·( Registered according to act XXV of 1807) (All rights reserved by the Publisher.)

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधमाचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। चतुर्दशो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितेन महामहोपाध्यायपण्डितश्रीदुर्गाप्रसाद- तनयेन पण्डितकेदारनाथेन, मुम्बापुरवासिना पणशी- करोपाहलक्ष्मणतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा च संशोधितः। मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः । (अस्य अन्धस्य पुनर्मुदणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुदायत्रालयाधिपवे. रेवाधिकारः।) मूल्यमेको रूप्यकः।

·अनुक्रमणिका। ट्रष्टसख्या। .... १ .... .... २० .... .... .... .... .... ४० ६० .... १. कहणमहाकविकृतमर्धनारीश्वरस्तोत्रम् २. लल्लादीक्षितविरचितमानन्दमन्दिरस्तोत्रम् ३. रामभद्रदीक्षितविरचितो विश्वगर्भस्तवः.... ४. इन्दुदृतम् ५. कृष्णानन्दकवीन्द्रविरचितं सुदर्शनचम्पूकाव्यम् ... ६. कुसुमदेवविरचितं दृष्टान्तकलिकाशतकम् ७. कामराजदीक्षितविरचिता शृङ्गारकलिकाप्रिशती. ८. हरिकृष्णभट्टविरचितं सीतास्वयंवरकाव्यम् ९. ब्रजराजदीक्षितविरचितं पट्टतुवर्णनकान्यम् १०. सामराजदीक्षितविरचिता शृङ्गारामृतलहरी .... .... १०१ १११ .... ....

·काव्यमाला। काश्मीरकमहाकविश्रीकहणकृतम् अर्धनारीश्वरस्तोत्रम् । भालं वह्निशिखाङ्कितं दधदधिश्रोत्रं वहन्संभृत- क्रीडकुण्डलि जृम्भितं जलधिजच्छायाच्छ कण्ठच्छविः । वक्षो विनदहीनफञ्चुकचितं बद्धाङ्गनार्धस्य वो भागः पुंगवलक्ष्मणोऽस्तु यशसे यामोऽथवा दक्षिणः ॥ १॥ वामे साञ्जनमक्षि दक्षिणदिशि श्यामायमानो गल: पाणौ तिष्ठति दर्पणोऽत्र मुकुटेऽमुन्न स्थितश्चन्द्रमाः। तन्मातेयमयं पितेति सुचिरात्सप्रत्यभिझं शनै. र्यस्योत्सङ्गमगाद्नुहो गवतु वः प्रीत्यै स गौरीश्वरः ॥ २ ॥ मुश्चेभाजिनमस्य कुम्भकुहरे मुक्ताः कुचामोचिताः कि भालज्वलनेन कज्जलमतः कार्य तवाक्ष्णोः कृते । संधाने वपुरर्धयोर्भगवतोरित्थं निषेधेऽप्यहे: कर्तव्ये प्रिययोत्तरानुसरणौद्युक्तो हरः पातु वः ॥ ३ ॥ विहितमजगोशृङ्गाग्राभ्यां धनुर्घटितं तथा नरकरटिनोहार्धाभ्यां गणं प्रतिगृह्णतः । द्विविधरचनावाल्लभ्यानां निधेरुचिता विभो- र्जयति लटभापुंभागाभ्यां शरीरविनिर्मितिः ॥ ४ ॥ नेदं पर्णसमीरणाशनतपोमाहात्म्यमुक्षोरगौ पश्यैतावत एव संप्रति कृती तन्मात्रवृत्ती बहिः । मुत्रासदाय भावासद्वादकासतम्यामरेमामालिया जायक त्यतन द्विपये Dr. AI. A. STEIN, PI. D, महाशयवरविरचितराजतरहिणी. भूमिकात्तोऽबसेयम्.

·२ काव्यमाला। . प्रेम्णैवार्थमिदं चराचरगुरोः प्राप्तेयमात्मस्तुती- रित्थं देववधूमुखाच्छुतिसुखाः शृण्वस्यपर्णावतात् ॥ ५ ॥ काप्येतेपु रुचिः कचेषु फणिनां पुंस्कोकिलस्येव ते मोभिः कण्ठतटस्य हृष्यति पुरो दृक्पश्य चक्षुःश्रुत्तेः । संघानेऽमिनवे गिथो भगवतोर्जिह्वा पृथक्स्पधिनी भिन्नार्थी सदृशाक्षरामपि वदन्त्येवं गिरं पातु वा ॥ ६ ॥ दातुं वाञ्छति दक्षिणेऽपि नयने वामः करः कज्जलं भौजंगं च भुजेऽदं घटयितुं वामेऽपि वामेतरः । इत्थं खं स्वमशिक्षितं भगवतोर वपुः पश्यतोः साधारस्मितलाञ्छितं दिशतु वो चक्रं मनोवाञ्छितम्॥७॥ गाढालिङ्गन मगलं भवतु ते स्वस्त्यस्तु वश्चाटवः किं ब्रूमः प्रियया विलासकलह श्रद्धेय एवासि न । इत्युक्ते निबिडप्रवासचकितैर्यायद्गुणैः स्थीयते संघट्टः शिवयोः स तावदधिकस्पष्टः शिवायास्तु धः ॥ ८ ॥ तदर्धनारीश्वरमूर्धरत्नमध विधोरस्तु समृद्धये वः । यदद्रिकन्यावदनातिरिक्तद्वितीयभागप्रमगावनोति ॥०॥ तद्वीतव्यतिरेकगद्रितनयादेहेन गिश्रीभव- निष्प्रत्यूहमिह व्यपोहतु वपुः स्थाणोरभद्राणि वः । घेण्या भोगिवधूशरीरकुटिलश्यामविपा पेटिता जूटाहेरपि यत्र माति दयितामूयैव एका तनुः ।। १० ।। प्रौढाः कञ्चुकिनो जरदृपयरः कुलाम्तुपारद्युति- नित्याप्तोऽपि यहितः परिकरः सोऽयं समस्तोऽप्यहो। Cघद्वसतीकृताद्भगवता चास्मिनविदा सा गिद्यादुरितं चराचरगुरोरन्त.पुरं पार्वती ॥११॥ लीलोपानवनश्मशानगगने स्वेच्छापराधीनयोः सम्पपसाम्यरतादिगम्बरदशासनीडनिडियोः ।

·अर्घनारीश्वरस्तोत्रम् । पर्याप्तातुलरामणीयकमहाश्रीभैरवाकारयोः क्षेमं कः शिवयोः समासमदृशोदियादचिन्त्यं वपुः॥ १२ ॥ चूडेन्दोरिव रोचिपा मुकुलितं वातायनाभं श्रियः पानार्थ परिपेवितं मधुकराकारैः कुमाराननैः । औन्नत्यादधिवास्य वक्रपवनीणोपयोगीकृतं कस्योरोजसरोजमस्ति न मनस्तोपाय गौरीशयोः ॥ १३॥ अर्धे स्निग्धविमुग्धमिद्धहुतभुग्दिग्धं तथाथै जग- पायादीश्वरयोस्तदक्षि तिलकस्थानस्थितं वीक्ष्य यत् । क्रीडाकर्मणि कार्मुकं करतले कर्तुं किरीटेन्दुना सोत्सेकश्च निरुत्सुकश्च युगपद्देवः रमरो जायते ॥ १४ ॥ व्याला घायुभुजस्तृणेदि च तृणान्युक्षा बुभुक्षातुरो निष्कौपीनपटः कुटुम्बभरणो किं त्वस्मि चिन्ताकुलः । दौर्गत्यादिति पिण्डमेकमतरोगौरीशरूपेण यो यश्चाभीष्टफलप्रदस्त्रिजगतः कसौचिदस्मै नमः ॥ १५ ॥ ज्याघोपैधिरीकरोति ककुभो बाहू मुहुः पश्यति खस्य खेन विकत्थते रचयति प्रोग्रस्तरां तर्जनीम् । यस्मिन्केवलमेव केलिरमसाजातेऽर्धनारीश्वरे यीरंमन्यतया स मन्मथभटो वातूलितस्तं स्तुमः ॥ १६ ॥ वपुःखण्डे खण्डः प्रतिषसति शैलेन्द्रदुहितुः शिखण्डे खण्डेन्दुः स्वयमपि विभुः खण्डपरशुः । तथापि प्रत्यमं शरणमुपयातं प्रति विमो- रखण्डो व्यापारो जगति करुणाया विजयते ॥ १७॥ प्रेमा वपुषो विलोक्य मिलितं देव्या समं स्वामिनो मौलौ यस्य निशापतिनगसुतावणीनिशामिश्रितः । आस्ते साम्यनुवर्तनार्थमिव तस्कृत्वा वपुः खण्डितं देयादद्वयभावनां स भगवान्देवोऽर्धनारीश्वरः ॥ १८ ॥ इति महारविधीकरणप्रणीतगर्धनारीश्वरसोनम् ।

·४ काव्यमाला। श्रीकवीन्द्रवहादुरश्रीलल्लादीक्षितविरचितम् आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । वृन्दारकावलिकिरीटमणिप्रकाश- नीराजिताङ्गियुगला कमलायताक्षी । शोणाम्बरावृततनुर्निजभव्यभूमिः श्रीसंकटाय विकटावतु संकटान्नः ॥ १ ॥ संदर्शनागतलसाललनाजनाली- पूजासभाजनविभासितभव्यमूर्तिः । तत्पादपावसतां विदुपां नतानां श्रीसंकटा भगवती भविकाय भूयात् ॥ २ ॥ त्वत्पादपद्मविनतस्य न तस्य कस्य संकप्टसंतपनमस्तमियात्समस्तम् । पूर्णेन्दुसुन्दरतराञ्चितचन्द्रिकायां कां यान्ति हन्त गतिमाशु न वा तमांसि ॥ ३ ॥ देवि त्वदीयपदपङ्कजसेवकानां का नाम संभवभवोद्भटतापभी: स्यात् । किं चात्र चित्रमधिकं सरति स्मृतेऽपि तापस्तु तद्धृदि यदा नितरां विलग्नम् ॥ ४ ॥ देवि त्वदीयवरकार्यविधानरिक्तः सिक्तः स किं न सुधया खडशा भवत्या। बालेऽपि मय्यविनयेऽपि नवेऽपि मातः किं ते पुनः समुचिता न दयादृष्टिः ॥ ५ ॥ स्वद्भक्तिभावविभवेऽप्यभवं न भव्यः श्रीभृतभूपभषिकाद्भुतभागधेये । १. अयं श्रीललादीक्षितः १८५९ वैकगे (1८.२ सिस्तान्दे) स्तोनमिदं रचित- बानिति चरमश्लोवतोऽवगम्यते. २. अस्य च स्तोत्रस्यैकगेवैदशपत्रात्मक पुस्तकमुप- लब्धम्.

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् ।
बालोऽपि बालधिषणोऽपि च बालिशोऽपि
नो संकटेऽद्य विकटे किमयं दयाहः ॥ ६॥
स्वच्छक्तिरेव कवने मनने मतीनां
स्त्रीणां घने निधुवनेऽप्यवने वनेऽपि ।
सैयासि मां किल विलोकय दीनदीनं
हीनं धियेन्दुसहशा स्वदृशा चकोरम् ॥ ७॥
प्रातर्नटन्नलिनकान्तिनवाननानां
पूजासमाजिततनूततिरङ्गनानाम् ।
शोणाम्भरा सुरपतेर्दिगिव प्रकार्म
कामं तनोतु निभृतं मम संकटा सा ॥८॥
नानावतारचरितैर्भुवि भक्तकार्य
धुर्य मुदा कृतवती भवती भवानी ।
मां भालकं निजनवस्नुपया विधाय
मातर्वियोगिनमिदं तव किं नु योग्यम् ॥ ९ ॥
श्रीसंकटे भगवति स्फुटसंकटान्नः
त्वं पाहि पाहि परिपाहि भवानि पाहि ।
वन्द्यैः कवीन्द्रतिलकैः किल कीर्त्यते ते
राविदिवं यदिह नाम तु संकटनी ॥ १० ॥
पद्धाञ्जलिस्त्वदुपकण्ठमकुण्ठकण्ठ.
मुत्कण्ठितस्तु कथयामि गहाप्रगादी ।
बालस्तवैव च वधूश्व जनी तवैव
सङ्गेन ते कथमये हृदयं दयार्द्रम् ॥ ११ ॥
लोकेऽपि चेन्नु तनयस्तनुते प्रमादा-
धन्यथा विरहिणं सुपया न माता ।
खं तत्कथं वितनुपे सुपया वियोगं
योगं च मागतिदये कथयात्र मातः ॥ १२ ॥

·६ काव्यमाला। ते संकटेऽद्य विकटे निकटे भवानि बालास्तथैव विलसन्ति तथैव चयः । ताँलालयस्यथ न मां किमहं शोले रम्यः पुरः समभवं न भवन्महागाः ॥ १३ ॥ नित्यास्यथो विभुरसीश्वरमागधेये चञ्चचराचरचरित्रविचित्र भित्तिः । तस्मान्ममापि हृदये सदये स्थितासि मातर्मयीह कुपितासि रयारक यामि ॥ १४ ॥ दीनान्सदा दितिसुतान्सितदन्ति हन्त हन्तुं मुदादितिसुताः प्रभवन्ति शक्ताः । गुम्भादिकेप्वतिमलेपु विजृम्भितेषु कोऽन्यो विनात्र भवती प्रभवेच्छरण्यः ॥ १५ ॥ भूपेषु भूतिविभवं भवभागधेये त्यं बिभ्रती भयिकमद्भुतमातनोषि । दीनेपु हीनसदृशेषु च मादृशेषु निग्धां सुधांशुसदृशं न दृशं तनोपि ॥ १६ ॥ इन्दिन्दिरप्रचलसुन्दरवृन्दनन्द- दिन्दीवरालिसदृशा स्वदृशाप्यमन्दम् । वं मां विलोकय पुरंदरवन्दनीये कोऽन्यः प्रनन्दयति चन्द्रमृते चकोरम् ॥ १७ ।। उरिङ्गदुरुगाङ्गतरगसङ्ग- भगीविभासिततनुः सदनगदस्त्री। काशीविलासवलिता हरतां मदन्तः- संतापसंततिमियं नितरां समन्तात् ॥ १८ ॥ कान्ताजनार्षितहिरण्यजकुम्मधारा- सारामिपेकिततनुर्वितनुद्विपः स्त्री।

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् ।
कर्पूरपूरसरदर्भिसमर्थिताही
भङ्गीकरोतु मदभव्यभरं भवानी ॥ १९ ॥
वृन्दारकेन्द्रकरचञ्चलचामराली-
चञ्चचलच्चिकुरचारुचरित्रचित्रा।
लोकेशकेशवलसच्छयचन्द्रवृन्द-
नीराजिता नगसुता महितां मुदे स्यात् ।। २० ॥
वृन्दारकालिमुकुटालिमिलम्मसार-
माणिक्यमझुमधुपाश्चितपादपमा ।
पद्मालया करगचामरवीज्यमाना
गानाय मे गवतु सा गिरिजासमाना ॥ २१ ॥
नायाति ते हृदि दया सदयेऽपि मात-
रद्यापि मे मनसि तत्कुतुकं चकास्ति ।
आलोक्य रोदनपरं तनयं न फस्याः
स्यान्ते समुल्लसति सान्द्रदया नु मातुः ॥ २२ ॥
मातर्भवानि शुभवाणि भवानि नमः
कास्वदधिनलिनाञ्चितचञ्चरीकः ।
चञ्चचराचरविचित्रचरित्रचार-
चूडेव लोकयसि मां न विलोलग्भिः ॥ २३ ॥
आलोक्य रोदनपरं तनयं नवं खं
का या भवेन्न जननी जनिताकपालिः ।
दृष्नापि मामपि रुदन्तमनन्तमन्तः-
कान्ताकृपापि न कथं समुदेति मातः ॥ २४ ॥
सिद्धेश्वरि त्रिभुवनेश्वरि सिद्धसंघ.
संपूज्यपादकमले फमलायताक्षि ।
अन्वर्थतां कृतवती भवती भवानी
सर्वेपु ते मयि कुतो व्यभिचारचारः ॥ २५ ॥

·काव्यमाला। अद्धा स्मृतं यदिह सिद्धसुधीन्द्रसंधैः सिद्धिं दधाति बहुधा बहुधाम धाम । गन्धर्वधुर्यवित्रुधोद्धरसाधु सिद्धि सिद्धेश्वरीपदयुगं ध्रुवमादधातु ॥२६॥ वन्दारुवन्द्यसुरवृन्दकिरीटकोटि- श्रीमन्मसारमणि मञ्जुमिलन्मिलिन्दम् । सान्द्राङ्गुलीचलदलं नगनन्दिनी श्री- पादारविन्दमिह नन्दयतादमन्दम् ॥ २७ ॥ आनन्दसुन्दर पुरंदर विन्दुवृन्द- संदेह दोलितसुवर्णनवर्णनीयम् । मन्दान्प्रनन्दयतु बालमृणाल ब- किंजल्कपुञ्जजनिमझुलमज्जुकुञ्जम् ॥ २८ ॥ शाणावलीढितमनोहरहीरकाभा- सद्भासुरं गिरिभुवो विमवोधगव्यम् । सद्भानुभानुनिकरद्युतिदामवामं कामं करोतु निभृतं मम जानुयुग्मम् ॥ २९ ॥ संतापसंततिनिरन्तरतान्तिशान्ति- कान्तं प्रकामकदलीकुलकोमलं च । श्रीकण्ठकेलिकलनाभवनं भवान्या जवायुगं जरयतु ज्वरमुजवलं मे ॥ ३० ॥ यस्य प्रकाममहिमानममन्दमान- मालोक्य काश्चनगिरिर्जडतामयासीत् । शैलावलीन्द्रजनुपो निभृतं नितम्ब- भारः स मे भयतु भव्यतराय भूयः ॥ ३१ ॥ योऽभून्महामतिमतां सदसद्विकल्प- कल्पः प्रकामरसनावलनाभिरामः ।

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । श्रीकण्ठमुष्टिधरणेकविलासशाली, गव्याय मे भवतु भूधरभूवलमः ॥ ३२ ॥ यमिन्सुवर्णविलसद्वमनुलागे वेणीसुमेषु जयमन्त्रलिपिर्विभाति । गाङ्गेयगौरतरकेतककान्तिकान्तः कप्तागिरीन्द्रजनुषोऽवतु पृष्ठभागः ॥ ३३ ॥ अद्धा धराधरधुरंधरधोरणीन्द्र- सजन्मनो निमजनोज्वलभाग्यमाजः । रम्भानवोदितदलद्वयसुन्दराम पार्श्वद्वयं दलयतान्मम दीर्घदुःखम् ॥ ३४ ॥ अङ्गाङ्गसङ्गिसुपमाच्छतरङ्गिणीज- रिझत्तरङ्गविभवन्द्रमिमावभूता । भूताधिपस्य सुदृशो निभृतं गमीर- नाभीनिभा भवतु मे भविकाय भूयः ॥ ३५ ।। लावण्यपूर्णजल नाभि सुवापिकोद्य. च्छैवालबालशुभमञ्जरिकेव मञ्जुः। सत्कनगुञ्जदलिमञ्जुललोचनाया लोमावली कलयतात्कुशलं शिवायाः ।। ३६ ॥ जेतुं शिवं स्तननगेषु तपस्यतो या निःश्रेणिकेय मदनस्य विभाति हैमी । सोपानपतिरिव नाभिसरोवरस्य शैलोद्भुवो वलयतात्रिवलीविलासम् ॥ ३७॥ वीक्ष्य प्रकामसुषमामसमां ययोः श्री- वक्षोजयोहिमगिरीन्द्रजनेर्जनन्याः । धूलिं गजा दधति कुम्भयुगेऽतिदीना हीणा मनागपि तमोहरतां तमान्ती ॥ ३८ ॥ २ ·१० काव्यमाला। . हेमप्रभो विमलबालमृणालनाल- लीलाहरौ सुरुचिरौ गिरिराजजन्याः । सत्कान्तिकान्तगणिकङ्कणपृश्निपूर्णों पाणी शिरीषमूदुलौ तनुतां मुदं नः ॥ ३९॥ श्रीकण्ठकण्ठपटलमकटां कपाली. शालीनतोद्गमवती गिरिराजपुच्याः । लीलातता भुजलता तनुतां विलास लेखेव काञ्चनभवा निकपोपलस्था ॥ ४० ॥ स्वर्णाभवर्णशुभशहवरेण्यशोमो लोमोल्लसद्विरिशवाहुविलासशाली । लेखात्रयेण ललितः शिखरीन्द्रपुण्याः कण्ठः स कुण्ठयतु तापमकुण्ठनादः ॥ ४१ ।। रम्भानवोदितलसद्दलमध्यसुप्त- व्यालीव मनुलविलासकला शिवायाः । सयक्षकर्दमविमर्दमनोभिरामा वेणी सुवर्णमुपमा महिता मुदे स्यात् ॥ ४२ ॥ यसाम्यमामुमतुलं सुतपस्तपन्ति सन्मानसे सरसिजानि नतानि तानि । ऐन्द्री दिगङ्गाणविजृम्भितभानुभानु- भासद्भवानि वदनं सदनं मुदा नः ॥४३॥ व्योमागणभ्रमणविभ्रमसंभृताः प्राप्यापि पर्वणि शशी स यदीयसाम्पम् । पश्यन्यदीयसुपमामसमा क्षिणोति तरस्साद्भवानि वदनं सदनं मुदा नः ॥ ४५ ॥ खेदाम्बुसंकुलविलोलफपोलपालि शालिममद्भमरफालि पिनासयलगत् । .

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । तुन्देन्दुबिम्बगतलम्बि भुजंगमञ्जु तत्स्याद्भवानि वदनं सदनं मुदा नः ॥ ४५ ॥ सत्कर्णभूषणसुवर्णमिलन्मसार- माणिक्यमञ्जुलमयूखविभाभिरामम् । स्वर्णाद्रिकीर्णमनि पृश्निवरेण्यवर्ण तत्स्याद्भवानि वदनं सदनं मुदां नः ॥ ४६॥ नासासु मौक्तिकमयूखसमूहसान्द्रं निस्तन्द्रचन्द्रकलितं वसुमेरुशृङ्गम् । कस्तूरिकासितमिव स्फुरदिन्दुबिस्वं तत्स्याद्भवानि वदनं सदनं मुदां नः ॥ ४७ ॥ पञ्चेषु पञ्चविशिखेषु विभावभूता लीलालसत्तिलसुमाच्छरमाभिरामा । मुक्तावलीयलितमञ्जुलमण्डना सा नासा विनाशयतु तापमगेन्द्रजायाः ॥४८॥ वैधेयधुर्यधिपणा निगदन्ति साम्यं सहन्धुजीवकुसुमे न हि यस्य तस्य । तत्स्यासुधारसभरं यदि सोऽपि तुल्यः कल्याणमाकलयतादधरः शिवायाः॥४९॥ सद्विद्रुमदुमदलवदामयामा निस्तन्द्रचन्द्रकरसान्द्ररमाभिरामाः । चमनजोवलतलाः शशिमौलिकान्ता दन्तांशवो विदलयन्तु ममाघ दुःखम् ॥ ५० ॥ विद्यां चतुर्दशतयाँ चतुरां चतस- श्वञ्चद्विचित्रनिगमान्रुचिरान्दधाना । कल्पनुमोदितलसदलमञ्जुला सा लासं गिरी कल्यताद्रसना शिवायाः ॥ ५१ ।।

·१२ काव्यमाला। . भास्वद्विभाकरविभाभरभासुरामं भीगामुखं समभवद्भवमाप्रमावैः । भाजतदाशु तदलोकि भवेन दत्ता- गुठं तदति चिबुकं तनुताच्छिवं नः ॥ ५२ ।। सरकर्णभूपणमणिप्रविकीर्णवर्ण- श्रेणीसुवर्णकिरणालिवरेण्यवर्णा । श्रीमन्मधूकसुपमा गरिमाभिरामा कालीकपोलपटली तनुताच्छिवं नः ।। ५३ ।। कलस्फुरचपलखानयुग्ममञ्जु गुअन्मिलिन्दमिलदं रुजमक्षुलं यत् । श्रीमन्मसारमणिकान्तिनितान्तकान्तं काली सदीक्षणयुगं तनुताच्छिवं नः ॥ ५४ ॥ जानीमहे मदनदाहविधौ धनुर्य- त्चद्भस्मशेषमभवतदिदं किमत्र । दुर्गा वोर्जनिमुपेत्य जगज्जयाय जागर्ति तहकुटियुग्ममिदं मुदे स्यात् ॥ ५५॥ राहोर्भयादिव धृतार्धतनुः सितांशुः शीतांशुशेखररमालिकतामयासीत् । तत्रापि यन्मृगमदच्छलती विमाति सोऽङ्कः शिवा सदलिक तनुताच्छिवं नः ॥५६॥ सस्कुण्डलप्रचलमण्डलमण्डितांशु. प्रोद्दण्डखण्डशुभताण्डवमण्डिगण्डी। वण्या सुवर्णगणकीर्णवरेण्यवर्णी कर्णी गिरीन्द्रजनुपस्तनुता मुदं नः ॥ ५७ ॥ सिन्दूरपूरपरिपूरितमध्यभागा श्रीमन्मसारधरणी वमुपद्मरागा ।

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् ।
१३
सद्भानुभानुनिभृता तिमिरच्छटेव
सीमन्तसंततिरगेन्द्रजनेर्मुदे स्यात् ।। ५८ ।।
नानाच्छरजनिकरातिदाम वामं
श्रीहीरकालिसुपमागरिमाभिरामम् ।
मुक्तावलीवलितमैन्द्रधनुः प्रकामं
कामं गिरीन्द्रजनुपः कुरुताकिरीटम् ॥ ५९॥
थाङ्गवर्णवरवर्णनवर्ण्यमाना
नानाकवीन्द्रकविताकुललाल्यमाना ।
नन्दन्निलिम्पललनाततिवन्धमाना
मानाय मे भवतु शैलसुता समाना ।। ६० ।।
यस्य प्रभाववशतः कवयामि यामि
यद्यत्करोमि कलयामि भजामि नौमि ।
त्वच्छत्तयनावृतमनाचलितुं न शक्तः
शोणं महामहिमशालिमही नमामि ।। ६१ ॥
वन्दे सुरासुरकिरीटमणिप्रदीप-
नीराजिताभिकमला हिमशैलबालाम् ।
लक्ष्मीवचो भगवतीकरकेकिपुच्छ-
स्वच्छोच्छलचटुल चामरवीज्यमानाम् ।। ६२ ॥
कुन्देन्दुसुन्दरमुखी करवृन्दसान्द्र-
निस्तन्द्रचन्द्रचयचन्दनचर्चिताङ्गीम् ।
स्वच्छन्दनन्दनवनीसमम माला-
मन्देन्दिरामिह नुमो नगनन्दिनीं ताम् ॥ ६३ ।।
ये नाम नाम निगदन्ति नगेन्द्रकन्ये
मन्ये भवन्ति भुवनेषु भवानि धन्याः ।
नन्दरकवीन्द्रकविताकलनैरमन्द-
मानन्दयामि भवर्ती न कुतः कृपाहः ॥ ६ ॥

·१ ४ काव्यमाला। शोणाम्बरारुणमणिप्रविकीर्णवर्ण- श्रेणीवितीर्णकिरणा शरणाशरण्या । वीणागुणानणुगणकणपाणिपूर्णा- पर्णा सुवर्णकरणा शरणाय मे स्यात् ॥ ६५ ॥ पीयूपपूरपरिपूरितहेमकुम्भ- धाराभिषेकसुषमागरिमाभिरामा । रामा शिरोमहितमण्डनदीप्तिवामा- कामारिवामवदनास्तु वितीर्णकामा ।। ६६ ॥ ऐन्द्री दिगणविजृम्भितमण्डितांशु- मार्तण्डमण्डलमयूखरमामिरामा । स्थादृद्धिसिद्धिकरचञ्चलचामरौधै- रान्दोलिता नगसुता महिता मुदे नः ॥ ६७ ॥ वातालिलोललहरीकुललाल्यमान- नम्बालजालविलसन्नलिनाच्छनेत्राम् । चित्राम्बरां जनविचिनचरित्रचित्रों चन्दे पवित्रचरितां गुरुगोनपुत्रीम् ॥ ६८ ।। केकिप्रकामकलकण्ठविकुण्ठकण्ठां श्रीहाटकाकघटिता तरतुगतुङ्ग- शृङ्गस्थितां नगसुतां महितां नमामि ॥ ६९ ।। बालाकुलाकलितचश्चलचामराली- वातोमिदोलनचला चलवालबाला । लीलाकुलाललितबालमृगाङ्गमौलि- बालामला कलयताद्विपुलं विलासम् ॥ ७० ॥ भालाङ्कुशाभयवरासिसुशक्तिमुद्रा- पाशाशकार्मुकमनोरमबाहुमालाम् ।

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । मालाकिताच्छचरणां शरणान्तराय- च्छेदान्वितां नगसुतां कलये विशालाम् ॥ ७१ ॥ क्षुभ्यद्विपक्षवरपक्षसुकक्षलक्ष- सद्धक्षणक्षणविलक्षणदक्षकक्षा । पक्षाश्रितस्वजनरक्षणदक्षिणा सा दाक्षायणी क्षपयतान्मदपक्षपक्षम् ॥ ७२ ।। झंझंझझंझझझझं कृतिमजुगुञ्ज- न्मञ्जीरपुञ्जमृदुसिञ्जितमञ्जुलाभिः । थथथथथथथथं थथथथ्यमित्थं सत्ताललालनकलाकलनाकुलाभिः ॥ ७३ ॥ तुतुंतु[तुणतुणूमिति नादवर्य- वीणागुणानुरणनान्वितसद्भुजाभिः । रम्भादिभी रचितताण्डवमण्डिताच्छो- हुण्डागणासुखगणाय ममास्त्वपर्णा ।। ७४ ।। कादम्बिनीचपलमण्डलमण्डितामा- मैन्द्रीदिगङ्गणमणिद्युमणिप्रभाभाम् । तुन्देन्दुसुन्दरकरोत्करभासुराभां संभावयामि भविकाय शुभां भवानीम् ॥ ७५ ॥ मुक्ताच्छगुच्छविषदच्छविहारतारा- गौरांशुकांशुनिचयाश्चितचन्द्रिकारात् । सद्वक्रचन्द्रसुषमा शशिमौलिवामा राकेव सा तिरयतान्मम तीनतापम् ॥ ७६ ॥ केशालिशैवलचया सुषमाम्बुपीना मीनाच्छमक्षुनयना स्तनचक्रवाका । अम्भोजभव्यवदना सरसामला मे दुरीकरोत्वगमता सरसी सुतापम् ॥ ७७ ।।

·काव्यमाला - तुझागभगिनि मतनवरे निपण्णा शोणाम्बरा रचितकुङ्कुमपरागा। संध्येव नीलजलदोपरि राजमाना मानाय में भवतु शैलसुतासमाना ॥ ७८ ॥ रिङ्गत्तुरङ्गगतिमद्भितरङ्गिताङ्गी पार्श्वस्थितप्रथमचामरवीज्यमाना । बन्दीन्द्रवृन्दजयनादनिभाभिरामा रामा हरस्म वितनोतु तनोर्मुदं नः ॥ ७९ ॥ श्रीमत्सुवर्णशिविकोपरि राजमाना नाकस्थपाणिचटुचामरवीज्यमाना । मातङ्गदुन्दुभिधुधंकृतिबन्धुरश्रीः सश्रीकमाकलयतादिह मां मृडानी ॥ ८०।। माद्यन्मृगेन्द्रमहिता स न राजमाने रम्यामरीमुकुटसन्मणिनन्धमाने । नन्दत्कवीन्द्रकविताभरभासमाने श्रीविन्ध्यवासिनि कुरुख शिवं समाने ॥ ८१॥ देवि प्रतापतपने तपति त्वदीये ध्यर्थ व्यधायि रविरेप विदग्धधात्रा। मत्वेत्यही नवनवं प्रतिमासमक कुर्वन्ननेन विजिते गनुते शठं खम् ॥ ८२ ॥ मातुः सुधांशुधवला तव कीर्तिहंसी यात्रा सहजनेः सदरे समाना । तेनापि मूनि विधृता धनमानदानं तचित्रचित्रमधिक हृदि भासते नः॥ ८३ ॥ दैत्येन्द्रवृन्दवलनं निजदक्षरक्षा- पक्षाश्रितं किल विलक्षणकान्तिकान्तम् ।

·१७ । आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । शैलावलीन्द्रजनुपः शरणानुकूलं शूलं मम क्षपयतात्कलुपद्रुमूलम् ॥ ८४ ॥ कल्पान्तकोपिशिवकायकवायकान्ति- श्वण्डांशुचण्डकरमण्डलतीक्ष्णधारः । कात्यायनीकरकुटीरसरीसृपेन्द्रः कौशेयकः क्षपयतान्मदपक्षलक्षम् ॥ ८५ ॥ शत्रूचमात्रगुरुगोत्रविचित्रगोत्र- चित्रासनैकचतुरा रुचिरा च पर्वा । शर्वाम्बुजातनयना करसंनिविष्टा कष्टान्गदा दलयतान्मम संनिकृष्टान् ॥ ८६॥ टांकारतारनिनदेन पलायितामू- दैत्येन्द्रवृन्दपृतना दलनापि यस्य । चण्डांशुचण्डकिरणोत्कटकाण्डखण्डं कोदण्डमाक्षपयतादघमण्डलं गे ॥ ८७ ॥ श्रीमत्सुवर्णघटितोगटसौधमुग्ध- वातायनागतमरुच्चयलोलचोलाम् । तुङ्गामरैदुगृहनिनादमद्वि- नीराजितां नगसुतां महितां नमामि ।। ८८ ।। पीयूपपूरपरिपूरितसत्तडाग- कल्लोललोलकमलोलसितामुदाराम् । हारावलीवृततर्नु शुभशारदेन्दु- गौरा परां सुरुचिरां प्रणमामि ताराम् ॥ ८९॥ सौवर्णसौधयलभीगृहराजमानां नानामरीविधृतचामरवीज्यमानाम् । कर्पूरपूरपरिपूरितपात्रवर्ति- नीराजितां नगमुतां महितां नमामि ।। ९० ॥ ३ ·१८ काव्यमाला। स्वर्णादिरम्यशिखरोपरिसंस्थिता तां नम्रामरीमुकुटसन्मणिकान्तिकान्ताम् । मन्दारदामकलितां ललितां नितान्तं कान्तां शिवस्य मुदितां महितां नमामि ॥९१॥ कल्पद्मोल्लसितमूलविराजमाना तत्स्यन्दमानमकरन्दकदम्बसान्द्रा । निर्यत्य रागचयपिञ्जरिताङ्गमङ्गी भङ्गीकरोतु कलुपं नगनन्दिनी सा ।। १२ ।। कैलासशैलशिखरोपरिशातकुम्भ- सिंहासनस्थितिमती चलचामरालीम् । लोकेशकेशवशिवप्रणुतामशेष- लोकालिमूलल तिकां प्रकृतिं नमामि ॥ ९३ ।। यन्मायया वृतमिदं भुवनं विभाति न स्थन्दितुं किमपि नावृतमेव शक्तम् । लोकेशकेशवशिवाः प्रभवः स्फुरन्ति यन्माययैव किल तां प्रणमामि मायाम् ॥ ९४ ।। विश्वं स विष्णुरखिलं जनयत्यमन्द- मानन्दयत्यलिलमम्बुजभूः स मोदात् । अन्ते हरः स किल संहरतेऽखिलं त- द्यन्माययापरिमितां प्रकृति नुमरताम् ॥ ९५ ॥ सर्व चराचरमिदं भुवनं विभुर्या व्याप्य स्थितासि ललिता महितामिता त्वम् । वाचामगोचरतमा विषयः कथं स्या- सान्मे गिरा चपलतां जननि क्षमख ॥९६ ॥ या मायया जगदिदं प्रकृतिशेष. मुत्पाद्य पालयति संक्षिपति प्रकामम् । सा मे कथं नु वचसामिह गोचरा स्या- न्मातः क्षमस्व चपलत्वमिदं शिशोर्मे ॥ ९७ ।।

·आनन्दमन्दिरस्तोत्रम् । ब्रह्माण्डखण्डभवनानि लसन्ति यस्यां तोयेषु बुहुदकुलानिव चञ्चलानि । सा मे कथं नु वचसां विषयः पराः स्या- स्तन्मे क्षमस्व गदितं तनयस्य मातः ।। ९८ ।। यज्जृम्भते यदिह भाति विभाति राम तत्तत्परीतमिह भाति तवैव शक्त्या । तस्मान्मृडानि रचिता बचनैस्त्वदीयै- मातस्तव स्तुतिरियं कृपया गृहाण ॥ ९९ ॥ अद्धा व्यधायि बहुधा विगताधिबाधा राधा त्वया कुतुकिता न च धारणा मे। किं ते कुतूहलमभूत्प्रकटादकोप- शुम्भादिदम्भदलने सुररक्षणे च ॥ १०० ॥ आनन्दमन्दिरमिदं स्तवनं मृडान्या मोदात्कृतं किल कवीन्द्रबहादुरेण । भक्त्या पठेत्प्रतिदिनं सुकृती मुदा यः सायुज्यमद्विजनुपः शुभमानुयात्सः ॥ १०१ ।। आनन्दमन्दिरमिदं स्तवनं भवान्याः स्वानन्दतोऽरचि कवीन्द्रबहादुरेण । लल्लाख्यदीक्षितवरेण सुधीश्वरेण बान्धोकरेण चतुरेण मनोहरेण || १०२ ॥ अङ्कपञ्चाप्टचन्द्रेऽन्दे मास्यापाढे कुजे तथा । पष्ठीदिने शुक्लपक्षे कवीन्द्रेण कृता नुतिः ।। १०३ ॥ इति श्रीचिरंतनमोर्थणीकरोपनामकियत्वालाकालतयान्धोकरोपनामकाशीस्थ- महाराष्ट्रभारद्वाजगोत्रपण्डितेन्द्रकवीन्द्रग्रीमच्ट्रीशंकरदीक्षितपीनपवित्र- विचिनचरित्रचित्रितश्रीमच्छीलक्षमणदीक्षितपुषश्रीस्वीन्द्रबहादुर- लल्लादीक्षितविरचितमानन्दमन्दिरस्तवनं संपूर्णतासरणिमाणीत् ।

·काव्यमाला । श्रीमद्रामभद्रदीक्षितविरचितो विश्वगर्भस्तवः। (जानकीजानिस्तोनमित्यपरनामकः ।) वेधोविष्णुमहेशवासवमरुद्वयर्कचन्द्रादयो यस्याज्ञां परिपालयन्ति चिरसा देवा नमोवाकिनः । सत्यानन्दचिदुज्वलप्रकृतये सर्वाधिपत्यस्पृशे तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १॥ यं सर्वाण्यनुभान्ति भान्तमखिलं यद्भाभिरुद्भासते जाग्रत्वमसुषुप्तिषु स्फुरति यः साक्षी चिदात्मा परः । यं ज्ञात्वा व्यसनं तरन्ति जगदित्यास्ते यदज्ञानव- स्तसौ प्राललिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २ ॥ दृष्टे यत्र परावरे च हृदयग्रन्थिः स्वयं गिद्यते छिद्यन्ते चिरवासनापरिणताः सर्वे पुनः संशयाः । क्षीयन्ते खलु तत्क्षणं तनुभृतः सर्वाणि कर्माणि वा तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३ ॥ येनालम्ब्य चतुर्मुखी नवनपापुप्पारुणां राजसी मूर्ति कामपि सृज्यते महदहंकारादिचिनं जगत् । तिर्यग्देवमनुष्यनाकनरकग्रावाब्धिमेघादिभि- तौ मालिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥४॥ तायेण प्रणतः फणीन्द्रशयनः श्रीभूमिनीडान्वितो वैकुण्ठे निवसन्नवाम्युदरुचिर्यः शुद्धसत्वास्मिकः । शई चक्रमसिं गदामपि यहन्विश्वत्रयं प्रायते समै प्राञ्जलिरमि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥५॥ 1. 'पुस्तकचतुष्काधारेण सिसितोऽयमय विश्वगभंसपः, सन पुसकत्रयमसन्मा. मुलस्प महाराजपुरामहारवास्तव्यस्स श्रीमतो नागस्याम्यायंस प्रन्यलिप्या पालाने ल. सितम्. तुरीय कर्वागभूमेः विवादास्परपलादम्मत्तातपदिः शसि नित सच तालपप्रसिमितं मम्माधरःपी श्रीकुम्यामी शारखी तोरनियासी.

·विश्वगर्गस्तवः । २१ संवर्तव्यतिषङ्गभङ्गुरकृपां चण्डादासस्फुर- द्विध्यण्डां निटिलाक्षिपावकशिखानिर्दग्धविश्वत्रयाम् । शूलोद्भासिकरां पुरा वहति यः शुभ्रां तनुं तामसी तसै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ६ ॥ शक्राय ज्वलनाय धर्मपतये रक्षोधिपायाम्भसा- मीशाय श्वसनाय शर्वसखये रुद्राय घायै दिवे । अर्यम्णे शशिने हराय हरये स्रष्ट्रे परब्रह्मणे तमै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७ ॥ सूर्याचन्द्रमसोर्महीन्दुसुतयोर्देवासुराचार्ययो- श्छायानन्दनसिंहिकातनययोर्मूर्त्या च केत्त्वात्मना । मेषादिष्ववतीर्य राशिपु नृणां प्राप्याणि यः प्रापये. त्तस्मै प्राञ्जलिरस्सि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८ ॥ सालग्रामशिलासु चण्डकिरणे हृत्पुण्डरीके नृणा- माविर्भूय यथोचितं दिशति यः खेप्टं फलं भावितः । सत्तामात्रतया स्थितोऽपि सकलेप्वर्थप्वमेयाकृति- स्तमै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९ ॥ गाढोन्नद्धजटाय पङ्कनशे कालाम्बुवाहत्विपे सव्यासव्यकराचचापविशिखायांसस्फुरत्तणये । भ्रात्रा च प्रियया च संभवदलैकाराय पार्श्वद्वये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १० ॥ नोपासे फमलासनं न कलये नव्येन्दुचूडामणि नालोके नमुचिद्विषं न गणये देवानथान्यानपि । मौलौ केवलमार्यदेशिकपदाम्भोजद्वयं भावयं- स्तस्सै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११ ॥ नामान्यष्टशतं च यस्य भगवानाचष्ट पल्यै शिवो धाता यच्चरितं मृकण्डुतनयादद्यापि शृण्वन्स्थितः ।

·२२
काव्यमाला।
आ बालादवकर्ण्यते भुवि कृता वाल्मीकिना यत्कथा
तस्मै प्रानलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १२ ॥
मन्त्राभेडनमेव न प्रथमतो यन्त्रार्चने का कथा
शङ्कवास्ति न दैवतैक्यमनने चर्या ममैताहशी।
किं कुर्यामलसः परंतु करुणामव्याजमातन्वते
तमै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १३ ॥
नाधीतं विधिवन वा गुरुकुलावासादि चीण व्रत
श्रीससातिविधिष्वनाचरणमाचारो निषिद्धेष्वपि ।
धर्मापेतधनेन जीवनमिति प्राप्तान्यघान्युज्झितुं
तस्मै प्राञ्जलिरलि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १४ ॥
संमूर्च्छत्कफरुद्धमार्गविलठाणाभिघातत्रुट-
नाडीविश्लथसंधिवन्धसुदृढारब्धाखिलाङ्गव्यथैः ।
द्रक्ष्यन्ते यमकिंकरा नृभिरिति श्रुत्वा तदप्राप्तये
तसै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १५ ॥
शक्तः किं मिपगेप भेषजमिदं सिद्धयेत्किमेपा रुजा
किं वार्येत पुरेव किंन्वहमपि स्यामित्युदारस्पृहः ।
अप्राप्यैव मनोरथं निपतति प्राणीति निर्वेदत-
स्तसौ प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥१६॥
साय प्रातरहनिशेति समये गच्छत्यनालोचिते
प्रत्यासीदति जीवितावधिदिने काले कटाक्षोन्मुखे ।
किं धैर्य क कुतूहलं तनुभृतामित्यन्तरालोचयं-
स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १७ ॥
नेक्षन्ते गतिमायुपः स्वमुदरं पुष्णन्ति नाल्माः परं
लोके पाणिपदं प्रसार्य रदनानुद्वाट्य गुश्चन्त्यसून् ।
कस्तेषां पशुभिर्विशेष इति मा भूवं तथेति खयं
तरमै प्राञ्जलिरम्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १८ ॥

·२ ३ विश्वगर्भस्तयः। आसन्ने पतने तनोः क दयिता क ातरः कात्मजाः छ स्निग्धाः क महीपतिः क गुरवस्तापं तदापोहितुम् । तावद्योऽवतरन्हृदि क्षपयितुं शक्नोति सी शुचं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १९ ॥ कत्यत्रामृपत क्षितौ कति मरिष्यन्ति प्रियन्ते कती- त्यालोच्यैवमिवात्मनोऽपि वपुषः पाते शुचं भाविनीम् । उद्वेगेन गरीयसा तरलितः स्वामिन्दयखेत्यहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २० ॥ कत्यार्याः कति पण्डिताः कति महीपालाः कति श्रोत्रियाः कत्याचारजुपः क्षिती कवलिताः कालेन घोरात्मना । संप्रत्येष गतः क विस्मरति किं भीतोऽस्मि तस्मादत. स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥२१॥ भो गृहीत विनात प्रहरत क्लिनीत मा मुञ्चत द्वेधा दारयतेति घोरवननैमहभीमाननैः । मा भूवं यमफिकरैः कृतभयो देहान्त इत्याशया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। २२ ।। पन्थाः शर्करिलः प्रसप्तसिकतस्तीक्ष्णोन्मिपत्कण्टको विद्यत्सूचिनिमास्पदंशमशकः कुप्यदशकुकुरः । यस्यास्ता नगरी यमस्य मनुनैर्गम्यां निशम्याकुल- रतस्सै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २३ ॥ नान्नं नाम्बु न वाहनं न वसु न च्छाया न शीतानिलो यस्मिन्नास्ति पनातपोष्णसिकतीदन्याशनाध्याफुले । तं. प्रेतेशपुरीपों प्रविशतां पाधामलरधुं नृणां तस्मै प्रालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २४ ॥ याता येन जडाः प्रसन्नमतयो लुब्धा यदान्या मटा राजानः पिशुनाः परोपर-तयो मुकास्तथा याग्मिनः ।

·२४ काव्यमाला। गन्तव्यं नियमेन तं यमपुरीमार्ग स्मरन्साध्वसा- त्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २५ ॥ यत्रास्ते मलमूत्रपूयरुधिरमाया विगाहुँ नदी पर्यः शयितुं हुताशनमयस्तप्तायसस्त्रीसखः । करतामिच्छतु चेतसापि नगरी याम्यामतस्तद्भिया तस्मै प्रास्तलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २६॥ नीतानां नरकं नृणां यमभटै मैहीत्वा दृढ़ हा कि पापमकारि हा न विषहे हा नन्ति हा का गतिः । इत्याक्रन्दितघोरगन्तकपुरं मे मास्तु पाहीत्यहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २७ ॥ दृष्टेप्वन्तककिकरेपु दलति त्रासेन हृन्मर्मणि प्राणे निष्क्रमणोन्मुखे कथयिता को मे तदानीं दशाम् । विज्ञाय स्वयमेव तापदभयं देहीति याचन्नहं तस्मै प्राञ्जलिरस्सि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २८॥ यावन्मे न स दुर्दशाविमनसः कर्णान्तमाकागति क्रूरः कालकरालकासरगलव्यालोलघण्टाध्वनिः । तावत्तूर्णमुपेत्य पाहि कृपयेत्ययैव विज्ञापयं- स्तसौ प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ २९ ॥ मूर्धानं मुसलैस्तुदन्ति नयने विध्यन्ति सूचीशतैः सिञ्चन्ति हुतसीसकं श्रवणमोच्छिन्दन्ति ख स्तनुम् । मानां यमकिंकरा इति भियः का वा कथा मे यत- स्तमै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३० ॥ आशाधीशजिदाशरेन्द्रजयिनं रामं श्रितानां पुरो धूमोर्णारमणस्य किं भटगणो धूनोतु गुर्थीर्गदाः । तेन स्यामहमाश्रितो रघुपति लोकेशमित्युल्लिखं- स्तस्मै प्राञ्जलिरशि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३१ ॥ १. धूमोफरमणस्य यमस्य. यगस्स नी धूमोर्णा.

·विश्वगर्भस्तवः। २५ कुर्वेऽहं सकृदेव च प्रपदन याचे तवास्मीति च श्रीमानद्य घटेत दातुमभयं मे सर्वभूतादिति । पर्यालोच्य कथंचिदप्यनुगुणीकृत्यातिलोलं मन- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३२ ॥ पर्याकृष्य परस्त्रियाः परधनादप्यन्तरङ्गं चलं पारुष्याद्विनिवृत्य वाचमनृतादन्यापवादादपि । ध्यातुं स्तोतुमलं भवन्ति कतिचिद्मावहं केवलं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३३ ॥ यावच्चित्तमघाद्विकृप्य सुकृते यत्नेन निक्षिप्यते तावत्तिष्ठदिवान धावति पुनस्तस्मिन्गते केवलम् । एवं दुर्वशमेव संपति वशीकर्तु प्रयस्यन्निदं तस्मै प्रालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीनानये ॥ ३४ ॥ आत्मा श्रेयसि वर्तितोऽपि विषयानेवानुयाति द्रुतं यत्कीराश्चतुरन्तयाननिहितोऽप्यारोहति मारुहान् । निमाह्य यदनुग्रहेण तमिमं शंसन्ति सन्तोऽधुना तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३५ ॥ सुप्त जागरितं स्थित प्रचलितं भुक्तं तथोपोपितं किं वक्ष्यामि यदात्मने हितमिहामुत्रापि तन्न स्मृतम् । हा हा फि करवाणि सांप्रतमिति त्यक्त्वा शुचं नन्दितुं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३६ ॥ आजन्माहमिदं दिनावधि गता सा सा दशा स्यमय- त्पश्यामो यदि तत्र तत्र मनसा श्यो न किंचिरकृतम् । किं या भावि तथाविधस्य भवतु लस्यनितो था परं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३७॥ श्रोतुं प्रातुमवेक्षितुं रसयितुं स्प्रष्टुं च कौतूहला- दथेविन्द्रियपश्च तत इतो मामेकमाकर्षति ।

·काव्यमाला। दीनो दीनदयालवे तदधुना पाहीत्युदस्यन्भुजी तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये || ३८ ॥ फसादस्तु वशे मनो यदरिभिः कामादिभिः कृप्यते जीयन्ते कथमिन्द्रियाणि विषयानन्दप्रवृचानि मे । प्राच्या वासनया ययैवमभयत्तामेव मॉ बला- त्तस्मै प्राञ्जलिरमि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ३९ ॥ कामेन भ्रमति क्रुधा वितपते लोगेन संक्षिप्यते मोहेनान्ध्यमुपैति मायति मदेनेपत्यकाण्डे परान् । मात्सर्येण च मामकं हृदयमित्यस्यैव संशुद्धये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४०॥ धम्मिल्लः खिबर्हगाररुचिरः पूर्णेन्दुकान्तं मुखं वृत्तोत्तुङ्गधनौ स्तनौ कृशतरो मध्यो नितम्बः पृथुः । इत्यासक्तमिदं वधूपु हृदयं मा भूदिति प्रार्थयं. स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४१ ॥ के भृत्याः क इवात्मजाः प्रणयिनी का नाम के आतरः कौ मातापितरौ च के च गुरवः क्रुद्धस्य पुंसः पुरः । तत्क्रोधो न भवेद्यथा मम तथा कार्या दयेति ब्रुर्व- सामै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४२ ॥ अग्राही वसु गृह्यते प्रभुरसंसेव्यश्च संसेव्यते प्राणाश्चेदपि यान्ति यान्त्वतिथये नान्नं पुनीयते । कुक्षिः स्वोऽपि न पुप्यते यदुदयाल्लोमं तमेवोज्झितुं तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४३ ॥ भायेंत्यामिषभस्त्रिका सुत इति प्राक्स्वाधमांगतं पिण्डं मांसमयं स्वपूर्वसुकृतध्वंसं तथार्था इति । विद्यायेन न चारमतत्त्वमय तं मोहं जिहासन्नहं तसो प्राञ्जलिरणि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४४ ।।

·विश्वगर्भस्तयः । आचारेण च विद्यया च विभवैश्वानप्रदानेन च स्फीतैर्वन्धुजनैश्च किंच यशसा को मेऽस्ति भूमौ समः । इत्याकसिकमुज्झितुं निखिलमप्युत्सेकमम्युत्सुक- स्तमै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४५ ॥ दातारं कृपणोऽयमित्य कुटिलं जिलोऽयमित्युनतं नीचोऽसाविति सर्वशास्त्रकुशलं प्रज्ञागडोऽसाविति । इत्यं यो मुखरीकरोति मनुजास्तं मत्सर प्रोज्झितुं तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४६॥ एतत्कृत्यमिदं त्वकृत्यमिति मे तावान्चिवेकः कुतः कामक्रोधविमोहलोभमदमात्सर्यापरखे हृदि । तेनाधानि समाचरन्नपि गति समीचीमहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १७ ॥ दिक्पालेपु दिवस्पतिपभृतिषु साकारमेदेपु यो भूत्वा दण्डधरो ददाति जगतां सस्वानुरूपं फलम् । पापं नाशय मेऽथवा दिश दिवं पापात्मनोऽपीत्यह तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ४८ ॥ उद्यानोपवनाटवीहदसरोवापीतडागापगा- कृपारानलनीवृदम्बुदतडिन्नक्षत्रतारामहः । आकीर्ण कृमिकीटपक्षिपशुभिः पश्यन्मृपेदं जग- त्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १९ ॥ मातुर्गर्भजुपस्ततो निपततो जातस्य सर्वप्वपि व्यापारेप्वपटोयस्युपचिते तत्तप्रियाकाहिणः । रुग्णस्पान्तगत या व्यसनिता मर्त्यस तामुन्झितुं ती प्रामलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ५० ॥ विण्मूनामिपरक्तभाजि जठरे मातुर्यदालोचित जातो देवतपूजया अनिमृतिसं विजयामिति । १. पास गषितम्रर्थ.

·काव्यमाला । हा तद्विस्मृतवानपि प्रहितधीः पुण्येन केनाप्यह तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥५१॥ स्थूलोऽहं प्रथमं कृशोऽहमधुनेत्येवं शरीरे भव- नात्मप्रत्यय एष शास्त्रविवृते भेदेऽपि देहात्मनोः । मामुन्मुञ्चति नेति संग्रति तमुन्मुञ्चयमित्युत्सुक- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ५२ ॥ न स्थूलो न कृशस्तथा न पुरुपो न स्त्री न पण्ढस्तथा नो बालो न युवा न चापि देशमील्यात्मा यथा ज्ञास्यते । कर्तव्या करुणा तथा रघुवरेत्यभ्यर्थनायनित- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ५३ ॥ चेतः कर्म करोति गर्हितमसौ कर्तृत्वमेतद्गतं निक्षिप्यात्मनि मानवो जडमति ते कृतं तत्फलम् । भोक्तृत्वानुदयाय नाहमधुना कर्तेति बोद्धं तत- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥५४॥ वश्यो जाङ्गलिफस्य वानर इव खात्मापि यस्य स्थितः कस्तं शास्ति स तिष्ठतु बजतु या निद्रातु जागर्नु वा । मां दुर्निग्रहमानसं शुभपथेऽवस्थाप्य शाधीत्यहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ५५ ।। पूर्वे यत्र जना ययुः क्षितितले निक्षिप्य देहानिजां- स्तद्गन्तव्यमवश्यमन्तकपुरं खेनेति धीरस्ति चेत् । फः कर्म प्रतिपिद्धमाचरतु सा नास्तीति तल्लिप्सया तस्मै माअलिरस्मि दाशरण्ये श्रीजानकीजानये ।। ५६ ॥ कार्ये कार्यमिह त्वया पितृपते साहाय्यगार्य प्रभो मा भूयन्मग शोधनाय विधिमिः केशा भटानां तव । १.दशमी : २, जातिको विवरः, ३. पार्य मालिपकरणे पादार पायमित्यर्ष.

·विश्वगर्भस्तवः। २९ आत्मानं परिवापयेयमिति यत्सर्वेश्वरायाधुना तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ५७ ॥ सप्ताप्टैः कवलैः सुपूरमुदरं प्रादेशमात्र वह- विप्वग्भ्राम्यति विश्वगर्भ इव यो वित्तार्जनाकाझ्या । सोऽहं संप्रति देशिकस्य कृपया मोहं त्यजन्मुक्तये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ५८ ॥ नद्यामस्ति विशुद्धमम्बु विपिने नानादलान्यासते सन्स्यत्री च करौ च किं न सुकरो देवस्य पूजाविधिः । प्राप्या तेन भवाब्धितीणिरलसम्त त्राप्य श्रेयसे तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ५९ ॥ एक नालमिदं किमुन्नतपदनायै मम प्रायशो यजातोऽस्मि सतां कुले रघुपती भक्त्या विशुद्धात्मनाम् । दुग्धस्योपरि शर्फरामिव फलं प्राप्तुं ततोऽप्युत्तमं तसगै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ६० ।। देहोऽयं पतितेति बान्धवजनोऽध्याकन्दितेति क्रिया सा सोच चलितेति वर्षशतमप्यतापरम्तादिति । नाहं वेद्मि न किं तु नित्यवदिदं जानन्निवापि स्थित. स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ६१ ।। फाका मेचकिता का धवलिताः पारायता धूमिताः फीराः श्यामलिताः पयो मधुरितं निम्नद्रवस्तिक्तितः । तिन्तिण्याः फलमम्टितं च भुवने येनाखिलेशात्मने तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १२ ॥ फर्णद्रोणरणारूढपशप्तः पार्पिस्य कृष्ण गते तन्नारीजनतस्करैः परिगयो येनाधिको लम्मितः । १. 'पविना' इत्यादि भनियति उर. १. 'भ्यामन्दिता'तच पाठभेदो एयरी. १. 'ऐता'शी आपूर्व र ४. 'नाद येदन' इति पुनकान्तरे. गनी धातु ·विश्वगर्भस्तवः । यन्मित्रावरजौ निशाचरपतेातुः स्वसुश्च श्रवो- नासच्छेदकृतौ दिगीशजयिनो नार्थ श्रितांस्तं नरान् । नेशन्ते यमकिंकरा इति विदस्तस्याश्रयाकाडया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७० ॥ यत्पातादशुचिर्महीति जनने खात्वा निधायानलं नीत्या वत्समितः पुनन्ति मनुजा मेध्यं कथं तद्वपुः । कुर्वस्तस्य परिग्रहो मम पुनर्मा भूदिति प्रार्थना तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७१ ॥ यावन्तोपगतेषु जन्मसु पुस देहायुतास्तायता वुद्ध्या संकलने तु वेनि कुणपच्छन्नां समस्तां महीम् । एवं भावितनूगणग्रहणनं क्लेशं जिहासन्नहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७२ ।। संयोज्यास्थिचयं जुगुप्सितमिमं बवा सिराभिर्मिथो लियासपिशितैस्त्वचा पिदधता धात्रा शरीरं कृतम् । एतस्मिन्नतिकुत्सिते चिरमहंकारं स्थितं प्रोज्झितुं तस्मै प्रालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७३ ।। अन्तस्सं वपुपो यदस्ति पिहितं तन त्वचा चेन्मुहु- देण्डेन श्वभृगालकाचलिभुक्सद्धं नरो वारयेत् । इस्याधाय मतिं वपुष्यहमिति ज्ञानं लुनीहीत्यह तसे प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७४ ।। चाल्यं तद्गतमेव यत्र मनसो मीग्ध्यं तथा यापित तारुण्यं च वृथा न यत्र विषया भुक्ता न नीर्ण तपः । प्राप्त वार्धकमक्रियाईमधुना कुर्या किमन्यत्पुन- स्तस्मै प्राज्ञलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७५ ॥ १. 'तिप्णायश्षिशितः पुत्रान्तरे. लिसा हेलयः' इति च सत्र पुनः लिसितम्. पुनस्ये 'लिगामी वर्तते. अर्थच पूर्ववत्, सनाये "तिलायरि. शिनः'शी.

·काव्यमाला। मौलिस्वलणतिं करोतु शृणुतां कणों त्वदीयां कथा वाणी स्तोतु भवगुणान्करयुगं त्वामर्चतु प्रत्यहम् । पादौ स्तां च भवत्प्रदक्षिणगती कुर्वन्निति प्रार्थना तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७६ ॥ पापानिन्धधनप्रतिग्रहकृतादन्यस्व चौयोस्थिता. द्विप्राधाहतिसंभवात्परवधूगालाभिमदितात् । अन्यत्समवि यत्ततश्च करयोर्मोक्षामिलापादत- स्तौ प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ७७ केशाः काशनिभाः सिराविपमित गातं गतिविलवा चक्षुःश्रोलमपाटवं युक्तयो नेच्छन्ति चञ्चामिव । अस्त्वेयं विषयस्पृहा तु न गलत्यद्धेति तद्धानये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ७८ ।। याधिर्येऽपि यया नरः पटुनटीगानानि शुश्रूपते सत्यान्ध्येऽपि दिक्षते मृगदृशां तारुण्यलक्ष्मीमपि । शान्तावर्पितधीरहं क्षपयितुं तां तामसी वासनां तसे प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥७९॥ दारापत्यसनाभिगोधनगृहग्रामोपवन्यापगा- कूपाराचलमेषचन्द्रदिनकृत्तारादि रश्यं जगत् । न द्रष्टुं क्षणमुज्झितां तनुमिति ज्ञात्या भयान्मृत्युत- स्तसमै प्राञ्जलिरणि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८ ॥ आरटं चतुरन्तयानमवनीपालार्पितं किं ततो भृत्याः सन्ति च फि ततो यहु तथा लब्धं धनं किं ततः। मर्तव्ये सति मानवस्य तदहं मृत्यो मिरा- चम्मै प्राञ्जलिरमि दाशरथये श्रीजानकीजानमे ।। ८१॥ तथा प भागरते-'पाणी गुणानुकधने धवण फसायो हमीप मंगु मनगर पाश्योन: । त्यो शिरमा नियागजायजामे रयिः सदा दर्शनेऽस्तु भगतननाम्' इनि, ·विश्वगर्भस्तवः। ३३ अस्त्यन्ने शुभमस्ति शीतजलमप्यस्ति प्रदाता जनः शक्या च सुदुदन्यया सह निराकर्तु शरीरे स्थिते । त्योऽप्यत्र तयोः समाय सुकृते धीः स्यान्ममेतीच्छया तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ८२ ॥ तैलाभ्याशुमान्नभोजनदुकूलाच्छादनामोदव- गन्धालेपरपुष्पधारणतरुपयालिङ्गनाद्यैः मुखैः । राजाप्युज्झति पोपितं वपुरिति ज्ञात्वा तनूमस्थिरां तमै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। ८३ ॥ धर्मेणोद्भटमारुतेन पयसो वृष्टया हिमेनर्तुषु क्लिश्यन्तेऽहि बुभुक्षया निशि तथा स्वापेन कामेन च । माः खल्विति मर्त्यता मम पुनर्मा भूदितीच्छन्नई तस्मै प्राञ्जलिरहित दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८४ ॥ कोऽहं प्रारजननात्तनूपतनतः पश्चाद्भवेयं कथं कः प्रामोतु दिवं च्यवेत नरके को वेति चिन्तां विना । आयुक्तः सततं निजीदरभृतावप्यात्मनः श्रेयसे तसे प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८५॥ शास्त्राण्यप्यधिगत्य मत्सरभृतः कुत्सां मिथः कुर्वते वान्छन्तोऽन्यवधूर्वसन्ति विषयच्यावृत्तिा इव । इत्यं चेत्सुधियोऽपि का मम कथा तहुर्गुणग्लानये तसे पालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये || ८६ ॥ मुश्रूपा न पिनुर्न मातुरपि नो गोग्रामणेप्वादरो नानायें न गुरी न न स्थविरके विसम्मलेशोऽपि वा। येषां तेऽपि नरासारन्ति निरयं यत्र प्रपति गता. तसे माझलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८७ ॥ सं गमें दधती न या मुरामगान्मासान्दशापि मम्. मन्यार्पणदुग्धपायनमुसीयरपामीचिरम् ।

·काव्यमाला। यत्तस्यै हितमेतदप्यकृतमित्यस्य क्षयायांहस- स्तस्मै प्राञ्जलिरमि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८८ ।। सस्नेहं सदयं समस्कुरुत मां यो जातकर्मादिभि- ापारैः पितुरस्य किं कृतमभूत्पथ्यं परत्रोचितम् । एतेनापि यदस्ति पातकमिदं दूरीचिकीर्पन्नहं तसै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ८९ ॥ इष्टं वार्य वितीर्य घासकवलानिष्टानदत्त्वा दृदं रजवाबद्धय शिरोधरां च निखिलं दुग्ध्वा पयधूपताम् । यो दोषोऽस्ति गवां नृणां स न भवेदरमाकमित्युत्सुक- स्तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥१०॥ यान्सर्वा अपि देवता इति जगत्याह श्रुतिः सूरयो येषामशिरजोभिरद्धिसलिलान्याहुः पवित्राणि च । भक्तिस्तेषु मम द्विजेषु भवतादित्याशिषा प्रेषित- स्तस्मै माझलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९१ ।। यस्यांचार्यकमस्ति यस्स गरिमा विद्याविशेपमहे साक्षादीश्वर एप इत्यविशयानोपासितव्यः स किम् । प्राप्तव्योऽयमुपासितव्य इति च प्रत्युद्वं काट्या तस्मै माञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९२ ॥ प्रत्युत्थानमथाभिवादनमुभे यत्रागते निर्यता माणानां पुनरागमाय विदितं यूनां न यस्फोटिभिः । एको यस्तदवैति वृद्धमनिशं तं विश्वसानीत्यहं . तस्मै प्राडालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९३ ।। घेश्यावर्तिनि घ समर्तरि शुमाचाराहमस्मीति त- दार्या बेछि यथा तधेन्द्रियगणेऽप्यन्निपिद्धान्गते । १. आशिरा देखः दिरोभिः रादेपर्यः १.शिया' पेय पुगाप्रपेक्ष, 'सविसधारा. 1.प्रायुद्धग सीजनना -- ·विश्वगर्भस्तवः । बुद्धि ख विमलं न वेत्तु मम किं त्वेनां पुनीहीत्यह तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९४ ॥ मत्त्वा साधुरसाविति नियमपि ज्ञात्वा तदीया सती स्त्रीपुसानपि तद्गृहे सुचरितान्निश्चित्य धूर्तानपि । भुक्त्वान्नान्यपि डाम्पिकस्य भवने प्राप्तान्यघान्युज्झितुं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९५॥ वापीकूपतडागकर्मणि तथैवारोपणे भूरुहा- मन्धो-गो-वसु वाससा वितरणे यज्ञकतूना विधौ । माना हृदय प्रवर्तयति यत्पादानसंसेवनं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९६ ॥ माज्ञादप्यधिको जड सुकृतिनोऽप्युत्कर्षवान्पातकी पुत्रोऽहञ्जनकादपि स्तुतिपदं बालश्च वृद्धादपि । येनार्थेन स यत्पदाम्बुजसकृध्यानेन लभ्या नृणा तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९७ ॥ मल्लीदामसुगन्धिचारुचिकुरा माद्यच्चकोरीदृशः पीनोत्तुगपयोधरा पिकवधूसुस्निग्धकर्णस्वरा. । हेमाद्य. सारगर्विता युवतयो लम्या यमभ्यर्चता तस्मै प्राञ्जलिरसि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९८॥ यत्रानन्दमयं यदाप्य न पुनर्मर्त्य समावर्तते यल ब्रह्ममहेन्द्रचन्द्रशफलोत्तसा निनसाभृतः । तद्विष्णोः परमं पदं नियतया लभ्येत यस्यार्चया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ९९ ।। अप्राजेप्वपि पण्डिता इति पुरो य. श्लाघया भ्राम्यतो यलिन्विद्वदविद्वदन्तरमतिनास्त्येव दातुः प्रमो. । प्रजानामतिदु सह कलिमह त जेतुमेवाअसा तस्मै प्रालिरम्गि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥१०० ।। भन्ध शब्द सधरातोऽनवाची ·काव्यमाला। आपद्मासनमाखमध्वरविधेरेपामनह कुलं येषामहमभूच तुल्यमुभये ते यद्गृहीतैद्विजैः । याज्यन्ते किमिमं ब्रुवे कलिमतस्तस्य प्रहारेच्छया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। १०१ ।। कि त्वं मे नियतां ददासि न भृति यः सम्यगध्याप्यसे निर्णीतां भृतिमर्पये न भवते नाध्यापयस्येव यः। इत्थं यो गुरुशिष्ययोः कलहकृज्जेतुं कटुं तं कलिं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०२ ।। ऊढा नालमिति प्रजासु जनिताखप्युद्वहन्तीतरां नाल सेति च गूढमन्यगृहिणी गृह्णन्ति भोक्तुं नराः । इत्युद्दीपयतः कलेः परमपि प्राप्तुं जुगुप्सामहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०३ ॥ दौथ्य साधुपु साघुतामपि तथा दुष्टेषु मूढेष्वपि प्राज्ञत्वं चत मूढतामपि पुनः प्राज्ञेषु यः शंसति । राज्ञोऽमे पिशुनः कलौ स नरकी मा भूवमित्युत्सुक- स्तस्सै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीनानये ॥ १०४ ॥ संमुखन्मनसो मम प्रतिदिनं संभावितानां पुनः पापानामपनोदनाय सुवचे यस्यैव नामि स्थिते । भीतिः का परलोकतस्तनुभृतां पीडाकरात्पापिनां तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०५ ।। रामेत्युच्चरितव्यमक्षरयुग तथापि मत्तया स- সাবা বল দিক খাত্ত বজালালাব তাত্তি। कि वश्ये मुखमाख देवि रसने सिंधी मम स्त: फरी तस्मै प्रासालिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०६ ।। २. 'निग्या' सत्र परयाविधि या' 1. "प्रजा तु अनपुरयोः' इति जयन्ती. इति पुसकामेडी रस्यवे.

·विश्वगर्भस्तवः। ३७ सन्तः पातकतूलचण्डपवनं शंसन्ति यत्कीर्तनं यत्काश्यामुपदिश्य विश्वपतिना मुक्तिर्नृणां दीयते । यच्च श्रीशसहस्रनामसदृशं यन्नाम तनिश्चित तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०७ ॥ सत्यानन्दचिदात्मवस्तुनि रमन्तेऽस्मिन्यतो योगिन- स्तस्मादाम इतीदमेव हि परं ब्रह्माभिधत्ते पदम् । इत्येवं विवृणोति यौगिकतया यन्नाम विद्वज्जन- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १०८ ॥ अध्यारुह्य कवित्वचूतविटपं वाल्मीकिपुस्कोकिलो जल्पन्नाम यदीयमद्भुतसुधामाधुर्यधुर्याक्षरम् । शृण्वन्तं जनमाशु संघटयति श्रेयःसमृद्धिस्त्रिया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीमानकीजानये ।। १०९ ॥ यस्त्रय्यन्तविचारणै कसुलभो यः सर्वलोकेश्वरो यस्मिन्नायतते ल राक्षसपतिक्षुभ्यज्जगद्रक्षणम् । यश्यामकुलदेवता निरुपमा यस्यैव दीने दया तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११०॥ कलाचित्प्रथमोपकारमुदितात्कल्याणशीलान्मुने. य॑त्यासोश्चरिते निशम्य गुणयन्पुण्ये यदाख्याक्षरे । कृत्लेऽपेऽपि गतेऽजनि द्विजकुले फश्चिकिरातः पुरा तसे प्राञ्जलिरलि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। १११ ॥ नित्या न मतवः कृता न नितरामर्यास्तथोपार्मिता भुक्ता न प्रमदा यथोचितरसं का नाग मोक्षे स्पृहा । इत्थं जन्म निरर्थक परिणमन्नेतुं फचित्फलं तसे प्राञ्जलिरसि दाशरण्ये श्रीजानकीजानये ॥ ११२ ॥ १. प्रेयः सगदिरेम श्री युवतिः तया इलयः. २. तथा पमहरि:-'नारीपी- नपयोपोषयुगली सऽपि नालिरिता सर्गद्वारकवाटपाटनपटुधर्मोऽपि नोपातिः' इति.

·३८ काव्यमाला। कौमारे विहृतं वृथा न किमपि ज्ञातं मदाद्यौवने दौर्बल्यैकपदे किमस्ति सुकरं प्राप्ते पुनर्वार्धके । आयुश्च स्त्रवति क्रमादिति विदन्दैवादहं सांप्रतं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११३ ॥ पूर्वेधुर्यमपश्यमद्य तु न तं पश्यामि यद्भूतले कालस्यैष न किं कठोरमनसः क्रूरो विहारक्रमः । इत्थं हन्त विनश्वरेपु मनुजेवन्यत्करिष्यामि किं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११४ ॥ कायो अश्यति कस्यचित्तु तमनुक्रन्दन्त्यही वान्धवा- स्तेषामप्यहह क्षणैः कतिपयैर्धेश्यन्ति काया न किम् । काले खेलति कः स्थिरोऽस्तु भुवने दिष्ट्याहमेतद्विदं- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११५ ॥ यां पश्यन्त्यतिसुन्दरीमनशने तामेव शोच्याकृति भूतेन प्रसने दुरीक्षवपुर्ष रोगे जुगुप्साकृतिम् । भीमाङ्गी मरणे नरा इति विदन्दारेषणां निन्दितां तस्मै प्राञ्जलिरलि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥११६ ॥ कस्या धर्मपरा मतिर्भवतु का साध्वी प्रसूतां प्रजा तस्या वा तनुरस्तु लक्षणवती काले कलौ दारुणे। तद्दारेषु वृथा परिग्रहरुचिर्यत्तत्पलप्राप्तये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११७ ।। पुनश्चेजनितः स जीवति न वा जीवन्स कामो न वा कामो वंशकरो न या स इति यन्मजन्ति चिन्तार्णवे। म| यत्तनयैपणा तत इयं व्यर्थेति मत्याप्तये तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११८ ॥ विध्युक्तेन पथा कथापि न नृणां वित्तार्जनस्साधुना यद्विप्रा अपि धर्ममार्गघिमुखा नैवाचरन्त्याश्रमान् ।

·विश्वगर्भस्तवः । राजानश्च धनेप्सवोऽस्तविधयस्त्यक्तुं तदर्थेपणां तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ ११९ ।। राजद्वारि निविश्य राजपुरुषानाश्रित्य रात्रिदिवं शास्त्रेषु प्रकटय्य पाटवमपि प्रासे घनेऽप्यंहसा । दायादैरुपभुज्यते तदपि न वंहो विरक्तुं तत- स्तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ।। १२० ॥ कृच्छ्राच्चेद्धनमर्जितं जनयति ज्ञातिध्वसूयां परां दृष्टिं राजसु दण्डने वधकरं चोरेपु चौर्योद्यमम् । गुर्वीमार्जितवत्सु भीतिमसुखां हातुं तदर्थस्पृहां तस्सै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १२१ ॥ स्वामित्राम जगत्पते निरुपमत्रय्यन्तवेद्य प्रमो त्वत्प्रीतिं कुरुतामयं विरचितो मे विश्वगर्भस्तवः । एतेन तुवतां नृणामभिमतं देहीति याचन्नहं तस्मै प्राञ्जलिरस्मि दाशरथये श्रीजानकीजानये ॥ १२२ ॥ तसै प्रालिरसि सर्वजगतां नाथाय पायोनिधि- त्वङ्गतुङ्गतरङ्गभङ्गुरशरोदन्याय धन्यात्मने । पौलस्त्यश्रुतिमण्डलीलटइतालुण्टाकघण्टाकन- कोदण्डाटनये विनम्रमुनये श्रीजानकीजानये ॥ १२३ ॥ दिष्टया लब्ध्वापि कल्पद्रुममपचिनुते तस्य पत्राणि भोक्तुं लब्धायाः फामधेनोरपहरति सकृद्भुतभूमार्जनाय । संप्राप्त हन्त चिन्तामणिमपि खनति नीहिविध्वंसहेतो. मूंदोऽयं याचते यः किमपि फलमिह प्रीतमीशं रघूणाम् ॥१२॥ हुंकुर्वद्भिरुदश्चित कुरिमिर्मत्यो टैस्तनितं देवेन प्रहितस्य दाशरथिना मां खातुमाधावतः । आरोहेदपि किं मम श्रुतिपथं प्राणप्रयाणक्षणे दिकोणेपु विसत्वरो हनुमतो ठालपण्टारवः ॥ १२५॥ इति विभगर्भशवः रामासः । सानु तदर्थयाम्' इति पुनस्रये यनंते; 'हाव तदर्थस्पृहाम्' इति च पुस -- ·काव्यमाला। इन्दुदूतम् । खस्ति श्रीणां भवनमवनीकान्तपशिप्रणम्यं प्रौढप्रीत्या परमपुरुष पार्श्वनाथं प्रणम्य । श्रीपूज्यानां गुरुगुणवतामिन्दुदूतं प्रभूतो- दन्तं लेखं लिखति विनयो लेखलेखानतानाम् ॥ १॥ यत्र व्योमव्यतिगशिखरेबहतां मन्दिरेपु मूर्तीजनीनयनसुभगाश्चन्द्रशालानिविष्टाः । दर्श दर्श विनयविनतोऽधो विमानावतार- केशं नासादयति निकरो हृद्यविद्याधराणाम् ॥ २ ॥ यत्रोत्सर्पच्छिकरकिरणैः शोमयन्नप्रदेश साक्षालक्ष्मीवसतिरनिशं राजते राजलोकः । मेर्वारूढनिदशनगरस्पर्धयेवाधिरूढ़ शैलागण्यं कनफनिकपसिग्ध पञ्चकूटम् ॥ ३॥ यत्रेभ्यानां भवनततयः काश्चिदद्रेस्तटा प्राप्ताः काश्चित्पुनरनुपदं सन्ति तासामधस्तात् । काश्चिद्भूमावपि भूशवलत्केतवः कान्तिहप्ता निर्जेतुं द्यामिव रुचिमदापस्थिता निर्व्यवस्थम् ॥ ४ ॥ यत्र क्रीडोपवनपदवीक्रीडतां नागराणां विप्वक्तूर्यत्रिकपरिचयप्रीतिमाविष्फरोति । नृत्यत्केकिकरसुभगा मञ्जगुञ्जविरेफा चातोद्भुतहमदलततिध्वानवादिनहृया ॥ ५ ॥ श्मा मसिनुपरनितं दन्तिनं मत्तरूपं पुंरूपाभ्यामुपरि फलितं वीक्ष्य शऽदिझे। उत्तीर्यतत्पुरमनुपर्म स्वर्गलोकादिहेन्द्रो- द्राक्षीलोकैरिति विरचितं चिहमेतच्चकास्ति ॥ ६ ॥ 1. एतान्यनाम प्रन्यदर्शनेन नु स्फुट नोपलभ्यते, पुस्तकमप्यस्पाटपनारमा प्रायोऽशुदमुपलब्धम् ·इन्दुदृतम् । स्थास्तुः गुण्डायुध इव मदात्कुण्डलीकृत्य दन्तौ कृत्वोत्तानावुपलरचितो यत्र हस्त्यदिशृङ्गे । स्वर्ग जेतुं नमसि रभसादारुरुक्षोरमुष्य द्रस्येव स्फुटयति महाधीरनासीरभावम् ॥ ७ ॥ तस्मिन्योधाभिधपुरवरे श्रीमदाचार्यपादा- देशान्मासांश्चतुर उपितो यो विनीतो विनेयः । साधुः सैप प्रहरविगमे भादराकारजन्या प्राचीशैलोपरि परिगतं शीतरश्मिं ददर्श ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा चैनं स पुरमगुरुध्यानसंधानलीन- स्वान्तःकान्तं तमिति रजनेः स्वागतं व्याजहार । सद्यः साक्षाद्गुरुपदयुगं नन्तुमुत्कण्ठितोऽपि दागेतेन स्थितिपरवशो बन्दना प्रापयिष्यन् ॥ ९ ॥ दिष्टया दृष्टः सुहृदुडुपतेऽस्माभिरद्यातिथिस्वं पीयूपोधैर्भृशमुपचरन्प्राणिनामीक्षणानि । पुण्यैः प्राच्यैः फलितमतुलैरस्मदीयैरुपेया- नापुण्यानां नयनविपर्य यत्प्रियः सर्यगाणः ॥ १० ॥ देहे गेहे कुशलमतुलं वर्तते कञ्चिदिन्दो नीरोगाही सुभग गृहिणी रोहिणी तेऽस्त्यभीष्टा । अन्याः सर्वा अपि सकुशला दक्षजाः सन्ति पन्यः पञ्चाचिः शं कलयति हृदानन्दनो नन्दनम्ने ।। ११ ।। यहार्य ते स्फुटमनुचितो वार्तवार्तानुयोग- स्त्वय्यायत्तां जगति सकले जानतो मे मुखाप्तिम् । मन्तव्योऽयं तदपि सरमः रोहमाराश्चितत्वा- स्वादीयः म्याकदशनमपि धारोपसित्ताम् ॥ १२॥ काहो शीतोपगतमतनु प्राक्तनाथै निदेह- क्षेत्रे कार्य चरमभरनक्षेत्रयाम्यामागः । 1.8 पुगंम्पति हेममन्त्र

·४२
काव्यमाला।
मार्गोऽतीतः कथमयमियान्कोमलैः स्वच्छ पादैः
प्रौढप्रौढैः शिखरिशिखरैर्दन्तुरीभूतदेशः ॥ १३ ।।
मार्गश्रान्तः क्षणमिह सुखं तिष्ठ विश्रामहेतो-
रुत्तुङ्गेऽस्मिशिखरिशिखरे दत्तपादावलम्बः ।
हृद्यः पद्माभिधवरसरः संभवस्त्वां समीरः
सर्पनुचैः सुखयतु सखे केतकीगन्धबन्धुः ॥ १४ ॥
नत्वा सीमंधरजिनपति प्राप्तपुण्यप्रको
भूयो नन्तुं त्रिभुवनगुरुं बाहुदेवं सहर्पः ।
मार्गे तीर्थप्रणतिविगलत्पापपकः स्वमौला-
वह चैत्याञ्चित इति जगद्वन्द्य वन्दामहे त्वाम् ॥ १५ ॥
खिम्ना तीव्रातपपरिचयातीयदस्तीयवृश्या
सिश्चन्यद्वसुखयति ऋषि शोपकालोपपन्नः ।
प्रीति तद्वप्रियसख मग प्रापिता चित्तवृत्ति
..."तोत्पत्ती रहसि भवता गच्छता बन्धुना द्राक् ॥१६॥
शान्ति नीते नम इति ततश्चेतसि स्वास्थ्यमाते
दत्वा कर्णाववाहितमनाः श्रीप्यसि प्रार्थनां मे ।
न श्रान्तानां सुखयति कथा खिग्धवर्गोंदितापि
स्वस्थे चित्ते प्रणयमधुरा बुद्धयो युद्भवन्ति ॥ १७ ॥
श्रुत्वा या मम हिमरुने न प्रमादो विधेयो
नो वावज्ञाभ्यधिकविभवोन्मत्तचित्तेन कार्या ।
प्रेमालापैश्चतुर(१)वयितानिर्मितैर्विस्मृति न
प्राण्या प्रायः प्रथितयशसः प्रार्थनाभगभीताः ॥ १८॥
प्रातस्तातस्तव गुणनिधिः पश्य रवाकरोऽसौ
वर्ष वर्षे नवजलधरपापितैरभ्युपूरैः।
विश्वं विश्व तरुणतपनोद्दामतापाभितप्तं
मेसेग मुम्बयति सदाभीष्टविश्वोपकारः ॥ १९ ॥

·४ इन्दुदृतम् । किं नु मस्तव जनयितुतस्य दानप्रियत्वं यो देवानां सतत्तममृतैः कल्पयामास वृत्तिम् । अश्वं चोच्चैःश्रवसमसगं नागमैरावतं च दत्वेन्द्रस्य त्रिभुवनपतेः पूरयामास वाञ्छाम् ॥ २० ॥ कन्यां दत्वा जगति विदितां यौतके कौतुकी च योऽदान्मोदाद्युगपदमलं कौस्तुभं पाश्चजन्यम् । एवं विश्वभरमतितमां प्रीणयामास लोभा- द्यन्नाद्यापि श्वशुरवसतिं संत्यजत्युत्तमोऽपि ॥ २१ ॥ जीयासुस्ते जगति विदिता भ्रातरः पञ्च चश्च- न्माहात्म्यास्ते वितरणभटाः पारिजातनुमाद्याः । द्राक्संकल्पोपनतसकलाभीप्सिता अप्यभीष्टं याचन्ते यान्विनयविनता नाकिनो वासवाद्याः ।। २२ ।। मूर्ख प्राज्ञीयति च कुतर्नु कामरूपीयति द्रा. म्दीनं शरीयति च कुटिलं प्राञ्जलीयत्यवश्यम् । ऋरं शान्तीयति गतकलं सत्कलीयत्यजत्रं लोक सोऽयं जयति निखिलस्त्वद्भगिन्यः प्रभावः ॥ २३ ॥ याते श्यामा सुभग दयिता वर्धयत्युग्रलक्ष्मी पकं पर्ण तुलयसि यया विप्रयुक्तस्त्वमिन्दो । सापि श्रान्तं भुवनमखिलं स्वस्वकर्मश्रमेण निद्रादानारपुप्पयति सदाभीएविश्वोपकारा ॥ २४ ॥ पीयूपाईस्त्यमपि किरणैर्जामस्थावराख्यं भूतमामं सुखयसि मुतं संस्पृशन्द्राविपतेव । रैः शुरप्रकटित करनिर्भरं लिप्टलोकां विष्वमिर्वापयसि यमुर्धा सत्यमेवासि राजा ॥ २५॥ एवं विश्वोपकृतिकुशलः कः कुटुम्रेन तेऽम्ति प्रायः सद्भिः प्रथितचरितम्त्वाशेर्णनीये।

·काव्यमाला।
यद्वा रत्नाकर इति यशः प्राप युष्माभिरेवा-
म्भोधिर्वप्तुर्भवति महिमोदारसत्त्वैस्तनूः ॥ २६ ॥
तस्माद्वन्धो जलधितनय प्रार्थनां मे समर्थ
व्यर्थीकर्तुं न खलु कथमप्यर्हसि प्रौढवश्य ।
येनोत्कृष्टं जगति विदितं यानमानस्य जन्तो-
र्याच्नाभ भवति लघुता नैव साकि त्वमुष्य ॥ २७ ॥
नाशक्यं ते भुवनवलये मित्र पश्यामि किंचि-
तेजःपुझेरनतिजरटैरक्रमाकान्तविश्व ।
पादान्मूर्ध्नि निपुरजयिनः कौतुकेनोपधाया-
हाय मेरीकृतततजगद्व्यापि शौर्यप्रतापः ॥ २८ ॥
कामं क्षामाकृतिमपि जगद्यज्जयन्तं न कोऽपि
छेत्तुं शक्तस्तदिह भवतो मातुलस्यानुभावात् ।
गोपालोऽपि त्रिभुवनमिदं क्रान्तधान्यन्निपद्या
तत्राप्येतत्प्रभवति तव श्यालकस्यैव तेजः ॥ २९ ।।
या चाञ्चल्याद्भुवि विजयते विद्युतो नीचसद्गा-
सिन्धुरन्धकरणगुणतो श्यामलां धूमलेखाम् ।
सापि भ्रातुर्भवति भवतो माननीयानुमावा-
द्विश्वे दोषान्गणयति जनो को हि राज्ञो भगिन्याः ॥ ३० ।।
गन्तव्यस्ते तपनतनयातीरकोटीरमिन्दो
सूर्यद्रगो गुरुपदयुगस्पर्शसंप्राप्तरङ्गः ।
गत्वा तत्र त्रिभुवनजनध्येयपादारविन्दो
द्रष्टव्यः श्रीतपगणपतिर्माग्यसभारलभ्यः ॥ ३१ ॥
मार्ग तस्स प्रचुरकदलीफाननैः कान्तदेशं
स्थाने स्थाने जलधिदयितासंततिध्वम्तखेदम् ।
आकर्यान्त.फरणविपये) स्त्वापयोक्तं मयेन्दो-
ऽमीष्टं स्थानं मजति हि जनः प्राअलेनाध्यना द्राक् ॥ ३२ ॥

·४५ इन्दुदृतम् । शैलादरसादुपसर पथा दाक्षिणात्येन बन्धो गन्धोद्रेकोल्लसितकुसुमस्तम्भितेन्दिन्दिरेपु । स्थाने स्थाने सरससरसः काननेष्वंशुपूरै- दिं संपादय कुमुदिनीफुलपुष्पेक्षणानाम् ॥ ३३ ॥ तुझे तिष्ठ क्षणमुडुपते त्वं सुवर्णाचलस्य क्रीडावापी सबनसरसैमारुतैः शान्ततापः । तत्रत्यानां सकलदिवसक्षुद्यथापीडितानां सौहित्यं त्वकिरणकवलैः स्ताचकोराङ्गनानाम् ॥ ३४ ॥ तस्मिशैलेऽन्तिमजिनवरा वामवामेयदेव. प्रासादी या तरुणकिरणैः संगरं निर्मिमाते । मध्यस्थः सन्सुघटितरुची ती कुरु प्रायशो य- प्रोत्तुङ्गानां भवति महतैवापने यो विरोधः ॥ ३५ ॥ तत्र क्रीटोपवनसरसीस्वच्छनीरान्तरेषु सात्वा स्वैरं प्रतिकृतिमिपान्नव्यधीतांशुकः सन् । ज्योत्सानालेः सपय मधुरैवीरवामेयदेवी फर्पूराच्चैस्तदनु च करैरर्जयाभ्यर्च्य पुण्यम् ।। ३६ ।। तस्याधस्तानगरमपरः स्वर्ग एवास्ति यस्य प्रौढेभ्यानां भवननिकरैर्ध्वस्तमाना विमाना। फाप्येकान्ते कृतयसतयः सजलजाभिभूता भूमीपीठावतरणविधी पातामाश्रयन्ति ॥ ३७॥ यपप्याशु ग्लपितनयना हलपिन्यतावमा दूयन्ते नेकिरणनिनिर्भर विप्रयुक्ताः । विमो () यभिमतिरतिरतां योपितों न स्वदीये. ज्यत्मिाजासमिमिरनिकरदरनिर्नासिने स्यात् ।। ३८ ॥ न मस्थेयं तदपि भयता वीक्ष्य दक्षेशणीय द्र शृमारितकुवलयं नियमपूर्णमेनम् ।

·काव्यमाला।
विष्वग्दत्त्वा नयनयुगलं सम्यगालोकनीयं
पश्चात्तापस्तुदति हृदयं दर्शनीये घदृष्टे ॥ ३९ ॥
तस्माज्जालंधरपुरवरादुत्पतशीघ्रगामी
श्रीरोहिण्याः परिसरमथ प्राप्स्यसि त्वं निमेषात् ।
स्थित्वा तत्र क्षणमियमपि प्रेक्षणीया समन्ता-
नान्तःशल्यं स भवति सतां सार्थको यो विलम्बः ।।१०।।
तस्यां चैकं सुखमुडुपते धार्मिकाणां महीयो
यच्चैत्यानां शुचिरुचिमतामस्ति पतिव्यवस्था ।
तन्मध्यस्थे न भवति पथि प्रस्थितानां प्रयासो
दूरादेव प्रणतशिरसा देवदेवप्रणागे ॥ ४१ ॥
तेनैवाथ खमपि विचरिष्यत्यवश्यं पथेन्दो
श्रद्धाशाली स्फुटमुभयतश्चैत्यमालाञ्चितेन ।
नाम नाम जिनभगवतामाकृतीचैत्यसंस्थाः
पश्यन्नेकान्तरमवहितः सुष्ठु सव्यापसव्यम् ॥ ४२ ॥
एकं चैतद्वचनममलं मामकीनं न चित्ता-
दुचार्य स्वीकृतनिजसुहृत्कार्यसिद्धे निदानम् ।
पण्यस्त्रीणामिह हि नगरे संनिवेशो गरीया-
नाते तस्मादृतिमतिहरारमेवाभिगच्छेः ॥ ४३ ॥
काचिन्नाग्याः श्रयति समता भोगिलोकोपगूढा
हन्त्री कानिकलयति फलां तर किपाकयट्याः ।
फाचिद्गती तुलयति युवग्रंशहेतुः पणस्त्री
काचिद्वान्ध्यप्रथननिपुणा याति पात्याससीत्वम् ॥ ४४ ॥
फाचित्तीक्ष्णैर्नयनविशिसर्गर्म यूनां भिनधि
नर्मालापहरति हृदयं काचिदाफूसधैः ।
काचित्सानिलितविकसितोयत्यल्पयुद्धी-
धर्य काचिस्पटुकुचतटोसात टुंण्टति द्रा ॥ ४५ ॥

·इन्दुदूतम् । तस्मादासां युवजनपद्वागुराणामवश्यं दूरात्यागो भवति हि नृणां श्रेयसेऽमुत्र चात्र । तत्राप्यङ्गीकृतनिजसुहृदयाहृतेस्वादशस्य व्यासङ्गो नोचित इति हितं द्विस्त्रिरेतद्वदामि ॥ ४६॥ तस्याः पुर्या भवति पुरतो नातिदूरेऽम्बुदाद्रि- द्रष्टव्योऽसौ तरुपरिवृतोदभ्रमं_कपामः । नादैगीतैरिव जनमनांस्याहरन्कीचकानां गन्धर्वाणामिव नवमरुच्चालनाचूर्णमानैः ॥ ४७ ।। शृङ्गेऽमुप्योन्नतिभृति सरस्तीरभूमिप्ररूढा- न्दूर्वाट्टरान्किल कवलयिष्यत्यसो ते कुरमः । भूयः कालक्षुदुदयकृशश्चारणीयोऽयमिन्दो सामथम्भोगरतृणतते?र्लभाखेटतोऽस्य ।। ४८ ।। कूजद्भिर्य श्रुतिसुखकरा कोकिलैमल्लिकाना- मामोदैश्च प्रसमरतरैः प्राणिनो मोदयन्ति । उद्गच्छद्भिर्नवनवतृणैर्वय(ह)वैडूर्यबद्ध- क्षोणीपीठा इव विदधते शं निकुञ्जा द्रुमाणाम् ॥ १९ ॥ तेपूर्मा स भवदभितः सर्वधूप्रस्तुतैस्तै- वाणानादैरपद्दतमना दृरकृष्टो मृगस्ते । मा भूखेदस्तदनु च तदन्वेपणे वा विलम्बो गन्तुं त्यक्त्वाश्रितमणुमपि स्वादृशा नोत्सहन्ते ॥ ५० ॥ तलारसमानयनविषयान्नायमत्यन्तरं गन्तुं सपो नवधनतृणास्वादविक्षिप्तनेताः । अपि फरिवरा अर्बुदाद्रेः कुडडे- प्वप्राणाः स्युर्घहलविदपिध्वन्यजन्तोः फथा का ॥ ५ ॥ (निमिर्पिोपम्) यमप्येतद्धनवनगतं नान्धकार फराम्ने हन्युर्मा भूतदपि हि गवान्ये मृदुखे विषण्णः ।

·४८ काव्यमाला । येपूष्णांशोरपि "...""कराः कुण्ठतामाश्रयन्ते- ऽनङ्गक्रीडासदसि दिविषापुंश्चलीनां दिवापि ॥ ५२ ॥ तत्र श्रीमान्विमलवसतौ भाति नाभेयदेव. सेवायातनिदशनिकरः पूर्णपादोपकण्ठः । नेमिस्वामी दिशति च शिवान्यानतानां निविष्टः साक्षादिन्द्रालय इथ बरे वस्तुपालस्य चैत्ये ॥ ५३ ॥ रुप्यस्वच्छोपलदलमयो चित्रदोत्कीर्णनित्री चञ्चञ्चन्द्रोदयचयचिती कल्पितानीलशिल्यौ । जीयास्तां तौ यिमलनृपतेस्तुपालस्स चोचौ प्रासादौ तौ स्थिरतरयशोरूपदेहायिव द्वौ ॥ ५४॥ एपा भूमिर्विमलविभुना ब्राह्मणेभ्यो गृहीता चैत्यं कर्तुं रिपुसुरजिता रूप्यमातीर्य विष्वक् । ऐतिमानि त्वमिति जरतां कुर्वतां मिप्रगोष्ठी तत्र श्रीप्यस्यनुमृतभवचन्द्रिकाणां मुखेभ्यः ॥ ५५ ॥ द्रष्टव्यः स्यादयमपि सखे भीमसायोर्विहार- स्नायीक विदशसदनस्फानिग पहधीः । एवं तमिभुवनमतिकम्य शोभाविशेषः प्रासादानामिह समुदितं प्रीतिगोप्टो निकं किम् ॥५६॥ आले नत्यं खरतरतं नातिरे यदेपो तत्रोतुमचतमपु दिशातहतो यन्दमानः । साक्षादृष्टं समयमरणं यदिदेहायनीपु तस्मएकारोदयमहनं सम्मरिष्यन्यपश्यम् ।। ५७ ॥ अग्ये गावागतारहरिद्वारसा ये विहाग द्रष्टव्याने न रानु मरना ना यन्या जिनार्या । दिग्यगाना पटुमनिनां (1) व्यनिम्पृक्षां य- पादिम्य समितिमुगिगोगं चिनार्थम् ॥ ५८ ।।

·इन्दुदूतम् । किंचिह्रे भवति च ततस्तत्र दुर्गोऽचलाख्यो मौलौ तस्मिन्विलसति चतुरमुत्तुगचैत्यम् । याक्तत्रोच्छ्रितमनुपमस्वर्णरीरीविमिथं न क्ष्मापीठे क्वचिदधिगतं ताहग चतुष्कम् ॥ ५९॥ नीचैः किंचिद्धयति च ततः कान्तमर्हन्निशान्तं श्रान्तं तारादिव नवरुचां गन्तुमूर्षे. दुर्गस्याधोऽप्यथ जिनगृहं श्रीकुमारक्षितीन्दो- चन्देथास्तेष्वनुपममते मावतः श्रीजिनाम् ॥ ६०॥ अस्त्येपोऽद्रि'""मुपचितो भूरिदिन्यौपधीभि- स्तस्मादस्योपरि किर रसं चन्द्रिकाणां विशिष्य । एताः पुष्टिं दधतु च रयादौयधीश..."तेऽल- स्पर्शास्त्रीणां परममुदितं यौवनं भर्तृसङ्गः ॥६१ ॥ शैलेऽस्त्यस्मिन्प्रतिपदमहो लौकिकी तीर्थराजी मिथ्यादृष्टिक्षितिपतिनतिप्राप्तगिध्यानुभावाम् । न द्रष्टव्या सुभग भवता कौतुफादप्यसौ य- न्मालिन्यं स्यात्तदभिगमनाच्छुद्धसम्यक्त्वरने ॥ ६२ ॥ इत्यं स्थित्वा स्थिरतरधियां लोकनीयोऽर्बुदाद्रि- रस्सा दृष्टा जगति हि जनो गण्यते गर्भ एव । दृष्ट्वा चैनं प्रज गजपते सत्वरैः पादपाते- र्नालस्यं स्यादुपकृतिकृतां त्वादृशां धुतमानाम् ॥ ६३ ॥ प्राम्यामस्माद्रज नगवरान्मारवीनां नवीनां श्रीखण्डाची वपुपि रचयंश्चन्द्रिकाणां तरहै। सिद्धदने क्षणमथ सरस्वत्युपेते विलय राजद्रनं भुवनविदितं यास्यसि त्वं निमेपात् ।। ६४ ॥ तत्रालोक्य सपतितनयं राजतेजोऽभिरामं दर्भाहरघडलपुलकिता त्वामुपस्यास्यतेऽमो।

·काव्यमाला । आमूलाग्रं तरलिततनु/चिहस्तैरुदस्तै- र्दूरादालिङ्गितुमिव रसात्साभ्रमत्यधिकान्ता ।। ६५ ॥ एपा कापि प्रचुरतरमैः काननैः कनकूला कापि क्रीडयुवतिनिकरैरप्सरःसेवितेव । सद्वेषेव कचन विततैरम्ब(तमुक्तै- मुक्ताशुत्त्यावलिरुचितरैः क्वाप्यलंकारितेव ॥ ६६ ॥ प्रीणात्येपाखिल.. ..."रजनान्सत्पयःपानदाना- दुरसङ्गस्थान्रमयति च तान्क लिलीलाविलोलान् । दूरादालिगति च विततैर्वीचिहस्तैः पुनीते पूतान्नास्याः कथमभिहिता(१)नेयगादानगर्याः ॥ ६७ ॥ नद्याश्चास्याः सुचिरगुभयोः कूलयोः संनिविष्टा- श्चक्राहाना हृदयदयिताश्चाश्रुभिः किन्ननेत्राः । पादैर्मा स्मारतिमुपनविप्रयुक्ताः प्रसरः कण्ठप्राणा नहि विरहिणः कृच्छूमीपत्सहन्ते ॥ ६८ ॥ आरूढानां भवनवलमी गोर्जरीणां त्वदीक्षा फुल्लाक्षीणां प्रियतमकरन्यस्तहस्तोत्पलानाम् । पश्यन्तीनां नगरमभितोऽलंकृतं चन्द्रिकाभि- न्धो निर्वापय निजकरैः सुष्छु हफैरवाणि ॥ ६९ ॥ क्रीडाहम्य प्रियसहचरीप्रेरणाभिः प्रविष्टाः शय्योत्सहं प्रणयचटुभिः प्रेयसा प्रापिताश्च । भीडोद्रेकागृहमणिमुपाहत्य कर्णोत्पलेन कान्तोपान्ते तमसि कथमप्यासते या विमुग्धाः ॥ ७० ॥ मा फास्त्विं तरुणकिरणैर्जालमार्गप्रविष्टे- तासां फान्तप्रसभहतसचीवराणां प्रकाशम् । किं कुर्युः संवरितुमनलं भूप्णयस्तास्त्वदंश- मीमध्यादेवानपगतथयाध्यन्नसंकृत्युपायाः ॥ ७१ ।। (युग्मम्) ·इन्दुदूतम् । 21475 तत्राट्टानां ततिपु निहिता भूरिरत्नप्रकारा- स्तारास्ताराधव तव करैः सुष्टु संयोगमेत्य । प्राप्तोल्लासा इव नवरुची दर्शनीया भविष्य- न्युल्लासं हि प्रथयति चिराइन्धुवाहानुषः ॥ ७२ ।। लक्ष्मीस्तत्रारमति सततं भरि कोटिध्वजानां गेहे गेहे वहुविधधनैः कृप्तनानाखरूपा । दृष्ट्वा चैनां सुभग भगिनीं त्यक्तचाञ्चल्यदोपां चिन्तातीतं नियतमतुलं प्राप्स्यसि त्वं प्रमोदम् ॥ ७३ ॥ एकैकोऽस्य ध्रुवगुडुपते पाटकोऽन्यैः पुराणां वृन्दैस्तुल्यो जनपदसमान्येव शाखापुराणि । "मैकैकं पृथुतरमुरुग्रामतुल्यं तदस्य माहात्म्य फः कथयितुमलं प्राप्तवाग्वैमवोऽपि ॥ ७४ ।। मुक्तापुञ्जान्प्रतिपद""रून्रतराशीन्सवाला- दूराम्शहान्मृगमदसरान्वीक्ष्य भूयो वरांश्च । मा ज्ञासीस्त्वं स्वपितुरुदधेर्हन्त सर्वस्वमात्त. द्रगो देप प्रकृतिगुणतो ज्येष्ठरत्नाकरोऽस्ति ॥ ७५ ।। अस्य व्यक्त्या निशमनमहो वर्पलक्षानुपाति सामान्यनामृतफर ततश्चैकदेशो विलोक्यः । तसिन्दष्टे निसिलमपि तदृष्टमेवावधेयं सर्व दृष्टं वदति हि जनो वर्णिकादर्शनेन ॥ ७६ ॥ रसज्योतिः कमकरजतज्योतिरहावलीषु सीपुंसाहाभरणतरुणज्योतिरत्र प्रटोपे । दीपश्रेणीप्रकटितपटुग्योतिरिन्दोस्त्वदीय- ज्योतियोगे भवतु विविधज्योतिपा संनिपातः ॥ ७॥ तत्र प्रत्यापणमनुगदं दीपकानां कदम्भे सो पौराणिक हब निमि व्याजयत्यर्थनातम् । AIL78- ·५२ काव्यमाला। गत्वा प्रामाणिक इव महान्व्यञ्जयन्सर्वतोऽर्थ चैलक्ष्यं तं तरलितकरः प्रापयिष्यत्यवश्यम् ॥ ७८ ॥ तस्मादनाच्छमनककुभिः प्रस्थितस्यान्तरा ते वर्गाकारं नगरमपरं लाटदेशस्य पुण्ड्रम् । दशै दशै मनसि परमप्रीतिरापत्स्यते य. नानालक्ष्मीरुचिरवपुषां तत्र चासो जनानाम् ॥ ७९ ।। लशाशकां मनसि दधती तोयराशी ममज्जा- तीते दृग्भ्यो वसति च पदे हन्त वस्वोकसारा । पातालं प्राविशदपगदा सापि भोगावती मां दृष्ट्या रम्यामनुपमतमां वाटपद्रीमभिख्याम् ॥ ८० ॥ मध्येऽस्त्यत्र प्रचुरसुख(प)मो मण्डपोऽत्यन्ततुङ्ग- स्तत्र स्थित्वा चतसूपु दिशास्वीक्षणीय स्वयेन्दो । द्रष्टासि द्राक्श्रियमनुपमामस्य विष्वक्पुरस्य रम्यं खेतच्छुचिरुचिचतुर्दारचैत्यानुकारम् ॥ ८१ ।। अत्यासन्नं भृगुपुरमितो यास्यसि प्रौढदुर्गा दुर्गन्धाशोज्झितगतिसुरैर्भूरि पौरैः परीतम् । भूपीठे मल्सदृशमपरं वर्तते या न वेति द्रष्टुं रङ्गान्तरमिव समारूढमुचप्रदेशम् ।। ८२ ॥ तस्योपान्ते सुखयति नदी नर्मदा नर्मदोर्मि- स्तोमै रोमोद्गममतिहिमैः कुर्वती नौस्थितानाम् । क्रीडद्न्धद्विपमदरसोदामगन्धिप्रवाहा चञ्चत्क्रीडावनघनतटा नाव्यनीरा गभीरा ।। ८३॥ आलोक्य द्वारभुवनगमृतैस्तर्पयन्तं भवन्तं तातं प्रातर्भवतु मुदिता नर्मदा ते तनूजा । प्राप्तोल्लासो भवतु च भवानप्यपेत्य क्षणेन संसारे यजनितजनकप्रेमबन्धो गरीयान् ॥ ८४ ॥ w ·१३ इन्दुतम्। तत्र स्थित्वा भृगुपुरमहायप्रवातायनामे दृष्ट्वा हृष्टो निजतनुमुवो धावनोद्वल्गनानि । गच्छेः स्वच्छे तरणिनगरोपान्तभूमिप्रदेशे श्रीश्रीपूज्यक्रमविहरणध्वस्तपापप्रवेशे ॥ ८५ ॥ खजूरीणां विपिनपटलीतुङ्गतालद्माणां तन श्रेणिस्तपनतनयातीरभूमिप्ररूढा । मन्द मन्दं प्रसूमरमरुकम्पितां मौलिकम्पैः श्लाघामन्तः सृजति नगरस्यास्य लोकान्तरस्य ।। ८६ ।। पोतश्रेणीपरिचयमिपातीरवेलद्विमाना मजद्वृन्दारकवरवधू गरे गरीभिः । खादुस्वच्छस्फटिकरुचिराम्गोभरैरुत्तरमा तापी तत्र अयति तटिनी खर्गगजानुकारम् ॥ ८७ ॥ एनां संगच्छति जलनिधिः प्रत्यहं द्विलिरस्याः सौभाग्येनातिशयगुरुणा कार्मणेनेव वश्यः । अभ्रच्छन्नस्त्वमपि भवितास्येतयोर्योगकाले पित्रोः पश्यन्क इह मुरतं उजते नेजडोऽपि ॥ ८८ ॥ तत्र श्रीमत्तपगणपतेः सद्विहारानिलोमि- मुष्टात फलदल सुमस्फातिसंपन्नवृक्षाम् । इष्टानेहः परिगतघनोद्रासि भूयिष्ठसयां द्रक्ष्यस्यर्हत्समवसरणापास्तदोयामिव क्षमाम् ॥ ८९ ।। नमीभूताः प्रतिपदमहो लुम्बिवृन्दैः फलानां सोपा इस धनयता सन्ति कमा: कदल्यः । निग्धच्छायैर्मधुरफलंदैर्मण्डपै!सनीनां गेहैर्ममा इय सुमनसां तत्र कान्ता बनान्ताः ॥ १० ॥ दीप्ताः पुष्परविरलदसा मण्डली चम्पकानां तत्रोधाने तुलपति फललक्षिता पवैश्य ।

·५४
काव्यमाला।
............
नागश्रेणीममसृणणि हेमघण्टावलीढां
॥ ९१ ॥
उद्यानानां नगरममितः संततिांति नाना-
वृक्षैर्लक्षैर्विविधसुमनःसंविताना लतानाम् ।
क्रीडद्दम्पत्युचितकदलीमन्दिरैर्यालकानां
गेहैः क्रीडाभवनसरसी दीपिकावापिकाभिः ॥ ९२ ॥
पोतान्पोतानिव जलनिधेः कुक्षिनिक्षिप्तनाना-
वस्तुस्तोमांश्चतुर भविता पश्यतस्ते विलम्बः ।
जाग्रजैनध्वजपरिगताञ्जङ्गमद्रमतुल्या-
न्पश्यन्नेतान्न भवति जनः कोऽन विक्षिप्तचेताः॥९३ ।।
दुर्गो भर्गोज्ज्वलवपुरिहोत्कन्धरश्चन्द्रशाला-
दम्भात्सौधच्छविरुपचितो मौक्तिकच्छत्रशाली ।
नानायन्त्रपहरणधरो युद्धसज्जोग्रशस्त्रः
क्षत्रस्यैप श्रयति सुखिनां धैर्यगर्वोद्धरस्य ॥ ९४ ।।
गोपीनाम्नः किमिह सरसो वर्णयामो महत्त्वं
यत्क्षीराब्धेः कलयति कलां मथ्यमानस्य नो चेत् ।
आस्ते कुक्षौ किमिह निहिता मेरुरद्यापि किं वा
वीचिक्षोभो मथनजनितत्रासतोऽत्रागतस्य ॥ ९५ ॥
नीलच्छायां वचिदविरलै गवल्लीदलौघैः
शुभ्रच्छायं वचन कुसुमैर्विस्तृतैर्विक्रयाय ।
पिने चरतिपरिणतैः कुत्रचिच्चेक्षुदण्डै-
नीनावणे पुरमिदमिति द्योतते सर्वदापि ॥ ९६ ॥
पोतोत्तीर्णाम्बुधिपरतटोद्भाषिनो वस्तुवृन्दा-
न्द्राक्संख्यातुं क इह गणनाकोविदोऽपि क्षमेत
इष्टे मातुं क इव ..."रजःवर्णमाणिक्यपुञ्जा-
न्गुल्लानेमारुणतररुचीश्चाङ्गुरान्विद्वमाणाम् ॥ ९७ ॥

·इन्दुदृतम् । रूप्यस्वर्णप्रकरघटनप्रोत्थितेष्टङ्कशाला- गर्भोद्भूतप्रतिरवशतैस्तारतारैष्टकारैः । नात्र कापि प्रभवितुमलं दुष्टदौर्गत्यभूतः पूतः क्षौद्रे ह्युपशमविधौ मन्त्रसारष्टकारः ॥ ९८ ॥ यत्र श्राद्धास्ततसुमनसो विश्वमान्या वदान्याः संख्यातीता अमितविभवाः प्रौढशाखाः प्रशाखाः । कुत्राप्याद्याद्य ()रकजनिताः संस्थिताः कल्पवृक्षाः प्रादुर्भूतास्तपगणपतिप्रौढपुण्यानुभावात् ॥ ९९ ॥ शिल्पिप्रष्ट रचितविविधानेकविज्ञानहृद्यं हिगुल्वादोः कनकखचितैर्वर्णकैवर्णनीयम् । दत्तानन्द स[होदयहृदां वृन्दमर्हगुदाणां चित्रश्चित्रं क इह न जनो धीक्ष्य चित्रीयतेऽन्तः ॥१०० ।। मध्ये गोपीपुरमिह महाश्रावकोपाश्रयोऽस्ति कैलासाद्विप्रतिभट इव प्रौढलक्ष्मीनियानम् । अन्तर्वार्हतमतगुरुपौढतेजोभिरुद्य- ज्योतिर्मध्यस्थितमघवता ताविपेणोपमेयः ॥ १०१ ।। मित्तौ भित्ती स्फटिकसरुचौ कुट्टिमे कुट्टिमे च संक्रामस्त्यं सुभग मविता स्यात्तलक्षस्वरूपः । युक्तं चैतत्तरणिनगरोपाश्रयस्यान्यथाश्री- द्रष्टुं शक्या न खलु वपुपैकेन युप्मादृशापि ॥ १.२॥ तस्स द्वाराङ्गणभुवि भयान्सर्यमालम्ब्य पश्य- न्साक्षादेवानिव नृननुपो द्रक्षाति यादलोकान् । हस्त्यारदानथ रथगतासादिनथार्थपो..."80- प्याम्योतुं रसिफहृदयाशीप्रमाटीकमानान् ॥ १०३ ॥ मापारिद्विपमदरसाधीयलालानिपान. हिमा विभागिय पनजनमातममर्दसेदात् ।

·५६
काव्यमाला।
द्वारं वस्याङ्गणभुवमतिप्रेहितैस्तोरणानां
सेहादाश्वासयति मरुतां प्रेरणेनेव शश्वत् ।। १०४ ॥
मध्ये तस्याः श्रमणयसतर्मण्डपो यः क्षणस्य
सोऽयं कान्त्यानुहरति सतां तां सुधभ्यो मघोनः ।
मुक्ता चन्द्रोदयपरिचितस्वर्णमाणिक्यभूषा-
श्रेणीदीप्तो विविधरचनाराजितस्तम्मशोमी ॥ १०५ ॥
मध्ये सिंहासनमनुपमं तस्य शासनाभं
चेतश्चैतत्सखयति सतां हृद्यपद्यानुकारम् ।
सालंकारं सुघटितमहासचिवन्धं सुवर्ण
स्वच्छच्छायं सुललितचतुःपादसंपनशोभम् ॥ १०६ ॥
दीप्रीपान्तः खसहशरुचा पादपीठेन नम्र-
क्ष्माभृच्छ्रेणीमुकुट घटनाकोमलीभूतधामा ।
पशयोडूनामिव गुणयुजा मौक्तिकखरिसकेन
व्योमो लक्ष्मी किल निदधतोपेन्द्रपादाश्चितेना॥१०७॥(युग्मम्
तत्रासीनं परिणततपस्तेजसा पीनमन्त:-
शुक्लध्यानोद्भवनवमहोड्योतितारमस्वरूपम् ।
साक्षात्तीर्थकरमिव जगज्जन्तुजीवातुभूतं
मूल् शान्ताद्भुतमधुरगा दत्तभव्यप्रमोदम् ।। १०८।।
अभ्यस्तानां गुरुमुखकजादागमानां निधानं
साक्षादाचं गणधरमिवानेकलब्धिप्रधानम् ।
ज्ञानालोकप्रकटितजगत्तत्त्वदत्तावधानं
ध्यान धम्य हृदि निदधतं सिद्धिशय्योपधानम् ॥ १०९ ॥
आकर्षन्तं कठिणतपसां लीलया सिद्धिराज्य
स्वर्गादीनां सुखमनुपमं मन्यमानं तृणाय ।
आ"माम्लाद्यतिपृथुतपः कार्यतः श्वेतकान्ति
सम्यग्लिप्तं किल धवलया लेश्ययान्तनहि." ॥११०॥

·इन्दुदूतम् । फुलाम्भोजश्वसितमसिति श्मथुकूर्चाङ्करोया- नाविनाणं सितमुखपर्टी चाननाम्भोजहंसीम् । हस्ताम्भोजे दधतममलां चैद्रुमीमक्षमालां रागं प्रासामिव गुरुगुणैर्धूर्णमानां च चित्रे ॥ १११ ।। अङ्के धर्मध्वजमुरुमहः शोभमानं दधानं. श्रेयोलक्ष्म्या प्रहितमिव सलेहया पुण्डरीकम् । प्रायः पद्मासनपरिचितं राजहंसोपसेव्यं स्वाध्यायेनानुगतवदनं ब्रह्म सब्रह्मरूपम् ॥ ११२ ॥ कर्णोपान्ते पलितकपटात्सुष्टु विज्ञप्यमानं स्थानमंशव्यथितजरसैकान्तमेकान्तकान्तम् । खामिल्लोकानजरममरं स्थानकं प्रातुमई- न्कुर्वन्मूमी विहरसि मया स्थीयता काधुनेति ॥ ११३ ॥ स्फूर्जदाग्यान्कतिनन दृशा खिग्धयालोकयन्तं फांश्चिचेपत्सितकलनया स्वायतीन्प्रीणयन्तम् । पूर्वपित्तास्खलितसुकृतश्रेगिसौगाग्यभाजः कांश्चिन्मौली करघटनया लब्धसिद्धीन्सृजन्तम् ॥ ११ ॥ आशीर्दम्मानमदसुमता हस्खविस्तारणेन हस्तन्यस्ताविय निजवशी धर्मलाभौ ददानम् । कल्याणानां निधिमिव महावारपारं महिमा- माचाराणां भवनमवनाचाफरं सनियाणाम् ॥ ११५ ॥ अईदर्भ तनुभृतमियास्तोकलोकोपटत्यै केचल्यं या विदितभुवनं पुंस्वरूपोपपन्नम् । प्रत्यक्ष वा मुहनिचयं शासनस्साईतस्म मूलं निःश्रेयसपदतरोनहम कल्पवृक्षम् ॥ ११६ ।। कप्टमात नतमुमनसा जापमोगप्रयुक्त- न्तिं मन्नति पटुतरहारिहुंकारनादैः । ८ ·काव्यमाला। सम्यमामसारणशमिताशेपपापोपता लक्षोप्णांशुप्रतिभटजगन्यापि तेजःप्रतापम् ॥ ११७ ॥ धैर्येणातिप्रथितयशसा स्वर्णशैलं जयन्तं गां तीर्थेनातिशयगुरुणाम्भोनिधि लज्जयन्तम् । सौन्दर्येणाप्रतिमगहसा मन्मथं तर्जयन्तं चारित्राद्यैः सुविहितगुणैर्विश्वमावर्जयन्तम् ॥ ११८॥ मौनध्यानाद्यगलविधिनाराधिताचार्यमानं सेव्यं देवरुपपदगतेब्रह्मचर्यानुरक्तैः । नग्रप्राणिप्रकरविविधप्रार्थनाकामकुम्भ दान्तं शान्तं मृदुमपमदं निःस्पृह वीतदम्भम् ॥ ११९ ॥ विद्यावद्भिः सुभगतनुभिश्चारुचारित्रवर्यः श्रीगुर्वाज्ञाविनयनिपुणैः सेवितं साधुवर्यैः । श्रद्धालूनां पृथुपरिपदि प्रौढधामा निषण्णं त्रायस्त्रिंशैरिव परिगतं संपदीन्द्रं सुराणाम् ।। १२० ॥ वन्देथाः श्रीतपगणपतिं सार्वमैदंयुगीनं पीतं पुण्यनगवमुदधेर्नन्दनत्वं लभेथाः । प्राच्यैः पुण्यैः फलितमतुलैरतावकीनैः सुलब्ध- जन्मैतत्ते नभसि च गति विनीते कृतार्था ॥ १२१ ।। (चतुर्दशमिः कुलकम्) अद्यानर्थैर्गलितमकलैः पापशकैपिलीनं क्षीणं दोपैलितमशिवैर्दुष्टकप्टैः प्रणष्टम् । रुग्णं रोगैzतमनुशयैर्विप्रयोगैर्विनष्ट सर्वातकोपशमनिपुण द्रक्ष्यसि श्रीगुरुं यत् ॥ १२२ ।। पुण्यादसाभृशमुपचितात्किवदन्तीकलक- स्यैपा यास्यत्यमृतकर भो निष्कलङ्कं भवन्तम् । मन्येऽवश्यं शतगुणधुणिं सत्वरं वीक्षिताहे सर्वाभीष्टं फलति न चिराद्दर्शनं हीदृशानाम् ॥ १२३ ।।

·3 .. इन्दुदृतम् । हृद्यातोद्यैर्मुखरमुरजैर्गायनानां च गीत- गोयन्तीनां गुरुगुणगुणांश्चारवैः श्राविकाणाम् । खाध्यायैश्च श्रमणकृतिनां तर्कच विचारैः शब्दाद्वैते भवति भवता स्थैर्यमानम्य तत्र ॥ १२४ ॥ विज्ञप्तिों यदपि भवता दुष्करानाप्तपुंसा पार्थे किं चामरहिमकराः पाठकास्ते सगोनाः । संवीक्ष्यैवावसरमुचितं तत्र वाच्यं तथापि नेतारो हि ध्रुवमवसरे प्रेक्षिणि प्रीतचिताः ॥ १२५ ॥ स्थित्वा तस्माद्विजनसगये श्रीगुरोः पादपद्म स्टष्ट्वा स्वच्छै हिमकरफरैविज्ञ विज्ञप्यमेवम् । शिष्योऽणीयान्विनयविजयो द्वादशावर्तभाजा विज्ञप्ति व्याहरति महता यन्दनेनाभिवन्द्यम् ॥ १२६ ॥ यच्छीपूज्यक्रमयुगमिलादुर्गमध्ये नतोऽहं मागासं नोपतिमिव तद्विस्मरामि क्षणार्धम् । श्रीतातानां यदुरुकृपया मापणं मर्यमाणं सर्वाशीणं सपदि पुल कोद्रेदमाविफरोति ॥ १२७ ॥ तुष्यत्युल्लासयति करणान्युल्लसन्त्येव भूयो भूयो गच्छरयुपगुरुपदं गाढमुत्कण्टते च । माप्पहिने सृजति नयने गद्गदान्कण्ठनादा- नेततः प्रणयरसतश्चेष्टते नेकधामे ॥ १२८॥ निद्रादोयो जगति विदितो जागरवाप्रमादः संप्रत्येतन्मम तु हृदये परीत्येन माति । निद्रा याते गुणमनुगुणं दर्शन यो ददाना जागया च प्रगुणमगुणं तत्र विसं यजन्तीम् ।। १२९ ।। गागर्याया जपति रसना युप्मदास्या यथा में निदायामप्युपहितमनाम्ग शधरायेव ।

·६० काव्यमाला। तस्मात्संप्रत्यहनिशि"वा जागरानिद्रयोर्मे भेदं लोका अपि पटुधियो जानते नापरीक्ष्यम् ॥ १३० ।। शकातकर्मलिनमगुणैरुत्सृजन्पूर्वपक्षं सिद्धान्तं सद्विभव भवदाराधनं संथितोऽस्मि । संभाव्यस्तत्परमगुरुभिः स्निग्धया प्रेमदृष्टया येनात्यर्थ फलितसकलप्रार्थितोऽर्थो भवेयम् ॥ १३१ ।। इति श्रीमेघदूतच्छायाकाव्यमिन्दुताभिधं काव्यं समाप्तम् । श्रीकृष्णानन्दकवीन्द्रविरचितं सुदर्शनचम्पूकाव्यम् । नारायणपदाम्मोजमकरन्दमधुप्रतः । कृष्णानन्दः करोत्येनां चम्पू सर्वमनोरमाम् ॥ १ ॥ शास्त्रं स्मृत्तिं च साहित्य कृष्णानन्देन धीमता । अधीत्य क्रियते चम्पूः शं पूरयतु सर्वतः ॥ २ ॥ दंष्ट्रादुष्टकरालकालियशिरोमङ्गप्रसङ्गोच्छल- द्रक्तव्यक्तजलौघपूर्णयमुनाकूलप्रवाहोत्सवः । स्फूर्मगुर्जयकसकेशिमथनो राधामुखेन्दूदये जीवजीवसमः करोतु कुशलं श्रीकृष्णदेवः प्रभुः ॥ ३ ॥ अपि च । दाग्द्वारस्थितदन्तिदन्तमुसलोत्पाटप्रतिछोल्लस- पौरस्त्रीपरिषेपपूरितमहाकीर्तिर्यशोदात्मजः । गोपीवृन्दगन्तपीवरमहापीयूषधाराशत- खानक्लिन्नकलेवरः कलयतां कल्याणमव्याहतम् ॥ ४ ॥ १. 'वेदाकाशमुनीन्दु(१७०४)संमितशके-' इति ग्रन्थान्तिमपद्यतो वैकमे शरदि १८३९(=A. D. 1783) श्रावणशुक्लदशगीगुरुवासरे इमं ग्रन्थं रचितवान्टी- कृष्णानन्दकवीन्द्र इत्सवगम्यते.

·६१ सुदर्शनचम्पूकाव्यम् । अत्र लोकाः पृच्छन्ति- कस्यैप क्रियते चम्पूर्महीपालशिरोमणेः । गद्यपद्यमयी लोके श्रुतिचित्तसुखप्रदा ॥ ५ ॥ अस्ति समस्तमहीमण्डलाखण्डलप्राययादववंशावतंसमहाराजाधिराज- वराजितराजधानीविभूपितगढजयशलमेरो नाम देशः । स च प्रथितवरसरोभिः सेवितः सर्वकालं विविधविटपिवाटीवृन्दविद्योतितश्रीः । कृपिभिरुचितकाले सर्वलोकोपकारी गढजयशलमेरो देशरलं विभाति ॥ ६॥ तत्रानेकनगरमामप्राकारपरिखाप्रासादप्रतोलिकाप्रकारैरभिमण्डितान्त- मण्डलबहिर्मण्डलोद्देशः । गजगलदविरलमदजलचलत्सेककुशलमुसलाकार- धारासंपातनिपातसंपादिताशेषभूकपाणानाजनप्रवर्तमानमहामहोत्सवामि- रामफामदेवोदामसजलजलदागमप्रतीतिप्रयोजकः । तनापि महापवित्र- मतिसुप्रसिद्ध भाटीकुलम् । समस्तलोकेप्वतिसुप्रसिद्ध समस्तराजन्यगणस्तुतं च । माटीकुलं सर्वगुणानुपेतं वर्णाश्रमाचारपरायणं च ॥ ७ ॥ भूमण्डले कुण्डलतामुपैति यदोः कुलं चन्द्रकलाविशुद्धम् । तत्रापि भाटीकुलमप्रमेयं समस्तभूमावतिशोभमानम् ॥ ८॥ भाटीकुलावतंसो दुर्जनशालो महीपालः । आसीत्प्रसिद्धजन्मा शंकरवर्मा सुतस्तस्य ॥ ९॥ एतस्याजनि राजनीतिदयितः सर्वार्थचिन्तामणिः सर्वश्लाघ्यगुणः प्रतापतपनः प्रोचप्ससप्तार्णवः । प्रत्याशापरिपूरकः प्रतिदिनं कारुण्यवारांनिधिः श्रीमद्वीरमुदर्शनो नृपवरो जीयात्सहसं समाः ।। १०॥ अपरं च । स्फुर्जदुर्जनशाल एप विनयी दाता महीमण्डले भाटीवंशसमुद्भवोऽनिविदितः श्रीशंकरोऽध्यात्मजः ।

·काव्यमाला।
लोकानामुपकारकेण सुचिरं धात्रा धरामण्डले
वीरो धीरसुदर्शनोऽतिकरुणो राजा कृतोऽयं कृती ॥ ११ ॥
कुमार इव धूर्जटेः सुरपतेर्जयन्तो यथा
पठत्यनुदिनं गुरोनिखिलवालविद्यां मुदा ।
सुदर्शनमहीपते पतिचक्रचूडामणे-
र्यशस्करणसुन्दरो जयति बालवृन्दारकः ॥ १२ ॥
वेदव्याकरणादिशास्त्रकवितालंकारसाङ्गागम-
व्याख्यानस्फुरदिन्दुसुन्दरयशोवृन्देन देवात्मना।
विश्वव्यापककामराजगुरुणा सोऽयं मुदा दीक्षितो
चीरो भूपसुदर्शनो यदुकुले भूमण्डलाखण्डलः ॥ १३ ॥
सुदर्शनो महाराजो विभाति क्षितिमण्डले ।
यथा शोभाकरश्चन्द्रो जगदानन्ददायकः ॥ १४ ॥
तस्यैषा क्रियते चम्पू: सुदर्शनमहीपतेः ।
दानसंमानसंपद्भिः सर्वेषां सुखदायकः ॥ १५ ॥
अतिप्रचण्डदोर्दण्डकलितासिदण्डखण्डी कृतारातिचक्रसीमन्तिनीसमु-
सारितशिरोवर्तिसिन्दूरधाराभरणसमस्तारुणीकृतदिग्यलयवर्तिबहुकालोप-
चीयमानविरहव्यथाकुलितचारुचक्रवाकमिथुनमिलनीच्छासविश्वाससंभाव-
कः सुदर्शनो नाम राजा विराजते मध्याहृमार्तण्डमण्डलोपमप्रचण्डप्र-
योतविद्योतिताशेषदिगन्तरमहाप्रसिद्धमानसादिसरोवरालंकारप्रदोषमुद्रित-
सरोरुहोदरवर्तिमकरन्दलुब्धमधुपश्रेणीबन्धमोक्षणाकालप्रचारझाकारोगीत-
यशोराजहंसः।
स एप नृपमैरवः समरसीनि दुर्वारणः
समस्तधरणीपतिप्रथितलब्धयुद्धोत्सवः ।
यदीयरिपुनागरीनयनवारिसंपादित-
प्रसन्नसरसीरसी चरति कीर्तिहंसीगणः ॥१६॥
प्रचण्डचण्डांशुसमप्रभावः पुरा न भूतो न च कोऽपि भावी ।
मुदर्शनो नाम महाबलोऽसौ यदोः कुले राजकुलावतंसः ॥ १७ ॥

·सुदर्शन चम्पूकाव्यम् । सुदर्शनयशोगानं कस्य कस्य न रोचते । कृष्णानन्दसमुत्पन्नं किं पुनर्बजगण्डले ॥ १८ ॥ तस्यायं क्रमः-- वारंवारमुदारवारणघटासंघसंभाविता- रातिमापतिवीरधीरजलधिप्रव्यक्तरक्तं पयः । पीत्वा वर्षति वैरिवारिजमुखीनेत्राम्बुयुष्गद्यशो- मुक्ताः पुप्यति राजराज किमसिः किं स्वातिधाराधरः॥१९॥ श्रीमद्वीरसुदर्शनाद्य मृगयारम्भ विमुञ्चाङ्कतः सातझं हरिणः पते द्विजपतेर्भूयादनों महान् । किं च त्वं चतुरोऽसि निर्मलयशाकर्परपूरश्रिया साम्यं सौम्य समागमिप्यति सदा निर्दोपदोपाकरः ॥ २० ॥ मृदर्शनमहाराजे दानाय समुपागते । नृत्यन्ति गुणिनां गेहे कविता वनिता इव ॥ २१ ॥ सुदर्शनमहाराजे महादानं प्रकुर्वति । नृत्यन्त्यपि च गायन्ति दिक्षु भिक्षुकयोपितः ॥ २२ ॥ गृहं यदीयं स्फटिकामिरामं संपूर्णकामं वृषभध्वनस्य । सेवा समासाद्य गुरोः प्रसादाच्छीकामराजस्य महान तस्य ॥ २३ ॥ कवित्वशक्तिर्मधुरा च वाणी भाषासु गीर्वाणवचोमये च । यस्यास्ति भूमौ स धनी कुलीनः स पण्डितः सर्वगुणानुपेतः ।। २४ ॥ साहित्यविद्यानिपुणः सदेव शास्त्रेषु सिद्धान्तसमस्तवेत्ता । ज्ञाता विशेष कवितारसस्य दाता चिरं जीवतु सत्कवीनाम् ॥ २५ ॥ एतस्य रे भायें । दास्यश्च संजीवनी च। शुश्रूपणाय प्रतिपन्नभाया मनोरथज्ञा भुवि सुप्रसन्ना । पत्युः पदाम्भोरुहलुब्धभृङ्गी संगीतविद्यानिपुणस्य तस्य ॥२६॥ पोव कृष्णस्य, वृपध्वजस्य गौरीच गौरी, मकरध्वजस्य । रतीव, शनस्य शचीय, भूमी सातोमरी वीरमुदर्शनस्य ॥ २७ ॥ .

·६४ काव्यमाला । - सुवर्णदानेन समस्तकालं सातोमरी पीतमयं करोति । महीतलं राजतपुख्तदानैः शुक्ल कदाचित्कुरुते समन्तात् ॥ २८ ॥ सोही च-- माणिक्यमुक्ताफलगुम्फितेन हारेण तस्या हृदयस्थितेन । नक्षत्रताराग्रहमण्डलानि विनिर्जितान्येव निर्जर्मयूखैः ॥ २९ ॥ सुवर्णपात्रेण करस्थितेन सुवृत्तमुक्ताफलपूरितेन । नित्यान्वित विप्रवरार्पितेन सोही यशश्चन्द्रमसं विभाति ॥ ३० ॥ संजीवनी च-- गन्धर्वकन्या भुवि चित्रलेखा लोकोपकाराय कृतावतारा । संजीवनीमूर्तिमिपादशेषसौन्दर्यचातुर्यनिवासभूमिः ॥ ३१ ।। विराजते सर्वगुणानुपता संजीवनी कल्पलतेव भूमौ । कदापि यं पश्यति दुरतोऽपि तस्यापरिश्लिष्यति हेमवृष्टिः ।। ३२ ॥ अधीतवेदस्तु मुदर्शनोऽसौ बाल्ये धनुर्वेदपरस्ततोऽभूत् । महाबलः पञ्चशराभिरामो दिने दिने यौवनमाततान ॥ ३३ ॥ गान्धर्वविद्यासु महाप्रवीणो वीणामृदङ्गादिपु तालदक्षः । तथापि नित्यं नृपतिर्गुणिभ्यो ददाति भूरि द्रविणं महेच्छः ॥ ३४ ॥ मल्लैरनेकैः कृतमुष्टियुद्धप्रहारसंहारविचेष्टितैश्च । खड्गप्रहारोत्पतनप्रकारं गुरोः सकाशादधिगम्य सद्यः ॥ ३५ ॥ शरैरने फैर्निजवैरिवंशं विपाटयामास युवा सहासम् । ग्रन्थिप्रहारैः सकलं निरीक्ष्य लक्षीकृतं चारुविशालवक्षाः ॥ ३६॥ वीणारसं केवलमेष एव जानाति विख्यातविलासहासः । ॥३७॥ यसभायां वाराङ्गनाः- संगीतविद्यानिपुणाः सदैव नृत्यन्ति गायन्ति सुवर्णवर्णाः । चाराशनाश्चन्दनकुङ्कुमाढ्याः सुभाषितं कामकलाप्रवीणाः ।। ३८ ॥ प्रफुल्लपक्केरुहपत्रनेत्रा मृदङ्गवाद्यादिभिरभ्युपेताः । यदक्षिपातेन मनो मुनीनां सद्यो नवं चञ्चलतामुपैति ॥ ३९ ॥ . .................... .......................

·A
सुदर्शनचम्पूकाव्यम् ।
ता एव गायन्ति विलासवत्यः स्वभावतः कोकिलंकण्ठनादैः ।
पदप्रहारैरिव कामदेवं विबोधयामासुरधीतविद्याः ॥ ४० ॥
एतादृशी यद्यथ दृश्यते न संश्रूयते किं तु विदूरतोऽपि ।
नेत्रं नभोमण्डलमेव नैव जातं यदा किं चरितं विधातुः ।। ४१ ।।
बाले मुहूर्ते किल सावधानो गुरोः पदाम्भोरुहनिन्तनाय ।
सरोरुहाशोऽतिविनीतनिद्रो मनो ददौ पूर्णमनोरथश्रीः ।। ४२ ।।
ततः परं स्मृत्यनुसारतोऽसौ धर्मार्थकामानतिदुर्लभांश्च ।
स चिन्तयामास वरप्रकारैः कुलोचितैः सर्वजनप्रतिछैः ॥ ४३ ॥
ततः समुत्थाय महामुशीलः सानादिकं सागमतो विधाय ।
शुक्ल द्विवासाः कृतचन्दनादिक्रियानुलेपः कृतभूतशुद्धिः ॥ ४ ॥
देवोपमो देवगृहं गतोऽसौ सुदर्शनो नाम नृपावतंसः ।
कालेयकाद्यैरतिप्रसिद्धैः सुगन्धिभिः पूननमाचकार ।। ४५ ॥
दशोपचारः स पोडशेन पञ्चोपचारेण च पञ्चदेवान् ।
स पूजयित्वातिविशुद्धचेता नित्यं च कर्मापि तथाकरोत्सः ॥ १६ ॥
नित्यं च दानं कुरुते नृपोऽसौ सुवर्णरत्नादिकमप्रमेयम् ।
द्विजेभ्य एव प्रतिपादयित्वा योगालयं दिव्यमुपागतोऽसौ ॥ १७ ॥
दिव्यासनस्थोऽतिविशुद्धचित्तो वायु समापति योगयुक्तः ।
शनैः शनैरुसितासनोऽसौ योगीश्वरो योगविशारदश्च ॥ १८ ॥
ततो लघुकृत्य वपुः स्वकीयमाकाशसंस्थं विधिपचकार ।
ततो गुरूदत्य सुनिश्चलोऽसौ गुरोः प्रसादागिरिवञ्चकार ॥ ४२ ॥
एवंविधैर्योगवरैः प्रसिद्धैर्युरा यदुनां नयनाभिरामः ।
संसारसौरन्याय गृहस्थितोऽपि योगीधरोऽमा नृपतिविमानि ॥ ५० ॥
मुक्त्यधर्मकः श्रुतिभिः प्रसिद्धः सर्वस्य शानन्य हि योगमाहुः ।
उक्तखतः सर्वगुणानुपेना जनाः समाश्रित्य तरन्नि पारम् ॥ ५२ ॥
अहोऽनुकम्पा वसतो जगत्यां महीपनियॉरमुदर्शनोऽमी ।
योगीश्वरोऽयं समधीतवियो ददाति विसं भुवि यानन्यः ॥५२॥

·काव्यमाला ।
-
यस्य सभायां पण्डिताः-
प्रमेयसिद्धान्तपदार्थवार्ता विचारयन्तः कथयन्ति सारम् ।
समस्तलोकेप्वतिदुर्लभं च ते पण्डिता यस्य गृहे वसन्ति ॥ ५३॥
कवयश्च-
सुधास्यन्दसंदोहसंदेहकारि कचित्काव्यभव्याक्षरं नर्तयन्ति ।
कचिद्गीतसंगीतविद्यानवद्याः कचिद्दण्डनीति विनीता वदन्ति ।। ५४ ॥
कचिल्लोलरोलम्बमाताकुलाङ्गान्मतङ्गानहो देहि देहीति वाचः ।
क्वचिद्वाजिराजीरिति स्पष्टवानां विवतु मुदा सर्वदा नर्तयन्ति ॥ ५५ ॥
ज्योतिपिकाश्च-
भविष्यदर्थं सततं ब्रुवन्ति मध्येसभं वीरसुदर्शनस्य ।
ज्योतिर्विदः सर्वगुणानुपेताः खवृत्तिमन्तो नृपतेः प्रसादात् ॥ ५६ ॥
वैद्याश्च-
अधीतविद्या निपुणाः सदैव दृष्टया वदन्ति प्रतिपन्नरोगान् ।
निदानतो रोगपरीक्षया च चिकित्सया सर्वजनोपचारान् ॥ ५७ ।।
मल्लाश्च-
मनागनायासरसेन येन चूर्णीकृतः प्रस्तर एव सद्यः ।
स तादृशो मल्लवरः सभायां विराजते वीरसुदर्शनस्य ॥ ५८ ।।
नटाश्च-
संमोहयन्तो निजनर्तनेन समस्तलोकानपि पण्डितांश्च ।
नानाविधं वेषधरं वहन्ति रसेषु सर्वेषु विपश्चितश्च ॥ ५९ ॥
शैलूपकाच-
वंशं समारोहति निर्विशङ्कमधः पतत्यूर्वत एव सद्यः ।
तथैव तिष्ठत्यपि वंशमूले कुत्रापि नाघातकथाप्रसङ्गः ।। ६० ।।
नटी च--
तथा तथा गायति चन्द्रकान्तमुखं वहन्ती मधुरस्वरेण ।
यथा यथा श्रोत्रगतेन सद्यो मोहं समायान्ति महर्षयोऽपि ॥ ६१॥

·६७ मुदर्शनचम्पूकाव्यम् । वन्दिनश्च- प्रभातकाले सततं पठन्ति सत्काव्यमुच्चैःस्वरमाश्रिताश्च । सहन्दिनो वीरजनस्य चित्तं युद्धाय बद्धादरतां नयन्ति ।। ६२ ।। समस्तधरणीपालप्रसिद्धवरकार्मुकः । प्रतिष्ठापूरकः पूरैः पूरयलिव सर्वनः । ६३ ।। एकदा स एव सुदर्शनो महाराजो मृगयाव्याजेन परिग्रामासन्नो बभूय । श्रीमद्वीरसुदर्शनं मुविदितं युद्धाय बद्धादरं मत्वा दारुणसानुमाश्रितवती व्यालोलचेलाञ्चला । नेत्रोत्पन्ननवीननीरकणिकान्याजेन नमानना दत्ते वैरिविलासिनी प्रतिदिनं मुक्काफलानां तुलाः ।। ६४ ॥ ततोऽतिदूरं यमुनानिकुञ्जमासेटकाथै नृपतिः प्रतस्थे । विलासिनीमिर्वरसैनिश्च करेणुकारोहणतत्पराभिः ।। ६५ ।। मातङ्गमालोपरिसंस्थितेन ध्वजेन चामीकरचिहितेन । वाताभिघातरतिमुन्दरेण स शोभमानो मृगयां जगाम ।। ६६ ॥ इतस्ततो हरितकराभिघातनिपातसंजातमहाध्यनीनाम् । मार्गस्थितानां विवुधगुमाणां पशिक्रमः केवलमारराज ॥ ६७ ।। गलन्मदाः केचिदमी मतहा विदूरतः सैनिकतः प्रयान्नि । दन्ताहतानेकविशाल वृक्षशाखासमालंकृतभूमिभागाः ॥ ६८ ॥ गच्छन्ति गर्जन्ति सहरमोऽग्य घायन्ति सर्वत्र विना विचारम् । दन्तः समुत्पाटय तरी सगनं गुण्डाभिघाताहनपमालाः ॥ ६९ ॥ महागनाः प्रौदरतप्रहारा यिला भीमनरा यः। धूलीमिरासादितभूपणाझा दन्ताभिधानाहतपर्वताच ! ७० ॥ महीभुजो वीरमुदर्शनन्य समारानन्यपवित्रकीतः । सर्वाणि कार्याणि समनमा विगोभमानानि गुगः प्रमादात् ।। ७१।। उदयां यम्म गृहे वमति फथं ग पाचो नगुभिचाभिः । मशामिपानी न फदारी पामो गिग्लदनगर ॥ ७२ ।।

·काव्यमाला विराजते चञ्चलवाजिराजी सुवर्णमाला मणिभूपिताश्च । विशुद्ध हेमासनपृष्ठलग्नवलूमचारोच्छूितकन्धराश्च ॥ ७३ ॥ महाजया हस्वविशुद्धकर्णा मृगानुगाः पक्षधरा इयोाम् । पाहा विशिष्टाः कृतचारुचेष्टाः सदश्ववादरभिशिक्षिताश्च ॥ ७४ ।। नृत्यन्ति धावन्ति मनोरथज्ञाः समीरणा एव हि मूर्तिमन्तः । वराधवाहोर्ध्वकृतोरुबाहुसंभावनालचितकन्दराश्च ॥ ७५ ॥ हयं समारुह्य नृपाधिराजः सुदर्शनोऽयं नकुलावतारः । गतागतानेकविधप्रकारविचारसंभारमधाकरोत्सः ।। ७६ ॥ मृगाननेकान्मृगयासु हत्या शस्त्रेण चारोण करस्थितेन । स हापयत्येव करस्थितेन श्येनादिना पक्षिवराणि भूयः ॥ ७७ ।। पुनः प्रतस्थे मृगयानुवन्धी स बन्धुवगैरवाजिसंस्थैः । पदातिवगैर्गणनातिरिक्तैरितस्ततः शीघतरप्रयाणैः ।। ७८ ॥ शार्दूलसंधान्ददृशेऽथ भूप उपत्यकायां यदुवंशवीरः । ततो विशङ्कः पुरुपावतंसो जातप्रहर्षः कृतसंनिधानः ॥ ७९ ॥ दृष्टास्त्वनेका महिपास्तदानीं शृङ्गमहाराहतवृक्षसंघाः । सुदर्शनेनाप्रतिमेन तेन महामतङ्गोपमखगिनश्च ॥ ८० ॥ तीक्ष्णेन खङ्गेन करस्थितेन शरेण चामीकरभूपितेन । सुव्यक्तहासेन विना प्रयासं यथैव दृप्या निहतास्तथैव ।। ८१॥ यस्तु दुःशासनोऽपि न परस्त्रीवस्त्रापहारकः, यस्तु कृपाचार्योऽपि कृतराजसेचः, यस्तु कुमारोऽपि न पाण्मातुरः, यस्तु युधिष्ठिरोऽपि न कौन्तेयः, यस्तु धनंजयोऽपि न सोदरापहन्ता, यस्तु भीमसेनोऽप्य. कृतान्याययुद्धः, यस्तु पावकोऽपि नाश्रयासः, यस्तु धर्मराजोऽपि नान्तकः, यस्तु प्रचेता अपि न पाशी, यस्तु पुण्यजनोऽपि न दनुजः, यस्तु जगप्रा- णोऽपि नातीन्द्रियः, यस्तु धनदोऽपि न कुबेरः, यस्तु सकलार्थप्रदोऽपि न दिगम्बरः, यस्तु प्राचीदिक्पतिरपि न गोत्रभित्, यस्तु गणपतिरपि नैकदन्तः, १, भयं ग्रन्थ एतावानेव संप्राप्तोऽस्याभिः.

·दृष्टान्तकलिकामतकम् ।
वेदाकाशमुनीन्दु (१७०४)संमितशके मासे तथा श्रावणे
पक्षे वै घवले तिथी दशमिते वारे गुरौ शोभने ।
कृष्णानन्दकवीन्द्रनिर्मितमहाचम्पूरिय पूर्यतां
काम वीरसुदर्शनस्य नृपतेर्विश्वस्य विद्याजुपः ॥
इति श्रीकृष्णानन्दकवीन्द्रविरचिता सुदर्शनचम्पूः समासा ।
श्रीकुसुमदेवविरचितं
दृष्टान्तकलिकाशतकम् ।
शिवस्मरणमेकं संसारान्तकनाशनम् ।
घनौघो घोरदावाग्निनिर्वापणपटुवेत् ॥ १ ॥
साधुरेव प्रवीणः स्यात्सद्गुणामृतवर्णने ।
नवचूताङ्कुरास्वादकुशलः कोफिल. किल ॥२॥
दुर्जनो दूपयत्येव सता गुणगणं क्षणात् ।
मलिनीकुरते धूमः सर्वथा विमलाम्बरम् ॥ ३ ॥
यथा दोपो विभात्यस्य जनम्य न तथा गुणः ।
प्रायः कलङ्क एवेन्दोः प्रस्फुटो न प्रसन्नता ।। ४ ।।
विवेक एच व्यसन पुसा क्षपयितु क्षमः ।
अपहर्तुं समर्थोऽसौ रविरेच निशातगः ॥५॥
प्रायः सन्त्युपदेशाही धीमन्तो न जडाशया ।
तिलाः युसुमसौगध्यवाहिनो न यवाः पचित् ॥ ६ ॥
चिन्त्यते नय एवादावगन्द ममुपेप्पुभिः ।
विनम्य पूर्व मिदोऽपि इन्ति इम्मिनमोनमा !॥ ७॥
सस्थिनस्य गुणोत्कर्षः प्रायः प्रापुरसि म्पुटम् ।
दग्धन्यागरसण्डस्य म्पारीमति सौरमम् ॥ ८॥
मनखिदर्य पचे रोपेगेर प्रसजताम् ।
महाना अदभारः प्रसाद नभनेतराम् ॥1॥

·७० काव्यमाला। उत्तमः क्लेशविक्षोभं क्षमः सोढुं नहीतरः । गणिरेव महाशाणघर्षणं न तु मृत्कणः ॥ १० ॥ खजातीयं विना पैरी न जय्यः स्यात्कदाचन । विना बनमणिं मुक्तामणिर्भेद्यः कथं भवेत् ॥ ११ ॥ सज्जना एव साधूनां प्रथयन्ति गुणोत्करम् । पुष्पाणां सौरभं प्रायस्तनुते दिक्षु मारुतः ॥ १२ ॥ उपकर्तु यथा स्वल्पः समर्थो न तथा महान् । प्रायः कृपस्तृपां हन्ति सततं न तु चारिधिः ॥ १३ ॥ सति शीले गुणा भान्ति पुंसां शौर्यादयो यथा । यौवने सदलंकाराः शोभां विधति सुभ्रवः ॥ १४ ॥ जडः प्रभवति प्रायो दुःख बिभ्रति साधवः । शीतांशावुदिते पद्मं संकोचं याति वारिणि ।। १५ ।। गुणेन स्पृहणीयः स्यान्न रूपेण युतो नरः । सौगन्ध्यहीनं नादेयं पुष्पं कान्तमपि कचित् ॥ १६ ॥ कश्चित्कस्यचिदेव स्यात्सुहृद्विश्रम्भभाजनम् । पनं विकासयत्यर्कः संकोचयति कैरवम् ॥ १७ ॥ ईश्वराः पिशुनाशश्वत्पुप्णन्तीति किमद्भुतम् । प्रायो निधय एवाहीन्द्विजिह्वान्दधतेतराम् ॥ १८ ॥ संपद्यास्ते परैः साकं विपदि स्वजनोंडः । जृम्भतेऽम्भोरुहं गृहैः शुप्यत्युदकशवलैः ।। १९ ।। नीचावमानमलिना यो मुझे संपदं पुमान् । लशुनातां स कर्पूरच! वितनुते तनौ ॥ २० ॥ व्यसनानन्तरं सौख्यं हल्पमप्यधिकं भवेत् । कापायरसमाखाद्य स्वाद्वतीवाम्बु विद्यते ॥ २१ ॥ गुणानामन्तरं प्रायस्तज्जो जानाति नेतरः । मालतीमल्लिकामोद घ्राण वेत्ति न लोचनम् ।। २२ ।।

·दृष्टान्तकलिकाशतकम् ।
प्रभूतवयसः पुंसो धियः पाकः प्रवर्तते ।
जीर्णस चन्दनतरोरामोद उपजायते ॥ २३ ॥
कामाय स्पृहयत्यात्मा संयतोऽपि मनीषिणः ।
वीथीनियमितोऽप्युक्षा शप्पमासाद्य धावति ।। २४ ।।
धनागमेऽधिकं पुंसां लोभमभ्येति मानसम् ।
निदाघकाले पालेयः प्रायः शैत्यं वहत्यलम् ॥ २५॥
सहजोऽपि गुणः पुंसा साधुवादेन वर्धते ।
काम सुरसलेपेन कान्ति वहति काञ्चनम् ॥ २६ ॥
निन्दा यः कुरुते साधोस्तथा स दूपयत्यसौ ।
से भूतिं यः क्षिपेदुचैमूनि तस्यैव सा पतेत् ॥ २७ ।]
स्वभावं नैव मुञ्चन्ति सन्तः संसर्गतोऽसताम् ।
न त्यजन्ति रुत गड्नु काकसंपर्फतः पिकाः ॥ २८ ॥
संपत्तौ कर्कश चित्त खलस्यापदि कोमलम् ।
शीतलं कठिनं प्रायस्तप्त मृदु भवत्ययः ।। २९ ।।
प्रायः प्रकुप्यतितरा प्रीत्यैव प्रसरो जनः ।
नयनं स्नेहसंपर्कात्कालुप्यं समुपैत्यलम् ॥ ३०॥
शुमं चाप्यशुभ कर्म फलकालमपेक्षते ।
शरद्येय फलत्याशु शालिन सुरभी कचित् ॥ ३१॥
भोगेच्छा नोपभोगेन भोगिना जातु शाम्यति ।
लवणेनान्तरालेन तृष्णा प्रत्युपनायते ॥ ३२ ॥
दुर्लमोऽप्युत्तमः प्राय स्वजातीयेन लभ्यते ।
कर्णकोटरगं वारि वारिणवाक्कृप्यते ॥ ३३ ॥
जन्तीनिरुपभोगस्य दृश्यते भुवि रक्षिता ।
वाताशिनो द्विजिहत्वं विहित पश्य वेधसा ॥ ३४ ॥
अजित सञ्जनं हटा द्वेष्टि नीचः पुनः पुनः ।
पावलीउरते स्वम्य विण दिपि विधुतुदः ॥ ३५ ॥

·७२
काव्यगाला।
न लभन्ते विनोद्योगं जन्तवः संपदां पदम् ।
सुराः क्षीरोदविक्षोभमनुभूयामृतं पपुः ॥ ३६ ॥
संयतं कोमलं चित्तं साधोरापदि कर्कशम् ।
सुकुमारं गधौ पत्रं तरोः स्यात्कठिनं शुचौ ॥ ३७ ॥
आकरः कारणं जन्तोःजन्यस्य न जायते ।
कालकूटः सुधासिन्धोः प्राणिनां प्राणहारकः ॥ ३८॥
गुणदोपाववाच्येते पुंसां संशीलनाद्धैः ।
लेभे पीयूपगरले मन्थनादम्बुधेः सुरैः ॥ ३९ ॥
खभावं न जहात्येव साधुरापद्गतोऽपि सन् ।
कर्पूरं पावकस्पृष्टं सौरभं लभतेतराम् ॥ ४० ॥
न व्याप्तिरेपा गुणिनो गुणवाजायते ध्रुवम् ।
चन्दनोऽनलसंदग्धो न भस्म सुरभि कचित् ॥ ४१ ।।
अप्यापत्समयः साधोः प्रयाति श्लाघनीयताम् ।
विधोविधुतुदास्कन्दविपत्कालोऽपि सुन्दरः ॥ ४२ ॥
विना परीक्षां नो तत्त्वं प्रसिद्ध जायते सतः ।
स्वधर्मवन्धान्नो शुद्धिर्जायते कर्पणं विना ॥ ४३ ॥
प्राप्य वित्तं जडास्तूर्ण निर्वृति यान्ति नान्यथा ।
तोयमासाद्य गर्जन्ति न रिक्ताः स्तनयित्नवः ॥ ४४ ॥
कार्यापेक्षो जनः प्रायः प्रीतिमाविष्फरोत्यलम् ।
लोभार्थी शौण्डिफः शप्पै पुष्णाति पेशलैः॥ ४५ ॥
दुर्जनो जीयते युक्त्या निग्रहेण न धीमता ।
निपात्यते महावृक्षस्तत्समीपक्षितिक्षयात् ॥ ४६ ॥
सुखदुःखे समे स्यातां जन्तूनां क्लेशहेतुके ।
मूर्ध्नि स्थिताना केशानां भवेतां स्नेहछेदने । ४७ ।।
दुष्टदुर्जनदौरात्म्यैः सज्जने रज्यते जनः ।
आरुह्य पर्वतं पान्थः सानौ नितिमेत्यलम् ॥ ४८॥

·दृष्टान्तकलिकाशतकम् ।
स्वभावसुन्दरं वस्तु न संस्कारमपेक्षते ।
मुक्तारलस्य शाणाश्मघर्षणं नोपयुज्यते ॥ १९ ॥
शोभते विदुषां मध्ये नैव निर्गुणमानसः ।
अन्तरे तमसां दीपः शोमते नार्कतेजसाम् ॥ ५० ॥
युक्त्या परोक्षं बाधेत विपक्षक्षपणक्षमः ।
शोपयत्यचिरेणैव प्रान्तरस्थमलं पयः॥ ५१ ।।
दुर्गदेशं प्रविष्टो हि शूरोऽभ्येति पराभवम् ।
गाढपकनिममागो मातङ्गोऽप्यवसीदति ॥ ५२ ॥
नयेनाङ्कुरितं शौर्य जयाय न तु केवलम् ।
अन्ययुक्तं विष भुक्तं पथ्यं स्यादन्यथा मृतिः ।। ५३ ॥
मृदुभिर्बहुभिः शूरः पुंमिरेको न वाध्यते ।
कपोतपोतकैरेकः श्येनो जातु न वाध्यते ॥ ५४॥
येनात्मा पण्यतां नीतः स एवान्विप्यते जनः ।
हस्ती हेमसहस्रेण क्रीयते न मृगाधिपः ॥ ५५ ॥
गुणो गुणान्तरापेक्षी सरूपख्यातिहेतवे ।
खभाववाल्यं लावण्यं तारुण्येन मनोहरम् ।। ५६ ॥
सुलभं वस्तु सर्वस्य न यात्यादरणीयताम् ।
सदारपरिहारेण परदारार्थिनो जनाः ॥ ५७ ।।
विकृतं निजमात्मानं खैः संस्कुरुते जडः।
परेम्यः स्वशरीरस्य के वा भूपां वितन्वते ॥ ५८॥
क्षणक्षयिणि सापाये भोगे रजन्ति नोत्तमाः ।
संत्यज्याम्भोजकिझल्कं न प्रार्थयति शैवलम् ।। ५९॥
अर्समवगुणस्तुत्या जायते खात्मनरसपा ।
फर्णिकारं सुगन्धीति पदन्केनोपहस्यते ॥ ६०॥
धनाशया खलीकारः कस्य नाम न जायते ।
दूरादामिपलोभेन यध्यते सेचरः सगः ॥ ६१ ॥

·काव्यमाला।
तटस्थैः स्थापिताश्चेतो विशन्ति गुणिनां गुणाः ।
उत्को चितानां पद्मानां गन्धो वायुमिराहृतः ।। ६२ ॥
निजाशयवदाभाति पुंसां चित्ते पराशयः ।
प्रतिमा मुखचन्द्राभे कृपाणे याति दीर्घताम् ।। ६३ ।।
अधर्म यापते भूयो दुःखदेगो न तूत्तमम् ।
पादद्वयं प्रजत्याशु शीतस्पर्शो न चक्षुपी ।। ६४ ॥
गुणवान्मुचिरस्थायी न देवोऽप्यभिजायते ।
तिष्ठत्येकां निशां चन्द्रः श्रीमान्संपूर्णमण्डलः ॥ ६५ ॥
यत एवागतो दोपस्तत एव निवर्तते ।
अमिदग्धस्य विस्फोटशान्तिः स्यादमिना ध्रुवम् ॥ ६६ ॥
खधियो निश्चयो नास्ति यस्य संभ्रमते खयम् ।
प्रवातवालपत्रस्थः पटस्तत्र निदर्शनम् ॥ ६७॥
कथाप्रवन्धे वन्ध्येऽपि कश्चिदेवानुरजते ।
प्रायश्चासादयत्यन्तः श्वसन्निसकैकसम्() ॥ ६८ ॥
बुद्धिगत्तामिमानः को भवेत्प्रज्ञोपजीविनाम् ।
अन्यदीयैरलंकारैर्नाहंकारो विभूषणे ॥ ६९ ॥
उत्तमोऽप्यधमस्य स्याद्याच्ञानग्रकरः छाचित् ।
कौस्तुभादीनि रत्नानि ययाचे हरिरम्बुधिम् ॥ ७० ॥
प्रयत्ने समके केचिदेव स्युः फलमागिनः ।
क्षीरोदमथनाद्देवैरमृतं प्रापि नासुरैः ॥ ७१ ॥
गुणैः पूजा भवेत्पुंसां नैकस्माज्जायते कुलात् ।
चूडारनं शशी शंभीर्यानभुच्चैःश्रवा हरेः ।। ७२ ॥
भोगः परोपतापेन पुंसां दुःखाय न स्थिरः ।
पानमप्यसृजः क्षिप्रं स्वपीडायै जलौकसाम् ॥ ७३ ॥
नोपभोगपरानन्कोऽपि संचिनुते चिरम् ।
आखवः किमलंकारानात्मन्यादृत्य कुर्वते ॥ ७ ॥

·दृष्टान्तकलिकाशतकम् ।
७५
विवर्णवचनैर्मन्युर्मूढोऽप्यन्तः प्रकाशते ।
इन्धनान्तरसंस्थैश्च ज्वलत्यग्निः पयःकणैः ।। ७५ ॥
निकटस्थं गरीयांसमपि लोको न मन्यते ।
पवित्रामपि यन्मा न नमस्यन्ति जाहवीम् ॥ ७६॥
खजनः खात्मवजन्तु यते गुणवान्परैः ।
गोपैर्गोपवदज्ञायि हरिदेवैर्जगत्पतिः ॥ ७७ ॥
उत्तमस्तोपमायाति तदङ्गः पोप्यते यदि ।
वृक्षः प्रसीदति प्रायः पादाभ्यङ्गेन न स्वयम् ।। ७८ ।।
सर्वत्र गुणवानेव चकास्ति प्रथिते नरे ।
मणिर्मूनि गले वाही पादपीठेऽपि शोभते ॥ ७९ ॥
उत्तमं सुचिरं नैव विपदोऽपि भवन्त्यलम् ।
राहुग्रसनसंभूतक्षणो विच्छादयेद्विधुम् ॥ ८० ।।
प्रायः स्वभावं मुञ्चन्ति सन्तः संसर्गतोऽसताम् ।
चण्डाश्चण्डातपात्पादा हिमांशोरमृतसृजः ॥ ८१ ॥
तुल्यं परोपतापित्वं क्रुद्धयोः साधुनीचयोः ।
न दाहे ज्वलतोर्मेदश्चन्दनेन्धनयोः कनित् ॥ ८२ ।।
न भाति वाञ्छा वैजात्ये न देवा भान्ति वादिनि ।
अञ्जनं दूपणं वक्रे भूपणं फिल लोचने ।। ८३ ॥
दुर्भगः स्याटप्रकृत्या यो विभूत्यापि स तादृशः ।
गोमयः श्रीनिवासोऽस्ति न तथापि मनोहरम् ।। ८४ ॥
गुणानन्ति जन्तूनां न जाति केवलां फचित् ।
स्फाटिक भाजनं भमं फाकिप्यापि न गृखते ॥ ८५ ॥
आगच्छदुत्सवो भाति यथैव न तथा गतः।
हिमांशोरुदयः सायं चकास्ति न तयोपसि ॥ ८६ ॥
मनस्विनो न मान्यन्ते परतः प्राप्य जीवनम् ।
पलिभुरभ्यो न फाकेभ्यः स्पृदयन्ति हि कोकिलाः ॥ ८७॥

·काव्यमाला। संतोपक्षतये पुंसामाकस्मिकधनागमः । सरसा सेतुभेदाय वर्षाघः सूचनस्थितः ॥८८ ॥. जीयते भूगतोऽप्यात्मा कालेनात्मापि खर्गतः। भवेत्स्मशानमुद्यानमुद्यानं च मशानभम् ॥ ८९ ।। उच्चशेखरगं वस्तु शुभं स्यात्सुखकारणम् । उपशामयते बाधं यथैवामृतसंस्कृतम् ॥ ९० ॥ संतुष्यत्युत्तमः स्तुत्या धनेन महताधमः । प्रसीदन्ति जपैर्दैवा बलिभिर्भूतविग्रहाः ॥ ९१ ॥ स्वजातीयविधाताय माहात्म्यं दृश्यते नृणाम् । श्येनो विहङ्गमानेव हिनस्ति न भुजङ्गमान् ॥ ९२ ।। गुरुं प्रयोजनोद्देशादर्चयन्ति न भक्तितः । दुग्धदात्रीति गौगेंहे पोप्यते न तु धर्मतः ॥ ९३ ॥ महतां तादृशं तेजो यत्र शाम्यन्त्यनौजसः । अस्तं यान्ति प्रकाशेन तारका हि विवस्वतः ॥ ९४ ॥ दाता दानस्यान्तरा स्यात्पृथिव्यां गेहे गेहे याचकानां समूहाः । चिन्तारत्नस्यास्ति सत्त्वे विवादो मागें मार्गे रेणवः सन्त्यसंख्याः॥ ९५॥ चारुता अपक्शेन पदार्थे धैर्येण तदनु वादिगुणत्वात्()। वेणुगो भवति म रसो"यन्त्रगो हि सुखदः कृतशब्दः) ॥ ९६ ॥ नराः संस्काराही जगति किल केचित्सुकृतिनः समानायां जात्यामपि वयसि सत्यां परिधयः । अयं दृष्टान्तोऽत्र स्फुटकरणतोऽप्यभ्यसनतः शुकः श्लोकान्वक्तुं प्रभवति न काकः कचिदपि ॥ ९७ ॥ धनमपि परदत्तं दुःखमौचित्यभाजां भवति हृदि तदेवानन्दकारीतरेपाम् । मलयजरसबिन्दुर्वर्धते न प्रसन्न नयति च रसवाहादेवमत्यन्तमन ।। ९८॥

·शृङ्गारकलिकात्रिशती। कालक्रमेण परिणामवशादनव्या भावा मवन्ति खलु पूर्वमतीव तुच्छाः । मुक्तामणिर्जलदतोयकणोऽप्यणीया- न्संपद्यते च चिरकीचकरन्ध्रमध्ये ॥ ९९॥ इयं कुसुमदेवेन कविनैकेन निर्मिता । दृष्टान्तकलिका नाम जृम्भतां कविमानसे ।। १०० ।। इति श्रीकुसुमदेवविरचित दृष्टान्तकलिकाशतक समाप्तम् । श्रीकामराजदीक्षितविरचिता शृङ्गारकलिकाविशती। लक्ष्मीविहृवविलासावलोकितानन्दितखान्तः । पश्यति गुरौ विधातरि लज्जानतकन्धरो हरिर्जयति ॥ १ ॥ प्रतिपादयति समुद्रे लक्ष्मीमन्तःपटे धृते गुरुबुधाभ्याम् । तद्वदनदर्शनोत्कः प्रपदालम्बी हरिर्जयति ।। २ ॥ देवः स पातु दितिजनिनायफनिधनैषिताधिककोघः । लक्ष्मीवदनसुधाकरदर्शनसंजातसौम्यसद्भावः ॥ ३ ॥ योमान्तरं न योगे सत्येक्रमिन्भवति शशिशी । कृतपद्मासनरचने जयति(तरां) स्तब्धचरणार्या (१) ॥ १ ॥ नाभीकमलनिवासश्चतुर्मुखश्चिन्तया मुग्धः । पुरुषायिते रमायाः समीलितलोचनो विधिर्जयति ॥५॥ क्षाराम्बुधौ मुकुन्द स्थितं समालोक्य शेषशय्यायाम् । तद्दक्षिणाक्षिगीलनलमफरा सा जयति लक्ष्मीः ॥ ६॥ लक्ष्मीपाणिपछले दक्षिणनयने मुरारातेः । मानन्दितः कुटुम्नी जयति विधि भिवास्तव्यः ॥ ७॥ १.पीकामराजदीक्षितोऽयमारगुप्रीनिचलो : श्रीशामराजदीक्षितम्य प्रत आत् । पमरानदीक्षितरती वारंप प्रन्यारतम्य (1) शारात्रिशीना. (२) चम्पेन्गुनमारगेडसरप्रन्ययी.

·काव्यमाला। . लक्ष्मीमुखमालोकति भगवति सेा वचोदेवी । ननु वदनान्निजवीणाकणनमिपाज्जयति हुंकृति ददती ॥ ८॥ वाल्मीकप्रभृतीनां चरणयुगं संततं हृदि भनामि । यद्वशतः पदबन्धे सामथ्र्य जायतेऽस्मदादीनाम् ॥ ९ ॥ हृदि भावयामि सततं तातं श्रीसामराजमहम् । यत्कृतमक्षरगुम्फ कवयः कण्ठेपु हारमिव दधते ॥ १० ॥ संपादितसुरसार्थव्यञ्जनपदवन्धदृष्टसद्भावम् । वाचस्पतिमिव काव्यं विबुधाः पश्यन्तु विनयमुखाः ॥ ११ ।। उद्धृतदोपा सगुणा युक्तैकापलिमुखैरलंकारैः । सरसा सुवृत्तवर्णा कविता वनितेव मानसं हरति ॥ १२ ॥ सुजनः करोतु हृदये कृतिमेतां ब्राह्मणो यथा वेदम् । यदि दुर्जनोऽन्त्यज इव त्यजति तदा कैव हानिरस्माकम् ॥ १३ । मुग्धामिव युवलोकाः सरसां शृङ्गारकलिकाख्याम् । कमलकलिकामिवालय एनां रसयन्तु रसिकजनाः ॥ १४ ॥ श्रीसामराजजन्मा तनुते श्रीकामराजकविः । मुक्तककाव्यं विदुषां प्रीत्यै शृङ्गारकलिकाख्यम् ॥ १५ ॥ असमशरवाणवेधव्यथिताङ्गी मीननयना सा । स्मृतदयितसंगमसुखश्लथनीवी जीवितं धत्ते ॥ १६ ॥ अपयास्यति पञ्चशरः पठेऽहनि किं करिष्यति ममायम् । इत्यालम्बितधैर्या मर्यादा नातिचक्राम ॥ १७ ॥ अवधि विधाय तरसा दिनपञ्चकमञ्चितं सुभूः । पिकनिकरश्रुतपञ्चमशब्दा पञ्चत्वमापेदे ॥ १८॥ अक्षयूते विरचितसुरतपणे प्रेयसि प्रसभम् । आलोक्य सखीवदनं साचिमुखी प्राहसद्वाला ॥ १९॥ १. कामराजदीक्षितमुवेन ब्रजराजदीक्षितेन रचिता, (१) रसिकरञ्जनम्, (२) बालभा- ख्या नाटिका, (३) शङ्गारशतकम्, (४) पट्टतुवर्णनं चेति प्रन्थचतुष्टयी प्राति (The. odor Aufrechts Catalogus catalogorum).

·शृङ्गारकलिकात्रिशती । ७९ अतिकठिनं कृष्णमुखं स्तनयुगलं भाति जलजाक्ष्याः शृङ्गारपूर्णकलशद्वयमिव मदनस्य मुद्राक्षम् ॥ २० ॥ अतिशयितप्रीतिजुपोरकलितचियकं नताधरं यूनोः । श्रुतशव्दमात्रमहताधररागं चुम्बनं जयति ॥ २१ ॥ अवतार्य भूपणचयं यावत्स्नातुं समेति हरिणाक्षी । तावत्क्षुतवति मयि सा पुनर्दधौ नासिकाभरणम् ॥ २२ ॥ आगामिनि वुधवारे भविता सखि मङ्गलो वारः । श्रुत्वा चकितेऽन्यजने स्वयमादित सा कदम्बसौभाग्यम् ॥ २३ ॥ आश्लेपलालसे सति दयिते वाहू रसात्प्रसारयति । नैजाङ्गुलिनयमियं नतानना दर्शयामास ॥ २४ ॥ इयदेव मानिनीनां संमाननमानतानने भाति । यद्धूलिधूसरालककलिक एप ते प्रियः पुरतः ॥ २५ ॥ इतितमेय मनोगतमस्याः स्फुटमातनोत्यभिमायम् । यदनिशमेपा बाला वातायनसंश्रिता भवति ॥ २६ ॥ ईप्सितमस्याः कः किल वेद यदेपालिमध्येऽध्वम् । रोपकपायितसालसनयना सहसा स्थिरीभूता ॥ २७ ॥ ईदृशमेव तवेदं रूपं द्रष्टुं मदीयनयनयुगम् । धृतजन्म जन्ममाजां नवं नवं प्रीतिमावदति ॥ २८ ॥ ईश्वर एच जगत्यां शुमाररसीयसारवेत्ताम्नि । यः सर्वदाधनारीमूतशरीरो वियोगमीत्येव ।। २९ ॥ उद्गतकुचां नवोदा वीक्ष्य तथा परिगनारार्या । भर्तुः प्रसादमनिशं प्राप यथा सा प्रियामार्धम् ।। ३०॥ । उनमितकगुगलं शिम धासि गानलोभेन । गन्धवहपूरितान्तरकीचकशब्दोऽयमुटसति ॥ ३१॥ उद्भिसम्बनमफुलां प्रतिवेशिवधू दिलोस्य युवा । फीडति जम्बीरयुगं निजमधरं दशनि सानम् ॥ ३२॥ .

·८०
काव्यमाला।
ऊर्ध्वजुस्थितमर्धासनोपविनिवेशितैककरम् ।
ऊर्ध्वमुखमूर्धितैकस्तनमस्या लीलया दृषत्क्षेपः ॥ ३३ ॥
ऋद्धिं परस्य वीक्ष्य प्रतिवेश्मा मोदमावहति ।-
सत्यपि विभवे गृहिणी भूषासु मनो न संधत्ते ॥ ३४ ॥
ऋजुरवला पतिमूचे मन्मांतगृहादयं प्राप्तः ।
उपचार्यतामितीत्थं गोपायत्यसमयागतं जारम् ॥ ३५ ॥
ऋक्षाणि मौक्तिकानि प्रसारितान्यङ्गणे नभसि ।
चन्द्रेण रागिणा कि पूर्वाशावारवनितायाः ॥ ३६ ॥
ऋक्षं जनभयवशतो विज्ञाय सकम्बलं जारम् ।
परिषखजे कृशानी रुदतीमय जहास हलिकजनः ॥ ३७ ॥
ऋतुमभिगम्य वसन्ते पालाशं दरविकासकुसुमाग्रम् । .
दर्शयति सस्मितास्या निभृतं कौमारजाराय ॥ ३८ ॥
एतावदेव गुरुजनसमक्षमिन्दीवराक्षी सा ।
निजगाद ग्रहणस्य सानं गृह एच दुःखिता तनयाम् ॥ ३९ ॥
एरण्डवीथिकान्तर्जारं गतमीक्ष्य हलिककन्या ।
तृणकर्तनवरामिपरजिवने सा तदायासीत् ॥ ४० ॥
एतावतालमित्थं निगदन्ती खिन्नसर्वाङ्गी ।
अवनतमुखी दिनान्ते सखीजनं हासयति सुन्मूः ॥ ४१ ॥
एतदिदं तत्कुसुमं गृहाण वरवर्णिनीयुक्ता ।
यूना मिषेण नीता रभसात्कुझोदरं सुतनुः ॥ ४२ ॥
एककमात्प्रवृत्ता दूषणगणनाय तव सुभग सुधूः ।
मयि मौनमश्चति द्राग्गणनाभंशे सलजहासाभूत् ।। ४३ ।।
ऐक्षवरसं हि मधुरं वदन्ति केचित्परेऽमृतं तु परम् ।
अर्हति न पोडशीमपि कलामयाप्तुं प्रियाधरसुधायाः ॥ ४४
ऐन्दयमुदेतु धिम्यं निवृत्य यास्यामि नैजगृहम् ।
धनतरतमालवीधीपथेन संकेतमुपयामि ॥ ४५ ॥

·शृङ्गारकलिझात्रिशती।
८१
ओमिति यत्प्रियदूती जगाद नतकन्धरं कुरङ्गाक्षी ।
प्रणवः स शीलखण्डननिगमारम्भस्य संकथितः ॥ ४६॥
ओंकारः सरकेले: स्वाहाकारो वियोगदुःखानाम् ।
उपगृहनहुंकारस्तस्याः करकङ्कणकाणः ॥ ४७ ॥
ओकसि पिपीलिकामिः कृते यसत्यहिपतिः शीघ्रम् ।
क्रिमसंभाव्यममुमिनिमगतौ च द्विजिद्दे च ॥ १८ ॥
औपम्यरहितमेतद्वदनं कथमिन्दुसदृशमद्याभूत् ।
इत्यालप्य मृगाक्षी साक्षीगूतं निनिन्द कन्दर्पम् ॥ ४९ ॥
औत्सुक्यादुचलितं मानेन पुनः स्थिरीकृतं हृदयम् ।
प्रियसदनं प्रति गन्तुं स्थातुं दोलायितं तस्याः ॥ ५० ॥
औदनमन्यत्रैक चपर्क परिवेपयन्ती सा ।
प्राघुणिकस्य तु पात्रे विहसन्ती द्वितयमर्पयामास ॥ ५१ ॥
अजनमलिनाधरपुटमवेक्ष्य दयितं कुरजाक्षी।
शेषकपायितनयना तत्संमुखमादधे मुकुरम् ।। ५२ ।।
असे निवेश्य फरकृतं चपकं चुबुक उन्नते तस्या. ।
आकारयति गुरुजनमपि तत्र न हुकृतिः सम जयति ॥ ५३॥
अम्बरगद्भुतगीदृशमेक मम दीयता सुमगे ।
श्रुत्वेति स्तब्धतनुः स पुनः कार्य विससार ॥ ५ ॥
अन्तः प्रेमलनिचां मुग्धामनुकूलयति मयि रसेन ।
श्रवणोत्पलसंसपी जातो गधुनिष्टार्थः ।। ५५ ।।
अः फमल जाकरानस्पर्शमगुतमनसिजो जयति ।
रत्युत्कण्ठाजागरविकसितनामीसरोजन्मा ॥५६ ॥
फलिका मधुकरपति मदयत्यन्तम्भमौरभापि मालत्याः ।
रंतुरमुकयोः राजनयूनोः सनिधिरा फुटीभाति ।। ५७ ॥
कामप्रेतायेममम्नः स स श्मशानवासयः ।
अति तदारो चन्दिननन्द्र म्मगरिपि ॥५॥

·१२ काव्यमाला । . कियदभिगोषयसि लं कितव परप्रणयिनीप्राण । कस्तूरिकापरिमलः कथमथ शक्यो चरीतुमयम् ॥ ५९॥ कीर्तनसमये शौरर्वन्दसु जनेषु हरिदासम् । न चलति पदारपदमपि पतिता तत्पादयोरार्या ॥ ६० ॥ कुतुकं विलोकयिष्ये मिपतो दषिविक्रयस्याहम् । संभ्रमविस्मृतकञ्चकपरिधाना पुलककञ्जुकी दधे ॥ ६१॥ कूर्पासफमाश्लेषे काञ्ची नीवीविमोक्षे च । याचितवती नयनयोश्शुम्बनसमये विमुग्धाभूत् ॥ ६२ ॥ केतकरजसा व्यापृतमभवद्यूनोः फपोलतलम् । पाण्डरितमाननमभूचित्र नलिनाभनयनायाः।। ६३ ।। कैदारिकेऽन्न मार्गः किं वामे दक्षिणेऽथवेत्युक्ते । निकटोपवनाध्वानं प्रदर्य सा ननितास्यासीत् ॥ ६४ ॥ कोपकपायितनयना नयनाञ्चलसत्कृशानुन्ने । पादपतितेऽपि नीवीमाकर्षति ससिाता सखीमैक्षत् ।। ६५॥ कौतुकदर्शनलालसचित्तेन खगृहरक्षणे गुरुजनेन । विनियुक्तापि मृगाक्षी पुलकितवपुरास सा नितराम् ॥ ६६ ।। कंदपकुलचित्ता गुरुजनपुरतो नवोढा सा । लजामन्थरतारकमालोक्य पति निशश्वास ॥ ६७ ॥ कः किल कथ्यः कुतुकं नागेशरतल्पितो येन । तत्पीकृतोऽद्य सोऽपि व्रजनार्या मल्लिकाकुञ्ज ।। ६८ ॥ खर्जूरीरानयितुं नियोजिता बत मतैकाहम् । आरोहणावरोहणसमये मम खण्डितो देहः ॥ ६९॥ खाण्डवमधुरिमलुन्धो भाण्डपतद्धारयानुलिप्ताहः । मार्जनमिषेण लगा धिकार्या सा विभीषयति लोकम् ॥ ७० ॥ खिद्यतु मां गुरुलोकः कथमैनां वार्षिकी यात्राम् । त्यक्तं समुत्सहेऽहं यत्र स्त्रीपुंससंगर्दः ।। ७१ ॥ 1. 'नयनान्तकृशानुनानुम्ने' इति युक्त प्रतिभाति.

·शृगारकलिकानिशती। खुरघातदलितपृथ्वीरजोभिरभितोऽम्बरे व्या। पशुभिः सायं यूनो; कयोश्चिदालिङ्गनं जयति ।। ७२।। खेदाय मे भवति तद्गोपायसि यदम्बुजाक्षि महिमानम् । यावकपदाकिता ते कथयति मालस्थली सुकृतम् ॥ ७३ ।। खलननयने मानं मुश्च बधान प्रिये प्रीतिम् । प्राप्तैव विजयदशमी यास्यन्ति न वासरा याताः ॥ ७४ ॥ गजमदसुगन्धिशाल्मलितरुमालोक्य प्रगे व्याधी। पर्यचरपतिमधिकं गुजाभूषाकुरूपमपि ॥ ७५ ॥ गायत्रीजपपूतं मम मुखमुच्छिष्टमातेने । प्रातरिति वदति दयिते हसत्सु लोकेषु नमितास्याभूत् ।। ७६ ।। गिरिकन्याशंकरयोस्तस्मै प्रेम्णे नमस्कुर्मः । यत्र कटाक्षक्षेपे जयति समं नित्यमभिलापः ।। ७७ ॥ गीपतिदारविहारी चन्द्रः स कलकतामाप्तः । स पितामहः स्वकन्यागामी तत्सत्य गाभाणः॥ ७८॥ गुणपूर्णे किं मानैर्वर्षाः प्रतियान्तु धर्मसमयेऽपि । सुरभिः शरच शिशिरो हेमन्तो जायतां नित्यम् ॥ ७९ ॥ गूदव्यअद्विनयप्रवृत्तमदनगुलिकाकृतितन्न्या । यदि मोहिता युवानः पूर्ण कुनामे तुफि फर्ता ॥ ८० ।। गेहक्रियासु गुरुजननियोजिता संप्रमत्वरिता । वसनाञ्चलसंवरणव्याजेनादर्शयत्वाद्गम् ॥ ८१ ॥ गैरिकमण्डितगण्डः सखि यातु करी विधेहि दयाम् । विरचितपत्रालिकुचे पुरतो मा याहि मा याहि ।। ८२ ।। गोपलियः प्रदर्य स्खनयुगलं तन्तुजालहतकयुक्याः । फन्दुमिममर्पय मे हरिणेत्युक्ते नदास नन्दयपः ।। ८३ ।। गौरववशतो मारामधिकतरं पर्यचरदार्या। उद्रिसरोगलतिफाफलायितम्तनमुकलयुग्माम् ॥ ८४ ॥ 1. ती सन्न्याः'शि युकम्, २. कामाती ·८४ काव्यमाला । गङ्गातरङ्गशीतलपवनस्पर्शन भिन्नगात्राहम् । कथमुपयामि नमस्यापुप्पाहरणाय गुरुजननियुक्ता॥ ८५ ॥ गः कार्तिकेयशसातङ्कितहृदयोऽङ्कमारूढः । खवदनशुण्डादण्डाकलितशिवास्तनयुगो जयति ॥ ८६ ॥ घनतरघनाघनानामचिरद्युतिभीषिताखिलजनानाम् । आलोक्य यातृयुगलं सुखितैका दुःखितापरा चित्रम् ।। ८७ ।। घातुकमदनशराहतिजर्नरिताङ्गी विचेतनापि वधूः । आलीमुर्खनिस्तप्रियनामश्रवणेन सोज्जीवा ॥ ८८॥ घुघुरति वेत्रवत्यास्तीरोपवनेषु मण्डलकः । सखि वद कथमुपयास्ये सलिलाय नियोजयत्यार्या ॥ ८९ ॥ घूर्णितनयनो मधुना कुलाङ्गनाशीलखण्डनोद्युक्तः । आलिङ्गति पर्यवस्थितमार्जारी तदीयनखदूनोऽपि ॥ ९० ॥ घोपं नवजलदानां श्रुत्वा विरहाकुला तन्वी । निश्वासच्छलतो ननु पवनास्त्रं तत्र निक्षिपति ।। ९१ ।। घण्टाघोपं श्रुत्वा शिवगानश्रवणभक्तिमती । पतितं स्तनांशुकमपि न वेद तत्संमुखस्वापि ॥ ९२ ॥ काराधनाभिसक्ता प्रतिदिनमेकाकिनी यान्ती । आर्याधिसायमनिशं खिन्नशरीरा समायाति ॥ ९३ ।। चरणानतदयितशिरःशिरोरुहप्रथितमझीरा । लघु मोचयन्त्यवनता गतमाना लक्षिता सहचरीभिः ॥ ९४ ।। चामीकराङ्गकान्तिः कृतान्धकाराभिसारवेषापि । संस्मृतदयितसमागमजातस्तम्मा जनाता ॥ २५ ॥ चिरपरदेशनिवृत्ते दयिते विरहातुरा तन्वी । उपसि स्मृतताम्बूला जहास चाहासयत्तमपि ॥ ९६ ।। चीनाचीवरपरिप्वत्तविभक्ताखिलावयवा । रसमशेष नतानी नागीकुरुते मनः कस्य ॥ ९७ ॥ १. विस्मृतवति' इति साधु.

·शृङ्गारकलिकात्रिशती। चुम्बनमसानोर्गवाक्षनिर्विष्टवयोर्जयति । प्रविवेशतः प्रख्ढे प्रेमलतायाः प्रसूनमिव ।। ९८ ॥ घूर्णप्लुष्टरसज्ञः पद्माक्ष्याः प्रथमचीटिकादाने । उपहस्यते प्रभाते बचने वचने प्रजावत्या ।। ९९॥ चेतश्चञ्चलमावं मुश्च बघानान्तरे धैर्यम् । पिफरवमन्मथडिण्डीघोषकरो याति मधुसमयः ॥ १०० ॥ रसिकानन्दनिकायां श्रीमत्कविकामराजरचितायाम् । इति शतकं परिपूर्ण प्रथमं शृङ्गारकलिकायाम् ॥ १ ॥ द्वितीय शतकम् । मोक्तुं प्रतीक्षते त्वां द्विपास्य पञ्चामनः सदने । श्रुत्वा धात्रीवचनं पलायितो गणपतिर्जयति ॥ १ ॥ चैत्रे विगलितपत्रे कुले परिलमबहुगुले । मालीपु गण्डपालीलीना पुलकेषु मीनाक्ष्याः ॥ २ ॥ चोरमुपागतमीक्ष्य ध्वान्ते शिश्लेप भीषयितुमेपा । सोऽपि तदानन्दवशाचौर्य कर्तुं विससार ॥ ३ ॥ चौहारपीठनिलयो धूर्तस्तपसि स्थितः कश्चित् । साकूतमानतमुखं सह समरोदीदरोदयकांचित् ॥ ४ ॥ चन्दनपङ्कजलाद्री यक्षसि निहिता अलापि । शुष्यति तरक्षणमस्याः किं कुर्मः कं प्रति ब्रूमः ॥ ५॥ चः खलु शीतप्रकृतिर्जगति स्थितिरीहशी प्रथिता । कथमिव गयि तिग्मतरो अमत्यो पद्मिनीनामा ॥ ६ ॥ छत्रमिव ग्रामस्य प्ररोहनिभृतो व्यलोकि बटः। श्रुत्वेति वधूवचनं बभूव मलिंगानना यथः ।। ७ ॥ छायामर्यमकरिणोचानितफगस्य सखि पश्य । को कमिथुनं निषीदति तपति सरे सरमयूमेऽमिान् ॥ ८॥ १. प्रधिवेश तन्त्रस्टम्'नियुफम्

·८
काव्यमाला।
छिद्रवति वंशिके त्वं मधुरिपुमधुरामृतैस्तृसे ।
गायसि मधुवरं यत्कस्य न विदितासि लोकेऽस्मिन् ॥ ९ ॥
छुरितं लीलामिपतः प्रियस्य पेप्टातकं रजोऽक्षियुगे ।
गभिनवरतविवशाग्या श्लथनीवीबन्घया सुदृशा ॥ १० ॥
छेकमुखोद्गतसुश्रुतसमागतश्लोकसन्ततिस्तन्वी।
पुरुषायिते कथमिति प्रश्नापाहरद्दयितशकाम् ॥ ११ ॥
छन्दः प्रपठति दयिते चतुष्पदीरूपमम्बुजाली तम् ।
सहसितमवदन्मर्त्यः कथमिव सक्तश्चतुप्पद्याम् ॥ १२ ॥
जगति जयन्ति न रामाः कति वा प्रियदीयमानमणिभूपाः ।
मम तु मणिभूपणानामगरसर्श स हतिनैव ॥ १३ ॥
जारं गुर्जरगृहिणी विलोक्य कीटाभिदंशनच्छलतः ।
प्रकटमकरोनिजोरुद्वितयं सिचयं समास्फाल्य ॥ १४ ॥
जितमद्य मया दयित त्वदीयसौहार्दसंगत्या ।
धारयसि देहशोमां न विना मम दर्शनं कांचित् ॥ १५ ॥
जीवितमथ कथमिव सा दधातु भवता विना सुभग ।
भारायन्ते सुतनोर्वदने नयनोदबिन्दवः पतिताः ॥ १६ ॥
जुष्टं पवनपुष्टं पिकालिभिर्वनमनोकहैः पुष्टम् ।
हृष्टं चित्तं कृष्टं पतता सूर्येण झिल्लिमिस्तुष्टम् ॥ १७ ।।
जूटीबन्धव्यापृतहरकरपरिकृष्टकेशायाः ।
किंचिन्मीलितनयनं सीत्कारी जयति गिरिजायाः ॥ १८ ॥
जेमनसमये लड्डुकयुगलं परिवेषयन्ती सा ।
स्वकरेणादायक मर्दयता समुपहसितैव ॥ १९ ॥
जैनं तव वपुरखें यूनां विजयाय कृतमनझेन ।
स्त्रीणां मृद्वङ्गीनां जयाय कुसुमेघवो विधृताः ॥ २० ॥
जोपं तिष्ठ तवैपा व्यलोकि शोभा परैव मया ।
निर्वर्तितेऽक्षिणी मे मा श्रुत्योनिवृतिं घेहि ॥ २१ ॥

·शृङ्गारकलिकाभिशती।
जङ्घाकरिकः प्रतिहतदयितोऽप्यन्तः कृतार्थतामगमत् ।
उत्युकसत्वरवनितास्खलितांशुकदृष्टवक्षोजः ॥२२॥
शडिति समुपागतास्ते क्रीडनमपसारय त्वरितम् ।
उक्त्वेत्यसंवृततनुर्जगाम शिबिरं दुनोति तचेतः ॥ २३॥
झाकारितनिजपक्षः पक्षी परितः परिप्रमति ।
अघिपल्बलमितरे पुनरम्भः पास्यन्ति पक्षिणस्तु कथम् ॥ २४ ॥
झिल्लीझांकृतिमुखरे मिल्लीवेषा निशावदने ।
पल्लीपतेस्तनूजा मल्लीकुलं गवेषयति ॥ २५ ॥
झुणुझुणितचरणकिङ्किणिजालं बालं समादाय ।
चुम्बति दयिते प्रेम्णा सखी विलोक्याहसल्ललना ॥२६॥
झेंगडयोंततधिकटमुरजध्वनिनादिते भुवने ।
लोके कुतुकविलोकिनि सरागमालोकनं जयति यूनोः ॥२७॥
झञ्झापवनोद्भूतासारविशीर्णाम्बुकणलेशाः ।
सीकुर्वन्ति तदीयेप्वनेषु मनोजतप्तेषु ॥ २८ ॥
दिट्टिमकलकलमधिकं श्रुत्वा गुरुयनिता भवनकृत्ये ।
प्रददौ तक्र मुतनुः पायसकरणाय याचिता दुग्धम् ॥ २९ ॥
टीकत एव तडाग प्रान्ते कोयष्टिकस्तरुणः ।
संभावयति पुनस्तं चटुना कोयष्टिकी न किंचिदपि ॥ ३० ॥
टंकारः सरधनुषः फट्कारः शमदमादीनाम् ।
जयकारचित्तजनेर्भणितं जयति धपावत्याः ॥ ३१ ॥
ठणिति यदेव वरोरोर्मया थुतो नपुरस्य रवः ।
अवलोकितगुरुलोकः कांचिदयस्थामहं प्राप्तः ॥ ३२ ॥
ठंकृतिमभिसंश्रुत्य क्षीपाक्षी सा क्षपान्तपटिकायाः ।
नीलमणियारागृहमा फययति दपिताप मध्यरात्रमिति ॥ ३३ ॥
दमरुडमत्कारचमत्कृतं गणेशं विलोक्य पल्टमौलिन् ।
दोलितशुण्डादण्ड जपन्त्युमाप्रेमदसितानि ॥ ३४ ॥

·८८ काव्यमाला। . डाकृतिभीपितलोके प्रेतैः पितृकानने यस्मिन् । नरमांसविक्रयागतपुंसो धैर्य विलोकयत ॥ ३५॥ डिण्डिमधोपः समभून्गनस्विनीमानमङ्गाय । निशि रतवशयुवतीजनकाञ्चीकलकिक्षिणीकाणः ।। ३६ ।। डलिगम्बुभगिलोलां संस्थानविशेषशालिनी वीक्ष्य । अवहत्पलाण्डखण्डप्रपाण्डुरा गण्डमण्डली सुतनुः ।। ३७ ॥ डैण्डिमशब्दश्रवणस्तनितभ्रमभङ्गुरन्तरा तन्वी । चक्रे सखीनिराशा राशा वदनावलोकनोत्तरला ॥ ३८ ।। डोवीप्रभृतिरूपकविविधप्रतिरूपकाणि दृष्टानि । प्रतिरूपकं मयाद्य व्यलोकि लोकेऽद्भुतं सुभग ॥ ३९ ।। डोडभशिशुं चरन्तं मृतशफरीविवृतवदनान्तः । दर्शयति प्रतिवेलं खेलन्ती दयितमम्बुनि हसन्ती॥ ४० ॥ ढकारव इव रतिपतिविजयप्रास्थानिको जयति । प्ररयूपे शतपत्रप्रसूनपशिस्फुटोन्नादः ॥ ४१ ।। दुण्ढोत्सवे सुकेशी प्रियहृदि पैटातकं मुप्टिम् । अनुरागमान्तरस्थं प्रीत्येव समर्पयामास ।। ४२ ।। ढौकितवती स्तनाभ्यां देशवकाशं ममापसर परतः । निगदन्तीत्थं दयितं मनखिनी रानिपर्यन्ते ।। ४३ ॥ तस्याः सरामि सारीद्यूतपणे निजपराजयैकफले । पुरुषायिते श्रमाम्भःपरिचितमुकम्पितोरुवपुः ॥ ४४ ॥ तारुण्यगुणगरिठे निन्दति नाथे पराङ्गनासक्तम् । तारापति प्रदानतानना फमलनयनासीत् ॥ ४५ ।। तिमिराभिसारिका सा नासापयनातालिकुला । फेर्ने विदिता वरागी साङ्गीकृतमन्मथा विपिने ॥ ४६॥ तीरस्थितणशावफनयना प्रतिविम्बमम्वुनि प्रेक्ष्य । निफटनिषण्णः फश्चित्पुलफितगात्रो जहार गतवदनः ॥ ४७ ॥ .

·८ ९ शृङ्गारकलिकात्रिशती। तुलयन्त्यां वणिजोऽभ्युजनयनायां पण्यवस्तूनि । त्वरितागतोऽपि चित्रं पण्यग्रहणं विसरमार ॥ १८ ॥ तूलपटीमपहाय स्वपिति सहस्येऽप्यनावृतशरीरः । अवलोकितनिजदयितानन्दपटानन्दितखान्तः ॥ १९ ॥ ते पत्रिका प्रदिष्टा प्रिययेत्युक्त्वा निवेदिता पुंसाम् । श्रीकारमात्रहसितामवलोक्य चिरं निशश्वास ॥ ५० ॥ तैलपंचामनुरक्तस्त्यरितस्तन्वीविलोचनेषु युवा । तां निन्दतिल विहसन्विहसन्ती सा तमालिलिग भृशम् ॥ ५१॥ तोपपरिफुल्लनयना पुलफितकुचमण्डला बभूय यधूः । यात्रायै गुरुलोके गच्छति गृहरक्षणे निवेश्यनाम् ॥ ५२ ॥ तौर्यत्रिकावलोके वलभीवातायनान्तस्था । सतनुमतनुं विदधती ह्यतनुं सतनुं सतान सा सुतनुः ।। ५३ ।। तत्रीजिरवरफण्ठी कण्ठीरवमध्यमा रामा। रामारामविहारे हारेण मनो न कस्य संहरति ॥ ५४॥ . दलितकमलावलीनां परिमलमनिलाहृतं समाप्राय । शीतातुरा तु तरणी सविधे भर्तुनिशश्वास ॥ ५५ ।। दादहताखिलगात्री भीनपि दिवसान्कथं जीवेत् । घेतण्डतुण्डसेवां वारं वारं कुरुध्यमविषादा ॥ ५६॥ दिवसे दिवसे पीनं कुचयुगमानीलबदनमेणाझ्याः । आलोक्य तुप्यति पतिः कर्णाभ्यर्णावतीर्णपलितधीः ।। ५७ ॥ दीसे दीप्तः किरणैचण्डमरीचेर्जगति सखि चित्रम् । पाथः प्रयाति हित्वा वापीज्ञवालवल्लरी ललिता ॥ ५८ ॥ दुःसइतरं यदन्ती राखीजने निजविरहगं दुःखम् । श्रुत्वा प्रियस्य शब्दं द्वारि कृशाही समुदतिष्टन् ।। ५२ ॥ दूरतरदेशगगनोयुक्तं दयितं नगाद हरिणाक्षी। सायं यास्यति सदनं श्रुत्वेति स संनिवृत्तोऽभूत् ॥ ६०॥ १२ ·काव्यमाला । देवरकर फमलेरितशृङ्गच्युतसलिलधारया सेकः । उद्तपुलकविनिमुवसाहाय्यं व्यतनुतारविन्दाक्ष्याः ॥ ६१ ॥ दैवमुपालगमाना जिगमिषति प्रियतमे गुरुजनोत्तया । धृतसितवसना वसने यावकमभिपातयामास ॥ ६२ ॥ दोःपल्लवद्वयेन च्छादयति प्रियतमे प्रियानयने । पृच्छन्ती केति सखीमुत्तरयामास पुलकैः सा ॥ ६३ ॥ दौर्वाससमिव शापं शकुन्तला दयितसंगमे प्राप । बाला गुरुजनयन्त्रणमकृतरजोदृष्टिशान्तिविधिः ॥ ६४ ॥ दंदं मुहुर्वदन्ती निवेश्य वृद्धं पति सदने । पुलकितगात्री यवनी प्रययौ प्रतिवेशिना सह मदारम् ॥ ६५ ।। धनुपा कुसुममयेन स्मरत्रिलोकी विनेतुमसमर्थः । बाले कलयति भक्ती स स्तनगुलिकां धनुर्वल्लीम् ॥ ६६ ।। धाने पिकाभिशिक्षितमक्षरयुगलं वदति बाले । बाले गुरुजनपुरतस्तव पतिमालोक्य हसिताम् ॥ ६७ ॥ धियां चञ्चलहृदयामित्यात्मानं निनिन्द गदिराक्षी । आलोक्य मधुपरहितं कुलं कुसुमाकरे काले ॥ ६८॥ धीरा विलासरभसा तस्याः प्रतिवेशिभिरकारि । सापि तथैवारा सदा नमः सतीधर्मदेवाय ॥ ६९ ॥ धुन्वन्त्यां निजवसनं धूलीमिर्धूसरं तन्व्याम् । प्राप्तं मम लोलाभ्यां जनुपः साफल्यमक्षिभ्याम् ॥ ७०।। धूसरित धूलीभिः शरीरगेतत्क्षतं च गोक्षुरकैः । ममा चलथाली में तदपि विषयो नियोग आर्यायाः ॥ ७१।। धेनूनां धेनुभ्यः पुरोधसे शतमदान्न धेनूनाम् । सारं भासारम्मा सुरकरमस्याः सा पश्यति स सारम्भः ॥ ७२ ॥ धैर्यण सखीवचनात्कृतमाना सा निनाय निशाम् । श्रुत्वाय कुफुटरुतं प्रतियोध्यालिड़ितयती माम् ।। ७३ ॥

·शृङ्गारकलिकात्रिशती।
धोरणिरलकालीनां तस्याः प्रियनिति चकारादौ ।
तदनु विलोलनमुच्चैस्तदनु कथा तदनु रतिविलासः ॥ ७॥
धौतालगाश्रुवदने वद नेयासौ त्वया कियती ।
राविः शृणु चरणायुधकूजितशरणा समापतिता ॥ ७५ ॥
धंधनपरस्तपस्वी मुग्धामालोक्य लुलितमौलिः ।
कर्णेजपवकणे जपं (च)कारान्यलोकस्य ।। ७६ ।।
नवरङ्गपिहितगात्री पानीभूता युवप्रीतेः ।
नयनानन्दविधात्री रात्रीरेताः करोतु मे सफलाः ॥ ७७ ॥
नापि जनैः पूर्णायामारोढुं योपितमशक्ताम् ।
आरोहितुं प्रवृत्तो लेभे नौमाहिकस्तदाश्लेपम् ॥ ७८ ॥
निधिमिव जपनं तस्या रोमालीचिह्नितं नवोढायाः ।
नाभीमुद्रामुद्रितमालोक्यानन्दितस्थितस्तूष्णीम् ॥ ७९ ।।
नीवीयन्धे नीवी दयिते परिमोक्तुमसमर्थे ।
वाला जहास निभृतं तथा यमाहासयत्स्वसखीः ॥ ८० ॥
नुन्नं प्रिययात्मानं पृथुना वशोरुहैकेण ।
यात्राजनसंमर्दनरध्यावदने युवा कृतिनमिव मेने ॥ ८१॥
नूतनमानन्दपटं प्रथमं सदने जनाले ।
प्रकटयति गोपयत्यपि गोपनभूषिपरिवर्तितोरुयुगा ॥ ८२॥
नेय इतोऽयं यालो रोदनशीलः कृतकातरोपम् ।
आइसा सखीला नतानना प्रियतमे चिरायते ॥ ८३ ॥
नैशे तमसि मृगाक्षी लक्ष्यीहत्य प्रियाभिगतिम् ।।
चलिताधिदेवलि पदं दोलारुद मुहुर्मुहुरकापात् ।। ८४ ।।
नोलायति गुरुणा वचनं प्रतियासरं तदाशता ।
शुरूक्षतापि फेसका मुमान्यानयति पूजाये ।। ८५॥
भी संगमो विधाना खमेपप्पसदनो न संतनुते ।
उज्जागरत: समो भयनि हा देवता ॥ ८६ ॥

·९२ काव्यमाला। नन्दकुमारं यमुनातीरोपगतं विलोक्य कापि ययौ। कलशाकलनच्छलतः प्रकटितवक्षोजतटभुजामूला ॥ ८७ ।। पतिमभिनववार्तागतमलोक्य गिपेण कीटदंशस्य । चैलाञ्चलमास्फाल्य प्रदीपनिर्वापणं चके ।। ८८॥ पादयुगप्रक्षालनसमयेऽस्मिन्राष्ट्र इत्युत्का । रचिताधिकृतापत्या मुतनुम्तनुदक्षिणादाने ॥ ८९ ॥ पिच्छलतरेऽम्बुपातैः कथमुपयास्यामि वापिकातीरे । इति कृतकरोपबचना गुर्वाज्ञप्ता ययौ मुदिता ॥ ९० ।। पीवानमीक्ष्य तरुणं प्रत्यानयनेऽस्य रचितबहुयोगा। नतवदना म प्रातर्देवे दोपं निवेशयति ।। ९१ ।। पुरतः पदं निधातु सलिलान्तर्विभ्यती सुतनुम् । फूत्वा करे पुरोधाः संलापयितुं चमच्चकारान्तः ॥ १२ ॥ पूजितमानमति विगो(स्वामिनमङ्गनाजने भक्त्या । प्रत्युत्थापनसमये प्रति पदमासामसौ मुमुदे ॥ ९३ ।। पेटीगृहीतुकामे दस्यौ प्राप्ते प्रतीक्षन्त्याम् । दयितायां मौनक्तोस्तयोरभून्मन्मथो दृतः ॥ ९४ ॥ पैतृकविधिप्रवृत्तः करेण पिण्डं समादाय । साकूतहासमैक्षयितावदनं युवा कश्चित् ॥ ९५॥ पोत्रिणि तटाकतीरे प्ररूढमुस्ताक्षतिप्रवणे । पाशं सितालिमध्ये करस्वकुञ्जस्य सौभाग्यम् ॥ ९६ ।। पोगण्डवं व्यतीता पलीपतिकन्यकोद्याने । प्रतिवेशसारिणीजलमलापयन्नैजसारिण्याम् ॥ २७ ॥ पण्डितयर्विचित्रं पराङ्गनारङ्गरजितमनाः। भर्तरि दिवमुपयाते चितानलान्तः प्रन ज्याल ।। ९८ ।। फलितापि सखे ललिता द्राक्षालतिका मनो विनोदयति । परिपाकाधिकसरसा प्रतिपदपरिदृश्यमानबहुमन्धा ।। ९९ ।।

·शृङ्गारकलिकात्रिशती।
फाणितपरिवेपणमिषवशतस्तरुणं वधर्विलोकयति ।
सोऽप्यलमिति तां द्वावपि पूर्ण द्रोणं न जानीतः ॥ १० ॥
रसिकानन्दनिकायां धीमलविकामराजरचितायाम् ।
गतकं द्वितीयमेतत्पूर्ण शृङ्गारकलिकायाम् ॥ १॥
तृतीय शतरम्।
जयति स कामः कामं कमनीयतरः कलाकलितः ।
येन किल जन्मतः प्राग्भविष्यता मोहितौ पितरौ ॥१॥
फुलमतडीमल्लीवल्लीकुञ्जो निलीनालिः ।
आलोकितो मया किल बालो नालोचितो यशोदायाः ॥२॥
फुकुर्वती प्रियस्य स्वहतसरोरुहरजाने ने ।
मिथ्यानिमीलिताणा तूर्ण समचुम्धि मानिनी तेन ॥ ३॥
फेरुवदनानलशिखाप्रभाविभावितपथा निशीथिन्याम् ।
पञ्चशरैफसहायामिसरति धन्यानुरागाद्री ॥ ४ ॥
फैरवशब्दं श्रुत्वाभिसारिकागमनदुन्दुभिध्यानम् ।
कृतकनिमीलितनयना पत्युर्नयन विलोक्यति ॥ ५॥
यदुना किमिहोतेन प्रतियास्से मैव नागरिनयनम् ।
कतिभिर्नयोपभो तत्र बलानागरिमयुगम् ॥ ६ ॥
थाह प्रसार्य दयिते याचत्याश्लेषमादग्तः।
सरजसमरन्दतुन्दिलगम्भोज दर्भयामास ॥ ७ ॥
सिम्धीफलेऽधरपदं कुर्वति देवे नकोराक्षी ।
अम्नानदिनकरयोः सदासलोकान्न मुचिरम् ॥ ८॥
पीज कामः फन्दी जपन नाभिलथा यालम् ।
कुनमुफ्लमुकुलितोऽम्या रोमानीभूरहो जयति ॥२॥
चुर एव सवितृमंनिशिवमतिरत्यकोहनिः मनतम् ।
अमाप्तोऽप्युश्यं यः गुशलं सकना चिन्तयति ॥ १०॥

·काव्यमाला।
बन्धयसि केशपाशं तथैव यूनां मनांसि नयनानि ।
चित्रायतस्य युक्तौ भवति न वा मुक्तिरेतेपाम् ॥ ११ ॥
भसितोलितदेहो दिगम्बरः कृत्तिमाजटिलः ।
सोऽपि तिलतण्डले यदि निरतः सकलैः किमपराद्धम् ॥ १२ ॥
भावं विज्ञातुमना मानिन्यास्तिर्यगालोक्य ।
द्वारोपान्ते विहसति बदत्यकाण्डे पुलकिताङ्गः ॥ १३ ॥
भित्तौ यूनि विरूढां तिलपुष्पी दातुमायाते ।
सा निजपार्थविरूढामलनात्तिलपुप्पिका सकलाम् ॥ १४ ॥
भीरु तवायं को वा दुराग्रहो गुरुजनप्रश्ने ।
तावत्समयो यास्यति भिपजस्त्वदर्शनावशेपस्य ॥ १५ ॥
भुवनाधिनाथ भवता गवतापहरं किमाचरितम् ।
विरतिः श्लोकपदादौ प्रतिभाति न मानसान्तमें ॥ १६ ॥
भूषणपरिग्रहार्थं पेटी सविधे समादधाना सा ।
हसितागालोक्य सखीं तां च यथावस्थितामकरोत् ॥ १७ ॥
भेषजमुपागतवति चिकित्सके दातुमचलायाः।
चीक्षति नाड़ी लोको वैद्यान्तरमाजुहावाशु ॥ १८ ॥
भैमीभामाकररुदलालितपरिसंकुचचरणाः ।
स जयति कृष्णः समितवदनस्ताभ्यां सहासमुपदृष्टः ॥ १९ ॥
भोगिनगालोक्य करे शम्भोरपसारित कराना।
गिरिजा जयति करग्रहपरिचालितपाणिलेशेऽपि ॥ २० ॥
भौफलिमाणसस्यं ददती भक्ष्याणि पृच्छती वार्ताम् ।
फनवमयपरान्तस्तरक्षणममिवेशयामास ॥२१॥
भाविगगीलोलां गद्गायां वीक्ष्य फलईसीम् ।
दंसं गषेपयन्ती पथिकः श्लथगानतामाप ॥ २२ ॥
मधुपः कुसुम मालाकारिणि न जहाति ते लब्धः ।
मापति पारिनोऽपि विकिस्रष्टगधुपेऽसिन् ॥ २३ ॥

·शृङ्गारकलिकात्रिशती।
९५
मालाकारिणि मालामेनां कण्ठे ममार्पय पीत्या ।
एया भवति महार्घा परतन्त्रां मां बिजानीहि ॥ २४ ॥
मितभापिणि तनुमाने सुरसे धृतलाघवासि तनुमाने ।
कथमिव सुरती दास्यं कुरुते तन्वति मयि रतौदास्यम् ॥ २५॥
मीलतु कुमुदं चन्द्रः प्रयातु चारताचलं रविरुदेतु ।
प्रभवामि नाम्बुजाक्षी परिमोक्तुं निजभुजक्रोडात् ॥ २६ ॥
मुषितरदनक्षतादरमपहृतनखरक्षतं तव्याः ।
कूणितनेत्रप्रान्तं तस्याः स्मरचेष्टितं लराम्यनिशम् ।। २७ ॥
मूका
केतकपत्रं मुग्धामालोक्य पाटयामास ।
सापि करस्थितमम्बुजमधोमुखं व्यतनुत प्रसभम् ॥ २८ ॥
मेपादीनां गणके कथयत्यायव्ययी क्रमशः।
पृष्टस्तृतीयमावं कया स जगाद समं भावम् ।। २९ ।।
मैरेयपूर्णिताक्षिणि पृच्छत्यर्घ सहासमथ यूनि ।
अपहृतचेलाञ्चलया जगदे करकद्वयं गृहाणेति ॥ ३० ॥
मोचयति जीवितेशे पश्चान्मम कधुकीबन्धम् ।
उच्छिन्नबन्धमूल: पुलकः समभन्ससि ममाङ्गे ॥३१॥
मौहर्तिकेन कथिते प्रयासदिवसे खगेहयतेः।
गमनागमने मित्तरपाकरोतीष्टिकाः मुन्रः ।। ३२ ।।
मण्डनभूतं बाल मातृकुलादागता मुक्नुः ।
कृतहतकरीपतरला सापयति प्रतिपदं विलोकयति ॥ ३३ ॥
यजति निनगेहनाथे प्रातनिद्राति मीलदक्षियुगा ।
पार्थस्थभिधिमंतजारमुम्बमीक्ष्य इसिता सा ॥ ३४॥
यागं दुर्वति पत्यो प्रयसति जारे समागते प्रहम् ।
धूमच्छलगोपायितनयनजलं सा रोद निरम् ॥ ३५॥
युगली रयानामोरमीमिद्विमिता युमुदपतिः।
याच्यं किमान निनं भवानि प्रेम्नि निम्न्यः ॥ ३६॥

·काव्यमाला। यूना कम्पितधैर्या स्वपतिं दृष्ट्वा पलितशीर्षम् । प्रतिवेशवधूस्नेहच्छलतः प्रच्छन्नकमकार्षीत् ।। ३७ ।। येनोपहासविएये वयसि न तत्कार्यमित्युक्ता। नियमनतापदेशाद्भशयनाभ्यासमातनुते ॥ ३८ ॥ यैर्मथितेयं वेणी सुगन्धतैलैः कचान्समीकृत्य । मम कृतसीत्कारायास्तान्येव नखानि तां विमोक्षन्तु ॥ ३९ ॥ योजनमानं चलितं पान्थं सुकुमारमिन्दुमुखमीक्ष्य । दर्शयति बलात्वगृहं खास्तृतवल्पं कमावसथ्याश्या ।। ४० ॥ यौवनगर्वितमध्यगमात्मावसथं निनीपन्त्योः । चिरचितवनकराजुलि जयतितरामावसथ्ययोः कलहः ॥ ४१ ।। यन्त्रपदाहु युगप्रहितो न पदात्पदं करी चलति । अमिसारिकाकुचद्वयदर्शनसंजातवारणाशङ्कः ॥ ४२ ॥ यः प्रतिपदं ससीभिः शिक्षावशतो न्यधायि हृदयेऽन्तः । उपपतिरिव सोऽपि गतो मानः प्रियदर्शनावसरे ॥४३ ॥ 'रत्नस्तम्भे स्वीयां प्रतिमामालोक्य रोपकालुपाक्षी । खान्तर्जनसमयोद्वेलरकरकमला वीक्ष्य तां जहास वधूः ।। ४४ ॥ राजपथे विक्रेतुं कन्दुकयुगलं च लोहसपै च । आगतयोरथ यूनोमिथो जयत्यनियमोक्तिः ॥ ४५ ॥ रिक्तोदपात्रफरतलमास मृगाक्षी सरित्तीरे । गुजदलिपुलमखुलवक्षुलजाले लताकुझे ॥ ४६॥ रीतिमयभूपणापि हि चलति वधूः सा निमीलितालियुगा । गर्भमरमन्थराङ्गी पुरः सपल्याः सफांस्यभूपायाः ॥ ४७ ।। रुतमाकर्ण्य पिकानां का नाम न संभवेदुत्का । कथमुपनयाम्यनिद्रा चन्द्रांशुविभाषितां रात्रीम् ॥ ४८ ॥ रूपभरगर्वशीला याला पैवाहिके समये। गन्दति निजमवनजनेऽअनपिन्दुः खालिके व्यतनोत् ॥ १९ ॥ a ·९५ . शृङ्गारकलिकात्रिशती। रेणुपरिधूसरालकचरमतनुः स्फोटितस्त्रवलयालिः । ममकलशा रुदन्ती बाला शनकैहमयासीत् ॥ ५० ॥ रैवतकभूपरिसरे भैमीभामायुतः कृष्णः । व्यत्ययमकरोद्विनिमयमनयोज्येष्ठाकनिष्ठिकाभावे ॥ ५१ ॥ रोमलतिकालवाले पपी रसं नयनखलनद्वन्द्वम् । अतितृप्तिभावमाप्तं रसमासादयति नान्यमिदम् ॥ ५२ ॥ रौरवचर्मावृतया योगिरतासकया तमसि । आलिङ्गय भीषितः पतिरुपागतो मन्दमेणाझ्या ॥ ५३॥ रङ्गाजीववधूटीपरिपाटी को नु विन्देत । सममेव युवजनानां मनांसि कासांसि रायति ॥ ५४॥ लजानताननायाः परिणयने भर्तृसंमुखीनायाः। ऊचीकृततारायास्तदाननालोकनं जयति ॥ ५५॥ लाक्षारञ्जितचरणा चरणायुधकूजितं श्रुत्या । प्रक्षालयति स्वीगो चरणी सलिलैरहो दृपा ॥ ५६ ॥ लिखति म मदनलेखं कमलदले नसरलेखन्या। पश्येपुरेप पठं कथमकरोदिन्द्रिय क्षुब्धम् ॥ ५७ ॥ लीलाहपदुक्षेपोचरलितताराम्बुनाक्षी सा । खसखीमध्यविविष्टा बलमी तप पश्यति प्रसभम् ।। ५८ ॥ ललितालका वरोरः समागते नजगृहनाये । अर्थोन्मीलितनयनं देवरमभिवीजयामास ॥ ५९॥ नागपि तिलपार्टी विलोक्य हलिकाना परितः । नयमार दुःसमन्तद्रष्टय्या कोशशणवाटी ॥६॥ लेखसमर्पणसमये क्रोधाविहे पराधिपती। राशी जगाद धमिव हन्तयोऽयं मदीयकायम्मः॥६१॥ दैनिकमयापिता मा सख्या विरहायला माला । नत्तिगिपतलमादीदगुना शरणागतादमिति ।। ६२॥ . .

·काव्यमाला।
लोलनयनस्य पुंसः सविधेऽन्यजनस्य हृतवती चित्तम् ।
चैलाञ्चलसंयमनव्याजादमिदर्शितैककुचा ।। ६३ ॥
लौहित्यं स्फटिकान्तः संक्रान्त कौसुमं प्रदर्शयतः ।
सन्नासमन्यमेनं नतानना दर्शयामास ॥ ६४ ॥
चलिता प्रवसति दयिते द्वारोपान्तेषु गुन्द्रसलिलेन ।
अमिषिञ्चति साकूतं शंसन्ती स्वस्तिपरिवृत्तिम् ॥ ६५ ॥
लचितुमसमर्थोऽयं दाक्षिण्यं वितथदत्तयत्रायाः।
बहु मानयति कति तद्यातृप्रेमयन्त्रितो मत्री ॥ ६६ ॥
वारं वारं सुतनुारमुपागत्य वीक्षतेऽश्रुमुखी ।
नो यास्यतीति प्रथमप्रस्थितकान्तस्य साध्वानम् ॥ ६७ ।।
विधिवन्नजपुरोहितपूजायां चरणसंस्पर्शे ।
बनितायाः करयुगलप्रस्वेदेनागवत्पाद्यम् ॥ ६८ ॥
वीरुन्निकुञ्जभवनं कोटरपारावतालिहुङ्कारैः।
सुरतप्रवृत्तयूनोरनुकुरुते मणितमिव सततम् ॥ ६९ ॥
वेत्रं सहासदेवरकरोद्धृतं वीक्ष्य जलजाक्ष्याः ।
वेणीदण्डाहतिततिसंक्रमितः पृष्ठतोऽपि च लेहः ॥ ७० ॥
वैशसमात्मप्रेम्णोविलोक्य सा नावदस्तीम् ।
स्मरमपवर्तिततारकमालिख्य चिरं निदाघतप्त(भुचि)भूमौ ।। ७१ ।
वौषट् प्रातर्मन्नं कोऽन्तर्युक्त्वा स्थिते तूष्णीम् ।
अध्वर्युन जुहोति द्यावाभूम्यन्तरं पश्यन् ॥ ७२ ॥
वञ्चनचतुरः कुतुकी यतमानो वेदिकामध्ये ।
विष्णुक्रमणं बहुशस्तनोति मञ्चं विना चित्रम् ॥ ७३ ।।
शयने निद्वापगमात्ताम्यन्मनसोः स्वगौरवव्रतयोः ।
कृपयाकुरुतं श्रुत्वा जयतितरां किमपि तद्यूनोः ॥ ७४ ।।
शातमृगराजनखरत्रुट्यत्करिकुम्ममुक्तमुक्ताभिः ।
अध्वानमीक्ष्य कीर्ण मोदं खेदं दधौ समं बाला ॥ ७५ ॥

·शृङ्गारकलिकात्रिशती।
शिव शिव शिबिरं त्यक्त्वा किं करवै सखि वहिर्गतो दयितः ।
साकूतं च सहासं मया समाकुञ्चिते देहे ॥ ७६ ।।
शीतोपचारनिकरं शिशिरे सहतेऽम्वुजाक्षी सा ।
सोऽपि तदीयकुचद्वयसंस्पर्शात्सेदमावहति ॥ ७७ ॥
शुद्धं दिन पतिगृहं प्रेपयितुं पितरि पृच्छति द्विजं कन्याम् ।
आकर्ण्य संमुखीनं शुक्र सा मोदमाघत्ते ॥ ७८ ॥
शूलं दत्त्वा स्कन्धे पुनरिथमिति प्रतर्पितो जगदे।
अद्यापि न मम हृदयादपयान्ति तदीयनयनान्ताः ॥ ७९ ॥
शेवधिमिवाधिगम्य प्रियाकुचद्वन्द्वमथ मनसि ।
कुर्वन्मनोरथशतं जज्ञे कर्तव्यतामूढः ॥ ८० ॥
शैशवजारमुपागतमसुको मम मातृभगिनीजः ।
इति सस्वजे गुरूणां पुरतो निर्व्याजमेणाक्षी ॥ ८१ ॥
शोधयति लिखति पुस्तकमभिके पठति प्रिया रात्रौ ।
दीपोद्द्योतनमिपतस्तैले रक्षा निवेदयति ॥ ८२ ।।
पाट्कौशिक शरीरं शिष्याय गुरौ प्रकाशयति ।
साकूतहसितवदना जगाद काचिद्वरं किमनेषु ॥ ८३ ॥
शुण्डादण्डाकृष्टे आमासन्ने पटे भने ।
मातङ्गजेन पजनयना नयनाम्बु तत्यान ।। ८४ ॥
पोडशसहस्रबनिता: समं स रमयन्दरिदेवः ।
कष्टं पुराणपुरुषः पुरुरितरैः प्रतिस्पर्ध्यः ॥ ८५॥
पण्डोऽपि फाममाविष्कुर्वनारोपितं सरावेशम् ।
सेदयति फामिनीमय किमतं ससि गयि विधत्से ॥ ८६ ॥
सरसीसलिलान्तर्गतमधोमुख सलिताननं तरुणम् ।
तीरसिता विलोक्य स्साले पुलकारयीपहाटा ॥ ८७॥
सा निजसखी' यशो रचितमिययाविकानुहतिः ।
सहसागतं विलोक्य प्रियमपला मम्मितासासीत् ॥ ८८॥

·१०० काव्यमाला। सिद्धिं नेजा स्त्रीषु प्रथयितुमुपघट्टमर्ककन्यायाः । वृक्षाधिरोहसंस्थां कुतुकी कश्चित्प्रदर्शयति ॥ ८९ ।। सीतां लक्ष्मणचरितं प्रजावतीं नित्यशोऽभिगायन्तीम् । दृष्ट्वा श्रावयति परं तारा सुग्रीवचरितानि ॥ १० ॥ सुषमा परावलोकि प्राप्तं जनुपः फल ममाक्षिभ्याम् । अकुसुमफलोद्भवानां का नु मदन्या स्थली लोके ।। ९१ ।। सूरिणि कथयति धर्म परदारांश्चिन्तयेनेति । आकर्ण्य चश्चलाक्षी साचिमुखी प्राहसत्सुमुखी ॥ ९२ ।। सेकेनातनुः सा दैवानववापिकाभ्ररचितेन । प्रखेदपुलककम्पा नार्यायै गोपयामास ॥ ९३ ॥ सैरमवाहनमद्य स्वमेऽहमपश्यमिति पतिवचः श्रुत्वा । प्रथमं मुदितापि भृशं रुरोद परमगना काचित् ॥ ९४ ॥ सोमानिभं नखरक्षतं नवं प्रतिनिशं स्स(र)ते दयितम् । किमिदमिति दर्शयन्ती विहसन्ती खेदयति हलिकयोपा ॥ ९५ सौरतखेदात्सुप्त विहसन्ती कापि संजगाद पतिम् । आवां मिथःसहायौ कुर्वः प्रविभज्य कार्यमर्धार्धम् ।। ९६ ॥ संतत्यभाववशतः खिन्ने परिपृच्छति द्विज दयिते । नैजमनपायिवन्ध्याभावं श्रुत्वा मुंमोद मदिराक्षी ।। ९७ ॥ हलिकाङ्गनान्धतमसाऽभिसारिणी निकटदेवकुले । हस्तेन परामशती बुभुजे पान्थेन दृष्टचाषेण ॥ ९८ ॥ हासपरिपाटलाधरमाकूणितनेत्रमुल्लसद्गुण्डम् । अलमिति यन्मदिराक्षी जगाद तत्कृन्तति हृदन्तः ।। ९९ ॥ हिमनिबिडाश्लिष्टतनु प्रपीडितोरोजमभिशयानम् । रतये नु मिथुनमसकृत्प्रबोधयति हैमनः पवनः ।। १०० ॥ १जहर्ष-मुमुदे.

·सीतास्वयंवरकाव्यम् । १०१ A1475 रसिकानन्दनिकायां श्रीमत्कविकामराजरचितायाम् । शतकं तृतीयमेतत्पूर्ण शृङ्गारकलिकायाम् ॥ १॥ हरिकृष्णभद्दविरचित सीतास्वयंवरकाव्यम् । श्रीराजराजोऽजनि यस्य गेहमाशिनियच्छ्रीः श्रितचारुरूपा । सीताभिधाना जनको जनानां यथा सुतानामविता तथा सः ।। १ ।। युधिष्ठिरो भीमपराक्रमश्च जगवयेऽप्यर्जुनकीर्तिरासीत् । अलंकृत्ताहीनकुलः कुलाब्जप्रकाशमानुः सहदेवतुल्यः ॥ २ ॥ तस्मिन्नरेन्द्रे मिथिलाधिनाथे स्वर्गस्पृहायां शिथिलादरोऽभूत् । न पासवस्य स्मरति स्म वीक्ष्य तं नन्दनं निन्दति नव्यवाटीः ॥ ३ ॥ शूली शिवोऽभूत्सगदोऽथ विष्णुः सरुयविस्तस्य सुतोऽथ मन्दः । उद्यानदेशः समभूत्सगुल्मः क्षयी शशी नैव जनरतदाभूत् ॥ ४ ॥ कथा पुराणे खलु पाण्डुपञ्चकस्याप्युदावर्तवती सवन्ती । भभूत्तदा सप्रदरोऽरिवर्गस्तस्मिन्धरां शासति धीरधीरे ॥ ५॥ तस्याभवच्छीर्दुहिता हिताय चराचरस्याखिललोकवन्द्या । अयोनिजा चेतसि गन्यमाना निजेऽभिधानं चरितार्थमस्य ॥ ६ ॥ क्षणे क्षणे सेक्षणमीक्षकाणामपारलावण्यसुधासमुद्रे । निमज्जयन्ती नवयौवनेन प्रकाशित रूपमवाप सीता ॥ ७ ॥ पुत्री पवित्रीकृतवंशगेहां देहान्तरङ्गश्रितपश्चवाणाम् । प्रतय॑तर्कागमशुद्धबुद्धिरहो विवाहे समयं स मेने ॥ ८ ॥ अचीकरस्कृप्तमनल्पशिल्पैः सुशिल्पिभिः स्वर्पतिशिल्पिकल्पः । वसुंधरामण्डलमण्डनाभं सीताविवाहाय स मण्डपं तम् ॥ ९॥ मसारसस्फाटिफपझरागरागैः मुकिर्मीरितमध्यभागः । मुराङ्गनामजनजातराग यो मण्डपेशोऽन्वगमत्प्रयागम वाराहनागीतिविधानुयादाः प्रवीणवीणारवरागमिश्राः गृणां वितेनुः समृदङ्गनादा यच्चालभजीहतगानी ·१०२ काव्यमाला। वातोर्मिभिदोलितसत्पताकाश्रेणिः समेतागरुधूमवल्लया। यत्रोपरिष्टाच्छ्रितयामुनौघमन्दाकिनीजां श्रियमन्बकापीत् ॥ १२ ॥ सोपानमार्गरुपरि प्रयातो जनो विहर्ता यदधित्यकासु । कनीतहग्वृत्तिरुपत्यकासु गजावलीः कूर्मकुलानि मेने ॥ १३ ॥ यस्कुट्टिमाट्टालविटङ्कवासैः कलापिभिर्दुन्दुभिमन्द्रनादः । अमानि धीरध्वनिरम्बुदानामफालकेकीकृतलोकचित्रः ॥ १४ ॥ अभंलिहाप्रस्थसुरेन्द्रनीलप्रभावितानन्दजलाशया यत् । नानामणिकृप्तमहेन्द्र चापं पाथोऽपि दात्यूहकुलं ययाचे ॥ १५ ॥ प्रतप्तजाम्बूनदजालमुक्तैर्मुक्तागणैर्यत्र सुधासवणः । सुमेरुशृङ्गागतगौरगडाप्रवाहलक्ष्मीरुररीकृताभूत् ।। १६ ॥ यद्भित्तिमागे लिखितस्य खिबॅरनङ्गलेखस्य सुवर्णवर्णैः । चमत्कृतावाचनचातुरीभी रोमाञ्चकस्याश्चति चञ्चलाक्षी ॥ १७ ॥ पुरंदराशाचितमित्तिनद्धैः स्फुटज्जपापाटलपद्मरागैः । सूरोदयानन्दमनायि यत्र मुहुर्निशीथेऽपि च कोकलोकः ॥ १८ ॥ वर्षास्वपि स्वर्णपिनद्धरत्नयद्दीर्घिकानीरनिवासहृष्टाः । मृणालिनीबीजभुजो मराला न मानसं मानसमप्यनैपुः ॥ १९ ॥ यच्चन्द्रशालाश्रितगायकानां स्थानप्रदानोत्सुकनायिकानाम् । गेयं विपञ्चीगुणरागपेयं मध्यंदिने साध्वधिनोद्दिनेशम् ॥ २० ॥ बालाननै स्फाटिकजालमालास्फुटैः स्फुटत्तामरसाभिरामैः । मन्दाकिनीस्वर्णसरोजराजीशोभा भृशं यत्र समन्वभावि ॥ २१ ॥ सितोपलाबद्धतरासु यत्र स्त्रीणा स्फुटत्कोकनदोपमेषु । लाक्षारसक्षालितपादपद्मपदेपु पनीयति चञ्चरीकः ॥ २२ ॥ पदणे विद्रुमभूमिसस्थास्तद्रागसंष्टवलक्षभावाः । अवाकिरंश्चनुपुटेन कीरा मुका मुहुर्दाडिमबीजबुद्धया ॥ २३ ॥ निधाय यत्राजगवं स चापमिति क्षितीशोऽथ पणं बमाण । यो भवयतीमं भुजवीर्यशाली स जानकीजानिरपूर्वमाली ॥२४॥ (कुलकम्)

·सीतास्वयंवरकाव्यम् ।
१०३
दूता दिगन्तेषु जगुस्तदासामितीशकोदण्डकखण्डकृयः ।
तस्मै नृपो दित्सति देवतामां कन्यां विनिद्राम्बुरुहायताक्षीम् ॥ २५ ॥
श्रुत्वा पणं पार्थिवपुङ्गवस्य निजं भुजावीर्यमखर्वगर्वाः ।
कन्यानिमित्तं बहु मन्यमाना दिग्भ्यः समाजग्मुरथो नरेन्द्राः ॥२६॥
फलिङ्गवङ्गातिलङ्गगौडपाञ्चालनेपालकमालवेशाः ।
सौवीरगन्धारकमत्स्यमद्रत्रिगर्तकानर्तविदर्भनाथाः ॥ २७ ॥
काम्योजकर्णाटककामरूपकाश्मीरयुकेरल केकयानाम् ।
करूपसिन्धूकलसौभशाल्वपटञ्चराणामधिपा युवानः ॥ २८ ॥
चीनान्धलारविडाधिनाथा द्वीपाधिपास्तीर्णपयोधयोऽपि ।
रूपश्रिया न्यकृतपञ्चवाणाः प्रचण्डकोदण्डधरा धरेन्द्राः ॥ २९ ॥
प्रत्युजगामावनिपालचक्र चकाङ्कशाम्भोरुहमत्स्यवः ।
महार्ह चिहरुपलक्षिताभ्यां पद्यां नरेन्द्रोऽपचिति निकीर्षुः ॥ ३० ॥
विधाय तेपां विधिवन्नृपाणां यथाक्रमं शक्रपराकमाणाम् ।
अादिकं कृत्यमनशीलः प्रावेशयत्तान्निजराजधानीम् ॥ ३१ ॥
रम्येषु हर्येषु सुरेन्द्रसम्रकल्पेवनल्याहृतचित्रवत्सु ।
यासाय तान्यासयतुल्यधामा समादिशच्ट्रीजनको जनेशः ॥ ३२ ॥
आधोरणा विधमयांचभूवुर्वाधो रणानामिह यैर्विसोढः।
मतगजानां भवरान्नृपाणां मतं गजानामिह ये विदन्ति ।। ३३ ।।
रयोत्तमान्सारथयो यथा स्व तथा पृथचक्रुरभो हरिम्यः ।
भारोह एके विदधुर्विभारान्कमेलकान्मेलितमृत्यवाः ॥ २४ ॥
देहस्दैरुपकल्पितं तद्धृतलुतं स्वादु धतुर्विधासम् ।
तिकीपणाम्लैलवणैः कषायै रसलसाजनवर्गसंस्थः ॥ ३५ ॥
सर्वे तथा भूमिभुजोऽप्यमुजन्हैमेप्यमत्रेषु समृत्यवर्गाः ।
वीक्ष्यामरा यह मेनिरे स्यामुघाधिपत्याद्रमुधाधिपत्यम् ॥ ३६॥
शुभे वियाक्षगुणोपपने लो तथा दीनटेशहीने ।
रहे महामण्डनमण्डिताहं राना महारानमाजुहार ॥ ३७॥

·१०४
काव्यगाला।
रङ्गान्तरं लोकवरं वरास्ते समं समासेदुरदीनसत्त्वाः।
आकर्णितेनाद्भुतवर्णनेन गुणेन कृप्टा इव कन्यकायाः ॥ ३८ ॥
मयेन या रत्नमयेन सृष्टा द्रव्येण नव्येन पृथासुतस्य ।
जिता सभा येन विराजितापि ते मण्डपे मण्डनतामवापुः ।। ३९ ।।
ततो नभःस्तम्भितभासुरोचविमानवातायनलम्बिबिम्बैः ।
सीताविवाहागतपार्थिवानां स्वर्गीयवर्गः समलोकि लोकः ॥ ४० ॥
देवा नृदेवा अपि पूर्वदेवा रक्षांसि यक्षाः प्रतिकर्मदक्षाः ।
नागाः सुपर्णा अपि हेमपर्णाः समाययू राजसुताविवाहे ॥ ११ ॥
तस्मिन्समाजे न ममुर्न लोकास्तत्रानुमानं त्वमेतदृहे ।
यदर्शितं स्वीयमुखे जनन्यै जगचरस्थावरमच्युतेन ।। ४२ ।।
नृपः श्रिया निर्जितकामरामा श्यामां महीमण्डलमण्डनामाम् ।
धात्रीकरालम्बितचारुमालां बालां समाजेऽथ समाजुहाव ॥ ४३ ॥
अहं निराधिर्न मृणालिनीव विना हरिं स्यामिति तर्कयन्ती ।
मुहुर्भयं किंचन चिन्तयन्ती दुःशासनाचेतसि रावणाच ॥ ४४ ॥
पदे पदे निन्दितधार्तराष्ट्रा पराक्रमं कर्तुमशक्नुवन्तः ।
चरा इतीमे हृदि मन्यमाना कृष्णेव सा संसदमाप सीता ॥ ४५ ॥
(युग्मम्)
रराज तद्राजसभागता सा सुधासितानां सविधे ग्रहाणाम् ।
सुरासुरैः क्षुब्धसुदुग्धसिन्धोः पारथिता श्रीरिव चाररूपा ॥ ४६॥
जितो गतेनैव गजः सुराणां भ्रुवा धनुः कल्पलताङ्गयष्टया ।
तया कटाक्षैः किल कल्पवृक्षा जिता नृपाः कामदुघापि दृष्टया ॥ ४७ |
जितेन्दुवकं जितरम्भमूरु युगं तु कण्ठो जितकम्बुरस्याः ।
अझैरियं निर्जितसर्वरलैः कृता विधात्रा बहुलप्रयलैः ॥ ४८ ॥
अस्यां स्थितायां जनकात्मजायां लोकावलीमध्यमणिप्रभायाम् ।
रसार्थिभिनवदेववृन्दैर्मुग्थैः स दुग्धाम्बुनिधिर्ममन्थे । ४९ ॥
न खजनो विस्मयते निरीक्ष्यैतस्या विशालं चपलं च चक्षुः ।
विलोक्य को धैर्यमुपैति लोके न खञ्जनो यस्य तुलामुपैति ॥ ५० ॥

·सीतास्वयंयरकाव्यम् । अस्या भुवो ये धनुपः कटाक्षैः शरैः स्मरस्यापि जिता युवानः । तजेतुरीशस्य कथं धनुस्ते सज्यं विधातुं मनसापि शक्ता ॥ ५१ ॥ विलोक्य तां लोकनमस्कृताङ्गीमनुष्टुवन्नप्सरसो रसोल्यैः। इत्थं वचोमिः सुमनस्तरूणामपूजयस्ताः सुमनोभिरताम् ॥५२॥(कुलकम्) राज्ञां तदालोकनलोलुपानां मनः परं दृष्टिपु संक्रमय्य । आसीस्थितानामतिविस्मिताना मनुष्यभावेऽप्यनिमेपवत्त्वम् ॥ ५३ ॥ विलोक्य तस्या वदनं सुधांशुं कन्दर्पपाथोनिधिवृद्धिहेतुम् । विकाशमीयुर्मस( श)मुल्लसन्ति तेषां मनःकैरवकोरकाणि ॥ ५४ ॥ निपीय रूप हृदि सस्मरुस्तद्विलोकनायामरनायकं ते । तथार्जुनं तत्परिरम्मणाय स्तवाय शेषस्य सहस्रगीर्णः ।। ५५ ।। सौवर्णसिंहासनसंस्थितानां सूरेन्दुवंशोद्वपार्थिवानाम् ।. प्रकाशिते वन्दिजनैश्चरित्रे संचारिते चागरुचारुधूपे ॥ ५६ ॥ आहारि हैमाचलसानुगानां यदामराणां क्षितिपरमिस्त्या । संबोध्य सीतां विबुधेज्यबुद्धी राज्ञः पुरोधा गिरमित्यवादीन् ॥ ५७ ॥ अभूतपूर्वे भवतीमदभवलोल्लसद्भगिमुजां समाजे । वैदेहिगङ्गाधरधन्वमक्रे दाता वरेण्याय वराय तातः ॥ ५८ ।। इतीरयित्वा विरते द्विजेन्द्रे मृगेन्द्रवत्पर्वतशृङ्गतस्ते । निजासनेभ्यः सहसोद तिष्ठन्परामृशन्तः परिघोरुबाहुन् ॥ ५० ॥ लामाय मुखैणशिरोमणिस्ते दादहंपविफया कयापि । धराधिपा गाद्गतरङ्गराजभूडामणेश्वापसमीपमापुः ॥ ६० ॥ ते वीक्ष्य चापं गुरु शंकरस्य न शंकर सजविधानकाले। भृशं फराभ्यामपनेतुमीशाचतुर्दिगीगा अपि नावनीगाः ॥ ६१॥ फेचिनजाभ्यां भुजगेन्द्रभौगमहेन्द्रमातगकरोपमाभ्याम् । उनेतुकामा जगृहुम्तदै धनुः पुनश्वालयितुं न शेकुः ॥ १२॥ निःश्वासमिथ्यासमवेत्य यं यायमपालाममनोहगस्याम् । असण्डितं मृमिभुजो यमुसतम्त्वलब्ध्या विधिविधलयाः ॥ १३ ॥ १४ ·काव्यमाला। हतौजसो निर्जितवैरिवर्ण निजान्भुजान्धिग्धिगिति ब्रुवन्तः । ततो नृपाः खानि निवेशनानि यथागतं जग्मुरवाड्मुखास्ते ॥ ६४ ।। अभग्नममिप्रतिमप्रभावैः कोदण्डमाखण्डलतुल्यवीर्यैः । निरीक्ष्य चिन्ताम्बुधिमग्नचित्तो जगाद वाचं मिथिलाधिनाथः ॥ ६५ । चापो न कृष्टः किल राजकस्य शर्वस्य सर्वस्य च गर्वहारी । केनापि नाटकि न चाप्यचालि निर्वीरमुर्वीतलमद्य जातम् ।। ६६ ।। न चक्षमे राक्षसलक्षनाथो गर्वस्य पाथोधिरहीनबाहुः । बाहूद्धृतस्थाणुधराधरेन्द्रस्तत्कैकसीसूनुरिदं वचोऽस्य ॥ ६७ ॥ सलीलमामीलितभीमचक्षुश्चक्षुःश्रवा वा सुकथाप्रसङ्गः । सायज्ञमज्ञाननिधिळसर्पत्साधिराजोरुधनुःसमीपम् ।। ६८ ॥ चापं स संचालयितुं न सेहे बलात्यये शंकरकिङ्करोऽपि । मृगेन्द्रतीभेन्द्रविदोर्विदारैर्गोष्ठश्चतुर्धस्यपिवोऽपि गौः किम्(१) ॥ ६९ । गतेषु भूपेषु निवेशनानि पुलस्त्यसूनावपि भमदु । विषादिचित्ते जनके जनेशचिन्ताकुले चापि कुले निमेश्च ॥ ७० ॥ निमनितो मन्त्रविदां वरिष्ठो गाधेरथो सूनुरगाधबोधः । समाययो सानुजरामयुक्तो नृपेण सार्पण च सोऽभ्यगामि ।। ७१ ॥ सत्कृत्य सत्कृत्यविदर्चनाभिर्मुनि ततो दाशरथी रथीशः । अमज्जदानन्दसुधासमुद्रे भद्रं हि सत्संगमतः किमन्यत् ॥ ७२ ॥ तेषुपविष्टेप्वथ विष्टरेषु विशिष्टशिष्टाचरणे निविष्टः । अतिष्ठिपदृष्टिलचेन पृष्टे भृत्यानृपोऽनुष्ठितपाणियोगान् ।। ७३ ।। रथाङ्गशब्दैः प्रतिराजरथ्यं हेपाभिरश्चद्गजहितैश्च । सम्माटलं मगरतूर्यगोगः मुलालापीपुरणप्रयासः ॥ ७१ ५५ प्रसादमालाचदयालचन्द्रविम्याननां राघवरूपऋद्धिम् । प्रेम्णा पपुः पौरपुरन्ध्रिवर्गा हर्षोल्लसन्मखुलम नेत्रैः ।। ७५ ॥ मुनि तदानुव्रजतो नृपस्य प्रत्यम्मगौमाहुतचित्तवृत्ते । मुहुर्मुहुर्तीचनचचरीको निपेततू राममुखारविन्दे ।। ७६ ॥

·सीतास्वयंवरकाव्यम् ।
१०७
पक्षोल्लसइससहस्रनेत्रपुरोहितश्रीनिवहं वहन्तः ।
अशीतरुधौशिकवंशदीपाः प्रापुर्महामण्डपमण्डनत्वम् ॥ ७७ ॥
रामं निकामं नयनाभिरामं कामं निपीय क्षणमीक्षणाभ्याम् ।
सीताधिसंधौ पतितापि धैर्य चरीकरीति स तरीमनल्पाम् ॥ ७८ ॥
हैमासनाध्यासिषु तत्र तेषु पत्रेषु पद्मपभवैलभेषु ।
नृपो निधायाञ्जलिमाल्यमौलि मुनि बुभुत्सुस्तमिदं जगाद ॥ ७९ ॥
कंदर्पदोपहदेहसंपत्कपाटवक्षा युगदीर्घबाहुः ।
अयं सुतो वंशमलंफरिप्णुः कलङ्कशाका(खा)रहितस्य कस्य ॥ ८०॥
अधिष्ठितां लोकगुरुर्विलोक्य धियं तदीयां बिनयं नयं च ।
राजानमाजानुविलम्बिबाहुं तं ज्ञापयिप्यनृपिरेतदाह ॥ ८१ ॥
अयं दयी दाशरथिः कुमारो वंशाकुरः पङ्कजिनीमियस्य ।
यत्पादपद्मस्य परागसङ्गात्मस्त्रीत्वमापाथ शिलाप्याल्मा ॥ ८२॥
मदध्वरध्वंसनपक्षरक्षःकक्षानलस्ताडितताडकोऽयम् ।
सलक्ष्मणः पूर्णवलक्षपक्षेऽप्यलक्ष्मपक्ष्मेन्दुविलासहासः ॥ ८३ ॥
धरामरापायविधायतीन्द्रः मुहृत्समुद्रोलसनकचन्द्रः ।
सममलावण्यसुधासमुद्रः प्रतीतनामा भुवि रामचन्द्रः॥८४॥ (विशेषकम्)
प्रकाशिते तद्गुणसिन्धुबन्धौ श्रोतृश्रुतिप्रीतिसुधाविधाने ।
महर्षिणा हर्पणगद्गदस्य धराधिपस्याजनि लोमहर्षः ॥ ८५ ॥
स आशिखं पादनखाददोपं निरूप्य रूपं जितमीनकेतोः ।
मेनेऽस्य योग्यां तनयां परस्य समम्तयोपित्कुलमौलिरलाय ॥ ८६ ।।
तट्पपीयूपमुखानुमतेः मुकर्फशं तर्कयतोऽभ्य चापम् ।
यभूव भूपस्य स रामचन्द्रश्चकोरफोकोहादितमायहेतुः ।। ८७ ॥
निपीय रूपं नयनाभिरामं निशम्य चंगं तितकं नृपाणाम् ।
कुमारमेनं च गुभारमारकल्पं राजाभ्यपायि प्रति गाभिपुत्रम् ॥ ८॥
इयं कथा सार्यवदा सुधाभियरातिदने रमने गिनय ।
निन पुनीपणतापि तेने माधुर्यमापिग्मति गाधिनोः ॥ ८ ॥

·१०८
काव्यमाला।
अस्माकमस्मिन्हृदयाधितापे गतोऽस्ति दृग्गोचरतां कृपालो ।
भवान्मुनेऽवग्रहतापितानां काले कृषीणामिव वारिवाहः ।। ९० ॥
वितापमन्तःकरण विधिल्लुर्दित्सुः पुनर्जीवितमस्य विप्रः ।
ऊचे कृपाद्रावितचित्तवृत्ताः पराधिभङ्गप्रयता हि सन्तः ॥ ९१ ॥
एतद्धनुर्भेत्स्यति रामचन्द्रो वृथा कृथा मा नृप तापमन्तः ।
विधेहि विश्वासमृते मदुक्ते तदन तेऽहं प्रतिभूर्भवामि ॥ ९२ ।।
तमःसु दुर्गेप्विव काननेषु न चित्रभानोः स्खलति प्रभावः ।
चापेऽन्यभूपालयशःशशाङ्कस्यर्भानुकल्पेऽपि तथास्य शक्तिः ॥ ९३ ॥
तद्वाक्यपीयूपरसातिवर्षाकुले राजनि जायमाने ।
मानेन कस्यारतुपारभूभृत्सुतां सुता सावनिचक्रभर्तुः ॥ ९४ ॥
मुनिर्मनाम्हासविलासभासं समादिदेशाथ जयेति रामम् ।
कोदण्डमालोकय लोकभीमें महीपतेः पूरय शूर कामम् !! ९५ ।।
श्रुत्वा वचः कौशिकवंशकेतोश्वेतोहरं प्राञ्जलिरग्रतोऽस्थात् ।
जनस्य राज्ञो जनकस्य रामस्तथात्मनो वा जनकात्मजायाः ॥ ९६ ।
सं अण्यपप्तद्गुरुमाहितामिं कर्तुं धनुर्भञ्जनमञ्जनामः ।
मृगेन्द्रविक्रान्तगतिस्ततोऽसौ चण्डीशकोदण्डसमीपमागात् ।। ९७ ।।
निरीक्ष्य तत्कार्मुकमुग्रतेजाः प्रगुप्तभोगीश्वरभोगभीमम् ।
भीमस्य भीमासुरभीतिकारि प्रदक्षिणं दक्षिणलक्षणोऽगात् ।। ९८ ।।
ततो गृहीत्वैककरेण रामः कामप्रसूनेप्वसनं यथैव ।
द्रागाततज्यं मिषतामकार्षीत्सभासदामेतददीनसत्त्यः ॥ ९९ ॥
भ्राजिष्णुजिष्णुस्तमचारुचापधनं विनिन्दन्स वपुःश्चिया तत् ।
चकर्ष हर्षे जनयञ्जनानां बमञ्ज भञ्जन्दशमौलिमानम् ॥ १०० ॥
छन्ना नरेन्दैन विचालितं यद्भग्नं धनुस्तद्रधुनन्दनेन ।
कार्य सहलोस्रविधानयोग्य विधीयते जातु न तारकाभिः ॥ १०१ ।।
किमत्र चित्रं त्रिपुरारिचापोऽमुना सलीलं शकलीकृतो यत् ।
मदान्धमातङ्गपटां परिष्ठः किं केसरी न प्रजरीहरीति ॥ १०२ ॥

·सीताम्बयवरकाव्यम् । विलोक्य लोकेन जयेति तम्य सपर्यया सार्धमुदीर्यमाणे । सीता समारोपयदम्य कण्ठे कण्ठीरवाकुण्ठपराक्रमभ्य॥ १०३ ॥ जितप्रवालेन नखैस्तलेन करेण मालामवलम्ज्य माला । वर्षा ववर्षामरभूरुहाणा पुष्पाणि गन्धोन्मदषट्पदानि ॥ १०४ ॥ चवौ समीर मुरसिन्धुनीरविकाशिपङ्केरुहरेणुगन्धि । महोत्सव तद्दिवि देवनुन्ना मन्द्र मुहुर्दुन्दुभयो विनेदु ॥ १०५॥ सभा जयन्ती च सभाजयन्ती त राघव माध(द)वती नुनाव । आकर्ण्य कर्णे प्रणिधिप्रणीत कठोरकोदण्डविघटन तत् ॥ १०६ ॥ अभूत्स तापाय दशाननम्य सिन्धोर्यथा वाइवहन्यवाह । अमानि मानापहर नरेन्द्रविश्वस्य निश्वस्य तदा महर्षे ॥ १०७ ।। रङ्गेऽमुमानीतवतोऽस्य विश्वामित्रत्वमत्र म्फुरतीति चिते। चकोरवत्पीतियुजि क्षितीशे तदात्मजाया च कुमुदतीवत् ॥ १०८ ॥ पयोधिवत्कौशिकवशदीपे तमोपहोऽराजत रामचन्द्रः। गुरु गुरोश्चित्रशिखण्डिजम्य म्फूति(ती)स्तिरम्कर्तुमपि क्षमम्वम्।।१०९॥ वक्तु स वार्तामजनन्दनाय विदेहराज प्रजिघाय तूर्णम् । सा केतुमिस्तोरणमण्डलैश्च साकेतपूरिविलोकनीया ॥ ११० ॥ विलोकितायाखिललोकसारा सारामकासारवत्ती द्विजेन । गृहानिरीक्ष्याखिलसागराणा रत्नविचित्रानय नागराणाम् ॥ १११ ।। विमोऽविशदाजगृह विशाल वियद्विभागाश्रितचन्द्रद्वालम् ॥ प्रकन्दितेन म्वरथापथावत्सविष्टरै म्यागतयाश्यपूर्वं ॥ ११२ ॥ समणै पविरथेन तेन समाजितेनाशु ममाप्यभा(जि)। धरातुरापाहि निषेध पूर्व विष प्रणाम मिथिलाधिपम्य ।। ११३ ॥ रामस्य त विकममुप्रशक्तय॑केन वाक्येन जगाद भूप । द्विजाधिपाद्वागमृत निपीय पीयूपत म्बादुरस रसेन्द्र ॥ ११४ ॥ समादिशसैन्यपति प्रजाभु प्रयाणघोष सल घोपयति । प्रास्थानिके दुन्दुभिमन्द्रनादे सम समुम्भति दिक्षु महु ॥ ११५ ॥ (युग्मम्) ·११० काव्यमाला । यथायथे क्षत्रियपुङ्गवास्ते संना भेजुर्वरवाहनानि । मतङ्गाजैः कजलशृङ्गितुङ्गैस्तुरङ्गमैनिर्जितवातवेगैः ॥ ११६ ॥ वरूथिभिर्दाशरथी रथैश्च सेनाजगामाद्भुतयोधजुष्टा । संगच्छमानं बहुमानपूर्वमभ्यागतः सभ्यतमं तमय॑म् ॥ ११७ ॥ उपानयत्स्वं पुरमानिनाय स मैथिलः कोशलदेशनाथम् । घराधिपो वासववित्तपालसमो समाज समये समेत्य ॥ ११८ ।। कन्याकुमारोद्वहनोत्सवं तौ वितेनतुः स्वप्रभुतानुरूपम् । तां रामरामावरणे ह्यभिख्यामाख्यातुमीशः कथमेकजिह्वः ॥ ११९ ।। शेषोऽप्यशेषाननयुग्मसंन्यैयाँ तच्छतैर्वकुमनीश्वरः स्यात् । परापवादानृतदूपिताया गिरः पवित्रीकरणाय कृत्यम् ॥ १२० ॥ तितिक्षुभिः क्षाम्यमिदं कवीन्द्रैः शुकस्य मे यद्गरुडायितं स्यात् । अपारसंसारपयोधिपूरे निमज्जतां नैकजनुस्तनूनाम् ।। १२१ ।। पोतायितै रामगुणैरुदारैर्भूयात्कृतार्था मग भारतीयम् । त्वन्नाम रामाखिलकामधाम निष्कामनिःश्रेयसदं वदन्ति ॥ १२२ ।। मा सन्तु तेषां यमयातनास्ता या इन्द्रवज्रादपि दुःसहाः स्युः । नयद्रवीभूतमभूतपूर्वमुदाहृदाविष्कृतशान्ति पुंसाम् ॥ १२३ ॥ भवत्कथाकर्णनमाधुरीभिरुपेन्द्रवज्रादपि तत्कठोरम् । वणी भवद्वर्णनपूर्णकर्णाः संसारपाथोनिधिमुत्तरन्ति ॥ १२४ ॥ (युग्मम्) किमत्र चित्रं द्विजबाहुजाद्या गतिं लभन्तेऽप्युपजातयोऽन्ये । त्रिभिस्त्रिपद्याश्रितचारुवृत्तैः कृतं यथाबुद्धि मया बुधैरतत् । . विलोकनीयं रघुनन्दनस्य यतो यशो लोकगुरोर्गुरुत्वात् ॥ १२५ ।। श्रीधीरपीताम्बरनन्दनेन कृता सकृत्सत्कचिवन्दनेन । 'हृत्सारिसारस्वतदिव्यधाना काव्यं प्रणीतं हरिकृष्णनाना ॥ १२६ ॥ श्यामा कामाभिरामा सविधगततडित्कामरामाभिरामा(म)- श्यामावामाक्षिदृष्टा सकलजनमनःप्रीतिकादम्बिनीव । .

·पट्टतुवर्णनकाव्यम् । १११ विभाजभूरिभूपाणिफिरणहरीप्यासशोमा विवाहे जीयासुत्र्या धरित्र्याः सह बलगुणस्रग्धरा राममूर्तिः ॥ १२७ ॥ पति श्रीहरिकृष्णभष्टविरचित जानकीसयवर काव्य समाप्तम् । श्रीवजराजदीक्षितविरचितं पदृतुवर्णनकाव्यम्। निजाहितशंकरं सकलदैत्यनाशंकर जगत्रितयशंकरं स्वजनचिचनिःशंकरम् । ममाशु भजतः पुरं धृतवसुंधरान्तःपुरं करोतु निजतः पुरं पशुपतेः सदान्तःपुरम् ॥ १ ॥ श्रीसामराजगुरुनाथपदं विभाव्य श्रीसामराजपदपद्ममिलिन्दकोऽहम् । श्रीकामराजपितृपसरिसेपनेन श्रीकामराजपृतनारचनां करोमि ॥२॥ आज्ञया चिबुधेशस्य पडतु(१)कृतसेनकः । शूलपाणि शिवं जेतुं चचाल कुमुमायुधः ॥ ३ ॥ सौरभ्पसारभितसौरभगझरीपु मृड्रायली विजयते विजयाय यूनाम् । श्रीमन्महामदनभूमिपतेः सदैव संलगतीक्ष्यतरयाणधनुर्लतेय ॥ ४ ॥ भृङ्गानालिनिवहैर्मधुपानलुब्धः संवैपितानि परितो नकिंशुकानि । फि फालटरसलेपनलेपिता हि चन्द्रेषयः स्मरनूपर यने विभान्ति ॥५॥ मलयजनितक्षोभूतयालपवाल. प्रकरसुरभिवाहगन्धवादः समन्तात् । दुश्तिः पर

·११२
काव्यमाला।
तरलतरलचञ्चत्पावा भाति रम्भा.
सरणिरिह पताकालीच कामस्य राज्ञः ॥ ६ ॥
नूनं वियोगिजनवैरिचमूजयाय
निर्मच्छतः कुपितकामनराधिपस्य ।
उच्चैरसालकलिकामधुपानमत्र-
पुस्कोकिलध्वनिमिषेण ररास ढका ॥ ७ ॥
प्रसूनधनुरुद्वहन्कुसुमपञ्चयाणांस्तथा
विनिर्जितजगत्रयः कृतसहायपुप्पाकरः ।
त्वमीदृश इति सरक्षितिपतेः क्षितौ कूजितैः
स्तुवन्ति पिकबन्दिनस्तुहि तुहीति जानीमहे ॥ ८ ॥
अग्रे समागतवियोगिचमूसमूहा-
न्गुजामिषात्कलकलेन निवारयन्तः ।
अग्रस्थपत्तय इवालिगणाः प्रयान्ति
श्रीमन्महामदनभूमिपतेर्वनेषु ॥ ९ ॥
इति वसन्तवर्णनम् ।
भृशाशनारवमिपावनदेवताभिः
संवादितानि कुसुमानि सुपाटलानाम् ।
ग्रीप्मस्य कामपृतनाजनराष्ट्रिकस्य
शृङ्गाणि भान्ति पुरतो विपिनेषु मन्ये ॥ १० ॥
भृङ्गाङ्गनारबमिपावनदेवताभि-
नँजास्यवायुपरिपूरणवादितानि ।
श्रीकामभूपपुरतो विपिनेपु मन्ये
सूर्याणि मल्लिकुसुमानि शुची विभान्ति ॥ ११ ।।
तीराधिरूढलतिकात्रजमण्डपासु
फुल्लारविन्दमधुगन्धमनोहरामु ।
अग्रेगताधिकपरिश्रमजातखेदाः
केचिजनाश्च सरसीयु गता विमखम् ॥ १२ ॥

·. पडतुवर्णनकाव्यम् । अथ नवधनपत्रालीविचित्रं मनोज मधुरतरपयोमिर्चक्रपर्यन्तपूर्णम् । कुचयुगलमपश्यद्यत्प्रपापालिकानां शकुनकलशयुग्मं दूरतः कामभूपः ॥ १३ ॥ पक्काप्रसंभृतिकृतच्छदपञ्चशाखं(ख-) युग्माञ्जलिं नवरसालवनीमपश्यत् । मध्येपथं नु वलिताम्बसंरक्षकस्य(१) द्वैतीयकं शकुनमेतदनगभूपः ॥ १४ ॥ इति ग्रीष्मपर्णनम् । असितकगलनीलश्चञ्चलाशृङ्खलोऽसौ विशदतरबलाकालम्बिनक्षत्रमालः । मदजलमपि मुञ्चन्के किनादाप्तयण्टो द्विरद इव पयोदः शम्बरारेर्विभाति ॥ १५ ॥ चपलकनकविद्युद्वल्गया शोभितास्यः मुरपध विचित्रीभूतपल्यायनश्च । समयधृतबलाकापतिवल्गाच्छरज्जु- स्तुरग इव पयोदः शम्बरारेविभाति ॥ १६॥ नीलाच्छाम्बरचञ्चलाञ्चललसत्सौवर्णचीनाञ्चल- प्रादुर्भूतपयोधरा समयसद्वंशाग्रसरोहिणी । नानावर्णसुरेन्द्रकार्मुकगहादण्डं दधाना पुरः श्रीमत्कामनृपस्य सादरमियं वीनटी नृत्यति ॥ १७ ॥ विद्युत्सुवर्णकृततन्तुनिबद्धमान- देवाधिपायुधधृतातुलवंशदण्डा । आसारगुच्छरुचिरां धनवादिकाव्या- मारुह्य याति नु वियच्छिविकामनङ्गः ॥ १८ ॥ १. 'वनिता वनरक्षकस्स' इति भवेत् मालिनीमिलः, २. 'भूमशीन' उ. ७ इन्यु- गादिसूत्रेणोकारान्तोऽपि धनु शब्दा.

·काव्यमाला। अनिलकलितनक्रः श्याममेघाश्वयुक्तः सतततरलविद्युद्वैजयन्त्याभिरामः । स्तनितधृतविलान्तःकालसूताधिरूढो रथ इव च विहायः शम्बरारेर्विभाति ॥ १९ ॥ इति घपीवर्णनम् । नक्षत्रमौक्तिकगणालिवृत्तः समन्ता- द्रोदोऽन्तरालपृथुदण्डविराजमानः । ऊर्ध्व शरत्समयमानवसंधृतोऽयं कामातपत्रमिय भाति कलाधिराजः ॥ २० ॥ श्वेतोत्पलप्रकरगन्धयन गन्ध- बाहेन पार्शनिकटस्थितमानवेन । आन्दोलितं विशदनूतनकाशपुप्पं कामस्य चामरमिवावनतं विभाति ॥ २१ ॥ मदक्षयवशादिवावगलिताच्छपुच्छब्रज कृतोच्चतरकंधरारुचिरनालिकाधिष्ठितम् । धनान्तशरदन्तरासमयमानवप्रोद्धृतं चकार शिखिनं विधिर्मदनधूम्रयन्नं नु किम् ॥ २२ ॥ जवजितमरुदालीशारदस्वच्छमेघ- प्रकरतुरगरूढा भ्रूकटाक्षात्तशस्त्राः । अमरनगरनार्यः प्रौढयुद्धाश्चवारा इव मदननृपस्यायान्ति पार्श्वे च पश्चात् ॥ २३ ॥ पृष्ठारोहितवस्त्रसद्मनिकर श्रीराजवेपोचित- स्वच्छानेकतदायुधोज्ज्वलपरीधानांशुकग्रन्थयः । संध्यारागकडारशारदपयोवाहबजाः पृष्ठतः श्रीमत्कामनृपस्य यान्ति करभाः किं सत्वरं वेगिनः ॥ २४ ॥ इति गरद्वर्णनम्।

·पद्धृतवर्णन काव्यम् । अग्रे तदात्वगतवाजितदश्ववार- पाश्चात्यसादिगणवाजिखुरोद्धताशु । रोदोन्तरालमधिकृत्य विसर्पमाणा धूलिच्छटेव परित शुशुभे हिमानी ॥ २५ ॥ युद्ध गणाधिपतिनापि शिवेन कर्तु- मासाद्य शीतगिरिदुर्गमनङ्गभूप । आज्ञप्तवानथ निजान्परिचारकाय्या- न्सेनानिवेशनविधि त्यरित विधातुम् ॥ २६ ॥ सध्याविचित्रविविधाधिकवर्णशोभि कीरालिनद्धरसन तुहिन विभाति । रोदोन्तरालमधिकृत्य दिगन्तसम्थ किं चीवरावरणमेतदनगराज ॥ २७ ॥ अस्तोदयादिशिखरोज्ज्वलकीलनद्ध- सूर्येन्दुसान्द्रतररश्मिसुरश्मिनद्धम् । तारावलीसमकालिविराजमान कामाम्बरालयमिवाम्बरमद्य भाति ॥ २८ ॥ चायोर्निचारकदिगष्टकपर्वताच्छ- सम्थापिताश्मकलश तुहिनर्तुपूषा । सूर्यास्तकालजनित अमृत तुपार कि चन्द्रिकास्तरणमेतदनगराज ॥ २९ ॥ इति हेमन्तवणनम् । कर्तुं निर्जरसुन्दरीभिरमलान्कर्णावतसान्क्षणा- दुद्वातानि सरोरहाणि शिशिरे जानीमहे कानिचित् । पानीय सरसीपु पातुमथ तन्महु गते कानिचि- च्छीमत्कामनृपम्य हस्तिनिवहैरन्मूलितानीच किम् ॥ ३०॥ धनुस्तीक्ष्णान्वाणाम्थितमपि निधाय म्वपुरतो गणानामीश त कुसुमपिशिखो ज्याम्वतिबलात् ।

·११६ काव्यमाला। इतीवेयं चित्रं सकलकुसुमोकुल्लनमिपा. द्धसन्ती कुन्दानां विपिनसरणि ति शिशिरे ॥ ३१॥ अचपलतरभृङ्गाकान्तमध्यस्थभागं नरगस)नवपुप्पं भाति संमोहनाय । किमु नवरजताब्यस्थालिकास्थैणनाभी- धुसृणजगुटिकेयं स्थापिता मन्मथाये ॥ ३२ ॥ कुन्दप्रसूनकलिकाशरपञ्चकस्य तत्फुल्लपुप्पभरकार्मुकमाविधाय । श्रीमन्मनोजनृपतिर्हि मनो हरस्य लक्षीचकार गिरिजाभिरतं नु कर्तुम् ।। ३३ ।। तहाणविद्धहृदयः सदयं विलोक्य पार्श्वस्थशैलतनयाननचारुपद्मम् । हृष्टान्तरः स हि बभूव तथा यथाशु स्वार्धानमागसुहृदं किल तां चकार ।। ३४ ॥ कुर्वते च नमस्तस्मै मन्मथाय सुराधिपः । ततः प्रासादमानीय पारितोपिकमादिशत् ॥ ३५ ॥ तत्पारितोपिकमसौ शिरसाभिवन्ध सद्यो गृहीतविबुधाधिपसंमताज्ञः । गत्वा खकीयसदनं रतिमाविलोक्य हृष्टान्तरः समभवत्स मनोजभूपः ॥ ३६॥ इति शिशिरवर्णनम् । इति श्रीवान्धवकरीपनामकथीकामराजदीक्षितात्मनश्रीवजराजदी- क्षितविरचितं पडतुवर्णनकाव्यं समाप्तम् । श्रीसामराजदीक्षितविरचिता शृङ्गारामृतलहरी । सिन्धुसुताकुचकुङ्कुमपाटलवक्षःस्थलं किमपि । उपवीणितं च निगमैः सटाजटालं महः फलये ॥१॥ १ ·शृङ्गारामृतलहरी । नरहरिविन्दुपुरंदरजनुपा विदुपाथ सामराजेन । शृजारामृतलहरी विरच्यते रसिकजीवातुः ॥२॥ तन ताचद्रसो विचार्यते । स्थायिभावो रसः। ननु स्थायित्वव्यपदेशतया रसस्य नैरन्तर्यापत्तिः । मैवम् । विरुद्धाविरुद्ध- भावानभिभाव्यतया स्थायित्वव्यपदेशो, न तु नित्यतया । उक्तं च भरतेन- 'विरुद्धा अविरुद्धा चा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाकुरबीजोऽसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ।। केचित्तु स्थायिवृत्तिरूपः सूक्ष्मोऽन्तःकरणपरिणामविशेषोऽन्तःकरणात्मा धर्मधर्मिणोरभेदादित्याहुः । वस्तुत्तस्तु-आनन्दरूपप्रक स्था- यिभावायच्छिन्न चैतन्यं रसः । स्थायिभावावच्छिन्नपदेन चित्वरूपं ब्रह्मैव 'रसो वै सः, रसं वायं लब्ध्वानन्दी मवति' इति श्रुतेः। आनन्दप्र- फाशत्वं तु भमावरणत्वमिति बोध्यम् । तेनावरणसत्त्वेन रसोद्बोधः । आव. रणं त्वज्ञानमेव । विषयान्तरासक्तिरिति यावत् । अत एवोक्तं 'चय॑माण- तैकमाण' इति । तथा च पानकरसन्यासेन 'मुहुर्मुहुश्चर्व्यमाणो ब्रह्मानन्दा- स्वाव इव प्रादुर्भवन्नलौकिकचमत्कारी भयावरणतया स्वप्रकाशरूपो रस आविर्भवति' । चर्वणा चानन्दाभिव्यक्तिः॥ ननु कथं विषयान्तरध्यासक्तावपि नसेति चेत् ।न। विभावादिज्ञानाभायात्। अत एवोक्तम्-'विभावादिजीवि- सावधि: इति । भावयति चासयति (इति) भावो वासना तेन विगलितवासनेषु न रसप्रसङ्गः । ननु चिदानन्दोद्बोधः कथमन्तःकरणवृत्तिविशेषः स्थायि- भावाभिव्यक्तावेवेति चेत् । न । इदमवयम् । वेदान्तमते ज्ञानत्वावच्छिन्न मात्मभाननैयत्यात् काव्येऽपि 'विभावादिभिर्व्यक्तः स्थायी' । तस्याममि- व्यकावन्तःकरणवृत्तिरूपायामात्मापि चैतन्यानन्दस्वरूपो भासते । आत्म- मनोयोगरूपात्मभानसामग्रीसत्यात् । तथा च पर्यवसितमेवान्तःकरणवृषि- विशेषस्थायिभावाभिव्यक्तावानन्दरसोद्वोध इति । तत्र च विभावादिसमे- दोऽप्यावश्यकः ।

·काव्यमाला। . आ- उक्तं च भरतेन । 'स्वादः कान्यार्थसंभेदो ब्रह्मानन्दसमुद्भवः' इति । काव्यार्थो विभावादिः, संभेदो ज्ञानम् । उक्तं च 'विभावानुभावच्यभिचा- रिसंयोगाद्रसनिप्पत्तिः' इति । तथा चालम्बनोद्दीपनभेदाद्विभायो द्विविधः । तत्रालम्चनानि ललनादीनि, उद्दीपनान्युद्यानादीनि, अनुभावाः कटाक्षादयः, व्यभिचारिणो निदादयः। अत्र केचित् 'सरलेनैव कृशोदर विलोचने- नास्ति हस्तगा जगती । क्रूरारालेन पुनः कठिने किं फासे यूनाम्' इत्यादौ कटाक्षादीनामुद्दीपनत्वप्रतीतेः कथमनुभावरूपतेति चेत् , नायिकानि- फुकटाक्षस्य नायिकानिष्ठरसेऽनुभावकतया नायकनिष्ठरसे तु तस्योद्दीपन- त्वेऽपि नानुपपत्तिलेशोऽपि। रसत्यं च रसो रस इत्यनुभवसाक्षिको जातिवि- शेषः । स्तम्मादिकारणतावच्छेदकतया रसत्वजातिसिद्धिरित्यन्ये । दिपदादरतोक्ताः स्वेदरोमाञ्चप्रमुखा अवगन्तव्याः । 'स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरमङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥' इति । ते यथा- 'रोमाञ्चः कुचयोः स्वरच्युतिरथो वाचां प्रपञ्चे पदे स्तम्भः स्वेदपरम्परापरिचिता गण्डस्थली सुनुवः । वैवर्ण्य वदनेऽश्रु लोचनयुगे विम्याधरे वेपथु- र्मालिन्यं हृदये तदद्य विषयः प्रायो हरिनॆत्रयोः ॥" तत्मत्येकोदाहरणे वेपथुस्तम्भी यथा-- 'यूयं यात पदं न याति पुरतः प्रादुर्भवत्कम्पया वक्षोजद्वयमारखिन्नतरयाकान्तं मृशं जाया । आवासोऽप्यतिदूर एव शनकर्यास्येऽहमित्येकया सम्थे सस्मितमाफलण्य तरण कुजोदरे बालया ।।' 'शृद्वारपीरफरणारीद्रहास्यमयानकाः। धीमत्मामुतसंत्री नेत्यष्टी नाही रसाः स्मृताः ।।

·-
शृङ्गारामृतलहरी ।
केचित्तु-
'नासीः खेलनरागि पीतवसने बद्धादरं शैशवे
नाभूश्चन्द्रमुखीसुखं गिरिधरे रजि क्षणं यौवने ।
नादास्तान्तिमदानामचरणे बुद्धि परं वार्द्धके
चेतश्चिन्तय चक्रपाणिचरणावन्तेऽपि खेदं जहि ॥
इत्यादिप्रतिपाद्यो निर्वेदस्थायिकः शान्तोऽपि नवमो रस इति प्राहुः ।
प्रपञ्चस्तु प्रकृतेऽनुपयुक्तत्यादुपेक्ष्यः । तत्र शृङ्गारत्वं तु रतिप्रकर्षे सति
रसत्वसाक्षायाप्यजातिमत्त्वम् । सत्यन्तकृत्यं स्पष्टम् । विशेष्यदलं च भावसं-
करेऽतिन्याप्तिवारणाय । निरुक्तिस्तु ।
'शृङ्गं हि मन्मथो दस्तदागमनहेतुकः ।
पुरुषप्रमदाभूमिः शृङ्गार इति गीयते ॥
स च संभोगविप्रलम्भभेदाविधा । संभोगलक्षणं तु विप्रलम्भभिन्नत्वे
सति रतिप्रकर्पत्वम् ।
स्वरूपमुक्त कारिकाकृता-
'अनुरक्तौ निपेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ ।
दर्शनस्पर्शनाचैश्च संभोगोऽयमुदाहृतः ॥'
तत्र दर्शनं त्रिविधम् साक्षाचित्रस्वमभेदात् । साक्षादर्शनं यथा---
"विसस्तनीविविशदीकृतरोमराजि
राजीवलोचनयुगं परिमीलयन्तीम् ।
बाह मुहुर्वलितकंधरमुत्क्षिपन्ती
शातोदरीं त्यजति न क्षणमक्षि मेऽद्य "
स्पर्शनं निधुवनं यथा-
'न्युजीमूतः कनकशिखरी हादिनी बद्धमूला
खेलत्येपा वियति विसृजत्येप ताराफदम्बम् ।
भूयः स्विन्नं गिलति तमसां वृन्दमिन्दं सरोज
चुम्बत्येनं कुसुमधनुपः सृष्टिरन्यापि धन्या ।'
रतिप्रकर्षे सति इष्टानाप्तिर्विप्रलम्भः ।

·१२० काव्यमाला। तदुक्तम्- 'भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते ॥' 'संभोगेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलं, सत्यन्तं च करुणेऽतिव्याप्ति- वारणाय । वस्तुतस्तु सत्यन्तपदादानेऽपि प्राप्तियोग्यत्वस्याभीष्टविशेषणात् 'आशाबन्धः श्लथीभूतश्चिन्तादिव्यभिचारकः । विरहाकरुणाभीष्ट' इत्युक्ते करुणेऽभीष्टस्य प्राप्तियोग्यत्वाभावान्न करुणेऽतिव्याप्तिः । सच अभिलापविर- हेर्ष्याप्रवासशापहेतुकः पञ्चधा । तत्र यूनोरन्योन्यप्राप्तीच्छा अभिलापः । यथा- 'दरविकसितपुण्डरीफपर्पन्निविडविडम्बनदक्षमक्षि तस्याः । अलसवलितल्लसत्प्रमोद कथमपि मन्मथमन्थरं मयि स्यात् ।।' देशैक्येऽपि गुर्वादिपारतत्र्यान्निरोधो विरहः । तज्जो यथा- 'केनापि त्वयि फारणेन सुतनो!पागते देहली- मद्यासीद्यदकाण्ड एव चरितं तस्याः किमाचक्ष्महे । पाटीरैर्गरलायितं सुमनसां वृन्दैः स्फुलिङ्गायितं चन्द्रेणापि दिवाकरायितमहो हारैर्भुजङ्गायितम् ।।' यूनोः प्रेमानुबन्धाद्विनाकारणं कोप ईर्ष्या स च मानः । 'अस्तस्रस्तो गगनसरसीसारसः शीतरश्मि- स्तारा हारा अपि विगलिताः कण्ठतो यामवत्याः । अज्ञे चैतन्नमुचिरिपुदिक्चुम्बि मार्तण्डविम्ब मानग्रन्थिस्तदपि यतते त्वां न मोक्तुं कृशानि।' प्रभासो देशान्तरस्थितिस्तद्धेतुको यथा-- 'चैत्रे नेत्रे वितरति रुजं कन्दली मूरुहाणां सूचीवेधं अवसि तनुते काकली कोकिलानाम् । सेप्य फाय दिशति विशिखैः पञ्चभिः पुप्पधन्या तन्त्र्याम्तापं सृजति विसिनीपत्रपर्यशय्या ।'

·शृङ्गारामृतलहरी । १२१ शापो मुन्यादिकोपस्तद्धेतुको यथा कालिदासस्य---'त्यामालिख्यत्यादि । तत्र शृङ्गारस्य प्रथमगणितत्वाचदालम्बनभूतत्वान्नायका निरूप्यन्ते । ननु शृङ्गारस्य कथं माथमिकत्वमिति चेत् न । 'शृङ्गारवीरकरुण' इत्यादि भरोक्तेरिति गृहाण । न च तेनोक्तं कथमस्य तत्त्वं वैपरीत्ये किं नियामक मिति वाच्यम् । निखिलादिभूतस्य तत्रभगवतो विष्णोरस्याधिदेवतत्वात् । ननु तदालम्बनभूतत्वं तु नायिकानामपि; तत्कुत एतेषामादावभिधानमिति चेत् न । सूचीकटाहन्यायेन तेषां प्रथमनिरूपणेऽपि न क्षतिः । ते तु त्रिविधाः पत्युपपतिवैशिकभेदात् । तत्र विधिवत्पाणिग्राहित्त्वे सति मेम- वान्पतिः । सत्यन्तकृत्यं स्पष्टम् । विधिवत्पाणिग्राहिणि परमहिलासक्ते चोपपतावतिव्याप्तिनिरासाय विशेष्यदलम् । अनारतपरदारविहारी उप- पतिः । बहुलवैश्योपभोगनिरतो वैशिकः । क्रमेणोदाहरणानि-- 'चण्डं चण्डगभस्ते मा किर किरण समीर चर मन्दम् । गन्तुं हतकेन मया समं कृशाङ्गी समीहते विपिनम् ।।" 'मुपितरदपदं नकारशोभि श्लथकुसुमाकुलकुन्तलं नितान्तम् । प्रणयभयविलोललोचनान्तं पुरसुदृशां परिचुम्बनं समीहे ।।" 'मन्दाक्षावरणव्ययप्रकटितप्रेमप्रपञ्च मदा- घूर्णटोचनमुन्मदस्तनतट साटोपहासं मुहुः । आशासे स्फुरहावभावमधुरं हालापिलासस्फुर- द्वाक्य वारगीदृशां प्रतिदिनं रम्यं परीरम्भणम् ।' तेतु मत्येकमनुकूलशठधृष्टदक्षिणभेदाच्चतुर्धा । परंतु पत्यावनुकूलस्यो- पपतौ शठत्वस्य वैशिके शठत्यादीनां नैयत्यमितरेषां गौणता । तत्र नायि- कानुरक्तो नायक अनुकूलः । यथा--- 'तनथै नलिनीदलैः समीर... रचये निचयेन पलवानां हिमकल्यं तव किं कृशाङ्गि तल्पम् ।। कामिनीविषयककपटपटुः शठः । .

·१२२ काव्यमाला। यथा-- 'एतत्ते हृदि लक्ष्म सुन्दरि भृशं सामुद्रिक दृश्यते श्रेयोऽहाय किमप्यनेन भविता वामाक्षि संलक्ष्यते । धूर्तः पाणितलेन पङ्कजदृशो वक्षःस्थलीमामृशन् साकूतं मुपितस्मितं कुचतटीमामर्दयंस्तुप्यति ॥ तर्जनेऽपि प्रश्रयवान्धृष्टः । तदुक्तम्- 'कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । भूयः प्रश्रयवानेति घृष्टः स परिकीर्तितः ॥' यथा 'निषिद्धोऽसौ चाम्भिर्गरलकलपाभिः सखि मुहु- मुँहुईष्टः कोपारुणतरलया हन्त कुदृशा । पराचीभूतायाः शिथिलयति वन्धं मम पुन- विविक्तं कञ्चक्याः किमथ करचे धृष्टतरुणैः(णः) ।' सकलमहिलासमरागो दक्षिणः । तदुक्तम्- 'सर्वासां नायिकानां यः समरागः स दक्षिण । यथा-- 'एका चुम्बत्येकां लिप्यत्यपरी प्रसाधयत्यन्याम् । रमयति समानरागो रासरसे गोपिकारमणः ॥' चतुरमानिनोः शठ एवान्तर्भावः । तत्र वचनचेष्टाध्यायवृत्तिभेदादायो द्विधा । वचनन्यायवृत्तान्तो यथा-- 'अटवीमटवी निशामु यान्त्यास्तटचीचीलुलितां कलिन्दसूनोः । तव सुन्दरि संगचारिणा वा भवितन्यं सुकृतेन कस्य पुंसः ॥" द्वितीयो यथा-- 'वितन्याने रदपदं नये माफन्दपलये । फान्ते हरिणशावाश्री निनिन्द फरमालिनम् ।।"

·शृङ्गारामृतलहरी । १२३ मानी यथा- 'अपसर मम न स्पृशेः शरीरं प्रणयरुपा ननु भापिते मयैतत् । शिवशिव शिविरं विहाय यातः कथयत किं करवाणि जीवितेशः ॥' एते चौतममध्यमाधमभेदात्रिधा । यत्तूत्तमत्वादयो भेदा वैशिकस्यैव नेतरयोरित्याहुः । तन्न मनोहरम् । उत्तमत्वादिकं तु विजातीयचेष्टानिय- न्धनम् । तस्याश्च सर्वसाधारणत्वमपि वक्तुं युक्तम् । न च चेष्टायां वैजा- त्यविशेषणे गौरवमिति वाच्यम् । तस्य प्रामाणिकत्वादित्यनवद्यम् । तत्र कोपशीलायामपि प्रियायामनुराग्युत्तमः । कोपशीलायां प्रियायां दूरत एप मनोभावग्राही मध्यमः । कामकेलिपु कृपाहीनोऽधमः । तत्राद्यो यथा--- . "शोणः कोणस्तव नयनयोर्वाक्प्रपञ्चः समुद्रो भीमा भूस्ते तदपि तनुपे तापमापत्सरूपम् । भूयो भूयाः सखि मम तनोहुदा तापशान्त्य प्रीत्ये तेऽहं सुमुखि रचय मौक्तिकी हारयष्टिम् ।' मध्यमो यथा--- 'यद्यपि मुषितविलास बदनं नयनं च शोणमलसाक्ष्याः । मकरी कुचयोः कबरीधूपः सायं विलोक्यते तदपि ।' अधमो यथा-- 'शिरीपमकुमारी मां कृत्याकृत्यमजानतः । नलिनी कुजरस्येव कथं पातयसे करे ।' एते च त्रयः प्रोषिता भवन्ति । पतिः प्रोपितो यथा- 'दोलायितश्रवणकुण्डलयुग्मबन्ध- गण्डस्थलीलितकुन्तलधर्मविन्दोः । हासलियेल्लितगतामिहतोदरायाः किंचित्स्मरामि मृगनावकलोचनायाः॥'

·१२४ काव्यमाला। उपपतिः प्रोपितो यथा--- 'लीलाभिरुल्लिखति जातु मयि स्तनाङ्क- मम्भोजमुन्दरमुखी सनिषेधभीतिः । हन्ताद्य तत्स्मरति दग्धमनः सहास- कोपत्रुटद्भुकुटि यज्जलजैर्जघान ।' वैशिकः प्रोषितो यथा-- 'मदिरामधुरामोदाधरपानरसालसाम् । कदा मदागमोत्तुङ्गस्तनी लप्रयेऽहमद्गनाम् ॥' अनभिज्ञो नायको नायकाभास एव । स यथा- 'साकृतसितगण्डशोभि मुदितप्रेमप्रपञ्च मुहुः शून्ये सद्मनि पद्मपन्नसुदृशा भूयो दृशाभीक्षितः । स्वैरं चोल्लिखितो नखैः शरसखैर्देवस्य चेतोमुवो मातः किं करवै न वेत्ति नृपशुस्तैस्तैरनङ्गेशितैः॥ केचित्त्वनुकूलस्यापि विक्रमादेर्दाक्षिण्यदर्शनाइक्षिणत्वेनापि स्थितस्य कृष्णादेः शठत्वदर्शनादानुकृल्यादयोऽवस्था खभाव इत्या- हुः । नैतत् । अन्यसंभोगचिहितत्वादिधर्माणां योपितामुद्धावने रसाभासा- पत्तेर्दुर्वारत्वान्न नायकेप्यष्टविधभेदाक्षेपः । अनुकूलत्वादिना नायकभेदाद्वि- शेप इति । यत्तु मच्छन्नप्रकाशभेदादेतेपां द्वैविध्यमूचुस्तदेतदानुकूल्यमन्यत्र प्रच्छन्नमिति संगमनीयम् । एते च दिव्यादिन्यदिव्यादिव्यभेदात्रिविधाः । दिन्याःगंकरादयः, अदिव्या अर्जुनादयः, दिव्यादिव्याः कृष्णादयः । तेषां च नर्मसचिवा चिटचेटविदृपकाद्या ज्ञेयाः । उक्तं च-- 'शृङ्गारेऽम्य सहाया विटचेटविद्पकायाः म्युः । भक्ता नर्मनु निपुणाः कुपितवधूमानमानाः शुद्धाः यमप्यतेन पीटमर्दः शृङ्गारे सचिवः कुपितवधूप्रसाधकयुक्त फेधित् । तत्परास्तम् । तथापि प्राचा लेखानुरोधाहयते । मादिपदान्मालाकारताम्बू- एव न इति ।

·. . शृङ्गारामृतलहरी । १२५ लिकादयः । तन्न कुपितस्त्रीप्रसाधकः पीठमर्दः । कामतन्त्रकलाकोविदो विटः । युनोः संधानकरश्चेटः । विकृतवचनाद्यैर्हास्यकारी विदूषकः । माला- कारताम्बुलिको प्रसिद्धौ । क्रमेणोदाहरणानि- 'जहिहि सुतनु मौनमस्तु मुद्रा ननु कलकण्ठकुटुम्बिनीमुखेषु । अयमपि लमतां विलोचनान्त:सवदमृतद्वनिर्मराभिषेकम् ॥ "धीरं धीरं वहति सुतनो मारतो दाक्षिणात्य- श्चापं धुन्वंत्यलिकुलरुतै कृतैः पुप्पधन्वा । डिण्डीघोपं रचयति पिकः शोधयन्मानिनीनां चेतः स्थासुः क्षणमपि कथं मानसे मानबन्धः ॥' 'शून्ये सुपर्वसमनि मेलितयोर्वीक्ष्य वदनमथ यूनोः । यातं कुसुमानयनच्छलेन सहसा सहचरेण ॥' 'सद्यः शारदशर्वरीश्वरमुखीमानीय तल्पान्तिक तेस्तैर्मन्मथचेष्टितैर्नरपतिर्यावन्निनीपुः क्षपाम् । अब्रह्मण्यमिति श्रुते स चकितं कौक्षेयहस्तोऽभ्यगा- रिक किं वेत्ति विदूपकेण भणितं पान्छाम्यहं मोदकान् ।' अथ नायकोपाचरणवृत्तयः । 'तयापारारिमका वृचिश्चतुर्धा परिकीर्तिता । कौशिक्यारभटी चैव भारती सात्वती तथा " तत्र कौशिकीस्वरूपं तु गीतनृत्यविलासाद्यैर्मूदुः शृङ्गारचेष्टितैः । करणे मृतीया । तथा च मृदुपदेन संवन्धाच्छृङ्गाराप्रधानेत्यर्थोऽवगम्यते । तृतीया चोपलक्षणम् । तथा च शृङ्गारचेष्टितोपलक्षितेत्यर्थ इति केचित् । तन्न । उपलक्षितस्य व्यर्थत्वात् । सा च 'नर्मतः स्फुअतः स्फोटतद्गर्भश्चतुरङ्गिका'। चतुर्विधेस्यर्थः । तत्र स्फुजो नर्मस्फुञ्जः एयममेऽपि । विदग्धक्रीडननर्म- प्रियोपच्छन्दनार्थकम् । प्रियावशीकरणफलकमित्यर्थः । तत्रिधा । शुद्धस- शृङ्गारसमयसहास्यभेदात् । क्रमेणोदाहरणानि- १. 'धूनोति' इति भवेत् ।

·१२६ काव्यमाला। . . 'करवाणि वरोरु यत्नतो मृगनाभीतिलकं तवालिके । उदयं क्षितिमण्डले यथा मिहिकांशोर्मनुते जनः क्षणम् ॥' 'मकरीमिषेण तस्याः कपोलफलकेऽलिखन्मुखं नैजम् । अभिदर्शयश्च मुकुर जहास शनकैयुवा कश्चित् ।।' 'पातुं पट्पदतरुणस्त्वदधरमम्भोजलोचने भ्रमति । इति भीता मुहुरबला सहासमालिङ्गयत्कान्तम् ॥' तत्र शुद्धस्य भेदाभावात्सशृङ्गारस्य भेदमाह- आत्मोपक्षेपसंभोगमानैः शृङ्गार्यपि त्रिधा ! शृङ्गारि(रं) शृङ्गारहास्यमित्यर्थः । स्वानुरागमात्रनिवेदकं, संभोगेच्छानिवेदक, माननिवेदकं चेति त्रिधा । 'नर्मस्फुञ्जः सुखारम्भो भयतो नवसंगमे । नर्मस्फोटः स्वभावानां सूचकोऽल्परसोत्सवैः ॥' 'छिन्ननेत्रपरिवारि नर्मगर्भोऽर्थहेतवे । अझैः सहास्यनिहाँस्यै रेभिरेपा त्रिकौशिकी।" नर्मभेदाः सहात्या इतरे निर्हास्या इत्यर्थः । एतैररुपलक्षिता कौशिकी- ति भावः । एतदुदाहारणानि कान्यनाटकादिपु वेदितव्यानि । इह प्रपञ्चभया- न्नोदाहृतानि । इति कौशिकी । सात्वत्यादीनां तु वीराद्युपयोगित्वान्नेह वर्णनमुचितमिति ता उपेक्षिताः । अथ शृङ्गारस्योभयनिष्ठत्वे नायिकाप्रपञ्चो रच्यते । तल्लक्षणं तु काम- वत्त्वम् । न च मुग्धायामव्याप्तिः । भीतेः सुरतपातिकृल्येऽपि कामसत्त्वात् । एतेन अज्ञातयौवनां मुग्धाभेद वदतो भानुकरस्य लेखः परास्तः । कामासत्त्वेऽ नायिकत्वापत्या कामसत्त्वेऽज्ञातयौवनात्वव्याघातादुभयतःपाशारज्जोर- त्वात् । वस्तुतस्तु कामिमनोवृत्तिविहाराथयित्वमिति लक्षणे न दोप गन्ध इति मुस्थम् । सा तु विधा । स्वीया, परकीया, सामान्यवनिता चेति । तत्र पतिभिमाननुरक्ता स्वीया । यत्तु नीलादिमत्त्वमेव लक्षणमातन्वते । तन्न । बोधानुसन्धि स्थीयाया अधीरत्वानापचेः । अस्याः पतिपरिचर्या- परपुरुषानिरीक्षणादयश्चेष्टाः ।

·शृङ्गारामृतलहरी । १२७ यथा--- 'यातायातकुतूहले नयनयोः सीमानमातन्त्रता नेत्रान्तं मधुरस्मितेऽधरतलं वाचि प्रियस्य श्रुतिम् । चित्तस्यापि गतागतेपु विधिना कान्तप्रतीकावली मन्दाक्षमसरे कुलाम्बुजशां नाकारि सीमा कुतः ॥' सा त्रिविधा । गुग्धा, मध्या, प्रगल्भा चेति । स्वीयाया एव त्रैविध्यदर्श- नात्परकीयासामान्यवनिते न मुग्धे, किंतूभयविधे एवेति सूचितम् । अदश्च संजाघटीति गुणानुरागाव्यलोभावा न भवति मुग्धाया [न च वयःकामाया] अन्यत्रानुरागः । न च शकुन्तलादीनां विवाहात्याक् परकीयाणामप्यनुराग- दर्शनात्तत्रापि मुग्धात्वस्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् । शकुन्तलादीनामु- दितयौवनानां मध्यात्वमेव न तु मुग्धात्वम्, सुयोगं विनातिकालेन तस्याप- गमात् । तत्र प्रथममवतीर्णनवयौवना मुग्धा । सा च ज्ञातयौवनाज्ञातयौवन- भेदाद्विधा । एपैव नवोदेत्युच्यते । विश्रव्धनवोढा तु मध्यवेत्येके । मुग्धाया भाद्यावस्था नवोढा दरविश्रब्धा मुग्धैव विश्रब्धनवोढेत्यन्ये । अस्याश्च रति- बामत्वकोपमृदुत्वादयश्चेष्टाः क्रमेणोदाहरणानि । यथा- 'रोमालीवेभ(त्र)धारी प्रथममथ यो मङ्गलाशंसि कुम्भ- द्वन्द्वं वक्षोजरूपं मदननरपतेर्हन्त जैनस्य यातम् । अथ श्वो वा सुकेश्याः स्वयमपि च पदं मीनकेतुः शरीरे कर्तेत्युटोक्ष्य भूयो भयचकितमितः शैशवं गन्तुमीहे(मैच्छत् ।' अपि च- 'दृष्टिः शान्तमपाङ्गमेत्य नितरामारात्परावर्तते द्वित्राण्येव पदानि हन्त तरलं मन्दं पुनर्गच्छति । यूनां धैर्यपयोनिधेश्शुलुकने कुम्भोद्भवा काप्यसौ स्वल्पैरेव दिनैर्दशा वरतनोरन्या वरीवर्तते ।' 'वृद्धि याति नितम्यो जठरं तनुतामुपैति किं करवै । उद्धनं मम हृदयं देहि किमप्यौषधं मातः ॥'

·काव्यमाला ।
(परि)पश्यति हृदि भूयो जीवातुं प्राणनाथस्य ।
कुचयुग्ममम्बुजाक्षी निधिमिव लब्धं दरिद्रजनः ।।"
'हस्ते धृता(न)ञ्चयति प्रतीकान्प्टा कथंचिन्न ददाति वाचः ।
मन्दाक्षभीतिप्रचुरा नताङ्गी नाङ्गीकरोति प्रियचेष्टितानि ।'
'विश्वासभीतिचञ्चलमञ्चलमक्ष्णः प्रिये तनोत्येकम् ।
अपरं लीलालुलितं कृत्रिमपुत्रे मृगीनयना ॥'
समानलज्जामदना मध्या । सा चोद्यतयौवना । तस्याश्च धैर्य वक्रो-
क्तिरधैर्ये परुषवागित्यादयश्चेष्टाः ।
यथा-
'कामः प्रेरयति प्रिये प्रणयिनी दृष्टिं परं पक्ष्मला
नीडा वारयति बजत्यथ वचः कामाज्ञया बल्लभम् ।
लज्जाखण्डितमेति तन्न वदनात्कन्दर्पमन्दाक्षयो-
पम्ये सति रङ्कुशायकदृशोर्दोलायतीयान्तरम् ॥
पतिमात्रानुरक्ता सती विविधकलाकलापकोविदा प्रगल्भा
सामान्यवनितायामतिव्याप्तिनिरासाय विशेष्यदलदानान्न
मध्यायामति-
व्याप्तिः । अस्याश्च रतिप्रीतिरानन्दात्संमोहः ।
आद्या यथा---
'कृत्वा कामं सुरतमहोत्साहं तं प्रेयांसं सा जिगमिपुमारात्प्रातः ।
घाला भूयो चलयितवाकोडे धृत्वास्वाप्सीन्मुकुलितनेत्रा जोपम् ॥'
द्वितीया यथा-
'रचितविविधकाकूक्तिप्रचारे पुरस्ता-
प्रणयिनि सखि धन्या मानभाजः पुरन्ध्यः ।
स्पृशति मम तु नीवीं नैव जाने स्वमस्मि-
न च मनसिजलि न प्रियं किं करोमि ॥
मुग्धाया अत्यन्तं मानासत्त्वेन लज्जाप्राधान्येन च वक्रोत्यादेरसंभवात्प्रत्ये-
फमवस्थायां मध्याप्रगल्मे त्रिविधे । धीराधीराधीराधीरा चेति । व्यद्गचको-
पनकाशा धीरा । अव्यायकोपप्रकाशाधीरा । पगमात्र्ययकोपमकाशा
। सत्यन्तं

·शृङ्गारामृतलहरी । १२९ धीराधीरा । मध्याधीरायास्तु कोपस्य वक्रोक्तिय॑ञ्जिका । अधीरायाः परुप- वाक् । धीराधीरायाश्च वचनरुदिते कोपस्य प्रकाशके । प्रौढाधीराया रतौ- दास्यम् । अधीरायास्तर्जनताडनादि। धीराधीरायास्तु तदुभयं कोपस्य व्यञ्ज- कमिति दिक् । धीरादिभेदाः स्वीयाया एव न परकीयाया इति प्राचीनाः । न च धीरादिभेदानां माननियतत्वात्परकीयास्वपि तत्संभवात्संभव इति वाच्यम् । गुणानुरागद्रव्यलोभादनुरक्तयोः परकीयासामान्यवनितयो- र्मानासंभवान्न धीरादिभेदास्तयोः । जातस्यापि मानस्य प्रणयनाशकत्वेन दुःसाध्यत्वाद्रसाभासोऽनुभवसिद्ध एवेति संप्रदायविदः । मध्या धीरा यथा-- 'परिचितभिप(क्तत्त)कृत्य]स्यालं. मधौ मदनाशुगे- मुंपति सुदृशां मानं वासन्तिकापरिमोदिते । दयित भवतः क्षुण्णाङ्गस्यापि केतककण्टकै- भ्रमणमुचितं श्वासोत्कम्पावरस्य वनालिपु ।' मध्याधीरा यथा--- 'दग्ध्वा नयने भूयः कुलटायाः कितव नखराकैः । विकटेरटितैर्विट किं निर्दय हृदयं ममादहसि ॥' मध्या धीराधीरा यथा-- 'कान्त भाग्यवतां चक्षी यक्षकर्दममर्दितम् । इत्युदीर्य दयौ बाला दृशं बाप्पतरङ्गिणीम् ।' प्रोडा धीरा यथा- 'नोरीकरोपि नयनाञ्चलतोऽपि तल्प- मद्यास्ति ते मुपितहास्यमिहास्यपप्रम् । नैनं मुजियमुररीकुरुषे शाहि वाचापि साचिमुखि कोपविधिः क एपः॥' प्रौदाधीरा यथा--- 'समीक्ष्य लाक्षारसभाषिताङ्गं कर्णान्तविश्रान्तविलोचना माम् । अमर्सयचञ्चलतारकेण महाश्मरश्मिच्छरिणा करेण ।'

·१३० काव्यमाला। प्रौढा धीराधीरा यथा--- 'मयि काकुवाचि सुदती समुल्लसरिस्मतशोभिगण्डयुगलाभवत्क्षणम् । अथ तल्पभाजि नवविद्रुमस्रवतटिनीसरोजसदृशं दृशं दधौ ।' एते च धीरादिपढ़ेदा ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदाविधा । परिणीतत्वे सति भर्तुरधिकस्नेहा ज्येष्ठा । परिणीतत्वे सति भर्तुयूनस्नेहा कनिष्ठा । अन्ये तु मुग्धाया नेमौ भेदाविति जल्पन्ति । तन्न मन्यामहे । ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वे , नायकाधिकन्यूनस्नेहनिबन्धने; ते च न मुग्धायामिति वक्तुमशक्यत्वात् । ननूपक्रमोपसंहारविरोधः। उक्तयुक्त्या मुग्धायां मानस्य खण्डितत्वेन धीर- त्वाद्यसंभवात, एतेपामेव च पण्णां ज्येष्ठत्वादिभेदभेद्यत्वान्न तस्यां तत्सं- भवः । न च ज्येष्ठत्वादिकं न धीरादिनियतं किंतु भर्तृप्रतियोगिकाधि- कन्यूनस्नेहनिवन्धनमित्युक्तमिति वाच्यम् । एते च पडिति लेखनवैया. पत्तेरिति चेत्। न । धीरत्वादिकमवस्था खभावो वा । नान्त्यः । माननियतत्वा- नापचेः, मुग्धायां तत्संभवापत्तेश्च । आद्य इष्टापत्तेः । न च ज्येष्ठात्वफ- निष्ठात्वयोरवस्थाने एकस्या एव तत्तत्कालोपाधित्वेन तत्तचेप्टाश्रयत्वेन च तन्निमित्तीभूतभर्तनिष्ठक्रियाजन्यस्येन च खण्डितात्वविपलब्धात्वकलहान्त- रितिा]त्वादीनि यथा तथा एकस्या एव ज्येष्ठत्वकनिष्ठत्वापत्तिरिति वाच्यम् । ज्येष्ठत्वादेस्तथात्वस्य भर्तृप्रतियोगिकाधिकन्यूनलेहनिबन्धनत्वेनेष्टत्वात् । न चैवमेते च पडिति लेखनवैयर्थ्यमिति वाच्यम्; धीरादिषट्त्वस्याविवक्षि- तत्वात् । यद्वा चकारो भिन्नक्रमस्तेनैते धीरादि पट् मुग्धाभेदाश्चेति । तथा च नृम्भते मुग्धायामपि ज्येष्ठात्वकनिष्ठात्वविलसितमिति संक्षेपः । इतरे तु उक्तभेदानां प्रच्छन्नप्रकाशभेदादैविध्यमूचिरे। तन्न सुन्दरम् प्रच्छन्नस्वीयेत्या- दिवाक्यस्य दुर्वलत्वात् , धीरादिपु धीरत्वादिभेदातिरेकेण प्रच्छन्नत्यादिभेदारी भवाच । क्रमेणोदाहरणानि यथा- 'एकत्र स्थितयोस्तयोः कलयतोः क्रीडां सरोजस्थयो:(१) स्वैरं म्वैरमुपेत्य कोऽपि तरुणो लीलावताममणीः । १. "सरोजस्थले' इति स्याल, ·शृङ्गारामृतलहरी । एकस्या वदने निधाय वसनं हेलामिपासादरं धन्या चुम्बति शारदेन्दुवदनामन्यां मुहुर्नागर ।' 'अगाङ्गानि ममासि शारदनिशानाथानने किं रुपा त्व मे कण्ठचरा मुघाघरतले प्राणा क्रुधा किं मुघा । द्वत्थ मन्मथकेलिफौलभवनेनाय कसारिणा नीते कोपरूपायिते प्रियतमे स्मित्या प्रमोदाम्पदम् ।।" 'मेदिन्या निपतितमङ्गनामथैका प्राणेशोऽवचितुमयोजयत्प्रसूनम् । चूडामस्थितसुमोचिचीपुमन्या- मालम्बन्वलयितनाहुरालिलिग " गूढपरपुरुषानुरामा परकीया। गूढपददानान्न वेश्यायामतिव्याप्ति । सा द्विधा परोढा कन्यका चा परकीयात्व पराधीनत्यम् । तेन न कन्यायामव्याप्ति , तस्याश्च पित्रधीनत्वात् । ननु दमयन्त्यादे पुरा परकीयात्वे पुनश्च म्बीयात्वे स्वीया परकीयेति भेदवैपम्यापतिरिति चेत् । न प्रधानापकर्षण कायनाटकादी प्रधानरसे परोढानिनन्धनत्वम्यानुचितत्वात् । तदुत्तम्-'नान्योढाङ्गिरसे फचित् । न खेतद्भेदकथनवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । 'कामकलाशिक्षायै स्वर- क्षायै चारोहति मदने यायात्परयोपितम्।' इति कामशास्त्रानुरोधेन तद्वर्णनस- भवादिति सक्षेप । परोढा यथा- 'अद्याकारि विलोचनातिथिरसौ दामोदर सुन्दर- स्तिग्मद्योतिमुतातटे विरचयन्वशीम्बन मोहनम् । तेनानगतरङ्गितानि निभृत कुञ्जोदरे वीरुया. मीहे किं करवाणि हा परवशा वृत्ति विधाता व्यधात्॥" कन्या यथा-- 'तपम्या कम्यासीत्परिणतवती कम्य भगवा- ननग सतुष्ट सुरतविटपी कम्य परित । १ अपीति युफ प्रतिभाति ·१३२ काव्यमाला। इयं यस्मै वत्सा प्रस्ता]रितकमललोलालिसदृशा दृशा भूयो भूयः स्पृहयति धरित्रीशतनया ।" गुप्ताविदग्धालक्षितामुदिताकुलटानुशयानानां परकीयायामेवान्तर्भावः । गुप्ता द्विविधा । वृत्तसुरतगोपना वर्तिप्यमाणसुरतगोपना चेति । वृत्तसुरत- गोपनत्ववर्तिप्यमाणसुरतगोपनत्वयोर्धर्मयोरेकत्वासंभवान्न त्रैविध्यम् । गुप्ता यथा- 'निन्दन्तु प्रतिवेशिनो मम जनाः श्वशूश्चिरं कुध्यतां नाहं भानुसुतातटे सखि पुनर्यास्ये बतैकाकिनी । वन्धूकप्रसवप्रकाममधुरच्छाये मदीयाधरे प्रामंधाममसौ न कृष्णमधुपः फां कां व्यधाद्वा विधाम् ॥' द्वितीया यथा- 'शैवलपिच्छिलपदं मामेव प्रेपयत्यसौ वापीम् । भचति मे वलयाली प्रतिवेशिनि साक्षिणी भूयाः ॥' विदग्धा द्विविधा--क्रियाविदग्धा वाग्विदग्धा चेति । क्रियाविदग्धा यथा- 'जिगमिपति प्राघुणिके द्वित्राः स्थित्या कथंचिदिह रात्रीः। माजारमस्य मार्गे मुमोच निभृतं कुरङ्गाक्षी ।' वाग्विदग्धा यथा----- 'प्रसरति बहु झञ्झामारुतश्चारु तोयं कलयति जलवाहः पान्य किं प्राह गत्यै । गमय गतसमीरे निर्गताम्मःप्रचारे रुचिरतरमगारे ध्यान्तमियां तमिश्रा[साम् ॥' लक्षिता यथा- 'निदोतु जदुतनया तटकुलवृत्तं गृत्तान्तमम्युजमुखी निभृतं सखीषु । प्रासार्ततोपपरिवर्तितचित्तवृत्ति- रस्याम्तनोति विमदानि विनेप्टितानि " ·शृङ्गारामृतलहरी। मुदिता यथा- “याता याता जनकभवनं श्रीपतेरुत्सवार्थी प्राणिग्राही कचिदपि गतो देवरः काप्युपेतः । श्रुत्वा सुभः परिजनमुखादेतदनायताक्षी रोमाञ्चानां कुचकलशयोः कन्नुकं संचकार ।' कुलटा यथा- 'नाकार्षीः कुलटाजनस्य मदनक्रीडासु दन्तावला- नुन्मत्तांस्तु तुरङ्गमानपि कथं हा हन्त नैवाकरोः । त्रैलोक्यस्थितपूरुपानपि ममामाग्येन नाचीकरः किं धातः करवाणि कस्य कथये व्यर्थी जनिर्मेऽजनि ।' वर्तमानस्थानविघटनेन भाविस्थानाशङ्कया स्वानविष्ठितस्थानस्य भर्तुर- धिष्ठानेनानुशयाना भवति । प्रत्येकमुदाहृतयो यथा--- 'नीते हालिकसाथैश्वरमावस्थां शनैश्च शणवाटे । जाता पलाण्ड्डपाण्डुस्तस्या गण्डस्थली मुतनोः ॥ 'गोदावरीतटनिविष्टविलोलनेने खेदैरलं कलय नाथगृहे नियासम् । तत्रापि पत्रचयचर्चितवलिवेलं वेश्मानि सन्ति न कृशोदरि वा कियन्ति ।।" 'उड्डीनकारण्डवचक्रवाककोलाहलाकर्णनतः कृशाङ्गयाः । मार्तण्डरश्मिग्लपितेन्दुबिम्बशोभाममुप्या वदनं यभार ।।' वस्तुतस्तुस्त्वेते भेदाः परकीयाया एव; ने स्वीयाया इत्यप्रयोजकमेव अविशेषात् । निमित्ताभावस्य शपथानिर्णेयत्वं तु कुलसात्वं निमिचाभावादेव न भवतीति दिक्() । वि(चमात्रो)[त्तोपाधिकसकलपुरुषानुरागा सामान्यव- निता । विचमात्रोपाधिरिति तु संपातपाती लेखः । वसन्तसेनाकामकन्दला- 1. 'भार्यास्तु भ्रातृपर्गस्य मातरः स्युः परस्परम्' इति कोप- .

·काव्यमाला । .. देर्वित्तमात्रोपाधि विनाप्यनुरागदर्शनात् । तथाच कचिद्वित्तोपाधिको रागःक- चिच कामुकत्वादिति दोपः। तदुक्तम्-'वित्तमात्र समालोक्य सा रागं दर्शये- हहिः । तथा—'एपापि मदनायता कापि स्यादनुरागिणी' इति । अमिमित्रेऽ- नुरक्तायांमैरावत्यां नाव्याप्तिशङ्कापि; वित्तोपाधेः सत्वात् । वस्तुतस्तु प्रकटसकलपुरुपानुरागित्वमेव लक्षणम् । वित्तीपाधिककामित्वादिकं तु स्वरू- पकथनम् । अतएव न कुलटायाः सामान्यवनितायामन्तर्भावः । एतेन वेश्याया रसालम्बनाभावतया शृङ्गारा(ना)लम्बनत्वेन नायिका निरूप्यते सा त्रिविधेति भानुकरः प्रत्युक्त इत्युच्छृङ्खललेखः परास्तस्तस्यासत्वेऽनायि- फत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, कामिमनोवृत्तिविहाराश्रयित्वस्य लक्षणस्य सत्वात्, नायिकात्वेन महाकविभिर्व्यपदिश्यमानत्वाच्च । सा यथा- 'एक चुम्बितुमीहते पुरवधूर(न्यां)न्य] समालिङ्गितुं (केचि)किंचिन्मजयति प्रसह्य गदनक्रीडासुधावीचिषु । साकूतस्मितशोभिगण्डमपरं भूयः समुद्रीक्षते कं कं नाम नरं न रञ्जयति वा चामीकरालिप्सया ॥' एता अन्यसभोगदुःखिता वक्रोक्तिगर्विता मानवत्यश्चेति तिस्रो भवन्ति । 'प्रेमगर्वितायाः वक्रोक्तिगर्वितायामन्तर्भावान्न चतुर्विधत्वम् । अन्यसंभोग- दुःखितत्ववक्रोक्तिगर्वितत्वयोधर्मयोः सर्वत्र संभवः । परकीयासामान्यवनि- तयोरुक्तयुक्त्या मानासंभवान्मान[वत् ]त्वं स्वीयाया एवेति तत्त्वदर्शिनः । अन्यसंभोगदुःखिता यथा- 'यातायास्तव केतकीवनपथाद्भिन्ना तनुः कण्टकैः आयो नीचतरस्य माननविधावामृप्टरागोऽधरः। उत्कीर्णः कबरीभरोऽस्य पदयोर्मोलौ लेिर्मुमुहुर्लोलनात् खेदं नोद्वि]ह तिष्ठ नागमदसौ चेन्मा व्यलीकं गमः ॥' वक्रोक्तिगर्विता द्विधा-सौन्दर्यगर्विता प्रेमगर्विता च । आद्या यथा-- 'अङ्गदरचनां प्रमदाः समदाः कुर्वन्तु रमणतोपाय । अपसारितनेपथ्यां जीवातुं मा प्रियो मनुते ॥'

·. J शृङ्गारामृतलहरी । द्वितीया यथा-- 'अन्यास्ताः सखि योषितः सहचरं लावण्यलीलाग्रहाः सेवाभिः प्रचुरामिरुन्मिपदुरुप्रेमाणमातन्वते । अस्माकं तु समीरणं वितनुते चेलाञ्चलैरादरा- द्वीटीमाननपङ्कजे चिसृजति प्राणेश्वरः किं क्रिये ।' मानवती यथा । प्रियापराधसूचिका चेष्टा मानः । स च लघुर्मध्यो गुरु- श्चेति त्रिधा । तत्र पराङ्गनादर्शनजन्मा भूपणदानाद्यपनेयो लधुः । गोत्रस्खलनादिजन्मा शपथादिकप्टापनेयो मध्यमः। परस्त्रीसंगमजन्मा चरण- पातादिकप्टतरापनेयो गुरु. । असाध्यस्तु रसाभासः । "लघुर्यथा--- "पश्यत्यन्यकुटुम्बिनी प्रियतमे रोपेरलं सुव्रते मल्लीकाननचारिपट्पदयुवा शक्यो निरोद्धं कुतः । स्यात्ते गण्डतटेऽथ कण्टकचिते स्वेदाम्बुमिः पिच्छ[च्छि]ले स्थातु सुन्दरि पिनि स्तनतटे शक्यो नु मानः कथम् ॥' मध्यो यथा--- 'लीलाविलासमधुराक्षि मया द्वितीया कामालसेन तव साध्वभिधा व्यधायि । चेदन्यथाद्भुतपयोधरशातकुम्भ- शम्भू कृशोदरि भृशं समुपस्पृशेयम् ॥' गुरुर्यथा- 'वक्षो वीक्ष्य ममैणशावकद्दशा कस्तूरिकाचर्चितं यावद्यावकशोणकोणकलुपे कोपात्कृते लोचने। तायनैजकिरीटकोटिविलसदलाङ्कुरोसैर्मया पादद्वन्द्वपयोजयोर्वरतनोः कृप्तव नीराजना।' रसाभासो यथा- 'दसान्याभरणानि नुचमनिलैघर्माम्बु तालोस्थित रेणुस्त्वत्पदयोः सरोजवदने संमार्जितो मूर्धः ।

·काव्यमाला । काकूक्तिप्रवणेन च प्रणयिना स्वागः प्रमाणीकृतं एतेनापि न याति हन्त फियता मानस्तबापैष्यति ।। एताश्च सर्वा अपि प्रत्येकमवस्थाभिरष्टविधाः--वासकसज्जा, विप्रलब्धा, खण्डिता,उत्का, कलहान्तरिता, अभिसारिका, स्वाधीनपतिका, प्रोपितपतिका चेति । मुग्धाया लज्जाप्राधान्यान्मानाभावाच्च नैते भेदा इति कश्चित् । वस्तु- तस्तु खण्डितात्वमयो(जिक)जिकं] परभोगचिहितप्रियागमनमतो मुग्धाया. मपि तत्संभवः । इतरेपां तु सख्यादिप्रकरणकृतचेष्टादिना संभव इति । तत्र प्रियागमनावसरे आत्मानं मण्डयति रतिसामग्री च सज्जीकरोति सा वास- कसज्जा । तदुक्तम्-'मुदा वासकसज्जा स्वं मण्डयत्येप्यति प्रिये ।' एतेन योगसत्त्वात् लक्षणसत्त्वाचागमिप्पापतिकाप्यत्रैवान्तर्भवतीत्यपि सूचितम् । स्वीया वासकसूज्जा यथा 'अमार्जि शयनस्थली सह तया प्रतीकैनिजै- रधूपि भवनं क्रमाचिकुरधोरणीभिः सह । अगुम्फि बहुलावली सह मनोरथैरुद्गतै- रबन्धि वलभीगृहे सह विलोचनैस्तोरणम् ।।' परकीया चासकसज्जा यथा---- 'शुश्रूषाभिरकारि लोचनयुगं निद्रातिथि प्रेयसो- नीताः कज्जलकेतबोऽपि चरमावस्था कथंचिचया । उन्मीलनवकाकलीकलकलैः संकेतयन्त्या मुहुः प्रेयांस्तल्पतले सरोरुहद्दशा भूयः परामृश्यते ।' सामान्यवनिता यासकसज्जा यथा--- ‘यास्यति दास्यति कुचयोरेकामेकावली दयितः । इति तौ वारवधूटी कस्तूरीभिः परिप्कुरुते ॥ संकेतनिकेतने कपरवचनादिना वञ्चिता विप्रलब्धा । स्वीया विमलब्धा यथा- 'वयस्यावाक्यविश्वासादेत्य कुलं कृशोदरी । दधौ शून्यवरां दृष्टिमधीक्ष्य रतिदीक्षितम् ।।"

·शृङ्गारामृतलहरी । परकीया विप्रलन्धा यथा- 'अयमत्य गुरून्सखीरपृष्ट्वा हतदूतीवचनेन काननेऽगाम् । नयनातिथितामियाय नाथो चत नाथः करवाणि किं विधातः ।' सामान्यवनिता विप्रलब्धा यथा---- 'इह सुन्दरि तावदास्यतां विपुलं यावदुपानये वसु । इति केनचिदापणाङ्गना कितवेन प्रसभेन वञ्चिता ।।' अन्यसंभोगचिहिते प्रेयसीग्रॅकुला खण्डिता । स्वीया खण्डिता यथा-- 'अभिदर्शयितुं निजामभिख्यां परिधायांशुकमागतोऽसि तस्याः । श्रवसी परिनिर्वते पुरा मे नयनद्वन्द्वमदोऽपि निर्ववार ॥' परकीया खण्डिता यथा--- 'रात्रिजागरविचूर्णितेक्षणं वीक्ष्य फान्तमरविन्दलोचना । उद्दभार बत लोकशङ्कया बाप्पनिर्झरमतन्त्रपक्ष्मणा ॥' सामान्यवनिता खण्डिता यथा--- 'अन्यस्यै द्रविणमदाः कथं मदर्थे नीतं तद्विगुणमुपाहरेति भूयः । बाप्पाम्बुस्नुतनयनापणाङ्गनासौ कान्तस्य दृतमुरसो जहार हारम् ।' भर्तुरनागमेन कारणं चिन्तयन्ती संतापव्याकुला उत्का । स्वीया उत्का यथा- 'सुचारु वान्यासु सुलोचनासु प्रसह्य नीतो दयितो नु ताभिः । अनागमं चेतसि चिन्तयन्ती प्राणेश्वरस्येन्दुमुखीति तस्थौ ।' परकीया उत्का यथा- 'आगच्छन्विनिवारितः प्रियतमः किंवा चयस्यैर्जन- रानेतुं न गता किमु प्रियसखी दग्धो नु पुप्पायुधः। प्रेयःकोकिलकाकलीकलकलपोहुद्धमीनध्वजे नायातः परिणीतवामनयनादाक्षिण्यकः किं बने ।' १८

·१३८
काव्यमाला।
सामान्यवनिता उत्का यथा--
'नायातः किममू विलोक्य मदनव्यापारदीक्षागुरु-
हन्ताभ्यामफलीकृतोऽद्य विपुलद्रव्योपलव्ध्युद्यमः ।
उत्कैतत्पतितं पयोधरयुगं वाराङ्गना कञ्चुकी-
बन्धादुन्नमितुं तनोति विपुलद्रव्यागमोत्कण्ठिता ॥'
चाटुप्रवणं प्रणयिनमवमत्य परितापवती कलहान्तरिता ।
खीया कलहान्तरिता यथा--
'मम मन्दभाग्यवशतो विचारणा-
मवधीरणामु दयितस्य नाकरोः ।
अयि दग्धचित्त तनुपेऽतिवेदनं
परिदेवनं किमिति हन्त संप्रति ।।'
परकीया कलहान्तरिता यथा---
'नाकारि कर्णपथमालिजनस्य शिक्षा
न क्षालितो गुरुवचोभिरपि वपन्थाः ।
ब्रीडाविडम्बनमकार्षममुप्य हेतोः
सोऽयं मया हतधिया कलहान्निरस्तः।।'
सामान्यवनिता कलहान्तरिता यथा-
'फेलिप्वपि प्रणयतो मयि मानवत्यां
रलैरकारि किल दुर्दिनमेव येन ।
तस्मिन्मया प्रियतमे कलहं सृजन्त्या
हा वश्चितं हतधिया निजभागधेयम् ॥'
कामाती सती स्वयगभिसरति पतिमभिसारयति वा साभिसारिका ।
सीयाभिसारिका यथा-
'नीले चोलमुपाकृतं जलधरध्यान्तैर्जटालेऽम्बरे
शम्पासंपतने चिराय दधिरे सतानि गावाण्यपि ।
अष्ट्रिः स्थापित एव शिशितभिया पाथोदसंगर्जिते
फष्टं पौर्वसमीरणेन विदधे व्यत्तोदयश्चन्द्रमाः ।।'

·शृङ्गारामृतलहरी ।
१३९
परकीयाभिसारिका यथा--
'फणिफणमणिरश्मिदर्शिताध्या कृततिमिरोचितवेषमम्बुजाक्षी ।
परभयपरिमन्थरं निशामु स्तनभरभङ्गुरमध्यमेति कान्तम् ॥"
सामान्यवनिताभिसारिका यथा--
'चलच्चोलं दोलन्मणिखचितताटङ्कयुगलं
चलन्नेत्रं पत्रावलिललितगण्डस्थलमलम् ।
रणद्भपं पुप्यद्विपुलचसुलोभं सुमदनं
द्रुतं केलीकुजं ब्रजति कृतिनो वारवनिता !!"
ज्योत्स्नाभिसारिका यथा---
'सान्दा चन्द्रे विसृजति निजां चन्द्रिका सर्वगन्त्री
तन्वाने च त्रिभुवनतले मुग्धदुग्धान्धिलक्ष्मीम् ।
कृत्वा भूपामुचितविषयैवल्लभं का यियासु-
मल्लीमाल्यैर्वितरति भृशं केशपाशं सुकेशी ॥'
दिवाभिसारिका यथा--
---मुदिरेधी-रि प्रसर्पति वैद्युते(१)
वनमुबि मिलत्पङ्काकायां जन गतिमन्थरे ।
स्तिमितवसनं यूनोर मिपादभिसर्पतोः
प्रसरति परीरम्भारम्भः सकण्टकगण्डयोः ॥"
प्रियाभिसारणादभिसारिका यथा---
'येनाक्गच्छति न मे लघुतां तनोति
फारुण्यमेति च पुरा रभसेन कान्तः ।
दृति प्रपञ्चचतुरासि तथा विधेयं
प्रेमोपहासविषयं न यथा प्रयाति ।।'
मैतदन्तर्भावः। अभिसारिकात्यं न प्रियाभिसरणेनेत्यपि कश्चित् । अना-
रताज्ञाकरप्रिया साधीनपतिका ।

·१४० काव्यमाला । खीया खाधीनपतिका यथा-- 'तनवै बहुशो निषेधवाच करवै यद्यपि नीविरोधनानि । मनुते नयनाधिदेवता मा तदपि प्राणसम कुतो नु हेतो ॥' परकीया स्वाधीनपतिका यथा- 'तामरसोदरनयना सन्त्येव हि बहुमता खीया । छायेव मा न मुञ्चति दृष्टिदेयितस्य किमिह न निदानम् ॥ सामान्यवनिता स्वाधीनपतिका यथा-- 'कति कति न कुरगीलोचना सन्ति यासा दिशति वचनमगी कामसङ्गीतलीलाम् । वितरति मम वित्त मन्मथोन्मत्तचित्त तदपि सखि समान वल्लभ किं निदानम् ॥' कार्यतो दूरदेशस्थिते प्रेयसि सतापन्याकुला प्रोपितपतिका । दूर इत्यु पलक्षणम् । कार्यत इतिपदस्य नायिकाज्ञातकार्यादित्यर्थेनोत्काविपलब्धयो नौतिव्याप्ति । स्त्रीया प्रोषितपतिका यथा-- 'हलाहलाकारि पटीरमद्य हाला विलास तनुते कृशानो । कथ नु कारीपकृपीटयोनेस्तुल्याम्तुपाराशुकरा भवन्ति ।' परकीया प्रोषितपतिका यथा--- 'सद्य पाटलताभिया शशिमुखी गृह्णाति वीर्टी न था श्रीखण्डेसनुते तनोर्वरतनु सा पाण्डतानिहवम् । बाप्प मुश्चनि कर्णफेतकरज पातच्छलान्नेत्रयो रानन्दामिनयेन गोपयति च द्वागुद्गत गढ़दम् ॥' सामान्यवनिता प्रोपितपतिमा यथा--- 'दभ्यताहग्वालमधेदिह स्याकिं कि द्रव्य हा गया नार्जित स्यात् । म्मार म्मार याप्पधागमुदारा हाहाकार यारनारी यमार ना 'प्रम्यान यलय तम्' इत्यादि महाफविप्रयोगानुगारेण प्रयम्परप- निशा नवमी नायिका भवितुमर्दनी। औरण । योजनात योजनादिका ·, शृङ्गारागृतलहरी । मिवाल्पमुत्प्रेक्षितं, विप्रलम्भजनकत्वेन सजातीयभेदमवगणय्य स्वतन्त्रेच्छेन महर्पिणा ऐक्यविवक्षणात् । तदुक्तम् -'प्रवत्स्यस्पतिकाप्यत्रैवान्तर्भवति तत्त्वतः' इति । किंच प्रवासी नाम सावच्छिन्नदेशविभागोत्तरदेशसंयोगानु- कूलं कर्म, नतूत्तरदेशसंयोग एव । माग गच्छत उत्तरदेशसंयोगाभावेऽपि प्रवासित्वानाकल्पनापत्तेः । तथा च तादृशकर्मणः प्रवत्स्यत्यपि सत्वा- धुक्त एव प्रोपितेऽन्तर्भावः । किंच प्रवत्स्यत्पतिकायाः पृथगवस्थाभेद- खीकारे नायिकायाश्चतुश्चत्वारिंशदधिकशतभेदापत्तिः।नचेप्टापत्तिः। अष्टाविं. शत्यधिकशतभेदशंसिनः प्राचालेखस्य थैफल्यापचेः । अदीपिप्राचा संपातायात- सांकर्यभेदादधिकभेददर्शनात् मुग्धापरकीययोर्यथायथावस्थायोगेन न्यूनभे- ददर्शनाच । एतेन प्रवत्स्यत्पतिकामवस्थान्तरं वदतोऽप्टाविंशत्यधिकशतभेदांश्च शंसतः कस्यापि लेखः पराम्तः । प्रवरस्यत्पतिका यथा--: 'गन्तुं निश्चितचेतसि प्रियतमे नोऽजृम्भि नेत्राम्बुभि- लाया न समुच्छ्रितं बहुतरं वाच्यं प्रपञ्चैरपि । दृष्टया कातरया रयाद्धनयुतामाकाशवीथीमथी वीक्ष्य प्राणसमान्तरा तु गमनव्यापारतो धारितम् ।।' यथा चा- 'शृण्यम्घृण्वन्कोकिलालापलीलाः पश्यन्पश्यन्किशुकमान्तभृङ्गान् । पञ्चपाणैर्मागकीनैः सुहृद्भिः क्रीडन्भूयो नाथ याया विदेशम् ॥' अहितेऽपि प्रेयसि हितकारिण्युत्तमा यथा--- 'शोणं नारचि लोचनं न च मनागूचे कठोरं वचो याते मय्यरविन्दसुन्दरदृशा तल्पान्तिकं सागसि । श्रीखण्डद्यसेकशीतलतरश्चके जलाद्रों मरु- त्सवप्रान्तसुधासवर्णहसितैः प्रेमावलक्षीकृतः ॥ हिताहितकारिणि प्रियतमे हिताहितकारिणी मध्यमा यथा- 'पर्यकपर्यन्तमुपेयुपि द्राक्प्राणेश्वरे सागसि शोणभाजः। गया पदान्तस्ष्टशि पुण्डरीरुस्पर्धिष्णयोऽस्मिन्दधिरे हगन्ताः ॥'

·काव्यमाला।
हितकारिण्यपि प्रियतमे अहितकारिण्यधमा । एपैवाकारणकोपना चण्डी-
त्यभिधीयते । यथा--
'नान्यां पश्यति यो हि चित्तकुमुदस्यानन्दसंदोहदां
त्वामिन्दीवरसुन्दराक्षि मनुते पीयूपरश्मेः कलाम् ।
तस्सिँल्लोचनमार्गमागतवति प्रेयस्यनागस्यपि
व्यर्थ विद्रुमभङ्गमगिसदृशा क्रूरे दृशा क्रुध्यसि ॥'
प्रत्येकमासां त्रयो भेदा ग्रन्थविस्तरभयान्नोदाहृता ग्रन्थान्तरादुन्नेयाः ।
आसां साहित्यः सखी दूती चटी चेति । दास्यादीनामत्रैवान्तर्भावः । स्वयं
दूत्यास्तु नायिकात्वेन सहायत्वाभावात् वाग्विदग्धायामन्तीय इत्यपरे ।
तत्र पार्श्वचारित्वे सति विश्वासकारिणी सखी । तस्याश्च मण्डनशिक्षोपाल.
म्भपरिहासादीनि कर्माणि | मण्डनं यथा---
'निसर्गनीलोत्पलकान्तिहारि बिडम्बये कजलतः किमक्षि ।
इत्थं सखी मण्डनतः पराची साचीकृतास्या सुमुखी न्यविक्षत् ।।'
शिक्षा यथा-
'यासि विकर्तनसूनोस्तटभुवि वंशीखनं श्रोतुम् ।
किंतु सरन्ति सरहो पनिताधरपानलोलुपा मधुपाः ।।'
उपालम्भो यथा-
'तव मुगग सहसं सन्ति पङ्केरुहाक्ष्यः
प्रणयतरलचेतास्त्वं ततो नापराधः ।
स्मितसहनरतिर्यग्भ्रूविभप्रणाली
दिशति सहचरीणां पश्चतां पङ्कजाक्ष्याः ।।"
परिहासो यथा-
'आर्यावर्तस्तव हृदि मुक्ताहारः स्थितोऽरत्ययं मुक्तो।
हिमविन्ध्यशैलयोरिव कुचयोरन्तः करेण वा कस्य ।।'
सख्याः परिहासवप्रियाया अपि परिहासो यथा-~-
'निजोरसि प्रेयसि सस्मितेऽस्मिन्हम्नं पुरम्तन्वति पङ्कजाश्याः ।
संबद्धगुटयाथ तयापि नूनं सहासमाष्छनटोऽभ्यर्ति ।'

·शृङ्गारामृतलहरी । १४३ पियापरिहासवत् प्रियस्यापि परिहासः । स यथा- 'धन्येन चामीकरशङ्करोऽयमभ्यर्चितः सुन्दरि किंशुकेन । इति वदत्तं नखलक्ष्म कान्ते स्तुवत्यसावानमिताननासीत् ।।' दृत्यव्यापारपारङ्गमा दूती । साच पत्रहरत्वसंदेशहरत्वनिसृष्टार्थत्वधर्म- स्त्रिधा । निसृष्टार्थत्वलक्षणमुक्तं भरतेन-'स्त्रियः पुंसोऽथ वा ज्ञात्वा- नुरागं स्वमनीपया । साधयेत्कार्यशेणं या निसृष्टार्थेति तां विदुः । तस्यास्तु विरहावस्थानिवेदनं संघट्टनं चेति कर्म। उपालम्भोऽपि दूतीकर्मेत्येके । तस्य विरहावस्थाकथनेऽन्तर्भाय इत्यन्ये । तत्र विरहकथनं यथा--- 'स्वद्विश्लेपे मृगाकं पिकरचितकुहभापितैीपयन्ती मूर्छत्येवाजपत्रप्रतिभटनयना हन्त तपां रुतेषु । किं घूमोऽकाण्ड एव प्रलपति दयित प्राणनाथेति भूयों जिहेति व्यस्तवाचः सुभग सगुदितां तां तनुस्थामवस्थाम् ॥' संघट्टनं यथा- 'क्रीडामपाकुरु तिरस्कुरु भीतिमारा- दाराधये मनसिज मदनालसाक्षि । कुञ्जोदरे दरचलन्मरुति प्रतीक्षा दामोदरम्तव तनूदार संतनोति ॥' अथासामलकाराः । 'यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलकारा दशाष्ट च । भावो हासश्च हेला च त्रयम्नत्र शरीरजाः ।। शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्य च प्रगल्भता । औदार्य धैर्यमित्येते सप्त भावाः स्वभावजाः ॥ लीलाविलासो विच्छितिविभ्रमः फिलकिञ्चितम् । मोहायितं कुट्टमितं विन्चोको ललितं तथा ।। विहृतं चेति विज्ञेया दश हावाः शरीरजाः ॥

·काव्यमाला। तल्लक्षणानि- 'निर्विकारात्मकारसस्वादावस्तवाद्यविक्रिया । आद्यविक्रियेपत्कटाक्षादिः । अल्पालापः स शृङ्गारो हावोऽक्षिभ्रूविकासकृत् ।। भ्रूविकासकृदितिपदान्नातिविकारः पूर्वस्मिन्निति सूचितम् । 'स एव हेलासु व्यक्तः शृङ्गाररससूचकः ।' स एव हाव एव । तत्र 'रूपयौवनलालित्यभोगाद्यैरङ्गभूपणम् ।' 'अकुङ्कुममकेसरं ललितमण्डनं तन्नृणा- मचन्दनमचन्द्रकं हृदयशैत्यसंदोह्दम् । वयः किसपि मान्मथं विजयशस्त्रमत्यद्भुतं विना कनकमगदं वरतनोस्तनौ जृम्भते ॥' 'शोभाप्रोक्ता सैव कान्तिर्मन्मथाप्यायितद्युतिः। मदनविस्तारिता द्युतिरित्यर्थः। 'त्रिभुवनमानसहंसी युवनयनचकोरपौर्णमासीयम् । कस्य न वा कुमुगेपोर्नटशाला हरति मानसं वाला ॥ कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तीरित्यभिधीयते । लावण्यस्यात्रैवान्तर्भावः । नच माधुर्यमप्यन्नैवान्तर्भवतीति वाच्यम् । प्राचां लेखेषु भिन्नतया परिंग- णितत्वात् । वस्तुतस्तु अल्पभेदाच्छोभादीप्तिकान्तिमाधुर्याणामक्यमेव ।- नामानुरोधाल्लिख्यते । दीप्तिः यथा- 'परिपाकः सुकृतानां यूनां चेतोवशीकरणमनः । त्रिभुवननयनारूपणमस्या दीप्तिः समुल्लसति ।' सविस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता यथा- 'सा मण्डन विनय स्रवति वरोरूर्वयस्थ लावण्यम् । जातु सितापि सुधायास्तनोति किं वा रसोत्कर्षम् ॥' निःसाध्यसत्वं प्रागल्भ्यं यथा-- 'आलिङ्गनेरुरसिजमथिमादिभिर्द्राम् श्रूभाभारचिलोचनवेहितैश्च । यथा- ·शृङ्गारामृतलहरी । १४५ सस्मेरहासलपनलेपनै जिप्य- मातन्वते हृदयवल्लभमिन्दुमुख्यः ॥' औदार्य विनयः । स यथा-- 'न परुषाक्षरमुल्लपितं पुनर्भुकुटियुग्ममकारि न भङ्गुरम् । मयि कृतागसि केवलमेतया विनतया भुवि संदधिरे दृशः ॥" मुक्तात्मश्लाघना धैर्य मनोवृत्तिरचञ्चला । यथा- 'दह्तु दहतु सद्यः शर्वरीशः शरीरं वितरतु रुजमारान्मानसे मीनकेतुः । कथय कथमथाहं हन्त तस्यानुरागा- स्कुलमहह कलङ्कक्लान्तमेतत्करोमि ।' अथ हाबाः । तत्र लीला- 'अझैवरैलंकारैः प्रेमनिर्वचनैरपि । प्रीतिप्रयोजितैलीलां मियस्यानुकृति विदुः ।।" प्रीतिप्रयोजितैरित्यनेन परिहासानुकरणे नातिव्याप्तिः । यथा- 'वेणीबन्धकपर्दमौक्तिकलतास्त्रोककल्लोलिनी सिन्दूरम्फुटभालनेत्रहुतभुक्श्रीकण्ठभम्माञ्चिता । पातु व्यालवती मृणालयलयैवैडूर्यकण्ठाइद व्यावल्गगुचिनीलकण्ठसुषमा गौरी गिरीशाकृतिः ॥' अथ विलासः। तत्त्वं चेटदर्शनसमानकालीन]न्द्रियविकारविशेषवत्त्वम् । तदुक्तम्- 'यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिक्रमणाम् । विशेपेपु विकार' म्यादिष्टसंदर्शनादिना।' यथा- 'सदसि सहचरीणामुल्लसत्पाणिवीणा सफलरसधुरीणा गातुमारन्धुमैच्छत् । . १९ ·काव्यमाला। मयि गतवति तत्र प्रोल्लसत्पद्मपत्र- प्रतिभटपटुनेत्रहितान्याविरासन् ॥' यथा वा- 'भापणभूषणगमनैरनुकुरुते मे सखीपु सा याता । याति मयि तत्र ताक्दभूव तेप्वेव किमपि वैजात्यम् ॥' अथ विच्छित्तिः । तत्त्वं स्वल्पीयसा गूपणेन शोभातिशयपोपकत्वम् । तदुक्तम्- 'स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोपकृत्।' इति । यथा- 'सितं धोतं वासो वपुषि नयने कज्जलविधि- नया वीटी वक्रे चरणयुगलेऽलक्तकरसः । कपोले पत्राली वनहरिणपारिप्लवदृशां न भूपा पोपाय स्मरणजनुपः किं प्रभवति ।" अथ विभ्रमः । तत्त्वं व्युक्रमकल्पिताकल्पादिमत्त्वम् । तदुक्तम्- 'अस्थाने भूपणादीनां विन्यासो विनमः स्मृतः।' यथा- 'याते त्वय्यरविन्दसुन्दरदृशा भालेऽञ्जन श्रोत्रयो- लोक्षारञ्जनमेणनाभिरचना बिम्बाधरे चारचि । काञ्ची किंच गलेऽथ मौक्तिकलताहारो नितम्चे पदे केयूरं कचधोरणीधिपणया बद्धश्च चेलाचलः ॥' अथ किलकिञ्चितम् । तत्त्वं भावास्कन्दितधर्मवत्वम् । न च भावस- करेऽतिन्याप्तिः, तत्र भावानामनैयत्यात् । प्रकृते तु 'क्रोधाशुभीतिहादेः संकरः फिलकिञ्चितम्' इत्यभिहितत्वान्नियमः। अविशेपादनयोः पर्यायतेत्य कश्चित् । क्रोधादिचतुएयवृत्तिहावत्वसाक्षाव्याप्यजातिगत्वमित्यवगतिः । तथा च न दोपगन्धोऽपि । यथा- 'अरुणतरललोचनं सुफेश्याः सवदुरुबाप्पपयाप्रमशगण्डम् । अफलितविसदस्खभायहy म्मरमधुरं किमपि म्गरामि तम्पाः ।।

·१४७
शृङ्गारामृतलहरी।
अथ मोहायितम् । तदुक्तम्-
'सद्भावमाविते चित्त ललनस्य कथादिषु ।
मोट्टायितमिति प्राहुः फर्णकण्डूयनादिकम् ॥'
यथा-
'तव सुभग गुणानां वर्णनाकर्णनायां
कलयति कमलाक्षी कर्णफण्डूयनानि ।
अथ कथमपि कुञ्चल्लोचनं जृम्भमाणा
रचयति भुजवल्लीवेल्लितेस्तोरणानि ।'
अथ कुट्टमितम् । तत्त्वं च कामचेष्टादौ निषेधपूर्वकशिरःकम्पादिशालि-
त्वम् । तदुक्तम्-
'आनन्दान्तं कुट्टमितं कुप्येत्केशाधरग्रहे ।' इति ।
यथा-
'सकचग्रहमजलोचनायाः कुचकूले नखरं ददत्यभीष्टे ।
न न गेति रुजेव मन्दमन्दं सशिरःकम्पमुदीरित गुखेन ।'
अथ विश्वोकः । तत्त्वं च गर्वातिशयादवधीरिताभीष्टत्वम् । चण्डको-
पेऽतिव्याप्तिवारणाय गर्वेति । तदुक्तम्--
'विव्योकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीटेऽप्यनादरः ।'
यथा-
'अचलेपलेपलोलितलोचनवृत्तिश्विराय मच्चेतः ।
अन्तत्यभीप्टवस्तुन्यवहेला कापि पद्मदृशः ।।
अथ ललितम् । तत्त्वं च सौकुमार्यव्यञ्जकचेप्टावत्त्वम् । तदुक्तम्----
'सुकुमारतयाङ्गानां विन्यासो ललितं स्मृतम् ।'
यथा-
'मनो यूनां मा मुद्दलितमिति पादान्तरचरं
किमु क्षोणीपृष्ठे रचयति पदं कोमलतया ।
भुजं मल्लीवल्लीकुसुमचयनेऽपि श्रमवर्ग
कुरङ्गाक्षी कण्ठप्रणयिनममीष्टस्य कुरुते ॥"

·१४८ काव्यमाला । अथ विहृतम् । तत्त्वं चासदृशचेष्टावत्त्वम् । तदुक्तम्- 'वक्तव्यकालेऽनुक्तं यद्रीडया विहृतं हि तत् ।' यथा-- 'दूरायातेन मया वार्ता वार्तानुशंसिनी पृष्टा । नाचष्ट किं तु विदधे जलप्लुते लोचने सुमुखी ॥' यथावा- 'न शृणोषि सुरानमूशिवादीन्न च दैत्यान्कतरस्तवास्ति चित्ते । गुरुणेति मुहुर्निरुध्य पृष्टे विहृतं सागरजन्मनोऽवतान्नः ।।' एषां स्वातनयेणैव रसोपकारकत्वं न पारतम्येणेति वामनमतम् । तत्तु वामनमेव । तथाहि । किं नाम स्वातत्र्यम् । रसप्रकृतिकत्वमुत व्यभिचा- रित्वम् । नायः । तेपां स्थायिभावभूतायां रतावनन्तर्भावात् । किंच व्यभिचारित्वं रसान्तरसंचरणशालित्वम् । तच्चैषां शृङ्गारोपयोगितयानुप- पन्नम्, सामानाधिकरण्येन तदुपयोगित्वमिति परमार्थः । तत्त्वं च जातिविशेष इत्येके । जात्यभाव इत्यपरे । परे तु हावत्वभावत्वमखण्डोपाधिरित्यङ्गी- चक्रुः । लीलादिवृत्तिसंयोगोपाधिधर्मवत्त्वमिति रहस्यम् । अथ विप्रलम्भे दशावस्था भवन्ति । ताश्चाभिलापचिन्तास्मृतिगुण- कीर्तनोद्वेगप्रलापोन्मादल्याधिजडतानिधनानि । तत्र सङ्गेच्छामिलापः । यथा- 'खानगञ्जननयना नयनैर्भूयश्च चर्करीति तय । नीराजन शरीरे तथापि तस्याः सरीसरीति रतिः ।।' दर्शनप्रकारकजिज्ञासा चिन्ता । यथा- 'गतागतैः सेह मया प्रतोली सेन्या सुधासूतिसरोरहाक्षी । सचन्द्रसारङ्गमदं प्रवाहं कुर्वीत वातायनवीक्षितेन ।' प्रियाचेयायसंस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । यथा- 'एकेन पुष्पकवरी कबरी फरेण नीची श्लयां तदितरेण च धारयन्तीम् । चक्षोजसीलि नसरक्षतमीक्षमाणां सीत्कारशोभिवदनां ललना गरामि ॥"

·शृङ्गारामृतलहरी ।
१४९
चिरकालिकप्रियप्रशंसाप्रतिपादनं गुणकीर्तनम् । यथा-
'गुम्फः कार्तिककृत्तिकापरिबृढस्यन्दत्सुधासंनिभो
वाचा किंच मिलन्मिलिन्दपटलीहासक्षमे चक्षुपी ।
सा वैसारिणकेतनस्य विलसल्लीलाविलासालयो
जात्यस्वर्णसुवर्णकान्तिरतुलन्यासास्ति तस्यास्तनुः ।।'
विरहकालीना हेयतावुद्धिरुद्वेगः । यथा-
'सिक्ता मुहुश्चन्दनवारिणा द्रागान्दोलिता धीरतरं जलाः ।
शय्यादलानामपि कन्दलीनां तापाय हा पातकमिन्दुमुख्याः ॥'
मनोविकृतिजन्यप्रियाश्रयंकर्तव्यव्यवहारः प्रलापः । यथा-
'किं वदिष्यति मामिन्दीवरसुन्दरलोचना ।
किं करिप्यति कुन्दाग्रसुदती दर्शनान्नु मे ॥"
विरहकालीनमनोवृत्तिजन्यप्रियाश्रितवितथल्यापार उन्मादः । स
कायिको वाचनिकश्चेति द्विविधः । आद्यो यथा--
"आशासु कोऽपि तरुणो अमवीक्षितायाः
कृत्वा सरोरुहशो मुहुरङ्कपालीम् ।
संमार्जयनलिककोमलधर्म बिन्दू-
नुत्कण्टकः कलयति स्म मनोजलीलाम् ।।'
द्वितीयो यथा--
'शीतांशो बदनद्युतिं वरतनोस्त्वं हर्तुमाकाहसे
त्वं पारीन्द्र विलमकान्तिपटलीमेण स्वमक्ष्णोः श्रियम् ।
बद्धो याञ्जलिरेष पेशलमिदं नैवाति युप्मादृशां
तथूयं व्रजत प्रयात विषयं नो मार्गणानां मम ॥'
विरहजनितशरीरतान्तियाधिः । यथा---
'आधिस्तनोति सुतनोस्तनुतानवानि
व्यापिर्दिशत्पविरतं पियमामयस्थाम् ।
नो तादृशानि दुरितानि पुरातानि
धन्वी पुरः सरति यकसमायुधोऽपि ।'

·काव्यमाला। अपिच- 'नापैति या नागरचित्रपन्था (1) गुडूचिकाक्षौद्रभवौपधेन । नासत्यतामेत्य नवीनयोगैहरे हराम्भोजशस्त्वमार्तिम् ॥ विरहजन्यकायचेष्टाविरहो जडता । यथा- 'यादव यादव किं वा ब्रूमः सुदृशो बतावस्थाम् । उच्चरिते तव नामनि जीवति सुदतीतिजानीमः ॥" निधनस्य विरहादमङ्गलत्याच्च न तद्वर्ण्यम् । आलम्बनविभावानुक्त्वा प्रसङ्गादुद्दीपनविभावा निरूप्यन्ते । ये रसमुद्दीप्य विभावयन्ति त उही- पनविभावाः । तेपां च रसं प्रत्युद्दीपनत्वेन कारणलम् । ते च ऋतुचन्द्रम- लयानिलाद्या वेद्याः । ऋतुषु वसन्तो यथा- 'गुञ्जतिरेफमधुरे कलकण्ठकण्ठ- पीयूपपानचतुरे कुसुमाकरेऽस्मिन् । खेलत्ययं युवजनेषु नितान्तरक्तो मन्दं मृगाक्षि मृगयां मुदितो मनोभूः ॥' ग्रीप्मो यथा-- 'शिरीपसंसर्गसुगन्धिशीतसमीरणेऽस्मिन्सुभगावगाहे । सिते पटीरे इब पशिलाङ्के पयोधरे पद्मदृशां मनोभूः ॥' वर्षा यथा- 'सौदामिनीकनकदामविभूषिताङ्गी कादम्बिनी गजघटेव मनोजराजः । आसारपातविशदीकृतदानपूरा- न"""""कस मनसो मुदमादधाति ॥' शरद्यथा-- 'यातं सज्जनचित्तवाद्विगलतागम्भः प्रसन्नं नमः कालप्यं गुरुशिक्षयेव न मनागम्भोधराः संदधुः ।

·शृङ्गारामृतलहरी ।
चेतांसीव सरांसि हंसललितान्यासन्भृशं योगिनां
जातं किं विशदं न वेति विशति स्त्रीणां मनो मन्मथः ।।"
हेमन्तो यथा--
'हसति दिवसो मानैः सार्क सरोरुहचक्षुषां
ब्रजति रजनी वृद्धि प्रेमप्रपञ्चरसैः सह ।
भवति च रुचिः सार्ध चिचे चकोरचमूनरीः
स्खपिति तरुणैश्वेतोजन्मा राम कुचभूमिपु ।"
दिशशिरो यथा---
'प्रणयन्नधरं प्रकम्पयंस्तनुगङ्गं च सूजन्सकण्टकम् ।
असहन्कुचपत्रवहरी शिशिरः पद्मदशा प्रियागमः ॥'
चन्द्रो यथा---
'भाचीमालविशेषकं सुचपके दिक्सुन्दरीणामिदं
क्रीडाकन्दुकमिन्दुलोकसुदृशां काश्मीरपट्टाङ्कितम् ।
मानोन्मूलनकार्मणं रतिपतेः कालार्भकक्रीडनं
यामिन्याः करभोरु पश्य पुरतः सौभाग्यमुजृम्भते ।।'
मलयानिलो यथा---
'भूगश्रेणीकृपाणीसरसिरुबनीधलिभिधूसराङ्गः
पम्पासंपातफम्पस्खलितगतिरलं माधवीमल्लिकासु ।
मन्दं मन्दं विसर्पन्मलयगिरिदरीगहरेभ्यो दुकूल
कर्पकर्णाटकान्ताकुचकलशगतं पाति गतः समीरः ।।
अनुभावा व्यभिचारिमावाश्च मन्थान्तरेपृशाः । इह ग्रन्थगौरवान्न
.
खिताः।
इति धीगत्ववियुलतिलकनरहरिविरलोनेसीमामागदीप्रितविरचित्ता
द्वारातलदरी ममा