Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Sanveg Drumak Kandali
Front matter
No text on this page.
KS. "श्री हंसविजयजी जैन फ्री लायब्रेरी. द्वितीय पुष्प" श्री विमलाचार्य विरचित- श्री संगगुसकन्दली बडोदरा निवासी शा दलपतभाइ जगजीवनदासनां धर्म पत्नी श्रीमती इच्छाबाइना श्रेयोर्थे प्रसिद्ध कतो. श्री हंसविजयजी जैन झी लायब्रेरी वडोदरा.
No text on this page.
॥ पुष्पान्जलिः॥ ॥ श्रीहंसमुनिगुणपञ्चकम् ॥ ( शार्दूलविक्रीडितम् ) यद्वाग्गाङ्गपयःप्रवाहपतिता भव्या जना भारते भीमं कर्मतरङ्गितं भवमहाम्भोधिं तरन्ति क्षणात् ॥ तं चारित्रगुणोल्लसत्सुहृदयं स्फूर्जद्दयं धीवरं श्री निर्ग्रन्थवरं सुहंसविजयं वन्दामहे सादरम् ॥१॥ यद्दीक्षावसरे मुनीशविजयानन्देन प्रोद्घोषितं प्राप्तः शिष्यवरोऽद्य सद्धनिकुलात् लक्ष्मीविजेतुः करात् ॥ स प्रोन्नेष्यति साधुवर्गमखिलं सत्कीर्तिकोटि मुनिः श्रीसम्पद्विजयेन तं मुनिवरं वन्दामहे सर्वदा ॥२॥ यः संपद्विजयेन विष्णुमजयद्, ब्रह्मावरोहाद्विधिं रुद्रं चाधरयत्सुसत्त्वधरणात्पत्नीपरित्यागतः॥
पुष्पाञ्जर
संवेगद्रुम-
कन्दली.
॥ १॥
तं ब्रह्मेशहरिप्रभावत इहाधिक्यं दधानं मुनि
ध्यायामो मुनिहंसमेव सततं, हंसस्य शुद्ध्यै वयम् ॥ ३ ॥
यो जातो वटपत्तने नरवरात् श्रीमज्जगज्जीवनात्
माणिक्योदरतः कथं स न भवेत् हंसः सुहंसस्थितिः ।।
यः सूर्यस्य करग्रहेऽवगुणहर जातः स्वयं निर्मल-
स्तं हंस प्रणिदध्महे मुनिवरं चास्मन्मनोमानसे ॥४॥
श्रीमान्हंसमुनिः सदा विजयते हंसं मुनीशं भजे
हंसेन प्रविदारिताघपटली, हंसाय नित्यं नमः॥
हंसात्कर्मततिर्बिभेति सततं हंसस्य बोधोऽतुलो
हंसेऽस्थात् श्रुतदेवता सुविमला, हे हंस मामुद्धर ॥५॥
श्रीहंसमुनिभक्तेन, नर्मदाशिवशर्मणा दरापुरे विरचितं, श्रीहंसगुणपञ्चकम् ॥ १॥
प्रस्तावना. परम उपकारी अने निस्पृह जैन महात्माओए भव्य प्राणीओनी मुक्तिने माटे वैराग्यना अनेक ग्रंथोनी रचना करेली छे. जन्मथी ते मरण पर्यंत पांच इंद्रियोना विषय सुखमाटे अनेक जातना व्यापारो करी ते आशा सफळ थवा माटे, मनुष्यो बहुज परिश्रम करे छे अनेक कष्टो सहन करे छे; परंतु ते सुख आशा; तत्व द्रष्टा- ओने तो दूरनीदूर जती देखाय छे ! आवा विनाशी सुखनी आशा नहि राखतां अविनाशी सुखनी आशा धारण करवी के जे प्राप्त करवाने माटे संवेग मार्ग एज एक सुगम सुलभ अने सुखकर साधन छे. जैन धर्मनो सनातन सततवाही प्रवाह, दरेक प्राणीओने दुःखमाथी उद्धरी कल्याण वासनाने उत्तेजित करतो वहे छे अने आ संसार तरफ तीव्र वैराग्य स्फुरावे छे. जैनागमना पारगामी अने आहेत तत्त्वनिष्ठ गुरु महाराजाए परम श्रेयने अर्थे भवि आत्माना परम पुरुषार्थनी सिद्धि साधकने संवेग मार्ग बताव्यो छे, एज मार्ग शाश्वतसुखनी प्राप्तिनुं अनुपम मुख्य साधन छे, अने ते साधनना प्रभावथी बहिरात्म प्राणीओ अंतरात्मपणुं धारण करी परमात्मपणुं प्राप्त करी शक्या छे. तेमज करी शके छे. संवेग ए एक एवी अपूर्व वस्तु छे के कर्मोथी जकडाइ गएला जीवने एकांतपणे मोक्ष महेलमां पहो- चवा माटे एक उंचा प्रकारना सोपान-लिफ्ट-समान छे. . J
प्रस्तावना
संवेगद्रुम-
कन्दली.
॥ २॥
आ ग्रंथना कर्ता श्रीमान विमलाचार्य महाराजे तेज रीते संवेगर्नु उत्तम स्वरूप बताव्युं छे. एनी
रचना श्रीभर्तृहरि रचित वैराग्य शतक शैली करतां पण वधारे सुंदर छे एटलुंज नहि, परंतु उक्त महा-
त्माए ग्रंथनी शरुआतमा जणाव्युं छे के,अंतःकरण रुपी मदोन्मत्त हाथी धर्मरुपी उद्याननो महान उच्छेद
करवाने प्रवों छे तेने कवजे राखवाने आ ग्रन्थमां पचाश श्लोकरुपी मजबूत कोटडीनो आरंभ कर-
वामां आवे छे एटले उन्मत्त थयेला मनने कोटडीमां पूरवामां आवे छे.
सारांशके आ पचास श्लोकवाळो ग्रंथ वांचे अथवा सांभळे तेमनुं उन्मत्त हृदय शांत थइ (कवजामां
आवी जइ) संवेग रुपी सोपान उपर चडी, आत्मा मोक्ष महेलमां पहोची जायछे. आ रहस्यने सुचवनार
आ ग्रंथनुं नाम श्री संवेगद्रुम कंदली एटलाज माटे काए राख्युं छे एम जणाय छे दरेक मनुष्यने
एकांते हितकर आग्रंथ खास मनन करवा जेवो छे तेथी तेनुं प्रातःस्मरणीय जैनाचार्य श्रीमद्विजयानंद
सूरि-आत्मारामजी-महाराजना सुप्रसिद्ध प्रशिष्य जीवदयाना चुनंदा हिमायती शांतमूर्ति सतत उग्र-
विहारी मुनिमहाराज श्री १०८ श्री हंसविजयजी महाराज साहेवनी भलामणथी सरळ भापांतर करावी
मूळ साथे जैन समाजपासे मूकतां महद् लाभ थया वगर रहेशे नहि एमधारी आ उत्तम पुस्तक प्रसि-
द्धिमां मुक्युं छे. सदरहु ग्रंथनी शुद्धिने माटे पूर्वोक्त परमोपकारी महाराज श्रीहंसविजयजी महाराजनी
पासे यथा शक्ति प्रयत्न करवामां आव्यो छे, छतां प्रमाद दृष्टि दोषथी कोइस्थळे स्खलना जणायतो
क्षमा याचीए छीए.
॥२॥
आ ग्रंथ प्रसिद्ध करवामां पोतानां सद्गत सुशीलापली इच्छाबाइना स्मरणार्थे आर्थिक सहाय आपनार मुनिमहाराज श्री हंसविजयजी महाराजना वृद्ध धाता दलपतभाइ-जगजीवनदास वडोदरावाळाने धन्यवाद आपीए छीए, अने भाषांतर करावी आपवाछपावी आपवा विगेरे माटे करेल किंमती सहाय- सूचना माटे, श्री जैन आत्मानंद सभा भावनगरनो उपकार मानीए छीए. ली. लालचंद एम शाह ओनररी सेक्रेटरी श्रीहंसविजयजी जैन फ्री लायब्रेरी-वडोदरा.
No text on this page.
श्रीविमलाचार्यविरचित. संवेगद्रुमकन्दली. " (गुर्जर भाषांतर.) मंगलाचरण. दूरीभूतभवातिभिः प्रविदलन्मोहान्धकारोदयै- सावंशनिवेशितेक्षणयुगैर्यद्वीक्ष्यते योगिभिः। तत्पारे परतेजसां च तमसां प्राप्तप्रतिष्ठं परं दुर्लक्ष्यं परमात्मसंज्ञममलं ज्योतिर्जयत्यक्षयम् ॥ १॥ जेमणे संसारनी पीडाओ दूर करीछे अने मोहरूपी अंधकारना उदयनो नाश कर्यो छे. एवा योगीपुरुषो पोतानी नासिकाना अग्र भाग उपर बंने नेत्रो राखी जेनुं निरीक्षण करे छे. अने जे परम तेज तथा अंधका- रनी पार प्रतिष्ठा पामी रहेलं एवं परम दुर्लक्ष्य परमात्मा रूपं निर्मल अने अक्षय ज्योति जय पामेछे. १ १ "परमाप्तसंज्ञं" इत्यपि । ड कन्दली. संवेगद्रुम- रागद्वेषमंदाभिमानमदनक्रोधादिभिर्वैरिभि- याप्तं सर्वमिदं चराचरमिति प्रायो जगजित्वरैः। इत्यन्तःकरणप्रमत्तकरिणः सोल्लुण्ठमुच्छिन्दतो धर्माराममसौ नियन्त्रणकुटी पञ्चाशदारभ्यते ॥ २॥ ग्रंथ प्रयोजन. प्रायकरीने राग, द्वेष, मद, अभिमान, काम अने क्रोध वगेरे विजयी वैरीओथी, आ सर्व चराचर जगत् व्याप्त थयेलुं छे, तेथी अंतःकरण रुपी मदोन्मत्त हाथी धर्म रुपी उद्याननो महान् ऊच्छेद कर- वाने प्रवा छे. ते हाथीने कबजे राखवाने माटे आ पचाश श्लोक रुपी मजबूत कोटडीनो आरंभ करवामां आवे छ. २ चेतः किन्न वृथालजालगुपिले बद्धवा भवेऽस्मिन् रति सामग्री विफलीकरोषि सुचिराल्लब्ध्वा विशुद्धामिमाम् । १ जेम कोइ उन्मत्त हाथीने कवजे करी मजबूत मोटी कोटडीमां पूरवामां आवे छे तेम आ पचाश श्लोकवालो ग्रंथ जे वांचे अथवा सांभळे तो तेनुं उन्मत्त हृदय शांत थइ जाय छे-मन कबजामां आवीजाय छे.
क्षान्ति मार्दवमार्जवं च शुचितां मुक्तिं तपः संयम सत्यं निर्धनताममैथुनमिमं धर्मं कुरुष्वादरात् ॥ ३ ॥ प्राप्त थयेली शुद्ध सामग्रीने निष्फल करनारा हृदयने उपालंभ पूर्वक धर्मनो आदर करवानो उपदेश. हे चित्त ! वृथा आळ जाळथी गुंथाएला आ संसारमा प्रीति बांधीने लांबे काले प्राप्त थयेली शुद्ध सामग्रीने तुं शामाटे निष्फल करे छे ? क्षमा, कोमळता, सरळता, पवित्रता, मुक्ति, तपस्या, संयम सत्य, अपरिग्रह अने ब्रह्मचर्य रुप दशप्रकार धर्मनुं आदरथी सेवन कर. ॥३॥ येनान्धीकृतमानसो न मनुते प्रायः कुलीनोऽपि सन् कृत्याकृत्यविवेकमेत्यधमवल्लोके परित्याज्यताम् । धर्म नो गणयत्यतिप्रियमपि द्वेष्टि स्वयं खिद्यते स क्षान्तिक्षुरिकाधरेण हृदय क्रोधो विजेयस्त्वया ॥ ४ ॥ १ प्रथम क्षमाथी क्रोधने जीतवानो उपदेश. हे हृदय ! जे माणसनुं मन क्रोधथी अंध थइ जाय छे. ते माणस कुलवान् होय तो पण कृत्य 11
संवेगद्रुम-
कन्दली.
॥ २॥
अने अकृत्यनो विवेक जाणी शकतो नथी, ते नीच माणसनी जेम लोकमां त्याग करवा योग्य थइ जाय
छे. ते धर्मने गणतो नथी, ते पोताना प्रिय जननो पण द्वेप करे छे अने पोते पण खेद पामेछे, तेवा
नठारा क्रोधने तारे क्षमारुपी छरीने धारण करी जीती लेवो जोइए. ॥ ४ ॥
आत्मानं परितापयत्यनुकलं जन्मान्तरेष्वप्यलं
दत्ते वैरपरंपरां परिजनस्योद्वेगमापादयेत् ।
धत्ते सदतिमार्गरोधनविधौ गन्धेद्विपत्वं ततः
क्रोधस्येत्थमरे ! रिपोः क्षणमपि स्थातुं कथं दीयते ? ॥ ५॥
क्रोधने शामाटे स्थान आप जोइए ?
अरे हृदय ! जे क्रोध रूपी शत्रु क्षणे क्षणे आत्माने परिताप करेछे, जे जन्मांतरमां पण परंपराए पूर्ण
वैर करावे छे, जे परिजन-परिवारने उद्धेग करावे छे अने जे सद्गतिना मार्गनो निरोध करवामां तो
मदोन्मत्त हाथीना जेवो वनेछे. तेवा क्रोध रुपी शत्रुने तुं शामाटे क्षणवार पण स्थान आपछे ? ॥५॥
एष्यदुर्गति पातभीत
इव
कृत्वा स्वयं कम्पते
यद्भीतैरिव मांसशोणितरसैः कायः परित्यज्यते ।
१ अनुक्षणं । २ मत्तगजत्वं ।
यं
॥२॥
। .. . खानिर्दुःखगणस्य निर्मलगुणम्लान्येकहेतुर्मनः क्षान्त्या हन्त विलक्षतां निजरिपुः क्रोधो हगन्नीयताम् ॥६॥ क्षमाथी क्रोध रुपी शत्रुने बलात्कारे विलखोज करी नांखवो जोइए. हे मन ! जे क्रोधने लइने माणस भविष्यमा थवानी दुर्गतिमां पडवाथी व्हीतो होय तेम कंपी उठे छे, जेना भयथी जाणे व्हीता होय तेम मांस तथा रुधिरना रसो शरीरने छोडी दे छे, जे दुःखना समू- हनी खाण रुप छे, अने जे निर्मल गुणोने ग्लानि आपवामां मुख्य कारण रुप छे, तेवा तारा क्रोधरुपी शत्रुने तुं क्षमा गुणथी बलात्कारे विलखो बनावीदे.' ॥६॥ भ्राम्यत्यूर्ध्वमुखः क्षमो नमयितुं पूज्येऽपि नो कन्धरा- मन्तःक्षिप्तकुशीतावशतनुः प्राणी यदध्यासितः। तं मानं विपदां निधानमयशोराशेर्निदानं सदा मुक्त्वा मार्दवमादरेण महता चेतः ! समभ्यस्यताम् ॥७॥ १ क्रोधी माणस क्रोधना आवेशथी ध्रुजे छे, तेना शरीरमां मांस तथा रुधिर शोषाइ जाय छे, ते दुख पामे छे अने तेना सारा गुणो ढंकाइ जाय छे. तेवो भावार्थ आ श्लोकमां उपजावेलो छ ।२ कुशी(कोश)एव लता अथवा कुशीलता दुःशीलता।
कन्दली. संवेगद्रुम- ॥३॥ २ मादव-कोमळताना गुण विपे. मानने छोडी कोमळता मेळववा अभ्यास करवो जोइए, हे चित्त, जो मानना अध्यासथी माणसनुं शरीर अंतःकरणमा खोसेली कुशीलता-लोढानी कोश- थी जकडाइ जाय छे, तेथी ते माणस पोतानुं मुख उंचुं राखी चाले छे अने पूज्य पुरुषनी तरफ पोतानी ग्रीवा नमाववाने पण समर्थ थतो नथी, तेवा विपत्तिओना भंडार रुप अने अपकीर्तिना कारण रुप मा. नने छोडीदइ मोटा आदर वडे तारे मार्दव-कोमळता मेळववा माटेज अभ्यास करवो. विश्वस्तानपि वञ्चयत्यनुदिनं मित्रे गुरौ बन्धुषु प्रायेण च्छलमीक्षते क्षणमपि द्रोहं विना दुःस्थितः। जागर्ति स्वपिति प्रतारणधिया यां सेवयन्निस्त्रपो मायायाः प्रतिकूलमार्जवमरे तस्याः समासेव्यताम् ॥ ८॥ ३ सरळताना गुण विषे. मायाने दूर करवा सरळतानो अभ्यास करवो जोइए. हे चित्त ! जे मायाने सेवनारो पुरुष निर्लज थइने प्रति दिवस विश्वासी माणसोने छेतरे छे प्राये- १ अंतःकरणमा रहेल कुशीलता एटले दुःशीलता एवो पण अर्थ थइ शके. है करीने पोताना मित्र, गुरु, अने बंधुओमां पण छळनी दृष्टिए जुवे छे, क्षणवार पण द्रोह विना रही शकतो नथी अने हमेशा बीजाने छेतरवानी बुद्धि राखी जागे छे अने सुवे छे अर्थात् जागतां अने सुतां पण बीजाओने छेतरवानाज विचारो कर्या करे छे, तेवी मायाने प्रतिकूल एवी सरळता राखवी जोइये तेथी तुं तेनुं सेवन कर. ॥ ८ ॥ तृष्णावल्लिरियं नवैव विधिनाप्येतेन निष्पादिता छेत्तुं प्रक्रमिता किमप्यतितरां या केवलं वर्द्धते । तल्लोभस्य विजूंभितं स सकलक्लेशप्रसूतिस्ततो मुक्तिर्मुक्तिवधूसमागमविधौ दूती समाराध्यताम् ॥ ९॥ लोभथी मुक्त रहेजोइए. हे चित्त ! जे लोभ तृष्णा रुपी एक नवी जातनी वेल विधिए, उत्पन्न करेल छ, के जेवेलनो उच्छेद करवा जतां उलटी ते वधारेने वधारे वधती जाय छे, ते लोभनुज वधतुं जतुं स्वरुप छे, अने वळी जे लोभ सर्व जातना क्लेशोने उत्पन्न करनारो छे, तेवा लोभमांथी जे मुक्ति (छुटवू) ते मुक्ति (मोक्ष) रुपी वधूनो समागम कराववामां दूती रुप छे, तेथी तुं तेनुं आराधन कर. ॥ ९ ॥ १ प्रारब्धा ।
संवंगद्रुम- कन्दली. ॥४॥ 4 तीर्थ तीर्थमरे परिभ्रमसि किं खेदाय दत्वा मनः ? स्मानाबाह्यमलोऽप्यपैति न पुनर्भावानुवन्धः क्षयम् । आत्मा चैष कलङ्कितोऽन्तरमलैः शुद्धिं ततः किं भजे- च्छौचं तत्तदहो कुरुष्व कुरुते तेषां यदुच्छेदनम् ॥ १० ॥ ४ शुचिता-पवित्रताना गुण विपे. बाह्य शौच नहीं करतां अंतःशौच करवू जोइए. हे भव्य ! तुं तारा हृदयने खेद आपी तीर्थे तीर्थे शामाटे भमे छे ? तीर्थमा स्नान करवाथी वाह्य मळनो क्षय थशे पण भाव मळ-अंदरना मळनो क्षय थशे नहीं. अंदरना मलोथी कलंकित थयेलो तारो आत्मा शीरीते शुद्धिने पामशे ? तेथी जे रीते अंतरना मळो उच्छेद पामे तेवं तुं शौच कर. ॥१०॥ निस्तीर्णा बहवस्तरन्ति वहवो भव्यास्तरिष्यन्त्यपि क्लेशांभोधिमगाधमप्यतितरां चीर्णेन येन ध्रुवम् । ॥४॥ १ भावानुवन्धः भावगतो मलः ।
बाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नमचिरात्संसारकारागृह- क्रूरद्वारकपाटभेदि तदरे स्फीतं तपस्तप्यताम् ॥ ११ ॥ ५ तपना गुण विषे. दुःखोना अगाध समुद्रने तारनारूं तप करवू जोइए. भव्य! जे तप आचरवाथी दुःखोना अति अगाध एवा समुद्रने घणां भव्य मनुष्यो निश्चे तरी गया छे, घणांओ तरे छे अने घणांओ तरी जशे, अने जे तप आ संसार रुप कारागृहना घातकी द्वारना कमाडने तरतज भेदनाएं छे, तेवं ते बाह्य अने आभ्यंतर एवा भेदवाळु उत्तम तप तुं तप्या कर. ॥११॥ आत्मन्निच्छसि हन्त शाश्वेतपुरीमार्गे विहर्तुं यदि भ्रातः ! संयमवर्मणा कुरु तदा रक्षाविधि सर्वतः। नो चेदिन्द्रियतस्करैस्तव हठात्तीक्ष्णायभूरिस्फुर- चिन्ताभल्लिशतैर्विभिद्य हृदयं ग्राह्यो विवेको मणिः ॥ १२ ॥ १ मोक्षपुरीमार्गे।
संवेगदुम- 156 mainmen-miummen- कन्दली. ६ संयमना गुण विपे. मोक्ष पुरीने मार्गे जवा माटे संयम रूपी कवच धारण करवू जोइए. अरे भ्राता आत्मन् ! मोक्षपुरीने मार्गे विहार करवानी जोतारी इच्छा होय तो तुं संयम रुपी कवच धारण करीने सर्व तरफथी तारी रक्षा करजे, जो तुं ते रक्षा नहीं करे तो इंद्रिय रुपी तस्करो तीक्ष्ण अग्र- वाला फरकता चिंता रुपी सैकडो भालाओथी तारा हृदयने तोडी तेमा रहेला विवेक रुपी मणिने बलत्कारे ग्रहण करी लेशे! ॥१२॥ पुण्यानां प्रकटप्रवासपटहः प्रस्थानसन्मङ्गलं माहात्म्यस्य यत्र मन्त्र इव यत्कीर्तेः समुच्चाटने । आत्मापि स्वयमेव लज्जत इव तन्मुश्चानृतमाहतः कुरु सखे ! सत्येन सत्यं मुखे ॥ १३ ॥ ७ सत्यना गुण विपे. नठारा असत्य वचनने छोडी प्रतिज्ञाथी सत्य बोलवू जोइए. हे सखे ! जे असत्य वचन पुण्योनो प्रगट रीते प्रवास कराववामां पटह ( ढोळ ) रुप छे, जे महात्मा १ प्रतिज्ञया. २ एटले असत्य वचन बोलवाथी पुण्य चाल्युं जाय छे अने माहात्म्य घटी जाय छे. प्रायो यदुच्चारणे , 24 पणाने प्रयाण करवानुं उत्तम मंगळ रुप छे, जे कीर्त्तिने उच्चाटन करवाना मंत्र रुप छे, अने जेनो उच्चार करवामां प्रायेकरी आत्मा पोते पण शरमातो होय तेम लागे छे, तेवा असत्य वचनने छोडी दे अने प्रतिज्ञाथी मुखमां सत्य वचन, आदर पूर्वक ग्रहण कर. ॥१३॥ कः कस्येह न को न कस्य किमिह खस्याथ किं चापर- स्येत्थं चित्त ! भवखरूपमखिलं सञ्चिन्त्य मायामयम् । स्वर्णं लेष्टुमथो प्रियं रिपुमथो वेश्मान्यरण्यान्यथो स्त्रैणानीह तृणान्यथो समदृशा पश्यन् भवाकिञ्चनः ॥ १४ ॥ ८ अपरिग्रहना गुण विषे. सर्वत्र समदृष्टि थइ निष्किंचन थq जोइए. हे चेतन, 'कोठे कोण छे. ?' कोइ 'कोइनुं नंथी' अने 'आपणुं अने बीजानुं शुं छे' ? एवी रीते आ बधुं मायामय संसारनुं स्वरुप चिंतवी स्वर्ण अने माटीनुं ढेकुँ, प्रियमित्रो अने शत्रुओ, घरो अने जंगलो, अने स्त्रीओ अने तृण ए सर्व समदृष्टिथी जोइ तुं निष्किंचन-परिग्रह वगरनो था.॥ १४ ॥ १ मृत्पिण्डम् । २ स्त्रीसमूहाः ।
संवेगदुम- कन्दली. ॥६॥ यन्मुक्तः किल चक्षुपेव रहितः प्राणी न विभ्राजते सर्वाङ्गं सुभगोऽपि हि व्रतविधेर्धर्मस्य यज्जीवितम् । धीराणामपि देवदानवनृणां यत्सर्वथा दुष्करं तत्संसारलतालवित्रममलं रे ब्रह्मचर्यं भज ॥ १५ ॥ ९ ब्रह्मचर्यना गुण विपे. आ संसार रूपी लताने छेदनारा निर्मल ब्रह्मचर्यने सेवईं जोइए. हे चेतन! ब्रह्मचर्यथी रहित एवो पुरुष सर्व अंगे सुंदर एवो प्राणी जेम नेत्र वगरनो शोभे नहीं, तेम शोभतो नथी, जे ब्रह्मचर्य व्रतविधिना धर्मर्नु जीवन रुप छे, अने जे ब्रह्मचर्य धीर एवा पण देव, दानव अने मनुष्योने सर्वथा दुष्कर छे, तेवा संसार रुपी लताने छेदनारा निर्मल ब्रह्मचर्यनुं तुं सेवन कर. ॥ १५ ॥ दिक्षु भ्राम्यसि यासि पारमुदधेर्दैन्यं समालम्बसे सेवामिच्छसि गच्छसि प्रतिगृहं बद्धाञ्जलिर्याचसे १ संसारलताविच्छेदकं. ॥६॥ A किं किं नास्य कृते करोषि वपुषो रे जीव ! लोकान्तर- प्रस्थाने तु पदान्तरेऽपि भवता सार्द्ध न तद्यास्यति ॥ १६ ॥ १० देहनी अनित्यता विषे आ देह कदिपण परलोकमां साथे आववानो नथी. हे जीव ! आ शरीरने अर्थे तुं शुं शुं नथी करतो?तुं तेने माटे दिशाओमां भटके छे, समुद्र पार जाय दीनता करे छे सेवा (नोकरी) करवानी इच्छा राखे छे. घेर घेर भटके छे अनेबे हाथ जोडीने मागे छे, पण ज्यारे तुं परलोकमां प्रयाण करीश, त्यारे ते शरीर तारी साथे एक पगलं पण आववानुं नथी ॥१६॥ लोकेभ्यः शृणुमः प्रतिक्षणमिमां संसारनिःसारतां निःसन्देहमथात्मनाप्यहरहः प्रत्यक्षमीक्षामहे । किन्त्वेकान्तनितान्तसौख्यफलदे संवेगतुङ्गद्रुमे नारोढुं क्षमसे दृढं निगडितो जीवः स्वकैः कर्मभिः ॥ १७ ॥ १ दृढं बद्धः।
कन्दली. संवेगद्रुम- ११ कर्मनी शक्ति विपे. पोताना कर्मोधी जकड बंधाएलो जीव संवेग रूपी ऊंचा वृक्ष उपर चडी शकतो नथी. 'आ संसार निःसार छे' एवं अमे वारंवार लोको पासेथी सांभळीए छोए अने 'ते निःसंदेह छे. एवं अमे अमारी जाते हमेशा प्रत्यक्ष पणे जोइए छीऐ, ते छतां पोताना कर्मोथी जकड बंधाएलो जीव एकांतपणे मोक्ष सुखना फलने आपनारा संवेग रुपी उंचा वृक्ष उपर चडी शकतो नथी ॥ १७ ॥ रे रे मानस ! निन्दितेषु विबुधैः कामेषु वध्वाग्रह किं किम्पाकफलेष्विवान्तविरसेष्वेतेपु धत्से रतिम् ? । संवत्याशु बहिर्धमं कुरु किमप्यालोच्य तन्नो पुन- र्येनास्मिन् जगति प्रकामकटुभिः कष्टैरुपद्यसे ॥ १८॥ १२ कामासक्ति त्याग करवा विपे. किंपाकना फलनी जेम विरस एवा कामने विपे आसक्ति छोडी देवी जोइए अरे मन ! विद्वानोए निंदेला अने किंपाकना झेरी वृक्षनी जेम परिणामे विरस एवा काम-विष- योमा आग्रह बांधीने तुं शामाटे प्रीति करे छे ? अने बाहेरनो भ्रम सत्वर छोडी दइ कांइ पण विचारी काम कर के जेथी आ जगतमा अति कडवा एवा कप्टोथी तने उपद्रव थाय नहीं ॥१८॥ ॥७॥ and हंहो मानस ! कथ्यतां मम पुरः पृच्छामि सप्रश्रयं रे निर्लक्षण ! शिक्षिता कुंत इयं निःसीमनिर्लज्जता ?। अस्य खार्थपरायणस्य वपुषः कृत्येषु मूढादरा- दात्मायं सहेजोऽपि निर्दय यतः खेदाय सङ्कल्प्यते ॥ १९ ॥ १३ शरीरना मोह विषे आ स्वार्थी शरीरना कामने माटे संकल्प विकल्पो करी आत्माने खेद आपवो न जोइए. लक्षण रहित मन ! हुं तने नम्रता साथे पुछु छु के, आवी बेहद निर्लज्जता तुं क्याथी शीख्यु ? ते मने कहे हे मूढ, हे निर्दय, जे आ स्वार्थमां तत्पर एवा शरीरना कार्योमा आदर राखी तुं तारा सहज आत्माने संकल्प विकल्पोथी खेद पमाडे छे ॥ १९॥ भूयो भूयोऽपि रे रे गतभय ! भवता भ्राम्यता भीमभीमे संसारेऽस्मिन् विसोढाः कति कथय महावेदनाः कर्म दोषात् ? । १ स्वाभाविकोऽपि ।
संवेगद्रुम-
कन्दली.
॥८॥
जानानोऽप्येतदेवं प्रतिदिवसमहो तन्निदानेषु कस्मा-
दात्मन्नेकान्तमूढः कलयसि विपयेष्वेव सौख्याभिमानम् ॥ २० ॥
१४ विषयोना कटुफल विपे.
॥ विपयोमा सुख, अभिमान न राखg जोइए ।
हे निर्भय आत्मन् ! कर्मना दोपथी आ अति भयंकर संसारमा वारंवार भमीने ते केटली महा वेदना
ओ सहन करी ? ते कहे. ए मोटी वेदनाओ® कारण विषयो छे, ए वात तारा जाणवामां छे, छतां
तुं अतिमूढ थइने हमेशा ते विपयोमा सुखनुं अभिमान शामाटे राखे छे ? ॥ २० ॥
अभ्यस्तैः किमु पुस्तकैः किमथवा चेष्टाभिरेकान्ततः
कष्टाभिः किमु देवतादिविषयैः पूजाप्रणामादिभिः ।
चेतश्चेदिदमर्कतूलतरलं शक्येत रोढुं वलात्
कामेभ्यः करपङ्कजे ननु तदा सौख्यानि सर्वाण्यपि ॥ २१ ॥
जो चितने विपयोमांथी अटकावामां आवे तो सर्व सुख हाथमां ज छे.
हे भव्य ! तारे घणां पुस्तकोनो अभ्यास करवानी कांइ जरुर नथी, एकांत पणे कष्ट भरेली तप-
१ तन्निदानेषु तद्वेदनामूलकारणेपु ।
॥८॥
" स्यानी चेष्टाओ करवानी पण जरुर नथी, अने देवता वगेरेने पूजा तथा प्रणामादि करवानी पण जरुर नथी जो आकडाना रुना जेवा चंचळ चित्तने विषयोमाथी बलात्कारे अटकाववानी तारामां शक्ति होय तो पछी सर्व सुखो तारा हाथमाज छे, एम समंजी लेजे ॥ २१ ॥ संप्राप्ताः शतशः श्रियः सरभसं भुक्तानि सार्द्ध सुर- स्त्रीभिः कामसुखानि तान्यपि मुहुर्काम्यद्भिरस्मिन् भवे । किन्त्वालोचय निर्विकल्पकधिया. भूत्वापि यन्नो भवेत् तच्चेतः ! कथमुच्यते किल सुखं दुःखं तदेकान्ततः ॥ २२ ॥ ॥ जेने सुख मानवामां आवे छे, ते एकांते दुःखरूप ज छे । आ संसारमा वारंवार भ्रमण करनारा प्राणिओए हे चित्त ! सैकडोवार संपत्तिओ प्राप्त करी छे अने देवताओनी स्त्रीओ साथे वेगथी विषय सुखो भोगव्यां छे, पण तुं ते विषे निर्विकल्प बुद्धिथी विचार कर के, जे थईने पार्छ रहे नहीं, ते सुख शीरीते कहेवाय? तेवं सुख तो एकांते दुःख रूपज छे २२ एकं वक्रविलोकितेन वचनेनान्यं परं विभ्रमै- धूभङ्गस्तनदर्शनप्रभृतिभिर्व्यामोहयन्ति स्त्रियः। ?
कन्दली संवेगद्रुम- ॥९॥ इत्येवं कुटिलासु कृत्रिमकृतस्नेहासु तावप्यलं किं रे चित्त ! रतिं करोपि विमुखां सिध्यङ्गनासङ्गमात् ॥ २३ ॥ १५ स्त्री मोह विप ॥ सिद्धिपी सुंदरीना संगमथी विमुख थइ स्त्रीओ तरफ मोह न करवो जोइए ॥ हे चित्त ! जे स्त्रीओ एक पुरुपने वैक दृष्टिथी, बीजाने वचनथी, त्रीजाने हावभावना विलासोथी अने चोथाने भ्रकुटीनो भंग तथा स्तन वगेरे अंगोना देखाडवाथी मोह पमाडे छे, एवी ते कुटिल, अने कृत्रिम स्नेहभाव वतावनारी स्त्रीओने विपे सिद्धि रुपी सुंदरीना संगमथी विमुख एवी प्रीति शामाटे करे छे ? ॥२३॥ आत्मन्यभ्यर्णभावं भज किमपि सखे ! शिक्षयामि क्षणं त्वां खार्थभ्रंशेन कस्मादनवरतमहो मूर्खतामातनोपि । चेतस्त्वां तेषु तेषु भ्रमयति सततं पापकृत्येषु शश्व- द्भूयोभूयोऽपि येषामहह स भविता दुःसहो दुर्विपाकः ॥ २४ ॥ १ मुक्तियनितासगमात् । २ वक्रविलोकितेन एवो पण पाठ छे, तो तेनो अर्थ 'मुखदर्शनी' एम करवो. ३ सामीप्यभावम् । ॥ ९॥ MPARAN ॥पाप कृत्योर्नु परिणाम दुःसह अने दुष्ट छ । हे मित्र ! हुं तने क्षणवार शिक्षा आपुंछ के, जरा तुं तारा आत्मानी समीप जा, शामाटे स्वार्थनो नाश करी हमेशा मूर्खता ने वधारे छे ? जेओनुं परिणाम वारंवार घणुं दुःसह अने नठारुं छे एवा ते पाप कृत्योमा तने तारं हृदय निरंतर भमाव्या करे छे ॥ २४ ॥ . आत्मन्मोहतमस्तिरस्कृतमते कृत्वा पुरस्त्वामहो धूर्ताः सन्ततमिन्द्रियादय इमे पुष्णन्त्यभीष्टं निजम् । मूढ ! त्वं पुनरेक एव नरके सोढासि बाढं दृढं छेदाच्छोटनपाटनादि तदरे वाचां न यद्गोचरम् ॥ २५ ॥ ॥ धुर्त इंद्रियोना वश पणाथी नरकनी वेदनाओ भोगववी पडे छे । मोहरुपी अंधकारथी जेनी बुद्धि ढंकाई गई.छे, एवा हे आत्मा ! आ इंद्रिय रुपी धूताराओ तने आगळ करीने हमेशा पोतानुं पोषण कर्या करे छे, पण हे मूढ ! तारे एकलानेज नरकनी अंदर छेदावं कपातुं अने फडा, वगेरेनी दृढ वेदनाओ सहन करवी पडशे के जे वेदनाओ वाणीथी पण कही शकाय तेवी नथी ॥ २५ ॥ .
संवेगम- कन्दली. ॥ १० ॥ Sameeru-manmammi उन्मादादवमत्य रे ,णिमिव श्रीमद्गुरूणां वचो लज्जा वीरुदिव द्विपेन भवता निर्मूलमुन्मूलिता। इत्युत्तीर्णमहो विचारशरणेरेतत्तथाप्युच्यसे भ्रातर्मानसवेदनीयमचिरादुश्चेष्टितानां फलम् ॥ २६ ॥ ॥ श्रीगुरुना वचननो अनादर करवाथी नठारं फल भोगव_ पडे छ । हे धाता हृदय ! जेम उन्मत्त हस्ती अंकुशनो अनादर करी लताने मूळमांधी ऊखेडी नांखे तेम तें उन्माद पणाथी श्रीगुरुना वचननो अनादर करी लज्जाने दूर करी छे, तेथी तुं विचारना मार्ग उपरथी उतरी गयुं छे, तो पण तने कहेवू जोइए के थोडा वखतमां तारे ते तारा नठारा आचरणोनुं फळ वेदवू पडशे ॥ २६ ॥ अन्यो जीवः शरीराद्भमति स च भवे पुण्यपापे च भुङ्क्ते कोऽहं दर्शी तदस्मिन्निति हृदय ! कुरु त्वं यथेष्टं विकल्पान् । ॥१०॥ meinmamimarana १ अंकुशम् ।
tha किन्तु ज्ञातव्यमये शठ ! हठवचनैःः सर्वमुच्चारयद्यः पाश्चात्त्यं चेष्टितं रे व्यपंघृण! परमाधार्मिकेभ्यस्त्वयेदम् ॥ २७ ॥ ॥ इच्छा प्रमाणे वर्त्तवाथी पछवाडे परमाधार्मिकोनी शिक्षा भोगववी पडे छे ॥ हे हृदय ! “ आ शरीरथी जीव जुदो छे, अने ते संसारमा भमे छे अने पुण्य तथा पाप भोगवे छे, ते मारे क्यां जोवानुं छे ?" आ प्रमाणे तुं मरजी प्रमाणे विकल्पो कर्या कर, . परंतु हे, शठ ! ते पछ- वाडानुं तारुं सर्व चेष्टित हठ करीने कहेनारा अने निर्दय एवा- परमाधार्मिको पासेथी ते तारे जाण- वार्नु छे, एटले परमाधार्मिकोनी शिक्षाथी तने तारा वर्तनथी खबर पाछळथी पडशे ॥ २७ ॥ चेतः! किं सानुरागं युवतिषु सहसा मानुरागं कुरुष्व ज्ञात्वा स्वार्थैकनिष्ठं स्वजनपरिजनभ्रातृपुत्रायशेषम् । आमृष्टस्याष्टसङ्ख्यैरनुदिवसमहाकर्दमैः कर्मरूपै- र्वाञ्छा स्वाभाविकं चेत्प्रकटयितुममुष्यात्मनः स्वच्छभावम् ॥ २८ ॥ २ हेनिर्दय !। , है - संवेगद्रुम- कन्दली. ॥११॥ AVM ॥ जो आत्माना शुद्ध स्वरुपने ओळखवानी इच्छा होय तो सर्व स्वार्थी परिवारनो अनुराग छोडी देवो जोइए हे चित्त ! तुं युवतिओ तरफ शामाटे अनुरागर्नु साहस करे छे ? हमेशा मोटा कादव रुप आठ कर्मोथी खरडाएला तारा आत्माना सहज निर्मल स्वरुपने प्रगट करवानी जो तारी इच्छा होय तो स्वजन परिवार, भाईओ अने पुत्रो वगेरे सर्वे स्वार्थमाज निष्टा राखनारा छे, एवँ जाणी तेमनी तरफ तुं अनुराग करीश नहीं ।। २४ ॥ आत्मन्नत्राणमात्तं दिशि दिशि तरले चक्षुषी विक्षिपन्तं प्रत्यक्षेणेक्षसे रे जनमिममखिलं यान्तैमास्ये यमस्य । तत्किं मोहान्ध ! हित्वा विपमिव विषयान् मुक्तनिःशेषसङ्गः शृङ्गे भूमिधरस्य क्वचिदथ विपिने तप्यसे नोर्ववाहुः ॥ २९ ॥ सर्वत्र दुःखी अने यमराजना मुखमां पडता प्राणीओने जोतां छतां पण जीवने एकांते जइ तपनी इच्छा थती नथी ए केवो मोह ? हे आत्मन् , रक्षण वगरना, पीडा पामता अने 'क्यां जवु' एवा विचारथी दरेक दिशामां पोताना १ आस्ये मुखे यान्तं गच्छन्तम् । SAMusioner marath ॥ ११ ॥ -amwide NA -- चंचल नेत्रोने फेरवता अने छेवटे यमराजाना मुखमां पडता एवा सर्व लोकोने तुं प्रत्यक्ष जुवे छे, छतां हे मोहान्ध ! विषनी जेम विषयोने छोडी दई अने सर्वना संगनो त्याग करी कोई पर्वतना शिखर उपर अथवा कोइ वनमा जई ऊंचा हाथ करी तपस्या शामाटे करतो नथी ? ॥ २९ ॥ ज्ञात्वा सत्वरगत्वरं जगदिदं मोक्षकबद्धस्पृहा धन्याः केऽपि धनानि सन्त्यपि तृणानीव त्यजन्ति क्षणात् । चेतस्त्वं तु हताश ! यन्न भविता यन्नास्ति यन्नाभव- द्वाञ्छां तन्दुलेमत्स्यवद्वितनुषे तत्रापि कस्ते भ्रमः ॥ ३० ॥ ॥ सर्व अनित्य जाणी तृणनी जेम द्रव्यनो त्याग करवो ते सारं छे अने ते अनित्य तरफ नित्यपणानो भ्रम राखवो ते नठारुं छे हे चित्त ! केटला एक धन्य पुरुषो मोक्ष ऊपर अति स्पृहा राखीने आ जगत्ने सत्वर अनित्य जाणी पोताना द्रव्यने तृणवत् गणी क्षणमां छोडी दे छे, अने तुं तो नठारी आशा राखीने जे छे नहीं हता नहीं अने होवाना नथी, तेवा आ जगतना धनादि पदार्थो ऊपर तंदुल जातना मत्स्यनी जेम इच्छा राखी रहे छे, ते तने शो भ्रम थयो छ ? ॥ ३० ॥ १ महामकरनेत्रपक्ष्मगतो लघुर्मत्स्यः । 1
+AMMA
मंगद्म-
कन्दली.
॥ १२ ॥
-
उत्तानाम्बुजपत्रविन्दुतरलां 'संसारभङ्गीमिमां
रे पश्यन्नपि नेव पश्यति भवान् आन्ध्यं तवालौकिकम् ।
कल्याणाय किल स्पृहा यदि गिरिप्राप्तप्रतिष्ठस्तदा
मुश्चात्मन् ! भवचेष्टितान्यपि गिरिप्राप्तप्रतिष्ठो भव ॥ ३१ ॥
॥ आ संसारनी चेष्टाओ छोडीने पर्वतनी जेम स्थिर रहेधुं जोईए॥
हे आत्मन् ! उत्तान रहेला कमळना पत्र उपरना बिंदुनी जेम चंचळ एची आ संसारनी रचना तुं
जुवे छे, ते छतां तुं जोई शकतो नथी, ए तारी कोइ अलौकिक अंधता छ, जो तारे कल्याण मेळव-
वानी इच्छा होय तो तुं पर्वतनी जेम दृढ रही आ संसारनी चेष्टाओने छोडीदे अने चाणीमा प्रतिष्ठाने
प्राप्त करनारो था अर्थात् विद्वान् मुनिवर था ॥ ३१ ॥
भ्रान्त्वास्मिन् वहुयोनिलक्षगहने संसारवारांनिधौ
मानुप्यं भवता सुरत्नमिव रे दुष्प्रापमासादितम् ।
१ गंसाररचनां । २ अहिं मूलमा गिरि प्राप्तपतिष्ठः एवा ये शब्दो छे, तेमां छेल्ला शब्दनो आयो अर्थ थई शके
छे अगवा पर्वतना जेवडी प्रतिष्ठावालों था एम पण थाय.
An ar
AIR
-
+
PANNA
॥ १२ ॥
तन्नि कृत्रिमधर्मकर्मकनकेनायोज्यते यद्यहो त्रैलोक्येऽपि करोति कः किल तदा तस्येह मूल्यं जनः ॥ ३२ ॥ मनुष्य जन्म रुपी रत्न धर्मकर्मरुपी सुवर्णनी साथे जोडवाथी अमूल्य बने छे. हे आत्मन् ! लाखो योनिओ-जन्मथी गहन एवा आ संसाररुपी समुद्रनी अंदर भ्रमण करीने तें मनुष्य जन्म रुपी दुर्लभ रत्न प्राप्त करेलुं छे, ते रत्नने जो निष्कपट धर्म कर्म रुपी सुवर्णनीसाथे जोडीश, तो ते एबुंज बनशेके जेनुं मूल्य त्रणलोकमां पण कोइ करी शकशे नहीं ॥ ३२॥ वातोद्भूतपलालचञ्चल ! सखे ! चेतश्चिरेण त्वया भ्रान्तं कुत्र न कुत्र लम्पट ! सुखप्रत्याशया सर्वतः। वाञ्छा वर्द्धत एव केवलमरे तत्सर्वथा शिक्षये दाक्षिण्येन ममापि निर्वृतिकरं सन्तोषसौख्यं भज ॥ ३३ ॥ बीजा अनित्य सुखनी आशा छोडी दइने संतोष सुखने भजवू जोइए. हे पवने ऊडाडेला घासना जेवा चंचळ अने लंपट चित्त रुपी मित्र ! तुं सर्व तरफ सुख मेळववानी १ निष्कपटधर्मकर्मसुवर्णेन ।
कन्दली.
संवेगदुम-
॥ १३ ॥
आशाथी चिरकाळ सुधी क्या क्या भम्युं नथी । इच्छा तो केवळ वध्याज करे छे, तेथी हुँ तने सर्वथा
शीखामण आपुंछ के, मारी दाक्षिण्यतानी खातर पण तुं निर्वाण-सुखने आपनारा संतोपना सुखने
भज जे. ॥ ३३ ॥
सोऽयं मोहमहाग्रहस्य महिमा मार्गादतीतो गिरा-
माश्चर्यं जननान्तरेष्वपि हठादापाय चान्ध्यं धियः ।
दुःखं सौख्यमिति प्रियं रिपुमिति ग्राह्यांश्च हेयानिति
श्रेयो विघ्नमिति प्रवर्त्तयति यो जीवं वकीयेच्छया ॥ ३४ ॥
मोहरूपी महाग्रहनो महिमा वाणीधी पण कही शकाय तेवो नथी.
हे आत्मन् ! आश्चर्यनी वात छे के, जे मोहरुपी मोटो ग्रह जन्मांतरमां पण बलात्कारे बुद्धिने अंध
करी पोतानी इच्छा प्रमाणे आ जीवने दुःखने सुख मानवामा, प्रिय-मित्रने शत्रु मानवामां, ग्राह्यने हेय
( त्याज्य ) मानवामां अने श्रेयने विघ्न मानवामा प्रवावे छे. ते आ मोहरुपी महा ग्रहनो महिमा वाणीना
मार्गधी अतीत छे एटले वाणीथी कही शकाय तेवो नथी. ॥ ३४ ॥
एते दुःखमया इमे विषमया एते हि मायामया
एतेभ्योऽपि किमस्ति निन्दितमथैतेभ्यो विरूपं किमु ।
॥१३॥
. راه इत्थं रे विषयेषु लोलुपतया तैस्तैः प्रकारैः सखे ! चेतः ! किं विनिवार्यमाणमपि धिग् बद्धस्पृहं धावसि ॥ ३५ ॥ विषयोना जेवू कोइ निंदित नथी. तेथी ते तरफ चित्तने दोडावq न जोइए. हे मित्र चित्त ! “ए विषयो दुःखमय छे, ए विषमय छे अने ए मायामय छे, एमना जेतुं निंदित छे अने विरूप शुं छे ?" आवा ते ते प्रकारोवडे विषयोनी लोलुपताथी में तने वायु छे, छतां धिक्कार के, तुं तेमनी तरफ स्पृहा राखीने शामाटे दोड्या करे छे ? ॥ ३५ ॥ त्वदश्योऽयमचेतनः सुखमयो दुःखं समासादये- जीवः संसृतिवर्मनीह गहने विज्ञाप्यसे त्वं ततः। दृष्टा हन्त नरामरादिगतयस्तत्सर्वथा सांप्रतं तत्किञ्चित्कुरु मुक्तिसङ्गममपि प्राप्नोति यस्मादयम् ॥ ३६ ॥ चित्तने वशथइने जीव आ संसार मार्गमा सुख दुःख पाम्या करे छे तो तेणे मुक्ति मळे तेवू काइक करवू जोइए. हे चित्त ! तारे वश थइ अचेतन जेवो बनेलो आ जीव संसारना गहन मार्गमा सुख दुःख पाम्या करे संवेगम कन्दली. ॥१४॥ छे, तेथी तने विनंति करवामां आवे छे के, ते देव तथा मनुष्य वगेरेनी गतिओ जोर छे, तेथी तुं हो सर्व प्रकारे हाल कांदक एवं कर के जेथी आ जीव मुक्तिनो संगम प्राप्त करे. ॥ ३६॥ किं धात्रा सह सख्यमस्ति भवतः किं वा किमप्यौषधं ? सिद्धं मृत्युजराविनाश्यधिगतं भ्रातः कुतश्चित्वया ? । आत्मन्मोक्षसुखे परामुख ! सखे ! स त्वं हृपीकैर्जितो येन स्थैर्यनिपिण्णबुद्धिरधिकं निश्चिन्तवच्चेष्टसे ॥ ३७ ॥ मूद आत्माए पचुं शुं मेलव्युं छे के जेधी ते इंद्रियोना तावामा स्थिर रहीने निश्चित धइ रयो छे. हे बंधु आत्मा ! शुं तारे विधातानी साथे मैत्री छे ? अथवा ते कोइ पासेथी मृत्यु अने जरावस्थाने नाश करनारं सिद्ध औषध प्राप्त कर्यु छ ? के जेथी हे मित्र ! तुं मोक्षसुखमां विमुख अने इंद्रियोथी जीताएलो बनी बुद्धिनी स्थिरता राखी निश्चिंत थइ अधिक चेष्टा करे छे ॥ ३७॥ १ कपः शन्द्रियैः। viewers- ॥ १४ ॥ -warne --- है किं मोहः किमयं भ्रमः किमथवोन्मादः प्रमादोऽथवा जाड्यं किन्नु विपर्ययः किमथवा किं वाज्ञतेयं तव । स्निग्धं बन्धुमिवान्तिकस्थमसकृन्मृत्युं न येनेक्षसे नित्यं मूढधियां गुरो स्वपिषि रे स्वास्थ्येन रात्रिंदिवम् ॥ ३८ ॥ पासे उभा रहेला मृत्युने नहीं जोतो मूढ आत्मा अहर्निश निरांते सुइ रहे छे. ए केवो मोह ? हे मूढ बुद्धिवाळा पुरुषोना गुरुरुप आत्मा,तुं स्नेही बंधुनी जेम तारीपासे वारंवार उभा रहेला मृत्युने जोतो नथी अने हमेशा स्वस्थ थइने अहर्निश सुतो रहे छे, एशुं तने मोह थयो छे, भ्रम थयो छे अथवा उन्माद थयो छे, वा प्रमाद थयो छे, वा जडता थइ छ, के तारी बुद्धिमां फेरफार थयो छे, के ए तारी अज्ञता छे ? ( कहे शुं थयुं छे ? )॥ ३८ ॥ अद्येदं श्वइदं तथा परुदिदं कृत्यं परोरि विदं चेतश्चिन्तयसीत्थमेव सततं निर्व्याकुलं रे स्फुटम् । १ परुत् आगामिवर्षे । २ परारि तृतीयवर्षे ।
संवेगद्रुम- कन्दली, ॥ १५ ॥ तत्कालं विलसन्मनोरथलताकान्तारदावानलो यस्मिन् दण्डधरः स्मरिष्यति सखे ! कोऽप्यस्ति सोऽपि क्षणः ॥ ३९ ॥ चित्त काम करवानी आशामां ने आशामा विविध चिंता कर्या करे छे, पण अकस्मात् काळ क्यारे आवशे तेनुं तेने स्मरण थतुं नथी. हे चित्त ! तुं हमेशा स्पष्टरीते अव्याकुळ थइने “आजे आ काम करीश, काले आ काम करीश, आवते वर्षे आ काम करीश अने परारने वर्षे आ काम करीश" एम निरंतर चिंतव्या करे छे, पण हे मित्र ! विलास पामता मनोरथरूपी लताना वनने बाळवामां दावानळ जेवो दंडधारी काळ जे समये तने संभारशे तेवो कोइ पण समय आववानो छे, ते निश्चे याद राखजे. ॥ ३९॥ सत्यं हारीणि हंहो हृदय ! मृगदृशां विभ्रमादभ्रभूरि- भ्रूभङ्गोज्जृम्भमाणस्मरललितजुषामत्र लीलायितानि । आमुक्तेर्मुक्तबाहुस्तदपि गतघृणः प्राणिनां जीवितानि क्रीडन्नप्येष कालः कवलयति बलात्किन्तु दूराद्विकृष्य ॥ ४० ॥ १ दण्डधरः कालः । २ हारीणि मनोहारीणि 1 ३ मुक्ति मर्यादीकृत्य । ।
स्त्रीओनी लीलाओ मनोहर छे, ए वात साची छे, पण निर्दयकाळ तेमांथी पण प्राणीओने बलात्कारे खेंची ले छे. हे हृदय ! पोताना हावभावना विलासो अने घणां भ्रकुटीना चाळाथी वधेला कामदेवना चरित्रोने सेवनारी मृगाक्षीओनी लीलाओ खरेखर मनोहर लागे छे, पण मुक्ति शिवाय बीजे जेना छुटा हाथ छे एवो निर्दय काळ क्रीडा करतो करतो बलात्कारे दूरथी खेंचीने प्राणीओना जीवननो कोळीओ करी जाय छे. ॥४०॥ या एवं स्फारतारद्युतिभरविशदोदारहाराभिराम- प्रोद्दामाभोगतुङ्गस्तनकलशजुषो मोहयन्ति स्म चेतः । ता एवैतर्हि मात्रं सकलमपि जराजर्जरं धारयन्त्यो विद्वेषायेति मत्वा कथमिव कुरुषे तात्विकी तासु बुद्धिम् ॥ ४१ ॥ सुंदर स्त्रीओनी पण जरावस्था विचारीने तेओमा तात्विकी बुद्धि न राखवी जोइए. हे आत्मन् ! विस्तारवाळी कांतिओना समूहथी उज्वळ एवा मोटा हारोथी जेमनो विशाळ भाग सुंदर देखाय छे अने जेओ उंचा शिखरवाळा छे, एवास्तन कळशने धारण करनारी स्त्रीओ तारा चित्तने
संवेगद्गुम-
कन्दली.
मोह पमाडे छे, पण तेज स्त्रीओना सर्व अंगो ज्यारे जरावस्थाथी जर्जरीभूत थाय छे, त्यारे ते तरफ तने
केवो द्वेष भाव थाय छे ? आ प्रमाणे मान्या छतां पण तुं ते स्त्रीओमां तात्विक बुद्धि केम करे छे ?
कारण के, ते
वस्तुताए
तात्विक छेज नहीं. ॥४१॥
हंहो लज्जाविहीन ! प्रतिदिवसमिदं शिक्षयामो भवन्तं
मागाः स्त्रीणां समीपं हतकहृदय ! रे ता हि मायासरस्यः।
तासामालोक्य रूपं मृग इव तृषितः सस्पृहं धावसि त्वं
तृष्णासन्तापवृद्ध्यै तव तु तदधिकं कारणं मूढ ! किञ्चित् ॥ ४२ ॥
मृगतृष्णा जेवी स्त्रीओनी तरफ तृष्णातुर थइ दोडवू, ए संतापने वधारनारुं छे.
हे निर्लज्ज अने हत्यारा हृदय ! अमो तने हमेशा केटली शीखामण आपी ए ? तुं स्त्रीओ तरफ जा
नहीं. कारण के ते स्त्रीओ मृगतृष्णा जेवी छे. तेमनुं रुप जोइ मृगनी जेम तुं तृषित अने स्पृहातुर थइ
तेमनी तरफ दोडे छे. पण हे मूढ ! तने तृष्णाना संतापनी वृद्धि करवामां ते काइक वधारे कारण रूप
छे, एम समजजे. ॥ ४२ ॥
॥१६॥
- - तैस्तैः कस्तूरिकाद्यैः स्तबकितमपि यद्याति दौर्गन्ध्यमारा- निष्टा यस्येह विष्टा कृमिकुलमथवा भूरिभस्माथवापि । कृत्वा धर्मस्य बाधामनुदिवसमरे वञ्चनाभिः परेषा- मात्मन् ! कोऽयं विमोहस्तव तदपि वपुः पाल्यते यत्त्वयेत्थम् ॥ ४३ ॥ जे शरीर अंते विष्टा, कीडा अने भस्म रुप थवानुं छे, तेवा शरीरनुं अधर्मथी पालन कर्या करवू न जोइए. हे आत्मन् ! जे आ शरीर कस्तूरी प्रमुख सुगंधोथी भरपूर राख्यु होय तो पण दुर्गधने छोडतुं नथी अने जे छेवटे विष्टारुप, कृमिरुप अथवा घणुं भस्म रुप बने छे, ते छतां धर्मने बाधाकरी अने बीजाओने प्रतिदिन छेतरीने तुं ते शरीरनुं इच्छा प्रमाणे पालन-पोषण करे छे, ए तने शो मोह थयो छे ? ॥४३॥ यैः सार्द्ध विप्रयोगः क्षणमपि मरणस्यैव कोऽपि प्रकारः कृत्याकृत्यं न किञ्चिद्विगणयति कृते हन्त येषां विमूढः । १ गुच्छयुक्तं ।
संवेगद्गुम- कन्दली. ॥ १७॥ प्रेमार्दा अप्यमी रे गतवति भवति प्रेक्षतां प्रेतभर्तुः क्षिप्त्वा त्वत्कायमेनं हुतभुजि सुजनाः किं स्मरिष्यन्त्यपि त्वाम् ॥ ४४ ॥ जे स्नेही संबंधीओ तरफ पूर्ण प्रेम बताववामां आवे छे, तेओ पण आखरे शरीरने अग्निमां होमीने चाल्या जवाना छे. हे आत्मन् ! जेओनी साथे एक क्षणवार वियोग थतां जाणे मरणनो एक प्रकार थयो, एवं तने दुःख लागे छे अने जेमने माटे तुं मूढ जेवो बनी कांइ कार्य-अकार्यने गणतो नथी, तेवा प्रेमाई स्नेही संबंधीओ पण ज्यारे तुं काळनी नजरे आवीश-मरण पामीश, त्यारे तारा शरीरने अग्निमां होमीदेशे पछी तेओ शुं तने संभारवाना हता? ॥४४॥ मायाभ्यासे गुरुस्ते समभवदिहरे कोऽत्र संसारचके भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा किमस्मिन्नियमितरपरित्यागतः शिक्षितैका । यत्प्राणेभ्योऽप्यभीष्टान्नियतिकवलितान् वीक्ष्य गाढं रुदित्वा चेतः प्रोन्मुक्तकण्ठं पुनरपि कुरुषे स्वानि लीलायितानि ॥ ४५ ॥ १ यमस्य । २ नियतिः दैवं कर्म वा । ॥ १७ ॥ - प्राणथी पण प्रिय एवा जनोने मरणने वश थतां जोइ रुदन करतो प्राणी पण पोतानी पाछी पूर्वनी चेष्टाओने भुली जतो नथी. हे चेतन ! आ संसार चक्रमा भमीभमीने तने मायानो अभ्यास करावनार गुरु कोण मल्यो छे? के जेनी पासेथी तें बीजुं छोडी दइने आ एक शिक्षा मेळवी छे. जे शिक्षाने लइने तुं प्राणथी पण प्रिय एवा जनोने काळनो कोळीयो थतां जोइ छुटे कंठे गाढ रुदन करे छे, छतां तुं पूर्व प्रमाणे पोतानी चेष्टाओ पुनः पाछो करवा लागे छे. ॥ ४५ ॥ त्वत्तः कोऽपि न मूढधीरिह जने जानामि चेतः सखे! येनास्याक्षकुटुम्बकस्य सहसा विश्वासमागच्छसि । एतस्मिन् प्रतिबिम्बिते हि विषयग्रामो यथा दर्पणे भानुस्तापयते परं ननु तथा त्वां मूर्ख ! दुःखातिथे ! ॥ ४६ ॥ इंद्रियोना समूहनो विश्वास करवो न जोइए. हे मित्र चित्त ! तुं जे आ इंद्रियोना समूहनो तरत विश्वास करे छे, ते उपरथी हुँ जाणुं छु १ इंद्रियसमूहस्य । mpurna के, . 4 संवेगद्रुम- कन्दली. ॥१८॥ लोकमां तारा करतां मूढ बुद्धिवाळो कोइ पण नहीं होय. हे दुःखना अतिथि मूर्ख! दर्पणमां प्रतिबिंबित थयेला सूर्यनी जेम तारामां प्रतिबिंबित थयेलो इंद्रियोनो समूह विषय समूहथी तने निश्चे ताप पमाडे छे. ॥४६॥ श्रुत्वा श्रुत्वा गुरुभ्यः स्वयमपि च तथा वीक्ष्य वीक्ष्यातिभीम संसारं दुःखसारं किमपि भयवशः सर्वथा प्रार्थयामि । चेतः ! कृत्वा प्रसादं परिहर सकलानेव मिथ्याविकल्पान् भ्रात त्यस्तवाहं विरम विरम रे भट्टुराद्भोगसङ्गात् ॥ १७ ॥ बधा मिथ्या विकल्पो छोडी आ नाशवंत भोगना संगथी विराम पामबुं जोइए. हे चित्त ! गुरुओ पासेथी सांभळी सांभळीने अने आ भयंकर दुःखमय संसारने पोतानी जाते जोइ जोइने हुँ भय पामी तने सर्वरीते प्रार्थना करुं छु के, हे भाई ! तुं मारी उपर मेहेरबानी करी सर्व प्रका- रना मिथ्या विकल्पो छोडी दे. अने हुं तारो सेवक थइने कहुंछ के, तुं आ नाशवंत भोगना संगमाथी विराम पामी जा. ॥४७॥ चेतस्त्वं सहचारि मे त्वदनुगः सौख्यानि दुःखानि वा । सर्वत्रापि सहाम्यहं तदपि रे दाक्षिण्यतो भण्यसे । १ नवरात् । ॥१८॥ 19 2-4 लब्धं मानुषजन्म दुर्लभमिह प्राप्तं च जैन मतं हा हा हारयसे कथं हतमते ! निर्लज्ज ! निर्लक्षण.! ॥४८॥ ॥ दुर्लभ एवा मनुष्य जन्मने अने जैनमतने प्राप्त करी तेने हारी जवो न जोइए ॥ हे चित्त ! तुं मारी साथे फरनारुं, छे अने हुँ तारी पाछळ अनुसरी सर्व ठेकाणे सुखो अने दुःखो सहन करुंछु. तथापि हुं तने दाक्षिण्यताथी कहुंछ के हे बुद्धिहीन निर्लज अने लक्षण रहित ! खेदनी वात छे के तने दुर्लभ एवो मनुष्य जन्म अने जैन मत प्राप्त थयो छे छतां तुं तेने शामाटे हारी बेशे छे ? ॥४८॥ संहृत्येन्द्रियवर्गमर्गलमिमं रुवा च बाह्यान्तरं व्यापार गिरिकन्दरेषु यदि रे ज्योतिः परं ध्यायसि । चेतः कोऽपि तदा तवाशु स भवत्यानन्दसौख्योदयः संसारे भ्रमता न यः क्वचिदपि खप्नेऽपि संवादितः ॥ ४९ ॥ १ सदृशीभूतः अनुभूतो वा । संवे०
हूँ
संवेगदुम-
॥ १९॥
कन्दली.
7.
N
॥ जो बाह्य अने अंतरनो व्यापार छोडी एकांते परम ज्योतिनुं ध्यान करवामां
आवे तो परम आनंदनुं सुख प्राप्त थाय छ ।
हे चित्त ! जो इंद्रियोना उच्छृखल वर्गनो संहार करी अने वाह्य तथा अंतरना व्यापारनो निरोध
करी कोइ पर्वतनी गुफामां वेशी तुं परम ज्योतिनुं ध्यान करीश तो आ संसारमा भ्रमण करतां कोई
ठेकाणे स्वमामां पण नहीं अनुभवेला परम आनंदर्नु सुख तने सत्वर प्राप्त थशे. ॥ ४९ ॥
संसारोऽयमसारवस्तुविसरः को वेत्ति कच्चित्पुन-
र्मानुष्यं भविता कदापि सुगुरुर्लभ्योऽपि वा कर्हिचित् ।
दुर्वारप्रसराः कृतान्तसुभटा मर्त्तव्यमेव ध्रुवं
तत् त्वं स्वान्त ! नितान्तकान्तमपरं प्रेक्षख तत्त्वान्तरम् ॥ ५० ॥
॥ आ असार संसारमा मृत्यु तो अवश्य थवानुं छे माटे परमतत्वनुं
दर्शन अवश्य करवू जोइए।
आ संसार असार वस्तुओनो प्रसार करनारो छे तेमां फरीवार मनुष्यपणुं प्राप्त थशे अने कदापि
तेमां सारा गुरु मळी आवशे, एवं शुं कोइ जाणी शके छ ? तेमज यमराजना दूतोनो वेग अटकावी
-
॥ १९ ॥
शकाय तेवो नथी तेथी मरवानें तो अवश्य छेज. माटे हे चित्त ! अति उत्तम एवं कोइ बीजुं तत्व अवलोकन कर ॥५०॥ श्रीचक्रेश्वरसूरिमानससरोहंसः समुत्साहितः सत्यं सजनदुःखकैरवरवेः श्राद्धस्य वाचा रवेः । आचार्यों विमलाभिधः समकृत श्रीब्रह्मचन्द्रौपर- ख्याताभिख्य इमां मनो रमयितुं सद्वृत्तपञ्चाशतम् ॥ ५१ ॥ ॥ ग्रंथकार प्रशस्ति ॥ श्रीचक्रेश्वरसूरिना मानस (मनरुपी) सरोवरमां हंसरूप अने जेमनुं बीजुं विख्यात नाम श्रीब्रह्मचंद्र छे एवा श्रीविमलाचार्य सज्जनोना दुःखरुपी पोयणाने चन्द्रविकाशि कमलने नाश करवामां रवि-सूर्य समान एहवा रवि नामना श्रावकना वचनथी खरेखर उत्साहित थइने पोताना मनने आनंद आपवाने माटे सारा वृत्तवाळो आ पचाश श्लोकनो ग्रंथ रचेलो छे. ॥५१॥ आकाङ्क्षा यदि मोक्षवम॑नि मतिः सन्तोषसौख्ये यदि प्रद्वेषो विषयेषु यद्यथ रतिर्नीरागतायां यदि । १ एतन्नाम्नः श्रावकस्य । २ श्रीब्रह्मचन्द्र इत्यपरनामा । 1A - GM कन्दली. ॥ २०॥ A तच्छुद्धां विधु ऽपि कोमलतरामप्यजगर्भादिमां संवेगद्मकन्दली पठत भो बद्धो भवद्भयोऽञ्जलिः ॥ ५२ ॥ ॥संवेगद्रुमकन्दली समाता ॥ ॥ आ ग्रंथना पाठको प्रत्ये प्रार्थना ॥ जो तमारी मोक्षमार्गे जवानी इच्छा होय, संतोषनुं सुख मेळववानी बुद्धि होय, विपयो उपर द्वेष आवतो होय, अने वैराग्य उपर प्रीति होय, तो चंद्रथी पण उज्ज्वळ अने कमळना गर्भथी पण अति कोमळ एवी आसंवेगदुम कंदली (ग्रंथ)ने भणजो, एवी तमोने मारी अंजलि-हाथ जोडीने प्रार्थनाछे॥५२॥ ॥ समाप्त ॥ मुम्वय्यां निर्णयसागरमुद्रालये कोलभाटवीथ्यां २३ तमे रामचंद्र येसू शेडगे द्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितं AM . संवत् १९७५. सन १९१८. ॥२०॥ Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya-sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay. Published by Inlbhai Motilal, Honorary Secretary, Shri Hansvijayji Jain free Library, Baroda. imamalne .