·सन १८६७ मितस्य २५ तमराजनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकारा
प्रकाशकेन वाधीना स्थापिता सन्ति ।
He
Pablished by Tukaram Javaji, Proprietor "Nirnaya sagar"
Press, 23 Kolbhat Lane, Bombay.
Printed by Ramchandra Yesu Shedge "Nirnaya-sagar"
Press, 23 Kolbhat Lane, Bombay.

·पाठकानां सूचना.
स्थूलाक्षरेण सूत्राणामस्मिन्प्रन्थे निवेशनम्।।
अध्यायपादसूत्राणां संख्याकस्थापनं ततः ॥
अध्यायसंख्या प्रथमात्पादसंख्या द्वितीयतः ।
तातीयीकाङ्कतो ग्राह्या सूत्रसंख्येति निर्णयः ॥ २॥
कात्यायनकृतं यच्च वार्तिकं मध्यभागतः ।
धनुराकारचिहाभ्यां पार्श्वयोर्विशदीकृतम् ॥ ३ ॥
सूत्राणामनुवृत्त्यादिटिप्पणीस्तत्र तत्र च ।
निवेश्य पृष्ठाघोदेशे व्युत्पित्सूनां मुदे परम् ॥ ४ ॥
प्रत्याहारपसंख्यानकोष्टकं प्राक्प्रयोजितम् ।
वर्णसंज्ञादिनियमकोटकासादनं ततः ॥ ५ ॥
सौकर्याय च सर्वेषामन्तेऽकारादिवर्णतः ।
सूत्राणां पृष्ठनिर्देशसूच्यकारि प्रयत्नतः ॥ ६ ॥
मनीषिणः सहृदयान्क्षमध्वमिति चासकृत् ।
अभ्यर्थयामः स्खलितं शोधयन्तु दयालवः ॥ ७॥

·No text on this page.

·श्री। लघुकौमुदीस्थप्रकरणानुक्रमः। ... ... ११४ प्रकरणानि । पू० प्रकरणानि। पृ० प्रकरणानि । पृ. संज्ञाप्रकरणम् १ तनादिगणप्रकरणम् ८२ अव्ययीभावसमास. १०८ असंकिरणम् - ५ श्यादिगणप्रकरणम् ८३ तत्पुरुषसमास. हल्सर्जिप्रकरणम् .. ९ चुरादिगणप्रकरणम् ८६ बहुव्रीहिसमासः विसर्ग:संधिप्रकरणम् १३ ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ८७ द्वन्द्वसमास. समासान्ताः अजन्तपुंलिजप्रकरणम् १४ सनन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ८५ ११७ तद्वितप्रकरणम् ११८ अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम्२५/यडन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ८८ अपत्याधिकार ११८ अजन्तनपुंसकलिङ्गमा २७ यलगन्तप्रक्रियामा ८९ चातुरर्थिकाः १२१ हलन्तपुंलिप्रकरणम् २९ नामधातुप्रक्रियाप्रक० ८९ प्राग्दीव्यतीया १२३ हलन्तनीलिङ्गप्रकरणम् ४० आत्मनेपदप्रक्रियाप्र. ९१ ठगधिकार. हलन्तनपुंसकलिमप्र. ४१ परस्मैपदप्रक्रियाप्रक० ९२ प्राग्घितीया. १२७ अव्ययप्रकरणम् ... ४२ भावकर्मप्रक्रियाप्रकर० ९२ च्यतोवाय: १२८ भ्वादिगणप्रकरणम् ४३ कर्तृकर्मप्रक्रियाप्रकर० ९४ ठअधिकारः १२८ अदादिगणप्रकरणम् ६३ लकारार्थप्रक्रियाप्रक० ९४ नन्नयोरधिकार. १२९ जुहोत्यादिगणप्रकरणम् ७० कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् ९५ मत्वर्थीयाः दिवादिगणप्रकरणम् ७३ कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् ९७ खाधिका १३२ खादिगणप्रकरणम् ७६ उणादयः १.१ प्रागिवीयाः १३३ तुदादिगणप्रकरणम् ७७ विभत्त्यर्थप्रकरणम् १०५/द्विरुकप्रक्रिया १३५ रुधादिगणप्रकरणम् ८० समासप्रकरणम् ... १०७ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् १३५ .. १२७ ...

·प्रत्याहाराणामकरादिक्रमेण परिसंख्या। १५ ऐच ८ अश् ९इक १ अक् २ अच् ३ अट्र ४ अन् ५ अण ६ अम् ७ अल् १६ खय् १७ खर् १८ डम् १९चय २०चर २१ छन् ११ इण २२ जश् २३ झय् २४ झर २५ झल् २६ झश् २७ झप् २८ वश २९ भष् ३० मय् ३१ यन् ३२ यण ३३ यम् ३४ यय् ३५ यर ३६ रल् ३७ वल् ३८ वश् ३९ शर ४. शल् ४१ हल १२ उक् १३ एड् १४ एन् हुश् सूत्रनियमादन्येऽपि प्रत्याहारा. स्युस्तथापि केवलमत्रोपात्तानामेव रं अचामष्टादशभेदविवरणम् अइउकल अ इ उ ऋ ए ओ ऐ औ | अ इ उलए ओऐ औ हखमेदा । दीर्घभेदाः। प्लुतभेदाः। १ उदात्तानुनासिक ७ उदात्तानुनासिक १३ उदात्तानुनासिक २ उदात्ताननुनासिकः ८ उदात्ताननुनासिक १४ उदात्ताननुनासिक ३ अनुदात्तानुनासिक. ९ अनुदात्तानुनासिका १५ अनुदात्तानुनासिक ४ अनुदात्ताननुनासिक. १० अनुदात्ताननुनासिकः १६ अनुदात्ताननुनासिक ५ खरितानुनासिक ११ खरितानुनासिक १७ खरितानुनासिकः ६ खरिताननुनासिकः १२ खरिताननुनासिक १८ खरिताननुनासिक.

·७ आभ्यन्तरवाह्यप्रयत्नज्ञानार्थक कोष्टकम् । संवृतः विवृता ईपद्विरता स्पृष्टा आभ्यन्तर प्रयत्नाः अन्त स्था. पित्स्पृष्टा- ऊमाण खरा उदात्तानुदात्तख- रिता. स्पर्शा संज्ञा नत्वा पाणि स घ य उ ओ व म भ प - जन . व्यजनानि खराश्च FFE हख प्रयोगे ड ठ डण ध थ संवार नाद अल्प. सवार नाद घोष बापनयना ग्रामपा अल्प प्रा.म.पा अल्पम प्रा. अत्पप्राण विवार संवार सवार संवार विवार सं श्वास माद नाद नाद श्वास ना. अघोप घोप घोप अघोपापो घोप वर्णोद्भवस्थानानि । ए ओ औ उ व प फ अनु ..44444 색색의 책 의 때 회M 444444 4444 कंठ. ताल'मूर्धा देता ओष्ठौ नासिका कं ता के भो द. ओ जि.मूनासिका

·श्री हंसराज बच्छराज नाहटा
सरदारशहर निवासी
द्वारा
जैन विश्व भारती, लाडनूं
को सप्रेम भेट

·॥श्रीः॥ लघुसिद्धान्तकौमुदी। Viraoke ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा सरस्वती देवीं शुद्धां गुण्यां करोम्यहम् ॥ पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥ १॥ ॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् ॥ अइउण् १ ऋलक २ एओङ् ३ ऐऔच ४ हयवर ५ लणू ६ ञमङणनम् ७ झभञ् ८ घढा ९ जवगड- दश १० खफछठथचटत ११ कपय् १२ शषसर १३ हल् १४ ॥ इति माहेश्वेराणि सूत्राय॑णादिसंज्ञार्थानि । एषामन्याँ १ दोपरहितामित्वर्थ । इदं कौमुदीविशेषणम् ॥२ प्रशस्ता गुणा यस्या सा ताम्। (गन्दव्युत्पत्तिज्ञानादिप्रशस्तवहुगुणवतीमियर्थ. ) ॥ ३ पाणिनिना प्रोक्तं पाणि- नीयं महाव्याकरणं तस्मिन् बुद्धः प्रवेशार्थमित्यर्थ ॥ ४ लध्वी चासौ सिद्धान्त- कौमुदी चेति ताम्। (अन्यसख्यया खल्पामपि वहुशब्दसिद्धान्तप्रकाशिकामित्य- र्थ )॥५ महेश्वरादागतानि माहेश्वराणि । (ताण्डवनृत्यसमये महेश्वरस्य डमरोः सकाशादुत्पन्नानीत्यर्थ )॥६अण आदिर्यासा ता अणादय. अणादयश्च ता सज्ञाश्च ताभ्यः इमानि अणादिसंज्ञार्थानि । अर्थन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता च । अन्न व 'अइउण्' इत्यत्र अकारादिणकारपर्यन्ताना अइटवर्णाना य संक्षेपेण सग्रहः सोऽण् । (अण् प्रत्याहार इत्यर्थ ) । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । आदिशब्देन 'इण्' 'अक्' इत्यादयो ग्रहीतव्याः। (इण् प्रत्याहारस्तु लणसूत्रस्थेन णकारेण सहैव ग्राह्य) । ७ अन्ते भवा अन्या. 'ण क ड्' इत्यादयः॥ - ·२ लघुकौमुद्यां। इतः । हैकारादिष्वकार उच्चारणार्थः । लण्मध्ये वित्संज्ञकः ॥ ह- लन्त्यम् ।।३।३। उपदेशेऽन्त्यं हलित्स्यात् । उपदेश आद्योचार- णम् । सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ॥ अदर्शनं लो- पः ।।१।६०। प्रसक्तस्यादर्शनं लोपसझं स्यात् ॥ तस्य लोपः। श।९। तस्येतो लोपः स्यात् । णादयोऽणाद्यर्थाः ॥ आदिरन्येन सहेता १११७१॥ अन्त्येनेती सहित आदिमध्येगाना खेस्य च संज्ञा स्यात् । यथा- अणिति अइउवर्णानां संज्ञा । ऎवमक् अच् हल अलित्यादयः ॥ ऊकालोऽज्झखदीर्घप्लुतः ।१।२।२७) उश्च ऊश्च ऊ३श्च वः । 'वा कॉल इव कोलो यस्य सोऽच् क्रमाद्भखदीर्घप्लुत- संज्ञः स्यात् । से प्रत्येकमुदाचादिभेदेन त्रिधा ॥ उच्चैरुदात्तः ।। २९॥ नीचैरनुदात्तः ।।२।३०। समाहारः चरितः ।। २३१॥ सैं नवविधोऽपि प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकत्वाभ्यां द्वि- १ इत्संज्ञका ॥२ 'हयवरद इत्यादिषु ॥ आद्या शंकरपाणिन्यादय ते. कृतं डमरुमुसादिद्वारोचारणम् ॥ ४ अष्टाध्यायीक्रमेण पूर्वोक्कादन्यसूत्रात् ॥ ५ अनुवृत्ति कृला ग्रहीतव्यम् ॥ ६ विद्यमानस्येत्यर्थ ॥ ७ इत्संज्ञकस्य ॥ ८ 'अइउण्' 'ऋलक्' इत्यादिषूक्ता 'ण क्' इत्यादयः ॥ ९ 'अण् अक्' इत्यादिप्रत्याहारप्रयोजनाः ॥ १० अन्ते भवेन 'ण क्' इत्यादिना ॥ ११ इत्संज्ञकेन ॥ १२ 'इ उ' इत्यादीनाम् ॥ १३ अकारादे ॥ १४ अकारादिककारपर्यन्तवर्णसग्रहरुपः प्रत्याहारोऽक्सज्ञक ॥ एवमग्रेऽप्यूह्यम् ॥ १५ हकारादिलकारपर्यन्तम् ॥ १६ अकारादिलकारपर्यन्तम् ॥ १७ हखदीर्घष्ठताना पूर्वोक्ताना त्रयाणामुकाराणाम् ॥ १८ उच्चारणकाल इव ॥ १९ उच्चारणकाल ॥ २० ह्रखदीर्घप्लुतसज्ञक. अच् ॥ २१ ताल्वादिस्थानेषूर्वभागे उत्पन्न ॥ २२ ताल्वादिस्थानेष्वधोभागे उत्पन्न ॥ २३ उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मों समुच्चीयेते यस्मिन् स ॥ २४ हखादिभेदेन उदात्तादिभेदेन चोक्त.॥

·संज्ञाप्रकरणम् । धा ॥ भुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ।।१८। मुखसहित- नासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात् । तदित्थम् । अइउऋ एषां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः। लवर्णस्य द्वादश । तस्य दीर्घाभा- वात् । एचामपि द्वादश । तेषां हखाभावात् ।। तुल्यास्यप्रयत्न सव- णम् ।।१।९। तात्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चैतव्यं यस्य येन तुल्यं तन्मिथैः सवर्णसझं स्यात् । (ऋलवर्णयोर्मिथः सावर्ण्य वाच्यम् )। अहविसर्जनीयानां कण्ठः । इचुंयशानां तालु । ऋर्दुरषाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ताः। उपध्मानीयानामोष्ठौ । अमङणनानां नासिका च। एदैतोः काण्ठताल । ओदौतोः कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तोष्ठम् । जि- हामूलीयस्य जिह्वामूलम् । नासिकाऽनुखारस्य ॥ यत्नो द्विधा । आभ्य- न्तरो वाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पृष्टेषस्पृष्टेषद्वितवितसंत- भेदात् । तत्र स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम् । ईषत्पृष्टमन्तःस्थानाम् । ईष- द्विवृतमूष्मणाम् । विवृतं खराणाम् । इखस्यावर्णस्य प्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशौयां तु विवृतमेव ॥ वाह्यप्रयत्नस्त्वेकादशधा । विवारः सं- १ एप्रत्याहारस्थाना 'ए ओ ऐ औं' एषामित्यर्थ ॥ २ वर्णस्य ।। ३ वर्णेन । ४ परस्परम् ॥ ५ कुशन्देन 'क ख ग घ डा ग्राह्या ॥ ६ विसर्गसज्ञकस्य ॥ ७ च छजझना. ॥८ट ठ ड ढ णा.॥९तथ दधना ॥१० पफ व भ मा ।। ११ पफ इत्यादौ पफाभ्याप्रागविसर्गसदृश ॥१२ कखयो पूर्वमर्धविसर्गसदृश इत्यग्रे वक्ष्यमाणस्य ॥ १३ प्रयत्न ॥१४ यस्योच्चारणे जिह्वाग्रादीना कण्ठाद्यवयवेषु पूर्ण. स्पर्श. स स्पृष्टप्रयत्न ॥ १५ अत्यल्पस्पर्शे ईषत्स्पृष्टप्रयत्न ॥ १६ उच्चारणकाले- ऽवयवानामत्सल्पविवरणे इषद्विवृत ॥ १७ पूर्णतया विवरणे विवृतः॥१८ अवयवा- नामाकुश्चनहेतु.संवृत ॥ १९ कादयो मावसाना इत्यग्रे स्पर्शा वक्ष्यन्त॥२० वाक्ययो- जनायाम् ॥२१ व्याकरणरीत्या शब्दसाधनावस्थायाम् ॥ २२ वर्णोत्पत्ते पश्चाजात ॥

·४ लघुकौमुद्यां वारः श्वासो नादोऽघोषो घोषोऽल्पप्राणो महाप्राण उदात्तोऽनुदात्तः खरितश्चेति । खरो विवाराः श्वासा अघोषाश्च । हशः संवारा नादा घोषाश्च । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यणश्वाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्विती- यचतुर्थों शैलश्च महाप्राणाः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । यणोs- न्तस्थाः । शल ऊष्माणः । अचः स्वराः । xxख इति कखाभ्यां प्रागविसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः । xxफ इति पफाभ्यां प्राग- धविसर्गसदृश उपध्मानीयः । अंअः इत्यचः परावनुखारविसौं । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः ।।१।६९। प्रतीयते विधीयत इति प्रत्ययः । अविधीयमानोऽणुदिच्च सवर्णसंज्ञा स्यात् । अत्रैवाण परेण णकारेण | कुचुटुतुपु एते उदितः । तदेवम् । अ इत्यष्टाद- शानां संज्ञा । तथेकारोकारौ । ऋकारस्त्रिंशतः। एवं लकारोऽपि। एचो द्वादशानाम् । अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यवला द्विधा । ते- नाननुनासिकारते द्वयोर्द्वयोः संज्ञा ॥ परः सन्निकर्षः सं- हिता १।४।१०९। वर्णानामतिशयितः सन्निधिः संहितासंज्ञः स्यात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः ।१।११७ अंज्मिरव्यवहिता हैलः संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ।।१४। सुबन्तं तिङन्तं च पदसझं स्यात् ॥ इति संज्ञाप्रकरणम् ॥ १ खर प्रत्याहारः ॥ २ विवारप्रयत्नवन्तः ॥३ यण प्रत्याहार ॥ ४ शल् प्र. त्याहारः॥ ५ लोकप्रसिद्धपाठापेक्षमिदम् ॥ ६ अच् प्रत्याहारः ॥ ७ पूर्वेणैवाष्प्रहाः सर्वे परेणैवेण्प्रहा मताः। ऋतेऽणुदित्सवर्णस्येत्येतदेकं परेण तु॥८ यवलवर्णा ॥ ९ स्वरसजकैर्वणे. ॥१० व्यवधानरहिता. ॥११ हल्पलाहारस्थवर्णा. ॥ १२ सु औ जस् इत्यादि प्रत्याहारस्था अग्रे वक्ष्यमाणा प्रत्यया सुप्सज्ञका. तेऽन्ते यस्य तत्सुबन्तं ( विभक्त्यन्तमित्यर्थ.) ॥ १३ तिप् तस् झि इत्यादि प्रत्याहारस्था अग्रे वक्ष्यमाणा. प्रत्ययास्तिड्सज्ञास्तेऽन्ते यस्य तत्तिङन्तम् ॥

·अच्संधिप्रकरणम् । ५ ॥अथासंधिप्रकरणम् ॥ इको यणचि ।६।११७७। इकः स्थाने यण स्यादचि संहितायां विषये । सुधी उपास्य इति स्थिते । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्व- स्य शश६६। सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहि- तस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ स्थानेऽन्तरतमः ।।११५०। प्रैसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् । सुध् य उपास्य इति जाते ॥ अनचिच ४७) अचः परस्य यरो द्वे वा स्तो न त्वचि ॥ झलां जश झशि ८४॥५३॥ स्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः। संयोगान्त- स्य लोपः बारा२३। संयोगान्तं यत्पदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ।। अलोऽन्त्यस्य १११॥५२॥ षष्ठीनिर्दिष्टाऽन्त्यस्यादेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते। (यणः प्रतिषेधो वाच्यः)। सुद्धयुपास्यः, मध्वरिः, धा- त्रंशः, लाकृतिः ॥ एचोऽयवायावः ।।११७८१एचः क्रमादय् अ- व आय आव एते स्युरचि ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् । शश१० समसंवन्धी विधियथासंख्यं स्यात् । हरये, विष्णवे, नायकः, पावकः । वान्तो यि प्रत्यये । ६।१।७९। यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोरवावौ स्तः। गव्यम् , नान्यम् । (अध्वपरिमाणे च) गव्यूतिः ॥ अदेङ्गुणः ।।१२। अदे च गुणसंज्ञः स्यात् ॥ १ अन्यवर्णेन ॥ २ व्यवधानरहितस्य ॥ ३ एकवर्णस्थानेऽकादेशप्राप्तौ सत्याम्।। ४ यर् प्रत्याहार. १५ अनेकव्यजनसमुदाय सयोग तदन्तम् ॥ ६ पष्ठीविभक्ति- प्रत्ययनिर्दिष्ट ॥ एते ( आदेशा ) ॥ ८ उक्तसख्याकमेण ॥ ९ ओकारौकारयो । १० मार्गप्रमाणे ॥ ११ 'गब्यूति. स्त्री कोशयुगम् इत्यमरः ॥ १२ 'अ ए ओ' एते वर्णा इत्सर्थ.॥

·६ लघुकौमुद्यां तपरस्तत्कालस्य ।।१७० तः परो यस्मात्स च तात्परश्चोच्चा- र्यमाणसमकालेस्यैव संज्ञा स्यात् ॥ आद्गुणः ।।१६८७अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुणादेशः स्यात् । उपेन्द्रः, गगोदकम् ॥ उपदेशे- ऽजनुनासिक इत् ।१३।२। उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संज्ञः स्यात् । प्रतिज्ञाऽनुनासिक्याः पाणिनीयाः । लणसूत्रस्थावर्णेन सहोचार्यमाणो रेफो रलयोः संज्ञा ।। उरण रपरः।।११५१॥ ऋ इति त्रिंशतः संज्ञेत्युक्तं तत्स्थाने योऽण् स रपरः सन्नेव प्रवर्तते । कृष्णर्द्धिः, तव- कारः ॥ लोपः शाकल्यस्य ।८।।१९। अवर्णपूर्वयोः पदान्त- योर्यवयोर्लोपो वाशि परे॥ पूर्वत्रासिद्धम् ।८।११। तेन सपादसप्ता- ध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा त्रिपाद्यामपि पूर्वप्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । हर इह, हरयिह, विष्ण इह, विष्णविह ॥ वृद्धिरादैच् ।१।११॥ आदैश्च वृद्धिसंज्ञः स्यात् ।। वृद्धिरेचि ।६।१८८। आदेचि परे वृद्धि- रेकादेशः स्यात् । गुणापवादः । कृष्णैकत्वम् , गगौघः, देवैश्वर्यम् , कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूस ।६।११८९॥ अवर्णादेजाद्योरेत्ये- धत्योरुठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपैति, उपैधते, प्रष्ठौहः, " १ वर्ण इत्यर्थ ॥२ उच्चारणकालसदृशकाल न तु दीर्घलतादिसवर्णग्राहक ॥ ३ पूर्वपरयोर्वर्णयो स्थाने ॥४ येषामित्सना कार्यानुसारतो दृश्यते ते एवानुनासिका इति गुरुपरपरानानेन कृतनिश्चया इलर्थ ॥५ त्रय पादा यस्या सा त्रिपादी (सूत्र- पाठेऽष्टमाध्यायस्यान्तिमात्रय पादा इत्यर्थ ) ॥ ६ प्रतिसूत्रमिति शेष ॥ ७ तस्य प्राप्तावपि तत्पूर्वशास्त्रदृष्ट्या तन्न दृश्यत इत्यर्थ ॥ ८ 'आ ऐ औं' इत्येते वर्णा ॥ ९ 'इण् गतौ' 'एध वृद्धौ' इत्येतयो ॥ १० 'वाह ऊल्' इत्युक्ते ॥

·अच्संधिप्रकरणम् । एजाद्योः किम् । उपेतः, माभवान्प्रेदिघत् । ( अक्षादूहिन्यामुपसंख्या- नम् ) अक्षौहिणी सेना । (प्रदूहोटोव्येषेप्येषु ) प्रौहः, प्रौढः, प्रौटिः, प्रैषः, प्रैष्यः, (ऋते च तृतीयासमासे)। सुखेन ऋतः सुखार्तः। तृती- येति किम् । परमतः । (प्रवत्सतरकम्बलवसनाणदशानामृणे ) प्राणम्, वत्सतरार्णमित्यादि ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे ११४१५९प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुसू दुर वि आङ् नि अघि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप। एते प्रादयः ।। भूवादयो धातवः ॥१॥३॥१॥ क्रियावाचिनो वा- दयो धातुसंज्ञा. स्युः ॥ उपसर्गादृति धातौ ।।१।११॥ अव- र्णान्तादुपसर्गाहकारादौ धातौ परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । प्रार्छति ॥ एङि पररूपम् ।६।१।१४। आदुपसर्गादेडादौ धातौ परे पररूप- मेकादेश. स्यात् । प्रेजते । उपोषति ॥ अचोऽन्त्यादि टि ।। ६४ अचां मध्ये योऽन्त्यः स आदिर्यस्य तट्टिसंज्ञं स्यात् ( शकन्ध्या- दिपु पररूपं वाच्यम् ) तच्च टेः । शकन्धुः, कर्कन्धुः, मनीपा । आकृ- तिगणोऽयम् । मार्तण्डः ॥ ओमाडोश्च १९५। ओमि आङि चात्परे पररूपमेकादेशः स्यात् । शिवायोन्नमः, शिव एहि, शिवेहि ।। अकः सवर्णे दीर्घः ।।१।१०१॥ अकः सवर्णेऽचि परे पूर्वपरयो- " १ अक्षाणामूहिनीति विग्रहे एतत् । अक्षाणामूहोऽस्या अन्तीति विग्रहे तु मो. हिणीयेव । तथार्थवदूहिनीशब्दपरत्वाभावात् ।। २ ऊह ऊढ• ऊढि एप एष्यश्च तेषु ॥ ३ परमश्वासावृतश्चेति विग्रह ॥ ४ अत्र ऋणगन्दो ग्राह्यो न वर्णशब्द ।। ५ भूसत्तायामित्यादयः ॥ ६ अवर्णान्तात् ।।

·८ ॥ लघुकौमुद्यां दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः, श्रीशः, विष्णूदयः, होतृकारः ।। एङ पदान्तादति ।।११०९। पदान्तादेडोऽति परे पूर्वरूपमे- कादेशः स्यात् । हरेऽव, विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः। दाश१२। लोके वेदे चैन्न्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः पदान्ते । गो- अग्रम्, गोऽयम् । एङन्तस्य किम् । चित्रग्वग्रम् , पदान्ते किम् । गोः॥ अनेकाशित्सर्वस्य ।१।१।१५। इति प्राप्ते ॥ डिच्च ।।१॥ ५३॥ दिनेकालप्यन्यस्यैव स्यात् ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।। श१२३। पदान्त एडन्तस्य गोरवड वाऽचि । गोऽप्रम्, गवाग्रम् । पदान्ते किम् । गवि ॥ इन्द्रे च ।।१२४। गोरवड् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ दूराडूते च ।८।२।८४॥ दूरात्संवोधने वाक्यस्य टेः प्लु- तोवा ॥ लैतप्रगृह्या अचि नित्यम् ।।१।१२५। एतेऽचि प्रकृत्याँ स्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अत्र गौश्वरति ॥ इंदूदेट्विवचनं प्रगृ- ह्यम् ।।१।११। ईदूदेदन्तं द्विवचनं प्रगृह्यं स्यात् । हरी एतौ, विष्णू इमौ । गङ्गे अम् ॥ अदसो मात् ।।१।१२। अस्मात्परावीदूतौ प्रगृह्यौ स्तः । अमी ईशाः, रामकृष्णावमू आसाते । मात्किम् । अमु- केऽत्रं ॥ चाद्योऽसवे शा५७) अद्रव्यार्थाश्चादयो निपाताः स्युः ॥ प्रादयः ।।४।२८ एतेऽपि तथा ॥ निपात एकाज- १ संहिताकालेऽप्यसन्धिरूपत्वेन स्थितिः ॥२ अनेका अलः यस्य सोऽनेकाल्॥ ३शकारः इत्संज्ञको यस्य स. शित् ॥ ४ डकारः इत्संज्ञको यस्य स डित ॥ ५शुत- संज्ञका. ॥ ६ प्रगृह्यसंज्ञका ॥ ७ संधिकार्यरहिता इति भावः ॥ ८ दूराद्भूते चेत्यनेन तसज्ञा ॥ ९ असति माद्महणे एकारोऽप्यनुवर्तेत ॥

·हलसंधिप्रकरणम् । नाडू ।।१४एकोऽग्निपात आड्वर्यः प्रगृह्यः स्यात् । ई इन्द्रः, 3 उमेशः । वाक्यसरणयोरडित् । आ एवं नु मन्यसे, आ एवं किल तत् । अन्यत्र ङित् । ईषदुष्णम् । ओष्णम् ॥ ओत् ।।१।१५। ओ- दन्तो निपातः प्रगृह्यः । अहो ईशाः ॥ संवुद्धौ शाकल्यस्ये- तावनार्षे ।।११। सबुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रगृह्योऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति, विष्ण इति, विष्णविति ॥ मय उञो वो वा ३३३ मयः परस्य उजओ वो वाऽचि । किम्वुक्तम् , किमुउक्तम् ।। इकोऽसवणे शाकल्यस्य इखश्च ।।१।१२७ पदान्ता इको इखा वा स्युरसवर्णेऽचि । हखविधिसामर्थ्यान्न खरसंधिः । चक्रि अत्र चन्यत्र, पदान्ता इति किम् ॥ अचो रहाभ्यां दे ८४६ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः। गौथ्यौँ । (नेस- मासे ) वाप्यश्वः ॥ ऋत्यकः दाश१२८। ऋति परे पदान्ता अकः प्राग्वद्वा । ब्रह्मऋषिः, ब्रह्मर्षिः। पदान्ताः किम्। आर्छत् ॥ इत्यसंधिः॥ ॥ अथ हलसंधिप्रकरणम् ॥ स्तोः श्रुनाश्चः।४।४० सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गों स्तः । रामश्शेते, रामश्चिनोति, सच्चित् , शार्जिञ्जय ॥ १ इ वितर्के ॥ २ उ विस्मये ॥ ३ ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादामिविधौ च यः। एतमातंडितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित् ॥ ४ मय प्रत्याहार ॥ ५ इकोऽसवणे इत्य- नेन विहितो हखो नेत्यर्थ ॥ ६ अन्न स्थान्यादेशयोर्यथासंख्यं । निमित्तकार्यिणोस्तु न । तथात्वे तु शकारयोगे शकार. चवर्गयोगे चवर्ग इत्यर्थे जाते शादिति निषेधो व्यर्थः स्यादित्यर्थः ।

·१० लघुकौमुद्यां शात् ।।४।४४१ शात्परस्य तवर्गस्य श्चुत्वं न स्यात् । विश्नः, प्रश्नः ॥ ष्टुना ष्टुः ।८।४।४१॥ स्तोः ष्टुना योगे प्Yः स्यात् । राम- षष्ठः, रामष्टीकते, पेष्टा, तट्टीका, चक्रिण्ढौकसे ॥ न पदान्ता- होरनाम् ।।४।४। पदान्तादृवर्गात्परस्यानामः स्तोः ष्टुर्न स्यात् । षट्सन्तः, षट्ते । पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् । सर्पिष्टमम् । (अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्)। षण्णाम् , षण्णवतिः, षण्णगर्यः । तोः पि ।८।२।३९। न प्लुत्वम् । सन्षष्ठः ॥ झलां जशोऽन्ते । बारा३९। पदान्ते झलां जशः स्युः । वागीशः ॥ यरोऽनुनासि- केऽनुनासिको वा ८।४।४५। यरः पैदान्तस्यानुनासिके परेऽनु- नासिको वा स्यात् । एतन्मुरारिः, एतमुरारिः । (प्रत्यये भाषायां नित्यम् ) । तन्मात्रम् , चिन्मयम् ।। तोलि १६० तवर्गस्य ल- कारे परे परसवर्णः । तल्लयः, विद्वाल्लिखति । नस्यानुनासिको लः ॥ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ८४६१ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ।१।११६७॥ पञ्चमीनिर्देशेन क्रि- यमाण कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥ आदेः परस्य। शश५४ परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेवोंध्यम् । इति सस्य थः ॥ झरो झरि सवर्णे ८४६५। हलः परस्य ईरो वा लोपः सवर्णे झरि ।। खरि च ४ाद खरि झलांचरः स्युः। इत्युदो दस्य तः । उत्थानम्, उत्तम्भनम् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।।४।६। झयः परस्य १ तवर्गस्य षकारे परे ॥ २ यर प्रत्याहार ॥ ३ पदान्तस्येति किम् । विप्रः ।। ४ झर प्रसाहार.॥

·हल्संधिप्रकरणम् । ११ हस्य वा पूर्वसवर्णः । नादस्य घोषस्य संवारस्य महाप्राणस्य तादृशो वर्गचतुर्थः । वाग्धरिः ॥ शश्छोऽटि ४१६३। झयः परस्य शस्य छो वाऽटि । तशिव इत्यत्र दस्य श्रुत्वेन जकारे कृते । खरि चेति जकारस्य चकारः। तचूशिवः, तच्छिवः । ( छत्वममीति वाच्यम्)। त- च्छोकेन ॥ मोर्नुस्वारः ।।३।२३। मान्तस्य पदस्यानुखारो हलि । हरिं वन्दे ॥ नश्चापदान्तस्य झलि ३२४। नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुसारः । यशांसि, आक्रस्यते । झलि किम् । मन्य- ते॥अनुखारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।२८। स्पष्टम् । शान्तः॥ वा पदान्तस्य ।८।४।५९॥ त्वङ्करोषि, त्वं करोषि ॥ मो राजि समः कौ ।८।३।२५। किबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥ हे मपरे वा ८२६ मपरे हकारे परे मस्य मो वा। किम्मलयति, किंमलयति । ( यवलपरे यवला वा )। किययः, किंह्यः, कि-ह्वलयति, किंहलयति, किउहादयति, किंहादयति ।। नपरे नः। ८।३।२७। नपरे हकारे मस्य नो वा । किन्हते, किहुते ॥ड: सि धुट् ।।३।२९।डात्परस्य सस्य धुड्डा ॥ आद्यन्तौ दकितौ । शश४वा टिकितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्ताववयवौ स्तः । षट्- सन्तः, षट्सन्तः ॥ डोः कुक टुक शरि ।।३।२८ वा स्तः । पाषष्ठः, प्राक्षष्ठः । ( चयो द्वितीयाः शरि पौकरसादेरिति १ नादघोषसवारमहाप्राणप्रयत्नवतो हकारस्य ॥ २ नादघोपादिप्रयत्नवान् ॥ ३धकार ॥ ४ उनि च पदे' इत्यत पदे इति हलि सर्वेपाम्' इत्यतो हलोति चानुवर्तते॥ ५पदान्तस्यानुस्खारस्य ययि परे परसवर्णों वा स्यात् ॥६ डकारणकारयो. कुकूटुका- वागमौ ॥ ७ चय प्रत्याहार ॥८ ख फ छठथा इत्यर्थ ॥९ पौष्करसादिराचार्य ॥

·१२ लघुकौमुद्यां चाच्यम् ) प्राषष्ठः, सुगण्वष्ठः, सुगण्यष्ठः, सुगषष्ठः ।। नश्व। ८२३०। नान्तात्परस्य सस्य धुड्वा । सन्त्सः, सन्सः ॥ शि तुक । ८३३३१ पदान्तस्य नस्य शे परे तुग्वा । सञ्छंभुः सञ्च्छंभुः, स- अच्शंभुः, सशंभुः ॥ ङमो इखादचि ङमुनित्यम् ॥३॥ ३२॥ हखात्परो यो डम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याचो डमुह । प्रत्य- डात्मा, सुगण्णीशः, सन्नच्युतः ॥ समः सुटि श६ समो रुः सुटि ॥ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ८३।। अत्र रुप- करणे रोः पूर्वस्यानुनासिको वा ॥ अनुनासिकात्परोऽनुखारः। ८३४ा अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुखारागमः ॥ खर- वसानयोर्विसर्जनीयः ।८।३।१५। खरि अवसाने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः । ( संपुंकानां सो वक्तव्यः ) । संस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता ॥ पुमः खय्यम्परे ।।३।६। अम्पैरे खयि पुमो रुः । पुस्कोकिलः । पुंस्कोकिलः ॥ नश्छव्यप्रशान् ।।३।७। अम्परे छवि नान्तस्य पदस्य रुः ॥ विसर्जनीयस्य सः ३४ा खरि । चक्रिस्ना- यख, चक्रिस्त्रायख । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति । पदान्तस्येति किम् । हन्ति ॥ नृन्पे।८।३।१०। नृनित्यस्य रुवापे ॥ कुप्वोः क:पौ च । श३७॥ कवर्गे पवर्गे च विसर्गस्यक पौ स्तः । चाद्विसर्गः । नॅx पाहि, ixपाहि, नःपाहि, नपाहि नृन्पाहि ॥ तस्य परमाने- १ 'नछौ बचछा अचशा नशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक्छलचलोपानां विकल्पनात् ॥ २ डम् प्रत्याहार ॥ ३ अम्प्रत्याहारान्तर्गतवर्ण. परो यस्य तस्मिन् खयप्रत्याहारान्तर्गतवर्णे ॥ ४ छन् प्रत्याहारः ॥

·विसर्गसंधिप्रकरणम् ।
१३
डितम् ।८।१२। द्विरुक्तस्य परमानेडित स्यात् ॥ कानाडिते।
८३३।१२। कान्नकारस्य रुः स्यादामेडिते । काँस्कान् कांस्कान् ।।
छे च ।।१७। इनर्स छे तुगागमः | शिवच्छाया ॥ पदान्ता-
दाश७६। दीर्घात्पदान्ताच्छे तुरवा । लक्ष्मीच्छाया, लक्ष्मीछाया।
इति हलसंधिप्रकरणम् ॥
॥ अथ विसर्गसंधिप्रकरणम् ॥
विसर्जनीयस्य सःश३४ा खरि । विष्णुस्त्राता ॥ वा
शरि ३३६ शरि विसर्गस्य विसर्गो वा । हरिः शेते, हरिश्शेते।
ससजुषो रु २३६ पदान्तस्य सस्य सजुपैश्च रुः स्यात् ॥
अतो रोरप्लुतादप्लुते ।।१।११३। अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्या-
दप्लुतेऽति । शिवोऽर्यः ॥ हशि च ६२११४॥ तां । शिवो
वन्द्यः ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ॥३१॥ एतत्पू-
वस्य रोर्यादेशोऽशि । देवा इह, देवायिह । भोस् भगोस् अघोस् इति
सान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२॥
भो मगो अघो अपूर्वस्य यस्य लोपः स्याद्धलि ।मो देवाः। भगो नमस्ते।
अघो याहि ॥ रोऽसुपि ॥२६॥ अहो रेफादेशो न तु सुपि ।
अहरहः, अहर्गणः ॥ रो रिटाश११ रेफस्य रेफे परे लोपः ।।
१ द्वितीयं रूपम् ॥ २ आनेडितसज्ञकमित्यर्थ. ॥३ कान्शव्दस्थस्य नकारस्य ।
४ हखस्स पिति कृति तुगित्यस्माद्रखस्य तुक् चेत्यनुवाह-हखस्येति तुगागम
इति च ॥
५ सजशब्दस्येत्यर्धः ॥ ६ अठतादत परस्य रोरु स्याद्धशि ॥
७ भोमगोअघोअपूर्वस्य ॥ ८ यकारस्य ।

·१४ लघुकौमुद्यां । दलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ३११११ ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः । पुना रमते, हरी रम्यः, शंभू राजते । अणः किम् । तृढः, वृढः । मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।।४ारा तुल्यबलविरोधे परं कार्य स्यात् । इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रोरीत्यस्यासि- द्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनस- मासे हलि ।।१।१३। अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपो हलि न तु नसमासे । एष विष्णुः, स शंभुः । अकोः किम् । एषको रुद्रः । अनसमासे किम् । असश्शिवः । हलि किम् । एषोऽत्र ।। सोचि लोपे चेत्पादपूरणम् ।।१।१३४। स इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्वेत । सेमामविहिप्रभृतिम् , सैष दाशरथी रामः ।। इति विसर्गसन्धिप्रकरणम् ॥ ॥ अथ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ॥ अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् ।शरा४५) धातुं प्र- त्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वार्थवच्छब्दखरूपं प्रातिपदिकसंज्ञं स्यात् ।। कृत्तद्धितसमासाश्च । १।१।४६ । कृतद्धितान्तौ समासाश्च ताँ स्युः ॥ खौजसमौट्छष्टाभ्यांभिसूडेभ्यांभ्यसूङसि- १ परत स्थितयोरित्यर्थ ॥ २ अर्थवदिति किम् । धनं वनमित्यादौ प्रतिवर्ण संज्ञा भाभूत् । अधातुरिति किम् । अहनित्यत्र नलोपो माभूत् ॥ ३ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेखदन्तस्य ग्रहणात् ॥ ४ प्रातिपदिकसज्ञा ॥

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । १५ भ्यांभ्यस्ङसोसाम्ज्योस्सुपारा सु औ जस् इति प्रथमा । अम् औट् शस् इति द्वितीया । टा भ्यां मिस् इति तृतीया । के भ्याम् भ्य- स् इति चतुर्थी । डसि भ्यां भ्यस् इति पञ्चमी' । डस्.ओस् आम इति षष्ठी। डि ओस् सुप् इति सप्तमी ॥ ज्या प्रातिपदिकात् ४१ प्रत्ययः ।।११। परश्च ३१२। इत्यधिकृत्य । ड्यन्तादावन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे खादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ सुपः १॥४११०३॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः ।। कयोर्दिवचनकवचने आधार द्वित्वैकत्व- योरेते स्तः ॥ बहुषु बहुवचनम् ॥१॥४॥२१॥ बहुत्वविवक्षायां वहुवचनं स्यात् ॥ विरामोऽवसानम् ।।४।११० वर्णानामभा- वोऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्वविसौं । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ शरा६४ा एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेक एव शिप्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ।।१।१०। अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्राप्ते ।। नादिचिश१०४॥ आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः । वृद्धिरेचि । रामौ ॥ बहुषु बहुवचनम् शा२। चुटू ।। प्रत्यया- धौ छुटू इतौ स्तः ॥ विभक्तिश्च ।।४।१०४१ सुप्तिडौ विभक्ति- १ प्रथमाया एकवचन द्विवचनवहुवचनद्योतका प्रत्यया इत्यर्थः । एवं द्वितीया इत्यादावपि योध्यम् ।। २ द्वित्वे एकत्वे च विवक्षित इत्यर्थः ॥ ३ वृद्धो यूनेत्यत एवेत्यपकृध्याह सरूपाण्येवेति। तेन जननीपरिच्छेत्तृवाचिनोर्मातृशब्दयोनेकशेप ॥ ४ अवर्णात् ॥ इच् प्रत्याहार ॥ ६ वहुत्वविवक्षायाम् ॥ ७ चवर्गटवौं । ।

·लघुकौमुद्यां संज्ञौ स्तः ॥ न विभक्तौ तुस्माः ।।शक्षा विभक्तिस्थास्तवर्ग- समा नेतः । इति सस्य नेत्त्वम् । रामः, रामो, रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिाराश४। संवोधने प्रथमाया एकवचनं संवृद्धिसंज्ञं स्यात् ।। यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।।४।१३। यः प्रत्य- यो यसाक्रियते तदादि शब्दस्वरूपं तस्मिन्नझं स्यात् ॥ एखा- त्संवुद्ध वश एडन्ताखान्ताच्चाहाडल्लुप्यते संबुद्धेश्चेत् । हे राम, हे रामौ, हे रामाः ॥ अमि पूर्वः ।।१।१०७) अकोऽयंचि पूर्वरूपमेकादेशः । रामम् , रामौ ॥ लशकतद्धिते ।।३८ त- द्धितवयंप्रत्ययाद्या लँशकवर्गा इतः स्युः ॥ तस्माच्छसो न: पुंसि ।।१।१०३। पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अकुप्वानुम्व्यवायेऽपि ।८।२। अंट कवर्गः पवर्ग आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभवं मिलितैश्च व्यवधानेऽपि पाभ्यां परस्य नस्य णः समानपदे । इति प्राप्ते ॥ पदान्तस्य दाश३७ नस्य णो न । रामान् ॥ टाङसिङसामिनात्त्याः ७॥१२ अदन्ताहादी- नामिनादयः स्युः । गत्वम्, रामेण ॥ सुपि च ३३१०२२ य- आदौ सुपि अतोऽङ्गस्य दीर्घः । रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस् १ सकारो मकारश्च ॥ २ इत्सनका न भवन्ति ॥ ३ भवामि भविष्यामि' इत्यादौ शवादिविकरणविशिष्टस्याङ्गसंज्ञार्थ तदादिग्रहणम् ॥ ४ तस्मिन्प्रत्यये परे ॥ ५ अगसज्ञम् ॥ ६ द्वितीयैकवचनप्रत्ययो योऽम् तत्सवन्धिनीयर्थ ॥ ७ लकारः शकारः कवर्गश्च ॥ ८ शस्प्रत्ययावयवो यः सकारत्तस्य नकारः ॥ ९ अटू प्रसा- हारः ॥ १० 'रपाभ्यां नो णः समानपदे इत्यनुवर्तते ।।

·अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । १७ 19११।९। अनेकाल शिसर्वस्य । रामैः ॥'डेयः ।।१३। अतो- जात्परस्य डेर्यादेशः । स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ।१।०५६ आदेशः सानिवत्स्यान तु स्थान्यलाश्रयविधौ । इति स्थानिवत्त्वात्सु- पि चेति दीर्घः । रामाय रामाभ्याम् ॥ वहुवचने झल्येत् ॥३॥ १०३ झलादौ बहुवचने सुप्यतोऽङ्गस्यैकारः । रामेभ्यः । सुपि किम् । पचध्वम् ।। वावसाने ४५६ अवसाने झलां चरो वा । रामात् रामाद् रामाभ्यां रामेभ्यः । रामस्य || ओसि च १२१०४ाअतो- ऽङ्गस्यैकारः। रामयोः ॥ इखनद्यापो नुट् ७।१।२४। हखान्ता- नद्यन्तादावन्ताचाङ्गात्परस्यामो नुडागमः ॥ नामि वाया। अज- न्ताङ्गस्य दीर्घः। रामाणाम् । रामे रामयोः । एत्वे कृते ॥ आदेशप्रत्य- ययोः ।।११। इण्कुभ्यों परस्यापदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयव- श्च सस्तस्य मूर्धन्यादेश. । ईपद्विवृतस्य सस्य तादृश एव पः । रामेषु । एवं कृष्णादयोऽप्यदन्ताः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि १७) सर्व विश्व उभ उभय डतर उतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् १ इदं चतुर्येकवचनं न सप्तम्या । व्याख्यानात् । डेरामित्यत्र तु सप्तम्या एव । 'स्त्रिया' इत्लादिनिर्देशात् ॥ २ स्थानिभूतो य अल् तदाश्रयविधा ( तत्र च अलि परत. विविः अल्विधिः। अल स्थाने विधि. अल्विधिः । अल परस्य विवि. अल्विधि । अला विधि. अल्विधिरित्सल्विधैरनेकपकारकत्वं ज्ञातव्यम् )॥ ३ रा- मायेत्सादने 'मुपि च इति टी कर्तव्ये मनिपातपरिभाषान प्रवर्तते 'कटाय क्रमणे' इत्यादिनिर्देगेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् ॥ ४ मुपि परे ।। ४ मुपि परे ।। ५इएकवर्गाभ्या सर्व आदि]पा तानीति तद्गुणसविज्ञानो वहुव्रीहि । 'अद सर्वेपाम्' इति लिङ्गात् ॥ ७ सर्वनामसंजानि स्यु ॥ १ .

·लघुकौमुद्यां त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसं- ज्ञायाम् । खमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु किम् ॥ ज- सः शी।१।१७। अदन्तात्सर्वनानो जसः शी स्यात् । अनेकाल- त्वात्सर्वादेशः । सर्वे ॥ सर्वनानः स्मै । ७१।१४। अतः सर्वनाम्नो डेः सै । सर्वसै ॥ उसिज्योः स्मास्मिनौ ।।१।१५। अतः सर्वनाम्न एतयोरेतौ स्तः । सर्वस्मात् ।। आमि सर्वनानः सुट् ।। १५२। अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः । एत्वष- त्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेष रामवत् । एवं विश्वादयोऽप्यदन्ताः। उभ- शब्दो द्विवचनान्तः। उभौ २ उभाभ्याम् ३ उभयोः तस्येह पाठोऽक- जर्थः । डतरडतमौ प्रत्ययौ । प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमिति तदन्ता ग्राह्याः । नेम इत्यर्थे । समः सर्वपर्यायः । तुल्यपर्यायस्तु न । यथासं- ख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् ॥ पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरा- पराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् ।१।१२३४ा एतेषां व्य- वस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा स्यात् । पूर्वे पूर्वाः । असंज्ञायां किम् । उत्तराः कुरवः । खाँभिधेया- पेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् । दक्षिणा गाथकाः । कुश- ला इत्यर्थः ॥ खमज्ञातिधनाख्यायाम् ॥११॥३५॥ ज्ञातिध- १ 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टे' इत्युक्त ॥ २ "कियत्तदोर्निर्धारणे द्वयोरे- कस्य डतरच्' 'वहूना जातिपरिप्रश्ने डतमच्' इत्युक्तौ ॥ ३ अवधेर्नियमोऽवधिनि- यम. । खाभिधेयापेक्षश्चासावधिनियमश्चेति विग्रह ॥

·अनन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । नान्यवाचिनः खशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । खे खाः। आ- मीयाः आत्मान इति वा । ज्ञातिधनवाचिनस्तु खाः। ज्ञातयोऽर्था वा ।। अन्तरं बहियोंगोपसंव्यानयोः ।।१३। वाह्ये परिधानी- ये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः। बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः। परिघानीया इत्यर्थः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा । ७१।१६। एभ्यो डसियोः स्मा- सिनौ वा स्तः । पूर्वस्मात् पूर्वात् , पूर्वस्मिन् पूर्वे। एवं परादीनाम् । शेष सर्ववत् ॥ प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च शश ३३॥ एते जसि उक्तसंज्ञा वा स्युः । प्रथमे प्रथमाः। तयः प्रत्ययः । द्वितये द्वितयाः । शेष रामवत् । नेमे नेमाः। शेषं सर्ववत् । (तीयस्य डित्सु वा) द्वितीयमै द्वितीयायेत्यादि । एवं तृतीयः । निर्जरः ।। जरीया जरसन्यतरस्याम् ।।१०१॥ अजादौ विभक्तौ । पदाङ्गाधिकारे तस्य तदन्तस्य च । निर्दियमानस्यादेशा भवन्ति । एकदेशविकृतमनन्यवदिति जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ निर्जरस इत्यादि । पक्षे हलादौ च रामवत् । विश्वपाः ॥ दीर्घाजसि च । ६।१।१०। विश्वपौ विश्वपाः ॥ विश्वपाम् विश्वपौ ॥ सुर्डनपुंस- कस्य ।।११४३। खादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरक्ली- वस्य ॥ खादिष्वसर्वनामस्थाने ।१।४।१७। कप्प्रत्ययावधिषु १ संख्याया अवयवे तयप् इति विहित । ततस्तदन्ता ग्राह्याः॥ २ 'ट्रेस्त्रीय ३ जराशब्दस्य जरस् वा स्यात् ।। ४ पष्ठीप्रकृतिजन्यप्राथमिकोप- स्थितिविषयत्वं निर्दिश्यमानत्वम् ॥ ५ दीर्घानसि इचि च परे न पूर्वसवर्णदीर्घ.॥ ६सुट् प्रत्याहार ॥ इत्युक्त ॥

·. २० लघुकौमुद्यां । खादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व पदं स्यात् ॥ यचि भम् ॥१॥४॥१८॥ यादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु खादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व भसंज्ञं स्यात् ॥ आ कडारादेका संज्ञा ॥१॥ इत ऊर्ध्व कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा ज्ञेया । या पराऽनवकाशा च ॥ आतो धातोः ६४१४० आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भ- स्याङ्गस्य लोपः । अलोऽन्त्यस्य । विश्वपः । विश्वपा विश्वपाभ्यामि- त्यादि ॥ एवं शङ्खध्मादयः । धातोः किम् । हाहान् । हरिः हरी ।। जसि च ३३१०९। इखान्तस्याङ्गस्य गुणः । हरयः ॥ इखस्य गुणः ७३।१०८संवुद्धौ । हे हेरे । हरिम हरी हरीन् ॥ शेषो 'घ्यसखि शहाणा अनदीसंज्ञौ हखौ याविदुतौ तदन्तं सखिवर्ज घिसंज्ञम् ॥ आङो नाऽस्त्रियाम् ॥७३।१२०॥ घेः परस्याडो ना स्यादस्त्रियाम् । आडिति टासंज्ञा । हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः ॥ घेर्डिति १२११। घिसंज्ञस्य डिति सुपि गुणः । हरये । उ- सिङसोश्च ।।१।११०। एडो डसिडसोरति पूर्वरूपमेकादेशः । हरेः २ हर्योः हरीणाम् ॥ अञ्च घे १७३।११९॥ इदुभ्यामुत्तरस्य डेरौत् । धेरैत् । हरौ हरिषु । एवं कव्यादयः ॥ अनङ् सौ ॥१॥ ९३३ सख्युरङ्गस्थानकादेशोऽसंवुद्धौ सौ ।। अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा। शश६५। अन्त्यादलः पूर्वो वर्ण उपधासंज्ञः ॥ सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ ६४८ नान्तस्योपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनाम- १ यकारादिषु ।। २ “एड्हखात्' इति सबुद्धिलोप. ॥ ३ घिसशस्य अकारा- देश। ४ अल् प्रत्याहार. ॥

·. अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । २१ स्थाने ॥ अपृक्त एकालू प्रत्ययः ।।२।४१॥ एकालपत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ॥ हलूड्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्य- पृक्तं हल वाश६८ हलन्तात्परं दीघौं । यौ ड्यापौ तदन्ताच परं सुतिसीत्येतदपृक्तं हल्लुप्यते ॥ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य । ८२७ प्रातिपदिकसंज्ञकं यत्पदं तदन्तस्य नस्य लोपः । सखा ॥ सख्युरसंवुद्धौ,७।१।१२। सख्युरङ्गात्परं संवुद्धिवर्जे सर्वनामस्थानं णिद्वत्स्यात् ॥ अचो णिति १२२११५। अजन्ताङ्गस्य वृद्धि- निति णिति च परे । सखायौ सखायः । हे सखे । सखायम् सखायौ सखीन् । सख्या सख्ये ॥ ख्यत्यात्परस्य ।।१९।- खितिश- व्दाभ्यां खीतीशब्दाभ्यां कृतयणादेशाभ्यां परस्य डसिडसोरत ः। सख्युः ॥ औत् ।।११८। इतः परस्य डेरौत् । सख्यौ । शेष हरिवत् ॥ पतिः समास एव शादी घिसंज्ञा । पत्ये । पत्युः२ पत्यौ । शेष हरिवत् । समासे तु भूपतये । कतिशब्दो बहुवचनान्तः॥ बहुगंणवतुडति संख्या ।।१।२३इति च शश२६। ड- त्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक ७१२२ ज- शंसोः ॥ प्रत्ययस्य लुकलुलुपः ।१।२६१लश्ललप्शब्दैः १ 'सु ति सि' एतत्प्रत्ययसवन्ध्येकवर्णप्रत्ययरूपम् । सुतिसीति किम् । अभैत्सीत्। अस्मिन् सूत्रे साहचर्यपरिभाषया तिपा सहचरितस्य सिप एव ग्रहणं न सिचः ॥ २ 'गोतो णित्' इत्यतो णिदित्यनुवर्तते ॥ ३ उकारः स्यात् । ४ इदुभ्यामुत्त- रस्य ।। ५ 'शेषो ध्यसखि' इति सूत्रात् धीत्यनुवर्तते । पतिशब्दस्य समास एव घिसंज्ञेयर्थः ॥ ६ एते संख्यासज्ञा स्यु ॥ ७ ष्णान्ता पद' इत्यत पडियनुव- तते॥ ८ पड्भ्यः परयोदशसोर्लकू स्यात् ।।

·२२ लघुकौमुद्यां कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमातत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्यय- लक्षणम् ।।१६। प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्य स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमताङ्गस्य ।।श६३। लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्य न स्यात् । कति २ कतिभिः कतिभ्यः२ कतीनाम् कतिषु । अस्मत् युष्मदसत्षसंज्ञकास्त्रिषु सैरूपाः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः २ ॥ त्रेस्त्रयः १७१५३॥ त्रिशब्दस्य त्रयादेशः स्यादामि । त्रयाणाम् । त्रिषु । गौ- णत्वेऽपि प्रियत्रयाणाम् ॥ यदादीनामः ७२।१०२। एषाम- कारो विभक्तौ । द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः । द्वौ । द्वौ । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् द्वयोः । द्वयोः । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः ॥ दीर्घाजसि च ।। ११०५। दीर्घाजसि इति च परे न पूर्वसवर्णः । पप्यौ पप्यः । हे पपीः । पपीम् पपीन् ।पप्या पपीभ्याम् पपीभिः । पप्ये पपीभ्यः। पप्यः पप्योः। दीर्घत्वान्न नुट् । पप्याम् ।डौतु सवर्णदीर्घः । पपी पप्योः पपीषु। एवं वातप्रम्यादयः । वह्वयः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी ॥ यू- ख्याख्यौ नदी ।।४।३। ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गौ नदीसंज्ञौ स्तः । प्रथमलिङ्गग्रहणं च । पूर्व ख्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्य- मित्यर्थः ॥ अम्बार्थनधोईखः १०७। सम्र्बुद्धौ। हे बहुश्रेय- ॥ १ अदर्शनं गते सत्यपि ॥ २ 'लुक् श्ल लुप्' एते लुमन्त. ॥ ३ पुंलिङ्गस्त्री- लिङ्गनपुंसकलिङ्गेषु समानरूपा. ॥ ४ अकारोऽन्तादेशः स्यात् ॥ ५ ई च ऊ च यू इति विग्रहः ॥ ६ गौणत्वेऽपि ॥ ७ 'सवुद्धौ च' इत्यत. संबुद्धावित्यनुवर्तते । अम्बार्थाना नद्यन्ताना च हख. स्यात्सवुद्धौ ॥

·२३ अजन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । सि ॥ आण्नद्याः ७३।११। नद्यन्तात्परेषा डितामाडागमः ॥ आटश्च ।६।१।२०। आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः ॥ बहुश्रेयस्यै बहुश्रेयस्याः बहुश्रेयसीनाम् ॥ डेरानद्यानीभ्यः ।७३।११६॥ नद्यन्तादावन्तान्नीशब्दात्परस्य डेराम् । बहुश्रेशस्याम् । शेषं पपीवत् । अड्यन्तत्वान्न सुलोपः । अतिलक्ष्मीः । शेषं बहुश्रेयसीवत् । प्रधीः ॥ अचिनुधातुवां वोरियकुबडौ ।।४।७७ नुप्रत्यया- न्तस्येवर्णोवर्णान्तस्य धातोर्च् इत्यस्य चाङ्गस्येयडुवडौ स्तोऽजादौ प्र- त्यये परे । इति प्राप्ते ॥ एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ।।४।८। धात्ववयवसयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्वदन्तो यो धातुस्तदन्तस्या- नेकाचोऽङ्गस्य यस्यादनादौ प्रत्यये। प्रध्यौ। प्रध्यः । प्रध्यम् प्रध्यौ प्रध्यः। प्रध्यि । शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणी. । डौ तु ग्रामण्याम् । अनेकाचः किम् । नीः नियौ नियः । अमि शसि च परत्वादियह । नियम् डेराम् । नियाम् । असंयोगपूर्वस्य किम् । सुनियो । यवनियौ ॥ गति- श्च ।१।४।६० प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । गतिकारकेतरपू- पदस्य यण् नेप्यते । शुद्धधियौ ।। न भूसुधियोः।।८। एतयो- रचि सुपि यण्न । सुधियो सुघिय इत्यादि । सुखमिच्छतीति सुखीः । सुतीः । सुख्यौ सुत्यौ । सुख्युः सुत्युः । शेष प्रधीवत् । शंभुर्हरिवत् । एवं भान्वादयः॥ तुज्वत्कोष्टः ।७।१।१५। असंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे । कोष्टशब्दस्य क्रोष्टशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः ॥ ऋतो डिसर्वनाम- । १ आम् आदेश स्यात् ॥ २ उपसर्गसज्ञा गतिसज्ञाश्चेत्यर्थ. ॥ ३ सुतमिच्छ- तीति सुतीः॥ ४ 'सर्वनामस्थाने चासबुद्धौ' इत्यनुवर्तते ॥ ५ स्थाने इत्यर्थ ।

·. २४ लघुकौमुद्यां स्थानयोः ७२११०। ऋतोऽङ्गस्य गुणो डौ सर्वनामस्थाने च । इति प्राप्ते ॥ दुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च ११०९४ऋद- न्तानामुशनसादीनां चानईस्वादसंबुद्धौ ॥ अप्तन्तृच्वसनमुनेष्ट- त्वष्टक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् ।।१॥ अबादीनामुप-, धाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने। क्रोष्टा कोप्टारौ क्रोष्टारः। क्रोष्ट्रन् । विभाषा तृतीयादिष्वचि श९७) अजादिषु तृतीयादिपु क्रोष्टुर्वा तृज्वत् । क्रोष्ट्रा क्रोष्ट्र ॥ ऋत उत् ।।१११॥ ऋतो डसिडसोरति उदेकादेशो रपरः ॥ रात्सस्य ।।२४। रेफा- संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रस्य विसर्गः । क्रोष्टुः क्रोष्ट्रोः । (नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुन पूर्वविप्रतिषेधेन) क्रोष्ट्रनाम् । क्रोप्टरि । पक्षे हलादौ च शंभुवत् । हूहूः हूह्रौ हूहः। हूहूम् इत्यादि । अतिचमूशब्दे तु नदीकार्य विशेषः। हे अतिचमु । अतिचम्चै । अतिचम्वाः अतिचमूनाम् । खलपूः ॥ ओः सुपि ।६।४।८३॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्णस्तदन्तो यो धातुस्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादचि सुपि । खलप्वौ खलप्वः । एवं सुल्वादयः । स्वभूः खमुवौ स्वभुवः । वर्षाभूः । वर्षावश्च ८४ा अस्य यण् स्यादचि सुपि । वर्षाम्वावित्या- दि । इन्भूः (इन्करपुनःपूर्वस्य भुवो यण् वक्तव्यः) इन्भ्वौ । एवं करभूः। धाता। हे धातः धातारौ धातारः (ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम्) धातॄणाम् । एवं ननादयः । नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थम् । १ 'अनड्सौ' इत्यनुवर्तते ॥ २ उकार ॥ ३ उणादिनिष्पन्नाना तृन्तृजन्तानां चेद्भवति तर्हि नप्त्रादीनामेवेति । तेन पितृप्रातृप्रभृतीना न । उद्गातृशब्दस्य तु भवत्येव । समर्थसूत्रे उद्गातार इति भाष्यप्रयोगात् ॥ 4 ·अजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् । २५ तेनेह न । पिता पितरौ पितरः। पितरम् । शेषं धातृवत् । एवं जामात्रा- दयः । ना नरौ ॥ नृ च वादा अस्य नामि वा दीर्घः । नृणाम् नृणाम् ॥ गोतो णित् ७१९०। ओकाराद्विहितं सर्वनामस्थानं णिद्वत् । गौः गावौ गावः ॥ औतोऽम्शसोः ।।१।९३। ओ- कारादम्शसोरचि आकार एकादेशः। गाम् गावौ गाः । गवा । गवे। गोः। इत्यादि ॥ रायो हलि १७२८५। अस्यांकारादेशो हलि विभक्तौ । राः रायौ रायः । राभ्यामित्यादि । ग्लौः ग्लावौ ग्लावः । ग्लौभ्यामित्यादि ।। इत्यजन्ताः पुंलिङ्गाः ।। ॥ अथाजन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ रमा ॥ औङ आपः ।।१८। आवन्तादगात्परस्यौडः शी स्यात् । औडित्यौकारविभक्तेः सज्ञा । रमे रमाः ॥ संबुद्धौ च ॥ २१०६, आ एकारः स्यात्संबुद्धौ । एड्रहखादिति संबुद्धिलोपः । हे रमे हे रमे हे रमाः। रमाम् रमे रमाः॥आङि चापः ७३।१०५॥ आडि ओसि चाप एकारः। रमया रमाभ्याम् रमाभिः ॥ याडापः। ७२११३॥ आपो डितो याह् । वृद्धिः । रमायै रमाभ्याम् रमाभ्यः । रमायाः रमयोः रमाणाम् । रमायाम् रमासु । एवं दुर्गाम्बिकादयः॥सर्व- नाम्नः स्याड्डखश्च ७२११४। आवन्तात्सर्वनानो डितः स्याट सादापश्च हखः । सर्वस्यै । सर्वस्याः सर्वासाम् । सर्वस्याम् । शेषं रमा- । १ तेन 'अचो णिति' इत्यनेनागस्य वृद्धिर्भवति ॥ २ आ ओत इति पद- च्छेद ॥ ३ रैशब्दस्य ॥ ४ आवन्ताङ्गस्य ॥ ५ 'डे डसि डस् डि' एषामित्यर्थ ॥

·२६ लघुकौमुद्यां वत् । एवं विश्वादय आवन्ताः ॥ विभाषा दिक्समासे बहु- व्रीहौ ।१।१।२८। सर्वनामता वा । उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वायै । (तीयस्य वा संज्ञा) द्वितीयस्यै द्वितीयायै । एवं तृतीया । अम्बार्थेति हतः । हे अम्ब । हे अक । हे अल्ल । जरा जरसौ जरे इत्यादि । पक्षे रमा- वत् । गोपा विश्वपावत् । मतीः । मत्या ॥ डिति हखश्च । शादा इयडुवइस्थानौ स्त्रीशब्दमिन्नौ नित्यस्त्रीलिङ्गावीदूतौ हखौ च इवोवर्णी स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो ङिति । मत्यै मतये । मत्याः २ मतेः ॥ इदुद्भ्याम् ।।११नदीसंज्ञकाभ्यामिदुभ्यां परस्य डेराम् । मत्याम् मतौ । शेषं हरिवत् । एवं बुद्ध्यादयः ।। त्रिच. तुरोः स्त्रियां तिस चतसृ ।।२।९९। स्त्रीलिङ्गयोरेती स्तो विभक्तौ ।। अचि र ऋतः ।।२।१००। तिस चतसृ एतयोञका- रस्स रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्वानामपवादः । तिस्रः तिस्रः ति- सृभिः तिसृभ्यः तिसृभ्यः । आमि नुह ।। न तिमृचत घाटाहा एनयोर्नामि दी? न । तिसृणाम् । तिसृषु । द्वे द्वे द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वयोः द्वयोः । गौरी गौर्यों गौर्यः । हे गौरि गौर्यै इत्यादि । एवं नद्यादयः । लक्ष्मीः। शेषं गौरीवत् । एवं तरीतन्न्यादयः । स्त्री हे स्त्रि ॥ स्त्रियाः ६४७९॥ अस्येय स्यादजादौ प्रत्यये परे । स्त्रियौ स्त्रियः ॥ वाम्शसोदाहा८०अमि शसि च स्त्रिया इयड् वा स्यात् । स्त्रियम्, स्त्रीम् स्त्रियः स्त्रीः स्त्रिया स्त्रियै स्त्रियाः । परत्वानुट् १ विभाषाप्रकरणे ( तीयस्य डिसूपसख्यानम्) इति वार्तिकात् ॥ २ 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यस्माद्विभत्ता वित्यनुवर्तते ॥ ३ तिर चतस इति लुप्तषष्ठीकम् ॥

·अजन्तनपुंसकलिङ्गमकरणम् । २७ स्त्रीणाम् स्त्रीषु । श्रीः श्रियो श्रियः ॥ नेयङवस्थानावस्त्री। शक्षा इयडुक्डोः स्थितियोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तः स्त्रीमिन्नौ । हे श्रीः श्रियै श्रिये श्रियाः श्रियः ॥ वामि ।।४।९। इयडवड्- स्थानौ स्याल्यौ यूं आमि वा नदीसंज्ञौ स्तः स्त्रीभिन्नौ । श्रीणाम् श्रियाम् श्रियि श्रियाम् । धेनुर्मतिवत् ॥ स्त्रियां च ७११९६। स्त्रीवाची क्रोटुशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते ॥ ऋन्नेभ्यो डीए । ४। श। ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां छीपू । क्रोष्ट्री गौरीवत् । भूः श्रीवत् । स्वयंभूः पुंवत् ॥ न षट्ोत्रादिभ्यः।४।१।१०। डीपूटापौ न स्तः । खसा तिस्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ॥ याता मातेति सप्तैते खस्रादय उदाहृताः ॥ खसा खसारौ । माता पितृवत् । शसि मातृः । द्यौगोंवत् । राः पुंवत् । नौग्लौंवत् ।। इत्य- जन्ताः स्त्रीलिङ्गाः॥ ॥ अथाजन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ॥ अतोऽम् ।११।२४। अतोऽङ्गात् क्लीवात्समोरम् । अमि पूर्वः । ज्ञानम् । एङ्खादिति हल्लोपः । हे ज्ञान ॥ नपुंसकाच॥१॥१९॥ क्लीवादौङः शी स्यात् । भसंज्ञायाम् ॥ यस्येति च ६४१४८ ईकारे तद्धिते च परे भस्येवर्णावर्णयोर्लोपः । इत्यलोपे प्राप्ते । ( औडः श्यां प्रतिषेधो वाच्यः) ज्ञाने ॥ जश्शसोः शिः ७२० क्लीवादनयोः शिः स्यात् ।। शि सर्वनामस्थानम् ।१।११४२॥ १ ईदूदन्तौ ॥ २ पट्सबकेभ्य स्वसादिभ्यश्च ॥ ३ जशसो ॥

·२८ लघुकौमुद्यां शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ।। नपुंसकस्य झलचः ७१।७२। झल- न्तस्याजन्तस्य च क्लीबस्य नुम् स्यात् सर्वनामस्थाने ॥ मिदचो- ऽन्त्यात्परः ।।११४७। अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवा- न्तावयवो मित्स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् । एवं धनवनफलादयः ॥ अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ॥१॥२५॥ एभ्यः क्लीवेभ्यः खमोरद्डादेशः स्यात् ॥ टे६४१४३। डिति भस्य टेर्लोपः। कतरद् कतरे कतराणि । हे कतरत् शेषं पुंवत् । एवं कतमत् इतरत् अन्यत् अन्यतरत् । अन्यतमस्य त्वन्यतममित्येव (एकतरात्प्रतिषेधो वक्तव्यः) ॥ एकतरम् ॥ इखो नपुंसके प्रा- तिपदिकस्य ।।।४७) अजन्तस्येत्येव । श्रीपम् ज्ञानवत् ॥ खेमोनपुंसकात् ।७।१।२३। लुक् स्यात् । वारि ॥ इकोऽचि विभक्तौ ॥१॥७३॥ इगन्तस्य क्लीबस्य नुमचि विभक्तौ । वारिणी वारीणि । नलुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संवुद्धिनिमिचो गुणः । हे वारि हे वारे । घेडितीति गुणे प्राप्ते (वृध्यौत्वतृज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्व- विप्रतिषेधेन)वारिणे । वारिभ्याम् । वारिणः वारिणोः । नुमचिरति नुट् । वारीणाम् । वारिणि । हलादौ हरिवत् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णा- मनकुदात्तः ७११७५। एषामनइ स्यात् टादावचि ॥ अल्लो- पोऽनः ।।४।१३४३ अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिखादिपरो यो- १ मित्सज्ञक आगम इत्यर्थ ॥ २ डिति परे ॥ ३ क्लीवे प्रातिपदिकस्याज- ४ 'षड्भ्यो लुक्' इत्यस्माल्लुगित्यनुवर्तते ॥ ५ नुमागमः स्यात् ॥ ६ अनडादेशः स चोदात्त ॥ न्तस्य ह्रख स्यात्।।

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । २९ ऽन् तस्याकारस्य लोपः । दना, दन्ने दध्नः दनोः ॥ विभाषा- डिश्योः ॥१३६॥ अङ्गार्वयवोऽसर्वनामस्थानयजादिखादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपो वा स्यात् डिश्योः परयोः । दनि धनि । शेष वारिवत् । एवमस्थिसक्थ्यक्षि । सुधि सुधिनी सुधीनि । हे सुधे, हे सुधि सुधिनेत्यादि । मधु मधुनी मधूनि । हे मधो,हे मधु । सुलु सु- लुनी सुलूनि सुलनेत्यादि । धातु धातृणी धातृणि धातॄणाम् हे धातः । एवं ज्ञात्रादयः ॥ एच इग्घ्रखादेशे ॥१॥१॥४८॥ आदिश्यमानेषु इस्वेषु मध्ये एच इगेव स्यात् । प्रधु प्रधुनी प्रथूनि प्रधुनेत्यादि । परि परिणी परीणि परिणा। एकदेशविकृतमनन्यवत् । पराभ्याम् प्ररीणाम् । सुनु सुनुनी सुनूनि सुनुनेत्यादि ॥ इत्यजन्ता नपुंस- कलिङ्गाः॥ ॥ अथ हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् ॥ हो ढः दारा३हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । लिट् लिड् लिहौ लिहः । लिड्भ्याम् लिट्सु लिट्सु । दार्धातोर्घः ।। ३॥ उपदेशे दादेातोहस्य घः झलि पदान्ते च ॥ एकाचो- वशो भए झषन्तस्य स्ध्वोः ८२।३७) धात्ववयवस्यैकाचो झपन्तस्यै वो भषू से ध्वे पदान्ते च । घुक् धुग दुहौ दुहः धुग्भ्याम् धुक्षु ॥ वा दुहमुहष्णुहष्णिहाम् ।।३३॥ एषां हस्य वा धो “एओ ऐ औ' एपा हस्ते कर्तव्ये सति 'इउ इउ' एत एव क्रमाद्भवन्ति । २ तदवयवस्य वश स्थाने भकू स्यात्सकारे ध्वशब्दे पदान्ते च ॥

·३० लघुकौमुद्यां झलि पदान्ते च । ध्रुक् ध्रुग् ध्रुटू ध्रुड् दुहौ द्रुहः घुग्भ्याम् ध्रुड्भ्याम् ध्रुक्षु ध्रुट्स ध्रुट्सु । एवं मुह् ॥ धात्वादेः षः सःशक्ष खुट् सुडू खुक् खुम् । एवं लिह् ॥ इग्यणः संप्रसारणम् ।। श४५। यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ।। वाह ऊठ ६४।१३२॥ भस्य वाहः संप्रसारणमुठ् ॥ संप्रसार- णाच ।६।१।१०८संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः । वृद्धिः । वि- श्वौहः इत्यादि ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ।।१।१८। अनयो- राम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे स चोदात्तः ॥ सावनडुहः ।।८। अस्य नुम्स्यात्सौ परे । अनड्वान् ॥ अम्सम्बुद्धौ ॥१॥९९हे अनन् हे अनड्डाही हे अनड्डाहः । अनड्डहा ॥ वसुस्रंसुध्वं- खनडहां दः ।।२।७२। सान्तस्य वखन्तस्य संसादेश्च दः स्या- त्पदान्ते । अनड्डुझ्यामित्यादि । सान्तेति किम् । विद्वान् । पदान्तेति किम् । स्रस्तम् । ध्वस्तम् ॥ सहेः साडः सः॥५६॥ सापस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः। तुरापाट् तुरापाड् तुरासाहौ तुरासाहः । तुरा- पाड्भ्यामित्यादि ॥ दिव औत् ।।१।८४॥ दिविति प्रातिपदिक- स्यौत्स्यात्सौ । सुद्यौः । सुदिवौ ॥ दिव उत् ।६।१११३१॥ दिवोन्ता- देश उकारः स्यात्पदान्ते । सुयुभ्यामित्यादि । चत्वारः चतुरः चतुर्भिः चतुर्थ्यः ॥ षट्चतुभ्यश्च ।७।१।१५। एभ्य आमो नुडागमः ।। रषाभ्यां नो णः समानपदे ।।४।१। अचो रहाभ्यां दे । १ चतुरनड्डहोराम् स्यात्सवुद्धौ ॥ २ षह्रसज्ञकेभ्यश्चतुरश्च परस्य ॥ ३ रेफ- षकाराभ्या परस्य नस्य ण. स्यादेकपदे॥

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३१ ४१४६। अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुर्णाम् ॥ रोः सुपि ८३।१६ रोरेव विसर्ग. सुपि । षत्वम् , पस्य द्वित्वे प्राप्ते ॥ शरोऽचि ८१४९। अचि परे शेरो न द्वे स्त । चतुषु ।। मो नो धातोः बारावा धातोर्मस्य नः पदान्ते। प्रशान् ॥ किमः कः ७२१०३। किमः कः स्याद्विभक्तौ । कः कौ के इत्यादि । शेष सर्ववत् ॥ इद्मो मः ।।२।१०८। त्यदाद्य- त्वापवादः ॥ इदोऽय् पुंसि ।।१११॥ इदम इंदोऽय् स्यात्सौ पुंसि । अयम् । त्यदायत्वे ।। अतो गुणे ।।१।९७१ अपदान्तादतो गुणे पररूपमेकादेशः॥ दश्च ।१२।१०९॥ इदमो दस्य म. स्याद्विभक्तौ । इमौ इमे । त्यदादेः सवोधनं नास्तीत्युत्सर्गः ॥ अनाप्यकः || ११। अककारस्य इदम इदोऽन् स्यादापि विभक्तौ । ऑविति प्रत्या- हारः । अनेन ॥ हलि लोपः ७२११३॥ अकारस्येदम इदो लोप आपि हलादौ । नानर्थक लोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ आ. द्यन्तवदेकस्मिन् ॥११॥२१॥ एकसिन् क्रियमाण कार्यमादावि- वान्त इव स्यात् । सुपि चेति दीर्घः । आभ्याम् ॥ नेदमंदसोरकोः अश१श अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न । एमिः । अस्मै एभ्यः । असात् । अस्य अनयोः २ एपा। अस्मिन् एषु ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः ।२।४।३४ । इदमेतदोरेनादेशः स्यादन्वादेशे । किंचित्कार्य वि- १ सप्तमीबहुवचने ॥ २ शरप्रत्याहार ॥ ३ 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतो विभ- काविलनुवर्तते । विभकौ परे किम्शब्दस्य क आदेश इत्यर्थः ॥ ४ 'तदो स सौं' इसत सावित्यनुवर्तते । इदमोम स्यात्सो परे ॥ ५ इद स्थाने ॥ ६ उत्सर्गः प्रायो- वाद. । हे सइति भाष्यात् ॥ ७ आविति टा इसारभ्य सुपः पकारण प्रत्याहार ॥

·३२ लघुकौमुद्यां । धातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्वादेशः । यथा अनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलम् , एनयोः प्रभूतं धनमिति । एनम् एनौ एनान् । एनेन एनयोः एनयोः । राजा ॥ नडिसंवुद्ध्योः ।।२।८। नस्य लोपो न डौ सवुद्धौ च । हे राजन् । (डावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः) ब्रह्मनिष्ठः। राजानौ राजानः । राज्ञः ॥ नलोपः सुप्खरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ८।२।२। सुविधौ खरविधौ संज्ञाविधौ कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजाश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धत्वादात्वमेत्वमैस्त्वं च न । यज्वा यज्वानौ यज्वानः ॥ न संयोगादमन्तात् ।।४।१३७। वमन्तसंयोगादनो- ऽकारस्य लोपो न । यज्वनः यज्वना यज्वभ्याम् । ब्रह्मणः। ब्रह्मणा ॥ इन्- हन्पूषार्यम्णां शौ ।६।४।१२। एषां शावेवोपधाया दी| नान्यत्र । इति निषेधे प्राप्ते ॥ सौ च ६४।१३। इन्नादीनामुपधाया दीर्घो- ऽसंबुद्धौ सौ । वृत्रहा। हे वृत्रहन् ॥ एकाजुत्तरपदे णः।८।४।१२॥ एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थानिमित्तात्परस्य प्रातिपदि- कान्तनुम्बिभक्तिस्थस्य नस्य णः । वृत्रहणौ ॥ हो हन्तजिनेषु ७३५४॥ निति णिति च प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम् । वृत्रघ्नः इत्यादि । एवं शान् ियशखिन् अर्यमन् पूषन् । मघवा बहुलम् ।६।४।१२८) मघवन्शब्दस्य वा तृइत्यन्तादेशः । ऋइत् ॥ उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ।।१।७०। अधातोरुगितो १ वकारमकारान्तसयोगात्परस्य ॥ २ 'सर्वनामस्थाने चासवुद्धौ' इत्यनेनैव दीर्थे 'सिद्ध नियमार्थमिदम् ॥- ·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३३ नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुम्स्यात्सर्वनामस्थाने परे । मघवान् मघवन्तौ म- धवन्तः । हे मघवन् मघवन्याम् । तृत्वाभावे मघवा । सुटि राजवत् ।। श्वयुवमघोनामतद्धिते ।।१३। अन्नन्तानां भानामेषाम- तद्धिते संप्रसारणम् । मघोनः मघवभ्याम् । एवं श्वन् युवन् । न संप्र- सारणे संप्रसारणम् ।।१।३७) संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्वम् । अत एव ज्ञापनादन्त्यस्य यणः पूर्व संप्रसारणम् । यूनः यूना युवम्यामित्यादि । अर्वा । हे अर्वन् ।। अर्वणस्नसावनत्रः ६४१२७ना रहितस्यावन्नित्यस्या- ऽङ्गस्य तु इत्यन्तादेशो न तु सौ । अर्वन्तौ अर्वन्तः अर्वच्यामित्यादि। पथिमथ्यचक्षामात् ।।११८५॥ एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने ११॥८६पथ्योदेरिकारस्याकारः स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥ थो न्यः ११८७ पथिमथोस्थस्य स्था- देशः सर्वनामस्थाने । पन्था पन्थानौ पन्थानः ॥ भस्य टेलोपः १८८। भस्सै पथ्यादेप्टेलोपः । पथ पथा पथिभ्याम् । एवं मथिन् अभुक्षिन् ॥ ष्णान्ता षट् ।।१।२४। षान्ता नान्ता च संख्या षट्संज्ञा स्यात् । पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । पञ्च पञ्च प- ञ्चभिः पञ्चभ्यः पञ्चभ्यः । नु; ॥ नोपधायाः वाष नान्तस्यो- पधाया दीर्घो नामि । पञ्चानाम् पञ्चसु ॥ अष्टन आ विभक्तौ २२८४) हलादौ वा स्यात् ॥ अष्टाभ्य औश ७ARA १ भसज्ञकानाम्॥रपथिमभ्यूभुक्षामित्यर्थः॥३ भसज्ञकस्या। ४अनुपसर्जनत्वे एव । गौणत्वे तु प्रियपञ्चा प्रियपञ्चानौ इत्यायेकद्विवचने स्तएव ॥५'षट्चतुभ्यश्च' इत्यनेन। ६ वैकल्पिकमिदमष्टन आत्वम् । 'अष्टनो दीर्घात्' इति सूत्रे दीर्घग्रहणाजापकात् ।। 2 ३ ·लघुकौमुद्यां कृताकारादष्टनो जश्शसोरौशू । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आवं ज्ञापयति । अष्टौ अष्टौ अष्टाभिः अष्टाभ्यः अ- ष्टाभ्यः अष्टानाम् अष्टासु । आत्वामावे अष्ट पञ्चवत् ॥ ऋत्विग्द- धृकस्रगदिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ।।।२९। एभ्यः किन् । अञ्चः सुप्युपपदे युजिक्रुञ्चोः केवलयोः क्रुञ्चेनेलोपाभावश्च निपात्यते । कनावितौ ॥ कृतिङ् ॥३।१।९। अत्र धात्वधिकारे तिड्मिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥ वेरपृक्तस्य ।।१।६७ अपृक्तस्य वस्य लोपः ॥ किन्प्रत्ययस्य कु. दारा। किन्प्रत्ययो य- सात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः पदान्ते । तस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कु- त्वम् । ऋत्विक् ऋत्विग् ऋत्विजौ ऋत्विग्भ्याम् ।। युजेरसमासे ७११७१। युजेः सर्वनामस्थांने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः। संयोगा- न्तलोपः । कुत्वेन नस्य डः । युइ युञ्जौ युञ्जः युग्भ्याम् ॥ चोः कु: ८।३०। चवर्गस्य कवर्गः स्याहलि पदान्ते च । सुयुक् सुयुजौ सुयुग्भ्याम् । खन् खञ्जौ खन्भ्याम् ॥ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयज- राजभ्राजच्छशां ष: ३६। अलि पदान्ते च । जश्त्व- चर्वे । राहू राडू राजौ राजः राड्भ्याम् । एवं विघ्रा देवेट विश्वसर (परौ बजेः षः पदान्ते ) परावुपपदे ब्रजेः किप् स्यात् दीर्घश्च प- १ 'धातो' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'लोपो व्यो-' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते ॥ ३ 'उगिदचाम्-' इत्यत. सर्वनामस्थान इति 'इदितो नुम् धातो' इत्यत. नुमिति चानुवर्तते ॥ ४ 'झलो झलि' इत्यतो झलीति 'स्को. सयोगाद्योरन्ते च' इत्यतोऽन्ते इति चानुवर्तते ॥ ५ ब्रश्चादीना सप्ताना छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेश. ॥

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । दान्ते षत्वमपि । परिव्राह् परिबाजौ ॥ विश्वस्य वसुराटोः ६।१२८। विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेशः स्याद्वसौ राशब्दे च परे । विश्वाराट् विश्वाराडू विश्वराजौ विश्वाराडूभ्याम् ॥ स्कोः संयो- गाद्योरन्ते च बारा२९॥ पदान्ते झलि च परे यः संयोगस्तदायोः स्कोर्लोपः । भूट । सस्य श्चुत्वेन शः । झलां जशू शशीति सस्य जः। भृजौ भृड्भ्याम् । त्यदायत्व पररूपत्वम् ॥ तदोः सः सावन- न्ययोः ७२।१०६। त्यदादीना तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ । स्यः त्या त्ये । सः तौ ते । यः यौ ये । एषः एतौ एते ।। ऊँ प्रथमयोरम् ।।१।२८। युष्मदस्मभ्यां परत्य डे इत्येतस्य प्र- थमाद्वितीययोश्चामादेशः ॥ त्वाही सौ २९४ा अनयोर्मर्य- न्तस्य त्वाहावादेशौ स्तः ॥ शेषे लोपः७२।१०। एतयोष्टिलोपः । त्वम् अहम् ॥ युवावौ द्विवचने ।२।९द्वयोरुक्तावनयोर्म- पर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने भाषा- याम् ।७।२।८८। औडयेतयोरात्वं लोके । युवाम् आवाम् ॥ यूय- वयौ जसि ।।१३। अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् वयम् ॥ त्वमा- वेकवचने २।९७ एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ तो वि- भक्तौ ॥ द्वितीयायां च ७२२८७) अनयोरात्स्यात् । त्वाम् माम् ॥ शसोनं २८ आभ्यां शसो नः त्यादमोऽपवादः । आदेः १ 'ठूलोपे-' इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते ॥ २ सकारककारयो.॥ ३ डे इति लुप्तप- श्यन्तम्।प्रथमाशब्दश्च प्रथमाद्वितीयासमुदायपर ॥ ४ अत्र 'मपर्यन्तस्य' इत्यधिका- रोऽस्ति । तेन सर्वे युष्मदस्मदोरादेशा मपर्यन्तस्यांशस्यैव भवन्ति ॥ ५ शेष इति घट्यर्थ सप्तमी। नेत्यविभक्तिकम् ।।

·६ लघुकौमुद्या परस्य । संयोगान्तलोपः । युष्मान् अस्मान् ॥ योऽचि रा८॥ अनयोर्यकारादेशः स्यादनोदशेऽजादौ परतः । त्वया मया । युष्म- दस्मदोरनादेशे ।।८६) अनयोरात्स्यांदनादेशे हलादौ वि- भक्तौ । युवाभ्याम् आवाभ्याम् युष्माभिः अस्माभिः ॥ तुभ्यमह्यौ अयि ।।१५। अनयोर्मपर्यन्तस्य । टिलोपः । तुभ्यम् मह्यम् ॥ भ्यसोऽभ्यम् ।।१।३०। आभ्यां परस्य । युष्मभ्यम् अस्मभ्यम् ॥ एकवचनस्य च ॥१॥३आभ्यां डसेर । त्वत् मत् ॥ प- ञ्चम्या अत् १७११॥३१॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽस्यात् । युष्मत् अस्मत् ॥ तवममौ उसि रा९६ अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो डसि ॥ युष्मदस्मद्भ्यां उसोऽश ।७।१।२७। तव मम युवयोः आवयोः ॥ साम आकम् ॥७॥१॥३३॥ आभ्यां परस्य साम आकम् स्यात् । युष्माकम् अस्माकम् । त्वयि मयि युक्योः आ- वयोः युष्मासु अस्मासु ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीया- स्थयोर्वान्नावी २० पदात्परयोरपादादौ स्थितयोः षष्ठ्या- दिविशिष्टयोर्युष्मदसदोन्निावित्यादेशौ स्तः ॥ बहुवचनस्य व- लसौ १८१॥२१॥ उक्तविधयोरनयोः षष्ठ्यादिबहुवचनान्तयोर्वन- सौ स्तः ॥ तेमयावेकवचनस्य ८२२। उक्तविधयोरनयोः षष्ठीचतुर्येकवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः ॥ त्वामौ द्वितीयायाः बरा२। द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः ॥ श्रीशस्त्वा- १ तुभ्यमयी स्तो दयि ॥ २ भ्यसोऽस्यमादेश ॥ ३ अकारादेश ॥ ४ 'पदस्य' 'पदात्', 'अनुदात्तं सर्वमपादादौं' इत्यनुवर्तते ॥

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३७ ऽवतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः ॥ खामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ॥ १॥ सुखं वा नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः ।। सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात्सेव्योऽत्र वः स नः ॥२॥ (एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः ) अन्वादेशे तु नित्यं स्यु. ॥ घाता ते भक्तोऽस्ति । धाता तव भक्तोऽस्ति वा । तसै ते नम इत्येव । सुपात् सुपाद् सुपादौ । पादः पत् ।।४।१३० पाच्छन्दान्तं य- दन में तदवयवस्य पाच्छब्दस्य पदादेशः । सुपदः सुपदा सुपाभ्याम् । अग्निमत् अभिमद् अग्निमयौ अग्निमथः ॥ अनिदितां हल उप- धायाः कृिति दाहा२४॥ हलन्तानामनिदितामझानामुपधाया नस्य लोपः किति डिति । नुम् । सयोगान्तस्य लोपः। तस्य कुत्वेन डः। प्राइ प्राञ्चौ प्राञ्चः ॥ अचः ११३८ लुप्तनकारस्याश्चमस्या- कारस्य लोपः ॥ चौ ।६।३।१३८ लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्व- स्थाणो दीर्घः ॥ प्राचः प्राचा प्राग्भ्याम् । प्रत्यइ प्रत्यञ्चौ प्रतीचः प्रत्याभ्याम् । उदङ् उदश्चौ ॥ उद् ईत् ।।१३९। उच्छब्दा- त्परस लुप्तनकारस्याञ्चतेमस्याकारस्य ईत् । उदीचः उदीचा उद- भ्याम् ॥ समः समि ।६।३।९३। वप्रत्ययान्तेऽश्चतौ । सम्यङ् स- म्यञ्चौ समीचः सम्यग्भ्याम् ।। सहस्य सध्रिः ६३९५तथौँ । सध्यइ ॥ तिरसस्तियलोपे ।६।३१४॥ अलुप्ताकारेऽश्चतौ वप्रत्य- यान्ते तिरसस्तियादेशः । तिर्यइ तिर्यश्चौ तिरश्वः तिर्यग्भ्याम् ॥ १ एकदोत्तस्य पुनरुतौ ।। २ भव' इत्यधिकारे 'अल्लोपोऽन.' इत्यसादोप इत्यनुवर्तते ॥ ३ प्रत्ययान्तेऽवतो परे सहस्य सध्यादेश इत्यर्थः ॥

·३८ लघुकौमुद्यां नाचे पूजायाम् वा३० पूजार्थस्याञ्चतरुपधाया नस्य लोपो न ॥ प्राङ् प्राञ्चौ । नलोपाभावादल्लोपो न । प्राञ्चः प्राइभ्याम् प्रा- क्षु । एवं पूजार्थे प्रत्यड्डादयः । क्रुड् । क्रुञ्चौ क्रुड्भ्याम् । पयोमुक् पयोमुग् पयोमुचौ पयोमुग्भ्याम् । उगित्त्वानुम् ॥ सान्तमहत्तः संयोगस्य १०। सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्यो- पधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने । महान् महान्तौ महान्तः । हे महन् महन्याम् ॥ अवसन्तस्य चाधातोः ।।४।१४। अत्व- न्तस्योपधाया दीर्घो धातुमिन्नासन्तस्य चासंबुद्धौ सौ परे। धीमान् धीमन्तौ धीमन्तः। हे धीमन् शसादौ महद्वत् । मातेर्डवतुः । डित्त्वसाम- Uदभस्यापि टेलोपः । भवान् भवन्तौ । शत्रन्तस्य तु भवन् ॥ उभे अभ्यस्तम् ।६।१५। पाष्ठद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समु- दित अभ्यस्तसंज्ञे स्तः ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ।।१।७८) अभ्यस्ता- त्परस्य शतुषुम्न । ददत् ददद् ददतौ ददतः ॥ जक्षित्याद्यः षट् । ६१ षट् घातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जक्षत् जक्षद् जक्षतौ जक्षतः । एवं जाग्रत् दरिद्रत् शासत् चकासत् । गुप् गुपौ गुपः गुब्भ्याम् ॥ त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च। शरादा त्यदादिषुपपदेष्वज्ञानार्थादृशेः कन्स्यात् । चाकिन् । आ सर्वनाम्ना९१॥ सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्यादृग्दृशवतुषु । तादृशौ तादृशः तादृग्भ्याम् । व्रश्चेति षः । जश्त्वचत्वें । विद विडू विशौ विशः विड्भ्याम् ॥ नशेर्वा सारा नशेः कवों- १ शत्रन्तस्य त्वत्वन्तत्वाभावान दीर्घः ॥२ 'हग्शवतुषु' इति सूत्रमनुवर्तते ॥

·हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम् । ३९ ऽन्तादेशो वा पदान्ते । नक् नग् नट् नइ नशौ नशः । नग्भ्याम् नड्- भ्याम् ।। स्पृशोऽनुदके किन् ।३।।२८। अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः किन् । घृतस्पृक् घृतस्पृग् घृतस्पृशौ घृतस्पृशः । दधृक् दधृगू दधृषौ दधृग्भ्याम् । रत्नमुट् रनमुड् रत्नमुषौ रनमुड्भ्याम् । षट् पड़ षड्भिः षड्भ्यः षण्णाम् षट्सुषत्सु । रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात्ससजुपो रुरिति रुत्वम् ॥ ऊरुपधाया दीर्घ इकः दारा७६। रेफवान्तयोरुप- घाया इको दीर्घः पदान्ते । पिपठीः पिपठिषौ पिपठीया॑म् ॥ नुम्- विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ३५८। एतैः प्रत्येकं व्यवधाने- ऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः ष्टुत्वेने पूर्वस्य षः । पिपठी- प्षु पिपठीःषु। चिकीः चिकीर्षों चिकीाम् चिकीर्षु । विद्वान् विद्वांसौ हे विद्वन् ॥ वसोः संप्रसारणम् ।।४।१३१॥ वखन्तस्य भस्य संप्रसारणं स्यात् । विदुषः । वसुसंखिति दः । विद्वभ्याम् ॥ पुंसो- ऽसुङ ।।१।८९सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंसोऽसुद् स्यात् । पुमान् हे पुमन् पुमासौ पुंसः । पुम्भ्यां पुंसु । ऋदुशनेत्यनङ् । उशना उश- नसौ । (अस्य संवुद्धौ वानइ नलोपश्च वा वाच्यः) हे उशन हे उश- नन् हे उशनः उशनसौ उशनोभ्याम् उशनःसु । अनेहा अनेहसौ हे अनेहः । वेधाः वेधसौ। हे वेधः । वेधोभ्याम् ॥ अदस औ सुलो- पश्च ।।१०७। असद औत्स्यात्सौ पैरे सुलोपश्च । तदोरिति सः । १ "झला जशोऽन्ते' इत्यस्सादन्त इत्यनुवर्तते ॥ २ 'हुना . इलनेन ॥ ३ 'इतोऽत्सर्वनामस्थाने इसतः सर्वनामस्थान इत्यनुवर्तते ॥ ४ 'तदोः स. सौ-' इत्यतः सावित्यनुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्या असौ । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् । वृद्धिः ॥ अदसोऽसेदुदो मः। २२८०। अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य मश्च । आ- न्तरतम्याङ्खस्य उः दीर्घस्य ऊः । अमू । जसः शी। गुणः ॥ एत ईद्वहुवचने वारा८॥ अदसो दात्परस्यैत ईदस्य मो बह्वोत्तौ । अमी। पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्य प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् अमू अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥ न मु ने राश नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना अमूभ्यां अमीमिः। अमुष्मै अमीभ्यः। अमुष्मात् अमुष्य अमुयोः अमीषाम् अमुष्मिन् ॥ इति हलन्ताः पुंलिङ्गाः॥ ॥ अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् ॥ नहो घः सारा३४ नहो हस्य धः स्याज्झलि पदान्ते च ॥ नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ।६।३।११६ । क्विवन्तेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानत् उपानही उपानसु । किन्नन्त- त्वात्कुत्वेन धः । उष्णिक उष्णिहौ उष्णिग्भ्याम् । द्यौः दिवौ दिवः युभ्याम् । गीः गिरौ गिरः । एव पूः । चतस्रः चतसृणाम् । का के काः। सर्वावत् ॥ यः सौ ।१२।११०। इदमो दस्य यः । इयम् । त्यदायत्वं पररूपत्वम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे इमाः। इमाम् अनया। हलि लोपः । आभ्याम् आभिः । अस्यै अस्याः अनयोः आसाम् । अ- स्वाम् आसु । त्यदायत्वम् टाप् । स्था त्ये त्याः । एवं तद् एतद् । १ 'झलो झलि' इत्यस्माज्झलीत्यनुवर्तते ॥

·हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् । ४१ वाक् वाग् वाचौ वाग्भ्याम् वाक्षु । अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अप्तृन्निति दीर्घः । आपः अपः॥ अपोभि ४४८) अपस्तकारो भादौ प्रत्यये । अद्भिः अभ्यः अपाम् अप्सु । दिक् दिग् दिशः दि- ग्भ्याम् । त्यदादिष्विति दृशेः क्विन्विधानादन्यत्रापि कुत्वम् । दृक् हग् दृशौ दृग्भ्याम् । विद् विषौ विड्भ्याम् । ससजुषोरिति रुत्वम् । सजूः सजुषौ सजूाम् । आशीः आशिषौ आशीर्थ्याम् । असौ । उत्व- मत्वे । अमू अमूः । अमुया अमूभ्याम् अभूमिः। अमुष्यै अमूभ्यः। अमुष्याः अमुयोः अमूषां । अमुष्याम् अमूषु ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ।। ॥ अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्रकरणम् ॥ खमोर्लक् । दत्वम् । खनडुत् खनड्डद् खनही । चतुरनडहोरि- त्याम् खननाहि । पुनस्तद्वत् । शेष पुवत् । वाः वारी वारि वार्ष्या- म् । चत्वारि । किम् के कानि । इदम् इमे इमानि । ( अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्यः ) एनत् एने एनानि । एनेन एनयोः । अहः । विभापा डिश्योः । अही अहनी अहानि ॥ अहन् ।६८ अह- नित्यस्य रुः पदान्ते । अहोभ्याम् । दण्डि दण्डिनी दण्डीनि । द- ण्डिना दण्डिभ्याम् । सुपथि । टेलोपः । सुपथी सुपन्थानि । ऊ ऊर्जा ऊन्जि । नरजानां संयोगः । तत् ते तानि । यत् ये यानि । एतत एते एतानि । गवाक् गोची गवाञ्चि । पुनस्तद्वत् । गोचा । गवा- ग्भ्याम् । शकृत् शकृती शकृन्ति । ददत् ।। वा नपुंसकस्य ११॥ ७९॥ अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्स क्लीवस्य वा नुम् सर्वनाम- १'नाभ्यस्त्राच्छतु.' इत्यस्मादभ्यस्वाच्छतरित्यनुवर्तते ।।

·४२ लघुकौमुद्यां स्थाने । ददन्ति ददति । तुदत् ॥ आच्छीनद्योर्नुम् ७११८०१ अवर्णान्तादगात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः । तुदन्ती तुदती तुदन्ति । दीव्यत् दीव्यन्ती दीव्यती दीव्यन्ति । धनुः धनुषी । सान्तेति दीर्घः । नुविसर्जनीयेति षः । धनूंषि धनुषा धनुाम् । एवं चक्षुर्ह विरादयः । पयः पयसी पयांसि । पयसा पयोभ्याम् । सुपुम् सुपुंसी सुपुमांसि । अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू अमूनि । शेषं पुवत् ॥ इति हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ ॥ अथाव्ययप्रकरणम् ॥ खरादिनिपातमव्ययम् ।१।११३७ खरादयो निपाताश्चा- व्ययसंज्ञाः स्युः । खर् अन्तर् प्रातर् पुनर् सनुतर् उच्चैस् नीचैसू शनैस् ऋधक् ऋते युगपत् आरात् पृथक् ह्यस् श्वस् दिवा रात्रौ सायं चिरम् मनाक् ईषत् जोषम् तूप्णीम् बहिस् अवस् समया निकषा खयम् वृथा नक्तम् नञ् हेतौ इद्धा अद्धा सामि वत् ब्राह्मणवत् क्षत्रियवत् सना सनत् सनात् उपधा तिरस् अन्तरा अन्तरेण ज्योक् कम् 'शम् सहसा विना नाना खस्ति खधा अलम् वषट् श्रौषट् वौ- षट् अन्यत् अस्ति उपांशु क्षमा विहायसा दोषा मृषा मिथ्या मुधा पुरा मिश्री मिथस् प्रायस् मुहुस् प्रवाहुकम् प्रवाहिका आर्यहलम् अभीक्ष्णम् साकं सार्धम् नमस् हिरुक् धिक् अथ अम् आम् प्रताम् प्रशान् मा माइ । आकृतिगणोऽयम् । च वा ह अह एव एवम् नूनम् शश्वत् युगपत् भूयस् कूपत् सूपत् कुवित् नेत् चेत् चणु यत्र कच्चित् नह हन्त माकिः माकिम् नकिः नकिम् नकिर् माइ नञ् यावत् तावत् ·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । वै द्वै न्वै रै श्रौषट् वौषट् स्वाहा खधा वषट् तुम् तथाहि खल किल अथ सुष्टु म आदह । उपसर्गविभक्तिखरप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम् अहंयुः अस्तिक्षीरा अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ पशु शुकम् यथा- कथाच पाट् प्याट् अङ्ग है हे भोः अये छ विषु एकपदे युत् आतः । चादिरप्याकृतिगणः । तसिलादयः प्राक्पाशयः । शस्प्रभृतयः प्राक्समा- सान्तेभ्यः । अम् आम् कृत्वोऽर्थाः। तसिवती। नानानौ एतदन्तमप्य- व्ययम् । अत इत्यादि । कृन्मेजन्तः।१।१।३१। कृयो मान्त एज- न्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारंसारम् जीवसे पिवध्यै ।। क्त्वातो- सुन्कसुनः॥१॥१॥४०॥ एतदन्तमव्ययम् । कृत्वा उदेतोः विसृपः ॥ अव्ययीभावश्च ।शरा४१। अधिहरि ।। अव्ययादापसुपः। राशा। अव्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् । तत्र शालायाम् । अथ । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिपु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम् ॥ १॥ वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ॥ आपं चैव हलन्ताना यथा वाचा निशा दिशा ॥ २ ॥ अवगाहः वगाहः अपि- धानं पिधानम् ।। इत्यव्ययानि ।। ॥ अथ तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् ॥ लट् लिट् लुट् लट् लेट् लोट् लङ्ग लिइ लुङ् लइ । एषु पञ्चमो लकारश्छन्दोमानगोचरः ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्म- केभ्यः ४६९। लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरक- मकेभ्यो भावे कर्तरि च ॥ वर्तमाने लट् ।।२।१२३। वर्तमा- १ 'ण्यक्षत्रियापलितो यूनि लुक्-' इत्यस्मालुगित्यनुवर्तते ।।

·४४ लघुकौमुद्या नक्रियावृत्ते_तोर्लट् स्यात् । अदावितौ । उच्चारणसामर्थ्यालस्य ने- त्वम् । भू सत्तायाम् । कर्तृविवक्षायाम् भू ल इति स्थिते । तिसस्झि- सिप्थस्थमित्वमस्ताताञ्झथासाथान्ध्वमिडहिमहिङ् । श४७८ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ लः परस्मैपदम् ।। १९९। लादेशाः परसैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् ।१।४।१००। तङ् प्रत्याहारः शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्व- संज्ञाऽपवादः ॥ अनुदात्तडित आत्मनेपदम् ।।३।१२। अनुदाचेतो डितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् ॥१॥३॥७८आत्मनेपदनिमित्तहीना- द्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ खरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले ।।३।७२। तिङन्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमो. त्तमाः।१४।१०१। तिड उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादेतत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकशः ।। १०२। लब्धप्रथमादिसंज्ञानि तिडस्त्रीणि त्रीणि प्रत्येकमेकवचना- दिसज्ञानि स्युः ॥ युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानि- न्यपि मध्यमः ।।४।१०। तिइवाच्यकारकवाचिनि युष्म- द्यप्रयुज्यमाने प्रयुज्यमाने च मध्यमः ॥ अस्मद्युत्तमः ।। १०७। तेथाभूतेऽसद्युत्तमः ॥ शेषे प्रथमः ।।४।१०८ मध्यमो- १'लय' इसधिकारो वर्तते ॥ २डितश्चेत्सन विशेष्यविशेषणभावेन तदन्तला- भाद्यगन्तादप्यात्मनेपदम् ॥ ३ खरितमित इत्यस्मात्कभिप्राये क्रियाफले इत्यपक्र- ष्यते ॥ ४ खरितेतो वितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ ५ अत्रायन्तपदरहितं 'युष्मद्युपपद-' इति सूत्रमनुवर्तते तदाह तथेत्यादि ।

·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ४५ चमयोरविषये प्रथमः स्यात् । भू ति इति जाते ॥ तिशित्सा- धातुकम् ।।४।११३॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः कर्तरि शप् श६८ कथे सार्वधातुके परे धातोः शम् ।। सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।।३।८४॥ अनयोः परयोरिंग- न्ताङ्गस्य गुणः । अवादेशः। भवति भवतः ॥ झोऽन्तः ।७११ ३। प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः । अतो गुणे । भवन्ति । भवसि भवथः भवथ ॥अतो दीर्घो यजि ३१०१। अतोऽङ्गस्य दी| यजादौ सार्वधातुके । भवामि भवावः भवामः । स भवति तौ भ- वतः ते भवन्ति । त्वं भवसि युवां भवथः यूयं भवथ । अहं भवामि आवां भवावः वयं भवामः ॥ परोक्षे लिट् ।३।२।११६॥ भूतान- द्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोलिट् स्यात् । लस्य तिवादयः ।। परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ३४८२ लिटस्तिवादीनां न- वानां णलादयो नव स्युः । भू अ इति स्थिते ॥ भुवो बुग्लुङ्:- लिटो बा४।८८ भुवो वुगागमः स्यात् लुइलिटोरेंचि ॥ लिटि धातोरनभ्यासस्य ।।१८ लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्त आदिभूतादचः परस्य तु द्वितीयस्य । भूव भूत् अ इति स्थिते । पूर्वोऽभ्यासः ।।१४। अत्र ये द्वे विहिते तयो. पूर्वो- ऽभ्याससंज्ञः स्यात् ॥ हलादिः शेषः ४६० अभ्यासस्या- दिहल शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते ॥ इति वलोपः ।। इखः ॥४॥ १ प्रत्ययावयवस्येति तेनोज्झितेसादौ न दोष ॥ २ 'अचिनु ' इत्यतोऽचीत्य- नुवर्तते ॥ ३ एकाचो द्वेप्रथमस्य' । 'अजादेद्वितीयस्य' इत्यनुवर्तते ॥ ४'भत्र लोपोऽ- भ्यासस्य इत्यस्सादभ्यासस्येत्यनुवर्तते ।। ।

·४६ लघुकौमुद्यां ५९। अभ्यासस्याचो हूखः स्यात् ॥ भवतेरः ॥४॥७३॥ भवते- रभ्यासस्योकारस्य अः स्याल्लिटि ॥ अभ्यासे चर्च ८४५४॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च । झलां जशः खयां चर इति विवेकः । बभूव बभूवतुः बभूवुः ॥ लिट् च ३।४।११५। लिडादेशस्तिडा- र्धधातुकसंज्ञः ॥ आर्धधातुकस्येवलादेः ।।२।३५॥ वलादे- रार्धधातुकस्येडागमः स्यात् । बभूविथ बभूवथुः बभूव । बभूव वभूविव बभूविम ॥ अनद्यतने लुट् ।३।३।१५। भविष्यत्यनद्यतनेऽर्थे धा- तो ट् ॥ स्यतासी ललुटोः ।।१॥३३॥ घातोः स्यतासी एतौ प्रत्ययौ स्तो ललुटोः परतः। शबाद्यपवादः । ल इति लइलटोग्रहणम् ।। आर्धधातुकं शेषः ।।४।११४॥ तिइशिग्योऽन्यो धातोरिति विहितः प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् । इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डारो- रसः रा४८५ डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः । भविता ॥ ता- सस्त्योर्लोपः ७४।५० तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादौ प्रत्यये परे ॥ रिच ७४ाश रादौ प्रत्यये तथा । भवितारौ भवितारः । भवि- तासि भवितास्थः भवितास्थ । भवितासि भविताखः भवितासः ॥ लट् शेषे च ।३।३।१३। भविष्यदर्थाद्धातोर्लट् स्यान्क्रियार्थायां कि- यायां सत्यामसत्यां च । इट् । भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति । भ- विष्यसि भविष्यथः भविष्यथ । भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः ॥ लोट् च ३३१६२। विध्याद्यर्थेषु धातोर्लोट् ॥ आशिषि लि- १ अतीतरानेरन्ययामेन आगामिन्या पूर्वयामेन च सहित. कालोऽद्यतनस्तद्धि- नोऽनयतन. ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ङ्लोटौशश१७३। एरुः ।।४।८६लोट इकारस्य उः। भ- चतु ॥ तुह्योस्तातड्डाशिष्यन्यतरस्याम् ॥१॥३५॥ आशिषि तुह्योस्तातइ वा । परत्वात्सर्वादेशः । भवतात् ॥ लोटो लङ्गत् ॥३॥ ४१८५। लोटस्तामादयः सलोपश्च ॥ तस्थस्थमिपां तांततामः शा१०१। डितश्चतुर्णा तामादयः क्रमात्स्युः । भवताम् भवन्तु ॥ सेयपिच्च ३।४।८७ लोटः सेर्हिः सोऽपिञ्च ।। अतो हे वारा १०५। अतः परस्य हेर्छन् । भव भवतात् भवतम् भवत ॥ मेनिः ३२४८ लोटो मेनिः स्यात् ।। आडुत्तमस्य पिच शा९लो- इत्तमस्याट पिञ्च । हिन्योरुत्वं न । इत्वोच्चारणसामर्थ्यात् । भवानि ॥ ते प्राग्धातोशामाते गत्युपसर्गसज्ञा धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्याः॥ आनि लोट् ।४।१६। उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य लोडादेशस्या- नीत्यस्प नस्य णः स्यात् । प्रभवाणि । (दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रति- षेधो वक्तव्यः) दुःस्थितिः । दुर्भवानि । (अन्तःशब्दस्याइकिविधिणत्वे- खूपसर्गत्वं वाच्यम् ) अन्तर्भवाणि ॥ नित्यं डितः ३४९९। स- कारान्तस्य डिदुत्तमस्य नित्यं लोपैः । अलोऽन्त्यस्येति सलोपः । म- चाव भवाम ॥ अनद्यतने लशरा१११॥ अनद्यतनभूतार्थवृत्ते- र्धातोर्लङ् स्यात् ॥ लुङ्लङ्लक्ष्वड्डुदात्तः ।।१७। एप्व- गसौट् ॥ इतश्च ।।४।१०। डितो लस्य परस्मैपदमिकारान्तं यत्तदन्तस्य लोपः। अभवत् अभवताम् अभवन् । अभवः अभवतम् अ- १'चिणो लुक्' इत्यस्मालुगित्यनुवर्तते ॥ २ 'इतश्च लोप.-' इसमालोप इस- नुवर्तते ॥ ३ अडागमः स चोदात्त ॥

·४८ लघुकौमुयां भवत । अमवम् अभवाव अभवमि ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणा- धीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् २०१६॥ एष्वर्थेषु धातोलिङ् ॥ यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ।।४।१०३। लिडः परस्मैपदा- नां यासुडागमो डिच्च ॥ लिङसलोपोऽनन्त्यस्य ।।२।७९। सा- वधातुकलिङोऽनन्त्यस्य सस्य लोपः । इति प्राप्ते ॥ अतो येयः १२ ८०। अतः परस्य सार्वधातुकावयवस्य यास् इत्यस्य इय् । गुणः ॥ लोपो व्योवलि १६६॥ भवेत् भवेताम् ॥ झेर्जुस् ।।४ा ।१०८ लिडो झेर्जुस् स्यात् । भवेयुः। भवेः भवेतम् भवेत । भवेयम् भ- वेव भवेम ॥ लिङाशिषि ३।४।११६आशिषि लिङस्तिकाधा- तुकसंज्ञः स्यात् ॥ किदाशिषि ३।४।१०४ आशिषि लिडो या- सुट् कित् । स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपः ॥ किति च ॥१॥५॥ गिकिन्डिनिमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् भूयास्ताम् भूयासुः । भूयाः भूयास्तम् भूयास्त । भूयासम् भूयाख भूयास ॥ लुङ् ३२।११०॥ भूतार्थे धातोर्लङ् स्यात् ॥ माङि लुङ् ॥३३॥ १७५॥ सर्वलकारापवादः ॥ स्मोत्तरे लच । ३।३ ॥१७६ ॥ सोत्तरे लइ स्थाचाल्लुइ ॥ चिल लुङि ।।१।४। शबाधपवादः ।। च्ले सिच् ॥१॥४४॥ इचावितौ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचापरस्मैपदेषु ।।१७७। एभ्यः सिचो लुक् स्यात् । गा- १ विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधीष्ट सत्कारपूर्वको,व्यापार ॥ २ वकारयकारयोर्लोप. स्याद्वलि परे॥ ३ धातो. चिलप्रत्यय स्थाडि परे॥

·। तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । पाविहेणादेशपिबती गृह्यते ॥ भूसुवोस्तिङि ७३८८1 भू सू एतयोः सार्वधातुके तिडि परे गुणो न । अभूत् अभूताम् अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूव अभूम ॥ न माड्योगे । वाटा७४ अडाटौ न स्तः । मा भवान्भूत् मा म भवत् मा स भूत् ॥ लिनिमित्ते लङ् क्रियातिपत्तौ ।३।३।१३९। हेतुहे- तुमद्भावादि लिइनिमित्तं तत्र भविष्यत्यर्थे लड् स्यात् क्रियाया अनि- प्पत्तौ गम्यमानायाम् । अभविष्यत् अभविष्यताम् अभविष्यन् । अ- भविष्यः अभविष्यतम् अभविष्यत । अभविष्यम् अभविष्याव अभ- विष्याम । सुवृष्टिश्चेदभविष्यत्तदा सुभिक्षमभविष्यत् इत्यादि ज्ञेयम् । अत सातत्यगमने २। अतति । अत आदेः ७४/७० अभ्या- सस्यादेरतो दीर्घः स्यात् । आत आततुः आतुः । आतिथ आतथुः आत । आत आतिव आतिम । अतिता अतिप्यति अततु ॥ आडजा- दीनाम् ।।४।७२। अनादेरङ्गस्याट् लँइलङ्लक्षु । आतत् अतेत् अत्यात् अत्यास्ताम् । लुडि सिचि इडागमे कृते ॥ अस्तिसिचो- ऽपृक्ते ।।३।१६। विद्यमानासिचोऽस्तेश्च परस्यापकस्य हल ईडा- गमः । इट ईटि सारा२८ इटः परस्य सँस्य लोपः स्यादीटि परे । (सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः) आतीत् आतिष्टाम् ॥ सिज- भ्यस्तविदिश्यश्च ।।४।१०९। सिचोऽभ्यस्ताद्विदेश्च परस्य डि- संवन्धिनो झर्जुस् । आतिषुः । आतीः आतिष्टम् आतिष्ट । आ- १'लुङ्लङ्-'इत्यस्यात् अडिति 'आडजादीनाम्' इत्यस्मात् आडिति चानुवर्तते॥ २ अन्न लोपोऽभ्यासस्य इत्यस्मादभ्यासस्येति 'दीर्घ इणः किति' इत्यस्मात् दीर्घ इति चानुवर्तते ॥ ३ 'लुङ्लड्-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ ४ सयोगान्तस्य लोप.'। 'रात्सस्य एतान्या क्रमात् लोप. सस्येति चानुवर्तते ॥ ५ 'यासुट पर-' इत्यस्मात् । डिचेति 'झर्जुस्' इति सूत्रं चानुवर्तते ॥

·५० लघुकौमुद्या तिषम् आतिष्व आतिप्म । आतिप्यत् ॥ षिध गत्याम् ३ ॥ इखं लघु ।१।४।१०। संयोगे गुरु १।४।११। संयोगे परे हखं गुरु स्यात् ॥ दीर्घ च ।१।४।१२। गुरु स्यात् ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ७३८६। पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः सार्वधातुकार्ध- धातुकयोः । धात्वादेरिति सः । सेधति । षत्वम् । सिषेध ॥ असं- योगाल्टि कित् ।।२।६। असंयोगात्परोऽपिल्लिट किल्ल्यात् । सिषिधतुः। सिषेधिथ सिषिधथुः सिषिध । सिषेध सिषिघिव सिषि- धिम । सेधिता सेधिष्यति सेधतु असेधत् सिध्यात् असेधीत् असे- घिण्यत् । एवं चिती संज्ञाने ४। शुच शोके ५। गद व्यक्तायां वाचि ६। गदति ॥ नेर्गदनदपतपदधुमास्यतिहन्तियातिवाति- द्रालिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च । १४।१७ उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य नेणः स्याद्गदादिषु परेषु । प्रणिग- दति ॥ कुहोश्चः ।४।६२॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः ॥ अत उपधायाः ७२।११६। उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् निति णिति च प्रत्यये परे । जगाद जगदतुः जगदुः । जगदिथ जगदथुः जगद ॥ णलुत्तमो वा ।।१९। उत्तमो णत्वा णित्स्यात् । ज- गाद जगद जगदिव जगदिम । गदिता गदिष्यति गदतु अगदत् ग- देत् गद्यात् ॥ अतो हलादेलंघोः ।।२।७। हलादेलघोद्धि- डादौ परस्मैपदे सिचि । अगादीत् अगदीत् । अगदिष्यत् । णद अ- १ 'मृजेर्वृद्धि ''अचो णिति' एताभ्या वृद्धि णितीति चानुवर्तते ॥ २ 'सिचि वृद्धि.-' इत्यादिसूत्रेभ्यो वृद्ध्यादीनामनुवृत्तिः ॥

·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । व्यक्ते शब्दे ७॥णो नःश६५ धात्वादेर्णस्य नः । णोपदे- शास्त्वननाटिनाथूनाधुनन्दनकन्नृतः ॥ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ।४।१४॥ उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य णोपदेशस्य धातोर्नस्य णः । प्रणदति प्रणिनदति ननाद । अत एकहल्मध्ये- ऽनादेशादेलिटि ४१२० लिग्निमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तहरूमध्यस्थस्यात एत्वमभ्यासलोपश्च किति लिटि । नेदतुः नेदुः ॥थलि च सेटि ६४४१२१॥ प्रागुक्तं स्यात् । नेदिथ नेदथुः नेद । ननाद ननद नेदिव नेदिम । नदिता नदिष्यति नदतु अनदत् नदेत् नद्यात् अनादीत् अनदीत् अनदिप्यत् । टुनदि समृद्धौ ८ ॥ आदिन्टुिडवः ॥१॥३५॥ उपदेशे धातोराद्या एते इतः स्युः ॥ इदितो नुम् धातोः ७११५८। नन्दति ननन्द नन्दिता नन्दिष्यति नन्दतु अनन्दत् नन्देत् नन्द्यात् अनन्दीत् अन- न्दिप्यत् । अर्च पूजायाम् ९ । अर्चति ।। तस्मान्नुडू द्विलः । ४७१। द्विहलो घातोर्षीभूतादकारात्परस्य नुट् स्यात् । आनर्च आ- नर्चतुः अर्चिता अर्चिष्यति अर्चतु आर्चत् अर्चेत् अात् आर्चीत् आ- चिप्यत् । व्रज गतौ १० ब्रजति वनाज बनिता वजिप्यति बजतु अव्रजत् बजेत् व्रज्यात् ।। वदवजहलन्तस्याचः १२।३। एषामचो वृद्धिः सिचि परस्मैपदेषु । अत्रानीत् अवजिष्यत् । कटे वर्षावरणयोः ११ १ एकाजु-'इससाण्ण इत्यनुवर्तते ॥२ वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इत्यनुवर्तते।। ३ 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' इत्यनुवर्तते ।।

·५२ लघुकौमुद्यां। कटति चकाट कटिता कटिण्यति कटतु अकटत् कटेत् कट्यात् ॥ हयन्तक्षणश्वसजागृणिध्येदिताम्।७।२।५।हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्वयतेरेदितश्च वृद्धिर्नेडादौ सिचि । अकटीत् अक- टिष्यत् । गुपू रक्षणे १२ ।। गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः ३१२८ एभ्य आयः प्रत्ययः स्यात् खार्थे ॥ सेनाद्यन्ता धा- तवः ॥३१॥३२॥ सनादयः कमेणिडन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञकाः । धातुत्वालडादयः । गोपायति ॥ आयादय आ- धंधातुके वा शश३१॥ आर्धधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः । ( कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः )। लिटि आस्कासोराम्विधानान्मस्य ने- त्वम् । अतो लोपः ६४।४८ आर्धधातुकोपदेशे यददन्तं तस्या- तो लोप आर्धधातुके ॥ आमः १८१॥ आमः परस्य लुक् ॥ कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि । ३।१।४० । आमन्तालिट्पराः कृभ्वस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते । तेषां द्वित्वादि ॥ उरत् ।७४।६६। अभ्या- सऋवर्णस्यात् । वृद्धिः । गोपायाञ्चकार । द्वित्वात्परत्वाद्यणि प्राप्ते ॥ दिवंचनेऽचि ।।१।१९। द्वित्वनिमित्तेऽचि अच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये । गोपायाञ्चक्रतुः ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।। १०। उपदेशे यो घातुरेकाजनुदात्तश्च तत आर्धधातुकस्येन ॥ ऊद्देद- न्तैौतिरुक्ष्णुशीनुनुक्षुश्विडीइश्रिभिः । वृवृन्भ्यां च विनैका- १ "सिचि वृद्धि.-' 'नेटि' इति चानुवर्तते ॥२ सन्क्यच्काम्यच्क्यङ्ग्यषोऽथा- चारक्विणिज्यडौ तथा॥ यगाय ईयड् णिड् चेति द्वादशामी सनादय ॥३ आयेयङ् णिड इत्यर्थ, ॥ ४ 'आर्धधातुके इत्यनुवर्तते ॥५'ण्यक्षत्रिय-' इत्यतो लुगनुवर्तते ॥ ६ 'नेड्डशि कृति' इत्यतो नेट इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । चोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ कान्तेषु शक्लेकः । चान्तेषु पच्मुद् रिच्वन्विन्सिचः षट् । छान्तेषु प्रच्छेकः । जान्ते त्यनिजिर्भज्- मञ्जमुन्द्रस्मस्यज्युविजिर्सससृजः पञ्चदश । दा- न्तेषु अक्षुखिछिद्तुनुपद्यभिद्वियविनविन्दशद्सदखिद्यस्कन्द- हदः षोडश । धान्तेषु क्रुध्क्षुधबुध्बन्ध्युध्वाध्व्यधशुध्सासि- ध्या एकादश। नान्तेषु मन्यहनौ द्वौ । पान्तेषु आक्षिपछुप्तप्तिप्तृप्य- दृप्यलिप्लुप्वपशखप्स॒पस्त्रयोदश । भान्तेषु यभ्रम्लभस्त्रयः । मा- न्तेषु गमनम्यम्मश्चत्वारः । शान्तेषु क्रुग्दश्दिदृश्मृश्रिश्रुश्- लिश्विश्स्पृशो दश । घान्तेषु कृत्विपतुद्विषदुप्पुण्यपिविशिष् शुश्लिष एकादश । सान्तेषु घसवसती द्वौ । हान्तेषु दिदुन- मिहरुलिवहोऽष्टौ । अनुदाचा हलन्तेषु धातवो व्यधिकं शतम् ॥ गोपायाञ्चकर्थ गोपायाञ्चक्रथु. गोपायाञ्चक्र । गोपायाञ्चकार गोपायाञ्च- कर गोपायाञ्चकृव गोपायाञ्चकृम । गोपायाम्बभूव गोपायामास । जु गोप जुगुपतुः जुगुपुः ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधूनूदितो वा ७ २४४ा खरत्यादेरूदितश्च परस्य वैलादेरार्धधातुकस्येड़ा स्यात् । जुगो- पिथ जुगोप्थ गोपायिता गोपिता गोप्ता गोपायिष्यति गोपिण्यति गोप्स्य- ति गोपायतु अगोपायत् गोपायेत् ॥ नेटि राहा इडोदौ सिचि हलन्तस्य वृद्धिर्न ।अगोपायीत् अगोपीत् अगौप्सीत् ॥झलो झलि २२६। झलः परस्य सस्य लोपो झलि। अगौप्ताम् अगौप्सुः । अगौप्सीः १ 'आर्धधातुकस्येलादे' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'सिचि वृद्धि -' इत्यतो वृद्धरनवृत्ति ॥ ३ सयोगान्तस्य लोप.' 'रासस्य एतान्या लोपः सस्य इति चानुवर्तते ।

·लघुकौमुद्यां अगौप्तम् अगौप्त । अगौप्सम् अगौप्ख अगौप्स । अगोपायिष्यत् अगोपिष्यत् अगोप्स्यत् । क्षि क्षये १३ । क्षयति चिक्षाय चिक्षियतुः चिक्षियु. । एकाच इति निषेधे प्राप्ते ॥ कृमृभृवृस्तुद्रुघुश्रुवो लिटि २।१३। कादिभ्य एव लिट इण्न स्यादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् ॥ अचस्ताखत्थल्यनिटो नित्यम् ।।६उपदे- शेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट् ततस्थल इण् नै । उपदेशेऽत्वतः 19२रास उपदेशेऽकारवतस्तासौ यो नित्यानिट् ततः परस्य थल इण् न स्यात् ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ७।२।६। तासौ नित्यानिट ऋदन्तादेव थलो नेड् भारद्वाजस्य मतेन । तेन अन्यस्य स्यादेव । अयमत्र संग्रहः ॥ अजन्तोऽकारवान्वा यस्तास्यनिट् थलि वेडयम् ।। ऋदन्त ईदृड् नित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् ॥१॥ चिक्षयिथ चिक्षेथ चिक्षियथुः चिक्षिय । चिक्षाय चिक्षय चिक्षियिव चिक्षियिम । क्षेता क्षेष्यति क्षयतु अक्षयत् क्षयेत् ॥ अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः ७४।२५। अजन्ताङ्गस्य दी| यादौ प्रत्यये न तु कृत्सार्वधातु- कयोः । क्षीयात् ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ।।२।१। इगन्त- स्याङ्गस्य वृद्धिः स्यात्परस्मैपदे सिचि । अझैषीत् अक्षेप्यत् । तप सन्तापे १४ । तपति तताप तेपतुः तेपुः । तेपिथ ततप्थ तप्ता तप्स्यति तपतु अतपत् तपेत् तप्यात् अताप्सीत् अताप्ताम् अतप्स्यत् । क्रमु पादवि- क्षेपे १९ ॥वाभ्राशभ्लाशनमुक्रमुक्तमुत्रसित्रुटिलषा।। १'न वृद्भ्यः-' इत्यतो नेत्यस्यानुवृत्तिः ॥ २ 'अयड् यि-' इत्यतो यीत्यस्या- नुवृत्तिः॥

·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । ५५ ७०। एभ्यः श्यन्वा केत्रथै सार्वधातुके परे । पक्षे शप् ॥ क्रमः पर- स्मैपदेषु । ७।३। ७६ । क्रमो दीर्घः परस्मैपदे शिति परे । काम्यति कामति चक्राम क्रमिता ऋमिप्यति काम्यतु कामतु अका- न्यत् अक्रामत् काम्येत् कामेत् क्रम्यात् अक्रमीत् अक्रमिप्यत् । पा पाने १६ ॥ पाघ्राध्मास्थाम्नादाणदृश्यर्तिसर्तिश- दसदां पिवजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यच्छेधौशीयसी- दाः। ७।३ । ७८ । पादीना पिवादयः स्युरिसंज्ञकशादौ प्र- त्यये परे । पिवादेशोऽदन्तस्तेन न गुणः । पिबति ॥आत औ णलः ७॥१॥३४॥ आदन्ताद्धातोर्णल औकारादेशः स्यात् । पपौ ॥ आतो लोप इटि च ६४६४। अजाद्योरार्धधातुकयोः किदिटोः परयो- रातो लोपः । पपतुः पपुः पपिथ पपाथ पपथुः पप । पपौ पपिव पपिम । पाता पास्यति । पिबतु अपिबत् पिबेत् ॥ एलिङि।६।४।६७। धुसंज्ञकानां मास्थादीनां च एत्वं स्यादार्धधातुके किति लिङि । पेयात् । गातिस्थेति सिचो लुक् । अपात् अपाताम् ॥ आतः ।।४।११०॥ सिलुकि आदन्तादेव झेर्जुस् ॥ उस्यपदान्तात् ।६।१।९६ । अपदान्तादकारादुसि पररूपमेकादेशः । अपुः अपास्यत् । ग्लै हर्षक्षये १७ । ग्लायति ॥ आदेच उपदेशेऽशिति दाश४५। उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्रं न तु शिति । जग्लौ ग्लाता ग्लास्यति ग्लायतु १ धातुभ्यः ॥२ 'कर्तरि शप्' इत्यादिपूर्वसूत्रेभ्य एतदनुवर्तते ॥३ 'टिवुक्लम- इत्यत शितीत्यनुवर्तते ॥ ४ 'धुमास्था-' इति पूर्वसूत्रस्यानुवृत्ति ॥ ५ सिजभ्यस्त-' इत्लत. सिच् 'अर्जुस्' इति सूत्रं चानुवर्तते ॥

·लघुकौमुद्यां अग्लायत् ग्लायेत् ॥ वान्यस्य संयोगादेः॥४॥६८। घुमास्था- देरन्यस्य संयोगादेर्धातोरात एत्वं वार्धधातुके किति लिडि । ग्लेयात् ग्लायात् ॥ यमरमनमातां सक् च |ORI७३॥ एषां सक् स्या- देभ्यः सिच इंटू स्यात्परस्मैपदेषु । अग्लासीत् अग्लास्यत् । हृ कौ- टिल्ये १८ । हरति ॥ ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ॥७४।१०। ऋद- न्तस्य संयोगादेरङ्गस्य गुणो लिटि । उपधाया वृद्धिः । जहार जह रतुः जहरुः । जबर्थ जहरथुः जह्वर । जह्वार जहर जहरिव जह्व- रिम । हर्ता ॥ ऋद्धनोः स्ये १७०। ऋतो हन्तेश्च स्यस्येट् । हरिष्यति । हरतु अह्वरत् हरेत् ॥ गुणोतिसंयोगायोः ॥४॥ २९॥ अर्तेः संयोगादेऋदन्तस्य च गुणः स्यात् यकि योदावार्थ- धातुके लिङि च । हर्यात् अवार्षीत् अहरिष्यत् । श्रु श्रवणे १९ ॥ श्रुवः शच।३।१।७४ । श्रुवः शृ इत्यादेशः स्यात् क्षुप्र- त्ययश्च । शृणोति ॥ सार्वधातुकमपित् । १।२।४। अपि- सार्वधातुकं डिद्वत् । शृणुतः ॥ हुश्रुवोः सार्वधातुके ।।४।८७ हुश्नुवोरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यण् स्यादचि सार्वधातुके । शृ- ण्वन्ति । शृणोषि शृणुथः शृणुथ । शृणोमि ॥ लोपश्चास्यान्यत- रस्यां म्वोः ।।४।१०७। असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्य लोपो वा म्वोः परयोः । शृण्वः शृणुवः शृण्मः शृणुमः । शुश्राव शुश्रुवतुः शुश्रु- .. १ 'इडत्यति' 'स्तुसुधूभ्य' आभ्या इद परस्मैपदेषु इत्यस्यानुवृत्ति ॥ २ ' दयतेर्दि-' इति पूर्वसूत्रादनुवृत्ति ॥ ३ 'अयड् यि-' इत्यादेरनुवृत्ति ॥ ४ “एरनेकाच-' इत्यस्यानुवृत्ति ॥

·तिडन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । वुः । शुश्रोथ शुश्रुवथुः शुश्रुव । शुश्राव शुश्रव शुश्रुव शुश्रुम । श्रोता श्रोष्यति शृणोतु शृणुतात् शृणुताम् शृण्वन्तु || उतश्च प्रत्ययाद- संयोगपूर्वात् ।।४।१०६॥ असंयोगपूर्वात्प्रत्ययादुतो हेर्लक् । शृणु शृणुतात् शृणुतम् शृणुत । गुणावादेशौ । शृणवानि शृणवाव शृण- वाम । अशृणोत् अशृणुताम् अशृण्वन् । अशृणोः । अशृणुतम् अशृ- णुत। अशृणवम् अशृण्व अशृणुव अशृण्म अशृणुम । शृणुयात् शृणु- याताम् शृणुयुः। शृणुयाः शृणुयातम् शृणुयात । शृणुयाम् शृणुयाव शृणुयाम । श्रूयात् अनौपीत् अश्रोप्यत् । गम्ल गतौ २० ॥ इषु- गमियमां छ: २७७ एषां छः स्यात् शिति । गच्छति ज- गाम ॥ गमहनजनखनघसां लोपः क्लित्यनङि ६४९८ एषामुपधाया लोपोऽजादौ किति न त्वडि । जग्मतुः जग्मुः । जग- मिथ जगन्थ जग्मथुः जम्म । जगाम जगम जग्मिव जग्मिम । गन्ता ॥ गमेरिट् परस्मैपदेषु ।।२।५८ गमेः परस्य सादेरार्धधातुकस्ये स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति गच्छतु अगच्छत् गच्छेत् गम्यात् ।। पुषादिद्युताद्युदितः परस्मैपदेषु ।।१।१५। श्यन्विकरणपु- पादेर्युतादेर्लदितश्च परस्य च्लेरई परस्मैपदेषु । अगमत् अगमिप्यत् ॥ इति परस्मैपदिनः ॥ एष वृद्धौ १॥ टित आत्मनेपदानां टेरे।। १७९॥ टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम् । एधते ॥ आतो डिन्तः। १ "चिणोलक्' 'अतो हे.' आभ्यामनुवृत्तिः ॥ २ 'ष्ठिवुलमु च-'असाच्छि- तीत्यस्यानुवृत्ति ॥३'च्ले. सिच्' इत्यतश्चलेरिति 'अस्यतिवक्ति-' इसत अडिति चानुवर्तते ॥

·। लघुकौमुद्यां ७२।८१॥ आतः परस्य डितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेते एधन्ते ।। थासः से २४८० टितो लस्य थासः से स्यात् । एघसे एधेथे एधध्वे । अतो गुणे । एधे एधावहे एधामहे ॥ इजादेव गुरुम- तोऽनृच्छः ।।१॥३६॥ इजादियों धातुर्गुरुमानृच्छत्यन्यस्तत आम् स्यालिटि आम्प्रत्ययवत्कृतोऽनुप्रयोगस्य । १।३।६। आम्प्रत्ययो यस्मादित्यतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । आम्प्रकृत्या तुल्य- मनुप्रयुज्यमानात् कृञोऽप्यात्मनेपदम् ॥ लिटस्तझयोरेशिरे- चू श४८१ लिडादेशयोस्तझयोरेशिरेचौ स्तः । एधाञ्चक्रे एधा- ञ्चक्राते एधाञ्चक्रिरे । एधाञ्चकृषे एधाञ्चक्राथे ॥ इणः पीध्वं लुलिटां धोऽङ्गात् ।८३१७८। इण्णन्तादनात्परेषां पीध्वंलुइ- लिटां घस्य ढः स्यात् । एधाञ्चकृट्वे । एधाञ्चक्रे एघाञ्चकृवहे एधा- ञ्चकृमहे । एधाम्बभूव एधामास । एधिता एधितारौ एधितारः । एपितासे एधितासाथे ॥ धि च ।।२५। धादौ प्रत्यये परे सस्य लोपः। एधिताध्वे ॥ ह एति।४।५२ तासस्त्योः सस्य हः स्यादेति परे । एधिताहे एधिताखहे एधितासहे। एधिष्यते एघिण्येते एधिप्यन्ते। एधिण्यसे एधिष्येथे एविष्यध्वे । एधिष्ये एघिण्यावहे एधिण्यामहे ॥ आमेतः शा९० लोट एकारस्याम् स्यात् । एधताम् एघेताम् एघन्ताम् ।। सवाभ्यां वामौ श४९१॥ सवाभ्यां परस्य लोडेतः क्रमाद्वामौ स्तः । एधख एघेथाम् एधध्वम् ॥ एत ऐ ३४९३॥ लोडुत्तमस्यैत ऐ स्यात् । एधै एधावहै एधामहै । आटश्च । ऐ- १ सयोगां-' 'रात्सस्य' इत्येताभ्यां 'लोप. सस्थ-' इति चानुवर्तते ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । धत ऐघेताम् ऐघन्त । ऐथाः ऐधेथाम् । ऐधध्वम् । ऐथे ऐधावहि ऐ- धामहि ॥ लिङः सीयुट् २०१०ससलोपः । एघेत एधेयाताम् ।। झस्य रन् २१०५। लिङो झस्य रन् स्यात् । एधेरन् । एघेथाः एधेयाथाम् एघेध्वम् ॥ इटोऽत् ।।४।१०६। लिङादेशस्य इटो. ऽत्स्यात् । एधेय एधेवहि एधेमहि ॥ सुतियोः ।।४।१०७॥ लिडस्तथोः सुट् । यलोपः । आर्धधातुकत्वात्सलोपो न । एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिषीरन् । एधिषीष्ठाः एधिषीयास्थाम् एधिषीध्वम् । एघिषीय एधिपीवहि एधिषीमहि । ऐधिष्ट ऐधिषाताम् ।। आत्मनेप- देष्वनतः ।।१।५। अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु झस्य अत् इत्यादेशः स्यात् । ऐधिषत । ऐधिष्ठाः ऐधिषायाम् ऐधिट्वम् । ऐधिषि ऐघिण्वहि ऐधिष्महि । ऐधिप्यत ऐधिष्येताम् ऐधिण्यन्त । ऐधिण्यथाः ऐधिष्येथाम् ऐधिष्यध्वम् । ऐधिप्ये ऐधिण्यावहि ऐधिण्यामहि । कमु कान्तौ २ ॥ कमणि ।।१।३०। खार्थे । डित्त्वाचइ । कामयते ॥ अयामन्ता- ल्वाय्येल्विष्णुषु ।।४।५५॥ आम् अन्त आल आय्य इन इष्णु एपुणेरयादेशः स्यात् । कामयाञ्चक्रे । आयादय इति णिइ वा । चकमे चकमाते चकमिरे । चकमिषे चकमाथे चकमिढ्ढे । चकमे चकमिवहे चकमिमहे । कामयिता कामयितासे कमिता कामयिष्यते कमिप्यते । कामयताम् अकामयत कामयेत कामयिषीष्ट कमिषीष्ट ॥ णिश्रिद्ध- सुभ्यः कर्तरि चङ् ।।१।४८ ण्यन्तात् श्यादिभ्यश्च च्लेश्चह्न स्यात्क-थै लुडि परे । कामि अ त इति स्थिते ॥ णेरनिटि ६ १'झोन्त. 'अदभ्यखात्' एते अनुवर्तते ।।

·लघुकौमुद्यां ।४।५१॥ अनिडादावार्धधातुके परे गेलोपः स्यात्॥ णौ चड्युपधा- या इखः ७४।१॥ चइपरे णौ यदङ्गं तस्योपधाया हवः स्यात् ।। चङि ।।११। चडि परे अनभ्यासस्य धात्ववयवस्यैकाचः प्रथ- मस्य द्वे स्तोऽजादेर्द्वितीयस्य ॥ सन्वल्लघुनि चडूपरेऽनग्लोपे। ७४।९३॥ चड्परे णौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीव कार्य स्याण्णावग्लोपेऽसति ॥ सन्यतः ७४७९॥ अभ्यासस्यात इत्स्यात्सनि ॥ दीर्घा लघोः ४९४लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् सन्वद्धावविषये । अचीकमत । णिडभावपक्षे ( कमेश्लेश्चड़ वाच्यः ) अचकमत अकामयिप्यत अकमिप्यत । अय गतौ ३ । अ- यते ॥ उपसर्गस्यायती दा२।१९। अयतिपरस्योपसर्गस्य यो रे. फस्तस्य लत्वं स्यात् । प्लायते पलायते ॥ दयायासश्च ॥१॥३७॥ दय् अय् आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि । अयाञ्चके अयिता अयिष्यते अयताम् आयत अयेत अयिषीष्ट ॥ विभाषेटः ८३७९॥ इणः परो य इट् ततः परेषां पीध्वंलुइलिटां धस्य वा ढः । अयिषीध्वम् अयिषीट्वम् । आयिष्ट आयिध्वम् आयिदम् आयिप्यत । द्युत दीप्तौ ४ । द्योतते ॥ तिखाप्योः संप्रसारणम् ।४।६७ अनयो- रभ्यासस्य संप्रसारणं स्यात् । दिद्युते ॥ युट्यो लुङि ।।३।९। धुतादिभ्यो लुडः परस्मैपदं वा स्याल्लुडि । पुषादीत्यइ । अद्युतत् अद्योतिष्ट अद्योतिष्यत । एवं श्विता वर्णे ५ । जिमिदा स्नेहने । निविदा स्नेहनमोचनयोः ७ । मोहनयोरित्येके । निविदा १ 'अतो लोप.' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते ॥ २ 'एकाचो द्वे प्रथमस्य' इत्या- दिपूर्वसूत्रेभ्योऽनुवृत्तिः ॥ ३ 'कृपो रो ल.' इत्यतो 'र. ल.' इत्यनयोरनुवृत्ति ॥

·तिङन्ते भ्वादिगणप्रकरणम् । चेत्येके । रुच दीप्तावमिप्रीतौ च ८ । घुट परिवर्तने ९ । शुभ दीप्तौ १० । शुभ संचलने ११ । णभ तुभ हिसायाम् १२।१३। संसु भंसु ध्वंसु अवलंसने १४।१५।१६। ध्वंसु गतौ १७॥ संभु विश्वासे १८॥ वृतु वर्तने १९। वर्तते ववृते वर्तिता ॥ वृद्भ्यः स्य- सनोः।१।३।९२ । वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात्स्ये सनि च ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्व्यः ।।२।५९॥ वृतुवृधुशृधुस्यन्दूभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येण्न स्यात्तङानयोरभावे । वर्त्यति वर्तिप्यते । वर्त- ताम् अवर्तत वर्तेत वर्तिषीष्ट अवृतत् अवर्तिष्ट अवय॑त् अवर्तिप्यत । दद दाने २० । ददते । नशसवादिगुणानाम् ।।४।१२६॥ शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणशब्देन विहितो योऽकारस्तस्यैत्वाभ्यासलोपौ न । ददे दददाते दददिरे । ददिता ददिष्यते ददताम् अददत् ददेत ददिपीष्ट अददिष्ट अददिप्यत । त्रपूपू लज्जायाम् २१ । त्रपते ॥ तृफल भजनपश्च ६४४१२२। एषामत एत्वमभ्यासलोपश्च स्या- किति लिटि सेटि थलि च । त्रेपे त्रपिता जप्ता त्रपिप्यते त्रप्स्यते त्रपताम् अत्रपत पेत त्रपिषीष्ट त्रप्सीष्ट अत्रपिष्ट अत्रप्त अत्रपि- प्यत अत्रप्स्यत ।। इत्यात्मनेपदिनः ॥ श्रिञ् सेवायाम् १ । श्रयति श्र- यते शिश्राय शिश्रिये श्रयिता श्रयिष्यति श्रयिष्यते श्रयतु श्रयताम् अश्रयत् अश्रयत श्रयेत् श्रयेत श्रीयात् श्रयिषीष्ट | चइ । अशिश्रियत् अशिनियत अश्रयिष्यत् अश्रयिष्यत । भृञ् भरणे २ । भरति भरते १ 'शेषात्कर्तरि वा क्यष-' एताभ्या परस्मैपदं वेति चानुवर्तते ॥ २ 'से- सिचि-' 'गमेरिट-' इति पूर्वसूत्रयोरनुवृत्ति ॥ ३ 'वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इत्य- तोऽनुनि ॥ ।

·६२ लघुकौमुद्यां वभार बभ्रतुः बभ्रुः । बभर्थ वभृव बभृम । बने वभृषे भर्तासि भर्तासे भरिष्यति भरिष्यते भरतु भरताम् अभरत् अभरत भरेत् भरेत ।। रिङ शयग्लिच ७४।२८। शे यकि यादावार्धधातुके लिडि च ऋतो रिडादेशः स्यात् । रीडि प्रकृते रिविधानसामर्थ्याद्दी| न । भ्रियात् ॥ उश्च ।।२।१२। ऋवर्णात्परौ लिइसिचौ कितौ स्तस्तडि । भृषीष्ट भृषीयास्ताम् अभार्षीत् ॥ इखादशात् ८।२।२७। सिचो लोपो झलि । अभृत अभृषाताम् अभरिष्यत् अमरिष्यत । हृञ् हरणे ३ । हरति हरते जहार जहे जहर्थ जहिव जहिम जहले हर्ता हरिप्य- ति हरिष्यते हरतु हरताम् अहरत् अहरत हरेत् हरेत ह्रियात् हृषीष्ट हृषीयास्ताम् अहापात् अहृत अहरिष्यत् अहरिप्यत । धृञ् धारणे ।। घरति धरते । णी प्रापणे ५ । नयति नयते । डुपचप् पाके ६ । पचति पचते पपाच पेचिथ पपक्थ पेचे पक्ता । मज सेवायाम् ७ । भजति भ- जते वभाज भेजे भक्ता भक्ष्यति भक्ष्यते अभाक्षीत् अभक्त अभ- क्षाताम् । यज देवपूजासंगतिकरणदानेपु । यजति यजते । लिट्य- भ्यासस्योभयेषाम् ।६।१।१७। वच्यादीनां ग्रह्यादीनां चाभ्या- सस्य संप्रसारणं लिटि । इयाज ॥ वचिखपियजादीनां कि- ति ।६।१५। वचिखप्योर्यजादीनां च संप्रसारणं स्यात्किति । ईजतुः ईजुः इयजिथ इयष्ठ ईजे यष्टा । षढोः कः सि । यक्ष्यति यक्ष्यते इज्यात् यक्षीष्ट अयाक्षीत् अयष्ट । वह प्रापणे ९ । वहति व- हते उवाह ऊहतुः ऊहुः । उवहिथ ॥ झषस्तथोधोऽधः। ८।४। १ "लिड्सिचौ-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ २ प्यड. सप्रसारणं' इत्यत सप्रसार- णमित्यस्यानुवृत्ति ॥

·तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् । झषः परयोस्तथोर्धः स्यान्न तु दधातेः । ढो ढे लोपः ॥ सहिवहो. रोवर्णस्यावा११२। अनयोरवर्णस्य ओत्स्याङ्कलोपे । उवोढ ऊहे वोढा वक्ष्यति । अवाक्षीत् अवोढाम् अवाक्षुः । अवाक्षीः अवोढम् अवोढ । अवाक्षम् अवाक्ष्व अवाक्ष्म । अवोढ अवक्षाताम् अवक्षत । अवोदाः अवक्षाथाम् अवोदम् । अवक्षि अवक्ष्वहि अवक्ष्महि । इति भ्वादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् ॥ अद भक्षणे १ ॥अदिप्रभृतिभ्यः शपः।।४।७२। लुक् स्यात् । अत्ति अत्तः अदन्ति । अत्सि अस्थः अस्थ । अनि अद्वः अमः ।। लिख्यन्यतरस्याम् ।।४।४। अदो घस्ल वा स्यालिटि । ज- घास । उपधालोपः । घस्य चर्वम् ॥ शासिवसिघसीनां च । ८३३६०। इण्कुम्यां परस्यैषां सस्य षः स्यात् । जक्षतुः जक्षुः । जघसिथ जक्षथुः जक्ष । जघास जघस जक्षिव जक्षिम } आद आ- दतुः आदुः ॥ इडत्यर्तिव्ययतीनाम् ।।२।६६) अद् ऋ व्यञ् एभ्यस्थलो नित्यमिद् स्यात् । आदिथ अत्ता अत्स्यति अत्तु अत्तात् अत्ताम् अदन्तु ॥ हुझल्भ्यो हेधिः।३।४।१०१ । होईल- न्तेभ्यश्च हेर्षिः स्यात् । अद्धि अत्तात् अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम । अदः सर्वेषाम् ।।३।१००। अदः परस्यापृक्तसार्वधा- तुकस्य अट् स्यात्सर्वमतेन । आदत् आत्ताम् आदन् । आदः आत्तम् आत्त । आदम् आव आन । अद्यात् अद्याताम् । अद्युः । अद्यात् १ 'अदो जन्धि' इत्यत अद इति 'लड्सनोपस्ल' इसनो घरल इति चानुवर्तते ॥ Thibrid ·६४ लघुकौमुद्यां अद्यास्ताम् अद्यासुः ॥ लुङ्सनोर्घस्ल रा॥३७॥ अदो घरल स्याल्लुडि सनि च । लदित्त्वादइ । अघसत् आत्स्यत् । हन हिसागत्योः २ । हन्ति ॥ अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुना- सिकलोपो झलि क्विति वा४॥३७॥ अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोपः स्याज्झलादौ किति डिति परे । यमिरमिनमिगमिह- निमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः । तनुषणुक्षणुक्षिणुऋणुतृणुघृणुवनुमनुतनो त्यादयः । हतः नन्ति । हंसि हथः हथ । हन्मि हन्वः हन्मः । जघान जनतुः जन्नुः ॥ अभ्यासाच्च ३।५५। अभ्यासात्परस्य हन्तेर्हस्य कुत्वं स्यात् । जघनिथ जघन्थ जघ्नथुः जन्न । जघान जघन जन्निव जनिम । हन्ता हनिष्यति हन्तु हतात् हताम् नन्तु ॥ हन्ते- जवा४।३६ हौ परे ॥ असिद्धववाभात् । ६।४।२२। इत ऊर्ध्वमापादसमाप्तेराभीयं । समानाश्रये तसिन्कर्तव्ये तदसिद्धम् । इति जस्यासिद्धत्वान्न हेल्क् । जहि हतात् हतम् हत । हनानि ह- नाव हनाम । अहन् अहताम् अनन् । अहन् अहतम् अहत । अह- नम् अहन्व अहन्म । हन्यात् ॥ आर्धधातुके ।।४।३५ ॥ इत्य- धिकृत्य ॥ हनो वध लिङि ।।४।४। लुङि च ।।४।४। वघादेशोऽदन्तः । आर्धधातुके इति विषयसप्तमी । तेनार्धधातुकोपदेशे अकारान्तत्वादतो लोपः । वध्यात् वध्यास्ताम् अवधीत् अहनिष्यत् । यु मिश्रणामिश्रणयोः ३ ॥ उतो वृद्धिलकि हलि १३८९॥ लुग्विषये उतो वृद्धिः पिति हलादौ सार्वधातुके न त्वभ्यस्तस्य । १'चजो कु-' 'हो हन्ते' इसेताभ्यामनुवृत्तिः ॥ २ 'नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके' इति सूत्रमनुवर्तते ॥

·तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ६५ यौति युतः युवन्ति । यौषि युथः युथ । यौमि युवः युमः । युयाव यविता यविष्यति यौतु युतात् अयौत् अयुताम् अयुवन् युयात् । इह उतो वृद्धिर्न । भाष्ये पिञ्च डिन्न डिच्च पिनेति व्याख्यानात् । युया- ताम् युयुः । यूयात् यूयान्ताम् यूयासुः । अयावीत् अयविप्यत् । या प्रापणे ४ । याति यातः यान्ति । ययौ याता यास्यति यातु अयात् अयाताम् ।। लङः शाकटायनस्यैव शिक्ष११। आदन्तात्परस्य लडो अर्जुस् वा स्यात् । अयुः अयान् । यायात् यायाताम् यायुः । यायात् यायास्ताम् यायासुः । अयासीत् अयास्यत् । वा गतिगन्ध- नयोः ५) मा दीप्तौ ६ा प्णा शौचे ७ था पाके ८॥ द्रा कुत्साया गती ९।प्सा भक्षणे १० रा दाने १११ ला आदाने १२। दाप लवने १३॥ ख्या प्रकथने १४। अयं सार्वधातुके एव प्रयोक्तव्यः । विद ज्ञाने १५॥ विदो लटो वा २४८३ वेचलेटः परस्मैपदाना णलादयो वा स्युः । वेद विदतुः विदुः । वेत्थ विदथुः विद । वेद विद्व विद्म । पक्षे वेत्ति वित्तः विदन्ति ॥ उषविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् । ३३१८ एभ्यो लिट्याम्वा स्यात् । विदेरदन्तत्वप्रतिज्ञानादामि न गुणः । विदाञ्चकार विवेद वेदिता वेदिष्यति ॥ विदाकुर्वन्वि- सन्यतरस्याम् ३३१४१॥ वेत्तेोटि आम् गुणाभावो लोटों लुक् लोडन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च वा निपात्यते । पुरुषवचने न विव- क्षिते । विदांकरोतु वेत्तु ॥ तनादिकृअन्य उ: ।।१७। तनादेः कृञश्च उः प्रत्ययः स्यात् । शपोऽपवादः ॥ अत उत्सार्वधातु- १'आत' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते। ५ ·॥ लघुकौमुद्यां के ६४४११०। उप्रत्ययान्तस्य कृञोऽत उत्सार्वधातुके विति । विदाङ्कुरुतात् विदाकुरुताम् विदाकुर्वन्तु । विदागुरु विदाङ्करवाणि । अवेत् अवित्ताम् अविदुः ॥ दश्च ।।७। धातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि परे सर्वा । अवेः अवेत् विद्यात् विद्यास्ताम् अवेदीत् अवेदि- प्यत् । अस भुवि १६। अस्ति ॥ नसोरल्लोपः ६४११॥ श्न- स्यास्तेश्चातो लोपः सार्वधातुके विति । स्तः सन्ति । असि स्थः स्थ । अस्मि खः स्मः ॥ उपसर्गप्रादुर्ध्यामस्तिर्यपरः ।८।३।८७१ उपसर्गेणः प्रादुसश्चास्तेः सस्य 'षो यकारेऽचि च परे । निष्यात् प्र- निषन्ति प्रादुःषन्ति । यच्परः किम् । अभिस्तः ॥ अस्तेभुः । राधा। आर्धधातुके । बभूव भविता भविष्यति । अस्तु स्तात् स्ता- म् सन्तु ॥ ध्वसोरेडावभ्यासलोपश्च ।।४।११९॥ घोरस्तेश्च एत्वं स्यात् हौ परे अभ्यासलोपश्च । एत्वस्यासिद्धत्वाद्धेर्षिः । श्नसोरि- त्यल्लोपः । तातड्पक्षे एत्वं न । परेण तातडा बाधात् । एघि स्तात् स्तम् स्त । असानि असाव असाम । आसीत् आस्ताम् आसन् । स्यात् स्याताम् स्युः । भूयात् अभूत् अभविष्यत् । इण् गतौ १७। एति इतः ॥ इणो यण् वासा८१॥ अजादौ प्रत्यये परे । यन्ति ॥ अभ्यासस्यासवणे ।।४।७८इउँवर्णयोरियडुवडौ स्तोऽसवर्णे- ऽचि । इयाय ॥ दीर्घ इणः किति ।।४।६९। इणोऽभ्यासस्य दीर्घः स्यात् किति लिटि । ईयतुः ईयुः इययिथ इयेथ एण्यति एतु ऐत् ऐ- २'अचि नु-' १ 'अपदान्तस्य मूर्धन्य.' इत्यस्मान्मूर्धन्य इत्यस्यानुवृत्ति ॥ इत्यस्यात् बोरियडुवडौ इत्यनुवर्तते ॥

·। तिङन्ते अदादिगणप्रकरणम् । ताम् आयन् । इयात् ॥ एतलिडि २४ उपसर्गात्परस्य इणोऽणो इख आर्धधातुके किति लिङि । निरियात् । उभयत आश्र- यणे नोन्तादिवत् । अभीयात् । अणः किम् । समेयात् ॥ इणो गा लुङि ।।४।४५ गातिस्थेति सिचो लुक् । अगात् ऐप्यत् । शीइ खमे १८ ॥ शीङ सार्वधातुके गुणः ।७।४।२१। कृिति चेत्य- स्थापवादः । शेते शयाते ॥ शीडो रुट ७१।६। शीडः परस्य झादेशस्यातो रुडागमः स्यात् । शेरते । शेषे शयाथे शेध्वे । शये शे- वहे शेमहे । शिश्ये शिश्याते शिश्यिरे । शयिता । शयिष्यते शेताम् शयाताम् अशेत अशयाताम् अशेरत । शयीत शयीयाताम् शयीरन् । शयिषीष्ट अशयिष्ट अशयिष्यत । इइ अध्ययने १९॥ इडिकावध्युप- सर्गतो न व्यभिचरतः । अधीते अधीयाते अधीयते ॥ गाङ् लिटि। रा४४९॥ इडो गाइ स्यालिटि । अधिजगे अधिजगाते अधिनगिरे। अध्येता अध्येष्यते अधीताम् अधीयाताम् अधीयताम् । अधीष्व अधी- याथाम् अधीध्वम् । अध्ययै अध्ययावहै अध्ययामहै । अध्यैत अध्य- याताम् अध्यैयत । अध्यैथाः अध्यैयाथाम् अध्यध्वम् । अध्यैयि अध्यैवहि अध्यैमहि । अधीयीत अधीयीयातास् अधीयीरन् । अध्येषीष्ट ॥ वि. भाषा लुलडोः ।।२०। इंडो गाइ वा स्यात् ।। गाङ्कु- दादिभ्योऽणिन्डित् ।।२।१॥ गाडादेशात्कुटादिभ्यश्च परेऽ- ञ्णितः प्रत्यया डितः स्युः ॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि। १ 'उपसर्गाद्रख-' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥२ तेनात्र 'एतेलिडि' इत्यस्य प्राप्तिन भवति ॥ ३ 'झोन्त.' इत्यतो झ इति 'अदभ्यस्त्रात्' इत्यतः अत् इति चानुवर्तते । तत्र अदित्यस्पेष्टानुरोधात्षध्यन्तत्वेन विपरिणाम ॥ ४ 'इइश्च' इति सूत्रमनुवर्तते।

·लघुकौमुद्यां ६४६६। एषामात ईत्स्याद्धलादौ कित्यार्धधातुके । अध्यगीष्ट अध्यैष्ट अध्यगीष्यत अध्यैष्यत । दुह प्रपूरणे २० । दोग्धि दुग्धः दुहन्ति । धोक्षि । दुग्धे दुहाते दुहते । धुक्षे दुहाथे धुग्ध्वे । दुहे दुहहे दुझहे। दुदोह दुदुहे दोग्धा धोक्ष्यति धोक्ष्यते । दोग्धु दुग्धात् दुग्धाम् दु- हन्तु । दुग्धि दुग्धात् दुग्धम् दुग्ध । दोहानि । दुग्धाम् दुहाताम् दु. हताम् । धुक्ष्व दुहाथाम् धुग्ध्वम् । दोहै दोहावहै दोहामहै । अघोक् अदुग्धाम् अदुहन् । अदोहम् । अदुग्ध अदुहाताम् अदुहत । अधुग्ध्वम् दुह्यात् दुहीत ॥ लिसिचावात्मनेपदेषु ।।२।११। इक्स- मीपाद्धलः परौ झलादी लिइसिचौ कितौ स्तस्तडि । धुक्षीष्ट ॥ शल इगुपधादनिटः क्सः ११४९। इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनि- टश्लेः क्सादेशः स्यात् । अधुक्षत् ॥ लुग्वा दुहदिहलिहगुहा- मात्मनेपदे दन्ये ३७३। एषां क्सस्य लुग्वा स्यादन्त्ये तडि । अदुग्ध अधुक्षत ॥ क्सस्याचि १३३७२। अजादौ तडि क्सस्य लोपः । अधुक्षाताम् अधुक्षन्त । अदुग्धाः अधुक्षथाः अधुक्षाथाम् अ- धुग्ध्वम् अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अदुहृहि अधुक्षावहि अधुक्षामहि । अ- घोक्ष्यत । एवं दिह उपचये २१। लिह आखादने २२। लेढि लीढः लिहन्ति । लेक्षि । लीढे लिहाते लिहते। लिखे लिहाथे लीट्वे । लिलेह लिलिहे लीढासि लीढासे लेक्ष्यति लेक्ष्यते । लेटु लीढात् लीढाम् लि- हन्तु । लीढि लेहानि लीढाम् अलेट् अलेडू अलिक्षत् अलिक्षत अलीढ अलेक्ष्यत् अलेक्ष्यत । बेञ् व्यक्तायां वाचि २३ ॥ ब्रुवः पश्चाना- 7 १ 'असंयोगालिद कित्' इत्यस्सात्किदित्यनुवर्तते ।। .

·तिडन्ते अदादिगणप्रकरणम् । मादित आहो त्रुवः ।।८। ब्रुवो लटस्तिवादीनां पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युर्तृवश्वाहादेश । आह आहतुः आहुः ॥ आ- हस्थः ।८।२।३५। झलि परे । चवंम् । आत्थ आहथुः ॥ब्रुव ईट् । ३९। ब्रुवः परस्य हेलादेः पित ईट् स्यात् । ब्रवीति ब्रूतः ब्रुवन्ति । ब्रूते ब्रुवाते ब्रुवते ॥ वो वचिः ।।४।२३। आर्धधातुके । उवाच ऊचतुः ऊचुः । उवचिथ उवक्थ ऊचे वक्ता वक्ष्यति वक्ष्यते ब्रवीतु ब्रूतात् ब्रुवन्तु ब्रूहि ब्रवाणि ब्रूताम् वै अब्रवीत् अबूत ब्रूयात् ब्रुवीत उच्यात् वक्षीष्ट ॥ अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽ ।।१।२२॥ एभ्यश्चलेर स्यात् ॥ वच उम् ।४।२०। अङि परे । अवोचत् अवोचत अवक्ष्यत् अवक्ष्यत । ( चर्करीतं च ) चर्करीतमिति यङ्लु- गन्तं अदादौ वोध्यम् । ऊर्गुण आच्छादने २४ ॥ ऊोतेर्वि- भाषा ।३।१०। वा वृद्धिः स्याद्धलादौ पिति सार्वधातुके । ऊ- #ति ऊोति ऊर्गुतः ऊर्गुवन्ति । ऊर्गुते ऊर्गुवाते ऊर्णवते ( ऊो- तेराग्नेति वाच्यम् ) ॥ नन्द्राः संयोगादयः ।।१३। अचः पराः सयोगादयो नदरा द्विर्न भवन्ति । नुशब्दस्य द्वित्वम् । ऊर्जुनाव ऊर्णनुवतुः ऊर्जुनुवुः ॥ विभाषोः ।।।३। इडादिप्रत्ययो वा डित्स्यात् । अर्जुनुविथ ऊर्जुनविथ । ऊर्गुविता ऊर्णविता । उणुवि- प्यति ऊर्णविष्यति अर्णोतु ऊर्गौतु ऊर्णवानि ऊर्णवै ॥ गुणो- ऽपृक्त ३२११॥ ऊतिर्गुणोऽपृक्ते हलादौ पिति सार्वधातुके । १ 'परस्मैपदाना-' इति 'विदो लटो वा' इत्यलालटो वा इति चानुवर्तते ।। २'नाभ्यस्तस्या- इसमात्सितीति 'उत्तो वृद्धि.' इत्यसादलीति चानुवर्तते ॥

·७० लघुकौमुद्यां वृद्ध्यपवादः । और्णोत् और्णोः ऊर्गुयात् ऊर्गुयाः ऊर्गुवीत ऊर्णयात् ऊर्गुविषीष्ट ऊर्णविषीष्ट ॥ ऊोंतेर्विभाषा रादा इडादौ परस्मैपदपरे सिचि वा वृद्धिः । पक्षे गुणः । और्णावीत् और्णवीत् औdवीत् और्णाविष्टाम् और्णविष्टाम् और्णविष्टाम् । और्णविष्ट और्णविष्ट औणविष्यत् औणुविष्यत् ॥ इत्यदादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् ॥ हु दानादनयोः १॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः।।४।७५। शपः श्लुः स्यात् ।। श्लौ ।६।१।१०। धातोढ़े स्तः । जुहोति जुहुतः ।। अद्भ्यस्तात् ।।१।४। झस्य । हुश्नुवोरिति यण् । जुह्वति ॥ भी- हीभृहुवां इलुवच ३३१॥३९॥ एभ्यो लिट्याम्वा स्यादामि श्ला- विव कार्य च । जुहवाञ्चकार जुहाव होता होष्यति । जुहोतु जुहुतात् जुहुताम् जुहृतु । जुहुधि जुहवानि अजुहोत् अजुहुताम् ॥ जुसि च १३८३॥ इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि । अजुवुः जुहुयात् हूयात् अहौषीत् अहोण्यत् । जिभी भये २ । बिभेति ॥ भियोऽन्य तरस्यास् ६४११५। इकारः स्याद्धलादौ विति सार्वधातुके । वि- भीतः बिभितः बिभ्यति विभयाञ्चकर विभाय भेता भेष्यति विभेतु विभितात् बिमीतात् अबिभेत् । बिभियात् विमीयात् भीयात् अभै- पीत् अभेष्यत् । ही लज्जायाम् ३३ जिहेति जिहीतः जिहियति जियाञ्च- कार जिहाय हेता हेष्यति जिहेतु अजिहेत् जिहीयात् अद्वैषीत् अहेष्यत् । १ "मिदेर्गुण' इत्यस्माद्गुण इति 'क्सस्याचि' इत्यस्मादचीति चानुवर्तते ॥

·तिङन्ते जुहोत्यादिगणप्रकरणम् । ७१ पृ पालनपूरणयोः ४॥ अतिपिपल्श्च ।।४।७७) अभ्यासस्य इकारोऽन्तादेशः स्यात् लौ । पिपर्ति ॥ उदोष्ठ्यपूर्वस्य ॥१॥ १०२॥ अद्भावयवौष्ठयपूर्वो य ऋत्तदन्तस्याङ्गस्य उत्स्यात् ॥ हलि च दारा७७ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दी| हलि । पिपू- तः पिपुरति पपार ॥ शृट्टप्रां ह्रखो वा ७॥४॥१२॥ एषां किति लिटि हखो वा स्यात् । पातुः ॥ ऋच्छत्युताम् ।।४।११॥ तौदा- दिकऋच्छेक्रधातोर्ऋतां च गुणो लिटि । पैपरतुः पपरुः ॥ वृतो वा। ७२।३८। वृवृड्भ्यामृदन्ताचेटो दी| वा स्यान्न तु लिटि । परिता परीता। परिष्यति परीष्यति पिपतु अपिपः अपिपूर्ताम् अपिपरुः पि- पूर्यात् पूर्यात् अपारीत् ।। सिचि च परस्मैपदेषु शरा४०। अत्र इटो न दीर्घः । अपारिष्टाम् अपरीष्यत् अपरिष्यत् ॥ ओहाक् त्यागे ५। जहाति ॥ जहातेश्च ।६।४।११६॥इद्वा स्याद्धलादौ तिति सार्वधातुके । जहितः ॥ई हल्यघोः ४११३॥ श्नाभ्यस्तयोरात ईत्स्यात्सार्व- धातुके विति हलि न तु घोः । जहीतः ॥ नाभ्यस्तयोरातःवाया ११२। अनयोरातो लोपः क्विति सार्वधातुके । जहति जहौ हाता हा- सति । जहातु जहितात् जहीतात् ॥ आच हौ ।।४।११७१ जहा- तेही परे आ स्वाचादिदीतौ । जहाहि जहिहि जहीहि अनहात् अ- जहुः ॥ लोपो यि ४११ जहातेरालोपो यादौ सार्वधातुके । जह्यात् । एलिडि । हेयात् । अहासीत् । अहास्यत् । माइ माने शब्दे १ चोरुपधाया-' इत्यनुवर्तते ॥ २ पपरतुरिति पक्षान्तरे ॥ ३ दाधाघ्वदाविति- विहितधुसज्ञस्येत्यर्थ.॥

·७२ लघुकौमुद्यां च ६ ॥ भृनामित् ।७४७६। भृञ् माङ् ओहाइ एषां त्रयाणाम- भ्यासस्य इत्स्यात् लौ । मिमीते मिमाते मिमते । ममे माता मास्यते मिमीताम् अमिमीत मिमीत मासीष्ट अमास्त अमास्यत् । ओहाइ गतौ ७ । जिहीते जिहाते जिहते । जहे हाता हास्यते जिहीताम् अजिहीत जिहीत हासीष्ट अहास्त अहास्यत । मृञ् धारणपोषणयोः ८ । विभर्ति विभृतः विप्रति । विभृते विभ्राते विनते । बिभराञ्चकार चमार बमर्थ वभृव विभराञ्चक्रे वने भर्ता भरिप्यति भरिप्यते बिभर्तु विभराणि विभृताम् अविभ. अविभृताम् अविभरुः अविमृत विभृयात् विनीत प्रियात् भृषीष्ट अभापति अमृत अभरिप्यत् अभरिष्यत । जुदाञ् दाने ९। ददाति दत्तः ददति । दत्ते ददाते ददते । ददौ ददे दाता दास्यति दास्यते ददातु ॥ दाधा घ्वदा ।शश२०। दारूपा धारूपाश्च धा- तवो घुसंज्ञाः स्युर्दापूदैपौ विना । वसोरित्येत्वम् । देहि दत्तम् अद- दात् अदत्त दद्यात् ददीत देयात् दासीष्ट अदात् अदाताम् अदुः॥ स्थाध्वोरिच शरा१७ अनयोरिदन्तादेशः स च कित्स्यादात्म- नेपदे । अदित अदास्यत् अदास्यत । डुवाञ् घारणपोषणयोः १० । दधाति ॥ धस्तथोश्च दारा३८ द्विरुक्तस्य झंपन्तस्य धाघातो- शो भप् स्यात्तयोः परयोः स्वोश्च परतः । धत्तः दधति दघासि घत्थ । धत्ते दधाते दधते । धत्से घट्टे । बसोरेद्धावभ्यासलोपश्च। धेहि अदधात् अधत्त दध्यात् दधीत घेयात् धासीष्ट अधात् अषित अधा- स्यत् अघास्यत । णिजिर् शौचपोषणयोः ११ । (इर इत्संज्ञा वाच्या) १ 'एकाचो कों' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ।

·तिडन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । णिजां त्रयाणां गुणः श्लो ४७। णिज् विज् विषामभ्या- सस्य गुणः स्यात् लौ । नेनेति नेनिक्तः नेनिजति । नेनिक्तं निनेज नि- निजे नेक्ता नेष्यति नेक्ष्यते नेनेक्तु नेनिग्धि | नाश्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ।।३।८७ लघूपधगुणो न स्यात् । नेनिजानि नेनिक्ताम् । अनेनेक् अनेनिक्ताम् अनेनिजुः । अनेनिजम् अनेनिक्त नेनिज्यात् निज्यात् नेनिजीत निक्षीष्ट ॥ इरितो वा ।।१५७ इरितो धातोश्लेरड् वा परस्मैपदेषु । अनिजम् अनैक्षीत् अनिक्त अनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत ।। इति जुहोत्यादयः ।। ॥ अथ तिङन्ते दिवादिगणप्रकरणम् ॥ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदखामकान्तिगतिषु १॥ दिवादिभ्यः श्यन् । ३।१।१९। शपोऽपवादः । हलि चेति दीर्घः । दीव्यति दिदेव देविता देविष्यति दीव्यतु अदीव्यत् दीन्येत् दीन्यात् अदेवीत् अदेविष्यत् । एवं पिवु तन्तुसन्ताने २१ नृती गात्र- विक्षेपे ३। नृत्यति ननर्त नर्तिता ॥ सेऽसिचि कृतचूतच्छुदत- दतः ॥२।२७। एभ्यः परस्य सिज्मिन्नस्य सादेरार्धधातुकस्बेड़ा । नर्तिष्यति नर्त्यति नृत्यतु अनृत्यत् नृत्येत् नृत्यात् अनीत् अनति- प्यत् अनय॑त् । त्रसी उद्वेगे ४ । वा प्राशेति श्यन्वा । त्रस्यति तत्रास ॥ वा भ्रमुत्रसाम् ।।४।१२४॥ एषां किति लिटि सेटि थलि च एत्वाभ्यासलोपौ वा । सतुः तत्रसतुः त्रेसिथ तत्रसिथ त्रसिता । शो तनूकरणे ५॥ ओतः श्यनि ७७१। लोपः स्यात् श्यनि । श्यति श्यतः श्यन्ति । शशौ शशतुः शशुः । शाता शास्यति ।

·७४ लघुकौमुद्यां विभाषा प्राधेट्शाच्छासः ।।४।७८) एभ्यः सिचो लुग्वा स्यात् परस्मैपदे परे। अशात् अशाताम् अशुः ॥ यमरमनमातां सच ॥७३॥ एषां सक् स्यात् एभ्यः सिच इट् स्यात् परस्मैप- देषु । इट्सको । अशासीत् अशासिष्टाम् । छो छेदने ६। छयति । षो- ऽन्तकर्मणि ७ स्यति ससौ । दोऽवखण्डने । यति ददौ देयात् ,अदात् । व्यध ताडने ९ ॥ अहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चति- पृच्छतिभृजतीनां डिति च ।।१।१६। एषां संप्रसारणं स्या- किति ङिति च । विध्यति विव्याध विविधतुः विविधुः विन्यधिथ विव्यद्ध व्यद्धा व्यत्स्यति विध्येत् विध्यात् अव्यात्सीत् । पुष पुष्टौ १०॥ पुष्यति पुपोष पुपोषिथ पोष्टा पोक्ष्यति । पुषादीत्यइ । अपुषत् । शुष शोषणे ११ । शुष्यति शुशोष अशुषत् । णश अदर्शने १२ । नश्यति ननाश नेशतुः ॥ रधादिभ्यश्च ।७।२।४५। रध्नशूतृहप् द्रुमुहष्णुष्णिह् एभ्यो बेलाद्यार्धधातुकस्य वेट् स्यात् । नेशिथ ॥ मस्जिनशोझलि ७११६०। नुम् स्यात् । ननंष्ठ नेशिव नेश्व नेशिम नेश्म नशिता नष्टा नशिष्यति नक्ष्यति नश्यतु अनश्यत् नश्येत् नश्यात् अनशत् । घूइ प्राणिप्रसवे १३ । सूयते सुषुवे । क्रादि- नियमादिट् । सुषुविषे सुषुविवहे सुषुविमहे सोता सविता । दूइ परि- तापे १४। दूयते । दीइ क्षये १५। दीयते॥ दीडो युडचि विति। दावाद। दीडः परस्याजादेः क्वित आर्धधातुकस्य युटू । (बुग्युटावुवड्- यणोः सिद्धौ वक्तव्यौ ) दिदीये ॥ मीनातिमिनोतिदीड १ 'आर्धधातुकस्येवलादे' इत्यनुवर्तते ॥

·तिडन्ते दिवादिगणप्रकरणम् । ल्यपि च ।।१५०। एषामात्वं स्यात् त्यपि चादशित्येनिमित्ते । दाता दास्यति अदास्त । डीड् विहायसा गतौ १६। डीयते डिड्ये ड- यिता। पीइ पाने १७/पीयते पेता अपेष्ट । माइ माने १८। मायते ममे। जनी प्रादुर्भावे १९॥ ज्ञाजनोर्जा ७३७९॥ अनयो देशः स्यात् शिति । जायते जज्ञे जनिता जनिप्यते ॥ दीपजनबुधपूरिता- यिष्यायिभ्योऽन्यतरस्याम् । ३।१।६१ । एभ्यश्लेश्चिण्वा स्यात् एकवचने तशब्दे परे ॥ चिणो लुक ६४।१०४॥ चिणः परस्य तशब्दस्य लुक् स्यात् ॥ जनिवध्योश्च ३३५। अनयो- रुपधाया वृद्धिर्न स्याँच्चिणि ब्णिति कृति च । अननि अजनिष्ट । दीपी दीप्तौ २० दीप्यते दिदीपे अदीपि अदीपिष्ट । पद गतौ २१ । पद्यते पेदे पत्ता पत्सीष्ट ॥ चिण ते पदः ।।१०। पदश्लेश्चिण् स्वातशब्द परे । अपादि अपसाताम् अपत्सत । विद सत्तायाम् २२॥ विद्यते वेचा अवित्त । बुध अवगमने २३। वुध्यते वोद्धा भोत्स्यते भु- सीट अवोधि अवुद्ध अभुत्साताम् । युध सपहारे २४॥ युध्यते युयुधे योद्धा अयुद्ध । सृज विसर्गे २५। सृज्यते ससृजे समृजिपे ॥ सृजि- दृशोझल्यमकिति ।।१।५८ अनयोरमागमः स्याज्झलादाव- किति । स्रष्टा स्रक्ष्यति सूक्षीष्ट असृष्ट असृक्षाताम् । मृष तितिक्षायाम् २६॥ मृष्यति मृष्यते ममप ममर्पिथ ममृषिष मर्षितासि मर्षितासे मर्पि- प्यति मर्पिप्यते । णह बन्धने २७/ नाते नह्यति ननाह ननद्ध नेहिथ नेहे नद्धा नत्स्यति अनात्सीत् अनद्ध ॥ इति दिवादयः ।। १ ज्ञाधातोर्जनधातोश्च ॥ २ 'आतो युक् चिण्कृतो.' इत्यनुवर्तते ॥

·७६ लघुकौमुद्यां ॥ अथ तिङन्ते स्वादिगणप्रकरणम् ॥ पुञ् अभिषवे १ ॥ स्वादिभ्यः श्रुः ।।१।७३। शपोऽपवादः । सुनोति सुनुतः । हुश्शुवोरिति यण् । सुन्वन्ति । सुन्वः सुनुवः । सुनुते सुन्वाते सुन्वते । सुन्वहे सुनुवहे सुपाव सुपुवे सोता सुनु सुनवानि सुनवै सुनुयात् सूयात् ॥ स्तुसुधूभ्यः परस्मैपदेषु ।।२।७२। एभ्यः सिच ईट् स्यात् परसैपदेषु । असावीत् असोष्ट। चिञ् चयने २। चिनोति चिनुते ॥ विभाषा चे७३।५८ अभ्यासात्परस्य कुत्वं वा स्यात्सनि लिटि च । चिकाय चिचाय चिक्ये चिच्ये अचैषीत् अचेष्ट । स्तृञ् आच्छादने ३। स्तृणोति स्तृणुते ॥ शपूर्वाः खयः। ४६१॥ अभ्यासस्य शपूर्वाः खयः शिष्यन्तेऽन्ये हलो लुप्यन्ते । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे । गुणोतीति गुणः । स्तर्यात् ॥ ऋतश्च सं- योगादेः ।।४३॥ ऋदन्तात्सयोगादेः परयोर्लिइसिचोरिडा स्या- तडि । स्तरिपीट स्तृषीष्ट अस्तरिष्ट अस्तृत । धूञ् कम्पने | धुनोति धूनुते दुधाव । वरतीति वेट् । दुधविथ दुधोथ ॥ श्युका किति । २।११। श्रिज एकाच उगन्ताच गिरिकतोरण न । परमपि खर- त्यादिविकल्पं वाधित्वा पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसामर्थ्यादनेन नि- धे प्राप्ते कादिनियमान्नित्यमिट् । दुधुविव दुधुवे अधावीत् अधविष्ट अधोष्ट अधविष्यत् अधोष्यत् अधविष्यताम् अधोष्यताम् अधविष्यत अधोष्यत ॥ इति खादयः ॥ १ 'इडत्यति-' इत्यत्मादिटोऽनुवृत्तिः ॥ २ 'चजो कु-' 'अभ्यासाच' 'सलि- टोर्जेः' इति सूत्राणामनुवृत्तिः ॥ ३ 'नेड्वशि कृति' इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । ७७ ॥ अथ तिङन्ते तुदादिगणप्रकरणम् ॥ तुद व्यथने १ ॥ तुदादिभ्यः शः ।।११७७॥ शपोऽपवादः । तुदति तुदते तुतोद तुतोदिथ तुतुदे तोत्ता अतौत्सीत् अतुत्त । णुद प्रेरणे २। नुदति नुदते नुनोद नोत्ता । अस्ज पाके ३ । ग्रहि- ज्येति संप्रसारणम् । सस्य श्रुत्वेन शः । शस्य जश्त्वेन जः । भृजति भृजते ॥ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् १६४४७ भ्रस्जे रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके । मित्त्वा- दन्त्यादचः परः । स्थानषष्ठीनिर्देशाद्रोपधयोनिवृत्तिः । बभर्ज वमर्जतुः वमर्जिय वमष्टं बम्रज वभ्रज्जतुः वभ्रजिथ । स्कोरिति सलोपः । त्रश्चेति षः । वभ्रष्ठ वमले वनजे भष्टी भ्रष्टा भ्रक्ष्यति भीति । किति रमागमं बाधित्वा संप्रसारण पूर्वविप्रतिषेधेन । भृज्यात् भृज्या- ताम् भृज्ज्यासुः । भीष्ट प्रक्षीष्ट अभाति अनाक्षीत् अभष्ट अश्रष्ट । कृष विलेखने ४ । कृपति कृपते चकर्प चकृपे ॥ अनुदात्तस्य च- दुपधस्यान्यतरस्याम् ।।१।५९॥ उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदुपधस्त- स्याम्वा स्याज्झलादावकिति । अष्टा की कृक्षीष्ट । (स्पृशमृशकृषतृप- हपां च्ले: सिज्वा वाच्यः ) अक्राक्षीत् अकात् िअकृक्षत् अकृष्ट अकृक्षाताम् अकृक्षत । अकृक्षत अकृक्षाताम् अकृक्षन्त । मिल सङ्गमे ५ । मिलति मिलते मिमेल मेलिता अमेलीत् । मुच्ल मोचने ६ ॥ शे मुचादीनाम् ।७।११५९। मुग्लिविलुप्सिच्कृखिपिशां नुम् स्यात् शे परे। मुञ्चति मुञ्चते मोक्ता मुच्यात् मुक्षीट अमुचत अमुक्त अमुक्षाताम् । लुप्ल छेदने ७ लुम्पति लुम्पते लोप्ता अलपत् अ- ·लघुकौमुद्यां लुप्त । विल लामे । विन्दति विन्दते विवेद विविद । व्याघभूतिमते सेटू । वेदिता । भाष्यमतेऽनिए । परिवेत्ता । षिच क्षरणे ९ । सिञ्चति सिञ्चते ॥ लिपिसिचिह्नश्च ३३१४५३। एभ्यश्चलेरङ् स्यात् । असिचत् ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ।।१।२४। लिपिसिचिह्नः परस्य च्लेरङ् वा स्यात् तडि | असिचत असिक्त । लिप उपदेहे १० । उपदेहो वृद्धिः । लिम्पति लिम्पते लेता अलिपत् अलिपत अलिप्त । इति उभयपदिनः॥ कृती छेदने ११॥ कृन्तति चकर्त कर्तिता कतिष्यति कर्त्यति अकर्तीत् । खिद परिघाते १२। खिन्दति चिखेद खेत्ता । पिश अवयवे १३। पिंशति पेशिता। ओबश्थू छेदने १४। वृश्चति वज्रश्चवश्चिथ ववष्ठ व्रश्चिताबष्टा ब्रश्चिष्यति व्रक्ष्यति वृश्श्यात् अत्रश्चीत् अनाक्षीत् । व्यच व्याजीकरणे १५१ विचति विव्याच विविचतुः व्यचिता व्यचि- प्यति विच्यात् अव्याचीत् अव्यचीत् । व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते । अनसीति पर्युदासेन कृन्मानविषयत्वात् । उछि उच्छे १६। उन्छति । उञ्छः कणश आदानं कणिशादर्जनं शिलमिति या- दवः । ऋच्छगतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु १७। ऋच्छति । ऋच्छत्युतामिति गुणः । द्विहलग्रहणस्याऽनेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आन→ आन तुः ऋच्छिता। उज्झ उत्सर्गे १८१ उज्झति । लुभ विमोहने १९| लुभति ॥ तीषसहलुभरुषरिषः ।।४८ इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्ध- धातुकरपेड्डा स्यात् । लोमिता लोब्धा लोमिष्यति । तृप तृम्फ तृप्तौ २१ । तृपति ततर्प तंर्पिता अतीत् । तृम्फति (शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः) आदिशब्दः प्रकारे। तेन येऽत्र नकारानुषतास्ते तृम्फादयः ।

·तिडन्ते तुदादिगणप्रकरणम् । ततृम्फ तृपयात् । मृड पृड सुखने २३। मृडति पृडति । शुन गतौ २४ । शुनति । इष इच्छायाम् २५। इच्छति । एपिता एटा एषिष्यति इ- प्यात् ऐषीत् । कुट कौटिल्ये २६। गाइकुटादीति डित्वम् । चुकुटिथ चुकोट चुकुट कुटिता। पुट संश्लेषणे २७। पुटति पुटिता । स्फुट विकसने २८॥ स्फुटति स्फुटिता । स्फुर स्फुल संचलने ३०। स्फुरति स्फुलति ।। स्फुरतिस्फुलत्योर्निनिविभ्यः ।।३७६॥ षत्वं वा स्यात् । निष्फुरति निःफुरति । णू स्तवने ३११ परिणूतगुणोदयः । नुवति नु- नाव नुविता । हुमस्जो शुद्धौ ३२१ मज्जति ममज । मस्जिनशोरिति नुम् ( मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम् वाच्यः) संयोगादिलोपः । ममइक्थ ममजिथ मइका मइक्ष्यति अमाइक्षीत् अमाइक्ताम् अमाइक्षुः । रुजो भङ्गे ३३। रुजति रोक्का रोक्ष्यति अरौक्षीत् । भुजो कौटिल्ये ३४। रुजिवत् । विश प्रवेशने ३५। विशति । मृश आमर्शने ३६॥ आमर्शनं स्पर्शः। अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् । अम्राक्षीत् अमात् िअमृक्षत् । पद विशरणगत्यवसादनेषु ३७। सीदतीत्यादि । शब्स शातने ३८ ॥ शदेः शितः १३०६०। शिद्धाविनोऽसाचडानौ स्तः । शीयते शीयताम् अशीयत शीयेत । शशाद शत्ता शत्स्यति अशदत् अश- स्थत् । कृ विक्षेपे ३९ ॥ ऋत इद्धातोः ।११।१००। ऋदन्तस्य थातोरजस्य इत्स्यात् । किरति चकार चकरतुः चकरुः करीता क- रिता कीर्यात् ॥ किरती लवने ।।१।१४०। उपाकिरतेः सुट् छे- दने । उपस्किरति ॥ अडभ्यासव्यवायेऽपि वा११३६॥ (सुटू- १"किरती लवने' इत्यनेन विहित सुट अडभ्यासव्यवधानेऽपि भवतीत्यर्थः ।

·लघुकौमुद्यां कात्पूर्व इति वक्तव्यम् ) उपास्किरत् उपचस्कार ॥ हिंसायां प्र- तेश्च ।।११४१॥ उपात्प्रतेश्च किरतेः सुट् स्याद्धिंसायाम् । उप- स्किरति प्रतिस्किरति । गृ निगरणे ४०॥ अचि विभाषा २२॥ गिरते रेफस्य लोऽजादौ प्रत्यये । गिरति- गिलति जगार जगाल जगरिथ जगलिथ गरिता गरीता गलिता गलीता । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् ४१। अहिज्या इति संप्रसारणम् । पृच्छति पप्रच्छ पप्रच्छतुः पप्रच्छुः । प्रष्टा प्रक्ष्यति अप्राक्षीत् । मृइ प्राणत्यागे ४२ ॥ म्रियते- ललिङोश्च ।१।३।६१। लुइलिडोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृडस्तङ् नान्यत्र । रिड् । इयइ । प्रियते ममार मर्ता मरिष्यति मृषीष्ट अ- मृत । पृड् व्यायामे ४३। प्रायेणायं व्याइपूर्वः । व्याप्रियते व्यापले व्यापप्राते व्यापरिष्यते व्यापृत व्यापृषाताम् । जुषी प्रीतिसेवनयोः ४४। जुषते जुजुषे । ओविजी भयचलनयोः ४५। प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजते । विज इट् ।१०।२विजेः पर इडादिप्रत्ययो डिद्वत् । उद्विजिता ॥ इति तुदादयः ॥ ॥ अथ तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् ॥ रुविर् आवरणे १ ॥ रुधादिभ्यः श्नम् ॥३।११७८॥ शपो- ऽपवादः । रुणद्धि । श्नसोरल्लोपः । रुन्द्धः रुन्धन्ति । रुणत्सि रुन्द्धः रुन्छ । रुणध्मि रुन्ध्वः रुन्ध्मः । रुन्द्धे रुन्धाते रुन्धते । रुन्त्से रुन्धाथे रुन्छे । रुन्धे रुन्ध्वहे रुन्धमहे । रुरोध रुरुधे रोद्धा रोत्स्यति रोत्स्यते रुणझु रुन्द्धात् रुन्द्राम् रुन्धन्तु । रुन्द्धि रुणधानि रुणधाव रुणधाम रुन्ताम् रुन्धाताम् रुन्धताम् रुन्ख रुणधै रुणधावहै रुणधामहै ।

·तिङन्ते रुधादिगणप्रकरणम् । ८१ अरुणत् अरुणद् अरुन्द्धाम् अरुन्धन् रुन्ध्यात् रुन्धीत् रुध्यात् रु- सीष्ट अरुधत् अरौत्सीत् । अरुद्ध अरुत्साताम् अरुत्सत । अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । भिदिर विदारणे २ । छिदिर द्वैधीकरणे ३ । युजिर योगे ४। रिचिर विरेचने ५। रिणक्ति रिले रिरेच रेक्ता रेक्ष्यति अरिणक् अरिचत् अरक्षीत् अरिक्त । विचिर् पृथग्भावे ६ । विनक्ति विके । क्षुदिर संपेषणे ७ । क्षुणत्ति क्षुन्ते क्षोत्ता अक्षुदत् अक्षौत्सीत् अक्षुत्त । उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः । कृणत्ति छन्ते चच्छर्द। सेसिचीति वेट् । चच्छ्रुत्से चच्छृदिषे छर्दिता छर्दिष्यति छर्त्यति अच्छृदत् अच्छीत् । अच्छर्दिष्ट । उतृदिर हिसानादरयोः ९। तृणति तृन्ते । कृती वेष्टने १० कृणत्ति । तृह ११ हिसि हिंसायां १२ ॥ तृणह इम् ३२९२तृहः भमि कृते इमागमो हलादौ पिति । तृणेदि तृण्डः ततर्ह तर्हिता अतृणेट् । नान्नलोपः हिनस्ति जिहिस हिसिता । उन्दी क्लेदने १३ । उनत्ति उन्तः उन्दन्ति उन्दाञ्चकार । औनत् औन्ताम् औन्दन् । औनः औनत् औनदम् । अक्षू व्यक्तिम्रक्ष- णकान्तिगतिषु १४ । अनक्ति अङ्गः अनन्ति । आनल आनलिथ आनइक्थ अञ्जिता अइक्ता अइग्धि अनजानि आनक् ॥ अजेः सिचि रा७१। अलेः सिचो नित्यमिट् स्यात् । आञ्जीत् । तञ्चू संकोचने १५ । वनक्ति तङ्का तश्चिता । ओविजी भयचलनयोः १६ ॥ विनकि विङ्गः । विज इडिति ङित्त्वम् । विविजिथ विजिता अविना अविजीत् । शिफल विशेषणे १७ । शिनष्टि शिष्टः शिंषन्ति । शिनक्षि शिशेष शिशेषिथ शेष्टा शेक्ष्यति । हेषिः । शिण्डि शिनषाणि अशि- ·८२ लघुकौमुद्यां नटू शिष्यात् शिष्यात् अशिषत् । एवं पिग्ल संचूर्णने १८ । भल्लो आमर्दने १९ ॥ नान्नलोपः दाहा२३ नमः परस्य नस्य लोपः स्यात् । भनक्ति वभञ्जिथ वभक्थ भड्डा भइग्धि अभाइक्षीत् । भु- ज पालनाभ्यवहारयोः २० । भुनक्ति भोक्ता भोक्ष्यति अमुनक् ॥ भुजोऽनवने ॥१॥३॥६६॥ तडानौ स्तः । ओदनं भुते । अनवने किम् । महीं भुनक्ति । जिइन्धी दीप्तौ २१ । इन्द्धे इन्धाते इन्धते । इन्से इन्वे इन्धाञ्चक्रे इन्धिता इन्द्धाम् इन्धाताम् इनधै ऐन्ध ऐन्धा- ताम् । ऐन्द्धाः । विद विचारणे २२ । विन्ते वेत्ता । इति रुधादयः ॥ अथ तिङन्ते तनादिगणप्रकरणम् ॥ तनु विस्तारे ॥ १ ॥ तनादिकृश्य उः ११७९॥ शपोऽप. वादः । तनोति तनुते ततान तेने तनितासि तनितासे तनिष्यति तनि- प्यते तनोतु तनुताम् अतनोत् अतनुताम् तनुयात् तन्वीत तन्यात् त- निषीष्ट अतनीत् अतानीत् ॥ तनादिभ्यस्तथासोः ।।४७९॥ तनादेः सिचो वा लुक् स्यात्तथासोः । अतत अतनिष्ट अतथाः अत. निष्ठाः अतनिष्यत् अतनिष्यत । षणु दाने २ । सनोति सनुते ।। ये विभाषा ६४४४३॥ जनसनखनामात्वं वा यादौ क्विति । सायात् सन्यात् ॥ जनसनखनां सञ्झलो वा एषामाकारो- ऽन्तादेशः स्यात् सनि झलादौ किति । असात असनिष्ट असाथाः असनिष्ठाः । क्षणु हिंसायाम् ३। क्षणोति क्षणुते । हयन्तेति न वृद्धिः। अक्षणीत् अक्षत अक्षणिष्ट अक्षयाः अक्षणिष्ठाः । क्षिणु च ४ । उप्रत्यये लघूपधस्य गुणो वा । क्षिणोति क्षेणोति क्षेणिता अक्षणीत् अ- क्षित अक्षेणिष्ट । तृणु अदने ५। तृणोति तर्णोति तृणुते तणुते । डु- ·तिडन्ते क्यादिगणप्रकरणम् । कृञ् करणे ६ । करोति ॥ अत उत्सार्वधातुके ।६।४।११०॥ उप्रत्ययान्तकृतोऽकारस्य उत्स्यात्सार्वधातुके विति । कुरुतः ॥ न भकुर्छराम् ।८।२७९॥ भस्य कुर्छरोश्चोपधाया न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतः वा४।१०८ करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपो म्वोः परयोः । कुर्वः कुर्मः कुरुते चकार चके कर्ता करिष्यति करि- प्यते करोतु कुरुताम् अकरोत् अकुरुत ॥ ये च ।।४।१०९॥ कृल उलोपो यादौ प्रत्यये परे । कुर्यात् कुर्वीत क्रियात् कृषीष्ट अकार्षीत् अकृत अकरिष्यत् अकरिष्यत ॥ संपरिभ्यां करोतो भूषणे ।।१।१३७॥ समवाये च ।।१।१३८॥ संपरिपूर्वस्य करोतेः सुट् स्याद्भूषणे संघाते चार्थे । संस्करोति । अलंकरोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सङ्घीभवन्तीत्यर्थः । संपूर्वस्य कचिदभूषणेऽपि सुटू । सं- स्कृतंभक्षा इति ज्ञापकात् ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्या- हारेषु च ।६।९।१३९। उपात्कृनः सुटू स्यादेवर्थेषु चात्मा- गुक्तयोरर्थयोः । प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकृतमेव वैकृतं विकारः । वाक्याध्याहार आकाहितैकदेशपूरणम् । उपस्कृता कन्या । उप- स्कृता ब्राह्मणाः । एषो दकस्योपस्कुरुते । उपस्कृतं मुझे । उपस्कृतं बते । वनु याचने ७ । वनुते ववने । मनु अवबोधने ८। मनुते मेने म- निता मनिष्यते मनुताम् अमनुत मन्वीत मनिषीष्ट अमनिष्ट अमत अमनिप्यत ॥ इति तनादयः ॥ अथ तिडन्ते क्यादिगणप्रकरणम् ॥ डुक्रीन् द्रव्यविनिमये १ ॥ त्र्यादिभ्यः ना ३११८११ श- ·२४ लघुकौमुद्यां पोऽपवादः । क्रीणाति । ईहल्यघोः । क्रीणीतः । भाभ्यस्तयोरातः । क्रीणन्ति । क्रीणासि क्रीणीथः क्रीणीथ । क्रीणामि क्रीणीवः क्री- णीमः । क्रीणीते क्रीणाते क्रीणते । क्रीणीषे क्रीणाथे क्रीणीध्वे । क्रीणे क्रीणीवहे क्रीणीमहे । चिक्राय चिक्रियतुः चिक्रियुः । चि. क्रेथ चिक्रयिथ चिक्रिये क्रेता ऋष्यति क्रेप्यते क्रीणातु क्रीणी- तात् क्रीणीताम् अक्रीणात् अक्रीणीत क्रीणीयात् क्रीणीत क्रीयात् ऋषीष्ट अऋषीत् अक्रेष्ट अक्रेष्यत् अक्रेष्यत । प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च २ । प्रीणाति प्रीणीते । श्रीज् पाके ३ । श्रीणाति श्रीणीते । मीन हि. सायाम् ४ ॥ हिनुमीना ।४।१५। उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्यै- तयोर्नस्य णः स्यात् । प्रमीणाति प्रमीणीते । मीनातीत्यात्वम् । ममौ मिम्यतुः ममिथ ममाथ मिम्ये माता मास्यति मीयात् मासीष्ट अमा- सीत् अमासिष्टाम् अमास्त । पिञ् बन्धने ५। सिनाति सिनीते सि- पाय सिष्ये सेता । स्कुञ् आप्रवणे ६ ॥ स्तन्भुस्तुन्भुस्कन्भु- 'स्कुन्भुस्कुझ्यः श्रुश्च ।।१।८। चात् भा । स्कुनोति स्कु- नाति स्कुनुते स्कुनीते चुस्काव चुस्कुवे स्कोता अस्कौषीत् अस्कोष्ट । स्तन्भ्वादयश्चत्वारः सौत्राः । सर्वे रोधनार्थाः परस्मैपदिनः ॥ हल: नः शानज्झौ ।।१८। हलः परस्य श्नः शाननादेशः स्यादौ परे । स्वभान ॥ जुस्तम्भु चुम्लुचुगुचुग्लुचुग्लुबुश्विभ्यश्च ।३।१।५८ च्लेरङ्ग वा स्यात् ॥ स्तन्भे।।८।३।६७। स्तन्भेः सौत्रस्य सस्य षः स्यात् । व्यष्टभत् अस्तम्भीत् । युञ् १ 'एकाजुत्तरपदे ण.' इति सूत्राण्ण इत्यनुवर्तते ॥

·तिङन्ते ज्यादिगणप्रकरणम् । वन्धने ७ । युनाति युनीते योता । कूञ् शब्दे ८ । नूनाति नूनीते कविता । दूनू हिंसायाम् ९। द्रूणाति द्रूणीते । पूज् पवने १० ॥ प्वादीनां इखः । ७।३।८०। पूलस्तृञ्कृञ्चधूच्- शूप मृदनकृऋगृज्यारीलीलीप्लीनां चतुर्विशतेः शिति हखः । पुनाति पुनीते पविता । लून् छेदने ११ । लुनाति लुनीते । स्तृञ् आच्छादने १२ । स्तृणाति । शपूर्वाः खयः । तस्तार तस्तरतुः तस्तरे स्तरिता स्तरीता स्तृणीयात् स्तृणीत स्तीर्यात् ॥ लिसि- चोरात्मनेपदेषु ७२४२॥ वृवृन्भ्यामृदन्ताच परयोर्लिइसि- चोरिडा स्याचडि ॥ न लिङि रा३९॥ वृत इटो लिङि न दीर्घः । स्तरिपीष्ट । उश्चेति कित्त्वम् । स्तीष्टि । सिचि च परस्मै- पदेषु । अस्तारीत् अस्तारिष्टाम् अस्तारिपुः । अस्तरिष्ट अस्तीष्ट । कुन हिसायाम् १३ । कृणाति कृणीते चकार चकरे । वृञ् वरणे १४॥ वृणाति वृणीते ववार ववरे वरिता वरीता । उदोष्ठ्येत्युत्वम् । वूर्यात वरिषीष्ट वूर्षीप्ट अवारीत् अवारिष्टाम् अवरिष्ट अवरीष्ट अबूट । धूजू कम्पने १५ । धुनाति धुनीते धोता पविता अधावीत् अधविष्ट अधोष्ट । ग्रह उपादाने१६। गृह्णाति गृहीते जग्राह जगृहे ।। ग्रहोलिटि दीर्घः ७२।३७। एकाचो ग्रहेविहितस्पेटो दीर्थो न तु लिटि । ग्रहीता गृहातु ॥ हलः नः शानज्झाविति नः शानजादेशः । गृहाण गृह्यात् ग्रहीषीष्ट । यन्तेति न वृद्धिः । अग्रहीत् अग्रहीष्टाम् अग्रहीष्ट अग्रहीषाताम् । कुप निष्कर्षे १७ । कुष्णाति कोषिता । अश भोजने १८ । अनाति आश अगिता अशिप्यति अश्नातु ·८६ लघुकौमुद्यां अशान । मुष स्तेये १९ । मोपिता मुषाण । ज्ञा अववोधने २० । जज्ञौ । वृद्भ संभक्तौ २१ । वृणीते ववृषे ववृद्ध वरिता वरीता अवरिष्ट अवरीष्ट अवृत ॥ इति ज्यादयः ॥ अथ तिङन्ते चुरादिगणप्रकरणम् ॥ चुर स्तेये १॥ सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेना- लोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ३०२६। एभ्यो णिच् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धम् । ते- पामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु खार्थे । पुगन्तेति गुणः । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । तिप्शवादि गुणायादेशौ । चोरयति ॥ णिचश्च ।१।३१७४। णिजन्तादात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले । चोरयते चोरयामास चोरयिता चोर्यात् चोरयिषीष्ट । णिश्रीति चड् । णौ चङीति हसः । चडि द्वित्वम् । हलादिः शेषः । दीपों लघोरि- त्यभ्यासस्य दीर्घः । अचूचुरत् अचूचुरत । कथ वाक्यप्रवन्धे २ । अ- ल्लोपः ।। अचः परस्मिन्पूर्वविधौ ।१।११५७ परनिमित्तोऽजा- देशः स्थानिवत्स्यात्स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य विधौ कर्तव्ये । इति स्थानिवत्त्वान्नोपधावृद्धिः । कथयति । अग्लोपित्वाद्दीर्घसन्वद्भावौ न । अचकथत् । गण संख्याने ३। गणयति ॥ ई च गणः ॥४॥ ९७ गणयतेरभ्यासस्य ईत्स्याच्चादच्चपरे णौ । अजीगणत् अजग- णत् ॥ इति चुरादयः ॥ - १ 'अतो लोप.' इत्यनेनान्साकारस्य लोपः॥

·तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् । अथ तिङन्ते ण्यन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ खतन्त्रः कर्ता शा५४ क्रियायां खातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ तत्मयोजको हेतुश्च ॥५५॥ कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञः कर्तृसज्ञश्च स्यात् ॥ हेतुमति च ।३।१।२६ । प्रयो- जकव्यापारे प्रेषणादौ च वाच्ये घातोणिच् स्यात् । भवन्तं प्रेरयति भावयति ॥ ओः पुयण्ज्यपरे ७४४१८० सनि परे यदनं तद- वयवाभ्यासोकारस्य इत्स्यात्पवर्गयण्जकारेण्ववर्णपरेषु परतः । अवी- भवत् । ष्ठा गतिनिवृत्तौ ।। अतिहीव्लीरीयीक्ष्माय्यातां पु- इौ ।।३६। स्थापयति ॥ तिष्ठतेरित् जाए। उपधाया इदादेशः स्याचइपरे णौ । अतिष्ठिपत् । घट चेष्टायाम् ॥ मितां हखः वा४९ घटादीनां ज्ञपादीनां च हखः । घटयति । ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च । ज्ञपयति अजिज्ञपत् ।। इति ण्यन्तप्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते सन्नन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा ॥२१॥७॥ इषिकर्मण इषिणैककर्तृकाद्धातोः सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् । पठ व्यक्तायां वाचि ॥ सन्योः ।।११। सन्नन्तस्य यडन्तस्य च प्रथमस्यैकाचो द्वे स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्य । सन्यतः । पठितुमि- च्छति पिपठिपति । कर्मणः किम् । गमनेनेच्छति । समानकर्तृका- किम् । शिष्याः पठन्त्वितीच्छति गुरुः । वाग्रहणाद्वाक्यमपि । लुइसनो- १ 'भृनामित्' इत्यस्मात् इदित्यनुवर्तते ॥२ अादीना पुगागमः स्याण्णो परे ॥

·लघुकौमुद्यां घस्ल ॥ सः स्यार्धधातुके ।।४।४९। सस्य तः स्यात्सादावार्थ- धातुके । अत्तुमिच्छति जिघत्सति ॥ एकाच इति नेटू ॥ अज्झन- गमां सनि ६४१६। अजन्तानां हन्तेरजादेशगमेश्च दीपों झलादौ । सनि ॥ इको झलू ।१।२।९। इगन्ताज्झलादिः सन्किस्यात् । ऋत इद्धातोः । कर्तुमिच्छति चिकीर्षति ॥ सनि ग्रहगुहोश्च ॥ २।१२। ग्रहेणुहेरुगन्ताच सन इण्न स्यात् । वुभूपति ॥ इति सन्नन्ताः ।। अथ तिङन्ते यङन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ।३।१॥ २२ पौनःपुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यइ स्यात् ।। गुणो यङ्लुकोः ।४।८। अभ्यासस्य गुणो यडि यङ्लुकि च परतः । ङिदन्तत्वादात्मनेपदम् । पुनःपुनरतिशयेन वा भवति बोमू- यते । बोभूयाञ्चक्रे अबोभूयिष्ट ॥ नित्यं कौटिल्ये गतौ ३१॥ २३। गत्यात्कौटिल्य एव यइ स्यान्न तु क्रियासममिहारे ॥ दी. घोऽकितः ७४८३॥ अकितोऽभ्यासस्य दी| यइलुकोः । कुटिलं ब्रजति वाव्रज्यते ॥ यस्य हल: ६४।४९॥ यस्येति संघा- तग्रहणम् । हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्धधातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः । वाबजाञ्चके वात्रजिता ॥ रीगृदुपधस्य च ॥४॥ ९०। ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रीगागमो यड्लुकोः । वरीवृत्यते वरीवृताञ्चके वरीवृतिता ॥ क्षुम्नादिषु च ।८।४।३९। णत्वं न । नरीनृत्यते जरीगृह्यते ।। इति यङन्तप्रक्रिया ॥ १ 'अच उपसर्गात्त 'इत्यस्मात इत्यनुवर्तते ॥२ 'ठूलोपे' इत्यस्साहीर्ष इत्यनुवर्तते॥

·तिङन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् । अथ तिङन्ते यङ्लुगन्तप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ यडोऽचि च रा४७४। यडोऽचि प्रत्यये लुक् स्याचकारात्तं विनापि कचित् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति । ततः प्र- त्ययलक्षणेन यङन्तत्वाद्वित्वम्। अभ्यासकार्यम् । धातुत्वाल्लडादयः। शे- पाकर्तरीति परस्मैपदम् । चर्करीतं चेत्यदादौ पाठाच्छपो लुक् ॥ यडो वा ७३९४१ यइलगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येला स्यात् । भूसुवोरिति गुणनिषेधो यइलुकि भाषायां न । वोभूतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपातनात् । वोभवीति बोभोति बोभूतः । अदभ्यस्तात् । योभुवति बोमवाञ्चकार वोभवामास बोभविता वोभविष्यति बोभवीतु बोमोतु बोभूतात् वोमूताम् वोमुवन्तु वोभूहि वोभवानि अबोमवीत् । अबोभोत् अबोभूताम् अवोभवुः बोभूयात् बोभूयाताम् बोभूयुः बोभू- यात् बोभूयास्ताम् वोभूयासुः । गातिस्थेति सिचो लुक् । यङो वेती- पक्षे गुणं वाधित्वा नित्यत्वाद्रुक् । अवोभूवीत् अबोभोत् अवोभूताम् अबोभूवुः । अबोभविष्यत् ।। इति यइलगन्ताः ॥ अथ तिङन्ते नामधातुप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ सुप आत्मनः क्यच् ।३।।दा इषिकर्मण एपितुः संवन्धिनः सुबन्तादिच्छायामर्थे क्यच् प्रत्ययो वा स्यात् ॥ सुपो धातुप्रा- तिपदिकयोः ।।४।७१॥ एतयोरवयवस्य सुपो लुक् ।। क्यचि च ४ा। अवर्णस्य ईः । आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति ।। १'नाभ्यस्तस्याचि-' इत्यस्मात्सिति मार्वधातुक इति व ईट्' इत्यस्मात ईडिति चानुवर्तते ॥ २ बातो कर्मण. समानकर्तृकादिच्छाया वा' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते॥

·९० लघुकौमुद्यां नः क्ये ४११५। क्यचि क्यडि च नान्तमेव पदं नान्यत् । न. लोपः । राजीयति । नान्तमेवेति किम् । वाच्यति । हलि च । गीर्यति पूर्यति । धातोरित्येव । नेह । दिवमिच्छति दिव्यति। क्यस्य विभाषा ६४.५०। हलः परयोः क्यच्क्यडोलोपो वार्धधातुके । आदेः प- रस्य । अतो लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वाल्लघूपधगुणो न । समिधिता समिध्यिता ॥ काम्यच्च ३३१०९। उक्तविषये काम्यच् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । पुत्रकाम्यिता ॥ उपमानादा- चारे २०१०। उपमानाकर्मणः सुवन्तादाचारेऽर्थे क्यच् । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्णूयति द्विजम् । ( सर्वपा- तिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्यः ) अतो गुणे । कृष्ण इवाचरति कृ- ष्णति । ख इवाचरति खति सखौ ॥ अनुनासिकस्य किझलोः किति १५॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया 'दीर्घः स्यात् को लादौ च विति । इदमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन्था- इव पथीनति ॥ कष्टाय क्रमणे ॥३२॥१४॥ चतुर्थ्यन्तात्कष्टश- ब्दादुत्साहेऽर्थे क्यइ स्यात् । कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तु- मुत्सहत इत्यर्थः ॥ शब्दवैरकलहानकण्वमेघेश्यः करणे । ३।१।१७।एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे क्यइ स्यात् । शब्दं करोति शब्दायते। तत्करोति तदाचष्टे इति णिच् । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्वादिष्ठे यथा प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावरभाव- १ 'लोपे-'इत्यस्माद्दीर्घ इत्यनुवर्तते ॥ २ 'कर्तु. क्यड्-' इत्यस्मात् क्यड् इत्य- झ- नुवर्तते ॥

·तिङन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् । ९१ टिलोपविन्मतुब्लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाचादेशभसंज्ञास्तद्वण्णावपि स्युः । इत्यल्लोपः । घटं करोत्याचष्टे वा घटयति ॥ इति नामधातवः ।। अथ कण्ड्वादयः॥ कण्डादिभ्यो यक् ।। १। २७ । एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात्खार्थे । कण्डम् गात्रविघर्षणे १ । कण्डूयति कण्डूयते इत्यादि । इति कण्ड्वादयः ॥ अथ तिङन्ते आत्मनेपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ कर्तरि कर्मव्यतिहारे ॥१॥१४॥ क्रियाविनिमये द्योत्ये कर्तर्यात्मनेपदम् । व्युतिलुनीते । अन्यस्य योग्यं लवनं करोती- त्यर्थः ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१३।१५। व्यतिगच्छन्ति व्यति- घ्नन्ति ॥ नेर्विशः।।२१७ निविशते॥परिव्यवेभ्यः क्रियः। १३१८ परिक्रीणीते विक्रीणीते अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः। १२३३१९। विजयते पराजयते ॥ समवप्रविभ्यः स्थः ।। २। संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते ॥ अपहवे ज्ञः ॥१॥ २४४ा शतमपजानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच शशमा सर्पिषो जानीते । सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ उदश्वरः सकर्म- कात् ।।३३५३। धर्ममुच्चरते । उल्लङ्घय गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्त- तीयायुक्तात् ।।३।१४। रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेच- तुर्थ्यर्थे ।१।३।२५। संपूर्वादाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात्तृतीया चेचतुर्थ्यर्थे । दास्या संयच्छते कामी ॥ पूर्ववत्सनः ।१।२६। सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादप्यात्मनेपदं स्यात् । एदिधिषते ॥ हलन्ताच १।२।१०। इसमीपाद्धल. परो झलादिः सन्कित् । नि- ·९२ लघुकौमुद्यां विविक्षते ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियनप्रक- थनोपयोगेषु कृतः ॥११॥३२॥ गन्धनं सूचनम् । उत्कुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्त्सनम् । श्येनो वर्तिकामुत्कुरुते । मर्स- यतीत्यर्थः । हरिमुपकुरुते । सेक्त इत्यर्थः । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एधो दकस्योपस्कुरुते गुणमाधत्ते । कथाः प्रकुरुते । कथयतीत्यर्थः । शतं प्रकुरुते । धर्मार्थ विनियुझे । एषु किम् । कटं करोति । भुजोऽनवने । ओदनं भुते । अनवने किम् । मही मुनक्ति ।। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते परस्मैपदप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अनुपराभ्यां कृतः ।।१७९। कर्तृगेऽपि फले गन्धनादौ च परस्मैपदं स्यात् । अनुकरोति पराकरोति ॥ अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः॥१॥३३८०। क्षिप प्रेरणे। खरितेत् । अभिक्षिपति ।। प्रादहः । २३२८१ प्रवहति ॥ परेषः ।।३।८। परिमृषति ॥ व्याङ्: परिभ्यो रमः ११३८३॥ रमु क्रीडायाम् । विरमति ॥ उपाच । ११३८४॥ यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यों- ऽयम् ॥ इति पदव्यवस्था ॥ अथ तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ भावकर्मणोः ।।३।१३। लस्यात्मनेपदम् ॥ सार्वधातुके या ३३१४६७ भावकर्मवाचिनि धातोर्यक् सार्वधातुके । भावः क्रिया सा च. भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदसन्यां सामानाधिक- रण्याभावात् प्रथमः पुरुषः ॥ तिइवाच्यक्रियाया अद्रव्यरूपत्वेन ·तिङन्ते भावकर्मप्रक्रियाप्रकरणम् । द्वित्वाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि किन्त्वेकवचनमेवोत्सर्गतः । त्वया मया अन्यैश्च भूयते । बभूवे ।। स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्म- णोरुपदेशेऽज्झनग्रहदशांवा चिण्वदिट् च ६४६२ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्य वा स्यात्स्या- दिषु भावकमणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च । चिण्वद्भावपक्षेऽय- मिट् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता भविता भाविष्यते भविष्यते भूय- ताम् अभूयत भाविषीष्ट भविषीष्ट ॥ चिणभावकर्मणोः ।। ६६। च्लेश्चिण् स्याद्भावकर्मवाचिनि तशब्दे परे । अभावि अमावि. प्यत । अकमकोऽप्युपसर्गवशात्सकर्मकः । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । अनुभूयेते अनुभूयन्ते त्वमनुभूयसे अहमनुभूये अन्वभावि अन्वभाविषाताम् अन्वभविषाताम् । णिलोपः । भाव्यते भावयांचके भावयांबभूवे भावयामासे । चिण्वदिट् । भाविता । आमीयत्वेनासिद्ध- वाणिलोपः । भावयिता भावयिषीष्ट अभावि अभाविषाताम् अभाव- यिषाताम् बुभूषांचके वुभूषिता बुभूषिष्यते बुभूप्यते वोभविष्यते । अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । स्तूयते विष्णुः । स्ताविता स्त्रोता स्ताविष्यते स्तोष्यते अस्तावि अस्ताविषाताम् । अस्तोषाताम् । गतौ । गुणोर्तीति गुणः । अर्यते । स्म सरणे । सर्यते समरे । उपदेशग्रहणाचिण्वदिद। आरिता अर्ता सारिता मर्ता । अनिदितामिति नलोपः । सस्यते । इ- दितस्तु नन्धते । संप्रसारणम् । इज्यते ॥ तनोतेयेकि ४४॥ ओंकारान्तादेशो वा स्यात् । तायते तन्यते ॥ तपोऽनुतापे च ।। १ 'विड्वनो:-' इत्यस्सादात इत्यनुवर्तते ॥

·लधुंकौमुद्यां। श६५। तपश्लेश्चिण न स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च । अन्वतप्त पापेन । घुमास्थेतीत्वम् । दीयते धीयते ददे ॥ आतो युकणिकृतो।। ३२३३३ आदन्तानां युगागमः स्याचिणि ब्णिति कृति च । दायिता दाता दायिषीष्ट दासीष्ट अदायि अदायिषाताम् । भज्यते॥भश्वेश्च चिणि। ६४।३३। नेलोपो वा स्यात् । अभाजि अभलि । लभ्यते ॥ विभाषा चिण्णमुलो श६९। लभे मागमो वा स्यात् । अलम्भि अ- लामि ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते कर्मकर्तृप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ यदा कर्मैव कर्तृत्वेन विवक्षितं तदा सकर्मकाणामप्यकर्मकत्वात्क- तरि भावे च लकारः ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः ।।११८७॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् । कार्यातिदेशो- ऽयम् । तेन यगात्मनेपदचिचिण्वदिटः स्युः । पच्यते फलम् । भि- द्यते काष्ठम् । अपाचि अभेदि । भावे । भिद्यते काष्ठेन ॥ इति कर्मक- प्रक्रिया ॥ अथ तिङन्ते लकारार्थप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ अभिज्ञावचने लट् ।।२।११२। स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतान- द्यतने धातोर्लट् । लैंडोऽपवादः । वस निवासे । सरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः । एवं बुध्यसे चेतयसे इत्यादिप्रयोगेऽपि ॥ न यदि । १ 'चिण ते पद.' 'न रुध' आभ्या चिण् नेति चानुवर्तते ॥ २ 'नानलोप. 'जान्तनशां विभाषा' आभ्यां नलोप विभाषेति चानुवर्तते ॥३'इदितो नुम् धातो.' इत्यस्मान्नुमोऽनुवृत्तिः ॥ ४ 'अनद्यतने लड्' इत्यस्यापवाद.॥

·लह कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् । ९५ २१११३॥ यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुमहि ॥ से शरा११८ लिटोऽपवादः । यजति स युधिष्ठिरः ॥ वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा ।।३।१३१॥ वर्तमाने ये प्र- त्यया उक्तास्ते वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वा स्युः । कदाग. तोऽसि अयमागच्छामि । अयमागमं वा। कदा गमिष्यसि एष गच्छामि गमिष्यामि वा ॥ हेतुहेतुमतोर्लिङ् ॥३॥३३१५६। वा स्यात् । कृष्णं नमेञ्चेत्सुखं यायात् । कृष्णं नस्पति चेत्सुखं यास्यति । भवि- प्यत्येवेष्यते । नेह । हन्तीति पलायते । विधिनिमन्त्रणेति लिइ । विधिः प्रेरण भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् । यजेत । निमन्त्रणं नियोगकरणमा- वश्यके श्राद्धभोजनादौ दौहिनादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत । आम- त्रणं कामचारानुज्ञा । इहासीत । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवान् । संप्रश्नः संप्रधारणम् । किं भो वेदमधीयीय उत तर्कम् । प्रार्थनं याच्ञा । भो भोजनं लभेय । एवं लोट् ॥ इति ल- कारार्थप्रक्रिया ॥ अथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रियाप्रकरणम् ॥ धातोः शश९१॥ आतृतीयाध्यायसमाप्त्यन्तं ये प्रत्ययास्ते धातोः परे स्युः । कृदतिडिति कृत्संज्ञा ॥ वा सरूपोऽस्त्रियाम् । ३।१०९४१ असिन्धात्वधिकारेऽसरूपोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य - वा- धको वा स्यात् स्यधिकारोक्तं विना ॥ कृत्याः ११९५। ण्वुलू- तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि कृत् शादा १'परोक्ष लिट् इत्यस्यापवाद ॥ .

·९६ लघुकौमुद्यां कृत्प्रत्ययः कर्तरि स्यादिति प्राप्ते ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः। शा७०॥ एते भावकर्मणोरेव स्युः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ।। १९६ धातोरेते प्रत्ययाः स्युः । एघितव्यम् एधनीयं त्वया । भावे औत्सर्गिकमेकवचनं क्लीबत्वम् । चेतव्यश्चयनीयो वा धर्मस्त्वया । (क- लिमर उपसंख्यानम् ) पचेलिमा माषाः । पक्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः । भेत्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययाः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ।। २११३। कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव ।। विविधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥ १॥ स्वा- त्यनेनेति खानीयं चूर्णम् । दीयतेऽमै दानीयो विप्रः ॥ अचो यत् ॥३१॥९७। अजन्ताद्धातोर्यत्स्यात् । चेयम् ॥ इद्यति ।। १६५। यति परे आत ईत्स्यात् । देयम् ग्लेयम् ॥ पोरदुपधात् । २११९८० पवर्गान्ताददुपधाद्यत्स्यात् । ण्यतोऽपवादः । शप्यम् ल- भ्यम् ॥ एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् ३३११०९। एभ्यः क्यपू स्यात् ॥ इखस्य पिति कृति तुक् ।६।११७१॥ इत्यः स्तुत्यः । शासु अनुशिष्टौ ॥ शास इदहलोः ।।४।३४। शास उपधाया इत्स्यादडि हलादौ विति । शिष्यः वृत्यः आइत्यः जुष्यः ॥ मृजेर्विभाषा।३।१।११३ । मृजेः क्यब्वा । मृज्यः ॥ कह लोय॑त् ।।१२४। ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच्च धातोय॑त् । कार्यम् हार्यम् धार्यम् ॥ चजोः कु घिण्यतोः २५२। चजोः कुत्वं साद्धिति ण्यति च परे॥ मृजेवृद्धिः।७।२।११४ । मृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः । मायः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ॥१३॥ ६९। भोग्यमन्यत् ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥

·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । अथ कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् ॥ ण्वुल्तुचौ । ३।१।१३३ । धातोरेतौ स्तः । कर्तरि कृदिति कञर्थे । युवोरनाको ।।१।१॥ यु वु एतयोरनाको स्तः । कारकः कर्ता ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ।।१।१३४॥ नन्द्यादेयुह्यादेणिनिः पचादेरच् स्यात् । नन्दयतीति नन्दनः । जनमर्दयतीति जनार्दनः । लवणः । ग्राही स्थायी मन्त्री । पचादिराकृ- तिगणः ॥ इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः।३।१।१३५ । एभ्यः कः स्यात् । बुधः कृशः ज्ञः प्रियः किरः ॥ आतश्योपसर्गे।३।१। १३६। प्रज्ञः सुग्लः ॥ गेहे का११४४। गेहे कर्तरि ग्रहः कः स्यात् । गृहम् ॥ कर्मण्यण शराश कर्मण्युपपदे धातोरण् प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः॥ आतोऽनुपसर्गे करा आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । आतो लोपः । अणो- ऽपवादः । गोदः धनदः कम्बलदः । अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः । (मूलविभुजादिभ्यः कः) मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः । आकृति- गणोऽयम् । महीध्रः कुध्रः ॥ चरेष्टः ।।१६। अधिकरणे उप- पदे । कुरुचरः॥ भिक्षासेनादायेषु च ।।२।१७ भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यवन्तम् । आदायचरः॥ कृमो हेतुताच्छी- ल्यानुलोम्येषु । ३।२।२०॥ एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य । ३।४६ । आदुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः क- १ पर्वत.

·९४ लघुकौमुद्या रोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरः । वचनकरः॥एजेःखश। शरा२८ ण्यन्तादेजेः खश् स्यात् ॥ अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् । वाश६७ अरुषो द्विषतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्याखिदन्ते परे न त्वव्ययस्य । शित्वाच्छबादिः । जनमेजयतीति जनमेजयः ।। प्रिय- वशे वदः खच् ॥३२॥३८प्रियंवदः वशंवदः ॥ आत्ममाने खश्च । ३।२।८३ । खकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यतेः सुपि खश् स्यात् चाणिनिः । पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितमन्यः पण्डितमानी ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ।।२।७५। मनिन् कनिप् विच् एते प्रत्यया धातोः स्युः ॥ नेवशि कृति ।१२।८। वशादेः कृत इण्न स्यात् । शृ हिसायाम् । सुशर्मा प्रातरित्वा ॥ विड्डनोरनुनासिकस्यात् । घोटा४१॥ अनुनासिकस्यात्स्यात् । विजायत इति विजावा । ओण अपनयने । अवावा । विच् । रुष रिष हिसायाम् । रोट् रेटू सुगणू ॥ क्किप् च ३३२७६। अयमपि दृश्यते । उखासत् । पर्णध्वत् वाहटू ॥ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ।।२।७८॥ अनात्यर्थे सुपि धातोणिनिस्ताच्छील्ये द्योत्ये । उष्णभोजी ।। मनः ३२२८२। सुपि मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी ॥ खित्यनव्ययस्य ।६।३।६६॥ पूर्वपदस्य हखः । कालिंमन्या ॥ करणे यजः ।।२।८५। करणे उपपदे भूतार्थयजेणिनिः कर्तरि । सोमेनेष्टवान् सोमयाजी ! अग्निष्टोमयाजी ॥ दृशेः कनिए ।३।२।९४। कर्मणि भूते । पारं दृष्टवान् पारदृश्वा ॥ राजनि युधि कृतः ।३।२।१५। क्वनिप्स्यात् । युधिरन्त वि- तण्यर्थः । राजानं योधितवान् राजयुध्वा राजकृत्वा ॥ सहे च।

·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । ३।२।९६ । कर्मणीति निवृत्तम् । सह योधितवान् सहयुध्वा । सह- कृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्ड: शरा९१ तत्पुरुषे कृति बहु- लम् । ६।३।१४ । डेरलक् । सरसिजं सरोजम् ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ।।२९९। प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥ क्तक्तवतू नि- ठा ११०२६। एतौ निष्ठासंज्ञौ स्तः ॥ निष्ठा २२२१०२। भू- तार्थवृत्तेर्धातोनिष्ठा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः क्तः । कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः । उकावितौ । खात मया । स्तुतस्त्वया विष्णुः । विश्वं कृतवान् विष्णुः ॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ८२२४२॥ रदाभ्यां परस्य निष्ठातस्य नः स्थानिष्ठापेक्षया पू- वस्य धातोर्दस्य च । श हिंसायाम् । ऋत इत् । रपरः । णत्वम् । शीर्णः भिन्नः छिन्नः ॥ संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः ८।२।४३॥ निष्ठातस्य नः स्यात् । द्राणः ग्लानः ॥ ल्वादिभ्यः ।८।२।४४॥ एकविंशतेल्लादिभ्यः प्राग्वत् । लनः । ज्याधातुः । अहिज्येति संप्रसार- णम् ॥ हलवाटारा अनावयवाद्धलः परं यत्संप्रसारणं तदन्तस्य दीर्घः । जीनः ॥ ओदितश्च ।।४५) मुजो मुग्नः । टुओश्चि । उ- च्छूनः ॥ शुषः कः बारा५१॥ निष्ठातस्य कः। शुष्कः॥ पची व बारारा पकः । १ हर्षक्षये ॥ क्षायो मः दारा५३ क्षामः ॥ नि- छायां सेटि पास गेर्लोपः । भावितः भावितवान् । हह हिंसायाम् ॥ दृढः स्थूलबलयोः ।।२०। स्थूले बलवति च निपात्यते ॥ दधातेहिः ॥४॥४२तादौ किति । हितम् ।। दो. दद्धोः १४६॥ धुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात्तादौ किति । च- ·लघुकौमुद्यां वम् । दत्तः ॥ लिट: कानज्वा ।३।२।१०६। कसुश्च २RI १०७ लिटः कानच् कसुश्च वा स्तः । तडानावात्मनेपदम् । चक्रा- णः ॥ म्वोश्च ।सारा६५। मान्तस्य धातोर्नत्वं म्वोः परतः । जग- न्वान् ॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ।। २११२४॥ अप्रथमान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः । शबादिः । पचन्तं चैत्रं पश्य ॥ आने मुक् ।।२।८२। अदन्ताङ्गस्य मुमागमः स्यादाने परे । पचमानं चैत्रं पश्य । लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लट्ग्रह- णात्प्रथमासामानाधिकरण्येऽपि क्वचित् । सन्द्विजः ॥ विदेः शतु- वसुः ७१।३३। वेत्तेः परस्य शतुर्वसुरादेशो वा । विदन् विद्वान् ।। तो सत् । ३।२।१२७। तौ शतृशानचौ सत्संज्ञौ स्तः ॥ लय: सदा ।२३।१४। व्यवस्थितविभाषेयम् । तेनाप्रथमासामानाधिकरण्ये प्रत्ययोत्तरपदयोः संबोधने लक्षणहेत्वोश्च नित्यम् । करिष्यन्तं क- रिष्यमाणं पश्य ॥ आकेस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु । ३।२।१३२। किपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तच्छीलादिषु क- र्तृषु बोध्याः ॥ तुन् ।३।२।१३५। कर्ता कटान् ॥ जल्पभिक्षकुट्ट- लुण्टवृङ: षाकन् ।३।२।१५५। षः प्रत्ययस्य ।१।३।६। प्र- त्ययस्यादिः ष इत्संज्ञः स्यात् । जल्पाकः भिक्षाकः कुट्टाकः लु. ण्टाकः वराकः वराकी ॥ सनाशंसभिक्ष उः ॥३२॥१६८) चिकीर्षुः आशंसुः भिक्षुः ॥ भ्राजभासधुर्विद्युतोजिजुग्रा- वस्तुवः किए ३।२।१७७। विभ्राट् भाः ॥ राल्लोपः ६॥४॥ २॥ रेफाच्छोर्लोपः कौ झलादौ विति । धूः विद्युत् ऊर्फ पूः । ह- ·कृदन्ते कृत्प्रक्रियाप्रकरणम् । १०१ शिग्रहणस्यापकर्षाजवतेदीर्घः जूः । ग्रावस्तुत् । किव्वचिप्रच्छयायतस्तु- कटपुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च । वक्तीति वाक् । पृच्छतीति पाहू । आयतं स्तौतीत्यायतस्तूः । कटं प्रवते कटपूः । जुरुक्तः । नयति हरि श्रीः ॥ दानीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदश. नहः करणे ।।२।१८। दाबादेः ट्रन् स्यात्करणेऽर्थे । दात्यनेन दात्रम् नेत्रम् ॥ तितुतथसिसुसरकसेषु च ।१२।९। एषां दशानां कृत्प्रत्ययानामिण्न । शस्त्रम् योत्रम् योत्रम् स्तोत्रम् तोत्रम् सेत्रम् सेक्रम् मेटूम् पत्रम् दंष्ट्रा नधी ॥ अतिलूधूसूखनसहचर- इत्रः ।।२।१८४१ अरित्रम् लवित्रम् धविनम् सवित्रम् खनित्रम् सहित्रम् चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ॥३२॥१८५। पवित्रम् ॥ ॥ ॥ अथोणादयः ॥ कृवापाजिमिखदिसाध्यशूभ्य उण् ॥ करो- तीति कारुः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरौषधम् । मायुः पित्तम् । सानोति परकार्यमिति साधुः ॥ आशु शीप्रैम् ॥ उणा- दयो बहुलम् । ३।३।१। एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिदविहिता अप्यूह्याः । संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे ॥ कार्याद्विद्यादनवन्धमेतच्छास्त्रमुणादिपु ॥ तुमुण्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ।।२१। क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्य- त्यर्थे धातोरेतौ स्तः । मान्तत्वादव्ययत्वम् । कृष्णं द्रष्टुं याति कृष्णं दर्शको याति ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् । ३।३। १६७ । १ 'ध कर्मणि ष्ट्रन्' इत्यस्मात् ट्रन् इत्यनुवर्तते ॥ २ अन्येऽप्युणादयो वहव प्रत्ययाः सन्ति तेत्र ग्रन्थविस्तरभयानोका ॥

·१०२ लघुकौमुद्यां कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम् ॥ भावे । ३२३।१८। सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्घम् । पाकः ॥ अ. कर्तरि च कारके संज्ञायाम् । ३।३। १९ । कर्तृभिन्ने कारके घञ् स्यात् ॥ घनि च भावकरणयोः १२७ रनलोपः स्यात् । रागः । अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति रङ्गः ॥ निवास- चितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः ।।४। एषु चि- नोते आदेश्च ककारः । उपसमाधानं राशीकरणम् । निकायः कायः । गोमयनिकायः ॥ एरच ३।३।५६। इवान्तादचू । चयः जयः ।। ऋदोरप २३२५७। ऋवर्णान्तादुवर्णान्तादम् । करः गरः यवः लवः स्तवः पवः । (घअर्थे कविधानम् ) प्रस्थः ॥ ड्वितः क्रिः ६८८ वेर्मम् नित्यम् । क्रिप्रत्ययान्तान्मम् निवृत्तऽर्थे । पाकेन निर्वृत्तं पक्रिमम् । डुवप् उप्तिमम् ॥ द्वितोऽथुच ।।३।८९॥ टुवेट कम्पने । वेपथुः ॥ यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्क ३। ३।१०। यज्ञः याच्या यत्नः विश्नः प्रश्नः रक्ष्णः ॥ खपो नन् ।३।३। ९१श खमः ॥उपसर्गे घोः किश९ प्रधिः उपधिः ॥ स्त्रियां क्तिन् । ३।३।९४ । स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात् । घनोऽपवादः । कृतिः स्तुतिः । (ऋत्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्वाच्यः ) तेन नत्वम् । कीर्णिः लूनिः धूनिः पूँनिः । ( सम्पदादिभ्यः किम् ) सम्पत् विपत् आपत् । क्तिन्नपीप्यते । सम्पत्तिः विपत्तिः आपत्तिः ॥ ऊँतियू- १ 'पदरुज-' इत्यस्मात् घन् इत्यनुवर्तते ॥ २'श्नानलोप. 'रजेश्च' इति चानु- वर्तते ॥ ३ नाव्यशालेत्यर्थ ॥ ४ पवित्रतेत्यर्थ. ॥ ५ ऊति: रक्षा।

·कृदन्ते कृत्मक्रियाप्रकरणम् । १०३ तिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ।।२९७॥ एते निपात्यन्ते ॥ ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधायाश्च ६४२०॥ एषामुपधा- वकारयोरुट अनुनासिके कौ झलादौ विति । अतः किम् 4 जू तूः सूः ॐ भूः ॥ इच्छा ।।३।१०१॥ इषेनिपातोऽयम् ॥ अप्रत्य- यात् ।।३।१०। प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात् । चिकीर्षा पुत्रकाम्या ॥ गुरोश्च हलः ३।३।१०३। गुरु- मतो हलन्तास्त्रियामप्रत्ययः स्यात् । ईहा ॥ ण्यासश्रन्थो युच् ३३३३३१०७। अकारस्यापवादः । कारणा हारणा ॥ नपुंसके भावे तः २३३११४३ ल्युट् च ॥३२॥११५। हसितम् हसनम् ।। पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ३२३२११८॥ छादेर्धेऽयुपसर्ग- स्य ६४।१६। द्विप्रभृत्युपसर्गहीनस्य छादेईखो घे परे । दन्ताश्छा- यन्तेऽनेन दन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्याकरः ॥ अवेतृलो- र्घ श२१२०। अवतारः कूपादेः । अवस्तारो जवनिका । हलश्च। २३३१२१हलन्ताद्धञ्। घापवादः । रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति रामः । अपमृज्यते निन व्याध्यादिरित्यपामार्गः ॥ ईषदुःसुषु कृच्छ्रा- कृच्छ्रार्थेषु खल् ।३।३।१२६१ करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । एषु दुःखसुखार्थेषूपपदेषु खल । तयोरेवेति भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे ईषत्करः सुकरः ॥ आतो युच् । ३२३३१२८। खलोऽपवादः ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः सु- १ 'अनुनासिकस्य विझलो द्विति' । 'छो शूडनुनासिके च एते सूने अनुवर्तते। २ऊ रक्षक ॥३ मू वन्धक ॥

·१०४ लघुकौमुद्यां पानः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्वा ।।४।१० प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् । प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । अमवाव्ययेनेति नियमान्नोपपदसमासः । दो दद्धोः । अलं दत्त्वा । घुमास्थेतीत्वम् । पीत्वा खलु । अलंखल्वोः किम् । मा कार्षीत् । प्रतिषे- धयोः किम् । अलंकारः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले शिक्षा २। समानकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्त्वा स्यात् । भुक्त्वा व्रजति । द्वित्वमतन्त्रम् । भुक्त्वा पीत्वा व्रजति ॥ न क्त्वा सेट्। श।१८। सेट् क्त्वा किन्न स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् । कृत्वा ।। रलो व्युपधाडलादेः संश्च ।।२६। इवर्णोवर्णोपधावलादे- रलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः । द्युतित्वा द्योतित्वा । लि- खित्वा लेखित्वा । व्युपधात्किम् । वर्तित्वा । रलः किम् । सेवित्वा । ह- लादेः किम् । ऐषित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ॥ उदितो वा ।। ५६॥ उदितः परस्य क्त्वा इड्वा। शमित्वाशान्त्वा । देवित्वा धुत्वा । दधा- तेर्हिः । हित्वा॥जहातेश्व क्त्विा४।४शहित्वा ! हासनात्वा । समासेऽनपूर्व क्त्वो ल्यपू ॥१॥३७॥ अव्यादेऽनन्स- मासे क्त्वोल्यबादेशः स्यात् । तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् । अकृत्वा ।। आभीक्ष्ण्ये णमुल च शहा२। आभीक्ष्ण्ये द्योत्ये पूर्वविषये णमुल स्यात् क्त्वा च ॥ नित्यवीप्सयोः १४ आभीक्ष्ण्ये वी- प्सायां च द्योत्ये पदस्य द्वित्वं स्यात् । आभीक्ष्ण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञकेषु १ 'असंयोगातू-' 'नोपधात्य-'आभ्या कित् वेति चानुवर्तते ॥२ गत्वेत्यर्थ ॥ ३ 'सर्वस्य द्वे' इत्यस्मात् द्वे इत्यनुवर्तते ।।

·विभक्त्यर्थप्रकरणम् । १०५ कृदन्तेषु । स्मारंसारं नमति शिवम् । स्मृत्वास्मृत्वा । पायंपायम् । भोजमोजम् । श्रावंश्रावम् ॥ अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाम- योगश्चेत् शिक्षा एषु कृषो णमुल स्यासिद्धोऽप्रयोगोऽस्य ए- वंभूतश्चेत् कृञ् । व्यर्थत्वात्प्रयोगानई इत्यर्थः । अन्यथाकारम् एव- कारम् कथङ्कारम् इत्थंकारं मुझे। सिद्धेति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा भुते । इति कृदन्तप्रक्रिया॥ अथ विभत्त्यर्थप्रकरणम् ॥ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमाने प्रथमा ।। २४६। नियतोपस्थितिकः प्रातिपदिकार्थः । मानशब्दस्य प्रत्येकं यो- गः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिगमात्राद्याधिक्ये परिमाणमात्रे संख्यामात्रे च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे । उच्चैः नीचैः कृष्णः श्रीः ज्ञानम् । लिङ्गमात्रे । तटः तटी तटम् । परिमाणमात्रे द्रोणो व्रीहिः । वचनं संख्या । एक. द्वौ बहवः ॥ संबोधने च राश४७। प्र- थमा स्यात् । हे राम ॥ कर्तुरीप्सिततम कर्म ।१।४।४९। कर्तुः क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्मणि द्वितीया । अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् । हरिं भजति । अभिहिते तु कर्मादौ प्रथमा । हरिः सेव्यते । लक्ष्म्या सेवितः ॥ अकथितं च शा। अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्म- संझं स्यात् । <याच्पच्दण्डूरुधिप्रच्छिचित्रूशासुजिममुषाम् ॥ कर्म- १ दुहादीनां द्वादशाना तथा नीप्रभृतीना चतुर्णा कर्मणा याज्यते तदेवाकथित कमति परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थ ॥

·१०६ लघुकौमुद्यां युक्स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ १॥गां दोग्धि पयः । बलि याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । - जमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फ- लानि । माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां क्षीरनिर्षि मनाति । देवदत्तं शतं मुष्णाति । ग्राममजां नयति ह- रति कर्षति वहति वा । अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा । बलिं भिक्षते वसु- धाम् । माणवकं धर्म भाषते अभिधत्ते वक्तीत्यादि ॥ स्वतन्त्र कर्ता ।।४।५४॥ क्रियायां खातव्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ।। साधकतमं करणम् ।१।४।४। क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं क- रणसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया ।।१८। अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ क- मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ।।४।३२ दानस्य कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने राश १३॥ विप्राय गां ददाति ॥ नमःखस्तिखाहाखधालंवष- ड्रयोगाच्च ।।३।१६। एभियोगे चतुर्थी । हरये नमः । प्रजाभ्यः खस्ति । अग्नये खाहा । पितृभ्यः स्वधा । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ ध्रुवमपाये- ऽपादानम् ।१।४।२४। अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवमव- धिभूतं कारकं तदपादानं स्यात् || अपादाने पञ्चमी राश२८॥ ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पततीत्यादि ॥ षष्ठी शेषे राश५०॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः खखामिभावादिः संबन्धः शेषस्तत्र ·समासप्रकरणे केवलसमासाः । १०७ पष्ठी । राज्ञः पुरुषः। कर्मादीनामपि संबन्धमात्रविवक्षायां पष्ठयेव । सतां गतम् । सर्पिपो जानीते । मातुः सरति । एधो दकस्योपस्कुरुते । भ- ने शंभोश्चरणयोः ।। आधारोऽधिकरणम् ।।४।४५। कर्तृकर्म- द्वारा तनिष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् ॥ सप्तम्य- धिकरणे च ३६ अधिकरणे सप्तमी स्यात् । चकारादूरान्ति- कार्थेभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्विधा । कटे आस्ते । स्वाल्यां पचति । मोक्षे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नात्मास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा ।। इति विभत्त्यर्थाः ।। अथ समासप्रकरणम् ॥ समासः पञ्चधा । तत्र समसनं समासः । स च विशेषसंज्ञाविनि- मुक्तः केवलसमासः प्रथमः १ प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो द्वितीयः २ प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषस्तृतीयः ३ (तत्पुरुपभेदः कर्मधारयः । कर्मधारयभेदो द्विगुः)। प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो वहुव्रीहि- श्चतुर्थः ४ प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः पञ्चमः ५ ॥ समर्थः पदविधिःारा पदसंवन्धी यो विधिः स समर्थाश्रितो वोध्यः ।। प्राकडारात्समासः ।।१३। कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा ।।१४। सुप् सुपा सह वा समस्यते । समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुक् । परार्थाभिधानं वृत्तिः । कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । वृत्त्यर्थावबोधक वाक्यं विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा । तत्र पूर्व भूत इति लौकिकः । पूर्व सु भूत सु इत्यलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्वे ·लघुकौमुद्यां चरडिति निर्देशाद्भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । ( इवेन सह समासो विभ- क्यलोपश्च) वागर्थौ इव वागर्थाविव । इति केवलसमासः प्रथमः ॥ १ ॥ अथाव्ययीभावः २॥ अव्ययीभावः । ३।११५ । अधिकारोयं प्राक् तत्पुरुषात् ।। अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिवृद्ध्यर्थाभावात्ययासं- प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसं- पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । २। १। ६ । विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते । प्रायेणाविग्रहो नित्यसमा- सः प्रायेणाखपदविग्रहो वा । विभक्तौ । हरि डि अधि इति स्थिते ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । १।२।४३॥ समा- सशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् रारा ३०। समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः । सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां खाद्युत्पत्तिः । अ- व्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अघिहरि ॥ अव्ययीभावश्च । रा४।१८। अयं नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः तस्मिन्नित्यधि- गोपम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽस्त्वपञ्चम्याः ।।८३ अ. दन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक् तस्य पञ्चमी विना अमादेशश्च स्यात् ।। तृतीयासप्तम्योबहुलम् ।।४।८४अदन्तादव्ययीभावात्तृती- यासप्तम्योबहुलमम्भावः स्यात् । उपकृष्णम् उपकृष्णेन । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवनानां व्यृद्धिर्यवनम् । मक्षिकाणामभावो निर्म- क्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्रा संप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् । १, स नपुंसकम्' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥

·समासप्रकरणे तत्पुरुषः। हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावी- प्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्था । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमथै प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति ॥ अव्ययीभावे चाकाले ३२८१॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले । हरेः सादृश्यं सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्येणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत्स- चक्रम् । सदृशः सख्या ससखि । क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् । तृणमप्यप- रित्यज्य सतृणमत्ति । अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते सामि ॥ नदीभिश्च ॥२॥ श२० नदीभिः सह संख्या समस्यते । समाहारे चायमिण्यते । पञ्चग- गम् द्वियमुनम् ॥ तद्धिताः ।।१।७६। आपञ्चमसमातेरधिकारो- ऽयम् ।। अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ।।४।१०७। शरदा- दिभ्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्र. तिविपाशम् । जराया जरश्च । उपजरसमित्यादि । अनश्च । ५१४॥ १०८। अन्नन्तादव्ययीभावाच् स्यात् ॥ नस्तद्धिते ।।४।१४४१ नान्तस्य भस्य टेपिस्तद्धिते । उपराजम् अध्यात्मम् ॥ नपुंसका- दन्यतरस्याम् ।५।४।१०९। अन्नन्तं यत्क्लीवं तदन्तादव्ययीभा- वादृज्वा स्यात् । उपचर्मम् उपचर्म | झयः ।।४।११११ झयन्ता- दव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् । उपसमिधम् उपसमित् ॥ इत्यव्ययीभावः ॥२॥ अथ तत्पुरुषः॥ तत्पुरुषः।२।१।२। अधिकारोऽयम् प्राग्वहुव्रीहेः ॥ द्विगुश्च । १ 'सहस्य स सज्ञायाम्' इत्यस्यात् सहस्य स इत्यनुवर्तते ॥२ 'राजाह सखि- भ्याटच्' इत्यस्मात् टच् इत्यनुवर्तते ॥ ३ 'अल्लोपोऽन' इत्यस्सालोप इति टे' इति पूर्वसूत्र चानुवर्तते ॥

·११० लघुकौमुद्यां २।१।२३। द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञकः स्यात् ।। द्वितीया श्रिता- तीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः राश२४ द्वितीयान्तं श्रि- तादिप्रकृतिकैः सुवन्तैः सह समस्यते वा स च तत्पुरुषः । कृष्ण श्रितः कृष्णश्रित इत्यादि ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन। २१॥३०॥ तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थशब्देन च सह वा प्राग्वत् । शङ्खलया खण्डः शङ्खलाखण्डः । धान्येनार्थों धान्यार्थः । तत्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः ॥ कर्तृकरणे कृता बहुलम् । २०३२। कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत् । ह. रिणा त्रातो हरित्रातः । नखैभिन्नो नखभिन्नः । कृढ़हणे गतिकार- कपूर्वस्याऽपि ग्रहणम् । नखनिर्भिन्नः ॥ चतुर्थी तदर्थार्थवलि- हितसुखरक्षितैः ।।१॥३६॥ चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिना अर्था- दिमिश्च चतुर्थ्यन्तं वा प्राग्वत् । यूपाय दारु यूपदारु । तदर्थेन प्रकृ- तिविकृतिभाव एवेष्टः । तेनेह न । रन्धनाय स्थाली । (अर्थेन नित्यस- मासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् ) । द्विजार्थः सूपः द्विजार्था यवागूः द्विजाथै पयः । भूतवलिः गोहितम् गोसुखम् गोरक्षितम् ।। पञ्चमी भयेन ।।१।३७ चौराद्धयं चोरभयम् ॥ स्तोकान्तिक- दूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ।२।१॥३९॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । वाशरा अलुक्स्यादुत्तरपदे स्तोकान्मुक्तः । अन्तिकादागतः । अ- भ्याशादागतः। दूरादागतः । कृच्छ्रादागतः ॥षष्ठी।।२।८ सुबन्तेन प्राग्वत् । राजपुरुषः ॥ पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधि- १ 'विभाषा' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'अलुगुत्तरपदे' इत्यनुवर्तते ॥

·समासप्रकरणे तत्पुरुषः। १११ करणे रा१॥ अचयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्या- विशिष्टश्चेदवयवी । षष्ठीसमासापवादः । पूर्व कायस्य पूर्वकायः । अ- परकायः । एकाधिकरणे किम् । पूर्वश्छात्राणाम् ॥ अर्ध नपुंस- कम् RIRIRI समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीवे प्राग्वत् ॥ अर्ध पि- प्पल्या अर्धपिप्पली ॥ ससभी शौण्डः राश४०। सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्ड इत्यादि । द्वितीया- तृतीयेत्यादियोगविभागादन्यत्रापि तृतीयादिविमक्तीनां प्रयोगवशा. समासो ज्ञेयः ॥ दिक्संख्ये संज्ञायाम् ।।१०। संज्ञाया- मेवेति नियमार्थ सूत्रम् । पूर्वेपुकामशमी । सप्तर्षयः । तेनेह न । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्रामणाः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।।१५तद्धितार्थविषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिसंख्ये प्राग्वत् । पूर्वस्यां शालायां भवः पूर्वशाल इति समासे जाते ( सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः ) ॥ दिक्पूर्वपदादसं- ज्ञायांना ४२।१०७१ अस्माद्भवाद्यर्थे भः स्यादसंज्ञायाम् ॥ त. द्वितेष्वचामादेः ।।११७ जिति णिति च तद्धितेप्वचामा- देरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च । पौर्वशालः । पंच गावो धनं य- स्वेति त्रिपदे बहुवीही द्वन्द्वतत्पुरुपयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ॥ गोरतद्धितलुकि ९ि२। गोन्तात्तत्पुरुषाव् स्यात् समा- १इपुकामशमी ग्रामविशेष ॥ २'मृद्धि.' इलसात वृद्धिरिति 'अचो. ऽणिति' इससात रिणतीति चानुवर्तते ॥ ३ईकारे तद्धिते च परेभस्येवर्णावर्णयो- लोप: स्यात् ।।

·लघुकौमुद्यां सान्तो न तु तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥ तत्पुरुषः समानाधि- करणः कर्मधारयः ।।४।संख्यापूर्वो द्विगुः ।।१।५ तद्धितार्थे त्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्यापूर्वो द्विगुसंज्ञः स्यात् ॥ द्विगुरे- कवचनम् ।।४।। द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् ॥ स न. सकम् ।।४।१७। समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकवत्स्यात् । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २११५७। भेदकं भेयेन समानाधिकरणेन बहुलं प्राग्वत् । नीलमु- त्पलं नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात्त्वचिन्नित्यम् । कृष्णसर्पः । कचिन्न । रामो जामदग्यः ॥ उपमानानि सामान्यवचनैः ।।१।१५ घन इव श्यामो घनश्यामः । (शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलो- पस्योपसंख्यानम् । शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिवः । देवपूजको ब्रा- ह्मणो देवब्राह्मणः ॥ नञ् ।।२।६। नञ् सुपा सह समस्यते ॥ नलो- पो नमः ३२७३॥ नमो नस्य लोप उत्तरपदे । न ब्राह्मणः अवा- ह्मणः ॥ तस्मान्नुडचि विश७४। लुप्तनकारान्नन उत्तरपदस्याना- देर्नुडागमः स्यात् । अनश्वः । नैकवेत्यादौ तु नशब्देन सह सुप्सुपेति समासः ॥कुगतिप्रादयः।।२।१८एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ ऊर्यादिविडाचश्च ।।४६१॥ ऊर्यादयश्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । ऊरीकृत्य १ 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इत्यस्मिन्सूत्रे ॥ २ऊरी उररी तन्थी ताली आ- ताली वैताली धूली धूसी शकला सशकला ध्वंसकला भंसकला गुलगुधा सजू फल- फली विक्ली आक्ली आलोष्टी केवाली केवासी पर्याली शेवाली अत्यूमशा श्मसा मससा मसमसा श्रौषट्वौषट् वषट्खाहा खधा वन्धा प्रादुस् अत् आविस् एत अर्यादयः ।

·समासप्रकरणे तसुरुषः। ११३ शुक्लीकृत्य पटपटाकृत्य । सुपुरुषः । (प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया ) प्रगत आचार्यः प्राचार्यः । ( अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ) अतिक्रान्तो मालामिति विग्रहे || एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ।।४४ विग्रहे यन्नियतविमक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यान्न तु तस्य पूर्वनिपातः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य शरा४८उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्री- प्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य हखः स्यात् । अतिमालः । ( अवादयः अष्टाद्यर्थे तृतीयया) अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः । (पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या) परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । (निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या) निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्को- शाम्बिः ॥ तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । ३। १।९२। सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्यात् ॥ उपपदमति ।।२।१९। उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यतेऽतिडन्तश्चायं समासः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । अतिक किम् । मा भवान् भूत् । माडि लुडिति सप्तमीनिर्देशान्माडुपपदम् । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुवुत्पत्तेः। व्याघ्री अश्वक्रीती कच्छपीत्यादि । तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः। ५।४। ८६ । संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽ स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य व्यङ्गुलम् । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् ॥ अहः सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रेः।५।४।८७। एभ्यो १ 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इत्यत उपसर्जनमित्यनुवर्तते ॥ २ को- शाम्बीनाम नगरी ॥ ३ अच्अत्यन्वव-इत्यस्मात् अचू इत्यनुवर्तते ॥

·११४ लघुकौमुद्यां रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः । अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् ॥ रात्रा- हाहाः पुंसि । २।४।२९। एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव । अ- हश्च रात्रिश्चाहोरात्रः । सर्वरात्रः । संख्यातरात्रः । संख्यापूर्व रात्रं क्लीबम् । द्विरात्रम् । त्रिरात्रम् ॥ राजाहासखिभ्यष्टच् ॥५॥४॥ ९१॥ एतदन्ताचत्पुरुषाच् स्यात् । परमराजः ॥ आत्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।६।३१४६। महत आकारोऽन्ता. देशः स्यात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे । महाराजः । प्रकारवचने जातीयर् । महाप्रकारो महाजातीयः ॥ व्यष्टनः सं- ख्यायामबहुव्रीयशीयोः। ६।३। ४७। आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टाविंशतिः ॥ परवल्लिङ्गं इन्द्रतत्पुरुषयोः। २।३।२६ । एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात् । कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । अर्धपिप्पली । ( द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः ) पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः । प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्यै अलं. कुमारिः । अत एव ज्ञापकात्समासः । निष्कौशाम्बिः ॥ अर्धर्चाः पुंसि च ।।४।३१ अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीवे च स्युः । अर्धर्चः अर्धर्चम् । एवं ध्वजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रादयः । सा- मान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ॥ इति तत्पुरुषः ॥३॥ अथ बहुव्रीहिः॥४॥ शेषो बहुव्रीहिः । २।२। २३ । अधिकारोऽयं प्राग्द- न्द्वात् ॥ अनेकमन्यपदार्थ । २।२। २४ । अनेक प्रथमा- न्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः ॥ सप्तमी.

·समासप्रकरणे बहुव्रीहिः। ११५ विशेषणे बहुव्रीहौ ।।२।३५॥ सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीही पूर्व स्यात् । कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाब्यधिकरणपदो बहु- त्रीहिः ॥ हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ।।३।। हलन्तादद- न्तात्सप्तम्या अलुक् । प्राप्तमुदकं य प्राप्तोदको प्रामः ॥ ऊढरथोऽन- ट्वान् । उपहृतपशू रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुपको ग्रामः । (प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः) प्रपतितपर्णः अपर्णः । ( नमोऽस्त्यांना वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः) अविद्यमानपुत्रोऽपुत्रः ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्काद्नूस- मानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु विश३४। उक्त- पुंस्कादनू ऊडोऽभावोऽस्यामिति बहुव्रीहिः । निपातनात्पञ्चम्या अलुक् पष्ठ्याश्च लुक् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्कं तस्मात्पर ऊडो. ऽभावो यत्र तथाभूतस्य सीवाचकशब्दस्य पुंवाचकस्येव रूप स्यात् स. मानाधिकरणे लीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोरिति हसः । चित्रगुः । रूपवार्यः । अनूह किम् । वामो- रूमायः ॥ अप्पूरणीप्रमाण्योः ५४११६। पूरणार्थप्रत्ययान्तं यस्त्रीलिङ्गं तदन्तात्ममाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप्स्यात् । कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः । अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रिय इत्यादि ॥ बहु- बीही सक्थ्यक्ष्णोः खाङ्गात्पचू ।५।४।११३ । खागवाचि- सक्थ्यक्ष्यन्ताहहुव्रीहेः पच् स्यात् । दीर्घसक्थः । जलजाक्षी । खा. १ 'अलगुत्तरपट्टे' इलनुवर्तते ।।

·११६ लघुकौमुद्यां झात्किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्श- नादिति वक्ष्यमाणोऽच् ॥ द्वित्रिभ्यां ष मनः । ५।४।११५॥ आभ्यां मूर्ध्नः षः स्याद्बहुव्रीहौ । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः ॥ अन्तर्वहि- भ्यां च लोनः ॥१११७ आभ्यां लोम्नोऽप्स्याबहुव्रीहौ । अन्त- लोमः । बहिर्लोमः ॥ पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । ५।४। १३८ । हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पादशब्दस्य लोपः स्याद्वहु- बीहौ । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहस्त्यादिभ्यः किम् । हस्तिपादः । कुसूलपादः ॥ संख्यासुपूर्वस्य ।।४।१४०। पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो वहुव्रीहौ । द्विपात् सुपात् ॥ उदिश्यां का- कुदस्य ।५।४।१४८ लोपः स्यात् । उत्काकुत् विकाकुत् ॥ पूर्णा- द्विभाषा ।।४।१४९॥ पूर्णकाकुत् पूर्णकाकुदः ॥ सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः ।पा।१५०। सुदुा हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते । सुहृन्मित्रम् । दुहृदमित्रः ॥ उरप्रभृतिभ्यः कप ५४१५१ ॥ कस्कादिषु च ८२४८ एविण उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु स इति सः । व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः ॥ निष्ठा रारा३६॥ निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्व स्यात् । युक्तयोगः ॥ शेषाद्विभाषा ॥५॥ ४११५४१ अनुक्तसमासान्ताबहुव्रीहेः कव्वा। महायशस्कः महायशाः॥ इति बहुव्रीहिः ॥ ४ ॥ अथइन्द्रसमासः॥५॥ चार्थे बन्छ। ।२।२।२९ । अनेक सुवन्तं चार्थे वर्त- मानं वा समस्यते स द्वन्द्वः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहारा- १ 'अप्पूरणी-'इति पूर्वसूत्रात् अप इत्यनुवर्तते ॥२ 'इण. ष' इति सूत्रमनुवर्तते ॥

·समासप्रकरणे समासान्ताः। ११७ श्वार्थाः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजखेति परस्परनिरपेक्षस्याने कस्यैकस्सि- न्नन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट गां चानयेत्यन्यतरस्यानुषशिकत्वे- नान्वयोऽन्वाचयः । अनयोरसामर्थ्यात्समासो न | धवखदिरौ छि- न्धीति । मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः । संज्ञापरिभाषम् । समूहः समाहारः ॥ राजदन्तादिषु परम् । २।२।३१ । एषु पूर्वप्रयो- गाई परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः । धर्मादिवनियमः । अर्थधर्मों । धर्मार्थावित्यादि ॥ इन्द्धे धि ।२।२।३२। द्वन्द्वे घिसंज्ञ पूर्व स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ॥ अजाद्यदन्तम् ।।२।३३। इद द्वन्द्वे पूर्व स्यात् । ईशकृष्णौ ॥ अल्पाचूतरम् ।।२॥३४॥ शिवकेशवौ ॥ पिता माना।१।२।७० मात्रा सहोक्तौ पिता वा शिष्यते । माता च पिता च पितरौ मातापितरौ वा ॥ इन्द्र- श्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् RIMIRI एपा द्वन्द्व एकवत् । पाणि- पादम् । मार्दशिकवैणविकम् । रथिकाश्वारोहम् ॥ इन्द्राचुदषहा- न्तात्समाहारे।५।४।१०६। चवर्गान्ताद्दपहान्ताच द्वन्द्वाच् स्थात्समाहारे । वाक् च त्वक् च वाक्त्वचम् । त्वक्त्रजम् । शमी- दृपदम् । वाक्त्विषम् । छनोपानहम् । समाहारे किम् । प्रावृट्श- रदौ ॥ इति द्वन्द्वसमासः ॥ ५॥ अथ समासान्ताः॥६॥ ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे । ५।४।७४ । अ अनक्ष इति छेदः । ऋगाधन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः । अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृढधूरक्षः । सखिपथः । रम्यपयो १ 'सरूपाणामेकशेप-' इत्यस्मादेकशेप इत्यनुवर्तते ॥

·११८ लघुकौमुद्यां देशः ॥ अक्ष्णोऽदर्शनात् ५।४७६॥ अचक्षुःपर्यायादक्ष्णोऽच् स्यात्समासान्तः । गवामक्षीव गवाक्षः ॥ उपसर्गाद्ध्वनः पास ८५। प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् ।५।४।६९। पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा अतिराजा ॥ इति समासान्ताः॥६॥ अथ तद्धितप्रकरणम् ॥ समर्थानां प्रथमावा ।४।९।८२ । इदं पदत्रयमधिक्रि- यते । प्राग्दिश इति यावत् ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४।१। ८४ । एभ्योऽण् स्यात्याग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु । अश्वपतेरपत्यादि आ- श्वपतम् । गाणपतम् ॥ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः २०४८५ दित्यादिभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः स्यात् अणोऽपवादः । दितेरपत्यं दैत्यः । अदितेरादित्यस्य वा आ- दित्यः । प्राजापत्यः । (देवाद्याऔ) दैव्यम् दैवम् । (वहिषष्टिलोपो यञ्च ) वाह्यः । (ईकक्च ) ॥ किति च ४२११८ किति तद्धिते चाचामादेरेचो वृद्धिः स्यात् । बाहीकः । ( गोरजादिप्रसङ्गे यत् ) गो- रपत्यादि गव्यम् ॥ उत्सादिभ्योऽन् ।४।१।८६ । औत्सः॥ इत्यपत्यादिविकारान्तार्थाः प्रत्ययाः ॥ ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नग्लनौ भवनात् ।४।१।८७ धान्यानां भवन इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्न नौ स्तः। स्त्रैणः पौलः ॥ तस्यापत्यम् ।४।१।९२ । षष्ठ्यन्तात्कृतसंधेः समर्थादपत्येऽर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया १ 'प्राग्दीव्यतोऽण' इति सूत्रमनुवर्तते ॥ २ 'मृजेर्वृद्धि ' इति सूत्रात् वृद्धिरिति 'तद्धितेष्वचामाठे' इति सूत्रं चानुवर्तते ।।

·तद्धितप्रकरणे अपत्याधिकारः। वा स्युः ॥ ओर्गुणः वा१४६। उवर्णान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते । उपगोरपत्यमौपगवः । आश्वपतः दैत्यः औत्सः स्त्रैणः पौनः।। अपत्यं पौत्रप्रभृतिगोत्रम् ।।१६२। अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंङ्गं स्यात् ॥ एको गोत्रे ।४।१।१३। गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यमोपगवः ॥ गर्गादिभ्यो यञ् ।।१।१०५॥ गोत्रापत्ये । गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्यः । वात्स्यः ॥ यजजोश्च । २। श६४ गोत्रे यद्यजन्तमनन्तं च तदवयवयोरेतयोर्लक् स्यात्तत्कृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । गर्गाः वत्साः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा। ४॥२॥१६॥ वंश्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादेर्यदपत्यं चतुर्थादि ताव- संज्ञमेव स्वात् ॥ गोत्राबून्यस्त्रियाम्।४।१।१४। यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युवसंज्ञा ॥ यनि- मोश्च ।४।१।१०२१ गोत्रे यौ यजिनौ तदन्तात्फेकू स्यात् ॥ आ- यनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम् ।७।१।२। प्रत्ययादेः फस्य आयन् ढस्य एयू खस्य ईन् छस्य ईयू घस्स इय् स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः दाक्षायणः । अत इबू ।४। १२९५। अपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥ वाहादिभ्यश्च ।४।११४५वाहविः औडलोमिः । आकृतिगणोऽयम् ॥ अनुष्यानन्तर्ये विदादि- भ्योऽन् ।४।१।१०४। ये त्वत्रानृपयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोत्रे । विदस्य गोत्रं वेदः वैदौ बिदाः । पुत्रस्यापत्यं पौत्रः पौत्रौ पौत्राः । एवं दौहित्रादयः ॥ शिवादिभ्योऽण् ।।११२। अपत्ये । १'नडादिभ्य. फन इसलात फक् इत्यनुवर्तते ।।

·१२० लघुकौमुद्यां शैवः गाङ्गः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।४।१।११४। ऋ- षिभ्यः-वासिष्ठः वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः-श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः- वासुदेवः । कुरुभ्यः-नाकुलः साहदेवः ॥ मातुरुत्संख्यासंभद्र- पूर्वायाः।।१।११५। संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्य उदादेशः स्या- दण् प्रत्ययश्च । द्वैमातुरः पाण्मातुरः भाद्रमातुरः ॥ स्त्रीभ्यो ढकू ।।१।१२०॥ स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।१११६। चादण् । कानीनो व्यासः कर्णश्च ॥ राजश्वशुराद्यत् ।४।१।१३७ ( राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् ॥ ये चाभावकर्मणो १६८ यादौ तद्धिते परेऽन् प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः । राजन्यः । जातावेवेति किम् ॥ अन् । ६। ४११६७। अन् प्रकृत्या स्यादणि परे । राजनः श्वशुर्यः ॥ क्षत्राद्धः। ४११११३८। क्षत्रियः । जातावित्येव । क्षात्रिरन्यत्र ॥ रेवत्या- दिभ्यष्ठक् ।४।१।१४६। ठत्येकः ३२५०। अङ्गात्परस्य ठस्ये- कादेशः स्यात् । रैवतिकः ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियाद । ४। १।१६८ । जनपदक्षत्रियवाचकाच्छब्दादम् स्यादपत्ये । पाञ्चालः । क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । (पूरोरण वक्तव्यः ) पौरवः । ( पाण्डोयण् ) पाण्ड्यः ॥ कुरुनादिश्यो ण्यः४।१।१७२। कौरव्यः नैषध्यः ॥ ते तद्रा- जाः।४।१।१७४४ अञादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः ॥ तद्राजस्य ब- हुषु तेनैवास्त्रियाम् ।।४।६। बहुष्वर्थेषु तद्राजस्य लुक् तद- ॥ १ 'प्रकृत्यैकाचू' इत्यस्मात् प्रकृत्येति 'अन्' इति सूत्रं चानुवर्तते ॥ - ·तद्धितप्रकरणे चातुरर्थिकाः। १२१ र्थकृते बहुत्वे न तु खियाम् । इक्ष्वाकवः पञ्चालाः इत्यादि ॥ क- म्बोजालुक् ।४।१।१७५॥ असात्तद्राजस्य लुक् । कम्बोजः । क- म्बोजौ । (कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्) चोलःशकः केरलः यवनः॥ इत्यपत्याधिकारः । तेन रक्तं रागात् ।।२।१॥ अण् स्यात् । रज्यतेऽनेनेति रागः । कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः।।२।३। अण् स्यात् (तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् ) पुण्येण युक्तं पापमहः ।। लुबविशेषे ४ारा४। पू- र्वेण विहितस्य लुप् स्यात् । षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्तरविशेषश्चेन्न गम्यते । अद्य पुप्यः ॥ दृष्टं साम राज तेनेत्येव । वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्ठं साम ॥ वामदेवायडूड्यौ ।।२।९। वामदेवेन दृष्ट साम वामदेव्यम् ॥ परिवृतो रथः ।४।२।१०। अस्मिन्नर्थे- ऽण् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिवृतो वासो रथः ॥ तत्रोद्धृतमम- त्रेभ्यः धारा१४ शरावे उद्धृतः शाराव ओदनः ॥ संस्कृतं भक्षाः ४ारा१६। सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे यत्संस्कृतं मक्षा- श्वेत्ते स्युः । भ्राष्ट्रेपु संस्कृता श्राष्ट्रा भक्षाः ॥ सास्य देवता ।४। शरा इन्द्रो देवता अस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतं बाईस्पत्यम् ॥ शुक्राद्धन् धारा२६ा शुक्रियम् ॥ सोमाध्यण् । ४।२।३०। सौम्यम् ॥ वावृतुपित्रुषसो यत् ।।२।३१। वायव्यम् । ऋत- व्यम् ॥री ऋतः।४।२७) अद्यकारे असावधातुके यकारे च्चौ च परे ऋदन्ताङ्गस्य रीडादेशः । यस्येति च । पित्र्यम् उपस्यम् ॥ १ 'अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घ ' 'वी च' इति सूत्रद्वयमनुवर्तते ॥

·१२२ लघुकौमुद्यां पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः धारा३६। एते निषा- त्यन्ते । पितुर्धाता पितृव्यः । मातु ता मातुलः । पितुः पिता पि- तामहः ॥ तस्य समूहः ४२२३७) काकानां समूहः काकम् ।। भिक्षादिभ्योऽण् ।४।२।३८। भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्मि- णीनां समूहो गार्मिणम् । इह भस्याढे तद्धित इति पुंवद्भावे कृते ।। इनण्यनपत्ये ६४।१६४। अनपत्यार्थेऽणि परे इन्प्रकृत्या स्यात् । तेन नस्तद्धित इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवत्तम् ॥ ग्राम- जनबन्धुभ्यस्तल् ।४।२।४३॥ तलन्तं स्त्रियाम् । ग्रामता । जनता । बन्धुता । (गजसहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् ) गजता। सहायता। (अहः खः कतौ ) अहीनः ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक ।।२।४७। इसु- सुक्तान्तात्का ७३२५१। इसउसूउक्तान्तात्परस्य ठस्य कः । साक्तकम् हास्तिकम् धैनुकम् ॥ तद्धीते तछेद ४।२।१९। न ज्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् ।।३२ पदा- न्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य न वृद्धिः किंतु ताभ्यां पूर्वी क्रमा- दैजावागमौ स्तः । व्याकरणमधीते वेद वा वैयाकरणः ॥ क्रमा- दिभ्यो वुन् ।४।२।६१॥ क्रमकः पदकः शिक्षकः मीमांसकः ॥ तदसिन्नस्तीति देशे तन्नानि ।४।२।६७ उदुम्बराः सन्त्य- स्सिन्देशे औदुम्बरो देशः ॥ तेन निवृत्तम् ।४ारा६८। कुशाम्बेन निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ॥ तस्य निवासः ४२२६९। शिवीनां निवासो देशः शैवः ॥ अदूरभवश्च ।४।२।७०। विदिशाया अदू- १ विदिशा नगरी॥

·तद्धितप्रकरणे प्राग्दीव्यतीयाः। १२३ रभवं नगरं वैदिशम् ।। जनपदे लुप् ।।२।८१ । जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप् ॥ लुपि युक्तवयक्तिवचने । १ ।२।५१ । लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः कुरवः अङ्गाः बङ्गाः कलिङ्गाः ॥ वरणादिभ्यश्च ।।२।८२१ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः ॥ कुमुद- नडवेतसेभ्यो झतुम् ।।२।८७) झयः १८२।१०। झयन्ता- न्मतोर्मस्य वः । कुमुद्वान् नड्वान् ॥ मादुपधायाश्च मतोर्वो- ज्यवादिभ्यः । दारा। मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावर्णोपघाच्च यवा. दिवर्जितात्परस्य मतोर्मस्य वः । वेतवान् । नडशादाडुलच्॥४॥ २१८८ नड्डलः शाद्वलः॥ शिखाया वलन् ।४।२।८। शिखावल.। इति चातुरर्थिकाः ॥१॥ शेषे ।।२।१२। अपत्यादिचतुरय॑न्ताद- न्योऽर्थः शेषस्तत्राणादयः स्युः । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । चतुर्भि- रुह्यं चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । तस्य विकार इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्राऽवारपाराद्धखौ । ४।२। ९३१ आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेषे । राष्ट्रे जातादिः राष्ट्रियः । अ- वारपारीणः । ( अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताचेति वक्तव्यम् ) अवारीणः पारीणः पारावारीणः । इह प्रकृतिविशेषाद्धादयशुट्यु- लन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्त- यश्च वक्ष्यन्ते ॥ प्रामाद्यखौ ।।।९४ ग्राम्यः ग्रामीणः ॥ १ शिखावलो मयूर.॥

·१२४ लघुकौमुद्यां । नद्यांदिभ्यो ढक ।।२।९७। नादेयम् माहेयम् वाराणसेयम् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४।२।९८। दाक्षिणात्यः पाश्चात्यः पौरस्त्यः । थुप्रागपागुदातीचो यत् । ४।२।१०१। दि- व्यम् प्राच्यम् अवाच्यम् उदीच्यम् प्रतीच्यम् ॥ अव्ययात्त्यपू । धारा१०४१ ( अमेहकतसित्रेभ्य एव ) अमात्यः इहत्यः कत्यः त- तस्त्यः तत्रत्यः । ( त्यब्नेधुंव इति वक्तव्यम् ) नित्यः ॥ वृद्धिर्य- स्याचाभादिस्तदृद्धम् । १।११७३ । यस्य समुदायस्याचां मध्ये आदेर्वृद्धिस्तद्वृद्धसंज्ञं स्यात् ॥ त्यदादीनि च ।१।१७४ । वृद्ध- संज्ञानि स्युः ।। वृद्धाच्छः ।४।२।११४। शालीयः मालीयः तदीयः । ( वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या ) देवदत्तीयः देवदत्तः ॥ गहा- दिभ्यश्च ।।२।१३८। गहीयः ॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खश्च ।।३।१। चाच्छः । पक्षेऽणू । युक्योयुष्माकं वायं युष्मदीयः।- स्मदीयः । तस्मिन्नणि च युष्माकामाको ४ाशरायुष्मदस्म- दोरेतावादेशौ स्तः खनि अणि च । यौष्माकीणः आस्माकीनः । यौ- माकः आमाकः ॥ तवकममकावेकवचने ४३॥ एकार्थ- वाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवकममको स्तः खनि अणि च । तावकीनः तावकः । मामकीनः मामकः । छेतु ॥ प्रत्ययोत्तरपदयोश्चा। ९८ मपर्यन्तयोरेतयोरेकार्थवाचिनोस्त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे च परतः । त्वदीयः मदीयः । त्वत्पुत्रः मत्पुत्रः ॥ मध्यान्मः ४३२८ १ नदी मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बी वनकौशाम्बी काशफरी खादिरी पूर्व- नगरी पठा माया शाल्वा दा सेतकी । वडवाया वृषे । इति नद्यादि ।

·तद्धितप्रकरणे प्राग्दीव्यतीयाः । १२५ मध्यमः ॥ कालाहञ् ।।११। कालवाचिभ्यष्ठञ् स्यात् । का- लिकम् मासिकम् सांवत्सरिकम् । अव्ययानां भमात्र टिलोपः । सा- यंप्रातिकः पौनःपुनिक. ॥ प्रावृष एण्यः४१७ प्रावृषेण्यः ।। सायंचिरंपाहेप्रगेऽव्ययेभ्ययुट्युलौ तुद् च ॥२३॥ सायमित्यादिभ्यश्चतुभ्योऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यश्चुट्युलौ स्तस्तयो- स्तुटू च । सायन्तनम् । चिरन्तनम् । प्राढेपगेऽनयोरेदन्तत्वं निपात्यते । प्रौढतनम् प्रगेतनम् दोषातनम् ॥ तत्रजातः २९। सप्तमी- समर्थाजात इत्यर्थेऽणादयो धादयश्च स्युः । झुम्ने जातः स्रौनः । उत्से जातः औत्सः । राष्ट्रे जातः राष्ट्रियः । अवारपारे जातः अ- वारपारीण इत्यादि ॥ प्रावृषष्ठ ४२६। एण्यापवादः । प्रा- वृषिकः ॥ प्रायभवः ४२३९॥ तत्रेत्येव । खुम्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति लौनः ॥ संभूते ।।३।४२। झुम्ने संभवति सौनः ।। कोशाड ।४।२४। कौशेयं वस्त्रम् ॥ तत्र भवः ।। ५३। सुन्ने भवः सौन्नः । औत्सः राष्ट्रियः ॥ दिगादिभ्यो यत् । ३५४ दिश्यं वय॑म् ॥ शरीरावयवाच ॥५५॥ द- न्त्यम् कण्ठ्यम् । (अध्यात्मादेष्ठभिष्यते)। अध्यात्म भवमाध्यात्मिकम् ।। अनुशतिकादीनां च । ७।३।२० । एषामुभयपदवृद्धिर्जिति णिति किति च । आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । आकृतिगणोऽयम् ॥ जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः । श६२ जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच श। १ 'पूर्वाह्नकालोत्पन्नमित्यर्थ ॥२प्रात कालोसन्नमित्यर्थ.॥ ३ रात्रिभवमित्यर्थ ॥

·सौनः ॥ १२६ लघुकौमुद्यां कवर्गीयम् ॥ तत आगतः ४३७४। सुघ्नादागतः ठगायस्थानेभ्यः ४७५॥ शुल्कशालाया आगतः शौकशा- लिकः ॥ विद्यायोनिसंवन्धेभ्यो वुन् ४७७ औपाध्या- यकः पैतामहकः ॥ हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः ।। ८॥ समादागतं समरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छः । समीयम् विष- मीयम् । देवदत्तरूप्यम् दैवदत्तम् ॥ मयट् च ।४।३२८२। समम- यम् देवदत्तमयम् ॥ प्रभवति ॥५॥३८३॥ हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ॥ तगच्छति पथिदूतयोः।४।३।८५। सुघ्नं गच्छति स्रौनः पन्था दूतो वा ॥ अभिनिष्कामति द्वारम् । ३२८६। स्रुघ्नमभिगच्छति स्रोप्नं कान्यकुब्जद्वारम् ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ।४।३२८७। शारीरकमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारीर- कीयः ॥ सोऽस्य निवासः । ४१३३८९। सुम्नो निवासोऽस्य सौनः । तेन प्रोक्तम् ।।३।१०१॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनी- यम् ॥ तस्येदम् ।।२१२०। उपगोरिदं औपगवम् ॥ इति शै- षिकाः ॥ ॥ तस्य विकारः४१३४१ ( अश्मनो विकारे टि- लोपो वक्तव्यः) अश्मनो विकारः आश्मः । भासनः । मार्तिकः ।। अवयवे च प्राण्यौषधिवृक्षेभ्यः ।।१३५। चाद्विकारे । मयूरस्यावयवो विकारो वा मायूरः । मौर्व काण्डं भरस वा । पैप्पलम् ॥ मयड्ढतयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः ।।१४३३ प्रकृ- तिमात्रान्मयड्दा स्याद्विकारावयवयोः । अश्ममयम् । आश्मनम् । अभ- क्षेत्यादि किम् । मौद्गः सूपः । कार्पासमाच्छादनम् ॥ नित्यं वृद्ध- ·तद्धितमकरणे प्राग्घितीयाः । १२७ शरादिभ्यः ।।१४४॥ आममयम् ॥ गोश्च पुरीषे ॥३॥ १४५। गोः पुरीष गोमयम् ॥ गोपयसोर्यत् ।।३।१६०। गव्यम् पयस्यम् । इति प्राग्दीव्यतीयाः ।।*॥ प्राग्वहतेष्ठकाश तद्व- हतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तेन दीव्यति खनति जयति जितम् साधा। अक्षैर्दीव्यति खनति जयति जितं वा आक्षिकः ॥ संस्कृतम् ४४ा दना संस्कृतं दाधिकस् । मारिचिकम् ॥ त- रतिसाद तेनेत्येव । उड्डपेन तरति औडुपिकः ॥ चरति ।। ४८ तृतीयान्ताद्गच्छति भक्षयति वेत्यर्थयोष्ठक् स्यात् । हस्तिना च. रति हास्तिकः । दना चरति दाधिकः ॥ संसृष्टे हार दना संसृष्टं दाधिकम् ।। उञ्छति ॥३२॥ बदराण्युञ्छति वादरिक' ॥ रक्षति ।४।४।३३। समाज रक्षति सामाजिकः ॥ शन्दुर करोति श३४ा शब्दं करोति शाब्दिकः । दुर्दुरं करोति दा- दुरिकः ॥ धर्म चरति ॥४॥४१धार्मिकः ( अधर्माचेति वक्त- व्यस् ) आधर्मिकः ॥ शिल्पम् ।।४।५५मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ॥ प्रहरणम् ।४।४॥५॥ तदस्येत्येव । असिः प्रहरण- मस्य आसिकः । धानुष्कः ॥ शीलम् ॥४॥४६॥ अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ॥ निकटे वसति ४४७३। नैकटिको भिक्षुः ॥ इति ठगधिकारः ॥॥ प्राग्घिताद्यत् ।४।४।७। तस्मै हितमित्यतः प्राग् यदधिक्रियते । तदहति रथयुगप्रासङ्गम् । ४४७६। रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासंग्यः ॥ धुरो यड्डको १ अत्र चरतिक्षणार्थ ॥ २ स्वधारीत्यर्थ. ॥ ।

·१२८ लघुकौमुद्यां ४।४७७। हलि चेति दीर्धे प्राप्ते ॥ न भकुच्छराम् ।बारा७९॥ भस्य कुर्छरोश्चोपधाया दी| न स्यात् । धुर्यः धौरेयः ॥ नौवयोध- मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्याना- म्यसमसमितसंमितेषु ४४९१॥ नावा तार्य नाव्यं जलम् । वयसा तुल्यो वयस्यः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विषेण वध्यो विण्यः । मूलेन आनाम्यं मूल्यम् । मूलेन समो मूल्यः । सीतया संमितं सीत्यं क्षेत्रम् । तुलया समितं तुल्यम् । तत्र साधुःशा९८ा अग्रे साधुः अग्रयः । सामसु साधुः सामान्यः । ये चाभावकर्मणोरिति प्रकृतिभावः। कर्मण्यः शरण्यः ॥ सभाया यः ४४१०५। सभ्यः ॥ इति यतोऽवधिः ॥ * ॥ प्राक्क्रीताच्छाश तेन क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥ उगवादिभ्योयत् ।।१।२। प्राक् क्रीतादि- त्येव । उवर्णान्ताद्गवादिभ्यश्च यत् स्यात् । छस्यापवादः । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । ( नामि नभं च ) । नभ्योऽक्षः नभ्यमन्जनम्। तस्मै हितम् ।५।१॥५॥ वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् ॥ शरी- रावयवायत् पाश६। दन्त्यम् कण्ठ्यम् नस्यम् ॥ आत्म- विश्वजनभोगोत्तरपदात्खः ।।१९। आत्माध्वानौखे ४१६९। एतौ खे प्रकृत्या स्तः । आत्मने हितं आत्मनीनम् । विश्वजनीनम् । मातृभोगीणः । छयतोः पूर्णोऽवधिः ॥ * ॥ प्राग्वते- ठम् ।।१।१८ तेन तुल्यमिति वतिं वक्ष्यति ततः प्राक् ठनधि- क्रियते ॥ तेन क्रीतम् ॥५॥१॥३७) सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् ॥ तस्येश्वर । ५॥१॥४२॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणजी ·तद्धितप्रकरणे नसमोरधिकारः। १२९ स्तः ॥ अनुशतिकादीनां च २० सर्वभूमेरीश्वरः सार्व- भौमः । पार्थिवः ॥ पङ्किविंशतित्रिंशचत्वारिंशत्पश्चाशत्ष- ष्टिससत्यशीतिनवतिशतम् ॥११११५९एते रूढिशब्दा नि- पात्यन्ते ॥ तदहति ।।१।६३॥ लब्धं योग्यो भवतीत्यर्थे द्विती- यान्ताहादयः स्युः । श्वेतच्छत्रमर्हति श्वैतच्छत्रिकः ॥ दण्डा- दिश्यो यत् ॥६६॥ एभ्यो यत्स्यात् । दण्डमर्हति दण्ड्यः अयः वध्यः ॥ तेन निवृत्तम् ॥५॥१॥७९॥ अह्रा निर्वृत्तं आहि- कम् ॥ इति ठनोऽवधिः ॥ तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः पाश ११५। ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् अधीते । क्रिया चेदिति किम् । गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥ तत्र तस्येव ।५।। १९६। मथुरायामिव मथुरावत् सुम्ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्रवन्म- त्रस्य गावः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ ।।१।११९। प्रकृतिजन्य- वोधे प्रकारो भावः । गो वो गोत्वम् गोता । त्वान्तं क्लीवमः ॥ आ च त्वात् ।।१।१२० ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् त्वतलावधि- क्रियेते । अपवादैः सह समावेशार्थमिदम् । चकारो नलग्भ्यामपि समावेशार्थः । स्त्रियः भावः स्त्रैणम् स्त्रीत्वम् स्त्रीता । पौनम् पुंस्त्वम् पुंस्ता ॥ पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा ।५।१।१२२। वावचनमणादि- समावेशार्थम् ॥ र ऋतो हलादेलघोः ॥१६॥ हलादेर्ल- घोकारस्य रः स्यादिष्ठेमेस्सु परतः ॥ टे।६।४।१५५। भस्य टे- लोप इष्ठेमेयस्सु । पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृढानामेव रत्वम् । पृथोर्भावः १ तलन्तं स्त्रियाम् । इति शेपः ॥ ३ 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इत्यस्मात् इष्ठेमेयस्सु इत्यनुवर्तते ॥

·१३० लघुकौमुद्या, प्रथिमा । पार्थवम् । प्रदिमा मार्दवम् ॥ वर्णदृढादिभ्यः ष्यश्च । ५।१११२३३ चादिमनिच् ॥ शौक्लयम् शुक्लिमा । दायम् द्रढिमा । गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ।५।११२४चाद्भावे ॥ जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । मूढस्य भावः कर्म वा मौव्यम् ब्राह्मण्यम् । आकृतिगणोऽयम् ॥ सख्युर्यः ।।१।१२६॥ सख्यु- भीवः कर्म वा सख्यम् ॥ कपिज्ञात्योक ॥५॥१॥१२७ कापे- यम् । ज्ञातेयम् ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ।।१।१२८॥ सैनापत्यम् । पौरोहित्यम् ।। इति नालोरधिकारः ॥*॥ धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् रा| भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मुद्दानां भवनं क्षेत्रं मौद्गीनम् ॥ ब्रीहिशाल्योर्डक पारा। हेयम् । शा- लेयम् ॥ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ।।२।२३ । ह्योगोदोहशब्दस्य हियङ्गुरादेशः विकारार्थे खञ्च निपात्यते । दुह्यत इति दोहः क्षीरम् । ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनं नवनीतम् ॥ तदस्य संजातं तारकादिश्य इतच् १।२।३६। तारकाः संजाता अस्य तार- कितं नमः । पण्डितः । आकृतिगणोऽयम् ॥ प्रमाणे यसज्- दनमात्रचः ।।३७ तदस्येत्यनुवर्तते । ऊरू प्रमाणमस्य :- रुद्वयसम् । ऊरुदघ्नम् । उरुमात्रम् ॥ यत्तदेतेभ्यः परिमाणे व- तुम् ।।२।३९॥ यत्परिमाणमस्य यावान् । तावान् । एतावान् ।। सं- ख्याया अवयवे तयए पारा४। पञ्च अवयवा अस्य पञ्च- तयम् ॥ द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा वारा४। द्वयम् द्वितयम् । त्रयम् त्रितयम् ॥ उभादुदात्तो नित्यम् ।।४४॥ उभशब्दा- ·तद्धितप्रकरणे मत्वर्थायाः। ३ त्यपोऽयच् स्यात्स चोदात्तः । उभयम् ॥ तस्य पूरणे डट् ॥१॥ रा४८ एकादशानां पूरणः एकादशः ॥ नान्तादसंख्यादेमंद । ५॥२॥४९॥ डटो मडागमः । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । नान्ता- किम् ॥ ति विशतेर्डिति ११४२॥ विशतेर्भस्य तिशब्दस्य लोपो डिति परे । विशः । असंख्यादेः किम् । एकादशः ॥ षट्कतिकतिपयचतुरां शुक् । ५।२।५१ । एषां थुगागमः स्याड्डटि । षण्णां पूरणः षष्ठः । कतिथः । कतिपयशब्दस्या- संख्यात्वेऽप्यत एव ज्ञापकाड्डट् । कतिपयथः । चतुर्थः ॥ देस्ती- या।५४ा डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः ॥ संप्र- सारणं च ५।२।१५। तृतीयः ॥ श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते। पाराक्ष श्रोत्रियः । वेत्यनुवृत्तेश्छान्दसः ॥ पूर्वादिनिः || ८६॥ पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच ।।२।८७) कृतपूर्वी ॥ इ- धादिभ्यश्च ।।२।८८) इष्टमनेनेष्टी । अधीती ॥ तदस्यास्त्प- स्मिन्निति मतुप पारा१४॥ गावोऽस्यास्मिन्वा सन्ति गोमान् ॥ तसौ मत्वर्थे ।शक्षा१९॥ तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । वसोः संप्रसारणम् । विदुष्मान् । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः । शुक्लो गुणोऽस्यास्तीति शुक्ल: पटः । कृष्णः ॥ प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् ।।२।१६। चूडालः चूडावान् । प्राणिस्थात्किम् । शिखावान् दीपः । प्राण्यङ्गादेव । नेह । मेधावान् ॥ लोमादिपामा- दिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ।।१००। लोमादिभ्यः शः । लोमशः लोमवान् । रोमशः रोमवान् । पामादिभ्यो नः । पामनः । अङ्गा- ·- लघुकौमुद्यां कल्याणे । अङ्गना । लक्ष्म्या अच्च । लक्ष्मणः । पिच्छादिभ्य इलच् । पिच्छिलः पिच्छवान् ॥ दन्त उन्नत उरच् ।।२।१०६। उन्नता दन्ताः सन्त्यस्य दन्तुरः ॥ केशाहोऽन्यतरस्याम् ।।२।१०९॥ केशवः केशी केशिकः केशवान् । ( अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ) मणिवः । ( अर्णसो लोपश्च ) अर्णवः ।। अत इनिठनौ ।५।२।११५ ॥ दण्डी दण्डिकः ॥ ब्रीह्यादिभ्यश्च ।।२।११६॥ ब्रीही त्रीहिकः ॥ असायामेधास्रजो विनिः ।।२।१२१॥ यशखी यशखान् मायावी मेधावी स्रग्वी ॥ वाचो ग्मिनिः ५२।१२४१ वाग्मी ।। अर्शआदिभ्योऽच् ।।२।१२७) अशीस्यस्य विद्यन्ते अर्शसः । आकृतिगणोऽयम् ।। इति मत्वर्थीयाः ॥ामाग्दिशो विभक्तिः। ५।३।१ । दिक्शन्देभ्यः इत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभक्ति- संज्ञाः स्युः ॥ ॥ अथ खार्थिकाः ॥ किंसर्वनामबहुभ्योऽध्या- दिभ्यः।।३।२। किमः सर्वनानो बहुशब्दाचेति प्राग्दिशोऽधि- क्रियते ॥ पञ्चम्यास्तसिल ५॥३॥७पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यन स्तसिल्वा स्यात् ।। कुतिहो रा१०४१ किमः कुः स्यात्तादौ हादौ च विभक्तौ परतः । कुतः कस्मात् ।। इदम इशाश प्राग्दिशीये परे । इतः ॥ अन् । ५।३।५। एतदः प्राग्दिशीये। अनेकालवा- सर्वादेशः । अतः । अतः । यतः। ततः। बहुतः । यादेस्तु द्वाभ्याम् ॥ पर्यभिभ्यां च १३९। आभ्यां तसिल स्यात् । परितः । सर्वत इत्यर्थः । अभितः । उभयत इत्यर्थः ॥ सप्तम्यास्त्रल ५३।१०। कुन यन्त्र । तत्र । बहुत्र ॥ इदमो हः ५३२१॥ त्रलोऽपवादः । इह ॥

·तद्धितप्रकरणे प्रागिवीयाः । १३३ किमोऽत् ।।३।१२। वाग्रहणमपकृष्यते । सप्तम्यन्तात्किमोऽद्धा स्यात् पक्षे त्रल ॥ काति ७२।१०५ किमः कादेशः स्यादति । क कुत्र ॥ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ॥५॥१४॥ पञ्चमीसप्तमी- तरविभक्त्यन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव । स भवान् ततो भवान् तत्र भवान् । तं भवन्तम् ततो भवन्तम् तत्र- भवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवानांप्रियः । आयुष्मान् ॥ सवैकान्य- किंयत्तदः काले दा ।५।३।१५। सप्तम्यन्तेभ्यः कालार्थेभ्यः खार्थे दा स्यात् ॥ सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दिशा दादौ प्राग्दिशीये सर्वस्य सो वा स्यात् । सर्वस्मिन् काले सदा सर्वदा । अन्यदा । कदा । यदा । तदा । काले किम् । सर्वत्र देशे । इद- मोहिल ।५।३।१६ । सप्तम्यन्तात् काल इत्येव ॥ एतेती रथोः।५।३।४। इदम्शब्दस्य एत इत इत्यादेशौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये परे । अस्मिन्काले एतर्हि । काले किम् । इह देशे । अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम् । ५॥३॥ २१ । कर्हि कदा । यहि यदा । तर्हि तदा ॥ एतदः पाशा एत इत एतौ स्तो रेफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये । एतसिन्काले एतर्हि ॥ प्रकारव- चने थाल । ५।३॥ २३ ॥ प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल स्यात् खार्थे । तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥ इदमस्थमाश२४ थालो- ऽपवादः । ( एतदोऽपि वाच्यः) अनेन एनेन वा प्रकारेण इत्थम् ।। किमश्च १२५ केन प्रकारेण कथम् ॥ इति प्राग्दिशीयाः ॥ * अतिशायने तमविष्ठनी १३५६ अतिशयविशिष्टार्थ- ·१३४ लघुकौमुद्यां वृत्तेः खार्थे एतौ स्तः । अयमेषामतिशयेनाव्य आन्यतमः । लघुतमो लघिष्ठः ॥ तिङश्च। ५॥३॥५६॥ तिडन्तादतिशये द्योत्ये तमप् स्यात् ॥ तरप्तमपौ पः ।।२। एतौ घसंज्ञौ स्तः ॥ किमेत्तिङ- व्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे ॥११॥ किम एदन्तात्तिडोऽव्य- याच यो घस्तदन्तादामुः स्यान्न तु द्रव्यप्रकर्षे । किन्तमाम् । प्राहेत- माम् । पचतितमाम् । उच्चैस्तमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु उच्चैस्तमस्तरुः ॥ द्वि- वचनविभज्योपपदे तरवीयसुनौ ।५।२९७) द्वयोरेकस्या- तिशये विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेतौ स्तः । पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुर्लघुतरः । लघीयान् । उदीच्याः प्राच्येभ्यः पटुतराः । पटीयांसः ॥ प्रशस्यस्य श्रः पाश६०। अस्य श्रादेशः स्यादजायोः परतः ॥ प्रकृत्यैकाच ।६।४।१३। इष्ठादिष्वेकाच् प्रकृत्या स्यात् । श्रेष्ठः श्रेयान् ॥ ज्य च ॥५॥३६१। प्रशस्यस्य ज्यादेशः स्यादिष्ठेयसोः । ज्येष्ठः ॥ ज्यादादीयसः ६४।१६०। आदेः परस्य । ज्यायान् ॥ वहोर्लोपो भू च बहोः ।।१५८। वहोः परयोरिष्ठेमेयसोर्लोपः स्याङ्कहोश्च भूरादेशः । भूमा ॥ इष्ठस्य यिट् च ।६।४।१५९। बहोः परस्य इष्ठस्य लोपः स्यादिडागमश्च । भूयिष्ठः ॥ विन्मतोलक श६६। विनो मतुपश्च लुक् स्यादि- ष्ठेयसोः । अतिशयेन सम्वी खजिष्ठः । स्रजीयान् । अतिशयेन ब- ग्वान् त्वचिष्ठः । त्वचीयान् ॥ ईषदसमासौ कल्पब्देश्यदे- शीयरः।५।३।६७ । ईषदूनो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विद्वद्देश्यः १ 'वहोर्लोपो भूब वहो.' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते ॥ L ·तद्धितप्रकरणे खार्थिकाः। १३५ विद्वद्देशीयः । पचतिकल्पम् ॥ विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु। ५.३३६८॥ ईषदसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे सुबन्ताहहुज्वा स्यात्स च प्रा- गेव न तु परतः । ईषदूनः पटुर्बहुपटुः । पटुकल्पः । सुपः किम् । य- जतिकल्पम् ॥ प्रागिवात्कः ।।३७०१ इवे प्रतिकृतावित्यतः प्रा- क्वाधिकारः ॥ अव्ययसर्वनानामकच् प्राक् टेः ॥५॥२७॥ कापवादः । तिडश्चेत्यनुवर्तते ॥ अज्ञाते १५३१७३। कस्यायमश्वो- ऽश्वकः । उच्चकैः । नीचकैः । सर्वकैः । कुत्सिते ।।३।७४। कुत्सितो- वोऽश्वकः ॥ किंयत्तदोर्निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच् । दा३।१२। अनयोः कतरो वैष्णवः । यतरः ततरः ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ।५।३९बहूना मध्ये एकस्य नि- र्धारणे डतमज्वा स्यात् । जातिपरिप्रश्न इति प्रत्याख्यातमाकरे । कतमो भवतां कठः । यतमः। ततमः।वाग्रहणमकजर्थम् । यकः सकः ।। इति प्रागिवीयाः ॥ इवे प्रतिकृतौ ।।२९६॥ कन्स्यात् । अश्व इव प्रतिकृतिरश्वकः । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः खार्थे कन् । अश्वकः ।। तत्प्रकृतवचने मयट् २॥ प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनम् । भावे अधिकरणे वा ल्युट् । आधे प्रकृतमन्नमन्न- मयम् । अपूपमयम् । द्वितीये तु अन्नमयो यज्ञः । अपूपमयं पर्व ॥ प्रज्ञादिभ्यश्च ॥४॥३८ अण् स्यात् । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्री। दैवतः वान्धवः ॥ वह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् । ५।४॥४२॥ बहूनि ददाति बहुशः अल्पशः । (आद्यादिभ्यस्तसेरुप- संख्यानम्) आदौ आदितः। मध्यतः । अन्ततः। पार्श्वतः । आकृतिगणो- ·लघुकौमुद्यां ऽयम् । खरेण खरतः । वर्णतः ॥ कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि विः ।।५०। ( अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् ) विकारात्मतां प्राप्नु- वत्यां प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात्खार्थे चिर्वा स्यात्करोत्यादिभि- योगे ॥ अस्य च्चो ३२ अवर्णस्य ईत्स्यात् चौ । वेलोपे च्व्यन्तत्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णी- करोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गीस्यात् । ( अव्ययस्य च्वावीत्वं नेति वा- च्यम् ) दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः ॥ विभाषा साति का- हये ।पाच्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये ॥ सात्पदा- योः ।।३।१११॥ सस्य षत्वं न स्यात् । दधि सिञ्चति । कृत्लं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽमिसाद्भवति ॥ च्वौ च पा२६ च्वौ च परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात् । अमीभवति ॥ अव्यक्तानुकरणाद्व्यज- वरार्धादनिती डाच ५४१५७। व्यजवरं न्यूनं न तु ततो न्यूनमनेकाजिति यावत्तादृशमधैं यस्य तस्साड्डाच् स्यात् कृभ्वस्तिभि- योगे । (डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम् ) इति डाचि विवक्षिते द्वित्वम् । ( नित्यमानेडिते डाचीति वक्तव्यम्) डाच्परं यदानेडितं तस्मिन्परे पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटा- करोति । अव्यक्तानुकरणास्किम् -। ईषत्करोति ।, यजवरात्किम् । श्रत्करोति । अवरेति किम् । खरटखरटाकरोति । अनितौ किम् । पटितिकरोति ॥ ॥ इति तद्धिताः ॥ १'न रपर-' इत्यस्मान्नेत्यनुवर्तते ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३७ ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् ॥ स्त्रियाम् ।।१३। अधिकारोऽयं समर्थानामिति यावत् ॥ अ- जाद्यतष्टाप् ॥४॥ अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत्स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाप्स्यात् । अजा एडका अश्वा चटका मूषिका बाला वत्सा होढा मन्दा विलाता मेंघा गङ्गा सर्वा इत्यादि ॥ उगितश्च। शक्षा उगिदन्तात्प्रातिपदिकास्त्रिया डीप्स्यात् । भवन्ती । पचन्ती ।। टिड्डाणद्वयसजनमानच्तयाठकठकक्करपः । ११११५/ अनुपसर्जनं यट्टिदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियां डीप्स्यात् । कुरुचरी । नदट् नदी । देवहू देवी । सौपर्णेयी। ऐन्द्री। औत्सी। ऊरुद्धयसी । ऊरुदनी। अरुमात्री। पञ्चतयी । आक्षिकी। प्रास्थिकी लावणिकी । यादृशी। इत्वरी। (नलजीककल्युंस्तरुणतलुना- नामुपसंख्यानम् ) स्त्रैणी पौली। शाक्तीकी आब्यङ्करणी। तरुणी । तलुनी ॥ यजश्च ४३२१६॥ यजन्तात् स्त्रियां डीप्स्यात् । अकारलोपे कृते ।। हलस्तद्धितस्य ।।१५। हलः परस्य तद्धितयकारस्योपधाभू- तस्य लोप इति परे । गार्गी ॥ प्राचां ष्फ तडिता ७११७ यजन्तात् प्फो वा स्यात् स च तद्धितः ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च । १४ाषिभ्यो गौरादिभ्यश्च डीप्स्यात् । गाायणी । नर्तकी । गौरी । अनडुही । अनड्डाही । आकृतिगणोऽयम् ॥ वयसि प्रथमे ॥१॥ २०। प्रथमवयोवाचिनोऽदन्तास्त्रियां डीप्स्यात् । कुमारी ॥ द्विगोः। सारश अदन्ताहिगोमप्स्यात् । त्रिलोकी । अजादित्वात्रिफला । व्य- नीका सेना ॥ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः।४।१।३९ ।

·१३८ लघुकौमुद्यां वर्णवाची योऽनुदात्चान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनात्प्रातिपदिकाद्वा डीए तकारस्य नकारादेशश्च । एनी एता । रोहणी रोहिता ॥ वोतो गु- णवचनात् ।४।११४४। उदन्ताद्गुणवाचिनो वा डीप्स्यात् । मृद्वी मृदुः ॥ बह्वादिभ्यश्च ।।११४५। एभ्यो वा डीप्स्यात् । बही बहुः । (कृदिकारादक्तिनः) रात्रिः रात्री । ( सर्वतोऽक्तिन्नादित्येके ) शकटी शकटिः ॥ पुंयोगादाख्यायाम् ।४।१।४८० या पुमाख्या पुंयोगास्त्रियां वर्तते ततो डीप् । गोपस्य स्त्री गोपी । ( पालकान्तान ) गोपालिका । अश्वपालिका | प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात इदाप्य- सुपः ७३२४४। प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्याकारस्येकारः स्यादापि स आ- प्सुपः परो न चेत् । सर्विका । कारिका । अतः किम् । नौका । प्र- त्ययस्थात्किम् । शक्नोतीति शका । असुपः किम् । बहुपरिव्राजका नगरी । सूर्याइवतायां चाब्वाच्यः ) सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देव- तायां किम् । (सूर्यागस्त्ययोश्छे च ड्यांच) यलोपः। सूरी कुन्तीमा- नुषीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवन- मातुलाचार्याणामानुक् ।४।१।४९॥ एषामानुगागमः स्यात् डी च । इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी। वरुणानी। भवानी शर्वाणी । रुद्राणी। मृडानी। (हिमारण्ययोमहत्त्वे ) महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी । (यवा- दोषे ) दुष्टो यवो यवानी । (यवनाल्लिप्याम् ) यवनानां लिपिर्यवनानी । (मातुलोपाध्याययोरानुग्वा ) मातुलानी मातुली | उपाध्यायानी उपा- ध्यायी । ( आचार्यादणत्वं च ) आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी । ( अर्य- क्षत्रियाभ्यां वा खार्थे ) अर्याणी अर्या । क्षत्रियाणी क्षत्रिया ॥

·स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । १३९ क्रीतात्करणपूर्वात् । ४।१।५० । क्रीतान्ताददन्तात्करणादेः खियां ङीष् स्यात् । वस्त्रक्रीती । कचिन्न । धनक्रीता । स्वाङ्गाचो- पसर्जनादसंयोगोपधात्।४।१।५४।असंयोगोपधमुपसर्जन यत्वा तदन्ताददन्तान्डीप्वा स्यात् । केशानतिक्रान्ता अतिकेशी अति- केशा । चन्द्रमुखी चन्द्रमुखा । असंयोगोपधात्किम् । सुगुल्फा । उपसर्ज. नाकिम् । सुशिखा ॥ न क्रोडादिवह्वचः ।४।१।१६। क्रोडादेव- हचश्च खाजान डीप् । कल्याणकोडा । आकृतिगणोऽयम् ॥ नख- मुखात्संज्ञायाम् ।।१८। न डीष् ॥ पूर्वपदात्संज्ञाया- मगः ४३ पूर्वपदस्थानिमित्तात्परस्य नस्य णः स्यात्संज्ञायां न तु गकारव्यवघाने । शूर्पणखा । गौरमुखा । संज्ञायां किम् । ताम्रमुखी कन्या ॥ जातेरस्त्रीविषयायोपधात् ।४।१।६३। जाति- वाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां डीए स्यात् । तटी । वृपली । कठी । बढ्ची । जातेः किम् । मुण्डा । अस्त्रीविषयात्किम् ।व- लाका । अयोपधात्किम् । क्षत्रिया। (योपधप्रतिषेधे ह्यगवयमुकय- मनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः ) हयी । गवयी। मुकयी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः । मानुपी । (मत्स्यस्य ड्याम्) यलोपः । मत्सी । इतो मनु- ष्यजातेः ।।१५। डीए । दाक्षी ॥ अडुतः श६६। उद- न्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामू स्यात् । कुरूः । अयोप- पातिकम् । अध्वर्युाह्मणी ॥ पङ्गोश्च । ४।१।६८ पङ्गः (श्वशुर- स्योकाराकारलोपश्च) । श्वश्रूः ॥ऊरूत्तरपदादौपम्ये । ४।१।६९) उपमानवाचि पूर्वपदमूरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूडू स्यात् । कर- .

·१४० Do 'लघुकौमुद्यां भोलः ॥ संहितशफलक्षणवामादेश्च।४।१।७० । अनौप- म्याथै सूत्रम् । संहितोलः । शफोरूः । लक्षणोरूः । वामोरूः ॥ शाई- रवाद्यनो डीन् ।४।१३। शारिवादेरञो योऽकारस्तदन्ताच जातिवाचिनो डीन् स्यात् । शाईरवी । वैदी । ब्राह्मणी । नूनरयोई- द्विश्च । नारी ॥ यूनस्तिः ।।१७। युवनशब्दास्त्रियां तिः प्रत्ययः स्यात् ।। युवतिः ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ शास्त्रान्तरे प्रविष्टानां वालानां चोपकारिका । कृता वरदराजेन लघुसिद्धान्तकौमुदी ॥ १॥ इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता || titutti समाप्तेयं लघुकौमुदी ·श्री। अथ शिक्षा। अथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणिनीयं मतं यथा । शास्त्रानुपूर्व तद्विद्याद्यथोक्तं लोक- वेदयो ॥ १॥ प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमवुद्धिभिः । पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥ २॥ त्रिषष्टिश्चतु षष्टि; वर्णा शम्भुमते मताः।प्राकृते सस्कृते चापि त्वयं प्रोका. खयंभुवा ॥३॥खरा विंशतिरेकश्व स्पर्शाना पञ्चविंशति यादयश्च स्मृता यष्टौ चतारश्च यमाः स्मृता. ॥४॥ अनुखारो विसर्गश्च xकपौ चापि परा- त्रितौ । दुस्पृटश्चेति विज्ञेयो लकार शुत एव च ॥५॥१॥ आत्मा बुद्ध्या समेत्या- न्मनो युद्धे विवक्षया । मन कायानिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ ६ ॥ मार- तस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति खरम् । प्रात सवनयोगं तं छन्दो गायत्रमाश्रितम्॥७॥ कण्ठे माध्यन्दिनयुगं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् । तार तातीयसवन शीर्पण्यं जागतानुगम् ॥ ८॥ सोदीर्णो मयभिहतो वक्रमापद्य मारुत । वर्णाजनयते तेषा विभागः पञ्चधा स्मृत ॥९॥खरत. कालत स्थानात्प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्णविद. पाहुनिपुणं तनिवोधत ॥ १० ॥२॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च खरितश्च खरात्रय । हखो दीर्घ लत इति कालतो नियमा अचि ॥ ११ ॥ उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्त नषभधैवतौ । सरितप्रभवा ह्येते पइजमध्यमपञ्चमा ॥ १२ ॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुर. कण्ठ शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्टौ च तालु च ॥१३॥ ओभावश्च विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मण ॥ १४ ॥ यद्योभावप्रधानमुकारादिपरं पदम् । खरान्तं तानं विद्याद्यदन्यात- मूष्मणः ॥ १५ ॥ ३ ॥ हकार पञ्चमैर्युतमन्त स्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तं विजानीयात्कण्ठ्यमाहुरसयुतम् ॥ १६ ॥ कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू। स्युर्मूर्धन्या ऋटुरपा दन्या लतुलसा. स्मृता ॥ १७ ॥ जिह्वामूले तु कु प्रोको दन्योध्यो व स्मृतो बुधैः । एऐ तु कण्ठतालव्या ओऔ कण्ठोष्ठजो स्मृतौ ॥१८॥ अर्घमात्रा तु कण्ठ्या स्यादेकारैकारयोर्भवेत् । ओकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंव- तम् ॥ १९ ॥ सवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतं तु द्विमात्रिकम् । घोषा वा संवृता. सर्वे अघोपा विवृता स्मृता.॥२०॥४॥ खराणामूष्मणा चैव विवृतं करणं स्मृतम् ।

·२ शिक्षा। । तेभ्योऽपि विवृतावेझै ताभ्यामैचौ तथैव च ॥२१॥ अनुखारयमानां च नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिन. ॥ २२ ॥ अलावुवीणा- निर्घोषो दन्त्यमूल्यखराननु । अनुखारस्तु कर्तव्यो नियं हो. शषसेषु च ॥ २३ ॥ अनुखारे विवृत्या तु विरामे चाक्षरद्वये । द्विरोठ्यौ तु विगृह्णीयाद्यत्रोकारवकारयो- ॥ २४ ॥ व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीता पतनमेदाभ्या तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥ ५ ॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी तक इत्यभिभापते । एवं रङ्गा प्रयोक्तव्या खे अरॉ इव खेदया ॥ २६ ॥ रङ्गवर्ण प्रयुजीरनो असेत्पूर्वमक्ष- रम् । दीर्घखर प्रयुञ्जीयात्पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥ २७ ॥ हृदये चैकमात्रस्वर्धमात्रस्तु मूर्धनि । नासिकायां तथाधं च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता ॥ २८ ॥ हृदयादुत्करे तिष्ठ- कास्येन समनुखरन् । मार्दवं च द्विमानं च अधन्वॉ इति निदर्शनम् ॥ २९ ॥ मध्ये तु कम्पयेत्कम्पमुभौ पार्थो समौ भवेत् । सरझं कम्पयेत्कम्पं रथीवेति निदर्शनम् ॥३०॥ एवं वर्णा प्रयोक्तव्या नाव्यता न च पीडिता. सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३१ ॥ ६॥ गीती शीघ्री शिर कम्पी तथा लिखितपाठक । अनर्थज्ञोऽ ल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमा. ॥ ३२ ॥ माधुर्यमक्षरव्यक्ति पदच्छेदस्तु सुखरः। धैर्य लयसमर्थ च षडेते पाठका गुणा ॥ ३३ ॥ शङ्कितं भीतमुद्धृष्टमव्यक्तमनुना- सिकम् । काकखर शिरसि गतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ३४ ॥ उपाशु दष्टं चरितं निरस्तं विलम्वितं गद्गदितं प्रगीतम् । निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरं च वदेन दीनं न तु सानुनास्यम् ॥३५॥ प्रात पठेन्नित्यमुर स्थितेन खरेण शार्दूलरुतोपमेन । मध्यं- दिने कण्ठगतेन चैव चक्राह्वसंकूजितसंनिमेन ॥ ३६॥ तारं तु विद्यात्सवनं तृतीयं शिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् । मयूरहंसान्यभूतखराणा तुल्येन नादेन शिर स्थितेन ॥ ३७॥ ७ ॥ अचोऽस्पृष्य यणस्त्वीषन्नेमिस्पृष्टा शरः स्मृता. । शेषा स्पृष्टा हल: प्रोक्ता निवोधानुप्रदानत. ॥ ३८ ॥ अमोऽनुनासिका नहो नादिनो हझप. स्मृताः । ईषन्नादा यणो जश्च श्वासिनस्तु खफादयः ॥ ३९ ॥ ईषच्छासाश्वरो विद्याद्गोधोमैत- प्रचक्षते । दाक्षीपुत्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि ॥ ४० ॥ छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ ४१ ।। शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात्साझमधीत्येव ब्रह्मलोके ·शिक्षा। ३ महीयते ॥ ४२ ॥ ८॥ उदात्तमाख्याति वृषोऽङ्गुलीना प्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्धा । उपान्समध्ये खरितं धृतं च कनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥४३॥ उदात्तं प्रदेशिनी विद्यात्प्रचयं मध्यतोङ्गुलिम् । निहतं तु कनिष्ठिक्या खरितोपकनिष्ठिकाम् ॥ ४४ ॥ अन्तोदात्तमायुदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचखरितम् । मध्योदात्तंखरितं ड्युदात्त त्र्युदात्त- मिति नवपदशय्या ॥४५॥ अग्निः सोम प्रवो वीर्य हविषा खवृहस्पतिरिन्द्रावृहस्पती। अग्निरियन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तं प्रेत्युदात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्य नीचखरितम् ॥ ४६॥ हविषा मध्योदात्तं खरिति खरितम् । वृहस्पतिरिति युदात्तमिन्द्रावृहस्पती इति त्र्युदात्तम् ॥ ४७ ॥ अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्युदात्त उदाहृतः । खरित. कर्ण- मूलीयः सर्वास्ये प्रचय. स्मृतः ॥ ४८ ॥ ९॥ चाषस्तु वदते मात्रा द्विमानं त्वेव वायस' । शिखी रौति त्रिमानं तु नकुलस्वर्धमात्रकम् ॥ ४९ ॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्ण च भक्षितम् । न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्विपात् ॥५०॥ सुतीर्थादागतं व्यक्त खानाय्यं सुव्यवस्थितम् । सुखरेण सुवक्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥५१॥ मन्त्रो हीन खरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमान हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः खरतोपराधात् ॥५२॥अवक्षरं हनायुष्य विखर व्याधि- पीडितम् । अक्षता शस्त्ररूपेण वजं पतति मस्तके ॥५३॥ हस्तहीनं तु योऽधीते खरव- विवर्जितम् । ऋग्यजु सामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥५४॥ हस्तेन वेदं योधीते खरवर्णार्थसयुतम् । ऋग्यजु सामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥५५॥ १०॥ शंकर शांकरी प्रादाद्दाक्षीपुत्राय धीमते । वाङ्मयेभ्य समाहृत्य देवी वाचमिति स्थितिः ॥५६॥ येनाक्षरसमानायमधिगम्य महेश्वरात् । कृलं व्याकरणं प्रोकं तसै पाणिनये नमः॥ ५५ ॥ येन धौता गिर. पुंसा विमलै. शब्दवारिभिः । तमश्चा- ज्ञानजं भिन्नं तस्सै पाणिनये नमः॥ ५८ ॥ अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाजनशला- कया। चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥ ५९॥ त्रिनयनमभिमुखनि स- तामिमाय इह पठेत्प्रयतश्च सदा द्विज । स भवति धनधान्यपशुपुत्रकीर्तिमानतुलं च सुखं समश्नुते दिवीति दिवीति ॥ ६०॥ ११ ॥ अथ शिक्षामात्मोदात्तश्च हकार खराणा यथागीखचोस्पृष्टोदात्तं चापस्तु शंकर एकादश ।। इति पाणिनीयशिक्षा समाप्ता।

·श्रीः। लघुकौमुदीस्थसूत्राणामकारादिवर्णक्रमः। अइउण् १ ऋलक २ एओङ ३ ऐऔच् ४ हयवरट ५ लण् ६ अमडणनम् ७ झमन् ८ घढधप् ९ जबगडदश १० खफछठथचटतव् ११ कपय् १२ शपसर १३ हद १४ । इति माहेश्वराणि सूत्राण्यणादिसंज्ञार्थानि । पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् १०५अकथितं च १।४।५१) २० अञ्च घे ७३।११९३१ अतो गुणे ६११९७ १०२ अकर्तरि च ३३११९११७अजायदन्तम्।२१३३/४५ अतो दीर्घो ७॥३११०१ ९१ अकर्मकाच १।३।४५/१३७ अजाद्यतष्टार ४।१।४१६ अतो भिस ऐ.७१।९ ७ अक सव.६।१।१०१ ८८ अज्झनगमा ६१४११६२७ अतोऽम् ७११।२४ ५४ अकृत्सा ४।२५१३५ अज्ञाते ५।३१७३ १३ अतोरोर. ६।११११३ ११८ अक्ष्णोऽदर्श ५/४७६ ८१ अजेः सिचि ॥२।७१/४८ अतो येय. ७।२१८० ५४ अचस्ताख ७१२१६१ १६ अटकुप्वाइ ८।४।२ ५२ अतो लोप. ६।४।४८ १२२ अचित्तहस्ति४।२।४७ ७९ अडभ्यास.६।१।१३६/५० अतो हलादे. ७।२७ २६ अचि र १२।१०० २८अडतरादिभ्य ११२५/४७ अतो हेः ६४।१०५ ८. अचि विभा.८।२।२१) ४ अणुदित्सव १।१।६९९७ अतः कृकमि.८१३१४६ २३ अचिनुधातु ६४७७ ४९ अत आदेः ७४७०/१२ अत्रानुना. ७ अचोऽन्या १।१।६४/११९ अत इञ् ४।११९५ ३८ अवसन्तस्य. ६।४।१४ २१ अचो णि ६।२।११५/१३२अतइनिठ ५।२।११५/७० अभ्यस्तात् ११४ ९६ अचो यत् ३।११९७ ५० अत उपधा।२।११६ २अदर्शनं लोप.११११६० ९ अचो रहा ८४१४६ ૬ ३९ अदस औ १२।१०७ अत उ. ६४४११० ३०) ८३७ ८ अदसो मात् १1१1१२ ३७ अच.६४/१३८ ५१ अत एकह६।४।१२०४० अदसोऽसेर्दा ८१२१८० ८६ अचः पर १।११५७१३३ अतिशायने.५।३१५५/६३ अदिप्रभृति. २।४।६२ ·सूची। पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् १२२ अदूरभवच ४१२।७० १९ अन्तर यहि ।।१।३६ १४अर्थवदधातु.१२।४५ ५ अदेड् गुण- १/१२/११६ अन्तर्वहि ५।४।११७:११४अर्धर्चा पुंमि ॥४॥३१ ६ अट सर्वेपा।१००/१०५.अन्यथैवकयं३।४।२७,९११ अर्ध नपुंसकम् ।।२ १२६ अधिकृत्यक ४३८७, ९८अन्येभ्योऽपि१२।७५/१३२ अर्शआदि ५।२।१२७ २ अन सौ ११।९३ ११९अपत्यं पौत्र ४।१।१६२/ ३३ अर्वणन्त्र ६४१२२७ ५ अनचि च ८४४७ ९१ अपहवे । १।३।४४ ५अलोऽन्यस्य ११११५२ ४६ अनद्यतने ३।३।१५/१०६ अपादाने २१३१२८ २० अलोन्या. ११६५ ४७ अनद्यतने ३।२।१११/ २१अपृक्त एकाला॥४१/१०४ अलंसल्लो २४१८ १३३ अनद्यतनहि ५५३१२१ ४१ अपो मि ॥४॥४८ ११७ अल्पान्तरम् २।२।३४ १०९ अनश्च ५४११०८ २४ अप्नृन्तृच ।।४।११ २८अल्लोपोऽन ६४।१३४ ३१ अनाप्यक ७१२१११२/११५ अप्पूरणीप्र५।४।११६ ८ अवको ११।१२३ ३७ अनिटिता ६४।२४१०३ अप्रलयात् ३३१०२/१२६ अवयवेच ४१३।१३५ ६४ अनुदात्तोप ६।४।३७ ९४अभिजावच ३।२।११२ १०३ अवे तृनो ३१३११२० ४४ अनुदात्तहि १।३।१२/१२६ अभिनिष्का ४३1८६१३६अव्यकानुक ५।४।५७ ७७ अनुदात्तस्य ६।१।५९ ९२ अभिप्रल १६३३८० १३५ अव्ययसर्व ५१३१७१ ९० अनुनातिक.४११५ ६६ अभ्यासस्या.१४१७८/१२४ अव्ययात्त्य४।२।१०४ १२ अनुनामिकात्८।३।४ ६४ अभ्यामायण३५५) ४३अव्ययादाप्मुरा१८२ ९२ अनुपराभ्या१।३१७९ ४६ अभ्यासे चर्चा४।५४ ४३अव्ययीभाव.१।११४१ १६ अमिपूर्व ६.१।१०७/१०८अव्ययीभाव २१४०१८ अनुगति.॥३२० १२९) २२ अम्बार्थन ७३।१०७/१०९अव्ययीभा ५।४।१०७ ११ अनुखारस्य ८४१५८, ३० अम्सबुद्धी १९९ १०९अव्ययीभावे.६१३१८१ ११९ अनृप्यान ४११।१०४ ५९ अयामन्ता ६४५५१०८ अव्ययीभाव ३११५ ११४ अनेकमन्य २।२।२४ ९८ अरुपिद ६१३१६५१०८अव्यय विभक्ति।१।६ ८ अनेकाल्दिा ११५५/ ७१ अतिपिप. ४१७११८ अश्वपत्ला. १८४ १२. अन् ६४।१३७ १०१ अतिलूधूसू३।२।१८४ ३३ अष्टन आ ७२१८४ ३२ अन् ५३१५ ८७ अतिहीली.१३३३६ ३३अष्टाभ्य औशूमा२१ ल. को. १० १२५) ·६ लघुकौमुद्यां पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ६४ असिद्धवद ६४।२२, ५७ आतो डित १२१८१ ५८ आम्प्रत्यय ११३१६३ ५० असंयोगाल्लि. १।२।५ ९४ आतो युक्.५१३३३३, ११९ आयनेयीनी. ११२ ४९ अस्तिसिचो.५३।९६/१०३ आतो युच्॥३।१२८ ५२ आयादय ३।१।३१ ६६ अस्तेर्भू २।४१५२ ५५ आतो लोप.६।४।६४ ६४ आर्धधातुके २।४।३५ २८ अस्थिदधि ११७५ ५५ आत. ३१४११०/ ४६आर्धधातुकं३।४।११४ ४४ असद्युत्त १।४।१०७ ७८ आत्मनेपढे ३।१।५४ ४६ आर्धधातुक.१२६३५ १३२अस्मायामे.५२।१२१ ५९ आत्मनेपदे ११५ ४६ आशिपि. ३१३१७३ १३६ अस्य च्चौ ७।४।३२, ९८ आत्ममाने ३१२१८३, ३८ आसर्वनाम्न ६।३१९१ ६९अस्यतिवक्ति.३।११५२/१२८ आत्मविश्व. ५।११५६९ आहस्थ ८।२।३५ ४१ अन् ८।२।६८ १२८आत्माध्वा ६४।१६९ ११३ अह सवैक ५।४४७ आदिरन्येन.१।११७१ २८ इकोऽचि.७१११७३ ५१ आदिनिटुडव १।३१५ ९ इकोऽसव.६।१।१२७ २० आ कडारा ११४।१ ५५ आटेचउप ६११४५, ८८ इकोझल १३२९ १०. आवेत. ३१२११३४, १७ आदेशप्र. ८१३१५९ ५इको यणचि६।१७७ २५आडिचाप ७।३।१०५/ १० आदे परस्य १११:५४, १७ इगुपधना.३।१११३५ २० आडोना.७३।१२० ६ आदुण ६.१९८७ ३० इग्यण. सं. ११२१४५ १२९ आ च खा ५।१।१२० ३१ आद्यन्तव. ११२११०३ इच्छा ३।३।१०१ ७१ आच हौ. ६।४।११७ ११ आद्यन्तौट १।१।४६ ५८ इजादेश्व.३१।३६ ४२ आच्छीनद्यो ११८०/१०७आधारोऽधि.१।४।४५ ४९ इट ईटि ८।२।२८ २३ आटव ६११९० ४७ आनि लोट ८।४।१६ ५९ इटोऽत् ३।४।१०६ ४९आडजादीना६४१७२/१०० आने मुक्॥२१८२ ६३ इडत्यति. २६ ४७ आइत्तमस्य ३।४।९२/११४ आन्महत. ६३२४६ ६७ इणो गा लु.२।४।४५ २३ आनद्या ३३११२/१०४ आभीक्ष्ण्ये ३२४१२२/ ६६ इणो यण् ६४१८१ ५८ आत औ ण ७/११३४ १८ आमि सर्व. ११५२ ५८ इणःषीध्वं. ८१३१७८ ९७ आतचोप ३११११३६ ५८ आमेत ३६४१९० १३३इतराभ्योऽपि५।३।१४ ९७ आतोऽनुप. ३१२।३ । ५२ आमः २।४८१ ४७ इतश्च ३१४११०० ·सूची। ७ पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम्: सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ३३ इतोऽत्सर्व. ११८६ ७१ईहत्यधो ६।४।११३, ५१ उपमर्गादस.१४।१४ १३९ इतो मनुष्य.४११।३५ ६. उपसर्गस्या.८२।१९ १३२ इदम इशा३३३ १२८ उगवादिभ्यो.५।१२। ९९ उपसर्गे च.३३२०९९ १३३ इदमग्थमु. ५।३।२४/१३७ उगितश्च ४१६ १०२ उपसर्ग घो १३॥९२ ३१ इदमो म .१०८ ३२ उगिढचां. ७१।७०/१०८ उपसर्जनं. २।२।३० १३३ इदमोहिल ५।३।१६ २ उच्चैरुदात्त १।२।२९, ९२ उपाच ११३१८४ १३२ इदमोह. १३/११/१२७ उञ्छति ४।४।३२ ८३टपात्प्रतिय६।१११३९ ५१ इदितो नुम् ॥११५८/१०१ उणादयो बहु ३३१११३० उभादुदात्तो.५।२६४४ २६ इदुन्याम् ॥३११७/ ५७ उतश्चप्रत्य ६।४।१०६ ३८ उभे अभ्य ६।११५ ३१ इदोऽयुति।।११३ ६४ उत्तो वृद्धि. १३१८९ ६ उरण रपर १११५५ १२२इनण्यनपलेश४१६४११८ उत्सादिभ्यो ४१५८ ५२ उरत् ७४४६६ १३८ इन्द्रवरुण. ४।१।४९ ३७ उद ईत् ६।४।१३९/११६टर प्रभृति.५।४।१५१ ८ इन्द्र च ६१1१२४ ९१ उदश्चर स ११३५३ ६२ उश्च १।२।१२ ३२ इन्हन्पूपा. ६४४१२१०४ उदितो वा ५६ ६५उपविदजार ३१११३८ ७३ इरितो वा ३१५७/ ७१ उदोष्ठयपू,1१1१०२ ५५उस्यपदान्ता ६११९६ १३५ इवेप्रतिकृती५।३।९६, १० उद स्थास्त.८१४६६१ अण्डपुगमियमा ॥३।७४/११६ उद्विभ्या ५।४।१४८ २ऊकालोऽज्झा२।२७ १३१ इष्टादिभ्यश्च ५।२।८८ ६ उपदेशेऽजनु १३२/१३९ उडत. ४११६६ १३४ इष्टस्यथित ६४११५९ ५४८पदेगेऽवत ॥२॥६२/१०२ अतियूति ३३३९७ १२२इसुनुत्तान्ता.१३५१११३उपपदमति २।२।१९/१३९ ऊरूत्तरपदा.४।१।६९ ११२ उपमानानि २।११५५ ७०ऊोतेर्विभापारा ८६ ई च गण-७४९९० उपमाना. ३६१।१० ६९ऊोतेविभा.॥३९० ईदूदेद्विवचनं।१११ ६६ उपसर्गप्रा ८३१८५११२ ऊर्यादिचि १४६१ ९६ ईद्यति ४६५ ७ उपसर्गाडति.६।१।९१ १३४ईयदममाप्तौ ५३१६ ७ उपसर्गा क्रि१४१५९/११७ अक्पूरन्धू ५।४।७४ १०३ ईपडु सुपु ३।३।१२६११८उपसर्गादध्व.५।४।८५ ७१च्छत्यताम्।४।११ ·लघुकौमुद्यां पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् २४ ऋत उत् ६।१।१११ ४० एत ईद्वहु. ८।२।८१ २५ औतोम्शसो ६।११९३ ७६ ऋतश्च स. ७२१४३ ५८ एत ऐ ३४९३ २१ औत् १३।११८ ५६ ऋतश्चसयो.७।४।१० १४ एतत्तदो ६११११३२ २३ ऋतोडिस ७।३।११०/१३३ एतदनतसो. १३५ ११कण्डादिभ्यो ३११२७ ५४ ऋतो भार. १२१६३/ ९६ एतिस्तुशा ३1१1१०९/१२० कन्याया ४१११६ ९ ऋत्यक ६।१।१२८ १३३ एते तो रथो ५।३।४/१३०कपिज्ञात्यो ५।१।१२७ ३४ ऋत्विग्दधृक्३।२।५९/ ६७ एतेर्लिडि ७४४।२४ ५९ कमेणि ३।११३० २४ ऋदुशनस्पु.७११।१४ ६ एत्येधत्यूठसु६।११८९ १२१कम्बोजाहु ४११।१७५ ५६ ऋद्धनो स्ये ७१२१७० २३ एरनेकाचो. ६।४।८२ ९८ करणे यज ३२२८५ २७ ऋन्नेभ्यो डीपू४।१।५ ४७ एरु ३१४१८६ ९१ कर्तरि कर्म १३।१४ १२०ऋष्यन्धक ४।१।११४, ५५ एलिडि ६।४।६७ ९५ कर्तरि कृत् ३४१६४ ९६ ऋहलोमेत३।१।१२४, ३२ एकाजुत्तर. ८।४।१२, ४५ कर्तरि शर ३१६८ १९९ एको गोत्रे ४११।९३ १०५कर्तुरीप्सित ११४१४९ ७९ ऋतइद्धा.११११०० ९८ एजे.खश् ३।२।२८ १०६ कर्तृकरण २।३.१८ १०२ ऋदोरप्३।३१५७ १०२ एरच् ३१३१५६ ११० कर्तृकरणे. २।११३२ १०६कर्मणायमभि११४१३२ ३६ एकवचनस्य॥११३२/ ७३ ओत श्यनि ३७१/१०५ कर्मणिद्वितीया२।३।२ १६ एकवचनं.३२४९ ९ ओत् १११११५ ९७ कर्मण्यण ३।२।१ ११३ एकविभक्ति.१।२।४४/ ९९ ओदितश्च ८।२।४५, ९४कर्मवत्कर्मणा ३।११८७ ५२ एकाच उप.७२।१० ७ ओमाडोश्च ६११९५ ९. कायक्रमणे ११४ २९एकाचोवशो.८१२६३७११९ ओर्गुण ६।४।१४६/११६ कस्कादिषुच८।३।४८ ८ एड.पदा ६३१११०९/ १७ ओसि च ७३।१०४ १३ कानाप्रेडिते ८।३।१२ ७ एडिपररूप.६१११९४ ८७ओ.पुयग्ज्य ७४१८० ९० काम्यञ्च ३११९ १६ एहखात्स.६३११६९/ २४ ओ सुपि ६।४।८३ १०१कालसमय ३।३।१६७ २९एचइग्घ्रखा ११११४८ १२५ कालान् ४।३।११ ५ एचोऽयवा. ६।११७८ २५ औड आपः७१1१८/११८ किति च ४२१११८ ·सूची। पृष्ठम् सुत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् ४८ किदाशिषि३।४।१०४ ४८ क्विति च ११११५ ५७ गमेरिद- १२५० १३३ किमश्च ५।३२२५ ९९ तक्तवतू १।१।२६/११९ गर्गादिभ्यो।११०५ १३४ किमेतिह. ५।४।११, ४३क्त्वातोऽसुन्१।११४०/१२४ गहादिभ्य.४१२११३८ १३३ किमोत् ५।३।१२ ८९ क्यचि च ॥४॥३३ ६७ गाङ्कुटा १२॥१ ३१ किम क १२११०३ ९०क्यस्यविभाषा६४५० ६७ गाड् लिटि २।४।४९ ७९किरतौलवने।१।१४० १२२ क्रमादिभ्यो ४।२।६१ ४८ गातिस्थाधु २१४१७७ १३५ कियत्तदोनि ५।३।९२ ५५ क्रम परस्मै.४३१७६/१३० गुणवचन ५।१।१२४ १३२ किंसर्वनाम ५३१२/१३९ क्रीतात्करण ४।१।५० ६९ गुणोऽपृक्ते ॥३३९१ ११२कुगतिप्रादय २।२।१८ ८३त्यादिभ्य ना३।११८१ ५६ गुणोऽर्तिस ४।२९ १३२ कु तिहो ॥२॥१०४/१०० वसुश्च ३।३।१०७ ८८ गुणो यड्ल १४८२ १३५ कुत्सिते ५।३१७४ १३३ क्वाति १२।१०५ ५२ गुपूधूप. ३।१।२८ १२ कुप्वो कर ८३३३३५ ३४ क्विन्प्रत्यय. ८।२।६२/१०३गुरोश्च हल ३।३।१०३ १२३ कुमुदनड ४।२।८७ ९८ किएच ३।२।७६ ९७ गेहे क ३११११४४ १२० कुरुनादि ४११:१७२/१२० क्षत्राद्ध ४।१।१३०, २५ गोतो णित् ११।९. ५० कुहोश्च ॥४१२ ९९ क्षायो म ८१२१५३/११९ गोत्राबून्य.४।१।९४ ९७ कृयो हेतु ३१३१२० ८८ क्षुम्नादिषु च८।४।३९१२७गोपयसोर्य.४।३।१६० ५२ कृष्चानु ३१११४० ६८ क्सस्याचि १३३७२/१११ गोरतद्धित.५४९२ १४ कृतद्धित. ११४६ १२७ गोश्चपुरीपे ।।१।१४५ ९६ कृत्यल्युटो.३।३।११३/ १२ सरवसान ८३३३१५/११३ गोस्नियोरुप.१।२।४८ ९५ कृला ३१३९५ १० खरिच ८४५५ ७४ अहिज्याव ६११६ ३४ कृदतिङ् ३१।९३ ९८ सित्यनव्य. ६३१६६ ८५ ग्रहोऽलिटि १२।३७ ४३ कृन्मेजन्त. १११:३९ २१ख्यलात्पर.६।१1११२/१२२ग्रामजनवन्धुधारा४३ १३६कृभ्वस्तियोगे५।४।५० १२३ ग्रामाद्यखनौमारा९४ ५४ कृसमृवृ ७२।१३ २३ गतिश्च १४१६० १३२ केशाहो. ५।२।१०९, ९२ गन्धनावक्षे १।३३३२/१०२ घलिचभाव ६४२७ १२५ कोशाड्डन्ह।३।४२ ५७ गमहनजन ६।४।९० ६७ घुमास्थागा.६४१६६ ·१० लघुकौमुद्यां पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् २० घेडिंति ॥३॥१११ ३४ चो कु. ८।२।३० ८४ चैतम्भु ३११५८ ६६ध्वसोरेद्धा ६।४१११९ ३७ ची ६।३।१२८ ७५ ज्ञाजनोर्जा ७३१७९ ४८ चिल लुटि ३११४३/१३४ ज्य च ५१३१६१ २०डसिङसोश्च६।१।११० ३८ च्ले सिच् ३३११४४ १३४ज्यादादीय ६४११६० १२ डमो हखा.८१३३३२/१३६ च्वौ च ७।४।२६ १०३ ज्वरखर ६४२० १८ डसिडयो . ११११५) ८ डिच ११११५३ १०३ छादेर्धे यु ६।४।९६/१०९ झय ५।४।१११ २६ डिति हखश्च १४६ १३ छे च ६।१।७३ १२३ झय ८१२।१० ३५ डेप्रथम. १२८ १०झयोहोऽन्य ८४२ २३ डेरानद्या ११३१६ ३८ जक्षित्यादय ६।११६ १० झरो झरि ८१४।६५ १७ डेथ ॥१११३ १२० जनपदश ४।१।१६८ ५झला जश्.८४१५३ ११ ड्डो कुक्. ८।३।२८ १२३ जनपदे लुपू ४।२।८१ १० झला जशो ८।२।३९ १५ च्याप्ताति. ४।१।१ ८२ जनसनखना६।४।४२/ ५३ झलो झलि ८२२६ १९जराया जर४२११०१ ६२ झषस्तथो.सा२।४० ९६ चजो कुषि.७५३१५२/१००जल्पभिक्ष.३।२।१५५/ ५९ झस्य रन् ३६४११०५ ३० चतुरनडहो.१११९८ २७ जश्शसो . १२० ४८ झेर्जुस् ३।४।१०८ ११०चतुर्थातदर्था२१११३६ २० जसि च ३१०९४५ झोऽन्त ७।११३ १०६ चतुर्थीसप्र २१३३१३, १८ जस शी 1१1१७ १२७ चरति ४।४18 ७१ जहातेश्च ६४११६ १६ टाडसिडसा.७११११२ ९७ चरेष्ट ३।२।१६ १०४जहातेश्चक्विा४।४३/१३७ टिड्ढाणन् ४।१।१५ चादयोऽसत्वे१।४।५७/१३९ जातेरस्त्री. ४११६३ ५७ टित आत्मने ३४१७ ११६ चार्य द्वन्द्व २१२१२९ ७५ जनिवघ्योश्च॥३३५/ २८ टे ६४१४३ ७५ चिणोलक् ६।४११०४ १२५ जिह्वामूला ४१३।६२/१२९ टे ६४१५५ ७५ चिण तेपद ३।१।६०/११९ जीवति तु.४।१११६३/ १०२ तितोऽथुच् ३।३।८ ९३ चिण्भाव. ३।१।६६, ७० जुसि च ७३१८३ १५ जुन १।३७ ७०जुहोत्यादिभ्य २०४७५/१२६ ठगायस्थाने.४१३१७५ ·सूची। ११ पृथ्म् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् १२० ठस्येक ७५० १२५ तत्र जात ४।३।२५/१३४तरप्तमपो ध ११।२२ १२९तन तस्येव५।१।११६/१२४ तवकममका.४।३।३ २१ इति च ११११२५ १२८ तत्र साधु ३।४।९८ ३६ तवममा ७५२९६ ११ ड सि बुद्र ८३।२९१२१ तत्रोद्धन. ४।२।१४ ९६ तव्यत्तव्या ३१15६ १०२ ड्वित क्ति ॥३॥८८११३ तत्रोपपदं. ३१११९२१३१ तसा मवर्थ १४११९ १२५ तत्र भव ४१३५३४७ तस्थस्थमि.३।४।१०१ १४ ठूलोपे पूर्व ६।३।११११२२ तदधीते. ४।२।५९ ११२ तस्सागुडचिदा३३७४ १२९ तटइति ५।१३ १६तस्माच्छसो६।१।१०३ ५० गलुत्तमो वा॥११९१,१२२तदस्सिनस्ती.४१२६७ १० तस्मादित्यु ११११६७ ८६ णिचश्च ११३१७४ १३०तदस्यसंजातं५।२।३६ ५१ तसानङ्, ४७१ ७३ णिजात्रया ७४।७५१३१ तदस्यास्व. ५।२।९५१२४ तस्मिन्नणि च. ४१३३२ ५९णिधिनुभ्य 31११४८, ३५ तदो म. १२।१०२ ५ तस्सिनिति १११६६ ५९ णेरनिटिदा४।५१ १२६ तद्गच्छति. ४१३१८५१२८ तम हितम् ५।११५ ५१ णो न ६।११६५ १०९ तद्धिता ४११७६ १२२तम्य निवास ४ारा६९ चटयुप ७४१११११तद्धितार्थोत्तर।१।५१ १२ तस्य परमा. ८1१।२ १०३ण्यासभन्यो३।३।१०४१११तद्धितेप्य ७।२।११५१३१ तस्य पूरणे. ५।२।४८ ९७ प्रचुलनृचो ३।१।१३३,१२० ताजस्य. २।४।६२ १२९तस्य भाव ५।१।११९ १२७ तदहति रय २ तस्य लोप ११३१९ ४४ तानावा.१।४।१०० ५) तनादिक ३।११७९ १२६ तस्यविकार४.३।११४ १२६ तत आगत ४१३१७४ ८२) १२२ तस्य समूह ४।२।३७ ९९ तत्पुरुषे कृ. ६।३।१४ ८२तनादिभ्यस्त ४७९,११८ तस्थापत्यम् ४१११९२ ११३ तत्पुरुषस्या.५।४।८६ ९३ तनोतर्यकि।४।४४/१२६ तस्येदम् ४।३।१२० १०९ तत्पुरुप २०११२२ ६ तपरस्तत्का.१।१।७०/१२८ तस्येश्वर ५।११४२ ११२तत्पुरुप समा१।२।४२ ९३ तपोऽनुतापे३।१।६५, ४४तान्येकवच १।४।१०२ १३५ तत्प्रकृतवच.५।४।२१ १६ तयोरेव. ३४७० ४६ तासस्यो. ४५० ८७ तत्प्रयोजको.१४१५५/१२७ तरति ४१४५ १३४ तिडश्च ५।३।५६ ६० णा ·१२ लघुकौमुद्या पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् १३१ तिविंशते ६।४।१४२/ ३६ तेमयावेक. ८1१।२२/ ३१ दश्च ७।२।१०९ ४४ तिडस्त्रीणि.१।४।१०११२१तेन रक्तं रागात् ४१ ६६ दश्च ८१२१७५ ४५तिड्शित्सा.३।४।११३, ४७ ते प्राग्धातो १।४।८० ९१ दाणश्च सा.१॥३१५५ १०१ तितुत्रतथ. २९, १० तोर्लि ८४६० २९दादेातोघ ८१२।३२ ४४ तिप्तस्झि. ३१४१७८ १० तो षि ८१४१४३ ७२ दाधाव. ११२० ३७ तिरसस्तियं.६।३।९४१०० तौ सत् ॥२॥१२७ १०१ दानीशस ३।२।१८२ ८७ तिष्ठतरित् ७४४५ ३८ सदादिषु. ३३२१६०/१११दिक्पूर्वपदा४।२।१०७ ७८ तीपसह ७।२१४८ २२ त्यदादीनां.१२।१०२/१२५ दिगादिभ्यो ४।३।५४ ७७तुदादिभ्य श३।१।७७/१२४ त्यदादीनि च ११११७४/११८ दित्यदित्या. १४८५ ३६ तुभ्यमह्यो ७२।९५/ २६ त्रिचतुरो, १२।९९ ३० दिव उत् ६।१।१३१ १०१ तुमुन्ण्वुलौ. ३।३।१०/ २२ स्त्रय ७१११५३ ३० दिव औत् ११८४ ३ तुल्यास्यप्र. ११११९ १३१ ने सप्रसार. ५।२१५५/ ७३ दिवादिभ्य: ३।१।६९ ४७ तुह्योस्तात. ७१।३५/ ३५ समावेक. ७।२।९७ ७४दीडो युडचि ६।४।६३ २३ तृज्वरकोष्ट ७।१।९५, ३६ लामौ द्विती ८११२३, ७५ दीपजन. ३।१।६१ ८१ तृणह इम् ७।३।९२/ ३५ लाहौ सौ ४।२।९४ ६६ दीर्घ इण ४।६९ १०८ तृतीयासप्त २१४४८४ १९) दीर्घाज ६।१।१०५ ११०तृतीया तत्कृ.२१:३० ५१ थलि च. ६।४।१२१/२२) १०० तृन् ३।२।१३५ ५८ थास से ३४१८० ८८ दीर्घोऽकित ७४१८३ ६१ तफलभज ६४१२२/ ३३ थोऽन्य १८७ ६० दीक़ लघो ॥४॥९४ १२८ तेन क्रीतम् ५।१।३७ ५० दीर्घ च १४१२ १२० ते तद्राजा ४।१।१७४/१२४ दक्षिणापश्चाहा।९८ ८ दूराभूते च ८।२।८४ १२९ तेन तुल्यं.५।१।११५/१२९ दण्डादिभ्यो ५।१।६६ ९९ दृढ स्थूल. ७।२।२० १२७ तेन दीव्यति.४।४।२) ७२ दधस्तथोश्च दा२।३८ ९८ शे. क्वनिप्३।२।९४ १२२ तेन निर्वृत्तम्४।२।६८ ९९ दधातेहि ७१४१४२/१२१ दृष्टं साम ४।२।७ १२९ तेन निवृत्तम्५।१।७९,१३२दन्तउन्नत.५।२।१०६/ ९९ दोदद्धो ७।४।४६ १२६ तेन प्रोक्तम् ४।३११०१ ६० दयायासश्च ३३१३३७/१२४ थुप्रागपा. ४।२।१०१ ·सूची। १३ पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ६० द्युतिखाप्यो ७४६७१०६ ध्रुवमपाये. १।४।२४ ४० न मुने ८।२।३ ६० द्युल्यो लुडि १३३१९३ १०६ नम खस्ति २।३.१६ ११७ द्वन्द्व प्राणि.२।४।२/१०४ नक्ला सेट् १।२।१८, ९४ न यदि ३।२।११३ ११द्वन्द्वाथुदप ५।४।१०६/१६९ न कोडादि ४११।५६ १२२नय्वाभ्यापदा. ११७ द्वन्द्व पि २।२।३२ १२१ नक्षनेण युक्त ४।२।३, ३२न सयोगा ६।४।१३७ ११२ द्विगुरेकव.२।४।१ १३९ नसमुसा ४११५८ ८५ न लिडि २३९ १०९ द्विगुथ १२३ ९१ नगतिहिंसा.१।३।१५, २२न लुमताजस्य १।१।६३ १३७ द्विगो.४।१।२१ ३२ नटिसवुल्यो ८।२।८११२ नलोपोनन ६।३१७३ ३१ द्वितीयार्टी २०४३४/११२ नम् २।२।६ २१ नलोप प्राति ८१२७ ३५ द्वितीयायाच॥२॥८७/१२३ नडशादाद् ४।२।८८ ३२ नलोप मुप् थरार ११.द्वितीयाश्रिता२।१।२४ २६ न तिसूचतस६।४।४, १९ न विभक्ती. ११३४ १३०द्वित्रिभ्यातय५:२१४३/१०९ नदीभिश्च २।१।२० ६१ न यूयश्च.७२।५९ ११ऽद्वित्रिभ्याप ५११५/१२४ नद्यादिभ्यो ४।२।९७ ६१ नशसदद.६।४।१२६ ५२ द्विवचनेऽचि१।१।५९/ ९७ नन्दिग्रहि.३।१।१३४ ३८ नशे ८१२।६३ १३४द्विवचनविभ.५५३१५७ ६९ नन्द्रा सयो.६।११३, १२ नश्च ८।३।३० १३१ द्वेस्तीय: ५।२।५४ १० न पदान्ता ८४४२/ ११ नथापदा. ८।३।२४ ११४ बटन स ६.३१४७ ११ नपरे न ८१३२७ १२ नदछव्यप्र. ८१३१७ १५ धेकयो ि१।४।२२ २८ नपुंसकस्य 1१1७२, २७ न पट्खस्रा ४११० १२७ धर्म चरति ४४१४१/ २७ नपुंसकाघ ११९ ३३न सप्रसा. ६१३७ ८८धातोरेकाचो.३।१।२२/१०९ नपुंसकाद.५।४।१०९/१०९ नस्तद्धिते ६।४।१४४ ९५ वातो ३.१९१ १०३ नपुंसके. ३१३११४ ४० नहिवृति ६३।११६ ८७ यातो कर्मण ३१११११८ न पूजनात् ५।४।६९ ४० नहोघ ८१२१३४ ३८ नावे पूजा ६४.३० १३०धान्यानाभवने.५।२११/१२८ १५ नादिचि ६।१११०४ ५८ घिच ८।२।२५ २३ न भूमुधियो ।४।८५/१३१ नान्तादस.५।२।४९ १२७ धुरोयको ४४७ ४९ नमाडयोगे ६।४।७४, ७३नाभ्यस्तस्या.१३३८७ ३०धाखादे.प स०१।६४ ८३ नमकुछुरा ८।२।७९ ·लघुकौमुद्या पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ३८नाभ्यस्ताच्छ.७५११७८, ९० न क्ये ११४१५ ११७ पितामात्रा १२२७० १७ नामि ६४३ १२२पितृव्यमातु ४।२।३६ १०८ नाव्ययीभा २।४।८३.१३९ पङ्गोश्च ४।१।६८ ५० पुगन्तलघू. ७३८६ १२७निकटे वसति।४।७३/१२९ पतिविंशति.१।१।५९/ १२ पुम.खय्यम.८०३१६ ८३नित्य करो.६।४।१०८ ९९ पचो वः ८।२।५२ १०१ पुव संज्ञा ३।२।१८५ ८८ नित्यं कौटी.३।१।२३/११० पञ्चमी भयेन२।१।३७ ५७ पुषादिद्युता ३३११५५ ४७ नित्य डित. ३।४।९९ ३६ पञ्चम्याअतू।१।३१/१३८ पुयोगादा.४।१।४८ १०४ नित्यवीप्सयोः८1१४/१३२पञ्चम्यास्तसिलपा३।७१०३ पुंसिसजा ३।३।११८ १२६ नित्यं वृद्ध ४।३११४४११०पञ्चम्यास्तोका.६३३२, ३९ पुसोऽसु ७११८९ ८ निपातएका.१।१।१४) २१ पति समास. ११४१०, ११६ पूर्णाद्विभा.५।४।१४९ १०२ निवासचिति३।३।४१।१३० पत्यन्तपुरो५।१।१२८ ६ पूर्वत्रासिद्धम् ॥१११ ११६ निष्ठा २२२१३६ ३३ पथिमथ्य. १११८५/१३९ पूर्वपदात्सज्ञा.८१४१३ ९९ निठा ३।२।१०२ १६ पदान्तस्य ८।४।३७ १६ पूर्वादिभ्यो ७।१११६ ९९ निष्ठाया सेटि६।४।५२, १३ पदान्ताद्वा ६।११७६/११० पूर्वापराधरो. २।२।१ रनीचैरनुदात्त १।२।३०/११४ परवल्लिङ्गं. २।३।२६ १८ पूर्वपरावर. १११:३४ ३९नुम्विसर्जनी.८१३१५८ १५ परश्च ३११२ ९१ पूर्ववत्सन. ११३१६२ २५ च ६४६ ४५परस्मैपदाना.३।४।८२/१३९ पूर्वादिनि ५।२।८६ १२ नृन्पे ८।३।१० १२१ परिवृत्तोरथ ४।२।१० ४५ पूर्वोऽभ्यास ६११४ ५३ नेटि ७२६४ ९१परिव्यवेभ्य १३३।१०/१२९ पृथ्वादिभ्य५।१।१२२ ९८ नेड्वशि कृति ॥२।८ ९२ परेर्मुष ११३८२ ९६ पोरदुपधात्३।११९८ ३१ नेदमदसो. ॥१११ ४५ परोक्षेलिट्३।२।११५/१३३ प्रकारवचने.५।३।२३ २७ नेयडुवड् ११४४ ४ पर सन्नि.१।४।१०९/१३४ प्रकृत्यैकाच्६।४।१६३ ५. नेर्गदनद. ८४११७ /१३२ पर्यभिभ्यां च५।३३९/१३५ प्रज्ञादिभ्यश्च५।४।३८ ९१ नेविंश ११३१७ ५५पाघ्राध्मास्था.७३।७८ २२ प्रत्ययलोपे. ११११६२ ३३ नोपधाया. ६४१७११६पादस्य लो.५।४।१३० १३८प्रत्ययस्थात्का३३१४४ १२८ नौवयोधर्म.४१४१९१ ३७ पाद पत् ६।४।१३०/ २१प्रत्ययस्यलुक्१।१।६१ ·सूची। १५ पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् १२४ प्रत्ययोत्तर रा९ ८ जुतप्रगृह्या.६।१।१२५/ ४५ भुवो युग्लुड्दा४।८८ १५ प्रत्यय ३.११ ८५ प्वादीना ह ७३.८० ७ भूवादयो १३३१ १९ प्रथमचरम.१1१1३३ ४९ भूसुवोस्तिडि १३३८८ १५ प्रथमयो .६।१।१०२/ २१ वहुगण. ११११६३ ७२ भृशामित् ७४१७६ १०८प्रथमानिर्दिष्ट १।२।४३/ १७वहुवचने झ१२।१०३ ९६ भोज्यं भक्ष्ये।३।६९ ३५ प्रथमायाश्च.७।२।८८ ३६ बहुवचनस्य ८1१।२१ १३भोभगोअघो ८॥३॥१७ १२६ प्रभवति ४।३१८३ ११५ बहुव्रीहौ ५।४।११३, ३६ भ्यसोऽभ्यम्।१।३० १३० प्रमाणे द्वय.५।२।३० १५ बहुपु यहु. ११४१२१ ७७भ्रस्जोरोपध.६।४।४७ १३४प्रशस्यस्य य ५॥३॥६०१३४ वहो.पो ६४१५८१००भ्राजभास-३।२।१७७ १२७ प्रहरणम् ४।४।५७/१३५यहल्पार्थाच्छ५।४।४० १२८ प्राक्क्रीताच्छ ५।१११११९ वह्लादिभ्य ४१११४५ ३२ मघवा व ६४।१२८ १०७ प्राकडारा. २१११३ /१८ वहादिभ्य ४१११४५ १२४ मध्यान्म ४१३१८ १३५ प्रागिवात्क ५१३१७० ६९ ब्रुव ई १३३९३ ९८ मन ३१२।८२ १२७ प्राग्यिताद्यत् ।।७५, ६९ ब्रुवो वचि २१४१५३ ९ मयउलोवो ८३३३३३ १३२ प्राग्दिशो वि.५।३।१ ६८नुव पञ्चाना ३३४९८४१२६ मयद् च ४१३१८२ १२७ प्राग्वहतेष्टक् ४१४११ १२६मयदे॒तयो ४।३।१४३ १२७ प्राग्वतेछन् ५।१११० ९४ भजेश्व चिणि ६।४।३३, ७४ मस्जिनशो. 1१15. १३७ प्राचाप्फत.४।१।१७ ४६ भवतेर ४१७३ ४८ माडिलुइ ३३३११७५ १३१ प्राणिस्थादा.५।२।९६, ३३ भस्य टेर्लोप १1८८/१२० मातुरुत्स ४।११११५ १०५प्रातिपदिका २१३२४६ ९२ भावकर्मणो १।३।१३/१२३ मादुपधाया. दारा ८प्रादय. ११४१५८ १०२ भावे ३१३११८ ८७ मिता हख ६४१९२ ९२ प्रादह १1३1८१ १२२मिक्षादिभ्यो ४।२।३० २८मिदचोऽन्या१1११४७ १२५ प्रायभव ४।३।३९ / ९७ मिक्षासेना. ३१२।१५ ७४ मीनातिमि.६।१।५० १२५प्रापष्टप् ४१३२२६ ७०मियोऽन्य ६।४।११५ ३ मुखनासिका. १११८ १२५ प्राथप एण्य ४।३।१७ ७० मीहीमहुवा ३३११३९ ९६मृजेर्विभापा३।११११३ ९८ प्रियवशे. ३।२।३८ ८२ भुजोऽनवने १।३।६६ १६ मृजेधिः ॥२६११४ ·१६ लघुकौमुद्यां। ८. पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ४७ मेनि. ३२८९ ९७ युवोरनाकी ७११ २४ रात्सस्य ८१२।२४ ११ मोऽनुसार ८३३२३, ३६ युष्मदस्मदो ८१।२० २५ रायो हलि २८५ ३१मो नो पातो १२१६४ ३६ युप्मदल. ७१२१८/१०० रालोपः ६४२१ ११ मोराजि स.८१३१२५/३६ युप्मदरसन्यांज।२०१२३ राष्ट्रावार.४।२।९३ म्रियतेलुंड् ११३१६१/१२४ युष्मदस्मदो. ४।३.१ ६२ रेट् शय.७।४।२८ १०० म्वोश्च ।।६५ ४४युप्मधुपपटे१।४।१०५ ४६ रे च ७४।५१ १४० यूनस्ति ४१११७७ ८८ रीगृदुपधस्य ७४९० ८९ यडोऽचि च २।४।७४ ३५ यूयवया ॥२३९३ /१२१ रीड् मतः ७।४।२७ ८९ यडो वा ७३३९४ २२ यूल्याख्यौ. १३ ८० रुधादिभ्य .३.१७८ २० यचि भम् ११४११८ ८३ ये च ६४१०९ १२० रेवत्यादि ४१४६ १०२ यजयाच ३।३।९० १२० येचाभाव.४५४११६८ १३ रोऽपिवा३।६९ ११९ यमनोश्च २।४।६४ ८२ ये विभाषा ६१४१४३, १३ रोरि ८३३३१४ १३७ यवश्च ४११६ ३६ योऽचि १२८९ ३१ रोः सुपिटा३।१० ११९ यनिलोश्च ४४११०१ ४० य. सौ ४२११० ३९ रुपधाया २७६ १३०यत्तदेतेभ्य .५।२।३९ ५यथासंख्यमनु ११३।१०/१२९ रऋतो. ६।४।१६१ ६५ लड गा.३।४।१११ १२७ रक्षति ४४४३३ १०० लट. श. ३।२।१२४ यमरमन. ७२|७३) ९९ रदाभ्या. ८२।४२ ९५ लट् ले ३।२।११८ १० यरोऽजुना. ८।४।४५/ ७४ रवादिभ्यश्च.१२।४५/ १६ लशक्वतद्धि. ११३८ १६यस्मात्प्रत्यय १।४।१३/१०४ रलोव्युपधा.१।२।२६ ४८ लिटाशि. ३।४।११६ ८८ यस्य हल ६४४९, ३० रपाभ्या. ८।४।१ ५९लिड सीयुट्३।४।१०२ २७ यस्येति च६०४१४८११७ राजदन्ता. २।२।३१, ४८ लिड.सलो. १२७९ २५ याडाप.७३।११३ ९८राजनि युधि ३।३।९५ ४९ लिनि. ३३३१३९ ४८ यासुट्पर.३।४।१०३/१२० राजश्वशु. ४.१११३७ ६८ लिड्सिचा १।२।११ ३४ युजेरसमासे १७१११४ राजाह स. ५।४।९१ ८५ लिसिचो. ०२४२ ३५ युवावौ द्वि. १२।९२/११४ रात्राहाहा :२१४१२९ ५८लिटस्तझयो.३॥४१८१ ५६ ·सूची। १७ - पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ४५ लिटि धातो. ६.१८ ९९ ल्यादिभ्य ८२०४४ २६ वाम्गसो १८० १०.लिट कान.३।२।१०६) १२१ वास्तुपित्रु.४।२।३१ ४६ लिट् च ३।४।११५ ६९ पच उम् ॥४॥२० १७ वावसाने ३४५६ ६३ लिटपन्य ०१४४० ६२ पनिम्यापि. ६।१।१५ १३ या शरि ८९ इलियभ्यास ११४ ७१ बदमज. २।३ ९५ वा मरूपो.१९ ७८ लिपिरिचि. ३११५३, १३७ चयनिनबने४।१।२० ३० पाह ऊन् ६।४।१३२ ६८ ग्वा दुर ॥३॥७३, १२३ वरणारिभ्य.४१२३८२, ८० विज इट् १।२।२ १४ डिन २०४४३ १२५ वर्गान्नार ४३६३, ९८ बिदनोरनु ६१४४४१ ४८ लद ३।२।११० १३० वर्णमा. ५।१।१२३, ६५ विदामुर्व.३।१।४१ ४७ ललन ७१ ११७ वर्णादनुदा.४।११३९१०० मि गनुर्व.1१1३६ ६४ लुट्गनो २०४१३७ ९५ वर्तमान. ३१३१ ६५ विदोलटोया 100 लुट प्रथमस्य ॥४१८४३ वर्तमान. ३२११२३ १२६ विद्यायोनि.४४ १२: लपियुजय ११२१५१, २४ पपीभनय ६४४८४ ४८ विधिनिम.११६१ १२ लाविप १० अनुम्ब मु. ८।२।७२१:४ विन्मतोलेर ५१६५ १०.लुट महा 131१४ ३९ वगो मा ६।४।१३१, ९१ विपराभ्या ११९ ४६ लट गेषे न ३।३।१:१३२ पनौग्मिनि५।२।१२४, १४ पिप्रतिषेधे. ११४२ लोटोलवत् ३।४४८५ ७२ या धनु. ६।४।२४, १५ विभाकिय ११४११०४ ४६ लोट् च ३।३।१२ | २९ या हदमुह ८।२।३३, ७४ विभापाघ्रा.२६४१५८ ५६ लोपधा. ६४११००५ ४१ या नपुंग.७१११७९ २९विभापाहि.६१४.१३६ ७१ लोपो यि ६४११० ५वान्तो यि ६११७९ ९४ विभापा चि १६६९ १८ लोपो थ्यो. ६।१।६६ ५६यान्यस्यमयो.।४।६८ ५६ विभापा चे ७३१५८ लोप पाक ३१९, ११ यापदान्तस्य८४१५९, ६० विभापा टे. १६७९ १३१लोमादिपा.५।२।१००/१३५ या यहना. ५/३१९३ २४विभापावृती ॥११६७ १३ल रमणि.६९ ५४ यात्रामभ्ला १७० २६ निभापा दि.१1१।२८ ४४ ल परस. १४९९१२१ वामदेयान, ४।२।९ ६७ विभापाउ२।४।५० १०३ ल्युट् च ३३३।११५ २७ वामि १४१५ १३६ विभापासा.५५४१५२ ·१८ लघुकौमुद्यां १३) विसर्जनी. ८३५३४ पृष्ठम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् १३५विभापासुपो.५।३।६८ ७६ शपूर्वा.सय ४४१६१११४ शेपोवहुव्री. २।२।२३ ६९ विभापोर्णी. १।२।३ ६८ गल इगुपधा३।११४५ ६६ श्नसोरल्लोप ६।४।११ १५विरामोऽव.१।४।११० ११ शरछोटि ८४६३ ८२ श्वानलोप ६४२३ ११२ विगेपणं वि.२१११५७ ३५ शसोन १२८ ७१श्राभ्यस्तयो।४।११२ ३५ विश्वस्यव. ३३१२८ १० शात् ८४४४ ५६ श्रुवश्च ३३१/७४ १४० शार्बरवा ४४११७३ १३१श्रोनियछन्दो ५।२१८४ ९६ शास इदइ ६।४।३४ ७६ युक. फितिश।११ १२४ युद्धाच्छ. ४।२।११४ ६३ शासिवसि. ८३.६० ७० श्ली 19. ६ वृद्धिरादैच्१।१११ १२३ शिखायाव. ४।२।८९, ३३श्वयुवमघो.६।४११६३ ६ वृद्धिरेचि ६३११८८ १२ शितुकू ८३३८१ १२४ वृद्धिर्यस्या. १।१।७३/१२७ शिल्पम् ४।४।५५ १३१ पटकतिकति५।२१५१ ६१ बृश्य स्यस. १३३३९३ ११९शिवादिभ्यो।१।११२/ ३० पट्चतुर्ग्यश्च७।११५५ ७१ वृतो वा॥२।९८ २७ शि सर्वनाम१।११४२, २१ पड्भ्यो लुक्ला१२२ ३४ वेरपृक्तस्य ६११६७/६७ शीडो रुट ११६ ११० पष्ठी २२२१८ १३८ वोतोगुणव ४१११४४ ६७ शीड सावं.७।४।२१/१०६ पष्टीशेपे २।३१५० ९२व्याइपरिभ्यो १।३।८३१२७ शीलम् ४४१६१ १३७ पिगौरादिभ्य४१४१ ३४ प्रश्चभ्रस्ज. •८०२।३६१२१ शुक्राद्धन् ४।२।२६ ११००५ प्रत्ययस्य १३ १३० व्रीहिशाल्यो. ५।२।२ ९९ शुप कः ८।२।५१ १०एना ए.८१४४१ १३२वीह्यादिभ्य ५।२।११६ ७१ शृदृप्रा. ७४।१२ ३३ प्णान्तापट १।१।२४ ७७ शे मुचादी. ११:५९ ७९ शटे शितः १।३।६० ४४ शेषात्कतरि.११३१७८ २१ सख्युरस. ७।१।९२ १२७ शब्ददर्दुर ४१४॥३४११६ शेपाद्विभा.५।४११५४१३० सख्युर्य ५।१११२६ ९० शब्दवैर. ३।१।१७ १२३ शेषे ४।२।९२ ८६ सत्यापपाश.३।१।२५ १२५ शरीरावय. ४१३३५५, ४४ शेषप्रथमः१५४११००/११२ स नपुंसकम्।।४।१७ १२८ शरीरावयवा. ५११६ ३५ शेष लोपः १२९०, ५२ सनाद्यन्ता.३।१।३२ ३१शरोऽचि ८४४९ २० शेषो ध्यसखि १४७१०० सनाशंस. ३।२।१६८ ·सूची। १९ ४७ सेटपिच्च ३३४४८७ पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् ८८ सनि ग्रह.७२।१२/१३३ सर्वस्य सोन्य ५५३१६, १६ सुपि च ७३।१०२ ८७ सन्यडो ६९ १७ सर्वादीनि. ११२५ ८९ सुपो धातु २१४१७१ ६० सन्यत ४७९ १३३सवैकान्यकि.५।३.१५/ १५ मुप ११४११०३ ६. सन्वधुनि.४४९३ ५८ सवाभ्या.३।४।९१ ४ सुप्तिइन्तं. १।४।१४ १३१ सपूर्वाच ५।२६८७ १३ ससपोरु ८१२१ ९८ मुग्यजाती १२१७८ १११ सप्तनी शा २१११५०/१०७ मह सुपा २१११४ ११६ सुहृदुहूंदों ५।४।१५० ११४ सप्तनीविशे.२।२।३५, ३७ सहस सध्रि.६।३३९५ ७५ सृजिगो ६१५८ १०७ सप्तम्यधि. २०३३ ६३ महिवहो ६३११२/ ७३ सेऽसिचि. ७२१५७ १३१ सप्तम्यास्त्रल५।३।१० ९८ सहे च ३।२।२६ ९९सप्तम्याजने.३।२।९७, ३०सहे साड स ८३३५६, १४ सोऽचिलो ६११३e १२८ सभायाय.४।४।१०५ १३ऽसात्पदाद्यो ८।३।१११/१२६ सोऽस्य नि ४।३१८९ १०७ समर्थ. पद. २।१।११०६ साधकतम १।४।४२/१२१सोमायण ४।२।३० ११८ समर्थानाप्र४।११८२ ३८सान्तमहत १४१०/ ३२ सौ च ६४४१३ ९१ समवप्र.१३२२२ ३६ साम आकम्॥११३३/११२ सख्यापूर्वी २१११५२ ममवाये चा।१३८१२५ सायंचिर ॥१०३/१३०सख्याया अपारा४२ ३७सम समि ३९३, ५ मार्वधातुक. १२४११६सख्यासुपू. ५।४।१४० ९१समस्तूतीया.१॥३॥५४ ४५सार्वधातुका १३१८४८३संपरिभ्या.६1१1१३७ १२ सम मुटि ८३३५ ९२मार्वधातुके य३।१।६७ ३०संप्रसारणा ११।१०८ १०४ ममानकर्तृक।४।२१ ३० सावनइह १११८२ २५ संबुद्धौ च ३३१०६ १०४समासेऽनपू॥११३७/१२१सास्य देवता ४।२।२४ ९संयुद्धौ गाक.१११११६ समाहार ख.१२।३१ ७१ सिचि च पर.१२।४०/१०५ संवोधने च २१३१४७ १५सल्पाणामेक.पा२।६४ ५४ सिचि वृद्धि . १२११/१२५ संभूते ४१३४१ ८सर्वत्रविभा६१।१२२/ ४९सिजभ्यस्त ३६४११०९ ९९ संयोगाटे. ८२१४३ २०सर्वनामस्थाने ६४८ ५९ मुट् तिथो ३।४।१०७ ५संयोगान्तस्य.८।२।२३ १८ सर्वनाम्न स्मै॥११४ १९ सुडनपुं. ११११४३ ५० संयोगे गुरु १।४।११ २५ सर्वनान्न..॥३॥११४ ८९ सुप आत्मन-३१११०/१२७ संसृष्टे ४।४।२२ ·२० लघुकौमुद्या पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् पृष्टम् सूत्रम् १२७ सस्कृतम् ४।४।३ ८७ ४ह लोऽनन्तरा ११॥ खतन्त क.११४/५४ १२१सस्कृतंभक्षा १२।१६/१०६) ९९ हल ६४२ १४० सहितशफ. ४१११७०१०२ खपो नन् ३।३।९१ ४५ हलादि शेष साद ८८स स्यार्धधातु ७१४१४९ १८ खमज्ञाति ११११३५ २१हल्डयाभ्यो ६१ ३५ स्को सयो ८१२।२९ २८ खमोर्नपु ७१११२३ १३ हशिच ६।११११४ ८४ स्तन्मे ८३६७ ५३ खरतिसूति.ज२।२४ ८४ हिनुमीना ८४१ ८४ स्तन्मुस्तुन्भु ३।११८२/ ४२ खरादिनि १।११३७ ८०हिसायाप्र ६।१११४ ७६स्तुसुधूभ्य १२।७२ ४४ खरितमित..१।३।७२/ ६३ हुअल्भ्यो ६।४।१० ११० स्तोकान्तिक २।१।३९/१३९ खान्नाचोपस४।१।५४ ५६हुनुवो सार्व ६।४८ ९ स्तो श्रुनाथु ८।४।४० ७६खादिभ्य नु ३।११७३ १२६ हेतुमनुप्ये. ४।३॥4 १३७ स्त्रियाम् ४११३ १९ खादिवस १४१७ ९५ हेतुहेतुमतो.३।३।१५ २७ स्त्रिया च १९६ १४ स्वीजसमीद ४१२/ ८७ हेतुमति च ३३१२ १०२ त्रिया क्तिन्दा३३९४ ११ हे मपरे वाटा २६ स्त्रिया ६४७९ ५८ ह एति ४५२ १३० हयगवीनं. ५।२रा ११५स्त्रिया पुंवद्भा६।३।३४, ६४ हन्तेज ६४१३६ २९ हो ढ. ८१२।३१ ११८स्रीपुसाभ्या.४११८७ ६४ हनो वध २।४।४२ ३२हो हन्तेणि.७३। १२० स्त्रीभ्योढक्४।१।१२० ११५ हलदन्तात्सप्त ६३९ ५२ हृयन्तक्षण ॥२॥ ७२ स्थाध्वोरिच १।२।१७ ९१ हलन्ताच १२।१० १७ हखनद्यापो ॥१॥ १७ स्थानिवदा ११५६ २ हलन्त्यम् ११३३ ३०हखस्यगुण ७५३१. ५स्थानेऽन्तर.१।११५०१०३ हलश्च ३।३।१२१ S६ हखस्यपिति । ३९ स्पृशोऽनुदके३।२।५० ८४ हल भ ३1१1८३ ६२ हखादशात् ८२५ २३रस्फुरतेत्सल.८।३१७६/ १३ हलिसर्वेपाम् ८।३।२३ २व्हस्त्रोनपुंसके पार मोत्तरे ला३।१७६ १३७ हलस्तद्धि ६।४।१६० ५० हस्वं लघु १४॥ से स्यतासी ॥३३ ७१ हलि च ८१२१७७ ४५ हख ७४।५' ९शस्पतिसो हो।६२ ३१ हलि लोप ॥२॥११३

·No text on this page.