः। पाददोस्तकनासासमूनि बाहुयुगे न्यसेत् ८२ सद्यो जातोद्भवाः सम्यगष्टौ मंत्री कलाः क्रमात् । सद्यो जातं प्रपद्यामि सिद्धिःस्यात्पथ. माकला ॥ ८३ ॥ सद्यो जाताय वै भूयो नमः स्याद्वृद्धिरीरिता । भवेयुतिस्तृतीयास्या- दभवेतदनन्तरम् ॥ ८४ ॥ लक्ष्मीश्चतुर्थी कथिता ततो नातिभवे पदम् । मेधास्यात्पंचमी प्रोक्ता कला भूयो भवस्वमाम् ॥ ८५ ॥ प्रज्ञा समीरिता षष्टी भवान्ते स्यात्प्रभा कला। उ- द्भवाय नमः पश्चात्स्वधास्यादष्टमी कला ॥ ८६ ॥ प्रणवाद्याश्चतुर्थ्यताः कलाः सर्वान- मोन्विताः । अष्टत्रिंशत्कलाः प्रोक्ताः पंच ब्रह्म पदातिकाः ॥ ७ ॥ इति विन्यस्तदेहोसी भवेद्गङ्गाधरः स्वयम् । ततः समाहितो भूखा ध्यायेद्देवं सदाशिवम् ॥ ८८ ॥ मुक्तापति- पयोदमौक्तिकजपावणैर्मुखैः पंचभिस्त्र्यक्षरं चितमीशर्मिदमुकुट पूर्णेन्दुकोटिप्रभम् । शूलं टंक कृपाणवनदहनमागेन्द्रघण्टाकुशान् पाशं भीतिवरं दधानममिता कल्पोज्वलं चिंतयेत्॥ ८९ ॥ ला । अत्रापि विकरणाय नम इति ऋगंशः । भूय इति । पादपूरणे । भव इति ऋगंशः । पंचम पदानि पंचानां ऋचां दयानि । अब पंचानामृचा पदानि कलासहितानिक्रमेण उक्तांगुष्टाद्यंगुलि भिविन्यसेत्। तेन प्रथमक्कला सांगुष्टमुष्टिना द्वितीऋक्कलासजन्यंगुष्टाभ्यां तृतीयऋक् कलाम ध्यमांगुष्टाभ्यांचतुर्थऋक्कला अनामांगुष्टाभ्यां । पंचमऋक्कलाः कनिष्टांगुष्टाभ्यामिति । तदुक्तं इति विशदधीविन्यसेदंगुलीभिरिति । अन्यत्रापि कनिष्टाद्यंगुलीभिस्तुन्यसेत्सद्यादिकाः क्रमात् । सां- गुष्टाभिस्तथेशानं समुष्टंय गुष्ट केनविति । अस्य स्वतंत्रत्वाद्यानावरणपूजादि वन व्यं । तत्र ध्यानं प्रासादावरणपूजावसरे ग्रंथकदुक्त ज्ञेयं । प्रावरणपूजातु प्राचार्योक्ता यथा । ध्यात्वैवं पंचभिर्ब भिरथ शिवमाराधयेदृभिरपिमध्यप्राग याम्यसौम्यापरदिशि पुनरंगेरितरादिभिश्च अंगोमाद्यैर्दि शाधिपैः पुनिरपिकुलिशाद्य यजेदेवमुक्त' । पांचब्राह्म विधानं सकलसुखयशी भुक्तिमुक्तिप्रदंचेति । मुक्तेति मुक्तावर्णमूर्धसुखं । पीतवर्ण पूर्वमुखं नीलवर्णं दक्षिणमुखं । मुक्तावर्ण पश्चिममुर्ख विद्रुम- वर्णमुत्तरमुखं । पयोददातोति व्युत्पत्तया नीलमेघ एव विवक्षितः । तदुक्तं वायवीयसंहितायां । प्र- स्य पूर्वमुख' सौम्यं बालार्कासदृशप्रभंम् । विलोचना रविं दाद्यं बालेन्दुकतशेखरम् । दक्षिणं नी- लजीमूतसमानं चंद्रभूषितावक्रभु कुटिलं घोरं रक्तवत्तत्रिलोचनम्।उत्तरंविद्रुमप्रख्यनीलालकविभूषि तम् । सविलासं त्रिनयनं चंद्राभरणशेखरम् । पश्चिम पूर्णचंद्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलं । चंद्ररेखाध- रेसौम्यं मंदम्मितमनोहरम्। पंचमं स्फटिकप्रख्यं चंद्ररेखा समुज्ज्वलम्। अतीव सौम्यमुत्फुललोचनधि ·शारदातिलकम् । ५५ एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्रं पञ्चलक्षं मधुप्लुतैः । प्रसूनः करवीरोत्थर्नुहुयातदशांशकम् ॥ ९० ॥ पूर्वोक्त प्रयजेत्पीवे मूर्ति मूलेन कल्पयेत् । आवाय पूजयेत्तस्मां मूर्त्याचावरणः सह ॥२१॥ शक्तिंडमरुकाभीति वरान्सन्दधतं करैः । ईशानं त्रीक्षणं शुभूमैशान्यां दिशि पूजयेत् ॥१२॥ अक्षम्र मृगपाशौ सृणं डमरुकं ततः । खट्वांगं निशितं शूलं कपालं विभूतं करैः ॥१३॥ परश्त्रेण वराभीतीर्दधानं विद्युदुज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोर्चयेत् ॥ ९३ ।। अञ्जनाभं चतुर्वकं भीमदंष्ट्र भयावहम् । अघोरं त्रीक्षणं याम्येपूजयेन्मन्त्रवितमः ॥ ९४ ॥ कुंकुमाभंचतुर्वक्र वामदेवं त्रिलोचनम् । वराभयाक्षवलयकुठारं दधतं करैः ॥ ९५ ॥ विला- सिनं स्मेरवकं सौम्ये सम्यक्समर्चयेत् । कर्पूरेन्दुनिभं सौम्यसद्योजातं त्रिलोचनम् ॥८६॥ हरिणाक्षगुणाभीति वरहस्तं चतुर्मुखम् । बालेन्दुशेखरोलासि मुकुटं पश्चिमे यजेत् ।। ९७ ।। निवृत्याद्यास्ततः कोणे तेजोरूपाः कलाः क्रमात्।केसरेषु पडङ्गानि पूर्ववत्पूजयेत्सुधीः॥१८॥ तयोज चलमितिाप्रतीवमौम्य मुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्वलमितिाइंदुमुकुटमिति वक्त्रं जयाटंकःपरशः। मागेशःसप्पेश:। भीतिहरं अभयं प्रायुधध्यानं तु ऊर्धादि दक्ष शूलाद्यग्न्यंतानि वामे अंत्यानि । तदुक्तं वायवीयसंहितायांदक्षिणे शूलपरशु वजखडगानलोज्ज्वलांसव्ये च नागेशाभीति घंटापाशांकुशो ज्ज्वलमितिअन्यत्र ऊर्ध्वदक्षवामयोराद्यं एवमांतमिति क्रमेणोक्तं । शूलाहीटंकघंटासि सृणिकु- शपाशाम्नाभीती धानं दोभिरिति । अन्यत्रव्यत्ययोप्युक्तः । यदाहुः । भुजंगघंटाभयदांकुशां व पाशंक्षुजैर्दक्षिणतो दधानं । तथा त्रिशूलं परशुं च खड्गं वज' च वहिं क्रमशो परैश्चेति । पन्यत्र एकवक्त्रं चतुर्भुजं च ध्यानमुक्तं । अथ चैकवक्त्रं । दोभियतुर्भिर्युतमिन्दुमौलिं । एता क्षमालाविशिखं कमात्तं यजेत्सखट्वांगकपालहस्तमिति । अन्यत्र तु । देवं नमामि शिरसा परशुं विशूल विद्या कपालपरिमंडितबाहुखंडमिति मूनोंति प्रादिशब्द नांगातिरुवामूर्त्यावर- णे च अंगावरणं च प्रावरणानि । अनंतोमेंद्रववादीनि चतैः मूर्त्याद्यावरणरित्ये कशेषेण समासः कार्यः । तेन मूर्तिपंचकनिकृत्यादि पंचकेन प्रथमावरणं संपूज्य द्वितीयांगैस्तृतीया विद्येश्वरादि भिरित्यर्थः । तदुक्तं प्रयोगसारे मूत्यंगावरणोपेतमिति । अन्यत्रापि मूर्तिपूजामुल्का उक्लं । प्रा- ग्ने येशाननैऋत्यवायुपवेष्वथोपरः । संपूज्यांगानि दिक्षवस्त्रमपि पूजयेत् । स्वतामकलितैर्म बैरनंतं सूममेवचेत्यादिना । वायवीयसंहितायामपि । पूजयेत्परमेश्वरं । ब्रह्मभिश्चषडंगैश्च ति । पद्मपादाचार्यैरपि मूर्त्यावरणाहहिरंगावरणं द्रष्टव्यमित्युक्तं । तेन यत्कचन मूर्त्यावरणा त्पूर्वम् अंगावरणं वदंति तदयुक्तं । नारायणीयेपि । मूल्ङ्गानायजेद्यथाविधीति । पूर्वत - त्यादि दिग्ग्रहां ग्रंथकता प्रसिइदिशामेव कृतमिति जेयं । मंबवित्तमः सम्यक्सम र्चयेदित्य नेनेशादोनां न्यासोक्तबीजादित्वेन पूजयेदित्युक्तं भवति । तेजोरूपा इति । एषां शरीराद्याका राभावे कारणमुक्तमाचार्यः । भूतानां शक्तित्वायाप्तत्वाजगति च निवृत्त्याद्याः । तेजोरूपाः क रपदवर्णविहीनामनीषिभिः प्रोक्ता इति । तंत्रांतरे । पाकारोप्युक्तः । वष्वाक्षमालामभयमंबु जं बिभ्रता मुखैः । द्देमाभाचारसवागानिवृत्तिः सितभूषणा । खेता कल्पाक्ष मालाब्जपा- । ।

·३५६ सटीकम्। विद्येश्वराननन्ताद्यान्पत्रेषु परितो यजेत् । उमादिकांस्ततोबाखे शक्राधानायुधैःसह ।। ९९ ॥ इति संपूज्य देवेशं भक्त्या परमया युतः । पीणयेन्नृत्यगीतायैस्तोत्रमन्त्रा मनोहरैः ॥१०॥ नारो माया विपदविन्दुमनुस्वारसमन्वितम् । पंचाक्षरसमायुक्तो वसुवर्णौ मनुर्मतः।। १०१ ॥ पञ्चाक्षरोक्तवत्कुर्यादंगन्यासादिकं बुधः । वंदे सिन्दूरवर्ण मणिमुकुटलसच्चारुचन्द्रावतसं भालोद्यन्नेत्रमीशं स्मितमुखकमलं दिव्यभूषागरागम् । वामोरुन्यस्तपाणिररुणकुवलयं संद- धत्याः प्रियायावृत्तोत्तुङ्गस्तनाग्रे निहितकरतलं वेदटं केष्टहस्तम् ॥ १०३ ॥ अष्टलक्षं जपेदेनं मनु मनुंविदाम्बरः । तत्सहस्रं प्रजुहुयात्पायसानैघृतप्लुतैः ॥ १०४ ॥ प्राक् पाठे मूलमंत्रण मूर्तिसंकल्प्य पूजयेत् । अङ्गरावरणं पूर्वमनन्तायैरनन्तरम् ॥१०५ ॥ उमादिभिः समुदिष्ट तृतीयं लोकनायकैः । चतुर्थ पंचमं तेषामायुधैः परिकीर्तितम् ॥ १.६ ॥ एवं प्रतिदिनं देवं - शाभयकरासिता । सर्वाभरणसंदीप्ता प्रतिष्टातिमनोहरा । शक्त्या क्षमा लाजा भीति हस्ता गुंजारुणोज्ज्वला । कपर्दुन्दुखिकमुखी ध्येया विद्या कलात्रिदिकम् । चतुर्वक्त्रभुजा कृष्णा नीलव स्त्रा कपर्दिनी । ध्वजा क्षमा लाब्जाभोति हस्ताशांतिकलाविदृक् । स्फटिकाभापंचवक्त्रा वेदाक्षास्रग्वराभयान् दधतो सकपर्देन्दुःशांत्पतीताच्छभूषणा इति । कला इत्यमेन प्रथमपटली ता पंचीकृतभूतबीजाद्या इत्युक्तं । क्रमादित्यनेनैतदुक्तं । आग्नेयादिषु निकृत्यादि चतुष्कं सं- पूज्य ईशस्थानेशांत्यती तां पूर्वमेव पूजयेदिति । अन्ये तु ईशानशांत्यती ते मध्ये पूजयेदित्याहुः । प्रपंचसारसंमतमेतत् । पूर्वमूर्वप्रागित्युत्का पश्चात्पूर्वोक्लादिक्षुमूर्त्तिरित्युत्तोः । पन्येत्वेवं तयोः पूजामाहुः । उमादिका इति पूर्ववदुत्तरादि यजेत् । अस्य तंत्रातरस्थ यंत्रयमुच्यते । षट्कोल मंडलं बाह्ये रोचनाचंदनाक्तया । दूर्वया विलिखेनमंत्री प्रासादं नामसंयुतं । बहिः षट्स च को णेषु प्रणवाद्यं षडक्षरं । यंत्रस्त्रिंशद्दलं वाह्ये त्रिस्त्रिंशद्वर्णमालिखेत् । ईशानवर्णषड्कं च तत्पु- रुषं तु सप्तमं । अघोरवर्णषड्कं च वामदेवस्य सप्तमं । सद्यो जातं तथा सप्त नमोतं वर्णमालि- खेत् । मृत्युंजयेन संवेष्टा धारयेद्यंत्रमुत्तममिति । षट्कोणांतः साध्ययुनं प्रसादं मूलमत्रिषु । संधिष्वंगानि तद्दाह्ये पद्मपंचदलंत्विह । ईशानाद्याः पंचमूर्तीकदंता लिखेत्तत: । अष्टयत्रं मालकाष्टवर्गयुक्त लिखेइहिः । संवेष्टयानुष्टुभायंत्र जपहोमादि साधितं । प्रारोग्यायुः सुतैश्वर्य चतुर्वर्गफलप्रदमिति । अष्टाक्षरं प्रसादमंत्रमाहातार इति। तारः प्रणवः मायाशक्तिबीजं वियत् ह: बिंदुमनुखरौ औंताक् तेन हौं । पंचाक्षर इति शैवपंचाक्षरः । वसुवर्णोष्टाक्षरः । पू. वाले ऋषिछंदसी । उमापतिर्देवता । पंचाक्षरोक्तवदिति । मायाषड्दीर्घाद्यबीजषडक्षरैः षडंगमिति । संप्रदायविदः । आदिशब्देन मूर्तिपंचकन्यासः । वंदे इति । वेदः पुस्तकं टंकः परशु: । वामौरुन्यस्तपाणेरिति दक्षपाणे: । अरुणकुवलयमिति । वामपाणौ । निहितकर तलमिति । वामाधस्तनं । तदुक्तं । वामांकन्यस्तवामे तरकरकमलायाः तथा वामबाहुन्यस्त रत्नोत्पलायास्तनवितलसद्दामबाहुः प्रियाया इति । ऊववामे इष्टं वरमित्यर्थः वेदटके दक्ष स्थे । उमादिभिरित्युत्पद्येव । एवं पंचवक्त्रशिवस्य मंत्रानभिधाय ऊर्ववक्त्रप्रधानं मृत्युंजयम ।

·३५० शारदातिनकम्। पूजयेत्सधिकोत्तमः । पुत्रमित्रादि सहिता श्रियं प्राप्य प्रमोदते ॥ १०७ ॥ तारं स्थिरास- कर्णेन्दुभृगुः सर्गविभूषितः । अक्षरात्मानिगदितो मत्युञ्जयादिकः ॥ १०८॥ ऋषिः कहोलीदेव्यादि गायत्री छन्द ईरितम् । मृत्युञ्जयो महादेवो देवतास्यसमीरितः ॥१०९ ॥ भृगुणा दीर्घयुक्तेन षडङ्गानि समाचरेत् । चन्द्रार्काग्निविलोचनं स्मितमुखं पद्मद्वयान्तः स्थितं मुद्रापाशमृगाक्षसूत्रविलसत्पाणि हिमांशुप्रभम् । कोटीरेन्दुगलमुधाप्लुततर्नुहारादिभूषोज्वलं कान्त्याविश्वविमोहनं पशुपति मृत्युञ्जयं भावयेत् ॥ १११ ॥ गुणलक्षणं जपेन्मन्त्र तहशांशं विशालधीः । जुहुयादमृताखण्डैः शुद्धदुग्धाज्यलोलितैः ॥ ११२ ॥ शैचे संपूजयेत्पीठे मूर्ति- मूलेन कल्पयेत् । अङ्गावरणमाराध्य पश्चालोकेश्वरान्यजेत् ॥ ११३ ॥ तदस्वाणि ततो बाह्ये पूजयेत्साधकोत्तमः । जपपूजादिभिः सिद्ध मन्त्रेस्मिन्मनुना क्रमात् ॥ ११४ ॥ कुर्यात्मयो- गान्कल्पोक्तानभीष्टान्फलसिद्धये । दुग्धयुक्तः सुधाखण्डै मन्त्री मासं सहस्रकम् ॥ ११५ ॥ आराधितेग्नौ जुहुयाद्विधिवद्विजितेन्द्रियः। सन्तुष्टः शङ्करस्तेन सुधाप्लावितविग्रहः ॥११६॥ आयुरारोग्यसम्पत्ति यशः पुत्रान्विवर्दयेत् । सुधाचटौ तिलादूर्वा पयः सर्पिः पयो हविः ११७ इत्युक्तः सप्तभिर्दव्यैर्नुयात्सप्तवासरम् । क्रमाशांशतोनित्यमष्टोत्तरमतन्द्रितः ॥ ११९ ।। सप्ताधिकान् द्विजानित्यं भोजयेन्मधुरान्वितम्।विकारानुगुणं मंत्री वर्द्धयेद्वोमवासरान् ११९ होतृभ्योदक्षिणान्दद्यादरुणागाः पयखिनीः । गुरुं संमीणयेत्पश्चाद्धनाद्यैर्देवताघिण ॥१२०॥ अनन विधिना साध्यः कृत्याद्रोहज्वरादिभिः। विमुक्तः मुचिरं जीवेच्छरदांशतमंजसा१२१ अभिचारे ज्वरे तीवे घोरोन्मादे शिरोगदे । असाध्यरोगक्ष्वेडादौ महादाहे महाभये १२२ चमाहातार मिति।तार प्रणवं । स्थिराजः कणे वामकर्णः ऊअथ वा कर्णशब्देन पटसंख्या तेन ऊ दुविंदुस्तेन जूं । भृगुः सकारः सर्गा विसर्गस्तद्युक्तः । इंहावयवसंपाते पूर्वस्यादौ परिग्रह :- ति यद्यपि सामान्यरिभाषा तथाप्यत्र विशेषवचनात्तद्दाध: पूर्वव्याख्याने । तदुक्तं प्रयोगसारे । वेदादिःकाष्टमः षष्टस्वरावेदन्वितश्वस: । स्वरचतुयाविहती जली विंदन्वितः शशी । पंचाक्षर स्व मंत्रख वीजान्युक्तानि यत्नतः । तस्थादितः कमाहीजैस्वाक्षरः प्रोच्यते त्रिभिः । बीजेनांत्ये न तस्यैव स्यादेकाक्षर ईरितः । एते मृत्युंजयामंत्रयाः क्रमाप्रोक्ताः फलोतराः इति । नाराय- गोयेपि । सशिवं वामदोम्म ध्यं बिंदुमत्सकलोभृगुरिति तट्टीकायां । सशिवं षष्टस्वरयुक्तं शिव शब्देन षष्टस्वरोत्र विवक्षितः इत्युक्तं । प्रणवो बीजं । स इति शक्ति: । जु वीजमिति पद्मपा- दाचार्याः । भुगुणा सकारेण । दोर्घयुक्तेन षट्दोघयुक्त न समाचरेदिति माभि कृत् भ्रूमध्येप्य क्षरन्यासानंतरमित्यर्थः । पद्मदयांतस्थितमिति । एकमूर्वमुखं तदुपर्युपविष्टं द्वितीयमधोमु- खं शिरसि मुद्रा ज्ञानमुद्रा ददोर्वाहवाधस्तनं यावदायुधध्यानं । गुणलक्षं विलक्षं विशाल धीरित्यनेन शैवं पीठमभ्ययंत्युक्त । अमृता गुडूची । शुद्धेति वस्त्रादिनागालितैः । सुधा गुडू- चो मंत्रोति । एकाक्षबीजादित्वमुक्त । मासं जुहुयादिति संबंध सहसमिति प्रत्येकं । विधि वदाराधित इत्यम्नौ शैवं पीठं संपूज्येत्वर्थः पयोहविरिति पायसं । विकारमिति । रोगानुसारा - ·मटीकम् होमोयंशांतिदः प्रोक्तः सर्वसम्मत्प्रदायकः । द्रव्यरेतैः प्रजुडवान्त्रिजन्मसु यथाविधि १२३ भोजयेन्मधुरै भाज्याह्मणान्वेदपारगान्। दीर्घमायुरवाप्नोति वाच्छितां विंदति श्रियम् १२४ एकादशाहुतीनित्यं दुर्वाभिर्जुहुयाद्बुधः । अपमृत्यजिदेषः स्यादायुरारोग्यवर्द्धनः ॥१२५॥ त्रिजन्मसुसुधावल्लीकाश्मरीबकुलोद्भवैः । समिद्वरैःकृतोहोमःसर्वमृत्युगदापहः ॥ १२६ ।। सिद्धाविहितो होमो महाज्वरविनाशनः । अपामार्गसमिद्धोमः सर्वामयविषूदनः ॥१२७|| प्रणवरचितनालं मन्त्रमध्याणपत्रं भृगुपिलासितमध्यं पद्मपुग्मं तदन्तः । कृतवसति पुमेशं वर्ण- निर्यत्सुधार्द्र कलपतुहृदिनित्यं सर्वदुःखप्रशान्त्यै ॥ १२८ ॥ यन्त्रात्ये कमले सौम्ये कलश मोक्तवर्मना । नवरत्नसमायुक्तं दुकूलाम्यामलंकृतम् ॥ १२९ ॥ आपूर्य सलिलैः शुद्धस्त- स्मिन्देवं प्रपूजयेत् । उपचारैः षोडशभिर्विधानेन विधानवित् ॥ १३० ॥ अभिषिञ्चेत्प्रियं साध्यं विनीतं दत्तदक्षिणम् । आधिव्याधिमहारोगकत्याद्रोहनिवारणः ॥ १३१ ॥ अभि- कोयमाख्यातः कीर्ति लक्ष्मीजयपदः । मध्ये साध्याक्षराढ्यं ध्रुवमभिविलिखेन्मध्यमं दिग्द- लस्थं कोणेष्वंत्यं मनोस्तत्क्षितिभुवनमथोदिषु चन्द्रान्विदिक्ष । टान्तं यन्त्रं तदुक्तं सकलमा यहरं क्ष्वेडभूतापमृत्युंव्याधिव्यामोहदुःखप्रशमनमुदितं श्रीपदं कीर्तिदापि ॥ १३३ ॥ इति शारदातिलके ऽष्टादशः पटलः ॥ अथवक्ष्य मन्त्ररत्नं रामस्तं पुरुषार्थदम् । अवापुर्येन ज- प्तेन दिव्यं ज्ञानं मुनीश्वराः ॥ १ ॥ दक्षिणामूर्तये पूर्व तुभ्यं पदमनन्तरम् । वटमूलपदस्यांते पदं पश्चानिवासिने ॥२॥ ध्यानैकनिरतांगाय पश्चादब्रुयाननमः पदम् । रुद्राय शम्भवे ता- स्शक्तिरुद्धोपमीरितः ॥ ३ ॥ षट्त्रिंशदशक्षरोमन्त्रः सर्वकामफलप्रदः । मुनिः शुकः समुदि- ष्टइच्छन्दोनुष्टुप्समीरितम् ॥ ४ ॥ दक्षिणा मूर्तिनामास्य देवता शम्भुरीरितः । षड्भिवणे- हृदाख्यातं द्वाम्यां शिर उदीरितम् ॥ ५ ॥ शिखाकृभिः समुहिया वस्वर्णैः कवचं मतम् । पञ्चभिर्नेत्रमाख्यातं त्रिभिरत्रमुदाहृतम् ॥६॥ पडेते मारशक्त्याचा हामाद्यन्ताः सजातयः। - चतुर्दशैकविंशात्यदि दिनदिः । द्रव्येरेतैरिति । पूर्वोक्त : सप्तभिः विजन्मखिति प्रथमदशमएको नविंशतिसंख्येषु न दत्रेषु । यथाविधीति । पूर्वोक्तप्रकारेण प्रणवेति । मंत्रमध्याो जूसचाष्टाह- स्या पष्टसु पत्रेषु । भगुविलसितेति । सविसर्गसकारण । पद्मयुग्मंकलयतु तदंतः कतवसति सुमेशं कलयविति संबंध: । वर्णः कर्णिकाख्यः सकारस्तम्माविर्यती यासुधातया आई । यंत्रा द्य इति वक्षामाणयंत्रयुक्ते । कमल इति । भट्रकमंडलस्थले । सौम्यं मनोहरं । प्रोक्तवर्मनेति । षष्टपटलोतरोत्या । विधानविविधानेनेत्यनेनैतदुक्तं तुर्यो कागमनोकैरुपचारेषु तत्तदद्रव्यविशे स्तत्तनमुद्राभिरिति । यंत्रमाह । मध्य इति । मध्ये कर्णिकायां । मध्यगं जू कारं । अंत्यं सं । चंद्र उकारं । तदुक्तं । खड्गीशलांगलिभ्यां तु दिग्विदिच्छ्वंऽकितं बहिः । भूपुरं विनि वेयास्मिन्कलशं समलंकतमिति । इति अष्टादशः पटलः ॥ १८॥ एवमूर्ववत्रण- धानमंत्रनिरूपणानंतरं दक्षिणवत्रप्रधानं सौम्यमतमाह। यति। समस्तपुरुषार्थदमित्यनेन विनि योग उक्तः । मंत्रमुहरति । दक्षिणेति शोकरूपो मंत्रः तारशक्तिरुचोयमित्युभाभ्यां रुजः पुटितः ·शारदातिकम्। ३५८ .. अङ्गमन्त्राः समुहिष्टा यथावद्देशिकोत्तमैः ॥७॥ निभाले दृशोः श्रोत्रे गण्डययुग्मेथ ना. सिके । अस्ये दो सन्धिषु गले स्तनन्नाभि मण्डले ॥ ८ ॥ कव्यां गुह्ये पुनः पादसन्धि- ध्वर्णान्नयसेक्रमात् । व्यापक तारशक्तिभ्यां कुर्याहेहे ततःपरम् ॥ ९ ॥ हेमाचलतटे रम्ये सिद्धकिन्नरसेविते । विविधद्रुमशाखाभिः सर्वतो वारितातपे ॥ १० ॥ सुपुष्पितैलताजाले- राश्लिष्टकुसुमद्रुमैः । शिलाविवरनिर्गछन्निरानिलसेविते ॥ ११ ॥ गायदधेभृगाङ्गनासन्धे नृत्यहि कदम्बके । कूजत्कोकिलसंघेन मुखरी कृतदिङ्मुखे ॥ १२ ॥ परम्परविनिर्मुक्तमा- सर्यमृगसेविते । आद्यैः शुकाधैमनिभिरजवं समृपस्थिते ॥ १३ ॥ पुरंदरमखर्देवैः सेवाया तविलोकितम् । वटवृक्षं महोछायं पद्मरागफलोज्ज्वलम् ॥ १४ ॥ गारुन्मतमयः पत्रनि- विहरूपशोभितम् । नवरत्नमयाकल्पैर्लम्बमानैरलंकृतम् ॥ १५ ॥ जलज स्थलजैः पुष्पैरा मोदितरलंकृतम् । शृण्वद्भिर्वेदशास्त्राणि शुकन्दैनषेवितम् ॥ १६ ॥ संसारतापविछेदकुश- लछागमद्भुतम् । विचिन्त्य तस्य मूलस्थे रत्नसिंहासने शुभे ॥ १७ ॥ आसीनममिताकल्प शरच्चन्द्रानभाननम् । स्तूयमानं मुनिगणैर्दिव्यज्ञानाभिलाषिभिः ॥ १८ ॥ संम्मरेज्जगतामाद्यं दक्षिणामूर्तिमव्ययम् । कैलासाद्रिनिर्भ शशांकशकलस्फूर्जज्जटामण्डितं नासालोकनतत्पर त्रिनयनं वीरासनाध्यासितम् । मुद्रा टंककुरंगजानुविलसत्पाणिप्रसन्नाननं कक्षाबद्धभुळं गर्म मुनिवृतं वन्दे महेशंपरम् ॥ २० ॥ अयुतद्वयसंयुक्तं गृणलक्षं जपेन्मनुम् । तदृशांशन्तिले शुद्धैर्जुहुयात् क्षीरसंयुतैः ॥ २१ ॥ पञ्चाक्षरोदिते पीठे विधानेन प्रपूजयेत् । उपचारैः स- मुत्पन्नैः पाद्याद्यैः परमेश्वरम् ॥ २२ ॥ एवं कृतपुरश्चर्यः सिद्धमन्त्रोभवेत्सुधीः । भिक्षाहारो तेनाते व्युक्रमः । प्रणवो वीजं माया शक्ति: हांडादीति मकारी डकारः । प्रयोगम्तु ॐ ह्रीं द- क्षिणामूर्तये । इांदयाय नम: ॐ ह्रींशिरसे स्वाहा इत्यादि यथावद्देशिकोत्तमैरित्यनेन शैव षडंगमुदाभिः सह कर्तव्यतोक्ता मूर्नीत्यादि चतुनिशत्स्थानेषु चतुस्त्रिंशद्वर्णान्विन्यस्य शिष्टाभ्यां व्यापकं कर्यादित्यर्थः । तदक्तं । एवं प्रणब्रहले खापूर्वाक्षरन्यामादिकं कृत्वेति । प्राचार्या अ- पि पुनर्वाभ्यां मंत्रविद्यापकं न्यमेदिति । केचित्तु न मोस्तनयोरेकैकमक्षरं न्यमनीयमिति । हाविंशदक्षारन्यासमेवाहुः । एष एव सांप्रदायिकः पक्ष: । तदप्तमाचार्य: । कालिकश्रुति- गांडहयनामाख्यकेदमित्यादिना पूर्वलिखिताचार्यपद्यव्याख्याने पद्मपादाचार्येर्दाभ्यांमंत्र विदित्यने न आयंतप्रणवशक्त्योरेकत्वं जाननित्यर्थ इति व्याख्यायां व्यापकं तारशक्तिभ्यामिति वदता मूलका रेणापि सूचितमेव तेन ॐ ह्रीं दं नम इत्यादि प्रयोगः कतः सदीक्षो मंत्रीत्यनेन न्याममंत्रादौ प्र णवशक्तियोग उक्त इति पद्मपादाचार्याः । ध्यानमाह। हे मेति । हेमाचलनटे वटवृत्तं मंचिंत्येति सं- बंधः । लंबमानैरिति वटप्ररोहैः । लोबगी पति गौडभाषायां । अनेनैतदप्तं भवति । मणि मंडपानंतरं हेमाचलतट वटवृक्षा तदधोरत्न मिहामनमिति पीठन्याम विशेषः शेषं समानमिति । वीरासनमंत्यपटले वक्षाति । मुद्राज्ञानमुद्रा । तदक्तं । मुद्रां भद्रार्थदात्रीमिति टंकः परशुः । दक्षयोराद्ये । वामयौरन्ये आयुधे । गुणलक्षं विलन्तं । समुत्पन्न समुक्तैः समुत्पादितरि- ·सटीकम्। जपेन्मासं मनुमेनं जितेन्द्रियः ॥ २३ ॥ नित्यं सहस्रमष्टार्द्ध परं विन्दति वाड्मयम् । त्रि- वारं जप्तमेतेन मनुना सलिलं पिबेत् ॥ २४ ॥ नित्यशो दक्षिणामूर्ति ध्यायन्साधकसत्तमः । शास्त्रव्याख्यानसामर्थ्य लभते वत्सरान्तरे॥२५॥ ब्राह्मीसैन्धवसिद्धार्थवचाकोष्टकणोत्पलैः। मुगन्धिसंयुतैः कल्कैः शृतं ब्राह्मी रसेघृतम् ॥ २६ ॥ मनुनानेन सञ्जप्तमययुतं साधुसाधि- तम् । निपीतं कविताकांतिरक्षायुः श्रीधृतिप्रदम् ॥ २७ ॥ प्रणवो हृदयं पश्चात्ततो भगवते पदम् । डेन्युतं दक्षिणामूर्तिमा मेधामुदीरयेत् ।।२८॥ प्रयच्छठद्वयान्तोयं द्वाविंशत्यक्षरो मनुः । मुनिश्चतुर्मुखच्छन्दो गायत्री देवता मनोः ॥ २९ ॥ दक्षिणा मूर्तिराख्यातो वेदव्याख्यान- तत्परः । ताररुद्धैः स्वरेदीधैं षड्भिरङ्गानि कल्पयेत् ॥ ३० ॥ अथवा मनुसम्भूतैः पदैर्वाक- ल्पयेत्क्रमात् । पूर्वोक्तबटमूलस्थं चिन्तयेन्मन्त्रनायकम् ॥ ३५॥ स्फुटिकरजतवर्ण मौक्ति- कीमक्षमालाममृतकलशविद्याज्ञानमुद्राः कराः । दधतमुरगकक्षं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रं विधृतकि- विधभूषन्दक्षिणा मूर्तिमीहे ॥ ३२ ॥ लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । जुहुयात्स- ति वार्थः । तेनोक्तप्रकारेणे बोपचारान् कुर्याबजलादिनेत्युक्तं भवति । सिद्धार्थो गौरसर्षपः। क णा पिप्पली । उत्पनं मुस्ता । सुगंधिशब्देन त्वकपलाकेसगणि । तदुक्तं वैद्यनिघंटौ । त्वक् पर्वलाके सराणि चातुर्जातं सुगंधिकमिति । एतेषां कल्केन ब्राझीरसेतपाकः सेनु मेर सिध्यति शुद्धांबुभिः क्वाथस्वरसैः क्रमात् । कलकस्य योजयेदंशं चतुर्थ षष्टमष्टममिति विशेषप- रिभाषावचनात् पल मितेन कल्केन षट् पलंघृतं पचेत् । पंचप्रभृतिपत्रस्यु व्याणि नेहसंवि- धौ । तत्र नेहसमान्याहुरर्वाक् चस्याच्चतुर्गणमित्युक्तत्वाञ्चतुर्विंशति पलानि ब्राह्मी रस: । - तावशेषमुत्तारितमुक्तफलदं शृतं पक्कं साधु साधितमिति । अयमर्थः । घृते उक्त प्रकारेण देवता पीठमभ्यर्थ तवसावरणं देवमिष्ट्वा बहिरग्नि प्रतिष्ठाप्य तत्रापि देवपीठमभ्यर्य हुत्वा तत्संपाता ज्येनाप्लुतं कुर्यादिति । नियितमिति । शुचिना प्रातरिति शेषः । तत्रांतरोक्तं यंत्रमुच्यते प्रथ मेधाकर ज्ञानवाकसिबिकविताकरं । वाहं दक्षिाणामूत्तिय सर्वार्थसाधकं । देतपत्रदलोपे तं पंकजं भूर्जवर्मणि । दूर्वान: पशुपित्ताव्य लिखेच्चकर्णिकोदरे ! साध्याख्यां प्रविलिख्याथ पत्रेश्चानुष्टुभं लिखेत् । तदहिः पृथिवीगेहं तत्कोणेन कुलीवरं। तस्मिन्त्राबाह्य संपूज्य देवं संतl धारयेत् । तस्य हस्तगतं सद्यो ब्रह्मज्ञामादिकं भवेदिति मंत्रांतरमाह । प्रणव इति । हृदयं नमः पदं । अत्रापि पूर्ववहि सर्गेण संधिः । उयुतो दक्षिणामूर्त्तिः दक्षिणामूर्तये । मह्य मेधामि त्य व हसमेधामित्येके । प्रनामेधामित्यन्ये केचन मेधापदस्थाने प्रज्ञाशब्दमाहुः । इदं तु स्वस्वगु रुसंप्रदायानुसारेण वोद्धव्यं । प्रणवांतो नादो बीजं स्वाहाशक्ति: नारदीये तु । शक्तिरहस्येहवा ग्भव इत्युक्तं । ताररु वैरिति प्रणवसंपुटितैः । षड्भिर्दीधैः स्वरैः । भाईऊऐऔषः एभिरि- त्यर्थः । प्रथमेति पत्र प्रणवाद्यैर्नमानैः षड्भि: पदैः षडंगमिति परम गुरवः । अक्षरन्यासस्तु नारदीये । शिरोललाटहृदयनामांगंडरदद्दये । जिह्वानोग्रे गले बाह्रोई ब्रांभ्यधुगुदोरुषु । जा नुजंघापाणिपादे सर्वसंधिषु चांतिममिति । वटमूलखमित्वच विशेषः । व्याख्यापीठे समा- ·गारदामिलकम्। घृतः पौर्दशांशं संस्कृतेनले ॥ ३३ ॥ पूर्वोदिते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणेन वर्त्मना । अङ्गानभ्य- चयेद्वाह्ये पत्रेष्वस पूजयेत् ॥ ३४ ॥ सरस्वतीं वासयन्ती पुस्तकं सस्मिताननाम् । ब्रह्माणं सनकं पश्चात्सनन्दनमतःपरम् ॥३५॥ सनत्कुमारनामानं शुकं व्यासगणेश्वरम् । सिद्धगन्धर्व- योगीन्द्रविद्याधरगणान्वहिः ॥ ३६ ।। बाह्ये लोकेश्वरानद्वजाद्यायुधसंयुतान् । इत्थं पूजा- दिभिः सिद्ध मन्त्रस्मिन्साधकोत्तमः ॥ ३७ ॥ वल्लभो जायते वाचां वाचस्पतिरिवापरः । मन्त्रेणानेन सञ्जप्तैर्विशुदैः सलिलैः सुधीः ॥ ३८ ॥ अभिषिञ्चेत्स्वशिरसि श्रियमारोग्य- माप्नुयात् । कण्ठमात्रे जले स्थित्वा जपेन्मन्त्रं सहसूकम् ॥ ३५ ॥ प्रत्यहं मण्डलादर्वाकवी- नामग्रणीभवेत् । गौर्णपार्श्वस्थयासार्द्ध श्रीकामी चिन्तयन्विभुम् ।। ४० ॥ अयुतं प्रजपेन्पत्रं भूयसीं श्रियमाप्नुयात् । भुजान प्रयतो मन्त्री गोमूत्रे शृतमोदनम् ।। ४१ ॥ भिक्षान्नमथवा मन्त्रमयुतद्वितयं जपेत् । अश्रुतान्वेदशास्त्रादीन् व्याचष्टे नात्र संशयः। सिद्धगन्धर्वमुनिभिर्यो- गीन्द्ररपिसेविते । ज्ञानवागर्थिनां प्रीत्यै कथितौ मन्त्रनायकौ ॥ ४३ ॥ लोहितोग्यासनः सद्यबिन्दुमान्प्रथमं ततः । द्वितीयं वह्निवीजस्था दीर्घा शान्तींन्दुभूषितः ॥ ४४ ॥ तृतीयं लांगली सर्गी मन्त्रीबीजत्रयान्वितः । नीलकण्ठात्मकः प्रोक्ताविषयहरःपरः ॥ ४५ ॥ हर- द्वयं कन्हिजायाहृदयं परीकिर्तितम् । कपर्दिने थयुगलं शिरोमन्त्र उदाहृतः ॥ ४६ ॥ नील- कण्ठाय उद्वन्द्वं शिखामन्त्र उदाहृतः । कालकूटपदस्यान्ते विषभक्षणडेयुतम् ॥ ४७ ।। हुं सोनमाक्रांता यस्मतिं पदेति । उरगकई विलंबबदसर्म्य दक्षीदिक्षधस्तनं यावत् । प्रायु धध्यानं तदुक्तं दक्षिणेचाक्षमालां च ज्ञानमुद्रां च पावनीं । वामपुस्तकमापूर्ण पीयूषकलशं त- थेति । बहिरिति चतुरस्रांतर्दिक्षु । गौयति । तड्यानं यथा । ऐश्वर्यकामो देशं देव्यासा- वं यजेत् सुधीः। उदयार्क पमप्रख्यां बंधू क स राप्रभा। पापीनतुंगकठिनकुचइयविराजितां। हिनेत्रां हि भुजां पद्महस्तांचजनमोहिनीं। देवस्य वामपावस्थां मंचिंत्याराधयेनरः। तदामंचे विशेषोस्ति मेधा स्थाने श्रियं न्यसेदिति।श्रीकामी इत्यत्र पुटितत्वं ज्ञेयं भुंजान इत्यत्र प्रयोग ध्यानविशेषो यथा। वामपा- विगतद्योतनातवेदसप्तस्तकं व्याख्यामुद्राक्षमालाभ्यां विराजितकरयमिति। भिक्षानमथ वेति भुंजान इति संबंधः अश्रुतानात्यत्रबालापुटितत्वं जेयं सिडेत्यनेन वश्यादि प्रयोगा अपि सूचिता । वश्यकामो महादेवं रक्तवणं विचिंतयेत् । वामोरुसंस्थितां देवीं चिंतयेन्मदविद्वलां । प्रजासृष्टि निमित्तं च चिंतयंती स्मरच्छिवाविति । कल्पोक्तं यंत्रं लिख्यते भूजें रोचनपादशारसहितं पद्म लिखेत्कणिका मध्ये तारलिपो ससाधकनराभिख्यं मनुं इंदशः । पत्रेवत्यदलेंति मंत्रलिपिभिः संवेष्टयेबाह्यतः संपूज्याथ जपेन सस्य फलितं कर्णेन सर्वज्ञतां यात्येते जच साधयेदनुदितं स्तंभादि कं वश्य अद्य द्यहांछितमन्यदत्रसुधियः कामानि हा मुत्रचेति नीलकंठमंत्रमाह। लोहित इति।लो- हितः यः अग्नोरेफः तदासन: तेन प्र । सद्योबिंदुवतेन दीर्घा नकारः वह्नि बीजं रेफः तत् स्था- तेना । शांतिरीइंदुविंदुस्तद्युक्ता तेन त्रों । लांगली हकारः सगो विसर्गः तद्युक्तः अरुणाऋषि स्त्रिष्टुप्छंदः आद्यं बीजं अंत्यः शक्तिः । विषयं स्थावर जंगमं तहरमेतदिति विनियोग उक्त: डेयु - ·सटीकम्। फद कवचमादिष्टं विद्वद्भिनीलकण्ठिने । स्वाहान्तमस्त्रमेतामि पञ्चाङ्गानि मनाोर्वदुः ॥४७॥ मूलिकण्ठे हृदं भोजे क्रमाद्वीजत्रयं न्यसेत् । ततः समाहितो भूत्वा नीलकण्ठं विचिन्त- येत् ।। ४९ ॥ बालार्कायुततेजसन्धृतजटाजूटेन्दुखण्डोज्ज्वलं नागेन्द्रैः कृतभूषणं जपवटी शलं कपालङ्करैः । खड्वागं दधतं त्रिनेत्रविलसत्यंचाननं मुन्दरं व्याघ्त्वक् परिधानमन्जनिलयं श्रीनीलकण्ठं भजे ॥ ५० ॥ लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तदृशांशं सर्पिषा । हविषा जुहुयात्सम्यक् संस्कृते हव्यवाहने ॥ ५१ ॥ शैवे पीठे यजेदेनं मृत्युञ्जयविधानतः । एवं पूजादिभिः सिद्धे मनी मंत्रीविषद्वयम्।।५२॥नाशयेदचिरादेव नीलकण्ठ इवापरः । मनुनानेन सञ्चप्नैः कुंभस्यैः सलिलैः शुभैः ॥५३॥ अभिषिञ्चेद्विषाक्रान्त सविषान्मुच्यतेध्रुवम् । स्पृष्ट्वाजपेद्विषाक्रान्तं तत्क्षणं निर्विषो भवेत् ।। ५४ ॥ बीजाभ्यां प्रथमान्ताभ्यां पार्श्वयोर्विषमाररेत् । मध्येन मध्यगं सर्व मनुनानेन संहरेत् ॥ ५५ ॥ बहुना किमिहोक्तेन मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् । काल- कूटविषं साक्षाद्भुक्तं स्यात्परमामृतम् ॥ ५६ ॥ अग्निः संवर्तकाादत्यरानिला षष्टविन्दुमत्। चिन्तामणिरितिख्यातं बीजं सर्वसमृद्धिदम् ॥ ५७ ॥ काश्यपोमुनिराख्यातश्छन्दोनुत्र दाहृतम् । अर्द्धनारीश्वरः प्रोक्तो देवता जगतांपतिः ॥५८॥ रेफादिव्यंजनैः षड्दिः कुर्या- दङ्गानि षट् क्रमात् । नीलप्रवालरुचिरं विलसत्रिनेत्रं पाशारुणोत्पलकपालत्रिशूलहस्तम् । अाबिकेशमनिशं प्रविभक्तभूषं बालेन्दुबद्धमुकुटं प्रणमामि रूपम् ।। ६० ॥ एकलक्षं जपेद्धी. तमिति चतुर्थंकवचनांतं । आयुधध्यानं पूर्ववत् । दक्षिणवक्रप्रधानमंत्रानंतरं उत्तरवक्तप्रधान चिंतामणिमंत्रमाह । गोति अगोरेफः संवर्तः क्षः आदित्यो मः रस्वरूपं । अनिलो यः ओं स्व- रूपं षष्ट ऊबिंदुः एतद्युक्तं बीजं । अत्र स्वरहयोच्चारणमपि गुरूदेशतो ज्ञेयं । रेफो बीजं । उका रः शक्तिः । सर्वसमृद्धिदमित्यनेन पौष्टिके सकारादिः शुभ्रः । पाकर्षणवश्ययोर्य थोडतो यथा ध्यानं च । क्षोभे हकारादीरक्त: हंसादिरपि यथोक्त उच्चाटने यकारादिधूम्रः । स्तंभने लका- रादिः पीत: मोक्षार्थ हादिः रेफरहितो वासित इति सूचयता विनियोगः उक्तः एषां संयोगऊर्ध्वा ग्रिस्थानमित्युक्तेः । जगतांपतिरित्य ने नोमेशोपि देवतेत्युक्तं । यदाहुराचार्याशङ्खदोनुष्टुप् देवतो मेश: यांतैः षड्भिवणरंग वा देवताईनारीश इति। रेफादीति। कषथोगे क्ष इति क्षकारस्य व्यंजन इयं एवं रेफादि यांतैः षड्भिः सबिंदुकैः षडंगानीति संप्रदायविदः । अर्धनारीश्वरपक्षे ध्यानमा ह।नीलेति। महेशाई नीलं पार्वत्य प्रवालरुक् पाशोत्पले देव्य हस्ताग्रे । अन्ये महेशाईहस्त ज। प्रविभक्तभूषमिति । महेशांश मर्याद्यलं कृतं पार्वत्यंशेरत्ननाटकाद्यलंक्ततमिति । उमेशपने ध्यानमाचायोक्तं यथा । अहिशशधरगंगाबडतुंगाप्तमौलिस्त्रिदशगणनतांघ्रिस्त्रीक्षण: स्त्रीविला स: । भुजगपरशुलान् खड्गवडीकपालं शरमपि धनुरीशोबिभदव्याच्चिरंब: । इदं ध्यानं प्रयोग विषये । पुरश्चरणनित्यजपादौ तु अईनारीश्वरध्यानमेव । यदाहुराचार्या: । हावभावललिता ईनारिकं भीषणाईमथवा महेश्वरं । पाशसोत्पलकपालशूलिनं चिंतयेज्जपविधी विभूतय इति । यजेत्पीठे । उमेशमित्यर्थः । परमईनारीश्वरं एवमभ्यर्च येदित्यन्वयः एवमुपदेश मागेंणे टर्थः । - - ·शारदातिलकम् । जमित्थं मन्त्री विचिन्तयेत् । अयुतं मधुना सिक्तैर्जुहुयातिलतण्डुलैः ॥ ६१ ॥ शैवोदित य- पीठे प्रागंगैः षद्भिरीरितैः । वृषाद्यैर्माताभिः पश्चाल्लोकपालैस्तदायुधैः ।। ६२ ।। एवमम्यर्च- येदेवमर्द्धनारीश्वरं परम् । तेजः कांति यशो लक्षमि वाचांभवति वलभः ॥६३॥ मासादायं जपेन्मन्त्रमयुतं रोगशान्तये । स्वरातमिदं वीजं विगलत्परमामृतम् ॥६४॥ चन्द्रविम्बस्थितं मूनिध्यायां श्वेडगदापहम् । प्रतिलोमात्स्वरावीतं वाजं वन्हि गृहे स्थितम् ॥६५॥ रेफादि व्यजनोल्लासि षट् कोणाभिवृतं बहिः । भूतातस्यस्मृतं मुनि भूतमाशु विनाशयेत् ॥६६॥ बीजं चन्द्रगतं वीतं स्वरैः षोडशभिः क्रमात् । गलत्परसुधापूर्णे नेत्रे ध्यातं रुजं हरेत् ॥६७॥ एवमेवस्मृतं बीजं कुक्षौ शूलादि रोगहृत् । स्फोटे विषज्वरे दाहे मोहेशीर्षगदे भ्रमे ॥ ६८ ॥ बीजमेतत्तथाध्यातं तत्तक्लेशान्विनाशयत् । कुंकुमाभमिदं बीजं त्रिकोणगतमुज्ज्वलम् ॥ ६९॥ यस्य मूनि स्मरेन्मन्त्री सवश्यो जायते चिरात् । ऊर्ध्वरेफस्थसाध्याख्यं वीजं वन्हिगृहे स्थितम् ॥ ७० ॥ वन्हिगेहद्वयेनाग्नि युक्तकोणेन संवृतम् । प्रतिलोमश्वरावीतं चुल्लीस्थाने निवेशितम् ।। ७१ ॥ वशीकरोति रणणमचिरेणैव दासवत् । मधुरत्रययुक्तेन शालिपिष्टेन पुत्तलम् ॥ ७२ ॥ कृत्वा प्रतिष्ठितप्राणां विभज्यजुहुयाद्वशी । त्रिवासरमनेनैवसाध्यस्तस्य- वशीभवेत् ॥ ७३ ।। मकारगतसाध्याख्यमनलस्थगदाव्हयम् । चन्द्रगञ्चतुरस्रेणटान्तकोणेन वेष्टितम् ।।७४॥बीजं ताम्बूलपत्रस्थं प्रजप्तं मनुनामुना । भक्षितं नाशयेत्सम्यक् शिरोरोग न संशयः ॥७५ ॥ लिखित्वा बन्धुजीवेन त्रिकोणं बीजगर्भितम् । अत्र वन्हि समाधाय सम्य- गाराध्य देवताम् ॥ ७६ ॥ जुहुयात्कृतसंपातं सर्पिषाष्टोत्तरंशतम् । संपाताज्येन संसिक्ता त्रिलोह कृतमुद्रिका।।७७ विघृताभूतवेतालकृत्यारोगविनाशिनी । ऊवन्दिरहितं मनुमेनंव- न्दिरोहयुगले परिलेख्यम्॥७८॥ अग्निमस्त्रिषु महीपुरवीतं यन्त्रमेतदुदितं ग्रहोरि । अग्निबीज तत्र शैवं पीठं संपूज्याईनारीखरमावाह्याभ्याङ्गः प्रथमावरणंराद्यष्टवणेदितीयं मालभिस्तृतीयं तदनुलोकपालैववाद्यैव । तदुक्तमाचार्यः । प्रारभ्यादिज्वलनमथदिक् संस्थैरष्टभिर्मनोवणैः । पाराधयेचमाभिरिति संप्रोक्त: प्रयोगविधिपर इति चंद्रबिंबस्थितं । ठकारस्थं मूट्टि ध्यात वि पातस्येति शेषः । वतिरह इति । उग्नि त्रिकोणे रेफादिति रकषमरयानि । चंद्रगतं ठ- कारगं । एवमेवेति ठकारगंवरावृतं गलत्परसुधारूपमिति। तथेति। ठकारगं खराहतं गलत्पर सुधारूपमिति। ध्यानं विनाशयेदिति । तत्तत्स्थान अग्नीरफः भूर्जपत्रादी यंत्रं कृत्वा चुल्ल्यां निग्लनेदित्ययः पुत्तलीमिति । द्वादशांगुलांप्रतिष्टितप्राणामिति । त्रयोविंशे वक्षामाणप्रकारेण । मकार इति मंत्रस्थे । अनलस्थ ति । ऊर्ध्वरेफगतरोगनामयुक्तं विषयावकादित्यस्य व्या- ख्याने विष तंबंधिरेफ इति पद्मपादाचार्येाख्यातं । चंद्रगं ठकारस्थं । टांतकोणेन चतुरस्र ण वेष्टितं बोजमिति संबंधः । बंधुजीवपुष्परसेन । अन्यत्र बंधुजीवपदेन जपापुष्प पठ्यते । उक्त च । जपात्रिकोणगे वताविति । प्रपंचसारटीकाकारण विज्ञानचंद्रिकाकता व्याख्यातं । धुजीवं बंधूक जयावेति। विलोहततेति। षष्टोक्तरीत्या । पद्मपादाचार्यमंत्राक्षरसंख्य लोहनयंगा- ·३६४ मटोकम् । जलसत्कोणत्रिकोणलिलिते ध्रुवे ।। ७९ ॥शरावेकपिलाज्याब्जसूत्रदीपं प्रविन्यसेत् । घटेन- ने पिधायास्य पृष्ठे यन्त्रमिदं लिखेत् ॥ ८० ॥ भूतार्तमन्त्रसंस्थाप्य चिन्तामणिमनुं जपेत् ।। तमाविश्य क्षणान्मुं गृहः क्रूरोगमिषति । कृशानुभवनद्वये मनुमिलिखिखापुनस्तदाश्रिJहलो- लिखेत्स्वरयुगं ततः सीधपु । ध्रुवेण परिवेष्टितं धरणि गेहमध्यस्थितं मनोरथफलप्रदं भवति यन्त्रमतन्नृणां।।८२॥षट्कोणान्तस्त्रिकोणे लिखतुमनुमिमं साध्यनामक्षराढ्यं षदकोणेष्वंगमन्त्रा- वसुदलविवरेण्वष्टमंत्राक्षराणिावीतं बाह्ये कलाभिस्तदनुपरिवृतं कादिभिर्यादिभिस्तत्क्षोणीविवेन युक्तंनृहरिमनुयुतायन्त्रमापग्रहघ्नम्।८४।अस्मिन्यन्त्र प्रतिष्टाप्यकलशं प्रोक्तवर्मनाकृताभिषेकः स्यात्कृत्याभूतद्रोहादिशांतिः ॥८५॥ स्वरावृतमनुं मनु लिखतु टांतमध्ये ततः पडत्रिषु हुताशनं तदनुकादिवर्णं वृतम् ॥ धरापुरयुगेन तन्नृहरिवीजयुक्तास्त्रिणा प्रवेधितमुदाहृतं दुरितरोगकृ. त्यापहम् ८६ क्षकारोमाग्निपवनवामकर्णाईचंद्रवान्।उक्तं तुंबुरुबीजं सद्यः सिध्यंति साधकाः ।। ॥८७॥ षद् दीर्घभाजा बीजेन पडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ क्षकाररहितं वाजं क्रमाज्ज्वलसहान्वि तम् ॥ ८८ ॥ चत्वारि दे बीनानिदेव्यो ज्ञेया इमाः क्रमात् ॥ जयाख्याविजयापश्चादजिता- चापराजिता ।। ८९ ।। बीजमगीलषुन्यस्य करयोापकतंतः ॥ कानिष्ठादिषु विन्यस्येत्प- । - - धमित्युतं । अग्नि परं । अस्त्रिषु षट्सु कोणेषु। लिखित इति। रक्तरजसेति जेयं । उक्त चना- रायणीये । तारे बोजांककोणाग्नि गैहस्थ रजमार्पित इति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां व्या- ख्यातं रतन रज साग्निगेहं संश्लिष्य तत्कोणेष्वगिबीजं लिखित्वा तन्मध्ये प्रणवं लिखेदिति । एसं शरावं । अस्य घटस्य । इदमित्युक्तं । लिखेदिति । जपया । प्रवेति । लिखितयंत्र पृष्टे । जपेदिति । प्रस्तं संस्पृश्येति शेषः । नश्येदिति । मंत्राभिषेकेण । तदुक्तं नारायणीये । तपिधायघटेनान्यतस्वयंत्रे कपया कृते । घटपृष्टगते ग्रस्तं न्यस्त चिंतामणिं जपेत् । ग्रहावे शविनाशार्थ ग्रस्तंतेनाभिषेचयेदिति । खेति चिंतामणिमंत्र। तेनेति। चिंतामणिमंत्रेणेति लघुटी- कायां व्याख्यानं तदम्रिषु । तत्कोणेषु । हलो व्यंजनानि । बीजस्थानिरकषमरयाः । स्वरयु गं बोजस्थ औ ऊ । ६ वेण प्रणवे नैकात्तिः । धरणि गेहासिषु नृसिंहबीजलिखितं जेयं प्रष्ट मंवादाराणीति । षटहलः ही खरी एकैकवर्णरीत्या । कलाभिः स्वरैः कादिभिर्यादिभिरित्यने म माकया पात्तित्रयमुक्त नृहरिमन्विति । नृसिंहबोज भूगृहकोणेषु । तदुक्त । कुगेहान के नारसिंहमिति । प्रोक्तवत्मनेति । षष्टोक्तरीत्या । टांतमध्ये । ठकारमध्ये । षडस्त्रिषु । षट कोणेषु । हुताशनं रैफं । सुंबुरुबीजमाह । क्षकार इति क्षकारः मस्वरूपं अगीर फ: पवनी वायुः वामकर्ण ऊकारः अर्धचंद्रो बिंदुस्तद्युक्तः । बीजशक्ती पूर्ववत् षट्दीर्घति । षडंगमंत्रीहारः 1 म्यासत्वये वनाति । जभसह इति स्वरूपं । एतानि क्रमेण क्षकारस्थाने योजितानि च- वारि देवीबीजानि । तदुक्त प्रयोगमारे । बीजं जभसहोपेतं क्षेत्रस्थाने यथाक्रमादिति । नारायणोयेपि । मूलंजभसहोपेतं देवीबीजान्यमंदिरमिति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायामेव वी जान्युतानि लस्तुलेखकदोषवशात्क्वचिदृश्यते । बीजमिति । मूलबीज । करयोळपकमि- - ·शाग्दातिलकम् । रंगानि तलावधि ।। ९० ॥ देवदेवीः स्ववीजानि कनिष्टादिपुीवन्यसत् ॥ पादानमूद्धावधि न्यस्येन मुष्टिना पयवेषु तत् ॥ ९१ ॥ तलाभ्यां व्यापकं कुर्यान्मूर्धादि चरणावधि । षडंगा नि ततोन्यस्येद्यथास्थानं विशालधीः ॥ ९२ ।। देवं देवी यथा पूर्वमीस्यत्दृदयांबुने । नाभौ गुह्य क्रमान्यस्ये पश्चाद्देवं विचिंतयेत् ॥ ९२ ॥ रक्तांभमिंदुसकलाभरणं त्रिनेत्रं खद- वांगपाशसृणिशुभ्रकपाल हस्तम् ॥ वेदाननं चिपिटना समनयभूपं रक्तांगरागकुसुमां शुक- मीशमीडे ॥ ९४ ॥ लक्षमानं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्सपिपायुतम् ॥ वक्ष्यमाणे यजेत्पीठे देवमा- वरणैः सह ।। ९५ ।। नपुंसकस्वरौर्वद्वान्स्वरायं तद्वायेन च । धर्मादिकानधर्माद्यान्पादागा आणि विन्यसेत् ।। ९६ ॥ इकारेण न्यसेत्पश्चात्तुरूपान्गुणानथ ॥ शांत्यातत्परवणेन मा- या विधामयेक्रमात् ॥ ९७ ।। अधऊर्धछदेन्यस्येद/शेम ततो बुजम् ॥ संध्यक्षरेर्यजेन्मन्त्री शक्तीर्वामादिकाः क्रमात् ॥ ९८ ॥ वामांज्येष्ठां तथा रौद्री मिछांज्वालास्वरूपिणी । एवं प्रकलिते पीटे मूर्ति मूलेन कल्पयेत् ॥ ९९ ॥ आवाह्य पूजयेद्देवं तस्यामावरणैः सह ॥ अं. गावृतेर्वहिर्देवी दिपत्रेषु समर्चयेम्॥१००॥जपाद्याः स्वस्ववीजनरक्ता रक्तानुलेपनाः ॥ अ- रुणांशुकपुष्पान्यास्तांबूला पूरिताननाः ॥११॥ वल्लकीवादनपरामदमन्मथपीडिताः ॥ ईशा- । ति । हस्ततलयोरवोपरि च मूलबीजेनेति शेषः तदुक्त । नारायणीये । न्यास्यांगुलिषु मूलं तइस्तयोव्यापकं न्यसेदिति । अंगुष्टादिष्वंगुलीषु न्यसेहीजमित्यनेनैव करन्यासस्य प्राप्तत्वात् । कनिष्ठादिष्विति। विशेषविधानायें पुनरुक्ति: खबीजादोति देवस्य मूलं देवीनां तूतानि चत्वारि नमसहान्वितमूलं। मुष्टिता। दक्षिणेन । अवयवेषु। पादजानुयनाभिहृदयकंठमुखशिरःसु सएवमपेक्षि सार्थ शोतनिका कारोक्त तलमून। उक्तं चनारायणीये मुष्टिनावयवेषु च पादादिन्यस्य मूर्दादि हम्ता भ्यां यापकं न्य नेदिति विशालधोरित्यनेन शैवमुद्राभिः सहेत्युक्त । यथापूर्वमिति । स्वस्वबीजा दि धानमाह रक्ताभमिति । मृणिरंकुशः । दक्षाधस्ताद्दामाध: पय॑तमायुधध्यानं । स्वदेहे पीठकल्पनामाह।नपुंसकेति। अनुलोमविलोमगैरिति । लेखकदोषवशात्प्रामादिकः पाठःस्वराचं- सत्येन चेति पाठः । तदुक्त नारायणीये । नासादिभिः स्वराद्यंतैश्चतुर्भिश्च क्रमाबुधइति । प्रयोग तारेपि । क्लोराभ्याममोभ्यां च क्रमावर्मादि पूजनमिति । एवं षोडशापि स्वरा उपयु- सामवति । अपेक्षितार्थ द्योतनिकाकारेण एवमेव प्रयोगो लिखितः तेन क्लीबाद्यान् धर्मादोन् पाश्रमः एत दाद्यानधामीदोन्। विन्यसेदिति। चतुर्थो क्तस्थानेषु। गुणानिति । सत्वात्वादीन् त्रि वर्षान् । शांत्या ईकारण । तत्परवर्णन उकारण । अर्धीशन ऊकारेण । संध्यक्षरैरिति । एऐ पोपो एभिः एषां यथासंधिसंभवत्वं तथा द्वितीयपटले प्रतिपादितं । ज्वालारूरूपिणीरि- तिपीठशक्तिध्यानं । तदुक्त नारायणीये । ज्वलदनन्न शिवाभाभास्वराः शक्तयः स्युरिति । मूल बोजमुवाच तुंबुरुयोगपोठाय नम इति पीठमंत्रोपि सूचितः । एवं प्रकल्पिते पीठे इत्यनेन । एवं प्रकपिते पोठे इत्यनेन । एवमिति येन प्रकारेण देहे पोठं कल्पितं तेनैव क्रमेण मंडलेपि पोठे परिकलपित रत्वर्थः तस्यामिति । मूर्ती । ईशानकोणेष्विति । ईशकोणमारभ्याप्रदक्षि ·मटोकम् । दिकोणप्वभ्यदूतीवीजादिक : क्रमात् ॥२॥ दुर्भगांमुभगां भूयः कराली मोहिनीमिमाः ॥ व द्वांजलि पुटाः किंचिदानम्रबदनांबुजाः ॥ ३ ॥ देवी सदृशभूषाढ्या दूती मन्त्रान्विदुः क्रमात् ॥ चतुरः शादिकान्वर्णानढूँदुकृतशेखरान् ॥ १०४ ॥ लोकपालान्यजेदाय वजा द्यायुधसंयुतान् ॥ एवं यो भजते भक्त्या देवमुक्तेन वर्मना ।। १०५ ॥ न तस्य दुर्लभं - चिनत्रिषु लोकेषु विद्यते । वायुवह्निपुरांतस्थं बीजं स्मृत्वा जपेत्सुधीः ॥ १०६ ॥ ज्वरभूत महारोगानश्यंति तेन तत्क्षणात् ॥ क्रुद्धस्य हृदये ध्यात्वा जपेद्धीजमनन्यधीः ॥ १०७ ॥ सवश्यो जायते शीघ्रं मंत्रस्यास्य प्रभावतः ।। दृद्रोगे कामला रोगे विडंभे श्वासकासयोः ।। ॥ १०८ ॥ एतज्जप्तं जलं प्रातः पिवेत्तद्रोगशांतये ॥ कृत्वा नवपदात्मानं मंडलं तत्र शोभ नात् ॥ १०९॥ कलशास्थापयेन्मंत्री नवपूर्वोक्तलक्षणान् ।। मध्येदेवं यजेत्सम्यक् देवीः पू. वादिकुंभगाः ॥ ११० ॥ इष्ट्वा कोणस्थिता दूतीरभिषिचेत्पतिव्रता ॥ नारी सा लभते पुत्रं वंध्यापि किमुतापरा ।। १११ ॥ भूतकृत्वाग्रहद्रोहशांतिदः संपदावहः ॥ अभिषेकोपमा ख्यातो राज्ञां विजयवर्द्धनः ॥ ११२ ॥ अन्तर्बीजं स्वरगणलसत्केसरं तस्य बाह्ये देवीदूती पनुयुतदलं दिग्विदिक्षु क्रपेग ॥ काद्यैर्वर्णेवृतमथबहिर्भूमिगेहेन वीतं यंत्रं प्रोक्तं सकलसुखदं - णं याग यययं तमित्ययः तदत नारायणीये । तादृक् रूपाश्च दूत्योरचितकरपुटाः किंचिदानमव क्वाः शर्वाद्यग्न्यंत संस्था इति । शादिकनिति । शषसहात् । पर्देन्दुबिंदुः । तदुक्त प्रयोग सारे । जमाणोबिंदुशेखराः । दूतीनामिति। तदबीजमिति । नारायणीये इति । बीजानि दूती नामूष्माणो बिंदुशेखरा इति । वाधिति । प्रथमपटलोक्तवायुमंडलं तत्रागिपुरं तदंता बीज मित्यर्थः । स्मृत्वा मूर्तीति शेषः । वश्यो जायत इत्यत्र कामबीजादित्वं । रोगांतये इत्यत्र ऋ. सिंहबोजादित्वं । नवपदान्वितं नवनामंटतीयोक्त । पूर्वोक्त ति । षष्ठीत कोणधिना शादि । लभते पुत्रमि यत्र मायाबोजादित्वं । विजयवर्द्धन दुर्गाबो जादित्वं ज्ञेयं । यंत्रमाइ। तरिति प्रष्टदल कमलं कृत्वा तत्कर्णिकायां मूलमालिख्य दिग्टलेषु देवी बीजानि विदिखदू- तोबोजानि क्रमेणेति पूर्ववल्लिखेत् । खड्गरावणमंत्रणह। प्रणव इति । डेतं पशपतिं । पशु पतये । तारः प्रणवः । तत: अधिपतिये । अत्र प्रतिनेिन सह तंधिः । ध्रुवं प्रणवम् । पृथगिति सरसरनृत्य नृत्य । रुद्रो इति स्वरूप । अथानंतरमगिसुंदरो स्वाहा । अन्यत्र कुचा पि न संधिः । प्रणवो बीजं स्वाहा शक्तिः । कांत: खः ईशानाद्या इति । पूर्वपटलोनाः। दे- ह इति शिरोवदनहुद्गुह्यपादेषु । वक्त्रेष्विति । ऊर्धादि पंचसु । कतिनैति । खकारण । श्रायुधव्यानं दक्षायूधर्वयोराद्ये तदधस्तनयोरन्ये एवमांतं । बीजेनेति । अनंतरं वचामाणेन । तदिति बोजं । मनुरोः । दूतोरिति । वनामाणाः । चंद्रांकितजटामित्यष्टमी । सव्येने त्य पादक्षिण्ये न । उदीयामित्युत्तरेण संबंध्यते । कोणपालानिति । पारने यादि । पंचक्ररां ·गारदातिलकम् । रोगकृत्याग्रहघ्नं ॥ ११३ ॥ प्रणवो हृदयं पश्चात् डेनंपशुपतिपुनः ॥ तारो नमोभूतपदं ततो धिपतये ध्रुवं ॥ ११४ ॥ नमो रुद्राय युगलं खड्गरावणशब्दतः ॥ विहरद्वितयं पश्चात्सर नृत्ययुगं पृथक् ॥ ११५ ॥ श्मशानभस्मार्चितांते शरीराय ततः परं ॥ घंटाकपालमालादि धरायेदि पदं पुनः ॥ ११६ ॥ व्याघ्रचर्मपदस्यांते परिधानायतत्परं ॥ शशांकृतशब्दांते शेखराय तत परं ॥ ११७ ॥ कृष्णसर्पपदं पश्चात्ततो यज्ञोपवीतिने ॥ चलयुग्मं वल्गुयुगमानि वर्तकपालिने ॥ ११८ ॥ हनयुग्मं ततो भूतान् त्रासयद्वितयं पुनः ।। भूयो मंडलमध्ये स्यात् कटयुग्मं ततः परम् ॥ ११९ ॥ रुद्रांकृशेन शमय प्रवेशय युगंततः ॥ आवेशय युगं पश्चाच्च- डासिपदमीरयेत् ॥ १२० ॥ धराधिपतिरुद्रोथ ज्ञापयत्यग्रिसुंदरी ॥ खड्गरावणमंत्रोयं सप्त त्यूद्धशताक्षरः ॥ १२१ ॥ भूताधिपतये स्वाहा पूजामंत्रोयमीरितः ॥ सद्यादि पंचहस्वादय कांतवीजादिकान्यसेत् ॥ १२२ ॥ ईशानायाः पंचमूर्तीदहे चक्रपुच क्रमात् ॥ षड्दीविंद युक्तेन कांतेनांगाक्रियामताः ॥ १२३ ॥ घंटाकपालमृणिमुंडकृपाणखेटखट्वांगशूलडमरूनभ यंदधानं ॥ रक्तांगर्मिदुशकलाभरणं त्रिनेत्रं पंचाननाजमरुणांशुकपीशमीडे ॥ १२४ ॥ अयु धसेति । अबदधित तहरिद्रालाजतिन्नरुपण । तदुक्तमाचार्यः । लाजतिलनतरजोदधिमत्तक बानि भूतक राख्यभिति ॥ ॥ इति श्रीशारदातिटीकायां सत्संप्रदार.कतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायामकोनविंशतिः पटलः ॥ १८ ॥ मंत्रमुडरति मायेति। मायाशक्तिबीजं । तनुरू पति स्वरूपं वर्महुँ । महामनुरित्यनेन कामनाविशेषे तत्तहीजात्वन्तमुक्तं । यदाहुः । हुमंतस्तभ- ने मंत्र कोमाष्टौ समापन । वषडंतः संवननेन मोतो विषनाशने । ग्रहचौररिपुष्व मे हु क्रोमंतो विधीयते । श मंात पाखिने टा प्य जोमतोमारणे भवेत् । फडताभूतमंहारे मंत्रोयं कल्पापदपः इति ईखरकल्पे तु । प्रस्फुरइयवजितः एकच चारिंशद क्षर उडतः । मंत्रस्थहलो बोजानि । स्वराः श तयः । हु बोजं । हों शक्तिरिति पद्मपादातार्याः । मंत्रवित्तमरित्युत्तरवसंबध्यते । तेनांगमंत्रेषु एकादशभागवपि प्रत्येकं प्रणवमायाचोजयोगः खूचितः । पनपादाचार्यमंमतः । तावद्भिर्दशभिः । वसुवर्णरष्टाणैः । मामार्दादशभिः । क्वचिदंत्याणैरिति पाठः तदा अवशिष्टाक्षरित्यर्थः रुद्रभिन्न ति एकादशधाभिन्नैः । तमेव भेदमाहापंचभिरिति करणै: चतुर्भिः ध्यानमाह मजलेति। दक्ष - जै. परशुखड्गबाणशूलानिवामैरन्य वमायुधन्यानं । ग्रहध्वमे । ग्रहवैवत । यदाहुः । कृष्णोभिचार- ग्रहवै कृतेचेति । अभिचारइत्याद्युपलक्षणं । तेन कामना विशेष ध्यानविशेषा अपि ज याः। यदा- हुः । सहस्रांब्धिरवंहस्तं धनुः पंचशतैरपि । मंधायाकष्य च शरान्विमुचं तमनारतं । धावंतं रिपु- सेनायां वमविद्युइनोपमं । ज्वलपिंगोर्ध्व कैशं च गजचर्मावगुंठितं । ध्यायेत्राशाय मैन्यानामरा- तीनां महास्वनं । त्रिपादहस्तनयनं नीलांजनचयोपमं । शूलामिशूचीहस्त' च घोग्दंष्ट्राहासितं । घोरपम्म तिनाशाय ग्रहशांत्य विचिंतयेत् । धावंतं वैरिणं पथादत्य ग्रं सधनुः शरं। ध्यायेदुचाटना. यारेः स तु देशांतरं व्रजेत् । खड्ग खेटं तथा घंटां वेतालं शुलमेव च कपालं चापि बिभ्राणं पिं. गोर्यकच भीषणं । भूतप्रेतादि नागाय ध्वायेदीमाहामिनं । मीताअशीतांशपुटमिंदुकांतिंदवर्च- ।

·FM सटोकम्। तद्वितयं मंत्रं जपित्वा तदशांशतः ॥ पायसेन घृताक्तेन जुहुयात्तस्य सिद्धये ॥ १२५ ॥ पं- चाक्षरो दिते पीठे पूजयेखड्गरावणं ॥ बीजेन मूर्तिकलुप्तिः स्यात्तत्कांतं मनुबिंदमत्।।१२६ अंगानि दलमूलेषु दूतीः पत्रेषु संयजेत् ॥ चुलु कुंडांमस्खलिनी तृतीयां कृष्णपिंगलां १२७।। फगुनी टिरिटिल्ली च पंचमी मंत्रमालिकां ॥ सप्तमी शंखिनी पश्चाचंद्रांकितजटामिमाः ।। ॥ १२८ ॥ पूर्वपत्रादि सव्येन खड्गरावणवल्लभाः ॥ ऐंद्री कौमारिकी ब्राह्मीं वाराही वै ष्णवीं पुनः ॥ १२९ ॥ वैनायकी च चामुंडा माहेशी दिक्षु पूजयेत् ॥ द्वारपालान्यजेदिक्षु द्वौ द्वौ प्रागादिदेशिकः ॥ १३० ॥ रौद्रपिंगलनामानौ द्वौ श्मशानं विभीषणौ ॥ दृढकर्ण भृगिरीटि मुदीच्याम येत्पुनः ॥ १३१ ॥ आमईकमहाकालौ कोणपालान्यजेत्पुनः ॥ कुंभ कर्णमशोकाख्यं भल्लाटं च सिहारकं ॥ १३२ ॥ इंद्रादिकान्लोकपालान्सायुधान्पूजयेततः धूपदीपादिभिर्देवं प्रीणयित्वा महेश्वरं ॥ १३३ ॥ पंचकूटांधसाबाह्ये ततो भूतबाल हरेत् ॥ एवं पूनादिभिः सिद्धे मंत्रमंत्रविदांवरः ॥ १३४ ॥ नाशयेत्सकलान्भूतान्कृत्याग्रहमहाभयान ॥ आदेशं तस्य कुर्वति भूताभीतामहात्मनः ॥ १३५ ।। बहुना किमिहोक्तेन मंत्रेणानेन भूत सं । पाशांबरं व्याघनखप्रमुख लभूषणैः । अलंकृतांगं द्विभुजं विवर्षाई करूपिणं । कमांगं समुखं सोम्य नीलकुचितकुतलं । स्मरबेवमधोरंयः समृत्युविजयीभवेत् । तप्तजांबूनदनिभं शूलखरवरा- भयं । रतारविदवसतिंस्मरन्बुच्चैः श्रियं लभेदिति । भैरित्यनेनावकर दूरीक त्य प्रक्षाल्यशोषित- रित्युक्तं संपूजयेद्दे वमिति शेषः । षट्कोणेति । अष्टदलं पद्म कृत्वा तदुपरिषट्कोणं विधाय चतुर- हरिं कुर्यात् । प्रोक्तलक्षणाः षष्टपटलोक्तस्वरूपाः अपामार्गति अपामार्गसमिधः साज्य रिति । षष्टं द्रव्यमाज्यमित्यर्थः । हेम धत्तुरः पूर्ववदिति । यामिन्यां प्रत्ये कं सहस्र पंचगव्य हविरिति । पंचग- व्यसिहयाय समित्यर्थः । तदुक्तं क्रियाकालगुणोत्तरे तंत्रे । पंचगव्योद्भवं शुद्धं चरु' तहत् घृतं नव- मिति । हुत्वा निशोति ज्ञेयं । यंत्रमाहामध्य इति। साध्येति। साधकादीनामुपलक्षणं । अथ वा सा ध्यतेय तत्साध्यं तत्सहितं । तेनामुकस्यामुकं वशं कुरु कुरु । अयमर्थः साध्यशब्दसंग्टहीतो भव ति । अष्टदलं कृत्वा तत्कणिकायां साध्यसाधककर्मसहितं शक्तिबीजं स्वरावीतमालिखेत् । त- दुक्तं । हुल्लेखास्थितसाध्यक्षरविलमत्कर्णिकं कलावीतमिति अष्टवर्गानिति । कचटतपयशला- नागुणमितान् विशः मंत्रवर्णान् स्फुराद्यान् चटचटांतान् अग्रदेशेषु पत्राग्रेषु।तदिति विंशोमंत्रव. ान् प्रचटाद्यान् घातयांतान् । तदाह्य परस्परव्यतिभिव्र त्रिकोण इयं कृत्वा तत्कोणेषु वम्मान लिखेत् प्राविधानादिति षष्टोक्तरीत्या । तदुक्तं । मंत्राक्षरत्रयोद्यतदलमध्यदलायकं च तहा। । वह्निपटाश्रितकवचास्त्रमिति । केचित्तु वर्मास्त्रोलासिकोणेदहनपुरयुगे मध्ये शक्तिमिति । विप्रक ष्टान्वये नाष्टदल कर्णिकायां षट्कोणमाहुः । तदसंबई । लिखिताचार्यवचनविरोधात् । यंत्रां- तरमाहापडिति । एकाक्षरक्रमेण प्रस्फु रद्दहकोणे षट्कोणे अतमध्ये स्फु रयुगलता यथावत्सा- ध्यसाधककर्मसहिता शक्तिलेख्या। शिष्टैरिति । घोराद्यैर्घातयांतैः । दहनपुरयुगेनातमिति । बा- छ । सर्वसिद्धिप्रदायकमित्यनेनैतदुक्त भवति । यदाहुः । अथ शत्रुजयं वाछन् घातयप्रपुटं रिपोः ।

·शारदासिलकम् । ले ॥ सदृशोनास्ति मंत्रोन्योभूतनिग्रहसाधने ॥ १३६ ॥ इतिशारदातिलके ऊनविंशः पट लः ॥ १९ ॥ अथाभिधास्ये विधिवदघोरास्त्रमनुत्तमं ॥ यस्य संस्मरणादेव सर्वे नश्यत्युपद्र वाः ॥ १ ॥ मायास्फुरद्वयं भूयः प्रस्फुरद्वितयतंतः ॥ घोरघोरतरेत्यंते तनुरूपपदं पुनः ॥ ॥ २ ॥ चटयुग्मं तदंतेस्यात्प्रचटद्वितयं ततः ॥ कहयुग्मं वमद्वंद्व ततो बंधुयुगंपुनः ॥ ३ ॥ घा. तयद्वितयं बर्म फडतः समुदाहृतः ॥ एकपंचाशदोयमघोरास्वमहामनुः ॥ ४ ॥ अघोरोस्य मुनिः प्रोक्तश्छंदस्त्रिष्टुबुदाहृतं ॥ अघोररुद्रः संदिष्टो देवता मंत्रवित्तमः ॥ ५ ॥ हृदयं पंच- भिः प्रोक्तं शिरः षभिरुद्राहृतं ॥ शिखा दशभिराख्याता तावद्भिः कवचं मतं ॥ ६ ॥ वसुवर्णैः स्मृतंने मासाणैरस्त्रमीरितं ।। मूर्द्धनेत्रास्य कंठेषु हन्नाभ्यं धूरुषु क्रमात् ॥ ७ ॥ जानुजंघापदद्वंद्वे रुद्राभिन्नाक्षरैर्व्यसेत् ॥ पंचभिश्चपुनः षडभिभ्यामष्टभिरक्षरैः ॥ ८ ॥ चतु- वर्णैः षडणैश्च करणैः करणैः पुनः ॥ चतुभिः पभिरक्षिम्यां वर्णभेदोपमीरितः ॥ ९ ॥ स- जलयनसमाभं भीम दंष्ट्रं त्रिनेत्रं भुजगधरमघोरं रक्तवस्त्रांगरागं ॥ परशुडमरुखड्गान्खेटकं बाणंचापी त्रिशिखिनरकपाले विभूतं भावयामि ॥ १० ॥ अभिचारे ग्रहध्वंसे कृष्णवर्णो भ वेद्विभुः ॥ वश्येकुसुभसंकाशो मुक्तौ चंद्रसमप्रभः ॥ ११ ॥ लक्षमेकं जपेन्मंत्रं घृतसिक्तैस्ति- लैः शुभैः ॥ तद्दशांशं प्रजुहुयान्मंत्री मंत्रस्य सिद्धये ॥ १२ ॥ शैवे संपूजयेत्पीठे पदकोणांत स्थपंकजे ॥ अंगपूजांकेसरेषु कृखा पत्रेषु तत्परं ॥ १३ ॥ परशुंडमरुंखड्गं खेटं बाणं च का मुकं ॥ शूलं कपालं प्रयजेदष्टास्त्राण्यस्य देशिकः ॥ १४ ॥ दलाग्रेषु ततः पूज्या ब्राह्मयाद्याः प्रोक्तलक्षणाः ॥ लोकेशान्पूजयेत्पश्चादायुधैः स्वैः समन्वितान् ॥ १५ ॥ इति पूजादिभिःसि हे मंत्रेणानेन साधकः ॥ इष्टान्प्रयोगान्कर्वीत सिध्यते नात्र संशयः ॥ १६ ॥ क्रमात्सर्पिर- नामवत्वा चिताभूमी नियुतं प्रजन्मनु । लवणोषणधूभागनिसूर गोन्मत्तवारिभिः । सिक्त: का- रस्करफलेज यादयुतं सुधो: उच्चाट प्रस्फरपुटं मोहन कहसंयुतीसंस्त भने चटपुठं वियोग प्रचटे न तु । वमेत्युन्मादने भूयो बंधयुग्म न बंधने इति । अथ चतुस्त्रिशदक्षराघारस्य यंत्रमुच्यते । अथोस- सपंक्यारयुक्तंसरोजं ततः कर्णिकामध्यतारस्य मध्येत्रियोसारसंभिन्नमाह्वयं स्यात् मर्नु इंशा पत्रम- ध्येषु लिमप्या । वृतं यंत्रराजं समावध्यमूत्रः करे वागले मस्तक बाहुकट्यांवहन्याममश्रियाभाजन स्यात्तथैवाणिमाद्य रलंविस्तरेणेति । सप्तपंक्त्यारयुतं सप्तदशदलं मंत्रः प्रथमपटले मदुक्तोऽनुसंधेयः । दिषड्वअक्षरशिःषड नरैर्वास्त्रहिठांतैरंग।अस्यान्यत्सवं पूर्वमंत्रवयम्।एकचत्वारिंशदक्षरस्य तुवेद- षट् वेददिङ्नागषड्वर्णैः शक्तिपूर्वकै है फडन्तः षडंगस्यात् । अन्यत्पूर्ववदीरितं इति । पाशुपता- समाहातार इतिातारः प्रणवः । वांतः शःधरानः तत्संस्थः तेनन । वामनेत्रमीईदुबंदः तेननी । पा र्ख: पा : वकः कर्णयुत उकारयुतः तेनशु । ब्रह्माऋषिर्गायत्रीछंदः श्रीबीजं । हु शक्ति: । ग्रहे त्या- दि विनियोगोक्तिः । षभिवर्णमंत्रस्थैः । इफडतैरिति । प्रत्ये कं। प्रायुधध्यानं तु दक्षायूर्ध्व योरा येतदधस्थयोरत्ये । वर्णलक्ष । मचतीत्यत्र नृसिंहबीजादित्व जपेदित्यत्र दुर्गाबीजादित्वमित्यादि जेयाक्षेत्रपालमंत्रमाहावर्णेति।वर्णात्य क्षः श्री स्वरूपं हवभः पदं । वसुवर्णायमिति । वसुवर्णत्वमा - ।

·॥ मटीकम् । पामार्गतिलसर्पपयायसैः ॥ साज्यैः सहमं प्रत्येकं यामिन्यांजुयात्सुधीः ॥ १७ ॥ होमोय नाशयेन्सद्यो भूतकृत्यादुचपद्रवान् । सितकिंशुकनिर्गुडी होमोपामार्गसंभवैः ॥ १८ ॥ समि द्वरैः कृतोहोमः पूर्ववद्भूतशांतिदः ॥ अपामार्गारग्वधयोः पंचगव्यसमुक्षिताः ॥ १९ ॥ समि धो जुहुयात्कृष्णपंचम्यां निशि संयुतः ॥ पृथक् सहसूहोमेन भूतानां निग्रहो भवेत् ॥ २० ॥ क्रमात्सर्पिरपामार्गपंचगव्यहविघृतैः ।। हुवा सहसं प्रत्येकं पात्रे संपातयेत्सुधीः ॥ २१ ॥ सं- पातसर्पिषा साध्यं भोजयेद्भूतशांतये ॥ मध्ये शक्ति ससाध्या स्वरगणसहिता केसरेष्वष्टव- र्गान्पत्रांतन्मंत्रवर्णान् लिखतगुणमितानग्रदेशेषु तद्वत् ।। वर्मास्त्रोल्लासि कोणेदहनपुरयुगे के. ल्पिते अपुरस्थे यंत्रेस्मिन्प्राविधानात्कृतकलशविधिः सर्वदुःखापहारी ॥ २३ ॥ पदकोणे श- क्तिरंतः स्फुरयुगयवृता प्रस्फुरद्वंद्वकोणे शिष्टमंत्रस्य वगैरसकरणचतुः षट्चतुर्वेदवेदैः ।। षभिक्लुप्ताष्टपत्रं दहनपुरयुगेनावृतं वर्म फभ्यां राजत्कोणेन वीतं धरणि पुरयुगं यंत्रमा घोरमेतत् ॥ २५ ॥ क्षुद्रचौरग्रहव्यालभूतापस्मारनाशनं ॥ यंत्रमेतत्समाख्यातं सर्वसंपत्प्रदा यकं ॥ २६ ॥ तारोवादोधरासंस्थो वामनेत्रंदुभूषितः ॥ पाश्र्वोवकः कर्णयुतो वर्मास्त्रांतःप- डक्षरः ॥ २७ ॥ मनुः पाशुपतास्त्राख्यो ग्रहक्षुद्रनिवारणः ॥ षड्भिवणः पडंगानि हुंफडंतैः सजातिभिः ॥ २८ ॥ मध्याहार्कसमप्रभं शशिधरं भीमाट्टहासोज्वलं त्यक्षं पन्नगभूषणं शि- खिशिखाश्मथस्फुरन्मूढजं । हस्ताखिशिख समुद्गरमसिं शक्तिं दधानं विभुंदंष्ट्राभीमच तुमुखं पशुपति दिव्यास्त्ररूपं स्मरेत् ॥ ३० ॥ वर्णलक्षं जपेन्मंत्रं जुहुयातद्दशांशतः ॥ गव्येन सर्पिषा मंत्री संस्कृते हव्यवाहने ॥ ३१ ॥ शैवे पीठे यजेदेव प्रागंगैरष्टमातृभिः ॥ इन्द्रादि भिर्लोकपालैर्वजाबैरायुधैस्ततः ॥ ३२ ॥ अनेन मंत्रितं तोयं ग्रस्तस्य वदने क्षिपेत् ॥ सद्यस्तं नूद्यताराद्यत्व विधीयत इति ज्ञेयं । ब्रह्माऋषिर्गायत्रीछंदः क्षों बीजं आयेतिशनिः । क्वचिदेका- चरएवोद्धृतः । तदुक्तं प्रयोगसारे । प्रोबिंदसंयुतं बीजं वात्यं सर्वसिद्धिदमिति । अत्र विशेषः प्रयो- गहारे । भेदाएकोनपंचाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्तिताः । मातृकाबीजभेदेन संभिवा नामभेदतः । अजरवायकु भवई'द्र सूतिखतः परः।इडाचारथोल्कसंत ऊष्मादऋषिमूदनः । ऋमुक्ती लुप्तकेशव लपक कदंष्ट्रकः । ऐरावत योद्यवंधुरौषधिघ्नस्तथैव च।जनश्चास्त्रवाहुश्च कं बलः खरखानलः । 'गोमुखश्चैव घंटादोङणारचण्ड चारण: छटाटोपोजटालाख्यो ऊकारोथ जठश्चराएकपाणिस्तथाचान्य- ष्टाणवंधुघडामरः । टंकारवोणकर्णश्च तडिद्दाहस्थिरस्तथा । दंतुरोधनदश्चाथ नतिक्रांत: प्रचंडकः । फट्कारोवीरसंधश्च भृगाख्यो मेघभासुरः पुगांतो रौरवश्वाथ लंबोष्टो वसवस्तथा।शुकर्ननः षडाला- ख्यः सुनामाहं ध्रकस्तथा । एते भेदास्समाख्याता मातृकाक्षरयोनिजाः । नामयद्यस्य वर्णानांयोव- ोमाटकांतरे । दृश्यते प्रथमंतत्रतत्रायं क्षेत्रपालकः । तत्र तत्र विशिष्टात्प्राभेदैरेतैर्व्यवस्थितः । त- तो विशिष्टे यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्वतः । क्षेत्रपालमसंपूज्ययः कर्मकुरुते क्वचित् तस्य कर्मफलं हति क्षेत्रपालो नतंशय इतिाबोजेनेति।मंत्रहितीयेन नीलेति।नीलोतएवांजनाट्रिनिभस्तं । उपात्तेटही तेह ताभ्यामिति शेष. गदाकपाले । दक्षेगदावामे कपालमित्यादियुधध्यानं आशांवरं नग्न । ।

·६ शारदातिलकम् । ३७१ मुंचात कंदन ग्रहो मंत्रषभावतः ॥ ३३ ॥ अयुना मंत्रितान् वाणान् विसृजे दुयधिभूपतिः ॥ जपेत्क्षणेन निखिलान् शत्रून्पार्थ इवापरः ॥ ३४ ॥ वर्णात्यमौबिंदुयुक्तं क्षेत्रपालाय हृन्म नुः ॥ ताराद्योत्रसुवर्गोयं क्षेत्रपालस्य कीर्तितः ॥ ३५ ॥ पद दीर्घभाजावीजेन पहुंगान्यस्य योनपेत् ॥ ऋपिब्रह्मा भवेदस्य गायत्रं छंद ईरिनं ॥ ३६ ॥ क्षेत्रपालो देवता चलायेति शक्तिरीरितः ॥ नीलांजनाद्रिनिभमूर्द्धपिशंगकेशं वृत्तोग्रलोचनमुदान्तगदाकपालं ॥ आशाष- रं भुजगभूषणमुग्रदंष्ट्रं क्षेत्रेशमद्भुततनुं प्रणमामि देवं ॥ ३७॥ लक्षमेकं जपेन्मत्रं जुहुयात दशांशतः ॥ चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रेशमर्चयेत् ॥ ३८ ॥ धर्मादिकल्पिते पीठे पूर्वमंगानि पूजयेत् ॥ अनलाख्यमग्निकेशं करालं तदनंतरं ॥ ३९ ॥ घंटारवमहाकोपं पिशिताशनसंज्ञकं पिंगलाक्षमूकेशं पत्रेषु परितो यजेत् ॥ ४० ॥ प्रधानमूर्तिप्रतिमान्नानालंकारवंधुरान् ॥ लो कपालांस्तदत्राणि यथापूर्व प्रपूजयेत् ॥ ४१ ॥ तस्मै सपरिवाराय बलिमेतेन निर्हरेत् ॥ पूर्व मेहि द्वयं पश्चाद्विदुषि स्यात्पुरुद्वयं ॥ ४२ ॥ भंजय द्वितयं भूयोनर्तय द्वितयं पुनः ॥ ततो वि घ्नपदद्वंद्वं महाभैरवतत्परं ॥ ४३ ॥ क्षेत्रपालबालि गृह द्वयं पावकसुंदरी ॥ बलिमंत्रोयमाख्या तः सर्वकामफलप्रदः ॥ ४४ ॥ सोपदंशं बृहत्पिडं कृत्वा रात्रिषु साधकः ॥ स्मृत्वा यथोक्तं क्षेत्रेशं तस्य हस्ते बलिं हरेत् ॥ ४५ ॥ बलिनानेन संतुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ॥ कांतिमे धाबलारोग्य तेजः पुष्टिर्यशः श्रियः ॥ ४६ ॥ उद्धरेद्वटुकं डेतं आपदुद्धारणं तथा ॥ कुरु द्वयं पुनर्डेतं वटुकं तं समुद्धरेत् ॥ ४७ ॥ एकविंशत्यक्षरात्मा शक्तिरुद्धो महामनुः ।। अभीष्ट कपानिनंगदापाणिमिति । नारायणीये । करतोग्रगदाकपाल मितिप्रयोगमारे। धर्मादिकषित इति चतुर्थोक्तप्रकारेण न तु पीठशक्तिपूजा महाकोपमिति महाक्रोधमिति केयं । प्रयोगसारना- रायपोये तयो के प्रधानमूर्तीत्यननादीनां ध्यानं मपरिवाण्येत्यंगादि महिताय मर्वकामफलप्रद इति । सिद्धः मन् मितिश्च सहस्रवारजपादित्यपेक्षितार्थद्योतनिकाकारः । उपदंशं । व्यजनं। रा- त्रिषु । प्रहरादूर्ध्वम् । यथोक्त । पूर्वोक्त ध्यानं नीलमारमेयारूढं हस्त इति वामहस्तगतकपाले । त्यर्थः । तदनं नारायणीये। मिहेनान मंत्रेण तत्कपाले बलिं हरेत् । वामदोषणष्टदिक् म्था नाम- न्यवादाननादिभिरिति । प्रयोगसारेपि । अथ वा प्रांगणे ध्यात्वा क्षेत्रेशं प्रोतलक्षणं । शितिखान- समारूढं त कपाले बलिं हरेदिति । तत्र प्रयोगः । रात्री प्रहरादूर्ध्व प्रांगणे गोचर्ममात्रं विलिप्य रक्तगंधपुष्पास सादोन् तब मम्थाप्य करांगन्यासं कृत्वा मूलं दशधा जप्त्वा पीठं मपूज्य तत्र क्षेत्र- पालमावाह्य उपचारान् कृत्वा सावरणमभ्यर्च विजनोभृत्वा बलिमंत्रण वामहस्ते न तत्कपाले त्रि बलिमदकं च दत्वा अनलाय स्वाहेत्यादि मूर्तिभ्यों गेभ्यश्च सकहत्वा हस्तं प्रक्षास्य स्वयं देवः सब- ष्टोत्तरगतं मूनमावर्तयेदिति । आपदुद्धारणमंत्रमाहाउहरेदिनि । बटुकं तडे तं बटुकाय । तथेति से तं । तेन आपदुद्धारणाय । शक्तिरुक्षः। शक्तिबीजपुटितः सुरपादपः साधकानां वांछितप्रदत्वा स्कल्पतरुरित्यर्थः । भैरवऋषिर्गायबीछंदः वं बीजं माया शक्तिः । अंगुलीति । अंगुष्टाद्य गुलीषु । देहेति।शिरोवदमहदगुह्यपादेषु । वन विति । ऊर्ध्व ग्राम्दक्षिणोदीच्यपथिमेषु यथापुरेति। ईशाना- ।

·३७२ मटोकम् । फलसंसिध्यै कीर्तितः सुरपादयः ॥ ४८ ॥ बृहदारण्यकऋषिश्छन्दोनुष्टुबुदाहृतः ।। आपदु. द्धारणो देवो भैरवो देवताबुधैः ॥ ४९ ॥ अंगुलीदेहवक्रेषु मूर्तीन्यस्येद्यथापुरा ॥ सद्यादिपं- चहूस्वादयशक्तिबीजं पुरः सरं ॥ ५० ॥ वकारं पंचहूस्वादयमीशानादिषु योजयेत् ॥ षड्दी घंयुक्तयाशक्त्या वकारेण च तद्वता ॥ ५१ ॥ अंगानि जातियुक्तानि मणवाद्यानि कल्पयेत् ॥ तस्य ध्यानं त्रिधा प्रोक्तं सात्विकादि विभेदतः ॥ ५२ ॥ वंदेवालं स्फटिकसदृशं कुंतलो ल्लासिवकं दिव्याकल्पैनवमणिमयैःकिंकिणानुपूराद्यैः॥दीप्ताकारं विशदबसनं सुप्रसन्नं त्रिनेत्रं हस्ताब्जभ्यां बटुकमनिशं शूलदंडौ दधनम् ॥ ५३ ॥ उद्यद्भास्करसन्निभं त्रिनयनंरक्तां- गरागरस्मेरास्यं वरदं कपालमभयं शूलंदधानं करैः ॥ नीलग्रावमुदारभूषणशतं शीतां- शुचूडोज्वलंबंधूकारुणवाससं भयहरं वंदे सदा भावये ॥ ५४ ॥ ध्याये नीलाद्रिका शशि- शकलधरं मुंडमालं महेशंदिग्वस्त्रंपिंगकेशं डमरुमथसृणिखड्गपाशाभयानि ॥ नागं घटांकप- लं करससिरुहै विभ्रतं भीमदंष्ट्र सर्पाकल्पं त्रिनेत्र मणिमयविलीत्कीकृणीनुपूराढ्यं ।। सात्वि कं ध्यानमाख्यानमपमृत्युनिवारणम् ॥ ५५ ॥ आयुरारोग्यजनन मपवर्गफलप्रदम् ॥ रा- द्यानां देहे वक्त्रषु चन्यास तत्तदंगुलीभिास इत्युक्त । सद्यादय उ काराद्या: आदिशब्द न स- स्पुरुषाघोरवामसद्या । हों वाईशानाय नमः अंगुष्टे इत्यादि प्रयोगः । तहता। षडदीर्घयुक्त नेत्य- थः । ॐहांवांहृदयाय नमइत्यादि प्रयोग: । सात्विकध्यान । शूलदंडी वामदक्षाभ्यां । तदुक्त वि- श्व सारोडारे । वामहस्त त्रिशूलं च सूक्ष्मदंडं तु दक्षिणे इति। राजसध्याने वामयोराधे दर यो- रन्ये । तामसध्याने तु दक्षायू ईयोराद्य तदधम्थयोहितीये तदधस्थयोरुपांत्ये । तदधस्थयोरंत्ये । पत्रध्यानानंतरं डमरुकमुद्रां दर्शयेत् । तल्लक्षणं तु । मुष्टिं सुशिथिला बध्वा ईषदुङ्गितमध्यमां । द क्षिणादूर्ध्व मुन्नम्य कर्णदेशे प्रचालयेत् । एषा मुद्रा डमरुका सर्वविघ्नविनाशिनीति । वर्णलक्षं। एकविंशतिलक्षं । क्लम्ते पोठे इति । चतुर्थोक्तप्रकारेण । नत्वत्र पीठशक्तयः । कीदृशे पीठेषट्कोणां- सस्त्रिकोणस्थव्योमपंसजसंयुते । पुनः कीदृशेपं कजशोभिते तेन मालकापद्म कृत्वा सदुपरि त्रि- कोणं तदुपरि षट्कोणं । तदुपरि अष्टदलं पद्म तदुपरि चतुरम चतुरिमिति जायंत्रं । तदुक्त विश्वसारोडारे । चतुरसासने पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकं । तस्य मध्ये च षट्कोणं मंडन तु विधीयते । सन्मध्ये च त्रिकोणं च तन्मध्ये व्योमपंकजं । मध्ये बटुकमावाह्य ति । व्योमपंकजंतु मारपटलो- तवर्णाजं मूलादिसद्यो जारीनेति एवं पंचसु संबध्यते। तत्तन्मुद्राभिरिति। मुद्रास्त्रयोविंशेवास । ललाटस्थोजलिवंदनमुद्रा । न्यासमार्गेणेति । देवदेहे तत्तदंगुलीभिमूर्खादिषु पंचवक्वेष्वपि । न- त्वंगुलीषु । तदुक्ता नारायणीये । यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करविनति। हो वो ईशामाय नम इत्यादि पूजयेत् : तत्र देवदेहे प्रथमं विन्यस्य पश्चात् पृजनमिति जयं सकलीकरणं कृत्वा य- जेद्दवमिति शेषः मूर्तीर्यथा। पुरायजेदिति । अनुषज्यते । यथापुरेत्यनेनावरणपूजायां पूर्वदक्षिण- मौम्यपश्चिमे ईशे च मूर्तिपूजेत्युक्त । विश्वसारोद्धारेतु विशेषः । इंद्रागनियमाप्सुपंचब्रह्मल अर्च- येदिति अइउलएप्रोएतदोजपूनित्युक्त' । प्रयोगस्तु । अ असितां गभैरवाय नम इतिभैरव- - ·शारदातिबकम्। असंध्यानमाख्यातं धर्मकामार्थसिद्धिदम् । तामसं शत्रुशमनं कृत्याभूतग्रहापहम् ॥ ५६ ॥ वर्णलक्षं जपेन्मत्रं हविष्णाशी जीतेंद्रियः ।। तहांश प्रजुहुयात्तिलैमधुरसंयुतैः ॥ ५७ ॥ध- मर्माधर्मादिपीठे पंकजशोभिंते ॥ षद्कणांतत्रिकोणस्थव्योमयंकजसंयुत ॥५८॥ बटुकं पूजयेद्दे- वं मूर्तिमूलेनकल्पतेत् ॥ सद्योजातेनमन्त्रेण देवमावाहयेत्ततः ॥५९॥ मूलाढिवामदेवेन स्था- पयेत्परमेश्वरम् ॥ मूलमन्त्रेणकर्तव्यं सांनिध्यं तदनंतरम् ॥ ६० ॥ अधोरेण सुधीः कुर्या- सन्निरोधमनतरम् ॥ पुरुषाख्यनमनुना योनिमुद्रांप्रदर्शयेत् ॥ ६१ ॥ देवाय वंदनं कुर्यादी- शानेन समाहितः ॥ एतत्सर्वविधातव्यं ततन्मुद्राभिरादत् ॥ ६ ॥ ईशानादीन्यजेद्देवान्या- समार्गेणा देशिकः ॥ सकलीककरणं कृत्वा यजेन्मूर्तीयथापुरा ॥ ६३ ॥ व्योमपद्मदलेष्वर्चे दसितांगादि भैरवान् ॥ असितांगं रुरुं चंडं क्रोधमुम्नतभैरवम् ॥ ६४ ॥ कपालिनंभीष- णाख्यं संहारं चक्रमादमून ॥ पदकोणेषु षडंगानि क्रमेणाभ्यर्चयेत्सुधीः ॥ ६५ ॥ पूर्वादी- शानपर्यंत तहहिः पूजयेदिमान् ॥ डाकिनीमुत्रकान्पूर्व राकिनीपुत्रकांस्ततः ॥ ६६ ॥ला- किनी पुत्रकान्पश्चात्काकिनीपुत्रकांस्ततः ॥ शाकिनी पुत्रक्रान्भूयो हाकिनी पुत्रकान्पुनः ६७ मालिनी पुत्रकान्पश्चाद्देवी पुत्रांस्ततः परम् ॥ अथोमारुद्रमातॄणां पुत्रान्दक्षिणतोयजेत्॥६८॥ ऊर्ध्वमुख्याः सुतानूर्ध्वमधोमुख्यः सुतानधः ।। इति संपूजयेन्मन्त्री पुत्रवर्गास्त्रयोदश ॥ ६९॥ तद्वहिः पद्मपत्रेषुलोके शबद कान्य जेत् ॥ ब्रह्माणीपुत्रकं पूर्व माहेशीपुत्रमैश्वर ॥ ७० ॥ वैष्ण- वीपुत्रक सौम्ये कौमारी पुत्रमानिले ।। इंद्राणी पुत्रकं भूयः पूजयेत्पश्चिमेततः ॥ ७१ ॥ म- हालक्ष्मी सुतं पश्चाद्रक्षो दिशि समर्चयेत् ॥ वाराही पुत्रकं याम्ये चामुण्डा सुतमानले ७२ वटुकान्दशदिश्वर्चेद्धेनुकं त्रिपुरांतकम् ॥ वेलालं वह्निजिव्हाख्यं कालांताख्यं करालकम् ७३ एकपादं भीपदं ट्रमचलं हाटकेश्वरम् ।। दिग्विदिक्ष्वं तरालेषु श्रीकठादीन्यजेत्पुनः ॥ क्रो- धीश्वरादिभवतास्तद्ववाद्ये सपर्चयेत् ।। ततस्त्रीन्नकुलीशाद्यान्दक्षिणे पूजयेत्सुधीः ।। ७५॥ पदं सर्वेषु योज्यं । पुनभैरवोद्दे शोमानिमत्यर्थः । क्रमात् सुधीरित्यनेनानियापि पूजनमित्युक्त त- हहिरिति। षट्कीणबाह्य । अष्टपत्रांतः पूर्वादीशानपर्यंतमिमान् वक्षामाणाण पृजयेदिति मबंधः । दिग्विदिविति । दिशयतमः विदिशवतमस्तदतरालान्यष्टावेवं षोडश । पुनस्थ हदिति । दिग्वि- दिक्षवंतएलेषु । तत्र दिशोष्टौ विदिशीष्टौ तदंतएलानि षोडशेति हात्रिंशत्म्थानानि जेयानि । शक्तिसंयुतानिति मामान्येन विशेषणमात्र । ताः शक्तयः का इत्यपेक्षायायोगिनीभिः सहेति पदं । सदुक्तं विश्वमारोहारे। दिव्यांतरिक्षभूमिष्टान्योगीशान् पूजयेत्ततः । ईशाग्नेष्यांचनैऋत्यांयोगिनी. भिः ममन्वितानिति । काम्यमात्र परिभाषामाह । विघमिति। तदेवलिविधानमाह। शास्यन्नमि- ति । पललं मांस । एकीकृतं पिंडरूपं ग्राद्य प्रागुक्त कर्मणा । रक्तचंदनपुष्पाद्य निश देवमाराध्यप्रा- गुक्तवम ना निशि बलिं हरेदिति संबंधः । पाद्य शब्द न घूपदीपनैवेद्यानि । प्रागुक्त त्येनेन क्षेत्र- पालोक्तबलिमवेक्षेत्रपालशब्द बटुकेति पदं दत्वा देवहस्तइत्युक्तं । यथोक्तामिति । स्वमनसिस्थि- तां रोगोनेति वैद्यकशास्त्र यस्मिन् रोग यदौषधमुक्त सस्य होमादित्यर्थः। कृष्ण त्यादि भूपतरि ·सटीकम् । द्वियांतरिक्षभूमिष्ठान्योगीशान् शक्तिसंयुतान् ॥ यांगिनतीभिः सहाभ्यर्चेदशाग्निनिति- स्थितान् ॥ ७६ ॥ इति संपूजयेदेवं बटुकं प्रोक्तवर्मना ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां पतिर्भवति मानवः ।। ७७ ॥ विघ्नदुर्गा समाराध्य बलिं लत्वा विधानतः ॥काम्यानि साधयेन्मन्त्रा यथोक्तांसिद्धिमाप्नुयात् ।। ७८ ॥ शाल्पन्नं पललंसीपाजाचर्णानि शर्करा ॥ गुडापार- सापेमवक्तः परिमिश्रितैः ॥ ७९ ॥ कृत्वाकवलमाराध्य देवं पागुक्तवर्त्मना ॥ रक्तचंदना पुष्यायैनिशितस्मै बलिहरेत् ।। ८० ॥ ततः सिध्यंति कार्याणि बलिनानेन मंत्रिणः ॥ जुहु यात्सार्पषा मन्त्री यथोक्तां सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ८१॥ वश्याय जुहुयाहिक्षु शकलैयेशज्जना- न् । जुहुयात्पुत्रलाभाग प्रफुल्लैः केरवैः सुधीः ॥ ८२ ॥ धनाधान्यादि संपत्य जुहुयात्तिलतंड- लैः। बिल्वप्रसूनैतुहयान्महतीं विंदति श्रियम् ॥ ८३ ॥ लोणैर्मधुरसंमिथर्वशयेदनिताजना- न् । वृष्टिकामेन होतव्यं वेतसानां समिद्वरैः ।। ८४ ॥ अन्नन जुहुयान्नित्यं धनधान्यादि- संपदे ।। वश्याय जुहुयान्मन्त्री मधुनादिवसत्रयम् ॥ ८४ ॥ रोगोक्तौषधहोमेन रोगा नश्यंति तत् क्षणात् ॥ कृत्याद्रोहे ग्रहद्रोहे भूतापस्मारसंभवे ॥ ८६ ॥ व्याघ्राजिने समासीनोजुहुया- दयुतंतिलैः ।। भूतादयः पलायंते नेक्षते तांदिशं भयात् ॥ ८७ ॥ कृष्णाष्टमी समारभ्य या- वत् स्यात्तच्चतुर्दशी । तिलैस्तंडुलसंमित्रैर्मधुरत्रयलोलितः ॥ ८८ ॥ त्रिसहस्रं प्रतिदिनं जुहु- त्यंतमेकः प्रयोगः । अवग्रहो वृष्टयभावः । विषयेशे। विभज्येति किंचित् । न्यूनसप्तसप्तगुजामितं । मण्ड न मे कोनपंचाशद्दिनानि । विश्वमारोडारे तु विशेषः । वचाचूर्ण पलं देवि कुडवं पलसंयुतम् । पद्मपत्रे विनिक्षिप्य स्थापयेद्दे वसंनिधौ । सिद्धान् संपूज्य विधिवज्जपेत्स्पृष्ट्वा तदौषधम् । मंत्र सह- समावर्त्य सिद्धानभ्यर्य बुद्धिमान् । ध्यात्वा देवीमृतुमातां प्राशयेतन्महौषधमिति । राजसोमांसर- काव्य इति । तव किंमानमित्यपेज्ञायां पलवयसमन्वित इति । तत्र पलत्रयं भूचरखे चरजलच- रजम् । तदुक्तं विखसारोद्धार । मेषकुक्कुटयोमांसं शास्यन्नं घृतसंयुत । लाजाचूर्णमपूपं च गुडमि- तुरसान्वितम् । मधुमत्स्यकमित्यादि बलिद्रव्यं समीरितमिति । मरीरिकच व गुडखण्है- स्तथैव च । शालि तंदुल संभक्तगोक्षीरेण समन्वितम् । सैधवं दुग्धमनिन पलत्रयसन्वितमिति । तथा । अन्यत्रापि । पलवयं माषचूर्ण दधिक्षीरं घृतं तथा । गुडोदनेन संयुक्तं मिश्रीकृत्य विचक्षण इति । केचित्फलत्रयमिति पाठमपठन् तच्चिन्त्यम् । भस्मसाधनमेवाह । उमीरमित्यादि। घनसार: कर्पूरः । वाराहो शूकरी काछी मामधो गृष्टि कारिका इति कैपदेव निघंटो वाराहीनामी गौ- षधी प्रसिहा । शमी लक्ष्मी शिवा शीता मांगल्या केशहुत्फलेति कैयदेव निघंटों लक्ष्मीशब्देन शमी उक्ता । व्योनि गृहीतेनेतिलिभि: गोभितैः शुमैः भूतलास्पष्ट न । त्रिपुड़ तिर्यक् तिलकः । मृगो व्यान्न । अभिषेकं प्रकुर्वीतेति । सप्तभिः पञ्चभिर्वाहोमः । सप्ताहं वापि पच्चाहमियुक्तः । तत्र पूर्वमेव सप्तमं पञ्चमं वाशुभदिनमालोच्च प्रथममारम्भः कार्यः । अभिषेकप्रकारमाह । पूर्वोक्त इति। बतीयोक्ते इत्यर्थः । अष्टट्रोणेति । अइखारी। सदईमिति । खारीचतुर्थीसः । नवरत्नानि षष्टोक्तानि प्रवालानि पन्नवाः सहा सहदेवी। मोमेदं यत्रजम्। गोमेदकं पीतमेसो कंकोमे पत्रपिञ्चेति विश्वा - - - ·३७५ गारदातिलकम् । यासंस्कृतेनले । बटुकेश्वरमभ्यर्च्य मध्यभोग्यफलान्वितम् ॥ ८९ ॥ नित्यनिवेद्य नैवेद्य मध्यरात्रे बलिहरत्ना एवंजपित्वा प्रयतः सहस्राण्येकविंशति ॥ ९० ॥ समाप्ति दिवसेरा- त्राव हुत्वा बलिहरेत् ।। ततः कारयिता राजा तोषयेत्साधकंधनैः ॥९१॥ विधिनानेन संतु. ष्टो बटुकेशः प्रयछति ॥ तेजो बलं यशः पुत्रान्कांतिलक्ष्मीमरोगतां ।। ९२ ॥ नश्यति शत्र- वः सर्वे बद्धत बंधु बंधवाः। भवग्रहोनजायेत विषये तस्य भूपतेः ॥ ९३ ।। जुहुयात्केवलैलो- गैरयुतं स्तंभनेच्छया ॥ निबिडादि विमोक्षाय प्रयोगोयमुदाहृतः ॥ ९४ ।। बचाचूर्णपलं ज- गव्येनाज्येन लोलितम् ॥ विभज्य भक्षयेद्वंध्या मंडलात्पुत्रकाक्षिणी ॥ ९५ ॥ विनीतं पु. त्रमाप्नोति मेधारोग्यवंलान्वितम् ।। आदावंते प्रयोगस्यबटुकाय बलिं होत् ॥ ९६ ॥ द्विवि धो बलिराख्याती राजसः सात्विको बुधैः। राजसो मांसरक्तान्यः पलत्रयसमन्वितः ९७ मुद्यायसंसंयुक्तो मधुरत्रयलेशीलतः ॥ सात्विको मांसरहितः शेषपन्यत्युरोक्तचन् ॥ ९८ ॥ ब्राह्मणो विनयः शुद्धः सात्विकं बलिमाहरेत् ॥ साधयेन्मनुनानेन भस्म सर्वाथीसीद्धदम् ।। ९९ उशीरं चंदन कोष्ठं घनसारं सकूकुमम् ॥ श्वेतार्कमूलं वाराही लक्ष्मीक्षीरमहीरुहां ३०० राजसमिति । राजसध्यानोतामूर्तिम् । लोकेशान् लोकेशबटुकान् । क्रमादित्यनेन परितोहात्रिंशत् दक्षिणनीतित्युक्तम् । स्प ट्वे त्युभयत्र कूर्चादिना। पृथगिति । प्रत्येकं तेन सहमत्रयं होमः । प्रत्यहं सप्ताहं पञ्चाई वा अस्यैवा वृत्या फलविशेषमाह । कत्वेति । षण्मास प्रतिमामात पडाहत्तयः । गजेति प्राक् प्रोक्त विधिना,कुम्भान् स्यापयित्वा गन्धपुष्पाद्यैरभ्यच्च विधानन कुण्डं क त्वा यथा- विधि हामं कुर्यादिति सम्बन्धः । तत्र विधानेनेति । त्रिकोणम् । यथाविधीति । बटुकमग्नाभ्यर्च बटुकं च तत्र पूजयित्वं त्यर्थः । प्राक् प्रोक्तविधिना । चतुर्थोक्तविधिना । कुम्भानिति । पञ्च । अत्र । पञ्चसु कुम्भेषु । अभ्यर्येति । मध्ये बटकईशानं चतुष्व न्यामूरिति शंषः । उक्तञ्च । पंचात्मानं पदं कृत्वा स्वालिप्त शुद्धभूतले । कोष्टेषु स्थापयेत्सृष्टया कलशान्यं च शोभनान् । धृपादिवासितान् भूयो जलेरापूरयेत् पृथक् । माणिक्यं मौक्तिकं वचं नील मरकतं तथा । प्रोक्तानि पंचरत्नानि नि- क्षिप्य तेषु पंचसु । तत्र देवं च मूर्तीश्च समभ्यर्च्य यथाविधीति । अन्यत्र तु । सुवर्ण रजतं मुक्तारा- जावतं प्रवाल कम् । रत्नपंचकमाख्यातमिति । गजानवान् । शालांचगजाश्वशाला प्रोक्षयेदिति संबंधः । गजा अश्वाः । शक्तिर्जायत इति । तेषामित्यनुषज्यते । रोगा: प्रणश्यन्तीत्यचापि । अभि- षिच्चति । हरेदित्यंतं पूर्वोक्ताभिषकवल्यारनुवादः । तत्रैव विशेषमाह । अन्यूनेत्यादिना।यंत्रमाह। श्रीमायेति । श्रीश्रीबीजं मायाशक्तिबीजम् । स्मरः कामः क्लीं । कूटं । ली। तदुपयिषु नास्ति मंत्रोन्य इत्याहुस्तन्त्रवेदिनः एतेन केषां चनसमररूपमेव कूट लिखेदिति व्याख्यानं निरस्तम् । प- ष्टदलेषु बटुकाय इत्येकाक्षरक्रमेण लिखनीयम् । मन्त्रस्य वर्णानिति । प्रापदित्यादि मायांसा अथ षोडशेदले । तदहिः प्रथमषोडशदलाहहिः । तत्संख्यपत्रेषु षोडशेसु । तदुपरिद्वितीयषोडशदले षोडशस्वरान् लिखेत् । छित्त्वाछित्त्वेति । द्वाविंशे वश्चमाणरीत्या। साध्य इतिालिङ्गमविवक्षितम्। पुरुषं स्त्रियमपि वशयेत् । तदुक्तं सप्ताहं पुरुषोंगनापदचिरं वश्यस्त्ववश्यं भवेत् तस्मिन् जन्मनि ·मटोकम। त्वचा बिल्लतरामूलं शोषयिस्वा मु चर्णयेत् ॥ चूर्ण ब्योम्नि गृहे तेन गोमयेन विमिश्रितम्।। १ ।। कृत्वा पिंडाान संशोध्य संस्कृते हव्यवाहने ॥ मूलेन दग्ध्वा तद्भस्म शुद्धपात्रे विनिः क्षिपेत् ॥ २॥ केतकी मालती पुष्पैर्वासयेद्भस्म शोधितं ॥ अयुतं प्रजपेन्मत्रं स्पृष्ट्वा भस्म मु पूजितं ॥ ३ ॥ एतदादाय दिनशः प्रातः पुंडूंकरोति यः ॥ तस्य रोगाः प्रणश्यति कृत्या द्रोहमहाग्रहाः ॥ ४ ॥ रिपुचौरमृगादिभ्यो भयमस्य न जायते । वर्द्धन्ते संपदः सर्वाः पूज्यते सकलेजनैः ॥ ५ ॥ राजावश्यो भवेत्तस्य सामात्यः सपरिच्छदः । अभिषेकं प्रकुर्वीतराज्ञो विजयकांक्षिणः ६ ॥ पूर्वोक्तमण्डप क्लुप्ते वितानधजशोभित । सर्वतोभद्रमालिख्य कर्णिका तस्य पूरयेत् ।। १ ।। अद्रोणप्रमाणेन शालिभिः शोधितैः शुभैः । तदोस्तण्डुलांस्तस्मि- न्यस्य दूर्वाकृतान्वितान ॥ ८ ॥ हेमादि विहितं कुंभं नवरत्नसमन्वितम् । संस्थाप्य विम- लैस्तोयैरापूर्यास्मिन्विानःक्षिपेत् ॥९॥ क्षीरद्गुमप्रवालानि लक्ष्मीदूर्वांसहां पुनः । कर्पूर चन्दनं विल्यमुशीरं कुंक पुनः॥ १० ॥ कंकोलमगरंजाति मल्लिका चंपकोत्पलैः । गोमेदंदा- डिमं पश्चात्पट्टयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ ११ ॥ तस्मिन्नावाह्य बटुकं रांजसं सम्प्रपूजयेत् । बहिरट- सुकुम्भेषु भैरवानपूजयेत् ॥ १२ ॥ त्रयोदशसुकुम्भेषु त्रयोदशगणान्यजेत् । बाघे दशसु कुम्भेष लोकेशानर्चयेत्सुधीः ॥ १३ ॥ तद्वहिवर्घष्टकुम्भेषु श्रीकण्ठादीन्सुरेश्वरान् । पंचत्रिंशत् घटेष्वर्चेत्कादिवर्णेश्वरान्क्रमात् ॥ १४ ॥ इति गन्धादिभिः सम्यक् पंचावरणमर्चयेत् । अयुतं प्रजपेत्स्पृष्ट्वा तान्घटान्देशिकोतमः ॥ १५ ॥ पायसैः सर्पिषाशुद्धस्तिलेर्दशशतं पृथक् । । नास्ति नोद्यदेहान्तरं मंशय इति । अथ च साध्यमिति सामान्यत उक्तबिजादिः । तत्र विशेषो नारयणीये। प्रज्वाल्याग्निमयामागैरेवं वश्यो भवेदिजः । दीप्त वम्ही चिताकाष्टैः प्रतिकृत्या तथा हुनेत् । राजा वशीभवेदेवं वश्यंस्याद्देश्यशूद्रयोरिति । दासो भवेदत्रकामादित्वं नेयम् । शैवमंत्र- वित्यनेनैतदुक्तं भवति । यावान् चण्डेश्वरजपम्तावान् शैवषडक्षरमन्त्रजपः । यदाहुः । अक्षरस्य जपोयावत्तावज्जप्यः षडक्षरः । रोहिकामुभिकी सिद्धिं तथापि लभते नर इति।सर्वान् कामानिति। सतिले स्वन्दुलेहमकाष्टाग्नौजुहुयादरेः । उन्मादाय पयोहोमात्तछान्तिः खदिरानले इति । यद्य- वर्णैः प्रमूनस्तु मंत्री सप्तदिनं हुनेत् । लभेत्तद्र पबाह्योपमृणहाकामदो मनुरित्यादि ज्ञेयम् । धरे- त्यादि शैवमन्त्रान्ते शिवस्तुतिः । धरेति।लोकेनाष्टमूर्त्तित्वमुक्तम् । मखेशो यजमानः । श्रुत्यंतेति । उपनिषप्रतिपाद्यत्वात्तवकतावासायेत्युमचारत: प्रयोगः । श्रुतये श्रुति रूपाय श्रुतीनां जन्मय- स्मात् । तेनानादिवेदप्रवक्त्रे । अतीन्द्रियायेति । यतो वाचो निवर्तते। अप्राप्य मनसासहेति श्रुतेः। भवाय भवनाम्ने । भवो जन्मतदुःखहवे । तऊदुस्ताः चदुर्वर्गप्रदात्रे । पादिः सर्गः मध्यः पालनं अन्तः संह रः तत्र शून्याय फलानुपभोगात् । अविचिंत्यायाकालायात काय सरिरुगासवदामतेन प्रबदः कपर्दोजटाजूटो येन तस्मै । कपर्दोस्य जटाजूट इति कोषः । त्रिमूतः ब्रह्मविष्णुरुद्रमूर्त: । विधाम्रामिति सूर्याग्निचन्द्रमसाम् । इति शारदातिलकटीकायां साम्प्रदायकृतव्याख्यायां पदा- दर्शाभिख्यायां विंशतिः पटलः ॥२०॥ एवं तांत्रिकान्यं च देवतामन्त्रानुत्का कतिचिहायत्रबादि - ·शारदातिलकम् । ३७७ जुहुयात्तान्घटान्स्पृष्ट्वा प्रत्यहं बलिमाहरेत् ॥ १६ ॥ राजसोक्तप्रकारेण रात्रौ देशिकसत्तमः सुदिने शोभने लग्ने वाचयित्वा द्विजन्मभिः ॥ १७ ॥ स्वस्तिमंगलवाक्यानि विशुद्धर्वेदपा- रगैः । नदत्सुपंचवायेषु प्रणम्यबटुकेश्वरम् ।। १८ ॥ जितेन्द्रियं शुद्धकायं राजानं ब्राह्मणप्रि- यम् । आस्तिकं सत्यवचनमभिषिचेत्प्रसन्नधीः ॥ १९ ॥ अभिषिक्तोनरपतिः प्रणिपत्यगुर परम् । भूयासं दक्षिणां दद्यात्प्रसीदति तथा गुरुः ॥ २० ॥ राजाभिषिक्तो भवति साक्षा- भूमिपुरंदरः । परन्विजयते भूपान्स्तूयते सकलैजनैः ॥ २१ ॥ कृताभिषेकः पण्मासं प्र- तिमासं महीपतिः । चतुरं भोधिवलयां शास्ति सर्वां वसुन्धराम् ॥ २२ ॥ गजाश्वशान्तिवि- धये तेषां शालासु साधकः । कुण्डं कृत्वा विधानेन होमं कुर्याद्यथाविधि ॥ २३ ॥ पायसा- ज्यतिलविद्वानयुतत्रितयावधि । ब्राह्मणान्भोजयन्नित्यं भक्षभोज्यफलादिभिः ॥ २४ ॥ प्राक् प्रोक्तविधिना कुम्भान्स्थापयित्वात्रदेशिकः । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैस्तजलैःप्रोक्षयेद्गजान २५ अश्वशालामनेनैव वर्द्धन्ते ते दिने दिने। युद्धेषु महती शक्तिर्जायते पूर्वतोधिका ॥२६॥ सर्व- रोगाः प्रणश्यन्ति कृत्याद्रोहाः परैः कृताः । अस्मात्परतरा रक्षानास्ति तेषां महीतले ।२७। भभिषिच्य महीपालं परेषां विजयोद्यतम् । उक्तेन विधिना मन्त्री यामिन्यां बलिमा ह- रेत् ॥ २८ ॥ अन्यूनांगजमं हत्वा राजसं प्रागुदाहृतम् । बलिप्रदानसमये रिपूणां सर्वसै- न्यकम् ॥ २९ ॥ निवेदयेदलित्वेन बटुकाय विशिष्टधीः । विदर्भयेच्छत्रुनाम्ना वलिमन्त्रं तथा सुधीः ॥ ३० ।। शत्रुपक्षस्य रुधिरं पिशितं च दिने दिने । भक्षय स्वगणः साई सा. रमेयसमन्वितः ३१ ॥ बलिमन्वोयमाख्यातः सर्वेषां विजयप्रदः। अनेन बलिनादृष्टो बटुकः परसैन्यकम् ॥ ३२ ॥ सर्व गणेभ्यो विभजेदामिषं कुद्धमानसः । एवं कृते परवलं क्षीयते नात्र संशयः ॥ ३३ ॥ विजयश्रियमेतेन राजा प्राप्नोत्य यत्नतः । श्रीमायास्मरकूटमत्रवि- लिखेन्मध्ये दलष्वष्टसु द्वि प्रोक्तं बटुकाय शब्दमपरान्मन्त्रस्य वर्णान्बहिः। अद्वन्द्वदलेषु तद्ध- हिरधस्वत्संख्य पत्रष्वथ द्वात्रिंशद्दलकादि सान्तसहितं यन्त्रं लिखेद्भपरे ॥ ३५॥ आप- दुद्धारणं यन्त्रमपमृत्युभयापहम् । सर्वसम्पत्प्रदं नित्यं सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ ३६ ॥ रक्षा- करं ग्रहार्तानां राज्ञां विजयवर्द्धनम् । आपदुद्धरणाकस्मादापदुद्धरणक्षमः ॥ ३७॥ तन्त्रेषु नास्ति मन्त्रोन्य इत्याहुमन्त्रवेदिनः । अर्षीशो वन्हिशिखरो लान्तस्थो दान्त ईरितः ॥३८॥ फडन्तश्चण्डमन्त्रोयं त्रिवर्णात्मा समीरितः । अस्य त्रिको मुनिः प्रोक्तश्छन्दोनुष्टुवुदाहृतम् ३९ चण्डेशो देवता प्रोक्ता कुर्याद गविधि पुनः । हृदयं दीप्तफट प्रोक्तं ज्वलफद शिर ईरितम् ४० शिखा ज्वालामालिनी फट् ज्ञेया फद कवचं मतम् । हनफट नेत्रमाख्यातं सर्वज्वालिनि फट परम् ।। ४१ ॥ विन्यस्यैवं षडंगानि ततो देवं विचिन्तयेत् । चण्डेश्वरं रक्ततनु त्रिनेत्रं रत्तां शुकाट्यं दृदि भावयामि ॥ ४२ ॥ टंक त्रिशूलं स्फटिकाक्षमालां कमण्डलुं विभूतमिन्दुचडम्। वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं होमं कुर्याद्यांशतः ॥ ४३ ॥ मारत्रयसंयुक्त विशुद्धम्निलतण्डुलैः । पं चाक्षरोदिते पीठे चण्डेशं साधु पूजयेत् ॥ ४४ ॥ मूर्ती बीजेन कलप्तायां तत्को बिन्दुगं- ·मटोकम् । युतः । चण्डेश्वराय हृद्वीजपूर्वः पूजामनुर्मतः ॥ ४५ ॥ अंगैर्मातृभिराशेपैर्वत्राद्यैरायुधैर्यनेत्। चतुरावरणं प्रोक्तं चण्डेशस्य समर्चने ॥ ४६ ॥ इति सिद्धे मनौ मन्त्री धनवजायते चिरात्। तर्पयेन्मनुनानेन नित्यमष्टोत्तरंशतम् ॥ ४७ ॥ श्रिममाप्नोति महतीं पुत्रमित्रसमन्वितः । प्रि- यंगुकुसुमैः फुल्लैस्तत्काष्ठज्वलिते नले ॥ ४८ ।। जुहुयादथुतं मंत्री पुरक्षोभो प्रजायते ॥ सा- ध्यवृक्षत्वचो लोणं पिष्ट्वा विष्टसमन्वितम् ॥ ४९ ॥ पुत्तली रुचिरां कृत्वा प्रतिष्ठाप्य स- मीरणम् । छित्वाछित्वा प्रजुहुयादष्टोत्तरशतं निशि ॥ ५० ॥ सप्ताहमेवं कुर्वीत साध्यो दासो भवेत्सस्वयम् । शैवमंत्रपु निष्णातश्चण्डेश्वरमर्नु भजेत् ॥५१॥ सर्वान्कामनवाप्नोति परत्रे- हच नन्दति । धरायोग्निमरुट्योममखेशेन्द्वर्क मूर्तये ॥५२॥ सर्वभूतान्तरस्थाय शङ्कराय नमोनमः । श्रुत्यन्तकृतवासाय श्रुतये श्रुति जन्मने ॥ ५३ ॥ अतीन्द्रियाय महसै शाश्वताय नमोनमः । स्थूलसूक्ष्मविभागाभ्यामनिर्देश्याय सम्भवे ।। ५४ ॥ भवाय भवसम्भूत दुःखहंत्रे नमोस्तुते । तर्कमार्गातिदूराय तपसां फलदायिने ॥ ५५ ॥ चतुर्वर्गवदान्याय सर्वज्ञाय नमो- नमः । आदिमध्यान्तशून्याय निरस्ताशेषभीतये ॥ ५६ ॥ योगिध्येयायमहते निगुणाय न- मोनमः । विश्वात्मने विचिन्ताय विलसच्चन्द्रमौलिने ॥ ५७ ॥ कन्दर्पदर्पकालाय कालहन्त्रे नमोनमः । विपाशनाय विहरदृषस्कन्धमुपेयुषे ॥ ५८ ॥ सरिद्वामसमावद्धकपर्दाय नमो नमः । शुद्धाय शुद्धभावाय शुद्धानामन्तरात्मने ॥ ५९ ॥ पुरान्तकाय पूर्णाय पुण्यनाम्ने नमोनमः । भक्ताय निजभक्तानां भुक्तिमुक्ति प्रदायिने६०विवाससे विवासाय विश्वेशान्ते न- मोनमः । त्रिमूर्तिमूलभूताय त्रिनेत्राय नमोनमः ॥ ६१ ॥ त्रिधाम्नांधामरूपाय जन्मध्नाय नमोनमः । देवासुरशिरोरत्नकिरणारुणितांप्रये ॥ ६२ ॥ कान्ताय निजकान्तायै दत्तार्द्धाय नमोनमः । स्तोत्रेणानेन पूजायां प्रीणयेज्जगतः पतिम् ॥ ६३ ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं भक्तया सर्वज्ञं परमेश्वरम् ॥ १६४ ॥ इति शारदातिलके विंशः पटलः ॥ २० ॥ अथो वक्ष्यामि- । वैदिकान्मन्त्रान्वक्तुमुपक्रमते । अथोइति । तत्त्वरूपां चतुर्विंशतिवर्णानां चतुर्विंशतितत्वात्मकत्वात्त- दूपता । तान्यक्षरन्यासे वक्षयन्ते । अनेन गायत्राक्षरैः साई तत्वन्यासोपि सूचितः । प्रयीमयीमि- त्यनेन एतया सम्यग्यथा विधिपठितया त्रयी पाठफलप्राप्तिरता। यथा गायत्रया सच्चिदानन्द लक्षण ब्रह्मप्रकाश्यते । ततः प्रणवस्य तत्प्रतिपादकत्वमंत्येव क्षाति । व्याहत्यादीनां तत्प्रतिपादकत्वमाहुर्व छा: । भूः पदाद्याव्याहृतयो भूशब्दः सति वर्त्तते । तत्पदं सदितिप्रोक्तं तन्मात्रत्वाच्च भूरतः । भूतत्वात्करणत्वाच्च भुवः शब्दस्य संगतिः । सर्वस्वीकारणात्स्वात्मतया च स्वरितीरितं । महत्वा- च्च महत्त्वाच्चमहःशब्दस्य संगतिः।तदेव सर्वजनता तस्मात्तु व्याहृतिर्जनः।तपोज्ञानतया चैव तथा ता पतया स्मृतःसत्यं परत्वादात्मत्वादनंतज्ञानतः स्मृतं । प्रणवस्य व्याहृतीनां गायत्रयकमयोच्यते । अकारो भूरुकारस्तु व्योमार्णः स्वरितीरितः । बिंदुर्महस्तथा नादो जनः शक्तिस्तय: स्मृतं । शांतिः सत्यमिति प्रोक्तं य तत्परतरं पदं । तद्वितीय कवचनम ने ना खिलवस्तु नः । मृष्टयादि कारणं ते. जः परं ब्रह्माभिधीयते । यत्तत्सवितुरित्युक्तं षष्टेयकवचनात्मकं । धातोरिह विनिष्यन्न प्राणि प्रस - - ·शारदासिलकम् । गायत्रीम् तत्वरूपांतभीमती।यथा काश्यते ब्रह्म सच्चितानन्दलक्षणम् १प्रणवाद्याव्याहृतयःसप्त स्युःसत्पदादिका । चतुर्विशत्यक्षरात्मा गायत्री शिरसान्विता ॥ २ ॥ सर्ववेदोधृतः सारोम- न्त्रोयं समुदाहृतः । ब्रह्मा देव्यादि गायत्री परमात्मा समीरिता ॥३॥ ऋष्याद्याःप्रणवस्यैते मुनिभिः परिकीर्तिता । जमदग्निभरद्वाजभृगुगौतमकश्यपान् ॥ ४ ॥ विश्वामित्रवसिष्ठाख्यो व्याहृतीनामृषीन्विदुः । गायत्र्युष्पिगथानुषबृहती पंक्तयः पुनः ५ ॥ त्रिष्टुप् जगत्यो च्छ. दासि कधितानि मनोषिभिः । सप्ताचिरनिलः सूर्यो वाक्यतिर्वरुणोषः ॥ ६ ॥ विश्वे देवा क्रमादासां देवताः परिकीर्तिताः । गायत्र्यामुनिराख्यातो विश्वामित्रो महत्द्युतिः।७। गायत्री छन्द इत्युक्तं देवता सविता स्मृता । शिरसोस्य मुनिर्ब्रह्मा छन्दो देव्यादिका स्मृता ॥ ८ ॥ गायत्री परमात्मास्य देवता कथिता बुधैः । व्याहृतीः सप्तभूराया हृन्मुखां सोरुयुग्मके ॥ ९ ॥ जठरे न्यस्य मन्त्रज्ञो गायत्र्याा स्तनौ न्यसेत् । यत्सन्धिपु ध्वजे नाभी हत्कण्ठभुजसन्धिषु ॥ १० ॥ अस्यनासाकपोलाक्षिकर्णभ्रूमस्तके पुनः । पाश्चात्योत्तरया- म्यागूर्ववत्क्रषु साधकः ॥ ११ ॥ पदानिदश विन्यस्येदेपु स्थानेषु मन्त्रवित् । शिरोम्रू- वव चकात् । मर्वामां प्राणिजातीनामिति प्रमवितुः सदा । वरेण्यं वरणीयत्वात्प्रार्थत्वात्सेवनी यतः । पूर्वस्याष्टाक्षरस्यैवं व्याहृति रितीरिता । पायस्य भर्जनाद्भर्गो भक्त स्निग्धतयाथवा । दे वस्य दोप्यमानस्य वृष्टयादि गुणितस्तथा । ध्यै चिंतायामतो र्धातीनिष्पन्न धीमहीत्यत: । हीन ता रहितं तेजो यः स्यात्सतु हिरण्मयः । सुसूक्ष्मः सोहमित्येवं चिंतयामः सदैव तु । हितीया ष्टाक्षरस्येवं व्याहृतिभव ईरिता । धियो सुधीर्मनोरम्यं छांदसत्वाच्च ईरितः । कतश्च लिंगव्यत्या म: सूत्रात् सुप्तिपग्रहात् । यत्तत्तेजो निरुपम सर्वदेवमयात्मकं । न इति प्रोक्त श्रादेशः षष्टया बद्विति चास्पदः । तम्मा तम्माकमित्यर्थः प्रार्थनायां प्रचोदयात् । तृतीयाष्टाक्षरस्यापि व्याहृति खरितोरिता । आयोज्योतीरम इति सोमाग्नदोस्तेज उच्यते । तदात्मकं जगत् मर्व रमस्ते जो व यं स्मृतं । अमृतं तदनादित्वाबृहत्वाद्ब्रह्म गद्यते । यदानंदात्मकं ब्रह्म सत्यज्ञानादि लक्षणं । तभूर्मवः स्वरीत्युक्तं मोहमित्थमुदाहृतं । एतत्तु वेदसारस्य गिरम्त्वाच्छिर ईरितमिति । प्र- गावाद्या इति प्रतिव्याहृति मंबंध्यते । तत्पदादिकत्यस्याग्रिमण संबंधः । शिरमति । ॐ मापो ज्योतीरमोमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरोमिति । मुनिभिः परिकीर्तिता ऋष्याद्याः प्रणवस्य समीरिता द ति संबंधः । अस्याः कल्पोक्तं बोजादिप्रोक्तं । रेइत्येततु बीजं स्याद्यवर्ण शक्तिरुच्यते । णि येतत्कील कं प्रोकं गाय प्रशास्त्रिपदात्मन इति । कल्पांतर । यंतु बोजं स्यादीशक्तिणंच कील कमि त । मं वनो योदित्यनेन प्रणवं विन्यस्य मतव्याहृतोविन्य स्तव्या इत्युक्तं भवति । यदाहुः । ॐ न- मो ब्रह्मणे नाभो हृदये उंच विष्णवे । मं शिवाय नमो मूट्टि तत्तद्र पं म्मरन्यसेदिति। यत्म- धिश्चिति । पादद्दयमंधिचतुष्क अक्षरचतुष्कं । तदुक्तं । पदयमंधिचतुष्क इति । अयं न्या- सः अंगुलिमारभ्य कर्तव्यः । अत्र यद्यपि संधिशब्दग्रहणमस्ति तथापि तदवध्यंग एव न्यामो वि धेय इति ज्ञेयं । एवं भुजदयमंधिचतुष्के अक्षरचतुष्कं । न्यामादिष्वेककमक्षरं । णि येत्यस्य पृ ·सटोकम् । थगभावेन चतुर्विशत्यक्षरात्मकत्वं । साधक इत्यनेन प्रत्यक्षरमादौ प्रणवः अंते वनम: शह इत्युक्त । कल्पांतरे तु । वर्णन्यासमथो वा थार्षछंदखिदैवतं । तत्त्वशक्तीवर्णमुद्रे स्मृत्वा वर्णान् क्र- मान्न्यसेत् । मित्रोक्ताग्नाचलातादिपीतो वक्त्रांगुलीकरौ । संमुखं मोहपापघ्र चरणांगुष्ठयो स्तुतत् । मधुच्छंदो तिवाद्यंबुप्रभाश्यामोजकोशवत् । संमुखौ संपुटं चोपपायघ्र गुल्फयोस्तुमं । गर्गमध्याकैतेजोजाकपिलोविततं करी । प्रसारितो त्तानशाखो पायघजंघयोस्तुविं । उपमन्यु प्रतिष्टा च विधुवायुश्च विश्वभृत् । विस्तीर्ण हंसतोत्तानतज नीमुक्तहस्तकं । इंद्रनीलनिभं रोग ग्रहघु जानुनोस्तुतुं । काश्यपः सुप्रतिष्टाच यमः खं च विलासिनी । वह्नयाभं मंमुखासक्तपाण्यो युक्त कनिष्ठयोः । अन्यत्र विरलांगुल्यो रंगुष्ठद्दययोगतः । हिमुखं भ्रूणहत्याघमूविं विन्यसेत्सु- धीः । भृगुर्देाजलंगंध: प्रभाछः पूर्वरूपयोः । त्रिमुख तर्जनीयोगाद्गुह्ये गम्याबहुत्तरें । प्रत्यु णिग्वाग्रसोलोलाविघुतहञ्चतुर्मुखं । मध्यायोगादभक्षयाद्यहरंवृषणयोस्तुणिं । विषण वनुष्टुविष्णु रूपशांता अनामाछः पंचवक्त्रकं । अनामायो गतो हत्या हरं कट्यां तु यंतथा । हारितो बृहती द्रस्त्वक् कांतिर्नीलस्तथातयोः । तिर्यग्मुक्ताग्रांगुलिकयोः कनिष्टा मोक्षण सति । षण्मु खं नरहत्याघनाभौभं याज्ञवल्क्यकः । पंक्तिविद्याधरः शब्दो दुर्गारक्तभधोमुखं । वक्राग्रावा- कत करं जउरे!गवांहितम् । कविस्त्रिष्टुप् रविर्वागी रक्तरुग्यापकांजलि: । उत्तानी पूर्ववद्ध स्तौ खाद्यनुत्सनयोश्चदे । अंगिराजगतीशर्वी हस्तौ विद्याछरुक्त्वधः । मुक्ताग्नां गुटको सु- टी शकटं हृदि वंगुरोः । स्यजमो जगतीत्वष्टो यस्थेशा: कांचनछवि । यमपाशं बध मुयोरुत्ता- ना वामतर्जनी । वक्रानान्युब्जया युक्तान्पया कंठे मनोद्यहृत् । आपस्तंबः शक्करीच पायुराप्या यिनी वसुः । शुभ्रो मिथः संधि लीनां गुलिकोसंमुखी करौ । दीघांगुष्टौ घ्रथितकंधीमुखे पिट पापनुत् । संवतॊति मरुत्यादी विमला पद्मरागभः । संधितोवांगुलिमस्तादृशोधो मुख: प- रः । सुसंमुखोन्मुख तालु मध्येम पूर्वपापहं । कात्यायनसुनत्सोमा श्रोत्रं माझं विषापई । उ त्तानोवतकोटीहौ लंबहिनासिकागतं । असितोत्यंगिरात्वग्धिरण्यापांडुपरिग्रहान् । अन्योन्यमं हतो त्तानी मुष्टिकं नेत्रयोस्तुधिं । व्यामोतिः सुराश्चक्षुः सूक्ष्मा रक्तथ संमुखौ । युक्तानामाक निष्टौ संयुक्तवकाग्रशेषको । मत्स्यप्राणिवधाद्य भ्र मध्ये योन्यसेद्दिजः । पराशरो तिहस्ती जिह्वा तोनिश्च रुक्मरुक् । कूर्मः पृष्टे समाक्रांतो दक्षिणेन त्वधोमुखः १८ यो ललाटे खिलाद्य शंकुः कतिः प्रजापतिः । प्राणं जपावलाकाभः कक्षाभ्या साश्रयो करी । वामोर्ध्वमध्यो वाराह: पूर्वास्येनं सुखार्थदं २० शंखप्रकृतिदेवाहृतु पद्मानील: श्रुतिश्रितौ । प्रसारितांगुलीसिंहो दक्षा स्येप्रसिवप्रपम् २१ दक्षाकतीशिवाहंसा हरित्पूर्वोदितीकरौ । कचिताग्रो महाक्रांतमुत्तरची हरिप्रदं २२ गौतमाकृतिकाछाद्यामुगरः किंचिदूर्ध्वयोः । करयोर्वामहस्तस्य सज्जनीदक्षमुष्टिमा । गृहोता ब्रह्म तौख्य स्य प्रदंदंपश्चिमानने २३ शातातयः कृतिर्विष्णगणाभद्र शरूपधृक् । दक्षिणो धोमुखो मूनि पल्लव: केपवर्गियादिति २४ पदन्यासमास पदानीति। एषु वक्षामाणेषु । पदानि तु एकाग्निाग्निवनिकैकाध्यक्षरैः क्रमात् । कल्पांतर शिरः पदन्यासोप्युक्त: । ॐ माय स्तनयोातिर्नसिनेत्रेरसोमुखे । अमृतं शिरसि ब्रह्म शिखायां भूर्भुवः स्वरोमिति । षडंगमा ।

·शारदातिलकम्। मध्यदृग्वत्ने कण्ठहृन्नाभि गुह्यके ॥ १२ ॥ जानुनेः पादयोर्युग्मे तच्छिरः शिरसिन्यसेत् । हृदयं ब्रह्मणे प्रोक्तं विष्णवे शिर ईरितम् ॥ १३ ॥ शिखा रुद्राय कवचमीश्वराय समी- रितम् । नेत्रं सदाशिवायोक्तमत्रं सर्वात्मने स्मृतम् ॥ १४ ॥ षडंगान्येव मुक्तानि यथास्थानं प्रविन्यसेत् । मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायमुरैवस्वाक्षणैर्युक्तामिन्दुनिबद्धरत्नमुकटां तत्वात्म- वर्णात्मिकाम् । सावित्री वरदभयांकुशकरां पाशं कपालं गुणं शंखं चक्रमथारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्ती भजे ॥ १६ ॥ प्रणायामान्पुराकृतागायत्रींसन्ध्यायोर्जपेत् । सप्तव्याहृतिसंयुक्तां- गायत्रींशिरसान्विताम् ॥१७॥ त्रिरुच्चरनधियाप्राणान्धारयेद्यतमानसः प्राणायामोगमाख्यातः समस्तदुरितापहः ॥ १८ ॥ व्यहृतित्रयसंयुक्तां गायत्री दीक्षितो जपेत् । तत्वलक्षं विधानेन मिक्षाशी विजितेन्द्रियः ॥ १९ ॥ क्षीरौदनतिलान्दुर्वाक्षीद्रुमसमिद्वरान् । पृथक् सहस्रत्रि- ब्रह्मण इति । अब सर्वात्मने म्मतमित्यात्मने पदोहारो ग्रंथकतः सर्वत्रानिप्रतः । ब्रह्मात्मने हृदयाय नम इत्यादि प्रयोगः । सांप्रदायिकास्तु ॐ भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुर्ब्रह्मात्मने हृत । वरे ण्यं विष्ण्वात्मने शिर: भर्गोदेवस्य रुद्रात्मने शिखा धीमहि ईश्वरात्मने कवचं । धियोयोनः सदा शिवात्मने नेत्रं प्रचोदयात् सर्वात्मने अस्त्रमिति षडंगकप्ति वदंति । कल्पांतर तु । ब्रह्मा विष्णु क्रमाद् द्रईश्वरथ सदाशिवः सर्वात्मतेजसोतस्य व्याहत्यादि षडंगके इति । आदिशब्देन व्याहृति वयं च । ॐ भूह्मतेजम इत्यादि प्रयोगः । ध्यानमाह । मुक्तति । कशा अश्वादेस्ताडनीरज्जु । शुक्रमिति कपालविशेषणं । गुणः पाशः । प्रायुधध्यानं त् । दक्षायूईयोरत्ये तदधस्तनयोचक शंखी । तदधस्थयोः पाशकपाले तदधस्थयोः कशांकुशौ तदधस्तनयोरभयवरौ । अत्र ध्यानानं तरं वरादि मुद्रा प्रदर्शयेत् । यदाहुः वराभयाब्जपक्षींद्रशक्तिमुद्राः प्रदर्शयेदिति । त्रिसंध्यं ध्या नं यथा । हमारूढां शिताबजवरुणमणिलसदभूषणं माष्ट नेत्रां वेदाख्यामक्षमालां स्रुवमथकमलं दंडमप्यादधानां । ध्यायेद्दोभिचतुर्भिस्त्रिगुवनजननी पूर्वसंध्यादि वंद्यां गायचीमृक् सवित्रीम- भिनववयम मंडले चंडरश्मः । विश्वमातः सुराभ्ययंत् पुण्ये गायत्रि वैधसि । आवाहयाभ्युपायास्स्य थं एयेनोनिपुनीहिमां । वृषवाहनादेवी ज्वलविशिनधारिणो । खेतांवरधराश्येतनागाभर णभूषणा । खेतम्रगक्षमालालंकृतारता च शंकरा । जटाधारा धरा धात्री धरेंट्रांगभवाभवा । मातभवानिविश्व शि आहूतैहि पुनीहिमां । संध्या सायंतनी कृष्णा विष्णुदेवा सरस्वती । खग गाकृष्णवक्त्रा त शंखचक्रधरापरा । कृष्णमृगभूषणैर्यता सर्वज्ञानमयीवरा । वीणाक्षमा लिकाचारु हस्तास्मितवरानना । मातर्वाग्देवते स्तुत्वे आहूतैहि पुनीहि मामिति । प्राणाया मानिति बहुवचनं कपिंजलाधिकरणन्यायेन त्रित्वे पर्यवस्यति । तत्स्वरूपमेवाहा सप्तेति । धियात्रि रुच्चरविति संबंधः व्याहृतीति । व्याहृतित्रयमाद्यं । मोक्षार्थी तु । परोरजसे सावदोमिति । चतुर्यपादप्तहितां जपेदिति चेयं । अस्य विमलऋषिर्गायत्रीछंदः परमात्मा देवर्तति।तत्त्वलक्षमि- ति। चतुर्विंशतिलक्षं विधानेनेति पुरयरणोक्तेन । क्षीरोदनेति । क्षीरमोदनस्तिलादूर्वा इति ट्र- व्यचतुष्टयं । क्षीरद्रमा अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटाः । मंडल मिति।सर्वतोभद्र त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिकं । त कर्णिकायां त्रिगुणित यंत्रं लिखेदित्यर्थः । त्रिकोपशब्दस्य विगुणितो पलक्षकत्वात् । तदुक्त - - ·३८२ मटीकम् । तयं जुहुन्मन्त्रसिद्धये ॥ २० ॥ विधाय मंडलं चिदान् त्रिकोणोज्वलकणिकाम् । सौरं पाठ यजेत्तत्रदीप्तादि नव शक्तिभिः ॥ २१ ॥ मूलमन्त्रेण क्लुप्तायां मूर्ती देवी प्रपूजयेत् । को- णेषु त्रिषु संपूज्याब्रह्माद्याः शक्तयो बहिः ॥ २२ ॥ आदित्याद्यास्तनः पूज्या उपादि स- हिताः क्रमात् । ततः पडंगानभ्यर्च्यत्केसरेषु यथाविधि ॥ २३ ॥ प्रह्लादिनी प्रभा पश्चा- न्नित्यां विश्वम्भरां पुनः । विशालिनीप्रभावत्यौ जयां शान्ति यजेत्पुनः ॥ २४ ॥ कान्ति दुर्गासरस्वत्यो विश्वरूपां ततःपरम् । विशालसंज्ञितामीशां चापिनी विमलां यजेत् ॥२५॥ ततोपहारिणी मूक्ष्मां विश्वयोनि जयावहा । पद्मालयां परा शोभा पद्मरूपां ततोर्चयेत् २६ ब्राह्मयाद्याः सारुगां बाह्ये पूजयेत्प्रोक्तलक्षणाः । ततोयद्ग्रहान्बाह्ये शक्रादीनायुधैःसह २७ इत्थमावरणैर्देवी दशभिः परिपूजयेत् । धर्मार्थकाममोक्षाणां भोक्तास्थाद्विजसत्तमः ॥२८॥ तत्वसंख्या सहस्राणि मंत्रत्रिज्जुहुयतिलैः । सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विंदति ॥२९॥ आयुषे साज्यहविषा केवलेनाथपिषा । दूर्वात्रिकैस्तिलमंत्री जुहुयात्रिसहस्रकम् ॥ ३० ॥ माचार्यः अय त्रिगुणिते विचित्रे मंडलोत्तम इति । तत्र पूर्वोक्ते । दीप्तादोति । चतुर्दशपटलो- ता: काणष्विति । अग्निवरुणेशानेषु ब्रह्माद्या ब्रह्मविष्णवीशाः । शक्तयो गायत्री सावित्री सरस्व या व्याः । कोणेषु विष्वित्येव । ऐंट्रनैऋत्यवायव्यभागवित्यर्थः । एभिः प्रथमावरणं । अब यद्यपि ब्रह्माया इत्युकं तथापि शक्तिपूजापूर्व जेया । त्रि शक्तिमूर्तीः प्रथम समर्थे त्यचार्यो तः । अन्यत्रापि ! गायत्रो शतमखजे निशाचरोथे सावित्री पवनगते सरस्वती च । ब्रह्मा णं हुतभुजि वारुणे च विणुं षष्टे स्रसमभियजेत्तथेशमैशे इति । अन्यत्रापि । रक्तारक्ताकल्पाच- तुमखो डिकाक्षमालबजे । दधतो प्राक्कोणस्था गायत्री तादृशोग्निमोब्रह्मा । अरिदरगदाब्ज हस्ता किरीटकेयूरसंभिन्ना । निशि चरकोणसमुत्था सावित्री वरुणगस्तथा विष्णुः। टंकाक्षभय वरदान् दधतीच त्रीक्षणेंदु कलितजटा । वाणो वायव्यस्था विशदाकल्पा तथेश्वरस्त्वैश इति । कल्पांतरे तु । षट्कोणामिषु मावित्रा प्राग् गायत्रैव च नैऋते । वायुकोणे सरस्वत्यै भाग्नेये ब्रह्मणे नम: । पश्चिमे विष्णवेथेशे रुद्राय प्रथमावृतिः तत आदित्याद्याश्चतुई शपटलोक्ताः । उषा दयश्च ततापटलोक्तप्रकारेणैव । एतेन हितीयावरणं । तत इति तृतीया यथाविधीति । चतुर्थपट लोकरीत्या । प्रहलादिनीमिती । आमां ध्यानमुक्तमन्यत्र । कुंदेंदुधवलाकारा मणिमुक्ताद्यलंकता: गुणांकुशद्दयांभोजकराः प्रवदिनीमुखा इति । आभिरष्टाभिरष्टाभिरावरणत्रयं । अतएव दशभि रावरणैरिति वनाति बाह्माद्याः मारुणा इति । असगांता महालक्ष्मी स्थाने अरुणः पूज्य इत्यर्थः । पद्मपादाचार्यास्तु अरुणपूजामधिकामाहुः । प्रोक्तलक्षणा इति । षष्टपट्लोक्तध्यानाः । प्राभिः सप्त मं । ग्रहानिति । सूर्यमंत्रोक्तान् । एभिरष्टमं । कल्पांतरेषु । अष्टमीग्रहगदित्यपरिषदांतैस्तै रिति । इंद्राद्यैर्नवमं । तदायुधैर्दशमं । आयुष इति साज्यहविषेत्येकं केवलेनेति । पायसेन केवलेनेति । स- फ्षेिति च संबंधः । त्रिमहसमिति । पंचानामपि संख्या । तदुक्तं । श्रायुः कामो जुहुयापायसहवि- राज्य केवलाज्यैश्च । दूर्वाभिः सतिलाभिः सर्वेस्त्रिसहमसंख्यक मंत्रीति । तंत्रांतरस्थं धारणयंत्रमुच्य - - - ·गारदासिलकम् । अरुणाजैस्त्रिमध्यक्तैर्जुहुयादयुतं ततः । महालक्ष्मीभवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥ ३१ ।। ब्रह्म श्रिये प्रजहयात्ममूनर्ब्रह्मवृक्षजेः ॥ बहुना किंमिहोक्तेन यथावत्साधुसाधिता ॥ ३२ ॥ द्विजन्मनापियं विद्या सिद्धा कामदुधातमा । ओं जातवेदसुनवामसोमं मरातीपतोनि दहाति वेदः । सनः पर्षदति दुर्गाणि विश्वानावेवसिन्धुदुरितात्पग्निः ॥३४॥ आग्नेयमभिधास्यामि मंत्रं सर्वार्थसाधकम् । मारीचिः काश्यपः प्रोक्तो मुनिरस्य महामनोः ॥ ३५ ॥ त्रिष्टप् छन्दो देवतात्रजातवेदोग्निरीरितः । नवाभिः सप्तभिः पभिः सप्तभिः पुनर पृभिः ॥ ३६ ॥ सप्त भिर्मूलमन्त्राणैः षडंगाविधिरारितः । अंगुष्टगुल्फजंघासु जानुनोरुरुयुग्मके ॥ ३७ ॥ कट्य- धुनाभिषु दृदिस्तनयोः पाश्र्वयोर्द्वयोः । पृष्ठतः स्कन्धयोर्मध्ये वाहुमूलोपवाहुषु ॥ ३८ ॥ प्र- कूर्परप्रकोप्ठेषु मणिबन्धतलेषु च । मुखनासाक्षिकर्णेषु मस्तमस्तिकमद्धम् ॥ ३९ ॥ क्रमेण विन्यसेद्वर्णान्मत्री मन्त्रसमुद्भवान् । शिखाललाटनयनकौष्ठरसनास्वथा ॥ ४० ॥ संकठ- बाहुहृत्कुक्षि कटिगुह्योरुजानुषु । जंघयोः पादयोय॑स्येत्पदान्यस्य मनोः सुधीः ॥ ४१ ।। विद्युद्दामसमप्रभा मृगपतिस्कन्धस्थितां भीपणां कन्याभिः करवालखेटायलसद्धस्ताभिरा- - ते। शशिर्वाह्य कशानुकोण विल सद्भरादिसत्कणिकं वस्वबजरयुग्मके मरदलवर्गसि.वर्ग मनोः । गा- यत्रयाकथितं महः प्रभृतिभियंत्रं तु दिक्षवंकितं चूडामंत्रतुरीयवेष्टितमिदं क्ष्माकाग सारांकिताम ति। राभवल्लभ तु हादश गुणितं यंत्रं गायत्रो यंत्रत्वनोक्तं । त्रिष्टुप् मंत्रमाह अाग्नयामति सचव देप्रमिदः । यथा । जातवेदसे । सुनवामसोममरातोयतो निदहाति वेदः । सनः पर्षद इति । दुगाणि विखानावेव मिळू दुरिताऽत्यग्निः । हल खासंपुटोजप्तव्यः । मारीचः । कश्यप इति विशेष णं विधयं । हनं । शाबोम स्वरांशः शक्तिः अंगुष्टेति । पादांगुष्टयं । म्कंधयोरिति भिन्न । म- ध्य इति । कंवरायां । उपाबा । वात । बाहुमूनप्रकूर्यरमध्यभागः । मस्तं ललाटकेशसंधिः मस्ति षकन दूर्ध्व देश: । मूछो ब्रह्मरंध्र । वणोनिांत । चतुत्वारिंशत् परिषदित्यस्य पथक् पाठात् । अ वांगुष्टादि स्थानय वण हयन्यासः । पदन्यासमाह। शिखति। शिखा मूर्दा गुह्यं लिंगं । प्रत्र पदन्या से नयनयोः पदद्वयं कर्ण हये पदइयं अन्यत्रककं पदं । तदुत्तमोशानशिवेन । स्मृतमिहतु पदानां कं ललाटातिक गंत्वधररसनकड्ठे बाहह वाभिदेशाः । कटिरपिमदनोरू जानुजंघा घ्रयोमीश्रवण नयनयोः स्थानमेककमन्यदिति । पदन्यष्टादशतानि यथा । शराब्धिद्दोष्वेकवनियकैकदिदि पाव कैः । हानि हानिदिवि पैरष्टादशपदानिहि विद्युदिति । दरः शंख: । गुणस्त्रिशूलं । अस्त्रामाख्यखि गूलानीत्याचार्योक्तेः । आयुधध्यानं तु । दक्षायूई थोराद्ये । तदधम्थयोरग्रिम । तदधस्थयोथापविशिखी । तदधस्थयोः शूलतजन्यो । तदुक्तं । हमाचल तटे रम्ये कल्पह- क्षोपशोभिते । दियोद्यानं चिंतयेच्च विशालं हेमभूतलं । कशानुरूपवप्रण करालेन स मावृतं । तन्मध्ये चिंतये दिव्यं विचित्रमणिमंडप । तस्मिन् सिंहासनभोज कर्णिकायां विचिंत- येत् । दंटाकरालाहामं करण वर्णभयानकं । अतितीव्रमुखं सिंहं जमदग्निशिखोज्ज्वलं । त. स्योपरिष्टानां देवींकोटिबालार्क निभां । चक्रासि बाणशूलाख्यान् दधतींदक्षिणे(जैः शंखं चक्र ·३८४ मटीकम् । सेविताम् । हस्तैश्चक्रगदासि खेटविशिखंचापं कुशं तर्जनी विभाणामनलात्मिका श- शिधरां दुर्गा निनेत्रां स्मरेत् ॥ ४३ ॥ मन्त्रवर्णसहस्राणि जपेन्मन्त्रं विशालधीः । तदन्ते तिलसिद्धार्थचित्रमूले समिरैः ॥ ४४ ।। क्षीरमाणामाज्येन हविषान्नघृतान्वितैः । चतु- ३चत्वारिंशदाढ्यं चतुःशतसमन्वितम् ॥ ४५ ॥ चतुःसहसं जुहुयादचिते हव्यवाहने । मंडले सर्वतोभद्रे षट्कोणांकितकणिके ॥ ४६ ॥ विधिना वक्ष्यामाणेन पीठं देव्याः प्रपूजयेत् । ज. पाख्यां विजयां भद्रा भद्रकालीमनन्तरम् । मुमुखीं दुर्मुखी संज्ञां पश्चाव्याघ्रमुखी पुनः । अथ सिंहमुवी दुर्गा नव शक्तीः प्रपूजयेत् ॥ ४८ ॥ आसनं सिंहमन्त्रेण दद्यादुक्तेन दे- शिकः । मूर्ति संकल्प्य मूलेन तस्यामावाह्य पूजयेत् ॥ ४९ ॥ षडंगानि यथापूर्व केसरेष्व- चयेत्सधीः । ग्न्यादियादाकोत्पन्नामूर्तयोाबहिः पुनः ॥ ५० ॥ जातवेदाः सप्त जिव्हो हव्यवाहनसंज्ञकः । अश्वोदरजसंज्ञोन्यः पुनर्वैश्वानराव्हयः ॥ ५१ ॥ कौमारतेजाः स्या- द्विश्वमुखो देवमुखः स्मृतः । ततो भूसलिलाग्नीरान्नात्मने तान्नमोन्वितान् ॥ ५२ ॥ चतु- दिक्षु समभ्यर्येत्काणेषु तत्कलाः पुनः । पूर्वाद दिक्षु सम्पूज्याजाद्यावर्णशक्तयः ॥५३॥ धनुर्वाणतज नोर्वामबाहुभिः चंद्रखंडप्समायुक्तामति भीमत्रिलोचनां । ऊर्ध्व ज्वलत्कशपाशामशे षाहरणोन्मुखीं । अंगाद्यावृतिसंयुक्तामस्त्रशस्त्रपरीहतां । इंद्रादि लोकपालैश्च सेवितां विंध्य- वासिनीमिति विशालधीरित्यनेन दीक्षाप्रकारेणार्यमंत्री ग्राह्य इत्युक्तं । तदुक्तमाचार्य: । दोक्षाप्रव- तते पूर्व यथावद्देशिकोत्तमैः । ततोस्त्रकलप्तिः मंप्रोतास्यात्प्रयोगविधिस्तत इति । अन्यत्रापि । अत्राणि दीक्षितस्यैव कथयेत् सत् साधयेदिति । चित्रमूलचित्रकमूलैः । हविषा पायसेन । तान्वितेतसिक्तैः । मर्पि: सिक्तैः क्रमात् होमात् साधयेत् ममुदायत इति । प्राचार्योक्तेस्तेन न- वट्याणि तेनैकैकद्रव्येण चतुः शती चतुर्नवतिः आहुतयः । मंडल इति । तृतीयोक्ते । षट्कोणांकि तेति । तत्पद्मकर्णिकायां षड्गुणितं यंत्रं लिखेदित्यर्थः । षट्कोणशब्देन षड्गुणितस्योपलक्षित- त्वात् । तदुक्तमाचार्यः । दीक्षकाख्याक्षराण्यादी शक्त्यावेष्टय ततो बहिः । यंत्रं षड्गुणितं कृत्वा दु- वर्ण ललितासकं । बहिरष्टदलं पद्ममित्यादिना। शक्ती: प्रपूजयेदिति । आसां ध्यानमुक्तमन्यत्र । ज्वलज्ज्वलन संकाशाः सर्पालंकारशोभिताः । शूलं कुठारडमरुदहनान् करपंकजैः । दधत्पश्चि- तनीयाः स्युज याद्यानवशक्तय इति । उक्तेनेति । एकादशेग्नवादोत्यनेन मूर्तीनां तदादित्वमुक्त पूजायां म्यासे च । तच्चाग्नवादि पादाष्टकमग्रे वक्षाति । मूर्तयो• इति उक्त ताः का इत्य पे- क्षायामाह। जातवेदा इति।मूर्तीनां पुनरुक्तिख्यमूर्त्तिनिवृत्यर्था । पासां ध्यानमुक्तमन्यत्र तडित्को टि समप्रख्या: सर्वभूषणभूषिताः । शूलं शरं कार्मुकं च कपालं स्वैर्महाभुजैः । दधत्योरक्तवसनाः करे क्षणभयानकाः । ज्वलज्ज्वलनवक्त्राः स्युजातवेदादिमूर्तयइति । प्रात्मनेंतानिनितत्वात्म नेनमइत्यादि । एषां ध्यानं स्वस्वस्थ ले प्रोतमनुसंधेयं । जलस्य वक्ष्यमाणं वरुणध्यानं ज्ञेयं । एत कतानिवृत्तिप्रतिष्टाविद्याशांतिरूपाः । पासां ध्यानं प्रासादमंत्रोक्तमनुसंधेयं । पूर्वादिदिविति । एक कस्यां दिशि एकादशैकादशशक्ताः पूजयेत् । तदुक्तं । मंत्रविधानविच्च दिशि दिश्येकादर्शकाद - - - ·शारदातिलकम् । ३८५ जाग्रतातपनीवेदगर्भा दहनरूपिणी । सेन्दुखण्डाशुम्भहन्त्रीनभश्चारिण्यनन्तरम् ॥ ५४ ॥ वागीश्वरीमदवहासोमरूपा मनोनवा । मरुद्वेगारात्रिसंज्ञा तीवकोपायशोवती ॥ ५५ ॥ तो- यात्मिका पुनर्नित्या दयावत्यपि हारिणी । तिरस्क्रियावेदमाता तत्परामदनप्रिया ॥५६ ॥ समाराध्यानंदिनी च परारिपुविमर्दिनी । षष्टी च दण्डिनी तिग्मा दुर्गा गायत्र्यनंतरम् ५६ निरवद्या विशालाक्षी श्वासोद्वाहावनादिनी । वेदनावद्विगर्भाख्या सिंहवाहाव्हयातथा ५८ धुर्याविषहापश्चाद्गिरं सा तापहारिणी । त्यक्तदोषानिस्सपत्ना चत्वारिंशञ्चतुर्युताः ॥५९॥ लोकपाला स्ततोम्यर्चेद्वजरूरायायुधसंयुतान् । इत्थं जपादिभिःसिद्ध मन्त्रस्मिन्साधकोत्तमः६० माग्नेयास्त्राधिकारी स्यातद्विधानमुदीर्यते । आग्नेयास्त्रमिति मोक्तं विलोम पठितो मनुः।६।। पूर्वोक्ता एवमुत्पाद्या मन्त्रस्यास्य प्रकीर्तिताः । प्रतिलोमक्रमादस्य षडंगानि प्रकल्पयेत्।६२। वर्णन्यासपदन्यासी विदध्यात्पतिलोमतः । ध्यानभेदान्विजानीयाद्गुर्वादेशानचान्यथा ६३ पूर्ववज्जपक्लूप्तिःस्याज्जुहुयात्पूर्वसंख्यया।पंचगव्यस्वपक्वेन वरुणा तस्य सिद्धये६४ अर्चनं पूर्व- बत्कृर्याच्छक्तिस्तु प्रतिलोमतः । सर्वत्र देशिकः कुर्याद्गायत्र्याद्विगुणं जपम् ॥ १५ ॥ क्रूर- - शेति । जाणाद्या इति । जाप्रभृतिमंचाक्षराद्याः। तत्परेति। दमनप्रियाविशेषणं । परति कलाना म। षष्टोत्यपि नाम । प्रतिलोमेति। संख्याया: प्रातिलोम्य' । वर्णप्रतिलोम्यम् । वर्णप्रातिलोम्यस्यो लत्वात्प्रकल्पयेदिति । पूर्वी तसंख्याक्षरैः संप्रदायात्तारमायादुराद्यैः जातवेदसे मां रक्षरक्षाग्नयेऽ भायफडतैः । तदुक्त । शैलाहि लोकांगसंख्यैर्धातुनंदप्रसंख्यकैः । विलोमभूतैस्तारादि बीजत्रयशि रोगतैः । पाद्यं पदं मां रक्षग्नये स्त्रायफट्युतः । जातियुक्तः षडंगानि दहनात्रस्य कल्पयेदिति ध्यानभेदानिति । तत्राग्नेयास्त्रदेवताभ्यानं यथा । मध्ये तालवनस्याग्निर्वप्रायवङ्गिभूतले । महतरतालवृक्षस्य मूनाभ्यां सविराजते । सिंहस्कंधाग्निकोणे वा चलच्चरण संस्थिता । तडि- तकोटिसमप्रख्यां कल्पातदहनोज्ज्वला । अकृत्रिमोग्रदंष्ट्रास्यां घंटामालाम्फुरत्कटिं । शूलभोगी द्रडमरुविद्युदड़ोन ज्वलप्रभा । दधानांकरदंडैः स्ख भूषामदवलाकुलैः । भूषितांभूषण रुग्र: फणीं द्रपरिक पितैः । ग्यादिवर्णमयी देवों संविद पां विचिंतयेदिति । पूर्ववदिति । पूर्वोक्तसंख्ययां । विशेषितंत्रांतरे । मोनीव्रतपरोमंत्री शुद्धाचागे जितेंद्रियः । पूर्वोक्तासनमध्यस्थः प्राङ्मुखः स्व स्तिकासनः । भाग्नेयास्त्रजपेविहान् सिद्धार्थ पूर्वसंख्ययेति तस्य सिञ्चय इति । उभयासिद्धत्वे प्र- योगान ईत्वात् । तदुक्त यो हि सम्यगसाध्यै तत् क्रियाः कर्तुमभीप्सति । दिव्यास्त्रदेवतास्तवै नाशयंत्येव दारुणाः । तम्मात् मवप्रयत्न न षष्टकालादिभित्र तैः । देह विशोध्य शस्त्राणि साध- यित्वा चरेत् क्रिया इति । अन्यत्रापि । प्रतिलीसानुलोमांतां विद्यां संसाध्यदेशिकः । प्रयोगमा रभेदेषामस्त्राणामुक्तमार्गत इति । अर्चनमिति । तत्र विशेषस्तंत्रांतरे। पीठे पूर्वोदिते देवीमावा- मोक्तन वत्मना । प्रवरैगंधकुसुमैः सांगांमू लेन पूजयेत् । अंगान्यग्न्यादि कोणषु वह्निमूर्तीहि- मास्वपि । दुर्गानारायणोचैव दुर्मना शमनप्रिया । पदशक्ती रिमाथाष्टो हतीयावरण चयेत् । म- त्राणशक्तीस्तहा लोकपालांच पूजयेदिति । सर्वत्रति प्रयोगषु गायत्रधादिगुणं जपं प्रयोगोप्त जपा ४८ ·३८६ सटीकम्। कर्माणि कुर्वीत प्रतिलोमविधानतः । शान्तिकं पौष्टिकं कर्म कर्तव्यमनुलोमतः ॥ ६६ ॥ प्रयोगकाले प्रजपेदष्टौ पादाविलोमतः। साधितो जायते पश्चान्मन्त्रीय विधिनामुना। आय: पंचाक्षरः पादो ज्ञेयो ज्ञानेन्द्रियात्मकः ॥ ६७ ॥ धुमाद्यः पंचवर्णोन्यः स्मृतः कर्मेन्द्रिया. त्मकः । वाद्यस्तृतीयः पंचार्णः पंचभूतमयः स्मृतः ॥ ६८ ॥ त्याद्यः सप्ताक्षरः पादश्चतु- र्योधातुरूपकः । दः पूर्वः पंचमः पादऊर्मिरूपः षडक्षरः ॥ ६९ ॥ तोर्णादिः षडोन्य पाट्कोशिकमयोमतः । सोपूर्व:पंचवर्णोन्यःशब्दादिमय ईरितः ॥ ७० ॥ सेवर्णाक्षष्टमो ज्ञेयः पंचाणों त्रचनादिकः । एवं तत्त्वसमायोगात्यागक्लूप्तिरुदीरिता ॥ ७१ ॥ तत्तत्पदाक्षरो- त्पन्नास्तावत्यौवादिदेवताः । प्रधानमूर्तिप्रतिमाः स्वस्वरणोंदितप्रभाः ॥ ७२ ॥ प्रज्वलत्केश- बदनाभीमदंष्ट्राभयानकाः । देवता इन्द्रिययोत्पन्ना उर्ध्वदृष्टय ईरिताः ॥ ७॥ ॥ देवताभ- तपादोत्थास्तिर्यक् वत्क्राः प्रकीर्तिताः । धातुरूपाक्षरोद्भूता उभयाननशोभिताः ॥ ७४ ॥ ऊर्मिजा ऊर्चवदना कोशोत्थास्तिर्यगाननाः । एताः सर्वास्मृताः क्लीबा इन्द्रियार्थोद्भवा- स्त्रियः॥ ७९ ॥ अवस्तियङ्मुखोपेता ईरिता वर्णदेवता । आभिमुख्यः स्मृताः सौम्ये परा- मुख्योन्यकर्माणि ॥ ७६ ॥ आभ्यो संख्याः समुत्पन्ना देवतालिवलितानताः । याभिर्मन्त्रं देहेच्छवो राज्यं सगिरिकाननम् ॥ ७७ ॥ अस्त्रं मनुष्य नक्षत्रेद्यारभेत विचक्षणः आसरेष प्रयुजीत देवतारामु संहरेत् ॥ ७८ ॥ पूर्वोत्तरात्रयं पश्चाद्भरण्यााथरोहिणी । इमानि मानु- पाण्याहुनक्षत्राणि मनीषिणः ॥ ७९ ॥ ज्येष्ठाशतभिषं मूलं धनिष्ठाश्लेषकृत्तिका । चित्रा- मघाविशाखास्यस्तारा राक्षसदेवताः॥ ८० ।। अश्विनिरेवतीपुष्पस्तातीहस्तपुनर्वसू । अनु राधा मृगशिरः श्रवणं देवतारका ॥ ८१ ॥ उपक्रमेतनन्दासु रिक्तास्वस्त्रं विसर्जयेत् । भ- द्रास्वाहरणं कुर्याज्जपस्वत्यन्तमुत्तमम् ।। ८२ ॥ उपक्रमो भौमवारे शमिवारे विसर्जनम् । मतिसंहरणं बारे गुरोः शुफ्स्य पाभवेत् ॥ ८३ ॥ स्थिरेषु राशिष्वारम्भः चरेषु स्याद्विस- दहिगुणं जपं कुर्यादित्यर्थः । प्रतिलोमविधानतः । प्राग्नेयास्त्र गणा । नुलोमत इति जातवेदसे इ- त्यनेन । प्रजपेदिति पृथक् पृथक् शोधित इति तदुक्तं । मनोः स्थिरादि दोषाणां सर्वेषामुपशांतये । अभिचारकतानां च मनुपादाष्टकं जपेदिति जानेंद्रियात्मकइति । घ्राणरमनचक्षुः श्रोत्रत्वक्पा णि ज्ञानेंद्रियाणि तदात्मकत्वं वर्णक्रमेण । एवमग्रेपि। कर्मेति । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि । पंच भूति । पृथिव्यप्त जोवायवाकाशानि । धात्विति । त्वगमङ्मासमेदोस्थिमज्जीशुक्राणि । ऊर्मीति । भुवापि पाप्ताशोक मोहजरामृत्युरूपाः । षट्कोशिकेति । माद्यास्थिमज्ज्वात्वकमांसांचाणि श- दादोति शब्दस्पर्शरूपरसगंधाः । वचनेति । वचनादानगनिविसर्गानंदाः । एवं तत्त्वसमायोगादि- त्यनेन एतदक्षरैस्तत्त्वन्यासः सूचितः इद्रियोत्पन्ना इति । पाद्यपदद्दयोत्थाः । इद्रयार्थोद्भवाः खियः प्रधस्तिङ्मुखोपता इति संबंधः इंद्रियार्थोद्भवा इति । अंत्यपादयोत्थाः । सर्वासामुपसंहारः ई- रिता वर्ग देवता इति । नंदाखिति । प्रतिपत् षष्ठेयकादशीषु । रिताविति । चतुर्थी नवमी चतुई- शीषु । भेद्रास्विति हितीयासप्तमीहादशीषु । जयाखिति । दृतीयाष्टमीत्रयोदशीषु । अत्यंतमुत्त । - ·भारदातिलकम् । ॥ जनम् ॥ अस्वसंहरणं कुर्यादुभयेषु विचक्षणः ॥ ८४ ॥ कृष्णपक्षेऽनले नास्त्रविमृजेच्छशिना पुनः । शुक्लपक्षे क्रमादत्रं पुनरात्मनि संहरेत् ॥ ८५ ॥ भानुना मोक्षसंहारौ कुर्यात्पक्षद्वये सुधीः । पश्चिमाभिमुखो भूत्वा कर्म सर्वत्र साधयेत् ॥ ८६ ॥ नक्षत्रवृक्षसकलान्साध्या- ख्याकर्मसंयुतान् । तत्तन्मन्त्राक्षरोपेतान्मन्त्री मन्त्रार्णसंख्यया ॥ ८७ ॥ जुहुयादोधिते वन्ही मारयेद्रिपुमात्मनः । कृष्णाष्टमी समारभ्य यावत्कृष्णचतुर्दशी ॥ ८८।। धत्तराविषवृक्षाक्षभूरू- होत्थान्समिद्वरान् । राजीतैलेन संलिप्तान्पृथक्सप्तसहसकम् ॥ ८९ ॥ जुहुयात्संयतो मंत्री रिपुर्यमपुरं व्रजेत् । सप्तरात्रप्रजुहुयात् सिद्धार्धस्नेहलोलितैः ॥९० ॥ आर्द्रवस्त्रोवृष्टिकाले मरीचैर्मनुनामुना । निगृह्यते ज्वरेणारिः प्रलयाग्निसमेन सः ॥ ९१ ॥ तालपत्रे समालिख्य शत्रुनाम यथाविधि । आग्नेयास्त्रेण संवेष्टय कुण्डमध्ये निखन्यते ॥ ९२ ॥ जुहुयान्मरिचैः क्रुद्धोज्वराक्रान्तः सजायते । तदादायक्षिपेत्तोये शीतले स वशो भवेत् ॥ ९३ ॥ विप्वापा- मार्गबीजानि मरीचं मधुसंयुतम् अत्युष्णेलवणे ताय निःक्षिप्य क्वाथयेत्ततः ॥ ९४ ॥ ऋक्ष- वृक्षपातकृतदये वदने नास ॥ किंचिंत्किचित्क्षिपे तोयेदाकारस्करोत्थया ॥ ९५ ॥ आग्नेयमुच्चरन्मन्त्री सोचिर ज्ज्वरितो भवेत् ॥ क्वयितभसि तां क्षिप्ता हन्याच्छनयत्न- तः ॥ ९६ ॥ तीक्ष्णस्नेदेन संलिप्तांतीक्ष्णप्रतिकृतिनिशि।।तापयेदेधिते बन्हौ प्रतिलोममनुंजप- न् ॥ ९७ ॥ ज्वरेणबाध्यते सद्यो हामादस्यमृतिर्भवेत् ॥ सामुद्रे सलिलेहिंगुवनिषजीरकलो- - माहरणामित्यनुषज्यते । मंग्रहं कुर्याज्जया सुतु विशेष इत्युक्तः । स्थिरेष्विति । षसिंहथिककुंभे षु चरेविति मेषककटतुलाम करेषु । उभयेष्विति । द्विस्वभावेषु मिथुनकन्याधनुर्मीनेषु । मनलेन तु दक्षिणनामापुट नं वरन्मरुता। सांप्रदायिकास्त्वेवं मन्यते अत्रानलशब्दनागिमंडलंग्यमिनिबी जं वहत्तिकादि नक्षत्रमप्य ते । तद्दच्छशिशब्द न चंद्रमंडलं चंद्रबीजं सौम्यास्तिथयशोच्यते । तेना पमर्थः अग्निमंडलं स्वबोज मंयुक्तं ध्यात्वा नक्षत्रप्रधानमेव विसर्जन कर्म कुर्यात्। भानुनति। प्रात्मनो भास्कररूपध्यानेन एवमात्मनेभास्कररूपं विचिंत्य पूर्वोक्तप्रकारेण पक्षहये मोक्षसंहारी सुधीः । कुर्यादित्य नुवादः । आत्मनोभास्कररूपत्वध्यानमा विशेषः । तदुक्तमाचार्यः । नक्षत्रात्माहुताशः स्यात्तिथ्यात्मंदरुदाहतः । ताभ्यां करोति दिनकहिसर्गादानकर्मणी इति सर्वत्रेति प्रारंभे प्रयोग उपसंहारे च । सामग्री संपादनपूर्वकं कर्मसंकल्प प्रारंभः । हुतक्रियास्वविमोचनं । इष्ट फलानं तरमुद्दासनं संहतिः । अन्यत्र कालनियम विना प्रारंभो युक्तः । परचक्रभयादौ च तीव्ररूपे माहा भये । नकालनियमो गम्यः प्रयोगणां कदाचनेति। नक्षत्रवृक्षाहाविंशवक्षप्रमाणाः । कलानिति । प्रादेशमितान्माध्याख्याकर्ममंयुतान् तत्तन्मंत्राक्षरोपेतानित्यनेन क्रमेण अंत नानो भवेगमंत्रः पनवोमारणे मत इति पल्लव उक्त: । विषवृक्ष: कारम्करः । अक्षो बिभीतकः । सिद्धार्थम्रह स- र्षपतलं विष्टिकाल इति विष्टौ करणे । विषारिघातादि च तत्र सिध्येदित्युक्तः । यथाविधी- ति। कर्ममहितं । संवेष्टेति । परितो लेखनन । पत्र लेखनं धत्तूररसेनेति परमगुरवः । कारस्क रेति। कुचिला तीक्ष्णन हेन सर्षपतैलेन । प्रतिलोममित्यागनेयमस्त्र । होमादित्यर्थात् प्रतिकृते: ।

·मटीकम्। लिते ॥ ९८ ॥ क्वथिते पुत्तलिंसाध्यनक्षत्रतरुनिर्मितां ॥ अधोवक्रा विनिक्षिप्य यकृया वि- पतरूत्थया ॥ ९९ ॥ तच्छिरस्ताडनं कुर्वन्जपेदलं विलोमतः ॥ सप्ताहान्मरणं याति श- युवरविमोहितः ॥ १०० ॥ आदित्यरथमागेन्द्रग्रस्तांधूिनद्विषाहतम् ॥ नग्नतेलेन लिप्तांगं दग्धं भानुमरीचिभिः ॥ १॥ अधोमुखं निजरिध्यात्वा क्वथितवारीणा ॥ तर्पयेद्भानुमा- लोक्यशत्रुर्मृत्युप्रियो भवेत् ॥ २ ॥ विभ्रती मुसलं शूलं ध्यायन्कालघनप्रभा । कार्पासवी. जैर्निवस्य पत्रैर्मेषी घृतप्लुतैः ॥ ३ ॥ हुत्त्वाविद्वषयेच्छवूननेणानेनदेशिकः ॥ विभ्राणां तर्ज नीं शूलंध्यात्त्वा दुर्गाभयंकरी ॥ ४॥ महिषीघृतसासक्तैः पल्लवैर्विषवृक्षः ॥ हुत्वारिपोः क्षणात्सेनामुच्चाटयति मन्त्रवित् ॥ ५ ॥ध्यात्वा देवीं पुराणोक्तां चर्तीभमरिचान्वितैः ॥ अजारुधिरससितर्जुहुयादिवसत्रयम् ॥ ६ ॥ रिपोरुच्चाटनकात्सनायान्नात्र संशयः ॥ अग्निशूलकरां दुर्गा ज्वलंती प्रलयाग्निवत् ॥ ७ ॥ ध्यात्वा सर्षपतैलाक्तैर्धित्तूरसंभवैः ।। हुत्वा विमोहयेच्छन्मरिचर्वाससर्पपैः ॥ ८ ॥ कालांजनानभां दुर्गा शलखड्गधरां स्मरन् । नक्षत्रवृक्षसभूतैर्वृणकृत्स्नेहसंयुतैः ॥ ९ ॥ समिद्वरैः प्रजहुयाद्धन्यान्मासेन वैरिणम् ॥ सिंहा- धिरूढांधावती धावमानां रिपुं प्रति ॥ १०॥ शरान्कार्मुकनिर्मुक्तावन्दिज्वालामुखाकुलान् । मुंचती संस्मरन्दुर्तिपेयदुष्णवारिणा ॥ ११ ॥ भानुविंबंसमालोक्यरिपोरुच्चाटनं भवेत् ॥ अतिदुर्गामपोमुाष्टिगदाहस्तां विचिंतयेत् ॥ १२॥ विद्यद्दामसमानामा महिषी घृतसंप्लतैः।। पुलाकैर्जुहुर्यान्निवविर्भातकसमिद्वरैः ॥ १३ ॥ कोद्ररथशत्रोश्च सेनायास्तभन भवेत् ॥ आ- तपाशा कुशां रक्तांगानि दुर्गामनु स्मरेत् ॥ १४ ॥ लोणैः समधरैः साध्यवृक्षकाष्ठे धितेन- ले ॥ जुहुयान्निशि सप्ताहान्मन्त्रविद्वशयेन्नृपान् ॥ १५ ॥ पाशांकुशधरां रक्तां विश्वदुर्गावि- चिंतयेत् ॥ फलिने' कुसुमैः फुल्लैश्चंदनांभः समुक्षितैः ॥ १६ ॥ जुहुयाग्निशि यो मन्त्री त- स्य विश्वं वशं भवेत् ॥ शरच्चंद्रनिभां देवीं विगलत्परमामृतां ॥ १७ ॥ पाशांकुशधरांध्या- यन्सिंधुदुर्गासमिरैः ॥ वैतसमधुरासिक्तैर्जुहुयात्दृधिसिद्धये ॥ १८ ॥ कपालं त्रिशिखंपा शमंकुशं विभ्रतीकरैः ॥ जपाकुसुमसंकाशामग्निदुर्गा विचितयन् ॥ १९ ॥ हुत्वा लवणपु- तल्यामधुरत्रययुक्तया ॥ आपेद्वांछितान्साध्यान्मन्त्रविनात्रसंशयः ॥ २० ॥ अतिदुर्गेयम- त्पाद्यापदंतात्रिष्टुवीरिता ॥ दुर्वर्णाताथ गाण्याद्यागाणि दुर्गासमीरिता ॥ २१॥ विश्वाचा ण्यक्षरांतासाविश्वदुर्गासमीरिता ॥ सिंधवां द्यासावकारांतासिन्धुदुर्गा निगद्यते ॥ २२ ॥ त्यं तामग्न्यादिकामनामग्निदुर्गा विदुर्बुधाः ।। अंगणेस्थंडिलं कृत्वा सुगंधिकुसुमादिभिः॥२३॥ । अस्य ति। रिपोः सामुद्र सलिले । लवणोदके । विलोमत इति । जातभेदोभिप्रायेण तेनाम्ने याम्रमित्यर्थः नागेद्रः सर्पः तर्प येदिति दुगी । सजनीमिति। तर्जनी मुद्रां तल्लक्षणमुक्तं दुर्गापट- ले। सर्षपतैलाती रित्युत्तरत्राप्यन्वेति । व्रणवझल्लातः । अतिदुर्गादयः पंचजातवेदो मंत्रभेदा एव वक्षामाणः । पुलाकैस्तुच्छधान्यैः । अतीति । अतिदुर्गाणि विश्खा इत्यारभ्य परिषदंता सर्वाश क् । एवमग्र पि । गूढार्थदीपिकाकारस्तु । अतिषदिति । त्रिवर्ण मंत्रं वदन् बझाव । तस्य । - ·भारदातिलकम् । देवीमभ्यर्चयनित्यं प्रागुक्तेनैव वर्त्मना ॥ आहरेद्रात्रिषु बलिं चरुणा सर्वसिद्धिदम् । २४॥ कत्यारोगमयदोहभूतादीमात्रसंशयः ॥ यधावदग्निमाराध्य गंधैः पुष्पैनोरमैः ॥ २५ ॥ स्थित्वातस्याग्रतोमन्त्रा जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ॥ जपोयं सर्वसिध्यै स्यान्नात्रकार्याविचारणा ।। २६ ॥ लवणैर्मधुरासिक्तैर्नुहुयात्पश्चिमामुखः ॥ मन्त्रार्णसंख्ययामन्त्रीरिपुमात्मवशं नयेत् २७ शालीन्प्रक्षाल्य संशोष्य शुद्धान्कुर्वीत तंडलान् । जपित्वा पंचगव्यषु संस्कृते हव्यवाहने २८ चरं पचेज्जपन्मन्त्रमवतार्य पुनः सुधीः ॥ अचयित्वा विशदधीर्देवीमग्नी यथापुरा ॥ २९॥ जुहुयाच्चरुणाननसाज्येनाष्टसहस्रकम् ॥ पात्रे संपातनं कुर्वन्साध्यं तत्माशयेत्सुधीः ॥ ३० ॥ शे पं तं निखनेद्वारि संपातं प्रांगणांतरे ॥ कृत्यारोगाविनश्यीतसहभूतग्रहामयः ॥ ३१ ॥ परैरुत्पादिताकत्या पुनस्तानेवभक्षयेत् ॥ व्रीहिहिविषाक्षीरैः पयोवृक्षसमिद्वरैः ।। ३२ ॥ आज्यैर्मधुत्रयोपेतैरतेशशतं पृथक् । जुहुयात्संपदा भूमिसाधको भवति ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ भा- स्करेमेराशिस्थेमन्त्रज्ञानुगुणदिने ।। नयां सागरगामिन्यां सततं पुष्कलांभास ॥ ३४ ॥ उधृत्यादायसिकताः संशोध्य परिशो धयेत् ।। न्यस्यताः पंचगव्येषु संस्कृत हव्यवाहने ॥ ३५ ॥ भर्जयेन्मनुना सिध्यैदाब्रह्मरुहेत्थया ।। सिंहमेषधनस्र्थक कृष्णपक्षेष्टमी तिथौ ३६ विशाखाकृत्तिकामूलदस्तीत्तरमवास्वथ । रोगिण्यां श्रवणेवारोमंदवाक्पतिदेवतौ ॥ ३७ ॥ विहायान्यषात सिकतास्थापनं सुधीः । गृहग्रामादि राष्ट्राणां रक्षार्थ सिकताः शुभाः ॥ २८ ।। प्रस्थाटकघटोन्मानामध्यादिष्ववटेप्विमाः । नवसु प्रक्षिपेज्जप्तास्तेषु संपूजयेक्रमा- द ॥ ३९ ॥ मध्यादिदवीशस्त्राणिकपालातानिदेशिकः ॥ चक्रंशंखमसिखटं वाणचापंत्रिशूल कम् ॥ ४• कपाल स्वस्वमन्त्रेण संपूज्यांते पति हरेत् ।। नक्षत्रग्रहराशीनां लोकेशानां व. लि हरेत् ॥ ४१ ॥ विहितापत्ररक्षेयं वर्द्धतेतत्र संपदः ॥ · क्षुद्रग्रहमहारोगसौरभूतसरीसृपाः ॥ ४२ ॥ अमुना विलय यांतिविधिना नात्र संशयः ॥ सिकतानां विशुद्धानां विकारकुड- वंसुधीः ॥ ४३ ॥ पंचगव्ययुतेपात्र ब्रह्मवृक्षण निर्मिते ॥ निक्षिप्यावधिना यत्र स्थापयेत्तत्र- - स्यग्नेः । तस्य त्यग्रे सागरगामिन्यामिति साक्षात्। पंचगव्येष्विति।पालोडनपर्याप्तेषु । गृहग्रामा दीत्यादि शब्देन नगरं प्रस्थेति । एहे प्रस्थमिताः । ग्रामे नगरे पाटकमिताः । राष्ट्र घटोमि ताः । द्रोणचतुष्कं घटः दशांगुलाधिक चतुर्विशत्यंगुल केचिदाहुः । स्वस्वमंत्रणति । सप्तदशी केन । अंते बलिमिति। देव्याः चक्रावस्त्राणांव । नक्षत्रेत्यधिपतीनां पप्युपलक्षकं । एषां बलिम- वा। पखिनी देवताभ्योदिवानलं चारिभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो नमः । एवं भरणीवत्तिकापाददेवता- भ्यः कत्तिकापादत्रयदेवताभ्य इत्याधुह्य । ततस्तटधिपतिभ्यः अखिन्यधिपत्यखिदेवताभ्यः । एवं यमादिषूछ । सतो राशिबलि: । अखिनीभरणीकृतिकापाददेवताभ्यः । एवं दिषूध । त- तो पहबलिः । प्रखिनीभरणीकृतिकापादमेषराश्यधिपत्यंगारकदेवताभ्यः । एवमन्येषामप्यूचं । लोकेशवलिस्तीमदुशोनुमंधेयः । बलिंहरदिति परितः । विशुमानामिति । नद्यामित्याद्यु सप्रकारेण विकारकुडवं षोडशकुडवं विधिनेति। पूर्वोत्तस्थापनप्रकारेल चवर्मनोः। गव्ये तु विशे ·सटीकम् । संपदः ।। ४४ ॥ दिने दिने प्रबनेकालविष्टयादभिः सह ॥ महोत्पाताविनश्यति कृत्या. द्रोहमहाग्रहाः ॥ ४५ ॥ चारुाव्याश्मना कुर्यात्स्थापन विधिनामुना ॥ मोमूत्रं प्रस्थमानस्या दोपगंभस्तदर्दकम् ॥ ४६ ॥ आज्यात्सप्तगुगं क्षीरंमोवानिगगं दधि । गोमूत्रेण सर्म- सार्पः सर्व वासममुच्यते ॥ ४७ ।। गावः स्यु कपिलाश्वतीहमधूम्नारुणप्रभा ॥ अभावेग- दिताः सर्वाः सर्वधा कपिलोद्भवम् ॥ ४८ ॥ एकोनपंचाशत्कोठे फलके ब्रह्मशाखिनः वि हाय कोणकोष्ठानिशक्तयायनातवेदसम्॥४९॥लिखित्वामध्यकाष्ठादि पूजयेत्तत्रदेवतांकृत्वा होमं ससंपातं निखनेत्तद्यथापुरा ॥ ५० ॥ दद्याद्वलिं यथापूर्व मस्य पूर्वोदितं फलम् ॥ मध्ये मायामष्टकोष्ठेषु पादानी कृत्वा मातृकाणैः प्रबतिम् ॥ ५१ ॥ भूविवस्थं सर्वभूताम- यानं रक्षायुः श्रीकीर्तिदं यंत्रमेतत् ॥ आग्नेयास्त्रस्य ज्ञानानि विसर्गादानकर्मणी । यः पु. मान्गुरुणाशिष्टस्तस्याधीनं जगत्रयम् ॥५२॥ इतिशारदातिलके एकविंशः पटलः ॥ अथो- दिनास्त्रं कृत्यास्त्रं वक्ष्ये शत्रुविमर्दनम् ॥ अतिदुर्गामनुप्रादिनास्त्र मन्त्रवित्तमाः॥ १ ॥ प्र- तिलामामिमं मंत्रं कृत्यास्त्रं परिचक्ष्यते ॥ दिनास्त्रस्मषडंगादान्प्रतिलोमोदितान्विदुः ॥ २ ॥ षो नारायणीये । गव्येषु शालोन् यवमुहमाषगोधूमबिल्वास्थितिलाब्जबीजं । पद्मछदस्यं विनि धाय ताम्र क्षुद्र रिखन्याभुवि नागयोगोनामयोगमाहान्यः । साये मुहत्ते सायकिरणे सर्प- संन्तिते । संयोगी नामयोगोयमथवा करणक्षयोरिनि । पृकक् शिरः पंच सरोजपचं निश्छिद्रम- कोतबदनालं । गव्येप्रपूर्ण निखनेददूनां स्मृत्या तदाक्षुद्रविनाशिगह इति । तत्स्थापननक्ष- वादिकमपि तत्रैव । पूषापुष्यपुनर्वसू वसुहरो चित्राशशीरोहिणी तारास्तास्तिथयोंशुमत्फणिय मादिक्यं च दश्यो हरिः । वारात्विंदुसतेंदुशुक्रगुरवो युग्म कुलीरोधनुः । कुंभात्यावपि राशयो निगदिता गव्यप्रयोगायते इति। सर्ववेति । वाशब्देनान्यत् प्रकारहयमुपक्षिप्तं । योजने तत्तनमंत्रण योजनमित्यपि ज्ञेयं । तदुक्तं । मूत्र प्रस्थं गोमयं स्यात्पलाईक्षीरं प्रस्थ दध्यपिक्षीरतोई । पाज्यं दनोप्य ईमेवं प्रमाणं स्वीयमंत्रर्योजयेत्पंचगव्यं । मूत्रं हिभागं शवदेकभार्ग पयोष्टभागं दधितत्ममानं । क्षीराईकं वा चतुरं शमाज्यमिति । मंत्रास्त्वाचार्यरुक्तास्तद्यथा । तारभवाभिरथर्भि: क्रमेण संयोजयेच्चगव्यानि । प्रात्माष्टाक्षरमंत्ररथवा योज्यानिपंचभिः पंचेति । एकोनपंचाशदिति पूर्वा परायता दक्षिणोत्तरायताश्चतस्रो रेखाः कुर्यात् । तदा नवकोटं भवति । मध्य इति।मध्यकोष्टे । विसर्गादानकर्मणीइति । विसर्गः संहारः पादानं प्रयोगानंतर पुनर्मत्र स्वीकारः । यदा दुः । विधिवन्मारणं कृत्वा सिहमंत्रेण मंत्रवित् । कमाते देवता पूजा सविशेष प्रकल्पयेत् । शत्या संतप्यं विप्राय मंत्रमूर्ति विसृज्य च । समुद्रगायानद्यां तु कंठमात्र जले स्थि तः । अहोरात्र जपेन्मंत्रमष्टाधिकसहस्रकं । शुद्ध मनुं तस्वीकुर्यादिति ॥ ॥ इति श्रीशारदा तिलकटीकायां सत्संप्रदायकतव्याख्यायां पदादाभिख्यायामे कविंशः पटलः ॥ २१ ॥ अथा इति। अतिदुर्गामनुः पूर्वोक्तः । इममतिदुर्गामर्नु । षडंगादीनित्यादिशब्देनाक्षरपदन्यासावुभपत्र । अनुलोमादितान् जातवेदसे इत्यवोलाम् । जातवेदसे ह्राङाद्यन्तैरिति संप्रदायात् । तदुक्तं । मनो - ·शारदातिलकम् । ३८१ भानुर्विवगतं शत्रुमधावक्र विपाहतम् ।। मूलात्वितयाग्रस्त कुंडल्याभावयत्मुधीः ॥ ३ ॥ मूलाधारेक्षिपेत्सद्यः प्रस्फुरत्कालपावके ॥ दिनत्रयात् ज्वराक्रांतो रिपुः प्राणान्विमुचति ४ दिनास्त्रण प्रविद्धांगं स्वाधिष्ठानगनं रिपुम् ॥ तैचवायुसमिद्धेन वन्हिनादग्धविग्रहम् ॥ ५॥ ध्यायन्मनुजपेत्सद्यः सभवेद्य यवल्लभः ॥ मणिपूरगतं शत्रुमाग्निनादीप्तविग्रहम् ॥ ६ ॥ ध्या यन्दिनास्त्रप्रजपेमृत्युवशतां व्रजेत् ॥ आनाहताहितः शत्रुनिर्दग्धो मंत्रवन्हिना ॥ ७ ॥ पाशे- न बवा शीघ्रन नीयते यमकिकरैः ॥ विशुद्धस्थानगोवैरीदिनबाणेनपीडितः॥ ८॥ अधो- मुखः स्मृतस्तूर्ण निरायुः स्यादिनत्रयात् ॥ आज्ञायानिहितं शत्रु दहेत् ज्ञानाग्निनीधया ।। ९॥ पुत्रमित्रकलत्रादी न्हित्वामृत्युमुपाश्रयेत्।। नाभिमात्रोदके स्थित्वा ध्यायन्विवे दिनेशि- तुः ॥ १० ॥ वैरिणं दग्धसर्वागं मन्त्रमष्टोतरंशतम् ॥ जोत्सप्तदिनादाग्यमलोकं सगछ- ति ॥११॥ आरवारं समारभ्य सप्ताह प्रजपेन्मनु । सूर्योदयं समारभ्य यावदस्तमयो भवे- त् ॥ १२ ॥ सन्निपातज्वराविष्टो यमग्रस्तो भवेदरिः ॥ स्थित्वादुर्गालये मंत्री त्रिरात्रं वर्जि- ताशनः ॥ १३ ॥ दिनबाणेन विद्वांगं वैरिणंप्रविचितयेत् ॥ जन्मनुमिम शत्रुर्व- रितो मरणं व्रजेत् ॥ १४ ॥ स्पृथ्वा दुर्गा जपेन्मंत्रमनश्नंखिदिनस्मरन् ॥ शूलपोत्तं निजरि- पुदिनानेण प्रदीपितम् ॥ १५ ॥ ज्वरेण महता विष्टो जायतेसोयमातिथिः । रविमण्डलगं शत्रु दष्टं तद्रथपन्नगैः ।। १३ ॥ विषाग्निदग्धसर्वांगं ध्यायन्नुष्णेन वारिणा ॥ तर्पयेदिनवा णेन स्यादसौ यमवल्लभः ॥ १७ ॥ रविविबादागतयाज्वालया ग्रस्तविग्रहम् ।। रिपुः ध्या- त्वा जपेन्मन्त्रं स क्रीडति यमांतिके ॥ १८ ॥ ग्रहग्रस्ताविंवस्थं विद्धं मंत्रमयैः शरैः ॥ प्र- तिवध्यनिजं शत्रु जपेदयुतमंत्रवित् ॥ १९ ॥ रिपु नयात शीण यमदूतोयमालयम् ॥ प्र- लयानलसंकाशकालरात्रिमिवापरम् ॥ २० ॥ श ठपाशवराघोरांसिंहस्कंधानषेदुपीं ॥ सवि- रायपदेनेव षट्पदानि च पूर्ववत् । ह्राङाद्यतेन तानिस्यरतिदुर्गा मनोरपीति । प्राचार्या अपि । अनुलोमजगानामपि पाठो तु लोमक इति । पद्मपादाचार्याख्यातमपि शब्दात् । पदाक्षर योरपोति प्रतिलोमादितानित्याग्नेयास्त्रोक्लान् । तदुक्तं । शैलाहिलोकांगमुनिरससंख्याक्षरैः क्र- मान्मनोरंतविलोमस्य षडंगान्यपि कल्पयेदिति । प्राचार्याय । प्रतिलोमानितानिस्युः प्रतिलो मविधी तथेति । अत्रापि तयेति । पूर्ववत्पद्मपादाचार्याख्यातं । अनयोर्ध्यानं यथा । उद्या- नमञ्चपूर्वोक्तसिंहस्कंधोपरिस्थितां । कालमेघनिभामुग्रां सर्पभूषणभूषितां । शूलं खड्गं कुठा- रं च वय खेटकतर्जनी । वधानां दक्षिणान्यैः स्वः करदंडेरित स्ततः । अतिदुर्गामनोमूर्ति धावमानां विचिंतयेदिति । वरदारिदराभीति पाणिपद्मविराजितां । तामंतप्रतिलोमाख्या सिंह स्थां चिंतयेत्समामिति । पुरश्चरणं तु जातवेदो मंत्रपुरथरगोनैव ज्ञेयं । विषाहतमिति । भानुर- थगतमर्पविषेराहतमित्यर्थः । मूलाधारे गुदमेद्रांतरालदेशे । प्रस्फुरत्कालपावक इति ध्यानं । स्वाधिष्ठानं लिंगोपरिदेशः । मणिपूरकं नाभिस्थानं । अनाहतं हृदयं । विशुहिः कंठः । दिनबा ऐन दिनास्त्रेण । आज्ञा भ्र मध्यं । मंत्रमिति । जपदित्यनेन संबंध्यते । पारो भीमः । प्रजयेदि- - ·सटोकम् । तुमडलांतःस्थरिक्तनेत्रत्रयोदगतैः ॥ २१ ॥ विस्फुलिंगार्नर्दहंती रिपुमाकुलविग्रहं ॥ स्पष्ट- दंष्ट्राधरान्नृत्य कुटभिीषणानना ॥ २२ ॥ तजयंती निज शतर्जन्याभीमरूपया ॥ दंष्ट्रा- मयूख जालेन द्योतयंतींदिगारम् ॥ २३ ॥ शलेन वैरिणो वक्षो दारयंती भयंकरी ॥ जपे- दिनत्रयं मंत्री मारयेद्रिपुमात्मनः ॥ अनमन्त्रकृत न्यासः प्रलयाग्निसमप्रभाम् ॥ २४ ॥र- क्तवस्त्रधरां क्रुद्धारक्तनेत्रत्रयान्विताम् ॥ सिंहाधिरूढां धावंती धावमानं रिपुं प्रति ॥ २५ ॥ खगेन तत्शिरः छित्वाक्षणाव्योमस्थली गताम् ॥ ध्यात्वा दुर्गा जपेन्मंत्रं त्रिदिन वर्जि- ताशनः ॥ २६ ॥ अनेनैव विधानेन रिपुम॒त्युपियोभवेत् ।। कर्माण्यतानि कुर्वीत दिवसे न तुरात्रिषु । पश्चिमा मुखलिंगस्य सजीवं महिषं पुरः ।। निखाय तस्य शिरसि कुंड, कृत्वा त्रिकोणकम् ॥ २८ ॥ तस्मिन्समेधिते वन्ही यथावद्देशिकोतमः ॥ सत्रिकोणान्समन्त्रार्णा- साध्यनाम समन्वितान् ॥ २९ ॥ अजारक्तेन संसिक्तान् कारस्करसमन्वितान् ॥ सहस्र जुहुयादेवीं ध्यात्वा सवितृमंडले ॥ ३० ॥ प्रलयाग्निसमां घोरां द्वात्रिंशद्भजशोभितां ॥ उ- बदायुधसंदीप्तां नृत्यतीसिंहमस्तके ॥ ३१ ॥ महादष्टां महाभीमां चलकेशी नदन्मुखीं ॥ रक्तांत्रमांसवदनां घणितोगत्रिलोचनां ॥ ३२ ॥ अनेम विधिना शत्रुमहाज्वरनिपीडितः॥ विमुत्रतिनिज देह पुत्रामेत्रादिभिः सह ॥ ३३ ॥ ऊर्ध्वमुष्टांभसो मंत्री लंबीयत्वा भुजंगम- म् ॥ भातुविंबगतांदुर्गा सहस्रादित्यसनिभाम् ।। ३४ ॥ सहसपाणिचरणां सहसाक्षिशि- रोमुखीं । सहसूनागबद्धांगी त्रासयंती जगत्रयम् ॥३५॥ ध्यायन्ननेन सर्पास्येतर्पयेदुष्णवारि- ति । पूर्ववदरिं ध्यायन् विषाग्नोति । विषं तद्रथपन्नगं संभूतमेव । ग्रहयुक्तोराहुग्रस्तः । प्रतिपद्य ध्यात्वेत्यर्थः । प्रलयानलेत्यादि भयं करीमित्यंतस्य ध्यात्वेति शेषः । पश्चिमा मुखेति । शिवालय हारस्य पथिममुखता । केचिञ्चम्यावरलिंगस्य पश्चिमामुखतामाहुः । एष एव सांप्रदायिकः प- क्ष: । मत्रिकोणानिति। लिखितत्रिकोणान् । समंत्रार्णानिति। पल्लवरीत्या । भुजंगममिति । जी वं तं कृष्णं । प्रधोमुखं । अनेनास्त्रेण । तर्प येदिति । कारस्करदा । अनन्यधीरित्यनेन तयैव तर्प समित्युक्त । विधिनामनुं प्रजपेदित्यन्वयः विधि पल्लवेन नामयोगः । खगेन कृत्तः क्विन्त्रः अहितः शत्रुर्ययेति । चित्यग्नाविति । कुंडस्थापित । यथोक्तसंस्कारसंस्कृते । व्रणतैलभन्नाततैलं । तुषा धान्यस्य । अस्थीनि मनुष्थास्थीति । एतदुभयमेकीकृत्य प्रतिमां कुर्यात्। कत्यास्त्रकथितमिति । तडागादौ सिकता प्रक्षेपेण । माहिष पंचगव्ये प्रयोग उपचारात् । सप्तवारेष्विति । सप्तवाराणामपि कुलिकामया एकादशे उक्ताः तत्र प्राचीवजं दुर्गालयाग्नेयादि सप्तस्थानशर्करासु एकैकां शर्करा क्रमात्प्रत्यहं रव्यादेः कुलिके ग्टहीत्वा सप्तमेहनि सर्वाएकीकृत्य स्पृष्ठा प्रजपेत् । यथापुरेति । वि- षकाष्टागनो विषकाष्टदव्यांभर्जयेत् । मकटो कपिकच्छूः करक्रोशनिका वचदंड: उत्सादः पुन रव्यागमनं यया भवति तथा न भवति तथा उच्चाटनं षडि दुषवमिति । षड्विंदुः कोटविशेषः स च प्रथमजलपाते उत्पद्यते । तस्य पंचकुष्ट इति नामांतरं । तस्य पंचबिंदवः खेता भवंति । एकोविं दुर्भिन्नवर्गः । तदु के नीतिनिर्णीतादोपनिषदे पंचकरस्य कीटस्य पंचस्युः श्येतविंदवः । भिववर्ण - - - - ·३८. शारदातिलकाम् । णा ॥ संयतः कालपाशेनवरी मुंचेत्स्वजीवितम् ॥ ३६ ॥ मध्यान्हार्कयुतप्रख्या नदंती नर- सिंहवत् ।। घोरसिंहसमासीनांमहाभीषणदर्शनां ।। ३७ ॥ शूलपोताहितां ध्यायन्जपेन्मन्त्र- मनन्यधीः ।। तर्पयेदुष्णतोयेन सर्पवके दिनत्रयम् ।। ३८ ॥ यमस्य भवन गच्छेदराति - संशयः ॥ ऋक्षवृक्षपतिकृति प्रतिष्ठितसमीरणां ॥ ३९ ।। उष्णोदके विनिक्षिप्य विषादये विधिनां ततः ॥ अद्वनलंसकाशांखड्गखेटकधारिणीं ॥ ४० ॥ नयनत्रयानिर्गच्छद्विस्फुलिं- गशताकुलाम् ॥ सिंहस्थां सर्पभूषाढ्यांत्रैलोक्यभयदायिनी ॥ ४१ ॥ खड्गवंतारितांध्या- यन्प्रजपेदयुतं मनुं । विधानेनामुनाशत्रुग्नस्तो भवतिमृत्युना ॥ ४२ ॥ प्रकल्प्य दुर्गायतने त्रिकोणं कुंडमुत्तमम् ॥ तत्र सज्वलिते वन्हौ महिषाशकृताकृतां ।। ४३ ॥ पुतलीमजरक्ता- का प्रतिष्ठितसमीरणां । छित्वाछित्वा प्रजुहुयादजरक्तान्वितां निशि ॥ ४४ ॥ ध्यात्वा दुर्गा प्रनृत्यती माहिषोरस्थलांतरे ॥ शूलेन महिषस्यांग भिंदंती घोरदर्शनां ।। ४५ ॥ अ- हहासरजस्रोक्षैर्भाषितांसुरसेवितां ॥ प्रलपानलसंकाशा भ्रमन्नत्रत्रयान्वितां ॥ संदष्पा घर- सीभन्नां दंशाभीममुखांबुजां ॥ खड्गखेटकयुक्ताभिः कन्यकाभिः समावृतां ॥ ४७ ॥ अने- न विधिना शत्रुः प्रयाति यमसन्निधि ॥ दिनास्त्रमेवं कथितं शत्रु निग्रहकारकम् ॥ ४८ ॥ कृत्यास्त्रेदशितान्कुर्यान्प्रयोगान्मन्त्रवित्तमः ॥ आधारादुद्गतां देवीं कुण्डली सर्वरूपिणी ४९ तांब्रह्मरंध्रमार्गेण यातां व्योमस्थलां ततः ॥ मुखेनशत्रुमादाय निवृतांस्वगृहं पनि ॥ ५० ॥ ज्वलत्कालानलादीप्तां विचित्य प्रजपेन्मनुम् ॥ सप्तभिवोसरैः शत्रुर्मृत्युप्राप्नोतिमोहितः ॥ ५१ ॥ अंगारवारे चित्याग्नौ सर्षयस्नेहलोलितां ॥ सिद्धार्थकुडवजप्तं जुहुयात्पक्षमात्रतः ॥ ५२ ॥ कृत्यास्त्रज्वालयादग्धोरिपुर्यमपुरव्रजेत् ॥ चतुर्दश्यामर्द्धरात्रेचितास्थीन्मन्त्रसाध. कः ॥ व्रणतैलविलिप्तानि चिताग्नौ जुहुयात्तत्तः । अनेन विधिनाशत्रुर्मृत्युमेष्यति कातरः ॥ ५४ ॥ तुषास्थिनिर्मितां शत्रोर्बणतैलपरिप्लुतां ॥ प्रतिमा स्थापितप्राणां जुहुयान्निशि- साधकः ॥ ५५ ॥ छित्वाछित्वाजरक्तेनसप्ताहान्म्रियतेरिपुः ॥ श्मशानवालुकास्पृष्टवासाक्ष- तानियुतं जपेत् ॥ ५६ ॥ विकिरेतास्तडागादौ कृत्यास्त्रक्वाथितं जलम् ॥ तदीयं पातमाचे रान्निहतिसकलान्जनान् ॥ ५७ ॥ कृष्णांगारचतुर्दश्यां प्रजप्तैः प्रेतभन्माभिः ॥ महिष्या- ज्येनललितास्तन्मन्त्राक्षरसंख्यया ।। ५८ ॥ निर्मायगुटिकाएताः सम्यग्जप्तसमीरणाः ॥ चितिकाष्टैधिते वट्टै जुहुयादृढमानसः ॥ ५९ ॥ चतुर्दशीत्रयादर्वाक् शत्रुमृत्युवशो भवेत् ॥ श्मशानभस्मसिद्धार्थान्पंचगव्ये विनिक्षिपेत् ॥ ६० ॥ माहिपे संस्मरेदेवी ज्वालाग्निसदृश प्रभां ॥ भजयेत्प्रजपन्मन्त्रं विपकाष्ठधितानले ॥ ६१ ॥ दुर्गागारे प्रजुहुयादनेमायुतमस्त्रवित् । पुनरादाय तद्भस्म सेनायां वैरिणः क्षिपेत् ॥ ६२ ॥ सासेनाबहुधा भिन्नाज्वररोगविमोहि स्तथा चैकः सुस्निग्धश्च व वर्णतः । भवेत् मज नदारंभेषबिंदुरितिकीर्तिप्त इति । पुत्तस्यामिति । तजन्मवृक्षोद्भवायां । शत्रो म मंयुक्तं अममस्त्रमंत्रं प्रजपेदित्यन्वयः । तत्र योगः पम्वरीत्या। क नित् ममायुक्ता इति पाठः तदा पुतलो विशेषणं । कपालगकन्नान् जरतातान् रश्मशाने जुकुया - ·३८४ सटीकम्। ता ॥ आयुधानि परित्यज्ययुजकाले पलायत।।६२||गेहयामादिषु क्षिप्तं कुर्यादुच्चाटनं क्ष- णात् ॥ सप्तवारषुकालके दुर्गावेश्मसुशर्कराः ॥ ६३ ॥ सप्तमोहद्रदिग्व गृहीत्वाप्रजपेन्मनु महिषी पंचगव्येषुभर्जयेतां यथापुरा ॥ ६४ ॥ भूयो अपित्वा विकिरेद्गेहग्रामपुरेष्विमाः ॥ सदेशानश्यतिसिपं दग्धो मन्त्रभवाग्निना ॥ ६५ ॥ ब्रह्मदंडी मर्कटिकां करक्रोशनिका त्र- यम् ॥ भौमवारस्य कुलिकेगृहीखा प्रजपेन्मनुम् ॥ ६६ ॥ चतुर्दश्यां रिपोर्गहे निखनेत्प्रजपे- न्मनुम् ।। सार्द्ध पुत्रकलत्राद्यैरुत्सादो जायते रिपोः ॥ ६७ ॥ एकैकंवा खनेन्मन्त्री मण्डला चत्फलं भवेत् ॥ षड्चिंदुपदकं पुत्तल्यां निखनेदोदनान्वितम् ॥ ६८ ॥ पृथ्वातां प्रजपेदखें कृष्णाम्यां निशार्द्धतः ॥ शत्रुनाम समायुक्तां श्मशाने निखनोदिमां ॥ ६९ ॥ प्रणाश्येत्स रिपुः शीघ्र सकुटुंवः सबांधवः ।। कपालशकलान्मन्त्री कृत्यास्वाक्षरसंख्यकान् ॥ ७० ॥ स्पृ एवातान्त्रजपेदवप्राणस्थापनपूर्वकम् ।। कृष्णांगारचतुर्दश्यां श्मशाने विषवृक्षजे ॥ ७१ ॥ जुहुयादजरक्तात्तान्कृत्यास्त्रज्वालयाहतः ॥ रिपुर्यमपुरं गच्छेन्महाज्वरविमोहितः ॥ ७२ ।। अजारक्तेन संपूर्णकलशेनिः सिपेदहि ॥ कपालेनपिधायनं छादयेद्रक्तवाससा ॥ ७४ ॥ पूजयेद्रक्तपुष्पायैः स्पृष्टातपयुतं जपेत् ॥ भौमवारे निशामध्येकारस्करसमोधते ॥ श्मशानव- न्हौ जुहुयाद्गच्छेद्यमपुरं रिपुः ।। साध्यनक्षत्रवृक्षेण कृत्वा कुंभं प्रपूजयेत् ॥ ७६ ॥ माहिषैः पंचगव्यस्तं विडालं तत्र निक्षिपेत् ॥ जपपूजादिकं सर्वयथापूर्वं समाचरेत् ।। ७७ ।। कार- स्करभेवन्हौ कृत्यास्त्रेण समेधिते ।। अयुतं वृणतैलेन हुत्वां ते तं घटं पुनः ॥ ७८ ॥ आ- मस्तकं समुवत्य जपेन्मन्त्रमनन्यधीः ॥ जुहुयाद्विीधनानेन त्रिदिनैम्रियते रिपुः ॥७९॥ सं. दरं महिषी वत्समेकरात्रमुपोषितम् ॥ पाययेन्महिषी सार्पः प्रस्थं मंत्रेण मंत्रियत ॥ ८ ॥ कुशराबद्धसवींगस्थापितंप्राणमंजसा ॥ कारस्करौधिते वन्हौ व्रणतैलेन मंत्रवित् ॥ ८१ ॥ हो मं कृत्वायुतं वत्सं जुहुयाद्यतमानसः ॥ एकेन दिवसेनारिंगछद्यमपुर सुधीः ॥ ८२ ॥ त्रिको णकुण्डनिहिते वन्ही मंत्रेण दीपिते ॥ अचिंते गंधपुष्पाद्यैरयुतं जुहुयाक्रमात् ॥ ८३ ॥ राजि दिति संबंधः । संस्पृश्येति। तानेव । विषवृक्षज इति । विषकाष्टैधिते अग्नाविति शेषः । पहिमिति। जीवंतं कृष्ण । एतं घटं तं घटं शत्रुरूपं । बिडालं क्वष्ण' । प्रादिशब्देन कपालेन पिधागं रक्तवस्त्रा च्छादनं च । कारस्करभवेकारस्करकाष्टेधिते । वही श्मशानागी । व्रणतैलेन भल्लाततैलेन । अनन्यधीरित्यनेन पूर्वघटहोमेपि अयं होम इत्युक्तं । क्रमादिति प्रत्येकमयुतहोमः । तैलशब्दः प्रत्ये कमभि संबंध्यते । स्थापितानिलां प्रतिष्ठितप्राणां । हस्तपतितमिति । भुवमस्पृष्टं । जुहुयादिति । गबुध । कर्तारमपि कांक्षिणोत्युक्तेस्तद्रक्षामाह । सजयेदिति । अथोइति। लवणादि हितीयेत्यत्र प्राकारे परे एचीयवायाव इति । अपिलते यकारलीपे च छांदसत्वात् संधिःकृतः। प्रातिपदिकम व श्य लवणशब्दस्य वा ग्रहणं । तेन लवणे इत्याद्या द्वितीया । तदुक्तमाचार्यैः । द्वितीया लवणे इति । भन्या हतीया । एवमुक्पंचकं चिटिमंत्रसहितमेका विद्या । प्रणवपाशादि वाक्षरादित्व । वाचिं द्रामृतबोजादित्वं च संप्रदायात् ज्ञेयं । पद्मपादाचार्योतो मंत्रोद्धारो यथा । पृथिवीमुदकं चो- ·भारदातिलकम्। ३८५ भल्लातकतिलतलैः सप्तदिनं ततः ।। प्रसूति समय प्राप्तां महिषां स्थापितानिलां ॥८॥ पूजितां गंधपुष्पायैः स्पृशन् कूर्चेनतां जपेत् ॥ मस्तकायोने पर्यंत धिपा वत्समनुस्मरन् ८५ आकृष्य हस्तेपतितं जुहुयादेधितेनले । एवं कृते समुत्यन्नाकृत्यादीप्ताहुताशनात् ॥ ८६ ॥ भक्षयेदचिराच्छमीश्वरेणापि राक्षतम् ।। पुनरग्नौ विशत्येषा कर्तारमपिकाक्षिणी ॥ ८६ ॥ एवं विधानि कमाणि यः कुर्यान्मन्त्रावत्तमः ॥ संजपेदात्मरक्षार्थ मन्त्रान्मृत्यु जयादिकान् ॥ ८८ ॥ अथोलवणमंत्रस्यविथानमभिधीयते ॥ ऋगायकथितां पूर्वलवणांभास पूर्विकाः ।। ८९ ॥ लवणांभसितीक्ष्णोसिउग्रोसिहृदयंतव ॥ लवणमंत्रस्य पृथिवी माता लवणस्य वरुणः पिता ॥९० ।। लवणे हूयमान तुकुतो निद्राकुतो रतिः ॥ लवणं दहति पचतिपाचयति पाचयतिलवणं छिदंति भिदति ॥ ९१ अमुकस्य दहगात्राणि दहमासं दहत्वचम् ॥ दहत्व: गस्थिमज्जानि अस्थिम्योमज्जिका दह ।।१२।। यदि वसति योजनशते दीनां वाशतांतरे । नगरे लोहम्राकारे कृष्णसर्पशतार्गले ।। ९३ ॥ तं दग्ध्वा नेयमे शीघ्रमग्रे लोणस्य तेजसः ।। तत्रैव वशमायालुलवणमंत्रपराक्रमः ॥ ९४ ॥ याते रात्रिः शल्पविद्धस्य शूलाग्रारोपि तस्य प॥ यातेरात्रिर्महारात्रिः साते रात्रिमहानिशा ॥ ९५ ।। लवणादि द्वितीयान्यादहायापरि कीर्तिता ।। तदधान्याचतुर्थीस्याद्याते पूर्वोर्थपंचमी ॥ ९६ ॥ अंगिरा मुनिराख्यातवफछंदो- - - का णांभमीति ततः परं । तोक्षणोम्युग्रोसिहदयं तवेति लवणस्य गीः । पृथिवीति च माता लव पस्व वरुण: पिता । प्रथ मयं द्वितीयाया लवणे इत्युपक्रमः हृयमानेविति कुतो निद्रवि च कु- तो रतिः । लवणं पचतीत्युक्ता तथा पाचयतीति च । लवणं छिंदतीत्युका भिंदतीति. च भा- व्यतां । अमुकम्य दहगात्राणि दहमासं दहत्वचं । दहेति च तृतीयाया भवेदच उपक्रमः । त्व- गास्थिमन्नानीत्यस्थिभ्यो शब्द मज्जिकां दह । क्वचित्पुस्तके त्वगसृग्भ्यां समेदोस्थिभ्यो शब्दमिति पाठः । ततो यदीति मंभाष्य वमतोति पदं वदेत् । योजनेति शत वर्णावदीनां वा. शतांतरे । मंदिग्ध्वेति च तुर्थ्यादी न यम शीघमित्यतः अग्न इत्येतदंते स्यालवणस्येति सेजसा । नमरे लोहय- र्णाः स्युः प्राकार कृष्णवर्णकाः । सर्पत्यंते कृतागं तिले अत्रैव वशाक्षराः । मायात्विति । स्यालवण मंत्रवर्षाः पुरस्कृताः । याते रात्रिः शल्पविदस्य शूलाग्रारोदितस्य च । याते रात्रिरिति प्रोवाम- हाराविरितो रयेत् । माते रात्रिर्महेत्युक्त्वा निशेत्येवं तु पंचमीति । टीकांतरपि । मातास्याम- वणस्येति वरुण: स्यात्पिता तथा । हितीया लवणे प्रोति । तथा। प्रवदेदमुकस्यां से दहगावा णि पंचकं । दहमांसं दहेत्युक्ता त्वच मुक्ता समापयेत् । तृतीया पदहप्रोक्का त्वरीति प्रवदेहतः । स्थिमज्जानीत्यतो स्थिभ्यो मज्जिका स्याहहेतिचेतितथा। या ते रात्रिः स्वशूलांन भिवस्येत्यक्षरचयं । शूलाग्रारोपितस्य ति चांने पाते इतीरयेत् । रात्रिः स्याच्चमहारावि र्याराविरमुकं विना । इत्येवं पंचमी ऋक् स्यात् मंत्रोयं प्रणवादिक इति । तथावाचार्यः छंदः कघना वसरे उक्तं । अंगिरास्या दृषिश्लंदो नुष्टुत्रिष्टुबिति मंचमुक्का बलीमंत्रदेवप्रकाशिका कारादीनामिदमेव संमतं । पद्मपादा चार्यः । बीजशती उत। श्री बीनं शतिमीविता क्रोमित्येव च बीजं स्यादिति । तैरेवएतत्सम फल । । ।

·मटीकम्। नुष्टबुदाहृतम् ॥ अग्नीरात्रीपुनदुर्गाभद्रकाली च देवताः ॥ ९७ ॥ चिटिमन्त्रासरैः कुर्यात्ष- डंगानि समाहितः ॥ पंचभिर्हृदयं प्रोक्तं त्रिभिवर्णैः शिरः स्मृतम् ॥ ९८ ॥ पंचवर्णेः शि- खापोक्ता कवचकरणाक्षरैः ॥ पंचभिर्नेत्रमुदितं युगलेनास्त्रमीरितम् ॥ ९९ ॥ तारः चिटिव- यं पश्चाच्चंडालि तदनंतरम् ॥ गहत्पदायां तांब्रूयादमुकं मेततः परम् ॥ १०॥ वशमा नय ठद्वंद्व चिटिमंत्र उदात्तः ॥ चतुर्विंशत्यक्षरात्मासर्वकामफलप्रदः ॥ १॥ नवकुंकुमसं- भिन्नं त्रिनेत्रं रुचिराकल्पशभिजामि वन्हि । शुकशक्तिवराभयानिदोभिर्दधतं रक्तसरोरुहे निषण्णम् ॥ २॥ कालांवुवाहदुयतिमिंदुवक्रांहारावलिं शोभिपयोधराढयाम् ॥ कपालपा- शां कुशशूलहस्तां नीलांबरां यामवर्ती नमामि ॥ ३ ॥ कालांबुदाभामरिशंखशूलखड्गा- यहस्तांतरुणेंदुचूडां ॥ भीमा त्रिनेत्र जितशत्रुवर्गा दुर्गति भंगहस्तां ॥ ४ ॥ टंकं कपालं डमरुत्रिशूलसबिभूती चंद्रकलावतं सां ॥ पिंगोईकेशीसितभीमदष्ट्रा भूयाद्विभूत्य मम भद्र- काली ॥ ५॥ ऋक्यं पकं जपेत्सम्यगयुतं तदशांशतः ॥ हविषा घृतासिक्तेनजुहुयादचिते न. ले ॥ ६ ॥ एवं कृतपुरं श्चर्यः प्रयोगे कुशलो भवेत् ॥ आग्नेयीमवतीध्येयौ वश्याकर्षणकर्म णोः ॥ ७ ॥ स्मरेदुर्गा भद्रकाली मन्त्री मारणकर्माण ॥ जानुप्रमाणे सलिले स्थित्वा निशि जपेन्मनुम् ॥ ८ ॥ अनेन वांछितः साध्यः किंकरो जायते क्षणात् ॥ नाभिमात्रोदके स्थि - - - मंत्रांतरमुक्तं । चिटीति शब्द संवीश्य चित्लोलिपदमीरयेत् । महाचित्कोलिशब्दांसे ह्रीं सौषट दिगंतिकः मतांतरमिति नेयं । मंत्र तुख्यफलं शिवे । षडंगमाह । चिटीति। समाहित इत्यनेन पंचा गं वा कुर्यादित्युक्तं । यदाहुराचार्या । ऋम्भिराभिस्तु पंचांगं पंचभिर्वासमीरितं । विद्याक्षरैः षड- गं वा प्रणवाद्यैर्निगद्यत इति । चिटिम प्रभुद्धरति। तार इति । महत्पदाद्यतामिति महाचांडालि । प्रत्र आन्महत इत्यनेनात्वं क्वचित्तु महा पदाद्यामिति पाठः । तदुक्तं चांडालीति । महेत्युवाचां डालीत्यभिमंत्रयेदिति । दक्षायूल योराये तदधस्तनयोरंत्ये इत्यायुधध्यानमन्निध्याने । तदुत्तरं तु । वामाधस्तादृक्षाधस्तनं यावदुर्गाध्यानेदक्षो वक्षाधस्तनं यावदायुधध्यानं । टंकः परशुः । अंत्ये दक्षाधस्ताहक्षोर्ध्व यावत् । सम्यगयुतमिति।चिटिमंत्रसहितमपंचकं अयुतं जपेदित्यर्थः । तदुक्त माचार्यः । अयुतं नियुतो मंत्री मंत्रमृक् पंचकान्वितं । प्रजपेविसहस्र वा सम्यगेनं समाहित हु- ति । तंत्रांतरे तु विशेषः । गंगादि मुख्यसरितां तीरदेशे ममाथिते । स्वयमेव समुद्भूत दुर्गानिल- यनेवशी। त्रिसहस जपेदेतदथवायुतसंख्यया । पूर्वोक्तं चिटिमंत्रं तु जपेत्तस्य चतुर्गुणमिति एवं कतपुरश्चर्य इत्यनेन नित्यपूजापि सूचिता । तया विमा तस्थासंपादनात् । सोक्ता रामकंठेन । भी- षणीबहुरूपाचतीक्षपदंष्ट्रामदोत्कटा । मारणी मोहनी कांता कमंडलुधरा अपि । अभिचारकरी चेति लोसमंत्रस्य शक्तयः । पाशांकुशपुटाशक्तिः सर्वशक्तिपदंशमी । लासनाय नमोतः स्थापीठम- चोळू वादिकः । मूर्तावावाय गंधाद्यैर्देवताः संप्रपूजयेत् । अंगरावरणं पूर्व हितोयं वहिमूर्तिभिः । हिशूलहस्तादि। शक्तिभिश्य समीरिता । उत्कटाद्यैव तु पंचमात्तिरीरिता । लोकेशैोणम अस्य विधाममिति कीर्त्तितं । शूलहस्साविकेशीच दारणा लवणप्रिया । वराकरालीचात्युग्रा ता- ·गाग्दातिलकम् । ८७ स्वा जपेन्मंत्रमिमं सुधीः ।। ९॥ अधोतरसहस्रयस्तस्य साध्यो वशो भवेत्।। ऋकंपचकं जपे सम्यक्कठमात्रांभास स्थितः १० ॥ सप्ताभार्दवस यान्वशयोद्दीधनामुना ॥ विलिन्यता लपत्र तं साध्यनाम्ना विदर्भितम् ॥ ११ ॥ निःक्षिप्यक्षीरसमिश्रे जले तत्क्वाथयेन्निवश्यो भवति साध्योस्यनात्र कार्याविचारणा ॥१२॥ तालपत्रे लिखित्वेवं भद्रकाली गृहे खनेत् ॥ पश्याय सर्वजंतूनां प्रयोगोयमुदात्दृतः ॥ १३ ॥ तालपत्रे लिग्ख्ययंत्रं साध्यनाम विदर्भित- म् ॥ तापयेत्खादिरे वन्हौ मासं वश्यो भवेन्नरः ॥ १४ ॥ त्रिकोणं कुडमापाद्य सम्यक् शा स्त्रोपलक्षणम् ॥ तस्मिन्होमं प्रकुर्वीत संस्कृते हव्यवाहने ।। १५ ।। प्रक्षाल्य गव्यदुग्धेन सं. शोष्य लवणं सुधीः ॥ सुचूर्णितं प्रजुहुयात्सप्ताहाद्वशयेज्जनान् ॥ १६ ॥ दधिमध्वाज्यसं- सिक्तैः सैंधवैजहुयात्तथा ॥ वशयेदखिलान्देवानचिरात्किमुपार्थिवान् ॥ १७ ॥ विशुद्धं ल- वणं प्रस्थं विभक्तं पंचधा पृथक् ।। एकैकया प्रजुहुयादृचापंचाहमादरात्॥यस्य नाम्ना सव- श्यः स्यादनेनावधिना चिरात् ॥ शुद्धं लवणमादाय जुहुयान्मधुरान्वितम् ॥ ऊनपंचाशदा हुत्पा वशं नयति वांछितम् ॥ नित्यं शुद्धनलोणेन हुत्वा शत्रून्वशं नयेत् ॥ २० ॥ मधुरत्र यसंयुक्तैर्लवणः साधुचूर्णितैः । जुहुयादशयनारी नरान्नरपतीनपि ॥ २१ ॥ मन्त्रं कृष्णत तीयादि प्रजयेद्यावदश्मी । पुत्तलीः पंचकुर्वीत सांगोपांगाः समाः शुभाः ॥ २२ ॥ एका सात्थ्यद्रुमेण स्यादन्यापिष्टमयीमता ॥ चक्रि हस्तमृदान्यास्यांदन्यासिक्थमयी स्मृता॥२३॥ लवणं पोत संभूतं चूर्णितं परिशोधितं ॥ कुडवं मोक्षयेत्क्षीरंमदध्याज्यमधुभिः क्रपात्॥२४ ॥ गुडाज्यमधुभिः सम्यमिश्रिते नामुना ततः । कुर्वीत पुतली सौम्या सर्वावयवशोभिताम् ॥ २५ ॥ प्राणमंत्रकृतं यंत्रमासां त्हाद विनिः क्षिपेत् ॥ आसुपाणान्मतिष्ठाप्य पूजयेत्कुस- मादिभिः ॥ २६ ॥ पश्चात्कृष्णाष्टमीरात्रौ याममात्र गतेसति। पिधाय मातृकान्यासं मंत्र- न्यासमनंतरम् ॥ २७ ॥ चिटिमंत्रसमुद्भूतान् चतुार्वंशति संख्यकान् ॥ ताराद्यान्विन्यसेद- स्थानेष्वेषु समाहितः ॥२८॥ मूदानभाले दृशोश्रुत्यो सास्य चिचुकेप्वथ ॥ कंठत्दृत्स्त नयुग्मेष कुक्षौना भौ कटि द्वये !॥ २९॥ मेट्रेपाणौ प्रविन्यस्य शिवृवर्णचतुष्टयम् ॥ ऊरुद्वये- जानुयुगे जंभायुग्मे पदद्वये ॥ ३० ॥ एवं विन्यस्य सर्वांगोरक्तमाल्यानुलेपनः ॥ रक्तवस्त्र- मस्य चाष्टशक्तयः । उत्कटोविकटाक्षश्च शूलहस्तो महाबलः । अग्नजिह्नः खड्गधरः कपाली तार- णप्रिय इति । रावण मिति साध्यनाम्ना विदर्भितमित्यर्थः । विशुद्ध मिति । प्रक्षालितं पूर्ववत् ल- वणेति सैंधवं । एवमपि । प्रयोगांतमाह। मंत्रमित्यादिना । यादवष्टमीति कृष्णा । कुर्वीतत्यष्टम्यां । सांगोपांगा इति । अंगानि तु । कहस्तहृत्पा“कटीयत्स्कंधौ कंधरा भुजी । पृष्टं तथोदरंतूरू जंघे इत्यंगसंग्रहः उपांगानि भूपुटौ च तारागंडी च नासिका । अष्टौ तु दशनाजिला चिबुका स्य सनाभि च । जघनं योनि गुह्ये च जानुनी मणिबंधके । पार्णीगुल्फो तथांगुल्यः करयोः पादयो- सले इति साध्य मेणेति । साध्य नक्षणक्षेण। साध्यनक्षत्रवृक्षानस्मिन्नेव वक्षातिापिष्टमयोमिति। संडुलपिष्टमयीं । चक्री कुलालः । मिक्थं मधुरिष्टं । पोतसो मूतमितिः सामुद्र । अमना लवणेन ·मटीकम् । धरः शुद्धः पुतली दारुणाकृतां ॥ २१ ॥ अधोमुखी खनेत्कुंडे पिष्टजामासनादधः ॥ मृन्म- यी प्रतिमां पाददेशैन्यस्येत्तथात्मनः ।। ३२ ।। मधूच्छिकृमयों व्योम्नि कुंडस्योर्द्ध प्रलंबये- त् ।। लवणेन कृतां पश्चात्पुत्तली संस्पृशन्जपन् ॥ ३३ ॥ पंचकं यथान्यायमष्टोत्तरस- नकं । सत्त्यांचिटि मन्त्राणान्पुनस्तस्यास्तनोन्यसेत् ॥ ३४ ॥ अंगुष्ठसंधिप्रपदजानजंघारु- पायुषु ।। लिंगदेशे पुन भाजठरे हृदयांजे ॥ स्तनद्वये कंधरायां चिबुक वदने पुनः ॥ घ्रा णयोः कर्णयोरक्ष्णोललाटे मूनि विन्यसेत् ॥३६॥ अग्निमादायसंदीप्य साध्यनक्षत्रदारु भिः ॥ तस्मिन्नभ्यर्च्य मंत्रोक्तां देवता रूप्यपात्रके ॥ ३७ ॥ कुशीत्तराजिपुष्याद्भिर्दत्वार्धेम- णमेसुधीः ॥ मंत्ररेतेः प्रयोगादावं तेसंयतमानसः ॥ ६८ ॥ त्वमनेनाप्यमित्रघ्ननिशायां ह- व्यवाहने । हविषा मंत्रजप्तेन तृप्तो भव तया सह ॥ ३९ ॥ जातवेदो महादेव तप्तजांबू नवप्रभा ॥ स्वाहायत्ते विषं भक्ष लवणं दह शत्रुहन् ॥ ४० ॥ ओं ईशेशर्वरि सर्वाणिग्रस्त मुक्तत्वया जगत् ।। महादवि नमस्तुभ्यं वरदे कामदा भव।।४ १॥ तमोमाय महादेपमहादेवस्य सुव्रते ।। त्रियामेपुरुष हत्वा वशमानय देविसे ॥ ४२ ॥ ओं दुर्गे सर्गादिहिते दुर्गसंरोध नाकले । चक्रशंखधरे देवि दुपृशत्रुभयंकरिं ।। ४३ ।। नमस्ते दहशत्रु मे वशमानय चंडि- के ॥ शाकंभरि महादेवि शरणं मे भवानघे ॥ ४४ ॥ ओं भद्रक्रालिभवाभीष्टे भद्रसिद्धि- सोम्यां सुंदरों। पंचापि हादशांगुलाः यंत्रमित्यग्रिमपटले वक्षमाणं । प्राणानित्यग्रिमपटले वक्ष माणेन प्रकारंगा । आचार्यास्तु तस्यां तु स्थापयेत्प्राणान् गुर्वादेशविधानत इति।अत्र सांप्रदायिका वि शेषमाहुः । पुत्तलिकाया हृदयं म्पृशन् प्राणा इह प्राणा जीव इह स्थित इति इंद्रियाणि म्पृश न मर्वे न्द्रियापि वाङमनश्चक्षुः श्रोत्रघ्राणेति सागं स्पृशन् प्राणा इहायांतु सुखं चिरं तिष्टंतु इति गिर गन् स्वाहेति जपेत् । मंत्रन्यासमिति पंचम्भि: पंचांगमित्यर्थः अथवानमेवाह चिटीति । दारुणेति । साध्य नक्षत्रवृक्षकाष्ठेन कृतांकुंडे खनेविखनेविखनेदित्यर्थः । तत्र इंग्रगुलाधोनिखनन नेयं । अधोमुखीमिति।मारणकर्मविषयं । वशीकरणकर्मणि उत्तानेति ज्ञेयं । यदाहुः । कुंडांत गुलाधोनिग्वनतुतरुजां मूर्तिमुत्तानरूपामिति । प्राचार्याय उत्तानां दारवीं कुंडे खनेन्मंत्राभिमं- वितामिति। तथान्यसेदिति। अधोमुखोंन्यसेदित्यर्थः । विषयव्यवस्था तु पूर्वोक्तव जेया। एतयोरपि इंद्यगुलाधोनिखननमेव । प्रलंबयेदित्यधोमुखोमित्येव । यदाहुः । धूमेन स्पृश्यमानामुपरि मदन आ लंबये दूर्व पादामिति । प्राचार्याश्च । लंबयेदंबरे सिक्थमपो मूर्खामधोमुखीतिति । यथान्याय मिति । षडंगन्यास स्वतनो पुत्त त्यां च कृत्वा चिटिमंत्रसहित ऋक्पंचकं जपदित्यर्थः । तदुक्तं । अं- गानि विन्यसेत् स्वांग तथा प्रतिकतावपीति । संहत्येति विपरीतान् स्वांग प्रतिकृतावपि । तदुक्तं । न्य त्यांगान्य नुमन्ययप्रतिकतो संहारयुक्त्या न्यसेदिति पुनरनंतरमित्यनेनैतदुक्तं । स्वदेहे न्यासं वि- धायात्मयागांतं कृत्वा पश्चात्पुत्सल्या न्यास इति । अतएव पश्चादासने देवता पूजा । तस्याः पुत्तलि कायाः । अंगुष्ठेति । ऊर्वतेषु । षट्स एकैकाक्षरन्यासः अन्यत्रस्थानद्दये सर्वत्राक्षरयं । यदुक्तमाचा- यैः । अधोगुह्यादभेदः स्थादूर्ध्व मेदोहिकेसतीति । तस्मिमिति। तंत्रांतरोक्तप्रासन इत्यर्थः । अ- - - ·३८८ शारदातिलकम् । प्रदायिनि । सपत्नान्मेहनदहशोषयतापयतापय ॥ ४५ ॥ शलाास शक्तिव नायरुत्कृत्यो- त्कृत्यमारय ॥ महादेवि महाकालि रक्षास्मानक्षतात्मिके ।। ४६ ॥ साध्यं संस्मृत्यनिर्भेद्यपु- तली सप्तधा ततः। ऋपंचकं समुच्चार्य जुहुयादोधतेनले ॥ ४७ ॥ प्रधमोदक्षिणः पादस्त- करस्तदनंतरम् ॥ शिरस्तृतीयमाख्यातं वामहस्तं ततः परं ।। ४८ ॥ मध्याय पंचमः स्या दशः षष्ठरितः ।। सप्तमो वामपादः स्यादेवं भागक्रमः स्मृतः ॥ ४९ ।। सप्तसप्तविभा गोतेष्वेषु यथावधिः ॥ हुत्वैवमर्चयित्वाग्नि प्रणमेदंडवत्ततः ॥ ५० ॥ यजमानोधनान्यः प्रीणयेद्गुरुमात्मनः ॥ अनेन विधिना मन्त्री वशयेदसुरान्सुरान् ॥ ५१ ॥ किंपुनर्मनुजाभू- यानपात्यान्नृपयोषितः ॥ मारणे पूर्वसंप्रोक्तं पुत्तलीनां चतुष्टयम् ॥ ५२ ॥ निवेशयेद्यथा ग्नी देवतापूजा चतुर्थपटल एवोक्ता । तस्योक्तावत्र प्रयोजनाभावादग्रेऽर्घदानमपि वच्य ति। यदाहुः । कुडस्य पूर्व दिग्भागे चतुरस्र समुन्नतं । हस्तमावायत लाक्षा रक्तपादादिकं नवं । चित्रांगं रुचि राकार कुंडोत्सेधसमुन्नतं । चतुरंगुलमानं वा अष्टांगुलमथापि वा । हादशांगुलकं वापि कुडादु अत्तमासनं । तस्मिन् सुविमलं वखं आस्तीर्यादौ सुशोभनं । सूक्ष्म च तु गुणोकत्य सप्तहस्तायतं नवं । तस्योपरिपरिस्तीयं रक्तवस्त्रइयं पुनः । विशालमति सूक्ष्म व पूर्ववदगुणितं नवमिति । तंत्रां तरोक्त प्रकारणासनं परिकल्प्य तत्र पूर्वोक्तं पीठं परिपूज्य देवतामावाह्य पूर्ववत्सावरणं संपृष्य रक्तचंदनादिना वक्ष्यमाणद्रव्ययुक्त न शुद्धजलेन रूप्यं चषकमापूर्यतेनाघं दद्यात् । ततो वक्ष्यमा णमंत्रद्देवतामुपतिष्ठेत । कुशीतं रक्तचंदनं । रानिः राजिका । प्रयोगादाविति । एतन्मंत्रप्रयो गादावंत च । अत्र वशीकतो यद्यपि एते एव देवते तथापि नतिप्रकरणप्रसंगादि तरयोरपि मं- त्रायुक्तो तत्प्रयोजनमग्रे मारणकर्मणि भविष्यति । पुत्तलीमिति । लवणमयीं । निर्भिद्यत्युक्तांतिमेवभे दमाह प्रथम इति प्राचार्यः प्रकारांतरमप्युक्त । दक्षिणं चरणं पृवं दक्षातु दितीयकं । दक्षहः स्तं दृतीयं स्याङ्गलादूर्ध्व चतुर्थकं । पंचमं वामहस्तः स्यात्षष्ट वामाईमव च । सप्तमं वामपादः स्वादन्यापि स्याडुतक्रियेति । प्रोक्लेष्विति । सप्तावदानेषु प्रत्येक सप्तसप्तविभागाः तेन कोनपंचाशदा हुतयः । उक्तपुत्तलोषु सर्वत्रावदानक्रमीयमेव ज्ञेयः । अन्यत्र विशेषः । सप्तमप्तविभागो वा क्र- मादंगेषु सप्त सु । एकादशांशभिन्न तदंगैः सप्तभिर्डनेदिति । अन्यत्रापि । सप्तानामंगानामेकैक सप्तमभागान्वा । रुद्रांशान्वा कृत्वा होतव्यं मंत्रिवर्यणेति । वीवशीकरण वामपादादि यं योषि तो वामपूर्वामित्युक्तेः । एवं स्त्रीमारणे दक्षपादाद्यवदानक्रमी जेयः । प्रणमेदिति । पूर्वोक्त मंत्रः । माधकेंद्रोविधानविदित्यनेन पुत्तलीनां गुलाधः खननमुक्तं । नणं शुंठी पियलि मरीचानि । रामठं हिंगु । ब्रणकलात: निदि निंबबीजम् । अत्र तिलभल्लातनिंबबीजसिचार्थानां तैलं ग्रामं । तदुक्तमाचार्यः । सनिबतिलसिद्धार्थ व्रणवत्त लसंधुतैरिति । पूर्वोक्तलवणं सामुद्रम् । सम्यक् । पु त्तलीं विधायेत्यनेन तन्वान्तरोक्तो विशेषः मूचितः । पायामः पादयोस्तस्या पाकव्यायतुरगुल: पादोनयगुलाकुक्षिस्तावेवांगुलोदरम् । अंगुलइयमावत्क्रात्कण्ठदेशस्य मानकम् । शिरसोवक्रमा नस्यात्माईहयमिहांगुलैः । द्वादशांगुलय सर्वाः माध्यपुत्तलिकाः स्मृता इति । तंत्रांतरे तु विशेषः । - ·मटोकम्। पूर्व साधकेन्द्रो विधानवित् ॥ अपरां वक्ष्यमाणेन विधानेनप्रकल्पयेत् ॥ ५३ ॥ वराहपारा- वतविद तिलब्यूष गरामठः। जगनिवासिदार्थसाध्यवामांघ्रिरेणाभिः ॥ ५४ ॥ महिषी मूत्र संपिष्टैः पूर्वोक्तलवणान्वितैः ॥ विधाय पुत्तली सम्यक् प्राणस्थापनमाचरेत् ।। ५५ ॥ जप- पूजादिकं सर्व कुर्यात्मागुक्तवर्मना ॥ ततः पूर्वोदिते कुंडे रात्रौ प्रज्वलितेनले ॥ ५६ ॥ दु- ी वा भद्रकाली वा समासाद्ययथाविधि ॥ धारयनिर्शितं शस्त्रे सव्यहस्तेन साधकः ५७ वामपादं समारभ्य दक्षिणांघ्रयवसानकम् ॥ छित्वाछित्वा प्रजुहुयान्निराहारोजितीन्द्रयः ।। ४८ ॥ कृष्णामी समारभ्या याक्त्कृष्णचतुर्दशीं ॥ अनेनव विधानेन होमं कुर्याद्धिचक्ष- णः ॥ २९ ॥ त्रिसप्ताहप्रयोगेन मारयेद्रिपुमात्मनः ॥ कारस्करोथधात्री स्यादुदुंबरतरुःपु- - । पंचाशनमुखं कृत्वा तदर्थेन गलं पुन: । शिष्टेन सर्वाण्यंगानि पुत्तलीनां प्रकल्पयेत् । मारणे दा करूपांता द्वादशांगुलसंमितां । षएनवत्यं गुलां वापि कुर्यान्मात्रांगुलैः क्रमात् । होमा) क- पितायास्तु तस्याः प्रोक्तो विधिस्त्वयं । वश्याकर्षणयोः प्रोक्ता तां कुर्यादवादशांगुलैरिति । यथावि- धीति । पूर्वोक्त प्रकारेण कुर्याद्धोममिति प्रत्यहं । त्रिसप्ताहेति । एभिरेव सप्तभिः तेन मासत्रयेण प्र योगसिद्धिः । मारणकर्मणि दक्षिणाविशेष उक्तस्तंत्रांतरे । सखणा च समुक्तांगां शोणां दद्यात्स तर्मकां । दक्षिणां सप्तकर्षं तु दद्यान्मारणकर्मणीति । अन्यो विशेषः श्मशाने निर्जने देश वि दध्यादाभिचारिकं । यत्रापि चारहोमनुकरीति भुवि साधकः । तत्राभितोभटैरक्षां कारयेदात्म सिद्धये । नदन्यः क्षितिपतिवारैत्विा निहत्यमु । स्वराष्ट्रसंधी कुर्वीत न कुर्वीत स्वमंडले । यदिकुर्यात्प्रमादेन मांत्रिकोऽज्ञानमोहितः । तदाष्ट्रपीडयंत्येव शनकैवैरिभुभूत इति । अन्योपि विशेषस्तंत्रांतरे । तस्यां रायामुपोष्याथ परेहनि तु साधकः । प्राणायामादिभिरपि गायत्री जप होमकैः । विमुक्तपातकीभूत्वा स पुनर्विहरेदशीति । नक्षत्रवृक्षानाह। कारस्क इति । कारस्का र: कुचिला। धात्री आमलको । मृगशिरसस्तु श्वेतसार एव खदिरः । आर्द्रायास्तु कृष्णसारः ख दिरः नागो नागकेसरः । रोहिणो वट: । प्लक्ष: पवटी । अंबष्टः पाम्रातः । अर्जुनः ककुभ: । विकंकतः सुचां वृक्ष: । सर्जः शालः । वंजुलो शोकः । एषां सामान्यतः फलमुक्तं । आयुका- मः स्ववृक्षं छेदयेत्र कदाचनेति । यथापुरेति । आग्न यास्त्रप्रोक्तमार्गण। एतच्चात्मरक्षणं मारणक मण्येवेति जयं । इति श्रीशारदातिल कटीकायां सत्संप्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादर्शाभिख्यायां हाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ ॥ अथेति मंत्रो यथा । त्रंबकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवईनं । उर्वारुकमिव बंधनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतादिति । मृत्यु जयपुटित इति केचित् । सांप्रदायिकास्तु प्रणवप्रासादमृत्युजयव्याहृतिभिः संपुटमिछति । श्रीं बीजं मायाँ शक्तिः । तदुक्तं । श्रीदेव्यो प्रणवो बीजशतीयोग: शिवार्चन इति । विभागमेवाहाहदयमिति। येषांमते प्रणयादि संपुट: तन्म ते तदादिभिरेभिर्वर्णः षडंगं । तदुक्तं । प्रासादमृत्युजयभूर्भुवः स्वस्तदंगमंत्रैः क्रमश: समेतमिति । सांप्रदायिकास्तु । प्रणवप्रासादमृत्युजयव्याहृतिमंत्राक्षरनमोभगवतै रुद्राये त्युक्त्वा शूलपाणये स्वाहा इत् । अमृतमूर्तये मां जीवय शिरः चंद्रशिरसे जटिले स्वाहा शिखात्रिपुरांतकाय हां हीं ·४०१ गारदातिलकम् ना॥१०॥ जंबू. खदिर कृष्णा ख्यो वशं पिप्पल सझि को ॥ नानरोहिणनामानौ प. लाशप्लक्षसंज्ञको ।। ६१ ॥ अंबष्ठविल्वार्जुनाख्याविकंकतमहीरुहाः ॥ बकुलः सरलः सों वंजुलः पनसार्कको ॥ ६२ ॥ शमी कदं बनि बाम्रमधूकाऋक्षशाखिनः ॥ आत्मरक्षाादक सर्व कुर्यान्मंत्री ययापुरा ।। ६३ ॥ अमुना मनुनासम्यगभीष्टफलसाधने ॥ सदृशो नास्ति मंत्रोन्यः सत्यमेतन्नचान्पा ॥ ६४ ।। इति शारदातिलके द्वाविंशः पटलः ॥ २२ ॥ अथ- त्रै यंबकंमन्त्रमभिधास्याम्यनुष्टुभम् ॥ यंभजतं नरं कालः स्वयंवीक्षिमतक्षमः ॥१॥ वशिष्ठोस्य मुनिः प्रोक्तश्च्छंदोनुवदाहृतम् ॥ देवतास्यसमृदिष्टस्वयंबकः पार्वतीपतिः२ विभक्तमत्रवणः स्यात्पडंगानां प्रकल्पना ॥ हृदयं त्रिभिराख्यातं चतुर्भिः शिर ईरितम् ३ शिखावृभिः स. मुडिष्टा नवभिः कवचं मतम् ॥ पंचभिर्नेप्रमाख्यातमस्त्रं त्रिीभरुदाहृतम् ४ पूर्वपश्चिमयाम्ये न्द्रवकेषु तदनंतरम् ॥ उरोगलास्यषुपुन नाभिहृत्पृष्ठकुक्षिषु ५ लिंगपापूइस्तमूलांतर्जानुयु- ग्मेतत्परम् ।। तवृत्तयुग्मेस्तनयोः पार्श्वयोः पादयोः पुनः ६ पार्यो शिकयोः शीर्षे मंत्र वर्णान्न्यसक्रमात् ।। लदान्यकादक्षन्यस्येच्छिरोभ्रयुगलाक्षिषु ५ वक्रे गंडयुगे भूयो हृदये जठरे पुनः ।। गुरोरुजानुपादेपुन्यासमेवं समाचरेत् ८ ॥ हस्ताम्यां कलशद्वयामृतरसराप्ला क्यंत शिरोद्वाभ्यां तौदधतंमृगाक्षवलयेद्वाभ्यां वहतं परम् ॥ अंकन्यस्तकरद्वयामृतघट कैला सतिं शिवं स्वच्छांभोजगतं नवेन्दुमुकुटं देवं त्रिनेत्रंभजे ॥ ९ ॥ जपेन्मन्त्रामिमं लक्षमेकंध्या यन्जितेन्द्रियः ॥ जुहुयाहशभिद्रव्यरयुतं घृतसंप्लुतैः ॥ १० ॥ विलं पलाशं खदिरं वटं च तिलसर्षपौ ॥ दौग्धं दुग्धं दधिपुनीतानि विदुर्बुधाः ॥ ११ ॥ पंचाक्षरो दिते पीठे पूज पेवृषभध्वजम् ॥ मूर्तिमूलेन संकल्प्य वक्ष्यमाणेन वर्त्मना ॥ १२ ॥ पूर्वमंगानि संपूज्य प- श्चान्मूर्तीः प्रपूजयेत् ॥ अन्दुवसुधातोयवन्होरविपदात्मनः ॥ १३ ॥ द्वितीयावरणे पूज्या मूर्तयोष्टौ क्रमादथ ॥ रामाराकाप्रभाज्योत्स्नापूर्णोषापूरणीसुधा ॥ १४ ॥ अष्टाविमाक्रमा- %3D - कवचं । त्रिलोचनाय ऋग्यजुः माममंत्राय नेत्रं । अग्नित्रयाय ज्वलज्वल मां रक्ष अघोरास्त्राय पत्र इति षडंगमाहुः वर्णन्याममेवाहापूर्वेति। उरः शब्देन दूर्ध्व भागविस्तीण इह ग्राह्यते । अरु मूनयोतिवृत्तयुग्मे जानूपरिस्थवृत्तयोः मर्षस्थानहय वर्ण हयन्याम: । मांप्रदायिकाः प्रणवादि पुटितवर्णन्याममाछः । तंत्रांतर स्थानांतराण्युक्तानि । चरणा ग्रमंधिगुह्या धारोदरदयकंधारासु- पुनः बाह्रोःसंध्याग्रास्योष्ठघ्राण मटक्युतिभ गोषेषुदतिपदानीतिावनाब्यागीषु सेदहित्रिहित्यकत्रि वर्णकः । ताविति । घटौ । पत्र ध्यानानंतरमेता मुद्राः प्रदर्शयेत् । यदाहुः लिंगपंचास्य मु- ष्टंया बुजशक्तिमुद्राः प्रदर्शयेदिति । बिलवं फल । तसस्त्रयाणां ममिधः । दीग्धमिति । पायर्स । वक्षामाणेन वम ना पीठे वृषभध्वजं पुजयदित्यम्वयःमपूज्यतिाकर्णिकायमूर्ती: पथात् द्वितीया वरण पूजयेदित्यन्वयः।ता एवाहायक निर्दिरो वायुः।पाल्मायजमानातथा चपुतिः । प्रात्मावै यन्सस्य यजमानौगानि ऋलिज इति । अष्टमूर्त्यादि पंचावरणानि पत्रेषु दलमूल उत्तरोत्तरत्रपूजनीयानि। ५१ ·४०२ सटीकम्। त्पूज्यास्तृतीयावरणे ततः ॥ विश्वा विद्या सिता प्रव्हा सारासंध्याशिवानिशा ॥१५॥ चः नुर्थावरणे पूज्याः शक्तयोष्टौ क्रमादिमाः ॥ आर्याप्रज्ञामभामेधाशांतिः कांतिधृतिर्मतिः १६ पंचमावरणे पूज्याः क्रमादेतास्ततः परं ॥ धरामायाविनीपद्माशांतामोघाजयामला ॥ १७ ॥ पष्ठावरणगाः पूज्या लोकपालांस्ततः परं ॥ एवंकृते प्रयोगार्हो जायते यं महामनुः ॥ १८॥ अयुतं जुहुयाहिल्वसमिद्भिः संपदे सुधीः ॥ जुहुयाद्ब्रह्मवृक्षस्य समिद्भिर्ब्रह्मतेजसे ॥ खा- दिरैरयुतं हुत्वा कांतिपुष्टिमवाप्नुयात् ॥ वटवृक्षस्य समिधो जुहुयादयुतावधि ॥ २० ॥ धम धान्यसमृद्धः स्यादचिरेणैव साधकः ॥ तिलैस्तत्संख्यया हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २१ ॥ सिद्धार्थैरयुतं हुत्वा शत्रून्विजयते नृपः ॥ अनेनैव विधानेन नश्येन्मृत्युरकालजः ॥ २२ ॥ पायसेन कृतो होमो रक्षाश्रीकीर्तिकांतिदः ॥ गोदुग्धेन च शुद्धानं हुत्वा कृत्यां विनाशये- त् ॥ २३ ॥ अयमेव मतो होमः शांतिश्रीसंपदावहः ॥ दधिहोमेन संवादं कुर्याद्विद्वेपिणोर्मि- थः ॥ २४ ॥ प्रत्यहं जुहयान्मंत्री दूर्वामष्टोतरंशतं ॥ आमयानिखिलान्जित्वा दीर्घमायुरवा प्नुयात् ॥ २५ ॥ जुहुयाज्जन्मदिवसे पायसान्नैतान्वितैः ॥ इछन्ननिंदितां लक्ष्मी मारोग्यम तुलं यशः ॥ २६ ॥ गव्यदुग्धवृताक्ताभिदूर्वाभि“हाद्वयशी ॥ सविंशतिशतं सम्यक् स्वजन्म दिवसे सुधी ॥ २७ ॥ आमयैः सकलेमुक्तो जीवेद्वर्षशतं सुधीः ॥ काश्मरी समिधस्तिमःप. योन्नं त्रिशतं पृथक् ॥ २८ ॥ जुहुयाद्ब्राह्मणानंते भोजयेन्मधुरान्वितं ॥ प्रीणयेद्धनधान्यायै रात्मनो गुरुमादरात् ॥ २९ ॥ अनामयमवाप्नोति दीर्घमायुः श्रियासह ॥ सघृतेन पयोन्नेन हुत्वा पर्वणि पर्वणि ॥ ३० ॥ राज्यश्रियमवाप्नोति षण्मासान्नात्र संशयः ॥ लाजैविशुद्ध र्जुहुयात्कन्या प्यैसा वराप्तये ॥ ३१ ॥ क्षीरद्रुमसमिद्धोमाद्ब्राह्मणादीन्वशं नयेत् ॥ स्ना- त्वा सहसू प्रजपेदादित्याभिमुखोमर्नु ॥ ३२ ॥ आधिव्याधिविनिर्मुक्तो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ अनेन मनुना सर्वसाधयेदिष्टमात्मनः ॥ ३३ ॥ गायत्री त्रिष्टुवनुष्टुवर्णेः प्रोक्तः शता- तत: परमिति । वज्रादिपूजेत्युक्तम् । यदाहु: । प्रानुष्टुभमित्यष्टावरणं प्रोक्तं विधानवर मेमिति । कल्पान्तरे तु सप्तमो लोकपालैः स्यादष्टम्यर्कादिभिम्र हैरित्युक्त रेतदेव सूचयितुं लोकपालान्ता पूजा ग्रन्थकारणोक्ता । खादिरैरिति । समिडरैरिति शेषः । पशुदुग्धेन गोदुग्धे न । पृथगिति । प्रत्ये- कम् । अनामयमारोग्यम् । अनामयं स्यादारोग्यमित्यमरः । सा कन्या वराप्तये जुहुयादियन्वयः । क्षीरद्रमाः । अखत्थोदुम्बरप्लक्षवटाः । ब्राह्मणादिषु यथासंख्यं मधुरत्रययुक्तत्वमपि ज यम् । स्वाइक्ता स्तनजन्तुहोमविधिनेत्याचायोक्तेः । तत्रान्तरायंत्रमुच्यते । बिंबहन्दे वशानीविलिख तुमनुमैशं स- मायत दस्रिष्ट्वन्यादिव्यञ्जनाख्यान् मृतिहरमथोसन्धिषकसतारम् । अष्टारं तारयुग्व्याहृतिकुपरि- कृतं नारमिहानिचानु हात्रिंशत्यत्रगत्रंबकमनुचजगञ्जन्मभूम्याभिवीतमिति । शताक्षरमन्त्रमाह । गायत्रीति । शताक्षर इति गायनवाथतुर्विशतिवर्णत्वम् । त्रिष्टुभश्चतुश्चत्वारिंशहर्णत्वं चाभिप्रेत्योक्तं । कश्चित्तु वैदिकत्वादस्य मन्त्र स्याद्यतयोः प्रणवदानात् शताक्षरतामाहस्म । तदसम्बदम् । यतः षडं- गोको द्वाविंशत्या शिखा प्रास्ता सावद्भिः कवचं मतमित्यं गहयमुक्तम् । तदसंगतं स्यात् । पूर्वोक्ता - - ·शारदातिनकम् । ४.३ क्षरः ॥ पूर्वोक्ता एव मुन्पाद्याः परं तेजोस्य देवता ॥ ३४ ॥ हत्रयोदशभिः प्रोक्तं रुद्राणे शिर इरितं ॥ द्वाविंशत्या शिखा प्रोक्ता तावद्भिः कवचं मतं ॥ ३५ ॥ स्यात्पंचदशभिर्नेत्रं अस्त्रं सप्तदशाक्षरैः ।। वर्णन्यासादिकं सर्व कुर्यात्पूर्वोक्तवर्मना ॥ ३६ ॥ सत्वं मानविवर्जि तं श्रुतिगिसमाधं जगत्कारणं व्याप्तं स्थावरजंगमं मुनिवरैर्ध्यातं निरुद्धे द्रियैः ॥ अर्काग्नी दुमयं शताक्षरवपुस्तारात्मक संततं नित्यानन्दगुणालयं परतरं वंदामहे तन्महः ॥ ३७ ॥ लक्षमानं जपेदेनमयुतं पायसांधसा ॥ जुहुयात् घृतसिक्तेन मंत्रविद्विजितेंद्रियः ॥ ३८ ॥ सौ. रै पाठे यजेत्सम्यक वक्ष्यमाणविधानतः।माद्यामात्तिमभ्यर्चेत्पडंगैदेशिकोतमः ॥३९ ॥ गा यत्रीशक्तिभिस्तिस्रः पूजयेदान्तीः क्रमात् ॥ आवृत्तिः पंचमी प्रोक्ता त्रिष्टुवुद्भूतशक्तिभिः॥ इति । मन्त्र वयस्यापि । तदुक्तं ऋष्याद्याः पूर्वोक्तास्विविधाः स्युरिति । रुद्राणरित्येकादशाक्षरैः । ता- वद्भिरिति । हाविंशत्यक्षरैः । ध्यानमाह । अरूपस्य ब्रह्मणोभावनरूपं ध्यानमेतत् सत्य ज्ञानममः तम् बुद्धति श्रुतेः । मानविवर्जितम् । प्रमाणागोचरीकृतम् । यतोवाचीनिवर्तन्ते इति श्रुतेः । श्रुतिगिरामाद्य वेदप्रवक्तृशास्त्रयोनित्वादिति बादरायणिसूत्रणात् । जगत् कारणं जन्माख्येति सूत्रणात् । व्याप्तथावरजंगमं सहस्रशोत्यादि श्रुतेः । मुनिवरेर्नारदादिभिः । अर्कागनींदुमयमिति गायत्रबादि देवता क्रमेण । यहा । अर्को विष्णुः अग्नो रुटू इन्दु वमा तन्मयम् । तत उत्पब- त्वात्। यहांउकाररूपत्वं वक्षाति । एतेनाकारोकारमकारात्मकत्वेनाग्नीहारूपत्वम् । शताक्ष- रखपुरिति । शताक्षरैः परं महः प्रतिपाद्यते । प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोरभेदाच्छास्त्रयोनित्वेन कार्य- कार गम दाहायब्दरूपचा हातयोक्तिः यदापतः अर्कागनींदुरूपं अतएव शताक्षरवपुरिति हेतुहेतुम- द्भावेन योजना ॐकाररूपत्वमस्य ग्रन्थदावांत्ये पटले वक्षानि नित्यानन्दविचित्यन्तत्स्वरूपमेव । तदा लयत्वं च भगवत उपचारादगुणोभ्यः मत्वरजस्तमोभ्यः परन्तद्रहितं तद्देदशिरसि प्रसिइम् । महःनित्यं प्रकाशकत्वान्मह इव एते च सर्वे शब्दास्तस्य वस्तुनो लक्षका एव न वाचका एतेषां शब्दानामेकार्थतामपर्यायत्वेपि अतद्यावृत्त्यर्थतयान पौनरुक्ताम् । यद्दा महस्ते जो रुपा कुण्ड- लिनो उच्यते । सत्यं नि तात्वात्तस्याः नित्याशक्तिपरादेवीत्युक्तेः । मानमिययत्तातहर्जिता । सूक्ष्म तराविभुरित्युक: । व्याप्त स्थावरजंगमासर्वगाविश्वरूपिणी दिक्काला घनवछिन्न त्युक्तेः । निरुडेन्ट्रि- यमुनिवरेातायोगिध्ये पाचप्रर्वदेत्युः । योगिनां कृदयांभोजे नृत्यंती नित्यमंजसेत्यपि । अर्का- गनोंदुरूपाविधामजननी देवीयुक्त : सोमसूर्याग्निरूपाचेत्यपि । शताक्षरवपुः विश्वात्मना प्रबुद्धा मा मूते मन्त्रमयं जगदित्युक्त : तारात्मकं तन्मध्ये चिंतयेद्देवीमृज्वाकारांतडित्प्रभाम् । ॐ काररू- पिणों ज्योत्मामात्मरूपां शभोदयामित्यत: । नित्यानन्दगुणालयां नित्यानन्दगुणोदयेत्युक्त: । गु- एयरागुणरूपायराच । शक्तिः कुण्डलिनी गुण क्यवपुर्विधुन्नतासंमिभेत्यु क्त: । पराघरविभाग नपर- शक्तिरियं मतेत्युक्तेश्च । पायमांधमा पापसेन । अभ्यच्चे दिति । कर्णिकायाम् । देशिकोत्तमः क्रमा- दित्यनेन दलमूलमध्याग्रेष्वित्युक्तम् । तिन इति । अष्टाष्टदेवतात्मिकाः । त्रिष्टुबिति । जागताद्या- भिहि शि दिशि एकादशैकादशभिवतुष्टयमिति । अष्टाष्टशक्तिरूपत्वेन । अष्टदिक्ष पुनरिति यम्। - ।'

·४.४ मटीकम् । ४० अनुष्टुप् शक्तिभिः प्रोक्तमावृत्तीनां चतुष्टयम् ।। इंद्रायैदशमी मोक्ता बजायैस्तस्पराक- मः ॥ ४१ ॥ एवंसिद्ध मनी मंत्री भवेद्भास्करसभिभः ॥ सुधालतोद्भवैः खडेजहयात्क्षीरस मृतैः ॥ ३२ ॥ दीर्घमायुरवाप्नोनिराधिाधिवर्जितः ॥ दूर्वाभिघृतासक्ताभिस्तदेवफलमाप्नु यात् ॥ ४३ ॥ मधुरत्रयसक्तिर्जुहुयादरुणांबुजैः ॥ महालक्ष्मीमवाप्नोति पदभिर्मासैविधान- वित् ॥ ४४ रक्तोत्पलखिमवक्तर्जुहुयात्सर्वसंपदे।। श्रीप्रसूनः प्रजुहुयाद्रमाया वसतिर्भवेत् ॥ ४५ ॥ सहस्रं जुहुयान्नित्यं मासमेकं तिलैः शुभैः ॥ भानुसंख्यान्दिनान्नित्यं भोजयेन्मधु. रान्वितैः ॥ ४६ ॥ सर्वपापर्विनिमुक्तः सर्वरोगविवर्जितः। कुत्याद्रोनग्रहद्रोहान्मित्वादीर्घ स- जीवति॥४७॥मातः स्नारतो मन्त्री जोत्रित्वं शतंशतम् ॥ भानुमालोकयन्सम्यक्सजविच्छ- रदांशतम् ।। ४८ ॥ तारव्याहातसंरुद्धं जपेन्मन्त्रं शताक्षरं ॥ नित्यमष्टोत्तरशतं निः श्रेयस- फलाप्तये ॥ ४९ ॥ गायत्र्याचं जपेन्मन्त्रं सर्वपापविमुक्तये ॥ सर्वक्षत्रुविनाशाय त्रिष्टुवाद्य- मिमं जपेत् ॥ ५० ॥ अनुएवायं प्रजपेदायुरारोग्यसिद्धये ॥ शताक्षरोमनुः प्रोक्तः समस्तपु- रुषार्थदः ॥५१॥ ऋचो विधानं वारुण्या यथावदभिधीयते ॥ ऋग्वेदे सासमुद्दिष्टा ध्रुवाः स्वाद्यामनापिभिः ॥ ५२ ॥ वसिष्ठो मुनिराख्थातइच्छंदोस्त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ वरुणो देवता प्रोक्तस्तद्वर्णैरंगकल्पना ॥ ५३॥ अष्टभिर्हृदयं प्रोक्तं सप्नभिः शिर ईरितम् ॥ शिखापट्न- गैराख्यातावस्वर्णेः कवचं मतम् ॥ ५४ ॥ सप्तभिर्नेत्रमाख्यातमस्त्रं षभिरुदाहृतम् ॥ सा. ग्रेषुसंधिषुप पदोगुंदांध्वाधारनाभिष।।१५||कुक्षौ पृष्ठदृदि कुचे गले वाव्हनसंधिषु ॥वके कपो लनासाक्षिकर्णमध्यमस्तके ॥ ५६ ॥ शिरः सर्वांगयोय॑स्येन्मन्त्रवर्णान्यथाविधिः ॥ चन्द्र- प्रभं पंकजसन्निषण्णं पाशांकुशाभीतिवरं दधानम् ।। मुक्ताविभूषांचितसर्वगात्रं ध्यायेत्यस- न्न वरुणं विभूत्यै ॥ ५८ ॥ लक्षमेकंजपेन्मन्त्रं पायसेन दशांशतः ॥ सार्पः सिक्तेन जुहुया- न्मन्त्री मन्त्रस्य सिद्धये ॥ ५९ ॥ धर्मादिकल्पिते पीठे वरुणं सम्यगर्चयेत् ॥ कृत्वांगपूजनं सुधालता गुडुची। भानुसंख्यानिति हादश । संरुवमिति संपुटितम् । तदुक्तं । प्रणवव्याहत्या घा- व्यासितारान्तिका च मन्त्रिवररिति । केचित्तु संरुवयब्देन संरोधममाहुः तच्च नाम । पाद्यन्त- मध्येषु मंत्रः स्याद्रोधनस्मृतमिति प्रकारण प्रतिमवादी तारष्यातीरिति । तदसांप्रदायिकं । लिखितवचनविरोधात् । गायवाद्यमिति। यथोक्तं । विष्टुबाद्यं विष्टुबनुष्टुप् गायवाः मनुष्टुवाद्य मिति । अनुष्टुप् गायत्रो त्रिष्टुप ध वास्वाद्येति । मवो यथा । ध्रु वासुत्वासुक्षितिषु क्षियंतोद्या- स्मत्पाशं वरुणो मुमोचत् । अवोचवाना अदिते रुपम्थायूयं याप्तस्वम्तिभिः सदान इति । वर्ण न्यासमेवाह । साविति । यदोः साग्रेषु संधिषु दशवर्णाः । गलांतेषु नवर्णाः । बाहयमधिषु दश । शिष्टेषु त्रयोदश । मस्तकं केशललाटमंधिः । शिरो ब्रह्मरंध्र । मावुधध्यानं । दक्षायूईयोराधे सदधस्तनयोरत्वे । धर्मादीतिापीठशक्तिपजा रहिते।सम्यगित्वेनेम पीठशक्तयस्तत्रांतरोक्ताःपूजनीया इत्युक्लीता यथा।सुधाकुमुदिनी पूर्णा वारुणी विश्वतोमुखी । तरंगिणी सुरमा मुशीताम्पायनीत- थेति।कत्वांगपूजनमितिसरेष्वित्तार्थः। सम्यक् पत्रेषु पूजयेदिति । सम्यगिस्यमेन शेषादीनां ध्यान ·गाग्दातिलकम् । ४.५ सषं वासुकिंतक्षकं पुनः ॥ ६० ॥ कर्कोटकं ततः पगं गहापअमनंतरम् ॥ शंखपालाख्यकुलि कोसम्यक पत्रेषु पूजयेत् ॥ ६१ ॥ इंद्रायानायुधान्नेषापर्चयेतदनंतरम् ॥ ऋणमुक्तथै जपे मन्त्रं प्रत्यहं साष्टकंशतम् ।। ६२ ।। जपेनानेन लभते महतीमव्ययां श्रियम् ।। सितेषु शक- लमंत्री जुहुयाबृतसंप्लुतैः ॥ ६३ ॥ चतुर्दिनं दशशतमृणमुक्तयै महाश्रिये ॥ समिद्भिर्वेतसो स्थाभिः क्षीराक्तााभार्दनत्रयम् ॥ ६४ ।। जुहुयादवृष्टिसंसिध्य मन्त्रावद्विजितेंद्रियः । अनेन विधिना मन्त्री सूर्येशतभिषंगते ॥ ६५ ॥ चतुः शतं घृतयुतं पायसं जुहुयादशी ॥ ऋणना- शाय संपत्यै वश्यारोम्याभिवृदये।६६॥भृगुवारे कृतोहोमः पायसेन सर्पिषा।। महती संप- दं कुन्निाशयेत्सकलापदः ॥ शालिभिश्रुतसंसिक्तैः सारदं तरितः सुधीः ।। व्यहचतुःश- तं हुत्वा स्तंभयेत्परसैन्यकम् ॥ ६८ ॥ सायंमत्यङमुखोवान्हिमाराध्य प्रजपेन्मनुं ॥ चतुः शतं विमुच्येत मन्त्री सर्वैरुपडवैः ॥ १९ ॥ मन्त्री प्रत्यङ्,खो भूत्वा तर्पयेद्विमलैजलैः ॥ सर्वो- बनाशाय समस्ताभ्युदयाप्तये ॥ ७० ॥ बुहुना किमिहोक्तेन मन्त्रेणानेन साधकः ॥ सा. धवेत्सकलान्कामान्जपहोमादितत्परः ७१॥ प्राणप्रतिष्ठामंत्रस्य विधानमभिधीयते ॥ येन प्रागीरिता मंत्राः माणवतो भवंतिते ॥ ७२ ॥ पाशांकुशपुटाशक्तिबालीबिंदुविभूषितः । पा पाः सप्तसकारांता व्योमसयेंदुसंयुतं ॥ ७३ ॥ तदंते हंसमन्त्र: स्याततोमुष्यपदं वदेत् ॥ माणाइति वेदेत्पश्चादिह माणास्ततः परम् ॥ ७४ ॥ अमुष्य जीव इह स्थितस्ततोमुष्यप. कर्तव्यमित्युक्तं । तत्त्वरिता पटले मदुतमनुसंधेयं । ऋणमुक्तये इति । अत्र पाशमित्यस्य पूर्व ऋण पदमधिकमुचाय जपेदित्यर्थः । मितनु सकलैः पवंडा इति प्रसिहैः । सरिदंतरितहीपखः । येने ति । मंबाणांयशपिप्रामप्रतिष्ठानास्तितेषांखतएवसमर्थत्वात्तथापियंबादौलिखितानांप्रतिष्टाक्रिय तइति सहारा प्राणवंत इत्युक्ति: प्राणप्रतिष्ठया पूर्वोक्लसमस्तमंत्रविहितबंबप्रयोगपुत्तस्यादि सर्व प्रतिष्टिसप्राणं क्रियत इति । अवखं योयं सर्वसारभूतो मंत्र इति सस्तुतिः । तदुक्तं यस्मादृतेऽ मोकथिताः प्रयोगाव्यर्था भवेयुगतजोवकल्पा इति । मंत्रोचारमाह । पाशेति । प्रथम पाश बीजं ततीकुशबीजं । बासीयः बिंदुभूषितः यं । पाद्या इति उदृतयकारानुवादन प्रतदगुणस- विज्ञानब डुब्रोहिला वा सप्तमनुतमिति बीजं भिवं पूर्वपृथगुहारस्तु सप्तानामपि सबिंदुताख्याय नाय । अग्रे न्यासावसरे पंचततास्थ बीजस्य न्यासो नोक्तः तेन नास्य पृथगुहारः । तदुक्तं । पा- यांकुशांतरिततिमनोः परस्ताचार्य यादिवसुवर्णगुणं सहसमिति । पन्धवापि अंकुशवाद्यन खा वनिवरुणबीजानीति व्योमहः सद्य ॐदुविंदुःतेन हो । प्रपंचसारपद्येपि गुण तेन होमित्येव प- अपादाचार्यव्याख्यातं ममंते समंत रत्यव पाठपहति। चकारो न मंत्रमध्ये । कचिदिहत र. ति पाठः तदा इह शब्दादित्यर्थः स्थितोमुथेतिाछंदोनुरोधात्संधिः । मं तु न संधिः । सर्वे नि- याणि । पमुपेत्य वापि तव । यधिकषयरो मंत्रः । अमुचदार्थचतुर्व उक्त: पब मंत्र साग स्वस्थ रहवागवेति व शबदो यः । तवासराचार्यः । सेवागमचोखबुक् मुखं चिर तिष्ठं तु ठरंयुगिति पनपादाचारप्वमेव पठितं । प्रां मीनंको बलिः । प्रयोगकाले विमेयमार।

·४० मटीकम् । दं वदेत् ॥ सर्वेन्द्रिपाण्यमुष्यांते वाङ्मनश्चक्षुरं ततः ।। ७५ ॥ श्रोत्रयाणाइहागत्य सुखंत्रि रम् तिष्ठत्वग्निवधूरतेप्राणमन्त्रायमीरितः ॥ ७६ ॥ प्रत्यमुष्यपद पूर्व पाशादीनि प्रयोज- येत् ।। प्रयोगेषु समाख्यातः प्राणमन्त्रामनीषिभिः ॥ ७७ ॥ ब्रह्मविष्णुशिवा प्रोक्ता मुनय- स्तंत्र वेदिभिः ॥ उक्तमृग्यजुषां साम्नच्छंदश्च्छंदो विशारदैः ॥ ७८ ॥ चैतन्यरूपाषाणा त्मा देवता शक्तिरारिता ।। कवर्गेण वियत्पूर्व भूतैहृदयमारितम् ॥ ७९ ॥ शिरश्च वर्गश- ब्दाचरीरितं तदनंतरम् ।। ज्ञानेन्द्रियेष्टवगाद्यस्ताच्छिखा परिकीर्तिता ।। ८० ॥ कर्मेन्द्रिय स्तवाद्यैः कवचं परिकीर्तितम् ॥ वचनाद्यैः पवर्गायत्रिलोचनपुदीरितम् ॥ ८१ ।। बुध्यायै- यदि संयुक्तरस्त्रमस्य समीरितम् ।। आत्मनेंतासमाख्याता अंगमन्त्राः सजातिभिः ॥ ४२ ॥ नाभेश्चरणपर्यंत पाशवीज प्रविन्यसेत् ॥ हृदयान्नाभिपर्यंतं शक्तिबीजं ततरपम्ः ॥८३।। मू- र्दादि दृदयं यावंदकुशं विन्यसेत्सतः ॥ त्वृदये धातुषु न्यस्येद्यादीन्सप्त यथाक्रमम् ।।४४ ॥ प्राणे जीवे ततो न्यस्येद्धसवर्णयं पृथक् ।। कुर्याद्वयापकमेतेनसमस्तेन विधानवित् ॥ ४५ ॥ ततो विचिंतयेडेंची जीवभूतांजगन्मय ।। रक्तान्धिपोतारुणमध्यसंस्था पाशां कृशाविक्षु श- रासबाणान् ।।शूलं कपालं दधतीं करायरैक्तांत्रिनेत्रां प्रणमामि देवी॥ आएवं ध्याला जग- प्रती ते पद्मपादाचार्यास्तु । एवं सति प्रयोगमंत्री भवतीति यादीनां विरात्तिरभिहिता प्रास जोव सवेंट्रियाकर्षणार्थ । केचिद्यादीनां चतुरावृत्तिं वर्णयति । प्राणजीवेंट्रियसामान्यतविशेषा णामाकर्षणार्थ । केचित्पंचावृत्तीः प्राणसामान्यजीवसामान्चेंद्रियविशेषाणामाकर्षणार्थं कचिन्न वा वृत्ति मंत्रोक्तानां सर्वेषां प्रत्येकमाकर्षणार्थमित्याहुः । मनोषिभिरित्यनेन हंसमंत्रादी ॐ क्षे सं हं स: हों ओं स्वाहांत च । ॐ हं सं हं स: हों ॐ इत्युच्चारणीयमिति सूचितं । पद्मपादाचार्य मंत्रोयमित्यनुदितोग्रहसंख्ययैवेत्यस्य व्याख्याने ग्रहाः सप्त तत्संख्याक्षरैर्युक्तमिति व्याख्यातं । ते नासुनि यंत्रषु पुत्तल्यादावपि प्राणप्रतिष्टासमये प्रत्यमुष्यपदं पाशाद्यानि प्रयोज्या । मुष्यपदस्था ने षष्टातसाध्यनामप्रयुज्य मंत्रमुच्चरेदिति ज्ञेयं । षडंगमाह कवर्गणेति । अत्र वियत्पूर्वभूतैरि त्यु केः प्रथमपटलोक्तसृष्टिक्रमोविवक्षित: तेनाक्षराणां तथाव्यत्यास इति ज्ञेयं । तदुक्तं । प्रत्येक कादिवर्गः प्रतिगतलिपिभिः बिंदुयुक्तरिति । अग्रआत्मानेताः सजातय इत्युक्तत्वात् । प्रयोगी य था । डं कं खं चं गं आकाशवायवतिसलिलभूम्यात्मने हृत् । जं चं झज शब्दस्य शरूपरस गंधात्मने शिरः । णं टं ठं ढं डं श्रोत्रत्वकचक्षर्जिह्वाघ्राणात्मने शिखा।नं तं धंधं दं पाक् पाणि पादपायूपस्थात्मने वन मं पं फं भं बं वचनादानविहरणविसर्गानंदात्मने नेत्रं । शं यं रं वं लं है पं क्षं सं लं बुद्धिमनोहंकारचितज्ञानात्मने अस्त्रं । पद्मपादाचार्यवर्णानां स्वरपुटिनत्वं विपरीतम व्यक्तं । यथाक्रममिति । होमित्वस्य ॐजसिन्यास इत्युक्तं । प्राण प्रति । मृदय इत्यनुषच्यते तेन प्राणजीवयोरपि हृदय एव न्यासः । पृथगिति । प्रत्येकं । एतेन समस्ते नैति। मूलेनेत्यर्थः । विधानविदित्यनेन मूर्खादियादातमित्युक्तं । तदुक्तं । न्यसन्मूल व्यापकं मस्तकादीति । रक्ता ध्वीते । रक्तति पोतविशेषणं । पाथुधवानं तु वामायूर्ध्वयोराधे । तदधस्तयोर्मध्ये । त- - ·शारदासिलकम्। खात्रीलक्षमेनं जपेन्मनुं ॥ जुहुयात्तहशांशेन चरुभितसंयुतैः ॥ ८८ ॥ षट्कोणाढ्ये शक्ति- पीठे विधिनानेन पूजयेत् ।। अर्चयेत्षसुकोणेषु ब्रह्माणं विष्णुमांश्वरम् ॥ ८९ ॥ वाणी लक्ष्मीमिमां पश्चात्पडंगानि प्रपूजयेत् ॥ दलेघुमातरः पूज्यास्तद्वाह्ये लोकपालकान् ॥९॥ एवं संपूजयेहवीं सुगंधि कुसुमादिभिः ॥ इति संसाधितो मन्त्रः षद कर्मफलदो भवेत् ९१ स्थापयन्मनुनानेन प्राणान्सर्वत्र देशिकः ॥ बीजांते मुष्पशब्दानामादौ दूतीः प्रयोजयेत् ॥ ९२ ॥ मृता वैवस्वता भूयोनीवहा माणहा ततः ॥ आकृष्णप्रथनी पश्चात्प्रमादाविम्फाल- गिनी ।। ९३ ॥ क्षेत्रप्रतिहरीत्येत. प्राणत्यो नवः स्मृताः ॥ पाशेन बद्धचेयस्य शक्तया स्वीकृतचेतसः ॥ ९४ ॥ अंकुशेनात्दृतस्याभिः साध्यस्यासन्समाहरेत् ॥ द्वादशांगुलमानेन कृत्वासाध्यस्य पुत्तलीं ॥ ९५ ॥ तस्यां प्राणात्मकं यंत्रं सकीटं दृदये न्यसेत् ॥ निशीथ समये साध्ये सुप्ते तस्यदृदंबुजे ॥ ९६ ॥ दलेषु वायु वन्हीं द्रवरुणानामतः परं ॥ ईशराक्ष- दधस्तनयोः कपाल शूले इति । तद्दशांशेनेत्यस्यायमर्थः ॐां स्वाहा ॐ ह्रीं स्वाहा ॐ क्रीं स्वा- हा यं मृतायै स्वाहा । एवं राद्यक्षरयुताभि वेखताद्याभिः सकत्सकडुत्वा ॐ हं मं हं मः ह्रीं ॐ इत्यक्षरैरपि तथा हुत्वामूलेनोक्तसंख्यां जुहुयादिति । अयमर्थः पद्मपादाचार्याणां संमतः । शक्तिपीठइत्यनेन वमोक्ताः पीठशक्तयोत्र पूज्याइत्युक्तं । पूजयेदिति । जगद्धात्रीमिति । पथात्तने नसंबध्यत । अनेन वक्षामाणेन । तमेव विधिमाह अचयेदिति । तच प्रकारः प्रानिऋतिवायु कोणस्थाः ब्रह्म विष्णोशाः आग्नेय वारुणेशेषु वाण्याद्या इति परमगुरवः । प्रागुक्तं ब्राह्मयादीगां शक्तीनां च बीजमनुसंधेयं प्रपूजयेदिति केसरेषु सर्वत्रेति प्रात्मयंत्रपुत्तद्यादी । दूतीमंत्रानुदरति बोजेति बीजांते पाशादि हंसमंत्राते । केचन बीजांत इति बीजत्रयांत इत्याहुः । तदसंबद्ध प्रा- चार्यवचनविरोधात् । अमुष्थ शब्दानामादाविति चासंबई स्यात् अमुष्य शब्दनामादाविति । साध्यनाम्न आदी । तदुक्त । अथयादोन् दूतीचोक्कासाध्यनामाथ मंत्रीति । श्रां ह्रीं क्रो यं रं लं वं शं षं सं हो ॐ हं हं सः ह्रीं ॐ अमृत अमुष्य मुतात्मकान् प्राणानिहाहर प्राणा इह प्राणा इ- ति वा इहैवेत्याद्योमंत मुक्त्वा पुनरामादि प्रोमं तमुक्कायमृते अमुष्य मृतात्मकं जीवमिहाहरजीव इह स्थित इति वा इहवेत्याद्योमंतमुक्का पुनरामादि भोमंतमुक्तायं मृत अमुष्थ मृतात्मकानि सर्व ट्रियाणि इहवापुनरिहेत्यादि । ॐ मंतमुक्ता पुनरामादिङमंतमुलायं मृत अमुष्य मृतात्मकान् वा डनश्चक्षुः थोत्रघ्राणप्राणान् इहाहरवाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रघ्राणप्राणा इह वा इहवेत्यादि ॐ मंतं वदे त् । एवं वैवस्वतादि मंत्रा ऊहनोयाः । युगपदाप्राणप्रतिष्टाप्रकारमाह । पाशनत्याटिना । सर्वे षु कमस्वित्यंतेन । प्राभिर्दूतीभिः । प्राणात्मकं यंत्रं वक्षामाणं । सकीटं तत्र प्राणप्रतिष्टारंभापा गेव साध्यप्रतिकृतह दये यंत्र मजो कोटं च निक्षिप्यातोद्यप्रयोगसारभतेत्यर्थः । प्राणप्रतिष्टायां कर्तव्यमाह । निशीथेति । पद्मपादाचार्यास्तु कालदंडेन संताय बोधनमाहुः अन्यथा प्राणप्रतिष्टा योगादिति । वहा तं च निपीडमेवमहमा कालस्य यष्याशिरस्यताडयक्षुभिता खिलेंद्रियगणं मा ध्यं स्मरेत्माधक इत्युक्त : स्वहृदये माध्यहृदये पुसली हृदये च । मृतादि दूतीनां स्थानमाह । द- ·मटोकम् । सशीतां शुर्यमानां कणिकांतरे ॥ ९७ ॥ यादीन्ससमायुक्तान्झंगाकाराननुस्मरन् ॥ शिरो विंदुसमुभूति तंतुसंबद्धविग्रहान् ॥ ९८ ॥ एवमात्महदं भोजे ,गीरूपान् धियः स्मरेत् ।। आत्माहृत्पद्मगांभुंगी प्रस्थाप्य वासवर्मना ॥ ९९ ॥ एकैकं साध्यहृत्पमा गमेकैकमान येत् ॥ पुत्तल्या स्थापयेन्मन्त्री स्वचित्ते वा विधानवित् ।। १००॥ तंतुच्छेदः प्रकुर्वीतवान्ह- बीनेन सर्वतः ।। आकृष्टान्साध्यह गान्भुवासंस्तंभयेत्ततः ॥ १ ॥ एवमेकादशावृतीः कु- र्यात्सर्वेषु कर्मसु ।। वश्याकर्षणयोर्यादनिष्णान्संस्मरेत्सुधीः ॥२॥ मोहविद्वेषयाँधूम्रान्क- ष्णामारणकर्माण ॥ पीता स स्तंभनेध्यायेत्प्राणाकर्षणकर्मणि ॥ ३ ॥ आष्टान्साध्यह माणान्स्थापयेदात्मनो दृदि ॥ क्रूरकर्मसुपुत्तल्यां तेषां स्थापनमीरितम् ॥ ४ ॥ प्राणान्सा- ध्यस्य मंडूकांनात्मनस्तुभुजंगमान | संस्मरेत्तत्र निपुणः सदारेषु कमसु ॥५॥ वाय्व- ग्निशकवरुणेशरराज्ञसेंदुमेतेशपत्रलिखितैरथयादिवर्णैः ॥ विद्वातेकैः क्षगतहससमेतसाध्य लेष्विति । मुंगाकाराननुस्मरेदिति। पाद्यक्षररूपमृतादीन् साध्य हत्पनपत्रेषु कर्णिकायां भृगह- पान् स्वहदगपद्म भृगोरूपान् ध्यायेदित्यर्थः । शिर इति । यकारादि बीजानां शिरसि ये वि. दवः तत्ममद्भता ये तंतवः तैः संबदविग्रहानिति । तदुक्तमाचार्य: । स्वीयबिंदुप्रबहानिति । पुत्तल्यामिति । क्रूरकर्मणि । स्वचित्ते इति वश्यादी । विधानविदिति । स्ववहवाद्याप्रवेशनिर्ग मनकुशल इत्युक्तं । वहिबोजन रमित्यनेन । संयतः अस्मिनस्मिन् दले मृतादिस्थानमिति साव धान इत्यर्थः । भुवाग्लौमिति बोजेन । तत्र प्रकार: माध्यस्य शक्लिपाशक्तितेजोंकुशमहाभ्रम मरकालदंडरूपेण पंचधा निः सार्य पाशबीजमुच्चरन् साध्य पाथेन गले बध्वा शक्तिबीजतेजसातं स्ववशेकाकुशेनाकष्वाग्रतः संस्थाप्य याद्यष्टकमुच्चरन् साध्यस्व त्वगादीन् व्याप्यायक्रम्य महाभू गण माध्यं कवलीकत्य कालदंडताडनेन सुप्तं तं संबोध्यक्षमिति सपरिवारमुन्मूलीक्वत्य समिति खप्राणशक्तिरूपमहासमरेण मेलयित्वा हंस इति खैक्यं संभाव्य हीमोमिति वश्यादी जीवमाय प्रावनं त्वायमृते इत्यादिना वमृतां संबोध्य अमुथमृतात्मकाः इह प्राणा इत्यादिना स्वमृताप्रा- जानितरप्राणैः संयोज्य रमिति साध्यमृतातंतुछेदं विधाय मकोटदयायां पुत्तल्यामात्मनि वा सा- ध्यमृताप्राणान्संस्थाप्य ग्लौमिति संस्तभ्य तस्य मृताजीवादिकमप्य वमानयेत् । युगपदेव वा मृताप्राणादोन्स्थापयेत् । ततः खहृदिचेत् । आं होमित्यादिमपि प्राणा इह प्राणामपि जीव इह स्थित इत्यादि रूपं पुत्तस्यां चेत्पुत्तस्यां प्राणा इनाणा पुत्तस्यां जीव १ स्थित इति जपे- न इत्यमृता प्रतिष्टाक्रमः । एवं वैवस्वतादि प्राणाअपि स्थापनीयाः । ततो यादीन् होमांतानु जवासाध्यस्य धातून् जीवं च सपरिकरं पुनः स्वमंडले संकोचितं कवलीक्लत्य यादीन् दूतीच स्वस्थ संबुवं तान् साध्वस्य चामुख प्राणानिहा हर अमुष्य प्राणा इह प्राणा इति चोक्त्वा पुनरपि अमु- व धातूनि हाहरेत्यादि वदेत् । एवं जीवेपि अयमेव प्रकारः पुत्त स्थापि । तदुक्तं । प्राकष्टा नां साध्यदेशादसूनां पुत्तस्यादावप्ययं स्थाप्रकार इति । एवमिति । पूर्वोक्तं कर्मएकादशाहत्तिं कुर्यात् । अयं च पूर्वावधिः इत ऊर्ध्वय दृच्छया कुर्यात् । तदुक्त । प्राणप्रतिष्टाकर्मेदं विधायै ·शारदातिलकम् । प्राणात्मयंत्रमथवर्णवृतं धरास्थं ॥ ६ ॥ इत्थं प्रयोगकुशलो मनुनानेन मन्त्रावित् ॥ वशयेत्स कलान्देवान्किपुनः पार्थिवान्जनान् ॥ ७ ॥ आवाहन्यादिकामुद्रा प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ।। याभिर्विरचिताभिस्तु मोदंते सर्वदेवताः ॥ सम्यक्संपूरितः पुष्पैः कराभ्यां कल्पितोंजलिः।। आवाहनी समाख्याता मुद्रा देशिकसत्तमैः ॥ ९ ॥ अधोमुखीकृतासैवोक्तास्थापनकर्मणि ॥ आश्लिष्टमुष्टियुगला प्रोन्नतांगुष्ठयुग्मका ॥ १० ॥ सन्निधाने समुद्दिष्टा मुद्रेयतंत्र वेदिभिः ॥ अंगुष्ठीभणी सैव सन्निरोधे समीरिता ॥ ११ ॥ उत्तानो द्वौ कृतीमुष्टी संमुखी करणीस्मृ. ता ॥ देवतांगे षडंगानां न्यासः स्यात्सकलाकृतिः ॥ सव्यहस्तकृता मुष्टिीर्घाधो मुखतर्ज- नी ॥ अवगुंठनमुद्रेयमभितोभ्रामितासती ॥ १३ ॥ अन्योन्याभिमुखाश्लिषकनिष्ठा नामि कापुनः ॥ तथाचतर्जनीमध्यानमुद्रासमीरिता ॥ १४ ॥ अमृती करणंकुयात्तर्यादेशिकसत- - । कादशावरमिति । यंत्रमाह । बाह्येति । यादिवर्णरितिहोमांतैः । धरास्थमिति । बाह्य भूट हातमित्यर्थः । पद्मपादाचार्यास्त्वन्यथा यंत्रमाहुः स्तद्यथा । अष्टदलमध्यगतशक्ती साध्यादिक मालिख्य पाशांकुशाभ्यां तां संवेष्टय पाद्यष्टकमष्टदलेषु लिखित्वा अवशिष्टेन बहिः संवेष्टय भूपुरद ये पाशांकुशो लिखेदिति यंत्रविधिरिति । मुद्रा आह । आवाहनीति । रादान मुदं राति ददाति मुद्रेति निर्वचनं । इदमेव मोदंते सर्वदेवता इत्यनेन सूचितं । अतएव तद्दर्शनेन देवता हाँत्प त्ति: । खांगुल्योहि पंचभूतात्मिकांगुष्टाद्याः आकाशवाय्वग्निसलिलभूरूपास्तासां मिथः संयोगरू पसंकेतात्कोविदेवता प्रगुणी भावपूर्वको मोदः सांनिध्यकरो भवति । तदुक्त । पृथिव्यादीनिभू तानिकष्टाद्याः । क्रमान्मनाः । तेषामन्योन्य संभेदप्रकारैस्तत्प्रपं च ता । अर्चन जपकाले तु ध्याने काम्ये च कर्मणि । तत्तन्मुद्राः प्रयोक्तव्या देवता संनिधापिका इति । अन्यत्रापि । मु- दंरातोति मुद्रास्याद्यनैकामुष्टिरेव तु । स्वल्पभेदात्कोपहर्षी प्राणिनां जनयत्यत: । तेनैव सर्व देवानां मुद्रा हर्षप्रदा मता । पूजाकाले दर्शनीयामुदास्ताः सर्वदा शिवे इति । तथा खातिमार्ग क्रमादभूतान्यंगुष्टाद्यंगुलिक्रमात् । कापि मुत्तन्मिथोयोगान्मानिध्यप्रहताकरीति । पाहतो भवेदिति । प्रार्थनपूर्वकमावाहनी कार्या । तंत्रांतरे तु विशेषः । हस्त भ्या मंजलिं कृत्वा ना- मिका मूलपर्वणोः । अंगुष्टो निक्षिपेत् मेयं मुद्रा त्वा वाहनी ममृतेति । एष एवं सांप्रदायिक प नः भ्रामितेति वामावत्तक्रमणः मांप्रदायिका हस्त हयनेमां मुद्रामाहुः । तदुक्त । वर्मणा सम वगुल्य दोर्युजेति । धेनुमुद्रामाह । अन्योन्येति । कनिष्टा नामिका अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टातज नीम- ध्यातयेवान्यायाभिमुखाश्लिष्टेत्यर्थः । हस्त हयांगुल्यः अन्योन्यांतरालप्रदेश न पूर्वमध्यतः कृतद- क्षकनिटाव्यतिषताः कार्याः । तत्र दक्षकनिष्टादक्षानामापृष्ट मुन्नध्य तहामभागमागतावामाना- मिकया योज्या । वामा कनिष्टिका तु यथास्थितैव दक्षा मामया । एवं वामतर्जनीवामभध्य मांगुष्ट मध्य तहक्षभागागतदक्षमध्यमया योज्या । दक्षतर्जनी यथास्थि तैव वाममध्यमया यो- ज्या । मोनार्थिनामनमैव दयितव्याः । तदाह । मानमरूपमंकनपा मुद्रां मोक्षार्थिनां वि- दुः । इतरेषां तु सर्वेषां हस्ताभ्यां शस्यते बुधेरिति । अथ चैताः सर्वारहस्येव कुर्यात् । महाम- - ·४१० सटीकम्। मः ॥ अन्योन्यग्रथितां गुष्ठा प्रसारित करांगुली ॥ १४ ॥ महामुदेयमुदिता परमी करणे बु. धैः ॥ प्रायोजयेदिमा मुद्रां देवता यागकर्मणि ॥ १६ ॥ आदीक्षांता णयोगित्वादक्षमालेति कीर्तिता ।। तद्वर्णसंख्यैर्मणिभिर्जपमाला प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥ रुद्राक्षमालिकासूत जपेन स्व द्रामाह । अन्योन्येति । पाण्योरंगुष्टौ परस्परथनेन ग्रथिरूपी शेषाः सरलाः । एता मुदास्तत्तन्मंत्र च मदुक्तविशेषमुद्राश्च । तदुक्तं । वामांगलोदक्षिणानामंगुलीनां च संधिषु । प्रवेश्य मध्यमा- भ्यां तु तजन्यो हौ प्रयोजयेत् । कनिष्टे हे नामिकाभ्यां युज्यात्साधनुमुद्रिकेति । न कस्य चि- द्दर्शयेत् । तदुक्तं महासंहितायां । न जातुदर्शयन्मुद्रामहाजनसमागमे । गुह्यमेतन्मुनिश्रेष्टत स्माद्रहसि योजयेत् । नादीक्षितस्य मुद्राणां लक्षणानि प्रकाशयेत् । क्षुभ्यंति देवतास्तस्य विफ- लं च भवेदिति । अन्यत्रापि । अक्षमालां च मुद्रां च गुरोरपि न दर्शयेदिति । अक्षमालामा- ह। प्रादीति। अकारादि क्षकारांतानां वर्णानां माला अक्षमालेत्यर्थः । अत्रकोधिकः क्षः स एव मे- रुः । एतेन पंचाशद्गुलिकाभिरक्षमालाकायेंत्यपि सूचितं । तदुक्तं । ब्रह्मनाडोगतानादि क्षां तवर्णान्विभाव्य च । अणं बिंदुयुतं कृत्वा श्रेष्टं मंत्र जपेत्पुनः । अकारादिषु संयोज्य तथा का- दिषु च क्रभात् क्षार्ण मेरुमथो तब कल्पयेज्जगदोखरि । तदा लिपिर्भवेदक्षमालाईशतसंख्यया । अनया सर्वमंत्राणां जपः सर्वार्थ साधक इति । अत्राक्षमाला पदप्रयोगी गोण इति जेयं । अनेनैतादृश्य क्षमालापुरश्चरणविषये त्यप्युक्तं । किंचाननाष्टोत्तरशतसंख्याकमणिभिनित्यजपेपि मालाकार्या इत्यप्यु तं भवति । अकारादि लकारांतं संजप्य विलोमेन लकारादि प्रकारांत च सं जप्य अंत्यवगैरष्टवारं जप्त्वा क्षकारं मेरु कुर्यादिति । यदाहुः । अकारादि लकारांतं पंचाश- न्मणि सूत्रकं । क्षकारं मेरुसंस्थाने लकारादि विलोमतः । वर्गाष्टकविभेदेन शतमष्टोत्तरं भवेत् । एकेकांतरितं मंत्र जपादेवं फलप्रदमिति । तंत्रांतरे तु विशेषः । पंचविंशतिभिर्मोक्षस्त्रिंशशि र्धनसिद्धयः । सर्वार्थाः सप्तविंशत्या पंचदश्याभिचारिक । पंचाशद्भिः काम्यकर्मसिद्धिः स्याच्चतुरु त्तरैः । अष्टोत्तरशतैः सर्वसिदिरः कतस्त्रजेति । तेन सप्तविंशत्याचतुःपंचाशता अष्टोत्तरशतेन च सर्वेषां सर्वकार्यसिध्यथं नित्यजपार्थं च मालां कुर्यादित्युक्तं । यदाहुः । अष्टोतरशतैर्मालापं- चाशचतुरन्वितैः । सप्तविंशतिभिश्वाक्षः सर्वसाधारणी जप इति । मणिविशेष फलविशेषमाह रुद्राक्षेति। सर्वैरेतैरित्येक स्य पंचपंचमणय: । पिंगलामते तु विशेषः । स्फटिकप्रवालमुक्ताचामो करपुत्रजीवकतमणिभिः । अष्टोत्तरशतसंख्यैः कुर्याज्जपमालिकां मंत्री । मोक्षाभिचारशांतिक- वण्याकर्षेषु योजयेत् क्रमशः । अंगुष्टाद्यंगुलिकामणयोंगुष्टेन चाल्पत इति । अक्षमालाकरणप्रका रस्तु तंत्रांतरोतो यथा । समासेनाक्षसूत्रस्य विधानमभिधीयते । यथालाभं यथा बुद्धिपक्षाण्या नोययत्नतः । अन्योन्य समरूपाणि नाति स्थू नकशानि च । जंतुभिर्नविशीर्णानि न जीर्णानि नवाधि च । गव्यैस्तु पंचभिस्तानि संप्रक्षाल्य पृथक्पृथक् । ततो द्विजेंद्रपुण्यस्त्रीनिर्मितं यथि वर्जितं । त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य सूत्र प्रक्षाल्य पूर्ववत् । अश्वत्थपत्रनवकैः पद्माकारण प्रकल्पयेत् । खूर्व मणी श्व गंधाद्भिः क्षालितांस्तत्र निक्षिपेत् । तारं शक्तिं मातृकां च सूत्रेचैव मणिष्वथ । वि- ।

·शारदातिलकम् । ४११ मनोरथान् ॥ पद्माक्षौहितामाला शत्रूणां नाशिनी मता ॥ १८ ॥ कुशग्रंथिमयी मालासर्व- पायविनाशिनी ॥ पुत्रजीवफलैः क्लप्ता कुरुते पुत्रसंपदं ॥ १९॥ निमितारौप्यमणिभिजप- पमालेप्सितपदा ॥ हिरामयीविरचिता माला कामान्प्रयछति ॥ २० ॥ प्रवालैवि हितामाला- - न्यस्य पूजयेदाज्यैर्जुहुयाच्चैव शक्तित: । मणिमेकैकमादाय सूत्रे तत्र तु योजयेत् । एवं कृताक्षमा लायां जपेन्मातकयाततः । गुरु संपूज्य तहस्तान्टलीयात्सर्वसिद्धये इति । अन्यत्रापि । स मानवर्णवनितानिर्मितं सूत्रमानयेत् । सूत्र मणी च त्रिदिन पंचगव्ये विनिक्षिपेत् । सम्यक् च- तर्थदिवसे प्रवण क्षालयेत्ततः । हृदातांग्रथयेन्मश्री गोपुछाकारसन्निभां । मणिमध्ये नागपाशं ब्र- प्रथिमथापयेत् । हु मंत्रेण ततोमेरु प्रणवे नैव बंधयेत् । पूर्वोक्त मंडलं कृत्वा संपूज्यावेष्टदे- वतां । म त्वष्टसहस्र तु संजपेनियतः सुधीः । तद्दशांशंहुनेद्रव्ये स्तन्मंत्रोक्त यथापुरेति । शैवागमे तु । गोपुछ सदृशोकार्या एकास्त्रा वा समेरुका । प्रोतव्या सितवर्णायैस्तत्तस्कमप्रसिद्धये । अपमाला विधायैवं तत: संस्कारमारभेत् । क्षालयेत्यचगव्य स्तां सद्यो आतेन सज्जलैः । चंदनाद्य मदेवे वामदेवेन वर्षयेत्। धूपयेत्तामघोरेण लिपेत्तत्पुरुषेण तुमित्रयेत्पंचमेनैवप्रत्येकतुशतंशतोमेरुचपंच- मेनैव यथा मंत्रेण मंत्रयेत् इति अक्षमालायां जपप्रकारोपि तत्रैवोक्तः । मध्यमायां न्यसेन्माला ज्येष्ठेनावत्तयेत्रमात् । भुक्तिमुक्तिप्रदः सोयं माका गणनक्रमः । अंगुष्टानामिकाभ्यां तु कुर्याटु- त्तम कामणि।गुष्ठमध्यमाभ्यां तुजपदाकष्टिकर्मणि। तर्जन्यंगुष्टयोगादिविहे पोच्चाटनेजप: । कनिष्टां- गुष्टकाभ्यांतुजपेन्मारणकर्मणि । जपान्यकाले तां मालांपूजयित्वां च गो पयेत् । जी- में सूत्र पुन: सूत्र थयित्वा शतं जपेत् । जपेविषिसंस्पर्श क्षालयित्वा यथोचितं । कासे क्षुते च जभाया मेकमावर्तकंत्यजेत् । प्रमादात्तजनीस्पर्शो भवेदावर्तकं त्यजेत् । यदा संत्रुप्यते माला- ग्रंथयित्वाथ पूर्ववत् । प्रतिष्टितायां तस्यां तु मंत्र जप्यादनन्यधीः । एवं प्रतिष्टिताया तु न्यनैव ज पेन्मनुमिति । अन्यत्रापि येनप्र तिष्टिता माला तमेवतु मनु जपेत् । अप्यमंत्रजपाविद्धान कार्या- कहि चिदुधैः । तर्जन्यानस्पशेन्मूत्र कंपयेत्रो विधूनयेत् । नस्प शेहामहस्तेन करभ्रष्टां न कारयेत् । पक्षाणां चालनेंगुष्ठेनान्यमक्षं न संस्पृशेत् । जपकाले सदा विहान् मेरु नैव विलंघयेत् । वरिवर्त्त- नकाले च संघ नैव कारयेत् । एवं सर्व परिज्ञाय मालायां जपमारभेदिति । प्राचार्या अपि । तन्मानसस्तज निवर्जिताभिः अक्षम्रजावांगुलिभिजपेतेति । अन्यत्रापिागुख्यग्रेण यन्जप्त यज्जप्त मेलंघने । असंख्यातेन यजप्त तज्जप्त निष्फलं भवेदिति । अन्यत्र विशेषः । अक्षमालां गुरोर्लब्- धां तदभावे स्वनिर्मितां । गोपयेत्सर्वकमातं यदीच्छ सिद्दिमुत्तमा । स्वमंत्रमक्षसूत्रं च गुरोरपि- नदर्शयेत् । जपकाले च गोप्तव्यमक्षसूत्र च षण्मुखं । परदृष्टिगतं सूत्र सर्वथा निष्फलं भवेत् । त- स्मात् सर्वप्रयलेन गोपनीयं सदाबुधैरिति । मंत्रतंत्रप्रकाशे अंगुलिभिंरगुलिपर्वलिरपिजप उक्तः । तपथा। पंगुलीजपसंख्याप्तं फलमेकगणं स्म तं । रेखाखष्टगुणं विद्यादय शतसंगुणं । तत्रांगुलि- जपं कुर्वन सांगुष्टांगुलिभिर्जयेत् । अंगुष्ठेन विना कर्मक्कतं सदफलं भवेत् । मंगुलीपर्वभिमंत्रजपं नित्यप्रकल्पयेत् । मध्यमानामिका मध्यपर्वरितयकल्पितं । मेरु प्रदक्षिणी कुर्ववनामा मूलपर्वणि - - ·४१२ मटीकम्। प्रयछेत्पुष्कलं धनम् ॥ सौभाग्यस्फटिकी मालेमौक्तिकविहिता श्रियम् ॥ २१ ॥ निमिताशं- खमाणाभिः कुरुतकीर्त मव्ययं ॥ मरेतैर्विरचितामालास्मान्मुक्तयनृणां ॥ २२ ॥ अथाभि- धास्ये तंत्रेस्मिन्सम्यक घटककर्मलक्षणम् । सर्वतंत्रानुसारेण प्रयोगफलसिद्धिदम् ॥ २३॥ शांतिवश्यस्तभनानि विद्वेषोच्चाटने ततः ॥ मारणांतानि शंसंति षट् कर्माणि मणिमनिषिणः ॥ २४ ॥ रोगकृत्याग्रहादीनां निरासः शांतिरीरिता ॥ वश्यं जनानां सर्वेषां विधेपत्वमुदी रितम् ॥ २५ ॥ प्रवृत्तिरोधः सर्वेषां स्तंभनं समुदाहृतम् ॥ स्निग्धानांद्वेषजननं मिथो विद्वे- षणंमतम् ॥ २६ ॥ उच्चाटनं स्वदशादशनं परिकीर्तितम् ॥ प्राणिनां प्राणहरणं मारणं समुदाहृतम् ॥ २७ ॥ स्वदेवतादिक्कालादीन्ज्ञात्वा कर्माणि साधयेत् ॥ रतिर्वाणी रमाज्ये- ठा दुर्गाकाली यथा क्रमात् ॥ २८ ॥ षर्मदेवताः प्रोक्ताः कर्मादौ ताः प्रपूजयेत ॥ ईशचं- देंद्रनितिवाय्वग्नीनां दिशोमताः ॥ २९ ॥ सूर्योदयं समारभ्य घटिका दशकं क्रमात् ॥ ऋतवः स्युर्वसंताद्या अहोरात्रांदने दिने ॥ ३० ॥ वसंतग्रीष्मवर्षाख्यशर मंतशैशिराः ॥ प्रारभ्य मध्यमा मूलपवीतं गणयेत् क्रमात् । मध्यापर्वयुगेन प्रकल्प्य मेरु' त्वनामिका मध्यात् । तज्ज निकामूलांतंगणयेदेत प्रकारतो वाथ । अगुलीवियुजीत किंचिदाकुचिते तले। अंगुली- नां वियोगे तुछिद्रषुववतेजप: । गणना विधिमुल्ल'ध्ययो जपेत्त जपं यतः । गृहणंति राक्षसानूनं गणयेत् सर्वथा बुध इति । षट्कर्माण्याहःअथेतिाविधेयत्वं वचनकारित्व । सर्वेषां स्तं भनमिति। जनजलशुकखड्गधारासेन्यप्रतिवादिवचबमरुदादीनां । स्वदेशादेरित्यादि शब्द न गृहग्रामनग- रादयो र ह्य ते स्वदेवतेति अत्रादि शब्देनासनमुद्राभूतोदयमंडलाक्षरग्रनादि प्रकारवर्ण लेखन द्र व्यलेखनो कुडन क् स वसमित् जपमालिकादीनि प्रपूजयेदिति । तत्र पुष्यविशेष: पिंगलामते । स्कंभावष्टिवशोच्चाटशांतिमारेयथाक्रमं । पीतनीलारुणं धूम्र खतं कृष्णप्रमुनकमिति । दिश आह । ईशेति । अन्यत्र विशेषः । पूर्वामुखे भवेद्दश्यं दक्षिणेत्वाभिचारिकं । प- श्चिमे बंधनं विद्यादुत्तरे शांतिकं स्मृतम् । आकर्षणमथाग्ने ये नैर्ऋते मारणं तथा उच्चाटनं च वाय- व्ये ऐशाने मोक्षदायकमिति । सूर्येति । दिनेदिने प्रतिदिनं अहोरात्रमध्येसूर्योदयमारभ्य घटि- कादशकं क्रमात् । वसंताद्याऋतवः स्युरित्यन्वयः । अत्र मुख्योऋतुर्मासहयात्मवा एव शीघ्रकार्या- पेक्षस्त्वयमिति जेयं । तदभिप्रायेणान्यात्राप्युक्त । शुक्ल पक्षे द्वितीया च दृतीया पंचमी तथा । बुधदेवगुरूपेता शांतिकेवाथ सप्तमी । षष्टीत्रयोदशीचैव चतुर्थी नवमी तया । सोमदेवगुरूपता पौष्टिक शंसिता बुधैः । अष्टमी नवमी चैव दशम्य कादशी तथा । शुक्रभानु सुतोयेताशस्ताविहे. षकर्मणि । अथोचतुर्दशीकष्णा शनिवारे तथाष्टमी। उच्चाटनेथशस्तोत्रजपः शंकरभाषितः । श्रमा वास्याष्टमीकृष्णा तादृगेव चतुई शी । भानुना तत्सुतोपेता भूसुतेनापि संयुता। मारणे स्त'भने चैवमोहे द्रोहे प्रशस्यते । तथा वसिष्टसंहितायामपि । प्रसिहा ऋतवो ग्राह्याः षट्कर्मादिकसा- धने । यस्मिन् कस्मिन्तौ कार्य मंत्राणां वाथ सांधनं पूर्वाणे वश्यष्टयर्थमित्यादिना। पिंगलामते । पुष्टयाकष्टि गुभोच्चाटशांतिस्तंभनबोधनं । गुरोकुजेरवौ शुक्र सोमे घने बुधे क्रमात् । अन्योविशेष - ·गारदातिलकम् । ४१३ हेमंतः शांतिके प्रोक्तो वसंतो वश्यमणि ॥ ३१ ।। शिशिरस्तभने ज्ञेयोविद्वेषग्रीष्मईरितः ॥ प्राडुच्चाटने ज्ञेयाशरन्मारणकर्मणि ॥ ६२ ॥ पद्माख्यं स्वस्तिकंभूयो विकटकुक्कुट पुनः ॥ वज्रभद्रकमित्याहुरासनानिमनीषिणः ॥ ३३ ॥ घुटमुद्राः क्रमतो ज्ञेयाः पद्मपाशगदाव्हयाः॥ मुसलाशनि खड्गाख्याः शांतिकादिषुकर्मसु ॥ ३४ ॥ जलशांतिविधौशस्तंवश्य वन्हिरुदाह- तःस्तंभनेपृथिवाशस्ताविद्वेषे व्योमकीर्तितम्॥३५॥उच्चाटने स्मृतो वायर्भूयोग्निर्मारणे मतः॥ ततद्भूतोदये सभ्यक् तत्तन्मडलमंयुतम् ॥ ३६ ॥ तत्तत्कर्म विधातव्यं मंत्रिणा निशितात्म- ना ॥ शीतांशुसलिलाक्षोणी व्योमवायुहविर्भुजां ॥ ३७ ॥ वर्णाः स्युर्वत्रत्रीजानि पदकर्मसु यथाक्रमम् ।। प्रथनं च विदर्भश्चसंपुटोरोधन तथा ।। ३८ ॥ योगः पल्लव इत्येते विन्यासाः - - - । पिंगलामते । हेमतो धवलो हो वमंतो लोहितो युवा । पारक्तधवलो वालः शिशिरः मं प्रकीर्तितः । ग्रीष्मोधूम्रशरीरस्तु श्यामां गोजलदागमः । शरत्कालः कृष्णवर्ण: शांत्यादातवस्त्वि मे इति। विशेषांतरं महाकपिलपंचरात्र । शांतिके मानमोजायउपांशुः पौष्टि के स्म तः । सशब्द- त्वाभिचारे स्यात् प्रागुदग्दक्षिणा मुख इति । यत्तु दिनाखादि प्रयोगे अर्धरात्रग्रहणं मारणे कतं संतहुतोविशेषविधिरिति ज्ञेयं । अत्र तु ऋतुशब्दोपादानावथा।पद्मति। तत्राद्ययोरत्तायोश्चलक्षण- मंत्येवक्ष्यति । विकटकुक्कुटामवयोल क्षणे यथा । जानुजंघातराले तु भुजयुग्भ' प्रकाशयेत् । विक- टासनमेत स्यात् उपविश्योत्कटासने । कत्वोत्कटासनं पूर्व समपादद्दयं ततः। अंतर्जानुकरहद्द' कु- कुटासनमीरोतमिति । अन्यत्रासनविशेषा उक्ताः । स्तंभने गजचर्मस्यान्मारणे माहिषं तथा । मे- षोचर्मतथोच्चाटे खड्गजं वश्यकर्मणि । विद्देषे जंबुकस्योक्त गोचमशांतिके तथा । व्याघ्रचर्मासनं प्रोक्त सर्वसिद्धिप्रवर्तकमिति । षणमुद्रा इति । कनिष्टांगुष्ट युगमुद्रात्रिकोणात्वशनेमतेति अशनि- मुद्रालक्षणं । अन्यासां मुद्राणां लक्षणं पुरुषोत्तममंत्रन्यासावसरे मयोक्तं । ततङ्क तोदय इति । भू. तोदयमंत्यपटले वक्ष्यति । विशेषस्वीथानशिवेनोक्तः । उभयधरणिरिष्टं साधयेद्दीर्धकाले उभयमरु- तिकिंचित्कालपाकेन सिध्येत् । उभयगगनवदन्यो वसिदिनहानिस्तत उभयजलस्थः क्षिप्रमेवेष्टदः स्यात् । शशि जलधरणिस्थ शांतिकं पौष्टि कंवा शशिमरुदनलाभ्यां वश्यमाकर्षणं च । दिनकर- भुविकुर्यात् स्तंभनंवर्कतोये वशमिनमरुदाविधामणोच्चाटने च । दिनकरवियतिस्यान्मोहनं त्व- कंवदन्यो द्रुततरमरिवर्गान साधयेन्मारयेच्चेति । तत्तन्मंडलैः प्रथमपट लोक्तैः संयुतं । मंत्रिणानि- शितात्मनेत्यनेनोर्ध्वाधीभेदेनाहोरात्रं ज्ञात्वा तत्र कर्मकुर्यादित्युक्तं । तदुक्तं गौतमेन। देहवायोर्वि- भोरूर्व वृत्तिः प्राणा भवेदिवा। अधोहत्तिमयोपानोरात्रिर्वा देहसंस्थिता । परचक्रभयादौ त- कालोक्तं कर्ममंत्रवित् । तत्र कुर्यादिभागेन सम्बगुच्चाटनादिकमिति । शीतांखिति । षोडशवराः सठोगोतांशुवर्णाः एतवर्णव्यतिरिता द्वितीयपटलोक्ता भूवर्णा भेयाः तदुक्तं । रक्षास्तंभनकर्मा- णि वर्णः कुर्यात् धरामयः । शातिकं पोष्ठिकं कर्म कर्षणं सलिलात्मकः । दाहमोहांगभंगानि चा- कृष्टिं दहनात्मकः । सेनाभंगभ्रमोच्चाटहेषकर्माणि वायुजैः । कालभस्मादि चूर्णानि विविधोन्यपि मारणं : क्षुद्राणां स्थापने वर्ण भसैः पंक्तिसंख्यकैरिति । प्राचार्या अपि वर्णदशकैः स्युस्त भनाद्याः ·४१४ मटोकम् । क्रिया इति । केचित्तु मवलहयरेफानाहुः । तदुक्तं महाकपिलपंचरात्रे । लं पीता पृथिवी जेया 4. शुक्रं कोर्तितं ययः । रं रतीग्निमहत्कृ ष्णोयं हं शुक्लतरं वियदिति । ग्र'थातरे तु विशेषः । हेमरू- प्य शि ना सूक्ष्म पाव शांतपादिषु स्मृतं । बिल्वाक्षशियघटितं मारणोच्चाटनादिष्विति। अन्यत्रापि। मावर्णान्यपिराजतान्यपि तथा यात्राणि शोल्वानि वा मृत्यात्राण्ययि शांतिकादिषु परं शरतानि कर्मविह। शेव ज्ञद्र मशीग्रुभूरुकवतान्येतानि विद्वेषणोच्चाटोत्सादनमारणादिषु भृशं शस्ता- नि पात्राण्यपीति । कुलप्रकाशतंत्रे तु तिम्रो मुद्राःस्म ताहोमे मृगी हंसी चशूकरी ! शूकरी कर- मंकोची हमो मुक्तकनिष्टिका । मृगीकनिष्टा तज न्यो मुत्कामुद्रात्रयं मतं : यज्ञेशांतिकार्येषु मृ- गो हप्ती प्रकीर्तिता। प्राभिचारिककार्येषु सूकरीतु प्रकीर्त्तितेति । पिंगलामते तु मुद्रांतराष्टुतानि ततो दृश्यस्य होम तु तर्जन्याद्यगुष्टयोगत: । ज्वरनाशारिसंतापावुच्चाटो मोहनं क्रमादिति । पन्यत्र जातिविशेषोपयुक्तः । यदाहु; । नमः स्वाहा स्वधा वौषट् हुफडंताश्च जातयः । शांती वश्वे तथास्तंभे विदेषोच्चाटमारण इति । अन्यत्रापि अर्चनक्रोधशांत्यादौ नमः शब्द प्रयोजयेत् । अग्निकार्ये च वश्यादी स्वाहाशब्दं प्रयोजयेत् । मारणादिषु फवारं विद्वेषादौ च हुं पदं ! वोषडाप्यायनादौ स्याद्देषोत्सादेवषट् स्मृतमिति । तथान्यत्र तु । वश्याकर्षणमंताप होमे स्वा- हा प्रयोजयेत् । क्रोधोपशमने शांती पूजने च नमो वदेत् । वौषट् संमोहनोहीयपुष्टिमृत्युंजये षु च । हुंकारपोतिनाशे च छेदने मारणे तथा । उच्चाटने च विद्देषे तथाधीविकतो तु फट् । विनग्रहाविनाशे च हुंफट्कारं प्रयोजयेत् । मंत्रोहीपनकार्येच लाभालाभेवषट्स्मृतं इति । पिं- गलामते तु । सज्जपम्तंभने लस्थै विदेषे हुं समन्वितैः । उच्चाटे वायुबीजस्थैः सविसर्गश्च सि- इये । मारणे फटकतैदीप्त रूधिोरफसंयुतैः । छेदनेछित्यदोपेतैः पुष्टावाध्यायने गवैः । अ- मताक्षरगैर्मृत्यनिवृत्तौ देशिकोत्तमैः । स्वकल्पसिहजात्यावा कृतोपपदलक्षणैः । एवं यत् क्रिय ते कर्म तदिष्टफलमाधकमिति । द्रव्यविशेषो मोहशूरोत्तरे । दूर्वाभव्याचसमिधोगोघृतेनसम- न्विताः । होतव्याः शांतिकेदेविशांति]नभवेत्स्फुटं । समिधोराजवृक्षोत्थाहीतव्यास्तंभकर्मणि । मेषी घृतेन संयुक्ताः स्तंभसिद्धिर्भवेध्रुवं । खादिरा मारणे प्रोक्ताः कटुतैलेन संयुताः । होत व्या: साधकेंद्र ण मारणं येन सिध्यति । उचाटने भूतजाताः कटुतैलेन संयुताः । उच्चाटयेन्म हों सवा सशलवनकाननां । वश्येचैव सदा होमः कुमुमैर्दाडिमोद्भवैः । अजा घृतेन देवेशि वश यत् सचराचरं । विद्वेषचेव हातव्या उन्मत्तसमिधोमताः । अतसोतैलसंयुक्ता विद्देषणकरंपर मिति । वायवीयसंहितायां सुस्तुवयोरपि विशेष उक्तः । आयसौमुक् स्तुबो कार्यों मारणादि षु कर्मसु । तदन्यत्र तु सौवर्णीशांतिकाद्येषु कृत्स्रश इति । अन्यत्र तत्तत्कर्मणि जिह्वा अम्यु, ताः । जिह्वां तु हरिण्याख्यां शांतिकर्मणि । तथाच गगनाख्यां । रक्तां कर्मण कर्मणि । क षणां क्षुद्रक्रिया सुबुधाः यासु प्रभेति गदिता तामाहुर्मोक्षकारिणी जिह्वां । अतिरक्तामाकृष्टौ ब- हुरूपामखिलसिद्धिदां जिह्वामिति । तथान्यत्र । स्तंभनादिषु मताकनकास्याद्देषणादिषु मता खलुरक्ता । मारणे निगदिता खलुकणासुप्रभाबुधवरैरिहशांत्यां । उच्चटनैतिरक्तायाबहुरूपोत्त रेसिद्धिं । ऋविंदक्षिणतः सातनुतेमध्ये शभानि सदेति । अन्यत्रागिविशेषो प्युक्त: । लौकि ·पारदातिलकम् । पसु कर्मसु ॥ मन्त्राणांतरितान्कुर्यान्नाम वर्णान्यथाविधि ॥ ३९ ॥ अयंन तद्विजानीयात्म- शस्तंशांतिकर्मणि ॥ मन्त्रार्णद्वंद्वमध्यस्थं साध्यनामाक्षरं लिखेत् ॥ ४० ॥ विदर्भ एष विझे- यो मंत्रीभिवश्यकर्माण ॥ आदावते च मन्त्रास्यानाम्नोसोसंट स्मृतः ॥ १४ ॥ एषसंस्त- भने शस्त इत्युक्तोमन्त्रबेदिभिः ।। नाम्न आयंतमध्येषुमन्त्रः स्याद्रोधनमनम्।।४२॥विद्वेषण व धानेषु प्रशस्तमिदमीरितम् ॥ मन्त्रस्यांते भवेनाम योगः प्रोच्चाटने मतः ॥ ४३ ॥ अंते ना म्नो भवेन्मन्त्रः पल्लवोमारणे मतः ॥ सितरक्तपीतमिश्रकृष्णा धूम्राः प्रकीर्तिताः ४४ ॥ वर्णतो मंत्रसंप्रोक्ता देवता षट्सु कर्मसु ॥ यंत्राणां लेखनद्रव्यं चंदनं रोचना निशा ॥४५॥ ग्रहधूमंचिताङ्गारौ मारणे गृविषाणि च ।। श्येनाग्निलोणपिंडानि धत्तरकरसंततः ॥ ४६॥ गृहधूमस्त्रिकटुकं विषाकमुदाहृतम् ॥ देवता कालमुद्रादीन् सम्यक्क्षात्वा विचक्षणः॥४७॥ षद्कर्माणि प्रयुंजीत यथोक्तफलासद्धये ॥ ४८ ॥ इति शारदातिलकेत्रयोविंशपटलः॥२३॥ अथ वक्ष्यामि यंत्राणां भेदास्तंत्रेषु गोपितान् ॥ येसाधयति सततं मंत्रिणी निजवांछितम्? माणे लिखेत् सायुतं स्वसाध्यं वर्गाष्टपत्र स्वराज्जे ॥ बहिः सदीर्धेः गगनः प्रवीत रक्षा- करंयंत्रमिदं प्रशस्त ॥ २॥ पुटीकृते भूमिपुरस्ययुग्म मायां लिखेत् मध्यगसाध्ययुक्तां ॥ व- कारकोणेन महीपुरेण संवेधित वश्यकरं तदुच्चैः॥३॥मध्ये सार्णविदभितं प्रपुटितं मृत्युजयंत्र्यक्ष रैकिजलकसंस्थान्च क्षांतस्थं निजसाध्यनामचिलिखत् ॥ पत्रेष्वटमुना ममन्त्रपुटितं वर्गा स्तदनेष्वयो यंत्रं पद्मपुटकृितं निगदितं मृत्युंजयाख्यं परं॥४॥विषज्वरशिरोरोगनाशनंश्रीजयप्र- केगौ शांतिकं स्यात् पौष्टिकं च शुभ तथा । वटजे स्तंभनं मोहः शमशानस्थ पि मारणं । बिभी तकागो विदेषः षट्कमण्य गयो मता इति । अन्यत्र तु । बिल्वार्कविप्रनृपदुग्द्यतरुप्रदीप्त सौ म्यं चिकीर्षु रथकर्महुनेडुताशे । रौद्र विषद् मकलिद्मशेलुनिंबधतूरकाष्टय चयसंनिचितेथ मं- नीति । सोमशंभो तु । अग्रिमुखानामपि नियम उक्त: । कुडं सानुमुखं ध्यात्वा इदाहुतिभि रीमितं । पश्चिमे शिष्यसंस्कारनित्यहोमो समाचरेत् । वश्याकर्षणसौभाग्यपुष्टीभाग्याधिरो पणे । शांति के पाशशुद्धौ च वामे होम: प्रशस्यते । गुटिकॉजननिस्त्रिशपादलेपजिगीषया । शीष्यसंजनाथं च प्राचीनवदने यजेत् । मारणोच्चाटनद्देषस्त भनाथं च दक्षिणे । प्रायश्चित्तं तु तत्रैव पश्चिमें तु विमुक्तय इति । आकर्षणाद्यययुक्तकाले बिधेयं । तदुक्तं । आकार्षणं वसंते- स्यादिति कामिक तु होमादि संख्या विशेषः । शांतिके पौष्टिके वापि वशीकरणकर्मणि । हु तसंखवादशांशं स्यादुत्तमं हिजभोजनं । तत्त्वासंख्यं मतं मध्यं शतांशमधर्ममतं । उक्तदिगुणमा नं स्यात्स्तंभने विप्रभोजनं । त्रिगुणं सादनोच्चाटवेषणे तु प्रकीर्तितं । हुतसंख्यासमानं स्याद- पि मारणकर्मणि । हुतावसानविपेंद्रानतिशुद्धकुलोइवान् । भोजयेत्सांगवेदज्ञानस्वादुभि - ज्यवस्तुभिः । देवतां प्रतिपत्तवातानमस्कृत्य यथाविधि । विततं च यथाशीर्भिरभीष्टफलदं भ- वेदिति । मंत्रेति अंतरितान् व्यवहितान् । तदुक्तं । एक मंत्राक्षरं पूर्व ततो नामाक्षरं पुनः । मंत्रारमिति ग्रंथ इति । मंत्राणेति । मनाइयोर्मध्यस्थ साध्यमामाक्षरमिति समासः - ·४१६ सटीकम् । ॥ अथ दम् ।। कांतिपुष्टिप्रदं वश्यं सर्वकामार्थसाधकम् ॥ ५ ॥ साध्यान्याचिंतामणिमग्निगेहे विलि ख्य बाह्येऽनलगेहवीतम् ।। प्रवेष्येत् तत्वहिरसुवर्णमन्त्रेण यंत्र ज्वरशांतिदस्यात् ॥ ६॥ सं- प्लवसः प्लावयसो ग्न्त्रोष्टाक्षर ईरितः ॥ ७॥ एष एव भवेदक्षो ग्रहज्वरविनाशने ॥ तार- ठयपुटं कुरु कुल्लमन्त्रमन्त्रहुतभुगृहयुग्भे ॥ ८ ॥ मध्यकोणविवरेषु लिखेत् तन् ॥ मंत्रमा- शु विनिहति भुजंगान् । ओं कारमायादिकमेखलेग्नि वधूमनु वन्हिगृहस्य युग्ये ॥९॥ म- ध्यादिकोणेषु विलिख्य भूर्जे यंत्रं विदध्यात् रिपुनागहारी ।। मूलांकिते बन्हिगृहस्य युग्मे धूमावती मंत्रलिलेन् क्रमेण ॥ १०॥ नध्यादि कोणेषुमरुद्गृहस्थ यंत्रं हुताशानिलवर्ण- वीतम् ॥ दांतो साशविद्रं तौ बीजे धूमावति विठः ॥ ११ ॥ धूमावती मनुःप्रोक्तः शनि ग्रहकारकः । विषेण कनकांभोभिः प्रेतकर्यटकल्पितम् ।। १२ ॥ श्मशानेनिखनदेतत् श. त्रूनुच्चाटयेद्रुतम् ।। हुताशंगेहाद्वितयेलिखित्वावै वस्वताय विठवर्णमन्त्रम् ।। १३ ॥ मध्यान्त- माकल्पितमिंदुविवे यंत्रं महाभूतपिशाच वैरि ॥ नामालिख्य मकारकोष्ठयुगले कोणेषु तस्या लिखेत् मन्त्रज्ञो ङत्रणानकारसहितान् धूमावती यत्रगान् ॥ वात घुटिकादिना परमिदवा युत्रिगेहात यत्रमातपरेत भामोनहित विद्वेषगं स्याद्विषां ॥ १५ ॥ पूर्व घुबुटिके युग्मं त- तोमर्कटिके युगं ॥ घोरे विद्वेषकारिणि विद्वेषो द्वेषकारिणि ॥ १६ ॥ घोराघोरायोः स्यादमुकामुकयोस्ततः ॥ विद्वेषय द्वयं हुं फट् विद्यार्पीटके रिता ॥ १७ ॥ प्राक्प्रत्यक्दाक्षिणोदग्विधिवदभिलिखेत् स्परेखाचतुष्कं कोणोद्यच्छूलयुक्तं वलययुगयुतं मध्यपूर्व तदंत्यम् ॥ मंत्रस्यार्णान् परस्तात् वसुपदविवरेष्वष्टवर्णानलिखित्वा शूलोद्यात् द्वा- दशार्ण विधिवदभिहित प्रेतराजस्य यंत्रम् ॥ १८ ॥ यमराजसदामेययमेदोरुणयोदययदि- योनिरपक्षेय यक्षेय चनिरामय उक्तो धूपांधकाराय स्वाहेत्याक्षरो मनुः ॥ ९९ ॥ प्रणवं- ष्ट्रीं ततोदंष्ट्रां तत्परं विकृतांततः ॥ आनमाय वन्हेंमत्रोंय द्वावशाक्षरः ॥ २० ॥ विषत्र- क्षस्य फलके नृचर्मणि पटे थवा ॥ आलिख्याष्टविषैरेतत् श्मशाने निखने निशि ॥ २१ ॥ ज्वरेण महता विष्टो मूर्छाकुलितमानसः ॥ रिपुगछीत पक्षण यमलोकं न संशयः ॥ २२ ॥ एकाशीति पदेषु मध्यदहने साध्यं लिखेत् हूं पुनः शुलं ब्लुमिति दिगाता सुविीलखेत् वी जानि पंक्तिष्वथ ।। २३ ॥ शिष्टेष्वीशनिशाचरादि विलिखेत् काली मन पंक्तिशस्तद्वाह्येय । तदुक्तं । बौदौ मत्राक्षरै यत्र एकैकं साध्यवर्णकं । विदर्मितं तु तत्प्रोक्तमिति । असौ विन्या सः । संपुटंमतमिति । अत्र केचन नामांते विपरीतं मंत्रपाठमाहुः । एष एव सांप्रदायिकः प- क्षः । तदुक्तं । मंत्रमादौवदेत्सर्वं साध्य संज्ञ.मनंतरं । विपरीतं पुनश्चांत मंच तत्संपुटं स्म तमि ति । ग्रंथ ताप्युक्तं । भूतलिप्या पुटीकत्य यो मंत्रं भजते नरः क्रमोत् क्रमाच्छतावृत्येति । म वस्यांत इत्यस्य पद्यस्य प्रामादिकश्चरणव्यत्ययः अंते द्यानो भवेनमंत्री योगः प्रोच्चाटने मत: मंत्र स्यांत भवेवामपल्लवोमारणे मत इति तु पाठः पठनीयः । तथाच पद्मपादाचार्याः । नामांत मं- त्रयोजनं योगः स्त'भोच्चाटनविद्वेषु समस्तमंत्रांत समस्तनामयोजनं पल्लवः मारणस्य विगियोग ·पाय भारदातितकम्। इति तु । अन्यत्रापि पल्लवे साध्यनामादौ भवेन्मत्रपदक्रम इति । मत्रति जपकर्माणीति । मारणे गौतमेनाप्य तां । भैरवस्तोत्रस्यापि । मंत्रार्धगेग्रतः साध्यं पल्लव सहिपर्ययादिति । योग पनवयोरन्यत्रापि विनियोग उक्तः शांतिके पौष्टि के दिव्ये प्रायवित्तविशोधने । मोहन दीपमे यी ग प्रयुंजति मनीषिणः मारणे विषनाशे च ग्रहभूतविनिग्रहे । उच्चाटने च विहे षे पक्षवं संप्रचक्ष स इति । अन्यत्र विशेषः अाईनादितोंते च मंत्र कुर्याविचक्षण: मध्ये चास्यभवेत्संज्ञाग्रस्तत त्समुदाहृतं । अभिचारादिसर्वेषु योजपेन्मारणादिषु । अभिधा नलिखेत्पूर्व मध्ये वापि म- हामते । मंत्रमेवं विधा कृत्वा समस्तसभिधीयते हे षोच्चाटनकार्येषु योजयेदविशंकितः अ]ि नादितोते च मंत्रं कुर्याविचक्षणः मध्ये चांत च साध्याख्या मंत्रिणा क्रियते यदा । श्राकांतं तम- वेन्मत्रं सदासर्वार्थसिद्धिदं । स्तंभस्तोभसमावेशवश्योच्चाटनकर्मणि सकसपूर्व लिखेन्मंत्रमंते चैव विधा पुनः मध्ये चैव भवेत्संज्ञा आद्यंतमिति तद्विदुः परस्परप्रीतियुजोर्विशेषजननं परं । तं च तथाचाई विधा मंत्र समालिखेत् । साध्यनामसवन्मध्ये तं विदुः सर्वतो मुखं । सर्वोप- द्रवशमनं महामृत्युविनाशनं । सर्वसौभाग्यजननं मृतानाममृतप्रदमिति पिंगलामते अन्यान्यप्यु - तानि । ततश्च शृखला सूची नाराचः कुकच शक्तिभिः भुशुंडी मुहरचक्र' कर्तरीमुशलाकु जे । है- का गूलासिशकीय मंत्रकर्मणि चादिशेत् षडादौ षट्पुनथांते मंत्रवर्णास्तदंतरे । माध्य नामेति सं प्रोक्ता शृखलान्येष्वयं क्रमः रमा ६ ग्नों ३ द्रा १४ श्व ७ कामा १३ हो १५ वेदा ४ को १२ क्षी २ षु ५ राजभिः १६ रुद्रा ११ ष्टां ८ क ८ ककुख १० णैः शृंखलादीन्यनुक्रमात् । बंधभेदरिपुव सश्छ दसंधिविभेदने । सेन्यभंजनविदेषमंत्र छेदनचालने । मारणे सर्वकार्येषु घासस्त भनकारणे । शुखलादोनि वेद्यानि माध्यमंत्राणयोगतः षडादी षट् पुमथांसे मंत्रवर्णास्तदंतरे । माध्यमामे ति संग्रोक्तं शखलान्येष्वयं क्रम इति । चंदनमित्यादिक्रमेण शांपादी अयं विशेषः वक्ष प्रमाण मामान्यमपि जेयं मारणव्यतिरेकेण । श्य नेति । य नः प्रय नविष्टा । अगिचित्रका लोणपिंडं लो णमल विकटकं शुंठीपिप्पलीमरीचानि । पिंगलामते लेखनी विशेषोप्युक्त: दूमियरपिछामि बिभीतकनरास्थिजा । वितामगारविलोहोत्याहेमरुप्याकसंभषा । लेखनी वश्य प्राकष्टी में- तापे स्तभमारेणे । मर्वोपद्रवनाशाय शांतो पुष्टी च जातिजेति । अन्यत्रापि । संखुन्या वि- लिखे यवं वन्य दूवाकुरोद्भवा । अाकर्ष शिग्निपिछो स्या संकोचे मुनिमंभवा । हेमजारौप्यजावा न्याप्तर्वरक्षापि साप्रिये । कारंजाक्षमयीवाथ मारणेपि नरास्थि ज । शुभकर्मणि विजे या गजवृ क्षसमुद्भवा । शांतिकै पौष्टिक चैव अायुः कर्म विधी तथा मर्वोपसर्गशमन कर्त्तव्या जातिसंभवा । अपामार्गोद्भवावापि शुभकर्मसु सर्वदा । प्रासुरेषु च सर्वेषु शस्यते तीक्षणलोहजा । विष्टंधगार दिने घोर यदि चोत्पादिता च मा ज्वालखणसमाज्ञेया सर्वभूतनिकतनीति । आधारविशेषोपि । नारजदीपि कृत्ती वा लिखितं स्तभवद्भवेत् । खरचर्मणि विहेषं तथैवोच्चाटनं ध्वजे । वश्या कर्षणसिध्यर्थं भूर्जपत्रनयोजपेदिति । कुंडजपमालिके पूर्वोक्त अनुसंधेयं । उपसंहरति देवते- ति । आदिशब्दः पूर्वमेव व्याख्यातः इदं च काम्यकर्मन्यासादिकं कृत्वा आत्मरक्षं च कृत्वान्यत्स व कुर्यात् । यत: काम्यकर्म रतस्य देवाद्यैरभिभवसंभवात् । यदाहुः काम्यकर्मप्रसक्तस्य शुभस्या प्याशुभस्य च । अरित्वं भजते मंत्रः सिद्धत्वं तविपर्ययादिति ॥ इति श्रोगारदातिलकटीकायां - - ·४१८ सटीकम्। ॥ अथेति सत्संप्रदाय कृतव्याख्यायां भट्टराघवविरचितायां योविंशः पटलः ॥ २३ ॥ यंत्रशब्दव्युत्पत्तिभिरुक्ता संहितायां मनोरयाक्षराण्यत्र नियंत्रात तपोधन । कामक्रोधादि दोषा न्वा दीर्घदुःख नियंत्रणांत् । यंत्रमित्याहुरिति । यथा मंत्री देवता रूपस्त हृद्यंत्रमपि देवता र पं प्रतएवेष्टसाधनक्षम भवतीति यैः साधयंतीत्युक्तं । रक्षायंत्रमाह । मागे । इति अब्जे मार्ण इति व्यधिकरणे सप्तम्यौ । कर्णिकास्थमकारमध्ये सार्णयुतं सबिंदुसकारयुतं स्वसाध्यं लिखेदित्यन्वयः । साध्यसाधकर्मसहितमिति । सर्वत्र बोच्चव्यं । तत्र खनामपदं षष्टंयतं साध्यस्य द्वितीयांतं । त- तः फलवाचकं पदं । हितोयांतं ततः कुविति सांप्रदायिकाः । वर्गाव्यपत्रे कचटतपयशवंग राव्यानि युक्तानि पत्राणि दलानि यस्य तस्मिन् वराः दिदिक्रमेण केसगेषु यस्य तस्मिन् । सदी- घर्गगनैर्हामिति । अत्र मालकादेवता । तां संपूज्य प्राणप्रतिष्टापनं कृत्वा धारयेत् । अत्र सर्व त्रापि यंत्रे सामान्य प्रक्रियोच्यते । तत्रोच्चाटनादी यंत्रे लेख्ये । वाड्यक्षराणि इंदशः अं आं नमः एकं नमः इत्यादि क्रमेण पंचमंत्राः । तत्र त्रिकोणं संचिंत्य तन्मध्ये प्रथममंत्रद्वितीयत्तीय चतुर्वमंत्राग्नादिकोणेषु पंचमं मध्ये संचित्य पूजयेत्पूर्वोक्तरक्षादिस्थानेष्वेचमुक्तो विनियोगोनुसंधे यः । दशभिह शभिरमीभिनमोतिकैई दशश्चबिंदुयुतैः । योनमध्येकोणत्रितये मध्ये च संयजन्म- वीति पाचार्योक्तेः । अन्यत्राप्याचार्याः । प्राक् प्रोक्तान् भूतवर्णान् दशदशयुगशो विंदुयुक्ताबमो तान्योनेमध्यांतमध्येष्वपि पुनरथ संस्थाप्य भूताभवर्णानिति । ह्रां ह्रीं द्रौं हौं एतानि अपची छातानि एतन्मध्ये तत्तत्कार्ये एकं बीजं विलिख्य तहिंदूर्ध्वाधोभागादिषु साध्यसाधककर्मयोगान् विलिख्खलीः मिति यंत्रजीवं मध्यबीजाधोभागे विलिख्य मध्यबीजचतुर्विदिक्षु ऐशान्यादिक्रमेण हंसः सोहमिति यंत्रप्राणं मध्याभिमुखं विलिख्य मध्यबीजपालद्दयेइद्र विलिख्य उ ऊ'इत्वप्यालि ख्य तत्तबंबविशेषमुक्तमालिख्य यंत्रगायत्रीं त्रिवर्णक्रमणाष्टदले विलिख्य तदहिईशादिशु लं रं मं छवं बसंहहीं मां इति यंत्रहृदयं विलिख्य तहहिः प्राणप्रतिष्टामंत्रमपि विलिखेत् । तदहिस्त तन्मंडलेनवेष्टयेत् । इदं पूर्वोक्तयंत्रेष्वपि ज्ञेयं । तदुक्तं कामिकेंही यंत्रस्य जीवः स्यान्मध्यबी जादधो न्यसेत् । हंस: सोहमिति । प्राणं ऐशान्यादिक्रमालिखेत् । इंद्रनेत्रे न्यस्येत्पाचे उ जोत्र तथैव च । विशेषोष्टदलादौतु गायत्री लेखनं स्मृतं । इत्यर्णान्यंत्र गायत्रयाः प्रतिपत्र त्रियो लिखेत् । अग्रे रेखावकाशेषु प्रतिष्टां प्राणदां लिखेदिति । तंत्रांतरपि । लरमक्षान्वयो सही ही श्रां यंत्रस्य हृदयं बिंदुयुतं लेख्यं समं तत: हंसः सोहं प्राणजीवी यंत्रे लेख्या प्रयत्नतः । मावोसर्गसंयुक्तौ यंत्रांतर्विलिखेबुध इति । यंत्रगायत्री यथा । यंत्रराजाय विद्महे वरप्रदाय धी महि तनो यत्रः प्रचोदयात् इति । अन्योपि विशेषोपेक्षितार्थद्योतनिकाकारोक्त: यत्राधारोनोक्त स्तनोक्तशांसादिक धारेषु भूर्जपत्रे नेत्रपट्टे तालपत्रे वा विलिख्य गुलिकां बध्वा सूत्रजतुच्छच क्रमेण कृत्वा रजतताम्रसुवर्णहिंगुलकाद्यन्यतमेनसंवेष्टय बीजेन मंत्रेण वा माकया वा धिदैवतं ध्यात्वाभ्यर्थ संजप्य हुत्वागलादिषु योजयेदिति । वश्यकदाह । पुटीकत इति । महीपुरेण सह हपुटीकृते भूमिपुरस्य युग्मे इति संबंध: । पुटीक्वते पुटोक्कतवदंतरं तत्स्थ इत्यर्थः । तत्र प्रथम चतुष्कोणां कृत्वा तदंतस्तट्रे खालग्नदिष्कोणान हितोयं तदंतस्तरेखालग्नविदिक्कोणाग्र वतीयं लिखित्वा सनमध्ये मायां ससाध्यां लिखेत् । तत्र साध्यकर्मलेखनप्रकारस्तु विगुणितादावुक्तोमुस - ·शारदातिलकम् । ४१८ - धेयः । ततो वकारकोणेन संवेष्टितं उच्च र्वश्यकरमितिसंबधः। उक्तं च नारायणोये । बाघस्य रेखामध्यस्थामांतरस्यास्रमीदृशे । शक्रवेशमत्रयेशक्तिवश्यं स्यात्कुंभवेष्टितमिति । व्याख्यातं चापे चितार्थद्योतनिकायां । पार्थिवमंडलं लिखित्वा तस्य पूर्व दक्षिणपश्चिमोत्तरदिग्भाग दिक्षु प्रम कोणं यथाभवतितथा तदंतः पार्थिवमंडल लिखित्वा पुनरपि तदंतस्तथा लिखित्वा तन्मध्ये समा ध्यां शक्तिं लिखित्वा कुंभेन चतुर्थेन वेष्ठयेदिति । अथ वानागरलिपौनकारतकारयोलिपिसाम्या त् वकारकोणे महीपुरेणेति पठनीयं । सत उक्तवदंतरंतर्भूपुरद्वयं विधाय तत्र शक्तिं विलिख्य व- कारण कोणे व सं बं धं यन्महीपुरं ताभ्यां संवेष्टितमिति व्याख्ययं । अत्र शक्तिदेवता । मृत्यु जययत्रमाह मध्य इति मध्येष्टदलकर्णिकायां । विशेषणद्दयविशिष्टं माध्यनामक्षकारमध्ये लिखे त् । अष्टसु पत्रेषु मंत्रपुटितं मृत्यु जयमंत्रपुटितं नाम साध्यनाम लिखेदित्यर्थः । वर्गान् कादी न् । तदनेषु पद्मपुटीकतमिति । प्रध ऊर्ध्वमुखेन उपर्यधोमुखेन पद्मनेत्यर्थः । मृत्युजयो दे- वता ज्वरमाह। माध्यति। चिंतामणिं शैवं । अनलगेहेनेति द्वितीयेन । प्रत्र चिंतामणिदेवता एष एवेति केवलमंत्रोप्याराधितोज्वरघः । उक्तं च नारायणीये । दष्टमुत्थापयेदेषखजातां भोभि षेकतः । तज्जप्तशंखभेर्यादिनिखनश्रवणे न चेति । सर्पघमाह ।तारेति ।तारठद्दयपुटमिति मंत्र विशेषणं । तेनादो तारः अंते स्वाहा मध्ये कुरु कुल्ले इति स्वरूपं । तेनास्य सप्ताक्षरता हुतभु ग्ग्ग्रहयुग्मे परस्परव्यतिभित्रे लिखेदिति रोधनयाः उक्तं च तत्रैव । भूजें रोचनयाषडविलिखि त इति विनिहंति गृहाहिलाचोच्चाटयतीत्यर्थः सानिर्गमयेहिलेषु निहितो गेहात्तथोच्चाटयेदि- ति । कुरुमा देवता अन्यत्सर्पयंत्रमाह । ॐमिति मेखलेखरूपं ॐकारमायायः सप्ताक्षरो मं वः । विलियति गोरोचनयातथैव तंत्रोक्त: । रिपवीनागास्त हारिनारायणीये । पूर्वोतुस्थ क्रियइत्युक्तः । मेख ना देवता उच्चाटन कदाह शूलेति ।शूलांकित इति बहिः कोणाग्रेषु मध्यादी- ति । मध्ये वोजदयं शिष्टाक्षराणिकोणेषु । मरुद्ग्रहं प्रथमपटलोक्तं हुताशो रेफः पनिलो यः अनेनावृत्तियं । तेन पूर्व मावृत्तियं पक्षान्मरूदग्रहवेष्टनमिति ज्ञेयं । अत्र धूमावती देवता धूमावतो मंत्रमाह।दांताविति । दांतो धकारी अर्धीश ऊबिंदुश्चप्रत्येकं तदंती तेन धू धूमिति । प टाक्षरो मंत्र: । शत्रुनिग्रह कारकइत्यनेन पृथगाराधनाप्यस्योक्ता । अस्यादि यथा । पिप्पलादो नाम ऋषिनिच्छंदो ज्येष्टा देवता शत्रुनिग्रहे विनियोगः । बीजइयरहितषड्वर्णः षडंगानि । सर्वज नोहेगकारिण्य ति विषस्मचेतादोर्धामलिनां वराविमुक्तपरुषकेशारुक्षाविधवाविरसदशना- काकरवासूर्योदरीरुक्षाक्षित्रयाकमहानुरक्तेति ध्यानं । कृष्णचतुई ग्यामुपोथ ध्यात्वा दिगंवरः स्वयं मुक्तशिरोरुहः मन् चितिस्थाने शून्यागार शैले विपिने वा नक्तभोजी लक्षं जपेत् । कसपुर चरणो भवति । उक्तं च धूमावती कल्प । प्रथातः संप्रवक्ष्यामि विद्यां धूमावती परां । तस्या धूमावति स्वाहा विद्या वेद्या षडक्षरी । षडंगान्यवयोन्यानि विद्याबीज सबिंदुकैः । पूर्वमेवाज पेत् पूर्व ज्येष्ठागार दिगंबरः । रात्री कृष्णचतुर्दश्यामनाशे मुक्तमूर्वजः । ततः शून्यालये शैले शमशाने विपिनेपि वा । पुरो धूमावतीं ध्यायन् जपेनक्षं चपाशनः काकारूढाति क्लष्णा प्रविरल दशना मुक्त के यो विरक्ता घूमाक्षीचुत्तृषार्ता प्रतिभटचकिता चंचला कामलीला इष्टापुष्टालमांगी श्रमजलमलिनाव्यक्तदाविरूपाभूतिधूमावतीवः प्रदिशतुविपुलांधूतमर्म्याग्रहस्ता । एषा माधू. - ·- ४२० मटोकम्। वती माम्ना ज्येष्टा देवी वरप्रदेति । दांत इति प्रामादिकः पाठः । तदुक्तं नारायणीये धृगुणं मा वति शिरो नाम्ना धूमावती मनुरिति । अग्रे धूमावती पत्रगामिति च वक्षाति । कनकामी- भिरिति ।धत्तूरपवरसघटेन विषेण लिखेदित्यर्थः । प्रेतकर्पटे प्रेतवस्त्र भूतघमाह। हुतार्शति । हिठः स्वाहा । सप्ताक्षरो मंत्र: । सध्यांतमिति क्रियाविशेषणं । अंसपर्यंतमित्यर्थः । तेन म- ध्ये षट्स कोणेषु सप्तवर्णानालिखेदित्यर्थः मध्याद्यमिति क्वचित्पाठः । इंदुबिंबेइति वृत्ते । अब यमो देवता । विद्वेषणकदाह नामेति नाम साध्यसाधककर्मरूपं मकारकोष्टयुगल इति हतचतु रखएकत्र साध्यतामापरत्र साधकमामतस्य मकारचतुरस्रस्य कोणेषु ईशादि लखनीयं । मंबन इत्यनेन डजणानां सपिंडत्वमुक्तं । अष्टदल कमलं विलिख्य तत्कर्णिकायां मकारं तत्पत्त्रेषु धूमाव नाक्षराणि तदुपरिधर्मटिकादिनापतिः वहिवोणिवायुगृहाणि । अव धूमावती धर्मुटि के देवी । प्रमकामुकयोरित्यत्र साध्यनामप्रक्षेपः । नारायणीयेयं विशेषः । चक्र साद्योतकास्यिष्टया विदेषणं योरिति मारणयंत्रमाह । प्रागिति । व्याख्यातमिदं सप्तदशे । अत्र शूलेषु शूलोत्पत्र हादशालिखनं । तदुक्तं । यमांतकं दलानेषु नेमिवाागतेष्विति । अनेन हादशरेखामांतेषु द्वादशशूलानि कर्तव्यामीत्यप्युक्तं । नारयणीये तथोक्तः । मंत्रांतरत्वे न भेदः । विधिवदभि- हितमिति । विधिस्त्वयं । आदी पार्श्व हये महिषाश्वशिरसीविलिख्य तन्मध्ये यंत्र संपादयेदि ति । तदुक्तं नारायणोये । चिंतागाराक्षनिवाद्भिर्महिषाखशिरींतरति । यमो देवता । तदुक्त। मारणे मोहने स्तंभे विषोच्चाटने वशे । एवं यमार्गलं वृत्तं बहुधा तु व्यवस्थितं । हादशारं लि खेच्चक्र वृत्तत्रयसमन्वितमिति । नारायणीयेपि । चतुः कुल्याशलाके त्रिवर्तुल कश्चतुर्गणे । ब- हिरष्टगुणे वस्त्रे विधिनातं मनु लिखेदिति । इदं व्याख्यातमपेक्षितार्थघोतन्यां । त्रिवत्तु लं लि खित्वा सन्मध्ये दक्षिणोत्तररूपेण रेखा हयं पूर्वपश्चिमरूपेण रखाइयं च लिखित्वा भागे यादिको णेषु रेखावतुष्टयं लिखित्वा दिग्गतरेखाग्रेषु प्रष्टौशूलान्कोणरखाग्रेषु शूलचतुष्टयमेतत् लिखि- वा सब शाखोक्तप्रणारेण मंत्राक्षराणि लिखेदिति । यमांतकमंत्रमाह। प्रणव इतितत अयं प्रण पः केचित्प्रणवमायाष्टीप्तवं विकताननई फट्स्वाहेत्याहुः । मंत्रयस्य षडंगं यथा । ॐ ह्रां क- णवय इत । मंशेषेण शिरः । ॐ नववक्वपिंगलजटामुकुटकारिणे शिखा । ॐ हुं सहस्र दित्योदयप्रभायवर्म । ॐ ह्रीं विमेत्राय त्रिनेत्रं ॐ श्रीं भूविकृतानाय हुमस्त्र' । ध्यान गुरुमु- खाद चेयं । विषवृक्षस्य कारस्करस्य । पटे प्रेसपटे । अष्टविषैरिति । सर्वपटलांसोक्तः । प्रालि ख्येति । काकपक्षलेख न्यो । शमशाने निखनेदिति । शरावसंपुटस्थ कृत्वा निग्धयोरंतरानी स्वेति शेषः। ऊदनोरजनीचूर्ण घृतं दधिपयोमधु । पललं मुद्गमाषौच सक्नुलाजाच्चमोदकमित्ये सैटूं ये वक्रस्य दक्षिणदिशि यमराजकालधर्ममनुवैवस्वतशांतप्रेतराजमृत्युकतांतनामभिश्चतुर्थं तैन मौतेरष्टाक्षराद्यैरष्टभिर्बलियः । लोकपालेभ्योपि स्वस्वनामभिः स्वस्खदिक्षु बलिं दत्वा उत्तरसिम नयक्षेत्यो नैऋते राक्षसभ्यः सर्वासु दिक्षु भूतेम्यो बलिं हरेत् । पूर्वमीशानेबादशाक्षरेण त्वस्मा हरेण यममुखे बलिं विधाय पश्चादयं बलि: । तदुक्तं नारायणीये । शरावसंपुटस्थ तत्निग्ध यो तमंसरा । यमराजचक्रमेतत् शमशाने हेधकत्सनेदिति । बलिस्तु अपेक्षितार्थद्योतनि बायामुक्तोत्रयो विषु कर्मसु जेयः । तत्र विषे प्रेतवस्त्र नारायणीयप्रोक्तमार्गे लिखने शमशा ।

·शारदातिलकाम् । ४२१ मवीतमग्निपवना वीतंच यंत्रं लिखेत् ॥ काली माररमाली काली नमोक्षक्षमोनली ।। २४ ।। मामो देततदे मोमा रक्ष तत्वत्वतक्षर ॥ काली मनुरयं मोक्तः कालरात्रिः स्ववैरिणां ॥२५॥ यमावाटटममाय माटमोटटमटमा ॥ वामो भूरिरिभूमोवाटटरीटट ॥ २६ ॥ यमात्मकोय- माख्यातः श्लोको वैरिविनाशनः ।। लिखेदष्टविषांगारनिंबनिर्यासकज्जलैः ॥ २१॥ नि- ग्रहाख्यमिदं यंत्र काकपक्षेण कपटे ॥ विभीतले वल्मीके श्मशाने वाच तुष्पथे ।। २८ ।। दक्षिणस्थेऽनिलमंत्री निलनेदद्धरात्रंके ।। सर्वथाशत्रुरेतेन सप्ताहान्मरणं व्रजेत् ॥ निगृह्यते महारोगैः पतितो वाभवेयसौ । शिलायामिष्टिकायां वा चक्रमेतत् प्रकल्पितम् ॥ ३०॥ मर्क- टी विषदंडीभिः समालिप्तमधोमुखम् ॥ यंत्र रात्रौ खने सत्र भूयोभूयोऽ शुभभवेत्।। ३१।। लिखेच्चतुः षष्ठिपदेषु कालीमीशादिकन्यादि यमात्मकेन ॥ श्लोकेन सेवष्टच कृशानुवायु बीजातं यंत्रमिंद विदध्यात् ॥ ३२ ॥ लिप्तं विषमयांदडीमर्कटीभरधोमुखम् ॥ निखने- त्यत्र तत्रस्यात् नृणामुच्चाटनं सदा ॥ ३३ ॥ सस्यहाँनिमनावृष्टिं गवां नाश करोतितत् ।। आख्यां तुबुरुमध्यतः स्मरगतामालिख्य जंभादिकां विद्यां दिग्गातपत्रकेष्वथालिखेत् देवींद ले स्मरम् ॥ कोणस्थेषु सनामकं बहिरतः पाशांकशाभ्यांवृतं यंत्र वश्यकरं ग्रहादिभयहत् क्षुद्राभिचारापहम् ।। ३५ ।। ज भेज मिनिठद्वंद्व मोहे मोहिनिठद्वयम् ॥ अंधे अंधिनि ठद्वंद्वरु- धे रुधिनि ठद्वयम् ॥ ३६ ॥ हित्वा काम लिखेत्शांतिः यंत्रेऽस्मिन् नृकपालके ॥ संध्या सु- तापयेदेतदुच्चैः साध्य वश नयेत् ॥ ३७ ॥ हित्वा शांति लिखेर्म पटे वा नरचर्मणि ॥ व न्हि वायु गृहा वीतं श्मशानस्थरिपून हरेत् ॥ ३८ ॥ त्यक्त्वा धर्म लिखेदवं फलके क्षतरू- द्भवे । वन्हिवायुयुत नाम विषाढ्यरुधिरेण तत् ॥ ३९ ॥ चत्वरे निखनेत् जप्तं विद्वेष कु- रुतेमिथः ॥ हित्वारेफयकारौद्वौ लकारं मध्यंतो लिखेत् ॥ ४० ।। धरापुरेण वीतं तदिष्टि- कांतन्निवोशितम् ।। सर्वेषां स्तंभनं कुर्यान्नात्रका विचारणा ॥ ४१ ॥ हित्वा लकारं तन्म ध्ये वायुबीजं समालिखेत् ॥ विषरक्तमशीकाकपुरीषैर्धजवासास ॥ ४२ ॥ श्मशाने निहितं ने खननं च । मारणे ग्रंथकारोक्तरीत्याविषवृक्षफलकन स्वकर्मणि वा लिखनं श्मशानखननं । स्त भने तु । अस्यैव यंत्रस्य विशेषो नारायणीये । मेरुस्थ स्तभकत् यंत्र तत्तुपेषण्यधः क्षिपेदि- ति । अस्य व्याख्याने अपेक्षितार्थ द्योतन्यामुक्तं । विभीतकफलके शिलायामिष्टकाया वापीतट्र- व्ये प तामसू याचक्रमालिख्य मेरुगं कृत्वाम्यर्च जप्त्वा बलिं निई त्य शत्रुमार्गारिग्रहशमशाननि र्माल्ययेषण्यधोगतस्थलेषु स्थिरनक्षत्रराशिषु निखनेदिति । तदुक्तं । तामलेखन्यापीतेन स्तभ- ने खनेत् । अपि भारतसंकाशे समरे रिपुवारणमिति । मारणयंत्रांतरमाहाएकति इदं । त्वरि- तापटले व्याख्यातं मध्यदहने मध्यकोष्टरफ इति पद्मपादाचार्याः । मंत्रांतरत्वेन भेदः तहाध र त्यनेन वषडंतया त्वरितया संवेष्टयेदित्युक्तं । यमवोतमिति । ईशानादिनितांतमकवारं वि- पुनश्च नित्यादि ईशांतं लिखेत् । प्राचार्य: शैवादि नैर्ऋत्यादि कालीमनु लिनेदित्यु का तथाक्रमाद्यमहतमित्युक्तं । केचिच्चचतुचि चतुर्भिवरणैरिति वदंति । अगीरे फ: पवनी खिख्य ·४२२ मटीकम् । कुर्यात् कुलोच्छंद स्ववैरिणां । मुक्तावायुमयंवर्धाजं तत्र फदकारमालिखेत् ॥ ४३ ॥ परतव- स्व काकस्य रुधिरेण यथाविधि ॥ ईप्सिते निखनत्स्थाने विद्वेष कुरुते नृणां ॥४४ ॥ अन्न बीजमयास्यास्मिन् लकार सार्णसंयुतं ॥ विलिखेत्पत्रमेतत्स्यात् लोहत्रयसपावृतम् ॥ ४५ ॥ सर्वरोगप्रशमनं कृत्याद्रोहादिशांतिदम् ।। विहाय बीजं लुंकारं ग्लौ कारं तत्र संलिखेत् ॥ ४६ ॥ क्षकारेणावृतं वाह्ये पाशांकुशवृत पुनः ॥ उपरेणवृतं भूयो भूमिमंडलमध्यगम् ॥ ४७॥ लकारविंदसंयुक्तष्टितं तदहिः क्रमात् ॥ सर्गातमातृकाजि सर्व वृत्तनवेष्कृितम् ॥ ४८ ॥ कौशेयकपटे क्लप्तमिष्टकाद्वयमध्यग ॥ सेनाग्नेनिखनयंत्रस्तंभनं कुरुते ध्रुवं ॥ ४८ ॥ म- ध्ये श्रीनरसिंहबीजमथ तत् बाये स्वरान् केसरे वारीदचन्द्रयमेंद्रदिक्षु विलिखेत् मध्ये मनु गारुहम् ॥ अंतस्थान मदग्निनितिशिवेष्वालिख्य वर्णावृतं यत्र सगिभिरष्टाभिः परिवृतं संवर्तकैर्गारुडम् ॥ ५० ॥ संवर्तकोनेत्रयुतः पार्श्वस्तारोग्निसुंदरी ॥ गारुडो मनुराख्यातो विषद्वयानाशनः ॥ ५१ ॥ स्मरन् गहमात्मानं मंत्रमेनं जपेन्नरः ॥ विषमालोकनेनैव ह- न्यात् नागकुलोद्भवम् ॥ ५२ ॥ मध्ये वर्णान् भृगुस्थान् विलिखतु विधिवत्सा- भ्यनाम्ना समेतान् किंजल्केष स्वराः स्युर्वसुदलविवरेष्वालिखेन्मध्यबीज ।। ५३ ॥ काया- र्णान् केसरेषुद्विगुणवसुदलष्वर्पयेत् पध्यवीज यंत्र संजीवनाख्यं सलिलपुरगतं क्षुद्ररोगापहा रि ॥ ५४ ॥ मध्ये पिंडमधोदलादिषु लिखेद्वारीशताराधिपप्रेताधीश्वरशकदिक्षुविमतेमध्येच सोल्लिखत् ।। यादीन्पास्तवन्दिराक्षसशिवेष्वर्णान् वहिर्वेष्येत् कायर्वाम विलोचनेन क- लितं पिंडाख्ययंत्रं परं ॥ १६ ॥ मनुस्वरेंद्वजेशाग्निसंयुतश्चतुराननः । पिंडबाजीमंद प्रोकं पुंसांसर्वार्थसोधकम् ॥ ५७ ॥ बीजेनानसंजप्तं पंत्रं रक्षाकरं परम् ॥ आयुरारोग्यजननं ल. पीसौभाग्यवश्यदचौरसर्प मृगव्यालभूतामपनितनम् ।। गर्भरक्षाकरं स्त्रीणां पुत्रदं क्षुद्र- नाशनम् ।। ५९ ॥ धृतंमूनिकरोत्येतत्लोकवश्यमनुत्तमम् ॥ मध्ये तोयगृहे लकारविवरे सा यः ताभ्यामाहतिक्ष्यं । एष सांप्रदायिक: पक्ष: । कश्चित्तु अगिपवनशब्देन तद्ग्रहे एहोते . त्याहम्म । तदसांप्रदायिकं । मंत्रमुलावस्यादिबहुथविरोधात् । तदुक्तं । वषडंतां लिखे विद्यां वरितां पूर्ववाहिः । यममंत्रगतान्वन्वतिबीजं समं सतः । प्रभंजनमयं योज तहाचे चाभितो लिखेत् । पटेशीसोडवे शावे वसने भूजकेपि वेति । अग्रिमयंत्रे ग्रंथकदेव वक्षाति । कयानुवायुबोजावृतमिति । त्वरिताविद्यया माहिषाज्येनाष्टोत्तरसहस हुत्या यंत्रे संपातं सं- पात्यपश्चाद्यंत्रे खनेदिति नेयं । तदुक्तं । माहिषेण तणाष्टसहम' सहितेन च । हुतेन सिई संपातं योजयेन्मूलविद्ययेति । अयं मंत्रविलेखनप्रकारस्तु पुरुषमुद्दिश्य स्त्रियमुद्दिश्यतु भद्र कालोलोकस्थाने यमलोकमालिख्य यमलोकस्थाने भद्रकालीलोकेन वेष्टयेदन्यत्समानमिति सं- प्रदायविदः । अत्र कालरात्रिः स्ववैरिणां वैरिविनाशक इत्यनेन चानयोः स्वतंत्रतापयुक्ता । अं. गारचितांगारः । एतेषां कज्जलैः । तत्र कजलकरण प्रकारः । मनुष्यकपालेन शदिस्ने हेन शूलारूढप्रतकप्पटवाअष्टविषादिसम्याकुर्यात् । कर्पटे शूलाधिरूढम् । प्रेतकर्पटे । तदु ·४२२ शारदातिलकम् । र्णाव्यसाध्य लिखत्पत्रेष्वष्टसह समंत्रमभितो हंसासवेधितम् यत्र भूमि गृहेण वेपितमि दं मूर्नासदा धारितं हन्यात् क्षुद्रमहाज्वरामयरिपून दद्यात् यशः संपदः ॥ ६१॥ ईकार- रमध्ये विलिखत्ससाध्यं तमष्ठपत्रेषु पुर्नीवलेख्य संवेष्ठयेत् तेन धरापुरस्थ यंत्र भवेत् वश्य- करं नराणां ॥ ६२ ॥ ताम्रपात्रे समालिख्य यंत्रमेतत्प्रपूजयेत् ॥ वशयेत्सकलान्मात् ना- कार्याविचारणा ।। ६३ ॥ मध्ये भांत भृगुविनिहित नामवर्णैः प्रवीतं टांत लांतान्वितमथ विलिखेदपत्रेषु भूयः ॥ ६४ ॥ भूविंबस्थं निगदितमिदं साधुसंजीवनाख्यं भस्रोद्भूतं भ- यमपहरेत् धार्यमाणं भुजेन ॥ ६५ ॥ वर्णावृतं साध्ययुतं साध्ययुनं सकारं टांतेलिखेदजूद- लेषु हंस ॥ आवेष्टयेदंबुगृहेण बाह्ये लांतावृतं यत्रमिदं ज्वराघ्नं ॥ ६६ ॥ टांतेनामालिखेत् क्षकारविवरेमृत्युजयत्यक्षरी रुद्धं तद्वहिरपत्रविवरे साध्याव्हयं पूर्ववत् ॥ ६७॥ अवकिंज- ल्कयुते वमुद्यदले पद्म तथैवाव्हयं द्वात्रिंशद्दलपङ्कजेपि च तथा काद्यार्णयुक् केसरे ॥ ईकारे णसमावतिं यंत्र मृत्युंजयाव्हयम् ॥ ६८ ॥ सर्वरोगाभिचारघ्नं सर्वसौभाग्यसिद्धिदम्।। ग्लौं रुद्धं प्रणवद्वयंपारीलखेत्साध्यस्य नामान्वितं बाह्य भूपुरमष्टवज्रविलसत्तारं लिखित्वा पुनः।। ६९ ॥ ऑकोण दिशासु लंप्रविलिखेत् पाशांकुशत्र्यक्षरी वीतं स्तंभनयंत्रमावृत्तिलसज्जंभा- दि विद्याष्टकम् ॥ ७० ॥ जंभे वन्हि वधूः पूर्व पश्चाभिनि ठद्वयम् ।। मोहे पावकजाया- स्यात्ततो मोहिहिठद्वयम् ।। ७१ ॥ अंधे हुतभुजो जायाततोधिनिटयुग्मकम् ॥ रुद्ध कृशानु- पत्नी स्यात् रुधिनि द्विठसंयुतम् ।। ७२ ॥ लांतेनामविलिख्य दिक्षु विलिखेत् भूयस्तमे- वाष्टम क्षोणीविवमथो नगेंद्रभुजगावन्योन्यबद्धौ लिखेत् ॥ आख्यातन्मुखयोविभतिफलके यत्रं समापादितं निर्माल्ये निहितं सदावितनुते वाचां द्विषां स्तंभनम् ॥ ७३ ॥ साध्याख्या तं । सीसपर्ट शुकैवाशावे इति विभीतकवृक्ष इति । तरकोटरे । तदुक्तं । वाल्मीके च त्वरे वाक्षतरुविवरेवा निदध्यादिति । दक्षिणस्थ सूर्यगवायावित्वर्थः । मरणमिति । बिभीतक्षे । महारोगैरिति चतुः पथे । पतित इति शमशाने । वाशब्दः सुचये । तेन वल्मीके अवयववे- कत्वमिति पद्मपादाचार्याः । शिलायामिति । रजकशिलायर्या । इष्टकायामिति । शिवालय स्थायां । दंडीब्रह्मदंडी । यत्रग्रामनगरादौ मंत्री देशेषु निक्षिपेद्यवेत्युक्तः । स्थाने ग्रामनगरनामनीलेखनीये । उच्चाटनकृदाह । लिखेदिति । त्वरिता चतुः षष्टिपदवदिदम- पि । कालीमित्यनंतरोक्तश्लोकरूपकाली मंत्र यमात्माकनेत्युत्तरत्र संबध्यते । वेष्टन पूर्वयंत्रो सावत् । अत्र यमवेष्टनात्याकवषडंतत्वरितावेष्टनमपि । अत्र संप्रदायाद्र फवेष्टने साध्यसाधककर्म युक्तरेफेण वेष्टयेदिति । त्रियमुद्दिश्य तु पूर्वोक्तमनुसंधेयं । तत्रांतरे तुः चतुःषष्टिपदे कालीमी- शदोषाचरादिकं । विन्यस्य मध्ये बहुषुहुंकाराद्यक्षराणि च । पंतरोले तु तेषां च माध्यानां नामकर्म च । शिखांतविद्यया याम्यमनुना दहनेन च । वायुना च समावेष्टय क्लृप्तमेतत्सुसा- धितं । मारणोत्मादनादीनि कर्माण्याशु प्रमाधयेदिति । मृषीपूर्वीक्तकज्जलं । दंडी ब्रह्मदं डो। मर्कटोकपिकच्छ उभयोस्त्वरिता देवता । वश्यकृदाइ । आख्यामिति । आख्यां कर्मस - प्रत्र साध्यनाम - - ·४२४ मटीकम्। कवचं लिखत बहिरथोदिपत्रमध्येषु तत् ग्लो मन्येषु महीपुरस्यवि लिखत्कोणेघुगंलान्वि: तम् ।। बजेष्षष्टम बमे तोयपुरंग भूविंबमध्ये स्थितं यत्र रात्रिविनायकांतरगतं न्यस्येच्छरा- वद्वये ।। ७४ ॥ रहस्यस्थाननिक्षिप्तं पूजितं प्रतिवासरं ॥ स्तंभनं कुरुते वाचां सेनादीनां च वैरिणां ।। ७५ ॥ कृत्वा रेखाष्टकजुपुनतिर्यगालिख्य षट्कं वाह्यावृत्यालिखतु विधि- वत् बिंदुयुक्तं लकारं ॥ ७६ ॥ अंतः पंक्ती लिखतु धरणी शिष्ठकोष्ठत्रयाणां कृत्वा नाम- प्रथितमुदित यंत्रमेतत् ज्वरघ्नं ॥ ७७ ॥ यंत्रमेतत्समभ्यर्यदत्वा भूतबलिंततः ॥ साध्यस्य- मू िव यात्सर्वज्वरविमुक्तये ॥ ७८ ॥ तारं लिखद्वन्हिपुरस्थयुग्मे तत्पार्श्वयोलार्णमथा- ग्निवीजम् ॥ कोणेषु पूर्वापरयोश्चत्रं पाशांकुशावीतमिदं ज्वरघ्नं ॥ ७८ ॥ यंत्रमभ्यर्य मंत्रेण तारपाशांकुशात्मना ॥ निवघ्नीयाज्ज्वरातस्य हस्तादौ ज्वरशांतये ॥ ८० ॥ पिंडे लिखेत् नामससर्गटांतविदर्भितं सस्वरके सराढ्यं ।। टान्ताष्टपत्रं वसुधापुरस्थं कांतिप्रदं य- त्रमिदं ज्वरघ्न।।८१॥तारादि लुद्वयजलीद्वठवर्णवीता टांतांतरे विलिखिता विधिनैव माया । साध्या वृतावहिरथो वदनाचं यंत्रं शिशोरुरुदिठां विनिहंति सद्यः ॥ ८२ ॥ व्योमार्ण- मालिख्य सबिंदुमाख्याविदर्भित क्षत्रपयुक्तकोणे ॥ वसुंधरागेहयुगे निबद्ध यंत्रं समस्तज्व- रनाशनं स्यात् ॥ ८३ ॥ सार्ण नाम विदर्भितं परिलिखेत् बाह्येष्टपत्र भृगु पद्मं स्यादथका- दिशांतलिविमत् त्रिंबद्दलंबाह्यतः ॥ वीत तोयपुरेण यंत्रमुदितं भुजोंदरे कल्पितं भूतव्या- धिमहाज्वरप्रशमनं कृत्यापहं श्रीपदम् ॥ ८४ ॥ चक्रे चतुःषष्टि पदेविदूनंतस्थवर्णान् क्रम- शो विलिख्य ॥ रेखा शिरः कल्पितशूलयुक्ते यंत्रेशपीतज्वरशांतिहेतोः ॥ ८५ ॥ पुटित- भूमिपुरद्वयमध्यतः प्रविलिखत वनिता गिरिजापतेः ॥ प्रणवमत्स लिखेत वसुकोणगंज्वरह- हितं माध्यसाधकनाम । तुबुरुमध्यतः कर्णिकास्थ तुरौ। अथ देवीरिति । तुबुरुमंत्रोक्त दे वो बोजचतुष्टयं सनामकम्मरंचविदिग्दलेषु लिवेत् । तेनायमर्थः संपन्नः देवीबीजमध्ये कामबी जं तन्मध्ये नाम एवं कोण चतुई लेष्विति । तुबरुद्देवता । हित्वाकामिति । कामबीजपंचक हित्वा त्य का शांति दीर्घमोकार सबिंदुकें लिखेत् । अन्यत्पूर्ववत् । उच्च रित्यतिशयेन लिखे दिति शांतिस्थाने वर्म हु । पटे प्रेतपटे । वद्भिवायुग्टहावीतमिति शेषः । अन्यत्पूर्ववत् । अक्षतरुर्बिभीतकः । चत्वरेंगणे । अत्रापि वलिवायुग्टहावीतमिति ज्ञेयं । जप्तमिति तुबुरुवी जेन । हित्वेति । तुबुरुवीजमालिखा तत्र लकारं लिखेत् । धरापुरेणेति वह्निवायुनिवृत्तिः । शवं वंपूर्ववत् । इष्टकांत: इष्ट काहयांतः । अगनिमभेदत्रये धरापुरमेवकार्य । तन्मध्येतुबुरुमध्ये वायुवोजं लिखेत्। अन्यत्समानं । रक्तमजारक्तं । मषपूर्वोक्तकज्जलं । ध्वजवाससि । प्रेत पताकावस्त्र । यथाविधीति । काकाक्षलेखन्ये त्युक्तं । ईप्सित इति । ययोबिहे षणं क्रिवते ताभ्यां यत्रोललंध्यते तत्र देश इत्यर्थः । बाह्ये इति । पमाहिः । ढपरेण टकारेण । सगाते- ति । विसर्गवता गारुडयंत्रमाह । मध्येइति । मध्ये कर्णिकायां थीयुक्तं नरसिंहबीजं षोडशपटलोक्तं श्रोशब्देन चैकदेशोरफो ग्टहीतः सऊई इति नेयं । तदुक्तं नारायणीये । बिंदौमदनिरुद्धांत्य·no. - - । शारदासिलकम् । कर्णिकमिति । वारीडिती। पथिमदिक चंद्रति उत्तरदिक् । यमति दक्षिणदिक् ट्रेति पूर्वदि क् । विलिखेन्मध्य इति । गारुड मंत्रात्यकर्णिकायां लिखेदित्यर्थः अंतस्थान् परलवान् सबिंदू म् । वर्गावृतमिति । प्रामादिकः पाठः । वर्णाकृतमिति । पांचपाठः सांप्रदायिकः । सर्गिभि विसर्गयुक्तः । संवर्तकः क्षकारैः । परिवृतमित्यष्टदिक्षु । तदुक्तं नारायणीये। हतं लिप्यासंगि कर्षाष्टकाहतमिदं यंत्रं फणिभ्यो वतीति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां व्याख्यायर्स । लिप्यक्षरी लेबवेष्टयित्वा सविसगमंत्यमष्टदिक्षु लिखेदित्यर्थः इति । गरुडो देवता । गारुडमंत्रमान संवर्स क इति । संवर्तकः क्षः नेत्रमिकारस्त द्युतस्तेन क्षि । पार्श्व पकारः तारः प्रणवः अजिन मुंदरी खाहा । विषयविनाशनइत्यनेन केवलमंत्रस्यापि स्वतंत्रतोता । इदमेवयंत्रफलं । विषय हयं स्थावरजंगमं । मंत्रस्य ऋष्यादिकं तंबांतराद्यथा । ऋष्यादिको रुद्रपंक्तिगरुडाः परिकीर्तिताः हृदयं ज्वलयुग्मांते महामति पदं शिरः । गरुडं चूडाननं स्याहुरुडांस शिखि शिखा । कचबाण स्तु गरुडान् प्रभंजनयुगं ततः । प्रभेदनयुगंवित्रासययुक्युक् विमई यनत्र मंत्रमुग्ररूपधरसर्प विष हर । भीषय यसर्वस्याद्दहभस्मीकुरू इयं । अस्त्रमंत्रोऽप्रतिइतबलाप्रतिहतति च । स्वासना से हु फडतः स्वाहातैरेभिरंगकं । मनातमर्णकान्यादकटिहवक्त्रमूर्डसु । अंगुष्टादिष्वंगुलीष्ठ न्य से देवं विचिंतयेत् । वङ्गासाग्नीयुतं वक्षरकमलगतं पंचभूताग्नावणं कृप्ताकल्पं फणींद्ररभ यवरकरं पद्मनेत्रं सुवक्त्रं । दुष्टाहिच्छेदतुः सरदविल विषप्रोषणं प्राणभृतं प्राणिप्रे ण्यासिवे- दो तनुममृतमयं पक्षिराज भजे । एतदनंतरं गरुडमुद्रादर्शनीया । तल्लक्षणं चतुर्थपटले मदुप्त मनुसंधेयं । वर्णलक्षं जपेन्मंत्र जुहुयात्तद्दशांशतः । ताक्तः कृष्ण कुसुमैर्माकाजे यजेदसु । अंगाष्टनागदिक् पालतदस्वाणि च पृजयेदिति । बीजस्यापीदमेव । नारायणीये तु । एवमुक्ता नि नेत्रांताम्यंगानि विपत्तेव षट् । आजानुतः सुवर्णाभमानाभस्तुहिनप्रभं । कुकुमारणमाठा दाकेशांतात्सितेनर । ब्रह्मांडव्यापिनं तार्न रक्ताचं नागभूषणं । नीलाग्रमासमात्मानं हेमपक्ष स्मरेद्बुधः । कृष्णं विषस्य संग्रामे रक्ताभं स्तोभकर्मणि । पीतं स्तंभ शशीप्रख्यं नाश सायं वि- चिंतयेत् इति संजीवनयंत्रमाह मध्य इति मध्ये इति कणिकायां । भृगुस्थ सकारस्थ । वर्ण व- कारं । तेन खमिति बीजं लिखेत् माध्यनाम्ना विधिवत्समन्वितमिति । विदर्भितमित्यर्थः । उकं च नारायणीये । जोवं नाम विदर्भितं कलशगं मध्ये लिखेदिति । मध्यबीजं स्वं । काद्यर्णा न् मांतान् । हिगुल वसुटले षोडशदले । मध्यबोज स्वं । सलिलपुरं प्रथमपटलो । अत्र म. त्युजयो देवता। पिंडयंत्रमाह । मध्य इति । मध्ये अष्टदलकर्णिकायां । पिंडं वक्ष्यमाणं विलिख्य सन्मध्ये त्तत्तद्दीजाट्यं विदर्भितं नामा लिखेत् । वश्येपाशबोजं शांती वरुणबीजं । उच्चाटने को धाग्नि बोजमिति नारायणीय उक्तः । दलादिषु केमरेषु अचः स्वराम् दिदिक्रमेण । वारीशति पश्चिमदिक । ताराधियेत्युत्तरदिक् । प्रेताधीखरेति दक्षिणदिक् । शक्रति पूर्वदिक् । विप तेर्गरुडमंत्रस्य मध्ये कर्णिकांतर मत्यमक्षरं । यादीन् यरलवान् । वामविलोचने न दीर्धकारण । सबिंदुना विरिति जेयं । विर्वहिर्माययापद्म वेष्टयेविदुयुक्तयेति । नारायणीय उक्ती : । भ. व पिंडात्मा देवता । पिंडवीजमुडरति मन्विति ।मनुवर औ ईदुर्विदुः अजेशो जकारः अगीरंफ- एतद्युतचतुराननः वकारः। सर्वार्थमाधन मिति । तत्र प्रकारो नारायणीये । पिंडं चंद्र गेह - ·४२ । - सटीकम्। स्थं कुलिगाकारमुज्ज्वलं । पीतं वितितमश्चादौसैन्यस्तंभकरं भवेत् । सोमेंद्रवङ्गिपुर गंमूर्डि ध्यानं तया कति । विद्विषन्मर्वमत्तेभमहिषादि निवारणं । तदेवाग्रिससप्रख्य' परसैन्ये विचि तयेत् । पायात्यराङ्मुखा पिंडज्वाला दग्धारिवाहिनी । भेदं परकृत स्तंभे करोत्येव विचिंति ते । अनिलानलसंयुक्त ध्यानात्मोमं करोति तत् । प्रयांत्ति हित्वा त्वग्रस्तमार्त्तनादा ग्रहादयः । एतद्रोचनयालिख्य पटादौ यत्र पूज्यते । त्यति गेहंतच्चौरक्षुद्रभूतोरगादयः । उद्यंतं स्तंभय त्य स्त्रमेंद्रस्थं तदहोनपि । वारुणां तगत पिंड तेजोनुग्रहवर्जितं । दृष्टोत्तमांगे विन्यस्तं विषना- शं करोति तदिति । मृगो व्याघ्रः । व्यालो दुष्टगज: । क्षुद्राः सप्त: । लोकवश्यमिति । सब विशेषः । पद्ममध्ये लिखेदिदी पिंडांतर्नामबीजयुक् । विपतिस्तार्य यंत्रोक्ता लेख्या यरलवास्त था । त्रिमहामायया पद्म वेष्टयेदिंदुयुक्तया । गोमयांबुयुजायंत्रमेतद्रोचनया लिखेत् । भूळ सुवर्ण लेखन्याजतुरौप्येण वेष्टयेत् । हेमा च जपपूजाभ्यां हवनेन च साधयेत् । आयुश्य पाचनं पुष्टिलक्ष्मीसोभाग्यवश्यकृत् । चौरव्यालमृगारण्यसलिलादि भयापहं । पुत्रदं गर्भरक्षाकदग्रहस- ामयादित् । क्षुद्रोपशमन यंत्र विद्यात्सवार्थसाधकं । उत्तमांगस्थितं तत्स्याल्लोकवश्यमरुत्त मं । शिखांतं पाशपुटितं पिंडं वश्ये सदा जत् । वातानीता तत्पत्रककाकपक्षेण कल्पतं । बिंदं तम्/दुरहितं यंत्रमुच्चाटनं रिपोः । क्रोधाग्रिपुटितं मंत्री पिंडमुच्चाटने जपेत् । आकाशः मागिकरणार्दाचंद्रः क्रोधाग्रिरुच्यत इति । यंत्रांतरमाह मध्य इति मध्ये तोय यह इति । व्य- धिकरण सप्तम्यौ।मध्ये कर्णिकायांतोयग्रहं च प्रथमपटलोक्त लकारविवरलंकारांतः सार्णव्यसा ध्य सकारसहितसाध्यमाधककर्मनामि लिखेताहंसो देवतावश्यक्तदाहईकारेतितंईकारतेनेकारण। माया देवता।अस्वभयहृदाहामध्य इतिामध्ये ष्टदल कर्णिकायां । नामवणः माध्यमाधकनामाक्षरैः प्रवोतं भृगुविनिहितं सकारस्थं भांतंमकारंलिखेदित्यर्थः।टांतं ठकारलांतान्वितंचामृत्युजयो देवता व्यरघ्नमाह । वाणेति । वार्णाहत्त टांत ठकारे लांतावृतं वाह्य अंबुग्रहणावेष्टयेदिति संबंधः । अंबुग्रहेण प्रथमपटलोक्तन । हंसो देवता । रोगाभिचारघमाह । टांत इति । टांत क्षकारविवर इतिव्यधिकरणे सप्तम्यो । मृत्युञ्जयत्राक्षकरी रुई नाम लिखेदिति अन्वयः । पूर्ववन्मृत्युञ्जयपुटितं नामेत्यर्थः । अच्किंजल्कयुते । बहुद्दयदले षोडशदले । तथैवेति । पूर्वनामत्यर्थः । काद्यर्ण युक्त सर हात्रिंशदलपंकज तथा पूर्ववन्नामेत्यर्थः । मृत्युजयो देवता । स्तभनवदाहु। दनौमिति । प्रतिलि- खेदिति । वृत्तान्तरित्यर्थः । अष्टववरिलसतारं बाह्यभूपुरं लिखित्वेत्यन्वयः । तदुक्तमाचार्यः । प्रण- वयुगलं भूयुग्मांतस्थितं च तहसुकुलिशगं तेषां मध्ये ध्रुवं भुवमन्तरा। अमराति दिग्लारेपाशांकु- शान्तरमायया वलयितमथोजंभाद्यष्टौ लिखेत्करुते जयमिति । कोणेष्विति । भूपुरस्य पाशांकुश- वाक्षरीति पाशमायां कुशमक्षरीत्यर्थः । भूमिर्देवता । वास्तम्भनक्कदाह । लांत इति । लांत क्ष- कारे नाम लिखेत्सम्प्रदायात् । लकारविदर्भितमिति ज यम् । तमिति । लकारं । अथ बालान्ते नाम लकारदर्भमभितो भूयस्तमिति पठनीयम् । अभित इति । कर्णिकायामेवाष्टकलिखनम् । पूलयावेदिक्वित्यस्याप्ययमेवार्थः अष्टसु दिश्वित्येव तच्च वक्षामाणभूग्रहान्त: । नरेन्द्रा भुजगा- विति । वासुकि शंखपालो। स्वचियुतो लिखेदितिगरिकेण । निर्माल्ये इति । शिवनिर्माल्थे । - - ·४२७ - - - - । भारदातिलकम् । अपेक्षितार्थद्योतनिकोक्त: । द्विषां वाक्षां स्तंभनं वितनुते शिलाक्रांतमिति ज्ञेयम् । तदु नाग- यणीये । मासाष्टकतणात्ये नाम मांसविदर्भितम् । साष्टाशावधमैन्द्र च पार्थिवा हि कृतं लिखेत् अस्ये च फणीनो राख्यां बिभीतफलकेर्पितम् । गैरिकेण शिलाकान्तं निर्माल्येस्त भक्त् खनेदिति। अन्यच्च वाकस्तभनकदाहु । सांध्येति लिखेदित्यष्टदलकर्णिकानां । तदिति हुम् । अन्येषु विदिक् पवेषु । गलान्वितिल मत्रीपुरस्य कोणेषु लिखेदिति । वस्त्रे निशारसैरिति शेयम् । रात्रिविनाय- कान्तरगतं हरिट्रागणपतिमूर्ति कृत्वा तदुदरे यंत्र स्थापनीयमिति । संप्रदायविदः । केचित्त इ- रिद्रागणपतिमंत्रण संवेष्टितमिति वदन्ति । तदसांप्रदायिकम् । मन्त्रस्या आवृतत्वादत्तम् । पूजि- तमिति । पीतपुष्यविनायकी देवता वैरिणां वाचामिति । विधिकरणे षवैरिणां मैनादीनामि- त्यपि त्रादिशब्देन विवादगत्यादि तदुक्तं नारायणीये । लिखेदस्वनिशारसै: विघ्नस्य कुक्षी नि- विष्य निशापिष्टमयस्य तत् । शरावसंपुटे स्थाप्य पीतपुष्प श्च पूजयेत् ।स्तभः स्थाइष्टिमेनावाग्वि- वादागमनादिष्विति । ज्वरघूमाह । कत्वेदिति । बाघहत्येति । विंशतिकोष्ठेषु । विधिवदिति । प्रादक्षिण्येन । अन्तः पंक्ती हादशसु कोष्टेषु धरालविंदुयुक्तमिति मंबध्यते । कोष्टत्रयांत: कोष्टत्रयः मेकोक्कत्य तवनाम लिखेत् । दत्वा भूतं बलिमिति । पंचवर्णोदनेनेति नेयम् । तदुक्तं नारायणोये । ऋजुरेखा लिलिवाष्टा षटतिर्यक्वातिहये । नारीराज्यपुटेन्द्रौ लेख्या नाम पदत्रये । पांचवर्णबलिं दत्वा कलयेच्चक्रमार्चितो पाहिकम् । जराभासप्रशांतय इति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायां पंचवर्णी- दनबलिंदत्वे ति व्याख्यातम्। अन्यज्ज्वरघ्नमाह । तारमिति। वन्हिपुरस्य युग्म दक्षिणोत्तररूपेण लिखिते तत्पार्खयोस्तुरपाखयोः । लाणं अथ कोणेष्वग्निबीजं सार्वषु कोणेष्वित्यर्थः । पृवापरयो- यदिशोर्बहिर्भागस्थयोः । पाशांकुशेति । अन्येतु गुणांकुशावीतमिति पाठमपठन् । गुणशब्देन त्रि- संखया तेन पूर्वापरभागयोः प्रत्येक मंकुशत्रयं लिखेदित्यर्थः । तदुक्त नारायणीये । सौम्ययाभ्यमुखे तारं लिखेहङ्गिरहदये । तारस्य पाश्व योरिन्द्र कोणकोष्टेषु चानलम् । प्राक् प्रतीयोबहिच्चक्रमंकु- शत्रयभूषितमिति । अत्र प्रणवपाशांकुशात्म व देवता अन्यज्वरघमाह । पिंड इति । पिंडे पूर्वोक्त मसर्गाटांतं मविसर्गठकाथतहिदर्भितं नामेत्यन्वयः । अत्र पिंडात्मा देवता । शिशुरोदनहृदाह । तारेति । लुद्दयं लुलुजलं वं बिठः स्वाहा विधिनैव साध्यासाध्योस्यामम्तीति साध्या अशादित्वा- देव । मव्ये साध्य नाम युक्तां एतन्मात्रावृतां च मायां विलिख्य बहिवतयं कृत्वा तवाधीमुखै- रदचन्द्रः संवेष्टा वधीयात् । अधोवदनैरधोमुखैरईचन्द्र तं विरिति शेषः । ईधा शिशोरुरुदिषां विनिहंति यंत्रमिति वा पठनीयम् । उक्तं च नारायणीये । तारं लुयुग्ममुदकं शिरराभिरणे: शक्ति- हृता च शिशुनामवती । शशांको । अइन्दु कैर्बहिरधो वदनैः परोती यंत्रं तदा शुशिरोदनमु क्षिणोतीति । व्याख्यातं चापेक्षितार्थद्योतनिकायांम् । देवी लिखित्वा तन्मध्ये शिशुनाम लि- खित्वा ॐ लुलुवं स्वाहेति मत्रेण तां मालेव वेष्टयित्वा तहहियद्रमंडलइयं विलिख्य एकैकमधो- मुखाई न्दु भिः मभूष्य वधुनीयादिति । शक्तिर्देवता । ज्वरघमाह । व्यामिति । व्योमाण हकार की- दृशं बिंदुच्च मय बिंदुमो ताभ्यां महितं मबिंदुमं तय तत् पाख्याविदर्मितं च मबिंदुमाख्यावि- दभितमाविख्य मध्य इति शेष: तेन: लंमाध्यमाधकनामाक्षुरविदर्भितं मध्ये लिखेदित्यर्थ एक- कस्मिन काणे लुवयं लिखेत् निबई हस्तादाविति शेषः । तदुक्तं नागयणीये । लुवयं तस्य कोणषु - - - - ·४२८ सटोकम्। रं परमेतदुदीरितम् ॥ ८६ ॥ वाणे लिखन् नामशशांकमध्ये टांत बहिभूमिपुर पुरस्तात् ॥ वृतं यंत्रमिदं समुक्तं वश्यायन्दणां सकलाति शांत्यै ॥ ८७ ॥ सस्वस्तिके दहनगेहयुगे स- साभ्यां मायां लिखेत् ललितनागलतादलांतः ॥ पाशांकशावृतमिदं निशितापयेत् योमर्च जपन्नजतितं स्वयमेव साध्यः ॥ ८८ पदकोणे निजसाध्यनामसहितांमायां लिखन्मध्यतः स्तकोणेषुीवर्दीभतामभिलिखेत् शक्तिं स्वसाध्याख्यया ॥ बाह्ये भूमिपुर सकोणमदनं तां. बूलपत्रे कृतं जप्तं खादयतुः प्रियांनिशि भवेत्सा तस्य वश्याचिरम् ॥ ८९ ॥ शक्तौ नाम लिखेत् चतुर्भिरभितोबीजेः समावेषयेत् वतिं शक्तिमनोभवांकुशमनुप्रो बीजकैः पिष्टजे ॥ रूपे साध्यनरस्य जप्तपवने त्रिस्वादुना भय॑तल्खादेत् तस्य वशं प्रयाति नियतं साध्यः सदा दासवत्।।९१॥कामलिखत्साध्यपुतसरोजे स्वरोल्लसत् केसरपर्गपत्र।।उदीरित मन्मथमंत्र- मेतत्सौभाग्यलक्ष्मी विजयप्रदायि ॥९१॥ काश्मीररोचना लाक्षामृगे भमदचन्दनैः ॥ वि- लिखत् हेमलेखन्या यंत्राण्येतानि देशिकः ॥ ९२ ॥ भूमि स्पृष्ट शवस्पृष्टं दग्धंनिर्माल्य सं- गतम् ॥ विशीर्ण लंघितं मन्त्री यंत्र जातु नधारयेत् ॥ २३ ।। अथानंदमयीं देवीं शब्दन- ह्मस्वरूपिणी ॥ ईडे सकलसंपत्य जगत्कारणमंबिकां ॥ ९४ ॥ आद्यामशेषजननीमरविंद- योनेविष्णोः शिवस्य च वपुः प्रतिपादयतींम्।। सृष्टिीस्थतिक्षयकरी जगतां त्रयाणां स्तुत्वा- गिरविमलयाम्यहमं विके त्वां ॥९॥पृथ्व्या जलेन शिरिखना मरुतां वरेण होनेन्दुना दिन- करेण च मूर्तिभाजः ॥ देवस्य मन्मथरिपोरपि शक्तिमत्तां हेतुस्त्वमेवखलु पर्वतराजपुत्रि ॥ ९६ ॥ त्रिः स्रोतसःसकललोकसमच्चिताया वैशिष्टय कारणमवैमि तदेव मातः ॥ त्वत्या. दपंकजपरासु विचित्रितासु शंभोजटासुसततं परिवर्तन यत् ॥ ९७ ॥ आनंदयेत् कुमुदिनी मधिपः कलानां नान्यामिनः कमलिनी मथनेत वा ॥ एकस्य मोदनविधौ परमैक ईष्टेत्वं मध्ये च सविषं वियत् । पाख्याविदर्भितं यंत्रमेतत्सर्वज्वरापहं इति । व्योमदेवता। यंत्रातरमाह । सार्णमिति। परिलिखेदित्यष्टदलकर्णिकायाम् । अष्टप्रवेष्विति वक्तव्ये बाह्य इति वदंति सेन व्य- धिकरणे सप्तभ्यौ । तेनाष्टपत्रेषु बहिर्भागन्द्रगु'सकारं लिखेत् । पत्रमूले केसरस्थाने विहि क्रमेण खरा लेख्या इत्यभिप्रायः । तदर्शकेचिदर्णाष्टपत्र इति पठति । अन्ये प्रष्ट पत्र इति पठति । पत्र माटका देवता। ज्वरघमोह । चक्र इति । अंतस्थवर्णान् यरस्लवान्विलिख्य । क्रमश इत्यनेनैत- दुक्तं । प्रथमावृत्तौ अष्टाविंशतिकोष्टेषु सबिंदुं यं द्वितीयाहत्ती विंशतिकोष्टेषु सबिंदुरं वतीयाहती हादशसु कोष्टेषु सबिंदु लं अंतः कोष्टचतुष्टये सबिंदुवंइति । लिखनं च तत्त तवर्णद्रव्य ण भूमा- विति से यम् । तदुक्तं नारायणीये। चतुःषष्टिपुटे क्षेत्रे षट्त्रिंशच्कूलदीपिते । जरानारीत्रयाभानु- फोटेषु वृत्तिषु कमात् । लिखेत्सबिंदूनं तस्थात् चक तङ्क मथमर्चयेत् । नश्यत्वस्य शयानस्यज्वराः सर्वे विधानत इति । अपेक्षितार्थद्योतनिकायाम् । तत्तवर्णद्रव्येण भूमौ लिखित्वा तच्च शय्यामा- याद्येति व्याख्यातम् । पद्यग्निभूजलानि देवता: । अन्यदप्याह । पुटितेति । गिरिजापतेर्वनियां मायाम् । शक्तिर्देवता । वश्यकृदाह । वार्ण इति । शशांकमध्ये वकारमध्ये वाणे इति । व्यधिकरणे - ·४३४ धारदातितकम्। तुमपेचमभिनंदयसि स्वदृष्टया ॥ ९८ ॥ आद्याप्य शेषजगता नवयौवनासि शैलाधिराज तेनयाप्यति कोमलासि ॥ त्रप्याप्रसूरपितपानसमीक्षितासि ध्येसि गौरमनसो न पथि स्थि तासि ।। ९९ ॥ आसाद्य जन्म मनुजेषु विराट् दुरापं तत्रापि पाटवमवाप्य निजेन्द्रियाणां।। नाभ्यर्चयति जगतां जनयित्रियेत्त्वां निःश्रेणिकाग्रमधिरुह्य पुनः पनि॥१००॥ कर्परचणहि- मवारिविलोलितेनयेचन्दनेन कुसुमैश्च सुजातगंधैःआराधयंतिहि भवानि समुत्सुकास्त्वां ते ग्व- वशेषभुवनाधिभुवःप्रथंते॥१॥आविश्य मध्यपदवीं प्रथमे सरांजे सुप्ताहिराजमदृशीविरचप्य- विश्वं ।। विदुयल्लता वलयविभ्रममुहंती पद्मानि पंच विदलप्य रखमश्नु वाना ॥ १०२ ॥ तंनिर्गतामृतरसरभिषिक्तगात्री मार्गेण तेन निलय पुनरप्य वाप्ना ॥ येषां हृदिस्फुरसि जा. तुः न ते भवेयुर्मातर्महेश्वरकुटुंबिनिगर्भभाजः ॥ ३ ॥ आलंबिकुंतलभरामभिरामवायापीव- रस्तनतटीतनवृत्तमध्याम् ।। चिंताक्षसूत्रकलशालिखितान्यहस्तामावर्तयामि मनसा तवगौरि मूर्तिम् ॥४॥ आस्थाययोगमाविजित्य च वैरिषद्कमावध्य चेन्द्रियगणं मनसि प्रसन्ने ॥ पा शांकुशाभयवरात्यकरांसुरक्कामालोकयति भुवनेश्वरि योगिनस्त्वां ॥ ५ ॥ उत्तप्तहाटक कनिभैकारीभश्चतुर्भिरावर्जिता मृतघटैरभिाषच्यमाना ॥ हस्तद्वयेन रुचिरे नलिने वहती पद्यापि साभयवरा भवास त्वमेव ॥ ६ ॥ अष्टाभिरुग्रविविधायुधवाहिनीभिर्वल्लगीभर- विरुद्ध मृगाधिराजम् ॥ दूर्वाद लदुचतिरमर्त्य विपक्षपक्षान् न्यक्कुर्वतीत्वमास देवि भवानि दुर्गा ॥ ७॥ आविनिदाघजलशीकरशोधिवक्रां गुंजागुणेन परिकल्पितहारयष्टि ॥ पत्रांशु- कामसितकांतिमनंगतंत्रामाद्यां पुलिंदतरुणीमसकुत्स्मरामि ॥ १० ॥ हंसैगतिक्षणितनपुर दूरकृष्ट पूरिवाढ्य वचनैरनुगम्यमानौ ॥ पाक्विार्द्धमुख रूढमु जातनालौ श्रीकंठपत्नि शिर- सैव दधेतवांघी ।। ८ ।। द्वाभ्यां समीक्षितुमतृप्तिमते वहग्भ्यामुत्पाद्य भालनयन दृपके त. नेन । सांद्रानुरागतरलेन निरीक्षमाणे जंये उभे अपि भवानितवागतोस्मि । ९ ॥ उरुस्म- रामि जितहस्तिकरावलेपौ स्थौल्ये न पांडुरतया परिभूतरंभौं ।। श्रोणीभरस्यसहनौ परि- कल्पदत्तौ स्तंभाविवांबवयसा वमध्यमेन ॥ १० ॥ श्रोण्यौ स्तनौ च युगपत्पथयिष्यतोच्च- वाल्यात्परेण वयसा परिकृष्णसारः ॥ रोमावलीविलसि तेन विभाव्य मूर्तिमध्यस्तवस्फुर- तु मेहृदयस्य मध्ये ॥११॥ सख्युः स्मरस्य हरनेत्रहुताशभीरोलावण्यवारिभारतं नवयौवनैन आपाय दत्तमिवपल्वलमप्रधृष्यं नाभिं कदापि तव देवि न विस्मरेयम् ॥ १२ ॥ ईशोपगू. हपिशुनभसि तंदवाने काश्मीरकर्दममनुस्तनपङ्कजेते ॥ स्नानोत्थितस्य करिणः क्षणलब्ध फेनो सिंदूरतौ स्मरयतः समदस्य कुंभौ ॥ १३ ॥ कंठातिरिक्तगलदुज्ज्वलकांतिधारा शो- सप्तम्यो। टांतं बहिरिति । ठकारेण वेष्टयेत्। चन्द्रो देवता । स्त्रीवश्यकृदाह । सेति पाशांकुशा- वृतभिति । षट्कोणां ततः । ललितेति । अखंडतांबलपत्रे । मंत्रमिति पाशांकुशपुटा शक्तिः एष- पक्षः सांप्रदायिकः । तापयेदिति । दीपशिखायाम् । संदुक्तमाचार्य: हृलेखाग्निस्थसाध्याहुमथ बहिरा को वृत मवम्हिगेहदंडास्त्रिस्वस्तिका प्रविलिखत दले यंत्रकं नागवख्या: जम्वा शक्तिं तु ·मटीकम् । भी भुजी निजरिपोर्मकरध्वजेन ॥ कंठग्रहायरचितौ किलदीर्घपाशीमातर्मम स्मृतिपथं न. विलययेथाः ॥१४॥नृत्यायते रुचिरकंबीवलासचार्य भूषाभरेण विविधन विराजमानम्।। कंठं मनोहरगुणं गिरिराजकन्ये सांचंत्य तृप्तिमुपयामि कदापि नाहम् ॥ १५ ॥ अत्यायताल- मभिजातललाटपट्टे मंदस्मिते न दरफुल्लकपोलरेखम् ।। विद्याधरं वदनमुन्नतदीर्धनासं य- स्तेस्मरत्यसकदेव सएवजातः ॥ १६ ॥ आविस्तुषारकरलेखमनल्पगंधं पुष्पोपरिभूमदलि- वजनिर्विशेष|यश्चेतसाकलयते तव केशपाशं तस्य स्वयं गलति देवि पुराणपाशः॥१७॥श्रुति- मुचरितपाकं धीमतां स्तोत्रमेतत् पठति य इह मोर्नित्यमांातरात्मा ॥ १९ ॥ स भवति- पदमुच्चैः संपदा पदनम्र क्षिति पमुकुटलक्ष्मीलक्षणानां चिराय ॥ २० ॥ इति श्रीशारदा- तिलके चतुर्विशतितमः पटलः ॥ २४ ॥ अथ योग प्रवक्ष्यामि सांग संवित्पदायकम् ॥ ऐक्य जीवात्मनो राहुर्योग योगविशारदाः ॥ १ जीवात्मनारभेदेन प्रतिपत्ति परे विदः शि. वशक्तयात्मकं ज्ञानं जगुरागमबोदिनः ॥ २ ॥ पुराणपुरुषस्यान्ये ज्ञानमाहुर्विशार- दाः ॥ जित्वा दावात्मनः शत्रून्कामादीन्योगमन्यसेत् ॥ ३ ॥ कामक्रोधौ लोभमोहौ तत्परं मदमत्सरौ ॥ वदंतिदुः खदानेतानरिषट्वर्गमात्मनः ॥ ४ ॥ योगाष्टांगरिमा- जित्वा योगिनो योगमाप्नुयुः ॥ यमनियमावासनप्राणायामौ ततःपरं ॥ ५ ॥ प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं साद्धं समाधिना ।। अष्टांगान्याहुरेतानि योगिनो योगसाधने ॥ ६ ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य कृपार्जवं ॥ क्षमाधृतिमिताहारः शौचं चेति यमादश ॥ ७ ॥ तपः संतोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनं ॥ सिद्धांतश्रवणं चैव हीमतिश्च जपो हुतं ॥ ८ ॥ दशैते नियमाः प्रोक्ताः योगशास्त्रविशारदैः॥ पद्मासनं स्वस्तिकाख्यं वजूं भ- द्रासनं तथा ॥९॥ वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपंचकं ॥ ऊर्वोरुपरि विन्यस्त सभ्य- पादतले उभे ॥ १० ॥ अंगुष्ठौ च निवनीयाद्धस्ताभ्यां व्युक्रमात्ततः।। पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयंगमं ॥ ११ ॥ जानूवोरंतरे सम्यक्कृत्वा पादतले उभे ॥ ऋजुकायो विशेयोगी स्वस्तिकं तत्पचक्षते ॥ १२ ॥ सीमन्याः पाश्र्वयोन्य॑स्येद्गुल्फयुग्मं मुनिश्चलं ।। वृषणाधः पार्श्वपादौ पाणिभ्यां परिबंधयेत् ॥ १३ ॥ भद्रासनं समुद्दिष्टं योगिभिः पूजितं परं । ऊर्वोः पादौ क्रमान्येस्यज्जान्वोः प्रत्यङ्मुखांगुली ॥ १४ ॥ करौ निदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमं ॥ एकपादमधः कृत्वा विन्यस्योरौ तथेतरं ॥ १५ ॥ ऋजुकायो विशेद्योगी पाशां कुगलिपि सहितां तापयेद्दीपवन्ही नक्तं भक्तानतां गीस्टारशरविवशाप्रेमलोलाभियातीति । शक्लिदैवता। अन्यदप्याह । षडिति । अत्रापि शक्तिवता । तांबूलपत्रे कृतमिति । कोकिलाक्ष- कंटकरिति शेषः । जप्त माययेति शेषः । अन्यत्र तु विशेषः कामस्य षट्कोणेषु लेखनं माध्याविद- भिगत्या बहिर्वेष्टनमिति । मूले वा लिखेच्च स्तरमिति पाठः सांप्रदायिकः । तदुक्तमाचार्यः । श- क्तिस्थं निजनाम वन्हिभवनहंहोदरे मान्मधं बीजं माध्यविदर्भयापरिवृतं शक्त्या बहिः पर्थिवम् । त कोणम्मरमन्यपुष्टनयनप्रोकैः पुनः कंटकस्तांबूले लिखिताभिजप्तभदयेयोषिन्मनोमोइनमिति । ॥ - - ·r ४३१ शारदातिलकाम् । चीरासनमिती रितं इडया कर्षयेद्वायु बाह्य षोडशमात्रया ॥ १६ ॥ धारयेत्पूरितं योगी च तुः षष्ठया सु मात्रया ।। सुषुम्ना मध्यगं सम्यक् द्वात्रिंशन्मात्रयाशनैः ॥ १७ ॥ नाडया पिंगलवाचैनं रेचयेद्योगवित्तमः ॥ प्राणायाममिदं प्राहुर्योगशास्त्रविशारदाः ॥ १८ ॥ भूयो भूयः क्रमात्तस्य व्यत्त्यासेन समाचरेत् ॥ मात्रावृद्धिक्रमेणैव यम्यग्द्वादशषोडश।।१९।। प्रा. णायामो हि द्विविधः सगर्भोगर्भएव च ॥ जपध्यानादिभिर्युक्तं सगर्भुतं विर्वधाः ॥ २०॥ तदपतं विगर्भ च प्राणायाम परे विदुः ।। क्रमादभ्यसतः पुंसा देहे स्ववेदोद्गमोधमः ॥ २१॥ मध्यमःकंपसंयुक्तोभूमित्यागः परो मतः । उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते ॥ २२ ।। इंद्रियाणां विरचतां विषयेषु निरर्गलं ॥ बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारो भिधीयते ॥ २३ ॥ अंगुष्ठगुल्फजानूरु सौवनालिंगनाभिषु ॥ हृद्ग्रीवाकंठदेशेषुलविकायां ततोन- सि ॥ २४ ॥ भ्रुमध्य मस्तकेमूनि द्वादशाते यथाविधि ॥ धारणं पाणमरुता धारणेतिनि गयते ॥ २५ ॥ समाहित नमन सा चैतन्यां तरवर्तिनांआत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यान ध्यान- मिहोच्यते ॥ २६ ॥ समस्तभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः ॥ समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्त- मथांगलक्षणम् ॥ २६ ॥ पणनवत्यगुलायाम शरीरमुखयात्मकं गुदवांतरे कंदमुछ्याद्वंय- गुलंविदुः ॥ २७ ॥ तस्य द्विगुणविस्तारं वृत्तरूपण शोभितम् ॥ नाज्यस्तत्रतमुद्भूतामुख्या स्तिस्रः प्रकीर्तिताः ॥ २८ ॥ इडावाम स्थिता नाडी पिंगलादक्षिणे मता ।। तयोर्मध्यगता- नाडी सुपुम्ना वंशमाश्रिता ॥ २९ ॥ पादांगुष्ठद्वंय याता शिफाम्यां शिरसा पुनः । ब्रह्म- स्थानं समापन्नासोमसूर्याग्निरूपिणी ॥ ३०॥ तस्यामध्यगता नाडी चित्राख्या योगी वल्ल- भा। ब्रह्मरंधं विदुस्तस्यां पद्मसूत्रनिभंपरम् ॥ ३१ ॥आधारांश्चविदुस्तत्र तदभेदादनेकपा दिव्यमार्गमिदं प्राहुरमृता नंदकारणम् ॥ ३२ ॥ इडायां संचरेञ्चंद्रः पिंगलायां दिवाकरः।। ज्ञातौ योगनिदान ः सुषुम्नायां तु तावुभौ ॥ ३३ ॥ आधारकंदमध्यस्थं त्रिकोणमतिसुंद- दरम् ॥ ज्योतिषां निलयं दिव्यं प्राहुरागमवेदिनः ॥ ३४ ॥ तत्र विदुयल्लताकारा कुंडली- परदेवता ॥ परिस्फुरति सर्वात्मा सुप्ताहिसदृशाकृतिः ॥ ३५ ॥ विभर्ति कुंडली शक्तिरा- स्मानं हंसमाश्रिता ॥ हंसः प्राणाश्रयोनित्य प्राणो नाडी समाश्रयः ॥ ३६ ॥ आधारादु- द्गतो वायुयथावत्सर्वदेहिनां ॥ देहं व्याप्य स्वनडिाभिः प्रयाणं कुरुतेबहिः ॥ ३७ ॥ द्वाद- शांगुलमानेन तस्मात्प्राण इतीरितः ॥ रम्ये मृद्वासने शुद्ध पटाजिनकुशोत्तरे ॥ ३८ ॥ व- खदयत्वित्व ज्ञातमेवस्त्रिया विदितं भक्षितं नवशयत्वेव । एवमन्यथा प्रयोगष्वपि साध्या मज्ञायैव । देयमिति रहस्यं । तत्रांतरे। वायोरष्टममगनिबिंदुसहितं मरूठमायाक्षरं मध्ये मंस्थितसाध्यनाम- वलयहन्दाहतंबाह्यतः । तदाह्ये दलषोडशस्वरयुतं पश्चान्महीमंडलं कोणे कल्पितकामबीजकमिदं यंत्रं जगहश्यकमिति । अन्यत्र तु । हृल्ल खामध्यसाध्यं वलययुगयुतं चाष्टपत्रं सरोजं यंत्रे तहोजमस्थं बहिरपि च दले: षोडशैराद्यमब्जम् । अन्तस्थालिख्य पत्रे स्वरगणनमितं पर्थिवारव्य कोण शिंका- रयुक्तं सकलजनमनोहारिकूष्मांडयंत्रमिति । अत्र तु । शक्तिम्थं निजनाम वहिमवर्म षट्कोगा युक्त ·४०२ भटीकम् । वैकमासन योगमागपरो भवेत् ।। ज्ञात्वा भूतोदयंदेहे विधिवत्याणवायुना ।। ३९ ॥ तन- द्भतं जपेद्देहं दृढत्वा वाप्तये सुधीः ।। दंडाकारागतिभूमेः पुटयोरुभयोरधः ।। ४० ॥ तोय. स्य यावकस्योगतिस्तियङ्नभस्वतः ।। गतिर्योम्नो भवेन्मध्ये भूतानामुदयः स्मृतः।।४१॥ धरणोरुदयेकुर्यात्स्तंभनं वश्यमात्मवित् ॥ शांतिकं पौष्टिकं कर्मतोयस्य समयेवसोः ॥४२॥ मारणादीनिमरुतो विपक्षोचाटनादिकम् ॥ क्षेडादि नाशन शस्तमुदये च विहायसः।।४३ ॥ अगुलीभिदृढं बध्वा करणानि समाहितः ।। अंगुष्ठाभ्य मुभे श्रोत्रे तजनाम्यां विलोचने ४४ नासारंध्रे मध्यमाभ्यां मन्या भिर्वदनं दृढं। बध्वात्मप्राणमनसामकत्वं समनुस्मरन् ॥ ४५ ॥ धारयेन्मारुतं सम्यग्योगोयं योगिवल्लभः ॥ नादः सजायतत्तस्यक्रमादभ्यसतः शनैः ४६ मतभंगांगनागीतसदृशः प्रथमोध्यानः ॥ वंशिकास्याविलापूर्णवं शध्वनिनिभोवरः ॥ ४७ ॥ घटारवः समःपश्चाट्यनमेघसमोपरः । एवमभ्यसतः पुंसः संसारध्यांतनं ॥ ४८ ॥ ज्ञान- मृत्पद्यते पूर्वहंसलक्षणमव्ययं ॥ पुप्रकृत्यात्मको प्रोक्तौबिंदुसौमनीषिभिः ॥ ४९ ॥ ताभ्यां क्रमात्समुद्भूतो विंदुसर्गावसानको । हंसौतौ पुंप्रकृत्याख्यौ हंपुमान्प्रकृतिस्तुस:५० अजपाकथिताताभ्यां जीवोयमुपतिष्ठतः । पुरुषं स्वाश्रय मत्वा प्रकृतिनित्यमात्मनः ॥५१॥ लिखेत् ह्रींकारं परितो विदयं मतिमान् साध्येन नाम्नां कुशं । एतत्कण्टक सूचितं सुविपुलेनाग- स्य पृष्टं लिखेत्पश्चान्मारुतवेश्यना परिवृत योषिन्मनोमोहनमिति । कृत्वा षट्कोणमध्यं विपदनल- युतं बिंदुमायां विचित्र तत्कोणे प्वंकुशास्त्रं पुनरपिकमलं शक्ति गर्भाष्टपचं । पचात्ताग्मपत्रं रजनि- करक नालं तं गोपुरस्थं भूज गोरोचनासह जमदरचित्तं वश्यमाहुर्मुनीन्द्रा इति । तत्रांतर । प्राचार्याश्च । शांतं शिखोलवयुतं दहनांशसाध्यं मायां ससाधकमथाभितं कलाभि: मध्योल्लसहि- मुख गूनमिदं तु भट यंत्राइयं नरनतांगिवशीकरं स्यात्।मृत्कारांगुलिकात्तयासकृत्कला सांतर्वसा युक्त या साध्यस्यांघ्रिरजोयुजामृटुमृदाक्लृप्तस्य शक्ति इदि । रूपस्याभिविलित्य तहिवरके साध्य सदीरामप्रतिष्टाप्याजप्य निखन्य तत्र दिनशो मेहेचिरं वश्यकदिति वश्यकदाहाशक्ताविति। साध्य नरस्य पिष्ट रूपै प्रतिकतिहृदय इत्यर्थः । शक्तिं विलिख्य तत्र कर्मसहित माध्यनामालिख्यता शक्तिं चतुभि: वेष्टयेत् । तंत्र केचनोपदेशान्द्रसिंहचिंतामणिशक्तिदुर्गाबीजानीत्याहुः । अन्ये तु चतुर्भिऊजैः समावेष्टयेदित्युक्त तदेव विशदयति वीतं शक्तीत्यादिना । पुनः श्लोकोक्तं चतुभि बोर्वीतं कुर्यात् । अत्र केचन मरुत्प्रोवीजकैरिति पठित्वायमिति पंचमं वदंति । तदसंगतं । संवांतरविरोधात् : यदाहुः । शक्यतः स्थितसाध्यनामपरितो बीजैश्चतुर्भिः समा बई शक्तिम नोभवांकुशलिपिप्रोभि: समावेष्टितमिति । अत्र पद्मपादाचार्याखयातं समावेष्टितमिति । स- माबद्दमित्यस्य व्याखपति केचिच्चतुर्भिः शक्तिबीजेरित्याहुः । जप्तपवनं प्रतिष्ठितप्राणं । शक्ति ई व- सा । यंत्रांतरमाह । काममिति । अत्र कामो देवता । कानि चित् सिद्धयंत्राणि सिहयोगेश्वरी म तात् । सर्व लोकानुग्रहावलिखंतत्र मयास्फट । कर्णिकायां लिखेबामपुटितं माययाबहिः । अष्टपत्रेषु विन्यस्य नामाघोरेश्वरीवृतं । अघोरेश्वरि हु फट् मंत्रः प्रोक्तो यवेदिक: । द्वात्रिंशदक्ष ·भारदातिलकम् । - राधोराष्टपत्रेषु बाधतः । विगुणं मायया वेष्टय रेखांते की नियोजयेत् । भूतप्रेतपिशाचानां शा किनीग्रहरक्षसां । दोषं बाहुस्थिता हंत्रि रक्षेयं विधिना कता । कणिकायां लिखेवाम सद धस्त्राक्षरं मनुं । अष्टपत्रेषु मायां च कांस्यपात्रेषु निर्मले । रोचनालिखिते यंत्रे क्षीरमध्ये निवे- शिते । सवयो जायते तस्य माया तारपुटामनुः । माबोजपुटितं नाम लिखेत्पत्रचतुष्टये । त स्मिवाज्ये विनिक्षिप्ते ग्रहांतर्वाबिलविते । शांतिर्लक्ष्मीर्यशः पुष्टिः सततं तम्पृजायते । नव्याधि नभयं शत्रुयंत्रसामर्थयोगतः । ज्वालाहृतं त्रिकोणेषु हु युतं वह्निमंडलं । रेफेण पुटितं नाम म ध्ये शत्या बहिवृतं । श्मशानकर्पटे किंवा कपाले लिखितं द्रुतं । तापितं वैरिणः कु-ज्वर रोट्र न संशयः । पद्ममष्टदलं मध्ये नाम संलिखा दिक्षुध: । हुं विदिक्षु स्थिता क्षीरेरक्षायूते जयांवहा । नमोमंडलमध्यम्थं नामबाह्य थ षोडश । स्वरास्तद्वाह्यतो ज्वाला जटिलं वह्निमंडल शमशानकप्पटे लेखंग धत्तुरस्य रसेन च । प्रतभू निहितं यंत्रमिदं सौभाग्यनाशनं । कर्णिका- यां लिखेबाम चतुः पत्रे तु ही कजे । रोचना हस्तिदानाभ्यां कंकमे न शुभ दिने । वेष्टयित्वा ऽथ सिक्येन तयंत्र धृतसति । सौभाग्यम जुलं स्रोणां जायते जीवितावधि । अष्टपत्रांबुजे म ध्ये सविसर्गमवेष्टितं । नामतहाह्यपत्रेषु सपरः सविसर्गकः । रोचनाकुंकुमेनेदं यंत्रं संलिखादा पयेत् ! कारागृहगतोयस्तुतस्य मोक्षः प्रजायते । अष्टपत्रांबुजे मध्ये नाम ह्रीं दिग्दलेषु च । । क्रोमन्यतो लिखित्वा तु यंत्र देवकुले धृते । व्याधिना मुच्यते प्राणो बलंचाप्नोति दुर्बलः । च तुरस्र शिरोहीनहकारोदरसंस्थितं । नाम तबाह्यतो लेखा भूपुरं कोणशक्तिगं । काकपिछ स्य लेख न्यालिखित्वेदंशरावके । संपू-धोमुखं भूमौ मूर्छिते तस्य चोपरि । विवादे दुष्टचित्ता नांविपरीतार्थभाषिणां । मुखस्तंभो भवेत्युंमा सभायां वाजयोध्रुवं । लकारपुटितं नाम तस्योर्खा धश्चल इयं । चतुरस्रदयं बाह्य वृतं सर्वत्र शक्तिभिः । भूजे रोचयालिखा गुप्तदेशे धृते सति । शतयोजनमध्वानं गछतो न भयं भवेत् ११ अष्टपत्रांबुजे मन्ने नाम ह्रीं दलसंचये । बहिवृत्तद्वयं भूजें लिखेत्कुकुमगोभृदा । अजितानामविद्येयं मंग्रामे विषमे ध्वनि । भूपालादिभये रक्षा कुरुते बाहुसंस्थिता । प्रणवद्दयमध्यस्थं नाम मध्ये चतुहले । त्रयः पश्चिमदिक् पत्रे प्रणवाः पूर्व तस्रयः । एकैकमुत्तरे रक्षे भूज्ज रोचनया लिखेत् । जीवरक्षेयमाखयाता व्याधी जातति दुःमहै । वं चतुष्टयमध्यम्थं नाम मध्ये ततो बहिः । अष्टपत्रेषुरं लेना रोचना चंद्रकुकुमैः । इयं वैश्वानरी रक्षा बालानां कंठमंस्थिता ॥ १४ ॥ वृत्तमध्यस्थितं नाम तबहिचतुरस्रकं । त- वाह्य स्युः स्वरा: सर्वे तदबहित्तिमालिखेत् । तत्र द्वादशपत्राणि कल्पयेदेतदंतरे । वं चीवं चोति रक्षेयं पं वदिश्यनिरोधितो । ज्वालावृत्तत्रिकोणांतर्नाम जमू पुटितं बहिः । वेष्टितं स- विमा यस्तदुबहिर्वह्निमंडलं । ज्वालाकुलमिदं भूज गोमृदाकुंकेमेन च । लिखित्वा स्वकरे ब ई ज्वरं चातुर्थित हरेत् । वृत्तांतः संस्थितं नाम वहिरो ह्रीं नमी क्षरैः । वेष्टितं त्वथ तबाहा कोणे लं वह्निमंडले । तदाह्य क्षमापुरं वीतं चतुः कोणेषु शक्तिभि: । एकांतरं ज्वरं हंति रक्षे- यं बाहुसंथिता । कणिकायां लिखेत्राम रूबीजानिदलाष्टके । रोचनाचंदनेनेदं वाहिक ज्वर नाशनं । षट्कोणमध्यतो नाम र कोणेषु ममालिनेत् । भिती खटिकयादष्टं मततज्वरनाशनं । वसमेतिपदं वायुदीक्षात्पमनिलं शिरः । एतत्स्तंभनवन्मंत्रमरु दुस्थाबजदलायितु । ताले - ५५ ·४.४ सटीकम् । - - नेदो लिग्ने हख वैरिनामेंदुदर्भित सेनामार्ग खनेदेतत्सैन्यस्तंभनमुत्तममिति । नारायणीययं बलिख नद्रव्याण्याह । काश मोरेति । काश्मीरं कुंकुम । रोचना गोरोचना । लाक्षा यावकः । अनेनैव सर्वेषां घर्षणं । मृगमदः कस्तूरी । इभमदो गजमदः । एभिर्मिलितैरेव लेखन । य- दादुः । गजमृगमदकाश्मीरमंत्रितमः सुरभिरोचनायुक्तैः लिलिखेदलतकरसालुलितैर्यत्राणि म कलकार्यार्थीति । अन्यत्र द्रव्यविशेषोप्युक्तः । नागेंद्रमदमुक्तोवै तथावश्ये च रोचना । विषध तूरयुक्तेन चितांगारेण सतुषां । ताडनोच्चाटनादीनि क्षुद्रकर्माणि साधयेत् । विषाक्षिीरगु- जायाः संयोगे मारणं स्मृतमिति । हेमलेखन्येति शुभकर्मादौ । अन्यकर्मणितु षट्कर्मोक्ता ले खन्यो द्रष्टव्याः । लिखनं च साक्षादुपात्ताधारस्थलं विना अन्यत्र कांचनरजतताम्रपत्रभूर्जादि- षु जेयं । तत्र कालविशेषोपि पूर्वोक्तीनुसंधेयः । अन्यत्राधारविशेषा अप्यु क्ताः । शांतिके पौष्टि के चैव आयुः कामविधी तथा । सर्योपशमने चैव जल्पसंस्त भने तथा । विभ्रमोत्पादने चैव शिलायांतु प्रशस्यते । खड्गचर्मणि विद्वेषमहउच्चाटनध्वजे । ज्वरसंतापशोकंच शत्रूणां मारणं त- था । लिखित्वा साधयेत्सवं पीतवस्त्रे तु नान्यथेति । तथामुहर्तादि विशेषोपि तंत्रांतभक्तो लिख्यते । सुदिने शुभनक्षत्रे सुदेश शल्यवजिते । सशिष्यस्तत्र राचार्य शिष्यो वा तदभावत: । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा उपविश्य प्रणम्य च । गुरु विश्वेश्वरं देवं ततो यंत्र समालिखेदिति 1 कामनाविशेषे नक्षत्रविशेषोपि तत्रैवोक्तः । वश्याकृष्टौ लिखेत्पुष्थे हि विहे षणं ममृतं । आ प्र॒यां मारणं प्रोक्तं मघासूच्चाटनं भवेदिति । अहि प्रश्न षायां । तत्रैव धारणे स्थानविशेषोपि । करे कंठे शिखायां च यथा संनिहितं भवेदिति । इमानि पूर्वोक्तान्यपि यंत्राणि यस्मै कम्मै य- थाकथं चित्र देयानि । तदुक्तं हिरण्यगर्भसंहितायां । त्वयापुत्रनदातव्य यंत्रमेतनमहोदयं । नाशिष्याय न यायाय नशांतायाप्रियाय च । शिष्याय मंत्रनिष्टाय शुभभक्तियुताय च । वसप्रदा य दातव्यमन्ययानरकं व्रजेदिति भूमिस्पृष्टमिति । साक्षात् । ईडे स्तौमि । वपुः प्रतिपादयं- तीमिति । एषां विग्रहत्वे कारणम् । अतएवाग्रिमे विशेषणं । अहं त्वां स्तुत्वा गिरं विमलयामी ति संबंध: । पृथ्त्वेत्यष्टमूर्त्यपन्यास: । शक्तिमत्तेति । अन्यथा संगस्योदानमात्वानान्यांकमलि नीं नेतरां कुमुदिनी । आद्येत्यादि विरोधाभासचतुष्टयं । न समीक्षिता इयत्तयानज्ञातेति परि हारः । मनसो न पथिस्थितेति । अचिंत्यरूपति परिहारः मनुजेष्विति मनुष्याधिकारत्वाच्छात्र स्य अधिभुवो नायकाः । अधिभूर्नायकोनेतेति कोशः । प्राविश्येति । मध्यपदवीं । सुषुम्णाम ध्यमार्ग । विद्युल्लतेति कुडलोरूपां । प्रथमे सरोजे आधारे । अत्र प्रथम इत्याद्युइहंतीत्यंतमनू घमध्यपदवोमाविश्य पंचपद्मानि विदलप्य त्यन्वयः । पंचपद्मानि । स्वाधिष्टानमणिपूरकानाहत विशुद्धाज्ञाख्यानि । खं ब्रह्मरंध्र । चिंता ज्ञानमुद्रा । प्रालिखितं पुस्तकं । इदं सरस्वतीरूप ध्यानं । योगादीनां लक्षणमरिषडर्गमनंतरमेव वक्षाति । अनंगतंत्रां । कामप्रधानां । हंसैरि त्यादिना । चरणादि मूहातवर्णना । वचनं शब्दः । अबले योगवः । मध्यमेन वयसा योव नेन १८ पल्व लमल्पसरः । पिशुनं सूचकं । भसित भस्म । कंठातिरिक्तेति । हरकंठादिति रिक्तौ अधिको बंधनीयादधिकेनैव पाशेन बंधनं घटते । यहाकंठात्पार्वतीकंठात् । अतिरिक्त प्र धि के प्रतरव गलं त्यो उच्च जे ये कांतिधारे तहच्छोभायपोस्तौ । केयुः शंखः । अभिजातं । म. - ·1 - भारदातितकम्। दरं । दरमोषत् । सएव जामस्तस्यैव सार्थकं जन्मेत्यर्थः । पुराणपाशः प्रविद्यारूपः । धीम तां श्रुयोः कण्योः सुचरितपाकं ॥ इति श्रीशारदातिलकटीकायां सत्मंप्रदायकृतव्याख्यायां प- दार्थादभिख्यायां चतुविंशः पटलः ॥ २४ ॥ ॥ लैंगीक्रियामंत्रवती स्ववेधज्ञानाहया: पं चभवंति दोक्षा: चतुर्विधास्ता: समयाभिधानसामान्य निर्वाणविशेषदीक्षाः । एवं दीक्षासु सर्वासु गुरुः शिथं प्रबोधयेत् । बोधितो बोधिसत्स्यावान्यथा दीक्षितो भवेदित्युक्तर्योगं विनांदीक्षया अनिर्वाहात्सूर्यमंत्रादौ च प्रयोगविषये अनेकेयोगप्रकारा उक्तास्तेषां च ज्ञानाय योगं वक्तुं प्रतिजा नीते अथेति सांगं यमनियमादिषुक्तं संवित्प्रदायकं नित्यानंदानुभवरूपमोक्षदायकमित्यर्थः । एते नात्मविशेषगुणोछेदो मोक्ष एतन्मतं निरस्तं । सुखाभावस्य पुरुषार्थत्वाभावात् । वेदांतपक्षमा थित्याह । ऐक्य मिति । तच्चत्त्वमसीत्यादि श्रुतिसिद्धं । यत्प्रयोगसार । निष्कल स्याप्रमेयस्य देवस्य परमात्मनः । संधानं योगमित्याहुः संसारोच्छित्ति साधनमिति । शिवप्रोक्त सूत्रमतप्रवृत्तप्रत्यभि जादि ग्रथमतमाह । शिवेति । प्रतिपत्ति नं । परे शैवा: । तदुक्तं शिवसूत्रकृती। धी: सा. त्विकोविमर्शन जायते नियतात्मनः । चंक्रमंती शिवं प्राप्य लीयते चेंद्रियैः सहति । त्रिकदेपि । सत्त्वस्थ च रजस्थ थ तमस्थी गुणवेदकः । एवं पर्यटते देही स्थानात्स्थानांतरं व्रजन् । नमान् वोदयरूपेण मनोहं बुद्धिवर्त्मना । पुर्यटकेन संरुडो दुःखं तत्प्रयोद्भवं । भुते परवसो भीगं तत्र म्थं संहरेच्छिव इति । स्वच्छंदभैरवेपि । अणुमात्रं शिवानंदस्फ रणं सर्वदोषहृत् । मनस्त्रयवि- नाथाच्च मायागच्छेत्समूलत इति । आनंदभैरवेपि । प्राणादिभा वनं त्ताला तथा तदृश्यसंपदः स्वात्मभावेन चित्तेन विशेच्छिवपदं शनैरिति । उत्तराम्नाय मतमाह । शिवेति । शिवशक्त्यात्मक जानं शिवशत्योरभेदज्ञानमित्तार्थः थदाहुः। एषाबोधमयी शक्तिः परमानंदरूपिणी । मत्वादि गुण बहावमायांतर्गता विभुः समस्ततत्वजातानामिहसृष्टेरनंतरं । सर्व: शरीरैरतत्सम्थैरपिम त्यः परस्परं । अनाघध्याससंबद्धं विस्मृत्यात्मस्वरूपिणी । शिवात्मका भवेदेषा देवीसबलिना शि- वेति । भेदवादिवैष्णवादि मतमाह । पुराणति । पुरुषः सांख्यमते ईश्वरीन्यायमते । नारा यणो वणवमते । तत्परिचयो योगः तत्र पूज्यत्वात्प्रथमोपन्यस्तत्वाच्च प्रथमं मतं यकत्संमतमि ति गम्यते । कामेति । स्त्रोभोगाद्य भिलाषः सत्वादिजिघांसाक्रोधः .धनादिषणा लोभः तत्वज्ञानं माह. अहं सुखो धनी विद्यावानिति गर्व: मदः अन्य शुभहणे मत्सर इति । दुखदानेनात्मजोरि षड्वर्गमाहुरित्यन्वयः प्रात्मस्वरूपचिंतनव्यापातिरोधाने न तेषां शत्रुत्वं । एतज्जयोपायमाह यो- गेति तान्याहयममिति । क्रमादेषां स्वरूपमाह । अहिंसतिान कंचनहन्मोत्याभासप्रवणता हिंसा असत्यं न वचमीत्यभ्यासप्रवतचित्ततासत्यं । चौर्यनित्तिरस्त यं । स्त्रीभोगका निक्तिबह्मचर्य । प्राणिषु करबुदिनिवत्तिः कपा । चित्तकोटिल्य निवृत्तिरार्जवं । अभिभावकं प्रत्यकोधप्रणवचि तता क्षमा । इष्टवस्त्वाद्यलाभसचिताभावे त्तिः क्रमणाहाराय कषणाद्यावचीरथिमिमात्र भाजनं मिताहारं चित्तनम ल्यार्थ यथोक्तशौचशीलता शोचं यमा इति यमुउपरमकामादेनित्तिरू- पा इत्यर्थः तव धृतिः सर्वत्रानुषक्ताता । अहिंसा ब्रह्मचर्याभ्यां कामस्य जयः कसाचमाभ्यां ग्रोध स्य अस्तेयसत्याज्ज वेभ्यो लोभस्य मिताहारशोचाभ्यां मोहस्य क्षमाज वाभ्यां मदस्य पहिंसाकपा जवक्षमाभ्योमस्मरस्य इत्यन्यददि यथायथमूह्यं । तदुक्तं संहितायां मर्वेषामपि जसमा मलं. राजन - ·H सटीकम्। ननं मुने वाङ्मनः कर्मभिर्नूनमहिंसेत्यभिधीयते । यथादृष्टगृतार्थानां स्वरूपकथनं पुनः सत्यमि- त्युच्यत इति तपादेरप्यनादानं परखस्य तपोधन अस्तेयमिति अवस्थास्वपि सर्वासु कर्मणा मन- सा गिरा । स्त्रीसंगतिपरित्यागो ब्रह्मचर्य प्रचक्षते । परषां दुः स्वमालोक्य स्वस्यैवालोक्य तस्य तु । उत्मादनानुसंधानं दयेतिव्यवहारेषु सर्वेषु मनोवाकायकर्मभिः सर्वेषामपि कौटिल्यराति स्यत्वार्जवं भवेदिति । सर्वात्मना सर्वदा वापि सर्वत्रस्यापकारिषु बंधुष्विव समाचारः क्षमास्या दिति । इच्छाप्रयलराहित्यं जातेषु विषयेष्वपि । लोभवत्त्युतिमिति । मौजास्यैव चतु(शभी जनं स्वछवेतसः हितं मध्यं सुतीक्ष्ण नमिताहारं प्रचक्षते । निर्गतं रोमकूपेभ्यो नवरंधेभ्य एव च म लं वदंति हाराणां क्षालनं शौचमुच्यते । भृकुलाभ्यां बहिः सम्यगांतरत्वथवा पुनः पूर्वोक्तभूतशुध्यं सशौचमाचक्षते बुधा इति । तपइति कृच्छादिवतचर्या तपः वविधतरानभिलषाः संतोषः अस्ति परलोक इति मति यस्य स आस्तिकस्य भाव आस्तिक्यं परलो कबुध्या धर्माद्याचरणमिति यावत् । यथाविभवंदेव पिलममुध्योद्देशेन वितरणं दानं । देवस्य पूजनमुक्तरोत्या नुष्टादेवामोक्षोपाय प्र वृत्तस्य विघावावायभवंति । सिद्धांत उपनिषमोक्षोपायोपदेशपरिमलादिशास्त्रं तस्य श्रवणं परि- मलादि कुत्सिताचारात्स्वतउद्देगे ही: तथासति चित्तमालिन्येन ज्ञानानुदयात् । मतिर्मनन सथाच स्मृतिः श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मंतव्यश्वोपपत्तिभिरिति जपइत्युक्तप्रकारेण । जायतो ना- स्ति पातकमित्युक्तेः चित्तशुद्धावुपयोगात् । हुतमग्निहोत्रादि होम: पदकरणे प्रत्यवायाग्वित्तमा लिन्य ज्ञाना नुदयात् । यदबा हुतं मंत्रजयस्य दशांशहोमः तथाचोक्तं । नाजपात्सिध्यते मंत्री ना. हुताच्च फलप्रदः अनर्चितो हरेत्कामान् तस्मारितयमाचरेत् इति नियमा प्रति अवश्यकर्त्तव्य- तया नियमत्वमेषां । अतः कदाचिदालस्यादिना त्यागी न कार्य तदुक्तं संहितायां । तपस्वनश- 'मं नाम विधिपूर्वकमिष्यते । अनायासोपवासेनप्त्यर्थं मैक्षासेवनं तुष्टिरेवेति । श्रुत्याद्युक्तेषु वि- थास प्रास्तिक्यं संप्रचक्षते । यदिष्टदेवतां ध्यात्वा तदर्पणप्रियान्वहं । सत्पात्र दीयते वादितहान- मभिधीयते । इष्टदेवार्चनं सम्यविधिपूर्वकमन्वहं । त्रिसंध्यमेकदा वा तु भवत्येव तदर्चनं । वैष्ण- वागमसिद्धांतश्रवणंशवणं तथा।श्रुत्यादिभिलौकिकैच यदत्यतविनिंदितांतत्राप्रवर्त्तनं लजेंति तक र्य- दनुसंघातं सम्यक् शब्दस्थितोरपि । शास्त्रोक्तयोर्मतिरिमिति । गुरोन ध्वस्य मंत्रस्य शश्वद्रावर्त्तन- जपः द्रव्यः कल्पोदितैोमो हुतमिति । आसनपंचकमिति स्थितं श्रमस्त स्पादौ दंडवत्पतितं तुनि द्राभिभवतीत्युपविष्टस्य व ज्ञानाभ्यां साधिकारस्तत्रयथा कथंचिदुपवेशने रोगाकुडल्यानुगुणाभाव- श्व तम्मात्पद्मासमाद्युक्तिः तदुक्तं वसिष्टसहितायां । पासनेन रुजो हंति प्राणायामेन पातकं वि- कारं मानसंयोगो प्रत्याहारेण सर्वदा । धारणाभिर्भनोधैर्य ज्ञानादेश्चर्यमुत्तमं । समाधीमोक्षमाप्रो- ति त्यक्त कर्मशुभाशुभ इति ऊर्वोरितिर्वोरूपरिपरस्परस्योोस्तरिच्युक्त्रमादित्य स्यात्रापि सबंधा- त् । परिबंधयेदित्यत्र व्युक्तमादिति पृष्ठभागे हस्तमात्रव्युत्क्त्रम अंगुष्टबंधने तु तभदस्त नैव तत्तं गुष्टबंधनं । नान्विति । अतरे इति दक्षिणे वामपाद वामे दक्षिण पूर्वासने अंगुष्टबधनेवऋजुका- यता सिद्धा । अव तु तथाभावादजुकांय इति डउक्तं । सीविन्या इति गुदमेढांतरालोय रेखासी- वनी तस्याः पार्खयोः वामपाद क्षिणपादगुल्फं। अन्य स्मिवन्यषणाद्य' पडदशाधंपादयार्णी- व्यत्यासे नभवत इति शेषः तद्ग्रंथोघु टिके गुल्फो पुमान्पार्णिरधस्तयोरिति कोमपाणिभ्यां प- ·४३७ - भारदातिलकम् । रिबंधयेत्य ववदंगुष्टाविति शेषः चंगुष्टबधनेनर्जुकायक सिहं । तदुक्तं योगमारे । सौवन्य । प्रात्मनः पाखें गुलफौ निक्षिप्य पादयोःसव्य दक्षिणगुलर्फ च दक्षिणे दक्षिणे। 1 । दक्षे मव्यकर न्य- स्वर या य य क गटौ चाभिवनीयौस्ताम्यां व्यु क्रमेण ताऊर्वोरिति । स्वस्वोरुमूलेक्रमांत् पदइयंकताप्र त्यङ्मुखांगुलीखममुखांगुली । प्रत्पमुखांगुलीकरौ जान्वीरूपरिविदध्यादि- त्यन्वयः प्रवज कायत्व जानुहस्तदानादेव सिद्ध। एकमिति । अध इति । अपरस्फिजः । मा- बयेति मात्रालक्षणमुक्तं तंत्रांतरे । कालेन यावता स्वायो हप्तः स्वेजानुमंडलं । पर्यति मात्रा सा तुस्यास्वयैकश्चासमात्रयेति । अन्येन्यथा मावालक्षणमाहुः स्वजानुमंडलं पूर्व त्रिः परामृश्यपाणि- ना । प्रपद्यकोटिकामेकां मात्रामास्यालघीयसीति अन्यत्र तु सोंगुलिस्फोटतुल्यच मात्राष्टाभिः श्रु- तैः स्मृ तेति । वायवीयां तु । जानुप्रदक्षिणीकृत्य नद्रुतं न विलंबितं । अंगुलिस्फोटनं कुर्यात् मा- मात्रेति प्रकोर्त्तितेति । आकर्षयेदिति । पूरकः पूरितं धारयेदितिक भकः सुषम् गामध्यगं सम्य गि- ति पूर्वणसंबध्यते । स्वयेतिरेचक: केचन रेचकादि क्रमेण तस्य व्यबासेन उक्तवैपरीत्येनहादशवा- प्राणायामान्समाचरेदित्य न्वयातदुक्तंशुक्तंप्राणायमात्प्रणवसहितान् षोडशवशी प्रभातमायं च प्रति दिवसमेवं वितनुतीहिजोयस्तभ्र णप्रहणनक्कवां । हाभिकलितं पुनंत्येतेमासादपिदुरितत्लौद्यदह- नाइति । परमतमाह श्लोके नाजयेति परेषु बुधाविदुरित्यन्वयः अयं च प्राणायाम पूजाविषय इति नेयं । अयं प्राणायामः सकल दुरितचमन करोविगर्भः प्रोकोसौ शतगुणफलोगर्भकलित: जपध्या- मापेतः स तु निगदितो गर्भरहितः। सगर्भस्त युक्तो मुनिपरिहर्योगरिति। शीलनं । प्राणायाम्य- मस्येति शेषः इंद्रियाणामित्यादिना मनस एकत्र स्थितिः कार्यमुक्तं भवति । यतो मन। सहाया- नामेवातेषां स्वस्खविषय ग्रहणशक्तिरतस्तविरोध नैवविरोधादितिभावः लंबिका तालुमूलं । मस्तक ललाटाकश संधिः।मूडोंति तदुपरिभाग द्वादशांत ब्रह्मरंधे यथाविधीति गुरूक्तं क्रमेण वसिष्टसं- हितायां पंचधारणा उक्ताः भूतानां मानसंचैकं धारणा च पृथक् पृथक् । मनसोनिश्चलत्वेतु धार- पाच विधीयते । प्राप्त श्रीहरितालहेमरुचिरातन्वकलालान्वितं संयुक्ताकमलासनेन ववतुः कोणा. इदिस्थापिना प्राणं तत्र विनीयपंचघटिकाचित्तान्वितं धारयेदेषा स्तभकरी सटाक्षितिषराख्या- ता क्षमाधारणा १ अ दुप्रतिमं च कुदधवलं कंवेवतत्वान्वितं सत्पीयूषवकारवीजसहितं युक्त स- दावि णु नाप्रापास्त व विनीय पंचवटिका वित्तान्वितं धारयेदेषा दुःसहकालकारतरणा स्याहारू- णो धारणा रतत्व त्थं शिवमिंदगोपसदृशं तत्र चिकोणेन लं तेजोनेकमयं प्रवालरुचिररुद्रेण तत्सं गतं । प्राणांस्थत्र विनीय पंचघटिका वित्तान्वितं धारयेदेषा वनिसमं वपुर्विदधतो वैश्वानरी धाः रणा ३ यन्मूलं चजगत्प्रपंचमहितदृष्टांच वरंतरे तहत्सवमयं पकारमहितं यंत्र ष्रो देवता। प्राणांस्तव विनीय पंचघटिका वित्तान्वितं धारयेदेषाखे गमनं करोति नियतं वायोः सदाधारणा ४ अाकाशंसुविशुद्धवारिसदृशं यह झरंस्थितं तबाथेन सदाशिवेन सहितं युक्तं हकाराक्षरैः प्राणां- स्तत्रविनीय पंचघटिकाचित्तान्वितं धारयेदेषा मोक्षकपाटभेदनपटुः प्रोक्तानभोधारणा ॥ ५ ॥ कर्मणां साधकाः सर्वाधारणाः पंच दुर्लभाः तामां विज्ञानतो योगी सर्वपापैः प्रमुच्यत इति । अ- भीष्टदेवानामिति । सगर्भ ध्यानमुन्न । विगर्भमपि ध्यानं संतांतरे उक्त । यदाहुः । यत्तत्वे निव- लं चितं तयानं परमुच्यते । विधा भवति तच्चानं सगुणं निर्गुणं सथा । सगुणं वर्णभेदेनानिर्गुणं ।

·४३८ 1 - । सटीकम् । केवलं तथा । अखमेधमहस्राणि वाजपेयशतानिच । एकस्य ध्यानयोगस्य कलां नाईति षोडगीं। प्रतचे तोवहियक्षुरवस्थाप्य सुखासनं । समत्वं च शरीरस्य ध्यानमाहुश्च सिहिदं नासाने दृष्टि मादाय ध्यात्वा मुचति बंधनादित्यादिना । गुदे मे च नाभी च हृदये कंठदेशके । घंटिकालं बिकाम्थाने भ्र मध्ये परमेश्वरं । निर्गुणं गगनाकारं मरीचिजलसनिभाशून्ये सर्वमयं ध्यात्वा योगी- योगमवाप्न.यादित्वंतेनः योगसिद्ध्यर्थं शरीराभ्यांतरे मूलाधारमारम्य तत्तन्नाडीस्थाने वायुसंचार वक्त शरीरप्रमाणमाह षडिति उभयात्मकं शिवशक्त्यात्मकं । अग्नीषोमात्मकं वा शुक्रशोणि तात्म- कं वेति प्रथमपटलोक्तानुवादः तस्मादित्युत्सेधात् । वंशं पृष्टवंशं आश्रितातदंतर्गता । यदाहुः । या मुडाधारदंडां तरविवरगतेति शिफाभ्यां । भूलाभ्यां । आधारानिति केचनबादश अन्ये षोड- शाहुः पर बहूनि च । यदाहुः । ततस्तु ब्रह्मकंकाले ध्यायेच्चक्रक्रमं सुधीः। आधारचक्र प्रथमंकुल- तरं । वज्र चक ततः प्रोक्तं स्वाधिष्टानात्मकं परं । रौद्र करालचकच गहरात कमेव च । वि द्यापदं च त्रिमुखं त्रिपदं कालदंडकं । माकारचक्र च ततः कालोदारं करंककं । दीपक क्षी- भजनकमानंदकलिलात्मकं । मणिपूरकसंज्ञं च त्वाकुलं कलभेदनं । मदोत्साह च परमं माद कं यदमुच्यते । कल्पजालं ततचित्यं घोषकल्लोलनं ततः । नादावर्त्तपदं प्रोक्तं त्रिपुटं च तदुत्तरं ककालकमनश्चक्र विख्यातं पुटमेदनं । महारथिविकाशं च बंधोज्ज्वलनसंजितं । अनाहत प द्मपुटं व्योमचक्र ततो भवेत् । बोधनं ध्रु वसंज्ञं च कालक दलकं ततः । क्रौंचं भेडुरंविभवंडाम रं कुलपीठकं । कुल कोलाहलं हालाहलीवत्तं महाद्रथं । घोरभैरवसंज्ञं च विशुद्धिः कंठमुत्तमं । घूर्ण कं पदमा ख्यातमाज्ञाकाकपुटं तथा । शृगाटंकामरूपाख्यं पूर्णगिर्यात्मकं परं । महाव्योमा मकं चक्र शक्तिरूपमनुस्मरदिति । कुंडलीस्थानमाह । अधारति । कुंडलोशक्तिरात्मानं बिभर्तित योगभागिनीभवतीत्यर्थः । कीहकहंसं जीवात्मानमाश्रिता जीवाधिष्टानासतीत्यर्थः सः प्राणा श्रयः प्राणवायुसमाश्रयेइत्यर्थः प्राणो नाडीसमाश्रयः कथं तस्य नाडीसमाश्रयत्वमित्यत आह श्रा- धारादिति प्रयाणं कुरुते । अतएव प्राणः इति प्राणशब्दव्युत्पत्तिद्दर्शिता । हादशांगुलमाननैति । वामदक्षिणयोरिति जेयं । एतत्फलमुक्तं तंत्रांतरे । भोजनं मैथुनं युद्ध फलपुष्पग्रहं तथा । कुर्यात् क्रूराणि कर्मणि वायो दक्षिणसंश्रिते । यात्रा विवाहकर्माणि शुभकर्माणियानि च । ना- नि सर्वाणि कुर्वीत वामे वायौ तु संस्थिते इति । तथा । व्यायाम शयनं क्रूरं षट्कर्मादिकसा धनं । तानि सिध्यंति सूर्यणनात्रका-विचारणेति । अन्यत्रापि । देवदक्षिणभागथपुरुषे रो गातुरे दक्षिणे स्थि वा पृछकः स पुरुषोजोवतोगविरं । वामायां तु रुजा कुलीवत तनौ वामा थिते चेखरे वामे पृछति चेस्थिता गतगदा वाण चिरंजीवंतीति । देवेगते पृछति वाममार्ग स्थित्वा तरोदक्षिणतो यदाइ । व्यात्यासतौस्मादपि क्वसाध्यं वदंति संतः खलु रोगजातमिति । अथवाधारादुद्वतः बहिः प्रयाणं कुरुत इत्यनेनोत्पतिलये संध्ये अहोरात्रमित्यादि सर्वमुक्तं । य दाहुः । जानीयादुदयं बुधः स्वजठरे देवस्य कंदेनृणां घ्राणात्तिग्मकरांगुले खलुलयं संध्ये च पूर्वाप रे । उत्पत्तिं च लयं च संततमधो वृत्तिं निशां वासरे तू; वृत्तिमधास्तथाहि मकरंचोदवी दि नेशं गतमिति । योगप्रकारमाह । रम्य इति । रम्य एकांत इत्यर्थः । अन्रथाचित्तविहेप: स्यादि- ति । काठिन्ये मति देहपीडया तत्रैव मनोगमिष्यतीति मृडासन इत्युक्तं । भूतपरिचर्यार्थमाह - ·शारदासिलकम् । ४३८. यदातद्भावपाप्नोतितदासोहमयंभवेत् ॥ सकारार्ण हकारार्ण लोपयित्वा ततः परं ।। ५२ ॥ संधि कुर्यात्पूर्वरूपस्तदासौपणवोभवेत्।। परानंदमयं नित्यचन्यैकगुणत्माक।।५३॥आत्मामे- दस्थितयोगीप्रणभावयेत्सदा।।आम्नायवाचामतिदूरमाधवचं स्वसंवेद्यगुणेन संतः।। आत्मा- नमानंदरसैकसिंधु पश्यति तारात्मकमात्मनिष्ठाः ॥ ५५ ॥ सत्यं हेतुविवर्जिां श्रुतिगिरामा- द्यं जगत्कारणं व्याप्तस्थावर जंगम निरुपमचैतन्यमंतर्गतम् ॥ ५६ ॥ आत्मानंरविवन्दिचन्द्र- वयुषं तारात्मकं संतत नित्यानन्दगुणालयं सुकृतिनः पश्यति रुदेन्द्रियाः ॥ ५७ ॥ तार- स्य सप्तविभवैः परिचीयमानं मानरगम्यमनिशंश्रुतिमौलिमृग्यं ॥ संवित्समस्तगमनश्वरम- च्युतं तत्तेजः परं भजतसांद्रसुधांबुरााशं ।। ५८ ।। हिरण्मय दीपमनेकवर्ण त्रिमूर्तिमूल नि- गमादिवीजम् ।। अंगुष्ठमात्र पुरुष भजते चैतन्यमानं रविमण्डलस्थं ॥ ५९॥ सुखदादात मुभागाशंकरार्द्धशरीरिणी ॥ ग्रंथपुष्पोपहारेण प्रीतानः पार्वती सदा ॥ ६० ॥ ध्यायंतिदु- - टंडेतिप्रसंगतस्त तद्भुतोदयमाह धारणेरिति ।वमोरम्ने: । बध्ये ति । अन्यथा यदि इन्द्रियमा- गंग हाहायनिंगछेत्तदुपघातः स्यात् । करणानोंद्रियाणि । उभे इति विष्विन्वेति । धनोनि बिडोमेधस्खन व स्वनोयस्थेति मध्यमपदलोपीसमासः एवमित्यनेनान्वति । ध्वनिदशकमाहुः । बिंबोति प्रथमः शब्दचिचिणीति द्वितीयकः । चिरिचाकी तृतीयस्तु चतुर्थो घर्घर: स्वरः । पं चमस्तु मनागुच्च षष्टोमदकलध्वनिः । सप्तम: सूक्ष्मनादः स्यादष्टमोवेणुवईनः । नवमोमधुर- ध्वानो दशमांद्दभिखन इति । हतोपनिषद्यपि । अथ दशकोषोनादमनुभवति । स च दश- विध उपजायते । चिणी प्रथम: चिणि चिणि द्वितीयकः घंटानादस्तृतीयकःशंखनादचतुर्थः पंचम स्तं वीनादः षष्टस्तालनादः सप्तमोवेणुनादः अष्टमो भेरीनादः नवमो मृदंगनादः दशमो मेघनादः नवमं परित्यज्य दशममभ्यसेत् । तम्मान्मनोविलायते विलीने । मनमिगते संकन्पे विकल्प दग्धे पुण्ये पापे सदाशिवोमिति हंसलक्षणं शिवशक्त्यात्मकं जीवात्मकं वा । प्रयोगमारे तु । कंघरोमोहमानंदवैमलय स्थय लाघवं । प्रकाशज्ञानवैदुष्यभावोईतात्मसंचयः । संभवंति दशाव स्था योगिनः सिद्दिसूचका: । ततस्त्र कालपविज्ञानमहाप्रज्ञामनोजता । वंदत: प्राणसंरोधी नाडीनां क्रमणं तथा । वाचां मिडिश्चिरायुश्च मिंट्रकालानुवर्तनं । दहाईहांतरप्राप्तिरात्म ज्योतिः प्रकाशनं । प्रत्यया दश दृश्यंत प्राप्तयोगस्ययोगिन इति । प्रणवोत्पत्तिमाहापुमिति। क्रमादितिविंदो हविसर्गात्मः । पुंप्रकृत्याख्यावितिनामकाल्पनिव तत्वतोविंदुविरूविव । पुमानितिब अतए वात्रादौ प्रकारे निपात योजिते अहतितिलोकप्रमिह प्रान्माभिनयः । उपांतष्ठति आधार यति पुरूषं वाययं मत्वा नित्यं तमेवास्थिताप्रकृतिरिति संबंध: । यदातु प्रकृतनित्यमात्म न इति पाठस्तदा आत्मन: प्रकृतरिति समानाधिकरणेषष्टरी । प्रकृतिरविद्यामानाभित्र त्वेन जीवकल्पकत्वात्तदभिन्न व स्वाश्रयं गत्वा इयं यदातद्भावमाप्नोतीति संधः । तद्भादमि ति प्रकतिपुरुषयोग्भेदात्परमानमैवाहमिति जीवब्रह्मणोरकमस्यार्थः अजपाभ्यासाच्च वमक्य मदे- तीति व्यक्तीवतं । लोपयित्वेति । व्यंजनयोः कल्पितत्वादेव लोपः । पूर्वरूपं एङः पदांतादती - ·४४० मटोकम् । ग्धाब्धिभुजंगभोगे शयानमा कमलासहायम् ॥ प्रफुल्लनेत्रांबुनमंजनाभं चतुर्मुखेनाश्रित- नाभिपद्म ।। ६१ ॥ आम्नाय गं विचरणं घननीलमुद्यच्छवित्सकौस्तुभगदांबुजशंखचक्रं ॥ हत्पुंडरीकनिलय जगदकमूलमालोकयति कृतिनः पुरुषं पुराणं ॥ ६२ ॥ विंदो दसमुद्भ- वः समुदिते नाद जगत्कारणम्। तारं तत्वमुखांबुनं पुरिवृतं वर्णात्मक जजैः॥ आम्नायां- घ्रिचतुपृय पुररिपोरानंदमूलं वपुः पायाद्वोमुकुटदुखंडविगलदिव्यां मृतौघप्लुतम् ॥ १४ ॥ पिंडं भवेत्कुंडलिनीशिवात्मापदं नुहंसः सकलांतरात्मा ॥ रूपं भवेद्विदुरमंदकांतिरतीतरू. पंशिवसामरस्थम् ॥ ६५ ॥ पिंडादियोगं शिवसामरस्यात्सवीजयोग प्रवदंति संतः ।। शिवे- लयं नित्यगुणाभियुक्ते निर्वीजयोग फलनियंपेक्षं ।। ६६ ।। मूलोन्निद्र जगराजसदृशी यां- ती सुषम्नांतरं मित्वाधारसमूहमाशु विलसत्सौदामिनीसन्निभां ।। व्यौमांभो जगतेंदुमंडल. दिव्यामृतौघप्लुतां संभाव्य स्वगृहं गतां पुनरिमा संचितयेत्कुंडली ॥ ६७ ॥ हसं नित्यम नंतमव्ययगुणं स्वाधारतोनिर्गता शक्तिः कुंडलिनी समस्तजनी हस्ते गृहीत्वा चतम् ॥ या. ता शंभुनिकेतन परसुखं तेनानुभयस्वयं यातीस्वाश्रयमर्ककोटिरुचिरा ध्येया जगन्मोहिनी ॥ ६८ ॥ अव्यक्तं परबिंदुमंचितरुचिनीत्वाशिवस्यालयं शक्तिः कुंडलिनी गुणत्रयवपुर्विदुध ल्लतासनिभाः ॥ आनंदामृतमध्यगं पुरभिदं चंद्रार्क कोटिप्रभंवीक्ष्य स्वपुरं गता भगवतीध्ये या न वद्या गुणैः ॥ ६९ ॥ मध्ये वर्त्म समीरणद्वयमिथः संघसंक्षोभन शब्दस्तोममतीत्य- तेजसि तडिकोप्रभाभासुरे ॥ उद्यंती समुपास्महे नवजपासिंदूरसंध्यारुणां सादानंदसुधामयीं परशिवं प्राप्तां परां देवा ॥ ७० ॥ गमनागमनेषु लाघिकी सातनुयायोगफलानिकुंडली।। मुदिताकुलकामधेनुरेषाभजतांकांक्षितकल्पवल्लरी ।। ७१ ॥ आधारास्थित शक्तिबिंदुनिलयां त्यनेन । परानंदमयमिति पानंदं ब्रह्मणोरूपंतच्च मोक्षे प्रथितमिति श्रुतेः । नित्यं वक्षामाण श्रुते- रेव । चैतन्यं ज्ञानं सचामावेकोगुणश्च तदात्मकं । सत्वं ज्ञानमनंतं बृह्मेति श्रुतेः । यद्दा चैत न्यं ज्ञानरूपं एक एकमेवा द्वितीयं ब्रह्योति श्रुतेः संसारोत्पत्तिकः त्वत्कल्पितसत्वरजस्तमोगुरुरू पं आत्माभेदस्थितं मोहं शब्दोस्य । तया तस्य च तदर्थकत्वात्।मानायति। यतो वाचो निवर्तत इति श्रुतेः । श्राद्यं शास्खयोनित्वात् । स्वसंवेद्य गुणेन वेद्यं स्वप्रकाशमित्यर्थः । आनंदमिति । आनंदं ब्रह्मणोरूपमिति श्रुतेः । तारात्मकमुक्तरीत्या । प्रात्मनिष्टा: आदरनरंतर्यदीर्घकालाभ्या सैसूचितपुरयोगिनः । सत्यं सत्य ज्ञानमिति श्रुतेः । हेतुविवर्जितं नित्यत्वादनुत्पाद्यं । यद्दा हेतबोदुस्तकोस्त दिवजितं । श्रुतिगिराभाद्यं शास्त्रयोनित्वादिति सूत्रे वेदकट त्वोक्तेः । प्रणवा त्मकत्वाद्दा । जगत्कारणं आनंदाद्येव खस्विमानि भूतानि जायते इति श्रुतेः । व्याप्तेति । त द्विवक्षरूपत्वाज्जगतः निरुपममिति । अद्वितीयत्वेन । चैतन्यमंतर्गतं प्रत्यक् चैतन्यं आत्मरूप चैतन्यमित्यर्थः । रविचंद्रवद्भिवपुरिव पुर्यस्य प्रकाशरूपमित्यर्थः न तु तहदाकारग्राहित्वे अयं दृ- ष्टांतः। तस्य निराकारत्वात् प्रणवरूपत्वाहातहदुक्ति: । तारस्येति । अाकारोकारमकारबिंदुना दः। शक्तिशांताख्यैः परिचीयमानं निरूध्यमानं । तदेवाह मानैरगम्यमिति । श्रुतिमौलिरुप ·४४१ शारदातिलकम् । नीत्या नंदमयीं गलत् परसुधा वर्षे प्रबोधनदैः ॥ सित्क्वाषद् सरसीरुहाणि विधिवत्कोदं- डमध्योदितां ध्यायेद्भास्वरवधुजीवरुचिरा सीचन्मयी देवतां ॥७२॥ दृत्य केरुहभानुर्विव- निलयां विदुर रलतामत्सरां बालार्काहणतेजसा भगवता निर्भयंतीतमः ॥ नादाख्य पदमर्दचन्द्रकुटिलं संचिन्मयीं शाश्वतं यातीमक्षररूपिणी विमलायायो तेजसां ॥७३ ।। । निष त्सन्सत्तात्मकमस्तीति भानात् । चित्प्रकाशं सहीदं सर्व तत्सदिति । चिद्दीदं सर्वे प्रकाशत इति श्रुतेः । समस्तगं व्यापकं । अनश्वरमविध्वसि । अच्युतमेकरूपत्वात् । वाक्यां तरोपदेशात् । लोकत्रयस्थानां पदानां परस्परं न पौनरुत्य । सगुणब्रह्मोपास्तिरपि हिरण्यम भलोकप्राप्तिदाशमुक्तः कुमात्कारणमिति शास्त्रोक्तेः निर्गुणब्रह्मोपास्तावसमर्थानां सगुणब्रह्मोपा- स्तिमाह।हिरण्मयमिति।त्रिमूर्तिमूलमित्त्यनेनास्यन्यसनोयानि नामानि चितानि । यदाहुः । ब्रह्माविष्णु रुद्रश्वकारः प्रलयस्तथा । सर्वव्यापीत्यनंतश्च तारः सूक्ष्मश्च उल्ककः । वैद्युतश्य ययंब्रम एकश्चाप्येकरुद्रक: ईशानो भगवांचैवततः स्यात्तु महेश्वरः । महादेव: सदापूर्वःशिवःसर्वादयस्त्रयः । रक्षितावगश्चैव तथा प्रियतमःस्मत: । नित्यप्तश्च सर्वाद्या षोडशांतः प्रकीर्तिताः । पाद्यश्चाव- गम: कांत: प्रदिष्टयोस्वामिनी । समर्थी पावक व क्रियेच्छादीप्तएव च । अवाप्तालिंगितौ चैव हिंसकोदाह कम्तथा । भावहौ गुणं बीजंध्र वोवेदादिरादियुक् । उमध्योमपरश्चैव विमानो योनिरेव च । देहाश्रयश्च संवादात्मा नौसर्वादिकास्वयं । इति शोक्रमोक्त्यार्थमन्यासाकारोपा- स्तिमाह।ध्यायंतोति श्लोकइयेन पाम्नायावेदास्तद्ग्रथितस्रष्टुवचनं यस्य । क्रममुक्त्यर्थमन्यत्सा- कारध्यानयोगमाह। बिंदाविति । बिंदुः शिवात्माउँ कारस्य शिरोरूप। नत्वमुखांबुजं चतुर्दिशति तत्त्वमयमुखकमलं । सबीजयोगमाहापिंडमिति । अकारोकारमकारात्मकत्वात्पिडं प्रणवः कुड- लिनी तद्रूपात्मैव शिवात्मा सकलांतरात्मा हंसः तस्याः पदं स्थानं अनयोरनंतकांतिविं दुरूपं परमार्थतस्तु शिवयोः सामरस्य मनीतरूपं नीरूपमेव । यहातीति । अतिपूर्वस्ये णोतोण मध्य मे- पुरुषबहुवचनं हेलोकाः पूर्व सर्वजगदति क्रमैवं ध्यानात् शिवसामरस्य रूपमतीत अतियातगछते त्यर्थः । अनेन सायुज्य मुक्तिर्भवतीत्याह। पिंडादीति । सारूप्पमुक्तिमाह शिव इति । संप्रति आत्मा नुभवकगम्यकुंडलिनी चिंतनरूपं राजयोगादि प्रकारमाह। मूलेति।मूलान्मूलाधारात् । उबिदा- जाग्रद पाकुण्ड न्याः मर्पाकारत्वत् । भुजंगराजमहिषी व्यपदेशः सुषुम्णांतरशयांती आधारममू- स्वाधिष्टानमणिपूरकानाहतविशुद्धाज्ञारूपं। व्योमाभोजेति। महमदल पतिं शिवं । स्वर मुला- धारं । तं जीवं जपमान हंस हं ते गृहीत्वेति संबंधः । यथा च जीवो जपति तथा हंममंत्रप्रता. व एवोक्तं । स्वाश्रयं मूनाधारं । पूर्व श्लोकात् हंमं गृहीत्वा यातेति विशेषः । अव्यक्तं परबिंदुनीत्व ति । पूर्वतो विशेषः । स्वपरं मूलाधारं । समीरणहयेति । अपातवायुनिरोधात् प्राणवायुनिरोधा. च्च अधिोगतयोमियः संवस्त्यर्थः । अव प्राणापानमंचहजशब्दासिक्रमणमेव शेषः भारतध्या- नं च । तदुक्तं । ज्वेतत्याने वाग्विनाम पारने वश्यता भवेदिति । अन्यत्रापि। ध्यायेद्दश्याकर्षणे ता जपाभांशता शांती मतभने पोतवणीं । श्यामां मुक्ती मारणे कृष्णवणां धूमाभामां देषणोचा । - ·४४२ सटीकम्। भाले पूणीनशायतिपतिजटानीहारहाराखिषा सिंचंतीममृतेन देवमामतेनानंदयती तर्नु। वर्णा- नां जननीं तदीय वपुषा संप्राप्य विश्वं स्थितां ध्ययेत्सम्यगनाकुलेन मनसा संचिन्मयीम- विकां ॥ ७४ ॥ मूलेभाले हृदि च विलसद्वर्णरूपासवित्री पीनोतुंगस्तनभरविस्मन्मध्व देशामहेशी ॥ चक्रे चक्रेमलितसुधयासिक्तगात्राभकामंदद्यादाद्यांश्रियमविकलां वाङ्मयी देवतावः ॥ ७९ ॥ निजभवननिवासादुच्चरंती विलासैः पथि पथिकमलानां चारुहासं विधा- य ॥ तरुणतरणितरणिकांतिः कुंडली देवता सा शिवसदनसुधाभिर्दीपयेदात्मतेजः ॥ ७६।। आधारवंधप्रमुखक्रियाभिः समुत्थिताकुंडलिनीसुधाभिः ।। त्रिधाम जं शिवमयंती शिवां- गना वः शिवमातनोतु ॥ ७७ ॥ सिंदूरडंजनिभीमदुकलावतंसमानंदपूर्णनयनत्रयशोभिव- क्रं || आपानतुंगकुचनमूमनंगतंत्र शंभोः कलत्रमामांश्रियमातनोतु ।। ७८॥ नयनकमलैदी- दीर्घेरलंकृतदिङ्मुखं विनतमरुतांकोटीरानिघृष्टषदांबुजम् ॥ तरुणशकलंचांदबिभ्रद्घट- स्तनमण्डलं स्फुरतु हृदयेवंधूकाभकलत्रमुमापतेः ॥ ७९ ॥ वर्णैवर्णवषद् दिशोरविकलाचक्षु- विभक्तैः क्रमादाद्यैः शादिभिरावृता न्क्षहयुतैः षट्चक्रमध्यानिमान् ॥ डाकिन्यादिभिराश्रि- तान्परिचितान्ब्रह्मादिभिर्दैवतैनि भन्नारदेवतात्रिजगतां चित्तविधत्ता मुदः ॥ ८० ॥ आ- । टने च त्याद्यानुषंगिकं फलमपि जेयं । अत्र गमनागमनेषु मांधिकीति विशेषः । आधारेति । प्रा- धारोमूनाधारचक्र । तत्र स्थितायाशक्तिस्त्रिकोणं तस्यामध्यस्थानं बिंदुःतविलयं । यहा। आधार- स्थिता या शक्तिस्त्रिकोणं अथ च तत्रस्थ कामबीजं तदपिशक्तिबीजमेतस्य शिरसियो बिंदुस्तबिल- यामित्यर्थः । यदाहुः तडित्कोटिप्रख्यं स्वरुचिजितकालानलरुचिसहस्रादित्यांशुप्रकरसदृशोद्योतक- लितं । स्फुरंतं योन्यतः स्फुटदरुणबंधूककुसुमप्रभं । कामं ध्यायेजरवशशभृत्कोटि शिशिरं । तस्यो- ग्ने शिखा चिरद्युतिलता पुजप्रभी भासुरा सूक्ष्मा ब्रह्मयथोत्तरा च रगता चैतन्यमात्रा कले- ति कोदंडमध्यं भ्र मध्यं आज्ञावक्र तत्रोदितां। अत्रायमेव विशेषः । मत्सरशब्दः सदृशार्थः । बालार्कारुगतेजसा तमो निर्भत्सयंतीमिति संबंधः । अत्र हृदयादेव नानार्थ प्रति गमनं वष्टाम- यध्यानता च विशेषः । एतच्च प्रतिचक्र भित्राः कुडल्यइति मते तैः कुडलिनीषट्कस्य स्वीकृत- त्वात् । भाल इति । अत्राज्ञायां शिवेन संगः वर्णोत्पादकत्वं च विशेषः। तदुक्तं । स्वयं भुलिंगनिजयो मिमध्यरंधांतरेहृत् सरसीरुहांतः । बाणाद्वयं चेतरमंतराले वदंति संतोगगनांबुजेन्ये इति। स्थानत्रये पि शिव संगमाह। मून इति। इतःपरं वामनादाढायकुडलिनी ध्यानविशेषान् वदनस्तुतिमाह। नि- जभवनेत्यादिना । अपानवायुमंकोचादाधारबंधःएवं प्राणवायुष्वपि प्रमुखशब्दवाच्यः। अनंगतं वमनं गप्रधानादीर्घादीरितिकटाक्षंण दीर्घत्वं तत्संकोचैनादीर्घत्वं चाविनतमरुतांतिनामदेवानां को- टीराय मुकुटाग्रभागैः अंतर्मारकाक्रमेण कुंडलिनीध्यानमाह।वणैरिति।अर्णवासत्वारः दिशोदशक योडादशक नाः षोडशचतुईयंमादिभिरित्यनेन व्युक्रमोदर्शितः। श्राद्यैरिति ।मूलाधारस्थितत्वेनाद्य त्वं यदामाद्यैः सकारादिककारांतैः आद्यैः षोडशस्वरैः हक्षयुतैरिति योजना । तत्र विधि चके प्रकारादीनां कुमेण स्थितैराद्यैरिति केचित् । अथवान्यत्राकारस्थाद्यत्वं पत्र वैपरीत्यकर्मण स- ·४४३ भारदातिलकम् । धाराद्गुणवृत्तशोभिततनुनिर्गवरासत्वरं भिदंती कमलानि चिन्मययना नदश्वोधोत्तरी ॥ सान्धधुवमंडळामृतकरमस्पंदमानामृतस्रोतः कंदलितापमंदतडिदाकारां शिवां भावयेत् । आनंदमौलिमनिशश्रुतिमौलिमृग्यमदुभूषणमधिष्ठितसर्वलोकं । भक्कार्तिभंजनपरं पदमीश्व रस्य दद्याच्युमानि निमत वपुरंविकायाः ।। ८२ ॥ मंजुसिंजितमंजीरं वामममहेशितुः ॥ आश्रयामि जगन्मूलं यन्मूलं वचसामपि ॥ ८३ ॥स्थूलेन्द्रनीलरुचिरं कुचभारननं भास्वत्म- भूषणगणैः प्रविभक्तशोभम् ।। विश्वकमूलमनिशं श्रुतिमौलिमृग्यममहेशितुरखडितमश्रया- मि ।। ८४ ॥ दिक्कालादि विवर्जिते परशिवे चैतन्यमानात्मिके शून्ये कारणपंचकस्य वि. लयनीतेनिरालंबने।आत्मानं विनिवश्य निश्चलधिया निर्लीन सर्वेन्द्रियोयोगीयोगफलंप्रयाति विक- कारस्थाद्यत्वमित्याबैरित्युक्तं । दिदलसहीप्रतिलोमार्थमेवक्षहतिग्रहणं । डाकिन्यादिभिराथि तान् डाकिनोराकिनोकाकिनीशाकिनीहाकिनीभिः ब्रह्मादिभि वतैः परिचितान् । ब्रह्मादि स्थितिःक्षापटले उक्ता एवं भूतान् षट् चक्रमध्यान् भिंदानति संबंधः । तदुक्तं । प्राधारस्तु च तुई लोरुणरुचिर्वासांतवर्णाश्रयः स्वाधिष्टानमनल्पवैधुतनिभं बालांतषट्परकं । रक्ताभं मणिपूर कं दशदलंडाचं फकारांतकं पत्रैर्दादशभिस्त्वनाहतपुरेहैमंकांतान्वितं । मात्रां षोडशपत्रकं वि शदरुग्युक्तं विशुद्धांबुज हक्षेत्यक्षरयुग्दलययुतं रत्नाभमानांपुरं । तस्मादूर्ध्व मधोमुखं सितं पद्म सहस्र छदं । नित्यानंदपरं भजे शिवपदं शक्त्या समछारुणमिति । अन्यत्र तु । मू- लाधारं ब्राह्मणः स्थानमेतत्मौवर्णाभं डाकिनो देवताच । स्वाधिष्टानविष्णुगहं प्रदिष्टं बालार्का भं राकिनीदेवतात्र । मणिपूरकं तु मीलं रुद्र । स्थानं तु डाकिनी तत्र रक्तमनाहतमीश्वणू इंतुशाकिन्यपोदोक्ता । सदाशिवस्थानमिदं विशुई काकिन्यधहापिच धूभ्रवणं । आज्ञापुरं शा रदचंद्रकांतं हाकिन्यथोक्ता शिवगहमेतदिति । अध्यात्मविवेक एषां प्रतिदलं जीवसंचार फलमु- तं । गुदलिंगांतरे च क्रमाधारं तु चतुई लं । परमं सहजसूहदानंदोवीरपूर्वकः । योगानंदच्च तस्य स्यादोशानादि दल फलं । स्वाधिष्टानं लिंगमूले षट् पत्वं च क्रमस्य तु । पूर्वादिषु दले वाहुः फलान्येतान्यनुक्रमात् । प्रश्रय करतागवनाशो मूळ ततःपरं । अवज्ञास्यादविश्वासो जीवस्य चरतो बुधः । नाभा दशदलं चक्र मणिपूरकसंज्ञकं । सुषुप्तिरवतृष्णा स्यादी• पिशुन ता तथा । लजा भयं घणामोह. कषायोथ विषादिता । हृदयेनाहतं चक्र दलैदिशभिर्युतं । लाख्यप्रणाशः कपट वितर्काप्यनुतापितां । पाशाप्रकाशचिता च समोहासमता ततः । वामगा दंभी वैकल्यं विवकोई कतिस्तथा । फलान्येतानि पूर्वादि दलम्थस्यात्मनो जगुः । कंठेस्तिभारती स्थान विशुहिः षोडश क्लदं। तब प्रणवउद्गाथो हुफडषडथवधास्वाहा नमोमतं मनस्वराः षड्गादयो दिषं । इति पूर्वादिपत्रस्थ फलान्यात्मनि षोडशेति । प्राधारादिति । त्रिकोण कणिकं यत्तु लमाधारस्वरूपं तम्माद्गुणहत्तं सत्त्वरजस्तमोगणात्मकं । दि. गिति देशतः कालतः । आदिपर्दन स्वरूपतश्चानवछिन्न कारणपंचकस्योपादानासमवाय नि मि त्तप्रयोजकमहकारिकारणपंचकस्य । यद्यपि प्रयोजकमहकारिकारणे निमित्तकारणांतर्गत एवेति ।

·४४४ सटीकम् । सुलभं नित्योदितं निष्क्रियम् ।। ८५ ॥ महाबलाय प्रणतोस्मि तस्मै सविल्लतालिंगनशी- तलाय ॥ येनार्पितंमुक्तिफलं विपक्वमाम्नाय शाखाभिरूपाश्रितेभ्यः ॥ ८६ ॥ तस्मादभूद- खिलदेशिकवारणेद्रः षट्कर्मसागरविहारविनोदशीलः ॥ यस्य त्रिलोकविततं विजयाभिधा नपाचार्यपंडित इति प्रथयंति संतः ॥ ८७ ॥ तनंदनोदेशिकदेशिकोभूच्छ्रीकृष्ण इत्यम्युदि- तप्रमावः ।। यत्पादकारुण्यसुधाभिषेकालक्ष्मीपरामश्नुवते कृतार्थाः ॥ ८८ ॥ आचार्यवि. द्याविभवस्य तस्य जातः प्रभोलक्ष्मणदेशिकेन्द्रः ॥ विद्यास्वशेषासु कलामु सर्वास्वपि प्रधा यो महती प्रपेदे ।। ८९ ॥ आदाय सारमखिलं निखिलागमेभ्यः श्रीशारदातिलकनाम च- कार तंत्रं । सएष पटलैरिहतत्वसंख्यैः प्रीतिप्रदानविधयो विदुषां चिराय ॥ ९० ॥ अना यंतात् शंभोवपुषिकलितान वपुषा जगद्रूपं शश्वत्सृजति महनी यामपि गिरम् ॥ सदर्थी- शब्दास्तन भरननाशकरवधूभवद्भूत्यभूयाद्भवजनितदुः खौघशमनी ॥ ९१ ॥ इति श्रीशा- रदातिलके पंचविंशः पटलः ॥ २५ ॥ समाप्तः ॥ तार्किका: कारणत्रयमेवाहुः । तथापीषड्भेदमाश्रित्य कारण पंचकोपन्यासः यहापंचमूतानां पंवतन्मात्रारूपाणि कारणानि । तदुक्तं महाकपिलपंचरात्रे । मात्राः पंचपरित्यज्य त- तः कारणपंचकं । दिव्यं तु करणं कृत्वायोजयेत्परमं पदमिति । अतएव शून्ये अरूपे । निरालंबने प्राधारहोने । पात्मानं जीवात्मानं निश्चलधिया विनिवेश्य योगफलं प्रयाति । ग्रंथकर्ता स्ववंश- मा यति । महावनायेति । महाबलनामाग्रंथकर्तुः पूर्वजःतत्पुत्राचार्यपंडित स्तत्पुत्रः श्री- कृष्णस्तत्व संख्यैः पंचविंशतिसंख्यैरवाद्यः पटलः सृष्टिप्रतिपादकत्वेन मूलप्रकृतिप्रतिपादनपरः म- ध्ये त्रयोविंशति पटलास्तु प्रकृतिविकृतिव्यतिरिक्तपुरुषप्रतिपादनपरः एवं पंचविंशतितत्वात्मक त्वमस्यथस्थोतां भवति । परदेवतैव ध्येयेति । मकलतंत्रार्थ मुपसंहरवाशिषा मंगलं करोति अ. नादीति मंगलादीनि मंगलमध्यानि मंगलांतानि च शास्त्राणि प्रथंते वीरपुरुषकाणि भवं त्यायु- मत्पुरुषकाणि चेति । भगवत्पतंजलिवचनादितिशिवं ।

·शारदासिलकम्।
।
पुरं गोदावर्याविलसदपकंठे जनततं जनस्थानं नाम प्रथितमभवदक्षिणदिशि । महाराष्ट्र दे.
शे जनकतनया लक्ष्मणवृतः पुरारामोयस्मिन्नवसदति तुष्टेन मनसा १ तस्मिन्पुरे ब्राह्मणमत्तमा-
नां कुने विशुद्धे महति प्रसिद्दे । श्रीभट्ट रामेश्वरइत्युदारो गुणैरभूदादिमहेभसिंहः २ तस्मादभू
तीक्ष्ण कुशाग्रबुद्धिः श्रीभट्टपृथ्वीधरनामधेयः । अनेकधाध्यापयदेषभाद्र वेदांतशास्त्र फणिभाषितानि
। भूगोर्बाणाचार्यवोदिविकृतवसतिर्ययादेवशंके शेषः पातालमूलं स च स यदि पराभूतिभी
त्या विवेश । अन्येषां कैव वार्ता कृतकतकवचचापलानां कृतं तैः सम्यक् शक्योस्य वक्तुं नहि व
दनशतैरप्यशेषप्रभावः ४ कैसिद्दिनैरतिपवि वचरित्र एष वाराणसीमभिगमच्छिवराजधानी ।
तवैव वासमकरोत्तदनु प्रतीतः कायावसानमवधिं परिचिंत्य धीरः । तस्माद्राघवभट्ट एष सम
भूदेदांतसन्यायवित्ख्यातो भट्टनये समस्तगणितेसहित्यरत्नाकरः । आयुर्वेदनिधिः कलासु कुश
ल: कामार्थशास्त्रे गुरुः संगोते निपुणः सदा निग मधेः पार प्रयातः परं थोदुर्ग गणनायकग्रहगु
रो गोविंदगौरीपते युष्मानर्थयस्रोन तेन शिरसा सोवंप्रबद्धांजलि: । मंत्रार्चादिविवेचने यदि भ
वेत्रवालित्यमत्रचमात्काचित्कममभक्तिभावितहदोदासस्य तत् क्षम्यतां ७ प्रत्युषणतीक्ष्णधीभिर्ज
गदुपक्वतये राघवो यदिवव्र गूढार्थ मंत्रशास्त्र निधिमिव परम, संप्रदायांजुनेन । संत: संतोषम
मिन्वितरततरसावादितस्वस्खकामाद्युष्टादीष्टय स्वकीयं जहिसहितधियानान्यथार्थागमोवः ८
पिशुनजनोंतमलिनः परगुण संतोषविपुसुखमतिः । तत्र मनो न विषीदति दूषणमात्राचयञ्च वि
रतोयं ८ कायस्था इव वाचकाः कतिचनप्रायेण मूका इव श्रोतारस्त्वपरे शुका इव परे साधुप्र
लापाः पुन: । ग्रंथग्रंथिविवेचनैकचतुराये कोविदाः केवल दिवास्ते तदुदीरितावगतये विज्ञाः
पुनः पंचषा: १० आकाशेषु शरक्षमापरिमिते रौद्राभिधे वत्सरे पोषे मासि सिते दले रविति
थो पक्षे च सियन्विते तंत्रे स्मिन्सुधिया व्यधापि रचिरा श्रीराधवेण स्फुटा टीका सद्गुरुमंत्र
दायविमला विश्वेशपुर्य्यामियं ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीशारदा तिलकटीकायां राघवभाविरचिता
यां सत्संप्रदायकतव्याख्यायां पदार्थादभिख्यायां पंचविंगः परसः ॥ २५ ॥