·No text on this page.

·Mera HOM K "DC mamalr- ला ॥ सत्यधर्मतीर्थीयसहिततत्वसंख्यानप्रारंभः ॥ 16355 Shame a Coves

·No text on this page.

·॥ श्रीमद्धनुमद्भीममध्यांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवायनमः । हरिःॐ। रामसत्यवतीसूनुं प्रणम्यश्रीगुरूनपि । तत्वसंख्यानटीकायाव्याख्यांकुर्वेयथामति ॥ प्रारिप्सितग्रंथस्यनिर्विघ्नपरिसमाप्त्याद्यर्थशिष्टाचारपरंपराप्राप्तस्वेष्टदेवतानमन रूपंमंगलमाचरितं व्यवहितावहितमानसशिष्यशिक्षायग्रंथादावुपग्रंथयंश्चिकीर्षितंप्रतिजानीते ॥ लक्ष्मीपतेरिति ॥ करि प्यइत्युत्तमपुरुषप्रयोगादहमितिलभ्यते । अहंतत्वसंख्यानव्याख्यानंकरिष्यइत्यन्वयः । लक्ष्मीपतेः लक्ष्म्याः रमायाः पतिः भर्ता तस्य । रमारमणस्य । पदांभोजयुगं अंभसि उदके जायेतेइतितेतथा । सप्तम्यांजनेर्डः । पदे पादौ अंभोजेइव पदांभोजे । तयोर्युगं युग्मं । पादकमलद्वयं । गुरोः साक्षात्अक्षोभ्यतीर्थस्य । यद्वा एकवचनंबहुवचनार्थे । अक्षोभ्यती ॥ श्रीमद्धनुमद्भीममध्वांतर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवायनमः ॥ हरि ॐ ॥ लक्ष्मीपतेःपदांभोजयुगंनवागुरोरपि । करिष्येतत्वसंख्यानव्याख्यानंनातिविस्तरं ॥१॥ र्थपद्मनाभतीर्थसर्वज्ञाचार्याणां । यद्वा त्रिरावर्तितगुरुपदेनत्रयाणांलाभइतिमंतव्यं । पदाभोजयुगमपि। नत्वा नमस्कृत्य। तत्वसंख्यानव्याख्यानं तत्वसंख्यानस्य तन्नामकग्रंथस्य व्याख्यानं विवृतिं । नातिविस्तरं अति अत्यंत विस्तरः शब्द प्रपंचोयथानभवेत्तथेतिक्रियाविशेषणं । तथा करिष्ये इतियोजना । शब्दप्रपंचेविवक्षिते स्तृणातेः “प्रथनेवावशब्द"इति घोनिषेधात् “ऋदोर"बित्यपिप्रत्यये विस्तरइतिरूपं । सचशब्दस्यविस्तरइत्यमरः । ग्रंथारंभसमयेसकलवाङ्मनसदेवता यामंगलदेव्यानमनस्य "मनोवृत्तेस्तत्प्रवणताहिवंदन”मितिसुधोदितस्यचित्तासक्तिरूपस्यावश्यकत्वात् तत्पृथगभिवंदनस्या ·तत्वसं० । तिसृष्ट्वाचारादिसापेक्षस्यविलंबेनभगवत्प्रसादासादकत्वेनायोगाद्भगवदुपसर्जनतयैवसावंदनीयेतिबोधयितुं लक्ष्मीपतेरित्यु सत्यधः क्तं । तथैवचवचोगीताभाष्ये द्वादशेऽध्याये "केशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसां । अव्यक्ताहिगतिदुःखंदेहवद्भिरवा प्यत इतिश्लोकव्याख्यावसरे "अव्यक्तागतिदुःखंयवाप्यते” । गतिमार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारकोमत्प्राप्तिमार्गोदुःखमाष्य तइत्यर्थः । अतिशयोपासनसर्वेद्रियातिनियमनसर्वत्रसमबुद्धित्वसर्वभूतहितेरतत्वातिसुष्ठाचारसम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनस दर्भमृतेनाव्यक्तापरोक्ष्यं । तदृतेचनविष्णुप्रसादः । सत्यपितस्मिन्नसम्यग्भगवदुपासनमृते । नर्तेचतमोक्षः । विनाऽव्यक्तो पासनंभवत्येवभगवदुपासकानांमोक्षइतिक्लेशिष्ठोयमार्ग"इत्यादि यदभियुक्तैर्वहुभिः "क्लेशोधिकतरस्तेषा"मित्याद्युदाहृत्य "पृथग्रमावंदनस्यनिषिद्धत्वा"दित्याद्युक्तं तत्तदसौलभ्यविवक्षयैवेतिनैतदाण्याननुगुणमितिगुणवद्भिःसंतोष्टव्यं । नत्वेति त्वाप्रत्ययेनपूर्वकालीनत्वंनमनस्य, तथोत्तरकालिकत्वग्रंथकरणस्यच बोध्यतइत्येककर्तृकयो मनकरणयोः “स्मात्याभुङ्ग इतिवदंगांगिभावोज्ञेयः । तत्रापिमुख्यामुख्योभयनमनस्यकरणप्राग्भावोपिज्ञेयः । लक्ष्मीपतित्वेनप्रथमंग्रथनेन नम्यपादां भोजस्यभगवतो विशिष्टेष्टत्वाधिकृतत्वादि सूचितमितिमंतव्यं । ननु पदांभोजयुगमितिकथंसमासः । समर्थःपदविधिः । पदसंबंधीयोविधिःसमासादिरूपः ससमर्थाश्रितोबोध्यइतिसूत्रार्थः । असमर्थभिन्नयत्पदंतत्समर्थमित्युच्यते । असमर्थच तत् यत्सापेक्षं । सापेक्षमसमर्थमित्युक्तेः । यदितरसापेक्षतदसमर्थमितितदर्थः । तथाचपदेइत्युक्ते कस्यपदेइत्यपेक्षाजायते । तदर्थलक्ष्मीपतेरितिवक्तव्यं । एवंचपदपदस्यलक्ष्मीपतिपदसापेक्षत्वेनासमर्थत्वान्नतस्यांभोजशब्देनसमासःसंभवतीतिचेन्न । " ·यथा पितापुत्रइत्यादिशब्दश्रवणसमनंतरं कस्यपिताकस्यपुत्रइतिनियमेनाकांक्षाजायते । तथा पदेइत्युक्ते कस्यपदेइतिस्वा रसिकाकांक्षायाजायमानत्वेन अस्य "देवदत्तस्यगुरुकुलं चैत्रस्यदासभार्या शरैःशातितपत्र”इत्यत्रेवनित्यसापेक्षत्वात्समासः साधुः । सापेक्षमित्यस्यतूत्थाप्याकांक्षावद्विषयत्वान्नदोषः । यद्वा लक्ष्मीपतेःपदांभोजयुगमित्येकंपदं । नचनिश्चितभेदस्यदर्श नेस्तिपुराणगमित्येतदनुव्याख्याव्याख्यानसुधायां "द्वितीयाभिप्रायेणतुभेदस्यदर्शनइतिसमासः । षष्ठ्याआक्रोशइत्यलुक् । निश्चितंपरीक्षितंचतद्भेदस्यदर्शनंचेतितथोक्तं । तत्रस्वाभिप्रायेणाकोशःपराभिप्रायेणनिश्चितत्वमित्यविरोध" इत्युक्तेः । एवंच तत्रयथारामकृष्णादिरूपभेदस्यनिंदितत्वेनस्वाभिप्रायेणाक्रोशविषयत्वात् “षष्ठ्याआक्रोश" इत्यनेन "चोरस्यकुल"मित्यत्रेवा लुक्समासः तथाऽत्रापिभगवतस्तदवयवानांचभेदः “देवदत्तस्यकंबल" इत्यत्रेवषष्ठ्याप्रतीतोप्यानंदमयाधिकरणीय “नचाव यवत्वविरोधः । नेहनानास्तीतिश्रुतेरवयवाद्यभेदा"दितिन्यायविवरणोदीरित "नेहनानास्तिकिंचने"त्यादिश्रुत्या, तथा "सर्वतःपाणिपादत"दित्यादिश्लोकव्याख्यावसरेत्रयोदशाध्यायगीतातापर्योदाहृत "सर्वतःपाणिपादंतत्सर्वतोक्षिशिरोमुख" मित्यारभ्य "केशादिष्वपिसर्वत्रयतःपाण्यादिशक्तिमा"नित्यंतप्रमाणेन, "सशिरःसदक्षिणःपक्ष"इत्यादिश्रुत्याचनिंदितइत्या क्रोशविवक्षयोक्तसूत्रेणालुक्समासोपपत्तेः । पदांभोजमित्यनुक्त्वायुगमितिवचनेनद्वयोरपि "सुवरितिप्रतिष्ठे द्वेप्रतिष्ठे द्वेए तेअक्षरे" इत्येतद्वृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये "स्वित्यानन्दःसमुद्दिष्टोवरितिज्ञानमुच्यते । मोक्षदानेनतदानात्सुवरस्यपदद्वयं । दक्षिणश्चैवसव्यश्चे"त्यत्रभगवदक्षिणसव्यपादयोःक्रमेणानंदज्ञानप्रदत्वोक्तेरानंदादिप्रदत्वेनानंदादिकामानांतच्चरणद्वंद्वनम ·तत्वसं० स्थायाआवश्यकत्वेनतत्कर्तव्यतांद्योतयामासेतितासर्यज्ञेयं । यथादेवइतिप्रमाणाद्देवतानतिंविधाय "तथागुरा वित्यंशशा सत्यधः सितांगुरुनतिमभिनयेनदर्शयति ॥ गुरोरिति ॥ अपिशब्दःसमुच्चये । ब्रह्ममीमांसादिशास्त्रेणैवाभीष्टसिद्धेरिदंप्रकरणव्यर्थ ॥ २॥ मित्याशंकांपरिहरन्नुपोद्धातमाह ॥ मुमुक्षुणेति ॥ मुचेरिच्छायांसनि, द्वित्वे, अभ्यासेकृतेहलादिशेषेच “सनाशंसभिक्ष' रित्युप्रत्ययेमुमुक्षुरितिरूपं । मोक्षापेक्षावतेत्यर्थः । परमात्मा नारायणः । जगदुदयादिनिमित्तत्वेन जगतो रमाब्रह्मा दिचेतनाचेतनात्मकस्यप्रपंचस्य। उदयः वियदधिकरणव्युत्पादितन्यायेनपराधीनविशेषावाप्यादिरूपोत्पत्तिः । आदिशब्दघटि मुमुक्षुणाखलु परमात्माजगदुद्यादिनिमित्तत्वेनावश्य मवगंतव्यइति सकलसच्छात्राणामविप्रतिपन्नोर्थः । तबहुव्रीहिणा स्थित्यादीनांसंग्रहः। तद्गुणसंविज्ञानोबहुव्रीहिः । मूलेप्रांतेवक्ष्यमाणरीत्या, प्रमाणैश्च तत्रतत्रविशिष्टाष्टकस्या ध्यवसायात्तदनुरोधो विनैतंबहुव्रीहिंनसंभवतीतिमंतव्यं । निमित्तत्वेनेत्युपादानत्वं व्यावर्तयति । अवगंतव्यः ज्ञातव्यः । इति एतत्प्रमेयं । सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोर्थः अविरुद्धोर्थः । इदमिति अवगंतव्येत्येतत्प्रकृत्यर्थावगमनपराम शति । तेनार्थशब्दस्य'लिंगत्वादयमितिपरामर्शकर्तव्येकथमिदमितिनपुंसकलिंगेनपरामर्शइतिशंकानवकाशः । एतेनपरा ॥२॥ परतत्वेमुख्यामुख्यविषयौ । मोक्षःपरमप्रयोजनं । अवांतरंपरापरतत्वज्ञानं । मुमुक्षुरधिकारी । यथायोग्यंसंबंधः । इत्यारं ·भणीयत्वप्रयोजकानुबंधचतुष्टयमुक्तंभवति । इदंच जगदुदयादिनिमित्तत्वेनभगवज्ज्ञानंच । अवांतरानेकभेदभिन्नस्य अवांतराः प्रत्येकंविद्यमानाः अनेके बहवः भियंतएभिरितिभेदाः । भिनत्तेर्बाहुलकात्करणेघञ् । भावत्वाभावत्वनित्यत्वा नित्यत्वादयः । तैभिन्नस्य विभक्तस्य । जगतः परतंत्रतत्वस्य विज्ञानमपेक्षते । उत्पत्त्यादेश्चभावत्वाभावत्वादिनाविभक्त जगतिज्ञातव्यतया तन्निमित्तत्वज्ञानस्यतज्ज्ञानाधीनत्वादितिभावः । इतिशब्दोहेत्वर्थे । इदंचजगतोविज्ञानमपेक्षतइति हेतोः। जगदपि तथा परमात्मवत् । अवगंतव्यं । भावत्वाभावत्वादिनाऽवगंतव्यमितिवा । तदिति भगवत्सरामर्शः । इदंचावांतरानेकभेभिन्नस्य जगतोविज्ञानमपेक्षतइति जगदपितथाऽवगंतव्यं । तदिदंप्रधानांगभूतंतत्व दयं शास्त्रेविक्षिप्यप्रतिपादितं शिष्यहिततयासंगृह्यप्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः । इदमिति जगत्परामर्शः । प्रधानांगभूतं मुख्यामुख्यरूपं । तत्वद्रयं । शास्त्रे वेदादौ । विक्षिप्यप्रतिपादितं तत्रतत्र प्रतिपादितं । शिष्यहिततया शिष्येभ्योहितमिष्टंशिष्यहितं तस्यभावःशिष्यहितता । तया । वैशिष्ट्यंतृतीयार्थः । तथा चशिष्येष्टत्वविशिष्टंयत्संगृह्यप्रतिपादनमितितृतीयांतार्थस्यप्रतिपादनलक्षणतुमुन्प्रकृत्यर्थेऽन्वयः । संगृह्यप्रतिपादनस्यशिष्य हितत्वात् । प्रतिपादयितुं तादृशप्रतिपादनकर्तुं । इदंप्रकरणमारभते भगवान स्वोचितैश्वर्यादिषड्गुणशालीश्रीमदा चार्यः । शिष्यहिततयेत्यस्यारभतइत्यारंभणेवाऽन्वयः । मूलेमंगलप्रतिपादकश्लोकाद्यभावादाचार्यनकृतमेवमंगलमितिम ·तत्वसं० तिमाशंकते ॥ नन्विति ॥ प्रकरणादौ स्वतंत्रमस्वतंत्रचेत्यादिप्रकरणादिभागे । किमपि कायिकवाचिकमानसिकान्यता सत्यापन ममपि । आचर्यतेज्ञाप्यतेऽनेनेत्याचरणं । मंगलाचरणं वंदइत्यादितच्चिह्न । कस्मानानुष्ठितं किंहेतुकमननुष्ठानमित्यर्थः । मंगलस्याननुष्ठानेहेतूउत्प्रेक्षयित्वाऽऽद्यनिराह ॥ नतावदिति ॥ तत् मंगलं । अफलं नविद्यतेफलमस्यतदफलं । निष्फलं नैवेत्यर्थः । अन्यफलकत्वस्योत्तरत्रपराकरिष्यमाणत्वात्तावच्छन्दः । कुतोननिष्फलमित्यतआह ॥ प्रेक्षावद्भिरिति ॥ प्रेक्षायेष्वस्तितेतथा । तैनिभिः । अनुष्ठितत्वात् कृतत्वात् । नोकदैवसर्वेषांविपश्चितांनिष्फलेकर्मणिसचेतनःप्रवृत्तिसं ननु प्रकरणादौमंगलंकिमपिकस्मान्नानुष्ठितं । नतावत्तद्फलमेव । प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापिपारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलं। नियमेनप्रारंभे ( अनुष्ठितत्वात् तदनुष्ठानात् । भावयेदितिभावः । द्वितीयंनिराकरोति ॥ नापीति ॥ प्रारब्धुमिष्टंपारिप्सितं । तस्ययापरिसमाप्तिः सैवादि]षांप्रचयमुखा नां तेप्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादयः । तेभ्योन्यतिरिक्तमन्यत्फलंयस्य तत् पारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलं । तत्र नियमेनेति ॥ अत्रेमौप्रयोगौभवतः । मंगलं ननिष्फलं । प्रेक्षावद्भिर्नियमेनानुष्ठीयमानत्वात् । यागादिवत् । मंगलं नसमाप्तीतरफलकं । ग्रंथारंभेनियमेनानुष्ठीयमानत्वात् । यद्यदारंभेनियमेनानुष्ठीयते नतत्तत्समाप्त्यादीतरफलकं । यथा विवाहोत्सवाद्यारंभेऽनुष्ठीयमानविघ्नराजार्चन मिति । अत्राद्येप्रयोगे ईक्षावदनुष्ठितत्वादित्येवोक्तौबौद्धकृतचैत्यवंदनादौव्य ·भिचारः । तद्वारणायप्रेतिव्यशिंपन्नीक्षां । तेनचेक्षाया प्रकृतकर्मणिप्रकृतेष्टसाधनत्वप्रकारकप्रमारूपत्वद्योतनात् । प्रेक्षाव द्भिरितिबहुवचनस्पष्टार्थं । यदिप्रेक्षावच्छब्दोऽखंडः तदाकेनचित्प्रेक्षावतैवकृतेजलताडनादौव्यभिचारः । तत्परिहारायप्रेक्षा वद्भिरितिबहुवचनं । अनुष्ठितत्वकृतिविषयत्वं । तच्चसाध्यतयाविवक्षितं । तेननोद्देश्यत्वेनकृतिविषयेफलेव्यभिचारः । द्वितीयप्रयोगे ग्रंथारंभेऽनुष्ठीयमानत्वादित्येवोक्ते तत्समयएवदैवात्कृतेकंडूयनादिकेकर्मणिव्यभिचारः । तद्वारणायनियमे नेत्युक्तं । अत्रारंभेनियमेनानुष्ठीयमानत्वादित्येतन्मात्रादाने दारंभेनियमेनानुष्ठीयमानायामन्यारंभणेष्टौव्यभिचारः । तद्वारणायप्रारंभेनियमेनानुष्ठीयमानत्वादिति । अस्यप्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तोद्देशेनाननुष्ठीयमानत्वादित्यत्रता उच्यते । अनुष्ठितमेवभगवतामंगलं । मानसादेरपि तस्यसंभवात् । त्पर्यंबोध्यं । एतेन यथाश्रुतेग्रंथेचोक्तस्थलेव्यभिचारवारणायसमाप्तिकामैरितिविशेषणे तेनैवहेतुनासमाप्तिफलकत्वसिद्धेः परिशेषवैययमितिशंकानवकाशः । अनेन मंगलंसमाप्तिफलकं । समाप्त्यन्याफलकत्वेसतिसफलत्वादितिपरिशेषोबोध्यः । ग्रंथेनिवेशनस्य मंगलरूपत्वस्य मंगलव्यापकत्वस्यवाऽभावेन नमंगलाभावःशक्यांगीकारः । मंगलस्यानेकविधत्वेनमानसा देरपिसंभवादितिसमाधत्ते ॥ उच्यतइति ॥ समाधानमितिशेषः । भगवता आचार्येण । अनेनपूर्वोक्तानुमानानांसिद्ध साधनतोक्ताभवति । तस्य मंगलस्य । नन्वनुष्ठितमेवेतिकथंनिश्चयः । मानसादेःसंभावितत्वेपिविनाप्रमाणंनिष्कर्षस्यदुष्क ·तत्वसं० । रत्वादित्यतआह ॥ तच्चेति ॥ तत् मंगलानुष्ठानं । नकेवलंसंभावितं किंत्वनुमीयतेचेत्यर्थः । अनुमानप्रकारस्तु विमतो सत्यध० ग्रंथारंभःकृतमंगलः । परमास्तिककृतग्रंथत्वात् । यदेवंतदेवं । यथासंप्रतिपन्नं । यद्वा भगवान्भवतिग्रंथारंभेकृतमंगलः । कृतप्रकरणत्वेसतिपरमास्तिकत्वात् । मन्वादिवदितिवा । नास्तिकग्रंथारंभेव्यभिचारवारणायायहेतौ आस्तिकेतिविशेषणं । आस्तिकानामपिकेपांचिदालस्यादिनामंगलानुष्ठानादृष्टेः परमेति । आस्तिकानामपिकेषांचित्प्रकरणादिकरणादर्शनादनका त्यवारणायद्वितीयानुमानेहेतौसत्यंतविशेषणं । मंगलानुष्ठानमनुमीयतइत्युक्तावनत्यंतसमाहितमनस्कंपूर्वपक्षिणमिदानींत तञ्चपरमास्तिकत्वादनुमीयते । यच्चायंस्वातंत्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोरादितएवसंकीर्तनंकरोति किंततोऽन्यन्मंगलंनाम । न्मंगलस्यग्रंथेनिवेशनमपिप्रात्यक्षिकमित्युक्त्यातोषयति ॥ यच्चायमिति ॥ अयं परमास्तिक श्रीमदाचार्यः । खातंत्र्यादि विशिष्टस्य स्वतंत्रस्यभावःस्वातंत्र्यं तदेवादिर्येषांभगवदादिशब्दार्थभूतानामैश्वर्यादीनांव्याप्त्यादीनां तेस्वातंत्र्यादयः । यद्वा आदिशब्देनतत्वतापरिग्रहः । मूले"स्वतंत्र"मितिस्वतंत्रशब्दोगुणसर्वस्वोपलक्षकइतिकृत्वा उपलक्षितानांगुणानांग्रह णार्थमादिशब्दप्रयोगइतिवा । तैर्विशिष्टस्य विष्णोः । आदितः आदौ । आधादित्वात्तसिःसप्तम्यर्थे । प्रथमभागइत्यर्थः । ॥४ संकीर्तनं स्वतंत्रमस्वतंत्रंचद्विविधतत्वमिष्यते । स्वतंत्रीभगवान्विष्णुरित्येवंरूपंशब्दप्रयोगं करोतीतियत् ततः तादृश ·शब्दप्रयोगात् । अन्यत् अपरं । मंगलं मंगलनिवेशनं नाम किं । नकिमपीत्यर्थः । अन्यथा तत्वस्यसामान्यतोविभागे नोद्देशस्यकर्तव्यतया तत्वंद्विविधमित्यभिधाय तच्चस्वतंत्रमस्वतं तंत्रंचेत्यभिधातव्यस्यादितिवाक्यशेषः। उद्देश्यविधेयभावस्थ लउद्देश्यप्राथम्यस्यौचित्यात् । यच्छब्दयोग प्राथम्यमित्याधुद्देश्यलक्षणं । तद्वृत्तमेवकारश्चस्यादुपादेयलक्षणमित्युक्तेः । अतएव "वृद्धिरादै जित्यादीचोद्देश्यप्राथम्यस्यवैहित्यात् आदैज्वृद्धिरित्यादिनिर्देशएवपाणिनिनाकर्तव्यः तथापिपूर्वनिवद्धो वृद्धिशब्दःसंज्ञांविदधदपिमंगलार्थोपिभवतीति मयामंगलमपिकृतंनिवद्धंचेतिसूचयितुमादौनिवबंधेतिनिबंधकाराःसमाद धिरे । नचवाच्यं "अपृक्तएकाल्प्रत्ययः परमपरंचेतिद्विविधंसामान्य"मित्यादिप्रयोगदर्शनात्तस्यानित्यत्वमिति । उक्तलक्ष अन्यपरमपितद्भक्त्यानुष्ठितंखभावात्संपादयत्येवाखिलमंगलानीति । णबलात्सर्वत्रोद्देश्यस्यप्राथम्यमावश्यकमेव । यत्पुनर्यत्रक्वापिवैपरीत्यदर्शनं तत्रविशेषप्रयोजनसूचनार्थंतदिति । यत्रचपुन विनापिप्रयोजनंतथोपलभ्यते तत्रस्वतंत्रस्यर्षे नियंतुमशक्यत्वाद्योजनायामुद्देश्यस्यप्राथम्यंसंपाद्यमेवेतितांत्रिकलेखायास्तत्मा थम्यस्यानुन्मथनात् । अतएवटीकायां "आदित" इत्युक्तं । तत्वविभागकथनपरस्यकथंमंगलपरतेत्यतआह ॥ अन्यपरम पीति ॥ तत् स्वातंत्र्यादिविशिष्टस्यविष्णोःसंकीर्तनं । अन्यपरमपि अन्यत्निरंतरायपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तं परमुद्देश्य यस्य संकीर्तनस्य तत्तथेत्यर्थः । भत्त्या माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहेन । खभावादेव सहजसामर्थ्यादेव । अखिलमं ·तत्वसं० । गलानि । प्रयोजनप्रापकत्वेनमंगलानामखिलता । खिलानि अफलपर्यवसायित्वाददृढान्युच्यते । तथाविधानिनभवंतीत्य सलध० खिलानि । फलपर्यवसायीनीतियावत् । बहुवचनेन विघ्नानांवाहुविध्यात्तत्समसंख्यत्वेनतदुत्पाटनपाटवंप्रकटीचकारेति ज्ञेयं । संपादयति सम्यगुपाजयति । अन्यार्थनीयमानस्याप्यंभःकुंभादेरन्येषांमंगलसूचकत्वदर्शनादितिभावः । “वृद्धि रादैच् अथातोब्रह्मजिज्ञासा अथातोधर्मजिज्ञासा अथशब्दानुशासनं सिद्धेशब्दार्थसंबंधः" इत्येवमादिवहुस्थलेषु संज्ञानं तांद्यभिधायकानामपिवृयादिशब्दानामंगलार्थतायाअपिचिरंतनव्याख्यातृभियाख्यातत्वान्नेयंव्याख्याऽदृष्टचरीतिकौतु तन्त्रतावत्तत्वंसामान्यतोविभागेनोद्दिशति ॥ स्वतं त्रमस्वतंत्रंचद्विविधतत्वमिष्यते ॥ तत्वमनारोपितं । किभिर्भाव्यमिति इतिशब्देनशंकापरिहारसमाप्तिसूचकेनसूचयामासेतिध्येयं । तत्र वक्तव्यतयाबुद्धिसंनिहितेपूद्देशलक्षण विभागेषु । तावत् पूर्व । तत्वं । सामान्यतः सामान्येन । विभागेनोद्दिशति । नाम्नासंकीतनंकरोतीत्यर्थः । नन्वनु द्दिष्टस्यलक्षणकथनासंभवेन, अलक्षितस्यचविभागकथनायोगेनच उद्देशानंतरविभागात्पूर्वसामान्यलक्षणस्यावश्यवक्तव्यस्या नुक्तेन्यूनतास्यादित्यतः मूलउद्देशेनैवतत्वसामान्यलक्षणमपिसूचितमित्याशयेनाह ॥ तत्वमनारोपितमिति ॥ अत्र यद नारोपिततत्तत्वमित्यर्थः । अत्र प्रतीतत्वेसतीतिविशेषणंदेयं । तेनारोपाविषयेकूर्मरोमशशविषाणादौनातिव्याप्तिः । ननु ----- ·कूर्मरोम्णआरोपाविषयत्वंकथमितिचेत् शृणु। सर्वत्रारोपे “अधिष्ठानंचसदृशंतथ्यवस्तुद्वयंविना । नभ्रांतिर्भवतिक्कापि स्वप्नमायादिकेष्वपी"त्युक्तरीत्याऽधिष्ठानसदृशप्रधानस्यावश्यकत्वेन रोमांतराद्यधिष्ठानककूर्मरोमारोपेप्रधानभूतकूर्मरोम्णः कुत्राप्यभावेनारोपासंभवेनातद्विषयत्वसंभवात् । “यदिनामकूर्मरोमादिकमनारोपित"मितितत्वविवेकटीकायाअप्येषएवा र्थोबोध्यः । यस्यासद्विशेषस्यकदापिनारोपइतिटिप्पण्यंतरभावोप्येवमेवबोध्यः । अस्यलक्षणस्यपर्यवसितमर्थमाह ॥ प्रमि तिविषयइतियावदिति ॥ प्रमितिविषयइत्येतावद्यावदर्थजातंवक्ति तावदर्थजातंप्रतीतत्वेसतिआरोपाविषयत्वमित्यस्यार्थ इत्यर्थः । नन्वसतोपिप्रमितिविषयत्वात्तत्रातिव्याप्तिरितिचेन्न । द्विविधंविषयत्वं । ज्ञानासाधारणकारणसंनिकर्षाश्रयत्वरूपं, प्रमितिविषयइतियावत् । तेन तस्यभावस्तत्वमित्यादिखंडनानवकाशः । उल्लेख्यत्वरूपंचेति । तत्राद्यनासत्यस्तीतिनातिव्याप्तिः । द्वितीयेसत्वप्रकारकेतिविशेषणानतत्रैवातिव्याप्तिः । एतेन अस तोपिज्ञानविषयत्वस्यभगवत्पादैस्तत्रतत्रोक्तत्वात्कथंप्रतीतत्वविशेषणेनतन्निरासइतिशंकानिरासः । तत्वलक्षणकथनस्यफलम भिलपति ॥ तेनेति ॥ तेन रूढतत्वशब्दस्यपारिभाषिकलक्षणकथनेनेत्यर्थः ॥ खंडनानवकाशइति ॥ खंडनकारेणश्री हर्षेण स्वग्रंथे “तत्वानुभूतिःप्रमे"तिप्रमाणलक्षणकथनावसरे "तस्यभावस्तत्वमित्युच्यते । प्रकृतंचतच्छन्दार्थः । नचात्रम कृतंकिंचिदस्ति । यत्तच्छन्देनपरामृश्येते"त्यादियत्खंडनंकृतं तदनवकाशइत्यर्थः । आदिशब्देन "तत्स्वतंत्रमस्वतंत्रंचेत्ये ·। तत्वसं० तावतैवपूर्भावप्रत्ययवैयर्थ"मित्यादिखंडनग्रहः । यद्वा "पराक्त्वप्रत्यक्त्वविशिष्टवस्तुवाचिनोस्तत्वंपदयोरभेदविधानाय सत्यधक प्रयोक्तव्यत्वेन प्रकृतेतयोरप्रकृतत्वात्कथमेत"दित्यादिखंडनानवकाशइत्यर्थः । अथवा तस्यभावस्तत्वमित्यादियत्खंडनं वि ग्रहप्रदर्शनं तस्यानवकाशः । आदिपदेन सचासौत्वचेत्यादिविग्रहग्रहः । अखंडपदत्वाभ्युपगमादितिभावः । इदरजतमि त्याद्यन्यथाख्यातिविषयेन्यायविदामस्माकंचसमसमयमन्वानःशंकते ॥ नन्विति ॥ कथमित्याक्षेपे । कर्थनतत्वं नकथम पीत्यर्थः । तत्वंभवत्येवेतियावत् । तदुपपादयति ॥ नहीति ॥ इदंरजतमितिप्रतीतौ संसर्गारोपपक्षे धर्मी शुक्तिकादिः ननुशुक्तिरजतादिकंकर्थनतत्वं । नहिधर्मीवारजतत्ववानप्र मेयं । नापि तयोःसंबंधः । शुक्तिव्यक्तौरजतत्वस्यसनास्तीति प्रकारस्तुरजतत्वं संबंधःसमवायः । तादात्म्यारोपपक्षे धर्मीतूक्तएव । प्रकारस्तुरजतं । तादात्म्यंसंबंधः । एवंच धर्मी शुक्तिशकलं नप्रमेयमितिन । किंतुप्रमेयमेवेत्यर्थः । तथा रजतत्वं । नप्रमेयमितिन । किंतुप्रमेयमेवेत्यर्थः । तयोः शुक्तिरजतत्वयोः । संबंधः समवायलक्षणः । नप्रमेयइति विपरिणमितलिंगेननअन्वेति । विशकलिततयातयोःसत्यत्वा दितिभावः । विशकलिततयासत्यत्वेपिप्रकृतमिधर्मसंबंधासत्योनास्तीतिसिद्धांतिनआशयमाशंक्यपरिहरति ॥ शुक्तिव्य | ॥ ताविति । सः संबंधः । इदमुपलक्षणं । तादात्म्यारोपपक्षेरजततादात्म्ययोरन्यत्रसत्त्वमुपपादनीयं । शुक्तिव्यक्तौरजत ·तादात्म्याभावोप्याशंकनीयइतिबोध्यं । किंतावता । नास्माकंक्षतिरित्याह ॥ माभूदिति ॥ रजतरजतत्वाभ्यांसंबंधःशुक्ती माभूत् । मा भूदितिच्छेदः । नमाड योगइत्यडागमनिषेधात् । नोकत्रसंबंधविशेषेणासतस्तदन्यत्रतेनसंबंधेननास्तीतिसंभ वतीत्युपपादनीयं । एवंचशुक्तिरूप्यस्यापितत्वतयानलक्षणेतद्वारकविषयत्वविशेषविवक्षाऽर्थवतीतिशंकाशयः । इतिशब्दः शंकासमाप्तौ । नवयंतार्किकसमसमयाइतिनास्माकमिदंदूषणमितिभाषते ॥ स्यादिमिति ॥ आरोपितस्य आरोपेप्रका रीभूयभासमानस्य । अन्यत्र । अधिष्ठानात् । सत्तां स्थिति । इदंदूषणं विषयत्वविशेषसत्वप्रकारकत्वविवक्षानर्थक्यरूपं । चेन्माभूत् । नहिगृहेदेवदत्तोनास्तीत्येतावतानप्रमेयइति । स्यादिमारोपितस्यान्यनसत्तामभ्युप गच्छतांदूषणं । अत्यंतासदेवरजतं दोषवशाच्छुक्तिकायामारोप्यतइतिवादेतुनायंदोषः । एतेन अत्यंतासदेव सर्वदेशकालासंबंध्येवरजतं । दोषवशात् चाकचक्यादिरूपदोषवशात् । शुक्तिकायामारोप्यते सद्रज तत्वेनज्ञायते । इतिवादे एवंवदतामस्माकं । अयंदोषः उक्तानर्थक्यरूपोनेत्यर्थः । अस्मन्मतेशुक्तिरूप्यादेरत्यंतासत्त्वेन तत्रज्ञानासाधारणकारणसंनिकषांश्रयत्वसत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वयोरभावेनोक्तदोषाभावादितिभावः । कालासंबंधिनएवा रोपितत्वांगीकारेण "यद्यथाभूतंप्रतीयतेतत्तथास"दितितत्वलक्षणांतरंदूषयताखंडनकारेण "भावी"त्यादिनाऽऽरोप्यमाणर तरूपस्ययत्कालांतरेसत्वमंगीकृतं तदपिनिरस्तमित्याशयेनातिदिशति ॥ एतेनेति ॥ भावीयोयंपाकस्तेजस्संयोगलक्षणः ·षेण रक्ततयोपलभ्यमानातत्वमा pment RANI तत्वसं० तेन रागोरक्तिमायस्य स भाविपाकरागोघट श्यामतादशायां रक्तपित्तिना तन्नामकनयनपाटवापनयनपटुनादोपविशे सत्यध ॥ ७ ॥ भाविनोरक्तरूपस्य प्रमेयत्वेपि पूर्वस्य श्यामतादशायांप्रतीतस्य । तथाभावाभावात् सत्यत्वाभावात् । नहिकालांतर भाविन्यासत्तायाइदानीमुपयोगोस्ति । अतिप्रसंगादितिभावः । किमत्र रागस्यतत्वताऽऽपाद्यतउताधिष्ठानस्यकुंभस्य । आद्यपि किमारोपितस्योत भाविनः । नाद्यः । तस्यात्य॑तासत्त्वेनतत्वताऽयोगात् । द्वितीयस्त्वभ्युपगमवादपराहतः । तृती भाविपाकरागःकुंभःश्यामतादशायां रक्तपित्तिनारक्ततयोपलभ्यमानस्तत्वस्यादित्यपि परास्तं । भाविनःप्रमेयत्वेपि पूर्व(स्यातथात्वात् ।) स्थतथा(त्वाभावात् ।) भावाभावात् । धर्मिणस्त(थाभावा)त्वभावांगीकारादिति । तद्विविधं । खतंत्रमखतंत्रंचेतीतीतिश ब्दाध्याहारेणयोज्यं । अन्यथाखतंत्रमखतंत्रंचतत्वंप्रत्येकंद्विविधमिति प्रतीति स्यात् । योपितथैवेतिभावेनाह ॥ धर्मिणइति ॥ धर्मिणः कुंभस्य । तत्वभावस्तत्वत्वं तस्यांगीकारादित्यर्थः । नयनदोषापगमानं तरंनायरक्तइतिवन्नायंकुंभइतिकदापिवाधबोधोदयाभावादितिभावः । धर्मिणस्तथाभावादित्यपिपाठोस्तिपुस्तकेक्वचित् तथाभावात् तथात्वात् । सत्यत्वादितितदर्थः । इतिशब्दस्तत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिशंकानिराससमाप्तौ । तत् तत्वं विविधं देविधेस्वतंत्रत्वास्वतंत्रत्वरूपप्रकारद्वयंयस्य तद्विविधं । इतिशब्दानध्याहारेबाधकमुबोधयति ॥ अन्यथेति ॥

·अन्यथा इतिशब्दानध्याहारेणयथाश्रुतयोजनायां । नचेष्टापत्तिरितिवाच्यं । स्वतंत्रतत्वद्वैविध्यस्यप्रमाणवाधितत्वात् । अ स्वतंत्रतत्वस्यवतोनेकत्वेपि "द्विधेतर"दितितदवांतरविभागस्यवक्ष्यमाणत्वेनपौनरुत्स्यापत्तेश्च । स्वतंत्रमस्वतंत्रमितिनामो चारणेनैवानयोलक्षणमपिसूचितमित्याह ॥ खरूपेत्यादिना ॥ स्वरूपप्रमितिप्रवृत्तिलक्षणसत्तात्रैविध्येपरानपेक्षं परा नधीनंस्वतंत्रमित्यर्थः । प्रवृत्तिस्तत्तत्कार्यानुकूलोव्यापारः । अत्रपरानधीनसत्ताकत्वमेवस्वतंत्रलक्षणं । तद्धटकीभूतसत्ता विवरणस्वरूपेत्यादिनाकृतं । नतुलक्षणघटकं । येनस्वरूपसत्तायांपरानपेक्षस्वतंत्रमित्येतावतैवेष्टसिद्धेःशिष्टव्यर्थस्यादिति भावः । यत्स्वरूपसत्तादौस्वाधीनं नतुपरापेक्षमितितत्वविवेकटीकायामादिपदस्यलक्षणत्रयसूचकत्वाल्लक्षणत्रययथागृह्यते खरूपप्रमितिप्रवृत्तिलक्षणसत्तात्रैविध्येपरानपेक्षवतंत्रं । परापेक्षमस्वतंत्रं । तथाऽत्रापिवैभवादनेकलक्षणप्रदर्शनार्थवा "स्वरूपे"त्याद्युक्तमितिज्ञेयं । परानपेक्षमित्यस्यपरानधीनत्वार्थकत्वकरणेनस्वतं व्रतत्वलक्षणस्यपरापेक्षाशून्येषुपाषाणादिषुनातिव्याप्तिः । एतेनैवचास्वतंत्रलक्षणेपिपरापेक्षारहितेऽभिहितस्थलेनाव्याप्तिरि त्यपिबोध्यं । स्वरूपादीनांसत्वव्यवहारस्तु "अन्यत्राभावाचनतृणादिव"दितिसमयपादीय "शक्तीस्ताम्प्रेरयत्यंजस्तदधीना श्वसर्वदा । सत्ताप्रधानपुरुषशक्तीनांचप्रतीतयः । प्रवृत्तयश्चताःसर्वानित्यंनित्यात्मनायत" इत्यनुव्याख्यानव्याख्यानसुधायां "केचिन्मन्यतेवस्तुनःस्वरूपमेवसत्वमिति । अपरेतुप्रमाणयोग्यत्वमिति । अन्येपुनरर्थक्रियाकारित्वमिति । तदिदंत्रयमपि ·तत्वसं० प्रकृत्यादीनांभगवदधीन"मित्यनेनग्रंथेनस्वरूपादीनांसत्वव्यवहारादत्रापिसंभवतीतिबोध्यं । अस्वतंत्रलक्षणेपरपदस्थाने | सत्यध० ईशपदप्रक्षेपेऽतिव्याप्तिरीशे । देशकालादेर्देशादिसंबंधित्ववदीशस्यापीशाधीनसत्ताकत्वस्य "स्वतंत्रःस्वेच्छाधीनप्रवृत्ति"रि ॥ ८॥ तितत्वोयोतटीकादिषुतत्रतत्रोक्तत्वात् । अतः परत्युक्तं । एवंचान्यपदपर्यायपरपदेन यस्मिल्लक्षणमुपपाद्यतेतदन्यस्यैवन हणान्नातिव्याप्तिरितिभावः । इष्यतइत्यंशस्यवैयर्थ्यपरिहरन्नवतारयति ॥ तदिति ॥ तस्य उक्ततत्वविभागस्य उपपादनं समर्थनं तस्माइत्यर्थः । नन्वंगीक्रियतइत्येतत्समानार्थकेप्यतइत्यस्यकथमुपपादकत्वमित्यतः अपेक्षिताध्याहारेणतंप्रकारं तदुपपादनायोक्तमिष्यतइति । प्रामाणिकैरितिशेषः। तथाहि। यदितत्वमेवनास्तीतिब्रू यात्तदाप्रत्यक्षादिविरोधः । (साभ्रांतिरितिचेन्न ।) भ्रांति'सेतिचेन्न । बाधकाभावात् । दर्शयति ॥ प्रामाणिकैरियादिना ॥ प्रमाणानिविदंत्यधीयतेवाप्रामाणिकाः । तदधीतेतद्वेदेतिचोकथादिगणेसंनिवेशात् ठकि "ठस्येक"इतीकेप्रामाणिकेतिभवति । स्वतंत्रमस्वतंत्रंचेतितत्वंद्विविधमितिप्रामाणिकरिष्यतइत्यनेनसूचितामितरेषा मप्रामाणिकतालेशतःस्वयमाह ॥ यदीति ॥ तत्वमेवनास्ति दूरेतद्विभागइतियदिकश्चिद्वदेदित्यर्थः । प्रत्यक्षादिविरोधः घटाद्यपरोक्षप्रतीतिविरोधः । आदिपदेनानुमानपरिग्रहः । सेति । "शैत्यंहियत्साप्रकृतिर्जलस्ये"त्यादिकेष्विवविधेयापेक्ष ॥ ८ ॥ यास्त्रीलिंगप्रयोगः ॥ बाधकाभावादिति ॥ नेदंरजतमितिवन्नायंघटइत्यादिबाधकाभावादित्यर्थः । नचासंजातबाधभ्रमे ·"योयोभ्रमःससबाधसहित"इतिनियमस्य व्यापकीभूतबाधसाहित्याभावेनव्यभिचारइतिवाच्यं । तदतिरिक्तभ्रमस्यैवनि यमांतर्गतत्वान्नदोषः । ननु भवद्भिर्यत्रनियमःसंकोच्यतेसएवचघटादिविषयोभ्रमापरेणांगीक्रियतइतिव्यर्थमुक्तनियमरक्ष णमितिचेत् माहिभूदुक्तविधयापरपराकृतिः । बाधयोग्यतावत्त्वस्यैवबाधसाहित्यार्थतयाविवक्षायांतु भवत्येवायंनियमःसमी चीनइत्यनेनैवसासेत्स्यतीतिनदोषः । अभ्युपगतेपिभ्रमत्वे "अशितेपिलशुनेनशांतोव्याधि"रितिवन्नतत्वंतत्वतोऽनंगीका राहमित्याह ॥ नचेति ॥ प्रतीतिसामान्यस्यभ्रमत्वमंगीकुर्वता "अधिष्ठानंचसदृश"मित्याद्युक्तेयंदधिष्ठानतयोच्यते तदेव नचनिरधिष्ठानाभ्रांतिरस्ति । नापिनिरवधिकोबाधः । नास्त्येवतत्वमित्यस्यार्थस्यप्रमितत्वाप्रमितत्वयोर्व्याघातश्च । तत्वमापततीतिभावः । केशोंडूकादिभ्रमस्तुतेजोधिष्ठानइतिनातिप्रसंगः । प्रकारांतरेणापितदंगीकारयति ॥ नापीति ॥ "रूपांतरमसक्तंहिसोवधियंत्रजायते । तंविनानेत्थमित्येवनक्वचिद्धाधईक्ष्यते” इत्यादेः अत्रेदंनास्तीतिवा इदंतन्नेतिवा यत्किं चिदवधिकोबाधोद्दष्टः । नतुनेदमितिवा नेत्थमितिवा । तथाच अत्रेतीदमितिचयदवधितयाऽनुवर्तते तदेवतत्वतयाऽऽप तितमितिभावः । तत्वमेवनास्तीतिविप्रतिषिद्धचैतदितिभावेनाह ॥ नास्त्येवेति ॥ नास्त्येवतत्वमित्यस्यार्थस्यप्रमितत्वे प्रमितिविषयस्यैवतत्वतंया पुनश्चतत्वंनास्तीतिव्याहतस्यात् । यदिचतत्वंनास्तीत्येतदप्रमितं तर्हितत्वमस्तीत्यस्यप्रमितत्वा ·jathak तत्वसं० ।। याहतिः । परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिनांतरीयकत्वादितिभावः । एकमेवतत्वमितिपक्षप्रतिक्षिपति ॥ यदीति ॥ भेदेति ॥ घटपटादिभेदग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधइत्यर्थः । नन्वत्रभेदस्यावास्तवत्वेनतदुपलंभस्यभ्रमत्वसंभवात्त ॥ ९॥ द्विरोधोकिंचित्करइत्यतआह ॥ तदिति ॥ तस्यभेदोपलंभस्यभ्रांतितायांवक्तव्यायांबाधकंवाच्यं । नोक्तंवाधकं । अतोना यंभ्रमरूपइत्यर्थः । ननु "नास्तिनासीन्नभविष्यति भेदोमिथ्याभेदत्वाचंद्रभेदवत् नेहनानास्तिकिंचन विभेदजनकेज्ञानेना शमात्यंतिकंगते । आत्मनोब्रह्मणोभेदमसंतकःकरिष्यति । सापेक्षत्वात्सावधेश्चतत्वेद्वैतप्रसंगतः । एकाभावादसंदेहान्नरू यदिचैकमेवतत्वंतदाभेदोपलंभविरोधः । तद्भांतितायांचवाधकंवाच्यं । तच्चान्यत्रनि रस्तं । यदिवासर्वमेवखतंत्रस्यात्तदापारतंत्र्यादिप्रतीतिविरोधः । नित्यसुखादिप्रसं गश्च । यदिवापरतंत्रमेवतत्वंभवेत्तदाऽनवस्थितेरसंभवाचनकस्यापिसत्तादिकंस्यात् । पंवस्तुनोभिदे"त्यादीनांबाधकानांविद्यमानत्वात्तदेवबाधकजातमत्राप्युच्यतइत्यतआह ॥ तचेति ॥ तत् वाधकं अन्यत्र तत्वनिर्णयटीकादौनिरस्तमित्यर्थः । मतांतरमाशंक्यपरिहरति ॥ यदिवेति ॥ सुखदुःखादित्साजिहासावतस्तदुपादानहा नयो शक्तिमत्त्वस्यैवस्वातंत्र्यरूपतया सर्वेषांस्वातंत्र्येनिरंतरंदुःखासंभिन्नसुखानुभवप्रसंगइतिभावः । "इतरव्यपदेशाद्धि ताकरणादिदोषप्रसक्तिः यदिनामनतस्यवशेसकलंकथमेवतुनित्यसुखंनभवे"दित्यादिभगवत्पादाचार्योक्तेः । तत्वमंगीकरो ॥ ६ ॥ मिबहुविधं । परंतुतत्परतंत्रमेव । नतुस्वतंत्रमितिस्वविभागविरोधिपक्षांतरंप्रतिक्षिपति ॥ यदिवेति ॥ यदिपरतंत्रमेकमे ·वतत्वंभवेत्तदासर्वस्यापिपरशब्दितजीवांतरतंत्रत्वस्यवक्तव्यतया तस्यापिजीवत्वेनजीवांतरमेवतन्नियामकंवाच्यं । तदप्ये वंतदप्येवमित्यनवस्थितेः । नचवाच्यंबीजांकुराधनवस्थावदस्याअप्यनवसितपरंपरारूपायाअनवस्थायाःसिद्धविषयत्वेनन दूषणत्वमिति । पूर्वपूर्वजीवनियामकत्वसिद्ध्यधीनत्वादुत्तरोत्तरजीवनियामकत्वस्य तदसिद्धौतदसिद्धेमूलक्षयापत्तेस्तस्या दूषणत्वसंभवात् । यथाहुः “मूलक्षयकरींप्राहुरनवस्थाहिदूषण"मिति । जीवांतरस्यापिजीवत्वसाम्यान्नियामकत्वासंभवा चनकस्यापिसत्ताशब्दिताप्रवृत्तिःस्यादित्यर्थः । "अनवस्थितेरसंभवाच्चनेतर"इतिभगवत्स्मरणादितिसूचयितुंसौत्रपदानुक आगमविरोधश्च । यद्यपिभावाभावतयावाचेतनाचेतनत्वेनवा नित्यानित्यतयावाऽस्यदैविध्यंशक्यतेवक्तुं । तथाप्यस्यवैया रणं । नचाक्षिपच्छून्यतया स्वत:पृथक्प्रवृत्तिविकलयोरप्यंधपंग्वोरितरेतरसाहित्येनेव स्याज्जागतीप्रवृत्तिरितिवाच्यं । मेल कस्यापिकस्यचिदपेक्षणीयत्वादित्यत्रतात्पर्यात् । दूषणांतरमप्याह ॥ आगमविरोधश्चेति ॥ चःपूर्वहेतुभ्यांसहसमुच्चये। आगमाश्च "आनीदवातंस्वधयातदेकंतस्माद्धान्यन्नपरःकिंचनास नाहकंचिदुपाश्रितः सर्वस्याधिपतिःसर्वस्येशान" इत्याद्या भगवत्स्वातंत्र्यप्रतिपादकाद्रष्टव्याः । प्रकारांतरेणविभागकर्तव्यतामाशंक्यास्यैवसाफल्यादयमेवविहितइत्याह ॥ यद्यपी त्यादिना ॥ द्वंद्वांतेश्रूयमाणस्तत्प्रत्ययउभयत्राप्यन्वेति । अस्य तत्वस्य । अस्य परपरिदर्शितविभागस्य । वैयर्थात् ·तत्वसं० | मोक्षजनकज्ञानाविषयत्वादितिभावः । अयमेव स्वतंत्रमस्वतंत्रचेत्यादिनाकृतोविभागएव न्याय्य न्यायादनपेतः। “धर्म | सत्यध० पथ्यर्थन्यायादनपेत" इतियत् । तमेवन्यायमुपपादयति ॥ परतंत्रेत्यादिना ॥ परस्तंत्रप्रधानंयस्यतत्तथा । "तंत्रप्रधाने ॥१०॥ सिद्धांतेकुटुंब"इतिविश्वः । “तंत्रप्रधानेसिद्धांत" इत्यमरः । तंत्रंकुटुंबकृत्येस्यादित्यारभ्य "प्रधानेतंतुवायेचे"तितट्टिप्पणी संगृहीताभिधानंच । आयत्ततया अधीनतया । "अधीनोनिघ्नआयत्त"इत्यमरः । आयत्तत्वंचस्वसत्तादौयथासंभवज्ञेयं । निःश्रेयसाय निश्चितश्रेयोनिश्रेयसं मोक्षः । तस्मै । अचतुरेतिनिपातनादच् । “श्रेयोनिःश्रेयसामृत मित्यमरः। तत्र दयमेवविभागोन्याय्यः । परतंत्रप्रमेयंवतंत्रप्रमेयायत्ततयाविदितंहिनिःश्रे यसायभवति । तथाचप्रकरणांतेवक्ष्यति । अन्यथागंगावालुकापरिगणनव दिदंतत्वसंख्यानमपार्थकंस्यात् । अतःखतंत्राखतंत्रभेदाद्विविधतत्वमिति ज्ञापकमाह ॥ तथाचेति ॥ प्रकरणांते तत्वविवेकेनसहकंप्रकरणमिदमिति “यएतत्परतंत्रंतुसर्वमेवहरेः सदा । वशमित्येव जानातिसंसारान्मुच्यतेहिस” इत्येतत्प्रकरणांतेवक्ष्यतीत्यर्थः । भावाभावतयेत्यादिविभागकथनेतज्ज्ञानस्यमुक्त्यनुपयुक्तत्वा नंगागतसिकतागणनावद्ध्यर्थमिदंतत्वसंख्यानमापद्यतेत्याह ॥ अन्यथेति ॥ अन्यथा अस्मद्रीत्याविभागाकरणे । अपग ॥१०॥ तोऽर्थोयस्मात्तत्तथा । निरर्थकमित्यर्थः । उक्तमर्थमुपसंहरति ॥ अतइति ॥ एतदोनित्यनिवा ऽशिवा तसिलि अतइति ·भवति । एतस्माद्धेतोरित्यर्थः । इदंशब्दस्यवोक्तादेशेप्रत्ययेतसिलिचेदंरूपं । इदंशब्दपरामृश्यदर्शयतीतिसुधापरिमले "यद्वा इदमइशित्यतोयोगविभागादिदमोऽन्यशिवेदंशब्दस्याप्यतइतिरूप"मित्युक्तेः । इतिशब्दःसामान्यविभागपरिस माप्तौ । नन्वत्रस्वतंत्रतत्वस्यादावुद्देशःकुतः । उद्दिष्टस्यचलक्षणंवक्तव्यं । मूलेतत्कुतोनोक्तं । स्वतंत्रोभगवान्विष्णुरितिशृं गग्राहिकयाऽऽदौनिर्देशश्चकिनिमित्तइतिशंकाःक्रमेणपरिहरन्मूलमवतारयति ॥ खतंत्रतत्वस्येत्यादिना ॥ प्राधान्यात् अभ्यर्हितत्वात् । आदौ स्वतंत्रमस्वतंत्रमित्यादिभागे । उद्देशेनैव नाम्नासंकीर्तनेनैव । स्वरूपप्रमितीत्यादिनाऽस्मा भिदर्शितप्रनाड्येतिभावः । इति इतिकृत्वा । अतएव प्राधान्यादेव । निर्दिशति शृंगग्राहिकयादर्शयतिचेत्यर्थः । ननु खतंत्रतत्वस्यप्राधान्यात्तदेवादावुद्दिष्टं। उद्देशेनैवलक्षणंचलब्धमिति (लब्ध) । अत(तत)एवादौतन्निर्दिशति ॥ खतंत्रोभगवान्विष्णुः ॥ पूर्वमुद्देश्यप्राथम्यानुसारेणतत्वंद्विविधमित्यनुक्त्वा “स्वतंत्रमस्वतंत्रंचे”तिप्रथमतस्तत्कीर्तनस्यमंगलसूचकत्वाभिधानात् इ दानीं "प्राधान्यात्तदेवादावुद्दिष्ट"मितिकथने कथंनविरोधइतिचेदुच्यते । पूर्व अनिश्चितभाष्यकृदाप्तभावस्य अतएवमंग लानुमापकपरमास्तिकत्वहेतोःस्वरूपासिद्धिंमन्वानस्य प्रतिवादिनः मंगलानुष्ठाननिश्चयायप्रत्यक्षतोपिमंगलश्रुतिरियंश्रूयतइ तिवक्तुंतथाऽभिहितं । इदानीं अवगततदाप्तभावस्योक्तहेतुनैवमंगलसिद्धेःस्वतंत्रत्वस्यप्रथमतउद्देशेनिमित्तपरिचोदनायां प्राधान्यरूपोहेतुरभिहितइतिनवैयख्यिविरोधइति । स्वतंत्रोविष्णुरित्येतन्मात्रोक्तावभिलषितसिद्धेः किंतत्वविवेकइव ·तत्वसं० पूजार्थकभगवच्छब्दग्रहणेनेत्यतआह ॥ अत्रेति ॥ अस्मिन्प्रकरणइत्यर्थः । तत्वविवेके “निर्दोषाशेपसद्गुण" इतिस्वातंत्र्यो सत्यध० पपादकस्यान्यस्यविद्यमानत्वात्तस्यपूजार्थकत्वेप्यत्रतदभावात्स्वातंत्र्यविष्णोरेवकुतइत्यतउक्तं भगवानिति ॥ भगवां ॥११॥ श्वसउच्यते यः “ऐश्वर्यस्यसमग्रस्यवीर्यस्ययशसःश्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैवपण्णाभगइतीरणे"त्युदीरितैश्वर्यादिषड्गुणः ततश्च विष्णुःस्वतंत्रः । भगवत्त्वात् । व्यतिरेकेणयज्ञदत्तवदितिप्रकारेणभगवत्त्वंस्वातंत्र्यस्योपपादकं साधकंभवतीतिभावः। प्राधान्यात्स्वतंत्रतत्वस्यविष्णोरादौशृंगग्राहिकयानिर्देशेनैवार्थात्सूचितंतदितरस्यास्वातंत्र्यंकंठतआह ॥ अन्यदिति ॥ अत्र भगवानितिविष्णोरितिटीका विष्णुशब्दस्यरूढत्वंभगवच्छब्दस्ययौगिकत्वमभ्युपेत्यप्रवृत्ता । यदातुवैपरीत्यंविवक्षितं तदावि अत्रभगवानितिविष्णोःखातंत्र्योपपादकं । अन्यदखतंत्रमितिशेषः । ष्णुरितिभगवतःस्वातंत्र्योपपादकमितिटीकाविन्यासोबोध्यः। ततश्च "भगवान्भगहानंदी"त्युक्तदिशा भगवान्हरिः स्वतंत्रः। विष्णुत्वात् । व्यतिरेकेणचैत्रवदितिप्रयोगोबोध्यः । विष्णुत्वात् सर्वव्यापित्वात् । विष्लृव्याप्तावितिधातोः “विषेःकिच्चे" तिसूत्रेण "स्थोणु"रितिसूत्रादनुवृत्तणुप्रत्यये तस्यकित्त्वेनगुणाभावे विष्णुरितिरूपं ॥ १॥ वियंत्यनेनमोक्षप्रतिजनाइति वाविष्णुः । गत्यर्थाद्वीधातोःकरणेक्स्नुप्रत्यये पृषोदरादित्वाद्धात्वीकारहस्वत्वेकित्त्वाद्गुणाभावे "आदेशप्रत्यययो"रिति ॥११॥ सस्यषत्वे "रषाभ्यांनोणःसमानपद इतिनस्यणत्वेरूपं ॥ २ ॥ सर्वप्रवेशित्वाद्वाविष्णुः । विशप्रवेशनइत्यस्मात् “उणाद ·योबहुल"मितिकस्नुप्रत्ययेपृषोदरादिभावेनशस्यषत्वे णत्वेच रूपं ॥ ३॥ कात्याद्वीधातोर्वाक्स्तुः । शिष्टंपूर्ववत् । कांति श्चनसर्वसाधारणी । किंत्वभ्यधिकेतिद्रष्टव्यं ॥ ४ ॥ अधिभूतादिसंबंधिजन्मादिविषयेच्छावत्त्वाद्वा । वशकांतीकांतिरिच्छे त्युक्तेरिच्छार्थाद्वशधातोर्बाहुलकेनुप्रत्यये निर्वचनत्वादुपधाकारत्येकारे शस्यपत्वेरूपं ॥५॥ त्रिविक्रमरूपेणचरणक्रमणा द्वाविष्णुः । गत्यर्थाद्वयतेःकर्तरिक्स्नुः । पूर्ववदुर्वरितं ॥ ६॥ तदुक्तंश्रीगीताभाष्ये “विष्णुः । सर्वव्यापित्वप्रवेशित्वादेः । विष्लव्याप्ती, विशप्रवेशनइतिचपठति । गतिश्चसर्वभूतानांप्रजानांचापिभारत । व्याप्तौमेरोदसीपार्थकांतिश्चाभ्यधिकामम । अधिभूतनिविष्टश्चतदिच्छुश्चास्मिभारत । क्रमणाच्चाप्यहंपार्थविष्णुरित्यभिसंज्ञितइतिमोक्षधर्म"इति । आगमेनहिविष्णुत्व अथवा देतत्वेइत्युक्तेखतंत्रमिवपरतंत्रमेकाव्यक्तिरेवप्रसज्येत । मितिज्ञानपादीयसुधायां "विष्णुत्वंतु समस्तगुणपरिपूर्णत्वनिर्दोषत्वजगजन्मादिकारणत्वलक्षणंनप्रत्यक्षमत" इत्याद्युक्ते भवतिस्वतंत्रत्वोपपादकविष्णुत्वमितिमंतव्यं । एवमैतरेयभाष्येपि “सर्ववेष्टयितृत्वाच्च विशिष्टबलतस्तथा । विष्णुरित्यभि धामा सानयुक्तादिवौकसा"मित्यादिनाविष्णुपदार्थउक्तोऽनुसंधेयः । विष्णुारायणइत्यमरव्याख्याने "वेष्टिसर्वमिति विष्णुः । विष्लव्याप्तौ । विषेःकिच्चेतिनु"रित्येवमेवोक्तं । विष्णुत्वोपपादकत्वंचपूर्वोदीरितरीत्याज्ञेयं ॥ उक्तपक्षे “अन्य दित्यादिशेषकल्पनाकार्येत्यस्वरसादाह ॥ अथवेति ॥ इत्युक्ते एवंविन्यासकरणे ॥ प्रसज्येतेति ॥ यत्रव्यक्त्यैक्यंतत्रैव ·तत्वसं० प्रायेणद्वित्वप्रयोगादितिभावः। किमतोयद्येवमित्यतआह ॥ तथाचेति ॥ प्रमाणविरोधइति ॥ अस्वतंत्रानेकत्वस्यप्रत्य सत्यध० क्षादिसिद्धत्वेनतद्विरोधइत्यर्थः ॥ वक्ष्यमाणविभागविरोधश्चेति ॥ भावाभावौद्विधेतरदितिवक्ष्यमाणविरोधश्चेत्यर्थः ॥ अतइति ॥ यद्यपि यत्रप्रकारद्वित्वमुच्यतेतत्रप्रकारिद्वित्वंनसेत्स्यति । तथापि प्रकारद्वित्वंस्वाविनाभाविप्रकारिद्वित्व माक्षिपत्येवेति वेइतिप्रकारिद्वित्वमनुक्त्वा प्रकार्यवांतरभेदसूचनाय विधांतेनप्रकारद्वित्वमभिहितमित्यर्थः ॥ ततश्चेति ॥ द्विविधमित्युक्तौसत्यामित्यर्थः ॥ अनेकस्यादिति ॥ परतंत्रवदितिभावः । इदमुक्तं स्वतंत्रोभगवानित्युक्तमित्यर्थः । नन्वे तथाचप्रमाणविरोधोवक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतोद्विविध मित्युक्तं । ततश्चखतंत्रमप्यनेक(कविध)स्यादित्यतइदमुक्तं । वंसतिकथंनव्याहतिः । द्विविधमितिस्वतंत्रतत्वस्यानेकत्वमुक्त्वा "स्वतंत्रोभगवान्विष्णु"रित्येकत्वोक्तेरितिचेन्न । अयम भिप्रायोमूलकारस्य । नवयंप्रकारिणोरवांतरभेद प्रकारद्वैविध्योत्त्यावचनवृत्त्याप्रतिपाद्यतइतिब्रूमः । येनोक्ताव्याहतिः स्यात् । नापिप्रकारद्वैविध्यंप्रकार्यवांतरस्यभेदस्यव्याप्ययेनैतदुक्त्याव्यापकस्यतस्यलाभेनोक्तोदोषःस्यात् । किनामाश्रय ॥१२॥ योरैक्यप्रापकप्रकारिद्वित्वमनुक्त्वा "द्विविध"मितिप्रकारद्वित्वोक्तिःप्रकार्यवांतरभेदस्यसूचिकैव । साप्यपवादाभावे । यथा "भावाभावौद्विधेतर"दित्यादौ । यत्रपुनरपवादस्तत्र यस्मिन्प्रकारिण्यवांतरभेदस्तत्रैवपर्यवस्यति । यथा “दुःखस्पृष्टंतद ·स्पृष्टमितिद्वेधैवचेतन"मित्यादौ । एवंच प्रकृतेऽपवादसद्भावेनतथोक्तिरितिकथंव्याहतिः । एवंतातीयचरणस्यविधांतसू चितप्रकार्यवांतरभेदनिरासकत्वेनस्वतंत्रतत्वस्यशृंगग्राहिकयानिर्देशरूपत्वाभावेननतन्निर्देशानंतरमस्वतंत्रकिमित्याकांक्षायां निवर्तकत्वेनावश्यंवक्तव्यस्यान्यदस्वतंत्रमित्यस्यानुक्तिप्रयुक्तोदोषइतिभावः । प्रकारांतरेणैतत्पादप्रवृत्तिदर्शयति ॥ अथ वेति ॥ सांख्यादयइत्यत्रादिपदेन शैवसौरादीनांग्रहः । प्रधानं जडप्रकृतिः । आदिना हरमिहिरादयोग्राह्याः । इदं स्वतं त्रमित्यादि । तन्निरासप्रकारस्तु "रचनानुपपत्तेश्चनानुमान मितिसूत्रतद्भाष्यादितोज्ञेयः । सूचितमिति ॥ उक्तप्रनाड्ये अथवा खतंत्राखतंत्रभेदेनतत्ववैविध्यमंगीकुर्वाणाअपिसांख्यादयःप्रधानादिकंवतंत्रतत्वमातिष्ठते । तन्निरासायेदमुदितमिति । विविधमित्युक्त्यापरतंत्रतत्वमवांतरभेद्वदितिसूचितं । तत्कथं(मिति) तत्राह ॥ भावाभावौद्विधेतरत् ॥ इतरत् खतंत्रात् । अवतंत्रतत्वंद्विधा । कथं । भावोऽभावश्चेति। तिभावः । कथं किप्रकारोपेतमित्यर्थः । अनतिप्रसक्तयेइतरदित्यस्यावधिमभिधत्ते ॥ खतंत्रादिति ॥ अनन्वयशंकानि राकर्तुमितिशब्दाध्याहारेणमूलंयोजयति ॥ अखतंत्रेत्यादिना ॥ नन्वजाद्यततयाऽभावभावावितिवक्तुंशक्यमितिचेन्न । ततोपिपराल्पाजादिशास्त्रेणभावाभावावित्येवनिर्देशस्यौचित्यात् । ननु “समुद्राभ्राद्धः लक्षणहेत्वोःक्रियायाः" इत्यादौव्य भिचारात्तदनित्यतायास्तांत्रिकैस्तत्रतत्रोक्तेःपुनःप्रत्यावर्ततआशंकेतिचेत्तर्हि "अभ्यर्हित”मितिवार्तिकेनभावस्याभावज्ञानजन ·तत्वसं० कज्ञानविषयत्वलक्षणप्राधान्यापरपर्यायशब्दवाच्याभ्यर्हितत्वेनपूर्वप्रयोगार्हतेत्याह ॥ अभावेत्यादिना ॥ नच "वयुव सलाध० मघोनामतद्धित" इतिनिर्देशादिदमप्यनित्यमितिपुनरनवधानमानसस्यमाचभूत् । सैवशंकापिशाचीमंथरप्रवर्त्यतइतिवाच्यं । यथाऽल्पाच्तरशास्त्रस्यबहुषुस्थलेषुव्यभिचारस्तथानाभ्यर्हितशास्त्रंव्यभिचचार । व्यभिचचारचक्वचिदेवेतिसापवादमेदिनी मपहायाविहायतदितरत्सामान्यशास्त्रमान्यत्वार्थसाधनइतितद्भावबोधनसंभवात् । तथाच लोकालोकयोः “सर्वानानय नैकमैत्रं नहिंस्यात्सर्वाभूतानि अग्नीषोमीयंपशुमालभेते"त्यादौयथैकस्यमैत्रस्यापवादादानयनाभावेपितदितरसर्वानयनं, यथावाऽग्नीषोमीयपशोःशास्त्रविशेषाद्धिंसाकर्मत्वेपितदितरहिंसाकरणमर्थःसामान्यसमयस्येतिदृष्टं तथात्रेतिनानुपपत्तिः । अभावप्रतीतिर्भावप्रतीत्यधीना यथोक्तमनुव्याख्याने "उत्सर्गतोपियत्प्राप्तमपवादविवर्जितं । व्यभिचार्यपवादेनमानमेवभविष्यतीति । इदमप्यनित्य मितिशब्देंदुशेखरवैखर्यपिप्रकरणानित्यत्वविज्ञप्त्यैप्रवृत्ता । नतुवचिदपिनैतच्छास्त्रप्रवर्ततइतिभावमावेदयितुमितिनतद्वि रोधः । अन्यथा वासुदेवार्जुनाभ्यामित्यादिसूत्रकृदाज्ञावज्ञानप्रसंगात् । अतोऽभ्यर्हितत्वमनसिकृत्वा यत् "प्राधान्या" दित्यभ्यधात् तत्साध्वितिदिक् । अभावत्वेनाभावप्रतीतिरत्रविवक्षिता । तेनप्रमेयत्वेनाभावप्रतीतेःप्रतियोगिभावप्रतीत्य नधीनत्वेपिनदोषः । साचप्रतीतिःसाक्षात्काररूपा । तेनाभावपदाजायमानेऽभावबोधेतदपेक्षाभावेपिननियमस्योक्तस्या तिक्रमः । भावस्याप्यभावविलक्षणत्वेनप्रतीतिरभावरूपप्रतियोगिसापेक्षेत्यभावस्थापिप्राधान्यात्सएवादौकिनोद्दिश्यतइत्य ·तआह ॥ नियमेनेति ॥ तथाच यथाऽभावप्रतीतेनियमेनभावप्रतीत्यनधीनत्वं तथाभावप्रतीतेनियमेनाभावप्रतीत्यनधी नत्वाभावान्नतस्यादावुद्देशइतिभावः । ननु प्रागभावध्वंसप्रतीते प्रतियोगिप्रतीत्यधीनत्वेप्यत्यंताभावप्रतीतेः कथंप्रतियोगि प्रतीत्यधीनत्वं । तत्प्रतियोगिनोत्यंतासत्त्वादितिचेन्न । तत्रापि अप्रसक्तस्यप्रतिषेधायोगेन प्रसक्तिरूपायानांतेश्चत्वयाये अधिष्ठानप्रधानेउच्यते तद्रूपभावप्रतीत्यधीनत्वादितिब्रूमः । भावाभावयोःक्रमेणप्रतीतिघटितेलक्षणेआह ॥ प्रथमप्रती तावित्यादिना ॥ मूलउद्देशेनैवलक्षणस्यसूचितत्वान्नतदनुक्तिर्दोषइतिभावः । अभावभावेचद्वितीयप्रतीतावस्तिनास्तीति विषयत्वस्यसत्त्वासरस्परमतिव्याप्तिवारणायप्रथमेतिविशेषणं । नचशुक्तिरूप्यस्यापिप्रथममस्तीत्युपलभ्यमानत्वेनतत्राति नियमेनेतिप्राधान्यात्प्रथमंभावस्योद्देशः । प्रथमप्रतीतावस्तीत्युप लभ्यतेयासभावः । यश्वप्रथमोपलब्धौनास्तीतिप्रतीयतेसोभावः । व्याप्तिः । नचतत्रास्तित्वमेवनप्रतीयतइतिवाच्यं । तथात्वेप्रवृत्त्यभावापत्तेरिति । प्रतीतेःप्रमात्वविवक्षणाद्वो “पलभ्यत" इत्युक्तविषयत्वस्यज्ञानासाधारणकारणसंनिकर्षानयत्वरूपस्यविवक्षणाद्वा नोक्तदोषइत्यत्रतात्पर्यात् । ननु किंप्रतीतीप्रथ मयोस्तीत्युपलभ्यतइतिप्रथमत्वंकालविशेषणं किंवा प्रथमायाप्रतीतिरितिप्रतीतिविशेषणं । नाद्यः। बुद्धेविरम्यव्यापाराभा वात् । द्वितीयेपि किमिहजन्मनिस्वविषयिकायाप्रतीतिःसाविवक्षिता किंवैकसामग्रीजन्यासुप्रथमायाप्रतीतिःसावा। अथ वायदायदास्वयंजायतेतदातदास्वविषयकंज्ञानद्वयमस्ति । आपातविमर्शजमिति । तत्रापातजायासंवित्सावा । नाद्यः ।

·ande तत्वसं० | गिरिवर्तिनोगजाभावस्यज्ञानात्पूर्वमेवजातायां यत्प्रमेयंतदस्तीतिसामान्याकारेणप्रमेयमात्रविषयायां वन्यगजाभावस्यप्रथ मप्रतीतेस्तत्रभावाभावलक्षणयोरतिव्याप्त्यव्याप्त्यापत्तेः। नद्वितीयः । एकसामग्र्याअनेकज्ञानजनकत्वायोगात् । सामग्रीमे ॥१४॥ दाभावकार्यभेदस्याकस्मिकत्वप्रसंगात् । तृतीयेष्यस्तिनास्तिप्रतीतीकेइमे । किमस्तिनास्तीतिव्यवहारोत्यादिके किंवाऽस्ति नास्तिपदार्थविषयिके यद्वाऽस्तित्वनास्तित्वप्रकारिके । नाद्यः । अव्याप्तेः । ज्ञानस्यव्यवहारजनकत्वनियमाभावेनास्तीत्या दिप्रतीतिविषयत्वाभावात् । उत्पन्नस्यापिज्ञानस्यव्यवजि व्यवजिहीर्षाभावेव्यवहारजनकत्वाभावसंभवात् । नद्वितीयः । भावाभा वलक्षणयोरतिव्याप्त्यसंभवयोरापातात् । भावाभावयोरपिनास्त्यस्तिपदार्थत्वात् । अन्यथापश्चादपिकथंतयोस्तेस्यातां । कुतएतत् । खरूपेणहिभावाभावौविधिनिषेधात्मानौ । रूपांतरेणतुनिषेधवि धिरूपौ । तत्रापातजायांसंविदिस्वरूपमेवभासते । द्वितीयादिप्रतीतौरूपांतरं । तृतीयेपि केइमेअस्तित्वनास्तित्वे । किंभावत्वाभावत्वे किंवासत्त्वनिषेधत्वे । आद्य आत्माश्रयः । द्वितीये सत्त्वंस्वरूपसत्त्व मेववक्तव्यं । अनुगतसत्तायाःसिद्धांतेऽनंगीकारात् । ततश्चस्वरूपसत्त्वनिषेधत्वयोरभावभावेचविद्यमानत्वात्तत्स्वरूपप्रती तौप्रतीयमानत्वात्परस्परमतिव्याप्तिःस्यात् । स्वरूपप्रतीतावप्रतीयमानत्वेऽव्याप्तिःस्यात् । नच उभयत्रसत्त्वनिषेधत्वेविद्येते, प्रतीयेतेच । परंतुभावस्वरूपसत्त्वमेवप्रथमतःप्रतीयते । निषेधत्वंतुपश्चात् । एवमभावेपिनिषेधत्वमेवप्रथमतःप्रतीयते नस त्वमितिवाच्यं । अत्रनियामकाभावादित्याशयेनशंकते ॥ कुतएतदिति ॥ परिहरति ॥ खरूपेणहीति ॥ धर्मितयेत्यर्थः ।

·रूपांतरेण अभावधर्मतयेत्यर्थः । कथमनेनोक्तशंकापरिहारइतिचेत् इत्थं । प्रथमत्वंप्रतीतौविशेषणं । तत्रयदायदास्वयं ज्ञायतेतदातदास्वविषयकंज्ञानद्वयमस्ति । आपातजैविमर्शजंचेति । आपातजप्रतीतिरेवेहोक्तप्रथमत्वविशेषितप्रतीतिशब्द वाच्या । नचकेइमेइतितत्पक्षविकल्पदोषः। अस्तीत्याकारिकाप्रतीतिरस्तीतिप्रतीतिरितिवदामः । नचात्रास्तीत्याकारकत्वं भावत्वघटितं । येनात्माश्रयःस्यात् । किंत्वखंडस्यैवज्ञानधर्मस्यतस्योररीकरणात् । नचात्रप्रमाणाभावः । भ्रमप्रमासाधा रण्येनास्तिरजतमितिज्ञानानंतरं ममात्ररजतमस्तीतिज्ञानंजातमित्यबाधितानुभवस्यतत्रमानत्वात् । उक्तंचतत्वोदयोतटीकायां "रजतज्ञानस्यक्तिविषयकत्वंसंविद्विरुद्धमितिचेन्न । रजतज्ञानस्येतिकोर्थः । यदिरजतविषयस्येति तदाऽसिद्धिः । यदा रजतमितिज्ञानस्येति तदापरस्यैवसंविद्विरोधः। यदिदंरजतमित्यमनिषं साशुक्तिकैवेत्यबाधितप्रतीतेः । यदाकारंयद्विज्ञा नमितितुप्रमितिनिष्ठेयव्यवस्थे"ति । उक्तंचतत्रैवोत्तरत्र "नहितदाकारत्वंतद्विषयत्वमितिपर्यायावेतौ । किंनामसामान्य विशेषवचना"विति । उक्तंचतत्वनिर्णयटीकायां "यथाहिसत्यरजतेइदंरजतमित्यभिज्ञाकारमेवज्ञानमुत्सद्यते तथाभ्रांत रजतेपि इदंरजतमित्यभिज्ञाकारमेवज्ञानमुत्पद्यते । तत्केनप्रमाणेनतस्यान्यनसत्त्वंव्यवस्थाप्यत" इति । एवंचाविमर्शजा स्तीत्याकारकज्ञानविषयत्वंभावस्यलक्षणं । नास्तीत्याकारकापातजज्ञानविषयत्वमभावस्यलक्षणमित्युक्तंभवति । यद्वा आपा तजप्रतीतावस्तीत्युपलभ्यतेय सभावइत्यादौ : केइमेअस्तिनास्तीतिप्रतीतीइत्यादिनाविकल्पितेषुपक्षेषु अस्तित्वनास्तित्वप्रका रिकेइतितृतीयकल्पस्वीकुर्मः । नचतत्रास्तित्वनास्तित्वेदुरुपपादे । अपरप्रतिक्षेपत्वपरप्रतिक्षेपत्वयोरेवविधित्वापरपर्यायस्व -- ·तत्वसं० । रूपसत्त्वनिषेधत्वपदार्थत्वात् । एवंचापाततोपरप्रतिक्षेपरूपतयाप्रतीयमानत्वंभावस्यलक्षणं । आपाततःपरप्रतिक्षेपरूपतयात सत्यध तीयमानत्वमभावस्यलक्षणमित्युक्तंभवति । नन्वेवंचेदुपाधिखंडनमंदारमंजयामेतत्सर्ववैतंडिकमतमाशंक्यकथमत्रटीकोक्ता ॥१५॥ दन्यथोक्तमितिचेन्न । भावानवबोधात् । अयंभावः । द्विविधंहिभावाभावयोलक्षणं । प्रमेयरूपंप्रमाणरूपंचेति । यथोक्तंयुक्तिपादीय "विशेष्यतैवधर्मित्वंप्रथमप्रतिपत्तिषु । निषेधविधिरूपत्वंभावाभावत्वमत्रही"त्यनुव्याख्यानसुधायां "अयमर्थः । किंभावाभावनियमनिबंधनंप्रमेयरूपमन्विष्यते प्रमाणवा । आद्यस्योत्तरार्धमुत्तरं । यद्यपिभावात्मकाघटा दयः, प्रागभावादयश्च । तथाप्यत्रपदार्थसाथैयःपिंडोविधिधर्मिकोघटादिःसभावः । यस्तुनिषेधधर्मिक प्रागभावादिःसोभा वइतिव्यवस्थोपपद्यते । अभेदेपिधर्मधर्मिभावोविशेषशक्त्यासंगच्छतइत्युक्तमेव । द्वितीयस्योत्तरं प्रथमप्रतिपत्तिष्विति । प्रथमंयोविधितया परप्रतिक्षेपरूपतांविना प्रतीयते सघटादिर्भावः । यस्तुनिषेधतया परप्रतिक्षेपेण प्रतीयते प्रागभावादिः सोभावइत्युत्तरार्धेनैकवाक्यतयायोज्यं । घटोहिप्रथमविधित्वेनधर्मिरूपेणप्रतीतोऽनंतरंपटोनभवतीतिपटनिषेधात्मतयात तीयते । प्रागभावादिरपिप्रथमनिषेधधर्मिस्वरूपेणावगतोऽनंतरंप्रमेयइतिविधितयाप्रतीयतइतिसकलप्रतिपत्तृप्रसिद्धमितिब हुवचनहिशब्दाभ्यांद्योतयती"ति । व्याख्यातानिचैतानिवाक्यान्युक्तलक्षणोपपादनमुखेनकृतशंकानिवर्तकतयाशेषवाक्या थेचंद्रिकादिषु । एवंचमंदारमंजर्या वैतंडिकशंकाविषयस्यप्रमाणोपहितलक्षणस्यपराप्रतिक्षेपत्वादिरूपविधित्वापरपर्यायास्ति ॥१५॥ त्वादिघटिततयातज्ज्ञानाधीनज्ञानत्वेनप्रमेयलक्षणनिरूपणेनैवैतदपिसमाहितप्रायमित्याशयेन पराप्रतिक्षेपत्वतत्प्रतिक्षेपत्व ·रूपेभावत्वाभावत्वेउच्यते । अभावत्वावच्छिन्नाधारतानिरूप्याधेयत्वाश्रयान्यत्वप्रतियोगित्वंभावत्वमित्यादिनापरिष्कृते । अतोनोक्तविरोधइति । ननूक्तरूपेअपिविधिनिषेधत्वेप्रत्येकंभावे, ऽभावेचविद्येतेइतिसिद्धांतः । ततश्चतेअपिस्वरूपप्रतीतौ यदिप्रतीयतेतदोक्तरूपविधित्वस्यभावइवाभावेपिप्रत्येतव्यत्वात् उक्तरूपनिषेधत्वस्याप्यभावइवभावेपिप्रत्येतव्यत्वादति व्याप्तिः। यदिचस्वरूपप्रतीतौनप्रतीयते तदात्वव्याप्तिः । भावएवोक्तरूपंविधित्वमेवप्रथमंप्रतीयते अभावेचोक्तरूपंनिषे धत्वमेवप्रथमंप्रतीयतइत्यत्रनियामकाभावादित्यतः भावाभावयोरभावभावधर्मवत्तयाप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपात्मकत्वेपि धर्मिरू पेणाप्रतिक्षेपप्रतिक्षेपात्मकत्वादापातजायांसंविदिभावेघटादावप्रतिक्षेपधर्मिभानसामग्याअभावेचप्रागभावादीप्रतिक्षेपरूप कार्यगम्यत्वात्सामग्रीभेदस्य । धर्मिभानसामग्र्याश्चसद्भावेपि तदाप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपरूपधर्मभानसामग्रीविरहेणोक्तरूपविधिनिषेधयोरेवभाननियमोपपत्तेर्ना व्याप्तिरित्याशयवानापातजायांसंविदिरूपांतरभानसामग्रीविरहएवद्वितीयादिप्रतीतौतत्समावेशश्चकुतइत्यतःकार्यमेवतत्र प्रमाणमित्यभिप्रेत्यभावविषयमभावविषयंचप्रतीतिद्वयंक्रमणोदाहरन्कार्यमेवदर्शयति ॥ कार्यगम्यत्वादित्यादिना अस्ति घटाभावइतीत्यंतेन ॥ नच भावलक्षणस्य घटाभावोस्तीतिवाक्यात्प्रथमतोस्तीत्युपलभ्यमानेभावेऽतिव्याप्तिरितिवाच्यं । तत्रापिघटाभावइत्यवांतरवाक्यार्थभूतप्रतिषेधाकारप्रतीत्युत्तरकालमेवतदस्तित्वप्रतीतेः । अतएवघटाभावोनास्तीतिवाक्या ·तत्वसं० प्रथममेवघटस्यनास्तित्वाकारेणप्रतीतेरभावलक्षणस्यतत्रातव्याप्तिरितिपरास्तं । नन्वेवमप्यभावलक्षणस्यभावेऽतिव्याप्तिः। सत्यध० तथाहि । भेदोहिधर्मिस्वरूपमेव । सचधर्मिग्रहेणगृह्यतएव । यथोक्तमनुव्याख्याने "स्वरूपंवस्तुनोभेदोयन्नतस्यग्रहेग्रह" इति । नच प्रथमप्रतीतौसप्रतियोगिकप्रतिषेधाकारेणप्रतीयमानत्वंविवक्षितं । तथाच घटप्रतीतौस्वरूपाकारेणभेदस्यप्रती तावप्युक्तरूपेणाप्रतीतेनातिव्याप्तिरितिवाच्यं । प्रथममेवसर्वविलक्षणत्वेनवस्तुप्रतीतेरंगीकृतत्वात् । प्रायःसर्वतोविलक्षणं हिपदार्थस्वरूपंदृश्यतइत्यन्यत्रोक्तेः । तथाचकर्थनातिव्याप्तिरितिचेत् उच्यते । विशेषतःप्रतिषेधाकारत्वेनप्रतीयमानताया एवाभावलक्षणत्वेनविवक्षितत्वात् । तथाचस्वरूपेणभेदप्रतीतावपिविशेषरूपेणभेदप्रतीत्यभावान्नातिव्याप्तिः । अतएवानं तथाचप्रतीतिः । अस्त्यत्रघटासनशुक्लइति । एवंनास्त्यत्रघटोस्तिघटाभावइति । ननुखतंत्र तत्वंभावोऽभावोऽन्यदा । नाचद्वितीयो । भावाभावयोपरतंत्र(प्र)भेदत्वात् । नतृतीयः । तरप्रतीतिरिहनशुक्लइति । सुधायांच “पटोनभवती"तिविशेषाकारेणैवाभिहिता । उक्तंचैतदनुव्याख्याने "कोविरोधास्वरूपे णप्रतीतोभेदएवतु । अस्यामुष्मादितिपुनर्विशेषेणैवगृह्यत इति । एतेन स्वरूपभेदस्यप्रतीतिभेदेनियामकत्वात्प्रतीत्युपाधिक स्वरूपभेदादेवप्रतीतिभेदइतिकर्थनेतरेतराश्रयइतिनिरस्तं । उदाहृतसुधारीत्याप्रतीत्यनुपाधिकभावस्वरूपस्यवक्तुं शक्यत्वादि त्यलंप्रपंचेन । कार्यगम्यत्वादित्युक्तं। किंतत्कार्यमित्यतआहातथाचप्रतीतिरितिभावाभावौद्विधेतरदितिविभागोऽनुपपन्नः। स्वतंत्रतत्वस्यैतदुभयाननुप्रवेशादितिशंकते॥ नन्विति॥ नाद्यद्वितीयौ युज्यतेइतिशेषः। तत्रहेतुमाह ॥ भावाभावयोरिति॥

·परतंत्रभेदत्वात् परतंत्रप्रभेदत्वादित्यर्थः॥व्याघातादिति॥ वस्तुषुभावाभावान्यतरत्वस्यैवसत्त्वात्तदुभयभिन्नस्यतस्यांगीकारे व्याहतिःस्यादित्यर्थः । ननुभावाभावान्यत्वस्यशशविषाणादौसत्त्वात्कथंव्याहतिरितिचेन्मैवं । तदुभयभिन्नस्यवस्तुनोऽभावादि त्यनेनोक्तोत्तरत्वात् । अभ्युपेत्येदमुदितं। वस्तुतस्तुभावाभावप्रतियोगिकान्योन्याभावोनासत्यंगीकारार्हः । तथात्वेसिद्धांतेत स्यधर्मिस्वरूपत्वेनासत्त्वप्राप्तेः । नचतथात्वेभावाभावयोरसतश्चभेदाभावेन भावाभावयोरसतश्चासत्त्वाद्यापत्तिरितिवाच्यं । असतितदुभयप्रतियोगिकभेदाभावेपितयोरसत्प्रतियोगिकभेदसद्भावेनोक्तापत्तेरभावात् । अतएवन्यायामृतेविप्रतिपत्ति व्याघातात् । मैवं । भावलक्षणाक्रांतत्वात् । परतंत्रभावाभावतयाद्विधैव । नपुनरेक विधं । नापित्रिविधमित्येवंपरोविभागः । नपुनःपरतंत्रमेवभावाभावात्मकमिति । थेविद्यमानं "ब्रह्मान्य"दित्येतदेवमेवव्याचख्युरभियुक्ताः । विकल्पितपक्षेषुप्रथममंगीकृत्यशंकांपरिहरति ॥ मैवमिति ॥ भावस्ययल्लक्षणमुक्तंतेनविशिष्टत्वादित्यर्थः । भावत्वादितिवक्तव्येयद्भावलक्षणाक्रांतत्वादितिवचनं तत् नपुनर्लक्षणासंभा वनाशंकानिरासायप्रयासःकर्तव्यइतिलाघवार्थमितिज्ञातव्यं । तर्हि "भावाभावौद्विधतर"दित्युक्तिरयुक्तेत्यतआह ॥ परतंत्र मिति ॥ विभागएवंपरः । एवमेतत्सरमुद्देश्ययस्यसतथोक्तः । तथाचान्यनिषेधकत्वाभावादस्यमूलस्यविष्णोर्भावत्वमुपप द्यतइतिभावः । ननुस्वतंत्रमस्वतंत्रचेत्युक्त्वा उक्त्वाचभावाभावावित्यादि स्वतंत्रतत्वंभावइत्यंगीकरणात् वरंयथाभावे ·तत्वसं० । निविशेतस्वतंत्रतत्वंतथाविभजनमित्याशंकते ॥ यथेति ॥ तथेत्यनुपदमेवस्पष्टीभविष्यति । भावेषु बहुवचनमाद्यर्थे । सत्यध० भावनित्यचेतनादिषु । भावइत्येकवचनांतपाठोपिक्वचिदृश्यते भावकोटावितितदाऽर्थः । अत्रभावपदंचनित्यचेतनायुपल ॥१७॥ क्षकं । अतएव "भावोद्विविधः । नित्योऽनित्यश्च । नित्योपिद्विविधः । चेतनोऽचेतनश्चे"त्यनुपदमेववक्ष्यति । परिहरति । नैवंशंक्यमिति ॥ तत् स्वतंत्रतत्वं । हिहतौ । प्रधानतया मुख्यतया । सर्वविविक्तं रमादिसर्वजगद्विविक्तं । वेद्धि यथा(भावे)भावेषुवतंत्रतत्वंप्रविशतितथाविभागःक्रियतामितिचेन्नैवंशंक्यं । तद्धिप्रधानतयासर्वविविक्तमेववेदितव्यं । अन्यथा द्विविधतत्वं । भावोऽभा वश्च । भावो(पि)विविधः । नित्योऽनित्यश्च । नित्यो(पि)द्विविधः । चेतनोऽ चेतनश्च । चेतनोपिविविधः । स्वतंत्रोखतंत्रश्चेतिकर्तव्यं । एवंसतिनप्राधान्ये नप्रतिपत्तिःस्यात् । भगवयतिरिक्तस्यसर्वस्याप्यखातंत्र्यप्रतीतिर्नस्यात् । तव्यमितितव्यप्रत्ययेन इष्टसाधनज्ञानं चेदमेव । नान्यदितिवैधोयमर्थइतिद्योतयति । तथाविभागःक्रियतामित्युक्तविशद यति ॥ अन्यथेत्यादिना ॥ अन्यथा अस्मद्रीत्याविभागाकरणे । अन्यथेतिकर्तव्यमित्यन्वयः । एवंसति उक्तरीत्या ॥१७॥ विभागेसति । प्रतिपत्तिः ज्ञानं । स्वतंत्रतत्वस्येतियोज्यं ॥ अखातंत्र्यप्रतीतिर्नस्यादिति ।। नचेष्टापत्तिः । तज्ज्ञान ·स्यमोक्षसाधनत्वेन “यएत"दित्यादिनोक्तेरितिभावः । अस्मिन्पक्षे सैद्धांतिकविभागपक्षे । इति इतिहेतोः। सममेव यथा भावत्वादिनाविभागेविष्णोःप्राधान्याज्ञानंदूषणं तथास्वतंत्रत्वादिनाविभागेपितस्यभावत्वाद्यज्ञानरूपंदूषणंसममेवेत्यर्थः । कुतोनेत्यतआह ॥ पुरुषार्थेति ॥ स्वतंत्रास्वतंत्रतत्वयोःप्राधान्याप्राधान्यज्ञानस्यातिशयेनमोक्षहेतुत्वादितरस्यातथात्वा दित्यर्थः । भावत्वादिनाविभागेदूषणांतरमाह ॥ अभावादीनामिति ॥ यथाऽस्मन्मतेस्वतंत्रतत्वादीनांभावत्वचेतनत्व नित्यत्वाद्यलाभस्तथात्वत्पक्षेपि ध्वंसात्यंताभावयोनित्यत्वं प्रागभावस्यानित्यत्वं त्रयाणामचेतनत्वास्वतंत्रत्वे प्रधानादी अस्मिन्पक्षवतंत्रस्यभावत्वंनविदितस्यादितिसममेवेतिचेन्न । पुरुषार्थों पयोगानुपयोगाभ्यांविशेषात्। अभावादीनांनित्यत्वाद्यनुक्तिश्चसमैव । तस्माद्यथान्यासमेवास्तु । अथावतंत्रंचेतनत्वादिनैवविभज्यतां । नामचेतनत्वास्वतंत्रत्वे घटादीनामनित्यत्वमित्याद्यलाभः । सतिचैवंसाम्येपूर्वोपदर्शितमोक्षोपयोगिनःस्वतंत्रास्वतंत्रतत्वयोः प्राधान्याप्राधान्यरूपेणज्ञानस्यालाभोतिरिच्यतइतिभावः । निगमयति ॥ तस्मादिति ॥ यथान्यासं आचार्यरचितविभा गविन्यासमनतिक्रम्य । यथाऽसादृश्यइत्यव्ययीभावः । नाव्ययीभावादतोम्त्वपंचम्याइत्यम् । ननु भवतुभवदुक्तभंग्यैष सामान्यविभागः । अस्वतंत्रतत्वस्यचेतनत्वादिनाकुतोनविभागःक्रियतइत्याशयेनर्शकते ॥ अथेत्यादिना विभज्यतामि ·तत्वसं० यतेन । सिद्धांतीद्वेधाविकल्पयति ॥ किमिति ॥ विभज्य विभागंकृत्वा । भावाभावतयाविभागःकर्तव्यः । अनंत, सत्यध रमितितुक्त्वासामर्थं वलभ्यतइतिनोक्तं । अविशेषात् । वैपरीत्यकृतविशेषाभावादित्यर्थः । विशेषशंकते ॥ अभाव ॥१८॥ स्येति ॥ एवंसति ॥ अस्वतंत्रस्यभावत्वादिनाविभागेसति । तथासति त्वदुक्तरीत्याविभागेसति । नोक्तंस्यात् । तस्या स्वतंत्रप्रभेदत्वादितिभावः । साम्येसति भवतुमदुक्तरीत्यापिविभागोविनिगमकाभावादितिशंकते ॥ तहीति ॥ अस्य किंचेतनत्वादिनाविभज्यभावाभावतयाविभागःकर्तव्यउतार्यनकर्तव्यएव। नाचः । विशेषाभावात् । अभावस्थाचेतनत्वमेवंसतिनोक्तंस्यादितिचेत्तथासतिचेतन स्वभावत्वमपिनोक्तस्यादितिसमं । तर्हिकेनविशेषेणास्यप्राधान्यमितिचेत् वा दिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यांविशेषात् । अतएवनद्रितीयोपीति । अभावएव भावादिप्रविभागस्य । सिद्धांतीविशेषदर्शयति ॥ वादीति ॥ वादिनां सिद्धांतिनां विप्रतिपत्तेः । विवादस्य । भावातिरि क्ताभावे चेतनातिरिक्ताचेतने सत्त्वासत्त्वरूपवैलक्षण्यादित्यर्थः । भावातिरिक्ताभावोस्तीत्यत्रवादिविप्रतिपत्तिसद्भावात्तन्नि ॥१८॥ रासायविप्रतिपन्नचेतनाचेतनविभागकथनात्प्राथम्यंयुक्तमितिभावः । अतएव अंततोगत्वानिराकर्तव्यवादिविवादरूपवि शेषसद्भावादेवेत्यर्थः । द्वितीयः नकर्तव्यइतिपक्षः । भावाभावविभागकथनानुपपत्तिप्राभाकररीत्याशंकते ॥ अभावएव ·नास्तीति ॥ अभावएवयद्यनिष्पन्नस्वरूपस्तदादूरेतद्धटितविभागकथनमितिविभागोनसंभवतीत्यनेनसूचयति । परिहरति ॥ तदसदिति ॥ नहिवामात्रेणार्थसिद्धिरित्यतोहेतुमाह ॥ नास्तीतिप्रतीतेरिति ॥ प्रतीतिर्यायासासर्वापिसविषया। तथाच घटोनास्तीतिप्रत्ययस्यापिविषयेणभाव्यं । नचसनास्तीत्यपलापोयुक्तः । अनुभवविरोधादितिभावः। प्रतीतिपदेन तद्विषयस्याभावस्योपलक्षणं । तेनानघटोनास्तीतिप्रतीतिविषयस्यतस्यदुरपलापत्वादित्यर्थइत्यप्याहुः । नप्रतीत्यन्यथोपप त्याभावकल्पनायुक्ता । साचाधिकरणादिगोचरांगीकर्तुमुचितेत्याशंकते ॥ घटोनास्तीतिप्रतीतिरिति ॥ अभावादेविष नास्तीतिकेचित् । तदसत् । नास्तीतिप्रतीतेदुरपह्नवत्वात् । घटोनास्तीतिप्रती तिर्भूतलमानविषयेतिचेत् । मात्रेतिकिंभूतलमेवोच्यतउतातिरिक्तंकिंचित् । आद्यघटवत्यपिप्रसंगः । अतिरिक्तोपिघटश्चेदु(क्त)क्तोदोषः । भावांतरचे यत्वमनंगीकुर्वाणोभूतलस्यैवविषयत्वंवर्णयांवभूवेतिमात्रपदव्यावाभावात्तद्वैयर्थ्यविकल्पमुखेनाह ॥ मात्रेतीति ॥ मात्रां तपदेनेत्यर्थः । भूतलमेव भूतलपदशक्यमेव । अतिरिक्तं भूतलपदवाच्यात् । सामग्रीसद्भावेप्रतीत्यभावानुपपत्तेफ्टव त्यपिभूतलेभूतलस्यसत्त्वान्नास्तिघटइतिप्रतीतिःस्यादित्यनिष्टंप्रथमपक्षेप्रसंजयति ॥ आवइति ॥ अतिरिक्तोभूतलाद्धटएव चेत् सत्यपिघटेनास्तीतिप्रतीतिविषयस्यभूतलस्यसत्त्वान्नास्तीतिप्रतीतिरवर्जनीयेत्यतिरिक्तोघटइतिवक्तुंनयुक्तइतिवक्ति ॥ अतिरिक्तइति । उक्तोदोषः अतिप्रसंगरूपः । द्वितीयंकल्पविकल्पयति ॥ भावांतरंचेदिति ॥ प्रतियोगिभूताटाद ·तत्वसं० न्योभावश्चेदित्यर्थः । दोषमाविष्करोति ॥ रूपवतीति ॥ गंधघटाभ्यांप्रतियोग्यधिकरणभूताभ्यांभिन्नस्यरूपरूपभावांतर | सत्यध० स्यविषयस्यसद्भावाद्धोनास्तीतिप्रतीतिःस्यादित्यर्थः । दोषप्रमोपाययतते ॥ नन्विति ॥ घटप्रतियोगिकोऽभावोघदाभावः। ॥१९॥ सोस्यास्तीतिघटाभाववत् भूतलं । तस्मिन्संवध्यते वर्तते । अभावपदध्वंसपरं । अथवा भावःसत्त्वं तदभावोसत्त्वं संवं धाभावइत्यर्थः । ततश्चघटैतद्भूतलसंसर्गाभावउच्यते । यद्वा घटात्यंताभावः अभिनवगदायुक्तप्रकारेणप्रामाणिकप्रतियो गिकोवर्ततइतिपरोक्तानुवादतयावाग्राह्यः । अप्रामाणिकप्रतियोग्येव नापिपरोक्तानुवादइतिपक्षेपूर्वोक्त संसर्गाभावइतिधि द्रूपवतिघटेगंधोनास्तीतिप्रतीतिप्रसंगः । ननुघदाभावोघटाभाववतिभूतलेसंबध्य तउतघटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसंगात् । नद्वितीयः । विरोधात् । वेकोद्रष्टव्यः । उतघटवति संवध्यतइतिवर्तते । संवध्यतइतिनलडर्थविवक्षा । ततश्चविकल्पःसंभवति । विशेषस्तुपांडुर गीयतयाख्यानतोऽवगंतव्यः । स्वसंबद्धेभूतलेवर्ततइतिमनुषेचेत्स्वस्याश्रयकोटौनिविष्टतयाऽऽत्माश्नयः । खातिरिक्तैका भावसंवद्धइतिजानासिचेत्स्वातिरिक्ताभावः स्वसंबद्धश्चेदात्माश्रयः । अथस्वान्यैतदभावसंबद्धश्चेत्सरस्पराश्रयः । अभाव ॥१९॥ त्रितयस्वीकारेचक्रकं । अनवधिकाभावोररीकारेऽनवस्थाचभवेयुरित्याह ॥ नाद्यः । आत्माश्रयादिप्रसंगादिति ॥ उत घटवतीतिद्वितीयपक्षमधिक्षिपति ॥ नद्वितीयइति ॥ कुतइत्यतआह ॥ विरोधादिति ॥ तद्वतितदभावसंबंधोव्याघा ·तान्नांगीकारार्हः । परिशेषेसिद्धमाह ॥ अतइति॥ अतः घटाभाववद्धटवदितिपक्षद्वयस्याप्यात्मानयादिविरोधाद्दुष्टत्वात् । वक्तव्यं त्वयेतिशेषः । भूतलमात्रइतिमात्रपदेनघटघटाभावाविशेषितंभूतलंग्राह्यमितिसूचयति ॥ तदेवेति ॥ निषेधप्रक्रि यांविकल्पमुखेनारभते ॥ नेति ॥ अयंप्रश्नः घटाभावःकुत्रसंबध्यतइतिप्रश्नः । तद्वाक्यं । यद्वा प्रश्नः प्रश्नार्थः । विवि च्यतां विद्रियतां । विवरणप्रकारमेवविवृणोति ॥ यदीति ॥ अभावसंबंधात् घटाभावसंबंधात् । क्वचिद्यदिघटाभावसंबं अतोवक्तव्यंभूतलमात्रइति । तदेवास्तुनास्तीतिप्रतीतिविषयइतिचेन्न । प्रश्नएवायंविविच्यतां । यद्यभावसंबंधात्माकीदृशंभूतलमिति । यदिवासं बंधसमयेकीदृशमिति । यदा यद्यभावादिविविच्येततदाकीदृशनामस्या दिति । आयेसघटमित्येवोत्तरं । द्वितीयेघटाभाववदिति । तृतीये धादितिपाठेऽर्थस्तुस्पष्टः ॥ यदिवेति ॥ संबंधसमये अभावेनसाकंसंबंधसमये । अभावात् घटाभावात् । इदं भूतलं । विविच्येत वियुज्येत । तदा तर्हि ॥ कीदृशंनामस्यादितीति ॥ कीदृशंस्यान्नामेत्यन्वयः । विकल्पक्रमानुगुणमुत्तरक ममाह ॥ आयइत्यादिना ॥ आये घटाभावसंबंधालाकीदृशमितिपक्षे । संघटं घटसंबद्धं । उत्तरं वाच्यमितिशेषः । उत्तरत्र उत्तरंवाच्यमित्यपिशेषः । द्वितीये संबंधसमयेकीदृशमितिपक्षे ॥ तृतीयइति ॥ यद्यभावादिदमित्यादितृतीये।

·तत्वसं० विवेकः वियोगः । अभावनाशकृत तदाऽभावस्यनष्टत्वाइटसंबद्धमिति । घटसंसर्गप्रागभावनाशस्यघटसंसर्गरूपत्वात् । सत्यध० बुद्धिकृतः विवेकइत्यनुवर्तते । बुद्ध्यैवांगीकृतः । तदा तर्हि । तयैवघटसंसर्गप्रतीतिमदित्युत्तरं । नन्वभावःकुत्रसंबध्यतइ ॥२०॥ तिप्रश्नार्थस्यलोकोक्तमुत्तरमस्तु । तथापिनघटाभावोघटाभाववतिदेशेतथाविधकालेवाऽस्ति । आत्माश्रयादिप्राप्तेः । नापि घटवतिदेशेकालेवा । विरोधादिति पक्षद्वयेपिदोषसद्भावादित्यतिरिक्ताभाववादोनयुज्यतइत्याशंकमानप्रतिविपक्षेबाधकमाह ॥ अन्यथेति ॥ अधिकरणभिन्नाभावानंगीकारे । भावप्रतिक्षेपः घटोभूतलदेशेघटवतितथाविधेकालेवावर्ततइति यदिविवेकोवस्तुकृतस्तदाऽभावस्थनष्टत्वाद्धटवदिति । यदिबुद्धिकृतस्तदाबु छयैवघटप्रसक्तिमदिति । अन्यथैवंभावप्रतिक्षेपोपियादित्यास्तांविस्तरः । चेदात्मानयादिकं । घटाभाववतिचेद्विरोधइत्येवंघटादिभावप्रतिक्षेपोपिस्यादित्यतिप्रसंगोद्रष्टव्यः । यथैतत्परिहाराययतसे तथाहमपियते । यश्चोभयोःसमोदोषःपरिहारोपिवासमइतिदोषसाम्यमनेनदर्शयति । नहिपरांगन्यायेनदोषसाम्योपपादन मेवदोषइत्यतोयथाप्रामाणिकत्वाद्गुणानामपलापोऽयुक्तस्तथामानसिद्धत्वादभावादीनामपलापोनयुक्तइतिग्रंथगौरवभीरवर पसंहरंति ॥ इतीति ॥ वक्तव्यंसर्वमर्थादुक्तमतोनशब्दतोविवरणंक्रियतइतिविस्तरशब्दंप्रयुजानःसूचयामासेतिज्ञेयं । प्रावि ॥२०॥ धाशब्देनेवावधाप्रत्ययेनावांतरभेदवंतावितिसूचितं । तत्रप्रथमोद्दिष्टत्वाद्भावविभागएबादौवोधनीयः । तथापिप्रथमंज्या PM ·यस्त्वेनबुद्धावनारोहात्सूचीकटाहन्यायेनाभावविभागमेवादावाहेत्याह ॥ विधेत्युक्त्येति ॥ सूचीकटाहन्यायेनेत्युपलक्षणं । परेणानंगीकृताभावांगीकारणप्रसंगसंनिधापितोऽभावइति तस्यैवादौविभागप्रदर्शनमावश्यकमित्यपिनिरूपणप्रयोजनमव धेयं । मूले “प्राक्प्रध्वंससदात्वेने”त्यत्रद्वंद्वांतेश्रूयमाणस्त्वप्रत्ययःसर्वत्रान्वेतव्यइत्याह ॥ प्राक्त्वेनेत्यादिना ॥ प्राक्त्वा दितादात्म्यमभावस्यकिमित्यतः तृतीयायाविवक्षितार्थाभिधानेनसमाधिमभिधत्ते ॥ उपलक्षितइति ॥ व्यावर्तकधर्मोपेत इत्यर्थः । इदमुक्तंभवति । प्रागितिध्वंसात्यंताभावाभ्यां प्रध्वंसेतिप्रागभावात्यंताभावाभ्यां अत्यंतेतिप्रागभावप्रध्वंसाभ्या द्विधेत्युक्त्याभावाभावयोरवांतरभेदोस्तीतिसूचितं । तत्रभावनिरूपणाभावनिरूपणस्याल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावमादौविभागेनोद्दिशति ॥ प्राक्प्रध्वंससदात्वेनत्रिविधोऽ भावइष्यते ॥ प्राक्त्वेनप्रध्वंसत्वेनसदात्वेनोपलक्षितोऽभावस्त्रिविधइष्यते । प्रामाणिकैरितिशेषः । मिति परस्परव्यावर्तकमतिजनकप्रागादिविशेषणोपेतोऽभावस्त्रिविधइति । अभावएवयदांगीकर्तुनोचितस्तदादूरेतद्विभाग कथेत्यत प्रामाणिकत्वान्नागणनीयइतिभणति ॥ इष्यतइति ॥ अनुवादोऽन्वयप्रदर्शनाय । बुद्धिमत्त्वावच्छेदेनेदंसंमतमि तिवक्तुंतत्रापेक्षितंपूरयति ॥ प्रामाणिकैरितिशेषइति ॥ अप्रामाणिकप्रतियोगिकत्वेनजघन्यत्वात् प्रामाणिकप्रतियोगि कत्वेनकैश्चिदंगीकृतत्वेपिप्रामाणिकाप्रामाणिकप्रतियोगिकत्वाद्गौरवात् ततःप्राक्केवलप्रामाणिकप्रतियोगिकौप्रागभावध्वंसौ निरूप्यौ । तत्रापिधर्मितोपिपूर्वभावीतथानिरूप्यइतितथैवमूलकृन्निदिदेश । तमेवानुसृत्यनाक्त्वेनप्रध्वंसत्वेनसदात्वेनेति ·तत्वसं० टिटीकिरेटीकाकृत्सादाइतिबोध्यं । निर्देशानुसारात्तालक्षयति ॥ उत्तरकावधिरिति ॥ उत्तरः स्वाधिकरणकालापेक्षयाऽ सत्यध० नंतरभावीप्रतियोग्यधिकरणकालः । सएकः केवलं । अवधिः मर्यादाभूतोयस्य सप्रागभावइत्यर्थः । अभावइत्येवोक्तनि ॥२१॥ रवधिकेऽत्यंताभावेतिऽव्याप्तिः । तन्निरासार्थमवधिमानित्युक्तं । तावत्येवोदितेप्रध्वंसाभावेऽतिव्याप्तिः । तन्निराकृत्याउ त्तरेतिचोक्तं । उत्तरावधित्वंप्रागभावस्यलक्षणमित्येवोक्तेघटसामग्र्यामतिव्याप्तिः । तत्परिजिहीपुरभाषताभावइति । घट निष्ठान्योन्याभावपराकृत्याएकेतिपदं । इदंचानित्यगतभेदस्यानित्यत्वमितिटीकापक्षमाश्रित्येतिज्ञेयं । उत्तरकावधिरित्येवो क्तप्रागभाववर्तिप्रमेयत्वाभिधेयत्वसत्त्वादिष्वतिव्याप्तिःस्यात्तदर्थमभावेतिवर्णयांबभूवुः । प्रागभावनिष्ठाभिधेयत्वादेर्निष्प उत्तरकावधिरभावापागभावः । प्रतियोग्युत ग्युत्पत्तेःप्रागेवाभावोस्त्यु त्पनेतुतस्मिन्नास्तीतिकृत्वा । पूर्वैकावधिरभावाप्रध्वंसाभावः । तियोगिकत्वेनभावत्वादभावइत्यनेनतब्यावृत्तिः । विशिष्टस्यघटप्रागभावनिष्ठान्योन्याभावेऽतिव्याप्तिरितिचेन्न । विवक्षाव शाद्धर्म्यतिरिक्ताभावस्यैवाभावपदेनग्रहणात् । एकपदस्वरूपकथनपरमितिज्ञेयं । तदेवोपपादयति ॥ प्रतियोग्युत्पत्तेरिति । उत्पत्तेः प्राक् पूर्व । अभावः घटाभावः । तस्मिन् घटे । उत्पन्नेसनास्तीतिकृत्वा उत्तरकावधिरभाव-प्रागभावइत्यर्थः । क्रमागतंप्रध्वंसंलक्षयति ॥ पूर्वैकावधिरिति ॥ स्वाधारकालात्पूर्वभाव्येकोवधिर्मर्यादारूप-प्रतियोग्यधिकरणांतिमक्षणा ॥२१॥ त्मकःकालोयस्य सोभावप्रध्वंसः । अत्यंताभावेऽतिव्याप्तितिरस्कृत्याअवधिमानिति । प्रागभावेऽतिव्यापनापनुत्यैपूर्वपदं ।

·घटेचतांविघटयितुमभावपदं । पूर्ववत्पूर्वैकावधिरित्युक्तेध्वंसगतप्रमेयत्वादौसत्वाल्लक्षणस्यातिव्याप्तिरितितादासायाभाव पदं । नचविशिष्टस्यध्वंसगतान्योन्याभावेतिव्याप्तिरितिवाच्यं । अभावस्यधर्म्यतिरिक्तस्यैवपूर्ववद्विवक्षणादनतिव्याप्तेः। एकपदमेकंपूर्ववदेवस्वरूपोपष्टंभकंज्ञेयं । लक्ष्येलक्षणमुपपादयति ॥ प्रतियोगीति ॥ प्रतियोगीघटः । तद्धंसानंतरंअत्रन तियोगीध्वंस्यतेऽनेनेतिव्युत्पत्त्याप्रध्वंसशब्दःमध्वंसजनकाव्यवहितपूर्ववृत्तिमुद्रप्रहारादिरूपसामग्रीपरोबोध्यः । तेनप्रध्वं सस्योत्तरावधिशून्यत्वात्कथंप्रध्वंसानंतरमित्युक्तिरितिपरास्तं । प्राक् प्रध्वंसात्पूर्व । घटध्वंसघटप्रागभावयोःपूर्वकावधिरु प्रतियोगिप्रध्वंसानंतरमेवाभावोनतुप्रागस्तीति । नचैवं प्रागभावप्रध्वंसः प्रध्वंसप्रागभावड् तिप्रवाहीप्रसज्ज्यते । प्रतियोगिनएवप्रागभावप्रध्वंसत्वेनमध्वंसप्रागभावत्वेनचांगीकृत त्वात् । तहिंघटप्रध्वंसोनामप्रागभावनिवृत्तेनिवृत्तिरितिप्रागभावोन्मजनप्रसंगइतिचेन्न । तरकावधिरितिलक्षणेप्रागभावप्रतियोगिकध्वंसध्वंसप्रतियोगि योगिकप्रागभावयोरपिप्रसक्तीतत्प्रवाहौस्यातामित्याशंक्यपरिहरति ॥ नचैवमिति ॥ प्रतियोगिनोघटादेः प्रागभावप्रध्वंसरूपत्वेनस्वध्वंसप्रागभावत्वेनचांगीकृतत्वेन प्रावाहिक्या-परंपरायाअप्र सक्तेः ॥ तहीति ॥ यदिप्रतियोगिनःप्रागभावनिवृत्तिरूपत्वं तहीत्यर्थः ॥ प्रागभावेति ॥ घटप्रागभावेत्यर्थः । निवृत्तेः तवंसस्य । तस्यैवप्रागभावसामग्रीत्वेन प्रागभावस्यपुनरुन्मजनं प्रत्यावृत्तिः स्यादित्यर्थः । कारणसामग्र्यांसत्यांकार्यावश्यं भावनैयत्यादित्यनिष्टापादनमित्यत्रतात्पर्यज्ञेयं । यथाघटस्यप्रागभावकालान्यकालिकत्वेनस्वप्रागभावविरोधित्वं तथाघटन .

·सत्यध तत्वसं० ध्वंसस्यापिस्वप्रागभावकालान्यकालिकत्वेनतद्वत्प्रागभावविरोधिनितदुन्मज्जनानापत्तेरित्युत्तरयति ॥ घटवदिति ॥ यथा घटसत्तादशायांघटप्रागभावोनास्ति । घटस्यप्रागभावविरोधित्वात् । एवंघटप्रागभावनिवृत्तिनामघटप्रागभावध्वंसः । संघ ॥२२॥ टएव । तन्निवृत्तिर्नामघटध्वंसएव । तत्सत्तादशायांनप्रागभावापत्तिः । घटध्वंसस्यापिप्रागभावविरोधित्वादित्यर्थइत्याहुः । अवशिष्टमभावलक्षयति ॥ निरवधिकइति ॥ उत्तरकावधिकपागभावपूर्वैकावधिकप्रध्वंसाभावयोरनतिव्याप्त्यनिरवधि कइति । निष्क्रांतोवधेरितिनिरवधिकइति । अव्याकृताकाशेश्वरादिव्युदासायाभावइति । नचाकाशादिनिष्ठान्योन्यामा घटवत्तद्वंसस्यापितहिरोधित्वात् । निरवधिकोऽभावासदाऽभावः । सदाऽभावोस्तीतिकृत्वा । अथायंताभावइतिप्रसिद्धसंज्ञातिक्रमेणस दाभावइतिसंज्ञांतरकरणंकिमर्थं । लक्षणस्याप्युद्देशेनैवसूचनार्थं । वेऽतिव्याप्तिरितिवाच्यं । धर्मिभिन्नाभावेतिविवक्षणात् । तन्निमित्तमुत्तंभयति ॥ सदाभावोस्तीतिकृत्वेति ॥ अत्यंता भावोनिरवधिकइतिसंबंधः । किलोकप्रसिद्धात्यंताभावसंज्ञांविहाय, विधायचनामापूर्वनिर्दिदेशदेशिकवरइतिशंकते ॥ अ संताभावइतीति ॥ उत्तरमीरयति ॥ लक्षणस्येति ॥ लक्षणस्य अत्यंताभावलक्षणस्य निरवधिकाभाववत्वस्य । ज्ञाप ॥२२॥ नार्थमित्यर्थः । मतांतरनिराकरणमपिविलक्षणलक्षणकरणफलमितिपरपराकरणप्रकारव्युत्पादनविनाऽनुवादेननशक्यज्ञा ·नमितितदनुवदति ॥ यच्चेति ॥ उक्तं स्वग्रंथेप्रतिपादितं । तदेवप्रतिपादयति ॥ संसर्गप्रतियोगिकाभावइतीति ॥ निदर्शयति ॥ यथेति ॥ एतद्धटस्यैतद्भूतलस्यचयःसंसर्गस्तदभावोत्यंताभावइति । अतिप्रसंगवारणायोभयत्रैतत्पदं । तदपि तल्लक्षणमपि । एतत् विलक्षणलक्षणकरणं । निराकरणप्रकारंदर्शयति ॥ तस्येति ॥ संसर्गप्रतियोगिकाभावस्य । घटोत्र नास्तीतिप्रतीतिविषयस्यघटैतद्भूतलसंसर्गाभावस्य घटानयनापनयनयोनाशजन्मनोःसंभवेन निरवधिकाभावत्वंनोपपद्यत इत्याशयः । त्रैकालिकसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावइतिमतंयद्यपिपर्यवस्यति सदातनाभावत्वइति । तथापि तत्रप्रामा यचान्यैरत्यंताभावखरूपमुक्तंसंसर्गप्रतियोगिकाभावोत्यंताभावइति। यथैतटैतद्भूतलसंसर्गाभावइति । तदपिनिराकर्तुमेतत् । तस्य निरवधिकत्वाभावात् । तद्युदाहृतश्चतुर्थास्यादितिचेन्न । तस्यापि णिकस्यघटस्यप्रतियोगित्वं प्रतियोग्यवरुद्धोविद्यमानोपिनस्फुरत्यभावइतिमन्वते । मन्मतेत्वप्रामाणिकस्यैवप्रतियोगित्वं प्रतियोगिनाप्रामाणिकेनयथाभावस्यविरोधस्तथातत्सदृशेनापिविरोधइति नघटवत्यपिघटोनास्तीत्यतिप्रसत्यापत्तिदोषइत्या वयोर्विशेषः । विशेषस्तु "निर्दोषाशेषसद्गुण"मितितत्वनिर्णयटिप्पण्यादितोज्ञेयः । तर्हि निरवधिकाभावत्वेनात्यंताभावां गीकारे । उदाहृतः प्रमेयविशेषःसंसर्गप्रतियोगिकाभावः । उत्तरमाह ॥ तस्यापीति ॥ संसर्गप्रतियोगिकामावस्यापि ॥

·तत्वसं० यथासंभवमिति ॥ प्रागभावादिषुयथासंभवमंतर्भाव योवाच्यः । यद्भूतलंघटेननसंयुज्यतेतत्रघटप्रागभावइतितत्रांतर्भावः। सत्यध० यदावियुज्यतेतदाप्रध्वंसे । यद्भूतलंकदापिघटेननसंयुज्यतेतत्रसंसर्गाभावस्यात्यंताभावेऽतर्भावोज्ञेयः । इष्यतइत्यस्यनिरा ॥२३॥ कार्यपरमतव्युत्पादनेनसाफल्यसंपादयितुमवतारयति ॥ एकइति ॥ संसर्गाभावोऽन्योन्याभावश्चेतिद्विविधाऽभावइति वैशेषिकभाषितंसाक्षादभावविवक्षया । संसर्गाभावीयत्रिरूप्यान्योन्याभावेनैकेनाधिकेनचसह चातुर्विध्यमितिध्येयं । यथासंभवप्रागभावादिष्वंतर्भावात् । एकेब्रुवते । संसर्गाभावो ऽन्योन्याभावश्चेतिदिविधएवाभावइति । अन्येतुप्राक्प्रध्वंसात्वं तान्योन्याभावात्माचतुर्विधइति। तदुभयंनिराकर्तुमिष्यतइत्युक्तं । अन्योन्याभावोहिभेदएव । सचखरूपमेवेत्यन्यत्रोपपादितं । प्रागभावत्वादिकंतुसंसर्गाभावांतरालिकोपाधिरितिच । अपरेत्वक्षचरणानुसारिणः प्राक्प्रध्वंसात्यंताभावाअन्योन्याभाव श्चेतिचत्वारइतिजगदुः । अत्राभावविभाजकोपाधिःप्रागभावत्वादिरेवेतिपक्षद्वयेप्यभावचतुष्कताऽऽविष्कृताभवतीतिवेदि तव्यं । इष्यते प्रामाणिकैरितिशेषः । तदप्रामाणिकत्वस्थेम्नेदूषणप्रकारमाकारयति ॥ अन्योन्याभावोहीति ॥ यतो ॥२३॥ ऽन्योन्याभावोभेदः सचधर्मिस्वरूपएव । अन्यत्र तत्वनिर्णयादौ । तथाचतस्यपृथक्त्वेनवचनमनुचितमितिभावः । मत ·येपिदूषणांतरमाह ॥ कार्यकारणयोरिति ॥ उपादानोपादेययोरित्यर्थः । संसर्गः संबंधिभिन्नःसमवायरूपः । तस्य अन्यत्र “समवायाभ्युपगमाञ्चसाम्यादनवस्थिते"रित्यादिसूत्रभाष्यादौ । इदमत्राकृतं । संसर्गाभावत्वं संसर्गप्रतियोगि काभावत्वंवा संसर्गारोपपूर्वकप्रतीतिविषयाभावत्वंवा । नप्रथमः । उपादानोपादेययो संसर्गेसत्युपादानेप्राकालसंबंधस्तत्सं सर्गप्रतियोगिकोभाव-प्रागभावस्तथोत्तरसंबंधोध्वंसइतिचस्यात् । तयोरभेदांगीकारात्संसर्गस्यैवाभावान्मैवमंगीकर्तुशक्यं । प्रागभावादीनांघटादिप्रतियोगिकतयैवोपलंभेनसंसर्गप्रतियोगिकत्वस्यत्वयाप्यनंगीकाराच्च । नद्वितीयः । मृत्पिडेयःकश्चि कार्यकारणयोःसंसर्गस्यान्यत्रनिराकृतत्वेनप्रागभावप्रध्वंसाभावयोःसंस गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति । भावविभज्यदर्शयति ॥ चेतनाचेतनत्वेनभा वोपिद्विविधोमतः ॥ नकेवलमभावोभेदवान्वितुभावोपीत्यपिशब्दः । इटसंसर्गआरोप्यतउतसमवायः । नाद्यः । विरोधिनःसंसर्गसामान्यस्यसत्त्वेनारोपोदुरुपपादः । नद्वितीयः । समवायस्या नंगीकारपराहतत्वात् । विस्तरस्त्वदृश्यत्वाधिकरणसुधातोऽवगंतव्यः । ननु "भावोपी" त्यत्रत्यापिशब्दस्याभावेपिद्वित्वस मुच्चायकत्वं "प्राक्प्रध्वंससदात्वेने"त्यादिकेनविरुद्धं । नेतःसमुच्चेयांतरमस्ति । अतोवैयापरपर्यायवाक्यालंकारतांगी कारएवशरणमित्यतः भावीयचेतनाचेतनत्वरूपावांतरविभागस्यतत्समुच्चेयस्यसत्त्वान्नव्यर्थोपिरित्याह ॥ नकेवलमिति ॥ शब्द्यतेकथ्यतइतिशब्दशब्दोऽर्थपरः । शब्दउपसर्गादाविष्कारेच अनुपसर्गाचेतिचुरादिशब्दधातोःकर्मणिधञ् । ततश्चापेः ।

·act सत्यवर ॥२४॥ तत्वसं० शब्दोपेरर्थइत्यर्थः । तेन “किंतुभावोपीत्यपिशब्द" इतिटीकानन्वयशंकापराकृताज्ञेया । इतीत्यस्येत्यर्थइतिविवक्षणाद्वास माधिोध्यः। ननु परतंत्रावांतरभेदस्यभावस्यचेतनाचेतनरूपावांतरभेदवत्त्वे भगवतोऽभावस्यच चेतनाचेतनत्वेक्रमान्नो तस्यातां । नचतयोर्नस्तएवतेइतिवाच्यं । तथासति “चेतनश्चेतनाना"मित्याद्यागमेन, अभावीयाचेतनत्वग्राहकप्रत्यक्षेण चविरोधापत्तेः । ज्ञापकाभावेप्यंगीकारे विष्णोरभावस्यचाचेतनत्वंचेतनत्वंचर्किनस्यादित्यतः अस्यमूलस्यान्यनिषेधपरत्वा भावेन भावश्चेतनोचेतनश्चेतिद्विविधः । नपुनरेकविधोनापित्रिविधइत्येवंपरत्वाद्भगवदभावादीनांचेतनाचेतनत्वादिकंवक्तुं शक्यतइत्याह ॥ चेतयतीतीति । एतेन चेतनशब्दस्य "प्राणीतुचेतनोजन्मी"त्याद्यभिधानेषुजीवेरूढत्वात्कथमनेनमूले चेतयतीतिचेतनः । अनेवंविधोऽचेतनः । तेनविष्णोश्चेतनत्वमभावस्याचेतनत्वंचज्ञातव्यं । नभगवतश्चेतनत्वसिद्धिरितिनिरस्तं । उक्तरीत्यातत्ययौगिकत्वात् । एतेनैवच चेतनाचेतनयोलक्षणाकथनप्रयुक्तन्यूनतापि निरस्तेतिबोध्यं । चितीसंविज्ञानइत्यस्मान्नंधादिल्यौ, “युवोरनाका"वित्यनेनानेच, चेतनेतिभवति । ज्ञातृत्वंचेतनत्वमि त्युक्तंभवति । क्रमप्राप्तमचेतनलक्षणमाह ॥ अनेवंविधइति ॥ अज्ञातेत्यर्थः । यदर्थविग्रहप्रदर्शनंतदाह ॥ लेनेति ।। विष्णोः भगवतः । चेतनत्वं अजीवत्वेपिज्ञातृत्वं । अभावस्याज्ञातृत्वरूपमचेतनत्वज्ञेयं । अतोनन्यूनतेतिभावः । चेतन स्यादौनिर्देशेनिमित्तकथनपर “सर्व"मितिवाक्यस्यावतारिकातु भावप्राथम्यहेतुप्रदर्शनपरटीकाककिकापातनिकेवबोध्या ।

·चेतनार्थ । सर्वस्यापिजडस्यसाक्षात्परंपरयावाचेतनोपभोगसाधनत्वादित्यर्थः । नन्वचेतनोनामपदार्थएवनास्ति । ययाचा पौरुषेयत्वेनानाशंकितदोषलेशयावाचाभवदभिलषितंसाध्यते तत्सजातीयया "मृदब्रवी"दित्यादिकयाश्रुत्या वचनकर्तृत्व रूपचेतनव्यापारोपपादनात्सर्वचेतनमेवेतिसर्वचैतन्यवादोप्रामाणिकइत्यभिप्रेत्य "मत" इत्यूचेसुचेताइत्याह ॥ मृब्रवी दिल्यादिवचनादिति ॥ नहिवाङ्मात्रेणार्थसिद्धिरित्यतआह ॥ तच्चेति ॥ अभिमानिनयेहि मृदादिशब्दै दायभिमानि देवतानामेवश्रुतावभिधानान्नसर्वचेतनमितिमसंभवतीत्यानुषंगिकसिद्धांतत्वेन सर्वचेतनत्वमतं निरस्तमित्यर्थः । अभिमा सर्वमचेतनंचेतनार्थमितिचेतनस्यप्राधान्यात्पूर्वमुद्देशः । मृब्रवीदित्यादिवचना त्सर्वचेतनमेवेतिमतनिरासाय “मत इत्युक्तं । तचाभिमान्यधिकरणेनिरस्तं । न्यधिकरणइत्युपलक्षणं । प्रकृत्यधिकरणेचेत्यपिद्रष्टव्यं । सर्वस्यचेतनत्वपक्षेघटादिरूपचेतनस्यनित्यत्वमुच्यतेऽधानित्यत्वं । नाद्यः । तन्नित्यभावस्यानादितयादंडचक्रादिचक्रवैयापत्तेः । मुद्राभिघातानंतरंनाशानुभवविरोधाच्च । द्वितीये उक्त रीत्यासादित्वेवक्तव्ये घटादिचेतनप्रतिकपालादिचेतनमुपादानंवक्तव्यं । विनोपादानंभावसृष्टेःक्वाप्यदृष्टेः । तथाचचेतना नामुपादानोपादेयत्वंसर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नांगीकारार्हमितितदधिकरणानुषंगिकसिद्धांतार्थस्यस्थितत्वादितिभावः । उपपा दितंचैतत्तदधिकरणे "नचोर्णनाभिजनितृमातॄणांचविकारिता । चेतनत्वादित्यनुव्याख्यानसुधायांस्वविकल्पितपक्षचतुष्ट ·वविध ॥२५॥ तत्वसं० यनिरासकचेतनत्वहेतूपपादनमुखेन । ननु सर्वथाऽवर्जनीयोनित्यानित्यविभागः । सकिमर्थमादौनकृतः। नचानित्यस्णा ।। सत्यधः चेतनत्वनैवंसतिस्यादितितदपाकरणं । हततर्येवंकर रणेचेतनस्यनित्यत्वमपिनस्यादितिसाम्यात् । अतः केननि स्यविभागस्यप्राथम्यमित्याशंक्य रमातत्वादीनांचेतनविभागस्थत्वेनाभ्यहितत्वादित्याशयेनाह ॥ चेतनादितिविभाग स्येति ॥ भावाभावविभागादप्यस्यचेतनाचेतनविभागस्यादितःप्रयोज्यत्वप्रयोजकत्वेन तदपेक्षयाचेतनाचेतनविभागनाथ म्यमेवन्याय्यमितिशंकातु वादिविप्रतिपत्तिभावाभावविशेषादितिवदताऽशेषसंविदाटीकाकृतैवप्राक्प्रकटंपराकृतेतिज्ञेयं । चेतनादिविभागस्यनित्यादिविभागादश्यर्हितत्वात्सएवादावुदाहृतः । यथोद्देशंचेतनविभागमाह ॥ दुःखस्पृष्टतदस्पृष्टमितिद्वेधैवचेतनं । कदाचिद्दुःखसंबद्धमेवदुःखस्पृष्टं । कदापिदुःखासंबद्धंतदस्पृष्टं । उद्देशकमेणचेतनविभागमाहेत्याह ॥ यथोद्देशमिति ॥ ननु मुक्ताः किंदुःखस्पृष्टानवा । नाद्यः । मोक्षस्यसंसारसदृक्षता प्रसंगात् । नात्यः । उत्तरवाक्यानानुकूल्यापत्तेः । अतःकथमित्यतस्तेष्वपियथानलक्षणस्यातिव्याप्तिःस्यात्तथा किंचित्क दाचिदित्यध्याहृत्य स्पृष्टपदार्थस्पष्टमाह ॥ कदाचिदिति ॥ तेषामपिपूर्वदुःखस्पृष्टत्वादव्याप्तिवारणमिवद्वितीयलक्षणाति व्याप्तिवारणंचज्ञेयं । अनदुःखपदंतत्वविवेकायुक्तदिशासंसृतिपरं । ततोऽव्याप्त्यतिव्याप्त्योरभावइतिमंतव्यं । कश्चिद्दुः खादीनांसर्वेषामाविद्यकत्वेनकल्पितत्वेननकिमपिदुःखस्पृष्टमितिनैवंविभागःसंभवतीतिसमुदाजहार । अवादीदपरोवादी ·श्वरातिरिक्तंसर्वदुःखस्पृष्टमेवेति । तदुभयमपाकर्तु “मेवे"त्याहेत्याह ॥ कल्पितत्वादु'खादीनामित्यादिना एवकारइ त्यंतेन ॥ यथाश्रुतैवकारान्वयेविशेषणसंगतत्वप्राप्त्याचेतनेतदन्यस्मिन्नचेतनेदुःखस्पृष्टत्वायोगतत्स्पृष्टत्वयोःप्राप्तेरचेतनेत स्पृष्टत्वस्यसर्ववाद्यसंमतेःकथमितिचेन्न । व्युत्क्रमेणैवकारान्वयेभवत्येवान्ययोगव्यवच्छेदकइत्युपपत्तेः । ननु रमादुःखास्पृ प्टेतिवचनं किंतस्याःस्वातंत्र्यमगीकृत्यनवा । नाद्योनवद्योविष्णुसर्वोत्तमतावादिनां । नात्यः । परतंत्रत्वदुःखास्पृष्टत्वयोः सामानाधिकरण्यायोगादितिपूर्वपक्ष्याशयः॥ तदुभयेति ॥ दुःखाद्याविद्यकं सर्वमीश्वरातिरिक्तंदुःखस्पृष्टमित्युभयस्य । कल्पितत्वाद्दुःखादीनांनकिंचिद्दुःखस्पृष्टमित्येके । ईश्वरातिरिक्तंसर्वमपिदुःखस्पृष्टमेवे त्यन्ये।तदुभयनिरासायैवकारः।आद्यस्यप्रत्यक्षविरुद्धत्वात्। द्वितीयस्यागमविरुद्धत्वात्। एवकारः द्विधैवेत्यत्रत्यः । निरासप्रकारदर्शयति ॥ आद्यस्येति ॥ प्रत्यक्षविरुद्धवात् । अहंदुःखीत्याद्यवाधितसाक्षि प्रत्यक्षविरुद्धत्वादित्यर्थः । द्वितीयस्य ईशातिरिक्तस्यसर्वस्यदुःखस्पृष्टत्वमितिनैयायिकमतस्य । समानाचामृत्युपक्रमादमृत त्वंचानुपोष्येत्येतत्सूत्रसंवादि "द्वौवावसृत्यनुपक्रमौ । प्रकृतिश्चपरमश्च । जीवाएवतुदुःखिनः । श्रीनित्यमुक्ते"त्याद्यागम विरुद्धत्वादित्यर्थः । तर्हिरमारमारमणौविभिन्नावुताभिन्नौ । नाद्यः । भिन्नाचनखिन्नाचेत्स्वतंत्रतत्वद्वैरूप्यंस्यात् । नद्वि तीयः । तथात्वेविभागायोगइत्याशंक्याद्यपक्षमभ्युपेत्य परमेश्वरस्ययदुःखास्पृष्टत्वंतदन्यनिरपेक्षं । रमायास्तुभगवत्तंत्रमि ·तत्वसं० तिप्रमाणप्रमितत्वान्नोक्तदोषइतिसमाधत्ते ॥ परमेश्वरस्थेत्यादिना ॥ स्वातंत्र्येणेतिवदन् “स्वतंत्रोहरिरेकरा"डित्याधाग। सत्यध० मानुगृहीतं हरिनंदुःखस्पृष्टचेतनः । स्वतंत्रत्वादितिव्यतिरेक्यनुमानमानमत्रेतिसूचयति । परमेश्वरइतिवदन्नवदंश्वधि ॥२६॥ ण्विति पराचसामाचपरमा तस्याईश्वर स्वामीपतिर्वा । ततश्चनियतपतिपत्नीभाववतांपत्युरुत्तमत्वमिववध्वाअधम त्वंनियतमितिरमापेक्षयौत्तम्येहेत्वंतरंचोदितंभवतीतिभावमाविश्चकारेतिज्ञेयं । ननु पूर्वमनुपदमेवोदितभाधान्येन दुःखा स्पृष्टंतत्स्पृष्टमित्येवविभागोन्याय्यः । प्राधान्यंबहुविधं । श्रेष्ठत्वरूपं अभावप्रतियोगित्वेनतन्निरूपकतारूपं उपजीव्यत्व परमेश्वरस्यदुःखास्पृष्टत्वंखातंत्र्येणैवसि यद्यप्यनयोर्दुःखास्पृष्टंचेतनंप्रधानं तथाप्यमा वस्थभावनिरूप्यत्वादुःखस्पृष्टस्यप्रथममुद्देशः। तथापिप्राधान्यक्रमस्यमुख्यत्वात्तद्नुसारे गहेअपिनिर्दिशति ॥ नित्यादुःखारमान्येतुस्टष्टदुःखासमस्तशः ॥ अन्ये चेतनाः । रूपमित्यादि । तन्मध्ये श्रेष्ठत्वंमुख्यं । तथैवोत्तरग्रंथात् । एवंच "दुःखस्पृष्टंतदस्पृष्टमिति धैवचेतन"मित्यत्र दुःखास्पृष्ट चेतनत्यरमारूपस्यश्रेष्ठत्वात्तस्यैवादौनिर्देशःकार्यः । तत्कथंदुःखस्पृष्टस्यप्रथमनिर्देशइत्याशंकते ॥ यद्यपीति ॥ प्रधान श्रेष्ठ रूपं । भावनिरूप्यत्वात् तज्ज्ञानाधीनज्ञानत्वादित्यर्थः । एतदेवात्राचार्याणांप्राधान्यविवक्षितमित्याशयः । अतएवटी कायांपूर्व "अभावप्रतीतिर्भावप्रतीत्यधीनानियमेनेतिप्राधान्या"दित्याद्युक्तं । ननु तथापितत्क्रमेणैवशृंगग्राहिकयानिर्देष्टव्यं। ॥२६॥ तत्कथंवैपरीत्यमित्यतआह॥ तथापीति ॥ प्राधान्यक्रमस्य श्रेष्ठत्वरूपप्राधान्यक्रमस्य । समस्तशइत्यस्यकृत्यंवक्तुं दूषण image ·सौकर्यायरामानुजमतमनुवदति ॥ एकेविति ।। व्यष्टयः मुक्ताः । समष्टयः संसारिणः । नहिसमस्तशइत्युक्तिमात्रंदूष णमित्यतआह ॥ अत्रचेति ॥ अत्रच ॥ संकर्षणादीनांनित्यादुःखत्वाभावे, दुःखस्पृष्टत्वेचेत्यर्थः । आगमेत्यादिसामा न्योक्तौ । आगमस्यागमयोरागमानामितिचसंभवविग्रहकत्वेन तावन्मात्रप्रतीतिःस्यात् । अतः सामाहिभूदित्येतदर्थसमा सतोऽनुक्त्वाऽऽगमानांप्रामाण्यमितिव्यासेननिर्दिदेश । तेच रमेतरविधिशेषाद्यशेषस्यदुःखस्पृष्टत्वे "निदुःखोहिहरिनित्यं श्रीश्चान्येदुःखभोगिनः। द्वाविमौपुरुषोलोकेशरश्चाक्षरएवच । ब्रह्माशिवःसुरेशाद्या शरीरक्षरणात्क्षराः । लक्ष्मीरक्षरदेहत्वा एकेतुव्यष्टिसमष्टिभेदेनजीवान्परिकल्प्य गरुडानंतविष्वक्सेनादीन्समष्टिजीवानपिनित्यादुःखानाच क्षते।तन्निरासायसमस्तशइत्युक्तं।अनचागमानांप्रामाण्यं । अतएवदुःखास्पृष्टेप्रभेदाभावादुःखस्पृष्टापे क्षयैवधाप्रत्ययापूर्वोक्तोज्ञातव्यः । अतएवतद्विभागमाह ॥ स्पृष्टदुःखाविमुक्ताश्चदुःखलंस्थाइतिद्विधा । दक्षरातत्परोहरिः । ब्रह्मशेषसुपर्णेशशकसूर्यगुहादयः । सर्वेक्षराअक्षरातुश्रीरेकातत्सरोहरिः । यामारुतागर्भमधत्तपूर्वशेष सुपर्णगिरिशंसुरेद्र । नित्यादुःखारमास्त्री पुरुषेषुहरिस्तथा । तदन्यच्चेत सर्वदुःखस्पृष्टंनराधिप"इतिपद्मपुराणगीताश्रुति स्कांदपुराणगतभिन्नप्रकरणगतवाक्यद्वयंचेतिक्रमादागमानां प्रामाण्यं प्रमाणत्वं । एतद्रूपप्रमाणान्येतदर्थावेदकानिवर्तत इतियावत् । दुःखस्पृष्टचेतनस्यावांतरप्रभेदवत्वे, दुःखास्पृष्टस्यचनिर्भेदत्वेबाधकाभावेन “दुःखसंस्थाइतिद्विधे"तिधाप्रत्य योदुःखस्पृष्टमात्रप्रभेदसूचकइत्याह ॥ अतएवेति ॥ दुःखसंस्थाइतिद्विधेत्यत्र पूर्व “दुःखस्पृष्ट"मित्युक्तत्वेनानुवादेनानु ·D सत्यघल तत्वसं० कृततदाकारणभवितव्यं । तत्कथं "स्पृष्टदुःखा" इत्यनुवादइत्याशंकायाः आहिताग्यादिगणनिवेशनेनास्यविशेषणविशेष्य भावस्यकामगामित्वेनससंभवतीतिसमाधिरवधेयः । यद्वा दुःखस्पृष्टाःस्पृष्टदुःखाइतिनिर्देशवैचित्र्येणेषदनीषदुःखतदात्म ॥२७॥ कत्वादिनाऽधिकारिणांवैचित्र्यमसूचयद्भगवान्भाष्यकृदितिसंतोष्टव्यं विमुक्ताइत्यस्यावधिमाह ॥ दुःखादिति ॥ दुःख पदंचतत्कारणमविद्याद्युपलक्षयत्सुषुप्तव्यावर्तकं । दुःखस्पृष्टाइतिविभागयोग्योक्तिः । तेचविमुक्तादुःखसंस्थाइतिद्विधेत्य न्वयः । दुःखसंस्थाइत्यत्रदुःखेषुसम्यक्तिष्ठंतीतिदुःखसंस्थाइतिविग्रहोनहिसुग्रहः । जीवानामेवदुःखाधिकरणत्वेनदुःखस्य तदधिकरणत्वानौचित्यादित्याशंक्य सम्यस्थिति संस्था दुःखस्यसंस्थायेषुतेदुःखसंस्थाः । आतश्चोपसर्गइत्यङ् । वर्तमा विमुक्ताः दुःखात् । दुःखसंस्थाः वर्तमानदुःखाः । चशब्दोदुःखसंस्थाइत्यतःपरंयोज्यः । नदुःखाइति । अत्रापिपूर्ववहुःखकारणेनसुप्तसंग्रहोपिभवति । वर्तमानदुःखाइत्यत्रशरीरेंद्रियाद्येवदुःखमितिविवक्षितत्वा त्सुप्तादिष्वपितदस्तीतिनाव्याप्तिरितिकेचित् । केचिच्चवर्तमानदुःखपदेनदुःखप्रागभावएवविवक्षितइत्याहुः । यथाश्रुतंच शब्दान्वये दुःखसंस्थाःस्पृष्टदुःखाविमुक्ताश्चेतिद्विधेतिविभागोऽवगतोभवेत् । विमुक्ताश्चदुःखस्पृष्टादुःखसंस्थाइतिवाभवेत् । नचेष्टापत्तिः । पूर्वदुःखस्पृष्टप्रभेदप्रसक्तिविरोधापत्तेरित्यतोभिन्नक्रमेणचशब्दान्वयमाह ॥ चशब्दइति ॥ ततश्चदुःखस्मृ ष्टाविभागयोग्याः विमुक्तादुःखसंस्थाश्चेतिद्विधेतितद्विभागोक्तिरितिमंतव्यं । इत्यतःपरं एतदुपरिसंबंधनीयइत्यर्थः । ननू ॥२७॥ त्तरत्र “दुःखसंस्थामुक्तियोग्या” इतिभणनात्तदानुगुण्येनपूर्वमपिस्पृष्टदुःखादुःखसंस्थाविमुक्ताइतिवा । यथापूर्वन्यासं "देव ·पिपित्रि"तिभेदोवाऽऽदौनिर्देश्यः । कथमनानुगुण्येननिरूपणमित्यतोनिमित्तमाह ॥ अन्नेति ॥ प्राधान्यक्रमेण उत्कृष्ट त्वक्रमेण । अयोग्याः पूर्वप्रकृतत्वान्मुक्तेरितिशेषः । दुःखसंस्थाइतिमूले "अयोग्याइतिचद्विधे"तीतिशब्दानंतरंचशब्दः श्रूयते । तत्रैवतस्यान्वये पूर्वदुःखसंस्थविभागःकथितस्तत्रैवपुनरयमेकोविभागइतिप्रतीतिःस्यात् । नचतद्विभागःकथितइ तितस्यविहितस्थलेऽन्वयदर्शयन्व्याचष्टे ॥ अत:परश्चशब्दइति ॥ ज्ञातव्यः अयोग्याश्चेत्यनेनयोग्यान्वयोज्ञेयइत्यर्थः । अत्रप्राधान्यक्रमेणोद्देशः । दुःखसंस्थानांप्रभेगाह दुःखसंस्थामुक्तियोग्याअयोग्याइ तिचद्विधा ॥ अयोग्याः मुक्तेः । अयोग्याइत्यतःपरंचशब्दोज्ञातव्यः । अनापितदेवो द्देशकमेनिमित्तं । ननुचप्राधान्यादिमुक्तभेद प्रथसंवक्तव्यः । सत्यं । योग्यायोग्यभे दस्यदुःखसंस्थेष्वेवभावात्तद्भिधानानंतरंमुक्तियोग्यभेदकशनस्यसौकर्यात्क्रमोल्लंघनं । मुक्तियोग्याअयोग्याइत्येवंनिर्देशेपूर्वोक्तंनिमित्तस्मारयति ॥ अनापीति ॥ तदेव प्राधान्यमेवयदिप्रधानत्वंप्राथम्येनिमित्त तहिविमुक्तभेदआदावावेदनीयः । सकुतोनावेदितोत्रेतिशंकते ॥ नन्विति ॥ अधांगीकारेणपरिहरति ॥ सत्यमिति ॥ तथापीत्यध्याहारः। योग्यायोग्यभेदस्य मुक्तियोग्यतदयोग्यविभागस्य । दुःखसंस्थप्रभेदत्वेन तदभिधानानंतरं दुःख संस्थविभागाभिधानानंतरंमुक्तियोग्यविभागकथनंसुशकमितिसौकार्थप्राधान्यक्रमोलंघनं । अन्यथाचैवमित्यतिदेशायो .

·तत्वसं० गोगौरवचस्यादितिभावः । क्रमप्राप्तत्वेनमुक्तियोग्यविभागएवोच्यतइतिवारयितुमवतारयति ॥ इदानीमिति ॥ दुःखसं || सत्यध० स्थविभागानंतरं । मूले देवर्षिपितृपनराः देवाश्च ऋषयश्च पितरश्च पांतीतिपाश्चक्रवर्तिनश्च नरामनुष्योत्तमाश्च तेतथा । ॥२८॥ अभ्यर्हितत्वादेवशब्दस्यादौनिर्देशः । नचपांतीतिपाश्चक्रवर्तिनइतिनभवेत् । आतोनुपसर्गेकइत्यनुपसर्गकर्मण्युपपदेसत्या कारांताद्धातोःकप्रत्ययविधानात् । प्रकृतउपपदस्याभावान्नकप्रत्ययसंभवइतिवाच्यं । आतइतियोगविभागाद्वा मूलविभु जादित्वांगीकारेणकप्रत्ययेवा “अन्येभ्योपिदृश्यत” इतिडप्रत्ययेवा रूपस्यसूपपादत्वात् । पापातरिसमीरे पापुमान्पवनेपा तरीतिपैकविश्वकाक्षरनिघंटू । पांतिरक्षयंतिप्रजाइतिपाश्चक्रवर्तिनःपृथ्वाद्याः । देवादिसाहचर्यान्नायंमनुष्यसामान्यवाची इदानींमुक्तानांप्रभेदमाहादेवर्षिपितृपनराइतिमुक्तास्तुपंचधा॥पांतीतिपाश्चक्रवर्तिनः। नरामनुष्योत्तमाः । तुशब्दोऽवधारणे । तेनयेमोक्षेतारतम्यनमन्यतेतन्मतंनिराचष्टे । नरशब्दः किंतुतद्विशेषपरइतिव्याख्याति ॥ मनुष्योत्तमाइति ॥ शर्मणानृपत्नीरितिऋग्भाष्यव्याख्यायां "नरोदेवाः । प्रधानपुरुषत्वा"दितिदेवग्रहणवन्मुख्यनयेनमनुष्योत्तमग्रहणंज्ञेयं ॥ तुशब्दइति ॥ अवधारणे अवधारणरूपार्थेवर्ततइ त्यर्थः । तुशब्दस्तुविशेषेस्यात्स्वसिद्धांतेऽवधारणइत्यभिधानात् । अवधारणइत्यनंतरं सरपंचधेत्यनेनान्वेतीतिशेषः । अव धारणार्थकत्वेलब्धमर्थमाह ॥ तेनेति ॥ अवधारणार्थकतुशब्दस्यपंचधेत्यनेनान्वयकरणेनेत्यर्थः । परमंसाम्यमुपैतीत्यादि ॥२८॥ श्रुतीनामन्यार्थकत्वस्यस्थितत्वादितिभावः । संसारदशायांतारतम्योपेतेब्रह्मादौप्रसिद्धदेवादिशब्दरेवोद्देशात्तारतम्यमु ·तपायमितिभावः। ननु "क्षितिपामनुष्यगंधर्वा देवाश्चपितरश्चिराः । आजानजाःकर्मजाश्च देवाइंद्रःपुरंदरः । रुद्रःसर स्वतीवायुर्मुक्ता शतगुणोत्तराः । नृपाद्या शतधृत्यंता मुक्तिगाउत्तरोत्तरं । गुणैःसर्वैःशतगुणामोदंतइतिग्रंथांतरेगंधर्वादी नामधिकानामपिश्रवणात्तद्विरोधइत्यतआह ॥ गंधर्वेत्यादिना ॥ एष्वेवान्तर्भावादिति । अत्रदेवपदेनतात्विकानामिवकर्म जाजानजानामपिदेवानांग्रहणात् । तुंबुरुप्रमुखशतगंधर्वाणामुर्वश्याद्यप्सरसांचाजानदेवेष्वंतर्भावः । तुंबुरुप्रमुखायेचत थोर्वश्यादिकाअपि । आजानदेवास्तेप्रोक्ताइत्युक्तेः । तुंबुरुप्रमुखेभ्योऽधिकाष्टगंधर्वाणांतुकर्मजदेवेष्वंतर्भावः । कर्मदेवग गंधर्वादीनांकेषांचिदेष्वेवांतर्भावात्केषांचिद्विवक्षितत्वान्नग्रंथांतरविरोधः । दुःखसंस्थामुक्तियोग्यायोग्यभेदाविधाइत्युक्तं । तत्रमुक्तप्रभेदयोग्येष्वतिदि शति ॥ एवंविमुक्तियोग्याश्च॥ देवादिभेदेनपंचधेत्यस्थानुकर्षणार्थश्चकारः। णाअष्टगंधर्वास्तत्परेशतमित्याद्युक्तेः । तदन्येषांगंधर्वाणांचाबविवक्षाभावेनग्रंथांतरविरोधाभावादित्यर्थः । यद्वा भागवता दौपूतनाकंसनरकशिशुपालादीनांमुक्तत्वप्रतिपादनात्तेषामत्राकथनात्कथंनतद्विरोधइत्यतआह ॥ केषांचिदविवक्षितत्वा दिति ॥ पूतनादीनांमुक्तत्वेनेदानीमविवक्षितत्वादित्यर्थः ॥ इत्युक्तमिति ॥ दुःखसंस्थामुक्तियोग्याअयोग्याइत्यादिना । मुक्तप्रभेदं देवर्षीत्यादिरूपं । योग्येषु मुक्तियोग्येषु । चशब्दकृत्यमाह ॥ देवादीति ॥ अनुकर्षणार्थः । बहुव्रीहिः ·............. तत्वसं० । क्रमप्राप्तमयोग्यविभागमाहेत्याह ॥ मुक्त्ययोग्येति ॥ तमोगाइत्येतदर्थिकवाहुलकडांतमित्यभिप्रेत्याह ॥ तमोगास्तमो सत्यध० योग्याइति ॥ कर्तरिडांतोयंशब्दःकिनस्यादित्यतोविपक्षेबाधकमुपदर्शयंस्तन्निषेधति ॥ नत्विति ॥ प्राप्ततमसः प्राप्तंतमो ॥२९॥ यैस्ते ॥ वक्ष्यमाणेति ॥ तेचप्राप्तांधतमसःसृतिसंस्थाइतिद्विधेतिवक्ष्यमाणविरोधादित्यर्थः । तत्रसृतिसंस्थानांतत्प्रभेदत्वो केरितिभावः । नित्यसंसारिणः मिश्रसुखदुःखात्मकफलकमिश्रज्ञानाः । विस्तरस्तु नित्यसंसारिलिंगभंगविषयेनित्योपलब्धि मुक्त्ययोग्यविभागमाह ॥ तमोगा:मृतिसंस्थिताः । इतिबिधामुक्त्ययोग्याः ॥ तमोगाः तमोयोग्याः । नतुप्रासतमसः । वक्ष्यमाणविभागविरोधात् । मृतिसं स्थिताः नित्यसंसारिणः । अयोग्यतातिशयानुसारेणोद्देशः । तमोयोग्यानांमभे माह ॥ दैत्यरक्षःपिशाचकाः ॥ माधमाश्चतुर्धेवतमोयोग्याप्रकीर्तिताः ॥ सूत्रभाष्यटीकाटिप्पणीभ्यः, तथा “नित्योपलब्धिसूत्राच्चभाषणाट्टीकणादपि । नित्यसंसारिणांलिंगभंगोस्तीतिसतांमत' मित्यादिवदद्भिश्रीमत्सत्यप्रियश्रीपादश्रीवादिराजश्रीपादादिभिःकृतग्रंथेभ्यः, तथा अस्मत्कृतनमकचमकव्याख्यानतोऽ वगंतव्यः । अत्रापिपूर्वोद्देशेऽतिशयितमिथ्याज्ञानित्वलक्षणप्राधान्यमेवनिमित्तमित्याह ॥ अयोग्यतेति ॥ सृतिसंस्थापेक्ष ॥२९॥ येतिशेषः । यथाश्रुतग्रंथेमाधमानांचातुर्विध्यंप्रतीयते । नचेष्टंतत् । उत्तरत्रतद्विभागाकथनात् । दैत्यरक्षःपिशाचकाइत्या Page ·दीनामन्वयाभावाच्चेत्यतोपेक्षितंपूरयति ॥ माधमाइति ॥ इतिशब्दइति । इतीतिशब्दइतिशब्दः । तस्यचमाधमाइ त्यनेनान्वयोभवतीतिमाधमचतुष्ट्वभ्रमभ्रंशइतिज्ञेयं । एवकारव्यावर्त्यमाह ॥ अप्रसिद्धत्वादिति ॥ ईषत्प्रसिद्धत्वादि त्यर्थः । नञभावेनिषेधेचस्वरूपार्थेष्यतिक्रमे । ईपदर्थेचसादृश्येतद्विरुद्धतदन्ययोरितिविश्वः । तदन्यत्वंतदल्पतेत्यादिश्च । प्रयोगास्तु “गंगामतोयां अनुदराकन्ये" त्यादयोज्ञेयाः । यद्वा "अप्रसिद्धत्वादस्य” त्यस्यशंकाग्रंथत्वात्सामान्यतःप्रसिद्ध्या क्षेपोबोध्यः । कथमेवशब्देनतद्वारणमित्यतोस्यागमप्रसिद्धत्वादित्याहेत्याह ॥ प्रकीर्तिताइत्यनेनेति ॥ संमति संवाद। माधमाइत्यतःपरमितिशब्दोऽध्याहार्यः । अप्रसिद्धत्वादस्यभेदस्याश्रद्धेयत्वंनिवार यितुमेवशब्दः । प्रकीर्तिताइति अत्रागमसंमतिमाचष्टे । सचान्यत्रोदाहृतोद्रष्ट व्यः। चतुर्विधाअप्येतेप्रत्येकंद्विधाइत्याह ॥ तेचप्राप्तांधतमसःसृतिसंस्थाइतिद्विधा ॥ तर्हिसकिनोदाहृतइत्यतोन्यत्रोक्तत्वादत्रपुनस्तद्वचनेगौरवंस्यादित्युपरम्यतइत्याह ॥ सचेति ॥ सचेतितच्छब्देन “आगम संमति"मित्यत्रसमासेगुणभूतमागमपरामृशति । सात्विकाइत्याद्यारभ्य “माधमास्तामसास्तुदैत्यरक्षापिशाचकाः । स्वरू पभूतविद्वेषाद्धरौगच्छंतितेतम" इत्यादिबृहत्संहितारूपोन्यत्रबृहद्भाष्यादावाचार्योदाहृतोद्रष्टव्यः । तामसास्तुमाधमादै त्यरक्षःपिशाचकाइतिसंमतिप्रमाणेऽन्वयः । एते दैत्यादयः । दैत्याद्या प्रत्येकंप्राप्तांधतमसःसृतिसंस्थाइतिद्विधाज्ञेयाइत्यर्थः ।

·तत्वसं० । अवसमंधेभ्यस्तमसइत्यजंतस्याकारांतत्वस्य "ध्वांतेगाढेऽधतमसँ” इत्यमरादौस्थितत्वात् “प्राप्ताधतमसा इतिवक्तव्येकथंविसत्यध० परीतोक्तिरितिचेन्न । जानंतिपूर्वराजानः रथ्याद्भिर्लभ्यते ऋक्पूरब्धू पथामानक्षे इत्यादिनिर्देशात्, अश्वादिगणेराजश ॥३०॥ ब्दस्यग्रहणेनच समासांतविधेरनित्यत्वावेदनात्प्रकृतेपिसमासांताजभावोपपत्तेः । यद्वा "प्राप्तांधतमस"इतिप्रथमैकवचनमेव । तमप्राप्तानामेकसमुदायत्वेन, सृतिसंस्थानांचबहुत्वेनविवक्षितत्वेन "तेचप्राप्तांधतमसःसृतिसंस्थाइतिद्विधे"त्येकबहुवचनां तत्वेनप्रयोगोपपत्तेः । एवंचोक्तसूत्रेणभवत्येवसमासांतोच्यत्ययइति । ननु मूलेद्विधेतिधाप्रत्ययार्थस्यतच्छब्दार्थनकथम न्वयः। संख्यायाविधार्थेधेतिसूत्रसंख्यावाचकाद्विधाशब्दस्ययोर्थः अर्थःप्रकारस्तस्मिन्नर्थेधाप्रत्ययोभवतीतितदर्थः । एवंचद्विधाश तेचचतुर्विधाअपि ।मृतिसंस्थाः संसारेवर्तमानाः। ब्दार्थस्यप्रकारद्वयस्यतच्छब्दार्थीभूतदैत्यादिभिस्तादात्म्याभावात्कथमेतदितिचेन्न । प्रकारवाचकस्यलक्षणयाप्रकारवद्बोधक त्वसंभवात् । यद्वा तेचप्राप्तांधतमसःसृतिसंस्थाइत्येवंरूपेण द्विधा प्रकारद्वयेन ज्ञेयाः इत्यध्याहारेणयोजना । उक्तंच "सं ख्यायाविधाधे"तिसूत्रव्याख्यावसरेतत्वसुबोधिन्यां "कर्थनवद्रव्यंबहुधागुणइत्यादि । अत्राप्यश्रुतापिक्रियाप्रतीयतेऽप ॥३०॥ दिश्यतइतिवाभवतीतिवेतिहरदत्त” इति । अथवा द्विधाशब्दोत्तरविद्यमानतृतीयायावैशिष्ट्यमर्थः । एवंच इत्येवंप्रकारद्वय विशिष्टादैत्यादयइति । एवमेवसर्वत्रधांतस्थलेज्ञेयं । सृतिसंस्थाइत्यस्यनित्यसंसारिभ्रमवारयति ॥ संसारेवर्तमानाइति ॥

·ननु तमापतितानामेवप्राप्तांधतमसत्वात्कथंतद्योग्यविभागयोग्यतातेषामित्यतआह ॥ नाधुनेति ॥ चैतन्यखभावत्वे नेति ॥ स्वभावाख्यायोग्यतायाहठाख्येतिद्वाविंशाध्यायत्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णयोक्तेरितिभावः । उत्तरमूलमवता रयति ॥ एवमिति ॥ विस्तरेण शब्दप्रपंचेन ॥ अवसरप्राप्तमिति ॥ चेतनविभागानंतरमचेतनविभागस्यन्या यप्राप्तत्वादित्यर्थः । ननु विष्णोनित्यत्वस्यावश्यवक्तव्यस्यानुक्तेन्यूनतास्याद्रंथस्य । नचानेनैवमूलेनतस्यतत्सेत्स्यतीति नाधुनापितमाप्राप्ताः । योग्यतायाश्चैतन्यखभावत्वेनतमोयोग्यानामयंविभा गोनानुपपन्नः । एवंचेतनविभागंविस्तरेणाभिधायावसरप्रासमचेतनविभाग माह ॥ नित्यानित्यविभागेनत्रिधैवाचेतनंमतं ॥ अत्राप्यचेतनमेवैवंविभागव दित्यर्थानभ्युपगमात्पूर्वोक्ततत्वानामपिप्रमाणांतरेणनित्यत्वादिग्रहणंनविरुद्धं । वाच्यं । अस्यास्वतंत्रप्रभेदत्वात् । एवमेवचेतनानांरमादीनामचेतनप्रभेदनित्यत्वालाभाच्चेत्यतो "भावाभावौद्विधेतर" दित्यादिमूलवाक्यानामन्यनिषेधकत्वाभावेनयथातेभ्योविष्णोर्भावत्वादिसिद्धिः तथाऽस्मादपिविष्ण्वादीनांनित्यत्वंसंभवत्ये बेत्याह ॥ अनापीति ॥ नकेवलं "भावाभावा"वित्यादिषु । किंवत्रापीत्यर्थः । अतएवभगवत्पादैरवधारणमचेतनएत कारत्रयंक्वचिदपिनवियुज्यतइतिप्रदर्शनार्थविधेत्यननोपनिबद्धं ॥ एवंविभागवदिति ॥ एवकारस्याचेतनपदेनान्वयम

·तत्वसं० गीकृत्यैवंविभागवदित्यर्थानंगीकारादित्यर्थः । पूर्वोक्ततत्वानां विष्ण्वादीनां । प्रमाणांतरेण “नित्योनित्यानां जीवोनित्यो || सत्यध०
धातुरस्यत्वनित्य”इत्यादिप्रमाणविशेषेण । आदिपदेनाभावप्रभेदप्रागभावस्यानित्यत्वंग्राह्यं । ननु “नित्यानित्यविभागेने"
॥३१॥
तिमूलेद्वैविध्यस्यैवप्रतीतेस्त्रिधेतिकथनंकथनविरुद्धमित्यतो नाननित्यमनित्यंचेतिविभागेनेत्यर्थोभ्युपगम्यते येनविरोधः ।
किंतुनित्यंचतदनित्यंचेतिनित्यानित्यं । नित्यानित्यंचविभागश्चनित्यानित्यविभागः । सर्वोद्वंद्वोविभाषयैकवद्भवतीत्येकव
भावः । नित्यानित्येत्येतच्चभावप्रधानं । विभागशब्दस्यचसंबंधिशब्दत्वात्तदाकांक्षापूरकत्वेननित्येत्यादि । तेनाप्यन्वेतीती
नित्यानित्यविभागेनेत्यस्यनित्यानित्यत्वेनतद्विभागेनचेत्यर्थः । तथाचनित्यानि
त्यंनित्यमनित्यंचेत्यचेतनंत्रिविधमित्युक्तं भवति । केचित्सर्वक्षणिकंमन्यमाना
नित्यंनमन्यते । अपरेतुसत्कार्यवादिनोऽनित्यनांगीकुर्वति । सर्वेपिनित्यानित्यं
संदर्भमनसिनिधायाह ॥ नित्यानित्येति ॥ तद्विभागेनेति ॥ नित्यत्वेनानित्यत्वेनचेत्येवंतस्यसमस्तस्यभावप्रधानत
याविभागोनेत्यर्थः । एवंवाक्यार्थोपयुक्तंपदार्थमुक्त्वावाक्यार्थमाह ॥ तथाचेति ॥ इत्युक्तंभवति अनेनमूलेनेतियोज्यं ।
सर्वमचेतनमुक्तरीत्यात्रिविधमेव । नतुसवैनित्यं । नाप्यनित्यमित्ययोगव्यवच्छेदार्थकैवकारव्यावर्त्यमतानिदर्शयति ॥ केचि
दित्यादिना ॥ केचित् वैनाशिकाः । अपरे सांख्याः । मृदादौपृथुबुनोदराद्याकारोघटादिःपूर्वमत्यंतसन्नवदृश्यतइतिवदं
॥३१॥

·तोऽनित्यंनानाभ्युपगच्छंतीत्यर्थः ॥ विरोधादिति ॥ सहानवस्थितिरूपात् । यत्रनित्यत्वंगमनादौ नतत्रानित्यत्वं । यन्त्र चघटादावनित्यत्वं नतत्रनित्यत्वमिति तदुभयोरेकवानवस्थानादित्यर्थः ॥ तन्निरासायेति ॥ अनूदितमतनिरासार्थमि त्यर्थः । एवकारः त्रिधैवेत्यत्रत्यः । एवकारेणकतन्निरासइत्याशक्यसमाधत्ते ॥ नेति ॥ प्रतिज्ञामात्रेणेति । त्रिधैवेतिम तिज्ञामात्रेणेत्यर्थः । इति इत्यतः । उक्तविभागस्य नित्यानित्यविभागेनेत्युक्तविभागस्य । तच्च प्रामाणिकत्वं । लेशतः लेशेन। सार्वविभक्तिकत्वात्तसे प्रकृतेतृतीयांतात्तसिरितिभावः दर्शयिष्यामः नित्यावेदाःपुराणाद्याइत्येतद्व्याख्यावसरइत्यर्थः । विरोधान्नाभ्युपगच्छंति । तन्निरासायैवकारः । नप्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिरितिप्रामाणिकत्वमुक्तविभाग स्यसूचयति ॥ मतमिति ॥ तच्चलेशतोदर्शयिष्यामः । यद्यपिनित्यंनित्यानित्यमनित्यमित्युद्देशःकार्यः । प्राधान्यात् । तथाप्युक्तिलाघवायक्रमोल्लंघनं । क्रमेणत्रयदर्शयिष्यन्नित्यंतावद्दर्शयति ॥ नित्यावेदाः ॥ ननु आदौनित्यं तदनंतरंनित्यानित्यं ततस्त्वनित्यमित्युद्देशःकार्यः । प्राधान्याप्राधान्यक्रमस्यसत्त्वात् । तथैवोत्तरत्रनि देशस्यकरिष्यमाणत्वादित्याशंकते ॥ यद्यपीति ॥ प्राधान्यात् प्राधान्यक्रमात् । परिहरति । तथापीति ॥ उक्तिलाघ वाय उक्तौयल्लाघवं लघुत्वं तस्माइत्यर्थः । क्रमोलंघनं पूर्वनित्यमनुद्दिश्यनित्यानित्यस्यप्रथमतःकथनरूपमतिक्रमणं । तर्खेतदनुसारेणनित्यानित्यस्वरूपनिरूपणंप्राकार्य । नित्यस्वरूपनिरूपणंतुकुतइत्यतआह ॥ क्रमेणेति ॥ प्राधान्यक्रमणे ·तत्वसं०, त्यर्थः । त्रयं नित्यंनित्यानित्यमनित्यमितित्रयं । ननु “नित्यावेदा" इत्यत्रनित्यत्वनामयद्यविनाशित्वं तहिनित्यानित्यपुरा सत्यध० णादीनांनित्यत्वस्यापिसत्वात्तत्रातिव्याप्तिः । नचतेषांलक्ष्यत्वान्नानुपपत्तिरितिवाच्यं । नित्यरूपप्रथमप्रकाराक्रांतत्वे "पुरा ॥३२॥ णाद्या इति द्वितीयप्रकारविशिष्टत्वेनकथनविरोधापत्तेरित्यतआह ॥ अत्रेति ॥ अस्मिन्वाक्येवेदानामुक्तनित्यत्वनाम कूटस्थतया निर्विकारतया । आद्यंतशून्यत्वं उत्पत्तिनाशरहितत्वं । कूटवत्तिष्ठतीतिकूटस्थं । कूटंखंविदलंब्योमेत्याद्यभि धानादाकाशवाचिकूटशब्दउपपदेतिष्ठतेः “सुपिस्थ" इत्यतोयोगविभागात्कप्रत्ययेरूपं । आकाशवत्स्थित्युक्त्यानिर्विकारत्वं अत्रनित्यत्वंनामकूटस्थतयाऽऽयंतशून्यत्वं । तचवे दानां "नित्यावेदा समस्ताश्चेत्यादिप्रमाणसिद्धं । लभ्यते । एवंचोक्तस्थलेनातिव्याप्तिः । पुराणादीनामनीदृशत्वात् । एतेनैवोक्तविरोधोपिनिरस्तइतिज्ञेयं । ध्वंसप्रागभाव- योरनतिव्याप्तयेआद्यंतशून्यत्वमितिक्रमाद्विशेषणे । तावत्युक्तेकालप्रवाहेप्रकृत्यांचातिप्रसक्तिः । तत्परिहारायकूटस्थतये तिपदं । एवंच कालप्रवाहप्रकृत्योः क्षणलवाद्यशैर्महदाद्यात्मनाविकारदर्शनात्सदैकप्रकारत्वरूपकूटस्थत्वाभावान्नदोषः । असंभवशंकांवारयति ॥ तच्चेति ॥ कूटस्थतयाऽऽयंतशून्यत्वं । आदिपदेन “शाश्वताविष्णुबुद्धिगाः । सर्गसर्गेऽमुनैवैत | ॥३२॥ उगीर्यतेतथैवच । अनादिनिधनानित्यावागुत्सृष्टास्वयंभुवा । अनादिनित्यासातन्त्रविनातांनसगम्यत" इत्यादीनांसंग्रहः ।

·ननु नित्यानांवर्णाव्याकृताकाशादीनांसत्त्वात्कथंवेदमात्रग्रहणमित्यतआह ॥ अत्रेति ॥ अजहत्स्वार्थलक्षणारूपमित्यर्थः । ततश्चनानुक्तिदोषः । भूतव्यावृत्तयेऽव्याकृतपदं । तथाभावादित्यनेनोपलक्षणाकरणेऽतिव्याप्तिःस्यात्तत्रेतिसूचयति । नच "नहिवयंवेदस्यकूटस्थनित्यतांब्रूमः । किंतुशब्दतोर्थतश्चैकप्रकारतामेवे”त्यादितत्वनिर्णयटीकाविरोधइतिवाच्यं । क्रमस्तु द्विविधः । ईशबुद्धिस्थोस्मद्बुद्धिस्थश्चेति । तत्राद्यमवलंब्येयंटीकाप्रवृत्ता । ईश्वरबुद्धेरुपरमाभावेनतदुपहितक्रमस्यापिनि त्यत्वेनोक्तलक्षणसंभवात् । द्वितीयमवलंब्यतुतत्वनिर्णयटीकाप्रवृत्ता । अस्मद्बुद्धीनांक्रमवत्त्वात्तदुपहितक्रमविशिष्टवर्णा मकवेदस्यापितथोक्तिसंभवात् । एवमेवनित्यत्वानित्यत्वावेदकप्रमाणान्यप्युभयथायोज्यानीत्यविरोधसंभवात् । यथोक्तं अत्रवेदाइत्युपलक्षणं । पंचाशद्वर्णानामव्याकृताकाशस्यचतथाभावात् । गायत्र्यधिकरणचंद्रिकायां “गायत्रीरूपवेदस्यानादिनित्यत्वात्” । ननुकृतकक्रमविशिष्टवर्णात्मकस्यवेदस्यनानादित्वं । उक्त हितत्वनिर्णयटीकायां । नहिवयंवेदस्यकूटस्थनित्यतांब्रूमइति । क्रमस्यकृतकत्वेपीतिचेतिचेन्मैवं । तत्वसंख्यानटीकायां नित्यत्वंनामकूटस्थतयाद्यंतशून्यत्वं । तच्चवेदानां नित्यावेदाःसमस्ताश्चेत्यादिप्रमाणसिद्धमित्युक्तत्वात् । युक्तंचैतत् । क्रम स्यसदेश्वरबुद्धिस्थत्वात् । अतएवोक्तंतत्वनिर्णये सर्वज्ञत्वादीश्वरस्यतद्बुद्धौसर्वदाप्रतीयमानत्वादिति । तद्दीकायांकौट स्थ्यनिषेधस्त्वस्मदादीन्प्रतिप्रमापकत्वोपयुक्तस्यास्मदादिबुद्धिस्थस्यक्रमस्योच्चारणाद्यधीनत्वेनकृतकत्वात् । कृत्वाचिंतया ·सत्यध० तत्वसं० वाऽनादित्वोक्तिः । क्रमस्यानन्याधीनत्वात् । इयंच नित्यत्वादेवशब्दानांतत्स्वभावःकथहरेरित्यनुव्याख्यानेप्रदर्शितेति । तर्कतांडवेपौरुषेयत्वानुमानभंगे "ननुकथंवेदस्यापौरुषेयत्व"मित्यारभ्य "नचेश्वरस्यतथाविधबुद्ध्युपरमोयुज्यते । तस्यस ॥३३॥ दासर्वज्ञत्वात् । पुराणादीनामप्यन्यथारचनमेवानित्यत्व"मित्यंतेनायमर्थएवोक्तः । सत्तत्वरत्नमालायामचेतनप्रकरणे "नित्यावेदास्तथाकाशोदिङामापियएवहि । वेदःसर्वोपिनित्यश्चस्वरक्रमपदात्मकः । पंचाशत्संख्यवर्णानांक्रमाद्योगैःपरस्परं । अनंतानांचवेदानांस्थितिरित्यतिकौतुकं । ईश्वराचिंत्यशक्त्यैवघटनाकेवलंभवे”दित्यारभ्य “व्यक्तिरुच्चारणाद्भवेत् । नित्या अनित्याश्चततस्तदधीनाःसदैवही" त्यतेनसव्याख्यानेननिपुणतरमयमेवार्थप्रपंचितः । तथाहितद्वाक्यानिगीताभाष्ये तदु सत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यांनीत्यादौ । तदुत्पत्तिवचश्चैवभवेद्व्यक्तिमपेक्ष्यत्वितितत्वनिर्णये । तत्वसंख्यानटीकादौतुकौट स्थ्यस्यस्पष्टमुक्तत्वाच्च । कौटस्थ्याभाववचनत्वभ्युपगमवादेनवाव्यक्तिलक्षणविशेषाभिप्रायेणवासावकाशं । अन्यथाशब्द तोर्थतश्चैकप्रकारतामेवेतितदुत्तरग्रंथशब्दतएकप्रकारत्वाख्यकूटस्थत्वोक्तिविरोधं वियदधिकरणीयसुधायां वेदस्यनियता नुपूर्वीकत्वेनार्थावबोधनशक्त्याविर्भावोव्यक्तिरित्युक्तेस्तद्विरोधाच्चेतितद्विरोधमुक्त्वा नचेत्यादिनापुनःशंका प्रापय्य तन्नि षेधपूर्वकं तदेवेदंवचनमित्यादिविरोधादितियद्वर्णक्रमाद्युपेतमेवेदंश्रूयमाणंवाक्यमितिप्रत्यभिज्ञानादित्युक्तेरिति । तथाद्वा दशस्तोत्रेषि वैकुंठस्याखिलावेदाउद्गीर्यतेऽनिशंयतइत्युक्तेश्चेति । तत्वनिर्णयटीकान्यायावल्यांच । नित्यमपिप्रधानंविक्रि ॥३३॥ यते । नतथाविकारिणोवेदाइतिदर्शयितुंशाश्वताइतिशाश्वतपदकृत्यमभिधाय तथैवतद्विक्रियते तत्क्रमेणैवतैवणेस्तैःस्वरै ·रेवनान्यथेति येपूर्वकल्पेवेदाःस्थिताः येचसंहितापदादिषूदात्तादिस्वराःस्थिताः येचतत्रवर्णाःस्थिताः यश्चतत्रक्रमः स्थितस्तएवैतत्कल्पादौविष्णुनोदीर्यते । नतुवह्निमीलइतिवर्णविपर्ययेण । नचपुरोहितमीलइतिक्रमविपर्ययेणेत्युक्तंभवती त्यारभ्य यथावेदजनिवचनस्यार्थोवेदाभिव्यक्तिरित्यंतेननिपुणतरमयमेवप्रकारउदंचितः । यद्वा जहत्स्वार्थलक्षणयाक्रमवि शिष्टवेदंपरित्यज्यपंचाशद्वर्णाव्याकृताकाशाएवग्राह्याः । उपलक्षणशब्दस्तु "उपलक्षणाचगौणीचतिस्रश्शब्दस्यवृत्तय" इत्य नुव्याख्यानोक्तेलक्षणासामान्यपरः । ईशशेमुषीजातोपिक्रमस्तद्बुद्ध्युपरमाभावेनैवननश्यतीतिचोपपद्यते । उपपद्यतेच "तत्क्रमेणे"त्यादितन्नित्यतावेदकोवेदवादः । पुराणस्यवेदस्यचोपपद्यतउत्पत्तिमत्क्रमकत्वेपिविलक्षणानुपूर्वीकत्वतदभाव रूपवैलक्षण्यं । स्पष्टंचात्र "नहिवय"मित्यायनेकस्थलगतटीकाकृद्वाक्यमिति । तथाचोक्तमेतद्व्याख्यानेपांडुरंगीये "ननु क्रमविशिष्टवर्णाएववेदाः । नाव्याकृताकाशवदर्थातरं । वर्णाश्चनित्यत्वात्सर्वगतत्वाञ्चस्वतःक्रमशून्याइत्यतःक्रमोबुद्धिनि मित्तएवास्थेयः । उक्तहि "वर्णानांदेवतानांचनित्यत्वान्नक्रमःस्वतः । व्यक्तिक्रमब्रह्मबुद्धावपेक्ष्यक्रमउच्यत” इति । तत्क थंकृतकक्रमविशिष्टवर्णात्मकस्यनित्यत्वमुच्यते । अतएवोक्तंतत्वनिर्णयटीकायां "नहिवयंवेदस्यकूटस्थनित्यतांब्रूम” इति । "क्रमस्यकृतकत्वेपी"तिच । तत्कथमेतदितिचेत् । अत्रवदंति । एतट्टीकानुरोधेन “नहिवयंवेदस्य"त्यादितत्वनिर्णयटी काग्रंथोव्याख्येयः । अत्र “नित्यावेदा" इतिप्रमाणोपन्यासेनैतद्रंथस्यप्राबल्यात् । युक्तंचैतत् । क्रमस्यसदेश्वरबुद्धिस्थ त्वात् । अतएवोक्तंतत्वनिर्णये "सर्वज्ञत्वादीश्वरस्यतझुद्धौसर्वदाप्रतीयमानत्वा"दिति । नचैवंटीकायांतनिषेधानुपपत्तिः ।

·सत्यध० तत्वसं० । अस्मदादीन्प्रत्यस्मदादिबुद्धिस्थस्यक्रमस्योच्चारणाद्यधीनत्वेनकृतकत्वादित्यभिप्रायेणतस्योपपन्नत्वादिति । वयंतुब्रूमः । नक्रमस्यानादिनित्यत्वमंगीकारार्ह । तथासतिवर्णधर्मस्यक्रमस्ययावद्रव्यभावित्वेनवर्णयोरत्यंताभेदप्रसंगेनवर्णानांपरस्परम ॥३४॥ त्यंताभेदप्रसंगात् । अतएवचंद्रिकायामिमामेवानुपपत्तिमनसिनिधाय "कृत्वाचिंतयावानादित्वोक्ति"रित्युक्तं । ततश्चक तकक्रमविशिष्टवर्णात्मकस्यवेदस्यनित्यत्वासंभवात्कथंतन्नित्यत्वोक्तिः । कथंवाकृतकस्यकूटस्थतयाप्रमितत्वं । नित्यानित्या दिभावेननिर्दिष्टस्यनित्यत्वेननिर्देशइत्यतआह । अत्रवेदाइत्युपलक्षणमिति । अत्रोपलक्षणपदेनलक्षणासामान्यमित्युच्यते । नत्वजहत्स्वार्थलक्षणा । उपलक्षणाचगौणीचतिनःशब्दस्यवृत्तयइत्यादौलक्षणासामान्येपितत्प्रयोगदर्शनात् । तथाचवर्णा नामव्याकृतस्यैवकूटस्थनित्यत्वेनाभिप्रेतत्वान्नसंग्राह्यासंग्रहोसंग्राह्यसंग्रहोपीतिभावः । यत्तु चतुर्वेदानामेवश्रुतिगृहीतत्वेन नित्यत्वेनप्रदर्शनमनुपपन्नं । अव्याकृतादेश्चतथाभूतत्वादित्याशंक्याजहत्स्वार्थलक्षणयावेदपदेनवर्णोदेरपिसंगृहीतत्वाद दोषइत्येवंपरत्वेनात्रेतिग्रंथावतरणं तत्तुप्रोक्तानुपपत्तिग्रस्तमितिदिगित्युक्तं । आचार्याअपि “तथाचजहलक्षणयावर्णाअ व्याकृताकाशश्चवेदपदेनगृह्यतइतिभावः । नन्वेवंनित्यावेदाइत्युदाहृतप्रमाणासंगतिः । नहितत्रवर्णानांकूटस्थताघटितनि त्यत्वमुक्तं । अपितुवेदानांसर्वदैकप्रकारत्वरूपमेवनित्यत्वं । नहिवयंवेदस्यकूटस्थनित्यतांब्रूमः । किंतुशब्दतोऽर्थतश्चैकप्र कारतामेवेतितत्वनिर्णयटीकायांव्याख्यातत्वादितिचेन्मैवं तत्रैव नचवर्णपदादीनामनित्यत्वंवक्तुंयुक्तमितिवाक्यव्याख्या ॥३४॥ वसरे नकेवलंवर्णमात्रं । नापिपदादिमात्रं । किंतुसमस्ताश्चयथायोगशाश्वताइतिप्रकारांतरेणास्यवाक्यस्यव्याख्यातत्वाद ·र्णानांकूटस्थत्वस्यापितत्प्रमाणार्थत्वेनविवक्षितत्वात् । न तद्व्याख्यानमभिप्रेत्यात्रोक्तप्रमाणोदाहरणेकाप्यसंगतिरितिव्या ख्यातवंतः । तदनंतराआचार्याअपीमामेवरीतिमेतद्वाक्यव्याख्यानावसरेप्रतिपादितवंतः । रोट्टीयेपिव्याख्याने "ननु क्रमविशेषविशिष्टवाएववेदोनत्वव्याकृताकाशवदांतर"मित्यारभ्य "ज्ञेय"मित्यंतेनेममेवप्रकारंप्रदर्शयामासुः । तर्कतांड वेस्थलांतरेक्रमस्यकृतकत्वेप्याधुनिकेनाध्यापकेनस्वबुद्धिस्थपूर्वपूर्वदिवसीयक्रमानुसारेणोत्तरोत्तरदिवसेष्विवेश्वरेणापिस्वबुद्धि स्थप्रवाहानादिपूर्वकल्पीयप्रमाणानुसारेणैवोत्तरोत्तरकल्पेष्वपिवेदस्योच्चरितत्वेनस्वातंत्र्याभावेनियतानुपूर्वीकत्वादिरूपोक्तवि धापौरुषेयत्वेबाधाद्यभावात् । उक्तंचसुधायां । नियतैकप्रकारत्वमपौरुषेयत्वं । एतदप्युक्तंगौरवदोषेणेति । क्रमाकृतक त्वस्याप्यपौरुषेयत्वप्रवेशेगौरवदोषणेत्यर्थइत्याद्युक्तेः । चंद्रिकाविवृतौनीसत्यानंदतीर्थश्रीचरणाअपीत्थमेवव्याख्या(ख्शा) सिषुः । तथाहि । तत्वनिर्णयतत्वसंख्यानटीकयोविरोधपरिहर्तुशंकते । नन्विति । अत्रक्रमोनामक्रमिकबुद्धिविषयत्वं । ईश्व रबुद्धेःसर्वविषयसमूहालंबनत्वेपिवेदस्यप्रमापकत्वसिद्धयेऽभिव्यक्तिविशेषक्रमस्याप्यावश्यकत्वं । वर्णमात्रेप्रयोगप्रत्यययो रयोगात्क्रमस्यचसर्वगतनित्यवर्णानांस्वतोदेशतःकालतश्चायोगादितिभावः । अतएवोक्तंतत्वनिर्णये । वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्चनित्यएवेतिसिद्धमिति । मैवमिति ।" नचतत्वसंख्यानेवर्णमात्रग्रहणमुदाहृतप्रमाणविरोधात् । पौराणवर्णानामप्यवि शिष्टत्वेनपृथनित्यानित्यकोटौनिवेशायोगाच्च । पुराणपदेनतद्वाक्यात्मकग्रंथस्यैवोक्तावृगादिपदवाच्यग्रंथस्यैवप्राधान्येनत दादित्वेनग्रहणस्यौचित्याच्च । वाचाविरूपनित्ययेत्यादिविशेषवाक्यविरोधाच्च । नित्यावर्णाःसमस्तशः । तथावेदाःसमस्ता ·॥३५॥ तत्वसं० श्चतथाव्याकृतमंवरमितितत्वसंख्यानटीकार्थनियामकवायुपुराणप्रमाणविरोधाचेतिज्ञेयं । टीकावाक्यत्वाविशेषाद्विरोधशं सत्यध० कायांविष्णुतत्वनिर्णयटीकानुरोधेनतत्वसंख्यानटीकैवकुतोनव्याख्येयेत्यतःप्रमाणमुक्त्वा युक्तोयुक्तश्चयद्यर्थआगमस्येत्यनु व्याख्यानोक्तंन्यायंचाह । युक्तंचैतदिति । नचेश्वरबुद्धिस्थत्वाविशेषेणपुराणानामप्यपौरुषेयत्वापत्तिः । कल्पभेदेनक्रमव्य त्यासाभावमात्रेणापौरुषेयत्वाभावस्यपुराणानितदर्थानीत्यादौसमर्थितत्वात् । ताप्तवाक्यस्याप्रामाण्यमेवप्राप्तमतआह । तट्टीकायामिति । ननुतहिंसर्गेसर्गेऽमुनैवैतइतिपुराणवाक्योक्तप्रत्यभिज्ञापरामर्शकस्यप्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वादित्यादिवा क्यस्यव्याख्यावसरेनचसादृश्यादेतएवेत्युक्तं । तथासत्यपौरुषेयत्वसिद्धेदुर्वारत्वादित्युत्तरटीकायांकथमीश्वरीयक्रमस्यैवकृ तकत्वाभ्युपगमइत्यतआह । कृत्वाचिंतयेति । अनादिभूतस्यापीशबुद्धिविषयीभूतवेदक्रमस्योत्पत्त्यंगीकारेपिपुराणादिव्या वृत्तमपौरुषेयत्वमक्षतमित्यभ्युपगमवादेनेत्यर्थः । अतएवोक्तमुपलक्षणंचैतत् । जन्मादिवाक्यगतिकथनविरोधाचेत्यपिद्र टव्यमिति । तर्हिकृत्वाचिंतापक्षेत्रपूर्वपक्षेऽनादित्वोत्त्ययोगादाकाशाधिकरणादभ्यधिकाशंकोत्थानायोगादेतदधिकरणवै यर्थ्यमित्यतआह । अनादित्वोक्तिरिति । कृतकस्यापिपूर्वतनक्रमव्यत्यासेनक्रमांतरस्यकेनाप्यकरणात्तदधीनत्वं । तावता पिपूर्वपक्षोदयसंभवात् । एवंतत्वसंख्यानटीकायानिरवकाशत्वेनतदनुसारेणतत्वनिर्णयटीकायाव्याख्येयत्वान्नतत्वनिर्णय टीकानुसारेणवेदस्यकृतकत्वसिद्धिः । तथाचवेदस्यानादित्वात्तत्स्वभावस्यगानत्राणकर्तृत्वादिरूपस्यप्रवृत्तिनिमित्तस्यनेशा ॥ ३५ ॥ धीनत्वमित्युपपादितं । इदानीतुमाभूत्तस्यानादित्वं । नचैवमनादित्वोक्त्यनुपपत्तिरितिवाच्यं । अनादित्वाभावेप्यनादि ·त्वाभ्युपगमेनकृत्वाचिंतयाऽनादित्वोक्तिसंभवात् । नचकृत्वाचिंतयानानादित्वोक्तिःसंभवति । प्रयोजनाभावेनकृत्वाचिं तायाएवानुपपत्तेरितिवाच्यं । अनादिस्वभावनियामकत्वरूपमहागुणसिद्ध्यर्थमनादिस्वभावनिमित्तकशब्दांतरसमन्वयन्यायः फलिष्यतीतिप्रदर्शनार्थत्वेनतस्यावश्यकत्वात् । यथाऽऽकाशाधिकरणेऽवकाशप्रदत्वस्याचेतनस्वभावत्वाभावेपिसिद्धांतेत स्येशतंत्रत्वसमर्थनंस्वभावनियामकत्वरूपमहागुणसिद्ध्यर्थस्वभावनिमित्तकशब्दांतरसमन्वयन्यायःफलिष्यतीतिकृत्वाचिंतया तथेदमपीतिमनसिनिधायवापक्षांतरमाह । कृत्वाचिंतयेति । कृत्वाचिंतयानादित्वोक्तिरित्येकंवाक्यं । अनादित्वाभावेत थाव्यपदेशेनियामकमाह । अनन्याधीनत्वादितीति । वस्तुतस्तु मूलपूर्वटीकातत्वनिर्णयटीकादिषुव्यामिश्रोक्तिरेवदर्शन भेदंव्यशिश्रणत् । नचैवमीश्वरबुद्ध्युपहितानांक्रमविशिष्टवर्णानांनित्यत्वांगीकारे यद्यदभिन्नाभिन्नतत्तेनाभिन्नमितिन्यायेन वर्णानांपरस्परंतादात्म्यापत्तिरितिवाच्यं । क्रमस्यव्यासज्यवृत्तित्वानंगीकारात् । नचैवसतिवर्णेप्यकैकस्मिन्नपिक्रमप्रत्यया पत्तिरितिवाच्यं । एकैकवर्तिनोपिक्रमस्यपरस्परमुभयनिरूप्यत्वेनैकस्मिंस्तज्ज्ञानापादनस्यसंयोगादिस्थलइवनिराकरणसंभ वात् । उदाहृतपांडुरंगीयादिटिप्पणीनांतुक्रमस्यव्यासज्यवृत्तित्वमभ्युपेत्यप्रवृत्तत्वेनोपलक्षणयास्यापिपक्षस्यसंमतत्वेनतद्वि रोधाभावात् । एतच्चद्वित्वादिसंख्याव्यतिरिक्तानां “संयोगश्चविभागचे"त्यादिनैकैकवृत्तितासमर्थनेनैवज्ञापितमितिनात्र मूलान्वेषणेप्रयतितव्यं । यद्यप्यत्रबहुवक्तव्यमस्ति । तथापिग्रंथविस्तरभयादुपरम्यते । नित्यंनिरूप्यक्रमप्राप्तनित्यानित्यं ·तत्वसं० निरूपयतीत्याह ॥ नित्यानित्यमिति ॥ पुराणमाद्ययेषांतेपुराणाद्याः । आद्यपदग्राह्यस्यगणनायांपुरुषायुषपर्यवासा सत्यध० नस्यात् । अतःसामान्यतःसमासार्थमाह ॥ पुराणाद्याइति ॥ तथाचपुरुषकृतसंदर्भक्रमवंतिवाक्यानीत्यर्थः । एवंचपद पंक्तिज्ञानमात्रेणप्रयुक्तस्यशुकतोकादिवाक्यस्यसंग्रहोभवतीतिज्ञेयं । एकाविधा एक प्रकारः । एकोभागइतियावत् । अप रेत्यादौविधेत्यन्वेति । इतिनिधेत्यर्थः । तेनैतदन्यस्यनित्यानित्यत्वशंकानिरासः । ननु “पुराणाद्याःकाल प्रकृतिरेवच । नित्यानित्यंत्रिधाप्रोक्त"मितिप्रोक्तवतोमूलकारस्य नित्यानित्यप्रकारनिरूपणानिपुणतेत्याशंकते ॥ नन्विति ॥ तहिकिंक नित्यानित्यंविभागेनाह । पुराणाद्याःकालःप्रकृतिरेवच । नित्यानित्यंत्रिधाप्रोक्तं ॥ पुराणाद्यापौरुषेयग्रंथाएका विधा । कालोपरा । प्रकृतिरन्या । ननुचनिधेतिप्रकारत्रैविध्यमुक्तं । नचात्रकश्चित्प्रकारोदर्शितः। किंतुवस्तु निर्देशएवकृतः । नैषदोषः । यन्नसर्वथाकूटस्थंनाप्यनित्यमेव तदुच्यतेनित्यानित्यं । तस्यतिस्रोविधाःसंभवति । तमाचारित्यतआह ॥ किंचिति ॥ वस्तुनिर्देशः धयुद्देशः । परिहरति ॥ नैषदोषइति ॥ प्रकारत्रयानिरूपणाख्यो दोषइत्यर्थः । तंप्रकारदर्शयति ॥ यन्नसर्वथेति ॥ सर्वथा सर्वप्रकारेण । कूटस्थं निर्विकारं । अनित्यमेव उत्पत्तिमत्त्वेस तिविनाशवदेव । तन्नित्यानित्यमुच्यतइत्यर्थः । केवलनित्यत्वानधिकरणत्वेसतिकेवलानित्यत्वानधिकरणत्वंनित्यानित्य त्वमित्यर्थः । सत्यंतानुक्तावन्याकृताकाशादावतिव्याप्तिः । तदपाकरणाविशेषणभागः । तावत्युक्तेघटादौकेवलानित्ये ·ऽतिव्याप्तिरितितत्पराकृत्यैविशेष्यभागः । तस्य नित्यानित्यस्य । ताविधादर्शयति ॥ उत्पत्तीत्यादिना ॥ इयंचविधापुरा णादेरर्थतएकप्रकारत्वाच्छन्दतोव्यत्यस्तेश्चसंभवति । यथोक्तं "पुराणानितदर्थानिसर्गेसर्गेन्यथैवत्वि"तितत्वनिर्णयवाक्य व्याख्यानावसरेटीकायां "पौरुषेयत्वनिमित्तएवानित्यत्वव्यपदेशोनतुविनाशनिमित्तइत्यर्थः । अतएवत्वनित्यानीतिसंबंध" इत्यादिना । नन्वेवंचेत्पुराणानांनाशोनास्तीत्यागतमितिचेत् कोनेत्याह । यथावेदस्येशबुद्धिगतत्वंनिमित्तीकृत्यनित्यत्वमु च्यतेतथापुराणेपिसुवचत्वात् । अतएवमुक्तैरपिपठ्यते । श्रूयतेहि "ब्रह्मात्वोवदतिजातविद्या"मित्यादि । जातविद्यां पुराणं । त्वः कश्चिद्ब्रह्मा वदतीतितदर्थः । ननु नपुराणस्योत्पत्तिरंगीकारार्हा । ईश्वरस्यसर्वज्ञत्वेनैष्यत्पुराणस्यापितद्बुद्धि उत्पत्तिमत्त्वेसतिविनाशाभावः, गतत्वादितिचेन्न । ईश्वरेणसदावर्तमानतयानुभूयमानत्वस्यानादित्वप्रयोजकत्वेनतत्करणात्पूर्वतेषांवर्तमानतयानुभवाभा वात् । किमत्रप्रमाणमितिचेत् पुराणजनिवाक्यान्यथानुपपत्तिरेवेतिब्रूमः । ननूत्पन्नपुराणानांनाशाभावेकल्पांतरेपुनारचनं कुतइतिशंकातु “प्रमाणप्रश्नश्चेदुक्तादेवपुराणवाक्यादितिब्रूमः । प्रयोजनप्रश्नस्त्वयुक्तः । ईश्वरप्रवृत्तेःसर्वत्र प्रयोजनशून्य त्वात् । परप्रयोजनानितुसूक्ष्माण्युत्प्रेक्षितुंनप्रभवामः । भगवानाचार्योपीदानींप्रयोजनाभावान्नावादीदितितत्वनिर्णयटीका तोवारणीया । नन्वेकस्मिन्ब्रह्मकल्पेषट्त्रिंशत्सहस्रदिनानिभवंति । एवंचतेषुजातानांपुराणानामेकार्थत्वेपिपूर्वदिनपुराणे

·सत्यध०
तत्वसं०
नैवतदर्थस
स्यज्ञातत्वादुत्तरेष
निरधिकारिकत्वंस्यात्
। अर्थीसमर्थोविद्वान्हितत्राधिक्रियते । ज्ञातेर्थिताभावादितिचेत् सत्यं ।
तथापिसंभवतिदेवानांतत्राधिकारः । पुराणस्यपूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरेषामर्थाधिक्यस्यविद्यमानत्वात् । नचैवंसमानार्थता
॥ ३७॥ भावः । शतेपंचाशन्यायेनपूर्वपूर्वपुराणार्थानामुत्तरोत्तरेषुसत्त्वात्तदपेक्षयातल्यवहारस्योपपन्नत्वात् । नचानंतब्रह्मकल्पी
यपुराणानांसमानार्थत्वेतदानत्यंनोपपद्यते । एकैकार्थप्रतिपादकपदानांमितत्वेन जन्माद्यस्ययतः सृष्ट्याद्यस्ययतः सगोद्य
स्ययतः जन्मप्रभृतियस्मादित्यादिपदसमूहपरिवर्तनेनापिभेदकानांमितत्वाद्रंथानंत्यानुपपत्तेरितिवाच्यं । ईशाचिंत्याद्भुत
शक्त्यैवोपपन्नत्वात् । विस्तरस्तुसत्तत्वरत्नमालादितोऽनुसंधेयः । द्वितीयप्रकारदर्शयति ॥ एकदेशैरिति ॥ एकदेशैः
एकदेशैरुत्पत्तिविनाशावेकदेशिनस्तद्भावः,
निमेषाद्यैः । उत्पत्तिविनाशौ वर्तते । एकदेशिनः कालप्रवाहस्य । तदभावः उत्पत्तिनाशाभावः । ननु कालावयवानामु
सत्तिविनाशवत्त्वेतदुपादानवाच्यं । नचस्वयमेवस्वंप्रत्युपादानंभवति । विरोधात् । नचसर्वोपादानप्रकृतेस्तदेकदेशकालो
पादानत्वमक्षुण्णमेवेतिवाच्यं । विकल्पासहत्वात् । सर्वजन्योपादानंयाप्रकृतिःसैवकालोपादानमुतान्या । नप्रथमः । क्षण
लवादिकालावयवानांसर्वव्याप्तत्वेनविशिष्टप्रकृतेरपिकाल एवोपक्षीणत्वात्पृथग्जगदुपादानाभावेननिरुपादानकसृष्टेरभावात्तद
भावापत्तेः । नद्वितीयः । असंमतेरितिचेदुच्यते । युगपदेवयावद्देशव्याप्तलवादिकालोपादानत्वंजगदुपादानत्वंचेशशक्त्या
॥३७॥

·प्रकृतेर्घटते । यथोक्तंसुधायांवैशेषिकपरीक्षावसरे "अनित्यत्वेकारणंवाच्यमितिचेत्सत्यं । उपादानंतुप्रकृतिरेवे"ति । अस्मा कंत्वीशशक्त्यैवोपपद्यतइति । अन्येतुजगदुपादानप्रकृत्यतिरिक्ताकालोपादानप्रकृतिः । साचैकंकालांशंस्पृष्ट्वास्वयमुपरमते । तदुत्तरकालोपादानभूताप्रकृतिरन्यैव । ततोप्युत्तरकालस्योपादानंतुतत्पूर्वकालांशस्योपादानभूतप्रागुपरताप्रकृतिरित्येवं सापरिवर्ततइति । नचतत्रज्ञापकाभावः । एतत्समाननिमित्तकारणस्थलेविचारपूर्वविनिष्कृष्टस्यात्रापितत्त्वसंभवात् । तथा हिवैशेषिकपरीक्षासुधायां "स्यादेतत् । कालस्तावत्सर्वोपत्तिमन्निमित्तकारणं । नचकालस्यकालांतरंनिमित्तमस्ति । तत्क थतस्योपत्तिः । पूर्वःकालः परस्यकारणमितिचेन्न । इदानींजातइत्यधिकरणतयाकालस्यकारणतावधारणात् । कारणस्य कार्योसत्तिसमानकालतायाः गेहेजातोगोष्ठेजातइत्यादौनिश्चितत्वादित्यतआहेति कालस्यकालगत्वेनेतिमूलमवतार्य व्याख्या यच ननुकालस्यकालगत्वेनेत्युक्तं । तत्रकिंकाल स्वगतःकिंवाकालांतरगतः । नाद्यः । स्वस्कंधारोहणवद्विरुद्धत्वात् । नद्वि तीयः। तदभावात् । भावेवाकालातरसृष्टिवैयर्थ्यात् । तस्याप्युपपत्तौकालांतरांगीकारप्रसंगादित्यतःसप्रमाणकमुक्तविवृ णोतीतीशोदेशश्चकालश्चेत्यादिमूलमवतार्य तदुपरि एतदुक्तंभवति । कालातिरिक्तकार्याणामेवकालोधिकरणतयाकारणं । नकालस्तुस्वयमेवस्वस्याधिकरणतयाकारणं । श्वोघर्टस्रष्टास्मीत्यत्रेवकालसृष्टिंवांछतःपरमेश्वरस्याधिकरणतयोद्देश्यःकालः कइतिप्रश्ने यःसृज्यःसएवेत्युत्तरं अधिकरणाधिकर्तव्यतात्वेकस्यैवश्रुत्यादिसिद्धा । विशेषवलाच्चोपपद्यते । अतोनकालस्यो त्पत्तौकाचिदनुपपत्तिरितीति । नचोपादानंतुप्रकृतिरेवेतिसुधाविरोधः । प्रकर्षेणक्रियतेऽनयेतिव्युत्पत्त्योपादानपरत्वात्त ·तत्वसं० च्छब्दस्य । नचकथंयोगेनरूढ्यपहारइतिशंक्यं । व्याप्तकालावयवंप्रतिप्रकृतेरुपादानत्वागीकारेपूर्वोपदर्शितबाधकादेवात्र | सत्यध० रूढिपरिहारस्यन्याय्यत्वात् । किंचव्याप्तैकक्षणंप्रतिसर्वस्याउपादानत्वेचोत्तरक्षणप्रत्युपादानाभावःप्रसज्यते । नचपूरक्षण ॥३८॥ नाशानंतरंतदुपादानतयाप्रास्थितायाः प्रकृतेरुत्तरक्षणप्रत्युपादानत्वमितिवाच्यं । पूर्वक्षणविनाशोत्तरक्षणोत्पत्त्योर्मध्ये कालाभावप्रसंगात् । तदभावेचोत्तरत्वस्यापिदुर्निरूपत्वात् । नचपूर्वक्षणविनाशसमयएवोत्तरक्षणोत्पत्तिरितिवाच्यं । विनाशानंतरमेवप्रकृतिभावप्राप्त्यानाशसमयउपादानाभावात् । नाशसमयइतिसमयशब्दस्यकालपरत्वेनकालसद्भावता सयोर्योगपद्यप्राप्याभावाभावयोर्विरोधाभावप्रसंगात् । रीत्यंतरादर्शनाच्च । तूष्णीमीशाचित्यशक्त्येतिवक्तुमनुचितत्वात् । खरूपेणोत्पत्त्याचभावेप्यवस्थागमापायवत्त्वंचेति । अतोनत्रिगुणात्मकप्रकृतेरुपादानत्वंयुक्तिसहमितिकालस्यकालएवोपादानमिति । विस्तरस्तुसत्तत्वरत्नमालाटीकातोबोध्यः । तृतीयप्रकारदर्शयति ॥ स्वरूपेणेति ॥ स्वरूपेण मूलरूपेण । अवस्थानं उपादेयानामागमापायित्वमुत्पत्तिविनाशसहितत्वं । ननुमूलेकथंप्रकृतिरित्येकवचनंगुणत्रयात्मिकायास्तस्याअनंतत्वादितिचेत् । उच्यते । एकैवप्रकृतिः । अजामेकामि तिश्रुतेः । तदप्येकत्वनाव्याकृताकाशस्येव । अयःपिंडादिवत् । यथावालुकापिंडस्यवालुकानांसंश्लेषविशेषवत्त्वेनैकएवार्य वालुकापिंडइतिंसमुदायवैलक्षण्येनप्रत्यक्षादिसिद्धैकत्वाधिकरणत्वेपि ॥३८॥ स्थूलसूक्ष्मादितयाऽवस्थितवालुकानांभेद-प्रतीयते । एवमंतर्भेदघटितमेव । अतएवशास्त्रेक्वचित्रकृतयइतिबहुवचनं, क्वचित्रकृतिरित्येकवचनंचसंगच्छते । एवमेकैवप्रकृतिःसर्व ·AAN व्याप्ता । महांतंचसमावृत्यप्रधानसमवस्थितं । अनंतस्यनतस्यांतःसंव्यानवापिविद्यतइत्युक्तेः । महदादितत्वविनाशेतत्त सूक्ष्माण्यव्यक्ततामापद्यते । गुणत्रयांशभूतमहदाधुपादानभूतभागविशेषास्तुगुणत्रयेविशंति । गुणत्रयेपियद्रजस्तृतीयता पर्योक्तदिशासत्वेतमसिचमिश्नीभवति । नतदासत्वादिनाम । प्रकृतेरेवहिसोच्यते । इयंचसाम्यावस्थाप्रलयः । उक्तंचगी ताभाष्ये "अव्यक्तस्याप्यन्यथाभावाख्योविनाशोस्ती"ति । प्रमेयदीपिकायांच “अन्यथाभावोवैषम्यपरित्यागेनसाम्याव स्थापत्ति"रिति । अथ प्रकृतेःक्षोभकरूपंदैवनारायणाभिधं । यत्तेनप्रकृतेःक्षोभेप्राप्तेकिंचिद्विकारिणइतिपूर्वमेकीभूतांशवि शेषभूतस्यविभागेततःकिंचित्स्थूलत्वेनोपचयरूपविकारेसति विभक्तभागत्रयस्यसत्वरजस्तमइतिनाम । एवंप्रकृतेरेकदेश तोगुणत्रयात्मनाविकृतत्वेनसमग्रप्रकृतेःक्षोभविशेषसद्भावेनच “विकारोऽव्यक्तजन्मही"ति “प्रकृतिश्चजडत्वात्परिणामि नीतिगीताभाष्ये, “अव्यक्तस्यजन्मवतोविकारोजनिरुच्यत” इत्येकादशतात्पर्ये, “प्रधानविकृतैरपीत्यनुव्याख्यानादौचप्रक तिजनिव्यवहारः । प्रकृतिविकारतयातजन्यत्वमपेक्ष्य "त्रय प्रकृतिजागुणाः । ससर्जभगवानादौत्रीन्गुणान्प्रकृतेःपर" इत्यादौगुणत्रयस्यप्रकृतिकार्यत्वव्यपदेशः । वस्तुतोव्याप्तप्रकृतेरपिगुणत्रयसूक्ष्मभागरूपतया "त्रिगुणात्मकंप्रधानंचरजः सत्वंतमस्तथे तिजन्यसत्वरजस्तमसांसकाशात्पृथक्नधानस्यापित्रिगुणात्मकत्वोक्तिश्चोपपद्यते । एतद्गुणवैषम्यंसृष्टिरित्यु च्यते । प्रकृतेर्व्याप्तत्वंतुकार्यकारणात्मना । कार्यावस्थानप्रदेशेकार्यमेववर्तते । नकारणप्रकृतिः । सातुतदन्यदेशइत्येवंक्व चित्कार्यकचित्कारणमित्येवंनमंतव्यं । किंतु "कारणेषुस्थितंकार्यव्याप्तंकार्येषुकारण"मितिगीतातात्पर्योदीरितरीत्याबोध्यं ।

·तत्वसं० ननुपरिमितस्यमद्ददादिकार्यस्यकथंव्याप्तप्रकृतिगतत्वमितिचेन्न । अधश्चोर्ध्वप्रसृतास्तस्यशाखाइत्याद्युक्तेःपरिमितानामपि सत्यध० महदादीनांसूक्ष्मांशैःस्वकारणकार्यव्याप्तत्वसंभवात् । व्यक्तमेतद्गीताभाष्यप्रमेयदीपिकयोरित्यलं । ततःकिंप्रकृतइत्यतआह ॥३९॥ ॥ तदेतदिति ॥ ननु त्रयोऽवयवायस्यतत्रयमितिविधातिरिक्तावयविनोऽभावात्कथमितिचेन्न । समुदायातिरिक्तावयवां गीकृतौतदनंगीकृतौविधाचविधाचविधाचेतिविधास्तासांत्रयं । एवंचेदवयविघटकत्वेनपृथक्पृथगवयवविधोपस्थितेस्तयब्वि वक्षितेचावयवेसंभवतीतिनायजोप्यनुपपत्तिरितिसंभवात् । अयंप्रकारस्तुद्वित्रिसूत्रव्याख्यानावसरेतत्वसुबोधिन्यां "कथं तदेतद्विधात्रयमुक्तवस्तुत्रयेस्तीतितस्यैवग्रहणंकृतं । नन्वेवंसत्यवांतरभेदैवि धांतरमुत्प्रेक्षितुंशक्यमित्यतएवेत्युक्तं । तत्रोपपादकाकांक्षायांप्रोक्तमित्याह । मुनित्रयमिती”त्याद्याशंक्यविस्तरतोनिरूपितइतिततोऽनुसंधेयः । उक्तवस्तुत्रये पुराणाद्याःकाल प्रकृतिरित्युक्तवस्तु त्रये । इति इतिहेतोः । ननु भावरूपाज्ञाने उत्पत्तिरहितत्वेसतिविनाशित्वरूपविधांतरस्यसत्वात् वेदावांतरप्रभेदे उत्पत्ति मत्त्वेसतिविनाशाभावरूपसामान्यधर्मेसतिक्रमव्यत्यासाभावरूपविधांतरसद्भावात्तत्कुतोमूलकृन्नोदाजहार । यदिचतयोर्न लक्ष्यता तर्हितत्रातिव्याप्तिःस्यात् । किंच "मूलप्रकृतिरविकृति”रित्यादिसांख्याद्युक्तविधांतरस्याप्यत्राकथनान्यूनता ॥३९॥ स्थादित्याशंक्यपरिहरति ॥ नन्विति ॥ अवांतरभेदैः पूर्वोक्तभेदकधर्मैः । उत्प्रेक्षितुं विनामानंबुद्ध्याकल्पयितुं । उक्त प्रक ·मेषाजज्ञिरे विकारोऽव्यक्तजन्मही त्याद्यागमपरिग्रहाथप्राक्तमित्युक्तं । अतएवविरोधोपिपरि तिरेवेत्यत्र । उपपादकाकांक्षायां नियामकाकांक्षायां । प्रोक्तं प्रकर्षणोक्तं । आह भगवानानंदतीर्थमुनिः। तेनापिकिमुक्त मासीदित्यतआह ॥ शास्त्रीयेति ॥ शास्त्रशब्दात् "वृद्धाच्छ”इतिछप्रत्ययेतस्येयादेशेरूपं । अविद्यायाःद्वितीये । वेदा वांतरप्रभेदस्यप्रथमेऽतर्भावइत्यत्रैवांतर्भावइत्यर्थः । अत्रकंठतोनुक्तिस्तुतत्वविवेकेपुराणस्येवबोध्या । अन्यासां सांख्याधु प्रेक्षितानां ॥ अनादरणीयत्वमिति ॥ अप्रामाणिकत्वादितिभावः । ननु पुराणघटकवर्णानामनादित्वात् कालस्यवैशे पिकादिभिर्विभुत्वादनादिनित्यतयांगीकारात् । प्रकृतेरपिसांख्येनतथांगीकृतत्वात्कथंपुराणाद्याइत्युक्तमित्याशंकापरिहार शास्त्रीयविधानामत्रैवांतर्भावोऽन्यासामनादरणीयत्वंचेति । अथवा "पुराणानितर्थानि सर्वेनि हृतः । नन्वत्रयस्योत्पत्त्यादिकंतदनित्यमेव । यस्यतुतन्नास्तितन्नित्यमेव । नित्यानित्यं वास्तीति । त्वेनापि “प्रोक्त"मित्येतद्व्याख्याति ॥ अथवेति ॥ पुराणानितदर्थानीतिप्रथमकल्पेप्रमाणं । सर्वेनिमेषाजज्ञिरइतिद्वितीये । विकारोऽव्यक्तजन्महीतिप्रकृतिजनिरूपतृतीयइतिविवेकः । आदिपदेनस्थलत्रयेप्युत्पत्तिप्रतिपादकवाक्यांतराणिग्राह्याणि । एतेनान्यदपिसिद्धमित्याह ॥ अतएवेति ॥ प्रमाणप्रमितत्वादेवेत्यर्थः । विरोधः नित्यत्वानित्यत्वयोरेकत्रसहानवस्थान रूपः । ननु भवत्वियंपुराणेव्यवस्था कालप्रवाहप्रकृत्योस्तुसानसंभवतीतिशंकते ॥ नन्विति ॥ यस्य उपचयभागस्य ।

·तत्वसं०
सत्यध
॥४०॥
यस्य अंशिनः । तत् उत्पत्त्यादि । क्वास्ति व्यधिकरणत्वादितिभावः । उत्तरमाह ॥ मैवमिति ॥ एतत् व्यधिकरणत्वं ।
यदीतिवाक्ये "विशिष्टशुद्धयो”रित्यपिपूरणीयं । अत्यंतभेदः तार्किकमतइव । अन्यत्र तत्वविवेके । उपपादितं पुराणा
दियेनांशेननित्यंतमंशंनित्यवर्गेनिधायेत्यादिनोपपादितमित्यर्थः । यद्वा "तंतुभ्योऽन्यापटःसाक्षात्कस्यदृष्टिपथंगत" इत्या
दिनान्यत्र गीतातात्पर्यादावुपपादितमित्यर्थः । इतिशब्दो “नित्यावेदा"इत्यादिकारिकाव्याख्यासमाप्तौ । तथाहि तंतु
समूहेपटइतिमतिर्जायते । अतोऽभेदः । नैकस्मिन्नेवतंतौतद्बुद्धिरितिभेदश्च । पूर्वोत्तरभावापन्नाअनेकेकरिणएवकरिप्रवा
हइति, एकस्मिन्करिणिनप्रवाहइतिचाबाधितप्रतीतेर्भेदाभेदएकत्रप्रेक्षावदनुशिक्षितःसंभवति । यथावाहिमूषकादीनांस्त्र
मैवं । स्यादेतदेवं । ययंशांशिनोविकारविकारिणोवाऽत्यंतभेदस्स्यात् । नचैवमित्यन्यत्रोपपादितमिति ।
भावतोविरोधिनामृष्याश्रमेमिश्रीभूयावस्थानंतथात्रापीतिनविरोधः। सन्न्यायरत्नावल्यांच "अंशिनोंऽशै"रित्यनुव्याख्यान
विवरणरूपिण्यां "अशेषांशैर्विनाऽभावादंशिनोऽभेदः । एकैकांशेनविनापीतरांशात्मकतयाभावा दइतिभेदाभेदावनुभव
सिद्धावित्यर्थः इतिनयचंद्रिकायांच "अंशिनःसर्वाशैरभेदः । सर्वाशेर्विनांऽशिनएवाभावात् । एकैकांशेनभेदाभेदौ ।
तद्विनाप्यशिनोऽवस्थाना"दिति । अनचचेतनेऽचेतनेचयावद्रव्यभाविनाधर्माणाधर्मिणाऽत्यंताभेदः । चेतनएवायंनियमः।
अचेतनेयावद्रव्यभाविनामपिभेदाभेदौ । नात्यंताभेदइतिद्वौपक्षौ । उभयत्रापिबहुमूलटीकासंमतेरिति । विस्तरस्तु "अत्र
॥४०॥

·प्रायःसुधानुसारेणचर्चाक्रियत" इत्यारभ्य क्रमादनुव्याख्यानगीतातात्पर्योपाधिखंडनटीकान्यायदीपिकाबृहद्भाष्यसमयच रणसुधाछांदोग्यभाष्यऋग्भाष्यटीकावादावलीनीपद्मनाभतीर्थश्रीचरणरचितोपाधिखंडनटीकाः पुनरपिऋग्भाष्यवैशेषिक परीक्षासुधारंभणाधिकरणसुधातत्वविवेकटीकाः पुनर्गीतातात्पर्योपाधिखंडनमंदारमंजरीवाक्यान्युदाहृत्यसार्धशतग्रंथ्याच "इत्येषादिगि"त्यंतेनसत्तत्वरत्नमालायामनुसंधेयः । प्रतिज्ञानुसारेणप्रकृतमनुसरति ॥ अनित्यमिति ॥ असंसृष्टंचसंसू ष्टमितिनिर्देशःप्राधान्यमनुसृत्येतिबोध्यं । सम्यक् सामीचीन्येन । अतथाभूतं असम्यक्सृष्टं । इयत्ता मर्यादा । तस्याअ अनित्यंविभज्यदर्शयति ॥ अनिलंद्विविधंमतं । असंसृष्टंचसंसृष्टं । सम्य क्सृष्टंसंसृष्टं । अतथाभूतमसंसृष्टं । सम्यक्तायाइयत्ताभावात्रैविध्याद्यपि किंनस्यादित्यतोमतमित्युक्तं । तद्र(चव)क्ष्यामः । तत्रासंसृष्टंनिर्दिशति ॥ भावात् । अन्यूनातिरिक्तवर्तिनः एकस्यसम्यक्सृष्टत्वस्यदुर्निरूपत्वादितिभावः । किनस्यात् किनभवेत् । अनेनद्वैविध्य स्यप्रमाणसिद्धत्वान्नत्रैविध्याद्यंगीकारार्हमितिसूचयति । तत्किंप्रमाणमित्यतआह ॥ तदिति ॥ तत् अनित्यद्वैविध्यस्यप्रमाण प्रमितत्वं । वक्ष्यामः । नन्वेषांचतुर्विंशतितत्वानामित्यादिनेतिज्ञेयं । तत्र तदुभयमध्ये । महान् महत्तत्वं । अहं अहंका रतत्वं । बुद्धिः बुद्धितत्वं । मनः मनस्तत्वं । खानि इंद्रियाणिदश । खमिंद्रियं । इंद्रियेपिखमितिविश्वामरौ । पंचेतिमा ·तत्वसं० वापदेनभूतपदेनचान्वेति । तेचशब्दस्पर्शरूपरसगंधाः । भूतानिचाकाशवायुतेजोजलपृथिवीरूपाणि । एकान्वयभ्रमनि । सत्यध० रासायाह ॥ संसृष्टमिति ॥ अंडं ब्रह्मांडं । तदं ब्रह्मांडांतर्गतंभौतिकं । मूले अंडसमस्तं, तवंचभौतिकंचसंसृष्टंप्रकीर्ति ॥४१॥ तमित्यन्वयः । नन्विदमसंसृष्टत्वनामैकदेशेनोत्पत्तिर्नभवति । किंतुधर्मातरमेवेत्यतआह ॥ नचेति ॥ टीकायां चतुर्विंश तितत्वानामितिविशेषणसमासः । नच "विशेषा "विशेषणविशेष्यण 'तिसमासोंगीकर्तुनशक्यते । तद्विशेषक "दिक्संख्येसंज्ञायां असंसृष्टंमहानहं ॥ बुद्धिर्मनःखानिदशमात्राभूतानिपंचच ॥ संसृष्टंनिर्दिशति ॥ संसृष्टमंडतद्वं चसमस्तंसंप्रकीर्तितं ॥ नन्वेषांचतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्वनामयद्येकदेशेनोत्पत्तिस्तीनुत्प नस्यासत्त्वादुत्पन्नमेवतत्वं । तच्चसंसृष्टमेवेतिनद्वैविध्यं । नचप्रकारांतरमस्तीति । मैवं । सू क्ष्मरूपेणनित्यानांमहदादीनांप्राकृतायी(प्रकृत्यायौ)रुपचयमात्रंक्रियतइतितान्यसंसृष्टानि । मितिसंज्ञायामेवतस्यनियमितत्वात् । चतुर्विंशतितत्वशब्दस्यचासंज्ञात्वादितिवाच्यं । षोडशपदार्थादिपदवद्विशिष्टस्यश ब्दस्यसामयिकसंज्ञात्वांगीकारात् । विशेषस्तु “पंचस्कंधेभ्य" इतितत्वनिर्णयटीकाव्याख्यातोऽवगंतव्यः । तेन द्विगुसमासे चतुर्विंशतितत्व्याइतिभाव्यमितिशंकानवकाशः । इतिशब्दःशंकासमाप्तौ । परिहरति ॥ मैवमिति ॥ सूक्ष्मरूपेण अनुप ॥४१॥ चितरूपेण । प्राकृताद्यशैः प्रकृतेरमीप्राकृताः प्रकृतिसंबंधिनोंशाः । आदिनामहत्तत्वादिसंबंधिनश्चग्राह्याः । तैरुपचय ·मात्रं स्थूलतामात्रं । नतुसामस्त्येनोत्पत्तिः । इति इतिहेतोः । तानि महदादीनि । प्रकृत्यशैर्महतोमहदंशैरहंकारस्योपच यइत्यादिक्रमणज्ञेयं । ब्रह्माडांतर्गतानामप्येवंविधत्वेनानित्यत्वस्यद्वैविध्यंनसंभवतीत्यतआह ॥ नचैवमिति ॥ एवं महदा दिवत् । स्वरूपेणानुत्पन्नत्वेसतिचोपचितरूपेणोत्पत्तिमंतिचेतिहेतोःसंसृष्टानीत्यर्थः । तेपामपितादृशत्वान्नचनैवमित्युक्ति युक्तेतिवक्ति ॥ तेषामिति ॥ तेषां ब्रह्मांडांतर्गतानांघटादीनां । मूलरूपं आदिकारणरूपं । परिहरति । नेति ॥ महदा नचैवंब्रह्मांडतदंतर्गतानीतिसंसष्टानि । तेषामपिमूलरूपंनित्यमितिचेन्न । साक्षान्मूलरू पस्थविवक्षितत्वात् । एवंसतिमहदादीनांनित्यानित्यत्वंकथनस्यादितिचेल्ल्यादेवयादिसूक्ष्म रूपेमहदादिव्यवहार स्यात् । किंतुप्रकृतिरेवसोच्यते । केचिन्सहदादिस्वरूपमेवनाभ्युप गच्छंति । दूरेणोक्तविशेषं । तेषामतियहुतरागमविरोधंदयितुंसंप्रकीर्तितमित्युक्तं । दिचतुर्विंशतितत्वानांसाक्षान्मूलरूपस्यनित्यत्वेनविवक्षितत्वादभिप्रेतत्वादित्यर्थः । नित्यतयेतिशेषः । ब्रह्मांडतदंतर्गतानां महदादिकार्यद्रव्याणांसाक्षान्मूलस्यमहदादेवॆकृतस्यानित्यत्वादितिभावः । एवंसति सूक्ष्मोपचितभागैर्नित्यानित्यत्वे । परि हरति ॥ स्यादेवमिति ॥ तर्हितन्मूलंकिंपदाभिधेयमित्यतआह ॥ किंत्विति ॥ संप्रकीर्तितमित्यत्रोपसर्गद्वयव्यावर्त्यदर्श यति ॥ केचिदिति ॥ उक्तविशेष चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्वंब्रह्मांडांतर्गतानांसंसृष्टत्वरूपमित्यर्थः । अतीतिसमोर्थः ।

·॥४२॥ तत्वसं० । बहुतरेतिप्रार्थः । केतेबहुतरागमाइत्यतआह ॥ आगमाश्चेति ॥ अन्यत्र पंचभिःपंचभिर्ब्रह्मचतुर्भिर्देशभिस्तथा । एतच्च सत्यध० तुर्विंशतिकंगणंप्राधानिकंविदुः । सर्गोनवविधाप्रोक्तइतिप्रतिज्ञाय “आयस्तुमहतःसर्गोगुणवैषम्यमात्मनः । द्वितीयस्त्वह मस्तनद्रव्यज्ञानक्रियादय” इत्यादिनाभागवतादौ । कुतोत्रनोदाहृताइत्यतआह ॥ विस्तरेति ॥ विस्तरमितिगतं । एवंस्वतं त्रास्वतंत्रतत्वयोर्निरूपितत्वादुत्तरग्रंथोव्यर्थइत्यतआह ॥ यदीति ॥ कस्मिन्नायत्तं किमधीनं । अधीनोनिनआयत्तइत्य आगमाश्चान्यद्रष्टव्याः। विस्तरभियानेहोदाहियंते । यदीदंविष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नंजगदखतंत्र तर्हिकस्मिन्नायत्तं कस्मिंश्वविषयइत्याकांक्षायामाह । सृष्टिःस्थितिःसंहृतिश्चनियमोऽज्ञानबोधने । बंधोमोक्षासुखं दुःखमावृतियोतिरेवच । विष्णुनास्यसमस्तस्यसमासव्यासयोगतः ॥ नियमो व्यापारेषुमेरणं। बंधः प्रकृतेः । मोक्षो बंधात्। आवृतिज्योतिषी बाह्यतमप्रकाशौ । एवकारोविष्णुनेत्यनेनसंबध्यते । अस्य समस्तस्याखतंत्रस्य। मरः । कस्मिंश्चविषये आयत्तमितिवर्तते । सृष्टिः सर्जनं । स्थितिः स्थापनं । संहृतिः संहरणं । प्रयोजकव्यापारवाचिनः शब्दास्तत्संबंधाज्जगतिप्रयोज्यलक्षणयाप्रवर्ततइतिचंद्रिकोक्तेः । सृष्टिःस्थितिःसंहृतिश्चनियमोज्ञानेत्यादिश्रीमद्भाष्योदाहृता ॥४॥ टकबोधकस्कांदवचनेनचस्कन्नस्त्रिकादिकर्तृकतावादइतिज्ञेयं । नियमस्यविषयसापेक्षत्वादाह ॥ नियमइति ॥ नियमोयं त्रणायांचेतिविश्वः । बंध:प्रकृतेः । पंचमीयंमोक्षावधिमभिधत्ते ॥ बंधादिति ॥ प्राकृतात् । आत्रियतेजनोनयेत्यावृतिः ·बाह्यतमोंधकाराख्यं । बाह्यज्योतिरालोकादिः । एवकारः ज्योतिरेवचेत्यत्रत्यः । अस्येत्यस्य अस्वतंत्रस्येतिविशेष्योक्तिः। अन्वयपूरणार्थमाह ॥ भवंतीतिशेषइति ॥ आहत्यैतेभवंतीत्यन्वयः। ननु नसमस्तस्याप्यत्रोक्तद्वादशधर्मवत्त्वंसंभवती तिशंकते ॥ नन्विति ॥ नित्यत्वोक्तिविरोधः नित्यावेदाइत्यत्रनित्यत्वस्ययोक्तिस्तद्विरोधइत्यर्थः । बोधविरोधः एतत्का रिकोक्तबोधविरोधइत्यर्थः । आदिनारमायाबंधादिविरोधोग्राह्यः । तत्र तच्छंकाविषये । समासव्यासशब्दार्थावाह ॥ भवंतीतिशेषः। नन्वेतत्पूर्वविरुद्धं । समस्तस्यसृष्टिसंहारोक्तौनित्यत्वोक्तिविरोधः । अचेतनस्यबो धविरोधइत्यादि । तत्रोक्तं समासेति ॥ समासःसंक्षेपः । व्यासोविस्तारः । तावेव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायां । ततः । इदमुक्तंभवति । उक्तधर्मेषुयत्रतत्वेऽल्पीयांसःसंभवंतितत्रता वंतीविष्ण्वधीनाज्ञातव्याः । यत्रतुबहवस्तत्रतावंतः । सर्वथास्वरूपखभावावस्यतद्धीनाविति । समासइत्यादिना ॥ समासस्तुसंक्षेपेचसमर्थने । व्यासोमुनौस्याद्विस्तारइतिविश्वः ॥ योगायुपायाविति ॥ योगउपायः । दृष्टायोगाःप्रयुक्ताश्चपुंसांश्रेय प्रसिद्धयइतिभागवतप्रयोगप्रदर्शनपूर्वगीताभाष्येतथाव्याख्यातत्वादितिभावः । तदुपपाद यति ॥ इदमुक्तं भवतीति ॥ उक्तधर्मेषु सृष्टिस्थितीत्यायुक्तद्वादशधर्मेषु । यत्रयेसंभावितास्तत्रतावंतोभगवदधीनाः। सर्वथा सर्वप्रकारेण । स्वरूपस्वभावौ अस्य विश्वस्य । तदधीनौ भगवदधीनौ । द्रव्यंकर्मचकालश्चस्वभावोजीवएवचे ·सत्यप तत्वसं०, त्यादेः । विक्ककस्यकस्यसमावेशः । सार्वत्रिकश्चकइत्यतोदर्शयति ॥ तत्रस्थितिनियमाविति॥ सर्वस्य अस्वतंत्रसामान्यस्य सृष्टिसंहृतीनित्यानित्यस्य पुराणादेरनित्यस्यासंसृष्टस्यसंसृष्टस्यच ॥ अज्ञानंभावरूपमिति ॥ ज्ञानाभावरूपमेवाज्ञानमि त्यज्ञाः । तदपाकर्तु भावरूपमिति ॥ दुःखस्पृष्टस्य चतुर्मुखव्यतिरिक्तस्य । दग्धपटायमानत्वेनचतुर्मुखस्यापिभावरूपा ज्ञानकश्चिदंगीकृतमितिसब्रह्मकस्यसर्वस्येति । अत्रार्थेमानानितुसत्तत्वरत्नमालायामृजुप्रकरणेसंगृहीतानितथातट्टीकायांवि भावनीयानि । भावरूपाविद्येत्यर्थः । नचेयमप्रामाणिकीतिनांगीकार्येतिवाच्यं । जीवाजानंतिनोहरिमितिस्मृत्याचाविद्या विद्यामावृणोतीत्युच्यते । नचज्ञानाभावस्यतदावरकत्वंयुज्यते । अतःस्मार्तावरकत्वान्यथानुपपत्त्याभावरूपभावःसेत्स्यति । तत्रस्थितिनियमौसर्वस्य । सृष्टिसंहृतीनित्यानित्यस्यानित्यस्यच । अज्ञानंभावरूपंदुःखस्पृष्टस्य । सत्वादिगुणमयी । अजेद्वेप्रकृतीदुष्टेनृषुप्रातिस्विकंस्थिते । स्वगुणाच्छादिकात्वेकापरमाच्छादिकापरेत्यादिप्रमाणप्रमिता कृतिरेवस्वरूपज्ञानावरकत्वेनविद्याविरोधित्वादविद्येतिगीयते । उक्तंचसुधायां "अतःकामकातिरिक्तमायाविद्याप्रकृति रित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येवमकिपिद्रव्यस्वरूपचैतन्यावरकमंगीकार्य"मिति । तथा “अतःपरमेश्वरएवसत्वादिगुण मय्याविद्याविरोधित्वेनाविद्ययास्वाधीनयाप्रकृत्याचिंत्याद्भुतयास्वशक्त्याच स्वप्रकाशमपिजीवचैतन्यमाच्छादयतीतियुक्त” ॥४३॥ मिति । केचिदिमामविद्यालिंगशरीरमाहुः । तैश्चोत्क्रांतिपादीय “यदिभगवदपरोक्षज्ञानभोगाभ्यांनिवृत्तसमस्तकमर्माणः ·स्वोत्तमप्रवेशेनब्रह्मनाड्योत्क्रमणेनवापरित्यक्तदेहः स्वोचितेनाचिरादिनावापथावैकुंठलोकवासिनंभगवंतहिरण्यगर्भेणसह प्राप्ताभिन्नलिंगशरीराविध्वस्तप्रकृतयोत्यंतनिवृत्तानिष्टाः सम्यगाविभूतानंदादिगुणाभगवत्समीपएवतमुपासीनाःस्वरूपेणवा लीलागृहीतविग्रहैसिंकल्पमात्रसाध्यान्दिव्यभोगांस्तारतम्येन जानानकदाचित्पुनरावर्ततइत्येतन्मोक्षस्वरूप"मितिसुधया ऽविरोधःसंपादनीयः । प्रसंगादावरणान्युच्यते । सत्वादिरूपिणीभावरूपाविद्यैकं । यथोक्तंभागवते "वनंतिनित्यदामुक्तं मायिनंप्रकृतेर्गुणाः” इति । कामोद्वितीयं । आवृत्तकामरूपेणेतिगीतागीतेः । तथाकामनिबद्धोयमितिभागवतेच । तृतीय प्रारब्धकर्म । अनादिकर्मणाबद्धोजीवःसंसारमंडले । वासुदेवेच्छयानित्यंभ्रमतीतिहितद्वचइत्यनुव्याख्योक्तेः । प्रकृतिद्ध ज्ञानाभावस्तुसर्वस्य । बोधनंचेतनस्य । सुर्खप्राप्ततमसोविना । दुःखंदुःखास्पृष्टंविनेत्यादिद्रष्टव्यं । यंचचतुर्थपंचमावरणं । अथान्येप्रकृतीइत्यादेः । लिंगशरीरंषष्ठमावरणं । एवंपंचविधलिंगंत्रिवृत्पोडशविस्तृतमित्यादेः। हरीच्छाचसप्तममावरणं । यथोक्तंसुधायां “परमेश्वरोचिंत्ययाद्भुतयास्वशक्त्याजीवस्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति । तथा "आनंददश्चमुक्ताना"मित्यत्र "नन्वानंदश्चस्वरूपमेव । सचाविद्यावृतोऽविद्यानिवृत्तौस्वतःसिद्धएव । अतःकथंमोक्षदा नात्पृथगानंददानं । उच्यते। परमेश्वरशक्तिरेवस्वरूपावरणमुख्या । अविद्यातुनिमित्तमात्र। ततोऽविद्यायांनिवर्तमानायांसत्या मपिनाशेवानंदाभिव्यक्तियोवदीश्वर श्वरःस्वकीयांबंधकशक्तिंनततोव्यावर्तयती"ति । नाविद्यैवजीवस्वरूपावरणकित्वीश्वरेच्छा पीतिप्रमेयदीपिकोक्तेः । तंत्रन्यायेनाज्ञानपदंज्ञानाभावपरचेत्याह ॥ ज्ञानाभावइति ॥ नवनवसुविशेष नरमापिपदांगु .

·तत्वसं० लीलसन्नखधूराजदनंतसद्गुणान् । श्रियोपिच । ज्ञानस्फूर्तिःसदेत्यादेरमायाअपिज्ञानाभावसंभवात्सर्वस्येत्युपपन्नं । वोधनं । सत्यधः परोक्षमपरोक्षंच । दुःखास्पृष्टं रमातत्वं । ननु विनाशब्दयोगेकथं "प्राप्ततमसः दुःखास्पृष्ट"मित्युभयत्रद्वितीया । पृथग्वि ॥४४॥ नानानाभिस्तृतीयान्यतरस्यामित्यत्रतृतीययासहपंचम्याएवविकल्पनादितिचेन्न । एनपाद्वितीयेतिपूर्वसूत्राद्वितीयेत्यनुवर्तते । तथाच पृथग्विनानानाभिस्तृतीया । तदभावपंचमी । तदभावेद्वितीयेतिविकल्पकरणादिष्टसिद्धेः । यथोक्तंसिद्धांतकौमु द्यांपृथगित्यादिसूत्रमुदाहृत्य "एभियोगेतृतीयास्यासंचमीद्वितीयेच । अन्यतरस्यांग्रहणंसमुच्चयार्थं । पंचमीद्वितीयेअनु वर्तेते” इत्यादि । विवृतंचतत्वसुबोधिन्यां । तथाहि “ननु तृतीयाभावपक्षेएनपाद्वितीयेतिप्रकृताद्वितीयैवस्यात् । यदितु द्वितीयाविकल्पेनभवेत्तदापंचम्यपिस्यात् । सातुनित्यैव । तस्माद्विभक्तित्रयसमावेशोदुरुपपादइत्यतआह । अन्यतरस्यां ग्रहणसमुच्चयार्थमिति । निपातानामनेकार्थत्वादितिभावः ॥ पंचमीति ॥ तत्रमंडूकप्लुत्यापंचमी । द्वितीयातुसंनिहितैव । इहपृथगथैरितिसूत्रयितव्येपर्यायत्रयोपादानंतत्पर्यायांतरनिवृत्त्यर्थे । तेनहिरुग्देवदत्तस्येत्यत्रनेत्याहुरिति । ननुत पास नापादीय "ज्ञानसूर्यमृते”इतिमूलव्याख्यापरविनावातमित्यादिप्रयोगदर्शनाद्विनायोगइवऋतयोगेपिद्वितीयाभवत्येवेतिसु धायांप्रयोगोपरिहारः । तथैवतव्याख्यास्वनेकासुव्याख्यानं । तथाहिवाक्यार्थचंद्रिका । नन्वन्यारादितरतेंदिक्छन्दांचूत्त रपदाजाहियुक्तइतिऋतेशब्दयोगपंचमीविधानादृतेदेवदत्तादितिप्रभृतिवज्ज्ञानसूर्याहतइतिपंचम्याभवितव्यं । ज्ञानसूर्यम् ॥४४॥ तइतिद्वितीयातुकथमित्यतो विनावातविनावर्षविद्युत्भपतनंविना । विनाहस्तिकृतंदोषकेनेमोपतितौद्रुमावितिविनाशब्दयो ·गेद्वितीयाविधिस्तावत्परस्यापिसंमतः । अतएवोक्तंवृत्तौ पृथग्विनानानाभिरितियोगविभागःकार्योद्वितीयार्थइति । उक्तंच हरदत्तेनापि “अनासत्यपिमुनित्रयवचनेप्रयोगबाहुल्यादेवव्याख्यात”मिति । तथा "ऋतेशब्दयोगेपिद्वितीयाविधिरवश्य मभ्युपगंतव्यः । तन्निमित्तस्य ऋतेपित्वांनभविष्यंतिसर्वइतिऋतेयोगेद्वितीयाप्रयोगस्यसद्भावादित्याशयेनाह । विनावात मित्यादीति । आचार्याअपि “ननुसूर्यमितिकथंद्वितीया । विनावातमित्यादिप्रयोगात् । पृथग्विनानानाभिरितियोग विभागःकर्तव्योद्वितीयार्थइतिकाशिकायामुक्तत्वेनविनायोगेतावद्वितीयाविधिरवगम्यते । एवंतात्पर्येऋतेशब्दयोगेपिद्विती यावक्तव्या । ऋतेपित्वांनभविष्यंतिसर्वइत्याद्यभियुक्तप्रयोगेऋतेयोगेपिद्वितीयायादृष्टत्वेनन्यायसाम्यादितिभाव"इतिविभा वितवंतः। परिमलेपि "ज्ञानसूर्यइतिकथं । द्वितीयस्यतृतीयपादे अन्यारादितरतेंदिक्छब्दांचूत्तरपदाजाहियुक्तइतिसूत्रे ऋतेशब्दयोगपंचमीविधानेन ज्ञानसूर्याहतइतिभाव्यं । एवंबादरायणादपीतीत्यतआह । विनावातमित्यादीति । वृत्त्यादौ अन्यारादितिसूत्रादुपरितने पृथग्विनानानाभिरितियोगविभागःकर्तव्यः । पृथगादिशब्दयोगेद्वितीयाचविभक्तिर्भवती त्येतदुक्त्वा विनावातमित्याद्युदाहृत्य तथाचतत्रप्रयोगानुरोधेनयोगविभागेनद्वितीयायानिर्वाहइव महाकविप्रयोगादृतेशव्द योगेपिद्वितीयाध्येया । ऋतेशब्दस्यापि पृथग्विनांतरेणवर्ततइतिविनाशब्दपर्यायत्वादितिभाव" इति । शब्देंदुशेखरेलधौ, गुरौच “समुच्चयार्थमिति । स्पष्टंचैतद्भाष्ये । एतेन अन्यतरस्य आं इत्यंगीकारार्थकंपदद्वयमेतदित्यपास्त”मिति "समुच्चयार्थमिति । निपातानामनेकार्थत्वादितिभावः । स्पष्टंचेदंभाष्ये । एतेन अन्यतरस्य आं अंगीकारार्थकंपदद्वय ·सत्यघर तत्वसं० : मेतत् । यद्वा सप्तम्येकवचनमित्यपास्तं । पंचमीद्वितीयेइति । तत्रमंडूकप्लुत्यापंचमी । द्वितीयातुसंनिहितैव । नचानंतरा द्वितीयैवसमुच्चीयतेतिवाच्यं । पृथग्विनानानाभिः । तृतीयेतियोगद्वयेनैवसिद्धेऽन्यतरस्यांग्रहणस्यवैयोपत्तेः । एतेनपं वम्याएवसमुच्चयःस्यादित्यपास्तं । षष्ठ्यतसर्थेत्यस्य, एनपेत्यस्यचस्थलांतरेकर्तुशक्यत्वेन योगविभागेनैवसिद्धेः । विभक्ति द्वयोचारणेनैवसिद्धेन्यतरस्यामितिवैयर्थ्यस्यस्पष्टत्वाच्च । यद्यपिद्वितीयासमुच्चयोभाष्यादौनोक्तः तथापिविनावातविना वर्षकेनेमोपतितौद्रुमावित्यादिप्रयोगबाहुल्यादेवव्याख्यातमित्याहुः । नचान्यतरस्यांग्रहणस्यसमुच्चयार्थत्वेमानाभावः । विकल्पार्थत्वपक्षेपिषष्ठीसाधनेतस्यचरितार्थत्वादितिवाच्यं । अन्यतरस्यांग्रहणसामर्थ्यात्पंचमीभविष्यतीतिभाष्यादिप्रामा ण्येनसमुच्चयार्थत्वांगीकारा"दिति । समुच्चययोगविभागोभयपक्षस्यापिसंग्रहाद्वृत्त्यादौयोगविभागइत्युक्तत्वात्सर्वत्राप्यंततो गत्वाप्रयोगादित्युक्तेष्टीकाकृशिप्रयोगएवोपात्तइतिनविरोधः । समुच्चयपक्षेसत्यप्यभ्युच्चयपक्षोयमितिनकश्चिद्विरोधः । नच टिप्पण्यांपर्यायत्वकथनंपूर्वोक्ततत्वसुबोधिनीविसंवादीतिवाच्यं । शब्देंदुशेखरे "दृशिग्रहणादृतेशब्दयोगेद्वितीये"त्युक्त्वा "पुरुषाराधनमृतइत्यादिसिद्धिरित्युक्तेःप्रयोगेसतिदृशिग्रहणाद्वितीयाभवतीत्यभिप्रायात् । योगेसति "उभसर्वतसोःकार्यो धिगुपर्यादिषुत्रिषु । द्वितीयाऽऽवेडितांतेषुततोन्यत्रापिदृश्यत”इत्युपर्यादिशब्दोंगेद्वितीयेतिसंभवान्नहिरुग्देवदत्तस्येत्यत्रा ॥४५॥ तिप्रसक्तिरिति नटिप्पणीनांतद्विरोधइत्यलं । पूर्वमेवकारस्यविष्णुशब्देनान्वयःकृतः । तत्प्रयोजनमिदानीमुद्दोधयति ·पदार्थानामिति ॥ अन्यतः ब्रह्मादितः । प्रतीयते आपाततः । तदुपपादयति ॥ सकलेति ॥ जडाजडप्रपंचसत्तादेः । तदधीनत्वात् विष्ण्वधीनत्वात् । तद्वस्तु ब्रह्मादिरूपं । निमित्तमात्रं नतुस्वतंत्रं । तहिब्रह्मादीनांस्रष्टुत्वप्रतिपादकागमा नांकागतिरितिचेन्न । ब्रह्मणिस्थोसृजद्विष्णुःस्थित्वारुद्रेत्वभक्षयत् । पृथक्स्थित्वाजगत्पातितब्रह्मायाह्वयोहरिः । ब्रह्मणि ब्रह्मरूपोसौशिवरूपीशिवेस्थितः । सब्रह्मणाविसृजतिसरुद्रेणविलापयति । निमित्तमात्रमीशस्यविश्वसर्गनिरोधयोः । हिर पदार्थानांसृष्ट्याद्यन्यतोपिप्रतीयते । अतएवेत्युक्तं । सकलसत्तादेस्तद्धीनत्वात्तत्त वस्तुनिमित्तमात्रमेव । खातंत्र्येणविष्णुरेवास्येश्वरइति॥ पद्मापद्मासनानंतप्रभृतीय दिच्छया । सत्तादिलभतेदेवःप्रीयतांश्रीपतिःसमे ॥ इतिश्रीमदानंदतीर्थभगवत्पादा चार्यविरचिततत्वसंख्यानविवरणंजयतीर्थभिक्षुविरचितंसंपूर्ण ॥ कृष्णार्पणमस्तु । ण्यगर्भःशर्वश्चकालाख्यारूपिणस्तवे"त्यादिप्रमाणादितिभावः । एवंसमापितग्रंथोभगवांष्टीकाकारएतत्प्रकरणप्रतिपादितगु णवत्त्वेनभंगवंतंस्तुवन् एतत्प्रकरणविवरणफलत्वेन स्वस्यैकांतभक्तत्वमविदुषोजनाञ्जननीतनयमिवबोधयंस्तत्नीतिमाशास्ते पद्मेति ॥ पद्मा लक्ष्मीः। पद्मासनो ब्रह्मा । लक्ष्मी पद्मालयापद्मा विरिंच कमलासनइत्युभयतश्चामरः । अनंतः शेषः । शेषोनंतइत्यमरः । तएवप्रभृतयोयस्यतत्तथा । इदं विश्वं । सत्ता असतःकार्यरूपेणभवनस्यैवजनित्वाजनिःसत्ताशब्देन ·10 गृह्यते । तथाचसाआदिर्यस्यसृष्ट्याद्यष्टकस्यतत्तथा । लभते प्राप्नोति । सदेवः क्रीडादिगुणकः श्रीपतिः मे प्रीयतां प्रसी, सत्यवः दतु । श्रीहरिप्रिया । श्रीपतिःपुरुषोत्तमइतिसोपयुक्तामरामरः । ननु पद्माप्रभृतीत्येवोक्तौसर्वलाभेकिमर्थपद्मासनानंतन हणं । यदिदुःखस्पृष्टतदस्पृष्टभेदाख्यावांतरविशेषसूचनायतद्हः तहिपद्मापद्मासनप्रभृतीत्येवमुखतोवाच्य॑स्यात् । नवा च्यंचानंतेति । अथतत्तव्यक्तिग्रहोपेक्षितइत्युपादानं । हंततर्हिपुरुषायुषादपर्यवसानस्यात् । तस्मात्कथमेतदितिचेन्न । केचिदनंतविष्वक्सेनादीन्नित्यादुःखानाचक्षते । तन्मतमतंद्रितःपराकर्तुमनंतमानंतेतिसमाधिसंभवात् । तहिपूर्वानुपूर्ती "गरुडानंतविष्वक्सेनादी नितिगरुडस्यैवप्रथमंग्रहणादत्रयदितन्मततोदआवश्यकस्तहिंगरुडएवादौनिर्देश्यइतिचेन्न । कश्चि दविपश्चिदपश्चिमोवलमलपद्दशावताहिलंकलयतइति । तन्निराकर्तुमपारमतिर्जग्राहतदात्मकमनंतंयतोतइति । नचाष्ट पद्यांहलमित्यादिनोक्तःकृष्णएव । नचतस्यहलधरत्वकथमितिवाच्यं । सहस्रनाम्नि "वनमालीहलायुध"इत्युक्तहलधररू पाभिन्नत्वेनतस्योपपन्नत्वादितिवाच्यं । दशाकृतिकृतेकृष्णायतुभ्यनमइतिकृष्णस्यपृथग्ग्रहणविरोधापत्तेः । अथवा पद्माप झासनादयोभवंतुतदधीनाअमुक्ताः । मुक्तस्तु “निरंजन इत्यादिश्रुते तदधीनाइत्यतःप्रायोज्यनंतेति । ततश्च पद्मापद्मा सनौ अनंतौ अबद्धौ मुक्तावितियावत् । अनंतीपद्मापद्मासनौ । कडाराःकर्मधारयइतिविशेषणस्यपरनिपातः । तौप्रभृती यस्थतत्तथा । रमायानित्यमुक्तायाब्रह्मादीनामपिमुक्तानांतदधीनत्वे "उतामृतत्वस्येशानः सर्वतत्मज्ञानेत्रं द्वावेतौनित्य ॥ ४६॥ मुक्तौ । अव्यक्तात्पुरुषःपरः । श्रीयंत्ररूपिण्युरुगायपादयोः चरणरजउपास्तेयस्यभूतियंकाः ।” इत्याद्यागमाद्रष्टव्याः ।

·अतिवंधनइतिधातोरंतेतिरूपं । श्रीपतिः। श्रीमंगलदेवतेत्यशेषमतिमंगलं ॥ नशाब्दीनाम्नायीनहिममचमैमास्यपिमतिर्न वाताकीकाष्णींकिमपिचलपन्याचपलधीः । यदात्ततेश्रेयोभिधविधिकलबोरकरणोगुरूणांकारुण्यादभवमितिमान्योधिध रणि ॥ १ ॥ यथास्थालीस्वस्थंसरसमरसंवेत्तिनसदाभ्रमंतीसौदीदळपिनफललाभास्तदपरे । तदीयोदाहादिःस्खलनक लितोमंतुरपिमेप्यनेनाप्तंनैनःफलमलघुयायादृतवरः ॥ ॥ साहंतोहनातनवनचभूविबुधाबुधः । तन्नमंतुःकिंतुवित्तचि त्तशुद्ध्याइतिस्थितिं ॥ ३ ॥ व्यासरामनृसिंहावंवदनागुरुहृद्गताः । संस्थानकुलदेवेष्टदेवा प्रीणंत्विदंकृतेः ॥ ४ ॥ यादवा याराधकनीमुद्गलार्यहृदब्जगः । श्रीनिवासोदाशरथिर्धिनोत्वेतत्सपर्यया ॥ ५॥ क्वटीकाकारसद्वाणीवाणीडाचानुसारिणी । क्वजाल्मोवाग्दरिद्रोहमितिमेसाहसंमहत् ॥ ६ ॥ इयंमान्याऽवन्यांसजयजयवाचंयमवचोनुसारानिःसाराभणितिरपिमेयद्वि दभिधैः । यथालाक्षारूक्षामणिगणसमासत्तिसहितामहीयोभिभूनाध्रियतइतिसत्संगमहिमा ॥ ७ ॥ इतिश्रीमत्सत्यवरच रणौपसदसत्यधर्मयतिकृतंतत्वसंख्यानटिप्पणंसमाप्तं ॥ इदं पुस्तकं कुंभघोणस्थेन टी. आर्. कृष्णाचार्येण मुंबय्यां निर्णयसागरमुद्रणयंत्रे मुद्रापित शके १८३६ आनन्दनामसंवत्सरे माघमासे । Published by T. R. Krishnacharya Proprietor, Madhva Vilas Book Depot, 151 Solayappa Mudali Street, KUMBAKONAM, Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya-Sagar Press, 23, Kolbhat Lane, BOUBAY, ·S L Pammamamalenews har Re- 15 an4A ॥ सत्यधर्मतीर्थीयसहितंतत्वसंख्यानंसंपूर्ण MAau avaaca KavoadovoaVaava

·No text on this page.