Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Shri Upasakdashangsutram
Front matter
के समान * गलंति मूलम्- जिन्हाको ए- कान काट जिहां वित तथौष्ठावपि २१६ (भात (मन Parye dog ya) MARI wint. ............ x समितिना ग्रयो श्रीमज्जैनसिध्धान्तवाचनामकाशनकारिका शेठ दे० ला. जै० पु० फडना अयो. ४ थु०-१२-८ २-४-० श्रीमती आगमोदयसमितिः आनंद काव्य ग० मी० सरतरगट १.31-47 श्रीआत्मानन्दग्रन्धरत्नमाला पञ्चपष्टितमं रत्नम् ६५. श्रीमचन्द्रकुलनभोमणिश्रीअभयदेवसूरीश्वरविरचितत्तियुतम् सा. श्रीमदमणधरसुधर्मस्वामिनिर्मितं श्रीउपासकदशाश्रुतम् ॥ JAN जयपुर पूज्यपादमुक्तिविजयगणिपशिप्यपन्न्यासमोतीविजयसदुपदेशात् बुहारीग्रामवास्तव्यप्रेष्टिवर्यपीताम्बरपत्नीमूलीभग्न्या स्वस्वामियोऽर्थदत्तस्य श्रेष्टिपन्नाजीमोटाजीनामकाऽऽपणसत्कस्य द्रव्यस्य साहाय्येन श्री “जैन एडवोकेट" मुद्रणालये-धीकांटावाडी-राजनगरे ( अमदावाद ) शा. गोकुलदासपुत्रचमनलालेन मुद्रितम् प्रकाशयित्री-भावनगरस्था-श्रीजन-आत्मानन्दसभा. वीर सं. २४४६. विक्रम सं. १९७७. आत्म सं. २५. प्रति ४८०.
No text on this page.
७५० भगवानदास मोतीसिंह भोमियां का real बपुरसिटी (राजस्थान) RA । अहम् । न्यायाम्भोनिधिश्रीमविजयानन्दसूरिपादपनेभ्यो नमः ॥ ॥ श्रीमद्गणधरसुधर्मस्वामिनिर्मितम् ॥ ॥ श्रीमदभयदेवसूरिविरचितवृत्तियुतम् ॥ ॥ श्रीउपासकदशाङ्गम् ॥ . RECASTE श्रीवर्द्धमानमानम्य व्याख्या काचिद्विधीयते । उपासकदशादीनां प्रायो ग्रन्थान्तरेक्षिता ॥ १ ॥ तत्रोपासकदशाः सप्तममङ्गम् । इह चायमभिधानार्थः । उपासकानां-श्रमणोपासकानां सम्बन्धिनोऽनुष्ठानस्य प्रतिपादिका दशाध्य- यनरूपा उपासकदशाः । वहुवचनान्तमेतद्ग्रन्थनाम । आसां च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि नामान्वर्थसामर्थ्य नैव प्रतिपादितान्यवगन्तव्या- नि । तथा हि-उपासकानुष्ठानमिहाभिधेयं, तदवगमश्च श्रोतृणामनन्तरप्रयोजा, शास्त्रकृतां तु तत्पतिबोधनमेव तत्, परम्परप्रयोजनं तूभये- पामप्यपवर्गमाप्तिरिति । सम्बन्धस्तु दिविधः शास्त्रेष्वभिधीयते । उपायोपेयभावलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणश्च । तत्रोपायोपेयभावलक्षणः शास्त्र- उपासक- ॥२॥ णं कुडुम्बस्स मेढी, पमाणं, आहारे, आलम्बणं, चक्खू, मेढीभूए जाव सबकज्जवड्ढावए यावि होत्था ॥५॥ तस्स णं आणन्दस्स गाहावइस्स सिवनन्दा नामं भारिया होत्था, अहीण जाव सुरूवा । आणन्दस्स गा- हावइस्स इट्ठा, आणन्देणं गाहावइणा सद्धिं अणुरत्ता अविरत्ता इट्ठा, सह जाव पञ्चविहे माणुस्सए का. मभोए पञ्चणुभवमाणी विहरइ ॥ ६॥ तस्स णं वाणियगामस्स बहिया उत्तरपुरस्थिमे दिसोभाए एत्थ णं कोल्लाए नाम सन्निवेसे होत्था, रिद्धथिमिय जाव पासादिए ४ ॥ ७ ॥ तत्थ णं कोल्लाए सन्निवेसे आण- न्दस्स गाहावइस्स बहुए मित्तनाइनियगसयणसम्बन्धिपरिजणे परिवसइ, अड्डे जाव अपरिभूए ॥ ८ ॥ तेगं कालेगं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे जाव समोसरिए, परिसा निग्गया, कूणिए राया जहा तहा जियसत्त निगच्छइ, निगच्छइत्ता जाव पज्जुवासइ ॥९॥ तए णं से आणन्दे गाहावई इमोसे कहाए लढे समाणे, एवं खलु समणे जाव पिहरइ, तं महाफलं, गच्छामि णं जाव पज्जुवासामि एवं सम्पेहेइ, सम्पेहे- इत्ता हाए, सुद्धप्पावेसाइं जाव अप्पमहग्घाभरणालसियसरीरे सयाओ गिहाओ पडिनिक्खमइ, पडिनिक्ख- मइत्ता सकोरेण्टमल्लदामेणं छत्तेज धरिजमाणेग मणुस्सवग्गुरापरिखित्ते पायविहारचारेणं वाणियगामनयरं .
मज्झं मज्झेणं निगच्छइ, निगच्छइत्ता जेणामेव दूइपलासे चेइए, जेणेव समणे भगवं महावीरे, तेणेव उ- वागच्छइ, उवागच्छइत्ता तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ, करेइत्ता वन्दइ नमसइ जाव पज्जुवासइ॥ १०॥ तए णं समणे भगवं महावीरे आणन्दस्स गाहावइस्सं तीसे य महइमहालियाए परिसाए जाव ध- म्मकहा । परिसा पडिगया राया य गए ॥ ११ ॥ तए णं से आणन्दे गाहावई समणस्स भगवओ महा- वीरस्स अन्तिए धम्मं सोचा निसम्म हट्ठतुट्ठ जाव एवं वयासी । सद्दहामि णं भन्ते ! निग्गन्थं पावयणं, पत्तियामि णं भन्ते ! निग्गन्थं पावयणं, रोएमि णं भन्ते ! निग्गन्थं पावयणं, एवमेयं भन्ते ! तहमेयं भ- न्ते ! अवितहमेयं भन्ते ! इच्छियमेयं भन्ते ! पडिच्छियमेयं भन्ते ! इच्छियपडिच्छियमेयं भन्ते ! से जहेयं तुब्भे वयह त्ति कटु, जहा णं देवाणुप्पियाणं अन्तिए बहवे राईसरतलवरमाडम्बियकोडुम्बियसेद्विसत्थवा- हप्पभिइया मुण्डा भवित्ता अगाराओ अणगारियं पवइया, नो खलु अहं तहा संचाएमि मुण्डे जाव पव- इत्तए । अहणणं देवाणुप्पियाणं अन्तिए पञ्चाणुवइयं सत्तसिक्खावइयं दुवालसविहं गिहिधम्म पडिवज्जि- स्सामि । अहासुहं देवाणुप्पिया मा पडिबन्धं करेह ॥ १२ ॥ तए णं से आणन्दे गाहावई समणस्स भग-
उपासक-
दशाङ्गम्.
॥४॥
n
गडसएहिं संवाहणिएहिं, अवसेसं सव्वं सगडविहिं पञ्चक्खामि ३॥ २० ॥ तयाणन्तरं च णं वाहणविहि-
परिमाणं करेइ । नन्नत्थ चउहिं वाहणेहिं दिसायत्तिएहि, चउहि वाहणेहिं संवाहणिएहिं, अवसेसं सव्वं
वाहणविहिं पच्चक्खामि ३॥ २१ ॥ तयाणन्तरं च णं उवभोगपरिभोगविहिं पच्चक्खाएमाणे, उल्लणियावि-
हिपरिमाणं करेइ । नन्नत्य एगाए गन्धकासाईए, अवसेसं सव्वं उल्लणियाविहिं पञ्चक्खामि ३ ॥ २२ ॥
'दिसायत्तिएहिं ति' दिग्यात्रा देशान्तरगमनं प्रयोजनं येषां तानि दिग्यात्रिकानि, तेभ्योऽन्यत्र । 'संवाहणिएहिं ति ' संवाहनं
क्षेत्रादिभ्यस्तुणकाष्टधान्याहादावानयनं, तत्मयोजनानि सांवाहनिकानि, तेभ्योऽन्यत्र ॥ २० ॥ 'वाहणेहिं ति ' यानपात्रेभ्यः ॥ २१ ॥
'उवभोगपरिभोग ति' उपभुज्यते पौनः पुन्येन सेव्यत इत्युपभोगो भवनवसनवनितादिः । परिभुज्यते सकृदासेव्यत इति परिभोग आहार-
कुमुमविलेपनादिव्यत्ययो व्याख्येय इति । ' उल्लणिय त्ति' स्नानजलाईशरीरस्य जललूपणवस्त्रं ॥ 'गन्धकासाईए त्ति' गन्धप्रधाना कपा-
येण रक्ता शाटिका गन्धकपायी तस्याः ।। २२ ॥
तयाणन्तरं च णं दन्तवणविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ एर्गेणं अल्ललट्ठीमहुएणं,अवसेसं दन्तवणविहिं
पञ्चक्खामि ३ ॥ २३ ॥ तयाणन्तरं च णं फलविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ एगेणं खीरामलएणं, अवसेसं
'
॥४॥
फलविहिं पञ्चक्खामि ३ ॥ २४ ॥ तयाणन्तरं च णं अब्भङ्गणविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ सयपागसहस्स- पागेहि तेल्लेहि, अवसेसं अब्भङ्गणविहिं पञ्चक्खामि ३ ॥ २५ ॥ 'दन्तवण ति' दन्तपावनं दन्तमलापकर्षणकम् ॥ 'अल्ललट्ठीमहुएणं ति ' आण यष्टीमधुना मधुररसवनस्पतिविशेषेण ॥ २३ ॥ 'वीरामलएण ति' अवडास्थिक क्षीरमिव मधुरं वा यदामलकं तस्मादन्यत्र ॥ २४ ॥ 'सयपागसहस्सपागेहि ति ' द्रव्यशतस्य कायशतेन सह यत्पच्यते, कार्षापणशतेन वा, तच्छतपाकम् । एवं सहस्रपाकमपि ॥ २५ ॥ तयाणन्तरं च णं उबट्टणविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ एगेणं सुरहिणा गन्धद्दएणं, अवसेसं उवट्टण- विहिं पञ्चक्खामि ३ ॥ २६ ॥ तयाणन्तरं च णं मज्जणविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ अहिं उहिएहिं उद- गस्स घडएहिं, अवसेसं मजणविहिं पच्चक्खामि ३ ॥ २७ ॥ तयाणन्तरं च णं वत्थविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ एगेणं खोमजुयलेणं, अवसेसं वत्थविहिं पच्चक्खामि ३ ॥ २८ ॥ गन्धट्टएणं ति' गन्धद्रव्याणामुपलकुष्टादीनाम्, 'अट्टओ त्ति' चूर्ण, गोधूमचूर्ण वा गन्धयुक्तम्, तस्मादन्यत्र ॥ २६ ॥ 'उट्टि- एहि उदगस्स घडएहि ति ' उष्ट्रिका वृहन्मृन्मयभाण्डं, तत्पूरणप्रयोजना ये घटास्त उष्ट्रिका उचितप्रमाणा नातिलघवो महान्तो वेत्यर्थः ।। इह च सर्वत्रान्यत्रेति शब्दप्रयोगेऽपि प्राकृतत्वात्पञ्चम्यर्थ तृतीया द्रष्टव्येति ॥ २७ ॥ 'खोमजुयलेण ति' कार्पासिकवस्त्रयुगलादन्यत्र ॥२८॥ n - उपासक- दशाहम. परिमाणं करेइ । नन्नत्थ एगेणं पालङ्गामाहुरएणं, अवसेसं माहुरयविहिं पञ्चक्खामि ३॥३९॥ तयाणन्तरं च णं जेमणविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ सेहवदालियंवेहि, अवसेसं जेमणविहिं पञ्चक्खामि ३ ॥४०॥ 'साग त्ति' शाको वस्तुलादिः। 'चूच्चुसाए त्ति' चूच्चुशाकः (भूभुशाकः)। 'तुंवसाए त्ति' तुम्बशाकः, सौवस्तिक शाको मण्डूकिकाशाकश्च लोकमसिद्धा एव ॥३८॥ 'माहुरय त्ति' अनम्लरसानि शालनकानि । 'पालद्गत्ति' वल्लीफलविशेषः ॥३९॥ जेमण त्ति' जेमनानि वटकपू- रणादीनि । ' सेहंवदालियंवेहिं त्ति' सेधे सिडौ सति यानि अम्लेन तीमनादिना सस्क्रियन्ते तानि सेवाम्लानि । यानि दाल्या मुद्गादि- मच्या निष्पादितानि अम्लानि च तानि दालिकाम्लानीति सम्भाव्यन्ते ॥ ४० ॥ तयाणन्तरं च णं पाणियविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ एगेणं अन्तलिक्खोदएणं, अवसेसं पाणियविहिं पञ्चक्खामि ३॥ ४१ ॥ तयाणन्तरं च णं मुहवासविहिपरिमाणं करेइ । नन्नत्थ पञ्चसोगन्धिएणं तम्बोले- णं, अवसेस मुहवासविहिं पञ्चक्खामि ३ ॥ ४२ ॥ तयाणन्तरं च णं चउविहं अणट्ठादण्डं पञ्चक्खामि । तं जहा । अवज्झाणायरियं, पमायायरियं, हिंसप्पयाणं, पावकम्मोवएसं ॥ ४३ ॥ 'अन्तलिक्खोदयं ति' यजलमाकाशात्पतति तदेव गृह्यते, तदन्तरिक्षोदकम् ॥ ४१ ॥ पञ्चसोगन्धिएण ति' पञ्चभिः एला- लवङ्गकर्पूरककोलजातीफललक्षणैः सुगन्धिभिर्द्रव्यैरभिसंस्कृतं पञ्चसौगन्धिकम् ॥ ४२ ॥ 'अनहादण्डं ति ' अनर्थन धर्मार्थकामव्यतिरेकेण -- - दण्डोऽनर्थदण्डः । 'अवज्झाणायरियं ति ' अपध्यानमारौद्ररूपं, तेनाचरित आसेवितो योऽनर्थदण्टः स तथा तं । एवं प्रमादाचरितमपि, नवरं प्रमादो विकथारूषोऽस्थगिततैलभाजनधरणादिरूपो वा । 'हिंस्र हिंसाफारिशस्त्रादि, तत्मदानं परेपा समर्पणम् । पापकर्मोपदेशः क्षेत्राणि कृपत इत्यादिरूपः ॥ ४३ ॥ इह खलु आणन्दा इ समणे भगवं महावीरे आणन्दं समणोवासगं एवं वयासी । एवं खलु आण- न्दा, समणोवासएणं अभिगयजीवाजीवेणं जाव अणइकमणिज्जेणं सम्मत्तस्स पञ्च अइयारा पेयाला जा- णियवा, न समायरिया । तं जहा-सङ्का, कला, विइगिच्छा, परपासण्डपसंसा, परपासण्डसंथवे ॥४४॥ आणन्दा इ त्ति' हे आनन्द ! इत्येवं प्रकारेणामन्त्रणयचनेन श्रमणो भगवान्महावीर आनन्दमेवमवादीदिति । एतदेवाह एवं खलु आणन्देत्यादि । 'अइयारा प्याला त्ति' अतिचारा मिथ्यात्वमोहनीयोदयविशेषादात्मनोऽशुभाः परिणामविशेपा ये सम्यक्त्वमनिचरन्ति, ते चानेकपकारा गुणिनामनुपर्छहादयः । ततस्तेषां मध्ये पेयालात्ति साराः प्रधानाः स्थूलत्वेन शवयव्यपदेशत्वाये ते तया, तत्र शहा-शंसय- करणम् । काला-अन्यान्यदर्शनग्रहः । विचिकित्सा-फलं प्रति शङ्का, विद्वज्जुगुप्सा वा साधूनां जात्यादिहीलनेति । परपापप्ढा:- परदर्शनिनस्तेषां प्रशंसा गुणोत्कीर्तनम् । परपापण्डसंस्तवस्तत्परिचयः ॥ ४४ ॥ तयाणन्तरं च णं थूलगस्स पाणाइवायवेरमणस्स समणोवासएणं पञ्च अइयारा पेयाला जाणियवा,
उपासक
दशाम
॥८॥
५
तेणाहडे त्ति' स्तेनाहृतं चौरानीतं, तत्समध्यमितिलोभात्काणक्रयेण गृह्णतोऽतिचरति तृतीयव्रतमित्यतिचारहेतुत्वात्स्तेनाहृतमति-
चार उक्तः । अतिचारता चास्य साक्षाचौर्यामहत्तेः १ 'तकरप्पओगे ति तस्करमयोगधौरव्यापारण, हरत यूयमित्येवमभ्यनुज्ञानमित्यर्थः ।
अस्याप्यतिचारतानाभोगादिभिरिति २' विरुद्धरजाइक्कमे त्ति' विरुद्धनृपयो राज्यं विरुहराज्यं, तेस्यातिक्रमोऽतिलानं विरुद्धराज्याति-
क्रमः । न हि ताभ्यां तत्रातिक्रमोऽनुज्ञातश्चौर्यबुद्धिरपि तस्य तत्र नास्तीत्यतिचारतास्यानाभोगादिना चेति ३ 'कूडतुल्लकूडमाणे सि' तुला
प्रतीता, मानं कूडवादि, कूटन्वं न्यूनाधिकत्वम् । ताभ्यां न्यूनाभ्यां ददतोऽधिकाभ्यां च गृह्णतोऽतिचरति व्रतमित्यतिचारहेतुत्वादतिचारः
कूटनुलाकूटमानमुक्तम् । अतिचारत्वं चास्यानाभोगादेः, अथवा नाहं चौरः क्षात्रखननादेरकरणाद् इत्यभिप्रायेण व्रतसापेक्षत्वात् ४ ' तप्पडि-
रूवगववहारे त्ति' तेनाधिकृतेन प्रतिरूपकं सदृशं तत्प्रतिरूपकं, तस्य विविधमवहरणं व्यवहारः प्रक्षेपस्तत्मतिरूपकव्यवहारः । यचत्र घटते
वीहिघृतादिषु पलीवसादि तस्य प्रक्षेप इति यावत् , तत्प्रतिरूपकेन वा वसादिना व्यवहरणं तत्प्रतिरूपकव्यवहारः । अतिचारता चास्य
पूर्ववत् ५ ॥ ४७॥
तयाणन्तरं च णं सदारसन्तोसीए पञ्च अइयारा जाणियबा, न समायरियवा । तं जहा-इत्तरियप-
रिंग्गहियागमणे, अपरिग्गहियागमणे, अणङ्गकीडा, परविवाहकरणे, कामभोगतिवाभिलासे ४ ॥ ४८ ॥
'सदारसन्तोसीए ति' स्वदारसन्तुष्टेरित्ययः । 'इत्तरियपरिग्गहियागमणे त्ति' इत्वरकालपरिगृहीता, कालशब्दलोपादित्वरप-
रिट्रहिता, भाटीपदानेन कियन्तमपि कालं दिवसमासादिकं स्वचशीकृतेत्यर्थः, तस्यां गमनं मैथुनासेवनमित्वरपरिगृहीतागमनम् । अतिचार-
-
-
,
॥८॥
- ता चास्यातिक्रमादिभिः १ 'अपरिगहियागमणे त्ति' अपरिगृहीता नाम वेश्याऽन्यसकपरिगृहीतभाटिका कुलाङ्गना वा अनायति । -भस्याप्यतिचारतातिक्रमादिभिरेव २ 'अणगक्रीडत्ति' अनङ्गानि मैथुनकर्मापेक्षया कुचकक्षोरुवदनादीनि, तेषु क्रीडनमनङ्गक्रीडा। अति-- चारता चास्य स्वदारभ्योऽन्यत्र मैथुनपरिहारेणानुरागादालिङ्गनादि विदधतो व्रतमालिन्यादिति ३ 'परविवाहकरणे त्ति' परेपामात्मन आत्मीयापत्येभ्यश्च व्यतिरिक्तानां विवाहकरणं परविवाहकरणम् । अयमभिप्राय:-स्वदारसन्तोपिणो हि न युक्तः परेषां विवाहादिकरणेन मैथुननियोगोऽनर्थको विशिष्टविरतियुक्तत्वादित्येवमनाकलयतः परार्थकरणोद्यततयातिचारोऽयमिति ४ कामभोगतिव्वाभिलासे ति' कामौ-शब्दरूपे, भोगा-गन्धरसस्पर्शास्तेषु तीव्राभिलाषो-अत्यन्तं तदध्यवसायित्वं कामभोगतीवाभिलापः।अयमभिप्राय:-स्वदारसन्तोषी हि विशिष्टविरतिमान् , तेन च तावत्येव मैथुनसेवा कर्तुमुचिता यावत्या वेदजनिता वाघोपशाम्यति । यस्तु वाजिकरणादिभिः कामशास्त्रविहि- समयोगैश्च तामधिकामुत्पाद्य सततं सुरतमुखमिच्छति, स मैथुनविरतिव्रत परमार्थतो मलिनयति । को हि नाम सकर्णकः पामामुत्पाद्याग्नि- सेवाजनितमुखं वाठच्छेदिति अतिचारत्वं कामभोगतीवाभिलापस्येति ५ ॥४८॥ तयाणन्तरं च ण इच्छापरिमाणस्स समणोवासएणं पञ्च अइयारा जाणियबा, न समायरियवा । तं जहा । खेत्तवत्थुपमाणाइकमे, हिरण्णसुवण्णपमाणाइक्कमे, धणधन्नपमाणाइक्कमे, दुपयचउप्पयपमाणाइक्कमे, कुवियपमाणाइक्कमे ५ ॥ ४९ ॥ 'खेत्तवत्युपमाणाइक्कमे ति' क्षेत्रवस्तुनः प्रमाणातिक्रमः-प्रत्याख्यानकालगृहीतमानोल्लङ्घनमित्यर्थः । एतस्यं चातिचार- P..
उपासक-
॥१०॥
'भोयणओ कम्मो य त्ति' भोजनतो-भोजनमाश्रित्य बापाभ्यन्तरभोजनीयवस्तून्पपेक्ष्येत्यर्थः । कर्मत:-क्रीयां जीवनचर्ति दिशाम
पायाभ्यन्तरभोजनीयवस्तुप्राप्तिनिमित्तभूतामाश्रित्येत्यर्थः ॥ 'सचित्ताहारे ति सचेतनाहारः-पृथिव्यप्कायवनस्पतिजीवशरीराणां सचेतना-
नामभ्यवहरणमित्यर्थः। अयं चातिचारः कृतसचित्ताहारमत्याख्यानस्य कृततत्परिमाणस्य वानाभोगादिना प्रत्याख्यात सचेतनं
भक्षयतस्तद्वा प्रतीत्यातिक्रमादौ वर्तमानस्य १ 'सचिवपडिवद्धाहारे त्ति' सचित्ते-क्षादौ प्रतिबद्धस्य गुन्दादेरभ्यवहरणम् । अथवा
सचित्तेऽस्थिके प्रतिबद्धं यत्पकमचेतनं खजूरफलादि तस्य " सास्थिकस्य कटाइमचेतनं भक्षयिष्यामीतरत्परिहरिष्यामि " इति भावनया
मुखे क्षेपणमिति। एतस्य चातिचारत्वं व्रतसापेक्षत्वादिति २ "अपउलिओसहिभक्खणयत्ति' अपकाया-अग्निनाऽसंस्कृताया ओषधेः-शाल्या-
दिकाया, भक्षणता-भोजनमित्यर्थः। अस्याप्यतिचारतानाभोगादिनैव, ननु सचित्ताहारातिचारेणैवास्य सङ्ग्रहीतत्वारिक भेदोपादानेनेति
उच्यते, पूर्वोक्तपृथिव्यादिसचित्तसामान्यापेक्षया, ओषधीनां सदाभ्यवहरणत्वेन प्राधान्यख्यापनार्य, दृश्यते च सामान्योपादाने सत्यपि
प्राधान्यापेक्षया विशेषोपादानमिति ३ दुप्पउलिओसहिभक्खणया' दुःपका-अस्विन्ना ओषधयस्तद्भक्षणता। अतिचारता.चास्य-
पकबुद्धया भक्षयतः ४ ' तुच्छोसहिभक्खणय त्ति ' तुच्छा-असारा ओपधयो-अनिष्पन्नमुद्गफलीप्रभतयः । तद्भक्षणे हि महती विराधना
स्वल्पा च तत्कार्यवृप्तिरिति । विवेफिनाचित्ताशिना ता अचित्तीकृत्य न भक्षणीया भवन्ति । तत्करणेनापि भक्षणेऽतिचारो भवति व्रतसा-
पेक्षत्वात्तस्येति ५ इह च पञ्चातिचारा इत्युपलक्षणमात्रमेवावसेयं, यतो मधुमद्यमांसरात्रिभोजनादिवतितामनाभोगातिक्रमादिभिरनेके
ते सम्भवन्तीति ॥ 'कम्मओ णमित्यादि कर्मतो यदुपभोगवतं "खरकर्मादिक कर्म प्रत्याख्यामि" इत्येवंरूपं, तत्र श्रमपोपासकेन पञ्चदश-
कर्मादानानि वर्जनीयानि ॥ 'इङ्गालकम्मे त्ति' अङ्गारकरणपूर्वकस्तद्विक्रय एवं यदन्यदपि वह्निसमारम्भपूर्वकं जीवामिष्टकाभाण्डकादिपाकरूपं
॥१०॥
. रस- तदङ्गारकर्मेति ग्राह्य समानस्वभावत्वात् । अतिचारता चास्य कृतैतत्मत्याख्यानस्यानाभोगादिना अत्रैव वर्तनादिति । एवं सर्वत्र भावना कार्या १ नवरं 'वनकर्म' वनस्पतिच्छेदनपूर्वकं तद्विक्रयजीवनम् २ ‘शकटकर्म' शकटानां घटनविक्रयवाहनरूपम् ३ ' भादककर्म' मूल्यार्थ गन्व्यादिभिः परकीयभाण्डवहनम् ४ ' स्फोटकर्म' कुद्दालहलादिभिभूमिदारणेन जीवनम् ५ ‘दन्तवाणिज्य' इस्तिदन्तशा- पूतिकेशादीनां तत्कर्मकारिभ्यः क्रयेण तद्विक्रयपूर्वक जीवनम् ६ 'लाक्षावाणिज्य' सञ्जातजीवद्रव्यान्तरविक्रयोपलक्षणम् ७ वाणिज्यं ' सुरादिविक्रयः ८ 'विपवाणिज्य' जीवघातप्रयोजनशस्त्रादिविक्रयोपलक्षणम् ९ ' केशवाणिज्यं' केशवतां दासीदासगवोष्ट्ररस्त्या- दिकानां विक्रयरुपम् १० ‘यन्त्रपीडनकर्म '-यन्त्रेण तिलेक्षुप्रभृतीनां यत्पीडनरूप कर्म तत् तथा ११ निर्लान्छनकर्म' वर्षितकरणम् १२ 'दवाग्निदान'-देवानेःचनानेदर्दान-वितरणं क्षेत्रादिशोधननिगिसं दवामिदानमिति १३ 'सरोदतडागपरिशोपणता' तत्र सर.-स्वभावनिप्पन, ह्रदो-नद्यादीना निम्नतरः प्रदेशः, तडाग-खननसम्पन्नमुत्तानविस्तीर्णजलस्थानम् , एतेषां शोपण गोधूमार्दानां वपनार्थम् १४ ‘असती- जनपोषणता' असतीजनस्य-दासीजनस्य पोषणं-तद्भाटिकोपजीवनार्थ यत्तत् तथा । एवमन्यदपि क्रूरकर्मकारिणः प्राणिनः पोपणमसती- जनपोषणमेवेति १५॥५१॥ तयाणन्तरं च णं अणट्ठदण्डवेरमणस्स समणावासएणं पञ्च अइयारा जाणियवा, न समायरि- यवा । तं जहा । कन्दप्पे, कुक्कइए, मोहरिए, सञ्जुत्ताहिगरणे, उवभोगपरिभोगाइरिते। ८॥ ५२ ॥ कन्दप्पे ति ' कन्दपः-कामस्तद्धेतुर्विशिष्टो वाक्मयोगोऽपि कन्दर्प उच्यते । रागोद्रेकात्महासमिश्र मोहाद्दीपकं नामेति भावः । अयं चातिचारः प्रमादाचरितलक्षणानर्थदण्डभेदव्रतस्य सहसाकारादिनेति ? कुकुइए चि' कौकुच्यं-अनेककाग मुखनयनादि-
उपासक
॥१२॥
तारा येन परकीपश्रवणविवरमनुपतत्यसाविति ३ 'रूबाशुपाए नि' अभिगृहीतदेशादाहिः प्रयोजनसद्भावे शब्दमनुवारपत पत्र परेषां स्वसमी-
पानयनाथ स्वशरीररूपदर्शनं रूपानुपातः ४ 'पहियापोग्गलपक्खेवेत्ति' अभिगृहीतदेशादतिः प्रयोजनसद्भावे परेषां प्रबोधनाय लेष्ट्रादि-
प्रद्गलप्रक्षेप इति भावना ५ इह चाघट्यस्यानाभोगादिनातिचारत्वं, इतरस्य तु प्रयस्य व्रतसापेक्षत्वादिति ॥ ५४ ॥
तयाणन्तरं च णं पोसहोववासस्स समणोवासएणं पञ्च अइयारा जाणियबा, न समायरि यहा। तं जहा।
अप्पडिलेहियदुप्पडिलेहियसिजासंधारे, अप्पमज्जियदुप्पमजियसिजासंधारे, अप्पडिलेहियदुष्पडिलेहियउच्चार-
पासवणभूमी, अप्पमजियदुप्पमज्जियउच्चारपासवणभूमी, पोसहोववासस्स सम्मं अणणुपालणया ।११॥५५॥
'पोसहोववासस्स ति' इह पोपधशन्दोऽष्टम्यादिपर्वस रूदः, तत्र पोषधं उपवासः पोषधोपवासः, स चाहारादिविषयभेदा-
चतुर्विध इति, तस्य । 'अप्पडिलेहिय'इत्यादि, अमत्युपेक्षितो-जीवरक्षार्थ चक्षुषा न मिरीक्षितः। दुःप्रत्युपेक्षित-उद्भ्रान्तचेतोचत्तितयाऽसम्पमिरी-
क्षित.। शय्या-शयनं तदर्थ संस्तारका-कुशकम्बलफलकादिः शय्यासंस्तारकः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारये भवत्यप्रत्युपेक्षितदुःप्रत्युपेक्षितश-
ग्यासंस्तारकः । एतदुपभोगस्यातिचारहेतुत्वादयमतिचार उक्तः १ एवमममार्जितदुःप्रमार्जितशय्यासंस्तारकोऽपि, नवरं प्रमार्जनं वसना-
मलादिना २ एवमितरौ दौ, न्वरमुधारः-पुरीपं, प्रस्रवणं-मूत्रं, तयोभूमिः-स्थण्डिलम् ३।४ एते चत्वारोऽपि प्रमादतयातिचाराः ॥
'पासहोववासस्स सम्म अणणुपालणयत्ति' कृतपोषधोपवासस्यास्थिरचित्तनयाहारभरीरसत्काराग्रह्मव्यापाराणामभिलपणादननुपालन-
पोषधस्योत। अस्य चातिचारत्व भावतो विरताधितत्वादिति ५ ॥ ५५ ॥
-
॥१२॥
तयाणन्तरं च णं अहासंविभागस्त समणोवासएणं पञ्च अइयारा जाणियवा, न समायरियवा। तं जहा । सचित्तनिक्खेवणया, सचित्तपेहणया, कालाइक्कमे, परववदेसे, मच्छरिया । १२ ॥ ५६ ॥ 'अहासंविभागस्स त्ति' अहत्ति यथासिद्धस्य-स्वार्थ निवर्तितस्येत्यर्थः, अशनादेः समिति-सद्गतत्वेन पश्चात्कादिदोपपरि- हारेण विभजन-साधवे दानद्वारेण विभागकरणं यथासंविभागः तस्य॥ 'सचित्तनिक्खेवणया' इत्यादि सचित्तेपु-बीह्यादिषु निक्षेपणमन्नादे- रदानबुद्धया मातृस्थानतः सचित्तनिक्षेपणम् १ । एवं सचित्तेन फलादिना स्थगनं सचित्तपिधानम् २ । कालातिक्रमः कालस्य-साधु- भोजनकालस्यातिक्रम-उल्लङ्घनं कालातिक्रमः, अयमभिप्राय:-"कालमूनमधिकं वा ज्ञात्वा साधवो न ग्रहिप्यन्ति, ज्ञास्यन्ति च यथायं ददाति" एवं विकल्पतो दानार्थमभ्युत्थानमतिचार इति ३1 तथा परव्यपदेशः “ परकीयमेतत्तेन साधुभ्यो न दीयते " इति साधुसमक्षं भणनं, "जानन्तु साधवो यद्यस्यैतद्भक्तादिकं भवेत्तंदा कथमस्मभ्यं न दद्याद्" इति साधुसम्प्रत्ययार्थम् । अथवा "अस्मादानान्मम मात्रादेः " इति भणनमिति ४ । मत्सरिता “ अपरेणेदं दत्त, किमहं तस्मादपि कृपणो हीनो वातोऽहमपि ददामि " इत्येवंरूपो दानप्रव- तकविकल्पो मत्सरिता ५। एते चातिचारा एव, न भङ्गा, दानार्थमभ्युत्थानपरिणतेश्च दूपितत्वाद्भगस्वरूपस्य चेहैवमभिधानाद् , यथा-"दाग- तराव दोसा, न देइ दिज्जन्तयं च वारेई। दिण्णे वा परितप्पइ, इति किवणत्ता भवे भङ्गो ॥१॥" आवश्यकटीकायां हि न भङ्गातिचारयोर्वि- शेषोऽस्माभिरवबुद्धः, केवलमिह भङ्गादिवेकं कुर्वद्भिरस्माभिरतिचारा व्याख्याताः। सम्पदायानवपदादिषु तथा दर्शनात् । “जारिसओ जइ- भेओ, जह जायइ जह व तत्य दोसंगुणा। जयणा जह अंइयारां, भाा तह भावणा नेया ॥१॥” इत्यस्या आवश्यकचूयॉ पूर्वगतगायाया दर्शना- दतिचारशब्दस्य सर्वभने प्रायोऽप्रसिद्धत्वाच्च । ततो नेदं शनीयं य एतेऽतिचारा उक्तास्ते भका 'एवेति, तथा य एते प्रतिव्रतं पत्र पञ्चाति- पुण्यमस्तु .
। .. उपासक- -- ॥१४॥ खलु मे भन्ते कप्पइ अजप्पभिई अन्नउथिए वा अन्नउत्थियदेवयाणि वा अन्नउत्थियपरिग्गहियाणि अरि- हंतचेइयाई वा वन्दित्तए वा नमंसित्तए वा, पुव्विं अणालत्तणं आलवित्तए वा संलवितेए वा, तेसिं असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा दाउं वा अणुप्पदाउं वा, नन्नत्थ रायाभिओगेणं गणाभिओगेण बलाभिओगेणं देवयाभिओगेणं गुरुनिग्गहेणं वित्तिकन्तारेणं। कप्पइ मे समणे निग्गन्थे फासुएणं एसणिजेणं असंणपाणखाइ- मसाइमेणं वत्थकम्बलपडिग्गहपायपुञ्छणेण पीढफलगसिज्जासंथारएणं ओसहभेसजेणं य पडिलाभेमाणस्स विहरित्तए" त्ति कटु इमं एयारूवं अभिग्गहं अभिगिलइ, रत्ता पसिणाइंपुच्छइ, २त्ता अट्ठाई आदियइ, २त्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो वन्दइ, २त्ता समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तियाओ दूइपलासाओ चे- इयाओ पडिणिक्खमइ, २ ता जेणेव वाणियगामे नयरे, जेणेव सए गिहे, तेणेव उवागच्छइ, २त्ता सिवानन्दं भारियं एवं वयासी। “एवं खलु देवाणुप्पिया! मए समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तिए धम्मे निसन्ते, से वि य धम्मे मे इच्छिए पडिच्छिए अभिरुइए, तं गच्छ णं तुमं देवाणुप्पिया ! समणं भगवं महावीर वन्दाहि जाव पज्जुवासाहि, समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तिए पञ्चाणवइयं सत्तसिक्खावइयं दुवाल- । । ॥ १४॥ -- सविहं गिहिधम्म पडिवजाहि ॥५८॥ 'नो खल्ल' इत्यादि, नो खलु मम भदन्त-भगवन्कल्पते-युज्यते । अद्यप्रभृति-इतः सम्यक्त्वप्रतिपत्तिदिनादारभ्य निरतिचारसम्य- स्वपरिपालनार्य तद्यतनामाश्रित्य। 'अन्नउत्थिए व त्ति' जैनयूथायदन्यथूथं सवान्तरं तीर्थान्तरमित्यर्थः, तदस्ति येषां तेऽन्ययूथि- कायरकादिकृतीयिकास्तान् । 'अन्ययूयिकदैवतानि वा ' हरिहरादीनि । 'अन्य!थिकपरिगृहीतानि वा अर्हच्चैत्यानि' अहमति- मालक्षणानि, यथा भौतपरिगृहीतानि वीरभद्रमहाकालादीनि । ' वन्दितुं वा' अभिवादनं कर्तुम्, ‘नमस्यितुं वा ' प्रणामपूर्वक प्रशस्वध्वनिभिर्गुणोत्कीर्तनं कर्तुम्, 'तद्भक्तानां मिथ्यात्वस्थिरीकरणादिदोपप्रसङ्गादित्यभिमायः ॥ तथा' पूर्व-प्रथममनालप्तेन सता अन्यतीथिकैः तानेव, 'आलपितुं वा' ‘सकृत्सम्भाषितुम्, 'संलपितुं वा' पुनः पुनः संलापं. कर्तुम्, यतस्ते तप्ततरायोगो- लककल्पाः खल्वासनादिक्रियायां नियुक्ता भवन्ति, तत्सत्ययश्च कर्मबन्धः स्यात् । तथालापादेः सकाशात्परिचयेन तस्यैव तत्प- रिजनस्य, वा मिथ्यात्वप्राप्तिरिति, ।, प्रथमालप्तेन त्वसंभ्रमं लोकापवादभयात् " कीदृशस्त्वम् ” इत्यादि वाच्यमिति ॥ तथा ते- भ्योऽन्ययूयिकेभ्यो ' अशनादि दातुं' वा सकृत् , ' अनुमदातुं' वा पुनः पुनरित्यर्थः ॥ अयं च निषेधो धर्मबुध्यैव, करुणया तु दद्या- दपि ॥ किं सर्वथा न कल्पत इत्याह । 'नग्नत्य रायाभिओगेणं ति' न इति-न'कल्पत इति योऽयं निषेधः सोऽन्यत्र राजाभियोगात्, तृतीयाया. पञ्चम्यर्थत्वाद्वाजाभियोग वर्जयित्वेत्यर्थः । राजाभियोगस्तु-राजपरतन्त्रता।' गणः ' समुदायस्तदभियोगो-वश्यता गणाभियोग- 'स्तस्मात्, वलाभियोगो नाम राजगणव्यतिरिक्तस्य वलवतः-पारतन्त्र्यम्, 'देवताभियोगो! देवपरतन्त्रता, गुरुनिग्रहो-मातापिपारव- श्यं, गुरूणां-वा चैत्यसाधूनां निग्रहः-प्रत्यनीककृतोपद्रवो गुरुनिग्रहः, तत्रोपस्थिते तद्रक्षार्थमन्ययूथिकादिभ्यो दददपि नातिकामति सम्यक्त्व- . उपासक- दशाम । । 1 - , है वेसे नायकुलंसि पोसहसालं पडिलेहित्ता, समणस्स भगवओ अन्तियं धम्मपण्णत्तिं उवसम्पजित्ताणं विह- रित्तए"। एवं सम्पेहेइ, रत्ता कल्लं विउलं तहेव जिमियभुत्तुत्तरागए तं मित्त जाव विउलेणं पुप्फ ५ सकारेइ सम्माणेइ, रत्ता तस्सेव मित्त जाव पुरओ जेट्टपुत्तं सदावेइ, रत्ता एवं वयासी। “एवं खलु, पुत्ता, अहं वाणियगामे बहूणं राईसर, जहा चिन्तियं जाव विहरित्तए । तं सेयं खलु मम इदाणिं तुम सयस्स कुटुम्बस्स आलम्बणं ४ ठवेत्ता जाव विहरित्तए" ॥६६॥ महावीरस्स अन्तियं ति ' अन्तेभवा आन्तिकी महावीरसमीपाभ्युपगतेत्यर्थः । तां 'धम्मपण्णत्ति ति ' धर्ममज्ञापनामुपसम्पचाङ्गीक- त्यानुष्ठानद्वारतः । 'जहा पूरणो त्ति' भगवत्यभिहितो बालतपस्वी । स यथा स्वस्थाने पुत्रादिस्थापनमकरोत् , तयायं कृतवानित्यर्थः । एवं चासौ कृतवान् , विउलं असणपाणखाइमसाइमं उवक्खडावित्ता, मित्तनाइनियगसम्बन्धिपरिजणं आमन्तेत्ता, तं' मित्तनाइनियगसम्ब- न्धिपरिजण विउलेणं ४ वत्यगन्धमल्लालझारेण यसकारेत्ता सम्माणेत्ता, तस्सेव मित्तनाइनियगसम्बन्धिपरिजणस्स पुरओ जेपत्त कुटुम्बे १" असणं ४ उवक्खडावेइ, रत्ता मित्तनाइ आमंतित्ता तो पच्छा हाए जाव अप्पमहग्धाभरणालंकियसरीरे भोयणमंडवंसि मुहासणवरगए तेणं पित्तनाइनियगसयणसंबंधिपरियणेणं सडि तं विउणं असणं पाणं खाइमं साइमं आसाएमाणे विसाएमाणे विहरह । जिमिवभुत्तत्तराए- विय णं समाणे आयं ते चोरके परमसूइभूए " इत्यपि मत्यन्तरेऽधिकं दृश्यते । - , . .
गवित्त ति ॥' नायकुलंसि त्ति ' स्वजनगृहे ॥ ६६ ॥ तए णं जेट्टपुत्ते आणन्दस्स समणोवासगस्त तह त्ति एयमद्वं विणएणं पडिसुणेइ ॥ ६७ ॥ तए णं से आणन्दे समणोवासए तस्सेव मित्त जाव पुरओ जेट्टपुत्तं कुडुम्बे ठवेइ, रत्ता एवं वयासी । मा णं देवाणुप्पिया! तुम्भे अजप्पभिई केइ, मम बहूसु कजेसु जाव पुच्छउ वा, पडिपुच्छउ वा, ममं अट्ठाए असणं वा उवक्खडेउ उवकरेउ वा ॥ ६८॥ 'उवरखडेउ त्ति' उपस्करोतु-राध्यतु ।' उवकरेउ ति' उपकरोतु-सिद्धं सद् द्रव्यान्तरैः कृतोपकारमाहितगुणान्तरं विदधातु ॥६॥ तए णं से आणन्दे समणोवासए जेट्टपुत्तं मित्तनाइं आपुच्छइ, २त्ता सयाओ गिहाओ पडिणिक्खमइ, २त्ता वाणियगाम नयरं मझं मझेणं निग्गच्छइ, रत्ता जेणेव कोल्लाए सन्निवेसे, जेणेव नायकुले, जेणेव पोसहसाला, तेणेव' उवागच्छइ, २त्ता पोसहसालं पमज्जइ, २त्ता उच्चारपासवणभूमि पडिलेहेइ, रत्ता दब्भ- संथारय संथरइ, ब्भसंथारयं दुरुहइ,रत्ता पोसहसालाए पोसहिए दब्भसंथारोवगए समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तियं धम्मपण्णत्तिं उवसम्पजित्ता णं विहरइ ॥ ६९ ॥ तएणं से आणंदे समणोवासए उवा- . है - पा . उपासक-विहिपुष्य ॥११॥ " 'अट्टमं ति' अष्टमी स्वयमारम्भवजनप्रतिमां। तद्रूपमिदम्। “वजइ सयमारंभ, सावजं न कारवेइ पेसेहि। वित्तिनिमित्त पुन्वयगुणजुत्तो अह जा मासा ॥१२॥ नवमं ति' नवमीं भृतकपेप्यारम्भवर्जनप्रतिमाम् । सा चेयम् । “पेसेहिं आरम्भ, सावज कारपेइनो ॥१८॥ गुरुयं । पुबोइयगुणजुत्तो, नव मासा जाव विहिणाओ ॥१३॥'दसमं ति ' दशमी उदिष्टभक्तवर्जनमतिमाम् । सा चैवम् ॥ "उदिटकई भत्त, विवज्जए किमुय सेसमारम्भ। सो होइ य खुरमुण्डो, तिहलि वाधारए कोइ॥१४॥दव्व पुट्ठो जाणं, जाणइ वयइ यनो वेइ (?)। पुब्यो- दिय गुणजुत्तो, दस मासा कालमाणेणं ॥ १५ ॥ 'एकारसमं ति'। एकादशी श्रमणभूतप्रतिमाम् । तत्स्वरूपं चैतत् । 'खुरमुण्डो लोएणं रय- हरण ओग्महं (पडिग्गह) च घेत्तूणं। समणभूओ विहरइ, धम्म कारण फासन्तो॥१६॥ एवं उक्कोसेणं, एकारस मास जाव विहरेइ । एकाहा- इपरेणं, एवं सव्वत्य पाएणं ॥ १७ ॥ इति ॥ ७१ ॥' उरालेण' मित्यादिवर्णको मेघकुमारतपोवर्णक इव व्याख्येयः । यावदनवकार विहरतीति ॥ ७२ ॥ तए णं तस्स आणन्दस्स समणोवासगस्स अन्नया कयाइ पुव्वरत्ता जाव धम्मजागरियं जागरमाणस्स अयं अज्झथिए ४ । एवं खलु अ 'इमेणं जाव धमणिसन्तए जाए। तं अस्थि ता मे उट्ठाणे कम्मे बले वीरिए पुरिसकारपरकमेसद्धाधिइसंवेगे। तं जाव ता मे अस्थि उट्ठाणे सद्धाधिइसंवेगे, जाव य में धम्मायरिए धम्मोवएसए समणे भगवं महावीरे जिणे सुहत्थी विहरइ, ताव ता मे सेयं कल्लं जाव जलन्ते अपच्छिममारणन्तियसलेहणाझूसणाझूसियस्स, भत्तपाणपडियाइक्खियस्त, कालं अणवकमाणस्स, विहः १८॥
५ रित्तए। एवं. सम्पेहेइ, रत्ता कल्लं पाउ'जाव अपच्छिममारणन्तिय जाव कालं अणवकडमाणे विहरइ ॥ ७३ ॥ तए णं तस्स आणन्दस्स समणोवासगस्स अन्नया कयाइ सुभेणं अज्झवसाणेणं, सुभेणं परिणामेणं, लेसाहिं विसुज्झमाणीहिं तदावरणिज्जाणं कम्माण' खओवसमेणं ओहिनाणे समुप्पन्ने । पुरथिमेणं लवण- समुद्दे पञ्चजोयणसयाइं खेत्तं जाणइ पासइ, एवं दक्खिणेणं पञ्चत्थिमेण य । उत्तरेणं जाव चुल्लहिमवन्तं वासधरपवयं जाणइ पासइ । उड्ढं जाव सोहम्मं कप्पं जाणइ पासइ। अहे जाव इमीसे रयणप्पभाए पु- ढवीए लोलुयच्चुयं नरयं चउरासीइवाससहस्सटिइयं जाणइ पासइ ॥७४ ॥ तेणं. कोलेणं तेणं समएणं- समणे भगवं महावीरे समोसरिए । परिसा निग्गया जाव'पडिगया ॥.७५ ॥ तेणं कालेणं. तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स जेटे अन्तेवासी. इन्दभूई नाम अणगारे गोयमगोत्ते णं सत्तुस्सेहे, समचउ- रंससंठाणसंठिए, बजरिसहनारायसहयणे, कणगपुलगनिघसपम्हगोरे, उग्गतवे, दित्ततवे, घोरतवे, महातवे, उराले, घोरगुणे, घोरतवस्ती, घोरवम्भचेरवासी, उच्छूढसरीरे, सजित्तविउलतेउलेसे, छटुंछट्टेणं अणिक्खि- तेणं तवोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ ॥ ७६ ॥ तए णं से भगवं गोयमे छट्ठक्खम- पासक स्थिणे, भन्ते, गिहिणो गिहिममावसन्तस्स ओहिनाणं समुप्पजइ ?" । "हन्ता, अस्थि"। "जइण, भन्ते! गिहिणो 'जाव समुप्पजह, एवं खलु, भन्ते! मम वि गिहिणो गिहिमज्झावसन्तस्स ओहिनाणे समुप्पन्ने । पुरस्थिमेणं लवणसमुहे पञ्चजोयणसयाइं जाव लोलुयच्चुयं नरयं जाणामि पासामि" ॥८३ ॥ 'गिहममानसन्तस्स ति' गृहमध्यावसता, गेहे वर्तमानस्येत्यर्थः ।।८३ ।। सए णं से भगवं गोयमे आणन्दं समणोवासर्य एवं वयासौं । " अस्थि णं, आणन्दा, गिहिणो जाव समुप्पजइ । नो चैव णं एअमहालए । तं णं तुमं, आणन्दा, एयस्स ठाणस्स आलोएहि जाव तवोकेम्म पडिवजाहि" ॥ ८४ ॥तरण से आणन्दे भगवं गोयमं एवं वयासी। अस्थि णं, भन्तें! जिणवयणे सन्ताण तथाणं तहियाण सन्भूयाणं भावाणं आलोइजइ जाव पडिवजिजइ?" । "नो तिणटे समढे"। जइ णं, भन्ते, जिणवयणे सन्ताणं जाव भावाणं नो आलोइज्जइ जाव तवोकम्मं नो पडिवजिजा । तं गं, भन्ते, तुम्भे व एयरस ठाणस्स आलोपह जाव पडिवजह ॥ ८५ ॥ सन्ताणमित्यांदय' एकार्याः नन्दाः ॥ ८५ ॥ 19॥ २० तए णं से भगवं गोयमे आणन्देणं समणोवासएणं एवं वुत्ते समाणे, सङ्किए कजिए विइगिच्छास- मावन्ने, आणन्दस्स अन्तियाओ पडिणिक्खमइ, रत्ता जेणेव दूइपलासे चेइए, जेणेव समणे भगवं महा- वीरे, तेणेव उवागच्छइ, २त्ता समणस्स भगवओ महावीरस्स अदूरसामन्ते गमणागमणाए पडिक्कमइ, २त्ता एसणमणेसणे आलोएइ, रत्ता भत्तपाणं पडिदंसेइ, रत्ता समणं भगवं महावीरं वन्दइ नमसइ, २त्ता एवं वयासी । “एवं खलु भन्ते! अहं तुब्भेहिं अब्भणुण्णाए। तं चेव सव्वं कहेइ जाव । तए णं अहं सङ्किए ३ आणन्दस्स समणोवासगस्स अन्तियाओ पडिणिक्खमामि, २त्ता जेणेव इहं तेणेव हवमागए। तं गं भन्ते! किं आणन्देणं समणोवासएणं तस्स ठाणस्स आलोएयव्वं जाव पडिवज्जेयव्वं, उदाहु मए ?" ॥ गोयमाइ समणे भगवं महावीरे भगवं, गोयमं एवं वयासी। गोयमा, तुमं चेव णं तस्स ठाणस्स आ- लोएहि जाव पडिवजाहि, आणन्दं च समणोवासयं एयमटुं खामेहि " ॥ ८६ ॥ 'गोयमाइ त्ति' हे गौतम इत्येवमामन्त्र्येति ॥ ८६ ॥ "तए णं से भगवं गोयमे समणस्स भगवओ महावीरस्स “ तह त्ति” एयम8 विणएणं पडिसुणेइ, २त्ता तस्स ठाणस्स आलोएइ जाव पडिवजइ, आणन्दं च समणोवासयं एयमढें खामेइ ॥ ८७ ॥ तए णं उपासक- दशा ॥२२॥ उहियाकभल्लसटाणसंठियं निडालं, मुगुंसपुंछ व तस्स भुमगाओ फुग्गफुग्गाओ विगयबीभच्छदसणाओ, सीसघडिविणिग्गयाइं अच्छीणि विगयबीभच्छदसणाई, कण्णा जह सुप्पकत्तरं चेव विगयबीभच्छदंसणिजा, उरब्भपुडसन्निभा से नासा, झुसिराजमलचुल्लीसंठाणसंठिया दो वि तस्स नासापुडया, घोडयपुंछं व तस्स मंसूई कविलकविलाई विगयबीभच्छदसणाई, उट्ठा उद्दस्त चेव लम्बा, फालसरिसा से दन्ता, जिब्भा जह सुप्पकत्तरं चेव विगयबीभच्छदंसणिज्जा, हलकुदालसंठिया से हणुया, गल्लकडिलं च तस्स खडं फुट कविलं फरुसं महलं, मुइङ्गाकारोवमे से खन्धे, पुरवरकवाडोवमे से वच्छे, कोट्ठियासंठाणसंठिया दो वि तस्स बाहा, निसापाहाणसंठाणसंठिया दो वि तस्स अग्गहत्था, निसालोढसंठाणसंठियाओ हत्थेसु अङ्गुलीओ, सिप्पिपु- डगसंठिया से नक्खा, पहावियपसेवओ व्व उरंसि लम्बन्ति दो वि तस्स थणया, पोटें अयकोट्ठओ व वट्ट, पाणकलन्दसरिसा से नाही, सिक्कगसंठाणसंठिए से नेत्ते, किण्णपुडसंठाणसंठिया दो वि तस्स वसणा, जम- लकोट्ठिया संठाणसंठिया दो वि तस्स ऊरू, अज्जुणगुटुं व तस्स जाणूई कुडिलकुडिलाई विगयबीभन्छवं- सणाई, जवाओ करकडीओ लोमेहिं उवचियाओ, अहरीसंठाणसंठिया दो वि तस्स पाया, अहरीलोढ़सं- ठाणसंठियाओ पाएसु अङ्गुलीओ, सिप्पिपुडसंठिया से नक्खा ॥ ९४ ॥ ॥२२॥ पिस' सत्र 'इमेयारवे वण्णावासे पणत्ते त्ति' वर्णकव्यासो वर्णकविस्तरः। 'सीसं ति' शिरः। 'से' तस्य। 'गोकिलिन तिः गयां चरणार्थ यदंशदलमयं महद्भाजनं, तद्गोकिलज डल्लेति यदुच्यते, तस्याधोमुखीकृतस्य यत्संस्थानं तेन संस्थितं वदाकारमित्यर्थः। पुस्तकान्तरे विशेषा- न्तरमुपलभ्यते ।' विगयकप्पयनिभं ति' विकृतो योऽलअरादीनां घटादीनामित्यर्थः कल्प एव कल्पका-च्छेदः खण्ड कर्परमिति तात्पर्य, तनिभं तत्सदृशमिति। कचित्तु 'वियटकोप्परनिभति' दृश्यते, तच्चोपदेशगम्यम्। 'सालिमसेल्लसरिसा' व्रीहिकणिशशूकसमाः 'से' तस्य 'कैसा' माकाः, एतदेव व्यनक्ति, 'कविरतेएणं दिप्पमाणा' पिङ्गलदीप्त्या रोचमानाः । 'उट्टियाकभल्लसंठाणसंठियं' उप्किा-मृण्मयो महाभाजन- विशेषस्तस्याः कभल्लं-कपालं तस्य यत्संस्थानं तत्संस्थितम्, 'निडालं ति' ललाटम् । पाठान्तरे 'महल्लउट्टियाकमल्लसरिसोवमे' महोष्ट्रि- काकपालसदृशमित्येवमुल्लेखेनोपमा, उपमानवाक्यं यत्र तत्तथा 'मुगुंसपुच्छं च' भुजपरिसर्पविशेपो मुगु, सा च खाइहिल्ल त्ति सम्भाव्यते, तत्पुच्छवत्, तस्येति पिशाचरूपस्य — भुमगाओ ति ' भ्रुवो, प्रस्तुतोपमार्थमेव व्यनक्ति, 'फुग्गफुग्गाओ त्ति' परस्परासम्बद्धरोमिके विकी- नविकीर्णरोमिके इत्यर्थः । पुस्तकान्तरे तु 'जडिलजडिलाओ त्ति' प्रतीतम् । 'विगयवीभच्छदंसणाओ त्ति' विकृत-चीभत्सं च दर्शन-रूप ययोस्ते तथा । ' सीसधडिविणिग्गयाणि ' शीर्पमेव घटी तदाकारत्वात् शीर्पघटी, तस्या विनिर्गते इव विनिर्गते शिरोघटीमतिक्रम्य व्यव- स्थितत्वात् , अक्षिणी-लोचने, विकृतवीभत्सदर्शने प्रतीतम् । कौँ-श्रवणौ यथा सूर्पकर्तरमेव-सूर्पखण्डमेव नान्यथाकारी टप्परा- कारावित्यर्थः । विकृतेत्यादि तथैव । 'उरभपुडसन्निभा' उरभ्र-उरणस्तस्य पुटं-नासापुटं, तत्सन्निभा-तत्सदृशी नासा-नासिका । पाठ- न्तरे 'हुरभपुडसंठाणसंठिया, तत्र हुरब्भा-वाद्यविशेपस्तस्याः पुट-पुप्फरं तत्संस्थानसंस्थिता अतिचिपिटत्वेन समत्वादिति । 'युसिर त्ति' महारन्ध्रा, 'जमलचुल्लीसंठाणसंठिया' यमलयोः-समस्थितद्वयरूपयोः चुल्ल्योर्यत्संस्थानं तत्सरिथते द्वे अपि तस्य नासापुटे-नासिकाविवरे ॥ ,
उपासक-
॥२४॥
न्दुरमालापरिणद्धसुकयचिंधे, नउलकयकण्णपूरे; सप्पकयवेगच्छे, अप्फोडन्ते, अभिगजन्ते, भीममुक्कट्टहासे, दाम,
नाणाविहपञ्चवण्णेहिं लोमेहिं उवचिए एगं महं नीलुप्पलगवलगुलियअयसिकुसुमप्पगासं आसिं खुरधारं ग-
हायजेणेव पोसहसाला, जेणेव कामदेवे समणोवासए, तेणेव उवागच्छइ, रत्ता आसुरत्ते रुठे कुविए च-
ण्डिकिए मिसिमिसीयमाणे कामदेवं समणोवासयं एवं वयासी। “ह भो कामदेवा समणोवासया, अप्प-
थियपत्थिया, दुरन्तपन्तलक्खणा, हीणपुणचाउद्दसिया, सिरिहिरिधिइकित्तिपरिवजिया, धम्मकामया पुण्ण-
कामया सग्गकामया मोक्खकामया, धम्मकडिया ४, धम्मपिवासिया ४, नो खलु कप्पइ तव देवाणुप्पिया!
जं सीलाई वयाई वेरमणाई पञ्चक्खाणाइं पोसहोववासाइं चालित्तए वा खोभित्तए वा खण्डित्तए वा भ-
जित्तए वा उज्झित्तए वा परिचइत्तए वा, तं जइ णं तुमं अज्ज सीलाई जाव पोसहोववासाइं न छंडसि
न भञ्जेसि, तो ते अहं अज्ज इमेणं नीलुप्पल जाव असिणा खण्डाखण्डि करेमि, जहा णं तुम देवाणु-
प्पिया! अदुहटटवसट्टे अकाले चेव जीवियाओ ववरोविज्जसि" ॥ ९५ ॥
केशाग्रानखानं यावदणितं पिशाचरूपमधुना सामान्येन तदर्णनायाह- लइहमडहजाणुए ति' इहप्रस्तावे लदहशब्देन गन्त्र्याः
पश्चाद्भागवति तदुत्तरगरक्षणार्थ यत्काउं तदुच्यते, तच गव्यां श्लथवन्धनं भवति, एवं च भवसन्धिबन्धनत्वाल्लाह इव लहहे मडहे च
॥२४॥
" स्थूलत्वाल्पदीर्घत्वाभ्यां जानुनी यस्य तत्तथा । विकृत-विकारवत्यौ, भग्ने विसस्थुलतया, भुग्ने वक्रे भ्रुवौ यस्य पिशाचरूपस्य तत्तथा। इहान्यदपि विशेषणचतुष्टयं वाचनान्तरेऽधीयते । मसिमसगमहिसकालए' मपीमूपिकामहिपवत्कालकम् । 'भरियमेहवणे' जलभृतमेघवर्ण कालमेवेत्यर्थः । 'लम्बोट्टे निग्गयदन्ते' प्रतीत्रमेव तथा । अवदारित-विकृतीकृतं वदनलक्षणं विवरं येन तत्तथा। तथा निमलिता-नि- कासिता अग्रजीहा-जिह्वाया अग्रभागो येन तत्तथा । ततः कर्मधारयः । तथा शरटैः कृकलासैः कृता मालिका-स्रक मुण्डे वक्षसि वा येन तत्तथा । तथा उन्दुरमालया-मूपिकस्रजा परिणद्धं-परिगतं सुकृतं-मुष्ठु रचितं चिह्न स्वकीयलाञ्छनं येन तत्तथा । तथा नकुलाभ्यां- बभ्रुभ्यां कृते कर्णपूरे-आभरणविशेषौ येन तत्तथा । तथा सर्पाभ्यां कृतं वैकक्ष-उत्तरासङ्गो येन तत्तथा। पाठान्तरेण 'मूसगकय (लए विच्छुयकयच्छे सप्पकयजण्णोवइए ' तत्र ‘भुं भलए त्ति' शेखरः 'विच्छ्य त्ति' वृश्चिकाः, यज्ञोपवीतं ब्राह्मणकण्ठसूत्रम् । तथा 'अ- भिन्नमुहनयणनक्खवरवग्धचित्तकत्तिनियंसणे' अभिन्नाः-अविशीर्णा मुखनयननखा यस्यां सा तथा सा चासौ वरव्याघ्रस्य चित्रा-कर्बुरा कृत्तिश्च-चर्मेति कर्मधारयः, सा निवसन-परिधानं यस्य तत्तथा। 'सरसरुहिरमंसावलित्तगत्ते ' सरसाभ्यां रुधिरमांसाभ्यामवलिप्तं गात्रं यस्य तत्तथा । आस्फोटयन्-करास्फोटं कुर्वन्, अभिगर्जन-धनध्वनि मुञ्चन् , भीमो मुक्ता-कृतोऽदृट्टहासो-हासविशेपो येन तत्तथा। नाना- विधपत्रवर्णैरोमभिरुपचित्तमेकं महन्नीलोत्पलगवलगुलिकातसीकुसुमप्रकाशमसि क्षुरधारं गृहीत्वा, यत्र पौषधशाला यत्र कामदेवः श्रमणोपास- कस्तत्रोपागच्छतिस्मेति । इह गवलं-महिपशृङ्ग, गुलिका-नीली, अतसी-धान्यविशेष', असिः-खड्गःक्षुरस्येव धारा यस्यातिच्छेदकत्वादसौ क्षुरधारः। आसुरत्ते रुटे कुविए चण्डिकिए मिसिमिसीयमाणे त्ति' एकार्थाः शब्दाः कोपातिशयप्रदर्शनार्थाः। 'अप्पत्थियपत्थिया' अमार्थित- मार्थिक। दुरन्तानि-दुष्टपर्यवसानानि मान्तानि-असुन्दराणि लक्षणानि यस्य स तथा। 'होणपुण्णचाउद्दसिय वि' हीना-असम्पूर्णा पुण्या
उपासक-
शार
॥२६॥
उदग्गं पिट्ठओ वराह अर्याकुच्छिं अलम्बकुच्छिं पलम्बलम्बोदराधरकर अध्भुग्गयमउलमल्लियाविमलधक्ल-
दन्त कञ्चणकोसीपविद्वदन्तं आणामियचावलंलियसंवल्लियग्गसाण्डं कुम्मपडिपुण्णचलणं वीसइनक्वं
अल्लीणपाणजुत्तपुच्छे ॥ ११ ॥
चालयितुं अन्यथा कर्तुम् । चलनं च विधा संशयद्वारेण विपर्ययबारेण च । तत्र'क्षोभयितुमिति संशयतो, विपरिणमयितुमिति
च विपर्ययतः । श्रान्तादयः समानार्थाः । 'सत्तापइट्टियं ति ' सप्ताहानि-चत्वारः पादाः करः पुच्छं शिश्नं चेति, एतानि प्रतिष्ठितानि-
भूमौ लग्नानि यस्य तत्तया । सम्म' मांसोपचयात्संस्थितम् । गजलक्षणोपेतसकलाङ्गोपाङ्गत्वात्सुजातमिव सुजातं पूर्णदिनजातम् । पुरतो-
ऽयत उदग्रं-उधं समुच्छ्रितशिर इत्यर्थः । पृष्ठतः-पृष्ठदेशे वराहः-शूकरः स इव वराहः, प्राकृतत्वान्नपुंसकलिगता। अजाया इव कुशियस्य
तदजाकुति। अवलम्बकुक्षि घलवत्वेन, प्रलम्बो-दीर्घो लम्बोदरस्येव गणपतेरिव अधरः-ओष्ठः फरश्च-हस्तो यस्य तत्मलम्बलम्बोदरापुर-
करम् । अभ्युद्गतमुकुला आयतकुमला या मल्लिका-विचकिलस्तद्वत् विमलधवलौ दन्ती, यस्य अथवा प्राकृतत्वान्मल्लिकामुकुल वदभ्युद्गतौ-
उन्नती विमलधवलौ च दन्तौ यस्य तदभ्युद्गतमुकुलमल्लिकाविमलधवलदन्तम् । काञ्चनकोशीप्रविष्ठदन्तं, कोशी-प्रतिमा। आनामित-
ईषमामितं यच्चाप-धनुस्तद्या ललिता च-विलासवती, संवेल्लिता च येल्लन्ती सङ्कोचिता वा, अग्रशुण्डा शुण्डाग्रं यस्य तत्तथा । कुर्भवत्-
कूर्माकाराः प्रतिपूर्णाश्चरणा यस्य तसया । विंशविनखम् । आलीनप्रमाणयुक्तपुच्छमिति कण्ठयम् ।। १०१ ॥
॥२६॥
मत्तं महमिव गुलगुलेन्तं मणपवणजइणवेगं दिव्वं हथिरुवं विउंब्बई, रत्ता जेणेव पोसहसाला जे- व कामदेवे समणोवासए तेणेव उवागच्छइ, रत्ता कामदेवं समणोवासयं एवं वयासी । “ हं भो काम- देवा समणोवासया, तहेव भणइ जा न भजेसि, तो ते अज अहं सोण्डाए गिण्हामि, २ त्ता पोसहसा- लाओ नीणेमि, २त्ता उड्ढं वेहासं उबिहामि, २ ता तिक्खेहि दन्तमुसलेहिं पडिच्छामि, २ त्ता अहे धरणितलंसि तिक्खुत्तो पाएसु लोलेमि,' जहा णं तुम अदृदुहद्दवसट्टे अकाले चेव जीवियाओं ववरोविंजसि ॥ १०२ ॥ तंए णं से कामदेवे समणोवासए तेणं देवेणं हत्थिरूवेणं एवं वुत्ते समाणे, अभीए जाव विहरइ ॥ १०३ ॥ तए णं से देवे हथिरुवे कामदेवं समणोवासयं अभीयं जाव विहरमाणं पासइ, २ ता दोच्च पि तच्च पि कामदेवं समणोवासयं एवं वयासी । “ हं भो कामदेवा" तहेव जाव सो वि विहरइ ॥ १०४ ॥ तए णं,से देवे हथिरूवे कामदेवं समणोवासयं अभीयं जावं विहरमाणं पासइ, २ त्ता आसुरत्ते ४, कामदेवं समणोवासयं सोण्डाए गिण्हेइ, २त्ता उड्ढे वेहासं उबिहइ, २ ता तिक्खेहिं दन्तमु. सलेहि पडिच्छइ, २ त्ता अहे धरणितलंसि तिक्खुत्तो पाएसु लोलेइ ॥१०५॥ तए णं से कामदेवे समगो-
उपासक-
॥२८॥
पच्छिमभाएणंः तिक्खुत्तो गीवं वेढेइ, २ ता.तिक्खाहिं विसपरिगयाहिं दादाहिं उरंसि चेव निक्कुटेइ
।।१०९ ॥ तए णं से कामदेवे समणोवासए तं उज्जलं जाव अहियासेइ ॥ ११० ।।
'उज्जलं ति"उज्जवला-विपक्षलेशेनाप्यकलङ्गिताम, विपुलां-शरीरध्यापकत्वात् , कर्कशां-कर्कशद्रव्यमिवानिष्टाम, प्रगाढां-प्रकर्ष-
बतीम्, चण्डां-ौद्राम् , दुःखां-दुःखरूपां, न मुखामित्यर्थः । किमुक्तं भवति, 'दुरहियासं ति ' दुरधिसयामिति ॥ ११०॥
तए णं से देवे.सप्परू कामदेवं समणोवासयं अभीयं जाव पास २ ता जाहे नो संचाएइ काम-
देवं समणोवासयं निग्गन्याओ पात्रयणाओ चालित्तए वा खोभित्तए वा विपरिणामित्तए वा, ताहे 'सन्ते.
३ सणियं सणियं पञ्चोसकाइ, २ त्ता पोसहसालाओ पडिणिक्खमइ, २ ता दिव्वं सप्परूवं विप्पजहइ,
२त्ता एगं महं दिव्वं देवरूवं विउवइ हारविराइयवच्छं जाव दसदिसाओ उज्जोवेमाणं पासाईयं दरिसणि-
जं अभिरुवं पडिरूवं ॥ १११ ॥
हारविराइयवच्छ ' इत्यादौ यावत्करणादिदं दृश्यम् । 'कडगतुडियथम्भियभुयं अदकुण्डलमट्टगण्डतलकण्णपीढधारि विचित्तह-
त्याभरणं विचित्तमालामालि कल्लाणगपवरवत्थपरिहिय कल्लाणगपवरमल्लाणुलेवणधरं भासुरखोन्दि पलम्बवणमालाधरं दिव्वेणं वष्णेणं दिम्बे-
गं गन्धेगं दिव्वेणं फासेणं दिव्येणं सङ्घयणेणं दिष्वेणं संठाणेणं, दिव्वाए इड्ढोए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिखाए
॥२८॥
1 अञ्चीए दिव्वेणं तेएणं दिवाए लेसाए ति कण्टव्यम् । नवरं-कटकानि-कणविशेषास्तुटितानि-वाहुरक्षकास्वाभिरतिबहुत्वात्स्तम्भितौ-स्त- धीकृतौ भुजौ यस्य तत्तथा। अगदे च-केयूरे, कुण्डले च-प्रतीते, मृष्टगण्डतले-घृष्टगण्डे ये कर्णपीगभिधाने कर्णाभरणे ते च धारयति “यत्तत्तथा, तथा विचित्रमालाप्रधानो मौलिमुकुट मस्तकं वा यस्य तत्तथा, कल्याणक-अनुपहतं प्रवर चवं परिहितं येन तत्तथा । कल्याण- कानि प्रवराणि माल्यानि-कुसुमानि अनुलेपनानि च धारयति यत्तत्तथा । भास्वरवोन्दीक-दीप्तशरीरम् । प्रलम्वा या वनमाला-आभरण- विशेषस्तां धारयति यत्तत्तथा । 'दिव्येन वर्णेन-युक्तमिति गम्यते, एवं सर्वत्र, नवरं ऋद्धया विमानवस्त्रभूपणादिकया, युक्त्या-इष्टपरिवारा- दियोगेन, अभया-अभावेन, छायया-प्रतिविम्बेन, अर्चिषा-दीप्तिज्वालया, तेजसा-कान्त्या, लेश्यया-आत्मपरिणासेन, उद्योतयन्-प्रकाश- सन् , शोभयनिति, प्रासादीयं-चित्ताहादक, दर्शनीयं यत्पश्यचक्षुर्न श्राम्यति, अभिरूपं-मनोग, प्रतिरूपं-दृष्टारं २ प्रतिरूपं यस्य ॥१११॥ दिव्वं देवरूवं विउबइ, २त्ता कामदेवस्स समणोवासयस्स पोसहसालं अणुप्पविसइ, २ ता अन्तलि- क्खपडिवन्ने सखिसिणियाइं पञ्चवपणाई वत्थाई पवरपरिहिए कामदेवं समणोवासयं एवं बयासी । " भो कामदेवा समपोवासया धन्ने सि ण तुसं देवाणुप्पिया, सम्पुण्णे कयत्थे कयलक्खणे, सुलहेण तव देवाणु- प्पिया माणुस्सए जम्मजीत्रियफले, जस्साणं तव निग्गन्थे पावयणे इमेयारूवे पडिवत्ती लद्धा पत्ता अभि- समन्नागया। एवं खलु देवाणुप्पिया, सके देविन्दे देवराया जाव सकसि सीहाससि चडरासीईए सामा. - उपासक ॥३०॥ ल. , यावत्करणादेवं द्रष्टव्यम् । 'जक्षेण वा रक्खसेण वा किन्नरेण वा किम्पुरिसेण वा महोरगेण वा' इति । 'इड्ढी' इत्यादि यावत्करणा- दिदं दृश्यम् । 'जुई जसो बलं वीरियं पुरिसकारपरक ति' 'नाई भुजो करणयाए 'न-नैव, आई ति निपातो वाक्यालङ्कारेऽवधारणे वा, भूयः करणतायां-पुनराचरणे न प्रवर्तिष्ये इति गम्यते ॥ ११२ ॥ तए णं से कामदेवे समणोवासए “निरुवसग्गम्” इति कह पडिमं पारेइ ॥११३ ॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे जाव विहरइ ॥ ११४ ॥ तए णं से कामदेवे समणोवासए इमीसे कहाए लद्धढे समाणे "एवं खलु समणे भगवं महावीरे जाव विहरइ, तं सेयं खलु मम समणं भगवं महावीर वन्दित्ता नमंसित्ता तओ पडिणियत्तस्स पोसहं पारित्तए" त्ति कटु एवं सम्पेहेइ, २ ता सुद्धप्पावेसाई वत्थाई जाव अप्पमहग्ध जाव मणुस्सवग्गुरापरिक्खित्ते सयाओ गिहाओ पडिणिक्खमइ २ त्ता च चम्पं नगरिं मज्झं मझेणं निग्गच्छइ, २ चा जेणेव पुण्णभद्दे चेइए जहा सङ्खो जाव पज्जुवासइ ॥ ११५ ॥ 'जहा सलो त्ति' यथा सङ्कः श्रावको भगवत्यामभिहितस्तथायमपि वक्तव्यः । अयमभिप्रायः । अन्ये, पञ्चविधमभिगमं सचित्त- द्रव्यव्युत्सर्गादिकं समवसरणमवेशे विदधति, शङ्खः, पुनः पौषधिकत्वेन सचेतनादिद्रव्याणामभावात्तन कृतवानयमपि पौषधिक इति शरेनो- पमितः । यावन्करणादिदं द्रष्टव्यम् । 'जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, २ चा समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ २ त्ता वन्दइ नमसइ, २ ता नचासन्ने नाइदूरे सुस्ससमाणे नमसमाणे अभिमुहे पञ्चलिउडे पज्जुवासइ त्ति' ॥ ११५ ॥ तए णं समणे भगवं महावीरे कामदेवस्स समणोवासयस्स तीसे य जाव धम्मकहा सम्मत्ता ॥११॥ 'तए णं समणे ३ कामदेवस्स समणोवासयस तीसेय इत आरभ्य औपपातिकाधीतं सुत्रं तावद्वक्तव्यं यावद्धर्मकथा समाप्ता परि- पक्ष प्रतिगता । तच्चैवं सविशेषमुपदश्यते । 'तए णं समणे भगवं महावीरे कामदेवस्स समणोवासयस तीसे य महइमहालीयाए' तस्याश्च महतिमहत्या इत्यर्थः । इसिपरिसाए मुणिपरिसाए जइपरिसाए', तत्र पंश्यन्तीति ऋपयो-ऽवध्यादिज्ञानवन्तः, मुनयो-वाचंयेमाः, यतयो- धर्मक्रियासु प्रयतमानाः 'अणेगसयर्बुदाए' अनेकानि शतप्रमाणानि वृन्दानि यस्यां सा तथा तस्याः, 'अणेगसयवुन्दपरिवाराए अनेकशत- प्रमाणानि यानि वृन्दानि तानि परिवारो यस्याः सा तथा तस्या धर्म परिकथयतीति सम्बन्धः । किम्भूतो भगवान् , 'ओहवले अइवले महब्बले' ओघवलो-ऽव्यवच्छिन्नवलः, अतिबलो-ऽतिक्रान्ताशेषपुरुषामरतिर्यग्वलः, महावलो-ऽभमितवलः। एतदेव प्रपञ्चयते । 'अपरिमि- यबलवीरियतेयमाहप्पकतिजुत्ते'' अपरिमितानि यानि वलादीनि तैयुक्तो यः स तथा, तत्र वलं-शारीरमाणः, वीर्य-जीवप्रभवः, तेजो दीप्तिः, माहात्म्यं महानुभावता, कान्ति:-काम्यता । 'सारयनवत्यणियमहुरनिग्धोसदुन्दुभिसरे' शरत्कालप्रभवाभिनवमेघशब्दवअधुरो निर्घोषो यस्य दुन्दुभेरिव च स्वरो यस्य स तथा । 'उरे विवडाए' सरस्वत्येति सम्बन्धः। कण्ठे पवट्ठियाय 'गलविवरस्य वर्तुलत्वात् । 'सिरे सङ्किलयाए' मूर्धनि सङ्कीर्णया आयामस्य मूर्धा स्खलितखात् , 'अगरलाए' व्यक्तवर्णयेत्यर्थः, 'अमम्मणाए' अनवरवंच्यमानयेत्यर्थः । 'सबक्सरसन्निवाइयाए' सर्वाक्षरसंयोगवत्या । 'पुणरत्ताए' परिपूर्णमधुर्रया। सबभासाणुगामिणीए सरस्सईए' भणित्या 'जोयणनीहारिणा 2 र. उपासक + ॥३२॥ - . । ति । ते नहा-महारम्भयाए महापरिग्गहयाए पश्चिन्दियवहेणं कुणिमाहारेणं, 'कुणिमंति' मांसम् । एवं एएणं अभिलावेणं तिरिक्खजोणिएम माइलयाए अलियवयणेण उकापवाए वनणयाए । तत्र माया-वञ्चनयुखिः, उत्तवन-मुग्धवशनप्रवृत्तस्य समीपवर्ति विदग्धचित्तरक्षणार्थ क्षणमध्यापारतया अवस्थान, वसन-प्रतारणम् । मणूसेमु पगइभड्याए पगइविणीपयाए साणुकोसयाए, अमच्छरियाए । प्रकृतिभद्रकता- स्वभावत एवापरोपतापिता, अनुक्रोशो-दया। देयेस सरागसंजमेण संजमासजमेण अकामनिजराए बलतवोकम्मेणं तमाइक्खइ । यदेवमु- तरूपं नारकत्वादिनिबन्धनं तदाख्यातीत्यर्थः । तया-जह नरया गम्मन्ती जे नरया जाय वेयणा नरए। सारीरमाणुसाई दुक्खाइ तिरिक्त- जोणीए । १॥ माणुस्सं च अणिचं वाहिजरामरणयेयणापउर । देवे य देवलोए देवेहिं देवसोक्खाई। २॥ देवाश्च देवलोकान्देवेषु देवसौं- ख्यान्याख्यातीति । नरगं तिरिक्खनोणि माणुसभावं च देवलोगं च । सिद्धिं च सिद्धवसहि छज्जीवणियं परिकहेइ । ३ ॥ जह जीवा जुमन्ती मुचन्ती जह य सङ्किलिस्सन्ति । जह दुक्खाणं अन्तं करेन्ति केई अपडिबद्धा । ४ ॥ अष्टा अट्टिनचित्ता जह जीवा दुक्खसागरम- बेन्ति । जह येरग्गमुवगया कम्मसमुग विहाडेन्ति । ५ ॥ आर्ताः शरीरतो दुःखिताः, आतितचित्ताः शोकादिपीडिताः, अद्विाध्यानवि- शेषादातितचित्ता इति । जह रागेण कहाण पावओ फलविवागो । जह य परिहीणकम्मा सिद्धा सिद्धालयमुवेन्ति । ६॥ अयानुठेयानुष्ठा- नलक्षण धर्ममाह-तमेव धम्म दुविहमाइक्खियं । येन धर्मेण सिद्धाः सिद्धालयमुपयान्ति स एव धर्मो द्विविध आख्यात इत्यर्थः । तं जहा- अगारधम्मं च अणगारधर्म च । अणगारधम्मो । इह खलु सबओ, सन्धिनधान्यादिप्रकारानाश्रित्य, सवत्ताए सर्वात्मना सर्वैरात्मपरिणा- मैरित्यर्थः । अगाराओ अणगारियं पवझ्यस्स सहाओ पाणाइवायाओ वरमगं, एवं मुसावायअदिण्णादाणमेहुणपरिग्गहराईभोयणाभो वेर- मणम्, अयमाउसो अणगारसामाइए धम्मे पणत्ते, एयस्स धम्मस्स सिक्खाए उवहिए निगन्ये वा निग्गन्यी वा विहरमाणे आणाए आरा- LAALILatestant हए भवइ । अगारधम्म दुवालसविहं आइक्खइ, तं जहा-पञ्चाणुबयाई तिण्णि गुणहयाई चत्तारि सिक्खावयाई, पञ्च अणुवयाई तं जहा- थूलाओ पाणाइवायाओ वेरमण, एवं मुसावायाओ भदिण्णादाणाओ सदारसन्तोसे इच्छापरिमाणे, तिण्णि गुणवयाई तं जहा-अणट्ठाद- ण्डवेरमण दिसिबय देसावगासियं पोसहोववासो अतिहिसंविभागो, अपच्छिममारणन्तियसंलेहणाझूसणाआराहणा, अयमाउसो अगार- सामाइए धम्मे पणत्ते, एयरस धम्मस्स सिक्खाए उवट्टिए समणोवासए समणोवासिया वा विहरमाणे आणाए आराहए भवइ । तए ण सा महइमहालिया'मणूसपरिसा समणस्स भगवओ महावीस्स अन्तिए धम्मं सोचा निसम्म हट्टतुट्ट जाव हियया उट्ठाए उट्टेइ, २त्ता समणं भगवं महावीर तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ, २ त्ता वन्दइ न:सइ, २ त्ता अत्थेगइया मुण्डे भविता अगाराओ अणगारियं पवइया, अत्थेगइया पश्चाणुवइयं सत्तसिक्खावइयं दुवालसविहं गिहिधम्म पडिवन्ना । अवसेसा णं परिसा समणं भगवं महावीरं वन्दित्ता नमंसित्ता एवं वयासी-"मुयक्खाए णं भन्ते निग्गन्ये पावयणे, एवं सुपण्णत्ते भेदतः, सुभासिए वचनव्यक्तितः, सुविणीए सुष्टु शिष्येषु विनियो- जनात् , सुभाविए तत्त्वभणनात्, अणुत्तरे भन्ते ! निग्गन्थे पावयणे । धम्म तं आइक्खमाणा उवसमं आइक्खह, क्रोधादिनिग्रहमित्यर्थः, उवसमं आइक्खमाणा विवेगं आइक्खह, वायग्रन्थत्यागमित्यर्थः, विवेग आइक्खमाणा वेरमणं आइक्खह-मनोनिवृत्तिमित्यर्थः, वेरमणं आइ- क्खमाणा अकरणं पावाणं कम्माण'आइक्खह, धर्ममुपशमादिरूपं ब्रूथेति हृदयम् । नत्थि णं अन्ने केइ समणे वा जे एरिस धम्ममाइक्खित्तए, प्रभुरिति शेषः। किमङ्ग पुण एत्तो उत्तरतरं । एवं वन्दित्ता जामेव दिसं पाउन्भूया, तामेव दिसं पडिगय ति ॥ ११६ ॥ कामदेवाइ समणे भगवं महावीरे कामदेवं समणोवासयं एवं.वयासी । से नूणं कामदेवा तुमं पुव- रत्तावरत्तकालसमयंसि एगे देवे अन्तिए पाउन्भूए। तण णं से देवे एगं महं दिव्वं पिसायरूवं विउवइ, २त्ता उपासक . उक्खेवो तइयस्स अझयणस्स। एवं खलु जम्बू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं माणारसी नाम नयरी। कोट्ठए चेइए । जियसत्तू राया ॥ १२५ ॥ अय तृतीयं व्याख्यायते तत्सुगममेव ॥ नवरं 'उक्लेवो त्ति' उपक्षेप उपोद्घातः तृतीयाध्ययनस्य वाच्यः । स चायम्-"जइ णं, भन्ते ! समणेण भगवया जाव सम्पत्तेण उवासगदसाणं दोबस्स अज्झयणस्स अयमढे पणते, तच्चस्स ण भन्ते के भट्टे पणचे" इति कण्ठ्य- श्रायम् ॥ तथा कचित्कोष्टकं चैत्यमधीतं, कचिन्महाकामवनमिति ॥ १२५ ॥ श्यामा नाम भार्या ॥ १२६ ॥ तत्थ णं बाणारसीए नयरीए चुलणीपिया 'नाम गाहावई परिवसइ अड्डे जाव अपरिभूए । सामा भारिया। अट्ठ हिरण्णकोडीओ निहाणपउत्ताओ, अट्ठ वुडिपउत्ताओ, अट्ठ पवित्थरपउत्ताओ, अट्ठ वया दस- गोसाहस्सिएणं वएणं । जहा अणन्दो राईसर जाव सबकज्जवड्ढावए यावि होत्था।सामी समोसढे, परिसा निग्गया, चुलणीपिया वि जहा आणन्दो तहा निग्गओ। तहेव गिहिधम्म पडिवजइ । गोयमपुच्छा तहेव 'सेसं जहा कामदेवस्स जाव पोसहसालाए पोसहिए वम्भचारी समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तियं धम्मपणत्तिं उवसम्पजित्ताणं विहरई ॥ १२६ ॥ तए णं तस्स चुलणीपियस्स समणोवासयस्त पुवरन्तावर- न्तकालसमयंसि एगे देवे अन्तियं पाउब्भूए ॥ १२७॥ -- 'तओ मंससोल्लए त्ति त्रीणि मांसशूल्यकानि, शूले पच्यन्ते इति शूल्यानि, त्रीणि मांसखण्डानीत्यर्थः । 'भादाणभरिसियं त्ति' आदान-आर्द्रहणं यदुदकतैलादिकमन्यतरद्रव्यपाकायामावृत्ताप्यते तद्भुते 'कडाईसि त्ति' कटाहे-लोहमयभाजनविशेपे आहयामि-उत्का- थयामि । आइञ्चामि ति आसिश्चामि ।। १२८ ॥ तए णं से देवे एगं नीलुप्पल जाव असिं गहाय चुलणीपियं समणोवासयं एवं वयासी "हं भो चुल- णीपिया समणोवासया जहा कामदेवो जावन भञ्जसि, तोते अहं अज जेटुं पुत्तं साओ गिहाओ नीणेमि, २ त्ता तव, अग्गओ घाएमि, २ त्ता तओ मंससोल्लए करेमि, २ त्ता आदाणभरियसि कडाहयंसि भइहेमि, रत्ता तव गायं मंसेण य सोणिएणयआइञ्चामि, जहाणंतुम अदृदुहवसट्टे अकाले चेव जीवियाओ ववरो- विज्जसि ॥१२८॥ तए. णं से चुलणीपिया समणोवासए तेणं देवेणं एवं वुत्ते समाणे अभीए जाव. विहरइ ॥१२९॥ तए णं से देवे चुलणीपियं समणोवासयं अभीयं जाव पासइ, रत्ता दोच्चं पि तच्चं पि चुलणीपियं समणोवासयं एवं वयासी "हं भा चुलणीपिया समणोवासया" तं चेव भणइ सो जाव विहरइ ॥ १३०॥ तए णं से देवे चुलणीपियं समणोवासयं अभीयं जाव पासित्ता आसुरत्ते चुलणीपियस्स समणोवासयस्स जेटुं पुत्तं गिहाओ नीणेइ, रत्ता अग्गओ घाएइ, रत्ता तओ मंससोल्लए करेइ, रता आदाणभरियसि उपासक चुलणीपियं समणोवासयं एवं वयासी "किपणं पुत्ता तुम महया महया सद्देणं कोलाहले कए ?" ॥१३०॥ तए णं से चुलणीपिया समणोवासए अम्मयं भई सत्यवाहिं एवं वयासी “एवं खलु अम्मो न जाणामि केवि पुरिसे आसुरत्ते ५ एगं महं नीलुप्पल असिं गहाय मम एवं वयासी, हं भो चुलणीपिया समणो- वासया अपत्थियपत्थिया ४ वजिया जइ णं तुमं जाव ववरोविज्जसि ॥१३९ ॥ तए णं अहं तेणं पुरि- सेणं एवं वुत्ते समाणे अभीए जाव विहरामि ॥ १४० ॥ तए णं से पुरिसे मम अभीयं जाव विहरमाणं पासइ, रत्ता मम दोच्चं पि तच्च पि एवं वयासी, हं भो चुलणीपिया समणोवासया तहेब जाव गायं आइ- ञ्चइ ॥ १४१॥ तए णं अहं तं उज्जलं जाव अहियासेमि। एवं तहेव उच्चारेयव्वं सव्वं जाव कणीयसं जाव आइञ्चइ । अहं तं उज्जलं जाव अहियासेमि ॥१४२॥ तए णं से पुरिसे मम अभीयं जाव पासइ, २त्ता मम चउत्थं पि एवं क्यासी, हं भो चुलणीपिया समणोवासया, अपत्थियपत्थिया, जावन भञ्जसि, तो ते अज जा इमा माया गुरु जाव ववरोविज्जसि ॥१४३॥ तए णं अहं तेणं पुरिसेणं एवं वुत्ते समाणे अभीए जाव बिह- रामि ॥ १४४ ॥ तए णं से पुरिसे दोच्चं पि तचं पि मम एवं वयासी, हं भो चुलणीपिया समणोवासया अज्ज ३६॥
जाव ववरोविज्जसि ॥१४५॥ तए णं तेणं पुरिसेणं दोच्च पि तचं पि मम एवं वुत्तस्स समाणस्स इमेयारूवे अज्झथिए; अहो णं इमे पुरिसे अणारिए जावः समायरइ, जेणं मम जेटुं पुत्तं साओ गिहाओ तहेव जाव कणीयसं जाव आइञ्चइ. तुम्भे वि य णं इच्छइ साओ गिहाओ नीणेत्ता मम अग्गओ घाइत्तए, तं सेयं खलु मम एवं पुरिस गिण्हित्तए, मए वि.य खम्भे आसाइए, महया महया सद्देणं कोलाहले कए ॥१४६॥ तए णं सा भद्दा सस्थवाही चुलगीपियं समणोवासयं एवं व्यासी, नो खलु केइ पुरिसे तव जाव कणी- यसं पुत्तं साओ गिहाओ नीणेइ, रत्ता तव अग्गओ घाएइ, एस णं केइ पुरिसे तव उवसग्गं करेइ, एस णं तुमे विदरिसणे दिटे । तं गं तुम इयाणि भग्गनियमे भग्गपोसहे विहरसि । तं गं तुमं पुत्ता ! एयस्स ठाणस्स आलोएहि जाव पडिवजाहि ॥ १४७ ॥ 'एस णं तुमे विदरिसणे दिढे त्ति' एतच्च त्वया विदर्शन-विरूपाकारं विभीपिकादि दृष्ट-अवर किामिति । 'भग्गवए ति' भन्नवतः- स्थूलपाणातिपातविरतेर्भावतो भग्नत्वात् , तद्विनाशार्थ कोपेनोद्धावनात् , सापराधस्यापि व्रतविपयी पात्, भन्ननियमः-कोपोदयेनो- त्तरगुणस्य क्रोधाभिग्रहरूपस्य भग्नत्वात् । भग्नपोषधो-ऽव्यापारपौपधभङ्गात् , 'एयस्स त्ति' द्वितीयार्थत्वात् षष्ठ्याः, एतमर्थमालोचय-गुरु- भ्यो निवेदय, यावत्करणात्पडिकमाहि-निवर्तस्व, निन्दाहि-आत्मसाक्षिकां कुत्सां कुरु, गरिहाहि-गुरुसाक्षिका कुत्सां विधेहि, विउद्याहि-
। पासक-
वाहन
॥३८॥
.
कासे जाव कोढे, जहा णं तुमं अट्टदुहट्ट जाव ववरोविजसि ॥ १५३ ॥
जमगसमग ति-योगपोनेत्यर्थः । सासे इत्यादी यावत्करणादिदं दृश्यम् । सासे १ कासे २ जरे ३ दाहे ४, कुच्छिमूले ५
भगन्दरे ८ । अरिसा ७ ऽजीर५ ८ दिट्ठी ९, मुडसूले १० अकारए,११ ॥ १॥ अच्छिवेयणा १२, कण्णवेयणा १३, कण्डू १४, उदरे
१५, कोट १६ । अकारकः-अरोचकः ॥ १५३ ॥
तए णं से सुरादेवे समणोवासए जाव विहरइ, एवं देवो दोच्चं पि तच्चं पि भणइ जाव ववरोवि-
जसि ॥ १५४ ॥ तए णं तस्स सुरादेवस्स समणोवासयस्स तेणं देवेणं दोच्चं पि तच्चं पि एवं वुत्तस्स
समाणस्स इमेयारुवे अज्झथिए । अहो णं इमे पुरिसे अणारिए जाव समायरइ, जेणं ममं जेटुं पुत्तं
जाव कणीयसं जाव आइञ्चइ, जे वि य इमे सोलस रोगायङ्का ते वि य इच्छइ मम सरीरगंसि पक्खिवि-
त्तए, तं सेयं खलु ममं एयं पुरिसं गिणिहत्तए त्ति कटु उट्ठाइए, से वि य आगासे उप्पइए, तेण य
खम्भे आसाइए, महया महया सद्देणं कोलाहले कए ॥१५५ ॥ तए णं सा धन्ना भारिया कोलाहलं सोचा
निसम्म, जेणेव सुरादेवे समणोवासए तेणेव उवागच्छइ, २त्ता एवं वयासी, किण्णं देवाणुप्पिया ! तुभहिं
महया महया सद्देणं कोलाहले कए ? ॥१५६ ॥ तए ण से सुरादेवे समणोवासए धन्नं भारियं एवं वयासी,
-
,
१
है
?
॥३८॥
एवं खलु देवाणुप्पिए केवि पुरिसे तहेव कहेइ जहा चुलणीपिया । धन्ना वि पडिभणइ जाव कणीयसं नो खलु देवाणुप्पिया! तुभं केवि पुरिसे सरीरंसि जमगसमगं सोलस रोगायके पक्खिवइ, एसणंकेवि पुरिसे तुब्भं उवसग्गं करेइ । सेसं जहा चुलणीपियस्स भदा भणइ एवं निरवसेसंजाव सोहम्मे कप्पे अरुणकन्ते विमाणे उववन्ने। चत्तारि पलिओवमाई ठिई। महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ ॥ १५७ ॥ निक्खेवो ॥ सत्तमस्स अङ्गस्स' उवासगदसाणं चउत्थं अज्झयणं समत्तं ॥ इति चमुर्थम् । पञ्चमं कड्यम् । उक्खेवो पञ्चमस्स एवं खलु जम्बू तेणं कालेणं तेणं समएणं आलभिया नाम नयरी, सङ्खवणे उजाणे, जियसत्तू राया, चुल्लसयए गाहावई अड्डे जाव छ हिरण्ण कोडीओ, जाव छवया दसगोसाहस्ति- एणं वएणं, बहुला भारिया, सामी समोसढे, जहा आणन्दो तहा गिहिधम्नं पडिवज्जइ । सेसं जहा कामदेवो जाव धम्मपण्णत्तिं उवसम्पन्जित्ताणं विहरइ ॥ १५८ ॥ तए णं तस्स चुल्लसयगस्त समणो- वासयस्स पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि एगे देवे अन्तियं जाव असिं गहाय एवं वयासी, हं भो चुल्लस- यगा! समणोवासया ! जाव न भञ्जसि. तो ते अज जेटुं पुत्तं साओ गिहाओ नोणेमि, एवं जहा RS
पान.
उपासक
॥४०॥
इवा
वले
अन्तियं पाउभविस्था ॥ १६८॥ तए णं से देवे नाममुई च उत्तरिजं च पुढवि सिलापट्टयाओ गेहइ,
रत्ता सखिलिणि अन्तलिक्खपडिवन्ने कुण्डकोलियं समणोवासयं एवं वयासी । हं भो कुण्डकोलिया !
समणोवासया ! सुन्दरी णं देवाणुप्पिया ! गोसालस्स मङ्खलिपुत्तस्स धम्मपण्णत्ती, नत्थि उट्ठाणे इ वा
कम्मे इ वा वीरिए इ वा पुरिसकारपरक्कमे इ वा, नियया सवभावा ! मंगुली णं समणस्स
भगवओ महावीरस्स धम्मपण्णत्ती, अत्थि उट्ठाणे इ वा जाव परकमे इ वा, अणियया सवभावा ॥१६९ ॥
षष्ठे किमपि लिख्यते ॥ 'धम्मपण्णत्ति त्ति' श्रुतधर्ममरूपणा दर्शन-मतं सिद्धान्त इत्यर्थः ! उत्थान-उपविष्टः सन् यो भवति,
कर्म-गमनादिकम, वलं-शरीरम, वीर्य-जीवप्रभवम्, पुरुपकारः-पुरुषत्वाभिमानः, पराक्रमः स एव सम्पादितस्वप्रयोजनः, इति उपदर्शने
वा-विकल्पे, नास्त्येतदुत्थानादि जीवानां, एतस्य पुरुषार्धाप्रसाधकत्वात् , तदसाधकत्वं च पुरुपकारसद्भावेऽपि पुरुषार्थसिद्धयनुपलम्भात् ।
एवं च नियताः सर्वभावाः यैर्यया भवितव्य ते तयैव भवन्ति, न पुरपकारवलादन्यथा कर्तुं शक्यन्त इति । आह च-'प्राप्तव्यो नियतिव-
लाश्रयेण योऽर्थः, सोऽवश्य भवति नृणां शुमोऽशुभो वा । भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयले, नाभाव्यं भवति न भाविनोऽस्ति नाश.॥१॥"
तथा ! 'नहि भवति यनभाव्य, भवति च भाव्यं विनापि यत्लेन । करतलगतमपि नश्यति, यस्य तु भवितव्यता नास्ति ॥ २॥” इति
'मलि त्ति' असन्दरा धर्मप्रज्ञप्तिः श्रुतधर्मप्ररूपणा । किं स्वरूपासावित्याह अस्तीत्यादि, अनियता सर्वभावाः उत्थानादेर्भवन्ति,
सदभावाम भवन्तीति कृत्वेत्येवस्वरूपा ॥१६९ ॥
# ५ तए णं से कुण्डकोलिए समणोवासए तं देवं एवं वयासी, जइ णं देवा ! सुन्दरी गोसालस्स मङ्ख- लिपुत्तस्स धम्मपण्णत्ती, नथि उट्ठाणे इ वा जाव नियया सव्वभावा, मंगुली णं समणस्स भगवओ महा- वीरस्स धम्मपण्णत्ती, अस्थि उट्ठाणे इ वा जाव अणियया सव्वभावा। तुमे णं देवाणुपिया ? इमा एया- रूवा दिव्वा देविड्डी, दिव्वा देवज्जुई, दिव्वे देवाणुभावे, किं उठाणेणं जाब पुरिसकारपरकमेणं, उदाहु अणुट्ठाणेणं अकम्मेणं जाव अपुरिसकारपरकमेणं ॥ १७० ॥ ततोऽसौ कुण्डकोलिकः तं देवमेवमवादीद, यदि गोशालकस्य सुन्दरो धर्मों, नास्ति कर्मादीत्यतो नियताः सर्वभावा इत्येवंरूपो, मङ्गुलश्च महावीरधर्मों, ऽस्ति कर्मादीत्यनियताः सर्वभावा इत्येवं स्वरूपः, इत्येवं तन्मतमन्द्य कुण्डकोलिफस्तन्मतदूषणाय विकल्पवयं कुर्व- भाइ-'तुमे णमित्यादि' पूर्ववाक्ये यदीति पदोपादानादेतस्य वाक्यस्यादौ तदेति पदं द्रष्टव्यं इति । त्वयायं दिव्यो-देवादिगुणः केन हेतुना लमः, किमत्यानादिना 'उदाहु त्ति' अहोश्वित् अनुत्यानादिना ? तपोब्रह्मचर्यादीनामकरणेनेति भावः॥ १७ ॥ 'तए 'णं से देवे कुण्डकोलियं समणोवासयं एवं वयासी, एवं खलु देवाणुप्पिया ! मए इमेयारूवा दिव्वा देविड्डी अणुट्ठाणेणं जाव. अपुरिसकारपरकमेणं लद्धा पत्ता अभिसमन्नागया ॥ १७१॥ तए णं से कुण्डकोलिए समणोवासए तं देवं एवं वयासी, जइ णं देवा! तुमे इमा एयारूवा दिवो देविड्डी अणु- गम:- १२॥ णेहि य नि पदमसिणवागणे करेन्ति, सक्का पुणा अजो ! समोहिं निग्गन्य दुवालस गणिपिडगं अहिजमाणेहि अनउस्थिया अतुहि य आव निप्पपसिणा करितए ॥ १७६ ॥ 'गिहमझावसन्ता जति अध्यावसन्तो, णमितिराक्यालहारे, अन्यधिकान् अय:-जीवादिभिः सूनाभिधेयर्वा, हेतुभिः- अन्वयव्यतिरेकलक्षणैः, प्रश्नैश्व- श्रीयपदार्थः, कारणैः-उपपत्तिमात्ररूपैः, स्पाकरणैर-परेण प्रनितस्योत्तरदानरूपैः । 'निष्पापसिण- नागरणे ति' निरस्तानि स्पष्टानि पक्तानि प्रश्रव्याकरणानि येषां ते नि:स्पष्टमश्नव्याकरणाः, प्राकृतत्वामा निष्पिष्टप्रभव्याकरणास्तान यन्ति । 'सका पुण ति' शक्या ।हे आर्याः श्रमगैरन्ययूयिका निःस्पटमश्नव्याकरणाः कर्तुम् ॥ १७६ ।। तए-णं समणा निगन्या य निग्गन्थीओ य समणस्स भगवओ महावीरस्त तह त्ति एयमढ विण- एणं पडिसुणन्ति ॥ १७७ ॥ तए गं कुण्डकोलिए समणोवासए समणं भगवं महावीरं वन्दइ नमसइ, रत्ता पसिणाई पुच्छइ, रत्ता अहमादियइ, रत्ताजामेव दिसं पाउन्भूए, तामेव दिसंपडिगए सामी बहिया जणवयविहार विहरइ ।। १७८ ॥ तए णं तस्स कुण्डकोलियस्स समणोवासयस्स बहूहि सील जाव भावे- माणस्स चोरस संवच्छराई वइवान्ताई, पणरसमस्स संवच्छरस्स अन्तरा वट्टमाणस्स अन्नया कयाइ जहा कामदेवो तहा जेट्टपुत्त ठवेत्ता तहा पोसहसालाए जाव धम्मपएणत्रि उवसम्पजिताणं विहरइ॥एवंएक्का- ।४२॥ ...
रस उवासगपडिमाओ तहेब जाव सोहम्मे कप्पे अरुणज्झए विमाणे जार अन्तं वाहिइ !'१७९: निक्खेगा। सत्तमस्स अगस्स उवासगदसाणं छठें अज्झयणं समतं ॥ सत्तमस्त उक्खेवो ॥ पोलासपुरे नाम नयरे। सहस्सम्बवणे उजाणे, जियसत्तू राया ॥ १८० ॥ तत्थ-णं पोलासपुरे नयरे सदालपुत्ते नामं कुम्भकारे आजीविओवासए परिवसइ । आजीवियसमयंसि लद्घढे गहियटे पुच्छियटे विणिच्छियटे अभिगयहे अद्विमिंजपेमाणुरागरत्ते य अयमाउसो आजीवियसमए अहे अयं परमटे सेसे अणहे ति आजीवियसमएणं भावेमाणे विहरइ ।। १८१ ॥ सप्तमं सुगममेव, नवरं 'आजीविओवासए त्ति' आजीविका-गोशालकशिप्याः, तेपामुपासक आजीविकोपासकः लब्धार्थः-श्रव- णतो, गृहीतार्यों-बोधतः, पृष्टार्थ:-संशये सति, विनिश्चितार्थ-उत्तरलामे सति ॥ १८१ ॥ तस्स णं सदालपुत्तस्स आजीविओवासगस्स एस्का हिरणकोडी निहागपउत्ता एका बुडिपउत्ता एक्का पवित्थरपउत्ता एक्के वए दसगोसाहस्सिएणं वएणं ॥१८२ ॥ तस्स णं सहालपुत्तस्स आजीविओ- वासगस्स अग्गिमित्ता नाम भारिया होत्था ।। १८३ ॥ तस्स.णं सदालपुत्तस्स आजीविओवासगस्स पोला-' .
पपासक कम्म नि तभ्यानि सत्कलाव्यभिचारतया योनि कर्माणि क्रियास्तत्सम्पदा-तत्समृडपा यः सम्पयुक्तो-युक्तः स तया ॥ १८७ ॥ तए णं तस्स सदालपुत्तस्स आजीविओवासगस्स तेणं देवेणं एवं वुत्तस्स समाणस्स इमेयारूवे अज्म- स्थिए समुप्पन्ने । एवं खलु ममं धम्मायरिए धम्मोवएसए गोसाले मङ्खलिपुत्ते, से णं महामाहणे उप्पन्न- गाणदंसणधरे जाव तञ्च कम्मसम्पयासम्पउत्ते, से णं कल्ल इहं हवमागच्छिस्सइ । तए णं तं अहं वन्दि- -स्सामि'जाव पज्जुवासिस्सामि पाडिहारिएणं जाव उवनिमन्तिस्सामि ॥ १८८ ॥ तए 'णं कल्ल जाव जलन्ते समणे भगवं महावीरे जाव समोसरिए । परिसा निग्गया जाव पज्जुवासइ ॥ १८९ ॥ कल्लमित्या यावतरणात्पाउप्पभायाए रयणीए इत्यादिर्जलन्ते मूरिए इत्येतदन्तः प्रभातरर्णको दृश्यः, स चोक्षिप्तज्ञानयुद्धयाख्येयः॥१८॥ तए ण से सदालपुत्ते आजीविओवासए इमीसे कहाए लढे समाणे एवं खलु समणे भगवं महा- वीरे जाव विहरइ, तं गच्छामि णं समणं भगवं महावीरं वन्दामि जाव पज्जुवासामि, एवं सम्पेहेइ, रत्ता पहाए जाव पायच्छित्ते सुद्धप्पावेसाई जाव अप्पमहग्घाभरणालड्कियसरीरे मणुस्सवग्गुरापरिगए साओ गि- हाओ पडिणिक्खमइ, रत्ता पोलासपुरं नयरं मझ मज्झेणं निग्गच्छइ, रत्ता जेणेव सहस्सम्बवणे उज्जाणे 1४४.
जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, रत्ता तिक्खुत्तो आयाहिणंपयाहिण करेइ, रत्ता वन्दइ नमंसइ, श्ता जाव पज्जुवासइ ॥ १९० ॥ तए णं समणे भगवं महावीरे सद्दालपुत्तस्स आजीविओवास- गस्स तीसे य महइ जाव धम्मकहा समता ॥ १९१ ॥ सदालपुत्ता इ समणे भगवं महावीरे सद्दालपुत्तं आजोविओवासयं एवं क्यासी, से नूणं सदालपुत्ता! कलंतुमं पुवावरण्हकालसमयंसि जेणेय असोगवणिया जाव विहरसि । तए णं तुभं एगे देवे अन्तियं पाउब्भवित्था । तए णं से देवे अन्तलिक्खपडिवन्ने एवं वयासी, हं भो सदालपुत्ता! तं चेव सवं जाव पज्जुवासिस्सामि, से नूणं सदालपुत्ता! अढे समढे! । हता अस्थि । नो खलु सदालपुत्ता ! तेणं देवेणं गोसालं मललिपुत्तं पणिहाय एवं वुत्ते ॥ १९२ ॥ तए णं तस्स सदालपुत्तस्स आजीविओवासयस्स समणेणं भगवया महावीरेणं एवं वुत्तस्स समाणस्स इमे एयारूवं अग्झ- थिए । एसणं समणे भगवं महावीरे महामाहणे उप्पन्नणाणदंसणधरे जाव तञ्चकम्मसम्पयासम्पठत्ते । त सेयं खलु मम समणं भगवं महावीरं वन्दित्ता -नमंसित्ता पाडिहारिएणं पीढफलग जाव उवनिमन्तित्तए एवं सम्पेहेइ, रचा उहाए उडेइ, रत्ता समणं भगवं महावीर वन्दइ नमसइ, रत्ता एवं खलु भन्ते! मम.
॥४६॥ वायाहय वा पक्केलयं वा कोलालभण्डं अवहरइ वा जाव परिद्ववेइ वा अग्गिमित्ताए वा भारियाए सद्धिं विउ- लाई भोगभोगाई.भुखमाणे विहरइ । नो वा तुमं तं पुरिसं आओसेजसि वा हणेजसि वा जाव अकाले चेव जीवियाओ ववरोवेज्जसि । जइ नत्यि उट्ठाणे इ वा जाव परक्कमे इ वा नियया सबभावा। अहं .तुभ केह पुरिसे वायाहयं जाव परिट्ठवेइ वा अग्गिमित्ताए वा जाव विहरइ, तुम वा तं पुरिसं आओसेसि वा जाव ववरोवेसि । तो जं वदसि नथि उठाणे इ वा जाव नियया सबभावा, तं ते मिच्छा ॥ २०० ।। ततस्तदभ्युपगतनियतिमतनिरासाय पुनः प्रअयार सदालपुत्त' इत्यादि । यदि तब कश्चित् पुरुषो 'वाताहतं वा' आममित्यर्थः, 'पमेनुयं व तिपक वा-अग्निना कृतपा अपहरेदा-चोरयेत्, विकेरयेद्वा-इतस्ततो विक्षिपेत् , भिन्धाना-काणताफरणेन, आछिन्याशा-हस्तादुद्दा लनेन, पाठान्तरेण विच्छिन्यामा-विविधमकार छेदं कुर्यादित्यर्थः, परिष्ठापयेवा-बहिर्नीत्वा त्यजेदिति । वत्तेजासित्ति' निर्तियसि । 'आओ- सेजा व त्ति' अक्रोशयामि वा मृतोऽसि त्वम् इत्यादिभिः शारभिशपाम, इन्मि वा-दण्डादिना, वधामि वा-रज्ज्वादिना, तर्जयामि वा-'हा- स्यसि रे दुष्टाचार' इत्यादिभिर्वचनविशेषः, ताट्यामि वा-चपेटादिना, निश्छोटयामि वा-धनादित्याजनेन, निर्भ संयामि वा-परुपवचनें, अकाल एव च जीवितादा व्यपरोपयामि-मारयामीत्यर्थः । इत्येवं भगवान सहालपुत्रं स्ववचनेन पुरुषकाराभ्युपगमं प्राइयित्वा तन्मतवि- घटनायाह "सदालपुत्त" इत्यादि । न खलु तव भाण्ड कविदपारति, न च ल तमाक्रोशयसि, यदि सत्यमेव(सत्यत एव नास्त्युत्थानादि ।
. मा पश्चिदपारवि, त्वं च तमाक्रोशयसि। तत एवमभ्युपगमे सति यदसि नास्त्युत्यानादि इति, तत्ते मिथ्या-असत्यमित्याः ॥२०॥ एत्थ णं से 'सदालपुत्ते आजीविओवासए' सम्बुद्धे ॥ २०१ ॥ तए णं से सदालपुत्ते आजीविओवासए समणं भगवं महावीरं वन्दइ नमसइ, स्त्ता एवं क्यासी, इच्छामि गं भन्ते! तुब्भ अन्तिए धम्म निसा- मेलए ॥ २०२. ॥ तए णं समणे भगवं महावीरे सदालपुत्तस्स. आजीविओवासगस्त तीसे य जाव धम्म परिकहेइ ॥२०३॥ तए णं से सदालपुत्ते आजीविओवासए समयस्स भगवओ महावीरस्स अन्तिए धम्म- सोचा तिसम्म हट्टतुट्ठ जाव हियए जहा आणन्दो तहा गिहिधम्म पडिवज्जइ। नवरं एगा हिरण्णकोडो निहाणपउत्ता एगा हिरण्णकोडी बुडिपउत्ता एगा हिरण्णकोडी पवित्थरपउत्ता एगे वए दसगोसाहस्सिएणं वएणं जाव समणं भगवं महावीर वन्दइ नमसइ, रत्ता जेणेव पोलासपुरे नयरे तेणेव उवागच्छइ, रत्ता पोलासपुरं नयरं मज्झं मझेणं जेणेव सए गिहे जेणेव अग्गिमित्ता भारिया तेणेव उवागच्छइ, स्त्ता अग्गि- मितं भारियं एवं वयासी, एवं खलु देवाणुप्पिए ! समणे भगवं महावीरे जाव समोसढे, तं गच्छाहिणं तुम समणं भगवं महावीर वन्दाहि जाव पज्जुवासाहि, समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तिए पञ्चाणु-
सिर
1४८॥
मित्ता भारिया समणस्स भगवओ महावीस्स अन्तिए धम्म सोचा निसम्म हट्ठतुट्ठा समणं भगवं
मिणो-
वीर वन्दइ नमसइ, रसा एवं वयासी, साहामि णं भन्ते! निग्गन्यं पावयणं जाव से जहेयं तुम्भे
जहा णे देवाणुप्पियाणं अन्तिए बहवे उग्गा भोगा जाव पव्वइया, नो खलु अहं तहा संचाएमि देवाणु-
प्पियाणं अन्तिए मुण्डा भवित्ता जाव । अहणणं देवाणुप्पियाणं अन्तिए पञ्चाणुव्वइयं सससिक्खावइयं
दुवालसविहं गिहिधम्म पडिवजिस्सामि। अहासुहं देवाणुप्पिया! मा पडिवन्धं करेह ॥ २१०॥ तए ण सा
अग्गिमित्ता भारिया समणस्स भगवओ महावीरस्स अन्तिए पञ्चाणुव्वइयं सत्तसिक्खावइयं दुवालसविहं
सावगधम्म पडिवज्जइ, २त्ता समणं भगवं महावीरं वन्दइ नमसइ, रत्ता तामेव धम्मियं जाणप्पवरं दुरुहइ,
२त्ता जामेव दिसं पाउन्भूया तामेव दिस पडिगया ॥ २११ ॥ तए णं समणे भगवं महावीरे ' अन्नया
कयाइ पोलासपुराओ सहस्सम्बवणाओ पडिनिक्खमइ, स्त्ता बहिया जणवयविहारं विहरइ ।। २१२ ॥ तए
णं से सदालपुत्ते समणोवासए अभिगयजीवाजीवे जाव विहरइ ॥ २१३ ॥ तए णं से गोसाले मकलिपुते
इमीसे कहाए लद्धढे समाणे एवं खलु सहालपुत्ते आजीवियसमयं वमित्ता समणाणं निग्गन्धाणं दिट्ठि
॥४८॥
पडिवन्ने, तं गच्छामि णं सदालपुत्तं आजीविओवासयं समणाणं निग्गन्धाणं दिढेि वामेत्ता पुणरवि आजी- विपदिट्टि गेण्हावित्तए ति कटु एवं सम्पेहेइ, रत्ता आजीवियसलसम्परिडे जेणेव पोलासपुरे नयरे जेणेव. आजीवियसभा तेणेव उवागच्छइ, रत्ता आजीविय सभाए भण्डगनिक्खेवं करेइ, रत्ता कइवएहिं आजी- विएहिं सद्धिं जेणेव सदालपुत्ते समणोवासए तेणेव उवागच्छइ ॥२१४॥ तए णं से सदालपुत्ते समणोवासए गोसालं महलिपुत्तं एजमाणं पासइ, रत्ता नोआढाइ नो परिजाणइ, अणाढामाणे अपरियाणमाणे तुसिणीए- संचिहाइ ॥२१५।। तए णं से गोसाले मङ्कलिपुत्ते सदालपुत्तेणं समणोवासएण अणाढाइजमाणे अपरिजाणि- बमाणे पीठफलसेजासंथारहाए समणस्स भगवओ महावीरस्त गुणकित्तणं करेमाणे सदालपुसं समणोवा- सयं एवं वयासी, आगए णं देवाणुप्पिया! इहं महामाहणे? ॥२१६॥'तए णं से सदालपुत्ते समणोवासए गोसालं महलिपुत्तं एवं वयासी, के णं देवाणुप्पिया.! महामाहणे ? ॥ २१७ ॥ तए णं से गोसाले मङ्ख- लिपुत्ते सदालपुत्तं समणोवासयं एवं वयासी, समणे भगवं महावीरे महामाहणे । सेकेण?णं देवाणुप्पिया! एवं बुधा समणे भगवं महावीरे महामाहणे ?' एवं खलु सदालपुत्ता ! समगे भगवं महावीरे- महामा- - सपासक- ॥५०॥ travीय शान मलिर, जयपुर इह महाधम्मकही ? के गं देवाणुपिया! महाधम्मकही? समणे भगवं महावीरे महाधम्मकही । से कणटेणं समणे भगवं महावीरे महाधम्मकही ? एवं सल्ल सहालपुत्ता ! समणे भगवं महावीरे महामहालयसि संसारंसि बहवे जीये नस्समाणे जाव बिलुपमाणे उम्म, गपडियमे सप्पाविष्पट्टे मिच्छचबलाभिभूए अहविहकम्मतमपडलपडोच्छमे अहेहि य हेजहि यापसिणेहि य कारणेहि या वागरणेहि य चाड़- रन्ताओ संसारकन्तारामओ साहत्यि नित्यारेइ से तेणटेणं सहालपुत्ता समणे भगवं महावीरे महाधम्मकदि ति। कण्ठ्योऽयम, नवरं जीवानां नश्यदादिविशेषणहेतुदर्शनायाह 'उम्मग्ग' इत्यादि, तत्रोन्मार्गमतिपमान-आश्रितकुष्टिशासनाव, सत्पथविमनष्टान्त्यक्तजिनशासनात् । एतदेव कयमित्याह, मिध्यात्वलाभिभूतान, तथाष्टविधकर्मैव तमःपडलं अन्धकारसमूहः तेन प्रसवच्छमानिति । तथा निर्यामकालापके 'बुहमाणे पि' निमज्जतः, 'निषहमाणे ति' नितरां निमजतः, जन्ममरणादिजले इति गम्यते । 'उप्पियमाणे त्ति''उत्वाध्यमानान् ॥ २१८ ॥ . तएं णं से सहालपुत्ते समणोवासए गोसालं मङ्गलिपुत्तं एवं वयासी, तुम्भे णं देणुप्पिया ! इयच्छयां जाव इयनिउणा इयनयवादी इयउंवएसलद्धा इयविण्णाणपत्ता, प णं तुब्भे मम धम्मायरिएणं धम्मोक- एसएणं भगवया- महावीरेणं सद्धिं विवादं करेत्तए ?, नो तिणहे समहे । से केणट्ठणं देवाणुप्पिया! एवं वुच्चइ नो खलु पभू तुब्भे मम धम्मायरिएणं. जाव महावीरेणं सद्धिं विवादं करेत्तए !, सदालपुत्ता ! से जहानामए केइ पुरिसे तरुणे जुगवं जाव निणसिप्पोवगए. एगं महं अयं वा एलयं वा सूयरं वा कुकुडं वा तित्तिरं वा वट्टयं वा लावयं वा कवोयं वा कविक्षलं वा वायसं वा सेणयं वा हत्थंसि वा पायंसि वा खुरंसि वा पुच्छंसि वा पिच्छंसि वो सिंगंसि वा विसाणंसि वा रोमंसि वा जहिं जहिं गिण्हइ, तहिं तहिं निच्चलं निप्फन्दं धरेइ । एवामेव समणे भगवं महावीरे ममं बहुहिं अद्वेहि य हेऊहि य जाव वागरणेहि य जहिं जहिं गिण्हइ, तहिं तहिं निप्पट्ठपसिणवागरणं करेइ । से तेण?णं सद्दालपुत्ता ! एवं बुच्चइ नो 'खलु पभू अहं तव धम्मायरिएणं जाव महावीरेणं सद्धिं विवादं करेत्तए ॥ २१९ ॥ 'प्रभु त्ति' प्रभवः-समर्थः, इतिच्छेकाः इत्येवमुपलभ्यमानाद्भुतप्रकारेण, एवमन्यत्रापि। छैकाः-प्रस्तावनाः कलापण्डिता इति वृद्धा व्याचक्षते, तथा इतिदक्षा:-कार्याणामविलम्बितकारिणः, तथा इतिप्रष्ठा:-दक्षाणां प्रधाना वाग्मिन इति वृद्धरुक्तम्, कचित्पत्तट्टा इत्यधीयते, तत्र प्राप्ताः-कृतप्रयोजनाः, । तया इतिनिपुणा:-मुक्ष्मदर्शिनः कुशला इति च वृद्धोक्तम्, इतिनयवादिनो-नीतिवक्तारः, तथात्युपदे- सलन्धाः लन्धातोपदेशाः, वाचनान्तरे इतिमेधाविन:-अपूर्वश्रुतग्रहणशक्तिमन्तः, 'इतिविज्ञानमाता:-अवाप्तसद्बोधाः । से जहे इत्यादि अय ययानाम कवित्पुरुषः, "तरुणे ति वर्धमानवयाः, वर्णादिगुणोपचित इत्यन्ये, यावत्करणादिदं दृश्यम् । बलवं-सामर्थ्यवान् , 'जुगवं' युग:- कालविशेषः तत्सशस्तमस्यास्तीति युगवान् , दुष्टकालस्य बलहानिकरत्वात्तयवच्छेदार्थमिदं विशेषणम्, 'जुवाणे ति युवा-वयःमाप्तः, 'अप्पा- पङ्केति' नीरोगा, 'यिरम्महत्ये त्ति' मुलेखकवदस्थिराग्रहस्तो हि न गादग्रहो भवतीति विशेषणमिदम्, 'दढपाणिपाए त्ति' प्रतीतम् । 'पासपिट्ठन्तरोरुपरिणए त्ति' पाचौं च पृष्ठान्तरे च तद्विभागौ अरू च परिणती-निष्पत्तिप्रकर्षावस्थां गतौ यस्य स तया, उत्तमसंहनन इत्यर्थः । 'तलजमलजुयलपरिघनिभबाहु त्ति' तलयोस्वालाभिधानक्षविशेषयोः यमलयोः-समश्रेणीकयोर्ययुगलं, परिघशार्गला तमिभो ।
उपासक- . ॥५२॥ कन्ता । पणरसमस्स संवच्छरस्स अन्तरा वट्टमाणस्स पुष्वरत्तावरत्तकाले जाव पोसहसालाए समणस्स भगः घओ महावीरस्स अन्तियं धम्मपण्णत्तिं उवसम्पजित्ताणं विहरइ ॥ २२३ ॥ तए णं तस्स सद्दालपुत्तस्स समणोवासयस्स पुवरत्तावरत्तकाले एगे देवे अन्तियं पाउब्भवित्था ॥ २२४ ॥ तए णं से देवे एगं महं. नीलुप्पल जाव असिं गहाय सहालपुत्तं समणोवासयं एवं वयासी । जहा चुलणीपियस्स तहेव देवो उव- संग्गं करेइ। नवरं एकेके पुत्ते नव मंससोल्लए करेइ। जाव कणीयसं घाएइ, २त्ता जाव आयञ्चइ ॥२२५॥ तए णं से सद्दालंपुत्ते समणोवासए अभीए जाव विहरइ ॥२२६।। तए णं से देवे सदालपुत्तं समणोवासयं अभीयं जाव'पासित्ता चउत्थं पि सद्दालपुत्तं समणोवासयं एवं वयासी, हं भो सहालपुत्ता! समणोवासया ! अपत्थियपत्थिया ! जाव न भञ्जसि तओ ते जा इमा अग्गिमित्ता भारिया धम्मसहाइया धम्मविइजिया धम्मणरागरत्ता समसुहदुक्खसहाइया तं ते साओ गिहाओ नीणेमि, रत्ता तव अग्गओ घाएमि, रत्ता नव मंससोल्लए करेमि, रत्ता आदाणभरियसि कडाहयंसि अद्दहेमि, स्त्ता तव गायं मंसेण य सोणिएण य आयञ्चामि, जाणं तुम अदुहट्ट जाव यवरोविज्जसि ॥ २२७ ॥ तएणं से सदालपुत्ते समणोपासए तेणं
देवेणं एवं वुत्ते समाणे अभीए जाव विहरइ ॥२२८॥ तएणं से देवे सद्दालपुत्तं समणोवासयं 'दोच्चं पि'तचं पि एवं वयासी हं भो सद्दालपुत्ता!
समणोवासया! तं चेव भणइ ।। २२९ ॥ तए 'णं तस्स सद्दालपुत्तस्स समणोवासयस्स तेणं देवेणं दोचं पि तच्च पि एवं वुत्तस्स समाणस्स
अयं अज्झत्थिए ४ समुप्पन्ने । एवं जहा चुलणीपिया तहेव चिन्तेइ ? जेणं मम' जेहँ पुत्तं, जेणं ममं मज्झिमयं पुत्तं, जेणं ममं कणीयसं पुत्तं
जाव आयञ्चइ; जा वि य णं ममं इमा अग्गिमित्ता' भारिया समसुहदुक्खसहाइया, तं पि य इच्छई साओ गिहाओ नीणेत्ता मम अग्गओ
घाएत्तए । ते सेयं खलु मम एवं पुरिसं गिण्हित्तए त्ति कटु उट्ठाइए जहा चुलणीपिया तहेव सव्वं भाणियव्वं, नवरं अग्गिमित्ता भारिया
कोलाहलं सुणित्ता भणइ । सेसं जहा चुलणीपिया वत्तवया, नवरं अरुणचए विमाणे उववन्ने जाव महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ ५ ॥२३०॥
॥ निक्खेवो । सत्तमस्स- अङ्गस्स उवासगदसाणं सत्तमं अज्झयणं समत्तं ।।
अट्टमस्स उखेवो ॥ एवं खलु जम्बू तेणं कालेणं तेणं समएणं रायंगिहे नयरे, गुणसिले चेइए, सेणिए राया ॥ २३१ ॥ तत्य णं
रायगिहे महासयए नाम गाहावई परिवसइ अड्ढे जहा आणन्दो, नवरं अंह हिरण्णकोडीओ सकंसाओ निहाणपउत्ताओ अट्ट हिरण्ण-
कोडीओ सकंसाओं वुढिपउत्ताओ अट्ठ हिरण्णकोडीओ सकंसाओं पवित्यरपउत्ताओ. अट्ट वया दसगोसाहस्सिएण वएणं ।। २३२ ॥
तस्सणं 'महासयगस्स रेवईपामोक्खाओ तेरस भारियाओ होत्या, अहीण जाव सुरुवाओ ॥ २३३ ॥ तस्स णं महासयगस्स
रेवईए भारियाए कोलधरियाओं अट्ठ हिरण्णकोडीओ अट्ट वया दसगोसाहस्सिएणं वएणं होत्था । अवसेसाणं दुवालसहं भारियाणं
अष्टममपि सुगमम्, तथापि किमपि तत्र लिख्यते ॥ 'सकंसाओ त्ति' सह कांस्येन-द्रव्यमानविशेषेण यास्ताः सकांस्याः ॥२३२॥
॥५४॥
?
हितो वरहितो काल्लाकलि दुवे दुवे गोणपोयए बहेन्ति, २गा रेवईए गाहावरणीए उवणेन्ति ॥ २४३ ॥ तए गं सा रेवई गाहावरणी तेहि
गोणमंसेहिं सोल्लेहि य ४ मुरं १६ आसापमाणी ४ विहरइ ॥२४४॥ तए णं तरस महासयगस्स समणोवासगस्स बहिं सील जाव भावे-
माणस्स चोइस संवच्छरा वइकन्ता । एवं तहब जेट्टपुत्तं टयेइ जाव पोसहसालाए धम्मपण्णति ज्वसम्पजित्ताणं विहरइ ॥२४५॥ तएणं सा
रेवई गाहावरणी मना लुलिया विइण्णकेसी उत्तरिजयं विकढमाणी २ जेणेव पोसहसाला जेणेव महासयए समणोवासए तेणेव उवागच्छइ,
२त्ता मोहम्मायजणणाइ सिङ्गारियाई इत्यिभावाई उवदंसेमाणी २. महासययं समणोवासयं एवं वयासी। ई भो महासयया ! समणोवासया
धम्मकामया पुण्णकामया सगकामया मोक्खकामया धम्मकड़िया ४ धम्मपिवासिया ४, किष्ण तुन्भं देवाणुप्पिया धम्मेण वा पुणेण या
सग्गेण वा मोक्वेण बा, जणं तुम मए सडि उरालाई जाव अजमाणे नो विहरसि ? ॥ २४६ ॥
गोणपोतको गौपुत्रको, 'उहवेद ति' विनाशयत, 'मत्त चि' पुरादिमदवती, लुलिता-मदरशेन पूर्णिता स्खलत्पदेत्ययः,
विकी:-विक्षिप्ता केशा यस्याः सा तथा, उत्तरीयक-उपरितनवसनं चिकर्पयन्ती, मोहोन्मादजनकान्-कामोद्दीपकान, शृङ्गारिकान्--
भृकाररसक्तः, स्त्रीभावान्-कटाक्षसन्दर्शनादीन, उपसन्दर्शयन्ती । 'ह भो त्ति' आमन्त्रणम्, 'महासयया' इत्यादेविहरसीति पर्यवसानस्य
रेवतीवाक्यस्यायभिमायोऽयमेवास्य स्वर्गो मोक्षो पा पन्मया सह विषयमुखानुभवन, पर्मानुष्ठान हि विधीयते स्वर्गाद्यर्थ, स्वगादिश्रेप्यते
मुलाथै, मुखं चेतावदेव वामदृष्टं यत्कामासवनमिति । भणन्ति च-‘जा नत्यि तत्थ सीमंतिणीउ मणहरपियाषण्णाभो। मितिय-
रन्धणं सु मोपलो, न सो मोक्खो ॥१॥' तथा । 'सत्यं यस्मि रितं रच्मि सारं, वच्मि पुनः पुनः । अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारग-
लोचना ॥२॥' तथा 'निरटन योपित्पञ्चविंशत्यादिकः पुमान् । अनयोनिरन्तरा भीतिः, स्वर्ग इत्यभिधीयते ॥ ३॥ २४६॥
॥५४॥
तए णं से महासयए समणोवासए रेवईए गाहावइणीए एयम नो आदाइ नो परियाणाइ, अणाढामाणे अपरियाणमाणे तुसिणीए धम्मज्झा- गोषगए विहरइ ॥२४७॥ तए ण सा रेवई गाहावइणी महासययं समणोपासयं दोचं पि तचं पि एवं पयासी हं भोतं चेव भणइ, सो वि तहेन जाव अणाढामाणे अपरियाणमाणे विहरइ ॥२४८॥ तए णं सा रेवई गाहावइणी महासयएणं समणोवासएणं अणाढाइज्जमाणी अपरिया- णिज्जमाणी जामेव दिसं पाउन्भूया तामेव दिसं पडिगया ॥२४९॥ तए णं से महासयए समणोवासए पढमं उवासगपडिमं उवसम्पज्जित्ताणं विहरइ । पढमं अहामुत्तं जाव एकारस वि ॥२५०॥ तएणं से महासयए समणोवासए तेणं उरालेणं जाव किसे यमणिसन्तए जाए ॥२५१।। तए ण तस्स महासययस्स समणोवासयस्स अनया कयाइ पुवरत्तावरत्तकाले धम्मजागरियं जागरमाणस्स अयं अज्झथिए ४ । एवं खल्लु अहं इमेणं उरालेणं जहा आणन्दो तहेव अपच्छिममारणन्तियसलेहणाए शूसियसरीरे भत्तपाणपडियाइक्खिए कालं अणवकङ्घमाणे विहरइ ॥२५२॥ तएणं तस्स महासयगस्स समणोवासगस्स सुभेणं अज्झवसाणेणं जाव खोवसमेणं ओहिणाणे समुप्पने। पुरथिमेणं लवणसमुद्दे जोयणसाइस्सियं खेत्तं जाणइ पासइ, एवं दक्खिणेणं पञ्चत्यिमेणं उत्तरेणं जाव चुल्लहिमवन्तं वासहरपवयं जाणइ पासइ, अहे इमीसे रयण- प्पभाए पुढवीए लोलयच्चुयं नरय चउरासीइवाससहस्सटिइयं जाणइ पासइ ॥ २५३ ॥ तए णं सा रेषई गाहावइणी अन्नया कयाइ मत्ता जाय उत्तरिज्जयं विकड्ढमाणी २ जेणेव महासयए समणोवासए जेणेब पोसहसाला तेणेव उनागच्छइ, २त्ता महासययं तहेव भणइ जाब दोच्चं पि तच्च पि एवं वयासी, हं भो तहेव ॥ २५४ ॥ तए णं से महासयए समणोवासए रेवईए गाहावइणीए दोचं पि तचं पि एवं बुत्ते समाणे आसुरत्ते ४ ओहिं पउअइ, २त्ता ओहिणा आभोएइ, २त्ता रेवई गाहावइणि एवं वयासी, हं भो रेवई अपत्थियपत्थिए ४, एवं खल्ल तुमं अन्तो सत्तरत्तस्स अलसएणं वाहिणा अभिभूया समाणी अदुहटवसट्टा असमाहिपत्ता कालमासे कालं किच्चा अहे उपासक- ॥५६॥ टाणस्स आलोएहि जाप परिवजाहि ॥ २६४ ॥ तए ण से महासयए समणोवासए भगवओ गोयमस्स तह ति एयम विणएणं पडि- मुणेइ, २त्ता तस्स टाणस आलोएड जाव आहारिदं च पायच्छित्तं परिवज्जइ ॥ २६५ ॥ नए णं से भगवं गोयमे महासयगरस समणो- वासयरस अन्तियामी पदिणिरखमड, २ता रायगिदं नगरं मझ मझेगं निग्गच्छर, २ता जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेर उवागच्छइ, २त्ता समणं भगवं महागीर बन्दर नमसइ, २त्ता सअमेणं तवसा अप्पाणं भाषमाणे विदरइ ॥ २६६ ॥ तप ण समणे भगवं महावीरे अमया कयाइ रायगिहाभो नयराओ पटिणिवरखमइ, २चा पहिया जणययविहारं विहरइ ॥ २६७ ॥ तए णं से महासयए समणोपासए बहहिं सील जाप भारत्ता बीस वासाई समणोवासगपरियाय पाउणित्ता एफारस उवासगपटिमाभो सम्मं कारण फासित्ता मासियाए संले- हणाए अपाणं झूसित्ता सहि भत्ताई अणसणाए ऐदेता आलोइयपदिकान्ते समाहिपत्ते कालमासे कालं किया सोहम्मे कप्पे अरुणयहिंसए विमाणे देवताए उपपन्ने । चत्तारि पलिनोपमाई दिई । महानिदेहे वासे सिज्निदिइ ।। २६८ ॥ निकखेवो ॥ सत्तमस्स आइरस उवासग- दसाणं अहम अज्झयणं समतं ।। नवमरम उत्खेवयो ।वं खलु जम्मू ! तेणं कालेगं तेण समएणं सावत्थी नयरी, कोहए चेहए, जियसत्तू राया॥ तत्य णं सापत्यीए नयरीए नन्दिणीपिया नाम गाहावई परियसइ, अद्वे, चत्तारि हिरणकोटीओ निहाणपउनाओ, चत्तारि हिरण्णकोटीओ वुढिपउत्ताओ, चत्तारि हिर- कोटीओ पवित्थरपउत्ताओ चत्तारि चया, दसगोसाहस्सिएणं वएणं । अस्सिणी भारिया ॥२६९॥ सामी समोसहे। जहा आणन्दो तहेव गिरि- धम्म पढिवजह सामी पहिया निदरइ ॥२७०॥ नए णं से नन्दिणीपिया समणोवासए जाए जाव विहरइ ॥२७१।। तए णतस्स नन्दिणीपियस्स नवम दशमे घ कण्ठये एवेति ॥ RA
-
समणोवासयस्स बहूहि सीलवयगुण जाव भावमाणस्स चोद्दस संवच्छराई वइकन्ताई। तहेव जेठपुत्तं ठवेइ । धम्मपण्णत्ति । वीसं वासाई परि-
याग । नाणत्तं अरुणगवे विमाणे उववाओ । महाविदेहे वासे सिज्झिहिइ ॥ २७२ ॥ निक्खेवो ॥ उवासगदसाणं नवमं अज्झयणं समत्तं ।।
॥ दसमस्स उक्खेवो ॥ एवं खलु जम्बू ! तेणं कालेणं तेणं समएणं सावत्यी नयरी, कोहए चेइए, जियसत्तू राया ॥ .तत्य णं
सावत्थीए नयरीए सालिहीपिया नाम गाहावई परिवसइ, अड्डे, दित्ते, चत्तारि हिरण्णकोडीओ निहाणपउत्ताओ, चत्तारि हिरणकोडीओ
वुड्डिपउत्ताभो, चत्तारि हिरण्णकोडीओ पवित्थरपउत्ताओ, चत्तारि वया, दसगोसाइस्सिएणं वएणं-। फग्गुणी भारिया ॥ २७३ ।।
सामी समोसढे । जहा आणन्दो तहेव गिहिधम्म पडिजइ । जहा कामदेवो तहा जेड पुत्त ठवेत्ता पोसहसालाए समणस्स भगवओ महा-
वीरस्स धम्मपण्णत्तिं वसम्पज्जित्ताणं विहरइ । नवरं निरुवसग्गाओ एक्कारसवि उवासपडिमाओ तहेव भाणियवाओ । एवं कामदेवगमेणं
नेयव्वं जाय सोहम्मे कप्पे अरुणकीले विमाणे देवत्ताए उववन्ने । चत्तारि पलिओवमाई ठिई । महाविदेहे बासे सिज्झिहिह ॥ २७४ ॥
दसण्ह वि पणरसमे संवच्छरे वट्टमाणाणं चिन्ता। दसण्ह वि वीसं वासाई समणोवासयपरियाओ ॥ २७५ ॥ एवं खलु जम्बू ! समणेणं
जाव संपत्तेणं सत्तमस्स अगस्स उवासगदसाणं दसमस्स अज्झयणस्स अयमद्धे पण्णत्ते ॥ २८६ ॥
वाणियगामे चम्पा दुवे य वाणारसीए नयरीए । आलभिया य पुरवरी कम्पिल्लपुरं च बोधव्वं ॥ १ ॥
पोलासं रायगिहं सावत्थीए पुरीए दोन्नि भने। एए उवासगाणं नयरा खल होन्ति बोधवा ॥२॥
e
॥ इति श्रीउपासकदशासूत्रं समाप्तम् ।।
न
No text on this page.