Bharti Bhawan Library Allahabad

Shree Shreegeetgovindam

PDF Proofread

Front matter

॥ श्रीः॥ श्रीगीतगोविन्दम्। राधाविनोदं च । ५५GE हरिद्वारप्रान्तान्ततिलाँखग्रामानवासि- पं० मिाहरचंद्रकृत-पद-योजनासहित- भाषाटीकासमलंकृतम् । 600 श्रीकृष्णदासात्मज-गझविष्णी स्वकीये " लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम्। संवत १९८५, काब्दाः १८५०, कल्याण-मुंबइ. अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकारा यन्त्राधिकारणा स्वायत्तीकृताः।

No text on this page.

भ्रामका एतच्छ्रीजयदेवकावविरचितं श्रीगीतगोविन्दमहाकाव्यं ब्रजमण्ड- लान्तर्गतश्रीवृन्दावनादिवनविहारिणोलीलाविग्रहधारिणोः श्रीलक्ष्मी- नारायणाभिन्नयोः श्रीमद्राधाश्रीकृष्णचन्द्रयोः शृङ्गारादिलीला श्रीजयदेवकवेगूढकवित्वञ्च प्रकटयतीति विदितचरम् । परंतु विज्ञा- एवैतद्वर्णितभगवल्लीलाऽमृतरसपानं कर्तुं प्रभवन्ति, प्रकृतस्वास्थ'गूढा र्थत्वात; नतु साधारणा जनाः, अत एवम्भूतानेतत्सुधारसवंचितान- वलोक्यैतत्सुधारसास्वादानुभवं साधारण्येनेहमानैः “श्रीवेङ्कटेश्वर (स्टीम् ) यन्त्राधिपतिभिः कश्चिज्ज्ञोऽस्य दुरूहग्रन्थस्य भाषोदृत- येऽयोजि, ततोप्येतद्गूढतात्पर्यस्य प्रायो भाषायामनुतत्वेन भा- षाप्रियमन्दमतिवञ्चनन्तदवस्थमित्यदस्तैरेव भाषोद्धृतिकृतये मदन्तिके प्रेषितम्-सहैवानेन " राधाविनोद" काव्यमपि प्राथामिकभाषोदृतय ईरितम्-मया च यथामति भाषोद्धृतमेतत्काव्यद्वयं शाणोल्लेखनधिया विचरणयोः समर्प्यते--यत्रयत्र छन्दोभङ्गमसहमानेन ग्रंथका गौरव- योग्ययोः श्रीराधाश्रीकृष्णचन्द्रयोरेकवचनान्वायगौरवपदम्पयुक्तम्- तत्रतत्र ग्रन्थकर्ताशयमनुसरतोक्तश्रीराधाकृष्णसेवाविमलचेतसा-यद्भा षायाम्प्रातिष्ठिकपदमबन्धि-तद्विज्ञः सोडव्यमिति च तानर्थये- इति शम् । काशीस्थराजकीयप्रधानपाठशालोत्तीर्णः, विचरणसेवकः-पण्डितमिहिरचन्द्रशमा. RTER

No text on this page.

128 गीतगोविन्दम् । ४५८७६ भाषार्टीकासमेतम् । प्रथमः सर्गः १. श्रीकृष्णराधाचरणौ नत्वा भक्तिपुरःसरम् ॥ गीतगोविन्दगूढार्थविवृतिनुगिरोच्यते ॥ १ ॥ मेमेंदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैनक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृह प्रापय ।। इत्यं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्यकुञ्जद्रुमं राधा- माधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहाकेलयः॥१॥ पद मेधैः ३ मेदुरम् १ अम्बरम् १ वनभुवः १ श्यामाः तमाल- दुमैः ३ नक्तम् भीरुः १ अयम् ९ त्वम् १ एवs ततऽ इमम् २ राधे १ गृहम् २ प्रापय क्रि० इत्थमूऽ नन्दानदेशतः5 चलितयोः ६ प्रत्यध्व- कुझगुमम् 5 राधामाधवयोः ६ जयन्ति क्रि० यमुनाकूले ७ रह- केलयः१॥१॥ योजना-अम्बरं मेधैः मेदुरम् अस्ति, वनभुवः तमालद्रुमैः श्यामा: वतते, अयं श्रीकृष्णः नक्तं भीरुः अस्ति तत् ( तस्मात् ) हे राधे इमं त्वम् एव गृहं प्रापय इत्थं नन्दनिदेशतः प्रत्यध्वकुंजद्भुमं समस्तेषु मार्गकुञ्जद्रुमेषु चलितयोः राधामाधवयोः यमुनाकूले रहा केलयः जयति उत्कृष्टाः सन्तीत्यर्थः ॥१॥ भाषार्थ--आकाश मेघोंसे व्याप्त होरहा है, और वनकी भूमि तमालक वृक्षोसे श्याम होरहाहै और यह श्रीकृष्णचंद्र

गीतगोविन्दम्-
[सर्गः
रात्रीमें भीरु ( डरपोक) है. इससे हे राधे! तुम ही इसको घर
पहुँचादे इस प्रकार नन्दको आज्ञासे मार्गकी कुओंके वृक्षों में
गमनकरते हुये जो राधा और कृष्णचंद्र हैं उनकी यमुनाके
कूलमें जो एकान्तकोडा हैं वे सबसे उत्तम है ॥ यहाँ जिधातु
का अभिनव (तिरस्कार )अर्थ है इससे जो राधाकृष्णचंद्रकी
उक्तकीडाका स्मरण करते हैं उनके सर्वपापोंका तिरस्कार
होता है-इसीसे कविने यह श्रीकृष्णचंद्रजीका स्मरणरूप मंगल
ग्रंथकी आदिमें लिखा है ॥ १ ॥
वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा पद्मावतीचरण-
चारणचक्रवर्ती ॥श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेत-
मतं करोति जयदेवकविःप्रबन्धम् ॥२॥
पद-वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा १ पद्मावतीचरणचारण
चक्रवर्ती १ श्रीवासुदेवरातिकेलिकथासमेतम् २ एतं २ करोति कि-
जयदेवकविः १ प्रबंधम् ॥ २ ॥
योजना वाग्देवताचरितचित्रितचित्तसद्मा- पद्मावतीचरणचारण-
चक्रवर्ती जयदेवकविः श्रीवासुदेवरतिकेलिकथासमेतम् एतं प्रबंध
करोति ॥२॥
भाषार्थ-सरस्वतीके चरित्रांसे शोभित है चित्तरूपी गृह जि-
सका अर्थात् जिसके मनमें सरस्वती आचरणकरती है आर
लक्ष्ाके चरणोंके संवाहन (दाबना) से जो चक्रवर्ती राजाके
समान है अर्थात् लक्ष्मीका सेवक है ऐसा जयदेवकवि श्री-
वासुदेव (रुष्ण) की रविक्रोडाओंसे युक्त जो यह प्रबंध (ग्रंथ)
है उसको करता है ॥ २ ॥

प्रथमः १] भाषाटीकासमेतम् । यदि हरिस्मरणे सरसं मनो यदि विलासकलासु कुतूहलम् ॥ मधुरकोमलकान्तपदावाले शृणु तदा जयदेवसरस्वतीम् ॥३॥ पद-यदिऽ हरिस्मरणे ७ सरसं १ मनः यदि विलासकलासु ७ कुतूहलम् १ मधुरकोमलकांतपदावाल २-शृणु क्रि०तदाऽजयदेव- सरस्वतीम् ॥ ३ ॥ योजना याद हरिस्मरणे ते मनः सरसं वर्तते- यदि विलास- कलासु कुतूहलम् अस्ति तदा मधुरकोमलकान्तपदावलिं--जयदेवसर- स्वती - भाषार्थ-हेजक्तजन ! जा तेरा मन हरिके स्मरणमें अनु- राग (प्रीति ) सहित है और जो श्रीकृष्णचंद्रजीका विलास और चौसठकलाओंमें कुतूहल( उत्कंठा )है तो मधुर (सरस) और कोमल हैं मनोहरपदोको पङक्ति जिसमें ऐसी जयदेव- कविकी वाणीको श्रवणकर ॥ वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः संदर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणःश्लाघ्यो दुरूहद्भुतेः ।। शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-स्पी को ऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोईकविक्ष्मापतिः॥४॥ पद-वाचः २ पल्लवपति क्रि०उमापतिधरः १ संदर्भशुद्धिं २ गिगं ६ जानीते कि जयदेवः १ एवऽ शरणः १ श्लाध्यः १ दुरूहदुतेः ५ शृङ्गारोत्तरसत्ममेयरचनैः ३ आचार्यगोवर्द्धनस्पी १ कः १ अपि- नऽ विश्रुतः १ श्रुतिधरः १ धोईकविक्षमापतिः १ ॥ ४॥ योजना-उमापतिधरः वाचः पल्लवयति जयदेव एव गिरा सन्दर्भ-

(८)
गीतागोविन्दम्-
[समः
शाई जानीते-शरणः दुरूहद्भुतेः श्लाघ्यः शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैः
माचार्यगोवर्दनस्पी कः अपि न विश्रुतः धोईकविक्ष्मापतिः श्रुति-
धरः आसीत् ॥ ४ ॥
भाषार्थ-उमापतिधरनामा कवि वाक्यके विस्तारमं श्रेष्ठ
हुआ, गुणोंमें नहीं, और जयदेव ही अर्थ और शब्द दोनोंसे
वाक्योंको रचनाको शुद्धिको जानता है अन्य कोई कवि नहीं
जानता, शरणनामा कवि कठिन ग्रंथके भी शीघ्र उच्चारण
करनेसे श्लाघाकरनेयोग्य है, और शृंगाररस है प्रधान जिनमें
ऐसे उत्तमवचनोंके रचनाओंसे आचाय गोवर्द्धनको सो
करनेवाला कोई, मी कवि विख्यात न हुआ,अर्थात् उसने शृंगार
प्रधान ही अंथ रचे और धोईनामा क्षमापति ( महाराचा)
श्रवण करनेसे ही धारण करनेसे प्रसिद्ध हुआ अर्थात् सुननेसे
ही समझसकता था ॥ ४॥
अथ प्रथमप्रबंधो मालवरागेण रूपकताले गीयते॥
प्रलयपयोधिजले धृतवानसि वेदम्॥विहितवहि-
अचरित्रमखेदम्॥केशव धृतमीनशरीर जय जय-
दीश हरे ॥ १॥
पद-प्रलयपयोधिजले ७ धृतवान् १ असि क्रि-वेदम् २ विहित-
वहिवचरित्रम् २ अखेदम् २ केशव १ धृतमीनशरीर १ जय क्रि०
जगदीश १ हरें ॥ १॥
योजनाहे केशव हे धृतमीनशरीर हे हरे यतः त्वं प्रलयपयो-
धिजले विहितवहिवचरित्रम-अखेदं यथा स्यात्तथा वेदं धृतवान्
असि अतः त्वं जय उत्कर्मेण वर्दस्वेत्यर्थः ॥ १॥

४५-७६६ प्रथमः] भाषाटीकासमेतम् । भाषार्थ-भक्तोंके अनुग्रह और विघ्ननिवृत्ति के लिये प्रथम दशअवतारोंका वर्णन करते हैं हे मोनशरीरधारी ! हे केशव ! हे हरे ! जिससे आपने प्रलयसमुद्रके जलमें डूबेहुए वेदोंको विना परिश्रम और समुद्र तरनेकी नौकारूप होकर धारण किया अर्थात् वेदोंकी ( रक्षा की) इससे आपकी जय हो अर्थात् बडाईकी वृद्धि हो ॥ १ ॥ क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे ॥ धरणिध- रणकिणचक्रमरिष्ठे ॥ केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥२॥ पद-क्षितिः १ अतिविपुलतरे ७ तव ६ तिष्ठति क्रि० पृष्ठे ७ धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे ७ केशव १ धृतकच्छपरूप १ जय क्रि० जगदीश १ हरे १ ॥२॥ योजना-हे केशर हे !धृतकच्छपरूप! हे जगदीश ! हे हरे-अति- विपुलतरे धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे तव पृष्ठे क्षितिः यतः तिष्ठति अतस्त्वं जय ॥२॥ भाषार्थ-हे कच्छपरूपधारी! हे केशव ! हे जगदीश ! हे हरे। पृथिवीके धारणकरनेसे पडेहुए उट्टेके चक्रसे मरिष्ठ (मारी) आपके पृष्ठपर जिससे पृथिवी टिकती है इससे आपकी जय हो २ वसति दशनशिखरे धरणी तब लग्ना ॥ शशिनि कलकलेव निमग्ना ॥ केशव धृतसूकररूप जय जगदीश हरे ॥३॥ पद-वसति कि दशनशिखरे ७.धरणिः, १ तब ६ लग्ना ?

(१०) बतिगोविन्दम्- शशिनि ७ कलङ्ककला १ इवऽ निमग्ना १ केशव १ धृतसूकररूप १ जय क्रि०जगदीश १ हरे २॥३॥ योजना-हे केशव हे धृतसूकररूप हे जगदीश हे हरे यतः तक दशनशिखरे शशिनि निमग्ना कलङ्ककला इव धरणिः वसति अतः त्वं जय ॥३॥ भाषार्थ-हे सूकररूपधारि ! हे केशव ! हे जगदीश ! हे हरे जिससे आपके दांतोंकी शिखरपर चंद्रमा कलंककी कलाके समान लगी हुर्या पृथिवी वसती है इससे आपकी जय हो अर्थात् आपका उत्कर्ष बढो ॥ ३ ॥ तव करकमलवर नखमद्भुतशृङ्गम् ॥ दलित- हिरण्यकशिपुतनुभृङ्गम् ॥केशव धृतनरहरिरूप जय जगदीश हरे ॥४॥ पद-तव ६ करकमलबरे ७ नखम् १ अद्भुतशृङ्गम् १ दलितहिर- ण्यकशिपुतनुभृङ्गम् १ केशव १ धृतनरहरिरूप १ जय कि०जम- दीश हरे १॥ ४ ॥ योजना-हे केशव हे घृतनरहरिरूप हे जगदीश हे हरे यतः तव करकमलवरे अद्भुतशृङ्गम् दलितहिरण्यकशिपुतनुभृङ्गम् नखम् अस्ति अतः त्वं जय ॥ ४॥ भाषार्थ-हे नृसिंहरूपधारी ! हे केशव ! हे जगदीश हे हरे! जिससे आपके श्रेष्ठ करकमलमें अद्भुत है अग्रभाग जिसका और नष्ट किया है हिरण्यकशिपुदैत्यका तनु (शरीर ) रूप भमर जिसने ऐसा नख है इससे आपको जय हो ॥ ४ ॥ छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन ॥ पदनखनी- २ ॥

प्रथमः ३] भाषाटीकासमेतम् । रजनितजनपावन ॥ केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे ॥६॥ पद-छलयसि क्रि० विक्रमणे ७ बलिम् २ अद्भुतवामन १ पद- नखनीरजनितजनपावन १ केशव १ धृतवामनरूप १ जय क्रि० जग- दीश १ हरे १॥५॥ योजना-हे अद्भुतवामन हे पदनखनीरजनितजनपावन हे केशव हे धृतवामनरूप हे जगदीश हे हरे यतः वं विक्रमणे बलि छलयसि अतः त्वं जय ॥५॥ भाषार्थ-हे अपने चरणोंके गंगारूपजलसे जनोंको पवित्र | करनेवाले अद्भुतवामन ! वामन रूपधारी ! केशव ! जगदीश ! हे हरे ! आप चरणोंके गमन करनेमें ही जिससे बलिराजाको छलले हो इससे आपकी जय हो MAUni क्षत्रियरुधिरमये जगदपगतपापम् ॥ पयसि पयसि शमितभवतापम् ॥ केशव धृतभृगुपति- रुप जय जगदीश हरे ॥६॥ पद-क्षत्रियरुधिरमये ७ जगत् २ अपगतपापम् २ स्नपयसि क्रि० पयसि ७ शमितभवतापम् २ केशव १ धृतभृगुपतिरूप १ जय क्रि० जगदीश १ हरे १ ॥ ६ ॥ योजना हे केशव हे धृतभृगुपतिरूप हे जगदीश हे हरे यतः त्वं क्षत्रियरुधिरमये पयसि अपगतपापं शमितमवतापं जगत् स्नैपयसि अतः त्वं जय ॥ ६ ॥ भाषार्थ हे परशुरामरूपधारी केशव ! हे जगदीश ! हेहरे ! जिससे आप क्षत्रियोंके रुधिररूप जलमें नष्ट हुआ है पाप (१२) गीतगोविन्दम्- [सगः जिसका, और शांत (दूर ) किया है संसाररूप दुःख जिसका ऐसे जगत्को स्नान कराते हैं इससे आपकी जय हो ॥ ३ ॥ वितरसि दिक्षु रणे दिक्पतिकमनीयम् ॥ दश- मुखमौलिबलिं रमणीयम् ॥ केशव धृतरघुपति- रूप जय जगदीश हरे॥७॥ पद-वितरसि क्रि० दिक्षु ७ रणे ७ दिक्पतिकमनीयम् २ दश- मुखमौलिबलिं २ रमणीयम् २ केशव १ धृतरघुपतिरूप १ जय क्रि० जगदीश १ हरे ७॥ योजना-हे केशव हे धृतरघुपतिरूप हे जगदीश हे हरे यतः त्वं रणे कमनीयं रमणीयं दशमुखमौलिबलि दिक्षु वितरसि अतः त्वं जय:७॥ भाषार्थ-हे रामचंद्ररूपधारी केशव ! हे जगदीश ! हे हरे! जिससे आप दिशाओंके अधिपति इंद्र आदि देवताओंकी इच्छाका विषय प्रिय ( और रमणीय रावणके मस्तकोंकी बलि [भेंट] को संग्रामके विषय दिशाओमें देते हो अर्थाद रावणके शिरोंको दशदिशाओंमें फेंकते हो इससे आपकी जय हो ॥ ७ ॥ वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् ॥ इलहति- भीतिमिलितयमुनाभम् ॥ केशव धृतहलघररूप जय जगदीश हरे ॥ ८॥ पद-वहसि क्रि-पुषि २ विशदे ७ वसनं ७ जलदामम् २ हल- हतिभौतिमिालतयमुनामम् २ केशव १ धृतहलधररूप क्रि० जगदीश १ हरे॥ जय प्रथम.१] आपाटीकासमेतम् ! योजना-हे केशव हे धृतहलधररूप हे जगदीश है हरे यतः त्वं विशदे वपुषि जलदाभम् हलहतिभीतिमिलितयमुनामं वसनं वहास अतः त्वं जय ॥८॥ भाषार्थ-हे बलदेवरूपधारी केशव! हे जगदीश! हे हरे! जिससे आप मेंघके समान है कांति जिसकी और हलके आघातकी भातिसे प्राप्त हुयी यमुनाजीके समान है प्रकाश जिसका ऐसे नील वस्त्रको अपने शुक्ल शरीरके ऊपर धारण करते हो ऐससे आपकी जय हो ॥ ८॥ निन्दसि यज्ञविधेरहह श्रुतिजातम् ॥ सदयहृदय दार्शतपशुपातम् ॥ केशव धृतबुद्धशरीर जय जगदीश हरे ॥९॥ पद-नदास क्रि०यज्ञविधेः ६ अहहऽ श्रुतिजातम् २ सदयहदय- दर्शितपशुघातम् २ केशव १ धृतबुद्धशरीर १ जय क्रि० जगदीश १ हरे १॥९॥ योजना-हे केशव हे धृतबुद्धशरीर हे जगदीश हे हरे अहह यज्ञविधेः सदयहृदयदर्शितपशुधातं श्रुतिजातं निन्दसि त्वं जय ॥९॥ भाषार्थ-हे बुद्धिशरीरधारी केशव ! हे जगदीश । हे हरे ! अहो! दयासहितहृदयसे यज्ञसंबंधी विधिको प्रतिपादन करने वाली श्रतियोंमें पशु हिंसाके दोषको दिखाते हुए निंदा करते हो ऐसे आपकी जय हो ॥ ९ ॥ म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम् ॥ धूम- केतुमिव कमपि करालम् ॥ केशव धृतकल्किशरीर जय जगदीश हरे ॥ १० ॥ ।

[ संगः (१४) गीतगोविन्दम्- पद-म्लेच्छनिवहनिधने ७ कलयसि क्रि० करवालम् २ धूमकेतुम् २ इवऽ कम् १ अपि करालम् २ केशव घृतकल्किशरीर १ जय क्रि० जगदीश १ हरे ? ॥ १० ॥ योजना-हे केशव हे धृतकल्किशरीर हे जगदीश हे हरे त्वं म्लेच्छनिवहनिधने धूमकेतुम् इव कम् अपि करालं करवाले कलयसि अतः त्वं जय ॥१०॥ भाषार्थ-हे कल्की(असवारके)अवतारधारी केशव ! हे जग- दीश! हेहरे! आप धमकेतु (उत्पातकातारा)के समान कहनेके अशक्य भयानक खड्गको म्लेच्छोंके समहके मारनेके लिये धारण करते हो ऐसे आपकी जय हो ॥ १० ॥ श्रीजयदेवकवेरिदमुदितमुदारम् ॥ शृणु सुखद शुभदं भवसारम् ॥ केशव धृतदशविधरूप जय जगदीश हरे ॥ ११॥ इति श्रीगीतगोविन्द प्रथम प्रबंधः॥१॥ पद-श्रीजयदेवकवेः ६ इदम् २ उदितम् २ उदारम् २ शृणु क्रि-सुखदम् २ शुभदम् मवसारम् २ केशव १ धृतदशविधरूप १ जय क्रि० जगदीश १२ ॥ ११ ॥ योजना हे केशव हे धृतदशविधरूप हे जगदीश हे हरे श्रीजय- देवकवेः उदितम् उदारं सुखदं शुभदं भवसारम् इदं त्वं शृणु ॥ ११॥ भाषार्थ--धृतवान् आसि [धरता है] इत्यादि वर्तमान कालके प्रयोगोंके देनेसे अगवान् और उनकी लीलाको नित्य दिखाया इस प्रकार तस २ अवतारके गुणोंसे स्तुति करके कवि अपनी को स्तुतिको अवतारधारी जगवान के अर्पण करते प्रथमः १] भाषाटीकासमेतम् । हैं-हे दशप्रकारके अवतारधारी केशव ! जगदीश ! हे हरे ! श्रीजयदेवकविके कहेहुये मनोहर--कल्याण और सुखके दाता और संसारमें सार इस गीतको आप श्रवण करो अथात् यह गीत आपके अर्पण हैं और आपकी जय हो ॥ ११ इति श्रीगीतगोविन्दभाषादिवृतौ प्रथमः प्रबन्धः ॥ १॥ वेदानुद्धरत जगात्रवहते भूगोलमुद्विभ्रते दैत्यं दारयते बालछलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते ।। पौलस्त्य जयते हलं कलयत कारुण्यमातवते म्लेच्छान्मू- छंयते दशाकृतिकृत कृष्णाय तुभ्यं नमः॥३॥ पद-वेदान् २ उद्धरते ४ जगत् २ निवहते ४ भूगोलम् २ उद्विभ्रते ४ दैत्यम् २ दारयते ४ बलिम २ छलयते ४ क्षत्रक्षयम् २ कुर्वते ४ पौलस्त्यम् २ जयते ४ हलम् २ कलयते ४ कारुण्यम् २ आत- न्वते ४ म्लच्छान् २ मूर्च्छयते ४ दशाकृतिकृते ४ कृष्णाय ४ तुभ्यम् ४ नमः ॥ १॥ योजना-वेदान् उद्धरते-जगत निवहते-भूगोलम उद्विभ्रते-दैत्यं दार- यते-बलिं छलयते-क्षत्रक्षयं कुर्वते-पौलस्त्यं जयते-हलं कलयते-कार- ण्यम् आतन्वते-म्लेच्छान् मृर्छयते-दशाकृतिकृते कृष्णाय तुभ्यं नमः-करोमीति शेषः ॥ १॥ भाषार्थ--अब उक्त अवतारोंकाही संक्षेपसे वणन करते हैं मान रूपसे वेदोंका उद्धार करनेवाले और कच्छपरुषसे जगत् (भूमण्डल) के घारी आर वराहरूपसे भूगालके धारी औनसिंह- रूपसे हिरण्यकशिपु दैत्रके नाशक और वामनरूपसे बलिको

[समः
भाषार्थ-धारण किया है लक्ष्मीको कुचाआंका मेडल
(१६)
गीतगोविन्दम्-
छलनेहारे और परशुरामरूपसे क्षत्रियोंके नाशकर्ता और रामचंद्र
रूपसे रावणको जीतनेहारे और बलदेवरूपमे हलके धारी और
बुद्धरूपसे अत्यंत दयाशील और कल्कीरूपसे म्लेच्छोंके
नाशक इस प्रकार दश अवतारोके धारी हे श्रीकृष्ण आपको!
नमस्कार है ॥१॥
अथ द्वितीयप्रबन्धो गुजरीरागेण
प्रतिमंठताले गीयते ॥२॥
श्रितकमलाकुचमण्डल धृतकुण्डल ए॥ कलित-
ललितवनमाल जय जय देव हरे॥ १ ॥
पद-श्रितकमलाकुचमण्डल१ घृतकुण्डल १ एऽ कलितललितवन-
माल १ जय विजय क्रि०देव १ हरे ॥ १॥१॥
योजना०ए श्रितकमलाकुचमण्डल हे धृतकुण्डल हे कलितललित-
वनमाल हे देव हे हरे त्वं जय त्वं जय ॥ १॥
जिसने और धारे हैं कुंडल जिसने और धारण की है सुंदर वन-
माला जिसने ऐसे हे देव ! हे हरे ! आपकी जय अर्थाव
भक्तोंके पक्षपातमें वृद्धि हो निदान तुम सबसे अधिक भक्तोंका
पक्षपात करो ॥ १॥
दिनमाणमण्डलमण्डन भवखण्डन ए ।मुनिजन-
मानसहंस जय जय देव हरे ॥२॥
पद-दिनमाणमण्डलमण्डन १ भवखण्डनरीएऽ मुनिजनमानसह पर
जय कि जय क्रिदेव १ हरे १॥ २ ॥

the
प्रथमः१] भाषाटीकासमेतम् । (१७)
योजना--ए दिनमणिमण्डलमण्डन हे भवखण्डन हे मुनिजनमानस-
हंस हे देव हे हरे त्वं जय ॥२॥
भाषार्थ-हे सूर्यमंडलके भूषण ! हे भक्तोंके संसारनाशक!
हे मुनिजनोंके मानसरोवरके हंसतुल्य ! हे देव ! हे हरे
आपकी जय हो जय हो ॥२॥
कालियविषधरगञ्जन जनरञ्जन ए॥ यदुकुलनलिन-
दिनेश जय जय देव हरे॥३॥
पद-कालियविषधरगञ्जन १ जनरञ्जन १ एऽ यदुकुलनलिनदिनेश
१ जय क्रि० जय क्रि० देव १ हरे १ ॥ ३ ॥
योजना-ए कालियविषधरगञ्जन हे जनरञ्जन हे यदुकुलालिन-
दिनेश हे देव हे हरे त्वं जय २ ॥ ३ ॥
भाषार्थ-हे कालियसपके विषके नाशक ! हे जनोंको
आनंदके दाता ! हे कमलरूप यदुकुलके सूर्य ! हे देव ! हे हरे !
आपकी जय हो जय हो ॥ ३ ॥
मधुमुरनरकविनाशन गरुडासन ए॥ सुरकुल-
केलिनिदान जय जय देव हरे ॥४॥
पद-मधुमुरनरकविनाशन १ हे गरुडासन १ एऽ सुरकुलकेलि-
निदान १ जय क्रि०जय क्रिदेव १ हरे ॥ ४ ॥
योजना--ए मधुमुरनरकविनाशन हे गरुडासन हे सुरकुलकेलि-
निदान हे देव हे हरे त्वं जय ॥ ४ ॥
भाषार्थ-हे मधु मुर नरक इन दैत्योंके नाशक ! हे गरुडा-
सन ! हे देवताओंके समूहकी कोडाके कारण ! हे देव । हे
हरे आपकी जय हो जय हो ॥ ४ ॥

[ सर्गः
(१८)
गीतगोविन्दम्--
अमलकमलदललोचन भवमोचन ए ॥ त्रिभुवन-
भवननिधान जय जय देव हरे॥५॥
पद-अमलकमललोधन १ भवमोचन १ एs त्रिभुवनभवननिधान
जय क्रि०जय कि देव ९ हरे १॥ हरे १॥५॥
योजना-ए अमलकमलदललोचन हे भवमोचन-हे त्रिभुवनभवन-
निधान देव हे हरे त्वं जय जय ॥ ५॥
भाषार्थ-हे निर्मलकमलके दलोंके समान नेत्रधारी!
संसारके बंधनको छुडानेहारे ! हे तीनों भुवनरूप घरके निधान !
(कोशवा खजाना) हे देव! हे हरे आपकी जय हो जय हो॥५॥
जनकसुताकृतभूषण जितदूषण ए॥ समरशमित-
दशकण्ठ जय जय देव हरे॥६॥
पद-जनकसुताकृतभूषण १ जितदूषण १ एऽ समरशमितदशकंठ
१ जय क्रि० जय क्रि० देव हरे १॥ ६॥
योजना-ए जनकसुकृतभूषण हे जितदूषण हे समरशमितदशकंठ
हे देव हे हरे त्वं जय जय ॥ ३ ॥
भाषार्थ--हे सीताजीको भूषितकरनेवाले ! हे दूषणनामा
दैत्यको जीतनेवाले ! हे संग्राम ( युद्ध ) में रावणकोशांत (नष्ट)
करनेवाले ! हे देव ! हे हरे ! आपकी जय हो जय हो ॥६॥
अभिनवजलधरसुन्दर धृतमन्दर ए ॥ श्रीमुख-
चन्द्रचकोर जय जय देव हरे॥७॥
पद-अभिनवजलधरसुंदर १ धृतमंदर १ एऽ श्रीमुखचन्द्रचकोर
१ जय क्रि० जय क्रि० देव १ हरे १ ॥ ७ ॥
योजना-ए अभिनवजलधरसुंदर हे धृतमंदर हे श्रीमुखचन्द्रचकोर
हे देव हे हरे त्वं जय जय ॥ ७ ॥

प्रथमः १] भाषाटोकासमेतम् ।
भाषार्थ- हे नवीनमेषके समान सुंदर हे मंदराचलके धारी!
चन्द्रमाके तुल्य लक्ष्मामुखके चकोर ! हे देव हे ! हे हरे!
आपकी जय हो जय हो ॥ ७ ॥
तव चरणे प्रणता व्यमिति भावय ए ॥ कुरु
कुशलं प्रणतेषु जय जय देव हरे ॥ ८॥
पद-तव चरणे ७ प्रणता. १ वयम् १ इतिऽ भावय क्रि० एऽ कुरु
कि कुशलं १ प्रणतेषु ७ जय क्रि०जय क्रि०देव १ हरे१॥ ८॥
योजना-हे देव वयं तव चरणे प्रणताः स्मः इति त्वं भावय प्रणतेषु
कुशलं कुरु ए हे हरे व जय जय ॥ ८ ॥
भाषार्थ-हे परमेश्वर ! हम आपके चरणोंमें प्रणाम करते
हैं और तुम इस प्रकार युणत हमारा कुशल करो और हे
देव ! हे हरे ! आपकी जय हो अर्थात् प्रणाम करनेवाले हम
लोगोंका कल्याण करो आपका जय हो ॥८॥
श्रीजयदेवकवेरिदं कुरुते सुदम् ॥ मंगलमुज्वल-
गीतं जय जय देव हरे॥९॥
इति श्रीगीतगोविन्दे द्वितीयः प्रबन्धः ॥२॥
पद-श्रीजयदेवकवेः ६ इदम् कुरुते क्रि०मुदम् २ मंगलम् १
उज्ज्वलगीतं १ जय क्रि-जय क्रि देव १ हरे १॥९॥
योजना-श्रीजयदेवकवेः इंद मंगलम् उटज्वलगीतं मुदं कुरुते हे देव
है हरे त्वं जय जय ॥ ९॥
भाषार्थ-हे देव ! हेहरोश्रीजयदेवकविका कहा यह मंगल-
मय निर्मलगीत जगत्को आनंद करता है हे भगवन ! आपकी
जय हो जय हो ॥ ९॥
इति श्रीतगोविंदज्ञाषाविवृतो द्वितीयः प्रबंधः ॥ २ ॥

[सर्गः (२०) गतिगाावेन्दम्- पनापयोधरतटीपरिरम्भलग्नकाश्मीरमुद्रितसुरो मधुसूदनस्य ॥ व्यक्तानुरागमिव खेलदनङ्गखेद- स्वेदाम्बुपूरमनुपूरयतु प्रियं वः॥१॥ पद-पद्मापयोधरतटीपरिरम्भलग्नकाश्मीरमुद्रितम् १उरः१ मधुसूद- नस्य ६ व्यक्तानुरागम् १ इवा खेलदनंगखेदस्वेदाम्बुपूरम् १ अनुपूर- यतु क्रि०प्रियं २ वः ३ ॥१॥ योजना-मधुसूदनस्य-पद्मापयोतरतटीपरिरंभलग्नकाश्मीरमुद्रितं खेलदनंगखेदस्वेदांबुपूरं व्यक्तानुरागम् इव उरः वः (युष्माकं) प्रियम् अनुपूरयतु ॥१॥ भाषार्थ-लक्ष्मीकी स्तनोंके तटका जो स्पर्श उससे लगे हुए केशरसे चिन्दयुक्त और लक्ष्मीकी छातीपर खेलतेहुए कामदेव- की रतिक्रीडाके परिश्रमसे पसीनेके जलका प्रवाह है जिसमें और प्रकट हुआ है मानो अनुराग (प्रीति ) जिसमें ऐसा मधुसूदन ( श्रीकृष्ण ) अगवान्का वक्षःस्थल-आपके प्रिय ) (प्रेम) को पूर्ण करो ॥१॥ वसंते वासन्तीकुसुमसुकुमारैरवयवै-भ्रमंती कांतारे बहुविहितकृष्णानुसरणाम् ॥ अमन्दं कंदर्पज्वर- जनितचिंताकुलतया चलद्वाधां राधां सरसमि- दमूचे सहचरी ॥२॥ पद-वसन्ते ७ वासंतीकुसुकुमारैः ३ अवयवैः ३ भ्रमन्तीम् २ कांतारे ७ बहुविहितकृष्णानुसरणाम् २ अमन्दम् २ कन्दर्पज्वरजनित- प्रथमः३] भाषाटीकासमेतत् । (२१) चिंताकुलतया ३ चलद्वाधाम २ राधाम २ सरसम् २ इदम् २ ऊचे कि० सहचरी १॥२॥ योजना--काचित् सहचरी (सखी) वसन्ते वासंतीकुसुमसुकुमारैः अवयवैः उपलक्षितां कांतारे भ्रमंती बहुविहितकृष्णानुसरणाम्-- अमंदं कंदर्पज्वरजनितचिंताकुलतया चलद्धाधां राधां प्रति सरसमू- इदं ( वश्यमाणम् ) ऊचे ॥२॥ भाषार्थ-कोई सखी वसंतके समयमें माधवीलताके पुष्पोंके समान कोमल हैं अङ्ग जिसके और दुर्गम वनमें धूमती हुँइ और वारंवार दृतियोंके द्वारा चाहा है कृष्णका संग जिसने, अत्यंत जो कंदर्पका ज्वर उससे पैदा हुई चिंतासे व्याकुल, बढती हुई है बाधा (पीडा) जिसको ऐसी राधाजीके प्रति यह सरस वचन बोली अर्थात् ये विलासके वचन कहने लगी ॥ २ ॥ अथ तृतीय प्रबंधोवसंतरागेण रूपकताले गीयते॥ ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे ॥ मधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकूजितकुञ्जकुटीरे ॥ ॥ १॥विहरति हरिरिह सरसवसन्ते॥ नृत्यति युवति- जनेन समं सखि विरहिजनस्य दुरन्ते ॥ ध्रुव० ॥ पद-ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे ७ मधुकरनि- करकरवितकोकिलकूजितकुंजकुटीरे ७ विहरति क्रि० हरिः १ इहs सरसवसन्ते ७ नृत्यति क्रि० युवतिजनेन ३ समंऽ साख १ विरहि- जनस्य ६ दुरन्ते ७ ॥ १॥ योजना हे सखि इह वृन्दावनविपिने ललितलवंगलतापरिशीलन- कोमलमलयसमीरमधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकूजितकुञ्जकुटीरे विर- [सर्गः (२२) गांवमोविंदम्- हिजनस्य दुरंते सरसवसन्ते हरिः विहरति युवतिजनेन समं नृत्यति । अत्र सप्तपद्यां ललितेत्यादिसप्रम्यंतानि पदन्ति वृंदावनविपिनवस- न्तयोरुभयोविशेषणानि ॥ १॥ भाषार्थ-हे साखि (राधे ) विरहीमनुष्यको दुःखसे गमन करनेके शक्य और मनोहर लवंगकी लताके संबंधसे कोमल है मलयागोरेका पवन जिसमें अर्थात सुंगधितवायुसे शीतल और भ्रमरोंके समूहके संग मिलेहुए कोकिलोंसे कूजित हैं कुंजोंकी कुटि जिसमें, अर्थात् जहां भ्रमर और कोकिल कुंजोंमें शब्द कररहे हैं ऐसे रससहित वसंतमें इस श्रीवृंदावनवनमें श्रीकृष्ण- चंद्र विहार करते हैं और युवतिजनांके संग नृत्य करते हैं अर्थात अपने कामदेवकी आग्निकी शान्तिके लिये आपको भी वहां जाना उचित है ॥ ३॥ उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलाप । अलिकुलसंकुलकुसुमसमूहनिराकुलबकुलकलापे। पद-उन्मदमदनमनोरथपथिकवधूजनजनितविलापे७लिकुलसं. कुलकुसुमसमूहनिराकुलबकुलकलापे ७ ॥२॥ योजना-ईदृशे सरसवसन्ते वृंदावनविपिने हरिः विहरति-क्रीडति चेत्यादि पूर्वक्त् ॥ २॥ भाषार्थ-उन्मद (हर्ष) और कामदेव इनको पैदाकरने- वाला है मनोरथ जिनका ऐसी पथिकोंकी वध जिसमें विलाप कर रही हैं और भ्रमरोंके समूहसे व्याप्त पुष्पोंके समूहसे व्याकुल है बकुलवृक्षोंका समह जिसमें अथाद जिसमें पथिकों ॥

प्रथमः१] भाषाटाकासमतम् । (२३)
की वध विरहिणी खी विलाप कर रही हैं और जहां बकुलोंके
वृक्षपर अमर बैठे हुए हैं ऐसे वसन्तके समयमें श्रीवृंदावनके
विषयमें श्रीकृष्णचंद्र कोडा कर रहे हैं और युवतिजनोंके
संग नृत्य करते हैं ॥ २॥
मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालत्तमाले ॥ युव-
जनहृदयविदारणमनसिजनखरुचिकिंशुकजाले ॥३॥
पद-मृगमदसौरभरभसवशंवदनवदलमालतमाले ७ युवजनहृदय-
विदारणमनसिजनखरुचिकिंशुकजाले ७
योजना-पूर्ववत् ॥३॥
भाषार्थ-कस्तुरीकी सुगन्धिके वेगसे वर्शाभूत करनेवाली
है नवीन पत्तोंकी पंक्ति जिनको ऐसे हैं तमाल जिसमें अर्थात्
जहां तमालके नवीन पत्तोंमें कस्तूरीकीसी सुगंध आती है और
तरुण मनुष्योंके हृदयको विदीर्ण (छेदन ) करनेवाला जो
कामदेव उसके नखोंके समान रुचि है जिनकी ऐसे पलाशके
पुष्पोंका है समूह जिसमें अर्थात् जहां कामदेवके नखोंके तुल्य
तुल्य खिलाहुआ किंशुक तरुणजनोंके हृदयको विदीर्ण कर
रहा है। इससे विदीर्णहृदय कृष्णचंद्र अवश्य आपके समागमका
चाहेंगे ॥ ३॥
मदनमहीपातकनकदंडरुचिकेसरकुसुमाविकाशे॥
मिलितशिलीमुखपाटलिपटलकृतस्मरतूणविलासे४॥
पद-मदनमहीपतिकनकदंडरुचिकेशरकुसुमावकाशे ७ मिलित-
शिलीमुखपाटलिपटलकृतस्मरतुणविलासे ७॥ ४ ॥

॥ (२४) गीतगोविन्दम्- [सर्गः योजना-पूर्ववत् ॥ ४॥ भाषार्थ-कामदेवमहाराजके छत्रके जो सुवर्णदण्ड उसके समान है रुचि जिसको ऐसे केशरके पुष्पोंका है विकाश (खिलना ) जिसमें और मिलेहुए हैं धमर जिसमें ऐसे पाटल- पुष्पके समूह जिसमें कामदेवके तूण ( तर्कस ) को चेष्टा कर रहे हैं अर्थात् जहां नागकेशरके पुष्प आधिक हैं और काम- देवके तूणको समान पाटालके पुष्प खिल रहे हैं । ऐसे वृंदा- वनमें श्रीकृष्णचंद्र क्रीमकर रहे हैं ॥ ४ ॥ विगलितलजितनगदवलोकनतरुणकरुणकृतहासे ।। विरहिनिकृन्तनकुन्तमुखाकृतिकेतकिदन्तुरिताशे ५॥ पद-विगलितलजितजगदवलोकनतरुणकरुणकृतहासे ७-विरहि- निकृन्तनकुन्तमुखाकृतिकेतकिदन्तुरिताशे ७ ॥५॥ योजना-पूर्ववत् ॥ ५॥ भाषार्थ-शिथिल हैं अंग जिसके ऐसे लज्जित संसारके देखनेसे नवीन करुणके वृक्ष जिसमें खिले हुए पुष्पोंके व्याजसे हँस रहे हैं और विरहीजनोंके मारक जो भालेके मुखाकर केतकांके पुष्प उनसे व्याप्त हैं दशौदिशा जिसमें । शेष पूर्ववत् जानो ॥५॥ माधविकापरिमलललिते नवमालतिजातिसुगन्धौ ॥ मुनिमनसामपि मोहनकारिणि तरुणाकारणबन्धौ६॥ पद-माधविकापरिमलललिते ७ नवमालतिजातिसुगन्धौ ७ मुनि मनसाम् ६ अपिs मोहनकारिणि ७ तरुणाकारणबन्धौ ७

प्रथमः १] आषाटोकासमेतम् । (२५)
योजना-पूर्ववत् ॥६॥
२. भाषार्थ-माधवीके लतासे मनोहर और नवीन मालतीऔर
जातिके पुष्पोंकी है सुगंधि जिसमें और मुनियोंके भी मनको
मोहनेवाला और तरुण मनुष्योंका स्वाभाविक मित्र ऐसे
वसन्तमें ऐसे वृंदावन में श्रीकृष्णचंद्र क्रीडा कर रहे हैं ॥ ६ ॥
स्फुरदतिमुक्तलतापरिरम्भणमुकुलितपुलकितचूत।
वृन्दावनविपिने परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ॥७॥
पद-स्फुरदतिमुक्तलतापरिरम्भणमुकुलितपुलकितचूते ७ वृंदा-
वनविपिने ७,परिसरपरिगतयमुनाजलपूते ७ ॥ ७ ॥
योजना-हे राधे स्फुरदति० कितचूते परिसरपरिगतयमुनाजल-
पूते वृंदावनविपिने त्वं परिसर (गच्छ ) ॥७॥
भाषार्थ-हलतीहुई अतिमुक्तलताके स्पर्शसे खिले हैं आनंद
से आम्रके वृक्ष जिसमें और जिसके समीपनागमें प्राप्त हुए
यमुनाके जलसे पवित्रता है ऐसे श्रीवृंदावनविपिनमें श्रीकृष्ण-
चंद्र कोडा करते हैं अर्थात् जो जो कामदेवके उद्दीपक चिद
वर्णन किये हैं उन सबसे युक्त इस वसंतके समयमें पूर्वोक्त
मनोहर श्रीवृदावनके विषे हे राधे आपका जाना अवश्य
श्रीकृष्ण चंद्रजीके समागमका कारण होगा ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभणितमिदमुदयतु हरिचरणस्मृतिसारम्॥
सरसवसन्तसमयवनवर्णनमनुगतमदनविकारम्॥८॥
इति श्रीगीतगोविन्दे तृतीयः प्रबन्धः॥३॥

[समः (२६) गीतगोविन्दम्- पद-श्रीजयदेवमाणतम् १ इदम् १ उदयतु क्रिल्हारचरण- स्मृतिसारम् १ सरसवसन्तसमयवनवर्णनम् १ अनुगतमदन: विकारम् १ ॥ ८॥ योजना-श्रीजयदेवमणितम् इदम्। हरिचरणस्मृतिसारम् सरसव- सन्तसमयवनवर्णनम् १ अनुगतमदनविकारम् उदयतु ॥ ८॥ भाषार्थ-परमेश्वरके चरणोंका स्मरण है मुख्य जिसमें और कामदेवके विलासका है अनुकरण जहां ऐसा यह भी जयदेव- कविका कहा रससहितवसंतसमयके वनका वर्णन उदयको प्राप्त हे अर्थात चिरकालतक स्थिर रहो ॥ ८॥ इति श्रीभाषाविवृतौ तृतीयःप्रबन्धः ॥ ३ ॥ दरविगलितमल्लीवल्लिचञ्चत्परागप्रकटितपटवासै- वासयन्काननानि ॥ इह हि दहति चेतः केतकी- गन्धबन्धुःप्रसरदसमबाणप्राणवद्गन्धवाहः॥१॥ पद-दरविगलितमल्लीवाल्लिचंचत्परागप्रकटितपटवासैः ३ वास- यन् १ काननानि२ इहs हिऽ दहति कि०चेतः २ केतकीगन्धवन्धुः१ असरदसमबाणप्राणवगन्धवाहः १॥ १॥ योजना-इह केतकीगंधबंधुः गंधवाहः प्रसरदसमबाणप्राणवत दरविगलितमल्लीवाल्लिचंचत्परागप्रकटितपटवासैः काननानि वासयन सन् विरहिणां चेतः दहति ॥ १ ॥ भाषार्थ-हे राधे इस वसन्तके समयमें किंचित् खिली हुई चमेलीकी लताओंमें उडती हुई पटवासचूर्णकी समान पुष्पोंका रजोंसे केतकीके गंधसे सुगंधित वायु चलते हुए काम- देवके बाणोंके प्राणके समान विरहीजनोंके चितको दम्य करता प्रथमः१] आपाटीकासमतेम् । (२७) है अर्थात् सुगंधितवायुसे इस वसन्तके समयमें विरहीजनोंका चित्त दग्ध हो रहा है इससे आपका गमन उचित है । अद्योत्सङ्गवसद्भुजङ्गकवलक्केशादिवेशाचलं प्रालेय- पवनेच्छयाऽनुसरति श्रीखण्डशैलानिलः ॥ किंच स्निग्धरसालमौलिमुकुलान्यालोक्य हर्षोदयादुन्मी- लंति कुहू कुहूरिति कलोत्तालाःपिकानां गिरः॥२॥ पद-अद्यऽ उत्सङ्गवसद्धजङ्गकवलक्लेशादिवेशाचलं २ प्रालेय- प्लवनेच्छया ३ अनुसरति क्रि० श्रीखण्डशैलानिलः १ किंच स्निग्धरसालमौलिमुकुलानि २ आलोक्य हर्षोदयात् ५ उन्मीलन्ति क्रि०कुहूः कुहूः १ इतिऽ कलोत्तालाः १ पिकानां ६गिरः १ ॥२॥ योजना-हे राधे अद्य श्रीखण्डशैलानिल उत्संगवसद्धजंगकवल- क्लेशात् इव पालेयप्लवनेच्छया ईशाचलम् अनुसरति, किंच पिकानां गिरः स्निग्धरसालमौलिमुकुलानि आलोक्य कुहूः कुहू: इति कलोत्तालाः हर्षोदयात् उन्मीलंति ॥ २॥ भाषार्थ-हे राधे ! आज वसन्तके समयमें मलयाचलका- पक्न मानो अपनी गोष्ठीमें बसते हुए सपॉके ग्रासके जयसे हिममें डूबनेकी इच्छासे हिमाचलकी तरफ गमन करता है और कोकिलोंकी वाणी कोमल २ आम्रके वृक्षोंको देखकर आनंदसे उदयसे कुहूः कूहूः यह है ऊंचा ताल जिनमें ऐसी निकलता हैं ॥ २॥ उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्गुरक्रीड- कोकिलकाकलीकलकलैरुद्धीर्णकर्णज्वराः ॥ नीयन्त [सगः (२८) गीतगोविन्दम्- पथिकैः कथंकथमापध्यानावधानक्षणप्राप्तप्राणसमा- समागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥३॥ पद-उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुरक्रीडत्कोकिल- काकलीकलकलैः३ उद्गीर्णकर्णज्वराः १ नीयन्ते क्रि०पथिकैः ३ कथंड कथम अपिऽ ध्यानावधानक्षणप्राप्तमाणसमासमागमरसोल्लासैः३अमी १ वासराः१॥ ३॥ योजना-उन्मीलन्मधुगंधलुब्धमधुपव्याधूचूतांकुरकी डत्कोकिल- काकलीकलकलैः उद्गीणकर्णज्वराः अमी वासराः ध्यानावधानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैः पथिकैः कथंकथमपि नीयन्ते ॥३॥ भाषार्थ-ध्यानमें चित्तकी एकाग्रतासे क्षणमात्रमें प्राप्त हुए जो स्मरण की प्राणप्रिया उसके समागमके रसका है उल्लास (आनंद) जिसको ऐसे पथिकजन, जिन दिनोंमें खिले हुए मधु ( महुआ) के पुष्पके गंधके लोनी भमरोंने कंपाये हुए आम्रके वृक्षके अंकुरोंमें क्रीडा करते हुए कोकिलोंकी सूक्ष्म और अव्यक्त मधुरध्वनियोंके कोलाहल सुननेसे पैदा होता है मनमें उपताप अर्थात् वह कोकिलोंकी ध्वनि जिन वसन्तके दिनोंमें दुःखदायी है ऐसे वसन्तके दिनोंको किसी किसी प्रकार बड़ी कठिनतासे व्यतीत करते हैं ॥३॥ अनेकनारीपरिरम्भसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलास- लालसम् ॥ मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ सखी- समक्षं पुनराह राधिकाम् ॥ ४॥ पद-अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसं २मुरारिम् मथमः १) भाषाटीकासमेतम् । (२९) २ आरात्ऽउपदर्शयन्ती १ असौ १ सखी १ समक्षंऽपुनः आह क्रि० राधिकाम् २ ॥ ४ ॥ योजना-अनेकनारीपरिरंभसंभ्रमस्फुरन्मनोहारिविलासलालसं मुरा- रिम् आरात्' समक्षम् उपदर्शयन्ती असौ सखी पुनः राधिकाम् आह ॥४॥ भाषार्थ--अनेकस्त्रियोंके आलिंगन ( स्पर्श) के आदरसे प्रकट है मनोहर विलासमें लालसा जिसको ऐसे मुरारिको दूर पर प्रत्यक्ष दिखातीहुई यही सखी फिर राधिकाजीके प्रति बोली ॥ ४ ॥ अथ चतुर्थप्रबंधो रामकलीरागंण रूपकताले गीयतो। चंदनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनमाली ॥ केलिचलन्माणिकुंडलमंडितगंडयुगस्मितशाली॥३॥ हरिरिह मुग्धवधूनिकर विलासिनि विलसति केलिपरे ॥ध्रु.॥ पद-चंदनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनमाली १ केलिचलन्मणि कुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली १ हरिः १ इहऽ मुग्धवधूनि- करे ७ विलासिनि ७ विलसति क्रि० केलिपरे ७॥१॥ योजना-हे विलासिनि-चंदनचर्चितनीलकलेवरपीतवसनवनमाली केलिचलन्मणिकुण्डलमण्डितगण्डयुगस्मितशाली हरिः केलिपरे मुग्धवधूनिकरे विलसति ॥ १॥ भाषार्थ-हे विलासिनि राधे ! चंदनको नोलशरीरपर लगा कर पीतवस्त्र और वनमालाको धारणकर और कोडासे चला- यमान मणिजटितकुण्डलोंसे शोभित हैं दोनों गण्डस्थल जिसके

गीतगोविन्दम् [ सर्गः
और किंचित् हँसीसे शोभित है मुखारविंद जिसका ऐसे श्रीहरि
कोडामें तत्पर मनोहरकाभिनीयोंके समूहमें इस वृंदावन में
विलास करते हैं ॥ १ ॥
पीनपयोधरभारभरेण हार परिरभ्य सरागम् ॥
गोपवधूरनुगायति काचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् ॥२॥
पद-पीनपयोधरभारभरेण ३ हरि २ परिरभ्घऽ सरागं १ गोपवधूः१
अनुगायति क्रि०का १ चित्ऽ उदैचितपंचमरागम् ॥ २ ॥
योजना-काचित् गोपवधूः पीनपयोधरभारभरेण सरागं हरिं परि-
रभ्य उदंचितपंचमरागम् अनुगायति ॥ २ ॥
भाषार्थ-हे राधे कोई गोपी अपने पुष्ट ( भारी ) स्तनोंके
भारके भर ( गौरव ) से सुन्दर प्रीतिपूर्वक श्रीकृष्णचंद्रजीका
आलिंगन (स्पर्श) करके फिर पंचमराग है प्रगट जिसमें ऐसा
गान करती है ॥ २॥
कापि विलासविलोलविलोचनखेलनजनितमनोजम्।
ध्यायति मुग्धवधूरधिकं मधुसूदनवदनसरोजम् ॥३॥
पद-का १ अपिड विलासविलोललोचनखेलनजनितमनोजम् २
ध्यायति क्रि०मुग्धवधूः १ अधिक २ मधुसूदनवदनसरोजमू२ ॥३॥
योजना-का अपि मुग्धवधूः विलासविलोलविलोचनखेलनजनित-
मनोजम् मधुसूदनवदनसरोजम् अधिकं ध्यायति ॥ ३ ॥
भाषार्थ-कोई मनोहर गोपी विलाससे चंचलनेत्रोंके संचा-
से पैदाकिया ह कामदेव जिसने ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीके सुखार-
विदका ध्यान करती हैं अर्थात् श्रीकृष्णचंद्रजीके मुखकी
चिंतासेही अपनी कामामिको शांत कर रही है ॥ ३ ॥

प्रथमः१] जापार्दाकासमेतम् ।
कापि कपोलतले मिलिता लपितुं किमपि श्रुति-
मूले॥ चारुचुचुंब नितम्बवती दयितं घुलकैरनुकूल॥
पद-का १ अपिऽकपोलतले ७ मिलिता १ लपितुं किम्
अपिऽ श्रुतिमूले ७ चारु २ चचुंब कि० नितम्बवती १ दयितं २
पुलकैः ३ अनुकूले ७ ॥४॥
योजना-अतिमूले किम् अपि लपितुम् मिलिता का अपि नित-
म्बवती पुलकैः अनुकूले कपोलतले दयितं (श्रीकृष्णचंद्र) चारु यथा
स्यात्तथा चुचुंब ॥ ४ ॥
भाषार्थ-कोई गोपी कानोंके मल देशमें कुछ कहने के लिये
मुखको लगाकर रोमांच खडी है जिसमें ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीके
कपोलोंका भली प्रकार चुंबन करती भई अर्थात् कहने के
छलसे मुखचुंबन कररही है ॥ ४ ॥
केलिकलाकुतुकेन चकाचिदमुं यमुनाजलकूले।
मञ्जुलवञ्जलकुञ्जगतं विचकर्ष करेण दुकूले ॥५॥
पद-केलिकलाकुतुकेन ३ च का १ चित्ऽ अमुंश्यमुनाजलकूले७
मंजुलवंजुलकुंजगतम् २ विचकर्ष क्रि० करेण ३ दुकूले ७ ॥ ५ ॥
योजना-काचित् गोपी यमुनाजलकूले केलिकलाकुतुकेन मंजुल-
वैजुलकुंजगतम् अमुं श्रीकृष्णचंद्रं करेण दुकुले विचकर्ष ॥ ५ ॥
भाषार्थ-कोई गोपी श्रृंगाररसकी कीडाकी वांछासे यम-
नाजलके तटपर जो मनोहर वेतोंका कुंज उसमें टिके हुये इन
श्रीकृष्णचंद्रजीको हाथसे दुकूल ( दुपट्टा) पकडकर खींची
भई अर्थात् श्रीकृष्णचंद्रजीको सङ्ग शृंगाररसको कोडाके
आनंदके भोग रही है ॥ ५॥

(३२) गतिगोविन्दम्- [संगः करतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनवंशे ॥ रासरसे सह नृत्यपरा हरिणा युवतिः प्रशशंसे॥६॥ पद-करतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनवंशे ६ रासरसे ७ सहऽ नृत्यपरा ९ हरिणा ३ युवतिः ९ प्रशशंसे क्रि०॥६॥ योजना-करतलतालतरलवलयावलिकलितकलस्वनवंशेरासरसे सह नृत्यपरा काचित् युवतिः हरिणा प्रशशंसे ॥६॥ भाषार्थ-करतालीके तालसे चंचल जो कंकणोंकी पंक्ति उसके संग मिला है मधुर और प्रकट शब्द जिनका ऐसे हैं वंश जिसमें ऐसी रासक्रीडाके अनुरागमें संग नृत्य करती हुई किसी युवति ( जवानगोपी) की श्रीकृष्णचंद्रजीने प्रसंसा की अर्थात् धन्यवाद दिया ॥६॥ श्लिष्यति कामपि चुंबति कामपि रमयति कामपि रामाम्॥पश्यति सस्मितचारु परामपरामनुगच्छति वामाम् ॥ ७॥ पद-श्लिष्यति क्रि०काम्२ अपिs चुंबति क्रि काम्२ अपिऽ रम- यति क्रि० काम २ अपि रामाम् २ पश्यति क्रि०सस्मितचारु २ पराम् २ अनुगच्छति क्रि०वामाम् २ ॥७॥ योजना-श्रीकृष्णः काम् अपि रामां श्लिष्यति काम अपि चुम्बति काम् अपि रमयति परां सस्मितचारु यथा स्यात्तथा पश्यति अपरां वामाम् अनुगच्छति ॥ ७ ॥ भाषार्थ-हे राधे ! श्रीकृष्णचंद्रजी किसी गोपीका आलिं- गन (स्पर्श) करते हैं किसीके मुखका चंबन करते हैं और प्रथमः १] भाषाटोकासमेतम् । (३३) किसी गोपाके संग रमण (कोडा) करते हैं और किसीको हंसकर मनोहर दृष्टिसे देखते हैं और किसी सुंदर गोपकि संग अनुगमन करते हैं अर्थात् पीछे २ चलते हैं ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवकवेरिदमद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् ॥ वृन्दाव- नविपिने ललितं वितनोतु शुभानि यशस्यम् ॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे चतुर्थः प्रबंधः॥४॥ पद-श्रीजयदेवकवेः ६ इदम् ९ अद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् १ वृंदा- वनविपिने ७ ललितम् १ वितनोतु क्रि० शुभानि२ यशस्यम् ॥१८॥ योजना-श्रीजयदेवकवेः-अद्भुतकेशवकेलिरहस्यम् यशस्यम वृन्दा- वनविपिने ललितम् इदम् गीतय भक्तानां शुभानि वितनोतु ॥ ८॥ भाषार्थ-जो अद्भुत है और जिसमें केशवकी क्रीडाका रहस्य (आनंद) है और श्रीवृन्दावनके विषे जो मनोहर है अर्थात् अनेक रसोंसे युक्त होनेसे एकबार सब गोपियोंको आनंदका दाता है और जो यशका कर्ता है ऐसा यह श्रीज- यदेवकविका गीत भक्तोंको कल्याणका दाता हो ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविंदज्ञाषाविवृतौ चतुर्थःप्रबन्धः ॥४॥ विश्वेषामनुरञ्जनेन जनयत्रानन्दमिन्दीवरश्रेणीश्या- मलकोमलैरुपनयनङ्गैरनङ्गोत्सवम् ॥ स्वच्छन्द ब्रजसुन्दरीभिरभितः प्रत्यङ्गमालिङ्गितः शृङ्गारः सखि मूर्तिमानिव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति ॥ १॥ पद-विश्वेषाम् ६ अनुरंजनेन ३ जनयन् १ आनंदम् २ इंदीवर- श्रेणीश्यामलकोमलैः ३ उपनयन् १अंगैः ३ अनंगोत्सवम् स्वच्छंद ३ (३४) गीतागोविन्दम्- [सर्गः २ व्रजसुंदरीभिः ३ अभितः प्रत्यंगम् २ आलंगितः १ शृंगारः १ सखि १ मूर्तिमान् १ इवs मधौ ७ मुग्धः१हरिः १ क्रीडति क्रि०॥ योजना-हे सखि (राधे) व्रजसुंदरीभिः अभितः प्रत्यंग स्वच्छं- दं यथा स्यात्तथा आलिंगितः मुग्धः हरिः मूर्तिमान् शृंगारः इव अनुरंजनेन विश्वेषाम् आनंदं जनयन् इंदीवरश्रेणीश्यामलकोमलैः अगैः अनंगोत्सवम् उपनयन् सन् मधौ क्रीडति ॥ १॥ भाषार्थ-हे साख ! ( राधे ) अनुरागसे संपूर्ण भक्तोंको आनंद करते हुए और नीलकमलकी पंक्तिके समान श्याम और कोमल अपने अंगोंसे कामदेवके उत्साहको उत्पन्न करते हुये और चारों ओरसे वजसंदरियोंने अपनी २ इच्छाके अनुसार आलिंगन किये हैं संपूर्ण अंग जिसके ऐसे मनोहर श्रीकृष्णचंदजी मर्तिको इस धारण किये शृंगार रसके समान वसंतके समयमें क्रीडा करते हैं तात्पर्य यह है। कि उस शङ्गार रसकी क्रीडाका आनंद आपके भी देखने योग्य है ॥ १ ॥ रासोल्लासभरेण विभ्रमभृतामाभीरवामध्रुवामभ्यर्ण- परिरभ्य निर्भरमुरः प्रेमान्धयाराधया॥ साधु त्वर- दनं सुधामयमिति व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजादुगट- चुम्बितः स्मितमनोहारी हरिः पातु वः ॥२॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे महा- काव्ये सामोददामोदरीनाम सटॉकःप्रथमः सर्ग॥१॥ पद-रासोल्लासभरेय ३ विभ्रमभृताम् ६ आभीरवामभ्रुवाम् ६ अभ्यर्णम् २ परिरभ्य निर्भरम् २ उरः २ प्रेमान्धया ३ राधया ३ ।

द्वितीयः२] आषाटीकासमेतम् ।
साधु १ त्वद्ववनम् १ सुधामयम् १ इतिऽ व्याहृत्यऽ गीतस्तुतिव्या-
जात्५उद्भटचुंबितः १ स्मितमनोहारी १हरिः १ पातु क्रि०वः२॥२॥
योजना-सोल्लासभरेण विभ्रमभृताम् आमीरखामभ्रुवाम् अभ्यर्ण
निर्भरं यथा स्यात्तथा उरः परिरभ्य त्वदनं साधु सुधामयम् इति
व्याहृत्य गीतस्तुतिव्याजात् प्रेमान्धया राधया उद्भटचुंवितः स्मित-
मनोहारी हरिः वः (युष्मान् ) पातु ॥२॥
भाषार्थ-रासक्रीडाके आनंदकी अधिकतासे शंगारवि-
लास करतीहुई गोपीयोंके समक्ष (सामने ) श्रीकृष्णचंद्रजीके
वक्षःस्थलका निर्जरता (जोर ) से आलिंगन करके प्रेमसे अंधी
हुई अर्थात् श्रीकृष्णसे अन्यको नहीं देखती हुई राधाजीने
तेरा मुख अमृतरूप बहुत अच्छा है यह कहकर गीतकी
स्तुतिके व्याज (मिस) से प्रकट किया है चुंबन जिसका
और राधाके मुख चुंबनकी चतुरताको देखकर हँसीसे सबके
मन हरनेको है शील जिनका ऐसे श्रीकृष्णचंद्र हे भक्त जनो!
तुम्हारी रक्षा करो ॥२॥
इति पं० मिहिरचंद्रकतगीतगोविंदविवृतौ सामोद-
दामोदरो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥
द्वितीयसर्गः ॥२॥
विहरति वने राधा साधारणप्रणये हरौ विगलित-
निजोत्कर्षादाविशेन गतान्यतः॥ क्वचिदपिलता-
कुने गुञ्जन्मधुव्रतमण्डलीमुखराशखरे लीना दीना-
प्युवाच रहः सखीम् ॥१॥

(३६)
गीतगोविन्दम्-
[ सर्गः
पद-विरहति ७ वनेऽ राधा १ साधारणप्रणये ७ हरौ ७ विगलित-
निजोत्कर्षात् ५ ईर्ष्यावशेन ३ गता १ अन्यतः5 क्वचित् अपिऽ
लताकुञ्ज ७ गुंजन्मधुव्रतमंडलीमुखरशिखरे ७ लीना १ दीना१अपिड
उवाच क्रि० रहः5 सखीम २॥१॥
योजना-साधारणप्रणये हरौ वने विहरति सति विगालेतनिजो-
त्कर्षात् ईविशेन अन्यतः गता गुंजन्मधुव्रतमंडलीमुखरशिखरे
क्वचित् अपि लताकुंजे लीना दीना अपि राधा सखी रहः उवाच॥१॥
भाषार्थ-जिस समय सब गोपियोंके संग साधारणप्रेमसे
श्रीकृष्णचंद्र वनमें विहार कर रहे थे उस समय अपने नष्टभाग्य
और ईष्याक वशसे अर्थात् अपनेमें श्रीकृष्णकी अधिक प्रीति
न देखकर अन्यस्थलमें गई और गुंजती हुई भ्रमरोंकी मंडली
जहां वृक्षोंके अग्रजागपर शब्द कर रही है ऐसी लताओंके
कुंजमें छिपी हुई और दीन (दुःखी ) श्रीराधाजी अपने
सखीको एकांतमें यह वचन बोली अर्थात् पश्चात्तापके वचन
कहने लगीं ॥ १ ॥
अथ पञ्चमप्रबन्धो गुर्जरीरागेण रूपकताले गीयते॥२॥
संचरदधरसुधामधुरध्वनिमुखारतमोहनवंशम् ॥
चलितहगञ्चलचञ्चलमौलिकपोलविलोलवतंसम् ॥१॥
रासे हरिमिह विहितविलासम् ॥स्मरति मनो मम कृत-
परिहासम् ॥ध्रु० ॥
पद-संचरदधरसुधामधुरध्वनिमुखरितमोहनवंशम् २ चलितहगंच-
लचंचलमौलिकपोलविलोलवतंसम् २ रासे ७ हरिम् २ इहs विहित-
विलासमू २ स्मरति कि० मनः १ मम ६ कृतपरिहासम् २ ॥ १ ॥

द्वितीयः २]
भाषाटीकासमेतम् ।
(३७)
योजना-हे सखि ! इह रासे विहितविलासं कृतपरिहासं संचरदधर-
मुधामधुरध्वनिमुखरितमोहनवंशं चलितगंचलचंचलमौलिकपोलवि-
लोलवतंसं हरिं मम मनः स्मरति ॥ १॥
भाषार्थ-हे सखि निकसती है अधरकी सुधा जिसमें
एसी मधुरध्वनिसे बजायी है मोहन वंशी जिन्होंने और फेंके
हैं कटाक्ष जिन्होंने और चंचल है मस्तक जिनका और कपो-
लोपर चंचल हैं कुण्डल जिनके और इस वृंदावन में किया है
रासमें विलास जिन्होंने और मेरे संग की है हँसी जिन्होंने
ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीको मेरा मन स्मरण करताहै ॥ १ ॥
चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशम् ॥
प्रचुरपुरन्दरधनुरनुरचितमेदुरमुदिरसुवेषम् ॥२॥
पद-चन्द्रकचारुमयूरशिखण्डकमण्डलवलयितकेशम् २ प्रचुरपुर-
न्दरधनुरनुराञ्जितमेदुरमुदिरसुवेषम् २ ॥२॥
योजना-एवंभूतं कृष्णं मम मनः स्मरति इति पूर्वोक्तचवपदे-
नान्वयः ॥ २ ॥
भाषार्थ-विचित्र वर्गों के चिन्होंसे सुंदर मयूरपिच्छोंके
समूहसे कंकणके आकार लपेटे हैं केश जिहोंने और इसीसे
प्रचुर (विस्तृत ) इंद्रके धनुषका है चित्र जिनका ऐसे सघन
मेघके समान है सुंदर वेष जिनका ऐसे श्रीकृष्णचंद्रको मेरा
मन स्मरण करता है ॥ २॥
गोपकदम्बनितम्बवतीमुखचुम्बनलम्भितलोभम्।
बन्धुजीवमधुराधरपल्लवमुल्लसितस्मितशोभम् ॥ ३॥

(३८) गीतगोविन्दम्- [सर्गः पद-गोपकदम्बनितम्बवतीमुखचुम्बनलम्भितलोभम् २ बन्धुजीव मधुराधरपल्लवम् २ उल्लसितस्मितशोमम् ॥ २॥३॥ योजना-ध्रुवपदेन सह पूर्ववत् ॥ ३ ॥ भाषार्थ-हे सखि ! संपूर्ण गोपस्त्रियोंके मुखचुम्बनसे पैदा हुआ है लोग जिनको और बन्युजीव पुष्पके समान मधुर है अधरपल्लव जिनका और प्रकाश कीहुई हँसीसे है शोना जिनकी ऐसे श्रीकृष्णचन्द्रको मेरा मन स्मरण करता है ॥ ३ ॥ विपुलपुलकभुजपल्लववलयितवल्लवयुवतिसहस्रम् ॥ करचरणोरसि मणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमिस्रम् ॥ पद-विपुलपुलकभुजपल्लववलयितबल्लवयुवतिसहस्रम् २० करचर- णोरसि ७ मणिगणभूषणकिरणविभिन्नतमिस्रम् २ ॥४॥ योजना-ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥ ४॥ भाषार्थ-अधिक हैं रोम जिनमें ऐसी भुजलताओंसे वेष्टित की ( लपेटी) हैं अहीरोंकी सहस्रों युवति जिन्होंने और कर चरण वक्षःस्थल इनके भूषणोंमें जटित मणियोंके समूहकी किरणोंसे नष्ट किया है अन्धकार जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णचन्द्र- जीका मेरा मन स्मरण करता है. ॥ ४ ॥ जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दकचन्दनतिलकललाटम् ।। पीनपयोघरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकपाटम् ॥ ५॥ पद-जलदपटलचलदिन्दुविनिन्दकचन्दनतिलकललाटम् २ पीनप- योधरपरिसरमर्दननिर्दयहृदयकपाटम् २ ॥५॥ योजना-ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥ ५॥ भाषार्थ-हे सखि ! जिनके ललाटपर चंदनका तिलक द्वितीयः २] । भाषाटीकासमेतम् । मेघोंके समूहमें चलायमान चंद्रमाकी निंदा करता है और जिनके कपाटके समान भारी हृदयमें पीन (पुष्ट ) स्तनोंके प्रान्त भागके मलनेसे दया नहीं है अर्थात् निर्दय होकर गोपियोंके स्तनोंको मलते हैं ऐसे श्रीकृष्णचन्द्रीका मेरा मन स्मरण करता है ॥ ५॥ मणिमयमकरमनोहरकुण्डलमाण्डितगण्डमुदारम् ॥ पीतवसनमनुगतमुनिमनुजसुरासुरवरपरिवारम् ॥६॥ पद-मणिमयमकरमनोहरकुण्डलमण्डितगण्डम् । २ उदारम् २ पतिवसनम् २ अनुगतमुनिमनुजसुरासुरखरपरिवारम् २ ॥ ६ ॥ योजना-ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥ ६॥ भाषार्थ-हे सखि मणिसे जटित मनोहर मकराकति कुण्डलोसे जिनके कपोल मण्डित हैं और जो सबके वांछित- को पूर्ण करते हैं और पीतांबरको धारण रहे है और अपने अनुयायी मुनि मनुष्य देवता असुर इनमें जो श्रेष्ठ वही जिनका परिवार है ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीको मेरा मन स्मरण करता है ॥ ६॥ विशदकदम्बतले मिलितं कलिकलुषभयं शमयन्तम्॥ मामपि किमपितरङ्गदनङ्गशा मनसा रमयन्तम्॥७॥ पद-विशदकदम्बतले ७ मिलितं २ कलिकलुषभयं २ शमयन्तम् २ मामू: २ अपिs किम् २ अपि 5 तरङ्गदनङ्गशा ३ मनसा ३. रमयन्तम् २॥ ७॥ भाषार्थ-सुंदरकदम्बके तेलमें मिले और कलिकालमें उत्पन्न हुए पाप भयके नाशक और प्रतीत होता है कामदेवका (४०) गीतगोविन्दम्- [सर्गः योग जिसमें ऐसी दृष्टि और हृदयसे मेरे संगमी किंचित् रमण करनेहारे श्रीकृष्णचंदजीको हे सखि ! मेरा मन स्मरण करता है ॥ ७॥ श्रीजयदेवभणितमतिसुन्दरमोहनमधुरिपुरूपम् ॥ हरिचरणस्मरणं प्रति संप्रति पुण्यवतामनुरूपम् ॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे पञ्चमः प्रबन्धः॥५॥ पद-श्रीजयदेवभाणितम् १ अतिसुन्दरमोहनमधुरिपुरूपम् १ हरि- चरणस्मरणम् २ प्रतिऽ पुण्यवताम् ६ अनुरूपम् १॥ ८॥ योजना-अतिसुन्दरमोहनमधुरिपुरूपं श्रीजयदेवभणितम् इदम्- गीतं संप्रति हरिचरणस्मरणम् प्रति पुण्यवताम् अनुरूपम् भवतु ८ भाषार्थ-अत्यन्तसुन्दर और मोहन है श्रीकृष्णचंद्रजीके रूपका वर्णन जिसमें ऐसा श्रीजयदेवका कहा यह गीत इस कलिकालमें भक्तोंको हरिचरणोंके स्मरणके लिये योग्य हो अर्थात् पुण्यात्माओंको परमेश्वरके चरणारविंदके स्मरणको उत्पन्न करो ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दभाषाविवृतौ पञ्चमः प्रबन्धः ॥ ५ ॥ गणयति गुणग्रामं भ्रामं भ्रमादपि नेहते वहति च परीतोषं दोषं विमुञ्चति दूरतः ॥ युवतिषु चल- तृष्णे कृष्णे विहारिणि मां विना पुनरपि मनो वाम कामं करोति करोमि किम् ॥१॥ पद-गणयति क्रि० गुणग्रामम् २ भ्रामम् २ भ्रमात् ५ अपिऽ नऽ ईहते क्रि०वहति क्रि०चऽ परीतोषम् २ विमुञ्चति क्रि० दूरतः युव- द्वितीयः २] भाषाटोकासमेतम् । (४१) तिषु ७ चलत्तृष्णे ७ कृष्णे ७ विहारिण७मां २ विनाऽ पुनःऽअपिऽ मनः १ वामम् १ कामम् २ करोति क्रि०करोमि क्रि०किम्॥१॥ योजना--हे साखि युवतिषु चलत्तृष्णे मां विना विहारिण कृष्णे पुनः अपि वामं मम मनः कामं करोति कृष्णस्य गुणग्रामं गण- यति भ्रमात् अपि भ्रामं न ईहते च पुनः परीतोषम् एति दोष दूरतः विमुञ्चति-अतः किं करोमि ॥ १ ॥ भाषार्थ-हे सखि! मेरा अवश मन श्रीकृष्णचन्द्र के गुण समूहों को गिनता हैं और श्रमसे जी विस्मरणको वा क्रोधको नहीं चाहता और श्रीकृष्णके गुणोंको अत्यन्त सुनकर संतोषको प्राप्त होता है और मेरा जो तिरस्काररूपी दोष उसको छोडता है और वजकी अन्य युवतियोंमें लगी है तृष्णा जिनकी ओर मेरे विना विहार करते हुए श्रीकृष्णचन्द्रजीकी फिरभी मेरा मन इच्छा करता है मैं क्या करूं ॥ १ ॥ अथ षष्टप्रबन्धो मालवरागेण एकतालीताले गीयते ॥६॥ निभृतनिकुञगृहं गतया निशिरहसि निलीय वसन्तम् । चकितविलोकितसकलदिशा रतिरभसभरेण हसन्तम् ॥१॥ सखि हे केशिमथनमुदारम् ॥ध्रु.॥ पद-निभृतनिकुञ्जगृहम् २ गतया ३ निशि ७ रहसि ७ निली- यऽ वसन्तम् २.चकितविलोकितसकलदिशा ३ रतिरभसभरेण ३ हसन्तम् २ सखि १ हेऽकोशिमथनम् २ उदारम् २ रमय क्रि०मया ३ सहऽ मदनमनोरथभावितया सविकारम् २ ॥ १ ॥ योजना-हे सखि निभृतनिकुञ्जगृहं गतया चकितविलाोकत- सकलदिशा मदनमनोरथभावितया मया सह निशि रहसि निलीय

[सर्गः
(
(४२) गीतगोविन्दम्-
वसन्तं रातरभसभरेण हसन्तम् उदारं सविकारम् केशिमथनं
त्वं रमय ॥ १ ॥
भाषार्थ हे साख ! गुप्तकुओंके गृहमें प्राप्त हुई और
चकित होकर देखी हैं सकल दिशा जिसने और कामदेवके
मनोरथका है अभिप्राय जिसका ऐसा मेरे संग रात्रिको एका-
न्तमें छिपकर बसते और रातके उत्साहकी आधिकतासे हँसते
उदार और सविकार (प्रीतिसहित ) केशिमथन( श्रीकृष्णजी)
के संग मेरा रमण करादे ॥ १ ॥
प्रथमसमागमलजितया पटुचाटुशतैरनुकूलम् ॥ मृदु-
मधुरस्मितभाषितया शिथिलीकृतजवनदुकूलम्॥२॥
पद-प्रथमसमागमलज्जितया ३ पटुचाटुशतैः ३ अनुकूलम् २
मृदुमधुरास्मितभाषितया ३ शिथिलीकृतजघनदुकूलम् २ ॥२॥
योजना-हे सखि पटुचाटुशतैः अनुकूलं शिथिलीकृतजघन-
दुकूलं कशिमथनं प्रथमसमागमलाजतया मृदु मधुरस्मितभाषितया
मया सह त्वं रमय इति पूर्वोक्तवत्पदेन अन्वयः ॥२॥
भाषार्थ-हे सखि ! पहिले समागमसे लज्जासे युक्त और
कोमल मधुर हंसी सहित है भाषण जिसका ऐसी मेरे संग
कुशल जो सैंकडों स्तुतिके वचन उनसे अपने अनुकूल करने-
हारे और शिथिल किया है जङ्घाओंका दुकूल (दुपट्टा)
जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णचन्द्रजीके संग मेरी क्रीडा करादें ॥२॥
किसलयशयननिवेशितया चिरमुरसि ममैव शयानम्।।
कृतपरिरम्भणचुम्बनया परिरभ्य कृताधरपानम् ॥ २॥

द्वितीयः२]
भाषाटीकासमेतम् । (४३)
पद-किसलयशयननिवेशितया २ चिरमूऽ उरसि ७ मा ६
एवऽ शयानम् २ कृतपरिरम्भणचुम्बनया २ परिरभ्यः कृताधर-
पानन् २ ॥३॥
योजना-हे सखिकिसलयशयननिवेशितया कृतपरिरम्भणचुम्बनया
मया सह (मम एव) उरसि चिरं शयानं परिरभ्य कृताधरपानं
केशिमथनं त्वं रमय ॥३॥
भाषार्थ-हे साखि ! कोमलपत्तोंकी शय्यापर सोई और किया
है आलिङ्गन (स्पर्श) करके श्रीकृष्णचन्द्रजाके मुखका चुम्बन
जिसने ऐसी मेरे संग मेरीही छातीपर चिरकालतक शयन
करते हुए और मेरा आलिङ्गन करके किया हैं अधरका पान
जिसने ऐसे श्रीकृष्णचन्द्रजकि संग मेरा रमण करा दे ॥ ३ ॥
अलसनिमीलितलोचनया पुलकावलिललितकपोलम् ।
श्रमजलसिक्तकलेवरया वरमदनमदादतिलोलम् ॥ ४॥
पद-अलसनिमीलितलोचनया ३ पुलकावलिललितकपोलम् २
श्रमजलसिक्तकलेवरया ३ वरमदनमदात् ५ अतिलोलम् २॥४॥
योजना हे सखि अलसनिमीलितलोचनया श्रमजलसिक्तकले-
वरया मया सह-पुलकावालिललितकपोलं वरमदनमदात् अतिलोल
केशिमथनं त्वं रमय ॥४॥
भाषार्थ-हे साख ! रतिक्रीडाके सुखसे पैदा हुए आलस्य
से नीचे हैं नेत्र जिसके और रातके श्रमसे पैदा हुए जलसे सींचा
है शरीर जिसका ऐसी मेरे संग रोमांच पंक्तिसे मनोहर है
कपोल जिनके और जो कामदेवसे पैदा हुए अत्यन्त हर्षसे
अतीव चंचल है ऐसे श्रीकृष्णचन्द्रजीकी कोडा करा दे॥१॥

(४४) गांतगोविन्दम्- [सगः कोकिलकलरवजितया जितमनसिजतन्द्रविचारम् ॥ शृथकुसुमाकुलकुन्तलया नखलिखितघनस्तनभारम् पद-कोकिलकलरवकूजितया ३ जितमनसिजतन्त्रविचारम् २ श्लथकुसुमाकुलकुन्तलया ३ नखलिखितधनस्तनभारम् २ ॥ ५ ॥ योजना-हे सखि कोकिलकलरवकूजितया श्लथकुसुमाकुलकुन्त- लया मया सह जितमनसिजतन्त्रविचारं नखलिखितघनस्तनभारं केशिमथनं त्वं रमय ॥ ५ ॥ भाषार्थ-हे सखि . कोकिलको ध्वनिके समान है शब्द जिसका और शिथिल (ढोले) और पुष्पोंसे व्याप्त (जरे) हैं केश जिसके ऐसा मेरा संग जीत लिया है कामदेवका शाख विचार जिन्होंने और स्तनोंके समहपर किया है नखोंका चिन्ह जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्ण चन्द्रजीकी क्रीडा करा दे॥५॥ चरणरणितमणिनूपुरया परिपूरितसुरतवितानम् ॥ मुखरविशृङ्खलमेखलया सकचग्रहचुम्बनदानम् ॥६॥ पद-चरणरणितमणिनृपुरया ३ परिपूरितसुरतावतानम् ॥ मुख- राविशृङ्खलमेखलया ३ सकचग्रहचुम्बनदानम् २ ॥ ६ ॥ योजना-हे सखि चरणरणितमणिंनूपुरया मुखरविशृङ्खलमेख- लया मया सह परिपूरितावितानं सकचग्रहचुम्बनदानं श्रीकृष्णं त्वं रमय ॥ ६॥ भाषार्थ-हे सखि चरणोंमें शब्द कररदे हैं मणिजटित नूपुर जिसके और शब्द कररहे हैं ढीलो मेखला (कोंदनी) जिसकी ऐसी मेरे संग पूर्ण किया है रतिक्रीडाका समुह द्वितीयः २] भाषाटीकासमतम् । (४५) जिन्होंने और केशांको पकडकर किया हैं मुखचुंबन जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीकी क्रीडा करादे ॥६॥ रतिसुखसमयरसालया दरमुकुलितनयनसरोजम् ॥ निःसहनिपतिततनुलतया मधुसूदनमुदितमनोजम्७ पद-रतिसुखसमयरसालया ३ दरमुकुलितनयनसरोजम् २ निःस- हनिपतिततनुलतया ३ मधुसूदनम् २ उदितमनोजम् २ ॥७ योजना-हे सखि रतिसुखसमयरसालसया निस्सहनिपतिततनु- लतया मया सह दरमुकुलितनयनसरोजे मधुसूदनम् श्रीकृष्णम् उदितमनोजमू त्वं रमय ॥ ७॥ भाषार्थ-हे सखि ! रतिके सुखकालमें आया है आलस्य जिसको और असामर्थ्यसे पतित होयगी हैशरीरलता जिसकी ऐसी मेरे संग किंचित् मचेि हैं नेत्रकमल जिन्होंने और मधु- दैत्यके जो नाशक हैं और उत्पन्न हुआ है कामदेव जिनको ऐसे श्रीकृष्णचन्द्र के संग गेरी क्रीडा करा दे ॥ श्रीजयदेवभणितमिदमतिशयमधुरिपुनिधुवनशीलम् । सुखमुत्कण्ठितराधिकयाकथितं वितनोतु सलीलम्॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे षष्ठःप्रबन्धः॥६॥ पद-श्रीजयदेवभणितम् १ इदम् १ अतिशयमधुरिपुनिधुवन- शीलम् १ सुखम् २ उत्कण्ठितराधिकया ३ कथितम् १ वितनोतु क्रि०सलीलम २ ॥८॥ योजना-श्रीजयदेवमाणितम अतिशयमधुरिपुनि धुवनशीलम् उत्कण्ठितराधिकया कथितम् सलीलम् इदम् गीतम् भक्तानां सुखं वितनोतु ॥ ८॥ HAR [सर्गः (४६) गीतगोविन्दम्- भाषार्थ-श्रीजयदेवकविने वर्णन किया और अत्यन्त है श्रीकृष्णचंदजीकी क्रीडाका चरित्र जिसमें और उत्कंठा (प्रीति ) से राधाजीने कहा है और जिसमें शृङ्गाररसकी लीला है ऐसा यह गीत पढने और सुननेवाले भक्त जनोंको इस लोक और परलोकके सुख दो ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दभाषाविवृतौ षष्ठः प्रबन्धः ॥ ६ ॥ हस्तस्रस्तविलासवंशमनृजुधवल्लिमदल्लवीवृन्दोत्सा- दृगन्तवीक्षितमतिवेदागण्डस्थलम् ॥ मामुद्दीक्ष्य विलज्जितस्मितसुधामुग्धाननं कानने गोविन्दं ब्रज- सुन्दरीगणवृतं पश्यामि दृष्यामि च ॥ १ ॥ पद-हस्तस्त्रस्तविलासवंशम् २ अनृजुभूवाल्लिमदल्लवीवृन्दोत्सारि- गन्तवीक्षितम् २ अतिखेदागण्डस्थलम् २ मामू उद्दीक्ष्य विल- जितस्मितसुधामुग्धाननम् २ कानने ७ गोविन्दम् २ वजसुन्दरी- गणवृतम् २ पश्यामि क्रि०-हृष्यामि क्रि०चs ॥१॥ योजना-हे सखि हस्तविलासर्वशम् अनृजुभ्रूवल्लिमदलबीवृन्दो- त्सारिदृगन्तवीक्षितम् अतिस्वेदार्द्रगण्डस्थलम् माम् उद्दीक्ष्य विलज्जित- स्मितसुधामुग्धाननम् कानने व्रजसुन्दरीगणवृतं गोविन्दम् अहं पश्यामि च पुनः हृष्यामि ॥ १॥ भाषार्थ-जब सखी अत्यंतप्रीतिसे श्रीकृष्ण चंद्रजीके समीप लेजाने लगी तब गोपियोंका समहसे युक्त श्रीकृष्णचन्द्रको देखकर लोटकर फिर सखीके प्रति बोली कि हे सखि हाथ- मेसे गिरी हैं क्रीडाकी वंशी जिनके और कुटिल हैं वकुटी जिनकी ऐसी गोपियों के समूहमें कटाक्षों, ऊपर, नीचे तिरछे द्वितीयः२] आपाटीकासमेतम् । (४७) फेंककर जो देख रहे हैं और अत्यंत स्वेदसे आई (गोला) है गंडस्थल जिनका और मुझे देखकर अमृतरूप हंसीसे युक्त है मनोहर मुख जिनका और जो वजसुंदरियोंके समूहसे युक्त हैं ऐसे श्रीगाावेदको मैं देखती हूं और आनन्दित होती हूं अथात् देगी और आनंदित हूंगा यहां वर्तमानकालका समीप जो अविष्यत्काल उसमें वर्तमानकालमें प्रत्यय है ॥ १ ॥ दुरालोकस्तोकस्तबकनवकाशोकलतिकाविकाशः कासारोपवनपवनोऽपि व्यथयति ॥ अपि भ्राम्यद्भु- ङ्गीरणितरमणीया न मुकुलप्रसूतिभूतानां सखि शिखरिणीयं सुखयति ॥२॥ पद-दुरालोकस्तोकस्तंबकनवकाशोकलतिकाविकाशः १ कासा- रोपवनपवनः १ अपिऽ व्यथयति क्रि० अपि भ्राम्यदृङ्गीरणितर- मणीया १ नऽ मुकुलप्रसूतिः ९ चूतानाम् ६ सखि १ शिखरिणी १ इयम् १ सुखयति क्रि० ॥२॥ योजना-हे सखि दुरालोकस्तषकनवकाशोकलतिकाविकाशः कासारोपवनपवनः अपि माम् व्यथयति भ्राम्यदृङ्गीराणतरमणीया शिखरिणी इयम् चूतानां मुकुलप्रसूतिः अपि मां न सुखयति २ भाषार्थ-हे साख ! दुःखसे देखने योग्य है अल्प गुच्छ जिसका ऐसी नवीन अशोककी लताका विकाश (खिलना) और सरोवरके निकटका पवन भी मुझे दुःख देता है और घूमती हुयी चमरियोंके शब्दसे रमणीय (मनोहर ) और मनोहर श्रेष्ठ है अयभाग जिसका ऐसे यह आम्रके वृक्षोंकी [सर्गः (४८) गीतगोविन्दम्- मुकुलप्रसूति (भोर) भी मझे सुख नहीं देती अर्थात् दुःखित करती है ॥ २॥ साकूतस्मितमाकुलाकुलगलद्धम्मिल्लमुल्लासित-भू- वल्लीकमलीकदर्शितभुजाबालार्द्धहस्तस्तनम् ॥ गोपीनां निभृतं निरीक्ष्य ललितां कांचिच्चिरंचिन्तय- अन्तर्मुग्धमनोहरो हरतु वः केशं नवः केशवः ॥ ३॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृत गीतगोविन्दे महा- काव्ये अक्केशकेशवो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ पद-साकूतस्मितम् २ आकुलाकुलगलद्धम्मिल्लम् २ उल्लासितभू- वल्लीकम् २ अलीकदर्शितभुजाबालार्द्धहस्तस्तनम् २ गोपीनाम् ६ निभृतम् २ निरीक्ष्यऽ ललिताम् २ का २चिचिरमुऽ चिंतयन १ अन्तःऽमुग्धमनोहरः१ हरतु क्रि०वः ६ क्लेशम् २ नवः केशवःशर योजना-साकूतास्मतम् आकुलाकुलगलद्धम्मिल्लम उल्लासितभू. वल्लीकम् अलीकदर्शितभुजाबालार्द्धहस्तस्तनम् गोपीनां निभृतम् (भावम् ) निरीक्ष्य कांचित ललिताम् अन्तः चिरं चिन्तयन् मुग्ध- मनोहरः नवः केशवः वः (युष्माकं ) क्लेशं हरतु ॥ ३ ॥ भाषार्थ-अभिप्रायसे युक्त है कुछ हंसी. जिसमें, अत्यन्त अस्तव्यस्त गिरता है केशोंका जूडा जिसमें, ऊँची की है सुकु- टीरूप लता जिसमें; और जंजाई आदिके बहानेसे मिथ्याही दीखा है भुजा, बाल, आधा हाथ और स्तन, जिसमें ऐसे गोतियोंके अभिप्रायको जानकर किसी ललिता ( मनोहर) गोपकिा चिरकालतक मनमें ध्यान करते हुये मोहसे युक्त तूर्तायः३] नापाटीकासमेतम् । सुंदर नवीन केशव भगवान हे रसिकातजनो! आपके क्लेशको दूर करो ॥ ३॥ इति पं० मिहिरचन्द्रकृतगीतगोविन्दभाषाविवृतौ अक्लेश- केशवो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ तृतीयः सर्गः३. कंसारिरपि संसारवासनाबन्धशृङलाम् men राधामाधाय हृदये तत्याजवजसुन्दरीः॥१॥ पद-कंसारिः १ अपिऽ संसारवासनाबन्धशृङ्खलां राधाम् र आधायऽ हृदये ७ तत्याज क्रि० व्रजसुन्दरीः ॥ २ ॥१॥ योजना-कंसारिः अपि संसारवासनाबन्धशृङ्खलां राधां हृदये आधाय व्रजसुन्दरीः तत्याज ॥ १ ॥ भाषार्थ-श्रीकृष्णचन्द्रजीलो संसारको वासनाको बान्ध- नेकी शृंखलारूप राधाजीको मनमें स्थापनकरके ब्रजसुन्दार- योंका त्याग करते भये ॥१॥ इतस्ततस्तामनुसृत्यराधिकामनङ्गबाणवणखिन्त्रमा नसः ॥ कृतानुतापः स कलिन्दनंदिनीतटान्तकुने निषसाद माधवः ॥ २॥ पद-इत ततः ताम् २ अनुसृत्यऽ राधिकाम् २ अनङ्गबाणवण- खिन्नमानसः १ कृतानुतापः १ सार कलिंदनदिनीतटान्तकुठे निषसाद क्रि०माधवः १ ॥ २ ॥ योजना-इतः ततः तां राधिकाम् अनुसृत्य अनवाणव्रणखिन्न- मानसः कृतानुतापः सः माधवः कालन्दनन्दिनीतटान्तकुञ्ज निष- सांद कि॥ २ 11 . [सर्गः (५०) गीतगोविन्दम्- भाषार्थ-कामदेवके बाणोंसे पैदाहुए व्रण ( वाव ) से खिन्न (दीन ) है मन जिनका और किया है पश्चाचाप जिन्होंने ऐसे वे माधवजी भी इधर उधर उस राधिकाको ढंढकर यमुनातटके समीपकी कुंजमें स्थित होते भये ॥२॥ भथ सप्तमःप्रबन्धःगुर्जरीरागेण प्रतिमण्ठताले गीयते ॥७॥ मामियं चलिता विलोक्य वृतं वधूनिचयेन ॥ सापराधतया मयाऽपि न वारिताप्रतिभयेन ॥१॥ हरिहरि हतादरतया गता सा कुपितेव ॥ ध्रु० ॥ पद-माम् २ इयम् १ चलिता. १ विलोक्य वृतम् २ वधूनिचयेन३ सापराधतया ३ मया ३ अपिऽ नऽ वारिता १ अतिभयेन ३ हरि- हरिऽ हतारतया ३ गता १ सा १ कुपिता १ इव ॥ १॥ योजना-बधूनिचयेन वृतं मां विलोक्य चलिता इयं (राधा) सापराधतया अतिभयेन मया अपि न वारिता हतादरतया कुपिता इव गता इति हरिहरि इति खेदानुकारि पदम् ॥ २ ॥ भाषार्थ-गोपियोंके समहसे वृत (युक्त) मुझे देखकर यह राधाजी यहांसे चलीगयी और किया है अपराध जिसने ऐसे मैंने भी अत्यंत भयके मारे निवारण न की, अर्थात् जाती हुयी न रोकी; नष्ट है आदर जिसका ऐसी वह कोप करके चली गई हरिहार ( राम राम) : : किं करिष्यति किं वदिष्यति सा चिरं विरहेण ॥ कि जनेन धनेन किं मम किं गृहेण सुखेन ॥२॥ पद-किय १ करिष्यति क्रि०किम् १ वदिष्यति किसा? चिरंऽ: - 720 तृतीयः ३] भाषाटीकासमेतम्। (५१) विरहेण ३ किम १ जनेन ३ धनेन किम् १ मम ६ किम् ? गृहेण ३ सुखेन ३ ॥२॥ योजना-सा राधा चिरं विरहेण किं करिष्यति किं वदिष्यति तां विना मम जनेन किं फलम् अस्ति धनेन गृहेण किं सुखेन किं न किमपि सर्व निष्फलम् अस्तीति भावः ॥ २ ॥ भाषार्थ-वह राधा मेरे चिरकालके विरहमें विरहताप शांतिके लिये क्या उपाय करेगी और क्या कहेगी और उस राधाजीके विना मुझे अन्यगोपी आदिजनोंसे क्या प्रयोजन है क्यों कि उसके वियोगमें सबको त्याग दिया और धनसे क्या प्रयोजन है और घरसे क्या प्रयोजन है और सुखसे क्या प्रयोजन है अर्थात् राधाके वियोगमें पूर्वोक्त सब, निष्फल (वृथा) हैं ॥ २॥ चिन्तयामि तदाननं कुटिल रोषभरेण ॥ शोण- पद्ममिवोपरि भ्रमताऽऽकुलं भ्रमरेण ॥३॥ पद-चिंतयामि क्रि० तदानन< २ कुटिलम् २ रोषभरेप ३ शोण पद्मम् २ इवऽ उपरि भ्रमता आकुलं २ भ्रमरेण ३ ॥३॥ योजना-उपरि भ्रमता भ्रमरण आकुलं शोणपद्मम् इव रोषभरेण कुटिलभु तदाननम् अहं चिंतयामि ॥ ३ ॥ भाषार्थ-क्रोधकी अधिकतासे कुटिल हैं सुकुटी जिसकी और जो ऊपर धमतेहुए भ्रमरोखे व्याप्त हुए रक्त कमलके समान ऐसे उन राधाजीके मुखका मैं स्मरण करता हूं ॥ ३॥ तामह हृदि संगतामनिशं भृशं रमयामिमा कि वनेऽनुसरामि तामिह किं वृथा विलपामि g॥ ।

(५२)
गीतगोविन्दम्-
[सगः
पद-ताम् २ अहम् १ हृदि ७ संगताम् २ अनिशम् २ भृशम्ड
रमवामि कि किम् ? बने ७ अनुसरामि कि० ताम् २ इहऽकिम्
वृथाऽ विलपामि क्रि०॥४॥
योजना-अहं हृदि संगतां तां राधाम् अनिशं भृशं रमयामि इह
बने ताम् किम् (किमर्थम्) अनुसरामि वृथा किम विलपामि क्रि०४॥
भाषार्थ-यादि में हृदयमें संगत (स्थित) उस राधाजाके संग
वारंवार अत्यंत रमण करता हूं तो इस वनमें क्यों राधाके पीछे
२ फिरूं और क्यों वृथा विलाप करूं अर्थात् हृदयमें स्थित
होनेसे विलाप आदि करना वृथा है ॥ ४ ॥
तन्वि खिन्नमसूयया हृदयं तवाकलयामि ॥ तत्र
वनि कुतो गतास न तेन तेऽनुनयामि ॥५॥
पद-तन्वि १ खिन्नम् २ असूयया ३ हृदयम् २ तव ६ आकल-
यामि क्रि० तत् २ नऽ वेद्मि कि कुतःऽ गता १ असि क्रि० नऽ तेन
३ ते ४ अनुयामि क्रि० १॥
योजना-हे तन्वि अहं तव हृदयम् असूयया खिन्नम् आकल-
यामि त्वम् इतः ततः गता असि तत् अहं यतः न वेनि तेन ते
(तुभ्यं) न अनुनयामि ॥ ५ ॥
भाषार्थ-हे तन्धि ! (कोमलांगि) में आपके हृदयको
असूया ( न सहना ) से खिन्न (दुःखी जानता हूं और यह
नहीं जानता कि त यहांसे कहां गयी हो इसीसे तुझको प्रसन्न
भी नहीं करसक्ता अर्थात् अज्ञातजनको काई भी प्रसन्न नहीं
करसकता ॥ ५॥
झ्यसे पुरतो गतागतमेव मे विदधासि ॥ किं
पुरेव ससम्भ्रमं परिरम्भणं न ददासि ॥ ६ ॥

तीयः ३]
झापाटीकासमेतम् ।
पद-दृश्यसे क्रि०पुरतःऽ गतागतम् २ एवऽ मे ६ विदधासि क्रि०
किम् १ पुरा इवऽ ससंभ्रमम् २ परिरम्भणम् २ नऽ ददासि क्रि०॥६॥
योजना-मे पुरतः एव त्वं गतागतं विदधासि इति मया त्वं दृश्यसे
तार्ह पुरा इव ससम्भ्रम परिरम्भणं किं न ददासि ॥ ६ ॥
भाषार्थ-हे राधे आप मेरे आगे ही आना जाना करती
हुई मुझे दीखती हो तो पहिलेके समान वेगसे आलिंगन
(स्पर्श ) क्यों नहीं करती हो विरही मनुष्य चित्तके संबंधके
सर्वत्र प्रियाको ही देखा करते हैं ॥ ६
क्षम्यतामपरं कदापि तवेदृशं न करोमि ॥ देहि
सुन्दरी दर्शनं मम मन्मथेन दुनोमि ॥ ७ ॥
पद-क्षम्यताम् क्रि० अपरम् २ इदम् १ कदाs अपिऽ तव ६ ई-
शम् २ नई कगेमि क्रि०देहि क्रि०सुन्दरि १ दर्शनम् २ मम ६ मन्म-
थेन ३ दुनोमि क्रि० ॥ ७ ॥
योजना-हे सुन्दरि ( पूर्व कृतम् आगः ) क्षम्यताम् तव अपरम्
ईदृशम् अपराध कदापि न करोमि अतः मम दर्शनं देहि अहं मन्म-
थेन दुनोमि ॥ ७॥
भाषार्थ-हे सुंदर ! पिछले अपराध क्षमा करो अन्य
ऐसा आपका अपराध कदाचित् भी न करूंगा इससे दर्शन देवो
मैं कामदेवसे पीडित हूँ॥ ७ ॥
वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं प्रणतेन ॥ किन्दुबि-
वसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविन्द सप्तमः प्रबंधः ॥ ७ ॥
पद-वर्णितम १ जयदेवकन ३ हरेः ६ इदम् १ प्रणतेन ३किन्दु-
विल्वसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन ३॥ ८॥

[ समः (५४) गतिगोविन्दम्- योजना-हरेः प्रणतेन किन्दुविल्वसमुद्रसम्भवरोहिणीरमणेन जयदे- केन इदम् गीतम् वर्णितम् ॥ ८॥ भाषाथ-हार (श्रीकृष्णजी) के आराधनमें तत्पर और समुद्ररूप किन्दुबिल्वकुलमें उत्पन्न चंद्रमारूप जयदेवकविने यह गीत वर्णन किया है ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे सप्तमः प्रबन्धः ॥ ७ ॥ हदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुव- लयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः॥ मलयज- रसो नेदं भस्म प्रियारहिते माय प्रहर न हर- आन्त्याऽनङ्ग क्रुधा किमु धावसि ॥१॥ पद-हृदि ७ बिसलताहारः १ नऽ अयम् १ भुजङ्गमनायकः १ कुवलदयलश्रेणी १ कण्ठे ७ नऽ सा १ गरलद्युतिः १ मलयजरजः १ नऽइदम् १ भस्म १ प्रियारहिते ७ मयि ७ प्रहर क्रि०नऽ हरभ्रान्त्या ३ अनङ्ग १ क्रुधा ३ किमऽ उऽ धावसि क्रि०॥ १ ॥ योजना--हे अनङ्ग ऋधा किम् उ धावसि प्रियारहिते माय हर- भ्रान्त्या त्वं न प्रहर अयं मे हृदि बिसलताहारः अस्ति भुजङ्गमना- बकः न कण्ठे कुवलदयलश्रेणी आस्ति सा गरलद्युतिः न इदं मलयज- रजः अस्ति भस्म न अस्तीति ॥ १॥ भाषार्थ--हे कामदेव क्रोधसे मेरी तरफ क्यों दौडता है राधाजीसे राहत मेरे उपर महादेवके श्रमसे कोध मत कर मेरे हृदयमें तो यह कमलकी बिसलताका हार है, शेष नहीं है और कंठमें नील कमलकी पंक्ति है नाक यह विषकी कांति

तृतीयः ३] जापाटीकासमेतम् ।
और शरीरपर यह चदनकी रज है, भस्म नहीं है इससे महादेव
समझ व्यर्थ निरपराधी ऊपर क्यों प्रहार करता है ॥ १॥
पाणौमा कुरु चूतसायकममुं मा चापमारापय क्री-
डानिर्जितविश्व मच्छितजनाघातेन किं पौरुषम् ॥
तस्या एवमृगीहशो मनसिज प्रकृत्कटाक्षानलज्वा-
लाजर्जरितं मनागपि मनो नाद्यापि सन्धुक्षते ॥२॥
पद-पाणौ ७ मा कुरु क्रि-चूतसायकम् २ असुम् २ माऽ चापम्
२ आरोपय क्रि० क्रीडानिर्जितविश्व १ मूच्छितजनाघातेन ३ किम्-
पौरुषम् १ तस्याः ६ एवऽ मृगीदृशः ६ मनसिज १ प्रेत्कटाक्षानल-
ज्वालाजर्जरितम् २ मनाक्ऽ अपिऽ मनः १ नऽ अद्यऽ अपिऽ सन्धु-
क्षते क्रि० २ ॥
योजना-हे क्रीडानार्जितविश्व कामदेव अमुं चूतसायकं पाणी मा
कुरु चापं मा आरोपय मूच्छितजनाघातेन किम् पौरुषम्, भवि-
प्यति हे मनसिज तस्या एव मृगीदृशःप्रेत्कटाक्षानलज्वालाजर्जरितं
मनः मनाक् अपि न सन्धुक्षत ॥ २ ॥
भाषार्थ--हे लीलासे विश्वको जीतनेवाले कामदेव ! इस
आम्रके पुष्परूपी बाणको हाथमें मत ले, और न धनुषपर
चढाय, हे मनसिज अर्थात् मनसे उत्पन्न कामदेव ! मृच्छीको
प्रासहुए मेरे सदृश जनकी पीडासे वेरा क्या पुरुषार्थ होगा
अर्थात् कुछ न होगा क्योंकि उसी मृगनयनी राधाजीक
चलते हुए कटाक्षरूप आनिकी ज्वालासे खण्ड खण्ड हुआ
मेरा मन कुछगी अबतक जीवनको नहीं धारता अर्थात् स्वस्थ
नहा ह और अस्वस्थपर प्रहार करना धमके विरुद्ध है ॥ २॥

- (५६) गीतगोविन्दम्- [समः भूपल्लवो धनुरपाङ्गतरङ्गितानि बाणागुणः श्रवण- पालिरितिस्मरेण॥ तस्यामनङ्गजयजङ्गमदेवता- यामत्राणि निर्जितजगन्ति किमर्पितानि ॥३॥ पद-भ्रूपल्लवः १ धनुः १ अपाङ्गतरङ्गितानि १ वाणाः १ गुण: श्रवणपाली १ इतिऽ स्मरेण ३ तस्याम् ७ अनङ्गजयजङ्गमदेवतायाम ७ अस्त्राणि १ निर्जितजगन्ति १ किम् १ अर्पितानि १॥३॥ योजना-भूपल्लवः धनुः अस्ति अपाङ्गतरङ्गितानि वाणाः सन्ति श्रवणपाली गुणः अस्ति इति ( इत्थंप्रकारेण) किम् अनङ्गजयजङ्ग- मदेवतायां तस्यां स्मरेण अस्त्राणि अर्पितानि ॥ ३ ॥ भाषार्थ-भुकुटी लता धनुष और कटाक्षोंकी तरंगवाले देखना बाण और कर्णप्रदेश गुण ( प्रत्यंचा) इस प्रकारसे कामदेवने कामदेवकी जीतनेहारी जंगम देवतारूप उस राधा- जीके शरीरमें क्या जगतको जीतनेहारे अस्व अर्पितकरदिये हैं अर्थात् तर्कनासे प्रतीत होता है कि अवश्य करदिये हैं क्योंकि उनसे जगवको जीतकर एक स्थानमें स्थापित करनाही काम- देवने उचित समझा होगा ॥ ३ ॥ बूचापे निहितः कटाक्षविशिखो निर्मातु मर्मव्यथां श्यामात्मा कुटिलः करोतु कबरीभारोऽपिमारोधमम्॥ मोहं तावदयं च तन्वि तनुतां बिम्बाधरो रागवान्सट्ट- तः स्तनमण्डलस्तव कथं प्राणर्मम कीडति ॥४॥ पद-भूचापे ७ निहितः कटाक्षविशिखः निर्मातु क्रि०मर्मव्यथा- २ श्यामात्मा १ कुटिलः १ करोतु कि कबरीभारः १ अपिड तृतीयः ३] भाषाकासमेतम् । (५७) मारोद्यमम् २ मोहम् २ तावत् अयम् १ च तन्धि १ तनुतां क्रि० विम्बाधरः १ रागवान् १ सदृत्तः १ स्तन मण्डलः १ तव ६ कथमऽ प्राणः ३ मम ६ क्रीडति क्रि० ॥ ४ ॥ योजना-हे तन्वि (कृशाङ्गि) चापे निहितः कटाक्षविशिखः मर्मव्यथां निर्मातु श्यामात्मा कुटिलः कबरीमारः अपि मारोद्यम करोतु च पुनः अयं रागवान् बिंबाधरः तावत् मोहं तनुतां तव सदृत्तः स्तनमण्डलः मम प्राणैः समं कथं क्रीडति ॥४॥ भाषार्थ-अब अपने मनमें स्थित राधाजीके प्रति अपने दुःखका वर्णन करते हैं भुकुटीरूप धनुषपर लगा हुआ कटाक्ष- रूपी बाण मेरे मौंको पीडित करे तो करो और श्याम और कुटिलकेशोंका समूह भी कामदेवको बढावै तो बढावो क्योंकि जो भीतर मलीन और कुटिल होता है वह अन्यके मारनेमें यत्न करता ही है। और यह रागवाला अर्थात रक्तवर्ण बिम्बाधर (अधरोष्ठ) मेरे मोहको विस्तृत करे तो करो, क्योंकि राग ( देष) वाला मोहको पैदा कर सकता है,परन्तु यह सदृत्त ( साधु-वा गोल) तेरे स्तनोंका मण्डल मेरे प्राणोंके संग कैसे क्रीडा करता है, क्योंकि जो सदाचारी होते हैं वे पराये प्राणोंके घातक नहीं होते ॥ ४ ॥ तानि स्पर्शसुखानि ते च तरलाः स्निग्धा दशोर्विभ्रमा- स्तकाम्बुजसौरभं स च सुधास्यन्दी गिरां वक्रिमा । सा बिम्बाधरमाधुरीति विषयासङ्गेऽपि मन्मानसं तस्यां लग्रसमाधि हन्त विरहव्याधिः कथं वर्तते ॥ ५ ॥ ) ETHANI

[सर्गः
(५८)
गीतगोविन्दम्--
पद-तानि १ स्पर्शसुखानि १ ते १ च तरलाः १ स्निग्धाः १
दृशोः ६ विभ्रमाः १ तत् १ वक्राम्बुजसौरभम् १ सः १ च सुधा-
स्यन्दी १ गिराम ६ वक्रिमा १ सा १ विम्बाधरमाधुरी १ इति
विषयासङ्गे ७ अषिऽ मन्मानसम् १ तस्याम् ७ लग्नसमाधि १ हन्त
विरहव्याधिः १ कथं वर्तते क्रि० ॥ ५ ॥
योजना-स्पर्शसुखानि तानि सन्ति च पुनः तरलाः स्निग्धा दृशोः
विभ्रमाः ते सन्ति वाम्बुजसौरमं तत् अस्ति च पुनः सुधास्यन्दी
गिरां वक्रिमा सः अस्ति बिम्बाधरमाधुरी सा अस्ति इति विषयासङ्गे
सति यत् मन्मानसं तस्यां लग्नसमाधि चेत् तर्हि हन्त ( इति खेदे)
विरहव्याधिः कथं वर्तते ॥५॥
भाषार्थ-नायिकाके संगमें जो होते हैं वे ही स्पर्श (संगम)
के सुख मुझे हैं और वेही चंचल प्रेमसंयुक्त नेत्रों के विलास
हैं और वही मुखारविंदकी सुगंध है और वही अमृतकी भरा
टेढी वाणी है और वहीं बिंबाधर (रक्तओष्ठ ) की मधुरता है
इस प्रकार रूपरसआदिविषयमें आसक्ति होनेपर भी जो मेरे
मनकी उस राधिकाजीमें समाधि है अर्थात् लगा हुआ है तो हेत
(बडा खेद है) विरहकी व्याधि कैसे विद्यमान है क्योंकि
ध्यानसे युक्त योगीकी तो व्याधिका नाश हो जाता है ॥५॥
तिर्यकण्ठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य वंशोचरगीत-
स्थानकृतावधानललनालक्षेन संलक्षिताः ॥ संमुग्धं
मधुसूदनस्य मधुरे राधामुखेन्दौ मृदुस्पन्दं कन्दलि-
ताश्चिरं ददतु वःक्षेमं कटाक्षोर्मयः॥६॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे महा-
काव्ये मुग्धमधुसूदनो नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥

चतुर्थः ४] भाषाटीकासमतेम् । पद-विर्यकंठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य ६ वंशोच्चरगीतस्थानक- तावधानललनालक्षः ३ नऽ संलक्षिताः १ संमुग्धम् २ मधुसूदनस्य मधुरे ७ राधामुखेन्दौ ७ मृदुस्पन्दम् २ कन्दलिताः १ चिरंऽ ददतु क्रि०वः ६ क्षेमम् २ कटाक्षोर्मयः १॥ ६॥ योजना-वंशोच्चरगीतस्थानकृतावधानललनालक्षैः न संलाक्षिताः मधुरे राधामुखेन्दौ संमुग्धं मृदुस्पंन्दं यथा स्यात्तथा कन्दलिताः तिर्यक्कण्ठविलोलमौलितरलोत्तंसस्य मधुसूदनस्य कटाक्षोर्मयः वः (युष्माकं) चिरं क्षेमं ददतु ॥ ६॥ भाषार्थ-सुंदर राधाजीके मुखरूप चंद्रमामें अप्रकट और किंचित् चलकर पल्लवित ( बढी हुई ) और वंशीसे निकसे (गाये ) गीतके स्थानमें लगा है मन जिनका ऐसे लक्षों अंग. ना (गोपी) ओंने नहीं देखी तिरछा है कंठ जिसका चंचल है मस्तक जिसका और चंचल हैं भूषण जिसके ऐसे मधु- सूदनके कटाक्षरूप तरंग तुम ( भक्तों ) का चिरकालतक कल्याण दो ॥ ६॥ इति श्रीपं० मिहिरचंद्रकृतश्रीगीतगोविंदभाषाविवृतौ मुग्धमधुसूदनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥ चतुर्थः सर्गः ४. यमुनातीरवानीनिकुञ्ज मन्दमास्थितम् ॥ प्राह प्रेमभरोद्रान्तं माधवं राधिकासखी ॥ १ ॥ पद-यमुनातीरवानीरनिकुञ्ज ७ मन्दम् २ आस्थितम् २ प्राह क्रिप्रेमभरोद्भ्रान्तम् २ माधवम् २ राधिकासखी १ ॥

मीतमोविंदम्- [सर्गः योजना-राधिकासखी यमुनातीरखानीरनिकुंजे मन्दं यथा स्यात्तथा आस्थितं प्रेमभरोद्भ्रान्तं माधवं प्रति प्राह ॥ १॥ भाषार्थ-यमुनाके तीरपर वेतोंकी कुंजमें तूष्णीम् (चप- चाप बैठे हुये और प्रेमको अधिकतासे उद्विग्न मन माधव (श्रीकृष्णचंद्रजी ) के प्रति राधिकाकी सखी यह वचन बोली ॥१॥ अथाष्टम प्रबन्ध कर्णाटकरागेण एकतालीताले गी यते ८ निन्दति चन्दनमिन्दुकिरणमनाविन्दति खेद- मघीरम् ॥व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम् ॥ १॥सा विरहे तव दीना ॥ माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना॥ध्रु०॥ पद-निन्दति क्रि०चन्दनम् २ इंदुकिरणम् २ अनुविंदति क्रि०खे- दम् २ अधीरम् २ व्यालनिलयमिलनेन ३ गरलम् २ इवs कलयति क्रिमलयसमीरम् २ सा १ चिरहे ७ तक ६ दीना. १ माधव १ मन- सिजविशिखभयात् ५ इवऽ भावनया ३ त्वयि ७ लीना १॥ १॥ योजना-हे माधव तव विरहे दीना मनसिजविशिखभयात् भावनया त्वयि लीना इव सा ( राधा ) चन्दनं निन्दति इन्दुकिरणम् अनु ( दृष्ट्वा ) अधीरं खेदं विन्दति मलयसमीरं व्यालनिलयमिलनेन गर- लम् इव कलयति ( मन्यते)क्रि० ॥१॥ भाषार्थ-हे माधव ! आपके विरहमें दीन (दुःखित) और कामदेवके बाणोंके भयो मनोनावना (चिंतन ) से तेरेमें लीन (प्रविष्ट) अर्थात् श्रीकृष्णचंद्रजाके हृदयमें प्रवेश हुई मुझे कामदेव पीडा न देगा इस बुद्धिसे तेरेमें लीन वह राधाजी चंद- चतुर्थः ४] भाषाटीकासमेतम् । नकी भी निंदा करती है और चंद्रमाकी किरणोंको देखकर भी अत्यंत खेदको प्राप्त होती है साँका स्थान होनेसे मलय- गिरिके पवनको भी विषके समान मानती है अर्थात् इन सबसे भी राधाजाको सुख नहीं होता इससे प्रतीत होता है कि राधाजीको आपका वियोगही दुःखदायी है ॥ १ ॥ अविरलनिपतितमदनशरादिव भवदवनाय विशा लम् ॥ स्वहृदयमणि वर्म करात सजलनलिनी दलजालम् ॥२॥ पद-अविरलानपतितमदनशरात् ५ इबऽ भवदवनाय ४ विशा- लम् २ स्वहृदयमर्माण ७ वर्म २ करोति क्रि० सजलनलिनीदल- जालम् २ ॥ २ ॥ योजना-सा पूर्वोक्ता राधा अविरलनिपतितमदनशरात भवदष- नाय इव स्वहृदयमर्मणि सजलनलिनीदलजालम् विशालं वर्म करोतिर भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! वह राधाजी निरंतर पडते हुये कामदेवके बाणोंसे अपने (राधाके ) हृदयमें स्थित आपकी रक्षाके लिये अपने हृदयरूप मर्मपर जलसहित कमलके पत्तोंके समूहरूप सुंदर वर्म ( संजोआ) को करती हैं अर्थात् आप राधाजीके हृदयमें सर्वदा विद्यमान हो ॥२॥ कुसुमविशिखशरतल्पमनल्पविलासकलाकमनी यम् ॥ तमिव तव परिरम्भसुखाय करोति कुसुमशयनीयम् ॥ ३॥ मंद-कुसुमविशिखशरतल्पम् २ अनल्पविलासकलाकमनीयम् २

गीतगोविन्दम्-
[सर्गः
ब्रतम् २ इवs तव ६ परिरम्भसुखाय ४ करोति क्रि० कुसुमशय-
नीयम् २ ॥३॥
योजना-हे कृष्ण सा तव परिरंभमुखाय अनल्पविलासकलाकमनी-
यम् कुसुमविशिखशरतल्पम् व्रतम् इव कुसुमशयनीयम् करोति ॥३॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्र ! वह राधाजी आपके आलिंगन
सुखकी प्राप्तिके लिये कामदेवके बाणोंकी शरशम्या है जिसमें
ऐसे व्रतके समान और अनेक क्रीडाओंके लिये सुंदर पुष्प-
शय्याको करती हैं अर्थात् आपकी प्राप्तिके लिये शरशय्या-
रूप दारुण व्रत कर रही हैं ॥ ३ ॥
वहति च चलितविलोचनजलधरमाननकमल-
मुदारम् ६ विधुमिव विकटविधुतुददन्तदलनग-
लितामृतधारम्॥४॥
पद-वहति क्रि०चऽचलितविलोचनजलधारम् २ आननकमलम् २
उदारम् २ विधुम् २ इवs विकटां विधुन्तुददन्तदलनगलितामृत-
धारम् ॥ २॥४॥
योजना-किन्च सा राधा विकटविधुतुददंतलनगलितामृतधारम्
विधुम् इव चलितविलोचनजलधारम् उदारम् आननकमलम् वहति४॥
भाषार्थ-हेश्रीकृष्णचंद्र ! वह राधाजी दारुणराहुके दांतोंके
दलनेसे निकसी है अमृतकी धारा जिससे ऐसे चंद्रमाके समान
चली है जलधारा जिसमें ऐसे नेत्रवाले और मनोहर मुखार-
विदको धारण करती है अर्थात् आपके वियोगसे रोती है४॥
विलिखति रहसि कुरङ्गमदेन भवन्तमसमशर-
भूतम् ॥ प्रणमति मकरमधो विनिधाय करे च
< शरं नवचतम् ॥५॥

चतुथः४] भाषाटीकासमेतत् । (६३) पद-विलिखति किरहसि ७ कुरङ्गमदेन ६ भवन्तम् २ असमशर- भूतम् २ प्रणमति क्रि० मकरम् २ अधः5 :वितिधाया करे ७ च शरम २ नवचूतम् २॥५॥ योजना--सा राधा कुरङ्गमदेन असमशरभूतम् भवंतम् रहसि विलिखति तव अधःमकरम् च पुनः 'तव करे नवचूतम् शरं विनि- धाय प्रणमति ॥५॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्र ! वह राधा कामदेवरूप आपको एकांतमें लिखती है और आपको मर्तिके नीचे मकर ( मकर- रूप वाहन) को और आपके हाथमें नवीन आम्ररूप ( कामदे- वके) बाणको लिखकर प्रणाम करती है ॥ ५ ॥ प्रतिपदमिदमपिनिगदति माधव तव चरणे पति- ताऽहम् ॥ त्वयि विमुखे मयि सपदि सुधानिधि- रपि तनुते तनुदाहम् ॥ ६॥ पद-प्रतिपदम् २ इदम् २ अपिऽ निगदति क्रि०माधव १ तव ६ चरणे ७ पतिता १ अहं त्वयि ७ विमुखे ७ मयि ७ सपंदिऽ सुधा- निधिः १ अपिऽ तनुते कितनुदाहम् २ ॥६॥ । योजना-हे श्रीकृष्ण सा राधा यतः त्वपि विमुखे सति मयि सुधा- निधिः अपि तनुदाहं तनुते अतः हे माधव अहं तव चरणे पतिता इदम् अपि.प्रतिपदं निगदति ॥ ६॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्ण ! वह राधा क्षणक्षणमें यह भी कहती है कि हे माधवं मैं आपके चरणोंमें इससे पड़ी हूं कि आपके विमुख होनेपर चंद्रमा शरीरको दग्ध करता है ॥६॥ ध्यानलयेन पुरः परिकल्प्य भवतमतीव दुसपम्॥विल- पति हसति विषीदतिरोदिति चंचति मुंबति तापम् ७॥ R A [सर्गः (६४) गीतगोविन्दम्- पद-ध्यानलयेन ३ पुरऽ परिकल्प्यऽ भवन्तम् २ अतीव दुरा- पम् २ विलपति क्रि०हसति क्रि०विषीदति। किरोदिति क्रि०चंचति कि मुंचति क्रि०तापम् २ ॥७॥ योजना-हे श्रीकृष्ण ! सा राधा अतीव दुरापं भवन्तं.ध्यानल- येन पुरः परिकल्प्य विलपति हसति विषीदति रोदिति चंचति तापं मुंचति ॥ ७॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचन्द्रजी ! वह राधा ध्यानमें चित्तकी एकाग्रतासे दूतियोंके द्वारा भी दुराप (दुर्लभ) आपकी अपने आगे कल्पना करके मेरे संग अब भी स्नेह नहीं करते ऐसे वि- लाप करती है हसती है दुःखी होती है रोती है अन्य स्थानमें आपके संगके लिये चली जाती है और इसीसे अंतःकरणके दुःखसे कभी कभी मनके दुःखको भी त्यागती है ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवभणितमिदमधिकं यदि मनसा नटनीयम् ।। हरिविरहाकुलबल्लवयुवतिसखीवचनं पठनीयम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे अष्टमःप्रबंधः॥८॥ पद-श्रीजयदेवभणितम् १ इदम् १ अधिकम् १ यदि मनसा ३ नटनीयम् १ हरिविरहाकुलवल्लवयुवतिसखीवचनम् १ पठनीयम्॥१८॥ योजना-यदि जयदेवभणितम् इदम् मनसा अधिकं नटनीयम् तर्हि हरिविरहाकुलबल्लवयुवतिसखीवचनम् पठनीयम् ॥ ८॥ भाषार्थ--हे अक्तजनों ! जो श्रीजयदेवके कहे इस गीतका मनसे अधिकतासे नृत्य किया चाहो अर्थात् नृत्यके समय इसका वर्णन चाहो तो श्रीकृष्णचंद्र के वियोगसे व्याकुल राधाजीकी सांके वचनको पढो ॥ ७ ॥ इति श्रीगीतगोविंदभाषाविवृतौ अष्टमः प्रबंधः॥टा चतुथः४] भाषाटीकासमेतम् । (६५) आवासो विपिनायते प्रियसखीमालाऽपिजालायते तापोऽपि श्वसितेन दावदहनज्वालाकलापायते॥सा- पित्वद्विरहेण हन्त हरिणीरूपायतेहा कथं कन्दर्पा ऽपि यमायते विरचयञ्छार्दूलविक्रीडितम् ॥१॥ पद-आवासः १ विपिनायते क्रि०प्रियसखीमाला १ अपिऽ जाला- यते क्रि०तापः १ अपिऽ श्वसितेन ३ दावदहनज्वालाकलापायते क्रि० सा १ अपिऽ त्वद्विरहेण ३ हन्तऽ हरिणीरूपायते किव्हाऽ कथंड कन्दर्पः१ अपिऽ यमायते क्रि०विरचयन् १ शार्दूलविक्रीडितम२॥१॥ योजना-तस्याः राधायाः आवासः विपिनायते प्रियसखामाला अपि जालायते तापः अपि श्वसितेन दावदहनज्वालाकलापायते त्वद्विरहेण सा अपि हन्त ( इति खेदे) हारणीरूपायते हा ( कष्टम्), कन्दर्पः अपि शार्दूलविक्रीडितं रचयन् यमायते ॥ १॥ भाषार्थ-अब गीतमें कहे अर्थकाश्लोकमें वर्णन करते हैं-हे श्रीकृष्णचंद्रजी! उस राधाजीको घर भी वनके समान प्रतीत होता है और प्यारी सखियोंकी पंक्ति भी जालकी समान प्रतीत होती है और देहका दाह भी ऊर्ध्वश्वाससे दावानिकी ज्वालाके समूहतुल्य प्रतीत होता है और खेदकी बात है कि वह राधा भी आपके वियोगसे हरिणीके समान प्रतीत होती है और कष्टकी बात है कि शार्दूलकी चेष्टा करता हुआ कामदेव भी क्यों यमराजके समान आचरण करता है अर्थात् हरिणीरूप राधाजीको शार्दूलरूपी यमराज आपके वियोगसे मारा चाहता है ॥ १ ॥ अथ नवम प्रवन्धो देशाख्यरागेण एकतालीताले गीयते

Postale
गीतगोविन्दम्-
[सर्गः
स्तनविनिहितमपि हारसुदारम् ॥ सा मनुते कृशतनुरिव
भारम् ॥१॥राधिका विरहे तव केशव ॥ध्रु०॥
पद-स्तनविनिहितम् २ अपिऽ हारम् २ उदारमू २ सा १ मनुते
क्रि०कृशतनुः १ इवऽभारम् २राधिका १ विरहे ७ तव केशव॥१॥
योजना-हे केशव तव विरहे सति सा राधिका कृशतनुः सती
स्तननिहितम् उदारम् अपि हारं भारम् इव मनुते ॥१॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! आपका पिरह होनेपर वह
राधिकाजी शरीरके लश होनेसे स्तनोंपर रक्खे हुए भी उत्तम
हारको भारको समान मानती है ॥ १ ॥
सरसमसृणमपि मलयजपङ्कम् ॥ पश्यति विषमिव
वपुषि सशङ्कम् ॥२॥
पद-सरसमसृणम् २ अपिऽ मलयजपङ्कम २ पश्यति क्रि विषम
२ इव वपुषि ७ सशङ्कम् ॥२॥
योजना-हे केशव सा राधा सरसमसृणम् अपि मलयजपळे वपुषि
सशङ्कम विषम् इव पश्यति ॥२॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! वह राधाजी गोले और
चिकने मलयागिरिचंदनके लेपको भी आपके विरहमें शंकासे
विषके समान देखती है॥२॥
श्वसितपवनमनुपमपरिणाहम् ॥ मदनदहनमिव
वहति सदाहम् ॥ ३॥
पद-श्वसितपवनम् २ अनुपमपरिणाहम् २ मदनदहनम् २ इवs
वहति क्रि० सदाहग २ ॥३॥
योजना-अनुपमपरिणाहं सदाहं श्वसितपवनं मदनदहनम् इव
बहति ॥ ३ ॥

चतुर्थः४]
भाषाटीकासमेतम् ।
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! वह राधाजी अत्यंत लम्बे२
श्वासोंको दाह करनेवाली पवनको कामदेवकी अनिके समान
धारती है अर्थात् श्वासको पवन भी उन्हें दग्ध करती है॥३॥
दिशिदिशि किरति सजलकंणजालम् ॥ नयन-
नलिनमिव विगलितनालम् ॥४॥
पद-दिशि ७ दिशि ७ किरति क्रि० सजलकणजालम् २ नयन-
नलिनम् २ इवs विगलितनालम् २ ॥ ४ ।।
योजना-सा राधा सजलकणजालं विगलितनालम् इव नयन-
नलिनं दिशिदिशि किरति ॥ ४॥
भाषार्थ-वह राधाजी अश्रुओंकी बेंदोंका है समूह जिसमें
और नष्ट हुआ है नाल जिसका ऐसे नेत्रकमलको चारों दिशा
ऑमें फेंकती है अर्थात् आपके दर्शनको इच्छासे देखती है॥४॥
नयनविषयमपि किसलयतल्पम् ॥ कलयति विहित-
हुताशविकल्पम् ॥५॥
पद-नयनविषयम् २ अपिऽ किसलयतल्पम् २ कलपति क्रि०
विहितहुताशविकल्पम् २ ॥५॥
योजना-सा राधा नयनविषयम् अपि किसलयतल्पं विहितहुता-
शविकल्पं कलयति ॥ ५ ॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! बहरापाजी आपके वियोगमें
नेत्रोंसे दीखती हई भो कमलोंकी शय्याको संदेहसे अनिके
समान मानती है ॥५॥
त्यजति न पाणितलेन कपोलम् ॥ बालशशिनमिव
सायमलालम् ॥६॥

[ सर्गः
(६८)
गीतगोविन्दम्-
पद-त्यजति क्रि-न5 पाणितलेन ३ कपोलम् २ बालशशिनम्
२ इव सायम् 5 अलोलम् २॥ ६ ॥
योजना-सा सायम् अलोलं बालशशिनम् इव कपोलं पाणिवलेन
न त्यजति ॥६॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! वह राधाजी सायंकालके
निश्चल बालचंद्रके समान कपोलको पाणि ( हाथ ) के तलसे
नहीं त्यागती अर्थात् शोकसे हाथके तलपर कपोलको रखकर
)
हरिरितिहरिरिति जपति सकामा ॥ विरहविहितमर-
व निकामम् ॥ ७॥
पद-हरिः १ इतिऽ हरिः १ इतिऽ जपति क्रि०सकामम् २ विरह-
विहितमरणा १ इव निकामम् १ ॥ ७ ॥
योजना-सा राधा विरहविहितमरणा इव निकामं हरिः इति हरिः
इति सकामं जपति ।। ७ ॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी! वह राधाजी आपके वियोगसे
किया है स्मरण जिसने उसके समान निरंतर और अत्यंत
अभिलाषासे हार हारे जपती है अर्थात् अंतसमयमें भगव-
भजन करती है ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभणितमिति गीतम् ॥ सुखयतु केशवपद-
मुपनीतम् ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविन्दे नवमः प्रबंधः ॥ ९ ॥
पद-श्रीजयदेवभाणितम् १ इति १ गीतम् १ सुखयतु क्रि० केशव-
पदम् २ उपनीतम् २॥८॥

चतुर्थः ४] आपाटीकासमेतम् । योजना केशवपदम् उपनीतं श्रीजयदेवभाणितम् इति गीतं भक्तान सुखयतु ॥८॥ भाषार्थ-केशबके चरणोंमें अर्पण किया हुआ यह जय देवका कहा गीत भक्तजनोंको सुख दो॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दनापाविवृतौ नवमः प्रबन्धः ॥९॥ सा रोमाञ्चति सीत्करोति विलपत्युत्कम्पते ताम्यति ध्यायत्युद्धमति प्रमीलति पतत्युद्याति मृच्छत्यापि॥ एतावत्यतनुज्वरे वरतनु वेन किं ते रसात्स्ववेद्य- प्रतिम प्रसीदसि यदि त्यक्तोऽन्यथा हस्तकः॥३॥ पद-सा? रोमाञ्चति क्रि० सीत्करोति किगवेलपति क्रि० उत्कम्पते ताम्यति क्रि०ध्यायति क्रि०उद्भ्रमति क्रि० प्रमीलति क्रि० पतति कि उद्याति क्रि० मूर्च्छति क्रि०अपिऽ एतावति ७ अतनुज्वरे ७ वरतनुः १ जीवेत् क्रि०नऽ किम् ते ६ रसात् ५ स्ववैद्यप्रतिम १ प्रसीदसि कि यदिऽ त्यक्तः १ अन्यथाऽ हस्तकः १॥१॥ योजना-सा राधा रोमाञ्चति सीत्करोति विलपति उत्कम्पते ताम्यति ध्यायति उद्ममति प्रमीलति पतति उद्याति मूर्च्छति अपि एतावति अतनुज्वरे सति हे स्वर्वैद्यप्रतिम यदि त्वं प्रसीदसि सा वरतनुः ते रसात् किं न जीवत् ! अपि तु जीवदेव अन्यथा (न प्रसीदति चेत् ) हस्तकः त्यक्तः॥ १ ।। भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी इस राधाजीके रामांचे खडे हैं सीत्कार शब्द करती है विलाप करती हैं कंपती हैं ग्लानिको प्राप्त होती हैं चिंता करती हैं अत्यंत नमको प्राप्त होती है नेत्रोंको मीचती हैं शय्या आदिमें पडती हैं ऊंची खडी होती हैं-मूर्खाको प्राप्त होती हैं ये सब हैं ज्वरके चित्र जिसके ऐसे [सर्गः (७०) गीतगोविन्दम्- उप्र ज्वर होनेपर हे आश्विनीकुमारवैद्यके तुल्य यदि आप प्रसन्न होजाओगे तो क्या वह राधाजी आपके रस (शंगार वा औषध ) से न जीवेंगी अर्थात् अवश्य जीवेंगी और यदि आप प्रसन्न न होंगे तो हाथ त्याग दिया अर्थात् हाथ छोड बैठे वह अवश्य मर जायगी ॥ १ ॥ स्मरातुरां दैवतवैद्यहृद्य त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम् ॥ विमुक्तबाधां कुरुषेन राधामुपेंद्रवज्रादपिदारुणोऽसि २॥ पद-स्मरातुराम् २ दैवतवैद्यहृद्य १ त्वदङ्गसङ्गामृतमात्रसाध्याम २ विमुक्तबाधासु र कुरुषेक्रि०नऽ राधाम् २ उपेंद्र(१) वज्रात् ५ अपिs दारुणः १ असि क्रि० ॥२॥ योजना-हे दैवतवैद्यहृद्य हे उपेंद्र स्मरातुरां त्वदङ्गसङ्गामृमतात्र- साध्यां राधां त्वं विमुक्तवाधां न कुरुषे चेत् त्वं वत्रादपि दारुणः असि ॥२॥ भाषार्थ-हे आश्विनीकुमारवैद्यके समान सुन्दर और हे उपेंद्र (वामनरूप ) कामदेवसे पीडित और आपके अंग संगरू- पअमृतसे साध्य (चिकित्साके योग्य ) राधाजीकी बाधाको आप दूर न करोगे तो वजसे जी दारुण आप हो ॥ २ ॥ कन्दर्पज्वरसज्वराकुलतनोराश्चर्यमस्याश्चिरं चेतश्चन्दन- चन्द्रमाकमलिनीचिन्तासु संताम्यति ॥ किंतु शान्ति- वशेन शीतलतनुं त्वामेवमेकं प्रियं ध्यायन्ता रहसि स्थिता कथमसौ क्षीणा क्षणं प्राणिति ॥३॥ पद कन्दर्पजरसञ्जवराकुलतनोः ६ आश्चर्यम् १ अस्याः ६ चिड चेत्तः १ चन्दनचन्द्रमाकमलिनीचिन्तासु ७ संताम्यति क्रि० किन्तु

चतुर्थः ४]
भाषाटीकासमेतम्।
(७१)
क्षांतिवशेन ३ शीतलतनुम् २ त्वाम् २ एवम् एकं २ प्रेयर
ध्यायन्ती १ रहसि ७ स्थिता १ कथम्ऽ असौ १ क्षीणा १ क्षणं २
प्राणिति क्रि०॥३॥
योजना-कंदर्पज्वरसंचराकुलतनोः अस्याः चेतः चन्दनचन्द्रम:
कमलिनीचिंतासु चिरं संताम्यति इति आश्चर्यम किंतु रहसि स्थिता,
क्षांतिवशेन शीतलतनुम् एकं प्रियम् त्वाम् एवं क्षणं ध्यायन्ती असो
क्षीणा कथं प्राणिति ॥३॥
भाषार्थ-कामदेवके ज्वरकी पीठासे व्याकुल है शरीर
जिसका ऐसी इन राधाजीका चित्त चंदन, चंद्रमा, कमलिनी
इनके स्मरणसे भी चिरकालतक ग्लानिको प्राप्त होता है यह
बडा आश्चर्य है किंतु एकांतमें बैठी शीतलशरीर और ऐसे रूप-
वाले असाधारण प्यारे आपका ध्यान करती हुई और कश है
अङ्ग जिनका ऐसी वे राधाजी इस क्षणमें न आये तो दूसरे
क्षणमें आवेंगे इस आशाके वशसे कथंचित् जीवती है अर्थात्
राधाजीका जीवन आपके स्मरणसे ही है ॥३॥
क्षणमपि विरहः पुरा नसेहे नयननिमीलनखि-
नया यया ते॥ श्वासाते कथमतौ रसालशाखां
चिरविरहेण विलोक्य पुष्पिताग्राम ॥ ४ ॥
पद-क्षणम् २ अपिऽ विरहः १ पुराऽ सेहे क्रि० नयननिमीलन-
खिन्नया ३ यया ३ ते ६ श्वसिति क्रि० कथम्ऽ असौ १ रसालशाखां
२ चिरविरहेण ३ :विलोक्य पुष्पिताग्राम् १॥ ४ ॥
योजना-हे श्रीकृष्णचन्द्र नयननिमीलनखिन्नया यया ते विरहः
पुरा क्षणम् अपि न सेहे असौ (राधा) पुष्पितायां रसोलशास्र
विलोक्य चिरविहरण कथं श्वासति ॥ ४ ॥

[ सगः ! (७२) गीतगोविन्दम्- भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी ! नेत्रोंकी पलको मीचनेसे दुःखी हुई जिस राधाजीने आपका विरह क्षणमात्र मी न सहाथा अब वह राधाजी चिरकालतक आपके विहरमें फलोसहित है अग्रभाग जिसकी ऐसी आम्रकी शाखाको देखकर किस प्रकार जीवती होगी अथात् उसका जीवन कठिन है ॥ ४ ॥ वृष्टिव्याकुलगोकुलावनरसादुद्धृत्य गोवर्द्धनं विभ्र- बल्लवसुन्दरीभिरधिकानन्दाचिरं चुम्बितः ॥कंद- पेंणतदर्पिताधरतटीसिंदूरमुद्रांकितो बाहुगोपत- नोस्तनोतु भवतः श्रयांसि कंसद्विषः ॥५॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे महा- काव्ये स्निग्धमाधवो नाम चतुर्थः सर्गः॥४॥ पद-वृष्टिव्याकुलगोकुलावनरसात् ५ उदृत्यऽ गोवर्द्धनम् २ विभ्रद १ बल्लवसुन्दरीभिः३ अधिकानन्दात् ५ चिरंऽ चंबितः १ कंदर्पण ३ तदर्पिताधरतटीसिन्दूरमुद्राङ्कितः १ बाहुः १ गोपतनोः ६ तनोतु क्रि० भवतः ६ श्रेयांसि २ कंसद्विषः ६॥५॥ योजना-वृष्टिव्याकुलगोकुलावनरसात् गोबर्द्धनम् उद्धृत्य चिरं विभ्रत् अधिकानन्दात् वल्लवसुन्दरीभिः चुम्बित:-कन्दोण तर्दापता धरतटीसिन्दूरमुद्राङ्कितः कंसद्विषः गोपतनोः बाहुः भवतः श्रेयांसि तनोतु ॥ ५॥ भाषार्थ-दृष्टि से व्याकुल गोकुलकीरक्षासे अनुरागसे गोव- ईनका चिरकालतक धारण करता हुआऔर वजसुंदरी (गोपी) याने अधिक आनंदसे किया है चुंबन जिसकाऔर इसीसे काम- देव केशवसे गोपियोंने भुजापर लगाया जो बिबाघर उसमें लगे पञ्चमः५] भाषाटीकासमेतम् । (७३) सिंदूरसे अंकित ऐसी कंसके शत्र गोपरूप श्रीकृष्णचंद्रजीकी भुजा तुम भक्तोंका कल्याण करो ॥ ५॥ इति श्रीपं0 जयदेवकते-गीतगोविंदे पं० मिहिरचंद्र कृतज्ञाषाविवृतिसहित चतुर्थः सर्गः ॥४॥ पञ्चमः सर्गः५. अहमिह निवसामि याहि राधामनुनय मद्रचनेन चानयेथाः ॥ इति मधुरिपुणा सखी नियुक्ता स्वयमिदमेत्य पुजनगाद राधाम् ॥ १॥ पद--अहम् १ इहऽनिवसामि क्रि०याहि क्रि०राधाम् २ अनुनय क्रि० मवचनेन ३ चs आनयेथाः क्रि० इतिऽ मधुरिपुणा सिखी नि- युक्ता १ स्वयमूऽ इदम् २ एत्यऽ पुनःऽ जगाद क्रिराधाम् २ ॥१॥ योजना--अहम् इह निवसामि त्वं याहि, मदचनेन राधाम अनुनय च पुनः आनयेथाः, मधुरिपुणा इति नियुक्ता सखी स्वयम् एत्य राधाम् पुनः इदम् वचनं जगाद ॥ १॥ भाषार्थ-मैं इसी कुञ्जमें वसूंगा मेरे वचनसे राधाजीका अनुनय ( शांति ) कर और मेरे समीप लेआ यह कहकर प्रेरी हुई सखी स्वयं जाकर राधाजीके प्रति यह वक्ष्यमाण ( जो आगे कहेंगे) वचन बोली ॥ १ ॥ अथ दशमप्रबन्धो वराडिरागण रूपकताले गीयते॥ वहति मलयसमीरे मदनमुपनिधाय ॥ स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाय ॥१॥ तव हिरहे वनमाली सखि सीदति ॥ध्रु० ॥

(७४)
गीतगोविन्दम्-
[सर्गः
पद-वहति ७ मलयसमीरे ७ मदनम् २ उपनिधाय स्फुटति ७
कुसुमनिकरे ७ विरहिहृदयदलनाय ४ तव ६ विरहे ७ वनमाली १सखि
१ सीदति क्रि० ॥१॥
योजना-हे सखि (राधे) मदनम् उपनिधाय मलयसमीरे वहति
सति विरहिहृदयदलनाय कुसुमनिकरे स्फुटति सति नव विरहे प्रनमाली
सीदति ( दुःखीभवति)॥१॥
भाषार्थ-हे राधाजा! जिससमय, कामदेवको सहाय बना
कर मलयाचल (दक्षिण) का पवन चलता है और विरही
मनुष्यों के हृदय छेदन के लिये पुष्पोंका समूह खिलता है उस
समय तेरे बिहरमें वनमाली (श्रीकृष्णचंद्रजी) दुःखी होते हैं।।
दहति शिशिरमयूखे मरणमनुकरोति पतति ॥
मदनविशिखे विलपति विकलतरोति ॥२॥
पद-दहति ७ शिशिरमयूखे ७ मरणम् २ अनुकरोति क्रि०पतति
७ मदनविशिखे ७ विलपति कि० विकलतरः १ अतिऽ ॥ २ ॥
योजना-हे राधे शिशिरमयूखे दहति सति मरणम् अनुकरोति
मदनविशिखे पतति सति अतिविकलतरः ( सन् ) विलपति ॥२॥
भाषार्थ-हे राधेजी ! जिस समय शीतकी किरण दुःख
देती हैं उस समय श्रीकृष्णचंद्रजी मृत्युकी पीडाके समान दुःख
पाते हैं अर्थाद तुम्हारी प्राप्तिकी आशासे कष्टसे जी रहै हैं
और जिस समय कामदेवके बाण लगते हैं बस समय विह्वल
होकर अत्यंत विलाप करते हैं ॥ २॥
ध्वनति मधुपसमूह श्रवणमपि दधाति ॥ मनसि
वलितविरहे निशिनिशि रुजमुपयाति ॥३॥

पञ्चमः ५] भाषाटीकासमेतम् ।
पद-ध्वनति७ मधुपसमूहे ७ श्रवणम् २ अपिऽ दधाति क्रि०मनसि
७ वलितविरहे ७ निशि ७ निशि ७ रुजम् २ उपयाति क्रि० ॥३॥
योजना--मधुपसमूहे ध्वनति सति श्रवणम् अपि दधाति मनसि
बालितविरहे सति निशि निशि रुजम् उपयाति ॥ ३ ॥
भाषार्थ-जिस समय भ्रमरोंका समूह शब्द करता है-उस
समय अंगुलीके अग्रभागसे कानोंका आच्छादन करते हैं और
जिस समय आपके विरहका दुःख मनमें बढता हैं उस समय
समीरात्रियों में पीडाको प्राप्त होते हैं अर्थात् आपके विरहमें
श्रमरोंका शब्द भी नहीं सहा जाता ॥ ३॥
वसति विपिनविताने त्यजति ललितमपि धाम।।
लुठति घराणशयने बहु विलपति तव नाम ॥ ४॥
पद-वसति क्रि०विपिनविताने ७ त्यजति क्रि०ललितम् २ अपिड
धाम २ लुठति कि० धराणशयने ७ बहु २ विलपति कि० तव
६नाम २ ॥४॥
योजना-ललितम् अपि धाम त्यजति विपिनविताने वसति धर-
णिशयने लुठति-तव नाम बहु विलपति ॥ ४ ॥
भाषार्थ-हे राधाजी वे श्रीकृष्णचंद्रजी आपके वियोगमें
जहां बहुत बनका विस्तार है वहां वसते हैं और सुंदर भी अपने
स्थानको त्यागते हैं पृथ्वीशम्यापर सोते हैं और वारंवार आपके
नामको जपते हैं अर्थात् प्राणप्रिया आपके विना व्यग्र-
चित्त है ॥ ४॥
रणति पिकसमुदाये प्रतिदिशमनुयाति ॥ हसति
मनुजनिचये निजविरहमपलपति नेति ॥५॥

[सनः (७६) गीतगोविन्दम्- पद-रणति ७ पिकसमुदाये७ प्रतिदिशमऽ अनुयाति क्रि० हसति ७ मनुजनिचये ७ निजविरहम् २ अपलपति क्रि० नऽ इति ॥५॥ योजना-पिकसमुदाये रणति सति हे राधे श्रीकृष्णः प्रतिदिशम् अनुयाति मनुजनिचये हसति सति निजविरहं न इति अपलपति॥५॥ भाषार्थ-हे राधाजी श्रीकृष्णचंद्रर्जा जिस समय कोकि- लोका समह गँजता है उसको तुमारा शब्द जानकर चारों दिशाओंमें घूमते हैं और जब मनुष्योंका समूह हँसता हैं तब आपके वियोगसे पैदा हुए अपने विरहदुःखको ऐसे झिडकते हैं कि तू मत हो ॥ ५॥ स्फुरति कलरवरावे स्मरति भाणितमेव ॥ तव रतिसुखविभवे बहु गणयति सुगुणमतीव ॥६॥ पद-स्फुरति ७ कलखरावे ७ स्मरति क्रि० भणितम् २ एवs तव द रतिसुखविभवे ७ बहुगणयति क्रि० सुगुणस् २.-अतीवs ॥६॥ योजना--कलरवरावे स्फुरति सति तव भणितम् एव स्मरति तव रातिसुखविभवे सति. अतीव सुगुणं (तत्सुखं बहु) गणयति ॥ ६ ॥ भाषार्थ-हे राधाजी ! वे श्रीकृष्णचंद्रजी मधुर है शब्द जिनका ऐसे पक्षी जिस समय शब्द करते हैं उस समय आप के मधुर शब्दका स्मरण करते हैं और जब तेरी रतिके सुख का अनुभव होता है तब बडाही श्रेष्ठ सुख है ऐसे कहकर उस सुखको वारंवार गिनते हैं ॥ ६ ॥ त्वदभिधशुभदमासं वदति नरि शृणोति ॥ तमपि जपति च सरसं परयुवतिषु न रतिमुपैति ॥७॥ पद-त्वदभिधशुभदमासं २ वदति ७ नरि ७ शृणोति क्रि० तम् २ के नाम (राधा वैशाख) के मासका जब कोई मनुष्य उच्चा- पञ्चमः ५] जापाटीकासमेतम् । (७७) आपिऽ जपात क्रि० चा सरसम् २ परयुवतिषु ७ नऽ रतिम् २ उपैति० कि ॥७॥ योजना-नरि त्वदभिधशुमदमासं वदति सति तव शृणोति तव अपिऽ सरसं यथा स्यात् तथा जपति परयुवतिषु रतिं न उपैति॥७॥ भाषार्थ-हे राधेजी!वे श्रीकृष्णचंद्रजी शुभके दाता आप- रण करता है तब बडे प्रेमसे उसको सुनते हैं और उसको बडी प्रीतिसे जपते हैं और आपसे अन्य स्त्रियोंमें सुखको प्राप्त नहीं होते हैं ॥ ७ ॥ भणति कविजयदेव इति विरहविलसितेन ॥ मनसि रसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे दशमः प्रबंध ॥ १० ॥ पद-भणति ७ कविजयदेव ७ इतिऽ विरहविलसितेन ३ मनसि ७ रसविभवे ७ हरिः १ उदयतु क्रि० सुकृतेन ३ ॥८॥ योजना-विरहविलसितेन कविजयदेव इति भणति सति रसविभके सति मनसि हरिः सुकृतेन उदयतु ॥ ८॥ भाषार्थ-श्रीकृष्णचंद्रजीके विरहविलासके इस प्रकार जय देवके कथन करनेपर आनंदकीही अधिकता जिसमें ऐसे जय- देवके मनमें पुण्यसे हरिका उदय हो-अर्थात् श्रीकृष्ण चंदजी- प्रकट हो ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविन्दजापाविवृतौ दशमः प्रबन्धः ॥१०॥ पूर्व यत्र समं त्वया रतिपतेरासादिताः सिद्धयस्त- स्मिन्नेव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे पुनर्माधवः॥ घ्यायं- [सर्गः (७८) गीतगोविन्दम्- स्त्वामनिशं जपन्नपि तवैवालापमन्त्रावालि भूयस्त्व- त्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं वाञ्छति ॥१॥ पद-पूर्व २ यत्रऽ समंड त्वया ३ रतिपतेः ६ आसादिताः १ सिद्धयः १ तस्मिन् ७ एवऽ निकुंजमन्मथमहातीर्थे ७ पुनःऽ माधवः ध्यायन् १ त्वाम् २ आनिशंडाजपन् १ अपिऽ तव ६ एवऽ आलापम- बावलिं २ भूयःऽ त्वकुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं २वांछति क्रि०॥१॥ योजना-यत्र त्वया समं रतिपतेः सिद्धयः आसादिताः तस्मिन् एव निकुञ्जमन्मथमहातीर्थे त्वाम् एव अनिशं ध्यायन् तव एव मन्त्रा- बलिम् अपि जपन्सन् भूयः त्वत्कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भामृतं बांछति ॥ १॥ भाषार्थहे राधाजी! जिस कुंजमें पहिले समयमें तेरे संग कामदेव (शंगारस ) की सिद्धिप्राप्त कीथी उसी कामदेवके महातीर्थ कुंजमें फिर माधवजी रातदिन आपका ही ध्यान करते और रातदिन आपकेही वाक्यरूप मंत्रोंके समूहको जपते हुए फिर भी आपके स्तनकलशोंके गाढालिंगनरूप अमृतकी वांछा करते हैं जैसे सिद्धिके अनंतर मोक्षरूप अमृतकी इच्छा होती है ऐसेही श्रीकृष्णचंद्रजी भी कामसिद्धिके अनंतर माडालिंगन- रूप अमृतको चाहते हैं ॥१॥ अथैकादशःप्रबन्धः केदाररागणैकतालीताले गीयते११ रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवषम्।न कुरु नितम्बिनि गमनविलम्बनमनुसर तं हृदयेशम् ॥१॥ धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली ॥ गोपी- पीनपयोधरमर्दनचञ्चलकरयुगशाली॥ध्रु० ॥

पंचमः ५] भाषाटीकासमतम् । (७९)
पद-रतिसुखसारे ७ गतम् २ अभिसारे ७ मदनमनोहरवेषम् २ नऽ
कुरु क्रि०नितम्बिनि १ गमनविलम्बनम् २ अनुसर क्रि० तम् २ हृद-
येशम् २ धीरसमीरे७ यमुनातीरे ७ वसति कि वने ७ वनमाली १
गोपीपीनपयोधरमर्दनचञ्चलकरयुगशाली १॥१॥
योजना-हे राधे धीरसमीरे यमुनातीरे वने गोपीपीनपयोधरमर्द-
नचञ्चलकरयुगशाली वनमाली वसति रतिसुखसारे अभिसारे गतम्
मदनमनोहरवेषं तं हृदयेशं त्वम् अनुसर हे नितम्मिनि गमनवि-
लम्बनमू न कुरु॥१॥
भाषार्थ-हे श्रीराधे ! धीर है पवन जिसमें ऐसे यमुनाके
तीरके वनमें गोपियोंका बडे २ स्तनोंके मर्दन करनेसें चंचल
हैं दोनों हाथ जिनके ऐसे बनमाली (श्रीकृष्णचंद्र ) जी वसते
हैं रातिके संगका है अधिक सुख जिसमें ऐसे आसार (संके-
तस्थान ) में गये और कामदेवके समान मनोहर है वेष जिनका
और जो तेरे हृदयको स्वामी है ऐसे उस वनमालोजोके समीप
आप चलो और हे नितम्बिनि अर्थात् बडे कटिपश्चादाग-
वाली हे राधे गमनमें विलम्ब मत करो ॥ १ ॥
नामसमेतं कृतसङ्केतं वादयते मृदु वेणुम् ॥बहु मनु-
तेऽतनु ते तनुसङ्गतपवनचलितमापि रेणुम् ॥ २॥
. पद नामसमेतम् २ कृतसंकेतं २ वादयते क्रि० मृदु २ वेणुम् २
बहुऽ मनुते क्रि०अतनुऽ ते ६ तनुसङ्गतपवनचलितम् २ अपिs
रेणम् २ ॥ २॥
योजना-हे श्रीराधे नामसमेतं कृतसङ्केतं वेणुम मृदु वादयते ते तनु
सङ्गतपवनचलितम् अपि रेणुम् अतनु यथा स्यात्तथा बहु मनुते ॥२॥

[ सर्गः
!
(८०) गीतगोविन्दम्-
भाषार्थ-हे श्रीराधे! आपके नामसहित संकेतसे कोमल
स्वरसे श्रीकृष्णचंद्रजी वंशीको बजाते हैं और तेरे शरीरके संग-
की पवनमे चली हुई रेणुकानो आधिक सन्मान करते हैं ॥२॥
पतति पतत्रे विचलति पत्रे शङ्कितभवदुपयानम् ॥
रचयति शयनं सुचकितनयनं पश्यति तव पन्थानम्३
पद- पतति ७ पतत्रे ७ विचलति ७ पत्रे शङ्कितभवदुपयानम् २
रचयति क्रि० शयनम् २ सचकितनयनं २ पश्यति कि० तव ६
पन्थानम् २ ॥ ३ ॥
योजना-पतत्रे पतति सति, पत्रे विचलसि सति शङ्कितभवदुपः
यानं तव पन्थानं पश्यति सचकितनयनं यथा स्यात् तथा शयनं
रचयति ॥३॥
भाषार्थ-हे श्रीराधे ! जिस समय पक्षी अन्यवृक्षपर उडकर
जाता हैं वा किसी वृक्षका पत्ता गिरता है उस समय तेरे आग-
मनकी शंकासे श्रीकृष्णचंद्रजी आपके मानकी तरफ देखते हैं
और नयनोंको चकित करके शय्याको रचते हैं अथाव
आपके शयनार्थ पुत्रपुषकी शय्याको रचते हैं ॥ ३ ॥
मुखरमधीरं त्यज मञ्जीरं रिपुमिव केलिसुलोलम् ॥
चल सखि कुलं सतिमिरपुलं शालय नीलानचालम्
पद-मुखरम् २ अधीरं २ त्यज क्रि० मंजीरं २ रिपुम् २ इवs
केलिसुलोलं २ चल क्रि० साख १ कुंजं २ सतिमिरपुंजम् २ शीलक
क्रि० नीलनिचोलम् २॥ ४ ॥
योजनाहे सखि त्वं मुखरं केलिसुलोलं मंजीरं रिपुम् इव त्यज
सतिभिरपुंजे कुञ्ज चल नौलनिचोलं शीलय ॥४॥

पंचमः ५] भाषाटीकासमतेम् । भाषार्थ-हे साख ( श्रीराधे) मुखर (वाचाल) और अधीर ( मूर्ख ) और क्रीडामें चंचल नूपुरको शत्रुके समान त्याग दो और अंधकारके समूहसहित जो कुंज उसमें चलो और नीलाम्बरको धारण करो अर्थात् नूपुरको त्याग और नीलवस्त्रको धारण करके अंधकारमें गमन करती हुई आपको कोई न देखेगा ॥ ४ ॥ उरासि मुरारेरुपहितहारे घन इव तरलबलाके ॥ तडिदिव पीते रतिविपरीतेराजसि सुकृतविपाके५॥ पद-उरसि ७ मुरारेः ६ उपहितहारे ७ घने ७ इवs तरलबलाके ७ तडित् १ इवs पीते ७ रतिविपरीते ७ राजसि क्रि० सुकृत- विपाके ७॥५॥ योजना-हे सखि त्वम् उपहितहारे सुकृतविपाके रतिविपरीते तर- लबलाके घने इव मुरारेः उरसि है पीते ( पीतवर्ण) वं तडित् इव राजसि ॥५॥ भाषार्थ-हे पीतवर्ण( श्रीराधे ) आप स्थित है हार जिस- पर चंचल बलाका जिसमें ऐसे घनसदृश और पुण्य के फलरूप श्रीकृष्णचंद्रके वक्षस्थलपर विपरीत रतिके समयमें अर्थात् पुरुषके समान बनकर आप बिजलीके समान शोनाका प्राप्त होयगी ॥५॥ विगलितवसनं परिहतरशनं घटय जवनमापिधानम्॥ किसलयशयने पङ्कजनयने निधिमिव हर्षनिदानम्६ पद-विगलितवसनं २ परिहतरशनं २ घटय क्रि० जघनं २ अपि- HDA [सर्गः (८२) गीतगोविन्दम्- धानम् २ किसलयशयने ७ पङ्कजनयते ७ निधिम् २ इवऽ हर्षनि- दानम् २ ॥६॥ योजना-हे राधे किसलयशयने पङ्कजनयने विगलितवसनम् २ परिहृतरशनम् अपिधानं जघनं हर्षनिदानं निधिम् इव त्वं घटय ( आरोपय) ॥ ६॥ भाषार्थ-हे श्रीराधे कमलोंकी शय्यापर शयन करते हुए पुण्डरीकाक्ष (श्रीकृष्णचंद्रजी) के ऊपर नहीं है वह जिसमें निकसगयी है रशना (कोंदनी) जिसकी ऐसी उस नम जंघाको आरोपण करो (रख ) और जो रखनेके समय आनंद देने- वाले निधि ( खजाना) के समान प्रतीत होती है ॥ ६॥ हरिभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामम् ॥ कुरु मम वचनं सत्वररचनं पूरय मधुरिपुकामम्॥ ७॥ पद-हरिः १ अभिमानी १ रजनिः १ इदानीम्ऽइयम् अपिऽ याति क्रि० विरामम् २ कुरु क्रि० मम ६ वचनं २ सत्वररचनम् २ पूरय क्रि० मधुरिपुकामम् २॥ ७॥ योजना-हे श्रीराधे हरिः अभिमानी अस्ति इदानी रजनिअस्ति इयं ( रजनिः) अपि विरामं याति सत्वररचनं भम वचनं त्वं कुरु मधुरिपुकामं त्वं पूरय ॥ ७॥ भाषार्थ-हे श्रीराधे! श्रीकृष्णचंद्रजी. आलेमानी हैं और अब रात्रि भी है और सोनी बीती जाती है इससे आप शीघ- मेरे वचनको करो और मधुरिपु (श्रीकृष्णचंजी) की काम- नाको पूर्ण करो ॥ ६॥ श्रीजयदेवे कृतहरिसेवे भणति परमरमणीयम् ॥ प्रमु- 'पञ्चमः ५] भाषाटीकासमेतत् । (८३) दितहृदयं हरिमति सदयं नमत सुकृतकमनीयम् ॥८॥ इति श्रीगीतगोन्विदे एकादशप्रबंधः॥११॥ पद-श्रीजयदेवे ७ कृतहारसेवे ७ मणति ७ परमरमणीयं २ प्रमु दितहृदयं २ हरिम् २ अतिसदयं २ नमत क्रि० सुकृतकमनीयम् २॥ योजना-हे वैष्णवाः कृतहारसेवे-प्रमुदितहृदयं यथा स्याचया इदं परमरमणीयं भणति श्रीजयदेवे अतिसदयं सुकृतकमनीयं हरिम् यूयं नमत ॥८॥ भाषार्थ-हे भक्तजन वैष्णवो! की है कृष्णकी सेवा जिसने और प्रसन्न होकर हृदयसे वर्णन किया है परम रमणीय (सुंदर) इस गीतको जिसने ऐसे श्रीजयदेव कविपर अत्यंतदयालु और पुण्यके समान रमणीय वा पुण्यसे देखने योग्य जो हरि उसको तुम नमस्कार करो ॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दनाषाविवृतौ एकादशः प्रबन्धः । विकिरति मुहवासानाशाःपुरो मुहुरीक्षते प्रवि- शति मुहुः कुञ्ज गुञ्जन्मुहुर्बहु ताम्यति ॥ रच- यति मुहुः शय्यां पर्याकुलं मुहुरीक्षते मदनकदन- कान्तः कान्ते प्रियस्तव वर्तते ॥१॥ पद-विकिरति क्रि०मुहुःS श्वासान् र आशाः २ पुरः मुहाऽ ईक्षते क्रि०प्रविशति क्रि०मुहुः5 कुञ्ज २ गुञ्जन् १ मुद्रः बहु २ ताम्यति क्रि०रचयति-मुहुःऽ शय्यां २ पर्याकुलम् २ मुहुःऽ ईक्षते क्रि०मदनकदनलांतः १ कांते १ प्रियः १ तव ६ वर्तते क्रि० ॥१॥ योजना-हे कांते तव प्रियः यतः मुहुः श्वासान् विकिरति पुरः आशाः मुहुः ईक्षते- कुञ्ज मुहुः प्रविशति गुंजन्सन मुहुः बहुताम्यति (८४) मीतमोविन्दम्-- [सर्गः शय्यां मुहुः रचयति पर्याकुलं यथा स्यात्तथा मुहुः हुक्षते अतः मद- नकदनक्लान्तः वर्तते ॥१॥ भाषार्थ-हे कोमलांगि श्रीराधे ! जिससे आपके प्यारे श्रीकृष्णचंद्रजी वारंवार ऊर्ध्वश्वासोंकी धारा छोडते हैं और आपने आगेकी दिशाओंको वारंवार देखते हैं अर्थात् व्याकुल होकर कोन दिशासे राधाजी आवेंगी इस आशासे सब दिशा ओंको देखते हैं और वहांजी न देखकर बाहिर छिपकर खडा होकर वारंवार कुंजमें प्रवेश करते हैं और क्यों न आई किसने मने की वा किसके भयसे न आई ऐसे वारंवार कहते हुए ग्लानिके प्राप्त होते हैं और यह संदेह वृथा है अवश्य आवेगी इस विचारसे वारंवार शय्याको रचते हैं और शय्यापरजी न देखकर अत्यंत व्याकुलसे मेरे अनुराग (प्रेम ) से अब आवेगी यह समझकर वारंवार देखते हैं इन पूर्वोक्त संपूर्णलक्ष- णोंसे प्रतीत होता है कि आपके प्यारे कामदेवका पीडासे दुःखित हैं इससे आपको अपने प्यारेके दुःखोंकी शांति करनी योग्य है ॥१॥ त्वद्वाक्यन समं समग्रमधुना तिग्मांशुरस्तङ्गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमःसान्द्रताम् । कोकानां करुणस्वनेन सदृशी दीर्घा मदभ्यर्थना तन्मुग्धे विफलं विलंबनमसौ रम्योऽभिसारक्षणः ॥२॥ पद-त्वद्वाक्येन ३ समंऽ समग्रम् २ अधुनाऽ तिग्मांशुः १ अस्त- अतः १ गोविंदस्य ६ मनोरथेन ३ च समंऽ प्राप्तं १ तमः १ सांद्र पञ्चमः ५] भाषाटीकासमेतम् । (८५) ताम् २ कोकानाम् ६ करुणवनेन ३ सदृशी १ दीर्घा १ मदभ्यर्थना १ तत्ऽ मुग्धे १ विफलम् १ विलम्बनम् १ असौ १ रम्यः १ अभि- सरिक्षणः १ योजना-हे मुग्धे ( मूढे) श्रीराधे त्वद्वाक्येन समम् अधुना समग्रं यथा स्यात्तथा तिग्मांशुः (सूर्यः ) अस्तंगत:च पुनः गोविंदस्य मनोरथेन समं ततः ( अन्धकारः) सान्द्रतां प्राप्तम् काकानां करुण स्वनेन सदृशी मदभ्यर्थना दीर्घा अस्ति तत् ( तस्मात् ) विलम्बनं विफलम् अस्ति-असौ अभिसारक्षणः रम्यः वर्तते ॥२॥ भाषार्थ-मूर्खिणी श्रीराधे ! अब आपके वाक्योंके संग सूर्य संपूर्ण अस्त हो चुका है अर्थात् आप शोकसे चुप बैठी हो और सूर्य छिप चुका और श्रीकृष्णचंद्रजीके मनोरथों सहित अंधकार सघन होगया अर्थात् जैसे गोविंदके तेरी प्राप्तिके लिये बढे २ मनोरथ हैं ऐसे ही अंधकारजी बढ गया है और कवियोंके करुणशब्दके समान मेरी प्रार्थना दीर्घ (भारी) है अर्थात् मैं अत्यंत प्रार्थना कर रही हूं तिससे अब विलंक करना निष्फल है क्योंकि यह अभिसार (संकेत स्थानमें जाना ) का क्षण बडा रमणीय है अर्थात् गमनके योग्य है ॥ २॥ आश्लेषादनुचुम्बनानुनखोल्लेखानुस्वान्तजात् प्रो- दोधानुसम्श्रमादनुरतारम्भानुप्रीतयोः॥ अन्याथ गतयोमान्मिलितयोःसंभाषणैर्जानतोदपत्योनिशि को न का न तमसि ब्रीडाविमिश्रो रसः ॥ ३॥ पद-आश्लेषात् ५ अनुचुंबनात ५ अनुनखोल्लेखात् ५ अनुस्वान्त- [सर्गः (८६) गीतगोविन्दम्- जात् ५ प्रोदोधात् ५ अनुसम् भ्रमात् ५ अनुरतारम्भात् ५ अनु शीतयोः६ अन्याथै २ गतयोः६ भ्रमात् ५ मिलितयोः६ सभाषणैः३ मानतोः ६ दम्पत्योः ६ निशि ७ कः १ नऽ कः १ न तमसि ७ ब्रीडाविमिश्रः २ रसः ॥ ३ ॥ योजना-आश्लेषात् अनुचुम्बनात् अनुनखोल्लेखात् अनुस्वान्तजात् प्रोद्धाधात् अनुसम्भ्रामात् अनुरतारमात् अनुप्रीतयोः अन्याथै गतयोःभ्रमात् मिलितयोःसंभाषणैः जानतोः दम्पत्योः निशि तमसि व्रीडाविमिश्रः कः कः रसः न भवेत् । अपि तु सर्वोपि ब्रीडा- विमिश्रो रसो भवत्येवेत्यर्थः ॥३॥ भाषार्थ--हे श्रीराधे प्रथम आलिंगन (स्मर्श) से, फिर चुंबनसे फिर नखोंके छेदनसे-फिर अपने मनमें पैदा हुए कामदेवके बोधसे फिर बेगसे फिर रात (मैथुन ) के आरं- भके पीछे परस्पर प्रसन्न हुए, और परपुरुष और पराईसीके लिये संकेतस्थानमें गये और श्रमसे अंधकारमें लिये और यह मेरी स्त्री नहीं है यह मेरा पुरुष नहीं है यह संभाषणा (बोली) से परस्पर जानते हुए जो स्त्री पुरुष हैं उनको रात्रिके समय, अंधकार में कोन कोन लज्जासहित शृङ्गार आदि.. रस नहीं होता अपि तु संपूर्णही रसकी प्राप्ति होती है क्योंकि संभोगका यह कम है कि स्पश चुंबन नखछेदन कामदेवका उद्घोष वेग मैथुनका आरंभ प्रीति भावना (एकता ) ये क्रमसे होते हैं इससे हे श्रीराधे ! आप व्रीडासहित शृंगाररस भोगनेके लिये अवश्य चलो ॥ ३ ॥ समयचकितं विन्यस्यन्ती दृश तिमिरे पथि प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं पदानि वितन्वतीम् ॥कथमपि रहः पञ्चमः ५] भाषाटीकासमेतम् । (८७) प्राप्तामङ्गैरनङ्गतरङ्गिभिः सुमुखि सुभगः पश्यन् त्वामुपेतु कृतार्थताम् ॥४॥ पद-समयचकित २ विन्यस्यन्ती २ दृशं २ तिमिरे ७ पथि ७ प्रतितरुऽ मुहुःऽ-स्थित्वाऽ मन्दं पदानि २ वितन्वती २ कथम् अपिs रहःप्राप्ताम् २ अङ्गैः ३ अनङ्गतरङ्गिभिः ३ सुमुखि १ सुभगः १ पश्यन् १ सः १ त्वाम् २ उपैतु क्रि० कृतार्थताम् २॥४॥ योजना-हे सुमुखि-तिमिरे पथि सभयचकितं यथा स्यायत्ता दृशं विन्यस्यती प्रतितरु मुहुः स्थित्वा मन्दं यथा स्यात्तथा पदानि वितन्वती कथम् अपि रहः प्राप्ताम् अनङ्गतरङ्गिभिः अङ्गैः उपल क्षिताम् त्वां पश्यन् सन स सुभगः (श्रीकृष्णः) कृतार्थताम् उपैतु (प्रामोतु )॥४॥ भाषार्थ-हे सुंदरमुखी श्रीराधे अंधकारसहित मार्ममें भयसे चकित होकर देखती और वृक्ष २ के नीचे वारंवार स्थित होकर मंद २ चरणोंको रखती और भाग्यवश किसी प्रकार अंधकारमें मिली और कामदेवकी तरंगरूप अंमोंसे युक्त ऐसी आपको देखते हुये ये सुभग ( सुंदर वा भाग्य- वान् ) श्रीकृष्णचंद्रजी कृतार्थताको प्राप्त हो अर्थात् आप चलकर श्रीकृष्णको कृतार्थ करो ॥ ४ ॥ राधासुग्धमुखारविन्दमधुपस्त्रैलोक्यमौलिस्थलीनेप- थ्योचितनीलरत्नमवनीभारावतारक्षमः ॥ स्वच्छन्द बसुन्दरीजनमनस्तोषप्रदोषश्चिरं कंसधंसनधूम- केतुरवतु त्वां देवकीनंदनः ॥५॥ इति श्रीगीतगोविन्द अभिसारिकावर्णने साकाक्ष- पुण्डरीकाक्षो नाम पञ्चमस्सर्गः ॥ ९ ॥ आर

[सर्गः
(८८)
गीतगोविन्दम्-
पद-राधामुग्धमुखारविंदमधुपः १ त्रैलोक्यमौलिस्थलीनेपथ्योचि-
तनीलरत्नम् २ अवनीभारावतारक्षमः १ स्वच्छन्दव्रजसुन्दरीजनमन-
स्तोषप्रदोषः १ चिरंऽ कंसध्वंसनधूमकेतुः १ अवतु क्रि० त्वां
देवकीनन्दनः १॥ ५॥
योजना-हे भक्त राधामुग्धमुखारविंदमधुपः त्रैलोक्यमौलिस्थली
नेपथ्योचित लीलरत्नम् इव स्थितः अवनीभारावतारक्षमः स्वच्छन्द
ब्रजसुन्दरीजनमनस्तोषप्रदोषः कंसध्वंसनधूमकेतुः देवकीनन्दनः त्वां,
चिरम अवतु ॥ ५ ॥
भाषार्थ-हे भक्तजनो ! राधाजाके मुखारविंदका नमर-
रूप और त्रिलोको मुख्य जो स्थल (वृंदावन ) उसके
मांगोंमें उचित जो नीलमणि उसके समान स्थित और
पृथ्वीके भार उतारनेमें सयर्थ और स्वच्छंद (स्वाधीन) जो
बजसुंदरी ( गोपी) उनके मनकी प्रसन्नताके लिये प्रदोषरूप
क्योंकि रात्रिक मुखरूप प्रदोषमें स्त्रियोंको संतोष होता है और
कंसके नाशार्थ अनिरूप ऐसे देमकीनंदन आपकी चिरकालतक
रक्षा करो अर्थात् पापोंको दूर करो ॥ ५॥
इति श्रीगीतगोविन्दे पं० मिहिरचंद्रकटभाषा-
विवृतिसहित पञ्चमः सर्गः ॥ ५॥
षष्ठः सर्गः ६.
अथ तां गन्तुमशक्तां चिरमनुरक्तां लतागृहे दृष्ट्वा ॥
तच्चरितं गोविन्दे मनसिजमन्दे सखी प्राह ॥१॥
पद-अथऽताम् २ गतम्ऽ अशक्ताम् २ चिरमुऽअनुरक्ताम् २
लताहे ७ दृष्ट्वाऽ. तचरितं २ गोविन्दे ७ मनसिजमन्दे ७ सरकी १
प्राह क्रि० ॥१॥

षष्ठः ६]
भाषाटोकासमेतम् ।
(८९)
योजना-अथ (अनंतरे मङ्गले वा) गंतुम् अशक्ताम् चिरम् अनुरक्तां
तां लतागृहे दृष्ट्वा मनसिजमन्दे गोविन्दे तच्चरितं सखी प्राह ॥ १ ॥
भाषार्थ-इसके अनंतर चलनेको असमर्थ और चिरकाल-
तक रही है प्रीति जिनकी ऐसी उन राधाजीको लतागृह
(कुंज) में देखकर कामदेवपीडित गोविंदजाके प्रति राधाका
चरित्र सखी कहती भई अर्थात वर्णन करती है॥१॥
अथ द्वादशःप्रबंधोगुणकरीरागेण रूपकताले गीयते
२पश्यति दिशि रहसि भवन्तम् ॥ त्वधरमधुर-
मधूनि पिबन्तम् ॥१॥ नाथ हरे जयनाथ हरेसीदति
राधावासगृहे ॥ध्रु०॥
पद-पश्यति किगदीश ७ दिशि ७ रहसि ७ भवन्त २ त्वत् ५
अधरमधुरमधूनि २ पिबन्तम् २ नाथ १ हरे १ जय क्रि०नाथरहर १
सीदति क्रि० राधा १ वासगृहे ७ ॥१॥
योजना-हे नाथ हे हरे त्वं जय हे नाथ हे हरे राधा वासगृहे त्वत्
(त्वत्तः) सीदति अधरमधुरमधूनि पिबन्तं भवन्तं रहसि दिशि दिशि
पश्यति ॥१॥
भाषार्थ हे नाथ हे हरे आपकी जय हो और हे नाथ हे
हरे वे राधाजी वासगृह (संकेतकी कुंज) में आपके लिये
दुःखी है औवं अधरके समान मीहे मधु ( सहत ) का पीतेहुये
आपको एकांतमें बैठी हुई चारों दिशाओंमें देखती है ॥ १ ॥
त्वदभिसरणरमसेन वलन्ती ॥ पतति पदानि किय-
न्ति चलन्ती ॥२॥

[ सर्गः (९०) गीतगोविन्दम्- पद- त्वदबिसरणरभसेन ३ वलन्ती १ पतति क्रि०पदानि २ कियन्ती २ चलन्ती १॥२॥ योजना-त्वदभिसरणरमसेन वलन्ती कियनति पदानि चलन्ती सा राधा पतति ॥२॥ भाषार्थ--हे श्रीकृष्णचंद्रजी आपके अभिसरण (संकेत वथान )में वेगसे सन्मुख होती और कितनेक पदोंको रखकर चलती हुई वे राधाजी गिरती है अर्थात् बिरहसे चलनेको असमर्थ है ॥ २॥ विहितविशदविसकिसलयवलया ॥ जीवति परमिह तव रतिकलया ॥३॥ पद-विहितविशदविसकिसलयवलया १ जीवति क्रि० परमऽ इहs तव ६ रतिकलया ३॥३॥ योजना-विहितविशदबिसकिसलयवलया सा तव रतिकलया इह परं जीवति ॥३॥ भाषार्थ-किये हैं निर्मल बिसोंके अंकुरोंके कंकण जिसने ऐसी वे राधाजी केवल आपके संग रतिकी चिंतासे ही इस समयमें जीती है अर्थात् उसके जीवनहेतु आपही हैं ॥ ३ ॥ मुहुरवलोकितमण्डनलीला ॥ मधुरिपुरहमिति भवनशीला ॥४॥ पद-मुहुः5 अवलोकितमण्डनलीला १ मधुरिपुः १ अहम् १ इति भावनशीला १ ॥४॥ योजना-मुहः अवलोकितमण्डनलीला अहं मधुरिपुः अस्मि इति भावनशीला सा जीवतीति पूर्वपदेन अन्वयः ॥ ४ ॥ भाषार्थ-श्रीकृष्णचंद्रजीके विना वृथा हैं इति बुद्धिसे

षष्ठः ६] भाषाटीकासमेतम् ।
वारंवार देखे हैं भूपण जिसने और मैंही कृष्ण हूं ऐसी भावना
(ध्यान) में है स्वज्ञान जिसका ऐसी बेराधाजी केवल आपकी
क्रीडाओंकी चिंतासे जीती है॥४॥
त्वरितमुपैति न कथमभिसारम् ॥ हरिरिति
वदति सखीमनुवारम् ॥५॥
पद-त्वरितम् २ उपैति क्रि० नऽकथमुऽामसारम् २ हरिः १
इतिवदति क्रि० सखीम् २ अनुवारमऽ ॥ ५ ॥
योजना-हरिः अभिसारं त्वरितं कथं न उपैति इति सखीम् अनु-
वारं वदति ॥ ५॥
भाषार्थ-हार (श्रीकृष्णचंद्रजी) संकेतस्थलमें शीघ्र क्यों
नहीं आते यह वारंवार सखीको वे राधाजी कहती है ॥ ५॥
श्लिष्यति चुम्बति जलधरकल्पम् ॥ हरिरुपगत
इति तिमिरमनल्पम् ॥६॥
पद-श्लिष्यति क्रि०चुम्बति क्रि०जलधरकल्पम् २ हरिः १उपगतः
१ इतिऽ तिमिरम् २ अनल्पम् २॥ ६ ॥
योजना-सा हरिः उपगत इति बुद्धचा अनल्पं जलधरकल्पं.
तिनिरं श्लिष्यति चुम्बेति ॥ ६॥
भाषार्थ-वे राधाजी-हार आये इस बुद्धिसे अत्यंत आर
मेषकी तुल्य जो अंधकार है उसका आलिंगन (सस) और
चुंबन करती है अर्थात् स्निग्ध और नील अंधकारको भी
मदके मोहसे श्रीकृष्णचंद्रही समझती है ॥ ६ ॥
भवति विलम्बिनि विगलितलज्जा ॥ विलपति
गोदिति वासकसज्जा ॥ ७॥

(९२) गीतगोविन्दम् [सर्गः पद-भवति ७ विलम्बिनि ७ विगलितलज्जा १ विलपति क्रि० रोदिति क्रि०वालकसज्जा १ ॥७॥ योजना-भवति विलंबिनि सति वासकसज्जां विगलितलज्जा सा. राधा विलपति रोदिति ॥७॥ भाषार्थ-आप जब आनेमें विलम्ब करते हो तब अपनी कुटीको सजाकर और लज्जाको त्यागकर विलाप करती है और रोती है ॥ ७ ॥ श्रीजयदुवेकवोरदमुदितम् ॥ रसिकजनं तनुता- मातमुदितम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे द्वादशःप्रबन्धः ॥ १२॥ पद-श्रीजयदेवकवेः ६ इदम् १ उदितम् १ रासकजनं २ तनु- ताम् क्रि-अतिमुदितम् २ ॥ ८॥ योजना-श्रीजयदेवकवेः उदितम् इदं गीतं रसिकजनम् अति- मुदितम् तनुताम् ( करोतु)॥८॥ भाषार्थ-श्रीजयदेवकविका कहा यह गीत रसिकजनोंको अत्यंत आनंदसे युक्त करो ॥ ८ इति श्रीगीतगोविन्दे द्वादशः प्रबन्धः ॥ १२ ॥ विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारमन्तजनितजडिम- काकुव्याकुलं व्याहरन्ती॥ तव कितव विधायामन्दक- न्दपचिन्तां रसजलनिधिमग्रा ध्यानलमा मृगाक्षी ॥ पद-विपुलपुलकपालिः १ स्फीतसीत्कारम् २ अन्तर्जनितंजडिमर काकुव्याकुलम् २ व्याहरन्ती १ तव ६ कितवें १ विधायऽअमन्द- कन्दर्पचिन्ताम् २ रसजलनिधिमन्ना १ ध्यानलग्ना १ मृगाक्षी||१॥

षष्ठः ६] भाषाटीकासमेतम् । (९३) योजना-हे श्रीकृष्ण हे कितव (धूर्त) विपुलपुलकपालिः स्फीतसीत्कारम् अन्तर्जनितजडिम यथा स्यात्तथा काकुव्याकुलं व्याहरन्ती ध्यानलग्ना सा मृगाक्षी राधा अमन्दकन्दर्पचिन्तया विधाय तव रसजलनिधिमन्ना बभूव इत्यध्याहारः ॥ १॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्ण! बडी २ हैं रोमांचोंकी पंक्ति जिसकी और बढेहुए सीत्कार शब्दको और अंतःकरणमें पैदा हुई जडता जैसे हों तैसे काकुध्वनिसे व्याकुलता जैसे हो तैसे कहती और ध्यानसे आपकेही चित्तमें लगीहुई वे मृगाक्षी (मृगनेत्रा) आपके ही शृंगाररसमें डूबी हुयी है अर्थात् ध्यानमें स्तनोंका स्पर्श अधरपान नीविका मोचन करते हुए आपको देखकर छोड २ नहीं २ मत २ इत्यादि निषेधके वचनोंको कहती हुई आपमेंही तत्पर (आसक्त) हो रही है ॥ १ ॥ अङ्गेष्वाभरणं करोति बहुशःपत्रेपिसञ्चारिणि प्राप्तं त्वां परिशङ्कत वितनुते शय्यां चिरं ध्यायति । इत्याकल्पविकल्पतल्परचनासंकल्पलीलाशतव्या- सक्तापि विना त्वया वरतनुनैषा निशां नेष्यति॥२॥ पद-अङ्गेषु ७ आभरण २ करोति क्रि० बहुशःऽपत्रे ७ अपिs- संचारिण ७ प्राप्तम् २ स्वां २ परिशकते क्रि० वितनुते क्रि० शय्याम् २ चिरंऽध्यायति क्रि० इतिऽआकल्पविकल्पतल्परचनासं- कल्पलीलाशतव्यासक्ता १ अपिऽ विनाऽ त्वया ३ वरतनुः १ नऽएषा १ निशाम् २ नेष्यति क्रि० ॥२॥ योजना हे श्रीकृष्ण एषा वरतनुः बहुशः अङ्गेषु आभरणं करोति यो अपि संचारिणी सति त्वां प्राप्त परिशङ्कतै शय्यां वितनुते

(९४)
गीतगोविंदम्-
[समः
चिरं ध्यायाति इति, पूर्वोक्तप्रकारेण आकल्पविकल्पतल्परचना-
सङ्कल्पलीलाशतव्यासक्ता अपि अति सा निशां नेष्यति ॥२॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी यह मेरे मनमें बैठी राधाजी
बहुतवार अपने अंगोमें आभरणों ( भूषणों) को करती हैं
अथात् संगमका आकल्प (सामग्री) रचती हैं और पक्षी
आदिसे पत्रोंके चलनेपर भी प्राप्त हुये आपकी शंका (विकल्प)
को करती है और आपको आया हुआ जानकर शय्याको
बिछाती है अर्थात् तल्परचना करती है और चिरकालतक
आपक ध्यानकी रचना करती है और कृष्णके संगममें मैं यह
करूंगी इस प्रकार सैंकडों संकल्पकी लीला करती हैं ऐसे
आकल्प विकल्प तल्प रचना संकल्प लीलाशत आदिमें लगी
दुई भी यह सुंदरांगी (श्रीराधा) रात्रिको व्यतीत न करेगी
अथांव सूर्योदयसे पूर्व ही मर जायगी इससे इसी समय आपको
चलना योग्य है ॥ २॥
किं विश्राम्यसि कृष्णभोगिभवनेभाण्डीरभूमीरुहि
भ्रातर्यामि न दृष्टिगोचरमितः सानन्दनन्दस्पदम् ॥
राधायावचनंतध्वगमुखानन्दान्तिके गोपतो गोवि-
न्दस्य जयन्ति सायमतिथिप्राशस्त्यगर्भा गिरः॥३॥
इतिश्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविंदे महाकाव्ये
वासकसजावर्णने सोत्कण्ठवैकुण्ठो नाम षष्ठः सर्गः॥६॥

षष्ठः ६]
भाषाकासमेतम् ।
(९५)
पद-किम् २ विश्राम्यसि क्रि० कृष्णभोगिभवने ७ भाण्डीरभूमी-
रुहि ७ भ्रातः १ यासि क्रि० नऽ दृष्टिगोचरम् २ इतः ५ सानन्दन-
न्दास्पदम् २ राधायाः ६ वचनम् २ तत् २ अध्वगमुखात् ५ नदा-
न्तिके ७ गोपतः ५ गोविन्दस्य ६ जयन्ति क्रि० सायम्ऽअतिथिप्रा-
शस्त्यगर्भाः १ गिरः ॥ १॥ ३ ॥
योजना-हे भ्रातः (पथिक) भाण्डीरभूमीरुहि कृष्णभोगिभवने
किं विश्राम्यसि इतः दृष्टिगोचरं सानन्दनन्दास्पद यासि अध्वग-
मुखात् निःसृतं तत् राधायाः वचनं नन्दान्तिके गोपतः गोविन्दस्य
सायम् आतथिप्राशस्त्यगर्भाः गिरः जयन्ति ॥३॥
भाषार्थ-हे भाई पथिक मांडीर वटकी भूमिके कृष्णसर्पके
वा भोगी श्रीकृष्णके भवन में क्यों विश्राम करता है यहांसे
संपूर्ण ऋद्धिवाले उस दीखते हुए नंदके घरपर चला जाय पथि-
कके मुखसे सुने उस श्रीराधाजीके पूर्वोक्तवचनको नंदके समीप
छिपातेहुए गोविन्दजीकी जो उस समयमें आतीथकी प्रशंसाकी
वाणी हैं उनकी जय हो अर्थात् अतिथिने जब यह कहा
कि मुझे राधाने भांडार वटमें नंदके यहां टिकनेका उत्तम स्थान
बताया है और भांडीर वटमें कृष्णभोगी (कालासप) का वास
बताया है उस समय उक्त कथनके छिपाने के लिये कि पिता-
जीके समीप हमारी कली न खुलै इस लिये अतिथिको प्रशंसा
करने लगे कि आइये महाराज बडा अनुग्रह किया ॥ ३ ॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकतेगीतगोवेिंदे पं० मिहिरचन-
कृतभाषाविवृतिसहिते महाकाव्ये वासकसजा-
वर्णने सोत्कण्ठवैकुठो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥

[ सर्गः गीतगोविन्दम्- सप्तम सर्गः ॥७॥ अत्रान्तरे च कुलटाकुलवमपातसञ्जातपाक इव स्फुटला छनश्रीः॥ वृन्दावनान्तरमदीपयदंशुजालौर्द क्सुन्दरीवदनचन्दनबिन्दरिन्दुः ॥ १॥ पद-अत्रऽ अन्तरे ७ चऽ कुलटाकुलवमपातसंजातपातकः१ इवs स्फुटलञ्छनश्रीः १ वृन्दावनान्तरम् २ अदीपयत् क्रि० अंशुजालैः ३ दिक्सुन्दरीवदनचन्दनबिन्दुः १ इन्दुः १॥१॥ योजना-अत्रान्तरे कुलटाकुलवमपातसजातपातकः इव स्फुट- लाञ्छनश्रीः दिक्सुन्दरीवदनचन्दनविन्दुः इन्दुः अंशुजालैः वृन्दाव- नान्तरम् अदीपयत् ॥ १ ॥ भाषार्थ-कुलटा (व्यभिचारिणी) जो कृष्णचंजीकी अभिसारिका उनके समूहने रोका जो संकेतमार्ग इससे पैदा हुये पातकके समान और प्रकट है लांछन (कलंक ) की श्री जिसकी दिशारूप जो सुंदरी (नायिका) उनके मुखारविंदके चंदनतिलकतुल्य एसा चंद्रमा वृंदावनके अंतर (मध्य प्रदेश) को प्रकाशित करता भया अर्थात् चंद्रोदय होगया ॥ १ ॥ प्रसरति शशधरबिबे विहितविलंबेच माधवेमधुरा॥ विरचितविविधविलापं सा परितापंचकारोच्चैः॥२॥ पद-प्रसरति ७ शशधरबम्बे ७ विहितविलंबे ७ च माधवे.७ मधुरा १ विरचितविविधविलापम् २ सा १ परितापम् २ चकार क्रि० उच्चैः॥२॥ योजना-मधुरा सा राधा शशधरबिंबे प्रसरति सति च पुनः माधवे विहितविलम्बे सति विरचिताविविधविलापम् उच्चैः परिताप चकार कृतवती ॥२॥ भाषार्थ-जिस समय चंद्रमाका बिंब ऊपरको चढा और

सप्तमः ७]
भाषाटीकासमेतम् । (९७)
श्रीकृष्णचंद्रजीने आनेमें विलंब किया उस समय वे राधाजी
अनेक प्रकारके विलाप करके अत्यंत दुःख मानती भई अर्थात्
दुःखसे विलाप करने लगी ॥२॥
अथ त्रयोदशःप्रबन्धो गौडमालवरागेण
प्रतिमण्ठताले गीयते ॥ १३॥
कथितसमयेऽपि हरिरहह न ययौ वनम् ॥ मम
विफलमेतदनुरूपमपि यौवनम् ॥ १॥ यामि हे
कमिह शरणं सखीजनवचनवञ्चिता ॥ध्रु.॥
पद-कायतसमये ७ अपिऽ हरिः१अहहऽ नऽ ययौ क्रि० वनम्र
मम ६ विफलम २ एतत् १ अनुरूपम् १ अपिऽ यौवनम् २ यामि
क्रि० हेऽ कम् २ इहऽ शरणम् २ सखीजनवचनवश्चिता १॥ १ ॥
योजना-हे मनः सखीजनवचनवञ्चिता अहम् इह (निर्जनवने)
के शरणं यामि अहह ( इति खेदे) कथितसमये अपि हरिः वनं न
ययौ अनुरूपम् अपि एतत् मम यौवनं विफलं (वृथा ) अस्ति १॥
भाषार्थ-हे मन सखीजनोंके वंचित ( ठगी) में किसकी
शरण जाऊं अर्थात् क (जल) की शरण जाती हूं ( डूबती हूं)
क्योंकि श्रीकृष्णचंद्रजी अपने कहे हुए समयमें वनमें न आया
और श्रीकृष्णके समागम विना अनुरूप ( योग्य ) भी यह
यौवन निष्फल है अर्थात् वृथा है ॥ १ ॥
यदुनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितम् ॥ तेन
मम हृद्यमिदमसमशरकीलितम् ॥ २ ॥
पद-यगमनाय ४ निशि ७ गहनम् १ अपिऽ शीलितम् १
तन २ मम हृदयम् १ असमशरकीलितम् १॥ २॥

(९८) गीतगोविन्दम- [समः योजना- यदनुगमनाय मया गहनम् अपि वनं निशि शीलितं तेन इदं मम हृदयम् असमशरकीलितम् कृतम् इति शेषः ॥ २ ॥ भाषार्थ-जिस श्रीकृष्णचंद्रजीको रतिक्रीडासे प्रसन्न कर- नेके लिये रात्रिमें निर्जन वनमें भी बसी उस श्रीकृष्णने यह मेरा हृदय कामदेवसे बांध दिया ॥ २ ॥ मम मरणमेव वरमतिवितथकेतना ॥ किमिति विषहामि विरहानलमचेतना ॥३॥ पद-मम ६ मरणम् १ एवऽ वरम् १ अतिवितथकतना १ किम २ इतिऽ विषहामि क्रि० विरहानलम् २ अचेतना १॥३॥ योजना--अतिवितथकेतना अचेतना अहं विरहानलं. किम् इति विषहामि अतः मम मरणम् एव वरम् अस्ति ॥३॥ भाषार्थ-इस वनमें अचेतन (ज्ञानरहित ) और अत्यंत निष्फल है शरीर जिसका ऐसी मैं इस विरहकी अमिको क्यों सहों इससे मेरा मरनाही श्रेष्ठ है क्योंकि जीनेमें श्रीकृष्णचंद्र- जीके सौंदर्यका भोग नहीं है और मरनेपर विरहानि न होगी।३॥ मामहह विधुरयति मधुरमधुयामिनी ॥ काऽपि हरिमनुभवति कृतसुकृतकामिनी ॥४॥ पद-माम २ अहहऽ विधुरयति क्रि० मधुरमधुयामिनी १ का अपिड हरिम् २ अनुभवति क्रि० कृतसुकृतकामिनी १ ॥४॥ योजना-अहह इति खेदे मधुरमधुयामिनी मां विधुरयति का अपि सुकृतकामिनी हरिम् अनुभवति ॥ ४ ॥ भाषार्थ-खेदकी बात है कि इस मनोहर वसंतकी रात्रिसे प्रदीत होता है कि किया है पुण्य जिसने ऐसी कोई कामिनी (गोपी) कृष्णको भौग रही है और मैं दुःखित हूं ॥४॥ (

सनमः ७]
भाषाटीकासमेतम् ।
अहह कलयामि वलयादिमाणिभूषणम् ॥ हरिवि-
रहदहनवहनेन बहुदूषणम् ॥५॥
पद--अहहऽ कलयामि क्रि० वलयादिमणिभूषणम् २ हरिविरह-
दहनवहनेन ३ बहुदुषणम् २ ॥५॥
योजना-अहह इति खेदे अहं वलयादिमाणिभूषणं हरिविरहदहन-
वहनेन बहुदूषणम् कलयामि ॥ ५॥
भाषार्थ-खेदकी बात है कि मोतियोंसे जटित कंकण
आदि भूषणोंको श्रीकृष्णचन्द्रजीके विरहकी अग्रिसे अत्यंत
इक्षित मानती हूं अर्थात् प्यारेके बिना ये सब भूपण
वृथा हैं ॥ ५॥
कुसुमसुकुमारतनुमतनुशरलीलया ॥ स्रगपि
हदि हन्ति मामतिविषमशीलया ॥६॥
पद-कुसुमसुकुमारतनुम् २ अतनुशरलीलया ३ ख १ अपिड
हृदि ७ हन्ति क्रि० माम् २ अतिविषमशीलया ३ ॥६॥
योजना--अतिविषभशीलया 'अतनुशरलीलया कुसुमसुकुमारतर्नु
मां वक् अपि हृदि हन्ति ॥ ६ ॥
भाषार्थ-अत्यंत विषम (सहनके अयोग्य ) जो काम-
देवके बाणोंकी लीला उससे माला भी पुष्पोंके समान कोम-
लांगी मुझको हृदयमें दग्ध करती है अर्थात् माला भी हृदयमें
बाणोंके समान प्रतीत होती है ॥ ६ ॥
अहमिव निवसामि न गणितवनवेतसास्मिरति
मधुसदनो मामपि नचेतसा ॥ ७ ॥
-पद-अहम् । इहऽ निक्सामि क्रि०नऽ गणितवनवेतसा १ स्मरति
कि मधुसूदनः १ माम् २ अपिऽ नऽ चेतसा ३॥ ७ ॥

Meanwa [सर्गः hco (१००) गीतगोविन्दम्- योजना-न गाणतवनवेतसा अहं इह ( वने) निश्सामि मधुसूदनः चेतसाऽपि अपि मां न स्मरति ॥ ७॥ भाषार्थ-वन २ में कृष्णको ढूँढती हुयी मैं बेतके वृक्षोंको न गिनकर इस गहन वनमें वासकर रही हूं और मधुसूदन ( श्रीकृष्णचंद्रजी) मुझे मनसे भी स्मरण नहीं करते यह आश्चर्य है॥ ७॥ हरिचरणशरणजयदेवकविभारती ॥ वसतु हदि युवतिरिव कोमलकलावती ॥ ८ ॥ इति श्रीगीतगोविन्दे त्रयोदशः प्रबंधः॥ १३ ॥ पद-हरिचरणशरणजयदेवकविभारती १ वसतु क्रि० हृदि ७ युवतिः १ इवs कोमलकलावती १॥८॥ योजना-कोमलकलावती हरिचरणशरणजयदेवकविभारती युवतीः इस हृदि वसतु ॥८॥ भाषार्थ-कोमल है वर्ण जिसमें ऐसी कवितासे युक्त हरिके चरण हैं शरण ( रक्षक ) जिसके ऐसे जयदेवकविकी यह गाँत- रूप सरस्वती (वाणी) इस प्रकार भक्तोंके हृदयमें वसो जैसे नायकके हृदयमें कोमलांगी चौसठकलासे युक्त युवति(नायिका) वसती है ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविंदभाषाविवृतौ त्रयोदशः प्रबंधः ॥ १३॥ तकि कामपि कामिनीमभिसृतः किंवा कलाकेलि- भिवद्धो बन्धुभिरन्धकारिणि वनोपान्ते किमुभ्राम्यति।

सप्तमः ७]
भाषाटीकासेमतम् । (१०१)
कान्तः कान्तमना मनागपि पथि प्रस्थातुमेवाक्षमः
सङ्केतीकृतम व ललताकुओऽपि यन्नागतः ॥१॥
पद-तत्ऽ किम् १ काम् २ अपिऽ कामिनीम् अभिसृतः१ किं १
वाऽ कलाकेलिभिः३ वद्धः १ बन्धुभिः ३ अन्धकारिणि ७ वनोपान्ते
७ किम् 5 उs भ्राम्यतिक्रि०कान्तः १ क्लान्तमनाः१ मनाक अपिड
पंथि ७ प्रस्थातुमऽ एवऽ अक्षमः १ सङ्केतीकृतम वझुललताकुळे ७
अपिऽ यतऽ न आगतः १॥ १॥
योजना-कान्तः (श्रीकृष्णः) यत् ( यस्मात् ) सङ्केतीकृतमनु-
बञ्जललताकुओ अपि न आगतः तत् ( तस्मात् ) किं काम् अपि
कामिनीम् अभिसृतः वा किं वन्धुभिः कलाकलिभिः बद्धः उ (वितर्के)
किम् अन्धकारिणि वनोपान्ते भ्राम्यति किं क्लान्तमनाः पथि मनाक
अपि प्रस्थातुम् (आगन्तुम् ) अक्षमः ( असमर्थः) अस्ति ॥१॥
भाषार्थ-श्रीकृष्णचंद्रजी जिससे संकेत किये मनोहर
वतकी लताकुंजमें नहीं आये तिससे क्या किसी कामिनीके
सन्मुख तो नहीं चले गये अथवा क्या बंधु (मित्र ) ओंने
हँसीकी क्रीडामें तो न रोक लिये हों अथवा अंधकारवाले
बनमें तो न नमते हों वा मेरे लिये व्याकुल अंतःकरण होकर
मार्गमें किंचित् भी चलनेको असमर्थ है अर्थात् प्रतीत नहीं
होसकता कि संकेत करके क्यों न आये ॥ १॥
अथागतां माधवमन्तरेण सखीमियं वीक्ष्य विषादमूकाम्।
विशङ्कमाना रमितं कयाऽपि जनार्दनं दृष्टवदेतदाह॥२॥
पद-अथऽ आगताम् २ माधवम् २ अन्तरेणऽ सखीम् २ इयम् १
वीक्ष्यऽ विषादमूकाम २ विशङ्कमाना १ रमितम् २ कया ३ अपि
जनार्दनं २ दृष्टवत्: एतत् २ आह क्रि० ॥ २ ॥

BABAIHD (१०२) गीतगोबिन्दम्- [सर्गः योजना-अथ (अनन्तर) इयं (राधा) माधवम् अन्तरेण आग- तां विषादमूकां सखीं वीक्ष्य जनार्दनै कया अपि सह रमितं विशंक- माना सती दृष्टवत् एतत् आह ॥ २॥ भाषार्थ-इसके अनंतर माधवके विना आई हुई ससाको दुःखसे मूक (चुपकी ) देखकर किसी गोपीके संग जनादनके रमणकी शंका करती हुई दखेि की तुल्य जनार्दनको यह राधाजी इस वचनको कहने लगीअथवा कामिनीसहित कृष्णको देख कर यह वचन बोली ॥ २॥ अथ चतुर्दशः प्रबंधो वसंतरागेण एक- तालीताले गीयते॥१४॥ स्मरसमरोचितविरचितवेषा ॥ गलितकुसुमदलविलु- लितकेशा ॥ १ ॥ कापि चपला मधुरिपुणा विलसति युपतिरधिकगुणा ॥ध्रु.॥ पद-स्मरसमरोचितविरचितवेषाश्गलितकुसुमदलविलुलितकेशा ? का १ अपिऽ चपला १ मधुरिपुणा ३ विलसति क्रि० युवतिः १ अधिकगुणा १॥१॥ योजना-स्मरसमरोचितविरचितवेषा गलितकुसुमदलविललितकेशा अधिकगुणा चपला का अपि युवतिः मधुरिपुणा सह विलसति (क्रोडति)॥१॥ भाषार्थ-कामदेवके संग युद्धके योग्य धारण किये हैं भूषण आदि जिसने और गिरते हैं पुष्प जिनमेसे ऐसे अस्त- व्यस्त हैं केश जिसके ऐसी अत्यंत सुंदरता आदि गुणोंसे युक्त

सप्तमः ७]
जापाटीकासमेतम् ।
(१०३)
कोई चपल युवति ( कामिनी ) श्रीकृष्णजीके संग कोडा
करती है ॥१॥
हरिपरिरम्भणवलितविकारा । कुचकलशोपरि तर-
लितहारा ॥२॥
पद--हरिपरिरम्भणवलितविकारा १ कुचकलशोपरिऽ तरलत-
हारा १॥२॥
योजना-हरिपरिरम्भणवलितविकारा कुचकलशोपरि तरलितहारा
का अपि युवतिः मधुरिपुणा विलसति इति पूर्वोक्तध्रुवपदेना-
न्वयः॥२॥
भाषार्थ-कृष्णके आलिंगनसे पृथकू २ दीखता है काम-
देवका भाव जिसका और कलशतुल्य कुचाओंपर चंचल है
हार जिसके ऐसी कोई युवति श्रीकृष्णचंद्रजीके संग क्रीडा
करती है ॥ २॥
विचलदलकललिताननचन्द्रा ॥ तदधरपानरभस-
कृततन्द्रा ॥३॥
पद-विचलदलकललिताननचन्द्रा १ तद्धरपानरभसकृततन्द्रा १॥
योजना-पदद्वयस्य ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥ ३ ॥
भाषार्थ-काँपते हुए स्वर्णके तुल्य केशोंसे मनोहर है
मुखचंद्र जिसका और श्रीकृष्णके अधर पीनेसे शीघ्र आई है
तन्द्रा जिसको ऐसी कोई युवति श्रीकृष्णचंद्रजीके संग क्रीडा
करती है ॥ ३॥
चञ्चलकुण्डलदालतकमाला ॥ मुखरितरशनजवन-
गतिलोला ॥४॥

[ सर्गः
(१०४) गीतगोविन्दम्-
पद-चञ्चल कुण्डलदलितकपोला?मुखरितरशनजघनगतिलोला॥
योजना-पदद्वयस्य ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥ ४॥
भाषार्थ-चंचल कुंडलोंसे विस हैं कपोल जिसके और
शब्द करती रशना ( कोंदनी) वाली जंघाओंके गमनसे चंचल
ऐसी कोई युवति श्रीकृष्णचंदजी के संग क्रीडा करती है ॥४॥
दयितविलोकितलजितहसिता ॥ बहुविधकूजित-
रतिरसरसिता ॥५॥
पद-दयितविलोकितलजितहसिता १ बहुविधकूजितरतिरस-
रसिता १ ॥ ५॥
योजना-ध्रुवपदेन पूर्ववत् ॥५॥
भाषार्थ-कृष्णको देखकर लज्जासे हँसती और अनेक
प्रकारके हैं मयूर आदिके शब्द जिसमें ऐसा जो रतिकोडाका
रस उससे प्रसन्न कोई कामिनी श्रीकृष्णचंद्रजीके संग कोडा
करती है ॥ ५॥
विपुलपुलकपृथुवेपथुभङ्गा ॥ श्वसितनिमीलित-
विकसदनङ्गा ॥६॥
पद-विपुलपुलकपृथुवेपथुभङ्गाश्वसितनिमीलितविकसदना११६
योजना-पदद्वयस्य ध्रुवपंदन पूर्ववत् ॥ ६॥
भाषार्थ-अधिक हैं रोमांच जिसके और बड़ा है कंप
जिसको श्वास और नेत्राके मोचनसे प्रकट हुआ है वार्यरूप
कामदेव जिसको ऐसी कोई कामना श्राकृष्णचंद्रजीके संग
क्रीडा करती है ॥ ६॥

सप्तमः ७] भाषाटीकासमेतम् । (१०५) श्रमजलकणभरसुभगशरीरा ॥ परिपतितोरसि रतिरणधीरा ॥७॥ पद-श्रमजलकणभरसुभगशरीरा १ परिपतिता १ उरसि ७ रति- रणधीरा १॥ ७॥ योजना-श्रमजलकणभरसुभगशरीरा उरसि परिपतिता रतिरणधीरा का अपि युवतिः मधुरिपुणा क्रीडति इति ध्रुवपदेन संबन्धः ॥७॥ भाषार्थ-परिश्रमके जलके कणकोंके भारसे सुंदर है शरीर जिसका-और श्रीकृष्णचंइजीकी छातीपर स्थित और रतिरूपसंग्राममें धीर-कोई युवति श्रीकृष्णचंद्रजीके संग क्रीडा करती है ॥ ७॥ श्रीजयदेवभणितहरिरमितम् ।। कलिकलुषं जन- यतु परिशमितम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे चतुर्दशः प्रबन्धः ॥ १४ ॥ पद-श्रीजयदेवभणितहरिरामतम् १ कलिकलुषम् २ जनयतु क्रि० पारशमितम् २ ॥ ८ ॥ योजना-श्रीजयदेवमाणितहरिरमितम् कलिकलुषम् परिशमितम् जनयतु ॥८॥ भाषार्थ-श्रीजयदेवका कहा यह हरि (श्रीकृष्णचंद्रजी) का रमण (क्रीडा) श्रोता और वक्ताओंके जो कलियुगके पाप उनको नष्ट करो ॥ ८॥ इति गीतगोविन्दमाषाविवृतौ चतुर्दशः प्रबन्धः ॥ १४ ॥ विरहपाण्डुमुरारिमुखाम्बुजातिरयं तिरयन्नपि (१०६) गीतगोविन्दम्- [सर्गः वेदनाम् । विधुरतीव तनोति मनोभुवः सुहृदये हृदये मदनव्यथाम् ॥१॥ पद-विरहपाण्डमुरारिमुखाम्बुजद्युतिः१ अयम् १ तिरयन् १ अपिऊ वेदनाम् १ विधुः २ अतीव तनोति क्रि. मनोभुवः ६ सुहृत् १ अयेऽ हृदये ७ मदनव्यथाम् २ ॥१॥ योजना-अये ( इति कोमलसम्बोधने हे सखि) विरहपाण्डुमुरारि- मुखाम्बुजातिः-मनोभुवः सुहृत् अयं विधुः वेदनां तिरयन (आच्छा- दयन् ) अपि मम हृदये अतीव मदनव्यथां तनोति ॥ १॥ भाषार्थ-अये सखि (यहां अये यह कोमलसंबोधन) है मेरे विरहसे पीला जो श्रीकृष्णचंद्रजीका मुखारविन्द उसके समान ह कांति [अल्पप्रकाश] जिसका और कामदेवका मित्र यह चंद्रमा दुःखका आच्छादान ( ढकना) करता हुआ भी मेरे हृदयमें अत्यंत कामदेवकी पीडाको करता है ॥ १ ॥ अथ पञ्चदशप्रबन्धो गुर्जररागेण एक- तालीताले गीयते ॥ १५॥ समुदितमदने रमणीवदने चुम्बनवलिताधरे ॥ मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनी- करे ॥१॥ रमते यमुनापुलिनवने विजयी मुरारि- रधुना ॥ ध्रु०॥ पद-समुदितमदने ७ रमणीवदने ७ चुम्बनवलिताधरे ६ मृगमद- तिलकं २ लिखति क्रि० सपुलकं २ मृगम १ इवs रजनीकरे ७ रमते क्रि० यमुनापुलिनवने ७ विजयी १ मुरारिः १ अधुनाऽ॥१ योजना-हेसखि अधुना यमुनापुलिनवने विजयी मुरारिः रमते-

सप्तमः ७] भाषाटीकासमेतम् । (१०७)
समुदितमदने चुम्बनवलिताधरे रमणीवदने रजनीकरे मृगम् इव मृग
मदतिलकम् लिखति ॥ १॥
भाषार्थ-हे सखि इस समयमें विजयवाले मुरारी कृष्णजी
यमुनातटके वनमें क्रीडा करते हैं और रमणी ( गोपी ) योंके
उस मुखारविदपर चंद्रमा मृगके समान कस्तूरीके तिलकको
लिखते (करते ) हैं जिसमें कामदेवकी वृद्धि है और चुंबनसे
संकोचको प्राप्त हुआ है अधरओष्ठ जिसका ॥ १ ॥
घनचयरुचिरे रचयति चिकुरे तरलिततरुणानने ॥
कुरबककुसुमं चपलासुषमं रतिपतिमृगकानने ॥२॥
पद- घनचयरुचिरे ७ रचयति क्रि० चिकुरे७ तरलिततरुणानने
कुरबककुसुभं २ चपलासुषमम् २ रतिपतिमृगकानने ७ ॥ २ ॥
योजना-घनचयरुचिरे तरलिततरुणानने रतिपतिमृगकानने
चिकुरे चपलासुषमं कुरबककुसुमं रचयति ॥ २ ॥
भाषार्थ-वह कामिनीका केशसमूह मेघ के सदृश हो रहाहै,
एवं वह केशपाश रतिनाथ स्वरूप कुरंगके चरणस्थल हो रहे
हैं, और कृष्णजी उन्होंकी प्रशंसा करते हैं, और उन्होंने चप-
लासदृश कुरबक पुष्प आरोपण करते हैं ॥ २ ॥
घटयति सुघने कुचयुगगगने मृगमदुरुचिरूषिते ॥
मणिसरममलं तारकपटलं नखपदशशिभूषिते ॥३॥
पद--
--घटयति क्रि० सुघने ७ कुचयुगगगने ७ मृयमदरुचिरू.
षिते ७ माणसरम् २ . अमलम् २ तारकपटलम् २ नखपदशशि-
भूषिते । ७३ ॥
योजना--हे सखि मृगमदरुचिरूषिते नखपदशशिभूषिते सुघने
कुचयुगगगने अमलं मणिसरं तारकपटल घटयति ॥ ३ ॥

[ सर्गः
(१०८)
गीतगोविन्दम्-
भाषार्थ-वह सुंदरीका स्वरूप आकाशतारोंके समान मणि-
मय हारसे शोभायमान हो रहा है ॥ ३॥
जितबिसशकले मृदुभुजयुगले करतलनलिनीदले ॥
मरकतवलयं मधुकरनिचयं वितरति हिमशीतले ४
पद-जितबिसशकले ७ मृदुभुजयुगले ७ करतलनलिनीदले ७
मरकतवलयमूरमधुकरनिचयम् वितरति क्रि० हिमशीतले ॥ ७॥४॥
योजना-हे सखि जितविसशकले करतलनलिनीदले हिमशीतले
मृदुभुजयुगले मरकतवलयं मधुकरानचयं वितरति ॥४॥
भाषार्थ--वह नारीके हस्त मृणालस्वरूप है, और उसकी
हथेलियां कमलस्वरूप हो रही है, उसके हाथोंमें जो मणिमय
कङ्कण हैं वे नमरोंके तुल्य शोभा दे रहे हैं ॥ ४ ॥
रतिगृहजयने विपुलापपने मनसिजकनकासने ॥
मणिमयरशनं तोरणहसनं विकिरति कृतवासना॥
पद-तिगृहजघने ७ विपुलापघने ७ मनसिजकनकासने ७ माण-
भयरशनम् २ तोरणहसनम् २ विकिरति क्रि० कृतवासने ॥७॥५॥
योजना-हे सखि विपुलापघने मनसिजकनकासने कृतवासनं
रतिगृहजघने तोरणहसनं मणिमयरशनं विकिरति ॥५॥
भाषार्थ--वह नारीके जघनदेश रतिके भवनस्वरूप एवं काम-
देवको कनकरचित आसन हो रहा है, उन्हें देखकर हरि-
जीका मदन रणवृद्धिको प्राप्त हो रहा है, उसपर हारने मर-
कतमणि चंद्रहार समर्पण किया है, और वह चंद्रहार तोरणस्थ
पुष्पहारके सदृश शोभायमान हो रहा है ॥ ५ ॥

सप्तमः ७]
जापाटीकासमेतम् । (१०९)
चरणकिसलये कमलानिलये नखमणिगणपूजिते ।
बहिरपवरणं यावकभरणं जनयति हदियोजिते६॥
पद-चरणकिसलये ७ कमलानिलये ७ नखमणिगणपूजिते ७
बहिऽऽ अपवरणमश्यावकभरणमश्जनयति क्रि० हृदियोजिते ॥६॥
योजना-हे सखि कमलानिलये नखमणिगणपूजिते हृदि योजिते
चरणीकसलये बहिः अपवरणं, यावकभरणं जनयति ॥ ६ ॥
भाषार्थ-हे सखि श्रीकृष्णचन्द्रजी लक्ष्मीका निवास मणि-
रूपनखोंके समूहसे प्रकाशित और अपने हृदयपर स्थापन
किये किसी गोपकि चरणारविंदपर ऐसा यावकरण (महावर)
रचते हैं मानो बाहिरका आच्छादनही है ॥ ६ ॥
रमयति सुदृशंकामपि सदृशं खलु हलधरसोदरे॥किम
फलमवसं चिरमिह विरसं वद सखि विटपोदरे ॥७॥
पद-रमयति ७ सुदृशं २ काम २ अपिऽ सदृशं २ खलुहल-
धरसोदरे ७ किम् १ अफलम् २ अवसम् क्रि० चिरम्ऽ इहs विरसं
२ वद क्रि० साख १ विटपोदरे ॥७॥७॥
योजना-हे साखि खलुहलधरसोदरे काम् अपि सदृशं सुदृशं रम-
यति सति इद विटपोदरे अहं विरसम् अकलं यथा स्यात्तथा किम
(किमर्थ) अवसम् इति त्वं वद ॥ ७ ॥
भाषार्थ-हे सखि यदि खलु (ठकि) बलदेवके सोदर माता
(कस्णजी) यौवन रूप आदिसे अपने तुल्य और सुंदरनेत्र-
वाली किसी नायिकाके संग रमण ( क्रीडा) करते हैं तो मैं
इस लताकुंजमें शृंगाररससे शुन्य और निष्फल वास चिरकाल-
तक क्यों करूं अर्थात् मेरा यहां बसना वृथा है ॥ ७ ॥

(११०) गीतगोविन्दम्- [सर्गः इह रसभणने कृतहरिगुणने मधुरिपुपदसेवके ।। • कलियुगचरितं न वसतु दुरितं कविनृपजयदेवके ८ इति श्रीगीतगोविन्दे पञ्चदशः प्रबंधः ॥२५॥ पद-इहs रसभणने ७ कृतहरिगुणने ७ मधुरिपुपदसेवके ७ कलि- युगचरितं २ नऽ वसतु क्रि० दुरितं २ कविनृपजयदेवके ॥ ७ ॥ योजना--रसभणने कृतहारगुणने मधुीरपुपदसेवके कबिनृपजय- देवके कलियुगचरितं दुरितम् इह ( मयि ) न वसतु ॥ ८॥ भाषार्थ--शृंगाररसके वक्ता हरिगुणोंके चिंतक और श्रीक- ष्णके चरणसेवक इस जयदेवकविराज मेरे शरीरमें कलियुगके वा कलियुगमें किये पाप मत बसो अर्थात् श्रीकृष्णचन्द्रजीकी लीलाके वर्णनसे मेरे पाप नष्ट हो ॥ ८ ॥ नायातः सखि निर्दयो यदि शठस्त्वं दूति किं दूयसे स्वच्छन्द बहुवल्लभः स रमते किं तत्र ते दूषणम् ॥ पश्याद्य प्रियसंगमाय दयितस्याकृष्यमाणं गुणैरुत्क- ण्ठार्तिभरादिव स्फुटदिदं चेतः स्वयं यास्यति ॥ १॥ पद-नऽ आयातः।१ सखि १ निर्दयः १ यदि शठः १ वं १ दृति १ किंऽ दूयसे क्रि० स्वच्छन्दंर बहुवल्लभः १ सः १ रमते क्रि० कि १ तत्रऽ ते ६ दूषणं १ पश्य क्रि० अद्यऽ प्रियसङ्गमाय ४ दयि- तस्य ६ आकृष्यमाणं १ गुणैः ३ उत्कण्ठार्तिभरात् ५ इवऽ स्फुटत् १ इदं १ चेतः १ स्वयंऽ यास्यति क्रि० ॥१॥ योजना-हे सखि हे दूति यदि निर्दयः शठः न आयातः तार्ह त्वं किं दूयसे बहुवल्लभः स (कृष्णः) स्वच्छन्दं रमते तत्र ते दूषणम् किम् अस्ति दयितस्य गुणैः आकृष्यमाणम उत्कण्ठाति- भरात स्फुटत् इव इदं चेतः प्रियसङ्गमाय अद्य स्वयं यास्यति इति त्वं पश्य ॥१॥ १९५४

सप्तमः ७] भाषाटीकासमेतम् । (१११)
भाषार्थ-हे साख हे दूति ! यदि वह निर्दय शठ(वंचक )
कृष्णजी न आये तो क्यों दुःखी होती है और बहुत हैं
प्यारी जिसकी ऐसे वह कृष्णजी स्वच्छंद (अपनी इच्छासे)
रमण करते हैं इसमें तेरा क्या दोष है आज देख श्रीकृष्ण-
चंद्रजी प्यारेके गुणा (सुंदर आदि) से वशीभूतहुआ और
प्रीति और दुःखोंकी आधिकतासे बाहिर निकसताहुआ यह
मेरा चित्त ( मन ) स्वयं (आप) प्रियसंगमके लिये जायगा
अर्थात् श्रीकृष्णजीके परलोक, संगमाथ मेरा मरण हो
जायगा ॥१॥
अथ षोडशःप्रबन्धी देशांकरागेण रूपकताले गीयते१६
अनिलतरलकुवलयनयनेन ॥ तपत्ति न सा किसलय-
शयनेन । सखि या रमिता वनमालिना ॥ध्रु०॥१॥
पद-अनिलतरलकुवलयनयनेन ३ तपति क्रि० नऽ सा १ किस-
लयशयनेन ३ सखि १ या १ रमिता १ वनमालिना ३ ॥१॥
योजना-हे सखि अनिलतरलकुवलयनयनेन वनमालिना या रमिता
सा किसलयशयनेन न तपति ॥ १ ॥
भाषार्थ-हे सखि पवनसे चंचल जो कमल उसके समान
हैं नेत्र जिनके ऐसे वनमाली (कृष्णजी) ने जिस गोपीके संग
रमण किया है वह कमलोंकीशय्यामें दुःखी नहीं होती अथवा
उक्त वनमालीने जिस ( मेरी सदृश) के संग रमण नहीं किया
क्या वह कमलोंकी शय्या दुःखी नहीं होती अर्थात्
अवश्य होती है ॥ १ ॥

[ सर्गः
(११२) गीतगोविन्दम्-
विकसितसरसिजललितमुखेन ॥ स्फुटति न सा
'मनसिजविशिखेन ॥२॥
पद-विकसितसरसिजललितमुखेन ३ स्फुटति क्रि० ना सा १
मनसिजविशिखेन न स्फुटति ॥२॥
योजना-विकसितसरसिजललितमुखेन ( कृष्णेन) या रमिता
सा मनसिजविशिखेन न स्फुटति २॥
भाषार्थ-हे साखि खिलेहुए कमलके समान है मनोहर मुख
जिसका ऐसे श्रीकृष्णनांके संग जिसने रमण किया है उसके
कामदेवके बाणोंसे टुकडे नहीं होते ॥ २ ॥
अमृतमधुरमृदुतरवचनेन ॥ ज्वलति न सा मल-
यजपवनेन ॥३॥
पद-अमृतमधुरमृयुतरवचनेन ३ ज्वलति क्रि० नऽ सा १ मल-
यजपवनेन ३ ॥३॥
योजना-अमृतमधुरमृदुतरवचनेन कृष्णेन या रमिता सा मल-
यजपवनेन न ज्वलति ३ ॥ ३ ॥
भाषार्थ-हे साखि अमृतके समान मधुर वा मनोहर है
कोमल वचन जिनके ऐसे कृष्णजीके संग जिस गोपीने रमण
किया है वह गोपी मलयगिरिक पवनसे नहीं जलती ॥ ३॥
स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन ॥ लुठति न सा
हिमकरकिरणेन ॥४॥
पद-स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन ३ लुठति क्रि० नऽ सा १ हिम-
करकिरणेन ३॥ ४॥
योजना-स्थलजलरुहरुचिकरचरणेन कृष्णेन या रमिता सा हिम-
करकिरणेन न लुठति ॥४॥

सप्तमः ७] भाषाटीकासमेतम्। भाषार्थ-हे सखि स्थलमें पैदा हुए कमलोंके समान है कांति जिनकी ऐसे करचरणकमल जिनके ऐसे कृष्णजीके संग जिस गोपीने क्रीडा की है वह चंद्रमाकी किरणोंसे तपायमान नहीं होती है॥ ४ ॥ सजलजलदसमुदयरुचिरेण ॥ दलति न सा हदि चिरविरहण ॥५॥ पद-सजलजलदसमुदयरुचिरेण ३ दलति क्रि० नऽ सा १ हृदि ७ चिरविरहेण ३ ॥५॥ योजना-सजलजलइसमुदयरुचिरेण कृष्णेन या रमिता सा चिर- विरहेण हृदि न दलति ॥ ५ ॥ भाषार्थ-हे सखि-जलसहितमेघसमूहके समान मनोहर श्रीकृष्णचंद्रजी के संग जिस गोपीने रमण किया है वह चिर कालके विरहसे विदीर्ण (दो टूक) नहीं होती ॥५॥ कनकनिकपरुचिशुचिवसनेन ॥ श्वसिति न सा परिजनहसनेन ॥६॥ पद-कनकनिकपरुचिशुचिवसनेन३ श्वसिति क्रि० नऽ सा १ परि- जनहसनेन ३ ॥ ६ ॥ योजना-हे सखि कनकनिकषरुचिशुचिवसनेन कृष्णेन या रमिता सा परिजनहसनेन न श्वसिति ॥ ६॥ भाषार्थ-हे सखि सुवर्णकी रेखाके समान पीत निर्मल हैं वस्त्र जिनके ऐसे श्रीकृष्णजीके संग जिस गोपीने रमण किया है वह जगत वा सतियांकी हँसीसे लंबे २.श्वास नहीं लेती अर्थात् जिसके संग रमण नहीं किया वह श्वास लेतीहै ॥६॥ POST

(११४) गीतगोविंदम्-
| [सर्गः
सकलभुवनजनवरतरुणेन ॥ वहति न सा रुज-
मतिकरुणेन ॥ ७॥
पद-सकलभुवनजनवरतरुणेन ३ वहति क्रि. नऽ सा १ रुजम
२ अतिकरुणेन ३॥७॥
योजना-सकलभुवनजनवरतरुणेन अतिकरुणेन या रमिता सा
रुजं न वहति ॥ ७॥
भाषार्थ-हे सखि संपूर्ण भुवनके जनोंमें श्रेष्ठ-तरुण और
अत्यंत दयाशील, कृष्णजीके संग जिस गोपीने रमण किया
है वह दुःखको प्राप्त नहीं होती ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभणितवचनेन ॥ प्रविशतु हरिरपि हृद-
यमनन ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविन्द षोडशःप्रबंधः॥१६॥
पद-श्रीजयदेवभणितवचनेन ३ प्रविशतु क्रि० हरिः १ अपिs
हृदयम् २ अनेन ३ ॥८॥
योजना--अनेन श्रीजयदेवभाणितवचनेन हरिः अपि हृदयं
प्रविशतु ॥ ८॥
भाषार्थ-श्रीजयदेवके कहे इस वचनसे भक्तोंके हृदयमें हार
(कृष्णजी) प्रवेश करो अर्थात् हरिके चरणारविंदके प्रवेश-
से उनके हृदयके पाप नष्ट हो ॥ ८॥
इति गीतगोविंदभाषाविवृतौ षोडशः प्रबंधः ॥ १६ ॥
मनोभवानन्दन चन्दनानिल प्रसीद रे दक्षिण मञ्च
वामताम् ॥ क्षणं जगत्प्राण विधाय माधवं पुरो
मम प्राणहर भविष्यसि ॥ १॥

सप्तमः ७] भाषाटीकासमेतम् । ( ११५ पद-मनोभवानन्दन १ चन्दनानिल १ प्रसीद क्रि० रे दक्षिण १ मुञ्च क्रि० वामताम् २ क्षणंड जगत्प्राण १ विधाय: माधवम् २ पुरः मम ६ ग्राणहरः १ भविष्यसि क्रि० ॥१॥ योजना-हे मनोभवानन्दन रे दक्षिण हे जगत्प्राण हे चन्दनानिल त्वं प्रसीद वामां मुञ्च माधवम् क्षणं यथा स्यात्तथा पुरः विधाय मम प्राणहरः त्वं भविष्यसि ॥१॥ भाषार्थ-हे कामदेवको आनंदके कारण हे दक्षिण हे जगतके प्राण चंदनके पवन तू वामता (प्रतिकूलता) को त्याग दे और माधव ( कृष्णजी) को क्षणमात्र मेरे आगे करके प्राणोंका नाश करियो क्योंकि प्राणोंके गमनके समयमें श्रीकृष्णजीका दर्शन दुर्लभ है ॥ १ ॥ रिपुरिव सखीसंवासोऽयं शिखीव हिमानिलो विष- मिव सुधारश्मिरं दुनोति मनोगमम् ॥ हृदय- मदये तस्मिन्नेवं पुनर्बलते बलात् कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरङ्कुशः॥२॥ पद-रिपुः १ इवऽ सखीसंवासः १ अयम् १ शिखी १ इव हिमानिलः १ विषम् १ इहऽ सुधारश्मिः १ दूरंऽ दुनोति क्रि० मनार मम ६ हृदयम् १ अदये ७ तस्मिन् ७ एवंऽ पुनःऽ बलते क्रि० बलात् ५ कुवलयदृशाम् ६ वामः १ निकामनिरङ्कुशः १ ॥२॥ योजना-हे सखि अयम् सखीसंवासः रिपुः इव हिमानिलः शिखा इव सुधारश्मिः विषम् इव मम मनः दुनोति एवम् मम हृदयं तस्मिन् अदये ( कृष्णे) पुनः बलात् वलते अतः कुवलयदृशां वामः कामः निकामनिरङ्कुशः भवति ॥ २ ॥ भाषार्थ-हे सखि यह सखियोंके संग वाम शत्रुके समान H

[सर्गः
• (११६)
गीतगोविन्दम्-
और शीतल पवन अग्निके समान और चंद्रमा विषके समान
मेरे मनको पीडा देते हैं और इस प्रकार दुःखी हुआ भी
मेरा मन फिर भी उसी निर्दयी कृष्णजीमें बलसे जाता है
इससे प्रतीत होता है कि स्त्रियोंके लिये क्रूर जो कामदेव है
वह अत्यंत निरंकुश है अर्थात् चाहे जहां ले जाते हुए काम-
देवको कोई नहीं हटा सकता ॥२॥
बाघां विधेहि मलयानिल पञ्चवाण प्राणान् गृहाण
न गृहं पुनराश्रयिष्ये॥किं ते कृतान्तभागिनि क्षमया
तरङ्रङ्गानि सिञ्च मम शाम्यतु देहदाहः ॥ ३॥
पद-वाधाम् २ विधेहि कि० मलयानिल १ पञ्चवाण १ त्वम् १
प्राणान् २ गृहाण क्रि० नऽ गृहम् २ पुनः आश्रयिष्ये क्रि० किम्?
ते ६ कृतान्तभगिनि १ क्षमया ३ तरङ्गैः ३ अङ्गानि २ सिञ्च क्रि०
मम ६ शाम्यतु क्रि० देहदाहः१॥३॥
योजना-हे मलयानिल त्वं बाधां विधेहि हे पञ्चवाण त्वं प्राणान्
गृहाण अहं गृहं पुनः न आश्रयिष्ये हे कृतान्तभगिनि ( यमुने) ते
समया किं फलम् त्वं मम अंगानि तरंगैः सिंच मम देहदाहः शाम्यतु
मरणं भवतु इत्यर्थः ॥ ३ ॥
भाषार्थ-हे चंदनके ! पवन तू मेरी पीडाको कर और
हे कामदेव ! मेरे प्राणोंको ग्रहण कर जिससे मैं फिर घरमें न
जाऊं और हे यमुने ! शांति क्यों कर रही है अपने तरंगोंसे
मेरे अंगोंको साँच अर्थात् मुझे डबोले और बनेसे मेरे
देहकी शांति हो अर्थात् मेरा मरणही हो जाय ॥ ३ ॥

सप्तमः ७]
भाषाटीकासमेतम् । (११७)
सान्द्रानन्दपुरन्दरादिदिविषद्वन्दरमन्दादरादान-
मुकुटेन्द्रनीलमणिभिः सन्दर्शितेन्दीवरम् ॥ स्व-
च्छन्दं मकरन्दसुन्दरगलन्मदाकिनीमेदुरं श्रीगो-
विन्दपदारविन्दमशुभस्कन्दाय वन्दामहे ॥ ४ ॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृत गीतगोविन्दे महाकाव्ये
श्रीनागरनारायणो नाम सप्तमः सर्गः॥ ७॥
पद-सान्द्रानन्दपुरन्दरादिदिषदृन्दैः ३ अमन्दादरात् ५ आननैः
३ मुकुटेन्द्रनीलमणिभिः ३ सन्दर्शितेन्दीवरम् २ स्वच्छन्दम् २ मकर-
न्दसुन्दरगलन्मन्दाकिनीमेदुरम् २ श्रीगोविन्दपदारविन्दम् २अशुभस्क-
न्दाय ४ वन्दामहे क्रि० ॥ ४ ॥
योजना-अमन्दादरात् आननैः सान्द्रानन्दपुरन्दरादिदिविषद्वन्दैः
मुकुटेंद्रनीलमणिभिः संदर्शितेंदीवरम स्वच्छन्दं यथा स्यात्तथा मकरन्द-
सुन्दरगलन्मन्दाकिनीमेदुरं श्रीगोविन्दपदाराविन्दम् वयम् अशुभस्क
न्दाय वन्दामहे ( नमाम)॥४॥
भाषार्थ-अत्यंत आदरपूर्वक चारोंतरफसे नम्र अर्थात
नमस्कार करते अतीवप्रसन्न इंद्रआदि संपूर्ण देवताओंने मुकु-
टॉकी इंद्रनीलमणियोंसे जो देखता है नीलकमलका श्रम
जिसमें और स्वच्छंद रीतिसे पुष्पोंके रसकी तुल्य निकसती
हुई गंगासे स्निग्ध ( चिकना वा गीला ) जो श्रीगोविन्दका
चरणारविन्द उसको अशुन (पाप) नाशके लिये हम नम-
स्कार करते हैं ॥ ४ ॥

(११८) गीतमोविन्दम्-- [सर्गः इति श्रीजयदेवकते गीतगोविंदे पं० मिहिरचन्दकृतभाषाविवृति- साहिते महाकाव्ये श्रीनागरनारायणो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७॥ अष्टमः सर्गः ८. अथ कथमपि यामिनी निनीय स्मरशरजर्जरिताऽपि सा प्रभाते ॥ अनुनयवचनं वदन्तमये प्रणतमपि प्रियमाह साभ्यसूयम् ॥ १॥ पद-अथऽ कथम अपिऽ यामिनी २ निनीयड स्मरशरजर्जरिता १ अपिऽ प्रियं १ प्रभाते ७ अनुनयवचनं २ वदन्तम् २ अग्रे ७ प्रणतम् २ अपिऽ प्रियम् २ आह क्रि० साभ्यसूयम् २॥१॥ योजना-अथ ( अनन्तरं मंगलं वा) स्मरशरजर्जरिता अपि सा (राधा) कथम् अपि यामिनी निनीय प्रभाते अनुनयवचनं वद- न्तम् अग्रे प्रणतम् अपि प्रियं साभ्यसूयं यथा स्यात्तथा इदं वचनम् आह ( उवाच)॥१॥ भाषार्थ-इसके अनंतर कामदेवके बाणोंसे पीडित भी वह राधाजी बड़े कष्टसे रात्रिको व्यतीत करके प्रभातके समय प्रार्थनाके बचनोंको कहते और प्रणाम करते हुए भी प्यारे श्रीकृष्णजीको ईर्ष्यासहित यह वचन कहने लगी॥१॥ अथ सप्तदशः प्रबन्धोभैरवरागेण यतिताले गीयते१७ रजनिजनितगुरुजागररागकषायितमलसनिमेषम् । वहति नयनमनुरागमिव स्फुटमुदितरसामिनिवे- शम् ॥ १॥ हरिहरि याहि माधव याहि केशव मा वद कैतववादम् ॥ तामनुसर सरसीरुहलोचन या तव हरति विषादम् ॥ ध्रु० ॥

अष्टमः ८] भाषाटीकासमतेम् । (११९)
पद-रजनिजनितगुरुजागररागकषायितम् २ अलसनिमेषम् २
बहति क्रिनयनम्२अनुरागम् २ इवऽस्फुटम् २ उदितरसाभिनिवेशमू
२ हरिहरिऽ याहि क्रि०माधव १ याहि क्रि० केशव १ माऽ वद कि०
कतववादम् २ ताम् २ अनुसर क्रि०' सरसोरुहलोचन १ या १ तक
हरति कि विषादम् २ ॥१॥
योजना-हरिहरि ( रामराम) हे माधव त्वं याहि हे केशव त्वम्
याहि त्वम् कैतववादम मा वद हे सरसीरुहलोचन त्वम् ताम् अनुसर या
तव विषादम् हरति यतः रजनिजनितगुरुजागररागकषायितम् अल.
सनिमेषं ते नयनम् स्फुटम् यथा स्यात्तथा उदितरसाभिनिवेशम् अनु-
रागम् इव वहति धारयति ॥ १॥
भाषार्थ-हार हार ( खेद है २) हे माधव ! आप जाओ
हे केशव आप जाओ और छलके वचन मत कहो हे कमल-
नयन ( कमलनेत्र ) उस नायिकाके समीप जाओ जो आपके
दुःखको दूर करे है क्योंकि रात्रिक अत्यंत जागनेसे रक्त हैं
और रात्रिके जागनेसे ही पैदा हुये आलस्यसे कुछ २ चलती
हैं पलक जिसकी और पैदा हुआ है शृंगाररसका अभिनिवेश
(आयह ) जिसमें ऐसा आपका नेत्र प्रकट अन्यत्रोके अनु-
राग ( प्रेम ) कोही मानो धारण कररहा है अर्थाव आपकी
अन्य स्त्री प्राति आपके ही नेत्रोंसेही प्रतीत होती है ॥१॥
कजलमलिनविलोचनचुम्बनविरचितनीलिमरूपम् ॥
दशनवसनमरुणं तव कृष्ण तनोति तनोरनुरूपम्२॥
पद कजलमलिनविलोचनचुम्बनविरचितनीलिमरूपम् १ दशन
वसनम् १ अरुणम् १ तब ६ कृष्ण १ तनोति कि० तनोः ६ अनु-
रूपम् १ ॥२॥

[ सर्गः (१२०) गीतगोविन्दम्- योजना- हे कृष्ण तव अरुणम् दशनवसनं कज्जलमलिनविलोचन चुम्बनविरचितनीलिमरूपं सत् तव तनोः अनुरूपं तनोति ॥२॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी आपका रक्त (लाल) अध- रोष्ठ कज्जलसे मलीन नेत्रोंके चंबनसे नीलरूप होकर आपके शरीरके समान प्रतीत होता है अर्थात् रक्त भी ओष्ठ अन्य कामिनीके श्यामनेत्रके चुंबनसे श्याम प्रतीत होता है इससे आप उसीके समीप जाओ ॥ २॥ वपुरनुवहति तवस्मरसङ्गरखरनखरक्षदलेखम्।मरक- तशकलकीलतकलधौतलिपरिव रतिजयलखम् ३॥ पद-वपुः १ अनुवहति क्रि० तव ६ स्मरसङ्गरखरनखरक्षतलेखम्?' मरकतशकलकलितकलधौतलिपेः ६ इवऽ रतिजयलेखम् २ ॥ ३ ॥ योजना-हे कृष्ण स्मरसङ्गरखरनखरक्षतलेखं तव वपुः मरकत- शकलकलितकलधौतलिपेः इव रतिजयलेखम् अनुवहति ( अनु- करोति)॥३॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्णजी कामदेवके संग्राममें कठोर नखोंके क्षतों ( घाव ) की हैं रेखा जिसमें ऐसा आपका शरीर मरकत मणिमें लिखे जो सुवर्णके अक्षर उनके समान रात (कोडा) के जयपत्रका अन्य धारण करता है अर्थात् आपके शरीरसे अन्यबकि नखोंके क्षत हैं इससे आप उसोके समीप जाओ३ चरणकमलगलदलक्तकसिक्तमिदं तव हृदयमुदारम् । दर्शयतीव बहिर्मदनद्रुमनवकिसलयपरिवारम् ॥४॥ पद-चरणकमलगलदलक्तकसिक्तम् १ इदम् १ तव ६ हृदयम् १ उदारम१ दर्शयति क्रि०इववहिःऽ मदनगुमनवकिसलयपरिवारम४॥

अष्टमः ८]
नापाटीकासमतम् । (१२१)
योजना हे कृष्ण चरणकमलगलदलक्तकसिक्तम उदारम् इदं तव
हृदयम् मदनद्रुमनवकिसलयपरिवार बहिः दर्शयति इव ॥ ४ ॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णजी चरणकमलोमेसे गिरता जो अल-
कक (महावर ) उससे सींचा यह आपका मनोहर हृदय मानो
कामदेवरूपवृक्षके नवीन २ पत्तोंके परिवारको बाहिर दिखाता
है अर्थात् जिसके अलक्तका चिह्न हृदयमें हैं उसोके समीप-
आप जाइये ॥४॥
दशनपदं भवदुधरगतम्मम जनयति चेतसि खदम् ॥
कथयति कथमधुनापि मया सह तब वपुरेतदभेदम् ॥
पद-दशनपदम् १ भवदधरगतम् १ मम ६ जनयति क्रि०चेतसि७
खेदं २ कथयति क्रि• कथमूऽअधुना 5 अपिऽ मया ३ सहऽते तव ६
वपुः १ एतत् १ अभेदम् २ ॥ ५ ॥
योजना-यदि भवदधरगतं दशनपदंमम चेतसि खेदम् जनयति तर्हि
अधुना अपि एतत् तव वपुः मया सह कथम् अभेदं कथयति ॥५॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णजी आपके ओष्ठोंके ऊपर जो अन्य
कामिनीके दाँतोंके क्षत हैं वे मेरे चित्तमें खेद करते हैं इससे
अब भी यह आपका शरीर मेरे संग कैसे अभेद ( एकरूपता)
को कहता है अर्थात् पहिलेके समान अब मेरा अनेद नहीं
है उससे आप उसीके समीप जाओ जिसने दाँतोंसे क्षत
किये हैं ॥५॥
बहिरिव मलिनतरं तव कृष्ण मनोऽपि भविष्यति
नूनम् ॥ कथमथ वञ्चयसे जनमनुगतमसमशरज्वर-
दूनम् ॥६॥

[ सर्गः
(१२२) गतिगोविन्दम्-
पद-बहिःऽइवऽमलिनतरम् १ तव ६ कृष्ण १ मनः १ अपिड
भविष्यति क्रि० नूनमऽकयमूऽअथऽ वञ्चयसे क्रि० जनम् २ अनु-
गतम् २ असमशरज्वरदूनम् २ ॥६॥
योजना-हे कृष्ण तव मनः अपि बहिः इव मलिनतरं भविष्यति
इति नूनम् अथ (अन्यथा) अनुगतम् असमशरज्वरदूनम् जनम्
(मादृशं) कथम् वञ्चयसे ॥६॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णजी आपका मन भी बाहिरके समान
अत्यंत मलीन होजायगा यह प्रतीत होता है अथ (न होता
तो) मेरे सरीखे अनुयायी और कामदेवके ज्वरसे पीडित
(दुःखी) जनकी वंचना क्यों करते, अर्थात् शरणागतकी
बंचनासे प्रतीत है कि मन जी मलीन होजायगा ॥६॥
अमति भवानबलाकवलाय वनेषु किमत्र विचित्रम्॥
प्रथयति पूतनिकैव वधूवधनिर्दयबालचरित्रम् ॥७॥
पद-भ्रमति क्रि० भवान् १ अबलाकवलाय ४ वनेषु ७ किम् ?
अत्र विचित्रम् १ प्रथयति क्रि० पूतनिका १ एवऽ वधूवधनिर्दय-
बालचरित्रम् ॥ २ ॥ ७ ॥
योजना-हे कृष्ण भवान् अवलाकवलाय वनेषु भ्रमति अत्र किं
विचित्रम् न किमपीत्यर्थः । यतः पूतनिका एव तव वधूवधनिर्दय-
बालचरित्रम प्रथयति ॥ ७ ॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णजी आप वियोंके ग्रसनेके लिये वनोंमें
भाते हैं इसमें क्या विचित्र (आश्चर्य ) है जिससे पूतनाही
निर्दय होकर वधूओंके मारनेके आपके बालचरित्रको प्रकट
करती है ॥७॥

अष्टमः ८] भाषाटीकासमेतत् । (१२३) श्रीजयदेवभणितरतिवञ्चितखण्डितयुवतिविलापम्।। शृणुत सुधामधुरं विबुधा विबुधालयतोऽपि दुरापम्८ इति श्रीगीतगोविन्दे सप्तदशः प्रबंधः॥ १७॥ पद-श्रीजयदेवमाणतरतिवञ्चितखण्डितयुवतिविलापमुरेशणुत क्रि० सुधामधुरम् २ विबुधाः १ विबुधालयतः ५ अपिऽ दुरापम् ॥ २८॥ योजना-हे विबुधाः सुधामधुरं विबुधालयतः अपि दुरापम् श्रीजयदेवभणितरतिवञ्चितखण्डितयुवतिविलापं यूयं शृणुत ॥ ८ ॥ भाषार्थ-ओ पंडितो अमृतसें भी मधुर और स्वर्गमें भी दुर्लभ श्रीजयदेवकके कहे रतिसे वंचित (त्यागी) खंडिता युवतिके बिलापको तुम सुनो ॥ ८॥ इति गीतगोविन्दभाषाविवृतौ सप्तदशः प्रबन्धः ॥ १७ ॥ तवेदं पश्यन्त्याः प्रसरदनुराग बहिरिव प्रिया- पादालक्तच्छुरितमरुणद्योति हृदयम् ॥ ममाद्य प्रख्यातप्रणयभरभङ्गेन कितवत्वदालाकःशोका- दपि किमपि लजां जनयति ॥१॥ पद-६ इदम् २ पश्यन्त्याः ६ प्रसरदनुरागम् २ बहिःऽ इवs प्रियापादालक्तच्छारतम २ अरुणद्योत २ हृदयं २ मम ६ अद्यs प्रख्यातप्रणयभरभङ्गेन ३ कितव १ त्वदालोकः १ शोकात् ५ अपिs किमऽपिऽ लज्जा २ जनयति क्रि० ॥ १॥ योजनाहे कितव बहिः प्रसरदनुरागम् इव प्रियापादालक्तच्छु- रितम् अरुणद्योति इदं तव हृदयं पश्यन्त्याः मम अद्य प्रख्यात- प्रणयभरमङ्गन शोकात् अपि किम् अपि लज्जां जनयति ॥ १॥ भाषार्थ-हे वंचक ठिगोर (कृष्णजी) बाहिर दीखता है [ सर्गः (१२४) गीतगोविन्दम्- अनुराग जिससे और प्यारीके चरणोंका जो अलक्त उससे व्याप्त और लाल है कान्ति जिसकी ऐसे इस आपके हृदयको देखती हुई मुझे जगतमें प्रसिद्ध मेरी आपकी प्रीतिकी अधिकताके अंगसे हुआ जो शोक उससे आपका दर्शन किसी एक लज्जाको पैदा करता है अर्थात् उस लज्जाको मैं मुखसे कह नहीं सक्ती ॥ १ ॥ प्रातीलनिचोलमच्युतमुरः संवीतपीतांशुकं राधायाश्चकितं विलोक्य हसति स्वैरं सखी- मण्डले॥त्रीडाचञ्चलमञ्चलं नयनयोराधाय राधा- ऽऽनने स्वादुस्मेरमुखोऽयमस्तु जगदानन्दाय नन्दात्मजः ॥२॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे- महाकाव्ये खण्डितावर्णने विलक्षणल क्ष्मीपतिनीमाऽष्टमः सर्गः॥८॥ पद-प्रातःऽ नीलनिचोलम् २ अच्युतम् २ उरः २ संवीतपी- तांशुकं २ राधायाः ६ चकितंऽ विलोक्य हसति ७ बैरम् २ 'सखीमण्डले ७ ब्रीडाचञ्चलम् २ अञ्चलम् २ नयनयोः ६ आधायऽ राधानने ७ स्वादुस्मेरमुखः १ अयम् १ अस्तु क्रि० जगदानन्दाय ३ नन्दात्मजः ॥ १ ॥२॥ योजना प्रातः अच्युतम् नीलनिलोचलं राधायाः उरः संवीत- पीतांशुकं चकितं यथा स्यात्तथा विलोक्य सखीमण्डले स्वैरं इसति सति ब्रीडाचञ्चल नयनयोः अञ्चलं राधानने आधाय स्वादुस्मेरमुखः अयं नन्दात्मजः जगदानन्दाय अस्तु ॥ २ ॥ भाषार्थ-किसीदिन प्रातःकालके समय श्रीकृष्णचंद्रजीको

अष्टमः ८] भाषाटीकासमेतम् । (१२५)
राधाजीके नीलबनधारण किये और राधाजीके वक्षःस्थलको
पीताम्बरसे ढकेहुएको चकितरूपसे देखकर जब सखियोंका
मण्डल शनैःशनैः हँसने लगा तब लज्जासे चंचलनेत्रोंके कटा-
क्षसे राधाजकि मुखको देखकर किंचित् हँसीसे सुन्दर है
मुख जिनका ऐसे यह नंदके पुत्र श्रीकृष्णचंद्र जगतमें
आनंद करें ॥ २॥
अथ तां मन्मथखिन्त्रां रतिरसभिन्न विषादसंप-
नाम्। अनुचिन्तितहरिचरितां कलहान्तरितामु-
वाच रहः सखी ॥१॥
पद-अथ: तां २ मन्मथखिन्नां २ रतिरसखिन्नां २ विषाद-
संपन्नाम् २ अनुचिन्ततहरिचरितां २ कलहान्तरिताम् २ उवाच क्रि०
रहःऽ सखी ॥ १॥ १॥
योजना-अथ ( अनंतर मंगलं वा) सखी मन्मथखिन्नां रातिरस-
भिन्नां विषादसंपन्नाम् अनुचिन्तितहरिचरितां कलहान्तरितां तां
(राधां) रहः (एकांते) उवाच ॥ १॥
भाषार्थ-इसके अनंतर कामदेवसे दीन रतिके रससे
राहत और विषाद (दुःख ) से युक्त और वारंवार श्रीकृष्ण-
जाके चरित्रों (लीला) का कियाहै चिंतन जिसनें और कलहा-
न्तरिता (अर्थात् प्रतिके कोपसे मिले पनिको पाकर जो अन्य
खकि संगसे तपायमान हो वह नायिका कलहांतरिता होती
है ऐसी उस) राधानीको एकांतमें सखी ये बचन बोली ॥३॥
अथ अष्टादशः प्रबन्धो गुर्जरीरागेण
यातिताले गीयते ॥ १८॥

(१२६) गीतगोविन्दम्- [सर्गः हरिरभिसरति वहति मधुपवने ॥ किमपरमाधिक- सुख सखि भवने ॥ माधवे मा कुरु मानिनि मानमये ॥ध्रु.॥ पद-हरिः १ अभिसरति क्रि० वहति ७ मधुपवने ७ किम १ अप- रम् १ अधिकसुखम् १ सखि १ भवने ७ माधवे ७ माऽकुरु क्रि० मानिनि १ मानम् २ अयेऽ॥ १ ॥ योजना-अये मानिनि राधे माधवे मानं मा कुरु यतः मधुपवने वहति सति हरिः अभिसरति हेसखि भवने अपरं अधिकसुखं किम् अस्ति न किंचित् इत्यर्थः ॥ १ ॥ भाषार्थ-हे मानवाली श्रीराधे माधव ( कृष्ण ) के विषे आप अभिमान मत करो क्योंकि जब वसंतका पवन चलेगा तब हरि (श्रीकृष्णजी) आपही तेरी संकेतभूमिमें आजायेंगे और हे सखि इससे अन्य और कौन अधिक सुख भवन (घर) में होगा अर्थात् नायकके स्वयं आनेको देखकर आपको कोध करना युक्त नहीं है ॥ १ ॥ तालफलादपि गुरुमतिसरसम् ॥ किं विफलीकुरुषे कुचकलशम् ॥ २॥ पद-तालफलात् ५ अपिऽ गुरुम् २ अतिसरसम् २ किम् ? विफलीकुरुषे कि० कुचकलशम् २ ॥ २ ॥ योजना-हेराधे तालकलात् अपि गुरुम् अतिसरस कुचकलशं त्वं कि विफलीकुरुषे वृथा मा कुरु इत्यर्थः ॥ २ ॥ भाषार्थ-तालवृक्षके फलसे भी अधिक गुरु (कठिन वा स्थल) और अतीव रससहित कुचकलशोको क्यों निष्फल १ १ अष्टमः ८] भाषाटीकासमेतम् । (१२७) करती है अर्थात् श्रीकृष्णचंद्रजीके हस्तस्पर्शके बिना ये आपके कलशके समान स्तर वृथा हैं इससे कोप करना युक्तः नहीं ॥ २॥ कति न कथितमिदमनुपदमचिरम् ॥ मा परिहर हरिमातशयरुचिरम् ॥३॥ पद-कति १ नऽ कथितम् १ इदम् १ अनुपदम् अचिरमुऽ माऽ परिहर क्रि० झरम् २ अतिशयरुचिरम् २ ॥ ३ ॥ योजना-अतिशयरुचिरं हरिं त्वं मा परिहर इदम् अचिरम् अनु पदं कतिवारं न कथितम् , अपि तु बहुवारं कथितम् इत्यर्थः ॥ ३ ॥ भाषार्थ-हे श्रीराधे अत्यंत रुचिर ( सुंदर ) श्रीकृष्णचंद्र- जीका त्याग मत करो यह अभी वारंवार कैवार नहीं कहा अर्थात् बहुतचार कहा था इससे कोप करना अयुक्त है ॥३॥ किमिति विषीदसि रोदिषि विकला । विहसति सभा तव सकला ॥४॥ पद-किम् १ इतिऽ विषीदसि क्रि० रोदिषि क्रि० विकला विहसति क्रि० युवतिसभा १ तव ६ सकला १॥ ४॥ योजना-हे राधे त्वं विकला सती विषीदसि रोदिषि इति किम तव सकला युवतिसभा विहसति ॥ ४ ॥ भाषार्थ--हे श्रीराधे तुम व्याकुल होकर क्यों रोती हो और दुःखी होती हो यह संपूर्ण वियोंकी सभा तुम्हारी हँसी करती है ॥ ४ ॥ मृदुनलिनीदलशीतलशयने ॥ इरिमवलोकय सफलय नयने ।।

[ सर्गः (१२८) गीतगोविन्दम्- पद-मृदुनलिनीदलशीतलशयने ७ हरिम् २ अवलोकय क्रि० सफलय क्रि०नयने २ ॥५॥ योजना-हे राधे त्वं मृदुनलिनीदलशीतलशयने हरिम् अवलोकय नयने सफलय ॥५॥ भाषार्थ-हे श्रीराधे आप कोमल २ कमलिनीके पत्तोंसे शीतलकी हुई शय्याके ऊपर श्रीकृष्णचंद्रजीका दर्शन करो और अपने नेत्रोंको सफल करो ॥ ५॥ जनयति मनसि किमिति गुरुखेदम् ॥ शृणु मम वचनमनीहितभेदम् ॥ ६॥ पद-जनयसि क्रि०मनसि ७ किम् १ इतिऽ गुरुखेदम् २ शृणु कि०मम ६ वचनम् २ अनीहितभेदम् ॥ ६॥ योजना-हे राधे त्वं मनसि गुरुखेदं किमिति जनयसि अनीहित- भेदं मम वचनं शृणु ॥ ६ ॥ भाषार्थ-हे राधे आप अपने मनमें भारी खेदको क्यों पैदा करती हो जिसमें विरहकी आकांक्षा नहीं ऐसे मेरेवच- नको सुनो अर्थात् मैं आपके हितका वचन कहती हूं ॥६॥ हरिरुपयातु वदतु बहु मधुरम् ॥ किमिति करोषि हृदयमतिविधुरम् ॥ ७ ॥ पद-हरिः १ उपयातु क्रि०वदतु क्रि०बहुऽ मधुरम् २ किम २ इतिऽ करोषि कि हृदयम् २, अतिविधुरम् २ ॥ ७ ॥ योजना-हे राधे हरिः उपयातु मधुरं वचनम् बहु वदतु त्वम् अति विधुरं हृदयं किम इति करोषि ॥ ७ ॥ भाषार्थ-हे राधे आप अपने हृदयको अत्यंत विह्वल क्यों नवमः ९ ] भाषाटीकासमेतम् । (१२९) करती हो श्रीकृष्णचंद्र आपके समीप आओ और अनेक मधुर २ वचनोंको कहो .७ ॥ श्रीजयदेवभणितमतिललितम् ॥ सुखयतु रसिकजनं हरिचरितम् ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे अष्टादशः प्रबन्धः॥१८॥ पद-श्रीजयदेवभणितम् १ अतिललितम् १ सुखयतु क्रि० रसिकजनं २ हरिचरितम् १॥ ८॥ योजना-श्रीजयदेवभणितम् अतिललितं हरिचरितं रसिकजनं सुखयतु ॥ ८॥ भाषार्थ-श्रीजयदेवका कहा अत्यंत मनोहर यह हरिका चरित्र रसिकजनोंको सुख दो अर्थात् श्रीकृष्णके भक्तोंको सुखदायी हो ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दभाषाविवृतौ अष्टादशः प्रबंधः ॥१८॥ स्निग्धे यत्परुषासि यत्प्रणमति स्तब्धासि यद्रागिणि द्वेषस्थासि यदुन्मुखे विमुखतां याताऽसि तस्मिन् प्रिये ॥ तद्युक्तं विपरीतकारिणि तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुस्तपनो हिमं हुतवहः क्रीडामुदो यातनाः॥ १ ॥ पद-स्निग्धे ७ यत् परुषा १ आक्ष क्रि० यत्प्रणमति ७ स्तब्धा १ असि क्रि०यत् रागिणि ७ देषस्था १ असि क्रि० उन्मुखे ७ विमुखताम् ।२ याता १ असि क्रिस्मिन् ७ प्रिये ७ तत् १ युक्तम् १ विपरीतकनारेणि १ तव ६ श्रीखण्डचर्चा १ विषम् १ शीतांशुः १ तपनः १ हिमम १ हुतवहः १ क्रीडामुदः १ यातनाःशा?

anwar [सर्गः (१३०) गीतगोविन्दमू- योजना-हे विपरीतकारिणि राधे यत् (यतः) त्वं स्निग्धे तस्मिन् प्रिये परुषा असि यत् प्रणमति सति 'स्तब्धा असि यत् रागिणि सति देषस्था असि यत् उन्मुखे विमुखतां याता असि अतः तव श्रीखण्डचर्चा विषं शीतांशुः (चंद्रः) तपनः ( सूर्यः) हिमं हुतवहः (अग्निः) अभूत् क्रीडामुदः यातनाः अभूवन् इति युक्तम् उचितम् अभूत् इत्यर्थः ॥ १॥ भाषार्थ-हे विपरीत (उलटा) कारिणराधे जिससे आप मधुरवचनोंके वक्ता उन श्रीकृष्णजी प्यारेको कठोर वचन कहती हो और प्रमाण करते उनको स्थावर ( जड) के समान हो रही हो और अनुराग (प्रीति ) करते उनक संग वैर करती हो और संमुख आये उनके विमुख हो जाती होइन कारणोंसे यह युक्त हुये हैं कि आपको चंदनकी चर्चा विषकी तुल्य और चंद्रमा सूर्यके समान और हिम (शीत ) अनिके तुल्य और क्रीडाके आनंद दुःखोंके समान प्रतीत होते हैं अर्थाद विपरीत करताको विपरीत ही कर्म होने ही योग्य है ॥१॥ अन्तर्मोहनमौलिघूर्णनवलन्मन्दारविषेसनस्तब्धा- कर्षणदृष्टिहर्षणमहामन्त्रः कुरङ्गीदृशाम् ॥ दृप्य- दानवदूयमानदिविषद्दारदुःखापदां भ्रंशः कंस- रिपोयंपोहयतु वोऽश्रेयांसि वंशीरवः ॥२॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृत गीतगोविन्दे महा- काव्ये मुग्धमुकुन्दवदनो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥ पद-अन्तर्मोहनमौलिघूर्णनवलन्मंदारविनंसनस्तब्धाकर्षणदृष्टिह- पणमहामन्त्रः १ कुरङ्गीदृशाम् ६ दृप्यदानवदूयमानदिविषदुर्वार- दशमः १०] भाषाटीकासमेतम् । (१३१) दुःखापदाम् ६ भ्रंशः १ कंसरिपोः ६ व्यपोहयतु क्रि० वः६ अश्रेयांसि २ वंशीरवः १॥२॥ योजना-कुरङ्गीदृशाम् अन्तर्मोहनमौलिवूर्णनवलन्मन्दारविप्रेसन- स्तब्धाकर्षणदृष्टिहर्षणमहामन्त्रः दृप्यदानवदूयमानदिविषदुर्वार- दुःखापदाम् भ्रंशः केसरिपोः वंशीवः वः (युष्माकम् ) अश्रेयांसि व्यपोहयतु ( नाशयतु)॥२॥ भाषार्थ-मृगनयनास्त्रियोंके मनका मोहन और साधु २ कहकर शिरका कँपाना शिरमें गुंदेहुये पारिजातपुष्पोंका नीचे पडना और इच्छासे रहित जो स्तब्ध है उनका आकर्षण (खींचना) और नेत्रोंका उत्साह इन सबके लिये महामंत्ररूप अर्थात् वंशीके शब्दको सुनकर सब नायिका कामदेवसे युक्त हो जाती हैं और अभिमानी जो दानव ( दैत्य ) उनसे दुःखी जो देवता उनकी जो दूर होनेके अयोग्य दुःखोंकी आपदा उनका नाशक जो कंसके शत्रु श्रीकृष्णचन्द्रजीकी वंशीका शब्द है वह हे भक्तो ! आपके अकल्याणोंको नष्टकरो अर्थात् वंशीके शब्दको सुनकर देवता भी प्रसन्न होते हैं ॥ ३ ॥ इति श्रीजयदेवकृतगीतगोविन्दे पं० मिहिरचन्द्रकृतभाषा- विवृतिसहिते मुग्धमुकुन्दवदनोनाम नवमः सर्गः ॥९॥ दशमः सर्गः १०. अत्रान्तरे ममृणरोषवशामसीमनिःश्वासनिःसहमुखी सुमुखीमुपेत्य ॥ सवीडमीक्षितसखीवदनां दिनान्ते सानन्दगद्गदपदं हरिरित्युवाच ॥ १॥ द A Hd RANA HAENARAN (१३२) गीतगोविन्दम्- [ सर्गः पद-अत्रऽ अंतरेऽ मसृणरोषवंशाम् २ असीमनिःश्वासनिःसहमु- खीम् २ सुमुखीम् २ उपेत्यः सव्रीडम् २ ईक्षितसखीवदनाम् २ दिनान्ते ७ सानन्दगद्दपदम् २ हरिः इतिऽ उवाच क्रि०॥२॥ योजना-अत्रान्तरे हरिः मसूणरोपवशामसीमनिःश्वासनिःसहमुखी सव्रीड यया स्यात्तथा इक्षितसखीवदनां सुमुखीम ( राधाम् ) उपेत्य सानन्दगद्गदपदं यथा स्यात्तथा दिनान्ते इति उवाच ॥१॥ भाषार्थ-इस अवसरपरीकृष्णचंद्रजी दिन के अंत ( सायं काल) में कठोर क्रोधके वशीभूत और अत्यंत निरंतर जो श्वास उनके सहनेमें असमर्थ है मुख जिसका और लज्जित होकर देखा है सखीका मुख जिसने ऐसी सुंदरमुखी राधाजीके समीप जाकर आनंदसे गद्गद हैं पद जिसमें ऐसे इस वचनको बोलें ॥ १ ॥ अथ एकोनविंशःप्रबन्धो देशवराडीरागेण अष्ट- तालीताले गीयते ॥ १९॥ वदास यदि किञ्चिदपि दन्तरुचिकौमुदी हराति दर- तिमिरमतिघारम्॥ स्फुरदधरसीधवे तव वदनचन्द्रमा रोचयति लोचनचकोरम् ॥१॥ प्रिये चारुशीले प्रिये चारुशील मुञ्च माय मानमनि- दानम् ॥ सपदि मदनानलो दहति मम मानसं देहि मुखकमलमधुपानम् ॥ध्रु०॥४॥ पद-वदसि क्रि० यदि किञ्चित् अपिऽ दन्तरुचिकौमुदी १हरति क्रि० दरतिमिरम्.२ अतिघोरम् २ स्फुरदधरसीधवे ४ तव ६ बदन- चन्द्रमाः १ रोचयति क्रि० लोचनचकारम् २ प्रिये १ चारुशीले १ दशमः१०] भाषाटीकासनेतम् । (१३३) प्रिये १ चारुशीले १ मुञ्च क्रि० मयि ७ मानम् २ अनिदानम् २ सपदिऽ मदनानलः १ दहति क्रि० मम ६ मानसम् २देहि क्रि० मुख- कमलमधुपानम् ॥ २ ॥१॥ योजना-हे चारुशीले हे प्रिये हे चारुशीले हे प्रिये राधे त्वं माय अनिदानं मानं मुश्च मदनानलः ममसानसं दहति अतः त्वं सपदि मुख- कमलमधुपानं देहि हे राधे यदि (यदा ) किंचित् अपि वदसि तदा तव दन्तरुचिकौमुदी अतिघोरं दरतिमिरं हरति तव वदनचन्द्रमाः स्फुरदधरसीधवे मम लोचनचकोर रोचयति ॥ १॥ भाषार्थ-हे मनोहरआचरणवाली प्यारी राधे। २ मे रेमें जो यह बिना कारण मान है इसकोत्यागो क्योंकि कामदेवकी अग्नि मेरे मनको दग्ध करती है इससे कमलरूप मुखारविंदके मधु ( सहत वा मदिरा) के पानको दो और हे राधे जिस- समय आद कुछ भी कहती हो उस समय आपके जो दांतोंकी रुचिरूपकौमुदी ( चांदनी ) है वह अत्यंत घोर भयरूप अंधकारको नष्ट करती है और आपका मुखरूप चंद्रमा प्रकाश- मान अधरामृतपानके लिये मेरे चकोररूप नेत्रोंकी रुचिको पैंदा करता है॥.१ ॥ सत्यमेवासि यदि सुदति मयि कोपिनी देहि खरनखर शरघातम् ॥ घटय भुजबन्धनं जनय रदुखण्डनं येन वा भवति सुखजातम् ॥२॥ पद- सत्यम्ऽ एव असि क्रि० यदिऽ सुदति १ मयि ७ कोपिनी देहि क्रि० खरनखरशाघातमं २ घटय क्रि० भुजबन्धनम् २ जनय कि० रदरखण्डनम् २ येन ३ वाऽ भवति क्रि० सुखजातम् ॥१२॥ योजना-हे सुदति राधे यदि त्वं मयि सत्यम् एव कोपिनी असि [ सर्गः (१३४) गीतगोविन्दम्- तर्हि खरनखरशरवातं देहि भुजबन्धनम् घटय रदखण्डनं जनय वा येन सुखजातं भवति तत् कुरु ॥२॥ भाषार्थ-हे शोभगदंतवति राधे यदि आम मेरे ऊपर सत्यही कोपवाली हो तो अपने तीखे जो बाणरूप नख उन- का प्रहार करो और उससे भी आपकी प्रसन्नता न होय तो भुजाओंसे बांधलो वा दातोंसे खंडन (घाव) करो अथवा जिस मुष्टि आदिके मारनेसे आपको सुख हो वही करो क्यों कि राजा अपराधी मनुष्योंको ताडना बांधना छेदन आदिही दंडोंको देते हैं ॥ २॥ त्वमास मम भूषणं त्वमसि मम जीवनं त्वमसि मम भवजलधिरत्नम् ॥ भवतु भवतीह मयि सततमनुरोधिनी तत्र मम हृदयमतियत्नम्॥८॥ पद-त्वम् १ असि क्रि० मम ६ भूषणम् १ त्वम् १ असि क्रि० मम ६ जीवनम् १ त्वम् १ असि क्रि० मम ६ भवजलधिरत्नम् १ भवतु क्रि० भवति १ इहs मयि ७ सततमऽ अनुरोधिनी १ तत्रऽ मम ६ हृदयम् १ अतियत्नम् १॥ ३ ॥ योजना-हे राधे त्वं मम भूषणम् असित्वं सम जीवनम् असि त्वं मम भबजलधिरत्नम् असि इह माय भवती सततम् अनुरोधिनी भवतु तत्र (अनुरोधे) मम हृदयम् अतियत्न वर्तते तबानुकूल्यार्थम् अतीव यत्नं करोतीत्यर्थः ॥३॥ भाषार्थ-हे राधे आप मेरे प्राण हो आप मेरा भूषण हो और आप मेरा संसाररूपसमुद्रमें रल हो अर्थात् खियोमें रल हो ऐसे मेरे विषय आप निरंतर अनुरोधिनी (अनुकूल)

दशमः १०] भाषाटोकासमेतम् । (१३५)
हो क्योंकि उस आपके अनुकूल करनेमें मेरा हृदय
अत्यंत यलसहित है अर्थात् अनुकूलं करनेके लिये यल
करता है । ३॥
नीलनलिनाभमपि तन्वि तव लोचनं धारयति
कोकनदरूपम् ॥ कुसुमशरवाणभावेन यदि
रंजयसि कृष्णमिदमेतदनुरूपम् ॥४॥
पद-नीलनलिनामम् १. अपिऽ तन्वि १ तव लोचनं १ धारयति
क्रि० कोकनदरूपम् २ कुसुमशरवाणभाबेन ३ यदि रञ्जयसि .क्रि.
कृष्णं २ इदम् १ एतत् १ अनुरूपम् ॥ ४ ॥
योजना-हे तन्वि नीलनलिनाभम् अपि तव लोचनं कोकनदरूपं
धारयति यदि इदं (चक्षुः) कृष्णं कुसुमशरवाणभावेन रञ्जयसि (रक्तं
करोषि ) तदा एतत् (रक्तं रूपं) अनुरूपं ( योग्य) भवति ॥४॥
भाषार्थ हे तन्वि ( सूक्ष्मांगी) राधे नीलकमलके समान
है कांति जिसकी ऐसा यह आपका नेत्र रक्तकमल के रूपको
धारण करता है अर्थात् क्रोधसे रक्त है यदि कामदेवके
वाणों ( पुष्प ) से है उत्पत्ति जिसकी ऐसे मधु (मदिरा) के
पीनेसे इस कृष्ण (काले ) नेत्रको रक्त करती होय तो यह
रक्त करना योग्य ( उचित ) है क्योंकि मधुके पौनेसे रकता
उचित है ॥ ४॥
स्फुरतु कुञ्चकुम्भयोरुपरि मणिमञ्जरीरञ्जयतु तव
हृदयदेशम् ।। रसतु रशनाऽपि तव धनजघन-
मण्डले घोषयतु मन्मथानिदेशम् ॥६॥

गीतगोविन्दम्- AR [ सर्गः पद-क्रि० कुचकुम्भयोः ६ उपरिऽ मणिमञ्जरी १ रञ्जयतु क्रि० तव ६ हृदयदेशं २ रसतु क्रि० रशना १ अपिऽ तव ६ घनजघन- मण्डले ७ घोषयतु क्रि० मन्मथनिदेशम् ॥५॥ योजना-हे राधे मणिमञ्जरी कुचकुम्भयोः उपरि स्फुरतु तव हृद- यदेशं रञ्जयतु तव रशना अपि धनजघनमण्डले रसतु मन्मथनिदेशं घोषयतु (शब्दायताम् ) ॥५॥ भाषार्थ-हे राधे आपके हारकी लता कुचकलशोंके ऊपर शोभाको प्राप्त हो और फिर वह आपके वक्षःस्थलको अपनी किरणोंसे शोजित करो आपकी रशना (कॉदनी) भी भारी २ जंघाओंके मंडलमें शब्द करो और कामदेवकी आज्ञाका घोषण ( ढंढोरा) करो यहां श्रीकृष्णजीने अपने वचनोंकी चतुराईसे विपरीतरति की सूचना की।५। स्थलकमलगञ्जनं मम हृदयरञ्जनं जनितरतिरङ्ग- परभागम् ॥भण मसृणवाणि करवाणि चरणद्वयं सरसलसदलतकसुरागम् ॥ ६॥ पद-स्थलकमलगञ्जनं २ मम ६ हृदयरञ्जन २ जनितरतिरङ्गपर- भागं २ मण क्रि० मसृणवाणि १ करवाणि क्रि० चरणद्वयं २ सरस- लसदलत्तकसुरागम् ॥ २॥ ६ ॥ योजना-मसृणवाणि (स्निग्धवचन) राधे त्वं भण अहं स्थल- कमलमञ्जनं मम हृदयरञ्जनं जनितरतिरङ्गपरभाग ते चरणद्वयं सरस: लसदलक्तकसुरागं करवाणि (कुर्याम् ) ॥ ६॥ भाषार्थ-हे कोमलबचनवाली राधे आप आज्ञा हो स्थलकमलके तुल्य मेरे हृदयको अनुराग (प्रीति) का दाता और पैदा किया है सुरतको कुशलतामें संशोगको परस्पर

दशमः ३०]
भाषाटीकासमेतम् । (१३७)
शोना जिसने ऐसे आपके दोनों चरणोंको रससहित (गीला
वा शृंगाररससे युक्त) जैसे हो तैसे अलतके सुंदर रागबाले में
करूं अर्थात् तेरे चरणोंमें महावर लगाऊं ॥ ६ ॥
स्मरगरलखण्डनं मम शिरसि मण्डनं देहि पदवल्लव-
मुदारम् ॥ ज्वलति मयि दारुणो मदनकदनानलो
हरतु तदुपहितविकारम् ॥ ४॥
पद-स्मरगरलखण्डनं २ मम ६ शिरसि ७ मण्डनं २ देहि क्रि०
पदपल्लवम् २ उदारं २ ज्वलति क्रि० मयि ७ दारुणः १ मदनकदना-
नलः १ हरतु कि०तदुपहितविकारम् २ ॥ ७ ॥
योजना-हे राधे त्वं स्मरगरलखण्डनं मण्डनमुदारं पदपल्लवं मम
शिरसि देहि मयि दारुणः मदनकदनानलः ज्वरति तदुपहितविकार
हरतु (नाशयतु ) ॥ ७॥
भाषार्थ-हे राधे आप कामदेवके विषक नाशक और
मेरे शिरके भूषण और मनोहर अपने चरणकमलको मेरे
शिरपर रखो क्योंकि मेरे शरीरमें दारुण (कर) कामदेवके
दुःखको अग्नि जलती है उस कामदेवसे पैदा हुए दुःखको
आपका चरण हरो अर्थात् नष्ट करो शिरकी पीडाके नाशसे
शरीरपीडाकी निवृत्ति होजायगी अथवा पत्नौसे ढके हुए शिरपर
कामरूप मूर्यका ताप नहीं होगा ॥ ७ ॥
इति चटुलचाटुपटुचारु मुरवैरिणो राधिकामधि
वचनजातम् ॥ जयति जयदेवकविभारतीभूषितं
मानिनीजनजनितशातम् ॥८॥
इति श्रीगीतगोविन्दे एकोनविंशतितमः प्रबन्धः॥१९॥

(१३८) गतिगोविन्दम् [सर्गः पद-इतिऽ चटुलचाटुपटुचारु १ मुरवैरिणः ६ राधिकाम् २ आधिऽ वचनजातम् १ जयति क्रि० जयदेवकविभारतीभूषितम् १ मानिनीजनजनितशातम् १ ॥८॥ योजना-मुरवैरिणः इति चटुलचाटुपटुचारु जयदेवकविभारती- भूषितं मानिनीजनजनितशातं राधिकामधि वचनजातम् जयति सर्वोत्कृष्टं भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ भाषार्थ-इस प्रकार राधाजी देखकर कहे और प्रतिसे युक्त चतुर और कोमल और जयदेव कविकी वाणीसे भूषित ( शोभायमान) और मानवाली खियोंको सुखदायी यह श्रीकृष्णचंदजीके वचनोंका समूह जयको प्राप्त हो अर्थात् सबसे उत्तम है ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोबिंदज्ञापावितौ एकोनविंशतितमः प्रबंधः१९॥ परिहर कृतातङ्के शङ्कां त्वया सततं धनस्तनजवन- याऽक्रांते स्वान्त परानवकाशिनि॥ विशति वितनो- रन्यो धन्यो न कोपि ममान्तरं स्तनभरपरीरम्भा- रम्भे विधेहि विधेयताम् ॥ १॥ पद-परिहर क्रि०कृतातले १ शङ्काम् २ त्वया ३ सततं धनस्तन- जघनया ३ आक्रान्ते ७ स्वान्ते ७ परानक्काशिनि ७ विशति क्रि० वितनोः ५ अन्यः १ धन्यः १ नऽ कः १ अपिड मम ६ अन्तरं स्तनभरपरीरम्भारम्भे ७ विधेहि क्रि० विधेयताम २ ॥ १॥ योजना-हे कृतातङ्के ( कृतकोपे) राधे वं शङ्कां परिहर (त्यज) स्वान्ते धनस्तनजघनया त्वया सततमाक्रान्ते परानवकाशिनि च सति वितनोः (कामात् ) अन्यः कः अपि, धन्यः जनः मम अन्तरम् न दशमः १० ] भाषाटीकासेमतम् । विशति अतः स्तनभरपरीरंभारम्भे विधेयतां विधेहि (कुरु)॥१॥ भाषार्थ-हे कोपकरनेवाली राधे आप शंकाको त्याग दो क्योंकि कठिन हैं स्तन और जंघा जिसकी ऐसी आपसे व्यास .(भरे) अन्यका नहीं है अवकाश जिसमें ऐसे मेरे अंतःकर- णमें कामदेवसे अन्य कोई भी धन्यजन प्रवेश नहीं करता इससे हे प्यारी श्रीराधे जिससे मेरे अंतःकरणमें कामदेवसे अन्यका प्रवेश नहीं है इससे स्तनोंके भारसे स्पर्श करनेमें उद्योग करो अर्थात् मेरा आलिंगन करो ॥ १॥ मुग्धे विधेहि माय निर्दयदन्तदंशं दोर्वल्लिबन्धनिबिड- स्तनपीडनानि ॥ चण्डि त्वमेव मुदमञ्चय पञ्चबाण- चण्डालकाण्डदलनादसवः प्रयान्ति ॥ २ ॥ पद-मुग्धे १ विधेहि क्रि० मयि ७ निर्दयदन्तदेशे २ दोल्लि बन्धनिविडस्तनपीडनानि २ चण्डि १ त्वम् १ एवs मुदम् २ अञ्चय क्रिपञ्चबाणचण्डालकाण्डदलनातू ५ असवः२ प्रयान्ति क्रि०॥२॥ योजना-हे मुग्धे राधे त्वं मयि निर्दयदन्तदंशं दोर्वल्लिबन्धनि- विडस्तनपीडनानि विधेहि हे चण्डि त्वमेव मुदम् अञ्चय नो चेत् पञ्चबाणचण्डालकाण्डदलनात् मम असवः प्रयान्ति ॥ २ ॥ भाषार्थ-हे मूढे वा सुंदारे राधे आप मेरे अपराधके अनु- सार मेरे शरीरमें निर्दय होकर दांतोंके घावको और भुजा- रूपलताओंसे बांधने और हडतासे स्तनोंसे पीडाको करो हे चंडि कोपवाली राधे आपही मेरे आनंदको पैदा करो. अर्थात् मरी प्रीति अन्य स्वामें नहीं है जो आप मेरो प्रसन्नता न करेगी TNA Map HTANTRA PHOT

(१४०)
गीतगोविन्दम्-
तो चांडालरूपकामदेवके धनुपका जो घाव उससे मेरे प्राण
जाते हैं इससे मेरे ऊपर प्रसन्न हो ॥ २ ॥
शशिमुखि तव भाति भरभर्युवजनमोहकराल
कालसी ॥ तदुदितभयभञ्जनाय यूनां त्वदधरसीधु-
सुधैव सिद्धमन्त्रः॥३॥
पद-शशिमुखि १ तव ६ भाति क्रि० भङ्गुरः १ युवजनमाहेक-
रालकालसो १ तदुदितभयभञ्जनाय ४ यूनां ६ त्वदधरसीधुसुधा ?
एवऽ सिद्धमन्त्रः १॥३॥
योजना-हे शशिमुखि राधे युवजनमोहकरालकालसर्पो तव भंगुर-
भूः भाति ( शोभते ) यूनां तदुदितभयभञ्जनाय 'त्वदधरसीधुसुधा
एव सिद्धमन्त्रः अस्तीति शेषः॥ ३ ॥
भाषार्थ हे चंद्रमाके तुल्य मुखवाली राधे युद्ध (जवान )
जनोंके मोहनार्थ भयंकर कालीनागिनके समान जो आपकी
कुटिल भुकुटी हैं वे शोजाको प्राप्त हो रही हैं और उस सर्पि-
णीसे पैदा हुए भयके नाशार्थ युवा मनुष्योंको आपके अध-
रोंकी अमृतके समान मदिरा ही सिद्धमंत्र है अर्थात् आपके
अधरामृतके पानसेही कालसर्पिणोका विष दूर होसकता है
इससे तेरे कोपसे डसे हुए मेरे जीवनको दो ॥ ३॥
व्यथयति वृथा मौनं तन्वि प्रपञ्चय पञ्चमं तरुणि
मधुरालापैस्तापं विनोदय दृष्टिभिः ।। सुमुखि विमु-
खीभावं तावद्विमुञ्च न वञ्चय स्वयमतिशयस्निग्धों-
मुग्धे प्रियोऽहमुपस्थितः ॥ ४॥

MAPANESHAMPARAMPIEATRE दशमः ७] भाषाटीकासमेतम् । (१४१) पद-व्यथयति क्रि० वृथाऽ मौनं १ तन्वि १ प्रपञ्चय क्रिक पञ्चमं २ तरुणि १ मधुरालापैः३तापम् २ विनोदय कि दृष्टिभिः३ सुमुखि १ विमुखीभाव २ तावत् विमुञ्च क्रि० नऽ वञ्चय क्रि०स्वयम अतिशयस्निग्धः १ मुग्धे १ प्रियः १ अहम् १ उपस्थितः १॥४॥ योजमा-हे तन्वि राधे तव वृथा मौनं मां व्यथयति हे तरुणि त्वं मधुरालापैः पञ्चमं प्रपञ्चय दृष्टिमिः तापं.विनोदय हे सुमुखि विमुखी- भावं तावत् विमुञ्च हे मुग्धे अतिशयस्निग्धः अहं प्रियः स्वयम् उप- स्थितः अतः मे वचनं त्वं न वश्चय न उलंघस्व ॥ ४ ॥ भाषार्थ-हे सूक्ष्म अंगवाली राधे यह आपका वृथा मौन मुझे दुःख देता है इससे हे तरुण आप मधुरवचनोंसे पंचमस्वरका उच्चारण करो और अपनी दृष्टियोंसे मनके दुःखों को दूर करो और हे सुंदरमुखि प्रथम तो इस विमुखी- भाव ( दुष्टदृष्टि) को त्याग दो हे मुग्धे ( मूर्खिणी ) यह अत्यंत स्निग्ध (कोमल) प्यारा में स्वयंही प्राप्त हुआ हूं इससे मेरे वचनका अब लंघन मत करो अर्थात् स्वयं आये प्यारेका त्यागना उचित नहीं है ॥ ४ ॥ बन्धूकद्युतिबान्धवोयमधरः स्निग्धो मधूकच्छविर्ग- डश्चाण्ड चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम् ॥ नासाभ्यति तिलप्रसूनपदवीं कुंदाभदंति प्रिये प्राय- स्त्वन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः॥ ५॥ पद-वन्धूकातिबान्धवः १ अयम् १ अधरः १ स्निग्धः १ मधू- कच्छविः १ गंडः १ चंडि १ चकास्ति क्रि० नीलनलिनश्रीमोच- नम् १ लोचनम् १ नासा १ अभ्येति क्रि० तिलप्रसूनपदवीम् २ REE --

(१४२)
गीतगोविन्दम् [ सर्गः
कुन्दाभदन्ति १ प्रिय १ प्रायःऽ त्वन्मुखसेवया ३ विजयते क्रि०
विश्वम् २ सः १ पुष्पायुधः १॥५॥
योजना-हे चंडि (कोपवति) राधे तव अयमधरः बन्धूक-
छतिबांधवः चकास्ति स्निग्धः गंडः मधूकच्छविः चकास्ति तव
लोचनं नीलनलिनश्रीमोचनमस्ति तव नासा तिलप्रसूनपदवी-
मभ्येति हे कुंदाभदंति हे प्रिये प्रायः सः पुष्पायुधः (कामदेवः)
त्वन्मुखसेक्या विश्वं विजयते ॥५॥
भाषार्थ हे चंडि कोपवाली राधे यह आपका अधर
ओष्ठ बंधक (दुपहरिया ) पुष्पकी कांतिका बांधव (तुल्य )
होकर शोभाको प्राप्त है और यह चिकना आपका कपोल
मधूक (महुआ) के समान कांतिवाला शोभित हो रहा है
और यह आपका नेत्र नीलकमलकी शाभाको दूर करता
है अर्थात् नीलकमलसे उत्तम है और आपकी नासिका तिलके
पुष्पोंकी पदकी तुल्यता को प्राप्त को होती है हे कुंदके
समान दाँतोंवाली प्यारी राधे प्रायः (बहुधा) यह प्रतीत
होता है कि वह पुष्पायुध ( कामदेव ) आपके मुखकी सेवा-
सेही विश्वका विजय करता है क्योंकि जो कामदेवके पुष्प-
रूप आयुध हैं वे (बंधक, मधूक, नीलकमल, तिल, कुंद पुष्प
आदि) तेरे मुखमहा वर्तमान हैं ॥ ५ ॥
दृशौ तव मदालसे वदनमिन्दुमत्यान्वितं गतिर्ज-
नमनोरमा विधुतरम्भमूरुद्धयम्॥रतिस्तव कला-
वती रुचिरचित्रलेखे ध्रुवावहो विबुधयौवतं वहसि
तन्वि पृथ्वीगता ॥ ६॥

दशमः १०] आपाटीकासमेतम् । (१४३) पद-दृशौ १ तव ६ मदालसे १ वदनम् १ इंदुमत्या ३ अन्वितं ? गतिः १ जनमनोरमा १ विधुतरम्मम् १ अरुद्धयं १ रतिः १ तव ६ कलावती १ रुचिरचित्रलेखे १८वौ १ अहोऽ विबुधयौवतं २ वहसि क्रि० तन्वि १ पृथ्वीगता १॥ ६ ॥ योजना-हे तन्वि राधे यतः तव दृशौ मदालसे स्तः ते वदनम् इंदुमत्या अन्वितम् अस्ति ते गतिः जनमनोरमा अस्ति ते उरुद्वयं विधुतरम्भम् अस्ति तव रतिः कलावती वर्तते ते भुवौ रुचिरचित्र- लेखे स्तः अहो इत्याश्चर्य अतः पृथ्वीगता अपि त्वं विषुधयौवंत वहसि (धारयसि)॥६॥ भाषार्थ-हे सूक्ष्म अंगवाली राधे जिससे आपके नेत्र मदसे अलस (आलस्यसे युक्त ) हैं और आपका मुख इंदु (चंद) की मतिसे युक्त है अर्थात् चंद्रमाकी तुल्य है और आपकी बति जनोंको मनोरम है आपकी दोनों जंघा रंजा (केला) का तिरस्कार करती हैं और आपकी रति (गमन ) कला- वती है अर्थात् कामदेवकी कलामें कुशल है और आपकी दोनों भुकुटा शोभायमान चित्रलेखाके समान हैं इस प्रकार पदोंकी योजनासे मदालसा, इंदुमति, मनोरमा, रंभा, कलावती, चित्रलेखा, हैं नाम जिनके ऐसी अप्सरा दिखाई इससे आश्चर्य है कि पृथिवापर स्थित भी आप देवताओंकी. युवतियोंका जो समूह है उसको धारण करती हो अर्थात् एक जी आपमें संपूर्ण अप्सराआके गुण वर्तते हैं ॥ ६ ॥ प्रीतिं वस्तनुतां हरि कुवलयापीडेन साधरणे राधा- पीनपयोधरस्मरणकृत्कुम्भेन: सम्भेदवान् ॥ पत्रे [ सर्गः (१४४) गीतगोविन्दम्- बिभ्यति मीलाते क्षणमपि क्षिप्रंतदालोकनाट्यामो- हेन जितं जितं जितमभूयालोलकोलाहलः ॥७॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे महाकाव्ये मानिनीवर्णने चतुरचतुर्भुजो नाम दशमः सर्गः ॥१०॥ पद-प्रीतिम् २ वः ६ तनुताम् कि हरिः १ कुवलयापीडेन ३ साधै रणे ७ राधापीनपयोधरस्मरणकूत् १ कुंभेन '३ संभेदवान् ? पत्रे ७ बिभ्यति ७ मीलति ७ क्षणम् २ अपिऽ क्षिप्रम्ऽ तदालोक- नात् ५ व्यामोहेन ३ जितम् १ जितम् १ जितम् १ अभूत् क्रि० व्यालोलकोलाहलः १॥ ७ ॥ योजना-कुवलयापीडेन साई रणे कुंभेन संभेदवान् राधापीन- पयोधरस्मरणकृत् हरिः ( कृष्णः) वः (गायतां शृण्वतां) प्रीति तनुताम् विस्तारयतु यतः पत्रे ( कुवलयापीडवाहने) बिभ्यति क्षणम् अपि मीलति (मृते) सति व्यामोहेन जितं जित जितम् इति तदालोकनात् क्षिप्रं व्यालोलकोलाहलः अभूत् कंसो बालेन जितः इति सर्वैर्जनैः कलकलशब्दः कृतः इत्यर्थः । मानिनमितिपद- दानेनात्र चतुरश्चतुर्भुजः कृष्णो ज्ञेयः ॥७॥ भाषार्थ-संग्राममें कुवलयापीडहस्तिके संग कुंभ (गंडस्थल) में मुंडसे बँधे हुए और कुंजके तुल्य राधाजीके पीन ( पुष्ट) स्तनोंके स्मरण करनेवाले हार ( कृष्णजी ) तुम सुनने और गानेवालोंकी प्रीतिको विस्तारो अर्थात् आधिक प्रसन्नता करो और जिस समय कुवलयापीडपत्र (वाहन) को जय हुआ और वह क्षणमात्रमें मरगया तब शीघ्र ही भ्रमसे बालकने कसको जीत लिया यह चंचलकोलाहल हुआ अर्थात् हस्तिके पराजय होनेपरजी कसका पराजय सब मनुष्योंके एकादशः ११] भाषाटीकासमेतम् । (१४५) मुखसे निकसा यहां वचनकी कुशलतासे स्त्रियोंको मान देनेसे चतुरचतुर्भुज कृष्णचंद्र हैं ॥ ७ ॥ इति श्रीगीतगोविंदे पं० मिहिर बन्द्रकृतनापाविवृतिसहिते महाकाव्ये मानिनीवर्णने चतुरचतुर्भुजो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥ एकादशः सर्गः ११. सुचिरमनुनयन प्रीणयित्वा मृगाक्षी गतवति कृत- वेषे केशव कुञशय्याम्॥ चितरुचिरभूषां हाष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादां काऽपि राधां जगाद ॥ ३॥ पद-सुचिरम् २ अनुनयेन ३ प्रीणयित्वा मृगाक्षीऽ २ गतवति ७ कृतवेषे ७ केशवे ७ कुञ्जशय्याम् २ रचितरुचिरभूषाम् २ दृष्टि- मोषे ७ प्रदोषे ७ स्फुरति ७ निखसादाम् २ का १ अपिऽ राधाम २ जगाद क्रि० ॥१॥ योजना-अनुनयेन सुचिरं मृगाक्षी प्रीणयित्वा कृतवेषे केशवे कुञ्जशय्यां गतवति सति दृष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति सति रचित- रुचिरभूषां निरवसादाम राधां का अपि सखी जगाद वक्ष्यमाण- वचनम् ॥ १॥ भाषार्थ-पीतिके वचनोंसे चिरकालतक मृगनयना राधा जीको प्रसन्न करनेके अनंतर शंगारका अलंकार करके जब केराक (कृष्ण) जी कुंजावनकी शय्यापर चलेगये और दृष्टि- से नहीं दीखे जिसमें ऐसे प्रदोषके समयका प्रकाश होने पर कोई राधाजीकी सखी रची है मनोहर भूषा ( अलंकार) जिसने ऐसी निरवसादा दुःखसे रहित राधाजीको बोली (१४६) गीतगोविन्दम्- [सर्गः अर्थात् श्रीकृष्णजीके समीप गमनके लिये कहने लगी ॥३॥ अथ विंशः प्रबन्धो वसंतरागेण रूपक- ताले गीयते ॥२०॥ विरचितचाटुवचनरचनं चरणरचितप्रणिपातम् ॥ सम्प्रति मञ्जलवञ्जलसीमनि केलिशयनमनुयातम् ॥ मुग्धे मधुमथनमनुगतमजुसर राधिके ॥ ध्रु० ॥ पद-विरचितचाटुवचनरचनं २ चरणरचितप्राणिपातं . २ संप्र- तिऽ मंजुलवंजुलसीमनि ७ केलिशयनम् २ अनुयातम् २ मुग्धे १ मधुमथनम् २ अनुगतम् २ अनुसर कि० राधिके १॥ १॥ योजना-हे सुग्धे राधिके विरचितचाटुवचनरचनं चरणराचितप्र- णिपातं संप्रति मनुलवजुलसीमनि केलिशयनं त्वम् अनुयात अनुगतं मधुमथनम अनुसर ॥१॥ भाषार्थ--हे मुग्धे राधे कहे हैं प्यारे अनेक वचन जिन्होंने और तेरे चरणोंमें किया है प्रमाण जिन्होंने और जो श्रीकृष्ण इस समयमें कोमल वेतकी कुञ्जके अंतमें क्रीडाकी शय्यापर गये हैं और आपके अनुकूल हैं ऐसे मधुमथन ( मधु दैत्यके नाशक श्रीकृष्ण) के समीप चलो अर्थात् प्यारेकी क्रीडाशयापर आपका गमन करना योग्य है ॥ १ ॥ घनजघनस्तनभारभरे दरमन्थरचरणविहारम् ॥मुख- रितमणिमञ्जीरमुपेहि विधेहि मरालविहारम् ॥२॥ पद-धनजधनस्तनभारभरे १ दरमन्थरचरणविहारम् २ मुखरित मणिमञ्जीरम् २ उपेहिं कि विधेहि क्रि० मरालविहारम् ॥ २ ॥ योजना-हे घनजघनस्तनभारभरे राधे त्वं दरमन्थरचरणविहार

एकादशः ११] भाषाटीकासमेतत् । (१४७)
सुखरितमणिमञ्जीरं यथा स्यात्तथा कृष्णम् उपेहि अत एव मगल-
विहारं विधेहि (कुरु)॥२॥
भाषार्थ-हे पुष्ट जोजंघा और स्तन उनके भारको अधिक-
तावाली राधे आप मंद २ चरणको रखती और माणिजटित
चरणोंके मंजीरोंकी बजाती हुई उस कृष्णके समीप चलो और
इसीसे राजहंसोंके विलास (लीला) को करो अर्थात् हंसके
समान गमनसे आपका कृष्णके समीप जाना योग्य है॥२॥
शृणु रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुरिपुरावम्।।कुसुम-
शरासनशासनवन्दिनि पिकनिकरे भज भावम् ॥३॥
पद-शृणु क्रि० रमणीयतरं २ तरुणीजनमोहनमधुरिपुरावम् २
कुसुमशरासनशासनवन्दिनि ७ पिकनिकरे७भज क्रि० भावम्॥३॥
योजना-रमणीयतरं तरुणीजनमोहनमधुरिपुरावं त्वं शृणु पिक-
निकरे कुसुमशरासनशासनवन्दिनि सति त्वं कृष्णे भाव भन ॥ ३॥
भाषार्थ-हे राधे अत्यंतरमणीय( मनोहर)तरुणी स्त्रियोंके
मोहकरनेवाले श्रीकृष्णचंद्रजीका वशीके शब्दको आप सुनो
और जब कोकिलोंका समूह कामदेवकी आज्ञाकी स्तुति
करने लगे तब आप श्रीकृष्णचंद्रजीमें प्रीतिको करियों क्योंकि
कोकिल यह शब्द कहा करते हैं कि हे मानवाली स्त्रियो तुम
मानको त्याग कर अपने २ पतियोंका सेवन करो ॥ ३ ॥
अनिलतरलकिसलयनिकरण करेण लतानिकु-
रम्बम् ।। प्रेरणमिव करभोरु करोति गति प्रति
मुञ्च विलम्बम् ॥2॥

[समः (१४८) गीतमोविन्दम्- पद-अनिलतरलकिसलयनिकरण ३ करेण ३ लतानिकुरम्बम् १ प्रेरणम् २ इधड करभोरु १ करोति क्रि० गतिम् २ प्रतिऽ मुश्च क्रि० विलम्बम् २ ॥ ४॥ योजना-हे करभोरु राधे लतानिकुरम्बम् अनिलतरलकिसलय. निकरण करेण गाते प्रति तव प्रेरणम् इव करोति अतःत्वं गमने विलम्ब मुश्च (त्यज)॥४॥ भाषार्थ-हे करजोरु अर्थात् कनिष्ठासे माणिबंधतक हाथके बाहिरके अग्रभागकी तुल्य हैं जङ्घा (बालोंसे शून्य) जिसकी ऐसी आप गमन करनेमें विलंब मत करो क्योंकि यह लता- ओंका समूह भी पवनसे चंचल अपने पत्तों के समूहरूप हाथसे यमनके लिये आपकी प्रेरणा करता है अर्थात् अचेतन लता भी आपको प्रेरती है इससे विलंब करना अयोग्य है ॥ ४ ॥ स्फुरितमनङ्गतरङ्गवशादिव सूचितहारपरिरम्भम् ॥ पृच्छ मनोहरहारविमलजलधारममुं कुचकुम्भम् ॥५॥ पद-स्फुरितम् २ अनङ्गतरङ्गवशात् ५ इवऽ सूचितपरिरम्भम् २ पृच्छ क्रि० मनोहरहारविमलजलधारम् २ अमुमूर कुचकुंभम् २॥ ५ योजना-हे श्रीराधे अनङ्गतरङ्गवशात् स्फुरितम् इव सूचितहारे- परिरम्भं मनोहरहारविमलजलधारम अमुं कुचकुम्भ त्वं पृच्छ ॥ ५॥ भाषार्थ-हे श्री राधे कामदेवकी तरंगोंके वशसे कंपते और श्रीकृष्णचंदजीकें संभोगको सूचित करते और मनोहर हाररूप है निर्मल जलकी धारा जिसमें ऐसे इन अपने कुम्न ( घट) के समान स्तनोंको आप पूछो अर्थात् आपके कुचकुंके कंपनेसे भी संगम प्रतीत होता है।५॥

एकादशः११] भाषाटीकासमेतम् ।
(१४९)
अधिगतमखिलसखीभिरिदं तव वपुरपि रतिरण-
सज्जम्॥ चण्डि रसितरशनारवडिण्डिममभिसरसर-
समलज्जम् ॥ ६॥
पद-अधिगतम् २ अखिलसखीभिः ३ इदम् १ तव ६ वपुः ।
अपिऽ रतिरणसज्जम् १ चण्डि १ सितरशनावडिंडिमम् २ अमि-
सर क्रि०सरसम् २ अलज्जम् २ ॥ ६ ॥
योजना-हे चंडि अत्यन्तकोपवति राधे अखिलसखीभिः इदं तव
वपुः अपि रतिरणसज्जम् अधिगतम् ( ज्ञातम् ) अतः रसितरशनाख.
डिण्डि सरसम् अलज्जं यथा स्यात्तथा त्वं कृष्णम अभिसर (गच्छ)६
भाषार्थ--हे अत्यंतकोपवाली राधे यह आपका शरीर भी
कामक्रीडाके संघामार्थ सन्नद्ध (तैयार ) संपूर्ण सखियोंने जान
लिया है इससे शब्द करतीहुई रशना ( कोंदनी) का शब्द ही
बाजा जिसमें और उत्कंठा (उत्साह ) और लज्जाका त्याम
जिसमें हों ऐसी रीतिसे आप श्रीकृष्णचंद्रजीके समीप अर्थात्
गाजेबाजेसे संग्राममें चलो ॥ ६ ॥
स्मरशरसुभगनखेन सखीमवलम्ब्य करेण सलीलम्॥
चल वलयकणितैरवबोधय हरिमपि निजगति-
शीलम् ॥ ७॥
पद-स्मरशरसुभगनखेन ३ सखीम् २ अवलंब्या करेण ३ सली
लम र चल क्रि० वलयकणितैः ३ अवबोधय क्रि० हरिम् २ अपिड
निजगतिशीलम् २ ॥ ७ ॥
योजना हे श्रीराधे स्मरशरसुभगनुखेन करेण सलील यथा स्यात्
तथा त्वं चल निजगतिशीलम् हरिम् अपि वलयकणितैः अवबोधव
स्वस्याः आगमनं ज्ञापयेत्यर्थः ॥ ७॥

(१५०) गीतगोविन्दम्-
[स
भाषार्थ-हे राधे कामदेवके बाणरूप हैं सुंदर नख जिसमें
से हाथसे लोलासहित सखीका स्पर्श करके आप चलो और
• अपने कंकणोंके शब्दोंसे कामदेवमें है मन जिनका ऐसे
श्रीकृष्णचंद्रजीको अपना आगमन बोधन करो अर्थात् मैं
आई यह जताओ ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभणितमधरीकृतहारमुदासितवामम् ॥हरि-
विनिहितमनसामधितिष्ठतु कण्ठतटीमविरामम् ॥८॥
इति श्रीगीतगोविन्दे विंशतितमः प्रबंधः॥२०॥
पद-श्रीजयदेवभणितम् १ अधरीकृतहारम् १ उदासितवामम् १
हरिविनिहितमनसाम् ६ अधितिष्ठतु क्रिकंठतटीम २ अविरामम् २
योजना- अधरीकृतहारम् उदासितवामम् श्रीजयदेवमणितं हरि-
विनिहितमनसां कण्ठतटीम अविरामं यथा स्यात्तथा अधितिष्ठतु॥८॥
भाषार्थ-अपने गुणोंसे किया है हारका तिरस्कार जिसने
और उदासीन की है वामा ( सुंदरी) जिसने ऐसा यह
जयदेवकविका कथन जिनका मन हरिके विषय वर्तमान है
उनके कंठतटमें सदैव वास करो अर्थात् वे इसको सदैव प₹ ८॥
इति श्रीगीतगोविन्दे विंशतितमः प्रबंधः ॥ २० ॥
सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति प्रियकथांप्रत्यङ्गमालिङ्गनैः
प्रीति यास्यति रंस्यते सखि समागम्योति चिन्ताकु-
लः ॥ स त्वां पश्यति वेपते पुलकयत्यानन्दति
स्विद्यति प्रत्युदच्छति मूछति स्थिरतमापुजे
निकुञ्ज स्त्रियः॥१॥

एकादशः११] भाषाटोकासमतेम् । (१५१) पद-सा १ मां २ द्रक्ष्यति क्रि०वक्ष्यति क्रिप्रियकयां २ प्रत्यङ्गम् २ आलिङ्गनैःश्मीर्ति २ यास्यति क्रि०स्यते क्रि०सखि १ समागम्यऽ इतिऽ चिन्ताकुलः १ सः १ त्वां २ पश्यन्ति क्रिष्वेपते क्रि०पुलकयतिक्रि० आनन्दति क्रि विद्यति क्रि०प्रत्युद्गच्छति क्रि. मृच्छति क्रि०स्थिरतमापुञ्ज ७ निकुञ्ज ७ प्रियः १ ॥१॥ योजना-हे सखि (श्रीराधे ) सा राधा समागम्य मां द्रक्ष्यति प्रियकथां वक्ष्यति प्रत्यङ्गम् आलिङ्गनः प्रीति यास्यति मया सहरंस्यते इति चिंताकुल सः प्रियः (कृष्णः :) स्थिरतमःपुळे निकुञ्ज त्वां पश्यतिवेपते पुलकयति आनन्दति स्विद्यात प्रत्युद्गच्छति मूर्च्छति॥ भाषार्थ-हे सखि (श्रीराधे ) वह प्यारे श्रीकृष्णचंद्रजी स्थिरअंधकारके समूहसे पूर्ण कुंजमें इस प्रकार चिंतासे व्याकुल होकर कि वह श्रीराधा मिलकर मुझे अनुकूल दृष्टिसे देखेंगी और देखकर मनोहर कथा कहेंगी और कथा कहनेके अनंतर अंग २ का आलिंगन ( संग ) करेंगी फिर आलिंगनसे प्रसन्न होगी और मेरे संग क्रीडा करेंगी अर्थात् इस प्रकार मनोरथ करतेहुए श्रीकृष्णचंद्रजी आपको ध्यानसे देखते हैं और ध्यानमें देखकर भी क्या यह राधाजी कटु वचन कहेंगी वा मधुर, इससे कंपित हैं, अंगोंमें रोमांचित होते हैं अर्थाद ध्यानकेही आलिंगनसे उनके रोमांच खडे होते हैं और आनं- दको प्राप्त होते हैं और ध्यानकेही आलिंगनसे खेद (पसीना) से युक्त होते हैं और ध्यानकी क्रीडा करके जब आप चलने लगी तब प्रति उत्थान करते हैं अर्थात् उठकर चलते हैं और ध्यानक डिगनेपर आपको न देखा मूर्छाको प्राप्त होते हैं न [सर्गः (१५२) गीतगोविंदम्- तात्पर्य यह है कि आपकेही ध्यानमें लगे जो श्रीकृष्णचंद्र हैं उनके समीप आपका गमन उचित है ॥ १ ॥ अक्ष्णोनिक्षिपदानं श्रवणयोस्तापिच्छगुच्छावलिं मूर्षिश्यामसरोजदाम कुचयोः कस्तूरिकापत्रकम् ॥ धूर्तानामभिसारसत्वरहृदां विष्वडिकु सखि ध्वान्तं नीलनिचोलचारु सुदृशां प्रत्यङ्गमालिङ्गति ॥ २॥ पद- अक्ष्णोः ७ निक्षिपत् १ अञ्जनं १ श्रवणयोः ७ तापिच्छ- गुच्छावाल २ मूर्ध्नि ७ श्यामसरोजदाम २ कुचयोः ७ कस्तूरिका- पत्रकं २ धूर्तानां ६ अभिसारसत्वरहदाम् ६ विष्वनिकुञ्जे ७ सखि १ ध्वान्तं १ नीलनिचोलचारु १. सुदृशां ६ प्रत्यङ्गम् २ आलिङ्गति क्रि० ॥ २॥ योजना-हे सखि ( श्रीराधे ) नीलनिचोलचारु ध्वान्तं धूर्तानां विष्वक् निकुञ्ज अभिसारसत्वरहदा सुदृशाम् अक्ष्णोः अञ्जनं श्रवणयोः तापिच्छगुच्छावलिं मूर्ध्नि श्यामसरोजदाम कुवयोः कस्तूरिकापत्रकम् , निक्षिपत् सत् प्रत्यङ्गम् आलिङ्गति (स्पृशति)॥२॥ भाषार्थ--हे सखि श्रीराधे श्यामवस्त्र के समान सुंदर अंध- कार धर्म (वंचक ) और संपूर्ण कुंजोंमें अभिसार ( संकेतका स्थलमें जानेकां शीघ्रतासे युक्त है मन जिनकाअर्थात् साहस- युक्त मनवली जो संदरनेत्रवती है उनके नेत्रोंमें अंजनको कानों में तमालपुष्पके गुच्छोंको शिरपर श्याम कमलोंकी मालाको और कुचोंपर कस्तूरीके पत्रोंकों रखता हुआ उनके अङ्ग २ का स्पर्श करता है तात्पर्य यह है कि अंधकारमें भूषणआदिकी HिAN एकादशः ११] भाषाटीकासमेतम् । जी आवश्यकता नहीं है और न कोई रोकनेवाला है इससे आपका श्रीकृष्णचंद्रजीके समीप चलना उचित है ॥ २ ॥ काश्मीरगौरवपुषामभिसारिकाणामाबद्धरेखमभितो मणिमञ्जभिः ॥ एतत्तमालदलनीलतमं तमित्रं तत्प्रेमहेमनिकषोपलतां तनोति ॥३॥ पद-काश्मीरगौरवपुषाम् ६ अभिसारिकाणाम् ६ आवरेखम् १ अभितः मणिमञ्जरीभिः ३ एतत् १ तमालदलनीलतमम् १ तमिस्रमूर तत्प्रेमहेमनिकषोपलताम् २ तनोति क्रि० ॥ ३ ॥ योजना-काश्मीरगौरवपुषाम् अभिसारिकाणां मणिमञ्जरीभिः अभितः आवद्धरेवं तमालदलनीलतमम् एतत् तमित्रं तत्प्रेमहेम- निकषोपलतां तनोति ॥ ३ ॥ भाषार्थ-हे राधे केशरके समान गौर (पीला ) है शरीर जिनका ऐसी जो अभिसारिका है अर्थात् प्यारेके लिये संके- तस्थानमें जानेवाली हैं उनकी मणियोंकी किरणोंसे चारों तरफ की, रेखा जिसमें ऐसे यह तमालपत्रके समान अत्यंत नील अंधकार अभिसारिकास्त्रियोंके सुवर्णरूपप्रेमका निकषोपल (कसोटी) भावको विस्तास्ता है अर्थात् निकषोपलसा प्रतीत होता है तात्पर्य यह है कि अभिसारिकाओंके प्रेमकी परीक्षा अंधकारमें गमनसे ही होती है ॥ ३ ॥ हारावलीतरलकाञ्चनकाञ्चिदामकेयूरकणमणिद्युति- दीपितस्य ॥ द्वारे निकुञ्जनिलयस्य हरि निरीक्ष्य बडिाक्तमिथ सखी निजगाद राधाम् ॥ ४॥ पद-हारावलीतरलकाञ्चनकाञ्चिदामकेयूरकङ्कणमणियुतिदीपेतस्य

(१५४)
सतिगोविन्दम्- [सर्गः
६ द्वारे ७ निकुंजनिलयस्य ६ हरि २ निरीक्ष्य ब्रीडावतीम् २ अथs
सखी १ निजगाद क्रि० राधाम् ॥ २॥४॥
योजना-अथ (अनन्तरं ) सखी हारावलीतरलकाञ्चनकाश्चिदाम
केयूरकङ्कणमाणियुतिदीपितस्य निकुञ्जनिलयस्य द्वारे हरिं निरीक्ष्य
व्रीडावती राधाम् निजगाद ( उवाच)॥ ४ ॥
भाषार्थ-इसके अनंतर मोतियोंका हार और सुवर्णकी
कांची ( कोंदनी) की माला और केयर ( बाजूबंद) कंकण
इनमें जटित मणियोंकी कांतिसे प्रकाशित जो कुंजभवनका
दार उसपर खडेहुए श्रीकृष्णचंद्रजीको देखकर लज्जावती अर्थात
मैं कितने २ कठोर वचन श्रीकृष्णचन्द्रजीको कहे हैं इससे
लज्जित श्रीराधाजीको सखी ये वचन बोली॥ ४ ॥
अथ एकविंशतितमः प्रबन्धो बराडीरागंण
आडवताले गीयते ॥२१॥
मञ्जतरकुञ्जतलकेलिसदने ॥ प्रविश राधे माधव-
समीपम् ॥ इह विलस रतिरभसहसितवदने ॥१॥
पद-मञ्जतरकुञ्जतलकोलिसदने ७ प्रविश क्रि० राधे १ माधव-
समापम् २ इहs विलस कि० रतिरभसहसितवदने १॥ १॥
योजना-हे श्रीराधे हे रतिरभसहसितवदने त्वं मञ्जतरकुञ्जतलके-
लिसदने इह माधवसमीपं प्रविश विलस ॥ १॥
भाषार्थ-हे रतिके उत्साहसे हँसीसे युक्त मुखारविन्दवाली
हे राधे इस मनोहर कुंजवाले कीडाके घरमें प्रवेश करो और
विलास करो ॥ १ ॥

-- एकादशः ११] आषार्टीकासमतम् । (१२५) नवभवदशोकदलशयनसार ॥ प्रविश ॥ कुचकलशतरलहारे॥२॥ पद-नवभवदशोकदलशयनसारे ७ प्रविश क्रि० कुचकलशतरल- हारे १॥२॥ योजना-हे कुचकलशतरलहारे श्रीराधे नवभवदशोकदलशयनसारे क्रीडागृहे त्वं प्रविश विलस ॥२॥ भाषार्थ-हे कलशके समान कुचोंपर चंचलहारवाली राधे! नवीन अशोकके पत्तोंसे की है शय्या जिसमें ऐसे क्रीडा गृहमें प्रवेश करो और बिलास करो ॥२॥ कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे ॥ प्र० ॥ कुसुमसुकुमारदेहे ॥३॥ पद-कुसुमचयरचितशुचिवासगेहे ७ प्र० कुसुमसुकुमारदेहे १ । ३ योजना-हे कुसुमसुकुमारदेहे श्रीराधे त्वं कुसुमचयरचितशुचिवास- गेहे क्रीडागृहे प्रविश विलस ॥ ३ ॥ भाषार्थ-हे पुष्पोंके समान कोमल देहवाली राधे ! पुष्पोंके समूहसे रचा है शुद्ध वसनेका गृह जिसमें ऐसे क्रीडागृहमें आप प्रवेश कर विलास करो ॥ ३ मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते ॥ प्र० ॥ रसवलितललितगीते ॥४॥ पद-मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते ७५० रसवलितललितगीते१॥४ योजना- हे रसवलितललितगीते राधे मृदुचलमलयपवनसुरभिशीते क्रीडागृहे त्वं प्रविश विलस ॥४॥ भाषार्थ-हे शंगाररससहितमनोहरगीतवाली राधे ! आप HityaMINEERINITMERIKANTPATNAMINAR [सर्गः (१५६) गीतमोविन्दम्- कोमल चंचल मलयगिरिक पवनसे सुगंधित और शतिल क्रीडाके गृहमें प्रवेश करो और विलास करो ॥ ४ ॥ विततबहुवल्लिनवपल्लवघने । प्र० ॥ चिरमिलितपीनजघने ॥५॥ पद-विततबहुवाल्लनवपल्लवघने ७०चिरमिलितपीनजघने १॥५ योजना हे चिरमिलितपीनजघने श्रीराधे त्वं विततबहुवल्लिनवप- लवघने गृहे प्रविश विलस ॥ ५॥ भाषार्थ-हे चिरकालसे मिली हैं पुष्ट जंघा जिसकी ऐसी राधे ! आप विस्तारको प्राप्त हुई अनेक वल्लियोंके नवे पत्तोंसे सघन क्रीडाके गृहमें प्रवेश करो और विलास करो ॥ ५॥ मधुमिलितमधुपकुलकलितरावे ॥ प्र०॥ मदनरभसरसभावे ॥६॥ पद-मधुमिलितमधुपकुलकलितरावे७ प्र. मदनरभसरसभावे १॥६ योजना हे मदनरभसरसभावे श्रीराधे त्वं मधुमिलितमधुपकुलक लितरावे क्रीडागृहे प्रविश विलस ॥६॥ भाषार्थ-हे कामदेवके वेगसे उत्पन्न शृंगाररसमें प्रीतिवाली राधे आप पुष्पोंके मधुमें इकट्ठे हुए नमरोंका मनोहर है शब्द जिसमें ऐसे क्रीडाके गृहमें प्रवेश करो और विलास करो॥६॥ मधुतरलपिकनिकरनिनदमुखरे ॥ प्र० ॥ दशनरुचिरुचिरशिखरे ॥ ७॥ पद-मधुतरलपिकनिकरनिनदमुखरे ७ प्र० दशनरुचिरुचिरशि- खरे १ ॥ ७॥ RANJARAN एकादशः ११] भाषाटीकासमेतम् । (१५७) योजना-हे दशनरुचिरुचिरशिखरे राधे त्वं मधुतरलपिकनिकर- निनदमुखरे क्रीडागृहे प्रविश विलस ॥७॥ भाषार्थ-हे दाँतोंकी कांतिसे शोजायमान है शिखरमणि जिसकी ऐसी श्रीराधे ! वसंतऋतुसे चंचलकोकिलोंके समूहका है शब्द जिसमें ऐसे क्रीडाके गृहमें प्रवेश करो और विलास करो ॥ ७ ॥ विहितपद्मावतीसुखसमाजे ॥ कुरु मुरारे मंगलशतानि भणति जयदेवकविराजराजे ॥ ८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे एकविंशतितमः प्रबन्धः ॥२३॥ पद-विहितपद्मावतीसुखसमाजे ७ कुरु क्रि०मुरारे १ मंगलशतानि २ भणति ७ जयदेवकविराजराजे ७ ॥ ८॥ योजना-हे मुरारे त्वं विहितपद्मावतीसुखसमाजे जयदेवकविराज- राजे भणति सति मंगलशतानि कुरु ॥ ८॥ भाषार्थ-हे मुरारे! श्रीकृष्णचंद्रजी! आप किया है अपनी पद्मावती स्त्रीको सुखका समूह जिसने और वर्णन किये हैं आपके गुण जिसने ऐसे जयदेवकविराजके लिये सैकडों मंगल करो॥ इति श्रीगीतगोविन्दे एकविंशतितमः प्रबन्धः ॥ २१ ॥ त्वां चित्तेन चिरं वहन्नयमतिश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पण च पातुमिच्छति सुधासंबाधबिम्बाधरम् ।। अस्थाई तदलङ्कुरु क्षणमिह भूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दास इवोपसेवितपदांभोजे कुतः संभ्रमः॥ १॥ पद-त्वां २ चित्तेन ३ चिरंऽ वहन ? अयम् १ अतिश्रान्तः ?

[ सर्गः
(१५८). गीतगोविन्दम्-
भृशम् तापितः १ कंदर्पण ३ च पातुम् इच्छति कि सुधासंबाध-
विम्बाधरम् २ अस्य ६ अङ्गम् २ तत्ऽ अलङ्कुरु क्रि० क्षणम् २ इहऽ
भूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते ७ दासे ७ इवऽ उपसेवितपदाम्भोजे ७ कुतःs
संभ्रमः १ ॥१॥
योजना-हे राधे त्वां चित्तंन चिरं वहन् अतिश्रान्तः च पुनः
कर्पण भृशम तापितः अयम् श्रीकृष्णः सुधासंवाधबिम्बाधरम्
पातुम् इच्छति तत् तस्मात् त्वम् अस्य अङ्कम् क्षणम् अलड्डुरु भ्रूक्षेप-
लक्ष्मीलवक्रीते दासे इव उपसेवितपदाभोजे अस्मिन् श्रीकृष्णे तव
संभ्रमः कुतः ॥१॥
भाषार्थ-हे राधे ! चिरकालसे अपने मनमें आपका स्थापन
करतेहुए और कामदेवसे अत्यंतपीडित श्रीकृष्णचंद्रजी अमृतसे
पूर्ण आपके बिम्बाधरका पान किया चाहते हैं तिससे आप
इन श्रीकृष्णचंद्रजीके अङ्कको क्षणमात्र शोभित करो अर्थात्
गोद में बैठो और चुकुटियोंको फेकनेकी शोभासे मोल लिये
नवीन दासको समान और सेवा की है आपके चरणकमलोंकी
जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णजीके पास जानेमें चम क्यों करती हो।
सा ससाध्वससानन्दं गोविन्दे लोललोचना ॥
शिनाना मञ्ज मञ्जीरं प्रविवेश निवेशनम् ॥२॥
पद-सा १ ससाध्वससानन्दम् २ गोविन्दे ७ लोललोचना १
शिञ्जाना १ मञ्जु मञ्जीरम् २ प्रविवेश क्रि० निवेशनम् २ ॥ २॥
योजना-ससाध्वससानन्दम् यथा स्यात् तथा गोविन्दे लोललोचना
शिञ्जाना मञ्जु मञ्जीरम सा विवेशनम् प्रविवेश ॥ २ ॥
भाषार्थ-श्रम और आनन्दसहित श्रीकृष्णचंद्राके विषे
चंचल हैं नेत्र जिसके ऐसी और कोमलमंजीराको बजातीहुई
बह राधाजी कीडाके मूहमें प्रवेश करती भई ॥ २॥

एकादशः १३] भाषाटीकासमेतम् । अथ दाविंशतितमः प्रबन्धो वराडीरागेण रूपकताले गीयते ॥२२॥ राधावदनविलोकनविकसितविविधविकारविभङ्गम्।। जलनिधिमिव विधुमण्डलदर्शनतरलिततुङ्गतरङ्गम् १ हरिमेकरसम् चिरमभिलषितविलासम् सा ददर्श गुरुहर्षवशंवदवदनमनङ्गविकासम् ॥ध्रु० ॥ पद-राधावदनविलोकनविकसितविविधविकारविभङ्गम् २ जलनि- धिम् २ इवs विधुमण्डलदर्शनतरलिततुङ्गतरङ्गम् २ हरिम् २ एक- रसम् २ चिरमऽ अभिलषितविलासम् २ सा १ ददर्श क्रि० गुरुहर्ष- वशंवदवदनम् २ अनङ्गविकासम् १ ॥२॥ योजना-सा ( राधा) राधावदनविलोकनविकसितविविधविकार- विभङ्गम् जलनिधिम् इव विधुमण्डलदर्शनतरलिततुङ्गतरङ्गम एक- रसम चिरम् अभिलषितक्लिासम् गुरुहर्षवशंवदवदनम् अनङ्गविकासं हरिं ददर्श ॥१॥ भाषार्थ-राधा के मुखारविंदके देखनेसे प्रकाश हुए हैं नाना प्रकारके कटाक्ष आदि विकारोंकी रचना जिसमें और चंद्रमण्डलके दर्शनसे चंचल हैं ऊँची २ तरंग जिसमें ऐसे समु- द्रकी तुल्य और एक राधाजीमेंही है प्रीति जिनकी और चिर- कालसे विलासकी है अभिलाषा जिनको और अत्यंत आनंदके अधीन है मुखारविंद जिनका और कामदेवका है प्रकाश जिनमें ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीको वे राधाजी देखती भई ॥ १ ॥ हारममलतरतारमरसिदधतं परिलम्बितदूरम्॥स्फुट- तरफेनकदम्बकरम्बितमिव यमुताजलपूरम् ॥२॥.

(१६०) गीतगोविन्दम्- [सर्गः पद-हारम् २ अमलसरतारम् २ उरसि ७ दधतम् २ परिलम्बित- दूरम् २ स्फुटतरफेनकदम्बकरम्बितम् २ इवs यमुनाजलपूरम२॥२॥ योजना-स्फुटतरफेनकदम्बकरम्बितं यमुनाजलपूरम् इव परिल- म्बितदूरम् अमलतरतारम् हारम् उरसि दधतं श्रीकृष्णम् सा राधा ददर्श ॥२॥ भाषार्थ-दूरतक लंबायमान और प्रकट फेनके समूहसे मिले यमुनाजलके समान निर्मल हैं मोती जिसमें ऐसे हारको वक्षःस्थलपर धारण करते हुए श्रीकृष्णजीको वह राधा देखती भई ॥ २॥ श्यामलमृदुलकलेवरमण्डनमधिगतगौरदुकूलम् ॥ नील- नलिनमिव पीतपरागपटलभरवलायतमूलम् ॥ ३ ॥ पद-श्यामलमृदुलकलेवरमण्डनम् २ अधिगतगौरदुकूलम् नीलनालनम् २ इवs पीतपरागपटलभरवलयितमूलम् २ ॥ ३ ॥ योजना-श्यामलमृदुलकलेवरमण्डनम् अधिगतगौरदुकूलं पीत- परागपटलभरवलयितमूलं नीलनलिनम् इव हरिं सा ददर्श ॥ ३ ॥ भाषार्थ-श्याम और कोमल है शरीरकी शोभा जिनकी . और कुंकुमकी रेणुओंके समूहसे युक्त है मूल जिनका ऐसे नीलकमलके धारण किया है पीतांबर जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजीको वह राधाजी देखती भई ॥ ३ ॥ तरलहगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् ॥ स्फु- टकमलोदरखेलितखानयुगमिव शरदि तडागम् ॥४॥ पद-तरलगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् २ स्फुटकमलो- दरखेलितखञ्जनयुगमू २ इकऽ शरदि ७ तडागम् २ ॥ ४ ॥ समान और

।
एकादशः११] भाषाटीकासमेतम् । (१६१)
योजना-सा तरलगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागं स्फुट-
कमलोदरखेलितखञ्जनयुगंशरदि तडागम् इव स्थितं श्रीकृष्णं
ददर्श ॥४॥
भाषार्थ-चंचलकटाक्षोंके चलानेसे मनोहरमुखारविन्दसे
पैदा की है स्त्रियोंकी अभिलाषा जिन्होंने और खिलेहुए कम-
लोंके मध्यमें खेलते हुए हैं दो खंजन जिसमें ऐसे शरद ऋतुके
तडागके समान श्रीकृष्णचंद्रजीको वह राधा देखती भई ॥४॥
वदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरसमकुण्डल-
शोभम् ॥ स्मितरुचिरुचिरसमुल्लसिताधरपल्लव-
कृतरतिलोभम् ॥५॥
पद-वदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरसमकुण्डलशोभम २ स्मित-
सचिरुचिरसमुल्लसिताधरपल्लवकृततिलोभम् २ ॥ ५॥
योजना-वंदनकमलपरिशीलनमीलितमिहिरसमकुण्डलशीम स्मिते-
रुचिरुचिरसमुल्लसिताधरषालयकृतरतिलोमश्रीकृष्ण सा राधा ददर्श५॥
भाषार्थ-मुखारविंदके देखनेके लिये परस्पर मिले
जो सूर्यके समान कुण्डल उनकी शोभा है जिनके और मन्द-
मन्द मुसक्यान की कांतिसे सुंदर तथा शोभायमान जो
अधरपल्लव उससे पैदा किया है स्त्रियोंके रतिका लोज
जिन्होंने ऐसे श्रीकृष्णजीको वह राधा देखती हुई ॥ ५ ॥
शशिकिरणोच्छुरितोदरजलधरसुन्दरकुसुमसुकेशम् ॥
तिमिरोदित विधुमण्डलनिर्मलमलयजतिलकनिवेशम्
पद-शशिकिरणोच्छरितोदरजलधरसुन्दरकुसुमसुकेशम् २ तिमि-
रोहितविधुमण्डलनिर्मलमलयजतिलकानवेशम् २ ॥ ६॥

गीतगोविन्दम्-
[सगः
योजना-शशिकिरणोच्छुरितोदरजलधरसुन्दरकुसुमसुकेशं तिमिरो-
दितविधुमण्डलनिर्मलमलयजतिलकानवेशं श्रीकृष्णं सा राधा ददर्श६॥
भाषार्थ-चंद्रमाको किरणासे शोषित है मध्यभाग
जिनका ऐसे मेधक समान सुंदर हैं पुष्पसहित सुंदरकेश जिनके
और अंधकारमें उदय हुा चंद्रमण्डलके समान निर्मल है
मलयगिरिचंदनका मस्तकपर तिलक जिनके ऐसे श्रीकृष्णचंद्र-
नीको वह राधा देखती भई ॥ ६ ॥
विपुलपुल कभरदन्तुरितं रतिकलि कलाभिरधीरम् ।।
मणिगणकिरणसमूहस बज्मलभूषणसुभगशरीरम्॥ ७॥
पद-विपुलपुलकभरद-तुरितं २ रतिकेलिकलाभिः ३ अधीरं २
माणिगणकिरणसमूहसमुज्ज्वलभूषणसुभगशरीरम् २ ॥ ७ ॥
योजना--विपुलपुलकभरदन्तुरितं रातफेलिकलाभिः अधीरं माण-
गणकिरणसमूहसमुज्ज्वलभूषणसुभगशरीरं हरि सा ददर्श ॥ ७ ॥
भाषार्थ-बडे २ रोमांचा आतेरायसे व्यान और रतिकी
क्रीडाको कथाआसे अधार और मणियोंके किरणांक
समहसे प्रकाशित जो भूष ग उनसे सुभग (सुन्दर) है शरीर
जिनका ऐसे श्रीकृष्णचंद्राको वह राधा देखती भई ॥ ७ ॥
श्रीजयदेवभाणितविभावद्विगुणीकृतभूषणभारम् ॥
प्रणमत हृदि विनिधाय हरि भाजलसुकृतोदय-
सारम् ॥ ८॥
पद-श्रीजयदेवभाणितविभावद्विगुणीकृतभूषणमारं २ प्रणमत
क्रि० हृदि ७ विनिधायऽ हार २ भवजलसुकृतोदयसारम् २ ॥ ८॥
योजना-भो भक्ताः यूयं श्रीजयंदेवाणितविभावद्विगुणीकृतभूष-
गभारं भवनलसुकृतोद पसारं हरि हदि विनिधाय प्रणमत ॥ ८ ॥

एकादशः ११] भाषाटीकासमेतम् (१६३) भाषार्थ-हे भक्तजनो ! तुम श्रीजयदेवके कथनकी अपेक्षा दुगणे धारण किया है विभाव (रतिका उद्दीपन) रूप भूषणोंका भार जिनाने तथा ऐसे संसाररूपी समुद्रमें पुण्योदयके साररूप हरिको हृदयमें स्थापन करके प्रमाण करो ॥ ८॥ अतिक्रम्यापाङ्गं श्रवणपथपर्यन्तगमनप्रयासे- नेवाक्ष्णोस्तरलतरतारं पतितयोः ॥ इदानीं राधायाः प्रियतमसमालोकसमये पपात स्वेदा- म्बुप्रसर इव हर्षाश्रुनिकरः॥१॥ पद-अतिक्रम्यऽ अपाङ्गम् ३ श्रवणपयपर्यन्तगमनप्रयासेन ३ इवs अक्षणोः ६ तरलतरतारं २ पतितयोः ६ इदानीं राधायाः ५प्रिय- तमसमालोकसमये ७ पपात क्रि० स्वेदाम्बुप्रसरः १ इवऽ हषाश्रु- निकरः१॥१॥ योजना-इदानीं प्रियतमसमालोकसमये तरलतरतारं यथा स्यात्तथा अपाङ्गम् अतिक्रम्य श्रवणपथपर्यंतगमनप्रयासेन पतितयोः राधायाः अक्षणोः स्वेदाम्बुनिकर इव हर्षाश्रुनिकरः पपात ॥१॥ भाषार्थ-अत्यंत प्यारे श्रीकृष्णचंद्रजीके दर्शनके सम- यमें इस काल अपांगका अतिकगण करके कानोंके मार्गतक गमनके प्रयाससे अत्यंत चंचल हैं पुतली जिनकी ऐसे पनित (गिरे ) हुए राधेके नेत्रों से खेदजलके समूहके तुल्य आनं- दके आसुओंका समूह पड़ने लगा ॥ १ ॥ भजन्त्यास्तल्पान्तं कृतकपटकण्डूतिपिहितस्मिते याते गेहादहिरवहितालीपरिजने ॥ प्रियास्यं पश्य-

(१६४) गीतगोविन्दम्-
सर्गः
न्त्याःस्मरशरवशाकूतसुभगं सलज्जाया लज्जा व्यग-
मदिव दूरं मृगहशः॥२॥
पद-भजन्त्याः ६ तल्पान्तम् २ कृतकपटकण्डूतिपिहितस्मिते ७
याते ७ गेहात्५वहिःऽअवहितालीपरिजने ७ प्रियास्यम्पश्यन्त्याः६
स्मरशरवशाकूतसुभगम् २ सलज्जायाः६ लज्जा १ व्यगमत् क्रि०
०इव
दूरम् २ मृगदृशः६॥२॥
योजना-कृतकपटकण्डूतिपिहितस्मिते अवहितालीपरिजने गेहात्
बहिः याते सति तल्पान्तं भजन्त्याः स्मरशखशाकृतसुभगं प्रियास्यं
पश्यन्त्याः सलज्जायाः मृगदृशः (राधायाः) लज्जा दूरं व्यगमत्
इव ॥३॥
भाषार्थ-कपटसे की जो कर्ण आदिकी खुजलो उससे
छिपाई है हंसी जिन्होंने ऐसी सावधान सखियोंका समूह
जब घररो बाहिर चलागया तब शय्यापर प्राप्त हुई और
कामदेवके बाणोंकी महिलासे मनोहर श्रीकृष्णजीके मुखार-
विन्दको देखती हुई और लज्जासहित जी उस मृगनयनी राधा-
जोकी लज्जा मानो दूर चली गई अर्थात् सखियोंके बाहिर
जानेसे उनके संग लज्जा भी लज्जित होकर चली गई ॥ २ ॥
जयश्रीविन्यस्तैर्महित इव मन्दारकुसुमैः स्वयं
सिन्दूरण द्विपरणमुदा मुद्रित इव ।। भुजापीडक्रीडा-
इतकुवलयापीडकरिणः
प्रकीर्णामृग्बिन्दुर्जयति
मुजदण्डो मुरजितः॥३॥
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकृते गीतगोविन्दे
महाकाव्येऽभिसारिकावर्णने सानन्दगोविन्दो
नाम एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥

द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतम् । (१६५) पद-जयश्रीविन्यस्तैः ६ महितः १ इव मन्दारकुसुमैः ३ स्वयंड सिन्दूरेण ३ द्विपरणमुदा ३ मुद्रितः १ इवऽ भुजापीडक्रीडाहतकुव- लयापीडकरिणः ६ प्रकीर्णामृग्विन्दुः १ जयति क्रि० भुजदण्डः १ मुरजितः ६ ॥३॥ योजना-भुजापीडक्रीडाहतकुवलयापीडकरिणः मुरजितः जयश्री विन्यस्तैः मन्दारकुसुमैः महितः इव स्वयं सिन्दुरेण द्विपरणमुदा मुद्रितः इव प्रकीर्णाग्विन्दुः भुजदण्डः जयति ॥ ३ ॥ भाषार्थ-भुजदण्डोंकीकीडासे मारा है कुवलयापीड हस्ती जिसने ऐसे और सुरनामा दैत्यके जीतनेवाले श्रीकृष्णजीका वह भुजदंड सबसे उत्तम है जो जयकी लक्ष्मीके लिये फेंके हुए पारिजातके पुष्पोंसे मानो पूजित है और जो हस्वीके रणके आनंदसे सिंदूरसे मुद्रित ( युक्त) है और जिसके भुजामें जहां तहां रुधिरकी बिंदु लग रही है ॥ ३ ॥ इति श्रीजयदेवकते गीतगोविंदे पं० मिहिरचन्दकतनापाविवृति- सहिते अभिसारिकावर्णने सानन्दगोविन्दोनाम एकादशः सर्गः ॥ ११॥ द्वादशः सर्गः १२. गतवति सखीवृन्देमन्दवपाभरनिर्भरस्मरशरवशा- कूतस्फीतस्मितस्त्रपिताधराम् ॥ सरसमनसं दृष्ट्वा राधांमुहुर्नवपल्लवप्रसवशयने विक्षिप्ताक्षीमुवाच हरिः प्रियाम् ॥ १॥ पद-गतवात ७ सखीवृन्दे ७ मन्दत्रपामरनिर्भरस्मरशरवशाकृत-

[सर्गः
(१६६) गीतगोविन्दम्-
स्फीतस्मितस्तापिताधरा २ सरसमनसं २ दृष्ट्वाऽ राधां २ मुहुःऽ
नवपल्लवप्रसवशयनेविक्षिप्ताक्षीम्२उवाच क्रि०हरिः१ प्रियाम् २॥१॥
योजना-सखीवृन्दे गतवति सति हरिः मदत्रपाभरनिभरेस्मरशर-
वशाकूतस्फीतस्मितस्त्रपिताधरां सरसमनसं मुहुः नवपल्लवप्रसवशयने
विक्षिप्ताक्षीं प्रियां राधां दृष्ट्वा( इदं वचनम् ) उवाच ॥१॥
भाषार्थ-जब सखियोंका समूहचलागया उस समय श्री-
कृष्णचंदनी मंद २ लज्जाके भारसे पैदाहुआ जो कामदेवका
अधिकबाण उसके आधीन जो अभिप्राय उससे बढेहुये किंचित
हास्यसे युक्त है अधर ओष्ठ जिसका और अनुराग (प्रीति)
सहित है मन जिसका और नवीन पत्ते और पुष्पोंकी शय्या-
पर लगे हैं नेत्र जिसके ऐसी अपनी प्यारी राधाको देखकर
यह वचन बोले अर्थाद कामदेवके वशीभूत राधाको यह
कहने लगे ॥१॥
अथ त्रयोविंशतितमः प्रबन्धो विभासरागेण
एकतालीताले गीयते ॥ २३ ॥
किसलयशयनतले कुरु कामिनि चरणनलिन-
विनिवेशम् ॥ तव पदपल्लववैरिपराभवामिदमनुभवतु
सुवेषम् ॥१॥क्षणमधुना नारायणमनुगतमनुसर
भो राधिके ॥ ध्रु०॥
पद-किसलयशयनतले ७ कुरु क्रि०कामिनि १ चरणनलिनवि-
निवेशं २ तव ६ पदपल्लववैरिपराभवम् २ इदम् १ अनुभवतु क्रि०
सुवेषं १ क्षणम् २ अधुनाऽ नारायणम् २ अनुगतम् २ अनुसर
क्रि भोऽ राधिके १॥१॥

द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतम् । (१६७) योजना-भो राधिके अधुना क्षणं यथा स्तात्तथा अनुगतं मां नारायणं त्वम् अनुसर ( अनुगच्छ ) हे कामिनि किसलयशयनतले चरणनलिनविनिवेशं त्वं कुरु इदं (किसलयशयनं ) सुवेशं तव पदपल्लववैदिपराभवम् अनुभवतु ॥ १॥ भाषार्थ-हे राधे ! इस समय क्षणमात्र अनुकूल हुये नारा- यणके अनुकूल हो जाओ और अनुकूल होने का यह प्रकार है कि कमलोंकी शय्याके ऊपर अपने चरणकमलोंको रक्खो और यह कमलोंकी शय्या आपके चरणकमलोंके रखनेसे बैरीके तिरस्कारको जानो अर्थात् तुमारे चरणकमलोंके स्थाप- नसे कमलोंकी शय्याका तिरस्कार हो,क्योंकि शत्रके मस्तक- पर चरणको रखते हैं ॥ १ ॥ करकमलेन करामि चरणमहमागमितासि विदूरम् ।। क्षणमुपकुरु शयनोपरि मामिव नूपुरमनुगतिशुरम्२॥ पद-करकमलेन ३ करोमि क्रि० चरणम् २ अहम् १ आगमिता १ असि क्रिविदुरम् २ क्षणम् २ उपकुरु क्रि० शयनोपरिऽ मामू २ इवs नूपुरम् २ अनुगतिशूरम् २ ॥ २ ॥ योजना-हे राधिके यतः त्वम् मया विदूरम् आगमिता असि अतः करकमलेन ते चरणम् अनुकरोमि माम् इव अनुगतिशूरं नूपुरं शयनोपरि क्षणं यथा स्यात्तथा त्वम् उपकुरु ॥ २ ॥ भावार्थ-हे राधे! जिससे आपको मैने अत्यंत दूरसे बुलाया है इससे में आपके चरणोंका अपने करकमलोंसे संवाहन (दाबना ) करूं और शय्याके ऊपर अनुगमन करने में शूरवीर नूपुरको मेरे समान उपकत करो अर्थात् जैसे आलिंगन (१६८) गीतगोविन्दम्- [समः आदिसे मेरा उपकार करती हो इसी प्रकार शय्यापर रखनेसे नूपुरका भी उपकार करा ॥ २ ॥ वदनसुधानिधिगालतममृतमिव रचय वचनमजु- कूलम् ॥ विरहमिवापनयामि पयोधररोधकमुरसि दुकूलम् ॥ ३॥ पद-बदनसुधानिधिगलितम् २ अमृतम् २ इवऽ रचय क्रि०वच- नम् २ अनुकूलमू २ विरहम् २ इवs अपनयामि क्रि० पयोधररोध- कम् २ उरसि ७ दुकूलम् २॥ ३ ॥ योजना-बदनसुधानिधिगलितम् अमृतम् इव अनुकूलम् वचनम् त्वम् रचय उरसि पयोधररोधकम् दुकूलम् विरहम् इव अहम अपन- यामि ( दूरीकरोमि ) ॥ ३ ॥ भाषार्थ-हे राधे! आप अपने चंद्रमाके समान मुखसे अमृतके तुल्य अनुकूलवचनको कहो और आपके वक्षः- स्थलपर स्तनोंका रोधक ( ढकनेवाला) जो दुकूल है उसको विरहके समान दूर करता हूं अर्थात् जैसे विरहने स्तनोंका स्पर्श नहीं होता ऐसेहो जिस वचसे भा नहीं होता है इससे आपके दुपट्टे स्तनों परसे उतारता हूं ॥ ३ ॥ प्रियपरिरम्भणरभसवालतमिव पुलकितमन्यदुरापम् ।। मदुरासे कुचकलशं विनिवेशय शोषय मनसिज- तापम् ॥४॥ पद-प्रियपरिरम्भणरभसवलितम् २ इवs पुलकितम् २ अन्यदु- रापं २ मदुरसि ७ कुचकलशं २ चिनिवेशय किशोषय कि० मन- सिजतापम् २ ॥ ४१ द्वादशः १२] भाषार्टीकासमेतम् । (१६९) योजना-हे राधे प्रियपरिरम्भणरभसवलितम् इव पुलकितम् अन्य- दुरापं कुचकलशं त्वं मुदरासि विनिवेशय मनसिजतापं शोषय ४ भाषार्थ-हे राधे ! मुझ प्यारे श्रीकृष्णचंद्रके आलिंगनार्थ मानो संमुख और रोमांचों सहित और मेरेसे अन्यको दुःख- सेभी प्राप्तिके अयोग्य अपने कुचकलशोको मेरे वक्षःस्थलपर रक्खो और कामदेवके दुःखको शांति करो क्योंकि जल- सहित घटके रखनेसे दुःखकी शांति युक्त ही है ॥ ४ ॥ अधरसुधारसमुपनय भामिनि जीवय मृतमिव दासम् ॥ त्वयि विनिहितमनसं विरहानलदग्ध- वपुषमविलासम् ॥५॥ पद-अधरसुधारसम् २ उपनय क्रि०भामिनि १ जीवय क्रि० मृतम् २ इवऽ दासं २ त्वयि ७ विनिहितमनसं २ विरहानलदग्ध- वपुषम् २ अविलासम् २ ॥ ५॥ योजना-हे भामिनि त्वम् अधरसुधारसम् उपनय त्वयि विनिहित- मनसं विरहानलदग्धवपुषम् अविलासम् मृतम् इव मां त्वं जीवय॥५॥ भाषार्थ-हे भामिनि ! अर्थाद कामदेवकी क्रीडामें कुशल राधे आप अपने अधरके अमृतरूपी रखको दो और आपमें लगा है मन जिसका और विरहकी आमेसे दग्ध हुआ अंग जिसका ऐसा जो निश्चल (जड) मृतकके समान मैं हूं उसे जिवायलेवो क्योंकि अमृतके देने से मृतकका भी जीवन हो सकता है ॥५॥ शशिमुखि सुखस्य मणिरसनागुणमनुगुणकंठनि- नादम् ॥ मम श्रुतियुगले पिकरवविकले शमय चिरादवसादम् ॥ ६॥ है [सर्गः -- (१७०) गीतगोविन्दम्- पद-शाशमुखि १ मुखरय कि मणिरसनागुणम्२ अनुगुणकण्ठ- निनादं २ मम ६ श्रुतियुगले ७ पितकरवविकले ७ शमय क्रि० चिरात् अवसादम् २॥ ६॥ योजना-हे शशिमुखि अनुगुणकण्ठनिनादम् मणिरसनागुणम् त्वं मुखरय पिकरवविकले मम श्रुतियुगले चिरात् अवसादम् शमय ॥६॥ भाषार्थ-हे चन्द्रमुखि राधे ! कंठगीतके शब्दकी तुल्य मणिजटितकांची ( कोंदनी) के दामका शब्द करो और उस शब्दसे चिरकालसे तेरे विरह और कोकिलोंके शब्दसे व्याकुल मेरे दोनों कानोंमें जे दुःख है उसको शान्त करो ॥ ६॥ मामतिविफलरुषा विकलीकृतमवलोकितुमधु- नेदम् । मीलति लजितमिव नयनं तव विरम विसृज रतिखेदम् ॥ ७॥ पद-माम ३ अतिविफलरुषा ३ विकलीकृतम् २ कवलोकितुम अधुनाऽ इदम् २ मीलति क्रि० लजितम् १ इवs नयनम् १ तव ६ विरम क्रि० विसृज कि० रतिखेदम् २॥ ७ ॥ योजना-अतिविफलरुषा विकलीकृतम माम् अबलोकितुम् अधुना लाजितम् इव तब नयनम् मौलति अतः त्वम् विरम रतिखेदम विसृज७ भाषार्थ-हे राधे ! यह तेरा नेत्र अत्यंत निष्फल क्रोधसे व्याकुल हुए मुझे देखनेके लिये लज्जितके समान मीचता है इससे आप क्रोधका त्याग करो और रतिके खेदको त्याग दो अर्थात् कोषको त्याग कर मेरे संग रमण करो ॥ ७ ॥ श्रीजयदेवकवरिदमनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् ॥ जनयतु रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदम् ८ इति श्रीगीतगोविन्दे त्रयोविंशतितमः प्रबन्धः२३॥

द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतम् । (१७१) पद-श्रीजयदेवकवेः ६ इदम् १ अनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् ? जनयतु क्रि० रसिकजनेषु ७ मनोरमरतिरसभावविनोदम् ॥ ८ ॥ योजना-अनुपदनिगदितमधुरिपुमोदम् श्रीजयदेवकवेः भाणितम इदम् गीतम् रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदम् जनयतु ॥ ८॥ भाषार्थ-पदपदमें कहा है श्रीकृष्णजीका आनंद जिसमें ऐसा श्रीजयदेवकविका कहा हुआ यह गीत शृंगारमें रसिक जनोंको मनोरम जो रतिका रस और भाव (सात्त्विक आदि) विनोद उसको पैदा करो॥८॥ इति श्रीगीतगोविन्दे त्रयोविंशतितमः प्रबन्धः ॥ २३ ॥ प्रत्यूहः पुलकाङ्कुरेण निबिडाश्शेषे निमेषेण च क्रीडा- कूतविलोकितेऽधरसुधापाने कथाकेलिभिः ॥ आनन्दाधिगमेन मन्मथकलायुद्धेऽपि यस्मिन्नभूदु- तःस तयोर्बभूव सुरतारम्भः प्रियंभावुकः॥१॥ पद-प्रत्यूहः १ पुलकाङ्कुरेण ३ निबिडाश्लेषे ७ निमिषेण ३ चs क्रीडाकूतविलोकिते ७ अधरसुधापाने ७ तथाऽ केलिभिः ३ आन- न्दाधिगमेन ३ मन्मथकलायुद्धे ७ अपिऽ यस्मिन् ७ अभूतु क्रि० उद्भूतः १ सः १ तयोः ६ बभूव क्रि० सुरतारम्भः१ प्रियंभावुकः१॥१ योजना--तयोः श्रीराधाकृष्णयोः प्रियंभावुकः सः सुरतारम्भः उद्भूतः अभूत् यस्मिन् निबिडाश्लेषे पुलकाङ्कुरेण च पुनः क्रीडा- कूतविलोकिते निमिषेण अधरसुधापाने कथाकेलिभिः मन्मथकला. युद्धे अपि आनन्दाधिगमेन प्रत्यूहः बभूव॥ १ ॥ भाषार्थ-उन दोनों राधा श्रीकृष्णजीका वह प्यारा सुरत (संजोगकोडा ) का आरंभ प्रकट हुआ जिस सुरतके प्रारंभमें ऐसे गाढालिंगन के करनेमें रोमांचोंके खडे होनेसे और (१७२) गीतगोविन्दम्- [सनः कोडाके समय अभिप्रायपूर्वक देखने में पलकोंके चलनेसे और अधरामृतके पान करनेमें कथाओंका कोडासे और कामदेव- की कलासे युक्त रतिके संग संग्रामके करनेमें आनंदका प्रापिसे विन हुआ ॥ ३ ॥ दोभ्या संयामतः पयोधरभरेणापीडितः पाणिजै- राविदो दशनैःक्षताधरपुटः श्रोणीतटेनाहतः॥ हस्तेनानमितः कचेऽघरमधुस्यदेन संमोहितः कांतः कामपि तृप्तिमाप तदहो कामस्य वामा गतिः ॥२॥ पद-दोाम् ३ संयमितः १ पयोधरभरेण ३ आपीडितः १ पाणिः ३ आविद्धः १ दशनैः ३क्षताधरपुट: १ श्रोणीतटेन ३ आहतः १ हस्तेन ३ आनमितः १ कचे ७ अधरमधुस्यन्देन ३ सै- मोहितः १ कान्तः १ काम् २अपिऽ ताप्तम् २आप क्रि०तत्ऽ अहोऽ कामस्य ६ वामा १ गतिः॥१॥२॥ योजना-यत् दोभ्यां संयमितः पयोधरमरेण आपीडितः पाणिः आविद्धः, दशनैः क्षताधरपुटः श्रोणीतटेन आइतः हस्तेन कचे आनमितः, अधरमधुस्यन्देन संमोहितः, कान्तः काम अपि तृप्तिम् आप तत् तस्मात् अहो ( आश्चर्य) कामस्य गतिः वामा (विपरीता) अस्ति ॥ २ ॥ भाषार्थ-जिससे भुजाओंसे बांधे हुए और स्तनोंके ज्ञास्से पीडित और नखोंमें खण्डित और दातोंसे किया है क्षत अधरोष्ठमें जिसके और कटिके प्रदेशसे ताडित और हाथसे केशोंको पकडकर नम्र ( नमाये) और अधरामृतके द्वादशः१२] भाषाटीकासमेतम् । (१७३) रससे मोहित हुए भी श्रीकृष्णचंद्रजी किसी (कहनके अयोग्य) तृप्तिको प्राप्त हुए इससे आश्चर्य है कि कामदेवकी गति विप- रीत है जिसमें अप्रियवस्तु भी प्रिय लगती है ॥ २ ॥ माराङ्के रतिकेलिसंकुलरणारम्भेतया साहसायं कान्तजयाय किंचिदुपरि प्रारंभि यत्संभ्रमात् ॥ निष्पन्दा जघनस्थली शिथिलता दोर्वल्लिरुत्क- पितं वक्षो मीलितमाक्षि पौरुषरसः स्त्रीणां कुतः सिद्धयति ?॥३॥ पद-माराङ्के ७ रातिकेलिसंकुलरणारम्भे ७ तया ३ साहसप्रायम् २ कान्तजयाय ४ किंचितऽ उपरिऽ प्रारम्भि क्रि० यत् संभ्रमात् ५ निष्पंदा १ जघनस्थली १ शिथिलिता १ दोल्लिः १ उत्कंषितम् १ वक्षः १ मौलितम् १ आक्ष १ पौरुषरसः १ स्त्रीणां ६ कुतः सिद्धयति क्रि० ॥ ३ ॥ योजना-रतिकेलिसङ्कलरणारम्मे माराङ्के तया कान्तजयाय साहसप्रायं यथा स्यात्तथा यत् विपरीतरतं संभ्रमात प्रारम्भि ( तदेव ) जघनस्थली निष्पन्दा दोवलिः शिथिलिता वक्षः उत्कंपितम् आक्षि मीलितम् अभूत् अतःस्फुटमस्ति स्त्रीणां पौरुषरसः कुतः सिद्धवति ॥ ३ ॥ भाषार्थ-माराङ्क (कामदेववाले) रतिक्रीडाके तुमुल(भारी) युद्धमें उस राधाने संत्रमसे श्रीकृष्णचंद्रजीके जीतनेके लिये किंचित् कालतक ऊपर साहससे विपरीतरतिका जब प्रारंज किया उसी समय जंघा जड हो गई दोनों भुजा शिथिल और वक्षःस्थल कंपित और दोनों नेत्र भी मौलित (मीचे ) होगये राधया या [सर्गः (१७४) गीतगोविन्दम्- इससे प्रतीत होता है कि साहससे प्रारंभ कियाशी खियोंका पुरुषाथ कैसे सिद्ध हो सकता है अथात नहीं हो सक्ता ॥३॥ तस्याः पाटलपाणिजाङ्कितमुरो निद्राकषाये दृशौ निधूतोऽधरशोणिमा विलुलितत्रस्तस्रजो मूर्धजाः ॥ काञ्चीदाम दरश्लथाञ्चलमिति प्रात- निखातैदृशोरेभिः कामशरैस्तद्भुतमहो पत्यु- मनः कीलितम् ॥ ४॥ पद-तस्याः ६ पाटलपाणिजाङ्कितम् १ उरः १ निद्राकषाये ? शौ १ निर्धूताधरशोणिमा १ विलुलितस्रस्तस्रजः १ मूर्द्धजाः १ काञ्चीदाम १ दरश्लथाञ्चलम् १ इतिऽ प्रानिखातः ३ शोः ७ एभिः ३ कामशरैः ३ तत् १ अद्भुतम् १ अहोऽ पत्युः ६ मनः १ कीलितम् ॥१॥४॥ योजना-तस्याः उरः पाटलपाणिजाङ्कितम् अभूत् दृशौ निद्राकषाये अभूताम् अधरशोणिमा 'निर्धूतः अभूत मूर्द्धजाः विलुलितस्रस्तस्रजः अभूवन् काञ्चीदाम दरश्लथाञ्चलम् अभूत् इति एभिः प्रातदृशोः निखातैः कामशरैः यत् पत्युः श्रीकृष्णचंद्रस्य मनः कीलित तत् अहो ( आश्चर्यम् ) अद्भुतम् अभूत् ॥ ४ ॥ भाषार्थ-उत्स राधाका वक्षःस्थल श्वेत और रक्त नखोसे चिनित हुआ और दोनों नेत्र निद्रासे रक्त होगए और ओठोंको रक्तता धुलगई और केशोंकी माला शिथिल और गिरगइ मेखलाका वस्त्र शिथिल होगया इस प्रकार नेत्रोंमें लगे हुए इन कामदेवके बाणोंसे जो श्रीकृष्णचंद्रजीका मन विधगया यह अद्भुत आश्चर्य हुआ क्योंकि, राधा- द्वादशः १२] जापाटीकासमेतम् । (१७५) जीके नेत्रोंमें लगे हुए बागोंसे श्रीकृष्णजी मनका विधना आश्चर्य है ॥ ४ ॥ वामप्राप्य मयि स्वयंवरपरां क्षीरोदतीरोदरे शङ्के सुन्दार कालकूटमपिबन्मूढो मृडानीपतिः । इत्थं पूर्वकथाभिरन्यमनसो विक्षिप्य वामांचलं राधायाः स्तनकोरकोपरि लसन्नेत्रो हरिः पातु वः ॥५॥ पद-त्वाम् २ अप्राप्यऽ मयि ७ स्वयंवरपराम् २ क्षीरोदतीरोदरे ७ शङ्के क्रि० सुन्दरि १ कालकूटम् २ अपिबत् क्रि० मूढः १ मूडानीपतिः १ इत्थमऽ पूर्वकथाभिः ३ अन्यमनसः ६ विक्षिप्या वामाञ्चलम् २ राधायाः ६ स्तनकोरकोपरिऽ लसन्नेत्रः १ हरिः १ पातु कि० वः २ ॥५॥ योजना-(भोभक्ताः)हे सुन्दरि राधे मयि स्वयंवरपरां त्वाम् अप्राप्य क्षीरोदतीरोदर मूढः मृडानीपतिः कालकूट (विषम् ) अपिबत् इति अहं शंके इत्थं पूर्वकथाभिः अन्यमनसः राधायाः स्तनकोरकोपरि लसन्नेत्रः हरिः (श्रीकृष्णचंद्रः)व(युष्मान् ) पातु (रक्षतु) ॥५॥ भाषार्थ-हे सुंदरि राधे! मेरे निमित्त स्वयंवरमें तत्पर आपको नहीं प्राप्त होकर क्षीरसागरके मध्यमें मढ महादेवजीने विषका पान किया यह मैं शंका करता हूं इस प्रकार पुरानी कथाओंसे अन्य ( कथा )में दिया है चित्त जिसने ऐसी राधा- जीके वामांचल (हृदयके वामदेशमें लगा वस्त्र ) को दूर करके कोरक (पुष्पके ) गुच्छे रूप राधाजाके स्तनोंके ऊपर लगे हैं नेत्र जिसके ऐसे हरि हे भक्तजनो ! तुम्हारी रक्षा करो।

[सर्गः (१७६) गीतगोविन्दम्- इससे यह प्रतीत है कि गौरीके पति भी महादेवजीने आपके न मिलनेपर विषका पान किया इस लिए पार्वतीसे भी अधिक- गुणवती आप हो ॥ ५॥ व्यालोलः केशपाशस्तरलितमलकै स्वेदलोलौ कपो लौ स्पष्टा दुष्टाघरश्री कुचकलशरुचा हारिता हार- यष्टिः ।। काञ्ची कांचिद्गताशा स्तनजघनपदं पाणि- नाऽऽच्छाद्य सद्यः पश्यन्ती चात्मरूपं तदपि विलु लितं स्रग्धरेयं धिनोति ॥६॥ पद-व्यालोलः १ केशपाशः १ तरलितम् १ अलैकः ३ स्वेदलोली १ कपोलौ १ स्पष्टा १ दृष्टाधरश्रीः १ कुचकलशरुचा ३ हारिता १ हरियष्टिः १ काञ्ची १ काञ्चितऽ गता १ आशां २ स्तनजधन- पदं २ पाणिना ३ आच्छाद्या सद्यः पश्यन्ती १ च आत्मरूपं २ तदपिऽ विलुलितस्रग्धरा १ इयं धिनोति क्रि० ॥ ६ ॥ योजना-यद्यपि केशपाशः व्यालोलः अभूत् अलकैः तरलितं कपोलौ स्वेदलोलौ अभूतां दृष्टाधरश्रीः स्पष्टा अभूत् हारयष्टिः कुच- कलशरुचा हारिता अभूत् काञ्ची काञ्चित् आशांगता अभूत् स्तन- जघनपदं पाणिना आच्छाद्य आत्मरूपं पश्यंती विलुलितखग्धरा इंयं राधा तदपि धिनोति (प्रीणयति) श्रीकृष्णम् इति शेषः ॥ ६ ॥ भाषार्थ-यद्यपि राधाजीका केशपाश (बंधन ) ढीला होगया था और केश भी स्थानसे चलित होगये थे और दोनों कपोल स्वेदसे युक्त होगये थे और दांतोंसे डसे हुये अधरोंकी शोना प्रकट दीखती थी कुचकलशोंकी कांतिसे हारकीशोमा हार मानमयी थी और कांची भी किसी अन्य ही दिशाको द्वादशः १२] भाषाटोकासमतेम् । (१७७) चलीगयी थी ऐसा होनेपर भी अपने स्तन और जंघाओंको हाथसे शीघ्र आच्छादित करके अपने रूपको देखती और मलीन मालाको धारण करती हुई ऐसी राधा थी तो भी श्रीकृष्णचंद्र महाराजको प्रसन्न करती थी अर्थात् शृंगारसे पैदा हुये ये नायिकाके चिन्ह उक्त चिन्हांके का नायकके प्रसन्नताकारक होते हैं ॥ ६॥ ईषन्मीलितदृष्टि मुग्धहसितं सीत्कारधारावशा- दव्यताकुलकेलिकाकुविकसदंतांशुधौताधरम् ॥ श्वासोत्कंपिपयोधरोपरि परिष्वङ्गाकुरङ्गहशो होत्कर्षविमुक्तनिःसहतनोर्धन्यो धयत्याननम् ॥ ७॥ पद-ईषन्मीलितदृष्टि २ मुग्धहसितं २ सीत्कारधागवश त् ५ अव्यक्ताकुलकेलिकाकुविकसद्दन्ताशुधौताधरं २ श्वासात्काम्पिपयो- धरोपरिऽ परिष्वङ्गात् ५ कुरङ्गीदृशः ६ हर्षोत्कर्षविमुक्तनिःसहतनो ६ धन्यः १ धयति कि. आननम् २ ॥७॥ योजना-श्वासोत्कम्पिपयोधरांपरि परिष्वङ्गात हर्षोत्कर्षविमुक्त- निःसहतनोः कुरङ्गीदृशः (स्त्रियाः) ईषन्मीलितदृष्टि मुग्धहसितं, सीत्कारधारावशात् अव्यक्ताकुलकलिकाकुविकसद्दन्तांशुधौताधरम आननं धन्यः जनः धयति (पिबति ) ॥ ७ ॥ भाषार्थ-कामदेवसे उत्पन्न हुये श्वासकी खर (प्रचण्ड) पवनसे कंपते हुये स्तनोंके ऊपर आलिंगन (पर्श) से हुयी जो आनंदकी आधिकता उससे गिरा (आलस्ययुक्त ) और कार्य करने में असमर्थ है शरीर जितका ऐसी मृगनयना स्त्रीके उस मुखाराका जो पान (चुंबन ) करताहै वह धन्य १२ (१७८) गीतगोविन्दम्- [ सर्गः (भाग्यवान् ) है जिस मुखारविंदमें कुछ २ नेत्र मीच रहे हों और जिसमें सुंदर हँसी हो. और कामदेवसे उत्पन्न हुये सी२ की धाराके वशसे अप्रकट और व्याकुल जो कलि (क्रीडा) उसमें शोक और जयसे काकु शब्द अर्थात् अयके वचन उससे प्रकट हुये (दीखे ) दांतोंकी किरणोंसे धुला हैं अधरोष्ठ जिसका। भावार्थ यह है कि कुछ २ नेत्रोंको मोचकर प्रेमसे हँसती और सी २ ऐसे अव्यक्त शब्दोंको करती और निर्मल दांत ओष्ठवाली लोके मुखारविंदको जो मनुष्य भोगके अनं- तर पीते हैं वे भाग्यवान हैं ॥ ७॥ अथ सा निर्गताऽऽबाधा राधा स्वाधीनभर्तृका ॥ निजगाद रतिकान्तं कान्तं मण्डनवाछया ॥ ८॥ इति च सहसा प्रीतं सुरतान्ते मानिताऽतिखिन्नाङ्गी॥ राधा जगाद सादरमिदमानन्देन गोविन्दम् ॥ ९॥ पद-अथऽ सा १ निर्गताबाधा १ राधा १ स्वाधीनभर्तृका १ निजगाद क्रि०रतिक्लान्तम् २ कान्तं २ मण्डनवाञ्छया ३ ॥ ८॥ पद-इतिऽ चऽ सहसाऽ प्रीतं २ सुरतान्ते ७ मानिता १ अति- खिन्नाङ्गी १ राधा १ जगाद क्रि० सादरम् २ इदम् २ आनन्देन ३ गोविन्दम् २ ॥९॥ योजना-अथ (अनन्तरं ) निर्गतावाधा स्वाधीनभर्तृका सा राधा रतिक्लान्तं कान्तं मण्डनवाञ्छया निजगाद वचनमिति शेषः॥८॥ मानिता अतिखिन्नाङ्गी राधा सहसा सुरतान्ते प्रीतं सादरं गोविन्दम आनन्देन इति च वचनं जगाद ॥ ९ ॥ भाषार्थ-इसके अनंतर सुरतक्रीडाके अंतमें जाती रही द्वादशः ११] भाषार्टीकासमेतम् । (१७९) कामदेवकी आबाधा (पीडा) जिसकी और कुछ २ मंद हास्यसे युक्त और अपने आधीन है जां जिसका और श्रीकृष्णचंद्र- जीने किया है संमान जिसका और खिन्न ( ढीला) है अंग जिसका ऐसी वह राधाजी रतिक्रीडासे थके, और सुंदर और आदरके कर्ता और अपने पर प्रसन्न श्रीगोविन्दजीके प्रति मंडन (प्यारके भूषण ) की वञ्छासे ये आनंदके वचन कहने लगी ॥ ८॥ ९ ॥ अथ चतुर्विशतितमः प्रबन्धो रामकरीरागेण यतिताले गीयते ॥ २४॥ कुरु यदुनन्दन चन्दनशिशिरतरण करेण पयोधरे॥ मृगमदुपवकमत्र मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे॥१॥ निजगाद सा यदुनन्दने क्रीडति हृदयानन्दने ॥ध्रु०॥ पद-कुरु क्रि०यदुनन्दन १ चन्दनशिशिरतरण ३ करेण ३ पयो- धरे७ मृगमदपत्रकम् २ अत्रऽ मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे ७ निजगाद क्रि०सा १ यदुनन्दने ७ क्रीडति ७ हृदयानन्दने ७ ॥ १ ॥ योजना-हृदयानन्दने यदुनन्दने क्रीडति सति सा (राधा) हे यदुनन्दन मनोभवमङ्गलकलशसहोदरे अत्र पयोधरे चन्दनशिशिर- तरेण करेण मृगमदपत्रकं त्वं कुरु, निजगाद (उक्तवती)॥१॥ भाषार्थ-चिनको आनंदके दाता यदुनंदन ( श्रीकृष्ण- चंदजी जिस समय क्रीडा कर रहेथे उस समय उनके प्रति राधाजी यह वचन बोली कि हे श्रीकृष्णचंद्रजी महारीज कामदेवके मंगलकलशके समान इस मेरे पयोधर (स्तन) के ऊपर चंदनके समान शीतल अपने करकमलसे कस्तूरीके पत्रों (चित्राम) को (१८०) गीतगोविन्दम्- [सनः आप करो अर्थात् मेरे स्तनोंपर कस्तुरीका सुंदर चित्र लिखो। अलिकुलगञ्जनसञ्जनकं रतिनायकसायकमोचने ॥ त्वधरचुम्बनलम्बितकज्जलमुज्ज्वलय प्रिय लोचन।२॥ पद--अलिकुलगञ्जनसञ्जनकम् २ रतिनायकसायकमोचने ७ त्वधरचुम्बनलम्बितकज्जलम् उज्ज्वलय क्रि०प्रिय१ लोचने॥७॥२॥ योजना-हे प्रिय रतिनायकसायकमोचने लोचने अलिकुलगञ्जन- सञ्जनकं त्वदधरचुम्बनलम्बितकज्जलं त्वम् उज्ज्वलय(पुन कुरु)॥२॥ भाषार्थ-हे प्यारे ! श्रीकृष्णचंद्रजी ! महाराज कामदेवके बाणोंको छोडनेवाले मेरे नेत्रों में चमरोंके समहको तिरस्कार करनेवाले और आपके अधरोंके चुंबनसे गलित (नष्ट) हुये कजलको आप उज्ज्वल करो अर्थात दुबारा लगाओ ॥२॥ नयनकुरङ्गतरङ्गविलासनिरोधकरे श्रुतिमण्डले ॥ मनसिजपाशविलासघरे शुभवेष निवेशय कुण्डल॥३॥ पद-नयनकुरङ्गतरङ्गविलासनिरोधकरे ७ श्रुतिमण्डले ७ मनसिज- पाशविलासधरे ७ शुभवेष १ निवेशय क्रि० कुण्डले २॥ ३ ॥ योजना-हे शुभवेष नयनकुरङ्गतरङ्गविलासनिरोधकरे मनसिज- पाशविलासधरे श्रीतमण्डले कुण्डले निवेशयः॥३॥ भाषार्थ-हे सुंदरवेषधारी श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज ! मृगरूपनत्रोंके तरंगों (चञ्चलगति) के विलासको रोकनेवाले और कामदेवकी पाशके सदृश जो मेरे कर्ण हैं उनमें कुंडलोंका, निवेश करो अर्थात् कानों में कुंडल पहनाओ ॥ ३ ॥ भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रुचिरं सुचिरं मम सम्मुखे ॥ जितकमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे॥४॥ PM द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतम् । (१८१) पद-भ्रमरचयम् २ रचयन्तम् २ उपरिऽ रुचिरम् २ सुचिरम् २ मम ६. सन्मुखे ७ जितकमले ७ विमले ७ परिकर्मय क्रि० नर्मजनकम २ अलकम २ मुखे ७ ॥४॥ योजना-हे श्रीकृष्णचंद्र जितकमले विमले सन्मुखे मुखे सुचिरं रुचिरम् यथा स्यात्तथा उपरि भ्रमरचयं रचयन्तं नर्मजनकम् अलक त्वं परिकर्मय (मण्डय)॥ ४॥ भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज ! आप जीता है कमल जिसने ऐसे सुंदर मेरे मुखपर ऐसी अलकावलियोंकी शोनाको करो जो मुखके ऊपर भ्रमरोंके समूहकी चिरकाल- वक शोभायमान प्रतीत हो अर्थात् मेरे भ्रमरोंके समान श्याम केशोंको गूंथो ॥ ४ ॥ मृगमदरसवालिते ललितं कुरु तिलकमलिकरजनीकरे ॥ विहितकलङ्ककलं कमलानन विश्रमितश्रमसीकरे॥५॥ पद-मृगमदरसवलितम् २ ललितम् २ कुरु क्रितिलकम२ अलि- करजनीकरे ७ विहितकलङ्ककलम् २ कमलानन १ विश्रमितश्रम- सीकरे ७ ॥ ५ ॥ योजना-हे कमलानन श्रीकृष्णचंद्र त्वम् विश्रमितश्रमसीकरे अलिकरजनीकरे मृगमदरसवलितम् ललितं विहितकलङ्ककलतिलक कुरु ॥ ५ ॥ भाषार्थ-हे कमलके समान मुखवाले श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज! आप शुष्क होगये हैं स्वेदके जलकणके जिसमें ऐसे मेरे चंद्ररूप मस्तकपर कस्तूरीसे बनाये, और रची है कलंककी शोभा जिसमें ऐसे मनोहर तिलकको करो अर्थात् [ सर्गः A (१८२) गीतमोविन्दम्- चंईमाके समान मुखपर कलंकको कलाके सदृश कस्तूरीका तिलक लगाओ॥ ५॥ मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद मनसिजध्वज- चामरे॥ रतिगलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डि- शिखण्डकडामरे ॥६॥ पद-मम ६ रुचिरे ७ चिकुर ७ कुरु क्रि० मानद १ मनसिज- ध्वजचामरे ७ रतिगलिते ७ ललिते ७ कुसुमानि २ शिखण्ड- शिखण्डकडामरे ॥ ६ ॥ योजना-हे मानद मम रुचिरे मनसिमध्वजचामरे रतिगलिते ललिते शिखण्डिशिखण्डकडामरे चिकुरे कुसुमानि त्वम् कुरु ( आरोपय )६ भाषार्थ-हे मानके देने वा खंडन करनेवाले श्रीकृष्णच- न्द्रजी महाराज मेरे शोनाबमान और कामदेवकी ध्वजा और चबरके तुल्य और रतिकी क्रीडासे जिसका बंधन छूट गया और मनोहर और मयूरकी पिच्छके समान है आडंबर (वेष) जिनका ऐसे केशोंमें पुष्पोंकोगुम्फित करो अर्थात मेरे बालोंको पुष्पोंसे गुंथो ॥ ६ ॥ सरसघने जपने मम शम्बरदारणवारणकन्दरे। मणि- रशनावसनाभरणानि शुभाशय वासय सुन्दरे ॥७॥ पद-सरसवने ७ जघने ७ मम ६ शम्बरदारणवारणकन्दरे ७ मणिरशनावसनाभरणानि २ शुभाशय १ वासय क्रि० सुन्दरे ७ ॥ योजना-हे शुभाशय मम सरसघने शम्बरदारणवारणकन्दरे सुन्दरे जघने मणिरशनावसनाभरणानि त्वं वासय आरोपय ) ॥७॥ भाषार्थ-हे अत्यंत उदारचित श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज

द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतद।
आप मेरे सघन (भारी) और शंबरासुरको विदारण करनेवाले
हाथीके समान जो कामदेव उसके वासकी कंदरा (गुहा)
के समान और सुंदर जघनके ऊपर मणियोंसे जटित रशना
(कोंदनी) और ववभूषणोंको पहनाओ अर्थात् मेरी पूर्वोक्त
जंघाओंके ऊपर उक्त रशनाआदिकोंको सज्जित करो ॥ ७ ॥
श्रीजयदेववचसि शुभ हृदयं सदयं कुरु मण्डने ।
हरि चरणस्मरणामृतनिर्मितकलिकलुषज्वरखण्डनेट
इति श्रीगीतगोविंदे चतुर्विंशतितमः प्रबन्धः॥२४॥
पद-श्रीजयदेववचसि ७ शुमदे ७ हृदयं २ सदयं २ कुरु क्रि०
मण्डने ७ हरिचरणस्मरणामृतनिर्मितकलिकलुषज्वरखण्डने ७ ॥८॥
योजना-हे भक्तजन शुभदे मण्डने हरिचरणस्मरणामृतनिमित-
कलिकलुषज्वरखण्डने श्रीजयदेववचसि त्वं हृदयं सदयं कुरु ॥ ८ ॥
भाषार्थ-हे भक्तजनो ! तुम कल्याणदायक भूषणरूप
और परमेश्वरके चरणारविंदके अमृतरूपस्मरणसे किया है
कलियुगके पापोंका खंडन जिसने ऐसे श्रीजयदेवके गीतरूप
वचनमें अपने हृदयको दयासहित करो अर्थात् दयासहित
(प्रेमपूर्वक ) हृदयसे इस गीतकों पढो ॥ ८॥
इति श्रीगीतगोविन्दनाषाविवृतौ चतुर्विशः प्रबन्धः॥२४॥
रचय कुचयोः पत्रं चित्रं कुरुष्व कपोलयाघटय
जघने काञ्चीमञ्च सजा कबरीभरम् ॥ कलय
वलयश्रेणी पाणी पदे चुरु नुपुराविति निगदितः
प्रीतः पीताम्बरोऽपि तथाऽकरोत् ॥१॥

(१८४) गीतमोविन्दम्- पद-रचय क्रि० कुचयोः ७ पत्रं २ चित्रं २ कुरुष्व क्रि० कपोलयोः ७ घटय क्रि० जघने ७ काश्चीम २ अञ्च क्रि० सजा ३ कबरीभरं २ कलय क्रि० वलयश्रेणी २ पाणौ ७ पदे ७ कुरु क्रि० नूपुरौ २ इतिऽ निगदितः १ प्रीतः १ पीताम्बरः १ अपिड तथाऽ अकरोत् क्रि० ॥१॥ योजना-हे श्रीकृष्णचन्द्र मम कुचयोः चित्रं रचय कपोलयोः पत्रं कुरुष्व जघने काञ्ची घटय सजा कबरीभरम् अञ्च वलयश्रेणी पाणौ कलय पदे ( पादयोः) नूपुरौ कुरु इति निगदितः पीताम्बर (श्रीकृष्णः) अपि प्रीतः सन् तथा अकरोत् ॥ १ ॥ भाषार्थ हे श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज ! मेरे कुचॉपर चित्राम रचो, कपोलोंपर पत्रावली बनाओ, और जंघाऑपर क्षुद्रवंटिका (ताघडो) को बांधो, और पुष्पमालासे मेरी कवरीको शोभित करो अर्थात् केशोंमें पुष्पोंको गुंथो, हाथोंमें कंकणोंको और चरणोंमें नूपुरोंको पहराबो इस प्रकार कहा जिनको ऐसे कथनसे प्रसन्न हुए श्रीकृष्णचंद्रजी जी तैसेही करते भये ॥ १॥ पर्यङ्कीकृतनागनायकफणाश्रेणीमणीनां गणे संक्रा- न्तप्रतिबिम्बसङ्कलनया बिभ्रदपुर्विक्रियाम् ॥ पादा- म्भोरुहधारिवारिधिसुतामक्ष्णां दिक्षुः शतैः काय- व्यूहमिवाचरन्नुपचिताकूतो हरिः पातु वः ॥२॥ पद- पर्यङ्कीकृतनागनायकफणाश्रेणीमणीनां ६.गणे ७ संक्रान्त- प्रतिबिम्बसङ्कलनया ३ बिभ्रत् १ वपुर्विक्रियां २ पादाम्भोरुहधा- द्वादशः १२] भाषाटीकासमेतम् । (१८५) रिवारिधिसुताम् २ अक्षणां ६ दिक्षुः १ शतैः. ३ कायव्यूहम् १ इवऽ आचरन् १ उपचिताकूतः १ हरिः १ पातु क्रि० वः २ ॥२॥ : योजना-भो. भक्ताः पयकीकृतनागनायकफणाश्रेणीमणीनां गणे संक्रांतप्रतिबिम्बसंकलनया वपुर्विकियां बिभ्रत् पादाम्भोरुहधारि- वारिधिसुताम् अक्षणां शतैः दिदृक्षुः कायव्यूहम् आचरन् । इव उप- चिताकृतः हरिः वः (युष्मान् ) पातु ॥२॥ भाषार्थ-शय्याके स्थानमें किये जो शेषजी उनके फणा- ओंकी मणियोंके समूहमें संक्रान्त (पडाहुआ) प्रतिबिम्बके अन्वय ( संबंध ) से अनेक शरीरोंको धारते हुए और मानो अपने चरणकमलको धारण करनेवाली लक्ष्मीको. सैंकडो नेत्रोंसे देखने की इच्छासे अनेक शरीरोंको धारण करते हुए और बढ़ा है कामदेवका भाव जिनको, ऐसे श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज हे भक्तजनो! तुमारी रक्षा करो ॥ २॥ यद्गान्धर्वकलासु कौशलमनुध्यानं च यद्वैष्णवं य- च्छृङ्गारविवेकतत्त्वरचनाकाव्येषु लीलायितम्॥ तत्सर्वं जयदेवपण्डितकवेः कृष्णकतानात्मनः सा- नन्दाः परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दतः३॥ पद-यत् १ गान्धर्वकलासु ७ कौशलम् १ अनुध्यान १ च यत् १ वैष्णवं १ यत् १ शृङ्गारविवेकततत्त्वरचनाकाव्येषु ७ लीलायि- तम् १ तत् १ सर्वम् १ जयदेवपण्डितकवेः ६ कृष्णकतानात्मनः ६ सानन्दाः १ परिशोधयंतु क्रि० सुधियः १ श्रीगीतगोविन्दतः ॥३॥ योजना-कृष्णकतानात्मनः जयदेवपण्डितकवेः यच मान्धर्वक- लासु कौशलम् च पुनः यत् वैष्णवम् अनुध्यानम् यत् शृङ्गारविवेक- [सर्गः ॥ (१८६) गीतगोविन्दम्- तत्त्वरचनाकाव्येषु लीलायतं तत् सर्व सानन्दाः सुधियः श्रीगीत- गोविन्दतः परिशोधयन्तु ॥ ३ ॥ भाषार्थ-कृष्णके विषे एकरस है मन जिसका ऐसे श्रीजयदेवकविकी जो गान विद्यामें कुशलता है और जो विष्णुका ध्यान है और जो शृंगाररसका विवेक अर्थका ज्ञान और रचनासहित काव्योंमें लीलासे शृंगार आदिका विचार है उस सबको आनंदसहित बुद्धिमान् पण्डितजन श्रीगीतगोविंद- ग्रंथसे भली प्रकार शोधन करो अर्थात् इन सबका इस गीतगोविंदग्रंथमें विचार करो ॥ ३ ॥ श्रीभोजदवेप्रभवस्य राधादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य ।। पराशरादिप्रियवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु४ पद-श्रीभोजदेवप्रभवस्य ६ राधादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य ६ पराश- रादिप्रियवर्गकण्ठे ७ श्रीगीतगोविन्दकवित्वम् १ अस्तु क्रि० ॥ ४ ॥ योजना-श्रीभोजदेवप्रभवस्य राधादेवीसुतश्रीजयदेवकस्य श्रीगीत- गोविन्दकवित्वम् पराशरादिप्रियवर्गकण्ठे अस्तु ॥ ४ ॥ भाषार्थ-श्रीभोजदेवसे उत्पन्न और श्रीराधादेवीके पुत्र श्रीजयदेवकी जो श्रीगीतगोविंदकी कविता है वह कवियोंमें श्रेष्ठ जो पराशरआदि उनका जो प्रियवर्ग (सभी सज्जन) उनके कण्ठमें पित हो अर्थात मैं जयदेवकवि इस श्रीगीतगोविंदको उनके कण्ठमें अर्पित करता हूं ॥ ४ ॥ साध्वी मावीक चिंता न भवति भवतः शर्करे कर्कशाऽसि द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत मृतमसि क्षीर नीररसस्ते॥माकन्दकन्दकन्ताधर धरणि हादशः १२] भाषाटोकासमेतम् । (१८७) तलं गच्छ यच्छन्ति भावं यावच्छृङ्गारसार- स्वतामिह जयदे-वस्य विष्वग्वचांसि ॥५॥ इति श्रीकविराजश्रीजयदेवपंडितकृतौ गीतगोविंद महाकाव्ये प्रीतपीताम्बरो नाम द्वादशः सर्गः ॥ १२॥ पद-साध्वी १ माध्वीक १ चिंता १ नऽ भवति क्रि० भवतः ६ शर्करे १ कर्कशा १ असि क्रि० द्राक्षे १ द्रक्ष्यति क्रि० के १ त्वाम् २ अमृत १ मृतम् १ असि क्रि० क्षीर १ नीरम् १ रसः १ ते ६ माकंद १ क्रन्द क्रि०कान्ताधर धराणितलम् गच्छ क्रि० यच्छन्ति क्रि० भावम् २ यावत् शृङ्गारसारस्वतम् २ इहs जयदेवस्य विष्वग्वचांसि ॥ १॥५॥ योजना-यावत् इह ( संसारे) जयदेवस्य विष्वग्वचांसि शृङ्गार- सारस्वतम् भावं यच्छति तावत् हे माध्वीक भवतः चिंता साध्वी न भवति हे शर्करे त्वम् कर्कशा आसि हे द्राक्षे त्वाम् के द्रक्ष्यन्ति ? अमृत त्वम् मृतम् असि हे क्षीर ते रसः नीरम् हे माकन्द त्वम् क्रन्द हे कान्ताधर त्वम् धरणितलं गच्छ॥५॥ भाषार्थ-हे माध्वीक! (सहत) मैं मधुर हूं यह तेरी चिंता (विचार) तबतक ठीक नहीं, और हे शर्करे! (मिसरी) तूनी तबतक कठोर कंकरके समान है हे, द्राक्षे ( दाख) तबतक तुझे भी कौन देखेगा, और हे, अमृत ! ( अंगुर ) वा सुधा तबतक तू भी मृतकके समान है, और हे क्षार ! (दूध ) तब तक तेरा रस भी जलरूप है, और हे माकन्द ! (आम्र) तबतक तूजी अपनी मधुरताका रोदन शब्द कर और हे कांताधर अर्थात खोके अधरोष्ठ तबतक तू श्री पातालको चलाजाय

(१८८) गीतगोविन्दम्-
सिर्गः
अर्थात् अपनी २ मधुरताके अजिमानको तबतक तुम संब
त्याग दो जबतक जयदेवकविके वचन शृङ्गारआदिरसके भावको
सर्वत्र दें तात्पर्य यह है कि शृंगार रससे युक्त जयदेवकविके
वचनोंके आगे मधु आदिकी मधुरता कुछ भी वस्तु नहीं है।
इति श्रीकविराजश्रीजयदेवकतगीतगोविन्ने महाकाव्ये पण्डित
वररामरक्षाङ्गजपण्डितमिहिरचंद्रकृतनापाविवृतिसहिते
सुप्रीतपीताम्बरो नाम द्वादशः सर्गः ॥ ३२ ॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः।
खबाणनन्देदुमिते पौषे मासि सितेदले ॥ रामक्षाङ्गजेनेयं गीतगो-
विन्द गावृतिः ॥१॥ भाषायामुद्दता विद्यः पुष्पवन्तेन (मिहिर-
चंद्रेण) दीयते॥ऊनस्य हरिपूर्तिहि सामर्थ्य तेषु विद्यते ॥२॥

श्रीगणेशाय नमः। अथ राधाविनोदकाव्यप्रारम्भः। Mies*edika मालीनो धनमाली मालीनो वनमाली॥ मालीनो बलमाली मालीनोऽवतु माली ॥१॥ पद-मालीनः १ घनमाली १ मालीनः १ वनमाली १ मालीनः १ बलमाली. १ मालीनः १ अवतु क्रि० माली १॥१॥ योजना-मालीनः धनमाली मालीनः बलमाली मालीनः माली वनमाली नः ( अस्मान् ) अवतु ( रक्षतु)। अत्र नः इति अध्या- हार्यम् ॥ १॥ श्रीराधाकृष्णपादाब्जे ध्यायं ध्यायमहानशम् ॥ राधाविनोदकाव्यस्य भाषोद्धरणमीर्यते ॥ १ ॥ भाषार्थ--दर्पणके समान हृदयमें लगी है लक्ष्मी जिनके वा लोकरीतिसे कामकी उत्पत्तिके द्वारा लक्ष्मीमें आसक्त और लक्ष्मीके विषे निराकार होनेसे अनासक्त और जो लक्ष्मीमें अनासक्त हैं और लक्ष्मी तो जिनमें आसक्त है और शोनाको प्राप्त हुए यदु गोप आदिके जो स्वामी हैं अथवा शोभायमान इंद्र आदि देवताओंके जो स्वामी हैं और सुदामारूप पुष्पोंका मालावाले मालीक जो स्वामी हैं अथवा मरूप शिवजीमें जो आलीन ( एक ) हैं अथवा चमररूप म (ब्रह्मा) के जो स्वामी हैं और जो घन (मेघ) क समान श्यामरूप हैं और बलभद्रसे जिनकी शोना है, अथवा बलदेव जिनके सहायक हैं और जो पुष्पमालाको धारण करते हैं ऐसे वनमाली श्रीकृष्णचंदजी महाराज हमारी ( श्रोता वक्ताकी.) रक्षा करो अथवा सबसे (१९०) राधाविनोदकाव्यम् । पिछले माली इस पदमें मा अली ये दो पद समझने तब सबके अंतर्यामी वनमाली मा ( मां, मेरी) रक्षा करो और सब अर्थ पूर्वके समान समझने अथवा इसी एक श्लोकसे दश अवतारोंका वर्णन भी कविने किया है कि वन (जल) में शोभाको प्राप्त हुए और शंखासुरके नाशक बलसे शोभित मत्स्यरूप भगवान् हमारी रक्षा करो १ वा कूर्मरूप और संपूर्ण भूमिके भारको अपने फणोंपर धारण करनेवाले, बलसे शोभित वनमाली भग- वान् हमारी रक्षा करो इस अर्थमें भी वन शब्दका जल अर्थ समझना २ वा वनमें शोभित और सागरमें डूबी हुयी भूमिके उद्धार करनेका जो बल उससे शोभित वराहरूप भगवान् हमारी रक्षा करो ३ वा हिरण्यकशिपुके नष्ट करने में जो बल उससे है शोमा जिनकी ऐसे नृसिंहरूप भगवान हमारी रक्षा करो ४ अथवा अ (रुद्र) के समान जिनकी धन (बढी) शोना है वा अघन (ह्रस्व) जिनकी शोभा है ऐसे और बलिको छलनारूप बलसे शोभित वामन रूप जगवान् हमारी रक्षा करो!यहां अपनमाली पद समझना५ वा स्वर्गके मार्गको रोककर तीर्थाटन करनेके लिये बनमें नमसे और संपूर्ण क्षत्रि- योंके नाशकारी बलसे शोभित परशुरामरूपी भगवान् हमारी रक्षा करो वा दंडकारण्य वनमें है शोभा जिनकी और राव- णको नष्ट करने के बलसे है शोभा जिनकी ऐसे रामचंद्ररूपी भगवान् हमारी रक्षा करो ७ वा बलराम इस रामसहित पदसे है शोमा जिनकी अर्थात् बलभद्र जिनका नाम है और श्री-

भाषाटीकासमेतम् । (१९१)
यमुनानांके खीचनेमें जो बल उससे जिनकी शोभा है ऐसे बल-
देवजी भगवान हमारी रक्षा करो ८ वा वनमाली अर्थात् शरद
ऋतुके मेवकी तुल्य मौर वर्ण और अवन [रक्षा करनेसे] है
शोभा और बल जिसके ऐसे बुद्धरूप भगवान् हमारी रक्षा
करो ९ अथवा म्लेच्छोंका नाश करनेके बलसे है शोना
जिनकी ऐसे कल्किरूप भगवान हमारी रक्षा करो १० । अन्य
सम्पूर्ण पदोंका अर्थ दशों अवतारोंमें समान है। अथवा मोहन
जैसे मंत्रका उद्धार इस लोकसे कविन वर्णन किया है। कि
सामान्य स्वरूप मा (शक्ति) के विषै जो आलीन (मिला)
क्योंकि स्वरके विना जिसका उच्चारण नहीं हो सकता ऐसा सब
व्यंजनों में प्रथम जो ककार वह हैरूप जिसका और घनसे है मा
(शोमा) जिसका ऐसा जो धनम (इंद्र) उसके बीज (ल)
को जो प्राप्त हो अर्थात् लकाररूप और मा ( लक्ष्मी) का
बीज जो (ई) उसमें व्याप्त और म (चंद्र) है आलीन व्याप्त
जिसमें अर्थाद बिंदुसे युक्त ऐसा कामदेवका मोहनी मंत्ररूप
(क्लीम् ) हमारी रक्षा करो सोई शारदाविलकमें कहाहै (१)
कि जो ईकार और बिन्दुसे युक्त ककार और लकार है वह
तीनों जगदका मोहनकारी कामदेवका बीज है ॥ १ ॥
विधुसुदिरहानलपीडिता विधुसुहृत्तरलानिल-
पीडिता ॥ विधुसुदनाऽऽलिमपीडिता विधुसुद्ध-
सुगिरोऽकिरदीडिताः ॥२॥

(१९२) राधाविनोदकाव्यम्- पद-विधुसुहृद्विरहानलपीडिता १ विधुसुहृत्तरला १ अनिल- पीडिता १ विधुसुहृद्वदना १ आलिम् २ अपीडिता १ विधुसुहृत् ? सुगिरः २ अकिरत् क्रि० ईडिताः ॥२॥ योजना--विधुसुहृद्विरहानलपीडिता विधुसुहृत्तरला अनिलपीडिता विधुसुहृद्धदना अपीडिता विधुसुहृत् (राधा) आलिं (सखी प्रति) इंडिताः सुगिरः अकिरत् ( उवाच) भाषार्थ-श्रीकृष्णचंद्ररूप प्यारेकी विरहानिसे पीडित और कामदेवसे चंचल वा कपूरके समान है हारकी मध्य माण जिसकी अर्थात् कामदेवकी अनिसे हारके मोती भी तेजसे हीन जिसके हो रहे हैं और मलयगिरिके पवनसे पीडित और चंद्रमाके तुल्य है मुखारविंद जिसका वा कपूरके समान है श्वेत मुख जिसका और श्रीकृष्णचंद्रसे है पीडा. जिसको वा स्तुति भी की है जिसकी ऐसी विधुसुहृत् (श्रीकृष्णचंदजीकी प्यारी) वह श्रीराधाजी अपनी सखीके प्रति पूजा (प्रशंसा) के योग्य ये सुंदरवाणी कहने लगी ॥२॥ उदयते दयते दयते शशी सखि करैरकरस्तिमि- राकरः ॥ दिशमिमां चर मां.च रमारमं कमल- कोमललोलललोचनम् ॥३॥ पद-उदयते कि दयते क्रि० दयते क्रि० शशी १ साख १ करैः ३ अकरैः ३ तिमिराकरैः ३ दिशम् २ इमाम् २ चर क्रि० माम् २ चऽ रमारमम् २ कमलकोमललोलललोचनम् २ ॥ ३ ॥ योजना हे साखे शशी (चंद्रः) उदयते. इमां दिशम् दयते (ग्रामोति वा कृपयति ) च पुनः अकरैः तिमिराकरैः करैः किरणैः)

भाषाटीकासमतम् । (१९३)
मामू दयते (हिनस्ति) अतः त्वम् कमलकोमललोलविलोचनम्
रमारमा प्रति चर (गच्छ)॥३॥
भाषार्थ-हे सखि चंद्रमा उदय होकर इस आगे दीखती
हुई दिशामें अपनी किरणोंसे प्राप्त होता है वा इस दिशापर
दया करता है, और अंधकारको नष्ट करनेवाली और
दुःख
दायी वा उष्ण अपनी किरणोंसे मुझे पीडित करता है इससे
हे सखि तुम रमारम ( लक्ष्मीके पति ) और कमलके समान
कोमल और चंचल हैं नेत्र जिनके ऐसे श्रीकृष्णचंद्र के समीप
चल अथवा अंक (चिन ) रूप मलसे युक्त है मस्तक जिसका
ऐसा चंद्रमा उदय होता है इससे तू. रमारम लक्ष्मीके संगक्रीडा
सहित श्रीकृष्णचंद्रके समीप चल अथवा चंद्रमा उदय होकर
मुझे चरम अवस्था ( मरण) को प्राप्त करता है इससे तू मारम
(लक्ष्मीके रमण) श्रीकृष्णचंद्रजाके समीप चल अथवा क
(सुख ) में मलक (मलरूप ) अर्थात् दुःखदायी चंद्रमा उदय
होताहै इससे तू अमल (निर्मल) और चंचलनेत्रधारी श्रीकृष्ण-
चंद्रजीमहाराजके समीप चल ॥ ३ ॥
कुमुदबन्धुरबन्धुरवन्धुरः स तनुतेतनुतेतनुतेत-
तः ॥ हिमकरोहिमतां हि मतां मतां किमनु
मां सदृशं सदृशं विधोः॥४॥
पद-कुमुदवन्धुरबन्धुः १ अबन्धुरः १ सः १ तनुते कि अत.
नुते तनुतेततः १ हिमकरः १ अहिमताम् २ हिऽ मताम २ मताम् २
किम् १ अनुs मामू २ सदृशम् २ सदृशम् १ विधोः ६॥ ४ ॥

( १९४) राधाविनोदकाव्यम्- योजना-हे साखि कुमुदबन्धुरबन्धुः अबन्धुरः अतनुतेतनुतेततः सः हिमकरः मताम् अहिमताम् मताम् सदृशम् माम अनु (उद्दिश्य ) हि ( यत्) तनुते तत् किं विधोः सदृशम् (उचितं ) वर्तते विधोः विरहिणीपीडनं किं कुलपरं परागतं माम् अनु वर्तते इत्यर्थः ॥४॥ भाषार्थ-हे सखि ! कुमुद्दोंका प्यारा बंधु और शीतल बडा ही पूजा और विस्तारको प्राप्त वह चंद्रमा पूजाके योग्य और जानसहित मेरोलये स्वीकार को हुई उष्णताकी जो विस्तृतता है वह क्या चंद्रमाको उचित है अथात् विरहाजनको दुःखदेना क्या चंद्रमाके कुलमें परम्परासे चला आया है अथवा शीतल है हाथ जिसका ऐसा और दुष्टोंका नाशक जो अ(श्राकृष्णचंद्र) है मेरे लिये चंद्रमाकी तुल्य जो उष्णता उसको करताहै वह क्या आकृष्णचंदजाको उचित है अर्थात् अनुाचनहै ॥ ४ ॥ कमलिनीमलिना मलिनाऽऽलि ना विचलता च लतासु लताशुभाम् ॥ विधुतभा विधुतां विधु- भानुभिनयनयोरनयोर्नयसीनयोः ॥५॥ पद-कमलिनीम् २ अलिना ३ मलिना ३ आलि १ नाऽ विच- लता ३ चऽ लतासु ७ लताशुभाम् २विधुतभाम् २ विधुताम् २ विधु- भानुभिः ३ नयनयोः ६ अनयोः ६ नयास क्रि० इनयोः ६॥५॥ योजना-हे आलि मलिना लतासु विचलता अलिना विधुतां लताशुभां विधुभानुभिः विधुतभाम् इमां कम लनीम् इनयोः अनयोः नयनयोः कि ना नयति ( न दूरीकरोषि ) ॥५॥ भाषार्थ-हे आलि! (साखे) मलिन (श्याम) लताओंमें भमते हुए भमरकी त्यागी और श्रेष्ठलतारूप और चंद्रमाकी तुम गमनकरो भाषाटीकासमेतम् । किरणोंसे नष्ट है कान्ति जिसकी ऐसी इस कमालनीको इन मेरे बड़े २ नेत्रोंके आगेसे क्यों नहीं दूर करती अथवा मलिन काले श्रीकृष्णचंद्रजीकी त्यागीहुई और गोपियोंमें श्रेष्ठ चंद- माकी किरणोंसे दुःखित मुझे हे साखि ! क्या तू नहीं देखती इससे कृष्णके लिवानेको ॥५॥ सखि विभाति विभाऽतिविभाविभा न सरसी सरसारससारसैः ॥ अलिकुलविधुना विधुता धुता विनमदब्जमुखी विमुखि स्थिता ॥६॥ पद-सखि १ विभाति क्रि० विमा १ अतिविभा १ अविभा १ नऽ सरसी १ सरसारससारसैः ३ अलिकुलैः ३ विधुना ३ विधुता १धुता १ विनमदब्जमुखी १ विमुखी १ स्थिता १॥ ६ ॥ योजना-हे सखि विमा अतिविमा अविभा सरसारससारसैः अलि- कुलैः विधुना विधुता धुता विनमदब्जमुखी विमुखी स्थिता, इयं सरसी न विभाति ॥ ६॥ भाषार्थ-हे सखि ! नष्ट है कांति जिसकी और पक्षियों- की शोजासे रहित और श्रीकृष्णकी कान्तिके तुल्य और बिलाससहित शब्दोंके कर्ता सारस भमरोंका समूह चंद्रमा इनकी त्यागी और नमते हुए हैं कमलोंके मुख जिसमें ऐसी पराङ्मुख टिकी हुई यह सरसी (छोटासा सरोवर ) शोजाय- मान नहीं दीखती अर्थात ऐसीको देखकर अत्यन्त दुःख होता है इससे श्रीकृष्णचंद्रको लाओ ॥ ६॥ कुमुदिनीदयितो दयितानतां निजकरैरकरैर्दहति (१९६) राधाविनोदकाव्यम्- स्फुटम्॥यदयमेकपदे विपदेऽभवद्विकचपुष्करिणी- हरिणीदृशः॥७॥ पद-कुमुदिनीदयितः १ दयितानताम् २ निजकरैः ३ अकरैः ३ दहति क्रि०स्फुटम् २ यत् अयम् १ एकपदे ७ विपदे ७ अभवत् क्रि०विकचपुष्करिणीहरिणीदृशः ६॥७॥ योजना -यत् अयं चन्द्रः विकवपुष्करिणीहरिणीदृशः विपदे एकपदे अभवत् अतः कुमुदिनीदयितः चन्द्रः अकरैः निजकरैः दयितानेतः दहति इति स्फुटम् ॥७॥ भाषार्थ-हे सखि जिससे यह चंद्रमा खिली हुई कमलिनी रूपकांताकी विपत्ति के लिये क्षणमात्र उदयको प्राप्त हुआ इससे कुमुदिनीका पति (प्यारा) यह चंद्रमा दुःख दायी अपनी किरणोंसे पतिवियोगसे शून्य स्त्रोको दग्ध करता है यह विधुरिता धुरि ता धुरिता दहन्विधुरयं जनितो जनितोऽङ्कभृत् ॥ इह तदक्षिगते क्षिगतेऽब्जिनी रविमतिर्विमतिार्नेमिमील सा॥८॥ पद-विधुरिताः १ धुरि ७ ताः १ धुरिताः १ दहन् ? विधुः १ अयम् १ जनितः १ जनितः १ अङ्कभृत् १ इहs तत्ऽ आक्षिगते ७ क्षिगते ७ अब्जिनी १ रविमतिः १ विमतिः १ निमिमील क्रि० सा १ ॥ ८॥ योजना-ताः धुरिताः विधुरिताः धुरि दहन सन् अयं विधुः यः जनितः ( जन्मतः) अङ्कभृत् जनितः तत् ( तस्मात् ) क्षिगते इह चन्द्रमसिं आक्षिगते सति विमतिः रविमतिः सा अब्जिनी निमिमील८ भाषार्थ-मुख्यताको प्राप्त हुई उन प्रसिद्ध विरहिणीको

एकादशः३] भाषाटीकासमेतम् । (१९७)
दग्ध करता हुआ यह चंद्रमा जन्मसेही कलंकी जिससे उत्पन्न
हुआ इससे क्षीणताको प्राप्त हुए इस चंद्रमाको देखते ही अत्यन्त
बुद्धिमती और सूर्यमें है बुद्धि जिसकी ऐसी वह कमलिनी
मीचती भई क्योंकि कलंकीको देखकर नेत्रोंको मीचने के
अनन्तर सूर्यका दर्शनही प्रायश्चित्त है ॥ ८॥
मलयपनगपत्रगमण्डलीकवलितो वलितो नु वना-
निलः ॥ अदयमङ्गमदङ्ग मदङ्गकं दहति यभ्रम-
यभ्रमयन्नयम् ॥ ९॥
पद-मलयपन्नगपन्नगमण्डलीकवलितः १ वलितः १ नुऽ वना-
निलः१ अदयम् २ अङ्गमत् १ अङ्गमदङ्गक १ दहति क्रि० यतऽ
भ्रमयत् १ भ्रमयन् १ अयम् १ ॥९॥
योजना-हे अङ्ग सखि यत् अयम् अङ्गमत् वनानिलः भ्रमयन् सान
भ्रमयत् मदङ्गकम अदयं यथा स्यात् तथा दहति तस्मात् नु (निश्च-
येन) बलितः वनानिलः मलयपन्नगपन्नगमण्डलीकवलित:( पीतः)
अमूत् इति शेषः ॥ ९॥
भाषार्थ-हे सखि! जिससे अङ्गक मथनेवाला और नमको
पैदा करता हुआ यह वनका वायु भ्रमसहित मेरे इस छोटेसे
अंगको निर्दय होकर दग्ध करता है इससे यह निश्चयसे प्रतीत
होता है कि चलाहुआ वनका पवन मलयगिरिके जो समीपके
पर्वत उनमें बसते हुय सोने पीलिया अर्थात् उनका विष इस
वनके पवनमें मिल रहा है अन्यथा मेरे शरीरमें दाह और
श्रम न होता ॥ ९ ॥

RANASANNANTRA (१९८) राधाविनोदकाव्यम्- अयि रसालवनी नवनीरनीरनवनी नवनीपवनी- वती ॥ अलिकुलालिकुलालिकुलाकुला प्रति हिमामहिमामहिमा हिमा ॥१०॥ पद-अयिऽ रसालवनी १ नवनी १ रनीः १ अनवनी १ नवनी पवनीवती १ अलिकुलालिकुला १ अलिकुलाकुला १ प्रतिऽ हिड माम् २ अहिमाम् २ अहिमा १ हिमा १॥१०॥ योजना-अयि (कोमलसम्बोधनम् ) हे सखि नवनी अनवनी नवनीपवनीवती अलिकुलालिकुला अलिकुलाकुला अहिमा हिमा या रसालवनी सा हि (निश्चयेन ) अहिमाम मां प्रति रनीः अस्तीति शेषः॥ १०॥ भाषार्थ-हे सखि ! नवीन और नये कदंबके हैं वृक्ष जिसमें और मेरे पीडनमें तत्पर और भ्रमरोंके स्थान जो मेघ उनके निवासी कोकिलोंका समूह जिसमें वसता है और नमरोंके सम- हसे जो युक्त है और जो सर्पके समान भयानक वा दुःखदायी है और शीतल ऐसा भी यह रसाल (आम्र) का वन श्रीकृष्ण- चंद्रके विरहसे उष्ण (संतप्त ) हुयी मेरे लिये अनिके समान संतापको देनेवाला है। अर्थात् वियोगमें शीतलवस्तु दुःख देती हैं ॥ १०॥ बकुलमाकुलमालि परागितं मधुपरागपरागंपरा- लिभि विशदशारदशारदशारदं शशकलङ्ककल- इकलङ्कितम् ॥ ११ ॥ पद-बकुलम् १ आकुलम् १ आलि १ परागितम् १ मधुपराग- नापाटीकासमेतम् । परागपरालिभिः ३ विशदशारदशारदशारदम् १ शशकलङ्ककलम १ ककलङ्कितम १॥ ११॥ योजना-हे आलि. ( सखि ) परागितम् मधुपरागपरागपरालिभिः आकुलम् विशदशारदशारदशारदम् शशकलङ्ककलम् ककलङ्कितम बकुलम् दृश्यते इति शेषः तत् मे दुःखदम् इति भावः ॥ ११ ॥ भाषार्थ-हे आलि सुरक्षित और मधुके कणोंको पीकर प्रीतिसे गानेवाले जो भमर उनसे आकुल (युक्त) और सुखसे रहित हैं दशा जिनकी ऐसे विरही जनोंको दुःख- दायी और दश प्रकार कामदेवकी अवस्थाओंसे स्त्रियोंके सुखको जो भोग रहे हैं उनके संतापका नाशक अर्थात् वियोगियोंको दुःखदायी और सुखियोंके तापका नाशक और चन्द्रमाकी कलङ्क ( मलीन ) कलाके समान हैं कांति जिसकी और वायुसे कैंपायमान ऐसा यह बकुल ( मोरसरकिा वृक्ष दीखता है। अर्थात् इसके देखनेसे श्रीकृष्णचंद्रजीके बियोगमें मुझे दुःख होता है ॥ ११ ॥ नवमशोकमशोकमशोकदे सुरभितारभितालिर- तारतम् ॥ सखि स माश्रयमाश्रय माश्रयः कमलिनीमलिनीप इवाऽऽगतम् ॥ १२ ॥ पद-नवम् २ अशोकम् २ अशोकम २ अशोकदे १ सुरभितार, भितालिरतारतम् २ सखि १ सः १ माश्रयम् २ आश्रय क्रि०मश्रियः१ कमलिनीम् २ अलिनीपः १ इव आगतः १ ॥ १२ ॥ योजना-हे अशोकदे त्वम् नवम् अशोकम शोकनाशक) सुरमि- तारभितालिस्तारतम् माश्यम् अशोकम् ( वृक्षम् ) आश्य, यतः हे (२००) राधाविनोदकाव्यम्- सखि सः माश्रयः कमलिनी प्रति अलिनीपः इव आगतः इति त्वम् जानीहि इति शेषः ॥ १२ ॥ भाषार्थ-हे शोकको नाशनेवालो साख ! नवीन और शोकके नाशक और सुगंबसे पुषोमरमते हुये भ्रमरोंको रतिके सुखका दाता और शोभासे युक्त जो यह अशोकका वृक्ष है उसका आश्रय ले अर्थात् वहां चल ऐसा करनेसे त यह समझ कि वह लक्ष्मीके पति ( श्रीकृष्णचंद्र) इस प्रकार आया कि नमरीकी पाते (अमर) कमलिनोके समीप चला जाता है अर्थात् लक्ष्मी को भोगकर श्रीकृष्णचंद्र तेरेही समाप आ जायगे ॥ १२॥ सखि हिताऽसिमतासि मताऽऽत्य मानवमशोक- मशोकमशोकदाम् ॥ तदिहमामवमामव माममां बज हार नवनीरदनीरदम् ॥ १३॥ पद-सखि १ हिता १ आसिमता १ असि क्रि० मता १ आत्थ क्रि० माम् ३ नवम् २ अशोकम् २ अशोकम् २ अशोकदां तत्ऽ इहs मामवम् ३ आमऽ अब कि. मामु २ अमामू २ व्रज क्रि० हरि २ नवनीरदनीरदम् २॥ १३ ॥ योजना-हे सखि यस्मात् त्वम् अशोकदां माम् प्रति नवम् अशोकम् अशोकम् आत्थ अतः त्वम् पूर्वम् हिता अपि इदानीं असिमता मता असि तत् ( तस्मात् ) आम ( अङ्गीकारे) त्वम् इह मामडम् नवनीरदनीरदम हरि व्रज अमां मामू अब ( रक्ष) ॥ १३ ॥ भाषार्थ-हे सखि । जिससे तैंने श्रीकृष्णचंद्रको शोकका दायक मेरे प्रति नवी और श्रीकृष्णचंद्रको शोकदायी अशोकका वर्णन किया (नाम लिया) इससे प्रथम हित (प्यारी)

भापाटीकासमेतम् । (२०१)
भी में असि ( खङ्ग) के समान मनोरथवाली मानी (जानी)
तिससे लक्ष्मी और ब्रह्मासे सेवित और कामी और नवीन
मेषकी जो निरंतर शोमा उसको प्राप्त (घनश्याम)श्रीकृष्णचंद्रके
समीप जा और श्रीकृष्णचंद्रसे है शोधा जिसकी ऐसी मेरी
रक्षा करो। अर्थात् श्रीकृष्णचंद्रके वियोगसे दुर्बल मेरी श्रीकृष्ण-
चंद्रजीको लाकर रक्षा करो। और अशोकका नाम मत ले१३
इति सखी गदिताऽगदिताऽदिताऽनवनराय वराय
वराय वा ॥ इति गिरं कलया कलया कला पटु
गिरा मृदुतामृदुतादुता ॥ १४ ॥
पद-इतिऽ सखी १ गदिता १ अगदिता १ अदित क्रि० अनवन-
राय ४ वरायवराय ४ वाइतिऽ गिरम २ कलया ३ कलया ३ कला
१ पटुऽ गिरा ३ मृदुतामृदुतादुता ३ ॥ १४ ॥
योजना-राधया इति (पूर्वोक्तप्रकारेण) गदिता कला (एतन्नाम्नी)
सखी अगदिता वा ( इव) अनवनराय वरायवराय ( श्रीकृष्णाय)
कलया कलया मृदुतामृदुतादुता गिरा इति ( वक्ष्यमाणां) गिर
पटु यथा स्यात्तथा अदित ( ददाति स्म)॥ १४ ॥
भाषार्थ-राधाजीने इस प्रकार कहा है जिसको ऐसी वह
कुला नामको सखी अपनी चतुराईसे विना सिखाइके समान
पुरणपुरुष और श्रेष्ठ श्रीकृष्णचंद्रजीके प्रति सुखकी दाता
और गंभीर और नम्रता और कठोरताते दुःखकी दाता जो
वाणी है उससे चतुराइके ये वचन कहती लई अर्थात् ऐसे वचन
कहे जिनसे राधाजीका भेजना वा सीख प्रतीत न हों और
श्रीकृष्णचंद्रजाका आगमग भी हो जाय ॥ १४ ॥

S
( २०२) ५५-राधाविनोदकाव्यम्-
मलयजं तनुतेऽतनु ते तनौ सहचरी नलिनी
नलिनी दलम् ॥ सुनयना नलदं नलदं च सा
तदपि सीदति सीदति बन्धुता ॥ १५ ॥
पद-मलयज २ तनुते क्रि० अतनु २ ते ६ तनौ ७ सहचरी १
नलिनी १ नलिनौदलं २ सुनयना १ अनलदं २ नलदं २ चs
सा १ तदपिऽ सीदति क्रि०सीदाते क्रि०बन्धुता १॥ १५ ॥
योजनान्हे श्रीकृष्ण ते सहचरी यद्यपि तनौ अतनु मलयज
तनुते ते नलिनी सा तनौ नलिनीदलं तनुते ते सुनयना सा अनलदं
नलदं तनौ तनुते तदपि ( तथाऽपि ) सा सीदति च पुनः बन्धुता
( सखिवर्गः) अपि सीदति दुःखोपायकरणेऽपि तस्या दुःखं नापति
अतस्त्वं गच्छेति सख्यभिप्रायः ॥ १५ ॥
भाषार्थ-हे श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज ! आपकी सहचरी
(राधाजी) अपने शरीरमें यद्यपि बहुतसा मलयागेरिचदन
लगाती है और कमलिनकि समान आपकी प्यारी वह बहुतसे
कमलिनीके पत्ते शरीरपर रखती है और सुंदर नयन (नेत्र)
वाली वह आपकी प्यारी तापके नाशक उशीर (खस ) को
देहपर लगाती हैं तथापि वह आपकी प्राणप्यारी श्रीराधाजी
और उसकी संपूर्ण सखियोंका समूह आपके विना दुःखी हैं
अर्थात् दुःखका उपाय करनेपर भी उनके दुःखकी शांति
नहीं है इससे आपको चलना उचित है ॥ १५॥
समुदितेमुदितमुदितेक्षणे हिमकरे मकरेनकरे
श्रुती॥पिकरकेवरवेवर वति सा हरिणलाञ्छन-
लाञ्छनलाञ्छना ॥ १३॥

आषाटीकासमतम् ।
(२०३)
पद-समुदिते ७ अमुदिते २ अमुदिता १ ईक्षणे २ हिमकरे ७
मकरेनकरे ७ श्रुती २ पिकरखे ७ अवरवा १ ईवर १ व इतिऽ सा
१ हरिणलांछनलांछनलांछना ॥१॥ १६ ॥
योजना-हे ईवर ( लक्ष्मीपते ) मकरेनकरे हिमकरे समुदिते सति
अमुदिता सा ते प्रिया ईक्षणे (नेत्रे) अमुदिते करोति पुनः अवरवा
व उक्ता हरिणलांछनलांछनलांछना सा ते प्रिया पिकरवा समुदिते
सति श्रुती (कर्णी) अमुदिते करोति चंद्रोदये सति नेत्रे निमील-
यति पिकरखे सति अव ( रक्ष) व इति एकाक्षरेणापि शिव शिव
इति जपतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
भाषार्थ-हे लक्ष्मीके पति श्रीकृष्णचंद्रजी महाराज ! वह
आपकी सहचरी ( सखी) श्रीराधाजी समुद्रके सुखदायक
चंद्रमाके उदय होनेपर उदासीन होनेके अनंतर नेत्रोंको मीच
लेती है और जिस समय कोकिलोंका शब्द होता है तब अव
(रक्षा करो) और शिव इस संपूर्ण शब्दके स्थानमें व इस
आधे ही शब्दका उच्चारण करके शिव २ इस मंत्रको जपती
है अर्थात् चंद्रोदयके होतेही राधाजीके नेत्र मीचते हैं और
काकिलोंके शब्द होनेपर हे परमेश्वर रक्षा करो २ और अधूरे
शिव २ शब्दकोजपता है अर्थात् राधाजीको आपका वियोग
असंा है इससे आप चलो और अपनी प्राणप्यारीकी रक्षा
करो ॥ १६॥
न सहते सहतेसह ते सखी तव वियोग वियोग-
मयोगहृत् ॥ सपदि तां तरुणी सरणि मणि
किरतु नाम नवं नवनीविजम् ॥१७॥

(२०४) राधाविनोदकाव्यम्-
पद-नऽ सहते कि अऽसहते कि अs सह १ ते ६सखी १ तव ६
वियोगवियोगम् अयोगहत् १ सपदिाताम २ तरुणीम् २ सरणिम्
२ मणिम् २ किरतु क्रि० नामऽ नवम् २ नवनीविजम् ॥२॥१७॥
योजना-हे सह हे वियोग हे अयोगहृत् अर्थात् हे शांतचित्त हे
गरुडासन हे कठिनहृदय श्रीकृष्णचंद्र यतः ते सखी तव वियोगं न
सहते न अ() सहते अतः तां ( मनःस्थासू) तरुणी सपदि भवान्
किरतु (त्यजतु ) सराणिम् ( राधाकुञ्जमार्गम् ) किरतु ( क्षिपतु)
च पुनः नवं नवनीविजं मणि नाम (निश्चयेन ) किरतु (क्षिपतु)
मनसि वर्तमानाम् अन्यां त्यक्त्वा राधाकुञ्जगमनानंतरं राधायाः
नवीनवस्त्रस्थितनवीनमणिक्षेपणेन तस्या निजवियोगजन्यदुःखशांति-
स्त्वयाऽनुष्ठेयेति सख्यभिप्रायः १७॥
भाषार्थ-हे क्षांतरूप हे मरुडवाहन हे कठोरचित्त श्रीकृष्ण-
चंद्रजी महाराज! वह आपकी सखो श्रीराधाजो जिससे आपके
वियोगको नहीं सहती नहीं सहती ( यहां दुःखी होकर
दोवार कथन किया है इससे उम मनमें टिकी तरुणी [जवान]
गोपीको आप शीघ्रही त्याग दो) और राधाकुंजके मार्गमें चलो
और श्रीराधाजीके बखमें स्थित जो नवीनमणि उसका क्षेपण
( फेंकना) करो अर्थात मनमें स्थित गोपीको त्याग और
राधाकुंजमें चलकर राधाजीके वस्त्रमें बँधी हुयी नवीन मणिको
फेंक २ राधाजीके संग क्रीडा करो ॥ १७ ॥
अथ तया कलया कलया शुभां वनजदामजदा-
मजदीप्तिमान ॥ हरिरगात्तमगात्तमगाच्च सा
मुदमतीवमतीव शोः स्थितम् ॥ १८ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२०५) पद-अथ तया ३ कलया ३ कलया ३ शुभां २ वनजदामज- दामजदीप्तिमान् १ हरिः अगात् क्रि० तम् २ अगात्तम् २ अगात् कि चऽ सा१ मुदम् २ अतीवम् २ अतीवऽ शोः ७स्थितम्॥१७ योजना-अथ ( अनन्तरं मङ्गलं वा) वनजदामजदामजदीप्तिमान हरिः कलया तया कलया सह शुभां (श्रीराधाम्) अगात् च पुनः सा (राधा) दृशोः स्थितम् अतीवं तं ( श्रीकृष्णं) वीक्ष्य अतीव मुदम् अगात् आनन्दिता अभूदित्यर्थः ॥ १८॥ भाषार्थ-इसके अनंतर वा मंगलकी बात है कमलोंके समूहकी मालाके तुल्य है कांति जिनकी ऐसे वे श्रीकृष्ण- चंद्रजी प्रसन्नचित्त उस कला सखीके संग राधिकाजीके समीप मये और वह राधिकाजीमी गोवर्धनधारी कोमलस्वभाव और अपने नेत्रोंके आगे स्थित उन श्रीकृष्णचंद्र महाराजको देख- कर अत्यंतही आनंदको प्राप्त होती भई ॥ १८ ॥ रामचन्द्रकविना कविनाऽदः पुरुषोत्तमसुतेनसुतेन । राधिकाहृदयशोकदमासीदाधिकाहृदयशोकद- मासीत् ॥ १९॥ पद-रामचंद्रकविना ३ कविना अदः १ पूरुषोत्तमसुतेनसुतेन ३ राधिकाहृदयशोकदम् आसीत् क्रि०राधिकाहृदयशोकदमासीत् १।१९ योजना-कविना पुरुषोतमसुतेन सुतेत रामचन्द्रकविना कृतं राधिकाहृदयशोकदमासीत् अदः काव्यं राधिकाहृदयशोकदम आसीत् । राधाहृदयशोकनाशकमभूदित्यर्थः ॥ १९ ॥ भाषार्थ ब्रह्मा शिव विष्णु वायु आनि सूर्य इनके सेवक और पुरुषोत्तमक पुत्र (जनादन) के ज्येष्ठ पुत्र रागचंद्र कविने राधाजकि शोकको नाशक जो कला और चंद्रमा विष्णु MITRAMMAD (२०६) राधाविनोदकाव्यम्- वायु मधु कामदेव इनका है वर्णन जिसमें और राधाजीके हृदयमें जो शोक उसका नाशक यह काव्य (राधाविनोद) रचकर समाप्त किया ॥ १९ ॥ इति श्रीपुरुषोत्तमात्मजजनार्दननन्दनरामचन्द्रकवि- कृतं राधाविनोदाख्यं काव्यं सटीकं समाप्तम् ॥ इति श्रीहरिद्वारदक्षिणप्रान्तवृत्तिलांखग्रामनिवासिश्रीपण्डितवरह- रिसहायाङ्गजश्री पं० रामरक्षात्मनकाशीस्थराजकीयप्रधानपाठशालो- तीर्णभारतधर्ममहामण्डलमहोपदेशक पं० मिहिरचंद्रकृता श्रीरामचन्द्र- कविकृतगूढार्थराधाविनोदकाव्यभापोट्टतिः पूर्णतामगात् ।। क्षेमराजेरितेनेयम्झापामुद्धतिः कता । राधाविनोदकाव्यस्य पुणवन्तेन धीमता ॥ १ ॥ सवाणनन्देन्दुमिते पौपनासे सिते दले । समाप्य चाप्यते विद्यः स्खलतेापका हि ते ॥ २॥ ॥ मङ्गलमस्तु॥ ५५/GE खेमराज श्रीकृष्णदास, पुस्तक मिलनेका ठिकाना. गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीकेटेश्वर स्टीम प्रेस, श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, कल्याण-मुंबई खेतवाडी-मुंबई 69-३/११ नाम- 6808 ०-४ 40. काव्यग्रन्थाः। की. रु.आ. अमरुशतक शंकराचार्यकृत भा० टी० अश्वघाटी काव्य भा० टी० ऋतुसंहार काव्य भाषाटीका और संस्कृतटीकासहित कलिविडम्बन भाषाटीकासहित काव्यमंजरी (प्रद्युम्नदासकृत) पुस्तक अवश्य देखने योग्य है, इसमें कमलपंध, मेरुबंध, आसबंध छत्रचामरादिबन्ध चित्राकार दिखाये गये हैं) १-८ किरातार्जुनीयकाव्य सटीक ग्लेज २-८ तथा रफ काव्यप्रभाकर सटीक (श्रीभानुकविकृत) अर्थात् भाषा काव्यका परिपूर्ण एवं अत्यन्त अनूठा ग्रंथ कुमारसंभव सटीक १-१२ कृष्णकर्णामृत घटकपरकाव्य भाषाटीका दशकुमारचरित १-८ देवीस्तव संस्कृतटीका भाषाटीकासमेत ०-५ भामिनीविलास मूल भामिनीविलास भाषाटीका भोजप्रबंध केवल भाषा ग्लेज ०-१२ " ... 20. " ....२-७ ८-० 9.92 8.. awa 20 9.00 8000 पुस्तके मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीवङ्कटेश्वर" छापाखाना, कल्याण-मुंबई, RSNR लक्ष्मीवेंकटेश्वर स्टीम्-यन्त्रालयकी परमोपयोगी स्वच्छ शुद्ध और सस्ती पुस्तकें। यह विषय आज ३० । ४० वर्षसे अधिक हुआ भारतवर्षमें प्रसिद्ध है कि, इस यन्त्रालयकी छपीहुई पुस्तकें सर्वोत्तम और सुन्दर प्रतीत तथा प्रमाणित हुई हैं सो इस यन्त्रालयमें प्रत्येक विषयकी पुस्तकें जैसे-वैदिक वेदान्त, पुराण, धर्मशास्त्र, न्याय, मीमांसा, छन्द, ज्योतिष, काव्य, अलंकार, चम्पू, नाटक, कोष, वैद्यक, साम्प्रदायिक तथा स्तोत्रादि संस्कृत और हिन्दी भाषाके प्रत्येक अवसरपर विक्रीके अर्थ तैयार रहते हैं। शुद्धता स्वच्छता तथा कागजकी उत्तमता और जिल्दकी बधाई देशभरमें विख्यात है । इतनी उत्तमता होनपेरभी दाम बहुतही सस्ते रक्खे गये हैं और काशिनमी पृथक् काट दिया जाता है । ऐसी सरलता पाठकों को मिलना असंभव है संस्कृत तथा दिन्दीके रसिकोंको अवश्य अपनी २ आवश्यकतानुसार पुस्त- कोंके मंगायी त्रुटि न करना चाहिये. ऐसा उत्तम, सस्ता और माल दूसरी जगह मिलना असम्भव 'सगीपत्र' मंगा देखो। । पुस्तकें मिलने का ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास 'लक्ष्मीवेंकटेश्वर छापाखाना कल्याण-मुंबई

No text on this page.

L
A5
B5
L

Shree Shreegeetgovindam

Title
Shree Shreegeetgovindam
File name
Shree Shreegeetgovindam
Text
OCR done
Citation
1850
Publisher
Null
Language
Sanskrit
Pages
210
Library
Bharti Bhawan Library Allahabad
DLI number
274015
Barcode
5990010894359.00
Scanning centre
IIIT, Allahabad
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
ACBYlLG6tOX
Download PDF

Shree Shreegeetgovindam