·No text on this page.

·प्रास्ताविकं किंचित् । -0:++++++:0- विदितमेवैतद् विदुषामानन्दाश्रमप्रगयिनां यत्, वर्षयात् प्राङ्क भास्करा- चार्यकृतग्रहगणिताध्यायस्य पूर्वार्धा ग्राहकाणां करतल उपायनीकृत इति । अद्य तस्य द्वितीयो भागस्तेषां निकटे प्रेषयितुं प्रमोदते चेतः । ग्राहकाणामाश्रयणैव गोलाध्यायस्यापि यावच्छक्यं सत्वरं प्रकाशनं भवदित्याशास्महे । प्रकाशित च तस्मिन् — प्राचीनटीकायुक्तः सिद्धान्तशिरोमणिग्रन्थः प्रकाशनीयः ' इत्यष्टसंवत्सगत प्राक् यो हि नाम संस्थायाः संकल्प आसीत स परिपूर्णतां यात इति वक्तुं सुशकम् । एतादृशी सटीकग्रन्थावृत्तिरावश्यकतया विद्वज्जनतादृग्गोचरीकरणीयेति संस्था- चालकानां मनसि किमित्यायातं तत्कथनस्य युक्ततरोऽयं समयः । संस्थेयं प्राची- नग्रन्थस्थग्राह्यतमभागो यथा न नश्येत् तथा प्रयतनीयमनेनैव खलु हेतुनाऽऽत्मानं प्रकटयामास । इतरशास्त्रीयमहार्घग्रन्यवभास्कराचार्याणां सटीकग्रन्थानामपि निता. न्तमान्यतया प्रकटीकरणं नाप्राप्तमेव । एवं सत्यपि साधारणकारणे. यद्विशिवत- गऽत्र विषये वक्तव्यं तदित्यम्---- केवलं वासनाभाष्यसनाथो ग्रहगणितभागः कै०बापदेवशास्त्रिमहाभागेः प्रायोऽशी- तेर्वर्षाणां प्राक् वाराणस्यां मुद्रापितः । अपि च कलिकातानगर्यामन्येन केनापि विदुषा मुद्रणावस्थां नीतः । समालोक्य तं भागं कश्चित् पाश्चात्यपण्डितभारतीयश्चापप- त्तिकथनविषये मतिर्बद्धवा । तेन च शास्त्रमेतद् भारतवर्षीयैर्यवनेभ्यः ( ग्रीकेभ्यः ) समुपा र्जितमिति पर्यवसितम् । पाश्चात्या एवमब्रुवन् यत् यदि भारतीयानां ज्योतिर्गणितविषये यज्ज्ञानं तद्बिम्बप्रतिविम्बन्यायेन ग्रीकपण्डितानेवाऽऽयतत तर्हि किमत्र कौतूहलं भारतीयानां ज्योतिर्विषयकज्ञानस्य परमिममाक्षेपं कै. दीक्षितकुलालंकाराः शंकररायाः समूलमुन्मूलयामासुः । अयमत्र सारः-ज्योतिर्गणितविषये क्रिमप्यन्येभ्यो भारतीयरपहृतमिति यदि क्षणमात्र मानितं तर्हि तदपहरणं मूलाङ्कविषय एव शक्यसंभवम् । किंतु भारतीयग्रीक- योर्मूलाङ्कानां नितान्तविभिन्नत्वादपहरणवार्ताऽपि दृरेताम् । अन्यच्च केचन भार- तीयानां सिद्धान्तग्रन्था ग्रीकग्रन्थेभ्यः प्राक्सत्ताभाजः । तानेवावलम्ब्य वयं ग्रन्थरचनां कुर्मह इति माध्यमिका भारतीया यदि प्रतिजानते तर्हि किमनया ग्रीक ज्ञानहरणमा वृथाकल्पनया । तिष्ठतु तावन्मूलाङ्कापहरणविषयवार्ता । प्रक्रियाविषयेऽपि द्वयोविभिन्नत्व- मेवेति प्रदर्शयितुं मनागिव प्रयतामहे । अत्र सविशेषतयोपपादनकारणं चैतन्यदा- ग्लशासनतोऽद्ययावभारतवर्ष गणितविषयेऽवदधदभिर्विद्वद्भिर्यवनपण्डितयुक्लीडस्य ग्रन्था ·अभ्यस्यन्त एव । तेन त एवं खलु मन्यन्ते भास्कराचारपि प्रागुक्तयुक्लीडीया ग्रन्था अभ्यस्ताः स्युरिति । वस्तुतस्त्वेतदशक्यसंभवम् । यतोऽत्र मुद्रितया प्राची- नव्याख्यया युवलीडगणितेन साकं भास्कराचार्यप्रणीतग्रन्थसरणेत्रियाऽपि न संबन्धः । एतत प्रदर्शनं नामैवैतस्या आवृत्तेवैशिष्ट्यम् । यथा--प्राथमिकसिद्धान्तादग्रिमसिद्धान्तनिर्मितिस्तथा च बालैरपि सुलभावबोधस्य सिद्धान्तस्य वृथव महीयसाऽऽहम्बरेण प्रस्थापनमेतद्वयं युक्तीडस्य न हि दोषाधायक भासते। पश्यन्तु श्रीमन्तस्त्रिभुजस्य द्वयोर्भुजयोर्युतिस्तदितरतृतीयभुजापेक्षयाऽधिका। एतत् सुगम विषयं विवरीतुं युक्लीडपद्धतिमनुसतुर्महान् विस्तरो नाप्राप्तो भवति । नेयं विप्रतिपत्तिर्भास्क- गार्यगणितानुयायिनां संभवति । शलाकात्रयं गृहीत्वा प्रयोगानुरोधेन समाकलनीयोऽयं विषयो विद्यार्थिभिरिति सलीलमेवाऽऽचार्यों ब्रूते । तथा च सरलवंशशलाकाभिर्गोलं विधाय तत्र प्राच्यपरायनेकानि सूत्राणि संबध्याक्षक्षेत्रक्रान्तिक्षेत्रविषययोः पुनरनेकान् प्रश्ना- सहजतयैवाऽऽचार्यः स्पष्टी करोति । तदेव यद्ययतनप्रक्रियानुरोधेन पत्रोपरि परिले. खान् निर्माय प्रागुक्तप्रश्नभङ्गान् विधातुं क्लिश्यन्तेतमा विद्यार्थिनां चेतांसि । सकलमपि चैतज्ज्योतिविषयकृतभूरिपरिश्रमा जानन्त्येव । इत उत्तरमेकं प्रधानांशमुल्लिख्य विरम्यते लेखनीव्यापारात् । स प्रधानांशश्वेत्थम्-कस्यापि बिन्दोः समीपेऽमुकांशस्य कोणो वर्तत इति मनसि संधाय कोणविषयकान्नैकान् सिद्धान्तान प्रवक्तुं पाश्चात्यगणितज्ञा आत्मनो मति- वैभवं व्यक्ती कुर्वन्ति । किं भूयसा कोणगणितं नाम यवनगणितज्ञानामाधारस्तम्भ एवेत्युक्तिनात्युत्कोटिमधिरोहति । परं भारतीयगाणितिकानां ग्रन्थसंपत्तौ कोणविचार विनैव सकलाऽपि प्रक्रिया संसाध्यते । अथापि कोणविमर्शाभावेन समभूमिगतत्रि- भुजज्ञानापेक्षया गोलीयत्रिभुजज्ञानमुच्चकोटिप्रविष्टमासीत् । यतो बिम्बात्रिभान्तरे बिम्बमुखमिति भारतीयरगीकृतत्वाद् गोलीयच्यने कोणविचारकार्य तेषामप्रत्यक्षतयैव संभूतम् । जात्यत्रिभुजे भुजानां परस्परसंबन्धः कस्तथा च द्वयोर्जात्यत्रिभुजयोः संब- न्धनिश्चित्यै त्रैराशिकं कदोपयोगाय कल्पते कदा वा न कल्पत एतद्विषयकसिद्धा. न्तास्तैः प्रागेवावगताः । पादोनषटकाष्टलवान्तरेऽतः " इत्यस्मिन्सूत्रे येऽर्था आचार्यः परिगृहीतास्तेषां संवादः पृथिव्याः सूर्याचन्द्रमसौर्य अन्तरे स्वीकृते ताभ्यां साकं संजाघटीति । अत्र यन्मूल्यं तेन साकं यवनाचार्य-आरिस्टार्कसस्य सिद्धान्तो नहि संवदति । एतावता विचारेणेत्थं स्पष्टं प्रतीयेत यद्भारतीयानां ज्योतिः- शास्त्रस्य ज्ञानसंवर्धनं तत् स्वातन्त्र्येणैवाभवत् । यवनानामपि तथैव । नोभयोर्मध्य आश्रयायिसंबन्धो नाम भारतीयानां ज्योतिःशास्त्रीयज्ञानं न खलु यवना- अपि च माऽऽयत्तत ।

·[३] मन्ततः इत्यारभ्य अथेदानीमादर्शपुस्तकविषयं किंचित प्रस्तूयते वासनाभाष्यसहित- ग्रहगणितस्य तिस्रः पुस्तिका अस्माकमुपलब्धाः । तत्रैकैव प्राचीना । तामेव ' क्रोडीकृत्य ग्रन्थपाठादिसंशोधनं व्यधायि । बापूदेवशास्त्रिणो वाराणसीमुद्रितका । द्वितीया च कलिकातापत्तनमुद्रिता । तयो/पूदेवशास्त्रिणां पुस्तकेन बहु हि नामो- पकृतं निःसंदिग्धतया ग्रहगणितमुद्रणकार्ये । शिरोमणिप्रकाशाख्यटीकायास्त्वेकैव पुस्तिका समासादिताऽस्माभिः । तस्या- " शके १७०१ श्रावणशु० १२ इन्दुबार नागयणेन लिखितम् इति लेखनं कालस्य निदर्शकं भवति । जानन्त्येव श्रीमन्तो लिखितपुस्तकेषु त्रुटिस्था- नानि तथा न्यूनाधिकाक्षरसंघटितपङ्क्तिजालादि कियत्प्रमाणेन दरीदृश्यते तत् । तत्र नास्मत्समुपार्जितपुस्तके त्रुटिदोषाः । परमुत्सूत्रप्रयोगा द्विरुक्तयश्च स्खलदक्षरसमुदा- • याश्च भूयोभिरंजनयनपथमारोहन्ति । एवं स्थिते पुस्ताकान्तराभावात् प्रस्तुतपु- स्तिकामवलम्ब्यैव पाठविषयकं निश्चितिकरणं नाप्राप्तमासीदनन्यगतिकत्वात् । सूक्ष्मे- क्षिकया दत्तावधानेष्वप्यस्मासु ४३तमे पृष्ठे प्राक्पश्चात् क्षितिजे ' तल्लम्बनं स्मृतम् इत्यन्तं यावद् ग्रन्थो द्विरुक्ततां प्रापत् । एतद् जानीयु- रेव चतुरधियो वाचकाः । प्रस्तुतव्याख्याता केशव-गणेश-नृसिंहानां ग्रन्थस्थाः केचन संदर्भाः समुद्धृतास्ते वाचकवरेण्यैः सविशेषमवलोकनीयाः । सर्वेऽपि ते १७५ । १७६ पृष्ठयोः प्रदर्शिताः । तेन पुनरत्र विस्तरो मा भूत् । ग्रहगणितस्य पूर्वार्धः स्थूलप्रमाणेन ज्योतिर्विषयकसामान्यनियमान् प्रत्यपाद- यत् । अयमुत्तरार्धस्तु प्रयोगावस्थां स्फुटीकुर्वन् वर्तत इत्युभयोविशेषः । यद्यपि ज्योत्पत्तिप्रकरणमाचार्यैर्गोलाध्यायेऽन्तर्भावितं तथाऽपि शिरोमणिप्र. काशव्याख्याकृता तस्य समावेशो ग्रहगणित एवाकारीति हेतोः पूरणिकारू- पेण तस्यात्र संग्रहणमवश्यतया गले पतितमत एवात्र तत्संगृहीतम् । अन्ततश्चेदमिदानीमावेद्यते यद्भास्कराचार्यकृतशिरोमणिग्रन्थस्य त्रयाणां भागानां सटीक मुद्रणं संपादितमानन्दाश्रमसंस्थया।अवशिष्टस्य तुरीयभागस्य सटीकं मुद्रणमनुपदमेव संपायेत। मानुष्यसुलभदोषादा संशोधकाज्ञानाद्दा टङ्काक्षरयोजकानामनवधानाद्वा विद्युद्यन्त्र- प्रचलनकालिकायोक्षरभ्रंशाद्वाऽत्र यानि स्खलितानि तानि सहन्तां क्षमाशीला विद्वांस इति संप्रार्थ्य विरमामो लेखनीव्यापारादिति शम् । विद्ववशंवदः- आपटेकुलोत्पन्नो विष्णुसनुर्दचात्रेयशर्मा । पुण्यपत्तनमानन्दाश्रमः । वैशाखवदि पश्चम्यां गुरौ । १८६३ शाके ·1 -- ·ग्रहगणिताध्यायोनरार्धस्या- नुक्रमणिका। १ ११ ... ४३ ... ८९ ११४ प्रकरणम् पर्वसंभवाधिकारः चन्द्रग्रहणाधिकारः ... सूर्यग्रहणाधिकारः ग्रहच्छायाधिकारः ग्रहोदयास्तमयाधिकारः शृङ्गोन्नत्यधिकारः ग्रहयुत्यधिकारः भग्रहयुत्यधिकारः पाताधिकारः पूरणिका-ज्योत्पत्तिः .. लोकमतीकानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूचिः विषयसूचिः पद्यवृत्तानां सूचिः .." उद्धृतपद्यानां सूचिः समानेयमनुक्रमणिका। ... १२० १३३ १६० १६८ १७२ १७४ ... १७५

·No text on this page.

·- ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। वासनाभाष्यशिरोमणिप्रकाशाख्यटीकोपेतः श्रीमद्भास्कराचार्यविरचितसिद्धान्तशिरोमणेः- ग्रहगणिताध्यायः। ( उत्तरार्धः)। अथ पर्वसंभवज्ञानमाह- कलेगताब्दा रवि१२भिर्विनिनाश्चैत्रादिमासैः सहिताः पृथकस्थाः। द्विनाः स्वनागाङ्कगजांश८९८हीनाः पश्चाङ्ग६५भक्ताःप्रथमान्विताःस्युः - अथ शिरोमणिप्रकाशः। शि०-अथ पर्वानयनाघ्यायो व्याख्यायते । कलेगताब्दा इति। अत्रोपपत्तिः । कलिगतवर्षाणि कल्पादेरारभ्येष्टवर्षपर्यन्तं संगृह्य तानि रवि १२ घ्नानि सौरमासा भवन्ति । यत एकैकं वर्ष द्वादशमासैः पूर्यत । ते मासाश्चैत्रादिगतमासैः सौरत्वेन कल्पितैर्युताः सन्तोऽभीष्टमासप- यन्तं सौराः स्युः । चैत्रादिगतचान्द्रमासानां सौरत्वेन कल्पनाकारणमुक्तमस्मत्प्रपितामह- केशवदेवज्ञवयः “ सौरः संक्रमतोऽनुपात उदितः" इत्यत्र । एषां चान्द्रीकरणम् । तद्यथा । सौरचान्द्रान्तरेऽधिशेषम् । तदर्थमनुपातः। यदि कल्पार्कमासैः ५१८४००० कल्पाधिमासाः १५९३३० कलियुगार्कमासतुल्यैः ५१८४००० एवेष्टैः किमिति । गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे फलं कलियुगाधिमासतुल्यं कल्पान्ते १५९३३० । यतः सौरचान्द्रान्तरे ये मासास्तेऽधिमा- साः। तैः कालैः सौरमासा युक्ताश्चान्द्रमासा भवन्ति। अथेष्टे कलिगते तु लघुप्रकारणाऽऽचार्य- श्चान्द्रमासान्करोति । ते यथा। कृतानुपाते गुण्यकल्पाधिमासानामर्धेन ७९६६५ गुण्यक- ल्पविधानामाहरश्च कलिसौरा उभावपवर्तितौ । गुण्यकल्पाधिमासस्थाने द्वयं हरस्थाने किंचि- दधिका पञ्चषष्टिः ६५ । शेषं मासशेष दिनीकरणाय मासादिनैः ३० संगुण्य हरेण हृते पुनर्दिनशेषत्वाद्घटीकरणाय षष्ट्या संगुण्य हरेण हृते सावयवा पञ्चषष्टिः ६५ । २ । १०.२९ । २। एवं कृते द्विगुणा गुणकस्थानेऽर्कमासा जातो भाज्यः १०३६८००० । किं- चिदधिकपञ्चषष्टिहरेण सावयवेन भक्तुं न सम्यगायाति । अतो युक्त्या प्रकारान्तरेण निरव- यवे न्यूने पञ्चषष्टिहरे भाज्यः साध्यते । लब्धहरयो|ते भाज्यः स्यादतः कृतानुपाते लब्धं युगाधिमासाः । न्यूनो हरो निरवयवा पञ्चषष्टिङ्गीकृतः । अनयोर्घातो भाजोनूनः १०३५- ६४५० । अस्थ केवलं पञ्चषष्टिहरे सादर कृतस्यास्य १०३६८००० । चान्तरं युगान्ते ११५५० । अत्रानुपातः। यद्यनेनान्तरेण द्विगुणार्कमासाः कल्पते भाज्यस्तदा रूपतुल्येऽन्त- रे कः ११५५०।१०३६८०००।१। लब्धमटाङ्कगजाः८९८। अन्योऽनुपातः । अष्टाङ्कग- जतुल्ये भाज्ये रूपतुल्यमन्तरं तदेष्टद्विगुणार्कमासतुल्ये किमिति। ८९८ । १ । इमा २ एवं कृत इष्टा युगार्कमासा द्विघ्नाः २॥ अधिकाः पञ्चषष्टिहरे सावयधे स्युरतो निरवयंवे न्यूने ·२ ग्रहगणिताध्याये- मासाः पृथक् ते द्विगुणास्त्रिपूर्णबाणा५०३धिकाः स्वाङ्कनृपांश- १६९ युक्ताः। त्रिभिशर्विभक्ताः फलमंशपूर्व मासौघतुल्यैश्च गृहैर्युतं स्यात् ॥ २ ॥ सपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनू १४नकाः स्याद्ग्रहणस्य संभवः। कलिमुखादेरारभ्य गताब्दा द्वादश १२ गुणाश्चैत्रादिगतमासयुताः पृथक्स्था द्विघ्नाः स्वकीयेन गजाङ्कगष्ट ८९८ भागेनोनाः पञ्चषष्टया ६५ भक्ताः फल- मधिमासाः । तैः पृथक्स्था युताश्चान्द्रमासा भवन्ति । शि०-कर्तुं स्वनगाड़कगजांशहीना निरवयवे पञ्चषष्टिहरे न्यूने भाज्यः स्यादत उक्तं स्वनगा- कगजांशहीनाः । पञ्चषष्टिहरे जातभाज्यत्वाप्तं पञ्चाङ्गभक्ता अधिमासा भवन्ति । तैः पृथक्- स्थाः सौरा युक्ताश्चान्द्रमासा भवन्ति । नाम मासगणः स्यात् । युक्ताः कुतः। यतः सौरचान्द्रा- न्तरेऽधिशेषं तत्सौरेषु योज्यं चान्द्रमासा भवन्ति । इष्टयुगार्कमासा द्विगुणाः पूर्वकृतानुपाते- नेष्टयुगार्कमासैः किमिति कृतेऽपि संभवति । परंत्वाचार्येण युगार्कमासैदिगुणैरन्तरमवलोक्ये- टस्थाने कृतम् । अथ यदत्र चैत्रादिगतचान्द्रमासानां सौरत्वं कुतः कल्पितं तत्र सौरचान्द्रा- न्तरेऽधिशेषं तत् कुतस्त्यक्तम् । यतोऽधिकमासदिनक्षयशेषतो युघटिकादिकं तत्र न गृह्यते । पृष्ठतोऽनुपातेन त्यक्तं न चेद् विर्भवेदतस्त्यक्तम् । अथ प्रकारान्तरेणोपपत्तिः । अत्रानुपातः । युगाधिमासैः १५९३३० युगार्क सौरपक्षाः १०३६८००० तदैकेनाधिमासेन कियन्तः सौर- पक्षाः । लब्धाः सावयवाः पञ्चषष्टिपक्षाः ६५ । शेषं पक्षशेष पञ्चदशभिः संगुण्य हरेण हृते शेषं दिनशेषत्वात्षष्ट्या संगुण्य हरेण हृते सावयवा पञ्चषष्टिः ६५ । १।५।१४ । ३० । अन्योऽनुपातः । एभिः सावयवैः पञ्चषष्टिपक्षैः सौरैरेकोऽधिमासस्तदा युगसौरैः कियन्तः। साव- यवपञ्चषष्टया हृतेषु फलं युगाधिमासाः केवलं निरवयवपञ्चषष्ट्या हृतेषु पक्षेषु किंचिदधिकाः स्युः । तत्रानुपातः । यथनेनाधिकेन पञ्चषष्टिपक्षास्तदैकपक्षदिनैः किम् । १। ५। १४ ॥३०॥ ६५। १५ लब्धमष्टाङ्कगजाः ८९८। तथा चास्मत्पितामहैर्बल्लालदेवजैः स्वकृतटिप्पणे कृतो- पपत्तिः सा यथा। युगसौरमासैर्युगाधिमासास्तदेष्टैः किमिति ५१८४०००।१५९३३०। इसौमा १। अत्रेष्टसौरमासानां युगाधिमासा गुणको युगसौरमासाः भागहरः। अत्र संचारगुणनम् । यदि युगसौरमासमिते हरे युगाधिमासा गुणकस्तदाऽऽचार्येण स्वकल्पिते पञ्चषष्टिमिते हरे ६५ को गुणकः । अत्र पञ्चषष्टिहरे लब्धो गुणः १ । ५९ । ५१ । ५८ । ४५। अनेनेष्टसौरा गुण्याः पञ्चषष्ट्या भाज्या अधिमासा भवन्ति । अत्राऽऽचार्येण द्वयं २ गुणकः सुखार्थमङ्गीकृतः । अत्रेदमधिक ।। ८ । १ । १५ तदष्टाङ्कगजैः सवर्णितं जातमूर्खाङ्कस्थाने रूपद्वयं २ द्वयं स्वाष्टाङ्कगजां ८९८ शहीनं सबथागत एव गुण उत्पद्यते । अतो द्विगुणा मासाः स्वाष्टाङ्कगजांशहीना यथावगुणिता जाताः। ते पञ्चषष्टिहृता अधिमासा भवन्ति । त ऊर्ध्व- स्थसौरेषु योज्याश्चान्द्रमासा भवन्ति ॥ १ ॥ अथ मासगणात्सपातार्कानयनमाह-मासाः पृथक् त इति । अत्र कोटिगुणा रदाब्धयो द्वादशगुणाः कल्पार्कराशयः५१८४०००००००गजाष्टिभर्गत्रिरदाश्विनो द्वादशगुणाः पातरा- शयः कल्पे २७८७७३४०१६ एताः कल्पार्कराशिभिः सहिताः कल्पसपातार्कराशयः स्युः ·पर्वसंभवाधिकारः। अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि युगरविमासै ५१८४०००० युंगाधिमासा १५९३३०० लभ्यन्ते तदैभिः कलिगतैः किमिति । अत्राधिमासानामर्धेनानेन ७९६६५० गुणकभाजकावपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने द्वयं २ भागहारस्थाने पश्चषष्टिः किंचिदभ्यधिका ६५ । ४ । २१ । अतः पञ्चषष्टिगुणानामधिमा- सानां १०३५६४५०० द्विगुणानां रविमासानां च १०३६८००० यदन्तरं ११५५००। तेन द्विगुणा रविमासा भक्ता लब्धमष्टाङ्कगजाः ८९८ तैर्द्विगुणाः कलिगतमासा भाज्याः । यल्लभ्यते तेन तान् वर्जितान् कृत्वा पञ्चषष्टया ६५ भागे हृतेऽधिमासा लभ्यन्त इत्युपपन्नम् । तैरधिमासैः पृथक्स्था युताश्चान्द्रमासाः स्युः । ते चान्द्रमासाः पृथम् द्विनि- नास्त्रिपूर्णवाणैः ५०३ सहिताः स्वकीयेनाङ्कनुपांशेन १६९ युक्तास्त्रिभिर्भा- ज्याः । फलमंशाचं ग्राह्यम् । तानंशास्त्रिंशता ३० विभज्य फलं राशयस्तदुपरि स्थाप्याः । राशिस्थाने मासौपतुल्या राशयश्च क्षेप्याः । एवमसौ सपातसूर्यो भवति । तस्य भुजांशा यदि चतुर्दशभ्य १४ ऊना भवन्ति तदा चन्द्रग्रहणस्य संभवो वेदितव्यः। : शि०-५४६२७७३४०१६। अत्रोपपत्तिः । यदि कल्पचान्द्रमासे ५३४३३३००००० रेताः कल्पसपातार्कराशय५४६२७७३४०१६स्तदैकेन चान्द्रमासेन किम्। लब्धमेको राशिः। अतो माससमभानि। शेषं राशिशेषं ११९४४३४०१६त्रिंशद्गुणं भागाः३५८३३०२०४८० तेनैव हरेण ह्रियमाणे लब्धं पूर्णम् । शेषं भागशेषम्। हरभ्यंशेनानेन१७८१११००००० हरेऽपवर्तिते जातं त्रयं हरः। भाज्ये चापवर्त्यमाने लब्धं द्वयं २। अतो मासा द्विगुणाः२। अत्र भाज्यस्य निःशेषत्वाभावाद्भाज्यशेषमिदं २१०८२०४८० जातं सहरं २१०८२०४८० । अतोऽ- १७८१११००००० वशिष्टभाज्यशेषेणानेन २१०८२०४८० भाज्यशेषेऽपवर्तिते लब्धं रूपं ११ छेदयंशे चापव- तिते लब्धा चतुरशीतिः सार्धा ८४।३०। अत्र सावयवहरेण भक्तुं न सम्यगायाति। अतो रूपं हरश्च द्वाभ्यां सवर्णितौ जातौ २ । १६९ । अतो मासा द्विगुणास्त एव स्वाङ्कनृपां- शयुक्ताः । यतो यः प्रथममिष्टमासानां द्वौ गुणोऽपवर्तनेनोत्पन्नस्तस्यैवावशेषेण शेषमपवर्तित हरव्यंशेन हरेण सहितं जातं शे १ हरः ८४ । एतद्विसवर्णितमतः स्वपदमुपपन्नम् । रूपतुल्य- ३० चान्द्रमासगुणकस्याविकृतत्वात् । अत्र शेषतुल्यं गुणकखण्डं गुणके न्यूनमतो मासा द्वि- गुणाः किंचिन्न्यूनारते यथावद्गुणकगुणिताः कर्तु तच्छेषतुल्यं गुणकखण्डं गुणके क्षेप्य- मतो मासा रूपतुल्या द्विगुणास्त एव स्वाङकनृपांशयुक्ताः सन्तो यथावद्गुणकगुणिताश्चा- न्द्र मासाः १ स्युः । सपतुल्यत्वात् । यतो यद्रूपं १ तत्केनचिन्न्यूनगुणेन गुणितं सत् ·४ ग्रहगणिताध्याये- अत्रोफ्पत्तिः । ग्रहणं हि मानक्यार्धादूने विक्षेपे भवति । चन्द्रग्रहे मध्यम मानैक्यार्धं षट्पञ्चाशत् कलाः ५६ । सूर्यग्रहे द्वात्रिंशत् ३२ । षट्पञ्चाशत् कलाः शरो द्वादशभिर्भुजभागैर्भवति । द्वात्रिंशन्मिताः सप्तभिर्भुजभागैर्भवति । अतः स तु विक्षेपः सपातेन्दोः साध्यते । दर्शान्ते यावान् विधुस्तावानेव रविर्भ- वति । पौर्णमास्यन्ते तु षड्भाधिकः स्यात् । षड्भाधिकस्यापि भुजस्तुल्य एव । अतः सपातार्काद्विक्षेपः कृतः । अतः सपातसूर्यसाधनेऽनुपातः । तत्रापातयोः कल्पभगणानामैक्यं द्वादशभिः १२ संगुण्य राश्यात्मकं कार्यम् । यदि कल्पचा- न्द्रमासैरोभ ५३४३३३००००० रेते राशयो ५४६२७७३४०१६ लभ्यन्ते शि०-पुनः शेष तस्मिन् न्यूनगुणगुणिते रूपे चेत् क्षिप्तं तर्हि यथावद्गगुणगुणितं स्यात् । विभिहरस्थैविभक्ताः फलमंशपूर्वम् । यतोऽनुपाते कृत एको राशिलब्धः सन्यच्छेषं तद्भागा- नयनाथ त्रिंशद्गुणं भागादि कृत्वा यथावत्स्थापितम् । न कलादि फलार्थ षष्टिगुणितमतः फलमंशपूर्वम् । मासौधतुल्यगृहेर्युक्तम् । यत एकस्मिन् चान्द्रमास इष्टे कल्पिते सत्येक एव राशिलब्धः । अतो मासौघतुल्यैरित्युक्तम् । यदुक्तं त्रिपूर्णबाणा५०३धिका इति तत्रो- पपत्तिः । यत्र कुत्रापि सिद्धे मध्यमे ग्रहे सति क्रियाया अन्तेऽशकादेर्वा कल्पादेर्ग्रहः कर्तु क्षेपो योज्यः । स त्वाचार्येण कल्पादेः करणाय क्षेपः क्रियाया प्रागेव युक्तः कृतोऽतो विलोमग़ाणितेन त्रिपूर्णबाणा इति । विलोमगणितं तद्यथा-कलियुगादौ पातभागाः १५३३१३ रविः पूर्ण० मासादौ जातस्य पूर्णातसपातकरणाय सपातचालनं रूपं वियदित्यस्यार्धभागाः१५॥ २०७। एवं चालनक्षेपयोर्योगोऽयं १६८।१३।७७। एत एव त्रिगुणाः ५०४।३९।२१।२१। यतोऽन्ते बिहृतः कृतः । अयं सप्तत्यधिकां १७० शेनानेनो २। ५८ । २८ । ४ नस्त्रि- पूर्णबाणसमो जातः। यतः स्वाङ्कनृपांशयुक्ता इत्यस्य वैलोम्यात् ५।३०। यतः स्वार्धपञ्चाश- नवमैयुक्ताः के स्युः । समास्त्रय इत्यत्र राशिः १० स्वार्ध ५ युक्तः कृतोऽयं १५ अस्मात्पु- नरचे मूलराशेह्यमाणे तृतीयां निष्काशितश्चेत्तर्हि मूलराशेरधैं निष्काशितमिति भवति । तथैव राशिः २० स्वचतुर्थांशेन ५ युक्तो वृक्तः कृतः २५ । अस्मान्मूलराशेश्चतुर्थाशे गृह्य- माणे पञ्चमांशो निष्काशितश्चेत्तर्हि मूलराशेश्चतुर्थांशः शोधित इति भवति। तथैवात्राङ्कनृपां- १६९ शे गृह्यमाणे सप्तत्यधिकशतांशेनोनः कृतः । अतस्त्रिपूर्णबाणसमो जातोऽतस्त्रिपूर्ण- बाणान्विताः पूर्वमेव कृताः । त्रयं हरः प्रागेवोत्पन्नस्तत्र सहरेऽयं क्षेप्योऽत आदावेव त्रिगुण: कृत्वा स्वसप्तत्यधिकशतांशेनोनस्निपूर्णबाणः समः कृतोऽतस्त्रिगुणत्वात्त्रिहृतश्च । एवं मासाः पृथगित्यादिना सपातः सूर्यः स्यात् । अस्मत्प्रपितामहकृतटिप्पण उपपत्तिः । सा यथा । अथ प्रथमं ज्ञाता दिनगतिः पातस्य कल्पानुपातेन । कल्पकुदिनैः कल्पपातराशयस्तदैकदि- नेन किमित्यादिना ।।३।१०। ४८ । २४ रवेरप्यनेनैव प्रकारेण । । ५९ । ८।१० १२१ भगणोपपत्त्या वा । एतयोोंगे सपातार्कगतिः ।।१।२।१८।५८ ।

·पर्वसंभवाधिकारः। ५ तदैकेन किमिति लब्धमेको राशिः १ । शेषं विंशता ३० संगुग्य तेनैव हारेण भागे ह्रियमाणे लब्धं पूर्णम् ० । शेष भागांशा अधश्छेदश्च ३५८३३०२०- ५३४३३३०० ४८० । छेदत्र्यंशेन १७८१११००००० छेदेऽपवर्तिते जातं द्वयम् २ । शेषार्थेन शेषे २१०८२०४८० ऽपवर्तिते जातं द्वयम् २ । पूर्वच्छेदस्य त्र्यंशे च शेषार्धेनापवर्तिते जाता अङ्कनृपाः १६९ । अतो द्विगुणान्मासगणात् स्वाङ्कनपा १६९ शाधिकात् त्रिभिर्विभक्तात् फलं भागादि मासगणतुल्या राश- यश्च तब क्षेप्याः। एवं सपातसूर्यो भवतीत्युपपन्नम् । यदुक्तं त्रिपूर्णवाणा ५०३ धिका इति । अयं कलियुगादौ पातस्य क्षेपस्तथा सपातसूर्यमासार्धक्षेपश्चात्र योजितः । तथाऽत्र मध्यमः सूर्यः सपात आगच्छति । तेन स्फुटेन भवितव्यम् । स्फुटमध्ययोरन्तरं स्थूलं किल भागद्वयम् २ । अत उकं मनूनका इति । अन्यथा द्वादशभिरेव भुजभागैर्मानक्यातुल्यः शर उत्पद्यते । तथा गूढकि- यया फलमानीय सपातसूर्य इति नामनिर्देशः कृतः । तेन तयोर्बीजकर्म सूचि- तम् । तदप्यत्र सपाता कार्यम् । शि०-४५ अत्रानुपातः । यदि रूपमितदिनगण एतावान्सपातार्कः । । १।२। १८ । ५८ । ४५ तदा चान्द्रमासान्तःपातिदिनगणे २९ । ३१ । ५० किमिति । लब्धसपातार्को राश्यादी रूपं वियत्-पूर्णकृताः सपादाः १।। ४० । १४ । १४ अत्रैव चान्द्रमाससमो गशिरतो यावन्त एव मासास्तावन्त एव राशयः । शेषमेतत् ।।४०। १४ । १४ त्रिभिः सवर्णितं ।२।। ४२ । ४२ अंशस्थाने द्वयं २ कलादिस्थाने । । ४२ । ४२ एतन्नन्दनृपगुणमंशस्थाने द्वयमेव । यतो ये द्विगुणास्त एव खाङ्कनृपांशयुक्ताः । अत्र शेषं त्रिसवर्णितमतः केवलास्त्रिगुणा जाता अतस्त एव त्रिभिर्विभक्ताः शेषं भागशेषमतः फलमंशपूर्वम् । मासौधतुल्यगृहेर्युतमित्युपपन्नम् ॥ २॥ अस्य भुजांशका यदेति । अत्रोपपत्तिः । ग्राह्यग्राहकबिम्बे दक्षिणोत्तरे यदा भवत- स्तदैव मानैक्यखण्डतुल्यशरः । अत्र क्रान्तिवृत्तस्थभूभाकेन्द्राच्छरवृत्तस्थचन्द्रबिम्बकेन्द्रावधि यद्याम्योत्तरान्तरं तच्छरः । मानैक्यखण्डतुल्ये शरे ग्रहणसंभूतिः । इदं चन्द्रग्रहस्थे अके दक्षिणोत्तरे बिम्बे विन्यस्य केन्द्रमध्ययोर्दक्षिणोत्तरं शरं च विन्यस्य दर्शनीयम् । ग्रहणं मानैक्यार्धादूने शरे भवति । मानैक्यखण्डाधिकशरे ग्रहणाभावः । अतोऽय उक्तम् । यच्छा- यसंछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थगितप्रमाणमिति 1 अत्र ग्रहणसंभूत्यर्थं भानोर्गतिः स्वदशभागयुतेत्यादिना चन्द्रार्कयोर्मध्यगतिभ्यां कलात्मके बिम्बे भूभां च साधयित्वा चन्द्र- ग्रहे मानैक्या षट्पञ्चाशत्कलाः ५६। सूर्यग्रहे द्वात्रिंशत्कलाः ३२१ षट्पञ्चाशत् कलातुल्यः ·ह ग्रहगणिताध्याये- " शिक-झरो द्वादशभिरेव सपातार्कभुजभागैर्भवतीति गणितेन ज्ञातम् । द्वात्रिंशन्मितः सप्तभिः सपातार्कभूजभागैर्भवति। तथा च मासाः पृथक त इत्यादिना यः सपातसूर्यस्तत्र मध्यमौ सूर्य- सपातावगच्छतः । तो सान्तरौ देशान्तरबीजकर्मादिना संस्कृती मध्यमौ भवतः । तत्र मध्यम एव पातः स्फुटः। अर्केणैव स्फुटेन भवितव्यं तत्र स्फुटमध्यमयोरन्तरं स्थूलं भागद्वयं तेन संस्कार्यः। यतः परममन्दफलमर्कस्य भागद्वयम् । अत्र मध्यमसपातार्कस्य द्वादशभुजभागास्ते कदाचिणे मन्दफले द्वादशभागोना धने फलेऽधिकाश्चतुर्दश १४ भवन्ति । एभिः स्फुटैरपि चतुर्दशभुज- भागः परमफलसंस्कृतया स्पष्टगत्या बिम्बभूभे साधयित्वा मानैक्यखण्डतुल्यशर उत्पद्यते । अत उक्तं मन्नका: स्यादिति । उक्तं च गोले । “ चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटाद्वि- धोमध्यमपातयुक्ताच्छ्ररः साध्यः” इत्युक्तत्वात्सपातचन्द्रादेव शरः साध्यः । एवं सति सपा- ताकीकुतः कृतः । अस्तु । आदौ स्फुटाद्विधोर्मध्यमपातयुक्तादित्यत्रैवाये ‘सपाततात्कालिक- चन्द्रदा' इत्यत्रोपयोगित्वादुपपत्तिरुच्यते । सा यथा । तत्राऽऽदौ विमण्डलनिवेशनार्थ श्लोकद्वयम् । नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्तं यथेति । क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य चेति । व्याख्या। यथा क्रान्तिवृत्तं पृथक् कृतमेवं विमण्डलमपिराश्यङ्क पृथक् कृत्वा तत्र मेषादे- विलोमगातित्वाव्यस्तं मध्यममेव स्फुटं क्षेपपातं दत्त्वाऽये चिह्न कार्यम् । अथ क्रान्तिवृत्तस्य विमण्डलवृत्तस्य च क्षेपपातचिह्नयोः संपातं कृत्वा तस्मात्षड्भेऽन्तरेऽन्यं च संपातं कृत्वा क्षेपपातायतस्त्रिभेन्तरे क्रान्तिवृत्तादुत्तरतः स्फुटैः क्षेपभागः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागैक्षि- जतः स्थिरं कृत्वा विमण्डलं निवेशनीयम् । निवेशिते विमण्डले शरस्थानमुच्यते । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिस्तिर्यक् कदम्बाभिमुखः । एवं क्रान्तिवृत्ते शरमूलं विमण्डलेs- ग्रम् । अथ सपातचन्द्रे कारणमुच्यते। अहो कि नाम पातः । वृत्तयोः पतनं पातः । क्रान्तिमण्डलविमण्डलयोर्यत्र कुत्रापि योगस्य नाम पातः । करावलम्बनं कृत्वा प्रदर्श्यते । यत्र कुत्रापि वृत्तपातोऽस्ति । मेषादितः पूर्वगतौ प्रतिवृत्तगश्चन्द्रः शीघ्रगत्वादग्रतो याति । यत्र वृत्तयोः पातस्थचन्द्रो भवति तत्र विक्षेपाभावः। त्रिभे परमखभुजतुल्याः २७० कलाः । यतः पातस्थानादग्रतस्त्रिभेऽन्तरे तद्विमण्डलं सार्धेश्चतुर्भिर्भागः क्रान्तिवृत्तादुत्तरतो भवति । पातात्पृष्टतश्च त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतो भवति । पातस्तु चञ्चलः । तस्य विलोमा- पश्चिमाभिमुखी गतिर्दृश्यते । चन्द्रगतिस्तु पूर्वाभिमुखी । गतिदर्शन तु भगणोपपत्तौ दर्शितम् । एवं सति वृत्तयोः पाते विक्षेपाभावस्थानायथा यथाऽग्रे चन्द्रश्चलति पूर्वाभि- मुखस्तथा तथा शर उत्पद्यते । एवमद्यतनतः श्वस्तने परश्वरतने चञ्चले चले पाते चले चन्द्रे चावलोक्यमाने पातश्चन्द्रयोश्चाञ्चल्यात्सपातचन्द्रो दृश्यते । पातावयवश्चन्द्रेण युक्तो दृश्यते । यतः पातस्थानादये गते चन्द्र शर उत्पद्यते । परंतु पातो मन्दगश्चन्द्रो बहुगुणः । एवं सपातचन्द्रदर्शनं क्षितिजोर्व क्रान्तिमण्डलविमण्डलयोः पातयोगं कृत्वाऽद्य- तनात् श्वरतनं परश्वस्तनं च पातं चन्द्रं च प्रचाल्य छात्राय दर्शनीयम् । एवं सपातच- न्द्रवासना। सपातार्कसपातचन्द्रव्यग्वर्काणां पूर्णिमान्तेऽमान्ते च भुजसाम्यम् । दर्शान्ते यावान् विधुस्तावानेव रविः । पौर्णमास्यन्तेषु षड्भाधिकः । तद्यथा पूर्णिमान्ते दर्शनम् । चन्द्रः । १० सपातचन्द्रः ९ । २० अस्य भुजः २।१० पातश्चकशुद्धः ४ । २० रविः ८। १० व्यग्वर्कः ३।२१ अस्य भुजः २ । १० पातः ७ । ११ । अर्कः ८ । ११ ·पर्वसंभवाधिकारः। ७ अथ सूर्यग्रहार्थं विशेषः। गृहार्ध • युक्तस्य सपातभास्वतो भुजांशकान गोलदिशोऽवगम्य च॥३॥ ज्ञेयोऽर्को रविसंक्रमातदिनैर्दन्तिनाडीनता- वेद्वां ४ शेन गृहादिनोनसहितः प्राक् पश्चिमेऽस्यापमः । अक्षांशैः खलु संस्कृतो रसलवेनास्याथ ते संस्कृताः पाताढ्याभुजांशका यदि नगो ७ नाः स्युस्तदाग्रह॥४॥ रूपं १ वियत् • पूर्णकृतान् ४० सपादान १५क्षिप्त्वा सपाते प्रति- मासमर्के । तत्संभवं प्रागवलोक्य धीमान् ग्रहान् ग्रहार्थं विदधीत तत्र ॥ ५ ॥ अत्रोक्तवद्यः सपातसूर्यो ज्ञातः। असौ पञ्चदशमि १५ भांगरधिकः कार्यः। यदि सूर्यग्रहणसंभवो ज्ञातव्यः । ततस्तस्य भुजांशा यदि सपातः सूर्य उत्तरगोले तदोत्तरा यदि दक्षिणे तदा दक्षिणाः । तद्दिचिह्निता अनष्टाः स्थाप्याः । शि०-सपातार्कः ३ । २० अस्य भुजः २ । १० अमान्ते चन्द्राकौं समौ २११० पातः ७१० सपातेन्दुभुजः २ । १०॥ व्यग्वर्कः ९ । २० भुजः स एव २ । १० सपातार्कः ९ । २० भुजः २ । १० एवं सपातार्कव्यग्बी समावेव । तयोर्भुजस्तथा सपातचन्द्रभुजोऽपि सम एव । अतः सपातसूर्यो गृहीतः। परंतु चन्द्रग्रहे सपातेन्दोः शरे साध्यमाने शरः परिलेखे व्यस्तदिक् कार्यः । यतश्चन्द्रग्रहे ग्राह्यचन्द्रबिम्बकेन्द्र विमण्डले शराग्रे वर्तते । ग्राहकभू- भाबिम्बकेन्द्रशरमले । अतो विमण्डले शराग्रस्थग्राह्यचन्द्रबिम्बात् क्रान्तिवृत्ते शरमूलस्य ग्राहकबिम्बमार्ग ज्ञातुं चेद्व्यस्तदिक् शरो दत्तस्तर्हि ग्राहकमार्गज्ञानं भवत्यतः पग्लेिखे कार्यः । यतश्चन्द्रविक्षपादन्यदिग्भूमा वर्तते । चेद् व्यग्वर्कसपाताभ्यिां शरः कृतस्तर्हि यथादिक परिलेखे देयः । यतः सपातचन्द्राद् व्यग्वर्कसपातारिमा व्यस्तगोलो स्तः । सूर्यग्रहेऽन्यथा । तबथा। चेत् सपातचन्द्राच्छरः कृतस्तहि परिलेखे यथादिग् देयः । यतो ग्राह्यसूर्यबिम्बकेन्द्रं क्रान्तिवृत्ते । तस्माद् ग्राहकचन्द्रबिम्बकेन्द्रमार्गज्ञानार्थ यथादिग्दत्ते परिलेखे ग्राहकमार्गज्ञानं स्यात् । यतः क्रान्तिवृत्ताद्यथादिक्चन्द्रविक्षेपप्रवृत्तिः । चेद्व्य- ग्वर्कसपातार्काभ्यां कृतस्तद्यपि यथादिक् । यतो यः सपातचन्द्रः स एव सपातार्कः । व्यग्वर्कोऽपि तावानेव । अत एवोक्तमये । शरा यथाशाग्रहणे खरांशोश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिश- स्तु वेद्या इति । अथ सूर्यग्रहणे विशेषमाह । ग्रहार्धयुक्तस्येति । शेयोऽर्को रविसंक्रमादिति । अत्री- पपत्तिः । यः पूर्व सपातार्कः कृतः स निजमासि सितान्ते जातः । तस्मादग्रेऽमान्ते रविग्रह- णार्थं ग्रहार्धयुक्तस्येति । किंचित् सूचनया रूपं वियदित्यस्य सपातार्कतासचालनस्याध नभोवाणचन्द्रा नखा अद्रयः । १५ । २० । ७ पक्षचालनं कार्यम् । अत उक्तम् ।

·ग्रहगणिताध्याये- अथ रविसंक्रमात् सूर्यो ज्ञेयः। रविसंक्रमाद्यावन्तो दिवसा गतास्तावन्तो भागाः कल्प्याः। मतसंक्रान्तितुल्या राशयश्च । ततोऽमावास्यान्तकालस्य स्थूलस्य नतवाटिकाः कार्याः । तासां चतुर्मि४ीगे हते यल्लभ्यते तद्राश्यादिकं फलं ग्रायम् । तेन राश्यादिना फलेन पूर्वाह्न रविरूनः कार्योऽपराह्ण युतस्तस्य सायनांशस्य कान्तिः साध्या । कान्त्यक्षांशानां च तुल्यदिशां योगोऽन्यदिशा- मन्तरमेव ते नतांशा भवन्ति । तेषां रसांशेन ६ तेऽनष्टस्थापिता भागाः संस्कृताः कार्याः । समदिशां योगो भिन्नदिशामन्तरमित्यर्थः । एवं ते भागा यदि सप्तभ्य ७ ऊना भवन्ति तदा सूर्यग्रहणसंभवो वेदितव्यः । अथ सपातसूर्यस्य पति- मासक्षेपः। यदि तस्मिन् मासे नार्कग्रहस्तदा सपातसूर्य राशिस्थाने रूपम् १ । भागस्थाने पूर्णम् ० । सपादाश्चत्वारिंशत् कलाश्च ४० । १५ । प्रतिमासं प्रक्षिप्य संभवो ज्ञेयः । ज्ञाते संभवे स्फुटार्थं तत्र ग्रहाः कार्याः। - तथा शि०-ग्रहार्थेति । अथवा यदि कल्पचान्द्रमासपक्षैः कल्पसपातार्कराशयस्तदैकपक्षेन किं लब्धं ०।१५। २० । ७ अवार्कग्रहणे लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहणकालः । तत्काले याम्योत्तरयोश्चन्द्रार्कबिम्बयोर्मानैक्यखण्डतुल्ये नतिसंस्कृते स्पष्टशरेऽग्रहणसंभवः । इदानीं मध्यग्रहणं कालिकस्पष्टशर एव यैर्भुजभागैर्लभ्यते त एव ज्ञेयाः । अत्र युक्तिः । यस्मिन्कस्मि- श्चिद्देशे वित्रिभलमस्योन्नतगुणे त्रिज्यासमे नाम वित्रिभलमशङको त्रिज्यासमे तदा क्रान्ति- वृत्तं दृमण्डलाकारमक्षांशतुल्येऽन्तरे भवति तदा षोडशघटीमिते दिनार्धे तावत्येव नते धटीचतुष्टयं परमं लम्बनम् । एतत्तु सार्धाष्टादशाक्षांशदेशाभिप्रायेणोक्तम् । अन्यदेशे किंचित्सान्तरम् । ततो न्यूनदिनार्धन समे नते घटीचतुष्टयान्न्यूनं. परमं लम्बनम् । अतो नतघटी १६ चतुर्थांश ४ सममेव लम्बनं दृश्यते । अथ च स्वस्वदिनार्ध- समनताबथा यथेष्टनतापचयस्तथा परमलम्बनादपीष्टलम्बनापचयः । अतो नताभावे लम्बनाभावः । अत एव नताल्लम्बनानयनमुक्तम् । प्राक् कपाले लम्बनमृणम् । अतः प्राक्क पाले नतावितुल्यलम्बनेन रहित उन्नतकालो दर्शान्तो मध्यग्रहणकालः स्यात् । तद्रहितं दिनार्धे मध्यग्रहणकालिकं नतं भवति । अपरकपाले तु लम्बनं धनम् । अतो पर- कपाले नतावितुल्यलम्बनेन युतो दर्शान्ते दिनार्धनान्तरितो मध्यमग्रहणकालिकं नतं भवति : प्राक्कपाले नतस्यापचयत्वाल्लम्बने नते धनं दृश्यते । कथम् । अहो ऋणलम्बने- नोनमुन्नतदर्शान्तस्तद्रहितं चेद्दिनार्धं कृतं तर्हि नते मिलितमिति भवति । तत्तु प्राकपाले । अपरकपाले तु धनं लम्बनं दर्शान्ते । नते धनम् । अतः सर्वदैव दर्शान्तकालिकनताघ्रि- नेते धनं दत्तः सन् मध्यग्रहणकालिकं न भवति । एवं विधिना परमे नते सति तत्कालं वित्रिभाकान्तरं शशित्रयमितम् । ततो न्यूने तादृशेऽवनते सति वित्रिभाकान्तरमपि राशि- त्रयादूनं भवति । नताभावेऽन्तराभावोऽपि । तत एवंविधनतावित्रिभार्कान्तरराश्यानयनं युक्तम् । तदर्थमनुपातः । यदि घटीषष्टिमिते ६० युरात्रवृत्तपरिधौ द्वादशराशय १२ स्तदा ।

·पर्वसंमवाधिकारः। अत्रीपपर्तिः। ये सपातसूर्यस्य भुजांशास्ते शरार्थ पृथक् स्थापिताः। अर्थ च सूर्यग्रहे शरो नत्या संस्कृतः कार्यः। तदर्थं दर्शान्ते या नंतघटिकास्ता लम्ब- नेनाधिकाः कार्याः । नतघटीनां चतुर्थांशः स्थूलं लम्बनम् । पञ्चभिः पञ्चभि- पंटिकाभिरेकैकः किल राशिः। याः किल नतघटिकास्ताश्चतुर्थांशेन लम्बने- नाधिकाः। ततः पञ्चभिर्भाज्याः। एवं कृते पूर्वघटिकाश्चतुर्भिक्ता भवन्ति । शिक-नतघटी १. मिते परिधिमागे किम् । गुणहरौ द्वादशभिरपवर्तितो १५ा अथवा पञ्चदश- नाडीमिते १५ राशिनयं ३ तदेष्टनाडीमिते नते १ किम् । गुणहरौ त्रिभिरपवर्तितौ १।५ अतोऽत्र स्वचतुर्याशाधिकदर्शान्तकालिकनतं रूप १ गुणं पञ्चभक्त सदिष्टकाले वित्रिमार्का- न्तर लभ्यते। तेनोनयुक्तोऽङ्कः प्रागपरकपाले तात्कालिकं वित्रिभलनं भवति । अत्र स्वच- तुर्थांशाधिकनतस्य यः पञ्चमांशः स एव केवलस्य चतुर्थांशो भवति । यतः स्वचतुर्थांशा- धिको भाज्यः स्वत एव पञ्चहरे जायते । अत एव लाघवार्थ दर्शान्तकालिकनताच्चतुर्भ- कायल्लब्धं राश्यादि तेन क्रमात् पूर्वापरकपाले हीनयुतोऽर्को वित्रिभ स्थूलं भवति । यतो पुराने घटीपञ्चकेन क्रान्तिवृत्तस्थितैको राशिनाधिक एवास्ति । एवं वित्रिभनताशो- त्पननल्या सपाताभुजभागोत्पन्नशरः संस्कृतः सन् स्फुटो भवति । अतो नतिय भाग- लम्यते तसंस्कृतमुजभागोल्पनशरः स्फुट एवाऽऽयाति । अतस्तज्ज्ञानार्थमुषायः । अत्र प्रथम दृष्टान्तार्थ चत्वारिंश ४० मतांशानां नतिकलाः ३१॥३६ अत्रानुपातः । यदि खाश्च ७० कलामितेन शरखण्डेन पञ्चदश १५ भुजभागास्तदाऽऽभिनतिकलाभिः ३१॥३६॥ किमिति त भुजभागाः ६ । ४२ । एते नतशिषडंशसमा एव दृश्यन्ते । चत्वारिंशन्नतांशाधिक- नतांशषडशासन्नास्तदुत्पन्ननतिभुजभागाः सन्ति । अतो यथा यथाऽधिका नताशास्तया तथा स्थूलाः । यत एतत्सर्वमानयन स्थूलत्वेनैवोक्तम् । अतो वित्रिभनतांशषडं ६ शसमन- तिभुजभार्गः संस्कृताः सपातार्क जभागाः स्फुटा भवन्ति । ते यदि नगों ७ नास्तदाऽर्क. मासंभवः स्यात् । एतदुत्पनशरकलाभिर्मध्यममानैक्यखण्डकला ऊना भवन्ति । अतोऽस उक्तम्-' यच्छाधर्सछांदकमण्डलैंक्यखण्डं शरीन स्थगितप्रमाणम् ' इति । अतो यदि नगों ७ नास्तदाऽर्कग्रहणमित्युपपन्नम् । अथवा नतिर्याम्योदकशरोऽपि याम्योदक्तत्सं- स्कारः स्फुटो बाणः । तदर्थ नतिर्यैर्भुजभागैर्लभ्यते मानैक्यखण्डतुल्यंशरज्ञानार्थं शरसं- स्काराय ते भुजभागाः सपाताभुजभागः संस्कृताः स्फुटा एव भवन्ति । सपाताभुज- भागाः पूर्वमेव सिद्धाः सन्ति । न ते भुजभागाः साध्यन्ते । ते यथा । यत्र षट्षष्टिरक्षाशा- ६६ स्तत्र क्रान्तिमण्डलं क्षितिजाकारम् । तत्र कान्त्यक्षसंस्कारेण वस्वस्तिकदिक्षशिस्थाः शान्तिवृत्तक्षितिजपर्यन्तं नतांशा नवतिः ९० । एत एवं नतेर्भुजांशाः परमाः। तत्र दक्षिण- क्षितिजे परमा नतिकला ४८॥ ४४ एवमिष्टस्थाने नतिः साध्यते । ते यदा नतांशाः पञ्चचत्वारिंश४५द्भवन्तीष्टास्तदा यदि नवत्यंशज्यया ३४३८ परमा नतिं ४८४५ लभ्यते तदा नवतेमध्यवर्तिनी पञ्चचत्वारिशवंशानां. ४५ ज्यया २४३१ किमिति । फल नतिः or

·१०
ग्रहगणिताध्याये-
अतस्तेन राश्यादिनोनो रविः पूर्वाह्ने वित्रिभासन्नो भवति । पश्चिमकपाले तु
युतः सन् । यतस्तत्रादिग्रदो विविध वर्तते । एवं वित्रिभलग्नस्य क्रान्तिरक्षांशैः
संस्कृता नतांशा जाताः। ते यदा नतांशाः पञ्चचत्वारिंशत् ४५ भवन्ति
तदा यदि त्रिज्यया परमावनति ४८ । ४६ लभ्यते तदा पञ्चचत्वारिंशदंशानां
ज्यया २४३१ किमिति । फलं नतिः सार्धाश्चतुस्त्रिंशत् कलाः ३४ । ३० ।
एतावांश्छरो यैर्भुजभागैरुत्पद्यते ते ज्ञेयाः । यदि सप्तत्या कलानां पञ्चदश १५
भागा लभ्यन्ते तदाऽऽभिनतिकलाभिः ३४ । ३० । किमिति लब्धा अंशाः सप्त
चतुर्विंशतिः कलाश्च । एते तु नतलवानां षडंशेनोत्पद्यन्ते । अत उक्तं रसलवे-
नास्याथ ते संस्कृता इत्युपपन्नम् । प्रतिमासक्षेपे तु वासना सुगमा ।
इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये पर्वसंभवाधिकारः॥
शि०-सार्धाश्चतुस्त्रिंशत्कलाः ३४।३०। इदं स्पष्टशरस्य खण्डकम् । यतोऽस्यां नत्याः शरस्य
च संस्कारेण स्फुटशरो भवति । अत एतावान्नतितुल्यशरो यैर्भुजभागैर्लभ्यते ते ज्ञेयाः ।
खाश्वाः शराङ्गानित्यादिना पञ्चदशभुजभागैः १५ खाश्व७०मितशरो लभ्यतेऽतोऽनु-
पातः । यदि खाश्व ७० मितशरेण पञ्चदश १५ भुजभागास्तदाऽऽभिर्नतिकलाभिः ३४.३०
किमिति। लब्धाः सप्त ७ चतुर्विंशतिकलाधिकाः ७।२४ एते भुजभागा नतांश ४५ षडंशेनो-
त्पद्यन्ते ७।२४। अत उक्तं रसलवेनेति । दक्षिणक्रान्ते२४रक्षांशानां च २१ दक्षिणानां
संस्कारेण ४५ नतांशाः । अत एतदेकविंशदक्षांशविषयमग्रे सान्तरं किंचित् क्षितिजाकार
कान्तिवृत्तं दक्षिणानां संस्कारेण ४५ नतांशाः। अत एतदेकविंशदक्षांशविषयमने सान्तरं
किंचित् क्षितिजाकारं क्रान्तिवृत्तं दक्षिणक्रान्त्य२४ग्रेऽतो दक्षिणा क्रान्तिः । नाये
क्षितिजाधः प्रयोजनम् । तथा स्वस्वमध्यान्नाडिकामण्डलं लङ्कापूर्वापरं सदैव दक्षिणतो
सदैवाक्षांशा दक्षिणाः । वेदांशोपपत्तिः पूर्वैव. नान्या ॥
सपातार्कमासचालनमाह-रूपं वियदिति । अत्रोपपत्तिः । यदि कल्पचान्द्रमासैः
कल्पसपातार्कराशयस्तदैकचान्द्रमासेनं किं लब्धं १ । ० । १० । १५ क्षिप्त्वा सपाते
प्रतिमासमर्के । तत्संभवं प्रागवलोक्य धीमानिति पदं सूक्ष्मदृष्टिज्ञापकम् । तद्यथा । जातग्र-
हणात्षण्मासैरुत पक्षवर्जितयुतैरथवा जातग्रहणात्पक्षेऽथवा लोकयेदिति । यतस्तत्र मान-
क्यखण्डतुल्ये शरे ग्रहणसंभूत्याऽवश्यं भवत्येव । सपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनूनका
इत्यादिना चन्द्रग्रहणे पाताढ्यार्कभुजांशका यदि नगोनाः स्युस्तदाऽग्रहणयुत्यादि-
नाऽग्रहणे । परंतु दिने पौर्णिमाव्ययेन रात्रावमाव्ययेनात्र प्रस्तोदितमस्तास्तसंभवोऽ-
प्यवलोक्यः। यतोऽर्कग्रहणे ग्रस्तास्तेऽमान्ययो रात्रौ स्यात् । चन्द्रग्रहणे ग्रस्तास्तपौर्ण-
मासीव्ययो दिवसे स्यात् । अत उक्तं ' तत्संभवं प्रागवलोक्य धीमान् ' इति । ग्रहान्
ग्रहार्थं विदधीत तत्रेति ॥ ३ ॥ ४॥५॥
आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववित्तजः श्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा
ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणेशोक्ते प्रकाशाभिधे व्याख्याने सुशिरोमणेरयमभूच्च-
न्द्रार्कपर्वोद्गमः ॥१॥
इति श्रीमत्केशविगणेशरचिते शिरोमणिप्रकाशे भाष्ये पर्वानयनाध्यायः ॥१॥

·अथ चन्द्रग्रहणाधिकारः।
इदानीं ग्रहणं विवक्षुस्तदारम्भप्रयोजनमाह-
बहुफलं जपदानहुतादिके स्मृतिपुराणविदः प्रवदन्ति हि ।
सदुपयोगि जने सचमत्कृति ग्रहणमिन्दिनयोः कथयाम्यतः॥ १ ॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानी ग्रहणोपयोगिनीमितिकर्तव्यतामाह-
समगृहांशकलाविकलो स्फुटौ रविविधू विदधीत रविगहम् ।
समलवावयवौ तु विधुग्रहं समवगन्तुमगुं च तदोक्तवत् ॥ २॥
सति संभवे रविग्रहं ज्ञातुममावास्यायां रविविधू तमश्च कृत्वा ततोऽन्दू देशा-
न्तरादिस्पष्टीकरणैः स्फुटौ विधाय तिथिं च कृत्वा यथोक्तं नतकर्म च । तथा
कृते सति तिथ्यन्तकालिको तौ कायौँ तमश्च । एवं चन्द्रग्रहणं ज्ञातुं पौर्णमास्यां
च । यतस्ततो ग्रहणक्रिया।
इदानीमन्दोः कक्षाव्यासार्धे आह-
नगनगामिनवाष्टरसा ६८९३७७ रवे रसरसेषुमहीषु५१५६६ मिता
विधोः । निगदितावनिमध्यत उच्छ्रितिः श्रुतिरियं किल योजनसं-
ख्यया ॥ ३ ॥
स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः किल कक्षे कथिते । किंतु व्यासौ
न कथितौ । ताविदानीं त्रैराशिकेन । यदि भनन्दाग्निमिल ३९२७परिधेः
खवाण सूर्यै १२५० मितो व्यासस्तदा सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमिता ४३३१४९॥
३०कक्षायास्तथा
सहस्रगुणिताजनरामसंख्याया३२४०००श्चन्द्रकक्षायाः
क इति । फलं व्यासौ । तयोरर्धे एते श्रुती । इयं भूमध्यात् कक्षाया उच्छ्रितिः।
शिक-अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकं श्रीगणाधिपम् । पञ्चायतनरूपं त्वां जाड्यनाशाय संस्मरे ॥१॥
अथ चन्द्रग्रहणाधिकारो व्याख्यायते । प्रयोजनमाह-बहुफलमिति । स्पष्टार्थः ॥ १ ॥
समगृहांशकलाविकलाविति । उक्तं च ' पूर्णान्तकालेष्विति ' चन्द्रार्कपातेभ्यो
ग्रहणसिद्धिरतस्त एवोक्ताः। नगनगाग्नीति । अत्रोपपत्तिः । कक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः कक्षे
कथिते परंतु व्यासावकथितौ । ताविदानी त्रैराशिकेन । यदि नन्दाग्निभि३९२७मित-
परिधेः खबाणसूर्यैर्मितो व्यास१२५०स्तदा सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमितार्ककक्षापरिधौ को
व्यासः । लब्धं१३७८७५५अर्ककक्षाव्यासः । एतदर्ध व्यासार्धमवनिमध्यतोऽर्ककक्षोच्छितिः।
तन्मानं नगनगाग्निनवाष्टरसाः । चन्द्रस्याऽऽनीयते । भनन्दाग्निमितपरिधेः खबाणसूर्य-
मितो व्यासस्तदा सहस्रगुणितजिनगमसंख्यपरिधौ को व्यासः ३९२७ । १२५० ।
३२४००० लब्धं चन्द्रकक्षाव्यासः १०३१३२ अस्याध ५१५६६ कुमध्यान्चन्द्रकक्षाप-
र्यन्तमुच्छ्रितिः । इयमेव किल योजनसंख्यया श्रुतिः ॥ २ ॥ ३ ॥

·ग्रहगणिताध्यायें- इदानीमस्य योजनात्मककर्णस्थ स्फुटीकरणार्थं कलाकर्णं तावदाह- मन्दश्रुतिक्श्रुतिवत् प्रसाध्या तया त्रिभज्या द्विगुणा विहीना। त्रिज्याकृतिः शेषहता स्फुटा स्याल्लिमा श्रुतिस्तिग्मरुचेकिंधोश्च॥४॥ यथा ग्रहस्य शीघकर्मणि कर्णः साधितस्तथाऽर्कस्य विधोश्च पृथक् पृथङ् मन्दकर्णः साध्यः। तं कर्णं द्विगुणायारस्त्रिज्याया विशोध्य शेषेण त्रिज्या- रुतिभांज्या । फलं स्फुटः कलाकर्णो भवति । एवं विधोश्च । अत्रोपपत्तिः । इह स्पष्टीकरणे ये मन्दनीचोच्चवृत्तपारीधभागाः पठितास्ते विज्यातुल्ये कक्षाव्यासार्धे । यदा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नस्तदा कर्णो व्यासा ग्रह- कक्षायाः । अतस्त्रैराशिकेन तत्परिणतास्ते कार्याः । यदि विज्याव्यासा एते मन्दपरिधिभागास्तदा कर्णव्यासार्धे के इति । एवं परिधः स्फुटत्वं विधायासका कर्णः कार्यः । स कलाकर्णः स्फुटो भवति । एतदसहरकोपसहत्य सत्कर्मणा कर्णस्य स्फुटत्वं कृतम् । प्रथमं यः कणं आगतस्तमेव त्रिज्यारूपं प्रकल्प्य स्फु- टः कर्णोऽत्र साध्यते । यदा किल कर्णस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति यावता न्यूनस्त- त् त्रिज्यया संयोज्य यद्यधिको वर्तते यावताऽधिकस्तत् विज्याया विश्लोक के षेणानुपातः । यद्यनेन विज्या लभ्यते तदा त्रिज्यया किमिति । अनेनानुसातेन स्फुटः कर्मः सरुद्भवति । अब धूलीकर्मणा प्रत्यक्षपतीति। शि०- मन्दश्रुतिरिति । अत्रोंपपतिः । एषां चला इत्यादि शीघ्रपरिधिभ्यः । भांशपरिधौं त्रिज्याव्यासार्धं तदा कृतजिना इत्यादिशीघ्रफलपरिधौं किमिति' फलमन्त्यफलज्यो । ग्रहोनं चञ्चलमुच्चं शीघ्रकेन्द्रं स्यात्तद्भुजोनं त्रिभं कोर्टिस्तस्या ज्या कोटिज्या । एवं कोर्टि ज्यान्त्यफलज्ये प्रसाध्य स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोर्योग इत्यादिना यथा शीघ्रकर्णः साधि तस्तद्वन्मन्दोच्चनीचपरिधिरित्यादिना भांशपरिधौ त्रिज्याव्यासाधं तदा त्रिलवोनशके- त्यादि मन्दफलपरिधौं किं फलमन्त्यफलज्यामानीय। ग्रहोंनमुच्चं मृदु तद्भुजौन त्रिभ कोटि- स्तस्या ज्या कोटिज्या। एवं कोटिज्यान्त्यफलज्ये तें स्वेनाऽऽहते परिधिना भुजकोटिजी- वेत्यादिना नीचोच्चवृत्ते परिणाम्य त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं मृगादौं कादिकेन्द्रे तदधो यतः स्यात्तदैक्यान्तरमत्र कोटिदोर्दोफलं भूग्रहमध्यसूत्रं कर्णस्तत्कृत्योरित्यादिना कार्यः। त्रिज्योद्धृतः कर्णगुणो मन्दपरिधिः स्फुटः स्यात् । त्रिज्योधृतः कर्णगुण: कुतायत इष्ट- स्पष्टीकरणे ये मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधिभागाः कथितास्ते त्रिज्यातुल्ये ग्रहस्य मध्यकक्षाव्या- सार्थे । ग्रहः कर्णाग्रेऽतो ग्रहस्य मध्यकक्षाव्यासाथै कर्ण एव त्रिज्यातुल्यः । स्फुटकक्षायाँ तु स्पष्टत्वेन कर्ण एव व्यासार्ध परंतु कदाचित् त्रिज्याल्पं त्रिज्याधिक सम वा मवेति । कर्णह्रासवृद्धिवशात् । अन्तस्त्रैराशिकन परिणतास्ते मन्दोच्चनीचपरिधिभागाः कार्या। स्फुटकक्षाव्यासार्थे परिणताः कार्यास्ते यथा । यदि त्रिज्यातुल्या कर्णे ग्रहस्य मध्यकक्षा व्यासाचे एते परिधिभागास्तदा ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिनी स्फुटा भवेत् । व्यासदठेन भक्ता ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १३ इदानी योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह- लिप्ताश्रुतिनस्त्रिगुणेन भक्तः सो भवेद्योजनकर्ण एवम् । स्पष्टार्थम् । अवोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावान् स्फुटः कर्णस्तदा योजनात्मकव्यासार्धे किमिति । फलं भूमध्याद् ग्रहोच्छ्रितियोजनानि भवन्ति । इदानीं योजनबिम्बान्याह- विम्बं रवेडिंद्विशरर्तु५५२२संख्यानीन्दोः खनागाम्युधि४८. योजनानि ॥५॥ शि०-तस्यां यद् व्यासार्ध तत्फुटकक्षाव्यासा कर्णतुल्यं तत्र स्फुटे कर्णतुल्ये कक्षाव्यासार्धे के परिधयः । अतो मन्दपरिधितिज्योतः कर्मगुणः कृतः सन् स्फुटो भवति । उक्तं च गोले । त्रिज्योधृतः कर्णगुणः कृतेऽपि करें फुटः स्यात्पििधर्यतोऽत्र । तस्मात्स्फुटपरिधेः कथितवन्मन्दकर्णः पुनः साध्यः । एवमसन्मन्दकर्णः कलात्मकः स्फुटः स्यात् । इयं मूलवासना । अत्राऽऽचार्येणासकृत्कोपसत्यासत्कर्मणा कर्णस्य स्फुटत्वं कृतम् ! कथम् । प्रथममेव यः साधितो सन्दकपुस्तेन द्विगुमा विभज्याविहीना कृता सती यावताऽन्तरेण त्रिज्याया न्यूनाधिकः कर्णस्ताक्तैवान्तरेण त्रिज्याऽधिकोना भवति । अन्तरे कृते शेषे- णानुपातः । यद्यनेन शेषेण त्रिज्यासमः कर्णस्तदा त्रिज्यया किम् । त्रिज्याकृतिः शेष- हृतेति निष्पन्नम् । अत्र धूलीकर्मणेति कृते प्रत्यक्षप्रतीत्या लिप्ताश्रुतिलभ्यत इत्युपायो दृष्टः। उपलब्धिरूपेयमेव वासना ॥ ४ ॥ अथ योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वमाह-लिप्ताभुतिन इति । अत्रानुपातः। त्रिज्या- तुल्ये मन्दकर्णे यो योजनात्मकः पूर्वोक्तः कर्णो लभ्यते तदेष्टकर्णेन किम् । बिम्बं रवेरिति । वासनाऽन . यस्मिन् दिने त्रिज्यासमे रवर्मन्दकर्णे मध्यैव गतिः स्पष्टार्कचन्द्रयोस्तस्मिन्दिने महवृत्तमेकं चक्रकलाकितं कृत्वा तदेव त्रिज्यावृत्तं प्रकल्प्य नाम तद् व्यासाधै त्रिज्यातत्समऋजुकिज्यामितशलाकाभ्यां चन्द्रार्कयोर्बिम्बप्रान्तौ वेध्यौ । यतोऽर्धज्याने मध्यकक्षाव्यासार्धे खेचरः । तस्मिन् समये शलाकयोरग्रान्तःपातिनी बिम्बसमां शलाका विगणय्य चक्रकलाकिते वृत्ते संयोज्य शलाकामाः कलास्ता बिम्ब- कलाः ३२ । ३१ । अथवा स्थिरं लक्षितबिम्बं कर्कटकं त्रिज्यासमं कलाकिते संयो- ज्यान्तःपातिन्यो बिम्बकला रवेः ३२ । ३१ । अध योजनात्मककरणायानुपातः । दिनग- तिकलाभिर्दिनगतियोजनानि तदा बिम्बकलाभिः किम् । ५९८ । ११८५९ । ३२ । ३१ । अथवा त्रिज्याव्यासार्ध एतावत्प्रमाणं बिम्बं तदा नगनगेत्यादिभिः पठितश्रुतियोजनैः किम् । एवं द्विद्विशरर्तुसंरव्यानि जातानि ६५२२ । एवं पौर्णमास्यां चन्द्रस्यापि । यस्मिन्दिने त्रिज्यासमे मन्दकर्णे तत्र मध्यैव गतिः रपटा तदा चन्द्रबिम्बकलाः ३२ । ३ । यतः पौर्ण- मास्यां चन्द्रस्य पूर्णत्वम् । नान्यदा। अत आभ्यामनुपाताभ्यां खनागाम्बुधियोजनानि ४८० । अथवाऽस्तिसमये क्षितिजासक्तेऽर्क बिम्बप्रान्ते सति बिम्बादर्शनपर्यन्तं पठितानि पानीयपलानि पश्चाक्षराणि पञ्चविंशतिः '५ । २५। अत्रानुपातः । यदि घटीषष्टिपले ३६०० corr ·। १४ ग्रहगणिताध्याये- भून्यासहीनं रविविम्बमिन्दुकर्णाहतं भास्करकर्णभक्तम् । भूविस्तृतिलब्धफलेन हीना भवेत् कुमाविस्तृतिरिन्दुमार्गे ॥६॥ रवेर्योजनात्मकं बिम्ब मध्यमं द्वियमबाणषट्कतुल्यानि ६५२२ योजनानि । इन्दोस्तु शून्यवसुवेद ४८० मितानि । अथ राहोरुच्यते । रविविम्यं भव्यासेन हीनं ४९४१ कृत्वेन्दुकर्णेन स्फुटेन योजनात्मकेन संगुण्य रविकर्णेन स्फुटन भजेत् । फलेन भूव्यासो वर्जितश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवति । एतानि योज- नबिम्बानि । अत्रोपपत्तिः। यस्मिन् दिनेऽकस्य मध्यतुल्यैव स्फुटा गतिः स्यात् तस्मिन् दिन उदयकाले चक्रकलाव्यासार्धमितेन यष्टिद्वितयेन मूलमिलितेन तत्रस्थदृष्टया तदग्राभ्यां बिम्बप्रान्तौ विध्येत् । या यष्टयग्रयोरन्तरकलास्ता रविबिम्बकला भ- वन्ति मध्यमाः। ताश्च द्वात्रिंशत् किंचिदधिकैकविंशद्विकलाधिकाः ३२।३१ । ३३ । एवं विधोरपि पौर्णमास्यां यदा मध्यैव गतिः स्पष्टा तदा विध्येत् । तस्यै- वं द्वात्रिंशत् कला ३२।०।९ उत्पद्यन्ते । बिम्बकलानां योजनीकरणाया- नुपातः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावत्पमाणं बिम्बं तदा पठितश्रुतियोजनैः कि- मित्येवमुत्पद्यन्ते द्विद्विशरतु ६५२२ संख्यानि योजनानि । विधोस्तु खनागा- म्बुधि ४८०मितानीति । शि०-श्चक्रकलाः २१६०० तदैभिः पानीयपलैः ५।२५ किम् । गुणहरौ हरेणापवर्तितौ गुण- स्थाने षट् ६ हरस्थाने रूपं १ । एवं लब्धाः कलाः ३२ । ३० । एवं पौर्णमास्यन्ते चन्द्रा- स्तसमये पानीयपलानि सभ्यंशपञ्च ५। २० कृतानुपातेनात्र बिम्बकलाः ३२ ॥ ५ ॥ भूव्यासहीनमिति । अत्रोपपत्तिः । अर्कबिम्बाच्छशाङ्कज्ञकविकक्षात्रितयान्तरे भूपिण्डो दूरे दृश्यते सूर्यग्रहणभङ्ग्याम्। भझिमग्रे वक्ष्यामः । तत्र भूपिण्डस्यार्करश्मियोगः सर्वदा भवति । तदुत्पन्ना भूभा यत्र कुत्रापि चन्द्रकक्षां प्राप्य कक्षामतिक्रम्य बहिर्याति । पूर्णान्ते चन्द्रार्कयोः षड्भान्तरे सति सूर्याभूभाऽपि षड्भान्तरे चन्द्रकक्षायां चन्द्रबिम्बासम्ना सर्वपौर्णमासीषु शरलुल्येऽन्तरे भवति । भूपिण्डस्थानादूना किंचित् । यतो भूपिण्डस्थाने भूव्यासे समैव छाया । अग्रे त्वपचयः । भानोबिम्बपृथुत्वादपृथुपृथिव्याः प्रभा हि सूच्यया दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूर बहिर्याता । यथा यथा शरोऽल्पस्तथा तथा भूभाबिम्ब चन्द्र- बिम्बे प्रविशति । यावत्प्रविशति तावान् ग्रास इति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । एवं सति तत्र चन्द्रकक्षायां या संसक्ता छाया तस्या व्यासज्ञानार्थमुपायः । ग्रहस्थ स्पष्टकक्षाव्यासार्ध कर्णः । कर्णार्केऽग्रबिम्बकेन्द्रम्। कर्णमूले भूपिण्डस्य। अत्र भूव्यासात्कर्णतुल्येऽन्तरे यावदधिक- मर्कबिम्बं तावदवलोक्यते । तद्यथा। भूव्यासहीनं रविबिम्बं कृतं तत्सूर्यबिम्बे भूव्यासादुभयतो यत्खण्डक्षयं क्षेत्ररूपमुत्पन्नं तावत्खण्डद्वययोगतुल्यव्यासेन भूव्यासो न्यूनो दृश्यते। यतः खण्डद्वययोगतुल्यो व्यासो भूव्यासेन युक्तश्चेतदाऽबिम्बव्याससमो भूव्यासो भवति । अत्रा-

·१५
चन्द्रग्रहणाधिकारः।
अथ भूभाबिम्बस्योपपत्तिरुच्यते । अर्कविम्बव्यासा व्यासो यतोऽल्पोऽनो
भूभासूच्यया भवति दीर्घतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं बहिर्गच्छति । अतो भवि-
स्तृतेः कियत्यपचये जाते चन्द्रकक्षायां भूभाविस्तृतिर्भवतीति ज्ञानायानुपातः ।
यदि रविकर्णेन सूर्यविम्बभूव्यासान्तरयोजनानि ४९४१ लभ्यन्ते तदा चन्द्रक-
गैन किमिति । फलं भूव्यासस्यापचययोजनानि भवन्ति । अतस्तै व्यास ऊनी-
हनश्चन्द्रकक्षायां भूभाव्यासो भवतीत्युपपन्नम् ।
शि०-नुपातः । यस्य भूव्यासम्य रविकर्णतुल्येनान्तरेण भूव्यास१५८१हीनरविबिम्ब६५२२तुल्य'
४९४१ योजनानि कर्णाग्रे कक्षास्थार्कबिम्बान्तःस्थितभूव्यासादुभयतः खण्डद्वययोगतुल्यानि
ह्रासो लभ्यते तदा भूव्यासो चन्द्रकक्षापर्यन्तचन्द्रकर्णतुल्येनान्तरेण स्फुटकक्षाव्यासा-
धैन को ह्रासः। फलं व्यासस्य ह्रासयोजनानि । तानि भूव्यासाच्छोध्यानि । शेषं चन्द्रक-
क्षायां भूच्छायाव्यासो भवतीत्युपपन्नम् । भूव्यासहीनं रविबिम्बमिति सर्वमुपपन्नम् । अथ
प्रकारान्तरेण चन्द्रकक्षायां शङ्कुप्रदीपतलशकुंतलान्तरघ्न इत्यादिसूत्रेण भूध्यास-
दैर्ध्य साध्यम् । शङ्कुप्रदीपेत्यत्रैवाऽऽदावुपपत्तिरुपयोगित्वादुच्यते । अत्रोपपत्तौ कल्पितं
क्षेत्रम् । तत्र दीपौच्यं कोटिः । दीपमूलच्छायाग्रयोरन्तरे भूर्भुजः । छायाग्रदीपशिखौच्यमध्यं
तिर्यक् कर्णः । तदनुकारमेव । एतदन्तर्वर्त्यन्यत् । तच्च शङकुः कोटिः। छाया भुजः ।
छायाग्रशङ्कायोरन्तरं तिर्यक् कर्णः । दर्शनम् । तद्यथा । अत्र दीपप्तल एवं न्यस्तस्य
शङ्कोश्छाया शून्यमेव । ततो यथा यथा शङ्कुश्वाल्यते तथा तथा शङ्कोरपि छाया
वर्धते । अत्र तु दीपः सूर्यश्चञ्चलः । शङ्कुर्भूः स्थिरः । अत्र शकुंतलदीपतलान्तरेण छायार्थं
नाम भूभार्थमनुपातः । यदि भूभाव्यासोनरविबिम्बकोटौ रविकर्णो भुजस्तदा भूव्यासतु-
कोटौ कः । फलं भूव्यासस्थानादनपर्यन्तं रविकर्णरूपं भूभादेयम् । अन्योऽनुपातः ।
अस्मिन्भूभादैर्घ्यभुजे व्यासः कोटिस्तदा चन्द्रकर्णतुल्ये भुजे का । सच्छेदहरत्वाच्छेदं
लवं च परिवर्त्य गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते भूव्यासहीनं रविबिम्बमित्यायुपपन्नम् । फलं
चन्द्रकर्णभुजस्य भूव्यासान्तर्भूतं कोटिरूपम् । तदूनो भूव्यासश्चन्द्रकक्षायां भूभाबिम्ब
स्यात् । अत्र भूमध्यात्कक्षायपर्यन्तं कर्णोऽपेक्षितः। अत्र क्षेत्रदर्शने तु न दृश्यते परंतु भूव्या-
समध्यात्समान्तरेऽस्त्यतो न दोषाय । भङ्ग्यवलोकनेऽपि तथैव । अथवाऽस्मिन्नेव क्षेत्रे श्लोका-
थोत्पादनं विनैव विसदृशेन द्वितीयानुपातेन भूभोत्पत्तिरुच्यते । सा यथा । भूव्यासोन-
रविबिम्बकोटौ रविकर्णो भुजस्तदा भूव्यासकोटौ कः । फलं भूभादैर्घ्यम् । द्वितीयश्च
भूभादैर्घ्यभुजे भूव्यासः कोटिस्तदा चन्द्रको भूभादैर्घ्यभुजे का। फलं भूभाबिम्बव्यासः ।
चन्द्रकोनभूभादैर्घ्यभूस्थाने चन्द्रकक्षाया अन्तेऽस्ति । तत्र भूभाबिम्बव्यासतुल्या कोटिः ।
शशिकक्षामतीत्याग्रे दूरं बहिर्याता भूभाभुजः। अथवाऽत्र पूर्ववदनुपातः । रविकर्णतुल्ये भुजे
भूव्यासोनरविबिम्बतुल्या कोटिस्तदा चन्द्रकर्णतुल्ये कः। फलं भूव्यासान्तर्भूतं कोटिरूपं
तदूनो भूव्यासश्चन्द्रकक्षायां भूभाबिम्बं स्यात् । पूर्वानुपाते कोटिरित्यत्र ह्रास
इत्युक्तम् ॥६॥

·प्रहगणिताध्याये- इदानी योजनानां कलाकरणार्थमाइ- सूर्येन्दुभूभातनुयोजनानि मिसाइनान्धर्क शशीन्दुकर्णैः । भक्तानि तत्कार्मुकलितिकारस्तास्तेषां कमान्मानकला भवन्ति ॥७॥ स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिस्वैराशिकेन । पदि योजनाकव्यासाई एतावन्ति विम्बमानानि तदा त्रिज्याव्यासार्धे कियन्तीति फलानां चापानि लघुज्याभिपायेणोक्तानि । इदानी प्रकारान्तरेण विम्बललानयनमाह- भानोर्गतिः स्वदश: ०भागयुताऽधिता वा विम्बं विधोस्त्रिगुणिता युगौल७४भक्ता । तिथ्यद्रि७१पहीनशशिभुक्तिरिदि२५भक्ता नन्दाक्षि२९युग्भवति वा विधुबिम्बमेवम् ॥ ८॥ शि०- सूर्येन्दुभूभेति । अत्रोपपत्तिरनुपातत्रयेण । यदि रविकर्णयोजनैर्नाम योजनात्मक- कक्षायां कर्णतुल्येषु व्यासार्धयोजनेषु नगनगेत्यादिषु ६८९३७७ योजनात्मकं बिम्ब विधि- शरर्तुतुल्यं ६५२२ तदा त्रिज्या१२० किम् । फलस्य १।१ धनुः ०।३२ बिम्बकलाः । द्वितीयोऽनुपातः । यदि योजनात्मके कर्णे तुल्ये व्यासार्धे ५१५६६ योजनात्मकं ४८० बिम्बं तदा त्रिज्याच्यासार्धे १२० किम् । फलं चापं चन्द्रबिम्बकलाः । तृतीयोऽनुपातः । चन्द्रकर्णयोजनतुल्ये चन्द्रकक्षाव्यासाधं च ५१५६६ योजनात्मकं भूभाबिम्बं भूव्यासहीन- मित्यादिना १२७० तदा त्रिज्याव्यासार्धे १२० किम् । फलं भूभाबिम्बकलाः । अत्र कार्मुककरणं लघुज्याभिप्रायेणैव । यतोऽनुपातत्रयेऽपि बृहज्ज्याङ्गीकरणे कृते प्रथमखण्डके कार्मुकज्ययोः साम्यत्वाच्चापकरणं न स्यात् । चन्द्रार्कभभाबिम्बानां कलास्तत्त्वाश्विक- लानामन्तःपातिन्योऽपि भवन्ति । अथ बृहज्ज्यानुपाते गृहीतास्तदा फलतुल्या एव बिम्ब- कलाः । कार्मुकज्ययोः साम्यत्वान्न चापकरणम् । आचार्येण त्वनुपाते लघुज्यैव गृहीता। अत उक्तम्-तत्कार्मुकलिप्तिकास्तास्तेषां क्रमान्मानकला भवन्ति । मध्यमयोजनात्मक- कर्णस्य ग्रहणान्मध्यमा बिम्बकलाः । यदि लिप्ताश्रुतिघ्न इत्यादिना स्पष्टो योजनात्मकः कर्णो गृहीतस्तदा स्पष्टा बिम्बकलाः स्युः ॥७॥ भानोर्गतिः स्वदशेति । अत्रोपपत्तिः । दूरस्थे ग्रहे बिम्बं लघु गतिश्च लघ्वी । समी- पस्थे ग्रहे बिम्बं स्थूलं गतिश्च स्थूलाऽतः समकालत्वाद्गतेर्बिम्बानयनं कर्तुं युज्यते । अत्रा- नुपातः। यदि पादोनगोक्षधतिभूमितगतियोजनस्थाने ११८५८ । ४५ एता गतिकला ६९ । ८ स्तदाऽर्कबिम्बयोजन६५५२स्थाने का बिम्बकलाः । अत्र स्फुटगतिरपि ग्राधा । तया स्पष्टा बिम्बकलाः स्युरिति शेयम् । अत्र गुणकस्य द्विद्दिशरर्तुसंख्यस्यैकादशांशेन गुणक- भाजकावपवर्तितौ । गुणकस्थान एकादश ११ भाजकस्थाने विंशतिः २० । अतोऽर्कगतिः सुखार्थ दशगुणा विंशत्या हीयते तावदर्धिता भवति । यतो गुणकाद्धरो द्विगुणोऽधिको दृश्यते । अतोऽपिता भवन्ति । अत्रोत्पन्नो गुणकः ११ । अयं गुणस्यास्य १० दशांशेना- ·चद्रग्रहणाधिकारः। १७ रवेर्गतिः स्वदशांशेन १० युताधता च रवेः कलाम्बिवं भवति । अथ चन्द्रगतिस्निगुणिता युगौलभता द्विधुबिम्बं भवति । अथवा चन्द्रभूति- स्तिथ्यद्रिाभि७२ पहाना पञ्चविंशत्या २५. भक्ता फलमेकोनविंशता २: युतं चन्द्रविम्बं भवति । अत्रोपपत्तिः । त्रिज्यातो महति कर्णे ग्रहविम्बं लघु भवति तथा गतिश्च लध्दी भूमध्यादूरगतत्वाद्ग्रहस्य । अथाल्पे कर्णे बिम्बं पृथ गतिश्च महती। तत्राऽऽप्त- नत्वात् । बिम्बगत्योरुपचयापचययोस्तुल्यकालत्वागतरपि विम्ब साधयितुमुचित भवति । यथा । तत्र त्रैराशिकम् । यदि योजनात्मिकया गत्या पादोनगोक्षध- तिभूमितया द्विद्विशरतु६५२२ संख्यं बिम्ब लभ्यते तदा कलागत्या किमिति । अत्र गुणकस्य द्विद्विशरर्तुसंख्यस्पैकादशभागेन ५९२ । ५५ गुणकभाजकाव- पवर्तितौ जाता गुणकस्थान एकादश ११ भाजके विंशतिः २० । अतो रवि- गतिः सुखार्थ दशगुणा विंशत्या हियते तावदर्धिता भवति । यत एकादशभिर्गु. ण्याऽतो दशांशेनाधिका कृतेत्युपपन्नम् । एवं चन्द्रस्य खनागाम्बुधि ४८० मितो गुणो भागहारो योजनगतिरेव ११८५९ । एतौ खनपै १६० रपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने त्रयं भागहारस्थाने चतुःसप्ततिः ७४ । अत्र परमं विकलात्रितयं यदन्तरं तत् सुखार्थमङ्गीकृतम् । अथ चन्द्रनिम्बानयने क्रियोपसंहारः सुखोपा- यार्थं कृतः । तत्र तिथ्याद्रि७१५तुल्यस्य गतिखण्डस्यैकोनत्रिंश २९न्मितं बिम्बखण्डं लभ्यते । गतिशेषस्य पश्चविंशत्या २५ भागे हृते विम्बशेषं कला- वयं३ लभ्यते । अतस्तदैक्ये द्वाविंश ३२न्मध्यमं चन्द्रबिम्बम् । गतरुपचयापच- यवशात् स्फुटत्वे बिम्बस्यापि स्फुटत्वमुपपन्नम् । शि०-धिकः १ । अतोऽर्कगतिः स्वदशभागयुताऽर्धिता कृता चेत्तर्खेकादशगुणा विंशतिभक्ता प्रत्यक्षं भवति । अत उक्तं स्वदशभागयुताऽर्धितेति । प्रकारान्तरेणोपपत्तिः । अत्रानुपातः। यदि मध्यगत्या ५९ । ८ मध्यबिम्बकला ३२ । ३१स्तदेष्टस्फुटगत्या किम् । फलं स्फुटबि- म्बकलाः । अत्र गुणहरौ किंचिन्न्यूनात्रिभिः २ । ५७ अपवर्तितौ जातौ गुणहरौ ११ । २० । यो राशिरेकादशगुणो विंशतिभक्तोऽथवा स्वदशमांशयुतोऽर्धितः सम एव । अथवा मध्यगत्य ५९ । ८ धैन २९ । ३४ गुणहरयोरपवर्ते कृते हरस्थाने द्वयं २ गुणकस्थाने रूपं १। अन्यत्किंचिच्छेषमवशिष्टं १७७। अनेन शेषेऽपवर्तिते हरे च १७७४ सवर्णिते हते शेष- स्थाने रूपं १ हरस्थाने दश १०। एवमुत्पन्न गुण्या गतिः स्वदशभागयुताऽर्धिता कृतेति। अत्र केवलं स्फुटबिम्बकला एव भवन्ति । एवं न तर्हि किम् । गतिमध्यमा स्वदशभागयुताऽर्धिता मध्यमा अपि बिम्बकलाः ३१ । ३२ भवन्ति । एवं चन्द्रस्यापि । यदि गतियोजनस्थाने ११८५८ ! ४५ चन्द्रस्य गतिकलाः ७९०३५ तदा खनागाम्बुधिगते चन्द्रबिम्बयोजन- ·ग्रहगणिताध्याये- इदानी राहोः प्रकारान्तरेण कलाबिम्बमाह- भानोर्गतिः शरपहता रविभि१२विभक्ता चन्द्रस्य लोचनरगुणा तिथि१५भाजिता च । लब्धान्तरं भवति वाऽवनिभाप्रमाणं भूभा विधु विधुरिनं ग्रहणेऽपिधत्ते ॥९॥ रविगतिः पश्चगुणा द्वादशभक्ता फलं कलात्मकमनष्टं स्थाप्यम् । अथ श- शिगतिर्द्विगुणिता पश्चदशभाजिता । इदमपि कलात्मकं फलम् । अनयोः फल- योरन्तरं भूभाबिम्बप्रमाणं भवति । इदानी ग्रहणे छाद्यच्छादकत्वं प्रतिपादयति । भूभा विधुग्रहणे विधुं छाद- यति रविग्रहणे तु रविं विधुश्छादयति । शि०-स्थाने काः । अत्र गुणहरौ ४८० । ११८५८ । ४५ खनपै १६०रपवर्तितौ जातं गुणस्थाने त्रयं ३ हरस्थाने चतुःसप्ततिः ७४ हरे किंचिदन्तरं तत्सुखार्थमङ्गीकृतम् । अथवोच्यते । यदि मध्यगत्या ७९० । ३५ मध्यबिम्बं ३२ । ३ तदेष्टस्फुटगत्या किम् । अत्र गुणहरौ व्यंशोनैकादशभि १० । ४५ रपवर्त्य गुणस्थाने त्रयं ३ हरस्थाने युगशैलाः ७४। एवं प्रकारान्तराभ्यामुत्पन्नम् । अत उक्तं विधोस्त्रिगुणिता युगशैलभक्ता । आभ्यामेव गुणहराभ्यां ३ । ७४ क्रियोपसंहारेणोपपत्तिस्तिथ्यद्रीत्यत्रोच्यते । अत्र चन्द्रगतेढ़े खण्डे कृते । एकं तिथ्यद्रिमितं७१५अन्यत्तिथ्यद्रिहीनशशिभुक्तिमितं७५॥३५॥ प्रथमखण्डं त्रिगुणितं युगशैलभक्तं तदा नन्दाक्षिकला जाताः २९ । द्वितीयखण्डस्य गुणहरौ ३१ ७५।३५।७४ । गुणकेनापवर्तितौ गुणकस्थाने रूपं १ हरस्थाने किंचिदन्या पञ्चविंशतिः २५स्वल्पान्त- रत्वाद्गृहीता । फलयोरैक्यं चन्द्रे बिम्बं स्यादत उक्तं तिथ्यद्रिहीनशशिभुक्तिरिषुद्विभक्ता नन्दाक्षियुग्भवति वा विधुबिम्बमेवम् ॥ ८॥ भानोर्गतिः शरहतेति । अत्रोपपत्तिः। अत्र भूव्यासहीनरविबिम्बमितानां योज- नानां रविकक्षायां कलाकरणायानुपातः । यदि गतियोजनै ११८५८ । ४५ रर्ककक्षाया- मर्कगतिः ५९। ८ कलास्तदा भूव्यासहीनरविबिम्बव्यासयोजनतुल्यै व्यासस्य ह्रास- योजनैः ४९ । ४१ किम् । गुणहरौ वस्वष्टाकै९८८ रपवर्त्य गुणस्थाने पञ्चहरस्थाने द्वादश १२ फलमर्ककक्षास्थगतियोजनैरगतिकलाभिश्चानुपातकरणत्वाद्रविगतिसंबन्धिन्योऽपच- यकलाः । अपचयकलाः कुतः । यतो भूव्यास१५८१हीनरविबिम्बतुल्यह्रासो नामा- पचयो भूव्यासस्य दृश्यतेऽतोऽपचयकलाः । यथा भूव्यासहीनरविबिम्ब६५२२तुल्य- ४९४१योजनान्यर्ककक्षायां योजनात्मकरविबिम्बस्यान्तर्भूतानि बिम्बान्तर्भूतव्यासादु- भयतः खण्डद्वयरूपाणि भूव्यासस्य हासयोजनानि नामापचययोजनानि तथा भूव्या- सकलानामिमा अप्यपचयकलाः स्युः । अथ भूव्यासस्य चन्द्रकक्षायां लिप्ताकर- णार्थमनुपातः । यतश्चन्द्रकक्षायां भूभाऽपेक्षिता । यदि चन्द्रकक्षायां चन्द्रगतियोजनै- ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। अधोपपत्तिः । अत्र क्वर्कव्यासान्तरमितानां योजनानां रविकक्षायां कलाक- रणायानुपातः । यदि गतियोजनै ११८५९ गतिकला लभ्यन्ते तदा क्वर्कव्या- सान्तरयोजनैः ४९४१ किमिति । अत्र रविगतः कर्कव्यासान्तरं गुणः ४९४१ गतियोजनानि हरः । एतौ वसुवसुनवभि९८८रपवर्तितौ जाता गुणस्थाने पञ्च ५। हरस्थाने द्वादश १२ । फलं रविगति संबन्धिन्योऽपचयलिप्ताः । अथ भूव्यासस्य चन्द्रकक्षायां लिप्ताकरणार्थमनुपातः । यदि गतियोजनै- ११८५९ श्चन्द्रगतिकला लभ्यन्ते तदा भव्यासयोजनैः १५८१ किमिति । अत्र गुणकार्धेन गुणकभाजकावपवर्तितौ जातं गुणकस्थाने द्वयम् २ । भागहारस्थाने पञ्चदश १५ । फलं भव्यासकलाः । एताभ्यः पूर्वकलाः शोध्याः । यत उप- युपरि गच्छन्त्या भूभाया विस्तृतिरपचायनी भवति । शेषोपपत्तिोले सविस्तरा। इदानीं चन्द्रविक्षेपानयनमाह- सपाततात्कालिकचन्द्रदोा खमै २७० ईता व्यासदलेन भक्ता । सपातशीतद्युतिगोलदिक् स्याद्विक्षेप इन्दोः स च बाणसंज्ञः॥१०॥ शि०-११८५८ । ४५ श्चन्द्रगतिकला ७९०।३५ स्तदा भूव्यासयोजनैः कुभुजंगसायकभू- मितैः१५८१किम् । अत्र गुणहरौ खाकाद्रिभिरेकत्रिंशदवयवेन सहित ९०।३१रपवर्त्य गुणस्थाने दौ २ हरस्थाने पञ्चदश१५फलं भव्यासस्य कलाः । एताभ्यः पूर्वा अपचयकलाः शोध्याः । यतो भूविस्तृतिर्लब्धफलेन हीना । अत उक्तं लब्धान्तरं भवति वाऽवनिभा- प्रमाणमिति । भूव्यासहीनमित्यत्र कर्णानुपातेन चन्द्रकक्षायां भूव्यासस्थापचय आनीतः सन् । स्वस्थानस्था भूविस्तृतिर्लब्धफलेन हीना कृताऽवशेष योजनात्मकभूभाऽस्या गतियोजनै- गतिकला ११८५८ । ४५। ७९० । ३५ स्तदा भूभायोजनैः कियन्त इत्यनुपातेन कला- त्मिकाऽपि भूभा भवति । अत्र तु गतियोजनैरित्याउनुपातेन येन चन्द्रकक्षायां भूव्यास- कला एवाऽऽनीता नामापचयकलाः । आभ्यः प्रथमानुपातेनार्ककक्षायामेवापचयकलाः कृतास्ताः शोधिता अवशेषं कलात्मका भूभा भवति । पूर्व पञ्चसमैव । अत उक्तं लब्धान्तरं भवति वाऽवनिभाप्रमाणमित्युपायो दृष्टः । भूभा विधुमिति । भानोर्बिम्बपृथुत्वादृष्टथुत्वादपृथुपृ- थिव्याः प्रभा हि सूच्यग्रा । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूरं बहिर्याता । पूर्वाभिमुखो गछन् कुच्छायान्तः शशी विशति । अतो भूभा विधुमित्युक्तम् । पश्चान्द्रागाज्जलदवधोवस्थितोऽ- भ्येत्य चन्द्रो भानोर्बिम्बं स्फुरदसिततया छादयत्यात्ममूर्त्या । अतो विधुग्निं ग्रहणेऽपिधत्त इत्युक्तम् ॥९॥ सपाततात्कालिकचन्द्रदोज्येति । अत्रोपपत्तिः। सपातचन्द्रवासना पूर्वैः प्रति- पादितैव । पातो नाम क्रान्तिमण्डलविमण्डलयोः संपातस्तस्मात्रिभे नवभे परमः शरः २७० । षड्भेऽभे शराभावः । अत्रानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया सपातदोय॑या परमः खभतुल्याः कलाः२७०शरस्तदेष्टसपातचन्द्रदोय॑या किमिति । सपातचन्द्रदोातः शरः साधितोऽतः फलं सपातचन्द्रगोलदिक शरः स्यात् । शरो नाम क्रान्तिमण्डलविभण्डल- ।

·ग्रहगणिताध्याये- यस्मिन् काले विशेषः साध्यस्तस्मिन् काले तात्कालिकयोश्चन्द्रपातयोर्योगः कर्तव्य इति साधारण्येनोक्तम् । इह चन्द्रग्रहणावगमे समकलस्य चन्द्रस्य तात्का- लिकपातस्य च योगः कर्तव्यः । तस्य दोा खभै२७० गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं कलात्मकश्चन्द्रविक्षेपः । स च बाणसंज्ञः । यदि षड्भादूनः सपात- चन्द्रस्तदोत्तरो ज्ञेयो यदा षड्भाधिकस्तदा दक्षिणो ज्ञेयः । अत्रोपपत्तिः । चन्द्रो हि विमण्डले भ्रमति । कान्तिमण्डलस्य विमण्डलस्य च यः संपातस्तस्य पातसंज्ञा । स पातो मीनान्ताद्विलोमं गच्छति । तस्मात् पाता- दग्रतस्त्रिभेऽन्तरे तविमण्डलं सार्धेश्चतुर्भि ४।३० भींगैः क्रान्तिवृत्तादुत्तरतो भवति । पातात् पृष्ठस्त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागै ४।३० देक्षिणतो भवति । अथ विमण्डलगत- स्य चन्द्रस्य कान्तिमण्डलेन सह यदन्तरं स योम्योत्तरो विक्षेपः । तज्ज्ञानार्थ चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयम् । तच्च चन्द्रपातयोोंगे छते भवति । पावस्य विलोमग- वात् । तस्य सपातचन्द्रस्य दोळयाऽनुपातः। यदि त्रिज्यातुल्यया दोधया परमः खमुनियम २७० कलातुल्यो विक्षेपस्तदाऽनया कियानिति । फलमिन्दुविक्षेपः। यतः पावादग्रतः षड्भं क्रान्तिवृत्तादुत्तरतोऽन्यदक्षिणतोऽतः सपातशीवद्युविगोल- दिक इत्युपपन्नम् । .. शि०-योर्याम्योत्तरमन्तरम् । यच्छायसंछादकेति । अत्रोपपत्तिः । छाद्यच्छादककेन्द्रयोदक्षिणोत्त. रमन्तरं शरः । स शगे यदा मानैक्यखण्डतुल्यस्तदानीं बिम्बप्रान्तयोः संयोगमात्र स्यात् । तदा ग्रहणसंभूतिः । स्थगितात् छाद्यबिम्बे शोधितेऽवशेषं यावत्तावान् खग्रासः । भङ्ग्या ग्राह्यग्राहकबिम्बे याम्योत्तरे विन्यस्य बिम्बप्रान्तौ संलग्नौं कृत्वा क्षेत्राभावो दर्शनीयः । मानक्यखण्डतल्या कोटिरित्येव । ततो मानक्यार्धाद् यावान् शरो न्यूनस्तावत् छाद्यबिम्बं छादकबिम्बे प्रविशति । तावान् ग्रासः । एवं सति मानक्यखण्डादूनः शरः कियानस्ती- त्यन्तरेण विना न ज्ञायतेऽतो मानक्यखण्डाच्छरे शोधिते यावदवशिष्टं तावच्छाद्याबिम्ब छा- दकबिम्बे प्रविष्टमिति ज्ञेयम् । अत उक्तं यच्छायसंछादकेति । एवं ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोः क्रान्तिमण्डलविक्षेपमण्डलयोः संपाते शराभावात्स्थानैक्यत्वाच्च परिपूर्ण ग्रहणं नाम ग्राह्यबिम्ब ग्राहकबिम्बे पूर्ण प्रविष्टम् । अथ किंचिच्छरेऽपि सत्यपि पूर्ण ग्रहणं भवति । तदा ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोदक्षिणोत्तरशरण केन्द्रान्तःपातिना दक्षिणोत्तरं साम्यत्वमेव । स्थान- क्यत्वं न स्यात् । चन्द्रग्रहे सर्वदैव पृथौ ग्राहके भूभाबिम्बे ग्राह्यं चन्द्रबिम्बं प्रविशति । सूर्यग्रहे तु गतेर्बिम्बानयनोपपत्तौ गतेर्लघुपृथुत्वाच्चन्द्रार्कयोर्बिम्बे अपि लघुपृथू भवतः । यदा कदाचित्पृथौ ग्राह्येऽबिम्बे ग्राहक लघु चन्द्रीबम्ब नतिसंस्कृते याम्योत्तरशरे शून्ये सत्यन्तःपाति भवति पश्चाद्भागादित्यादिना तदा ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोः स्थानक्ये जाते सति वलयाकारं ग्रहणं नाम समन्ताद्वशिष्टं ग्राह्यबिम्बं ग्राहकबिम्बान्तर्भूतं भविष्यति । इदं तु ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। २१ RawA इदानी ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह- यच्छाद्यसंछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थागतप्रमाणम् । तच्छायबिम्बादधिकं यदा स्याज्ज्ञेयं च मर्वग्रहणं तदानीम्॥१३॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । रवरग्रतो भान्तिर क्रान्तिवृत्ते भूभा भ्रमति । अतः पौर्ण- मास्यन्ते भूभाचन्द्रौ समौ भवतः । किंतु याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति । स विक्षेपश्छाद्यच्छादकबिम्बमध्ययोरन्तरम् । तद्यदा बिम्बाधैक्यसमं तदा विम्बमान्तयोर्योगमात्रं स्यात् । यदा यावना मानक्याादूनं तावच्छाद्यबिम्बे छादकविम्ब प्रविशति । अत उक्तं तत् स्थगितममाणमिति । तत् स्थगित छाद्यविम्बादाधिकं यदा भवति तदा सर्वग्रहणमित्यपि सुगमम् ॥ ११॥ इदानी स्थितिमर्धियोरानयनमाह- मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यां शरस्य वर्गण विवर्जिताभ्याम् । मूले खषट् ६० संगुणिते विभक्ते भुक्त्यन्तरेण स्थितिमर्दखण्डे ॥१२॥ स्पष्टार्थम् । शि०-वेरेव ग्राह्यग्राहकबिम्बयोलघुपृथुत्वात् । चन्द्रग्रहे तु सर्वदैव ग्राहकभूभाबिम्बत्वान्नै- वान्तःपाति भवत्यतो नैव । शके द्विरामेब्रुधरामिते गते गतं रविग्रहणम् । तत्र श्लोकः-- शाकेऽष्टाद्रिमनन्मिते १४७८ नलशरयूयेऽष्टनाडीमिते दर्शऽब्जाहनि मित्रभे भवदिनग्रस्तं महाश्चर्यकृत् । शेषोऽर्कः परितः सितो वलयवन्मध्ये च कृष्णो यतोऽ- ल्पं चान्द्रं वपुरैक्षतात्र कविविद्भान्यन्धकारे जनः ॥१॥ शाके ध्यब्धीन्द्रतुल्ये १४४३ वृषशरदि मधौ मासि रामेन्दुनाडी- तुल्ये दर्शे १३ऽश्विधिष्ण्ये दिनकरदिवसे भानुसर्वग्रहोऽभूत् । तस्मिन् सर्वग्रहेऽस्तं गतवति सकले काव्यसप्तर्षिमुख्या- स्तारा दृष्टान्धकाराकुलितमिह जगत्तत्तु हाहा चकार ॥२॥ कृष्णो भान्वखिलग्रहाय स कुरुक्षेत्रं सधर्मो यया- वित्थं भागवते निशम्य च मयाऽऽलोच्याऽऽर्षसिद्धान्ततः। यङ्काकाग्न्यरिनागतुल्यशरदि ८६३९९२ ते द्वापरे तारणेऽ- ब्देऽन्त्ये मासि खभू१० घटीषु भृगुजेऽभूत्सोऽर्कसर्वग्रहः ॥ ३॥ अस्मत्प्रपितामहगणेशदैवकृताः श्लोकाः ॥ १० ॥११॥ इदानीं मध्यमहणकालिकी स्थितिमर्धियोरानयनमाह-मानार्धयोगति । अनी- पपत्तिः । स्पर्शकालान्मध्यग्रहणकालपर्यन्तं यः कालस्तन्नाम स्पर्शस्थित्यर्धम् । यत- स्तावता कालेन च्छन्नतुल्यो बिम्बस्य ग्रासो भवति । मध्यग्रहणकालान्मोक्षकालपर्यन्तं यः कालस्तम्नाम मोक्षस्थित्यध, यतस्तावत्कालेन च्छन्नतुल्यो बिम्बस्य मोक्षो भवति । mes ·प्रहगणिताध्याये- अवोपपत्तिः । स्पर्शकाले तु विश्वगायोरन्तरं मानक्याम् । तच्च कर्ण- रूपं भवति । तत्र यः शरः सा कोटिः । कर्णकोटयार्वर्गान्तरपदं भुजः। तच्च ग्राहकमार्गखण्डम् । तत्क्रमणकालापानुपातः । तच्चन्द्रार्कयोः प्राग्गमना - स्त्यन्तरेण । यदि भुक्त्यन्तरतुल्यकलाभिः पष्टि६० वटीरकन्दू कामतस्तदा लब्धाभिमुंजकलाभिः कियत्य इति । कलं स्थित्यर्धघटिकाः। परं स्पर्शकालश- राज्ञानान्मध्यग्रहणशरणैतत् कर्म छतमतः स्थूलं स्थित्यर्धं जातम् । अथ मर्दा- धमुच्यते । यदा छाइकेन छाये समने छन्ने संमीलनमानं तदा बिम्बगर्भयो- " शि०-स्थितिरित्यन्वर्थकं नाम । एवं संमीलनकालान्मध्यग्रहणकालपर्यन्तं यः कालस्त- नाम स्पर्शमदम् । मध्यग्रहणकालादुन्मीलनपर्यन्तं यः कालस्तन्नाम मोक्षम- दम् । चन्द्रार्कयोः सर्वग्रहणसंभवे सति पूर्वाभिमुखो गच्छन् कुच्छायान्तः शशी यदा पूर्णः प्रविष्टस्तदा भूभाचन्द्रबिम्बप्रान्तयोर्योगमात्रं तन्नाम संमीलनम् । एवं ग्राहका- भृभाविम्बाद् ग्राह्यस्य चन्द्रबिम्बस्यातिचञ्चलस्य पश्चानिःसरतः समयेऽपि बिम्बप्रान्त- योर्योगमात्रं तन्नामोन्मीलनम् । ग्रहयोः प्राक् पश्चान्मोक्षौ तयोरग्रहे दिग्व्यत्यय- वादग्रहे तु विशेषः । क्रमव्यत्ययैर्यथा-पूर्वभिमुखो गच्छन् पूर्वाभिमुखे ग्राहके भूभाबिम्बे ग्राह्याच्चन्द्रबिम्बान्मन्दगे ग्राह्यः शशी, अतीव बहुगो विशति । तेन प्राक् प्रग्रहणं स्पर्शः पश्चान्मोक्षोऽस्य निःसरतः । अयं क्रमश्चन्द्रग्रहेऽस्माच्च व्यत्ययोऽर्क ग्रहे । स यथा--" पश्चाभागाज्जलदेवदधोऽवस्थितोऽभ्येत्य चन्द्रः ग्राहक एवातिबहुगो ग्राह्यस्य मन्दगस्य भानोनिम्ब स्फुरदसिततया छादयत्यात्ममूर्त्या ? * पश्चात्स्पो हरिदिशि ततो हुक्ति: ' अतः संमीलनोन्मीलनेऽपि विपरीले भार! यदा ग्राहकं चन्द्रबिम्वं पृथु ग्राह्यमर्कविम्बं लधु तवेदं संभवति नान्यथा । अत्र यथोक्तं बिम्बद्वयं कृत्वा चन्द्रस्य पश्चाविभागे संमीलनं प्राग्भाग उन्मीलनम् । रवेस्तु प्राग्भागे संमीलनं पश्चाद्भाग उन्मीलनमिति छात्राय दर्शनीयम् । वलया- कारग्रहणं तु रवेरेव । तस्मादिपरीतं संमीलनोन्मीलन इव भवतः । परंतु नायं सर्वस्य ग्राह्यस्य ग्रहः । अथ स्पर्शमोक्षस्थित्योरतथा स्पर्शमर्दमोक्षमर्दयोश्च [चतुर्णी ज्ञानार्थमुपायः । आदावेषां ज्ञानार्थ मध्यग्रहणकालिकं स्थितिखण्डकं मर्दखण्ड च साध्यते । स्पर्श मोक्षे च ग्राहक बिम्बावाहियाह्यबिम्बे स्थिते वा गते सति ग्राहग्राहकबिम्बप्रान्तयोर्योगमात्रे जाते सति ग्राह्य ग्राहक केन्द्रयोर्मध्यं मानवयार्ध कर्णः । एवं सति ग्राहकबिम्बान्तर्भूतं ग्राह्यबिम्बं सत् चन्द्रार्कयोः सर्वग्रहे पृथौ ग्राहकबिम्बे पूर्णे ग्राह्यविम्वप्रवेशे जाते बिम्बप्रान्तयोर्योगमात्रे सति संमीलन रवीन्दोः । तथा निःसरणसमयेऽपि ग्राहकविम्बान्तर्भूतं ग्राह्यबिम्बं सद् बिम्बप्रान्त- योर्योगमात्रं तदुन्मीलनं रवीन्दोः । तत्र केन्द्रयोर्मध्यं मानान्तरार्ध कर्णः । शरमूलं क्रान्तिवृत्ते शराब क्षेपवृत्तके । अबिधस्थ केनं तु शराने सर्वक्ष स्थिरम् ।। ।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। २१ रन्तरे बिम्बान्तिरतुल्याः कला भवन्ति । वाश्च वर्णरूपाः । तस्मिन् काले यावान् विक्षेपस्तावती कोविस्तपोगान्तरपदं ग्राहकवर्मवण्इं भवति । तत्रापि पूर्ववदनुपातेन घटिकामकः कालो भई हाई अनि । लोऽपि स्थूलः ॥ १२ ॥ इदानीं स्फुटीकरणमाह-- स्थित्यर्धनाडीगुणिता स्वभुतिः च्या इ. ना नद्रहितौ युतौ च । छत्त्वेन्दुपातावमच्छरावां वित्यर्थप्राय स्कुटमन्तिमं च ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थम् । शि-स स्पर्शमध्यमाक्षेषु सर्वत्र च भारः कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योरन्तगत्पदं बाहुः : कोटिश्रुत्योः कलात्मकत्वाजोऽपि कलात्मकः पूर्वापरः। क्रान्तिवृत्ते स च चन्द्रार्कयोः प्राग्गमनाद् ग्राहकमार्गस्य खण्डं चन्द्रग्रहे । भृभायाः क्रान्तिवृत्ते गमनात् । रविग्रहे तु ग्राह्यमार्गस्य खण्डम् । ग्राह्यस्यास्य गगनात क्रान्तिवृत्ते । दर्शनम् । शरमूलाभाकेन्द्र- पर्यन्तम् । चन्द्रग्रहे भुजः क्रान्तिवृत्ते । शरमूलादककेन्द्रपर्यन्तं रविग्रहे क्रान्तिवृत्ते भुजः । क्रान्तिवृत्ते क्रमणकालत्वात्क्रान्तिवृत्त एव दर्शनीयः । क्रमणकालस्य ज्ञानायानुपातः । यदि गत्यन्तरकलाभिः घष्टि ६० घटिका अर्केन्दुक्रमस्तदा भुजतुल्यकलाभिः क्रियन्तः(न्त्यः)। फलं क्रमणकालः । नाम मध्यग्रहणकालिकशरोत्पन्नं स्थि- तिखण्डकम् । एवं रबीन्दोः संमीलनोन्नीलने अपि केन्द्रयोर्मध्यं मानान्तरार्ध कर्णः। सर्वत्र शरः कोटिः । कोटिश्रुतिकृत्योरन्तगत्पदं बाहुः । तत्रापि पूर्ववदनुपातः । गत्यन्तरकलाभिः षष्टिधटिकास्तदा भुजतुल्यकलाभिः किम । फलं मध्यग्रहणकालिकशोत्पन्नं मर्दखण्डम् । मध्यग्रहणकालिकशरोत्पन्नस्थितिमईखण्डयोस्तुल्यकालस्य स्पर्शमोक्षस्थितिखण्डयोस्तथा स्पर्शमईमोक्षमर्दयोश्च स्थूलत्वेन साधनायैव प्रयोजनं नान्यत् । यतो मध्यग्रहणकालिकस्थिति- मर्दखण्डकाभ्यां स्पर्शमोक्षस्थितिवस्पर्शमोक्षमर्दवदिदममुकं किंचित्कर्म भवतीति न । ताभ्यामेषां चतुर्णी स्थूलत्वेन सावनायैव प्रयोजनम् । स्थूलत्वेन कुतः । यतः स्पर्शमोक्षकालीनशराभ्यां तथा समीनोन्मीलनकालीनशराभ्यां च मानार्ध- योगान्तरयोरित्यादिना स्पर्शमोक्षस्थितिखण्डकर्मखण्डकेऽस्य च साध्ये । परंतु स्पर्शमोक्षकालयोस्तत्कालीनशन्योश्च तथा संमीलनोन्मीलनकालयोस्तत्कालनिशरयोश्च ज्ञानाभावः । तदर्थमुपायः । केवलं तिथ्यन्तकालो ग्रहणरय मध्यो ज्ञायते । तिथ्य- न्तकालो ग्रहणस्य मध्यः कुतस्तदने मध्यग्रहः पर्वविरामकाल इत्यत्र वक्ष्यामः ॥ १२ ॥ तिथ्यन्ते मध्यग्रहणकाले ज्ञातसपातचन्द्रोत्पन्नशरकलाभिरेवाऽऽदौ मानार्धयोगान्तरयो- रित्यादिना स्पर्शमोक्षकालयोः स्पर्शमोक्षस्थित्योश्च तथा संमीलनोन्मीलनकालयोः स्पर्श- मोक्षमर्दयाश्च ज्ञानार्थ मध्यमं स्थितिखण्डकं मध्यमं मर्दखण्डकं च साधितं सदत्र युक्तिः कृता । सा यथा-स्थित्यर्धनाडीगुणितेति । अत्रोपपत्तिः । यदि षष्टिघटिकाभिग्रहगतिलभ्यते तदानीं तत्स्थितिमर्दघटिकाभिः: किम् । फलं चाल- नकलाः । युक्तिः सा यथा-मध्यग्रहः पर्वविरामकालेऽस्मात्माक स्थित्यर्धनाडीषु स्पर्शः ·স্বল্পশিয়ায় अत्र स्पर्शकालभवशरेण कोटिरूपेण कर्म कार्यम् । एवं स्थित्यमसकत, स्फुटं भवतीति सुगमा वासना ॥१३॥ इदानीमेवं विमर्धिमपीत्यतिदिशति- एवं विमर्धिफलोनयुक्तसपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्याम् । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव सिद्धे स्फुटे स्त आयान्त्यविमर्दखण्डे ॥१४॥ स्पष्टार्थम् ॥ १४॥ इदानी मिटकाले भुषानयनमाह- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिष्टमुक्तं प्राङ् मोक्षतो मौक्षिकमत्र पूर्वैः ॥१४॥ शि०-परतः स्थित्यर्धनाडीषु मोक्षः । तथा मध्यग्रहणकालात् प्राकू मर्दघटीषु संमीलनमन्तरं मर्दघटीषून्मीलनम् । परंतु स्पर्शमोक्षस्थित्योर्मर्दयाश्चाज्ञानमतः स्पर्शमोक्षस्थितिघटिकयो- मर्दण्डकयोश्च स्थूलत्वेन ज्ञानम् । तद्यथा--साधितस्थितिमर्दघटिकाभ्योऽनुपाते- नाऽऽनीतचालनकलाभिः । पातचन्द्राभ्यामेव शरसाधनत्वात् । स्पार्थ पातचन्द्रावतो रहितौ । मोक्षार्थमतो युक्तौ । तथा संमीलनार्थमतो रहितौ । उन्मीलनार्थमतो युक्तौ कृत्वा रहितयुतेभ्यः पातचन्द्रेभ्यश्चत्वारः । शरान्प्रसाध्य मानार्धयोगान्तरयोरित्या- दिना तेभ्यः स्थितिखण्डके मर्दखण्डके च प्रसाध्ये । ते स्पर्शमोक्षस्थितिखण्डके स्पर्शमोक्षमर्दखण्डके च स्याताम् । परं ते स्थितिमर्दखण्डके शरस्यास्थिरत्वात्स्थूले । अतस्ताभ्यां पुनश्चन्द्राकौँ प्रचाल्य शरान्साधयित्वा पुनः स्थितिखण्डके मर्दखण्डके च साध्ये । एवमसकृयावदविशेषः स्फुटे स्तः । सर्वग्रहे मर्दस्थितिखण्डका- भ्यामप्यसकृत्प्रकारः । न यदा सर्वग्रहस्तदा स्थितिमध्यमखण्डकाभ्यामेव साधि- तस्थितिमर्दघटिकाभिरेव स्पर्शमोक्षयोः संमीलनोन्मीलनयोश्च ज्ञानार्थ चालनम् । कुतः । यतः प्रत्यक्षं मध्यग्रहणकालात्पूर्व साधितस्थितिमर्दघटीभिरेव किंचित्सान्तरे स्पर्श- संमीलने भवतः । तथाऽनन्तरं साधितस्थितिमर्दघटीतुल्यकालेन किंचित्सान्तरे मोक्षो- न्मीलने भवतः । परंतु ते स्पर्शस्थितिमईखण्डके मोक्षस्थितिमर्दखण्डके च कथि- तासकृत्प्रकारेण स्फुटे समीचीने भवतः । अतोऽसकृत्प्रकारेण स्फुटस्पर्शस्थितिमर्द- खण्डकाभ्यां तिथ्यन्त ऊनः स्पर्शसंमीलनकालौ स्याताम् । यतस्तिथ्यन्तात्माक्स्पर्श- संमीलने । तथा मोक्षस्थितिखण्डकाभ्यां युततिथ्यन्तो मोक्षोन्मीलनकालौ भवतः । यतस्तिथ्यन्तानन्तरं मोक्षोन्मीलने । एवं चन्द्रग्रहे । रविबिम्बग्रहे तु तिथ्यन्ता- गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकाल्लम्बनमित्यादिना वक्ष्यमाणेन वासनारूपश्लोकेन स्पर्शसंमीलनकालौ तथा मोक्षोन्मीलनकालौ भवतः । स्थित्यर्धयोर्युतिः पर्वकाल: स्यात् । मर्धियोर्युतिया॑ह्या दर्शनकालः स्यात् ॥ १३ ॥ मर्धिमप्यतिदिशति-एवं विमर्धिफलोनयुक्तेति । अत्रोपपत्तिः । कथित- स्थितिखण्डवासनायामस्यां प्रतिपादितैव ॥ १४ ॥ इष्टग्रासार्थ कल्पनामाह-स्पर्शाग्रत इति । अत्रोपपत्तिः । स्पर्शकाला- मध्यग्रहणपर्यन्तं ग्राह्यस्पर्श एव । अतः स्पर्शकालीनचन्द्रकेन्द्रामत इष्टकालीनच.

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १ २ वीष्टेन निनाः स्थितिखण्डकेन भुक्त्यन्तरांशा भुज इष्टकाले ॥१५॥ एवं विमर्धहताः पृथक् ते संमीलनोन्मीलनयोर्भुजौ स्तः॥ १५ ॥ पूर्वाध स्पष्टार्थम् । इष्टोनेन स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्तरभागाः कलात्मको भुजो भवति । एवं त एव भुक्त्यन्तरांशाः प्रथमविमर्धिगुणाः संमीलनभुजो भवति । द्वितीयगुणास्तदोन्मीलने । अत्रोपपत्तिः । इष्टकाले यत्र ग्राहकविम्बमध्यचिह्नं यत्र च मध्यशराग्रचिह्न तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुज इहोच्यते । तस्याऽऽनयनं त्रैराशिकेन । यदि घटीषष्टया भुक्त्यन्तरकला लभ्यन्ते तदेष्टोनस्थितिदलेन किमिति । अत्र गुण- कभाजकयोः षष्टयाऽपवर्तने कृते जाता भुक्त्यन्तरांशा गुणकस्थाने । हरस्थाने रूपम् । एवं विमर्धाभ्यां मर्दभुजौ ॥ १५॥ शि-न्द्रकेन्द्रं यावतस्पार्शिकमिष्टम् । तथा मध्यग्रहणकालान्मोक्षकालपर्यन्तं ग्राह्यस्य मोक्ष एव । अतो मोक्षकालीनचन्द्रकेन्द्रात्प्राग यन्नाड्यात्मकमिष्टं तत्कालीनचन्द्रकेन्द्र यावन्मौक्षिकमिष्टम् ॥ १४ ॥ इष्टग्रासज्ञानार्थ भुजकर्णी साधयति-चीष्टेनेति । अत्रोपपत्तिः । इष्टकाले ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोर्मध्यं कर्णः । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिस्तदने चन्द्रबिम्ब- केन्द्रम् । रविग्रहेऽपीत्थमेव । स शरः कोटिः । चन्द्रग्रह इष्टकाले यत्र चन्द्र- केन्द्राच्छरमूलचिह्नं यत्र भूभाकेन्द्रचिह्न तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुज इहोच्यते । रविग्रह विष्टकाले यत्र ग्राहकचन्द्रबिम्बकेन्द्राच्छरमूलचिरं यत्र चार्कबिम्बकेन्द्र- चिह्न तयोरन्तरं ग्राहकमार्गखण्डं भुजः । अस्याऽऽनयने त्रैराशिकम् । घटीषष्ट्या भुक्त्यन्तरकलास्तदेष्टोनस्थितिदलेन किम् । गुणकभाजकयोः षष्टयाऽपवर्तने कृते गुणस्थाने भुक्त्यन्तरांशाः । हरस्थाने रूपम् । अत उक्तं भुक्त्यन्तरांशाः फलं कलात्मको भुजो भवति । वीष्टं स्थितिखण्डं कुतस्तदुच्यते । चन्द्रार्कग्रहे क्रमेण ग्राह्यग्राहकस्य चन्द्रस्यैव स्पर्शकालीनं केन्द्र पूर्वाभिमुखो गन्नित्यादिनाऽग्रहे तु पश्चाद्भागादित्यादितष्टे काले यत्राग्रे गतं तस्मात्स्थानादग्रिमभुजस्यापेक्षा । यतो वीष्ट- स्पर्श स्थितिखण्डकादौ केन्द्रयोरन्तरं सोऽत्र कर्णः । चन्द्रकेन्द्राच्छरमूलपर्यन्तं शरकोटिः । चन्द्रग्रहे भूभाकेन्द्रा[द ग्रहेऽर्ककेन्द्राच्छरमूलपर्यन्तं भुजो वीष्टस्थिति- खण्डकान्तर्भूतः । अस्य ज्ञानं वीष्टस्थितिखण्डकेन विना न स्यात् । अत उक्तं- वीष्टेन निघ्ना इति । एवं मोक्षेऽपि प्राङ्मोक्षत इष्टं कल्प्यम् । तद्यथा--चन्द्रग्रहे बाह्यस्य चन्द्रबिम्बस्य ग्राहकभूभाविम्बात्पश्चात् स्थितादये गतस्य संपूर्णमोक्षकालीनं यत्र केन्द्रम् । रविग्रहे ग्राहकस्य चन्द्रबिम्बस्यैव ग्राह्यादर्कबिम्बात्पश्चास्थितादने गतस्य संपूर्णमोक्षकालीनं यत्र केन्द्रं तस्मात्प्रागिष्टकालः कल्प्यः । तत्रेष्टकालीन वीष्टमोक्षास्थितिखण्डकान्ते ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोर्मध्यं कर्ण इत्यादि ज्ञेयम् । अत एव- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिष्टं प्राङ्मोक्षतो मौक्षिकमिष्टमित्युक्तम् ॥ १५ ॥ एवं विमर्दार्ध इति । अत्रोपपत्तिः । संमीलनकालान्मध्यग्रहणपर्यन्तं . स्पर्श-

·ग्रहगणिताध्याये-
इदानी कर्थिमाह-
कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीवोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुतिः स्यात् ॥१६॥
मानक्यखण्डं श्रुतिवर्जितं सदनासप्रमाणं भवतीष्टकाले ॥१६॥
२
इष्टकाले यावांश्छरः सा तत्र कोटिः । कोटिभुजवर्गयोगपदं कर्णः । कर्णोनं
मानक्यामिष्टकाले पासप्रमाणं भवति ।
अत्रोपपत्तिः। भुजोऽत्र क्रान्तिवृत्ने प्राच्यपरस्तस्माद्याभ्योत्तरः शरोऽतः
कोटिः । तदुर्गयोगपदं कर्ण इत्युचितम् । कर्णो नाम बिम्बमध्ययोरन्तरम् । स
शि०-मर्दम् । तदुत्पन्नो भुजस्तदन्तर्वर्ती । स चन्द्रग्रहे संमीलनकालीनचन्द्रकेन्द्रस्य
शरमूलादग्रिमो भूभाकेन्द्रं यावत् । रविग्रहे संमीलने शराग्रस्थचन्द्रकेन्द्रस्य शर-
मूलादर्ककेन्द्रं यावत् । तथा मध्यग्रहणकालादुन्मीलनपर्यन्तं मोक्षमर्दम् । तस्मा-
दुत्पन्नो भुजस्तदन्तर्वर्ती । शरमूलात्पश्चात् । एवं भूमौ संमीलनोन्मीलनकालीनौ
भुजौ स्पर्शमोक्षमभ्यामेवान्तर्वर्तित्वेन सिध्यतः । न तत्र वीष्टमर्दखण्डकस्य प्रयो-
जनम् । साधनायानुपातो वीष्टस्थितिखण्डकवत् । अथवा संमीलनोन्मीलने माना-
न्तरार्ध कर्णः । ज्ञातसमीलनोन्मीलनकालीनसपातचन्द्रोत्पन्नः शरः कोटिः । कोटि-
श्रुतिकृत्योरन्तरात्पदं बाहुः ॥
कार्थमाह-कोटिश्च तत्कालशरः । अथ तत्कालीनकोटिदोर्वर्गयोगस्य पदं
श्रुतिः स्यात् । वासना पाट्यां प्रतिपादिता ॥ १६ ॥
इष्टकणे ज्ञात इष्टकर्णग्रासमाह-मानैक्यं खण्डमिति अनोपपत्तिः ।
सर्वभुजः क्रान्तिवृत्ते प्राच्यपरः । तद्याम्योत्तरशरः सा कोटिः । तदर्गयोगपदं कर्णः ।
स ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोरन्तरं सर्वत्र । स स्पर्शे तु मानैक्यखण्डतुल्यः । ततश्च-
न्द्रार्क ग्रहे स्पर्शकालीनं चन्द्रबिम्बकेन्द्रक्रमणं ग्राहक ग्राह्यबिम्बे यथा यथा यावत्
प्रविशति तथा तथा तावन्मितेनैव स्पर्श मानैक्यखण्डतुल्यकर्णस्य खण्डकेन
स्पर्शकालेष्टकालीनचन्द्रबिम्बकेन्द्रयोरेन्तर्वर्तिना स्पर्शकालेष्टकालीनकर्णयोरन्तरतुल्येन नामे-
टयासतुल्येनेष्टकाले मानैक्यखण्डतुल्यः कर्ण ऊनो भवति स इष्टकाले ग्राह्यग्राहक-
केन्द्रयोरन्तरमिष्टकर्णो भवति । स स्पर्शकालेष्टकालीनचन्द्रबिम्बकेन्द्रयोरन्तर्वतिकर्ण-
खण्डकेन मानक्यखण्डतुल्यकर्णाद्यावदूनस्तावानिष्टग्रासोऽपि भवति । स इष्टकों
मानैक्यखण्डात्कियदून इत्यन्तरेण विना न ज्ञायतेऽतः मानैक्यखण्डमिष्टश्रुतिवर्जितं
सवशेषमिष्टकाले ग्रासः । एवं मोक्षकालीनचन्द्रबिम्बकेन्द्रादपि ज्ञेयम् ॥ १६ ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। थावता मानेक्यार्थादूनो भवति तापवाहकविम्ब ग्राझे प्रविष्टम् । अतस्तावानि- टकाले ग्रास इत्युपपन्नम् ॥ १६ ॥ इदानी ग्रासात् तत्कालज्ञानमाह- ग्रासोनमानक्यदलस्य वर्गाविक्षेपहत्या रहितात् पदं यत् ॥१७॥ गत्यन्तरांशैविहृतं फलोनं स्थित्यर्धकं स्वं भवतीष्टकालः। तत्कालपाणेन मुहुः स्फुटोऽने वक्ष्येऽन्यथा वा परिलेखतोऽमुम् ॥१८॥ इष्टयासेनोनस्य मानक्यार्धस्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवर्गणोनान्मूलं गत्यन्तरां- शैविभजेत् । फलेन स्पर्शस्थित्य हीनं यदि स्पार्शिको ग्रासः । यदि मौक्षि- कस्तदा माक्षिकं हीनम् । शेषमिष्टकालो भवति । स च स्थूलः। अथ तत्काल- शरेण य आनीयते स सूक्ष्मासन्नः । एवमसकृत् स्फुटः स्यात् । अमुमिष्टकाल- मग्रे परिलेखादेव वक्ष्ये । अवोपपत्तिविलोमगणितेन । ग्रासनमानैक्या कर्णस्तत्कालशरः कोटिस्त- दुर्गान्तरपदं भुजः। स गत्यन्तरांशैहितः फलमिष्टकालस्य मध्यग्रहस्य च साव- नान्तरमतः स्वस्थित्यर्थाच्छोधितमित्युपपन्नम् ॥ १८ ॥ शि०- ग्रासोनति । गत्यन्तरांशैविहतामिति । अत्रोपपत्तिः । पूर्वमिष्टकालादिष्टेन निम्ना इत्यनेन सिष्ठभुषादिष्टकर्णसाधनं करवेश्यास आनीसोऽधुनाऽस्मादेशमासायासो. नमानैक्यदलमित्यादिना सिद्धेष्टकर्णादिष्टभुचसाधनं कृत्वा काळ आनीयते तस्य बैलोम्येन । तद्यथा--स्पर्शकालेष्टकालीनचन्द्रकेन्द्रयो म कर्णयोरन्तरं ग्रासः पूर्व प्रतिपादितः । अस्य वर्गादिक्षेपकृत्या रहितात्पदं नाम कोटिश्श्रुतिकृत्योरन्तरात्पदं अत्र पूर्वानुपालवैलोम्येनानुपातः । यदि गत्यन्तरकलाभिः षष्टिपटि- कास्तदा भुजतुल्यकलाभिः किम् । षष्ट्याऽपवर्ती गुणहरयोः । फलमिष्टकालादये मध्यग्रहणकालात्प्राम् भोग्यभुजघटयः सावनाः । भोग्या भुजघट्यः कुतः । यत इष्टकालादने क्षेत्रं दृश्यते । तत्र भुजोत्पन्नं घटीनां प्रयोजनाभावः । इष्टानां भुक्ता- नामेव प्रयोजनम् । अतस्ताः स्वस्थितिखण्डकाच्छोध्याः स्पर्शकालीनचन्द्रकेन्द्राय इष्टकालीनात्प्रागभुक्तभुजोत्पन्नघटयः स्युः । अत उक्तं फलोनं स्थित्यर्धकं स्वं भव- तीष्टकाल इति । पूर्व भोग्यभुजज्ञानाय वीष्टं स्थितिखण्डकं कृतम् । तद्वैलो- म्येनात्रापि भोग्यभुजोत्पन्नकालाद्भुक्तभुजोत्पन्नेष्टकालज्ञानार्थं फलोनं स्थित्यर्धकं कृतम् । एवं मोक्षकालेष्टकालीनचन्द्रबिम्बकेन्द्रयोरन्तरे भोग्यभुजोत्पन्नकालस्य ज्ञानार्थमपि ज्ञेयम् । साधुरिष्टकालीनज्ञानाभावान्मुहुः प्रकारः कृतः । परिलेखतो चामुं वदि- व्यलि । अहं वक्ष्ये इति भास्करोक्तिः ॥ १७ ॥ १८ ॥ बाहुः ।

·२८ ग्रहगणिताध्याये- इदानी सशंदिव्यवस्थितिमाह- मध्यग्रहः पर्वविरामकाले प्राक् प्रग्रहोऽस्मात् परतश्च मुक्तिः। स्थित्यर्धनाडीष्वथ मर्दजासु संमीलनोन्मीलनके तथैव ॥ १९॥ स्पष्टार्थम् ॥ १९॥ इदानी वलनानयनमाह- खाङ्का ९० हतं स्वादलेन भक्तं स्पादिकालोत्थनतं लवाः स्युः। तेषां कमज्या पलशिञ्जिनीनी भक्ता घुमाया यदवाप्तचापम्॥२०॥ प्रजायते प्रागपरे नते क्रमादुदग्यमाशं वलनं पलोद्भवम् ॥२०॥ पलोद्भवम् ॥२०॥ --- यस्मिन् काले वलनं साध्यं तस्मिन् काले या नतघटिकास्ताः खाडा ९० हताश्चन्द्रग्रहे रात्र्यधैन भक्ता अर्कग्रहे दिनार्धेन फलमंशाः स्युः। तेषां क्रमज्या- क्षज्यया गुण्या घुजीवया भक्ता लब्धस्य चापं पलोद्भवं वलनं जायते । पाङ्नते सौम्यं पश्चिमनते याम्यम् । वलनानयनमुत्क्रमज्यया कैश्चित् कृतं तन्निरासार्थमव कमज्येति विशेषणम् । पुनरेतद्विशेषणबलादन्यत्र सर्वत्रोत्क्रमज्याः प्राप्नुवन्ति । इदं कुतः। यरुत्क्रमज्याविधिनैतदुक्तमिति ज्ञापकात् । अत्रोपपत्तिर्गो- लाध्याये ॥२०॥ शि०- मध्यमह इति । अत्रोपपत्तिः । पूर्णान्तकाले तु पश्यन्तरेण समौ लगा- बैर्दीन्तकालेऽवनवैर्ग्रहाद्यैः समौ चन्द्राकौं भावुभाभानुतः सा पूर्णान्ते चन्द्रस्य राश्याअवयवेन समा । छायच्छादकयोः समकलकालत्वादक्षिणोत्तरसाम्यत्वमपि स्यात् । सूत्रप्रोते मणीव यदा भवतस्तदा परिपूर्ण ग्रहणम् । अतो मध्यग्रहः पर्वविरा- मकाले । मध्यग्रहात्प्राक ग्रहो नाम बिम्बप्रान्तयोर्योगमात्रम् । शेषोपपत्तिः पूर्व प्रतिपादितैव ॥ १९ ॥ अथाक्षवलनमाह-खाकाहतामिति । प्रजायत इति । अत्रोपपत्तिः । यत्समम- ण्डलं सा द्रष्टुः प्राची । यतः पूर्वापरं सममण्डलमेव । सममण्डलनाडिकामण्ड- लपाच्योर्यदन्तरमक्षांशसंबन्धि तदक्षवलनम् । बिम्बस्थानात्रिभे बिम्बमुखम् । वलयति तद्दलनस् । तत्कान्तिवशेनाक्षवशेन च । तद्यथा । आदावाक्षवशेनाक्ष- मेवोच्यते । तत्क्षितिजे परममक्षज्यासमम् । यतः क्षितिजसमाहोराबवृत्तानां तथा पश्चात्स्वस्तिकयोः सममण्डलनाडिकामण्डलयोगेऽवस्थितचन्द्रार्कबिम्बमुखयोश्च नाडिकामण्डलस्य च क्षितिजेऽक्षज्यातुल्यपरमवक्रत्वात् अक्षज्यादर्शनं तु विम्वस्थानात्रिभे बिम्बमुखमतोऽधःस्वस्तिकान्नाडिकामण्डलपर्यन्तं दक्षिणाक्षांशज्या । .. सावं पश्चात्स्वस्तिकस्थितिबिम्बमुखस्यापि खस्वस्तिकान्नाडिकामण्डलपर्यन्तमक्षांशज्यातुल्यम्। खमध्ये आश्वानाभावः । अक्षिताहोरात्रतानां तथा नाहिकामण्डलस्य च सम प्राक ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। इदानीमायनं वलनमाह- युतायनांशोडपकोदिशिञ्जिनी जिनांशमौा १३९७ गुणिता विभाजिता ॥ २१ ॥ शि-मण्डलकत्वाद गोले एव समो भवति । उन्मण्डलं भवेदिति । क्षितिज सम. वृत्तस्येति । क्षितिजेक्षन्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः । तयोरेकैव याम्योदा न मध्ये वलनं ततः ॥ यद्यपि सममण्डलनाडिकामण्डलयोः खमध्ये दक्षिणमन्तरं भवति परंतु द्वयोः प्राक् स्वस्तिके प्राच्येकैव स्यात् । द्वयोरप्यूजुत्वात् । यत्र कुत्रापि स्थितबि- म्बस्थमुखं प्राची न जहाति । समध्यक्षितिजयोर्मध्येऽनुपातः । खमध्ये नतं शून्यम् । क्षितिजेऽनन्तरं परमम् । यथा यथा नतस्य वृद्धिस्तथा तथा वलनस्यापि वृद्धिः । अतो नतादाक्षवलनानयनं युक्तम् । अत्रानुपातः । यदि दिनार्धतुल्ये स्वाहोरात्र- नते नवतिः सममण्डलगता नतांशास्तदेष्टनतेन किम् । सममण्डलगताः कुतस्त- दने गोले प्रतिपादितम् । लब्धनतांशानां या क्रमज्या साक्षज्या वृत्ते परिणा- म्यते । यद्यस्मिन्सममण्डले त्रिज्यावृत्त एतावती ज्या तदाऽक्षज्यावृत्ते कियती । लब्धं किल वलनज्या । अक्षज्यावृत्तमुच्यते । गोले 'एवमक्षांशकैर्वृत्तं समाख्या- त्परितो न्यसेत् । अत्यार्थः । यो याम्योदक् कुजसंयोगः स समसंज्ञः । तस्य समन्तादक्षांशज्या व्यासान यबद्धं वृत्तं तदक्षज्यावृत्तम् । इयं वलनज्या बुज्याऽग्रे न बिज्यागे । यत इष्टाहोरात्रवृत्ते इष्टोन्नतकाल इष्टयुज्याने युरात्रवृत्ते स्थितग्रहस्येयं गुराबवृत्तानुरूपा । नार्धज्याने मध्यसूत्रा क्रान्तिवृत्ताहोरात्रवृत्तयोगे स्थितग्रहस्य त्रिज्याअरूपा । अतस्त्रिज्याग्रे परिणामः । यदि बुज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्यावृत्ते कियती अत्र त्रिज्यातुल्ययोर्गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते नतांश- ज्याया अक्षज्यागु गो युज्याहरः । फलं त्रिज्यावृत्त आक्षवलमज्या श्चापमाक्षवलनांशाः । प्राक् स्वस्तिकस्थे त्रिज्यासमव्यासार्धे बिम्वे सत्यधो थाम्योदक्सक्तसमवृत्तप्राच्यनुकारि बिम्बं समवृत्तादुदस्थनाडिकामण्डलपाच्यनुकारि कार्यम् । नाटिकासममण्डलान्तरेऽक्षज्यातुल्यवलितव्यमुदगतः प्राक् नत उदगाक्षम् । पश्चिमस्वस्तिकस्थे बिम्ब अर्व याम्योदकसक्तसमवृत्तप्राच्यभिमुखं तन्नाडिकामण्डला- भिमुखं दक्षिणतो वलितव्यमतः परनते यमाशम् ॥ २० ॥ २० ॥ अस्या- २ अथायनवलनमाह-युक्तायनांशोडुप इति । अत्रोपपत्तिः । वलनं तु ग्राह्यस्य बिम्बमुखस्यापेक्षितं सदुडुपालनं कुतः । उच्यते । चन्द्रग्रहे चन्द्र एव ग्राह्योऽत- श्चन्द्रादुचितम् । रविग्रहे योऽर्कः स चन्द्रोऽत उडुपादित्युक्ते ग्राह्यात्साधित- मिति सिद्धं भवति । सायनांशात्कुतः । उच्यते । विषुवत्क्रान्तिवलययोः संपाते ५

·प्रहगणिताध्याये-
गुजीवया लब्धफलस्य कार्मुकं भवेच्छशाङ्कायनादिक्कमायनम् ॥२१॥
प्रहस्य सायनांशस्य कोटिण्या जिनांशज्यया गुण्या धुज्यया भक्ता फलस्य
चापमायनं वलनं भवति । तच्च यस्मिन्नयने ग्रहो वर्तते तद्दियूँ भवति ।
अत्रोपपत्तिोले ॥२३॥
शि०-क्रान्तिपातोत्पत्तेस्तत्रैवायनवलनस्य परमत्वोत्पत्तेश्च सक्रान्तिपातादेव वलनमायनं
साध्यमित्यर्थः । अनुडपो युक्तायनांशः कार्यः । यतस्तावदन्तरितः स्यात् । अतः
सायनः । ग्राह्यबिम्बस्थानात्रिभे बिम्बमुखस्य वलनमपेक्षितं सदुडुपस्थाने स्थितकोटि-
ज्यायाः कुतः साधितामत्युच्यते । यत्रायनादौ कर्कादिर्मकरादिस्तत्रायनवलनं शून्यम् ।
गोलादी मेषादौ तुलादौ च भुजज्या शून्यम् । तत्रायनवलनं परमक्रान्तिज्यातु-
ल्यमेवं यथा यथा दोऱ्यांवृद्धिस्तथा तथाऽयनवलनासः । तथैवायनादौ कोटिज्या
धान्यं गोलादोऽपरमा । यथा यथा कोटिज्याया वृद्धिस्तथा तथाऽऽयनवलनवृद्धिः । अथ
च स त्रिग्रहस्थ या भुजज्या केवलस्य कोटिज्याऽपि समैव । ताभ्यामायनवलनमपि
सममेवातः केवलपाधस्य कोटिज्याया वलनं साधितम् । तत्र क्रान्तिवृत्तं कादो
मकरादौ च नाडिकामण्डलवजु वर्तते । अतः कादी मकरादौ चायनवलना-
भावः । यतस्तत्र स्थितबिम्बस्य मुखं गोलसंधौ या क्रान्तिवृत्तानुसारिणी प्राची तां
न जहाति । मेषादौ तुलादौ च क्रान्तिवृत्तस्य परमवक्रत्वात्परममयनसंबन्ध्यायन
चलनं जिनांशज्यासमम् । मध्येऽनुपातः । अयनादौ कोटिज्या शून्या । गोलादौ
परमा । यथा यथा कोटिज्याया वृद्धिस्तथा तथाऽऽयनवलनस्यापि वृद्धिः । अतः
कोटिज्याया आयनवलनानयनं युक्तम् । अत्रानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया मेष-
तुलायोः प्रागपरक्षितिजेन स्वस्तिकस्थया ग्रहकोटिज्यया परमक्रान्तिज्यातुल्यमायनं
वलनं लभ्यते तदेष्टकोटिज्यया किम् । स्वस्तिकस्थया कुतः । यतः क्षितिजे
मेषादौ तुलादौ त्रिज्यातल्या कोटिज्या । याम्योदग्वृत्ते कादौ मकरादी त्रिज्या-
तुल्या भुजज्येदमादावेवोक्तम् । फलमिष्टस्थाने युरात्रवृत्तकान्तिवृत्तयोगे स्थितस्य
ग्राह्यस्य त्रिभे बिम्बमुखवलनज्या । अन्योऽनुपाप्तः । यदि युज्यावृत्त इयं वल-
नज्या तदा त्रिज्यावृत्ते का । त्रिज्यातुल्ययोगुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृत इष्टको-
टिज्यायाः परमक्रान्तिज्यागुणो युज्या हारः । फलं जीवात्मकं तच्चापमायनवल-
नांशाः । उत्तरायणे ग्राह्यबिम्बमुखमुत्तरतो वक्रम् । दक्षिणायने दक्षिणतो वक्रम् ।
अतः शशाङ्कायनदिक्कमायनं वलनं भवेत् । क्रान्तिवृत्तस्य तद्दकत्वात् । कुत-
स्तद्गोले सम्यक्प्रतिपादितम् । आक्षवलनोपपत्तौ केशवदैवज्ञकृतः श्लोकः-
माजे भूमिसमाखिलद्युवलयानामक्षकर्णाकृते-
रक्षज्यावलनं हि तत्र खदले प्राच्याकृतेर्नास्ति तत् ।
प्राक्पश्चात्पलजं नतक्रमगुणायुक्त्यायनस्येत्युदग
याम्यास्यमायनसयुक्त्या..
.....,स्यात् (?)॥ २१ ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। ३१ - शि०- बुदलादिनार्धादशनवतिः प्राचीसमाख्यानुगा । प्राच्यां समाख्यं सममण्डलं प्राचीसमाख्यं तदनुगच्छति सा प्राचीसमाख्यानुगा । इदमनुपातेऽपि प्रतिपादितम् । आयनेऽपि श्लोकद्वयम्--- आपेनास्य घटान्त्यगावलयन ड्याद्वयेनाप- संयुग्योगचतुष्कतोऽग्रगलवस्याग्रेऽन्तरं स्युः कलाः । खार्कस्वर्गजिना० । १२ । २१ । २४ युवत्यपमवृत्तान्ते क्षयात्क्रान्तिजात् । तत्कोटिक्रमजीवयेति वलनं बिम्बेशजे दृश्यते ॥ १ ॥ चापेनास्य घटान्त्यगावलयैर्नाड्याद्वयन चापवृत्तं युग्योगचतुष्कतोऽग्रगलवस्य नाम- कषष्टि६१कलात्मक बिम्बस्याये नाम मुखे यथास्थितबिम्बमुखस्य वलनेन वलितस्य चान्तरं खात्यादयः कलाः स्युः । अंशजं बिम्बं यत्र क्रान्तिवृत्ते स्थितं तत्रैव तस्य प्राच्यनुकारि क्रान्तिवृत्तवद्दलनेन मुखं वक्रम् । तथा हि । धनुष्यान्ते मकरादी स्थितस्या- शबिम्बमुखस्य वलनाभावः । मकरान्तेऽककलाः १२ कुम्भान्ते स्वर्ग२१कलाः । मीनान्त जिनाः २४ कलाः । त्रिज्यातुल्ये बिम्बे तु त्रिभे बिम्बमुखम् । दर्श- नम् । धनुषाऽन्ते मकरादा स्थितस्य त्रिज्यातुल्यबिम्बस्य त्रिभे मुखं प्राच्यनुकारि । प्राक्स्वस्तिक गोलादी नाम मेषादी तत्र वलनाभावः । शून्यमेव । मकरान्ते स्थितबिम्बस्य मुखं त्रिभे मेषान्ते तत्र नाटिकामण्डलक्रान्तिवृत्तान्तरे द्वादश भागा वलनं १२ । कुम्भान्त स्थितबिम्बस्य मुखं त्रिभ वृषभान्ते तत्र नाडिकामण्ड- लक्रान्तिवृत्तान्तरे स्वर्ग२१भागा वलनम् । मीनान्ते स्थितबिम्बस्य मुखं त्रिभे मिथुनान्ते तत्र नाडिकामण्डलक्रान्तिवृत्तान्तरे जिनभागा २४ वलनम् । तत्सा: धनायानुपातः । त्रिज्या१२०तुल्यया कोटिज्यया जिनांशजीवा कृता विपादाः ४८ । ४५ । परमकान्तिज्यातुल्यमायनं वलनं लभ्यते तदैकराशितुल्यकोटेयया ६० किम् । लब्धा जीवा । अस्या धनुरकभागाः १२ । अन्योऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्ये बिम्बे द्वादश भागाः १२ वलनं तदैकांशज्यातुल्ये बिम्बे २ किम् । एकस्मिन्राशी त्रिंशद्भागाऽधोजीवायां क्रियमाणायां द्विगुणभागसमा जीवा भवति । अत एकांशज्या दौ २ गुणहरयोाभ्यामपवते कृत हरस्थाने षष्टिः ६० । षष्ट्या भागे हृते द्वादश कलाः १२ । पुनर्यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया १२० जिनांशज्या ४८ । ४५ तुल्यं वलनं तदा राशिद्वयतुल्यकोटेय॑या १०४ किम् । लब्धा ज्या अस्या धनुः स्वर्गभागाः २१ । त्रिज्यातुल्ये १२० बिम्बे स्वर्गभागा २१ वलनं तदैकांशज्यातुल्ये बिम्बे २ किम् । फलं स्वर्गकला २१ वलनम् । पुनर्याद त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया १२० जिनज्या ४८ । ४५ तुल्यं वलनं तदा राशि- जयतुल्यकोटेय॑या १२० किम् । गुणहरयो शे जिनज्या ४८ । ४५ । अस्या धनुर्जिनभागाः २४ । त्रिज्यातुल्ये बिम्बे जिनभागास्तदैकांशज्यातुल्ये बिम्बे किम् ।

·ग्रहगणिताध्याये-
इदानी स्फुटवलनार्थमाह-
तयोः पलोत्थायनयोः समाशयोयुतेर्वियुक्तेस्तु विभिन्नकाष्ठयोः॥२२॥
या शिजिनी मानदलैक्यनिघ्नी त्रिज्योद्धृता तद्वलनं स्फुटं स्यात् ।
यैरुत्क्रमज्याविधिनैतदुक्तं सम्यङ् न ते गोलगति विदन्ति ॥ २३ ॥
तयोः पलोद्भवायनयोर्वलनचाफ्योः समाशयोर्योगो भिन्नाशयोरन्तरं तस्य ज्या
मानेक्यार्धगुणा विज्यया भक्ता फलं स्फुटा वलनल्या भवति । यैरिदं वलन-
द्वयमुत्क्रमज्याविधिनोक्तं सम्यङ् न ते गोलगतिं विदन्तीति गोलं परिभ्राम्य दिशां
बलनस्योत्नमज्ययोपचयः क्रमज्यया देति तैः सम्यक् क्वापि नावलोकिवामित्यर्थः।
अत्रोपपत्तिईले सविस्तरा । इह सममण्डलं द्रष्टुः प्राची सममण्डलादिष्टे
नते काले विषुवन्मण्डलमाची यावता यतश्चलिता तावत् नदिक् पलोद्भवं वलनं
ज्ञेयम् । अथ विषुवन्मण्डलात् कान्तिवृत्तमाची यावता यतश्चलिता तदायनं
तदिग्ज्ञेयम् । तयोर्योगवियोगात् स्फुटमिति । सममण्डलात् कान्तिमण्डलमाची
यावता यतश्चलिता तत् स्फुटमित्यर्थः । एवं त्रिज्यापरिणतं तदत्रानुपातेन मान-
क्यापरिणतं कृतम् । यतोऽत्र मानक्यावृत्ते वलनं देयम् ॥ २३ ॥
शि०-फलं. जिना: कलाः २४ । एवं खार्कस्वर्गजिनाः ० । १२ । २१ । २४ युवृ-
त्यपमवृत्तान्ते कलाः स्युः । क्षयात्क्रान्तिजादिति किम् । धनुषोऽन्ते क्रान्तिर्जिनांश
२४ तुल्या । धनुषोऽन्तान्मीनान्तपर्यन्तं खार्कस्वर्गजिनै गैरायनवलनस्य वृद्धिस्त्रिज्या-
तुल्ये बिम्बे । अंशजे खात्यादिभिः कलाभिः । इदं कोटिक्रमजीवया । इति
बलन बिम्बंऽशजैर्नामैकांशस्य घष्टिकलात्मके दृश्यते । द्वितीयः श्लोकः--
कान्त्याख्यानिशाख्ययोर्युतिषु खार्कव्यासवृत्तस्य के-
न्द्रे न्यस्तेऽपवृतौमुखेऽस्य वलनं प्राचीस्थिताहवृतेः ।
मध्ये यत्कलिकादि तबदि खघट्व्यासार्धवृत्तै त्रिभ-
ज्याऽग्रे किं स्मृतभादिषु क्रमगुणात्तदृश्यते चाऽऽयनम् ॥
अस्यार्थः सुगमः ॥ २१ ॥
॥
स्फुटवलनमाह-तयोरिति । आक्षायनयोः संस्कारेण क्रान्तिवृत्तसमवृत्तान्तरे
स्फुटवलनांशाः । तेषां ज्या स्फुटवलनज्या । यदि त्रिज्यावृत्त इयं वलनज्या तदा
मानैक्यार्धवृत्ते का । फलं मानक्यार्धवृत्ते वलनज्या । यतः परिलेखे मानैक्यार्ध-
वत्त वलन देयमस्ति ॥ २२ ॥ २३ ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। इदानीमङ्गुललितार्थमाह- त्रिज्योधृतस्तत्समयोत्थशकुः सार्धद्वि २।३० युक्तोऽगुललितिकाः स्युः। स्थूलाः सुखार्थं युदलेन भक्तं समुन्नतं सार्धयमा २ । ३० न्वितं वा ॥ २४ ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहस्य विप्रश्नोक्त्या शङ्कुः साध्यः। स शङ्कुस्त्रिज्यया भक्तः । फलं सार्धद्वियुक्तमङ्गुललिप्तिका भवन्ति । अथवोन्नतघटिका ग्रहस्य दिनार्धवटीभिभक्ताः फलं सार्धवियुक्तं सुखार्थ स्थूला अङ्गुललिप्तिका भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । गगनमध्यस्थं यद्ग्रहविम्बं तस्य निखिलकरनिकरपिहितपरि- धित्वात् किंचित् सूक्ष्म दृश्यते । अयोदये क्षितिजस्थं भूव्यदहिततत्करनिकरं विशालमिव प्रतिभाति । तत् सूक्ष्मत्वं विशालत्वं चोपलव्ध्या बुद्धिमाद्भिः कल्पि- तम् । तच्च गगनमध्ये सार्धविकलं ३ । ३० । उदये सादिकलं २ । ३० अङ्गलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपातेन। यदि त्रिज्यातुल्ये शङ्कावाललिप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेष्टेन किमिति । फलं सार्धद्वियुक्तमगुललिप्तिकाः स्युरि- त्युपपन्नम् । अथवा स्थूलोऽनुपातः । यदि दिनार्धतुल्याभिरुन्नघटिकाभी रूपं १ लभ्यते तदेष्टाभिः किमिति । शि०-इदानीमगुललिप्तामाह-त्रिज्योद्धृत इति । अत्रोपपत्तिः । दूरगः क्षितिजमण्डलोपगो भूमिरुद्धकिरणश्च तिग्मगुः । यत्सुखं समवलोक्यते ततो भात्युरुर्विकिरणश्च सोऽरुणः ॥ १ ॥ बच्च रश्मिनिकरेण सर्वतः सूर्यबिम्बपरिधिः पिहीयते । कर्णिकेव कमलस्य केसरैस्तेन लाघवमुपैति मध्यगः ॥ २ ॥ एवं रजनीपतिबिम्बेऽपि ज्ञेयम् । अत्र पूर्वैः क्षितिजयाम्योत्तरयोगे बिम्ब एकस्मिन्नगुल उपलब्ध्या लिप्ताः कल्पिताः । तास्तु क्षितिजस्थे बिम्बे सत्येक- स्याङ्गुलस्य सार्धे द्वे कले । २ । ३० । याम्योदग्वृत्ते दिनार्धबिम्बे सत्येका- गुले सार्धकलात्रयं ३ । ३० । यतः ४. वृत्ते लघ्व्यो लघुनि महति स्युमेह- अतः क्षितिजे महति बिम्बे महत्यो लिप्ताः । एकागुले स्वल्याः । सार्धद्वौ २ । ३० लनाः । ३० लमाः । तथा लघुनि लघ्यो वृत्तस्था लिप्ता एकागुले बहवो लगाः सार्धत्रिकलाः ३ । ३० । मध्येऽनुपातेन । यदि त्रिज्यातुल्ये शको १२० उभयत्रागुललिप्तान्तरमेका कलाऽधिका लभ्यते तदेष्टे किम् । फलं सार्धकलादया वृद्धिः । क्षितिजे शकुः शून्यम् । दिनार्धे त्रिज्यातुल्यः । यथा यथा शकुर्वर्धते तथा तथा रूपतुल्यकलायाः क्षितिजस्थसार्धकलादयाबहिः । सा दिनार्धे रूपतुल्या १ । एवं सा वृद्धिः सार्धकलाद्वितये क्षेप्या । यत त्यश्व लिप्ताः " LA

·३४
ঘাগিনায়া-
इदानी वलनादीनामॉलीकरणमाह-
आभिर्विभक्ता वलनेषु विम्बदोश्छन्नलिताः स्युस्थामुलानि ॥२४॥
शरा यथाशा ग्रहणे खरांशोश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः ॥२५॥
आभिरमुलकलाभिर्वलनविक्षेपविम्यच्छन्न भुजकोटिकर्णा भाज्याः। फलान्य-
गुलानि भवन्ति । इह रविग्रहणे शरा यथागतार्दश एव । चन्द्रग्रहणे तु
व्यस्तदिशो ज्ञातव्याः।
अत्रोपपत्तिः । अङ्गुरकरणे तु कथितैव । शराग्रे हि चन्द्रः शरमूले भूभाऽत-
चन्द्रविक्षेपादन्यदिशि भूभा वर्तते । तत्स्थानज्ञानार्थं चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिशः शरा
वेद्या इत्युपपन्नम् ।
शि०-इष्टकाले स्युः । अत उक्तं त्रिज्योद्धृत इत्यादि । अथवा स्थूलोऽनुपातः ।
यदि दिनार्धतुल्य उन्नत एककला वृद्धिलभ्यते तदेष्टोन्नते किम् । फलं सार्धकला-
दया वृद्धिरतः सार्धयमान्वितम् । स्थूला अगुललिप्तिकाः स्युः ॥ २४ ॥
आभिरिति । अत्र बिम्ब इत्युक्ते पग्लेिखेऽङगुलात्मकमानैक्यार्धवृत्तापेक्षया
ग्राह्यग्राहकयोर्बिम्बकलाः । आभिर्विभक्ता ग्राह्यामप्यपेक्षितं तदप्यङ्गलात्मकं स्था-
* प्यम् । या "सिञ्जिनीत्यनेन मानैश्यावृत्ते बलनज्यैव परिणामिता सती आभिर्विभक्ता
वलनलिप्ता इत्यत्र कास्ता लिता प्रायाः । अत्रोच्यते । यत्र कुत्रापि वृत्ते परिणाम:
क्रियते तत्र जीवात्मकं व्यासार्धमत्र मानक्यार्धवृत्ते तु कलात्मकमतः परिणामेन
मन्दश्रुतिश्रुतिबदित्यस्योपपत्तिवत् । परंतु तत्र परिणतयोऽपि कलात्मकाः कर्णः कला-
त्मकः फलमपि कलात्मकम् । अत्र तु बलनज्यैव कलात्मकच्यासार्धे परिणताऽतः फल-
मपि जीवैव कलात्मका । यतो गोले ग्राह्यबिम्बमुखेऽक्षज्या परमज्यारूपं तिरश्चीन-
मतो मानक्यार्धवृत्ते परिणता बलनज्या कलात्मका । सैवाङ्गुललिप्तिकाभिर्भाज्याऽङ्-
गुलानि त्यस्तान्यपि ज्यारूपाणि । अत्रोपपत्तिरनुपातेन । आभिरगुललिप्तिकाभि-
रेकमङ्गलं लभ्यते तदा बलनेषु बिम्बदोश्छन्नलिप्ताभिः किम् ॥
२४१
२
शरा यथाशा इति । अत्रोपपत्तिः । क्रान्तिवृत्ते शरमूलेऽर्क बिम्बकेन्द्रं भूभा-
केन्द्रं च । शरवृत्ते शराग्रे चन्द्रबिम्बकेन्द्रम । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधि-
क्षिणोत्तरः । स शरो रविग्रहे परिलेखे क्रान्तिवृत्तस्थस्य ग्राह्यस्यार्कस्य बिम्बमुखवलं-
नसूत्रमार्गाच्छरवृत्तस्थचन्द्रस्य मार्गज्ञानार्थमाचन्तबाणाग्रगते च रखे इत्यग्र उक्तत्वा-
दीयते । अतोऽकंग्रहे यथादिशः शराः । चन्द्रग्रहे तु परिलेखे विक्षेपवृत्तस्थस्य
ग्राह्यस्य चन्द्रस्य विम्बमुखवलनसूत्रमार्गात्क्रान्तिवृत्तस्थस्थ. भभाबिम्बस्य मार्गज्ञानार्थ
"दीयते । अतश्चन्द्रग्रहे व्यस्तविंशः शराः ॥ २५ ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। १ . शिं०- - इदानी परिलेखमाह- ग्राह्यार्धसूत्रेण विधाय वृत्तं मानक्यखण्डेन च साधिताशम् । बाह्येऽत्र वृत्ते वलनं ज्यकावतू प्राकचिह्नतः स्पर्शभवं हिमांशो॥२६॥ सव्यापसव्यं खलु याभ्यसौम्यं मोक्षं तदा पश्चिमतश्च देयम् । रविग्रहे पश्चिमपूर्वतस्ते विक्षेपविकचिह्नत एव माध्यम् ॥ २७ ॥ सूत्राणि केन्द्राद्वलनाप्रभात यङ्कायान्यतः स्पर्शविमुक्तिवाणौ। ज्यावन्निजाभ्यां पलनायकाभ्यां ३यौ यथाशावथ मध्यवाणः ॥२८॥ केन्दात् प्रदेयो बलनस्य मत्रे तेभ्यः पृथग्ग्राहकखण्डकेन । वृत्तैः कृतेः स्पर्शविमुक्तिमध्यमामाः कमेणवमिहावगम्याः॥ २९ ॥ अथ परिलेखमाह--माहाभूति । सत्यापसव्यति । सत्राणीति । के- न्द्रात्प्रदेय इति । अत्रोपपत्तिः । पल्लेिखार्थ ग्राह्यविम् स्थिरं कृतम् । पूर्वा: भिमुखो गच्छन् पश्चाद्भागादित्यादिना यग्राहकाबिम्वं स्थिर तन्न । चन्द्रार्कग्रहे. चन्द्राौं ग्राह्यो । ग्राद्यर्धसूत्रेण वृत्ते कृते पूर्ण प्रायविम्वं कृतं भवति । अतो ग्राह्यार्थेनाऽऽदौ वृत्तं कृतम् । ग्राह्यार्धन वृत्ते कृते तस्मादग्राह्यवृत्ताबहिर्यदि माने- क्यार्धवृत्तं कृतं तर्हि ग्राह्यवृत्तमानक्यार्धवृत्तयोः सर्वत्र ग्राहकखण्डे तुल्यमे- वान्तरं स्यात् । यतो मानैक्यावृत्तमध्ये ग्राह्यार्धग्राहकार्धमप्यस्ति । अतो मानक्यखण्डमध्य एकमधू निष्काशितं चेत्तदा द्वितीयस्यैवार्धमवशिष्यते । अतः केन्द्राद् ग्राह्यार्थेन यवृत्तं तत्केन्द्रान्मानक्यार्थेन यवृत्तं तन्मध्ये निष्काशितमिति सिद्धं जातम् । अतो द्वयोवृत्तान्तयोहिकखण्डसममेवान्तरम् । तस्माद्वहिलिखि- तस्य मानैक्यार्धवृत्तस्य नेम्यां ग्राहकखण्डकेन कृते वृत्ते सति ग्राह्यग्राहकयोर्बिम्बप्रान्ती संलग्नौ भवतः । अतो मानक्यावृत्तं बहिलिखितम् । तच्च साधिताशम् । अत्र या प्राची सा समवृत्तप्राची । पूर्व वलनत्रैराशिकेन मानैक्यार्धवृत्ते परिणामि- तम् । तस्मान्मानक्यार्धवृत्ते दत्तम् । पूर्वाभिमुखो गच्छन् कुच्छायान्तः शशी विशति । तेन प्राक्प्रग्रहणं पश्चान्मोक्षोऽस्य निःसरतः । पश्चाद्भागाज्जलदवदधोऽवस्थितोऽभ्येत्य चन्द्रो भानोर्बिम्बं स्फुरदसितया छादयत्यात्ममूर्त्या । पश्चात्स्पर्शो हरिदिशि ततो मुक्तिरस्यात एव । चन्द्रस्य वलनं स्पार्शिक पूर्वाद् देयम् । मोक्षजं पश्चिमतो देयम् । रवे- व्य॑स्तम् । स्पार्शिकं पश्चिमतः । मोक्षजं पूर्वात् । पूर्वदिशः सकाशात् । दक्षि- णादिक् सव्येन वर्तते । उत्तराऽपसव्येन वर्तते । अतः सव्यापसव्यं याम्यसौम्य वलनं दीयते । एवं वलने दत्ते केन्द्राबलनायं गतानि सूत्राण्यङक्यानि । ग्राह्यवि- म्बमुखगमनस्य मार्गः माधितो भवति । यावताऽन्तरेण पूर्वाबिम्बमुखं वक्रं तथैव दक्षिण पश्चिमं च । अतो वलनत्रयं याम्यसौम्यं विक्षेपदिचिह्नतः सकाशा- ·प्रहगणिताध्याये- समायामवनौ ग्राह्याप्रमाणेन सूत्रेणेष्ट स्थानकल्पितविन्दोवृत्तं लिखित्वो तस्मादेव विन्दोमानैक्यखण्डप्रमाणेन सूत्रेणान्यद्वृत्तं कृत्वा तस्य बिन्दोरुपरि प्राच्यपरं याम्योत्तरं च सूत्र खटिकाया रजसोच्छाद्य रेखे कार्ये । अथ मान- क्यार्धवृत्ते वलनं देयम् । तत्र चन्द्रस्य पार्शिकं पाचीचिह्नतो मौक्षिक प्रतीची- चिह्नतः। रवेस्तु स्पार्शिकं प्रतीचीचिह्नान्मौक्षिकं प्राचीचिह्नतः । अथ मध्यवलनं यदि विक्षेपो दक्षिणतो देयस्तदा दक्षिणचिह्नाद्यदोत्तरतस्तदोत्तरचिह्नात् । तत् कथं देवमित्याह-सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यमिनि । यदि याम्यं वलनं तदा सव्यक्रमेण प्राचीचिह्नाद्याम्यं दक्षिणचिह्नात् पश्चिमं पश्चिमचिह्नादुत्तरमुत्तर- चिह्नात् पूर्वमिति सव्यम्। इतोऽन्यथाऽपसव्यम् । तच्च वलनं ज्यावद्देयं न धनु- वत् । एवं वलनानि दत्त्वा केन्द्राद्वलनायगतानि सूत्राण्यङ्कयानि । अथ स्पर्श- वलनामात् स्पार्शिको मोक्षवलनामान्मौक्षिको विक्षेपो देयः । स च ज्यावत् । अथ मध्यविक्षेपः केन्द्राद्वलनसूत्रे देयः। तेभ्यः शरामचिह्नभ्यो माहकार्ध- प्रमाणेन सूत्रेण वृत्तान्युत्पाद्य स्पर्शमुक्तिमध्यगासा वेदितव्याः। शिल-मध्ये बलने दले सति बिम्बस्य दक्षिणोत्तरं साधितं भवति । यतः पर्वान्ते समकलकालत्वान्नध्ययहस्तत्र ग्राह्यग्राहक्योर्बिम्बे दक्षिणोत्तरे भवतः " अर्ध- ज्याऽग्रे खेचरो मध्यसूत्रात्तीर्यक्संस्थो जायते " अतो वलनमर्धज्यावत् । एवं सर्वदिशां वलनं चलनं पूर्वमुक्तम् । अथ ग्राह्यकेन्द्राखे वलनसूत्रे भुजं दत्त्वा भुजापाच्छरो ज्यावन्मानक्यार्धवृत्तावीधैर्दयः । शरं भुजायादि- त्युक्तत्वात् । अथ क्रान्तिवृत्ते शरवृत्ते वा स्थितग्राह्यबिम्बस्य त्रिभो मुखाइलनम् । एवं सति पग्लेिखे समवृत्तप्राच्या वलनं कुतः । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिः स वलने दत्ते केन्द्रालिनाग्रगा या रेखा तस्याः कुतो दत्तः । उच्यते । प्राक्पश्चात्स्वस्तिके क्षितिजग्राह्यबिम्बं विन्यस्य त्रिभे क्रमेणाधऊर्ध्वस्वस्तिकाभ्यां याम्योदग्वृत्ते प्रदर्श्यते । विषुवत्समवृत्तयोमध्येऽक्षवलनम् । विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोरन्तर- मायनम् । क्रान्तिसमवृत्तान्तरे स्फुटम् । तत्रापमण्डलप्राची तस्या याम्योत्तरः शरः । अतः समवृत्तप्राच्याः स्फुटवलने दत्ते या ग्राह्यकेन्द्रास्फुटवलनायगा रेखा क्रान्ति- वृत्तप्राची तस्याः शरोऽपि याम्योत्तरो युक्त एव । ज्यावत्कुतः । यतः कान्ति- वृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिरन्तर्भूतवेधवलयकलानां ज्यारूपो नात्र । कुतः । कलात्मकश. रस्य ज्याकरणम् । ततो ग्रहणं चतुर्दशभागोत्पन्नं शरकलाभिः सपादपञ्चषष्टिभिः ६५ । १५ संभवति । आसां तत्त्वाश्विकलातुल्यप्रथमखण्डके ज्याचापयोः सा- म्यत्वान्न कृता ज्या स्वल्पत्वान्मानक्यार्धवृत्ते परिणामोऽपि न कृतः । कृते परि- णामेऽङ्गुललिप्तिकाभक्त बह्वन्तरं स्यात् । सत्यपि शरे शराभावः स्यात् । आगत एवाङ्गुलात्मकः शरोऽगुलात्मकमानैक्यार्धवृत्तसमजातिरुचित एव । अथ स्पर्शवलनामात्स्पार्शिकः । मोक्षवलनामान्मौक्षिकः । अथ मध्यशरः केन्द्राद्वलनसू- नाम ·३७ चन्द्रग्रहणाधिकारः। अत्र वासना । मानक्यार्धवृत्ते ग्राहकवृत्तस्य मध्यं यदा भवति तदा ग्राह्य- ग्राहकयोबिम्बमान्तौ संलग्नौ भवतोऽनो मानक्यावृत्तं बहिलिखितं तच्च दिग- किन्तम् । तत्र या पाची सा सममण्डलमाची। ततस्तस्या बलने दत्ते या केन्द्राव- लनायगा रेखा सा कान्तिवृत्तपाची । एवं सर्वदिशं वलनम् । अथ वलनसू- वाज्ज्यावद्विक्षेपः । यतः कान्तिवृत्तपाच्या विक्षेपो याम्योत्तरः । एवं स्पर्शमो- क्षयोः किल । अथ मध्यशरः केन्द्राद्वलनसूवेऽतो दत्तो यतो मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिवृत्तमाच्या याम्योत्तरा दिक् । विक्षेपाये ग्राहकवृत्तध्यमतस्तत्र छतवृत्तः स्पर्शमोक्षमध्या भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ इदानीं निमीलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिलेखमाह- केन्द्राद्भुजं स्वे वलनस्य सूत्रे शरं भुजामाच्छ्रवणं च केन्द्रात् । प्रसार्य कोटिश्रुतियोगचिह्नावृत्त कृते ग्राहकखण्डकेन ॥३०॥ संमीलनोन्मीलनकेष्टकालगासाश्च वेद्या यदि वाऽन्यथाऽमी ॥३० १ २ -1॥ संमीलनकाले वलनमानीय तत् पाकचिह्नतः प्राग्वद्दत्त्वा केन्द्राद्वलनानगां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां केन्द्रात् पूर्वतो भुजो देयः । भुजायात् तत्कालशर- प्रमाणां शलाकां तथा केन्द्रात् कर्णमितां च पसार्य शलाकाग्रयोयुतिचिह्नाद्- ग्राहकार्धन वृत्तं विलिख्य संमीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमुन्मीलनवलनं पश्चिमतो दत्त्वोन्मीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमेव तत्कालवलनमिष्टवशेन प्राक् पश्चिमतो वा दत्त्वोक्तवादिष्टग्रासो ज्ञेयः। यदि वाऽन्यथाऽमीत्यग्रे संबन्धः । अत्रोपपत्तिः । भुजो हि ग्राहकमार्गखण्डम् । तत्र शरः कोटिस्तद्वर्गयोगपई कर्णः । कर्णाग्राहकबिम्बे लिखिते संमीलनादिकं भवतीति युक्तमुक्तम् । ननु ग्राह्यबिम्बमध्याह्वलनसूत्रे भुजो दत्तस्तत् कथं भुजो ग्राहकमार्गखण्डमित्युच्यते । शि०-त्रेऽतो दत्तः । यतो मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिवृत्तप्राच्या याम्योत्तरा इति पूर्वमेवोक्तम् । मध्यग्रहणकाले दक्षिणोत्तरः शरो ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोरन्तरम् । बाणेषु दत्तेषु स्पर्शमध्यमोक्षकालीनग्राहकवृत्तमध्याः साधिता भवन्ति । अतस्तेभ्यः शरा- अभ्यो ग्राहकार्धेन वृत्ते कृते स्पर्शमध्यमोक्षाः स्युः ॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ अथ निमीलनोन्मीलनेष्टग्रासपरिलेखमाह--केन्द्राद्भुजमिति । अत्रोपपत्तिः । भुजकोटिकर्णानां साधनं वलनसाधनं स्थानानि पूर्वमेवोक्तानि । वलनं प्राचिह्नतः प्राग्वद्दत्त्वा केन्द्रालिनाग्रगां रेखां च कृत्वा तस्यां रेखायां केन्द्रात्पूर्वतो ग्राहक- ·१ प्रहगणिताध्याये- सत्यम् । यत्र कुत्रचिद्भुजकोटिकणैस्यत्रमुत्पद्यते तदवश्यमायतचतुरस्राथू स्यात् । वदत्र भुजाग्राद्विक्षेपः कोटिः । एवं भूजमूलादपि । विक्षेपमूलयोरन्तरे यावान् भुजस्तावान् विक्षेपारयोरपि । अतो ग्राहकमार्गरखण्डं भुज इत्युच्यते तदुष्टम् ।। इदानीमन्यथा संमीलनादिपरिलेखमाह- ये स्पर्शमुक्त्योविशिखाअचिहने ताभ्यां पृथङ्मध्यशराजयाते॥३१॥ रेखे किल प्रग्रहमोक्षमार्गों तयोश्च माने विगणय्य वेद्ये । बिनबान्तरार्धन विधाय वृत्तं केन्द्रेऽथ तन्मार्गयुतिद्वयेऽपि ॥ ३२ ॥ भूभार्धमूत्रेण विधाय वृत्ते संमीलनोन्मीलनके च वेद्ये ॥ ३२॥ स्पर्शशराग्रान्मध्यशराप्रयाता रेखा कार्या। स प्रग्रहमार्गो ज्ञेयः । अथ मध्य- शरायान्मुक्ति शराग्रगा पृथगन्या रेखा कार्या । स मुक्तिमार्गो ज्ञेयः। तयोगियोः प्रमाणेऽङ्गुलशलाकया मित्वा पृथगनष्टे स्थाप्ये । अथ बिम्बान्तरार्धप्रमाणेन सूत्रेण केन्द्रे वृत्तमुत्पाद्य तस्य वृत्तस्य मार्गद्वयेन यौ योगौ तस्माद्योगद्वयचिह्नाद भूमार्धसूत्रेण वृत्ते विधाय संमीलनोन्मीलने ज्ञातव्ये । अत्रोपपत्तिः । स्वमार्गेणाऽऽगच्छतो ग्राहकमध्यस्य यत्र मानान्तरार्धतुल्यः कर्णो भवति तत्रस्थे तस्मिन् ग्राहके संमीलनमुन्मीलनं च यत उत्पद्यते ततो बिम्बा. न्तरार्धेन वृत्तं विलिख्य ते स्थाने ज्ञातव्ये । शिo-मार्गखण्डं भुजो देयः । भुजायां तत्कालशरप्रमाणां कोटिरूपां रज्जु दत्त्वा केन्द्राच्छायच्छादककेन्द्रान्तरे कर्णतुल्यां च प्रसार्य कोटिकर्णयोगाग्राहकखण्डेन वृत्ते सतीष्टप्रासादिगं भवति ॥ ३० ॥ ३०१ २ यदि वाऽऽह--ये स्पर्शमुक्त्योरिति । रेखे किलेति । बिम्बान्तरार्धेनेति । भूभार्धसूत्रेणेति । केन्द्रबिम्बान्तरार्धेन वृत्ते कृते वृत्तेन सह स्पर्शमोक्षमार्गयोयुतिद्वयेऽपि भूभाधसूत्रेण वृत्ते विधायेत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । स्वेन शरवृत्तमार्गेणाऽऽगच्छतो ग्राहकमध्यस्य शराग्रस्थस्य यतः संमीलनोन्मीलने मानान्तरार्धतुल्यः कर्णो भवति । संमीलनोन्मीलनकाले मानान्तरार्धतुल्यशराग्रस्थे तस्मिन्याह- कमध्ये संमीलनोन्मीलने यत उत्पद्यते । अतो ग्राह्यकेन्द्रादिम्बान्तरार्धेन वृत्तं विलिख्या: यन्तबाणाग्रगतरेखयो म शरवृत्ते मानान्तरार्धतुल्यशरान्तरे ग्राहकवृत्तमध्यस्य संमील- लनोन्मीलनकालीने ते स्थाने ज्ञाते । ताभ्यां ग्राहकार्थेन वृत्ते कृते संमीलनोन्मी- लने भवत एव ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३ ॥ .

·३९ -- चन्द्रग्रहणाधिकारः। इदानीमिष्टयासार्थमाह- मार्गाङ्गुलघ्न स्थितिखण्डभक्तमिष्टं स्युरिष्टाङ्गुलसंज्ञकानि ॥३३॥ इष्टागुलानीष्टवशात् स्वमार्गे इत्त्वाऽत्र च ग्राहकखण्डवृत्तम् । रुत्वेष्टखण्डं यदि वाऽवगम्यं स्थूलः सुखार्थ परिलेख एवम् ॥३४॥ इष्टमितीष्टकालो घटिकादिरनष्टस्थापितमार्गाङ्गुले गुण्यः स्वस्थित्यर्धघटीभि- भर्भाज्यः । फलमिष्टामुलानि भवन्ति । तानीष्टाङ्गुलानि स्वमार्गे दत्त्वा । कथमिति चेत् । इष्टक्शान् । यदि स्पर्शादग्रत इष्टं कल्पितं तदा स्पर्श शराग्रा- दग्रत इष्टाङ्गुलानि देयानि । यदि मध्यात् पूर्वत इष्टं तदा मध्यशरामात् पूर्वतो देयानि । एवं मुक्तिमार्गेऽभीष्टवशादिष्टाङ्गुलाने ग्राहकबिम्बाधै वृत्तं विलिख्ये- ष्टग्रासो ज्ञेयः । एवं वा स्थूलः सुखार्थ परिलेखः । अत्रोपपत्तिस्वैराशिकेन । यदि स्थित्यर्धवटीभिर्मागांगुलानि सभ्यन्ते तदे- टघटीभिः किमिति । फलमिष्टामुलानि । तइने ग्राहकबिम्बमध्यमित्यर्थः । तत्र ग्राहकार्थेन वृत्ते कृत इष्टग्रासो भवतीति किं चित्रम् ॥ इदानी ग्रासात् कालानयनं परिलेखेनैवाऽऽह-- ग्रासोनमानैक्यदलेन केन्द्र वृत्तात् कृतान्मार्गदले बहिर्ये । ते संगुणे स्वस्थितिखण्डकेन मार्गाङ्गुलाप्ते पृथगिष्टकालौ ॥३५॥ मानैक्यान ग्रासोनेन केन्द्रे वृत्तं लिखेत् । तस्माद्वृत्ताहिर्ये मार्गखण्डे भवतस्ते स्वस्थितिखण्डकेन गुणिते स्वमार्गामुलैाज्ये । फलं स्पर्शाग्रत इष्ट- कालो भवति । मोक्षात् पृष्ठतश्च । अत्रोपपत्तिः । ग्रासोनमानैक्यदलमिष्टकाले प्रासग्राहकविम्बमध्ययोरन्तरं कर्ण इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितम् । तेन कर्णन केन्द्रे वृत्तात् कृताधे मार्ग- शि०- इष्टयासार्थमाह--मार्गाङ्गुलेति । इष्टाङ्गुलानीति । अत्रोपपत्तिरनुपातेन । यदि स्थित्यर्धघटिकाभिर्मार्गाङ्गगुलानि लभ्यन्ते तदेष्टघटिकाभिः किम् । फलमिष्टाङ्- - गुलानि । स्थानमुच्यते । स्पर्शमोक्षसमये यत्र स्थाने छादककेन्द्रमिष्टकाले च यत्र स्थाने छादककेन्द्रं तयोर्मध्यं पूर्वसिद्धानीष्टाङ्गुलानि । तानि स्पर्शमोक्षशराग्राहत्त्वा तत्र स्थान इष्टकाले छादककेन्द्रस्थानं भवति । तस्माद्ग्राहकार्धेन वृत्ते कृत इष्ट- ग्रासो भवतीति किं चित्रम् ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ परिखेनैव ग्रासात्कालानयनमाह--ग्रासोनमानक्यदलेनेति । अत्रोपपत्तिः । प्रासोनमानैक्यदलमिष्टकाले ग्राह्यग्राहकविम्बमध्ययोरन्तरं कर्णः । तस्मात्तेन कर्ण- तुल्यव्यासार्थेन ग्राह्यकेन्द्रावृत्ते कृते तवृत्तं स्पर्शमोक्षमार्गे . यत्र लगति तत्रेष्ट्रकाले ·-- ४० ग्रहगणिताध्याये- खण्डे बहिर्भवतस्ताभ्यामिहानुपातः । यदि मार्गामुलैः स्थित्यर्धघटिका लभ्यन्ते तदा बहिर्भूतखण्डामुलैः किमिति । फलमिष्टकाल इति सर्व निरवद्यम् ।। इदानीं ग्रहणे वर्णमाह- स्वल्पे छन्ने धूम्रवर्णः सुधांशोरर्धे कृष्णः कृष्णरक्तोऽधिकेऽर्धात् । सर्वच्छन्ने वर्ण उक्तः पिशङ्गो भानोश्छन्ने सर्वदा कृष्ण एव ॥३६॥ स्पष्टार्थम् ॥ इदानीमादेश्यानादेश्यानाह- इन्दोर्भागः षोडशः खण्डितोऽपि तेजःपुञ्जच्छन्नभावान लक्ष्यः। तेजस्तैक्षण्यातू तीक्ष्णगोदिशांशो नाऽऽदेश्योऽतोऽल्पो ग्रहो बुद्धि- मद्भिः॥३७॥ स्पष्टार्थम् ॥ अथोत्क्रमज्यानिराकरणे दृष्टान्तद्वारेण गोलविदो गणकान् पति सोपालम्भमाह- यत् खस्वस्तिकगे रखौ भवलये दृग्वृत्तवत् संस्थिते । शि०-छादककेन्द्रम् । तस्मादिष्टकालीनच्छादककेन्द्रात्स्पर्शमोक्षशरामपर्यन्तमिष्टाङ्गुलानि स्युः। तेभ्य इष्टकालार्थ त्रैराशिकम् । यदि स्पर्शमोक्षमार्गयोरगुलैः स्पर्शमोक्षस्थितिखण्ड- कतुल्यः कालो लभ्यते तदेष्टाङ्गुलैः किम् । फलमिष्टकालः ॥ ३५ ॥ स्वल्पे छन्न इति । स्पष्टार्थः ॥ ३६ ॥ आदेश्यानादेश्यानाह-इन्दोभीग इति । स्पष्टार्थः ॥ ३७ ॥ वलनस्य क्रमज्याप्रतिपादनार्थमुत्क्रमज्यानिरासार्थमुदाहरणम् । पूर्व- वादिनं प्रत्याह-यत्वस्वस्तिकगे रवाविति । अत्रोपपत्तिदृष्टान्तद्वारेणाऽऽह-यत्र कुत्रापि स्वाक्षांशसमायां क्रान्तावों दिनार्धे स्वखमध्ये खस्वस्तिके स्यात्तदा क्रान्ति- मण्डलं दृमण्डलाकारं भवति । तदा खस्वस्तिके खमध्ये स्थितस्यार्कस्याक्षं वलनं नताभावाच्छून्यम् । खमध्यस्थस्यास्यायनमेव स्फुटं वलनम् । तत्तु खस्वस्तिकस्थ- स्थार्कस्य मुखे त्रिभे क्षितिजेऽक्षांशसमापमाने दृग्वृत्वस्थितक्रान्तिवृत्तस्य समवृत्तस्य चान्तरे स्फुटं त्रिभयुताकांयासमं प्रत्यक्षं गोलोपरि दृश्यते । यतः खार्धक्षितिजा- न्तरं सर्वत्र त्रिभमेव । वलनार्थ सत्रिभः कार्यस्तत्कारणं पूर्व वलनानयन एब प्रतिपादितमतः सत्रिभार्कस्य वलनं च सममेवेत्युक्तम् इदं * ग्राह्यात्सराशित्रितया जज्या व्यस्ता इत्यनेन लल्लोक्तेन नामोत्कम- ज्यया न स्यात् । यत्राक्षभा ४ अक्षांशाः १८ । २४ पलकर्णः १२ । ३८ तत्रं सायनोऽकः १ । २१ । १२ । असौ यदा स्वसमवृत्तखमध्ये स्या- साक्षांशतुल्या क्रान्तिर्भवति । अत्र युक्तायनांशोडपकोटिसिञ्जिनी " इत्यनेन अथ " ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। ४१ प्रत्यक्ष वलनं कुजे त्रिभयुतार्कामासमं दृश्यते। त्वं चेदुत्क्रमजीवया नयासि तत् तादृक् सखे गोलविन् मन्ये तयमलं तदेव वलनं धीवृद्धिदायोदितम् ॥३८॥ यत्राक्षोऽङ्गरसा ६६ लवा दिनमणेस्तत्रोदयं गच्छतो मेषे वा वृषभेऽपि वाऽप्यनिमिषे कुम्मे स्थितस्यापि वा। शि०-वलनानयनम् । यश्चन्द्रः सोऽर्कोऽग्रहे १ । २१ । १२ । अस्य युक्तायनांशो- डुपकोटिशिञ्जिनी ७४ । ५७ इयमक्षांशसमक्रान्तिः १८ । २४ अस्या ज्या ३७ । ४८ । अत्र क्रान्ति१८ । २४ज्या ३७ ४८ वर्ग १४२८ । ५० ऊनस्त्रिज्यावर्गो १४४०० युज्यावर्गः १२९७१ । १० अस्य मूलं धुज्या ११३ । ५३ । जिनांशमौा ४ । ४५ गुणिता विभाजिता घुनीवयाऽऽ- यनवलनज्या स्यात् ३२ । ४ । ज्या कुतः । यतो लब्धफलमस्य कार्मुकमित्यु- तत्वात् । युक्तायनांशेत्यादिना जीवानामेव गुणनभजनत्वाच्चानुपातेऽपि जीवैव निष्पन्ना भवति । अग्राऽस्ति ज्यारूपाऽतोऽस्या अपि जीवैव स्थापिता न धनुः कृतम् । अत्र सत्रिभार्कः सायनः ४ । २१ । १२ अस्य क्रान्तिः १४ । ४१ अस्या ज्या ३० । २२ । अनुपातः । यदि द्वादशकोटौ १२ पलकर्णः कर्णः १२ । ३८ तदा क्रान्तिज्याकोटौ ३० । २२ । कः कर्णः। फलं कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या" इत्यस्मिन्क्षेत्रेऽया स्यात् । अथवा सत्रिभार्काचरं प्रसाध्य प्रसाध्य पलात्मकं तत् षड्गुणं कलात्मकं कृत्वा कुज्या स्यात् । कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या तदूर्गयोगपदं कर्णों वाऽमा स्थूला स्यात् । एतत्तुल्यं चलनं ग्राह्यात्सराशित्रितया जज्या व्यस्ता ततः क्रान्तिगुणो ग्रहस्य दोज्यौशनेत्रनिघ्नीत्यनेन वलनं ५ । १८ । अथवाऽनुपातनैवाग्रातुल्यस्य साधनाथ क्रान्तेविलोमज्यया ४० । २० अग्रा ४ । ३३ । नेदं पूर्वागासमं स्यादतो भास्करोक्तमायनं विना नेदं वलनमग्रासममुत्पयत इत्यर्थः ॥ ३८ ॥ अथान्यो महान् दृष्टान्तः-यत्राक्षोऽङ्गरसा लवा इति । अत्रोपपत्तिष्टान्तेन । यत्राक्षोऽङ्गरसा लवाः ६६ तत्र क्षितिजवत्क्रान्तिवृत्तं स्यात्तदा मेषादौ क्षितिजस्थे सर्वेऽपि राशमः समकालमेव क्षितिजस्था भवन्ति तदा कुम्भान्ते वा मानान्ते का मेषान्ते धृषभान्ते वा स्थितेऽर्के परं त्रिज्यातुल्यमेवाक्षायनयोः संस्कारेण का न्तिसमवृत्तान्तरे स्फुटं व्रलनं स्यात् । यतः कान्तिवृत्तप्राच्युत्तरा जाता । विक्षेपाभावे सति रक्षिणस्यां दिशि स्पर्शः । यतः पश्चाद्भागांदित्यादिनाऽर्क- ग्रहे ग्राहकं चन्द्राबिम्बं दक्षिणतः पश्चाद्भागे पतितम् । ग्राह्यमर्कबिम्बमुत्तरतः प्राग्भागे पतितम् । प्राग्गत्या गच्छन्नुत्तरस्थस्यार्कस्य दक्षिणे पश्चाद्विभागे स्पृशति । तेन दक्षिणस्यां स्पर्शः तथैव चन्द्रस्योत्तरस्या भवति । पूर्वाभिमुखो गच्छभित्यादिना ग्राह्यचन्द्रो दक्षिणस्यां पश्चाद्विभागस्थः माग्भाग उत्तरस्यां स्थितभूभायां स्वोदग्भागेन प्रविशति । ततोत्तरस्यामित्यर्थः । “ नतज्या तथा चन्द्रः ·ग्रहगणिताध्याये- स्पर्शो दक्षिणतस्तदा क्षितिजवत् स्यात् कान्तिवृत्तं यत- स्तबरूद्युत्क्रमजीवयाऽत्र वलनं व्यासार्धतुल्यं कथम् ॥३९॥ एतच्छ्लोकद्वयं गोले सविस्तरं व्याख्यातम् । इति श्रीसिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे चन्द्रग्रणाधिकारः समाप्तः ॥३॥ अत्राधिकारे ग्रन्थसंख्या चत्वारिंशदधिकात्रिशती (३४०)। शि०-तत्र देशे तस्मिन्काले तस्य त्रिज्यातुल्यवलनस्यान्यथानुपपत्त्या भास्करीयमेव वल- नानयनं समीचीनम् । तत्राक्षमा २७ मेषान्ते क्रान्तिज्या ६९९ वृषभान्ते क्रान्तिज्या १२१० मिथुनान्ते क्रान्तिज्या श्वाङ्कविश्वे १३९७ । मेषान्ते गुज्या ३३६६ वृषभान्ते युज्या ३२१८ मिथुनान्ते युज्येयं ३१४१ । एताः " जिनांशमौर्ध्या गुणितार्कदोाः ” इत्यादिना साधिताः । अक्षप्रभासंगुणिता महाज्या तवा- दशांशो भवतीत्यादिना मेषान्तवृषभान्ते मिथुनान्तस्थानि चरखण्डानि । मेषान्ते चरासवः १६७२ षड्भिरसुभिरेकं पलमतोऽसवः षड्भक्ताश्चरखण्डस्य पानीयपलानि २७८ । ४७ वृषभान्ते चरासवः ३४६९ । ३६ षड्भक्ताश्चरं ५७८ । १६ । मेषादिराशित्रितयस्य यानि चराण्यधोधः परिशोधितानीत्युक्तत्वात्प्रथमं चरखण्डं द्वितीयाच्छोधितं जातं द्वितीयं चरखण्डं । २९ । मिथुनान्ते चरासवः ५४०० । ९ षङ्भक्ताश्चरं ९००। १ । द्वितीयं चरं ५७८ । १६ तृतीयाञ्चरा ९०० । १ च्छुद्धं जातं तृतीयं मिथुनान्ते चरखण्डं ३२२ । तत्र देशेऽक्षज्या ३१४१ कुम्भान्ते मेषान्ते च भुजसाम्यात्क्रान्तिसाम्यं युज्यासाम्यं चरसाम्यं च । कुम्भान्ते क्षितिजस्थेऽर्के चरपलानि २७८ तिथिघटीशुद्धानि नत- घटिकाः १०।२२ । अत्र चरघटीरहितास्तिथिमता( त्यो)घटिकाः कृताः। आयन- वलनज्याचापांशाः २१ । ५ आक्षवलनचापांशाः ६८ । ५६ स्फुटवलनचापांशाः ९० । मीनान्तगे रवौ बुज्या क्रान्तेरभावात्रिज्यातुल्यैव ३४ । ३८ । चरासवः शून्यम् । क्षितिजस्थेऽर्के नतघटिकाः १५ आयनवलनचापांशाः ६६ स्फुटवल- नज्याचापांशाः ९० । मेषान्तेऽर्के युज्या ३३६६ चरासवः १६७२ नतघटिकाः १९ । ३८ आयनवलनचापांशाः २१ । ४ आक्षस्य ६८। ५६ स्फुटस्य ९० वृषभान्तगेऽर्के बुज्या ३२१८ चरासवश्च ३४६९ नतघटिकाः २४ । ३७। आय- नांश १२ । ३२ अक्षजस्य ७७ । २८ स्फुटस्य ९० । इदं ग्राह्यात्सराशि- त्रितयाद्भुजज्या व्यस्तेत्यनेन लल्लोक्तेन न सिध्यति । अतः क्रमज्ययैव मेषे वा वृषभेऽपि वाऽप्यनिमिषे कुम्भे स्थितस्याप्यर्कस्य व्यासार्धतुल्यं वलनं गोलो- परि क्षिति[जस्थेऽबिम्बेऽधो याम्योदग्वृत्तेऽक्षाशैर्बद्धसमवृत्तान्मिथुनान्ते बद्धक्रान्तिवृत्ता- वध्यन्तरे नवत्यंशाः प्रत्यक्षं स्फुटं दृश्यन्ते तन तत्समीचीनम् ॥ ३९ ॥ आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववित् तज्जः श्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणेशोक्ते प्रकाशाभिधे व्याख्याने सुशिरोमणेरधिकृतिश्चन्द्रग्रहाख्याऽभवत् ॥ १ ॥ .

·४ . सूर्यग्रहणाधिकारः। अथ सूर्यग्रहणाधिकारः इदानी सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दर्शान्तकालेऽपि समौ रवीन्दू द्रष्टा नती येन विभिन्नकक्षी। कोच्छ्रितः पश्यति नैकसूत्रे तल्लम्बनं तेन नतिं च वच्मि ॥ १ ॥ शि०- इति श्रीभास्कराचार्यविरचितसिद्धान्तशिरोमणिटिप्पणे शिरोमणिप्रकाशसंज्ञे श्रीसकलागमाचार्यवर्यश्रीकेशवदेवज्ञात्मजगणेशदैवज्ञोद्भवबल्लालदेवज्ञात्मज- केशवदेवज्ञसुतगणेशेन रचिते चन्द्रग्रहणाधिकारविवरणम् ॥ १ ॥ अधुना सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दर्शान्तकाल इति । तेन कारणेन लम्बनं नतिं च वच्मि । तेन केन । येन कारणेन दर्शान्तकाले समावपि रवीन्दू भिन्नकक्षौ कच्छ्रितो द्रष्टा, एकसूत्रे न पश्यति । ननु किं नाम लम्बनमुच्यते । पूर्वापरायतायां तभित्तावृत्तरपावके । इष्टापवर्तितां पृथ्वी कश्ये च शशिसूर्ययोः ॥ भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोर्ध्वगाम् । तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्यं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्ध्वरेखायुतौ खार्धं दृग्ज्याचापांशकैतौ । कृत्वाऽन्दू समुत्पत्तिं लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशुमण्डलम् ॥ द्रष्टुर्भूपृष्ठगादन्यद् दृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥ गर्भसूत्रे सदा स्यातां चन्द्राकौं समलिप्तिकौ । वंशशलाकावृत्तैर्बद्धे भगोले जना भूपृष्ठस्था एव दर्शिताः । तथारचिते छेद्यके भूपृष्ठस्थो द्रष्टा प्राक्पश्चाक्षितिजे हक्सूत्रेणार्ककक्षायाम पश्यन्नकै स्वक- क्षायां दृग्गर्भसूत्रयोः समं पश्यति । तथा चन्द्रं प्राक्पश्चाक्षितिजे दृक्सूत्रे पश्य- श्चन्द्रः स्वकक्षायां भूपृष्ठस्थद्रष्टुर्दक्सूत्रालम्बितो गर्भसूत्रे दृश्यते । अत उक्तम्- दृक्सूत्राल्लम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् । प्राक्पश्चाक्षितिजे दृक्सूत्रेणार्ककक्षायाम: पश्यन्न स्वकक्षायां दृग्गर्भ- सूत्रयोः समं पश्यति । तथा चन्द्रं प्राक्पश्चाक्षितिजे दृक्सूत्रे पश्यंश्चन्द्रः स्वक- क्षायां भूपृष्ठस्थद्रष्टुर्दक्सूत्राल्लम्बितो गर्भसूत्रे दृश्यते । अत उक्तं- दृसूत्राल्लम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् । दृग्गर्भसूत्रयोरैक्यात्समध्ये नास्ति लम्बनम् ॥ इदमपि छेद्यके प्रत्यक्षं दृश्यते । भूगर्भस्थलोकानां सूर्यग्रहणेऽपि सदैव दृग्गर्भसूत्रयोरेकीभूतत्वालम्बनाभावः । एवमन्यत्र लम्बने भिन्नकक्षात्वमेव कारणं नो ·- ४५ प्रहगणिताध्याये- अमावास्यान्तकाले समकलावपि चन्द्राकौ नतो खार्धादन्यत्र यतस्ततोऽपि या स्थितौ भम्पर्धेनोच्छ्रितो द्रष्टैकसूत्रे न पश्यति । येन कारणेन तौ विभिन्नक- क्षौ । चन्द्रस्य कक्षा लघ्वी। अर्कस्य महतीं । यथा चन्द्रग्रहणे यैव चन्द्रस्य कक्षा सैव भूभाया अपि । तत्र तिथ्यन्ते समौ भूभन्दू नतावपि क्व|च्छ्रितोऽपि . द्रष्टैकसूत्रे पश्यति तथाऽग्रहणेऽन्दू न पश्यति । भिन्नकक्षत्वात् । तेन कारणेन वल्लम्बनाख्यमन्तरं नत्याख्यं च वच्मि । इदानी लम्बनस्य भावाभावं धनर्णत्वं च कथयितुमितिकर्तव्यतामाह- दर्शान्तलग्नं प्रथमं विधाय न लम्बनं वित्रिभलग्नतुल्ये। रखौ तदूनेऽभ्यधिके च तत् स्यादेवं धनर्णं क्रमतश्च वेद्यम् ॥२॥ शि०-वाच्यम् । भूगर्भे सत्यपि भिन्नकक्षात्वे सर्वदैव लम्बनाभावदर्शनात् । अतो द्रष्टु- भूपृष्ठस्थितत्वं भिन्नकक्षात्वं चेति द्वे लम्बने कारणे । उक्तं च-- पन्तेिऽर्क नतमुडुपतिच्छन्नमेवं प्रपश्येत् । भूगर्भस्थो न तु वसुमतीपृष्ठनिष्ठस्तदानीम् । तासूत्राद्धिमरुचिरधो लम्बितोऽग्रहेऽतः कक्षाभेदादिह खलु नतिर्लम्बनं चोपपन्नम् ॥ इति । उडुपतिना चन्द्रेण छन्न आच्छादित इति समासः । एवमेतत्पूर्वापरभा- वेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तद्वक्ष्यमाणम् । नन्वर्कग्रह एव लम्बनावनती चन्द्रग्रहे कुतो न । सत्यमुच्यते । अर्कग्रहे तु ग्राह्यग्राहकयो- भिन्नकक्षात्वं द्रष्टुर्भूपृष्ठस्थितत्वं चेति कारणद्वयमर्कग्रहे । इदं विधुग्रहे न । भूपृष्ठ- स्थितत्वं तु तुल्यमेव, परंतु भिन्नकक्षात्वं न । कथमित्युच्यते । भानोर्बिम्ब- पृथुत्वादपृथुपृथिव्याः प्रभा हि सूच्यग्रा । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य सूची गता स्वकक्षायाम् । भूमा तु चन्द्रकक्षायामेव साधिता चन्द्रबिम्बात्रिगुणा किंचिदूनाs- तीव महती बह्वी चन्द्रकक्षायां दृश्यतेऽतश्छाद्यच्छादकयोरेकैव कक्षा जाता । अत्र तिथ्यन्तेऽत्षिड्भान्तरे भूभा चन्द्रश्चातः समौ भूभन्दू लम्बितावपि क|च्छ्रितोऽपि द्रष्टा भूभायाश्चन्द्रकक्षायामेव साधितत्वाद् ग्राह्यग्राहककक्षाभेदाभाव एवात एकसूत्रे एव पश्यति । तेन लम्बनावनती नोत्पद्यते । उक्तं च- समकलकाले भूभा लगति मृगाके यतस्तया म्लानम् । सर्वे पश्यन्ति समं समकक्षात्वान्न लम्बनावनती ॥ १ ॥ दर्शान्तलममिति । अत्रोपपत्तिलम्बनसाधनोपायरूपोच्यते । याम्योदसम- कोणवृत्तानामधं यन्निबद्धं वृत्तं तद्भूगर्भजनैः क्षितिजमित्युच्यते। तत्रस्थं ग्रहं भूगर्भ- स्थो द्रष्टा पश्यति । पृथिव्यां गगनं समन्तालनमिव दृश्यते । भूगर्भस्थाक्षिति- जाम्ययोजनरुच्छ्रितं तद्भूपृष्ठस्थनराक्षितिजम् । भूमध्ययोजनैस्तस्मादिक्षतिजादुपरि समन्तादन्यत् क्षितिजं स मन्यते । यतस्तस्मादूर्ध्वं पश्यति तदधःक्षितिज दृसमसूत्रालम्बितं न पश्यति । अतो 'ग्रहकक्षायां हङमण्डले तेषां.. योजनानां ·सूर्यग्रहणाधिकार। अत्र उम्बनं ज्ञातुं दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तत् विभोनं कार्यम् । तेन त्रिभोनेन लग्नेन समे रखौ लम्बनं नास्ति । तदूनेऽभ्यधिके च स्यादिति वेदित- व्यम् । तथा वित्रिभलग्नादूने रखौ यल्लम्बनमुत्पद्यते वदनसंज्ञ वेदितव्यम् । ति- ध्यन्तघटिकासु योज्यमित्यर्थः । यदधिके तहणं विथ्यन्तघटिकाभ्यः शोध्यमि- त्यर्थः। अथ लम्बनस्योपपत्तिस्तावदुच्यते । इह किल सममण्डलयाम्योत्तरकोणवृत्ता- नामर्धच्छेदेन परिकरवद्यद्वृत्तं निवध्यते तत् क्षितिजम् । तत्रस्थं ग्रहं भूगर्भस्थो दृष्टा पश्यति । भूपृष्ठगस्तु भूछन्नं तत् क्षितिजमपि न पश्यति । किंतु भूम्यर्ध- योजनस्वस्मात् क्षिविजादुपरि समन्तादन्यत् क्षिविजं स मन्यते । यतस्तस्मादूर्व स पश्यति। तदधः क्षितिजं दृक्सूत्रालम्बितं न पश्यति । अतो ग्रहकक्षायां दृक- ण्डले तेषां योजनानां संबन्धिन्यो या लिप्तास्ताः कुच्छन्नलिप्तास्ता एवं परमलम्बनलिताः परमावनतिलिताश्च । तास्तु ग्रहभुक्तिपञ्चदशांशतुल्या भवन्ति । शिं०-संबन्धिन्यो लिप्तास्ताः कुच्छिन्नलिताः । ता एव परमा लम्बनावनतिलिप्ताश्च । गतियोजनानां पञ्चदशांशो भूव्यासार्धसमः । अतो ग्रहभुक्तिपञ्चदशांशतुल्या भवन्ति । तदर्थं भूव्यासार्धयोजनानां गतिकलाभिः पूर्वगत्या कलीकरणायानुपातः । यदि गति- योजनैरेभि ११८५८ । ४५ श्चन्द्रमध्यभुक्तिकलाः ७९० । ३५ तदा भूव्यासा- ईयोजनैः ७९० । ३० किम् । फलं ५२ । ४१ । गर्भपृष्ठसूत्रयोर्मध्ये चन्द्रकक्षायां कुच्छिन्नलिताः । यदि गतियोजनैरोभि ११८५८ । ४५ रकमध्यगतिकला ५९ । ८ स्तदा भूव्यासार्धयोजनैः ७९० । ३० किम् । फलं ३ । ५६ । गर्भपृष्ठसूत्रयो- मध्येऽर्ककक्षायां कुच्छिन्नलिताः । गुणहरौ गुणेनापवर्त्य हरस्थाने पञ्चदशैव गृहीत्वा स्वीयगतितिथ्यंशतुल्या एच चन्द्रार्कयोः कुच्छिन्नलिप्ता इति सिद्धम् । अर्ककुच्छिन्नलिप्ताभ्य- ३१ ५६ श्चन्द्रः कियद्भिः स्वीयकुच्छिन्नलिप्ताभि ५२ । ४१ लम्बित इत्यन्तरेण विना न ज्ञायतेऽतोऽर्ककुच्छिन्नलिप्ताश्चन्द्रकुच्छिन्नलिप्ताभ्यः शोधिताः । शेषं ४८ । ४५ । विपादाङ्ककृततुल्यकलाभिरच्चिन्द्रो लम्बितः । अत्र चन्द्रार्कगतिभ्यां कथित- प्रकारेण साधितकुच्छिन्नलिप्तानां गतितिथ्यंशसमानामन्तरं तथा गत्यन्तरात्कृतानु- पाते गतियोंजनैत्यन्तरकलातुल्यं चन्द्रान्तिरं तदा भूव्यासार्धयोजनैः किमिति । तथाऽपवर्ते कृते गत्यन्तरतिथ्यंशसमं कुच्छिन्नंलिप्तान्तरं सममेव । अत उक्त-गत्य- न्तरस्य लिथ्यशः परलम्बनलिप्तिका इति । यदि किल प्रापश्चाक्षितिजस्थौ. पुष्प- वन्तौ तदा परमलम्बनालिप्तिकाभिराच्चन्द्रो लम्बितः । यथोन्नतघटिकाये युरात्र- वृत्ते भवतस्तथाऽर्काञ्चन्द्रलम्बनं किंचिदूनं भवति । ग्रदा समध्यस्थौ तदा तौ भूगर्भस्थो द्रष्टा भूपृष्ठस्थोऽपि द्रष्टा खमध्यस्थावैवैकसूत्रेण पश्यति । न कुतोऽाप नताववस्त्रयोस्तत्र लम्बनाभावः । अतो. जातं खार्धान्न तयोर्लम्बनमृत्पद्यत इति ।

·४२ प्रहगणिताध्याय- - शि०- यतो गतियोजनानां पञ्चदशांशो भव्यासार्धम् । यदा किल क्षितिजस्थस्तदा कुच्छन्नलिप्ताभिर्नतत्वं गतः । अथ यदा खमध्यस्थो रविस्तदा तं भूगर्भस्थो द्रष्टा भूपृष्ठरथोऽपि खमध्यस्थमेव पश्यति । न कुतोऽपि नतमतस्तत्र लम्बनाभावः। क्षितिजे तु कुच्छन्नलिप्तातुल्यं परमं लम्बनम् । अतो ज्ञातं खार्धानते रहे लम्ब- नमुत्पद्यते । एवं चन्द्रस्यापि । दर्शान्ते चन्द्रलम्बनलिप्ताभ्योऽर्कलम्बनलिप्तासु शुद्धासु शेष ४८१४६ रविक्सूत्राद्धश्चन्द्रस्य परमा लम्बनलिप्ताः । अथ यदा हङ्मण्डलाकारं कान्तिवृत्तं भवति तदा परमलम्बनलिप्तानां घटीकरणायानुपातः। यदि गत्यन्तरकलाभिर्घटीषष्टिलभ्यते तदा गत्यन्तरपञ्चदशांशतुल्याभिः किमिति । अथ यदा यस्य कस्याप्यमायां समौ चन्द्राकौं स्वाक्षांशसमाकान्तौ स्वे खस्वस्तिके स्तस्तदा स्वाक्षांशसमायां क्रान्तौ क्षितिजे बद्धमूर्ध्वाधरस्वस्तिककील- युग्मे प्रोतं श्लथं दृग्वलयं तबद्धं सत्क्रान्तिवृत्तं दृङ्मण्डलाकारं भवतीत्यु- च्यते । तदैव तौ भूपृष्ठस्थो द्रष्टा प्राच्या दृक्सूत्रेऽकञ्चिन्द्रं दृकसूत्राच्च लम्बितं पश्यत्य- तस्तदैव क्षितिजे गत्यन्तरतिथ्यंशसमाश्चन्द्रलम्बनलिप्ताः परमाः ४८ । ४५ । अन्यदा वक्ष्यमाणवित्रिभलग्नशंकोरपचयत्वाक्षितिजेऽपि न्यूनत्वं भवति । स्वाक्षा- शसमायां कान्तौ क्षितिजस्थेऽर्के दर्शान्तायावतीभिघटीभिः पर्वमध्यकालोऽन्तरितस्तज्ज्ञा- नार्थ परलम्बनलिप्तानां घटीकरणायानुपातः यदि चन्द्रार्कयोर्गत्यन्तरकला. भिर्घटीषष्टि ६० स्तदा गत्यन्तरतिथ्यंशतुल्याभिः ४८ । ४५ किमिति । फलं यदा इमण्डलमेव क्रान्तिवृत्तं स्वाक्षांशसमायां कान्तौ क्षितिजस्थेऽर्के मध्य ममेव स्फुटं घटीचतुष्टयं परमं लम्बनम् । यतो लम्बनं तु क्रान्तिवृत्तानुकारि । क्रान्तिवृत्तप्रागपरया लम्बनस्य स्फुटत्वम् । अतः क्रान्तिवृत्तस्य परमे नीचस्थाने क्षितिजे सूर्योदये सूर्य एव लग्नं तत्र लम्बनस्य परमत्वम् । यथा यथा सूर्यः क्षितिजादूर्ध्वं याति तथा तथा वित्रिभलग्नान्तिरहासो लम्बनस्यापि ह्रासः । क्रान्तिवृत्तस्य परमोच्चस्थाने वित्रिभलमतुल्ये रवौ लम्बनाभावः। तत्र खस्वस्तिके त्यक्तो वित्रिभलमशङ्कुः सूत्रगोले कुमध्ये पतति । स त्रिज्यातुल्यः । खस्वस्तिकादन्यत्र वित्रिभलनशङ्कोरपचयवशेन वक्ष्यमाणेन लम्बनस्यापचयः अतो वित्रि- भलग्नार्कान्तराद्वित्रिभलग्नशङ्कुना च लम्बने खस्वस्तिकादन्यत्र साध्यमाने स्फुटकर- णेऽनुपातः कर्तु युज्यते । स्वाक्षांशसमायां क्रान्तौ दृङ्मण्डलाकारवृत्ते सति क्षितिजे घटीचतुष्टयं परमं लम्बनं मध्यममेव स्फुटम् । त्रिज्यातुल्यवित्रिभल- प्रशङ्कोस्त्रिज्यातुल्यवित्रिभलमार्कान्तरज्यायाश्च साम्यत्वात् । तत्रेष्टोन्नतघाटिकाये साधनार्थमिष्टवित्रिभलग्नार्कान्तरज्यया किमित्यनेनैवानुपातेन सिद्धिर्नान्या दृङ्मण्डला- कारे क्रान्तिवृत्ते त्रिज्यातुल्यवित्रिभलग्नशङ्कोः सर्वदैव दिनार्धे स्थिरत्वात् । यदा दृङ्मण्डलाकारं क्रान्तिवृत्तं नाम दृङ्मण्डलं तदिष्टराशिषु स्थितार्कावधिबद्धं नीतं तिरश्चीनं भवति । तेन मध्यम लम्बनं तदपि तिरश्चीनं कर्णरूपं भवति.। तत्का- T व ·चन्द्रग्रहणाधिकारः। ४७ । - फलं घटिकाचतुष्टयं परमं लम्बनम् । अतो घटिकाचतुष्टयानुपातेन लम्बनं साध- यितुं युज्यते परं यदि दृङ्मण्डलाकारं कान्तिवृत्तम्। यदा तदपि तिरश्चीनं तदाऽ- नुपातद्वयेन । लम्बनं हि दृमण्डलसूत्रेणोपपद्यते । तच्च मध्यमं लम्बनम् । तत् क्रान्तिवृत्तमाचीपरिणतं कोटिरूपं स्फुटं भवति । यदा दृङ्मण्डलमेव कान्तिवृत्तं तदा तदेव स्फुटम् । यतः कान्तिवृत्तपाच्यपरया लम्बनस्य स्फुटत्वम् । अतः कान्तिवृत्तस्य परमनीचस्थाने लम्बनस्य परमत्वम् । परमोच्चस्थाने लम्बनाभावः। तच्च तस्य परमोच्चत्वं वित्रिभलग्ने भवति । यदा वित्रिभं खमध्ये भवति तदा तच्छ- स्त्रिज्यातुल्यः स्यात् । तदा मध्यममेव स्फुट लम्बनम् । यदा तद्वित्रिभं खम- ध्यानतं भवति तदा तच्छङ्कुस्त्रिज्यातो न्यूनो भवति तदा मध्यमलम्बनात् स्फुट लम्बनं कोटिरूपकरणेन तदल्पतां याति । अतो वित्रिभलग्नशङ्करपचयवशेन लम्बनस्यापचयः । अतो वित्रिभलमशङ्कुना मध्यमलम्बनस्य स्फुटत्वकरणेऽ- नुपातः कर्तुं युज्यते । इदानीममुमेवार्थं संपधार्यानुपातद्वयेन लम्बनमाह- त्रिभोनलग्नं तरणिं प्रकल्प्य तल्लम्मयोर्यः समयोऽन्तरेऽसौ । त्रिभोनलग्नस्य भवेयुयातः शवाद्यतस्तस्य चरान्त्यकायैः ॥३॥ शि-न्तिवृत्तप्राचीपरिणतं स्फुट कोटिरूपं भवति । तदनुपातद्वयेन दृङ्मण्डलसूत्रेणोत्प- यते । तदा क्षितिजे मध्यलम्बनस्य स्फुटत्वार्थमिष्टवित्रिभलमशङ्कोरपचयोपचयत्वा- दिष्टवित्रिभलग्नशङ्कुना किमित्ययमेवानुपातः कार्य: । क्षितिजे सर्वत्रैव त्रिज्यातु- ल्यवित्रिभाकान्तरज्यायाः स्थिरत्वात् । क्षितिजे सर्वत्र स्फुटं भवति । यदिष्टराशिषु क्षितिजे सिद्धं लम्बनं तद्यथा यथाऽर्कः क्षितिजादूर्ध्वं याति तथा तथा तन्न्यूनत्वम् । एवं यदिष्टराशिषु क्षितिजे सिद्धं लम्बनं दिनार्धे तदभावः स्यात् । अथ धनोपपत्तिः । पूर्वकपाले दृक्सूत्राद्गर्भसूत्रं पूर्वस्यामधो लम्बितं तत्र वित्रिभलनादधिकोऽये रविर्भवति । त्रिभोनलनमकल्पिं रवः पृष्ठे स्थितत्वात् । चन्द्रोऽर्कीदने लम्बितो भवत्यतो लम्बनमृणम् । अथ प्राविक्षतिजस्थं तन्न्यूनं .याम्योदवृत्तासन्नं भवति । अतोऽपराह्ने वित्रिभलग्नादूनो रविर्वित्रिभस्य पश्चा- द्रागे भवति । त्रिभोनलयमर्काधिकं हक्सूत्राद्गर्भसूत्रं चन्द्रश्च पश्चिमेऽतो लम्बितो वर्ततेऽतस्तिथौ धनम् । उक्तं च-प्रागयतो रवेश्चन्द्रः पश्चात्पृष्ठेऽवलम्बितः । शीघेऽयगे युतिर्याता लम्बनतुल्यकालेन गम्या पृष्ठगते यतो लम्बनतुल्यकालेन प्रागृणं तद्धनं पश्चास्क्रियते लम्बनं तिथौ । कुतः । चन्द्रान्तिरेण यथा तिथिः सिद्धा तथा चन्द्राकयोः कुच्छिन्नकलान्तरेण लम्बनं सिद्धमतस्तिथौ दीयते ॥ २ ॥' इदानीममुमेवार्थ संप्रधार्येष्टराशिष्विष्टोन्नतघटिकाये लम्बनसाधनोपाय इष्टराशिघु वित्रिभलमशङ्कोश्च साधनार्थमुपायमाह-त्रिभोनलग्नमिति । वासनाऽत्र । यदा वित्रिभं वस्वस्तिकान्नतं तदा वित्रिभलमं याम्योत्तरवृत्तात्कदाचित् पश्चिमे पूर्व वाऽसन्न ·- - ग्रहगणिताध्याये- त्रिभोनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनी कृता हता व्यासदलेन भाजिता । हतात् फलाद्वित्रिभलमशकुना त्रिजीवयाऽऽप्तं घटिकादि लम्बनम्॥४ दर्शन्तकाले लग्नं विधाय तदनष्टं वित्रिभं च कृत्वा तयोवित्रिभस्य भोग्यं लग्नस्य भुक्तमन्तरोदययुतं वित्रिभस्योदितः कालो भवति । तेन कालेन वित्रिभ- लग्नजनितकुज्यायुज्यान्त्यादिभिश्च त्रिप्रश्नोक्त्या शङ्कुः साध्यः । शङ्कगेश्च दृग्ज्या तच्छायाकर्णश्च साध्यः। अथ विमोनलग्नार्कयोरन्तरस्य ज्या साध्या । अथ तया लम्बनार्थमनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया वित्रिभलमाकान्तरज्यया चतस्रो घटिका लम्बनं तदाऽनयाभीष्टया किमिति । फलं मध्यमलम्बनम् । अतस्त- स्फुटीकरणार्थं द्वितीयोऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यवित्रिमलमशङ्कावतावल्लम्बन लभ्यते तदाऽस्मिन्ननन्तरानीते किमित्येवं लम्बनं स्फुटं भवति । इदानी प्रकारान्तरण स्फुटीकरणमाह- फलाद्रवि१२मात् त्रिवहीनलमकर्णेन लब्धं खलु लम्बनं वा ॥४॥ २ फलादविघ्नादिति । मध्यलम्बनाद्वादशगुणात्रिभलग्नसंभूतच्छायाकर्णेन शि०-भवत्ति । अतस्तस्य शङ्कादिशानार्थ दर्शान्तकालीमं लनं लपमेव । तद्वित्रिभमर्क प्रकल्प्य वित्रिभलमलमयोर्विवरेऽकस्य भोग्यस्तनुभुक्तयुक्त इत्यादिना यः वित्रिभलग्रस्य दिनगतः स्यात् । दिनगलादथोन्नतादूनयुताच्चरेणेत्यादिना वित्रिभल- मजनितकुज्यायुज्यान्त्याहृतिभिस्त्रिप्रश्नोक्त्या शङ्खः साध्यः स वित्रिमलग्रस्थानीयः स्यात् । शङ्कोश्च दृग्ज्याश्रवणप्रभाः स्युः ॥ ३ ॥ त्रिभोनलमार्केति । अत्रोपपत्तिः । खस्वस्तिकस्थे वित्रिभेऽर्के क्षितिजस्थे वित्रिभार्कान्तरज्या त्रिज्या तुल्या । इटस्थान इष्टातस्त्रिभोनलपस्यष्टोन्नतघटिकाये स्थितस्यार्कस्य चान्तस्य ज्या साध्या तया लम्बनार्थेऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया विविमलमार्कान्तरदोज्यंया घटीचतुष्टयं ४ परमं लम्बनं क्षितिजे दृङ्मण्डलाकारे क्रान्तिवृत्ते खस्वस्तिक एव वित्रिमे सति खस्वस्तिके त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलाशको च सति तदेवेष्टकाले स्फुटमन्यत्र मध्यम लम्बन भवति । यदा वित्रिभं खार्धा- नतं याम्योदग्वृत्तासन्न प्रापश्चाद्भवति वित्रिभलाशकोश्च किंचित् ह्रासस्तदेष्टो- नतघटिकायस्थेऽर्के हामण्डलाकारक्रान्तिवृत्तवक्रत्वात्कर्णवपस्य कोटिरूपकरणाय साधनार्थेऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्पवित्रिमलमशङ्काविष्टोचत- घटिकाऽप्रस्थेऽर्क इष्टविविभाकान्तरज्यायाः सिद्धमिदमिष्टं लम्बनं तदेष्टवित्रिम- लमशङ्को किम् । फलं दृङ्मडलाकारक्रान्तिकृतप्रदेश विना सर्वश्रेष्टकाले स्फुट लम्बनं भवत्यनुपातद्वयेन । त्रिभोनलमार्कविशेषशिञ्जिनील्याधुपपन्नम् ॥ ४ ॥ प्रकारान्तरेण स्फुटीकरणम् - पलाविनादिति । अनोपपत्तिः । त्रिभोन- समाविशेकशिलिनी कला लता मासकलेन भाजिता सती फलं अन्मभ्यमं सर्व कालः स मध्यमलम्बनस्य ·- तन्मध्यमेव सूर्यग्रहणाधिकारः। ४९ भक्ताद्यल्लब्धं तद्वा स्फुट लम्बनं भवति । अवोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तत्र वित्रिभलग्न- शङ्कनेदिशांशेन वित्रिभलमाशङ्कुलिया चापवर्तिता जाता । गुणकस्थाने द्वादश १२ हरस्थाने वित्रिभलमकर्ण इत्युपपन्नम् । इदानीं प्रकान्तरेण लम्बनमाह- त्रिभोनलनस्य रवेश्च शवोर्वा हग्ज्ययोर्ववियोगमूलम् ॥ ५॥ शि०-ोष्टकालीनं लम्बनं तत्त्फुटीकरणं प्रकारान्तरेण लघुक्षेत्रादेव कृतम् । तद्यथा । दृङ्म- ण्डलवदपवृत्ते सति सर्वत्रापि क्षितिजे द्वादशाङ्गुलशङकोश्छायाकी परमौ लम्बनं च परमम् । महाशकुः शून्यम् । यथा क्षितिजादृवमर्को याति तथा भाकर्ण- योर्लम्बनस्य च ह्रासो महाशङ्कोद्धिः । स्वाक्षांशसमापसे सस्वस्तिके स्थितस्य वित्रिभज्यादृग्ज्याभावाविज्चात्यः शकुरेव । यतः खस्वस्तिकात्यक्तः शकुः कुमध्य एव पतत्यतः शेगामानः । तद्दल क्षेत्रस्यापि खस्वस्तिके वित्रिभे द्वादशतुल्यकोटिकर्णयोः साम्यत्वम् । साम्यत्वाच्छाया शून्यं लम्बनमपि शून्यम् । तदा लम्बनं क्षेत्राभावाचदागत स्फुटन । यदा वित्रिभ खानितं याम्बोदग्वृत्तासनं तदा विभिभल स्थानीय क्षेत्रमुत्पन्नम् । तद्यथा- विधिभलमस्थाने त्यक्तः शङ्कुः स महाशकुः कोटिः । शकुमस्तकात्कुमध्यप- यन्तं त्रिज्याकर्णः । दृमण्डलं याम्योदम्बत्तयद्बद्धं सधैरंशैविधिभं खस्वस्तिकान्नतं ते नतांशाः । तेषां ज्या वित्रिभलप्मस्य उथा सा कुन याच्छड कुनलपर्यन्तं भवति स भुजः। इदं गोले सूत्रम् । स्वद्वादशांशेनापवर्तितं सदेतत्सहानेक लघुक्षेत्रं जातं भूमौ । वित्रिभलमस्य महाशङ्कुः स्वद्वादशांशेनापवर्तितो जातो महामाङकोः स्थाने गुणो द्वादशाङ्गुलशङ्कः कोटिः । वित्रिभल्यस्य महाशङ्कोशिशेनापतिती त्रिज्या चापवर्तिता जात- स्त्रिज्यास्थाने वित्रिभलमकर्णः नाभेष्टच्छायाकर्गः । अत उक्तं-फलाद्रविघ्नादिति तथा महाशकुद्दादशांशेन दृग्ज्या चापवर्तिता जातश्छा याभुजः । बृहत्क्षेत्रसदृश- मेक जातं लघुक्षेत्रं भूनौ । द्वादशाङ्गुलशकुः छोट: । दृग्ज्योत्पन्ना छाया भुजः । इष्टकर्ण ऊो भाकर्णः । यदा वित्रिनं रसस्वस्तिकान्नतं तदेष्टस्थाने याम्योदग्वृत्तासन्ने वित्रिभे वस्वस्तिके लघुक्षेत्रे यार्णकोटयोश्छायाभावात्साम्यत्वं तन्न किंतु तत्र कर्णो द्वादशाधिकः स्वात् । तत्र लम्बनं ततोऽल्पम् । तत्रानु- पातः । यदि द्वादशतुल्ये रूस्वस्तिकस्यवित्रिभल मस्य छायाकर्ण इदं फलतुल्यं मध्यमं लम्बनं तदेष्टवित्रिभलमस्य छायाकणे किम् । फलमल्पमपेक्षितं सदधिकमा- याति । यतो वित्रिमलगकर्णी छादशभ्योऽधिकः स गुणः । अल्पो द्वादश स हरः । अधिकगुणेन गुणितेऽल्पेन हरेण भनेऽधिकमेव फलमायाति । अतोऽत्रानुपातेनो- त्पन्नगुणहरयोळत्यासेन फलादविघ्नादित्युपपन्नम् । फलं स्फुट लम्बनम् ॥ ४ ॥ २ त्रिभोनल सस्थ रवेश्च शङ्कोरिति । स्यादृङ्नांतरिति । अत्रोपपत्तिः सैव । यदा वित्रिभं खस्वस्तिके तदा भवलये दृग्वृत्तवज्जाते त्रिभोनलमार्कयोर्याऽन्तरज्या, ·५० ग्रहगणिताध्याये- स्याङ्नतिर्वेद ४ गुणा त्रिमौर्या भक्ताऽथवा लम्बननाडिकाः स्युः। १ ॥ ५॥ २ विभोनलनस्य यः शङ्खः साधितस्तथा दर्शान्तकाले रवेः स्वोपकरणैर्यः शङ्कुरुत्पद्यते तावनष्टौ स्थापयित्वा तयोश्च दृग्ज्ये साध्ये । अथ तयोः शङ्. क्योर्यद्वर्गान्तरपदं तदृनतिसंज्ञं भवति । प्रथमपकारोऽयम् । अथ दृङ्नते- द्वितीयः प्रकारः। तयोर्द्रग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदं दृङ्नतिसंज्ञं भवति । अथ दृङ्नते- लम्बनमुच्यते । दृङ्नतिश्चतुर्गुणा त्रिज्यया भक्ता फलं लम्बननाडिकाः स्युः । अनोत्पत्तिः सैव । यदा वित्रिभलग्नं खमध्ये भवति तदा दृङ्मण्ड लमेव क्रान्तिवृत्तम्। त्रिभोनलमार्कयोर्याऽन्तरज्या सैव तदाऽर्कस्य दृग्ज्या। सा चतुर्गुणा त्रिज्ययाऽऽप्ता मध्यमं किल लम्बनं भवति । तदेव स्फुटम्। ऊर्ध्वस्थितत्वात् का- न्तिवृत्तस्य । अथ यदा विविभलग्नं खानितं तिर्यस्थितत्वात् कान्तिवृत्तस्य तदा तत्माच्यपरया स्फुट लम्बनं कोटिरूपं भवति । तच्च वित्रिभलग्नशच- नुपातेन तथा स्फुटं कोटिरूपं कृतम् । तत्कथमिति चेत् तदर्थमुच्यते । मध्यल- म्बनानयने विज्यैव वित्रिभलनशङ्कुः । ततः स्फुटत्वार्थं यः साधितो वित्रिभ- लमशङ्कुः स दृक्क्षेपमण्डले कोटिस्तदृग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः। वित्रिभल- मस्य यदृङ्मण्डलं तक्क्षेपमण्डलमिति गोले कथितम् । अतस्त्रिज्यापरिण- तया नतज्यया यदाऽऽनीतं वज्जातं कर्णरूपं तत् कोटिरूपस्य विविभलग्नशङ्को- रनुपातेन कोटित्वं नीतमित्युपपन्नम् । यदेव स्फुटलम्बनस्य कोटिरूपत्वमुपपन्नं तदेव प्रकारान्तरेणोपपादितम् । शि०-इष्टरथाने क्षितिजोर्ध्वम। गते सैवार्कदृग्ज्या तदा सा क्षितिजे त्रिज्यातुल्या । स्वस्वस्तिकक्षितिजान्तरे दृङमण्डलवदपवृत्तगतनवतिभागज्या । खस्वस्तिक इष्टवित्रि- भान्तिरज्यया किमित्यनैनकेनैवानुपातेनापवृत्तवढ्ङ्मण्डले प्राच्यपरं मध्यममेवापमवृत्तदृङ्मण्डले स्फुटं तल्लम्बनम् । खस्वस्तिकानते वित्रिभे दिनार्धासन्ने दृङ्मण्डलवदपमवृत्तस्याथोन्नतघटिकाग्रे क्षितिजे वा स्थितार्क प्रति नीयमानस्य कर्ण- रूपस्य तिर्यस्थितत्वादिष्टवित्रिभार्कान्तरज्यया किमित्यनुपाते कृते मध्यमं कर्णरूपं दृमण्डलवदपमवृत्तस्यैव प्राच्यपरया वित्रिभलमशक्कनुपातेन द्वितीयेन रफुट कोटि- रूपं भवति । तत्कथमित्युच्यते । दृङ्मण्डलवदपवृत्ते मध्यममेव स्फुट लम्बनम् । तत्र खस्वस्तिके त्रिज्यातुल्यो वित्रिभलनशकुः प्रतिपादितः । ततोऽन्यत्र स्फुट- त्वार्थ यः साधितः स न्यूनो जातः स वित्रिभलमशकुः । दृड्मण्डलं वित्रि- भलमस्य दृक्क्षेपवृत्ताख्यं याम्योदग्वृत्तवत्तत्र वित्रिभं खस्वस्तिकाद्यैरंश तं तदन्ते- युक्तः कोटिरूपः । खस्वस्तिकाद्यैरशैर्नतं वित्रिभं तज्जा वित्रिभदृग्ज्या सैव दृक- प्रागपरया ·सूर्यग्रहणाधिकारः। रवेईङ्मण्डले या दृग्ज्या सा कर्णरूपिणी । वित्रिभलग्नस्य या दृग्ज्या स एवं दृक्क्षेपः स भुजरूपः । यतः क्रान्तिमण्डलपाच्याः सम्यग्दक्षिणोत्तरं खार्धाद्वि- विभलग्नोपरिगतं दृक्क्षेपमण्डलम् । तत्र वित्रिभलग्नस्य या दृरज्या स दृक्क्षेपः। तज्जनिता नतिकलाश्चन्द्रार्ककक्षयोर्याम्योत्तरमन्तरं सर्वत्र तुल्यमेव दृष्टा पश्यति । यथोक्तं गोले- कक्षयोरन्तरं यत् स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । अतः, नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः। कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुट लम्बनलिप्तिकाः ॥ यव इदं लम्बनक्षेत्रमतो दृक्षेपार्कदृग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदतुल्पा दृङ्नतिर्भवितु- महति । परं यथास्थिते गोले क्षेत्रोपरीयं न दृश्यते । यतो वित्रिमलनार्कयो- रन्तरज्या वित्रिभलग्नशङ्कुव्यासार्धपरिणता सती दृङ्मतिर्भवति । अत एवाने- नापि प्रकारेण क्षितिजस्र्थेऽके परमा दृङ्नतिर्वित्रिभलग्नशङ्कुतुल्या भवति । अतोऽयमपि प्रकारः पूर्वतुल्य एव । किंतु दृक्क्षेपार्कदृग्ज्ययोस्तुल्ये शलाके भुज- कर्णरूपे समायां भूमौ विन्यस्य तदन्तरे कोटिरूपां दृङ्नतिं दर्शयेत् । एवमने- कविधान्युपपत्त्युनुसारेण क्षेत्राणि परिकल्प्य धूलीकर्मोपसंहारमार्याः कुर्वते । शि०-क्षेपसंज्ञा सा कुमध्यावित्रिभस्थाने त्यक्तशङ्कुमूलपर्यन्तं भवति स भुजः । शकुम- स्तकात्कुमध्यपर्यन्तं त्रिज्या कर्णः । एवं त्रिज्यापरिणतज्यया वित्रिभार्कान्तरतुल्यया नतज्यया खस्वस्तिका[दन्यत्रेष्टे काले यदानीतं तत्कर्णरूपं मध्यनम् । तद्वित्रिभल- अशक्कनुपातेन कोटित्वं नीतम् । यत्स्पष्टलम्बनस्य कोटिरूपत्वं तत्प्रकारान्तरण साध्यते । तद्यथा । खस्वस्तिकादिष्टस्थानेऽर्क प्रतिनीयमाने दृङ्मण्डले यैरंशैरर्कः खस्वस्तिकानतस्तदन्ते त्यक्तशकुः कोटिः । शकुमस्तकात्कुमध्यपर्यन्तं त्रिज्या कर्णः । शकुंवर्गोनस्त्रिज्यावर्गोऽऽस्य दृङमण्डलगतनतांशानां ज्या दृग्ज्या । सा कुमध्यादर्कस्थाने त्यक्तशङ्कुमूलपर्यन्तं कर्णरूपा भवति । प्रागुक्ते वित्रिभलनस्य दृक्क्षेपवृत्ताख्ये दृङ्मण्डले प्रागुक्ता या दृग्ज्या वित्रिभलनशङ्कोः स एव दृक्- क्षेपो भुजः । दृक्क्षेपजनिता नतिकलाश्चन्द्रार्कयोर्याम्योदगन्तरं सर्वत्र तुल्यं द्रष्टा पश्यति । दृक्क्षेपानतिसाधनं कुतस्तदुक्तं गोले- कक्षयोरन्तरं यत्स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । ततो याम्योदगन्तरं वित्रिभे नतिः सा याम्योदक्ढक्क्षेपात्साध्यते । साधनं यथा--त्रिज्यातुल्ये वित्रिभदृग्ज्यातुल्येन दृक्षेपेण परमा नतिकलाः ४८ । ४५ तदेष्टदृग्ज्यातुल्येन दृक्क्षेपेण किम् । इष्टा नतिलिप्ता भुजः । स्वाक्षांशसमापमे दृङ्- मण्डलवदपमवृत्ते क्षितिस्थितार्क प्रतिनीयमानेऽर्कस्य दृग्ज्या त्रिज्यातुल्या प्रागुक्ता ।

·५२ ग्रहगणिताध्याये- अथ प्रस्तुतमुच्यते । अब किल वित्रिभलग्नस्य रवेश्च दृग्ज्ययोर्यद्वान्तरपदं तावदेव तच्छक्कोरपि भवति । तत् कथमिति चेत् तदुच्यते । अत्र स्वस्वश- कुंवर्गेणोनौ त्रिज्यावर्गों दृग्ज्याव! भवतः । तयोरन्तरे कृते त्रिज्यावर्गयोस्तु- ल्यत्वागतयोः शकुंवर्गान्तरमेवावशिष्ठते । एवं यत्र कुत्रचिढ्यासार्धेऽपि भुज- ज्य योवान्तरतुल्यं तत्कोटिज्ययोगान्तरं भवतीति । अत उक्तं-त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शक्तावा दृग्ज्ययारिति । दृङ्नतितत्रिज्यानुपातेन लम्बनस्य घटी- करणम् ॥ शि-तत्र परमा लम्बनकलाः ४८ । ४५ स्वस्वस्तिकादिष्टस्थानस्थितार्क प्रति नीय- माने दृमण्डले यशरकः खस्वतिकालतस्तज्ज्या, अष्टदृग्ज्या प्रागुक्ता । ततोऽ- नुपातः । त्रिज्यया तुल्याकंग्ज्यया परमलम्बनकलाः ४८ । ४५ तदेष्टाद- ग्ज्यया किम् । फलं कर्णो दृग्लम्बनकलाः । तयोः कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुट- लम्बनलिप्तिकाः । लम्बनक्षत्रमिदं गोले न दृश्यते । वित्रिभस्य प्राक्रस्थितो दृक्क्षेपो भुजः । प्राक्कथितार्कदृग्ज्या कणः। दृषक्षेपार्कदृग्ज्ययोर्वर्गान्तरं दृङ्नतिज्यावर्गस्तत्पदं दृट्नातः । खस्वस्तिकस्थवित्रिभस्य दृक्शेगः शून्यम् । तदा क्षितिजस्थेऽ।ऽर्कदृग्ज्या त्रिज्यातल्या । तत्र दक्षेपार्कदृग्ज्ययोश्च ३४३८ वर्गान्तरं त्रिज्यातुल्यदृङ्नतिज्या- वर्गस्तत्पदं त्रिज्यातल्या दृङ्नतिस्तत्र परमं लम्बनं ४ । यथा दृङ्मण्डलाद पवृत्ते क्षितिजस्थेऽके दृङ्नतिस्त्रिज्यातल्या तदा - सा खस्वस्तिकस्थे वित्रिभलमश- कुना त्रिज्यातुल्यन समा । तथाऽन्यत्रापि क्षितिजस्थेऽर्के दृङ्नतिर्वित्रिभलमशङ्- कुतुल्या । अतो दृङ्नतेरपि साधितं लम्बनं पूर्वतुल्यमेव । अथ प्रस्तुतमुच्यते । अत्र वित्रिभलग्नस्य रवेश्च दृग्ज्ययोर्वर्गान्तरपदं यत्तावदेव वित्रिभलग्नस्य रवेश्च शङ्- कोरपि वर्गान्तरपदं भवति । तत्कथमित्युच्यते । वित्रिभस्य रवेश्च शकुंवर्गोनौ त्रिज्यावर्गों वित्रिभार्कयोदृग्ज्यावर्गो भवतः । वित्रिशं( भं)च १ । अनेनोनस्त्रिज्यावर्गो जातो वित्रिभदृग्ज्यावर्गः । वित्रि भ]शकुंव ? त्रिव १ । अर्कस्थाने त्यक्तशङ्कोर्वर्गे- णोनस्त्रिज्यावर्गोऽर्कदृग्ज्यावर्गः । अशकुंवर्गः १ त्रिव १ अनयोरन्तरे कृते त्रिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वाद्गत्योः शकुंवर्गान्तरमेवावशिष्यते । अस्य शकुंवर्गा- न्तरस्य पदं दृङ्नतिः कोटिः । एवं यत्र कुत्रचिद् व्यासार्धे भुजज्ययोर्वर्गान्तर- तुल्यं तत्कोटिज्ययोर्वर्गान्तरं भवति । अत उक्तम्--त्रिभोनलनस्य रवेश्च शङ्- कोर्यदर्गान्तरपदमथवा त्रिभोनलमस्य रवेश्च दृग्ज्ययोर्यद्वर्गान्तरपदं सा द्विधा दृङ्नतिः प्रागपरा कोटिरूपा स्यात् । ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया दृड्नत्या घटी- चतुष्टयं ४ परमं लम्बनं तदेष्टया किमित्यनुपाते कृते दृङ्नतेर्दृग्ज्ययोः सिद्धत्वा- देकेनैवानुपातेन द्विधा सिद्धाया इङ्नतेः कोटिरूपायाः स्फुट लम्बनं वेदगुणेत्यादि सर्वमुपपन्नम् ॥ ५॥ ॥

·- सूर्यग्रहणाधिकारः। इदानीं लम्बनप्रयोजनमाह- शवोस्तयोईग्गुणयोस्तयोर्वा त्रिज्याचतुर्थांशविभक्तयोः स्यात्॥६॥ यद्वर्गविश्लेषपदं द्विधैवं विलम्बनं तद्घटिकादिकं वा ॥ ६ ॥ तयोरनन्तरकथितयोर्वित्रिभलमार्कशङ्क्वोत्रिज्याचतुर्थांशेनापवर्तितयोर्यहाँ- न्तरपदं तल्लम्बनं वा भवति । अथ तयोः शवोर्ये दृग्ज्ये तयोस्त्रिज्याचतुर्थी- शभक्तयोर्वगान्तरपदं वा लम्बनं भवति । अत्रोपपत्तिः । अत्र निष्पन्नाया दृङ्नतेः कोटिरूपाया घटीचतुष्टयेन त्रिज्यया चानुपातः । स तदुपकरणभूतयोः शवोस्तट्टग्ज्ययोर्वा क्रियालाघवार्थं यदि क्रियते तदा घटिकात्मिकैव दृङ्नतिरुत्पद्यते । तदेव लम्बनम् । अतस्तथा को जातमन्यत् भकारद्वयम् ॥ शि०- शवोस्तयोरिति । यद्वर्गविश्लेषपदमिति । अत्रोपपत्तिः । अत्रावित्रि- भयोः शङ्कोरर्कवित्रिभदृग्ज्ययोर्वा त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शवोरित्यादिना निष्पन्ना कोटिरूपा या दृङ्नतिस्तस्यास्त्रिज्यातुल्यया दृड्नत्या घटीचतुष्टयं लम्बनमित्यनुपातः कृतः । अयमनुपातोऽर्कवित्रिभशङ्कोरर्कवित्रिभट्टग्ज्ययोर्वा यदि कृतस्तदा क्रियाला. घवं भविष्यति । कथमनुपातः कार्य इत्युच्यते । खस्वस्तिकस्थयोवित्रिभार्कयोर्द्वग्ज्या- भावस्तत्र तयोस्त्रिज्यातुल्यः शङ्कः । तत्र दृङ्मण्डलवदपमवृत्ते क्षितिजस्थेऽऽर्क- दृग्ज्या त्रिज्यातुल्या । तथा खस्वस्तिकानतस्य वित्रिभस्य याम्योदग्वृत्तस्य याम्य- क्षितिजयोगे वित्रिभदृग्ज्यादृक्क्षेपस्त्रिज्यातुल्यः । तत्रानुपातः। यदि खस्वस्तिके त्रिज्या- तुल्ये वित्रिभलमशङ्को त्रिज्यातुल्येऽर्कशङ्कौ च घटीचतुष्टयं क्षितिजे लम्बनं तदेष्टे वित्रिभलग्नशङ्कावर्कशङ्कौ च किम् । त्रिभोनलग्नं तरणिं प्रकल्प्येत्यादिना वित्रिभस्ये. धशङ्कुस्त्रिप्रश्नोक्त्याऽर्कस्पष्टशङ्कुः साध्यः । एवं वित्रिभशङ्क्त्पन्नं फलं भुजरूप- मर्कशङ्कृत्पन्नं कर्णरूपम् । तयोः फलयोर्यद्वर्गविश्लेषपदं तद्घटिकादिकं लम्बनं भवति । अयमेकः प्रकारः । अथान्यदृग्ज्ययोस्तत्रानुपातः । यदि प्राकृक्षिति- जेऽर्कस्य दक्षिणे स्वक्षितिजे वित्रिभस्य त्रिज्यातुल्ययाऽदृग्ज्यया च क्षितिजे घटी- चतुष्टयं परमं लम्बनं तदेष्टवित्रिभदृग्ज्ययाऽर्कदृग्ज्यया च किम् । इष्टशङ्कवर्गोन- स्त्रिज्यावर्ग इष्टदृग्ज्यावर्गः स्यात् । एवं वित्रिभदृग्ज्योत्पन्नं फलं भुजरूपमर्कदृग्ज्यो- त्पन्नं फलं कर्णरूपम् । तयोः फलयोर्यद्वर्गविश्लेषपदं द्विधैवं विलम्बनं तदघटि- कादिकं वा । अत्र क्षेत्रद्वये चतुर्भिरनुपातैः कृतैर्गुणकस्थघटीचतुष्केण हरस्थित- त्रिज्याया अपवर्ते कृत उपपन्नं हरे त्रिज्याचतुर्थांशः ॥ ६ ॥ १ ॥

·प्रहगणिताध्याये- इदानी लम्बनप्रयोजनमाह-- तत्संस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसकृत् स ग्रहमध्यकालः ॥७॥ एवं यद्दन्तिकाले लम्बनमुत्पन्नं तद्वित्रिमलग्नादूनेऽर्के धनमतो दर्शान्तध- टिकासु क्षेप्यम् । यदि वित्रिभादधिकेऽर्के जातं तदृणं दर्शान्त घटीभ्यः शोध्यम् । एवमसरुल्लम्बनसंस्कृताद्दान्तकालालनमानीय वित्रिभं च कृत्वोक्तप्रकारेण लम्बनं साध्यम् । तेन गणितागतो दर्शान्तः पुनः संस्कार्यः । एवं मुहुर्यावद- विशेषः । एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालो भवति । अत्रोपपत्तिः । अत्र चन्द्रकक्षाया आसन्नत्वाविकक्षाया दूरत्वात् व|च्छ्रि- ताद्दष्टू रविमण्ड लगामि यत् सूत्र तस्माद्धश्चन्द्रोऽवलम्बितो दृश्यते तल्लम्बनम् । कान्तिवृत्ते परमोच्चस्थाने किल विविभम् । तस्मादूनो यदा रविस्तदाऽकदिवल- म्बितश्चन्द्रः पृष्ठतो भवति । चन्द्रो हि शीघगतिः । शीघे पृष्ठगते युतिरेष्या । अतो लम्बनं तिथौ धनम् । यदा वित्रिभलग्नादधिकोऽकस्तदा चन्द्रोऽवलम्बितोऽ- कौनतो भवति । शीघेऽग्रगे युतिर्याता लम्बनतुल्येन कालेनातस्तत्र लम्बन- मृणम् । एवं लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालः स्यादित्युपपन्नम् । यदि त्रिज्यातुल्याऽदृग्ज्यया परमा भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशतुल्या लम्बनलिता ४८ । ४६ लभ्यन्ते तदेष्टयाऽदृग्ज्यया किमिति । फलं दृग्लम्बनकलाः । एवमनेनैवा- नुपातेन दृक्क्षेपाद्या लम्बनलिप्ता उत्पद्यन्ते ता अवनतिलिप्ताः । ता भुजरूपाः। दृग्लम्बनकलाः कर्णः। तयोर्वर्गान्तरपदं स्फुटलम्बन लिप्ताः । यतो दृड्नत्याऽऽन- यनेऽदृग्ज्या कर्णो दृक्क्षेपो भुजः। अतो दृक्क्षेपाजनिताऽवनतिर्भुजः । स्फुट- लम्बनलिप्ताः कोटिः । इदमखिलं गोले लम्बनोपपत्तौ कथितम् । तद्यथा- यतः क्व|च्छ्रितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥ इष्टापतितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः । - शि० तत्संस्कृत इति । लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहणकालस्तदुपपत्तिः प्रागुक्ता । लम्बनासकृत्प्रकारः कथं कार्यः कुतश्च कार्य इत्युच्यते । प्राक्कपाल ऋणलम्बनसंस्कृतो गणितागतो दर्शान्तस्तत्कालीनौ लम्बनेन गुणिता ग्रहमुक्तिरित्यादिना चन्द्राकौं तत्कालीनं वित्रिभं च कृत्वा तेभ्यो यावल्लम्बनं साध्यते तावत्प्राग्लम्बना- त्किंचित्सान्तरं सूक्ष्ममायातीति प्रत्यक्षं दृश्यते । तत्संस्कृतो गणितागतो दर्शान्तः सोऽपि किंचित्सान्तरः सूक्ष्मोऽतस्तेन लम्बनेन तत्कालीनौ चन्द्रास तात्कालिक ·सूर्यग्रहणाधिकारः। ५५ भित्तौ विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखा तथोर्ध्वगाम् ॥ तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्यं कक्षायां क्षितिजं तथा । ऊर्ध्वरेखायुतौ खार्धं दृग्ज्याचापांशकैनैतौ ॥ कृत्वाऽन्दू समुत्पत्ति लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतः सूत्रं नयेच्चण्डांशुमण्डलम् ॥ द्रष्टुर्भूपृष्ठगादन्यादृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्बनलिप्तिकाः ॥ गर्भसूत्रे सदा स्यातां चन्द्राौं समलिप्तिको । दृक्सूत्रालम्बितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् ॥ दृग्गर्भसूत्रयोरक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । अथ याम्योत्तरायां तु भित्तौ पूर्वोक्तमालिखेत् ॥ ये कक्षामण्डले ते तु ज्ञेये दृक्क्षेपमण्डले । त्रिभोनलनदृग्ज्या या स दृक्क्षेपो द्वयोरपि ॥ तचापांशै तौ बिन्दू कृत्वा वित्रिभसंज्ञको । माग्य क्सूत्रतश्चन्द्रवित्रिभस्य नतिर्नतिः ॥ कक्षयोरन्तरं यत् स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । याम्योत्तरं नतिः साऽत्र दृक्क्षेपात् साध्यते ततः ।। यत्र तत्र नतादादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तदृग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्वोः पूर्वापरं तु तत् ।। पूर्वापरं च याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अत्रापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दाक्षिणोत्तरा ॥ यत् पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम् ।। यद्याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते । नतिलिप्ता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनलिप्तिकाः ॥ परलम्बनलिप्ता४८ । ४६नी त्रिज्या३४३८प्ता रविदृग्ज्यका । दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दृक्क्षेपतो नतिः ॥ शि०-वित्रिभं च कृत्वा यल्लम्बनं साध्यते तत्प्राग्लम्बनात्किंचित्सान्तरं सूक्ष्ममा- याति । अतोऽसकृत्प्रकारेणैवं कथितेन सिद्धस्थिरलम्बनेन नाम पुनः पुनः क्रियमाणे ·ग्रहगणिताध्याये- - गत्यन्तरस्य ७३१।२७तिथ्यंशः ४८ । ४६ परलम्बनलिप्तिकाः। गतियोजन ११८५८१४५ तिथ्यंशः ७९० । ३५ कुदलस्य- यतो मितिः॥ स्युलम्बनकला नाडयो गत्यन्तरलवोद्धृताः । पागग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बितः ॥ शीघेऽयगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः। पागृणं तद्धनं पश्चात् क्रियते लम्बनं तिथौ ॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशि सूर्ययोः। नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः॥ १९ ॥ इदानीं सरूत्प्रकारेण लम्बनमाह- त्रिभोनलग्नस्य नरस्त्रिभू१३नो दन्तै३२विभक्तः परसंज्ञकः स्यात् । लग्नार्कयोन्तरकोटिदोर्ये विधाय दोापरयोर्वियोगातू ॥८॥ स्वघ्नायुतात् कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात् परघ्नात् । श्रुत्या. हृताल्लब्धधनुःकला यास्ते वासवो लम्बनजाः सकृत् स्युः ॥९॥ वित्रिभलग्नस्य यः शङ्कुः स त्रयोदशगुणो द्वात्रिंशद्भक्तः फलं परसंज्ञ भवति । दर्शान्तकाले यल्लग्नं तस्मादर्कोनाद्भुजकोटिज्ये साध्ये । तत्र दोल्या अनन्तरानीतस्य च परस्य यो वियोगस्तस्माद्वर्गीकृतात् कोटिज्यावर्गेण युताद्यत् पदं स कर्णः । कोटिज्यापरयो(तात् तेन कर्णेन भक्ताद्यत् फलं तस्य चापे यावत्यः कलास्तावन्तो लम्बनजासवः सहदेव भवेयुः । शि-सान्तरं न स्यात्सममेवाऽऽयाति तत्स्थिरम् । तेन स्थिरेण लम्बनेन संस्कृतो गणितागतो दर्शान्तः स्थिरः स्फुटो मध्यग्रहणकालः ॥ ७ ॥ त्रिभोनलनस्य नर इति । स्वघ्नादिति । अत्रोपपत्तिः । हङमण्डलबद- पवृत्ते त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलमशको क्षितिजे घटीचतुष्कमितपरमलम्बनस्य ४ पलानि षड्गुणान्यसवः १४४० एतावन्त्य एव त्रिज्यासंभूतपरमकान्तिभागानां २४ कलाः १४४० । यदि त्रिज्यातुल्यो वित्रिभशकुस्तदाऽल्पशङ्क१२०जनितक्रान्तेनीमा- ल्पत्रिज्या१२०जनितक्रान्तेः कलातुल्यासवः स्यः । । अतस्त्रिज्यातुल्यखस्वस्तिक- स्थविनिभशकु १२० उत्पन्ना क्रान्तिज्या ककृता विपादाः ४८ । ४५ गत्यन्त- रतिथ्यंशसमा परमा लम्बनासुज्या भवतीत्यवगन्तव्यम् । अतोऽत्रानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलमशङ्कौ १२० जिनांशजीवाककृता विपादा ४८ । ४५ गत्यन्तरतिथ्यंशसमा परमलम्बनज्या लभ्यते ४८ । ४५ तदेष्टशङ्को का । अत्राऽऽचार्येण संचारः कृतः । यदि परमलम्बनज्यातुल्यगुणकेन ४८१ ४५ त्रिज्या ·- सूर्यग्रहणाधिकारः। ૫૭ अवोपपत्तिः । यदि त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलग्नशङ्कौ परमलम्बनज्या लभ्यते तदेष्टशङ्कौ केति । तत्र संचारः। यदि परमलम्बनज्यातुल्यगुणकेन त्रिज्या हरस्तदा त्रयोदशगुणकेन कः । फलं द्वात्रिंशत् । तस्य परसंज्ञा कृता । अधोधः- स्थयोरपि चन्द्रार्कयोः क्रियोपसंहारार्थमन्यथा कल्पितं लम्बनक्षेत्रम् । तत्र तावत् परमं लम्बनमुच्यते । चतस्रो घटिकाः किल परमं लम्बनम् । तत् तु विज्यातुल्ये विविभलमशङ्कौ । तासां घटीनां यावन्तोऽसवस्तावत्य एव चतुर्विंशतिभागानां कला भवन्ति । अनस्त्रिज्यासंभूतकान्तेः कलानां तुल्यास्तदा परमलम्बनासवो भवन्ति । यदा पुनर्वित्रिभलमशङ्कुस्त्रिज्यातोऽल्पो भवति तदा तज्जानितकान्तेः कलानां तुल्या भवन्ति । अतो विनिमलनशकुजनिता कान्तिज्या तदा परमलम्बनासूनां ज्या भवतीत्यवगन्तव्यम् । अथ पूर्वापरायताया भित्ते- रुत्तरपार्वे त्रिज्यामितामुलकर्कटेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखामूर्ध्व- रेखां च कुर्यात् । तत् किल चन्द्रकक्षावृत्तं कल्प्यम् । तन्मध्यादुपरि परमलम्ब- नासुज्यान्तरे भूसंज्ञितं बिन्दु कृत्वा तत्र तेनैव कर्कटेनान्यद्वृत्तं विलिखेत् । तन्म- ध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या । ऊर्ध्वरेखा सैवोपरि नेया । तत् किलार्कक- क्षावृत्तम् । ते वृत्ते चक्रांशैटिकाषष्टया चाक्ये । ऊध्वरेखायुतौ द्वयोरपि ०-हर१२०स्तदा त्रयोदशगुणेन १३ कः । फलं द्वात्रिंशत् ३२ । अथवाऽनु- पाते कृते गुणकत्रयोदशांशेन गुणहरावपवर्तितौ गुणस्थाने त्रयोदश १३ हरस्थाने द्वात्रिंशदतस्त्रिभोनलनस्य नरस्त्रिभूघ्नो दन्तैर्विभक्तः परसंज्ञकः । परमलम्बनासुज्याऽन्त्य- फलज्या । यथा प्रतिवृत्तमङ्ग्यां शीघ्रफलं साधितं तथा लम्बनमपि साधयति- पूर्वापरायतायां तद्भित्तावुत्तरपार्श्वके । त्रिभज्यका संमितकर्कटेन कक्षाख्यवृत्तं प्रथमं विलिख्य । तदर्ककक्षावृत्तं प्रकरुप्यम् । दृष्टिसूत्रवधोलम्वितश्चन्द्रो श्यते । त्परमलम्बनज्याऽधो देया । तत्र तेनैव कर्कटेन कृतं वृत्तं तत्प्रति सन् . तच्च- न्द्रकक्षावृत्तं प्रकल्प्यम् । उभे वृत्ते भगणांशैरङ्ये । वृत्तयोर्मध्ये न:चोच्चंगा रेसका कार्या । वृत्तयोर्मध्ये तिर्यग्रेखे च कार्ये । यथोच्चसमे ग्रहे फलाभावस्तथाऽत्र वित्रिभसमे रबौ दृग्गर्भसूत्रयोरैक्याल्लम्बनाभावः । यथा फलसाधनायान्त्यफलज्या तथाऽत्र लम्बनसाधनाय परमलम्बनज्याऽन्त्यफलज्या करप्या । शीघ्रप्रतिमण्डल उच्चो- न्मुखी, ऊर्ध्वमन्त्यफलज्या दत्ता । अत्र लम्बनभङ्ग्यामधः । अथ शीघ्रप्रतिमण्ड- लभङ्ग्या । अत्र लम्बनभङ्ग्यां फलार्थ वैपरीत्यं कल्प्यम् । तद्यथा-नीचोच्चसमे ग्रहे फलाभावः । अत्र लम्बनभङ्ग्यां वित्रिभ उच्चं तन्नीचं कल्पितम् । यतोऽन्त्य- फलज्याऽधो नीचम् । प्रतिवृत्तं च कक्षावृत्तान्तःपतितम् । षङ्भं वित्रिभं नीचं तदुच्चं फलार्थ कल्पितम् । यत उच्चोन्मुखी, अन्त्यफलज्या । प्रतिवृत्तं च कक्षा- तस्मा- ८-२ .

·ग्रहगणिताध्याये- - वित्रिभलमसंज्ञौ बिन्दू कार्यों । ततो वित्रभलग्नार्कान्तरभागै रविकक्षायां वित्रि- भलमानतं रविसंज्ञकं बिन्दं कुर्यात् । एवं चन्द्रवित्रिभाञ्चन्द्रकक्षायां तैरेव भागैर्नतं चन्द्रबिन्दु च । ततो भूबिन्दोः सकाशाच्चन्द्रबिन्दूपरिंगतं सूत्रं प्रसा- यम् । तत् सूत्रं यत्र रविकक्षायां लगति तत्सूर्यबिन्द्वोरन्तरे यावत्यो घटिकास्ता- वत्यस्तस्मिन् काले लम्बनघटिका ज्ञेयाः । एवंविधे क्षेत्रेऽस्य लम्बनस्य साधनो- पपत्तिर्ग्रह शीघफलवदुत्पद्यते । तत्र रविकक्षा कक्षामण्डलं चन्द्रकक्षा प्रतिमण्डलं परमलम्बनासुज्यामन्त्यफलज्यां वित्रिभलग्नं सषड्भं शीघोच्चं प्रकल्प्य शेषा क्रियोसा। एतदानयनं किंचित् स्थलम् । अथ नत्यर्थमन्दोर्टक्षेपावाह- दृग्ज्यैव या वित्रिभलग्नशङ्कोः स एव दृक्क्षेप इनस्य तावत् । शि०-वृत्ताहिः पतितम् । कल्पितोच्चाद्विलोमं मेषादिः ६ । । ० षड्राश्यन्तरेण कल्पितः । यतः शीघ्रप्रतिमण्डल उच्चाभिमुखं फलं दर्शितम् । अत्र लम्बनभङ्ग्यां वित्रिभे नीचाभिमुखं दर्शितम्। शीघप्रतिमण्डले तिर्यग्भुजज्या। कोटिज्यो/ऽधरा । अत्र तु लम्बनभङ्ग्यां भुजज्यो ऽधरा । कोटिज्या तिर्यक् । यथा प्रागपर ऊर्ध्वाधरगोले भुजज्यो ऽधरा कोटिज्या तिर्यक ततो वित्रिभे कल्पितमेषादेः स्वस्व- कक्षायां स्वस्ववित्रिभात्समाशेनतौ चन्द्राकौं कृत्वाऽर्ककक्षायां भूबिन्दोश्चन्द्रकक्षायां चन्द्रबिन्दपरि गतं सूत्रं सूर्यकक्षावृत्ते यत्र लगति तत्सूर्यबिन्दोरन्तरे यावन्त्यो घटिकारतारतत्काललम्बनघटिकाः । तज्ज्ञानार्थमुपायः। भूतिर्यग्रेखायां लमम् । अतो मध्यरेखे तदूर्ध्वतोऽतस्तदेक्यान्तरमित्यस्य वैलोम्येन लग्नान्तिरदोापरयोर्वियोगो भुजः । परो नाम परलम्बनज्याऽन्त्यफलज्या । लनान्तिरकोटिज्या कोटिः । अनयोगैक्यमूल कर्णः । कुमध्यप्रतिमण्डलसेटान्तरे लमार्कयोरन्तरकोटिदोज्य विधाय दोापरयोवियोगात्स्वघ्नायुतात्कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिरित्युपपन्नम् । नीचोच्चवृत्तभङ्ग्यां फलार्थ त्रैराशिकं तथा लम्बनार्थमपि । तद्यथा-त्रिज्या- तुल्यया कोटिज्यया परमा लम्बनज्यान्त्यफलज्या तदेष्टकोटिज्यया किम् । कर्णाय इदं त्रिज्याये किम् । त्रिज्ययोस्तुल्यत्वान्नाशः । फलचापं लम्बनासबः । एवं कोटिगुणात्परमादित्युपपन्नम् । शीघे प्रतिमण्डले स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोरित्या- दिना कोटिः । अत्र लम्बनभङ्ग्यां तु दोःकोट्यो मभेदो न हि स्वरूपभेदः । अतो दोापरयोर्वियोगः । अयं शीघ्रप्रतिमण्डले कोटिरूपः सन्नत्र लम्बनभङ्ग्यां वैपरीत्यत्वाद्भुजः कल्पितः । यतो न स्वरूपभेदः। अत्र लम्बनस्यासकृत्प्रकाराभावः कुतः। यतोऽत्र दैनंदिनमिष्टवित्रिभशङ्कोः परमलम्बनज्यामन्त्यफलज्यामिष्टां प्रसाध्येष्टा- नुपातेनेष्टं लम्बनं साधितमतः सकृत्स्युरित्युक्तम् ॥ ८ ॥ ९ ॥ हरज्यैवेति । वासनारूपोऽयं श्लोकः । वित्रिभं खस्वस्तिकाद्यैरंश तं तदन्ते त्यक्तः शकुर्वित्रिभशङ्खः । शइकुभस्तकात्कुमध्यपर्यन्तं त्रिज्याकर्णः । शहर यथा ·सूर्यग्रहणाधिकारः। सौम्येऽपमे वित्रिभजेऽधिकेऽक्षातू सौम्योऽन्यथा दक्षिण एव वेधः॥१०॥ चापीकृतस्यास्य तु संस्कृतस्य त्रिभोनलग्नोत्थशरेण जीवा।।१०।। २ पूर्वार्धं सुगम मागेव व्याख्यातम् । सोऽकदृक्क्षेपः सौम्यो याम्यो वेति ज्ञाना- योच्यते । तत्र वित्रिभलग्नस्यापमे सौम्येऽक्षांशेभ्योधिके सति सौम्यो ज्ञेयः । इतोऽन्यथा याम्यः । अथ तस्य दृक्क्षेपस्य धनुः कार्यम् । वित्रिभलग्नं चन्द्र प्रकल्प्य सपाततात्कालिकचन्द्रदोज्येत्येवं विक्षेपः साध्यः । तेन वित्रिभलग्नवि- क्षेपेण तदृक्क्षेपधनुः संस्कार्यम् । एकदिशोर्योंगो भिन्नदिशोरन्तरमित्यर्थः संस्कृतिवशाञ्चन्द्रदृक्क्षेपस्य दिक् । तस्य जीवा दृक्क्षेप इन्दोरित्यग्रे संबन्धः । शिं०-कुवर्गोनस्त्रिज्यावर्गो वित्रिभदृग्ज्यावर्गः । तन्मूलं वित्रिभट्टग्ज्या । सा कुमध्याच्छ- कुमूलपर्यन्तं भवति । स एव तावद्दिनस्य दृक्क्षेपः । यतो यल्लग्नं तवेरेवो- त्पन्नम् । रविरिष्टकान्त्यग्रे यस्मिन्नहोरात्रवृत्ते क्रान्तिवृत्ते भ्रमति तस्मिन्नेव याम्योदक्क्ते वित्रिभमायात्यतो यद्रवेर्लग्नं तद्वित्रिभं रवेवित्रिभलग्नं भवति । अतो वित्रिभग्ज्या स इनस्य दृक्क्षेपः । तद्धनुरकदृक्शेपचापांशास्ते खस्वस्तिकाद्वित्रिभलग्नं यैरंशैर्नतं तत्र वित्रिभलगोपरि गतं दृङ्मण्डलं वित्रिभलमस्य तदेव दृक्क्षेपमण्डलम् । यत्र वित्रिभे याम्योदग्वृत्ते सक्तक्रान्तिवृत्तस्थे लगति तत्वार्धान्तरेऽर्कद्रक्षेपचापां- शाः । यतो यत्र लममपमण्डलं कुजे तद्गृहाचं लग्नं तद्दित्रिभं क्रान्तिवृत्तस्य क्षितिजस्थेऽस्य त्रिभे परमवक्रत्वात् क्रान्तिवृत्त एव वित्रिभं भवति । अथ तद हङ्मण्डलं यत्र शरमण्डले याम्योदग्वृत्तस्थे लगति तत्वार्धान्तरे चन्द्रदृक्क्षेपचापांशाः । अनेन चन्द्रहक्क्षेपस्य रविक्क्षेपाच्छरतुल्यमन्तरं सूचितम् । अमान्ते चन्द्रार्कयोः साम्यायोऽहक्क्षेपः स एव चन्द्रस्य । परंतु शरमण्डलावधि वित्रिभङ्मण्डले शरतुल्यमन्तरं दर्शितम् । स दृक्क्षेपो यदा विभिभं खस्वस्तिकादुत्तरतस्तदा वित्रि- भजेऽपमे सौम्येऽक्षादधिके सौम्यः । अन्यथा वित्रिभे खस्वस्तिकादक्षिणतः स्थिते वित्रिभजेऽपमे दक्षिणेऽक्षादूनेऽधिके वा दक्षिणः । सौम्येऽप्यपमे वित्रिभजेऽक्षादूने दक्षिण एव ॥ १० ॥ रविवक्षेपाच्चन्द्रहक्क्षेपस्य शरतुल्यमन्तरं साधयति-चापीकृतस्यति । नती रवीन्द्वोरिति । अत्रोपपत्तिः । यथा चन्द्रार्कयोः पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यमन्तरं तथा याम्योत्तरभावेन नतिसंज्ञमतो लम्बनवन्नतेरुपपत्तिः । अथ याम्योत्तरायामित्यादिना ये कक्षामण्डले तत्र ज्ञेये दृक्क्षेपमण्डले । त्रिभोनलग्रहग्ज्यायाः स हक्क्षेपो द्वयो- रपीति प्रागुक्तं स चन्द्रवक्षेपस्य शरतुल्यमन्तरं दर्शितम् । तत्र कक्षयोरन्तरं यत्स्यादित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । अतो वित्रिभदृग्ज्यानतिः साध्यते । खस्वस्तिकस्थे वित्रिभे दृग्गर्भसूत्रैक्यानतेरभावः । यदा खार्धान्नतं वित्रिभलग्नं तदा तिरश्चीनत्वाद ।

·६. प्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिः । विविभलग्नं क्रान्तिवृत्ते तद्भमवशात् कदाचिद्दक्षिणोत्तरवृत्तान् पूर्वतः कदाचित् पश्चिमतो भवति । यद्युदयलग्नमुत्तरगोले तदा पूर्वतो भवति । तदन्यथा पश्चिमत इत्यर्थः । खार्धाद्वित्रिभलग्नोपरिगतं दृक्क्षेपमण्डलं यत्र वि- त्रिभे लगति तत्वार्धान्तरऽर्कदृक्क्षेपचापांशाः । यत्र विमण्डले लगवि तत्वार्धा- न्तरे चन्द्रदृक्क्षेपचापांशाः । तज्ज्ये तयोडेक्क्षेपौ । यथाऽऽह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः- 'दृक्क्षेपमण्डले युक्ते । अपमण्डलेन भानोश्चन्द्रस्य विमण्डलेन युते । इति । यदा कक्षामण्डलं खमध्ये भवति तदा तस्य दृङ्मण्डलाकारत्वायत्र कुत्रं स्थितोऽपि ग्रहो लम्बितोऽपि कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्रावनतेरभावः । यदा खार्धान्नतं वित्रिभलग्नं दक्षिणतस्तदा तिरश्चीनत्वात् कान्तिवृत्तस्य तत्रस्थो रविदृङ्मण्डलगत्याऽवलम्बितः क्रान्तिवृत्ताद्दक्षिणतो यावताऽन्तरेण दृश्यते तावनी तस्य नतिः । एवं वित्रिभलग्नं यदि खार्धान्नतमुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः । किंतु चन्द्रकक्षामण्डलं विमण्डलमेव कल्प्यम् । यतश्चन्द्रो विमण्डले भमति । अतः खार्धाद्विमण्डलं यावता नतं तावञ्चन्द्रदृक्क्षेपस्य चापम् । तज्ज्या तक्क्षे- पः। एवं दृक्क्षेपवशात् तिरश्चीने स्थिते विमण्डले सति दृङ्मण्डलगत्या विल- म्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तरं सा चन्द्रनतिस्तस्य दृक्क्षेपादागच्छति । इदानीं दृक्क्षेपानतिसाधनमाह- हक्क्षेप इन्दोनिजमध्यभुक्तितिथ्यंशनिधनौ त्रिगणोद्धृतौ तौ॥११॥ नती रवीन्दोः समभिन्नदिक्त्वे तदन्तरैक्यं तु नतिः स्फुटाऽत्र॥११॥ - अतः शि०-दृङ्मण्डलवदपमवृत्तस्य तत्रस्थो रविदृमण्डलगत्याऽवलम्बितः खार्धाइक्षिणतो याव- ताऽन्तरेण दृश्यते तावतीनस्य नतिः । एवं वित्रिभं यदि खार्धान्नतमुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः । एवं चन्द्रस्यापि नतिः । किंतु चन्द्रकक्षामण्डलं विमण्डलमेव । यत- श्चन्द्रो विमण्डले भ्रमति । खार्धाद्विमण्डलं यावन्नतं तावच्चन्द्र- दृक्क्षेपस्य चापान्तरज्या चन्द्रहक्क्षेपः । एवं दृक्क्षेपवशात्तत्तिरश्चीनस्थिते विमण्डले सति दृङ्मण्डलगत्याऽवलम्बितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं सा चन्द्र- नतिश्चन्द्रदृक्क्षेपादागच्छति । सा दक्षिणकान्तेरन्ते याम्योदग्वृत्ते परमा नतिः । मध्येऽनुपातः । क्रान्त्यक्षसंस्कारात्पलावलम्बावित्यादिना दृग्ज्योत्पद्यते । स दृक्क्षेपः । सौम्येऽपम इत्यादि प्रागुक्तम् । तच्चापं नतांशा रविदृक्क्षेपस्य । ते चन्द्रशरेण संस्कृताश्चन्द्रदृक्क्षेपनतांशाः स्युः । तज्जा दृग्ज्या चन्द्रदृक्क्षेपः । इदं भास्करमतम् ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। तौ चन्द्रार्कयोईवक्षेपौ स्वस्वमध्यभुक्तिपञ्चदशांशेन गुणिती विज्यामको फले तयोर्नती भवतः। तयोर्नत्योः समदिशोरन्तरं भिन्नदिशोर्योगो रविग्रहे स्फुटा नतिर्भवति । अत्रोपपत्तिस्वैराशिकेन । यदि विज्यातुस्येन दृक्क्षेपेण परमा भुक्तिपञ्चदशा- शतुल्या नतिर्लभ्यते तदेष्टेन किम् । फलं नतिकलाः । अथ तयोर्नत्योर्योगवियो- गकारणमुच्यते । यस्यां दिशि चन्द्रो नतस्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्यो- रन्तरेण चन्द्रार्कयोरन्तरं ज्ञातं भवति । यदा भिन्नदिशौ नती तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते । इदानीं स्फुटनवेरेवाऽऽनयनमाह- इक्क्षेप इन्दोदिगुणो विभक्तः क्विन्द्रः १४१ स्फुटैवावनतिर्भवेद्वा ॥१२॥ शि०-वित्रिभलनं चद्रं प्रकल्प्य सपाततात्कालिकेत्यादिना शरं प्रसाध्य तेन वित्रिभ- लग्नशरण संस्कारः कार्य इति ब्रह्मगुप्तस्य भास्करगुरोर्मतमयुक्तमिव भाति । नेदं भास्कराचार्यमतम् । यतो न वित्रिभे कापि शगेऽस्ति दृष्टः । चन्द्रनतांशानां ज्या चन्द्रदृग्ज्यैव चन्द्रदृक्क्षेपः। यत्राक्षोऽङ्गरसा लवाः। क्षितिजवत्तत्र वृत्ते स्थिता दक्षिणक्रान्तेरये भा २४ । याम्योदग्वृत्ते त्रिज्यातुल्यो ३४ । ३८ दृक्क्षेपः । तत्र परमा नतिः । अथानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्येन दृशेपेण चन्द्रार्कयोर्गति- तिथ्यशैरवेः ३ । ५६ चन्द्रस्य ५२ । ४१ तुल्याः परमा नतिकलास्तदेष्टदृकक्षे- पेण किम् । एवमनुपातद्वयेन सिद्धफलद्वयेन चन्द्रार्कयोनती स्तः । अथ नत्यो- योगवियोगे कारणमुच्यते । यस्यां दिशि चन्द्रो नतस्तस्यां दिशि यदि रवि- स्तदा नत्योरन्तरेण चन्द्रार्कयोरन्तरज्ञानं भवति । यदि भिन्नदिशौ नती तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते । नती रवीन्दोरित्याग्रुपपन्नम् ॥११॥११ - ॥ दृक्क्षेप इन्दोरिति । अत्रोपपत्तिः । प्राक् त्रिज्यातुल्यदृवक्षेपस्थाने याश्च- न्द्रार्कयोर्नतीः कलात्मकाः । र ३ । ५६ । च ५२ । ४१ आभ्यामनुपातइये- नेष्टं नतिद्वयमानीय योगवियोगेन स्फुटा नतिः कृता । अत्र तु त्रिज्यातुल्यर- विदृक्क्षेपानतिरानीता ३ । ५६ त्रिज्यातुल्याच्छरसंस्कृताच्चन्द्रदृक्क्षेपादपि ५२ । ४१ । इमे नती दक्षिणदृक्क्षेपासिद्धेऽतोऽनयो त्योः समदिक्त्वादन्तरं ४८। ४५ । चन्द्रार्कयोर्दर्शितत्रिज्यातुल्यदृक्क्षेपस्थाने परमा स्फुटा नतिरियमेव गृहत्वैिक एव स्फुटनत्यर्थमनुपातः कृतः । यदि त्रिज्यातुल्येन ३४३८ चन्द्रार्कयोर्दृक्क्षेपेण परमा नतिकला ४८ । ४५ स्तदेष्टेन किम् । अत्र संचारः । यदि परमनतितुल्येन गुणकेन ४८ । ४५ त्रिज्या ३४३८ हरो लभ्यते तदा द्विकेन कः । फलं क्विन्द्राः १४१ । अथवा गुणहौ गुणार्धेनापवर्त्य जातं गुणस्थाने द्वयं हरस्थाने किन्द्राः । द्विगुणो विभक्तः विन्द्ररित्युपपन्नम् । अत्रादृक्क्षेपाच्चन्द्रदृक्क्षेपस्य ॥ २ ·प्रहगणिताध्याये- लघुज्यकोत्थो द्विगुणोऽक्षभक्तः षष्ट्यंशयुक्तोऽवनतिः स्फुटा वा॥१२॥ चन्द्रस्य दृक्क्षेपो द्विगुणो भूशकै १४१भौजितः फलं स्फुटैवावनविः । यदि लघुज्यकोत्थो विधुदृक्क्षेपस्तदा द्विगुणः पञ्चभक्तः फलं स्वषष्टयंशयुक्तं स्फुटैबावनतिर्भवेत् । अत्रोपपत्तिः । तत्र स्वल्पान्तरत्वाच्छशिट्टक्षेपतुल्यमकदृक्क्षपं परिकल्प्य भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशे नानुपानः । यदि त्रिज्यातुल्ये दृक्क्षेपे भुक्त्यन्तरपञ्चदशा- शमिता स्फुटा नतिर्लभ्यते तदाऽभीष्टेऽस्मिन्किमिति । अत्र भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशो गुणस्त्रिज्या हरः । गुणकहरौ गुणकार्थेनापवर्तितौ । जातं गुणकस्थाने द्वयं २ हरस्थाने क्विन्द्राः १४१। एवं बृहज्ज्यकाभिः। लघुज्यकाभिस्तु गुणकस्थाने द्वयं २ हरस्थाने किंचिन्यूनाः पञ्च ४ । ५५ । ते सुखार्थं पञ्च कृताः ५ । अतस्तकलं स्वषष्ट्यंशयुतं कृतम् । इदानीं स्थूले लम्बनावनती सुखार्थमाह- त्रिभोनलग्नस्य दिनार्धजाते नतोन्नतज्ये यदि वा सुखार्थम् ॥ १३॥ हक्क्षेपशकू परिकल्प्य साध्यं स्वल्पान्तरं लम्बनकं नतिश्च ॥१३॥ १ त्रिभोनलग्नं चन्द्रं प्रकल्प्य तस्य क्रान्तिः शरश्च साध्यः । तेन शरेण कान्तिः संस्कार्या । सा तस्य स्फुटा क्रान्तिः । पलावलम्बावपमेन संस्कृतावि- शि०-शरतुल्यमन्तरम् । तत्तु शरसंस्कृतचन्द्रदृक्क्षेपनतावागतम् । रविदृक्क्षेपस्य तु नान्त- रम् । त्रिज्यातुल्येन चन्द्रार्कयोवृक्षेपेणेत्युक्तेरकदृक्क्षेपस्य शरतुल्यमन्तरं पतितम् । परंतु स्वल्पान्तरत्वाच्चन्द्रदृक्क्षेप एव रविदृक्क्षेपः कल्पितः ॥ १२ ॥ लघुज्यकोत्थ इति । अत्रोपपतिः पूर्वसमैव । नत्यर्थ लघुत्रिज्यया कृतेऽनुपाते परमनतितुल्यगुणकस्य खण्डद्वयं कृतम् । एकं ४८ अन्यत् ०। ४५। उभावपि गुणौ त्रिज्या हरः १२० । चतुर्विंशत्या प्रथमगुणहरौ गु ४८ ह १२० अपवर्तितौ । जातं गुणस्थाने दौ २ हरस्थाने पञ्च । गुरहर ५ अतो द्विगुणोऽक्षभक्तः । द्वितीय खण्डं ० । ४५। एतत्षष्ट्यंशासन्नम् । अतः षष्ट्यंश- युक्त इति ॥ १२- त्रिभोनलग्नस्येति । हुक्क्षेपशकू परिकल्प्येति । त्रिभोनलग्नं चन्द्रं परि- कल्प्य तत्क्रान्तिशरौ च साध्यौ । शरसंस्कृता क्रान्तिः स्फुटा स्यादिति ब्रह्म- गुप्तमतम् । भास्करमते तु केवलया वित्रिभक्रान्त्या पलावलम्बावित्यादिना नताशा ·सूर्यग्रहणाधिकारः। - - त्यादिना नताशा उन्नतांशाश्च कार्याः। तज्ज्ये वित्रिभलमस्य दिनाजाते नतो- नतज्ये । यथाऽऽह श्रीब्रह्मगुप्तः- 'वित्रिभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षांशयुतिवियुतेः' इत्यादि । अत्रोन्नतज्यां वित्रिभलग्नशकुं नतज्यां चन्द्रदृक्क्षेपं च परिकल्प्यो- तवल्लम्बनं स्वल्पान्तरमवनतिश्च सुखार्थ साध्या । अत्रोपपतिः। वित्रिभलग्नशङ्कोरासन्न एव दिनार्धशङ्कुस्तदृग्ज्यासन्नो दृक्क्षेप इति भावः। शेषोपपत्तिः कथितैव । इदानी नतेः प्रयोजनमाह- स्पष्टोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतोऽस्मात्प्राग्वत्प्रसाध्ये स्थितिमर्दखण्डे ॥१४॥ अत्र सूर्यग्रहणे यः पूर्ववच्छर आगच्छत्यसौ नत्या संस्कृतः सन्स्फुटो भवति । अत्रैतदुक्तं भवति । गणितागतो दर्शान्तकालो लम्बनेनासकृत्स्फुटीकृतः स किल ग्रहमध्यकालः । तत्र तात्कालिक सपातं चन्द्रं कृत्वा विक्षेपः साध्यः। अथ स्थिरलम्बनकाले यद्वित्रिभलग्नं तस्मादवनतिः साध्या । तया स विक्षेपः संस्कृतः। स मध्यग्रहणविक्षेपः स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यम् । ततो मानार्धयोगान्त- रयोः कृतिभ्यामित्यादिना स्थितिमर्दखण्डे साध्ये । अवोपपत्तिः । चन्द्रस्थाने कान्तिमण्डलविमण्डलयोरन्तरालं विक्षेपः। चन्द्रो विमण्डले रविः क्रान्तिमण्डलेऽतस्तयोविक्षेपो याम्योत्तरमन्तरम् । परं यदि भूग- भंस्थो द्रष्टा । यदा तु वर्धेनोच्छ्रितो भूपृष्ठस्थस्तदा रविकक्षामण्डलाचन्द्रकक्षा- मण्डटमधो दृक्क्षेपवशाल्लम्बितं भवति । तद्याम्योत्तरभावन यावता लम्बित तावती नतिस्तदनाच्छरोऽतस्तया शेरे संस्कृते स्फुटमर्केन्द्रोरन्तरं भवति । स एवं स्फुटशरः । यथोक्तं गोले- शि०-उन्नतांशाश्च कार्याः। तज्ज्ये वित्रिभस्य दिनार्धजाते नतोन्नतज्ये । अत उन्नतज्या वित्रिभलमशङ्कुः । नतज्या दृक्क्षेपः । इति । परिकल्प्योक्तवल्लम्बनं स्वल्पान्तरमवनतिश्च साध्या। अत्रोपपत्तिः। यदा वित्रिभं दक्षिणोत्तरवृत्ते भवति तदा याथायेन वित्रिभस्य नतोन्नतज्ये दृक्क्षेपशकू भवतः । परंतु वित्रिभलनशङ्कोरासन्न एव दिनार्ध- शकुः । तदृग्ज्यासन्नो हक्क्षेपः । शङ्कुटक्क्षेपाभ्यां स्वल्पान्तरं लम्बनक नतिश्च ॥ १३ ॥ १३ ॥ स्पष्टोऽा बाण इति । तिथिः प्रागपराघटिकात्मिकाऽतः लम्बनमपि प्रागपरं घट्यादि कृतम् । तथा शरोऽपि याम्योदक्कलात्मकः । नतिरपि याम्योदक्कलात्मिका । अत उक्तम्- याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात्संस्कृतः स्यात्स्फुटः शरः ॥ अतो मानार्धयोगान्तरयोरित्यादिना स्थितिमर्दखण्डे साध्ये । तत्संस्कृत इत्या- दिना प्रागसकृत्प्रकारेण मध्यग्रहणकालः कृतः ॥ १४ ॥ २ - ·ग्रहगणिताध्याये- याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा नया तस्मात्संस्कृतः स्यात्स्फुटः शरः ॥ इति । स्थित्यमदधिवासना पागुक्तैव । इदानीं स्पीमुक्तिसंमीलनोन्मीलनकालार्थमाह- तिथ्यन्तादणितागतात्स्थितिदलेनोनाधिकाल्लम्बनं तत्कालोत्थनतीषु संस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिके। दन्तेि गणितागते धनमृणं वा तद्विधायासक- ज्ज्ञेयौ प्रग्रहमोक्षसंज्ञसमयावेवं क्रमात् प्रस्फुटौ ॥ १५॥ तन्मध्यकालान्तरयोः समाने स्पष्टे भवेतां स्थितिखण्डके च । दन्तितो मर्ददलोनयुक्तात् संमीलनोन्मीलनकाल एवम् ॥ १६ ॥ शि०- अधुना स्थितिभ्यां लम्बनाभ्यां च स्पर्शमोक्षकालावसकृत्प्रकारण साधयति- तिथ्यन्तादिति । अत्रोपपत्तिः । गणितागतो दर्शितो मध्यग्रहणकालः । तत्का- लीनयोश्चन्द्रार्कयोस्तुल्यत्वात् । अथ द्रष्टुः क्व|च्छ्रितत्वालम्बममुत्पन्नम् । तेनासक- त्कृतेन संस्कृतो दर्शान्तो गणितागतो मध्यग्रहणकालः स्फुटो भवति । स एवं मध्यग्रहणकालः । तत्कालिकसपातचन्द्राद्विक्षेपः साध्यः । तात्कालिकवित्रिभादवन- तिश्च । तयोः संस्कारेण स्फुटविक्षेपान्मानार्धयोगान्तरयोरित्यादिना स्थितिमर्दखण्डे साध्ये । ततः स्थित्य|नो गणितागतो दर्शान्तः स्पर्शकालो भवति । युतौ मोक्ष- कालः । युतोनः कुत इत्यत्र वासना प्रागुक्ता । लम्बनसंस्काराभावान्मध्यमौ भवतः । एवं स स्पर्शमोक्षयोः कालोऽपि तत्कालजनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवति । एवं संमीलनोन्मीलनकालयोरपि ज्ञेयम् । परंतु स्फुटमध्यग्रहणकालोत्पन्नस्थितिदलेन सकृदेव कृतस्पर्शकालादुत्पन्नलम्बनेन सकृत्कृतः स्पर्शकालः स एव चेत् संस्कृत- स्तदा सकृत्कृतस्पर्शकालालम्बनसंस्कृतस्य सकृत्कृतस्पर्शकालस्य कालान्यत्वं प्रत्यक्षं भवति । कालान्यत्वात्तदुत्पन्ननतिशरौ । तत्संरकारात्स्पष्ट शरोत्पन्नं स्थित्यर्धमपि किंचिदन्याशं भवति । अतो सकृत्कृतस्पर्शकालोत्पन्नस्थित्यःनोने गणितागते दर्शान्ते सकृदेव कृतस्पर्शकालोत्पन्नं लम्बनं धनमृणं कर्तुं युज्यते । अत उक्तम्- " दर्शान्तागणितागतात्स्थितिदलेनोनाधिकाल्लम्बनं तत्कालोत्थनतीषु संस्कृतिभव० " इत्यादि । एवं मोक्षसंमीलनोन्मीलनकाला अपि । अथ कथितप्रकारेण य: स्पर्शादिकालः सिद्धस्तं गणितागतं परिकल्प्य दर्शान्तागणितागतादित्यादि कार्यम् । एवमसकृद्यावदविशेषः ॥ १५ ॥ तन्मध्यकालान्तरयोरिति । अत्रोपपत्तिः । स्पष्टस्पर्शस्थित्यधोनो मध्यग्रह. पकालः स्पर्शकालः । स्पर्शमोक्षस्थित्यर्धयुक्तो मध्यग्रहणकालो मोक्षकालः । स्पर्शमध्ययोमध्यमोक्षयोरन्तरे स्थित्यर्धे भवत इत्यत्र किं चित्रम् । तथैव संमीलनोन्मी. लनकालावपि ॥ १६ ॥ अतः ·सूर्यग्रहणाधिकारः। ६५ सकृत्प्रकारेण विलम्बनं चेत् सत् स्फुटौ प्रग्रहमोक्षकालौ । किंवत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्याम्॥३७॥ प्रथमं यो गणितागतस्तिथ्यन्तस्तस्मात्स्थितिदलनोनाधिकाल्लम्बनं साध्यम् । स्पर्श स्थितिदलेनोनान्मोक्षेऽधिकादित्यर्थः । अत्र किल सर्शकालः साध्यते । तत्र गणितागततिथ्यन्तात् स्थित्य?नात् प्राग्वलम्बनमानीय तदनष्टं स्थापयित्वा तद्गृणितागते तिथ्यन्ते स्थितिदलेनोने धनमृणं वा कार्यम्। स स्थूलः स्पर्शकालः। वन्मध्यकालयोरन्तरं स्थूलं स्थित्यर्धम् । तज्जनितफलोनात्समकलेन्दोः शर- स्वत्कालवित्रिभजनिया नत्या संस्कृतस्तस्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्यर्धम् । वेन स्थित्यर्धन गणितागते दर्शान्त उने तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्वापान सपालः। एवमसकादिति । स्पर्शमध्यग्रहकाल- योरन्तरं स्पार्शिकं स्थित्यधं ज्ञेयम् । स्पर्शकालात् पुनलम्बनमानीयानष्टं स्थाप्य- म् । अथ स्पार्शिकस्थित्यर्धवटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य शरः साध्यः । अनन्त- रानीतवित्रिभलग्नान्नतिश्च । तया स्फुटीरताच्छरात् पुनः स्थित्यधम् । तेनो- निते गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः। असरूदिति यावदविशेषः। एवं स्थितिदलेनाढयादगाणतागतान्मोक्षकालोऽपि । तत्र चन्द्रपाततात्कलिकी- करणे फलं धनम् । एवं मोक्षमध्यग्रहकालथोरन्तरं मौक्षिकं स्थित्यधम् । एवं मर्ददलेनोनाद्गणितागतात् संमीलनकालः । मदद लेन युक्तादुन्मीलनकालः । सं- मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं प्रथम स्फुटं मार्धम् । उन्मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं द्वितीयम् । यद्यसद्विधिना लम्बनं क्रियते तदैवम् । यदा पुनः सरुद्विधिना लम्बनं तदा स्पर्शकालो मोक्षकालोऽपि सरदेव स्फुटो भवति । किंतु तत्रायं विशेषः। स्पर्शकाले मोक्षकाले वा पुनर्वित्रिभलग्नं कृत्वा नस्मान्नतिः साध्या । वया तत्कालभवो विक्षेपः संस्कृतः सन् स्फुटः स्पानिको मौक्षिको वा स्फुटो भवति । नचेदेवं तदा स्थूलः। अत्रोपपत्तिः स्थित्यनियने पूर्वोकैव । तत्स्फुटीकरणे पोच्यते । गणिता- गतो हि दर्शान्तकालो मध्यग्रहकालो भवितुमर्हति । चन्द्र कयोस्तत्र तुल्यत्वात् । स्थित्यर्धेनोनो दर्शान्तकालः स्पर्शकालो भवति । युतो मोक्षकालः। अथ च शि०- सकृत्प्रकारेणेति । अत्रोपपत्तिः । पूर्वार्ध स्पष्टम् । अत्रासकृत्प्रकारे स्पर्श- मोक्षकालयोर्बाणावनती । किंतु स्पर्शमोक्षकालीनाभ्यां विधावित्रिभाभ्यां पुनः कार्ये ·ग्रहगणिताध्याये- - दृष्टुः क्व|च्छ्रितत्वाल्लम्बनमुत्पन्नम् । अतस्तेन संस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहकालः स्फुटो भवति । एवं स्पर्श कालोऽपि तत्कालजनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवितुमर्हति । या युक्तिमध्यग्रहणकालस्य लम्बनसंस्कारे सैव स्पर्शमोक्षसंमी- लनोन्मीलनकालानाम् । किंतु स्पर्शकालस्य लम्बनसंस्कारे क्रियमाणे कालान्य- त्वाच्छरः किंचिदन्यथा भवति । नतिश्च किंचिदन्यादृशी। तत्संस्कृतिभवं स्थि- त्यर्धमपि किंचिदन्यादृशम् । अतस्तेनोने गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कर्तुं युज्यते । अत उक्तं तत्कालोत्थनतीषु संस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिक इत्यादि । यद्यसद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुनलम्बनं नतिश्च । तया तत्का. लशरः स्फुटः स्थित्यर्धा किल क्रियते । तदा स्थित्यधैं रफुटं भवति । तदा तत्कालशरोऽपि स्फुटो भवति । स एव स्पार्शिकः शर इति वेदितव्यम् । यदा पुनः सद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुनः शरस्य नतेश्चाकरणात् स्पार्शिकः शरः पुनः कर्तुं युज्यते । अत उक्तं-कित्वत्र बाणावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुवित्रिभाभ्यामिति । इदानी विशेषमाह- शेष शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटेषुजेन स्थितिखण्डकेन । हतोऽथ तेनैव हृतः स्फुटन बाहुः स्फुटः स्याग्रहणेऽत्र भानोः॥१८॥ मासाच कालानयने फलं यत् स्फुटेन निघ्नं स्थितिखण्डकेन । स्फुटेषुजेनासकृद्धृतं तत् स्थित्यर्धशुद्धं भवतीष्टकालः ॥ ११ ॥ शि०-बाणावनती। वित्रिभाद् दृक्क्षेपशरयोर्योगवियोगे नतिः। चन्द्रशरेण संस्कृता स्फुटे बाणावनती स्तः ॥ १७ ॥ शेषमिति । शेषं वलनादि । भुजसाधने विशेषः स यथा । चन्द्रग्रहे तु मानार्धयोगान्तरयोरित्यनुपातेन स्पर्शमोक्षकालीनासकृच्छराभ्यां स्पर्शमोक्षकालीने स्थितिखण्डके साधिते । अर्कग्रहे तु लम्बनसद्भावात्तथा न कृते तन्मध्यकाला- न्तरयोरित्यनेन स्फुटे स्थितिखण्डके कृतेऽतः स्पष्टमध्यस्थितिखण्डकाभ्यां भुजसाध. नार्थमनुपातः। यदि स्फुटस्थित्यर्धेनैतावानानीतो भुजस्तदाऽग्रहे स्पष्टशरेण मानार्ध- योगान्तरयोरित्यादिनैव साधितेन स्थित्यर्थेन, अस्फुटेन कः । फलं स्फुटो भुजः । अस्फुटनेति कुतः । यतः क्षेत्रसंस्थाने भङ्ग्यां मध्यममेव स्थित्यर्धम् ॥ १८ ॥ ग्रासादिति । ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकृत्या रहितात्पदं यत् । गत्य. न्तरांशैविहृतमित्यनेन यत्फलं तदसकृत्प्रकारेण स्पष्टस्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण स्फुटस्थि- त्यर्धेन गुणितम् । सकृन्नतिशरयोः संस्कारोत्पन्नस्पष्टशरेण मानार्धयोगान्तरयोरित्यादिना -

·मूर्यग्रहणाधिकारः।
अत्र रविग्रहणे बिम्बवलनभुजकोट्यादीनामानयनं शशाङ्क ग्रहणोक्तं वेदि-
तव्यम् । किंवत्र भुजसाधने विशेषः । अत्र पूर्वानयनेन यो भुज आगच्छति,
असौ तत्कालस्फुटशरजनितेन स्थित्यर्धेन गुण्यः स्फुटेन स्थितिखण्डकेन
भाज्यः । स्पर्शमध्यकलियोरन्तरेण भाज्य इत्यर्थः । फलं स्फुटो भुजो भवति ।
अथ ग्रासाच कालानयने फलं यदिति । ग्रासोनमानक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेप-
हत्या रहितात् पदं यत् । गत्यन्तरांशैहितमिति यत् फलं लभ्यते तस्य स्फुटी-
करणम् । तत् फलं स्फुटेन स्थित्यर्धेन स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण गुणितं तत्का-
लस्फुटशरजनितेन स्थित्यर्धेन भक्तं स्फुटं भवति । तत् स्वस्थित्यर्धाच्छुद्ध-
मिष्टकालो भवति । स च स्पर्शादग्रतो मोक्षात् पृष्ठतः। तस्मिन्काले नतिसं-
स्कृतं शरं पुनः कृत्वा ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकत्येत्यादिना फलं सा-
ध्यम् । तत् फलं पुनः स्फुटं कर्तव्यम् । एवं यावदिष्टकालः स्फुटो भवति ताव-
दसककर्म ।
अत्रोपपत्तिर्भुजानयने पूर्वोक्तव । तत्स्फुटीकरणे पोच्यते । यथा चन्द्र-
ग्रहणे स्थित्यर्धं शरमानैक्यायोर्वर्गान्तरादुद्भूतं तथेहाप्यानीतम् । तदस्फुटम् ।
लम्बनसंस्कारे कृते स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं तन् स्फुटं स्थित्यधम् । लम्बना-
न्तरसंस्कृतमित्यर्थः। भुजो हि स्थित्यर्धसंबन्धनाऽऽगच्छति । यथा चन्द्रग्रहे मध्य-
ममेव स्थित्यर्धम् । तत्संबन्धेन यादृशो भुजस्तत्राऽऽगच्छति तादृशेनेहापि
भवितव्यम् । वासनायास्तुल्यत्वात् । अथ च वीष्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेनेत्येवं
यदाऽऽनीयते तदा स्फुटस्थित्यधैं वीष्टं कृत्वा गणक आनयति तदा स्फुटस्थित्यर्ध-
संबन्धी भुजः स्यात् । असावसम्यक् । अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरजनितस्थित्य-
संबधीकरणायानुपानः । यदि स्फुटस्थित्यर्धेनैतावान् भुजस्तदा तत्कालजनि-
तस्फुटशरभवस्थित्यर्थेन किमिति । फलं स्फुटो भुजो भवति । एतदेव विपरीत
कर्म ग्रासात्कालानयने । यतो ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गादित्यादिना यत्फल-
मागच्छति तत्तात्कालिकं स्थित्यर्धं वीष्टम्। तत्स्फुटस्थित्यर्धाद्यावद्विशोध्यते ताव-
दसम्यगिष्टं भवति । अतस्तस्य फलस्य स्फुटस्थित्यधपरिणामायानुपातः । यदि
तत्कालस्थित्यर्धेएतावत्कलं तदा स्फुटस्थित्यः कियदिति । अत्र यल्लभ्यते स्फुटं
शि०-साधितमध्यस्थित्यर्धेन भक्तं स्वस्पष्टस्थित्यर्धाच्छुद्धमिष्टकालः । तदर्थमनुपातः कृतपूर्वस्य
वैलोम्येन । गुणो हरः । हरो गुणः । यदि मध्यस्थित्यर्व एतावत्फलं तदा स्फुट-
स्थित्यर्धे किमिति । फलं स्पष्टस्थित्यर्धाच्छुद्धमिष्टकालः स्फुटः । स्पर्शादये मोक्षात
प्राग भवति ॥ १९॥

·ग्रहगणिताध्याये- फलं तस्मिन्स्फुटस्थित्पर्धाच्छोधिते स्फुट भिष्टमवशिष्यत इत्यर्थः । इदानीं चाऽऽद्योक्तद्वारेण विशेषोऽभिधीयते व्याख्यायते च- शशिडक्शेपार्थं यद्वित्रिभलग्नेषुणाऽत्र संस्करणम् । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्मतं वच्मि युक्तिमिह ॥ १॥ यत्राक्षोजिनभागास्तत्रार्केन्दु तुलादिगावुदये । पातः किल गृहषट्कं सममण्डलवत् तदाऽपवृत्तं स्यात् ॥ २ ॥ अर्काल्लम्बितचन्द्रो न जहात्यपमण्डलं ह्यविक्षिप्तः । वित्रिभशरसंस्कारान्नतिरबाऽऽयाति सा व्यर्था ॥३॥ अत्र रविदृक्क्षेपधनुर्वित्रिभलग्नोत्थशरेण संस्कृवं शशिटक्क्षेपधनुर्भवतीति यदुक्तं तद्ब्रह्मगुप्तस्य मतं न मन्मतम् । तदयुक्तमिव प्रतिभातीति भावः। तत्क- थमयुक्तमिति तदर्थमाह-वच्मि युक्तिमिहेति । अत्र रविग्रहेऽर्कचन्द्रयोर्याम्यो- त्तरमन्तरं विक्षेपः । विक्षेपो नाम कक्षामण्डलविमण्डलयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ यदा दृङ्मण्डलगत्याऽधोलम्बितश्चन्द्रस्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षया सह यावदन्तरं तच्चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरमन्तरं स स्फुटविक्षेप इत्यर्थः । तस्य पूर्वविक्षे- पेण सह यदन्तरं तावती नतिरित्यर्थः । इति किल रविग्रहे नतिस्वरूपम् । अथ युक्तिरुच्यते । यत्र देशे चतुर्विंशतिरक्षांशाः । यदा किलार्को राशि- षट्कं तावांश्च चन्द्रस्तावांश्च पातः शशिशरः शन्यं तदा तस्मिन्देशे रखे- रविः चन्द्रः पातः रुदयकाले रविरेव लमम् । तद्वित्रिभलग्नं राशिवयं भवति । लग्नम् वित्रिभम् ६ ३ तस्य क्रान्तिरुत्तरा चतुर्विंशतिर्भागारक्षे संस्कृते नतांशनाम- ६ भावः। अतो वित्रिमलग्नं खस्वस्तिके पाक्स्वस्तिके रविः । सममण्डलमेव तदा कान्तिमण्डलं तदेव द्दङ्मण्डलम् । दृङ्मण्डलगत्याधोलम्बितश्चन्द्रस्तत्कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽत्र स्फुटविक्षेपोऽपि शन्यम् । अतोऽत्र नतेरभावः। वित्रिभलमन शरसंस्कारेणात्र कलाचतुष्टयं नतिरुत्पद्यते सा व्यर्था । यद्ब्रह्मगुप्तेन विमण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्प्य नतिरानीता साऽपि युक्ति- युका । किंतु सा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामण्डलावधिः । अवो लम्ब-

·सूर्यग्रहणाधिकारः।
नकालेन चालितस्य विधोर्यावान् विक्षेपो यावांश्च प्रथमस्तयोरन्तरं तस्या नते-
व्यस्तं कार्यम् । रविक्क्षेपधनुषि यदि वित्रिभलग्नशरो युक्तस्तदेदमन्तरं नतेः
शोध्यम् । यदा रहितस्तदा युक्तं कार्यमित्यर्थः । एवं कृते सति सा नतिः
स्फुटा भवितुमर्हति । अथवा रविदृक्क्षेपधनुश्चन्द्रशरेण संस्कृतं कृत्वा नतिः
साध्यते सापि स्फुटाऽऽसन्ना भवति । किंतु ग्रहणे चन्द्रशरोऽल्पो भवति। संस्कारे
छतेऽपि स्वल्पान्तरा नतिः। अत एवाऽऽद्यैराचार्यैः स्वल्पान्तरत्वादिदं कर्मोपेक्षित-
मिति मम मतम् । अथवा किं जगद्विरोधेन यत्तेन कृतं तदपि युक्तम् ।
लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्तं नतौ यदि क्रियते ।
स्पष्टै स्यादथवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥ ४ ॥
भानोर्डक्क्षेपधनुः साध्या स्वल्पान्तरा नतिस्तस्मात् ।
ग्रहणे स्वल्पशरत्वात्स्वल्पान्तरता नतेर्यस्मात् ॥ ५ ॥
तस्मानेदं पूवैरकाशायैस्तथा कृतं कर्म ।
आत्मपतिभासो वा मयोदितः किं जगद्विरोधेन ॥६॥
इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ६ ॥
ग्रन्थसंख्या ३२५॥
शि०-
आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि-
तज्जः श्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा ततः ।
तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणेशोक्ते प्रकाशाभिधे
व्याख्याने सुशिरोमणेरधिकृतिः सूर्यग्रहाख्याऽभवत् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्कैशविगणेशरचिते शिरोमणिटिप्पणे
शिरोमणिप्रकाशसंज्ञे सूर्यग्रहणो-
पपत्तेरधिकारः ॥६॥

·G ग्रहगणिताध्याये- - अथ ग्रहच्छायाधिकारः। अथ ग्रहच्छायाधिकारो व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ तावद्ग्रहविक्षेपान् मध्यमा- नाह- विक्षेपलिताः क्षितिजादिकानां खेशा ११० द्विवाणेन्दुमिता १५२ रसाश्वाः ७६ । षट्वीन्दवः १३६ खामिभुवः १३० सितज्ञ- पातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तौ ॥ १ ॥ क्षितिजस्य खरुद्रमता ११० मध्यमा विक्षेपलिप्ताः । बुधस्य द्विबाणेन्दु- मिताः १५२ । गुरोः षड्सप्ततिः ७६ । शुक्रस्य विश्व १३६ तुल्याः। शनेः खत्रीन्दु :३० मिता वेदितव्याः । तथा बुधशुक्रयोयौँ गणितागतौ पातौ तो स्वस्वशीधकेन्द्रेण युक्तौ कार्यों । एवं स्फुटौ स्तः । अत्रोपपत्तिः । मध्यमगतिवासनायां वेधप्रकारेण वेधवलये ग्रहविक्षेपोपपत्ति- दर्शितैव। किंत्वन्त्यफलज्याधधनुषा सत्रिगृहेण तुल्यं यदा शीघकेन्द्रं भवति तदा त्रिज्यातुल्यः शीघ्रको भवति । तस्मिन् दिने वेधवलये यावान् परमो विक्षेप उपलभ्यते तावान् ग्रहस्य परमो मध्यमविक्षेपः। एवमेते भौमादीनामुपलब्धाः शि०- अथ ग्रहच्छायाधिकारो व्याख्यायते । विक्षेपलिप्ता इति । अत्रोपपत्तिः । मन्दस्फुटो द्राक् प्रतिमण्डले हि ग्रहो भौमादिर्धमति । तत्र तस्य पातः पातो नाम क्रान्तिवृत्तशरवृत्तयोः संपातः । षड्भे । पाताभावस्थानयोरग्रे त्रिभे परमः शरः । एवं प्रथम दृष्टपाताभावस्था- नास्त्रिभे नवभवे च परमः शरः शरः । क्रान्तिवृत्ताच्छरमण्डलं दक्षिणोत्तरे स्थितं सद्दक्षिणोत्तरः शरो भवति । अवलोकनप्रकारो भगणोपपत्तायुक्तः । मण्डले पात इत्युक्तत्वात्पातः प्रतिवत्ते मेषादर्विलोमं देयः । तस्मादनुलोमं मन्द- रफुटो द्राक् प्रतिमण्डले ग्रहो देयः । पातमन्दस्फुटग्रहयोर्योगः शरार्थ केन्द्रम् । तत्प्रतिवृत्ते ग्रहस्यान्त्यफलज्या चापार्थेन सत्रिभेन समं यदा भवति शीघ्रकेन्द्रं तदा ग्रह- पातयोस्त्रिभमन्तरम् । तदा कक्षावृत्तप्रतिवृत्तयोवृत्तद्वितयस्य योगे त्रिज्यातुल्यः शीघ्रकों भवति । तस्मिन्दिने वेधवलये यावन्तो विक्षेपलिप्ता उपलभ्यन्ते तावन्तो भौमादिपञ्चकस्य पूर्लक्षिता उपलब्धाः। ताः खेशादयः पठिताः। सितज्ञति । अभिप्रायः । ये चात्र भगणाध्याये पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका नाम युताः सन्तः केवलपातभगणा भवन्ति । यतो ग्रहभगणोनाश्चलोच्चभगणाः शीघ्रकेन्द्रभगणाः । पातचलकेन्द्रयोर्भगणान्तरे ये चलकेन्द्रयो गणेभ्योऽधिकाः पातभगणास्त एव स्वल्पा वाक्यलाधवे सुखार्थ पठिताः । अतश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ तत्र शराभावः स्थानम् । अन्य- द्राक् प्रति- ·ग्रहच्छायाधिकारः। पठिताः । अथ ज्ञशुक्रयोः पातस्य स्फुटत्वमुच्यते । भगणाध्याये ये बुधशुक्रयोः पातभगणाः पठितास्ते स्वशीघ्रकेन्द्रभगक्रधिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति । ये पठितास्ते स्वल्पाः कर्मलाघवेन सुखार्थम् । अतः पठितचक्रभवो स्वशीघकेन्द्रयुतौ वास्तव्यभगणनिष्पन्नौ स्फुटौ भवतः। तथा चोक्तं गोले-ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभग्योस्ते शीघकेन्द्रभगणैरित्यादि । इदानी ग्रहविक्षेपानयनमाह- मन्दस्फुटात खेचरतः स्वपातयुक्ताद्भुजज्या पठितेषु निनी । स्वशीघ्रकर्णेन हृता शरः स्यात् सपातमन्दस्फुटगोलदिक्कः ॥२॥ मन्दस्फुटाद् ग्रहात् स्वपातयुक्ताद्भुजज्या साध्या । सा ग्रहस्य पठितेन शरेण गुण्या वशीघ्रकर्णेन भाज्या। फलं स्फुटविक्षेपः स्यात् । सपातो मन्दस्फुटो ग्रहो यदि राशिषट्कादूनस्तदोत्तरो विक्षेपोऽन्यथा दक्षिणः । अत्रोपपत्तिः। मन्दस्फुटो ग्रहः स्वशीघ्रपतिमण्डले भ्रमति । तत्र च तस्य पातोऽपि । पातो नाम प्रतिमण्डलविमण्डलयोः संपातः। तस्मादारभ्य विक्षेपप्रवृत्तिः। इह सुसरलवंश शलाकया कक्षामण्डलं तत्पतिमण्डलं च छेद्यकोक्तविधिना विरचय्य तत्र शीघपतिमण्डले मेषादेः प्रतिलोमं पातस्थानं च चिह्नयित्वा तत्र विमण्डलं निवेश्यम् । पातचिह्नादाशिषट्कान्तरे विमण्डलपतिमण्डलयोरन्यं संपातं कृत्वा पातात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे पठितविक्षेपप्रमाणेन प्रतिम इलादुत्तरतो विमण्डलं केनचिदाधारेण स्थिरं कृत्वा मेषादेरेनुलोमं मन्दस्फुटं ग्रहं प्रतिमण्डले विमण्डले च दत्त्वा विक्षेपोपपत्ति दर्शयेत् । तत्र तयोर्गहयोर्यावान् विप्रकर्षस्ता- वांस्तत्र प्रदेशे विक्षेपः। अथ तस्याऽऽनयनम् । पातस्थाने हि विक्षेपाभावः । ततस्त्रिभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । अन्तरेऽनुपातेन । अतः पातग्रहचिह्नयोरन्तरं ताव- ज्ज्ञेयम् । तच्च तयोर्योगे कृते भवति । यतो मेषादेरनुलोमं ग्रहो दत्तः। पातस्तु शि०-विधेयौ । कल्पकुदिनैः कल्पपातभगणास्तदेष्टैः किम् । एवं पठितचक्रभवौ विधेयौ ॥ १ ॥ मन्दरफुटादिति । अत्रोपपत्तिः । मन्दरफुटो द्राक् प्रतिमण्डले ग्रहो भ्रम. । पातस्थाने शराभावः । ततस्त्रिभेऽन्तरे परमः शरः । अन्तरेऽनुपातः । अतः पातमन्दस्पष्टग्रहचिह्नयोरन्तरं ज्ञेयम् । तच्च तयोर्योंगे कृते भवति । मेषादेरनुलोम ग्रहः । पातस्तु विलोमम् । अतस्तयोर्योगः । स शरार्थ केन्द्रम् । अतः पातेन युक्ताद्गणितागतेन मन्दाफुटात्सेचरतः शरोऽस्मात् । मध्ये शरसाधनार्थमनुपातौ । यदि त्रिज्यातुल्यया रूपातमन्दरफटदोय॑या परमः पठितः त्यत्र च तस्य पातः ·७२ ग्रहगणिताध्याये- - प्रतिलोमम् । अतस्तयोर्योगः शरार्थं किल केन्द्रम् । तस्य दोया साध्या । यदि त्रिज्यातुल्यया दोयया पठितविक्षेपतुल्यं प्रतिमण्डलविमण्डलयोरन्तरं लभ्यते त- दाऽभीष्टया ग्रइस्थानभवया दोज्यया किमिति । फलं शीघकाँग्रे विक्षेपः। अथ द्वितीयोऽनुपातः । यदि शीघकान एतावान् विक्षेपस्तदा विज्याने क इति । अत्र गुणकभाजकयोस्त्रिज्यातुल्ययोस्तुल्यत्वान्नाशे रुते सति दोर्ष्यायाः पठिनवि- क्षेपो गुणः शीधकर्णो हरः । फलं कक्षाप्रदेशे विक्षेपो ज्यारूपस्तस्य चापं स्फुट- विक्षेप इत्यर्थः । भूचिह्न सूत्रस्यैकाग्रं बद्ध्वा द्वितीयमगं विमण्डले ग्रहस्थाने निबदं सूत्रं कर्णः । सूत्रकक्षामण्डलयोरन्तरं स्फुटः शर इत्यादि सर्वं छात्राय दर्शनीयम् । इदानीं विक्षेपस्य कान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणमाह- त्रिज्यावर्गादयनवलनज्याकृति प्रोह्य मूलं यष्टिर्यष्ट्या ग्रुचरविशिखस्ताडितस्त्रिज्ययाऽऽप्तः॥२॥ २ शि०- शरो लभ्यते तदेष्टसंपातमन्दस्फुटदोय॑या किम् । फलं शीघ्रकर्णाग्रे विक्षेपः । अन्यश्च । यदि शीघ्रकर्णाग्र एतावान् विक्षेपस्तदा त्रिज्याये कः । गुणहरयोस्तु- ल्यत्वान्नाशः । फलं कक्षावृत्त इष्टः शरो ज्यारूपः । तच्चापं स्फुटः शरः ॥ २ ॥ त्रिज्यावर्गादिति। अत्रोपपत्तिः । नाडिकामण्डलात्तिर्यगत्राऽऽयामः कान्तिवृत्ता- वधिः । नाडिकामण्डलात्क्रान्तिसूत्राणां रुवे यो भवेद्यतः । अतो नाडिकामण्ड- लप्राच्याः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे याम्योत्तरा । ध्रुवाज्जिनलवान्तरे याम्योत्तरवृत्त ऊधिो योगः कदम्बसंज्ञः । जिनांशैर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात्परितो न्यसेत् । क्रान्तिवृत्ताच्छरः क्षेपवृत्तावधिस्तिर्यक् । यथा विषुवन्मण्डलात् क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगे याम्योत्तरा तथा क्रान्तिवृत्तात्सर्वतः शरसूत्राणां धरुवाज्जिनलवान्तरे बद्ध- वृत्ते कदम्बसंज्ञे योग: । अतस्तत्र कदम्बे चञ्चले क्रान्तिमण्डलप्राच्याः शरसूत्राणां सौम्या याम्या च दिक् सदा । कदम्बभ्रमवृत्तं च बध्नीयात्परितो रुवात् । गोले तु जिनतुल्यांशैः सूत्रे कदम्बवृत्तं बद्धमतरतद् व्यासार्धं जिनज्या क्रान्तिसि- जिनी । एवं शरः कदम्बाभिमुखः क्रान्तिवाभिमुखा । स्वाभिमुखया क्रान्त्या कथं कदम्बाभिमुखशरस्य भिन्नदिक्त्वे योगवियोगौ । भिन्नदिक्त्वं तदायनवलनवशात् । तदोले प्रदश्यते । मकरादौ स्थितग्रहात्त्रिभे कदम्बध्रुवसूत्रान्तो जिनांशज्यासमायन वलनं परमम् । अथेष्टस्थाने क्रान्तिवृत्ते ग्रहचिह्नात्परितो दृश्यों ध्रुवाभिमुखं त्रिज्या- वृत्तं निवेश्य ग्रहचिह्नाद्धृवोपरिगतं सूत्रं तस्मिन्वृत्ते यत्र लगति तत्कदम्बान्तरमि- मायनं क्लनम् । अथ जिनांशज्या परमा भुजः । मकरादौ ग्रहस्य ज्या ·ग्रहच्छायाधिकारः। यद्वा राशित्रययुतखगाज्यकामस्त्रिमा भक्तः स्पष्टो भवति नियतं कान्तिसंस्कारयोग्यः ॥३॥ ग्रहस्य युतायनांशोडुपकोटिशिञ्जिनीत्यादिनाऽऽयनं वलनं साध्यम् । अत्र चलनशब्देन वलनज्या मासा न धनुः। तथा, इतःप्रभृति बृहज्ज्याभिः कर्म कर्तव्यम् । यतो बृहज्ज्याभिः शरज्या शरकलातुल्यैव भवति । तस्याऽऽनयनम् । वलनस्य वर्ग विज्यावर्गादपास्य यन्मूलं लभ्यते तद्यष्टिमंज्ञं ज्ञेयम्। तया यष्ट्या ग्रहविक्षेपो गुणितस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटः क्रान्तिसंस्कारयोग्यो भवति । अथानु- कल्प उच्यते । यदा राशिवययुतखगाज्यकाम इति । राशिययुतस्य ग्रहस्य यावती धुज्या तया वा गुण्यस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटो भवति । अत्र भाजकस्यै- कत्वाद्गुणकस्यान्यत्वात् फलं स्वल्पान्तरमित्यतोऽनुकल्पेनोक्तम् । अनोपपत्तिः । कान्त्ययात् किल शरो भवति । शराग्रे ग्रहः । क्रान्तिः शरेण संरकता स्फुटा भवति । अत्र गणितागतेनैव शरेण क्रान्तिः स्फुटा क्रियते । तदयुक्तम् । यतः क्रान्तिर्विषुवन्मण्डलात् तिर्यग्ध्रुवाभिमुखी । विक्षेपस्तु क्रान्ति- मण्डलात् तिर्यग्रूपः कदम्बाभिमुखः। यथोक्तं गोले- सर्वतः कान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः । विषुवन्मण्डलपाच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाजिनलवान्तरे । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं ज्ञेयो वलनबोधकृत् ॥ तत्रापमण्डलपाच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । शि०-त्रिज्या । तावत्येव कुमध्यात्कदम्बपर्यन्तं भवति। सा कर्णरूपा । तयोर्गान्त- रपदं कोटिः । सा कुमध्याध्रुवपर्यन्तं बद्धसूत्रे जिनांशज्यासूत्रस्पृचिह्नपर्यन्तं भवति । सा यष्टिसंज्ञा । नेयं त्रिप्रश्नोक्तेः समा । त्रिज्यावर्गादित्युपपन्नम् । ध्रुवा- भिमुखा क्रान्तिः कोटिरूपा । क्रान्त्यग्राद्विक्षेपः कदम्बाभिमुखः कर्णरूयः । तस्य कदम्बाभिमुखस्य ध्रुवाभिमुखक्रान्तिसंस्कारार्थं वाभिमुखकोटिरूपकरणायानुपातः । यदि त्रिज्याकणे यष्टिः कोटिस्तदाऽस्पष्टशरकणे का । फलं स्फुटः क्रान्तिसं- स्कारयोग्यः कोटिरूपो स्वाभिमुखो विक्षेपः । स्थानं क्रान्तिवृत्ते दृग्ग्रहस्थानविम- ण्डले शराग्रे ग्रहबिम्बस्थानयोरन्तरं शरायस्थबिम्बऋजुत्वेन वेधवलये कान्तिवृत्ता- वधि ध्रुवाभिमुखं स्फुटः शरः कोटिरित्यग्र उक्तम् । तत्संस्कृतोऽपमः स्फुटः । स्थानं मोले-नाडिकामण्डलानिर्यगत्रापम इत्यनेन ॥ २१ ॥ २ यद्वेति । जिनांशज्यासमाऽयनवलनज्या राशिनयमितग्रहक्रान्तिज्याऽपि भवति ।

·७४ ग्रहगणिताध्याये- कदम्बभ्रमवृत्तं चेति । अतो विक्षेपः कदम्बाभिमुखो भवति । रुवाभिमुख्या कान्त्या सह कथं तस्य भिन्नदिक्कस्य योगवियोगावुचितौ । तयोर्यद्भिनदिक्त्वं तदायनवलनव- शात् । अथ तद्गोलोपरि प्रदर्श्यते । यथोदितं गोलं विरचय्य क्रान्तिवृत्ते यद्- ग्रहचिह्न तस्मात् परितो नवतिभागान्तरेऽन्यत् त्रिज्यावृत्तं निवेश्यम् । अथ ग्रहचिह्नाद्धरुवोपरिगामि सूत्रं तस्मिन् वृत्ते यत्र लगति तत्कदम्बयोरन्तरमायनं वलनमतस्तस्य ज्या भुजः । ग्रहचिह्नकदम्बयोरन्तरस्य ज्या त्रिज्या स कर्णः। तयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः। सा च यष्टिसंज्ञा । कान्त्यग्राद्विक्षेपः कदम्बाभिमुखः कर्णरूपः, तस्य कोटिरूपकरणायानुपातः। यदि त्रिज्याकर्णे यष्टिः कोटिस्तदा शरकणे का। फलं क्रान्तिसंस्कारयोग्यो विक्षेपो भवति । तेन संस्कृता कान्तिः रफुटा । विक्षेपाग्रस्थस्य ग्रहस्य विषुवन्मण्डलस्य च यद्याम्योत्तरमन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिरुच्यते । अथानुकल्पेऽपीयमेव वासना । अत्र सत्रिराशिग्रहकान्तिज्या भुजस्थाने कल्पिता स भुजः । तद्युज्या यष्टिस्थाने कल्पिता सा कोटिः। -तत्रापि विज्या कर्ण इति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमायनं दृक्काऽऽह- आयनं वलनमस्फुटेषुणा संगणं युगुणभाजित हतम् । पूर्णपूर्णधृतिभिर्महाश्रितब्यक्षभोदयहृदायनाः कलाः॥४॥ शि०-क्रान्तिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गो ग्रुज्यावर्गो भवति । अतोऽनुपातः । त्रिज्याकर्णे विभाज्याकोटिस्तदा मध्यशरकणे का। फलं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः स्फुटः शरः पर- मत्वानुपातेन । कोटिरूपशरस्य ध्रुवोन्मुखस्याक्षज्ययाऽक्षजं दृक्कर्म कर्तुं युज्यते ॥ ३ ॥ आयनं दृक्कर्माऽऽह-आयनमिति । अत्रोपपत्तिक्कर्मणः । किं नाम दृक्- कर्म । दृशः कर्म दृक्कमेत्यन्वर्थकं नाम । चन्द्रादिग्रहाणां दृग्गोचरकृदित्यर्थः । सूर्यो यस्मिन्राश्याद्यवयवे क्रान्तिवृत्तस्थे तस्मिन्क्रान्तिवृत्तस्थे राश्यायवयव उन्म- ण्डलोज़ समुदिते सति सूर्यो यथा दृश्यते तथोन्मण्डले ग्रहतुल्ये लमकाले ग्रह- बिम्बोदये न भाव्यम् । स तु न जायते । अत उन्मण्डले ग्रहावयवतुल्यलग- कालादयावताऽन्तरेण ग्रहबिम्बोदयो जायते स कालो दृक्कर्मकालः । इदं शराग्रस्थ- ग्रहबिम्बस्य शरण नामनाभिप्रायेणोक्तम् । यतः शरेण नामित ग्रहबिम्बं ग्रहा- वयवस्य पश्चादुदष्यति । शरेणोन्नामितं ग्रहबिम्बं सदादौ शराग्रस्थं ग्रहबिम्बमु- न्मण्डल एति । पश्चाद्ग्रहावयवतुल्य उन्मण्डले लमकालो यावताऽन्तरकालेनेति स हक्कमकालः । सूर्यस्य दृक्काभावः कुत इत्युच्यते । रविः सर्वदा क्रान्तिवृत्त एव ·ग्रहच्छायाधिकारः। ७५ अस्फुटेषुबलनाहतिस्तु वा यष्टिहत् फलकलाः स्युरायनाः । ता ग्रहेऽयनपृषत्कयोः क्रमादेकभिन्नककुभोत्रणं धनम् ॥५॥ ग्रहस्य यदायन वलनं तदस्फुटशरण संगुण्य तयुज्यया भजेत् । फलम- ष्टादशशतैः १८०० संगुण्य यस्मिन्राशौ ग्रहो वर्तते तस्य निरक्षोदयासु- भिविभजेत् । फलमायनकला भवन्ति । अथवाऽऽयनवलनकला अस्फुटेन शरेण संगुण्य यष्टया विभजेत् । फलमायनकलाः स्वल्पान्तरा भवन्तीत्यनुकल्पः । ग्रहो यस्मिन्नयने वर्तते तस्यायनस्य ग्रहशरस्य च यद्येका दिक् तदा ता आयनाः कला ग्रहे ऋणं कार्याः । यदि तयोभिन्ना दिक् तदा धनं कार्याः । एवं कृतायनहकर्मको ग्रहो भवति । शि०-भ्रमत्यतः क्रान्तिवृत्तस्थं रवेरेवावयबस्थानं योदेति तदैव रविबिम्जमुदेति । चन्द्रा. दयस्तु स्वस्वविमण्डले भ्रमन्त्यतो यदा क्रान्तिवृत्ते शरमूलस्थं ग्रहावयवचिह्नमुदेति न तदा विक्षेपवलये शरामस्थं ग्रहबिम्बमुदेति । अतश्चन्द्रादीनामेव दृवकर्म । तथा चोक्तम्-- क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानचिह्नं यदा स्यात् कुजेनोनं तदा खेचरोऽयं यतः । स्वेषुणोत्क्षिप्यते नाम्यते वा कुजातेन दृक्कर्मखटोदयास्ते कृतम् ॥ १ ॥ नैव बाणः कुजेऽसौ कदम्बोन्मुखरतत्समुत्क्षेपणं नामनं च द्विधा । आय- नमाक्षजं च । तत्राऽऽदावायनदृक्कोपपत्तिरुच्यते ! ग्रहगोले क्रान्तिवृत्ते मेषादेः प्रति- लोमं रास्यायं पातं गणयित्वा तत्र विमण्डलं निवेश्यम् । पातस्थानाद्राशिषटकान्तरे कान्तिमण्डलविमण्डलयोरन्यं संपातं कृत्वा पातात्पूर्वतः पश्चिमतस्त्रिभेऽन्तरे पठित- शरभागैः क्रान्तिमण्डले विमण्डले च चिह्न कार्यम् । ततो ध्रुवाद्विमण्डले शराये स्थितग्रहबिम्बचिह्न प्रतिनीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं शरेण नमितोन्नमितबिम्बऋजुत्वेन कान्तिवृत्त आयनदृक्कर्मकलातुल्येऽन्तरे यत्र लगति तत्र कृतदृक्कर्मको ग्रहो भवति । स कृतदृकर्मको ग्रहः पूर्व क्रान्तिवृत्ते ग्रहावयवचिह्नाद्यावाभिः कला- भिरग्रतः पृष्ठतो वा भवति ता एवाऽऽयनदृकर्मकलाः । तत्रेदं क्षेत्रम् । क्रान्तिवृ- त्तग्रहावयवस्थानदृक्कर्मदत्तग्रहावयवस्थानयोरन्तरमायनदृक्कर्मकलाः क्रान्तिवृत्ते । स क्रान्तिवृत्ते भुजः । क्रान्तिवृत्तग्रहावयवस्थानविमण्डले ग्रहबिम्बस्थानयोरन्तरं तिर्यक् मध्यमः शरः कर्णः । दृक्कर्मदत्तग्रहस्थानविमण्डले ग्रहबिम्बस्थानयोरन्तरं स्पष्टः शरः कोटिः । एतत् व्यस्रं वलनन्यस्रसंभवम् । तत्र वलनन्यसमायनवलनज्या जिनांशज्यामिता भुजः । त्रिज्या कर्णः। यष्टिः कोटिः। प्रागस्य दर्शनं सम्यक् कृतम् । यत्र यत्राऽऽयन- वलनाभावस्तंत्राऽऽयनदृक्काभावः। यत्रायनवलनपरमत्वं तत्र दृक्कर्मपरमत्वम् । अत एवा- यनवलनक्षेत्रादेवाऽऽयनदृकर्म साध्यम् । अत एवाऽऽयनवलनज्या नाम त्रिभमितग्रहका- न्तिज्यातुल्या परमा भुजः । परमायनवलनज्यया परमा दृक्कर्मफलास्तदेष्टज्यया का इत्युपपन्ना आयनदृक्कर्मकला भुजः । त्रिज्यातुल्यया कर्णरूपया सपातमन्दस्फुटदो- य॑या परमो मध्यमः शरस्तदेष्टदोय॑या किमिति । अतः कर्णरूपायाः कर्णरूपो - ·ग्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिोले सविस्तराभिहिता । अथेहापि किंचिदुच्यते । कान्तिवृत्ते यद्ग्रहस्थानचिह्न तद्यदा क्षितिजे लगति न तदा ग्रहः । यतोऽसौ शराग्रे । शरानं हि कदम्बाभिमुखम् । यदोत्तरकदम्बः क्षितिजादुपरि भवति तदा तदु- न्मुखेन शरेण ग्रहः क्षितिजादुन्नाम्यते । निरक्षक्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदेवो- तरमायनं पलनम् । यदा निरक्षक्षितिजादधः कदम्बस्तदा शरेण अहो नाम्यते निरक्षक्षितिजकदम्बयोरन्तरं तदा दक्षिणं वलनम् । अतोवलनधशेन ग्रहस्योनामनं नामनं च । उन्नामिवो ग्रह आदाषेवोदितः । नामितः पश्चादुद्देष्यति । स च शि०-मध्यमः शरः। तथा त्रिज्याकर्णयष्टिध्रुवाभिमुखसूत्रे कोटिस्तदा मध्यमशरकर्मे का, इत्युकरवादुपपन्नः स्फुटशरः कोटिः । अत उक्तं-क्षेत्रमिदं चलनव्यस्रसंभवामिति । उत्तरध्रुवकदम्बान्तरमुत्तरमायनं वलनम् । दक्षिणध्रुवकदम्बान्तरं दक्षिणमायनम् । अतो बनवशेन कदम्बाभिमुखश्रेण ग्रहस्योन्नामनं नामनं च भवति । उन्नामितो ग्रह आदावेवोदितः । नामितः पश्चादुदेष्यति । स च कियता कालेनेति नदानथनं त्रैराशिकेन । यदि कुमध्यात्कदम्बपर्यन्तं त्रिज्यातुल्ये कर्णे कदम्बध्वयोरन्तरकला- वलनसंज्ञा भुजो लभ्यते तदाऽस्फुटशरतुल्ये कर्णे को भुजः । मध्यमशरामोन्मण्डलयोर्मध्ये कलाः । परंतु । परंतु ग्रहस्थाने यद् युरात्रवृत्तं तत्र ता जीवारूपाः । तासां विज्यावृत्ते परिणामायानुपात्तः । यदि युज्यावृत्त एतावत्यस्तदा त्रिज्यावृत्ते कियत्यः । एवं त्रिज्यातुल्ययोर्गुणहरयोनाशे कृते याः फलकलास्ते वाऽसवः स्वल्पत्वात्कल्पिता धुरात्रवृत्ते शरायोन्मण्डलयोर्मध्ये स्युः । तैरसुभिर्महा- क्यवस्य दृक्कर्मकलानां च क्रान्तिवृत्ते स्थितत्वात् क्रान्तिवृत्ते परिणामायानुपातः । यदि क्रान्तिवृत्तस्थनिरक्षोदयासुभिः क्रान्तिवृत्तस्था अष्टादशशतानि १८०० राशि- कलास्तदैभिरसुभिः किम् । फलं क्रान्तिवृत्ते ग्रहावयवस्थानादग्रतः पृष्ठतो वा नाम- नोसमनवशात्क्रान्तिवृत्ते परिणता आयनदृक्कर्मकला भवन्ति ॥ ४ ॥ अस्फुटोष्विति । क्रान्तिवृत्त आयनकला भुजः । अस्फुटविक्षेपः कोटिः । शराग्रक्रान्तिवृत्तयोरन्तरं यावत्सूत्रखण्डं तत्र कर्णः। एतद्वलनभ्यस्रसंभवम् । अस्मा- द्वलनकलानयनार्थमनुपातः । त्रिज्यावर्गादित्यत्रोक्तायां यष्टिकोटौ ध्रुवात्कदम्बपर्यन्तं जिन- ज्यामितमायनवलनं भुजस्तदाऽस्पष्टशरकोटौ किम् । फलमायनकलाः । सर्वमायन दृक्कमध्रुवाज्जिनज्यामितायनवलनज्यान्तरे कदम्बवृत्तस्य बद्धत्वात्साक्षे निरक्षे वा देशे तुल्यमेव । अथ ग्रहस्य दृक्कर्मकलाभिः संस्कारार्थ धनर्णकलानां ज्ञानार्थमुपपत्तिः। यत् स्थिर- ध्रुवाभिमुख क्रान्तिवृत्ता क्रान्त्यग्रे ग्रहावयवस्थानं तद्यदा क्षितिजे लगति न तदा विक्षेपवृत्ते चञ्चलकदम्बाभिमुख शराग्रे स्थितं ग्रहबिम्बं लगति । यतो रुवाज्जिनभागान्तरे यद्- जातं तत्र चञ्चलः कदम्बो भ्रमति । अतः कदम्बस्य चाञ्चल्यवशात्कदम्बाभिमुख- करेगा ग्रहलिम्बस्य नामतमुन्नामनं. च क्रियते । अथ. चास्य इक्कर्मणो मकराझै फलमवलम्बरूपा ·ग्रहच्छायाधिकारः। ७२ कियता कालेनेति तदानयनं वैराशिकेन । यदि त्रिज्यातुल्ये कर्णे कदम्बक्षिति- जयोरन्तरकला वलनसंज्ञा लभ्यन्ते तदाऽस्फुटशरतुल्ये किमिति । फलं अहा- दधोऽवलम्बरूपाः कला भवन्ति । ग्रहस्थाने यदुज्यावृत्तं तत्र ता जीवा- रूपाः । तासां त्रिज्यावृत्तपरिणामायान्योऽनुपातः । यदि युज्यावृत्त एतावती ज्या तदा विज्यावृत्ते कियतीत्येवं याः फलकलास्ता एवासवः । फलस्य धनुः स्वल्पत्वान्नोत्पद्यत इति न कृतम् । तैः कान्तिवृत्ते परिणामायान्योऽनुपातः । शि०-कर्कादावप्यभावः । यतस्तौ राशी याम्योदग्वृत्ते स्तः । तत्र कदम्बावपि दक्षिणोचरौं दक्षिणोत्तरवृत्त एव । तत्स्थखगस्य शरक्रान्त्योर्याम्योत्तरक्याच्छरवशेनोन्नामननामना- भावः । मेषादौ तुलादौ तु क्रान्तिवृत्तस्य परमवक्रत्वात्तत्र शराग्रे स्थितबिम्बस्य शरेणोन्नामनं नामनं च परमम् । यतस्तत्र परमं जिनभागा आयनं वलनम् । तुलाजाद्योर्हि संपात इत्यत्र सम्यगुक्तम् । चञ्चलौ कदम्बौ यथा । उक्तं च- ततो भ्रमति गोले स मकरादिः कादिश्च यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येष कदम्बो निजमण्डले । स यथा । यदा मकरादिरूल याम्योदग्वृत्ते तदोत्तरध्रुवात्कदम्बश्चतुर्विंशति- लबैरूर्व भवति तदा कादिरधो याम्योदग्वृत्ते स्थितः सन् दक्षिणरुवात्क- दम्बश्चतुर्विंशतिलवैरधो भवति । यदा मकरादिः कर्कादिश्च याम्योत्तरवृत्तात्पश्चि- मगत्या पश्चिमायां गतौ तदा कुम्भादिः सिंहादिश्च याम्योदग्वृत्त अर्ध्वमधः क्रमेण भवतः । तदा कदम्बौं प्राकस्थानात्पश्चिमायां प्रचलितौ सौम्यध्रुवादकविंशतिलवै- रुपर्यधः क्रमेण भवतः । यदा कुम्भसिंही याम्योत्तरवृत्तात्पश्चिमगत्या पश्चिमायां प्रचलितौ तदा मीनादिः कन्यादिश्च याम्योदग्वृत्त ऊर्ध्वमधः क्रमेण भवतः । तदा कदम्बौ प्रास्थानात्पश्चिमायां प्रचलितौ सौम्ययाम्यवाद् द्वादशभागैलर्ध्व- मधः क्रमेण भवतः । यदा मीनादिः कन्यादिश्च याम्योदग्वृत्तात्पश्चिमगत्या पश्चि- मायां चलितो तदा मेषादिस्तुलादिश्च याम्योदग्वृत्त ऊर्ध्वमधः क्रमेण भवतः । तदा सौम्ययाम्यध्रुव एव कदम्बौ । मेषादिस्तुलादिश्च याम्योदग्वृत्तात्पश्चिमगत्या पश्चिमायां चलितौ तदा वृषभवृश्चिकादि याम्योदग्वृत्त ऊर्ध्वमधः क्रमेण भवतः । तदा कदम्बौ प्रावस्थानात्पश्चिमायां चलितौ तदा मिथुनधानुष्कादि याम्योदग्वृत्त ऊर्दमधः क्रमेण भवतः । तदा कदम्बौ सौम्ययाम्यध्रुवात्प्रावस्थानात्पश्चिमायाँ चलितावेकविंशतिलवैध ऊर्ध्वं क्रमेण भवतः । यदा मिथुनचापादि याम्योदग्वृत्ता. पश्चिमायां चलितौ तदा कर्कादिर्मकरादिश्च याम्योदग्वृत्त ऊर्ध्वमधः क्रमेण भवतः । तदा कदम्बौ प्रावस्थानात्पश्चिमायां चलितौ सौम्ययाम्यध्रुवाजिनलवै- रध ऊर्ध्वं क्रमेण भवतः । एवं याम्योदग्वृत्तस्थरांशिचिह्नान्नवतिभागान्तरे. याम्यो दावृत्ते कदम्ब इति ज्ञेयम् । दृकर्म तूदयेऽस्ते देयम् । तदर्थ स्वोदयकाले यावान्ग्रहस्तं खगोलक्षितिजे लापयेत् । तदा प्रास्थितिजस्थो ग्रहः स षड्भः प्राग्गत्या पश्चिम- क्षितिजे स्वयमेव लगति.। वित्रिभो याम्योदग्वृत्त ऊर्ध्वं लगति । सत्रिभः प्राग्गत्या, अधो याम्योत्तरवृत्ते लगति । तस्मिन्स्थलचतुष्टये चिहूनानि कृत्वा तेषु संलमं यवृत्तं १०-२ ·ग्रहगणिताध्याये- यदि निरक्षोदयासुभी राशिकला अष्टादशशतानि लभ्यन्ते तदैभिरसुभिः किमिति । फलं क्रान्तिवृत्तपरिणताः कला भवन्ति । यदोत्तरं किल वलनमुत्त- रश्च विक्षेपस्तदा तेन विक्षेपेणोन्नामितो ग्रहो यावत् क्षितिजं नीयते तावत् कान्तिवृत्तग्रहस्थानात् पृष्ठतः क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति तदेव स्थानं रुतहक्क- मको ग्रहः। किंबहुना । गोले क्रान्तिमण्डले यथास्थानं विमण्डलं विन्यस्य शि०-निबध्यते तस्मिन्काले तादृशं क्रान्तिवृत्तं भवति । तस्य क्रान्तिवृत्तस्य या दक्षि- णोत्तरा स कदम्ब इत्यर्थः । दर्शनं त्वग्रिमेऽधिकारे सम्यक् कृतम् । तत्र यदा मकरादि- षड्राशिस्थो ग्रहः क्षितिजे भवति तदोत्तरः कदम्बः प्रोक्त युक्त्योत्तर ध्रुवादूर्ध्वं भवति । दक्षिणकदम्बस्तु दक्षिणध्रुवादधः । यदा कदर्यादिषड्राशिस्थो ग्रहः क्षितिजे तदा दक्षिणः कदम्बो दक्षिणध्रुवादूर्ध्वं भवति । उत्तरकदम्बस्त्वधः । यदा ग्रहशरो दक्षिणस्तदा दक्षिणक- दम्बाभिमुखो भवति । यदोत्तरस्तदोत्तराभिमुखः शर इति । कथमित्यग्रिमे दशमा- धिकारे सम्यगुक्तम् । तस्मायदा मकरादिषड्राशिस्थो ग्रहस्तदोत्तरः कदम्बो ध्रुवो- परि भवति । तत्र यदि ग्रहस्य दक्षिणः शरस्तदा ग्रहः क्षितिजान्नाभ्यते । यदो- तरस्तदोन्नाम्यते । तदा दक्षिणोत्तरकदम्बयोर्बुवान्नामनोन्नामनदर्शनात् । एवं यदा क्षितिजे कादिषड्राशिस्थो ग्रहस्तदा यदि ग्रहशरो दक्षिणस्तदोन्नाम्यते । यदि चोत्तरस्तदा क्षितिजान्नाम्यते । दक्षिणोत्तरकदम्बयोलवादूर्ध्वमधःस्थितत्वादुत्तरध्रुवकदम्बा- न्तरमुत्तरमायनं वलनम् । दक्षिणध्रुवकदम्बान्तरं दक्षिणं वलनम्। यदोदगयने स्थितस्य स्फुटंग्रहस्योत्तरगोलस्थसपातमन्दरफुटोत्पन्नः शरोऽप्युत्तरस्तदोत्तरकदम्बस्योत्तर ध्रुवादूर्व स्थितत्वादुत्तरशरेणोन्नामितं शराग्रस्थं ग्रहबिम्बमादावुन्मण्डल एति पश्चात् ग्रहावयवः । अतः शराग्रस्थं ग्रहविम्ब पश्चिमगत्योन्मण्डल एव समागतं सत्तदोन्मण्डलाधःस्थो ग्रहा- वयवः पूर्वगत्याऽग्रेऽस्ति । स पश्चादुन्मण्डल एव कार्यः । अत ऋणम् । यदो- दंगयने स्थितग्रहस्य सपातमन्दस्फुटोत्पन्नो दक्षिणः शरस्तदा दक्षिणकदम्बस्याधः स्थितत्वाद् दक्षिणशरेण नामितं ग्रहबिम्ब स पश्चात्पश्चिमगत्यादौ ग्रहावयव उन्मण्डल एति । पश्चाच्छराग्रस्थं ग्रहबिम्बमेति । अतः शरेण नामितं शराग्रस्थं ग्रहबिम्ब पश्चिमगत्योन्मण्डले समागतं सदुन्मण्डलादूर्ध्वस्थो ग्रहावयवः पूर्वगत्या पश्चादस्ति । स उन्मण्डल एव पूर्वगत्याऽग्रे कार्यः । अतो धनम् । यदा दक्षिणायने स्फुटग्रहस्य दक्षिणगोलरथसपातमन्दरफटोत्पन्नो दक्षिणः शरस्तदा दक्षिणकदम्बस्य ध्रुवादू स्थित- त्वाद् दक्षिणशरेणोन्नामितं ग्रहबिम्बमादावुन्मण्डल एति । पश्चादवयवः । अतोऽयस्थ ग्रहबिम्बं पश्चिमगत्योन्मण्डले समारतं सत्तदोन्मण्डलाधःस्थो ग्रहावयवः पूर्वगत्याऽग्रेऽस्ति स पश्चादुन्मण्डल एव कार्यः । अत मणम् । यदा दक्षिणेऽयने स्थितस्य स्फुट- ग्रहस्य सपातमन्दरफुटोत्पन्न उत्तरः शरस्तदोत्तरकदम्बस्याधःस्थितत्वादुत्तरशरण नामितं अहबिम्बं सत्पश्चिमगत्याऽऽदौ ग्रहावयव उन्मण्डल एति । पश्चाच्छराग्रस्थं ग्रहबि- म्बमेति । अतः शरेण नामितं शराग्रस्थं ग्रहबिम्बं पश्चिमगत्योन्मण्डले समागतं ·प्रहच्छायाधिकारः। तत्र ग्रहं च दत्त्वा चिह्न कार्यम् । अथ ध्रुवाग्रहोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्चे लगति तत्र कृतहक्कर्मको ग्रहः । एवं ध्रुवान्नीयमानेन सूत्रेण शरकृतं व्यत्रं भवति । क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानादग्रतः पृष्ठतो वा, आयन- कलातुल्येऽन्तरे तत् सूत्र क्रान्तिवृत्ते लगति । अत आयनकला भुजः। अस्फु- दविक्षेपः कोटिः । शराग्रक्रान्तिवृत्तयोरन्तरे यावत् सूत्रखण्डं स तत्र कर्णः। एतत् व्यत्रं वलनत्यत्रसंभवम् । अतस्त्रैराशिकेनाऽऽयनकलानामानयनम् । यदि यष्टिकोटया वलनकलाभुजो लभ्यते तदाऽस्फुटविक्षेपकोट्या किमिति । फलमायनकला इति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमक्षजं दृक्काऽऽह- स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चरार्धयोः समान्यदिक्त्वेऽन्तरयोगजासवः। पलोद्भवाख्या भनभासदां शरे महत्यथाल्पे यदि वा स्युरन्यथा ॥६॥ शि०-सकुन्मण्डलायस्थो ग्रहावयवः पूर्वगत्या पश्चादस्ति । स उन्मण्डल एव पूर्वग- त्याऽग्रे कार्यः । अतो धनः । इदमेव मनसि संधायाऽऽचार्येणोक्तम्- क्षितिजे वलने ये स्तस्तदशादिषुणा ग्रहः । याम्येन नाम्यते ६माजात्सौम्येनोन्नाम्यते तथा ॥ अस्यार्थः । मकरादिषट्कस्थे ग्रह उत्तरः कदम्बो ध्रुवादूर्ध्वमुत्तरध्रुवकदम्बान्तरमुत्तर- मायनं वलनम् । दक्षिणकदम्बो दक्षिणध्रुवादधो जिनांशैः । तत्र याम्येन शरेण ग्रहस्य बिम्बं कदम्बस्याधास्थितत्वाक्षितिजान्नाम्यते । सौम्येन शरेण कदम्बस्य ध्रुवादूर्व स्थितत्वादुन्नाम्यते । तद् व्यस्तं बलने याम्य इति । कादिषट्के ग्रहे दक्षिणकदम्बो दक्षिणध्रुवोर्ध्व जिनांशैः । उत्तरकदम्बस्तूत्तरभुवादधः । दक्षिणध्रुवक- दम्बान्तरं दक्षिणं वलनम् । अत उक्तं तद् व्यस्तमिति । व्यस्तं प्रत्यक् कुजेऽप्यतः । व्यस्तक्रान्तिवृत्तस्य प्राक् कुजात्प्रत्यक्कुजे षड्राश्यन्तरेण स्थितत्वात् । अत उत्तं- ग्रहेऽयनपृषत्कयोरेकभिन्नककुभोः शरस्य नामनोनामने ऋणं धनं भवतीत्युपपन्नम् । यदोदगयने ग्रहस्योत्तरः शरस्तदा पश्चिमे क्षितिज उत्तरोलकदम्बाभिमुखे शर आदी ग्रहावयव उन्मण्डल एति । पश्चाच्छराग्रस्थं ग्रहबिम्बमेति । एवमेव शरायन- भेदत्रये व्यस्तत्वं ज्ञेयम् । अत उक्तं ' व्यस्तं प्रत्यक्कुजे इति । इदं हकर्मासकृत्प्रकारेण साध्यम् । कालेन ग्रहावयवस्य दृष्टान्तरत्वात् । आयनेन हक्क- र्मणा धरुवाभिमुखोन्मण्डले ग्रहः कृतः । इत्यायनहकर्मोपपत्तिः ॥ ५ ॥ अथाक्षजं दृश्कर्माऽऽह-स्फुटारफुटेति । आयनकर्मणा ग्रहो निरक्षक्षितिज उन्मण्डले ध्रुवाभिमुखः कृतः स निरक्षक्षितिज एव जातः । स्वीये क्षितिजेऽपे- क्षितः । अतः स अक्षांशसंबन्ध्याक्षेण दृक्कर्मणा स्वक्षितिजे समाभिमुखः क्रियते । समस्थानं तु- सर्वतः समवृत्ताच्च याम्योदकुजसंगमे । तत्तिर्यग्गतसूत्राणां योगः स समसंज्ञकः । ' ·ग्रहगणिताध्याये- सष्टेपुरक्षवलनेन हतो विभक्तो लम्बज्यया रविहृतोऽक्षभया हतो वा। लब्धं हतं त्रिभगुणेन हृतं द्युमौा स्युर्वाऽसवः पलभवा अथ तैः शरे तु ॥ ७॥ । शि०-एवमक्षांशकैवृत्तमिति । सूत्राणि दृग्रूपाणीति । आक्षजं वलनमिति । ययो. पपत्त्या क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमाक्षजं वलनं परमम् । तथैव क्षितिज आक्षं दृक्- कर्मापि परमम् । यथा दिनार्धे वलनाभावस्तथाऽक्षककर्मणोऽप्यभावः । निरक्षेऽ- क्षाभावादुन्मण्डलमेव क्षितिजम् । क्षितिजम् । नाडिकामण्डलमेवाक्षाभावात्प्रागपरम् । अतो निरक्ष आक्षवलनदृक्कमणोः सर्वदैवाभावः । इष्टदेशे तु गोले विषुवन्मण्डलं स्वाक्षा- शैर्यावत्स्वसमवृत्तान्नामितं तावत्स्वाक्षाशैरुन्मण्डलमुत्तरगोले क्षितिजोपरि लगति । याम्येऽधोऽतोऽक्षांशवशेनाक्षवलनहक्कमणी उत्पन्ने । पलांशवशेन चरं चोत्पन्नम् । उन्मण्डलस्थो ग्रहः स्वैरुन्मण्डलक्ष्मावलयान्तरालेऽवरासुभिः स्वक्षितिजादुन्नाति नतिं च गतिं गतः । अतश्चरार्धस्य या वासना सैव पलोद्भवासूनाम् । दृक्कर्मणोऽसवः कस्मिन्मथले कथमुत्पन्नाः । दृक्कर्मणोऽसुभिर्ग्रहः स्वक्षितिजस्थः कथं भवतीत्युच्यते । मेषादिस्थो ग्रहः स्फुट एकस्मिन्नेव काल उन्मण्डले क्षितिजे च लगति । ततो वृष- भादिस्थो स्फुटो ग्रहः शराभावे सति मेषस्योदयासुभिरुन्मण्डले लगति । विद्यमाने शरे त्वायनहक्कमकालेन संस्कृतो दृक्कर्मधनर्णवशात् पूर्व पश्चाद्वोन्मण्डले लगति । तत उन्मण्डले आयनदृक्कर्मसंस्कृतो ग्रहः । स स्वीयक्षितिजे कियता कालेनोदे- ध्यतीति विचार्यते । उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले तु चरमेव । तत्र कुज्या भुज इदं क्षेत्रमुत्पन्नम् । तद्यथा । अत्रोन्मण्डले ग्रहोदयकाले यावती ग्रहस्य स्पष्टा क्रान्तिः सा कोटिः । क्षितिजे या ग्रहस्पष्टाऽया स कर्णः । उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले घुरात्रवृत्ते या स्फुटक्रान्त्युत्पन्ना कुज्या स भुजः । तस्याः स्फुटकान्त्युत्पन्नकु. ज्याया यदुत्पन्नं चरं तेन कालेन ग्रहः पूर्व पश्चाद्वा स्वक्षितिजे लगिष्यति । वृषभादिस्थो ग्रहस्तून्मण्डले मध्यक्रान्त्युत्पन्नचरकालेनोन्मण्डलात्स्वक्षितिजे लगत्युदेति च । तस्मात्कारणात्स्वक्षितिजे यदा वृषभायुदयस्तदनन्तरं शरतुल्यक्रान्त्युत्पन्नचरका- लेन ग्रहः 'पूर्व पश्चाद्वा स्वक्षितिजे लगति । नाम मध्यम क्रान्तिः मध्यम क्रान्तिः स्फुटशरेण संस्कृता सती मध्यमक्रान्तः शरतुल्याधिका वोना स्फुटा भवति । यदा मध्यमक्रान्तिरूना, अधिका स्पष्टा क्रान्तिस्तदा मध्यमाया ऊनायाः कान्तेरन्ते यदुन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले युरात्रवृत्ते चरं तस्माच्चरान्मध्यमक्रान्तेरधिकायाः स्फुट- क्रान्तेरन्त उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तरे यच्चरं तदुन्मण्डलक्षितिजयोः प्रसृतेरधिकं भवति । यावदधिकं तावच्छरतुल्यकान्त्युत्पन्नं चरमित्यर्थः । मध्यमक्रान्तिः स्फुटक्रान्तेरधिका यदा तदा, अधिकाया मध्यमक्रान्तेरन्ते चरमाधिकम् । ऊनायाः स्फुटक्रान्तेरन्ते चरमूनम् । यावदूनं तावच्छरतुल्यक्रान्त्युत्पन्नम् । तदेवाक्षं दृक्कर्म । अत एवो- च्यते । आक्षदृक्कर्मणा ग्रहः क्षितिजस्थो भवतीति । अत्र वृषभादिरित्युपलक्ष- णम् । तेनायमर्थः । ग्रहस्य राश्यधोवयवो यस्मिन्काले क्षितिज एति तस्मा- ·ग्रहच्छायाधिकारः। याम्योत्तरे क्रमविलोमविधानलग्नं खेटात् कृतायनफलादुदयात्यलमम्। सौम्ये क्रमेण विपरीतमिपौ तु याम्ये भार्धाधिकात् खचरतोऽस्तविल- नमेवम् ॥ ८॥ ग्रहस्य स्फुटकान्तेरस्फुटकान्तेश्चरार्धे साध्ये । यदि स्फुटास्फुटक्रान्ती तुल्यादिके तदा चरार्धयोरन्तरं कार्यम् । यदि भिन्नदिक्के तदा योगः । एवं येऽसवो भवेयुस्ते पलोद्भवा ज्ञेयाः। ग्रहस्य भस्य वा यदा महाञ्छरस्तदैवम् । यदाऽल्पस्तदाऽन्यथा पलोद्भवासवः साध्याः । ग्रहस्य स्पष्टः शरोऽक्षवलनेन गुण्यो लम्बज्यया भाज्यः। अथवा विषुवत्या गुणितो द्वादशभिर्भाज्यः। यल्लब्धं तत् त्रिज्यया गुण्यं युज्यया भाज्यं फलं पलोद्भवा असवो भवन्तीत्यनुकल्पः । अथ कृता- यनहक्कमकं ग्रहं रविं प्रकल्य तैः पलोद्भवासुभिलग्नं साध्यम् । यदि ग्रहस्य याम्यः शरस्तदा कमविलग्नम् । यदि सौम्यस्तदा विलोमलग्नम् । एवं कृते सति ग्रहस्योदयलग्नं भवति । अथ तमेव ग्रहं सभाधु रविं प्रकल्प्य तैरेवासुभिरुत्तरे शरे यत् कमलग्नं याम्ये विलोमं क्रियते तद्ग्रहस्यास्तलग्नम् । शि-कालादायनाक्षदृक्कर्मसंस्कारोत्पन्नस्पष्टदृक्कमकालेन पूर्व पश्चादा क्षितिजे ग्रहबिम्बो. दयो भवति । दृक्कर्मकालः साध्य इत्युच्यते । ग्रहगत्या घटीषष्टिस्तदाऽऽयनदृकर्म- कलाभिः किम् । फलमायनोत्पन्नः कालः । आक्षं त्वस्वात्मकं षडभक्तं पलात्मकम् । तयोः संस्कारः स्फुटो दृक्कर्मकालः । आयनाक्षदृक्कर्मसंस्कारात्स्पष्टदृक्कर्मोत्पन्नकाल- संस्कृतं ग्रहावयवतुल्यं लग्नं ग्रहबिम्बोदये क्षितिजे लग्नं भवति । कलाः कथं साध्यास्ता एवम् । आयनं तु कलात्मकम् । आक्षं त्वस्वात्मकम् । तत्रानुपातः । धुनिशासुभिग्रहगतिस्तदेष्टाक्षदृक्कर्मासुभिः किम् । फलं कलाः । तयोः संस्कारः स्फुटो दृकर्मकालः । आयनाक्षदृक्कर्मसंस्कारात्स्पष्टदृक्कर्मोत्पन्नकालः संस्कृतग्रहाव- यवतुल्यः । युनिशासुभिग्रहगतिस्तदेष्टाक्षदृक्कर्मासुभिः किम् । फलं कलाः । तयोः संस्कारः स्फुटदृक्कर्मकलाः । अत एवोक्तं-- तच्चापैक्यान्तरप्राणैः कुजात्वेटोन्नतोन्नतः । तैः प्राणैर्यक्रमाल्लग्नं नतात्खेटात्प्रजायते ॥ उत्क्रमणोन्नतायच्च तद्ग्रहोदयलग्नकम् । एवमुत्तरे दशमाधिकारे दृकर्मणोः संस्कारकालोत्पन्नकालेन ग्रहाल्लग्नं साधितम् । अत्र त्वायनदृकर्मकलासंस्कृतग्रहादाक्षदृक्कमकालेन लग्नं साधितम् । तत्राक्षदृक्कर्म साध्यते । स्पष्टरोत्पन्नं चरमाक्षं दृक्कर्म । यदा तु शरयुक्ता मध्यमा क्रान्तिः स्पष्टा क्रान्तिर्भवति तदा मध्यमस्पष्टक्रान्त्युत्पन्नं चरान्तरमाक्षं दृक्कर्म भवति । स्पष्टक्रान्यूनमध्यमक्रान्तितुल्यत्वात् । यदा मध्यमकान्त्यूनः शरः स्पष्टा क्रान्तिर्भवति तदा मध्यमस्पष्टक्रान्त्युत्पन्नं चरयोग एवाऽऽक्षं दृककर्म भवति । वा यदा शरोऽधिको -- शरस्य ·- ब्रहगणिताध्याय- अवोपपत्तिः। अत्र गोले दिपुवमाडलं स्वाक्षशिपिन्नामित तावदुन्मण्ड- समुत्तरगोले क्षितिदादुपरि लगानि याभ्यन्धः । यतस्तत्रस्थो ग्रहः स्वचरार्धा- सुभिरुन्नति ननिं च मतः । अनश्चगाय या वासना सेव पलोद्भवासूनाम् । स्फुटारफुटकान्तिजयाश्चरायन गदन्नात्तवनावन्तः शरभवा इत्यर्था- ज्जातम् । यनस्तयोरन्तरं झार पर। एवं तुल्यदिवत्वे यदा महता शरेणान्य- दिक्त्वं नीता कान्तिरतदा दायक समुत्त नान्यदक्षिणतः । तयोोंगे यतः शरो भवत्यतम्त जानतयोवगर्वयायोगे शराजनिसाः पलोद्भवासवः स्युः । एवं हि महत शर । अथाल्प । ग्रहः किलोत्तरमोल उत्तरश्च तस्य शरस्तदाऽ- क्षवाच्छरण ग्रहस्य यदुन्नमनं दत् वैराशिकन साध्यते । यदि लम्बज्यया कोट्याक्षवलननुल्यो अजस्तदा रफुटशर तुल्यया लिमिति । अत्र यत्फलं तद्- ग्रहयुज्यावृत्ते ज्यारूपं भवति । अथवा लघुना क्षेत्रेणानुपातः । यदि द्वादशा- गुलकोटया पल्भा भुजस्तदा स्फुटशरकोट्या किमिति । फलं तुल्यमेव । अथ विज्यावृत्ते परिणामायानुपातः । यदि युन्यावृत्त एतावती ज्या तदा त्रिज्यावृत्त कियतीति । फलस्य धनुः कर्तुं युज्यते । तच्छरस्याल्पत्वानोपपद्यत इति न कृतम् । आयनकर्मण्यस्फुटविक्षेपासवः साधिताः। इह तु स्फुटात् । शि०-भिन्नदिक्क्रान्तिरत्यल्पा शरान्यदिक तदा योगजासवः। शरस्य मध्यमस्पष्टका- न्तियोगतुल्यत्वात् । अत एवोक्तम्-- स्फुटास्फुटकान्तिजयोश्चरार्धयोः समान्यदिक्त्वे सत्यन्तरयोगजासमः पलोद्भवाख्याः । भनभःसदां शरे महति सति । अल्पे यदि वाऽन्यथा रयुरित्युक्तम् ॥ ६ ॥ स्पष्टेपुरिति । अत्रोपपत्तिः । स्फुटारफुटकात्यान्तरं स्पष्टः शरः । एवम- क्षांशकैर्वृत्तं समाख्यात्परितस्तत्र लम्बज्या कोटिग्क्षज्या भुजस्त्रिज्या कर्णस्तत्र क्षेत्रेड- नुपातः । लग्बज्या कोटावाक्षवलनतुल्यो भुजस्तदा स्पष्टशरकोटौ कः । फलं ग्रहयुज्यावृत्ते स्फुटास्फटकान्त्यद्भवकुच्योरन्तरं ज्यारूपम् । अथवा लघुक्षेत्रेणानु- पातः । द्वादशाङ्गुलकोट्या पलभाभुजस्तदा स्पष्टशरकोट्या कः । फलं तदेव । तस्य चरार्थ त्रिज्यावृत्ते परिणामायानुपातः। यदि बुज्यावृत्त एतावती ज्या तदा त्रिज्यावृत्तं कियन्ति(ती) । फलं चरज्ययोरन्तरम् । अस्य धनुः शरस्याल्पत्वान्नोपप- धत इति न कृतम । आयनहक्कर्मण्यस्फुटशरादसवः साधिताः । इहाक्षे तु स्फुट- शरादत्र कारणम् । आयनेनोन्मण्डले ग्रहः कृतः । अन्यदेशे तु क्षितिजमन्यत् । मध्यमकान्त्यये शरमूले युज्यावृत्तम् । स्फुटकान्त्यये शराग्रे च यत्तयोरन्तरं तत् स्फुटास्फुटकान्त्योरन्तरं स्पष्टः शरः कोटिरूपः । अस्फुटः कर्णरूपः । कोटिरूपस्येवाऽसे सप्रयोजनकत्वाद्गृहतः ॥ ७ ॥ अतः ·ग्रहच्छायाधिकारः। तत्र कारणमुच्यते । तेन दृकर्मणा निरक्षदेशक्षितिजस्थो ग्रहः कृतः । तत् क्षितिजमन्यदेश उन्मण्डलम् । शरमूले यान्यावृत्तं शराग्रे च यत् तयोवृत्तयो- रुन्मण्डले यावदन्तरं तावान् स्फुटः शरः। स तु कोटिरूपः । अस्फुटः कर्णरूपः। अतोऽत्र कोटिरूपेण पलोद्भवा असवः साधिताः। रुतायनदृकर्मको ग्रहोऽक्षवशात् मागुदित उद्देष्यति वा थैरसुभिस्तेऽत्र पलोद्भवाख्याः। अथ याम्ये शरे तेरसुभिः क्षितिजाधःस्थो ग्रहो यावदुपरि क्षितिजं नीयते तावत् कृतायनदृकर्मकग्रहा- दग्रतः कान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति । यदि सौम्यः शरस्तदा तैरसुभिः क्षितिजा- दुपरिस्थो ग्रहः क्षितिजं यावधो नीयते तावत् कृतायनदृकर्मकाग्रहात् पृष्ठतः कान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति। अत उक्त-शरे याम्योत्तरे कमविलोमविधानलग्नमि- त्यादि । एवं कृत उदयलनं जातम् । अस्मादुदयलग्नसाधनाट्यस्तमस्तलमसाधनम् । यतो थैरसुभिर्विक्षेपेण प्राच्यां ग्रहः क्षितिजादुन्नाम्यते तैरेव प्रतीच्यां नाम्यते । यैर्नाम्यते तैरेवोन्नाम्यते । अथ प्रतीच्यां ग्रहेऽस्तं गच्छति प्राच्यां यल्लग्नमुद्देति तदस्तलग्नम् । अतो भार्धाधिकात् खचरत इत्युक्तम् । इदं सधै गोलोपरि सम्यग्दृश्यते । शि० अथ तैराक्षटकर्मासुभिः शरे तु याम्योत्तरे इति । वासनाऽत्र । पूर्वक्षि- तिजे स्पष्टो याम्यः शरः समादध उन्मण्डले रुवाभिमुखेऽतो ग्रहबिम्बस्याऽऽक्षहक्क- सुभिः क्षितिजादधो नामनं भवति । आदौ क्रान्तिवृत्तस्थं ग्रहावयवस्थानं. स्वक्षितिजे लगति पश्चात्कृतायनकर्मग्रहबिम्बं लगति । अतः कृतायनदृक्कर्मकं ग्रहं रविं प्रकल्प्याऽऽक्षदृक्कर्मासुतुल्येनेष्टकालेन क्रमेण ग्रहबिम्बसमं क्रान्तिवृत्तस्थग्रहावयवं पूर्वगत्या ज्ञातुं क्रमलग्नं कृतम् । तदुदयलनं ग्रहस्य । तस्मिन्नेव प्राकक्षितिजे स्पष्ट उत्तरः शरः क्षितिजस्थसमादूर्ध्वमुन्मण्डलरुवाभिमुखोऽतो ग्रहबिम्बस्याऽऽक्षकर्मा- सुभिः क्षितिजोर्ध्वमुन्नामनं भवति । आदो कृतायनदृक्कर्मग्रहबिम्बं स्वक्षितिजे लगति पश्चात्क्रान्तिवृत्तस्थं ग्रहावयवस्थानं लगति । अत आक्षदृक्कर्मासुतुल्येनष्टकाले. नोत्क्रमेण ग्रहबिम्बसमं क्रान्तिवृत्तस्थग्रहावयवं पश्चिमगत्या ज्ञातुमुत्क्रमलग्नं कृतं तदुदयलग्नं ग्रहस्य । लग्नं कुतः । यतः क्षितिजे यो ग्रहस्य राश्यादिरवयवोदयः स एव भभ्रमस्य । अतो भभ्रमवशायल्लग्नं तदेव कृतम् । अथवाऽयनहक्कर्मसंस्कृत उन्मण्डलस्थध्रुवाभिमुखो ग्रहो युनिशासुभिग्रहगतिस्तदेष्टाक्षरकर्मासुभिः किमित्यनुपाते सिद्धकलाभिश्चरवद्धनर्णफलसंस्कृतो यथावद्भवति । शरेण ग्रहस्य नामनोनामनवशाच्चरफ- लवद् ग्रहस्य संस्कारार्थ शरः सपातमन्दस्फुटाद्भवत्यतः सपातमन्दस्फुग्रहगोलो ग्राह्यः । पश्चिमे क्षितिजोन्मण्डलयोरन्यथा ग्रहस्यास्तत्वादस्माद् व्यस्तम् । तद्यथा । सौम्ये,

·--
--
धिकं राश्यायवयवेन । अतो दृश्यः । इष्टलनादस्तलग्नेऽग्रेऽधिके प्राकू कुजाना ।
ग्रहगणिताध्याये-
इदानीमुदयास्तलग्नयोः स्वरूपं प्रयोजनं चाऽऽह-
निजनिजोदयलग्नसमुद्गमे समुदयोऽपि भवेद्भनभःसदाम् ।
भवति चास्तविलग्नसमुद्गमे प्रतिदिनेऽस्तमयः प्रवहभ्रमात् ॥ ९ ॥
स्पष्टार्थम् ।
इदानीं ग्रहस्य दृश्यादृश्यत्वलक्षणमाह--
निशीष्टलग्नादुदयास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य खगः स दृश्यः ।
दिनेऽपि चन्द्रो रविसंनिधानान्नास्तं गतश्चेत् सति दर्शने भा॥१०॥
दिनकरेऽस्तं गते यदिष्टकाले लग्नं तदिष्ट लग्नम् । तस्माद्ग्रहस्योदयाख्यलग्नं
न्यूनमस्ताख्यं चाधिकं यदि भवति तदा ग्रहो दृश्यः । इतोऽन्यथा चेदृश्यः ।
एवं लक्षणे सति चन्द्रो दिवसेऽपि दृश्यः । यदि ग्रहो दृश्यस्तदा ग्रहस्य छाया
साध्या।
अत्रोपपत्तिः स्पष्टार्था ।
शि०-शरे क्रमेणायनदृक्कर्मसंस्कृतं भार्धाधिकं ग्रहं रवि प्रकल्प्याऽऽक्षदृक्कर्मासुतुल्येनेष्टका-
लेनास्तलग्नं कार्यम् । याम्ये बाणे विपरीतमुत्क्रमेण लग्नं कार्यम् । तदस्तलग्नम् ।
अत्र वासना । यैरसुभिर्विक्षेपेण प्राक् कुजे ग्रहः क्षितिजादुन्नाम्यते वा नाम्यते
तैरेव प्रतीच्यां नाम्यत उन्नाम्यते च । अत उक्तम्-सौम्ये क्रमेणेत्यादि । अथ यल्ल-
समुदेति ग्रहतुल्यं प्रत्यक्कुजे तबदा पश्चिमे कुजे गच्छति प्रवहभ्रमात्तदोदयलग्नात्सप्तमं
प्राक कुज उदेति । अतो भार्धाधिकादित्युक्तम् ॥ ८ ॥
उदयास्तस्वरूपं प्रयोजनमाह-निजनिजोदयति । अत्रोपपत्तिः । क्षितिजे
ग्रहस्य राश्यादिरवयवोदयः स एव भभ्रमस्य । स यदा प्रबहभ्रमात्पश्चिमे कुजे गच्छति
तदाऽस्मात्सप्तमो राशिः प्राक कुज उदेति । सप्तमे प्राक कुजोर्ध्वमागते राश्या-
दिरवयवस्य प्रत्यक्कुजादस्तो दृश्यतामेति ॥ ९ ॥
निशीष्टलग्नादिति । अत्रोपपत्तिः । इष्टलग्नाद् ग्रहस्योदयलग्ने प्राग्दृग्ग्रह ऊन
उदयलग्नसमो ग्रहः क्षितिजोर्ध्वमिष्टलग्नादूनः । उदयलग्नादन इष्टलग्नं क्षितिजे तद-
पश्चिमदृग्ग्रहेऽधिकमस्तलग्नं नाम पश्चिमदृग्ग्रहः । इष्टलनमूनं प्राक् कुजे । ग्रह
उदयलमतुल्यः प्राक्पश्चिमक्षितिजादूर्ध्वमेव वर्तते । इष्टलग्नादस्तलग्नमधिकं क्षितिजोर्ध्व-
ग्रहस्येष्टलग्नादग्रत एव क्षितिजाधो भवति । अतो दृश्यः । यतः पश्चिमक्षितिजे
यदोदयलमसमो ग्रहः प्रवहभ्रमाद्गच्छति तदाऽस्तलग्नं प्राककुज एति । अन्यथा दृश्यः ।
स एव लक्षणे सति दिनेऽपि चन्द्रो ग्रहश्च दृश्यः । स ग्रहोऽर्कसंनिधानान्नास्तं
गतश्चेत्सति दर्शने वक्ष्यमाणग्रहागतकालान्नलिकाबन्धादिसाधनार्थ मा साध्या ॥ १० ॥

·-- 'प्रहच्छायाधिकारः। ८५ इदानी छायार्थं ग्रहस्य घुगतमाह-- ज्ञातुं यदा भाऽभिमता ग्रहस्य तत्कालखेटोदयलग्नलग्ने । साध्ये वयोरन्तरनाडिका यास्ताःसावनाः स्युर्युगता ग्रहस्य ॥११॥ ता एव खेटद्युतिसाधनाथ क्षेत्रात्मकत्वात् सुधिया नियोज्याः। ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्तो मध्योदयाढ्योऽन्तरकाल एवम्।।१२॥ यस्मिन् काले ग्रहस्य छाया ज्ञातव्या तात्कालिकस्य ग्रहस्योदयलग्नमिष्टलग्नं च तयोरन्तरघटिकाः साध्या ऊनस्य भोग्योऽधिकभुक्तयुक्त इत्यादिना । एवं ता ग्रहस्य सावनघटिका दिनगता भवन्ति । अत्रोपपत्तिः । अत्रेष्टलग्नं किल क्षितिजे । इष्टकालिकस्य ग्रहस्य यदुदयलग्नं हतं तदुदयलग्नमेव । ग्रहः स क्षितिजादुपरि यत्र कुत्रचित् स्थाने । तस्य भोग्य- काल इष्टलग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तस्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमर्हति । वा घटिकाः सावना भवन्तीति यदुक्तं तत् कुतः । यतस्ता घटिकाः क्षेत्रात्मिकाः । इदं गोलोपरि दर्शयेत् । गोल इष्टलग्नं क्षितिजे निवेश्य तात्कालि- कग्रहस्योदयलग्नं मेषादेर्दत्त्वा तदने ग्रहसंज्ञको बिन्दुः कार्यः । तत्र तस्याहोरा- रात्रवृत्तं च निवेश्यम् । तस्मिन् वृत्ते पूर्वक्षितिजसंगतादारभ्य ग्रहचिह्नार्यन्तं यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्य ग्रहस्य घुगता भवन्ति । ताश्च सावनाः। यतोऽहोरात्रवृत्ते विगणय्य गृहीताः । ग्रहस्याहोरात्रे याः षष्टिघटिकास्ताः सावनाः। छायासाध- नार्थ क्षेत्रात्मिका एव नाडयो ग्रहीतुं युज्यन्ते ।छायासाधनं हि क्षेत्रव्यवहारः । अत उक्तं-ता एव खेटद्युतिसाधनार्थमित्यादि । शि०- छायाथै ग्रहयुगतमाह-ज्ञातुमिति । ता एवेति । अत्रोपपत्तिः । इष्टका- लिकं यल्लग्नं तत्क्षितिजे क्षितिजोज़ स्थितग्रहाधिकम् । इष्टकालिकग्रहस्य याम्योत्तर इत्यादिना यदुदयलग्नं तदुदयमेव ग्रहः । स क्षितिजादुपरि यत्र कुत्रचित्रस्थान इष्टलमादूनः । तस्य भोग्यकालः । इष्टलग्नभुजयुक्तो मध्योदयाढ्यो ग्रहस्य दिनगतः प्राक्कुजाधावत्यो घटिका उदये जातास्तात्कालिको भवितुमर्हति । कुतः । यतो धुरात्रवृत्तक्षितिजयोर्योगे ग्रहोदयाग्रहास्तपर्यन्तं ग्रहसावनदिनघटिका युरात्रवृत्ते ता एव ग्रहोदयात्समागता धुरात्रवृत्तस्थाः । ता एव क्षेत्रात्मका माम युरात्रवृत्तकान्तियोगस्थाः । छायासाधनं हि क्षेत्रव्यवहारः । अत उक्तं-ता एवेति ॥ ११ ॥ १२ ॥ ताः सावनाः ·ग्रहगणिताध्याये- इदानी कान्तेः स्फुटत्वं कृत्वा छाया साधनातिदेशं करोति स्म- रूपया क्रान्तिः स्फुटशरयुतोनकभिन्नाशभावे तज्ज्या स्पष्टोऽपमगुण इतो युज्यकायं ग्रहस्य । कृत्वा साध्या तदुदितघटीभिः प्रभा भानुभाव- च्चन्द्रादीनां नलकमुषिरे दर्शनायापि भानाम् ॥१३॥ ग्रहस्य क्रान्तिः स्फुटेन शरेण तुल्यदिक्त्वे युता भिन्नदिक्त्वे वियुता सती स्फुटा भवति । स्फुटकान्तेर्या ज्या सा स्फुटकान्तिज्या। तया कुज्याधुज्याचर- ज्यादि सर्वं प्रसाध्यम्। पूर्वानीताभिर्युगतघटिकाभिरुन्नतं ज्ञात्वाऽथोन्नतादूनयुता- दित्यादिना भानुभावच्चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानां वा छाया साध्या । यद्यपि ताराग्रहाणां भानां च छाया न दृश्यते तथापि नलकसुषिरे तद्दर्शनाय तदुपयो- गिनी भविष्यतीति साध्या । अनोपपत्तिस्त्रिप्रश्नोक्व । इदानीमत्रापि विशेषमाह--- स्वभुक्तितिथ्यंशविवर्जितो ना महाल्लंघुः खानिकृतां४३०शहीनः। स्पष्टो भवेदस्फुटजातदृग्ज्या संताडिताकैः स्फुटशङ्कभक्ता ॥ १४ ॥ प्रभा भवेन्ना तिथिभागतोऽल्पो यावद्विधुस्तावदसावदृश्यः। शि०- क्रान्तिस्फुटत्वं कृत्वा छायासाधनमाह-स्पष्टा क्रान्तिरित। शरक्रान्त्योरेक- भिन्नाशभावे स्फुटशरयुतोना मध्यमा क्रान्तिः स्पष्टा स्यात् । अत्रोपपत्तिः प्रागु- तैव । इतोऽस्मादपमगुणान्त्रिप्रश्नोक्त्या युज्याचरज्यादि साध्यम् । तदुदितघटीभि- रथोन्नतादिना चन्द्रादीनां भानामपि नलकसुषिरे छिद्रे दर्शनाय भा साध्या । यद्यपि छाया न दृश्यते तथाऽपि नलकच्छिद्रे भाग्रहदर्शनायोपयोगिन्यतः साध्या । साधनोपपत्तिस्त्रिप्रश्नोत्तैव ॥ १३ ॥ शङ्कुभयोः साधनार्थ विशेषमाह—स्वभुक्तितिथ्यंशेति । प्रभा भवेदिति । अत्रोपपत्तिः । छायासाधनाधै यः शङ्कुरसौ दृङ्मण्डले ग्रहस्य क्षितिजादुन्नतभा- मानां ज्यारूपः । तस्य शङ्कोर्मूलादुपरि ग्रहस्य स्वभुक्तिपञ्चदशांशतुल्याः कुच्छि- नलिताः भुवा छन्ना द्रष्टुर्भूपृष्ठे स्थितत्वाद्भूपृष्ठस्थो द्रष्टा न पश्यति । नाम ग्रहस्य भुक्तिपञ्चदशांशः कुच्छिन्नलिप्तास्तावाशङ्कुरव । शकुमूलाद्भूछन्ने पश्यती- त्यर्थः । कुच्छिन्नलिप्ताः प्राक्प्रतिपादिता एव । तथा च गोले- कुपृष्ठगानां कुदलेन हीन दृङ्मण्डलार्धं खचरस्य दृश्यम् । कुच्छिन्नलिप्ता नरतो विशोध्या स्वभुक्तितिथ्यंशमिताः प्रभार्थम् ॥ यदि बृहज्ज्याभिः साधितो महाशङ्कुस्तदैवं स्पष्टः यदि . लघुज्याभिः

·ग्रहच्छायाधिकारः।
एवं किल स्यादितरग्रहाणां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं तदाद्यैः ॥१५॥
एवं त्रिप्रश्नोक्त्या ग्रहत्य शकुं दृग्ज्यां द साधयेत् । ततः शङ्कोः
स्फुटत्वं कार्यम् । ग्रहस्य भुक्तिपञ्चदशांशेन वर्जितः शकुः स्फुटो भवति ।
अस्फुटशङ्कोर्या जाता दृग्ज्या सा द्वादशगुणा स्फुटशङ्खना भक्ता छाया
भवति । छायावर्गाद्वादशवर्गयुतान्मूलं स कर्णः । बृहज्ज्याभिर्यदा शर्छः कृत-
स्तदैवम् । यदा लघुज्याभिलघुः शङ्कुः कृतस्तदा मुक्तेः खाग्निवेदांशेन ४३०
वर्जितः स्फुटो भवति । यदा महाञ्शङ्कुः भुक्तिपञ्चदशांशान् स्वलो लघुः
शर्वा भुक्तः खाग्निकतांशात् स्वल्पस्तावद्विवरदृश्यो ज्ञेयः।
अत्रोपपत्तिः। अत्र यः शङ्कुरसौ दृङ्मण्डल उन्नतभागानां जीवा तस्य
शङ्को लादुपरि मुक्तिपञ्चदशांशतुल्याः कला भुवा छन्ना भूपृष्ठस्थो द्रष्टा न
पश्यति । ता भूछन्नलिप्ताः पूर्वं प्रतिपादिता एव । तथा च गोले-
कुपृष्ठगानां कुदलेन हीनं दृङ्मण्डलार्धं खचरस्य दृश्यम् ।
कुच्छन्नलिप्तानुरतो विशोध्याः स्वभुक्तितिथ्यं शमिताः प्रभार्थम् ।।
यदि वसुगुणकताग्नि ३४३८ तुल्ये व्यासार्धे भुक्तेः पञ्चदशांशः कुच्छन्न-
लिप्ता लभ्यन्ते तदा खार्क १२०मिते किमिति । एवमनुपातेन खामिकतांशो
लघुशङ्कुपक्षे कुच्छन्नलिप्ताः । एताभ्यो लिप्ताभ्यः शङ्कावूने चन्द्रस्त्वदृश्यः ।
एवं किल सर्वे ग्रहा अदृश्या भवन्ति । किं विधोनिर्धारणं तदाद्याचार्याभिषा-
येण । तैः स्वल्पान्तरत्वादन्येषां ग्रहाणां नोक्तम् ।
शि०-साधितो महाशङ्कुस्तदा लघुत्रिज्याव्यासार्धे स्पष्टशङ्कुसाधनार्थं कुच्छिन्नलिप्तोत्पन्ना-
न्तरस्याल्पस्य साधनमनुपातेन । यदि बृहत्विज्याच्यासा!३४३८ स्वभुक्तिपञ्चद-
शांश १ । १५तुल्याः कुच्छिन्नलिप्तास्तदा लघुत्रिज्या १२० व्यासाधे कियन्तः (त्यः)।
अत्र लघुत्रिज्याव्यासार्धे स्वल्पं फलमपेक्षितं सद्गुणबाहुल्याबहुतरमायात्यतो व्यस्त-
त्रैराशिकेन खाग्निकृता ४३० उत्पन्नाः । अत उक्तं-लघुः स्वामिकृतांशहीनामिति ।
एवं बृहल्लघुत्रिज्यातुल्ययोप्सायोमहाशळू स्फुटौ स्तः
। मध्यमो महाशङ्कः
कोटिः । दृग्ज्या भुजस्त्रिज्या कर्णः । त्रिज्याकर्णस्य मूलं भूगर्भेऽस्ति । अतोऽ-
स्पष्टशङ्कोर्दृग्ज्या साध्या । तस्याश्छायार्थमनुपातः । यदि स्पष्टमहाशङ्कुकोटौं
हग्ज्या भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कुकोटौ कः। फलं. स्फुटा छाया। ना शङ्कः
स्वभुक्तितिथ्यशायावदल्पस्तावद्विधुरदृश्यः ॥ १४ ॥ १४,
२
एवं किलेति । स्वल्पान्तरत्वादिति । स्पष्टार्थः ॥ १५ ॥ १६ ॥

·द
ग्रहगणिताध्याये-
इदानीं तेषां दूषणं निराकुर्वन्नाह-
स्वल्पान्तरत्वादबहूपयोगात् प्रसिद्धभावाञ्च बहुप्रयासात् ।
अन्थस्य तज्ज्ञैर्गुरुताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्थो न स दूषणाय ॥ १६ ॥
इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता-
क्षरे ग्रहच्छायाधिकारः ॥७॥
अयमध्यायस्त्रिमश्नस्याङ्गन्मतो नाधिकारेष्वस्य पृथग्गणना ।
ग्रन्थसंख्या नवत्यधिकं शतम् १९० ।
शि०-
-
आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि-
तज्जश्रीगणनायकोऽखिलगुरुबल्लालनामा ततः ।
तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणशाक्ते प्रकाशाभिधे
व्याख्याने सुशिरोमणेरिह खगच्छायाधिकारोऽभवत् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्कैशविगणेशकृतसिद्धान्तशिरोमणिटिप्पणे
शिरोमणिप्रकाशे ग्रहच्छायाधिकारः ॥ ७ ॥

·उदयास्ताधिकारः । ८९ १ २ अथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायः। अथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायो व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ नित्योदयास्तयोर्गतगम्य- लक्षणमाह- प्राग्ग्ग्रहः स्यादुदयाख्यलग्नमस्तास्यकं पश्चिमहग्ग्रहः मः। प्राग्दृग्ग्रहोऽल्पोऽत्र यदीष्टलग्नाद्तो गमिष्यत्युदयं बहुश्चेत् ॥ १ ॥ ऊनोऽधिकः पश्चिमदृग्ग्रहश्चेदस्तं गतो यास्यति चेति वेद्यम् ॥१॥ यस्मिन् दिने यस्मिन् काले यस्य ग्रहस्योदयोऽस्तो वा ज्ञातव्यस्तस्मिन् दिने तात्कालिकं स्फुटं ग्रहं कृत्वा तस्योदयास्तलग्ने साध्ये । अथ तत्काले यदिष्ट- लग्नं तच्च साध्यम् । तत्र यदुदयलग्नं तत् प्राग्ग्ग्रहसंज्ञं वेदितव्यम् । यदस्तलग्नं तत् पश्चिमदृग्ग्रहसंशं वेद्यम् । यदि प्राग्ग्ग्रह इष्टलमादल्पो भवति तदा ग्रह उदित इति वेदितव्यम् । यदाधिकस्तदोदयं यास्यतीति ज्ञेयम् । एवमुदयगतै- ध्यताज्ञानम् । अथ पश्चिमदृग्ग्रह इटलग्नाद्यदाऽल्पस्तदा ग्रहोऽस्तं गत इति वेदि- तव्यम् । यदाधिकस्तदा यास्यतीति च ज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिः । इष्टलग्नादृग्ग्रह ऊनः क्षितिजादुपरि वर्ततेऽत उदितः । यदाधिकस्तदा क्षितिजाधोऽत उदेष्यतीति युक्तमुक्तम् । एवमिष्टलमाग्रहस्या- स्तलग्ने न्यूने ग्रहः प्रत्यक्षितिजाधो वर्ततेऽतोऽस्तं गतः । अधिके तु प्रत्यक्- क्षितिजादुपरि वर्ततेऽतोऽस्तं यास्यतीति । इदानीं तदन्तरघटिकाज्ञानमाह- तदन्तरोत्था घटिका गतेप्यास्तच्चालितः स्यात् स निजोदयेऽस्ते॥२॥ तल्लमयोरन्तरतोऽसद्याः कालात्मिकास्ता घटिकाः स्युरायः। अभीष्टकालाचरोदयान्तर्यदृष्टकालाचरास्तमध्ये ॥३॥ इष्टलग्नात्माग्दृग्ग्रहो यदोनस्तदा तयोरन्तरवटिकाः प्राग्वत्साधिता गता भवन्ति । ताश्च सावनाः । अथ ताभिर्यहस्य भुक्ति संगुण्य षष्टया विभज्य शि०- अथोदयास्ताधिकारो व्याख्यायते । प्राग्दृग्ग्रह इति । पूर्वार्धवासना स्पष्टा प्रागुक्ता छ । उत्तरार्धोपपत्तिः । इष्टल मात्प्राग् दृग्ग्रह ऊनः क्षितिजे स्थिते लमादधिकादुपरि वर्ततेऽत उदितः । यदा क्षितिजे स्थितेष्टलमादूनादधिकः क्षितिजे तदधास्थस्तदोदयं गमिष्यति ॥ १ ॥ ऊनोऽधिक इति । वासनाऽत्र । इष्टास्तलग्नं पश्चिमे क्षितिजे । तस्मादि- धास्तलमादस्तलग्ने नाम पश्चिमदृग्ग्रहे न्यूने ग्रहः प्रत्यक्कुजाधो वर्तते । अतोऽस्तं १२ ·९० ब्रहगणिताध्याये- फलकलाभिरूनितो दृग्ग्रहो निजोदयकालिको भवति । अथ तस्येष्टलग्नस्य चान्तरघटिकाः साध्याः । एवमसरुद्यावत् स्थिरा भवन्ति । ताः कलात्मिकाः । ग्रहोदयेष्टकालयोर्मध्य एतावत्यो नाक्षत्रा गतवाटिका इत्यर्थः । एवमेष्या अपि । एवमस्तेऽपि कलात्मिकानां घटिकानां गतागतानां साधनम् । अत्रोपपत्ति- लग्नघटिकानां नाक्षत्राणां साधने प्रागुक्तैव । एवं ग्रहस्य प्रवहवशेन प्रतिदिनं यावुयास्तौ तौ निरुक्तौ। इदानीमकासन्नभावेन यावुदयास्तौ तदर्थमाह- निरुक्तौ ग्रहस्येति नित्योदयास्ताविनासन्नभावेन यौ तौ च वक्ष्ये । रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेति प्रतीच्यामसावस्तमेत्यन्यथाऽन्यः॥४॥ यो ग्रहो रवेः सकाशादूनभुक्तिरसौ पाच्या दिश्युदेति प्रतीच्यामस्तमेति । यथा भौमो गुरुः शनिश्च । योऽधिकभुक्तिरसौ प्रतीच्यामुदेति प्राच्यां प्रतिति- ष्ठति । यथा चन्द्रः। शि०-गतः । अधिके तु प्रत्यक्कुजादुपरि वर्ततेऽतोऽस्तं यास्यतीति ॥ १ ॥ २ इदानीं तदन्तरघटिकाज्ञानमाह-तदन्तरोत्था इति । प्राक्कुजे स्थितेष्ट- लमात्माग्दृग्ग्रह ऊनः प्राक्कुजादूर्ध्व वर्तते । ग्रहस्य भोग्यस्तनुभुक्तयुक्त इत्या- दिना ग्रहोदयानुत्पन्नग्रहसावनघटीभिर्ग्रहोदयः प्रागभवत् । अथ घटीघ्न्या युभुक्तेः खरसैलब्धकलायुतो नैजोऽधिको भवति । एवमधिकोऽपि प्राग्दृग्ग्रहो भवति । तत्र ग्रहस्य भुक्तेस्तनुभोग्ययुक्त इत्युत्पन्नकाले चाल्पः । एवं पश्चिमदृग्ग्रहेऽपि ज्ञेयम् । एवं नैजादधिको ग्रहो रास्युदयेन सहेष्टकाले यथा क्षितिजोर्ध्वं याति ॥२॥ तल्लग्नयोरिति । तल्लग्नयोरन्तरतोऽसकृत्स्थितग्रहोदयेष्टकालयोर्मध्ये तावत्यो नमक्ष- त्रागता घटिका इत्यर्थः । ताः कालिकात्मिकाः । एवमेष्या अपि । एवमस्तेऽपी- टकालयुचरारतमध्ये कालात्मिका नाम कालप्रसाधनात्तासां घटीनां गतागतानां साधनं कार्यम् ॥ ३ ॥ निरुक्ताविति। स्पष्टं पूर्वार्धम् । उत्तराधोपपत्तिः । रवेरूनभुक्तिर्महो राश्या- धवयवेनाल्पः। स रखेः पूर्वराश्यंशे पश्चिमभागे स्थितोऽतः सूर्योदयात्पूर्वमेव तस्य ग्रहस्य वक्ष्यमाणेन कालांशतुल्येनान्तरेण पूर्वोदयः स्यात् । यतो ग्रहाधिकगतिरों राश्याद्यवयवेनाधिकश्च महात्पूर्वभागस्थोऽग्रे पूर्वगत्या तत्पूर्वस्यामेव गच्छति । आदौ ग्रहोदयः पश्चाददियः । अतः पूर्वोदय: । यो ग्रहः सूर्यादधिकोऽल्पगतिः स सूर्यादग्रिमराश्यंशे पूर्वभागे स्थितः । स दिनकरकरनिकटतया कालांशान्तरेणादृ- श्यतां गतः । यतः पश्चिमभागस्थोऽर्कोऽधिकगतिस्तं ग्रहं पूर्वगत्या त्यक्त्वाऽयतो याति । अयगले सत्यादौ ग्रहस्यास्तः पश्चादस्तिः । अतः पश्चिमायामस्तः ।

·उदयास्ताधिकारः। अत्रोपपत्तिः । यो मन्दगतिम्रहो दिनकरकरनिकटतयाऽदृश्यतां गतोऽसा- वर्के शीघ्रतया पुरतो गच्छति सति ग्रहो मन्दगतित्वात् पृष्ठनो विलम्बितः पाच्यां दिश्योंदयात्पूर्वमेव दृश्यो भवति । अथ यो मन्दगतिम्रहोऽदिधिक आसीदसौ शीघतया रवेस्तदासन्नतां गच्छति तदा तत्करनिकरावगुण्ठितः प्रतीच्यामसावस्तमेति । अनयैव युक्त्याधिकभुक्तिः प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । इदानी बुधशुक्रयोविशेषमाह- ज्ञशुकावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक्समुद्गम्य वक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं ब्रजेताम् ॥५॥ बुधशुको तु यदा ऋज् तदाधिक क्तित्वात्मताच्यामुदृच्छतः। ततस्तत्रैव वक्रतां प्राप्यास्तं गच्छतः । ततस्तयैव वक्रतया प्रांच्यामुद्गम्य ततोऽवक्रतां पाप्याधिक क्तित्वात्माच्यामेवास्तं ब्रजेताम् । - शि०-अन्योऽर्कादधिकभुक्तिरन्यथैति । अन्यथेति किम् । प्रतीच्यामुदयमेति । प्रागस्त. मेतीत्यर्थः । स यथा । यो ग्रहोऽौदधिकोऽधिकभुक्तिश्च सोऽर्कादाग्रिमराश्यंश प्राग्भागे गच्छन्कालांशान्तरे स्थितः स पश्चिमायामुदेति । प्रथममुक्तोदये वैलो. म्यात् । यतोऽवयवेनार्काधिकोऽधिकभुक्तिहः सोऽल्पमल्पगतिं चार्क पृष्ठतः पश्चि- मभागे त्यक्त्वा पूर्वगत्या गतिबाहुल्यादवयवबाहुल्याच्चायतः पूर्वस्यामेति । स तु प्राक्कुजे पृष्ठे स्थितार्कस्याऽऽदावुदयानन्तरं ग्रहोदयः सोऽर्कतेजोबाहुल्यान्न दृश्यते । तस्योदयः प्रवहभ्रमात्प्रत्यक्कुजे गच्छन्नास्तादनन्तरं चन्द्रोदयवद्भवति । अतः पश्चि- मस्यामुदेति । यः सूर्यात्पश्चिमभागे पूर्वराश्यंशे भागैरल्पो गत्याऽधिकः स कालां- शान्तरे दिनकरकरनिकटतया पूर्वगत्याऽकै प्रति गच्छत्यतोऽल्पत्वात्पूर्वस्यामस्तो भवति । कुजगुरुशनीनां गतयोऽर्कात्सदैवाल्पा मन्दाः । अतस्त्रयाणामेवोक्तयुक्त्या प्रागुदयः पश्चिमायामस्तः । चन्द्रस्तु सूर्यात्सर्वदाऽधिकगतिरेव । अतश्चन्द्रः स्वास्तेऽकादूनोऽर्क गतेराधिक्यात्पृष्ठतः पश्चिमभागे त्यक्त्वाऽये पूर्वगत्या गच्छति । अतस्तस्य प्रोक्तयुक्त्या प्राच्यामस्तं गतः सञ् शुक्लप्रतिपदन्ते स्वोदयेऽकाधिकोऽतोऽयं प्रोक्तयुक्त्या पश्चि- मायामुदयमेति । एवं चन्द्रस्य प्रागस्तः पश्चिमोदय एव । बुधशुक्रौ तु कदा- चित्सूर्यापेक्षया न्यूनाधिकगती च भवतः । अतस्तयोरुभयत्राप्युदयास्तौ भवतः । वक्रता]शेन बुधशुकौ न्यूनगती भवतः ॥ ४ ॥ अतस्तयोर्विशेषमाह-ज्ञशुक्रावृजू इति । वासनारूपोऽयं श्लोकः । कालांशानाह-दनेन्दव इति । अत्रोपपत्तिः। कालात्मका अंशाः कालांशाः । कथमि ति । दशभिः पानीयपलेरेकोंऽशस्तदैकघटिकायां षष्टिमितैः पानीयपलैः किम् । गुणहरयोदशभिरपवर्ते कृत एकघटिकायां घटू कालांशाः । अतः सूर्योदयात्सूर्यास्ताद्वा ·ग्रहगणिताध्याये- - अवापि सैव वासना। किंच यत्माच्या दिश्युद्गमनं प्रतीच्यामस्तमयस्तक- तावैपरीत्यम् । इदानीं कालांशानाह- दनेन्दवः शैलभुवश्च शका रुद्राः खचन्द्रा स्थितयः क्रमेण । १२ १४ १० १५ चन्द्रादितः काललवा निरुक्ता ज्ञशुक्रयोर्वक्रगयोर्द्विहीनाः ॥ ६॥ चन्द्रादीनामेते १२।१७।१४।११।१०।१५ कालांशा ज्ञेयाः । बुधशुक्रयोस्तु वक्रगतयोदिहीना द्विवर्जिता ज्ञेयाः । अत्रोपपत्तिः। कालांशा इति कालात्मका अंशाः कालांशाः षड्भिरशैरेका घटिका । एकस्यांशस्य दश पानीयपलानि । अवैतदुक्तं भवति । चन्द्रस्य किल द्वादश १२ कालांशाः । अस्यास्तमयादुदयावा घटिकाद्वयाधिकेऽन्तरे चन्द्रो दृष्टियोग्यो भवति तदूने तत्पमाछादितत्वाददृश्यः । अतस्तस्य द्वादश कालांशाः। एवं भौमस्य सप्तदश १७ षडंशोनास्तिस्रो घटिका २ । ५० इत्यर्थः । एव- मन्येषां यथा पठितास्तेषां बिम्बस्य स्थूलसूक्ष्मतावशान्यूनाधिकता । अत एव बुधशुक्रयोर्वक्रगतयोबिम्बस्य स्थूलत्वाविहीनाः । अत्रोपलब्धिरेव वासना । इदानीमितिकर्तव्यतामाह- यत्रोदयो वाऽस्तमयोऽवगम्यस्तदिग्भवो दृक्खचरो रविश्च । अस्तोदयासन्नदिने कदाचित्साध्यस्तु पश्चात्तरणिः सषड्भः॥७॥ शि०-यावता घटिकादिकेन कालेन ग्रहस्योदयोऽस्तो वा लक्ष्यते स कालः षड्गुणितो दरेन्दव इत्यादयः कालांशाः कृताः । ते च शशाङ्कशकविरविकुजेज्यार्किणां स्थूलग्रहबिम्बस्यार्कबिम्बस्य चाल्पेऽपि कालांशान्तरे पृथोर्ग्रहबिम्बस्यार्ककिरणैर्न लोपः । तथा ग्रहस्य लघुबिम्बत्वादग्रहबिम्बयोः कालांशैर्बह्वन्तरेऽपि लघोहबिम्बस्यार्ककि- रणैर्लोपो भवति । अतो ग्रहाणां बिम्बस्य स्थूलसूक्ष्मतावशात्कालांशानां न्यूनाधि- कता । बुधशुक्राभ्यां विनाऽन्येषां भौमगुरुशनीनां वक्रगतौ सत्यामुदयोऽस्तो वा न भवति । बुधशुक्रयोस्तु वक्रगतौ सत्यां पृथ्व्यासन्नत्वात्पृथुबिम्बम् । उदयमस्तमपि व्रजतः । अतो ज्ञशुक्रयोर्वक्रगतौ विहीना इत्युक्तम् । कालांशतुल्ये ग्रहार्कान्तरे ग्रहो दृश्यः। कालांशेभ्योऽल्पे ग्रहार्कान्तरे ग्रहोऽर्कप्रभाबाहुल्येनाऽऽच्छादितत्वाददृश्यः । इयमुपलब्धिरूपा वासना ॥ ५ ॥ ६ ॥ यत्रोदय इति । यस्यां दिशि द्राक्केन्द्रांशैख़तास्तोदयासने दिने दृग्ग्रहा स्फुटौ कार्यों । यदि प्राच्यामुदयास्तलक्षणं तदौदयिकमकै प्रादृग्ग्रहसंज्ञमुदयाख्य- ·उदयास्ताधिकारः। इह केन्द्रभागैर्यहस्योदयोऽस्तमयो वा यस्मिन् दिन आयातस्तस्याऽऽसने कस्मिंश्चिहिने तं ग्रहं रवि च स्फुटं कृत्वा यस्यां दिशि ग्रहोदयोऽस्तमयो वा तदिग्भवो दृग्ग्रहः कार्यः। यदि पाच्यां तदौयिक ग्रहं कृत्वोदयलनं साध्यम् । यदि च प्रतीच्यां तदाऽऽस्तमायकं ग्रहं कृत्वाऽस्तलग्नं साध्यमित्यर्थः । यदा प्रतीच्यां तदा रविः सषड्भश्च कार्यः । इदानीमिष्टकालांशानयनमाह- हक्खेचरान्तिरजातनाड्यो रसाहताः काललवाः स्युरिष्टाः॥७॥ २ दृग्ग्रहार्कयोरन्तरघटिकाः साध्यास्ता रस६हना इष्टाः कालांशा भवन्ति । अथ तैरुदयास्तयोगतैष्यतामाह- उक्तेभ्य ऊनाभ्याधिका यदीष्टाः खेटोदयो गम्यगतस्तदा स्यात्॥८॥ अतोऽन्यथा वाऽस्तमयोऽवगम्यः प्रोक्तेष्टकालांशवियोगलिताः। खाभ्राष्टभू१८००ना द्युचरोदयाप्ताः खेटार्कभुक्त्यन्तरभाजिताश्च॥१॥ वके तु भुक्त्यैक्यहृता अवाप्तास्तदन्तराले दिवसा गतैष्याः । शि०-लग्नं च कार्यम् । यदि प्रतीच्यां तदाऽऽस्तमयिकमर्के पश्चिमदृग्ग्रहाख्यमस्तलग्नं च साध्यम् । पश्चिमस्यामुदयास्ते साध्यमाने दृक्खेचरान्तिरेत्यत्र लमवत्कालसाधनार्थ पश्चिमदृग्ग्रहाकौं पश्चिमक्षितिजस्थौ तौ षड्भौ पूर्वगत्या प्राक् कुजस्थौ कृत्वाऽन्तरनाड्यः साध्याः । नान्यथा साधनं समीचीनम् । उपपत्तिशून्यत्वात् ॥ ७ ॥ दृक्खेचर इति । अर्कदृक्खेचरयोर्मध्येऽल्पो रविः कल्यः । अधिकं लग्नं कल्प्यमन्तरे घटिकाः प्राग्वत्साध्याः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । दृक्खचरो क्रान्तिवृत्तव्युरात्रवृत्तयोगे रविरपि तत्रैवास्ति । तयोर्मध्ये क्रान्तिवृत्ते या अन्तरक- लास्ताः क्षेत्रकलाः । ताभ्यः कालानयनं कृत्वा कालो धुरात्रवृत्त आगच्छति । तदर्थमूनः स प्राक्षितिजोर्ध्व वर्तते । योऽधिकः सोऽक्षितिजस्थः स लग्नम् । ऊनादोदोग्यकालः । अधिकात्तनोर्मुक्तकालेनान्वितः । मध्योदयाढ्यो धुरात्रवृत्ते कालः स्यात् । तस्य कालप्रधानांशकरणायानुपातः । यदि घटीषष्टया ६० चक्रे षष्ट्या धिकशतत्रयमंशा३६०स्तदेष्टघटीभिः किमिति । षष्टया हरेणापवर्ते कृतेऽन्तरजा- तनाड्यो रसाहता इष्टाः काललवाः स्युरित्युपपन्नम् । यदेष्टाः कालांशा उक्तकालां- शेभ्य ऊनास्तदा गम्य उदयः । यतोऽर्कः ग्रहमये त्यजिष्यति । अत उदयः । यदेष्टा उक्तेभ्योऽधिकास्तदा गत उदयः । यतोऽर्को ग्रहमुल्लङ्गध्य गतः ॥ ८ ॥ अतोऽन्योति। वक्र त्विति । अत्रोपपत्तिः । अतोऽन्यथाऽस्तमयोऽवगम्यः । अन्यथेति किम् । इष्टेभ्यः प्रोक्तैरधिकैर्गम्योऽस्तः । यतोऽग्रिहोऽये वर्तते । पृष्ठ- एष्य

·ग्रहगणिताध्याये-
7
तात्कालिकाभ्यां रविदृग्ग्रहाभ्यां मुहुः कृतास्ते स्फुटतां प्रयान्ति ।।१०॥
एवं य इष्टकालांशा आनीतास्ते प्रोक्तेभ्यो यदि स्वल्पा भवन्ति तदा ग्रह-
स्योदयो गम्यः । यद्यधिकास्तदा गत इति वेदितव्यम् । अतोऽन्यथाऽस्तमय
इति । उक्तेभ्यो यदीष्टाः स्वल्पास्तदा ग्रहस्यास्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्य
इति । अथ प्रोक्तानामिष्टकालांशानां च या अन्तरे कलास्ता अष्टादशशतैः
१८०० गुण्या दृग्ग्रहाक्रान्तस्य राशेः स्वदेशोदयासुभिभाज्याः । फलकलानां
ग्रहाकभुक्त्यन्तरेण वक्रगे ग्रहे भुक्तियोगेन भागे गृहीते यल्लब्धं ते गता एष्या
वा दिवसा भवन्त्युदये वाऽस्तमये वा । तैर्दिवसैस्तात्कालिको दृग्ग्रहाकौं कृत्वै-
वमसत्कर्मणा सम्यक् तत्कालज्ञानं भवति ।
अत्रोपपत्तिः । इष्टकालांशसाधने लग्नवासनैव । पोक्तानां कालांशानामन्तर्वर्ती
ग्राहोऽदृश्यो भवति । अतो यावदिष्टा न्यूनास्तावददृश्यः । उदये विलोक्यमान उदे-
प्यति। अस्ते विलोक्यमानेऽस्तं गत इत्यर्थाज्ज्ञायते । इष्टा यद्यधिकास्तदा प्रोक्ते.
भ्यो बहिर्भूतत्वाग्रहो दृश्यः। उदये विलोक्यमान उदितः। अस्ते विलोक्यमानेऽस्तं
यास्यतीत्यज्ज्ञिायते । अथ तेषां प्रोक्तेष्टानां कालांशानां या अन्तरे कला-
स्तासां क्षेत्रलिप्तीकरणायानुपातः। यावत्यः कालकलास्तावन्त एवासवो भवन्ति ।
अथ यदि दृग्ग्रहोदयासुभिरष्टादश शतानि १८०० क्षेत्रलिप्ता लभ्यन्ते तदा
तदन्तरकलासुभिः किमिति। फलं क्षेत्रलिप्ताः। ता ग्रहाकभुक्त्यन्तरेण भाज्याः ।
भुक्त्यन्तरं हि क्षेत्रलिप्तान्तरात्मकमतः सजातीयकरणाय क्षेत्रलिप्तीकरणम् ।
भुक्त्यन्तरेणैको दिवसो लभ्यत इति युक्तमुक्तम् । वक्रे तु भुक्तियोग एव भुक्त्य-
न्तरम् । दूरान्तरे स्थूलकालो भवतीत्यसलत्कर्म सूक्ष्मार्थम् ।
शि०-स्थोऽर्को ग्रहं प्रत्येष्यति । अतो गम्योऽस्तः । यदा प्रोक्तेभ्य इष्टा ऊनास्तदा
गतोऽस्तः । यतोऽर्काद्ग्रहो पृष्ठे वर्ततेऽतोऽर्को ग्रहमुल्टध्याये गतः । अतो गतोऽस्तः ।
अथ प्रोक्तकालांशेभ्य इष्टकालांशानामूनाधिकानामन्तराद्भागानां याः कलास्तासां क्रान्ति .
वृत्ते क्षेत्रलिप्ताकरणार्थमनुपातः । यावत्यः कलास्तावन्त एवासवः स्वरूपान्तराद्गृहीताः ।
यदि दृग्नहोदयासुभिरष्टादश शतानि शशिकला १८००स्तदा प्रोक्तेष्टकालांशान्तर-
कलामितैरसुभिः किम् । फलं क्रान्तिवृत्तस्थाः क्षेत्रलिप्ताः । आभ्यो गतैष्यदिनार्थ-
मनुपातः । यदि क्रान्तिवृत्तस्थेन कलात्मकेन ग्रहार्कयोर्गत्यन्तरेणैकैकं दिनं तदाऽऽभिः
कलाभिः किम् । फलं गतैष्यदिनानि । वक्रे तु गतियोगेनैकैकं दिनमतः भुक्त्यै-
क्यहृता इत्यादि । शेषं स्पष्टम् ॥ ९ ॥ १० ॥

·उदयास्ताधिकारः। अथ विशेषमाह- प्राग्ग्ग्रहश्चेदधिको रवः स्यादूनोऽथवा पश्चिमदृग्ग्रहश्च । प्रोक्तेष्टकालाशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानी दिवसा गौप्याः॥१॥ तथा यदीप्टकालांशाः प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिकास्तदा । व्यत्ययश्च गतप्यत्वे ज्ञेयोऽहनां मुधिया खलु ॥ १२ ॥ यदि माग्दृग्ग्रहो रवेरधिको भवत्यथवा पश्चिमदृग्ग्रहो न्यूनो भवति तदा य इष्टकालांशा आनीतास्तेषां प्रोक्तानां च योगकलाभिदिवसाः साध्या नान्तरकलाभिः । तथा पाग्दृग्ग्रहेकोदाधके सति पश्चादृग्ग्रहे वा न्यूने य इष्ट- कालांशा आगतास्ते च यदि प्रोक्तेभ्योऽभ्यधिका भवन्ति तदा प्रोक्तेष्टकालां- शयुतेः कलाभिर्ये दिवसाः साधितास्तेषां दिवसानां गतैष्यत्वे विपर्ययो ज्ञेयः । शि० प्रारदृष्ग्रहश्चेदिति । अत्रोपपत्तिः । प्राच्यां यो ग्रहोऽल्लिघुगोऽवयवेनाल्पश्च सोऽत्पिश्चिमभागे राश्यवयवेन कालांशतुल्यै गैरर्कादून: सन्दृश्यतामेति । योऽकाढू- रिजवोऽवयवेनाल्पश्च पश्चिमभागे राश्यवयवः कालांशतुल्यैर्भागैरर्कादूनः सन्नदृश्यतामेति । तथा प्रतीच्यामर्कादवयवेन भूयान्भूरिगतिम्रहः प्राग्भागे राश्यवयवोऽत्किालांशैरथिको दृश्यो भवति । योऽदिवयवेन भूयान् लघुगोऽर्कात्प्राग्भागे राश्यवयवः कालांश- रधिकोऽदृश्यो भवतीति मूला वासना प्रागुक्ता। यतः कालांशतुल्य एव ग्रहार्कान्तरे ग्रहस्यास्त उदयश्च भवतीति प्रागुक्तम् । एवं प्राच्यामात्पृष्ठतः पश्चिमभागे कालां- तुल्यै गैरूने दृग्ग्रह उद्योऽस्तो वा भवति । प्रतीच्यां त्वर्कादग्रतः प्राग्भागे कालांशतुल्यैर्भागैराधिके दृग्ग्रह उदयोऽस्तो वा भवति । अतः प्राच्यामूनेऽत्पिश्चिम- भागस्थे दृग्ग्रहे य इष्टाः कालांशाः साध्यन्ते ते रखेः पृष्ठतः पश्चिमभाग एव भवन्ति । तथा प्रतीच्यामधिके रवेर्दृग्ग्रहे प्राग्भागस्थे य इष्टाः कालांशाः साध्यन्ते ते रवेरग्रतः प्राग्भाग एव भवन्ति । अतोऽग्रगतानां पृष्ठगतानां च कालांशानां योगे कृते सति कृतमन्तरं भवति । अथ यो ग्रहः प्रतीच्यामर्कादवयबेन कालांशतुल्यै गर्भूयान्प्राग्भागस्थोऽ- कोल्लघुगतिश्च स प्रतीच्यामस्तं बजतीति प्रागुक्तम् । अथ बह्ववयवाल्लघुगाद्ग्रहाद् बहुगे पश्चिमभागस्थेऽके ग्रहार्कयोः कालांशतुल्यैरेवान्तरे सति प्राग्भागस्थस्य बह्ववयवलघुगग्रह- स्थास्तो भवति । यदाऽर्कः प्राग्गत्या गतिबाहुल्यादग्रतो याति ग्रहसमश्च भवति कालां- शतुल्यान्तराभावस्तदा ग्रहस्यास्तमध्यम् । अतस्तमपि त्यक्त्वाऽऽ गते सति ग्रहोऽर्का- लघुगोऽल्पश्च भवति । अतस्तस्य प्रागुदयसंभूतिः । अत्रोदयार्थ प्रोक्तेष्टकालाशयुतिः कदा संभवतीत्युच्यते । यदाऽवयवबाहुल्यादत्यल्पग्रहात्कालांशान्तरे प्रत्यग्भागे गत्यधिक उनोऽर्कः स्थितः स पूर्वगत्याऽधिकं ग्रहं यातुं लग्नः किंचित्पूर्वगत्याऽग्रे यातः कालांशतुल्यमन्तरं न्यूनं तदा केनचिपृच्छकेन पृष्टेऽस्योदयः कदा भवतीति तदाऽ- ·ग्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिः। यो ग्रहः पाच्यामुदेति प्रतितिष्ठति वा, असौ रवेरूनः सन् पश्चिमायामधिकः सन् माच्यां दिशि मोक्तकालांशैरूनः सन् प्रदृश्यतामेति । तावद्भिरेव पश्चिमायामधिकः सन् । अतो रवेः पृष्ठतः प्राच्यां प्रोक्तकालांशाः प्रतीच्यामग्रतः । प्राच्यामूने ग्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते ते रवेः पृष्ठतः। अतः पृष्ठगतैरेव पोक्तकालांशैस्तेषामन्तरं कर्तुं युज्यते । अथ प्राच्यां रवेरधिके दृग्ग्रहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते ते रवेरातो भवन्ति । अतोऽनगतानां पृष्ठग- शि-स्मादत्यल्पग्रहादर्कोऽये कालांशान्तरे यदा गच्छति तदा तस्योदयो भविष्यतीति ज्ञात्वा तस्योदयार्थ प्राग्भागे कालांशान्तरे गतात्पृिष्ठतो ग्रहार्कमध्य उदयार्थं ये उक्तकालांशास्तेषामैक्यं कार्यम् । तथाऽस्तावलोकनार्थ यः पश्चिमस्यां साधितः केवलः स्फुटो ग्रहो भूयाल्लंघुगस्तस्मादेव प्रागुदयः कदा भवष्यतीति दिनज्ञानार्थ केवलस्फुटो ग्रहो भूयाल्लंघुगः प्राग्दृक्कर्मसंस्कृतः सन् प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिको रवेरित्युपपन्नम् । अत्रोक्तायाः प्रोक्तेष्टकालांशयुतेः कलाभिरुक्त प्रकारेण सिद्धानि दिनान्यग्र उदयोऽपे- क्षितोऽत एण्याणि । अथ लघुगोऽल्पो ग्रहः प्रागुदितः सन्नस्यास्तः पूर्व कदाऽभव- दिति पृष्ट प्रोक्तेष्टकालांशयुत्युत्पन्नदिनानि गतोऽस्तोऽपेक्षितोऽतो गतानि । तथा, इनाद्भूरिजवोऽवयवेन लघुग्रहः कालांशान्तरे प्रत्यग्भागे स्थितः प्राच्यामस्तमेति । स गतिबाहुल्यादकै प्रत्यग्भागे त्यक्त्वाऽये कालांशान्तरे गतः सन् भूयान्भूरिगतिर्भवति । तस्य प्रत्यगुदयसंभवः । अथ तज्ज्ञानार्थं स इनाभूरिजवो लघुः कालांशतुल्यैर्भागैः प्रत्यग्भागे स्थितो गतिबाहुल्यादग्रेऽर्कसमो भवितुं लग्नः सन् न्यूने कालांशतुल्येऽन्त- रेऽस्तमध्याभावेऽस्योदयः कदा भविष्यतीति पृष्टे प्रोक्तेष्टकालांशयुतिः प्रोक्तयुक्त्या कार्या । अथ भूरिजवो लघुः प्राक्दृग्ग्रहः स केवलः स्फुट एव गृहीत्वा प्रत्यगु- दयज्ञानार्थ पश्चिमदृक्कर्मसंस्कृतः सन्न्यूनोऽथवा पश्चिमदृग्ग्रहश्चेत्युपपन्नम् । अत्राप्यु- दयोऽग्रिमकालेऽपेक्षितोऽत उक्तेष्टकालांशयतेरुत्पन्नदिनान्येष्याणि । अथ भूयान्भूरिंग- तिम्रहः प्रत्यगुदितः सन्नस्यास्तः पूर्व कदाऽभवदिति पृष्टे प्रोक्तयुक्त्या प्रोक्तेष्टकालां- शयुत्युत्पन्नानि दिनानि गतोऽस्तोऽपेक्षितोऽतो गतानि भवन्ति । उक्तं चास्मत्प्रपि- तामहपितृभिः केशवसांवत्सरैः- उदये तु सदैष्याः स्युरस्ते याताश्च वासराः । प्राग्दृग्ग्रहेऽधिके सूर्यादूने पश्चिमदृग्ग्रहे ॥ उदय एष्याः । अस्ते गता इत्यर्थः ॥ ११ ॥ तथा यदीति । तथा यदीति किम् । प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिको रवेः स्यादूनोऽथवा पश्चिमदृग्ग्रहश्च । एवं सन्ति यदीष्टकालांशाः प्रोक्तेभ्योऽधिकास्तदाऽहां गतैष्यत्वे सुधिया व्यत्ययो शेयः । अत्रोपपत्तिः । उक्तेभ्य ऊनाभ्यधिका यदीष्टाः खेटोदयो गम्य- ·शृङ्गोनल्यधिकारः। तानां च कालांशानां योगे रुते सत्यन्तरं कृतं जति । तथा उक्तेभ्य ऊनाभ्य- धिका यदीष्टा इति यद्गम्यलक्षण मुक्तं तत् सजातीया नामेव । यहा पुनरेके पृष्ठगता एके ग्रगतास्तदा तद्गतगम्यलक्षणं व्यत्ययेन भवति । अत उक्त-व्यत्य- यश्च गतेष्यत्व इत्यादि । अब सुधियेति विशेषणाबुद्धिमतेदमनुक्तमपि ज्ञायत इत्यर्थः ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता- क्षरे ग्रहोदयास्ताधिकारः ॥८॥ अस्मिन्नधिकारे ग्रन्थसंख्या शाग् १० । अथ शृङ्गोन्नत्यधिकारः। इदानीं. शृङ्गोन्नतिर्व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ चन्द्रशवर्थमाह- मासान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दोः शृङ्गोन्नतिर्यदिवसेऽवगम्या । तदोदयेऽस्ते निशि वा प्रसाध्यः शङ्कुर्विधोः स्वोदितनाडिकायैः॥३॥ शि०-तस्तदा स्यादिति यल्लक्षणमुक्तं तत्सजातीयानामेव न भिन्नजातीयानाम् | यदा पुनरकेऽग्रगताः कालांशा एके पृष्ठगताः कालांशास्तदोक्तेभ्य ऊना इतेि यद्त- गम्यलक्षणमुक्तं तद् व्यत्ययेन भवति । अथ यो ग्रहो भूयालंधुगस्तस्य प्रत्यग- स्तसंभूतौ सत्यामिष्टकालांशा यदि प्रोक्तेभ्योऽधिकास्तदशः स ग्रहो दृश्यत एव । प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिको रवेरिति प्रोक्तयुक्त्या कृते सति ज्ञातस्तत्संभूतैर्महस्योदयः कदा भविष्यतीति पृष्टेऽस्योदयो ज्ञात इति वाच्यम् । अत उक्तं-व्यत्ययश्च गतष्यत्वे ज्ञेयोऽहां सुधिया खल्विति ॥ १२ ॥ आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो देववि- तज्जश्रीगणनायकोऽसिलगुरुबल्लालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणशक्तेि प्रकाशाभिधे व्याख्याने सुशिरोमणेरुदयमौढ्याख्याधिकारोऽभवत् ॥ इति श्रीमत्कैशविगणेशरचिंतसिद्धान्तशिरोमणिटिप्पणे ग्रहोदयास्ताधिकारः ॥८॥ अथ चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारों ब्याख्यायते । मासान्तपाद इति । कृष्णाष्टम्या उपरि दर्शान्तावधि मासान्त्यपादः । तत्र सूर्योदयिको चन्द्रास स्फुटौ कृत्वा सूर्योदयात्मा- ·ग्रहगणिताध्याय- - मासान्तपाद इति कृष्णाष्टम्या उपरि प्रथमेऽथवा शुक्लाष्टम्याः प्रागेव यस्मि- नभीष्टदिने शशिशृङ्गोनविर्ज्ञातुमभीष्टा तस्मिन् दिने मासान्तपाद औयिको चन्द्राौं स्पष्टौ कार्यों । प्रथमचरणे त्वस्तकालिको । ततः शृङ्गोन्नतिज॑या । निशि वा । एतदुक्तं भवति। मासान्तपाद उदयकाले शशिशङ्गोनतिः साध्या । प्रथमचरणे त्वस्तकाले । अथवा किमुदयास्तनियमेन । यत्रोदये तत्रोदयात् प्रागिष्टघटीतुल्यकाले वा यत्रास्ते तत्रास्तादुपरीष्टासु घटीषु वा शृङ्गोन्नतिः साध्या । तत्र तात्कालिको चन्द्राकौं कृत्वा चन्द्रस्य स्फुटकान्त्युदयास्तलग्नोन्न- तघटिकादिभिस्तदुपकरणैः शङ्कुः साध्यः । अनोपपत्तिः । चन्द्रस्यार्धादूने शुक्ले तत्कोटी शुङ्गाकारे भवतः । तवेष्ट- काले कतरशृङ्गोन्नतिर्भविष्यतीति ज्ञातव्यम् । तत्र शुक्लस्य शृङ्गाकारतार्धादूने शुक्ले । तच्चार्धादूनत्वं मासान्तपादे प्रथमे च संभवति । द्वितीयतृतीययोरपि चर- णयोर्ब्रह्मगुप्तादिभिः कृष्णशङ्गोन्नतिरानीता सा मम न संमता । नहि नरैः कृष्णशङ्गोन्नतिः स्पष्टोपलभ्यते । प्रसिद्धा तु शुक्लशङ्गोन्नतिः । अत उक्तं- मासान्तपादे प्रथमेऽथवेति । अथार्कशङ्कर्थं शकुंतलार्थं चाऽऽहं- निशावशेषेरसुभिर्गतैर्वा यथाक्रमं गोलविपर्ययेण । रवेरधः शङ्कुरथाक्षभानो नरोऽर्क १२हृच्छकुंतलं यमाशम् ॥२॥ शि०-गुदितस्येन्दोः सूर्यादूर्व प्रत्यग्भागे स्थितस्य भूरिजवस्य लघोः प्रागस्तसंभूतौ सत्यां प्राशङ्गोन्नत्यवलोकनार्थ कस्मिंश्चिदिष्टे दिने विधोः शङ्कुः साध्यः । अथ शुक्लप्रति- पदमारभ्य शुक्लाष्टम्यवधिः प्रथमो मासपादः । तत्रास्तिकालिको चन्द्राकौं स्फुटौ कृत्वा भूयिष्ठस्य भूरिंगतेरास्तादनन्तरं प्रतिपदि प्रत्यगुदितस्येन्दोः प्रथमे पादेऽन्यदिने तु सूर्योदयादनन्तरं प्रागुदितस्य भूयिष्ठरय भूरिंगतेरिन्दोः शृङ्गोन्नत्यवलोकनार्थं विधोः शङ्कुः साध्यः । निशि वेष्टकालिकौ चन्द्राकौं कृत्वा दृकर्मसंस्कृतस्येन्दोः स्फुटकान्त्युदया- स्तलग्नोत्पन्नवोदितघटीतुल्योन्नतघटिकादिभिरुपकरणास्त्रप्रश्नोक्त्या शङ्कुः साध्यः । अत्रो- पपत्तिः । चन्द्रस्यार्धादूने शुवले बिम्बप्रान्तयोर्दक्षिणोत्तरयोः शृङ्गाकारता संभवति । तत्रेष्टकाले कस्य शृङ्गोन्नतिर्भविष्यतीति ज्ञातव्यम् । तदर्थमर्धादूनत्वं शुक्लस्य मासान्तपादे प्रथमे च संभवति । अत उक्तं-मासान्तपादे प्रथमेऽथवेति ॥१॥ चन्द्रशको साधितेऽर्कशङ्कुसाधनामाह-निशावशेषैरिति । अत्रोपपत्तिः । चन्द्रार्क- यो म्योदगन्तरं भुजः । ऊर्ध्वाधरमन्तरं कोटिः । तिर्यगन्तरं कर्णः। तेषां ज्ञानार्थमुपायः । सूर्योदयेऽस्तेऽर्कशङ्कः खम् । सूर्योदयात्प्रागस्तादनन्तरं क्षितिजादधःस्थस्तदा क्षितिजा- इधस्थस्य रखेः कथं शकुः साध्य इत्युच्यते । सूर्योदयात्प्राक् प्राक्कपाले यावतीभिर्ष- ·९९ शृङ्गोन्नत्यधिकारः। शृङ्गोन्नतिकाले विधोः किल शङ्कः साधितः । अथ रवेः साध्यः । तत्र यादयेऽस्तमये वा तदा रवेः शङ्कुः पूर्ण सिद्ध एव । यदा तूदयान् पाग- स्तानन्तरं तदा क्षितिजादधःस्थस्य रवेः कथं शङ्घः साध्यस्तदर्थमाह- निशावशेषैरसुभिारत्यादि । उदयात् भाग्यावतीभिर्घटिकामिः शङ्गोन्नतिस्ता- वत्यो निशावशेषाः । अस्तादनन्तरं याभिटीभिस्ता रात्रिगताः । तासामसुभी रवि गोलविपर्ययस्थं प्रकल्प्याथोन्नतादूनयुतादित्यादिना यः शङ्कः साध्यतेऽसौ रवेरधःशङ्घर्भवति । अथ चन्द्रस्य शङ्घ रवेर्वा शङ्कुरन्यस्य कस्यचिदाऽक्ष- भया गुण्यते द्वादशभिर्भाज्यते फलं शङ्घतलं भवति । तच्च याम्यम् । अधो- मुखनरस्य सौम्यं शङ्कुतलं वेदितव्यम् । अत्रोपपत्तिः । निशावशेषा गता वा येऽसवस्तेऽधःस्थलोकाभिमायण । तैरसुभिर्यः शङ्कुः साध्यतेऽसौ रवेरधोमुखः शङ्कुर्भवति । स च गोलविप- ययेण साध्यः । यतो यस्मिन् गोलेऽस्माकं क्षितिजादुपर्युन्मण्डलं तच्च तेषां क्षितिजादयो यत्रास्मद्देशे क्षितिजाधस्तत्र तद्देशे क्षितिजोपरि । शङ्कुसाधने वासना पूर्वोक्तव । अथ शङ्कुत लवासनोच्यते । क्षितिजे समवृत्ताहोरात्रवृत्तयो- रन्तरभागानां जीवाध्या । सा च प्राच्या पश्चिमतश्च । अग्राग्रयोनिबद्धं सूत्रमुद- यास्तसूत्रम् । अहोरात्रवृत्तं क्षितिजादुपर्यक्षवशाद्दक्षिणतो नतं भवति । क्षिति- जादधस्तदशादेवोत्तरतो नतं भवति । तत्रस्थग्रहात् । क्षितिजगामी लम्बः शङ्कुः । उपरिस्थशङ्कगेस्तल्लम्बनिपातस्थानमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतो भवति । अधः शङ्कोस्तु तत् तलमुत्तरतो भवति । तत्र शकुंतलं भुजः शङ्कुः कोटिरिष्टहतिः कर्णः। एतदक्षक्षेत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रेणानुपातः । यदि द्वादशा- गुलशङ्कोः पलभा भुजस्तदा कलात्मकस्यास्य महाशङ्कोः क इति लब्धं कलात्मकं शकुंतलम् । शि०-टीभिः शृङ्गोन्नतिस्तावत्यो निशावशेषाः । सूर्यास्तादनन्तरं याभिर्घटीभिः पश्चिमे कपाले ता रात्रिगताः । तासामसवः क्षितिजयोरधोऽपर्यन्तं भवन्ति । अतस्तेभ्यः अथो- बतादूनयुतात् " इत्यादिना यः शकुः साध्यतेऽसावधःस्थलोकाभिप्रायेण रवेरधः शङ्कु- भवति । स च गोलविपर्ययेण साध्यः। यत उत्तरगोलेऽस्माकमुन्मण्डलं क्षितिजादुपरि । अस्मत्क्षितिजादधास्थानां तूत्तरगोल उन्मण्डलं कुजादधः । यो यत्र तिष्ठत्यवनी तलस्था- मित्यादिना दर्शनीयम् । याम्यगोले विपरीतम् । अथ नाडिकामण्डलादुस्थादस्मदूर्ध्व- स्वस्तिकादस्मत्कुजाधःस्थलोकानामूर्ध्व स्वस्तिकं दिग्वैपरीत्येन दक्षिणे वर्तते । तेनाधः- स्थशङ्गकोईग्ज्या व्यस्तदिग दृश्यतेऽतो गोलविपर्ययेण शकुः साध्यः । शङ्कोर्भुजार्थं ·ग्रहगणिनाध्याये- .. १ अथ भुजज्ञानार्थमाह- सौम्यं त्वधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टं स्वागास्वशकुंतलयोः समभि- नदिक्त्वे। योगोऽन्तरं भवति दोरिनचन्द्रदोष्णोस्तुल्याशयोर्विवरमन्यदिशोस्तु योगः ॥३॥ स्पष्टो भुजो भवति चन्द्रभुजाश इन्दोः शुद्धे भुजे रविभुजाद्विपरीत- दिक्कः॥३ प्रथमचरणो व्याख्यात एष । खेर्याऽग्रा यच्च शकुंतलं तयोः समदिशो- योगी भिन्नदिशोरन्त मसौ रविभुजः । एवं चन्द्रस्यायाशकुंतलयोर्योगान्तरे चन्द्रभुजः स्यात् । अथ चन्द्राभुजयोः समदिशोरन्तरं भिन्नदिशोर्योगः शङ्गोन्नती स्फुटो भुजो भवति । भिन्नाशपोश्चन्द्राकभुजयोर्यदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा स्फुटो भुजो भवतीत्येतदर्थमाह---चन्द्रभुजाश इति । या चन्द्रभुज-य दिक् सैव स्फुटभुजस्य कल्प्येत्यर्थः । एवं तुल्यदिशोरन्तरेऽपि चन्द्रभुज शो ज्ञयः । परं यदि चन्द्रभुजाच्छुडः । यदा तु रविभुजाच्चन्द्रभुजः शुद्धस्तदा विश्रीनदिक्कः । यदि चन्द्रभुज उत्तर आसीत् तदा स्फुटभुजो दक्षिणो भवनि । यदि दक्षिणस्तदोत्तर इत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अत्र किल भुजो ज्ञेयः । भुजो नाम पूर्वापरसूत्रस्य शङ्खमू- लस् च दक्षिणोत्तनन्तरम् । पूर्वापरसूबोदयास्तसूत्रयोरन्तरं यावदना । सा च यदा किलोतरा जदोदयास्तसूत्रशवोर्थदन्वरं शकुंतलं तेन दक्षिणेनाया यावदूना क्रियते तच्छेषमाखण्ड उत्तरो भुजो भवति । प्राच्यपरसूत्रादुत्तरत- शि०-शकुंतलज्ञानार्थमनुपातः। यदि द्वादशाङ्गुलकोटौ पलभा भुजस्तदानींतनमहाशकु- कोटौ कः। फलं शकुंतलम् ॥ २ ॥ शकुंतलस्य दक्षिणोत्तरदिग्ज्ञानं भुजसाधनं चाऽऽह-सौम्यं त्वधोमुखामिति । स्पष्टो भुज इति । अत्रोपपत्तिः । नाडेकामण्डलादक्षवशेनोवोदकस्वस्तिकादधःस्वस्तिकस्या- क्षवशेन वैपरीत्येन स्थितत्वादधःस्थस्याशङ्कोरुदयास्तसूत्राच्छङ्कुमूलपर्यन्तं शकुंतल- मुदयास्तसूत्रादुत्तरतो दृश्यते । अतः सौम्यं रवेरधोमुखनरस्य तलं प्रदिष्टम् । खेर्यथा दिगया सौम्यमधोमुख्नरस्य तलं च तयोः समभिन्नादिक्त्वे योगान्तरेण संस्कारे कृते रखेः स्फुटो भुजो भवति । चन्द्रस्य त्वस्मक्षितिजोर्ध्वमूर्ध्वमुखस्य शङ्कोर्याम्यमेव शकु- तलम् । तस्य यथा दिगग्रायाश्च समभिन्नदिक्त्वे योगान्तरेण संस्कारे कृते स्फुटश्चन्द्रभुजो भवति । अग्रा शङ्घतलयोः संस्कारे दर्शनोपपत्तिः प्रागुक्तैव । भुजो नाम पूर्वापरसूत्रस्य ·शृङ्गन्नित्यधिकारः। स्तावत्यन्तरे शङ्कुर्वतत इत्यर्थः । यद्यन्तरे क्रियमाणे शङ्कुतलादया विशुद्धा तदा याम्यो भुजो भवति । एवं सममण्डलप्रवेशादनन्तरं भवति । अथ यदा दक्षिणाया बड़ा शकुंतलमपि इक्षिणम् । तयोर्योगे कृते समसूत्रशक्तोरन्त- रालं भुमो भवति । एवमधोमुखशङ्कोरुत्तरगोले या शकुंतलयोर्योगे भवति । यतस्तत्रोत्तरं शकुंतलम् । दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते । एवं चन्द्रार्कयो जौ । अथ ताभ्यां स्फुटो भुजः । स्फुटो भुजो नाम चन्द्रायोर्याम्योत्तरमन्तरम् । तच तयोर्भुजयोरेकदिशोरन्तरे भिन्नदिशोर्योगे कने भवति । तद्यथा । चन्द्र- स्योत्तरो भुजः किल चत्वारिंशदधिकं शतम् १४० । वेस्तु नवतिः ९० कला उत्तरः । शशिभुजाइविभुजे तुल्यदिक्काच्छोधिते पञ्चाशत् कला ५० उत्तरो भुजोऽवशिष्यते । एवं दक्षिणयोर्भुजयोः शशिभुजशेषं दक्षिणो भुजः । यदा तु रविभुजाच्छशिभुजः शुद्ध उत्तरदिक्त्वे तदा प्राच्यपरसूत्रादुत्तरतश्च- न्द्रशङ्कुः किल पञ्चाशत्कलान्तरे ५० । रविशङ्कुस्तु . नवति९० कला- न्तरे । तदा रविशङ्कोः कलाश्चत्वारिंशत् ४० । दक्षिणतश्चन्द्रशङ्कुरित्यर्थ- दम्यते । एवं भुजो जातः । इदानीं कोटिमाह-- योऽधो नरो दिनकृतः स विधोरुग्रशङ्कन्वितो मम मता खलु सैव कोटिः ॥ ४॥ शि०-शङ्कुमूलस्य च दक्षिणोत्तरमन्तरम् । इनचन्द्रबाह्वोस्तुल्याशयोर्विवरे कृते चन्द्रार्कयो- र्याम्योदगन्तरज्ञानं भवति । भिन्नदिशोरिनचन्द्रबाइवोर्योगे कृते चन्द्रार्कयोर्याम्योग- न्तरज्ञानं भवति । अत उक्तमिनचन्द्रबाह्वोस्तुल्याशयोविवरमन्यदिशोस्तु योगः। अस्म- क्षितिजादधोऽबिम्बऋजुत्वेन चन्द्रार्कयोर्याम्योदगन्तरं स्फुटो भुजो भवति । भिन्न- दिशोश्चन्द्रार्कभुजयोर्यदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा स्फुटो भुजो भवति । अतः सूर्याच्चन्द्रो यस्यां दिशि भुजाये वर्तते तद्दिज्ञानार्थं चन्द्रभुजाश इत्युक्तम् । यतस्तस्यां दिशि भुजाग्रस्थस्यार्कस्य रश्मयः सूर्याच्चन्द्रपर्यन्तं कर्णमा ण चन्द्र- बिम्बं प्रविशन्ति । तेन यावन्तः प्रविशन्त्यर्करश्मयश्चन्द्रबिम्बे तावांश्चन्द्रश्चन्द्रिकाभिः सोज्ज्वलो भवति । यदेनचन्द्रबायोस्तुल्याशयोविवरे क्रियमाणे चन्द्रभुजाद्रविभुजे शुद्धे चन्द्रभुजस्य शेषं स्फुटो भुजश्चन्द्रभुजाशो युक्त एव । इन्दोः शुद्धे भुजे रविभुजा- द्रविभुजशेषं स्फुटो भुजोऽतश्चन्द्रो व्यस्तदिर दृश्यतेऽतो विपरीतदिक्क इत्यु- तम् ॥ ३॥३॥ भुजमुक्त्वेदानी कोटिमाह--योऽधो नर इति । अत्रोपपत्तिः । अर्केन्टो- र्याम्योदग्भावेनान्तरं भुजः । ऊर्ध्वाधरभावेनान्तरं कोटिः। सा चैवम् । सूर्योदयेऽस्ते ·ग्रहगणिताध्याये- यो वेरधः शङ्कुरसौ विधोरूवंशङ्कुना युतः सैव कोटिमम मता । मम मतेति साकाङ्क्षत्वाब्रह्मगुप्तेनेत उपरि बहुनाऽऽयासेनान्या कोटिरानीला सा मम न संमतेति सूचितम् । अनोपपत्तिः । इहार्केन्द्रोर्याम्योत्तरभावेन यदन्तरं स भुजः । ऊधिरभा- वेन यदन्तरं सा कोटिः । सा चैवं भवति । उद्येऽस्ते वा यदि शमोन्नति- स्तदा रविशङ्कोरभावाच्छशिशङ्कुरेव कोटिः । यदा निशि रवेरधः शङ्कु. स्तदा स शङ्कुर्विधोरुग्रशकुना युतो यावांस्तावत् तयोर्यत्रतत्रस्थयोरूवा- धरमन्तरं सैत्र कोटिरुचिता । यतो द्रष्ट्रा पुरुषेणाऽऽत्मनोऽवस्थानवशेन शशिनः शृङ्गमुन्नतमवलोक्यम् । अतः स्वावस्थानसमसूत्रादूर्ध्वरूपिण्या कोट्या भवित- • व्यम् । भुजकोटिकर्णकृतं व्यसं दृष्टेरग्रत आदर्शवत् संमुखं यथा भवति तथा कल्प्यम् । तत् क्षेत्रं ब्रह्मगुप्तेन रवीन्दोरन्तरार्धज्यां द्विगुणां कर्ण प्रकल्प्य तद्- भुजवर्गान्तरपदं कोटिरिति यत् व्यत्रं प्रकल्पितं तत् तिरश्चीनं जातम् । नहि द्रुष्टुष्टिसंमुखमादर्शवत् । न तेन सम्यक् शङ्गोन्नतिरिति मम मतम् । शि०-वाऽर्कशङ्कः खम् । तदा कुजोर्ध्वस्य शशिनः शङ्कुरेव कोटिः। यदा निशि शृङ्गोन्नतिरवलोक्यते क्षितिजादधोऽर्क ऊर्ध्वमिन्दुस्तदा योऽधो नरो दिनकृतः प्रोक्तयुक्त्या साधितः स विधोरुदनशङ्कुना युतः संश्चन्द्रार्कयोर्यत्रतत्रस्थयोरप्यू;- धरमन्तरं भवति । तद्यथा-क्षितिजसम एव सूत्रे चन्द्रार्कयोर्भुजौ । स्फुटौ च तत्रैव । क्षितिजसम एव सूत्रे स्फुटभुजाग्रे चन्द्रार्कयोः कोटिमूले भुजाग्रे कुजस- मसूत्रादधोऽर्कपर्यन्तमधोमुखे नरतुल्ये कोट्यग्रेऽर्कः । भुजाग्रे कुजसमसूत्रादूर्ध्वमिन्दु- पर्यन्तमूर्ध्वमुखशङ्कुतुल्ये कोट्यग्रे चन्द्रः । क्षितिजसमे सूत्रे चन्द्रार्कयोर्यावा- स्फुटो भुजस्तावानेव क्षितिजादधोऽकबिम्बऋजुत्वेनाऽऽदर्शवत्क्षेत्रदर्शनार्थ कल्पितः । क्षिति- जसमे सूत्रे यदभुजायं तस्य ऋजुत्वेन योऽबिम्बपर्यन्तमधोमुखोऽर्कशङ्कुस्तद- ग्रेर्कबिम्बम् । एवं भुजकोट्योरग्रेऽधस्थमर्कबिम्बम् । अर्कबिम्बाइक्षिणोत्तरो भुजः । अथ क्षितिजसमे सूत्रेऽर्कभुजाग्राक्षितिजादधः कल्पितस्पष्टभुजाग्रेऽर्कबिम्बपर्यन्तं यावान- धोमुखोऽर्कशङ्कुः कोटिरूपस्तावानेव क्षितिजसमे सूत्रे चन्द्रभुजाये चन्द्रशङ्खमूला- दधोऽभुजमूलपर्यन्तं भवति । अतस्तयोः कोटयोर्योगश्चन्द्रार्कयोरूर्ध्वाधरमन्तरं कोटि- भवति । अत उक्त-योऽधो नर इति । क्षेत्रदर्शनम् । ऊर्ध्वाधरमिदं क्षेत्रदर्शनं गोले कार्यम् । अथवा पट्टिकायां छात्राय दर्शनीयं क्षितिजादिकल्पनां कृत्वेत्यर्थः । भूपृष्ठस्थेन द्रष्ट्राऽऽत्मनः स्थानवशेन शशिशङ्गमुन्नतं समवलोक्यतेऽतः स्वस्थानसम- सूत्रादूर्ध्वरूपिण्या कोट्या भवितव्यम् । भुजकोटिकर्णकृतं व्यस्रं दृष्टेरग्रतो मुकुरवत्सं- मुखं भवति तथा कल्पितम् । ब्रह्मगुप्तेन तु यत्कल्पितं व्यत्रं दृष्टेरग्रतस्तिरश्वीनं .

·- शृङ्गोन्नत्यधिकारः। अथ दिग्वलनार्थमाह-- दोकोटिवगैंक्यपदं श्रुतिः स्याद्भुजो रसनः श्रवणेन भक्तः । प्रजायते दिग्वलनं हिमांशोः शङ्गोन्नती तत् स्फुटबाहुदिक्कम् ॥५॥ भुजकोटयोर्वर्गयोगपदं कर्णः। अथ भुजः षड्गुणः कर्णेन भक्तः फलं वलनम् । स्फुटबाहोर्या दिक् सा तस्य वलनस्य ज्ञेया । अत्रोपातिः कर्णानयने गणितोक्व । भुजकोटिकणैः शृङ्गोन्नतेस्ता- वत् परिलेखः क्रियते । इह तु चन्द्रबिम्बव्यासार्धं षडङ्गुलं कर्णं प्रकल्प्य तत्परिणतस्य च भुजस्य वलनसंज्ञा रुता । अथ तत्परिणामायानुपातः । यद्य- नन्तरानीतेन कर्णेन भुजो लभ्यते तदा षडङ्गुलेन किमिति । फलं चन्द्रबिम्बे वलनमित्युपपन्नम् । अथ चन्द्रस्य परिलेखस्त्रानयनयोग्यतां कर्तुं संस्कारविशेषमाह- शि०-जातम् । ब्रह्मगुप्तानयनं यथा- स्वक्रान्तिज्ये त्रिज्यागुणे हृते लम्बकेन रविशशिनोः । अग्रे प्राच्यपरयोः क्षितिजेऽन्यत्र स्वशकग्रे ॥ शङ्कग्रा…क्यान्तरमेकान्यदिशोः पृथस्थयोरनयोः । एकान्यदिशोरन्तरयुतिर्भुजोऽर्कायतश्चन्द्रः ॥ व्यकेंन्दर्धभुजज्या द्विगुणार्केन्द्वन्तरं भवति । कर्णरतद्र्गान्तरपदमिन्दुभुजायान्तरं कोटिः ॥ इत्यनेन तिरश्चीनक्षेत्रेण शृङ्गोन्नतिर्न सम्यक् प्रतिभातीत्यये यौ ब्रह्मगुप्तकथितावि- त्यत्रोक्तमाचार्येण ॥ ४ ॥ दोः कोटिवगैक्यमिति । अत्रोपपत्तिः कर्णानयने गणितोक्व । चन्द्रा- कयोस्तिर्यगन्तरं कर्णः प्रागुक्त क्षेत्रे दर्शित एव । भुजकोटिकर्णैः शृङ्गोन्नतेस्ता- वत्परिलेखः क्रियते । तदर्थ भुजसाधनायानुपातः । अत्र गोले कृते क्षेत्रदर्शने कर्णकोटयोरग्रे चन्द्रः । तिर्यगन्तरमर्केन्द्रोः कर्णः । एवं सति कोटियुतौ चन्द्र- स्थाने चन्द्रमध्यं प्रकल्प्य तिर्यगन्तरमर्केन्द्रोर्यः कर्णस्तत्तुल्येन व्यासार्धेन भुजाये कर्णे मूलेऽविधि वृत्तं निबद्धम् । तत्र वृत्तेऽर्कबिम्बसमो भुजोऽपि ज्यकावल्लमो दृश्यते । ततः सुखार्थ मध्यमं षडङ्गुलव्यासाधू प्रकल्प्यानुपातः कृतः । यदि कथितकर्णवृत्तेऽयं भुजस्तदा कल्पितषडगुलवृत्ते कः । फलं षडगुलंवृत्ते भुज- स्तस्यैव वलनसंज्ञा कृता । स्फुटो भुजः परिणामितः षडगुलवृत्तेऽतो वलनमपि तदिक् ॥ ५ ॥ चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतां कर्तुं च विशेषमाह--चन्द्रस्येति । अत्रो- ·१०४ ग्रहगणिताध्याये- चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निनो व्यर्कन्दुदोगुण इनश्रवणेन भक्तः। तत्कार्मुकेण सहितः खल शुकृपक्षे कृष्णेऽमुना विरहितः शशभृद्धि- धयः॥६॥ शृङ्गोन्नतिकालिकं चन्द्रं रविणा रहितं कृत्वा तस्य दोा चन्द्रस्य योजन- कर्णेन गुण्या रवियोजनकर्णन भाज्या यत् फलं तस्य धनुषा शुक्लपक्षे शशी युक्तः कार्यः कृष्णे रहितः । एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । अवोपपत्तिः । परिलेखसूत्रं हि शुक्लवशेन । शुक्लस्योपचयो व्यर्केन्दोरुपच- यवशेन । तद्यथा । बिम्बाधैं षडङ्गुलं प्रकल्प्योच्यते । यदा व्यर्केन्दुः पञ्चदश १५ भागास्तदाऽङ्गुलं १ शुक्लम् । यदा विंशत् ३० तदाऽङ्गुलद्वयम् । एवं यदा नवलि९० गास्तदाऽङ्गुलषट्कं ६ शुक्लम् । एवं बहुभिराचार्यैः शुक्ल- मानीतम् । तदसदिव प्रतिभाति । यदा तु पादोनषट्काष्ट ८५ । ४५ लवा व्यर्केन्दुस्तदैव बिम्बाधैं शुक्त भवितुमर्हति । यथोक्तं गोले वासनाध्याये- शि०-पपत्तिः । शृङ्गोन्नतिच्छेद्यकैर्यत्परिलेससूत्रं तच्छुक्लवशेन। शुक्लस्योपचयो व्यर्केन्दो- रुपचयवशेन । तद्यथा । बिम्बाध षडगुलं प्रकल्प्योच्यते । यदा व्यर्केन्द्रोः पञ्चदश भागास्तदैकाङ्गुलं शुक्लम् । यदा त्रिंशतदाऽङ्गलद्वयम् । एवं यदा व्यर्के. न्दोर्नवतिर्भागारतदैवाङ्गुलषट्क शुक्लं बहुभिराचार्थैरानीतं तदसदिति भास्करेण प्रति- पादितम् । कक्षाचतुर्थे तरणेर्विचन्द्रकर्णेऽन्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् । अतो व्यर्कन्दोः पादोनषट्काष्टलवान्तर एव दलं नृश्यस्य दलस्य शुक्लमिति भास्करण गोले प्रोक्तम् । तत्प्रदर्श्यते । भित्तेरुत्तरे पार्श्व भूमेबहिश्चन्द्रार्कयोः स्वकर्णतुल्यव्या- सार्थेन कक्षे विलिख्य तयोर्मध्ये तिर्यगूर्ध्वरेखे कार्ये । कक्षारेखासंपातयोरन्तरे नवति- र्भामाः । अथ भूबिन्दोरुपरि चन्द्रकक्षोर्ध्वरेखासंपाते चन्द्रं विलिख्य तन्मध्येऽन्या तिर्थग्रेखा कार्या । तस्याश्चन्द्रस्तिर्यग्रेखाया रविकक्षायाश्च यौ संपातौ ताबस्तिर्य- ग्रेखाया उपरि रविकक्षायाः सपादभागचतुष्टये भक्तः । सपादभागचतुष्टयमये क्रिय- माणानुपातेन सिध्यति । तत्रस्थो रविचन्द्रात्स्वको रेखासंपाते स्थितात्तिर्यग्भ- धति । तत्र यदा प्रावपश्चिमसंपातस्थोऽकरतदा स्वाक्षायामूर्ध्वरेखायुतौ स्थितस्य गोलकाकारचन्द्रस्योर्ध्वरेखायाः प्राक्पश्चिमचन्द्रस्य तिर्यङ्न॒दृश्या) शुक्लं करोति । अतो नृदृश्यदलस्य दलं शक्लम् । अथवा गोले पूर्वस्वस्तिके रविमषे कल्प्यः । चन्द्रोऽपि स्वगोले याम्योत्तरवृत्तमकरसंपाते कल्प्यः । तत्र रविगोले रविकक्षाव्यासार्ध रवियोजनकर्णः। चन्द्रगोले चन्द्रकक्षाव्यासार्धं चन्द्रयोजनकर्णः । तत्र याम्योत्तरवृत्तस्थं मकरादावस्थितं गोलकाकारं चन्द्रबिम्ब निवेश्यम्। तस्मान्नीयमानं सूत्रं प्रागविगोले यत्र लगति करच प्रत्यग्लगति तत्र बिन्दू कार्यो । ततो बिन्दुदये रविबिम्बं गोलकाकारं निवेश्यम् ।

·शृङ्गोन्नत्यधिकारः। १०५ कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्रकान्तरे तिर्यगिनो यतोऽटजात् । पादोनषट्काष्टलवान्तरेऽतो दलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥ चन्द्रार्क योर्योजनकौँ केनचिदिष्टेनापवर्तनेनापवर्त्य मित्तेरुत्तरपार्थे भूसंज बिन्दुं कृत्वा ततः स्वस्वकर्णेन कर्कटकेन तयोः कक्षे विलिख्य भगणां- शान्तेि च कृत्वा तयोर्मध्ये तिर्यग्रेखामर्ध्वरेखां च कुर्यात् । कक्षारेखासंपात- योरन्तरे नवतिर्नवविर्भागा भवन्ति । अथ भूबिन्दोरुपरि चन्द्रकक्षाध्वरेखासंपावे चन्द्राविम्बं विलिख्य तन्मध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या । तस्याश्चन्द्ररेखाया रविक- भायाश्च यौ संपातौ तावधस्तिर्यग्रेखाया उपरि सपाभागचतुष्टये भवतः । यदा तत्रस्थो रविस्तदा चन्द्रात् तिर्यग्भवति । तत्र यदा पश्चिमसंपातस्थस्तदा गोल- काकारस्य चन्द्रस्योर्ध्वरेखायाः पश्चिमं चन्द्रस्यार्धं शुक्कुं भवति । अतो मनु- व्यदृश्यस्याधोदलस्य दलं शुक्ल भवितुमर्हतीति । अय तद्भागचतुष्टयं सपादं नव- तेयांवद्विशोध्यते तावत् पादोनषटकाष्टलवा अवशिष्यन्ते । तावांस्तदा व्यकॅन्दुः। शि०-तस्मिन्निवेशितेऽस्मदृश्यार्धभागस्य चन्द्रार्ध शुक्लं भवति । न पूर्वस्वस्तिकस्थेऽर्क- बिम्ब इति प्रतीतिरुत्पाया । तत्रस्थार्कस्य चन्द्रेण पादोनषट्काष्टलवतुल्यमन्तरं भवति । यतो रविकक्षायां चन्द्रकर्णतुल्ययोजनानामंशाः। अग्रिमानुपाते नैतावन्त एव सिध्यन्ति । अन्यदपि प्रदर्यते । चन्द्रकक्षोर्ध्वरेखायुतौ चन्द्र प्रकल्प्य रविकक्षोर्ध्वरेखायुता- वर्क प्रकल्प्य तत्रैव दर्श चन्द्रो स्थोऽर्कश्चन्द्रस्य राश्याद्यवयवेन समोऽम्बुगोलरूपं चन्द्र- स्योर्ध्वम नृभिरदृश्यं सितं करोति । तथैव पूर्णान्ते चन्द्रार्कयोः षड्राश्यन्तरेऽधःस्थितः सन् सूर्यश्चन्द्रस्याधो न दृश्यमधु सितं करोति । गोल उक्तम्-तरणिकिरणसङ्गादिति । सूर्या- बधःस्थस्येति । उपचितिमुपयातीति । अथ तद्भागचतुष्टयं नाम रविकक्षायां नवति- तुल्यव्यन्दोः शकलं नवतितुल्यव्यन्दोर्यावदिशोध्यते तावत्पादोनषट्काष्टलवतुल्यो न्यन्दुरवशिष्यते । पादोनषट्काष्टलवतुल्ये व्यर्केन्दौ ब्रह्मगुप्ताद्यानयनेनागुलषटक शुक्लं नाऽऽयाति । तस्माच्चन्द्रकोत्थैः सपादचतुर्भिर्भागश्चन्द्रः संस्कार्यः । तदर्थ- मत्रोच्यते । अमान्तेऽर्क त्यक्त्वष्टतिथिष्वदिने चन्द्रः कियान् गतस्तज् ज्ञाना- मिन्दुर्व्यर्कः कृतः । यतोऽदिने यथा चन्द्रो गच्छति तथाऽर्कस्तरणिकिरणसङ्गादि- त्यादिना चन्द्रं सितं करोति। एवमेकैकस्यां तिथौ द्वादश भागा व्यर्केन्दुरतस्तिथयो हादशगुणा व्यकेंन्दुभागा भवन्ति । व्यर्केन्दोस्तिथिः । तिथिः शरीरसाधनम् । ते विनन्दुर्न दृश्यते । ब्रह्मगुप्तमतेन सार्धसमतिथिभिर्दादशगुणांभिर्नवतिभागतुल्यो व्यर्केन्दुः । नवतिभागतुल्यो व्यर्वेन्दो म चन्द्रार्कान्तरेऽर्कः षडगुलतुल्यं तिर्यगर्धे शुक्लं करोति । भास्करमतेन तन्न सम्यगिति प्राक्प्रदर्शितम् । अथवाऽनुपातः । नवतिभागैः सार्धाः समंतिथयो लभ्यन्ते तदा पादोनैः षट्काष्टलवैः किम् । लब्धं पादोनग्रहघटीसहिताः समंतिथयः ७ । ८ । ४५ आभिदिशगुणाभिः पादोनषदकाष्टलवतुल्ये व्यर्केन्दा- बगुलषट्कं शुक्लं भास्करमतेन तदर्शितम् । इदानीं चन्द्रकर्णात्कथमुत्यनाः सपा- १४

·१०६
ग्रहगणिताध्याये-
तावति व्यर्केन्दौ पूर्वानयनेनाङ्गुलषट्कं ६ नाऽऽयाति । अतस्तत्र चन्द्रे भाग
तुष्टयं सपादं ४ । १५ क्षेप्यम् । अवान्तरे तदशादनुपातेन यद्भवति तत्
क्षिप्यते । अथानुपातः कथ्यते । यदि रवियोजनकर्णस्य विज्यामिताः कला
भवन्ति तदा चन्द्राधःस्थस्य चन्द्रयोजनमितस्य रविकर्णखण्डस्य कियत्य इति ।
एवं या लभ्यन्ते कलास्ता ज्यारूपाः । अथ द्वितीयोऽनुपातः। यदि त्रिज्या-
तुल्यया व्यकेंन्दुदोय॑यताः कला लभ्यन्ते तदाऽभीष्टया किमिति । अत्र पूर्वानुपाते
त्रिज्या गुण इदानी हरोऽतस्तयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते चन्द्रकों गुणो रवि-
कर्णो हर इत्युपपन्नमत उक्तं-चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निन इत्यादि । अथ
तासां कलानां धनुषा शुक्लपक्षे चन्द्रो युक्तः सन् कृष्णे रहितः सन् शुक्लसाध-
नयोग्यो भवति । तच्च धनुः परमं भागचतुष्टयं सपादं भवति । अवान्तरे तद-
नुसारेण ।
शि०-दाश्चत्वारो भागास्तज्ज्ञानार्थ तैश्चन्द्रस्य संस्कारार्थं च चन्द्रकर्णयोजनानां रविक-
क्षायां कलीकरणार्थ यतश्चन्द्रार्ककक्षयोश्चक्रभोगसाम्यादविकक्षायामेव व्यर्वेन्दुर्दर्शितोऽतोऽ-
कक्षायां कलीकरणार्थमनुपातः । यदि रवियोजनकर्णेन ६८९३७७ रवि-
कक्षायां वृत्तचतुर्थाशगतनवतिभागज्या त्रिज्या ३४३८ लभ्यते तदा चन्द्रकक्षो-
रेखायुतौ कल्पितचन्द्रादधःस्थस्य चन्द्रयोजनकर्णस्य ५१५६६ भूमध्यादर्कपर्यन्तं
योऽयोजनकर्णस्तस्याधःशकलरूपस्य चन्द्रकक्षोर्ध्वरेखायुतेः कृततिर्यग्रेखायाः रवि-
कक्षायां लगाया अधोऽपरतिर्यग्रेखावधिदर्शितस्य किम् । फलं रविकक्षायां दर्शितस्य
चन्द्रवर्णस्य ज्यारूपमस्य धनुः सपादाश्चत्वारो भागा रविकक्षायां नवतितुल्यव्यर्केन्दोः
शकलरूपाः । पादोनषट्काष्टलवान्तरतः शुक्लानयनप्रकारेणाङ्गुलषट्कं शुक्लं नोत्पद्यते।
तस्माच्चन्द्रकोत्थकलाश्चन्द्रे संस्कार्याः । कलाभिः संस्कृताञ्चन्द्रात्सूर्यः शोध्यः ।
व्यन्दुर्भवति । संस्कारः स यथा । शुक्लपक्षे तु रविश्चन्द्रात्पृष्ठतश्चन्द्रस्तु खेरगे।
चन्द्रस्य दृश्य शुक्लवृद्धिश्च । अमान्तेऽर्कसमश्चन्द्रोऽये गच्छन् पादोनषट्काष्टलवान्तरेऽर्क-
कक्षायां दर्शितं स्वकर्णमुल्लङ्घ्याय एव गच्छति । अतश्चन्द्रकर्णोत्पन्नकलाश्चन्द्रे योज्याः ।
कृष्णपक्षे तु रविरग्रतश्चन्द्रः पृष्ठे तत्र तु चन्द्रो रवः शोध्यः । ततः शुक्लं साध्यम् ।
पादोनषट्काष्टलवतुल्ये चन्द्रान्तिरे तिर्यगर्ध चन्द्रबिम्बं शुक्लं भवतीति प्रागुक्तमेव ।
चन्द्रो यथा यथाऽऽसन्नतां गच्छन् न्यूनो भवति तथा तथा दृश्यशुक्लह्रासः । तस्मात्तत्र
चन्द्रकोत्थकलाश्चन्द्रात्संशोध्य तादृशश्चन्द्रो रवेः शोध्य इत्यागतम् । अतः शुक्लपक्षे
युक्तः कृष्णे रहित इति युक्तम् । तस्मात्सपादभागचतुष्टयं त्रिज्यामितायां व्यकें-
न्दुदोायां चन्द्रे संस्कार्यम् । अवान्तरे तद्वशादनुपातेन यद्भवति तत्क्षेप्यते ।
तदर्थमन्योऽनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया चन्द्रार्कान्तरदोज्यंया ३४३८ सपादचतुर्भा-
गकलास्तदेष्टचन्द्रार्कान्तरदोय॑या किम् । त्रिज्ययोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते फलकलाधनुषा
शुक्ले शुक्लवृद्ध्यर्थं युतः कृष्णे रहितः शुक्लसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । चन्द्रस्य
योजनमयेत्याधुपपन्नम् । फलेनेष्टकालीनश्चन्द्रः संस्कार्यः ॥ ६ ॥

·१०७ - शृङ्गोनत्यधिकारः। अथ परिलेखसूत्रमाह- व्यर्केन्दुकोट्यंशशरेन्दु १५भागो हारोऽमुना षट्कृति३६तो यदाप्तम् । द्विष्ठं च हारोनयुतं तदर्धे स्यातां क्रमादत्र विभास्वभाख्ये ॥ ७ ॥ परिलेखसूत्ररूपं वावदुच्यते । व्यर्केन्दुभुजभागाः पञ्चदश १५ भक्ताः शुक्लाङ्गुलानि भवन्ति । चन्द्रं भूमौ विलिख्य वत्र यथोक्तं वलनं दत्त्वा वलन- सूत्रं चोच्छाद्य शुक्लपक्षे पश्चाद्भागादलनसूत्रेण शुक्लं दत्त्वा तदने चिह्न कार्यम् । तथा वलनसूत्रात् तिर्यरेखां च कृत्वा तवृत्तसंपातयोश्चान्यच्चिह्नवयं कार्यम् । तचिह्नवयं यथा स्पृशति तथा यवृत्तमुत्पद्यते तत् परिलेखवृत्तम् । तद्येन व्यासाधुनोत्पद्यते तत् परिटेखसूत्रमुच्यते । परिलेखवृत्तस्य मध्यं हि वलन- सूत्र एव भवति । वलनरेखायां च तत्र बिन्दुः कार्यः । तस्माद्विन्दोस्तच्चिन- गामिनी रेखा कार्या स कर्णः । चन्द्रवृत्तमध्यात् तच्चिनगामिनी तिर्यग्रेखा भुजः । चन्द्रमध्यपरिलेखवृत्तमध्यबिन्द्वोरन्तरं कोटिः। चन्द्रमध्यशुक्लचिह्नयो- रन्तरं कोटिकर्णान्तरम् । भुजागितात्कोटिकर्णान्तराप्तमित्यादि । एवं कोटिकर्णी साधितौ । तौ चैवम् । व्यर्केन्दुभुजभागाः पञ्चदशहताः शुक्लाङ्गुलानि किल भव- न्ति । कोटिभागेभ्य एवं शुक्लोनितं चन्द्रबिम्बाधै भवति । तदेव कोटिकर्णान्तरम् । शि०- व्यर्केन्दुकोट्यशेति । अत्रोपपत्तिः । यदाऽमान्ते व्यर्केन्दोः कोटिरग्रे क्रियमाणपरिलेखे षडङ्गुलतुल्या परमा चन्द्रबिम्बकेन्द्राधोबिम्बप्रान्तावधिरेखायामेव । कर्णश्च तावान् भुजाभावस्तदाऽसितं परमम् । यदा पादोनाङ्कघीसहितसप्ततिथी- नामन्ते व्यकॅन्दोर्भुजः परमः. षडङ्गुलतुल्यो विधुबिम्बकेन्द्रबिम्बप्रान्तावधितिर्यग्रेखा- यामेव तदा कर्णश्च तावान् कोटेरभावः । तदा शुक्लं परमं बिम्बाध षडगुल- तुल्यम् । एवं यथा व्यāन्दुभुजभागवृद्धिस्तथा शुक्लस्यापि वृद्धिः । यथा व्यर्के- न्दुकोट्यंशवृद्धिस्तथाऽसितवृद्धिः । सितार्थमनुपातः । यदि षडगुलतुल्येन सितेन व्यर्केन्दोनवतिर्भुजभागास्तदैकाङ्गुलेन किम् । लब्धं पञ्चदश भागाः १५ । अन्योऽनु- पातः । यदि पञ्चदश१५भागैरेकामुलं शुक्लं तदेष्टैः किम् । फलं शुक्लाङ्- गुलानि भवन्ति । मध्यममानेन ग्रहणादौ द्वादशाङ्गुलं चन्द्रबिम्बं लक्षितम् । अतः शृङ्गोन्नत्यर्थं सूत्रेण बिम्बमुडुपस्येत्यादिना वृत्तं कृत्वा शुक्लपक्षे वलनसूत्रे पश्चाद्भागे कृष्णे प्राग्भागे शुक्लं दत्त्वा यतः शुक्लं तथा दृश्यते । शुक्ला चिलं कार्यम् । वलनाग्रसूत्रं तिर्यक्सूत्रं च दत्त्वा तिर्यवसूत्रवृत्तसंपातयोरन्यच्चिह्न- दयं च । एवं चिह्नत्रितयं यथा स्पृशति तथा यदृत्तमुत्पद्यते तत्परिलेखवृत्तम् । तयेन व्यासार्धेनोत्पद्यते [ तत् परिलेखसूत्रमुच्यते । परिलेखवृत्तस्य मध्यं हि वलनसूत्र एव भवति । तत्र वल्नरेखायां वलनसूत्रकेन्द्रे बिन्दुः कार्यः । तस्मादिन्दोश्चन्द्रबिम्ब- ·प्रहगणिताध्याये- चन्द्रव्यासार्धमङ्गुलषट्कं भुजः । भुजो कर्गिवो जाता षट्कृतिः ३६ । इयं कोटिकर्णान्तरेण भाज्या। अत उक्तं-व्यन्दुकोटयंशशरेन्दुभागो हारोऽमुना पतितो यदाप्तमिति । अत्र यदाप्तमसौ कोटिकर्णयोगः । द्विष्ठं च हारोन- युतमिति संक्रमगणितेन जातौ कोटिको । तत्र कोटेविमासंज्ञा कृता कर्णस्य समासंज्ञा । कर्ण एव परिलेखसूत्रामित्युपपन्नम् । अथ परिलेखमाह-- सूत्रेण बिम्बमुडुपस्य षडङ्गुलेन कृत्वा दिगङ्कमिह तद्वलनं ज्यकावत् । मासस्य तुर्यचरणे वरुणेशदेशात् माग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदेयम् ॥८॥ शि०-परिलेखवृत्तयोश्चिनगामिनी तिर्यग्रेखा स कर्णः स्वभासंज्ञः । वलनतिर्यग्रेखार्ध चन्द्र- बिम्बकेन्द्रात्परिलेखवृत्तचन्द्रबिम्बवृत्तयोगावधिकर्णाग्रगा रेखा षडङ्गुलतुल्यो भुजः । चन्द्रबिम्बमध्यपरिलेसवृत्तमध्यबिन्दोरन्तरं विभासंज्ञा कोटिः । चन्द्रबिम्बमध्यशुक्लाग- चिहयोरन्तरं कोटिकर्णान्तरम् । यतो यावान्स्वभाकर्णस्तावदेव परिलेखवृत्तकेन्द्रसि- ताग्रचिह्नयोरन्तरम् । अस्मिन्नन्तरे विभा कोटिः । कोटिश्चैतत्कर्णाच्छोधिता तदा कोटिकर्णान्तरमेवावशिष्यते । यावत्सिताङ्गविश्लेषो यावत्कोटिकर्णान्तरं तावदेव चन्द्र- बिम्बाइँऽसितं तज्ज्ञानार्थमुपायः। व्यर्केन्दुकोट्यशैरसितवृद्धिरिति प्रागुक्तम् । व्यर्के- न्दुरमान्ते शून्यं तत्कोटिस्त्रिभतुल्या ततोऽनुपातः । यदि नवति९०तुल्यैश्चन्द्रा- कन्तिरकोट्यशैः षडालतुल्यमसितं तदेष्टैः किम् । षभिरपवर्ते कृते कोट्यंश- शरेन्दुभाग इत्युपपन्नम् । अथवा सितसाधनवदनुपातद्वयं कार्यम् । यः कोट्यंश- शरेन्दुभागस्तदसितं तस्य हारसंज्ञा कृता । अमुना कोटिकर्णान्तरेण षट्कृतितो नाम घट्दतुल्यं भुजवर्गा३६यदाप्तमसौ कोटिकर्णयोर्योगः । आप्तं तत् द्विस्थं नाम कोटिकर्णयोर्योगो द्विधा स्थाप्यः। हारोनयुतं नाम कोटिकर्णान्तरेणोनयुक्तम् । तदर्धे मात्कोटिकौँ विभास्वभासंज्ञौ भवेताम् । कर्ण एव परिलेखसूत्रम् ॥ ७ ॥ अथ शृङ्गस्योन्नतिज्ञानार्थं परिलेखमाह-सूत्रेण बिम्बमिति । अत्रोपपत्तिः । षडङगुलसूत्रेण कृतं चन्द्रवृत्तं द्वादशाङ्गुलं मध्यमं भवति । चन्द्रार्कयोस्तिर्यगन्तरं किल कर्णः । कर्णादने चन्द्रः । अतः साधितं वलनं कर्णाग्राहत्त्वा कर्णमार्गः स्यात् । यतः कृणमूलेऽकः । कर्णमूलस्थार्कस्य रश्मयः कर्णमार्गेण चन्द्रबिम्बे प्रविशन्ति । अतश्चन्द्रादर्को यस्यां दिशि वर्तते तद्दिज्ञानार्थं कर्णवृत्ते यो जीवा- बद्दर्शितो भुजः षडगुलवृत्ते परिणामितो वलनसंज्ञः स मासप्रथमेऽावदिने प्राग्भागस्थे चन्द्रबिम्बे प्राग्भाग एव यथा दिग्यदि दत्तस्तदा भुजाख्ये वलनाने बलितप्राच्याः चलितप्रतीची प्रति केन्द्रं यथा स्पृशति तथा नीयमानस्य कर्णाकार- ·10 शृङ्गोनत्यधिकारः। केन्द्राद्विभां तद्वलनानसूत्रे छत्वा विभागे स्वभया च वृत्तम् । शेयेन्दुखण्डाकृतिरेवमत्र स्यातू तुङ्गशृङ्गं वलनान्यदिक्स्थम् ॥९॥ समायां भूमौ षडङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य दिग्भिरङ्कितं च कृत्वा । पन्द्रं परिकल्प्य तत्र वृत्ते प्रागानीतवलनं ज्यावद्यथाशं देयम् । मासान्तपादे पश्चिमदिचिह्नतः । प्रथमचरणे तु पूर्वदिग्भागात् । ततः केन्द्राद्वलनोपरि वृचादहिरपि खटिकया सूत्रमुच्छाद्यम् । अथ केन्द्रात् सूत्रे विभा च देया। वतो विभानचिढ्ने स्वभामितेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य तेन वृत्तेन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेषखण्डाकृतिरेवमत्र ज्ञातव्या । ननूनतिनती ऊध्वाधरभावौ । समायां भूमौ चन्द्रबिम्बखण्डे लिखिते दृष्टे शृङ्गमुन्नतमिति कथं ज्ञायत इत्याशङ्क्याऽऽ- इ-स्यात् तुङ्गशङ्ग वलनान्यदिक्स्थमिति । यदि दक्षिणं वलनं वदोचरं शृङ्गन्मुन्नतं ज्ञातव्यं यद्युत्तर तदा दक्षिणमिति । अत्रोपपत्तिः। जलमयस्य गोलकाकारस्य शशिनः शुक्लत्वकारणं तदुपच- यापचयकारणं च तावदुच्यते । यथोक्तं गोले- तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकास्ति । सदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्तिच्छाययैवाऽऽतपस्थः ॥ अत्र हरिहरविरञ्चिवरलाभश्रवणसहर्षपुत्रकामात्रिनेत्रविगलितजलबिन्दुरयामिन्दुः पितामहेन ग्रहत्व आकाशे निवेशित इति श्रूयते स्मृतिषु पुराणेषु । अत आगम- शि०-सूत्रऋजुत्वेन स्थितस्यार्कस्य चन्द्राधः पश्चिमभागे स्थितस्य रश्मीनां चन्द्रबिम्बे प्रवेशायानेन मार्गेण प्रविशन्तीति मार्गज्ञानं भवति । तुर्यचरणे त्वात्पृष्ठतः पश्चिम- भागस्थे चन्द्रबिम्बे वरुणाशप्रदेशादेव यदि दत्तो यथा दिग्भुजो वलनसंज्ञस्तवा पलनाये चलितायाः प्रतीच्याश्चलितप्राची प्रति नीयमानस्य कर्णाकारसूत्रस्य ऋजुत्वेन स्थितस्यास्य प्राग्भागस्थस्य चन्द्रादधःस्थस्य रश्मीनां प्रवेशाय मार्गज्ञानं भवति । अत उक्तं-मासस्य तुर्यचरणे वरुणप्रदेशादिति । अर्करश्मीनां प्रवेशाय - यः कर्णमार्गः स एव शुक्लशृङ्गयोर्मध्यः । मासस्य प्रथमे पादेऽर्काभिमुखं चन्द्रस्य पश्चिमभागाभिमुखेऽर्धे शुक्लम् । उक्तं च- दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकास्ति । अतश्चन्द्रस्य प्रथमेऽन्त्ये वा मासपादे बिम्बस्य पश्चिमे प्रागर्धे वा शुक्लं कियदिति शानार्थ स्वभया- वृत्तं कृत्वा तत्साध्यते ॥ ८ ॥ केन्द्राद्विभामिति । अत्रोपपत्तिः । मासप्रथमेऽङ्मौ चन्द्रबिम्बस्य पश्चिमेऽर्धे पूर्वदिग्भागाभिमुखे शृङ्गे भवतः । अतश्चन्द्रबिम्बकेन्द्राबलनागसूत्रे पूर्वाभिमुखी विभां बवा स्वभाकर्णस्य केन्द्रं भवति । तत्र स्वभाकेन्द्रे स्वभाकर्णेन वृत्तं कृत्वा तथा- ·ग्रहगणिताध्याये- प्रामाण्येनास्य जलमयत्वम् । तदुपरि दूरतो रविमति । अतोऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्तत्करनिकरसङ्गमजनितचारुचन्द्रिकानिचयेन तस्यां दिशि चन्द्रश्च- कास्ति दीप्तिमान् भवति । तदितरदिशि बालाकुन्त लश्यामलश्रीः । कुन्तलो वर्तुलः केशबन्धविशेषः । तदुपचारतः कैश्चित् केशेष्वपि प्रयुज्यते । बालाकु- न्तलस्येव श्यामला कृष्णा श्रीः शोभा यस्येति विग्रहः । कया तत्र श्यामलः । निजमूर्तिच्छायया । क इव । आवपस्थो घट इव । आतपस्थस्य घटस्य दिनकरदिशि यद्दलं तदुज्ज्वलमितरच्छामलं दृश्यते तथा चन्द्रस्येत्यर्थः । अत एकराशौ दर्शे सूर्याधःस्थस्य विधोरूर्वमधैं शुक्लम् । अधस्तनं मनुष्यदृश्य कृष्णम् । अथ भार्धान्तरितस्य परिवर्तनेन पौर्णमास्यामूर्ध्वमधे कृष्णमधस्तनं शुक्लम् । एवं पादोनषट्काष्टलवान्तरितस्य रवेस्तियस्थितत्वाधिोदलयोदले सितासिते भवतः । एवमर्केन्धोदक्षिणोत्तरवलनादिग्वलनम् । तज्ज्ञानाय भुजको- टिसाधनम् । तदुपपत्तिोलेऽप्यभिहिता- यद्याम्योदक तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिस्तू/धरमपि च तयोर्यच्च तिर्यक् स कर्णः। दोमूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽयाच्च कोटिस्तदने चन्द्रः कर्णो रविदिगनया दीयते तेन शौक्ल्यम् ॥ रवीन्द्रोदक्षिणोत्तरमन्तरं भुजः । रवेर्यतः शशी सा तस्य दिक् । यदूर्वा- धरमन्तरं सा कोटिः । यत् तिर्यक् स कर्णः । चन्द्रबिम्बार्धमङ्गन्लषट्कं कर्ण परिकल्प्य तत्परिणतस्य भुजस्य वलनसंज्ञा कृता । मासस्य प्रथमचरणे किल शृङ्गोन्नतिः। वलनं च याम्यमङ्गुलत्रितयं ३ । तत्र पूर्वभागाभिमुखे चन्द्र- शृङ्गे भवतः । अतश्चन्द्रमध्यात्पूर्वाभिमुखी विभा देया । यतस्तदद्मात् खण्डितस्य चण्डीशचूडामणेस्तथाविधे शृङ्गे भवतः । अतः प्राग्भागतो वलनं दक्षिणं दत्तम् । मासान्तपादे तु पश्चिमभागाभिमुखे शृङ्गे भवतः । अतस्तत्र पश्चिमभागाइलनं देयम् । अत उक्तं-मासस्य तुर्यचरणे वरुणेशदेशादिति । ततश्चन्द्रकेन्द्राद्वलनानानुगते सूत्रे या विभा दत्ता सा पूर्वप्रतिपादितत्र्यसकोटिः। शि०-विधे शृङ्गे भवतः । स्वभाकर्णेन कुतः । यथा स्वभाकेन्द्रात्सितान्तं यावदन्तरं तावदेव स्वभाकर्ण इति प्राग्दर्शितम् । मासान्तिमेऽझौ तु चन्द्रबिम्बस्य प्रागर्धे पश्चिमाभिमुखे शृङ्गे भवतः । अतश्चन्द्रबिम्बकेन्द्राद्वलनायसूत्रे पश्चिमाभिमुखी विभा दत्त्वा स्वभावर्णस्य केन्द्रं भवति । तत्र स्वभाकेन्द्रे स्वभाकर्णेन वृत्तं कृत्वा तथा ·शृङ्गोनत्यधिकारः। १११ स्वभा तु कर्णः । अतरतया विभागाद्वृत्ते कृते चन्द्रशुक्लखण्डस्य सम्यगारु- तिर्जायते । यस्यां दिशि चन्द्रादविर्भवति तद्दिक् शङ्गमुन्नतं भवति । यत् पूर्व- बलनमानीतं तच्चन्द्रदिक् । चन्द्रादर्को व्यस्तदिग्भवति । अत उक्तं स्यात् तुङ्ग- शृङ्गं वलनान्यदिक्स्थमिति सर्वमुपपन्नम् । उपपत्तौ हि क्वचिदमूर्तं प्रमेयं परब्रह्मवत् तज्ज्ञानमेव स्वसंवेद्यम् । अतोत्र मन्दावबोधनेन स्वमतं दृढयितुं परमनिराकरणाय सुगणकानभ्यर्थ्य दृष्टान्तमाह-- यौ ब्रह्मगुप्तकथितौ किल कोटिकौँ ताभ्यां कृते तु परिलेखविधी यथोक्ते। नास्तीव भाति मम दृग्गणितैक्यमत्र शृङ्गोन्नती सुगणकैर्निपुर्ण विलोक्यम् ॥ १० ॥ यत्राक्षोऽङ्गरसा ६६ लवाः क्षितिजवत् तत्रापवृत्ते स्थिते मेषादावुदयं प्रयाति तपने नकातिगेन्दोर्दलम् । याम्योदग्वलयेन खण्डितमिव प्राच्यां सितं स्यात् तदा नैतद्ब्रह्ममतेऽस्य हि त्रिभगुणो बाहुश्च कोटिस्तदा ॥ ११ ॥ शृङ्गे समे स्तो यदि बाह्वभाव ऊधिरे ते यदि कोट्यभावः । त्रिज्यासमौ तस्य च कोटिबाहू किंवा ममानेन नमो महद्भयः॥१२॥ शि०-विधे शृङगे भवतः । कुतूहलेऽप्याचार्येणोक्तम्--प्राक् शुक्लपक्ष इत्यादि । यस्यां दिशि चन्द्रादविर्भवति [ तस्यां दिशि ] दिशङ्गमुन्नतम् । पूर्व यझलनमानीतं सच्चन्द्रदिक् । चन्द्रादर्को व्यस्तदिक् । अत उक्तं स्यात्तुङ्गशङ्गं वलनान्यदि- स्थमिति । यद्याम्योदगित्यादिना कर्णो रविदिगंनंया कर्णदिशा शौक्ल्यं दीयत इति ज्ञेयम् ॥ ९ ॥ ब्रह्मगुप्तकोटिकर्णयोर्दूषणं गणकानभ्यर्थ्याह-यौ ब्रह्मेति । स्पष्टार्थः ॥ १० ॥ दृष्टान्तमाह-यत्राक्षोऽङ्गति । अत्रायमाशयः । यत्र देशे षट्षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र मेषादयः सर्वेऽपि क्षितिजस्थाः । क्रान्तिमण्डलमेव क्षितिजम् । यदा वृषभान्तेऽर्को मेषान्ते चन्द्ररतंदा चन्द्रस्योत्तरभागे व्यङ्गुलं शुक्लम् । ऊर्ध्वरूपं चोच्चशृङ्गं भवति । रवेश्चन्द्रादुत्तरतः स्थितत्वात् । यदा मेषान्तेऽर्को मेषान्ते चन्द्र- स्तदाऽप्येवम् । यदा मेषादौ रविः कुम्भाधे चन्द्रस्तदा व्यङ्गुलं शुक्लम् । उत्तरत अधिरमेव शृङ्गम् । मेषादावुदयं प्रयाति तपने नकादिगेन्दाविति यदुक्तं तचिर्य- स्थोपलक्षणार्थम् । तेन मेषादेः प्राक् क्षितिजोर्ध्व मीनान्ते सपादे भागचतुष्टये यस्तस्य मकरादिस्थितविधोश्च पादोनषटकाष्टलवान्तरं भवति । तयथा-रवि-

·१२
ग्रहगणिताध्याये-
यत्र देशे षष्टिः ६६ पलांशास्तत्र मेषादिर्यदा प्राक्षितिजस्थो भवति
तदा सर्वेऽपि राशयः क्षितिजस्था भवन्ति । अपममण्डलमेव क्षितिजम् । यदा
वृषभान्तःस्थः किल सूर्यों मेषान्तःस्थश्चन्द्रस्तदा चन्द्रस्योत्तरे भागे इयडलं
शुक्लमूर्ध्वरूपं च शृङ्ग भवति । उत्तरस्थितत्वादकस्य । यदा मेषान्तःस्थो रवि-
मेषादिस्थश्चन्द्रस्तदाऽप्येवमेव । यदा मेषादिस्थो रविः कुम्भाधस्थो विधुस्तदा
म्यङ्मुलं शुक्लमुत्तरत अाघरमेव शङ्गम् । एवं यदा मकरादिस्थश्चन्द्रस्तदा
मेषादिस्थो रविरिति यदुक्तं तत् तिर्यस्थत्वोपलक्षणार्थम् । तेन मेषादेः प्राक्
सपादे मागचतुष्टये यदि रविस्तस्य मकरादिस्थस्य विधोश्च पादोनषट्काष्ट ८५।
४५ सवा अन्तरं भवति । एतदुक्तं भवति । रविकक्षायां पाक्स्वस्तिकाद्दक्षि-
णतश्चन्द्रयोजनकर्णतुल्येऽन्तरे रविर्वतते । दिङ्मध्यांचाइक्षिणतस्वावद्भिरेव
योजनैः स्वकक्षायां चन्द्रोऽपि मकरादिस्थो वर्तते । अतो रवेः सम्यक् निर्य-
स्थितत्वाद्धिमकरस्य मकरादिस्थस्य प्राच्यामधं याम्योत्तरमण्डलेन खण्डित-
मिव शुक्लं भवति । तत्राप्यूलरूपं शृङ्गमित्यर्थः । ननु युक्तियुक्तमिदमुक्तं
प्रतीतिजनकत्वात् । प्रत्यक्षमिव कयाऽपि युक्त्या निराकर्तुं न शक्यते तत् किम-
थमिदं निरूपणमित्याशङ्कयाऽऽह--शृङ्गे समे स्तो यदि बाह्वभाव इत्यादि ।
शि०-कक्षायां प्रास्वस्तिकादक्षिणतश्चन्द्रयोजनकर्णतुल्येऽन्तरे रविर्वर्तते । दिङ्मध्यचिह्ना-
इक्षिणतस्तावद्भिरेव योजनैः स्वकक्षायां चन्द्रोऽपि मकरादिस्थो यदि भवति तदा
रखेः सम्यक्तिर्यस्थितत्वाच्चन्द्रस्य मकरादिस्थितस्य प्राच्यामध याम्योत्तरमण्डलेन
खण्डितमिव शुक्लं भवति । तत्राप्यूर्ध्वरूपं शृङ्गमित्यर्थः । नैतद् ब्रह्ममतेऽस्य हि
त्रिभगुणो बाहुश्च कोटिस्तदेति । स यथा । ऊधिरमन्तरं चन्द्रार्कयोः सा
कोटिः । दर्शनम् । प्राक् स्वस्तिकादक्षिणतः सपादचतुर्भिर्भागः स्थितेऽर्केऽर्कस्थाना-
न्मकरादिस्थचन्द्रावध्यूर्वाधरमन्तरं तज्जा कुमध्यादबिधि त्रिज्योर्ध्वाधरमन्तरं
कोटिः । तथा कुमध्याच्चन्द्रावधि याम्योदगन्तरं त्रिज्या भुजः । कोटिकर्णाभ्या-
माभ्यां ब्रह्ममतेन चन्द्रार्ध सितं नाऽऽयाति ॥ ११ ॥
तस्मादुपहासपूर्वकं दूषणमाह--शृङ्गे समे स्त इति । अत्रायमाशयः ।
भुजोत्पत्तौ सत्यां बाहुदिशि शाग नमति । तदर्शितम् । उक्तं च ललेन-
बावगुलानि यत एव निवोशतानि
शृङ्गं तु तन्नमति शेषमिहोन्नतं स्यात् ।
शुक्लेऽर्धबिम्बसदृशे दलितेऽधमौर्व्या
लाटीललाढतटरूपधरः शशाङ्कः ॥ १ ॥

·शृङ्गोन्नत्यधिकारः। ११३ अत्र बहुभिर्यन्थकोरर्बाहुः स एवाऽऽनीतः। कोटिकर्णावपि तदनुसारिणौ। ब्रह्म- गुप्तेन तु कोटिकर्णावन्यौ साधितौ। परिलेखस्तु सर्वैरेके एव । तस्य परिलेख- स्यायं परिणामः--शृङ्गे समे स्तो यदि बाह्वभाव इति । यतो बाहुदिशि शृङ्ग नमति । अतो बाहोरभावाच्छृङ्गे समे स्तः । यदा कोटेरभावस्तदोधिरे शृङ्गे भवतः। उपरि शङ्गाग्राल्लम्बनिपातोऽधः शङ्गाग्रे भवति । अयं परिलेखपरि- णामः । अथ च हिमकरे मकरादिगते त्रिज्यामितो बाहुः । ब्रह्मगुप्तपक्षे विज्या- तुल्या च कोटिः । अतः परिलेखे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरूधिरत्वम् । अत्र सौरार्यभट्टार्दिशास्त्रेषु कोटेरभाव एव । हिमकरे मकरादिगत इत्युपलक्ष- णम् । यदाऽपममण्डलं क्षितिजवद्भवति तदा मासान्तपादे प्रथमे । अथवा यत्र- तत्रस्थस्थापि विधोरू घरे एव शङ्गे भवतः । जिष्णुजकोटिकर्णाभ्यां न क्वाप्यूर्वाधरे भवतः । अथवा किं ममानेन नमो महङ्ग्यः । महतामभिमायं महान्त एव विदन्ति । वेत्ति विश्वंभरा भारं गिरीणां गरिमाश्रयमिति । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता- क्षरे शृङ्गोन्नत्यधिकारः ॥ ८ ॥ अत्र ग्रन्थसंख्या १८० । शि० प्रथमतरमुदेति गमुच्चं हरिणभृतोऽस्तमुपैति पृष्ठतः स्यात् । अनुपचिततनोः सुकेतकाग्रश्रियमलिसंश्रयसंभवां दधानः ॥ इति सम्यगुक्तम् । भुजाभावे कोटिकर्णयोः साम्यम् । तदा कोटिमूलस्थस्या- कस्य किरणाः कोट्यग्रस्थे चन्द्रे समा एवं प्रविशन्ति । अतो दक्षिणोत्तरे शङ्गे समे स्तः । यदाऽमान्ते कोटेरभावस्तदा भुजाग्रयोरेव दक्षिणोत्तरौ चन्द्राकौं। यदा चन्द्रादुत्तरे भुजाग्रेऽर्कस्तदाऽद्दिक्षिणस्यां स्थितस्य चन्द्रस्योत्तरेऽर्धेऽर्ककिरणा ऊर्ध्वाधः प्रविशन्ति समा एव । यदा चन्द्रादक्षिणे भुजाग्रेऽर्कस्तदोदग्भुजाग्रेऽर्का- स्थितस्य चन्द्रस्यार्को दक्षिणमर्धमूर्ध्वाधः सितं करोति । तदाऽमान्त ऊर्ध्वाधरश- ङ्गयोर्नराणां दर्शनाभावः । दर्शनाभावेऽपि कोट्यभावे सति भास्करेण यद्ब्रह्मगु- प्तस्य दूषणं दत्तं तन्नदूषणम् । परंतूपपत्तौ दृष्टत्वाद् ग्राह्यमित्यर्थः । एवं भास्क- रेण तु स्वमते कोट्यभावो भुजभावश्च दर्शितो युक्तश्च । ब्रह्मगुप्तपक्षे तु त्रिज्या- मिता कोटि जश्चातः परिलेखे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरूर्ध्वाधरत्वं समत्वं च । तस्मादिदमसत् । तस्माच्छङ्कुयोगेन या साधिता कोटिः सैव समीचीना । अत उक्तं किं वाऽभिमानेन नमो महद्भयः । यतो महतामभिप्रायं महान्त एव विदन्ति । आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि- तज्जश्रीगणनायकोऽखिलगुरुबल्लालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणशक्तेि प्रकाशाभिधे सत्सिद्धान्तशिरोमणहिमकरशङ्गोन्नतिः प्राभवत् ॥ १॥ इति श्रीशिरोमणिप्रकाशे शङ्गोन्नत्यधिकारः ॥ १५ ·- ग्रहगणिताध्याये- अथ ग्रहयुत्यधिकारः। अथ ग्रहयुतियाख्यायते । तत्राऽऽदौ ग्रहाणां मध्यमबिम्बान्याह- व्यङ्ग्रीषवः ४।४५ सचरणा ऋतव ६ । १५ स्त्रिभाग- युक्ताद्रयो ७ । २० नव ९ च सत्रिलवेषव ५। २० श्च । स्युर्मध्यमास्तनुकलाः क्षितिजादिकानां त्रिज्याशकर्णविवरेण पृथग्विनिघ्न्यः॥१॥ भौमस्य मध्यमं बिम्ब पादोनाः पञ्च कलाः । बुधस्य सपादाः षट् । गुरोः सत्र्यंशाः सप्त । शुक्रस्य नव कलाः। शनेः सत्र्यंशाः पञ्च । विज्याशुकर्ण- विवरेणेत्यग्रे संबन्धः। अथाऽऽसां स्फुटीकरणमाह-- चिन्या निजान्त्यफलमौर्विकया विभक्ता लब्धेन युक्तरहिताः क्रमशः पृथक्स्थाः। ऊनाधिके त्रिभगुणाच्छ्रवणे स्फुटाः स्युः कल्प्यं खलु त्रिकलमङ्गुलमत्र बिम्बे ॥ २ ॥ ता मध्यमास्तनुकलाः पृथक्स्थास्त्रिज्याशुकर्णयोरन्तरेण पृथग्गुण्या ग्रहस्य चलान्त्यफलज्यया त्रिगुणया भाज्याः । लब्धेन पृथक्स्था युताः कार्याः । यदि विज्यातोऽल्पः शीघकर्णः । यद्यधिकस्तदा रहिताः कार्याः। एवं विम्ब- कलाः स्पष्टा भवन्ति । तत्र विकलमडलं कल्प्यम् । कलात्रिभक्ता अङ्गुलानि भवन्तीत्यर्थः। शि० ब्रह्माण्डानन्तकोटीनां प्रभु जाड्याब्धितारकम् । ग्रहयोगावबोधार्थ श्रीहेरम्बं नमाम्यहम् । अथ ग्रहयुतिर्व्याख्यायते । तत्र चन्द्रार्कबिम्बे पूर्वमुक्ते । अधुना भौमादि- बिम्बानयनमाह-व्यवीषव इति । त्रिना इति । अत्रोपपत्तिः । कक्षावृत्तप्र- तिवृत्तयोवृत्तद्वययोगे धुचरे ग्रहाणां त्रिज्यासमः शीघरकर्णः । तदा त्रिज्याकलाङ्कित- शलाकाभ्यामेकदृष्ट्या ग्रहबिम्बप्रान्तौ विद्ध्वा शलाक्योर्मध्ये याः कलास्ता बिम्बकला ब्रह्मगुप्तादिभिर्लक्षिता नान्यैः । ता मध्यमा बिम्बकला व्यङ्ग्रीषव इत्यादयः । अन्त्यफलज्योने त्रिज्याल्पे परमे न्यूने कर्णे स्वकक्षायामन्त्यफलज्यातुल्येऽधो ग्रह आगते सति यदुपलभ्यते ग्रहबिम्बं तत्पठितमध्यमविम्बकलाभ्यः स्वबिम्बव्यंशतुल्यक- लाभिरधिकं परमं पृथु बिम्बम् । यतः स्वकक्षाव्यासार्धं त्रिज्यातुल्यः शीघ्रको यत्र ·मयुत्यधिकारः। १५ अत्रोपपत्तिरूपलब्धिरेव । यदा त्रिज्यातुल्यः शीघकर्णस्तदा यावदुपलभ्यते तावन्मध्यमं बिम्बम् । त्रिज्यातोऽल्पे कर्णे भूमरासन्नत्वात्तदुपचीयते । त्रिज्याधिके तु कर्णे ग्रहस्य भूमेर्दूरस्थितत्वाद्विम्बस्यापचयः । तस्य बिम्बस्य त्रिभागः परम उपचयः। तथा परमापचयः। अवान्तरेऽनुपातेन । परमोपचयेऽ- पचयेऽप्युपलब्धिरेव वासना । सा चोपलब्धिर्यष्टिद्वयायवेधेन प्रागुक्तैव । तत्रैवं यदा त्रिज्यातुल्यश्चलकर्णस्तदा यष्टिद्वयानवेधेन यावद्विम्बमुपलभ्यते तावन्मध्य- मम् । अन्त्यफलज्योनविज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते तत् परमं स्थूलम् । अन्त्य- फलज्याधिकत्रिज्यातुल्ये कर्णे यदुपलभ्यते तत् परमं सूक्ष्मम् । एवं मध्यमपरम- सूक्ष्मयोर्मध्यमपरमस्थूलयोश्चान्तरे मध्यमबिम्बस्य विभाग एवोपलभ्यते । अतोऽ- वान्तरे तेनानुपातः । यद्यन्त्यफलज्यातुल्येन त्रिज्याशुकर्णविवरेण बिम्बत्रिभाग उपलभ्यते तदाऽभीष्टेन किमिति । त्रिज्यातोऽल्पे कर्णे फलेन मध्यमं बिम्ब युक्त- मधिक तु रहितं स्फुटं बिम्ब भवतीत्युपपन्नम् । इदानों युविकालज्ञानार्थमाह- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघाइत्योबियोगेन हृताद्यदेकः। वकी जवैक्येन दिनैरवाप्तैर्याता तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥३॥ शि०-वर्तते तत्स्थानादधोऽतीव स्वकक्षाया नीचे भूमेरासन्नो ग्रहोऽन्त्यफलज्यातुल्योऽधो याति । तथाऽन्त्यफलज्यया युते त्रिज्यायाः परमाधिके शीघ्रकर्ण ऊर्ध्व ग्रहे स्वक- क्षाया अन्त्यफलज्यातुल्ये गते सति यदुपलभ्यते तत्पठितमध्यमकलाभ्यः स्वबिम्ब- त्र्यंशतुल्यकलाभिरूनं परमं लघुबिम्बम् । यतस्त्रिज्यातुल्यस्वकक्षाव्यासार्धस्थानादतीव स्वकक्षोर्ध्वमन्त्यफलज्यातुल्ययोर्भूमेर्दूर ऊर्ध्वं याति । ' उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे' इत्यादि गोलेऽप्युक्तम् । एवं त्रिज्यायाः परमाधिकोनकर्णान्तरमन्त्यफलज्यातुल्यम् । अवान्तरेऽनुपातः । यद्यन्त्यफलज्यातुल्येन त्रिज्याशुकर्णान्तरेण पठितबिम्बानां स्वयं- शतुल्यो ह्रासो वा वृद्धिलभ्यते तदेष्टेन किम् । अत्र हरयोर्घातो हर इति कृते तर्नुकलास्त्रिज्याशुकर्णविवरण विनिघ्नाः । त्रिघ्न्या निजान्त्यफलमौर्विकया विभक्ता इत्युपपन्नम् । त्रिज्यातो यथाऽल्पः स्वकर्णस्तथा स्वकक्षा त्यवत्वाऽधो भूमेरासन्नं ग्रह- बिम्ब पृथु भवति । अत ऊने त्रिभगुणाच्छ्रवणे फलेन मध्यमं बिम्बमुक्तम् । यथा त्रिज्याधिकः कर्णस्तथा कक्षा त्यक्त्वा गच्छति तथा भूमेर्दूरगग्रहस्य बिम्बं लघु भवति । अतोऽधिके त्रिभगुणाच्छ्रवणे फलेन मध्यमं बिम्बं रहितं स्फुटं भवति ॥ १ ॥ २ ॥ अथात्र भीमादीनां बिम्बे त्रिभिः कलाभिरेकमगुलमतीन्द्रियैरागमप्रमाणैर्लक्षितम् । आसन्नग्रहयोर्युतिकालज्ञानार्थ गतैष्यदिनज्ञानमाह-दिवौकसोरिति । वक्रेथवेति । अत्रोपपत्तिः । द्वयोर्मार्मिणोहयोरेका प्राची दिशं गच्छतोर्भुक्त्यन्तरमेव प्रत्यहमन्तरं ·ग्रहगणिताध्याये- वक्रेऽथवा न्यूनतरेऽन्यथैष्या द्वयोरनृज्योर्विपरीतमस्मात् ॥ २ अभीष्टदिने ग्रहयोरन्तरकलास्तयोभुक्त्यन्तरेण भाज्याः । यदैको वक्री तदा भुक्तियोगेन । लब्धैर्दिवसयुतिर्याता ज्ञेया। यद्यल्पभुक्तिरूनः । द्वयोर्यों वक्री स यद्यूनस्तदाऽपि याता युतिः। इतोऽन्यथैष्या । यदि द्वावपि वक्रौ तदाऽल्पभु- क्तियघूनस्तदेष्या । यद्यधिकस्तदा याता युतिरिति वेदितव्यम् । अनोपपत्तिः । द्वयोरेकदिशं गच्छतो क्त्यन्तरमेव प्रत्यहमन्तरं भवति । यदेकोऽयतः प्राची गच्छत्यन्यः पृष्ठतः प्रतीची तदा तयोर्गतियोगः प्रत्यहमन्तरं भवति । अतस्तेनानुपातः । यद्येतावता ग्रहान्तरेणैकं दिनं लभ्यते तदा ग्रहान्त- रकलाभिः किमिति । लब्धदिनैर्युतिर्याता । लघुगतौ वक्र ग्रहे वा न्यूने यतस्तम- विकम्येतरो ग्रहोऽयतो गतः । द्वयोर्वक्रिणोरितोऽन्यथेति तदपि युक्तम् । शि०-भवति । तत्रानुपातः । यदि गत्यन्तरेणैकैकं दिनं तदा ग्रहयोरन्तरकलाभि- रिष्टाभिः किमिति । द्वयोर्मार्गिणोहयोरल्पभुक्तौ खेचरे न्यूनतरे सति । न्यूनतरा- ल्पभुक्तेरधिकभुत्तौ ग्रहेऽधिके सति । अधिकभुक्तिरधिको ग्रहो न्यूनतराल्पभुक्तिं ग्रह पश्चिमभागे त्यक्त्वाऽये प्राग्मत इति लब्धदिनर्याता युतिः । यदैको मार्गी, अग्रे प्राची गच्छत्यन्यो वक्री पृष्ठतः प्रतीची गच्छति तदा तयोग्रहयोर्गतियोग एव प्रत्य- हमन्तरं भवति । तत्रानुपातः । यदि गतियोगकलाभिरेकं दिनं तदा ग्रहयोरन्तर- कलाभिरिष्टाभिः किम् । मार्गिणि ग्रहेऽधिकेऽये प्राग्भागस्थे वक्रे न्यूनतरे प्रत्यग्भा- गस्थे मार्यधिको ग्रहः प्राग्भागस्थो न्यूनतरं वक्रिणं ग्रहं पश्चिमभागे त्यक्त्वाऽग्रे प्राग्भागे गत इति लब्धदिनैर्याता युतिः । अन्यथैष्या । सा यथा । द्वयोर्मा- निणोः प्रत्यहं गत्यन्तरतुल्येऽन्तरेऽल्पभुक्ति ग्रहोऽधिकभुक्तेर्ययाधिकः प्राग्भागस्थस्तदै- ध्या । यतोऽधिकभुक्तिरूनः प्रत्यग्भागस्थो ग्रह ऊनभुक्तिं प्राग्भागस्थं ग्रहं प्रत्यग्रे यास्यति । द्वयोर्मार्गिणोरधिकभुक्तिर्यघूनोऽल्पभुक्तेः प्रत्यग्भागस्थस्तदा सोऽल्पभुति प्राग्भागस्थमधिकं ग्रहमये यास्यति । अथ द्वयोर्मध्ये चेदेको वक्री स यद्यधिक- स्तदाऽप्येष्या । यतो मार्गिणी ग्रहाद्भुक्त्यधिकः प्राग्भागे यो ग्रहस्तं प्रत्यूनः प्रत्य- ग्भागस्थो मार्गी ग्रहोऽये यास्यति । द्वयोरेको मार्गी स वक्रगायद्यूनस्तदाऽप्यैष्या । कनो मार्गी प्रत्यग्भागस्थोऽधिकं वक्रिणं ग्रहं प्राग्भागस्थं प्रत्यये यास्यति । एवं द्वयोकिणोरेका प्रतीची दिशं प्रति गच्छतो क्त्यन्तरमेव प्रत्यहमन्तरं भवति । द्वयोर्वक्रिणोरल्पभुक्तिराधिकभुक्तेर्यानस्तदाऽप्येष्या यतोऽधिकभुक्तिर- धिकः प्राग्भागस्थों वक्री, अल्पभूक्तिमुनं प्रत्यग्भागस्थं वक्रिणं ग्रह- मये यास्यति । द्वयोर्वक्रिणोरल्पभुक्तिरधिकभुक्तेर्यद्यधिकस्तदा याता युतिः । यतोऽ- धिकभुक्तिर्वक्री ग्रहः प्राग्भागस्थः स ऊनभुक्तिं प्रत्यग्भागस्थं वक्रिणं ग्रहं प्राग्भागे त्यक्त्वाऽये पश्चिमभागे यातोऽतोऽधिकभुक्तिरूनो जातः । अत्यल्पभुक्तिरधिकभुक्तेर- धिको जातः । यतोऽधिकभुक्तेः प्राग्भागस्थः । अतो याता युतिरिति वेदितव्यम् यत ॥ ३.

·महयुत्यधिकारः। अथैव स्थूलकालमानीय सूक्ष्मार्थमाह- दृक्कर्म कृत्वाऽऽयनमेव भूयः साध्यति तात्कालिकयोयुतिर्यत् ॥४॥ एवं कृते दिविचरौ रुवमूत्रसंस्थौ स्यातां तदा वियति सैव युति- निरुक्ता। हकर्मणाऽऽयनभवेन न संस्कृतौ चेत्सूत्रे तदा त्वपमवृत्तजयाम्य- सौम्ये ॥ ५॥ एवं स्थुलैदिनयीस्मन् दिने युनिरायाता तस्मिन् दिने पुनस्तौ मध्यमौ स्फुटौ च कृत्वा तयोः शरावानीयाऽऽयनं दृक्कर्म च कृत्वा दिवौकसोर-तरालप्तिकोषादि- त्यादिना पुनयुतिकालः साध्यः । स स्फुटो भवति । एवं कृते सति ग्रहौ युतिकाले ध्रुवसूत्रसंस्थौ भवतः। रुवाग्रहोपरि नीयमानं सूत्रमितरग्रहस्योपरि गच्छत्तीत्यर्थः । सैव तदा युतिः । आयनदृक्कर्मणा ध्रुवसूत्रगतो ग्रहः क्रियत इत्यस्य वासना मागुक्कैव । यद्यरुते दृक्कर्मणि युतिः साध्यते साऽपि भवति । तदा तौ ग्रहो कान्तिवृत्तात् तिर्यक्सूत्रे । तदा कदम्बोपरि नीयमानं सूत्रं ग्रहव- योपरि गतं भवतीत्यर्थः । कदम्बप्रसिद्धतारयोरभावाद्दष्टुः प्रतीतिनोत्पद्यत इति ध्रुवसूत्रे युतिः कथिता । युति म यदाऽऽकाशे द्वयोरल्पमन्तरं तत् पायः कद- म्बसूत्रस्थयोरेव भवति । अथ दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थमाह- शि०- एवं स्थूल कालमानीय सूक्ष्मकालार्थमाह-कर्म कृत्वोति । अत्रोपपत्तिः । कदम्बाभि- मुखे शराग्रे ग्रहः । अतः केवलयोः स्फुटग्रहयोर्युतिः कदम्बाभिमुखी भवति । सा न सम्यग्घटते । अतो घटनार्थ कदम्बध्रुवसूत्रान्तरायनं यद्दलनं तदुत्पन्नं यदायनं दृक्कर्म तत्संस्कृतयोयुतिधुंवाभिमुखी भवतीति । आयनदृक्कर्मणा ग्रह उन्मण्डले ध्रुवा- भिमुखः क्रियत इति प्रागुक्तम् । आयनकर्मसंस्कृतयोZहयोर्युतिः सैव नरैः सम्य- ग्दृश्यते । युतिर्नामाऽऽकाशे द्वयोरल्पं दक्षिणोत्तरमन्तरम् । तत्प्रायो: रुवसूत्रस्थयो- रेव भवति । अत उक्तम्-एवं कृते दिविचरौ झवसूत्रसंस्थिौ स्यातामि- त्यादि । परविदं दृक्कर्म ग्रहयो दयोगेन ज्ञेयम् । यतो मानैक्यार्धायुचरविवरेऽल्पे भवेद्भेदयोग इत्यय उक्तत्वाच्चन्द्रार्कयोहणरूपोऽयं भेदयोगः । अर्कग्रहणं तु दृक- मसंस्कार विनैव सर्वजनदृग्गोचरं भवति । यतो यदि चन्द्राग्रहे दृक्कर्म देयमिति सिद्धं भविष्यति तत्रि भेदयोगोऽप्यन्वयव्यतिरेकेण सिद्धः । अग्रहे लम्बनावन- तिभ्यां तिथिशरौ संस्कृतौ तथा भेदयोगेऽपि संस्कार्यावित्येव । नाऽऽयनदृक्कर्मसं- स्कारः । नोक्तमिदमाचार्येण यतोऽनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते ॥ ४ ॥ ५ ॥ अथ दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थमाह-एवं लब्धैरिति । याम्योदवथ इति । अत्रोपपत्तिः । कक्षाभेदादिह खलु नतिर्लम्बनं चोपपन्नम् । अतः स्वनतीभ्यां संस्कृतौ शरौ स्फुटौ स्तः । इनचन्द्रबाह्वोस्तुल्याशयोर्विवरमन्यदिशोस्तु योग इत्यत्र ·- ग्रहगणिताध्याये- एवं लब्धैर्ग्रहयुतिदिनैश्चालितौ तौ समौ स्त- स्ताभ्यां सूर्यग्रहणवदिषू संस्कृतौ स्वस्वनत्या । तौ च स्पष्टौ तदनु विशिखौ पूर्ववत् संविधेयौ दिक्साम्ये या वियुतिरनयोः संयुतिभिन्नदिक्त्वे ॥ ६॥ याम्योदक्स्थाचरविवरं ज्ञेयमत्रेषुदिक्स्थौ खेटौ यः स्याल्लघुतरशरः सोऽन्यदिक तुल्यदिक्त्वे । एवं ये स्फुटा युतिदिवसा आगतास्ते गता एष्या वा तैश्चालिताविति तात्का- लिको कृतौ ग्रहो गृहांशकलादिभिः समौ भवतः। ततस्ताभ्यां शरौ सूर्यग्रहवत् स्वस्वनत्या संस्कृतौ कृत्वा ततो यष्टया धुचरविशिखस्ताडित इत्यादिना स्फुटौ कार्यो । ततस्तयोः शरयोर्दिक्साम्येऽन्तरं भिन्नदिक्त्वे योगस्तयोग्रहयोयाम्यो- तरमन्तरं भवति । तौ च ग्रहौ स्वस्वदिशि ज्ञातव्यौ । एकदिक्त्वे तु यस्याल्पः शरः सोऽन्यदिशीतरग्रहात् । अत्रोपपत्तिः प्रागुक्तैव । इदानीं भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह- मानैक्यार्धादाचरविवरेऽल्पे भवेन्दयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिलं लम्बनायं स्फुटार्थम् ॥ ७ ॥ कल्प्योऽधःस्थः सुधांशुस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रसिद्ध्यै किंवौदेव लग्नं ग्रहयुतिसमये कल्पितार्कान्न साध्यम् । प्राग्वत्तल्लम्बनेन ग्रहयुतिसमयः संस्कृतः प्रस्फुटः स्यात् खेटौ तौ दृष्टियोग्यौ यदि युतिसमये कार्यमेवं तदैव ॥ ८॥ याम्योदकस्थाचरविवरं भेदयोगे स बाणो ज्ञेयः सूर्याद्भवति स यतः शीतगुः सा शराशा। मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाऽधःस्थितः स्यात् तदैन्द्रयां स्पर्शी मोक्षोऽपरदिशि तदा पारिलेख्येऽवगम्यः ॥९॥ शि०-शृङ्गोन्नती या युक्तिः सैव दिक्साम्ये या वियुतिरिनयोः संयुतिर्भिन्नादिक्त्व इत्यत्र ज्ञेया । याम्योदग्धुचरविवरं भवति । खेटौ स्वेषुदिक्स्थौ भवतः । तुल्यदिक्त्वे यो लघुतरः शरः सोऽन्यदिक् ॥ ६ ॥६॥ भेदयुतिज्ञानमाह-मानैक्यार्धादिति । मानैक्यखण्डोने ग्रहशरयोरन्तरे भेद- योगो भवेत् ॥ ७ ॥ लम्बनार्थमाह-कल्प्योऽधास्थ इति । स्पष्टार्थः ॥ ८ ॥ : २ ·ग्रहयुत्यधिकारः। तद्याम्योत्तरमन्तरं ग्रहयोनिक्यार्धाद्यदाऽल्पं भवति तदा भेदयुतिर्जया । यदा भेद्युतिस्तदा सूर्यग्रहवल्लम्बनायं साध्यं स्पष्टार्थम् । तत्र तयोर्पयोर्मध्ये योऽधः- स्थः स सुधांशुः कल्प्य ऊर्ध्वस्थो रविः । किमर्थं तथा कल्प्यौ। लम्बनादि- साधनाय । किंतु यल्लनं वित्रिभलग्नार्थं साध्यं तदादेव । न कल्पितार्कात् । अर्कालग्नसाधने कः कालः । ग्रहयुतिसमये । एतदुक्तं भवति । यस्मिन् दिने यावतीषु रात्रिघटिकासु गतासु ग्रहयुतिरायाता ताभिर्घटीभिः सषड्भम रुत्वा लग्नं साध्यम् । तद्वित्रिभं कृत्वा तस्योक्तवच्छकुं कृत्वा तस्य वित्रिभस्य कल्पिताकस्य चान्तरज्या कृता४हता व्यासद्लेन भाजितेत्यादिना माग्वलम्बनं साध्य नतिश्च । तत्र लम्बनेन ग्रहयुतिकालः संस्कार्यः। एवं लम्बनादिकं तदैव कार्य यदा तौ खेटौ दृष्टियोग्यौ। तस्मिन् भेदयोगे यद्याम्योत्तरमन्तरं स बाणः। कल्पितार्कात् कल्पितः शशी यस्यां दिशि वर्तते सा दिक् तस्य बाणस्य ज्ञेया। तथा पारिलेख्ये कर्मणि विशेष उच्यते । योऽधःस्थो ग्रहः शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्तिर्भवति वको वा तदा प्राच्यां दिशि स्पर्शः पश्चिमायां दिशि मोक्ष इति वेदितव्यम्। इतोऽ- न्यथा चेत् तदा प्रतीच्या स्पर्शः प्राङ् मोक्ष इति। अत्र भेदयोगे वासनया ये ये भेदा उत्पद्यन्ते ते तेऽनाभिहिताः। नान्यः कश्चित् कर्मविशेषः । अतोन वासना विमला सुगमा च ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता- क्षरे ग्रहयुत्यधिकारः ॥९॥ अस्मिन्नधिकारे ग्रन्थसंख्या ८५। शि०- याम्योदस्थेति । भेदयोगे यद्याम्योदस्थाचरविवरं स बाणः कल्पिता- कात् कल्पितः शीतगुर्यतो यस्यां दिशि सा शराशा । अर्कग्रहवत् । परिलेख्ये कर्मणि योऽधस्थः शशी कल्पितः स चेदल्पभुक्तिर्वक्रोऽपि भवति तदा प्राच्या स्पर्शः । प्रतीच्या मोक्षः । अन्यथा चेत्तदा प्रतीच्या स्पर्शः । प्राङ्मोक्षोऽवगम्यः ॥ ९ ॥ आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि- तज्जश्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणेशोक्ते प्रकाशाभिधे सत्सिद्धान्तशिरोमणेरयमभूद्भौमादियुत्याह्वयः ॥ ९ ॥ इति श्रीशिरोमणिप्रकाशे ग्रहयुत्यधिकारः ।

·१२० ग्रहगणिताध्याये- - - अथ भग्रहयुत्यधिकारः। अथ भग्रहयुतिर्व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ भध्रुवकानाह- अष्टौ नखा गजगुणाः खशरास्त्रिषट्काः सप्तर्तवस्त्रिनव चाङ्गदिशोऽष्ट काष्ठाः। गोस्तिथाऽद्रिमनवः शरबाणचन्द्राः खात्यष्टयस्त्रिधृतयो नवनन्दच न्द्राः॥१॥ अर्काश्विनो जिनयमा नवबाहुदस्राः क्वन्ध्यश्विनो जलधितत्त्वमिताश्च भागाः। षष्ट्यश्विनश्च पवनोत्कृतयोऽष्टभानि खाङ्काश्विनो नखगुणा रसदन्त- संख्याः॥२॥ सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुक्ता कर्मणाऽऽयनभवेन सहाश्वि- धिष्ण्यात् । ब्रह्मामिभरुवलवा रदलिप्तिकोना मैत्रैन्द्रयोधिपभस्य च सेलि- ताः॥३॥ रो. अ. भ. कृ. आ. म. मृ. २ १ २ ३ ३ आ. ३ १८ ४ ४ ५ ५ ५ २० (6 w m ३ १९ २८ २८ ९ २७ . ० . o स्वा. वि. अ. ज्ये. मू. पू. उ. अ. श्र. श. पू. उ . ११ १९ १ १४ २० २५ ८ २० २० २६ ५ ५ अष्टौ नखा इत्यादयोऽश्विन्यादीनां साभिजितां ध्रुवभागा वेदितव्याः। तत्रापि विशेषमाह-ब्रह्मानिभध्रुवलवा इत्यादि । कृत्तिकारोहिणीनक्षत्रयोदयात्र- शकलोनाः। विशाखानुराधाज्येष्ठानां कलापञ्चकेनाधिका ध्रुवकभागा वेदितव्याः। शि०- अथ नक्षत्रयुतिर्व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ स्थिराणां रुवकाशरांश्चाऽऽह-अष्टौ नखा इति । अर्काश्विन इति । सप्तामरा इति । इत्यश्विधिष्ण्यात् रुवका निरुक्ताः । केन सहाऽऽयनभवन दृक्कर्मणा सह । आयनदृक्कर्मदत्ता इत्यर्थः ।

·भग्रहयुत्यधिकारः।
१२१
अथ भानां शरांशानाह-
दिशोऽश्चि सार्धान्धयः सार्धवेदा दशेशा रसाः सं स्वराःखं च
सूर्याः।
त्रिचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च इसी तुरङ्गामयः सत्रिभाग च सपा
॥४॥
विपादं द्वयं सार्थरामाश्च सार्धा गनाः सत्रिभागेषवो मार्गणाश्च ।
द्विषष्टिः खरामाश्च षड्वर्गसंख्यास्त्रिभागो जिना उत्कृतिः संच
भानाम् ॥ ५॥
निरुक्ताः स्फुटा रोगताराशरांशाखयं ब्रह्मधिप्पयाधिशासादिषदकम् ।
करो वारुणं त्वाष्ट्रभं सामेषां शरा दक्षिणा उत्तराः शेषभानाम् ॥६॥
कृ. रो. म. आ.
म. पू. उ.
१२ १३ ११
अ.
भ.
आ.
३
G
or
उ
द
hy
द
द
ध.
रे.
स्वा. वि. अ. ज्ये. मू.
३७
५
३६
२४ २६
पू. उ. अ.
५६२ ३०
२०
द
द
hr
hor
(4
उ
दिशोऽर्का इत्यादयस्तेषां भानां शरांशा ज्ञेयाः। शेषं स्पष्टार्थम् ।
अत्रोपपत्तिः । तत्र भवेधार्थ गोलबन्धोक्तविधिना विपुलं गोलयन्वं कार्यम् ।
तत्र खगोलस्यान्तर्भगोल आधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुववृत्तम् । तत्र च यथोक्तं.
क्रान्तिवृत्तं भगणांशा३६०ङ्किनं च कार्यम् । तत्सगोलयन्त्रं सम्यग्ध्रुवा-
भिमुखयष्टिकं जलसमक्षितिजवलयं यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौ गोल-
मध्यगचिह्नगतया दृष्टया रेवतीतारां विलोक्य कान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवती.
तारायां निवेश्य मध्यगतयैव दृष्टयाश्विन्यादेनक्षत्रस्य योगतारां विलोक्य तस्यो-
परि वेधवलयं निवेश्यम् । एवं कृते सति वेधवलयस्य कान्तिवृत्तस्य च यः
संपातः स मीनान्तादग्रतो यावद्भिरंजस्तावन्तस्तस्य धिष्ण्यस्य ध्रुवांशा ज्ञेयाः।
अथ वेधवलये तस्यैव संपातस्य योगतारायाश्च यावन्तोऽन्तरेऽशास्तावन्तस्तस्य
शि०-- अथ शरानाह-दिशोऽको इति । विपादं द्वयमिति । निरुक्ता इति ॥४॥५॥६॥

·१२३ ग्रहगणिताध्याये- . शरांशा उत्तरा दक्षिणा वा वेदितव्याः । अथ ये रुवभागाः पठितास्ते रुत- दृक्कर्मका एव । ये तु शरांशाः पठितास्ते स्फुटा एव । यतो ध्रुवद्यकीलयोः पोतं वेधवलयम् । तस्मिन् वेधवलये यो ज्ञातः शरः स ध्रुवाभिमुखः । यो हि रुवाभिमुखः शरः स स्फुटः । अस्फुटस्तु कदम्बाभिमुखः । अत एव पूर्व भगणोत्पत्तिकथने ग्रहवेधवलयं कदम्बकीलयोः पोतं कर्तव्यमित्युक्तम् । अत एव कारणात् कृतहकर्मका एव भरुवाः । यतो ध्रुवाग्रहोपरि नीयमानं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्र कृतायनदृक्कर्मको ग्रह इति दृक्कर्मवासनायां पूर्व कथितमेव । शि०- अ भ क रो म आ पु पु आ म पू उ ह चि नक्षत्राणि . नक्षत्रध्रुवकाः ८ २० ७ १९ ३ ७ ३ १६१८ ९२७ ५ २० ३ २८२८ १० १२ ४ ४ १० ११ ६ ० ७ ० १२ १३ ११ १ ३०३० नक्षत्रशराः स्वा वि अ ज्ये मू पू उ अ अ ध श पू उ रे नक्षत्राणि ८ ८ ८ ९ ९ १० १० ११ . १९ २ १४ १९ १ १४ २०२५ ८ २०२० २६ ७ नक्षत्रध्रुवकाः ३७ १ १ ३ ८ ५ ५ ६२ ३०३६ ० २४२६० २०४५३०३०२० २० . ० नक्षत्रशराः उद द द द द द उ उ उ द उ उ उ ·१२३ भग्रहयुत्यधिकारः। अथागस्त्यलुब्धकयोराह- अगस्त्यध्रुवः सप्तनागास्तु भागास्तुरङ्गाद्रयस्तस्य याम्याः शरांशाः। पइष्टौ लवा लुब्धकस्य रुवोऽयं नभोम्भोधिभागाः शरस्तस्य या- म्यः॥७॥ सष्टम् । अस्योपपचिः पूर्ववत् । अथेष्ट घटिका आह- अगस्त्यस्य नाडीद्वयं प्रोक्तमिष्टं सषड्भागनाडीद्वयं लुब्धकस्य । त्रिभागाधिकं स्थूलमानामणूनां ततश्चाधिकं तारतम्येन कल्प्यम् ॥८॥ स्पष्टार्थम् । शि०- अगस्तिलुब्धकयो:वकशरानाह-अगस्त्यश्व इति ॥ ७ ॥ श्लोकसप्तकोपपत्तिभंगणाध्यायोक्तोच्यते । भानां शरध्रुवयोधार्थम्- गोलोक्तविधिना कार्य विपुलं गोलयन्त्रकम् । खगोलस्यान्तरे न्यस्ते भगोले विषुववृतिम् ॥ आधारवृत्तद्वयके तत्रापमवृतिं न्यसेत् । भगणांशाकितां चाथ ध्रुवद्वितयकीलयोः ॥ प्रोतमन्यच्चलं वेधवृत्तं भांशाङ्कितं कुरु । ततस्तद्गोलयन्त्रं च ध्रुवाभिमुखयष्टिकम् ॥ यथा जलसमानं च क्षितिजं च स्थिरं कुरु। रात्रौ गोलस्य मध्यस्थचिह्नदृष्टया विलोकयेत्॥ पौष्णतारां ततः क्रान्तिवृत्ते मीनान्तगां कुरु । मीनान्तान्मध्यगतयो दृष्टया दानं विलोकयेत् ॥ योगतारोपरिस्थाप्यं तद्वेधवलयं चलम् । यावद्भिरंशैर्मीनान्तादग्रतः क्रान्तिवेधयोः ।। योगस्तदन्तरे तावान्दाम्रस्य ध्रुवकः स्फुटः । योगतारावधवृत्तकान्तिवेधाख्यवृत्तयोः । संपातयोरन्तरांशास्तावान्दास्रशरः स्फुटः। याम्योदगपरेऽयश्विन्यायाम्यावेद्यमेव च ॥ अत्र ये ध्रुवभागाः पठितास्ते कृतहक्कमका एव । ये तु शरांशाः पठितास्ते तु स्फुटा एव। यतो ध्रुवकीलयोः प्रोतं वेधवलयं कृतमतस्तस्मिन्वेधवलये ज्ञातो बाणः स रुवाभिमुखः। अतो यो हि ध्रुवाभिमुखः शरः स स्फुटः क्रान्तिसंस्कारयोग्यः । अस्फुटस्तु कदम्बाभिमुखो स क्रान्तिसंस्कारार्थमयोग्यः । अत एव पूर्वभगणोपपत्तिकथने ग्रहवेध- वलयं कदम्बकीलयोः प्रोतं कर्तव्यमित्युक्त्वाऽस्फुटशरा लक्षिताः । क्रान्तिसंस्कारा- र्थमयोग्यास्ते । अत एव कारणादिमे रुवाभिमुखा लक्षिताः । भरुवाः कृतह- कर्मका एव । यतो ग्रहाद् ध्रुवोपरि नीयमानं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्र कृतायनदृक्कर्मको ग्रह इति दृक्कर्मोपपत्तौ प्रागुक्तमेव ॥ ७ ॥ लुब्धकागस्त्योर्भानां च कालांशज्ञानं घटिकाद्वारेणाऽऽह-अगस्त्यस्येति । अत्रोपपत्तिः । यदि घटीषष्टया चक्रांशास्तदैकया किम् । लब्धाः षडंशाः ६ । अन्योऽनुपातः । यद्येकघटिकायाः षडंशास्तदेष्टाभिः किमेवं रसध्ना घटिका लवाः । मध्यमः ।

·१२४ प्रहगणिताध्याये- अत्रोपपत्तिः । अगस्त्यस्य नाडीद्वयं यदिष्टं तत् तस्य द्वादशकलांशा उत्स- धन्ते । सपड्भागनाडीद्वयं लुब्धकस्येति । तत्र त्रयोदश १३कालांशाः । त्रिभा- गाधिकं स्थूलमानामिति । यानि स्थूलानि नक्षत्राणि तेषां चतुर्दश कालांशाः। अणूनां तनश्चाधिकमिति केषांचित् पञ्चदश केषांचित् षोडशेति कल्प्यते । अत्र ग्रहाणां भानां वा ये कालांशास्ते स्थूल सूक्ष्मत्वतारतम्यपालोचनया । याः स्थूलास्तारास्ता अनौदयादलेन कालेनान्तरिता दृश्या भवन्ति । याः सूक्ष्मास्ता अधिकनेत्युपपन्नम् । भग्रहयुतौ पूर्वकर्तव्यतामाह- विधेयमायन ग्रहे स्वदृष्टिकर्म पूर्ववत् । स्फुटश्च खेटमायको ग्रहह्मयोगसिद्धये ॥ ९ ॥ स्पष्टम् । - शि०-स्वाः षड्मता पति भवन्ति । अगस्त्यस्य विक द्वादश कालांशाः। ते षड़ भक्ता जातं नाही मिनियक्तं पूर्वः । षड्भागं नाडीवयं लुब्धकस्य । नाडी- दयाय द्वादश भागा इ. जातम् । पहु पलशकायांशसाधनम् । यदि षष्टि- परेशाट्वं तदा एलदशकेन किस । लब्धमेकोऽशः । असौ द्वादशतुल्येषु नाडी- द्वयभागषु क्षिप्तो जाता लुब्धकस्य :योदश कालांशाः १३ । त्रिभाधिकं नाडीद्वयं थुलमानान् । यदि दशभिः पलैरेको शस्तदा. विंशत्या विभागेन किम् । लब्धम- नई २ : इदं द्वादशभागतल्यैः कशेर्घटीट्योत्पर्युतम् । जाताश्चतुर्दश १४ कलाशाः स्थूलभानाम् । अणूमा ततश्चाधिक तारतम्येन कल्प्यम् । पञ्चदश षोडश वा कालांशाः कल्प्याः । उक्तं च सूर्यसिद्धान्ते- स्वात्यगस्त्यमृगव्याधश्चित्रा ज्येष्ठा पुनर्वसुः । अभिजिद्ब्रह्महृदयं त्रयोदशभिरंशकैः ॥ हस्तश्रवणफाल्गुन्यः श्रविष्ठा रोहिणी मघाः । चतुर्दशांशकैदृश्या विशाखाऽश्विनिदैवतम् ॥ कृत्तिकामैत्रमूलानि सार्य रौद्रमेव च । दृश्यन्ते पञ्चदशभिराषाढाद्वितयं तथा ॥ भरणीतिष्यसौम्यानि सौक्ष्म्यात् त्रिःसप्तकांशकैः । शेषाणि सप्तदशभिर्दृश्यादृश्यानि भानि तु ॥ इति । अत्र स्थूलताराभग्रहाणां सूर्यादल्पकालेनान्तरिता दृश्या भवन्ति । याः सूक्ष्मास्ता अधिकेन कालेन । अत उक्तं-ततश्चाधिकामिति । शाकल्ये तु–सप्तर्षिगति- रन्वब्दमष्टौ लिप्ता मुनीश्वर ॥ ८ ॥ ग्रहाणां नक्षत्रेण सह योगार्थ पूर्व कर्तव्यतामाह-विधेयमिति । अत्रो ·भग्रहयुत्यधिकारः। १२५ अत्रोपपत्तिः । यतो भानां त्वा कृतहकर्मकाः शराश्च स्फुटा अतो भग्रहयुतिसाधनाय ग्रह आयनदृक स्फुरं च सायकं कृत्वा युतिसाधनं कर्तु युज्यते । अथ युतिकालज्ञानार्थमाह- ग्रहध्रुवान्तरे कला नभोगभुक्तिभाजिताः। गतागताप्तवासरैयुतिहेऽधिकोनके ॥ १० ॥ विलोमगे नभश्चरे गौप्यताविपर्ययः । ग्रहक्षदक्षिणोत्तरान्तरं नभोगयोगवत् ॥ ११ ॥ येन नक्षत्रेण सह ग्रहस्य युतिरन्विष्यते तस्य धरुवस्य ग्रहस्य चान्तरकला ग्रहभुक्त्या विभज्य लब्धदिनैयुतिर्गत ज्ञेया । यदि ध्रुवाग्रहोऽधिकः । अथ एघूनस्तदैष्या । यदि वक्रो ग्रहस्तदा गतेष्यताविपर्ययः । अथ ग्रहक्षयोदक्षिणो- तरमन्तरं तद्ग्रहयुतिवत् । अत्रोपपतिहयुतिवदेव । भध्रुवस्य गतिं शन्यं प्रकल्प्य दिवौकसोरन्तर- लिप्तिकौघागत्योवियोगेनेत्यादिना यथा कालः साधितस्तथाऽत्रापि । अतः सर्वा ग्रहयुतिवद्वासना। अथ युतिप्रसङ्गेन भानामुद्यास्तकालमाह- दृक्कर्मणा पलभवेन तु केवलेन भानां मुनेद॒गरिपोरुदयास्तलग्ने । कृत्वा तयोरुदयलग्नमिनं प्रकल्प्य लग्नं ततो निजनिजे पठितेष्टकाले ॥ १२॥ शि०-पपत्तिः । ध्रुवाभिमुखयुतिदर्शनार्थं ग्रह आयनदृक्कर्म विधेयमित्युक्तम् । कदम्बाभिमुखो ग्रहशरः सोऽपि स्फुटः कान्तिसंस्कारयोग्यो ध्रुवाभिमुखः कर्तव्यः । भध्रुवास्तु कृतायनदृक्कर्मका एव लक्षिताः सन्ति । भशरा अपि ध्रुवाभिमुखा एवं स्फुटा एव लक्षिताः ॥ ९ ॥ भग्रहयुतिकालज्ञानार्थमाह-ग्रहधुवान्तर इति । अत्रोपपत्तिहयुतिवदेव । भध्रुवयुतिः शून्यं प्रकल्प्य दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघादित्यादिना यथा कालः साधित- स्तथाऽत्रापि । अत्रानपातः । यदि ग्रहगतिकलाभिरेक दिनं तदा ध्रुवग्रहान्तरक- लाभिः किम् । ग्रहयुतिवद्गतैष्ययुतिदिनानि ॥ १० ॥ विलोमगे नभश्चर इति । स्पष्टोपपत्तिरत्र ॥ ११ ॥ अथ भग्रहयुतिप्रसङ्गेन भानामिनासन्नभावेन सहोदयास्तज्ञानमाह-दृक्कर्मणा पलभवेनेति । यत्स्यादसाविति । स्यादुद्गम इति । अत्रोपपत्तिः । नक्षत्रादीनां ध्रुवाभिमुखा लक्षिता ध्रुवा आयनदृक्कर्मसंस्कृता एव सन्तीति प्राग्दर्शितम् । प्राग- मध्यमः ·१२६ ग्रहगणिताध्याये- यत् स्यादसावुदयभानुरथास्तलग्नाव्यस्तं विभार्धमपि लग्नकमस्तसूर्यः इष्टोनपष्टि६० घटिकास्वथवाऽस्तलमाल्लग्नं क्रमेण भदलोनितमस्तसू- यः॥ १३ ॥ स्यादुद्गमो निजनिजोदयभानुतुल्ये सूर्येऽस्तभास्करसमेऽस्तमयश्च भा- नाम् । अत्राधिकोनकलिका रविभुक्तिभक्ता यातैष्यवासरमितिश्च तदन्तरे स्यात् ॥ १४॥ भानामगस्त्यस्य लुब्धकस्य च पूर्ववदुदयास्तलग्ने साध्ये । परंतु केवलेन पल- भवेन दृक्कर्मणा । ध्रुवस्य कृतायनदृक्कर्मकत्वात् पुनरायनं दृक्कर्म न कर्तव्यमि- त्यर्थः । तबोदयलग्नमक प्रकल्प्य लग्नं साध्यम् । तच्च स्वकीये पठितेष्टकाले । एवं यल्लमं सिध्यति स उदयार्को ज्ञातव्यः । अथ यदस्तलग्नमानीतं तच्चाकै प्रकल्प्य निजनिजेष्टकाले विलोमं लग्नं साध्यम् । तद्राशिषट्कोनमस्तसूर्यसंज्ञ भवति । अथवेष्टघटिकोनाभिः षष्टिघटिकाभिरस्तलग्नात् कमेण लग्नं साधित तद्भदलोनितमस्तसूर्यो भवति । यदोदयभानुसमो भानुर्भवति तदा तस्य नक्षत्रस्यो- दयो भवति । यदाऽस्तसूर्यसमस्तदाऽस्तमयः । यदाऽगस्त्योदयः किलाभीष्टदिनात् कियद्भिर्दिनौति विज्ञातुमिष्यते तदेष्टदिनार्कस्यागस्योदयार्कस्य चान्तरकला रविभुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैरगस्त्यस्योदय एष्यः । यादयादर्को महान् । यद्यूनस्तदा गतः । एवमस्तसूर्यादस्तमयोऽपि । एवं भानामपि । शि०-परक्षितिजयोः समाभिमुखं कृतभध्रुवाभ्यामाक्षदृक्कर्मसंस्कृताभ्यां समेऽक उदयास्त- मध्यो भवति । यथा ग्रहसमेऽर्के ग्रहोदयास्तमध्यः । इष्टतुल्येन नाम दास्रादि- भस्य कलांशतुल्येन काटेनाकाधिक ध्रुवे भस्यास्तो भविष्यति । यतो ध्रुवात्पश्चि- मभागस्थोऽर्कोऽये प्राग्भागस्थं भैध्रुवमेष्यति । अर्कात्स्वकालांशैरूने भध्रुवे भोदयो जात इति ज्ञेयम् । यतो भध्रुवं पश्चिमभागे त्यक्त्वाऽर्कोऽये प्राग्गतः । एवं प्रा- ग्दृक्कर्मसंस्कृतोदयाख्यलमानामाथ तैः शरे तु याम्योत्तर इत्यादिना कृतान्कालांशघटी- तुल्येनेष्टकालेन यत्क्रमलग्नं स उदयभानुः । नामानेनोदयभानुना सदृशेऽर्के नक्षत्रस्य सूर्यसांनिध्यवशेनोदयो भवति । अतोऽयमुदयभानुरुच्यते । एवं ध्रुवेऽल्पे शून्यगतौ भस्य प्रागुदयः । एवं पश्चिमदृक्कर्मसंस्कृतादस्ताख्यलग्नान्नाम “ सौम्ये क्रमेण विप- रीतमिषौ तु याम्ये भार्धाधिकात्खचरतः” इत्यादिना कृतात् कालांशघटीतुल्येनेष्टकालेन यव्यस्तं लग्नं प्रत्यक्कुजे तद्भा!नितं प्राक्कुजे सोऽस्तभानुः । नामानेनास्तभानुना सदृशेऽर्के नक्षत्रस्य सूर्यसांनिध्यवशेनास्तो भवति । अतोऽयमस्तभानुरित्युच्यते । अत्र भध्रुवेऽधिके शून्यगतौ भस्य पश्चादस्तः । उदयभानोरस्तभानुना न्यूनेन भाव्यम् । कृत इत्यग्र उच्यते । अतः सौम्ये क्रमेणेत्यादिना भार्धाधिकात्खचरतः कृतास्त- ·१३७ भंग्रहयुत्यधिकारः। अत्रोपपत्तिरुदयास्तलमसाधने तु पूर्व कथितैव । उदयलनोदये किल भस्योदयः। यदोदयलग्नसमो रविर्भवति तदा रविणा सह तन्नक्षत्रमुदेति । तस्मा- दुदयात् माक् पठितेष्टपटिकातुल्यं कालं यावत् तन्नक्षत्रं रविप्रभाभिहतं क्षिति- जादुपरिस्थमपि न दृश्यते। अथ पठितष्टकाले यत् कमलग्नं तत्स्थानस्थितो रवि- रुदयार्कतुल्यो भवति तथा रव्यस्तमयादनन्तरं नक्षत्रास्तमयात् पूर्वं प्रत्यक्षिति- जादुपरिस्थमपि नक्षत्रं पठितेष्टकालं यावन्न दृश्यते । अथ नक्षत्रस्य क्षिति- जादुपरि स्थितत्वात् प्रत्यक्षितिजस्थेनार्केण न्यूनेन भवितव्यम् । अतोऽस्तल- मात् पठितष्टकाले व्यस्त कार्यम् । तल्लग्नं पाक्षितिजस्थं भवति । अतः षड्- भोनितं मत्यक्षितिजेऽस्त सूर्यो भवतीत्युपपन्नम् । इष्टोनषष्टि६० घटिकास्थि- त्यादौ वासना सुगमैव । अथ विशेषमाह- यस्योदयार्कादधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदेयात् । तिग्मांशसांनिध्यवशेन नास्ति धिष्ण्यस्य तस्यास्तमयः कथंचित्॥१५॥ शिक-लग्नस्य पश्चिमे क्षितिजे स्थितत्वात्तदस्तलग्नं भा|नितं प्राक्कुजे कृत्वाऽस्तभानुः स्या- दित्युक्तम् । अत्राऽऽदौ भानामस्तो भवति । तत उदयः । अत उदयभानुनाऽस्तभानोः सकाशादधिकेन भाव्यम् । यतोऽर्कः प्राग्गत्या गच्छन्ध्रुवाकालांशैरूनः पश्चिमभागे स्थितः सन् तावतैवास्तभानुनाऽऽदौ भास्तो भवति । तदनन्तरं भध्रुवं त्यक्त्वा यदा भध्रुवादये प्राग्गतोऽर्कः कालांशान्तरे तदा तावतैवोदयभानुना कथितास्तभानोरधिकेन भोदयो भवति । अतोऽस्तभानोरुदयभानुनाऽधिकेन भाव्यमित्युक्तम् । व्यत्यये भास्तो नास्तीति प्रत्यक्षं प्रतीतिः । एवं भानामुदयास्तभानू प्राक्कुजासन्नावेव कुजोर्ध्वमधो वा कृतौ । प्रकारान्तरेणास्तभानोः साधनम्-इटोनेति । सौम्ये क्रमेण भार्धा- धिकादित्यादिना कृतास्तल्लग्नात्कालांशघटीतुल्येष्टघटिकोनाभिः षष्टिघटीभिस्तुल्यकालेन लमं साध्यम् । तद्भा|नमस्तार्को भवति । अत्रोपपत्तिः । इष्टस्थाने स्थितादस्ताख्य- लयात्प्रत्यकुजे क्रमेण लमप्रदेशो शेयोऽतो योऽस्ताख्यलगात्पृष्ठतः प्रत्यकुजावधीष्टः कालः सोऽहोरात्राच्छद्धोऽस्ताख्यलग्नात्प्राग्भागेऽग्रे प्राक्कुजमन्तःपतितं स प्रत्यक्कुजा- वधिकालो भवति । अत एतावदवशिष्टघटीतुल्यकालात्क्रमेणोदयशोधने कृतेऽवश्यं प्रत्यक्कुजे लमभभ्रमराश्याद्यवयवज्ञानं भवति । अत उक्तं क्रमेणेति । तद्भा?- नमस्तभानुः । भानां कदा सहोदयास्तौ भवत इत्याह- स्यादुद्गम इति । पूर्वार्ध स्पष्टं व्याख्यातं वा । गतगम्यदिनज्ञानार्थमनुपातः । भगतेरभावाद्यदि रविगतितुल्ये- नान्तरेणक दिनं लभ्यते तदेष्टान्तरेण किम् । गतगम्यदिनानि । अधिके याला- न्यूब एष्याणीति ॥ १२॥ १३॥ १४ ॥ ।

·१२८ ग्रहगणिताध्याये- भस्य नास्त- यस्य नक्षत्रस्योदयार्कादस्ताऽधिको भवति तस्य नक्षत्रस्यार्कसांनिध्यव- शादस्तो नास्तीति वेदितव्यम् । इदं कुत इति सौम्यशरातिदैर्ध्यात् । यस्य भस्य सौम्यः शरो दीर्घो भवति तस्य पलोद्भवासवो बहवो भवन्ति । तैविलो- मलग्ने क्रियमाण उदयलनमूनं भवति । अस्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भवति । ताभ्यां खुदयास्ता साध्यौ । तत्रास्तार्केण किल न्यूनेन भवितव्यम् । अस्ता- कसमे रवौ किलादृश्यतारम्भस्ततः कियन्ति च दिनान्यदृश्यं भूत्वोदयार्कसमे रवौ तद्धिष्ण्यमुदेति । अत उदयार्केणाधिकेन भवितव्यम् । यतोऽसनिधि- वशेनैतावुदयास्तौ । यथा यथा सौम्यशरस्य दीर्घत्वं यथा यथाऽक्षवशेन गोल- शि०- विशेषमाह-यस्योदयेति । अत्रोपपत्तिः । आदावस्तस्तत उदयः । अत उदयभानुनाऽस्तभानोरधिकेन भाव्यम् । तत्पाग्दर्शितम् । व्यत्ययेऽौदस्तभानुः सौम्यशरातिदैर्ध्यावधिकश्चत्ता तिग्मांशुसांनिध्यवशेन मयः कथंचिदपि । यतो यस्य भस्य सौम्यः शरोऽतिदी? भवति यत्र तत्र देशे कदम्बाभिमुखस्य शराग्रस्योन्मण्डलस्य चोनयोर्मध्ये प्रसृतेराधिक्याच्छरतुल्यका- न्त्युत्पन्नचरासुतुल्याः पलोद्भवासवो बहवो भवन्ति । र्याम्योत्तर इत्यादिनोत्तरशरत्वा- दिलोमलने क्रियमाण उदयलनमूनं भवति । उत्तरशरत्वादस्तलग्नं क्रमेण क्रियमाण- मष्टाधिकं भवति । आभ्यामुदयास्तभानू साध्यो । तत्रास्तभानुना किलाल्पेन भवि- तव्यम् । अस्तभानुसमेऽ। धिष्ण्यस्यादृश्यातारम्भः । ततःकियन्ति दिनान्यदृश्यं भं भूत्वोदयभानुसमेऽर्के तद्धिष्ण्यमुदेति । अत उदयभानुनाऽधिकेन भाव्यम् । यतोऽर्का- सन्नभावेनैतावुदयास्तौ । यथा सौम्यशरातिदीर्घत्वं तथाऽझवशेन गोलस्य दक्षिणतो नामनं तथोदयास्तभान्वोरल्पमन्तरं भवति । अल्पेऽन्तरे भानुस्तस्याल्पान्येव दिनानि । नाम तावन्ति दिनानि तद्भमदृश्यम् । एवं यस्मिन्देश उदयास्तभानू समौ भवतः सौम्यशरातिदै त् ततः परतो देशे तस्य नक्षत्रस्यार्कासन्नभावेनादृ- श्यताभावः । सर्वदा दृश्यमेवेति युक्तितः सिद्धम् । यत उदयाकौदस्तभानुरधिक एव भवति । तद्देशीयमुदाहरणमस्मादृङ्मन्दतरावबोधार्थ धलीकर्मणा प्रदयते । तत्राऽऽदौ . यद्देशेऽस्तभानुनाऽल्पेन सदृशेऽके भास्तः । उदयभानुनाऽधिकेन सदृशेऽर्के भोदयो भवति । तत्रोदाहरणम्--यत्राक्षमा ४ अक्षांशाः १८ । २४ चरखण्डानि ४० । ३२ । १३ । २० उदयाः २३८ । २६७ । ३१० । ३३६ । ३३१ । ३१८ तत्राभिजित्साधनः ग्र ९। १३ । ५७ अयनांशाः १८ । ५७ ग्रहाच्चरखण्डयोगतुल्याक्षदृक्कर्मघटीतुल्यमिष्टं च १ । २५ प्रकल्प्य याम्योत्तर इत्या- दिनोत्तरशरत्वादिलोमलमं कृतम् । जात आक्षदृक्कर्मसंस्कृतो भध्रुवो ग्रह उदयलनं ८ । १६ । ४७ अस्मादुदयलममिनं प्रकल्प्येत्यादिनाऽभिजिदुक्तकालांशघटीतुल्यमिष्टं २ प्रकल्प्य क्रमलममुदयभानुः ८ । २८ । २३ । अथास्तलमार्थ सषङ्भः साय- नोऽभिजित् । न ३ । १३ । ५७ अस्मात्परमचरघटी १ । २५ तुल्याक्षवक- कर्मकालेन सौम्ये क्रमेणेत्यादिनाऽस्तलममयनांशोनं ३।२। ३५ अस्माटीद्वय ९ ·भग्रहयुत्यधिकारः। - स्य दक्षिणतो नामनं तथा तथोदयास्तायोरल्पमन्तरं भवति । अलान्तरेऽल्पा- न्येव दिनानि तन्नक्षत्रमदृश्यं भवति । एवं यस्मिन् देश उदयास्ताौं तुल्यौ भवतस्ततः परं तस्मिन् देशे तस्य नक्षत्रस्याकीसन्नभावेनादृश्यताभाव इति युक्तितः सिद्धम् । अथान्यं विशेषमाह- यस्य स्फुटा क्रान्तिरुदक् च यत्र लम्बाधिका तत्र सदोदितं तत् । न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या भं लुब्धकः कुम्भभवो ग्रहो वा ॥१६॥ यस्य स्फुटा क्रान्तिरुत्तरा यस्मिन् देशे लम्बाधिका भवति तस्मिन् देशे तद्भ ग्रहो वा सदोदित एव । यस्य याम्या तनं लुब्धकोऽगस्त्यो ग्रहो वा सदा न दृश्यते, यस्मिन् देशे सप्तत्रिशदधिकाः पलांशास्तत्रागस्त्यो न दृश्यते । यत्र द्विपञ्चाशदधिकाः पलांशास्तत्राभिजित् सदोदितमेव । शि०-कालांशतुल्येनेष्टेन व्यस्तं विभामिपि लमकमस्तसूर्योऽयनांशोनः ८ । २१ । ४३ एवमुदयभानोरस्तभानुरून एव । यत्रोदयादिस्तभानुराधिक एव तत्रोदाहरणम्- कल्पिता अक्षांशाः ६२ लम्बांशाः २८ अक्षज्या १०५ । ४८ लम्बज्या ५६ । १२ पलभा २२ । ३५ चरखण्डानि २२६ । १८१ । ७५ उदयाः ५२ । ११८ । २४८ । ३९८ । ४८० । ५०४ अत्रापि स एवाभिजित्सायनो ग्रहः ९ । १३ । ५७ अस्माचरखण्डयोगघटी ८ । २ तुल्याक्षककर्मकालेन कल्पितेनोत्तरशरत्वादुत्क्रमलममयनांशोनं जात आक्षदृक्कर्मसंस्कृतो भध्रुव उदयलग्नं ८ । ८१ ४२ अस्मादस्य घटीयकालांशतुल्येकालादुदयलममिनं प्रकल्प्येत्यादिना क्रमलममुदयभानुः ८ । २१ । ४९ अथारतलमार्थ सषडभः सायनोऽभिजित् । अ ३ । १३ । ५७ अस्मात्परमचरघटी ८ ! २ तुल्यकल्पितेष्टाक्षदृक्कमकालेनोत्त- रशरत्वात्क्रमेणास्तलमं ३ । २७ । ५१ अस्मादरय घटीद्वयकालांशतुल्यकालेन क्रमेण विभाधमपि लग्नकमस्तसूर्यः १०। ५ । २१ । एवमत्रोदयभानोरस्तभानुरधिको जातः । यस्योदयार्कादित्युपपन्नम् ॥ १५ ॥ अथान्यं विशेषमाह-यस्य स्फुटा क्रान्तिरिति । अबोपपत्तिः । नाडिकामण्डला- दृक् क्षितिजपर्यन्तं स्वलम्बांशाः। स्वलम्बाशैर्विषुवन्मण्डलं दक्षिणक्षितिजादुपर्येवं भवति । तैरेव भागैरुत्तरक्षितिजादधः । एवं सति शरसंस्कृतां स्फुटामुत्तरां लम्बांशेभ्योऽधिका कान्तिं विषुवन्मण्डलादुत्तरतो दत्त्वा तदोहोरात्रवृत्तं तदुत्तरकुजादुपयेव भवति । यत उत्तरस्य कुजयाम्योदग्योगस्योन्मण्डलाधः स्वाक्षाशैः स्थितत्वात् । अतः क्षिति- जादुपरिस्थे तु ग्रहो भं च सततं दृश्यम् । तथा याम्यां शरसंस्कृतां स्फुटां लम्बांशाधिका क्रान्ति नाडिकामण्डलाइक्षिणतो दत्त्वा क्रान्त्यग्रेऽहोरात्रवृत्तं तदक्षिण- क्षितिजावध एव भवति । यतो दक्षिणस्य कुजयाम्योदग्योगस्योन्मण्डलार्ध्वमक्षाशैः स्थितत्वात् । अतः कुजादधास्थेऽहोरात्रवृत्ते भ्रमनं सततमदृश्यम् । तद्यथा । यस्मिन्देशे ·AdS प्रहगणिताध्याये- C अस्य वासना । लम्बांसर्विषुवन्मण्डलं दक्षिणक्षितिजादुपरि भवति तरेव भागैरुत्तरक्षिविजाइधः । अतो लम्बाधिका मुत्तरां क्रान्ति विषुवन्मण्डलाइत्त्वा तदने यदहोरात्रवृत्तं निबध्यते तदुत्तरक्षितिजादुपर्यव भवति । अथ तामेव दक्षिणां क्रान्ति दत्त्वा तदने यदहोरात्रवृत्तं निबध्यते तद्दक्षिणक्षितिजादध एव भवति । अतस्तस्मिन क्षितिजाधःस्थेऽहोरात्रवृत्ते परिभ्रमत् तद्रं सततमदृश्यम् । एवं क्षितिजादुपरिस्थे तु सततं दृश्यम् । अथ देशान्तरव शेन विशेषमभिधायेदानीं कालान्तरवशेन विशेषमाह- इत्यभावेऽयनांशानां कृतहकर्मका रुवाः। कथिताश्च स्फुटा बाणाः सुखार्थ पूर्वसूरिभिः ॥ १७ ॥ अयनांशवशादेषामन्याक्त्वं च जायते । शरज्या अस्फुटाः कार्याः स्फुटीकृतिविपर्ययात् ॥ १८॥ शि०-समत्रिंशद्भयोऽधिकाः पलांशाः समा वा ३७ तत्रागस्त्यो न दृश्यते । कथमिति तत्पदश्यते । मिथुनान्ताहोरात्रवृत्तयाम्योदग्योगे नाडिकामण्डलाच्चतुर्विंशतिभागाः । २४ तत्परतस्त्रयोदश१३भागैर्याम्योत्तरवृत्ते सप्तत्रिंशत्पलांशानां स्थानम् । तद्देशीयं तत्र समवृत्तस्थानम् । तस्मात्कुजं यथोक्तवन्निबध्यते तावद्धनुषोऽन्ताहोरात्रवृत्तयाम्यो- दग्योगादेकोनत्रिंशद्भागैर्भवति अगस्त्यध्रुवः । सप्तनागास्तु भागाः २ । २७ अपमः २३ । ४० इष्टमिथुनाहोरात्रवृत्तयाम्योदग्योगे निवेश्यातः परतः याम्यायां तुरङ्गा- द्रयः ७७ तस्य याम्याः शरांशा निवेश्याग्रेऽगस्तिबिम्बे निवेशिते याम्योदकुज- योगाद्दर्शितादधोभागैकन किंचिदूनेन भवत्यतः सर्वदा तत्रादृश्योऽगस्त्यः । समत्रिंश- भ्योऽधिकपलांशेष बहुभिर्भागैर्याम्यकुजादधोऽदृश्यो भवति । अतोऽतः परतोऽप्यदृश्य एव । अथ यत्र द्विपञ्चाशद्भयोऽधिकाः पलांशाः ५२ समा वा तत्राभिजित्सदोदित एव । कथमित्यत्रोच्यते । मिथुनान्ताहोरात्रवृत्तयाम्योदग्योगनाडिकामण्डलाच्चतु- विशतिर्भागाः २४ तत्परतोऽष्टाविंशत्या भागः २८ याम्योदग्वृत्ते द्विपञ्चाशत्पलांश- स्थानम् । तद्देशीयं तत्र समवृत्तम् । यथोक्तवत्तस्मात्कुजे निबद्धे याम्योदवृत्तोत्त- रोन्मण्डलयोगादधो द्विपञ्चाशद्भागैर्भवति । अथ लुब्धक ध्रुवो राश्यष्टकं सतत्त्वभाग ८ । २५ । अस्मादपमः । २३ । ४८ । अस्मिन्क्रान्त्यये चापेष्टाहोरात्रवृत्तया- म्योदग्योगे ध्रुवं निवेश्य ततः परत उत्तरस्यां द्विषष्टिभागा लुब्धकस्योत्तरः शर- स्तने लुब्धकबिम्बे निवेशिते मिथुनान्ताहोरात्रवृत्तयाम्योदग्योगादुत्तरतः शकभाग १४ भवति । अतः सर्वदाऽत्र दृश्य एव ॥ १६ ॥ अथ देशान्तरवशेन विशेषमाभिधायेदानी कालान्तरवशेन विशेषमाह-इत्य- भाव इति । अयनांशवशादिति । स्पष्टम् ॥ १७ ॥ अयनांशवशाइ ध्रुवाणामन्यादृवत्वे सम्यकरणमाह-शरज्या इत्यादि। ये भश. रांशाः पठितारतेऽस्फुटाः कार्याः । अस्फुटाः कथं कार्याः स्फुटीकृतिविपर्ययश्च कथं तदुच्यते । मधुवं ग्रहं परिकल्प्यायनांशाभाव आयनं. वलनं यष्टिं चाऽऽनीय पठित- शिज्या विज्यया गण्या यष्टया भाज्या फलमस्फुटशरस्य ज्या भवति ॥ १८ ॥ --

·भग्रहयुत्यधिकारः!
ताभिरायनदृकर्म मुहुर्व्यस्तं स्वष्वथ ।
अयनांशवशात् कार्य तट्टक्कर्म यथादितम् ॥ १९ ॥
एवं स्युवकाः स्पष्टाः शरयाश्च ततः स्फुटाः।
यथोक्तविधिना कार्यास्तच्चापानि स्फुटाः शराः ॥२०॥
ततो भग्रहयोगादि स्फुटं ज्ञेयं विजानता।
इत्याधिक्येऽयनांशानामल्पत्वे त्वल्पमन्तरम् ॥ २३ ॥
ये भरुवकास्ते स्थिरत्वात् पूर्वाचायः कृतदृक्कमका एवं सुखाथै पठिताः ।
परमेतेऽयनांशाभाव एव भवन्ति । यदा तैः पठितास्तदा मायस्तेषामयनांशाना-
मभावः संभाव्यते । अन्यदा त्वयनांशवशादेषां किंचिदन्यादृक्त्वं च भवति ।
अतस्तेषां सम्यक् स्फुटीकरणायाऽऽह-शरज्या अस्फुटा इत्यादि । ये स्फुटाः
शरांशाः पठिनास्तेऽस्फुटास्तावत् कार्यास्ते च धनूरूपाः सत्यतो ज्यास्तेषां
कृत्वा यष्टया धुचरविशिस्वस्ताडित इत्यादिना व्यस्तेन कर्मणाऽस्फुराः कार्याः ।
एतदुक्तं भवति । भध्रुवं ग्रहं प्रकल्प्यायनांशाभाव आयनं वलनं यष्टिं चाऽऽनीय
पठितशरस्य ज्या त्रिज्यया गुण्या यष्टया भाज्या । फलमस्फुटशरस्य ज्या
भवति । ताभिरायनदृक्कर्म कार्य व्यस्तमसरुत् । तद्यथा । साऽस्फुट शरज्यायन-
क्लनेन गुण्या घुज्यया भाज्या । फलचापासुभिः शरवलनयोरेकदिशोभध्रुवक-
मक प्रकल्प्य निरक्षोयैः क्रमलग्नं कार्यम् । भिन्नदिशोरुत्कमलग्नम् । एवमसक-
दकृतायनदृक्कमको ध्रुवो भवति । ततस्तस्य ध्रुवस्यायनांशवशानुलोममायनं
दृक्कर्म कार्यम् । तद्यथा-अकृतहकर्मकस्य ध्रुवस्यायनांशान् दत्त्वा वलनं यष्टिश्च
साध्या । तद्वलनमस्फुटशरज्यया गुण्यं ध्रुवस्य धुज्यया भाज्यं फलचापासुभि-
शि०- ताभिरिति । ताभिरायनदृक्कम व्यस्तमसकृत्कार्यम् । तद्यथा । अस्फुटश-
रज्यायनवलनेन गुण्या गुज्याभक्ता फलचापासुभिः शरवलनयोरेकदिशो ध्रुवमर्क प्रकल्प्य
निरक्षोदयैः क्रमलग्नं कार्यम् । भिन्नदिशोस्तूत्क्रमलग्नम् । एवमसकृत्कृतदृक्कर्मको
ध्रुवो भवति । अयनांशवादिति । तस्य ध्रुवस्यायनांशवशादनुलोमं दृक्कर्म कार्यम् ।
तद्यथा । अकृतदृक्कर्मकस्य ध्रुवस्यायनांशान्दत्त्वा वलनं यष्टिश्च साध्या । तदलनं
चास्फुटशरज्यया गुण्यं ध्रुवस्य युज्यया भाज्यं फलचापासुभिरकृतदृकर्मकं ध्रुवं
रविं प्रकल्प्य शरवलनयोरेकदिशोरुत्क्रमलग्नं भिन्नदिशोः क्रमलमं यद्भवति स स्फुटो
भधुवः । यः पाठः पठितोऽसावयनांशाभाव एव ।
तथा या त्वस्फुटा शरज्या
सा यष्टया गुण्या त्रिज्याभक्ता फलचापांशास्ते स्फुटशरांशाः । पाठपठितास्ते
स्थूलाः ॥ १९ ॥
एवं स्युरिति । एवं कथितप्रकारेण स्युर्बुवकाः स्पष्टाः शरज्याश्च ततः स्फुटाः ।
यथोक्तविधिना कार्यास्तच्चापानि स्फुटाः शराः ॥ २० ॥

·ग्रहगणिताध्याये- रक्तदृक्कम भध्रुवं रविं प्रकल्प्य शरवलनघोरेकदिशोरुत्क्रमलग्नं मिनदिशोः क्रमलग्नं यद्भवति स स्फुटो भरुवः । यः पाठपठितोऽसावयनांशाभाव एव । तथा याऽस्फुटा शरज्या सा यष्टया गुण्या विज्यया भाज्या । फलस्य चापां- शास्ते स्फुटाः शरांशाः । ये पाठपठितास्ते स्थूलाः । एवं स्फुटेन रुवेण स्फुट- शरेण च भग्रहयोगादिकं साध्यं विजानता गणकेन । अत्रायनांशानामरूपत्वेऽ- ल्पमन्तरं कृतेऽपि तस्मिन् कर्माण भवति । बहुत्वे तु बहु । अतो यदा बहवोऽ- यनांशास्तदेदं कर्मावश्यं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता- क्षरे भग्रहयुत्यधिकारः। अत्र ग्रन्थसंख्या १३० । Noun शि०- ततो भग्रहति । एवं स्फुटेन भध्रुवेण स्फुटशरेण च भग्रहयोगादिकं साध्यं विजानता गणकेन । अयनांशानामल्पत्वेऽल्पमन्तरम् । अकृते तस्मिन् कर्मणि भवति । बहुवे तु बहु । अतो यदा बहवोऽयनांशास्तदेदं कर्मावश्यं कर्तव्य- मित्यर्थः ॥२१॥ आसीन्नन्दिपुरेऽखिलद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि- तज्जश्रीगणनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशवात्मजगणेशोक्ते प्रकाशाभिधे ससिद्धान्तशिरोमणेहयुतरेषोऽधिकारोऽभवत् ॥ १० ॥ इति श्रीशिरोमणिप्रकाशे भग्रहयुत्यधिकारः ॥ 1 ·पाताधिकारः। - अथ पाताधिकारः। अथ पाताध्यायो व्याख्यायते । तत्राऽऽदौ तदारम्भप्रयोजनमाह- भावाभावे गतप्यत्वे पातस्य विदुषां भ्रमः । पूर्वेषां यत्र वक्ष्येऽहं तत्साधनमपि स्फुटम् ॥ १ ॥ स्पष्टम् । अथार्कस्य गोलायनसंधिप्रतिपादनार्थमाह- चक्रे १२ चक्रार्धे ६ च व्ययनांशेऽर्कस्य गोलसधिः स्यात् । एवं त्रिभे च ३ नवभे९ऽयनसंधिय॑यनभागेऽस्य ॥ २ ॥ चके राशिद्वादशके १२ चक्राधे राशिषट्के ६ । किविशिष्टे । व्ययनांशे अयनांशैविरहिते । तत्र किम् । अर्कस्य गोलसंधिः । तद्यथा-यदा किलै- कादश ११ अयनांशास्तदा गोलसंधिः ११ । ५। यदेतावान् रविर्भवति १९ । १९ वदा क्रान्तेरभावाद्गोलसंधौ वर्तते । विषुवन्मण्डलस्थ इत्यर्थः । एवं त्रिभे राशिये नवभे राशिनवके । अयनांशैरूनिते । तत्र किम् । अकस्यायनसधिः २ । ८ । यदैतावान् रविस्तदाऽयनसंधौ वर्तते । •१९।१९ शि०- जाड्याब्धेस्तारकं देवं सर्वप्रत्यूहनाशनम् । पाताधिकारबोधार्थ श्रीहेरम्बं नमाम्यहम् ॥ अथ पाताधिकारो व्याख्यायते। तत्राऽऽदौ पातदुर्गमत्वव्याख्यानद्वारेण प्रशंसा प्रयोजनं चाऽऽह-भावाभावे इति । स्पष्टार्थः ॥ १ ॥ पातसाधनार्थमर्कगोलायनसंधी आह-चक्रे चक्रार्घ इति विगता अयनांशा यस्मात्तव्ययनांशम् । तस्मिन् व्ययनांशे नामायनांशतुल्यै गैरूने चक्रे चक्रार्धे चार्कगोलयोः संधी स्तः । एवं विगता आयनभागा यस्मात्तद् व्ययनभागं तस्मिन्व्ययनभागेऽयनांशतुल्यै गैरूने त्रिभे नवभे चार्कायनयोः संधी स्तः । उदा- हरणम् । यदा गोभुवः पादोना अयनांशाः १८ । ४५ तदाऽयनांशोनं चक्रमेका ११ । ११ । १५ चक्रार्धं चायनांशोनमन्यः ५ । ११ । १५ । यदैतावान् रविस्तदाऽपमाभावाद्गोलसंधौ विषुवन्मण्डल एव वर्तते । एवं त्रिभे नभवे चाय- नांशोनेऽर्कायनसंधी स्तः २ । ११ । १५ ॥ ८ । ११ । १५ यदैतावा- रविस्तदाऽयनसंधी स्तः । अत्रोपपत्तिः । यत्र कान्तेरभावः स गोलसंधिः । यत्र क्रान्तेः परमत्वं सोऽयनसंधिः । चक्राच्चक्रार्धात्पूर्वमयनांशतुल्येऽन्तरेऽकस्य नामायनांशतुल्यै गैरूनच- ऋचकार्घसमेऽर्के क्रान्तेरभावः । यतश्चक्रे चक्राचे चायनभागैरूनोऽर्कः सायनः कृत- |.

·শনিয়ায় 15 अत्रोपपत्तिः । अत्र किल क्रान्तिमण्डलस्य मेषादेः पश्चिमतोऽयनांशतुल्येऽ- म्हरे विषुवन्भण्डलेन सह संपातः । अमुमर्थ गोले वक्ष्ये । तत्रस्थो रविर्गोल- संधौ । विषुवन्मण्डले हि याम्योत्तरगोलविभागयोः संधिः । एवं तस्मात् संपाताइग्रतस्त्रिभेऽन्तर उत्तरा परमा कान्तिः । तत्रस्थो रविरयनसंधौ वर्तते । नतो हि दक्षिणगमने प्रवृत्तिः । एवं पृष्ठतोऽपि त्रिभेऽन्तरे परमा याम्या कान्तिः । ततश्चोत्तरगमनप्रवृत्तिरित्युपपन्नमत्रायनमधित्वम् । अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन वृत्तमालिख्य तच्चक्रकलाङ्कितं ध्रुव- विलोकनादिना सम्यग्दिङ्कितं च कृत्वा दिङ्मध्य अजुः सूक्ष्मः कीलकश्च निवेश्यः । प्रातः पश्चिमभागस्थो दृष्टा करकलितावलम्बकसूत्रेण तेन च कील- केन प्रत्यहमोदितमादित्यं विवा त्रिज्यावृत्तस्य प्राविभागे तत्र तत्र चिह्नानि कुर्यात् । एवं विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्या विरुदितो दृष्टस्तादिषुव- द्दिनम् । तस्मिन् दिने गणिवेन स्फुटो रविः कार्यः । तस्य रवर्मेषादेश्च यदन्तरं तेऽयनांशा ज्ञेयाः। एवमुत्तरगमने सति । दक्षिणे तु तस्यास्य तुलादेश्चान्तरमय- नांशाः । एवं प्रतिदिनवेधेनोत्तरां परमां काष्ठां प्राप्य यस्मिन् दिने दक्षिणत उच्चलन् दृष्टस्तदयनं दिनम् । ततः प्रभृति दक्षिणगमनम्। तस्मिंश्च दिने गणितेन रविः स्फुटः कार्यः। तस्य विभेण सहान्तरेऽपि तावन्त एवायनांशा भवन्ति । एवं दक्षिणां परमां काष्ठां पाप्य निवृत्तो दृष्टस्तदुत्तरायणं दिनम् । ततः प्रभृत्युत्तर- गमनमित्यर्थः । एवं चन्द्रस्यापि गोलायनसंधयो वेधेन वेद्याः। शिक-श्वेत्तर्हि तत्क्रान्तिः शून्यमायाति । अतश्चक्रे चक्रार्थे च व्ययनांशेऽर्कस्य गोल. संधिः स्यात् । एवं त्रिभान्नवभात्प्रागयनांशतुल्येऽर्कस्यान्तरे नामायनांशरूनत्रिभनवभ- समेऽके क्रान्तः परमत्वम् । यतस्त्रिभे नवभेऽयनभागैरूनोऽर्कः सायनः कृतश्चेत्तर्हि तत्क्रान्तिः परमेवाऽऽयाति । अतो व्ययनभागे त्रिभे नवभे चास्यास्यायनसंधी स्तः । अत्रैवायनांशोपपतिः । समायां भूमावभीष्टकर्कटेन वृत्तमालिख्य चक्रकलाङ्कितं सम्यग्ध्रुवविलोकनादि दिगङ्कितं च कृत्वा दिङ्मध्ये अजुसूक्ष्मः कीलकश्च निवेश्य ततः पश्चिमभागस्थो द्रष्टा करकलितावलम्बकसूत्रेण तेन च कीलकेन प्रत्यहम?- दितमादित्यं विद्ध्वा विज्यावृत्तस्य प्राविभागे तत्र तत्र चिह्नानि कुर्यात् । एवं विद्ध्वा यस्मिन् दिने सम्यक् प्राच्यां रविरुदितो दृष्टस्ताद्विषुवाद्दनम् । तस्मिन् दिने गणितेन स्फुटो रविः कार्यः । तस्य रवर्मषादेश्च यदन्तरं तेऽयनांशाः । एवमुत्तर- गमने सति । तदक्षिणे तु तस्यास्य तुलादेश्चान्तरमयनांशाः। एवं प्रतिदिनं वेधे- नोत्तरां परमां काष्ठां प्राप्य यस्मिन्दिने दक्षिणत उघनदृष्टस्तदायनदिनम् । ततः प्रभृति दाक्षिणगमनम् । तस्मिंश्च दिने गणितेन स्फुटोऽर्कः कार्यः । तस्य त्रिभेन सहान्त- रेऽपि तावन्त एवायनांशा भवन्ति । एवं दक्षिणां परमां काष्टां प्राप्य निवृत्तो ·पाताधिकारः। अथ चन्द्रस्य विशेषमार्याचतुष्टयेनाऽऽह- अयनांशोनितपातादो कोटिग्य लघुज्यकोत्थे ये । ते गुणसूर्यै १२३ रश्वै ७ गुणिते भक्त रुतैः ४ मयः १२॥३॥ अयनांशोनितपाते मृगकादिस्थिते द्विषामः ३६२ । कोटिफलयुतविहीन हुफलं भक्तमामांशः ॥ ४॥ मेषादिस्थे गोलायनसंधी भास्करस्योनी। तौ चन्द्रस्य स्याता तुलादिषड्भस्थिते तु संयुक्तौ ॥ ५॥ गोलायनसंध्यन्तं पदं विधोरत्र धीमता ज्ञेयम् । रविगोलवदस्पष्टा स्पष्टा कान्तिः स्वगोलदिक्शशिनः ॥ ६॥ यस्मिन् काले क्रान्तिसाम्यमन्वेष्यं तदा कस्मिंश्चित् तदासन्नतमाईने स्फुटौं चन्द्राकौं पातश्च कार्यः । एवं कृते सति सूत्रावतारः । तस्य पातस्यायनांशैवि- वर्जितस्य लघुज्यकाभी रूपाश्विनी विंशतिरङ्कचन्द्रा इत्यादिना दो| कोटि- ज्या च कार्या । तत्र दोा गुणसूर्ये स्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या। कोटिज्या तु सप्तभिर्गुण्या । ततो दोा चनुभि ज्या । कोटिज्या तु द्वादशभिः । एवं भुजफलकोटिफले भवतः । ततो द्विषड्रामः कोटिफलयुतविहीनः । कथमित्याह । शि०- दृष्टस्तदुत्तरायनं दिनम् । ततः प्रभुत्युत्तरगमनमित्यर्थः । तहिने गणितेन स्फुटार्क- स्यांक९भेन सहान्तरं तावन्त एवायनांशाः । एवं चन्द्रस्यापि गोलायनसंधयों वेधेन ज्ञेयाः ॥२॥ चन्द्रस्य गोलायनसंध्यांविशेषमात्रयेणाऽऽह- अयनांशोनितपातादिति। अयनांशोनितपात इति । मेषादिस्थ इति । अत्री- पपत्तिः। अत्रा गोलसंधिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यौ कथितौ तत्र कारणमुच्यते । रवेः क्रान्तिवृत्त एवं नित्यं भ्रमणादपमण्डलनाडिकामण्डलसंपातेऽर्कगोलसंधिः तत्रार्कक्रान्ते- रभावः शून्यत्वम् । तदग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे परमाऽर्कक्रान्तिः । तत्राः -परमां याम्यामुत्तरां च काष्ठां प्राप्य निवर्तत इति प्रागुक्तमेव । रवयें गोलसंधी उक्त तावेव मध्यममानेन चन्द्रस्यापि । परंतु तत्रायं विशेषः । अर्कक्रान्तेश्चन्द्रशर- तुल्यं याम्योदगन्तरम् । यतो विधोस्तु विमण्डल एव नित्यं भ्रमणात्क्रान्तिवृत्त- वद्वद्धशरमण्डलस्य नाडिकामण्डलस्य च यो संपाती तत्र चन्द्रगोलसंधी स्तः । यतस्तत्र चन्द्रस्य शरसंस्कृतरफटकान्तेरभावः । तदग्रतः पृष्ठतश्च त्रिभेऽन्तरे परमा कारसंस्कृता स्फुटा चन्द्रक्रान्तिः । शरक्रान्त्योरेकदिक्त्वे चतुर्विंशत्यधिकैव भवति । भिन्नादिक्त्वे तु नैव । तत्रोत्तरां याम्यां च परमां काष्ठां प्राप्य शशी निवर्ततेऽतस्ता- वेवाऽऽयनसंधी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् । अथार्कगोलसंधश्चन्द्रगोलसंधिः कियताऽन्तरेण पर्तत इति न ज्ञायो । कुतः । चन्द्रगोलसंधौ चन्द्रशर सरकृतस्फुटकान्तश्च- ·ग्रहगणिताध्याये- अयनांशोनितपाते मृगकादिस्थिते। यदाऽयनांशोनितपातो मृगादौ वर्तते तदा कोटिफलयुतैः कादौ तु कोटिफलविहिनस्तैयाहुफलं भाज्यम् । फलमंशाचं ग्राह्यम् । तस्मिन्नयनांशोनितपाते मेषादिषट्के वर्तमाने तैराप्तभागैरादित्यस्य गोलायनसंधी ऊनीकृतौ चन्द्रस्य भवतः । तुलादिषट्के तु तै गर्युतौ सन्तौ भवतः। यदाऽऽद्यगोलसंधेः सकाशादयनसधिं यावत् विगृहं तत् प्रथमं पदमुच्यते। ततोऽन्यत् विभं द्वितीयगोलसंध्यन्तं द्वितीयपदम् । एवं तृतीयचतुर्थे । तथा यदेन्दोः कान्तिः साध्यते तदा किल रविवत् । तथा सिद्धायाः कान्ते रवि- गोलवशेन दिकल्पना, न स्वगोलवशेन । ततः शरेण संस्कृता सती स्वगोल- दिग्भविष्यतीति बालोऽपि जानाति । अत्रोपपतिः। अत्रार्कगोलायनसंधिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यत् कथितौ तंत्र कारणमुच्यते । रवेः किलापमण्डलविषुवन्मण्डलसंपाते गोलसंधिः। विधोस्तु विषुवन्मण्डलविमण्डलसंपाते । यतोऽसौ विमण्डले भ्रमति । तत्संपातस्थ एव पाच्यामुद्देति । तत्रस्थस्य विधोः क्रान्तिः स्फुटेन शरेण संस्कृता सती शन्यं भवतीत्यर्थः । तदअतः पृष्ठत्तश्च विभेऽन्तरे स्फुटा परमा क्रान्तिः । तत्रस्थो हि शशी यथासंख्यमुत्तरां याम्यां च परमां काष्ठां प्राप्य निवर्तते । अतस्तावे- वाऽऽयनसंधी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् । शिक-न्द्रस्य शून्यत्वं प्रागुक्तम् । तदर्थ चन्द्रगोलसंधौ चन्द्रकान्तेः स्फुटत्वाय संस्कारार्थ शरतुल्यस्य स्फुटक्रान्तिखण्डकस्य ज्ञानाभावान्न ज्ञायत इत्युक्तम् । अथ तत्रार्क- गोलसंधौ चन्द्रगोलसंधिज्ञानाय चन्द्रशरतुल्यरपष्टक्रान्तिखण्डकज्ञानार्थ नाम तत्रार्क- गोलसंधौ चन्द्रशरज्ञानार्थमुपायः । शरस्तु सपातात्साध्यते । अतोऽर्कगोलसंधौ यावता शरेण संस्कृता चन्द्रक्रान्तिः स्फुटा भवति तावच्छरज्ञानार्थमादौ सपात साध्यते तत्रोच्यते अयनांशोनचक्रचक्रातुल्येऽऽगोल- संधी स्तः । यतोऽयनांशोनचक्रचक्रातुल्यार्कस्य सायनांशस्य शून्यत्वात्कान्त्यो- रभावेऽर्कगोलसंधी स्तः । तथाऽयनांशोनचक्रचक्रार्धतुल्यचन्द्रस्यापि सायनांशस्य शून्यत्वात् मध्यमक्रान्स्योरभावे मध्यमा चन्द्रगोलसंधी इति प्रागुक्तमेव । अथायनांशोनचक्रचक्रायतुल्येन चन्द्रगोलसंधिना तुल्ये . चन्द्रे शरसाधनार्थ चन्द्रपातो यावत्संयोज्यते तावदयनांशोनितपात: संपत्स्यते । अतोऽयनांशोनचकचक्रार्धतुल्येनार्कगोलसंधिना समेन मध्यमचन्द्रगोलसं- धिना समश्चन्द्रः सपातस्तथा तत्रायनांशोनितः सपातश्च सम एवं । तदर्शनेन सम्यम् बोधार्थमुदाहरणं प्रश्नाध्याये- युक्तायनांशोंऽशशतं शशी चेदशीतिरों दिशती विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद् पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ॥ १ ॥ - एव चन्द्रस्य भवत ·पाताधिकारः। १३७ २ or ९ अत्राऽऽदौ तावदुदाहरणमुक्त्वा गोलीपरि पदयते । तत्तूदाहरणं प्रश्नाध्याये। तद्यथा- युक्तायनांशोंऽशशतं १०० शशी चेदशीति ८० रर्को द्विशती २०० विपातः। चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि । यदा किलैकादशा ११यनांशास्तदा किल नवभागाधिकं राशिद्वयं रविः । रविः चन्द्रः पातः भागोनं विभं शशी । एकविंशतिभागाधिकं विभं पातः। २ २९ २१ एवं युक्तायनांशोऽशशतं शशी । अशीतिरकः । अंशद्विशती सपातः । अत्र पातः ३ । २१ । चं २ । २९ । अतोऽशद्विशती सपातचन्द्रो २०० भवति। रविः २ । २० । चन्द्रः ३ । १० । सपातः ६ । २० । प्रश्ने विपातचन्द्र इति यदुक्तं तद्धीवृद्धिदाभिप्रायेण । तत्र हि चक्राच्छोधितः पातः । अतस्तत्र विपातोऽत्र सपातस्तुल्य एव भवति । अत्रायनांशोनितपातः ३ । १० अस्य दोकोटिजीवे लघुज्यकोत्थे ११८ । २१ अब दोा गुण सूर्यै १२३ मुंणिता कतै मक्ता जातं दो फलं ३६२८ । ३० कोटिज्या त्वश्वैर्गुणिता सय १२भक्ता जातं कोटिफलम् १२ । १५। अनेन कोटिफलेन वर्जिता शि०- र चं पातः यदैकादशायनांशा११स्तत्रैतौ व्ययनांशौ रविचन्द्रौ पातश्च २ ९/२९ / २१ सायनौ चन्द्राकौं कृत्वा पाठे युक्तायनांशोंशशतमित्यत्र पठिता जाताः र २ । २० चं ३ । १० सपातचन्द्रः ६ । २१ प्रश्ने विपातचन्द्र इति यदुक्तं तद् धीवृद्धि- दाभिप्रायेण । तत्र हि पातः ३।२१ चक्रात्१२शोधितः पा ८ । ९ धीवृ- द्धिदे तन्ने चन्द्रः ३ । १० पा ८ । ९ विपातचन्द्रः ७ । १ अस्मिन्साय- नश्चन्द्रो गृहीतोऽतो निरयनो जातो विपातश्चन्द्रः ६ । २० । असौ विपातोऽत्र सपा- तस्तुल्य एव । चं ३ । १० पातः ३ । २१ सपा ७ । १। अत्रापि चन्द्रस्य सायनत्वान्निरयनः कृतो जातः सर्वसम एव ६ । २० । अयनांशोनं चक्रं रवि- गोलसंधिः ११ । १९ । अनेन मध्यमेन चन्द्रगोलसंधिना समस्य चन्द्रस्य शर- साधनार्थ चन्द्रपातो ३ । २१ यावत्संयोज्यते तावदयं ३ । १० अयनांशोनि- तपातः संपत्स्यते । पातः ३ । २१ । अयनांशोनः ३ । १० । अयमपि सम एवातोऽयनांशोनितपातादित्युक्तम् । अथवाऽयनांशेन चक्रचकार्धतुल्योऽर्कः सायनः शून्यम् । तत्क्रान्तिरपि शून्यम् । तत्रार्कगोलसंधिः । तत्रार्कगोलसंधिना समेन मध्य- मचन्द्रगोलसंधिना समश्चन्द्रः सायनांशः शून्यम् । तेन चन्द्रेण युक्तः सपातः ३ । २१. सायनचन्द्रस्यान्तर्भूतत्वात्सायनः सपातः ३ । २१ सायनचन्द्रस्यान्तर्भूतत्वानि- २ ३ ·- १३० ग्रहगणिताध्याये- द्विषड्रामा जाताः ३४९ । ४५ । यस्मादयनांशोनितपातोऽयम् ३ । १० कादौ वर्ततेऽतः कोटिफलोनेस्तै हुफले भक्के लब्धांशाः १०।२२ । २८ । एभिरादित्यस्य गोलायनसंधी ऊनीकृतौ । वतोऽयनांशोनितपातो मेषादौ वर्तते । एवं जातौ चन्द्रस्य गोलायनसंधी ११ । ८ । ३७ ॥ ३२ ॥ २॥ ८।३७ । ३२ । तथाऽन्यौ ५। ८ । ३७ । ३२॥८। ८ । ३७ । ३२ । अत्र स्वगोलसंधिस्थस्य विधोः स्फुटेन शरेण स्फुटीकता क्रान्तिः पूर्वं भव- तीति प्रतीतिः। शि०-रयनः ३। १० जातः सपातः । अतः पातो ३।२१ व्ययनांशः ३११० सपातः सायनश्चन्द्रोऽपि ३ । २१ निरयनः सम एव ३ । १० । एवं चक्रा- र्धेऽपि । यतस्तत्र भुजज्यासाधनार्थ रसभोने कृते सम एव । अतोऽस्मादेव शरः साध्यः । स यथा । त्रिज्यातुल्यया सपातेन्दुज्यया :१२० परेषुः२७०. तदेष्टायनांशोनपातादुत्पन्नज्यया किम् । त्रिंशताऽपवर्तिते गुणः ९ हरः ४ फलं चन्द्रगोलसंधौ कलादिश्चन्द्रशरो भविष्यतीति । तावत्येव गोलसंधौ चन्द्रस्य स्फुटा क्रान्तिः । अस्फुटकान्तेस्तत्राभावात् । अत्र गोलसंधावेतावती स्फुटा क्रान्तिः किय- द्भिर्भागः संपद्यत इति ज्ञातुमशवयम् । अतः क्रान्तिसाधने पञ्चदशभागैर्लभ्यानि षट क्रान्तिखण्डानि स्युः । क्रान्तिखण्डानि यमागरामा इत्यादीनि । तथा पञ्च- दशभागैर्लभ्यानि खाश्वाः शरागानीत्यादीनि शरखण्डानि पठितानि । यतोऽत्र गोलसंधौ प्रथमखण्डेनैव क्रान्तरुपचयः । शरखण्डाधिकेन क्रान्तिखण्डकेन यदा' स्फुटकान्तरुपचयस्तदा चतुर्विशद्भागाधिका क्रान्तिः । शरोनक्रान्तिखण्डेन क्रान्ते- रुपचयः । तदा चतुर्विंशद्भागोना क्रान्तिः । क्रान्तेराद्यखण्डं द्विरसगुणाः । तत्स्थानी- यशरखण्डकेन संरकृता यावन्तो भवन्ति तत्तत्प्रमाणं स्फुटक्रान्तेः प्रथमखण्डं भवि- तुमर्हति । तत्स्थानीयं शरखण्डं कथं ज्ञायते तदर्थमुपायः । यत्र सपातचन्द्रदो| त्रिज्यातल्या तत्र शरः परमः । यत्र कोटिज्या सपातस्य परमा तत्र शराभावः । अग्रे शराबखण्डेनोपचयः । अतः शरखण्डार्थमनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया सपा- तकोटिज्यया १२० आचं खण्डं शरस्य लभ्यते ७० तदेष्टायनांशोनितपातस्य टेज्यया किम् । फलमिष्टं शरखण्डम् । अत्र गुणहरयोदशभिरपवर्ते कृत इष्ट- स्यायनांशोनितपातस्य कोटिज्याया गुणः सप्त ७ हरः सूर्याः १२ फलं गोल- संधाविष्टं शरभोग्यखण्डं सिद्धम् । तन्नाम कोटिफलमिति । अथानेन कोटिफलेन नाम गोलसंधौ सिद्धशरभोग्यखण्डेन गोलसंधौ क्रान्तिखण्डसंस्कारार्थ- युक्तायनांशोंऽशशतं शशी चेदशीतिरों दिशती विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ॥ अथानेन कोटिफलेन नाम गोलसंधौ सिद्धशरभोग्यखण्डकन गोलसंधौ कान्ति- खण्डसंस्कारार्थमयनांशोनितपाल इत्यस्य चरणत्रयस्य धनोपपत्तिमाह । मेषादेविलोमें ·पाताधिकारः। तत्र सपातस्य अत्र यथोक्ते बद्धे गोले क्रान्तिवृत्ते मेषादेः सकाशादिलोमं चन्द्रपातस्य राशिभागादिकं गणयित्वाध्ये चिह्न कार्यम् । एवं विमण्डलेऽपि । वयोमण्डलयो- स्तत्र संपातं कृत्वा तस्मात् पूर्वतस्त्रिभेऽन्तरे सार्धेश्चतुमि ४।३० भीगैः क्रान्तिम- ण्डलादुत्तरतस्तथा पश्चिमे विभेऽन्तरे तैरेव भागैक्षिणतो विमण्डलं विन्यस्य स्थिरं कार्यम् । तथा कृते सति विमण्डले विषुवन्मण्ड लेन सह यत्र संपातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसंधिः। स तु रविगोलसंधेः कियताऽन्तरेण वर्तन इति न ज्ञायते । किंतु रविगोलसंधौ यावान् विक्षेपस्तावान् विज्ञायते । स च कथं तदुच्यते । शि०-सपातं दत्वा गोलादावपमवृत्ते शरमण्डलसपातमुक्तवत् क्रान्तिवृत्ते तथा क्षेपवृत्तं न्यसेदित्यादिना कृत्वा तदग्रतः प्राग्गत्या प्राग्भागे त्रिभे क्रान्तिवृत्तादुत्तरतः परमशर ४ । ३० समेऽन्तरे बद्ध्वाऽङ्कमे च क्रान्तिवृत्तादक्षिणतः परमशर ४ । ३० समेऽन्तरे बद्ध्वा पातस्थानादग्रतः षड्भे च क्रान्तिवृत्तविमण्डलयोरन्यं पातं कृत्वा मृगकादौ सपातचन्द्रक्रमेण शरैष्यखण्डयुतोनद्विषट्रामैस्तुल्यकान्तिखण्डकेन मेषतु- लयोरादिस्थगोलसंधेः पदान्तं यावद्याम्योचराऽन्तरोपचयापचयौ । मेषादेः पूर्व मृगादित्रये सपाते दक्षिणः शरोऽपचीयते । मेषादित्रये सपात उत्तरः शरो वर्धते । कादित्रय उत्तरः शरोऽपचीयते । तुलादित्रये दक्षिणः शरो वर्धते । अतश्चन्द्रस्तु गोलसंधावयनांशोनः पातः सपातः स्यादित्युक्तत्वाच्छून्यमेव धृतः । एवं सति मकरादिषट्कस्थायनांशोनितपातादुत्पन्नशरस्य तथा गोलसंधौ स्थितस्य चन्द्रस्य क्रान्तेश्चैकायनत्वात्कान्तिखण्डशरखण्डयोगेन स्फुटक्रान्तिवृद्ध्यप- । तौ यथा-मकरादिषट्कस्थे मकरादित्रयेऽयनांशोनितपाते दक्षि- णशरत्नासः । स क्षीयमाणो यावदेकायनत्वात्क्रान्तिखण्डके संयोज्यते तावत्क्रान्तिरधि- कैव भवति । तथा मकरादिषट्के मेषादित्रयेऽयनांशोनितपात उत्तरशरवृद्धिः । स वद्धिष्णुविदेकायनत्वात्क्रान्तिखण्डके संयोज्यते तावत्क्रान्तिरधिकैव भवति । एवं मकरादिषट्केऽयनांशोनितपाते गोलसंधिस्थस्य राशित्रयाधिकस्य पदान्तं नीतस्य चन्द्रस्य ३ क्रान्तिः उ २४ शर उ ४ । ३० संस्कृता नामैकायनत्वाद्युता चतु- विशतिभागाधिकैव भवति २८ । ३०। इदमुपलक्षणम् । यतः पदान्ते चन्द्र- क्रान्तिसंस्कारार्थ तत्र सपातोत्पन्नः शरः परम एव भवतीति नियतं नातः किंांचे. दूनाऽपि भवति । परंतु चतुर्विंशत्यधिका स्यादित्यर्थः । शरयुताया यथा वृद्धि- स्तथा युताया एव ह्रासः । अतः क्रान्तिखण्डशरयोगेण स्फुटक्रान्तिवृद्ध्यपचयौ स्त इत्यु- क्तम् कर्कादिषट्कस्थायनांशोनितपातादुत्पन्नशरस्य गोलसंधौ स्थितस्य चन्द्रस्य क्रान्तेश्च भिन्नायनत्वात्क्रान्तिखण्डशरखण्डयोरन्तरेण स्फुटक्रान्तिवृद्ध्यपचयो स्तः । तौ यथा-कर्कादिषट्के कादित्रयेऽयनांशोनितपात उत्तरः शरोऽपचीयते । स क्षीयमाणो भिन्नायनत्वात्कान्तिखण्डकादिशोध्यते तावत्क्रान्तिरूनैव भवति । यथा कादिषट्के तुलादित्रये दक्षिणः शरो वर्धते । स वर्धिष्णुर्यावद्भिन्नायनत्वात्का- न्तिखण्डकाद्विशोध्यते तावत्क्रान्तिरूनैव भवति । एवं कांदिषट्कस्थेऽयनांशोनितपाते चयौ स्तः । तथा ·१४० ग्रहगणिताध्याये- रविगोलसंधिरयनांशोनितं चक्रम् ११ । १९ । तत्रस्थस्य चन्द्रस्य शरसाधनाथ चन्द्रस्य पातो यावत् संयोज्यते तावदयनांशोनितपातः संपद्यते । तस्य दोया परमशर२७० गुणा त्रिज्यया १२० भाज्या । एवं सति गुणकभाजको त्रिंशताऽपवर्तितौ । गुणकस्थाने नव ९ । भागहारस्थाने चत्वारः ४ । फलं तत्र स्थाने चन्द्रस्य शरः । तावत्येव तत्र तस्य स्फुटा क्रान्तिः । अस्फुटकान्ते- रभावात् । एतावती स्फुटा क्रान्तिः कियदि गैः संपद्यत इति ज्ञातुमशक्यम् । अत्र किल क्रान्तिसाधने छात्राणां सुखार्थ स्थूलान्यपि पञ्चदृशभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्मगुप्ताद्यैः पठितानि । तद्यथा- क्रान्तिकला द्विरसगुणास्त्रिखमुनयो द्विखदिशो वसुन्योः। वसुवसुविश्वे च खलतमनवश्च क्षेपयुत्तवियुताः ॥ इति । - शि०- गोलसंधिस्थस्य राशित्रयाधिकस्य पदान्तं नीतस्य ३ उदगयनक्रान्तिः । उ २४ दक्षिणायनस्थशरेण श द ४ । ३० संस्कृता नाम विवर्जिता नैव भवति १९ । ३० नाम शरेण किंचिदूना भवतीत्यर्थः । यथा शरोनाया वृद्धिस्तथा शरोनाया ह्रासः । अतः क्रान्तिखण्डशररूण्डयोरन्तरेण स्फुटक्रान्तिवृद्ध्यपचयौ स्त इत्युक्तम् । अत उक्तमयनांशोनितपाते मृगकादिस्थिते सति द्विषद्रामैः ३६२ कोटिफलयुत- विहीनैरिति । जातं गोलसंधौ स्फुटं क्रान्तिखण्डम् । यदि त्रिज्यातुल्ययाऽयनां- शोनिपातज्यया १२० परमः शरः २७० तदेष्टयाऽयनांशोनपातज्यया किम् । फलं मध्यमः शरः । असौ राशित्रययुतखगः ३ युज्यका १०९ । ३६ घ्नस्त्रिमौळ १२० भक्तः स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः । अर्कगोलसंधिश्चन्द्रगोल- संधेश्चन्द्रस्य स्पष्टशरतुल्यकान्तिखण्डोत्पन्नभागैरन्तरितोऽतस्तज्ज्ञानार्थ पञ्चदशभागलभ्य- मयनांशोनितपात इत्यादिना स्पष्टं क्रान्तिखण्डकं कृतम् । पञ्चदशभागोत्पन्नं कथमित्युच्यते । गोलसंधौ पञ्चदशभागलभ्यं क्रान्तिखण्डं ३६२ पञ्चदशांशलभ्यं शरखण्डं च ७० सत्रिराशीत्यनेन क्रान्तिसंस्कारयोग्यं कृत्वाऽनयोर्योगवियोगेन यत्स्फु- टक्रान्तिखण्डं तत्पञ्चदशभागानामेव भवति । अतस्तेनान्योऽनुपातः। यद्यनेन कोटि- फलेन युतद्विषड्रामतुल्येन स्फुटक्रान्तिखण्डकेन पञ्चदश धनुर्भागाः कान्तिमण्डलगता वोभयोः साम्याल्लभ्यन्ते तदा स्पष्टशरतुल्येन स्फुटक्रान्तिखण्डकेन कियन्तः । गुणानां घाते गुणः ४४३८८० खगजवसुरामवेदाब्धयः । हरयोर्घाते हरः खखाब्धिशकाः १४४००। उभौ षट्त्रिंशतैरपवर्त्य ३६०० इष्टदो- गुणः युज्या १०९ । ३६ या॑याः गुणस्थाने गुणसूर्याः १२३ हरस्थाने कृताः४ । इयाज्या १। शर २७० । कोटिफलोनद्विषड्रामतुल्यं स्फुट खण्डं च हरः । तैरपि 'भा १५ हरः १२० त्रिज्या१२० बहुफलं भक्तम् । एवमाप्तांशाश्चन्द्रार्कगोलसंध्योरन्तरांशाः । तैराप्तांशैरर्कगोलसंधिः । मेषादिषट्कस्थेऽयनांशोनितपात अत ऊनः क्रियते । ऊनः क्रियते । यतः पातो विलोमगः । तस्थानं . मोलसंघो प्राक्स्वस्तिकेऽङ्गगीकृतपूर्णचन्द्रादर्शितात्पश्चिमभागे भवति ।

·पाताधिकारः। १४१ ३६२ । ७०३ । १००२ । १२३८ । १३८८ । १४४० । तथा शरखण्डकान्यपि मया करणे कथितानि- खाश्वा वाणर्तवोऽङ्गाक्षास्त्र्यब्धयो भानि खेचराः । इति । ७० । ६५। ५६ । ४३ । २७।९। अत्र प्रदेशे कान्तेः प्रथमखण्डेनैवोपचयो गोलसंधित्वात् । ततस्तस्मिन्नेव प्रदेशे यच्छरखण्डकं तेनाधिकेन क्रान्तिखण्डेन स्फुटकान्तरुपचयः । यदि परमा क्रान्तिश्चतुर्विंशतिभागाधिका। याना तदा शरखण्डकोनेन क्रान्तिखण्डेनोपचयः। शि०-ततः शून्यशरे पातस्थाने स्थितस्य विमण्डलस्य पूर्वमर्धमग्रतस्त्रिभे प्राक्कुजे प्रास्वस्तिकाद्यावदुत्तरः परमविक्षेपार्नीयते तावत्प्रास्वस्तिकस्थस्य रविगोलसंधेः पश्चि- मत एव तस्य शरवृत्तस्य विषुवन्मण्डलेन सह संपाते च चन्द्रगोलसंधिर्भवति । चन्द्र- गोलसंधावयनांशोनपातः सपातचन्द्रतुल्यः स विलोमगः । अतोऽये प्रायस्वस्तिकमो- लसंधेश्चन्द्रगोलसंधिज्ञानार्थमाप्तांशैरर्कगोलसंधिरूनः कृतश्चेत्तदा चन्द्रगोलसंधिज्ञानं भवति । अतो मेषादिस्थ इत्युक्तम् । तुलादिषट्कस्थेऽयनांशोनितपाते तु विपरी- तम् । तद्यथा-तुलादिषट्कस्थेऽयनांशोनितपाते पश्चिमस्वस्तिकस्थयाऽगोलसंधेरघोऽयत एव विषुवन्मण्डलशरवृत्तयोः संपातो भवति । ऊर्ध्वस्थार्कगोलसंधेरधस्थगोलसंधि- ज्ञानार्थं स ऊर्ध्वस्थ ऊनश्चन्द्रगोलसंधेरर्कगोलसंधियुतश्चेत्तर्हिः स प्राक् स्वस्तिकेऽर्क- गोलसंधेरधो नाडिकामण्डलशरवृत्तयोः संपाते भवति । अतस्तुलादिषट्कस्थिते तु संयुक्तावित्युक्तम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ तत्र गोलसंधिस्थस्य चन्द्रस्य क्रान्तिः शून्यं भवति । अयनसंधिस्थस्य परमा शरोनाऽधिका वा भवति । अत एवाऽऽहगोलायनसंध्यन्तमिति । दिर- सगुणा युक्ताः ३६२ कार्याः। ययुदयनांशोनितपातो मकरादिषट्के वर्तते यतस्तत्र तस्मि- वर्तमाने सति राशियाधिकस्य स्फुटा परमा क्रान्तिश्चतुर्विंशति२४भागाधिकव भवति । कादिषट्कस्थिते तूनैव । एवं तस्फुटं खण्डकं जातम् । तेनानुपातः । यद्येतावता खण्डकेन पञ्चदश धनुर्भागा विमण्डलगताः क्रान्तिमण्डलगता वा लभ्यन्ते तदा प्रागानीतशरतुल्येन किमिति । पूर्वदोळया नव ९ गुणः । चत्वारो भागहार इति स्थितम् । इदानीं च पञ्चदश गुणकारः १५ कोटिफलोनयुता द्विषड्रामा भाग- हारः । एवं गुणकयो_ते कृते पञ्चत्रिंशदधिकं शतं १३५ गुणकः । शरः स्फुटः कर्तव्यः । तत्र सत्रिराशिग्रहयुज्यानिघ्नस्त्रिज्याहृतः शरः स्फुटो भवतीति । तत्रस्थश्चन्द्रः सायनांशः स्फुटो भवतीति । तस्य राशित्रयस्य युतस्य युज्या परमधुज्या । तत्पञ्चत्रिंशदधिकं शंतम् । यावत्परमधुज्यया गुण्यते त्रिज्यया ह्रियते तावदुत्पन्ना गुणसूर्याः १२३ । एवमयनांशोनितपातादोळ गुणसूर्यैर्गुणिता कृतैर्भता तद्भुनफलं कोटिफलेन. युतैर्द्विरसगुणैः ३६२ भक्तं - लब्धैरंशैरर्कगोलसंधि- अथ ·१४२ प्रहगणिताध्याये- अतस्ते द्विरसगुणाः ३६२ तत्स्थानीयशरखण्डकेन संस्कृता यावन्तो भवन्ति तत्पमाणं स्फुटकान्तेः खण्डं भवितुमर्हतीत्यर्थः । तत्स्थानीयशरखण्डकं कथं ज्ञायते तदर्थमुपायः । सर्वत्र भुजज्याकरणे स्फुट भोग्यखण्डक कोटिज्यया त्रैराशिकेन ज्ञायते । तद्यथा-यदि त्रिज्यातुल्यया १२० कोटिज्यया प्रथम शेरखण्डं सप्ततितुल्यं लभ्यते तदाऽयनांशोनितपातस्य कोटिज्यया किमिति । अत्र गुणकभाजको दशभिरपवर्तितौ। एवं कृते कोटिज्यायाः सप्त गुणो द्वादश भाग- हारः फलं तत्स्थाने शरखण्ड भवति । तेन खण्डकेन द्विरसगुणा ३६२ युक्ताः कार्याः। यद्ययनांशोनितपातो मकरादिषट्के वर्तते । यतस्तत्र वर्तमाने सति राशित्रयाधिकस्य चन्द्रस्य स्फुटा परमा कान्तिश्चतुर्विंशतिभागाधिकैव भवति । कांदिषट्कस्थित उनैव । तदेवं स्फुटखण्डं जातम् । तेनानुपातः। यद्येता- वता खण्डेन पञ्चदश १५ धनुर्भागा विमण्डलगताःकान्तिमण्डलगता वा लभ्य- तदा पागानीतशरतुल्येन किमिति । पूर्वं शरसाधने दोल्या नव ९ गुण- श्चत्वारो भागहार इति स्थितम् । इदानीं पञ्चदश गुणकारः। कोटिफलोनयुता द्विषड्रामा हरः । एवं च गुणयो(ते कृते पञ्चविंशदधिकं शतं १३५ गुणः । अथ च शरः स्फुटः कर्तव्यः । तत्र सत्रिराशिग्रहाज्यानिघ्नस्त्रिज्योद्धृतः शरः स्फुटो भवतीति । तत्रस्थश्चन्द्रः सायनांशः पूर्णं भवति । तस्य राशित्रययुतस्य धुज्या परमाज्या। अतः पञ्चत्रिंशदधिकं शतं यावत् परमाज्यया गुण्यते त्रिज्यया ह्रियते तावदुत्पन्ना गुणसूर्याः १२३॥ एवमयनांशोनिवपाताद्दोऱ्या गुणसूर्यैर्गुणिता कनैर्भता । तद्भुजफलं कोटिफलोनयुतद्विरसगुणै ३६२ भक्तम् । लब्धैरशैरर्क- गोलसंधिरयनांशोनिपाते मेषादिस्थेऽत ऊनी क्रियते यतः पातो विलोमगस्तत्स्थानं विषुवन्मण्डलाद्दक्षिणतः कान्तिवृत्ते भवति । तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वार्ध यावदुत्तरतः परमविक्षेपांशैनीयते तावद्भिरंशै रविगोलसंधेः पश्चिमत एव तस्य विषुवन्मण्डलेन सह संपातो भवति । अतस्तुलादिस्थे तु विपरीतमिति । एत- यथास्थिते गोले यथोक्तं विषुवन्मण्डलं विन्यस्य दर्शयेत् । इति सर्वं निरवद्यम् । शि०-रयनांशोनितपाते मेषादिस्थेऽत ऊनः क्रियते । यतः पातो विलोमगः। तत्स्थानं विषुवनमण्डलादक्षिणतः कान्तिवृत्ते भवति । तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वाध यावदुत्तरः परमविक्षेपांशैर्नीयते तावद्रविगोलसंधिः । पश्चिमत एव तस्य विषुवन्मण्डलेन सह संपातो भवति । अतस्तुलादिस्थे विपरीतमिति । एतद्यथास्थिते गोले यथोक्तं विमण्डलं 'विन्यस्य दर्शयदिति सर्व निरवद्यम् । अथ च तत्र गोलसंधिस्थस्य क्रान्तिः शून्यं भवति । अयनसंधिस्थस्य परमा शरोनाऽधिका वा भवति । अत एवाऽऽह-गोलायनसंध्यन्तमिति। अत्रोपपत्तिः । यत्र चन्द्रस्य स्फुटा शरसंस्कृता क्रान्तिः शून्यं तत्र गोलसंधौ पदादिः ।

·पाताधिकारः। १४३ १ अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यसंभवासंभवज्ञानमाह- स्वायनसंधाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करकान्तः । कना यावत् तावत् कान्त्योः साम्यं तयोनास्ति ॥ ७ ॥ यत्र कुत्रचिद्दिने यावतीषु घटिकासु स्वायनसंधितुल्यः स्फुटश्चन्द्रो भवति तस्य स्फुटा क्रान्तिः साध्यते । तत्र काले यावान् रविस्तस्य क्रान्तिः साध्यते। तस्या रविकान्तेः सकाशाद्यधुना स्फुटा शशिकान्तिस्तदा कान्त्योः साम्यं नास्ती- त्यवगन्तव्यम् । अत्रेयं प्रकटैव वासना । स्वायनसंधिस्थविधोर्या क्रान्तिः सा तस्य स्फुटा परमा । तस्मात् स्थानादग्रतः पृष्ठतो वा यावच्छ शी चाल्यते तावत् तस्य क्रान्तिन्यूनैव भवति । अतोअधिकया रविक्रान्त्या सह साम्यं नास्ति । अतोऽ- न्यथाऽस्तीत्युपपन्नम् । अत्र यावदूना तावत् कान्त्योः साम्यं नास्तीत्यस्याभिपायो व्याख्यायते । यदा किल व्ययनांशो राशिषट्कं पातः रवेरयनसंधितुल्यः शशी २ । १ रविश्च नावान २।१९ तदाऽर्कचन्द्रयोरयनसंधिस्तुल्य एव भवति २।१९। तत्र स्वायनसंधाविन्दोः कान्तिः ११७० । तत्र वेश्च कान्तिः १४४० । अत्र विधोः कान्तरूनत्वात् कान्तिसाम्याभावः । तस्मात् कालाग्रतो वित्र्यशैश्चतुर्दश- भिदिनैः : १३ । ४० । रविचन्द्रपाता मध्यगत्यैव किल चालिता एतावन्तो भवन्ति । र. चं. पा. अत्र विधोरयनसंधिदितीयः ८। १९ । ९ । ३५। अव स्वायनसंधाविन्दोः कान्तिः ११६९। २ १९ ११ तत्र तत्कालभास्करकान्तिः. १३९८ । अत्रापि २८ ४ ४३ विधुक्रान्तेरूनत्वात् कान्तिसाम्याभावः । एवम- १२ २६ २८ स्मादपि कालाग्रतस्तावत्येव दिनान्तरे क्रान्ति- साम्याभाव एव भविष्यतीति । एवं प्रथमकालात् पृष्ठतश्चालनद्वये कृतेऽपि शि०-यत्र शरसंस्कृतस्फुटक्रान्तेः परमत्वं स पादान्तः । तस्माद्गोलायनमध्यं तंः पदं शेयमित्युक्तम् । शरेण संस्कृता चन्द्रक्रान्तिरस्पष्टा सा रविगोलवत् । शरसंस्कृता तु स्पष्टा शशिनः क्रान्तिः स्वगोलदिक् । नाम शरेण कान्तेः संस्कारे क्रियमाणे शरेणान्यदिवत्वं नीता क्रान्तियस्मिन्गोले भवति स्वगोलदिक । अन्यदिवत्वमा- नीताऽपि यस्मिन्गोले भवति स्वगोलदिक् । परंतु न शशिनः स्वगोलदि- मित्यर्थः ॥ ६॥ अथ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यस्य संभवासंभवमाह- स्वायनसंधाविति । विभेऽड़की च व्ययनभागे चन्द्रार्कयो!लसंधिसाधनं च प्रागुक्तम् । यस्मिन्दिने ३ ·१४४ ग्रहगणिताध्याये- - क्रान्ति साम्याभाव एव । एवं मासइये क्रान्तिसाम्याभाव एव संभूतः । यदा गोलसंधिसमीपस्थः पानो भवति तदा स्वेदक्षिणायनादुत्तरायणाच्चोभयतः कियन्ति च दिनानि कान्तिसाम्याभाव एवेत्यर्थः । अथ व्यतिपातवैधृवयोर्लक्षणमाह- व्यतिपातोऽयनभेदे गोलैकत्वेऽर्कचन्द्रयोः कान्त्योः। साम्ये वैधृत एकायनेऽन्यदिगपक्रमसमत्वे ॥ ८ ॥ पूर्व किल साधारण्येन क्रान्तिसाम्यस्य भावाभावलक्षणमुक्तम् । तच्च क्रान्ति- साम्यस्य लक्षणविशेषेण व्यतिपातवैधृतनामयोगौ भवतः । इदं हि किल लक्ष- णम् । यदाऽर्कचन्द्रौ भिन्नायनसंस्थावेकगोलौ च भवतस्तदा यदि तयोः कान्ति- साम्यं भवति तदा व्यतिपातनामा योग उच्यते । यदैकायनस्थयोभिन्नगोलस्थ- योश्च क्रान्तिसाम्यं भवति तदा वैधृतनामा योग उच्यते । तत् तादृशं लक्षणं कदा चेति न ज्ञायते। शि०-यावतीषु घटिकासु स्वायनसंधितुल्यः स्फुटश्चन्द्रो भवति तत्काले स्वायनसंधि- तुल्यस्य स्फुटचन्द्रस्य शरसंस्कृता स्पष्टा क्रान्तिः साध्या । तत्काले चलितार्कस्य कान्तः सकाशाधूना स्फुदा शशिकान्तिस्तदा क्रान्त्योः साम्यं नास्तीत्यवगन्तव्यम् । अत्रोपपचिः । स्वायनसंधिस्थाय विधोः शरसंस्कृता स्फुटा क्रान्तिः परमा शर- क्रान्त्योभिन्नदिक्त्वे तूना भवति । तत्राधिकयाऽर्कक्रान्त्या सह चन्द्रकान्तेः साम्यं नास्तीत्यर्थः । यतश्चन्द्रस्य स्वायनसंधौ क्रान्तः परमाया न्यूनत्वान्न्यूनायाः क्रान्तेः स्थाने चन्द्रस्य याम्योदक्क्रमणस्थानम् । नाम क्रमणावधिः । - यतस्तस्मादने वरमणं नास्ति । अत उक्त-स्वायनसंधावित्यादि । अयनसंध्योरुभयतोऽपि यदि चन्द्र- परान्तिरपचीयते तदा चन्द्रायनसंधौ चन्द्रवरान्तेः स्फुटाया अर्कक्रान्तिरधिका चेत्त- दाऽयतः पृटतोऽपि चन्द्रार्कक्रान्त्योः साम्याभावः । अन्यथाऽस्तीत्युफ्पन्नम् ॥ ७ ॥ अथ व्यतिपातवैधत्योः संभवमाह-व्यतिपात इति । चन्द्रार्कयोरयनभेदे गोलैकत्वे क्रान्त्योः साम्ये च सति व्यतिपातः स्यात् । चन्द्राकोरेकायनेऽन्य. दिगपक्रमसमत्वे. सति वैधृतः पतिः । एतद्विलक्षपोन चन्द्रायोर्यत् कान्तिसमत्वं तन्नातिदोषाय कल्प्यत इति गम्यते । अत्रोपपत्तिः । सायनयोश्चन्द्रार्कयोोंगे षड्भे ६ सति भिन्नायनमेकगोलो भक्त्येव । तदुत्पन्न करान्त्योः साम्यस्य नाम पूर्वव्यतिपात इति स्थापितम् । सायनयोश्चन्द्रार्कयोोंगेऽर्क १२भे सत्येकायनं भिन्नगोलौ भवत. एव । तदुत्पन्नक्रान्त्योः साम्यस्य नामापूर्ववैधतिरिति कृतम् । अथ सायनयोश्चन्द्रार्क- योोंगे षड्भेऽभे वा सति तयोरवश्यं भुजस्तुल्य एव भवति । मुजस्य तुल्य- वेस्ष्टचन्तकारककान्तेश्च, सम्यादासन्नं प्रातः । यतश्चन्दकान्तिः शरेणोनाऽधिका का मुख्य । सा रजिलान्तेयसचैव भवतीति । ८. .

·पाताधिकारः। - अतस्तज्ज्ञानार्थं संभवमाह- सायनरविशशियोगो भार्धं ६ चक्र १२ यदा तदाऽऽसन्नः। तत्संभवस्तदूनाधिकलिप्ता भुक्तियोगहताः॥९॥ लब्धदिनरेण्यगतैस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यौ ॥ ९ २ कस्मिाश्चिद्दिने स्फुटौ रविचन्द्रौ पातश्च कार्यः। तयो रविचन्द्रयोः पृथक् पृथक् सायनांशयोर्योगो यदा भार्धं भवति तदा तस्य कालस्याऽऽसन्नोऽयतः पृष्ठतो वा व्यतिपातस्य संभवोऽस्तीति ज्ञेयम् । या तु तयोर्योगश्चकं १२ भवति तदाऽऽसन्नो वैधृतस्य संभवो ज्ञेयः। यदा योगो भार्धं चक्रं वा न पूर्यते तदा यावतीमिः कलाभिः पूर्यते ता ऊनाः कलाः । यदा तु भार्धादधिको योग- स्तदा योगाभार्धे शोधिते याः शेषस्य कलास्ता अधिककला उच्यन्ते । एवं चक्रादप्यूनाधिकालिप्ताः । ताः कलाश्चन्द्रार्कयोः स्फुटगतियोगेन भाज्याः। फलं दिनादिकं ग्राह्यम् । तैर्दिनरेष्यगतैरिति यथासंख्येन । यद्यूना लिया भका- स्तदैष्यदिवसा लब्धाः । यदाधिकाः कलास्तदा गतदिवसाः। तैर्दिनैरव्यैर्गुणिता भुक्तिकलाः पृथक् स्थाप्याः। ततो दिवसावयवघटीभिः पुनर्गुणिता भुक्तिः षष्ट्या हता लब्धकलाभिमिश्रिवाः पूर्वकला ग्रहे योज्याः। यदि गतदिनैगुणिता भुक्तिस्तदा शोध्याः । एवं रवेविधोः पातस्य च तात्कालिकीकरणम् । तात्का. लिकयोश्चन्द्रार्कयोः सायनांशयोोंगे भार्धं चक्र वा भवतीत्यर्थः । ततस्तयो- स्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यौ। अत्र वासना प्रकटैव । सा यथा-यदा रविशशियोगो भा चक्र वा तदा सन्नः क्रान्तिसाम्यस्य संभव इति यदुक्तं तस्यायमभिमायः। ययोर्योगे राशि- षट्कं चक्रं वा भवति तयोरवश्यं भुजस्तुल्य एवं स्यात् । भुजस्य तुल्यत्वाद- स्फुटशशिकान्ते रविक्रान्तेश्च तुल्यत्वमेव । किंतु स्फुटक्रान्तिस्तस्मिन् काले रवि- क्रान्तः सकाशाच्छरेणोनाधिका वा भवतीत्यर्थः । तात्कालिकीकरणकासना सुगमैव । शि०- अत एवाऽऽह-सायनेति । पूर्वार्धोपपत्तिर्गतार्थव । उत्तरार्धेऽनुपातः । यदि चन्द्रार्कयोः स्पष्टगतियोगकलाभिरेकं . योगस्य दिनं तदा षड्भाादूनाधिककलाभिः किम् । फलं गतेभ्यदिनानि । तैर्दिनैश्चालितयोस्तात्कालिकयोश्चन्द्रार्कयोर्योगः पहभाई- भसमो भवत्येव । तयोरपक्रमौ साध्यौ । चन्द्रस्य तु स्पष्टः ॥ ९ ॥ अत उक्त-लब्धदिनैरिति । इदानीं तस्मात्कालात्क्रान्तिसाम्यस्य गतष्याव-

·१४६
ग्रहगणिताध्याये-
इदानीं तस्मात् कालात् कान्तिसाम्यस्य गतेष्यत्वप्रतिपादनार्थमाह-
ओजपदेन्दुक्रान्तिमहती सूर्यापमाल्लघुः समजा ॥ १० ॥
यदि भवति तदा ज्ञेयो यातः पातस्तदन्यथा गम्यः ।
ओजपदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फुटा कान्तिपैदा महती भवति । कस्मात् ।
सूर्यापमात् । तथा यदि समपदे शशी भवति । तस्य क्रान्तियंदा सूर्यापमाल्लघुर्भ-
वति तदा गतः पातः। यात कान्तिसाम्यम् । अस्माल्लक्षणादन्यथा नाहँ गम्यम् ।
अवोपपत्तिः। विस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीव चलस्तस्यैव क्रान्तेः पति-
क्षणमन्यथात्वम् । अतश्चन्द्रमधिकृत्योच्यते । अत्रौजपदे वर्तमानस्य विधोः का-
तिरुपचये वर्तते । यथा यथा ग्रहोऽग्रतो याति तथा तथा तस्य क्रान्तिर्विषमपद
उपचीयते । प्रथमपदस्य तृतीयपदस्य च गोलसंधावादिः। तदग्रतस्त्रिभेऽन्तरे
कान्तेः परमत्वम् । अतो विषमपदे वर्तमानो यथा यथाऽग्रतो याति तथा तथा
कान्तिरुपचीयत । ततस्त्रिभात् परतो द्वितीयगोलसंधिं यावत् समपदम् । तत्र
वर्तमानो यथा यथाऽयतो याति तथा तथा क्रान्तिरपचीयते । एवं तृतीय चतुर्थ-
पदयोरपि । अत ओजपदे वर्तमानस्यन्दोः क्रान्तियंदा सूर्यापमान्महती तदाऽग्रे
चालितस्येन्दारतिशयेन महती भवति । यदि यथा यथा पृष्ठतश्चाल्यते शशी
तथा तथा कान्तिरूनैव भवति । अत ऊनया रविक्रान्त्या सह साम्यं गतमेवा-
मुंमितम् । अथ समपदे वर्तमानस्य विधोः कान्तिलघ्वी सूर्यापमाद्भवति तदापि
पृष्ठतश्चालितस्येन्दोः कान्तिमहती भवति । अतो महत्या सूर्यकान्त्या सह साम्यं
गतमिति ज्ञातम् । अस्माल्लक्षणादन्यथात्व कान्तिसाम्यमष्यामित्यज्ज्ञिायते । अतो
गतगम्यत्वलक्षणं युक्तमुक्तम् ।
शि०-प्रतिपादनमाह--ओजपदेन्दुक्रान्तिरिति । अत्रोपपत्तिः । गोलसंधौ चन्द्रार्कयोः
पदादिः प्रथमे तृतीये वा विषमे पदे स्थितयोश्चन्द्रार्कयोर्यथा यथाऽग्रे रमणं
नाम गमनं तथा तथा क्रान्तिरुपचीयते । एवं विषमपदयोरन्ते क्रान्तः परमत्वम् ।
अंत ओजपदेन्दुक्रान्तिमहती सूर्यापमायदा भवति तदा चन्द्रोऽर्कक्रान्तः स्थान
प्राप्योलध्याये गतः । अतो यातः पातः । अन्यथैष्यः । ततस्त्रिभादकभाञ्च
पुस्तो विचतुर्थपदयोरपि स्थितौ चन्द्राकौं यथा यथाऽने गच्छत्तस्तथा तथा क्रान्ति-
रपचीयते । गोलसंध्यवधिस्तत्र गोलसंधौ क्रान्तिः शून्यम् ।
अथ. समपदे
वर्तमानस्येन्दोः क्रान्तिरपिमालम्बी तदाऽये गतश्चन्द्रः सन्परावृत्ति प्राण्यार्कक्रान्ति-
"स्थान प्राप्य न्यूनक्रान्तिर्जातः । नाम गोलसंधि प्रत्यागन्तुं लमस्तदाऽपि यातः
न। मान्यष्य ॥ १० ॥ १० ॥

·पागाधिकारः। अथ तस्मात् कागदगतगम्यस्य कान्ति साम्यकालस्य परिज्ञानमार्योत्तरार्धा- दारभ्य सार्धनाऽऽत्रियेणाऽऽह- तत्कान्त्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विभिन्नादिशोः ॥ ११ ॥ कार्य व्यतिपाताख्ये तदन्यथा वैधृते प्रथम एवम् । शि०- एवं गतगम्यत्वे ज्ञाते गतगम्यकालज्ञानार्थमाद्यान्यौ साधयति । तत्राऽऽदा- वाघमाह-तत्क्रान्त्योरिति । कार्यमिति । अत्रोपपत्तिः । किं नाम प्रथमच- न्द्रार्कयोम्योदगन्तरं स प्रथम इत्युच्यते । तज्ज्ञानार्थमुपायः । चन्द्रायोोंगे भाईतुल्ये व्यतीपातसंभवे गोलैकत्वमस्त्येव । चन्द्रार्कयोश्चक्रतुल्ये योगे वैधृतिसं- भवे भिन्नगोलत्वमस्त्येव । अथ च भार्धचक्रतुल्ये चन्द्रायोगि उभयो जयोः साम्यान मध्यमानेनोभययोः क्रान्त्योः साम्यमस्त्येव । तत्स्पष्टत्वेन भाव्यम् । तद्यथा । अर्क- क्रान्तिस्तु शराभावाद्यथागतैव स्पष्टा । चन्द्रस्य तु शरसद्भावात्स्पष्टशरेण संस्कृता चन्द्रक्रान्तिः स्पष्टा । स्पष्टेयं चन्द्रक्रान्तिः सायनरविशशियोगो भार्ध चक्रं यदा तदाऽऽसन्न इत्युक्तत्वात् । भार्धचक्रतुल्ये चन्द्रार्कयोोंगेऽवक्रान्तेमध्यमाया आस- वास्य स्पष्टयं चन्द्रक्रान्तिः स्पष्टशरतुल्येनान्तरेण । अतः स्पष्टायाश्चन्द्रकान्ते- रक्रान्तेश्च शरतुल्यमन्तरमिति ज्ञायत एव । चन्द्रापमशरयोरेकदिक्ते शरतुल्या चन्द्रक्रान्तिवृद्धिः । भिन्नदिवत्वे शरतुल्यचन्द्रवरान्तिहासः । भिन्नदिक्त्वेऽपि गोल- संध्योरासन्नाऽल्पा चन्द्रक्रान्तिमहतः शराच्चेच्छुद्धा तदैवान्यदिक्त्वं ब्रजति । तस्या अन्यदिशि शरखण्डकतुल्या वृद्धिः । अथ स्पष्टशरसंस्कृता चन्द्रक्रान्तिः स्पष्टा सा स्पष्टशरतुल्यैव वृद्धिह्रासं गच्छति । सा ह्रासाद्ध प्राप्यारान्तिसमा चन्द्रान्ति- र्यदा भवति तदा पातमध्यः । अस्य पातमध्यकालस्य ज्ञानार्थ स्पष्टशरस्यापि वृद्धिह्रासौ चन्द्रकान्तेरपि वृद्रिहासौ प्रतिक्षणमुभयोरप्यन्यथात्वमतः पातमध्यकालो महताऽऽयासेनापि ज्ञातुं न शक्यते । यतश्चन्द्रक्रान्तिस्त्वरयाऽल्पकालेन बहु वर्धते क्षीयते च । शरस्तु बहुकालेनाल्पश्यर्द्धि गच्छति । अतोऽन्यथात्वं स्पष्टचन्द्र- क्रान्तेः । अतः पातमध्यकालज्ञानार्थमुपायः । ओजपदे स्पष्टेन्टुक्रान्तिमहती सूर्या- पमादित्यवलोक्यते । तत्वरान्त्योरेकदिशोन्तरमित्यादि कार्यम् । तत्रायमाशयः । चन्द्रार्कयोरेकगोलस्थयोरेव षड़भतुल्ये योगे व्यतिपातसंभवः । अत एकगोलोत्पन्न- योश्चन्द्राकरान्त्योरन्ते स्थितयोर्दुरात्रवृत्तयोः स्थितयोश्चन्द्रार्कयोरन्तरं तच्चन्द्रार्कयो- रेकगोलोत्पन्नवरान्स्योरन्तरं दिना चन्द्रार्कयो-म्योदगन्तरज्ञानं न भवति अतस्तत्क्रान्त्योरन्तरं कृतम् तद्यत्रतत्रस्थयोरपि चन्द्रार्कयोर्याम्यो. तरक्रान्त्योरन्तरं तयोरात्रवृत्तयोरन्तरमित्यर्थः एकगोलस्थस्यापि क्रान्तिर्गोलसंधेरासन्ना स्वल्पा भिन्नदिशोमहता शरेणान्यदिक्त्वं प्रति बलानीता . नाम क्रान्तिश्चेच्छरशुद्धा तदैवान्यदिक्त्वं व्रजति । तदा चन्द्रार्कका- न्त्योर्भिनदिशो मा कान्तिस्तु यथादिक् चन्द्रक्रान्तिस्तु महता रेणान्यदिवत्वं चलानीतातो भिन्नादिशोः कान्ल्योोंगेनैव चन्द्रायोर्याम्योदगन्तरज्ञानं भवति । अत- । म नाम ·प्रहगणिताध्याये- गतगम्येष्टघटीभी. रवीन्दुपातान् प्रचाल्य साध्योऽन्यः ॥ १२ ॥ आयान्यकालयोरपि यदि गम्यं लक्षणं गतं यदि वा। आधान्ययोस्तदाऽन्तरमतोऽन्यथैक्यं च तेन हृताः ॥१३॥ आद्यगुणा नाड्योऽसदिष्टाः स्पष्टाः स्युरेवमतासु । चकाचक्रकालादतगम्यं पातमध्यमाद्यवशात् ॥ १४ ॥ इदं पूर्वोदाहरणस्योपरि प्रदर्श्यते । तच्चोदाहरणं युक्तायनांशोंऽशशतं शशी चेदित्यादि । तत्र नवभागाधिकं राशिद्वयं रविः २ । ९ । भागेनोनं विभं शशी २। २९ । एकविंशतिभागाधिकं विभं पातः ३ । २१ । एते तात्कालिका एव कल्पिताः । यतोऽनयो रविचन्द्रयोः सायनांशयोर्योगे भा भवति । रविः ।। २० । चं ३ । १० । अत एव व्यतिपातेनान भवितव्यम् । अत्र रवेस्तावगोला- ११। २ यनसंधी ११। २ तथा चन्द्रस्य साधितौ ८। ८ अत्रोदाहरणे चन्द्रः १९| १९ ३७ । ३७ ३२ । ३२ २। २९ । अस्याऽऽसन्नो योऽयनसंधिः स गृह्यते । स्वायनसंधाविन्दोः कान्ति- रिति संधितुल्यं विधुं प्रकल्प्य साधिता स्फुटा क्रान्तिः सप्तदशाधिकानि चतुर्द- शशतानि १४१७ । अथ तत्कालभास्करक्रान्तिरिति । यस्मिन् काले शशी स्वायनसंधितुल्यो जातो भविष्यति तत्र काले यावान् रविः स तत्कालभास्करः। शि-श्चन्द्रस्यान्यगोलेऽहोरात्रवृत्तमर्कस्यान्यगोले। एकस्य स्वक्रान्त्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रा- त्यये दक्षिणतः । अतस्तयोरहोरात्रवृत्तयोरन्तरं तत्क्रान्त्योर्योगेनैव भवति । क्रान्त्यो- रेकदिक्त्वे यदर्कस्याहोरात्रवृत्तं भवति तदेव चन्द्रस्य । क्रान्त्योर्भिन्नदिक्त्वे याव- ताऽन्तरेण नाडिकामण्डलाद्यस्यां दिश्योहोरात्रवृत्तं तावतैवान्तरेणान्यदिशि चन्द्र- स्यापि । एकान्याशौ यदेषू विरहितसहितौ खेटमध्येऽन्तरं स्यादित्यादिवत् । अत उक्तं- कान्त्योरेकदिशोरित्यादि । तदन्यथा वैधृत इति । भिन्नदिशोः कान्त्योरन्तरम् । एकदिशोर्योगः । तत्रोपपत्तिः । वैधृतेऽर्कभातुल्ये योगे १२ चन्द्रार्कयोर्गोलान्यत्वम- स्त्येव । भिन्नगोलत्वे विषुवन्मण्डलादुत्तरतो दक्षिणतो वा यावताऽन्तरेण रवेरहोरा- वृत्तं तावतैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदेन्दोरहोरात्रवृत्तं भवति तदा वैधृतिर्नाम योगः । तदा भिन्नदिशोश्चन्द्रार्ककान्त्योः सतोश्चन्द्रार्कयोर्याम्योदगन्तरज्ञानं कथं भवति । तदर्थ यस्मिन्गोले विषुवन्मण्डलाद्यावताऽन्तरेण स्वक्रान्त्यग्रेऽकोहोरात्रवृत्तं तावतैवान्तरेण चन्द्रो यस्मिन् गोले वर्तते तदिनिवेशितं क्रान्त्योरन्तरज्ञानार्थम् । स्वभावेन क्रान्त्यो- र्मिनदिक्त्वात । तयोः कान्त्योरन्तरें कृते तयोश्चन्द्रार्कयोरन्तरज्ञानं भवत्येव । यदा ·पीताधिकारः। अवायनसंधिश्चन्द्रादूनोऽतः प्रागेवायनसंधिस्थो जातः । स च कियता काले- मेति । अत्र विधोः स्वायनसंधेश्चान्तरकलाश्चन्द्रभुक्त्या भाज्याः । लब्धदिनैः स्वसंधिस्थो जातो भविष्यति वेति वेदितव्यम् । अत्रोदाहरणे विधोः स्वसंधे- श्चान्तरे भागाः २० । २३ एषां कलाश्चन्द्रभुक्त्या भाज्याः । अत्र चन्द्रभुक्तिः सुखार्थ खवसुमुनिमिताः कलाः ७८० कल्पिताः । रवेश्च भुक्तिः षष्टिः ६० । अत्र चन्द्रभुक्त्या ताः कला भक्ता लब्धमेकं दिनं घटिकाश्चतुस्त्रिंशत् १ ॥ ३४ । एतावता कालेन विधुः स्वायनसंधिस्थः पूर्वमेव जातः । अतोऽनेन कालेन चालितो रविः । अयं तत्कालभास्करः २।७।२६ । अस्य क्रान्ति- दशाधिकानि चतुर्दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् स्वायनसंधिकान्ति- रिय १४१७मधिकाऽनोऽस्ति क्रान्ति साम्यम् । अत्र धीवृद्धिदपक्षे सूर्यापमादो- जपदोद्भवादित्यादिलक्षणेन क्रान्तिसाम्याभावः। तथा ब्रह्मगुप्तपक्षेऽपि त्रिनव- गृहेन्दुक्रान्तिरित्यादिना लक्षणेन तथा त्रिनवभवनजाता क्रान्तिरित्यादिना शेखरोक्तलक्षणेन । तथा- खेरोजपदकान्तेश्चन्द्रयुग्मपदोद्भवा । स्वल्पा चेन्न तयोः कान्त्योः साम्यं स्यादन्यथा भवेत् ॥ इति माधवोक्तसिद्धान्तचूडामाणिलक्षणेनापि कान्तिसाम्याभावः । एव- मन्येषां तदनुसारिणामपि पक्षे । अथ प्रसङ्गेनाप्युदाहरणं तद्वयाप्तिदर्शनायोच्यते- तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशौ चतुरािशी च विपातचन्द्रः। गृहाष्टकं तत्र वदाऽऽशु पातं धीवृद्धिदं त्वं यदि बोबुधीषि ।। शि०-भिन्नदिक् चन्द्रक्रान्तिरल्पा महता शरेणान्यदिक्त्वं नाम गोलैकत्वं बलान्नीता चेत्तदा तयोः कान्त्योर्योगेन चन्द्रार्कयोर्याम्योदगन्तरज्ञानं भवति । अत उक्तम्-तदन्यथा वैधृत इति ॥ ११॥ ११ ॥ आद्यं साधयित्वाऽन्यमाह- गतगम्येष्टघटीभिरिति । गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दु- पातान्प्रचाल्यवमनयैवोपपत्त्याऽन्यः साध्यः । अत्रोपपतिः । एवं यत्कान्त्यन्तरं कृतं तत्प्रथमसंज्ञं कल्पितम् । इदं क्रान्त्यन्तरमपचीयमानं सयदाऽभावो नाम यदा क्रान्त्यन्तरं शून्यं तदा क्रान्तिसाम्यम् । यदा वर्धिष्णु कान्त्यन्तरं तदा पाता- अथ क्रान्त्यन्तरस्यापचीयमानस्याप्यस्मिन्कालेऽमुके ह्रासेनापचयः शून्यत्वं भवतीति कालस्येयत्ता कर्तुं न शक्यते । अत आद्यार्थ चालितयोश्चन्द्रार्कयोः स्फुटा- - २ भावः ।

·ग्रहगणिताध्याये-
अत्र तिग्मांशुचन्द्रपाताः । रविः ४ । चन्द्रः २ । पातः ६॥ यदा किलाय.
नांशाभावस्तदैते तात्कालिकाः कल्पिताः । अत्र सूर्यापमादोजपदोद्भवादित्यादि-
लक्षणेन क्रान्तिसाम्यमस्ति । यतः सूर्यो युग्मपदे वर्तते । यदा कदाचित् का-
न्तिसाम्याभावस्तदा विषमपदरथ एवाऽऽदित्ये तत्पक्षे । अन्यथौजपदोद्भवादिति
विशेषणं निरर्थकमेव स्यात् । अतोऽत्र तत्पक्षेस्ति पातः । स चायुग्मजश्व-
न्द्रमसोऽपम इत्यादिना तदुक्तलक्षणेनैष्यो जातः । अथ तदुक्तेनैवासकृत्साधना-
कारेणाऽऽनीयमानं क्रान्ति साम्यं वर्षशतेनापि नाऽऽगच्छतीत्यत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् ।
अतः किं कुर्मः। क उपालम्भ्यः । यत्रेदमसमञ्जसमिति । किं जगद्विरोधेन ।
अवास्मत्पक्षे क्रान्तिसाम्याभाव एव । एवमत्र भावाभावे भ्रमो दर्शितः। क्वचि-
तैष्यत्वेऽपि स उदाहरणान्तरे दर्शितः।
अथ प्रस्तुतमुच्यते । तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्याविति साधितौ तयोश्च-
न्द्रार्कयोरपक्रमौ र २ । चं २ । पा ३ । १४१६ । १३२४ । ओजपदेन्दु-
२१
कान्तिरिति पूर्व साधारण्येनेदं व्याख्यातम् । अवेन्दुः समपदे वर्तते तस्य
कान्तिलवी । अतोऽत्र यातः पातः। स च कियता कालेनेति तदर्थं तत्का-
न्त्योरेकदिशोरन्तरमित्यादि सूत्रम् । अतस्तयोः कान्त्योरुत्तराशयोरन्तरं कृतम् ।
यदि भिन्नदिशौ भवतस्तदैक्यं कार्यम् । एवं व्यतिपाते । वैधृते त्वन्यथा । तद्-
न्तरमैक्यं वा प्रथमसंज्ञं भवति । तच्चानष्टं स्थाप्यम् । तथाऽत्र जातः प्रथमः
९२ । एवमनेन प्रकारेण तत्कान्त्योरेकदिशोरित्यादिनाऽन्यः साध्यः। स च किं
रुत्वा तदाह-गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्येति । एतदुक्तं भवति ।
कतिचिदिष्टवटिकाः कल्प्याः । ताश्च गते पाते गताः । गम्ये गम्याः। ताभिर्घ-
टीभिस्तेष्यनाडीगुणिता धुभुकिरित्यादिनोक्तमकारेण रवीन्दुपातास्तात्कालिकाः
कार्याः । तथाऽत्र कल्पिता इष्ट घटिकाः ६० । आभिः कृतास्तात्कालिकाः। र
२।८। । ० । चं २ । १६ । ० । ० । पातः ३ । २० । ५६ ।
'४९ । अतस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यावित्यादिसूत्रावतारः। साधितावपक्रमौ
-
शि०-स्फुटक्रान्तिभ्यामोजपदेन्दुरित्यादिना गतगम्यत्वे ज्ञाते तत्क्रान्तिभ्यामाये च ज्ञाते
तस्मात्कालागते पातलक्षणे गता एण्या इच्छया समा आसन्नवर्तिन्य इष्टा घटिकाः कल्पिताः।
ताभिश्चालितयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्त्योस्तत्वरान्त्योरित्यादिनोक्तप्रकारेण पुनः क्रान्त्यन्तरं
लम् । तस्यान्यसंज्ञा कृता ॥ १२ ॥

·पाताधिकारः। १५॥ । उत्तरा क्रान्ती रवेः १४१२ । ४ । उत्तरा कान्निश्चन्द्रस्य १४०९ । २५ । आन्यामपक्रमाभ्यामोजपदेन्दुकान्तिरित्यादिना गनगम्यावलोकनम् । पुनरत्रापि गतः पातः। अथ तत्कान्त्योरेकदिशोः कृतमन्तरं जातोऽयमन्यः २ । ३९ । आद्यान्यकालयोरपि यदि गम्यं लक्षणं गतं यदि वेति तयोराद्यान्ययोः माध्यमा- नयोयोरपि यदि गम्यं रक्षणं भवति । अथवा द्वयोरपि गतं तदाऽऽद्यान्ययो- रन्तरं कार्यम् । अन्यथा यदा तदैक्यम् । तेनान्तरेणैक्येन वा भाज्याः। का इष्टघटिकाः । किंविशिष्टाः। आधेन गुणिताः । तत्र यल्लभ्यते तद्घाटिकादिकं गृह्यते । ता इष्टघटिकाः प्रकल्प्य पुनरन्यः साध्यः। आधः पूर्व एव । तेन पूर्वानीतेनाऽऽद्येन पुनरानीतेनान्येन च पुनरिष्टघटिकाः साध्याः। एवमसकया- वत् स्थिरा भवन्ति ता इष्टघटिकाः स्फुटाः। एवमेताभिश्चक्रार्धश्चक्रमालाद्- गतगम्यं पातमध्यमाद्यवशादिति ! यस्मिन् काले चन्द्रार्कयोर्योगश्चका ६ चक्र वा १२ जातं तस्मात् कालात् प्रागेव ताभिटिकाभिः कान्तिसाम्यं गतं वेदितव्यम् । यद्याद्यकाले गतं लक्षणं जातम् । यदि गम्यं तदा गम्यमिति वेदितव्यम् । यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पातमध्यम् । एवमत्राग्ज्यान्ययोरपि कालयोगते लक्षणे जाते कृतमाद्यान्ययोरन्तरम् ८९।२१ । अनेनेटघटिकागुणे प्रथमे भक्त जाता अन्या इष्टघटिकाः ६३ । ४७ । एवं पुनरप्यसत्कर्मणा जाताः स्थिरा इष्टघटिकाः ७० । आभिर्घटीभिश्चका कालात् पातमध्य गतमिति ज्ञातम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चकार्घकाले क्रान्तिसाम्यस्य गतत्वं किल ज्ञानम् । इदानीं तत्कालज्ञानार्थमाद्यैराचार्यैरुपायः कल्पितः । तत्कान्त्योरन्तरं परमेकदि- शोयतिपातयोगे च यतो व्यतिपात एकगोलस्थयोरेव भववि । अतस्तत्का- त्योरन्तरं कृतम् । यत्कान्त्योरन्तरं स यत्रतत्रस्थितयोरपि चन्द्रायोर्याम्योचर- भावः । तयोर्युरात्रवृत्तयोरन्तरमित्यर्थः । यदा पुनश्चन्द्रकान्तिवारेणान्यगोले नीता तदा कान्त्योर्योगः कृतः । यतश्चन्द्रस्यान्यगोलेऽहोरात्रवृत्पर्कस्यान्यगोके । एकस्य स्वक्रान्त्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रान्त्यग्रे दक्षिणतोऽवस्तयोरहोरात्रवृत्त- योरन्तरं तत् कान्तियोगेनैव भवतीत्युपपन्न तत्क्रान्त्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विभि- शि०- अथ चक्राधकालाद्गम्यपातमध्यकालमाद्यवशातू साधयति-आधान्यकालयोरपति। आधगुणा नाड्य इति । आयकालेऽन्यकाले च यदि पातलक्षणं गतमथवा न्य "तदाऽऽधान्ययोरन्तरं कार्यम् । अन्यथाऽऽद्यकाले गतमन्यकाले गम्यं पातक्षमाम् । असायकाळे गम्यमन्यकाले गतं तदाऽऽयान्ययोरक्यं कार्यम् । तेल ता ·ग्रहगणिताध्याये- नदिशोरिति । यदकस्याहोरात्रवृत्तं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरात्रवृत्तं भवति तदा व्यतिपातः। अथ विषुवन्मण्डलादुत्तरतो दक्षिणतो वा यावताऽन्तरेण वरहोरात्रवृत्त वाववैवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि यदेन्दोरहोरात्रवृत्तं भवति तदा वैधृतनामा योगः । अथ किल दक्षिणगोले रविवर्तते । तस्य कान्त्यग्रे स्वाहोरात्रवृत्तं निवेश्यम् । ततो विषुवन्मण्डलादुत्तरतस्तावतैवान्तरेण निवेश्यम् । तस्मिन् मण्ड- ले यदि चन्द्रो भवति तदा वैधृत इति भावः । यदा पुनश्चक्रकालिकश्चन्द्र उत्तरगोले किल वर्तमानः स्वोत्तरकान्तरल्पत्वात् तस्मादहोरात्रवृत्ताक्षिणतोऽ- न्यस्मिन्नहोरात्रवृत्ते भ्रमति तदा तयोर्वृत्तयोरन्तरं कथं ज्ञायते तदर्थं रवेदक्षिण- क्रान्तितुल्येऽन्तरे विषुवन्मण्डलादुत्तरतस्तद्वृत्तं निवेश्यम् । अथवेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तच्चन्द्रस्योत्तरकान्तेर । अतश्चन्द्रस्योत्तरकान्ते रवे- दक्षिणकान्तेश्च यदन्तरं तत् तयोर्वृत्तयोरन्तरम् । अथ यदि विक्षेपेण दक्षिण- गोलं नीतस्तदा चन्द्रस्य स्फुटा क्रान्तिदक्षिणा वर्तते । अत्रेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तदा तस्योत्तरे निवेशितस्याहोरात्रवृत्तस्य चान्तरं तयोः कान्त्योोंगे भवति । अत उक्तं-तदन्यथा वैधृत इति । एवं तत्कान्त्योरन्तरं प्रथमसंज्ञ कल्पितम् । अस्य क्रान्त्यन्तरस्यापचीयमानस्य यदाऽभावस्तदा कान्ति- साम्यम् । अथ च तदपचयस्यापीयत्ता कर्तुं न शक्यते। अत इष्टकालघटिकाभि- श्वालितयोश्चन्द्राकयोः कान्त्यन्तरमुक्तमकारेण पुनः कृतम् । तस्यान्यसंज्ञा कता। ततस्तयोराधान्ययोर्यदन्तरं स तावतीनां घटिकानां संबन्धी कान्त्यन्तरस्यापचयः। अतस्तयोरन्तरं कृतम् । परं यद्याद्यान्यकालयोर्गतं गम्यं वा लक्षणं तदैव । यदा किलाऽऽद्यकाले गतलक्षणमन्यकाले गम्यं तदा प्रथमकान्त्यन्तरमपचीयमान- मभावं प्राप्य पुनरुपचितम्। अतस्तत्राऽऽद्यान्ययोर्योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति । शि०-आद्यगुणा नाड्य इति स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः । अनयोराद्यान्ययोर्यदन्तरं तत्तुल्यमाद्यान्यान्तर्वतिनां घटीनां मध्येऽन्तरतुल्यस्य क्रान्त्यन्तरस्यापचयः अतस्तयोरन्तरं कृतमाद्यान्ययोः परं यद्याद्यान्यकालयोरपि . गतमेव लक्षणं पात- स्याथवाऽऽयान्ययोः कालद्वयेऽपि गम्यमेव लक्षणं तदाऽऽद्यान्ययोरन्तरम् । यदा किलाऽऽयकाले गतं पातलक्षणं तदा तस्मात्कालात्पूर्व गते पातज्ञानार्थमिष्टे कल्पिते मोज्यः साधितस्तस्मिन्काले. यदि गम्यलक्षणं तदा.. प्रथमकान्त्यन्तरंमपचीयमानभावं :

·पाताधिकारः। १५३ अतोऽनुपातः । यद्येतावता कान्त्यन्तरापचयेनेष्टवटिका लभ्यन्ते तदा प्रथमतु- ल्येन कियत्य इत्यत इष्टवटिकागुणे प्रथम आद्यान्यान्तरभक्ते या घटिका लभ्यन्ते ताः स्फुटासन्ना भवन्ति । यतः प्रतिक्षणं कान्तिचलनं समं न भवति । अतस्ताभिटिकाभिरसककर्मणा स्फुटाः कर्तुं युज्यन्त इति सर्वमुपपन्नम् । एवं पातमध्यमभिधायेदानीं पाताद्यन्तकालपरिज्ञानार्थमाह- मानैक्यार्धं गुणितं स्पष्टघटीभिर्विभक्तमायेन । लब्धघटीभिर्मध्यादादिः प्रागग्रतश्च पातान्तः॥ १५ ॥ तात्कालिकैः पृथक् पृथगायं प्राग्वत् प्रसाध्य तेन भजेत् । मानक्यान हता असत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्पष्टाः ॥ १६ ॥ एवं स्पष्टा या इष्टवटिका जातास्ताभिः पातमध्यं गतं गम्यं वा । अथ ताभिटिकाभिश्चक्रार्धचक्रकालिको चन्द्राको प्रचाल्य पातमध्यकालिकौ कृत्वा तथा तयोश्चन्द्रग्रहणोक्त्या बिम्बे प्रसाध्ये । ततो मानैक्या प्रागानीताभिः स्फुटाभिर्घटीभिर्गुण्यं तेनाऽऽद्यसंज्ञेन भाज्यम् । फलं घटिकादि ग्राह्यम् । ताभिल- ग्धघटिकाभिः पातमध्यकालात् पूर्वतः पातस्याऽऽदिज्ञेयः । तथा ताभिरेव लब्ध- घटिकाभिः पातमध्यकालादग्रतः पातस्यान्तो ज्ञेयः। ताः स्थित्यर्धघटिका जाता इत्यर्थः । अथ पातायन्तकालिकाः पृथक् पृथक् चन्द्रार्कपाताः कार्याः । शि०-प्राप्य पुनरुपचितम् । अतस्तत्राऽऽद्यान्ययोर्योगे कृते सत्यन्तरं कृतं भवति । अतोऽनु- पातः । यद्येतावताऽऽद्यान्यान्तरतुल्येन कान्त्यन्तरेणेष्टतुल्याः घटिका लभ्यन्ते तदा प्रथमतुल्येन क्रान्त्यन्तरेण कियान्कालः । यतोऽत्रेष्टघटिकाभिरिदं क्रान्त्यन्तरं लब्धम् । अत इष्टघटिका आद्यगुणा आयान्यान्तरभक्ता या घटिका लभ्यन्ते ताः स्फुटासम्मा भवन्ति । चक्रार्धचक्रकालात् क्रान्तिसाम्यस्य गतैष्यकाल इत्यर्थः । आसन्नाः कुतः । यतः प्रतिक्षणं क्रान्तिचलनं समं न भवत्यतस्ताभिर्घटिकाभिरसकृत्कर्मणा स्फुटाः कर्तुं युज्यन्ते ॥ १३ ॥ १४ ॥ एवं पातमध्यमकालज्ञानमभिधायेदानीं पाताद्यन्तकालपरिज्ञानार्थ स्थित्यध आह- मानैक्यामिति । तात्कालिकैरिति । एवं स्पष्टा या इष्टघटिका जातास्ताभिः पातमध्यो गतो गम्यो वा । अथ ताभिर्घटिकाभिश्वार्धचरकालिको चन्द्राकों प्रचाल्य पातमध्यकालिकौ कृत्वा तयोश्चन्द्रग्रहणोक्त्या बिम्बे साध्ये । ततो मान- क्याध प्रागानीताभिः स्फुटाभिर्घटीभिर्गुण्यं तेनाऽऽद्यसंज्ञेन भाज्यम् । फलं घटिका- दिक ग्राह्यम् । ताभिर्घटिकाभिः पातमध्यकालात्पूर्वतः पातादि यः । तथा ताभिरेव लब्धंघटीभिः पातमध्यकालादग्रतः पातस्यान्तो ज्ञेयः । ताः पातमध्यकालात् प्राई पश्चात्पर्शमोक्षकालयोः स्थित्यर्धघटिका जाता इत्यर्थः । अथ पाताधन्तकालिका। २० ·१५४ ग्रहगणिताध्याये- स्थित्यधगुगा भुक्तिः षष्टिहता यत् फलं तेन स्वस्वफलेन पातमध्यकालिका एकत्रोना अन्यत्राधिकाः कार्या इत्यर्थः । ततस्तयोरतात्कालिकयोश्चन्द्रार्कयोः क्रान्ती रुत्वा प्राग्वत् तयोरन्तरमाद्यसंज्ञं कल्पितम् । तेनाऽऽद्येन भजेत् । काः। मानैक्यार्धेन गुणिताः स्थित्यर्धनाडिकाः। एवं स्पष्टा भवन्ति । ततस्ताभिर्घटि- काभिस्तात्कालिकीकरणादिनाऽसत्कर्म कार्यम् । यावत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्थिरा भवन्ति । एवं पृथक् पृथगुत्पाद्य तदिष्टकालिकः कृतं तद्वितीयं स्फुट स्थित्य- धमित्यर्थः। अवोपपत्तिः । अहो यदा क्रान्ति साम्यं तदैव पातस्तस्मात् कालात् मागग्र- तश्च कथमस्थानं पातस्य । तत्र क्रान्तिसाम्याभावात् । क्रान्तिसाम्यं नाम पातः। तत्रोच्यते । यावती बिम्बमध्यस्य कान्तिर्भवति सा बिम्बाधेनोनिता सती बिम्बमान्तस्य पाश्चात्यस्य तावती कान्तिर्भवति । बिम्बार्थेनाधिकाध्यतो बिम्बमान्तस्य भवति । एवं वेश्चन्द्रस्य च । अत्र बिम्बे पृष्ठमयं च याम्यो- तरभावनोच्यते । यावती रवेबिम्बपृष्ठप्रान्तकान्तिस्तावती यदा चद्रस्याग्रमान्तस्य क्रान्तिर्भवति तदा तयोबिम्बैकदेशेन क्रान्त्योः साम्यात् पातस्याऽऽदिरिति । । शि०-पृथक् पृथक् चन्द्रार्कपाताः कार्याः । स्थित्यर्धगुणा भुक्तिः षष्टि६० हृता यत्फलं तेन स्वस्वफलेन पातमध्यकालिकाः स्पर्शार्थमेकनोनिता मोक्षार्थमेकत्राधिकाः कार्याः । ततस्तयोः स्पर्शमोक्षकालिकयोश्चन्द्रार्कयोः परान्ती कृत्वा प्राग्वत्तयोरन्तरमायसंज्ञ कल्प्यम् । तेनाऽऽयेन मानक्याहिताः स्थित्यर्धनाडिका भजेत् । स्पष्टा भवन्ति । ततस्ताभिर्घटिकाभिरतात्कालिकीकरणादिनाऽसत्कर्म कार्यम् । यात्स्थित्यर्धनाडिकाः स्थिरा भवन्ति । एवं पृथक्पातादिकालिकैरसत्कृतं तदा स्थित्यर्धम् । यत्पातान्तकालिक कृतं तत् द्वितीयं स्फुटं स्थितिखण्डमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । अहो यदा क्रान्ति- साम्यं तदैव पातः । तस्मात्कालात्प्रागग्रतश्चन्द्रवरान्तिसाभ्याभावात्कथं पातावस्थानम् । यतः पान्त्योः साम्यं नाम पातः । तत्रोच्यते । अर्कग्रहवच्चन्द्रः पश्चाद्भागाज्ज- लववदधोऽवस्थितः पूर्वाभिमुखो गच्छन् स्वबिम्बप्रान्तेन पूर्वेऽग्रस्थमर्कबिम्बे पृष्ट पश्चिमं यदा स्पृशति तदा या चन्द्रबिम्बमध्यस्य काले यावती चन्द्रक्रान्तिर्भवति सा बिम्बार्थेनोनिता सती चन्द्रबिम्बपूर्वप्रान्तस्य भवति । तथाऽबिम्बमध्यस्य च काले याक्रान्तिर्भवति साऽबिम्बार्धकलाभिरूनिता सती तत्राबिम्बपश्चिमप्रान्तस्य भवति । स्पर्शेऽन्तरे वरान्तिरपेक्षिताऽतश्चन्द्रार्क बिम्बार्धकलाभिरूना कृता । यती मध्यकालात्पूर्व स्पर्शकालेऽपेक्षिता । तथा ये चन्द्रार्कयोर्बिम्बमध्यस्य क्रान्ती ते मोक्षार्थ चन्द्रार्कबिम्बार्धकलाभिराधिके कृते बिम्बमध्यकालादयतो मोक्षेऽबिम्बपूर्व- प्रान्तस्य भवति । चन्द्रबिम्बपश्चिमप्रान्तस्य भवति । एवं प्राग्गमनभावेनोक्तम् । अयान बिम्बटममं च याम्योत्तरमावेनोच्यते । बावती के पश्चिमनिम्बरपात

·पाताधिकारः।
१५५
तदा तयोबिम्बमध्ययोनिक्यातुल्यमनरं भवति । तदनन्तरं क्रमेण
गच्छतोर्यदा बिम्बमध्ययोः कान्तिसाम्यं तदा पातमध्यम् । तदनन्तरं रवेरग्रमा-
न्तस्य चन्द्रपृष्ठमान्तस्य च यदा कान्तिसाम्यं तदा पातान्तः । यतो यावन्मान-
क्यापर्धादूनं कान्त्यतरं तावत् पातोऽस्तीत्यत उले स्थित्यः । अथ तदानयनस्यो-
पपत्तिः । पातमध्यसाधने यदाऽऽद्यसंज्ञं कान्त्यन्तरं याश्चासत्कर्मणा स्फुटीरता
इष्टघटिकास्तेन ताभिश्चानुपातः । यद्याद्यतुल्येन जान्यन्तरेणैतावत्यो घटिका
लभ्यन्ते तदा मानक्यातुल्येनान्तरेण किमिति । एव वैराशिकेन या लभ्यन्ते
स्थित्यर्धघटिकास्ताः स्थूला जातास्तत्फुटीकरणाथै तात्कालिकयोः पुनः कान्त्य-
न्तरं कृतम् । तन्मानैक्यासिन्नं जातम् । तेन पुनरनुपातः । यद्यनेन क्रान्त्य-
न्तरेणैतावत्यः स्थित्यर्धघटिका लभ्यन्ते तदा मानैक्यातुल्येन किमिति । एव-
मसरुत् तासां घटीनां स्फुटत्वमित्युपपन्नम् ।
अथ स्थित्योपपत्तिरूपं श्लोकमाह-
तावत् समत्वमेव कान्त्योविवरं भवेद्यावत् ।
मानक्यार्धादूनं साम्याबिम्बैकदेशजकान्त्योः ॥ १७ ॥
अस्यार्थी व्याख्यात एव ।
शि०-क्रान्तिस्तावती यदा चन्द्रायप्रान्तस्य पूर्वस्य क्रान्तिर्भवति तदा तयोबिम्बैकदेश-
जक्रान्त्योः साम्यात्पातः स्यादिति । तदा तयोर्बिम्बमध्ययोर्मानैक्यातुल्यमन्तरं
भवति । तदन्तरं परमेण गच्छतोर्यदा चन्द्रार्कबिम्बमध्ययोः क्रान्तिसाम्यं तदा पात-
मध्यः । तदनन्तरं रवेरग्रतः पूर्वप्रान्तस्य चन्द्रस्य पश्चिमपृष्ठप्रान्तस्य च यदा
क्रान्तिसाम्यं तदा पातान्तः । यदाऽपि बिम्बमध्ययोर्मानैक्यातुल्यमन्तरम् । अतो
यावन्मानक्यार्धादूनं क्रान्त्यन्तरं तावत्पातोऽस्तीति स्थितिः । अत उक्ते स्पर्शमो-
क्षस्थित्यर्थे । तयोरानयनस्योपपत्तिः । पातमध्यसाधने यदाऽऽद्यसंशं क्रान्त्यन्तरं कृतं
तेन पश्चात्सकृत्कर्मणा (फुटीकृता इष्टघटिकारतेन ताभिश्चानुपातः । यद्याद्यतुल्येन
क्रान्त्यन्तरेणासत्कर्मणा स्फुटीकृता इष्टघाटकास्तदा मानक्यार्धतुल्येनान्तरेण क
इति । फलं स्थित्यकाले घटिकाः । क्रान्तिवृद्धरसमत्वात्ताः स्थूलाः । तासां
स्फुटीकरणार्थ स्थित्यर्धकालिकश्चन्द्रार्कपातैः पुनराधसंज्ञं क्रान्त्यन्तरं कृतम् ।
तन्मानक्यासिन्नं जातमतस्तेन पुनरनुपातः । यद्यनेनाऽऽयसंज्ञेन क्रान्त्यन्तरेणैतावत्यः
स्थित्यर्धघटिकास्तदा मानक्यातुल्यान्तरेण किम् । एवमसकृत्तासां स्थितिघटीनां
स्फुटत्वमुपपन्नम् ॥ १५ ॥ १६ ॥
अथ स्थित्यर्धस्वरूपोपपत्तेर्भूयः श्लोकमाह-तावत्समत्वमिति । अत्रोपपत्तिः
प्राकप्रतिपादितैव ॥ १७ ॥

·ग्रहगणिताध्याये- अथ विशेषमात्रियेणाऽऽह- स्वायनसंधाविन्दो क्रान्तिस्तत्कालभास्करकान्तेः। ऊना तयोस्तु विवरं मानक्यार्धायदाऽल्पकं भवति ॥ १८ ॥ ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्यापकमान्तरं चाऽऽद्यः। तस्मादिष्टघटीभिः प्राक्पश्चाच्चापरौ साध्यौ ॥ १९॥ आद्यान्यान्तरभक्तं मानक्यार्धाद्ययोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः क्षुण्णं स्थित्यर्धे स्तः पृथक्पृथक् स्पष्टे ॥ २० ॥ अथ भावाभावलक्षणे यदुक्तं स्वायनसंधाविन्दोः कान्तिस्तत्कालभास्करकान्ते- रूना तदा क्रान्तिसाम्यस्याभाव इत्यस्य विशेषोऽयम् । यदोना भवति तयोः कान्त्योविवरं यदि मानैक्याधीदूनं स्यात्तदाऽस्ति पात इत्यवगन्तव्यम् । तस्य पातस्य कदा मध्यमित्येतदर्थमाह-ज्ञेयं तदैव मध्यं पातस्येति । यस्मिन् काले चन्द्रः स्वायनसधि प्राप्तस्तस्मिन्नेव काले पातमध्यं ज्ञेयम् । तथा तयोः कान्त्योर्य- दन्तरं स आधः कल्प्यः। ततस्तस्मात् कालादग्रतः पृष्ठतश्चेष्टपटिकाभिश्चालितयोः पृथक्पृथक् कान्त्यन्तरे साध्ये । तावन्यसंज्ञौ भवतः। अतोऽनन्तरं चाऽऽद्यस्यान्य- स्य चान्तरेण मानैक्यार्धाद्ययोरन्तरमिष्टघटीगुणं भाज्यम् । तदेकदा स्थित्यधम् । शि०- अथ विशेषमार्यात्रयेणाऽऽह-स्वायनसंधाविति । ज्ञेयमिति । आद्यान्या- न्तरेति भावाभावलक्षणे यदुक्तं यदुक्तं स्वायनसंधावित्यादि तदर्थ क्रान्त्योः साम्यं तथोर्नास्तीत्यस्य विशेषोऽयम् । तत्रायनसंधौ चन्द्रक्रान्तिरर्कक्रान्ते- यंदोना भवति तदा चन्द्रार्कक्रान्त्योर्विवरं मानक्यार्धादूनं स्यात्तदाऽस्ति पात इत्यव- गन्तव्यम् । अयनसंधौ पातस्तस्य कदा मध्य इत्येतदर्थमाह-ज्ञेयमिति । यस्मि- न्काले चन्द्रः स्वायनसंधि प्राप्तस्तस्मिन्नेव काले पातमध्यं ज्ञेयम् । तथा तयो- स्तत्र चन्द्रार्कक्रान्त्योर्यदन्तरं स आद्यः कल्पित्तः । तस्मात्कालादग्रतः पृष्ठतश्चेच्छातु- ल्येष्टघटिकाभिश्चालितचन्द्रार्कपातेभ्य उभयत्र क्रान्त्यन्तरे साध्ये । प्रागग्रतस्तावन्य- संज्ञौ भवतः। अथ मानक्यार्ध चाऽऽयश्च तयोरन्तरमिष्टघटीभिर्गुण्यम् । अयनसंधौ यो मध्यमकालीन आयस्तस्य तथा मध्यकालात्पूर्वमिष्टघटीभिर्यः कृतोऽन्यस्तस्य चान्तरेण भाज्यं यल्लभ्यते तदेकमायं स्थित्यर्थम् । तेनैवाऽऽयेनाग्रिमेणान्येन द्विती. यमपि । अत्राप्यसकृत्कर्मानुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते । अत्रोपपत्तिः । स्वायन- संधौ वर्तमानस्येन्दोस्तत्कालभास्करक्रान्तेश्चोभयोः क्रान्त्योरन्तरं यदि · मानक्याङदूनं भवति तदा स्थित्योपैपत्तिवद् बिम्बैकदेशजक्रान्त्योः साम्यात् पातः केन निवा- यते । अस्त्येव पातः । किंच यस्मिन्नेव कालेऽयनान्तं प्राप्तश्चन्द्रस्तास्मिन्नेव. काले पातमध्यम् । यतस्तस्मात्कालादग्रतः पृष्ठतश्चन्द्रकान्त्यन्तरमधिकम् । अथ तस्य ·पावाधिकारः। १५७ एवं द्वितीयमप्यपरेणान्येन । अवाप्यसहकर्मानुक्तमप्यर्थाज्ज्ञायते । अत्रोपपत्तिः । स्वायनसंधौ वर्तमानस्येन्दोस्तत्कालभास्करस्य च कान्य- न्तरं यदि मानैक्यार्धादूनं भवति तदा स्थित्योपपत्तिवद्धिम्बैकदेशजनान्त्योः साम्यात् पातः केन निवार्यते । अस्त्येव पातः। किंच यस्मिन्नेव कालेऽय- नान्तं प्राप्तश्चन्द्रस्तस्मिन्नेव काले पातमध्यम् । यतस्तस्मात् कालादग्रतः पृष्ठतश्च क्रान्त्यन्तरमधिकमधिकं भवति । अथ तस्य पातस्याऽऽद्यान्तपतिपादनार्थं भूमौ विम्बे विलिख्योच्यते । तद्यथा । चन्द्रार्की किल यदोत्तरगोलस्थौ तदा समायां भूमौ याम्योत्तरां रेखां कृत्वा तस्यां रेखायां बिन्दुं च कृत्वा स बिन्दुः किलो- तरश्चन्द्रस्यायनसंधिः कल्पितः । अयनसंधौ यावत् कान्त्यन्तरं तस्याऽऽद्यसंज्ञा पूर्व कल्पिता । तस्याऽऽद्यस्य यावत्यः कलास्तन्मितैरङ्गुबैरयनान्तादुत्तरतोऽन्यं बिन्दुं कृत्वा तत्र रविस्वाहोरात्रवृत्तं कल्प्यम् । तत्र च रविविम्वार्धकलामितै- रङ्कुलै रविविम्ब विलिख्य तस्मादविविम्बमध्यादक्षिणतो मानक्यापकलामि- .. शि०-पातस्यायनसंधिस्थस्याऽऽयन्तप्रतिपादनार्थं भूमौ चन्द्राबिम्बे विलिख्योच्यते । समायां भूमौ याम्योत्तर रेखा कार्या । तत्र चन्द्रार्कावुत्तरगोलस्थौ कल्प्यौ । तस्यां रेखायां बिन्दुः कार्यः । तत्र चन्द्रस्योत्तरे बिन्दौ चन्द्रस्यायनसधिः कल्पितः । अयन- संधौ यावत्संख्याक क्रान्योरन्तरं तस्याऽऽद्यसंज्ञा ज्ञेया तदैवेत्यत्र पूर्वमेव कृता । तस्याऽऽ- यस्य यावन्त्यः कलास्तन्मितैरङ्गुलैः कल्पितचन्द्रायनबिन्दोरुत्तरतोऽन्यं बिन्दुं कृत्वा तत्रार्काहोरात्रवृत्तं कल्प्यम् । तत्र बिन्दावर्कबिम्बार्धकलामितैरङ्गुले रविबिम्बं विलिखेत् । तस्माद्रविबिम्बाद्दक्षिणतो मानक्यामितरङ्गुलैरन्यो बिन्दुः कार्यः । तत्र किलेन्दोः स्वाहोरात्रवृत्तं कल्प्यम् । तत्र चन्द्रबिम्बार्धकलामितैरगुलैश्चन्द्रबिम्ब कार्यम् । त(य)दा चन्द्रार्कयोर्बिम्बप्रान्तौ संलग्नौ भवतः । तदा केन्द्रयोर्मध्ये मानक्यार्धमुल्यमन्तरं भवति । एवं बिम्बप्रान्तक्रान्त्योः साम्यात्तत्र पातादिः । तस्मात् स्थानानन्द्रोऽय- यनान्तचिह्न गन्तुमिच्छति । किंचिदग्रेऽपि गते सत्ययनान्तमप्राप्तस्य यत्र चलि- तमहोरात्रवृत्तं भवति केन्द्रमपि तत्रस्थं तदा मानैक्याद्ययोर्विवरं कल्पितायनबिन्दुश्च- 'न्द्रकेन्द्रान्तरे भवति । कथमिति । चन्द्रायनसंधिज्ञानार्थमादावेव यः कृतो बिन्दु. स्तदुत्तरतोऽकेकेन्द्रमध्यं यावदाद्यतुल्याः कलाः । कथिते मानैक्यार्धतुल्येऽन्तरे सत्य- यनसंधिं प्रति चन्द्रे - गन्तुं लग्ने सति किंचिदयनसंधेरासन्नेऽपि गते मानक्या- धीद्ययोरन्तरतुल्यं कल्पितस्य चन्द्राहोरात्रवृत्ते चन्द्रकेन्द्रस्य कल्पितस्य चन्द्रायन-

·१५८
प्रहगणिताध्याये-
वैरडग्लैरन्यो बिन्दुः कार्यः । तत्र किलेन्दोः स्वाहोरात्रवृत्तम् । तत्र च चन्द्र-
बिम्बाधकलामितैरङ्गुन्लैश्चन्द्रबिम्बं कार्यम् । वयोश्चन्द्राबिम्बयोः पान्ती
संलग्नौ। यदाऽयनान्तमुपसर्पतश्चन्द्रस्य कालेन वृत्तं भवति । अयनान्तमनुपा-
तस्य यत् तत्राहोरात्रवृत्तं भवति तत् तत्रस्थस्यैव चन्द्रस्य । एवं बिम्बमान्त-
कान्त्योः साम्यात् तत्र पातादिः। ततोऽन्तरं यावता कालेनायनान्तं पामोति ताव-
दाद्यं स्थित्यर्धम् । ततोऽनन्तरमयनान्तादपसर्पन यावता कालेन तदेवाहोरात्रवृत्तं
पुनः पाप्नोति तावदन्त्यं स्थित्यर्धम् । स्थित्यर्धसाधनवासना वैराशिकेन । तवेष्ट-
घटिकाभिश्चन्द्राकौं प्रचाल्य कान्त्यन्तरमन्याख्यं कृतम् । तस्याऽऽद्याख्यस्य चान्य-
स्य यदन्तरं तदिष्टघटिकानां संबन्धि कान्त्यन्तरं भवति । यद्यनेन कान्त्यन्त-
रेणेष्टघटिका लभ्यन्ते तदाऽऽद्योनितमानक्यातुल्येन कियत्य इति । यतश्चन्द्राहो-
रात्रवृत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्योनितं मानक्यार्धं वर्ततेऽत उपपन्नमाद्यान्यान्त-
रभक्त मानैक्याधियोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः क्षुण्णमिति सर्वं निरवद्यम् ।
शि०-संधिबिन्दोश्चान्तरे भवति। अथ बिम्बप्रान्तकान्त्योः साम्यात्पातादिर्दर्शितः। ततः
पातादेरन्तरं चन्द्रो यावता कालेनायनान्तं कृतचिह्न प्राप्नोति तदाद्यं स्थित्यर्धम् ।
अयनान्तं प्राप्तः संस्ततोऽनन्तरं परावृत्तिं प्राप्य यावता कालेन पुनस्तदेव दर्शित-
पातादिस्थमहोरात्रवृत्तं प्राप्नोति तावन्मितमन्त्यं स्थित्यर्धम् । स्थित्यर्थोपपत्तिस्त्रैराशिकेन ।
पातमध्यकालात्कथितात्माक् पश्चाच्चेच्छातुल्येष्टघटीभिश्चन्द्रार्कपातान् प्रचाल्य तत्क्रा-
न्त्योरन्तरमन्याख्यं कृतम् । तस्य मध्यकालीनावस्येच्छातुल्येष्टघटीभिः कृतान्यसंज्ञस्य
चान्तरं तदिष्टघटीनां संबन्धि कान्त्यन्तरम् । अथानुपातः । यद्यन्यतुल्येन क्रान्त्य-
न्तरेणेच्छातुल्या 'आसन्नाः प्राक्कल्पिता इष्टघटिका लभ्यन्ते तदाऽऽयोनितमानक्यातु-
ल्येनान्तरेण किम् । यतश्चन्द्राहोरात्रवृत्तस्य कल्पितायनान्तस्य चान्तरेऽप्यायोनितं
मानक्या वर्ततेऽत उपपन्नं “ आयान्यान्तरभक्तं मानैक्यार्धाद्ययोः " इत्यादि ।
तेनैवाइइयेनापरेणान्येनान्यमपि । ते असकृतस्थित्यर्धे स्फुटे स्तः ॥ १८ ॥ १९ ॥ २० ॥

·पाताधिकारः। इदानीं पातायोजनमाह- पातस्थितिकालान्तमङ्गलकत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः। स्नानजपहोमदानादिकमत्रोपैति खलु बृद्धिम् ॥ २१ ॥ स्पष्टम् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिता- क्षरे पाताधिकारः ॥१०॥ अस्मिन्नाधिकारे ग्रन्थसंख्या ३४० । एवमादितो ग्रन्थसंख्या ४३४५। समाप्तोऽयं ग्रहगणिवाध्यायः॥ शि०- अथ पातप्रयोजनमाह-पातस्थितीति । प्रथमपादोपपत्तिस्तु स्थित्यर्ध- .योरिह युतिः पर्वकालोऽतस्तन्मध्ये मङ्गलकृत्यं न शस्यत इति तापार्थः । शेष- मधु स्पष्टम् ॥ २१ ॥ मन्दिग्रामपुरेऽभवद्विजगुरुः श्रीकेशवो देववि. तज्जः श्रीगुरुनायकोऽखिलगुरुर्बल्लालनामा ततः । तस्मात्केशववित्तदङ्गजनितो भाष्यं गणेशोऽकरोत् ससिद्धान्तशिरोमणेरयमभूत्याताधिकारोऽन्तिमः ॥ १० ॥ इति श्रीसिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये पाताध्यायः ॥ श्रीरस्तु । शुभं भवतु ।

·No text on this page.

·पूरणिका। -:XXXX:- - ( ज्योत्पत्तिः) इदानीं गोलं विवक्षुरादौ ज्योत्पत्तिकथने कारणमाह- पटो यथा तन्तुभिरुव॑तिर्यग्रूपैर्निबद्धोऽत्र तथैव गोलः। दोकोटिजीवाभिरमुं प्रवक्तुं ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये ॥ १ ॥ स्पष्टम् । इदानी जीवाक्षेत्रसंस्थानं तावदाह- इष्टा त्रिज्या सा श्रुतिर्दो जज्या कोटिज्या तद्वर्गविश्लेपमूलम् । दोःकोटबंशानां क्रमज्ये पृथक्ते त्रिज्याशुद्धे कोटिदोरुकमज्ये ज्याचापमध्ये खलु वाणरूपा स्यादुत्क्रमज्या त्रिभमौर्विकायाः। वर्धमूलं शरवेदभागजीवा ततः कोटिगुणोऽपि तावान् ॥३॥ शि०- अथ ज्योत्पत्तिः। अथ ग्रहाणां स्पष्टीकरणे ज्योत्पत्त्युपयोगादुत्तरदशाध्याय्युक्तामपि ज्योत्पत्तिमत्रैवाऽऽह-पटो यथेति । स्पष्टार्थम् । इष्टा त्रिज्यति । अत्रो- पपत्तिः । समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तं विभाव्य दिगङ्कितं चक्रांशै- श्चाङ्कितं कार्यम् । अत्र चक्रकलातुल्यपरिधौ २१६०० भनन्दाग्निहते खबाणसूर्य- गुणिते व्यासोऽयं ६८७६ अस्याध ३४३८ व्यासार्धं प्रकल्प्येष्टवृत्तचतुर्थांशे चतु- विंशज्जीवा एव सूर्यसिद्धान्तादिषु दृष्टत्वात्साधिताः । यदीष्टा अपेक्षिता अस्मिन्नेव व्यासार्धे तर्हि गोलफलप्रोक्तयुक्त्या साध्याः । तत्रैकस्मिन्नेकस्मिन् भागे नाम वृत्तच- तुर्थांशे नवतिर्नवतिर्भागा भवन्ति । अतो यावन्ति ज्यार्धानि कार्याणि तावद्भिविभागैरेकैक वृत्तचतुर्थांशं विभज्य तत्र चिह्नानि कार्याणि । तद्यथा-यत्र चतुर्विंशतिर्जीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विशतिर्भवन्ति । एवं द्वितीयचतुर्थांशेऽपि । ततो दिचिह्नादुभयतश्चिह्नदयोपरिस्थं ज्यारूपं भवति । एवं चतुर्विशतिर्जीवा भवन्ति । तासामर्धानि ज्यानि । अत्रेष्टज्यास- ख्याज्ञानार्थ स्पष्टीकरणे कृतोऽनुपातः । तत्त्वाश्चिकलाभिरेकं खण्डं तदेष्टाभिः किम् । अथ वेष्टज्या भुजः । तत्रेष्टज्याग्रे यत्कर्णरूपं सेष्टा त्रिज्या। यतो यद्वृत्तं तत्रिज्याव्यासार्धेन कृतमस्ति । अतो वृत्तमध्यबिन्दोरिष्टज्यायस्थाने यन्मीयमानं सूत्रं सेष्टा विज्या सा श्रुतिः । इष्टभुजज्या दोः । दोःकर्णवर्गान्तरपदं कोटिः । कोटिज्येत्यर्थः । तत्र ये भुजकोटिकमज्ये ते त्रिज्यातो विशोध्येते तावत् भुजकोट्यंशानामुत्क्रमज्येऽव- शिष्यते । तत्स्थानं. प्रदश्यते । इष्टभुजज्याधो या बिन्दोर्याम्योचरा रेखा साऽपि २१ ·অন্ন [ ३६२ ] त्रिभज्यकाध खगुणांशजीवा तत्कोटिजीवा खरसांशकानाम् । क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलादलं तदाशकारीजिनी स्यात्॥४॥ त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेईलस्य मूलं तद(शकशिअिनी वा । तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्च कोटयंशदलस्य चैवम्॥५॥ शि०-त्रिज्यैव । तस्या यावद्विशोध्यते तावत्कोटेरुत्क्रमज्याऽवशिष्यते । तथा चेष्ट- ज्यामादधो याम्योत्तररेस्वावधि. या रेखा सा कोटिज्या । सा कोटिज्याः याम्यो- तराया मध्यबिन्दोश्चोर्ध्व प्राच्यपराया यावद्विशोध्यते तावद्भुजज्याया उत्क्रमज्याऽव. शिष्यते । अथ चेष्टज्याने याम्योत्तरावधि तथैव मध्यबिन्दोरिष्टज्याविधि ये कोटिज्ये ते तुल्ये एव । तथा च मध्यबिन्दोरिष्टकोट्यावधि यत् ज्यारूपं तत्तथा, इष्टज्यामिपि तुल्यमेव । अतः कोटेरासन्न कोट्युत्क्रमज्या । भुजज्याऽऽसमा भुजो. कमज्या । एवं दोःकोट्यंशानां क्रमज्ये इत्युपपन्नम् । उत्क्रमज्यास्थानं दर्शयति- ज्याचापेति । इष्टज्यार्धावृत्तपर्यन्तं यद्वाणरूपं तदेवोत्क्रमज्या । त्रिभमौर्विकाया इत्योपपत्तिः त्रिज्या भुजस्त्रिज्या च कोटिस्तद्वापदं, वृत्तान्तःसमच- तुरस्रस्य भुजः स्यात् । सैव नवतिभागान ज्या । सैव कर्मः । अस्या गृहीतं चेत्तदा पञ्चचत्वारिंशदंशानां भवति । युक्तिः । भुज- कोटिर्गयोगपदार्ध कार्यम् । तन्न कृतम् यतो यो भुजकोटिवर्गयोगः स द्विगुणो त्रिज्यावर्गः १ त्रिव २ आदावेवास्य वर्गेण वर्ग भजेदित्यादिनाऽधं कृतम् । त्रिव २।४ । अत्र द्वाभ्याम्पवर्ते कृते जातं त्रिभमौर्विकाया वर्गार्धमूलमित्युपपन्नम्।' ज्या ज्ञाता २४३१ कोटिगुणोऽप्येतावानेव । अथवा त्रिज्ययोर्वर्गयोगस्य नाम त्रिज्या- वर्गस्य द्विगुणस्य चतुर्थाशस्तदेव त्रिज्यावर्गार्धम् । अतस्तन्मूलं शरवेदज्येत्युपपन्नम् । खगुणांशजीवामाह-त्रिभज्यकामिति । अत्रोपपत्तिः । वृत्तान्तःसम- षडम्रस्य यः कश्चन भुजः स प्रत्यक्षं व्यासार्धमितो भवति । तदधैं खगुणांशज्या। यतो यस्त्रिभज्यातुल्यो भुजस्तत्र यदि भुजषट्के षष्ट्यधिकशतत्रयं. ३६० भागास्त- देकेन किंयन्त इत्यनुपातेन लब्धाः षष्टिभागास्तेषां ज्या त्रिज्यातुल्या दृश्यते । त्रिज्यार्धे षष्टिभागानामधैं खगुणांशाः ३० । अत्रैषां ज्या सा खगुणांशज्याs- तस्त्रिभज्यकाधैं खगुणांशज्येत्युपपन्नम् १७१९ । इदमष्टमं खण्डम् । खगुणांशा भवतेर्विशोषिताः शेषाः षष्टिभागाः । एषां खगुणांशज्यास्थाने' कोटिः सा स्वर- सांशकानां कोटिज्या २९७७ । इदं षोडशं खण्डं जातम् । अतस्तत्कोटिजीवे. त्युपपन्नम् । वृत्तेऽभीष्टसुकर्कटेन लिखिते. ज्यशैः कृताकेकतो तस्यान्तेन च कर्कटेन वलयैः स्यात्तुल्ययोमश्रयम् । एवं व्यासदलं वृतिस्थसमषट्कोणस्थदोश्यते तस्माद् व्यासदलार्धमत्र खगुणांशानां गुणो' दृश्यते ॥ १॥ सगुणांशज्याज्ञानार्थमस्मत्प्रपितामहपितृमिः केशवर्दैवजैरुक्तम् ।

·[4] एवं विघटसजिनादिसंख्या अमटजीवाः सुधिया विधवाः । त्रिज्योत्ववृचे भमणांड्डिले वा माझा अभीष्टा विगणय्य जीवाना अन विन्मोत्थवृत्ते भगणाङ्किते वेत्येतदन्त्यवृत्तस्योचराधमादौ व्याख्यायते । न्योत्पत्तावभीष्टा विज्या कल्प्यते समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्मुलेन सूत्रेण वृत्तं शि०- क्रमोत्क्रमज्येत्यत्रोपपत्तिः। षष्टिभागकोटिज्ययोना विज्या राशेरुत्क्रमज्या स्यात् । उत्क्रमज्या कोटिः । राशेः क्रमज्या भुजः । यत्तदग्रयोर्निबद्धं सूत्र तत्क्रमोत्क्र- मज्याकृतियोगमूलं कर्णस्त्रिंशद्भागानां ज्यारूपम् । एतदर्धं पञ्चदशभागानां ज्या। अतः क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलदलं तद(शकसिञ्जिनीत्युपपन्नम् । चतुर्थं खण्डं ८९० । एवं सर्वत्र तदर्धाशकसिञ्जिनीनामुपपत्ति या । त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेरिति । अत्रोपपत्तिः केशवदेव रस्मत्मपितामहपितृभिः श्लोकबद्धा- त्रिज्याकोटिगुणोत्थवर्गविवरं दोाकृतिः स्यात्तयो- रित्यत्रोत्कमनीवया त्रिभगुणो गुण्यश्च कोटिज्यका । प्रश्चादुत्क्रममौर्विकाकृतियुतैवं तद्युतघ्नीति तत् घ्नीत्रिज्याद इहैकतोऽर्धजपदं मूलार्धमध्युद्भवम् ॥ १ ॥ अस्यार्थः । त्रिज्याकोटिगुणाभ्यामुत्थौ च तौ वर्गों च तयोविवरं दोा- कृतिः स्यात् । त्रिज्याकोटिज्ययोर्वर्गान्तरं दोाकृतिः । तद्वर्गान्तरं प्रकारान्तरेण साधनार्थ तयोरिति सूत्रम्-" तयोर्योगान्तराहतिर्वर्गान्तरं भवेदिति ” क्रियमाण- उत्क्रमजीवया त्रिज्या गुण्या कोटिज्या च गुण्या पश्चानुक्रममौक्किायाः कोटेः कुल्या युता कार्गो भवति । तं प्रकारान्तरेण साक्ष्यति-त्रिज्यादे नाम दिया विज्या तनी नाम तथोकमज्यया गुणिता चेत्तदा तद्युतघ्नी त्रिज्याह्वयं भवति । नामोत्क्रमज्यया गुणिते युते च त्रिज्याद्वे भवतः । वर्गेण वर्ग भजेदित्यनेनैकृतोऽ: धजपदमयुद्भवं मूलार्धं भवति । अत्रोपपत्तिः । कोटिज्यावर्गोनस्त्रिज्याव! भुजज्यावर्गः । कोटिज्या व १ त्रिज्या व १ । अत उक्तं त्रिज्याकोटिगुणोत्थवर्गविवर दोयाकृतिः स्यादिति । भुजज्यावर्गे उत्क्रमज्यावर्षे क्षिप्ते तत्कृत्योर्योगो भवती- तिजालः । कोज्याव १ त्रिज्याव १ उत्क्रमन्यावर्गः १ । अस्य मूलं कर्णः । बंदर्धम(शकसिञ्जिनी । अधात्र यो सुजन्यावर्णे नाम कोटिज्याविज्यकोचिरे तत्प्रकारान्तरेण साध्यतेः । बद्यथा-तयो कोटिज्यात्रिययोगान्ताहाकि वन्तरं भवति । नाम कोटिज्यात्रिज्ययोयेंगोऽन्तस्पोकमज्यानुल्येन मुम्पा । यतः कोटिज्ययोना त्रिज्योत्नमज्यैवान्तरमवशिष्यते । अतः कोटिज्यात्रिययोर्यो- उत्क्रमज्या १उत्क्रमज्या १। मोऽन्तरेणोत्क्रमज्यया शुणितो जातो भुजज्याः। कोटिज्या १। त्रिज्या १॥ अहिमयुत्क्रमज्यावर्गे शिने कर्मवों भवतीति जातोऽयम् । अत उर्फ बयोस्त्यित्रोत्क्रमजी- उत्क्रमज्या १ उत्क्रमज्या १ बया त्रिभगुणो गुण्यश्च कोटिज्यका था, कोज्या १ त्रिज्या १ उव लौकिकृतियुते । असावपि कर्णवर्गः प्रकारान्तरेण साध्यते । तदर्थ त्रिज्या नाम ·[ १६४ 1 विलिख्य दिगान्तं चक्रांशकैचाङ्कितं कृत्वा तत्रैकस्मिन्नेकस्मिन् वृत्तचतुर्थाशे नवतिर्नवतिभांगा भवन्ति । ततो यावन्ति ज्याधानि कार्याणि तावद्भिविभागैरे- कैकं वृत्तचतुर्थांशं विभज्य तत्र चिह्नानि कार्याणि । तद्यथा । यत्र चतुर्विंश- शि०-द्विगुणा त्रिज्या गृहीता। तस्यामेकगुणा त्रिज्याऽन्या। त्रिज्यायाः सकाशादुत्क्रमज्यातु- ल्यखण्डकोनत्रिज्यया तुल्यं कोटिज्यायाः खण्डमन्यत्रिज्यायाः पूर्त्यर्थमुत्क्रमज्यातुल्यको- टिज्याखण्डं च त्रितयमप्यागतमेव। अथ द्विगुणेयं त्रिज्योक्रमज्यया गुणिता चेत्तदा द्विगुण- त्रिज्यान्तभूता, एकगुणा त्रिज्या तयोः क्रमज्यातुल्यशकलोना त्रिज्या सा कोटिज्यान्तर्भूतो. कमज्या च त्रितयमपि गुणितं भवति । अतस्त्रिज्यादे तघ्नी नाम तयोत्क्रमज्यया गुणिता वेत्तदा तयोकमज्यया युते त्रिज्यावे तघ्नी नामोक्रमज्यया गुणिते च भवतः । नाम त्रिज्याद्वितये कोटिज्यात्रिज्ययोर्योगोऽन्तरेणोत्क्रमज्यया गुणित इति सिद्ध भवति । त्रिज्याद्वितयान्तर्भूतोत्क्रमज्या चास्ति । अत उत्क्रमज्यया गुणितत्वादुत्क्रमज्या वर्गो जातः । अतः सोऽपि भुजज्यावर्ग क्षिप्तो भवति । अत एव जातः कर्णवर्गः । उत्क्रमयांत्रिज्या २ अर्धाशकसिञ्जिन्या अपेक्षितत्वादर्धे क्रियमाणे “ वर्गेण वर्ग भजेदिति जातम् । उत्क्रमज्यात्रिज्या २।४ कर्णवर्गत्वादस्य मूलं ग्राह्यम् । तदर्थमत्र द्वाभ्यामपवर्ते कृत उत्क्रमज्यागुणितायास्त्रिज्याया एकगुणिताया अर्धजपदं मही- तव्यमित्युपपन्नम् । अत उत्क्रमज्यागुणितायास्त्रिज्याया एकगुणिताया अर्धजपदे गृहीते द्विगुणिताया उत्क्रमज्यागुणितायास्त्रिज्यायास्तुल्यकर्णवर्गस्यार्धं ग्राह्यमत- श्चतुर्भिक्तस्य मूलं गृहीतमित्युपपन्नं भवति । अत उक्तमेकतोऽर्धपदं चेद्गृहीतं तर्हि अयुद्धवं मूलार्ध कृतं भवति । अत्रोदाहरणम् । त्रिभज्यकाध १७१९ अस्यार्थी- शक१५ज्या चतुर्थ खण्डं ८९० इदमेवान्यरीत्या साध्यते । एतदर्धं भुजज्या त्रिज्याधं १७१९ अस्या वर्गो भुव २९५४९६१ कोटिव ८८६४८८३ कोटिज्या २९७७ । २५ अनयोना त्रिज्या भुजोत्क्रमज्या ४६० । ३५ । अथ द्विगुणा त्रिज्योत्कमज्या गुणिता त्रिज्याद्वयोत्क्रमज्यामा ३१६६९७१ । अस्या दलं वर्गगतत्वाच्चतुर्थभागो ७९१७४३ अस्य मूलं ८८९ । ४८ । जाता सैव । अत्रा- याक्षरचिह्न/जप्रकारेण कथ्यते । यथा कोटिज्योना त्रिज्या भुजोत्क्रमज्या भवति, इति पूर्व कथितम् । तथोत्क्रमज्योना त्रिज्या किल कोटिज्या। कोटिज्यावर्गोनः कर्णवर्गों भुजज्यावर्गो भवति । अत्रोत्क्रमज्या १ । अनयोना त्रिज्या । उज्या । त्रिज्या १ । जाता कोटिज्या । अथ कोटिज्यावर्गः । उज्या व १ । उत्रिभा २ । त्रिव १ । अनेनोना त्रिज्याकृतियॊाकृतिः स्यात् । या त्रि- ज्या सैव कर्णः । संशोध्यमानं धनमृणमिति कृते धनर्णयोरन्तरे जातो भुजज्यावर्गः ।

·[१६५ विर्जीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विशतिर्भवन्ति । एवं द्वितीयचतुर्थी शेऽपि। ततो दिचि- हनादुभयवाश्चनद्वयोपरि गतं सूत्रं ज्यारूपं भवति । एवं चतुर्विंशनिया भवन्ति । वासामर्धानि ज्याधानि । तत्पमाणान्यङ्गुलमित्या ग्राह्याणि । अथाऽऽदितो व्याख्यायते । येष्टा त्रिज्या स कर्णः कल्प्यः। या भुजज्या स भुजस्तयोः कर्णभुजयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः । कोटिज्येत्यर्थः । तत्र ये भुजकोटिज्ये ते भुजकोटचंशानां कमज्ये ज्ञातव्ये । भुजज्या विज्यातो यावद्विशोध्यते तावत् कोटयंशानामुत्तमज्याऽवशिष्यते । एवं कोटिज्योना विज्या भुजांशानामुत्तमज्या स्यात् । अथोत्क्रमज्यास्थानं दर्शयति । तत्र पूर्वलिखिते वृत्ते चिह्नयोरुपरि गर्न सूत्र किल ज्या । तदुपरि तयोश्चिह्नयोर्मध्ये यद्वृत्तखण्डं तच्चापं धनुः । चापमध्यस्य ज्यामध्यस्य च यदन्तरं वाणाकारं सोत्क्रमज्येत्युच्यते । विभमौविकाया इत्यमे संबन्धः। एवं साधारण्येन ज्याक्षेत्र दर्शयित्वाऽथ निर्दिष्टांशानां गणितेन ज्यानयनम् । त्रिभमौविकाया यदर्गार्धस्य मूलं सा पञ्चचत्वारिंशदंशानां ज्या स्यात् । तस्या यावत् कोटिज्या साध्यते तावत् तावत्येव भवति । यतस्तत्र कोटयंशा अपि पञ्चचत्वारिंशत् । अत्रोपपत्तिः। त्रिज्या भुजस्त्रिज्या च कोटिस्तद्वर्गयोगपदं वृत्तान्तःसमचतुरल- स्य भुजः स्यात् । सैव नवतिभागानां ज्या। तदधैं ग्राह्यम् । अतो वर्गयोगस्य चतुर्थांशः कृतः। तदेव त्रिज्यावधिमवस्तन्मूलं शरवेदभागज्येत्युपपन्नम् । अथ विशद्भागानां ज्या विज्यामिता स्यान् । तस्याः कोटिज्या षष्टिभा- गानां ज्या स्यात् । अत्रोपपत्तिः । वृत्तान्त पातिसमषडलस्य भुजो व्यासार्धमितः स्यादिवि प्रसिद्ध गणितेऽपि कथितम् । अवस्त्रिज्याधं त्रिंशद्भागज्येत्युपपन्नम् । अवः प्राग्वदुत्क्रमज्या । पष्टिभागज्ययोना विज्या राशेरुत्क्रमज्या। सा को- टिरूपिणी । क्रमज्या भुजरूपिणी । तद्ग्रयोर्निबद्धसूत्रं तत् कर्णः । तत् विंश- भागानां ज्यारूपम् । अतस्तदर्धं पञ्चदशभागानां ज्यामित्युपपन्नम् । एवं सर्वत्र ताशकशिञ्जिनीनामुपपत्तिज़ैया । शि०-उज्याव १ उत्रि भा २ । अयमुत्क्रमज्यावर्गयुतः कर्णवर्गो भवति । अत उत्क्रमज्यावर्गे क्षिप्ते “ धनर्णयोरन्तरमेव योगः ॥ इति जातः कर्णवर्गः । उत्रिभा २ । अस्य मूलार्ध तदर्धाशकसिञ्जिनी भवति । तन्न कृतम् । आदावेवार्धं कृतम् । अर्धे क्रियमाणे ५ वर्गेण वर्ग भजेदिति” अस्य चतुर्भागः उत्रिभा २ । ४ ।

·[ १६६] का प्रकारान्तरेण वदशिकशिञ्जिनीमाह-नियोकमज्यानि रियादि । अस्योपतिः। ताऽऽद्याक्षरचिनजिप्रकारेण कथ्यते। तबोकमज्योता विज्या किल कोटिज्या । तस्या वर्गोऽयम् । उव १ उविभा २ त्रिव १ । अ- मेनोमा त्रिज्याकवि॰ारुतिः स्यात् । उव १ उत्रिभा२ । अयं कमज्यावर्ग इलमज्यावर्गयुवो जातः। विभा । अस्य चतुर्थभागः। उत्रिभा १॥२अस्य मूलं प्राथम् । अत उकं त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेरित्यादि । एवं तस्या अप्पया तदर्धीशकशिञ्जिनीति । एवं कोटिज्याया अपि यावदर्भिमतखण्डानि स्युः । शि०-दाभ्यामनापवर्ते कृत उत्रिभा १।२। अस्य मूलं प्रायमतस्त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेर्दलस्य मूलंवदधीशकसिञ्जिनीत्युपपन्नम् । एवं तस्या अपि अन्या तदर्धीशकसिञ्जिनी । एवं कोटिज्याया अपि । तयथा । यत्र चतुर्विंशति ज्याखण्डानि तत्र राशेाऽष्टम स्खण्डं १७१९ । अष्टमस्य कोटिज्या षोडशं २९७७ षोडशमिता ज्याऽष्टमस्य कोटिज्या समैवेत्यर्थः । शरवेदभागज्या दादशं २४३१ । अस्मात्खण्डत्र्यात्कथितप्रकारेण चतुर्विं. शति खण्डान्युत्पद्यन्ते । अत्राष्टमा(शकसिञ्जिनी चतुर्थ ८९० चतुर्थस्य कोटिज्या विशं १३२१ विंशतिमिता ज्या चतुर्थस्य कोटिज्या समवेत्यर्थः । एवमन्यास्वप्य- घिमासु । चतुर्थस्थाशिकसिञ्जिनीद्वितीयं ४४९ द्वितीयस्य कोटिज्याद्वाविंशं ३४०९ द्वितीयस्यार्धाशकसिक्षिनी प्रथमं २२५ प्रथमस्य कोटिज्यात्रयोविंशं ३४२१ विंशस्या(शकसिञ्जिनी दशमं २०९३ दशमार्धसिञ्जिनी पञ्चमं ११०५ दशमस्य कोटिज्याचतुर्दशं २७२८ चतुर्दशाधीशकसिञ्जिनी सामं १५२० सप्तमस्थ कोष्टिज्या सतदर्श : ०८४ पञ्चमस्थ कोटिज्यैकोनविंशं ३२५६ द्वाविंशशस्यार्धाकसिञ्जिन्यकादशं २२६७ एकादशस्य कोटिज्या त्रयोदशं २५८५ द्वादशाशिज्या षष्ठं १३१५ पठा औराज्या तृतीयं ६७१ षष्ठस्थ कोटिज्याला ३१७७ अधादशा शज्या नवमं १९१० नवमस्म कोटिया पञ्चदशं २८५९ तृतीयस्य कोटिज्यैक्रविशं ३३७२ विज्या चतुर्विशतितम ३४३८ । आभ्योऽन्या इष्टजीकाः कथं कार्यास्वदाह-एवं त्रिष- डिति । अत्रोपप्पत्तिः । नवतिभागेभ्यास्त्रिंशद्भक्तेभ्यः खण्डत्रयं भवति । पञ्चदशह- तेभ्यो खण्डषट्कं भवति । तत्तु ब्रह्मदेवविरचितकरणप्रकाशे रुपामय इत्यादि पठितम् । चतुविशखण्डानि त्वाचार्येण स्वयमेव पठितानि । तत्त्वाश्चिन इत्यादि । यथा चतुर्विंशतिर्जीवाः पठितास्तथाऽल्या अवि सुधियाऽमिताः कार्याः । एवमानेकानि प्रकारान्तराणि सुधीभिः कार्याणि । अत्रोपप्रत्तिरियमेव । वा भाणाङ- विनाविज्यावृष्टिा विष्णय्य बुद्धिमता जीवा ग्राह्यः । केचिमते तलास्माकं मतम् । असमान्यतं लु“ विज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मूलमेव तदर्धाशकज्याप्रकारेण या चतुर्विंश- तिछुमा ज्या ३५३८. तीनवज्या अठा लशज्या बुतीया । एवं निपटायनिनाछि- ·[ १६७] तद्यथा । यत्र चतुर्विंशतिः खण्डानि तत्र राशेाऽष्टमं खण्डम् ८ । तत्को- टिज्या षोडशम् १६ । शरदमागज्या झदनम् १२ । अस्मात् खण्डत्रयात् कथिवप्रकारेण चतुर्विंशति खण्डान्युत्पद्यन्ते । तत्राष्टमात् तदर्धाशकशिञ्जिनी चतुर्थम् ४ । वत्कोटिज्या विंशम् २० । एवं चतुर्थाद्वितीयम् २ । द्वाविंशं च २२ । द्वितीयात् प्रथमम् १ । त्रयोविंशं च २३ । एवं दशमचतुर्दशपञ्चमैको- नर्विशसप्तमसप्तदशकादशत्रयोदशानीत्यष्टमात् १० । १४ । ५। १९ । ७ । १७॥ ११॥१३॥ अथ द्वादशात् । षष्टाष्टादशतृतीयकर्षिशनवमपञ्चदशानि । १८ । ३ । २१।९।१५। विज्या चतुर्विशमिति २४ । इति ज्योत्पतिः॥ ... शिव-संख्याऽभीष्टजीवाः सुधिया विधेया इति प्रोक्त ३ । ६ । १२ । २४ । एवं क्रमज्योत्पत्तिः। अथोत्क्रमज्योत्पत्तिः । भुजज्यावर्ग कर्णवर्गादपास्य कोटिज्यावर्गों भवति । कर्णस्त्रिज्येत्युक्तमेव प्राक् । कोटिज्यावर्गमूलं कौटिः । कोटिस्त्रिज्यायां अपनीता चेत्तदोत्क्रमज्या. भवति । तपया । यत्र तत्वाश्विनो ज्या पादशेनचातु आँगानाम् । अस्या वर्गस्त्रिज्यावर्गादपनीतश्चेहि कोटिवर्गों भवति । अस्थ. मूह कोटिः । इयं त्रिज्याया विशोध्या। अवशिष्टोत्क्रमज्या मुनिमिता भवति । एवं चतुर्कि शतिज्यार्धानामपि वर्गान् कृत्वा पृथक् पृथक् त्रिज्यावर्गाद्विशोध्य पृथक् कोटिवर्गा भवन्ति । तेषां मूलं कोटयों भवन्ति । कोटयस्त्रिज्याशुद्धाः सर्वा अपि भवन्त्यु- कमज्याः ॥ आसीनन्दिमुरेऽभवद्विजगुरुः श्रीकेशवो दैववि- तज्जश्रीगणनायकोऽखिलगुरुबलालनामा ततः । तज्जश्रीगुरुकेशंबात्मजंगणशक्ति प्रकाशाभिधे ससिद्धान्तशिरोमणेरधिकृतिर्योत्पत्तिसंज्ञाऽभवत् ॥ १॥ इति श्रीमगणेशदैवज्ञविरचिते सिद्धान्तभाष्ये शिरोमणि- प्रकाशे ज्योत्पत्तिः ॥

·ग्रहगणितोत्तरार्धस्थश्लोकप्रतीकानामकारादिवर्णा- नुक्रमेण सूचिः। -+++++:- पृष्ठाङ्का १४६ १ ११८ १४७ अगस्त्यध्वः सप्त नागा अगस्त्यस्य नाडीद्वयं अतोऽन्यथा वाऽस्तमयो अयनांशवशादेषा अयनांशोनिवपानात् अयनांशोनितपाते अर्काश्विनो जिनयमा ३५ १०९ २६ अष्टौ नखा गजगुणाः अस्फुटेषु वलनाहति २८ २७ आद्यगुणा नाडयोऽसक ७ पृष्ठाङ्काः १२३ ओजपदेन्दुकान्ति कलेंगताब्दा राबिभिः ९३ कल्प्योऽधःस्थसुधांशु १३० कार्य व्यतिपाताख्ये १३५ केन्द्रात् प्रदेयो वलनस्य केन्द्राद् भुजं स्वे वलनस्य १२० केन्द्राद्विभां तहलनाय कोटिश्च तत्कालशरोऽध ७५ खानहतं स्वादलेन १४८ गत्यन्तरांशैविहतं गृहार्धयुक्तस्य १५६ गोलायनसंध्यन्त ३४ ग्रहध्रुवान्तरे कला ७४ ग्रासाच्च कालानयने १३० ग्रासोनमानैक्यदलस्य ४० ग्रासोनमानैक्यदलेन ३९ ग्राह्याधसूत्रेण विधाय ९३ चर्के चक्रार्धे च व्यय ८९ चन्द्रस्य योजनमय ११७ चापीकृतस्यास्य नु ११८ ज्ञशुक्रावृजू प्रत्य २४ ज्ञातुं यदा भाभिमता २५ ज्ञेयं तदैव मध्यं १३१ ज्ञेयोऽर्को रविसंक्रमात् १२५ ६६ - आद्यान्यकालयोरपि आधान्यान्तरभक्त आभिविभक्का बलनेषु आयनवलनमस्फुटे इत्यभावेश्यनाशानां इन्दोभागः षोडशः इष्टाङ्गुलानीष्टवशात् उक्तेभ्य ऊनाभ्यधिका ऊनोअधिकपश्चिम एवं छते दिविचरौ एवं उधेहयति एवं विमदायकलोन एवं विमदहिताः एवं स्व॒वकाः स्पष्टाः २७ ३९ ३५ १३३ १०४ ५९ ९१ ८५. १५६ ५ ·[१६..] पृष्ठाकाः ६. ६२ ततो भग्रहयोगादी तत् कान्त्योरेकदिशो तत् संस्कृतः पर्वविराम तथा यदीष्टकालांशाः तदन्तरोत्था घटिका तन्मध्यकालान्तरयोः तयोः पलोत्थायनयोः तल्लग्नयोरन्तरतो ता एव खेटद्युति तात्कालिकैः ताभिरायनहक्कम १०३ ३० ६० : पृथक् १२१ तावत् समत्वमेव पृष्ठाङ्काः १३. दृक्क्षेप इन्दोनिज १४७, दृक्क्षेप इन्दोदिगुणो ५४ दृक्क्षेपशकू परिकल्प्य ९५ दृकखेचराकान्तर ८९ दृग्ज्यैव या वित्रिम ६४ दो कोटिवगैक्यपदं ३२ धुजीवया लब्धफलस्य ८९ नगनगाग्निनवा ८५ नती रवीन्द्वोः सम १५३ निजनिजोदयलम १३१ निरुक्ताः स्फुटा योगतारा १५५ निरुक्तौ ग्रहस्येति ६४ निशावशेषेरसुभि ११४ निशीष्टलमा उदयास्त ७२ पातस्थितिकालान्त ३३ प्रजायते मागपरेन ते ४७ प्रभा भवेन्ना तिथिमागतो ६२ माग्दृग्ग्रहश्चेदधिको ५६ माग्दृग्ग्रह स्यादुदया ४९ फलादविघ्नात् विभहीन ४८ बहुफलं जपदान ४३ बिम्बं रवेदिद्विशरतु ४४ भानोर्गतिः शरहता ९२ भानोर्गतिः स्वदश ११५ भावाभावे गतैष्यत्वे १२१ भूभाईसूत्रेण विधाय ११० भूव्यासहीनं रावैचिम्ब १२५, मध्यग्रहः पर्वविराम १५९ तिथ्यन्ताद्गणितागता विन्या निजान्त्यफल त्रिज्यावीदयन विज्योद्धृतस्तत् विभोनलग्नं तराण विभोनलग्नस्य दिनार्थ विभोनलग्नस्य नर विमोनलग्नस्य रवेश्च विभोनल मार्कविशेष दर्शान्तकालेऽपि समौ दर्शान्तलग्नं प्रथम दलेन्दवः शैलभूवश्च दिवौकसोरन्तर दिशोऽश्चि सार्धान्धयः हक्कम कृत्वाऽयनमेव दृक्कर्मणा पलभवन ८६ ९५ . १३ १६ • ३८ . २० २९ ·[ १७. ] पृष्ठाकाः मन्दश्रुतिद्राक् मन्दस्फुटात् खेचरतः मानार्धयोगान्तरयोः मानक्यखण्डं श्रुति ६२ १४५ १३ मानक्यार्धं गुणितं मानक्याधीद् धुचर ९३ ११६ १२४ १२१ १२५ २५ ११४ पृष्ठाङ्काः १२ रेखे किल प्रग्रहमोक्ष ७१ लघुज्यकोत्थो द्विगुणो २१ लब्धदिनैरेष्यगतै २६ लिप्ता अतिन्नत्रिगुणेन १५३ वके तु भुक्त्यैक्यता ११८ वक्रेऽथवा न्यूनतरे ३९ विक्षेपलिताः क्षिति ९७ विधेयमायनं आहे २ विपाई द्वयं सार्थ १३५ विलोमगे नभश्चरे २१ : वष्टिन निवाः स्थिति १२६ व्यभाषिवः सचरणा ४० व्यतिपातोऽयनभेदे १११ व्यर्केन्दुकोट,शशरेन्दु ४१ : शवोस्तयोईग्गुण ९२ शृङ्गे समे स्तो यदि १४६ शेषं शशाङ्कमहणोक ५३ समकारेण विलम्बन १२९ सपाततात्कालिक १२७ सपातसूर्योऽस्य ८१ सप्तामराः खमिति ११८ समगृहांशकला सव्यापसव्यं खलु २ संमलिनोन्मीलन २९ सायनरविशशियोगो ३८ सूर्येन्दुभूभातनु १०१ सूत्राणि केन्द्रावल नाम १११ सूत्रेण बिम्बमुडुपस्य मार्गामुलंघ्नं स्थिति मासान्तपदे प्रथमे मासाः पृथक्ते मेषादिस्थे गोलायन यच्छाद्यसंछादक यत् स्यादसावुदय यत्वस्वस्तिकगे रखी यत्राक्षोङ्गरसा लवा क्षिति यत्राक्षोङ्गरसा लवा दिन यत्रोदयो वाऽस्तमयो यदि भवति तदा ज्ञेयो पदर्गविश्लेषपदं यस्य स्फुटा कान्तिरुदक् यस्योदर्याकादधिको याम्योत्तरे क्रमाविलोप याम्योदकथधुचर याम्योदवस्थाचरविवरं या शिञ्जिनीमानदलैक्य युवायनांशोडुपकोटि ये स्पर्शमुक्त्योविशिखा योऽधो नरो दिनकृतः यौ ब्रह्मगुप्तकथिती ५३ १११ । or १२० " ३५ ३७ १६ ३५

·पृष्ठाङ्काः
१२६
५०
सौम्यं त्वधोमुखनरस्य
स्थित्यर्धनाडीगुणिता
सांगतः साशिक
स्पष्टा कान्तिः स्फुटशर
सष्टेषुरक्षवलनेन
स्पष्टोऽत्र बाणोनति
सष्टो भुजो भवति
स्फुटास्फुटकान्तिजयो
[ १७१]
पृष्ठाङ्काः '
१०० स्यादुद्गमो निजनिजो
२३ स्याद् दृङ्नतिर्वेदगुणा
२४ स्वघ्नायुतात् कोटि
८६ स्वभुक्तितिथ्यंशविवर्जितो
८. स्वलान्तरत्वादबहू
६३ स्वल्पे छन्ने धूम्रवर्णः
१०० स्वायनसंधाविन्दोः
७९ स्वायनसंधाविन्दोः क्रान्ति
८६
८८
१५६
१४३
इति ग्रहगणितोनरार्धस्थलोकमतीकानामकारादिवर्णानुक्रमेण साचिः ।

·अथ ग्रहगणितोत्तरार्धस्य विषयसूचिः। २८, २९ ७४, ७५ २८, २९ पृष्ठाङ्कतः पृष्ठाङ्काः अक्षजं दृक्कर्म । ७९-८१ ११४ । ग्रहयोयुविकालज्ञानं अगस्त्यः । तस्य ध्रुवकक्षेपकः । १२३ ११५-११७ । तयोर्याम्योचरान्त- इष्टघटिकाः। रज्ञानं ११८। उदयास्तकालज्ञानं । १२५, चन्द्रः। ग्रहणसंभवज्ञानं १, २, ७ । १२६ भूमध्यादृच्छ्रितिः १२ । अस्तभानुः। १२५,१२६ व्यासयोजनानि १३ । बिम्बकला- अस्तलग्नं ग्रहाणां । नयनं १६ । दृक्क्षेपः ५८ । श- आक्षवलनानयनें । ङ्घसाधनं ९७ । दिग्वलनं शृङ्गो- आयनं दृक्कर्म । नतौः १०३ । शरसाधनं १९ । आयनवलनानयनं कालांशाः ९२ । गोलायनसंधी आर्यभटः ११३ १३५। इष्टकालांशानयनं । ९३ कर्म । आयनं ७४, ७५, । अक्षणं इष्टं पाशिकं मौक्षिकं च। २४ ७९, ८०, ८१। उदयभानुः १२५, १२६ दृङ्नतिः ५० । उदयलग्नं ग्रहाणां ८४ धीवृद्धिद १४९ । उन्मीलनं २८ रुवकाः। नक्षत्राणां १२० । कर्णः । अर्कन्दुकक्षयोः ११,२५ नक्षत्राणि । ध्रुवकाः १२० । शरा: कालांशा ग्रहाणां १२१ । ग्रहयुतिकालज्ञानं १२५॥ ग्रहणम् । तत्प्रयोजनं ११ । तत्र प्रास ग्रहयाम्योत्तरान्तरज्ञानं १२५ । उ- प्रमाणं २१ । ततश्चेष्टकालज्ञानं दयास्तकालज्ञानं १२५, १२६ । २७ । परिलेखः ३५, ३७ । छ- नतिः। साधनं ६० । स्फुटनतेरानयनं ६१ स्थूलनतिः६२। प्रयोजनं ६३॥ ग्रहाः । मध्यमाः परमशराः ७० । उ- परिलेखः । चन्द्रग्रहणस्य ३५, ३७ । दयलग्नं ८४ । दृश्यादृश्यत्वलक्षणं शृङ्गोन्नतेः १०८। ८४ । गतसाधनं ८५ । नित्यो- पातः । अध्यायप्रयोजनं १३३ । संभ- दयास्तयोर्गतगम्यलक्षणं ८९ । का वासंभवज्ञानं १४३ । मध्यकाल- नांशाः ९२ । मध्यमा विम्बकला: ज्ञानं १४६, १४७, १४८) आ- नवर्णः ४०।

·1 [ १७३] पृष्ठाङ्काः पृष्ठाकाः धनकालज्ञानं १५३ । प्रयोजनं क्षेपः ७० । मध्ममा बिम्बकलाः १५९। ११४। बुधः । कालांशः ९२ । मध्यमशरः शरः। आनयनं ७१ । ७० । मध्यमबिम्बकलाः ११४। शुक्रः । कालांशाः ९२ । मध्यमो वि- ब्रह्मगुप्तः १११ । १४० । १४९ । क्षेषः ७० । मध्यमा बिम्बकला: ११३ । भुजः चन्द्रग्रहणे २४ । ११४॥ शङ्गोनतौ १००। शृङ्गोन्नतिः भुजः १००। भभाव्यासः । साधनं १४ । बिम्बक- कोटिः १०१।चन्द्रदिग्वलनं १०३ लानयनं १८। परिलेखः १०८। मध्यग्रहणकालः २८ । संमीलनं चन्द्रग्रहणे २८ । मदर्धािनयनं २१ । सिद्धान्तचूडामणिः १४९ । माधवः १४९। सूर्यः। ग्रहणसंभवज्ञानं ७ भूमध्यादुच्छ्रि- मोक्षकालः २८ । तिः ११ । व्यासयोजनानि १३ । यष्टिः ७२ । बिम्बकलानयनं १६ । दृक्- लम्बनम् । भावभावो धनर्णत्वं च ४४ । क्षेपः ५८ । ग्रहणे स्पर्शमुक्तिसं- साधनं ४७, ५० । प्रयोजनं ५४ । मीलनोन्मीलनकालज्ञानं ६४ । श- लल्लः । उत्कमज्याविधिदूषणं ३२ । साधनं ९८ । गोलायनसंधी १३३ । सौरशास्त्रम् ११३॥ लुब्धकः । ध्रुवकः १२३ । घटिका: स्थितिमयोरानयनम् । चन्द्रग्रहणे १२३॥ बलनम् । आयनं २९ । स्फुटं ३२ । अङ्गुलीकरणं ३४ । स्थूले लम्बनावनती ६२ । विभा १०७॥ स्पर्शकालः । ग्रहणे २८ । वैधृतः १४४ । स्पष्टक्रान्तिसाधनम् ८६ । व्यतिपातः १४४॥ स्फुटवलनानयनम् ३२। शनिः। कालांशाः ९२ । मध्यमो वि-स्वभा १०७ । इति ग्रहगणितोत्तरार्धस्य विषयसूचिः ॥ साधनं ५६। - ·. - ग्रहगणितोत्तरार्धस्थपद्यवृत्तानां सूचिः। पृष्ठाङ्काः पृष्ठाङ्कः अनुष्टुप् २५, १३०, १३१, १३३ प्रमाणिका १२४, १२५ आयो १३५,१४३-४८,१५३,१५५ भुजङ्गप्रयातम् ९०,९१,१२१, १२३ १५६, १५९ मन्दाक्रान्ता ७२, ८६, ११८ इन्द्रवजा १६, २१, २३-२८,३२, रथोद्धता ७४, ७५ ३५, ३७, ३८, ३९, ४३,५६, वसन्ततिलका २, १६, १८,८०,८१, ८५, ९२, ९५, ९८, १०७, १००, १०१, १०४, १०८, उपजातिका १, २,७,१२-१४, १९, १११, ११४, १५, १२०, १२५, १२६ २१, २४, ३३, ३४,४४, ४७- वंशस्थम् २९, ४८, ७९ ४९, ५३, ५४, ५८, ६०-६६, ७०, ७१, ८४,८६-८९, ९२- शार्दूलविक्रीडितम् ५, ४०, ४१, ६४, ९४, ९५, १०३, ११५, ११६, १११ शालिनी ४० १२७, १२९ द्रुतविलम्बितम् ११,८१ स्रग्धरा ११८ इति ग्रहगणितोत्तरार्धस्थपद्यवृत्तानां सूचिः ॥ १०९, १११ " ·-xxxx:- अथ ग्रहअणितस्योत्तरार्धे वासनाभाष्ये तथा शिरोमाण- प्रकाश उद्धृतपद्यानामकारादिवर्णानु- क्रमेण सचिः। के-केशवदेवज्ञस्य । ग-गणेशदेवज्ञस्य । गो-गोलाध्याय । न-नृसिंहदै- वज्ञस्य । प-शिरोमणिप्रकाशकारस्य । ब्र-ब्रह्मगुप्तस्य । ल-लल्लकतशि- ध्यधीवृद्धिदे । वा-वासनाभाष्ये । म्-सूर्यसिद्धान्ते । पृष्ठाङ्काः पृष्ठाङ्काः अल्लिम्बितचन्द्रो ( वा) ६८ खाश्वा वाणवो [करणकुतूहले] १४१ आधारवृत्तद्वयके (1) १२३ गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः ( गो) आसीनन्दिपुरे ११९ गर्भ सूत्रे सदा स्यातां (गो) इष्टापवर्तितां पृथ्वी (गो) ५४ ग्रासात्सराशिवितया ( लल्ल ) उदये तु सदैष्याः ( के ) ९६ गोलोक्तविधिना ( न ) १२३ ऊर्ध्वरेखायुतौ (गो) ४३ चन्द्रस्य कक्षावलये (गो) एकं भूमध्यतः ( गो ) चापेनास्य वटान्त्यग ( के) ४३ एवमक्षांशकैर्वृत्तं ( गो) जाडयाब्धेस्तारक २९ १३६ कक्षयोरन्तरं यत् स्यात् ( गो ) ५१, तच्चापैक्यान्तरमाणः ( गो तच्चापांशेनतौ बिन्दू (गो ततो भ्रमति गोले ( गो) कक्षाचतुर्थे धरणेहि (गो) तत्रापमण्डलमाच्या ( गो) ७३ कक्षायां सूत्रयोः ( गो) तरणिकिरणसङ्गा ( गो) १०९ कुपृष्ठगानां कुदलेन ( गो) ८६, ८७ तस्मान्नेदं पूर्वं (वा) कृत्तिकामैत्रमूलानि ( स्) १२४ तिग्मांशुचन्द्रौ किल ( वा) १४९ कृत्वाऽन्दू समुत्पत्ति ( गो) ५५ तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्य ( गो) कृष्णो भान्वखिलग्रहाय (ग ) २१ दर्शान्तादणिवागतात् क्रान्तिकला द्विरसगुणा (ब) १४० दिनकरदिशि १०९ कान्तिवृत्तग्रहस्थान ( गो ) ७५ दूरगः क्षिविजमण्डलो कान्तिवृत्तस्य विक्षेप ( गो) ६ दृक्सूत्रालम्बित ( गो) ४३ कान्त्याख्यधुनिशाख्य ( के ) ३२ दृग्गर्भ सूत्रयोरक्यात् ( गो) क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यं ( गो) २९ दृष्टभूपृष्टगादन्याद् (गो) क्षितिजे वलने ७९ नतिलिप्ता भुजः कर्णो( गो )५१,५५ माजे भूमिसमा (के) ३० नन्दिग्रामपुरेऽभवत् १५९ ५५ ३३ Mr 0 ·३३ " पृष्ठानः पृष्ठाङ्काः नाडिकामण्डले क्रान्ति ( गो) ६ योगतारोपरि स्थाप्यं ( नृ ) १२३ परमलम्बनलिप्तानी ( गो) ५५ योगस्तदन्तरे ( नृ) पर्वान्तेऽक नतमुडुपति ( गो) ४४ वरोजपदकान्ते (माधवोक्तसिद्धान्तचू- पश्चाद्भागाज्जलदवधा ( गो )२२,३५ डामाणि) १४९ पूर्वापरं च याम्यो ( गो) ५५ लम्बनकालशरान्तर (वा) ६९ पूर्वापरागताया (गो) ४३,५७ वित्रिभलमापक्रम (5) पौष्णतारां ततः क्रान्ति ( नृ) १२३ वृत्ते लव्यो लघुनि प्रथमतरमुदति ( लल्ल) ११३ वेत्ति विश्वंभराभारं ( वा ) प्रागग्रतो वेश्चन्द्रः ( गो) ४७ : व्यर्केन्द्धभुजज्या (ब) १०३ प्रोतमन्यच्चलं वेध (न) १२३ शवयात्रैक्यान्तर ( ब ) बाह्वगुलानि यत् ( लल्ल ) ११२ शरमूलं क्रान्तिवृत्ते. २२ ब्रह्माण्डानन्त (ग) ११४ शशिदृक्क्षेपार्थ ( वा ) भरणीतिष्यसौम्यानि ( सू) १२४ शाके व्यब्धीन्द्रतुल्ये (ग) भानोदृक्क्षेपधनुः ( वा ) ६९ शाकेऽष्टादिमनन्मिते (ग) भित्तौ विलिख्य ( गो) ४३ शीघेऽग्रगे युतिर्याता ( गो) ५६ यच्च रश्मिकिरणेन ३३ संपातयोरन्तरांशा (न) १२३ यतः क्वोच्छ्रितो द्रष्टा ( गो) ५४ समकलकाले भूभा ( गो) यत्पूर्वापरभावेन (गो) सर्वतः कान्ति सूत्राणां ( गो ७३ यत्र तत्र नतादात् ( गो) सर्वतः क्षेपसूत्राणां ( गो) मनाक्षोजिनभागा (वा) सर्वतः समवृत्ताच्च ( गो.) यथा जलसमानं च ( नृ) १२३ सौम्ये कमेण. १:२६ यद्याम्योदक तपन ( गो) याम्योत्तरं शरस्तावत् ( गो )५६, ६३, सौरः संक्रमवोऽनुपात (के) ६४ स्युलम्बनकला नाडयो ( गो.) ५६ युक्तायनांशेऽश शतं (गों)१३६,१३७, स्वक्रान्तिज्ये विज्यागुणे (ब) १०३ १३८ । स्वात्य गस्त्यमृगव्याध ( सू.) ये कक्षामण्डले ते ( गो) ५५ हस्तश्रवणफाल्गुन्यः (सू) इति वासनाभाष्यस्थपद्यानां सूचिः॥ ५५ १ ११० १

·No text on this page.