·प्रस्तावना।
ykokurto-Ko-
पिदाकुर्वन्तु हो मनीषिणः!-परमपवित्रीभूताधमगल्याद्यलोकोत्तमाघशरण्यपञ्चमदेवश्रीमदर्हद्वक्त्रप्रसूतस्य अनेक
लब्धिसम्पन्नश्रुतस्थविरगणधरमुनिमथितस्य अनाद्यनिधनापारसंसारपारावारपरिभ्रमणपरिश्रान्तानेकभव्याङ्गिगणसंवेगरग-
कारणस्य सद्बोधरम्यतापनस्य विबुधजनपरमपदसाधनकारणीभूतस्य जैनधर्मैकसारभूतसकलगुणमूलविनयप्रभृतिपत्रिं.
शदभ्ययनरूपस्य मूलागमस्य श्रीमत उत्तराध्ययनामिधानसूत्रस्योपरि अनेकैः सुविहितगीतार्थाचार्यप्रवरैर्भिन्नभिन्नरचना-
त्मकत्या रचिता भूरयो वृत्तयः सन्ति । ताभ्यः काश्चन मुद्रिता अपि दृष्टिपथमापतन्ति । तन्मध्यगता यर पुनर्ग-
म्भौरार्थसङ्कलिता निपुणगणगम्या शिष्यहितानाम्नी वृहद्वृत्तिः थारापद्रगच्छीयैर्वादिवेतालेत्याख्यविरुदविभ्राणैः |
श्रीमद्भिः शान्त्याचा विहिताऽस्ति, ततश्च वृत्तेरेपा सुगमप्राकृतगद्यमयकथागर्भिता एकपाठगता सुखवोधानानी
लघुत्तिरदंयुगीनमन्दबुद्धिसत्वहितकाम्यया समुद्धृता देवेन्द्रगण्यपरनामधेयः पूज्यप्रवरैः श्रीमन्नेमिचन्द्राचार्यैर्गुरु-
भ्राम्श्रीमन्मुनिचन्द्राचार्योंपरोधेनेति ।
सूत्रस्यास्य पृत्तिकारका एते आचार्याः कदाऽभूवन ? किंगच्छीयाः ? केऽमीपां गुरवः ? कदा कुत्र पवित्रस्थले कृता च
वृत्तिरियम् ? इत्येतत्प्रननिर्णयस्तु एतद्वृत्तिप्रान्तप्रशस्त्यवलोकनाद् भवति । तथा चात्र प्रशस्त्यन्तर्गतकतिपयपद्यानामुल्लेख:-
"विश्रुतस्य महीपीठे, बृहद्गच्छस्य मण्डनम् । श्रीमान विहारुकाष्ठः, सूरिरुद्योतनाभिधः ॥ १॥
"शिष्यस्तस्याऽऽनदेवोऽभूदुपाध्यायः सतां मतः । यत्रैकान्तगुणापूर्णे, दोपैलेंभे पदं न तु ॥ २॥

·श्रीउत्तरा लघुवृत्ते प्रस्तावना। ध्पयन. ॥२॥ "श्रीनेमिचन्द्रसूरिरुद्धृतवान् वृत्तिका तद्विनेयः । गुरुसोदर्यश्रीमन्मुनिचन्द्राचार्यवचनेन ॥ ३ ॥ "शोधयतु वृहदनुग्रहबुद्धिं मयि विधाय विज्ञजनः । तत्र च मिथ्यादुप्कृतमस्तु कृतमसङ्गतं यदिह ॥ ४ ॥ "अणहिलपाटकनगरे, दोहडिसच्छ्रेष्ठिसत्कवसतौ च । सन्तिष्ठता कृतेयं, नवकरहरैवत्सरे चैव ॥ ५॥" इयेतेभ्यः स्पष्टार्थेभ्यः पद्येभ्यः प्रस्तुतत्तिकृतां श्रीमतां नेमिचन्द्राचार्याणां स्पष्टमेव सत्तादि प्रतीयते । तत्र सत्ता तु अमीपामाचार्याणां प्रशस्यन्तिमपद्योक्ताभ्यां वृत्तिकरणस्य नगर-कालाभ्यां विक्रमार्कीयस्य द्वादशशतकस्य पूर्वार्धादर्याक् स्फुटैच । एते ह्याचार्याः प्राचुर्येणाऽणहिलपत्तने दोहडिश्राद्धवसतौ स्थितवन्त इत्यपि प्रतीयते, यतस्तत्र स्थितरमीभिः प्रथममेपा वृत्तिः कृता एकोनविंशदधिके एकादशशते विक्रमसवत्सरे ( ११२९)। २ तदनु प्राकृतपद्यात्मकं श्रीमहावीरचरिनं द्वितीय ग्रन्थरनं तन्नगरे तच्छेष्ठिसत्कोपाश्रयस्थैरेवामीभिः कृतमेक- चत्वारिंशदधिके एकादशशतके (११४१) वैक्रमीये । तथा च श्रीमहावीरचरिनान्तर्गतान्तिमगाथायुगलम्- "अणहिलवाडपुरम्मी, सिरिकन्ननराहिवम्मि विजयंते । दोहहिकारियाए, वसहीए सठिएणं च ॥ ८४ ॥ वाससयाणं एकारसह विक्कमनिवस्स विगयाणं । अगुयालीसे 'सवच्छरम्मि एवं निवद्धं ति ।। ८५ अनेन श्रीवीरचरित्रप्रशस्तिगतगाथायुग्मेनास्य चरिनस्य निर्माणकालः स्पष्ट एव । एतच्चरित्रमपि श्रीमद्भिर्नेमिचन्द्र- सूरिभिः श्रीउत्तराध्ययनवृत्तेर्पिरचनानन्तर ततो विहत्य पुनरागत्य तत्र स्थितैरेव व्यधायीत्यपि निश्चीयते । यत्पुनः श्रीप्रवचनसारोद्धारनामकस्य ग्रन्थरत्नस्य कृतिकारा एते एव पूर्वोदितसूरिवरा इति श्रीसागरानन्दसूरि- मिस्तद्वन्धप्रस्तावनायामलेसि तन समीचीनम् । यद्यप्युक्तप्रन्थकारा तन्नामान एव गुरवोऽप्येषां आम्रदेवाः तथाप्येते पूर्वोत्तप्रन्थद्वयकर्तृभ्यो भिना एव तत्प्रशस्तितोऽवसीयन्ते । तथा च तत्प्रशस्ति:- Karkonka-ke orkerka-K0 ॥२॥ 100X ·-K KN "धम्मधराधरणमहावराहजिणचंदसूरिसिस्साणं । सिरिअम्मएवसूरीण पायपंक्यपराएहिं ॥१॥ "सिरिविजयसेणगणहरकणिहजसदेवसूरिजिट्टेहिं । सिरिनेमिचंदसूरीहिं सविणयं सिस्सभणिपहिं ॥ २ ॥ "समयरयणायराओ, रयणाणं पिय समत्थदाराई। निउणनिहालणपुधं, गहिर संजत्तिएहिं च ॥ ३ ॥ "पश्यणसारुद्धारो, रइओ सपरावयोहचम्मि । जं किचि इह अजुत्तं, पहुस्सुया त विसोहंतु ॥४॥ "जा विजयइ भुषणत्तयमेयं रविससिसुमेरुगिरिजुत्त । पवयणसारुद्धारो, वा नंदड बुहपढिजतो ।। ५ ।। अनेन प्रशस्त्युल्लेसैन प्रवचनसारोद्धारमन्धकारका अन्ये एप नेमिचन्द्राचार्याः स्पष्टतया निश्चीयन्ते । यत एतेषां गुग्गुरपसतो भित्रनामाना, श्रीआचदेवसूरयो गुरवोऽपि परे एव, यतः पूर्वोक्तनेमिचन्द्राणां तु श्रीआम्रदेवा उपाध्याया पर गुरवः कथितास्सन्ति । पैहारुक-वृहद्गच्छ-रचनासमय-नगर-बसत्यागुलेखोऽप्यन नास्ति, अत एव प्रवचनसारोद्वारप्रन्यकर्त्तार उतपन्थद्वयकर्तभिन्ना एव श्रीनेमिचन्द्राः। यदुत उक्तवृत्तिकरणकाले अन्येषां कतिपया- नामेतलाग्नामाचार्याणामपि सत्ताऽभूदिति । किञ्च यदुत्तराध्ययनलघुत्तिकदाचार्याणां गुरुभ्रातृत्वापन्नानां श्रीमुनिचन्द्रा- पार्याणा पितृव्यगुरुता लिखिताऽमीभिस्तदपि न सम्यगिति ज्ञायते । गच्छोऽप्येतेपा "वृहद्गच्छस्य मण्डनमि"सनेन स्पष्ट एव । गुरुपरम्पराऽप्यमीपां प्रशस्तितः स्पष्टैव, यतो गुरुगुरवः श्रीमन्त उद्योतनाचार्याः, श्रीआघदेवोपाध्याया गुरुवर्याः, श्रीमुनिचन्द्रसूरयो गुरुभ्रातरः, श्रीनेमिचन्द्रसूरीणामिति गुर्वावलिः । मुद्रणासरे सवृत्तिकस्यास्सागमस्य सशोधनार्थमुपलब्धानां दशसच्याकानामादर्शहसलिसितप्रतीनां क्रमस्त्वम्- तयारीका प्रतिः गुर्जरदेशान्तर्निवालापुर(वलाद)नगरसस्थापित्तास्मद्गुरुवर्यतपोनिधिश्रीमद्विवेकविजयमुनिपुङ्गवज्ञान- ·बीउचरा- लघुवृत्तेः प्रस्तावना। ॥३॥ भाण्डागारसका चत्वारिंशदधिकद्विशतपत्रमाना जीर्णपर्णा शुद्धा लिपिसुन्दरा, एतत्प्रान्ते प्रशस्तिसत्क एक एवान्तिम- शोको दृश्यते च, प्रेसकोपी पैतदुपरित एवं कारिताऽभूदिति । किश्चैतग्रन्थमुद्रणकारणमस्मद्गुरुषर्याणां प्रेरणेव । पुनश्च प्रतीनां पदकमफव्यरशाहिप्रतिबोधविधायिजगद्विख्यातजगद्गुरुश्रीमद्विजयहीरसूरिजन्मभूम्युत्तरगुर्जरप्रदेशा- न्तःस्थप्रहादनपुरेत्याख्यनगरमध्य‘दायरा'इतिनामस्थानसंस्थसवेगिगच्छोपाश्रयज्ञानागारसत्कम् । तासु प्रथमा-नवनवत्युत्तरतिशत(३९९)पत्रमयी प्राचीना शुद्धप्राया, प्रान्तविभागे-"संवत् १५४५ वर्षे कार्तिकसुदि ३ दिने श्रीधर्मघोपगच्छे मूलपट्टे श्रीधर्मसूरिसन्ताने श्रीपद्मशेखरसूरिपट्टालङ्करणगच्छाधिराजश्रीपद्मा- नन्दसूरिशिष्यवाचकश्रीभावशेखरवाचनार्थ लिसितमिदं मुनिना क्षमारलेन श्रुतज्ञानवृद्धये ॥ शुभं भवतु श्रीपार्श्व- प्रसादात् ॥” इतिकवोल्लेसश्च वर्तते द्वितीया-चतुर्दशोत्तरशतनय(३१४)पत्रात्मिका नातिप्राचीना नातिशुद्धा मूलपाठविरहिता अन्तिमपनात्पूर्वपत्रन्यूना, सा प प्रान्तवर्तिना "अथ संवत् श्रीनृपविक्रमकालातीतसंवत् १६१८ वर्षे माघमासे शुक्लपक्षे ५ शुक्रे अदेहउसमापुरे श्रीउत्तराध्ययनटीफायर्या दो० र हुयीआदिसमस्तसङ्केन लिसापिते गुणिश्रीलङ्ककृते शास्त्रमिदं सुधासमं श्रीउत्तराध्ययनवृत्ति- रियम् ।। यादृशं पुस्तके दृष्टं, तादृशं लिसितं मया। यदि शुद्धमशुद्धं वा, मम दोपो न दीयते ॥१॥ लेसकपाठकयोर्मागल्यं ददातु ।। तैलाक्षेत्रलाद्रक्षेद् रक्षेच्छिथिलवन्धनात् । परहस्तगताद्रक्षेदेवं वदति पुस्तकम् ॥ २॥ इत्युल्लेखेन सगताऽस्ति । तृतीया पुनः---पइविंशत्युत्तरनिशत(३२६)पत्रप्रमाणा सूक्ष्माक्षरा अनतिजीर्णा प्रायः शुद्धा विंशतितमपनविकला च, अन्ते च "यादृशं पुस्तके दृष्टं, तादृशं लिसितं मया । यदि शुद्धमशुद्धं वा, मम दोपो न दीयते ॥ १ ॥ संवत् १५६३ वर्षे लिखितम् ॥" इत्युल्लेखवती। प ·पापी प-पडूविंशत्यधिकरतुःशत(४२६)पनयुका स्थूललिपिका अनतिप्राचीना शुद्धाशुद्धा च, अवसाने "संवत् १६६१ यो पाल्गुणमासे कृष्णपक्षे ५ दिने भौमवारे पं० हरजी लिसितं शुभं भूयात् ।। याहरी पुस्तके दृष्ट, 'सं लिसितं मया । यदि शुद्धमशुद्धं या, मम दोपो न दीयते ॥ १ ॥" इति लेखकपुष्पिका चास्ति । पशमी-विचत्वारिंशाधिरतिशत(३४३)पनरूपा न पायो जीर्णा न च प्रायोऽशुद्धा आद्यपनद्वयविरहिताच, प्रान्ते लेगापिकाविहीना प। पठी पुनः-सतत्युत्तरतिशत(३७१)पनाचिता नूतना न प्रायः शुद्धा लिपितोऽशोभना निपाठी चेयम् । पृष्ठे "सयन १६६२ वर्षे फात्र्तिकमासे शुदि ३ दिने सोमे लिसितम् ।। श्रीआदिनाथप्रसादात् शुभं भवतु । लेखकपाठकयोः सुमं भपतु ।। श्री " इति पुष्पिका लेसकस्य । सदा प्रतीनां प्रयी गुर्जरप्रान्तान्तर्गतडभोडाइत्याख्यनगरसंस्थापितश्रीमद्विजयानन्दसूरीन्द्रसन्तानीयश्रीमन्मान- रिजयीचित्कोपसत्का । तपा-योनाशीत्यधिकशतद्वय(२७९)पनवती दिव्याक्षरा परमशुद्धा, अन्ते च "संवत् १६१२ वर्षे भाद्रपदवादि १२ पारे श्रीसागरसूरिसन्ताने श्रीसमयभकमहोपाध्यायशिष्यत्रीपुण्यनन्दिउपाध्यायशिष्यश्रीरलरहोपाध्याय- गरिएप्पयारकाऽमरगिरिगणिना वयाचनाथं लिपीकृता । लिसिता श्रीफलवद्धिकानगरे । पाच्यमाना चिरं नन्द्यात् ॥ शुभं भवतु कल्याणमस्तु लेसकपाठकयोः । यादृशं पुस्तके दृष्टं, तादृशं लिखितं मया । यदि शुद्धमशुद्धं वा, मम दोषो न दीयते ॥ १॥" इति लेसकपुप्पिका । विराीया--पयोत्तरशतद्वय(२०५)पत्रयुता प्राचीनपर्णा शुद्धा, प्रान्तमागे लेसकस पुप्पिका चेयम्-"संवत् १५५२ ·श्रीउत्तरा- ध्ययन- सूत्रस्य . वर्षे श्रीपत्तननगरे श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनराजसूरयस्तत्पट्टे श्रीजिनवर्धनसूरयस्तेषां पट्टे श्रीजिनचन्द्रसूरयस्तदीयान्वये लघुवृत्त श्रीजिनसागरसूरयस्तदन्वये श्रीजिनचन्द्रसूरयस्तत्पट्टपूर्वाचलसहस्रकरावतारश्रीपूज्यराजश्रीजिनहर्पसूरीणामुपदेशेन • प्रस्तावना। श्रीउपकेशवशे छाझहडगोत्रे स० खीमाभार्या स० खेतलदेपुत्र सं० कउझकेन सं० कर्पूरदेपुर सं० देवदत्तपौत्र स० नाकरप्रमुखपरिवारसहितेन श्रीउत्तराध्ययनलघुवृत्तिरलेसि पं० कमलसंयममुनिपठनार्थम् ।।" इति । तृतीया च--एकपट्युत्तरद्विशत(२६१)पनात्मिका प्राचीनप्राया शुद्धमाया च, अस्या (१-१७३-१७४-१७५-१७६- १७७-१७८) मेतावन्ति पाणि न सन्ति । प्रान्ते वृत्तिकर्तुः प्रशस्तिरपि नास्ति, परं पुस्तकलेसकस्य महती पुप्पिका त्वम्-"आसीत् श्रीराजगच्छे सदसि नरपतेरल्हणाख्यस्य साध्यग्रन्थव्याख्याविधाताऽन्नलनृपतिपुरो वादिगर्वाप- हती । जैनावज्ञाप्रसक्तं जिनमतसुदृढं विद्महेश विधाय, श्रीमनेन्द्रधर्मोन्नतिकरणपटुर्धर्मसूरिर्मुनीन्द्रः ॥ १ ॥ वादीन्द्रः किल धर्मसूरिरभवच्छ्रीरलसिंहाभियो, देवेन्द्रोऽपि गुरुस्ततोऽप्युदभवद्रलप्रभः सूरिराट् । आचार्यो विजयीश्वरः प्रभुरभूद्विद्वन्नने स्वखधीः, सूरीशोऽपि च रत्नचन्द्रसुगुरुराणन्दसूरिस्ततः ॥ २॥ ततोऽप्यभूवन्नमरप्रमेन्द्रा, विनो- धिता यैर्वहुशो नरेन्द्राः । तेपां कमोहासनभानुमाली, पुरा भवति स्म ज्ञानेन्दुशाली ॥ ३ ॥ श्रीसागरेन्द्रसूरीशाः, सक्रियासु विशारदाः । तत्पट्टभूपणाश्चासन् , सूरयो मलयेन्दवः ॥ ४ ॥ सकलवादिमदद्विपकेशरी, स पद्मशेखरसूरि- गुरुस्ततः । वहुविनेयवरेष्वपि वाचकः, समभवद्भुवि भावशशी मुनिः ॥ ५ ॥ सुशिप्यो भावचन्द्रस्य, कर्मसागर- पाठकः । विश्रुतः शास्त्रनैपुण्यात्कलाकेलिकुतूहली ॥ ६ ॥ तेषां सुश्रावकाचाथ, भूरयः सूरवंशजाः। सद्गुणाढ्यस्य ॥४॥ वंशस्य, प्रपूर्तिर्विस्तरा न किम् ॥७॥ सूराणवंशस्य पटुप्रदीपः, श्रीसूरदेवो भुवि सुप्रतापः । तदन्वयेऽभूदरदेवकाख्यः, पुत्रः पवित्रो ननु पद्मसिंहः ।।८॥ मोपाको रलसिंहध, कमलरूपा तथैव च । मुनिचन्द्रः सोमदेवश्च, पद्मसिंहस्य ·पुनराः ॥ ९ ॥ पुरुगर्या च पत्यारः, सोमदेवम्य पुनकाः । डूङ्गरः पर्वतश्चैव, शिखरश्चाचाकस्तथा ॥ १० ॥ मीपदं प्राप्य, श्रीमनगरकोटके । तीर्थयानां जयी चके, शिखरः कीर्तिभूपितः ॥ ११॥ सिरियादेवी प्रथमा, लालदेवी वथा परा तम्य । सशाते द्वे दयिते, रतिप्रीतीच मदनख ॥ १२ ॥ प्रथमायावयः पुना, जज्ञिरे स्वगुणो- लाः । शिरपतिः श्रीपालन, सहनवीरस्तथैव च ॥ १३ ॥ तथा परम्या द्वौ पुनौ, जज्ञाते यशःशालिनौ । सदसराज-भामही, मू विय यशोजयौ ॥१४॥ भर्तुः पुण्यार्थमर्थेन, लाछिनाम्न्या लिखापितम् । पुस्तकं वाच्यमानं हि, चिरं नन्दतु सामने ॥ १५ ॥ उत्तराध्ययनवृत्तः, पुलकोऽयं प्रशसरुक । वाचनाचार्यकर्मसागरस्य प्रदे मुदा ॥१६॥ पागेनन् पयोधीन्दुमिते (१४९५) विक्रमवत्सरे । पुस्तकं लेसयामास सा स्वकीयधनव्ययात् ॥ १७ ॥ यावत्पूर्वाङ्गणे- ऽग्मिन्नममतममते गोमयालेपना, सायंसन्ध्यापुरन्धी स्फुरदुडुकुसुमे मुञ्चतीन्दुप्रदीपम् । प्रातः श्रीसान्ध्यरागप्रसमर- पुगो भानुकुम्भा सुष्टी, धर्माधीशस्य तापजिनवचनमिदं विश्वलोके मुदे स्तात् ॥ १८ ॥" इति । अन्य संशोधनसमये युगपत्सम्पूर्णेतरपुस्तकप्रदानृणामुक्तमहाशयानां विशालोदारता धन्यवादास्पदीभूता एव । किश्य गदम्प अन्यम्मान्तिमनुफनिरीक्षणे मुनिवर्यः श्रीमत्पुण्यविजयैर्महाशयैः परिश्रमोऽकारि तदर्थ तेपामप्यनुग्रहः स्मृतिपथान कदापि ग्मियतेऽस्मामिः । अन्यतद्वृत्तिगतानि कथान्वर्गतानि वा यानि कानिचित् पाहत-अपभ्रंशभापामयानि प्रस्ता- स्पियानि पा संरएतच्छायाप्यधः कृतावलोकनीयेति । पूर्गागदरपुमाकाधारण सारधानीभूय संशोधितेऽप्यस्मिन् मन्थे प्रमादयशाद् दृष्टिदोपयशाद्वा यत्र कुचित् स्थले या बाप्पादियोपकानां दृष्टिपथमवतरेत्तय संशोध्य वाचनीयं कोपिदमहाशवैरिति प्रार्थयते- संवत् १९९१ पौषशुला प्रतिपत् मराजनगर (लुगसापादा) विजयोमगसूरिः। मनोशाध्य।

·7 श्रीउत्तरा- अस्थागमस मुद्रणकायें आर्थिकसाहाय्यप्रदाणां भाग्यवत्तां श्रमणोपासकानां नामावलिः- मुद्रणकार्य साहाय्यन- सुहास दावणांना- मावलिः। ॥५॥ . राजनगरान्तर्गतशाहपुरसत्का द्रव्यसहायता- ५०. मालपारेखखांचा इत्यस्य उपाश्रयसरकशानद्रव्यम्। १५. शाह-वाहाभाई साकरचंद. १०. शाह-नानालालहीरालाल. ५. शाह भूलाभाई बलाखीदास. ४. शाइ-बयाभाई उमेदचंद. -३१ शाह-मणिलाल मगनलाल. ३१ शाह-नगीनवास दौलतराम. ३१ शाह-केशवलास जेचंद. २५ शाह-पृष्ठचंद लुभाई. २५ शाह-साकरवंद बेघरदास. २५ शाह-शिवलाल मनसुखराम. २५ शाह धूनीलाल राषचंद. २५ शाह-खोडीदास छोटालाल. २५ शाह-उमेदराम भूराभाई. २५ शाह-साफलचंद चकुभाई. २५ शाह-हीरालाल माणेकलाळ. २५ शाह-सकरचंद दोलतचंद. २५ शाह-छोटालाक भाईचंद. २५ शाह-नगीनदास छगनलाल. प्रहादनपुरसत्का द्रव्यसहायता- २७५ श्रीतपागच्छोपाश्रयतत्कज्ञानद्रव्यम् । १५. शाह-अमृतलाल नथुचंद. १०. परिख-बाशाभाई नगीनदास, 01 शाह-गोदभाई दोसजी. ५. कोठारी-रिखवचंद उजमचंद, ५. परिख-मलुकचंद बादरमल, ५० (कमलाबाई)द्वारा देसाई-कालीदास पीतांबरदास. ५० शाह-बलुभाई हरिचंदस विधवा. (गव) २५ मेता-जयंतीलाल कालीदास. १०. शाह-कस्तूरचंद मनसुखराम. (पलादवानन्य) ५. कोचर-संपतळरमस्य मातृ पानीबाई.

·लघुशुद्धिपत्रकम् । EXokatoke निरपति १ . पी९६ मुधी ९ ८ १९-२०-२१ हेडिंग साइपतिः अशुद्धिः शुद्धिः भुजंतो मुज्जवो हेडिंग श्रीनेमिचन्द्रीयवृत्तिः । श्रीनेमिचन्द्रीया सुखबोधाख्या लघुवृत्तिः। विढपयिष्यति' विढपयिष्यति, हेडिंग ध्यनयन्सूने श्रीनमि ध्ययनसूने श्रीनेमि प्रथमं विनयाध्ययनम् द्वितीयं परिपहाध्ययनम् । अथ 'अथ वेहांरिय वेहारिय पिय? पिय! कमेण, क्रमेण हेविंग श्रीनैमि श्रीनेमि गौरसवद् गौरसरवद् निपील्यन्ते निप्पील्यन्ते संगम संयम २ - ८. . धी १०८ मुभी १४ ० १२० १२२

·श्रीउत्तरा-
ध्ययन-
सूत्रस्य
लघुशुद्धि-
पत्रकम् ।
निरङ्कपतिः
हेडिंग
पृष्ठम्
१२३
१३५-१३६
.
साङ्कपतिः अशुद्धिः
त्तयो
हेडिंग
दुर्मुस-
१
जगरक्षण
२
किविणासण!,
शिल्पेनशिल्पिकः
शुद्धिः
त्तनिवृत्तयो
द्विमुख-
जगरक्षण,
विणासण!,
शिल्पेन शिल्पिक
.
॥६॥
HOOXXXXyx-fa; '
.
or ur .
नेइ,
.
५
.
१५५
१७८
१९२
१९४
१९८
२३३
२७१
२७१
२९४
३३१थी३३६ सुधी
०
४
हे ! महाभाग!
निभद्धा
अणहाकिचिपवए
निम्रन्थ
मुगममेव-
लछणो
त्रिसप्ति-
व्यायन
हे महाभाग!
निषद्धा
अणट्टाकित्ति पथए
निग्रन्थ
सुगममेव ।
लंछणो
त्रिसप्तति-
ध्यायन्
७
.
हेडिंग
॥६॥

·श्रीआत्मवल्लभग्रन्थाङ्क:-१२. ॐनमः प्रवचनाय । न्यायाम्भोनिधि-श्रीमद्विजयानन्दसूरीन्द्रपट्टालङ्कारश्रीमद्विजयवल्लभसूरिपादपद्मेभ्यो नमः । पूर्वोद्धृतजिनभापितश्रुतस्थविरसन्हब्धानि- श्रीमन्नेमिचन्द्रसूरिविहितसुखबोधाऽऽख्यवृत्तियुतानि- श्रीउत्तराध्ययनानि । । प्रणम्य विनसद्वात-घातिनस्तीर्थनायकान् । सिद्धांश्च सर्वसाधूंश्व, स्तुत्वा च श्रुतदेवताम् ॥ १ ॥ आत्मस्मृतये वक्ष्ये, जडमतिस परुचिहितार्थ च । एकैकानिवद्धां, वृत्ति सूत्रस्य सुखबोधाम् ।।२।। वह्वर्थाद् वृद्धकृताद्, गम्भीराद् विवरणात् | समुद्धृत्य । 'अध्ययनानामुत्तर-पूर्वाणामेकपाठगताम् ॥ ३ ॥ [विभिर्विशेपकम् ] · अर्थान्तराणि पाठान्तराणि सूत्रे च वृद्धटीकातः । वोद्धव्यानि यतोऽयं, प्रारम्भो गमनिकामात्रम् ॥ ४ ॥ तानि च पत्रिंशद् भवन्ति । तत्र विनयमूलत्वाइ धर्मस्य प्रथमं विनयाध्ययनम् , तस्य चेदमादिसूत्रम्-- संजोगा विप्पमुक्करस, अणगारस्स भिक्खुणो । विणयं पाउकरिस्सामि, आणुपुर्वि सुणेह मे ॥१॥ व्याख्या-'संयोगात्' सम्यन्धाद् वाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नात् , तत्र मात्रादिविपयाद् वाह्यात् कपायादिविपयाचान्तरात् , विविधैः प्रकार:-ज्ञानभावनादिभिः प्रकर्षण मुक्त:-त्यको विप्रमुक्तस्तस्य,, "अन्योऽन्यं भवचके, जाताः सर्वेऽप्यनन्तशो KeXOrKonka थ

·प्रथम विना
याध्यय-
नम्।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
जीवाः।मात्रादिवन्धुभावं, शबूदासीनभावं च ॥१॥" अतः कोऽत्र बन्धुः ? को वा परः, तथा 'कोहोय माणो य अणि-
ग्गहीया, माया य लोमो यपवद्यमाणा । चत्तारि एए कसिणा कसाया, सिञ्चन्ति मूलाई पुणभयरस ॥१॥" अतो न देयः को-
पादिरिपुवर्गस्याऽयकाश इत्यादिपरिमायनादिमिःवजनादिसम्बन्धरहिवस्थेत्यभिप्रायः, 'अनगारस्य' परकृतगृहनिवासित्वात्त-
त्राऽपि ममत्यमुक्तव्यात् सङ्गरहितस्य 'भिक्षोः साधोः 'विनयं साधुजनासेवितसमाचारं उपचारं वा अभ्युत्थानादि 'प्रादुःफ-
रिप्यामि' प्रकटयिष्यामि, कथम् ? इत्याह-आनुपूर्वा' परिपाट्या, प्राकृतत्यात्तृतीयार्थे द्वितीया, 'शृणुत आकर्णयत, अनेन
च श्रोतुरभिमुखीकरणेन पराड्युसमपि प्रतियोधयतो व्याख्यातुर्धर्म एवेति ख्यापितं भवति । तथा च वाचक:-" भवति
धर्मः श्रोतुः, सर्वस्यैकान्ततो हितश्रयणात् । यतोऽनुग्रहबुद्ध्या, वक्तुरवेकान्ततो भवति ॥१॥" 'मम' कथयत इति गम्यत
इति सूत्रार्थः॥१॥ यदुक्तं विनयं प्रादुःकरिष्यामीति तत्र विनीतस्वरूपे कथिते विनयस्वरूपमुक्तमेव स्यादिति उत्तरूपमाह--
आणाणिद्देसकरे, गुरूणमुववायकारए । इंगियाकारसंपपणे, से विणीप त्ति बुचइ ॥२॥
व्याख्या-आज्ञा-सौम्य ! इदं कुरु इदश्च मा कार्पोरिति गुरुवचनं तस्य निर्देश:-इत्यमेव करोमीति निश्चयाभिधान-
माज्ञानिर्देशसं करोतीत्याज्ञानिर्देशकरो गुरूणाम्-आचार्यादीनामुपपात:-समीपस्थानं तत्कारकः-तदनुष्ठाता, न त्वादेश-
भयाद् दूरस्थायी, इङ्गित-निपुणमतिगम्यं प्रवृत्तिनिवृत्तिसूचकमीपद्धसिर:कम्पादि आकार:-स्थूलधीसंवेद्यः प्रसानादि-
भावसूचको दिगवलोकनादिः, आह च-"अवलोयणं दिसाण, वियंभणं साडगस्स संवरणं । आसणसिढिलीकरणं,
पट्टियलिंगाई एयाई ॥ १॥" अनयोर्द्वन्द्वे इगिताकारी ताभ्यां गुरुगताभ्यां सम्पन्न:-युक्तस्तद्वेदितया कथिते विनयस्वरूपे
, "कोधश्च मानश्वानिग्रहीता माया च लोमश्च प्रवर्धमानाः । चत्वार एते करताः कपायाः, सिञ्चन्ति मूलानि पुनर्भवस्य ॥१॥"
२ "अवलोकन दिशा विम्भर्ण शाटकस्य संवरणम् । आसनशिथिलीकरण प्रस्थिवलिझान्येतानि ॥१॥"
॥१॥

·इजिवाकारसम्पन्नः 'सः' इति विशेपणान्वितः 'विनीत' विनयान्वितः 'इतिः' सूनपरामर्श उच्यते तीर्थकरगणधरादि- भिरिति सूधार्थः ॥२॥ अविनीतत्वपरिहारेण विनीतो भवतीत्यतोऽविनीतस्वरूपमाह- आणाऽणिद्देसकरे, गुरूणमणुववायकारए । पडिणीए असंबुद्धे, अविणीए त्ति बुच्चई ॥३॥ व्याख्या-आशाऽनिर्देशकरो गुरूणामनुपपातकारकः 'प्रत्यनीकः' प्रतिकूलवर्ती, किमित्येवंविधोऽसौ ? इत्याह- "असम्बुद्धः' अनवगततत्त्वोऽविनीत इत्युच्यते, कूलवालकश्रमणवत् । तथाहि-एगरस आयरियस्स चेल्लओ अविणीओ, तं आइरिओ अंबाडेइ। सो सारं वहति । अन्नया आइरिया सिद्धसेलं तेण समं वंदगा पिलग्गा । ओयरंताणं वहाय सिला मुमा । दिवा आयरिएणं, पाया ओसारिया, इयरहा मारिओ होतो। सावो दिन्नो-दुरात्मन इत्थीओ विणस्सिहिसि त्ति। 'मिच्छावाई एसो भव' त्ति काउं तावसासमे चेव अच्छइ । नईए कूले आतावेइ । पंथव्मासे सत्यो जो एइ तओ आहारो होइ। नईए यूले आयावेमाणरस सा नई अन्नओ पवूढा तेण कूलवालो नाम कयं । इओ य सेणियपुत्तो कोणिय- राया चेडयायाहिहिय हल्लविहल्लवेरेण वेसालि नगरि रोहे । न य सा तीरए घेत्तुं मुणिसुवयसामिथूभप्पभावाओ, तओ विसनो कोणिओ। चिरकालेणे देवयाए आगासे भणित-"समणे जइ कूलवालए, मागहियं गणियं गमिस्सए । राया य असोगचन्दए, वेसालि नगरि गहिस्सए॥१॥" सो मग्गिजइ। तत्य अच्छंतो आगमिओ। गणियाओ सदावि- याओ। एगा भणति-अहं आणेमि । कवडसाविया जाया, सस्थेण गया वंदइ, भणइ य -'उद्दाणे भोईयम्भि चेइयाई यंदामि, तुम्हे य सुया एस्थ अओ वंदणत्यमागया, ता करेसु अणुग्गह, गेण्हसु फामुएसणिजं भत्तं' ति भणिऊण पारणगे मोयगा संजोइया दिन्ना । अईसारो जाओ। ओसहप्पओगेणं पन्नविओ । उवत्तणाईहिं संभिन्न चित्तं । आणिओ कोणिय- , "भ्रमणो यदि कूलवालको मागधिकां गमिष्यति । राजा चाशोकचन्द्रो वैशाली नगरी ग्रहीप्यति ॥१॥" २सातः। १ गते। मतरि।

·प्रथमं विन-
याध्यय-
नम्।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
॥२॥
समीयं । भणिओ-तहा करेहि जहा वेसाली विप्पइ। ततो तेण अभंतरं गंतूण नेमित्तियवेसो कओ। मुणिओ मुणिसु-
धयथूभप्पभावो । एसो लोगेण पुच्छिओ-कहिं नगररोहो अवगच्छिरसइ ? । तेण भणिय----जइ एयं थूभ अवणेह ।
| अवणीयं । भग्गा नयरी हलेहिं वाहिय ति ॥ ३ ॥ साम्प्रतं दृष्टान्तपूर्वक्रमविनीतस्यैव सदोपतामाह-
जहा सुणी पूइकण्णी, निक्कसिज्जइ सवसो। एवं दुस्सीलपडिणीए, मुहरी निकसिन्जति ॥ ४ ॥
व्याख्या--'यथा' यद्वत् शुनी स्त्रीनिर्देशोऽत्यन्तकुत्सोपदर्शकः, पूती-परिपाकतः कुथितगन्धो कृमिफुलाकुलत्याद्युपल-
क्षणमेतत् क -श्रुती यस्याःसापूर्तिकर्णी 'निष्कास्यते' निवास्यते 'सर्वत: सर्वेभ्यो गृहाङ्गणादिभ्यः लेप्टुलकुटादिभिः, प्राकृत-
त्याच 'सघसो' ति शसुप्रत्ययः,उपनयमाह-'एवम्' अमुना प्रकारेण दुष्ट-रागाद्यपहतं शाले-स्वभावो यस्य स दुःशीलः प्रत्य-
नीकः प्राग्यद् अनयोविशेपणसमासः, 'मुखरः बहुविधाऽसम्बद्धभापी 'निष्कास्यते' सर्वतः कुलगणसद्धादेरिति सूत्रार्थः॥४॥
आह-अनर्थहेतो दौःशील्ये किमिससौ रमते ? उच्यते-पापोपहतमतित्वात्तत्रैवास्य रतिः, एतदेव दृष्टान्तपूर्वकमाह-
कणकुंडगं चइत्ता णं, विटं भुंजइ सूयरो । एवं सीलं चइत्ता णं, दुस्सीले रमई मिए ॥५॥
व्याख्या-कणाः-तण्डुलास्तेपातन्मिश्रो वा कुण्डक:-कुक्कुसःकणकुण्डकस्तं त्यक्त्वा 'विष्ठां' पुरीपं 'भुङ्के अभ्यवहरति
'सूकरः' ग सूकरो यथेति गम्यते, एवं 'शीलं' प्रस्तावाच्छोभनं त्यक्त्वा दुष्टं शीलं दुःशीलं तत्र रमते' धृतिमाधत्ते मृग
इव 'मृगः' अज्ञत्वाइविनीत इति योगः । इदमत्र हृदयम्-यथा मृगो मरणापायमपश्यन् अज्ञवया गौरीगानाकृष्टो
व्याधमनुसरति तथैपोऽपि दुःखाकीर्णभपभ्रमणमनवगच्छन् निर्विवेकतया विद्रस्थानीये दुःशीले रमत इति सूत्रार्थः ॥५॥
उक्तोपसंहारपूर्व कृयोपदेशमाह-
'सुणियाऽभावं साणस्त, सूयरस्स नरस्स या विणए ठविल अप्पाणं, इच्छंतो हियमप्पणो॥६॥
व्याख्या-श्रुत्वा आकर्ण्य 'अभावं' कुत्सार्थत्वानबः अशोभनं भावं सर्वतो निःकासनलक्षणं "साणस" तिप्राकृत-
॥२॥

·त्यात् शुन्याः 'सूकरस्य च दृष्टान्तस्य 'नरस्य च' दान्तिकस्य विनये' वक्ष्यमाणस्वरूपे स्थापयेदात्मानम् आत्मनैवेति गम्यते, इच्छन् 'हिवम् ऐहिकमाऽऽमुष्मिकमात्मनः, विनयादेव हि तत्सम्भवात् । आह च "विणया णाणं जाणाओ दसणं दस- णाओ चरणं च । चरणाहिंतो मोक्खो, मोक्खे सोक्सं निरावाहं ॥१॥इति सूत्रार्थः॥६॥ यतश्चैयमतः किम् ? इत्याह- तम्हा विणयमेसिज्जा, सीलं पडिलभेजओ । बुद्धपुत्ते नियागट्ठी, ण णिकसिज्जइ कण्हुइ ॥७॥ व्याख्या-तस्माद् विनयम् “एपयेत्' अनेकार्थत्वेन धातूनां कुर्यात् । किं पुनर्विनयस्य फलं येनैवमुपदिश्यते ? इत्याह-'शीलम्' उक्तस्वरूपं प्रतिलभेत' प्राप्नुयात् 'यत्तः' विनयात् , अनेन विनयस्य शीलावाप्तिः फलमुक्तम् । अस्थाऽपि किम् ? इत्याह-बुद्धानाम्-आचार्यादीनां पुत्र इव पुत्रो बुद्धपुत्रः, "ऍत्ता य सीसा य समं विभत्ता" इतिवचनात् , खरूप- विशेपणमेतत् , 'नियागार्थी' मोक्षार्थी सन् 'न निष्कास्यते' न बहिःक्रियते 'कुतश्चिद् गच्छगणादेः, किन्तु विनीतत्वेन सर्वगुणाधारतया सर्वत्र मुख्यः क्रियत इति भाव इति सूत्रार्थः ॥ ७ ॥ कथं पुनर्विनय एपयितव्यः १ इत्साह- णिसंते सिया अमुहरी, वुद्धाणं अंतिए सया। अत्थजुत्ताणि सिक्खिजा, णिरहाणि उ वजए॥८॥ व्याख्या-निशान्तः' नितरामुपशमवान अन्तः क्रोधपरिहारेण वहिश्च प्रशान्ताकारतया 'स्यात्' भवेद् अमुसरः सन् 'युद्धानाम्' आचार्यादीनाम्। 'अन्तिके' समीपे 'सदा' सर्वकालम् , किम् ? इत्याह-'अर्थयुक्तानि' हेयोपादेयार्थाभिधा- यकानि अर्थादागमवचासि 'शिक्षेत' अभ्यस्येत् 'निरर्थकानि' उक्तविपरीतानि पुनर्वंशेषिक-वात्स्यायनादीनि स्वीकथादीनि या 'तुः पुनरर्थे 'वर्जयेत्' परिहरेत् । आह च---"सिंगाररसुत्तुइया, मोहमई फुफुमा हसहसेइ । जे सुणमाणस्स कहं, समगेण न सा कहेयधा ॥ १॥" इति सूत्रार्थः ॥ ८॥ कथं पुनरर्थयुक्तानि शिक्षेत ? इत्याह- "पिनयाज्ञान ज्ञानाद्दर्शन दर्शनाचरणं च । चरणान्मोक्षो मोक्षे सौख्यं निरायाधम् ॥३॥" २ "पुन्नाश्च शिप्याश्व समं विभक्ताः"। 2 "शृङ्गाररसोत्तेजिता मोहमयी करीपालि. सहसायति । यो शृण्वत: कथा श्रमणेन न सा कथयितव्या ॥१॥" ORATOR ·श्रीउचरा- ध्ययनसून थीनेमिच- न्द्रीया मुखयोधा. ल्पालघु- प्रचिः। ॥३॥ अणुसासिओ न कुप्पेन्ना, खंति सेवेज पंडिए । खुद्देहिं सह संसरिंग, हासं कीडं च वजए॥९॥ ६ । प्रथमं विन- व्याख्या-'अनुशिष्टः कश्चित् परुपोक्त्याऽपि शिक्षितः 'न कुप्येत्' न कोपं गच्छेत् , किं तर्हि कुर्यात् ? 'क्षान्ति' याध्यय- परुपमापणादिसहनामिका 'सेवेत' भजेत, यत:-- "धन्यस्योपरि निपतत्यहितसमाचरणधर्मनिर्वापी । गुरुवदनमल- नम् । यनिःमृतो, यचनरसश्चन्दनस्पर्शः ॥ १ ॥" 'पण्डितः' बुद्धिमान् । तथा 'क्षुद्रैः' शीलहीनेः पार्श्वस्थादिभिः 'सह' समं "संसगि" ति प्राकृतत्वात् संसर्ग 'हासं' हसनं 'क्रीडां च' अन्याक्षरिका-प्रहेलिकादानादिरूपां वर्जयेत् , लोकागम- ।। विरुद्धत्वाद् गुरुकर्मवन्धहेतुत्याधेपामिति सूत्रार्थः ॥ ९॥ पुनरप्यन्यथा विनयमाह- मा य चंडालियं कासी, यहुयं मा य आलवे । कालेण य अहिंजित्ता, तओझाएज एकओ ॥१०॥ व्याख्या-मा' निषेधे, 'च: समुचये, चण्ड:-क्रोधस्तद्वशाद अलीकम्-अनृतभापणं चण्डालीकं, लोभाचलीकोप- " लक्षणमेतत् , 'मा कार्पिः' मा विधासीः, आह च -"मुसावाओ य लोगम्मि, सबसाहूहिंगरहिओ। अविस्सासो य भूयाणं, तम्हा मोसं विवजए ॥१॥" यहेव 'बहुकम्' अपरिमितमालजालरूपं मा च 'आलपेत्' भाषेत । उक्तं च-"महुरं निउणं थोवं, फनापडियं अगधियमतुच्छं । पुधि मइसंकलियं, भणंति जंधम्मसंजुत्तं ॥११॥" वह्वालपनादध्ययनादिक्षतितिक्षोभादिसम्भ- वादिति । किं पुनः कुर्यात् ? इसाह-'कालेन' प्रथमपौरुप्यादिलक्षणेन 'चः' पुनरर्थे 'अधीत्य' पठित्वा पृच्छाग्रुपलक्षण- मेतत्, 'ततः' अध्ययनादनन्तरमिति गम्यते 'ध्यायेत्' चिन्तयेत् 'एकक: भावतो रागादिरहितो द्रव्यतो विविक्तशयनास- नादिसंस्थ इति सूत्रार्थः॥१०॥ इत्यमकृत्यनिषेधः कृत्यविधिश्चोपदिष्टः। कदाचिदेतद्विपर्ययसम्भवे किं करणीयम् ? इत्याह- . ॥३॥ आहय चंडालियं कटु, न निण्हविज कयाइ वि। कडं कडेत्ति भासिज्जा, अकडंनो कडित्ति य॥११॥ ,"मृपावादश के सर्वसाधुभिर्गर्हितः । अविश्वासश्च भूतानां तस्मान्मृपां विवर्जयेत् ॥१॥" २ "मधुरं निपुणं कार्यापतितम- गर्षितमतुच्छम् । पूर्व मतिसंकलितं मगन्ति यद् धर्मसंयुक्तम् ॥ १॥"

·"आह" कदाचित् 'चण्डालीकम्' उक्तस्वरूपं 'कृत्वा' विधाय 'न निढुवीत' न कृतमिति नाऽपलपेत् | व्याख्या- 'कदाचिदपि यदाऽपि परैनोंपलक्षितस्तदापीत्यर्थः, तर्हि किं कुर्यात् ? इत्याह- कृतं' विहितं चण्डालीकादि 'कृतमिति फतमेव 'भाषेत घूयाद् न भयलञादिभिरकृतमपि, तथा 'अकृतं तदेव 'नो कृतमिति' अकृतमेव भाषेत, न तु मायोपरो- धादिना झत्तमपि, अन्यथा मृपावादादिदोपसम्भवात् । इदं चानाऽऽकूतम्-कथञ्चिदतिचारसम्भवै लज्जाद्यकुर्वन् स्वयं गुरुसमीपमागम्य-"जहै वालो जपतो, कजमकजं च उज्जुयं भणति । तं तह आलोएज्जा, मायामयविप्पमुफो उ॥ १॥" इत्याद्यागममनुसरन् मनःशल्यं यथावदालोचयेदिति सूत्रार्थः ॥ ११॥ इहैवं पुनः पुनरुपदेशश्रवणाद् यदेव गुरूपदेशस्तदेव प्रवर्तितव्यं निवर्तितव्यं चेति स्यादाशङ्का तदपनोदायाऽऽह- मा गलियरसेव कसं, वयणमिच्छे पुणो पुणो । कसं व दटुमाइन्ने, पावगं परिवज्जए ॥१२॥ व्याख्या-'मा' निपेधे, 'गल्यश्व इव' अविनीततुरङ्गम इव 'कसं कसमहारं 'वचन' प्रवृत्तिनिवृत्तिविपयमुपदेशं प्रतावाद् गुरुणाम् 'इच्छेत्' अभिलपेत् 'पुनः पुनः' वारं पारं, किं पुनः कुर्यात् ? इत्याह-कसं' चर्मयहिं दृष्ट्वा 'आकीर्ण इच' विनीताश्व इव स्यात्, सम्बन्धात् प्रस्तावाच्छिप्यो गुरोराकारादि दृष्ट्वा पापक' गम्यमानत्वादनुष्ठान 'परिवर्जयेत्' सर्वप्रकारैः परिहरेत् , उपलक्षणत्वादितरचाऽनुतिष्ठेत् , किमुक्तं भवति ?-यथाऽऽकीर्णोऽश्वः कसग्रहणादिनाऽऽरोहका- शयमुपलभ्य फसेनाऽशतित एव तदभिप्रायानुरूपं चेष्टते तथा सुशिष्योऽप्याकारादिभिराचार्याशयमवगम्य वचनेनाऽप्रेरित एय, मा भूदाचार्यस्य वचनायास इति सूनार्थः ।। १२ । गल्याकीर्णतुल्ययोः शिष्ययोर्दोपगुणावाह-- अणासवा थूलवया कुसीला, मिपि चंडं पकरंति सीसा । चित्ताणुया लहु दक्खोववेया, पसायए ते हु दुरासयं पि ॥ १३ ॥ . "यषा चासो जरूपन् कार्यमकार्य चर्जु भणति । सत्तथाऽऽलोचयेन्मायामदविप्रमुक्तस्तु ॥ १॥" X.XXX.ka.ka.xo-ka-kota.xo.

·XX
प्रथमं विन-
याध्यय-
नम्।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
व्याख्या--'अनाश्रवाः वचस्यस्थिताः स्थूलवचस' असुनिरूपितभापिणः 'कुशीला:' दुःशीलाः 'मृदुमपि' अकोप-
नमपि 'चण्ड' कोपनं 'प्रकुर्वन्ति' प्रकण विधति 'शिष्याः विनेयाः, सम्भवति ह्येवंविधशिष्याऽनुशासनाय पुनःपुन-
वचनखेदमनुभवतो मृदोरपि गुरोः कोप इति । 'चित्तानुगाः' हृदयानुवर्तिनः 'लघु' शीघ्रं 'दाक्ष्योपेता: अविलम्बित-
कारित्वयुक्ताः 'प्रसादयेयुः' सप्रसादं कुर्युः 'ते' शिष्याः 'हुः पुनरर्थे 'दुराशयमपि' आशुकोपनमपि प्रक्रमाद्गुरुं, किं पुन-
रनुत्कटकपायमिति । अत्रोदाहरणं चण्डरुद्राचार्यशिष्यः, तर सम्प्रदायः-अवंतीजणयए उज्जेणीए नयरीए ण्हवणु-
जाणे साहुणो समोसरिया। तेसिं च आयरिओ चंडरुद्दाभिहाणो अईवरोसणो 'साहूणं ऊणाइरित्ताइदोसदुट्ठमणुट्ठाणं
|पासंतो अईवरोसमुवगच्छई' त्ति तहसणपरिहरणत्थं आयहियट्ठयाए एगंते सज्झायझाणं कुणतो अच्छइ । एत्यंतरे
उज्जेणिवत्थवओ अहिणववित्तविवाहो इब्भपुत्तो कयकुंकुमंगराओ पवरनेवत्यो नियवयंसयसमेओ एगो जुवाणो तेसिं
साहूण पासमागओ । उवहासेण पणमिऊण भणियं तेण-कहेह मे धम्म । ते य 'केलीकिलो एस' त्ति न किंपि जपंति,
सज्झायंता अच्छंति। तेण परिहासेण भणियं देहि मे भयवं! दिक्सं, णिधिण्णोऽहं घरवासेणं, भारियाए वि अहं दोहगत्त-
णेण परिचत्तो, ता करेह पसायं, उत्तारेह संसाराओ। साहूहि वि 'एस उलंठो अम्हे पवंचेइ' ति काऊण "घृप्यतां कलिना
कलिः" इति चंडरुई उपइसंति -एस्थ अम्ह गुरू अच्छइ सो पद्यावेही, वयमणहिगारिणो दिक्खादाणस्स, ता गच्छह
एयसमीवे । परिहासेण चेव ते गया सूरिसमीवे । सो य सहावेण चेव फरसो। तेण पणमिऊण भणियं-भयवं !
पवावेह ममं जेण सुहेण अच्छामि, भग्गो घरवावारेण परलोयं च साहेमि । तेण वि 'विप्पागो' ति नाऊण संजाय-
माणकोवेण भणियं-छारमाणेहि । आणिओ एगेण । उवविठ्ठो एस 'नमोकार' ति भणिऊण । काउमारद्धो सूरी लोयं
वयंसया विसण्णा। 'मित्त! नाससु' त्ति भणिओ तेहिं । सो वि भवियधयावसेण लहुकम्मयाए य 'कहं संपइ कयलोचो
XeKO
॥४॥

·नियवायाए अभुवगवपधजो गच्छामि गेहं ? ति जाओ भावसमणो । अधिई काऊण गया वयंसपा । ते चि उवस्सयं गया । सेहेण भणियं-भयवं! अन्नत्य क्यामो, उप्पवाविस्सति मम बंधुणो साहू य अणत्थं पाविस्संति, अप्पविइज्जया चेप गच्छामो, महंतं सा वंदं नजद वधमाणं । सूरिणा भणियं--पंथं पडिलेहेहि जेण रयणीए वच्चामो। सो वि पंथं पडिले हिऊण आगओ) रयणीए णिग्गया। 'पुरओ वयमु' त्ति भणिओ सेहो गच्छइ अग्गो । चंडरुद्दो वि रयणीए अपेच्छंतो साणुए पसलिलो वेयणावसेण 'हा दुढसेह ! न सोहणो मग्गो पडिलेहिओ' ति रूसिएण मत्थएं दंडएणं आहओ, सिर फोडियं तहा वि सम्मं सहइ, चिंतइ य--अहो ! मे अन्नया जेण एस सुहमच्छंतो नियसाहुमज्झे पतषभायणं फओ त्ति, कहमेयं सम्ममक्सलियं नेमि ?, कहमेयस्स समाहिं उप्पाएमि ?-त्ति पयत्तेण गच्छंतस्स सुहभा- योगयस्म केरलनाणमुप्पन्न । पहाया रयणी । दिट्ठो रुहिरोरालियसिरो। तओ पचागयदढसवेगो 'अहो! एयरस | सेहम्स वि संती, अहो' मम चिरपवइयरस वि पत्तगणिपयस्स वि उकडरोसय' त्ति एमाइभावणापरिगओ अप्पाणं निदिउमारद्धो सूरी, उप्पण्णं च केवलं नाणं ।। एवं सुशिष्यश्चण्डमपि मृदुं करोति गुरुमिति सूनार्थः ॥ १३ ॥ फर्य पुनर्गुनचिनमनुगमनीयम् ? इत्याह- नापुट्ठो वागरे किंचि, पुट्ठो वा नालियं चए । कोहं असचं कुवेजा, धारिजा पियमप्पियं ॥१४॥ व्याख्या-न 'अपृष्टः कथमिदमित्याद्यजल्पितो गुरणेति गम्यते 'व्यागृणीयात्' वदेत् तथाविधकारणं चिना किञ्चित्! सोक्मपि, पृष्टो वा न 'अलीकम्' अनृतं यदेत् , कारणान्तरेण गुरुमिरतिनिर्भत्सितोऽपि न तावन्तुध्येत्, कश्चिदुत्पन्ने वा गोधम् 'असत्यं तदुत्थविकल्पविफलीकरणेन 'कुर्वीत' विध्यात् तद्विपाकमालोचयन् , यथा-"क्रोधः परितापकरः, सर्वस्योरेगकारकः क्रोधः । वैरानुपगजनकः, क्रोधः क्रोधः सुगतिहन्ता ॥१॥उदाहरणचाऽन-कस्सह कुलपुत्तयस्स - ·प्रथमं विन- याध्यय. नम् । श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखराधा- ख्या लघु- वृत्तिः। 3 . । भाया वेरिएण वावाइओ। सो जणणीए भन्नइ-पुत्त ! पुत्तघायगं घायसु ति। तओ सो तेण नियपोरसाओ जीवग्गाई गिहिऊण जणणीसमीवमुवणीओ, मणिओ य-भाइघायग! कहिं आहणामि ? ति । तेण वि सग्गमुग्गामियं दवण भयमीएण भणियं-जहिं सरणागया आहम्मति । इमं च सोऊण तेण जणणीमुहमवलोइयं । तीए महासत्तत्तणमव- लंवंतीए उप्पन्नकरुणाए भणियं-न पुत्त ! सरणागया आहम्मंति । जओ-"सरणागयाण विस्संमियाण पणयाण : वसणपत्ताणं । रोगियअजंगमाणं, सप्पुरिसा नेय पहरंति ॥ १ ॥" तेण भणियं-कहं रोसं सफलं करेमि । तीए भन्नइ-न पुत्त ! सवत्थ रोसो सफलो करेयबो। पच्छा सो तेण विसजिओ चलणेसु निवडिऊण सामेऊण य गओ। एवं क्रोधमसत्यं कुर्यात्, तथा 'धारयेत्' स्वरूपेणाऽवधारयेत् 'प्रियं' प्रीत्युत्पादकं स्तुत्यादि 'अप्रियं तद्विपरीतं निन्दादि, न तयो राग द्वेपं च कुर्यादित्यर्थः । उक्तं च "लाभाऽलाभे सुखे दुःखे, जीविते मरणे तथा । स्तुतौ निन्दाविधाने च, साधवः समचेतसः ॥ १॥" उदाहरणं चाऽत्र-असिवोवद्दवे नयरें आदन्नस्स सपुरजणवयस्स राइणो समीवं तिन्नि भूयवाइया आगया भणंति-अम्हे असिवं उवसमावेमो त्ति । राइणा भणिय-सुणेमो केणुवाएणं ? ति । तत्थेगो भणइ-अस्थि मम मंतसिद्धमेगं भूयं अलंकियविभूसियं, तं सबजणमणहरं रूवं विधिऊण गोपुररत्थासु लीलायंतं परियडइ तं न निहालेयवं, तं निहालियं रूसइ, जो पुण तं निहालेइ सो विणस्सइ, जो पुण तं पेच्छिऊण अहोमुहो ठाइ सो रोगाओ मुच्चइ । राया भणइ-अलाहि मे एएण अइरूसणेण । वीओ भणइ-महञ्चयं भूयं महइ महालयं रूवं विउवइ लंबोयरं चिप्पिटं विवृतकुच्छि पंचसिरं एगपायं विसिहं विभत्सरुवं अट्टहासं मुयंत गायंतं पणयमाणं, तं च विकृतरूपं परिभमंतं दहूण जो पओसइ उवहसइ पवंचेइ वा तस्स सत्तहा सिरं फुट्टइ, जो पुण तं सुहाहिं वायाहिं १ "शरणागतानां विश्रब्धानां प्रणताना व्यसनप्राप्तानाम् । रोगिवाजङ्गमानां सत्पुरुषा नैव प्रहरन्ति ॥१॥" KOKekeko ·अहिनंदइ पूयपुटफाइएहि पूएइ सो सधामयाणं मुच्चइ । राया भणइ-अलाहि एएणं पि। तइओ भणइ-ममावि एवं- विहं चेव नाइवेसकरं भूयमस्थि, प्रियाप्रियकारिणं दर्शनादेव रोगेहिंतो मोयइ । एवं होउ ति । तेण तहाकए असिवं उपसंतं । तुट्ठो राया । आणदिया नायरया । पूइओ सो भूयवाई सोहिं पि । एवं साहू वि मुंडियसिरमलमलिणवत्थत्त- णाईहिं परेहिं पडिणीएहिं परिभूयमाणो, एवं वंचिजमाणो हसिजमाणो वा, भत्तिमंतेहि य थुबमाणो पूइनमाणो प्रियाप्रियं सहेत इति सूत्रार्थः ॥ १४ ॥ आह-क्रोधाद्यसत्यताकरणादिना किमात्मन एव दमनमुपदिश्यते न वाखदमनीयस्य ? अनोच्यते-- अप्पा चेव दमेययो, अप्पा हु खलु दुइमो। अप्पा दंतो सुही होइ, अस्सि लोए परत्थ य ॥१५॥ व्याख्या--आत्मैव 'दान्तव्यः' इन्द्रियनोइन्द्रियदमनेन मनोज्ञेतरविषयेषु रागद्वेपवशत उन्मार्गगामी उपशमं नेतव्यः । उर्फ च -"इतश्चेतश्च धावन्तं, मनोमत्तमतगजम् । ज्ञानाकुशवशं कृत्वा, पुनः पन्थानमानयेत् ॥ १ ॥" | फिमित्येवमुपदिश्यते ? इत्याह-आत्मैव हुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् , 'खल्वि'ति यस्मात् 'दुर्दमः' दुर्जयः, तहमने दमिता एव वाह्यदमनीया इति न तद्दमनमुपदिश्यत इति भावः, उक्तं च-"समप्पे जिए जिय"। कः पुनरेवं गुणः आत्मा दान्तः सुखीभवति 'अस्मिल्लोके' इह भवे 'परत्र च' परलोके । दान्तात्मानो हि परमर्पय इहैव सुरैरपि पूज्यन्ते मोक्षं च साधयन्ति । अदान्तात्मानस्तु चौरपारद्वारिका इहैव विनश्यन्ति । तथा--"सण मओ स्वेण पयगो महुयरो य गंधेणं । आहारेण य मच्छो, घझइ फरिसेण य गइंदो ॥ १ ॥" परत च दुर्गतिपातादि प्राप्नुवन्ति । तत्र चोदा हरणम्-एगम्मि सनिवेसे दो भायरो चोरा । तत्थ य सत्येण वचंताणं साहूर्ण वासारत्तो पत्तो । 'न य कोइ अस्थि "सर्पमात्मनि बिते जितम्"। २"शब्देन मृगो रूपेण पतङ्गो मधुकरच गन्धेन । माहारेण च मत्स्यो वध्यते सर्शन च गजेन्द्रः ॥ १॥" ---

·।
प्रथम विन-
याध्यय-
नम्।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघुः
वृत्तिः।
साहुभदगो' ति तेसिं चोरनायगाणं सयासमुवगया साहू । तइंसणेण आणंदिया ते, पणमिऊण य भणिया-मुणी! भणह
पओयणं । साहूहि भणियं-अम्हं न कप्पइ वासारत्ते विहरिउं, अओ वासावासपाउग्गमुवस्सयं जाएमो । सहरिसं च
दिन्नो तेहिं-चिट्ठह एस्थ वीसत्था। ठिया तत्थ साहू, भणिया य-अम्ह गेहेसु चेव पजत्तं गेण्हेयत्वं । मुणीहिं भणियं-
न कप्पई एगत्थ चेच पिण्डग्गहणं, ता विहरिस्सामो सवत्थोचियघरेसु, तुम्ह वसहिदाणेण चेव महापुण्णवंधो, जओ-
"जो देइ उवस्सयं जइवराण तवनियमजोगजुत्ताणं । तेणं दिन्ना वत्थऽन्नपाणसयणासणविगप्पा ॥२॥ तवसंजमसज्झाओ,
नाणभासो जणोवयारो य । जो साहूणमुवग्गहकारी सेजायरो तस्स ॥ ३ ॥ पावइ सुरनररिद्धी, सुकुलुप्पत्ती य
भोगसामिद्धी । नित्थरइ भवमगारी, सेजादाणेण साहूणं ॥ ४ ॥ इमं च सोऊण सुहृयरं ते परितुठ्ठा । तओ सकम्मर-
याणं मुणीगोवदचं रक्खंताणं पजुयासणपराण य तेसिं साहूणं च तवसंजमरयाणमइकंतो वासारत्तो । गच्छं-
तेहिं अनवयगहणअसमत्थाणं तेसिं दिन्नं राइभोयणवयं । साहियं च जहा-मालिंति महियलं जामिणीसु रयणीयरा
समंतेण । ते विट्टालिंति फुडं, राईए मुंजमाणे उ ॥ ५ ॥ मेहं पिपीलियाओ, हणंति वमणं च मच्छिया
कुणइ । जूया जलोयरतं, कोलियओ कोढरोगं च ॥ ६ ॥ वालो सरस्स भंगं, कंटो लग्गइ गलम्मि दारं च ।
१ यो ददाति उपाध्यं यतिवरेभ्यस्तपोनियमयोगयुक्तेभ्यः। तेन दत्ता वस्त्रानपानशयनासनविकल्पाः ॥२॥ तपःसंयमस्वाध्यायो
ज्ञानाम्यासो जनोपकारश्चायः साधूनामुपग्रहकारी शय्यातरो तस्य ॥३॥ प्राप्नोति सुरनरीः सुकुलोत्पत्तिं च भोगसमृद्धिम्। निस्तरति भवम-
गारी शय्यादानेन साधुभ्यः॥४॥ २ "मालयन्ति महीतलं यामिनीपु रजनीचराः समन्तात् । ते विद्यालयन्ति स्फुटं रात्री मुलानांस्तु
॥ ५॥ भेषां पिपीलिका नन्ति वमन मक्षिका करोति । यूका जलोदरत्वं लूना कुष्ठरोगच ॥ ६ ॥ वालः स्वरस्य भङ्गं कण्डको लगति
गले दारु च । तालौ विध्यति अलिः व्यञ्जनमध्ये भुज्ययानः ॥ ७॥" जीवानां कुन्धवादीनां घातनं पानभोजनादिषु । एवमादिरजनी-
भोजनदोपान् कः कथयितुं शक्नोति ॥ ८॥

·तालुम्मि विधइ अली, वंजणमञ्झम्मि मुंजंतो॥७॥ जीवाण कुंथुमाईण घायगं पाणभोयणाईसु। एमाइरयणिभुंजणहोसे को साहिउ वरइ ॥८॥ इमम्मि वयम्मि दृढपयन्नेहिं होयचं ति भणिऊण गया ते साहुणो! ते वि अणुवइऊण नियत्ता मुणि- सेवाए कयत्यमत्ताणं मन्नता चिट्ठति । अन्नया तेहिं धाडीए गएहिं बहुयं गोमहिसकमाणीयं । तत्थ तेसि मज्झे एगे अंतरा य पहे महिसं वापाइऊण पइउमारद्धा । अन्ने मज्झे गामस्स मजस्स गया। मंसइत्ता संपहारेंति-अद्धगे मंसे विसं पक्खि- वामो, तो तं मजइत्ताण दाहामो। तओ अम्हं यहूयं गोमहिसर्फ भागेणमागमिरसइ । भवियषयावसेण मज्जइत्तेहिं वि एवं चेव सामच्छियं । पक्खित्तं च विसं । आइचो य अत्थं गओ । ते भायरो न भुत्ता वयभंगो त्ति काउं, इयरे परोप्परविइन्नविससंजुत्तमज्जमसैण उवभुत्तेण मया कुगई च गया। इयरे इहपरलोए य सुहभागिणो जाया । एवं तार जिभिदियं दमेयचं । एवं सेसेसु वि इंदिएसु 'अप्पा दंतो सुही होइ इहपरत्थ य' इति सूनार्थः ।। १५ ।। किं पुनः परिभावयन्नात्मानं दमेत् ? इत्याह- घरं मे अप्पा दंतो, संजमेण तवेण य । माऽहं परेहिं दम्मन्तो, पंधणेहिं चहेहि य ॥१६॥ व्याख्या-वर-प्रधानं मे-मया आत्मा-जीवस्तदाधाररूपो वा देहो दान्तो-दमं माहितो असमञ्जसचेष्टातो व्यावर्तितः, केन हेतुना ? संयमेन-पञ्चाश्रवविरमणादिना तपसा च । चः-समुच्चये । विपर्यये दोपमाह-मा-निपेधे, अह- मित्यात्मनिर्देशः, परैः-आत्मव्यतिरिकैः ‘दम्मंतो' त्ति आर्पत्वाद् दमित:-पेदितः, कैः । वन्धनैः-वधादिविरचितैर्मयूर- पन्धादिभिः वधैः-लत्तालकुटादिताडनैः ॥ अगोदाहरणं सेयणओ हत्थी-एगाए अडवीए हथिजूहं महल्लं परिवसइ । तत्थ जूहबई जाए जाए गयफलहए विणासेइ । तत्थेगा करिणी आवन्नसत्ता चिंतेइ-जइ कवि गयकलहओ जायइ में सोएएण विणासिजिहि त्ति काउं लंघती ओसरइ । जूहाहिवेण जूहं छुन्भइ, पुणो ओसरइ, ताहे वीयतइयदिवसे जूहेण - ·श्रीउत्तरा- प्रथमं विन- याध्यय नम् । न्द्रीपवृत्तिः मिलइ । ताए एगं रिसिआसमपर्य दिह, सा तत्थ लीणा, संवणिया य अणाए रिसओ । सा पसूया गयकलयं । सो तेहिं रिसिकुमारेहिं सहिओ आरामे सिंचइ, सेयणउ ति से णामं फयं । वयत्थो सो जाओ, जूहं दद्दूण जूहबई हंतूण जूहबई जाओ। गंतूण य तेण सो आसमो विणासिओ, मा अन्नावि कावि एवं काहि ति । ताहे ते रिसओ रूसिआ पुप्फफलगहियहत्था सेणियस्तारणो पासं उवगया, कहियं च हि-एरिसओ सघलक्सणसंपन्नो गंधहत्थी सेयणओ नाम पणे चिट्ठइ । गंतूण गहिओ सेणिएण । आणिऊण बद्धो संभे । ते य तावसा आगंतूण उप्पासिंति- किह ते सोंडीरया ? पत्तं च तए अविणयस्स फलं । सो तं सोऊणं आसुरुत्तो धाविओ खंभे मंजिऊण ताण पिढओ । ते हयविहए य करेंतो पत्तो अरन्नं, भग्गा पुणो तयासमा। पुणो सेपिओ हत्थिगहणाय गओ । सो य हत्थी देवयापरि- गहितो ताहे(ए) ओहिणा आभोइयं-जहा अवरसं पेप्पइ, ताहे ताए सो भन्नइ-पुत्त! वरं ते अप्पा' दंतो न य सि परेहिं दम्मतो वंधणेहिं वहेहि य । सो एवं भणिओ सयमेव रत्तीए गंतूण आलाणसंभमस्सिओ। यथाऽस्य स्वयं दमनाद् महागुणस्तथा मुक्यर्थिनोऽपि विशिष्टनिर्जरातः, इतरथा त्वकामनिर्जरणान्न तथेति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ विनयान्तरमाह-- पडिणीयं च युद्धाणं, वाया अदु व कम्मुणा । आची या जइ वा रहस्से, नेवं कुज्जा कयाइ वि ॥१७॥ व्याख्या--प्रत्यनीक-प्रतिकूलं, चा-पूरणे, चेष्टितमिति गम्यते । बुद्धानां-आचार्याणां वाचा-किं त्वमपि किश्चिद् जानीपे ? इत्येवरूपया, विपरीतप्ररूपणायां प्रेरितस्त्वयैवैतदित्यमस्माकं प्ररूपितमित्याद्यात्मिकया या गिरा, अथवा कर्मणा- संस्तारकातिक्रमणकरचरणसंपादिना, आविः-जनसमक्षं, यदि या रहस्से-पिविकोपानयादौ, नेति-निषेधे, एव-अव- धारणे, स च-"शोरपि गुणा ग्राह्या दोपा पाच्या गुरोरपि ।" इति कुमतनिराकरणार्थः । कुर्यात्-विद्ध्यात् कदाचित्- परुपभापणादावपीति सूत्रार्थः ॥ १७॥ विनयमेवाह--

·न पक्खओ न पुरओ, नेव किचाण पिट्ठओ! न मुंजे अरुणा अरं, सयणे ण पडिस्सुणे ॥ १८ ॥
व्याख्या-न पक्षतो-दक्षिणादिपक्षमाश्रित्य, उपविशेदिति शेषः, तथोपवेशने तत्पशिसमावेशतस्तत्साम्याधाने-
नाऽविनयाभावाद् गुरोरपि वकावलोकने स्कन्धकन्धरादिवाधासंभवात् । न पुरतो-अग्रतः, तत्र वन्दकजनस्य गुरुवद-
नाऽनवलोकादिना अप्रीतिभावात् । नैव कृत्यानां-कृतिकर्माहर्हाणां गुरूणां पृष्ठतः-पृष्ठमाश्रित्य, द्वयोरपि मुसाऽदर्शने तथा-
विधरसवत्ताभावात् । न युज्याद्-न संघट्टयेत्यासन्नोपवेशनादिमिरुरुणा-आत्मीयेन उरु-गुरुसम्बन्धिनं, तथाकरणे
कत्याविनयसद्भावात् । उपलक्षणं चैतत् शेपागस्पर्शपरिहारस्य । शयने-शय्यायां शयित आसीनो वेति शेपः, किम् ?
इत्याह--न प्रतिशृणुयात् । किमुक्तं भवति ?-शय्यागतो गुरुणाऽऽकारित उक्तो वा कृत्यं प्रति न तथास्थित एवाऽवज्ञया
धर्म एवमित्यादिवचनतः प्रतिजानीयात्, किन्तु गुरुवचनसमनन्तरमेव संभ्रान्तचेता विनयविरचित्ताञ्जलिः समीपमागम्य
पादपतनपुरस्सरमनुगृहीतोऽहमिति मन्यमानो भगवन् ! इच्छामोऽनुशिष्टिमिति वदेदिति सूत्रार्थः ॥ १८ ॥ तथा-
नेव पल्हत्थियं कुजा, पक्खपिंडं व संजए । पाए पसारए वा वि, ण चिठे गुरुणंतिए ॥ १९॥
व्याख्यानेच पर्यस्तिकां-जानुजवोपरि वस्त्रवेष्टनरूपां कुर्यात्, पक्षपिण्डं वा-याहुद्वयकायपिण्डनात्मक संयत:-
साधुः, तथा पादौ प्रसारयेद् वापि नैव । वा-समुच्चये । अपि-किं पुनरित इतो विक्षिपेदिति दर्शनार्थः । अन्यच न
तिष्ठेत् नाऽऽसीत गुरूणामन्तिके-प्रक्रमादतिसन्निधौ, किन्तूचितदेश एव, अन्यथाऽविनयदोपसंभवात् । उपलक्षणं चैत-
दुपष्टम्भादीनामिति सूनार्थः ॥ १९ ।। तथा--
आयरिएहिं वाहितो, तुसिणीओण कयाइ वि । पसायपेही णियागढी, उवचिढ़े गुरुं सया ॥२०॥

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः प्रथम दिन- याध्यय- नम् । ॥८॥ व्याख्या-आचार्यः-गुरुभिः 'वाहितो' त्ति व्याहृतः-शब्दितस्तुष्णीक:-तुष्णींशीलो न कदाचिदपि-ग्लानाद्यवस्था- यामपि भवेदिति गम्यते। किञ्च—“धन्नाण चेव गुरुणो, आदेस देंति गुणमहोयहिणो। चंदणरसो अउन्नाण निवडए नेय अंगम्मि ॥१॥” इति चिन्तयन् प्रसादप्रेक्षी-प्रसादोऽयं यदन्यसद्भावेऽपि मामादिशन्ति गुरव इति प्रसादाकाली, नियो- गार्थी-मोक्षार्थी उपतिष्ठेत्-मस्तकेन वन्द इति वदन् सविनयमुपसद् गुरुं सदा-सर्वदेति सूनार्थः ॥ २० ॥ आलवंते लवंते वा, ण निसिज्जा कयाइ वि । चइऊण आसणं धीरो, जओ जत्तं पडिस्सुणे ॥२१॥ व्याख्या-आलपति-सकृद् वदति, लपति वा-वारंवार गुरावितिगम्यते, न निपीदेत्-न निपण्णो भवेत् कदा- चिदपि व्याख्यानादिना व्याकुलतायामपि, किन्तु सस्त्वा-अपहाय आसनं-पादपुञ्छनादि धीरो-बुद्धिमान् यतः- यन्नवान् 'जत्त' ति प्राकृतत्वाद् विन्दुलोपे तकारस्य च द्वित्वे यद् गुरव आदिशन्ति तत् प्रतिशृणुयात्-अवश्यविधेय- तयाऽभ्युपगच्छेदिति सूत्रार्थः ॥ २१ ॥ आसणगओन पुच्छेना, नेवसेनागओ कयाइ वि।आगम्मुकुडओसंतो,पुच्छिन्ना पंजलिउडो २२ व्याख्या-आसनगतः आसनाऽऽसीनो न पृच्छेत् सूत्रादिकमिति गम्यते । नैव शय्यागत:-संस्तारकस्थितः, तथा- विधाऽवस्थां विनेत्युपस्कारः, कदाचिदपि-बहुश्रुतत्वेऽपि । किमुक्तं भवति ?-बहुश्रुतेनाऽपि संशये सति प्रष्टव्यम्, पृच्छ- ताऽपि च नाऽवज्ञया, सदा गुरुविनयस्याऽनतिक्रमणीयत्वात् । तथा चागमः जहाहिअम्गी जलगं नमसे, नाणाहुईमंत- १ धन्येभ्यश्चैव गुरव आदेश ददति गुणमहोदधयः । चंदनरसोऽपुण्यानां निपतति नैवाने ॥ २ यथाऽऽहितामिजलनं नमस्यति नानाहुतिमनपदाभिपिकम् । एवमाचार्यमुपतिठेतानन्तज्ञानोपगतोऽपि सन् ॥१॥ ॥८॥ .

·- पयामिसित्तं । एवायरियं उपचिट्ठएना, अगंतनाणोवगओऽवि संतो ॥ १॥ किं तर्हि कुर्यात् ? इत्याह-आगम्य- गुर्वन्तिकमेयोरकुटुक:-मुक्ताऽऽसनः, कारणतः पादपुञ्छनादिगतः सन् पृच्छेत् , सूत्रादिकमिति गम्यते । प्राञ्जलिपुट:- प्रकृष्टायलिपुट इति सूनार्थः ।। २२ ।। ईदृशस्य शिष्यस्य गुरुणा यत् कृत्यं तदाह- एवं विणयजुत्तस्स, सुत्तं अत्थं च तदुभयं । पुच्छमापस्स सीसस्त, वागरेज जहासुयं ।। २३ ॥ व्याख्या-एवं-इत्युक्तप्रकारेण विनययुक्तस्य-विनयान्विनस्य सूर्य-कालिकोकालि कादि अर्थश्च-तस्यैवाऽभिधेयं वदुभयं-सूनाऽर्थोभयं पृच्छतो-ज्ञातुमिच्छतः शिष्यस्य-स्वयं दीक्षितस्योपसंपन्नस्य या व्यागृणीयात्-व्याकुर्याद् यथा- येन प्रकारेण श्रुतं-आकर्णितं गुरुभ्यः सकाशादिति गम्यते, न तु स्वबुद्ध्यैवोत्प्रेक्षितमित्यभिप्रायः । अनेन च--आयारे सुय विणए, विक्सिवणे चेय होइ घोषधे । दोसरस य णिग्याए विणए च उहेस पडिवत्ती ।। १ ॥ इति चतुर्विधाचार्य- विनयान्तर्गतस्य "सुतं अत्थं च तहा हियकर नीसेसयं च वाएइ । एसो चउविहो सलु सुयविणओ होइ योद्धवो ॥२॥ सुतं गाहेइ उजुत्तो अत्थं च सुणायए पयत्तेणं । जं जस्स होइ जोग्गं परिणामगमाइ तं तु सुयं ॥ ३ ॥ नित्सेसम- परिसेस जाप समत्तं तु ताव वाएइ । एसो सुयविणओ खलु, निदिठो पुन्नसूरीहिं ॥४॥” इत्यागमाऽभिहितस्य श्रुत- विनयस्याऽभिधानं कृतमिति सूत्रार्थः ॥ २३ ॥ पुनः शिष्यस्य वाग्विनयमाह- . भरचारे श्रुते विनयः विक्षेपणे चैव भवति योद्धयः । दोषस्य च निर्घाते विनये चतुर्धेपा प्रतिपत्तिः ॥ १॥ २ सूत्रमध घ तथा हितकरं नि शेरं च चाचयति । एष चतुर्विधः खलु, श्रुतविनयो भवति बोद्धव्यः ॥२॥ ३ सूर्य प्राययुधुक्तोऽर्थ च भावयति प्रयलेन । यद् यस्य भवति योग्यं परिणामकादि तत्तु श्रुतम् ॥३॥ ५ निरोपमपरिशेपं यावत्समारं तु तावद्वाचयति । एष श्रुतविनयः खलु निर्दियः पूर्वसूरिभिः ॥४॥ SAKOLKOKORK

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनमूने
श्रीनमिच-
न्द्रीयचिः
प्रथम विन-
याध्यय-
नम् ।
॥९॥
.
मुसं परिहरे भिक्खू, न य ओहारिणि वदे। भासादोसं परिहरे, मायं च वजए सया ॥ २४॥
व्याख्या-मृपेति-असत्यं मूतनिह्रवादि परिहरेत्-"धर्महानिरविश्वासो, देहार्यव्यसनं तया। असत्यमापिणां निन्दा,
दुर्गतिश्योपजायते ॥ १॥” इति विभाव्य सर्वप्रकारमपि सजे मिनुः न च-नैवाऽवधारिणी-गम्यमानत्वाद्वाचं गमिष्याम
एवेत्येवमाद्यवधारणात्मिकां वदेत्-भाषेत, यतः-अन्नह परिचिंतिजइ, कळं परिणमइ अन्नहा चेव । विहिवसयाण
जियाणं मुहुत्तमेत्तं पि बहुविग्यं ॥ २ ॥ किं वहुना ? भापादोपं असत्यभाषणादिकं सावद्याऽनुमोदनादिकं च परिहरेत् ।
मायां चशब्दात् क्रोधादींश्च मृपाहेतून वर्जयेत् सदा-सर्वकालम् । दृश्यते हि यणिगादीनां मायादिभ्यः फयिकागमनादौ
'युप्माकमम्माकं चाऽन्वयेन साजन्यमतो यथा गृहीतमेव गृहातु, भवतु, अलं मे त्वदीयलाभकेन, अन्यः कोऽपि मां
रूपकमेकं विढपयिप्यति' इत्याद्यलीकभापणमिति सूत्रार्थः ॥ २४ ॥ फिश्च-
न लवेल पुटो सावजं, ण निरहं न मम्मयं । अप्पणहो परहो वा उभयस्संतरेण वा ॥२५॥
व्याख्या-न लपेत्-न वदेत् पृष्टः-केनाऽपि सावधं-सपापं, न निरर्थ-निःप्रयोजनं निरभिधेयं वा, यथा-एप
पन्ध्यामुतो याति, सपुष्पकृतशेसरः। मृगतृष्णांभसि स्नातः, शशशृङ्गधनुर्धरः ।। १ ।। न-नैव मर्मगं-मर्मवाचकं वचन-
मिति शेपः, अतिसकेशोत्पादकत्वादस्य । आह च-तहेव काणं काण त्ति, पंडगं पंडग त्ति वा । वाहियं वाऽवि रोगि त्ति,
तेणं चोरे त्ति नो वए ।॥ २॥ तथा-मम्मं जम कम्म, तिनि वि एयाई परिहरिनासि । मा मम्माइसु विद्धो, मारेज परं
, अन्यथा परिचिन्त्यते कार्य परिणमत्यन्यथा चैव । विधिवशगानां जीवानां मुहूर्त्तमात्रमपि बहुविनम् ॥१॥
२ मर्म जन्म कर्म ग्रीण्यप्येतानि परिहरेः । मा मर्मादिषु विद्धो मारयेत् परं म्रियेत वा ॥२॥
.
॥९॥

·मरिना या ॥ ३ ॥ आत्मार्थ-खप्रयोजन, परार्थ वा-परप्रयोजनम्, उभयस्य-आत्मनः परस्य च प्रयोजन इति गम्यम्, अन्तरेण या-विना वा प्रयोजनमेवेति सूत्रार्थः ।। २५ ॥ इत्थं स्वगतदोपपरिहारमभिधायोपाधिकृतदोपपरिहारमाह- समरेसु अगारेसु, संधिसु य महापहें । एगो एगित्थीए सदि, नेव चिट्टे न संलवे ॥ २६ ॥ व्याख्या-समरेपु-सरकुटीपु, तया च चूर्णिकृत्-'समरं नाम जत्थ लोहारा हैट्ठाकम्मं करेंति' । नीचास्पदानामुपल- क्षणमेतत् । अगारेपु-गृहेषु गृहसंधिपु-गृहद्वयापान्तरालेपु महापर्थ-राजपथादी, एक:-असहायः एकनिया सार्ध-सह भव तिष्ठेन-नैवोद्धस्थानस्थो भवेत् , न संलेपत्-न तयैव सह संभापं कुर्यात् । अत्यन्तदुष्टतोद्भावनपरं चैकग्रहणम्, अन्यथा ससहायस्याऽपि ससहाययाऽपि स्त्रिया सहाऽवस्थानं संभापणं चैवंविधास्पदेषु दोपायैव, प्रवचनमालिन्यादिदोपसंभवात् । उपच-माना वस्रा दुहिना वा, न विविक्तासनों भवेत् । वलवानिन्द्रियग्रामः, पण्डितोऽप्यत्र मुह्यति ॥ १ ॥ इति सूत्रायः ॥ २६ ।। कदाचित् स्खलिते च गुरुभिः शिक्षितो यत् कुर्यात् तदाह- जं मे बुद्धाऽणुसासंति, सीएण फरसेण वा । मम लाभु त्ति पेहाए, पयओतं पडिस्सुणे॥२७॥ व्याख्या-यन्मां बुद्धा अनुशासन्ति-शिक्षयन्ति, शीतेन-उपचाराच्छीतलेनाऽऽहादकेनेत्यर्थः, परुपेण वा-कर्कशेन यचसेति गम्यते, मम लामः-अप्राप्तार्थप्राप्तिरूपोऽयं यन्मामनाचारकारिणममी शासन्तीति प्रेक्ष्या-एवंविधबुद्ध्या, प्रयतः-प्रयत्नयांसत्-अनुशासनं प्रतिशृणुयात्-विधेयतया अङ्गीकुर्यादिति सूत्रार्थः ॥ २७ किमिह परत्र चाऽत्यन्तो- पारि गुरुवचनमपि कस्यचिदनिष्टं स्वाद् येनैवमुपदिश्यते इत्याह- , समरे नाम या सोहकाराः अघ.कर्म कुर्वन्ति । +

·प्रथम विन-
याध्यय-
श्रीउत्तरा-
प्पयनयने
श्रीनमिच-
न्द्रीयदृचिः
नम् ।
॥१०॥
* अणुसासणमोवायं, दुकास्स य चोयणं । हियं तं मन्नर पन्नो, वेस्सं होइ असाहुणो ॥ २८ ॥
व्याख्या-अनुगासनं-शिक्षणं 'ओवायं ति उपाये-मृदुपरुपभापगादो भवमोपायं, दुःकृतस्य च-कुत्सिताचरितस्य
प पोदन-प्रेरणं हा किमिदमाचरितमित्यादिरूपं गुरुकृतमिति दृश्य, हितं--इहपरलोकोपकारि तत्-अनुशासनादि मन्यते
प्राश:-प्रशावान । द्वेष्यं-द्वेषोत्पादकं भवत्यसायो:-असाधुभावस्य तत् । अनेनासाधोर्गुरुवचनमप्यनिष्टं भवतीत्युक्तमिति
सूनार्थः ॥ २८ ॥ अमुमेवार्थ व्यक्तीकुर्वन्नाह-
हियं विगयभया युद्धा, फरसं पि अणुसासणं । वेस्सं तं होइ मूढाणं, खंति सोहिकरं पदं ॥२९॥
व्याख्या-हितं-पथ्यं विगतभयाः-इहलोकपरलोकादानाकरमादाजीविकोमरगाश्लोकभयरहिता बुद्धा:-अवगततत्त्वा
मन्यन्त इति शेषः, परुपमप्यनुशासनं गुरुविहितमिति दृश्यं । द्वेष्यं तत्-अनुशासनं भवति मूढानां अज्ञानां, क्षन्ति:-
क्षमा शुद्धिः-आशयशुद्धता तत्करम्, उपलक्षणत्वान्माईवार्जयादिकरमपि, क्षान्यादिहेतुत्वाद् गुर्वनुशासनस्य, पद,
ज्ञानादिगुणानां स्थानम् । यतः-सद्बोधं विदधाति हन्ति कुमति मिथ्यादृशं वाधते, धत्ते धर्ममति तनोति परमे, संवेग-
निवेदने । रागादीन् विनिहन्ति नीतिममलां पुष्णाति हन्त्युत्पयं, यद्वा किं न करोति सद्गुरुमुसादभ्युद्गता भारती ॥ १॥
इति सूनार्यः ॥ २९ ॥ पुनर्विनयमेवाह-
आसणे उवचिद्वेजा, अणुचे अकुए थिरे । अप्पुत्थाई णिरुत्थाई, निसीना अप्पकुकुई ॥ ३० ।।
व्याख्या-आसने-पीठादौ वर्षासु ऋतुबद्धे तु पापुंछने उपविशेत् । अनुचे-द्रव्यतो नीचे भावतः स्वल्पमूल्यादौ
गुर्यासनादिवि गम्यते। अकुचे-अस्पन्दमाने, न तु तिनिशफलकवत् किश्चिचलति तस्य शृङ्गाराऽङ्गत्वात् । स्थिरे-समपाद-
॥१०॥

·.*:* प्रीसिया निगले, जन्यथा रातपिराधनासंभयात् । ईदृरोऽप्यासनेऽलोत्पायी-प्रयोजनेऽपि न पुनः पुनरुत्थानशीला, शिशापायी-निमित्तं पिना नोत्थानशीलः, उभयग्राऽन्यधाऽनवस्थितत्यात् । एवंविधश्च किम् । इत्याह-निपीदेत्-आसीत, 'मा अपरदन:-करादिभिरत्पमेव चलनिति सूनार्थः ॥ ३० ॥ संप्रत्येपणाविपर्य चिनयमाह- काठेपा निरामे भिडू, फारेण य पडिकमे। अकालं च विवजेता, काले कालं समायरे ॥ ३१॥ व्याख्या-माले-प्रसाणे, सप्तम्यर्थे ट्वीया, निप्कामेत् गच्छेद मिनुः, अकाले निर्गमे आत्मछामनादिदोपसंभवात् । रामा पारेर प्रतिशमेत्-प्रतिनिवत, मिधाटनादिति शेपः । इदमुक्त भवतिअलाभे अस्पं मया लब्धं न लब्धमिति पा साभार्थी नाटनेय तिष्ठेन्, आह पअलाभो तिन सोइजा वयो ति अहियासए । किमित्येवम् ? अत आह- अगलं -वालियाकाण्डाऽसमयं चेति यम्माद् विपर्य काले-प्रस्तावे कालं-ततत्कालोचित प्रत्युपेक्षणायनुष्ठान समा- परेल्-पुर, या:-फालम्मि फीरमाणं, किसिझम्म यहुफलं जहा होइ । इय सब थिय किरिया, नियनियमालम्मि विमेगा ।। १ ।। इति सूत्रायः ॥ ३१॥ निर्गतश्च यत् फुर्यात् तदाह- परिवादीए न चिना, निक्खू दत्तेसणं चरे। पडिरूवेण एसिता, मियं कालेण भक्खए ॥३२॥ प्याख्या-परिपाटयां--पसमा भोछमुपविष्टपुरुषसंवन्धियां न विद् भिक्षार्थ नास्ते, अप्रीत्यरष्टकल्याणतादिदोष- संभपात् । फिय भितु दानं नरिमन गृहिणा दीयमाने एपणा-तद्गतदोपान्वेषणात्मिका दत्तेपणा तो चरेत्-आसेवेतेति, गजेन प्रदर्णपणोणf विधाय दरपणां चरेत् ? प्रतिरूपेण-प्रतिविम्ब चिरन्तनमुनीनां यद् रूपं तेन पतहाधिारणा- 1 भाम इति शोपेत् 'तप इत्यवासीष । २ फाले झियमार्ग पर्म पहुफळं यथा भवति । इति सर्वेष क्रिया, निजनिज- कार विडेया॥२॥ .

·r श्रीउत्तरा- ध्ययनसून श्रीनमिच- न्द्रीयचिः प्रथमं विन- याध्यय- नम् । ॥११॥ त्मकेन सफलान्यधार्मिकविलक्षणेन न तु "चत्रं छत्रं छात्रं पात्रं यष्टिं च चर्चयेद्भिक्षुः । वेपेण परिकरेण च कियताऽपि विना न भिक्षाऽपि ।। १ ॥” इत्यादिवचनाऽऽकर्णनाद् विभूपणात्मकेन एपित्वा-गवेपयित्वा, अनेन च गवेपणोक्ता । प्रासैपणामाह-मितं-परिमितं, अमितभोजनातू खाध्यायविधातादिवहुदोपसंभवात्, कालेन-नमोक्कारेण पारित्ता, करित्ता जिणसंधयं । सदायं पढवित्ता णं, वीसमेज खणं मुणी ॥ ३ ॥” इत्याद्यागमोक्तप्रस्तावेनाऽगुताऽविलम्वितरूपेण पा मक्षयेद्-भुक्षीतेति सूत्रार्थः ॥ ३२ ।। भिक्षाचयां कुर्वता पुराप्रविष्टाऽन्यभिक्षुकसंभवे यत् कृयं तदाह- नाइदूरमणासन्ने, नन्नेसि चक्खुफासओ । एगो चिटेज भत्तह, लंघित्ता तं नऽइकमे ॥३३॥ व्याख्या-'नाइदूरं ति विभक्तिव्यत्ययाद् नाऽतिदूरे-विप्रकर्पवति देशे, तन निर्गमाऽनवगमादेपणाशुद्ध्यसंभवाच्च । तथा नासन्ने प्रस्तावान्नाऽतिनिकटे तत्र पुराप्रविष्टाऽपर भिक्षुकाऽप्रीतिसंभवात् । नाऽन्येषां-भिक्षुकाऽपेक्षया अपरेषां गृहस्थानां, चक्षुःस्पर्श-सप्तम्यर्थे तस्, दृष्टिगोचरे, तिष्ठेदिति सर्वत्र योज्यम् । किन्तु विविक्तप्रदेशे यथा गृहिणो न विदन्ति, यदुतैप मिटुकनिःक्रमणं प्रतीक्षत इति । एकः-ममाऽमी भिक्षाचर्याविन्नं कुर्वन्तीति तदुपरि द्वेपरहितो भक्तार्थ-भोजन- निमित्तं 'लंघित्ते' ति उल्लङ्घन तमिति-भिक्षुकं नाऽतिक्रामेत् , तदप्रीत्यपवादादिसंभवात् । इह च मितं कालेन भक्ष- येदिति भोजनविधिमभिधाय यत् पुनर्भिक्षाटनाऽभिधानं तद् ग्लानादिनिमित्तं स्वयं वा बुभुक्षावेदनीयमसहिष्णोः पुनर्ध- मणमपि न दोपायेति ज्ञापनार्थम् । उक्तञ्च-जइ तेण न संथरे। तओ कारणमुप्पन्ने भत्तपाणं गवेसए ॥ १॥ इति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ पुनस्तद्गतमेव विधिमाह- , नमस्कारेण पारयित्वा कृत्वा जिनसंस्वयम् । स्वाध्यायं प्रस्थाप्य विश्नाम्येत् क्षणं मुनिः ॥ ३ ॥ २ यदि तेन न संतरेत् । वतः कारण उत्पने, मक्तपानं गवेषयेत् । F

·नाइउये प णांग या, णासन्ने नाइदूरो। फासुयं परकडं पिंडं, पडिगाहेज संजए ॥ ३४ ॥
प्याख्यातायुगे-प्रासादोपरिभूमिकादी नीचे वा-भूमिगृहादी, तमोत्क्षेपनिक्षेपनिरीक्षणाऽसंभवात् दायकाऽपाय-
मंभयाग । यहा नाऽत्युग:-गीतकन्धरतया द्रव्यतो भावतोऽहोऽई लब्धिमानिति मदाध्मातमानसः, नीचोऽत्यन्ताऽ-
पनतमन्यरो द्रव्यतो भायतस्तु न मयाऽद्य किश्चित् पुनचिदवाप्तमिति दैन्यवान् । उभयत्र वा समुच्चये । तथा नासन्ने-
नाऽविदूरे प्रदेशे स्थित इति गम्यते । यथायोगं जुगुप्साशकपणाशुद्धयसंभवादयो दोपाः । प्रासुफ-सहज-संसक्तिन-
जन्तुरहितं, परफ्तं-परेण गृहिणाऽऽत्मार्थ परार्थश्न कृतं निर्वर्तितं पिण्ड-आहार प्रतिगृहीयात्-स्वीकुर्यात् संयतः-यति-
रिवि सूत्रार्थः ॥ ३४ ॥ पुनर्मासैपणाविधिमाह-
अप्पपाणेऽपवीयम्मि, पडिच्छन्नं ति संवुडे । समयं संजए मुंजे, जयं अप्परिसाडियं ॥ ३५॥
च्याख्या अल्पशब्दोऽमायवाची, ततश्वाल्पप्राणे-अवस्थिताऽऽगन्तुकजगमप्राणिविरहिवे उपाश्रयादाविति गम्यते ।
अल्पजे-शाल्यादिवीजर्जिते, उपलक्षणत्वात् सफलस्थावरजन्तुविकले । प्रतिच्छन्ने-उपरिप्रावरणाऽन्यिते, अन्यथा
सपावि मसात्वसंपातसंभवात् । संवृते-पार्वतः कटयुब्यादिना सङ्कटद्वारे, अटव्यां कुडगादिषु वा, अन्यथा दीनादियाचने
पानादानयोः पुण्ययन्धप्रद्वेपादिदोपदर्शनात् । समक-अन्यैः सह न त्वकाक्येय रसलम्पटतया समूहाऽसहिष्णुतया था।
पादप-साहयो तो चियत्तेणं, निमंतेज जहफामं । जइ तत्य केइ इच्छिना, तेहिं सद्धिं तु भुंजए ॥ १ ॥ गच्छस्थित-
. साधून वा प्रीत्या निमन्तयेत् यथाक्रमम् । यदि तन पेचिदिग्युस्सैः साधं तु मुजीत ॥३॥

·प्रथमं विन- याध्यय- नम् । kok.ex थीउतरा.* मामापारी पेयं । संपन:-साधुः भुशीत-अग्नीयात 'जय' ति यतमानः-सुरसुर-चपचर क-सुरुडुक-कुरुडुक-भुरुडुकादि- समानरुपन् 'अपरिसाडिय' परिमाटरहितमिति सूनार्थः ।। ३५॥ यदुक्तम्-यतमान इति तत्र वाग्यतनामाह- धानमिन सुरुति सुप ति, सुच्छिन्नं मुहढे मडे । सुणिहिए सुलहित्ति, सावज वलए मुणौ ।। ३६ ॥ न्द्रीपपिः व्याख्या-मुहां-गुष्ठ निरसितमन्नादि, मुरक-घृतपूर्गादि, इतिः-उभयनोपदर्शने, सुच्छिन्नं-शाफपत्रादि, सुहृत- गापि पिकाऽऽदिनाऽमरकादेखुनावि, मुमृत-मृताव सक्तसूपादो, मुनिधितं-मुष्ठ निष्ठा-रसमकात्मिकां गतं, सुलप्टं- मोभनमोदनादि, अगण्डोमलमुस्वादुसिस्थत्लादिना इसेवंप्रकारमन्यदपि सावधं वर्जयेद् मुनिः । यद्वा सुधु कृतं यदने- नाहराते प्रतिहत, सुपकं पूर्ववत्, मुस्छिन्नोऽयं न्यग्रोधद्रुमादिः, मुहतं कदर्यस्य धनं चौरादिभिः, सुमृतोऽयं प्रत्यनीक- भियादिः, सुनिष्टिनोऽयं प्रासादादिः, सुलष्टोऽयं करितुरगाविरिति सामान्येनेव सावयं वचो वर्जयेद् मुनिः । निरवयं तु मुख्यमनेन धर्मध्यानादि, सुपफमस ववनविज्ञानादि, मुच्छिन्नं स्नेहनिगडादि, सुहतोऽयमुत्नवाजयितुकामेभ्यो निजकेभ्यः प्रेक्षका, मुगुनमम्य पण्डितमरणेन, सुनिष्ठितोऽयं साध्वाचारे, मुलष्टोऽयं दारको व्रतग्रहगस्येत्यादिरूपं । कारणतो वा प्रपत्रपफमित्यादि यदेदपीति सूनार्थः ॥ ३६ ॥ संप्रति विनीतेतरयोरुपदेशदाने गुरोयेद् भवति तद् दर्शयितुमाह- रमा पंडिए सासं, हयं भई व वाहए। पालं सम्मइ सासंतो, गलिअस्सं व वाहए ॥ ३७ ।। व्याख्या--रमवे-अभिरवितान् भपति पण्डितान्-विनीतविनेयान् शासन-आज्ञापयन् प्रमादस्खलिते शिक्षयन् पा गुगरिति शेपः हवनिय-अवनिय भद्रं-कल्याणावह वाहक:-अश्वदमः । वालमज्ञं श्राम्यति-खिद्यते शासन , स.हि सहदुधा एवं प्रत्येषु न प्रवर्तते, वतश्चेदं कुरु इदश्च मा इति पुनः पुनस्तच्छासनेन खिद्यते । गल्यश्वमिन वाहक इति मायः ॥ ३७॥ गुगशिक्षणे पालस्वाऽभिसन्धिमाद- ॥१२॥ bXX..

·०" गया मे पवेडा मे, अफोसा य वहा य मे । कल्लाणमणुसासंतो, पाचदिहि त्ति मन्नइ ॥३८॥ न्याख्या-'पदुकाः' टपाराः 'मे' मम 'चपेटाः' करतलघाता मे 'आक्रोशाच' निष्ठुरभाषणानि मे बधाश्च' दण्डादि- पारा मे अनुशासनमिति प्रझमः । कल्याणं "अणुप्तासंतु" ति अनुशास्यमानः 'पापदृष्टिः' प्रक्रमात् कुशिष्यः 'इति' एवं मनात इति सूत्रार्थः ॥ ३८ ॥ विनीताभिसन्धिमाह- पुत्तो मे भाय नाइ त्ति, साह कल्लाण मनइ । पाचदिट्टी उ अप्पाणं, सासं दासं व मन्नइ ॥३९॥ व्याख्या-वार्थस्य गम्यमानत्वात् सुव्यत्ययाच पुनमिव भ्रातरमिय शातिमिर "मे" त्ति मां अयमाचार्योऽनु- नामीति गम्यते, 'इति' पर 'साधुः' शिष्यः कल्याण मन्यते । स हि विवेवयति शिव्या-सौहार्दादेप मां शास्ति, दुषितीतले हि मम रिमस्य परिहीयते ? ममैव त्वयंभ्रंश इति । पालस्त्वेवं किं न मन्यते ? इत्याह-पापदृष्टिस्तु' मुशिष्यः पुनः आत्मानं "सास" ति प्राकृतत्वाच्छास्यमानं दासमिव मन्यते, यथैप दासवद् मामाज्ञापयतीति सूनार्थः ॥ ३९ ॥ पिनयसर्वस्वमुपदेष्टुमाह- न फोवर आपरियं, अप्पाणं पि ण कोवए । बुद्धोपघाई ण सिया, ण सिया तोत्तगवेर्सए ॥४०॥ व्याख्यान 'कोपयेत्' कोपोपेतं कुर्याद् आचार्यम् उपलक्षणत्वादपरमपि विनयाहम् आत्मानमपि गुरुभिरतिपरु- पभापणादिनाऽनुशिष्यमाणं न कोपयेत् । यतः-मासोपवासनिरतोऽस्तु तनोतु सत्यं, ध्यानं करोतु विधातु वहि- निवासम् । प्रझरतं धरतु भैक्षरतोऽस्तु नित्यं, रोपं करोति यदि सर्पमनर्थ तत् ॥ १॥ कथश्चित् सकोपतायामपि 'घुरोपघाती' 'आचार्योपघातफत् न स्याई न भवेत् , तथा न स्यात् तुद्यते-यथ्यतेऽनेनेति तोनं-द्रव्यतः प्राजनको ·थीउत्तरा ध्यनयन्त्रे श्रीनमिच- न्द्रीयत्तिः ॥१३॥ M भाववस्तु दोषाविर्भावकं वचनमेव तद्वेपक:-किमहममीप जात्यादिदूपणं वच्मीति मार्गका प्रक्रमाद् गुरूणाम् ॥ प्रथमं विन- यदुक्तं "बुद्धोपघाती न स्यात् तत्रोदाहरणम्-केइ आयाराइअट्ठविहगणिसंपइसंपउत्ता जुगप्पहाणा बहुस्सुया पगईए याध्यय- उवसंता आयरिया अनिययविहारेण विहरिउकामा वि परिहीणजंघावला एगम्मि सन्निवेसे वुड्डावासेण 'ठिया। नम् । तत्थ सावगा 'इमेहिं भगवंतेहिं संपइ तित्थं सणाह' ति चिंतिऊण ते वयोवत्थासमुचिएहिं. निद्धमहुराऽऽहारेहिं ओस- हवत्याईहि य पइदिणं सपायरेण पडियरंति । तेसिं सीसा गुरुकम्मयाए अजोग्गयाए सुगुरुसंजोगस्स मंदयाए गुणाणु- रागस्स "तिण्हं दुप्पडियारं, तंजहा-अम्मापिउस्स भट्टिस्स धम्मायरियस्स।" इमं आगमवयणमपरिभाविता चिंतंति- 'फेधिरं कालं एस अजंगमो अम्हेहिं चारपक्खित्तेहिं व परिपालियो ? ता केणइ उवारण अणसणं गेण्हावेमो इम' ति : सावयगिहेहिंतो न किंचि पाउग्गमोसहाइ वा गेण्हति । निव्वघेण सावएहिं गिण्हाधिनता भणंति-संहणं अम्हं आयरिया कुणंति, अओ अंतपंतमाहारं भुंजंति तवं च कुर्वति । आयरियाणं पुरओ भणंति-किं करेमो अम्हे ? जइ एरिसाण वि तुम्हें आगमधराणं चिरावत्थाणेणं निचिन्ना निविवेयत्तणओ मंदधम्मा न दिति किंचि सोहणं । सावया ६ ) साविया वि 'सूरिणो संलेहणं कुणंति' त्ति सोऊणं मन्नुभरनिव्भरमाणसा सूरिसयासमुवगम्म सविसाया सगग्गयक्खरं भणंति-भयवं! सयलभुवणभावावभासमाणेहिं तिहुयणचिंतामणीहिं चिरं परमपयमुवगएहिं तित्थयरेहिं तुम्हेहिं चेव चिट्ठतेहिं सणाहं भुवणमाभाइ, तो किमयंडे चेव तुम्हे संलेहणं काउमाढत्ता ? । न य 'इमेसि अम्हे निवेयहेउ' त्ति सुविणे वि चिंतियवं, जओ सिरट्ठिया वि तुम्हे न भारकरा अम्हं, एएसि वा साहूणं । इमं च सोऊण इंगियवियाणएहिं ॥१३॥ अवगयं सूरीहि-मम सिस्सजणविलंसियमेयं, ता किं इमिणा एएसि अप्पीइहेउणा निवेयनिबंधणेण पाणधारणेण ? न खलु धम्मत्थिणा कस्सइ अंपत्तियमुप्पायणीयं भयवंतमहावीरोदाहरणमवगच्छंवेणं । इइ चिंतिऊण अदसिय- ·विचारमेय भणियं--'किभिर्र अजंगमेहि अन्हे हिं तुम्भे साहुणो य उपरोहणीया? ता वरं उत्तमपुरिसाणुचरियं उत्तमहमेव पहियजामो त्ति मडुरक्यणेहिं तेर्सि'संठविय भत्तं पयसायं । सावरहिं महंता अधिई फइ ति । इत्येवं बुद्धोपचाती न स्यादिति सूनार्थः ।।४०॥ एवं तावत् 'आचार्य न कोपयेत्' इत्युफम् । कथाचित् कुपिताय यत् सत्यं तदाह-- आयरियं कुवियं नचा, पत्तिएणपसादए । विज्झविजा पंजलिउडो, वदेजा ण पुणो त्ति य॥४१॥ व्याख्या-'आचार्यम्' गुरु 'कुपितं'सकोपं अननुशासनादिमिः-"पुरिसजाए वि तहा विणीयविणयम्मि नत्थि अमि- ओगो । सेसम्मि उ अमिओगो जणपयजाए जहा आसे ॥१॥" इत्यागमात् फूतवहिःकोपं वाऽदृष्टिदानादिना 'ज्ञात्वा' अपगम्य "पत्तिए" ति प्रीत्या सानय प्रियवचोभापणादिना न भेददण्डानुपदर्शनेन 'प्रसादयेत् प्रसाद पाहयेत् । एतदेवाह--'विध्यापयेत्' कथञ्चिदुदीरितकोपाऽनलमप्युपशमयेत् 'प्राञ्जलिपुट:' फतफरकुडालः । इत्थं कायिक मानसं प विध्यापनोपायमभिधाय याचिफ यामाह--'पदेय भूयाग, पशब्दो भिन्नक्रमः, न पुनरिति । कथंचित् घृतकोपमपि विध्यापयेत् वदेग, यथा-~भगवन् ! प्रमादाचरितमिदं मम क्षमितव्यम्, न पुनरिस्थमाचरिष्यामीति सूत्रार्थः ॥४१॥ सम्प्रति यथा निरपराधतया आचार्यकोप एव न स्यात् तथाऽऽह- धम्मज्जियं च वयहारं, बुद्धहाऽऽयरियं सया।तमायरंतो यवहारं, गरहं नाऽभिगच्छद ।। ४२॥ व्याख्या-यत्तदोर्नियामिसम्बन्धात् सुव्यत्ययाय धर्मेण क्षान्त्यादिना अर्जित:-उपार्जितः, न हि क्षान्यादिधर्म- विरहित इमं प्राप्नोति । 'चः' पूरणे, यः 'यवहारः' प्रत्युपेक्षणादितिकर्तव्यतारूपः 'धुर्वैः' अवगततत्त्वैः 'आचरित' "पुररजातापि राया मिनीतविनये नास्लसियोगः । शेपे स्वाभियोगो, जनपदजाते यथाऽश्वे ॥१॥"

·प्रथमं विन-
याध्यय-
नम्।
सयितः 'सदा सवकालं तमाचरन् 'व्यवहारं विशेपेणापहारकारिणम्, अोपत्त्या पापकर्मणः 'गहीं' अविनीतोऽय-
धाउत्तरा-
ध्ययनमन्ने मित्येवंविधां निन्दा नाभिगच्छति' न प्राप्नोति यतिरिति गम्यत इति सूत्रार्थः ॥ ४२ ॥ किं बहुना
धीनमिच मणोगतं यक्षगतं, जाणित्ताऽऽयरियस्स उ । तं परिगिज्झ वायाए, कम्मुणा उववायए ॥४३॥
न्द्रीयत्तिः
व्याख्या-मनसि-चित्ते गतं-स्थितं मनोगतम् तथा वाक्यगतं कृत्यमिति शेपः 'ज्ञात्वा' युवा 'आचार्यस्य' गुरोः,
तुशब्दः कायगतकत्यपरिग्रहार्थः, तं मनोगतादि 'परिगृह्य' अङ्गीकृत्य 'वाचा' वचसा इदमित्थं करोमीत्यादि, केन ? 'कर्मणा'
॥ १४॥
क्रियया तनिर्वर्तनात्मिकया 'उपपादयेत्' विदधीतेति सूत्रार्थः ॥४३॥ स चैवंविनीतविनयतया यादृक् स्यात् तदाऽऽह--
वित्ते अचोइए निचं, खिप्पं हवइ सुचोदए । जहोवइदं सुकयं, किचाई कुबई सया ॥४४॥
व्याख्या-वित्तः' विनीतविनयतयैव सकलगुणाश्रयतया प्रतीतः, "अचोइउ" त्ति यथा हि बलवद्विनीतधुर्यः प्रतो-
दोत्क्षेपमपि न सहेत कुतोऽधःपतनम् ? एवमयमनुक्त एव प्रतिप्रस्तायं गुरुकृत्येपु प्रवर्तते अतः 'अचोदितः' अप्रेरितः 'नित्य
सदा न कदाचिदेव । स्वयं प्रवर्तमानोऽपि प्रेरितोऽनुशयवानपि स्यादिति कदाशङ्कापनोदायाऽऽह-'क्षिप्रं' शीघ्रं भवति
सति 'मुचोदके शोभने प्रेरयितरि गुराविति गम्यते, 'यथोपदिष्टं उपदिष्टानतिक्रमेण 'सुकृतं' सुष्टुकृतं यथा भवति
एवं कृत्यानि 'करोति' निर्वतयति 'सदा सर्वदेति सूत्रार्थः ॥ ४४ ॥ सम्प्रत्युपसंहर्तुमाह-
नचा नमइ मेहावी, लोए कित्ती से जायइ । भवइ किच्चाणं सरणं, भूयाणं जगई जहा ॥४५॥
व्याख्या-'ज्ञात्वा' अनन्तरोक्तमखिलमध्ययनार्थमवगम्य 'नमति' तत्तत्कृत्यकरणं प्रति प्रहीभवति 'मेधावी' मर्यादा-
वर्ती । तद्गुणं वक्तुमाह-लोके 'कीर्तिः' 'मुलन्धमस्य जन्म, निस्तीर्णरूपो भवोदधिरनेन' इत्यादिका 'से' तस्य जायते'
॥१४॥

·मापी । समग म एप भपति 'त्यानां उचितानुप्टानानां फलुपान्तःकरणवृत्तिमिरविनीतविनेयरतिदूरमुत्सादितानां 'भार' भाभा, भूगानां प्राणिनां 'जगती' पृथ्वी यथेति सूनार्थः ॥ ४५ ॥ ननु विनयः पूज्यप्रसादनफलः, ततोऽपि गरिनगप्यते ? इत्याह- पुन्ना जस्स पसीयंति, संयुद्धा पुषसंधुया । पसन्ना लाभइस्संति, विउलं अट्ठियं सुयं ॥ ४६॥ च्याख्या-'पूमाः' आचार्यादयः 'यम्य शिक्षकम्य 'प्रसीदन्ति' सन्तुप्यन्ति 'संयुद्धाः' सम्यगवगततत्त्वाः, पूर्व-पाच- गाविसमारनो न तु याचनारिकाल एव, तत्कालविनयस्य शतप्रतिक्रियारूपत्वेन तथाविधप्रसादाजनकत्वात् , संस्तुताः- विपिरत्वेन परिचिताः सम्पर म्तुता या सद्भरागुणोत्कीर्तनादिमिः पूर्वसंस्तुताः, 'प्रसन्नाः' सप्रसादाः 'लामयिष्यन्ति' प्रापयिष्यन्ति, विपुले' विस्तीर्ण अर्थ:-मोक्षः स एव प्रयोजनमस्पेत्यर्थिकं 'श्रुतं' अगोपागादिभेदमागमम् , अनेन पूज्य- प्रमादम्पानलरफलं भुनगुकं, व्यवहितफलं तु मुकिरिति सूनार्थः ॥ ४६ ॥ सम्प्रति श्रुतावाप्तो तस्यैहिकं फलमाह- स पुनसत्थे सुपिणीयसंसए, मणोई चिट्ठा कम्मसंपया । तयोसमायारिसमाहिसंधुढे, महजुई पंचवयाइँ पालिया ॥४७॥ व्याख्या-'म इति शिष्यः प्रमादितगुरोरधिगतश्रुतः 'पूज्यशाखः' श्लाघ्यशास्त्रः विनीतस्य हि शास्त्रं विशेषेण सर्वत्र पृश्यते । मुलु-अतिशयेन पिनीतः-अपनीवः प्रसादितगुरुणैव शास्त्रपरमार्थसमर्पणेन संशयः-सूक्ष्मपदार्थविषयः सदेदो चम्म म मुविनीतसंशयः, मनसः-चेतसः प्रस्तावाद् गुरुसम्बन्धिनो रुचिः-अमिलापोऽस्मिन्निति मनोरुचिः 'विप्ठति' आले, विनयाधिगतशाम्रो हि न कश्चिद् गुरूणामप्रीतिहेतुर्भवति । कया हेतुभूतया मनोरुचिः ? कर्म-क्रिया दशविध- पालमामाचारीप्रभृतियतिकर्तव्यता तस्याः संपत् संपन्नता कर्मसंपत् तया । तपसः-अनशनादेः सामाचारी-समा- ·- ध्ययनमूने श्रीपतिः चरणं समापिः-चेतसः स्वास्थ्य ताभ्यां संवृतः-निरुद्धाश्रयः तपासामाचारीसमाधिसंवृतः । महती द्युतिः-सपस्तेजो प्रथम विन- यस्य स तथा भवतीति गम्यते । किं कृत्वा ? 'पंचप्रतानि प्राणातिपातविरमणादीनि पालयित्वा' निरतिचारं संस्पृश्येति सूनार्यः ।। ४७ ॥ पुनरस्यैवैहिकमामुष्मिकं च फलं विशेषेणाह---- नम् । स देवगंधधमणुस्सइए, चइच देहं मलपंकषयं । सिद्ध वा हवइ सासप, देवे याउप्परए महिहिए त्ति घेमि ॥ ४८॥. व्याख्या-'स:' ताग्विनीतविनयः देवैः-वैमानिकज्योतिष्कः गन्धर्वैश्व-गन्धर्षनिकायोपलक्षितय॑न्तरभवनपतिमिः मनुष्यैः-महाराजादिमिः पूजितः-अर्चितो देवगन्धर्वमनुष्यपूजितः, 'सक्त्वा' अपहाय 'देहं शरीरं "मलपंकपुवयं" ति मलपो-रक्तशुक्रे तत्पूर्वकं-तत्प्रथमकारणम् , सिद्धो वा भवति 'शाश्वतः' सर्वकालावस्थायी, न तु परपरिकल्पिततीर्थनि- कारतः पुनरिहागमवान् । सायशेपकर्मवास्तु देवो वा भवति, 'अल्परजाः' प्रतनुवध्यमानकर्मा, महती-विकुर्वणादिरूपा तृणामादपि हिरण्यकोटिरित्यादिरूपा वा ऋतिरस महर्द्धिकः । उक्तञ्च "छउँमत्यसंजयाणं, उववाउफोसओ उ सचढे । सोहम्मम्मि जहन्नो अविराहियसंजयाणं तु ।। १६” 'इति:' परिसमाप्ती, प्रवीमि गणधरागुपदेशेन न तु स्वोत्क्षयेति ॥४८॥ . ।१५॥ XXXXXXXXX ॥ इत्युत्तराध्ययनटीकायां विनयभुताख्यं प्रथममध्ययनम् ।। "मस्यसंपताना उपपात उस्कृष्टवस्तु सर्वार्थे । सौधर्मे जघन्योऽविराषितसंयताना तु॥" .

·अथ द्वितीयं परीपहाध्ययनम् । DONOCOCC00- व्यारयातं विनयभुताख्यं प्रथममध्ययनम्, इदानीं द्वितीयमारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः--इहानन्तराध्ययने विनयः सप्रपञ्च उक्तः, स च किं स्वस्थावस्थैरेव समाचरितव्यः ? उत परीपहमहासैन्यव्याकुलितमनोभिरपि ? उभया- वस्थैरपीति घूमः । अथ क एते परीपहाः ? इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्यास्य परीपहाऽध्ययनस्य व्याख्या प्रस्तूयते । तस्य चेदमादिसूत्रम्-- सुयं मे आउसं! तेणं भगवया एवमक्खायं-इह खलु बावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेड्या, जे भिक्खू सोचा नचा जिचा अभिभूय भिक्खायरियाए परिव- यंतो पुट्टो नो विहपणेज्जा ॥ व्याख्या-'श्रुतम्' आकर्णितं 'मे' मया, 'आयुष्मन् !' इति शिष्यामत्रणम्, इदश्च सुधर्मस्वामी जम्बूस्वामिनं प्रत्याह-'तेने ति त्रिजगत्प्रतीतेन 'भगवता' अष्टमहाप्रातिहार्यरूपसमप्रैश्वर्यादियुक्तेन 'एवं' अमुना वक्ष्यमाणप्रकारेण 'आख्यातं सकलजन्तुभाषाभिव्यात्या कथितम् । उक्तञ्चदेवा दैवीं नरा नारी, शबराश्चापि शावरीम् । तिर्यश्चोऽपि हि तरची, भेनिरे भगवद्गिरम् ॥ १॥ किमाख्यातम् ? अत आह-इहैव' प्रवचने खलुशब्दस्यावधारणार्थत्वाद् द्वाविंशतिः परीपहाः सन्तीति गम्यते । यदि वा "आवसंतेणं" ति मयेत्यस्य विशेपणम् , ततः 'आवसता' आगमोक्तमर्यादया वसता ·श्रीउत्तरा- ध्ययनमूने श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः द्वितीय परीपहा- ध्ययनम् । गुरुकुलवास इति गम्यते, अनेन गुरुकुलपास एव सर्वथा वस्तव्यमित्याह । उकञ्च-नाणस्स होइ भागी, थिरयरओ दसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाए, गुरुकुलवासं न मुंचंति ॥ २॥ यदुक्तं भगवताऽऽख्यातं द्वाविंशतिः परीपहाः सन्ति' इति तत्र कि भगवताऽन्यतः पुरुपविशेषात् स्वतो वा अवगताः ? इत्याह--'श्रमणेन' तपस्विना भगवता' महा- वीरेण वर्द्धमानस्वामिना 'काश्यपेन' काश्यपगोत्रेण "पवेइय"त्ति सूरत्वात् प्रकर्षणोत्पन्नकेवलज्ञानतया स्वयं साक्षात्कारित्व- लक्षणेन ज्ञाताः । ते च कीदृशाः ? इसाह-~यान परीपहान् 'भिक्षुः साधुः 'श्रुत्वा' आकर्ण्य गुर्वन्तिक इति ग़म्यते, 'सात्वा यथारदवबुध्य 'जित्वा' पुनः पुनरभ्यासेन परिचितान विधाय 'अभिभूय' सर्वथा तत्सामर्थ्यभुपहत्य 'मिक्षा- चर्यायां' भिक्षाटने 'परिव्रजन्' समन्ताद् विचरन् 'स्पृष्टः' आश्लिष्टः प्रक्रमात् परीपहैरेव, 'नो' नैव विनिहन्येत' संयम- शरीरोपपातेन विनागं प्राप्नुयात्, उदीयन्ते हि भिक्षाटने प्रायः परीपहा इति तद्ग्रहणम् । उक्तञ्च-"मिक्सायरियाए चावीसं परीसहा उदीरिजति" इति । उक्त उद्देशः, पृच्छामाह- कयरे ते खलु यावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेइया । जे भिक्खू सोचा णचा जिचा अभिभूय भिक्खायरियाए परिवयंतो पुढो णो विहाणेजा? ॥ व्याख्या-कतरे' किनामानः 'ते' अनन्तरसूत्रोद्दिष्टाः, 'सलुः' वाक्यालकारे, शेपं प्राग्वदिति । निर्देशमाह- इमे खलु ते वावीसं परीसहा समणेणं भगवया महावीरेणं कासवेणं पवेइया। जे भिक्खू सोचा णचा जिचा अभिभूय भिक्खायरियाए परिचयंतो पुट्ठो णो विहाणेजा। , “ज्ञानस्य भवति भागी, स्थिरतरको दर्शने चारित्रे च । धन्या यावत्कथं, गुरुकुलवासं न मुश्चन्ति ॥ २॥" ६ ।।१६॥

·व्याख्या--'इमें अनन्तरं वक्ष्यमागत्वाद् हूँदि परिवर्तमानतया प्रत्यक्षाः 'ते' इति ये त्वया पृष्टाः, शेपं प्राग्वत् । तंजहा-दिगिंछापरीसहे १ पिवासापरीसहे २ सीअपरीसहे ३ उसिणपरीसहे ४ दसमसय- परीसहे ५ अचेलपरीसहे ६ अरइपरीसहे ७ इत्थीपरीसहे ८ चरिआपरीसहे ९ णिसीहिआपरी- सहे १० सिजापरीसहे ११ अफोसपरीसहे १२ वहपरीसहे १३ जायणापरीसहे १४ अलाभपरीसहे १५ रोगपरीसहे १६ तणफासपरीसहे १७ जल्लपरीसहे १८ सफारपुरकारपरीसहे १९ पण्णापरी- सहे २० अपणाणपरीसहे २१ सणपरीसहे २२ ॥ व्याख्या-तद्यथा' इत्युपन्यासार्थः । दिगिच्छा-देशीपरिभाषया बुभुक्षा, सैवात्यन्तव्याकुलताहेतुरप्यसंयमभीरुतया आहारपाकमासुकानेपणीयमुक्तिवाञ्छाविनिवर्त्तनेन परि-समन्तात् सह्यत इति परीपहो दिगिंच्छापरीपहः । पिपासा- तृष्णा सैय परीपहः पिपासापरीपहः, एपमन्यत्राऽपि । नवरं शीतं-शीतस्पर्श, उष्णं-निदापादितापात्मकं, दंशमशकाः- प्रतीताः यूपानुपलक्षणं चते, अचेलं-चेलाभावी जिनकल्पिकादीनाम् अन्येपां तु भिन्नम् अल्पमूल्यञ्च चेलमप्यचेलम्, रंतिः-सयमविषया धृतिः तद्विपरीता त्वरतिः, स्रो-रामा सैव तद्गतरागहेतुगतिविभ्रमेगिताकारविलोकनेऽपि तदमि- लापनिवर्तनेन परीपामाणत्वात् परीपहः स्त्रीपरीपहः, 'ची-प्रामानुप्रामविहरणात्मिका, नैधिकी-३मशानादिका खाध्यायभूमिः, शय्या-उपाश्रयः, आक्रोश:-सत्यभाषणात्मकः, वैधः-ताडनं, याचना-प्रार्थना, अलोभः- अमिलपितविपयाऽप्राप्तिः, रोग:-- कष्टादिरूपः, तृणस्पर्शः-दर्भादिस्पर्शः, जैल्ल:-मलः, संत्कार:-वस्त्रादिमिः पूजनं पुरस्कार:-अभ्युत्थानाऽऽसनादिसपादनम्, प्रज्ञा-स्वयंविमर्शपूर्वको वस्तुपरिच्छेदः, ज्ञानं-मत्यादि तदभावस्तु ·श्रीउत्चरा- भ्ययनगरे श्रीनेमिच- न्द्रीयवृत्तिः द्वितीयं परीपहा ध्ययनम् । ॥१७॥ अज्ञान, दर्शन-सम्यग्दर्शनं तदेव क्रियादियादिनां विचित्रमतश्रवणेऽपि सम्यक् परिपह्यमाणं परीपहो दर्शनपरीपहा ।। इत्यं नामतः परीपहानमिधाय नानेव स्वरूपतोऽनिधित्सुः सम्बन्धार्थत्वमाह- परीसहाणं पविभत्ती, कासवेणं पवेइया । तं भे उदाहरिस्सामि, आणुपुधिं सुणेह मे ॥१॥ व्याख्या-परीपहाणाम्' अनन्तरोतानां 'भविभक्तिः' पृथक्स्वरूपतारूपः प्रविभागः 'काश्यपेन' महावीरेण 'प्रवेदिता प्ररूपिता, नां "भे" भवतां 'उदाहरिप्यामि' प्रतिपादयिष्यामि 'आनुपूर्यो' क्रमेण शृणुत 'मे' मम प्रक्रमादु- दाहरत इति सूत्रार्थः ॥ १ ॥ इह पाशेपपरीपहाणां क्षुत्परीपह एव दुःसहः, उक्तञ्च-"पथसमा नस्थि जरा, दारिद्द- समो य परिभवो नत्थि । मरणसम नत्थि भयं, खुहासमा वेयणा नत्थि ॥१॥” इति आदितस्तमाह- दिगिंछापरिगए देहे, तवस्सी भिक्खू थामीण छिंदे ण छिंदावए, न पए न पयावए ॥२॥ व्याख्या-दिगिंछापरिगते' क्षुधाव्याप्ते 'देहे' शरीरे सति 'तपस्वी' विकृष्टाष्टमादितपोऽनुष्ठानवान् 'मिनु:' यतिः 'स्थामवान संयमे वलयान् न छिन्द्यात् खयं, न छैद्यदन्यैः फलादिकमिति शेपः, तथा न पचेत्, न चाऽन्यः पाश्चेत्, उपलक्षणत्याच नान्यं छिन्दन्तं पचन्तं वाऽनुमन्येत; तत एव न स्वयं क्रीणीयाद् नाऽपि फ्राययदन्यैः न चापरं फ्रीणन्तमनुमन्येत, क्षुत्पीडितोऽपि न नवकोटिशुद्धिवाधां विधत्त इतिभाव इति सूत्रार्थः ॥ २॥ किञ्च- कालीपचंगसंकासे, किसे धमणिसंतए । मायने असणपाणस्स, अदीणमणसो चरे ॥३॥ , पयः समा नाति जरा, दारिद्रासमश्च परिभवो नास्ति । मरणसमं नास्ति भय, क्षुधासमा वेदना नास्ति ॥ ॥ ॥१७॥ 7 ·XX ग्यारया-फालीपयंगसंगसें" ति प्राप्तत्वात् 'कालीपर्घसंकाशाङ्गः' तपःकर्पितवया काजवापर्वसदृशयाहु- मारा:, अत एप 'पृशः' छसतनुः, 'धमनीसन्ततः' शिराव्याप्त:, एवंविधावस्थोऽपि 'मानज्ञः' परिमाणवेदी नीलोल्यादधिरोपभोगी, फस? इति आह-अशनम्-ओदनादि पानं-सौवीरादि तयोः समाहारेऽशनपानं तस्य "अदीनमनाः' अनापुलचित्तः 'चरेत्' संयममार्गे यायात् । इदमुक्तं भवति अविवाधितोऽपि क्षुधा नवकोटीसुद्ध- मप्पाहारगपाप्य न लौस्यतोऽतिमात्रोपमोजी नद्माप्तौ वा न देन्यवानित्येवं क्षुत्परीपहः सोढो भवतीति सूत्रार्थः ॥३॥ उदाहरणमत्र--तेणं फालेणं तेणं समाएणं उजेणीए नयरीए हथिमित्तो नाम गाहावई । तस्सऽश्चंतवल्लहा भन्ना अयंडे पेय कालं गया। तओ सो 'अहो ! असारया संसारस्स, अणिचया जीवलोयस्स, खणभंगुरतणं पियसं- जोगरा, धम्मो चेवेत्य सरणं' ति वेरग्गमुवगओ हथिभूइनामेण दारगेण सह पवइओ । ते य अन्नया कयाइ उजेणीमो साइहि समं भोगकडं नयरं पस्थिया । अडविमझे य वचतो सो संतो पायतले विद्धो सयकाए, पेवणार न सफेइ पयं पि गंतु, भणिया य तेण साहुणो-वचह तुन्भे, नित्थरह कंतारं, अयं महादुक्खेण अभिभूओ न तरामि गंतु, पगक्सामि एत्येय भत्तं । साहूहिं भणियं-वहिस्सामो वारएण तुम अम्हे, मा करेसु विसायं ति, गिलाणवेयावश्चमेवेत्थ पवयणे सारं, “जो गिलाणं जाणइ सो मं दंसणेणं पडिवाई" त्ति भगवंतवय- णाओ। तेण भणियं-'एवमेय, तहावि कारपत्तो चेव अहं, ता मा तुन्भे निरत्ययं मम पहणेण परिकिलिस्सह, मा मणसंतावमुघहह' ति भणिऊण सामिऊण य साहुणो कयमणसणं । लग्गिऊण निव्वंघेण न जुत्तमेत्य बहुसाव- याइउपदवपउरे अरने चिरमवत्थाणं ति पेसिया सधे साहुणो ! ठिओ, अप्पणा एगाए गिरिकंदराए । पट्ठिया सागुणो । सुइओ संतयमोहेण निच्छइ गंतुं । सो तेहिं वला नीओ। जाहे दूरं गओ ताहे वीसंभेऊण साहुणो सचे EXA ·- श्रीउत्तरा ध्ययनसूर द्वितीय परीपहा- ध्ययनम्। . न्द्रीपतिः ॥१८॥ पमोनिगतो आगो संतयसगासं । संतगेण भणियं-हा! न सोहणं कयं जं तुममेस्थमागओ, मरिहिसि तुम पि छुहा- इपरथयो । बुझ्गेण भणियं-- होइ त होउ, मए तुह सयासे चिहियचं । सो पिधेरो तदिवसं चेव वेयणडो पंचन- मोकारगरो समाहीए कालगओ। खुइओ न चेर जाणइ कालगयं । सो देवलोए उववन्नो । पच्छा तेण ओही पउत्तो- कि मया दत्तं वा चिन्नं या तयाइ ? जाव सरीरं पेच्छइ खुइयं च । सो खुट्टास्स अणुकंपाए तं चैव सरीरमणुपविसित्ता बुद्गेण मा उल्लवेइ, भणियं च-पुत्त! वर भिक्साए । सो भणइ-कहि ? । तेण भन्नइ~~-एएसु धवनग्गोहाइपायवेसु तनिवासिणो जणा तव मिक्सं दाहिति । 'तह' त्ति भणि सो गओ धम्मलाभेइ रुक्खहेढेसु । तओ सालंकारो दत्यो निग्गन्टि भिक्सं देइ । एवं दिवसे दिवसे मिक्सं गिण्हतो अच्छिओ, जाव ते साहुगो तस्मि देसे दुभिक्खे जाए पुणो नि उज्जेणिदेसमागच्छंता तेणेव मग्गेण आगया बीए संवच्छरे, जाव ते तं खुड्डगं पेच्छंति । पुच्छिओ वत्तं मणइ, गंतो वि अच्उइ । कहिओ य भिक्सालाभो, गया साहुणो, जाव सुकं सरीरगं पेच्छंति, नायं--देवेण होइऊण अणुकंपा फयलिया होहि त्ति--रातेण अहियासिओ परीसहो न खुडेण । अहवा खुड्डगेण वि अहियासिओ, जओ न तस्स एवं भारो-जहा हं न रहित्सामि भिसं, तओ फलाई गिहिस्सं । पच्छा सो साहूहिं खुडओ नीओ । यथा च ताभ्यामयं परीपहः मोढलया साम्प्रतं मुनिभिरपि सोढव्य इति तात्पर्यार्थः । उक्तः क्षुत्परीपहः ॥ एनं च विपहमानस्य न्यूनरुक्षितया एपणीयाऽऽहाराय पर्यटतः श्रमादेः पिपासा स्यात् सा च सम्यक् सोढव्येति तत्परीपहमाह- तो पुढो पिवासाप, दोगुंछी लज्जसंजए। सीओदगं न सेवेजा, वियडस्सेसणं चरे ॥४॥ व्याख्या-'ततः' मुत्परीपहात् 'स्पृष्टः' अभिद्रुतः पिपासया 'जुगुप्सी' सामादनाचारस्य जुगुप्सकः लजायां- मंयने सम्यग यतते लजासंयत: 'शीतोदक' वरूपस्थजलं 'न सेवेतन पानादिना भनेत, किन्तु "वियडरस" ति विकृतस्य ·Xeyaka यहपादिना पिफार प्रापितस 'एपणाम्' एपणासमिति 'चरेत्' पुनः पुनः सेवेत । किमुक्तं भवति ?-एकवारमेपणाया अमुशायपि न पिपासाविरेकतोऽनपणीयं गृहंस्तामुहत्येदिति सूनार्थः ॥ ४॥ किञ्च- छिन्नावाएसु पंथेसु, आउरे सुपिवासिए । परिसुफमुहद्दीणे, तं तितिक्खे परीसहं ॥५॥ व्याख्या-'विमापातेपु' अपगतजनसमारेषु 'पथि'' मार्गेपु गच्छन्निति गम्यते, 'आतुरः' अत्यन्ताकुलतनुः, किमि- ति? यतः मुष्ठ-अतिशयेन पिपासितः-पितः सुपिपासितः, परिशुप्फमुखः-विगतनिष्ठीवनतयाऽनावदनः स यासाव- दीना परिगुप्फगुसादीनः, 'त' तृट्परीपई 'तितिक्षेत' सहेत । अयमर्थः-विविक्तदेशस्थोऽप्यत्यन्तपिपासातोऽस्वास्थ्य- मुपगतोऽपि च नोपविधिमुल्झयेत् ततः पिपासापरीपहोऽध्यासितो भवतीति सूनार्थः ॥ ५॥ दृष्टान्तमाह-उजेणी नयरी, तत्थ धणमित्तो नाम वाणियओ, तस्स पुत्तो धणसम्मो नाम । सो धणमित्तो पुत्तेण सह पपइओ। अन्नया य ते साहू विहरता मज्झण्हसमए एलगच्छपुरपहे पट्ठिया । सो वि खुट्टओ तिसाए अमिभूओ सणियं सगियमेइ । सो वि से संतो सिणेहाणुरागेण पच्छओ एइ । साहुणो वि पुरओ वचंति । अन्तरा प नई समावष्ठिया । संतरण भणियं-एहि पुत्त!, पियसु पाणियं, नित्थरेसु आवई, पच्छा आलोएज्जासि । सो न इन्टइ । संतो नई उत्तिन्नो, .चिंतेइ य--'ओसरामि मणागं जावेस खुडओ पाणियं पियइ, मा ममाऽऽसंकाए न पाहि' ति एगते पडिच्छइ, जाव खुशे पत्तो नई । ददघयाए सत्तसारयाए | पीयं । अन्ने भणति-'अईव वाहिओ हं तं पिनामि पाणियं, पच्छा गुरुमूले पायच्छित्तं पडिकजिस्सामि' त्ति उक्सित्तो जुलंजली । अह से चिंता जाया- पहमेए हलाहलए जीये पियामि ? । जो एकम्मि उद्गपिंदुम्मि, जे जीवाजिणवरेहिं पन्नत्ता । ते पारेक्यमेत्ता, , एमिदकपिन्दी, ये जीपा जिनवरैः प्रशताः । ते पारापतमात्रा, जम्बूद्वीपे, न मायेयुः ॥1॥ - ·श्रीउत्तरा ध्ययनरते श्रीनमिच. न्द्रीयचिः प्रथमं विन- याध्यय- नम्। ॥ १९॥ जंबुरी ण माएजा ॥१॥ जय जलं तत्य वर्ण, जत्य वर्ण तत्य निच्छिओ तेऊ । तेऊ वाउसहगओ, तसा य पग्रक्यया चेव ॥ २ ॥ ता इंतूण परप्पाणे, अप्पाणं जो करेइ सप्पाणं । अप्पाणं दिवसाणं, करण नासेइ सप्पाणं |॥ ३॥ अइसंविग्गेण न पीयं, उत्तिन्नो नई, आसाए छिन्नाए नमोकारं झायतो मुहपरिणामो कालगओ देवेमु उववन्नो। ओही पउत्तो जाय बुइगसरीरं पासइ, तहिमणुपविट्ठो संतमणुगरछइ । खतो वि 'एई' ति पत्थिओ । पच्छा देवेण अणुकंपाए साहूण गोकुलाणि विउधियाणि । साहू वि तासु वइगासु तकाईणि गिण्हति । एवं वइयापरंपरएण जणवयं पत्ता । पच्छिमाए वइयाए देवेष विटिया पैम्हुसाविया जाणायणनिमित्तं । एगो य साहू नियत्तो तयवत्थं पेच्छइ विदियं, नत्यि यइया । आगंतूण साहिवं तेण । पच्छा नापं तेहिं 'साविधं ति, एत्यंतरे देवेण साहू चंदिया, खतो न पंदियो । तेहिं पुच्छिओ-किमेयं न वंदसि । तो सघं परिकहेइ नियवइयरं, भणइ य-~-अहं एएण परिचत्तो, पयलोवेण दोग्गईए भायणं कओ आसि 'तुममेयं पाणियं पियाहिं' त्ति जंपतेण । जइ तं पाणियं पियंतो तो संसार भमंतो। देषो पठिगओ । एवमहियासियधं ॥ उक्तः पिपासापरीपहः । क्षुत्पिपासासहनकदर्थिततनोनितरां शीतकाले शीतसंभय इति तत्परीपहमाह- चरंसं विरयं लूह, सीतं फुसइ एगया। नाइवेलं मुणी गच्छे, सोचा णं जिणसासणं ॥ ६॥ व्याख्या-'परन्त प्रामानुपाम मुक्तिपथे वा व्रजन्तं 'विरतं सावद्ययोगाद निवृत्तं "लूह" ति स्नानस्निग्धोजनादि- , यम जर्स वन बन, या पनं तत्र निश्रितं तेगः । तेजो वायुसहगतं, असाच प्रत्यक्षका एवं ॥२॥ २ सादरया परमाणान् , भारमानं यः करोति सप्राणम् । अरपानां दिवसानां, कृते नाशयति स्वात्मानम् ॥ ३ ॥ विखारिता। ४ देयका अनुग्रह-सामिप्यम् । ॥१९॥ ६ ·परिहारेण रूमं शीत हिमं 'स्पृशति' पमिद्रयति एकदा' शीसकालादौ । ततः किम् ? 'न' नैव 'अतिवेले वेलां- म्याम्यागारिसमयामिफामविक्रम्य 'शीवेनाभिभूतोऽहम्' इति 'मुनिः' साधुः गच्छेत् स्थानान्तरमभिसत्, ध्रुत्वा निवि पापपालशरे 'निनसासनं जिनागमं 'अन्यो जीयोऽन्यश्च देहः, तीव्रतराश्च नरकादिषु शीतवेदनाः प्राणि- निरनुभूतपूर्वाः' इत्यारिकमिति सूत्रार्यः ॥ ६ ॥ अन्यथ- न मे निवारणं अधि, छवित्ताणं न विनइ । अहं तु अगि सेवामि, इइ भिक्खू न चिंतए ॥७॥ व्याख्या- 'मैं मम निवारण' शीतवातादेर्निवारकं सौधादि 'अस्ति' विद्यते, "छवित्ताणं" त्वक्त्राणं वस्त्र- फम्पलादि न विद्यते, अतोऽहं 'तुः पुनरर्थः, तद्भावना चेयं-येषां निवारणं छवित्राणं वा समस्ति ते किमित्यामि सेवेयुः ? अहं तु तदभावादग्राणस्तत् किमन्यत् करोमि ? इत्यामि सेके इति मिक्षुः 'न चिन्तयेत् न ध्यायेत् । चिन्ता- निपेक्षेन सेयनं दूरापास्तमिति सूत्रार्यः ।। ७ ॥ उदाहरणमाइ-रायगिहे नयरे चत्तारि वयंसा वाणियगा सहवाहिया । ते भद्दवाहुस्स अंतिए धर्म सुधा पवाया। से मुर्य यहुप अहिनित्ता दढसत्ता एगस्तविहारपडिमं पडियन्ना । ते य समावत्तीए विहरता पुणो वि रायगिह नयरं संपत्ता। हेमंतोय तया यहाजो य फेरिसो?-याइंति दंतवीणं, दरिहिणो जत्थ कंपिरसरीरा। सघसिलीभूयजला, जायंति सरा निरयणीमु ॥ १ ॥ जत्य अइसीयमारुयनिहया सउणाइणो विणस्संति । पुप्फफलदलसमिद्धा, मुकंति दुमा वि सहस ति ॥२॥ ते य मिरगयरिय काउं तइयाए पोरिसीए पडिनियत्ता । तेसिं च वेभारगिरितेण गंतचं । तत्थेंगस्स गिरिगुहादारे 1 पादपति वनवीगी, दरिद्रिणो या कम्पशरीराः । सर्वशिलीभूतजलानि, जायन्ते सरांस्यपि रजनीपु ॥१॥ ३ पत्राऽनिशीमारगनिहताः पुनादिका विनश्यन्ति । पुष्पफलदलसमृद्धा, शुष्यन्ति दुमा अपि सहसेति ॥ २॥ Exaxay ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयवृचिः नम् । ॥२०॥ चरिमा पोरिसी ओगाढा । सो तत्थेव ठिओ । वीयरस णयरुजाणे, तइयस्स उजाणसमीवे, चउत्थरस नयरभासे चेव, प्रथमं विन- ते तत्थेव ठिया । तेसिं कप्पो एस-~-जत्थ चरिमा पोरिसी ओगाहइ तत्थेव पडिमाए ठाइयो । तत्थ जो गिरिगुहन्भासे याध्यय- तस्स निरायं सीयं । सो गिरिमारुएण वेविरसरीरो वि मंदरोध मणसा निप्पकंपो सम्म सहतो रयणीए पढमे चेव जामे कालगओ। उजाणत्थो वीए, उज्जाणसमीवत्यो तइए, जो नगरभासे तस्स नगरुण्हाए न तहा सीयं, तेण स चउत्थे जामे कालगओ । सो वि देवलोगे उवयन्ना । एवमन्नेहिं वि सम्ममहियासेयचं, जहा तेहिं अहियासियं ॥ इदानीं शीत- विपक्षमुष्णमिति यदि या शीतकाले शीतं तदनन्तरं प्रीप्मे उष्णमिति तत्परीपहमाह- उसिणप्परियावेणं, परिदाहेण तजिए। प्रिंसु वा परितावेणं, सायं नो परिदेवए ॥८॥ व्याख्या-उष्णम्-उष्णस्पर्शवद् भूरेणुशिलादि तत्परितापेन ,तथा 'परिदाहेन' पहिःस्वेदमलाभ्यां पसिना वा अन्तश्च तृष्णाजनितदाघस्वरूपेण 'तर्जितः' अत्यन्तपीडितः तथा प्रीष्मे वाशब्दात् शरदि वा 'परितापेन रविकिर- णादिजनितेन तर्जित इति योज्यम्, 'सात' सुखं प्रतीति शेपः, 'नो परिदेवेत् 'हा! कदा शीतकालः शीतांशुकरकलापा- दयो वा मम सुसोत्पादकाः संपत्स्यन्ते' इति न प्रलपेदिति सूनार्थः ॥ ८॥ उपदेशान्तरमाह- उण्हाहितत्तो मेहावी, सिणाणं नो विपत्थए। गायं नो परिसिंचिज्जा, ण वीएजा य अप्पयं ॥९॥ व्याख्या-उष्णाभितप्तः 'मेधावी' मर्यादावर्ती 'मान' जलाभिषेकं "नो वि पत्थर" त्ति 'नो' नैव 'प्रार्थयेदपि ॥२०॥ अमिळपेदपि । किं पुनः कुर्यात् ', अपेः भिन्नकमत्वात् तथा गात्रं' देहं 'नो परिपिश्चेत्' न सूक्ष्मोदकविन्दुभिरार्दी- कुर्यात् , न वीजयेच्च तालवृन्तादिना, अल्पकमपि किं पुनर्वहु । स्वार्थे क इति सूत्रार्थः ॥९॥ ३

·-
श्रीउत्तरा-
ध्ययनमूने
न्द्रीयवृत्तिः
नम्।
॥ २१॥
अरहन्नओ' । एवं विलवंती यंती जं किंचि द९ 'एस अरहन्नउ' ति हरिसमुबहती दिहा अन्नया तेण ओलोयण प्रथम विन-
गएण अरहन्नएण पञ्चमिन्नाया । तयवत्थं पेच्छिऊण संवेगमुवगओ।वितियं च गेण--अहो में अहम्नया! अहो मे अक 'याध्यय-
नकारित्तणं! एरिसम्मि वसणे पाडिया जणणी, वयलोवेणं संसारमायणं कओ अप्पा । किञ्च-हिए. निणाण आणा,
चरियं मम एरिसं अहन्नस्स । एवं आलप्पालं, अधो दूर विसंवयइ ॥ ३ ॥ तहेव ओयरित्ता पाएसु पडिओ, बाहोललो-
यणेणं सगग्गयक्खरं भणियं-अंवे ! एस अहं कुलफुसणो मायाए उधेयकारओ दुप्पुत्तो तुह अरहन्नगो त्ति । पेच्छिण
जाया समासस्यचित्ता। पुच्छिओ वइयरं । निवेइओ तेण जहडिओ। तीए भणियं-पुत्त ! पचयाहि पुणो, मा संडियवओ
संसार भमिहिसि । सो भणइ-अंब! पावकम्मो अहं न सरामि संजमं काउं, जइ परमणसणं करेमि। ताए भन्नइ--एवं
फरेहि । मा असंजओ होउ तुच्छविसयसुहहेउमणतं दुक्खसंघायमावजसु । किच-य प्रवेष्टुं ज्वलितं हुवाशनं, न
चापि मनं चिरसंचितं व्रतम् । वरं हि मृत्युः सुविशुद्धकर्मणो, न चापि शीलस्सालितस्य जीवितम् ॥ ३ ॥ पच्छा सो
सधं सावज जोगं पञ्चक्सित्ता कयदुमडगरिहो खामियसयलसत्तो कयचउसरणगमणो योसिरियसवसंगो पुणो पुणो कय-
पंचनमोकारो फाऊणमणसणं सुहझाणोवगओ तत्तसिलाए पाओवगमणेणं ठिओ मुहुत्तेण सुक्छमालसरीरो नवणीयपिंडो
व उण्हेण विलीणो गओ सुरलोयं । पुवि तेण नाहियासियं । पच्छा अहियासियं । एवमन्नेहिं अहियासियई ।। उष्णं
प्रीमे तदनन्तरं वर्षा, तत्र घ देशमशकसंभव इति तत्परीपहमाह---
पुट्ठो य दंसमसएहिं, समरेव महामुणी । नागो संगामसीसे वा, सो अभिहणे परं ॥ १० ॥ ३ ॥२१॥
व्याख्या-स्पृष्टः' अभिद्रुतः चा पूरणे, 'देशमशकैः' उपलक्षणत्वाद् यूकादिभिश्च, "समरेव" ति सम एव उपकार्य-
, हृदये जिनानामाहा, चरित्रं ममेडशमधन्यस्य । एवंदालजालमहो दूर विसंवदते ॥ २॥

·पारित गरिन एय प्रातलक्षणत्या विसर्जनीयस्य रेफ:, महामुनिः। किम् ? इत्याद-नाग इव फरीव याशब्दस्य गामात्र गम्यमान, 'समामशिरसि रणमलके 'शूरः' पराक्रमवान 'अमिहन्यात् जयेर 'परं' शयुम् । अयमभि- पारा--पया पूरः फरी शरैरतुधमानोऽपि उदगणनया रणशिरसि शर्नु जयति एवमयमपि दंशादिभिरुपयमाणोऽपि भाप गारिक जवेदिति सूचार्यः ॥ १० ॥ फयं जयेद् भावशत्रुम् ? इत्याह- न संतसे न यारिबा, मणं पि ण पओसए । उवेहे न हणे पाणे, भुंजते मंस-सोणियं ॥ ११ ॥ प्याख्या-न संग्रसेन नोद्विजेद् दंशादिभ्य इति गम्यते । न वारयेत् निपेघेत दंशादीनेव तुदतो मा भूदन्तराय शी'मन' विसं रादपि आसां पचनादि 'न प्रदूपयेत् न प्रदुष्टं कुर्यात् किन्तु "उवेहे"त्ति 'उपेक्षेत' औदासीन्येन पश्येद् अव एष न हन्यात् 'प्रागान्' प्राणिनः 'मुखानान्' आहारयतो मांसशोणितम् । अपि चासंशिन एते आहारार्थिनश्च भोग्पनेवे मच्छरीरं यदुसाधारणं यदि भक्षयन्ति किमन प्रवेपेण ? इति विचिन्तयेदिति सूत्रार्थः ॥ ११ ॥ उदाहरणर-चंपाए नयरीए जियसत्तुस्स रनो पुत्तो समणभद्दो जुवराया धम्मघोसस्स अंतिए धम्मं सोचा नितिलकामभोगो पपरो । अहिजियमुत्तो दवसत्तयाए एगलविहारपडिमं पडिवनो। अन्नया हिट्ठाभूमीए विहरतो सरकाले अडवीए परिमं ठिओ रत्तीय मसएहिं सबइ । अउला चेयणा जाया। सो ते ण पमज्जइ चिंतेइ य -फेवइ- रमेयं उप ?, पसोऽतगुर्ण मरण्मु होला । तथाहि-शृगालपृकरूपैश्च, चित्रकाऽऽकारधारकः । आक्षेपत्रोटित- काश्यन्ते गरोिशिताः ।। १ ।। श्वरपैः कोलरूपैश्च, नारफा भयविहलाः । सण्डशः प्रविलुप्यन्ते, क्रन्दन्तः शवला- रिभिः ॥२॥ शागृधारिरुपैच, लोहनुण्डेलान्वितैः । चिनिफ्याक्षिजिहाना, विचेष्टन्ते महीतले ॥३॥ प्रार्णोपक्रमणे- EXXXok

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
प्रथमं विन-
याध्यय-
नम् ।
॥२१॥
अरहन्नओ ? 1 एवं विलवंती रुयंती जं किंचि दहुँ 'एस अरहन्नउ' ति हरिसमुघहतो दिवा अन्नया तेण ओलोयण-
गएण अरहन्नएण पञ्चभिन्नाया । तयवत्थं पेच्छिऊण संवेगमुक्गओ । वितियं च गेण-अहो मे अहन्नया! अहो मे अक-
ज्जकारितणं! जं एरिसम्मि वसणे पाडिया जणणी, वयलोवेणं संसारभायणं कओ अप्पा । किश्च-हियए जिणाण आणा,
चरियं मम एरिसं अहन्नरस । एयं आलप्पालं, अबो दूर विसंवयइ ॥ ३ ॥ तहेव ओयरित्ता पाएसु पडिओ, पाहोललो.
यणेणं सगग्गयक्खरं भणियं-अंवे ! एस अहं कुलफुसणो मायाए उधेयकारओ दुपुत्तों तुह अरहन्नगो त्ति । पेच्छिण
जाया समासत्यचित्ता । पुच्छिओ वइयरं । निवेइओ तेण जहडिओ। तीए भणियं-पुच ! पबयाहि पुणो, मा संडियवओ
संसारं भमिहिसि । सो भणइ-अंव! पावकम्मो अहं न वरानि संजमं काउं, जइ परमणसणं करेमि । ताए भन्नइ-एवं
करेहि । मा असंजओ होउ तुच्छविसयसुहहेउमणंतं दुक्खसंघायमावजसु । किञ्च-परं प्रवेष्टुं ज्वलितं हुवाशनं, न
चापि भगं चिरसचितं व्रतम् । वरं हि मृत्युः सुविशुद्धकर्मणो, न चापि शीलस्सलितस जीवितम् ॥ ३॥ पच्छा सो
सघं सापजं जोगं पञ्चक्सित्ता कयदुक्कडगरिहो खामियसयलसत्तो कयचउसरणगमणो योसिरियसघसंगो पुणो पुणो कय.
पचनमोकारो काऊणमणसणं सुहन्झाणोवगओ तत्तसिलाए पाओवगमणेणं ठिओ मुहुत्तेण सुकुमालसरीरो नवणीयपिंडो
घ उण्हेण विलीणो गओ सुरलोयं । पुदि तेण नाहियासियं । पच्छा अहियासियं । एवमन्नेहिं अहियासियचं ।। उष्णं
ग्रीष्मे तदनन्तरं धर्पा, तत्र च दंशमशकसंभव इति तत्परीपहमाह---
पुट्टो य समसएहिं, समरेव महामुणी । नागो संगामसीसे वा, सूरो अभिहणे परं ।। १०॥
व्याख्या-'स्पृष्टः' अभिद्रुतः चः पूरणे, 'देशमशकैः' उपलक्षणत्वाद् यूकादिमिश्च, "समरेव" त्ति सम एव उपकार्य-
। हृदये जिनानामाज्ञा, चरितं ममेरशमधन्यस्य । एतदालजालमहो दूर विसंयते ॥२॥
॥ २१ ॥

·पगरि चरिश एप प्राजिलक्षणत्याद् विसर्जनीयस्स रैफः, महामुनिः। किम् ? इत्याह-'नाग इव' करीव वाशब्दस्य गपंगान गाया, 'समामशिरसि रणमलके 'शूरः' पराक्रमवार 'अमिहन्यात् जयेत् 'परं शम् । अयमभि- प्रापा-यमा पूर: करी शरैस्तुधमानोऽपि ददगणनया रणशिरसि शत्रु जयति एवमयमपि दंशादिभिरुपद्यमाणोऽपि भाप कोपारिफ उपेरिति सचार्यः ॥ १० ॥ फयं जयेद् भापशत्रुम् ? इत्याह- न संतसे न पारिमा, मणं पिण पओसए । उवेहे न हणे पाणे, मुंजते मंस-सोणियं ॥११॥ व्याख्या-न संपसेत् नौद्धिजेद् दशादिभ्य इति गम्यते । न वारयेत् निपेधेत दंशादीनेय तुदतो मा भूदन्तराय ही। मनः विपि आसां परनादि 'न प्रदूपयेत् न प्रदुष्टं कुर्यात् किन्तु "उद्दे"त्ति 'उपेक्षेत' औदासीन्येन पश्येद् मग एप न दन्यात् 'प्राणान्' प्राणिनः 'मुानान्' आहारयतो मांसशोणितम् । अपि चासंझिन एते आहारार्थिनश्च भोग्नमेषो मच्छरीर यामाधारणं यदि भक्षयन्ति किमत्र प्रद्वेषेण ? इति विचिन्तयेदिति सूत्रार्थः ॥ ११ ॥ उदाहरणय-चंपाए नयरीए जियसन्तुस्स रनो पुत्तो समंणभहो जुवराया धम्मघोसस्स अंतिए धम्म सोचा निनिफामभोगो पपाओ। अहिजियमुत्तो दृढसत्तयाए एगल्लविहारपडिम पडिवतो । अन्नया हिट्ठाभूमीए विहरतो सरकाले अठवीर पदिम ठिओ रत्तीए मसरहिं सजइ । अउला वेयणा जाया। सो ते ण पमजइ चिंतेइ य-केवइ- रमेयं सुपार्य ?, पत्तोऽणतगुणं नरण्मु होला । तथाहिटगालकरूपैश्च, चित्रकाऽऽकारधारकः । आक्षेपत्रोटित- खायुर्भश्यन्ते मधिरोक्षिताः॥ १ ॥ श्वरपैः कोलरूपैश्च, नारका भयविह्वलाः । सण्डशः प्रविलुप्यन्ते, क्रन्दन्तः शवला- रिभिः ॥२॥ काफगृधादिरूपेश्व, लोहतुण्डेलान्वितैः । विनिकष्टाक्षि जिहाना, विचेष्टन्ते महीतले ॥३॥ प्राणोपक्रमणे-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥२२॥
घोरैर्दुःखैरेवंविधैरपि । आयुष्यक्षपिते नैव, म्रियन्ते दुःखभागिनः ॥ ४ ॥ तथा--अन्न इमं सरीरं, अन्नो जीवो त्ति
एव कयबुद्धी । दुक्सकरं जीव! तुम, छिंद ममत्तं सरीरम्मि ॥ ५ ॥ इमं भावितो सम्म सहइ त्ति पीयसोणिओ रति
चेच कालगओ । एवमहियासियवं ।। इति दंशमशकपरीपहः । अधुनाऽचेलः सन् तुद्यमानो देशमशकैर्वनाद्यन्वेपणपरो
न स्यादित्यचेलपरीपमाह-
परिजुन्नेहिं वत्थेहिं, होक्खामि त्ति अचेलए। अदुवा सचेलए होखं, इति भिक्खू न चिंतए॥१२॥
व्याख्या-'परिजीर्णेः' दुर्वलैः 'वस्त्रैः' कल्पादिभिः "होक्खामि" त्ति भविष्यामि 'अचेलका' चेलकविकलः अल्पदिन-
भावित्वादेपाम्, इतिशब्दस्यात्र सम्बन्धात् 'इति' एतद् भिक्षुर्न चिन्तयेद् इति योगः । अथवा सचेलको भविष्यामि,
परिजीर्णवस्त्रं हि मां दृष्ट्वा कश्चिच्छ्राद्धः सुन्दरतराणि वस्राणि दास्यति इति भिक्षुर्न चिन्तयेत् । इदमुक्कं भवति-न जीर्ण-
चेलोऽन्यचेललाभासंभावनया दैन्यं लाभसंभावनया वा प्रमोदं गच्छेदिति सूनार्थः ॥ १२ ॥ इत्थं स्थविरफल्पिकमा-
श्रित्याचेलकपरीपह उक्तः ॥ सम्प्रति सामान्यतस्तमेवाह-
एगया अचेलए होइ, सचेले यावि एगया। एयं धम्महियं नचा, नाणी णो परिदेवए ॥ १३ ॥
व्याख्या-'एकदा' जिनकल्पिकाद्यवस्थायां सर्वथा चेलाभावेन जीर्णादिवत्रतया चा अचेलको भवति सचेलश्च
'एकदा' स्थविरकल्पिकाद्यवस्थायाम् । ततः किम् ? इत्याह-एतत्' इत्यवस्थौचित्येन सचेलत्वमचेलत्वं च 'धर्महितं साधु-
धर्मोपकारकं ज्ञात्वा' अघयुध्य, वनाचेलकत्वस्य धर्महितत्वमल्पप्रत्युपेक्षणादिमिः । यथोक्तम्-पंचहिं ठाणेहिं पुरिम-
१ भन्यदिन शरीरमन्यो जीव इत्येवकृतबुद्धिः । दुःखकरं जीव! वं छिद्धि ममत्वं शरीरे ॥५॥
॥२२॥

·१० पपिउनारदंगा भगवंतागं अचेलए पसत्ये भवद । तंजहा-'अप्पा पडिलेहो वेसासिए रूवै तवे अणुमए लाप प्रगत पिरले गिरिगहें ति ॥ सचेटकत्यम् तु धर्महितसमन्याधारम्भनिवारकत्वेन संयमफलत्वात् । ज्ञानी 'नो परोिष प्रोटर सतः किमिदानी शीतादिपीडितम्य मम गरणम् ? इति न देन्यमालम्वेत इति सूनार्थः ॥ १३ ॥ उदादरणमाह-वेगं फालेगं वेणं समारणं जीयंतसामिपडिमावइयरेण समुप्पन्नं अस्थि दसपुरं नाम नयरं । तत्थ गोमदेयो माइपो, गरम रुद्दसोमा भारिया, तीसे पुत्तो रक्खिओ, वस्साणुजो फग्गुरक्खिओ । सो य रक्खिओज रिया से जागर यं वत्पेय अदित्रि पन्छा 'घरे न वीरद पदिति गतो पाडलिपुत्तं । तत्थ चत्तारि वेए संगोवंगे अधीउ मनपारायणो सागरमो जाओ। किं यदुप्पा ? चोदस विजाठाणाणि गहियाणि तेण । ताहे आगओ दसपुरं । ते य रापाटयगण गवि रायाले, तेण सविदियं रनो फयं, जहा-एमि । ताहे असियपडाग नगर कयं । राया सयमेव नग्मोगरगर निग्गो, रिहो सफारिओ अग्गाहारो य से दिन्नो । एवं सो नगरेण सघेण अभिणंदिजंतो हस्थिसंधपरगओ पो पर पतो। गत्य रियादिरभंतरिया परिसा आढाइ पच्छा घर गओ। तं पिपंदणकलसाइसोहियं । तत्थ पाहिरि- याप माणसालार ठिभो लोयरस अग्पं पडिन्ट । ताहे पयंसगे पंधू य सच्चे आगए पेच्छइ । दिह्रो परियणेण जणेण अग्पेण परभो, परंप से उपयउप्पयहिरनमुवन्नाइणा भरियं । ताहे चिंतेइ-अम्मं न पेच्छामि । ताहे परं अइगओ गारमभिपाए । वार मनद-सागयं पुत्त! ति । पुणरवि मत्था चेव अच्छइ । सो भणइ-किं न अम्मो ! गुम्भ गुही ?, जेण मए सपं नयरं विग्हश्यं चोदसाणं विजाठाणाणं आगमे कए । सा भणइ-फहं पुत्त ! गुठी भपिरसर? जेण तुमं घपूर्ण सत्ताणं पहफरणं अहिजिउमागओ, जेण संसारो पडिबइ, तेण कई तुस्सामि ?, fगुमं दिहियायं पदिउमागओ? | पन्छा सो चितेइ-कित्तिओ सो होही ? तं पि अहिज्ञामि जेण माउतुट्ठी भवइ, . 22.XXX मम

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनमान्ने
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥ २३॥
किं मम लोगेणं तोसिएणं ? । ताहे भणइ-अम्मो ! कहिँ सो दिद्विवाओ? । सा भणइ-साहूर्ण दिलुिवाओं । ताहे
सो नामस्स अक्सरत्यं चिंतिउमारद्धो दृष्टीनां वादो दृष्टिवादः। ताहे चिंतेइ-नाम चेव सुंदरं, जइ कोइ अन्झाइ
तो अन्दामि, माया वि तोसिया भवइ । ताहे भणइ–कर्हि ते दिद्विवायजाणंतगा ? सा भणइ-अम्हं उच्छुपरे
तोसलिपुत्ता नामाऽऽयरिया । सो भणइ-कलं अज्झामि मा तुन्भे उरसुगा होह । ताहे सो दिद्विवायनामत्थं चैव
चिंतितो न सुत्तो रतिं । विइयदिवसे अप्पभाए चेव पट्टिओ । तरस य पियमित्तों वंभणो उवनगरग्गामे परिवसइ ।
तेण 'हिज्जो न दिट्ठो अज पेच्छामि गं' ति उच्छुलट्ठीओ गहाय नव पडिपुण्णाओं एर्ग व खंड सम्मुहमेइ । इमों
य नीइ, सो पत्तो पुच्छइ-को तुर्म ? । एसो भणइ-अजरक्खिओ हं । ताहे सो तुट्ठो उववूहइ-सागयं ? अहं
तुम्मे दगुमागओ । ताहे, सो भणइ-अईहिं, अहं सरीरचिंताए जामि, एयाओ उच्छुलट्ठीओ अयाए पणामिजासि,
भणेजासु य---दिट्ठों मए अज्जरक्खिओ, अहमेव पढम दिट्ठो। तेण तहेव सिह । सा तुट्ठा चिंतेइ -मम पुत्तेणं सुंदर
मंगलं दिलु, नव पुवा घेत्तवा संर्ड च । सो चिंतेइ-मए दिढिवायस्स नव अंगाणि अज्झयणाणि वा घेत्तवाणि दसम
न सर्व । ताहे गओं उच्छुघरं । तत्थ चिंतेइ---'किह एमेव अतीमि मोहो जहा अयाणंतो? जो एएसि सावों भविस्सइ
तेण समं पविस्सामि त्ति एगपासे अच्छइ पीणो । तत्य य ढहरो नाम सावओ, सो सरीरचिंतं काऊण पडिस्सयं
वञ्चइ । ताहे तेंण दूरहिएण तिन्नि निसिहियाओ कयाओ । एवं सौ इरियाइ उड्डुरैण सरेण करई । सो पुण मेहावी तं
अवधारेइ। सो वि तेणेव कमेण उवगओ । सवेसि साहूणं वंदर्ण कर्य, सोसावगो न वंदिओ । ताहे आयरिएहि णायं--
एस नव सड्डो। पच्छा पुच्छइ-कओ धम्मागमो ? । तेण भणियं-एयरस सावगस मूलाओं साहहिं य कहियं-जहेस
सडीए सुओ, जो सो कलं हत्थिखंघेण अइणीओ । कहं ति ? । ताहे सधं साहेइ-अहं दिहिवायं अज्झाइउं तुभं
॥ २३ ॥

·पाममागओ। आयरिया मणंति-अम्हादिक्साअभुवगमेण अन्नादनइ । मणइ-पघयामि । सो वि परिवाडीए अन्झाइ- वराज्यं होउ ति परियाडीए अज्झामि, किंतु मम एत्य न जाइ पद्यहई । अग्नत्य वचामो, एस राया ममाणुरत्तों, अन्नों य टोगो पच्या ममं यला पि नेना, तम्हा अन्नहिं वघामो । ताहे तं गहाय अन्नत्यं गया। एस' पढमा सेहनिफेंडिंया । एवं सेण पचिरेण पालेण एकारस अंगाणि अहिनियाणि । जो दिठियाओं तोसलिपुत्ताणं आयरियाणं सो अणेण गहिओ । तत्य य अजपइरा सुबंति जुगप्पहाणा, तैसि दिठिवाओ पहुओं अत्यिं । ताहे सो तत्थ वञ्च उज्जेणि-I मगोणं । नत्य य महगुत्ताणं घेरागं अंतियं उपगओ । तेहिं अणुपूर्हिओ-धन्नो कयत्थों त्ति, अन्नं च अहं संलिंहि-: यसरीरो, नस्यि मम निजामओ, तुर्म निजामओ होहि । तेण तह' त्ति पडिवन्नं । तेहिं कालं करतेहि भन्नइ-भावहरसा-:: मिणा ममं अच्छेमासि, वीमुं पडिस्सए ठिओ पढेजासि, जो तेहि सम एगमवि रति संवसइ सो तेण सह मरइ । सेण पठिस्मगं । फालगाए गओ वइरसामिसगास पाहि ठिओं ने वि सुविणय पिच्छति-जहा किर मम खीरपडिग्रहो। भरिओ आगंतुषण पीओ समासासिओ य, अवसिहं च धेयखीरं । पभाए साहूणं साहिति । ते अन्नमन्नाणि वागरेंति गुरु भगति--न याणह तुभे, अन मम पाडिच्छओ एहिति सो किंचूर्ण सुत्त अविजिहित्ति । पभाए आगओ अजर- क्सिमो पुस्टिओ-फत्तो? । तोसलिपुत्ताणं सथासाओ । अजरक्खिओ? । आर्म । साहु सागयं, कहिं ठिओ ? यादि । तारे आयरिया भणंति-वहिहियाणं कि जायइ अन्झाइउं ?, कि तुमं न याणसि । ताहे सो भणइ-समासमणेहिं अहं भगुत्तेहिं येरेहिं भणिओ पाहिं आएजासि। ताहे उपउत्ता जाणति-सुंदरं, न निकारणे भणंति आयरिया, अच्छह । तादे अदाइ पबत्तो। अचिरेण कालेण नव पुधा अहीया, देसमं आढत्तो घेत्तुं । ताहें अज्जवइरा भणंति-जवियं ति फरेटिं, एवं परिफम्मं एयरस । ताई पि सुदुमाणि चउदीसं जवियाणि गहियाणि अणेण, सो वि ताव अज्झाइ। इओ य XXXoxox ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः द्वितीय परीपहा- ध्ययनम् । ॥ २४ ॥ से मायापियरो सोगेण गहिया 'उज्जोयं करिस्सामि अंधकारतरं कयं । ताहे ताणि अप्पाहिति तह विन एइ । तओ डहरओ से भाया फग्गुरक्खिओ सो पट्ठविओ। एहि सघाण वि पवयंति जइ आवह । सो तस्स ण पत्तियइ । जइ ताणि पद्ययंति तो तुमं पधयाहि । सो पचइओ अज्झाइओ य । अजरक्खिओ जविएमु अईव घोलिओ पुच्छइ–भयवं! दसमस्स पुवस्स कि सेसं ? । तत्थ विंदुसमुद्द-सरिसवमंदरेहिं दिहतं करेंति-विंदुमेत्तं गहियं ते, समुद्दो अच्छइ । जाहे सो विसायमायनो 'कत्तो मे सत्ती एयस्स पारं गंतुं ?' ताहे आपुच्छ्इ-~भयवं! अहं वचामि, एस मम भाया आगओ। ते भगति-अज्झाहि वाव एवं सो निच्चमेय आपुच्छइ । तओ अजवइरा उवउत्ता--किं ममाओ चेव वोच्छिज्जतगं? ताहे नाणेणं नायं-जहा मम थोवमाउं, न य पुणो एस एहित्ति । अओ ममाहितो वोच्छिन्निहित्ति दसमपुवं । तओ तेण विसजिओ दसपुरं गओ । तत्थ सबो सयणवग्गो पराविओ माया भाया भगिणी । जो सो तस्स संतओ सो वि तेसिं अणुरागेणं तेहिं समं चेव अच्छइ । न पुण लिंगं गिण्हइ लजाए। किह समणउ पघइस्सं ?, एत्य मम धूयाओ सुहाओ नतुईओ, तासिं पुरओ न तरामि नग्गओ अच्छिउं । सो तत्थ अच्छइ । बहुसो आयरिया भणति ताहे सो भणइ-जइ मम जुवलएणं कुंडियाए छत्तएणं वाहणाहिं जन्नोवइएण के समं पद्यावेह तो पद्ययामि । पवाविओ । सो पुण चरणकरणसज्झायं अणुयत्ततेहिं गिहावियत्रो, ताहे ते भगति-अच्छह तुम्भे कडिपट्टएणं । सो वि थेरो भणइ-छत्तएण विणा न तरामि । ताहे ते भणंति-अच्छउ एयं पि । करगेण विणा दुक्सं उधारपासवणं वोसिरिर, तहा बंभमुत्तगं भणचिं, अच्छउ त्ति । अवसेसं सवं परिहरइ । अन्नया चेइयाणं चंदया गया आयरिया . चेडरूवाणि गाहिज्जति, भणह-सचे साहुणो वंदामो एवं उत्तइल्लं मोत्तुं । एवं भणिओ ताहे सो जाणेइ-इमे मम पुत्ता नत्तुया य वंदिजति अहं कीस न वंदिजामि ? । ताहे भणइ-किमहमपघाउ ? ति । ताणि भणंति--कि ॥२४॥ N ·पपरगाणं उगाहणकरगांभमुत्तछत्तगाईणि भवंति ? । ताहे सो जाणइ-एयाणि ममं पडिचोइंति वा छ मि । वाहे पुर्ण भनर-अलाहि पुत्तगा! उत्तेण । ताहे ते भणति-अलाहि, जाहे उण्हं होहिइ ताहे कप्पो उवरि करिहि त्ति । एवं नागि 'मोतुं फरइल' पत्य से पुत्तो भणइ-मत्तएण चे सन्नाभा, गम्मइ । एवं जन्नोवइयं पि मुयइ ताहे आयरिया भगंति-को वा अम्हे न याणइ जहा वंभणा? । एवं तेण ताणि मुफाणि । पच्छा ताणि पुणो भणंति-सचे पंदामो मोकूण कडिपट्टहावं । ताहे सो रुहो भणइ-सह अन्जयपजएहिं मा वंदेह, अन्ने वंदिहिंति ममं, एयं कडिपट्टयं न छनि । अनया तत्य साहू भत्तं पशुक्साइत्ता कालगओ ताहे तस्स निमित्तं कडिपट्टयवोसिरणयाए आयरिया भगति एयं महाफलं भवइ-जो सार्बु वहइ । तत्थ य पढमपवइया सन्निया--तुम्भे भणेजाह, अम्हे एयं वहामो । एवं ते उपढ़िया । सत्याऽऽयरिया भणंति-अम्हं सयणयग्गो मा निजरं पावउ, जंतुन्भे चेय सधे भणह, अम्हे चेव वहामो। गाई सो धेरो भगइ-किं पुत्ता! एत्य पहुतरिया निजरा ? । आयरिया भणंति-वाढं, किमेत्य भणियचं ? । ताहे सो भगर-सो पाई अई पि यहामि । आयरिया भणंति-एत्थ उवसग्गा उप्पज्जति, चेडरूवाणि लग्गति, जइ तरसि अहिया- से तो पदाहि, अह नाहियासेसि ताहे अम्हं न सुंदरं भवइ । एवं सो थिरो कओ । ताहे सो उक्खित्तो । साहू पुरओ वर्गति, पच्छओ संजईओ ठियाओ । ताहे खुइएहिं भणियपुधेहिं कडिपट्टओ तस्स कडिओ। सो तं मयगं लज्जाए मोत्तु- मारसो, ताहे अन्नहिं मणिओ -मा मोचिहिसि । तत्य से अन्नेण कडिपट्टओ काऊण पुरओ दोरण बद्धो । ताहे सो लनिमोसं यद्दति-मग्गओ में पेच्छंति सुण्हाओ । एवं तेण वि 'उवसम्गो उहिउ' त्ति काऊण बूढं । पच्छा आगओ गहेन । वाहे आयरिया भणंति-हिं अज संता! इमं? । ताहे सो भणइ.--सो एस अन पुत्त! उवसग्गो उहिओ । पुन इम्पसूचकः।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥२५॥
'आणेह साडयं' ति सूरिणा भणिए सो भणइ-किमित्य साडएणं?, जं दट्ठवं तं दिलु, चोलपट्टओ चेव मे भवउ । एवं
ता सो चोलपट्टयं गिहाविओ । तेण पुधि अचेलपरीसहो नाऽहियासिओ, पच्छा अहियासिउत्ति ॥ अचेलस्य चाप्रति-
बद्धविहारिणः शीतादिभिरभिद्रूयमाणत्वेनारतिरप्युत्पद्येत अतस्तत्परीपहमाह-
गामाणुगामं रीयंतं, अणगारं अकिंचणं । अरई अणुप्पविसे, तं तितिक्खे परीसहं ॥१४॥
व्याख्या-प्रामः-प्रसिद्धः, स च जिगमिपितः, अनुग्रामश्च-तन्मार्गानुकूलो प्रामानुप्रामस्तम् , नगरायुपलक्षणमेतद्,
"रीयंत" रीयमाणं-विहरमाणं 'अनगारं' मुनि अकिञ्चन' निःपरिग्रहं, 'अरतिः' संयमाधृतिः 'अनुप्रविशेत्' मनसि
लब्धास्पदा भवेत्, 'त' अरतिरूपं तितिक्षेत' सहेत, परीपहमिति सूत्रार्थः ॥ १४ ॥ तत्सहनोपायमाह-
अरई पिट्ठओ किचा, विरओ आयरक्खिए । धम्मारामे निरारंभे, उपसंते मुणी चरे ॥ १५ ॥
व्याख्या-अरतिं 'पृष्ठतः कृत्वा' धर्मविघ्नहेतुरियमिति तिरस्कृत्य 'विरतः' उपरतो हिंसादिभ्यः आत्मा रक्षितो
दुर्गतिहेतोरपध्यानादेरनेनाऽऽत्मरक्षितः । धर्मे-श्रुतधर्मादौ आरमते धारामः, निरारम्भः' असत्कियानिवृत्तः,
'उपशान्तः' क्रोधाद्युपशमवान् मुनिः 'चरेत्' "न मे चिरं दुक्खमिणुं भविस्सइ, असासया भोगपिवास जंतुणो । न मे
सरीरेण इमेण वेसई, अवेसई जीवियपत्रवेण मे ॥ १॥" इति विचिन्तयन् संयम परिपालयेत्, न पुनरुत्पन्नारति-
रप्यवधावनानुप्रेक्षी भवेत् । इह च विरतादिविशेषणान्यरतितिरस्करणफलतया नेयानीति सूत्रार्थः ॥ १५ ॥
उदाहरणमत्र अचलपुरं नाम पइट्ठाणं, तत्थ जियसत्तू राया, तस्स पुत्तो अपराजिओ जुवराया। सो य राहा-
"१ नमे चिरं दुःखमिदं भविष्यति, अशाश्वता भोगपिपासा जन्तोः। न मे शरीरेणानेनापेप्यति, अपेप्यति जीवितपर्यवेण मे ॥१॥"
॥ २५ ॥

·परिणामीए पपाओ। अग्नया विहरंतो गओ तगरं नगरि सूरी। राहायरियरस सझंतेवासी अज्जराहा नाम आय- रिया सेणीए विहरति, तेसिं सयासाओ साहुणो तगरं गया राहायरियसमी । ते पुच्छिया 'निरुवसर्ग' ति भणति- पुरोहियपुतो रायपुत्तो य बाहिंति । तस्स य जुवरायपघइयगस्स सो य रायपुत्तो मत्तिजओ 'मा संसारं भमिहि' त्ति पुरिएका आपरिए गो उजेणिं । फयमुचियकरणिज । मिक्सावेलाए उग्गाहेऊण पहिओ । आयरिएहिं भणिओ- मम्महि । मो मगर- अच्छामि, नवरं तं दाएह पड़णीयपरं । चेल्लगो भणिओ यच, दाएहिं । तेण दाइयं । सो तत्थ गोपीगत्यो य पपिहो। तत्य य रायपरियणो ससंभमोतं पेच्छिऊण भणइ-नीहरसुलहुं साहू', मा कुमारा खलीगरी- दिली। वे रि महासरेण धम्मलामियं । तेहिं सुर्य, भणंति-अहो ! लहं पघइयगो अम्हतेणमागओ, चंदामो त्ति । मन-आररिया! तुन्भे नशिडं जाणह । तेण भन्नइ-आमं जाणामो, तुम्भे वाएह । ते वाइउमाढत्ता जाव न याणंति। त भन्नर-परिमगा पेय तुन्भे फोलिया न #िचि जाण । ते रुहा उद्धाइया । तेण घेत्तुं वेसिं निजुद्धजाणएण सधे गंधी गोया पनमं वाव पिट्टिया । ते हम्मंता राडि करेंति । परियणो जाणइ–सो एस पथइओ हम्मतो राडिं| करेमो पि गओ। पच्छा विद्वा न वि जीवंति ने वि मरंति, नवरं निरिक्संति एकमेकं दिट्ठीए। पच्छा रन्नो सिह पुरो हिसरस य, जहाको वि पद्यश्यगो, तेण दो विजणा वि संसलेऊण मुफा । पच्छा राया सबवलेणं आगओ पधइयगाण मूलं मो रिसाइ एफपासे अच्छद परियéतो। राया आयरियाण पाएसु पडिओ --पसायमावजह । आयरिओ भणइ- अहंन यागामि महाराय!, एत्य एगो साहू आगओ पाहुणगो, जइ परं तेण कयं होजा। राया तस्स मूलमागओ पञ्चमिन्नाओ पासो लेग सागुणा भनियं-धिरत्यु ते रायत्तणस्स, जो तुमं अत्तणो पुत्तभंडाणऽवि निग्गहं न करेसि । पच्छा गपा भगा-पसायं फरेह । मणर-जइ परं पद्ययंति तो दोण्हं मोक्सो, अन्नहा नत्थि । राइणा पुरोहिएण य भन्नइ-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसुन्ने
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥२६
एवं होउ, पधयंतु । पुच्छिया भणंति-पदयामो । पुर्व लोओ कओ, पच्छा मुका पवइया । सो रायपुत्तो निरसंकिओ
(चेव धम्म करेइ । पुरोहियपुत्तस्स पुण जाइमओ गुरुपओसो य-अम्हे मडाए पधाविया । एवं ते दोऽवि कालं काऊण
देवलोगे उववन्ना । इओ य कोसंवीए णयरीए तावसो नाम सेट्ठी । सो मरिऊण निययघरे सूयरो जाओ जाइस्सरो।
सो य तस्स चेव दिवसे पुत्तेहिं नारिओ। पच्छा तहिं चेव घरे उरगो जाओ, तहिं पि जाईसरो जाओ। तत्थ वि अंतोघरे
'मा साहि' त्ति मारिओ। पच्छा पुत्तस्स पुत्तो जाओ । तत्थ वि जाईसरणमावन्नो चिंतेइ.--'कहमहं अप्पणो सुण्डं अंचं
वाहरीहामि ? पुत्तं वा ताय ?' ति मूयत्तणं करेइ । अद्दन्नेहिं अम्मापिईहिं कया उवाया तहा वि न जंपइ । अन्नया पउनाणी
थेरा तत्थ समोसढा । आभोयंतेहिं णायं जहा-मूयगो संबुझिही । साहू भणिया-अमुगधरे गंतूण भूयगस्स पुरओ
इमं पढह-'तावस! किमिणा मूयधएण पडिवज जाणिउ धम्म । मरिऊण सूयरोरग, जाओ पुत्तस्स पुत्तो ति ॥ १॥
तेहिं गंतुं पढियं । सो तं सोउं विम्हिओ 'कहमेए इमं जाणंति ?' पणमिऊग पुच्छिया-फहं. तुन्भे जाणह? । तेहिं
|भणियं-अम्हं गुरू जाणइ । सो कहिं ? । उजाणे । सो गओ, तत्थ मंदिया गुरू, निमुओ धम्मो, जाओ सावगो । तस्स
य 'असोगदत्तो' ति पुवनामं पच्छा 'मूयगो' ति जायं। इओ य सो धिजाइयदेवो महाविदेहे तित्थयरं पुच्छइ-
किमहं सुलहबोहिओ ? दुलहवोहिओ ? ति । वओ सामिणा भणिओ-दुलहयोहिओ सि । पुणो पुच्छर-कत्थाह उव-
वजिउकामो ? । भगवया भन्नइ-कोसंवीए मयस्स भाया भविस्ससि, सो य मूयओ पाइरसइ । सो देवो भययंत
वंदिऊण गओ मूयगस्स सगासं । तस्स बहुयं सो दबजायं दाऊण भणइ-अहं तुह माऊए उयरे उववजिस्सामि, तीसे य
दोहलो अंवएहिं भविस्सइ, अमुगे य पवए अवगो मए सयापुप्फफलो कओ, ता तुमं ताए पुरओ अक्खरे लिसि-
१ तापस! किमनेन मूकनतेन ! प्रतिपद्यत ज्ञारवा धर्मम् । मृत्या शूकर उरगो जातः पुत्रस्य पुत्र इति ॥ ३ ॥
॥२६॥

·जाग, सा-गुम जो मनिग्मा, नं मम देसि ना आणेमि अवफलागि ति, तो गर्म जापं संत वहा करे- मा भने मंगुन्मानि ति । तेग पडियमे गओ देयो । अन्नया कश्वयदियसेसु पाइऊण तीए गन्भे उववन्नो। नागौदली जात्रो । मो मूगो अगरे लिहइ-जइ ममं गभं देसि वा आणेमि अवाणि । ताए भण्णइ-दिण्णो। ति मनिपाणीनो दोहलो। कालेण दारगो जाओ । सो युगं होतं सातूणं पाएसु पाडेइ । गोपादानो पोष, पर पंह । पच्छा संतपरितंतो मूयगो परश्यो। सामन्नं काऊण देवलोग गओ। तेण ओही पालो नारा मोहिो । पन्या अणेण तस्स जलोयरं फयं, जेण न सफेइ उहे। सबविजेहिं पञ्चक्साओ । गोलो गप पान पोसंतो पोसंवो हिंडइ-अहं विजो सबवाही उपसमेमि । सो भणइ-मज्झ पोट्टे गह। रोग भन्नर-गुझं असम्सो यादी, जइ परं तुमं ममं चेव ओलग्गसि तो ते सज्झवेमि । सो भणइ-वचामि । दिन मारिनो गओ रोग सरि । तेण तरस सत्यकोत्थलओ अम्लपिओ । सो ताए देवमायाए अईवभारिओ, जाव पारण गम्मि पएसे पनि। पित्रेण भग्नद--जइ पद्ययसि ता मुयामि । सो तेण भारेण अईवपरिताविनंतो चिंतेइ- परने पर मना-पायानि । पपइओ। देवे गए नाइचिरस्स उप्पबइओ। तेण देवेण ओहिणा पेच्छिऊण सो चेव पादी भो। मोरोगेर फमेण पुणो पधावियो। एवमेकासि दो तिन्नि धाराउ पधाविओ, तइयवाराए गच्छइ देवो र देर म, गगभारगं गदाय पलिगं गामं पविसइ। तेण भन्नइ-फि तणभारपणं पलितं पविससि ? । तेण भन्नइ-- र गुनं फोदगानमागलोभसंपलितं मिहयासं पविससि ?। तहा पि न संवुझइ । पच्छा दो वि गच्छंति । नवरं देवो पण संपट्टियो । तेण भन्नइ-कहमेचो पंथं मोत्तूण अडयिं पविससि ? । देवेण भन्नइ-कहं तुमं मोक्ख- मोगा गंगागदपि परिस्मसि १ । वहा पि न संयुझइ । पुणो वि एगम्मि देवकुले वाणमंतरो अधिओ अघिओ

·द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम् ।
। हेटाहुत्तो पडइ । सो भणइ---अहो ! वाणमंतरो अहन्नो अपुन्नो य, जो उवरिहुत्तो कओ अशिओ य हेट्ठाहुत्तो पडइ ।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे देवेण भन्नइ-तुमं पि अहन्नो जो उवरिहुत्तो ठविओ अचणिज्ने य ठाणे पुणो पुणो उप्पवयसि । तेण भन्नइ-को सि|
श्रीनैमिच तुमं? । तेण य मूयगरूवं दंसियं, पुवभवो से कहिओ । सो भगइ–को पञ्चओ जहा ह देयो आसि । पच्छा सो देवो।
न्द्रीयवृत्तिः , तंगहाय गओ चेयड्रपद्ययं सिद्धाययणकूडं च । तत्थ तेण पुर्व चेव संगारो कंएलओ, जहा-जइ ईन संबुझेजा तो
एयं ममञ्चयं कुंडलजुयलं नामंकियं सिद्धाययणपुक्परिणीए दरिसिज्जासि । तेण से दंसियं । सो तं कुंडलं सनामंक
॥ २७॥
पेच्छिऊण जाईसरो जाओ। संयमे य से रई जाया । पुचं अरई से आसि, पच्छा रई से जाया ।। उत्पन्नसंयमारतेश्च
स्त्रीमिरुपनिमश्यमाणस्य तदमिलापः प्रादुष्यादतस्तत्परीपहमाह-
संगो एस मणूसाणं, जाओ लोगम्मि इथिओ।जस्स एया परिन्नाया मुकडं तस्ससामण्णं॥१६॥
व्याख्या-सङ्गः 'एप' वक्ष्यमाणो मनुष्याणां मक्षिकाणामिव श्लेष्मा, तमेवाह-याः काश्चन मानुष्याद्याः 'लोके'
जगति स्त्रियः' नार्य एताश्च हावभावादिमिरत्यन्तमासक्तिहेतवो मनुष्याणामित्येवमुक्तम्, अन्यथा गीताद्यपि संगहेतुः।
मनुष्यग्रहणं च तेपामेव मैथुनसंज्ञातिरेकात् । ततः किम् । इत्याह यस्य' यतेः एता:' स्त्रियः 'परिशाताः सपरि-
ज्ञया इह परत्र च महानर्थहेतुतया विदिताः । तथा चाऽऽगम:-"विभूसा इत्यिसंसग्गी, पणीयं रसभोयणं । नरस्सs-
• उगवेसिस्स, विसं तालउडं जहा ॥१॥ तथा-~महिला आलकुलहरं, महिला लोयम्मि दुधरियखेत्तं । महिला दुग्गइ-
" विभूषा स्त्रीसंसर्गः प्रणीतं रसभोजनम् । नरस्याऽऽरमगवेपिणो, विपं तालपुटं यथा ॥३॥
२ महिला आलकुलगृहं, महिला लोके दुखरित्रोत्रम् । महिला दुर्गतिद्वार, महिला योनिरनर्यानाम् ॥ २॥"
P
॥२७॥

·XXX पार, महिला जोगी पात्या ॥२॥" प्रत्याग्न्यानपरिशया च प्रत्याख्याताः । 'सुश्त' सुधनुष्ठितं "तस्म" ति विभ- किमयागा वेन' 'भामर्य' प्रतम् नमेय हि प्रायः सावधप्रवृत्तिरिवि सूनार्यः॥ १६ ॥ अत्त: किं विधेयम् ? इत्याह- एयमावाय मेहावी, पंफभ्याउ इथिओ । नो ताहि विणिहन्नेज्जा, चरेजऽत्तगवेसए ॥ १७ ॥ म्याख्या-एवं' अनन्तरं पत्यमाणं 'आदाय' बुद्ध्या गृहीत्वा मेधावी, तदेवाह---पङ्कः-कर्दमस्तद्भूता एवं सुनिरपमपानी पिपन्यकरपेन मालिन्यहेतुत्वेन प तदुपमा एष 1-'तु:' अवधारणे । 'नो नैव 'ताभिः' स्त्रीभिः "रिहगा' उपमजीविठोपमातेनाविपावयेत् आत्मानमिति गम्यते। कृत्यमाह--'चरेत्' धर्मानुष्ठान सेवेत 'आत्मगवेपकः' रूपं मयाऽनमा संसारानिस्तारणीय इत्यभिप्रायवानिति सूचार्यः ॥ १७ ॥ उदाहरणमाए-पुर्षि सिइपइद्वियं नगरमासी । तस्म वत्थुम्मि खीणे घणगपुरं निविहं । तओ उसभपुरं । गो गुमागपुरं । ओ रापनिहं । तो चंपा । तओ पाडलिपुत्तं । तत्थऽस्थि नंदवंसे नवमो नंद- गा। हाऽपि फप्पयंससंभूओ पत्तियाइचउधियुद्धिसमिद्धो सगडालो मंती। तस्स दुवे पुत्ता थूलभद्दो सिरीज नि । इप्रो य पररुई नाम भट्टपुत्तो । सो अणुदिवसं थुणइ रायाणं अउवेहिं अदुत्तरसयपमाणेहि पारसिटोरोहिं । तुमए यया । पटोएर सगडालमुहं । न य सो पसंसए । तओ न देइ कि पि राया। गो परना अपगयपरमत्येणं सगडालभन्ना ओलग्गिया, जाव भणियं-तुमं सगडालं भणसु जेण पसंसह मम पदिय । परीए वि दकिमग्नपथनाए भगिओ सगडालो । तेण वि 'अजुत्तमेयं ति तहा वि उवरोहमावनेण परिर, भनियं प-मुभासियं ति । दिना य करच्छोडिया । वाहे दिन्नं रत्ना दीणाराणमट्ठसयं । पच्छा दिणं दिणं ·द्वितीय परीपहा. ध्ययनम् । पदिन्नो । सगडालो चिंतइ-निटिओ रायकोसो त्ति । नंदं भणइ–भट्टारगा! किं एयस्स तुम्भे देह ? । तुमे पसंसिर चि । भणइ-अहं पसंसामि लोइयकवाणि अविणहाणि पढइ । राया भणइ-कहं लोइयकवाणि ? । सगडालो थीनमिच भणइ-मम धूयाओ जक्खा-जर्खदिन्ना-भूया-भूर्यदिन्ना-सेणा-वेणा-रेणाभिहाणाओ सत्त वि पढंति, किमंग न्द्रीयवृत्तिः पुण अन्नो लोगो? । तासिं च पढमा एकासि सुयं गिण्हइ, वीया दोहिं, तइया तीहिं, जाव सत्तमा सत्तहिं वाराहिं । ताओ अन्नम्मि दिणे राइणा आणावियाओ अंतेउरं ठवियाओ जवणियंतरियाओ। आगओ वररुई । पढियाणि चाडूणि । ॥ २८॥ पच्छा जक्खाए राइणो आएसेण पढियाणि । वीयाए दोन्नि वारा सुयाणि, तइयाए तिन्नि वारा, पढियाणि य । एवं सत्तहिं वि । राइणा पत्तीयं । वररुइस्स दाणे, वारियं । इयरो वि तमेवं दीणारट्ठसयपोट्टलियं जंतं विउविय गंगामज्झे ठवेइ-किल फणगमयहत्येण गंगा पयच्छइ । एवंविहेण विहाणेण पयडेइ अट्ठसयं । जाव लोगो तं तारिसं पेच्छिय आहो । 'गंगा वि से देइ' त्ति सुया य राइणा वत्ता । कहियं मंतिणो । 'जंतपओगेण जणमज्झे अलियपंसिद्धिं करेइ' त्ति नाऊण भणियं मंतिणा-~-जइ अम्ह पचक्सं देइ तो पत्तियामो। तओ संझाए पेसिओ पञ्चइगो पुरिसो पच्छन्नं मंतिणा गंगं । वररुइणा वि गंगं थुणिऊण दिसावलोग काऊण ठविया जंते पोट्टलिया। गओ सहाणं । इयरेण वि अवहरिऊण समप्पिया मंतिस्स । पभाए मंतिसहिओ सपुरंजणवओ गओ गंगं राया। वररुइणी वि संथुया गंगा, आहयं हत्थेहिं पाएहिं य जंतं, न किंचि लहइ, विलंक्खीभूओ रायपुरओ 'दभगो त्ति निभत्थिओ राइणा । दंसिया मंतिणा पोलिगा। कहिओ संझावइयरो'। हीलिओ लोगेहिं । पओसमावन्नो मंतिस्स वररुई छिहाणि मग्गइ । पुणरवि ओलग्गिउमा- रद्धो नंदं कहेइ छिहाणि । न पडिवजए राया। अन्नया सिरियस्स वीवाहे रन्नो आओगो सजिजइ । वररुइणा तस्स दासी ओलग्गिया। तीए कहियं-रनो भत्तं सविनइ आओगो य । ताहे तेण चिंतियं, एयं छिई । डिंभख्वाणि मोयगे ॥२८॥ ६K ·.kex दाजानं पादर-'राय नंदु न पियाणइ, जं.सगडालु करेसइ । रायणंदु मारेत्ता, सिरियं रजि ठवेसइ ॥१॥' ताई पी। राक्षणा मुर्य, गोसापियं, दिट्टा आओगसामग्गी। कुविओ राया।जओजओसगडालो पाएसु पडइ तओ तओराया परापो टाहानायं पसगडालेणं-अईय अनियन्तिओपहाविओ कोवो देवस्स, ता एयं एत्थ पत्त्यालं -मम एगस्स वहे अपगच्छद एयवहो । एवं चिंतिय गओ सभवणं । राइणो अंगरक्सो नियपुत्तो भणिओ सिरियओ-भो सिरियय ! सो संतो वा एस्थ एवं पत्तयालं-मम राइणो पायवडियस्स सिरं छिंदिज्जाह । एवंभणिो अफंदिउमाढतो सिरियओ-दाताय! फिमहं फलफ्रायंकरो उप्पन्नो जेण ईइस आइससि ममं? ता किं पहुणा ?--ममं चेव तस्स पुरओ याराण, देह वलिं गुलोवसग्गरस । मंतिणा भणियं-न'कुलक्सयंकरो तुम किंतु कुलक्सयंतकरो, न य ममं मतियमंतरेण पुल गर्यो तो फुणह एयं । कुमारेण भणियं-ताय! जे होउ तं होउ, नाऽहं गुरुवहं करोमि । मंतिणा भणियं- अहं मयमेर जचाणयं तालउडविसम्भवहारेण वावाइस्सं, तुमं वावन्नस्स सगं वाहेजसु, अलंघणीया गुरवो भवंति ता संपाडेयघं एयं, न एस अवसरो अफंदियरस, उद्धरह कुलं अइयसशकूवाओ, अवणेह मज्झ अयसर्पकं । एयं सुणि- अग–'अहो! रांकडं समावडियं' ति एगत्तो गुरुवयणलंघणं अन्नत्तो गुरुसरीरपहरणं वा न याणामो कि पि कहामो, अहया यावागामि अत्ताणयं किंतु यावाइए अपए वुलक्सओ अयसो य तहेहिओ चेव,जओ भणिसति लोया-फलियं से पार ति, एवं उभयपासरजू।इमं विंतो 'गुरुपयणमलंघणीयं' ति भणिय पडिवजाविओ सिरिओ तं सबं । वओ गओ सिरिजो रायसमी पिट्ठो सगडालो।तं च दद्दण अन्नाभिमुहो ठिओराया। आसीणो सगडालो। भणियाइं दो विनि परणारं जहोचियान जंपियं राइणा । तओ निपडिओ रायचलणेसु ।रोसेण य अन्नओहुत्तो जाओ राया । तओ अब्भ- "राजा मम्मो नापि जानाति, यत् शकटाला करिष्यति । राजानं नन्द मारयिया श्रीयकं राज्ये स्थापयिष्यति ॥१॥'

·श्रीउपरा-
ध्ययनरने
भीनमिय-
न्द्रीयचिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्।
॥२९॥
Foxo XOXEXAXEXXExix
परियतालरस छिन्नं सीसं सिरिएणं जाओ हाहारवो।रायणा भगियं-किमेयं भो!? | सिरिएण भणियं देव!
तुइ सासणामकारी पंस, तेण देवो न पायवडियरस चि पसीया ति, ता किं एइणा दुरायारेण ?, अहं खु देवस्स
सरीररपरगो, सा जो देवस्स आणं अइफामइ वेण पिउणा वि न कन्नं, एत्य ट्ठियस्स ममं चेव अवसरो नऽनस्स, जओ
एवंविद चेव पर निउत्तो हं देवण । भणियं चमोत्तूण सयणक, सामियंकजं कांति परमिचा । अत्रह चंचलनेहा,
आराहिलंति कह पहुणो २॥ राहणा चितियं एवं पि निप्पिहाणं लोओ अन्नहा मंते, ता नूर्ण वररुइपउत्तोडमो एसो
ति, ता अफजफारी अहं, जो एवं विहमुवेरसंतो ठिउत्ति, ता संपय परिसंठवेमि एवं । तओ भणिय-कुमार! अम्हं
गुनएफलमेरिसं जाएं तत्य मा विताय गच्छसि, अहं ते सई संपाडेमि । एवमासासिय सयमेव महाविभूईए अग्गिम्मि
मशारिलो सगडालो। मणिओ सिरिओ-कुमाराऽमचत्तणं गिण्हसु । सो भणइ~-मम भाया जैहो थूलभद्दो, तस्स
पारस परिसं गणियापरं पविद्वरस तस्स विजउ । सो सहाविउ राइणा भणिओ य-पडिवजसु कमागयममधपयं । सो
मगर-चिमि। एत्य सोगवणियाए पिते हैं।सो सत्य अइगओपितिउमांढचो-फेरिसं भोगकर्ज रनकजवक्सित्ताणं ?
पहुसायनवानारफारणं अमगत्तणं परिपालिऊण नरगं जाइयचं होही, एए य परिणामदुस्सहा विसया, को एयकारणे
दुई नुर उडं हारेद ?, भणियं प -'वदुविहजम्मकुइंगगहणि संसारपणि, लद्धइ माणुसम्मि रस्मि तक्खणमरणि ।
जे विवजनिंदिर इंदियसुद्ध महदि, ते इह लद्धी कोदि वराडिय हारवहिं ॥ ३॥ तम्हा विसयसुहनियंधणपियजणाओ
परमत्यओ न किंचि सुई, अवि य---'इंदयालु दीसंतु नाइ जुयहियउ रमंतह, माणहिउ हुयवहसमाणु विससमु पव-
बहुविधमकामगहने संसारपने, लधे मनुष्यजन्मनि रम्ये ताक्षणमरणे । ये विधेकिजननिन्दितं इन्द्रियसुख कौक्षन्ते, ते इह
हामी कोरि पराटिकमा हारयन्ति॥३॥"
२ 'चना; पपमानमिव युवरदये रमा, मानार्थिनां हुतवहसमानः विपसमः प्रपसताम् । अन्यासताना विपर्म शल्यं ज्वरो
॥ २९ ॥

·संतहं । अग्नासत्तहं पिसम सलु जरु घोरु विमुक्कहं, पिउ पडिया केहिं वि दलेहिं जाणेवि न सकई ॥ ४॥ इय विसम- सहायद यस्हर, जो रागाउरु रइ करहिं । सुहपसइहिं कारणि मूढमइ, दुरियसारि सो उरि धरइ ।। ५ ॥ तहा-अज न हि अज रुगु सम्भाउ न योलइ, पवसिउ अजु न रमिङ अन अणुरत्तु न चल्लइ । अज विरत्तउ अयर अजु नमा उधिग्गरं, इय घालहिं मुहु गरुयचिंतसंताविहिं लग्गउं ॥ ६॥ इय मुणिवि न रज्जइ जो कहावि, न य जो विमादिभारमइ । मुफयत्यु वियफ्रसणु सो सुहिउ, तसु समाहि पर परिणमइ ॥७॥ ता.सबहा उज्झिऊण भोगसंग डिदिऊण मोहपास -जाव न जरकडपूयणि सबंगिउ गसइ, जाव नी रोगभुयंगु उग्गु निद्दउ डसइ । ताव धम्मि मणु दिलउ फिजा अप्पहिउ, अजु कि फलु पयाणा जिऊ निश्चपहिउ ॥ ८॥ एवं चिंतिय पंचमुट्ठियं लोयं काऊंण पाउयं फरलरयणं, तमेव विंदित्ता रयहरण फरेत्ता रन्नो पासमागओ-धम्मेण वड्ढाहि, एयं चिंतियं । रायां भणइ-सुचिंतियं । निग्गओ। पेच्छह कवडत्तण गणियाघरं पविसइ न य? ति । आगासतले गओ पेच्छइ-मयकलेवरस्स जणो अव- सरइ मुहाणि य ठएइ, सो भयवं तहेव जाइ । राया भणइ-निधिण्णकामभोगो भगवं ति । सिरिओ ठविओ । सो संभूइविजयसूरिस्स पासे पपइओ। सिरिओ वि किरि भायनेहेण कोसाएं गणियाए घरमल्लियइ । सा य अणुरत्ता - पोरो विगुत्तानो, मियो पटितः कैरपि दलैः ज्ञातुं न शक्यते ।। ४ ।। इति विपमस्वभावे पलभे, यो रागातुरो रविं करोति । सुखप्रस्तेः कारणेन मूहमतिः, दुरितरपारी स उरसि धरति ॥ ५॥ अप न टोऽध रटः सावं न छूते, प्रोपितोऽध न रमितोऽचाऽनुरको न चलति । भय पिरचोऽपर भार्यः शायते उदिमः, इति, पलभे मुहुर्गुरुरुचिन्तासन्तापे लग्ने ॥ ६॥ इति ज्ञारवा न रज्यते यः कथमपि, न च यः रिपपेणु भारमते । गुष्टताओं विपक्षणः स मुखिततस्य समाधिः परा परिणमते ॥ ७ ॥ यावन्न जराकटपूतना सर्वाङ्गमुद्रसते, यावत्र रोग- मुगा उमो निईप इसर्वि । तापवर्मे मनो दीपता क्रियतामारमहितमप किं पा फल्पे प्रपाणं जीवो नित्यपथिकः ॥८॥'

·श्रीउत्तरा. ध्ययनसूये न्द्रीपतिः ॥३०॥ २ थूलभद्दे अन्नं मणुरसं नेच्छइ । तीसे कोसाए डहरिया भगिणी उक्कोसा तीए सह वररुई परिक्सइ । सो सिरिओ द्वितीय वररुइस्स छिद्राणि मग्गइ । सो भाउजायांमूले भणइ-एयेस्स निमित्तेण अम्हे पिउमरणं भाइविओगं च पत्ता, तुज्झ परीपहा- वि विभोगो जाओ, एयं मुरं पारहि। तीए भगिणी भणिया-तुमं सुरामत्तिया एस अमत्तओ, जं वा तं वा भणिहिसि, ध्ययनम् । एवं पि पाएहिं । सा पाएइ । सो नेच्छइ । सा भणइ-अलाहि मज्झ तुमे। ताहे सो तीए अविओगं मग्गंतो चंदप्पभं । सुरं पियइ । लोगो जाणइ-खीरे वि। कोसाए सिरियस्स कहियं । अन्नया राया भणइ सिरियं-एरिंसो मम हिओ तव पिया आसि । सिरिओ भणइ--सचं सामि ! परमेयं मत्तवालएण अम्हकयं । राया भणइ--किं मनं पियइ वररुई ? आमं। यह पेच्छह । सो राउलं आगओ। ततो तेणुप्पलं मयणफलेण भावियं मणुस्सहत्थे दिन्नं एयं वररुइस्स देजाहि, इमाणि अन्नेसिं। तेण अत्थाणीए समागयस्स तं वररुइस दिन्नं । तेण उसिंधियं भिंगारेण आगयं। निच्छूढो सिंसिओ चाउ- पेण पायच्छित्तं से दिन्नं । वत्ततयं पिजाविओ मओ। थूलभद्दसामी वि संभूयविजयाणं सयासे घोरागारं तवं करेइ। विहरतो पाइलिपुत्तमागओ। तिनि अणगारा अभिग्गहे गिण्हति। एगो सीहगुहाए, तं पैच्छंतो सीहो उवसंतो। अन्नो सप्पवसहीए, सोऽवि दिहीचिसो उवसंतो। अन्नो य कूवफलए, थूलभद्दो कोसाए घरे, सा तुढा । 'परीसहपराजिओ आगओ* त्ति भणियं-किं करेमि?, उजाणगिहे ठाणयं देहि, दिन्नं। रत्तिं सद्यालंकारविभूसिया आगया । चाडं पुकया। सो मंदरो इव निफंपोन सफइ सोभेउं। ताहे सम्भावेणं पजुवासइ। भगवया विपडिवोहिया। कह ?-'सरिलक्खेहि समुद्दो, पहूहि कहाऽसणेहिं जद जलणो। तोसिजइ ता जीवो, विसएहिं अतित्तपुचो त्ति ॥९॥ सुइरं वसिओ सह बंधवेहिं रमिऊण ॥३०॥ हिययइटेहिं । सुइरं च सरीरं लालियं पिछडेवि गंवचं ॥१०॥ इहसणं धणधनं, विसया पंचंगवल्लहं देहं । एकपए मोत्तवं, वहा वि दीहाऽऽसजीवाणं ॥११॥' एवमाह सोऊग साविगा जाया। भगइ-जइ रायवसेणं अन्नणं समं वसेजा । इरहा 4

·--
भनारिणी । पुने य अभिग्गहे ताहे सीहगुहाओ साहू आगओ चत्तारि मासे उववासं काऊण । आयरिएहिं 'ईसि' त्ति
अन्मुहिओ, भनियं-सागयं दुफरफारयरस त्ति । एवं सप्पइत्तो चि, कूवफलगइत्तो वि । थूलभदसामी वि तत्येव
गनियाघरे पइदिणं मपामगुपियमाहारं गेहति । सो वि चउसु मासेसु पुन्नेसु आगओ । आयरिया संभमेण अभुटिया,
भपिओ य-सागयं ते पइदुफरअइदुफरकारयस्स । ते भणति तिन्नि वि-पेच्छह आयरिया रागं करेंति 'अमञ्चपुत्तो' ति
गाउं, पत्य विलोइओ यवहारो, एस मुहंसुहेण तस्थढिओ तो वि पसंसिज्जइ । वीए परिसे सीहगुहाखमणो गणिया-
घरं यमामि ति अभिग्गई गिण्हइ । आयरिया उवउत्ता । वारिओ । अप्पडिसुणतो गओ। वसही मग्गिया । दिन्ना । सा
महावेण ओगलियसरीरा विभूसिया अविभूसिया पा धम्म सुणेइ । तीसे सरीरे सो अझोववन्नो ओभासइ । सा नेच्छद ।
पडियोणत्यं भगह-जइ पिचि नवरि देसि । किं देमि ? सयसहस्सं । सो मग्गिउमारद्धो। नेपालविसए सावगो राया।
जो साहिं जाइ नस्म सयसहरसमोल्लं कंघलग देइ । सो तहिं गओ। दिन्नो राणएण । वंसदंडविवरे छोदण एति ।
एगत्य पोरेहिं पंथो पद्धो । सउणो पासइ-सयसहस्सं एइ । सो घोरसेणावई जाणइ। नवरं एजंतं संजयं पेच्छइ ।
पोलीणे पुणो वि यासइ-सयसहरसं गयं । तेण सेणावइणा गंतूण पलोइओ पुच्छिओ य । अभए दिन्ने कहियं-अस्थि
फरलो, गणियाए नेमि । मुफो, गओ, तो तीसे दिन्नो । ताए चंदेणियाए छूढो । सो वारेइ-~मा विणासेहिं । सा भणइ-
'तुमं ये सोयसि, अप्पयं न सोयसि, तुमं पि एरिसो चेत्, होहिसि' त्ति उयसामिओ। कहं ?-"सीलु सुनिम्मलु दीह-
, यसोतरी। २ "शील मुनिर्मल दीर्यकालं तरणस्ये पालित, ध्यानाध्ययनाभ्यां पापपकः तपश्चरणाभ्यां क्षालितः । इति
पिसी विश्वाss निवारय, उमरलवर्ग सुवर्ण मातं मा पूरकृतेन हारय | an अभ्यस्त धीर ! स्वया ज्ञानं पर भावनितो
सुनिगुगानो गगः । वमाए संप्रति उपशमे घर मनः, आपतितं त्वरितं जरामरणम् ॥ २॥

·उत्तरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीयत्तिः
द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम् ।
फालु तरुणत्तणि पालिउ, झाण झयणिहिं पावपंकु तवचरणिहिं सालिउ । इय हालाहलविससरिच्छ विसयाऽऽस निवारहि,
उनलवन्नु मुवन्नु धम्मिउ म पुंकइ हारहिं ॥ १॥ अन्भसिउ धीर' पई नाण वरु, आवजिउ मुणिगुणहं गणु । ता सपइ
उपसमि धरहि मणु, आवइउ तुरियं जरमरणु ॥ २ ॥" एवमाइ अणुसासिओ सवेगमावन्नो अत्ताणं निंदतो-'पेच्छह
अम्ह परमनिग्गुणाण वि पससणपियत्तं, अहवा-"संतगुणकित्तणेणवि, पुरिसा लग्नंति जे महासत्ता । इयरा पुण
अलियपससणे वि हियए न मायंति ॥३॥" ता कि कयाइ समो वि वन्नेण वगो कलहंसचरियाई अणुगरेइ ?, कि खजोओ
तुलेइ तरणिमडलं ?' ति पससतो थूलभद्दमहामुणिं 'इच्छामि अणुसहि' ति भणिऊण गओ गुरुमूलं । आलोइय-
पडिकतो विहरइ । आयरिएहि वि-वग्यो वा सप्पो वा, सरीरपीडाकरा मुणेयवा । नाणं व दसणं वा, चरणं व न
पशला भेत्तुं ॥ ४ ॥ भयव पि थूलभद्दो, तिक्खे चंकम्मिओ न पुण छिन्नो । अग्गिसिहाए वुच्छो, चाउम्मासे न पुण
दड्डो ॥ ५ ॥ एवं दुफरदुफरकारओ थूलभदो। 'पुर्व परिचिया उकडरागा आसि इयाणिं सही जाया, अदिठ्ठदोसा य
तुमे पत्थिय' ति उवालद्धो । एवं ते विहरति । सा य गणिया जहा रहगारस्स दिण्णा, जहा य थूलभद्दस्स गुणे पसंसेइ
तहा कहाणयं आवस्सए दट्ठधं । जहा थूलभदेणित्थीपरीसहो अहियासिओ तहा अहियासिययो । न उण जहा तेण
नाहियासिउ ति ॥ अयं चैकन वसतस्तथाविधस्त्रीजनसंसर्गतो मन्दसत्त्वस्य भवति अतो नैकस्थानस्थितेन भाव्यम् , किन्तु
चर्यापरीपहः सोढव्य इति तमाह-
एग एव चरे लाडे, अभिभूय परीसहे । गामे वा नगरे वावि, निगमे वा रायहाणिए ॥१८॥
व्याख्या-'एक एव' रागद्वेपविरहितः 'चरेत्' अप्रतिवद्धविहारेण विहरेत् , लाढयति-आत्मानं प्रासुकैपणीयाहारेण
यापयतीति लाढः 'अभिभूय' निर्जित्य 'परीपहान्' क्षुदादीन् , क चरेत् । ग्रामे वा नगरे वा 'अपि:' पूरणे 'निगमे
॥ ३१॥

·या' वणिग्निवासे 'राजधान्यां' या प्रसिद्धायाम् । उभयत्र वाशब्दाऽनुवृत्तेर्मडम्याग्रुपलक्षणमैतदिति सूत्रार्थः ॥ १८॥ पुनः प्रस्तुतमेवाह- असमाणो चरे भिक्खू, नेव कुजा परिग्गरं । असंसत्तो गिहत्थेहिं, अणिएओ परिवए ॥१९॥ व्याख्या 'असमानः' गृहिभिराश्रयामूञ्छितत्वेनाऽन्यतीर्थिकैश्चाऽनियतविहारादिना असशः 'चरेत' विहरेत् 'मिg:' यतिः, कथमेतत्स्याद् ? इत्याह-नैव कुर्यात् 'परिमहं' प्रामादिपु ममत्वबुद्ध्यात्मकम् । आह च-गामे कुले वा नगरे व देसे ममत्तभावं न कहिंचि कुजा ॥" इदमपि कथं स्याद् ? इत्याह--'असंसक्तः असम्वद्धः 'गृहस्थैः गृहिभिः 'अनिकेत: गृहरहितः परिव्रजेत्' सर्वतो विहरे, गृहिसम्बन्धादेरेव ममत्वं स्यादिति भाव इति सूत्रार्थः ॥ १९॥ दृष्टान्तमाह- कोल्लइरे नगरे वत्थवा संगमथेरा बहुस्सुया उजुयविहारिणो आणाऽऽराहणुजया जट्टियउस्सग्गा- यवायनिउणा आयरिया । दुन्भिफ्से तेहिं संजया विसजिया सधे । अप्पणा वि तं नयरं नवभागे काऊण विहरति । थंडिलाई परिवत्तंति भावओ अनिययविहारत्थं । भणियं च--"कालाइदोसओ पुण, न दघओ एस होइ नियमेण । भावेण होह चिय, संथारगवचयाईहिं ॥१॥" नगरदेवया य सेसिं गुणेहिं आवजिया। अन्नया तेसिं सीसो दत्तो नाम आहिं- डओ चिरेण उदंतवाहओ आगओ। भवियधयावसेण परिवाडीए ते तम्मि उवरसए दिट्ठा । अओ 'नीयवासि' त्ति तेसिं उवस्सए न पविट्ठो, ठिओ अदूरासन्नवत्तिणि कुटीरए । वंदिया भत्तिवहुमाणवजं। पुच्छिओ तेहिं साहूण सुइविहाराइ- पउत्ती । कहिया अवन्नाए । भिक्सावेलाए उग्गाहिऊण पत्तयं लम्गो गुरूणं पिट्ठओ। ते य निस्संगा अडंति उच्चनीयकुलाई। कालदोसेण य अंतपंताई पायति । सो संकिलिस्सइ-कुंढो सहकुलाई न दंसेइ । तेहिं उच्छुडकियमुहत्तणओ सरदिहि- 1 "प्रामे कुले वा नगरे वा देशे ममस्वभाव न कथञ्चित् कुर्यात् ॥" २ स्वय क्षीणजवाबलावात् । ३ मूर्खः।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्
॥३२॥
तणओ नाओ संकिलिट्ठो। संकिलेसरक्खणट्ठा पविट्ठो ईसरसेठिकुले। रेवईया-गहिओ तत्थ दारओ। छम्मासा रोवंतस्स
अईया । आयरिएहिं चप्पुडिया कया 'मा रोव' त्ति । तेसि तं वयणं सोऊण नहा वाणमंतरी। ठिओ रोवंतो। तेहिं
तुट्टेहिं पडिलामिया परमन्नमोयगाईहिं । तं दाउं विसजिओ।सो 'चिरस्स दावियं ममेगं कुलं, अप्पणा विसिट्टतरेसुजाहित्ति
चिंतंतो गओ उवस्सयं । आयरिया सुइरं हिंडिऊण अंतं पंतं गहाय आगया, समुद्दिहा । आवस्सए 'आलोएहि' भणिओ
तुब्भेहिं चेव समं हिंडिओ, किमालोएमि ? । धाईपिंडो तुमे भुत्तो । भणइ-'अइसुहुमाई पि परच्छिडाइं पेच्छसि' त्ति
पउहो । भणियं च तेण-अहो ! अवितहमेयं--"एक पि नत्थि लोयस्स लोयणं जेण नियइ नियदोसे । परदोसपेच्छणे
पुण, लोयणलक्खाई जायंति ।।२।।" नियकुडीरगं गओ। 'एस गुरुं हीलई' त्ति रुट्ठाए देवयाए सिक्खावणनिमित्तं अडरते
वासं अंधयारं च विउधियं । सककरो रेणू खरमारुयवसेण तस्सोवरिं निवडइ । भीओ आयरिए वाहरइ । तेहिं भणिओ-
इओ एहिं । सो भणइन पेच्छामि अंधयारो त्ति । तेहिं आमुसिऊण अंगुली दाइया । दीवयसिह ध सा पन्जलि-
उमाढत्ता। 'दीवओ विइमेसि अत्थि' ति चिंतंतो देवयाए भणिओ-'हा! पावदुट्ठसेहा! विणट्ठो सि तुमं अन्ज ममाहितो,
दंसेमि गुरुपडणीयत्तणफलं' ति जपंतीए तजिओ निट्ठरं देवयाए। भयभीओ निवडिओ चलणेसु आयरियाणं भुजो भुजो
खामेति । मिच्छामि दुकडं करेइ । 'न पुणो काहं ति सरणं ते चेव पडिवजइ। सूरीहिं 'मा भायसु' त्ति धीरविओ। उवसंता
देवया । आयरिया नवविभागेहिं अप्पणो विहारं कहयंति । तहा-निम्मम निरहंकारा, उजुत्ता संजमे तवे चरणे ।
एगक्खेचे वि ठिया, सवंति पोराणयं कम्मं ॥ ३ ॥ एवमाइणा पन्नविति । ततश्च यथा महात्मभिरमीभिः संगमस्थविरैः
चर्यापरीपहः सोढतथाऽन्यैरपि सोढव्य इति ॥ यथा चायं प्रामादिष्वप्रतिवद्धनाऽतिसह्यते, एवं नैपेधिकीपरीपहोऽपि
शरीरादिष्वप्रतिवद्धनाधिसहनीय इति तमाह-
॥३२॥

·सुसाणे सुन्नगारे वा, रुक्खमूले व एगओ। अकुकुओ निसीएज्जा, ण य वित्तासए परं ॥२०॥ व्याख्या-स्मशाने पितृवने 'शून्यागारे वा' शून्यगृहे वा 'वृक्षमूले या वृक्षाधोभूभागे 'एकक:' उक्तरूपः 'अकुकुचः' अशिष्टचेप्टारहितो निपीदेत् 'नच नैव वित्रासयेत् 'परं' अन्यम् । किमुक्तं भवति ?---"पंडिमं पडिवजिया मसाणे, नो भायए भयभैरवाई दिस्स । विविहगुणतयोरए य निश्चं, न सरीरं चाऽभिकसए स भिक्खू ॥ १॥" इत्यागममनुसरन् स्मशानादी एककोऽप्यनेकभयानकोपलम्भेऽपि न स्वयं विभीयात् । न च विकृतवरमुखविकारादिभिरन्येषां भयमुत्पाद- येविति सूनार्थः ॥ २० ॥ तत्र तिष्ठतः कदाचिदुपसर्गोत्पत्तौ कि कुत्यम् ? इत्याह- तत्थ से चिट्ठमाणस्स, उचसग्गाभिधारए । संकाभीओ ण गच्छेजा, उद्वेत्ता अन्नमासणं ।।२।। व्याख्या- 'तत्र' स्मशानादौ 'से' तस्य तिष्टतः 'उपसर्गाः' दिव्याद्याः सोपस्कारत्वात् सूत्राणां संभवेयुः तान अभिधारयेत् किं ममैतेऽविचलचेतसः करिष्यन्ति ? इति चितयेत् । 'शङ्कामीत:' तत्कृतापकारशङ्कातरस्तः 'न गच्छेत्! न यायात् 'उत्थाय' तत्स्थानमपहाय 'अन्यत्' परं 'आसन' स्थानमिति सूत्रार्थः ।। २१ ॥ उदाहरणमाह-हत्थिणाउरे कुरुदत्तसुओ नाम पुत्तो । तह वाण थेराणं अंतिए पवइओ। वहुस्सुओ समणो कयाइ एगल्लविहारपडिमं पडिवन्नो । सो साएयस्स नयरस्स अदूरसामते चरिमा ओगाढा पोरिसी, तत्थेव पडिम ठिओ चघरे । तत्थ य एगाओ गामाओ गावीओ हरियाओ तेण ओगासेण नीयाओ। जाव मग्गमाणा कुढिया आगया । दिवो साहू । तस्थ दुवे पंथा । ते न जाणंति-कयरेण मग्गेण नीयाओ ? । ते साडं पुच्छंति । सो भयवं न "तिमा प्रतिपय ससाने, न विभीयात् भयभैरपाणि दृष्ट्वा । विविधगुणतपोरतश्च नित्यं, न शरीरं चाभिकाढते स भिक्षुः ॥१॥" २ हृतगवेपकाः।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
द्रीयवृत्तिः
द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥३३॥
वाहरइ । तेहिं पउडेहिं तस्स सीसे मट्टियाए पालि वंघेऊण चियगाओ अंगारा घेत्तूण सीसे छूढा, गया य । सो भयवं
सम्म सहइ, चिंतेइ यसह कलेवर ! खेदमचिन्तयन् , स्ववशता हि पुनस्तव दुर्लभा । बहुतरश्च सहिष्यसि जीव! हे,
परवशो न च तत्र गुणोऽस्ति ते ॥ १॥ तेन यथा सम्यक् सोढो नैपेधिकीपरीपहस्तथाऽन्यैरपि सोढव्य इति ।।
नैपेधिकीतश्च स्वाध्यायादि कृत्वा शय्यामागच्छेत् , तत्परीपहमाह-
उच्चावयाहिं सेनाहिं, तवस्सी भिक्खू धामवं । नाइवेलं विहन्नेजा, पावदिही विहन्नइ ॥२२॥
व्याख्या-उच्चा:-शीताऽऽतपनिवारकत्वादिभिर्गुणैरुत्कृष्टाः तद्विपरीतास्तु अवचाः, द्वन्द्वे च उमावचास्ताभिः
'शय्याभिः' वसतिभिः 'तपस्वी' तपःकर्ता भिक्षुः 'स्थामवान्' शीताऽऽतपादिसहनं प्रति सामर्थ्यवान् 'न' व 'अतिवेलां'
अन्यसमयातिशायिनी मर्यादा समतारूपां, उच्चां शय्यामवाप्या-'अहो! सभाग्योऽहं यस्येदृशी सर्वर्तुसुसोत्पादिनी मम
शय्या' इति; अवचाऽयाप्तौ धा-'अहो! मम मन्दभाग्यता येन शय्यामपि शीतादिनिवारिका न लभे' इति हर्पविपा-
दादिना 'विहन्यात्' लड्वयेत् । किमित्येवमुपदिश्यते ?, इत्याह--'पापदृष्टिः' दुर्बुद्धिः 'विन्यते' इति प्राकृतत्वात् विहन्ति
इति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥ किं पुनः कुर्यात् ? इत्याह--
पइरिकमुवस्सयं लबुं, कल्लाणं अदुव पावर्ग। किमेगरायं करिस्सइ, एवं तत्यऽहियासए ॥२३॥
व्याख्या-"पइरिक" ति ख्यादिविरहितं 'उपाश्रयं वसतिं लब्ध्या 'कल्याण' शोभनं "अदुव" त्ति अथवा 'पापक'
अशोभनं 'किं' न किंचित्सुखं दुःसं वा इति गम्यते, 'एकरात्रं' एकां रात्रि 'करिष्यति' विधास्यति कल्याणः पापको वोपाश्रय
इति प्रक्रमः । कोऽभिप्रायः ?--केचित्सुकृतिनो मणिमयस्तम्भासु सौवर्णादिभित्तिपु विचित्रचित्रासु, तदन्ये तु जीर्णतृणपर्णा-
दिमयीपु कोलोंदुरादिधूलीकलितासु यावजीवं वसतिपु वसन्ति, मम तु अद्यैव इयमीदृशी श्वोऽन्या भविष्यति, किमत्र
॥ ३३॥

·EKO " हग विपदेन या?, मया हि समभावार्थमेव ग्रतमाहतम् । एवं अमुना प्रकारेण 'तत्र' कल्याणे पायके वा उपाश्रये 'अभ्यासीव' मुसं दुःखं या सहेत । मिनकल्पिकापेक्षं चैकरानमिति, इतरापेक्षया तु कतिपयरात्रीरिति सूत्रार्थः ॥२३॥ उदाहरणम्-कोसंवीए नयरीए जन्नदत्तो नाम भिजाइओ । तस्स दो पुत्ता, सोमदत्तो सोमदेवो य । ते दो गिनिपिनकामभोगा पपइया सोमभूइअणगारस्स अंतिए । बहुस्सुया जाया । ते अन्नया सन्नायपल्लिमागया । तेसिं च पिपरो उणि गलया। तहिं च विसर घिजाइणीओ वियर्डमावियंति। ताहि तेर्सि वियर्ड अन्नेण दुघेणं मेलेऊण दिन्नं । फेरि भांति-वियई पेय अयाणताण दिन्नं । तेहिं तं विसेसमयाणतेहिं पीयं । पच्छा वियडत्ता जाया ते चिंतिति- पहेहि अजुनं फयं, पमाओ एस, वरं भत्तं पञ्चसायं ति । ते एगाए नदीए तीरे कट्ठाणमुवरि पाओवगया । तत्थ अकाले परिसं जायं, नइपूरो आगो। हरिया पुज्झमाणा य उद्गेण समुदं नीया । ते य लहरीपेल्लणं पूराऽवहरिय- | फहादभिधार्ग दुट्ठजलपरगसणं सम्मं सहति । अहाउयं पालियं । सेनापरीसहो अहियासिओ समविसमाहिं सेजाहिं । एयमहियासियो ति ॥ शय्यास्थितस्य कदाचित्तथाविधशय्यातरोऽन्यो वा कश्चिदाकोशेद् अतस्तत्परीपहमाह-- अफोसेम्न परो भिक्युं,ण तेसिं पइ संजले । सरिसो होइ बालाणं, तम्हा भिक्खू न संजले ॥२४॥ व्याख्या--'आक्रोशेत्' तिरस्कुर्यात् 'पर:' अन्यो भिक्षु यथा 'धिग मुण्ड!, किमिह त्वनागतोऽसीति ?' न "तेर्सि"ति गुपो पपनस य व्यत्ययात् तस्मै प्रति 'संज्यलेत्' निर्यातनाथं आक्रोशदानादिभिर्दीप्येत, भावयेत्र-आकुप्टेन मतिमता, गरपार्याऽऽलोग्ने मतिः कार्या । यदि सत्यं कः कोपः ?, स्यादनृतं किं नु कोपेन ? ॥१॥ किमित्येवमुपदिश्यते ? इत्याह- 'ममो भवति' तुल्यो जायते संग्वलन् 'बालानां' अज्ञानानाम् , तथाविधक्षपकवत्-यथा कश्चित् क्षपको देवतया मीरामापियन्ति। - -oXex

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
थीनमिच-
द्रीयचिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥३४॥
गुणैरावर्जितया सततमभिवन्द्यते, उच्यते च-मम कार्यमावेदनीयम् । अन्यदैकेन धिगूजातिना सह योद्धमारब्धः। तेन च
बलवता क्षुत्क्षामशरीरो भुवि पातितस्ताडितश्च । रानौ देवता वन्दितुमायाता । क्षपकस्तूप्णीमास्ते । ततश्चाऽसौ देवत-
याऽभिहितः -भगवन ! किं मयाऽपराद्धम् । स प्राह-न त्वया दुरात्मनो ममाऽपकारिणः किश्चित् कृतम् । साऽया-
दीत्--न मया विशेषः कोऽप्युपलब्धो यथाऽयं श्रमणोऽयञ्च धिग्जातिरिति, यतः कोपाविष्टो द्वावपि समानौ संपन्ना-
विति । ततः 'सती प्रेरणा' इति प्रतिपन्नं क्षपकेणेति । उक्तमेवार्थ निगमयितुमाह-"तम्ह" त्ति यस्मात् सदृशो भवति
वालानां तस्मान्न प्रतिसज्वलेदिति सूत्रार्थः ।। २४ ॥ कृत्योपदेशमाह--
सोचा णं फरसा भासा, दारुणा गामकंटगा। तुसिणीओ उवेहेजा, ण ताओ मणसी करे ॥२५॥
व्याख्या---'श्रुत्वा' आकर्ण्य "णमिति वाक्याऽलङ्कारे, 'परुपाः' कर्कशाः 'भापाः' गिरः, दारयन्ति मन्दसत्त्वानां
संयमविपयां धृतिमिति दारुणाः ताः, ग्रामः-इन्द्रियग्रामः तस्य कण्टका इव ग्रामकण्टकाः-अतिदुःसोत्पादकत्वेन । तथा
चाऽऽगम:-"मुहुत्तदुक्खाओ भवंति कंटया, अओमया ते वि तओ सुउद्धरा। वाया दुरुत्ताणि दुरुद्धराणि, वेराणुवंधीणि
महाभयाणि त्ति ॥१॥" "तुसिणीउ' त्ति तूष्णींशीलो न कोपात् परुपभापी, एवंविधश्च-"जो सहइ हु गामकंटए,
अकोस पहार तज्जणाओ य ॥" इत्यागमं परिभावयन् 'उपेक्षेत' अवधीरयेत् प्रक्रमात् परुपभापा एव । कथम् ?
इत्याह-न ता मनसि कुर्यात् , तद्भापिणि द्वेषाकरणेनेति भाव इति सूत्रार्थः ॥ २५ ॥
उदाहरणमाह-रायगिहे नयरे अजुणओ नाम मालागारो परिवसइ । तस्स भन्ना खंदसिरी नाम । तस्स
१"मुहूर्तदु खा भवन्ति कण्टका, अयोमयास्तेऽपि ततः सुदुदराः । वाचा दुरुक्तानि दुस्वराणि, वैरानुवन्धीनि महाभयानि इति ॥१॥"
२ "यः सहते खलु ग्रामकण्टकान् , आक्रोशान् महारान् वर्जनाश्च ॥"
॥ ३४ ॥

·रायगिदम्म नगराम यहिया मोग्गरपाणी जक्सो । अजुणयरस कुलदेवया तरसतियाऽऽरामस्स पंथे चेय । अन्नया मंसिरी भत्तं भतारस्ग दाउं गया।अग्गाई कुमुमाई घेत्तुं घरं गच्छइ । मोग्गरपाणिपरे ठिएहिं दुललियगोहितिएहिं उदि जगेदि विहा । ते भवि-एमा अजुणस्स भजा पडिरूवा, गेण्हामो णं । तेहिं सा गहिया । छ वि जणा तस्स जापाम पुरओ गुंजंनि । सो वि मालागारो निशमेव अग्गेहिं वरेहिं पुप्फेहिं जक्खमञ्चेइ। तदिवसं च अचेउकामो तत्थ आगन्माताए भनियं-एसो मालागारो आगच्छद तो तुन्भे ममं किं विसजिहह ? । तेहिं नायं-एयाए इमं पियं। तेहिं भनियं-माटागारं यंधामो वेहिं सो पद्धो । अवहोडएण जक्सस्सेय पुरओ वंधेऊण पुरओ चेव से भारियं भुंजंति। सा र नाम भनारम्म मोटुप्पाययाई इस्पिसहाई करेह । पच्छा सो मालागारो चिंतेइ-एयमहं जक्खं निच्चमेव अग्गेहिं परेदि पुप्फेदि अगेनि तहा वि अहमेयस्स पुरओ एवं कीरामि, जइ इत्थ जक्खो कोइ हुँतो तो अहं एवं न कीरतो यंधिमा । गुपमयं एवं-पत्थि इत्य कोइ जक्सो। ताहे सो जक्सो अणुकंपंतो मालागारस्स सरीरमणुपविहो । तओ सो तदनउरम पंचे ऐसूण लोहमयं पलसहरसनिप्पन्नं मोग्गरं गहाय अन्नाइट्ठो समाणोते छ वि इत्थिसत्तमे पुरिसे घाएइ । एवं रिग रिणे छ इत्धिमत्तमे पुरिसे पाएमाणो विहरइ ।जणवओ वि रायगिहाओ ताव न निग्गच्छइ जाव सत्त न घाइया। वेग फालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे समोसरिए । न कोइ भएण वंदणवडियाए निग्गच्छइ । सुदंसणो सेही भययो गरुयभत्तिराएण ' होइ तं होउ' त्ति पत्थिओ वंदणत्थं । दिट्ठो अजुणगेण । धाविओ उग्गामियमोग्गरो। सुदंसणो पि-'अरईता सिद्धा साहू केवलिपन्नत्तो धम्मो य मे सरणं, भुवणगुरुमहावीरो य गइ'त्ति भणिऊण-"जइ मे दुम पमाओ, इमरस देहस्मिमाए वेलाए । आहारमुवहिदेई, सधं तिविहेण योसिरियं ॥ १ ॥" ति काऊण सागारमण- मणं ठिमओ पंचनमोफारं चिंतितो काउसगं ! न तरइ अफमिउं । परिपेरंतेहिं भमित्ता परिस्संतो अजुणओ सुदंसण- ·द्वितीय परीपहा- ध्ययनम् । मणिमिसाए दिट्ठीए पलोएइ । जक्सो वि भोग्गरं गहाय पडिगओ । पडिओ अक्षुणओ, उढिओ तं पुच्छइ-कहिं अहं श्रीउत्तरा- ठिओ', किं मए एयं कयं', का मम अवस्था, न जाणामि नियसख्यं, ता मो! कहेसु तुमं सुदंसणा! । कहिओ पेण ध्ययनसून श्रीनैमिच पुववइयरो-~-'अहो ! महापावरम्मकारी अहं' ति गओ वेरगं । पुणो चि पुच्छिओ-कहिं तुम पत्थिओ'। भणइ- न्द्रीयवृत्ति सामि वंदिउँ । सो वि गओ । वंदिओ भयवं । निसुओ धम्मो । अभिवंदिऊण य भणियं-भयवं! कहं मम विसोही भवइ ? । भयवया भणियं-तवचरणाओ । जओ-"हुयासणेण तत्तस्स, कणगरस जहा मलो। विद्धंसद तहा पावं, तवेण खलु जंतुणो ॥२॥” इमं सोऊण गहिया भयवओ समीवे दिक्सा | रायगिहे चेय विहरंतो 'सयणमारगो वेरिउ' त्ति अकोसिजर लोगेहिं । सो वि सम्म सहइ । अवि य-अकोस-हणण-मारण-धम्मभंसाण वालसुलभाणं । लाभं मन्नइ धीरो, जहुत्तराणं अभावम्मि ॥ ३ ॥' सुहपरिणामेण केवलनाणमुप्पनं ति । एवमन्यैरपि साधुभिरामोशप- रीपहः सोढव्यः ॥ कश्चिदाऽऽक्रोशमानेणातुष्यन्नधमाधमो पधमपि विध्यादिति वधपरीपहमाह- हओन संजले भिक्खू, मणं पि न पओसए । तितिक्खं परमं णचा, भिक्खुधम्म विचिंतए॥२६॥ व्याख्या 'हतः' यट्यादिभिः ताडितः 'न संज्वलेत्' कायतः कम्पनप्रत्याहननादिना वचनतश्च प्रत्याकोशदाना- दिना भृशं ज्वलन्तमिवात्मानं नोपदर्शयेद् भिक्षुः मनः' चित्तं तदपि न प्रदूपयेत्' न फोपतो विकृतं कुर्वीत । किन्तु 'तितिक्षा क्षमाम्-“धर्मस्य दया मूलं, न चाक्षमावान दयां समादत्ते । तस्माद् यः शान्तिपरः, स साधयत्युत्तमं धर्मम् } ॥१॥” इत्यादिवचनतः 'परमां' धर्मसाधनं प्रति प्रकर्पवतीं 'ज्ञात्या' अवगम्य 'भिक्षुधर्म' यतिधम्मं यद्वा 'भिक्षुधर्म' क्षान्त्यादिकं वस्तुस्वरूपं या विचिन्तयेत्' भावयेद्, यथा-क्षमामूल एव धर्मः, यचास्मन्निमित्तं अयं कर्म उपचिनोत्यस्म- होप एवाऽयम्, अतो नैनं प्रति कोप उचित इति सूनार्थः ।। २६ ॥ अमुमेव प्रकारान्तरेणाह- ॥३५॥ .

·समर्ण मंजय दंतं, हणेजा कोइ कत्थई । नत्थि जीवस्स नासो त्ति, एवं पेहेब संजए ॥२७॥ प्याख्या-म' पसिनं 'संयतं' पृथिव्यादिहनननिवृत्तं, एवय लाभाद्यर्थ याह्यवृत्त्यैव संभवेद्, अत आह- 'पान' इन्दियनोइन्द्रिपदनेन 'हन्यान् ताउयेत् 'कोऽपि' इति तथाविधानार्यः 'कुत्रापि' प्रामादौ, तत्र किं विधेयम् ? गानि 'श्रीयम' आत्मन उपयोगरूपस 'नाश! अभावः शरीरस्यैव नाशात् , 'इतिः' पूरणे । 'एवं' स्वरूपार्थे । 'प्रेक्षेत' चिन्तयेत् 'संयतः साधुरिति सूनार्यः ।। २७ ॥ उदाहरणम्-सावत्थीण नयरीए जियसत्तू राया, धारिणी देवी, तीसे पुत्तो खंदओ नाम कुमारो । तस्स भगिणी पुरंदरसा । मा फुभकारकडे गयरे दंडकी नाम राया तस्स दिन्ना । तस्स य दंडगिस्स रन्नो पालगो नाम मरओ पुरोहियो । जनया सायरथीए मुणिसुपयसामी समोसढो । परिसा निग्गया। खंदओ वि निग्गओ। धम्म सोचा सागो जानो। अन्नया सो पालगमरमओ दूयत्ताए आगओ सावत्थिं नगरिं, अत्थाणमज्झे साहूणमवन्नं वयमाणो गंदर निप्पपसिणयागरणो फओ, पओसमावन्नो विहरइ, जाय खंदओ पंचर्हि जणसएहिं कुमारोलग्गएहिं सद्धिं मुणिमुपयसागिमगासे पपइओ यारसुओ जाओ। ताणि चेव पंचसयाणि सीसत्ताए अणुन्नायाणि । अन्नया खंदओ मामि आपुलर-वधामि मगिनिसयासं| सामिणा भणियं-- उयसग्गो मारणंतिओ। भणइ-आराहगा विराहगा? मामिना भनियं-सघे आराहगा तुमं मोत्तुं । सो भणइ-लर्ट जइ एत्तिया आराहगा । गओ कुंभकारकडं । मरुएण उदि उनाणे ठिो तहि आउद्याणि नूमियाणि । राया बुग्गाहिओ, जहा-एस कुमारो परीसहपराजिओ एएण उवाएण मुर्ग मारेगा रमं गिहिदिति, जर ते न पाओ ता उजाणं पलोएहि । आउहाणि पलोइयाणि । ते बंधेऊण तस्स पारिवानि। Hokarket

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्र
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्।
न्द्रीयवृतिः
॥३६ ॥
चेव पुरोहियस्स समप्पिया । तेण सधे दिन्नाऽऽलोयणा सामियसबसत्ता आऊरियमुहल्झाणा पुरिसजतेग पीलिया । तेहिं!
सम्ममहियासियं, तेसि केवलनाणमुप्पन्नं, सिद्धा य । खंदओ वि पासे धरिओ।लोहियचिरिकाहिं भरिनंतो सबपच्छिम
खुद्दगमुद्दिसिय भणिय खंदगेण-इमं वालमणुकंपणिज न सकुणोमि पीलिज्जत पेच्छिउँ ता पढम में पीलेह । तेण य
तस्स गुरुतरदुहुप्पायणत्थं पेच्छंतस्सेव सो खुडुगो पीलिओ सिद्धो य । खंदगो आसुरुत्तो पच्छा जते पीलिओ नियाणं!
काऊणं अग्गिकुमारेसु उपवन्नो । तं पि से रयहरणं रुहिरलित्तं 'पुरिसहत्यो' ति काउं गिद्धेहिं पुरंदरजसाए पुरओ
पाडियं । सा वि तदिवसमधिई करेइ-जहा साहू न दीसंति । तं चऽणाए दिलं, पञ्चभिन्नायं कंवलगं, निसिजाहिँ छिन्नो,
ताए चेव दिन्नो । ताए नायं-जहा ते मारिया । ताप सिसिओ राया-पाव! विणट्ठोऽसि । ताए चिंतियं-पचयामि।
देवेहिं मुणिसुबयसगासं नीया । तेण वि देवेण नगरं दर्दू सजणवयं, अञ्जवि 'दंडगारन्नं ति भन्नइ । एत्थ तेहिं ।
साहूहिं पहपरीसहो अहियासिओ सम्मं । एवमहियासियधं । न जहा खंदएण नाहियासियं ॥ परैरमिहतस्य च तथा-
विधीपधादि प्रतिदिवसोपयोगि यतेचितमेव भवति इति याजापरीपहमाह-
दुष्करं खलु भो! निचं, अणगारस्स भिक्खुणो। सबं से जाइयं होइ, णत्थि किंचि अजाइयं ॥२८॥
व्याख्या-दुःखेन क्रियत इति 'दुष्करं' दुरनुष्ठान, 'सलु' विशेषणे निरुपकारिण इति विशेपं द्योतयति । 'भो'
इति आमन्त्रणे नित्यं सर्वकालं यावजीवमित्यर्थः, अनगारस्य मिक्षोः किं तद् दुष्करम् ? इत्याह- यत् 'सर्वम्' आहा-
रोपकरणादि, 'से' तस्य याचित भवति, नास्ति 'किञ्चित्' दन्तशोधनाद्यपि अयाचितमिति सूत्रार्थः ॥ २८ ॥ तवश्व-
गोयरग्गपविहस्स पाणी णो सुप्पसारए । सेओ आगारवासो त्ति इति भिक्खू न चिंतए ॥२९॥
व्याख्या-गोचर:-मिक्षाचर्या तस्याम-गोचरायम्, एषणाशुद्धग्राहितया प्रधानगोचर इत्यर्थः, वत्प्रविष्टस्य 'पाणिः
॥ ३६॥

·श्रीउचरा-
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
श्रीनमिच-
न्द्रीयदृचिः
॥३७॥
भाया वसुदेवस्स जरादेवीए जाओ जरकुमारो नाम, एयाओ ते मधू भविस्सइ । ततो जायवाणं जरकुमारम्मि
सविसाया सोएण निवडिया दिट्ठी। जरकुमारेण चिंतियं-'अहो! कहें कट्ठयरं ति, कहमहं वसुदेवपुत्तो होइऊण सयमेव
फणीयसं भायरं विणा हामि?, अहो !!! महापावं ति चिंतिऊण आपुच्छिऊण पणमिऊणं च जायवजणं जणद्दण-
रफ्पत्यं जरकुमारो गओ वणवासं । तओ गए जरकुमारे हरिपमुहा जायवा सुन्नमिव मन्नंति अप्पाणं । तओ पणमिऊण
| भयवंतं रिद्वनेमि सधे वि जायवा संसारस्स चिंतताऽणिययं विसेसओ वारवईए जायवकुलस्स य पविट्ठा पुरिं। पविसि-
ऊणं च नयरे घोसावियं वासुदेवेण-जहा सिग्यं सुराइयं मलं कायंववणगुहाए नीणेह । भगवया रिट्ठनेमिसामिणा
पहियं-जहा मजप्पसंगेण कुमारा दीवायणरिसिं सलियारिहंति, सो कुविओ वारवई विणासेहि ति । तओ जहा-
णचं विफरेहिं कयं सधं । असेससुराइजायं कायंचवणे सिलाकुंडेसु पक्सित्तं कयंववणसंच्छन्नं ति तेण कायंवरी-
गुहा । मुरा वि कायंवरी तेग भन्नइ । एवं च वट्टमाणे काले वलदेवस्स भाया सिद्धत्यो नाम, सिणेहेण य तस्सेव
मारही महुरं भणिउमाढत्तो-जहा भयवया कहियं-जम्मजरामरणाउरो एस संसारो गणपरिणामो य विसेसओ
अम्हाणं ति, ता विमनेह भगवओ समीचे सामन्नमणुचरामि त्ति । वलदेवेण य निच्छयं नाऊण भणियं-एवं ति, किंतु
पसणे कहंचि अहं तए पडियोहियद्यो ति। एवं ति सिद्धत्यो भणिऊणं आपुच्छिऊण य सयणवग्गं गंतूणं च भगवओ
समीये पद्यनमभुवगओ । काऊगं च महातवचरणं छम्मासमेत्तेण गओ देवलोगं । इओ य कायंवरीगुहाए सिलाकुंडे
सुरा सा हेमंताइणा छम्मासेण मुटुपफरसा जाया। सच्छा साउरसा पचरा हिययसुहकरा कफेयणसमप्पभा । इओ य
संवकुमारसतिओ लोद्धयपुरिसो हिंडंतो गओ, तत्थ पेच्छए य तं सुरं । तुट्ठो य आसाइडं पयत्तो । जाव अइसा-
उरस त्ति अंजलीहिं धुंटिया तेण । पलोइया मयगणा। जाव ते वि तेण सीयलसच्छसुसायमजरसेण मत्ता निव्भया
॥ ३७॥

·- सीरी। मनो तेग संबकुमारस्म निवेइयं । नओ गओ संवकुमारो । दिट्ठा य तेण वारुणी । पाऊणं च संवेण पिंतियं- में जुग गुमारेहिं विणा किंचि मुहं अणुहपिनइ ?, ता मुए आणेमि कुमारे । आणिया तेणं दुदंतकुमारा कायंवरी- गुहामनीयं । दिसा य वेहिं सुंदरा मुरा, दिन्ना य तेहिं किंकराण आणत्ती-जहा एयं आणेह वाराणं । आणीया य तेहिं । गरा य पिपिहतरामुमाऽऽमोपमोहियं रमणिबाणं । भणियं च संवेण-भो भो कुमारा! कह कह वि छम्मासेण पा गुरा मामाइया ता जहिच्छं पियह त्ति । पीया य तेहिं । तओ तीए मएण गायति नचंति परोप्परमालिंगति । सरीलंना य गया गिरिपरदेसं । सत्य परिसफ्तेहिं दिह्रो तवमणुचरंतो दीवायणो रिसी। तओ भणिउमारद्धा-अहो ! एम मो दुरप्पा जो भगवयाऽरिट्टनेमिसामिणा जिणिदेण वारवइविणासगो समाइट्ठो, तओ इमं पायं निकारणवेरियं fन नालेगो।। तओ ने रोसेण दंतवाधरोहा पायतलमुट्ठिचवेडाघारहिं निरवराह दीवायरिसिं घाइउमारद्धा गार गार किरप्पागोवगओ पडिओ धरणीयले । पाएऊणं च गया वारवई । वासुदेवस्स वीसंभणीयनियपुरिसेहिं जहा- पग गर्ष पहियं । कण्हेग चिंतियं-अहो ! दुइंतया कुमाराणं, अहो ! अदीहनिरूवित्तणं जोधणस्स, ता किमंग ! जीवि. पभूगग इमाग पीरइ ? ति । गओ यलदेवसहिओ अणुणेउं दीवायणमणिं । दिट्ठो य दीवायणो कोवेण फुरियाहरोहो। बालोचिए प मम्मागेणं सम्माणिऊण भणिओ-भो भो महातावसरिसि! फोहो सबगुणविणासो, अओ महासत्ता पनेरन फोहरम पममुर्विति, नहा अन्नाणमनप्पमत्तवालावराहं न महासत्ता गणिति, ता अम्हाण समसु कुमार- दुद्वियं ति । इस भगिए वि दीवायणो जाहे रोसं न मुंचइ ताहे वलदेवेण संलत्तं-भो नराहिव ! अलं पयत्तेणं, जं पनि गा नितियं किंपिनं करेउ, किमन्नहा होइ निगिंदभासियं । तओ दीवायणेण पल-भो नरीसर ! तालिजमाणेण मग महंनी पइन्ना कया, जहा दो तुम्भे मोत्तूण सुणयस्स वि वारवइविणासे ण मोक्ससंभवो अत्थि, ता न जिण-

·थीउचरा-
ध्ययनपत्र
भीनमिच-
न्द्रीयपूचिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्
॥ ३८॥
ययणमलियं, नावि मम पइन्ना अन्नह ति, ता गच्छह किं वो विचारिएणं? । तओ महासोयसंतत्ता विमणसा वासुदेव-
बलदेवा गया नयरिं । दीवायणवयणं च सयलाए नयरीए वित्थरिउमारद्धं । वीयदिवसे य घोसावियं-भो भो नय-
रीजणा! तबोरपासनिरया पलिपुप्फगंधधूयहत्था जिणवंदणनमंसणरया होह, नयरीए परिणामो एरिसो भयवया
कहिओ त्ति । एत्यंतरे य भयवं पुणरवि अरिट्ठनेमिसामी विहरतो आगओ रेवयम्मि समोसढो। जायवा गंतूण
भय बंदिऊण नियएमु ठाणेसु सन्निविट्ठा । धम्मकहाऽवसाणे य अणिञ्चयाए संसारस्स संवेगमावन्ना पज्जुन्न-निसढ-
मुय-सारण-संवपमुहा कुमारा भयवओ सयासे पधइया । रुप्पिणी वि पुवकम्मभउबिग्गा वासुदेवं भणिउमा-
रद्वा-महानरिंद ! एरिसी संसारपरिणई विसेसओ जायवकुलस्स, ता विसज्जेह ममं पचयामि त्ति । तओ कन्हेण
याइसमुप्पुन्ननयणजुपलेग कहकहवि किच्छेण रुप्पिणी विसजिया, अवराहिं पवररायदुहियाहिं सह पवइया । जायवा
पंपिऊण रिहनेमि सामि महासोयगहिया पविद्वा वारवई । वासुदेवो वि रुप्पिणिविरहें विगयसिरिं पिव मन्नइ अप्पाणं ।
भय पि
सघनू
गओ भवियवियोहणत्यं अन्नत्य । वसुदेवनंदणेण वि वीयवार पि घोसावियं नयरीए, जहा-भो
जायगा! भो पुरजणा! मुहलालिया ! महंतं दीवायणभयं समुट्ठिय ता विसेसेण धम्मनिरया होह, पाणाइवाय-मुंसा-
याय-परदपहरण-पेंन्दारसंग-पेरिग्गहे जहसत्तिओ विवज्जे, आयंविलचउत्थछट्टऽहमदसमदुवालसाइतवमणुट्ठह, पयत्तेण
य देवसाहपूपापरायणा होह । तेहिं वि तह' त्ति पडिवन्नं हरिवयणं । दीवायणो वि दुम्मई अईवदुकरं वालतवमणु-
परिऊण वारवइविणासे कयनियाणो मरिऊण समुप्पन्नो भवणवासी देवो अम्गिकुमारेसु । संभरियं च जायववरं ।
जागो य वारवइविणासणनिमित्तं जाव न सो पहवइ । जओ सबो चेव जणवओ तवोवहाणनिरओं देवयावंदण-
ऽपगपरो मंतजावपरायणो न परिभविउं चाइनइ । एवं दीवायणो छिद्दन्नेसी अंतरटिओ अच्छइ ताव जाव गयाई
॥ ३८॥

·यारस परिसाई । तओ लोएण चिंतियं-अहो ! निजिओ निप्पहो पडियतवो दीवायणो को ? ति। निभओ यार- पईलणो पुणरवि कीलिउमाढत्तो । कायंवरीपाणमत्तो रइपरायणो जाओ। तो सो अग्गिकुमाराहमो छिई लहिऊण विणासेउमारखो। उप्पाया य बहुरूवा समुप्पन्ना । तओ सो अग्गिकुमारो संवत्तयवायं विउधिऊण जुयंतसरिसं कट्ठवण- पत्तसंपाए पलायंतजणवए य महावं करिते पुरीए अभिवरे पक्खिवइ । पन्जालिओ महतो भीसणो जलणो । पुणो पुणो देवाहमो उजागेहितो तरुकट्ठलयावल्लितणाईणि पक्खिवइ । घरंपराओ धूमग्गिणा भीसणेणं गंतुं न तीरए । सबपएसेसु य |पुरी दीवायणखित्तपावएणमणाहा उज्झए । समंता पासाया नाणामणिरयणफणयसोहिया य फुटुंता वडत्ति विसर्दृति महीयले । मेस-गय-वसह-तुरय-खरोट्टपसुपक्खिगणाणं च अग्गिणा डज्झमाणाणं महंतो दारुणो सहो संभूओ । जायव- जणा य पिययमावाहुसमालिंगिया डॉति । हाहारवं सुदारुणं कुणंति रोयंतीओ तयंगणाओ । तओ वलदेव-वासुदेवा दहणं उ-झमाणि धारवई अफंदकयरवा पिउणो घरमुवागया । सिग्धं च रोहिणि देवई पियरं च रहं समारोवेऊण जया तुरयवसभा जुत्ता हुयासणेण परिडञ्झमाणा न सर्फति रहवरं समाकरिसिउं, तया सयमेवाऽऽयडिउ पयत्ता। एत्यंतरे 'हा महाराय कण्ह ! हा राम! हा पुत्त ! हा वच्छ! हा नाह !' ति पयत्ता सघघरेसु करुणा समुल्लाया । तओ पलदेव-कण्हेहिं तुरियतुरियं गोपुरहारं जाव नीया दो वि रहा इंदकीलेणं च रुद्धा । तओ तमिंदुकीलं पाएण बलदेवो जाव चुन्नेइ ताव जलणेणं तं दुवारं जलिउमाढत्तं । एत्यंतरे दीवायणेण संलत्तं-भो! मया पुवमेव भगियं-'जहा दो तुन्भे मोत्तूण अन्नस्स मोक्खो नत्थि' ति मे पइन्ना । तओ वासुदेवेण पायतलाहयं कवाडमेकं धरणी- यले निवाडियं धीयं च जालावलीपलिन्तं रामेण । तओ वसुदेवेण रोहिणीए देवईए य भणिया-पुत्तया! तुम्भेहिं जीयमाणेहिं जायवकुलस्स पुणरवि समुन्नई भविस्सइ, ता तुरियं तुरियं निग्गच्छह त्ति । तओ मायापिउवयणेण कलुणं

·द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा-रुयंता विणिग्गया जायवुत्तमा । वाहिरियाए भग्गुजाणे ठिया पेच्छंति वारवइयं डझमाणि पुरवरि । दीवायणेण वि
ध्ययनमूने सयलाई दुवाराई देवसचीए घट्टेऊण विसेसेण पजालिया नयरी । एत्थंतरम्मि रामस्स पाणवल्लहो पुत्तो कुजवारओ
श्रीनेमिच नाम यालकुमारो परिमदेहधरो, सो य निययभवणुत्तमगे समारुहिऊण भणइ-भो भो सुणंतु समासन्नदेवयजणा!
न्द्रीयत्तिः रिद्वनेमिसामिणो जिणंदस्स सीसो हं समणो निम्ममो दंतो सबभूयदयावरो, तं भयवओ जइ सचं वयणं-'जहा तुम
चरिमदेहो मोसं गमिस्ससि' त्ति, ता किमेयं ? ति भणिए उवट्ठिया जंभया देवा । तेहिं उक्खित्तो जलंतभवणाओ
॥३९॥
नीओ य पल्हयदेसं जिणसमीवम्मि । कण्हस्स य सोलसदेवीसहस्सेहिं कयं समभावेण अणसणं तया ।तहा सबासिमेव
जायवमहिलाणं जलणभएण धम्मपरायणाण भत्तपञ्चक्साणमासी । एवं सहि वावत्तरि कुलकोडीओ दीवायणेण
नयरीए दवाओ। एवं किल छम्मासेहिं दवा तेण वारवई । पुणो वि पच्छिमसमुद्दम्मि परिप्पाविया । इयरे दो वि
बलदेव-यासुदेवा महासोयसमाउलमणा डझंति वारवई पुरि पिच्छंता परोप्परं । वाहपप्पुयच्छा पलोयंता चिंतंति य-
अहो ! असारया संसाररस, अणिशया जीवलोयस्स, दारुणया विहिपरिणामस्स, अवि य-धारिजइ इंतो सायरो वि
फलोलमिनकुलसेलो। न हु अन्नजम्मनियकम्मनिम्मिओ दिवपरिणामो ॥१॥ विहिणो वसेण कज्नं, जयम्मि तं किं पि दारुणं
पडइ । जन कहिउँ न सहिउँ, न चेव पच्छाइउं तरइ ॥२॥ बुद्धीए पुरिसयारेण मंततेहिं देवसंघेहिं । न य केणइ इह
मुपणे, वारिजइ दियपरिणामो॥३॥ तओ कण्हेण भणियं-कत्यऽम्हे सोयाउरा सबवंधवसयणदारविष्पमुक्का मया इव
भययुण्णलोयणा गच्छामो ? । रामेण भणियं-अम्ह वंधवा सइसन्धविकमधणा पंडुसुया अस्थि, ताण दक्खिणसमुह-
सठियं महुरापुरिं गच्छामो। कण्हेण भणियं-ते मया दोवइसमाणयणकाले महागंगासमुत्तरणे अग्गओ गएहिं रहो न
अनार्यदेश।
॥ ३९॥

·- पेसिओ' त्ति रोसेण सधस्सहरणा काऊण निद्धाडिया, ता कहामियाणि ताण पुरिं गच्छामो ? । बलदेवेण भणियं- महापुरिसा अम्हाणमेव कुले समुप्पन्ना परमवंधवा न ते परिभवबुद्धीए पलोएहिंति, न नीयकम्मो वि घरे समागयाण निहुरं समायरइ । तओ कण्हेण एवं' ति पडिवन्नं । पत्थिया ते पाएहिं चेव पुधदिसिमंगीकाऊण गृहमाणा सरीरकति । सुरहादेसं च समुत्तरिऊणं सोईता वारवई बंधवजणं च पत्ता हथिकप्पपुरवरस्स बाहिं । भणिओ य कण्हेण वलदेवो -जहा तण्हाच्छुहाओ ममं वाहिति । तओ बलदेवेण भणियं—एस गच्छामि तुरियं तुह भत्तपाणनिमित्तं, तुमे वि अप्पमत्तेण इह अच्छियवं, जइ मम गयस्स कोइ अवाओ होज एयम्मि पुरे ता महासदं सोऊण तए आर्ग- तघं । एयं भणिऊण गओ बलदेवो हियएण समुबहतो वासुदेव, पत्तो य हस्थिकप्पं नयरं । तत्थ य धयरट्ठपुत्तो अच्छदंतो नाम राया परिवसइ । पविट्ठो वलो सिरिवच्छं नियपत्थेण समोच्छाइऊणं । जाओ य तत्थ लोयवाओ-- जहा उप्पायग्गिणा बारवई सवलदेव-केसववंधवजणा समंतओ दड्डा । तओ वलदेवं पमाणेणाहियं सुरूवं च दटूर्ण जणो परं विम्हियमुवगओ भणइ-अहो । पमाणं, अहो ! स्वसंपया, अहो! मयलंछणस्स विय कतिसोमया। एवं सलाहिजतो वलो गओ पूइयावणं । अंगुलेयगं दाऊण गहियं पहाणभक्सं, हत्थकडयं च दाऊण गहिया पंसन्ना । तओ निगंतुं पयहो । गओ सो पुरदारं । इओ य वारारक्खियपुरिसेहिं निवेइयं रत्नो-जहा को वि बलदेवाणु- कारी पुरिसो चोरो घ परधणवियण्हो दाऊण कडयं अंगुलेययं च भक्खपाणं गहेऊण निग्गच्छइ त्ति । तओ अच्छदंतेण राइणा तुरियतुरियं ससंकेण नियवलं पेसिउं जुज्झिउं च रामेण सममारद्धं । कया रामेण काहस्स महा- सहरूवा जुद्धसन्ना । भक्खपाणं च मोत्तूण समासन्नहत्थि समारुहिऊणाऽच्छदंतवलं चुण्णेउमारद्धो। ताव य जणदणो , मदिरा।

·- श्रीउत्तरा- ध्ययनरते थीनमिच- न्द्रीयचिः ॥४०॥ M वि चि समागओ। मंजिऊणं च गोपुरकवाडाइं गिण्हिण महाफलिहं तं अच्छदंतवलं चुन्नेऊण कओ अच्छदंतो द्वितीय यसे । भणियं च हिं-अरे दुरायार ! किमम्हाण वाहुवलं पि गयं ? वा भुंजसु निहुओ सरजति परिचतो अम्हेहिं । परीपहा- 'एस पइयरो' चि भणिऊण गया पणसंडमंडियमुजाणं । तत्थ य समागलंतंसुपप्पुयलोयणा 'नमो जिणाणं' ति भणिऊण । ध्ययनम् । समासाइउमारद्धा तमनपाणं । पिंतियं च हिं-अहो! तहनाम भुंजिऊण एवं पि परिमुंजिजइ त्ति, परं दुद्धराओ छुदापिपासाओ, अहवा फिमित्य सोएण १ जओ वन्नियं भगवया चेव-भवम्मि सवभावाणमणिश्चत्तणं । तओ किंचि जिमिऊण कयायमणकम्मा दक्षिणाभिमुहं गंतुं पयत्ता । पत्ता य कोसुंवारन्नं नाम वणं । तओ मजपाणाओ सलवण-' भनाओ गिम्हशालाओ महासेयसंभवाओ महासोयाइसयाओ पुन्नक्सयाओ य वासुदेवो महातण्हाए गहिओ । भणियं पणेण-भाय! भाइयच्छल! तण्डाए मम मुहं परिसुसइ, न समत्थो सीयलवणं जाव गंतुं । तओ वलदेवेण भणियं- अपाणयहद ! नुमं ताव पायवच्छायाए वीसममाणो इह चिट्ठ जाव अहं तुह निमित्तं जलमाणेमि । तओ कोसेयवत्थेण अपाणं समोच्छाइऊण जणदणो पायं च जाणुवरि काऊण सोविउमारद्धो । भणियं च वलदेवेण-हिययवल्ह! अप्प- गोग तुने अच्छिययं । भणियाओ य यणदेवयाओ-~'एस मे भाया सयलजणवलहो, विसेसओ मम दुहियहिययस्स, मारस्यिययो तुम्हाणं मरणागओ' ति भणिऊण गओ सलिलनिमित्तं हली । एत्यंतरे य वाहवेसाणुकारी धणुवावडहत्यो दीहरपलंतकुमघरो वग्धचम्मपाउओ मयमारणनिमित्तं तमुद्देसमागओ जरकुमारो। तेणं च समारोविऊण धणुवरं । समापदिऊण निसियवाणं दूरओ चेव 'हरिणजुवा एस चिट्ठति' त्ति पायतले मम्मपएसे विद्धो जणदणो वेगेणं च समुहि- ॥४०॥ आमिण भगिउमारदो-केण भो! विणाऽवराहेण पायतले एवमहं विद्धो ? न मए अविनायवंसो को वि हयपुद्यो कोसेम कौरोप- रेशमीवस्त्र ।

·पुरिसो ति, ता सिग्यमेव गोत्तमप्पणो कहेउ । तओ जरकुमारेण कुडंगंतरहिएणं चिंतियं-न एस हरिणो, पुरिसवि- सेसो कोइ एसो गोत्तं च महं पुच्छइ, ता कहेमि से नियगोत्तं । तओ भणियं कुमारेण-भो। अहं हरिवंससंभवो वसुदेवस्स जराए देवीए पुत्तो पुहवीए एकवीररस हरिणो जेट्ठो भाया जरकुमारो नाम, भयपओ रिट्ठनेमिनिणं- दाओ सोऊण 'जणदणस्स जराकुमाराओ मञ्च' ति वयणमहं वंधुवगं परिचएऊण वर्णवणेण परिहिंडामि, गयाई च वारस वरिसाई ति, तं तुच्भे वि परिकहेह के तुन्भे ? ति । तओ कण्हेण भणियं-एहि एहि पियसहोयर ! सो हं जणहणो भाया तुह बलदेवस्स य वासुदेवो कणीयसो, तुमं च मह पाणसंरक्खणथमिहमागओ जाव निष्फलो एसे परिस्समो जाओ, ता तुरियमागच्छ । तओ जराकुमारो जणदणं समासंकेतो समागओ। दिट्ठो तहाविहो कण्हो । तओ सो अंसुसमुफुन्नलोयणो जरकुमारो हाहारवं करंतो-हा हउ त्ति, धी दुरप्पा हं, कुओ तमिह पुरिससङ्कल! आगओ सि ? किं दीवायणेण दड्डा बारवई ? नट्ठा न व त्ति जायवजणा ? तओ कण्हेण सयलं जहादिट्ठसुयं से कहियं । ततो जरकुमारो पलावे काउमारद्धो-अहो! मए पावेण कयं कण्हस्स आतित्थकरणिज्ज, तं कत्थ गच्छामि ?, कत्थ गओ | सुगओ भविस्सामि ?, भायघाययं को मं पेच्छिउं पि सक्केहिति ? जाव एस लोगो धरइ नामं च तुह केसव! ताव महं पापकारिणो गरहा सुद्दु होहिति त्ति वणवासो अब्भुवगओ जाव मए निग्घिणेण विवरीयं समायरियं, कत्थ ते राइणो? कत्व या ताई विलासिणिसहस्साई ? कहिं वा जणदण! ते कुमारसमूहा? । तओ कण्हेण भणियं-भो नरिंद ! जरानंदण! कहियमेव भगवया रिट्टनेमिसामिणा जिणिदेण-जहा संसारे सवाणं सत्ताणं नियकम्मदोसेण सुलहाई चेव वसणसहस्साई, अवि य-जं जेण कि पि विहिय, सुहं च दुक्खं च पुबजम्मम्मि । तं सो पावइ जीवो, वचइ दीवंतरं जइ वि ॥१॥ जेण कयं कम्मं, अन्नभवे इहभवे व सुहमसुहं । तं तेण पावियचं, निमित्तमित्तं परो होइ ॥२॥ता

·श्रीउत्तरा-
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्।
श्रीनेमिच-
न्द्रीयत्तिः
॥४१॥
मा कुण उधेयं, न तुममेत्वमवरज्झसि, कम्मं चैवाऽवरज्झइ, न य भवइ अन्नहा जिणभासियं ति, ता तुमं कोत्थुममाण मह
वच्छत्वलसंठियं गहेऊण गच्छ पंडवसयासं, साहेययो तए एस वुत्तंतो, भणियबा य मम क्यणेण-जहा दोवइसमाण-
यणकाले अग्गओ समागएहिं ,मह सामत्यपरिक्सणनिमित्तं रहो न पेसिओ ति मए सधस्सहरणा फाऊण निद्धाडिया
तं समिययो ममापराहो, समापहाणा हि सुपुरिसा हवंति विसेसओ बंधवजण ति। तओ मुद्दु गंतुं न ईहए जरकु-
मारो। तओ कण्हेण भणियं पुणो-महाभाग! गच्छ सिग्छ, जाणासि चेव ममोवरि सिणेहपरायणं वलदेवं, मम तण्हा-
युच्छेयनिमित्तं सलिलमन्नेसिउं गतो, आगतो य में पेच्छिऊण मरणावत्थं तुमं वावाएहि त्ति, ता गच्छ गच्छ तेहिं चेव
परहिं दुरियं तुरियं । तओ पायतलाओ वाणमुद्धरिऊण गतो जरकुमारो। वासुदेवो वि चेयणासमुग्धायं गतो नमोक्कार
फरेउमारद्धो-नमो परमपूयाऽरहाणं अरहताणं, नमो सुहसमिद्धाणं सिद्धाणं, नमो पंचविहायारमायरंताणं आयरियाणं,
नमो सझायशाणरयाणं उवझायाणं, नमो मोक्ससाहयाणं साहणं, नमो रिट्ठनेमिणो जिगिंदस्स, जो सयलसंगप-
रिशयगं फाऊण निक्संतो महामुणी । तओ तणसंथारं रहम्ण समोच्छाइऊग वत्थेण सरीरमप्पणो वीरसयणिज्जमुवागओ
नितिउभारद्धो-धन्ना ते संव-पजुन्न-निरुद्ध-सारणपमुहा कुमार जायवजणा य रुप्पिणिपमुहाओ देवीओ, जे
सघसंगपरिणायं काऊण भगवओ समीवे निक्संता, अहं पुण दुक्तभागी अफयतवचरणो मरामि त्ति । आउयपज्जवसाणे य
निमुमरियमुहभावो-'अहो! अकारणवेरिणा दीवायणेण नयरीए जायवकुलस्स य एक्कपए चिय खओ को त्ति, ता महा-
पायो सु सो निहतयो' त्ति अमुहपरिणामपरिणओ कालं कारुण वैरिससहस्समेगं जीविऊण गओ तइयाए पुढवीए नारओ
समुप्पण्यो । वलदेवो वि वेगेण सलिलं नलिणीपत्तपुडए गहिऊण विवरीयसउणपक्रलिज्जतो कण्हसमीवमागओ। ठविऊण
कौमारप्पे पोटशाम्दानि विष्णोः, पदपनारामण्डलिये जये तु । वर्षाण्यष्टाऽयो नवाऽगुः शतानि, विशान्युचैरईचक्रित्वकाले ॥१॥
॥४१॥

·- मलिलं सिंह--'पमुत्तो एसो' त्ति सुयउ ताव एस मे हिययनंदणो, पच्छा सुहविबुद्धस्स पयच्छिस्सामो से जलनेहेण समाइलमणो न याणइ मयो ति । तओ किचि काल पडिवालिऊण वलदेवो समासन्नो नियच्छए कण्हं कसिणमन्छि- याहिं परिगयं । दणं च भीओ हली मुहाओ पत्थमवणेइ । तओ 'हा' मओ' ति मुच्छाए पडिओ धस त्ति धरणीयलम्मि । पधागयचेयणेण य महतो सीइनाओ कओ तहा जहा सावयकुलं वणं च कपिउमारद्ध । सलविरुणं चाऽऽरद्धो-जेब मे एस भाया हिययवहाहो पुहईए एकवीरो निग्धिणेण दुरप्पणा यावाइओ सो मे जइ सञ्च सुहडो तो देउ दुसणं। कह वा सुत्ते पमत्ते वारले वा पहरिजइ ? ता नूणं सो पुरिसाहमो न सप्पुरिसो । एवमुञ्चसहेणं भणतो वलो वणं समंतओ हिंडेऊण पुणो वि गोचिंदपासमुवागओ। समागतूणं च उवसहेण रोविडं पयत्तो-हा मह भाउय हा जणहण हा महारह' हरियद । कि फि ते रोयामि १, कि सोहागं ? कि वा धीरत्तणं वलं चन्नं रूव वा १, भणसि य पिओ में चलो भाया ता किमेय वियरीयत्तणं ? जेण मे वायं पि न देसि, कि या तए विरहिओ एगागी करेमि मंदभग्गो ? ता कत्य गच्छामि ? कत्थ चिठ्ठामि ? क्स्स कहेमि' के पुच्छामि ? के सरणमुवेमि ? कमुपलभामि ? कस्स रूसामि । सघहा समत्तो मे जियलोओ, भो भो वणदेवयाओ' कि तुम्हाण समप्पिए जणदणे एवमुवेक्सिमुचियं ? ए! एहि जणदण । फिमकनसुय करेसि ? कि मे तुहाऽवरद्ध ?, भयवईओ' देवयाओ एह ममोरि कुवियं पसाएह कारनयाए वसुदेवनदणं, सहोयर ' एस दिवसयरो अस्थसेलं समुवगच्छइ ता समुद्रुहिं सझोवासणवेला समुट्ठिया, उत्तमपुरिसा न सोपति सझाए। सणमेत्ते य गए भणइ रयणी य चहलंधयारा समागया, कूरसत्ता परिभमंति समंतओ, सिवा य भेरवे सरे करेमाणी वियरति । एवं च पलवंतस्स पभाया रयणी । पुणो भणइ-भाउय समुहेहि, सूरो . सध्यावन्दनवेला जाता। - - ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे द्वितीय परीपहा- ध्ययनम्। न्द्रीयवृतिः ॥४२॥ मनुग्गयो । जाहे न उद्वेइ वाहे नेहमोहियमणो चलदेवो मयगं अत्तणो संघे समारोविय पयट्टो गिरिकाणणेसु हिंडिउं। तार य समागओ से परिसयालो । एत्यंतरम्मि सो सिद्धत्यो सारही देवत्तं पत्तो ओहिनाणेण वलं पेच्छिऊण महंतदु- फरमायनो चिंति उमारदो-अहो ! नेहाणुराएण कण्हं कहं वलदेवो वोढुमाढत्तो ?, ता वोहेमि णं माउवन्छलं वलदेव। गओ देणं पचयम्मि रहवरं समुत्तारितो पुरिसो विउविओ।सो य रहो असमंजसं अमिसरंतो न पचयम्मि भग्गो भूमीए समाए सयसिशरं गओ सो संघेउमाढतो । वलदेवेण भणियं-भो मुद्धपुरिस ! जो एस रहो गिरियडे न भग्गो चुण्णिओ समें पहम्मि, तं कहं तुमं संडासंडायमियाणि संघेउमिच्छसि ? । देवेण भणियं-जो एस कण्हो अणेगेसु जुझस- | यसहस्सेसु जुन्नमाणो न निवाइओ, सो य इयाणिं जुद्धं विणा वि मओ, जया जीविस्सइ तयारहो वि पुणन्नवो भविस्सइ। पुगरपि य पुरिसो सिलापट्टे पउमिणीओ रोविउमारद्धो। वलेण भणिओ-सिलापट्टेसु रोविया कह पउमिणीओ रोहति ?। देवेण भणियं-जया एयं तुह संघट्टियं मडयं जीविस्सइ तया पउमिणीओ रोहित्संति । तओ थोवंतरं गओ गोवं गारिकरोडीणं हरियवणाई देतं पेच्छइ । भणियं च वलदेवेण-अद्विभूया इमा गावी कया हरिएण पुणो जीविरसति ? । देवण भगियं-जया एस फाहो तुह भाया जीविस्सइ । तओ लद्धसन्नेण वलेण चिंतियं-किं मे भाया अपराइयपुवो मओ ? ति, जेण वर्णतरहिओ ममं को वि एवमुल्लबइ । तओ देवेण सिद्धत्वरूवं काऊण भणियं-अहं सो महाभाग ! सिद्धत्यो जो तुह पुषभये सारही आसि, रिठ्ठनेमिसामिणो पसायाओ देवो समुप्पन्नो, भणियं च तुमे पुचमासि- जद्दा ई आवइमु पडियोहणीओ तुमे ति, तओ हं तुह पडिवोहणत्थमागओ, ता परिचय सोयं अवलंबेहि धीरयं, जओ-तुम्हारिसा वि पुरिसा, जइ विहुरिजति दृढसोएणं । ता कत्थ थिरं होही, धीरत्तमणिदियं भुवणे १ ॥२॥ किंच-अनिवारियप्पसरो जओ-गुरुपरकमऽहरियनरनावलकेसय !, संहरियचकवट्टिवलवंतखंडिय!, - ।। ४२॥ म ·जयवंधव अतुलवल जिणवरिंद हयविहिं विहंडिय । सुरु दाणवु सयरिंदु गहु, चंदु दिगिंदु न मुकु । दुहकयंतह केसरिहि, विट्ठयणि कोइ न चुकु ॥ ३ ॥ अवि य–सो नत्थि चिय भुवणम्मि को वि जो खलइ तस्स माह्प्पं । सच्छंदचारिणो सबवेरिणो हयक यंतस्स ।। ४ ।} सीयंति सबसत्थाई, नत्थ न कम्मति मंततंताई । अदिहपहरयम्मी, तम्मि उ को पोरुसं कुणइ ?॥५॥ता संठवेसु अप्पयं । अन्नं च ज सामिणा पुवमेव भनियं-जहा जरकुमाराओ जणदणस्स मरणं तं तह व जायं । वलेण भणियं—कया उण जरकुमारेण कण्हो विणिवाइओ ? । तओ देवेण जरकुमारवइयरो सबो से परिकहिओ ताव जाव पेसिओजरकुमारो पंडवाणं समीवम्मि । तओवलेण भणियं नेहेण सिद्धत्धमालिंगिऊण-भो! किमियाणि कायचं ? ति । देवेण भणियं-सघसंगपरिच्चायं काऊण सामन्नमणुचिट्ठसु, संभरेसु अंरिट्टनेमिजिगिंदवयणाई ति । तओ वलेण भणियं-सुगु मे पडिवन्नं जं तुमे भणियं, संभरियाई च भयवओ वयणाई, ता कत्थमेयं हरिणो कलेवरं करिस्सामि ? त्ति । देवेण भणियं---दोण्हं नईण मज्झे पुलिणम्मि झामेमो, तित्थयर-चकि-बलदेव-धासुदेवा य पूयमरिहंति त्ति पूर्य करेमो । तओ तेहिं नईसंगमपुलिणम्मि ठवियं हरिकलेवरं, कया पुप्फगंधधूवाइणा पूया दहूं च । एत्थंतरम्मि भगवया अरिहनेमिसामिणा नाऊण वलदेवस्स पचनासमयं विज्जाहरसमणो पेसिओ। तम्मूले य रामो पचनं सम्म पडिवन्नो, उग्गं च तवचरणं तुंगियागिरिसिहरे करेउमारद्धो । सिद्धत्थो वि पुवनेहेण रक्खणं करेंतो तम्मि चेव चिट्ठइ । इयरो वि जरकुमारो दक्षिणमहुरं संपत्तो, दिहा पंडवा, समप्पिओ कोत्थुभमणी । वारवइविणा- साइ सघं पंडवाण कहियं ताव जाव इहं संपत्तो त्ति । पंडवा वि महाअकंदं काऊण परिसमेत्तं पेयकरणिज काऊण जर- कुमारस्स रजं दाऊण भयवओ समीवे पत्थिया । एत्यंतरे भयवया समणपरिचुडो चउनाणी धम्मघोसो नाम अण- 1 "सुरो दानवः खेवरेन्द्रो महश्चन्द्रो दिनेन्द्रो न मुक्तः । दुष्टकृतान्तात् केशरिणः निभुवने कोऽपि न विस्मृतः ॥ ॥"

·श्रीउत्तरा-
यनमून
श्रीनमिच-
न्द्रीयत्तिः
द्वितीयं
परीपहा-
ध्यनम् ।
॥४३॥
गारो पंडवाण निक्समणत्यं पेसिओ, पद्याविया य । पंडया पयट्टा भयवओ समीचं, छठ्ठ- छम-दसम-दुधालस-ऽद्धमास-
मास-छम्मासाइयाई खमणाई करेंता ताव गया जाव भगवं वारसहिं जोयणेहिं चिट्ठइ ति । चितियं च हिं-
फलं रिद्वनेमिसामि पेच्छिस्सामो त्ति, नत्थेव रयणी गमिया । पभायाए रयणीए तेहिं जणवयाओ निसुयं-जहा
भययं उजिंतपचयम्मि मोसं गओ न्ति । ता ते महंतदुक्खमुक्गया पुंडरीयपधयम्मि पाओवगमणं काऊण
मोक्सं गय ति । आईए य नवदसारा समुविजयाइ भयवओ जणणी गयसुकुमालपवजाकाले पधज्ज काऊण
| देवलोगं गया । रुप्पिणीपमुहाओ मोक्सं गयाओ । दोवई वि रायमईसयासे पहज काऊण अचुयकप्पं गया ।
बारवडाहे वसुदेवो रोहिणी देवई य देवलोगं गयाइं । इओ भगवं वलदेवरिसी तुंगियागिरिसिहरे महाकडं
तववरणं करेंतो विहरइ । तवं च सत्तसत्तमियारूवं । तत्थ सत्तसत्तमिया पडिमा इमा-पढमे सत्तए एककं दत्ति
मोपणरस पडिगाहेइ, एफे पाणगस्स । दोच्चे सत्तए दो दत्तीओ भोयणस्स पडिगाहेइ, दो पाणगस्स । तचे सत्तए
तिग्नि दत्तीओ भोयणस्स पढिगाहेद, तिन्नि पाणगस्स । जाव सत्तमे सत्तए सत्त दत्तीओ भोयणरस पडिगाहेइ, सत्त
पाणगस्स । एवं एसा सत्तसत्तमिया भिक्खुपडिमा एगणपन्नासाए राइदिएहिं एकेण य छन्न उएवं भिक्सासरणं अहामुत्तं
आराहिया हवइ ।। इयाणि अहमिया मिक्खुपडिमा-पढमे अट्ठए एकेक दत्तिं भोयणस्स पडिगाहेइ, इकेक पागगस्स ।
वीयर अट्ठए दो दत्तीओ भोयणस्स जाच अट्ठमे अट्टए अट्ट दत्तीओ भोयणस्स पडिगाहेइ, अह पाणगस्स । एवं
एसा अट्ठमिया भिक्खुपडिमा चउसट्ठीए राइंदिएहिं दोहि य अट्टासिएहिं भिक्सासएहिं आराहिया भवइ । एवं एएण
कमेण नवनवमियाओ दसदसमियाओ करेइ ॥ एवं पाएण पक्साओ मासाओ तणकट्ठहारएहिं वणाछिंदएहिं च दिन्नं
। वमुदेयो देवकी च रोहिणी चाथ ते त्रयः । मनसा सनिधी नेमेश्चक्रिरेऽनरानं तदा ॥ ३॥
॥४३॥

·पामुयं एसपियं च पारेइ । तेहिं च कट्टहारएहिं जणवयस्स राईणं च कहियं-जहा कोइ महासत्तो दिवरूवो पुरिसो तयं करेंतो वणे चिट्ठइ । तओ ते नराहिवा संखुद्धा चितंति-कोई अम्हाणमुवरि तवं करेइ विजं वा साहेइ रजकंखी, वा गंतूण तं विद्धंसेमो । तओ सन्नद्धवद्धकवया नाणाविहगहियपहरणा विविजाणवाहणसमारूढा गया रामरिसिसमा- सन्नं । इओ य तेण सिद्धत्थदेवेण भगवओ रामरिसिणो पायमूले महाकरालमुहा वीभत्थदंसणा तिक्खनहरग्गदारुणसमु- जया विहुयकेसरसदुप्पाया विउधिया सीहसंघाया । तओ ते नरिंदा दूराओ चेव मीया पणमिऊण महप्पभावं बलदेवरिसिं दुयं पडिनियत्ता गया नियनियधामाई । 'लोए नरसीहो' ति साई गओ वलदेवो त्ति । एवं सो भगवं अणुदियह उवस- मरओ तवं करेइ । तस्स य सज्झायझाणधम्मकदाहिं अक्खित्तचित्ता वग्घ-सीह-चित्तय-सस-सरह-संवर-हरिणाइणो यहवे उवसमं गया । के वि सावयत्तणं पत्ता, केइ भद्दया जाया, केइ अणसणं पडिवन्ना, केइ काउस्सग्गेण द्वियं उवविढं वा पासपरिवत्तिणो परिचत्तमंसाहारा रामरिसिं पजुवासंति । तत्थ य हरिणजुवाणो एगो भगवओ राममुणिणो पुघभव. संवद्वो जाईसरो य अईवसंवेगमावन्नो जत्थ भगवं राममुणी भिक्खाइकजे विहरइ तत्थ तत्थ मग्गओ पहावइ । अन्नया वलदेयो वि मासपारणए भिक्सट्टा एगम्मि नगरे पविसंतो एगाए तरुणीए कूवतडट्टियाए कूवजलं कड्ढिउकामाए दिहि- | गोयरं गओ । तओ तीए वलदेवरूवाइसयसित्तहिययाए तरगयचित्तत्तणओ कुडयकंठभंतीए नियफडियलुत्तारियपुत्तस्स कंठे पासो दिन्नो, तओ ओवारिओ कूचे । एयं च वलदेवेण दिद्वं, तओ संवेगमुवगओ—'अहो ! मे देहो वि अणदृहेऊ | पागिणं' ति चिंतिय तं च वालयमणुकंपाए मोयावेऊण ता 'संपर्य जइ तत्यहिओ इत्थियाहिं अदिस्समाणो भिक्खं लभिस्सामि ता गिहिस्सं न अन्नहा' एवमभिमाहं गिहिय इओ चेव नियत्तिय तं चेव वणं गओ । अन्नया य पहाणदारुनिमित्तं रह- यारा तत्थ वणे आगया रुक्से छिदंति । वलदेवो वि मासपारणए भोयणुज्जएसु तेसु भिक्सहा गओ । हरिणओ वि मग्ग-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
॥४४॥
मणुलग्गो गओ । तओ वलदेवं दणं रहयारसामिणा चितियं-अहो ! अम्दं पुण्णोदओ नरुत्थलीए वि कप्पपाययो
पत्तो, अहो ! से स्वोवसमतेयाइसंपयाओ, ता कयत्थो पुन्नमणोरहो अहं जेण मे रिसी भिक्खानिमित्तमागओ, ता करे-
मि एयस्स भिक्खादागेण विगयकलुसमप्पाणं ति पितिऊण सिरम्मि कयकरंजलिउडो धरणियलनिहितजाणुजुयलं पणमिऊण
भत्तपाणं गहेऊण समुट्ठिओ । मुणिणा वि दव-खेत्त-काल-भावपरिसुद्धं' ति नाऊण पडिग्गहियं । ततो तेण दाणफलेण देवलो.
याज्यमणुवद्धं रहगारेण । हरिणओ वि गरुयमुणिभत्तिनिग्गयवाहसमुप्पुनलोयणजुयलो वणछिदए मुणिम्मि य पुणो पुणो
पसन्नमंथरनिवद्धदिट्टी चितिउमारद्धो-अहो! धन्नो कयत्यो एस वणछिंदओ, मुलद्धमेयस्स माणुसत्तं जेण एस मुणि-
वरो पडिलामिओ ति, अहं पुण मंदभागी कम्मदोसेण तिरियजाईए जाओ, असमत्थो एरिसं महातवस्सि पडिलाभेलं,
ता घिरत्यु मे जाईए !। एत्यंतरे महावायविहुओ अद्धच्छिन्नपायवो वछिंद-बलदेव-हरिणाणमुवरि नियडिओ। विमु-
कपाणा य तिन्नि वि ते वंभलोयाप्पम्मि पउमुत्तरे विमाणे देवा समुप्पन्ना । बलदेवो वि वरिससयसामन्नाणुपालणेण
विसिहतररूपसंपयाभोयसमुदओ जाओ । तओ वलदेवो ओहिणा कण्हं नेहेण पलोइउमारतो '-जाव तइयाए नरयपुढ-
वीए समुप्पन्नो महादुक्समणुहवंतो दिट्ठो । सिग्धं वेउधियसरीरं काऊण गओ कण्हसमीवं । तत्थ दिघमणिप्पमासमुजोयं
काऊण दिवो जणदणो, भणियं च वलेण-अइ भाउवच्छल! काह! किमियाणि करेमि ते? । कण्हेण भणियं-पु-
कम्मदोससमुम्भवं दुक्यं अणुभवामो, न एत्थ कोइ पडियारं करेउं समत्थो । तओ चलेण दोहिं वि वाहाहिं समुप्पा-
डिओ कण्हो, समुद्धरिजमाणो य नवणीयमिवायवेण विलिजए। तओ कण्हेण भणियं-मुंच मुंच मम सुदुयरं दुक्सं समु-
प्पाइ, का गच्छ तुमं भरहवासं, तत्थ गंतूण गया-खग्ग-चक्क-संसधारिणं पीयवासपरिहाणं गरुलद्धयं ममं अप्पाणं
च हलमुसलधारिणं नीलंघरपरिहाणं तालचिंधं सबलोए उवदंसेसु । तओ वलेण 'वह' ति पडियन्नं। आगंतूणं च दिववि-
॥४४॥

·. माणारूढो तत्य दामोयर-बलदेवरूवं विउघिऊण लोयम्मि दंसेइ, विसेसओ वइरियाण पुरओ। भणियं च बलदेवेण- जहा विय-चउक-चचराइसु अम्हरूवं करेह, अम्हे सग्ग-संहारकारिणो देवलोयाओ समागच्छामो, पुणो गच्छामो, नाणापगारहिं पीलामो, वारवई अम्हेहिं निम्मिया, पुणो अम्हेहिं चैव संहरिया समुद्दे पक्खित्ता, ता अम्हेत्थ कारण- पुरिसा। तओ लोरण ससंभमेण 'तह' त्ति पडियन्नं, कयं च सधं समाइडं । तओ परंपरएण एसा पसिद्धी जाया । पलदेवो वि एवं काउंगओ देवलोयं । तओ चुओ वारसमअममतित्थयरकण्हजीवतित्थे सिज्झिहिइ । नयराइसु समिद्ध- कुलेसु न तहा दुफरं भिक्साजायणं जहा रन्ने कट्टतणहारयाइसु । अओ इमेण जहा अहियासिओ तहा अहियासियचो जायणापरीसहो त्ति ॥ याच्याप्रवृत्तश्च कदाचिद् लाभान्तरायदोपान्न लभेत इति तत्परीपमाह- परेसु घासमेसेज्जा, भोयणे परिनिहिए । लद्धे पिंडे अलद्धे वा, नाणुतप्पेज संजए ॥३०॥ व्याख्या-'परेषु' गृहस्थेपु 'प्रासं' कवलम् , अनेन मधुकरवृत्तिमाह, 'एपयेत्' गवेषयेत् 'भोजने' ओदनादौ परि- निष्ठिते' सिद्धे मा भूत् प्रथमगमने तदर्थं पाकादिप्रवृत्तिः, ततश्च 'लव्धे' प्राप्ते स्वल्पेऽनिष्टे वा इत्युपस्कारः, अलब्धे वा नाऽनुतप्येत संयतः, यथा-अहो! ममाधन्यता यदहं न किञ्चिद् लभे इति सूत्रार्थः ॥ ३० ॥ किमालम्बनमालम्ब्य नाऽनुतप्येत इत्याह- अजेचाहं न लब्भामि, अवि लाभोसुए सिया।जो एवं पडिसंचिक्खे, अलाभोतं न तजए॥३१॥ व्याख्या-'अद्यैव' अस्मिन्नेवाऽहनि अहं 'न लभे न प्रामोमि, 'अपिः' सम्भावने किं सम्भाव्यते, एतत् ? 'लाभ:' प्राप्तिः "ए" 'श्व:' आगामिनि दिने 'स्यात्' भवेद्, उपलक्षणत्वादन्येारन्यतरेधुर्वा, मा वा भूत् , यः एवम्' उक्तप्रकारेण "पडिसंचिक्से" त्ति 'प्रतिसमीक्षते' अदीनमनाः सन् अलाभमाश्रित्याऽऽलोचयति, 'अलाभ:' अलाभपरीपहः तं 'न

·श्रीउत्तरा-
ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा.
ध्ययनम् ।
॥४५॥
तर्जयेत्' नाऽभिभवेद्, अन्यथाभूतश्चाभिभूयत इति भावः । जहा कोहपिसाएण वासुदेवो पसंतप्पा न जिओ ।
दारुगाइ अप्पसंता जिय त्ति । तथा हि लौकिकमुदाहरणम्-वासुदेव-बलदेव-सच्चग-दारुगा असावहिया अडवीए
नग्गोहपायवस्स अहे रत्तिं वासोवगया जामग्गहणं करेति । दारुगस्स पढमे जामे कोहो पिसायरूवं काऊणं आगओ
दारुगं भणइ-आहारत्थी हं उवागओ, एए सुत्ते भक्सयामि जुद्धं वा देहि । दारुगेण भणियं-वाढं । तेण सह संप-
लग्गो । दारुगो य तं पिसायं जहा जहा न सकेइ निहणिउं तहा तहा से कोहो वडइ । एवं सो दारुगो किच्छप्पाणो
तं जामगं निघाहेइ, पच्छा सच्चगं उहावेइ । सच्चगो वि तहेव पिसाएण किच्छप्पाणो कओ । तइए जामे वलदेवं
उट्ठवेइ । एवं वलदेवो वि चउत्थे जाने वासुदेवं उट्ठवेइ । वासुदेवो वि तेण पिसाएण तहेव भणिओ। वासुदेवो वि
भणइ-ममं अणिजिणिउ कहं मम सहाए साहिसि ? । जुद्ध संपलग्गं । जहा जहा जुज्झए पिसाओ तहा तहा वासुदेवो
'अहो वलसंपन्नो अयं मल्लो' इति तुस्सए । जहा जहा तुस्सए तहा तहा पिसाओ परिहायति त्ति । सो तेण एवं सविओ
जेण घेत्तुं ओयडीए छूढो । पभाए पस्सए ते भिन्नजाणुकोप्परे । 'केणेयं तुम्ह कयं ? ति पुट्ठा भणति-पिसाएण। वासुदेवो
भणइ-स एस कोवो पिसायरूवधारी मया पसंतयाए जिओ, ओयड्डियाए कड्डेऊण दरिसिओ इति सूत्रार्थः ॥ ३१ ।।
उदाहरणम्-एगम्मि गामे एगो पारासरो नाम गाहावई । तम्मि य अन्ने वि पारासरा अस्थि । सो पुण किसीए
कुसलो, तेण किसिपारासरो। सो य तम्मि गामे निउत्तओ राउलियं चरिं वाहावेइ । अन्नया भोयणवेलाए भत्ते वि आणिए
वसभे मोएउकामे भणइ-करिसए एकेकं हलचंभं देह, ममावि चरी होउ त्ति, ता पच्छा मुंजह । तेसिं छहिं वि
एहिं वहुयं वाहियं, तेण तहिं बहुयमंतराइयं वद्धं । मरिऊण य सो संसारं भमिऊण अन्नण सुकयविसेसेण वासुदेवस्स
1 अपकृष्टया पाँउसे घसीटके।
॥४५॥

·पुत्तो जाओ 'ढंढोति नामेणं । सो य पत्तजोधणो मुणिऊण चउमहवइयं समणधम्म परिचय उदारे कामभोगे संसार- विरचो मगरओ अरिडुनेमिस्स सगासे निक्संतो। वा गहियदुविहसिक्सो विहरए भगवया समं । अन्नया उइयं तं पुपोजियमंतराइयं कम्मं । समिद्धेसु गामनगरेसु हिंडतो न लहइ कहिंचि मिक्खं, जया वि लहइ तया विज वा तं वा, अन्नस्स वि साहुस्स लद्धिं उवहणइ । तओ तेण सामी पुच्छिओ, तेहिं कहियं जहावत्तं । पच्छा तेण अभिग्गहो गहिओ-जहा परस्स लाभो न भए गिहियो । आगओ भयवं वारवई । गओ वासुदेवो बंदणत्यं । पुच्छइ तित्थ- परं-एवासि अट्ठारसण्हं समणसाहसीणं को दुकरकारओ? । भयवया भणियं-जहा ढंढणो अणगारो। केण पुण फारणेण भगवया अलाभपरीसहो कहिओ । सो कहिँ ? । सामी भणइ-नयरिं पविसंतो पेच्छिहिसि । दिवो य मुफो निम्मंससरीरो पसतप्पा अक्सलियसत्तो अलाभपरीसहेण ढंढो अणगारो नयरिं पविसतेणं । तओ भत्तिनिभरम- पेण ओपरिऊण करिबराओ बंदिओ सविणयं, पमजिया सहत्थेण चलणा, पुच्छिओ य पंजलि उडेण सुहविहारं । सो एफेण इभसेष्ठिणा दिहो, चितियं च-जहा सहप्पा एस कोइ तवरसी, जो वासुदेवेण वि एवं सम्माणिज्जइ । सो य भवि- यघयावसेण तस्सेव घरं पविट्ठो। तेण परमाए सद्धाए मोयगेहिं पडिलाभिओ । आगओ सामिस्स दावइ पुच्छइ य-जहा मम लामंतराइयं खीणं ११ पच्छा सामिणा मण्णइन खीणं, एस वासुदेवस्स लाभो त्ति । कहं ? कहिओ सेहिभत्ति- करणवइयरो । तओ 'न परलाभं उपजीवामि, न वा अन्नस्स देमि' त्ति अमुच्छियस्स परिट्ठवंतस्स अक्सलियपरिणामस्स मुहभावणोवगयस्स अपुचफरणसपगसेदीकमेण तस्स केवलनाणं समुप्पन्न, अंतगडो जाओ। एवमहियासियधो अलाभ- परीसहो जहा ढंढेण अणगारेण ॥ अलाभाचान्तनान्ताशिनां कदाचिद् रोगाः समुत्पद्येरन् इति रोगपरीपहमाह- नचा उप्पश्यं दुक्खं, वेयणाए दुहहिए । अदीणो ठावए पन्नं, पुट्ठो तत्थऽहियासए । ३२ ।।

·श्रीउत्तरा- ध्ययनरने श्रीनमिच- न्द्रीयत्तिः द्वितीय परीपहा- ध्ययनम् । व्याख्या-ज्ञात्वा' अधिगम्य 'उत्पतित उद्भूतं दुःसयतीति दुःख:-ज्वरादिरोगः तं 'वेदनया' स्फोटकपृष्ठप्रहाद्यनु- भवरूपया दुःखेन आनः क्रियते-स दुःसार्तितः 'अदीन: अपिलवः 'स्थापयेत्' दुःखार्तितत्वेन चलन्ती स्थिरीकुर्यात् 'प्रज्ञा' 'स्वकर्मफलमेय एतत्' इति तत्वधियम् , अपेलप्तत्वाद् यदा पुष्वैाधिभिः 'स्पृष्टोऽपि व्याप्तोऽपि राजमन्दादिमिः। 'तत्र' प्रज्ञास्थापने 'अध्यासीत' अधिसहेत, प्रक्रमाद् रोगजं दुःसमिति सूत्रार्थः ।। ३२ ॥ स्यादेतत् चिकित्सया किं न तदपनोदः क्रियते ? इत्याह-- तिगिच्छं नाभिर्णदेजा, संचिक्खऽत्तगवेसए। एयं खु तस्स सामण्णं, जंण कुज्जा ण कारचे ॥३३॥ व्याख्या-'चिकित्सा' रोगप्रतीकाररूपा 'नाऽभिनन्देत्' नाऽनुमन्येत, अनुमतिनिषेधाच दुरापास्ते करणकारणे । "संचिक्स" ति प्राकृतत्वादेकारलोपे 'संचिक्षेत' समाधिना तिष्ठेत, न कूजितकर्करायितादि कुर्यात् । आत्मानं-चारित्रा- त्मानं गवेषयति-तदपायरक्षणेन मार्गयतीति आत्मगवेपकः । किमित्येवम् ? अत आह-एतत् अनन्तरमभिधास्यमानं "खु" त्ति यस्मादथें ततो यमादेतत् तस्य' श्रमणस्य 'श्रामण्यं' श्रमणभावो यन्न कुर्यात् न कारयेद् उपलक्षणत्वान्नाऽनुमन्येत प्रक्रमाधिकित्साम् , जिनकल्पिकापेक्षं चैतत् , स्थविरकल्पिकास्तु अपवादे पुष्टालम्बिनो यतनया कारयन्यपि । यदुक्तम्- "काई अछित्ति अदुवा अहीहं, तवोवहाणेसु य उन्नमिरस । गणं च नीईए वि सारविरसं, सालंघसेवी समुवेइ मोक्तं ॥ १॥ वथामा कुणउ जइ तिगिच्छं, अहियासेऊण जइ तरइ सम्मं । अहियासंतास पुणो, जइ से जोगा न हायंति ॥ २॥ इति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ १ "करियेऽच्छित्तिमथवाऽध्येप्ये तपउपधानेषु चोघंसे। गणं च नीत्याऽपि सारयिष्ये सालम्बसेवी समुपैति मोक्षम् ॥ १॥" २ "मा करोतु यदि चिकित्सा, अध्यासितुं यदि शनोति सम्यक् । अध्यासमानस्य धुनयंदि तस्स योगा न हीयन्ते ॥ २॥"

·।
उदाहरणम्-महुराए जियसत्तुणा रन्ना काला नाम वैसा 'पडिरूव' पि काउं ओरोहे छूढा । तीसे पुत्तो
'काटोसिउ' ति कुमारो । सो वहारूवाणं थेराणं अंतिए धम्म सोऊण पचइओ, एगल्लविहारपडिमं पडिवन्नो गओ
मुग्गसेलपुरं । वहिं तस्स भगिणी हयसनुस्स रन्नो महिला । तस्स साहुस्स अरिसियाओ । तओ तीए भिक्खाए।
सह ओसहं दिनं । सो य 'अहिंगरण' ति भत्तं पञ्चक्खाइ। तेण य कुमारत्ते सियालाणं सई सोऊण पुच्छिया
ओलग्गया-केसि एस सद्दो सुधति । ते भगंति-एए सियाला अडविवासियो । तेण भन्नइ-एए ममं बंधेजण
आणेह । तेहिं सियालो वंधेऊण आणिओ । सो तं हणइ । सो हम्मतो खिखेइ । तओ सो रई विंदइ । सो सियालो
हम्मतो मओ अकामनिजराए वाणमंतरो जाओ । तेण वाणमंतरेण सो भत्तपञ्चक्खाओ दिह्रो ओहिणा आभो-
इओ। 'इमो सो' चि आगंतुं सपिल्लियं सियालिं विउविऊण सिंखियंतो खाइ । राया तं साहुं 'भत्तं पञ्चक्साययं ति
काउंरक्सावेइ 'मा को वि से उवसगं करेस्सइ' ति । जाव ते पुरिसा तं थाणं रक्खंति ताव सा सियाली न खाइ ।
जाहे ते पुरिसा ओसरिया होति ताहे सदं करेंती खाइ । जाहे आगया ताहे न दीसइ । सो वि उवसग्गं सम्म
सहर समइ य । एवमहियासियचं ॥ रोगपरीतस्य शयनादिपु दुस्सहतरः तृणस्पर्श इत्येतदनन्तरं तत्परीपहमाह-
अचेलगरस लूहस्स, संजयस्स तवस्सिणो । तणेसु सुयमाणस्स, होजा गायविराहणा ॥ ३४ ॥
व्याख्या-अचेलकस्य रूक्षस्य सयतस्य तपखिनः 'तृणेपु' दर्भादिपु शयानस्य भवेत् 'गानविराधना' शरीरविदारणा।
अचेलरत्वादीनि तु तपस्विविशेषणानि । मा भूत् सचेलस्य तृणस्पर्शाऽसम्भवेन अरूक्षस्य तत्सम्भवेऽपि स्निग्धत्वेन
असंयतस्य गुपिरहरिततृणोपादानेन तथाविधगात्रविराधनाया असभव इति ।। ३४ ॥ ततः किम् ? इत्याह-
आयवस्स निवाएणं, अतुला हवइ वेयणा । एयं णचा ण सेवंति, तंतुजं तणतलिया ॥ ३५ ॥

·श्रीउत्चरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीयं
परीपहा-
ध्ययनम्।
॥४७॥
व्याख्या--'आतपस्य' धर्मस्य 'निपातेन' सम्पातेन 'अतुला' महती भवति वेदना । एवं च किम् ? इत्याह-
'एतत् अनन्तरोक्तं ज्ञात्वा 'न सेवन्ते' न भजन्ते 'तन्तुज' वस्त्रं कंवलं वा तृणतर्जिताः' तृणकर्थिताः। किमुक्त
भवति ?-यद्यपि तृणैरत्यन्तविलिसितशरीरस्याऽऽतपसमुत्पन्नखेदवशतः क्षतक्षारनिक्षेपरूपेय पीडा भवति तथापि कर्मक्ष-
यार्थिमिर्मुनिभिर्वस्वायगृहद्भिरातध्यानमकुर्वाणैः सम्यक् सहनीया। जिनकल्पिकापेक्षं चैतत् । स्थविरकल्पिकास्तु सापेक्ष-
संयमत्वाद् वस्त्रादि सेवन्तेऽपीति सूत्रार्थः ॥ ३५ ॥
उदाहरणम्-सावत्थीनयरीनिवासिणो जियसत्तुस्स रनो पुत्तो भद्दो नाम । सो लहुकम्मयाए-"माणुसजन्म
दुलंभउ पुणरवि एत्य जणा!, जिणवरधम्म पयत्तिहि लगह एकमणा । पुत्तकलत्तपसत्तहं विसएहिं भोलियहं,
होसिहि फुडुच्छ दंत मुहु पोल्लउ जोवणि वोलियहं ॥ १॥" एमाइधम्मोवएसं सोऊण निविण्णकामभोगो तहारू-
वाणं थेराणं अंतिए पवइओ, गहियकिरियाकलायो बहुस्सुओ जाओ, कालेण एगल्लविहारपडिमं पडियनो । अन्नया
विहरतो वैरजे 'चारिउ' ति काऊण गहिओ रायपुरिसेहिं पुरिछओ-को तुम ? केण वा चारियत्ते निउत्तो ? । सो
भयवं न बंपइ । पइरहेहि य अणजेहिं, वंधावेऊण खुरेण तच्छियभेहिं वेढिऊण मुको । सो दन्भेहिं विलिहिलंतमंसों
वं सम्म सहइ वेयणं, वितेइ य-प्रदीप्ताङ्गारपूर्णेपु, वनकुण्डेप्वसन्धिपु । कूजन्तः करुणं केचिद् दह्यन्ते नरकामिना ॥१॥
अमिमीताः प्रधावन्तो, गत्वा वैतरणी नदीम् । शीततोयामिमां ज्ञात्वा, क्षाराम्भसि पतन्ति ते ॥ २॥ क्षारदग्धशरी-
राध, मृगवेगोस्थिताः पुनः । असिपत्रवनं यान्ति, छायायां कृतवुद्धयः ॥ ३ ॥ शक्त्यष्टिमासकुन्तैश्च, खगतोमरपट्टिशैः ।
, "मानुपजन्म दुर्लभं पुनरप्यन्त्र जनाः !, जिनवरधर्मे प्रयत्नः लगतैकमनसः। पुनकलाप्रसक्तानां विषय शितानां, भविष्यन्ति स्फुट
भक्षिणी दन्ता मुखं शुपिराणि यौवने गते ॥ १॥"
॥४७॥

·विगन्ते ऊपणाला, पतद्भितिकम्पितैः ॥४॥ इत्यादिका रौद्भतरा नरकेपु परवशेन मयाऽनुभूता वेदनाः, तत् कियतीयम् ? भूयांश ठाभः स्ववसस्य सम्यक् सहने । भणियं च-"असासए सरीरम्भि, विनाए जिणसासणे । कम्मे वेइज्जमाणम्मि, लाभो दुक्सऽहियासणं ॥ ५॥" एवमन्यैरपि सोडव्यस्तृणपरीपहः । तृणानि मलिनान्यपि कानिचित् स्युरिति तत्संपर्कात खेदेन जबसम्भव इति तत्परीपहमाह- किलिन्नगातो मेहावी, पंकण व रएण वा। प्रिंसु वा परितावेणं, सायं नो परिदेवए ॥ ३६ ॥ व्याख्या-'छिन्नगान' व्यातदेहः 'मेहावी' "वाहिओ वा अरोगी वा, सिणाणं जो उ पत्थए । योकत्तो होइ आयारो, जढो हवइ संजमो ॥ १ ॥" इत्यागमवेदिवया अस्मानरूपमर्यादावर्ती 'पकेन वा' खेदामलरूपेण 'रजसा या' पांशुना प्राप्मे याशब्दात् शरदि 'परितापेन' हेतुभूतेन, किमुक्तं भवति?-परितापात् स्वेदः, स्वेदाच पङ्करजसी, ततः छिन्नगात्रता भवति । 'सात सुसम् आनित्येति शेपः 'नो परिदेवयेत्' 'कथं कदा वा मे मलस्यास्यापगमो भविष्यति ?' इति न प्रलपेदिति सूनार्थः ।। ३६ ।। किं तर्हि कुर्यात् ? इत्याह- वेइज निजरापेही, आरियं धम्मऽणुत्तरं । जाव सरीरभेओ त्ति, जलं कारण धारए ॥ ३७॥ व्याख्या—'वेदयेत' सहेत प्रक्रमात् जलजनित दुःसं निर्जरापेक्षी' आत्यन्तिककर्मक्षयामिलापी 'आर्य धर्म' श्रुत- पारियरूपम् 'अनुत्तरं' सर्वोत्तमं प्रपन इति गम्यते। सामर्योक्तमप्यर्थमादरख्यापनाय पुनराह-'यावत्' इति मर्यादायाम् , "शरीरभेदाः देहविनाशः तं मर्यादीकृत्य 'जल्लं' मलं कायेन धारयेत् । दृश्यन्ते हि केचिद् वदग्धस्थाणुवद् विच्छायकृष्ण- , "म्याधितो बाउरोगी या, सानं यस्तु प्रार्थयेत् । व्युरझान्तो भवत्याचारः त्यको भवति संयमः ॥ १॥"

·श्रीउत्तरा द्वितीय परीपहा- ध्ययनम्। श्रीन मिन- न्द्रीयगृतिः ॥१८॥ देवाः शीतयाताऽऽनपादिमिरुपहन्यमाना रजोवगुण्ठिता मलाविलकलेवरा अफामनिर्जरातच न किश्चित् तेपां गुणः, मम तु सम्यक् सदमानम्य महान गुण इति मत्या न मलापनोदनाय स्नानादि कुर्यात् । यतः-न शक्यं निर्मलीकर्तुं, गात्रं नानगरपि । अप्रान्तमेय मोतीभि-गिरनयभिर्मलम् ॥ १ ॥ इति सूत्रार्थः ॥ ३७ ॥ उदाहरणम्-चंपाप नयरीप सुनंदो नाम वाणियगो सावगो । अवन्नाए जो जं मग्गइ साहू वस्स तं देइ ओसह- भेगनाइयं मनुगाइयं च । सधभंडिओ सो । तस्स अन्नया गिम्हासु साहुणो जल्लपरिदिद्धंगा आवणं आगया, तेर्सि गंधो जलस्स ताग ओसहागं गंधमनिमविऊण उकलइ । तेण सुयंधवभाविएण चिंतियं-सवं हें साहूगं जइ नाम जत्नुपदिसा तो सुंदरं होतं । एवं सो तरस अणालोइयपडिफतो कालगओ, देवलोए उववन्नो । तओ चुओ कोसंबीए नयरीए इन्भले पुत्तत्ताए आगओ । निविनकामभोगो धम्मं सोऊण पचइओ I तस्स तं कम्ममुइन्नं, दुरभिगंधो. जाओ, ओ जो यचद वओ तओ उहाहो । पच्छा साहूहिं भणिओ-मा तुमं निग्गच्छ, उहाहो, पडिस्सए अश्यादि । रनि देवयाए सो काउस्सग्गं करेइ । पच्छा देवयाए मुगंधो कओ, से जहानामए कोटपुडाण वा अन्नेसिं या पिसिदघाण जारिसो गंधो तारिलो गंधो जाओ । पुणो, वियाहो,; पुणो वि देवयाराहणं । साभावियगंधो जाओ। वेण नाहियासिओ जलपरीसहो । एवं शेपसाधुमिन फरणीयम् ॥ जल्लोपलिप्तश्च शुचीन, सक्रियमाणान् पुरस्क्रिय- मागांधापरानुपलभ्य सत्कारपुरस्काराभ्यां रेपृहयेद् अतस्तत्परीपहमाह- अभियायणमन्भुटाणं, सामी कुजा निमंतणं । जे ताई पडिसेवंति, ण तेर्सि पीहए मुणी ॥३८॥ व्याख्या 'अभिवादन शिरोनमनपरणरपर्शनादिपूर्वमभिवादने इत्यादिवचनम्, 'अभ्युत्थाने ससम्भ्रममासजमोच- गम्, 'सानी' राजादिः 'कुर्यात्' विदधीत निमन्त्रणम्' अद्य भवद्भिभिक्षा मदीयगृहे ग्रहीतव्या इत्यादिरूपम् । 'ये' इति ॥४८॥ *6* ·स्वयूप्याः परतीर्थिका वा 'तानि' अभिवादनादीनि प्रतिसेवन्ते' आंगमनिपिद्धान्यपि भजन्ते न तेभ्यः स्पृहयेत् यथा सुष्यजन्मानोऽमी ये एवंविधैरभिवादनादिभिः सक्रियन्त इति । 'मुनिः' मनगर इति सूत्रार्थः ।। ३८ ११ फिश्च- । अणुकसाई अप्पिच्छे, अन्नाएसी अलोलुए। रसेस नाणुगिज्झेजा नाणुतप्पेज पन्नवं.॥ ३९ ॥ व्याख्या-'अणुकपापी' अल्पकपायी, कोऽर्थः?--सत्कारादिकमकुर्वते न कुप्यति, तत्संपत्तौ वा नाऽहंकारचान भवति। यत उकम्-"पलिमथ महं वियाणिया, जा वि ये वंदणे पूयणा इह । सुहमे सल्ले दुद्धरें, इइ संसाय मुणी न मज्जा ॥ १॥" न या तदर्थमातापनादि म 'कुरते, न च त गद्धिं विधत्ते। अत एव 'अल्पेच्छ।' धर्मोपकरणप्राप्तिमानामिलापी, न सत्काराधाकांक्षी । यत उकम्-"सिंगारमेत संपय सयल, नवी न वेरी इत्थ तहिं । इय जाणिवि जिय! संतोसु करि, पायइ अपा सोक्स जहि ॥ १॥" अत एव अज्ञातो जातिश्रुतादिभिः एपति-उञ्छति पिण्डादि इति अज्ञातैपी, कुतः। पुनरेवम् ? यतः 'अलोलुप:' सरसौदनादिपु न लाम्पट्यवान् । एवंविधोऽपि सरसाहारभोजिनो वीक्ष्य परान कदाचित पन्यां साद् अत आह-'रसेपु' मधुरादिषु 'नाऽनुगृख्येत्' नाऽमिकाहां कुति, रसगृद्धिवर्जनोपदेशश्च तद्गुखित एव । यालिशानामभिवादनादिस्टहासम्मवात् । तथा 'नाऽर्नुतप्येव तीर्थान्तरीयान नृपत्यादिमिः सक्रियमाणानवेक्ष्य "किमहमेयाँ मध्ये न प्राजितः । किं मया कतिपयजनपूज्या इतरजनस्यापि परिभवनीयाः श्वेतभिक्षवोऽङ्गीकृताः ?' इति न पश्चात्ताप विधत्ते 'प्रशावान्' हेयोपादेयविवेचननिपुणबुद्धिमान् । अनेन सत्कारे प्रमोदं न्यक्कारे च विपादमकुर्वताऽयं परीपहोऽ- ध्यासितव्य इत्युक्तं भवतीति सूत्रार्थः ॥ ३९ ॥ "विप्त विजानीयाद्, याऽपि च वन्दना पूजनेह । सूक्ष्मं शल्य दुरुद्धरमिति संख्याय मुनिन माघति ॥१॥" २ "शुभारमानं सम्पत् सकला, नाऽपि न वैरी अन तन । इति ज्ञात्वा जीव ! सन्तोष कुरु, प्रामोति आत्मा सौख्यं यत्र ॥२॥ KEKO-KOK .

·द्वितीय
परीपहा-
थीउत्तरा-
घ्ययनरने
श्रीनमिच-
न्द्रीयपतिः
॥४९॥
उदाहरणम्-चिरयालपरिट्ठियाए महुराए नयरीए इंददत्तेणं पुरोहिएणं पासायगएणं हेहा साहुस्स पच्चंतस्स पाओ
ओलपिओ 'सीसे फर' चि का । सो सारएण सेटिणा दिहो, तस्सामरिसो जाओ-दिहं भो! एएण
पावणं साहुस्स उवरिं पाओ को ति। तेण पइन्ना फया--अवस्स मए एयस्त पाओ छिदियो। तस्स छिहाणि
मग्गइ । अलभमाणो अन्नया आयरियाण सगासं गंतूण वंदित्ता परिकहेइ । तेहिं भनइ--अहियासियघो सकारपुर-
फारपरीसहो। तेण भणियं--मए पइन्ना कएसिया । आयरिएहिं भन्नइ-एयस्स पुरोहियरस किं घरे वट्टइ ? । तेण
भन्न-एयरस पुरोहियस्स पासाओ कएलओ तस्म पवेसणे भत्तं रत्नो फीरहि चि । तेहिं भन्नइ-जाहे राया तं पवि-
मइ पामायं वाहे तुमं रायं हत्येण गहिऊण अवसारिजासि, जहा–पासाओ पडइ, ताहे हं पासायं विजाए पाखिस्स ।
तेग बहा फ्यं । सेविणा राया भणिओ-एएण तुम्भे मारेउमाढत्ता । आसुरुद्वेण रन्ना पुरोहिओ सागरस अप्पिओ.!
तेण वरस इंदकीले पाओ पवेसिओ। पच्छा छिन्न एव काउं लोट्टमओ काऊण सो छिन्नो । इयरो विसजिओ । तेण
नाहियासियो सफारपुरफारपरीसहो ति । यथा तेन थाद्वेनासौ न सोढो न तथा विधेयं किन्तु साधुवत् सोढव्यः ॥ इह
पून प प्रापरपरीपहाभिधानमाधनयत्रयमतेन भावनीयम् । उकञ्च-"तिण्हं पि नेगमनओ, परीसहो जाय उज्जुसु-
चाउ" ति ॥ विण्ड पि-प्रयाणां सर्वविरतदेशविरताविरतानामिति । साम्प्रतमनन्तरोक्तपरीपहान् जयतोऽपि कन्या
शानापरणीयखोदयात् प्रझाया अपकर्षे वदपगमे या तदुत्क वेलव्योत्सेकसम्भव इति प्रज्ञापरीपहमाह-
से नणं मम पुपं, कम्माऽणाणफला कडा । जेणाहं नाभिजाणामि, पुट्टो केणइ कण्हुई ॥४०॥
अह पच्छा उदिअंति, कम्माऽणाणफला कडा । एवमासासि अप्पाणं, पाचा कम्मविवागयं ॥४१॥
व्याख्या--'से' शब्दोऽधशब्दार्य उपन्यासे, 'नून निश्चितं मया 'पूर्व पार कर्माणि 'अज्ञानफलानि' ज्ञानावरण-
॥४९॥

·X रूपाणि 'कृतानि' ज्ञाननिन्दादिभिः उपार्जितानि । यदुक्तम्-"ज्ञानस्य ज्ञानिनां वाऽपि, निन्दामद्वेपमत्सरैः । उपघातैश्च विमेध, शानमं कर्म वध्यते ॥ १॥" मया इत्यभिधानञ्च खयमकृतस्योपभोगासम्भवात् । उक्तश्च-"शुभाऽशुभानि कर्माणि, संयं कुन्ति देहिनः । स्वयमेवोपभुज्यन्ते, दुःसानि च मुखानि च ।। २॥" कुत एवमेतद् ? इत्याह-'यैन' हेतुना अहं 'नाभिजानामि' नावयुध्ये, पृष्टः केनचित्' स्वयमजानता जानता वा "कण्हुइ। ति कस्मिंश्चित् जीयादौ वस्तुनि सुगमेऽपि ॥ आह-यदि पूर्व कृवानि कर्माणि किं न तदैव वैदिवानि ? उच्यते- अथ' इति वक्तव्यान्तरोपन्यासे, 'पश्चात्' अवाधोचरकालम् 'उदीर्यन्ते! विपच्यन्ते कर्माणि अज्ञानफलानि कृतानि, द्रव्यादिसाचिव्यादेव वेपां विपाकदानात् , ततस्तद्विघातायैव यनो विधेयो न तु विपादा, 'एवं' अमुना प्रकारेण 'आश्वासय' स्वस्थीकुरु आत्मानं मा वैछव्यं कृथा इत्यर्थः। उक्तमेव हेतुं निगमयति-ज्ञात्वा 'कर्मविपाककं कर्मणां कुत्सि- तविषाफमिति सूनद्वयार्थः ॥ ४०-४१ ॥ उपलक्षणत्वाच अस्य ज्ञानावरणक्षयोपशमान् प्रज्ञोत्कर्षे नोत्सेको विधेय इत्यपि दृश्यम् । यता-पूर्वपुरुपसिंहाना, विज्ञानाऽतिशयसागरानन्त्यम् । श्रुत्वा साम्प्रतपुरुपाः, कथं स्वबुद्ध्या मदं यान्ति ॥१॥ उदाहरणम्-उज्जेणीए अञ्जकालगा आयरिया उज्जयविहारिणो चरणकरणाऽऽराहणतप्परा बहुस्सुया समागया । तेसिं सीसा कम्मवसतो मंदसद्धा सुत्तत्थे नाहिज्जति, साहुसामायारीए वि अलसायंति ) सारिजंता वि मिउवाणीए वि न सम्म पयस॒ति । कहिंचि निन्भत्थिया कलुसयं वहति । ततो सूरिणा 'पुणो पुणो इमेसि सारणाए सुत्तत्थहाणी फम्मपंधो य हवई' ति साहिण सेजायरस्स परमत्थं राईए निग्गया नयराओ । गया य सुवन्नभूमीए विहरमाणस्स बहुगच्छपरिवारस्स निययनत्तुयसीसस्स बहुसुत्तत्थरस सागरखमणस्स सयासं । अपरियाणतेण य न अन्भुटिया तेण । १ नम० नात-पुत्र (शिप्य)।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्
॥५०॥
उपविट्ठा तयंतिए । पुच्छिया य कुओ खंता! तुम ? ति । तेहिं कहियं-उज्जेणीओ । सागरसमणो य अणुओगं काउ.
मारद्धो । भणइ य-खंता! गओ तुह एस सुयक्संधो ? । तेहिं भन्नइ-गो ति। तो मुयपन्नागारवेण सुणायेउं
पयत्तो। ते य सीसा पहाए आयरियमपेच्छंता संभंता विलिया सेजायरं पुच्छंति । तेण साणुसयं भणिया-ईइसा
पमत्तचित्ता अकयनुया दुधिणीया तुम्भे नियगुरुं पि न याणह । कहिं पि गये, किमहं जाणामि ? निन्नधै य कए 'न
पुणो काहामो' ति पडियने साहियं । ते सुवन्नभूमि जत्तो चलिया। लोगो पुच्छइ-को एस आयरिओ गच्छइ ? । तेणं
भन्नइ-कालगायरिया । तं जणपरंपराए सागरसमणेण सुयं, पुच्छइ-किं संता! सशं मम पियामहो आगच्छइ
तेण भणियं-न जाणे, मया वि सुर्य । आगया य साहुणो, सागरसमणो अभुट्टिओ । सो तेहिं साइहिं भन्नइ-
समासमणा केइ इहागया। पच्छा सो संकिओ भणइ-संतो परं एगो आगओ, न उण जाणामि । समासमणा दाइया
तेण । 'आयरिया एस खतो' त्ति ते बंदति सामेति । पच्छा सो वि संभंतो वंदित्ता भणइ-मिच्छामि दुपडं च मैंए
अयाणंतेण आसाइया । पुणो पुणो सामेइ । पच्छा पुच्छिया-समासमणा! केरिसमहं वक्साणेमि । तेहिं भन्नइ-
लहँ, परं मा गवं करेहि, को जाणइ ? कस्स को आगमो त्ति ? । पच्छा धूलिनाएण चिस्सिलपिंडेण य आहरणं करेइ
भणइ य-मा बहउ कोइ गधं, एत्थ जए पंडिओ अहं चेव । आसधन्नुमयाओ, तरतमजोरण मइविभवा ॥१॥
न तहा काय, जहा सागरसमणेण कयं । अजकालगाणं च समीवं गंतुं सफो निओयजीवे पुच्छइ । जहा अज्जर-
क्खियाणं तहेव जाव सादिवकरणं । इदं च प्रज्ञासद्भावमङ्गीकृत्योदाहरणमुक्तम् । तदभावे तु स्वयमभ्यूह्यमिति ।। इदानीं
प्रज्ञाया ज्ञानविशेषरूपत्वाद् विपक्षभूतत्वाचाऽज्ञानस्य तत्परीपमाह, सोऽप्यज्ञानभावाभावाभ्यां द्विधैव भवति । वन
भावपक्षमधिकृत्याह-
॥५०॥

·.. XXXX - निरहगम्मि यिरओ, मेष्टुणाओ सुसंयुडो। जो सायं णाभिजाणामि, धम्म कल्लाण पावगं ॥४२॥ "निरागम्मि" शि अर्य:-प्रयोजनं सदभारो निरयं तदेव निरयंकं तस्मिन् सति 'विरत: निवृत्तः 'मैथुनात्' अब्रह्मणः, दिमावापानरपिलारपि सम्मेयोपादानं गृद्धिहेतुतया दुस्त्यजत्वात् , उक्त हि-"असाणऽसणी कम्माण मोहणी तह पगार मंग । गुगीन य मणगुची, पउरो दुफ्रोण जिप्पंति ॥१॥" 'सुसंवृतः' इन्द्रियनोइन्द्रियसंवरणेन यः साक्षात् परिष्टं नामितालागि 'धर्म' यस्तुपमा कल्याणं शुभम् , विन्दुटुतोऽत्र द्रष्टव्यः 'मापकं च तद्विपरीतम्, चकारस्य गम्यमानत्वात् । अयमाशय: -यति विरती कश्चिदर्थः सिद्धक्षेन्नै ममाऽज्ञानं भवेत्, कदाचित् सामान्यचर्ययेव न फला- यातिः, अत आद-- तपोपहाणमादाय, पडिमं पडियजओ। एवं पि विहरओ मे, छउमं न नियहई ॥४३॥ व्याख्या-राप:-भद्रमहाभद्रादि उपधानम्-आगमोपचाररूपमाचाम्लादि 'आदाय' चरित्वा, 'प्रतिमां' मासिक्या- निरूपा 'प्रतिपरामानस' अभ्युपगच्छतः, 'एवमपि' विशेषचर्यया 'विहरत:' निःप्रतिवन्धत्वेनाऽनियतं विचरतः मम 'n' नायरणारिफर्म 'न निवर्तते' नाऽपैतीति न चिन्तयेद् इत्युत्तरेण संबन्ध इति सूनद्वयार्थः ॥ ४२-४३ ॥ इत्थं शानाऽभावे न पिछयता कार्या, ज्ञानभावे प नोत्सेको विधेय इत्यप्युपलक्षणत्यादवसेयम् । यतः-"ज्ञानं मददर्पहरं, मापति पस्न तम्प फो पैचः ? | अमृतं यस्य विपायति तस्य चिकित्सा कथं क्रियते ? ॥१॥" उदाहरणम्-गंगाफूले दो भायरो पघइया । सत्थेगो बहुस्सुओ, एगो अप्पसुओ। जो बहुस्सुओ सो आयरिओ । सीसेहिं मुत्तत्याणं निमित्तमुवसापतेहिं दिवसओ विरसामं न लभइ । रति पि परिपुच्छणाईहिं सुविउं न लहइ । , "अक्षणानसनी फर्मगो मोहनी क्या मतानो प्रस घ । गुप्तीनां च मनोगुतिरपारो दु.रोन जीयन्ते ॥१॥" Xo ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः द्वितीय परीपहा- ध्ययनम् जो सो अप्पसुओ सो दिवसओ रत्तीए य सेच्छाए अच्छइ । अन्नया सो आयरिओ निदापरिखेइओ चिंतेइ-अहो! मे भाया पुग्नवंतो जो सुहं जेमेऊण सुहेण सुयइ, अम्हं पुण मंदपुन्नाणं रतिं पि निदा नत्थि, वा सुदु केणइ भणियं-"भूर्सत्वं हि सखे ! ममाऽपि रुचितं तस्मिन् यदष्टौ गुणा, निश्चिन्वो बहुभोजनोऽनपमना नक्कंदिवा शायकः । कार्याकार्यविचारणान्धवधिरो मानाऽपमाने समः, प्रायेणाऽऽमयवर्जितो दृढवपुर्सः सुसं जीवति ॥ १॥" न पुनर्भाव- यति यथा-"नानाशाखसुभापिताऽमृतरसैः श्रोत्रोत्सवं कुर्वतां, येपां यान्ति दिनानि पण्डितजनव्यायामसिन्नात्मनाम् । तेषां जन्म च जीवितं च सफलं तैरेव भूर्भूपिता, शेपैः किं पशुयद्विवेकरहित भारभूतैर्नरः ॥ २ ॥ एवं च नाणपओ- सओ तेण नाणावरणिकं कम्मं पद्धं । सो तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिकतो कालमासे कालं किच्चा देवलोएसु उववन्नो । वओ चुओ इहेव भारहे वासे आहीरघरे दारओ जाओ । कमेण वडिओ जोधणत्यो जाओ विवाहिओ य । दारिया जाया अतीवख्यवई । सा य भद्दकन्नया । कयाइ ताणि पियापुत्ताणि अग्नेहिं आमीरेहिं समं सगदं घयस्त भरेऊणं नगरं विकिणणहँ पट्ठियाणि । सा य कनया सारहित्तं सगडस्स करेइ । ततो ते गोवदारया तीए रूवेणऽक्सित्ता तीसे सगडस्स अन्भासगयाइं सगडाइं उप्पहेण खेडंति तं पलोइंता । ताइं सबाई सगटाई उप्पहेणं भग्गाई । तओ तीए नामकं कयं 'असगड' त्ति, इयरस्स 'असगडपिय' त्ति । तस्स तं चेव वेरग्गं जायं । तं दारियं परिणावे सबं च घरसारं दाऊण पवइओ । तेण तिन्नि उत्तरज्झयणाणि ज्ञाव अहीयाणि वाव असंखे उदिहे तं नाणावरणं कम्ममुइन्नं । गया दो वि दिवसा आयंविलछटेण, न एगो वि आलावगो एइ । आयरिएहिं भन्नइ-जइ न उढेइ ता एयमझयणमसंसयमणुण्णविनइ । सो भणइ-एयस्स फेरिसो जोगो ? आयरिया भणंति-जाव न उट्टेइ ताव आयंविलं । सो भणइ-अलाहि मे अणुनाए णं । एवं तेण अधियाणेण आयविलाहारेणं चारसहिं संवच्छरेहिमहिजि- ·पममायणमगंग। निमरियं च तं कम्मं । तओ सेसमुयं सिपं चैव अहिनियं। केवलनाणं समुप्पन्नं । एवमज्ञान- पE: गोटच्यः॥ प्रीिप प उदाहरणम्-पूलभद्दो आयरिओ घउद्दसपुधी फयाइ गओ एगस्स पुपियमिचरस घरं महिलं पुर-सो अमुमो फहिं गओ? ति। सा भणइ-पाणिनेणं । तं घ घरं पुचिं लडं आसि, पच्छा सडिय- पहियं जा । यस्स पुघिल्लाहिं एगस्स संभगस्स देहा दधं निहिल्लयं । तं सो आयरिओ नाणेण जाणइ । पच्छा तत्तोहुत्तं इत्य फाऊण भगर-"इमं च परिसं वं प, तारिसं पेच्छ केरिसं जायं ? । इय भणइ थूलभद्दो, सन्नायघरं गओ संतो ॥शा इमं प एरिगं दधजायं, सो अनाणेण भमइ । एवं च भणमाणे जणो जाणइ, जहा.-घरमेय पुचि लह, इयाणि तु सहियाडियं ददु अपिश्यापरूवणत्यं भय निदंसेइ । सो आगओ । महिलाए सिटुं---जहा थूलभद्दो आगओ आसि । सो भणइथूलभदेण किंचि भणियं ? । न किंचि, नवरं संभहुत्तं हत्थं दार्चितो भणियाइओ-'इमं च एरिसमित्यादि' तेग पंडिपण नायं जहा एत्य अवस्सं किंचि अस्थि । तेण राणियं जाव नाणापगाराण रयणाण भरियं फलग पेच्छा । तेण नाणपरीसहो नाहियासिओ । नैवं शेपसाधुभिः कर्त्तव्यम् । साम्प्रतमज्ञानाद् दर्शनेऽपि संशयीत फचिदिति तत्परीपहमाह- नधि नणं परे लोए, इसी वा वि तवस्सिणो। अदुवा वंचिओ मि त्ति, इति भिक्खू न चिंतए ॥४४॥ व्याख्या-नास्ति' न विद्यते 'नूनं निश्चितं 'परलोक' जन्मान्तरम् , भूतचतुष्टयात्मकत्वात् शरीरस्य,तस्य चेहैव पाता, आत्मनश प्रयक्षतोऽनुपलभ्यमानत्वात् । 'ऋद्धिर्चा' तपोमाहात्म्यरूपा 'अपि:' पूरणे, तपस्विनः सा चाऽऽमर्पोपध्यादिः, 'पादरजसा प्रशमनं, सर्वरुजां साधवः क्षणात् फुर्युः । त्रिभुवनविस्मयजननान, दद्युः कामांस्तृणायाद्वा ॥१॥ धर्माद्रनो.

·५.
श्रीउत्तरा-
ध्ययनरने
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
मिश्रितकाञ्चनवादिसर्गसामर्थ्यम् । अद्भुतमीमोरुशिलासहस्रसम्पातशक्तिश्च ॥ २ ॥ इत्यादिका च, तस्या अप्यनुपल.
भ्यमानत्वादिति भावः । “अदुव" त्ति अथवा किं बहुना? पश्चितोऽस्मि भोगानामिति गम्यते । 'इति' अमुना शिरस्तु.
ण्डमुण्डनोपवासादिना यातनात्मकेन धर्मानुष्ठानेन, उकञ्च "तपांसि यातनाश्चित्राः, संयमो भोगवश्चना" इत्यादि,
'इति' एतद् भिक्षुर्न चिन्तयेत् । यतः-आत्मा आत्मीयः स्वप्रत्यक्ष एव चैतन्यादितद्गुणानामनुभवात् , केवलिनां तु सर्वेड-
प्यात्मानः प्रत्यक्षाः । ऋद्धयोऽप्यत्र कालानुभावेन न सन्ति, महाविदेहेपु सन्येव सर्वदा । वञ्चनाकल्पनमप्ययुक्तम् ,
भोगानां दुःखात्मकत्वात् । उक्तञ्च-"आपातमात्रमधुरा, विपाफकटवो विपोपमा विपयाः। अविवेकिजनाचरिता,
विवेकिजनवर्जिताः पापाः ॥३॥” तपोऽपि न यातना, दुःखनिवन्धनकर्मक्षयहेतुत्वाद् यथाशक्तिविधानाच । भणियंच-
"सो हु तवो कायबो, जेण मणो मंगुलं न चिंतेइ । जेण न इंदियहाणी, जेण य जोगा न हायति ॥ ४॥"
इति सूत्रार्थः ॥ ४४ ॥ तथा-
अभू जिणा अस्थि जिणा, अदुवा वि भविस्सई।मुसं ते एवमाहंसु, इति भिक्खू न चिंतए ॥४॥
व्याख्या-'अभूवन्' आसन् 'जिनाः' केवलिनः "अस्थि" ति निपातः, ततश्च विद्यन्ते जिना विदेहेपु, अथवा
भविष्यन्ति जिनाः 'मृपा' अलीकं 'ते' जिनास्तित्ववादिनः 'एवम्' अनन्तरोक्तन्यायेन 'आहुः ध्रुवते इति भिक्षुर्न
चिन्तयेत् । अनुमानादिप्रमाणसिद्धत्वात् सर्वज्ञस्येति सूत्रार्थः ॥ ४५ ॥
उदाहरणम्-अस्थि वच्छाभूमीए अन्जासाढा नाम आयरिया वहुस्सुया वहुसीसपरिवारा य । तत्थ य गच्छे
जो जो कालं करेइ तं तं निजाविति ते भत्तपञ्चक्खाणाइणा। भणंति य-देवत्तं पत्तो दंसणं देजासु ममं ति । न
य केणइ दिन्नं । वहवे य निजामिया। अन्नया य एगो. अईववहुमओ अप्पणओ ,सीसो,,आयरतरएणमन्भत्थिओ-
C
॥५२॥

·मिग्पमेन देवलोगाओ आगंतूर्ण दसणं दायपं न पमाइयचं । सो वि नागओ वक्तित्तत्तणओ सुरकिच्चेसु । आयरिओ चितेह-नूर्ण नत्थि परलोगो जेण न को वि आगओ, पडिवजिऊण य गया वहवे, ता निष्फला एसा कट्ठा पपपरिग । पंचिओ मि एलियं कालं भोगाणं ति मिच्छं पडिवन्नो । सलिंगो चेव गच्छं परिचइऊण ओहाविउकामो पहाविओ, प्रत्यंतरे तेण सीसेण देवलोगं गएण आभोइओ । पेच्छइ अोहावंतं । तप्पडियोहणत्थं पद्दे गामो रिउपिओ । नडपेच्छा य रमणीयतरा । तत्थ छम्मासे पेच्छंतो अच्छिओ। न छुहं न तण्हं न परिस्सम न य कालं दिपप्पभायेण जाणइ । पच्छा तं साहरियं । अडवीए गच्छंतस्स संजमझवसायपरिक्खणत्थं छजीवनिकायनामए मपालंकारविभूसिए छहारण विउघड । दिह्रो पढम पुढविकायदारगो । गिहामि एयस्स आभरणाणि वरं सुहेण जीयानि ति । भणिो दारगो-समापेमु आभरणाणि । सो न समप्पेइ । पच्छा तेण कोट्टाए गहिओ। सो भयमीओ मगह-मययं! पत्य मीसणाए अडवीए अहं तुद्द सरणमागओ, ता रक्खैहि मं । जओ-"विहलं जो अवलंबइ, आपपडियं च जो समुद्धरइ । सरणागयं च रक्सइ, तिसु तेसु अलंकिया पुह्वी ॥१॥" ता मुंच ममं । सो लग्गो गलमापलि । पुणो भणिय दारगेण भगवं! एगं ताव मे अक्सागयं सुणेहि पच्छा जं जाणिसि तं करेजसु । भण--गुणेगि, दारगेण भणिय-एगो कुंभकारो सो मट्टियं सणंतो तडीए अफंतो । लोगो भणइ-किमेयं ? । पच्छा सो भणर-जेण मिस्सं पलि देगि, जेण पोसेमि नायए । सा मं मही अक्कमइ, जायं सरणओ भयं ॥ २॥ जेण' त्ति प्राइवत्याद् यया । एवं तुमं पि मम सरणागयस्स पहरसि । तेण भन्नइ-अइपंडिओ सि । वला य घेतूण आभर- पगाणि पदिग्ग छुढाणि || येवंतरे धीओ आउकायदारगो सो वि तहेव अक्खाणयं कहेइ--जहा कोइ तालायरो विचिरापापहओ गाहापढओ य पाडलो नाम । सो अन्नया गंग उत्तरंतो उवरिखुट्ठोदएण हीरइ । तं पासिय जणो

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम्।
भणइ-वहुस्सुयं चित्तकहं, गंगा वहइ पाडलं । वुझ्माणग! भई ते, लव ता किंचि सुभासियं ॥ ३ ॥ तेण भन्नइ-
जेण रोहंति वीयाणि, जेण जीवंति कासगा । तस्स मज्झे विवज्जामि, जायं सरणओ भयं ॥ ४ ॥ तस्स वि तहेव
गिण्हइ ॥ पुणो, वि तइओ तेउकायदारओ तहेब अक्साणयं कहेइ-एगस्स तावसस्स अग्गिणा उडवो दहो । पच्छा
सो भणइ-जमहं दिया य राओ य, तप्पेमि महुसप्पिसा । तेण मे उडवो दड्डो, जायं सरणओ भयं ॥ ५॥ अथवा-
वग्यस्स भए भीएण, पावओ सरणं कओ । तेण अंगं महं दर्दू, जायं सरणओ भयं ॥ ६ ॥ तस्स वि तहेव गिण्हइ ॥
पुणो चउत्थो वाउक्कायदारगो तहेव अक्साणयं कहेइ-जहा एगो जुवाणो घणनिचियसरीरो, सो पच्छा वारण
गहिओ । अन्नेण भन्नइ-लंघणपवणसमत्थो, पुधि होऊण सपयं कीस। दंडलइयग्गहत्यो, वयंस ! किं णामओ
वाही ॥ ७ ॥ सो भणइ-जेहासाढेसु मासेसु, जो हो वाइ मारुओ । तेण मे भज्जए अंगं, जायं सरणओ भयं
॥ ८ ॥ तस्स वि तहेव गिण्हइ ॥ पुणो वणस्तइकाइओ पंचमो तहेव अक्साणयं कहेइ-जहा एगम्मि रुक्खे
केसि पि सउणागमावासो। तहिं च ताणं चेलगाणि जायाणि । पच्छा रुक्खभासाओ वल्ली उढिया रुक्सं वेढेउं उवरि
विलग्गा फलसमिद्धा जाया । तदणुसारेण सप्पेण विलग्गिऊण ते चिल्लग्गा सइया । पच्छा सेसगा भणंति-जाव वुत्थं
सुहं वुच्छं, पायवे निरुवद्दवे । मूलाओ उठ्ठिया वल्ली, जायं सरणओ भयं ॥९॥ तस्स वि तहेव गिण्हइ ॥ पुणो वि छट्ठो
तसकायदारओ तहेव अक्साणयं कहेइ-जहा एगं नगरं परचकेण रोहियं । तरस वाहिरियाए मायंगा भएण अभि-
तरमणुप्पविट्ठा । अभितरएहिं नीणिजंति वाहिं, परचक्केण घेप्पंति । पच्छा केणइ भन्नइ-अभितरया खुहिया, पेटंति
वाहिरा जणा । दिसं भयह मायंगा!, जायं सरणओ भयं ॥१०॥ वहा वि न मुंचइ एसो। इयरो वि वीयमक्खाणयं
१ गच्छसीति गम्यते। २ वदयं ते।
॥५३॥

·- पदा फरेमि --गाय गयरे परमेव राया चोगे, पुरोहिओ भंडे । तो दो वि हरति । रोगो इमं जाणेत्ता भणेइ, जहा- नत्य गग मयं पोरो, भंडिओ य पुरोहियो । पप भयह नांगरया', जाय सरणओ भयं ॥ ११ ॥ अमुंचतो पुणो गदयं पर -गम्म धिनादयस्म धूया, सा य जोधगत्या अश्यदसणिमा । सो वि भिजाइओ तं पासिऊण अझो- पयनी।वीगे पापा अईयारलीओ । यभणीग पुन्टिओ-निचधे कए कहियं । ताए भन्नइ-मा अधिई फरेसु, पेणइ पओग्ण सपत्ती हवद । पच्छा धूयं भगइ-अम्ह पुध दारियं जक्सा मुंजति, पच्छा वरस्स रिला, ना गुग सालपपसरउद्दमी जक्यो एही, मा तं विमाणेसु, मा य तत्य उज्जोयं काहिसि । तीए वि जक्स योगह दीपमो मगरण टवेऊण नीओ। जक्यहरं भट्टो आगओ । सो तं परिभुंजिऊण रइकिलंतो पमुत्तो । इमाए पोरगंग मग पेडियं, नयर पेच्छइ पियर । चिंतेइ य-जणणीए माया कय ति, ता सपय होउ एसेव दइओ, किं ननाए। किंच-सेमि निधिसकं, इहि जयं पि फि वियप्पेण ? । रंगम्मि नशियाए, अलाहि अंगुढिकरणेणं ॥ १२ ॥ पच्छा साई रक्षशिलताई उग्गए वि सूरे न पडियुझंति । पच्छा भणी मागहियं भणइ-'अइरुग्गयए वि क्षिण, पेगभगए य यापसे । भित्तीगए य आयवे, सहि ' सुहिओ हु जणो न बुज्झइ ॥ १३ ॥' सा तीए धूया र गुनिसा पडिभण-तुममेय य अन हे' लवे, मा हु विमाणय जक्समागयं । जक्साहडए हु तायए, अण्णं दाणि गयेस सायं ॥ १४ ।। पच्छा धिजाइणी भणइ-' -नवमासा कुच्छीइ धारिया, पासवणे पुलिसे य मदिए । धूया गेदिए हडे, मलप्पर असलणए मे जायए ।॥ १५ ॥ पुणो वि अन्नं फदेइ~एगेण धिजाइएण तलागं सणावियं । तत्थेव पालीए पाउटमारामो य क्ओ। तत्य तेण जन्नो पवत्तिओ छगलगा जत्थ मारिजति । अन्नया कयाइ सो धिज्जाइओ मरिऊण गलगो घेप जाओ। सो च पेत्तूण अप्पणिज्जेहिं पुत्तेहिं तस्स चेव तलाए मारिजिउं जन्ने निलइ । सो य

·AN
द्वितीय
परीपहा-
ध्ययनम् ।
१
श्रीउत्तरा- जाइस्सरो निजमाणो अप्पणिजियाए भासाए बुभुयइ । अप्पणा चेव सोयंतो, जहा--मए चेव, पवत्तियं । एवं सो
ध्ययनसूत्रे वेवमाणो साहुणा अतिसयनाणिणा एगेण दीसइ । तेण भन्नइ-सयमेव य लुक्न लोविया, अप्पणिया य चियहि
श्रीनेमिच साणिया । ओवाइयलद्धओ य सि, किं छेला! वेवे ति वाससे ॥ १६ ॥ तो सो 'मुगलगो तेण पढिएण तुहिको
न्द्रीयवृत्तिः ठिओ । तेण धिजाइएण चिंतियं-किं पि पधइयगेण पढिय, तेण एस तुहिको ठिओ। तओ सो तं तवरिस भणइ-
किं भयवं! एस छगलगो तुन्भेहिं पढियमेत्ते चेव तुहिको ठिओ ? । वेण साहुणा तस्स कहियं-जहा एस तव
॥ ५४॥
पिया । मिभिन्नाणं ? । तेण भणियं-अहं पि जाणामि, किं पुणो एसो चेव कहिहित्ति ? 1 तेण छगलगेण पुधभवे
पुत्तेण समं निहाणगं निहियं । तं गंतूण पाएहिं सरवडेइ, एयममिन्नाणं । पच्छा तेण मुको, साहुसमीचे धम्मं सोऊण
भत्तं पञ्चक्साइऊण देवलोग गओ । एवं तेण सरणमिति काउं तडागारामे जन्नो पवत्तिओ तमेव असरणयं जायं ।
अइपंडिओ सि । लग्गो सिरोहरं मोडेउं । सो भणइ-सुणसु लोइयं सुहासियमेगंजयणहीणहं दीणवयणहं कर-
चरणपरिवज्जियहं, वालवुड्डपहुसंतिवंतहं वेसासियहं वाहियहं । रमणि समणवणि सरणपत्तहं दुहियहं दीणहं दुस्थियहं,
नियं जे पहरंति ते सत्त वि कुल सत्तमइ फुडं पायालहि नेति ॥ १७ ॥ अइवायालो सि त्ति तस्स वि गहियाणि ॥
गंतुं च पयत्तो। चिंतियं च देवेण-'अवगओ ताव चरणपरिणामो एयस्स, ता सम्मत्तं परिक्सामि' ति विउधिया
आवन्नसत्ता मंडियटिक्किदविभूसिया एगा साहुणी । सो तं दखूण भगइ-कडए ते कुंडले य ते, अंजियच्छि !
तिलए य ते कए । पवयणस्स उड़ाहकारिए !, दुट्टा सेहि ! कतो सि आगया ॥ १८ ॥ तीए रूसिऊण भण्णइ-~राईस-
१ तडागिका । २ "मयनहीनेभ्यो दीनवचनेम्पः करचरणपरिवर्जितेभ्यः, वालवृद्धप्रभुक्षान्तिमद्भ्यो वैश्वासिकेभ्यो व्याधितेभ्यः । रमणे
श्रमणवने शरणमाप्तेभ्यः दुखितेभ्यो दीनेभ्यो दुस्थितेभ्यः । निर्दयं ये प्रहरन्ति ते सप्तापि कुलानि सप्तमे स्फुटं पावाले नयन्ति ॥१७॥"
XolorOXOXO
॥५४॥

·EXXXX रिमानेगानि, परटिशानि पेन्शसे । अपणो विलमेलागि, पिन्छतो वि न पिच्छसे ॥ १९॥ सहा-~समणो सि य समोर सि, पंमगारी समलेगुरंगणो। येहारिययायो य ते, जेहवा! किं ते पडिग्गहे? ॥ २० ॥ एवं ताए सो शादी समागो पिलिभो अग्गओ गच्या, जाय पेच्छइ उपियरंधावारमागच्छंतं । सो तस्स निवट्टमाणो पवियरमेय संयपणे गओ। तेण इत्यिसंधाओ ओलहिचा यंरिओ, भणिओ य-अहो। मम परममंगलं 5 साहू मए अन रिहो, ता भपयं! ममाम्गहत्यं फामुपएसगिनं इमं मोयगाइसंपलं घेप्पड । सो नेच्छई। नाई अज मुंजिस्मामि । मारणे आमरणगाणि छूढाणि मा दीसिहिति । तेण दंडिएण पलामोडिए पडिग्गहो गहिओ, जा मोयगे प्रभा, गा पेन्तर आभरणगाणि । पन्या आसुरतेण मिडिं फाऊण सरंटिओ-हा अणज! मम पुत्तगाणं इमाणि आभ- रणमागि, मुमे ते पापागा, ता कस्य पयसि संपयं नुमं ? ति । सो भयमीओ न किंचि जंपइ । एत्यंतरे उवसंहरिऊण मागजालं पयहीनो देवो । संयोहिओ एसो-हा! न जुजइ तुन्दं विसिवागमधराणं एवंविहपरिणामो, मझं च अणा- गमनं परमाणंदनिम्भरा ण याणति देवलोए देवा फालमइफमतं, तुम पि ठिओ देवपेच्छणएण अवहरियहियओ राणेण एम्मासे । अग्नं घ-जाणंति पेय भयवंतो, जहा-संकंतदिवपेमा, विसयपसत्ताऽसमत्तकत्तया । अणहीण- मणुगफमा, नरभयममुदं न ति मुरा ॥२१॥ पच्छा अजासाढसूरी वेरग्गमुवगओ निंदिउमाढत्तो अत्ताणयं, जहा- गुद संविउ वियय! नाणु हा तुझ नरत्तणु । हय तुह मइ हउ पुरिसयार हउ तुह धीरत्तणु ॥१॥ हय निल्लजिम सभितः। २ सन्मुग। साशानं हतं तप नरप्पम् । हतो तय मति हतः पुरुषकारो तप पीरमम् ॥ १॥ हा! निर्लजय पाप ! पहा! आप एएटरम् । जानयोऽपि जिनाना पचनं यदेतद्दुचेष्टरयम् ॥ २ ॥ किरे मामर्स ! त्वं धरितं ? किं वा सखिपातेन आपू. रिलम् !! पा पाप! अमापस गुरप यानपि मागां भ्रष्टम् ॥३॥ विपर्धष्टम् उदय ! कि परमार्थ जानत् । उत्तमगुणस्थानात मभ्रष्टं गागाये निररहवम् ॥ ४ ॥ सम्पति शान्तं भूया पुरु गुरुरुर्मक्षयङ्करं । निर्मलं संयम सपो विशिष्टं याहामभ्यन्तरम् ॥५॥"

·-
ध्ययनरचे
श्रीनेमिच-
न्द्रीयवृत्ति
द्वितीय
परीपहा-
ध्यनम् ।
पाव! तुज्झ ह्य हय तुह घिहिम । जाणंतह वि जिणाण वयणु जं एह दुचिहिम ॥२॥ कि रे माणस! तुहुं धत्तरिउ ? किं
वा सनिवाइं आऊरिउ ? । किं वा पाव! अभवह तुल्लउ जं जाणंतु वि मग्गहं भुल्लउ ॥३॥ विसएहिं भुल्लउ हियय ! काई
परमत्थु मुणतउ ? । उत्तमगुणठाणह पभटु जणमज्झि विगुत्तर ॥४॥ संपइ संतउ होवि करहि गुरुकम्मखयंकरु । निम्मलु
संजमु तवु विसिटु बाहिरु अम्भितरु ॥५॥" तओ 'इच्छामो अणुसाह, सम्मं चोयण त्ति भणिऊण अभिनंदिऊण य देवं गओ
सहाणं सूरी । पणमिऊण य तं सुरो गओ सुरलोयं । आलोइयपडिकतो विहरइ सूरी । तेण पुधिं दसणपरीसहो नाहि.
यासिओ पच्छाऽहियासिओ । एवं शेपसाधुभिरपि सहनीय इति ॥ इत्युक्ता द्वाविंशतिपरीपहाः । नन्वते कस्मिन् कर्मणि
अवतरन्ति ? उच्यते-दसणमोहे दसणपरीसहो पन्ननाण पढमम्मि । चरिमेऽलाभपरीसह सत्तेव चरित्तमोहम्मि ॥१॥
अकोस-अरइ-इत्थी-निसीहिया-ऽचेल-जायणा चेव । सफारपुरकारो, इकारस वेयणिनम्मि २॥ पंचेव आणुपुरी, चरिया
सेज्जा तहेव जल्ले य । वह-रोग-तणप्फासा, सेसेसु नत्यि अवयारो ॥ ३ ॥ सांप्रतमध्ययनोपसंहारार्थमाह--
एए परीसहा सवे, कासवेण पवेइया। जे भिक्खूण विहन्नेजा, पुट्ठो केणइ कण्हुइ ॥४६॥त्ति वेमि॥
व्याख्या--एते परीपहाः सर्वे काश्यपेन प्रवेदिताः, यान ज्ञात्वा इति शेपः, भिक्षुर्न 'विहन्येत' पराजयेत, 'स्पृष्टः'
वाधितः 'केनाऽपि' द्वाविंशतेरेकतरेणाऽपि 'कस्मिंश्चित्' देशे काले वा इति सूत्रार्थः ॥ ४६ ॥ 'इतिः' परिसमाप्ती
ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥
॥ इत्युत्तराध्ययनटीकायां परीपहाख्यं द्वितीयमध्ययनम् ॥
॥ ५५॥

·अथ तृतीयं चतुरङ्गीयाध्ययनम् । Tई परीपदामपनम् , मम्मी पतुग्नीग्मारभ्यते, अम्प पायमभिसम्बन्धः--इहाऽनन्तराऽध्ययने परीपहसहनमुक्त, 'परिमारनगरीला फर्राव्यम्' इति प्रभसम्भये मानुपरवादिचतुरनदुर्लभस्वमालम्बनम्, अनेनोच्यते, इत्यनेन गगनास्पाइसेदमारियमम्- पत्तारि परमंगाणि, दुल्लहाणीह जंतुणो । माणुसत्तं सुई सद्धा, संजमम्मि य चीरियं ॥१॥ ध्याख्या-पवारि' पतुःसहयानि 'परमानानि' प्रधानकारणानि प्रक्रमाद् धर्मस्य 'दुर्लभानि' दुःप्राप्याणि 'इह' गंगारे 'अनो' देहिनः । तान्येवाद-'मानुपत्वं' नरजन्म । उकं हि-"अम्मजरामरणजले, नाणाविहवाहिजलयरा- इमे । भरमारे अपारे, दुलई पलु माणुसं जम्मं ॥ १ ॥" 'धुतिः' श्रवणं धर्मस्य इति गम्यते । यतः- आलस्स मोदऽपामा भी कोदा माय किणता । भय सोया अंनाणा, पैक्खेव कोइला रमणा ॥१॥ एएहिं कारणेहिं, समन मापद मि माणुरसं । न यहा सुई हियफरि, संसारत्ताराणि जीयो ॥२॥" 'श्रद्धा' श्रद्धानं धर्मस्यैव । तथा हि- योहामिमाहिनिवेसजोगओ, गुसत्यपासंडिविमोहिया जणा । न सइहते जिणनाहदेसियं, चइंति चोहिं पुण के वि पारियं ॥ १ ॥ संजने' पिरवी 'च' समुचये 'पीव्यं सामर्थ्यम् इति सूत्रार्थः ॥ १ ॥ 1"मग्म-मरा-माजले, नानाविधम्याधिजलचराssकीर्णे। भयसागरे अपारे, दुर्लभं सलु मानुषं जन्म ॥१॥" "अहमद मोहार पायाः खम्भात् कोधार प्रमादात् कृपणयात् । भपात् शोकाद् अज्ञानाद्, व्यापाद् कुतूहलात् रामार कारगर मुदुर्लभमपि मानुष्यम् । न लमते धुर्ति हितकरी, संसारोत्तारिणि जीवः ॥ २॥" धमिरपाऽभिनिवेशयोगतः, कुशासपारशिविमोहिसा जनान घयते जिननाथदेशितं, त्यजन्ति योधि पुनः केऽपि प्रासाम्॥३॥ ay ·थीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनैमिच- न्द्रीयवृत्तिः ॥५६॥ दृष्टान्तः। मानुपत्यादीनां च दुर्लभत्वमुपदर्शयवा चोलकादयो दृष्टान्ताः सूचिताः । ते चाऽमी--*चोटंग पासग धेने, जूएँ तृतीयं रयणे य सुमिण चके य । चम्म जुएं परमाणू दस दिटुंता मणुयलंभे ॥१॥ चतुरङ्गीया- तत्थ 'चोल्लगो' भोजन, नदुपलक्षितमुदाहरणम्-अस्थि कंपिल्लं नाम नयरं । तस्थ वंभो राया, तस्स चुलणी ऽध्ययनम् । भारिया, तेसिं पुत्तो वारसमो चची बंभदत्तो । सो कुमारत्ते वट्टमागो वंभराए उवरए परोप्परददासचचुलणी- दीहरायभएणं वरघणुमित्तसहिओ पलाणो । सो पुहइमंडले भमंत्तो विसिठ्ठागिइ त्ति काऊण बहुयासु आवईसु भोजने अवत्थासु समदुक्खसुहत्तणं कुर्णतेण विणएण आराहिओ एगेण घिजाइयकप्पडिएण। चिंतियं च कुमारेण-अहो! ममावइसहाओ एस, वा सबहा परमोवयारारिहो। जओ-"दो पुरिसे धरउ धरा, अहवा दोहिं पि धारिया धरणी । उवयारे जरस मई, उवयरियं जो न पम्दुसइ ॥१॥" भणियो य सो-वंभदत्तं रने निविहं सुणिऊणागंतवं । कालेण य महाराया जाओ वंभदत्तो। को वारसपरिसिओ रजाभिसेओ । सो धिज्जाइओ वं सोऊगागओ । न लभइ अल्लियावं पि रायउले । तओ अणेण उवाओ चिंतिओ । उवाहणाओ धए पभूयाओ वंधिऊण धयवाहेहिं समं पहा- विओ । दिटो राइणा, पुच्छिओ य पञ्चासनपरियणो-भो ! कस्सेस धो? | तेण भणियं--देव! ण याणामो । राणा वाहराविओ, समागओ, पञ्चमिन्नाओ-इमो वराओ मम सुहदुक्खसहायगो । ओयरिऊण करिवराओ ससिणेह- मवगूहिओ, पुच्छिओ कुसलवत्तं, भणिओ य~-मम्गसु जहिच्छियं । देव! नियमारियं पुच्छिय भगामि । गओ सगाम । पुच्छिया भना--तुट्ठो राया देइज मग्गिय, किं मग्गामि !! तीए वि 'एस महिडिमुवगओ मं न आढाइस्सई' ति चिंतिऊण ॥५६॥ माणिओ-कि वहुणा परिग्गहेण ? चोल्लाकर सबभरहे मगगाहि दीणारजुयलं च दक्षिणाए। 'आम' ति गओ रायसगासं। * "चौछकं पाशको धान्यं, चूतं रस्त्रं च स्वप्नश्च । चर्म युगं परमाणुदेश दृष्टान्ता मनुजलामे ॥१॥" २भाश्रयणमपि। 6 ·मगिगोगपोडगरोताहा देप! पदमं तुम्ह परे मुंनिस्सं, वो खुद्द पाउसहोए भारियासाहरसीण, पचीसाए महापय- महागा, जो मानत-मंवि-महंग-पुरोदिया-रसमाईणं, यो पत्थ नयरे सिष्ट्रि-सत्यवाह-माहण-पणिय-कोइंथियमा- इन, शंगानगरनामरगा जाप सपभरहे, तम्मि निद्विर पुणो वि तुम्ह गेहि ति। राणा ईसिं हसिजण भणिय- मोनाठिपणापापण तुच्यमगणेण ?, देसं भंडारं च देमि, तो मुहं छत्रछायाए हत्यिखंघवरगओ हिंडिहिसि । सो मगर- मम एमईटेण परिग्गहेणं १, एत्तिपण चेय मे संतोसो। तओ 'जो जत्तियस्स अत्थस्स, भायणं तुम्ग गरि होइ । पुढे वि दोगमेहे, न इंगरे पाणियं ठाइ ॥१॥" इइ चिंतिऊण पडिवत्रं राइणा । भुत्तो पढ- मरिपसे राइजो गिई, हिनं दीवारजुवलयं च । एवं परिवाडीए आदतो भुजि । दम्मि य पुरे अणेगाओ कुलको. मो, उप वि अवं न जाहि ति किं पुण भरहस्स ? } अवि य सो देवयाणुभावेण वजा, न य मणुयत्तणाओ महो अझययम्मो माणुसचणं टहा चि ॥ १ ॥ 'पासग' शिघाणफो-गोलरिसए घणयगामो, तत्व चणगो माहणो सो य सावओ। तस्स परे साहू ठिया । पुसो से जामो मह दादाहिं । साणं पाएसु पाडिओ । पहियं च-राया भविस्सइ ति । 'मा दोगई जाइस्सई' IPा पक्ष । पुणो पि आयरियाण कहियं---कि किजउ । एतादे वि विवंतरिओ राया भविस्सइ । उम्मुक्कवाल- भाषेण पोरस विमाठापानि आगमियाणि--अंगाई चउरो वेया, मीमांसा नायवित्थरो । पुराणं घम्ससत्थं च, ठागा पोरस आहिया ।। १ ।। सिफ्सा वागरणं चेव, निरुत्तं छंद जोइस 1 कप्पो य अवरो होइ, छच्च अंगा विआ- हिया ॥ २ ॥ सो सारओ संतुहो। एगाओ दरिरभद्दमाहणकुलाओ भजा परिणीया । अन्नया भाइविवाहे सा माइघरं गया । सीसे य मगिणीओ अन्नेसि सेवादाणियाण दिनाओ । ताओ अलंकियविभूसियाओ आगयाओ। सधो परि- भनाभ्यः। ko ·श्रीउपरा- ज्पपनसूने यीनैमिच- न्द्रीय चिः ॥५७॥ यणो ताहिं समं संलवइ, आयरं च करेइ । सा एगागिणी अवगीया अच्छइ । अद्धिती य जाया। घरं आगया। दिहा तृतीय यससोगा चाणकेण, पुच्छिया सोगकारणं । न जंपए, केवलं असुधाराहिं सिंचंती कवोले नीससइ दीहं । ताहे निबंधेणं चतुरङ्गीया- लग्गो । कहियं सगग्गयवाणीए जहट्ठियं । चिंतियं च तेण-अहो ! अवमाणणाहेउ निद्धणत्तणं जेण माइपरे वि एवं अध्ययनम्। परिभयो ?, अहवा-अलियं पि जणो धणइत्तयस्स सयणत्तणं पयासेइ । परमत्यवंधवेण वि, लजिजइ हीणविहवेण ॥१॥ पाशके तहा-कण विणा नेहो, अत्यविहूणाण गउरवं लोए । पडियन्ने निधहणं, कुणंति जे ते जए विरला ॥२॥ ता दृष्टान्तः धणं उपजिणामि केणइ उवाएण, नंदो पाटलिपुत्ते दियाईणं धणं देई तत्थ वच्चामि । तओ गंतूण कत्तियपुन्निमाए पुधनत्ये आसणे पढमे निसन्नो । तं च तस्स पल्लीवइस्स राउलस्स सया ठविजइ । सिद्धपुत्तो य नंदेण समं तत्थ आगओ भणह-एस यंभणो नंदवंसरस छायं अफमिऊण हिओ । भणिओ दासीए-भयवं! वीए आसणे निवेसाहि । 'एवं होउ' पिइए आसणे कुंडियं ठवेइ, एवं तइए दंडयं, चउत्थे गणेचियं, पंचमे जन्नोवइयं । 'धट्ठो' त्ति निच्छूढो । पदोसमायग्नो भणइ-फोशेन भृत्यैश्च निवद्धमूलं, पुत्रैश्च मित्रैश्च विवृद्धशाखम् । उत्पाट्य नंदं परिवर्त्तयामि, महाद्रुमं पायुरियोपवेगः ॥ १ ॥ निग्गओ मग्गइ पुरिसं । सुयं च णेण-विवंतरिओ राया होहामि ति । नंदस्स मोरपोसगा सो सेमि गामे गओ परियायगलिंगेण । तेसिं च मयहरघूयाए चंदपियणम्मि दोहलो । सो समुयाणितो गओ । पुच्छंति । भण-मम दारगं देह तो णं पाएमि चंदं । पडिसुणंति । पडमंडयो कओ, तदिवसं पुन्निमा, मझे छिटुं कयं, मझण्हगए पदै सघरसालहिं दवेहिं संजोइत्ता खीरस्स थालं भरियं । सद्दाविया पेच्छद पिवइ य । उवरि पुरिसो ॥५७ उच्छाडेइ । अवणीए डोहले कालपमेण पुत्तो जाओ। चंदगुत्तो से नामं कयं । सो वि ताव संवडइ । चाणक्को वि धाउ- Ep . मिक्षामटन् । KeXXXX .

·पिठानि मग्गाह । सोर दारहिं समं रम। रायनीहए विभासा। चाणको य पडिएइ। पेच्छइ । तेण वि मग्गिओ- पद रिदिनः । भगा-गापीओ लाहिं । मा मारिना कोइ?। भणइ-वीरभोजा पुहई । नायं-जहा विन्नाणं पि अस्थि । पुरिटो-यरस ? ति । दारगेहिं कहियं-परिवायगपुत्तो एस । अहं सो परिवायगो, जामु जा ते रायाणं फरेमि । मोवेन समं पटाइयो । लोगो मेलिओ । पाडलिपुत्तं रोहियं । नंदेण भग्गो परिवायगो पलाणो । अस्सेहिं परउ लग्गा पुरिमा । चंदगुत्तं परमिणीसंडे छुभेत्ता रयओ जाओ चाणको । नंदसंविएण जच्चवल्हीगकिसोरग- पामामयारेण पुच्छिभो-फहिं चंदगुत्तो? । भणइ-एस पउमसरे पविट्ठो चिट्ठइ। सो आसवारेण दिहो। तओ णेण पोगो पाणावरम अप्पिो, सग्गं मुफ । जाय निगुडिओ जलोयरणद्वयाए कंचुग मेल्लइ ताव गेण सग्गं घेतूण दुहा कओ। पाया पंदगुत्तो हकारिय पदापिओ । पुणो पलाणो । पुच्छिओ गेण चंदगुत्तो- वेलं सि सिट्ठो तं वेलं किं चिंतियं गए ? । वेग मनियं-हरि! एवं चेच सोहणं भवइ, अनो चेव जाणइ त्ति । तओ गेण जाणियं-जोग्गो, न एस पिपरिणगा। परछा चंदउत्तो छुदाइओ। चाणको तं ठवेत्ता भत्तस्स अइगओ, पीहेइ-मा एत्थ न जामो । डोडेस्स पादि निग्गयरम पोटें फाडियं दहिफूरं गहाय गओ। निमिओ दारगो । अन्नत्य समुयाणितो गामे परिभमइ । एगम्मि गिरे मेरीए पुत्तभंडाग 'विलेनी पपड़िया । एगेण हत्यो मम्झे छूढो । सो दड्डो रोक्इ । लाए भन्नइ-चाणकर्मगैल! भोत्तुं पि न यागसि । येण पुच्छिया भणइ-पासाणि पढमं घेप्पंति । तं परिभाविय गओ हिमवंतकूडं । तत्थ पव्वयओ राया येन ममं मेती फया । भणइ-नंदरजं समं समेण विभजयामो । पडिवन्नं च तेण । ओयविउमाढत्ता । एगत्थ नयरं न पटर । पविहो निदंदी यत्यूणि जोएइ । इंदकुमारियाओ दिट्ठाओ । तासिं तेएण न पडइ । मायाए नीणावियाओ । २सिस। अंस। ५ भय मलशारदः समानार्थवाचकः। - पचम्।

·श्रीउत्तरा- ध्ययनम्ने श्रीनेमिच- न्द्रीयतिः ॥५८॥ Xoxokekoko. गहियं नयरं । पाडलिपुत्तं तओ रोहियं । नंदो धम्मदारं मग्गइ। एगेण रहेण जं तरसि तं नीहि । दो भजाओ तृतीय एगा फना दवं प नीणेइ । कन्ना निग्गच्छंती पुणो पुणो चंदगुत्तं पलोएइ । नंदेण भणियं-जाहि ति । गया । चतुरङ्गीया- ताए विलग्गंतीए चंदगुत्तरहे नव अरगा भग्गा । 'अमंगलं' ति निवारिया तेण । तिदंडी भणइ-मा निवारेहि । ऽध्ययनम्। नय पुरिसजुगाणि तुझ वंसो होही । पडिवनं । राउलमइगया । दो भागा कयं रजं । तत्थ एगा विसकन्ना आसि, तत्थ पषयगस्स इच्छा जाया । सा तस्स दिन्ना । अग्गिपरियंचणेण विसपरिगओ मरिउमारतो । भणइ-वयंस ! मरिजइ । पाशके चंदगुत्तो 'सुभामि' त्ति ववसिओ | चाणकेण मिउडी कया इमं नीति सरतेण–'तुल्यार्थ तुल्यसामर्थ्य, मर्मज्ञं व्यव- ।' दृष्टान्तः। सायिनम् । अर्द्धराज्यहरं भृत्य, यो न हन्यात्स हन्यते ॥ १॥ ठिओ चंदगुत्तो। दो वि रज्जाणि तस्स जायाणि । नंद- मणुरसा य चोरियाए जीवंति । देसे अभिवंति । चाणको अन्नं उग्गतरं चोरग्गाहं मग्गइ । गओ नयरवाहिरियं । दिवो तत्थ नलदामो पुषिदो । पुत्तयडसणामरिसिओ सणिऊण विलं जलणपज्जालणेण मूलाओ उच्छायेतो मफोडए । तओ सोहणो एस चोरग्गाहो' त्ति वाहराविओ। सम्माणिऊण य दिण्णं तस्साऽऽरक्सं । तेण चोरा भत्तदाणा- श्णा फओवयारा वीसत्या सघे सकुडुंवा वापाइया । जायं निफंटयं रजं । कोसनिमिचं च चाणकेण महिड्डियकोदुवि- एहिं सति आढत्तं मजपाणं । वायावेइ होले । उहिऊण य तेसिं उफेसणत्यं गाएइ इमं पणयंतो गीइयं-दो मझ धाउरत्ताई, कंचणकुंडिया तिदंडं च । राया वि मे वसवत्ती, एत्थ वि ता मे होलं वाएहि ॥ १॥ इमं सोऊण अन्नो असहमाणो कस्सइ अपयडियपुवं नियरिद्धिं पयडतो नघिउमारद्धो । जओ-कुवियस्स आउरस्स य, वसणं ॥ ५८॥ पत्तरस रागरत्तस्स । मत्तस्स मरंतस्स य, सभावा पायडा होति ॥ २॥ पढियं च वेण-गयपोययस्स मत्तस्स, उप- , अनिसानेन। २ भयोत्पादनार्धम्। -- ·नोग्नमहा। पार पर मयमदर, पत्य वि वा मे होलं वारहि ॥३॥ अनो मणइ-तिलआउयस्स गुगाम, निमग पाहुमाइपस्माले पिले सयसहस्सं, एत्य चिता मे होलं वारहि ॥४॥ अन्नो भणइ-~णवपाउसम्मि सुमार, गिरिनहिलाए सिग्यरेगाए । एमाहमाहियमेण, नपणीएण पाठिं यंघामि एत्य वि वा मे होलं पाएहि ॥५॥ भो भनर-अपान नरिसोराग, दिवसेण जायमेत्ताग ! फेसेहि नभं छाएमि, एत्य विता मे होलं वाएहि ॥६॥ अमो भगा-यो मन्स अस्थि रपणाई, सालिपसूई य गदमीया य । छिन्ना छिन्ना वि रुहंति, एत्य विता मे होलं पारद ॥ ॥ अग्नो मगह-सय मुफिल निगमुबंधो, भज अणुषय णत्यि पवासो। निरिणो य दुपंचसओ, एत्थ वि गा में होने पाधि ॥ ८॥ एवं नाऊण दयं मग्गियं जहोचियं । कोद्वारा भरिया सालीणं, ताओ छिन्ना छिन्ना पुणो जानी। पापा पगरियमजाया मग्गिया। एगदेवसिय नपणीयं । सुवनप्पायणथं च चाणकेण तपासया कया । गई मी-पलिया । ओ एगो दो पुरिसो सिक्साविओ । दीणारथालं भरियं । सो भणइ-जइ ममं फोर निगर, गो थालं गिहा। अह अहं जिणामि तो एगं दीणारं गिहामि । तस्स इच्छाए पासा पडति । अओ नसीरप निमि। जह सो न जिप्पद एवं माणुसलंभो वि । अवि नाम सो जिप्पेजा, न य.माणुसाओ भट्ठस्स पुजो माणुगतनं ॥२॥ 'ध' इति सत्य-पन्नाई पञ्चीसं, जब-गोहुम-सालि-वीहि-सहिफा। कोहव-अणुया-कंगू-रालग-तिल-मुग्ग-मासा ॥१॥ अपसि-हरिमंय-तिउडग-निफाव-सिलिंद-रायमासा य । उच्छू-मसूर-तुयरी-कुलत्थ तह धनग-फैलाया ॥२॥ एपाणि अभियानि भरदे पन्नाणि नागि सघाणि पिंडिपाणि, तत्थ पत्यो सरिसवाणं छूढो, वाणि सघाणि फरवि- १ मठ। २ परा। परटी। . पटा। ५राई। ६ वटाणा । XXX

·श्रीउपरा-
स्ययनरने
यीनमिच-
न्द्रीपतिः
तृतीयं
चतुरङ्गीया
ऽध्ययनम्।
॥ ५९॥
धान्य-चूत-
रत्न-खमेषु
दृष्टान्ता:
याणि, तत्थेगा जुन्नथैरी मुप्पं गहाय वे किं वीणेजा ?, पुणो वि पत्थं पूरिज्जा ? । अवि सा देवयापसाएण पूरेजा
ण य माणुसत्तणं ॥ ३ ॥
'जूए' जहा-एगो राया, तस्स सभा अट्ठोत्तरसयखंभसन्निविट्ठा' जत्थ अत्थाणियं देई । एकेको य संभो अट्ठ-
सयंसिओ [ सवांशाः ११६६४ ] । तस्स रन्नो पुत्तो रजकंखी चिंतेंइ-थेरो राया, मारेऊण रज्जं गिण्हामि । तं
पामगेण नायं । तेण रन्नो सिटुं । तओ राया भणइ-अहो! नत्थि लोभमहागहगहियाणं किंचि अकरणिज
भणियं प-नावेसइ कुलजाई, पेमं सुकयं च गणइ ण य अयसं । लुद्धो कुणइ अकजं, मारइ पहुबंधुमित्तं
पि ॥ १॥" एमाइ परिचितिऊण राया तं पुत्तं भणइ-अम्हं जो न सहइ अणुकर्म सो जूयं खेलइ, जइ जिणइ
रजं से दिनइ, कहं पुण जिणियचं ?-तुझं एगो आओ, अवसेसा मझं आया, जइ तुममेगेण आएण अहस-
यस्स संभाणं इफोफ अंसियं अट्ठसयवारा जिणसि तो तुज्झ रनं । अवि देवयाविभासा ॥ ४ ॥
'रयणे' जहा-एगो वाणियगो वुड्डो, रयणाणि से अस्थि । तत्थ य महे अन्ने वाणियगा कोडिपडाया उभिति । सो न
उभेद । तस्स पुत्तेहिं धेरै पउत्थे ताणि रयणाणि देसीवणियाण हत्थे विफीयाणि । 'वरं अम्हे वि कोडिपडागाओ उन्भा-
वेमो' । ते वि वाणियगा समंतओ पडिगया पारसकूलाईणि । थेरो आगओ, सुयं-जहा विकीयाणि । ते अंबाडेइ-लहुं
रयणाणि आणेह । ताहे ते सघओ हिंडिउमाढत्ता । किं ते सघरयणाणि पिंडेजा। अवि य देवयप्पभावेण विभासा ॥५॥
संपयं 'सुविणे' ति-अत्यि उज्जेणी नयरी। तीए य असेसकलाकुसलो अणेगविन्नाणनिउणो उदारचित्तो कयन्नू
पडि-
वनसूरो गुणाणुराई पियवओ दक्सो रूव-लावन्न-तारुनकलिओ मूलदेवो नाम रायपुत्तो पाडलिपुत्ताओ जूयवसणा-
सत्तो जणगावमाणेण पुहविपरिन्भमंतो समागओ । तत्थ गुलियापओगेण परावत्तियसो यामणयागारो विम्हावेइ
॥ ५९॥

·शिपिगारदार गंभाइरलादि पानारोगेहि य पायरजगं । पसिनो जाओ । अस्थि य तत्य रूपलायनविन्नाणगधिया देशमा गान पहानगनिया । गुरं प वेग--- रेजिना एमा फेणइ मामन्नपुरिसेण अत्तगधिया। तो कोडगेण तीए गोदा पदमममए आमन्नत्येन आरा मुमदुररयं यदुभंगिघोलिरकंठं अनप्रवन्नसंवेहरमणिनं गंधघं । सुयं च तं सदाय, किसी प--अहो! अग्या याणी, ता दिपो एस कोइ, न मणुस्समेत्तो । गवेसाविओ चेडीहिं । गविट्ठो, रहो मूलदेयो पामगरूयो।गादियं जट्टियमेईए । पेसिया तीए तस्म याहरणत्यं माहवाभिहाणा म्युबचेडी । गंतूण विण- ना भगिनो तीए-मो मदास ! अम्ह सामिगी देवदत्ता विनवेइ-कुणइ पसाय, एह अम्ह घरं । तेण चियड्डयाए भनियं-पभोपा ने गनियानणगंगेग, निवारिओ विसिट्ठाण वेसासंजोगो । भणियं च-या विचित्रविटकोटिनिघृष्टा, अपमामनिरवाऽतिनिटा। कोमला पनसि चेतसि दुष्टा, तां भजन्ति गणिकां न विशिष्टाः ॥१॥ योफ्तापनपराऽमि- निगेर, पिसमौदनररी मदिरेय । देहदारणफरी क्षुरिकेव, गर्हिता हि गणिका सलिकेय ॥ २ ॥ अओ नत्थि मे गमणा- भिमागो। गीएकी अगेगाहिं भगिइभंगीहिं आराहिऊण चित्तं महानिनंघेण करे घेत्तूण नीओ घरं । यचंतेण य सा खुजा फटारोमदेव गरिमापोगेग य अफालिऊण कया पगा। विम्हयक्रिसत्तमणाए पवेसिओ सो भवणे । दिट्ठो देवदत्ताए गानगम्यो पलायमधारी । पिम्दियाए. देवदत्ताए दयापियमासणं । निसन्नो य सो। दिन्नो तंवोलो । दंसियं च मादमीए आगो रूपं, फहिओ य यइयसे । मुहुयरं विम्दिया । पारद्धो आलावो महुराहिं वियड्डमणिईहिं । आग- रिसितं पण सीए हिययं । भणियं प अणुणयकुसलं परिहासपेसलं लडवाणिदुल्हलियं । आलवणं पि हु छेया- 'प फग्गण हिप मूलीदि ? ॥ १॥ एत्यंतरे आगो तत्थेगो वीणावायगो। चाइया तेण वीणा । रंजिया देवदत्ता । . मा. भाना ·श्रीउत्तरा श्रीनेमिन- न्द्रीयत्तिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम्। ॥६॥ स्वमे दृष्टान्तः। भणियं च-साहु भो वीणावायग! साहु सोहणा ते कला । मूलदेवेण भणियं-अहो ! अइनिउणो उजेणीजणो जाणइ मुंदरासुंदरविसेसं । देवदत्ताए भणियं-भो! किमेत्य खूणं ।। तेण भणियं-वंसो चेव असुद्धो,' सगम्भा य तंती । तीए भणियं-कहं जाणिनइ ? 1 दंसेमि अहं । समप्पिया वीणा । कड्डिओ वंसाओ पाहणगो । तंतीए वालो ममारिऊण याइउं पयत्तो । कया पराहीणमाणसा सपरियणा देवदत्तो । पञ्चासने करेणुया सया रवणसीला आसि, मा यि ठिया घुम्मंती ओलंवियकना । अईव विन्हिया देवदत्ता वीणावायगो य । चिंतियं च-अहो! पच्छन्नवेसो विस्मफम्मा एस । पूइऊण तीय पेसिओ वीणावायगो । आगया भोयणवेला । भणियं देवदत्ताए-वाहरह अंगमयं जण दो वि अम्हे मत्रामो। मूलदेवेण भणियं-अणुमन्नह, अहं चैव करेमि तुम्ह अभंगणकम्मं । किमेयं पि जागासि ?ण याणामि सम्मं परं ठिओ जाणगाण सयासे । आणियं चंपगतेल्लं । आढत्तो अभंगिउं । कया पराहीण- मणा। चिंतियं च णाए-अहो ! विनाणाइसओ, अहो ! अउधो करयलफासो, ता भवियचं केणइ इमिणा सिद्धपुरिसेण पच्चनरूपेण, न पयईए एवंरुपस्स इमो पगरिसो ति, ता पयडीकरावेमि रूपं । निवडिया चलणेसु, भणिओ, य--भो | मदाणुभार! यसरिसगुणेहिं चेव नाओ उत्तमपुरिसो पडियन्नवच्छलो दक्सिन्नपहाणो य तुमं, ता दंसेहि मे अत्ताणयं, पाठं उफंठियं तुह दंसणस्स मे हिययं ति । मूलदेवेण पुणो पुणो निबंधे कए ईसि हसिऊण अवणीया वैसपैगवत्तिणी गुलिया । जाओ सहावत्यो । दिह्रो दिणनाहो छ दिप्पंततेओ अणंगो घ मोहयंतो रूवेणं सयलजणं नवजोषणलावन्न- संपुग्नदेदो । हरिसवसुभिन्नरोमंचा पुणो निवडिया चलणेसु, भणियं च-महापसाओ त्ति अभंगिओ सहत्थेहिं । मजियाई दो वि जिमियाई महाविभूईए, परिहाविओ देवदूसे, !ठियाई विसिद्धगोट्ठीए । भणिय च. तीर महा. भाग! तुम मोनूण ण केणइ अणुरंजियं मे अवरपुरिसेण माणसं, ता सञ्चमेयं-नयणेहिं को न दीसइ ?, केण समाणं ॥६०॥ XX ·न होति उहावा ?। हिययाणंदं जं.पुण, जणेइ तं माणुसं विरलं ॥ १ ॥ ता ममाणुरोहेण. एत्थ घरे नियमेवागं- तयं । मूलदेवेण भणियं-गुणराइणि ! अन्नदेसिएसु निद्धणेसु ये अम्हारिसेसु न रेहए पडिबंधो, न येथिरीहवइ, पारण सघस्स वि कनवसेण चेव नेहो । भणियं च--वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसाः, पुष्पं पर्युपितं त्यजन्ति मधुपा दुग्धं बनान्तं मृगाः । निद्रव्यं पुरुपं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं सेवकाः, सर्वः कार्यवशा- अनोऽभिरमते कः कस्य को वल्लभः ? ॥१॥ तीए भणियं-सदेसो परदेसो वा अकारणं सप्पुरिसाणं । भणियं च- जलहिविसंघडिएण वि, निवसिनइ हरसिरम्मि चंदेण । जत्थ गया तत्थ गया, गुणिणो सीसेण वुझंति ॥२॥ अत्थो वि असारो, न तम्मि वियक्सणाण वहुमाणो, अवि य गुणेसु चेवाणुराओ हवइ ति । किञ्च-वाया सहस्समइया, सिणेहनिन्झाइयं सयसहरसं । सभावो सञणमाणुसरस कोडिं विसेसेइ ॥ ३ ॥ ता सबहा पडिवज्ज इमं पत्थणं ति । पडियन्नं तेण । जाओ तेसिं नेहनिभरो संजोगो । अन्नया रायपुरओ पणच्चिया देवदत्ता । वाइओ मूलदेवेण पडहो । तुद्वो तीए राया। दिन्नो वरो। नासीको तीए । सो य अईवजूयपसंगी निवसणमेत्तं पि न रेहए । भणिओ य साणुणयं तीए पियवाणीए-पिययम ! को तुह इमं मयंकरसेव हरिणपडिवंधं ?, तुम्ह सयलगुणालयाण फलंकं चेव जूअवसणं, बहुदो- सविहाणं च एयं । तहा हि-"कुलकलंकणु सच्चपडिवक्खु गुरुलनासोयहरु धम्मविग्घु अत्थह पणासणु । जं दाणभोगिहि रहिउ पुत्व-दार-पिइ-माइमोसणु । जहिं न गणिजइ देउ गुरु जहिं नवि कजु अकजु । तणुसंतावणु कुगइपहु तहिं पिय ? जूय १ जलधेः पृथग्भूतेनापि ।। २."कुलकलानं सत्यप्रतिपक्षं गुरलजाशोकगृह धर्मविघ्नं अर्थस प्रणाशनम् । यद् दानभोगाम्यां रहितं पुन-दारा-पितृ-मात्रादिमों। पणम् । यत्र न. गपयेते देवगुरू यत्र नापि कार्यमकार्यम् । तनुसन्तापनं कुगतिपथः तन प्रिय! द्यूते मा रज्यताम् ॥ १॥" M - ०अ०११ ·भीउपरा- श्रीनमिच- न्द्रीपचिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽव्ययनम् । समे दृष्टान्तः। ॥६१॥ म रजु ॥१॥" ता सघहा परिशयम इमं । अइरसेण य न सक्कए मूलदेवो परिहरि । अत्यि य देवदत्ताए गाढाणुरत्तो मूलिल्लो मित्तसेणो अयलनामा सत्यवाहपुचो । देइ सो जमग्गियं । संपाडेइ पत्याभरणाईयं । वहइ य सो मूलदेवोपरि पओसं, मगइ य छिवाणि । तस्स संकाए न गच्छइ मूलदेवो. तीए घरं अवसरमंतरेण । भणिया य देवदत्ता जणणी- ए-पुत्ति ! परिचय मूलदेवं, न किंचि निद्धणेण पओयणमेएण, सो महाणुभावो दाया अयलो पेसेइ पुणो पुणो पाहुयं दद्यजायं, ता तं व अंगीफरेसु सधप्पणयाए, न एकम्मि पडियारे दोन्नि करवालाई मायंति, न य अलोणियं सिलं को वि चट्टे, वा मुंच जूयारियमिमं ति । तीए भणियं-नाहं अंब ! एगंतेण धणाणुरागिणी, गुणेसु चेव मे पहियंधो । जणणीए. भणियं-केरिसा तस्स. जूयारगरस गुणा ?। तीए भणियं-अंव ! केवलगुणमओ खु सो । जओ धीरो उदारपरिओ, दक्सिनमहोयही कलानिउणो । पियभासी य कयन्नू, गुणाणुरागी विसेसण्णू ॥ १ ॥ अओ न परिशयामि एवं । तओ सा अणेगेहिं दिहतेहिं आढत्ता पडिवोहे -अलत्तए मग्गिए नीरसं पणामेइ, उच्छुखंडे, पत्थिए छोइयं पणामेइ, कुसुमेहिं जाइएहिं विटमित्ताई पणामेइ । चोइया य पडिभणति-जारिसमेयं तारिसो एस ते पिययमो, तहावि तुमं न परिचयसि । देवदत्ताए चिंतियं-मूढा एसा तेणेवंविहे. दिलुते देइ । वओ अन्नया भणिया जणणी-अम्मो ! मग्गेहिं अयलं उच्छु। कहियं च तीए तस्स । तेण वि सगडं भरेऊणं पेसियं। तीए मणियं-किमहं करेणुया जेण एवंविहं सपचडालं उच्छु पभूयं पेसिजइ । तीए भणिय-पुति! उदारो खु सो तेण एवं पेसियं ति, चिंतियं च ण-अन्नाणं पि सा दाहि त्ति । अवरदियहे देवदत्ताए भर्णिया माहवी. हला ! भणाहि मूलदेवं जहा उच्छृणमुपरि सद्धा, ता पेसेहि मे। तीए विगंतूण कहियं । वेण गहियाओ दुन्नि उच्छुलट्ठीओ, निच्छोलिऊण मर्पयति । ॥६१॥ 4 ·कयाओ दुयंगुलपमाणाओ गंडियाओ, चौउजाएण य अवचुन्नियाओ, कप्पूरेण य मणागं वासियाओ, सूलाहि य मणागं मिन्नाओ, गहियाई अमिणवमसगाई, भरिऊण य ताणि दक्षिणं पेसियाणि । ढोइयाइं च गंतूण माहवीए । दंसियाणि तीए पि जणणीए । मणिया य-पेच्छ अम्मो! पुरिसाणमंतरं ति, ता अहं एएसिं गुणाणमणुरत्ता । जणणीए चिंतियं- 'अचंवमोहिया एसा न परिचयइ अत्तणा इमं, ता करेमि किं पि उवायं जेण एसो कामुओ गच्छइ विदेसं, तओ सुत्थं हव' त्ति वितिऊण भणिओ तीए अयलो-कहसु एईए पुरओ अलियगामंतरगमणं, पच्छा पविहे माणुस्ससामग्गीए आगच्छेजह विमाणेजह य तं, जेण विमाणिओ संतो देसचायं करेइ, ता संजुत्ता चिद्वेजह, अहं ते वत्तं दाहामि । पडियन्नं च तेण । अनम्मि दिणे कयं तहेव तेण । निग्गओ अलियगामंतरगमणमिसेण । निन्भएण पविट्ठो य मूलदेवो । जाणा- विओ जणणीए अयलो आगओ महासामग्गीए । दिट्ठो य पविसमाणो देवदत्ताए, भणिओ य मूलदेवो-ईइसो चेय अवसरो, पडिच्छियं च जणणीए एयं पेसियं दवं, ता तुमं पलंकहेढओ मुहत्तगं चिट्ठह । ताव ठिओ सो पल्लंकहेट्ठओ। लक्रिओ अयलेणी निसन्नो य पल्लंके अयलो,भणिया य सा तेण-करेह न्हाणसामग्गिं । देवदत्ताए भणियं-एवं ति, सा उट्ठह नियंसह पोतिं जेण अभंगिनइ । अयलेण भणियं-मए विट्ठो अज सुमिणओ, जहा-'नियस्थिओ चेव अभंगियगत्तो एत्य पल्लंके आरूढो पहाओ' ति, तो सच सुमिणयं करेसु । देवदत्ताए भणियं-नणु विणासिज्जए महग्धं तूलिगंडुयमाईयं । तेण भणियं--अन्नं ते विसिट्टतरं। दाहामि । जणणीए भणियं-एवं ति । तो तत्थहिओ चेव अब्भंगिउघट्टिओ उण्हसलउद्गेहि य मजिओ। भरिओ तेण हेडिओ मूलदेवो । गहियाउहा पविट्ठा पुरिसा । सनिओ जणणीए अयलो । गहिओ तेण मूलदेवो वालेहि, भणिओ य-रे! संपयं निरूवेहि जइ कोइ अत्थि ते चातुर्जातन-'इलाची' इत्यनेन !

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरते
श्रीनमिच-
न्द्रीपतिः
तृतीयं
चतुरङ्गीया-
ऽध्ययनम् ।
खमे
दृष्टान्तः।
॥ ६२॥
सरणं । मूलदेवेण निरूवियाई पासाई, जाव दिहं निसियाऽसिहत्येहि वैढियमत्ताणयं मणूसेहिं । चिंतियं च-'नाहमे-
एसिं उद्यरामि, कायद्यं च मए वयरनिजायणं, निराउहो संपयं, वा न पोरसस्सावसरोत्ति' चिंतिय भणियं-जं ते रोयइ
तं करेहि । अयलेण चिंतियं-उत्तमपुरिसो कोई एसो आगिईए चेव नजइ, सुलभाणि य संसारे महापुरिसाण वसणाई ।
भणियं च-'को एत्य सया मुहिओ?, कस्स व लच्छी थिराई पेम्माई। कस्स व न होइसलियं ?, भण को वि ण संडिओ
विहिणा ? ॥ १ ॥' भणिो मूलदेवो-भो! एवं विहावत्थागओ मुक्को संपयं तुम, ममं पि विहिवसेण कयाइ वसण-
पत्तरस एवं चेव करेजह । तओ विमणदुम्मणो निग्गओ नयराओ मूलदेवो पेच्छ, कहं एएण छलिओ?' ति चिंतियं ।
तो हाओ सरोवरे, कया पाणवची, चिंतियं च-गच्छामो विदेसं, तत्थ गंतूण करेमि किं पि इमस्स पडिविप्पिउवायं ।
पटिओ वेन्नायडस्स सम्मुहं । गामनगराइमझेण वच्चंतो पत्तोदुवालसजोयणपमाणाए अडवीए मुहं । चिंतियं च तत्थ-जइ
फोड वशंतो वायासाहेजो वि दुइओ लन्भइ ता सुहं चेव छिज्जए अडवी । जाव थेववेलाए आगओ विसिट्ठाकारदस-
पीओ संपलथइयासणाहो टकभणो, पुच्छिओ य सो-भट्ट ! के दूरे गंतचं ? । तेण भणियं-अत्थि अडवीए परओ
वीरनिहाणं नाम थाम, तं गमिस्सामि, तुम पुण फत्थ पत्थिओ? । इयरेण भणियं-वेन्नायडं । भट्टेण भणियं-
ता पह गच्छम्ह । तओ पयट्टा दो वि । मझण्हसमए पञ्चंतेहिं दिटुं सरोवरं । टक्केण भणियं-भो! वीसमामो सण-
मेगं ति । गया उद्गसमीयं । धोया हत्यपाया। गओ मूलदेवो पालिसंठियरुक्खच्छायं । टक्केण छोडिया संबलथइया,
गहिया पट्टयम्मि सत्तुया । ते जलेण ओलित्ता लग्गओ साइउं । मूलदेवेण चिंतियं-एरिसा चेव वंभणजाई भुक्सा-
पहाणा हवइ, वा पन्ला मे दाही । भट्टो वि भुंजित्ता वंधिऊण थइयं पयट्टो । मूलदेवो वि 'नूणं अवरण्हे दाहि' त्ति
चिंतितो अणुपयट्टो । वत्य वि तहेव भुत्तं, न दिन्नं तस्स । 'कल्लं दाहि' त्ति आसाए गच्छइ एसो । वचंताण य आगया
XoXoXoX
॥६२॥

·XXXX रयणी । वो वट्टाओ ओसरिऊण वडपायवहेढओ पसुत्ता । पचूसे पुणो पत्थिया, मज्झण्हे तहेव थफा, वहेव भुत्वं टकेण, न दिन्नं एयस्स। जाव तइयदियहे चिंतियं मूलदेवेण-निथिन्नप्पाया अडवी, ता अज अवस्सं मम दाही एस । जाव वत्थ विन दिन्नं । नित्थिना य तेहिं अडवी । जायाओ दोण्ह वि अन्नन्नवट्टाओ । तओ भट्टेण भणिय-भो! तुझ एसा पट्टा ममं पुण एसा, वा वय तुमं एयाए । मूलदेवेण भणियं-भो भट्ट! आगओ अहं तुझ प्पभावणं, तामझ मूलदेवो नाम, जइ कयाइ कि पि पओयणं मे सिज्झइ ता आगच्छेज वेन्नायडे, किं च तुज्झ नाम ? । टक्केण भणि- यं-सद्धडो, जणकयावडकेण य निग्पिणसम्मो नाम । तओ पत्थिओ भट्टो सग्गामं । मूलदेवो वि विनायडसम्मुह ति । अंतराले य दिहं वसिमं । तत्थ पविट्ठो मिक्सानिमित्तं । हिंडियं असेसं गाम । लद्धा कुम्मासा, न किंपि अन्नं । गओ जलासयामिमुहं । एत्यंतरम्मि य तवसुसियदेहो महाणुभावो महातवस्सी मासोपवासपारणयनिमित्तं दिट्ठो पविसमाणो । तं पपेच्छिय हरिसवसुभिन्नपुलएण चिंतियं च मूलदेवेण-अहो ! धन्नो कयत्थो अहं, जस्स इमम्मि काले एस महातवस्सी दसणपहमागओ, ता अवस्सं भवियचं मम कल्लाणेण । अवि य-मरुत्थलीए जह कप्परुक्सो, दरिद्दगेहे जह हेमवुट्ठी। मायंगगेहे जह हत्थिराया, मुणी महप्पा तह एत्थ एसो ॥ १॥ किञ्च-दसणनाणविसुद्ध, पंचमहत्वयसमाहियं धीरं । संती-मद्दव-अजय-जुत्तं मुत्तिप्पहाणं च ॥ २ ॥ सज्झायज्झाणतवोवहाणनिरयं विसुद्धलेसागं । पंचसमियं तिगुत्तं, अफि- पणं चत्तगिहिसंग ॥ ३ ॥ सुपत्तं एस साहू । ता-एरिसपत्तसुखितं, विसुद्धसद्धाजलेण संसित्तं । निहियं तु दवसस्सं, इहपरलोए अणंतफलं ॥ ४॥ ता एत्य कालोचिया देमि एयस्स चेव कुम्मासा, जओ अदायगो एस गामो, एसो य महप्पा कइवययरेसु दरिसावं दाऊण पडिनियत्तइ, अहं पुण दो तिन्नि वारे हिंडामि तो पुणो लभिस्सं, आसन्नो अवरो पितिओ गामो ता पयच्छामि सबै इमे त्ति । पणमिऊण तओ समप्पिया भगवओ कुम्मासा । साहुणा वि तस्स परि-

·-
श्रीउचरा-
ध्ययनसूये
भीनेमिच-
न्द्रीयचिः
तृतीयं
चतुरशीया-
ऽध्ययनम् ।
स्वप्ने
दृष्टान्तः।
॥१३॥
FoX X XoXoXoXoXoXoXixoxoxo
णामपयरिसं मुणवेण दद्याइमुद्धिं च वियाणिऊण-धम्मसील! थोवे देजह' त्ति भणिऊण धरियं पत्तगं। दिन्ना य तेण पवस-
माणाऽऽसएण, भणियंचतेण-"धन्नाणं खु नराणं, कुम्मासा होति साहुपारणए।" एत्यंतरम्मि गयणंतरगयाए रिसिभत्ताए
मूलदेवमचिरंजियाए भगियं देवयाए-पुत्त! मूलदेव ! सुंदरमणुचिट्ठियं तुमे, ता एयाए गाहाए पच्छद्धेण मग्गह जं
रोयएजेण संपाडेमि सघं मूलदेवेण भणियं-"गणियं च देवदत्तं, दंतिसहस्संच रजं च ॥१॥" देवयाए भणियं-पुत्त!
निशितो विहरमु, अवस्सं रिसिचलणाणुभावेण अइरेण चेव संपजिस्सइ एयं । मूलदेवेण भणियं-भयवइ ! एवमेयं ति ।
घओ यंदिय रिसिं पडिनियत्तो । रिसी वि गओ उनाणं । लद्धा अवरा मिक्सा मूलदेवेण। जेमिओ पत्थिओ य विनाय-
डसम्मुई। पत्तो य कमेणं, तत्यापमुत्तो रयणीए याहिं पहियसालाए । दिवो य चरिमजामे सुमिणओ-'पडिपुन्नमंडलो
निम्मलपहो मयंको उयरम्मि पविट्ठो' । अनेण वि कप्पडिएण सो चेव दिह्रो । कहिओ तेण कप्पडियाणं । तत्थेगेण भणियं-
लभिहिसि तुमं अन घयगुलसंपुग्नं महतं रोट्टगं । 'ण याणंति एए सुमिणरस परमत्यं' ति न कहियं मूलदेवेण । लद्धो
कापडिएण भिरागएण परछायणियाए जहोवइवो रोगो । तुट्ठोय एसो। निवेइओ य कप्पडियाणं । मूलदेवो विगओ
एगमारामं । आपत्रिओ तत्य कुसुमोचयसाहजेण मालागरो । दिन्नाई तेण पुप्फफलाई । ताइं घेत्तुं सुइभूओ गओ सुमि-
पयसत्यपाढगस्स गेई । कओ तस्स पणामो । पुच्छिया खेमारोगवत्ता । तेण वि संभासिओ सवहुमाणं, पुच्छिओ पओ-
यणं । मूलदेवेण जोडिऊण करजुयलं कहिओ सुविणगयइयरो । उवज्झाएण वि भणियं सहरिसेणं-कहिरसामि सुहमुहुत्ते
सुनिषफ्लं, अम ताव अतिही होमु अम्हाणं । पडियन्नं च मूलदेवेणं । एहाओ जिमिओ य विभूइए।। भुत्तुत्तरे
य मनियो उपझारण, पुत्त! पत्तवरा मे ऐसा कन्नंगा, ता परिणेसु मनोवरोहेण एयं तुमं ति । मूलदेवेण भणियं-
ताय! कई अन्नायपुठसीलं जामाउय करेसि ? । उवझारण भणिय-पुत्त ! आयारेण चेव नजद अकहियं पि कुठं ।
॥ ६३ ॥

·। भणियं च--आचारः फुलमाख्याति, देशमाख्याति जल्पितम् । सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति, वपुराख्याति भोजनम् ॥ १॥ तहा-को फुवर्लयाण गंधं, करेइ महुरत्तणं च उच्छृणं यरहत्थीण य लीलं, विणयं च कुलप्पसूयाणं ? ॥२॥ अहवा- जब दुति गुणा ता किं, युलेण? गुणिणो पुलेण न हु कजंग कुलमफलंक गुणवंजियाण गरुयं चिय कलंकं ॥ ३॥ एषमाइ- भपिईहि पडिवजाविय सुमुहुत्तेण परिणाविभो । कहियं सुविणगफलं-सत्तदिणमंतरे राया होहिसि । तं च सोऊण जाओ पहमणो, अच्छइ यतत्य सुहेणं । पचमे य दिवसे गओ नयरबाहिं, निसन्नो चंपगच्छायाए । इओ य-तीए नयरीए अपुत्तोराया कालगओ । तत्थ अहियासियाणि पंच दिवाणि । ताणि आहिंडिय नयरमझे निग्गयाणि वाहिं पत्ताणि मूलदेवसयासं । दिवो य सो अपरियत्तमाणच्छायाए हिडओ। पेच्छिय गुलगुलियं हथिणा, हेसियं तुरंगेण, अहिसिनो भिंगारेणं, वीइओ पामरेहि, ठियमुपरि पुंडरियं । तओ कओ लोएहिं जयजयारवो । चडाविओ गएण संधे पइसारिओय नयरि अभिसित्तो य मंतिसामंतेहिं । भणियं च गयणतलगयाए देवयाए-भो ! भो ! एस महाणुभावो असे- सफलापारगओ देवयाहिहियसरीरो विकमराओ नाम राया, ता एयस्स सासणे जो न वट्ट तस्स नाई समामि त्ति । तो सपो सामंत-गति-पुरोहियाइओ परियणो आणाविहेओ जाओ। तो उदारं विसयसुहमणुवंतो चिहइ । आढत्तो उजेणिसामिणा वियारधवलेण सह संवयहारो, जाव जाया परोप्परं निरंतरा पीई । इओ य देवदत्ता तारिसं विडं. वणं मूलदेवस्स पेच्छिय विरत्ता अईव अयलोवरि । ततो निभच्छिओ अयलो-'भो ! अहं वेसा, न उण अहं तुझ कुलपरिणी, तहा वि मझ गेहत्थो एवं विहं पवहरसि, ता ममिच्छाए ण पुणो सिन्जिय, ति भणिय गया राइणो सयासं । भणियो य निवडिय चलणेसु राया--सामि ! सेण वरेण कीरउ पसाओ । राइणा भणियं-भण, को चेव तुझा पसा- ओ !, किमवरं भणीयइ ? । देवदत्ताए भणिय-ता सामि ! मूलदेवं वजिय ण अन्नो पुरिसो मम आणावेयघो, एसो ·श्रीउचरा- तृतीय थीनमिष- न्द्रीयचिः ॥६४॥ अयलो मम धरागमणे निवारेयद्यो । राइणा भणियं-एवं, जहा तुझ रोयए, परं कहेह को पुण एस वुत्तंतो ? । तओ फहिओ माहवीए । रहो राया अयलोपरि । भणियं च-भो! मम एईए नयरीए एयाई दोन्नि रयणाई ताई पिचतुरङ्गीया- सलीकरेइ? । एसो नओ हकारिय बाडिओ भणिओ-रे। तुम एत्य रायाजेण एवंविहं ववहरसि ? ता निरूवेहिं संपयं ऽध्ययनम् । सरणं, फरेमि तुह पाणविणासं । देवदत्ताए भणियं-सामि ! किमेइणा सुणहपाएण पंडिसद्धेणं ? ति, ता मुंचह स्वमे एयं । राइणा भणिओ-रे! एईए महाणुभावाए वयणेणं छुट्टो संपर्य, सुद्धी उण तेणेवेह आणिएणं भविस्सई। तओ चलणेसु दृष्टान्तः। निवडिऊण निगओ रायउलाओ । आढत्तो गवेसिउ दिसोदिसि । तहावि न लद्धो । तओ तीए चेव अणिमाए भरिऊण भंडस्स वहणाई पत्थिओ पारसउलं । इओ य मूलदेवेण पेसिओ लेहो कोसलियाई च देवदत्ताए तस्स राइणो य । भनिओ य राया-मम पयईए देवदत्ताए उपरि महतो पडिवंधो, ता जइ एईए अभिरुचियं तुम्ह वा रोयए ता कुणह पमायं, पेसेह एवं । ततो राइणा भणिया रायदोवारिगा-भो ! किमेयमेवंविहं लिहियं विक्कमराएणं ?, किं अम्हाणं वस्स य कोइ अस्थि विसेसो ?, रज पि सवं तस्सेयं किं पुण देवदत्ता, परं इच्छउ सा । तओ हक्कारिया देवदत्ता कहिओ युत्तदो-ताजइ तुम्ह रोयए ताहे गम्मउ तस्स सगासं । तीए भणियं-महापसाओ, तुम्हाऽणुन्नायाण मणोरहा एए अम्हं । वओ महाविभवेणं पूइऊण पेसिया गया य । तेण वि महाविभूईए चेव पवेसिया । जायं च परोप्परमेगरज अच्यए मूलदेयो तीए सह विसयसुहमणुहवंतो जिणभवणविवकरणपूयणतप्परो त्ति । इओ य सो अयलो पारसले विद्वविय बहुपदषं पवरं भंडं भरेऊण आगओ विनायडं । आवासिओ य वाहिं । पुच्छिओ लोगो-किं नामामिहाणो ॥६४॥ पत्य राया ? । कहियं च-विकमराओ त्ति । तओ हिरनसुवन्नमोतियाण थालं भरेऊण गओ राइणो पेक्खगो। दवा- । मृतेन । २ कौगालिकानि-उपहाराः । Q o . EXex ·- - वियं राणा आसणं, निसमो पचमिन्नाओ य । अयलेण य न नामओ एसो। रन्ना पुच्छिओ-फुओ सेही! आगओ?। वेण भणियं--पारसउलाओ। रना पूइएण अयलेण भणियं-सामि ! येसेह उपरिगो जो भंडं निरूवैइ । तो राणा भनियं-अहं सयमेवागञ्छामि। तओ पंचउलसहिओ गओ राया। पंसियं वणेसु संख-फोप्फल-चंदणा-ऽगरु-मंजिट्टाइयं भंड। पुच्छियं पंचउलसमक्खं राइणा--भो सेहि! एत्तियं चेव इमं । तेण भणियं-देव! पत्तियं चेव । राइणा भणि- पंकरेह सेहिस्स अद्धदाणं परं मम समक्खं तोलेह चोल्लए । तोलियाई पंचउलेण । भारेण य पायप्पहारेण य वंसवेहेण य लक्सियं मंजिहमाइमझगयं सारभंडं । राइणा उघल्लावियाइंचोल्लयाई निरूवियाइं समंतओ, जाव दिहँ फरथइ सुवनं कत्थइ रुपयं फरयइ मणि-मोत्तिय-पवालाइ महग्यं भंडं । तं च दद्दूण रुहेण नियपुरिसाण दिन्नो आएसो-अरे! बंधह पञ्चक्खं पोरं इमं ति । यद्धो य थगथागतहियओ तेहिं । दाऊण रक्खवाले जाणेसुगओ राया भवणं । सो वि आणिओ आरक्खि- गेण रायसमीयं । गाढं बद्धं च दद्गुण भणियं राइणारे! छोडेह छोडेह । छोडिओ अणेहिं । पुच्छिओ।राइणा-परिया- सि मम । तेण भणियं-देव! सयलपुहविविक्खाए महाणरिंदे को न याणइ ? | राइणा भणियं-अलं उवयारभास- हि, फुड साहसु जह जाणसि । अयलेण भणियं-देव ! ण याणामि सम्मं । तओ राइणा वाहराविया देवदत्ता । आगया परच्छर व सधंगभूसणधरा विनाया अयलेण । लजिओ मणम्मि वाढं । भणियं च तीए-भो! एस सो मूलदेवो जो तुमे भणिओ तम्मि काले-ममावि कयाइ विहिजोगेण वसणं पत्तस्स उवयारं करेजह, ता एस सो अवसरो, मुफो य तुम अत्थसरीरसंसयमावन्नो वि पणयदीणजणवच्छलेण राइणा संपयं । इमं च सोऊण विलक्समाणसो 'महापसाओ' ति मणिऊण निवडिओ राइणो देवदत्ताए य चलणेसु । भणियं च–कयं मए जं तया सयलजणनिघुइकरस्स नीसेसक- । थैला. बोरा।

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनैमिच- न्द्रीयचिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम्। चके दृष्टान्तः। ॥६५॥ लासोहियस्स देवस्स निम्मलसहावस्स पुनिमाचंदुस्सेव राहुणा कयत्थणं ता तं खमउ मम सामी, तुम्ह कयत्यणामरिसेण महाराओ वि न देइ मे उजेणीए पवेसं । मूलदेवेण भणियं-समियं चेय भए जस्स तुह देवीए को पसाओ । तओ सो पुणो वि निवडिओ दोण्ह वि चलणेसु । परमायरेण पहाविओ जेमाविओ य देवदत्ताए परिहाविओ महग्यवत्थे । राइणा मुफ दाणं । पैसिओ उज्जेणिं । मूलदेवराइणो अभत्थणाए समियं वियारधवलेण । निग्घिणसम्मो वि रज्जे निविहं सोऊण मूलदेवं आगओ विनायड। दिहो राया। दिन्नो सो चेव अदिढसेवाए गामो तस्स रन्ना । पणमिण 'महापसाओ' त्ति भणिऊण य सो गओ गामं । इओ य तेण कप्पडिएण सुयं-जहा मूलदेवेण वि एरिसो सुमिणो दिवो जारिसो मए, परं सो आएसफलेण राया जाओ। सो चिंतेइ-बच्चामि जत्थ गोरसो, तं पिवित्ता सुवामि जाव मुविणं पुणो पेच्छामि । अवि सो तं पुण पेच्छेज । न य माणुसाओ विभासा ॥ 'चकि' ति दारं-इंदपुरं नयरं, इंददत्तो राया। तस्स इट्ठाणं वराणं देवीणं वावीसं पुत्ता। अन्ने भणंति-एकाए चेव देवीए ते पुत्ता राइणो पाणसमा । अन्ना य अमबघूया, सा परं परिणतेण दिहिल्लिया । सा अन्नया फयाइ रिउण्हाया समाणी अच्छाइ । राहणा दिहा, 'करस एस ?' ति पुट्ठा आसन्नवत्तिणो मुरिसा। तेहिं भणियं-तुम्ह देवी एसा। ताहे सो ताए समं एकरत्तिं वसिओ। सा य रिउण्हाया। तीसे गम्भो लग्गो । सा य अमचेण भगिल्लिया--जया तुह् गम्भो आहूओ होइ सया मम साहेजसु । ताए तस्स कहियं दिवसो मुहुत्तो जंच रापण उल्लवियं । सामिन्नाणं तं तेण पत्तए लिहियं । सो तं सारवेइ । णवण्हं मासाणं दारगो जाओ। चउरो य दासचेडाणि तदिवसं जायाणि । तंजहा-अग्गियो पंपइओ बेहुलिओ सागरओ य । सुरिंददत्तो त्ति कयं तस्स नामं । अद्ववरिसो य सो अमञ्चेण कलायरियस्स परिगटता-बाहर निकलते।

·उवणीओ । वेण लेहाइयाओ गणियप्पहाणाओ सउणरुयपजवसाणाओ कलाओ गाहिओ। जाहे तं गाहेइ आयरिओ ताई ताणि फाति विरहिंदि । पुधपरिचएण ताणि रोलंति। तेण ताणि न व गणियाणि । गहिआओ कलाओ। ते अमे यावीस कुमारा गाहिजता आयरियं पिट्टति अवयणाणि य भणति । जइ सो आयरिओ पिट्टेइ ताहे गंतूण माऊणं साहेति । ताहे ताओ आयरियं खिंसंति-कीस आहणसि.?, न सुलभाणि पुत्तभंडगाणि । अओ ते न सिक्खिया ।। इओ य महुराए जियसत्तू राया, तस्स मुया निधुई नाम दारिया। सा रण्णो अलंकिया उवणीया। राया भणइ- गेण्ड जो ते रोयइ भत्तारो। तो ताए भन्नइ-जो सूरो चीरो राहं च विंधइ सो मम भत्ता होउ, से पुण रजं दिजा । ताहे सा पिउपयणेण महासामग्गियाए गया इंदपुरं सोउं इंददत्तस्स बहवे पुत्ते । इंददत्तो तुट्ठो चिंतेइ- नूगं अमराईहिंवो लट्ठयरो अहं । आवाहिया य तेण सधे रायाणो। महाविभूईए य आगया । तओ तेण उसिय- पडागं नयरं कारियं । रंगमंडवो वाहिं कओ । तत्थेकम्मि अक्खे अट्ठ चकाणमुवरि ठविया धीउल्लिया सा अग्छिम्मि विधेयया । तओ इंददत्तो राया सन्नद्धो निग्गओ सह पुत्तेहिं । सा वि कन्ना सवालंकारविभूसिया आगया । उपविट्ठो मंचेसु सद्यो नरिंदपमुहो निवजणो । तारिसो य सयंवरो जाओ जारिसो दोवईए । तत्थ रना जेठो पुत्तो सिरिमाली नाम पढमं सहरिसं भणिओ-पुत्त ! एसा दारिया रज प घेतचं, अओ विधे एवं पुत्तलियं पामे अच्छिम्मि । ताहे सो अकयन्भासो तस्स समूहस्स मज्झे धणुं चेव न गिहिउं तरइ । कह कहावि अणेण गहियं कंपतेण । 'जओ वञ्चउ तओ वच' ति मुको सरो। सो पकेण अभिडिऊण भग्गो । एवं कस्सइ एगं • अरगंतरं योलीणो, कस्सइ दोन्नि, कस्सइ तिन्नि, अन्नेसिं वाहिरेणं चेव नीई । ताहे राया अधिई पकओ-अहो ! अह- भेएहि धरिसिओ त्ति । तओ अमञ्चेण भणियं-कीस अधिई करेसि? | राया भणइ-एएहिं अहमप्पहाणो कओ - ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयत्तिः ॥६६॥ तृतीय चतुरङ्गीयां- ऽध्ययनम्। चर्मणि (कूर्म) युगेच दृष्टान्तौ। अमयो भणइ-अस्थि अन्नो तुम्ह पुत्तो मम धूयाए तणओ सुरिंददत्तो नाम सो समत्यो विधि। अहिण्णाणाणि य से कहियाणि । कहिं सो?। दरिसिओ। तओ राइणा अवगृहिओ भणिओ य-सेयं तव पुत्ता! अट्ठ रहचके भेत्तूण पुत्तलियं अच्छिम्मि विधित्ता रजं सुफलतं निधुईदारियं संपावित्तए। ततो कुमारो 'जहा आणवेहि' त्ति भणिऊण य ठाणं ठाइऊण धणुं गेण्हइ । वाणि य दासरूवाणि चउहिसिं ठियाणि रोडेंति । अन्ने य उभयपासे गहियखग्गा दो जणा भयं दाइति-जइ कहवि लक्सस्स चुफसि तो सीसं छिंदियचं ति।सो वि य से उवज्झाओ पासे ठिओ भयं देइ-मारिजसि जइ घुपसि । ते य वावीसं पि कुमारा मा एस विधिस्सई ति उहंठवयणा विग्याणि कति । तओ ताणि चत्वारि ते य दो पुरिसे वावीसं च कुमारे अगणितो वाणं अट्ठण्हं रहचक्काणं अंतरं जाणिऊणं तम्मि लक्खे निरुद्धाए दिट्ठीए अन्नमई अकुणमागेण सा धीउल्लिया यामे अच्छिम्मि विद्धा। तओ लोगेण उकहिनायकलयलमिस्सो साहुकारो कओ जहा तं चकं दुक्यं भेत्तुं एवं माणुसत्तणं ति ॥ 'चम्म ति–एगो दहो जोयणसहस्सवित्थिन्नो सेवालवम्मोवणद्धो। एग से मज्झे छिदं जत्थ कच्छभस्स गीवा मायइ । तत्व कच्छभो वाससए वाससए गीवं पसारेइ । तेण कहवि गीवा पसारिया । जाव तेण छिद्देण गीवा निग्गया। तेण जोइसचकं दिलु कोमुईए पुप्फफलाणि य । सो गओ 'सयणिजगाणं दावेमि' । आणित्ता ताणि सबओ पलोएइ तं ठिदं न पेच्छइ । अवि सो लभेज विभासा ।। 'जुगे' ति--"पुवंते होज जुगं, अवरते तरस होज समिलाओ। जुगछिद्दम्मि पर्वसो, इय संसइओ मणुयलंभो ॥१॥ जह समिला पन्भट्ठा सागरसलिले अणोरपारम्मि । पविसिजा जुगछिइं, कह वि भमंती भमंतम्मि ॥ २॥ हपनिकलफलमिश्रः।

·३ परमाणो. दृष्टान्तः। सा पंडयायवीईपणोल्लिया अवि लभेज जुगछिई । न य माणुसाओ भट्ठो, जीवो पडिमाणुसं लहइ ॥३॥" इतिगाथाभ्यो युगोदाहरणमवसेयम् ।। इयाणि 'परमाणू जहा-एगो संभो महप्पमाणो । सो देवेणं चुन्नेऊणं अविभागिमाणि खंडाणि काऊण नलि- याए परिसत्तो । पच्छा मंदरचूलियाए ठिएण फॅमिओ सो । सबओ पणहो सो थंभचुन्नो । अस्थि को वि तेहिं चेव पुग्गलेदि वमेव संभं निवत्तेजा? 1 नो इण्डे समढे । एस अभायो । एवं भट्ठो माणुसाओ न पुणो लभेज तं ॥ अहवा-सभा एगा अणेगखंभसयसन्निविट्ठा । सा कालंतरे झामिया पडिया । अत्थि पुणो को वि वेहिं चेव पोग्गलेहि करेजा' । नो इणढे समढे । एवं माणुसत्तं दुल्लहं ॥ तत्र यथा मानुषत्वं दुर्लभं तथा दर्शयितुमाह- समावना ण संसारे, णाणागुत्तासु जाइसु । कम्माणाणाविहा कडु, पुढो विस्संभिया पया॥२॥ व्याख्या-'समापन्नाः समन्तात् प्राप्ताः प्रजा इति योगः । "ण" इति वाक्यालङ्कारे । क? इत्याह- संसारे । तनाऽपि फ? 'नानागोत्रासु' अनेकाभिधानासु जातिपु' क्षत्रियादिजातिपु । अन्न हेतुमाह- वरणीयादीनि 'नानाविधानि' अनेकप्रकाराणि 'कृत्वा' निवर्स, "पुढो" ति 'पृथक्' भेदेन एकैकश इत्यर्थः, "विस्संभिय" ति प्राकृतत्वाद् अनुस्वारः 'विश्वभृतः' जगत्पूरका वर्तन्त इति गम्यते, कचित् कदाचिद् उत्पत्त्या सर्वजगद्व्यापनात् । उकय-नेत्थि किर सो पएसो, लोए वालग्गकोडिमेत्तो वि । जम्मणमरणावाहा, जत्थ जिएहिं न संपत्ता ॥ १॥” इदमुक्तं भवति-अवाप्यापि मानुषं जन्म स्वकृतविचित्रकर्मानुभावतोऽन्यान्यगतिभागिन्य एव भवन्ति 'प्रजाः जनसमूहरूपा इति । अतो दुर्लभं मानुषत्वमिति सूत्रार्थः ।। २ ।। अमुमेवार्थ प्रकटयन्नाह- . फरकृतः । - २ "नास्ति किल स प्रदेशो, लोके वालामकोटिमानोऽपि । जन्ममरणाबाधा, यन जीवैन सम्प्राप्ता ॥१॥" -'कर्माणि ज्ञाना.

·तृतीयं बीउत्तर- ध्ययनसूत्रे श्रीनैमिच- न्द्रीयवृत्तिः FORXOXOXO चतुरङ्गीया. ऽध्ययनम् । ॥६७॥ मनुष्यज- न्मनो दुर्ल- मता। एगया देवलोएK, नरगसु वि एंगयो । ऍगया आसरं कार्य; अहाकम्महिं गच्छद ॥३॥ व्याख्या- एकदा एकस्मिन् काले देवलोकेषु' सौधर्मादिपु, उपरितनदेवोपलक्षणमेतत् । 'नरकेपु' रत्रप्रभादिषु 'अपिः चार्थे, एकंदा । एकंदा आसुरे' असुरसंबंन्धिन 'कार्य' निकोयम्; आँधस्त्यदेवोपलक्षणमेतत् । अहाकम्मेहि। ति 'यथाकर्मभिः' तत्तद्गत्यनुरूपंचेष्टितैः संरागैसयममहारम्मवालतपःप्रभृतिकैः गच्छइ" ति पंचनव्यत्ययाद् गच्छन्ति प्राणिन इत्युत्तरेण योगः । तथाहि देवाउयं निधई, संरागतवसेंजमों । अणुयघरो दंतो, सत्तो वातवम्मि य ॥ १ ॥ जीवपायरओं कूरो, महारंपरिंगहो । मिच्छदिट्ठी महापोवो, बंधएं नरयायं ॥ ३ ॥ वालतवे पंडियद्धा, उफउरोसा तवेणं गारविया । वेणं य पडिवी, मरिऊणं जैति असुरेसु ॥ ३ ॥ रजुग्गहणे विसभखणे ये जलणे य जलपसे ये । तण्हा हाकिलता, मरिऊण हुर्ति वतरिया ॥ ४॥" इत्यादि सूत्रार्थः ॥ ३ ॥ तयां- ऐगया खत्तिओ होइ, तेओ चंडाल बोकसो । तओं कीड पयंगो ये, तओं कुथू पिपीलिया nein व्याख्या-एकंदा 'क्षत्रियः' रांजा भवति प्राणी, सूत्रवैचित्र्याध बहुवचनप्रक्रमेऽप्येकवचनम् । 'ततः' तदनन्तरं 'चाण्डाले' मातङ्गः यदि वा शुद्रेण ब्राह्मण्यां जातश्चाण्डालः । 'बोकसः वर्णान्तरजेन्मा। तथा च वृद्धीः-म्हणण सुदीए जाओ निसाओ त्ति, वम्हणेण वैसीए जाओ अवट्ठी त्ति वुच्चइ, तत्थ निसाएणं अंवट्ठीए जाओ जो सो बोफो भन्नई। इह च . "देवायुप्फ नियंध्नाति; सरागतपःसंयमः । अणुप्रतधरो दान्तो, सक्तो यालसपर्सि च ॥ जीवधातर्रतः करो, महारंम्भपरिग्रहः । मिथ्यादृष्टिमहापापो, यध्नाति नरकायुकम् ॥ २॥ अज्ञानतपसि प्रतिपदा, उत्कटरोपास्त्रपसा गौरविताः । वरेण च प्रतियद्धा, मृपा योन्ति भसुरेषु ॥ ३ ॥ रजुग्रहणे विषभक्षणे च ज्वलने घ जलप्रवेशे च । तृष्णापुरकान्ताः, मृत्वा भवन्ति म्यन्तरकाः ॥ ४॥" ३ ग्राह्मणेन शृया जाती निपाद इति, माझणेन वैश्यायो जातोऽम्यष्ठं इति उच्यते तत्र निदेन बध्यो जीतो यः स बोसो भण्यते । ।। ६७॥

·क्षत्रियप्रणा उत्तमजातयः चाण्डालग्रहणात् नीचजातयो बोकसंग्रहणात् सङ्कीर्णजातये उपलक्षितीः । ततः कीटः' प्रतीतः
'पत' शलमः 'च' समुचये । ततः कुन्थुः पिपीलिका च । पकारस्य लुप्तत्वाद् भवतीति चोज्यम् । अशेपतिर्यग्भेदो-
पलक्षणमेतदिति सूनार्थः ॥ ४ ॥ आहे--किमित्थं पर्यटन्तस्ते निर्विद्यन्ते ने वां ? इत्याह-
एवमावद्वजोणीसुं, पाणिणों कम किब्यिसां । नं निर्विज्जति.संसारे; संबढेसु च खंतिया ॥६
कम्मसंगेंहि सम्मूढा, दुक्खियाँ बहुवेयणां! अमर्माणुसासु जोणीसु, विर्णिहम्मति पाणिणों ।।।
व्याख्यो एवम्' अमुनी न्यायेन आवर्तः परिवतः तत्प्रधानों योनर्यः-चतुरशीतिलसंप्रमाणानि जीवोत्पत्तिस्था-
नानि आवयोनयस्तासु प्राणिन: जन्तवः कम्मकिब्बिस तिं प्राकृतत्वात् किल्बिपकर्माण:-अधमकमाणे निर्वि-
धन्ते' कंदाएतन्मुक्तिः इति नोद्विजन्ते । कता आवर्तनयोनयः ? संसारे। कैदिव के ?, सर्वे च ते अर्थाश्व-धनकनकादर्यः
तेविय क्षत्रियाः राजानः । किमुक्तं भवति ?..यथा मनोज्ञान शब्दादीन भुञ्जीनानां तेषां तपो वर्द्धते, एवं तासु तासु
योनिपु पुनः पुनरुत्पत्तिमर्नुभवतामपि भवाभिनन्दिनाम् । कथमन्यथा न तप्रतिघातामुद्यच्छेयु: । इति भावः । अनिर्वि-
द्यमानीश्च कर्मस: ज्ञानविरणीयांदिसम्बन्धैः 'सम्मूढाः' भृशं वैचित्यमुपगताः 'दुःखिताः' असातयुक्ताः, कदाचित्
सन्मानसमेवं स्वाद् अत आहे.---'बहुवेदनाः' प्रचुरशरीरंव्याः । 'अमानुपी नरकतिर्यगाऽऽभियोग्यादिदेवदुर्गतिसम्ब-
धिनीघु योनिपुं 'विनिहन्यन्ते विशेपेणं निपात्यन्ते अर्थात् कम्र्मेमिः । कोऽर्थः-न तंत उत्तारं लभन्ते प्राणिनः। तदनन
सत्यप्यावर्ते निर्वेदाभावाद् दुःखव्याकुलनरकादिंगत्यनुत्तरणेने जन्तवो मंजत्वं ने लभन्त इत्युक्तम् । इति सूत्रद्वयार्थः
॥ ५ ॥६॥ कथं तर्हि तवाप्तिः ? इत्याह-
कम्माणं तु पहाणाएं, आणुपुवी कयाई उ जीवा सोहिमणुप्पत्तों, आयणति मणुस्सयं ॥७॥

·श्रीउत्तर- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम्। श्रुतेर्दुल- भत्वम् । ॥६८॥ व्याख्या-'कर्मणां' मनुजगतिविवन्धकानाम् अनन्तानुवन्ध्यादीनां 'तु: पूर्वस्माद्विशेपद्योतक: "पहाणाए" त्ति प्रहाण्या-अपगमेन, कथं प्रहाणिः ? इत्याह-'आनुपूर्व्या' क्रमेण न तु झगियेव । तयापि "कयाइ उ" त्ति तुशब्द एवकारार्थे कदाचिदेव न सर्वदा 'जीवा' प्राणिनः 'शुद्धिं लिष्टकर्मविगमात्मिकाम् 'अनुप्राप्ताः' सम्प्राप्ताः 'आददते' स्वीकुर्वन्ति 'मनुष्यतां' मनुजत्वम्, विशिष्टशुद्धिनिवन्धनैः तनुकपायत्वादिभिरेव तदायुर्वन्धात् । उक्तश्च "पयेईए तणुकसाओ, दाणरओ सीलसंजमविहूणो । मज्झिमगुणेहिं जुत्तो, मणुयाउं वंधए जीवो ॥ १ ॥" इति सूत्रार्थः ॥ ७ ॥ एवं मानुप्यं दुर्लभमुकं । साम्प्रतं श्रुतिदुर्लभतामाह- माणुस्सं विग्गहं लछ, सुई धम्मस्स दुल्लहा । जं सोचा पडिवनंति, तवं खंतिमहिंसयं ॥८॥ व्याख्या--"माणुस्सं" ति सूत्रत्वात् मानुष्यकं-मनुष्यसम्बन्धिनं 'विग्रहं' औदारिकशरीरं लब्ध्याऽपि, अपेर्गम्यमान- त्वात् , 'श्रुतिः' श्रवणं 'धर्मस्य'-'दुर्गविप्रसृतान् जीवान, यस्माद्धारयते ततः। धत्ते चैतान् शुभे स्थाने, तस्माद्धर्म इति स्मृतः ॥ १॥ इत्यन्वर्थनाम्नः 'दुर्लभा' दुःप्रापा प्रागुक्ताऽऽलस्यादिहेतुतः। स च-'मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक्तं मध्ये पानकं चापराहे । द्राक्षा खण्डं शर्करा चार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यपुत्रेण दृष्टः॥१॥' इत्यादिः सुगतादिकल्पितोऽपि स्याद् अतस्तदपोहायाऽऽह-'य' धर्म श्रुत्वा 'प्रतिपद्यन्ते' अङ्गीकुर्वन्ति 'तप:' अनशनादि द्वादशविध, क्षान्ति' क्रोध- जयलक्षणां मानादिजयोपलक्षणं चैपा, 'अहिंस्रताम्' अहिंसनशीलताम्, अनेन प्रथमव्रतमुक्तम् । शेषव्रतोपलक्षणमेतत् , एतद्वृतितुल्यानि हि शेपव्रतानि । एवं च तपसः क्षान्त्यादिचतुष्टयस्य महानवपञ्चकस्य चाभिधानाद् दशविधस्यापि धर्म- स्याभिधानमिति सूत्रार्थः ॥ ८॥ श्रुत्यवाप्तावपि श्रद्धादुर्लभतामाह-- १ "प्रकृत्या सनुरूपायो, दानरतः शीलसंयमविहीनः । मध्यमगुणैर्युको, मनुजायुर्वनाति जीवः ॥ १॥"

·श्रद्धाया परमदुल्लम- त्वम् । आहब सवर्ण लडूं, सदा परमदुल्लहा । सोचा नेयाउयं मग्गं, बहवे परिभस्सई॥९॥ व्याख्या-"आहथेति कदाचित् 'श्रवणं प्रक्रमाद् धर्मस्याऽऽकर्णनम् , उपलक्षणत्वाद् मनुष्यत्वं च, अपिशब्दस्य गम्यमानत्वात् 'लब्ध्वाऽपि' अवाप्यापि 'श्रद्धा' रुचिरूपा प्रक्रमाद् धर्मविषययैव 'परमदुर्लभा' अतिशयदुरापा । कुतः परमदुर्लभत्वमस्याः ? इत्याह- श्रुत्वा' आकर्ण्य नैयायिक न्यायोपपन्नं 'मार्ग' सम्यग्दर्शनाद्यात्मकं मुक्तिपथं 'बहवः' नैक एव, “परिभस्सई" ति 'परिभ्रश्यन्ति' च्यवन्ते प्रक्रमात् नैयायिकमार्गादेव । यथा जमालिप्रभृतयः । यच प्राप्तमप्य- पति तचिन्तामणिवत् परमदुर्लभमेव इति भावः ॥ ९ ॥ के च ते जमालिप्रभृतयः ? तद्वक्तव्यतामेवाह-वहुरय जमालिपभवा, जीवपएसा य तीसगुत्ताओ। अघत्ताऽऽ. साढाओ, सामुच्छेयाऽऽसमित्ताओ ॥ १॥ गंगाओ दो किरिया, छलुगा तेरासियाणमुप्पत्ती। थेरा य गोहूँमाहिल, पुट्ठमपद्धं परूवंति ॥ २॥ तत्थ जमाली चोद्दसहिं वासेहिं सामिणो नाणुप्पत्तीए पढमनिण्हवो जाओ ।। तंजहा-तेणं कालेणं तेणं समएणं कुंडपुरं नयरं । तत्थ सामिस्स जेट्ठा भगिणी सुदंसणा नाम । तीए पुत्तो जमाली। सो सामिस्स मूले पवइओ पंचहिं सएहिं समं । तस्स य भञा सामिणो धूया अणुजंगी,नाम, वीयं नामं पियदंसणा । सा वि तमणुपवइया सहस्सपरिवारा । तहा भणियवं जहा पन्नत्तीए । एकारस अंगा अहीया । सामिणा अगणुनाओ सावत्थिं गओ पंचसयपरिवारो। तत्थ तेंदुगे उजाणे कोहगे चेइए समोसढो। तत्थ से अंतपंतेहिं दाहजरो उप्पन्नो, न तरह यहओ अच्छिउँ । ताहे सो समणे भणइ-मम संथारगं करेह । तेहिं काउमारद्धो । पुणो भणइ -कओ ·-- श्रीउत्तरा- ध्ययनस्त्रे श्रीनेमिच- न्द्रीयवृत्तिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम् । प्रथमनि- चलमाण हवः, अने- ॥६९॥ कर्जइ वा ? [ते भणतिन को, अर्जवि कंजई । ताहे तस्स चिता जाया जण समणे मंगवं एचमाइक्रोई- "चलमाणे चलिए जाव निजरिजमाणे निजिन्ने" तर्न मिच्छों, पुणों ईम पञ्चसमेव दीसंइ-सेनासंथारंगे कजमाणे अकडे, संथरिजमाणे असंथरिए, जम्हों णं एवं तम्हां चलमर्माण वि अचलिए जापे निजरिनमाणे वि अणिजिन्ने । एवं संपेहेइ एवं संपेहितां निग्नये सहविइ, सदावित्तों एवं वासी जण सभणे महावीरें एवमाइक्सई- चलिए जीव निरिजमाणे निजरिएं" तंण मिच्छी, इमं पंचकसमेवं दीसह-सेआसंथारंगे कंजमाणे अकडे जावं अणिजिन्ने । तए णं जमालिस्स एवमाइक्खमाणसं जाव परूवेमाणस्स अत्थेगइया निगंथा एयमहं सदइंति अत्थेगइया नो सरहति । जे णं सदहति ते णं जमालिं चैव अणगारं उपसंपजिताणं विहरति । तत्थ णं जे न सदहति ते तं हेउदिढतेहिं पडियोहिंति । जाहे न ठाइ ताहे निरगंथा जमालिस अंतियाओ जहा पन्नत्तीए जाव सामि उपसं- पंजिवाणं विहरति । सा वि य पियदसणा ढंकस्स कुंभंगारस्स घरे ठियां सा आगया वंदिया। ताहे तं पि पनवेइ । सा वि विडिवन्ना तस्स नेहाणुरागेण । पच्छी आगया अजाणं परिकहेइ । तं च ढंक भणइ । सो जाणइ-जहा एस विडिवन्ना नाहनतेणे । नाई सो भणइ-अहं, न याणामि एयं विसेसं । तओ तीसे अन्नया कयाइ सम्झायपोरिसिं करितीएं तेणे भायणाणि उत्तितेणं तत्तोहुत्तों इंगालो छूढो, जहां तीसे संघाडी एगदेसम्म दहा । सा भणइ-इमा अज ! संघाडी द्धा । ताहे सो भणइ-तुब्भे चै पनवेह-जहां उज्झमाणे अंडज्झे, केण तुम संघाडी दवा ?, जओं उजुसुयणयमयाओं वीरजिगिदवयणावलवीण जुन्जेजी 'डज्झमाणं दड्डे' वोत्तुं न तुझं ति । तओ तह ति पडिसुणेइ- अनो! सम्में पंडिचोयणां ! ताहे सा गतूण जमालि पन्नवेइ । सो जाहे न गिण्इ ताहे सहस्सपरिवारा सेसा सांहू य सौर्मि उवसंपत्तिाण विहरति । इमो वि लहुं चेये गेओं चंप नर । सीमिस्स अदूरसमिते ठियों सामि कसमये- प्वेव क्रिया- निष्पति- वादी ज- मालि। .

·मणईजहा ण देवाणुप्पियाणे वंहवें समणां निगा भविता /उमस्याऽचकमणेणं अवता, नो खल अहं तहाँ छडम भविता छउमत्यावर्षमणे अवकते, अहंन्नं उम्पन्ननाणदेसणधेरे अरहां जिणे केवली में वित्ता कैवलिअवकमणेणे अं । तन्नं भयेवं गोयंमसामी जमालि एवं वासी-नों सल जमाली। केवलिस नाणे वा दसणे वा सेलसि जाप कठेर्सि वा आरिलाई जइ णं तुमें जमाली ! उप्पननाणदसणधरे तो मैं ईमाई दो गिरणाई वोगरहि- सासएं लोए असासएं? ६ ससिएं जीवे असासए ? ३ एणं से जमाली भैयक्यों गोयमेणं एवं वुत्ते समाणे साँ पंसिप जाय नो संचाएइ भयवओं गोयमस्स किंचिं वि पोक्सनक्साइत्तएँ नि तुसिीए संचिं?ई । तओं .स भगय महावीरें जमालि एवं बयासी-अस्थि ण जमाली ! मम वह अंतेवासी छउमेत्या जेणे पहूं एवं वाग वागरित्तएँ जहां णं अहं; नौ वे ग एयपगार भासं भासित्तए जहा तुम; सांसए लोएँ जमाली, जन्न कर नार्सी गं कयाई न भवति न कयाई न भविसई, मुंवे च भवई ये भविसई ये धुर्वे जीव निचें; असास जमाली!; जन उस्सप्पिणी भवित्ती ओसप्पिी भवई औसप्पिणी भर्वित्ता उस्सपिणी भवई; ससिएं जीवे जमाली:.:: जल कयाई नासी जावे निथे, असासए, ज नरहर भवित्ता तिरिक्खजोणीए भवई तिरिक्खजोणीएं भवित्तों मणु भपई, म[स्सजोगाएं भविता देवे भवई । तएँ णं से जमाली सामिस एवमाइक्खमाणस एयमहूँ न सहह, अ. दहते सामिस्स अंतियाऔं अवफमई, अर्वक्कमित्ता बहूहि असमावुभावणाहि मिच्छत्तामिनिवेसेहि ये अप्पाणं च परें बुग्गाहेमांगे वुप्पाएमाणे बर्हि वासाई सामनपरियागं पाउणई, बहूहिं छेऽहमाईहिँ अप्पाणं भावेइ, भाविता अद्धर सियाए सलेहणाएं अप्पाणे झोसेई, झोसित्ता तीस भत्ताई अणसणयाए छेदेइ, छेदेत्ता तस्स ठाणस्स अणालोइयपडिक १ छमस्थानां सतामक्रमणं-गुरुकुलान्निर्गमन सेन न।

·धीउत्तरा कालमासे कालं किच्चा लंतए कप्पे तेरससागरोमठिईएसु देवकिदिवसिएसु देवेसु देवत्ताए उववन्ने । एवं जहा पन्न- तृतीयं नसूत्रे त्तीए । जाव अंतं काहिइ । गतः प्रथमनिह्नवः ॥ १॥ चतुरङ्गीया. श्रीनमिच- साम्प्रतं द्वितीयमाह-वीओ सामिणो सोलस वासाई उप्पाडियस्स नाणस्स उप्पन्नो। तेणं कालेणं तेणं समएणं ऽध्ययनम्। न्द्रीयवृत्तिः रायगिहे नयरे गुणसिलए चेइए वसू नाम भयवंतो आयरिया चोदसपुची समोसढा । तस्स सीसो तीसगुत्तो द्वितीयनि- ॥७०॥ नाम । सो आयप्पवायपुवे इममालावगं अज्झाएइ-एगे भंते ! जीवप्पएसे जीवे त्ति वत्तवं सिया?, नो इणढे समहे। हवा, अ- एवं दो जीवप्पएसा तिन्नि संखेजा असंखेना वा जाव एगपएसूणे वि य णं जीवे त्ति वत्तवं सिया ?। जम्हा कसिणे पडिपुन्ने लोगागासपएसतुल्लपएसे जीवे त्ति वत्तवमित्यादि । एत्य सो विपडिवन्नो। जइ सचे जीवपएसा एगपएसहीणा न्तिमप्रदेशे जीवववएसं न लहंति, तो णं से चेव एगे सबंतिमे जीवपएसे जीवि त्ति, तद्भावभावित्वात् जीवववएसस्स । थेरेहिं पन्न- जीवसत्ता विओ जाहे न ठाइ ताहे काउस्सग्गो से कओ । एवं सो यहूहिँ असन्भावुभावणाहिं मिच्छतामिनिसेहि य अपाणं : । इतिमतप्रव- . परं च बुग्गाहेमाणो गओ आमलकप्पं नयरिं । तत्थ अंवसालवणे ठिओ। तत्थ मित्तसिरी नाम समणोवासओ तकः तिष्य- अन्नेहिं सावएहिं सहिओ गओ तमुजाणं 'आगया साहुणो' त्ति । सो वि जाणइ-जहा एए निण्हग त्ति । तहावि माइ- गुप्ताचार्यः। ट्ठाणेण वंदिय धम्म सुणेइ । सो ते ण विरोहेइ पनवेहामि णं । एवं सो कम पडिच्छइ । जाव तस्स संसडी विउला वित्थिन्ना जाया ताहे ते निमंतिया-तुब्भे चेव मम घरे पायाकमणं करेह । ते आगया। ताहे तस्स निविट्ठस्स तं विपुलं सजगाइ णीणियं । ताहे सो एकेकाओ खंड संडं देइ कूरस्स कुसणस्स वत्थस्स । ते जाणंति-एस पुण पच्छा ॥ ७० ॥ दाहि त्ति । पच्छा पाएसु पडिओ । सयणं च भणइ-वंदेह, साहू पडिलाभिया, अहो! हं धन्नो जं तुम्भे चेय मम घरमागया। ताहे भणंति-किह धरिसिया अम्हे ? | ताहे सो भणइ-किह धरिसिया तुम्भे ? नणु तुन्भं सिद्धंतो - 4 ·Rok पनंतारययमेत्तओ अवयवी, जइ सशं तो या विद्धंसणा', तुम्भे मए तुम्हयएण सिद्धतेण पडिलाभिया, जइ नवरि पद्धमाणमामिरस तणरण सिद्धतेण न पडिलाभेमि । इत्यं संबुद्धा-इच्छामो अजो ! सम्म पडिचोयणा । ताहे पच्छा | सपेण पडिलाभिया । मिच्छादुपई प णं कयं । एवं ते सवे बोहिया । आलोइयपडिकंता विहरति ॥ २॥ तृतीयनिहवोत्पत्तिमाह-तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ दो वाससयाणि चोदसुतराणि सिद्धिं गयस्स तइयनिण्हयदिट्ठी उत्पन्ना । सेयविया नयरी। पोलासं उजाणं । तत्थ अजासाढा नाम आयरिया। तेसिं च बहवे सीसा आगाम्जोगपढियन्नया अज्झायंति । तेसिं च रति विसूइया जाया। निरुद्धा वारण । न चेय कोइ उढविओ। जाव कालगया सोहम्मे णलिणिगुम्मे देवत्तेण उवयन्ना । ओहिं च पउंजइ, सो देवो जाव पेच्छइ ते सरीरगं, ते य साहुणो आगाढ- जोगपडियनए । ताहे तं चैव सरीरगं अणुपविहो साहुणो उट्ठवेइ । वेरत्तियं करेह । एवं तेण तेसिं दिवप्पभावेण लहुं चेव समाणियं । पच्छा निष्फन्नेमु तेमु भणइ-समह भंते ! जमेत्थ मए असंजएण चंदाविया, अहं अमुगदिवसे कालगओ। गयं सो सामित्ता गओ। ते वि तं सरीरगं छद्देऊण इमेण अज्झथिएण सवे विपडिवन्ना-'एचिरे कालं असंजओ वंदिओ त्ति ताहे इमो वि साहू वा देवो वा न नजइ त्ति न राइणियं पि वंदति । अवत्तभावं च भाविति-जहा सधं अबत्तं भगिजाह, संजओ वि वा देयो वि वा, मा मुसावाओ हवेजा असंजयवंदणं च, जहा तुम ममं न पत्तियसि-जहा संजओन या ?, तुमंपि एवं भाणियवो, एवं संजई वा देवी वा एवं विभासा । एवं ते असब्भावेणं अप्पाणं च परं च चुग्गा- हेमाणा विहरति । अणुसासिया वि थेरेहिं जाहे न पडियजति ताहे काउस्सग्गेण उग्घाडिया। जाहे रायगिहं नयरं गया, तत्य मोरियपंसप्पसूओ वलभदो नाम राया समणोवासओ । तेण ते आगमिया-जहा इहमागय ति । वाहे तेणं गोहा आणता-वह गुणसिलए पपइयगाते इहमाणेह । ताहे तेहिं आणीया। भणिया य-लहुं कडगमद्देणं मदेह । ताहे हत्थीहि तृतीय- निहवः, अ. व्यक्तिक- मतोत्पाद- कआपाढा- ऽऽचार्यः।

·श्रीउत्तरा- ध्ययनस्त्रे श्रीनैमिच- न्द्रीयत्तिः तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम्। ॥७१॥ सो पुणे कडगेहि य आणिएहिं भगति अंम्हे जाणामो जहा तुम सार्वओ, परमेतिए संजएँ विणीसेहि । सो भइ-"तुम्भ स्थ के वि चोरी णु चारिंगी गु अभिमरा गुंते भणति -अम्हे समणी निगा । सो भणइ-किह तुम्भे समणा ? तुझे अंयंत्ती, ता तुन्भे समणा वा न यी' को जाणई , तहा अहं पि समणोवासओं वा नवा ?, जई उण न एवं वा पढिवजह यवहारनयं । तओ ते संयुद्धा लॅजियों पडियन्ना-निसकियं समणा निर्गथा मोति । ताहें अंबाडिया सरेहि य मउएहि य । मएं तुम्हें संवोहणवाएं कर्ये । मुक्का सीमिया ये ॥ ३ ।। चतुर्थेमाह-सामिस्स दो पाससयाणि वीसुत्तराणि सिद्धिं गयेस्स तो चउत्यो उत्पन्नो-मिहिला नयरी, लच्छिघरं चेइंय, महागिरी आयरिया । तत्थं तेसिं साँसों कोडिन्नो । तरस वि आसमेत्तों सीसो । सो अणुप्पवाए पुवे नेउणियपत्थु अहिजत्ति । तत्थ विच्छिनच्छेयंणयवत्तबयाएं आलोचओ । जहाँ-सचे पडुप्पन्न- नेरइया वोच्छिजिस्संति, एवं जाव वैमाणिय ति । एवं तस्स विर्तिगिच्छा जाया-जहा सर्वे संजया वोच्छि। जिसंति, एवं सर्वसि समुच्छेओं भविसई । ताहे तस्सऽथिरं चित्तं जाय । ताहे 'थेरेहिं पन्नविओ वि न ठाई ताहे फाउस्सग्गेणे निण्हवो ति नाऊण उग्याडिओ । सो समुच्छेयणवायं वागरितो हिंडई-जहाँ सुन्नो लोगो भवि- स्सइ । असम्भावभावणाहिं भावितो वुग्गाहियसीससमेओ रायगिह गओ । तत्थ खंडक्खा आरक्सिया सम- णोवासया, ते य सुकंपाला । तेहिं आगमियंल्लियां । तेहिं मारिउमारंद्धा । ताहें ते भीया भणेति-अम्हेहि सुयं-जहा तुम्भे सड्ढा, तहावि एत्तिए संजए मारेह । ते भणंति-जे ते पधइया ते वोच्छिण्णा, तुन्भे अन्ने चोरा वा चारिया वा, सयमेव य विणस्सिहिह, को तुम्भे विणासेई ?, अम्हे वि अन्ने तुम्मं चेव सिद्धतेण; जंह पर १ गुरुणा पायरूपेणैवेदमुक्कं न तु द्रव्यरूपेणाप्युरित्तिः । चतुर्थनि- हवः, सामुच्छों कमवस्थाप- कोऽश्वं- मित्र। 7 ॥७१ ॥ २ गुस्कपालाः।

·गानिाम सिलीप गुम्भे तेहिं र अम्हे दि विणासेन, जओ तं चेर वत्थु कालाइसामगि पंप पढमसम- रगत पोजिना उगमगण उप्पनर, उसमयगतेण योन्छिनइ तिसमयगतेणे उप्पर्जइ, एवमाइ; एवं पढमसम- पोराला योपिछी पीयरामया उपनति, पीयसमया पोच्छिवि तिसमया उपनति । एवंमाइसणिंगवाए पनदिए ने मेरा भगी-इमामो अनो' सम्म पडिचोयणा, ग्यमेवं तह ति । एवं तेहिं संयोहिया मुपा सांमिया य ॥४॥ पंचममाह-सागिरस अहापीमाई दोवाससयाई सिझिं गयस्स तो पंचमी उप्पन्नो-उछुगा नाम नई, तीसें तार गतीरं नगरे । यौए तीरे सेडत्यामं । तत्थ महागिरीगं आयरियाणं सीसो धणंगुत्तो नाम, तस्स सीसो गंगदेयो नाग आरियो, सो पुधिल्ले तडे उगतीरे चिट्ठइ । आयरिया से अवरिमें तडे । ताहे सो सरयकाले आय- रियो गलिओ । सो य सीडो । तरस उठुगं नई उत्तरंतस्स सा सही उण्हेण डाई, हेहा य सीयलेण पारिएण सीर्य । ना मो नितह-- जहा मुचे भणियं-- एगा किरिया इनइ-सीया उसिणा या, अहं दो किरि- गनो रेमि, सो दो वि फिरियाओ गेण समण्ण बेइज्जति । ताहे आयरियाण साहेइ । तेहिं भणियं-अजो! मा पति, गयि एगेण समएण दो रिरियाओ वेइजति । तमसदहतो असन्भावणाएं अप्पाणं परं उभयं च बुग्गा- देर । साहुणो पाये। परंपरेण सुयं आयरिएहिं । पारिओ। जाहे न ठाइ ताहें उम्पाडिओं । सो हिंडतो रायगिह गभो मक्षातयोतीरप्प पांसयगे । वत्य मणिनागो नाम नागो । तस्स चेइए ठाई सो । तत्य परिसामन्झे कहेइ- जहा पर एटु जीया एणसमएण दो रिरियाओ चेयंति । ताहे तेण नांगण तीसे चैव परिसाए मझे मोग्गरमुग्गा- गिण भणिओ-~मा एवं पन्नवणं पनपेहि, न एसा पन्नवणा मुटु दुट्ठसेहा ', अहंमेघिर कालं वद्धमाणसामिस्स मूले गुणामि-जहा एगा किरिया वेइजइ, तुम विसिहतराओ जाओ?, ता छड्डेसु इमं वायं, मा ते दोसे न सेहामि, पञ्चमनि- हवः,एकस- मये क्रिया- द्वयवादी गगदेवा- ऽऽचार्यः। - - है

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
थीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
॥ ७२॥
तृतीय
चतुरङ्गीया-
ऽध्ययनम्।
पाठनिहवः
राशिकम-
तप्रवर्तको
रोहगुप्तः।
एयं ते ण सुंदर, भयवया एत्थ चेव समोसरिएण वागरियं । एवं सो पनविओ अब्भुवगओ उवडिओ मिच्छामि दुकडं ॥५॥
पष्ठमाह-पंचसया चोयाला सिद्धिं गयस्स वीररस तो तेरासियदिही उप्पन्ना । अंतरंजिया नाम नयरी, तत्थ
भूयगुहं नामं चेइयं । तत्थ सिरिगुत्ता नाम आयरिया ठिया । तत्थ वलसिरी नाम राया । तसिं पुण सिरिगुत्ताणं
सड्डीअरो रोहगुत्तो नाम । सो पुण अन्नगामे ठियल्लओ पच्छा तत्तो एइ । तत्थ य एगो परिवायगो पोटें लोहपट्टेण
वंधिऊण जंबुसाहं च गिण्ह्यि हिंडइ.। पुच्छिओ भणइ-नाणेणं पोर्ट फुट्टइ तो लोहपट्टेण यद्धं, जंबुसाहा य जहा
एत्थ जंबुद्दीवे नत्थि मम पडियाई । ताहे तेण पडहओ नीणाविओ-जहा सुन्ना परप्पपाया । तस्स य लोगेणं पोट्ट-
सालो नाम कयं । पच्छा तेण रोहगुत्तेण वारियं-मा वाएह पडहयं, अहं से वायं देमि । एवं सो पडिसेहेत्ता
आगओ आयरियसगासं आलोएइ-~एवं मे पडहगो खोमिओ । आयरिया भणंति-दुहु कयं, सो विजावलिओ
वाए पराजिओ विजाहिं उढेइ । आह च-विच्छुय सप्पे मूसग, मिई वराही य काइ पोयाई । एयाहिं विजाहिं, सो
य परिवायओ कुसलो ॥१॥ सो भणइ---किं सका एत्ताहे निलुकिउं ? । ताहे तस्स आयरिया इमाओ विजाओ सिद्धि-
लियाओ देति तासि पडिवक्सा-मोरी नउलि विराली, वग्घी सीही य उलुगि ओवाई । एयाओ विजाओ, गिण्ह
परिघायमणीओ ॥ २ ॥रयहरणं च से अभिमंतिऊण दिन्नं-जइ अन्नं पि उठेइ तो रयहरणं भमाडिय तेण चेव
हणेजह, अजजो होहिसि, इदेणावि न सका जेउं । तओ एयाओ विजाओ गहाय गओ सभं, भणियं च णेणं-एस
किं जाणेइ ? एयरसेव पुवपक्खो होउ । परिवायगो चिंतेइ-एए निउणा, अओ एयाण चेव सिद्धतं गिण्हामि । ताहे|
-मम दो रासी-जीवरासी अजीवरासी य । ताहे इयरेण चिंतियं-एएण मम सिद्धंतो गहिओ । तेण तरस
बुद्धिं परिभूय तिन्नि रासी ठविया-जीवा अजीवा नोजीवा य, जीवा-संसारत्थाई, अजीवा-घडाई, नोजीषा-
भणइ-
। ॥७२॥

·परिपाई, रिटंगो टो-जाहा इंदम्म जाई मझो अंतं च, एवं सपभाषा वि तिविहा । एवं सो Iranागगानो भो । नगद मो परिवायगो रहो चिन्छुए नुपइ । इयरो पडिमले मोरे मुयइ । तेहिं विन्छुएहिं लद पाग गरे । नेमि नउले । ताहे दुरे, तेसिं मजारे । ताहे मिग, तेसिं यग्घे । ताहे सूयरे, तेसिं गई। गाई पागे, लेमि उगे। गाहे पोयागी मरलिया, तीसे उवाई ओलावि ति युत्तं भवइ । एवं जाहे नगदमाहे गरनी गुण। रोण ग सा रयहरणेग आया । ताहे परिचायगस्स उपरि छरित्ता गया। ताहे गो पनिारगो दीनिंगी निगरो । एवं सो तेगं परिवायगो पराजिओ । नाई आगओ आयरियसगासे आलोएइ । भारि भगिनीम से उहिएण न भगि ?-नधि तिन्नि रासी, एयस्स चेव बुद्धि परिभूय मए परिया, ना गनिती गंभणादि । मो नेछिइ 'मा ओहापणा होहि' त्ति । पुणो पुणो भणिओ भणइ-को पदोगो, हिजा जर विग्नि रासी भगिया ?, अस्थि चेव तिन्नि रासी । अनो! असम्भावो तित्थ- पगार मागापना । गहापि न पडियमइ । ग सो आयरिएहिं समं संपलग्गो वाहे आयरिया राउलं गया wit-07 मन मांगेग अयमिद्धंतो मणिओ, अम्हं दो चेव रासी, इयाणिं सो विपडिवन्नो, ता तुम्भे ग्दं पार गुनद । ते पडिमुणंति । तत्य रायसभाए मज्झे रन्नो पुरओ आवडियं तस्स गुरूहिं सह । एवं जहा गगरियम नदा मामा गया । नाई राया भणइ-मम रवं सीयइ । आयरिहिं भणियं-मिच्छा मए एशिरं कालं परिभो, गाहे पं पागद, कसं दियसे आगए समाणे निग्गहामि । ताहे पभाए भणइ-कुत्तियावणे परिक्सिजउ, तत्थ गागानि अलि । गाहे गया ते युनियारणं । मग्गिया राइणो समसं देवया-आणेह जीवे अजीवे नोजीये। ताहे . पोकी-शनीमे गरम करनेगली विया ! २ उलामयी-पोटाकी नामक विद्या की प्रतिपक्षभूनविद्या । ३ श्येनी विधा। 1.3०१३

·श्रीउत्तरा-
ध्ययन
श्रीन मिन-
न्द्रीयचिः
॥७३॥
देवया जीवा अजीवा य दिना, 'नोजीचे णत्यि' ति भणइ । अजीचे या पुणो देइ । एवमाइगाणं चोयालसएण पुच्छाणं
निग्गदिओ मो । णयरे य घोसियं-अयह नहावीरवद्धमाणसामि त्ति । आयरिणहिं रुद्वेहिं भूइखेलमल्लो सिरे पक्सित्तो।
तेण म शेष भूई अंगीकया। मो य निधिसओ फओ। पच्छा 'निव्हवो' त्ति काऊण उग्याडिओ। छट्ठओ एसों। तेण वइसे-
सियमुत्ता कया। छउलूगो य गोतेणं, तेण छलुगो नि जाओ। चोयालसयं पुण पुन्छाण आवस्सयाओ मुणेयव ॥ ६॥
सप्तममा-परसया पुलसीया, तइया सिद्धिं गयस्स वीरस्स । अपद्धियाण दिही, दसपुरणयरे समुप्पन्ना
॥ १ ॥ देविंदरिया रक्सियजा दसपुरं गया । महुरार य अकिरियवाई उहिओ । जहा-'णत्थि माया णत्थि पिया'
एयमाइनादियवाई । तत्य सघसमवाओ कओ । तत्प पुण वाई णत्थि । ताहे 'अजरक्खिया जुगप्पहाण' ति तेसिं
मनीये सादुणो पेसिया । ते य आगया।तेसिं साहिति । ते य महला । ताहे तेहिं गोट्ठामाहिलो पयट्टिओ। तस्स य वाय-
लद्धी अधि । मो राओ । तेण सो वा पराजिओ । सो पिताव तत्य सङ्केहिं आभट्ठो वरिसारने ठिओ । इओ य आय.
रिया मनिरांति-को गणहरो हविज्ञा? | चिंतियं च-~-
-~-बूढो गणहरसहो, गोयममाईहिं धीरपुरिसेहिं । जो तं ठवइ
अपने, जाणंनो मो महापावो ॥२॥ वाहे दुम्मलियापूसमित्तो समिक्सिओ।जो पुण तेसिं सयणवग्गो सो बहुओ, तस्स
य गोहामाहिलो पा फरगुरक्खिओ वा अणुमओ।गोट्ठामाहिलो आयरियाण माउलओ। तस्थ आयरिया सधे सद्दा-
विगा दिहतं फरेंति निप्पावपुडो तेहकुडो थयफुडो व ते पुण हेहाहुत्ता कया निम्फावा सो निति, तेल्लमवि णेति
तत्प पुण अवयवा लग्गति, पयाड़े यहुँ चेप लागइ; एवमेवाहमबो ! दुबलियापुरसमित्तं पड़ मुत्तत्यतदुभएमु
शिपायुद्धसमाणो जाओ, फरगुरक्खियं पइ तेहपुडसमाणो, गोडामाहिलं पइ घयकुडसमाणो, एवमेस मुत्तेण अत्येण
yिa
तृतीयं
चतुरङ्गीया-
ऽध्ययनम् ।
ससमान-
हवी
जीवप्रदे-
शश्वद्धक
र्मवादी
गोष्ठामा-
हिला।
Exexexe
॥७३॥

·हवीयं
श्रीउत्तरा-
ध्ययन
श्रीनमिन-
न्द्रीयवृत्तिः
॥ ७४॥
आयरिया । तेहिं भणियं- तुम पस्वेसि तं सच्चं, जं गोडामाहिलो पन्नवेइ तं मिच्छा । तेण गंतूण सिहं,
पत्तियं भणियमायरिएहिं । एवं पुणरवि सो संलीणो अच्छइ । समप्पउ पुणो वि सोभेहामि । अन्नया णवमे पुचे पञ्चक्खाणे
साहूर्ण 'जायजीपाए तिविहं तिविहेणं पाणाइवायं पञ्चक्सामि' एवं पञ्चक्साणं वन्निजइ, नाहे सो भणइ-अवसिद्धंतो
होइ एवं । कई पुण कायचं ? । मुणेह-सचं पचक्खामि पाणाइयायं अपरिमाणाए तिविहं तिविहेण, किंनिमित्तं परि-
माणं न कीरइ ? । जो सो आसंसादोसो सो णियत्तिओ भवइ, जावजीवाए पुण भणतेण परिमाणेण परओ अब्भुवगर्य
भयइ, उहा-हं हणिरसामि पाणे, तग्निमित्तं अपरिमाणाए कायचं । एवं भणंतो विझेण आगमजुत्तीहिं पडिवोहिंतो न
पडियुग्झइ । सघे वि भणंति-जहा एत्तियं भणियमायरिएहिं । जे वि अन्ने थेरा वहुस्सुया अन्नगच्छेल्ला ते वि पुच्छिया
पत्तियं चेय भणंति । ताई भणइ-तुन्भे किं जाणह ? तित्थयरेहिं एत्तियं भणियं । तेहिं भणियं-तुमं न याणसि ।
जाहे न ठाइ ताहे संघसमयाओ को । देवयाए काउस्सग्गो कओ । जा सड्डिया सा आगया, भणइ-संदिसह त्ति ।
नाहे भगिया-यप तित्ययरं पुच्छ-किं जं गोट्ठामाहिलो भणइ तं सच्चं ? उयाहु दुबलियापुस्समित्तपमुहो
संघो जं भणइ तं समं? । ताहे सा भणइ-मम अणुवलं देह । काउस्सग्गो दिनो । ताहे सा गया, तित्थयरो
पुन्छिओ । तेहिं वागरिवं-जहा संघो सम्मावाई, इयरो मिच्छावाई, निण्वो एस सत्तमो । ताहे आगया, भणि-
यं-उस्सारेह फास्सग्गं, संपो सम्मावाई, एस मिच्छापाई निण्हवो । ताहे सो भणइ-अप्पिडिया वराई, का एयाए
मत्ती गंतूण ? । तीसे वि न सहइ । ताहे पुस्समित्ता भणंति-जहा अनो! पडिवन, मा उग्घाडिन्निहिसि ।
निच्छद । ताहे संघेण यजिओ यारसविहेणं संमोएणं, तंजहा-उर्वहि सुय भत्तपाणे, अंजलीपग्गहे इ य । दायणा य
निकाए य, अब्भुट्ठाणे त्ति आपरे ॥ १॥ किइकम्मरस य करणे, यावञ्चकरणे इ य । समोसरणसन्निसेना, कहाए
चतुरङ्गीया-
ऽध्ययनम् ।
सप्तमनि-
हवो
जीवप्रदे-
शावर
र्मवादी
गोष्ठामा-
हिलः।
-
॥ ७४॥

·EX - - माने ।। २ ।।गम पारमविदो मउनरभेमो जहा पंचकप्पे इति। उपा अल्पतरविसंवादिनो निण्हयाः ॥७॥ मंत्री प्रमनन एप पद्धनररिमंयारिन योटिकमाह-उपाससाईि नयोत्तरेहिं तइया सिविं गयरस पीरस्स।पोपोडि- पान विही, रहमीरपुर गनुपना ॥२॥ तेणं रालेगं तेणं समगणं रहवीरपुरं नाम कब्बडं । तत्थ दीवगं णाम उजाणी कप मगाण्डा आपरिया ममोमग । गत्य एगो सियभूई नाम साहस्समालो । सो रायाणं उपगओ 'तुम ओलगामि' मा भनियं-परिकग्गमि ताय । राया अप्नया भगिओ-यथ माइघरे सुसाणे कण्हचउद्दसीए पलिं देहि । सुरा पगुमायरियो । म य पुरिया भनिया---एयं पीहावेजह । सो गंतूण माइवलिं दाऊण 'छुहिओ मि' ति तत्थेव मुगाने में पगुं पढनेणा माद । ते य गोही सियाराहि भैरवं रवं फरेंति । तस्स रोगुन्भेओ वि न कजइ । ताहे उद्धडिओ गो। रोहिं गिई। तिी रिमा। अग्नया मोराया जोहे आणवेइ-जहा महुरं गेण्हह । ते सवयलेण उद्धाइया । तओ पारगाम गंन भगति-अदिदि न पुरिचय-फयरं महुरं यशामो ? । राया अपिनवणिजो । गुंगुयंता अच्छति । मिरभूई आगो भाइ- भो! अच्छह ? । तेहिं सिहं । सो भणइ--दो वि गिण्हामो समयं चैव । ते भणति- मा भागिह पेगें, एकमाए य पहू कालो लगइ । सो भणइ-जं दुजयं वं ममं देह । भणिओ-जाणिज्जाहि मन:--'पूरे सागिनि विदुपि प, यसति जनः स च जनाद्गुणी भवति । गुणवति धनं धनाच्छ्रीः श्रीमत्याज्ञा ततो रागगम् ॥१॥ एवं भगिता पहापिओ पंडुमहुरं । तत्थ पर्यताणि ताविउमारद्धो दुग्गे ठिओ । एवं ताव जाव नगरसेसं जार। पग नगरमपि गहियं ओवइत्ता । तओ निवेइयं तेण रन्नो। तुटेण भणियं-कि देमि? । सो चिंति भणइ- जमए गहियं तं मुगहियं, जहिन्छो भविस्सामि त्ति । एवं होउ ति । एवं सो वाहिं हिंडतो अडरते आगच्छइ वा न ३ कान्दिशीका। योगिनीगरे। २ पुरुषाः ।

·श्रीउत्तर- भ्ययनसूने श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः या । तस्स भजा ताप न जेमेइ सुएइ वा जाप नागओ भवति । सा निधिन्ना । अन्नया मायरं सा चड्डेइ-तुम्ह पुत्तो दियहे दियहे अड्डुरते एड, अह जग्गामि छुहाइया य अच्छामि । ताहे ताए भण्णइ-मा दारं देजाहि, अहमज जग्गामि । सो दारं मग्गइ । इयरीए अंबाडिओ भणिओ य-जत्य इमाए वेलाए उग्घाडियाणि दाराणि तत्थ बच्च । भवियद्ययाए तेण मागतेण उग्याडिओ साहुपडिरसओ दिट्ठो। तत्थ गओ। वंदइ साहू । भणइय-पवावेह ममं । नेच्छंति। सयमेव लोओ को । ताहे से लिंग दिन्नं ते विहरिया । पुणो वि आगयाणं रन्ना कंवलरयणं से दिन्नं । आयरिए- णावि 'किमेएण जई ?, कि गहियं । ति भणिऊण तस्स य अणापुच्छाए फालियं, णिसिज्जाओ कयाओ । तओ कसा- इओ । अग्नया जिणकप्पिया पन्निजंति, जहा-"जिणकप्पिया य दुविहा, पाणीपाया पडिग्गहधरा य । पाउरणमपाउरणा, एफफा ते भवै दुविहा ॥ १॥” इत्यादि । सो भणइकिं एस एवं न कीरइ ? । तेहिं भणियं-एस वोच्छिन्नो। तेण भणियं-ममं न वोच्छिज्जइ ति सो चेव परलोपथिणा काययो । तत्रापि सर्वथा निःपरिमहत्यमेव श्रेयः । सूरिभिरुचम्-धर्मोपकरणमेवैतत् न तु परिमहः। तथा हि-जन्तवो पहवः सन्ति, दुर्दर्शा मांसचक्षुपाम् । तेभ्यः स्मृतं दयार्थ तु, रजोहरणधारणम् ॥ १॥ आसने शयने स्थाने, निक्षेपे ग्रहणे तथा । गात्रसङ्कोचने चेष्ट, तेन पूर्व प्रमार्ज- नम् ॥ २ ॥ तथा च-सन्ति सम्पातिमाः सत्वाः, सूक्ष्माश्च व्यापिनोऽपरे । तेषां रक्षानिमित्तं च, विज्ञेया मुखवत्रिका ॥ ३ ॥ किय~भवन्ति जन्तयो यस्माद्भक्तपानेपु केपुचित् । तस्मात्तेपा परीक्षार्थ, पात्रग्रहणमिष्यते ॥ ४ ॥ अपरश्च- सम्यक्त्वज्ञानशीलानि, तपश्चेतीह सिद्धये । तेपामुपमहार्थीद, स्मृतं चीवरधारणम् ।। ५ ।। शीतयातातपैर्दशै-मशकैश्चापि सैदितः । मा सम्यक्त्यादिपु ध्यानं, न सम्यक् संविधास्यति ॥ ६॥ तस्य त्वग्रहणे यत्स्यात् , क्षुद्रमाणिविनाशनम् । ज्ञान- ध्यानोपघातो या, महान् दोपस्तदेव तत् ॥ ७ ॥ यः पुनरतिसहिष्णुतयैतदन्वरेणापि न धर्मवाधकस्तस्य नैतदस्ति । तथा तृतीयं चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम् । अष्टमनि- हवो वोटिक- दिगम्बर मतस्थापकः शिवभूतिः। KOREAKERE ·प-पग पांगरोगन, धोपारणारते । तम्प समहणं युक्त, यः स्वाचिन इस प्रभुः ॥८॥ स च प्रथमसंहनन पा, मदानी सामिाारिकमा गुपया उच्यमानोऽप्यसौ फम्मदोसेण चीयराइयं छहेत्ता गओ। तस्स उत्तरा भगिणी । TAIT रिग्म परिगा गगा। परदूग तीए पि चीपराइयं सर्प छड़ियं । ताहे भिक्साए पविट्ठा । गणियाए दिशा । 'मा भगद लोगो नि नि रे गे पोनी यस । सा नेच्छ । तेण भणियं-अच्छउ एसा तव देवयाए दिना । पो गीगा पारिय-कोडिनो कोहीरो य । तो सीसाण परंपरफासो जाओ। एवं केऽपि लब्धामपि वोधि मिप्यायोरसान नारायन्तीति यायः ॥ ९॥ एतत्रयावासायपि संयमवीर्यदुर्लभत्वमाह- सुई पलदं सद्धं ग, पीरियं पुण दुल्लहं । यहवे रोयमाणा वि, नो य णं पडिवजए ॥१०॥ पाया-पुति चरात् मानुपत्यं 'सभ्या' प्राप्य श्रद्धां च 'वीर्य' प्रक्रमात् संयमविपयं पुनःशब्दस विशेप- पोसिपेण दुर्लम, यतो यहवः रोचमाना अपि' श्रद्दधाना अपि "नो य f" ति सूत्रत्वात् नो एतं-धर्म shrma पारिप्रमोहनी रकम्मोदयतः सत्यकि-श्रेणिकादिवत् कतुं नाभ्युपगच्छन्तीति सूत्रार्थः ॥ १० ॥ सम्प्रति भार पारगम फलमाह- माणुसत्तम्मि आगाओ, जो धम्म सुच सद्दहै । तवस्सी वीरियंलढुं, संचुडो णिचुणे रयं ॥११॥ ग्याल्या-मानुपले आयातो यो धम्मं धुत्वा श्रद्धत्ते, 'तपस्वी' निदानादिरहिततया प्रशस्यतपोऽन्वितः 'वीर्य' संय- गोपोगं सरमा 'संपृत: स्थगितामयः, स किम् ? इत्याह--'निर्द्धनोति' नितरामपनयति 'रजा वद्ध-वध्यमानकर्मरूपम्, नपनानाप मुधिमाप्नोतीति भार इति सूनार्थः ॥ ११ ॥ इत्थमामुष्मिकं फलमुक्तम् । इदानीमैहिकं फलमाह- सोही उजगभूयस्स, धम्मो सुद्धस्स चिट्ठइ । निवाणं परमं जाइ, घयसित्ति घ पावए ॥१२॥ संयमे वीर्यस्य दुर्लभत्वम् ।

·WAV श्रीउत्तरा- ध्ययनरने श्रीनमिच- न्द्रीयवृत्तिः 500Ke तृतीय चतुरङ्गीया- ऽध्ययनम्॥ दुर्लभस्य चतुरङ्गस्य फलम् । व्याख्या--'शुद्धिः' कपायकालुष्यापगमो भवतीति गम्यते, 'ऋजुभूतस्य' चतुरङ्गप्राप्त्या मुक्तिं प्रति प्रगुणीभूतस्य । तथा च 'धर्मः' क्षान्त्यादिः शुद्धस्य तिष्ठति' अविचलिततयाऽऽस्ते, अशुद्धस्य तु कदाचित् कपायोदयादसो विचलत्यपि । तदवस्थितौ च 'निर्वाण' जीवन्मुक्ति 'परम' प्रकृष्टं 'याति' गच्छति । उक्तञ्च-"निर्जितमदमदनानां, वाकायमनो. विकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशाना-मिहेव मोक्षः सुविहितानाम् ॥ १ ॥" अत्यन्तप्रशमसुखानुभावात् । तथा हि- "तणसंथारनिवन्नो, वि मुणिवरो भट्ठरायमयमोहो । जं पावइ मुत्तिसुहं, कत्तो तं चकवट्टी वि ॥ २ ॥" कथम्भूतः सन् ? 'घृतसितः पावक इव' तपस्तेजोज्वलितत्वेन घृततर्पिताग्निसमान इति सूत्रार्थः ॥ १२ ॥ इत्थमामुप्मिकमैहिकं च फलमुपदिश्य शिष्योपदेशमाह - विगिंच कम्मुणो हेर्ड, जसं संचिणु खंतिए । पाढवं सरीरं हिवा, उ8 पफमई दिसं॥१३ ।। व्याख्या- 'वैविधि' पृथक् कुरु 'कर्मणः' प्रस्तावात् मानुपत्वादिविवन्धकस्य हेतुम्' उपादानकारणं मिथ्यात्वाविर- त्यादिकम् । तथा यशोहेतुत्वात् 'यशः' संयमो विनयो वा । यदुक्तम्-"एवं धम्मस्स विणओ, मूलं परमो से मोक्खो। जेण कित्ति सुयं सिग्घ, निस्सेसं चाभिगच्छइ ॥ १॥" तत् 'सचिनु' उपचितं कुरु, कया ?-क्षान्त्या, उपलक्षणत्वात् मार्दवादिभिश्च । एवं कुर्वतः किं स्यात् ? इत्याह-'पार्थिवं' परप्रसिद्ध्या पृथिवीविकारं 'शरीरं तनुं हित्वा' मुक्त्वा अा दिशमिति सम्बन्धः, 'प्रक्रामति' प्रकण गच्छतीति सूत्रार्थः ॥ १३ ॥ इत्थं येषां तद्भव एव मुक्त्यवाप्तिः तान् प्रत्युक्तम् । येषां तु न तथा तान प्रत्याह- , "तृणसंस्तारनिपन्नोऽपि मुनिवरो भ्रष्टरागमदमोहः । यत् प्राप्नोति मुक्तिसुखं, कुतस्तत् चक्रवर्यपि ॥२॥" २ "एवं धर्मस्य विनयो, मूलं परमोऽसौ मोक्षः । येन कीनि श्रुतं शीघ्रं; नि.धेयसं चाभिगच्छति ॥ १ ॥" ।। ७६॥

·विसालिसेहिं सीलेहिं, जक्खा उत्तरउत्तरा । महासुका व दिपंता, मन्नता अपुणचचं ॥ १४ अस्पिया देवफामाणं, कामरूवविउधिणो । उहं कप्पे चिट्ठति, पुघा वाससया यह ॥ १५ ॥ व्याख्या-"विसालिरोहिं" ति मागधदेशीयभापया विसदृशैः-विभिन्नैः 'शीलै' प्रतपालनात्मकः अनुष्ठानविशेषैः 'यगः' देया उद्धं कल्पेषु तिष्ठन्तीवि उत्तरेण सम्बन्धः । 'उत्तरोत्तराः' यथोत्तरप्रधानाः 'महाशुकाः' अतिशयोञ्चलतया पन्द्रादिन्यादयः ते इव 'दीप्यमानाः' प्रकाशमानाः, 'मन्यमानाः' मनसि अवधारयन्तो विशिष्टकामावाप्तिसमुत्पन्न- | रनिमागराचगाढतया 'अपुनश्यवं' अपुनश्यवनम् । अर्पिता इव 'अर्पिताः' ढौकिवाः प्रक्रमात् प्रारु सुकृतेन 'देवकामानां' दिव्यागनारपर्शादीनाम् । 'रामरूपविकरणाः' यथेष्टरूपादिनिर्वर्तनशक्तिसमन्विताः 'ऊर्द्धम्' उपरि 'कल्पेपु' सौधर्मादिपु उपलक्षणवाद् प्रेवेयकानुत्तरेषु च तिष्ठन्ति' आयुःस्थितिमनुभवन्ति । 'पूर्वाणि' वर्पसप्ततिकोटिलक्षपदपञ्चाशत्कोटिसहस्र- परिमितानि 'यशतानि' प्रतीतानि 'बहूनि' असंख्येयानि, पूर्व-वर्पशतायुपामेव चरणयोग्यत्वेन विशेपतो देशनौचित्यम् इति ख्यापनार्थमित्यमुपन्यास इति सूतार्थः ।। १४-१५ ॥ तरिकमेपाम् एतावदेव ? इत्याऽऽशयाऽऽह---- तत्पठिचा जहाठाणं, जक्खा आउक्खए चुया।उति माणुसंजोणिं, से दसंगेऽभिजाय ॥१६॥ व्याख्या-'तर' तेषु फल्पेषु 'स्थित्वा' आसित्या 'यथास्थानं' यद् यस्य स्वानुष्ठानानुरूप इन्द्रादिपदं तस्मिन् यक्षाः 'आयुःक्षये' स्थजीवितावसाने 'च्युताः भ्रष्टाः 'उपयान्ति' गच्छन्ति मानुषी योनिम्। तत्र च से इति सः-सावशेषकुशल- फर्मा जन्तुः दशाहानि भोगीपकरणानि वक्ष्यमाणानि अस्येति दशाङ्गः अभिजायते । एकवचननिर्देशस्तु विसदृशशीलतया कश्चिद् दशानः कश्चित् नयागादिरपि जायत इति वैचित्र्यसूचनार्थ इति सूनार्थः ॥१६॥ कानि पुनर्दशाङ्गानि ? इत्याह- फलम्

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
तृतीयं
चतुरङ्गीया-
ऽध्ययनम्।
दुर्लभस
चतुरङ्गस्य
॥७७॥
फलम् ।
-
खेत्तं वत्थु हिरणं च, पसवो दासपोरुसं । चत्तारि कामखंधाणि, तत्थ से उववजय ॥ १७॥
मित्तवं नाइवं होइ, उच्चागोत्ते य चन्नवं । अप्पायंके महापन्ने, अभिजाए जसो बले ॥१८॥
व्याख्या-क्षेत्र' प्रामाऽऽरामादि 'सेतुकेतूभयात्मकं वा, 'वास्तु' खातोच्छितोभयात्मकम् 'हिरण्यं' सुवर्णम् , उपल-
क्षणत्वाद् रूप्यादि च, 'पशवः' गोमहिष्यादयः, दासाश्च-प्रेष्यरूपाः 'पोरस' ति प्राकृतत्वात् पौरुपेयं च-पदातिसमूहः
दासपौरुपेयं, 'चत्वारः' चतुःसख्याः । अन हि क्षेत्रवास्त्विति चैकः, हिरण्यमिति द्वितीयः, पशव इति तृतीयः,
दासपौरपेयमिति चतुर्यः । एते कामा.-मनोज्ञशब्दादयः तद्धेतवः कंधाः-तत्तत्पुद्गलसमूहाः कामस्कन्धा या भवन्तीति
गम्यते । प्राकृतत्वाच नपुंसफनिर्देशः । 'तर' तेपु कुलेपु सः 'उपपद्यते' जायते । अनेन च एकं अगमुक्तम् । शेपाणि तु
नवाङ्गान्याह-'मिनवान्' वयस्यवान् , 'ज्ञातिमान् वन्धुमान भवति, 'उर्गोत्र: उत्तमकुलः, 'च' समुच्चये, 'वर्णवान्'
प्रशस्तशरीरच्छविः, 'अल्पातङ्कः' आतङ्कविरहितो नीरोग इत्यर्थः, महाप्राज्ञः' पण्डितः, 'अभिजातः' विनीतः, स हि सर्वज-
नाभिगमनीयो भवति, ततश्च विशिष्टविभूतिमान्, 'यशस्वी ख्यातिमान् , 'वली' कार्यकरणं प्रति सामर्थ्यवान् , उभयन सून-
त्वात् मत्वर्थीयलोप इति सूनद्वयार्थः ।।१७-१८॥ तत् किं एवंविधगुणसम्पत्समन्वितं मानुपत्वमेव तत्फलम् ? इत्याह-
भोचा माणुस्सए भोए, अप्पडिरूवे अहाउयं। पुर्व विसुद्धसद्धम्मे, केवलं बोहि युज्झिया ॥१९॥
व्याख्या-भुक्त्वा' आसेव्य 'मानुष्यकान्' मनुष्यसम्बन्धिनः ‘भोगान् । मनोज्ञशब्दादीन् 'अप्रतिरूपान्' अन-
1 "सस्यात्पत्तिभूमि क्षेत्र, तञ्च सेतुकेतूभयभेदात् त्रिविधम्, तत्र सेतुक्षेत्रम्-अरहट्टादिसेक्यम्, केतुक्षेत्र पुन -आकाशपतितोद-
कनिष्पाचम् , उभयक्षेत्र तु-उभयनिष्पाद्यम् । २ वास्तु अगार, तदपि विविधम् , खातम्, उच्छ्रितम्, खातोचिट्रवम् । तन खातम्-
भूमिगृहकादि, उच्छ्रितम्-प्रासादादि, खातोच्छ्रितम्-भूमिगृहस्योपरि प्रासाद ।
॥ ७७॥

·Xexxx न्यनुल्यान 'ययातः' आयुपः अनविषमेग 'पू' पूर्वजन्ममु 'विशुद्धसद्धर्मा' निदानादिरहितत्वेन शुद्धशोभनधर्मः, 'फेयसाम्' अपलो योधि' जिनप्रणीतधर्ममाप्तिलक्षणां 'युद्धा' अनुभूय प्राप्येति यावत् ॥१९॥ ततोऽपि किम् ? इत्याह- पउरंग बुलाई मचा, संजमं पडिवलिया।तवसाधुतकम्मंसे, सिद्धे भवति सासए॥२०॥त्ति वेमि॥ व्याख्या-'चतुरहीम्' अभिहितस्वरूपां दुःसापां 'मत्वा' ज्ञात्वा 'संयम' सर्वसावद्यविरतिरूपं 'प्रतिपद्य' आसेव्य सपमा' पायेनाऽऽन्तरेण च 'धुतकम्मांश:' अपनीतसर्वकर्मभागः सिद्धो भवति 'शाश्वतः' शश्वद्भवनात् । शश्वद्भवनं च पुनर्भरनियन्धनफर्मीजाऽऽत्यन्तिकोच्छेदात् । तथा चाह-"दग्धे धीजे यथाऽत्यन्तं, प्रादुर्भवति नाङ्कुरः । कर्मवीजे नया दग्मे, न रोहति भयाकुरः ।। १॥" इति सूत्रार्थः ॥ २० ॥ 'इतिः' परिसमाप्तौ प्रवीमीति प्राग्वत् ।। ॥ इति उत्तराध्ययनटीकायां चतुरगीयाख्यं तृतीयमध्ययनम् ॥

·अथ चतुर्थ असंस्कृताख्यमध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
Dow-
चतुर्ष
असंस्कृत-
मध्ययनम्।
॥ ७८॥
उक्तं तृतीयमध्ययनम् । अधुना चतुर्थावसरः । तख चायमभिसम्बन्धः-इहानन्तराध्यपने पत्यारि मानुपत्वादीनि
अङ्गानि दुर्लमानीत्युक्तम् । इह 'वयाप्तायपि महते दोपाय प्रमादः, महते च गुणाय अप्रमादः' इति मन्यमानः प्रमादा-
प्रमादौ हेयोपादेयतयाऽऽह, इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्याम्य प्रमादाऽप्रमादनाम इदं आदिसूपम्-
असंखयं जीविय मा पमायए, जरोवणीयस्स हु स्थि ताणं
एयं वियाणाहि जणे पमत्ते, कनू विहिंसा अजया गर्हिति ॥१॥
व्याख्या-'असंस्कृतं' असंस्करणीयं 'जीवितं' प्राणधारणम् यतशतैरपि सतो पद्धयितुं श्रुटितस्य च कर्णपारायद्
अस्य सन्धातुमशक्यत्वात् । यव उक्तम्-“वासाई दो व विनि य, वाहिना जरपर मि सीडेवि ! सा का वि नत्यि
नीई, सीडिजइ जीवियं जीए ॥ १॥" मद्गलैः कौतुकोंगेर्विद्यामप्रैस्तथोपधैः । न शका मरणान् प्रातुं, सेन्द्रा देवगणा
अपि ॥२॥ ततः किम् ? इलाह-'मा प्रमादी:' किमुकं भवति ?-यदीदं कश्चित्संस्कत्तुं शक्यं स्यात् पतुरमा-
वातावपि न प्रमादो दोपाय, यदा तु नैवं तदा चतुरगी प्रमादिनां नष्टा पुनर्लभेति मा प्रमादं कृथाः । स्यादेतत्-
पार्द्धक्ये धर्म विधास्यामि, इत्यारावाह~जरां तु उपनीतः-प्रापितो गम्यमानस्यात् सकर्मभिर्जरोपनीतः तम्य नास्ति
, "वर्षाणि या प्रीणि चा, याह्यते जी गंगृहमपि सीविरग। सा कापि नामि नीतिः, सीग्यवे जीवितं यया ॥१॥"
चतुरमय-
पाप्तापपि
महते
दोपाय
प्रमादः।
॥ ७८॥

·SKOROXXX प्राणं येनासी अपनीयते, पुनश्च यौवनमानीयते, न वच्छरणमस्ति । यदुक्तम्--"जया य रूबलावणं, सोहग्गं च विणामए । जरा वियए देह, तया को सरणं भवे ? ॥ ३ ॥ रसायणं निसेवंति, मंसं मजरसं तहा । मुंशति सरसा- हारे, जरा तहपि न नस्सए ॥ ४ ॥" ततो यावदसौ नासादयति तावद्धम्र्मे मा प्रमादीः । उक्तं च तद्यावदिन्द्रि- पपलं, जरया रोगैर्न याभ्यते प्रसभं । तावच्छरीरमूछो, त्यक्त्वा धम्में कुरुष्व मतिं ॥ ५॥ जरोपनीतस्य च त्राणं नास्तीत्यनाऽनो दृष्टान्तः । तन च सम्प्रदायः- उज्जेणी गयी। जियसत्तू राया । तस्स अट्टणो मल्लो सघरज्जेसु अजेओ। इओ य समुद्दतडे सोपारयं नाम नयरं । तत्य सीहगिरी राया।सो य महाणं जो जिणइ तस्स वहुं दबं देइ । सो अट्टणो तत्थ गंतूण परिसे वरिसे पडाग हरइ। राया रितेइ-स अनाओ रजाओ आगंतूण पडागं हरइ, एसा मम ओहावण त्ति पडिमलं मग्गइ । तेण मच्छिओ एगो दिहो वसं पियंतो, पलं च से चिन्नासियं, 'जोगो' ति नाऊण पोसिओ, महाजुद्ध च सिक्खाविओ । पुणरवि अट्टणो आगओ, सो य किर 'मलजुद्धं' होहि त्ति अणागए चेव सगाओ नयराओ अप्पणो पत्थयणस्स बइलं भरिऊण अवावाहेणं पर, संपत्तो सोपारयं । जुद्धे पराजिओ मच्छियमल्लेणं । गओ सयं आवासं चिंतेइ---एयरस वलवुड्ढी तरुणस्स, मम हाणी, अनं मलं मग्गर, मुणेइ य-सुरवाए अत्थि त्ति । एवं तेणं भरुकच्छहरणीगामे दूरुजकूवियाए करिसो दिहो । एगेणं इत्येणं हलं पाहेति, एफेणं फैलहीओ उप्पाडेइ । तं च दद्रुण ठिओ 'पेच्छामि ताप आहारं' ति । औवल्ला मुका। भजा य से भत्तं गहाय आगया । पस्थिया । कूरस्स उभिजिय घडओ पेच्छइ। जिमिओ सन्नाभूमिंगओ । तत्थ परिक्खइ स, ."पर प रूपलापण्यं, सौभाग्य विनाशयति । जरा विडम्बयति देह, उदा कः शरणं भवेत् ? ॥ ३ ॥ रसायनं निपेवन्ते, मसिं मपरसं सपा । भुमन्ति सरसाहार, जरा तथापि न नश्यति ॥ ४॥" २ कोसान् । ३ बलीवहौं । १५ ·श्रीउत्तरा- ध्ययनयत्रे श्रीनैमिच- न्द्रीयवृत्तिः चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम् । ॥७९॥ जरोपनीत- स्य त्राणं संयट्टियं । वेयालियम्मि वसहिं तस्स घरे मग्गइ । दिन्ना । इओ य संकहाईहि संपुच्छइ-का जीविगा ? । तेण कहिए भणइ-अहं अट्टणो तुम ईसरं करेमि त्ति । तीसे महिलाए कप्पासमोल्लं दिन्नं । सा य उवल्ला सवलिद्दा उजेणि गया। तेण चि वमणविरेयणाणि फयाणि । पोसिओ। निजुद्धं सिक्खाविओ। पुणरवि महिमाकाले तेणेव विहिणो आगेओ पढमदिवसे फलहियमल्लो मच्छियमल्लो य जुद्धे एको अजिओ एको अपराजिओ। राया वि 'धीयदिवसे होहिई' त्ति अइगओ। इमे वि सए सए आलए गया । अदृणेण फलहियमल्लो भणिओ-कहेहि पुत्ता! जं ते दुक्खावियं । तेण कहियं । तेण य महिओ, सेएणं पुणन्नवीकओ । मच्छियस्स वि रन्ना सम्मद्दगा विसजिया । भणइ-अहं तस्स पिउणो वि न वीहेमि, सो को वराओ ? । वीयदिवसे समजुद्धा । तइयदिवसे अप्पप्पहारो नीसहो इसाहठाण ठिओ मच्छिओ। अट्टणेण भणिओ-फलहि त्ति । तेण फलहग्गहेण कड्डिओ, सीसे कुंडिगागाहेण । तओ रन्ना सकारिओ, गओ उज्जेणिं । अदृणो तत्थ य विमुक्कजुन्झवावारो अच्छइ । सो य 'महलो' त्ति काउं परिभूयए सयणवग्गेणं । जहा-एस संपयं न कस्स वि कजस्स खमो ति । पच्छा सो माणेण तेसिं अणापुच्छाए कोसंविं नगरिंगओ । तत्थ परिसमेत उवरेगं गओ रसायणं उवजीवेति । सो बलिट्ठो जाओ । जुद्धमहे पयत्वे रायमल्लो निरंगणो नाम तं निहणइ । पच्छा राया मन्नुइओ-मम मल्लो आगंतुएण विणिहओ त्ति न पसंसइ । रायाणे अपसंसंते सबो रंगो तुहिको अच्छइ । इओ य अट्टणेण राइणो जाणणनिमित्तं भन्नइ-साहह वण! सउणाणं, साहह भो सउणगा! सउणगाणं । निहओ निरंगणो अट्टणेण निक्खित्तसत्थेणं ॥ १॥ एवं भणियमेत्तेण राइणा 'एस अट्टणो' त्ति काउं तुटेण पूइओ, दधं च से पञ्जतं आमरणंतियं दिन्नं । सयणवग्गो य से तं सोउं तस्स सयासमुवगओ। पायपडणमाईहिं पत्तियाविउं दधलोहेणे २ योदा का स्थानविशेष । ३ निर्यापारताम् । नास्ति अत्र अट्टणमल्ल- दृष्टान्तः। ॥ ७९ ॥ अशक्तः ।

·घेव
'XokekakakeXXX
अभियारियो । पच्छा सो चिंतेद-मम एए दपलोभेण अल्लियावेंति, पुणो वि ममं परिह विस्संति, जरापरिगओ य अहं
न पुणो सुमहालेगापि पयतेण सफिरसं जुवतं काउं । वाहे 'हियय !-चंचलु जीविउ अधिरु अस्थु तणु सयणु
अगारउ, फरवि धम्मु छपि मोहु परयासह केरउ । जरडाइणिजजरियदेहु अच्छिसि दुहनडियर, झंखंतउ एमालु
जरसिपाहि पडियर ॥१॥ अवि य-लंबमाणवलीचम्मो, झीणदिट्ठी गयस्सुई । गयदंतो कुरूवो य, रुक्खलोम-
पहायी ॥ १ ॥ अमुपादढलही य, साससासाउलाणणो । गलंतमुहलालोट्ठो, चावतो चिट्ठए जरं ॥ २॥ अपिओ
पंधयाणं पि, परिभूओ मुहि वि । भनाए वि अवनाओ, भासतो असुहंकरो ।। ३ ।। किच्छेण गमए कालं, अदृझाण-
मुपागओ। धम्मत्यकामरहिओ, जरालिद्धतणू नरो ॥ ४ ॥ तं जायऽजवि सचेठो ताव पक्ष्यामि' ति संपहारिऊण
पहासपागं राणं अतिए पधाओ।
एवं जरोपनीतम्याहनस्येव न माणं भवति । एवम्' अनन्तरोक्तमर्थ 'विजानीहि' विशेषेणाचबुद्ध्यस्ख, तथा एतभ
पश्यमार्ग जानीहि-जनाः' लोकाः पमत्ता' प्रमादपरा, उभयत्र सूत्रत्वाद् एकवचनम्, किम् ? अर्थप्रक्रमात् नाणं,
'सु' इति वित, 'विहिंसाः विविधहिंसनशीलाः, तथा-'अयताः' तत्तत्पापस्थानेभ्योऽनुपरताः, "गहिति" ति 'ग्रही-
प्यन्ति' स्वीफरिष्यन्ति । किमुक्तं भवति ?-एते प्रमत्तादिविशेषणान्विताः स्वदुश्चेष्टितैर्नरकादिकमेव यातनास्थानं ग्रही-
प्यन्तीति नासि प्राणमिति सूत्रार्थः ॥ १॥ तत्र चाऽसंस्कृतं जीवितं, जरोपनीतस्य च न त्राणम्, अतो 'मा प्रमादी'
इत्यु अर्थस्यापि पुरुषार्थतया सकलैहिकामुष्मिकफलनियन्धनतया च तदुपार्जनं प्रति अप्रमादो विधेय इति केपाश्चित्
लं जीवितं अस्थिरः अधः सनुस्वजनी असारौ, कुरु धर्म त्यकावा मोहं गृहवासस सस्कम् ।
अरदाकिनीनजरितदेहा आसिप्यसे दुखनटितः, विष्ठपन एकाक्ये जरामविकायां पतितः ॥ १॥

·भीउत्तरा- म्पयनरत्रे श्रीनमिच- न्द्रीयचिः चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम् । अर्थामि- लापेण धर्म प्रति मा फाशयः । यत आदुः-धनैदुप्फुलीनाः कुलीनाः क्रियन्ते, धनैरेव पापापुनर्निस्तरन्ते । धनेभ्यो विशिष्टो न लोकेऽस्ति फशि-द्धनान्यर्जयध्यं धनान्यर्जयध्वम् ॥ १ ॥ इति तन्मतमपाकर्तुमाह- जे पावकम्मेहि घणं मणुस्सा, समाययंती अमई गहाय । पहाय ते पासपयदिए णरे, वेराणुपद्धा नरयं उर्वति ॥ २॥ व्याख्या-'ये' फेचन 'पापकर्मभिः' छपियाणिग्यादिभिः अनुष्ठानः 'धनं' द्रव्यं 'मनुष्याः' मनुजाः, तेपामेव प्रायखदर्थोपायमवर्चनाद् इत्यमुक्तम्, 'समाददते' स्वीकुर्वन्ति 'अमति' कुमतिम् उक्तरूपां 'गृहीत्वा सम्प्रधार्य 'प्रहाय' प्रकण हित्वा धनमेव प्रकृतं, 'ते' धनकरसिकाः पाशा इव पाशा:-बन्धनहेतुत्वात् रुयादयः । उक्तञ्च-"वारी गयाण जालं, विमीण हरिणाग वग्गुरा चेव । पासा य सउणयाणं, गराण वंधत्थमित्थीओ ॥ १ ॥ उन्नयमाणा अक्ख- लिय-परफमा पंडिया कई जे य । महिलाहिं अंगुलीए, नमाविनंति ते वि नरा ॥ २ ॥" तेपु पाशेपु “पयट्टिय" त्ति आपत्यात प्रवृत्ताः पाशप्रवृत्ताः 'नराः' पुरुषाः, पुनरुपादानं आदरख्यापनार्थ, 'वैरानुबद्धाः पापेन सततमनुगताः 'नरकं' रमप्रमादिकम् 'उपयान्ति' गच्छन्ति । ते हि द्रव्यमुपायं ख्यादिप्वभिरमन्ते, तदभिरत्या च नरकादिगतिभाज एव भवन्तीति भावः । तस्माद् इहैव बन्ध-वध-मारणहेतुतया परत्र च नरकप्रापकत्वेन तत्त्वतः पुरुपार्थ एव न भवति अर्थ इति तदमिलापेण धम्म प्रति मा प्रमादीः इत्युक्तं भवति । इहैवैहिकामुष्मिकापायदर्शकमुदाहरणम्। तत्र च वृद्धसम्प्रदायः- एगम्मि नगरे एगो चोरो, सो रति विभवसंपन्ने घरेसु सत्तं सणि सुवहुं दबजाय घेत्तुं अपणो परे- | "पारि गजानन नालं, तिमीना हरिणानां वागुरा चैव । पाशाश्च शकुनकाना, नराणां यन्धार्थ स्त्रियः ॥ १॥ उपतमाना अस्पटितपराक्रमाः पण्डिवाः कवयो ये च। महिलाभिरहुल्या, नार्यन्ते तेऽपि नराः॥२॥" प्रमादी, अत्र चौर- दृष्टान्तः। ॥८०॥ Kayok ·गदेसे यूवं सयमेव सणित्ता तस्य दधजायं पक्सिवइ । जहिच्छिर्य सुवनं दाऊण कन्नग विवाहेउं पसूर्य संति उद्दवेत्ता तत्येवागडे पक्सियह 'मा मे भजा चेडरूवाणि य परूढपणयाणि होऊण रयणाणि परस्स पगासिरसंति । एवं कालो पद । अन्नया तेणेगा कन्नगा विवाहिया अईव रूविणी । सा पसूया संती तेण न मारिया । दारगो य से अट्ठव- रिसो जाओ । तेण चिंतियं-अइचिरं धारिया, एयं पुर्व उद्दवेउं पच्छा दारयं उद्दविस्सामि । तेण सा उद्दवेउं अगडे पकिसत्ता । वेण य दारगेण गिहाओ निग्गच्छिऊण धाहा कया। लोगो मिलिओ । तेण भन्नइ-एएण मम माया मारिय त्ति । रायपुरिसेहिं सुयं । तेहिं गहिओ। दिट्टो कूवो दवभरिओ, अहियाणि सुवाणि । सो बंधेऊण रायसमें समुवणीओ जायणापगारेहिं । सच्चं दवं दवावेऊण कुमारेण मारिओ ॥ पवमन्येऽपि 'धनं प्रधानमिति तदर्थ प्रवर्त्तमानाः तदपहायैव अनर्थावाप्तितो नरकमुपयान्तीति सूत्रार्थः ।। २॥ इदानीं कर्मणोऽवन्भ्यताम् अभिधत् प्रकृतमेवार्थ द्रढयितुमाह--- तेणे जहा संधिमुहे गहीप, सकम्मुणा किचइ पावकारी। एवं पया पेच इहं च लोए, कडाण कम्माण न मोक्खु अधि ॥ ३॥ व्याख्या-सेना' चोरः 'यति दृष्टान्तोपन्यासे, 'संधिमुख क्षत्रद्वारे 'गृहीत:' आत्तः 'स्वकर्मणा' आत्मीया- नुष्ठानेन 'कृत्यते' छिद्यते 'पापकारी' पापकर्ता । कथं पुनरसौ कृत्यते ? इति अत्र सम्प्रदाय:- पगम्मि नगरे एगो चोरो। तेण अभेजओ घरगस्स फलगचियरस पागारकविसीसगसंठियं खचं खयं । खत्ताणि य अणेगागाराणि-कलसागिई गंदावत्तसंठियं पउमागिई पुरिसागिई च । सो य तं कविसीसयसंठियं खणंतो घर- सामिएण चेइओ । तओ तेण अद्धपविट्ठो पापसु गहिओ 'मा पविठ्ठो संतो पहरणेण पहरिस्सई ति । पच्छा चोरेण ·श्रीउपरा- ध्यपनले श्रीनेमिच- न्द्रीयचिः चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम् । ॥८१॥ अर्थाभि- लापेण धर्म प्रति मा वि याहिरत्येण हत्ये गहिओ । सो तेहिं दोहिं वि बलवंतेहि उभयहा कडिजमाणो सयंकियपागारकविसीसंगेहिं पालिनमाणो अत्ताणो विलवई ।। 'एयम्' अमुनेव उदाहरणदर्शितन्यायेन 'प्रजाः' प्राणिनः कृत्यन्ते इति सम्बन्धः । प्रेत्य' परलोके 'इह च इहलोके । फिगिति प्रेस इत्युच्यते ? यायतेहैव कृतमिहयापगतम्, अत आह-यतः कृतानां कर्मणां न मोक्षोऽस्ति । उक्तश्च-- "यदिह क्रियते कर्म, तत् परोपमुज्यते । मूलसिक्तेषु वृक्षेपु, फलं शासासु जायते ॥ १ ॥" एवं मत्वा पापकर्म न विधेयम् । यदुक्तम्-"धम्माहम्मह फलु पेच्छंतह, जम्मणमरणवाहिजरतंतह । भवियह सइ संसारि सरंतह, केम मुहत्थी पाउ परंतह ॥ १॥" आस्तां पापकर्म तदभिलापोऽपि न कार्यः, तस्यापि अनर्थहेतुत्वात् । तथा च वृद्धा:- एगम्मि नगरे एगेण चोरेण रतिं दुरारोहे पासाए आरोढुं सत्तं खयं, सुबहुयं दबजायं नीणियं । पहायाए रयणीए पहायसमालबसुद्धवासो तत्य गओ को किं भासइ ? त्ति जाणणत्यं 'जइ तावऽज लोगो में न याणिस्सई ता पुणो वि पुपढिईग चोरिस्सामि' चि संपहारिऊण तम्मि य सत्तट्ठाणे गओ। तत्य लोगो बहू मिलिओ संलवइ-कहं दुरारोहे पामार आरोढुं विमग्गेण सत्तं सयं ?, कहं च खुडलएणं सत्तदुवारेणं पविट्ठो पुणो दधेण सह निग्गओ ? ति । सो मुणेउं हरिसिओ चिंतेह-'सचमेयं, किह एएण निग्गओ त्ति अप्पणो उयरं च कर्डि च पलोएउं सत्तमुह पलोड । सो य रायनिउत्तेहिं पुरिसेहिं कुसलेहिं जाणिओ, राइणो उवणीओ, सासिंओ यं । एवं पापकर्मणामभिलपणमपि सदोपम् इति न विधीत इति सूनार्थः ॥३॥ इह च कृतानां कर्मणामवन्ध्यत्वमुक्तम् , तरच कदाचित् स्वजनत एव तन्मुक्तिर्भवति, अमुक्ती वा विभज्यैवामी धनादिव भोत्यन्त इति कश्चित् मन्येत अत आह- ! "धर्माधर्मयोः फलं प्रेक्षमाणस्य जम्ममरणव्याधिजरातनस्य । भव्यस्य सदा संसारे सरतः, कथं मुसार्थी पापं कुर्यात् ? ॥ ३ ॥" प्रमादी, अत्र चौर- दृष्टान्तः। ॥८१॥ REX ·संसारमावन्न परस्स अट्ठा, साहारणं जंच करेइ कम्म । कम्मरस ते तस्स उ वेयकाले, ण बंधवा बंधयं उर्वति ॥४॥ व्याख्या-संसरणं संसार:-तेषु तेषु उच्चावचेषु कुलेषु पर्यटनं तम् 'आपन्नः प्राप्तः 'परस्य' आत्मव्यतिरिक्तस्य पुनकलनादेः 'अर्थात्' इति अर्थ-प्रयोजनमाश्रित्य, "साहारणं जंच"त्ति चस्य वाशब्दार्थत्वाद् भिन्नकमत्वाच साधारणं या यद् 'आत्मनोऽन्येषां चैतद् भविष्यति' इति अभिसन्धिपूर्वकं 'करोति' निर्वर्त्तयति भवान् 'कर्म' कृष्याद्यनुष्ठानम् । 'कर्मणः तस्यैव कृष्यादेः 'ते' तव कर्मकर्तुः 'तस्यापि परार्थस्य साधारणस्य वा, तुशब्दोऽपिशब्दार्थः, आस्तामन्यनिमित्तस्य इत्यभिप्रायः, 'घेदकाले' विपाककाले 'न' नैव 'धान्धवाः' स्वजनाः यदर्थं कर्म कृतवान् ते 'वान्धवता' बन्धुतां तद्विभज- नापनयनादिना "उविति" ति उपयान्ति ॥ उक्तञ्च-"बंधवा सुहिणो सबे, पी-माई पुत्त-भारिया । पेयवणाओ नियत्तंति, दाऊण सलिलंजलि ।। १ ।। अभुक्खंति य तं गेहं, पियम्मि वि मए जणे । हिट्ठा तेणऽजियं दवं, तहेव विलसति य ॥ २ ॥ अत्योवजणहेउहि, पावकम्मेहि पेरिओ । एकओ चेव सो जाइ, दुग्गई दुहभायणं ॥ ३ ॥" यतश्चैवम् अतस्त- दुपरि प्रेमादिपरिहारतो धर्म एवावहितेन भाव्यम् । तथाविधाऽऽभीरीवञ्चकवणिग्वत् । तथा च वृद्धाः- एगम्मि नयरे एगो वाणियगो अंतरावणे ववहरई । एगा आमीरी उजुगा दो रूवगे घेत्तूण कप्पासनिमित्तमुवट्ठिया । फप्पासो य तया समहग्यो य वट्टइ । तेण वाणियगेण एगरस रूवगस्स दो वारे तोलेउं कप्पासो दिन्नो । सो जाणइ दोपह . "पान्धवाः मुहदः सर्वे, पितृमातृपुनमायोः । प्रेतवनाद् निवर्तन्ते, दवा सलिलाञ्जलिम् ॥ १॥ श्रभ्युक्षन्ति च तद् गृहं, प्रियेऽपि मृते जने। हृष्टास्तेनार्जितं नम्ब, तथैर विलसन्ति च ॥ २ ॥ अर्थोपार्जनहेतुमिः, पापकर्मभिः प्रेरितः । एककश्चैव स याति, दुर्गति दुःखमाजनाम् ॥३॥"

·भ्यानसूत्रे
भीनैमिष-
न्द्रीयत्तिः
चतुर्थ
असस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
।।८२॥
वि रूवगाण दिन्नो' त्ति सा पोट्टलयं बंधेउं गया। पच्छा सो वाणियगो चिंतेइ-एस रूवगो मुद्दा लद्धो, तओ अहं एवं
उवमुंजामि । तेण तस्स रूवगस्स समियं धयं गुलो य किणिउं घरे विसजियं । भजा संलत्ता-घयपुन्ने करेजासि त्ति ।
ताए कया घयपुन्ना । एत्यंतरे असुगो जामाउगो से सवयंसगो आगओ।सोते य घयपूरे भुंजिउ गओ। वाणियगो पहाओ
भोयणत्यमुवगओ । ताए साभावियं भवं परिवेसियं । तेण भन्नइ-किं न कया घयपूरया ? । ताए भन्नइ-कया, परं
जामाउगेण सवयंसेण सइया । सो चिंतेइ-पेच्छ, जारिसं कयं मया, सा वराई आभीरी पंचेउं परनिमित्तं अप्पा अपु.
नेण संजोइओ । सो य सचिंतो सरीरचिंताए निग्गओ। गिम्हो, य तया वट्टइ । सो य मज्झण्हवेलाए कयसरीरचिंतो
एगस्स रक्खस्स हेहा वीसमइ । साहू य तेणोगासेण भिक्खनिमित्वं जाइ । तेण सो भन्नइ-भयवं! एत्य रुक्खच्छा-
याए वीसमह मया समाणं ति। साहुणा भणियं-तुरियं मए निययकजेण गंतवं । वणिएण भणियं-किं भयवं! को
वि परकज्जेणावि गच्छइ ? । साहुणा भणियं-जहा तुमं चिय भन्जाइनिमित्तं किलिस्ससि । स मर्मणीव स्पृष्टः तेणेव
एफवयणेण संबुद्धो भणइ–भयवं ! तुन्भे कत्थ अच्छह ? । तेण भनइ-उजाणे । तओ तं साई कयपजत्तियं नाऊण
तस्स सगासं गओ । धम्म सोउं भणइ-पचयामि जाव सयणं आपुच्छामि । गओ निययं घरं । बंधवे भन्नं च भणइ-
जहा आवणे ववरंतस्स तुच्छो लाभगो ता दिसावाणिजं करेमि, दो य सत्थवाहा, तत्थेगो मुल्लभंडं दाऊण सुहेण इट्ठ-
पुरं पावेइ, तत्थ य विढत्तं न किंचि गिण्हइ, वीओ न किंचि भंडमुल्लं देइ पुवविढत्तं च लुपेइ, तं कयरेण सत्येण
सह वञ्चामि ? । सयणेण भणियं-पढमएण सह वञ्चसु । तेहिं सो समणुन्नाओ वंधुसंगओ गओ उजाणं । तेहि भन्नइ-
कयरो सत्यवाहो ? । तेण भन्नइ-नणु परलोगसत्यवाहो एस साहू असोगच्छायाए उवविहो नियएणं भंडेणं ववह-
रावेइ, एएण सह निवाणपट्टणं जामि चि। एवं सो पचाओ ।।
परार्थकृतं
कर्म आ-
त्मनैव
भोक्तण्यम्,
अत्रामीरी-
वञ्चकवाणि:
ग्दृष्टान्तः।
-
॥८२॥

·XX यथा पायं पणिक् खजनवतत्त्वमालोचयन प्रवज्यां प्रत्याद्रितः तथान्यैरपि विवकिभिर्यतितव्यम् । तथा च वाचक:- "रोगाघ्रातो दुःसा-ऽदितस्तथा स्वजनपरिपृतोऽतीय । कणति करुणं सवाष्प, रुजं निहन्तुं न शक्तोऽसौ॥ १॥ माता भ्राता भगिनी, भार्या पुनास्तथा च मित्राणि । प्रन्ति ते यदि रुज, खजनवलं किं वृथा वहसि ॥२॥ रोगहरणेऽप्यशक्ताः, प्रत्युत धर्मस्य से तु विनकराः । मरणाच न रक्षन्ति, स्वजनपराभ्यां फिमभ्यधिकम् । ।। ३ ।। तस्मात् स्वजनस्यार्थे, यदिहाकाय फरोपि निर्लज!। भोक्तव्यं तस्य फलं, परलोकगतेन ते मूढ! ॥ ४ ॥ तस्मात् स्वजनस्योपरि, सगं परिहाय निर्वतो भूत्वा । धर्म कुरुष्व यत्ना-यत् परलोकख पथ्यदनम् ॥ ५॥" इति सूत्रार्थः ॥ ४॥ इत्थं तावत् स्वकृतकर्मभ्यः वजनान्न मुक्तिः इत्युक्तम् । अधुना तु द्रव्यमेव तन्मुक्तये भविष्यतीति कस्यचिदाशयः स्याद् अत आह- वित्तेण ताणं न लभे पमत्तो, इमम्मि लोए अदुवा परत्था । दीवप्पणढे व अणंतमोहे, याउयं ददुमदमेव ॥५॥ व्याख्या-चित्तेन' द्रविणेन 'प्राण' स्वकृतकर्मणो रक्षणं, 'न लभते' न प्राप्नोति । कीदृक् ? 'प्रमत्तः' मधादिप्रमाद- पशंगतः। फ? इत्याह--"इमम्मि" त्ति अस्मिन् अनुभूयमानत्या प्रत्यक्ष एव 'लोके' जन्मनि "अदुवै"ति अथवा 'परत्रे' ति परभवे । कथं पुनरिहापि जन्मनि न त्राणाय ?, अत्रोच्यते वृद्धसम्प्रदाय:- एगो किल राया इंदमहाईण कम्हि ऊसवे अंतेउरे निग्गच्छंते घोसणं घोसावेइ-जहा सवे पुरिसा जयराओ निगच्छंतु । तत्य पुरोहियपुत्तो रायवसहो वेसायरमणुपविट्ठो घोसिए वि न निगराओ । सो रायपुरिसेहिं गहिओ। तेण वल्लमेण न तेसिं किंचि दाऊण अप्पा विमोइओ। दप्पायमाणो विवयंतो रायसगासमुवणीओ राइणा वि वज्झो आणचो । पच्छा पुरोहिओ उवडिओ भणइ सबस्स पि य देमि, मा मारिजउ । तो वि न मुफो । सूलाए भिन्नो ।

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
चतुर्थे
असंस्कृता-
ख्यमध्यय.
नम्।
॥८३॥
प्रमादव
गावस्य ध.
नादिकं न
एवमन्येऽपि न वित्तेन त्राणमिहेव तापदामुवन्ति, आस्तामन्यजन्मनि । तन्मूर्छावतः पुनस्तस्याऽधिकतरं दोपमाह-
"दीवे"त्ति वृत्तार्धम् । प्राकृतत्वात् 'प्रणष्टदीप इव' विगतप्रकाशदीप इव इति दृष्टान्तः । अत्र सम्प्रदाय:-
जहा केई धाउवाइया सदीवगा अग्गि इंधणं च गहाय विलमणुपविठ्ठा । तेसिं पमाएण दीवो अग्गी वि विज्झाओ।
तओ विज्झायदीवग्गिया गुहातममोहिया इओ तओ सबओ परिभमंति । परिभमंता ये अप्पडियारमहाविसेहि
सप्पेहिं डका, दुरुत्तरे अहेठाणे पडिया, तत्थेव निहणमुवगया ।।
• एवं अनन्तः-अपर्यवसितः तद्भव एव प्रायस्तस्याऽनपगमात् मोहः-अज्ञानमोहनीयरूपोऽस्य इति अनन्तमोहः, किम् ?
इत्याह-निश्चित आय:-लाभः, न्यायः-मुक्तिरित्यर्थः, स प्रयोजनमस्य इति नैयायिकः तं सम्यग्दर्शनादिकं मुक्तिमार्ग-
मिति गम्यते, “दुहुँ" ति अन्तर्भूतापिशब्दार्थत्वात् 'दृष्ट्वाऽपि' उपलभ्यापि "अदङमेव" त्ति प्राकृतत्वाद् अद्रष्टैव भवतीति ।
इदमाकूतम् -- यथैव गुहान्तर्गतः प्रमादात् प्रणष्टदीपः प्रथममुपलब्धवस्तुतत्त्वोऽपि दीपाभावेन तदद्रष्टैव जायते, तथा
अयमपि जन्तुः कथश्चित् कर्मक्षयोपशमादेः मुक्तिमार्ग भावप्रकाशदीपात् श्रुतज्ञानात्मकाद् दृष्ट्वाऽपि वित्तादिव्यासक्तितः
तदापरणोदयाद् अद्रष्टव भवति, मोहादिहेतुत्वाद् वित्तादीनाम् । यदुक्तम्-"मोहाययणं मयका-मवद्धणो जणियचित्त-
संतावो। आरम्भकलहहेऊ, दुक्खाण परिग्गहो मूलं ।। १॥" तथा च-न केवलं स्वतत्राणाय वित्वं न भवति, किंतु कथ-
श्चित् वाणहेतुं सम्यग्दर्शनादिकमवाप्तमुपहन्तीति सूत्रार्थः ॥ ५॥ एवं धनादिकं न त्राणाय इत्युपदर्य यत्कृयं तदाह-
सुत्तेसु आवी पडिवुद्धजीवी, ण वीससे पंडिय आसुपन्ने ।
घोरा मुहुत्ता अवलं सरीरं, भारंडपक्खी व चरऽप्पमत्तो ॥६॥
१ मोहायतनं मदकामवद्धंनो जनितचित्तसन्तापः । भारम्भकरहहेतुर्दुःखानां परिग्रहो मूलम् ॥ ३॥"
त्राणाय।
॥८३॥

·'व्याख्या-'सुप्तेषु' द्रव्यतः शयानेषु, भावतस्तु धर्म प्रति अजामत्सु, 'चः' पादपूरणे, 'अपिः' सम्भावने, ततो- ऽयमर्थ:---मुप्तेष्वपि आस्तां जामत्सु प्रतियुद्धः-द्विधाऽपि प्रतिवोधवान् जीवत्येवंशीलः प्रतिबुद्धजीवी, कोऽभिप्रायः ?- द्विधा प्रमुप्तेप्वप्यविवे विपु' न गतानुगतिक्तया म्वपिति प्रतिबुद्ध एव यावज्जीवमास्ते । तत्र द्रव्यनिद्राप्रतिपेथे अगड- दत्त उदाहरणम् । तत्र च वृद्धवादः- अत्थि जए मुपसिद्धं, संखउरं पुरवरं गुणसमिद्धं । तम्मि य राया जणजणि-यतोसओ सुंदरो नाम ॥ १ ॥ तस्स कुलरूपसरसी, समग्गजणजणियलोयणाणंदा । अंतेउरस्स पढमा, सुलसा णामेण परभजा ॥ २ ॥ तीए कुच्छि- पसूओ, पुत्तो नामेण अगडदत्तो त्ति । अणुदियह सो पवरं, पढतो जोवणं पत्तो ॥ ३ ॥ सो य केरिसो ?-- धम्मत्यदयारहिओ, गुरुविणयविवजिओ अलियवाई । पररमणिरमणकामो, निस्संको माणसोडीरो ॥ ४ ॥ मज पिएइ जूयं, रमेइ पिसियं महुं च भक्खेइ । नडपेडयवेसावि-दपरिगओ भमइ पुरनज्झे ॥ ५ ॥ अन्नम्मि दिणे रनो, पुरवरलोएण वइयरो सिहो । जह कुमरेण नराहिव ।, नयरे असमंजसं विहियं ।। ६ ॥ सुणिऊण पउरवयणं, राया गुरुकोवजायरत्तच्छो । फुडभिउडिभासुरसिरो, एयं भणिउं समाढत्तो ॥ ७ ॥ रे! रे ! भणह कुमारं, सिग्धं चिय वजिऊण मह विसयं । अन्नत्य कुणसु गमण, मा भणसु य ज न कहियं ति ॥८॥ नाऊण वइयरं सो, कुमरो चइऊण नियपुरं रम्मं । खग्गसहाओ चलिओ, गुरुमाणपवडियामरिसो ॥ ९॥ लंधित्ता गिरि-सरि-का-णणाई पुर-गोह-गामवंदाई। नियनयराओ दूरे, पत्तो वाणारसिं नयरिं ॥ १० ॥ तियचच्चरमाईसुं, असहाओ भमइ नय- रिमझम्मि । चित्ते अमरिसजुत्तो, करि घ जूहाउ परिभट्ठो ॥ ११॥ हिंडंतेणं च तया, पुरीए मग्गेसु रायतणएणं । बहुतरुणनरसमेओ, एको कलजाणओ दिवो ॥ १२ ॥ सो य केरिसो?-सत्थत्यकलाकुसलो, दिउसो भावन्नुओं सुगं-

·उत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
थीनेमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
॥८४॥
भीगे । निरओ परोक्यारे, किवालुओ रूवगुणनिलओ ॥ १३ ॥ नामेण पवेणचंडो, चंडो वाईणन्न उण सीसाणं ।
संदण-गय-हयसिक्खं, साहितो निवसुयाण तहिं ॥ १४ ॥ तस्स समीवम्मि गओ, चरणंजुयं पणमिउं समासीणो ।
कत्तो सि तुमं सुंदर ! ?, अह भणिओ पवणचंडेणं ॥ १५ ॥ एगंते गर्तेणं, संखउराओ जहा विणिक्खंतो । कहिओ
तह वुत्तंतो, कुमरेणं पवणचंडस्स ।। १६ ।। चंडेण तओ भणिओ, अच्छसु एत्थं कलाउ सिक्खंतो । परमत्तणो य
गुज्झं, कस्स वि मा सुयणु ! पयडेसु ॥ १७॥ उठेउं उज्झाओ, पत्तो गेहम्मि रायसुयंसहिओ । साहेइ महिलियाए, एसो
मह भाउयसुओ चि ॥ १८ ॥ हविऊणं कुमरवरं, दाऊणं पवरपत्थमाभरणं । तो भोयणावसाणे, भणियमिणं पवणचं.
डेण ॥ १९॥ भवण धणं परिवारो, संदणतुरयाई संतियं मन्झ । सचं तुझायत्तं, विलससु हियइच्छियं कुमर! ॥२०॥
एवं सो किल संतु-ट्ठमाणसो मुक्कूरववसाओ । चिट्ठइ तस्सेव घरे, सबाओ कलाओ सिक्संतो ॥ २१ ॥ गुरुयणगु-
रुविणयपव-नमाणसो सयलजणमणाणदो । वावत्तरि कलाओ, गिण्हइ थोवेण कालेण ।। २२ ।। एवं सो कुमरवरो,
नायफलो परिसमं कुणेमाणो । भवणुजाणे चिट्ठइ, अणुदियहं तप्परो धणियं ॥ २३ ॥ उन्नाणस्स समीवे, पहाणसे-
हिस्स संतियं भवणं । वायायणरमणीय, उत्तुंगमईववित्थिन्नं ॥ २४ ॥ तत्थऽथि सेहिधूया, मणोहरा मयणमंजरी
णाम । सा घरसिरमारूढा, अणुदियहं पेच्छए कुमरं ॥ २५ ॥ अह तम्मि साणुराया, अणवरयपलोयणं कुणेमाणी ।
विक्सिवइ कुसुमफलप-त्तलेहुए कि पि चिंतंती ॥ २६ ॥ हिययत्थं पि हु वालं, फुमरो न निरिक्खए कलारसिओ।
आसंकाए गुरूणं, विजाएर गहणलोभेणं ॥ २७ ॥ अन्नदिणम्मि तीए, वम्महगुरुपसरविहुरियमणाए । गहणे कलाण
सत्तो, पहओ हु असोगगुच्छेणं ॥ २८ ॥ कुमरेण तम्मि दियहे. सा वाला पलोइया य सविसेसं । कंकेल्लिपल्लवंतरि-
यतणुलया संभमुभंता ॥ २९॥ चिंतियं च--किं एसा अमरविलासिणी उ? अह होज नागकन्ना वा ? । कमल ध किन्नु
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् !
द्रव्यमुप्तेषु
प्रतियुद्धजी-
वि-अगड-
दत्तदृष्टा-
न्तः।
-
॥ ८४॥

·एसा, सरस्सई किन्नु पथक्खा ॥ ३० ॥ अहवा, पुच्छामि, इम, कज्जेणं केण चिहुई एत्थी । इय चिंतिझण हियए, पुमरो पयर्ड इमं भणई ।। ३१ ।। का सि तुम वरवालो! १, इसि पयडेसि कीस अप्पाणं ?, विजागहणासतं, कीस ममं सुयणु ! सोभेसि ? ॥ ३२॥ मुणिउँ कुमारवयणं, वियसियविहीए वियसियमुहीए । पयडतदंतकिरणा-ऽऽवलीए तीए इमं भणियं ॥३३ ।। नयरपहाणरस अहं, धूया सैहिस्स बंधुदत्तस्स । णामेण मयणमंजरी, इहै चेव विवाहिया गयरे ।। ३४ ॥ जदिवसरभो दिठो, सुंदर! नं कुसुमचावसारिच्छो । तद्दियहाओ मझं, असुहतरू पड्डियो हियए ॥ ३५ ॥ निदा वि हु नहा लो यणाण देहम्मि वडिओ दाहो । असणं पि नेय रुघइ, गुरुवियणा उत्तमंगम्मि ।। ३६ ॥ यतः--ताप थिय होइ सुई, जाव न कीरइ पिओ जणो को वि । पियसंगो जेण फओ, दुक्खाण समप्पिओ अप्पा ॥ ३७॥ पेरिनंतो पि पुरा, कएहि कम्मेहि केहि वि वराओ । सुहमिच्छतो दुल्लह-जणाणुराए जणो पउइ ।। ३ ॥ ता जइ मए समाणं, सगं ण य कुणसि तरुणिमणहरण ! । होही तुह तियवज्झा, फुडं जओ णत्थि मे जीय ॥ ३९ ॥ ॥ ३९ ॥ सो निसुणिऊण वयणं, तीए वालाए चिंतए हियए । मरइ फुडं चिय एसा, मयणमहाजलणदढुंगा ॥ ४० ॥ निसुणिजइ पयडमिणं, भारह-रामायणेसु सत्येसु । जह दस कामावत्था, होति फुडं कामुयजणाणं ॥४१॥ अवि य- रढमा जणेश चिंतं, पीयाए ‘महइ संगमसुह ति । दीहुण्हा नीसासा, हवति तइयाए वत्थाए ॥ ४२ ॥ जरयं तणइ यउत्थी, पंचमवत्थाए डज्झए अंगं । न य भोयणं च रुचइ, छहावत्थाए कामिस्स ।। ४३ ॥ सत्तमियाए मुच्छा, नहमवत्थाए होइ उम्माओ । पारणाण य सदेहो, नवमावत्थाए पत्तस्स ॥ ४४ ॥ दसमावस्थाए गओ, कामी तीवेण मुगए नूगं । ता एसा मह विरहे, पाणाण वि संसयं काही ॥ ४५ ॥ परिभाविऊ हियए, रायकुमारेण भाव- असलेणं । भणिया सिणेहसारं, सा वाला महुरवयणेग ॥ ४६ ॥ सुंदरि ! सुंदररन्नों, सुंदरनरियस विउलकि- . F-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
॥८५
त्तिस्स । नामेण अगडदत्तं, पढमसुयं मं वियाणाहि ॥ ४७ ॥ कलयायरियसमीव, कलगहणत्थं समागओ एत्य ।
पवसिस्सं जम्मि दिणे, तए वि घेत्तुं गमिस्सामि ॥४८॥ कह कहवि सा मयच्छी, वम्महसेरपसरसल्लियसरीरा । एमा-
इवहुपयार, भगिऊण कया समासस्था ॥ ४९ ॥ सो रायसुओ तत्तो, 'तीए गुणरूपरंजियमणो हु। नियनिलए संपत्तो,
चिंततो संगमोवायं ।। ५० ।। अन्नम्मि दिणे सो राय-नंदणो वीहियाए मग्गेणं । तुरयारूढो पञ्चइ, ता णयरे कलयलो
जाओ ।। ५१ ॥ अपि य-किं चलिउ छ समुद्दो ?, किं वा जलिओ हुयासणो घोरो ? । किं पत्तं रिउसेन्नं ?,,सडि-
दंडो निवडिओ किं वा ? ॥ ५२ ।। एत्थंतरम्मि सहसा, दिट्ठो कुमरेण विम्हियमणेण । मयवारणो उमत्तो, णिवाडि-
यालाणवरखंभो ॥ ५३॥ मिटण वि परिचत्तो, मारितो सुंडगोयरं पत्तो । सवडंमुई वलंतो, कालो व अकारणे कुद्धो
।। ५४ ॥ तुट्टपयवंधरज्जू, संचुन्नियभवणहट्टदेवउलो । खणमेत्तेण पयंडो, सो पत्तो कुमरपुरउ ति ॥ ५५ ॥ तं तारि-
सरूवघरं, कुमरं दवण नायरजणेहिं । गहिरसरेणं भणियं, ओसर ओसर करिपहाओ ॥ ५६ ॥ कुमरेण वि णियतुरयं,
परिचइऊणं सुदक्सगइगमणं । हकारिओ गइंदो, इंदगइंदस्स सारिच्छो ।। ५७ ।। सुणि कुमारसद, दंती पज्झरियम-
यजलपवाहो । तुरियं पहाविओ सो, कुद्धो कालो ध कुमरस्स ॥ ५८ ॥ कुमरेण य पाउरणं, संविल्लेऊण हि-
चित्तेणं । धावंतवारणस्सा, सुंडापुरओ उ पक्खित्तं ॥ ५९ ॥ कोवेण धमधमतो, दंतच्छोहे य देइ सो तम्मि । कुमरो
वि पिहिमाए, पहणइ दढमुट्टिपहरेणं ॥ ६० ॥ ता उद्धावइ धावइ, वलइ खलइ परिणओ तहा होइ । परिभमइ
चकभमणं, रोसेणं धमधमतो सो ॥ ६१ ।। अइव महंत वेलं, खेसायेऊण तं गयं पपरं। निययवसे काऊणं,
आरूढो ताव खंधम्मि ॥ ३२ ॥ अह तं गइंदखेई, मणोहरं सयलनयरलोयस्स । अंतेतरसरिसेणं, पलोइयं नरव-
रिदेणं ।। ६३ ॥ दद्दु कुमरं गयखंघ-संठियं,सुरवरं व सो राया । मुच्छइ नियभिचयणं, को एसो गुणणिही वालो ?
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
द्रव्यसुसेषु
प्रतिबुद्ध-
जीवि-
अगडदत्त-
दृष्टान्तः।
-
॥८५॥

·॥ ६४ ॥ एर्ण हिमयरो, सोमत्तणएण तह य णिसिणाहो । सधकलागमकुसलो, घाई सूरो सुरूवो य ॥ ६५ ॥ एफेण तओ भणिय, कलयायरियस्स मंदिरे एसो । कलपरिसमं कुणतो, दिह्रो मे तत्य नरनाह !॥ ६६ ॥ तो सो फळयापरिओ, गरवणा पुच्छिओ हरिसिएणं । को एसो वरपुरिसो, गयवरसिक्खाए अइकुसलो ? ॥ ६७ ॥ अभयं परिमग्गेई, कलयायरिएण कुमखुर्ततो । सविसेसं परिकहिओ, नरवइणों बहुजणजुयस्स ॥ ६८ ॥ तं सुणिऊणं राया, नियहियए गरयतोसमावन्नो । संपेसइ पडिहार, कुमरं आगेह मम पासं ।। ६९ ॥ गयसंधपरिट्टियओ, अह सो मणिओ य दारवालेणं । हफारइ नरनाहो, आगच्छसु कुमर! रायउलं ।। ७० ॥ रायाएसेण तओ, हथिक्खंभम्मि आगलेऊणं । कुमरो ससंकहियओ, पत्तो णरणाहपासम्मि ।। ७१ ॥ जाणूकरचमंगे, महीए विनिहित्तु गरुअविणएणं । जाव न कुगइ पणाम, अवगूढो ताव सो रना ॥ ७२ ॥ तंवोलासणसम्मा-णदाणपूयाए पूइओ अहियं । कुमरो पसन्न- हियओ, उवविद्वो रायपासम्मि ।। ७३ ।। तो चिंतियं राइणा-उत्तमपुरिसो एसो । जओ-विणओ मूलं पुरिसत्त- णरस मूलं सिरीप ववसाओ । धम्मो सुहाण मूलं, दुप्पो मूलं विणासरस ॥ ७४ ॥ अन्नं च--को चित्तेइ मऊरं ?, गई च को फुगइ रायहंसाणं ? । को कुवलयाण गंधं ?, विणयं च कुलप्पसूयाणं ? ॥ ७५ ॥ अवि य-साली भरेण | तोए-ण जलहरा फलभरेण तरसिहरा । विणएण य सप्पुरिसा, नमति न हु कस्स वि भएण ॥ ७६ ॥ तो विणयरंजि- एणं, कुसलपउत्ती उ पुच्छिो कुमरो। रन्ना कलपण गहणं, सविसेसं तह य पुढे ति ॥ ७७ ॥ नियगुणगहणं पयडेइ गेय लजाए जाप सो ताप । उज्झाएणं भणियं, पहु ! निउणो एस सत्य ॥ ७८ ॥ परं महाराय !-नियगरुयपया- वपसं-सपेण उन्नतिजे महासत्ता'। इयरा पुण अलियपसं-सणे वि अंगे न मायंति ॥७९॥ एवं च तस्स रन्नो, कुमार- महिमकरः-सूर्य इति । ।

·भीउचरा- प्पयनरत धीनमिच- न्द्रीयतिः चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम्। परियम्मि वित्तचित्तस्स । ता सयलो पुरलोओ, समागओ रायपासम्मि ॥ ८० ॥ वररयणअंबराई, सुयंधकुसुमाई फलसणाहाई । मुफाई रायपुरओ, पउरेणं परिहवगएणं ॥ ८१ ॥ तं पुरजणकोसलं, नरवइणा अप्पियं कुमारस्स । अह ते कयपणियाया, विन्नत्तिं काउमारद्धा ॥ ८२ ॥ तंजहा–देव ! इमं तुह णयरं, कुवेरपुरिविवअहियधणनिवहं । कइपयदिणाण मो, रोरस व मंदिरं जायं ॥ ८३॥ केणावि तकरेणं, दुटेणं सत्तचारणिउणेणं । मुटुं नरवर ! नयरं, गहि रक्सेमु किं यद्गुणा ? ॥ ८४ ॥ कडुयश्यणेहि भणिओ, रन्ना आरक्खिओ पुरवरस्स । रे! रे! पेच्छंतस्स वि, मुटुं सघं पि तुह नपरं ।। ८५ ॥ अह विनत्तं तेणं, देव! अणेगाणि अम्ह दियहाणि । जोयंताणं चोरं, तह वि फत्थइ ण सो दिह्रो ।। ८६ ।। एत्यंतरम्मि राया, विनत्तो अगडदत्तकुमरेणं । पहु! देहि ममाएसं, लहेमि पुर- तपर सिग्पं ॥८७॥ माझे सत्तदिणाणं, पुरचोरं नो लहामि जइ नाह !। तो जलियजलणजाला-ऽऽवलीसु जालेमि निय- देहं ॥ ८८ ॥ एवं कुमारवयणं, नरवइणा निसुणिऊण सपइन्नं । अणुमन्निऊण भणिओ, सिज्झेउ समीहियं तुज्झ ॥ ८९ ॥ अह सो गहियपइन्नो, रायाणं पणमिउं अणुधिग्गो । परिभमइ नयरिमझे, जोयंतो तकरनियासे ।। ९० ॥ अवि य-पेसाण मंदिरेसुं, पाणागारेसु जूयठाणेसु । उल्टूरियाऽऽवणेसु य, उजाणनिवाणसालासु ॥ ९१ ॥ मढसुन्न- देउलेमुं, चशर-चरहट्ट हट्ट-सालासु । तकरगमं नियंतो, हिंडइ एकल्लओ कुमरो ॥ ९२ ॥ ताजा छहो दियहो, वोलीणो नेय तपरो दिहो । मत्तमदिणम्मि कुमरो, गहिओ चिंताए सविसेसं ॥९३॥ किं वच्चामि विदेसं ?, किं वा तायरस अंतियं जामि । हरिऊण तं मयन्छि, किं वा रनम्मि गच्छामि ॥९४॥ किंतु न जुत्तं एयं, निम्मलकुलसंभवाण पुरिसाणं । जं फिर नियजीहार, पडियनं अन्नहा होइ ॥ ९५ ॥ जेग-छिजा सीसं अह होउ वंधणं चयउ सबहा लच्छी । पडि- निपानशाला-पशुओं को पानी पीलाने का स्थान । द्रव्यसुप्तेषु प्रतिबुद्ध- जीवि- अगडदत्त- दृष्टान्तः। ॥८६॥ KOKA ·यमपातणे मुपुरिसाण जं होइ तं होउ ।।४६ ॥ नेयं महधयं खलु, नरहिमुद्दाए जं समुवहणं । पडिवनपालणं चिय, महवयं पीरपुरिसाणं ॥ ९७ ॥ एवं च वहुवियप्पे, निययमणे भाविजण सो कुमरो । अवरोहयवेलाए, पुरस्स पाहिम्मि संपत्तो ।। ९८ ॥ एगस्स पयरकिसलयसमूहगुविलस्स सीयछायस्स । उत्तुंगवियडसाहा-ऽऽउलरस सहयारर- पसरस १९९॥ उपविहो चिहद हिहयम्मि चिंताभरेण सुढियंगो । जोयंतो दिसिचकं, विजाभट्टरे व खयरिंदो ॥१०॥ एत्यंतरम्मि एगो, सहसा परिवायगो समणुपत्तो । कयधाउवत्थवेसो, मुंडियसिर-कुच्च-समूलो ॥१०१॥ दंडत्तिय-कुंडि-च- मर-संगओ तह गणेचियाहत्थो । किं किं पि मुणमुणितो, संपत्तो कुमरपुरउ ति ।। १०२ ॥ करिसुंडाभुयदंडो, विसा- लवच्छत्थलो फरुसकेसो । णवजोधणो रउद्दो, रत्तच्छो दीहजयो य ॥ १०३ ॥ निज्झाइकण अह सो, सासंको चिंतए मणे कुमरो। एवं विहरूवेणे, हवेज एसो फुडं चोरो॥ १०४ ॥ एत्थंतरम्मि तेणं, भणिओ फुमरो पिएहि क्यणेहिं । फत्तो सि तुमं सुपुरिस ! ?, केण व कजेण चिढेसि ॥ १०५ ॥ नाऊण तरस भावं, भणियं कुमरेण बुद्धिनिउणेणं । दालिदेणऽकतो, भमामि णयरीइ सुन्नमणो ॥ १०६ ।। मा सोयसु पुत्त! तुमं, अज्ज छिदामि तुज्झ दालिई । देमि समीहियदधं, भणियं परिवायगेणं ति ॥ १०७ ।। कुमरेणं संलतं, तुम्हाणं चेव पयपसाएणं । नासइ मह दालिदं, संपन्नइ ई हियं कजं ॥ १०८ ॥ एवं संपंताणं, नयणपहं वजिऊण दिवसयरो । अहंसणमावन्नो, दोसभएणं व सप्पु- रिसो॥ १०९ ॥ सझुजोयम्मि गए, पयडीहूयम्मि रयणितमनियरे । कड्डे कोसाओ, करवालं दारुणायारं ॥ ११०॥ तुरियगई संचलिओ, सो कुमरं भणइ एहि मह पिहूं । जेण समीहियकां, सवं पि करेमि कि बहुणा? ॥ १११ ॥ ताव य दोन्नि वि सिग्घ, संपत्ता णयरिमझयारम्मि । परिभमिऊणं थोवं, उवविट्ठा एगदेसम्मि ॥ ११२ ॥ परिवाय- गेण ताय य, ईसरवणियस्स मंदिरे तुंगे। सुहभेयभित्तिभाए, खत्तं आलेहियं तेणं ॥ ११३ ॥ जोएवि भित्तिसंधि, ·श्रीउत्तरा- ध्ययनरत्रे थीनमिच- न्द्रीपतिः चतुर्थे असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम् । ॥८६॥ चरियम्मि सित्तचित्तस्स । ता सयलो पुरलोओ, समागओ रायपासम्मि ॥ ८० ॥ वररयणअंवराई, सुयंधकुसुमाई फलसणाहाई । मुफाई रायपुरओ, पउरेणं परिवगएणं ॥ ८१ ॥ तं पुरजणकोसल्लं, नरवइणा अप्पियं कुमारस्स । अह ते कयपणियाया, विन्नत्ति काउमारद्धा ॥ ८२ ॥ तंजहा–देव ! इमं तुह णयरं, कुवेरपुरिविवअहियधणनिवहं । कइवयदिणाण मज्झे, रोरस व मंदिरं जायं ॥ ८३॥ केणावि तकरेणं, दुटेणं खत्तचारणिउणेणं । मुटुं नरवर! नयरं, एण्हि रक्सेसु किं बहुणा ? ॥ ८४ ।। कडुयषयणेहि भणिओ, रन्ना आरक्खिओ पुरवरस्स । रे ! रे! पेच्छंतस्स वि, मुटुं सधं पि तुह नयरं ।। ८५ ।। अह विन्नत्तं तेणं, देव! अणेगाणि अम्ह दियहाणि । जोयंताणं चोरं, तह वि हु कथइ ण सो दिह्रो ।। ८६ ॥ एत्यंतरम्मि राया, विन्नत्तो अगडदत्तकुमरेणं । पहु ! देहि ममाएसं, लहेमि पुर- तकरं सिग्धं ॥८७॥ मज्झे सत्तदिणाणं, पुरचोरं नो लहामि जइ नाह ! । तो जलियजलणजाला-ऽऽवलीसु जालेमि निय- देहं ।। ८८ ॥ एवं कुमारवयणं, नरवइणा निसुणिऊण सपइन्नं । अणुमन्निऊण भणिओ, सिझेउ समीहियं तुज्झ ॥ ८९ ।। अह सो गहियपइन्नो, रायाणं पणमिउं अणुधिग्गो । परिभमइ नयरिमझे, जोयंतो तकरनिवासे ।। ९० ॥ अवि य-वेसाण मंदिरेसुं, पाणागारेसु जूयठाणेसु । उल्लूरियाऽऽवणेसु य, उज्जाणनिवाणसालासु ॥ ९१ ॥ मढसुन्न- देउलेसुं, चयर-चउहट्ट-हट्ट-सालासु । तकरगमं नियंतो, हिंडइ एकल्लओ कुमरो ॥ ९२ ॥ ता जा छट्टो दियहो, वोलीणो नेय तकरो दिहो। सत्तमदिणम्मि कुमरो, गहिओ चिंताए सविसेसं ॥९३॥ किं वचामि विदेसं ?, किं वा तायरस अंतियं जामि ? । हरिऊण तं मयन्छि, किंवा रन्नम्मि गच्छामि ? ॥९४॥ किंतु न जुत्तं एयं, निम्मलकुलसंभवाण पुरिसाणं । जं फिर नियजीहाए, पडियन्नं अन्नहा होइ ॥ ९५ ॥ जेण-छिजउ सीसं अह होउ वंधणं चयउ सबहा लच्छी । पडि- निपानशारा-पशुओं को पानी पीलाने का स्थान । द्रव्यसुप्तेषु प्रतिबुद्ध- जीवि- अगडदत्त- दृष्टान्तः। ॥८६॥ - ·वनपालणे सुपुरिसाण जं होइ त होउ ।।१६ ॥ नेयं महद्ययं सलु, नरठिमुद्दाए जं समुबहणं । पडिवन्नपालणं चिय, महद्ययं धीरपुरिसाणं ॥ ९७ ॥ एवं च बहुवियप्पे, निययमणे भाविऊण सो कुमरो । अवरण्हयवेलाए, पुरस्स वाहिम्मि संपत्तो ॥ ९८ ॥ एगरस पवरकिसलयसमूहगुविलस्स सीयछायरस । उत्तुंगवियडसाहा-55उलरस सहयाररु- सरस ॥९९॥ उवविठ्ठो चिट्ठइ हिट्ठयम्मि चिंताभरेण सुढियंगो । जोयंतो दिसिचकं, विजाभट्ठो व खयरिंदो ॥१०॥ एत्यंतरम्मि एगो, सहसा परिवायगो समणुपत्तो । कयधाउवत्थवेसो, मुंडियसिर-कुञ्च-समूलो ॥१०१॥ दंडत्तिय-कुंडि-च- मर-संगओ तह गणेत्तियाहत्थो । किं किं पि मुणमुणितो, सपत्तो कुमरपुरउ त्ति ॥ १०२ ॥ करिसुंडाभुयदंडो, विसा- पन्त्यलो फरसकेसो । णवजोधणो रउद्दो, रत्तच्छो दीहजघो य ॥ १०३ ॥ निझाइऊण अह सो, सासको चिंतए मणे युमरो । एवविहरूवेणं, हवेज एसो फुडं चोरो ॥ १०४ ॥ एत्थंतरम्मि तेणं, भणिओ कुमरो पिएहि वयणेहिं । फत्तो सि तुम मुपुरिस ! ?, केण व कनेण चिट्ठसि ? ॥ १०५ ।। नाऊण तस्स भावं, भणिय कुमरेण बुद्धिनिउणेणं । दालिहणऽतो, भमामि णयरीइ सुन्नमणो ॥ १०६ ॥ मा सोयसु पुत्त ! तुमं, अन्ज च्छिदामि तुज्झ दालिदं । देमि समीहियदछ, भणियं परिवायगेणं ति ॥ १०७ ।। कुमरेणं संलत्तं, तुम्हाणं चेव पयपसाएणं । नासइ मह दालिदं, संपजइ ईहियं कनं ॥ १०८ ॥ एवं जपंताणं, नयणपहं वन्निऊण दिवसयरो। अहंसणमावन्नो, दोसभएणं व सप्पु- रिसो॥ १०९ ॥ संयुनोयम्मि गए, पयडीहूयम्मि रयणितमनियरे । कडेउं कोसाओ, करवालं दारुणायारं ॥ ११ ॥ तुरियगई संचालिओ, सो कुमरं भणइ एहि मह पिढे । जेण समीहियकलं, सवं पि करेमि किं बहुणा ? ॥ १११ ॥ ताप य दोन्नि वि सिग्छ, संपत्ता णयरिमझयारम्मि । परिभमिऊणं थोवं, उवविट्ठा एगदेसम्मि ॥ ११२ ॥ परिवाय- गेण ताप य, ईसरवणियस्स मंदिरे तुंगे । सुहभेयमित्तिभाए, खचं आलेहियं तेणं ॥ ११३ ॥ जोएवि भित्तिसंधि, ·श्रीउत्तरा- म्पयनसूत्रे चतुर्थ न्द्रीयवृत्तिः नम्। ॥८॥ सगिय पत्तं मुविक्ससत्येणं । सिरिवच्छसच्छहं सु-प्पवैसनिगमणमइगूढं ॥ ११४ ॥ निझाइऊण सुइरं, निहुयपयं पविसिऊण सो धुत्तो । कड्डइ महग्यमंडं, पभूयपेडाओ तत्येवं ।। ११५ ।। ठवियं कुमरं आणिय, देवउलाओ दरिद्दए असंस्कृता- पुरिसे । ते गिहाविय ताओ, णयरीए निग्गया इत्ति ॥ ११६ ॥ तओ कुमरेण चिंतियं-आयडिऊण खगं, छलेण ख्यमध्यय- पहणामि किं इमं दुई ? । अहव न जुत्तं अम्हं, छलघाओ कुलप्पसूयाणं ॥ ११७ ॥ एयनिवासं गंतुं, दवं पेच्छामि कित्तियं हरियं ? । कस्स कए अणवरयं, मुसइ इमं नयरिजणनिवहं ? ॥ ११८ ।। एवं ते दोन्नि वि गहिय-मोसया पुर- परीओ निसंता । गुरुभारेण किलंता, णयरुजाणम्मि संपत्ता ॥ ११९ ॥ परिवायगेण भणिओ, कुमरो छलघायमा- द्रव्यसुप्तेषु रणनिमित्तं । मुपुरिस ! गम्या रयणी, अच्छामो एत्य उजाणे ॥ १२० ॥ पडिवन्ने कुमरेणं, तत्थुजाणम्मि ते 8 प्रतियुद्ध- सीणा । फिल निई सेवेमो, चित्तेणं दो वि सासंका ॥ १२१ ॥ खणमेत्तेणं दोन्नि वि, दाहिणवामेसु वच्छमूलस्स । ६ जीवि- अण्णोण्णपायगिरया, अलीयनिदाए सुत्त त्ति ॥ १२२ ॥ ते वाहित्तयपुरिसा, सुत्ता वीसत्थमाणसा सवे । कुमरो वि अगडदत्त. मत्यराओ, उद्वित्ता सणियमवकतो ॥ १२३ ॥ काउं करम्मि सग्गं, अन्नस्स महातरुस्स मूलम्मि । पेच्छंतो संचिट्ठइ, दृष्टान्तः। अपमत्तो तस्स परियाई ॥ १२४ ।। सुत्त ति मुणेऊणं, तेणं विणिवाइया उ ते पुरिसा । सयणे तमपेच्छंतो, जा जोयइ तत्य सो कुमरं ॥ १२५ ॥ ता हफिऊण दुळ, फुमरो आयड्डिऊण करवालं । पहणइ जंघासन्नं, भयरहिओ मीमयलजुचो ।। १२६ ।। एगेण पहारेणं, पडियं जंघाण जुयलयं तस्स । चक्काहओ व रुक्खो, णिवाडिओ झत्ति धर- पीए ॥ १२७ ।। गंतुं असमत्थेणं, जीवियसेसेण तेण सो भणिओ । आसि अहं सुपसिद्धो, नामेण भुयंगमो चोरो ॥८७॥ ॥ १२८ ॥ वह अत्यि इह मसाणे, गेहं भूमीए मझयारम्मि । तत्यऽस्थि मज्झ भइणी, वीरमई नाम जुवइ त्ति ॥ १२९ ।। यदपायवस्स मूले, गंतूणं कुणमु तीए बाहरणं । जेणं भूमिघरस्सा, दारं उग्घाडए तुरियं ॥ १३० ॥ तं परि- . ।

·गिऊण मुंदर!, गेहसु सधं पि दविणजायं ति। चिट्ठसु तत्थ सुहेणं, अहवा वसिमम्मि गच्छेसु ॥ १३१ ॥ एवं अपंतो सो, कुमरेणासासिओ सणं एफ 1 गहिऊण तस्स सग्गं, पत्तो ता पेयभूमीए ॥ १३२ ॥ गंतूण कओ सद्दो, वडस्स मूलम्मि तीए जुवईए । आगंतूण तीए वि, घरस्स उग्घाडियं दारं ॥ १३३ ।। निझाइऊण सुइरं, रूवं बालाए विम्हिओ सहसा । चिंतइ नियहियएणं, एसा मयणस्स सबस्सं ॥ १३४ ॥ पुट्ठो य तीए सुंदर !, कत्तो कजेण केण| याऽऽयाओ? । कहिया तेण पउत्ती, तं सोउं दूमिया हियए ॥ १३५ ॥ भणिऊण महुरवयणं, नीओ पायालमंदिरे युमरो । गुरुगउरवेण तीए, दिन्नं पवरासणं तत्थ ।। १३६ ॥ सप्पणयं चिय भणिओ, अहयं एयं च विउलधणनिवहं । तुम्हाऽऽयत्तं सघं, सुंदर ! विलसेसु सच्छंद ॥ १३७ ॥ पयडेउं वासहरं, भणिओ वीसमसु एत्थ सयणिज्जे । अहयं पुण गंतूणं, आणेमि विलेवणं तुझ ॥ १३८ ॥ एवं भणिऊणं सा, वासहराओ विणिग्गया सहसा । कुमरो वि नीइ- सत्थं, चिंतइ अह अपणो हियए ।। १३९ । माया अलियं लोहो, मूढत्तं साहसं असोयत्तं । निस्संसया तह चिय, महिलाण सहावया दोसा ॥ १४० ॥ अन्नं च- य घेप्पइ सुसिणेहिं, न विजई ण य गुणेहिं । न य लज्जइ न य मागिण, न य चाडुयसएहिं ॥ १४१ ॥ य खरकोमलवयणि, न विहवि न जोधणेण । दुग्गिज्झं मणु महिलहं, चिंतहि आयरेण ।। १४२ ॥ अओ-जो जाइ जुवइवग्गे, सब्भावं मयणमोहिओ पुरिसो। दुत्तरदुक्ख- समुद्दे, गिवडइ सो नत्थि संदेहो ॥ १४३ ॥ एवं च भाविऊणं, सयणतलं वजिऊण सो कुमरो । लुक्को अन्नपएसे, ठविऊणं तस्य पडिरूवं १४४ ॥ सयणिज्जस्स य उवरिं, जंतपओगेण जा सिला ठविया । सा झत्ति तीए मुक्का, । न स गृहत्ते सुखेहः, न विद्यया न च गुणैः । न घरजया न च मानेन, न च चाटुकशतैः ॥ २ न च खरकोमलवचनैर्न विभवेन न यौवनेन । दुर्गाशं मनो महिलाना, चिन्तय आदरेण ॥

·श्रीउत्तरा ध्ययनरने थीनमिच- न्द्रीयचिः ? ॥८८॥ पडिया पटंकउवरिम्मि.॥ १४५ ॥ णाऊण चुन्नियं तं, पहिहियया य भासई पावा । मह भाउयं वहतो, किं जाणसि चतुर्थ अत्तणो हियए? ॥१४६॥ सुणिऊण इमं वयणं, कुमरो वि पहाविओ तयाहुत्तं । गहिउं केसकलावे, भणिया सा एरिसं असंस्कृता- पणं ॥ १४७ ॥ हा पाये ! को सफइ, मं मारेउं सुबुद्धिविहवेणं । जो जग्गइ परछडिं, सो नियछट्टीए कि सुयइ ख्यमध्यय- ॥ १४८ ॥ गहिऊर्ग य तं वालं, वसुमइभवणाओ निग्गओ कुमरो । रत्तो वि अइविरत्तो, तीए अइकूरचरिएहिं नम्। ॥ १४९ ।। गंतुं रायसमीवे, रयणिपउत्ती य साहिया तेण । चोरो सग्गेण हओ, तस्सेसा आणिया भगिणी ॥ १५० ॥ तं चिय पायालहरं, धीयदिणे दंसियं परवरस्स । रित्यं तं गरवइणा, समप्पियं नयरलोयस्स ।। १५१ ॥ तुटेणं नर द्रव्यसुसेपु वहणा, दिन्ना कुमरस्स निययधूय त्ति । नामेण कमलसेणा, कमला इव सयलजणदइया ॥ १५२॥ वरगामाण प्रतिबुद्धि- सहरसं, सयं गइंदाण विउलभंडारं । पाइफाण य लक्खं, तुरयाणं दससहस्साई ॥ १५३ ॥ एवं सो लद्धजसो, जण जीवि- मणणयणाण पुनिमायंदो । अलियं मुणेइ सघं, रहिओ चिरदिट्ठवालाए ॥ १५४ ॥ जओ -ता लज्जा ता माणो, ताव अगडदत्त. य परलोयचिंतणे युद्धी । जा न वियेयनियहरा, मयणस्स सरा पहुप्पंति ॥ १५५ ॥ एवं मयणायत्तो, सो चिट्ठइ दृष्टान्तः। जाप निययभवणम्मि । ता एगा वरविलया, समागया कुमरपासम्मि ॥ १५६ ॥ दिन्नासणोवविठ्ठा, भणिया कुमरेण फेण कण । तं आगया सि मुंदरि! ?, साहसु निययं अभिप्पायं ।। १५७ ॥ भणियं तीए णिसुणसु, अवहियहि- यओ कुमार! होऊणं । अयं तुम्ह समीवे, पट्टविया मयणमंजरिए ॥ १५८ ॥ एयं तुह संदिडं, सुंदर! गुरुविरह- । जलपववियाए । जा गच्छइ न य जीयं, ता सिंचसु संगमजलेणं ॥ १५९ ॥ अन्नं च णिसुणिऊणं, गयखेडुं तक ॥८८॥ रस्म यहणं च । दुद्वित्थीपरिहरणं, गरवइपमुहेण य जणेणं ॥१६०॥ साहुकारं तुझं, कीरंतं अहियविम्हियमणा स । जीयं पि हु तुद्द सण-समुस्सुया धरइ किच्छेणं ॥ १६१ ॥ सुणिऊण तीइ वयणं, दाउं हत्थहियं च तंवोलं । भणिया M ·- सा दूइत्थी, सिणेहसारेहि वयणेहिं ।। १६२ {} कुसले ! पभणसु गंतुं, मा होसु समुस्सुया दिणे कइवि । पत्यावं ा ऊप, सधं सुत्थं करिस्सामि !! १६३ ॥ अन्नम्मि दिणे सहसा, करहारूढा समागया पुरिसा । भवणम्मि पविसमा दिहा कुमरेण हिहमणा ।। १६४ ॥ आलिंगिउं सहरिसं, अम्मापियरस्स फुसलपडिवत्ती । ससिणेहं परिपुढा, पमुफघर अमुनिवहेणं ॥ १६५ ॥ ता तेहि इमं भणियं, अम्मापियरस्स कुमर ! फुसलं ति । तहवि हु तुह विरहमहा-गहे ! गहियाइँ चिट्ठति ॥ १६६ ॥ कइवइदिणाण मज्झे, जइ गंतूणं न दंसणं कुणसि । ता कुमर ! निच्छएणं, विमुकजीवः वचिहिसि ॥ १६७ ॥ एवं निसामिऊणं सजावेऊण निययसंधारं । पत्तो रायसमीवे, जंपइ सो एरिसं चय ॥ १६८ ॥ तायस्स समीवाओ, उस्सुय करहारुहा दुवे पुरिसा । पहु ! मन्झ आणणत्थं, समागया कहसु जं जो ॥ १६९ ।। णरवइणा तो भणियं, वच्चसु तं कुमर ! तायपासम्मि । नियपरिवारसमेओ, गंतूण पुणो नियत्- ॥ १७० ॥ दाऊणमलंकारं, सम्माणेऊण महुरवयणेहिं । नियधूयाए समेओ, गरवणा पेसिओ कुमरो ॥ १७१ पाऊणं संजत्ति, दायावेउं पयाणयं सिविरं । एगरहेणं कुमरो, सयं ठिओ नयरिमझम्मि ।। १७२ ॥ जामिणिपर पहरे, दूईए संगमीइ पासम्मि । कुमरेण निययपुरिसो, पट्ठविओ जाणणट्ठाए ।। १७३ ॥ गंतूण तेण भणियं, र्साि अम्हाण पवसियं मग्गे। एगागी रायसुओ, चिट्ठइ तुम्हाण कजेण ॥ १७४ ॥ ता सुंदरि ! गंतूणं, आणसु मयणमंजरि तत्थ । जेण समीहियकर्ज, संपन्नइ अन्ज तुम्हाणं ।। १७॥ सुणिऊण तस्स वयणं, गंतूर्ण संग दुरियतुरियं । नियसामिणीइ साहइ, जं भणियं कुमरपुरिसेण ॥ १७६ ॥ आयन्निऊण सहसा, रहससमुच्छलि !:: यहरोमंचा । संचल्लिया सणेणं, सुसहिसहाया निययराओ ॥ १७७ ॥ पत्ता कुमरसमीवं, आरूढा मयणमंज- जाणे । आरुहमु सुयणु! सिग्घ, इय भणिया रायतणएणं ।। १७८ ॥ अह चोइऊण तुरए, रजं गहिऊण व - ·श्रीउत्तरा. ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीयत्तिः असंस्कृता- ख्यमध्य य. नम् । ॥८९॥ हत्येणं । णीहरिओ नयरीए; संपत्तो निययकडयम्मि ॥ १७९॥ तुरियं पयाणढका, द्वाविया तेण पत्तमित्तेणं । काऊण मुसंजत्ति, घलियं सेन्नं समत्थं पि ॥ १८० ॥ अणवरयपयाणेहिं, विसयं लंघेवि भुवणपालस्स । पत्तो महा- अरग्ने, सापयतरुसंकुले मीमे ॥ १८१ ॥ अइविसममहादुमसं-कुलम्मि मग्गम्मि वञ्चमाणस्स । सबजणाणंदयरो, पाउसकालो समणुपत्तो ॥ १८२ ॥ तम्मि य मणहरकाले, वच्चइ कुमरो वणस्स जा मज्झे । सहस त्ति भिल्लसामी, ता पढिओ वस्स सिविरम्मि ।। १८३ ॥ तस्स घलेणं वलद-प्पिएण सहसा कुमारखंधारं । पवणेण व घणवंद, पक्खित्तं पउनु वि दिसामु ॥ १८४ ॥ एगेण संदणेणं, सहिओ णियपणइणीए रायसुओ । रणमझे सो एको, हरि छ मायंग- जूहस्स ।। १८५॥ ता वाणावलिपयं, भग्गं भिल्लाण तं वलं सधं । अन्ननदिसि पलाणं, गंधगयस्सेव करिजूहं ।।१८६।। व पुण पलायमाणं, भिल्लवई पेच्छिऊण नियसेनं । निगुरमकोसंतो, सहसा सवडंमुहो चलिओ ॥ १८७ ॥ अणवरयं से दोनि वि, अन्नोग्नं पक्सियंति सरणिवहे । एको वि न वि छलिजइ, निउणत्तणओ धणुचेए ॥ १८८ ॥ तत्तो चिंतियं फुमरेण-युद्धीए पयंचेण य, छलेण तह मंततंतजोएण । पहणिजइ पडिवक्खो, जस्स न नीईए सफेजा ॥ १८९ ॥ ता एसो मिल्सवई, धणुगुणसत्येसु लद्धमाहप्पो । ण य सफा पहणेलं, तेण उवायं विचिंतेमि ।। १९० ॥ एवं च चिंति- उणं, भगिया कुमरेण सा निययभना । कुणमु पिए! सिंगारं, उवविससु रहस्स तुंडम्मि ॥ १९१ ॥ उवविवाए तीण, दणं रूपसंपयं परं । दिहिं तत्थ निवेसइ, पहओ मयणस्स वाणेहिं ॥ १९२ ॥ नीलुप्पलपत्तसरि-च्छएण आरामुहेण यागेण । पच्छत्थलम्मि सहसा, तो पहओ रायतणएणं ॥ १९३ ।। मम्मपएसम्मि हओ, पडिओ भूमीए भिष्टनरनाहो । इसिपियासियणयणो, जपइ सो परिसं वयणं ॥ १९४ ।। अवि य-नाहं तुह सरपहो, पहओ फुसुमारहस्स यागेण । अहया फिमेत्य चोनं, मयणेणं को वि न हु छलिओ ? ॥ १९५ ।। एवं पयंपिऊणं, कालगओ द्रव्यसुतेषु प्रतिबुद्धि- जीवि- अगडदत्त- दृष्टान्तः। ॥८९ ॥ KOEXE ·भिल्लसामिओ झत्ति । एत्यंतरम्मि कुमरो, नियपरिवार पलोएइ ॥ १९६ ॥ जाव न रहे न तुरए, सेक्यपुरिसे य णेय घरसुहडे । एगरहेणं कुमरो, संचलिओ नियपुराहुत्तं ॥ १९७ ।। कह कहवि तं अरन्नं, सो कुमरो लंघिऊण भयर- हिओ । गोउलमेगं पत्तो, गावीनिवहेण रमणीयं ॥ १९८ ॥ एत्थंतरम्मि कुमरं, दह्नणं गोउलाउ दो पुरिसां । पत्ता कुमर- समीवं, भणंति महुरेहि वयणेहिं ।। १९९ ।। कत्तो सि तुम नरवर ! ?, कत्थ व वचिहिसि कहसु अम्हाणं? । संखउरे वशामो, भणिया ते रायतणएणं ॥ २००॥ तो तेहि पुणो भणियं, सुपुरिस! अम्हे वि तुझ सत्येणं । संखउरे बनामो, जइ सुपसाओ तुमं होसि ॥ २०१॥ एवं ति होउ पडिव-जिऊण जोएइ जा रहे तुरए । ता सत्थेल्लयपु- रिसा, भणंति एतारिस वयणं ॥ २०२ ॥ एएणं मग्गेणं, अत्थि महतं अईव कंतारं । तस्स य मज्झे चिट्ठइ, चोरो दुजोहणो चंडो । २०३ ॥ मयमत्तो गलगनिं, कुणमाणो करिवरो य अइविसमो । दिट्ठीविसो य सप्पो, वग्यो तह दारणो अस्थि ।। २०४ ।। अन्ने वि सावयगणा, कूरा मंसासिणो य दुप्पेच्छा । एवं नाऊण मणे, पचसु एएण मग्गेण ।। २०५ ।। कुमरेण तओ भणिया, मा कुणह भयं पयह पहम्मि । कुसलेणे संखउरे, संपत्तादेमि किं वहुणा ॥ २०६ ॥ एवं निसामिऊणं, अण्णे सत्थेल्लया णरा यहवे । रायतणएण समयं, संचलिया मुफभयपसरा ॥ २०७ ।। एत्यंतरम्मि एगो, दीहजडामउडभूसियसरीरो । भसमुलियगत्तो, तिसूलचक्केण य सणाहो ॥ २०८ ॥ परिचारय- परियरिओ, पिन्छियलिंगेण वावडकरग्गो । तेयस्सी सुपसिद्धो, महवइओ तत्थ संपत्तो ॥ २०९ ॥ तेण य भणिओ कुमरो, तुम्ह सुसत्येण पुत्त ! अयं पि । संखउरे वच्चामी, तित्थाणं दसणनिमित्तं ।। २१० ॥ अन्नं च मह समीवे, फइपि हु चिट्ठति पुत्त ! दीणारा । वलिपूयत्थं दिन्ना, देवाणं धम्मियणरेहिं ॥ २११ ।। ते गेण्हेसु महायस!, वच्चामो जेण निन्भया अम्हे । एवं बहु भणिऊणं, समप्पिओ दविणनिवहो ति ॥ २१२ ॥ ताहे सो परितुट्ठो, आसीसं देइ ?

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- नम् । न्द्रीयत्तिः। ॥९०॥ नरवरमुयस्स । सथिल्लएहि सद्धिं, संचलिओ कवडकयवेसो । २१३ । मुणिउं तस्स सरूवं, कुमरो चिंतेइ हियय- मन्झम्मि । गएण समं गमणं, न सुंदरं होइ परिणामे ॥ २१ ॥ एवं हियए परिभा-विऊण कुमरेण चोइया तुरया । मग्गे रहो पयहो, संपत्तो गहणदेसम्मि ॥ २१५ ॥ तेण महत्वइएणं, भणिया सत्थेल्लया इम वयणं । अज अहं तुम्हाणं, पाहुन्नं सघहा काहं ॥ २१६ ॥ अस्थि इह रन्नमज्झे, गोउलमेग पहूयधणनिवहं । तत्थ मए वरिसालो, आवंतेणं फओ आसि ॥ २१७ ॥ तम्मि मए गोउलिया, सबै आवजिया नियगुणेहिं । दाहिंति अज भोजं, ता तुम्हे पाहुणा मझ ।। २१८ ॥ एवं निमंतिऊणं, गंतूण समागओ महावइओ पायसघयदहियाणं, भरिऊणं भंडए गरुए ॥ २१९ ॥ आगंतूण य तेगं, भणिओ कुमरो वि महुरवयणेहिं । पुत्तय ! अज्ञऽम्हाणं, हियइच्छियनिघुइ कुणसु ।। २२० ॥ कुम- रेण तओ भणियं, गुरुवियणा मज्झ उत्तमंगम्मि । वट्टइ अन्नं च जई-ण भोयणं कप्पए णेय ॥ २२१ ॥ सत्थेल्लया | य सधे, भणिया कुमरेण दिहिसन्नाए । ण हु एयं भोत्तवं, एएण समाणियं भत्तं ।। २२. ॥ अवगन्निऊण कुमरं, भुत्तं तं भोयणं विसविमिस्सं । मुंजियमेत्ता सवे, सहसा णिचेयणा जाया ॥ २२३ ॥ जममंदिरं पवन्ने, सवे ते जाणिउं | महायइओ । मेलंतो सरनिवहं, पहाविओ कुमरवहणत्थं ॥ २२४ ॥ कुमरेण सकोवेणं, सरनिवहं वंचिऊण वेएण । मम्मपएसे पहओ, एगेणं अद्धयंदेणं ॥ २२५ ॥ अह मो महीए पडिओ, जीवियसेसो पयंपए एयं । पुत्त ! अहं सो दुजेओ, चोरो दुजोहणो नाम ॥ २२६ ॥ निन्भयचित्तेण तए, मह चित्त रंजियं महाभाग ! । जीवियसेसो अहयं, सपत्तो याणपापण || २२७ ॥ आयन्नमु मह वयणं, एयरस गिरिस्स घामपासम्मि । सरियाण दोण्ह मज्झे, देवउलं अस्थि रमणीयं ॥ २२८ ॥ तस्स य पन्छिमभाए, तलिणसिला सजिया सुजत्तेणं । तं पेल्लिऊण वार्मे, भूमिघरं तत्थ १ अर्दचन्द्रेण-दाणेम। द्रव्यसुप्तपु प्रतिबुद्ध- जीवि- | अगडदत्त दृष्टान्तः। ।। ९० ॥

·पविसेसु ॥ २२६ ।। तस्सऽस्थि मज्झमाए, मम महिला पवररूवगुणकलिया । णयजोधणा विणीया, नामेणं जयसिरी सरला ॥ २३० ॥ 'रित्थं अईव महंतं, चिट्ठइ मज्झम्मि तस्स भवणस्स । ता तं सवं सुपुरिस !, अपायत्तं करेजासु ॥ २३१ ॥ मह पुण पट्टइ अंतो, गयम्मि जीयम्मि देसु कहाणि । एवं सो भणमाणो, पंचत्तं पाविओ सहसा ॥२३॥ दारसमूहे मेलिय, दिन्नो कुमरेण हुयवहो तस्स । आरुहिउं पवररहं, ताव गओ कहियदेसम्मि ॥ २३३ ॥ दोसरि- याणं मझे, देवउले जोइया सिला तेणं । उग्याडिऊण दारं, कओ य सदो जहाभणिओ ॥ २३४ ।। भणइ तओ. सा रमणी, सहसाऽऽगंतूण दारदेसम्मि । कोइलमहुरसरेणं, मज्झे आगच्छ भवणस्स ॥ २३५ ॥ पेच्छेवि तीएं रूपं, साणंदं जा पलोयए कुमरो। मयमंजरीइ ताय य, अवहत्थेणं हओ सहसा ।। २३६ ॥ भणियं च-बंधुपिः यासहियाओ, नयरं गेहं च तुज्झ कजेणं । चत्त मए अलजिर!, तुमं च अन्न पसत्तो सि ॥ २३७ ॥ णिसुणेवि तीइ वयणं, कुमरो वजेवि तं वणं सहसा । संदणवरमारुहिओ, संचलिओ अग्गओ ताहे ॥ २३८ ॥ लंघइ जाव सुहेणं, केत्तियमेत्तं पि भीसणं रन्नं । सहस त्ति ताव पिच्छइ, णासंतं सवरसंघायं ।। २३९ ॥ अह पेच्छिऊण पुमरो, भयतसिए वणयराण संघाए । चिंतइ नियचित्तेणं, होयचं एत्थ मयकरिणा ॥ २४० ॥ सासंको हियएणं, जाय पलोएइ तद्दिसाहुत्तं । ससि-संख-कुंदधवलं, पेच्छइ ता करिवरं एकं ।। २४१ ॥ पञ्झरियमयपवाहं, मोडतं तरुवरे महाकाए । मयमंजरी खणेणं, उधिग्गा हिययमज्झम्मिः॥ २४२ ।। कुमरेण तओ भणिय, मा वीहसु मुद्धि ! रनकलहाओ । गरुयाण संपया आ-वया य न हु इयरपुरिसाणं ॥ २४३ ॥ एवं भणिऊण पियं, अवयरिओ रहवराउ सो तुरियं । गंतूणमुत्तरीयं, पक्खित्तं झत्ति पुरउ ति ॥ २४४ ॥ ताव य सो मायंगो, छोहं जा देइ उत्तरि- . रिक्यम्-धनम् ।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
चतुथ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
न्द्रीयवृतिः
॥९१॥
जम्मि । ता कुमरो वि सुदक्खो, झड त्ति आरुहइ खंधम्मि ॥२४५॥ खणमेत्तेणं सो म-तकरिवरो णेगवणयरकयंतो।
सवसो कुमरेण कओ, अहि घ मणिमंतजोएण ॥ २४६ ॥ नियदइयाए पुरओ, अवइण्णों गयवरस्सं संधाओ। पुण-
रवि रहम्मि रूढो, संचलिओ नियपुराहुत्तं ॥ २४७ ॥ जा केत्तियं पएस, कुमरो लघेइ नियपियासहिओ । ता पेच्छइ
सो वग्धं, अद्धाणतडम्मि उवविठं ॥ २४८ ॥ अद्भुसियकैसरसडं, अफालियवसुहदीहलगूलं । तं पेच्छिऊण कुमरो,
हसिऊणं धाविओ समुहं ॥ २४९ ॥ सजेउ गेद्दकम्म, वग्घो जा देइ नियकरपहारं । विंटियवत्थो हत्थो, छूद्धो कुम-
रेण वयणम्मि ॥ २५० ॥ दाहिणहत्थेण पुणो, पहओ असिघेणुयाए खंधम्मि । गाढपहारेण हओ, धस ति महिमंडले
पडिओ ॥२५१॥ निजिणिऊणं वग्धं, जाव य लंघेइ थोवयं गहणं । पेच्छइ ताव भुयगं, अद्धाणे संठियं कुमरो॥२५२॥
केरिसं?–अलिउलकजलवन्नं, फणिमणिकिरणोहमासुरसरीरं । दो जीहं रत्तच्छं, धमणी व पमुफपुकारं ॥ २५३ ॥
सवउंमुहं उर्वत, दखूणं मयणमंजरी सप्पं । गुरुभयकंपिरदेहा, लग्गा कुमरस्स कंठम्मि ॥ २५४ ॥ मा वीहेसु भणतो,
उत्तिन्नो संदणाउ सो सुहडो । आवंतस्स य फणिणो, सहसा विहिओ गईथंभो ॥ २५५ ॥ तो कुणिउ मुहथंभ, खेल्ला.
वेऊण छडिओ भुयगो । आरुहिऊण रहवरं, तुरियं संजोइया तुरया ॥ २५६ ॥ किच्छेण लंघिऊणं, गहणं तं कहवि
परयसारिच्छं । संपत्तो संखउरं, संतोसियणयरिजणनिवहो ॥२५७॥ वरविहियवत्थसोहा-ऽऽउलम्मि नयरम्मि सुंद-
रनिवस्स । जणमणनयणाणंदो, दाणं दितो पविट्ठो सो ॥ २५८ ॥ नियमंदिरम्मि पत्तो, जणणीजणएण गरुयणेहेणं ।
आलिंगिओ सहरिस, लोएणं पणमिओ ताहे ॥ २५९ ॥ सो भोयणायसाणे, पुट्ठो देसंतराण वुत्तंतं । तेण समग्गं कहियं,
जा पत्तो निययभवणम्मि ॥ २६० ॥ एवं ताणं सुहसंगमेण संजायपरमतोसाणं । ववद सुहेण कालो, रजसुहं मुंज-
माणाणं ॥ २६१ ॥ अह अन्नया वसंते, कामुयलोयाण हिययआणदें । वहुपउरपरियरजुओ, उजाणं उपगओ राया
| द्रव्यसुप्तेषु
प्रतियुद्ध-
जीवि-
अगडदत्त-
दृष्टान्तः
IXOKe oXe
॥९१॥

·-
॥ २६२ ॥ अह सो वि तओ कुमरो, सुहिजणपरिवारिओ पियासहिओ । पुरनारिपलोइयरू-वसंपओ तत्य संपत्तो
॥ २६३ ॥ बहुहासतोसवीणा-विणोयवरगेयणट्टकहिं । कीलइ पमुइयचित्तो, मयमंजरियाइ सह कुमरो ॥२६४॥ अव-
रहे सपजणो, रमिऊणं पुरवरे गओ सिग्घ । राया वि सयलपरिवा-रसंगओ भवणमणुपत्तो ॥ २६५ ॥ कुमरो वि
विसजियसय-लपरियणो जाव रहवरं पत्तो । ता सा मयमंजरिया, डका उरगेण उग्गेण ॥ २६६ ॥ हाहारवं कुणंती,
डका डफ त्ति तह य विलवंती। कंपंतसधगत्ता, पडिया कुमररस उच्छंगे ।। २६७ ॥ कुमरेण तओ भणिया, मा मा
यीहेहि कुवलयदलच्छि! । विसहरविसमप्पभावं, निमेसमेत्तेण काहामि ।। २६८ ॥ एवं भणमाणस्स य, मुहुत्तमेत्तेण
|सा पिया वस्स । विसमविसपीडियंगा, खणेण निचेयणा जाया ॥ २६९ ॥ जीवियमुछ ति विया-णिऊण कुमरो वि
मोहमायनो । विलवइ करुणसरेणं, हाहाकारं विमुंचतो ॥ २७० ॥ कह कहवि हु किच्छेणं, अत्ताणं संवरेवि कुमरेणं ।
रइऊण चियं ताहे, ठविया उयरम्मि सा भजा ।। २७१ ॥ पजालिऊण जलणं, अत्ताणं जा खिवेइ सो फुमसे । सहस
त्ति वाव पत्तं, गयणाओ सयरजुयलं ति ॥ २७२ ।। संपत्तमेत्तएण य, भणिओ फुमरो सुकोमलं वयणं । किम-
कारणेण सुपुरिस', अत्ताणं खिवसि जलणम्मि? ॥ २७३ ।। अहयं खणमेत्तेण वि, सत्थसरीरं करेमि तुह भन्नं । एवं
पजंपिणं, पया अभिमंतियजलेण ॥ २७४ ॥ निद्दाखए व बुद्धा, अत्ताणं संवरेवि पसयच्छी । कयरो इमो पएसो,
पुच्छंती उहिया झत्ति ? ॥ २७५ ॥ तं सयराणं जुयलं, उट्ठावेंऊण पणइणिं तस्स । जंपिय कुमरेण सम, उप्पइयं गय-
णमग्गम्मि ॥ २७६ ।। कुमरो वि पियासहिओ, रयणीए अइतमंधपउराए । पञ्चासन्ने देवय-उलम्मि सहस चिय गओ
ति ।। २७७ ॥ कुमरेण एत्य समए, भणिया दइया पसन्नवयणेगं । आणेमि जाव जलणं, ताव तुमं चिट्ट खणमेगं
॥ २७८ ॥ एवं भणिऊण गओ, जलगं गहिऊण पुणरवि णियत्तो । ता पेच्छइ देवउले, उज्जोयं मणचमकारं ॥२७९॥

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
चतुर्थ
यसंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
॥९२॥
संपत्तेण तेणं, भणियं सासंकमाणसेणेवं । अजे! दीवुजोओ, दिट्ठो मे आसि देवउले ॥ २८० ॥ तीए वि य पडिम-
णिय, पिय ! तुह हत्यहियस्स जलणस्स । जलियस्स समुजोओ, संकेतो सो तुमे दिह्रो ॥ २८१ ॥ गत्थंतरम्मि सग्ग,
भजाए समप्पिऊण सो कुमरो। महिनिहियजाणुजुयलो, अहोमुहो धमइ जा जलणं ।। २८२ ॥ ता सहस थिय तीए,
खग्गं हत्थाओ कोसपरिहीगं । अइगरुयनिहाएणं, पडियं देवउलसिलवट्टे ।। २८३ ॥ संभंतो ता पुन्छइ, नियदइयं सो हु
सरलसमावो । कि कोसविप्पमुक्कं, खग्ग पडियं महियलम्मि ? ॥ २८४ ॥ तीए वि तओ भणियं, मह मणमोहो अईव
उच्छलिओ । तेणं परबसाए, करपालं नवरि पडियं ति ॥ २८५ ।। जालेवि तओ जलणं, देवउले योलिऊण तं रयणिं ।
गोसम्मि निययभवणे, गयाई साणंदहिययाई ॥२८६॥ धंधवसुहिसुयणाणं, रयणिपउत्तीय निविसेसा सा । पियसहिएणं
कहिया, हरिसयसुहसियहियएणं ॥ २८७ ।। एवं च ताण दोन्ह वि, हिययसमीहियविलाससत्ताणं । वयइ सुहेण कालो,
विसयसुहं सेवमाणाणं ॥ २८८ ॥ अह अन्नया कयाई, सप्पुरिसो रायनंदणो कुमरो। विवरीपसिक्खतुरयं, परिवाहइ
वाहियालीए ॥ २८९ ॥ तो तेण दुहरिणा, उबाहरिऊण लोयपञ्चक्खं । उवणीओ सो रने, अइपिसमे तावसनियासे
॥ २९० ॥ परिभममाणेण तओ, पत्तं कुमरेण जिणहरं एक । चारणसमणो एगो, दिठो बहुमुणिगणाइन्नो ॥ २९१ ।।
सो य केरिसो ?-गहन खत्ताणं सस-हरो ध रयणाण कोत्थुभमणि ब । कप्पटुमो च तरूणं, देवाण सहस्सनपणो
छ । २९२ ॥ चंदो ध सोमयाए, महि व खंतीइ दित्तिए मित्तो । स्वेण चम्महो इग, निम्मलपउनाणसंपन्नो ॥२९॥
नामेण साहसगई, विज्ञावसदिवविरसववहारो । योहिंतो भवियजणे, निम्मलधम्मोवएसेणं ॥ २९४ ॥ गंतूणं कुमरेणं,
महसा तो पणमियं चलणकमलं । लद्धासीसो व तहा, उवविट्ठो तस्स पासम्मि ॥ २९५ ॥ हिऊण अवसरं तो,
, सूर्यः।
द्रव्यसुतेषु
प्रतियुद्ध-
जीवि-
अगडदत्त-
दृष्टान्तः।
॥ ९२॥

·भनि गनरेण विनयजुत्त । मुहगुम ! सामु मग्छ, सकोडओ किं पि पुच्छामि ॥ २९६ ॥ के पहु ! इमे सुपुरिसा, जोगगनापमानपरिहत्या । रग्गमग्गवाडिया, पंच वि इच्छंति पयगणं? ॥ २९७ ॥ तओ भणियं नाणिणा- नापि द रिसरमग्दो, चमरी नामेण पिसमपति ति । तं मुंजइ बलवंतो, धरणिधरो नाम भिल्लो त्ति ॥ २९८ ॥ अद अग्नया फयाई, हय-गय-रह-जोह-मुहडपरियरिओ। एगो नरवइकुमरो, समागओ तस्स भूमीए ॥ २९९ | ता तेण नरम सिबिरं, हयविहयं तक्रण काऊणं । आढत्तो संगामो, वलवाणा तेण सरिसो त्ति ॥३००11 मिडिया महई पेलं, जाप न एगो वि तीरम छलिउं। वो वेण निययजाया, कयसिंगारा फया पुरओ ॥३०१॥ मा सीप परि गिट्टी, यम्महहरिएण पेसिया जाप । छिदं लहिऊण तओ, कुमरेणं सो हओ मम्मे ।। ३०२ ॥ वहिऊण मिलनाई, गो पुमरो परसिओ पियासहिओ । गा पुण पंच वि त-रस भायरो आगया तुरियं ॥ ३०३ ॥ जीयविमुको वं. पानपदारेण भापरं जेई । रहमग्गेणं चलिया, अमरिसवसफुरफुरंतोट्ठा ।। ३०४ ॥ संखउरम्मि गएटिं, दिहो कुमरो कुमारपरिलरिओ। चिट्ठति तत्थ पंच वि, जोयंता मारणे छिई ॥ ३०५॥ अह अन्नदिणे कुमरो, उजाणे मुफसयलपरि- पारो। नियनापार समेओ, दिहो सो तेहि एगागी ॥ ३०६ ॥ जा चितंति इमं ते, वहणोवायं किलिट्ठपरिणामा । सहस निगरम जापा, दहा दुद्वेण भुयगणं ॥ ३०७॥ गयजीयं नाऊणं, अपाणं जा खिवेइ जलणम्मि । ता विजाह- रापलं, पां सरथीकया रोग ।। ३०८ ॥ चइऊण तमुजाणं, पचासन्ने गयाई देवउले । मोत्तूण तं मयच्छि, जलणस्स गो गो गुमरो ।। ३०९ ॥ एवं पंच वि पुरिसा, लछला गरुयतोसमावन्ना । वहणकरणुजयमणा, पच्छन्ना तत्थ रिटी ।। ३१० ॥ गयाण पगिटेणं, चिरगोवियदीयओ समुग्गाओ। पयडीकओ य सहसा, सुरमंदिरमज्झयारम्मि ॥ ३११ ॥ दीनोपण नो, दिहो पालाए ताण लगु भाया । अझ्नेहनिन्भराए, पलोइओ सोमदिवीए ॥ ३१२ ॥ ता ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्र चतुर्थ असंस्कृता- ख्यमध्यय- न्द्रीयकृतिः ॥९३।। नम्। वुत्तो सो तीए, होसु तुम सुयणु! मज्झ भत्तारो । जइ तं अन्नं झायसि, ता से नासेमि जीयं पि ॥ ३१३ ॥ तेण पुणो सा भणिया, मुद्धे ! इच्छामऽहं तुमं किंतु । तुह भत्ता जइ जाणह, न सघहा अस्थि मे जीयं ।। ३१४ ॥ तओ तीए भणियं-सुहय ! अहं नियदइयं, वावाइरसामि तुझ पञ्चक्खं । एवं पजंपिऊणं, पईवओ संपिओ झत्ति ।। ३१५॥ एत्यंतरम्मि कुमरो, वहि घेत्तूण इत्ति संपत्तो । संपत्तेणं भगियं, उजोओ इह मए दिवो ॥ ३१६ ॥ तीए वओ भणियमिणं, तुह करगहियरस जलियजलणस्स । देवउले संकेतो, पिय ! उन्नोओ तए दिहो ॥ ३१७ ॥ सगां समप्पिऊणं, जा सो दीवेइ हुयवहं कुमरों । ता कडिय करवालं, गीवाए मुंचए पहरं ॥ ३१८ ।। एएण करुणमइणा, अवहत्येऊण पाडियं सग्गं । सिह सहोयराणं, परियं इत्थीए सुविचित्तं ॥ ३१९ ॥ नाऊण तयं तीए, विलसियमइदारुणं निरावेसं । वेरग्गसमावन्ना, समागया मह समीवम्मि ।। ३२० ॥ आयनिय नियरियं, संभंतो माणसम्मि सो कुमरो । परिभावइ पेच्छ अहो, महिलाणं दारुणं चरियं ।। ३२१ ॥ तो सचमेयं-गंगाए वालुयं सा-यरे जलं हिमपओ य परिमाणं । जाणंति बुद्धिमंता, महिलाहिययं न याति ।। ३२२॥ तहा-रोवंति स्यावंति य, अलियं पति पत्तियावंति । कवडेण च खंति विसं, मरंति-न य जति सन्मावं ॥ ३२३ ॥ महिला हु रत्तमित्ता, उच्छुक्खंडं य सक्षरा चेय ।। स चिय विरचमेसा, नियंकूरे विसेसेह ।। ३२४ ॥ अणुरजंति सणेणं, जुबईड सणेण पुण विरज्वति । अन्नन्नरागणिरया, हरिदरागो छ चलपेमा ॥ ३२५ ॥ हिययम्मि निहुराओ, तणुजं- पियया पाहिं रम्माओ । जुवईउ सरिच्छाओ, सुवन्नविच्छुरियछुरियाओ !! ३२६ ॥ का अहो ! मे अहम्मत्तर्ण, मए प्याए कारणे मइलियं फुलं, अंगीकओ अयसो । अहवा-"ताव फुरद वेरगु चिति, कुललन वि वावहिं । ! "तावरस्फुरति वैराग्यं चित्ते, कुलरजाऽपि तावत् । तापदकार्यस्य सका शका, गुरुजनभयं तावत् ॥ १॥ वादिन्द्रियाणि पश्यानि, यशसः श्री ति धावत् । रमणीषु मनोमोहनीपु, पुलो पशीमवति न यावत् ॥ २॥" द्रव्यसुप्तेषु प्रतियुद्ध- जीवि अगडदत्त- दृष्टान्तः।

·XEXXX गार अफना ननिय संक, गुरुयणमउ तापहि ॥ ३२७ । वार्षिदियई वसाइ, जसह सिरि क्षयद तावदि। रमनिदि मगमोहागिदि, पुरिमु पसि होइन जावहिं ।। ३२८ ।।" ता घिरत्यु संसारस्स, नत्यि एत्य किं पि सुहकारण। मणियं परागविहनढयिदये, खणपरियटुंतविविहानुहदुरी । राणसंजोगविओगे, संसारे रे! सुहं कत्तो ? ॥३२९॥ पवमा मार्पितो संगमुरगो नियतिऊण य भयवओ चलणेमु भणिय-भयवं! मम संतियं चरियमेयं, नई पानि मायपायगो, उपिग्गो य अहं संसारवासाओ, ता करेह वयपयाणेण अणुग्गहं । दिक्खिओ भयवया । जाओ दुरपुपरसामनपरिपालणुमा ति | जहा सो अगडदचो उजागे रयणीए प्रतिबुद्धजीवी मुखभागी जातः, एवमन्येऽपि अप्रमचा रेष फल्यानमागिनो भयन्ति इति । उसो द्रव्यमुप्तेषु प्रतिबुद्धजीविदृष्टान्तः ॥ भाषमुनेषु तु तपस्विनः प्रतियुद्धजीविनः, ते हि मिथ्यात्वादिभावसुप्तप्यपि जनेषु सम्यग्ज्ञानश्रद्धानभाषमयोपवन्तः, संयमकीवितं धारयन्तीति । पयविधश्च हि कुर्याद् ? इत्याद--न विश्वस्यात्, प्रमादेष्विति गम्यते । किमुक्तं भवति ?- पहुजनपिदर्शनार नेतेऽनर्यकारिण इविन विश्रम्मवान् भवेत्। 'पण्डितः' विद्वान् , आशु-शीघ्रम् उचितकृत्येषु प्रवर्तित- गमिति मा यस स आधुमशः । किमिति आशुप्रशः १ यतः 'पोराः' रौद्राः सततमपि प्राणिनां प्राणापहारित्वात् 'मुहूर्ती पारिशेपाः, नियसाधुपलक्षणमेवन् । उच्च-' -"अणुदियई ययंता, इमाई मूढो सणो न लक्खेइ । जीयस्स जोधणस्स य, रियमनिसारसंतसंहाई ॥१॥हा हुँति मणुस्सा, इंदमहो आगो ति रमणीओ। न य जाणंति पराया, पडिया संपामगा !!२॥" फदाचित् शरीरबलाद् घोरा अपि अमी न भविष्यन्ति, अत आह.--'अवलं' बलरहितं . "शशि प्रमः, इमान् मूको जनो न एक्षयति । जीवस्य यौवनसच, दिवसनिशाखण्डखण्डान् ॥१॥ राध मववि मनुष्या, एहमर पागव इति रमणीयः । न जानन्ति पराकम, पतिता संवत्सरशलाका ॥२॥"

·ध्ययनले
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृचिः
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम्।
॥ ९४॥
शरीरम् , उक्तश्च-"सत्य-ऽग्गी-जल-सावय-विसूइया-वाहि-अहिविसाईहिं । जजरमिणं सरीरं, उवकाहिं बहुविहेहिं ॥१॥
जं ऊसासायत्तं, देहं जीवस्स कयलिसंभसमं । जरडाइणिआवासं, का कीरउ तत्थ दीहासा? ॥२॥" एवं तर्हि किं
कृत्यम् ? इत्याह-'भारुण्डपक्षीय चराऽप्रमत्तः यथा भारुण्डपक्षी अप्रमत्तश्चरति तथा त्वमपि प्रमादरहितः पर-विहि-
तानुष्ठानमासेवख, अन्यथा हि यथा भारुण्डपक्षिणः पक्ष्यन्तरेण सहान्तर्वर्तिसाधारणचरणसम्भवात् स्वल्पमपि प्रमा.
द्यतोऽवश्यमेव मृत्युः । उक्तञ्च–एकोदराः पृथगमीया, अन्यान्यफलभक्षिणः । प्रमत्ता हि विनश्यन्ति, भारुण्डा इव
पक्षिणः ॥ १॥ तथा तवापि संयमजीवितभ्रंश एव प्रमाद्यत इति सूत्रार्थः ॥ ६ ॥ अमुमेवार्थ स्पष्टयन् आह-
चरे पयाई परिसंकमाणो, जं किंचि पासं इह मन्नमाणो।
लाभंतरे जीविय व्हइत्ता, पच्छा परिन्नाय मलावधंसी ॥७॥
व्याख्या-'चरेत्' गच्छेत् मुनिरिति गम्यते, ‘पदानि' पदनिक्षेपरूपाणि 'परिशङ्कमानः' संयमविराधनाभीनतया
तदपायं विगणयन्, किमित्येवम् ? अत आह-यत् किञ्चिद् दुश्चिन्तिताद्यपि प्रमादपदं पाशमिय 'पाशं' बन्धहेतुतया
'मन्यमानः' जानानः । अयमभिप्रायः-यथा भारुण्डपक्षी पदानि परिशमानश्चरति यत्किश्चिद् दवरकादिकमपि पाशं
मन्यमानः, तथा साधुरपि अप्रमत्तश्चरेत् । ननु यदि परिशङ्कमानश्वरेत् तर्हि सर्वथा जीवितनिरपेक्षेणैव प्रवर्तितव्यम् ,
तत्सापेक्षतायां हि कदाचिदुक्तदोपसम्भव इत्याशझ्याह-'लाभान्तरे' अपूर्वार्थप्राप्तिविशेपे सति, किमुक्तं भवति ?-
यावद् विशिष्टतरसम्यग्दर्शनज्ञानावाप्तिः अतः सम्भवति तावद् इदं 'जीवितं' प्राणधारणारूपं 'धृहयित्वा' . अकालोपक्रम-
. "शखा-ऽग्नि-जल-श्वापद-विसूचिका-म्याधि अहि विपादिभिः । जर्जरमिदं शरीरं, उपक्रमेयंदुविधैः ॥ १॥
यदुच्छासायत्तं, देहं जीवस्य कदलिम्तम्भसमम् । जरादागिन्यायासं, का क्रियता तन दीर्घाशा? ॥ २॥"
भावसुप्तेपु
तपस्विनः
प्रतिबुद्ध-
जीविनः।
॥ ९४॥

·रमन अनानोपयोगारिभित्र पृद्धि नीला, नदभारे तदपायसम्भवात् , 'पश्चात्' लाभविशेषप्रात्युत्तरकालं परिज्ञाय' मांरा अमर-यथेद नेगी प्राग्यद् गुणविशेषार्जनक्षम, न च तथा अतो निर्जरा; न हि जरया व्याधिना योऽभि- नूनं I मयारिग्धर्माऽऽधानं प्रति ममर्थम् । उक्तं हि-"जरा जाप न पीलेइ, वाही जाव न वद्युई । जाविदिया न पाली, नार धम्म ममारे ॥१॥" एवं झपरिक्षया ज्ञात्वा ततः प्रत्याख्यानपरिक्षया भक्तं प्रत्याख्याय सर्वथा जीवित- रिपेगे भूत्वाशी भावः । 'मलाऽपध्धमी' फर्ममलविनाशी स्यादिति शेषः । ततो यावल्लाभं देहधारणमपि गुणायैव ही भारः । इह च यापराभधारणे मण्डिकचौर उदाहरणम् । तत्र सम्प्रदायः- पितायडे नयरे मंडिओ नाम तुनाओ परदधहरणनिरओ आसी । सो य 'दुट्ठगडो' ति जणे पगासंतो जाणुदेसे शियमेर परायलेपलित्तो पद्धयणपट्टो रायमग्गे तुन्नागसिप्पमुपजीवइ । मंतो य दंडधारिएणं पाएण किलम्मंतो कहंचि परमद। रसिं रन रगिण दघजाय घेत्तूण नगरसन्निहिए उजाणेगदेसे भूमिघर तत्य निक्खियइ । तत्थ य से भगिणी फागा रिहा । तस्स भूमिपररस मज्झे यूनोच सो चोरो दधेण पलोभेउं सहायं दववोढारमाणेइ तं सा से भगिणी आगढगमी पुपनत्यामणे निवेसे पायसोयलपरोण पाए गिव्हिऊण तम्मि कूवे पक्सिवइ । तओ सो तत्थेव विवनइ । पं पाडो यगइ नगर मुसतस्स । चोरग्गाहा न सकति तं गिहिउँ । तओ णयरे वहू रवो जाओ । तत्थ य मूलदेवो गया पुषभनिगविहागेण जाओ। पहिलो य तरस पउरेहिं तफरयइयरो। जहा- एत्थ नयरे पभूयकालो मुसतस्स पहा परमा सफाररम, प य तीरइ पेणइ गिहिर्ड, ता करेउ देवो फि पि उवायं । ताहे सो अन्न नयरारक्सियं ठवेइ । गोपि न मर चोर गिन्दिउँ । ताहे मूलदेवो सयं नीलपर्ड पाउणिऊण रत्तिं निग्गओ। सो य अगजंतो एगाए "गा यायन पश्यति, प्याधिपांवर वर्धते । यावद्विन्द्रियाणि न हीयन्ते, तावदम समाचरेत् ॥ १॥" -

·श्रीउचरा-
श्रीनमिच-
न्द्रीयवृतिः
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम्।
॥ ९५॥
सभाए निवन्नो अच्छइ । जाव सो मंडियचोरो आगंतुं भणइ-को इत्य अच्छइ ? । मूलदेवेण भणियं-अहं कप्प-
डिओ । तेण भन्नइ-~-एहि मणुस्सं करेमि । मूलदेवो उढिओ । एगम्मि ईसरघरे खत्तं खयं । सुवहुं दवजायं नीणेऊण
मूलदेवस्स उवरि चडावियं । पट्ठिया य णयरवाहिरियं । मूलदेवो पुरओ, चोरो असिणा कड्डिएण पिढओ एइ । संपत्ता
भूमिघरं । चोरो तं दधं णिहणिउमारद्धो, भणिया यण भगिणी-एयरस पाहुणगस्स पायसोय देहि । ताए कूवतडसन्नि-
विटे आसणे निवेसिंओ। तीए पायसोयलक्खेण पाओ गहिओ 'कूए छुहामि' त्ति जाव अईव सुकुमारा पाया । ताए
नायं-जहेस कोइ अणुभूयपुवरजो विहलियंगो । तीए अणुकंपा जाया। तओ तीए पायतले सन्निओ-जहा 'नस्सि' त्ति,
मा मारिजिहिसि । पन्छा सो पलाओ । ताए बोलो कओ 'नट्ठो नट्ठो' त्ति । सो असि कड्डिऊण मग्गओ लग्गो । मूल-
देवो रायमग्गे अइसन्निकिटं नाऊण चचरसिवंतरिओ ठिओ । चोरो तं 'सिवलिंग एस पुरिसो' त्ति काउं कंकमएण असिणा
दुहा काउं पडिनियत्तो गओ भूमिघरं । तत्थ वसिऊण पहायाए रयणीए तओ निग्गंतूण गओ वाहिं । अंतरावणे तुन्नागत्तं
करेइ । राइणा पुरिसेहिं सद्दाविओ। तेण चिंतियं-जहा सो पुरिसो नूणं न मारिओ, अवस्सं च एस राया भवि-
स्सइ ति। तेहिं पुरिसेहिं आणिओ। राइणा अब्भुट्ठाणेण पूइओ, आसणे निवेसाविओ, सुवहुं च पियं आभासिउं
संलत्तो-मम भगिणिं देहि त्ति । तेण दिन्ना, विवाहिया य । राइणा य से भोगसंपया दिना । कइसु वि दिणेसु गएसु
राइणा मंडिओ भणिओ-दवेण कजं ति । तेण सुबहुं दबजायं दिन्नं । राइणा संपूइओ । अन्नया पुणो मन्गिओ। पुणो
| वि दिनं । तरस य चोरस्स अईव सकारं सम्माणं पउंजइ । एएण पगारेण सबं दवं दवावियं । भगिणी से पुच्छइ ।
ताए भन्नइ-एत्तियं चैव वित्तं । तओ पुवावेइयलक्साणुसारेण सवं दवावेऊण मंडिओ सृलाए आरोविउ त्ति ॥
अयमिहोपनयः --यथाऽयम् अकार्यकारी अपि मण्डिको यावल्लाभं मूलदेवनृपतिना धारितः तथा धार्थिनाऽपि
यावल्लाम-
धारणे
मण्डिक-
चौर-
दृष्टान्तः।
॥ ९५॥

·संयमोपहतिहेतुकमपि शरीरं निर्जरालाभमभिलपता तल्लाभ यावद्धार्यमिति ॥ न च तद्धारणे संयमोपरोध एव, यथाऽऽगमं हि प्रवृत्तस्य तत् तदुपष्टम्भकमेवेति भाग्नीयम् इत्सलं प्रसङ्गनेति सूनार्थः ॥ ७ ॥ सम्प्रति यदुक्तं 'जीवितं हयित्वा मलाप वंसी स्यादिति तस्किं स्वातक्यत एव उताऽन्यथा ? इत्याह- छंद निरोहेण उवेइ मोक्खं, आसे जहा सिक्खियवम्मधारी । पुवाइ वासाई चरऽप्पमत्तो, तम्हा मुणी खिप्पमुवेइ मोक्खं ॥८॥ व्याख्या-'छन्दोनिरोधेन' स्वच्छन्दतानिपेधेन उपेति 'मोक्षं' मुक्तिम्, किमुक्तं भवति ?-गुरुपारतत्र्येण स्वामहविरहण तन तर प्रवर्त्तमानो पि सकेशविकल इति न कर्मबन्धमाकू, किन्त्वविकलचरणतया निर्जरणमेव प्राप्नोति । अप्रार्त्तमानोऽपि आहारादि याऽऽग्रहपरतया अनन्तससारिताद्यनर्थभाक् भवति । उत्तञ्च-छे-ऽहम- दसम दुवा लसेहि मास-ऽद्धमा समणेहिं । अरंतो गुरुययणं, अणंतससारिओ होइ ॥१॥" तत् सर्वथा तत्परतन्त्रेणैय मुमुक्षुणा भाव्यम् । उक्तश्च- नागरस होइ भागी, थिरयरओ दसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाए, गुरफुलवासं न मुंचति ।। २॥" अन दृष्टान्तमाह- 'अश्वः' तुरगो यथा शिक्षितः-वल्गनोत्प्लवनधावनादिशिक्षा ग्राहितो यर्मधारी- तनुनाणधारी, पदद्वयस्य कर्मधा यः । अनेन शिक्षकतन्त्रतयाऽस्य स्वातव्यामोहमाह । ततोऽयमर्थ:--यथा अश्व स्वातम्यविरहात प्रवर्तमान समरशिरसि न वैरिभिरुपन्यत इति तन्मुक्ति मानोति, स्वतन्नस्तु प्रथममशिक्षितो रणमाप्तः तैरुपहन्यते । अन च सम्प्रदाया- २ "पष्टा इटम दशम द्वादशैमासा-ऽर्धमासक्षपणे. । अकुर्वाणो गुरुपचनं, अनन्तसांसारिका भवति ॥ ३॥" है "शास भवति भागी, स्थिरतरको दर्शने चारिने च । धन्या यावरफथ, गुरुकुलवासं न मुञ्चन्ति ॥२॥" उपघात ।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनर
श्रीनैमिच-
न्द्रीयवृत्तिः
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम्।
॥९६॥
एगेण राइणा दोण्हं कुलपुत्ताणं दो आसा दिन्ना सिक्सावणपोसणत्यं । तत्थेगो कालोचिएणं जवसजोग्गासणेणं
संरक्समाणो धाविय-लोलिय-वग्गियाइयाओ कलाओ सिक्खावेइ । वीओ य को एयरस इहलवसजोगासणं दाहिति ?'
त्ति घरट्टे वाहेऊण तुसे सवावेई, सेसे अप्पणा मुंजइ । संगामकाले उवहिए ते रत्ना वुत्ता-जहा तेसु आसेसु आरोढुं
झत्ति आगच्छह । संपत्ता । भणिया य राइणा-पविसह संगाम । तत्थ पढमो सिक्सागुणत्तणओ सारहिमणुयत्तमाणो
संगामपारओ जाओ। दुइओ विसिट्ठसिक्खाभावेण असन्भावभावणाभावियत्तणओ गोधूमजतगजुत्त इव तत्थेव भमि-
उमाढत्तो । तं च परा उवलक्खेउ यसारहिं काउं गृहीतवन्तः ।।
अयमुपनयः--यथाऽसौ अश्वः तथा धर्मार्थ्यपि स्वातज्यविरहितो मुक्तिमवाप्नोतीति । अत एव च 'पूर्वाणि' उक्त-
परिमाणानि 'वर्षाणि' वत्सराणि 'चर' सततमागमोक्तक्रिया सेवस्व, 'अप्रमत्तः' प्रमादपरिहर्ता "तम्ह" ति 'तस्मात्'
अप्रमादाऽऽचरणादेव मुनिः 'क्षिप्रं' शीघ्रम् उपैति मोक्षम् । पूर्वाणि वर्गणीति च एतावदायुपामेव चारित्रपरिणतिरिति
दर्शनार्थमुक्तमिति सूत्रार्थः ॥ ८ ॥
ननु यदि छन्दोनिरोघेन मुक्तिः तद्दन्तकाल एवाऽयं विधीयताम् इत्याशयाऽऽह-
स पुवमेवं न लभेज पच्छा, एसोवमा सासयवाइयाणं ।
विसीयई सिढिले आउयम्मि, कालोवणीए सरीरस्स भेए ॥९॥
व्याख्या-'सः' इति यत्तदोर्नित्याऽभिसम्बन्धाद् यः प्रथममेवाऽप्रमत्ततया भावितमतिर्न स्यात् स तदात्मकं छन्दो-
निरोधं “पुचमेव" ति एवंशब्दस्योपमार्थत्वात् पूर्वमिव अन्यकालादौ अभावितमतित्वात् 'न लभेत' न प्राप्नुयात्
'पश्चात्' अन्त्यकालेऽपि 'एपोपमा' इयं सम्प्रधारणा यदुत पश्चाद्धर्म करिष्याम इति 'शाश्वतवादिनां' निरपक्रमायुपां, ये
मुमुक्षुणा
गुरुपारत-
येणव
भाव्यम्।
॥ ९६॥

·कस्यामपि स्थितौ - रुपार्थ एव करणीयः। निरुपकमायुपतया शाश्वतमिय आत्मानं मन्यन्ते तेपामियं युज्येतापि, न तु जलयुद्बुदुसमानाऽऽयुपाम् , तथा चासौ उत्तरका- लमपि छन्दोनिरोधमप्राप्नुवन् विपीदति' 'कथमह अकृतसुकृतः सम्प्रति अनर्वापारं भवाम्भोधि भ्राम्यन तरिष्यामि ?' इत्येवं येछध्य-विह्वलत्वमनुभवति, 'शिथिले' आत्मप्रदेशान् मुञ्चति आयुपि, कालेन-मृत्युना उपनीते-उपढौकिते शरीरस्य 'भेदे' सर्वपरिशाटतः पृथग्भावे । उकञ्च-एफ पि जस्स सुकयं, नत्थि हु तप-नियम-संजमाईणं । को नाम दढपारो, मरणते वस्स मणुयरस ? ॥१॥" तस्माद् आदित एव न प्रमाद्वद्भिर्भाव्यम्। तथा चाह-'ने य नजइ सो दियहो, मरि- य चिय अवस्स सघेण । जाणता मा अच्छह, निचिंता अलियआसाहिं ॥१॥" येन न विपादो भवति अन्यसमये । भणियं च--"कैनो चिंता सुचरिय-तवस्स गुणसुट्टियरस साहुस्स । सोग्गइगमपरिहत्थो, जो अच्छइ नियमभरियभरो ॥१॥" इति सूनार्थः ॥ ९ ॥ किं पुनः पूर्वमिव पश्चादपि छन्दोनिरोधं न लभते ? इत्याह- खिप्पं ण सफेद विवेगमेलं, तम्हा समुट्ठाय पहाय कामे । समेच लोगं समया महेसी, अप्पाणरक्खी चरमप्पमत्तो ॥१०॥ व्याख्या-'क्षिप्रं' तत्क्षण एष न शक्रोति 'विवेक' द्रव्यतो पहिःसङ्गपरित्यागरूपं भावतः कपायपरिहारात्मकम् | 'ए' गन्तुम् , कृतपरिकर्मा हि झगिति तत्परित्याग कर्तुमलम् । अत्रोदाहरणं ब्राह्मणी- , “एकमपि यस्य सुकृत, नास्ति खल नेपों नियम-संयमादीनाम् । को नाम दृढकारो, मरणान्ते तस्य मनुजस्स? ॥ १ ॥" २"न पापते संदिवसो, मर्तब्यमेवाऽऽवश्यं सर्वेण । जानन्तो मा तिष्ठत, निश्चिन्ता अलीकाऽऽशाभिः ॥२॥" ३ "कुतचिन्ता सुचरिततपसो गुणसुस्थितस्य साधोः । सुगतिगमप्रतिहस्तो, य आस्ते नियममृतभरः ॥ ३॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनैमिच-
न्द्रीया सु-
खयोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
कस्सामपि
स्थितौ पु.
॥९७॥
रुपार्थ एव
एगो मरुओ परदेसं गंतूण साहापारओ होऊण सविसयमागओ। तस्सऽन्नेण मरुएण 'खद्धादाणिउ' त्ति काउं
दारिगा दिना । सो य लोए दक्सिणाओ लहइ। परे विभवे वट्टइ । तेण तीसे भारियाए मुबहुं अलंकारजायं दिन्नं ।
सा निचमंडिया अच्छइ । तेण भन्नइ-एस पञ्चंतगामो तो तुमं एयाणि आभरणगाणि तिहिपवणीसु आविधाहि, कहिंचि
चोरा आगच्छेजा तो सुहं गोविजंति । सा भणइ-अहं ताए वेलाए सिग्घमेवावणिसं ति । अन्नया तत्य चोरा
पडिया । ते तमेव निश्चमंडियागिहमणुपविट्ठा । सा तेहिं सालंकारा गहिया। सा य पणीयभोयणत्ताओ मंसोवचि-
यपाणिपाया न सकइ कडाईणि अवणेउं । तओ चोरेहिं तीसे हत्थे पाए छेत्तूण अवणीयाणि, गिहिउं च अवर्फता ॥
एवमन्योऽपि प्रागकृतपरिकर्मा न तत्काल एव विवेकमेतुं शक्नोति । न च मरुदेव्युदाहरणमत्राभिधेयम् , आश्चर्य-
रूपत्वादस्य । यत एवं तस्मात् 'समुत्थाय' पश्चाद्धर्म करिष्याम इत्यालस्यत्यागेनोद्यमं विधाय, परित्यज्य 'कामान्'
इच्छामदनात्मकान्, 'समेत्य' ज्ञात्वा 'लोकं' प्राणिसमूहम् , 'समतया' समशत्रुमित्रतया महर्पिः सन् 'आत्मरक्षी' कुग-
तिगमनादिभ्योऽपायेभ्यः आत्मरक्षकः चर 'अप्रमत्तः' प्रमादरहितः । इह च प्रमादपरिहाराऽपरिहारयोरैहिकमुदाहरणं
वणिग्महिला । तत्र च सम्प्रदायः-
एगा वाणियमहिला पउत्थवइया सरीरसुस्सूसापरा दासभयगकम्मकरए नियनियनियोगेसु न वावारेइ, न य तेसिं
कालोववन्नं जहिच्छियमाहारं भिई वा देइ । ते सवे नहा। कम्मतपरिहाणीए विवपरिहाणी जाया । आगओ
वाणियगो, एवंविहं पासिऊण पच्छा तेण वि निच्छूढा । अन्नं सुपुक्खलेण 'सुंकेण कन्नं वरेइ । लद्धा य णेण । तेण तीसे
णियगा भन्नंति-जइ अप्पाणं रक्खेइ ता परिणेमि ति । ताए य मुणियपरमत्थाए दुग्गयकन्नगाए सोउं नियगा
१ शुल्वेन-मूरयेन।
करणीयः।
॥ ९७॥

·विषय-क- पायानां प- रिहारः। भन्नति-रक्सिस्समहं अप्पयं । सा तेणं विवाहिया। गओ वाणिज्जेणं।सा वि दास-भयग-कम्मगराईणं आदेसं दाउं तेसिं पुहिकाइकाले भोयणं देइ, महुराहिं च वायाहिं उच्छाहेइ, भिई च तेसिं अकालपरिहीणं देइ, न य नियगसरीर- सुस्सूसापरा । एवमप्पाणं रक्खंतीए भत्ता उवागओ । सो एवंविहं दद्दूण तुट्ठो । तेण सबसामिणी कया । इत्यं तावदिहेय गुणायाऽप्रमादो दोषाय च प्रमाद आस्तामन्यजन्मनि इत्यभिप्रायेण चानैहिकोदारणाभिधानम् इति परिभावनीयमिति सूनार्थः ॥ १० ॥ प्रमादमूलं च रागद्वेपाविति सोपायं तत्परिहारमाह- मुहं मुहं मोहगुणे जयंतं, अणेगरूवा समणं चरंतं । फासा फुसंती असमंजसं च, न तेसु भिक्खू मणसा पउस्से ॥ ११ ॥ मंदा य फासा यहुलोहणिजा, तहप्पगारेसु मणं न कुना । रक्खेज कोहं विणएज माणं, मायं न सेवेज पहेज लोहं ॥ १२ ॥ व्याख्या-'मुहुर्मुहुः' वारं वारं 'मोहगुणाः' तदुपकारित्वात् शब्दादयः तान् 'जयन्तम् अभिभवन्तम् , किमुक्तं भवति ?--अविच्छेदतस्तज्जयप्रवृत्तम् , 'अनेकरूपाः' अनेकविधपरुपविषमसंस्थानादिरूपाः, 'श्रमणं' मुनि 'चरन्तं' संय- माध्यनि गच्छन्तम् , स्पृशन्ति-स्वानि स्वानि इन्द्रियाणि गृह्यमाणतया इति 'स्पर्शाः' शब्दादयः ते 'स्पृशान्ति' गृह्यमाण- तयैव सम्बध्नन्ति । 'असमञ्जसमेव' अननुकूलमेव यथा भवति । चशब्दोऽवधारणे । न 'तेपु' स्पर्शपु 'मिक्षुः' मुनिः मनसाऽपि आस्तां वाचा कायेन, अपेलुप्तस्य दर्शनात्, 'प्रद्विप्यात् किमुक्तं भवति ?-अमनोज्ञशब्दादिपु कथञ्चिदिन्द्रि- यमापतितेपु 'अहो! अनिष्टत्वम्' इति न चिन्तयेत् , न वा वदेत् परिहरेद्वा तान् । तथा मन्दयन्ति-विवेकिनमपि जनमन्यतां

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीया सु.
खवोधा.
ख्या लघु-
वृतिः।
चतुर्थ
असंस्कृता-
ख्यमध्यय-
नम् ।
नयन्तीति मन्दाः । अथवा मन्दबुद्धित्वात् मन्दगमनत्वाद्वा 'मन्दाः स्त्रियः ता एव स्पर्शप्रधानत्वात् स्पर्शाः । ततश्च
मन्दाश्च स्पर्शाः बहूनां-कामिना लोभनीयाः-गृद्धिजनकाः । 'च!' समुच्चये । स्पर्माः प्राग्वद् वहून लोभयन्ति-विमोह-
यन्ति बहुलोभनीयाः । अनेनात्याक्षेपकत्वमुक्तम् । अपेर्गम्यमानत्वात् 'तथाप्रकारेप्वपि' वहुलोभनीयेप्वपि मृदुस्पर्श-
मधुररसादिपु 'मनः' चित्तं 'न कुर्यात्' न निवेशयेत् । एवं च पूर्वसूत्रेण द्वेपस्य परिहार उक्तः, अनेन च रागस्य । स
तु कथं भवति ? अत आह-'रक्षयेत्' निवारयेत् 'क्रोधं रोपम्, 'विनयेत्' अपनयेत् 'मानम्' अहकारम्, 'मायां'
परवचनबुद्धिरूपां 'न सेवेत' न कुर्यात् , 'प्रजह्यात्' परित्यजेत् 'लोभम्' अभिष्वङ्गस्वभावम् , तथा च क्रोधमानयो-
द्वैपात्मकत्वात् मायालोभयोश्च रागरूपत्वात् तन्निग्रह एव तत्परिहतिरिति भावनीयमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ ११-१२ ॥
सम्प्रति यदुक्तम्-"तम्हा समुट्ठाय पहाय कामे" इत्यादि, तत् कदाचित् चरकादिष्वपि भवेत् इत्याह--
जे संखया तुच्छ परप्पवाई, ते पिजदोसाणुगया परज्झा।
एए अहम्मु त्ति दुगुंछमाणो, कंखे गुणे जाव सरीरभेए ॥ १३ ॥ त्ति वेमि ॥
व्याख्या-'ये' इति अनिर्दिष्टस्वरूपाः, 'संस्कृताः' इति न तात्त्विकशुद्धिमन्तः किन्तूपचितवृत्तयः, अत एव
'तुच्छाः' यदृच्छाभिधायितया निस्साराः 'परप्रवादिनः परतीर्थिकाः, ते किम् ? इत्याह-प्रेमद्वेषानुगताः । तथाहि-
सर्वथा संवादिनि भगवद्वचसि वकदाग्रहकरणं न रागद्वेपाभ्यां विनेति भावनीयम् । अत एव "परज्झा" 'परवशा'
रागद्वेषप्रस्ततया तत्तत्राः । यदि त एवंविधाः ततः किम् ? इत्याह-एते अधर्महेतुत्वात् अधर्मः 'इति' अमुनोल्लेखेन
'जुगुप्समानः' उन्मार्गयायिनोऽमी इति तत्स्वरूपमवधारयन् न तु निन्दन , निन्दायाः सर्वत्र निषेधात् ।
विपय-क-
पायानां
परिहारः।
॥ ९८॥
'oke-K
॥ ९८॥

·उक्तञ्च-मुंह दि उनममाणं, पंचेव करेंति रित्तयं समणं । अप्पथुई परनिंदा, जिभोवत्या कसाया य ॥१॥ संतेहि असंतेहिं, पररस कि पिएहि दोसेहिं ? अस्थो जसो न लन्मइ, सो य अमित्तो को होइ ॥२॥" एवंविधश्च किं कुर्यात् ? इत्याह-काद्धेत' अभिलपेत् 'गुणान्' सम्यग्दर्शनचारित्रात्मकार भगवदागमाभिहितान, कियन्तं कालम्' इत्याह -'यावच्छरीरभेदः' देहपृथग्भावः मरणमिति यावत् । अनेन इहैव समुत्थानं कामप्रहाणादि। च तत्त्वतः, अन्यन तु संपृतिमात्रमित्युक्तम् इति सूत्रार्थः ॥ १३ ॥ इतिः' परिसमाप्तौ नवीमीति पूर्ववत् ।। विषय-क- पायानां परिहारः। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां सुखयोधायां उत्तराध्ययनसूत्र- लपुटीकायां असंस्कृताख्यं चतुर्थमध्ययनं समासम् ॥ ! "मुष्वपि उद्यच्छन्तं, पञ्चैव कुर्यम्ति रिक्तकं श्रमणम् । आत्मस्तुतिः परनिन्दा, जिह्वोपस्था कपायाश्च ॥ १॥ सनिरसहिश्श परस्य फि जस्पिनोपैः । अर्थों यशो न लभ्यते स चामिनं कृतो भवति ॥ २" २जैनेष्वेव ।

·अथ अकाममरणीयाख्यं पञ्चममध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया सु-
खरोधा.
ख्या लघु-
वृत्तिः।
पञ्चम
अकामम-
रणीया-
ख्यमध्यय-
नम् ।
॥ ९९ ॥
सप्तदशघा
मरणविधि-
विभागः।
उक्तं चतुर्थमध्ययनम् । साम्प्रतम् अकाममरणीयाख्यं पश्चममारभ्यते । तस्य चायममिसम्बन्धः-'अनन्तराध्ययने
"काद्धेद् गुणान् यावच्छरीरभेदः" इत्यभिदधता मरणं यावदप्रमादो वर्णितः, ततो मरणकालेऽप्यप्रमादो विधेयः । स च
मरणविभागपरिज्ञानत एव भवति । ततो हि वालमरणादि हेयं हीयते, पण्डितमरणादि चोपादेयमुपादीयते । तथा
चाऽप्रमत्तता जायते' इति अनेन सम्बन्धेनाऽऽयातमिदमिति, अतोऽस्य प्रारम्भे मरणविभागो नियुक्तिकृताऽभिहितः
सझेपतस्तावदुच्यते । तत्र सप्तदश मरणानि भवन्ति, अतस्तान्याह-
"आवीइ ओहि अंतिय, वलायमरणं वसट्टमरणं च । अंतोसल्लं तब्भव, पालं तह पंडियं मीसं ॥ १ ॥
छमत्थमरण कैवलि वेहोयस गिपिट्टमरणं च । मरणं भत्तपरिन्ना, इंगिणी पाओवगमणं च ॥ २ ॥
सत्तरस विहाणाई, मरणे गुरुणो कहंति गुणकलिया । तेसिं नामविभत्ति, वोच्छामि अहाणुपुटीए ॥ ३॥"
व्याख्या-तत्र अवीचिमरणम्-वीचिः-विच्छेदः तदभावाद् अवीचिः-नारकतिर्यमरामराणामुत्पत्तिसमयात्
प्रभृति निजनिजायुष्कर्मदलिकानामनुसमयमनुभवनात् विचटनम् १।
अवधिमरणम्-~-मर्यादामरणम् , यानि नारकादिभवनिवन्धनवयाऽऽयुप्फर्मदलिकानि अनुभूय म्रियते, मृतो या
यदि पुनस्तान्येवाऽनुभूय मरिष्यति तदा तद् द्रव्याऽवधिमरणम् । सम्भवति हि गृहीतोझितानामपि कर्मदलिकानां ग्रहण
परिणामवैचित्र्यात् , एवं क्षेत्रादिप्वपि भावनीयम् २ ॥
॥ ९९ ॥

·सप्तदशधा मरणविधि- विभागः। । अन्तिकमरणम्-यानि नरकाद्यायुष्कतया कर्मदलिकान्यनुभूय म्रियते, मृतो वा न पुनस्तान्यनुभूय मरिष्यति । एवं क्षेनादिष्वपि वाच्यम् ३ । पलन्मरणमाह-संजमजोगविसन्ना, मरन्ति जे तं वलायमरणं तु । भमत्रतपरिणतीनां प्रतिनामेवैतत् ४ । यशार्शमाह-इंदियविसयवसगया मरंति जे तं वसहूँ तु । दीपशिखरावलोकनाकुलितपतङ्गवत् ५ । अन्तःशल्यमाह-"लजाए गारवेण य, बहुस्सुयमएण वा वि दुचरियं । जे न कहिंति गुरूणं, नहु ते आराहगा हुंति॥१॥ गारवपंकनिबुडा अइआर जे परस्स न कहेंति । दसणनाणचरित्ते, ससल्लमरणं भवे तेसि ॥ २॥" पुनर्गौरवाभिधानम् | अस्यैवाऽतिदुष्टतात्यापनार्थम् । परस्येति आचार्यादेः। एतस्यैव फलमाह -"एवं ससल्लमरणं, मरिऊण महन्भए तह दुरंते । सुइरं भमंति जीवा, दीहे ससारकतारे ॥ १॥ ६ । तद्भवमरणमाह--"मोत्तुं अकम्मभूमिय, नरतिरिए सुरगणे य नेरइए । सेसाणं जीवाणं, तव्भवमरणं तु केसिचि ॥ १॥" तुशब्दस्तेषामपि सख्येयवायुपामेवेति विशेषख्यापकः ७ । पाल-पण्डित-मिश्रमरणान्याह--"अविरयमरणं बालं, मरणं विरयाण पंडियं होइ । जाणाहि बाल-पंडियमरणं पुण देसविरयाणं ॥ १॥" ८-९-१० । , "एनया गौरवेण च, बहुश्रुतमदेन वापि दुश्चरितम् । ये न कथयन्ति गुरुभ्यो, न खलु ते आराधका भवन्ति ॥१॥ गौरवपक्षनिममा, अतिचार ये परस्य न कथयन्ति । दर्शन-ज्ञान-चारित्रे, सशल्यमरणं भवेत् तेषाम् ॥ २॥" २ "एतत् पशल्यमरणं, मृत्वा महाभये तथा दुरन्ते । सुचिर भ्रमम्ति जीवा, दीघे संसारकान्तारे ॥ १॥" ३ "मुश्वाऽकर्मभूमिजान् , नरतिरश्चश्व मुरगांश्च नैरयिकान् । शेपाणां जीवानां, तद्भवमरणं तु केपाशित् ॥ ॥" ४ "अविरतमरण यालं, मरण विरतानो पण्डितं भवति । जानीहि वाल-पण्डितमरण पुनर्देशविरतानाम् ॥ १॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया सु.
खयोधा-
ख्या लघुः
पृत्तिः।
पञ्चम
अकामम-
रणीयाख्य-
मध्ययनम्।
सप्तदशधा
मरणविधि-
॥१०॥
विभागः।
एवं चरणद्वारेण बालादिमरणत्रयममिधाय ज्ञानद्वारेण छद्मस्थमरण-केचलिमरणे आह-"मणपनवोहिनाणी,
सुय-महणाणी मरंति जे समणा । छउमत्थमरणमेयं, केवलिमरणं तु केवलिणो ।। १ ॥" ११-१२ ।
चैहायस-गृध्रपृष्ठमरणे अभिधातुमाह-गिद्धाइभक्सणं गिद्धपिट्ठ उव्यंधणाइ वेहासं । एए दोन्नि वि मरणा,
कारणजाए अणुनाया ॥ १ ॥" न तु निष्कारणे, यतो भणितम्-"भौवियजिणवयणाणं ममत्तरहियाण नत्थि हु
विसेसो । अप्पाणम्मि परम्मि य, तो वजे पीडमुभओ वि ॥१॥" अत एव च भक्तपरिज्ञादिपु पीडापरिहाराय
संलेसनाविधिरुतः । उक्तश्व-चत्तारि विचित्ताई, विगईनिहियाइँ चत्वारि । संवच्छरे य दुन्नि वि, एगंतरिय च
आयाम ॥१॥" इत्यादि । अनुज्ञाकारणं त्वनयोर्दर्शनमालिन्यपरिहारादि, उदायिनृपाऽनुमृततथाविधाऽऽपार्यवत् १३-१४॥
साम्प्रतमन्यमरणत्रयमाह-भत्तपरिन्ना इंगिणि, पाउवगमणं च तिन्नि मरणाई । कन्नस-मज्झिम-जेहा, धिइ-संघयणेणं
उ विसिवा ॥१॥" 'फन्नस' त्ति कनिष्ठम् । “भत्तपरिन्नामरणं, चउधिहाऽऽहारचायनिप्पन्नं । नियमा सप्पडिकम्म, सबत्य वि
विगयसंगस्स ॥१॥" " इंगियदेसम्मि ठिओ, चउबिहाहारवजिओ धीमं । उहत्तणाइ कारइ, नऽन्नेण उ इंगिणीमरणं ॥१॥"
"मनःपर्यव-अवधिज्ञानिनः, श्रुतमतिज्ञानिनो मरन्ति ये श्रमणाः । छद्मस्थमरणमेवत्, केवलिमरणं तु फेवलिनः ॥2॥" २ "गृ.
भाविभक्षणं गृध्र उदन्धनादि हायसम् । एते द्वे अपि भरणे, कारणजातेऽनुज्ञाते ॥ १॥" ३ "भावितजिनवचनाना, ममत्वरहिताना
नास्ति खलु विशेषः । आत्मनि परमिश्न, ततो धर्जयेत् पीडामुभयतोऽपि ॥" ४ “चत्वारि विचित्राणि, नियूढविकृतीनि चत्वारि ।
संघरसरे घवे अपि, एकान्तरितं च आघाम्लम् ॥१॥" ५ "भक्तपरिक्षा इगिनी, पादपोपगमनं च त्रीणि मरणानि । कनिष्ठ-मध्यम-
' ज्येष्शनि, पृति-संहननाम्यां तु विशिष्टानि ॥ ॥" ६ "भक्तपरिज्ञामरणं, चतुर्विधाऽऽहारत्यागनिप्पलम् । नियमात् सप्रतिकर्म, सर्यवापि
विषवसास on" ७ "इशितदेशे स्थितः, चतुर्विधाऽ हारवर्जितो धीमान् । उद्वर्तनादि कारयति, नाऽन्येन तु इंदिनीमरणम् ॥1॥"
, ॥१०॥

·सप्तदशधा मरणविधि- विभागः। Pato "नियल निप्पडिकम्मो, निक्सिवए जं जहिं जहा अंग। एयं पाओवगमं, नीहारि वा अनीहारिं ॥ १ ॥ पाओवगमं भणिय, सम विसमो पाययो छ जह पडिओ। नवरं परप्पओगा, कंपेज जहा फलत छ ॥२॥" यद्यपि त्रितयमप्येतत्-- "धीरेण वि मरियवं, काउरिसेण वि अवस्स मरियर्छ । तम्हा अवस्समरणे, वरं खु धीरत्तणे मरिउं ॥ १ ॥ संसाररंग- मदो, धीवलसन्नद्धवद्धकच्छाओ। हतूण मोहमल्लं, हरामि आराहणपडागं ॥२॥" इति शुभाऽऽशयवानेव प्रतिपद्यते, फलमपि च वैमानिकता-मुक्तिलक्षणं समानम् , तथा चोक्तम्-"यं पचक्खाणं, अणुपालेऊण सुविहिओ सम्मं । चेमा- गिओ व देवो, हविज अहवा वि सिझेजा ॥१॥" तथापि विशिष्ट-विशिष्टतर-विशिष्टतमधृतिमतामेव च तत्प्राप्ति- रिति कनिष्ठत्वादिस्तद्विशेप उच्यते । तथा हि-भक्तपरिज्ञामरणमार्यिकादीनामप्यस्ति । यत उक्तम्-"संघा वि य अजाओ, सचे वि य पढमसंघयणज्जा । सो वि देसविरआ, पञ्चक्खाणेण उ मरंति ॥१॥' अत्र हि प्रत्याख्यानं भक्त- परिवोक्ता । इंगिनीमरणं तु विशिष्टतरधृतिमतामेव सम्भवतीत्यार्यिकानिषेधत एवाऽवसीयते । पादपोपगमनं तु नाग्नव विशिष्टतमधृतिमतामेव, ततश्च वऋपभनाराचसंहननिनामेवैतत् । उक्तं हि-"पेढमम्मि य संघयणे, पटुंते सेलकुइसा- माणे । तेसि पि य वोच्छेओ, चोदसपुधीण चोच्छेए ॥ १॥" १५-१६-१७ । इत्युक्तो मरणविधिविभागः । , "निश्चलो निष्पतिकर्मा निक्षिपति यद्यत्र यथाऽङ्गम् । एतत्पादपोपगमनं निरं वाऽनिहारम् ॥ १ ॥ पादपोपगमनं भणितं, समो विपमो या पादप इव यथा पतितः । नवरं परप्रयोगात्, कम्पेत यथा फलतरुवत् ॥ २॥" २ "धीरेणापि मर्तव्य, कापुरुषेणाप्यवश्य मतव्यम् । तस्सावश्यमरणे, परमेव धीरवेन मर्नुम् ॥ १॥ संसाररगमध्ये प्रतिबलसद्धबद्धकक्षः । हत्वा मोहमछं, हराम्याराधना- पवाकाम् ॥ २॥" "एतरप्रत्याख्यानमनुपाल्य सुविहितः सम्यक् । पैमानिको वा देवो, भवेदथवाऽपि सिध्येत् ॥ १॥" ४ "सर्वा अपि चाऽऽयोः, सर्वेऽपि च प्रथमसंहननवजोः । सर्वेऽपि देशविरताः, प्रत्याख्यानेनैव नियन्ते ॥ ॥" ५ "प्रथमे च संहनने, वर्तमाने शेलकुब्यसमाने । तथापि च व्युच्छेदश्चतुर्दशपूर्विणां घ्युच्छेदे॥१॥"

·श्रीउत्तरा
'पपनसे
श्रीनमिर-
न्द्रीया मुः
गरोगा-
रस्याता
गृषिः।
पञ्चम
अकाममर-
णीयाख्य-
मध्ययनम्।
अकाम-स-
कामाख्ये द्वे
मरणस्थाने ।
॥१०॥
रिशेपार्यशु वृहद्दीकातोऽपसेयः । त्यं पुण अहिगारो, गायद्यो होइ मणुयमरणेणं । मोत्तुं अकाममरणं, सकाममरणेण
मरियपं ।। १ ॥" माम्प्रतं सूत्रमनुगम्यते-
अग्नयम्मि महोहम्मि, पगे तिने दुमत्तरं । तत्थ एगे महापन्ने, इमं पण्हमुदाहरे ॥१॥
व्याख्या-अर्णय इव अर्णवः-अदृष्टपरपारतया भव एव तस्मिन् , महान् ओघः-प्रवाहो भवपरम्परात्मको यस्मिन् |
म महोपः नत्र, 'एक:' रागद्वेपादिसहभावरहितः, तीर्ण इव 'तीर्णः' तीरप्राप्त इत्यर्थः, "दुरुत्तरं" ति विभक्तिव्यत्ययात्
'पुरतरे' दुग्योत्तारे । तत्र 'एक:' तथाविधतीर्थकरनामकर्मोदयादनुत्तरावाप्तविभूतितया अद्वितीयः, स हि एकदा एक
एप भग्ते मम्मयति । महती-निरावरणतया अपरिमाणा प्रज्ञा-केवलज्ञानात्मिका सवित् विद्यतेऽस्य स तथा 'इमम्'
अनन्नरवक्ष्यमाणं 'प्र' प्रष्टच्यार्यरूपम् "उदाहरे" उदाहृतवानिति सूनार्थः ॥ १॥ यदुदाहृतवांस्तदाह-
संतिमे अ दुवे ठाणा, अक्वाया मारणंतिया । अकाममरणं चेव, सकाममरणं तहा ॥२॥
व्याख्या-"सती"ति वचनव्यत्ययेन सः-विद्यते 'इमे' प्रत्यक्षे, 'चः' पूरणे, 'दे' द्विसंख्ये, तिष्ठन्त्यनयोर्जन्तव इति
भाने 'आगगते' पुराननतीथंद्भिरपि कधिवे, मरणमेवान्तः-निजनिजायुपः पर्यन्तो मरणान्तस्तस्मिन् भवे मारणान्तिकै ।
ते मनामन उपयति-'अकाममरण' यक्ष्यमागस्वरूपं, 'चः' समुच्चये, 'एवेति पूरणे, 'सकाममरणं' वक्ष्यमाण-
मरूपमेय तयेति सूचार्यः ॥ २ ॥ फेपां पुनरिमे ? कियद्वारा या ? इत्यत आह-
पालाणं अकामं तु, मरणं असई भवे । पंडियाणं सकामं तु, उकोसेण सई भवे ॥३॥
! " गुनापिका, भावप्पो मपनि मनुनमरणेन । मुषायाऽकाममरण, सकाममरणेन मसंप्यम् ॥ ."
॥१०१॥

·अकाममर- णस्वरूपम्। व्याख्या-वाला इव वालाः सदसद्विवेकविफलतया तेपाम् "तु" त्ति तुशब्दस्यैवकारार्थत्वाद् अकाममेव मरणम् 'असहत्' वारंवारं भवेत्, ते हि विपयाभिप्वगतो मरणमनिच्छन्त एव प्रियन्ते, तत एव च भवाटवीमटन्ति । 'पण्डि- नानां चारित्रवतां सह कामेन-अभिलापेण वर्त्तत इति 'सकामं सकाममिव सकाम, मरणं प्रति असनस्तत्वात् तदसत्रस्तत- ययोत्सवभूतत्वात् तादृशां मरणस्य । तथा च वाचकः--"सञ्चिततपोधनानां, नित्यं व्रतनियमसंयमरतानाम् । उत्सवभूतं मन्ये, मरणमनपराधर्वृत्तीनाम् ॥१॥" न तु परमार्थतस्तेषां सकामत्वम् , मरणाभिलापस्यापि निपिद्धत्वात् । उक्तं हि- "मी मा हु विचिंतिजा, जीवामि चिरं मरामि य लहुं ति । जइ इच्छसि तरिउ जे, संसारमहोयहिमपारं ॥१॥" ति। 'तुः' पूर्वापेक्षया विशेपद्योतकः । तत्र 'उत्कर्पण' इत्युत्कर्पोपलक्षितं केवलिसम्बन्धीत्यर्थः । अकेवलिनो हि संयमजीवितं दीर्घमिच्छेयुरपि, मुक्त्यवाप्तिः इतः स्यादिति । केयलिनस्तु तदपि नेच्छन्ति, आतां भवजीवितमिति तन्मरणस्योत्कण सकामता, 'सकृत्' एकवारमेव भवेत् । जघन्येन तु शेपचारित्रिणः सप्ताऽष्ट वा वारान् भवेदित्याकूतमिति सूत्रार्थः ॥३॥ यदुक्तं-'इमे द्वे स्थाने' तत्राऽऽधं तावदाह- तथिमं पदम ठाणं, महावीरेण देसियं । कामगिद्धे जहा पाले, भिसं कूराई कुषह ॥४॥ व्याख्या-तने ति तयोः अकाममरण-सकाममरणाख्ययोः स्थानयोर्मध्ये 'इदम्' अनन्तरमभिधास्यमानरूपं 'प्रथ- मम्' आद्यं स्थानं 'महावीरेणे ति घरमतीर्थकृता, 'तत्रैको महाप्रज्ञः' इति मुकुलितोक्तेरभिव्यक्तार्थमेतत् , 'देशितं' प्ररूपितम् । किं तत् ? इत्याह-कामेपु-इच्छामदनात्मकेपु गृद्धः-अभिकाद्धावान् कामगृद्धः, 'यथेति उपदर्शनार्थः, 'बाल' उतरूपः 'भृशम्' अत्यर्थ 'फराणि' रौद्राणि कर्माणीति गम्यते, तानि च प्राणव्यपरोपणादीनि "कुछइ" ति 'करोति' , "मा मैव विचिन्तयेः, जीवामि चिरं निये च लघु इति । यदीच्छसि तरीतं, संसारमहोदधिमपारम् ॥१॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूचे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया सु.
खयोधा-
ख्या लघु
धृत्तिः।
पञ्चम
अकामम-
रणीयाख्य-
मध्ययनम्।
अकाममर
णस्वरूपम्।
॥१०२।।
क्रियया अभिनिर्वर्त्तयति, शक्तावशक्तावपि क्रूरतया तन्दुलमत्स्यवद् मनसा कृत्वा च तानि प्रक्रमाद् अकाम एव प्रियते
इति सूत्रार्थः ॥ ४॥ इदमेव ग्रहणवाक्यं प्रपञ्चयितुमाह-
जे गिद्ध कामभोगेसु, एगे कूडाय गच्छइ । ण मे दिट्टे परे लोए, चक्खुदिट्ठा इमा रई ॥५॥
व्याख्या-'यः' इति अनिर्दिष्टस्वरूपः गृद्धः 'कामभोगेपु' कामौ च-शब्दरूपाख्यो भोगाश्च-स्पर्शरसगन्धास्यास्तेपु,
'एकः कश्चिदिवि कूरकर्मा सः 'कूटाय गच्छति' कूट-द्रव्यतो मृगादिवन्धनं भावतो मिथ्याभापणादि तस्मै गच्छति-
अनेकार्थत्वात् प्रवर्तते । स हि मांसादिलोलुपतया मृगादिवन्धनान्यारभते, मिथ्याभापणादीनि वा सेवते, प्रेरितश्च
कैश्चिद् वदति-'न मे' इति न मया 'दृष्टः' अवलोकितः 'परलोकः' भूतभाविजन्मात्मकः । कदाचिद्विपयरतिरप्येवंविधैव
स्याद् अत आह-(ग्रंथ ४०००) 'चक्षुर्दृष्टा' चक्षुपा दृष्टा 'इयम्' एपा 'रतिः' कामासेवनजनिता चित्तप्राइत्तिः ।
तस्यायमाशयः-कथं दृष्टपरित्यागतोऽदृष्टपरिकल्पनयाऽऽत्मानं विप्रलम्भेयम् ? इति सूत्रार्थः ॥५॥
पुनस्तदाशयमेव व्यञ्जयितुमाह-
हत्यागया इमे कामा,कालिया जे अणागया।कोजाणइ परे लोए?, अत्थि वा नत्थिंवा पुणो॥६॥
ख्या-'हस्तागताः' हस्तप्राप्ताः स्वाधीनतया 'इमे' प्रत्यक्षोपलभ्यमानाः कामा: शब्दादयः। 'कालिका' अनि-
श्चितकालान्तरमाप्तयः 'ये 'अनागताः' भाविजन्मसम्वन्धिनः । कथं पुनरमी अनिश्चितप्राप्तयः इत्याह--पुनःशब्दस्य
व्यवहितसम्बन्धात् कः पुनर्जानाति ? नैव कश्चिद् , यथा-परलोकोऽस्ति नास्ति पा? 1 अयं चास्याऽऽशय:-सन्दिग्धे
हि परलोके क इव हस्तगतान् कामान् अपहाय कालिककामार्थ यतेतेति सूत्रार्थः ।। ६ ॥ अन्यस्तु कथश्चिदुत्पादितपर-
लोकप्रत्ययोऽपि कामान् परिहर्तुमशक्नुवन्निदमाह-
?
॥१०२॥

·अकाममर- णखरूपम् जणेण सर्दि होक्खामि, इति पाले पगभइ । कामभोगाणुरागेणं, केसं संपडिवनइ ॥७॥ व्याख्या-'जनेन' लोरेन 'साई' सह भविष्यामि । किमुक्कं भवति ?-बहुजनो भोगाऽऽसङ्गी तदहमपि तद्गति गमिष्यामि, न हि इयान जनोऽज्ञ इति। 'घाल:' अज्ञः 'प्रगल्भते' धाश्रमवलम्यते, अलीकवाचालतया च स्वयं नष्टः परानपि नाशयति, न विवेचयति यथा किमुन्मार्गप्रस्थितेनाविवेकिना जनेन बहुनाऽपि प्रमाणीकृतेन विवेकिनः ?, स्वकृतकर्मफल- मुजो हि जन्तयः । स चैवं कामभोगानुरागेण 'केशम् इह परत्र च विविधवाधात्मकं 'सम्प्रतिपद्यते', प्राप्नोतीति । उपध-परि विसु भुंजिउ मं विसय, एकसि विसिण मरंति । नर विसयाऽऽमिसमोहिया, वहुसो नरइ पडंति ॥१॥" इति सूनार्थः ॥ ७ ॥ यथा च कामभोगानुरागेण छेशं सम्प्रतिपद्यते तथा यक्तुमाह- ततो से दंडं समारभइ, तसेसु थावरेसु य । अढाए य अणहाए, भूयग्गामं विहिंसइ ॥८॥ व्याख्या---'ततः' कामानुरागात् 'स:' धार्यवान् 'दण्डं' मनोदण्डादि 'समारभते' प्रवर्तयति 'नसेपु' द्वीन्द्रियादिषु 'स्थायरेपु च' पृथिव्यादिपु । अर्थः-प्रयोजनं वित्तावात्यादिः तदर्थम्-अर्थाय, चस्य व्यवहितसम्बन्धाद् अनर्थाय च-- यदात्मनः सुहृदादेर्वा नोपयुज्यते । ननु किमित्थमपि कश्चिद्दण्ड समारभते ? आरभत एव तथाविधपशुपालवत् । वत्र च सम्प्रदाय:- यथैकः पशुपालः प्रतिदिनं मध्याह्नगते रवौ अजासु महान्यग्रोधतरुसमाश्रितासु तत्युत्ताणओ निवन्नो धणुहियावलेण अलोद्गीर्णगोलास्थिभिस्तस्य पत्राणि छिद्रीकुर्व स्तिष्ठति । एवं तेन स वटपादपः प्रायः सछिद्रपत्रीकृतः । अन्नया तत्थेगो . "वरं विष भुक्त मा विपया, एकशो विषेण नियन्ते । नरा विषयामिपमोहिता यशो नरके पतन्ति ॥॥"

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनमिच- न्द्रीया सुखनोधा- पञ्चम अकाममर- णीयाख्य- मध्ययनम्। ख्या लघु वृत्तिः। अकाममर- णस्वरूपम्। ॥१०॥ रायपुत्तो दाइयधाडिओ तत्थागओ। पेच्छए तस्स वडस्स सवाणि पत्ताणि छिदियाणि । तेण सो पसुपालओ पुच्छिओ- केणेयाणि छिद्दीकयाणि ? । तेण भन्नइ-मया एयाणि क्रीडापूर्व छिद्रीकृतानि । तेण सो बहुणा दबजाएण विलोभेउ भन्नइ-सफेसि जस्स हं भणामि तत्स अच्छीणि छिडेउं ? । तेण भन्नइ-जइ अभासत्यो होइ तो सफेमि । तेण स नयर नीओ । रायमग्गसन्निविटे घरे ठविओ । तस्स रायपुत्तरस माया राया। सो तेण मग्गेण अस्सवाहणियाए निजाइ । तेण भन्नइ-एयरस अच्छीणि पाडेहि त्ति । तेण गोलियधणुहएण तस्स निग्गच्छमाणस्स दो वि अच्छीणि पाडियाणि । पच्छा सो रायपुत्तो राया जाओ। तेण सो पसुपालो भन्नइ-बेहि, वरं किं ते प्रयच्छामि ? । तेण भन्नइ-मज्झ तमेव गामं देहि । तेण सो दिनो । पच्छा तेणं तम्मि पञ्चंतगामे उच्छू रोविओ तुंवीओ य । निप्पन्नेसुं तुंबएमु गुडसद्धयं तुवयं भुक्त्वा गायति स्म-"अट्टमट्ट पि सिक्सिज्जा, सिक्सियं न निरत्ययं । अट्टमट्टप्पसाएण, सज्जए गुलतुंवयं ॥१॥" तेण ताणि वडपत्ताणि अणहाए छिदियाणि, अच्छीणि पुण अट्ठाए पाडियाणि । 'दण्डं समारभते' इत्युक्तम् तत्किमसी आरम्भ- मात्र एपायतिष्ठते ? इत्याह-"भूयगाम" ति भूताः-प्राणिनस्तेषां प्रामः-समूहस्तं विविधैः प्रकारैः हिनस्ति-व्यापादयति । अनेन दण्डत्रयव्यापार उक्त इति सूनार्थः ॥ ८॥ किमसौ कामभोगानुरागेणैतावदेव कुरुते उताऽन्यदपि ? इत्याह- हिंसे पाले मुसावाई, माइल्ले पिसुणे सढे । मुंजमाणे सुरं मंसं, सेयमेयं ति मन्नइ ॥९॥ व्याख्या-हिंसनशीलः 'हिंस्रः अनन्तरोक्तनीत्या, तथैवंविधः सन्नसौ 'वाल:' उक्तरूपः, 'मृपावादी' इवि अलीक- भापणशीलः, "माइल" त्ति 'मायो' परवञ्चनोपायचित्तत्वात् , 'पिशुनः' परदोपोद्घाटकः, 'शठः' तत्तन्नेपथ्यादिकरणतोऽन्य- याभूतमात्मानमन्यथा दर्शयति मण्डिकचौरवत्, अत एव च भुक्षानः 'मुरां' मधं 'मांस' पिशितं 'श्रेयः' प्रशस्यम् ! "महमदमपि शिक्षेत शिक्षिवं न निरर्थकम् । भट्टमहप्रसादेन खाधते गुरुतुम्बकम् ॥ ॥" ॥१०३।।

·अकाममर- णस्वरूपम्। एतदिति मन्यते । उपलक्षणत्वाद्धापते च-'न मांसभक्षणे दोपो, न मद्ये न च मैथुने ।' इत्यादि । तदनेन मनसा वचसा फायेन या सत्यत्वमस्सोक्तमिति सूनार्थः।। ९ ।। पुनस्तद्वक्तव्यतामेवाह-~- फायसा वयसा मत्ते, वित्ते गिद्धे य इत्थिसु । दुहओ मलं संचिणइ, सिसुणागो घ मद्वियं ॥१०॥ व्याख्या-"कायस" ति सूनत्वात् 'कायेन शरीरेण 'वचसा' वाचा उपलक्षणत्वात् मनसा च 'मत्तः' दृप्तः । तत्र फान मत्तः मदान्धगजवत्, यतस्ततः प्रवृत्तिमान यद्वा 'अहो! अहंघलवान रूपवांश्च' इति चिन्तयन्। वचसा स्वगुणान् ख्यापयन् 'अहो! अहं सुस्वरः' इत्यादि वा चिन्तयन् । मनसा च मदामातचेताः 'अहोऽहमवधारणाशक्तिमान' इति वा मन्यानः । 'वित्ते' द्रविणे 'गृद्धः' गृद्धिमान् । चशब्दः भिन्नक्रमः, क्तः स्त्रीयु च गृद्धः। तत्र 'वित्ते गृद्धः' इति अदत्तादानपरि- प्रहोपलक्षणम्, तद्भावभावित्वात् तयोः। 'स्त्रीषु गृद्धः' इत्यनेन मैथुनाऽऽसेवित्वमुक्तम् , स हि 'स्त्रियः संसारसर्वस्वभूताः' इति मन्यते । तथा च तद्वचः-'सत्यं वच्मि हितं वच्मि, सारं वच्मि युनः पुनः । अस्मिन्नसारे संसारे, सारं सारङ्ग- लोचनाः ॥१॥ तदभिरतिमांश्च मैथुनासेवी एव भवति । स एवंविधः किम् ? इत्याह "दुहओ" त्ति द्विधा-द्वाभ्यां रागद्वेपात्मकाभ्यां पहिरन्तःप्रवृत्त्यात्मकाभ्यां वा प्रकाराभ्यां 'मलम् अष्टप्रकारं कर्म 'सचिनोति' बध्नाति । क इव किंम् ? इत्याह--'शिशुनागः' गण्डूपद:-अलस इत्यर्थः, स इव मृत्तिकाम् । स हि स्निग्धतनुतया यही रेणुभिरेव गुण्ड्यते, तामेव पाभीते इति वहिरन्तश्च द्विधाऽपि मलमुपचिनोति तथाऽयमपि । एतद्दृष्टान्ताभिधाने त्वयमभिप्राय:-यथाऽसौ पहिल्तश्च उपचितमल: सरतरदिवाकरकरनिकरसंस्पर्शतः शुष्यन्निहैव लिश्यति विनाशं चाऽऽप्रोति तथाऽयमप्युचितमल आशुमरिकर्मयशत इहैव जन्मनि छिश्यति विनश्यति चेति सूनार्थः ॥ १० ॥ अमुमेवार्थ व्यक्तीकर्तुमाह-- तो पुट्ठो आयंकेणं, गिलाणो परितप्पइ । पभीओ परलोयस्स, कम्माणुप्पेही अप्पणो ।। ११ ।। -

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
पञ्चम
अकाममर-
णीयाख्य-
मध्ययनम्।
ख्या लघु-
वृत्तिः।
अकाममर-
॥१०४॥
णखरूपम्।
व्याख्या-"तओ" ति तकः ततो वा' दण्डारम्भणाधुपार्जितमलतः स्पृष्टः, केन ? 'आतडेन' आशुपातिना
शूलविसूचिकादिरोगेण, 'ग्लानः' मन्दः 'परितप्यते' पहिरन्तश्च सिद्यते । 'प्रमीतः' इति प्रकर्षण त्रस्तः, कुतः ?
"परलोयस्स" त्ति परलोकात् सुळ्यत्ययेन पश्चम्यर्थे पष्ठी । किमिति ? क्रियत्त इति कर्म-क्रिया तनुप्रेक्षत इत्येवंशील:
फर्मानुप्रेक्षी, यत इति गम्यते । कस्य ? आत्मनः, स हिंसाऽलीकभाषणादिकामात्मचेष्टां चिन्तयन् 'न किश्चित् मया
शुभमाचरितं किन्तु सदैवाजरामरवत् चेष्टितम्' इति चिन्तयन् चेतसि आतङ्कगतः सिद्यते । भवति हि विपयाकुलितचेत-
सोऽपि प्रायः प्राणोपरमसमयेऽनुतापः । तथा चाहुः-"कीरति जाइं जोध-णमएण अवियारिऊण कजाई । वयपरिणामे
सरियाई ताई हियए खुडुकंति ॥ १ ॥ ११ ॥ अमुमेवार्थ व्यक्तीकर्तुमाह-
सुया मे णरए ठाणा, असीलाणं च जा गई। वालाणं कूरकम्माणं, पगाढा जत्थ वेयणा ।। १२॥
व्याख्या-'श्रुतानि' आकर्णितानि 'मे' मया नरके 'स्थानानि' कुम्भीवैवरण्यसिपत्रवनादीनि । तत्किमियताऽपि
परितप्यते ? इत्याह-'अशीलानाम्' असदाचाराणां या 'गतिः' नरकादिका सा च श्रुता, कीदृशानाम् ? 'वालानाम्'
अज्ञानां 'क्रूरकर्मणां' हिंस्र-मृपाभापकादीनां 'प्रगाढाः' प्रकर्षवत्सः 'यत्र' यस्यां गतो 'वेदनाः' शीतोष्णशाल्मल्यालेपणा-
दयः । तदयमस्याशयः--ममैवंविधानुष्ठानस्य एवंविधैव गतिरिति सूत्रार्थः ॥ १२ ॥
तत्थोववाइयं ठाणं, जहा मे तमणुस्सुयं । आहाकम्मेहि गच्छंतो, सो पच्छा परितप्पइ ।। १३ ॥
व्याख्या-'तो'ति नरकेपु उपपाते भवं औपपातिकं 'स्थानं' स्थितिः 'यथा' येन प्रकारेण भवतीति शेपः, 'मे'
मया 'तत्' इत्यनन्तरोक्तपरामर्श 'अनुश्चतम्' अवधारितं गुरुभिरुच्यमानमिति शेपः । औपपातिकमिति च झुवतोऽस्याऽ-
. "क्रियन्ते यानि पौवन-मदेनाविचार्य कार्याणि । वय परिणामे स्मृतानि, तानि हृदये खटएकुर्वन्ति ।"
॥१०४॥

·अकाममर- णस्वरूपम्। sixelkar यमाशयः-यदि गर्भजत्वं भवेद् भवेदपि तदवस्थायां छेदभेदादिनारकदुःखान्तरम, औपपातिकत्वे तु अन्तर्मुहूर्चानन्तरमेव वथाविधवेदनोदय इति फुतस्तदनन्तरसम्भवः । तथा चाऽऽह-"आहाकम्मेहि" ति 'यथाकर्मभिः' गमिष्यमाणगत्यन- रूपः तीम्रतीमवरायनुभावान्वितैः कर्ममिः गच्छन्' यान् तदनुरूपमेव स्थानं, 'सः' इति वालः 'पश्चात्' इति आयुपि हीयमाने 'परितप्यते' यथा 'धिङ् मामसदनुष्टायिनम् , किमिदानी मन्दभाग्यः करोमि ?' इत्यादि शोचत इति सूत्रार्थः॥१३॥ अमुमेवाचं दृष्टान्तद्वारेण द्रढयन्नाह- जहा सागडिओ जाणं, समं हेचा महापहं । विसमं मग्गमोइन्नो, अक्खे भग्गम्मि सोयह ॥१४॥ व्याख्या--यथा 'शाकटिकः' गधीवाहकः "जाणं" ति 'जानन्' अवबुध्यमानः 'समम्' उपलादिरहितं 'हित्वा' सक्त्वा 'महापयं' विषममार्गम् 'अवतीर्णः' गन्तुं प्रवृत्तः 'अक्षे' धुरि 'भमे' सण्डिते शोचति 'धिङ् मे परिज्ञानं यजा- नम्नपि इत्थमपायमवाप्तवान्' इति सूत्रार्थः ।। १४ । सम्प्रत्युपनयमाह- एवं धम्म विउकम्म, अहम्मं पडिवजिया । वाले मजमुहं पत्ते, अक्खे भग्गे व सोयइ ॥१५॥ व्याख्या-'एवम्' इति शाकटिक इव 'धर्म' सदाचारात्मक 'व्युत्क्रम्य' विशेषेणोलक्ष्य 'अधर्म' धर्मप्रतिपक्षं (हिंसादिकं 'प्रतिपद्य' अभ्युपगम्य 'बाल:' अज्ञः 'मृत्युमुखं' मरणगोचरं 'प्राप्तः' गतः अक्षे भने इव शोचति । किमुक्कं भवति?-यथा अक्षभङ्गे शाकटिकः शोचति तथाऽयमपि मरणात्मकं फलमनुभवन् आत्मानमनुशोचति, हा! किमेतन्मयाऽनुष्ठितम् ? इति सूत्रार्थः ॥ १५ ॥ शोचनानन्तरच किमसौ करोति ? इत्याह- तओ से मरणंतम्मि, याले संतस्सई भया । अकाममरणं मरइ, धुत्ते या कलिणा जिए॥१६॥ व्याख्या-'ततः' इत्यातकोत्पत्तौ यच्छोचनमुळं तदनन्तरं "से" ति स मरणमेवान्तो मरणान्तस्तस्मिन् उपस्थिते

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीया
मुसबोधा-
ख्या लघु
मृतिः।
पञ्चम
अकाममर-
णीयाख्य-
मध्ययनम्।
अकाममर
॥१०५॥
णस्वरूपम्।
इति शेषः, 'वाल' रागाद्याकुलितचित्तः 'संत्रस्यति' समुद्विजते विभेतीति यावत् । कुतः ? 'भयात्' नरकगतिगमन-
साध्मसात् , अनेनाकामत्वमुक्तम् । स च किमेवं विभ्यन् मरणाद् विमुच्यते उत न ? इत्याह-अकामस्य-अनिच्छतो
मरणम् अकाममरणं तेन, सूत्रे चाऽऽर्पत्वात् द्वितीया, म्रियते' प्राणान् त्यजति, नरकं चाऽसौ गच्छति, तत्र च शोचति ।
क इव कीदृशः सन् ? 'धूर्त इव' सूतकार इव, वाशब्दस्योपमार्थत्वात् , 'कलिना' एकेन प्रक्रमाद् दायेन जितः । यथा हि
अयमेफेन दायेन जितः सन्नात्मानं शोचति तथा असावपि इत्वरैर्विपाककटुभिः सड्केशबहुलैर्मनुजभोगैर्दिव्यसुखं हारितः
शोचति दुःखी सग्निति सूनार्थः ॥ १६ ॥ प्रस्तुतमेवार्थ निगमयितुमाह-
एवं अकाममरणं, यालाणं तु पवेइयं । इत्तो सकाममरणं, पंडियाणं सुणेह मे ॥ १७॥
व्याख्या--एतत् अनन्तरमेव दुष्कृतकर्मणां परलोकाद्विभ्यतां यन्मरणमुक्तं तद् अकाममरणं वालानामेव, तुशब्द-
स्पेषकारार्थत्वात् , 'प्रवेदितं' प्रकर्पण प्रतिपादितं तीर्थकरगणधरादिभिरिति गम्यते । पण्डितमरणप्रस्तावनार्थमाह'-'इत्तो"
त्ति इतः' अकाममरणादनन्तरं 'सकाममरणं' पण्डितानां सम्बन्धि 'शृणुत' आकर्णयत 'मे' मम कथयत इत्युपस्कार
इति सूनार्थः ॥ १७ ॥ यथाप्रतिज्ञातमाह-
मरणं पि सपुन्नाणं, जहा मे तमणुस्सुयं । विप्पसन्नमणाघायं, संजयाणं चुसीमओ ॥१८॥
व्याख्या-मरणमपि' आस्तां जीवितमित्यपिशब्दार्थः, भवतीति गम्यते, 'सपुण्यानां' पुण्यवता, किं सर्वमपि १ न
इत्याह--'यया' येन प्रकारेण 'मे' मम कथयत इति गम्यते, 'तदिति उपक्षेपसूत्रोपात्तम् 'अनुश्रुतम्' अक्धारितं भव-
द्विरिति शेपः । विविधर्मावनादिभिः प्रकारैः प्रसन्नाः-परणेऽपि अपगतमोहतया अनाकुलचेतसो विप्रसन्नाः तत्सम्बन्धि
मरणमपि विप्रसन्नम् । न विद्यते आपातः चथाविधयतनयाऽन्यप्राणिनामात्मनश्च विधिवत्संलिसितशरीरतया यस्मिंस्तद्
} ॥१०५॥

·सकाममर- णस्वरूपम्। अनापातम् । फेपां पुनरिदम् ? उच्यते-'संयतानां सम्यक्पापोपरतानां चारित्रिणामित्यर्थः," सीम" त्ति आर्पत्वाद् 'पश्ययवां' वश्यानि-आयत्तानि प्रक्रमाद् इन्द्रियाणि विद्यन्ते येपां ते वश्यवन्तः तेपाम्, एतचार्थात् पण्डितमरणमेव । वतोऽयमर्थः-यथेतत् संयतानां वश्यवतां विप्रसन्नमनाघातं च भवति तथा नाऽन्यप्राणिनाम् । उक्तश्च-काले सुपत्तदाणं, सग्मत्तविसुद्धी योहिलाभं च । अंते समाहिमरणं, अभधजीवा न पावंति ॥ १ ॥ विशिष्टयोग्यतावतामेव तत्प्राप्तिरिति सूनार्थः ॥ १८ ॥ तथा चाहन न इमंससु भिक्खूस,ण इमं सद्येसुगारिसुनाणासीला य गारत्था, विसमसीला य भिक्खुणो॥ व्याख्या-'न' नैव 'इदं पण्डितमरणं सर्वेपु 'मिक्षुपु' परदत्तोपजीविषु व्रतिष्वित्यर्थः, नेदं सर्वेषु अगारिपु' गृहिए, सर्चचारित्रिणामेय तत्सम्भवात् , तथात्वे च तेपामपि तत्त्वतो यतित्वात् । यथा चैतदेवं तथोपपत्तित आह- 'नानाशीला' अनेकविधघ्रता अगारस्थाः, तेपी हि देशकरूपं शीलम्, देशरूपस्य तस्यानेकधाऽभिधानात् । विपमशीलाच' विसदृशशीलाच भिक्षवः, नहि सर्वेऽप्यनिदानिनोऽविकलचारित्रिणो वा तत्कालं नियन्ते जिनमतप्रतिपन्ना अपि, तीर्थान्त- रीवास्तु दूरोत्सारिता एव । तेषु हि गृहिणस्तावद् असन्तनानाशीला एव, यतः केचित् 'गृहाश्रमप्रतिपालनमेव महाव्रतमिति प्रविपन्नाः, "गृहाश्रमपरो धर्मों, न भूतो न भविष्यति । पालयन्ति नराः शूराः, कीवाः पाखण्डमाश्रिताः ॥१॥" इति- वचनात् । अन्ये तु 'सप्त शिक्षापदशतानि गृहिणां व्रतम्' इत्याद्यनेकधैव त्रुवते । भिक्षवोऽप्यत्यन्तविपमशीला एव, यतस्तेषु केपाश्चित् पञ्चयमनियमात्मकं प्रतमिति दर्शनम् , अपरेषां कन्दमूलफलाशितैव इति विसदृशशीलता । न च तेषु फचिद- विफलपारित्रसम्भव इति सर्वत्र पण्डितमरणाभाव इति सूत्रार्थः ।। १९ ॥ विपमशीलतामेव भिक्षणां समर्थयितुमाह- . "काले मुपायदान, सम्यवस्व विशुद्धिर्बोधिलाभध । अन्ते समाधिमरण, भभव्यजीवा न प्रामुवन्ति ॥३॥"

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे थीनमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु चिः। सकाममर- ॥१०६॥ संति एगेहि भिक्खूहि, गारत्या संजमुत्तरा । गारत्धेहि य सबेहिं, साहवो संजमुत्तरा ॥२०॥ पञ्चम व्याख्या-'सन्ति' विद्यन्ते 'एकेभ्यः कुप्रवचनेभ्यः भिक्षुभ्यः "गारत्थ" त्ति सूत्रत्वाद् अगारस्थाः संयमेन-देश- अकाममर- चिरत्यात्मकेन 'उच्चराः प्रधानाः संयमोत्तराः । कुप्रवचनभिक्षवो हि जीवास्तिक्यादपि बहिष्कृताः सर्वथा अचारित्रिण. णीयाख्य- धेवि कथं न सम्यग्दशो देशचारित्रिणो गृहिणः तेभ्यः संयमोत्तराः सन्तु ? । एवं सति अगारस्थेष्वेव तदस्तु इत्यत मध्ययनम्। आह–'अगारस्थेभ्यश्च सर्वेभ्यः' इति अनुमतिवर्जसर्वोत्तमदेशविरतिप्राप्तेभ्योऽपि साधवः संयमोत्तराः परिपूर्णसंयमत्वात् । तेपाम् । अत्र वृद्धसम्प्रदायः- एगो सावगो साहुं पुच्छइ-सावगाणं साहणं किमंतरं? । साहुणा भन्नइ-सरिसव-मंदरंतरं । तओ सो आउली- णखरूपम्। हूओ पुणो पुच्छइ-बुलिंगि-सावगाणं किमंतरं ? । तेण भन्नइ-तमेव सरिसव-मंदरं ति । तओ समासासिओ।जओ भणियं-"देसिकदेसविरया, समणाणं सावगा सुविहियाणं । जेसि परपासंडा, सइमं पि कलं न अग्पति ॥१॥" तदनेन । तेषां चारित्राभावदर्शनेन पण्डितमरणाभाव एव समर्थित इति सूत्रार्थः ॥ २० ॥ ननु कुप्रवचनमिक्षवोऽपि विचित्रलिग- धारिण एवेति कथं तेभ्योऽगारस्थाः संयमोत्तराः ? अत आह- चीराऽजिणं निगिणिणं, जडी संघाडि मुंडिणं । एयाणि विन तायंति, दुस्सीलं परियागयं ॥२१॥ व्याख्या-चीराणि च-चीवराणि अजिनं च-मृगादिचर्म चीराजिनम्, "निगिणिणं" ति सूत्रत्वात् नाम्यं "जडि" त्ति ॥१०६॥ भावप्रधानत्वाद् निर्देशस्य जटित्वम्, 'सदाटी' वनसंदतिजनिता, "मुंडिणं" ति यत्र शिखाऽपि स्वसमयतः छिद्यते तत् प्राग्पत् मुण्डित्वम् । 'एतान्यपीति निजनिजप्रक्रियाविरचितबतिवेपरूपाणि लिङ्गान्यपि, किं पुनर्गार्हस्थ्यम् इत्यपिशब्दार्थः, किम् ? , "देशकदेवाविरताः, श्रमणानां भाषकाः मुविहितानाम् । येषां परपापपढाः, शतवमामपि कलां नार्षन्ति ॥ १॥" . XXoxo ० न ·सकाममरण- स्वरूपम् । इत्याह-नेर प्रायन्ते भवात् दुष्कृतकर्मणो वेति गम्यते। कीदृशम् ? 'दुःशीलं दुराचारं "परियागयं" ति 'पर्यायगतं' प्रन- ज्यापर्यायप्राप्तम्, आपत्वाश यकारस्यैकस्य लोपः। न हि कपायकलुपचेतसो वहिर्वकवृत्तिरतिकष्टहेतुरपि नरकादिकुगतिनिवार- णायाऽलम् । ततो न लिङ्गपारणं पैशिनहेतुरिति सूत्रार्थः ॥२१॥ आह-कथं गृहायभावेऽप्यमीषां दुर्गतिः ? इत्युच्यते-- पिंडोलए व दुस्सीलो, णरगाओ ण मुचइ । भिक्खाए वा गिहत्थे वा, सुबए कमई दिवं ॥२२॥ व्याख्या-याशब्दोऽपिशब्दार्थः, ततश्च 'पिण्डावलगकोऽपि' स्वकीयाहाराभावतो भैक्ष्यसेव्यपि, आस्तां गृहादिमान, दुःशीलः 'नरकात्' स्वकर्मोपस्थापितात् सीमन्तकादेर्न मुच्यते । अत्र चोदाहरणं तथाविधद्रमकः । तत्र च सम्प्रदाय:- रायगिहे नयरे एगो पिंडोलओ उन्नाणियाए विणिग्गए जणे भिक्खं हिंडइ । न य तस्स किंचि फेणइ दिन्नं । ततो पउहचित्तो सो तेसिं वेभारपद्ययकडगसग्निविट्ठाणं पदओयरिं चडिऊण महइमहालियं सिलं चालेइ । 'एएसि उवरि पाडेमि' ति रोदाई विच्छुट्टिऊण तो सिलाओ निवडिओ सिलातले संचुनियसबकाओ य मरिऊण अप्पइहाणे नरए समुप्पन्नो। तहि किमन. तत्त्वतः सुगतिहेतुः ? इत्याह--"भिक्खाए " त्ति भिक्षामत्ति-भक्षयति भिक्षादः, वा विकल्पे, अनेन यतिरुक्तः, गृहे तिष्ठति गृहस्थः स वा, शोभनं निरतिचारतया सम्यग्भावाऽनुगततया च व्रतं-शीलं प्रतपालनात्मकम- स्वेति सुव्रतः 'फ्रामति' गच्छति 'दिवं' देवलोकम् । मुख्यतो मुक्तिहेतुत्वेऽपि व्रतपरिपालनस्य दिवं क्रामतीत्यभिधानं जघन्य- तोऽपि देवलोकप्राप्तिरिति ख्यापनार्थम् । उक्तं हि-अविराहियसामण्ण-स्स साहुणो सावगस्स य जहण्णो । उववाओ सोहम्मे, भणिओ तेलुफादसीहि ॥ १॥" अनेन प्रतपालनमेय तत्त्वतः सुगतिहेतुरित्युक्तमिति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥ यगतयोगाद् गृहस्थोऽपि दिवं कामति तद्वक्तुमाह- १ "अविराचित्तधामपस, साधोः श्रावकस्य च जघन्येन । उपपात: सौधर्मे, भणितस्त्रैलोक्यदार्शभिः ॥१॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनाने
श्रीनमिन-
न्द्रीया
मुखपोषा-
ख्याल
वृत्तिः।
पञ्चमं
अकाममर-
णीयाख्य-
मध्ययनम्।
सकाममर-
णखरूपम्।
॥१०७॥
अगारिसामाइयंगाई, सही कारण फासए । पोसहं दुहओ पक्खं, एगराई न हावए ॥ २३ ॥
व्याख्या-अगारिणः-गृहिणः सामायिक-सम्यक्त्व-श्रुत-देशविरतिरूपं तस्याङ्गानि-निःशङ्कता-कालाध्ययना-ऽणु-
प्रवादिरूपाणि अगारिसामायिकाङ्गानि "सहि" त्ति सूत्रत्वात् श्रद्धा-रुचिरस्याऽस्तीति श्रद्धावान् कायेनेत्युपलक्षणत्वात्
मनसा वाचा च 'स्पृशति' सेयते । 'पोपधम्' आहारपोपधादि "दुहओ पक्खं" ति प्राकृतत्वाद् द्वयोरपि सितेतररूपयोः
पक्षयोः चतुर्दशीपौर्णमास्यादिपु तिथिपु "एगराई" ति अपेर्गम्यमानत्वाद् एकरात्रिमपि, उपलक्षणत्वाच एकदिनमपि, "न
हावए" ति न हापयति । रात्रिमहणं च दिवा व्याकुलतया कर्तुमशक्नुवन रात्रावपि पौपधं कुर्यात् । इह च देशविरतिसामा-
यिकाद्गत्वेनैव सिद्धे यदस्य भेदेनोपादानं तदादरण्यापनार्थमदुष्टमेवेति सूत्रार्थः ॥ २३ ॥ प्रस्तुतमेवार्थमुपसंहर्तुमाह -
एवं सिग्यासमायने, गिहवासे वि सुवए । मुच्चइ छविपचाओ, गच्छे जक्खसलोगयं ॥ २४ ॥
व्याख्या-'एवम्' अमुनोफेन न्यायेन शिक्षया-व्रताऽऽसेवनात्मिकया समापन्नः शिक्षासमापन्नः गृहवासेऽपि आस्तां
प्रयग्यापर्याय इत्यपिशब्दार्थः, 'सुव्रतः शोभनत्रतो मुच्यते । कुतः ? छविश्व-त्वक् पर्वाणि च-जानुकूर्परादीनि उविपर्व
तयोगा औदारिकशरीरमपि छविपर्व ततः । तदनन्तरं च 'गच्छेत्' यायाद् यक्षाः-देवाः, समानो लोकोऽस्येति सलोकस्त-
झारः सलोफना, यक्षैः सलोफता यक्षसलोकता ताम् , इयं च देवगतावेव भवति इत्यर्थाद् देवगतिमिति । अनेन च पण्डित-
मरणावसरे प्रसङ्गतो यालपण्डितमरणमुक्तमिति सूत्रार्थः ।। २४ ॥ साम्प्रतं प्रस्तुतमेव पण्डितमरणं फलोपदर्शनद्वारेणाह-
अह जे संपुढे भिक्खू, दोण्हमन्नयरे सिया। सबदुक्खप्पहीणे वा, देवे वा वि महिडिए ॥२५॥
व्याख्या-'अथेति उपप्रदर्शने, 'य:' इसनिर्दिष्टनिर्देशे, 'संवृतः' इति पिहितसमस्ताऽऽश्रधद्वारः 'भिक्षुरिति भाव-
मिः स च द्वयोः 'अन्यतर: एकतरः स्यात् । तदाऽऽहं--सर्वाणि-अशेषाणि यानि दुःखानि-सुत्पिपासेप्टवियोगाऽनिष्ट-
॥१०७॥

·सकाममर- णखरूपम्। संयोगादीनि तेः प्रकण-पुनरनुत्पत्त्यात्मकेन हीनः-रहितः सर्वदुःसपहीणः स्यादिति सम्बन्धः, स च सिद्ध एव । ततास वा स्याद् देवो या, 'अपिः' सम्भावने, सम्भवति हि संहननादिवैकल्यतो मुक्त्यनवाप्तौ देवोऽपि स्यादिति, कीदृक् ?- महर्दिक इति सूनार्यः ॥ २५ ॥ यत्र चासो देवो भवति कत्र कीदृशा आघासाः ? कीदृशाश्च देवाः ? इत्याह- उत्तराई पिमोहाई, जुहमंताणुपुषसो । समाइन्नाइँ जक्खेहिं, आवासाई जसंसिणो ॥२६॥ दीहाउया इहिमंता, समिद्धा कामरूविणो । अहुणोववन्नसंकासा, भुजोअच्चिमालिप्पभा ॥२७॥ व्याख्या- 'उत्तराः' उपरिवर्तिनोऽनुत्तरविमानाख्याः, 'विमोहा इव 'विमोहाः' अल्पवेदादिमोहनीयोदयतया, 'शुतिमन्तः' दीप्तिमन्तः, "अणुपुषसो" त्ति अनुपूर्वतः क्रमेण विमोहादिविशेषणविशिष्टाः, सौधर्मादिपु ह्यनुत्तरविमानाs- यसानेषु पूर्वपूर्वापेक्षया प्रकर्पदन्त्येव विमोहत्वादीनि । 'समाकीर्णाः' व्याप्ताः 'यः' देवैः आवासाः, प्राकृतत्वात् | नपुंसकलिद्गता । देवास्तु तत्र 'यशस्विनः' लापान्विताः, 'दीर्घायुप' चिरजीविनः, 'ऋद्धिमन्तः' सम्पदुपेताः, 'समृद्धाः अतिदीप्ताः, 'कामरूपिणः' अभिलापानुरूपरूपविधायिनः, अनुत्तरेप्वपि तच्छक्तियुक्तत्वात् । 'अधुनोपपन्नसाशा प्रथमोत्पन्न देवतुल्याः, अनुत्तरेपु हि वर्णद्युत्यादि आयुस्तुल्यमेव भवति । 'भूयोऽर्चिमालिप्रभाः' प्रभूताऽऽदित्यदीप्तयो न ोफस्यैचादित्यस्य ताहशी युतिरस्तीति सूत्रार्थः ॥ २६-२७ ॥ उपसंहर्तुमाह- ताणि ठाणाणि गच्छंति, सिक्वित्ता संजमंतवं । भिक्खाए वा मिहत्थेवा, जे संतिपरिनिचुडा॥२८॥ व्याख्या-'तानि' अभिहितस्वरूपाणि 'स्थानानि' आवासान् 'गच्छन्ति' यान्ति 'शिक्षित्वा' अभ्यस्य 'संयम' सप्त- १ अथवा मोदो द्विधा द्रव्यतोऽन्धकारो भावतध मिथ्यादर्शनादिः, स द्विविधोऽपि सततरलोचोतिरवेन सम्यग्दर्शनस्यैव च तय सम्मवेन विगतो येषु ते विमोहाः।

·श्रीउपरी-
ध्यपनसून
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोधा-
स्या लघु
पृत्तिः।
पञ्चमं
अकामम-
रणीयाख्य-
मध्ययनम्।
सकाममर-
णस्वरूप
शिष्योपदे-
॥१०८॥
दशभेदं 'तपः' द्वादशाविधं मिभादौ वा गृहस्था वा, प्राकृतत्वाद् वचनव्यत्ययः । ये शान्या-उपशमेन परिनिता:-विध्यात-
फपायानलाः शान्तिपरिनिर्वृता इति सूनार्थः ॥२८॥ एतच्चाकर्ण्य मरणेऽपि यथाभूता महात्मानो भवन्ति तथा चाऽऽह-
तेर्सि सोचा सपुजाणं, संजयाणं वुसीमओ। ण संतसंति मरणंते, सीलमंता बहुस्सुया ॥२९॥
व्याख्या-'तेषाम् अनन्तरामिहितस्वरूपाणां यतीनां 'श्रुत्वा' आकर्ण्य उक्तरूपस्थानावाप्तिमिति शेपः, 'सत्पूज्यानां'
सतां पूजार्हाणां 'संयतानां संयमवतां वश्यक्तां प्राग्वत्, 'न संत्रस्यन्ति न उद्विजन्ते, क ?-मरणान्ते, शीलवन्तः'
पारित्रिणः 'बहुश्रुताः' आगमनवणावदातीकृतमतयः । इदमुक्तं भवति-~य एवाविदितधार्मिकगतयोऽनुपार्जितधर्माणश्च
त पय मरणाद् उद्विजन्ते, यथा-कास्माभिर्मृत्वा गन्तव्यम् ।। उपार्जितधर्माणस्तु धर्मफलमवगच्छन्तो नोद्विजन्ते
यदुक्तम्-"चरितो निरुपलिष्टो, धर्मो हि मयेति निर्वृतः स्वस्थः । मरणादपि नोद्विजते, कृतकृत्योऽस्मीति धर्मात्मा
॥ १॥" "मुगहियववपत्थयणा, विसुद्धसम्मत्त-नाण-चारित्ता । मरणं ऊसवभूयं, मन्नंति समाहियप्पाणो ।। २ ॥” इति
सूचार्यः ॥ २९ ॥ इत्थं सकामाऽकाममरणस्वरूपमभिधाय शिष्योपदेशमाह-
तुलिया विसेसमादाय, दयाधम्मरस खंतिए। विप्पसीएन मेहावी, तहाभूएण अप्पणा ॥३०॥
व्याख्या-'तोलयित्वा' परीक्ष्य यालपण्डितमरणे, ततश्च विशेपं तयोरेव 'आदाय' गृहीत्वा 'दयाधर्मस्य च' यति-
धर्मस्य, चस्य गम्यमानत्वात् , 'विशेष' शेपधम्मातिशायित्वलक्षणम् आदाय 'क्षान्त्या' क्षमया करणभूतया 'विप्तसीदेत्'
प्रसन्नतां भजेत् न तु कृतद्वादशवर्षसलेसनतथाविधतपस्विवत् निजाहुलिभन्नादिना कपायितामवलम्वेत 'मेधावी'
मर्यादावती, 'तयाभूतेन' यथैव मरणकालात् प्राग अनाकुलचेता अभूत् मरणकालेऽपि तथावस्थितेन आत्मना उपलक्षित
इति सूनार्यः ।। ३० ॥ विप्रसन्नश्च यत्कुर्यात् तदाह-
. "मुगृहीवतप.पप्पदना, विगुदसम्यक्रव-ज्ञान-धारियाः । मरणमुत्सवभूत, मन्याते समाहितारमानः ॥ २॥"
॥१०८॥

·शिष्योप- देशः। तओ काले अभिप्पेट, सट्टी तालीसमंतिए.। विणएज लोमहरिसं, भेदं देहस्स कंखए ॥ ३१॥ व्याख्या-ततः कपायोपशमानन्तरं 'काले' मरणकाले 'अभिप्रेते' अभिरुचिते, कदा च मरणमभिप्रेतम् ? यदा योगा नोत्सर्पन्ति सर्डि" ति श्रद्धावान् नाश भयोत्थं 'अन्तिके' समीपे गुरूणामिति गम्यते, विनयेत्' अपनयेत् 'रोमहर्ष' रोमाञ्चं 'हा! मम मरणं भविष्यति' इत्यभिप्रायज, किश्च 'भेद' विनाशं देहस्य का त्, सक्तपरिकर्मतया न तु मरणाऽऽशंसया, वर्जनीयत्वादस्या इति सूत्रार्थः ॥ ३१ ॥ निगमयितुमाह-- अह कालम्मि संपत्ते, आघायाय समुस्सयं। सकाममरणंभरइ, तिण्हमण्णयरं मुणी॥३२॥त्ति बेमि॥ व्याख्या-'अथ' मरणाभिप्रायानन्तरं 'काले' मरणकाले 'सम्प्रामे' "निरफाइया य सीसा, सउणी जह अंडयं पय- तेणं । वारससंयच्छरियं, अह संलेहं ततो करइ ॥ १॥” इत्यादिना क्रमेण समायाते, "आघायाय" त्ति 'आधाताय' संलेसनादिक्रमेण विनाशाय, सुव्यत्ययात् 'समुच्छ्रयस्य' अन्त:-कार्मणशरीरस्य वहिरौदारिकस्य, किं कुर्यात् ? इत्याह- सकामस्य-सामिलापस्य मरणं सकाममरणं तेन म्रियते, 'त्रयाणां' भक्तपरिक्षेगिनीपादपोपगमनानामन्यतरेण, सूत्रत्वात् । सर्वत्र विभक्तिव्यत्ययः, 'मुनिः' तपस्वी इति सूत्रार्थः ॥ ३ ॥'इतिः' परिसमाप्तो, प्रवीमीति पूर्वपत् ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां सुखपोपीयर्या उत्तराध्पपनसूत्रलघु- टीकायां अकाममरणीयाख्यं पञ्चममध्यपनं समाप्तम् ।। . "निप्पादिताय शिष्याः, शकुनिर्यथाऽपडक प्रयनेन । द्वादशसांवत्सरिकमथ, संलेख ततः करोति ॥३॥"

·श्रीउत्तरा
ध्पयनसूये|
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुसबोधा-
ख्या लघु
पृत्तिः।
पञ्चम
अकामम-
रणीयाख्य-
मध्ययनम्।
सकाममर-
णस्वरूपं
शिष्योपदे-
॥१०८॥
दशभेदं 'तपः' द्वादशविध मिक्षादौ वा गृहस्था वा, प्राकृतत्वाद् वचनव्यसैयः । ये शान्या-उपशमेन परिनिर्वृताः-विध्यात-
फपायानलाः शान्तिपरिनिर्वता इति सूनार्थः ॥ २८॥ एतच्चाकर्ण्य मरणेऽपि यथाभूता महात्मानो भवन्ति तथा चाऽऽह-
तेसिं सोचा सपुजाणं, संजयाणं वुसीमओ। ण संतसंति मरणंते, सीलमंता बहुस्तुया ॥२९॥
व्याख्या-तेपाम्' अनन्तराभिहितस्वरूपाणां यतीनां 'श्रुत्वा' आकर्ण्य उत्तरूपस्थानावाप्तिमिति शेपः, 'सत्पूज्यानां'
सतां पूजार्हाणां 'संयताना' संयमवतां वश्यवतां प्राग्वत्, 'न सरस्यन्ति' न उद्विजन्ते, क ?-मरणान्ते, 'शीलवन्तः
पारित्रिणः 'बहुश्रुताः' आगमश्रवणावदातीकृतमतयः । इदमुक्तं भवति-य एवाविदितधार्मिकगतयोऽनुपार्जितधर्माणश्च
र एय मरणाद् उद्विजन्ते, यथा-कास्माभिर्मृत्वा गन्तव्यम् ? । उपार्जितधर्माणस्तु धर्मफलमवगच्छन्तो नोद्विजन्ते ।
यदुपम्---"चरितो निरुपश्लिष्टो, धर्मो हि मयेति निर्वृतः स्वस्थः । मरणादपि नोद्विजते, कृतकृत्योऽस्मीति धर्मात्मा
॥ १ ॥" "मुगहियतवपत्थयणा, विसुद्धसम्मत्त-नाण-चारित्ता । मरणं ऊसवभूयं, मन्नति समाहियप्पाणो ॥२॥” इति
सूनार्थः ॥ २९ ॥ इत्थं सकामाऽकाममरणस्वरूपमभिधाय शिप्योपदेशमाह-
तुलिया विसेसमादाय, दयाधम्मस्स खंतिए । विप्पसीएन मेहावी, तहाभूएण अप्पणा ॥३०॥
व्याख्या-तोलयित्वा' परीक्ष्य यालपण्डितमरणे, ततश्च विशेपं तयोरेव 'आदाय गृहीत्वा 'दयाधर्मस्य च' यति-
धर्मस्स, पस्य गम्यमानत्वात् , 'विशेष' शेपघातिशायित्वलक्षणम् आदाय 'क्षान्त्या' क्षमया करणभूतया 'विप्तसीदेत्'
प्रसन्नतां भजेत् न तु कृतद्वादशवर्पसलेखनतथाविधतपस्विवत् निजागुलिभङ्गादिना कपायितामवलम्वेत 'मेधावी'
मर्यादावर्ती, 'तयाभूतेन' यथैव मरणकालात् प्राग् अनाकुलचेता अभूत् मरणकालेऽपि तथावस्थितेन आत्मना उपलक्षित
इति सूनार्यः ॥ ३०॥ विप्रसन्नश्च यत्कुर्यात् उदाह-
! "मुगृहीतवप पध्यदना, विशुदमम्पश्य-ज्ञान-चारित्राः । मरणमुत्सवमूत, मन्यन्ते समाहितारमान. ॥२॥"
॥१०८॥

·शिष्योप- देशः। नमो फासे अभिप्पए, सही तालीसमंतिए,। विणएन लोमहरिसं, भेदं देहस्स फंखए।॥ ३१ ॥ न्याया-फरायोपरामानन्नर 'गाले' मरणकाले 'अमिप्रेते' अभिरुचिते, कदा च मरणमभिप्रेतम् ? यदा योगा नोगपनि म" धि पदायान 'नादन भयोत्यं 'अन्तिके' समीपे गुरूणामिति गम्यते, 'पिनयेत्' अपनयेत् 'गोमद रोमा हा! मम मरणं भविष्यति' इत्यभिप्रायनं, कि 'भेदं' विनाशं देहस्य फाहेत्, त्यपरिकर्मत्या न तु मानामया, पर्मनीगरगदम्या इति सूत्रार्थः ॥ ३१ ॥ निगमयितुमाद- अदफालम्मि संपत्ते, आपायाय समुस्सयं। सकाममरणं मरइ,तिण्हमण्णयरंमुणी॥३२॥त्ति वेमि॥ प्याल्या-'अप' मरणाभिमायानन्तरं 'फाले' मरणकाले 'सम्प्रामे' "निरफाइया य सीसा, सउणी जह अंडयं पय- नं । पारमनपगारियं, अब मलेहं ततो फरद ॥ १ ॥" इत्यादिना कमेण समायाते, "आपायाय" त्ति 'आयाताय' मोगारिम्नेन पिनासार, गुन्यत्ययान् 'समुच्यस' अन्तः कार्मणशरीरस्य पहिरोदारिफस्य, किं कुर्यात् ? इत्याह- परामम-गामिलासम्म मरणं सराममरणं तेन प्रियते, 'प्रयाणां' भफपरिक्षेगिनीपादपोपगमनानामन्यवरेण, सूत्रत्यात गरिमनियतपः, 'मुनिः' तपसी इति सूत्रार्थः ॥ ३२ ॥ 'इतिः' परिसमानी, ग्रंथीमीति पूर्वपत् ।। Xixixixixi इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां सुग्वयोधायाँ उत्तराध्ययनसूत्रलघु- टीकायां अकाममरणीयाख्यं पंचममध्ययनं समाप्तम् ॥ . "पानि पिपा, पानिपाण प्रपन सौपरसारिकमय, संदेसं ततः करोति । " ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- पष्ठ क्षुल्लकनि- ग्रेन्थीयम- ध्ययनम् । ख्या लघु- पञ्चनिन्थ- वृत्तिः। वक्तव्यता। ॥१०९॥ अथ पष्ठं क्षुल्लकनिम्रन्थीयमध्ययनम् । उक्तं पश्चममध्ययनम् । साम्प्रतं क्षुल्लकनिम्रन्यीयाख्यं पष्ठमारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-'अनन्तराध्ययने मरणविभक्तिरता । तत्रापि चानन्तरं पण्टितमरणम्, तच "विरयाणं पंडियं वेंति" त्ति वचनात् विरतानामेव । न चैते विद्याचरणविकला इति तत्स्वरूपमनेनोच्यते' इत्यनेन सम्वन्धेनाऽऽयातमिदम् । विद्याचरणे च निम्रन्थगुणाविति निम्रन्थस्व- रूपं तावत् किश्चिदुच्यते-"पुलाग-वकुस-कुसीला, नियंठ-सिणायगा च नायबा । एएसिं पंचण्ह वि, होइ विभासा इमा कमसो॥ १॥ होइ पुलाओ दुविहो, लद्धिपुलाओ तहेव इयरो य । लद्धिपुलाओ संघाइकले इयरो उ पंचविहो ॥२॥ 'लद्धिपुलाओ' जस्स देविंदरिद्धिसरिसा रिद्धी, सो सिंगणाइयकजे समुप्पन्ने चकवटि पि सवलवाणं चुन्नेउं समत्थो । 'इयरो' त्ति 'आसेवणापुलाओ' पुलागो नाम असारो, जहा धन्नेसु पलंजी । सो पंचविहो-नाणे दसण चरणे, लिंगे अहेमुहुमए य नाययो । नाणे दंसण चरणे, तेसिं तु विराहण असारो ॥३॥ लिंगपुलाओ अन्नं, निकारणओ करेइ सो लिंगं । मणसा अकप्पियाई निसेवओ होइ अहसुहुमो ॥ ४ ॥" शरीरोपकरणविभूपाऽनुवर्तिनः ऋद्धियशस्कामाः सातगौरवाश्रिताः अविविक्तपरिवाराः छेद-शवलचारित्रयुक्ताः निर्ग्रन्थाः 'वउसा' भन्नति । यदुक्तम्-"सरीरे उवगरणे , "पुलाक-यकुश कुशीला, निम्रन्थ-सातको च ज्ञातव्याः । एतेशं पद्धानामपि, भवति विभाषा इयं क्रमशः ॥१॥ भवति पुलाको द्विविधो, लब्धिपुलाकम्नधैव इतरश्च । सब्धिपुलाकः सदादिकायें इतरस्तु पञ्चविधः ॥ २ ॥ लब्धिपुलाका-यस्य देवेन्द्रसिदशी तिः,' से अनादितकार्य समुत्पनै चयत्तिनमपि सवलवाहनं चूरयितुं समर्थः । इतर इति-आसेवनापुलाकः, पुलाको नाम-असारः, यथा धान्येषु सलामी । स पञ्चविधः-ज्ञाने दर्शने चरणे, लिखे यथासूदमन ज्ञातव्यः । ज्ञाने दर्शने चरणे, तेषां तु विराधना असारः ॥३॥ लिपुलकोऽन्यं, निप्पारणतः करोति स टि। मनसा भारिपकादिनिपेवको भवति यथासूक्ष्मः ॥४॥" २ "शरीरे उपकरणे च, वारशिकत्वं ! ||१०९॥

·श्रीउत्तरा-
पनयन
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखयोधा.
ख्या लघु
पृत्तिः।
पष्टं
क्षुल्लकनि-
ग्रेन्थीयम-
ध्ययनम्।
पञ्चनिन्थ-
वक्तव्यता।
॥११०॥
लिओ । मोहणिजाइघाइचउकम्मावगओ सिणाओ भन्नइ । पुलाक-वकुश-प्रतिसेवनाकुशीलाः दोसु सामाइय-छेदोवट्ठाव-
णियसंजमेसु होजा । कसायकुसीलो दोसु परिहारविसुद्धि-सुहुमसंपराइएसु इति सम्प्रदायः ।
प्रज्ञप्तिस्त्वाह-सायकुसीले णं पुच्छा, सामाइयसंजमे होजा जाव सुहुमसंपरायसंजमे वा होजा, नो अह-
क्यायसंजमे हुजा। नियंठा सिणायगा य एए दो वि अहक्खायसंजमे" । पुलाग-वउस-पडिसेवणाकुसीला उक्कोसेणं|
अभिन्नदसपुषधर । कपायकुशील-निर्ग्रन्थो चतुर्दशपूर्वधरौ । जघन्येन पुलाकस्य श्रुतम् आचारवस्तु नवमपूर्वे, यकुश-
कुशील-निफ्रन्यानां तु अष्टी प्रवचनमातरः । स्नातकः श्रुतापगतः केवली । प्रतिसेवना तु प्रज्ञप्यभिप्रायेण-"पुलाए
णं पुच्छा, जाय मूलगुणे पडिसेवमाणे पंचन्हं आसवाणं अन्नयरं पडिसेवेचा, उत्तरगुणे पडिसेवेजमाणे दसविहस्स
पशपसाणरस अन्नयरं पडिसेवेजा" 1 "धैउसे णं पुच्छा, जाव नो मूलगुणपडिसेवए होजा, उत्तरगुणपडिसेवए होजा।"
"पडिसेवणाकुसीले जद्दा पुलाए"। कपायकुशील निम्रन्थ-स्नातकानां प्रतिसेवना नास्तीति विस्तरस्त्वेषां बृहट्टीकातोऽवसेय
इति ॥ साम्प्रतं सूरमनुत्रियते--
जायंतऽविजा पुरिसा, सघे ते दुक्खसंभवा । लुप्पंति यहुसो मूढा, संसारम्मि अर्णतए ॥१॥
परिहारविशुदि सूक्ष्मसंपरायिकयोः इति सम्प्रदायः । १ "कपायकुशीलः पृच्छा, सामायिकसंयमे भवेत् यावत् सूक्ष्मसंपरायसंयमे वा
मयेत् न यादयातसंयमे भवेत् । निर्मन्थाः मातकाच एती द्वावपि ययाख्यातसंयमे" । पुलाक-वकुश-प्रतिसेवनाकुशीलाः, उत्कृष्टेने
अभियाधराः। २ "पुलाकः पृच्चा, यावत् मूलगुणान् प्रतिसेवमानः पक्षानां आश्रवाणां अन्यतरं प्रतिसेवेत, उत्तरगुणान्
'प्रति-
सेवमानः शविषय प्रत्याख्यानस्य भन्यवर प्रतिसेवेत" । ३ "यकुशः पृच्या, यावत् न मूलगुणप्रतिसेवकः भवेत् , उत्तरगुणप्रति.
ऐवका मषेत्"। "प्रतिसेवनाफुशीलः यथा पुलाका"।
॥११०॥

·पञ्चनिन्ध- वक्तव्यता। च्याल्या-'यारन्तः यत्परिमाणाः न विद्यते विद्या-तत्त्वज्ञानात्मिकायेपां तेऽविद्याः पुरुपा: नराः 'सर्वे अखिलाः से, अगम्य मम्मयः-उत्पत्तिर्येषु ते दुःयसम्मयाः। एवंविधाः सन्तः किम् ? इत्याह-'लुप्यन्ते' दारियादिभिर्वाध्यन्ते । 'पान.' अनेराः 'माः दिनाऽहितपिपेरन प्रति असमर्याः 'संसारे' भवे 'अनन्तके' अविद्यमानान्ते । अनेन निर्मन्थ- गरनार्य तद्विपक्ष का इति भायनीयमिति सूनार्थः ।। १ ॥ इह पाऽयमुदाहरणसम्प्रदायः- एगो गोदी समग्गसेहरो अईयदोगण याहियो । किसिकम्माई करेंतस्स वि तस्स न किंचि फलइ । ततो चेरग्गेण निग्गो गेदाओ लग्गो पुहुई हिंडिउ । कुणइ अणेगधणोयजणोवाए परं न किंचि संपनइ । भणियं च-"धम्मविहूणु गार अदि मापद, मपत्य पि पर पेकपइ आयइ । धम्मवंतु नरु जहिं जहिं गच्छइ, तहिं तहिं सुंदर सोक्खई पेच्छा यादा इलु हिंढापइ गइड, करइ कुरुम्मु सया वि स यउ। सेव करइ वाणिजि पयट्टइ, धम्मविहूणु तहा वि न सहर॥२॥" तो सो निरस्थयपारम्भमणेण निधिन्नो पुणरवि घरं जओ नियत्तो। एगम्मि गामे देवकुलियाए रत्ति पागोगगयो । जाप पेच्छ ताव देवलियाए एगो पुरिसो निग्गओ चित्तघडहत्थगओ। सो एगपासे ठाइऊण मंपिगप पूरुण मणइ-लहुँ मे परमरमणिलं यासहरं सनेहि । तेण तक्राणामेव फयं । एवं सयणा-ऽऽसण-घण- गम-परियण-मोगमाहणाइ पारिओ । एवं जंज भणइ तं तं करेइ चित्तघडो, जाव रमणीहिं सद्धिं भोगे मुंजइ, जाच पहाए पढिसादरइ । तेण गोहेण सो दिहो । पच्छा सो चिंतेइ-कि मझ बहुएण परिभमिएण ? एयं चेव ओलग्गामि । गो तेप मोल ग्गियो । विणण्णं आराहिओ भणइ-किं करेमि । तेण भन्नइ-अहं मंदभग्गो दोगधेण कयत्थिओ , "मंमिहीनो यान सत्र भायपति, सर्पप्रापि पर प्रेक्षते मापदम् ! धर्मगन् नरो यत्र यन गच्छति, तग्र तत्र सुन्दराणि सौख्यानि विध प्रकारपति हर हिनापति पररं, करोति फुकर्म सदापिस महत्।सेचा करोति वाणिज्ये प्रयतते, धर्मविहीनस्तथापि न रहामपि ॥२॥"

·पष्ठ श्रीउचरा- ध्ययनो श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखपोधा- पालगु. शतिः। ध्ययनम्। . जा AM वक्तव्यता। ॥११२॥ तुम्ह सरणमागओ, वा तुम्ह पसाएण अहं पि एवं चेव भोगे मुंजामि । सिद्धपुरिसेणं चिंतियं-अहो ! एस वराओ अईव दारिददुदवतो, दुहियाणादेवच्छला य हवंति महापुरिसा । भणियं च-दयालुत्वमनौद्धत्यं, दाक्षिण्यं क्षुल्लकनि- प्रियभाषणम् । परोपकारकारित्वं, मण्डनानि महात्मनाम् ॥१॥" अन्नं च--- -~ -संपत्ति पावे, कायद्यो सबसत्तउवयारो। ग्रन्थीयम- अत्तोययारलिच्छू, उपरं. पूरेइ फाओ वि ॥ १ ॥" ता करेमि इमस्स उवयारं ति । तओ तेण भन्नइ---किं विजं देमि ? उयाहु विनाभिमंतियपागं ?। तेण विज्ञासाहणपुरचरणभीरुणा मंदबुद्धिणा भोगतिसिएण य भणियं-विजाहिमंतियं पश्चनिग्रंन्य- घडं देहि । तेण दिन्नो । सो तं गहाय हट्टतुट्ठमणो गओ सगामं । चिंतियं च तेण-"किं तीए सिरीए, पीवराए ? होइ अन्नदेसम्मि । जा य न मित्तेहि समं, जं चामेत्ता न पेच्छंति ॥१॥" तत्थ वंधूहिं मेत्तेहिं य समं जहाभिरुइयं भवणं .. विउविठण भोगे मुंजतो अच्छइ । कम्मता सीदिउमारद्धा, गवादओ य असंगोविजमाणा पलईभूया । सो कालंतरेण: अइतरेण पडं संधै फाऊग 'एयरस पहावेण अहं बंधुमज्झे पमोयामि' आसवपीओ पणचिओ। तस्स पमाएण सो पडो भग्गो। सो विजाफओ उवभोगो नहो । पच्छा ते प्रलयीभूतविभवाः परपेसाईहिं दुक्खाणि अणुभवंति । जद पुण सा विजा गहिया हुंता तओ भग्गे वि घडे पुणो करितो । एवं अविद्यानरा दुःखसम्भूता व्याप्ताः क्लिश्यन्तीति सूनार्थः ॥ १ ॥ यत ततो यत् कृत्यं तदाह- समिक्य पंडिए तम्हा, पासजाईपहे यहू । अप्पणा सचमेसेजा, मेत्तिं भूएन कप्पड़ ॥२॥ व्याख्या-'समीक्ष्य' आलोच्य 'पण्डितः' विहिताविहितविवेकवान् , "तम्ह" ति यस्मादेवमविद्यावन्तो लुप्यन्ते ॥१११॥ नग्मात् किं तत् समील्या इत्याह-पाशा:-अत्यन्तपारवश्यहेतवः कलवादिसम्बन्धाः, यदुत्तम्-"भा-या निगडं दत्त्वा, , "मापनि प्राप्प, फतषः सपंसायोपकारः । आरमोपकारलिप्या, उदरं पूरपति काकोऽपि ॥१॥" PXXXXA ·पश्चनिन्थ. वक्तव्यता। न सन्तुष्टः प्रजापतिः । भूयोऽप्यपत्यदानेन, ददाति गलखलाम् ।। १ ॥” त एव तीत्रमोहोदयादिहेतुतया जातीनाम्- एकेन्द्रियादिजातीनां पन्थान:-तत्यापकत्वात् मार्गाः पाशजातिपथास्तान् 'बहून्' प्रभूतान अविद्यानां विलुतिहेतून् । किम् ? इत्याह--'आत्मना' स्वयं न तु परोपरोधादिना सद्यः-जीवेभ्यो हितः 'सत्यः संयमः तं एपयेत् । एपयंश्च सत्यं किं नु कुर्याद् ? इत्याह-'मैत्री' मित्रभावं 'भूतेषु' पृथिव्यादिजन्तुषु 'कल्पयेत्' कुर्यादिति सूत्रार्थः ॥ २ ॥ अपरश्न- माया पियाण्डसा भाता, भजा पुत्ताय ओरसा। नालं ते ममताणाय,लुप्पंतस्स सकम्मुणा॥३॥ एयमह सपेहाए, पासे समितदसणे । छिंद गेहिं सिणेहं च, ण कंखे पुषसंथवं ॥ ४ ॥ व्याख्या-तत्राऽऽद्यसूत्रपूर्वार्द्ध स्पष्टम् । नवरं 'स्पा' वधूः, पुत्राश्च 'औरसा' उरसि भवाः-स्वयमुत्पादिताः 'नाऽलं' न समर्थाः 'ते' मात्रादयो मम 'त्राणाय' रक्षणाय 'लुप्यमानस्य' छिद्यमानस्य स्वकर्मणा । भणियं च-"पिई-माइ. भाइ-भगिणी-भजा-पुत्ताण जं कए कुणइ । पावं तस्स विवागं, भुंजइ इकल्लओ दुक्खी ॥शा" एतम्' अमुं पूर्वोतमर्थ 'स्वप्रेक्षया' स्वबुद्ध्या 'पश्येत्' अवधारयेत् । शमितम्-उपशमितं दर्शनं-प्रस्तावान्मिथ्यात्वात्मकं येन सः 'शमितदर्शनः' सम्यग्दृष्टिः सन् “छिंद” त्ति सूत्रत्वात् छिन्द्यात् 'गृद्धिं' विषयाऽभिकाला 'स्नेहं च' स्वजनादिपु प्रेम 'न' नैव 'काहेत्' अभिलपेत्, 'पूर्वसस्तवं पूर्वपरिचयम् एकग्रामोपित इत्यादिकम् , यतो न कश्चिदिह परत्र वा त्राणाय दुःससम्भवे धर्म विनेति भाव इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ३-४ ॥ अमुमेवार्थ विशेपतोऽनूद्याऽस्यैव फलमाह- गवासं मणिकुंडलं, पसवो दासपोरुसं । सबमेयं चइत्ता णं, कामख्वी भविस्ससि ॥५॥ व्याख्या-गावश्वाधाश्च गवावं, तथा मणयश्च मरकतादयः कुण्डलानि च प्रतीतानि मणिकुण्डलं, उपलक्षणमेतत् , "पितृ-मातृ भ्रातृ-भगिनी-भार्या-पुत्राणां यत्कृते करोति । पापं तस्य विपाळं, भुने एकाकी दुखी ॥ १॥"

·श्रीउपरा-
प्पयनरले
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
गुसयोधा-
ख्या ल.
पृत्तिः।
पष्ठ
क्षुल्लकनि-
ग्रेन्थीयम-
ध्ययनम्।
पञ्चनिर्ग्रन्थ-
वक्तव्यता।
-
॥११२॥
शेलारामा स्वर्णादीनां च । 'पशवः' अजेडकादयः । दासाश्व-गृहजातादयः पोरुसं ति सूत्रत्वात् पौरुपेयं च-पुरुपसमूहो
दामपौरपेयम् । सर्वमेव 'एतत् अनन्तरोक्तं त्यक्त्वा' हित्वा संयम परिपाल्येत्यभिप्रायः कामरूपी भविप्यसि, इहैव
यक्रियफरणादानेकलब्धियोगात् परत्र च देवभवाऽयाप्तरिति सूत्रार्थः ॥५॥ पुनः सत्यस्वरूपमेव विशेपत आह-
थावर जंगमं चेय, धणं धणं उपक्खरं । पचमाणस्स कम्महिं, नालं दुक्खाउ मोयणे ॥६॥
व्याख्या-मुगमा नपरं 'स्थापरं' गृहारामादि, 'जङ्गम' मनुष्यगयादि, 'उपस्करं' गृहोपकरणं, शेपं स्पष्टमिति सूत्रार्थः ६
अन्सत्यं सपओ सव्वं, दिस्स पाणे पियायए। न हणे पाणिणो पाणे, भयवेराओ उवरए ॥७॥
व्याख्या-"असत्य" ति सूत्रत्वात् 'अध्यात्मस्थम्' अध्यात्म-चितं तस्मिंस्लिष्ठतीत्यध्यात्मस्थं, तोह प्रस्तावात् सुखादि
'सर्वतः' इष्टसंयोगाऽनिष्टविप्रयोगादिहेतुभ्यो जातमिति गम्यते । 'सर्व' निरवशेष 'दृष्ट्वा' प्रियत्वादिस्वरूपेणाऽवधार्य,
पर गम्यमानत्वात् 'प्राणांश्च' प्रागिनश्च 'प्रियात्मकान्' प्रिय आत्मा येषां तान् , वहुहिरण्यकोटिमूल्येनाऽभयकुमारा-
लव्ययपमानकालेयदृष्टान्वेन दृष्ट्वा न हन्यात् प्राणिनः 'प्राणान्' इन्द्रियादीन, माणिन इति जातो एकवचनम् । कीदृशः
मन् ? इत्याह-भयं च प्रतीतं वैरं च-प्रद्वेषो भयरं तम्मात् 'उपरतः' निवृत्तः सन्निति सूत्रार्थः ॥ ७ ॥
इत्थं प्रागातिपातलक्षणाप्रवनिरोधमभिधाय शेपानवनिरोधमाह--
आदाणं णरयं दिस्स, नायइन तणामवि । दोगुंछी अप्पणो पाते, दिन्नं मुंजेज भोयणं ॥८॥
व्याख्या-आदीयन इति 'आदानं' धनधान्यादि, नरकहेतुत्वात् नरकं दृष्ट्वा नाऽऽददीत' न गृहीत-न स्वीकुर्यात्,
"नामवि" ति तृणमपि आमां हिरण्यादिकं, कधं तर्हि प्राणधारणम् ? इत्याह-जुगुप्सते आत्मानमाहारमन्तरेण
धर्मपुराधरणासममित्येवंशीलो जुगुप्सी, आत्मनः सम्बन्धिनि 'पा' भाजने दत्तं गृहस्थैरिति गम्यते, मुशीत 'भोज-
SXEXX
॥११२॥

·पश्चनिन्थ- वफव्यता। नम्' आहारं न तु गृहस्थपात्रे वहुदोपसम्भवात् । यदुक्तम्-"पच्छाकम्मं पुरेकम्मं, सिया तत्थ ण कप्प। एय- महं न भुजति, निग्गंथा गिहिभायणे ॥ १॥" अनेन परिमहात्मकाऽऽश्रयनिरोध उक्तः, तदेवं "तन्मध्यपतितः तद्हणेन गृह्यते" इति न्यायात्, मृपावादा-ऽदत्वादानमैथुनात्मकाऽऽश्रवत्रयनिरोध उक्त इति सूनार्थः ॥ ८॥ एवं पञ्चावविरम- णात्मफे संयम उक्के यथा परे विप्रतिपद्यन्ते तथा दर्शयितुमाह- इहमेगे उ मन्नंति, अप्पञ्चक्खाय पावगं । आयारियं विदित्ता णं, सबदुक्खा विमुच्चइ ॥९॥ व्याख्या-'इह' जगति 'एके' केचन कुतीर्थिकाः 'तुः' पुनरर्थे, 'मन्यन्ते' अभ्युपगच्छन्ति यथा 'अप्रत्याख्याय' अनिराकृत्य 'पापक' प्राणातिपातादिविरतिम् अकृत्वैव "आयारियं" ति 'आचारिक' निजनिजाऽऽचारभवमनुष्ठानमेव तत् 'विदित्या' यथावत् ज्ञात्वा 'सर्वदुःसात्' शारीरमानसाद् विमुच्यते । एवं सर्वत्र ज्ञानमेव मुक्त्यगम्, न चैतञ्चारु, नहि रोगिण इयौपधादिपरिज्ञानतो भावरोगेभ्यः ज्ञानावरणादिकर्मभ्यो महावतात्मकपञ्चाङ्गोपलक्षितक्रियामननुष्ठाय मुक्तिः । ते चैवमनालोचयन्तो भवदुःसाऽऽकुलिता याचालतयैवाऽऽत्मानं स्वस्थयन्ति । तथा चाह- भणंता अकरंता य, बंधमोक्खपइनिणो। वायाविरियमेत्तेणं, समासासंति अप्पयं ।। १०॥ -'भणन्तः' प्रतिपादयन्तः प्रक्रमात् ज्ञानमेव मुक्त्यङ्गमिति, अकुर्वन्तश्च मुक्त्युपायमनुष्ठानम्, बन्धमोक्षयोः प्रतिज्ञा-अभ्युपगमो वन्धमोक्षप्रतिज्ञा तद्वन्तः अस्ति वन्धः अस्ति मोक्ष इत्येवं वादिन एव केवलं न तु नथाऽनुष्ठा- यिनः, वाग्वीर्यम्-वचनशक्तिः वाचालतेति यावत् तदेवाऽनुष्ठानशून्यं वाग्वीर्यमानं तेन 'समाश्वासयन्ति' ज्ञानादेय वयं मुक्तियायिन इति स्वस्थयन्त्यात्मानमिति सूत्रार्थः ।। ११ । यथैतत् न चार तथा स्वत एवाह-- "पश्चारकर्म पुर कर्म, सात्तन न कल्पते । एतदर्थ न भुञ्जन्ति, निग्रंन्था गृहिभाजने ॥ १॥" व्याख्या

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीपा
मुखपोषा-
पाल
गृतिः।
पष्ट
क्षुल्लकनि-
ग्रन्थीयम-
ध्ययनम् ।
पञ्चनिर्ग्रन्थ-
वक्तव्यता।
॥११३॥
ण चित्ता तायए भासा, कुओ विज्ञाणुसासणं । विसन्ना पावकम्मेहिं, वाला पंडियमाणिणो ११
व्याख्या-'न' नैव 'चित्रा' प्राकृतसंस्कृतादिरूपी, 'प्रायते' रक्षति पापेभ्य इति गम्यते, 'भाषा' वचनात्मिका ।
म्यादेतन् 'अविन्यो हि मणिमन्त्रीपधीनां प्रभावः' इत्ययोरादिमन्त्रात्मिका वाक् त्राणाय भविष्यतीत्याह-कुतो विद्या-
विचित्रमणात्मिका वस्या अनुशासनं-गिक्षणं विद्याऽनुशासनं त्रायते पापात् ? न कुतोऽपि, तन्मात्रादेव मुक्ती शेपानुष्ठा-
नयर्यप्रसन्नादिति भावः । अत एव ये त्राणाय इति वदन्ति ते यादृशाः तदाह-विविधं सन्नाः-मग्ना विपण्णाः 'पाप-
फर्ममु' हिंसाधनुष्ठानेषु सततकारितयेति भावः । कुतस्त एवंविधाः ? इत्याह-वाला' रागद्वेपाकुलिताः 'पण्डितमा-
निनः आत्मानं पण्डितं मन्यमाना इति सूत्रार्थः ॥ ११ ॥ साम्प्रतं सामान्येनैव मुक्तिपरिपन्थिनां दोपदर्शनायाऽऽह-
जे केइ सरीरे सत्ता, वन्ने स्वे य सबसो। मणसा काय वकेणं, सचे ते दुक्खसंभवा ॥ १२ ॥
व्याख्या-ये फेचित् शरीरे 'सचाः' लालनाऽभ्यञ्जनोद्वर्तनस्नानादिवत्परिचेष्टायां वद्धानहा न तु इदमनुस्मरन्ति-
"तई तह लालिउ निशकालु जोडिउ रुयंतइ, सलु जिंव थक्कइ चलिवि वंठ जं जीवि चलंतइ । दडसरीरह तासु रेसिजण!
पाउ म किना, घडइड जीविउ जाइ चित्तु परलोयह दिजउ ॥ १॥" अन्नं च-"मुटुं वि लडं पुढे, देहं जीएण वज्जिय-
मपरसं । होही छारुमुगडं, किमिपुंजं साणभक्सं च ॥ १ ॥" तथा 'वणे' गौरत्यादिके, 'रूपे च' सौन्दर्य, चशब्दात्
स्पर्गादिपु समाः, "संघमो" ति सूत्रत्यात् 'सर्वथा' सयंकरणकारणादिभिः सर्वैः प्रकारः, 'मनसा' कथं वयमुपचित-
,"या गया साटिसं नित्यकालं योनि रोचमाने, सल इस तिष्ठति चलिरवा वण्ठ यद् जीचे चलति । दग्धशरीरस्य तस्य [कृते]
मुन्न ! पापं मा क्रियal, धया जीरिवं पाति चित्तं परलोसाय दीपताम् ॥1॥"
१ गु भपि एटं पुएं, देखें वीयेन यतिमवश्यम् । भविष्यति क्षारापकरें कृमिपुझं वानमक्ष्यं च ॥१॥"
KeXX
॥११३॥

·पञ्चनिन्थ- वक्तव्यता। शरीरा वर्णादिमन्तच भविष्यामः', 'कायेन' रसायनाशुपयोगेन, 'वाक्येन' वचसा रसायनादिप्रश्नात्मकेने, 'सधैं निरव- शेपाः 'ते' सानादेव मुक्तिरित्यादिवादिनः 'दु.ससम्भवाः' इहान्यजन्मनि च दुःखमाज इति सूत्रार्थः ।। १३ ।। यथैवते दुःसभाजनं तथा दर्शयन्नुपदेशसखमाह- आवपणा दीहमद्धाणं, संसारम्मि अणंतए । तम्हा सबदिसं पस्स, अप्पमत्तो परिचए ॥१३॥ व्याख्या-'आपन्ना' प्राप्ताः 'दीर्घम्' अनाद्यनन्तं अध्यानमिव 'अध्यानम्' उत्पत्तिप्रलयरूपम् एकनावस्थितेरभावात् । 'ससारे' चतुर्गतिके 'अनन्तके' अपर्यवसाने "तम्ह" त्ति यस्मादेवमेते मुक्तिपरिपन्थिनो दुःससम्भवाः तस्मात् , "सघ- दिस" ति सर्वदिशः-प्रस्तावाद् अशेपभावदिशः, ताश्च पृथिव्याद्यष्टादशभेदाः । उक्तश्च -"पुढवि-जल-जलण-वाया, मूला खंध-ऽग्ग-पोरवीया य । वितिचउपणिदितिरिया, नारया देवसघाया ॥ १॥ सम्मुच्छिम-कम्मा-ऽम्म-भूमिगनरा तहतरद्दीवा । भावदिसा दिस्सइ जं, ससारी निययमेयाहिं ॥ २ ॥" पश्यन् 'अप्रमत्तः' प्रमादरहितो यथैतेपामेकेन्द्रि- यादींना विराधना न भवति तथा 'परिव्रजे:' सयमाध्वनि यायाः मुशिष्य ! इति सूत्रार्थः ॥ १३ ॥ यथा चाऽप्रमत्तेन मनजितव्यं तथा दर्शयितुमाह- पहिया उड्डमादाय, नाऽवकंखे कयाइ वि । पुवकम्मक्खयहाए, इमं देहं समुद्धरे ॥ १४ ॥ -"बहिय" त्ति 'बहिः' वहिर्भूतं भवादिति गम्यते, 'ऊर्द्धम् सर्वोपरिस्थितम् अर्थात् मोक्षम् 'आदाय' गृहीत्वा मयैतदर्थ यतितव्यमिति निश्चित्य 'नावकाङ्केत' विपयादिक नाऽभिलपेत् 'कदाचिदपि' उपसर्गपरीपहाऽऽलित- . "पृथिनी जाल ज्वरन वाता , मूला स्कन्धा ऽन-पदीनानि च । द्विनि चतु पद्रियति यशश्च नारका देवसद्धाता ॥2॥ सम्मू. हिम-कर्मा ऽकर्मभूमिगनरास्तथाऽन्तरद्वीपा । भापदिश दिश्यते या, ससारी नियतमेतानि ॥२॥" व्याख्या-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरसे
श्रीनेमिन-
न्द्रीया
गुग्गयोधा-
ख्या लघुः
चिः।
पष्ट
क्षुल्लकनि-
ग्रेन्थीयम-
ध्ययनम् ।
पञ्चनिन्थ-
वक्तव्यता।
॥११४॥
तयाऽपि आन्तामन्यता, एवं सति शरीरधारणमप्ययुक्तम् , तद्धारणे सति आकाढासम्भवात, अत आह-पूर्व-पूर्वकालभावि
यन् पर्म तत्भया, इई 'देहं शरीरं 'समुद्धरेत्' उचिताऽऽहारादिभोगतः परिपालयेत्, तद्धारणस्य शुद्धिहेतुत्वात् । यदु-
फम्-"सपत्य संजमं सं-जमाउ अप्पाणमेव रक्सिज्जा । मुभइ अइवायाओ, पुणो वि सोही न याविरई ॥१॥" ततः
शरीरोखरणमपि निरभिप्यद्गतयेय विधेयमिति सूनार्थः ॥ १४ ॥ यथा च देहपालनेऽपि नाभिप्वङ्गः तथा दर्शयितुमाह-
विविय कम्मुणो हेडं, कालकंसी परिधए । मातं पिंडस्स पाणस्स, कडं लभ्रूण भक्खए ॥१५॥
च्याख्या-'विविच्य' पृथपृत्य 'फर्मणः' ज्ञानावरणादेः 'हेतुम्' उपादानकारणं मिथ्यात्वाविरत्यादि, कालम्-अनु-
छानमनायं फाइत्येवंशीलः फालकाही परिनजेदिति पूर्ववत् 'मानां' यावत्या संयमनिर्वाहस्तावती ज्ञात्वेति गम्यते,
'पिण्डस्य' ओदनादेः 'पानग्य च' आयामादेः, सायस्वाद्यानुपादानं यतेः प्रायसत्परिभोगासम्भवात् । 'कृतम्' आत्मा-
यमेव निर्तितं गृहिमिरिति गम्यते । प्रक्रमात् पिण्डादिकमेव 'लब्ध्या' प्राप्य 'भक्षयेत्' अभ्यवहरेदिति सूनार्थः
॥ १५ ॥ कदाचिद् मुकदोपं धारयितुमभिवङ्गसम्भयः स्यादित्याह-
सग्निहिं पण कुपेजा, लेवमायाए संजए । पक्खी पत्तं समादाय, निरवेक्खो परिवए ॥ १६ ॥
व्याख्या-'सन्निधिम्' अन्यदिनभोजनार्थ भत्तादिस्थापनं न कुर्भात । 'च' पूर्वापेक्षया समुश्ये। लेपसानया' यावता
पाप्रमुपलिप्यते तापसरिमाणमपि सन्निधिं न उर्वीत आतां पहुं, 'संयतः' यतिः । फिमेवं पागाद्युपकरणसन्निधिरपि न
"रपंच संपमं संपमादामानमेप रहोस् । मुत्पतेऽतिपातात् पुनरपि शोधिने चाविरति. 10
२ वकिपापोगे, मांदायर्या परिच्छदे । परिमिती धने घेति, मायाशब्दः प्रपीचियः ॥ १॥"
Xoxoxoxoxe,
॥११४॥

·पञ्चनिन्थ- पकव्यता। फर्तव्यः ? इत्याह-पक्षीय पक्षी, "पत्त" ति पानं पतहाविभाजनम् उपलक्षणत्वात्, शेषोपकरणं च, 'समादाय' गृहीत्वा परिप्रजेदिति सम्बन्धः । यथा पक्षी पक्षसञ्चय गृहीत्वा गछति एवमसावपि इत्यर्थः, 'निरपेक्षः निरभिलापा तथा प प्रतिदिनं संयमपलिमन्यमीरुतया पात्रादिसन्निधिकरणे न दोप इति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ यदुक्तं निरपेक्षः परिपजेदिति तद् अभिव्यक्तीकर्तुमाह-- एसणासमिए लज्जू, गामे अणियओ चरे । अप्पमत्तो पमत्तेहिं, पिंडपायं गवेसए ॥१७॥ व्याख्या-एपणायाम्-उत्पादनमहणप्रासविषयायां समित:--उपयुक्तः एपणासमितः, अनेन निरपेक्षत्वमुक्तम् । "लज्जु " ति लज्जा-संयमस्तद्वान् प्रामे उपलक्षणत्वाद् नगरादौ च 'अनियतः' अनियतवृत्तिः 'चरेत्' विहरेत्, अनेनापि निरपेक्षता एवोका । परंश्च किं कुर्यात् ? इत्याह-अप्रमत्तः 'प्रमत्तेभ्यः' गृहस्थेभ्यः, ते हि विपयादिप्रमादसेवनात् प्रमत्ता उच्यन्ते, "पिण्डपातं' भिक्षा गवेपयेदिति सूत्रार्थः॥ १७ ॥ इत्थं प्रसक्तानुप्रसक्त्या संयमस्वरूपमुक्तम् , तदुको प निर्मन्यस्वरूपम्, सम्प्रत्यत्रैवाऽऽदरोत्पादनार्थमाह-- एवं से उदाहु अणुत्तरनाणी, अणुत्तरदसी अणुत्तरनाणदसणघरे। अरहा नायपुत्ते भगवं, वेसालीए वियाहिए ॥१८॥ त्ति वेमि ॥ व्याख्या-एवम्' अमुना प्रकारेण "से" इति 'स: भगवान् “उदाहु" त्ति उदाहृतवान् । 'अनुत्तरशानी' सर्वोत्क- एशानवान्, गोरखवद् मत्वर्थीयः, अन्यथा घदुव्रीहिरेव सादत्र । तथा अनुत्तरं-सर्वोत्कृष्टं पश्यतीत्यनुत्तरदर्शी, सामान्यविशेपमाहितया च दर्शनज्ञानयोर्भेदः । यत उक्तम्-"जं सामन्नग्गहणं, दसणमेयं विसेसियं नाणं" ति । . पतसं पापत इति पत्रं पक्षसवयः । २ "परसामान्यपणं दर्शनमेतत् विशेपितं ज्ञानम्।"

·श्रीउत्तरा- श्रीनेमिच न्द्रीया मुखपोषा- अनुत्तरे शानदर्शने युगपदुपयोगाभावेऽपि लब्धिरूपतया धारयतीत्यनुत्तरज्ञानदर्शनधरः, पूर्वविशेपणाभ्यामुपयोगस्य सानदर्शनयोभिन्नकालता उत्पा, ततश्च मा मूदुपयोगवद् लब्धिद्वयमपि भिन्नकालभावीति व्यामोह इत्युपदिश्यते अनुत्तरक्षा- नदर्शनपर इति न पौनरुक्त्यम् । 'अन्' तीर्यकत्, ज्ञातः-उदारक्षत्रियः स चेह सिद्धार्थसत्पुत्रः-धर्तमानतीर्थाधिपतिः, 'भगवान्' समप्रैश्वर्यादिमान, विशाला:-शिप्या यशःप्रभृतयो वा गुणा विद्यन्ते यस स वैशालिकः ॥वियाहिय" चि 'व्याख्याता' सदेवमनुजायां पर्पदि धर्मस कथयिता, इति ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ १९ ॥ पष्ट शुल्लकनि ग्रेन्थीयम- ध्ययनम् ख्या लघु वृचिः। पश्चनिम्रन्थ- वक्तव्यता। XOXOXOXOXOXO ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां सुखयोधायां उत्तराध्यपनसूत्र- लयुटीकायां क्षुल्लकनिम्रन्थीयं पष्ठमध्ययनं समाप्तम् ।। ॥११५॥ m ·उरभ्रष्टा. • अथ औरभ्रीयाख्यं सप्तममध्ययनम् । व्याख्यातं क्षुल्लकनिम्रन्यीयं पष्ठमध्ययनम् । साम्प्रतमौरश्रीयं सप्तममारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-'इहान- न्तराध्ययने निर्ग्रन्थत्वमुक्तम्, तब रसगृद्धिपरिहारादेव जायते, स च विपक्षेऽपायदर्शनात्, तच दृष्टान्तोपन्यासद्वारेणैव परिस्फुटं भवतीति रसगृद्धिदोपदर्शकोरभ्रादिदृष्टान्तप्रतिपादकमिदमारभ्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातमिदमध्ययनम् । अत्र पोरभ्रादिदृष्टान्तपञ्चकमभिधेयम् । यदाह नियुकिंकृत्-“ओरल्भे कागिणी अंबए य ववहारे सायरे चेव । पंचेप दिलुता, ओरब्भीयम्मि अज्झयणे ॥ १॥" तत्रोरभ्रदृष्टान्ताभिधायकमिहादिसूत्रम्- जहाऽऽएसं समुद्दिस्स, कोइ पोसेज एलयं । ओयणं जवसं देजा, पोसिज्जा वि सयंगणे ॥१॥ व्याख्या-'यथे'त्युदाहरणोपन्यासे, आदिश्यते-आज्ञाप्यते विविधव्यापारेषु परिजनोऽस्मिन्नायाते इत्यादेश:- अभ्यर्हितः प्राघुर्णस्तं 'समुद्दिश्य' आश्रित्य-यथाऽसौ समेष्यति समागतश्चैनं भोक्ष्यते इति 'कश्चित्' परलोकापायनिरपेक्षः 'पोपयेत् पुष्टं कुर्यात् 'एलकम् ऊरणकम् , कथम् ? इत्याह-'मोदनं' भक्तम्, तद्योग्यशेपानोपलक्षणमेतत् , 'यवस' मुद्गमापादि 'दद्यात्' तदप्रतो ढोकयेत्, तत एव पोपयेत् । पुनर्वचनमादरख्यापनाय, 'अपि:' सम्भावने, सम्भाव्यते एवंविधः गुरुकमेति । 'स्वकाङ्गणे' खकीयगृहप्राङ्गणे, अन्यत्र नियुक्तकाः कदाचिन्नौदनादि दास्यन्तीति खकागण इत्युक्तम् । इहोदाहरणं सम्प्रदायादवसेयम्- 1 "उरना काकिनी भानकं च व्यवहारः सागरव । पञ्चैते दृष्टान्ता, औरनीये अध्ययने ॥१॥"

·C श्रीउतरा- प्पपनस श्रीनेमिन- न्द्रीया मुखरोषा- ख्या रघु पृतिः। 7 उरभ्रष्टा- न्तः। जहेगो उरणगो पाहुणनिमित्तं पोसिनह । सो य पीणियसरीरो सुण्हाओ हरिहादिकयंगराओ कयकन्नचूलओ। कुमारगा । सप्तम वियन नाणाविहेहि कीडाविसेसेहिं कीलाविति । तं च वच्छगो एवंलालिजमाणं दट्टण माऊए नेहेण गोवियं दोहएण औरश्रीयम- प धयणुकंपार मुपामवि खीरं न पियह रोसेण । ताए पुच्छिओ भणइ---अम्मो! एस नंदियगो सहिं एएहिं अम्ह ध्ययनम्। सामिसालेदि इद्वेदि जवसजोग्गासणेहिं सदुपओगेहि य अलंकारविसेसेहिं अलंकारिओ पुत्त इव परिपालिजद, अहं तु मंदमग्गो सुपाणि तणाणि फयाइ लभामि/वाणि वि न पजतगाणि, एवं पाणियं पि, न य मं कोइ लालेइ । ताए भन्नइ- पुष! "आरचिनाई एयाई, जाई परइ नंदिओ। मुक्तणेहि लाढाहिं, एयं दीहाउलक्खणं ॥ १॥" जहा आउरो मरितफामो जं मग्गा पत्थं या अपत्थं धा तं से दिबइ, एवं सो नंदिओ मारिजिहिइ जया चया पेच्छिहिसि इति सूमार्यः ॥ १॥ वतोऽसौ कीदृशो जातः ? किं च कुरुते ? इत्याह- तओ से पुढे परिवूढे, जायमेए महोदरे। पीणिए विउले देहे, आएसं परिकंखए ॥२॥ व्याख्या-'वतः' इत्योदनादिदानाद् हेतौ पञ्चमी, 'स:' इत्युरभः 'पुष्टः' उपचितमांसतया पुष्टिमाछ, 'परिवृतः प्रभुः समयं इति यावत्, 'जात्मेदाः उपचितपतुर्थधातुः अत एव 'महोदरः वृहज्जठरः, 'प्रीणित: तर्पितः यथासमयमुप- मेकिताऽऽद्वारादिभिरेव प हेतुभिः 'विपुले विशाले 'देहे शरीरे सति आदेश परिका वीव 'परिकाहति' इच्छतीति सूमाः ।। २।। स फिमेवं चिरस्थायी स्यात् । इत्याह- जाय ण एइ आपसे, ताव जीवह से दुही । अह पत्तम्मि आएसे, सीसं छेतूण मुबइ ।।३।। ॥११६॥ व्याख्या-'यापदिति फालायपारणम्, 'नेति न आयाति आदेशस्वावत् 'जीवति' प्राणान् धारयति 'सः' उरभ्रः . "मालिरानि एनानि, पानि चाति मन्दिकः । एतापनीया, एलए दीर्घायुशनम् ॥"

·दाष्टोन्तिक-
योजना।
दुहि" ति वध्यमण्डनमिवाऽस्यौदनदानादीनि तत्त्वतो दुःखमेव तदस्यास्तीति दुःखी । "अह पत्तम्मि आएसे" अथ'
अनन्तरं प्राप्ते आगवे आदेशे 'शिरः मस्तकं तत् 'छित्त्वा' द्विधाविधाय भुज्यते, तेनैव खामिना पाहुणकसहितेनेति शेपः।
सम्प्रति सम्प्रदायशेपमनुनियते-वतो सो वच्छगो तं नंदियं पाहणएसु आगएसु वहिज्जमाणं दटुं विसिओ वि
माऊए थणं नाभिलसइ भएण । ताए भन्नइ-किं पुत्त ! भयमीओ सि ? नेहेण पण्डयं पि मं न पियसि । वेण भन्नइ-
अम्म! कओ मे थणामिलासो ? नणु सो वराओ नंदियओ अज्ज केहिं पि पाहुणगेहिं आगएहिं ममं अग्गओ विनिग्गय-
जीहो विलोलनयणो विस्सरं रसंतो अचाणो असरणो मारिओ, तब्भया कओ मे पाउमिच्छा ? । तओ ताए भन्नइ-
पुत्त! नणु तया चेय ते कहियं, जहा-"आवरचिन्नाई एयाई।" एस तेसिं विवागो अणुप्पत्तो । एस दिलुतो इति
सूत्रायः ॥ ३ ॥ इत्यं दृष्टान्तमभिधाय तमेवानुवदन् दान्तिकमाह-
जहा खलु से उरम्भे, आएसाए समीहिए । एवं वाले अहम्मिटे, ईहई णरयाउयं ॥४॥
व्याख्या-'यथा' येन प्रकारेण 'खलु' निश्चये 'सः' इति प्रागुक्तरूप उरभ्रः 'आदेशाय आदेशार्थ 'समीहितः कल्पितः
सन् यथाऽयमस्मै भविष्यत्यादेशं परिकाइतीत्यनुवर्तते । एवम्' अमुनैव न्यायेन 'वाल' अज्ञः 'अधर्मिष्ठः अतिशयेनाधर्मः
'ईहते' वाञ्छति तदनुकूलाऽऽचारतया 'नरकायुष्कं' नरकजीवितमिति सूत्रार्थः ॥ ४॥ उक्तमेवार्थ प्रपश्चयन्नाह-
हिंसे पाले मुसापाई, अद्वाणम्मि विलोवए । अन्नऽदत्तहरे तेणे, माई कन्नुहरे सढे ॥५॥
इत्थीविसयगिद्धे य, महारंभपरिग्गहे। भुंजमाणे सुरं मंसं, परिवूढे परंदमे ॥६॥
अयककरभोई य, तुंदिल्ले चियलोहिए । आउयं नरए कंखे, जहाऽऽएस व एलए ॥७॥

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनयो
FOREXOXOXI
सप्तमं
औरभ्रीयम-
ध्ययनम् ।
न्द्रीया
मुखोपा-
ख्याल
चिः।
।।११७॥
योजना।
व्याख्या-'हिंसः स्वभावत एव प्राणिव्यपरोपणहत् , 'वाल!' अज्ञः, 'मृषावादी' अलीकभापकः, 'अध्वनि मार्ग
'विलोपकः' मोएक:-पघि गच्छतो जनान् सर्वस्वहरणतो लुण्ठति, अन्यैरदत्तं हरति 'अन्यादत्तहरः ग्रामनगरादिषु चौर्य-
छन्, 'सेनः पौर्येणेयोपकल्पितवृत्तिः, 'मायी' यचनकचित्तः, 'कनुहरः कस्यार्थ नु इति वितर्के हरिष्यामीत्यध्यवसायी,
'पाठः' पत्राचारः ॥५॥ त्रीविषयगृधः स्त्रीपु विषयेषु च अमिकाद्भावान, 'च: समुच्चये, महान्-अपरिमितः
आरम्भः अनेकजन्तूपघातान् व्यापारः परिमहश्च धान्यादिसञ्चयो यस्य स तथोक्का, 'भुजानः' अभ्यषहरन् 'सुरां'
मदिराम्, 'मांस' पिशितम्, 'परिवृद्धः उपचितमांसशोणिततया तत्तक्रियासमर्मः, अत एव 'परंदमः' अन्येषां दमयिता
॥धा किन-अजख-ठागस्य कर्कर-यत् चनकवद् मक्ष्यमाणं कर्फरायते तोह प्रस्तावादतिपकं मांसं तद्रोजी, अत एष
'तुन्दिलः' जातहजठरः 'चितलोहितः उपचितशोणितः, शेपघातूपलक्षणमेवत् , 'आयुः जीवितं 'नरके' सीमन्तकादौ
फाति तयोग्यकर्माsरम्भितया । कमिव क इव' इत्याह---"जहाऽऽएस व एलए" ति भादेशमिव यथा एडक:-उक्त-
रूपः । इह प हिंसे'सादिना साश्लोफेनाऽऽरम्भ उका, 'भुञ्जमाणे'त्यादिना चार्द्धद्वयन गृद्धिः, 'आयुरियादिना चार्द्धन
दुर्गविगमनं प्रत्सपायरूपमिति सूत्रत्रयार्थः ।। ७ । इदानीं साक्षादेहिकापायप्रदर्शनायाऽऽह-
आसणं सयणं जाणं, वित्तं कामाणि भुजिया। दुस्साहद्धं घपणे हेचा, पहुं संचिणिया रयं ॥ ८॥
तओ कम्मगुरू जंतू, पधुप्पनपरायणे । अए व आगयाएसे, मरणंतम्मि सोयइ ॥९॥
व्याख्या-आसनं शयनं यानं मुफ्ता इति सम्बन्धनीयम् । 'वित्तं' द्रव्यं 'कामान् शब्दादीन् 'भुक्त्वा' उपभुज्य ।
दुःरोन संहियवे-मील्यते स दुःसंहतं 'धन' द्रव्यम्, उक-अर्थानामर्जने दुःसमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये
दुः, पिगधं दुःपभाजनम् ॥ १॥" 'हित्या' प्वायसव्ययेन त्यक्त्वा, यदुक्तम्-"दतेन मधेन पणानामिलोयेन भूपेन
Kayakal
॥११७॥

·दान्तिक योजना। हुताशनेन ! मलिम्लुचेनांऽशहरेण नाशं, नीयत वित्तं फ धने स्थिरत्वम् ? ॥१॥" 'बहु' प्रभूतं 'सश्चित्य' उपाय॑ 'रज' अष्टप्रकार फर्म 'ततः तदनन्तरं 'कर्मगुरुः' कर्मभारितः 'जन्तुः' प्राणी प्रत्युत्पन्नं-वर्तमानं तस्मिन् परायण:- तनिष्ठः प्रत्युत्पन्नपरायणः "एतापानेव लोकोऽयं, यावानिन्द्रियगोचरः।" इति नास्तिकमतानुसारितया परलोकनिरपेक्ष इति यावत् । "अए घ"ति अजः-पशुः स चेह प्रक्रमादुरभ्रस्तद्वत्, "आगयाएसे"त्ति प्राकृतत्वाद् 'आगते' प्राप्ते आदेशे- पाहुणफे, एतेन प्रपधितशविनेयाऽनुमहायोक्तमेव उरभ्रदृष्टान्तं स्मारयति । किम् ? इत्याह-'मरणान्ते' प्राणपरित्यागा- त्मनि अवसाने शोचति । किमुकं भवति-यथाऽऽदेशे आगते उरभ्र उक्तनीत्या शोचति तथाऽयमपि 'घिग मां विषयव्या- मोहत उपार्जितगुरुकआणं, हा ! फेदानी मया गन्तव्यम् ? इत्यादि प्रलापतः खिद्यते, अत्यन्तनास्तिकस्यापि प्रायस्तदा शोरसम्भवादिवि सूत्रद्वयार्थः ॥ ८॥ ९ ॥ अनेनैहिकोऽपाय उक्तः । सम्प्रति पारभविकमाह- तओआउ परिक्खीणे, चुता देहा विहिंसगा। आसुरीयं दिसंबाला, गच्छंति अवसा तमं ॥१०॥ व्याख्या-'वतः' शोचनानन्तरम् उपार्जितगुरुकाण: "आउ" ति आयुपि तद्भवसम्वन्धिनि जीविते 'परिक्षीणे' सर्पया क्षयं गते, कयश्विदायुःक्षयस्याऽऽवीचीमरणेन प्रागपि सम्भवादेवमुच्यते, 'च्युताः' भ्रष्टाः 'देहात्' शरीरात् | 'विहिंसका: विविधप्रकारैः प्राणिपातकाः "आसुरीयं ति असुरा:-रौंद्रकर्मकारिण उच्यन्ते, तेपामियमासुरीया तां 'दिशं' भायदिशं नरकगतिमित्यर्थः, 'बाला:' अज्ञाः गच्छन्ति' यान्ति 'अवशाः' कर्मपरवशाः, सर्वत्र बहुवचननिर्देशो व्याप्तिख्याप- नापः, यथा नैक एवंविधः किन्तु यहव इति । तमोयुक्तत्वात् तमः। उकं हि-"निबंधयारतमसा, ववगयगह-चंद-सूर- नकपचा।नरया अणंतवियणा, अणिट्ठसहाइवसयाँ य ॥१॥" इति सूत्रार्थः ॥१०॥ सम्प्रति काकिण्याम्रदृष्टान्तद्वयमाह- . निस्याम्पकारवमसो, प्यपगतप्रह-चन्द्र-सूर्य-नक्षमाः । नरका अनन्तवेदनाः, अनिष्टशब्दादिवशगाव ॥1॥"

·सप्तम श्रीउपरा. म्पयनरने थीनेमिच- न्द्रीपा मुसपोषा- ख्या लघु आम्रष्टान्त- १ एत्तिः। ॥११८॥ जहा कागिणीए हेड, सहस्सं हारए नरो। अपत्थं अवयं भोचा, राया रजं तु हारए ॥११॥ व्याख्या-'यथे'त्युदाहरणोपन्यासार्यः, 'काकिण्या:' रूपकाशीविवममागरूपायाः "हे" ति "हेतोः' कारणात् औरमीयम- 'सहयं दशशतात्मकं फार्पपणानामिति गम्यते 'हारयेत्' नाशयेत् 'नरः पुरुषः । अत्रोदाहरणसम्प्रदाय:- : ध्ययनम्। एगो दमगो । वेण पित्ति करिवेण सहसं फाहावणाण अनियं। सो तंगहाय सत्येण समं सगिहं पत्थिओ । तेण भोय. पनिमिपं रूवगो फागिणीहिं मिन्नो । दिणे दिणे कागिणीए मुंजइ । तरस य अवसेसा एगा कागिणी सा विस्सारिया । सत्ये काकिणी- पदाविए सो चिंतेइ-'मा मे रूवगो भिदियघो होहि' ति नउलगं एगत्य गोवे कागिणीनिमित्तं नियत्तो। सा वि कागिणी अमेण इदा । सो वि नउलओ अग्नेण दिवो ठविनंतो, सो वं घेत्तण नट्ठो । पच्छा सो घरं गओ सोचइ । एस दिढतो।। द्वयम्। यथा अपप्यमानफलं 'मुफ्त्वा' अभ्यवहृत्य 'राजा' नृपतिः 'राज्य' पृथिवीपतित्वं 'तुः' अवधारणे भिन्नक्रमञ्च, येन हारयेदेप, सम्भवत्येव अस्याऽपथ्यमोजिनो राज्यहारणमित्यक्षरार्थः । भावार्थस्तु वृद्धसम्प्रदायादववेयः। स चायम्- जहा फस्सइ रमो अवाजिनेण विसूइया बाया। सा वस्स वेन्नेहिं महया फिच्छेण विचिकिच्छिया । भणिओ य-- जर पुणो याणि सायसि वो विणस्सिसि । तस्स य पियाणि अईव अंवाणि । तेण सदेसे सबे उच्छाइया अंवया । अप्रया आसपाहगियाए निग्गओ सह अमशेण अस्सैण अवहरिओ। अस्सो दूरं गन्तूण परिस्संतो ठिओ। एगम्मि पणसंटे पूपच्छायाए अमोग वारिजमाणो वि निविट्ठो । घरस य इहे अंवाणि पडियाणि । सो वाणि परामुसइ, पच्छा पग्पाइ, पच्छा परिसर निद्गुहा । अमयो वारे । पच्छा भक्खेउं मओ । इति सूत्रगर्मार्थः ।। ११ ॥ इत्थं दृष्टान्त ॥११८॥ मभिधाय दान्तिफमाह- एवं माणुस्सगा कामा, देयकामाणमंतिए। सहस्सगुणिया मुजो, आउंकामा य दिधिया ॥१२॥ r ·दाष्ोन्तिक- योजना । व्याख्या-'एवमिति काकिण्यामसदृशा मनुष्याणाममी मानुप्यकाः 'कामाः' विषयाः देवकामानाम् 'अन्तिके' समीपे । किमिसेवम् । अत आह-'सहस्रगुणिताः' सहस्रेस्ताडिता दिव्यकाः कामा इति सम्बन्धः, 'भूयः' बहून् वारान् , मनुष्यायुःकामाऽपेक्षया इति प्रक्रमः । अनेनैपामतिभूयस्त्वं सूचयन् कार्यापणसहस्रराज्यतुल्यतामाह । 'आयुः' जीविसं 'कामाश्च' शब्दादयः दिवि भवा दिव्यास्त एव दिव्यकाः, इह चादौ "देवकामाणमंतिए" ति काममात्रोपादानेऽपि "आउं कामा य दिचिय" त्ति आयुपोऽप्युपादानं तत्रत्यायुरादीनामपि तदपेक्षयैवंविधत्वख्यापनार्थमिति सूत्रार्थः ॥१२॥ मनुष्य- कामानामेय काकिण्यानफलोपमत्वं भावयितुमाह- अणेगवासाणउया, जा सा पनवओ ठिई । जाणि जीयंति दुम्मेहा, ऊणे वाससयाउए ॥ १३ ॥ व्याख्या-वर्षाणां-वत्सराणां नयुतानि-संख्याविशेषा वर्षनयुतानि, प्राकृतत्वात् सकारस्याकारः । नयुताऽऽनय- नोपायस्त्वयम्-चतुरशीतिवर्षलक्षाः पूर्वाङ्गम् , तच्च पूर्वान्नेन गुणितं पूर्वम्, पूर्व चतुरशीविलक्षाहतं नयुताङ्गम् , नयुतानं चतुरशीविलक्षाहत नयुतमिति । अनेकानि च तानि वर्पनयुतानि च अनेकवर्षनयुतानि, प्राकृवत्वात् पुंस्त्वम् । का एव- मुच्यते । इत्याइ-'या से'ति प्रज्ञापकः शिष्यान प्रत्याह-या सा भवतामस्माकं च प्रतीता, प्रज्ञानं प्रज्ञा-प्रकृष्टज्ञानं |वद्वतः, न प फ्रियाविकलं ज्ञानं प्रकृष्टं भवति, "तज्ज्ञानमेव न भवति, यस्मिन् रागादयः प्रकाशन्ते" इतिवचनात् । वतश्च प्रशावतः-शानक्रियावतः 'स्थितिः' देवभवायूरूपा, अधिकृतत्वात् दिव्यकामाश्च । तानि च फीदशानि ? इत्याह-'यानि' अनेकवर्षनयुतानि दिव्यस्थितेर्दिन्यकामानां च विषयभूतानि 'जीयन्ते' हार्यन्ते तद्वेतुभूतानुष्ठानाऽना- सेवनेनेति भावः, 'दुर्मेधसः' दुर्बुद्धयो विषयैर्जितो जन्तव इति गम्यते । कदा पुनर्दुर्मेधसो विषय यन्ते ? इत्याह- । यद्वाऽनेकानि वर्षनयुतानि येषु वान्यनेकवर्षनयुतानि उभयत्रार्थतः पस्योपमसागरोपमाणीति यावत् ।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनमूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
सप्तमं
औरभ्रीयम-
ध्ययनम् ।
३
ख्या लघु
व्यवहार
दृष्टान्तः।
गृतिः।
॥११९॥
ऊने वर्पशवाऽऽयुपि, प्रभूते ह्यायुपि प्रमादेनेकदा हारितान्यपि पुनर्जीयेरन्, अस्मिंस्तु सद्धिप्तायुपि एकदा हारितानि
हारितान्येव, भगवतश्च वीरस्य तीर्थे प्रायो न्यूनवर्षशतायुप एव जन्तव इयर्थमुपन्यासः । अयं चात्र भावार्थ:-अल्पं
मनुष्याणामायुः विषयाश्चेति काकिण्यानफलोपमाः देवायुर्देवकामाश्यातिप्रभूततया कार्यापणसहस्रराज्यतुल्या; ततो यथा
द्रमको राजा च फाकिण्याम्रफलकृते कार्पापणसहस्रं राज्यं च हारितवान्, एवमेतेऽपि दुर्मेधसोऽल्पतरमनुष्यायुःका-
माथे प्रभूतान् देवायुःकामान् हारयन्तीति सूत्रार्थः ॥ १३ ॥ सम्प्रति व्यवहारोदाहरणमाह-
जहा प तिन्नि वणिया, मूलं घेत्तूण निग्गया। एगोऽत्थ लहइ लाह, एगो मूलेण आगओ॥१४॥
व्याख्या-'यथेति प्राग्वत्, प्रतिपादिवदृष्टान्तापेक्षया 'च!' समुच्चये, त्रयः 'वणिज' प्रतीताः 'मूलं' राशि
नीवीमिति यावत्, गृहीत्वा 'निर्गताः' खस्थानात् स्थानान्तरं प्रति प्रस्थिताः प्राप्ताश्च समीहितस्थानम् । तत्र च गतानाम्
'एक:' पणिशलाकुशलः 'अत्र' एतेषु मध्ये 'लभते' प्राप्नोति 'लाभ' विशिष्टद्रव्योपचयलक्षणम्, “एक:' तेष्वेवान्यतरः
यसपा नातिनिपुणो नाप्ययन्तानिपुणः सः "मूलेण" त्ति मूलधनेन यावद् गृहाद् नीतं तावतैवोपलक्षितः 'आगतः'
स्वस्थान प्राप्त इति सूत्रार्यः ॥ १४ ॥ तथा-
एगो मूलं पि हारित्ता, आगओ तत्थ वाणिओ । ववहारे उवमा एसा, एवं घम्मे वियाणह ॥१५॥
व्याख्या--'एफ' अन्यतरः प्रमादपरो द्यूतमद्यादिषु अत्यन्तमासक्तचेताः 'मूलमपि' उक्तरूपं 'हारयित्वा' नाशयित्वा
'आगवः' प्राप्तः स्वस्थानमित्युपस्कारः । एवं सर्वत्रोदाहरणस्चायां सोपस्कारता द्रष्टव्या । 'तत्र' तेपु मध्ये वणिगेव
यानिजः । अत्र घ सम्प्रदाय:-
जहा एगस्स इन्मयाणियगस्स विन्नि पुत्ता । तेण तेसिं बुद्धि-यवसाय-पुन्न-पउरिसपरिक्पणत्थं सहस्सं सहस्सं
॥११९॥

·व्यवहार दृष्टान्तः। . फारायणाणं दिन्नं, भणिया य-एएणं ववहरिऊण एत्तिएण कालेण एजह । ते तं मूलं घेत्तूण निग्गया नयराओ पिह- पिहेसु पट्टणेमु ठिया । वत्थेगेण चिंतियं-परिक्खणत्यं अम्हे तारण पेसिया, ता मए पभूयदधोवजणेण ताओ आवजणीओ, असाहियपुरिसत्यो य पुरिसो चंचासमाणो चेव, ता नियनियकाले साहेयवा नरेण पुरिसत्था, अम्ह पुण अत्योवजणस्स संपइ अवसरो । उकश्य- "प्रथमे नार्जिता विद्या, द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तपस्तप्त, चतुर्थे किं फरिष्यति ? ॥ १॥" एवं सो चिंतिय छायणभोयणमेत्तधओ जूयमज्जवेसाइवसणवजिओ विहीए ववहरमाणो विउटठामसंपन्नो जाओ । पीएण चिंतियं-अस्थि अम्ह परे पभूयं दचं, परं तमणुवज्जियमेव भुजमाणं अइरा निहिजइ, या मूलं रक्या ति । सो लाहयं भोयणच्छायणमल्लालंकाराइसु उपभुंजइ, मूलं रक्खंतो न य अधायरेण ववहरइ । सइओ पितेइ-आसत्तमफुलाओ अस्थि पजत्तमम्हें दचं, पर वुड्सहावयाए अत्यपिलसणभएण अम्हे विदेसभागिणो फया वारणं, ता सपमेय--पंचासा चोलीणा, छहाणा नूण जंति पुरिसस्स । रूवाऽऽणा ववसाओ, हिरि सत्तोदारया व ॥१॥ ता कि अत्थोवजणकिलेसेण । सो न किंचि ववहरइ, केवलं जूय-मज-मस-वेस-गंध-मह-तंबोल-सरीर- किरियासु अप्पेणेव कालेण तं दधं निवियं । ते जहामिहियकालम्मि सपुरमागया । तत्थ जो सो छिन्नमूलो सो सबस्स असामी जाओ फम्मयरो व उवचरिजइ । वीओ घरवावारे निउत्तो भत्तपोत्तसंतुट्ठो न दायवभोयसु ववसायति । तइओ परवित्थरस सामी जाओ ॥ फेई पुण भणति-तिन्नि वाणियगा पत्तेयं ववहरंति । तत्थेगो छिन्नमूलो पेसत्तमु वगओ, फेण वा संववहारं करेउ? । अच्छिन्नमूलो पुणरवि वाणिजाए भवइ । इयरो बन्धुसहिओ मोयए । एस दिटुंतो॥ सम्प्रति सूनमनुस्रियते-व्यवहारे' व्यवहारविपया 'उपमा' दृष्टान्तः एपा' अनन्तरोक्ता एवं वक्ष्यमाणन्यायेन धर्मे धर्मविषयामेनामेवोपमा 'विजानीत' अवयुध्यध्वमिति सूतार्थः ॥ १५ ॥ कथम् ? इत्याह- -

·सप्तम
औरभ्रीयम-
ध्ययनम् ।
धर्मविपया
उपमा।
श्रीउपरा-8 माणुसत्तं भवे मूलं, लाभो देवगई भवे । मूलच्छेएण जीवाणं, णरगतिरिक्खत्तणं धुवं ॥ १६॥
ध्ययनले व्याख्या-'मानुपत्वं' मनुजत्वं भवेत्' स्यात् मूलमिव 'मूलं' स्वर्गापवर्गात्मकतदुत्तरोत्तरलाभहेतुतया, तथा लाभ
थीनेमिन इस 'लामः' मनुजगत्यपेक्षया विषयसुसादिभिर्विशिष्टत्वात् 'देवगतिः' देवत्वावाप्तिर्भवेत् । एवं च स्थिते किम् ? इत्याह-
न्द्रीपा 'मूलच्छेदेन' मनुष्यगविहान्यात्मफेन 'जीवानां' प्राणिनां 'नरकतिर्थक्त्वं' नरकत्वं तिर्यक्त्वं च तद्गत्यात्मकं 'ध्रुवं' निश्चि;
गुगपोषा गम् । इहापि सम्प्रदाय:-
ज्याला विग्नि संसारिणो सत्ता माणुस्सेसु भवेसु आगया। तत्थेगो संजमेण लद्धमद्दवजवाइगुणसंपन्नो मज्झिमारंभपरिग्ग-
शचिः।
एजुतो फालं फाऊण फाहावणसहस्ममूलस्थाणीयं तमेव माणुसत्तं पडिलभइ । पीओ पुण सम्मइंसणचरित्तगुणपरिसु-
हिओ सरागसंजमेण उद्धलाभवगिओ व देवेसु उववन्नो । तइओ पुण "हिंसे वाले मुसावाई" इथेएहिं पुधभणिएहिं
॥१२०॥
सापनजोगेहिं यहि छिनमूलवणिय इस नरगेसु तिरिएसु वा उववज्जइ चि सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ यथा मूलच्छेदेन
नारफतिर्यक्त्यप्राप्तिस्त्रया स्वयं सूत्रकृदाइ-
दुहओ गती पालस्स, आवई वहमूलिया। देवत्तं माणुसत्तं च, जं जिए लोलया सढे ॥ १७॥
व्याख्या-"दुहओ" ति 'द्विधा' द्विप्रकारा 'गतिः' सा प प्रक्रमात् नरकगतिः तिर्यग्गतिश्च 'बालस्य रागद्वेपा-
म्यामाकुलियस भवतीति गम्यते । वन च गतस्य "आवई" ति आपत्, सा च कीदृशी? वधः-विनाशो वा ताडनं
मूलम्-आदिर्यस्याः सा क्या, मूलप्रहणात् छेदभेदाविभारारोपणादिपरिग्रहः । अनुभवन्ति हि नरकतिर्यशु जन्तवो विविधा
पपायापरः। उध-विजवि विक्ससत्येदि, डावे परमग्गिणा । सीउण्डेहिं विलिजंति, निप्पीलिजति जंतए ॥१॥
"नियन्ते नीयता, वणन्ते परमामिना । शीतोष्णविटीयन्ते, निपीप्यन्ते पत्रके ॥१॥
Kakorea
CXCXCX
॥१२०॥

·धर्मविपया उपमा। णारया णरए घोरे, पावकम्माण कारया। अच्छिमीलणमेत्तं पि, जत्थ सोक्खं ण विजए ॥२॥ छिंदणे भिंदणं घोरं, पाहणं भारभंजणं । दमणंकणं च दाहं च, परोप्परविघायणं ॥ ३ ॥ सीउण्हखुप्पिवासाओ, ताडणावाहणाणि य । सहते पावफम्मा उ, तिरिक्खा वेयणा बहू ॥४॥" किमित्येवम् ? अत आह-'देवत्वं' देवभवं 'मानुपत्वं च' नरभवं 'यद्' यस्मात् 'जितः' हारितः "लोलयासढे" ति लोलता-पिशितादिलाम्पट्यं तद्व्याप्तत्वात् सोऽपि लोलतेयुक्तः, शठ:-विश्वस्तजनवञ्चकः । इह च लोलता पञ्चेन्द्रियवधायुपलक्षणम् , ततश्च नरकहेत्वभिधानमेतद् । यत उक्तम्- "महारंभयाए महापरिग्गयाए कुणिमाहारेणं पंचिंदियवहेणं जीवा निरयाउयं कम्मं नियच्छति ।।" शठ इत्यनेन तु शाट्यमुक्तम्, तच तिर्यग्गतिहेतुः । उक्तश्च "मायातिर्यग्योनस्येति । अयमत्राशय:~यतोऽयं यालो लोलतया शाट्वेन च देवत्वं मनुजत्वं च हारितः अतोऽस्य द्विधैव गतिरिति सूत्रार्थः ॥ १७ ॥ पुनर्मूलच्छेदमेव समर्थयितुमाह- तओ जिए सई होइ, दुविहं दुग्गई गए। दुल्लभा तस्स उम्मग्गा, अद्धाए सुइरादवि ॥ १८ ॥ व्याख्या--'ततः' देवत्वमनुजत्वजयात् "जिय" त्ति व्यवच्छेदफलत्वाद्वाक्यस्य जिव एव "सइ" त्ति सदा | भवति 'द्विविधां' द्विभेदां दुर्गति' दुष्टगतिं गतः' प्राप्तः । सदा जितत्वमेव व्यनक्ति-दुर्लभा 'तस्य' वालस्य "उम्मग" ति सूत्रत्वात् 'उन्मजा' नारकतिर्यग्गतिनिर्गमनात्मिका, 'अद्धायां' काले-आगामिन्यां 'सुचिरादपि' अद्धा- शब्देनैव कालाभिधानात् सुचिरशब्दः प्रभूतत्वमेवाह, ततोऽयमर्थ:--अनागतायामद्धायां प्रभूतायामपि, वाहुल्यात् चेत्य- . नारका नरके घोरे, पापकर्मणां कारकाः। मक्षिमीलनमानमपि, यन सौख्यं न विद्यते ॥२॥ छेदनं भेदनं घोरे, वहनं भारमअनम् । दमनमनिं च दाई च, परसरविधावनम् ॥३॥ शीतोष्णापिपासाः, ताडनावाधनानि च । सहन्ते पापकर्माणस्त तिर्ययो चेदना वतीः ॥४॥" २ "महामतया महापरिग्रहतया मांसाहारेण पञ्चेन्द्रियवर्धन जीवा नरकायुष्कं कर्म नियच्छन्ति । । कन

·श्रीउतरा-
ध्यपनयने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुसपोधा.
रख्या लशु
गचिः।
सप्तमं
औरश्रीयम-
ध्ययनम्।
धर्मविपया
-
॥१२१॥
मुहम्, अन्यथा हि फेचिद् एकभवेनैव तत उदृत्य मुक्तिमपि अवाप्नुवन्त्येवेति सूत्रार्थः ॥ १८॥ इत्थं पश्चानुपूर्यमि
म्यारयादमिति पश्चादुक्केऽपि मूलहारिणि प्रथममुपनयमुपदश्य मूलप्रवेशिन्यभिधातुमाह-
एवं जिअं सपेहाए, तुलिया वालं च पंडियं । मूलियं ते पवेसंति, माणुस जोणिमिति जे ॥१९॥
च्याख्या-'एवम्' उक्तनीत्या 'जितं' देवत्वमनुजत्वे हारितं बालमिति प्रक्रमः, "सपेहाए" ति 'सम्प्रेक्ष्य' सम्य-
गाटोच्य नया 'तोलयित्वा' गुणदोपवत्तया परिभाव्य वालं पण्डितं च, पस्य भिन्नकमत्वात् 'मौलिक' मूलधनं ते प्रवेश-
यन्ति, मूलप्रवेशफवणिक्सदृशाः त इसभिप्रायः । ये मानुपी योनि 'आयान्ति' आगच्छन्ति वालतापरिहारेण तदुचित-
पण्डितत्वमासेवमाना इति सूनार्यः ॥ १९ ॥ यथा मानुषी योनिमायान्ति तथाऽऽह-
मायाहि सिक्खाहिं, जे नरा गिहिसुघया। उति माणुसं जोणिं, कम्मसचा हु पाणिणो ॥२०॥
व्याख्या-पिमागमिः विविधपरिमाणाभिः 'शिक्षामिः' प्रतिभद्रकत्वाद्यभ्यासरूपाभिः, उक्तञ्च---- चाहिं ठाणेहिं
जीवा मणुयाउयं बंधंति, तंजहा-पगइभहयाए पगइविणीययाए साणुफोसयाए अमच्छरिययाए" ति । ये 'नराः'
पुरपाः गृहिणय से मुप्रताव-धृतससुरुपत्रता गृहिसुनताः, सत्पुरुषप्रवंच-सदाचारानुलधनादि । लौकिका अप्याहुः-
"विपशुधैः सेयं पदमनुविधेयं हि महता, प्रिया न्याय्या गृत्तिमलिनमसुमङ्गेऽप्यमुकरम् । असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृदपि
न याच्यस्तनुपनः, सतां फेनोदिष्ट, विपममसिधाराप्रवमिदम् ॥ १॥" आगमविहितघ्रतधारणं त्वमीपामसम्भवि,
देवगतिहेतुतयैव वदमिधानान् । यत्तदोनित्यामिसम्बन्धात् वे किम् ? इत्याह--उपयान्ति मानुषी योनिम्, किमित्येयम् ?
अव आह-"कम्मसभा हु पाणिणो" ति 'दुः' यस्मात् सत्यानि-अन्यफलानि कागि-ज्ञानावरणीयादीनि येषां ते
सत्यफर्माण प्राचिन इति सूधार्थः ॥ २० ॥ सम्प्रति लब्घलामोपनयमाह--
. "मुर्मिी सानओषा मनुमारित, पचमा-प्रकृतिपदवया प्रतिधिनीठतया सानुगोशाया भमरसरितयेति"।
॥१२१॥

·समुद्रष्टा- न्तः। जेर्सि तु विउला सिक्खा, भूलियं ते अइच्छिया। सीलवंता सविसेसा, अदीणा जंति देवयं ॥२१॥ व्याख्या-येषां तु' येषां पुनः 'विपुला' निःशङ्कितत्वादिदर्शनाचारादिविपयत्वेन विस्तीर्णा 'शिक्षा' ग्रहणाऽऽसेव. नारिमका अस्तीति गम्यते, 'मौलिकं' मूलधनभूतं मानुपत्वं ते "अइच्छिय" त्ति 'अतिक्रम्य' उलय 'शीलवन्तः' सदाचारपन्तः अविरतसम्यग्दृष्ट्यपेक्षया, महावताऽणुप्रतादिमन्तश्च विरतिमदपेक्षया, तथा सह विशेपेण-उत्तरोत्तरगुण- प्रविपत्तिलक्षणेन वर्तन्त इति सविशेपाः, अत एव 'अदीनाः''कथं वयममुत्र भविष्यामः ?' इति वैलव्यरहिता यान्ति देवस्य भावो देवता सैव दैवतं तत्, साम्प्रतं विशिष्टसंहननाभावतो मुक्तिगतरत्र व्यवच्छिन्नत्वाद् देवत्यमेव लाभ उक्तः । यत उक्तम्-"मण परमोहि पुलाए, आहारग सवग उवसमे फापे । संजमतिय केवलि सिझणा य जंबुम्मि वोच्छिन्ना ॥१॥" इति सूत्रार्थः ॥ २१ ।। प्रस्तुतमेवार्थ निगमयन्नुपदेशमाह-- एवमहीणवं भिक्खू, अगारि च विजाणिया। कहं नु जिनमेलिक्खं, जिचमाणो ण संविदे ॥२२॥ व्याख्या-'एवम्' अमुना प्रकारेण लाभान्वितम् 'अदैन्यवन्तं दैन्यरहितं 'भिक्षु यतिम् 'अगारिणं च गृहस्थ 'विज्ञाय' विशेपेण-तथाविधशिक्षावशाद् देवमनुजगतिगामित्वलक्षणेन ज्ञात्वा, 'कथं' केन प्रकारेण, न कश्चिदित्यर्थः, 'नु' इति वितर्के, "जिथं" ति सूपत्वात् 'जेयं जेतव्यम् इन्द्रियादिभिः, "एलिक्सं" ति 'ईदृक्षं देवत्वमनुजत्वलक्षणं 'जीयमान: हार्यमाण: "न संविदे" ति प्राकृतत्वात् 'न संविते न जानीते ? अपि तु संवित्त एव, संविदानश्य यथा न जीयेत तथा यतेत इत्यभिप्राय इति सूत्रार्थः ।। २२ । समुद्रदृष्टान्तमाह-- जहा कुसग्गे उदगं, समुद्देण समं मिणे । एवं माणुस्सगा कामा, देवकामाण अंतिए ।। २३ ।। १ "मनः परमायधिः पुलाका, आहारकः क्षपकोपशमः कल्पः । संगमत्रिकं केवली सेधना घ जम्यो व्युच्छिन्नाः ॥ ॥"

·- श्रीउपरा- प्पयनगरे श्रीनेमिन न्द्रीया गुपोषा- रख्या लघु- पृत्तिः। स्वरXXOXOXORAKExa मप्तम औरभ्रीयम- ध्ययनम्। दान्तिक- योजना। ।।१२२॥ व्याख्या-'ययेति दृष्टान्तोपन्यासे, 'कुशाने दर्भकोटी 'उदकं जलं 'समुद्रेण' समुद्रजलेन 'समं तुल्यं 'मिनुयात् परिच्छिन्गान, एवं मानुष्यकाः कामा देवकामानाम् 'अन्तिके समीपे । किमुकं भवति ?-यथा अज्ञः कश्चित् कुशाने जलबिन्दुमालोक्य समुद्रवत् मन्यते एवं मूढाश्चकवादिमनुष्यकामान् दिव्यभोगोपमान अध्यवस्यन्ति, तत्त्वतस्तु पुशाप्रजलबिन्दुसमुद्रवत् मनुष्यदेवकामानां महदन्तरमिति सूधार्थः ॥ २३ ॥ उत्तमेवार्थ निगमयन्नपदेशमाह- कुसग्गमेत्ता इमे कामा, सन्निरुद्धम्मि आउए । कस्स हे पुराकाउं, जोगक्खेमं न संविदे ॥२४॥ व्याख्या-'शाममाना।' दर्भप्रान्तगताम्युपद् अल्पा 'इमे' प्रत्यक्षाः 'कामाः' मनुष्यसम्बन्धिनः, तेऽपि न पल्यो- पमारिपरिमिती द्राधीयसि आयुपि फिन्तु 'सनिरुद्धे' सद्भिते आयुपि, ततः "कस्स हे" ति प्राकृतत्वात् 'कं हेतुं' किं पारणं 'पुरस्कृत्य' आनित्य, अलब्धस्य लाभो योगः, लब्धस्य पालन क्षेमः, अनयोः समाहारे योगक्षेमम्, कोऽर्थः ?- अप्रातविशिष्टधर्ममाप्ति प्राप्तस्य च पालनम् , 'न सवित्ते' न जानीते जन इति शेपः । तदसंवित्तौ हि विपयामिप्वन एच हेतुः । मनुष्यविपयाच पमं प्राप्य दिव्यभोगापेक्षयेवंप्रायाः, ततस्तत्त्यागतो विपयामिलापिणाऽपि धर्म एव यतितव्यमिति सूत्रार्थः ॥ २४ ॥ इत्यं दृष्टान्तपञ्चकमुक्तम् । तन च प्रथममुरभ्रदृष्टान्तेन भोगानामायत्ती अपायवहुलत्वमनिहितम् । आपत्तो पापायबहुलमपि यत्र तुच्छ न तत् परिहत्तुं शक्यत इति काकिण्यावफलदृष्टान्ततः तत्तुच्छत्वम् । तुच्छमपि च लाभ- च्छेदात्मकन्यवहारातयाऽऽयव्ययतोलनाकुशल एव हातुं शक इति वणिग्व्यवहारोदाहरणम् । आयव्ययत्तोलनाऽपि च कयं कर्तव्येवि समुद्रदृष्टान्तः । तत्र हि दिव्यफामानां समुद्रजलोपमत्वमुक्तम् , तथा च तदुपार्जनं महान् आयः अनुपार्जनं तु महान् व्यय इति वरचतो दर्शितमेव भवति । इह च योगक्षेमासवेदने कामानिवृत्त एव भवतीति तस्य दोपमाह- इह फामाणियहस्स, अत्तट्टे अवरज्झइ । सोचा णेयाउयं मग्गं, जे भुजो परिभस्सइ ॥ २५ ॥ ॥१२२॥ ३ ·कामाऽनिवृ- तयोर्दोप- गुणी। व्याख्या-'इहेति मनुष्यत्वे जैनशासने वा प्राप्ते इति शेषः, कामेभ्यः अनिवृत्तः-अनुपरतः कामानिवृत्तरतस्य आत्मनोऽर्थः 'आत्मार्थः' अर्यमानतया स्वादिः 'अपराध्यति' अनेकार्थत्वाद् धातूनां नश्यति, दुर्गतिगमनेनेति भावः । आह-विपयवाञ्छानिरोधिनि जिनागमे सति कथं कामानिवृत्तिसम्भवः ? उच्यते-'श्रुत्वा' उपलक्षणत्वात् प्रतिपद्य च 'नैयायिक' न्यायोपपन्नं 'मार्ग' सम्यग्दर्शनादिकं मुक्तिपथं 'यत्' यस्मात् 'भूयः पुनः परिभ्रश्यति, कामानिचित इति शेपः । कोऽभिप्रायः ?-यो जिनागमश्रवणात् कामनिवृत्ति प्रतिपन्नोऽपि गुरुकर्मकत्वात् प्रतिपतति, ये तु श्रुत्वाऽपि नप्रतिपन्नाः, श्रवणं वा येषां नास्ति ते कामानिवृत्ता एयेति भाव इति सूत्रार्थः॥२५|| यस्तु फामेभ्यो निवृत्तस्तस्य गुणमाह- इह कामनियहस्स, अत्तहे नावरज्झति । पूतिदेहनिरोहेणं, भवे देवे त्ति मे सुतं ॥ २६ ॥ व्याख्या-इह कामेभ्यो निवृत्तः कामनिवृत्तस्तस्य 'आत्मार्थः' स्वर्गादिः 'न अपराध्यति' न भ्रश्यति, किं पुनरेवम् ? यतः पूति:--फुधितो देहः-अर्थात् औदारिकशरीरं तस्य निरोधः-अभावः पूर्तिदेहनिरोधस्तेन भवेत्' स्यात् प्राकृतत्वात् कामनिवृत्तः 'देवः' सौधर्मादिनिवासी सुरः, उपलक्षणत्वात् सिद्धो था, 'इति' एतत् मया 'श्रुतम्' आकर्णितं परमगुरुभ्य इति गम्यते। अनेन खर्गाववाप्तिरात्मार्थानपराचे निमित्तमुक्तमिति सूत्रार्थः ॥ २६ ॥ ततश्च यदसौ आप्नोति तदाह- इसी जुत्ती जसो वन्नो, आउं सुहमणुत्तरं । भुजो जत्थ मणुस्सेसु, तत्थ से उववजह ॥ २७॥ व्याख्या-'मद्धिः कनकादिसमुदायः, 'युतिः' शरीरकान्तिः, 'यश' पराक्रमकता प्रसिद्धिः, 'वर्णः' गाम्भीर्या- दिगुणैः श्लाघा गौरवत्वादि वा, 'आयुः जीवितम्, 'सुखं यथेप्सितपिपयाघाती आहादः, न विद्यते उत्तर-प्रधानम् अस्मादित्यनुत्तरम्, इदं सर्वत्र योज्यते, 'भूय: पुनः उत्तराण्येव तानि अस्स सम्भवन्ति 'यत्र' येपु मनुष्येपु 'तत्र' तेपु सः उत्पद्यते' जायत इति सूत्रार्थः ॥ २७ ॥ एवं कामानिवृत्त्या यस्य आत्मार्थोऽपराध्यति स बाल इतरस्तु पण्डित इसर्थादुक्तम् । सम्प्रति पुनरनयोरेव साक्षात् स्वरूपं फलं चोपदर्शयन्नुपदेशमाह-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
सप्तम
औरत्रीयम-
ध्ययनम्।
.
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
वाल-पण्डि-
तयोः स्वरूपं
बालस्स पस्स बालत्तं, अहम्मं पडिवजिया। चिचा धम्मं अहम्मिटे, णरए उववज्जडू ॥ २८ ॥
- धीरस्स पस्स धीरत्तं, सघधम्माणुवत्तिणो । चिच्चा अहम्मं धम्मिहे, देवेसु उववजई ।। २९ ।।
तुलियाण बालभावं, अवालं चेव पंडिए । चइऊंण बालभावं, अबालं सेवए मुणी ॥३०॥ त्ति वेमि॥
व्याख्या-वालस्य' अज्ञस्य 'पश्य' अवधारय 'वालत्वम्' अज्ञत्वम् । किं तत् ? इत्याह-'अधर्म' धर्मविपक्षं
विपयासक्तिरूपं 'प्रतिपद्य' अभ्युपगम्य 'त्यक्त्वा' हित्वा 'धर्म' विषयनिवृत्तिरूपं सदाचार "अहम्मि?" ति प्राग्वत्
'नरके' सीमन्तकादौ उपलक्षणत्वादन्यत्र वा दुर्गतौ उत्पद्यते ॥ तथा धी:-बुद्धिस्तया राज़त इति धीर:-बुद्धिमान परी-
पहाधक्षोभ्यो वा धीरस्तस्य पश्य' प्रेक्षख 'धीरत्वं' धीरभावम् , सर्व धर्म-क्षान्त्यादिरूपम् अनुवर्तते-तदनुकूलाचार-
। तया स्वीकुरुत इत्येवंशीलो यस्तस्य सर्वधर्मानुवर्तिनः, धीरत्वमाह-'त्यक्त्वा' हित्वा 'अधर्म' विपयामिरतिरूपमसदा.
चारम्, "धम्मे?" त्ति इष्टधा देवेषु उपपद्यत इति । यतश्चैवमतो यद्विधेयं तदाह-'तोलयित्वे ति प्राग्वत् 'बालभावं'
यालत्वम् "अयालं" ति भावप्रधानत्वात् निर्देशस्य अबालत्वं 'चः' समुच्चये, "एवे"ति प्राकृतत्वाद् अनुस्वारलो
'एवम् अनन्तरोक्तप्रकारेण 'पण्डितः' बुद्धिमान त्यक्त्वा 'बालभाव वालत्वं "अवालं" ति अवालत्वं 'सेवते' अनुतिष्ठति
'मुनिः' यतिरिति सूत्रत्रयार्थः ॥ २८-२९-३० ।। 'इतिः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ७॥
फलं च ।
॥१२३॥
इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां सुखयोधायां उत्तराध्ययनलघु-
टीकायामुरभ्रीय सप्तममध्ययनं समाप्तम् ।।
॥१२॥

·अथाष्टमं कापिलीयमध्ययनम् । कपिलमुनेः चरित्रम् । व्याख्यातमुरधीयं सप्तममध्ययनम् । सम्प्रति कपिलमुनिप्रणीततया कापिलीयाख्यमप्टममारभ्यते । अस्य चायममि- सम्बन्ध:-'अनन्तराध्ययने रसगृद्धेरपायवहुलत्वमभिधाय तत्त्याग उक्तः । स च निर्लोभस्यैव भवतीति इह निर्लोभत्व- मुच्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्यास्याध्ययनस प्रस्तावनाय कपिलर्पिचरितमुच्यते । तत्र सम्प्रदाय:- तेणं कालेणं तेणं समएणं कोसंवी नाम नयरी। जियसत्तू राया। कासवो बंभगो चोदसविजाठाणपारगों राइणो बहुमओ। वित्ती से उवकप्पिया । तस्स जसा नाम भारिया । तेसिं पुत्तो कविलो नाम । कासवो तम्मि कविले खुडलए चेव कालगओ । ताहे तम्मि मए तं पयं राइणा अन्नस्स मरुयगरस दिन्नं । सो य आसेण छत्तेण य धरिजमाणेण वनइ । तं दद्दूण जसा परुन्ना । कविलेण पुच्छिया । ताए सिटुं-जहा पिया ते एवंविहाए इड्डीए निग्गच्छियाइओ, जेण सो विजासंपन्नो । सो भणइ-अहं पि अहिज्जामि । सा भणइ-इह तुम मच्छरेण न कोइ सिक्खावेइ, वच सावत्थीए नयरीए पियमित्तो इंददत्तो नाम माङ्गो सो तुमं सिक्खावेही । सो गओ सावत्थी, पत्ती य तस्समीवं, निवडिओ चलणेसु। पुच्छिओ-कओ सि तुमं? | तेण जहावत्तं कहियं, विणयपुद्ययं च पंजलिउडेण भणियं--भयवं! अहं विजयी तुम्हं तायनिविसेसाणं पायमूलमागओ, ता करेह मे विजाए अन्झावणेण पसाओ। उवज्झाएण वि पुत्तय- सिणेहमुबहतेण भणियं-वच्छ ! जुचो ते विजागणुज्जमो, विजाविहीणो पुरिसो पसुणो निविसेसो होइ, इहपरलोए य विना कहाणहेऊ, उकञ्च-"विद्या नाम नरम रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं, विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या ·श्रीउचरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु चिः। ॥१२४॥ गुरूणां गुरुः । विद्या वन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं देवता, विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥१॥" अष्टम ता अहिलमु विजं, साहीणाणि य तुह सघाणि विजासाहणाणि, परं भोयणं मम घरे निप्परिग्गहत्तणओ नत्थि, तमंतरेण न कापिलीय- संपजए पढणं । यत उक्तम्-"आरोग्य-बुद्धि-विनयोद्यम-शास्त्ररागाः, पश्चाऽऽन्तराः पठनसिद्धिगुणा भवन्ति । आचार्य- मध्ययनम् । पुस्तक-निवास-सहाय-वल्भाः, वाह्यास्तु पश्च पठनं परिवर्द्धयन्ति ॥ १॥ तेण भणियं-भिक्सामिण वि संपज्जइ भोयणं । उवझारण भणियं-न मिक्खावित्तीहिं पढियं सक्किन्जए, ता आगच्छ पत्थेमो किंचि इन्भं तुह भोयणनिमित्तं । गया ते ) कपिलमुनेः दो वि तन्निवासिणो सालिभद्दइभस्स सयासं । “ॐ भूर्भुवः स्वस्ति तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवाः खधीमहे" इचाइ कया ., चरित्रम् । उवसत्थी । पुच्छिओ इन्भेण पओयणं । उवज्झाएण भणियं-एस मे मित्तस्स पुत्तो कोसंबीओ विजत्थी आगओ, तुज्झ भोयणनिस्साए अहिजइ विजं मम सयासे, तुझ महंत पुन्नं विजोवग्गहकरणेण । सहरिसं च पडिवनं तेण । सो वत्य जिमि जिमि अहिजइ । दासचेडी य तस्स परिवेसेइ । सो य सभावेण हसणसीलो, विगारवहुलयाए जोधणस्स दुजयत्तणओ कामरस तीए अणुरत्तो, सा वि य तम्मि । भणिओ य तीए-तुमं चेव ममं पिओ, परं न तुह किंचि अस्थि, ता मा रूसेजसु, पोत्तमोल्लनिमित्तं अहं अन्नेहिं समं अच्छामि । पडिवन्नं तेण । अन्नया दासीण महो आगओ। सा य तेण समं निधिन्ना उधिग्गा अच्छइ । तेण पुच्छिया-कओ ते अरई ? । तीए भन्नइ-दासीमहो उवढिओ, ममं पत्तफुलाण मोल्लं नत्यि, सहीण मझे विगुप्पिस्सं । ताहे सो अधिइं पगओ। तीए भन्नइ-मा अधिई करेहि, एत्थ धणो नाम सेट्ठी, अप्पहाए चेव जो णं पढमं वद्धावेइ सो तस्स दो सुवन्नमासए देइ, तत्थ तुमं गंतूण वद्धावेहि । ॥१२४॥ 'आम' ति तेण भणिए तीए 'लोभेण अन्नो गच्छिहि' त्ति अइपमाए पेसिओ। वचंतो य आरक्सियपुरिसेहिं गहिओ यद्धो य । तओ पभाए पसेणइस्स सो उवणीओ । राइणा पुच्छिओ । तेण सम्भावो कहिओ । राइणा भणियं-जं मग्गसि 7 ३ ·कपिलमुनेः चरित्रम् । तं देमि । सो भणइ-चिंति मग्मामि । राइणा 'तह' क्ति भगिए असोगवणियाए चिंतेउमारद्धो-दोदि मासेहिं वत्था- भरणाणि न भविरसंति ता सुवन्नसयं मग्गामि, तेण वि भवणजाणवाहणाईन भविस्संति ता सहरसं मग्गामि, इमेण वि डिंभरुवाण परिणयणाइवओ न पूरेइ लक्खं मग्गामि, एसो वि सुहिसयणवंधुसम्माणदीणाणाहाइदाणविसिट्ट- मोगोवभोगाण ण पजत्तो ता कोडि कोडिसयं कोडिसहस्सं या मग्गामि । एवमाइ चिंतंतो सुहकम्मोदएण तस्वणमेव सुह- परिणाममुवगओ संवेगमावन्नो लग्गो परिभाविउं--अहो ! लोभस्स विलसियं, दोण्ह सुवन्नमासाण कजेणागओ लाभ- मुपहियं कोडीहिं पि न उवरमइ मणोरहो, अन्नं च विजापढणत्थं विदेसमागओ जाव वाच अवहीरिऊण जणणि, अवगणिऊण उवझायहियत्रवएसं, अवमण्णिऊण फुलं, एईए इयररमणीए जाणमाणो विमोहिओ, ता अवितहमेयं- ताव वेरगु चित्ति फुललन वि तावहि, ताव अकजह तणिय संक गुरुयणभउ तावहिं । तापिंदियह वसाइ जसह सिरि हायइ तावहि, रमणिहिं मणमोहणिहिं पुरिसु वसु होइ न जावहिं ॥ १॥ सो सुफयकम्मु सो निउणमइ, सिवह मगि सो संघडिउ । परमोहणओसहिसरिसियहं, जो बालियहं पिडि नवि पडिओ ॥ २ ॥" ता अलं सुवन्नेण, अलं विसयसंगेण, अलं संसारपडिबंधेण । एवमाइ भावमाणो जाई सरिऊण जाओ सयंयुद्धो । सयमेव लोयं काऊण देवयावि- दिग्नगहियायारभंडगो आगओ राइसगासं । राइणा भणियं--किं चिंतियं ? । तेण य निययमणोरपित्थरो कहिओ। पढियं च--"जहा लामो वहा लोभो, लामा लोभो पचड्डइ । दोमासफयं कज, कोडीए पि न निहियं ॥ १॥" राया , "तायत् स्फुरति बैराग्य विते कुसलजाऽपि तावत् , तापदकार्यस्य सस्का राक्ष गुरुजनभयस्तावत् । तापविन्द्रियाणि वशानि यशसः श्री राजते सायत्, रमणीमिर्मनोमोहिनीभिः पुरो वशः भवति भ यावत् ॥1॥ स सुकृतको स निपुणमतिः, शिवस्य मार्ग स सद्घटितः। परमोहनौषधसाशीना, यो बालिकानो पीडायां न पतितः ॥२॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
अष्टम
कापिलीय.
मध्ययनम्।
कपिलमुनेः
केवलोत्प-
त्तिः ।
॥१२५॥
पहट्ठमणो भणइ-कोडिं पि देमि, गिण्ड्सु अजो! इयरेण भणियं-पजत्तं अत्थेण, परिचत्तो भए घरवासो, ता तुम्भे
वि-"अत्यु असारउ अथिरु बंधु तणु रोगकिलंतउ, आवइ जर वैरग्गु धरह जमु एइ तुरंतउ । णत्थि सोक्खु संसारि किं
पि जिणधम्मि पयट्टह, पंचह दिवसह रेसि राय! मं पाविहिं वट्टह ॥१॥" एवमाइ उवइसिऊणं धम्मलाभिऊण निग्गओ,
विहरद पंचसमिओ तिगुत्तो घोरतवो उग्गयंभचेरवासी निम्ममो निरहंकारो अक्खलियपंचमहत्वयधरो। छम्मासपरि-
यायस्स य उप्पन्नं केवलं नाणं । इओ य रायगिहस्स णयरस्स अंतरा अट्ठारसजोयणाए अडवीए बलभद्दपामोक्खा
इफहदासा नाम पंचचोरसया अच्छंति । नाणेण जाणियं-जहा ते संवुझिस्संति । तओ पहिओ संपत्तो य तं पएसं।
साहिएण य दिट्ठो को वि एइ' ति । आसन्नीहओ नाओ जहा-समणगो त्ति, अम्हे परिभविउं आगच्छइ ।रोसेण गहिओ
सेणावइसमीयं नीओ। तेण भणियं-खेल्लामो एएणं ति । तेहिं भन्नइ-नवसु' समणग त्ति । सो भणइ-वायंतओ
नस्थि । वाहे ताणि पंच वि चोरसयाणि तालं कुटुंति । सो वि गायइ धुवगं-अधुवे असासयम्मी, संसारम्मी दुक्ख-
पउराए । किं नाम हुन तं कम्मयं ?, जेणाहं दुग्गई न गच्छेज्जा ॥१॥" एवं सवत्य सिलोगंतरे धुवगं गायइ
'अधुवे'त्यादि । तत्य केइ पढमसिलोगे संबुद्धा, केइ वीए, एवं जाव पंच वि सया संवुद्धा पवइय त्ति । इत्यमिहितः
सम्प्रदायः ॥ साम्प्रतं सूत्रमनुसियते--
अधुवे असासयम्मी, संसारम्मी दुक्खपउराए।
किं नाम होज तं कम्मयं, जेणाहं दोग्गई न गच्छेजा ॥१॥
, "अर्थोऽसारोऽस्थिरो वन्नुस्खनु रोगान्तं, आयाति जरा वैराग्यं धर यम भायाति वरिवम् । नास्ति मुरां संसारे किमपि
जिनधर्मे प्रवर्तस, पाम्यो दिवसेभ्यः रेसि राजन् ! मा पापु वर्तस्व ॥१॥".
XEXOXOXOX
॥१२५॥

·स्वयंबुद्धेन कपिलकेव- लिना चौर समूहस्य सम्बोध- करणम् ॥ ६ Lokex. keXoxoxox. व्याख्या-स हि भगवान कपिलनामा स्वयंयुद्धश्चौरसद्धावसम्बोधनायेमं ध्रुवक सङ्गीतवान् । तत्र ध्रुवः-य एका. सदप्रतिवद्धो न तथा अघुवः तस्मिन् , संसार इति सम्बन्धः । भ्रमन्ति यत्र सर्वेपु स्थानेषु जन्तवः । उक्तञ्च- भूमिर्न सा काचि-च्छुद्धा जगति विद्यते । विचित्रैः कर्मनेपथ्य-यंत्र सत्त्वैर्न नाटितम् ॥ १॥” इति । 'अशाश्वते' अनित्ये अशाश्वतं हि सकलमिह राज्यादि । तथा च हारिलवाचक:-"चलं राज्यैश्वर्य धनकनकसारः परिजनो, नृपाद्वा वालभ्यं चलममरसौख्यं च विपुलम् । चलं रूपाऽऽरोग्यं चलमिह वरं जीवितमिदं, जनो दृष्टो यो वै जनयति सुखं सोऽपि चपलः ॥१॥" 'संसारे' भवे प्रचुराण्येच प्रचुरकाणि-प्रभूतानि दुःखानि शारीरमानसानि यत्र स तया, प्राकृतत्वाञ्चैवं निर्देशः सूने । 'किमिति प्रने, 'नामेति वाक्यालङ्कारे, 'भवेत्' स्यात् तत् कमैव 'कर्मकम्' अनुष्टानं 'येन' कर्मणा हेतुभूतेन 'अहमिति आत्मनिर्देशः 'दुर्गति' नरकादिकां न "गच्छेज" ति 'न गच्छेयम्' न यायाम् । अत्र तस्य भगवतः संशया- भावेऽपि दुर्गतिगमनाभावेऽपि च प्रतियोध्यपूर्वसङ्गतिकापेक्षमित्थमभिधानमिति सूत्रार्थः ॥ १॥ एवं च भगवतोद्गीते तेऽप्येनमेव भुक्कं गायन्ति, तालश्च कुट्टयन्ति, नैश्व प्रत्युद्गीते भगवानाह- विजहित्तु पुषसंजोयं, ण सिणेहं कहिंचि कुवेजा। असिणेह सिणेहकरेहि, दोसपओसेहिं मुच्चए भिक्खू ॥२॥ व्याख्या-'विहाय' परित्यज्य पूर्वैः-पूर्वपरिचितैर्मातृपित्रादिभिः उपलक्षणत्वादन्यैश्च स्वजनधनादिमिः संयोगः- सम्बन्धः पूर्वसंयोगस्तं न 'स्नेहम्' अभिष्वङ्गं 'क्कचित्' बाह्येऽभ्यन्तरे वा वस्तुनि 'कुति, कुर्यात् । तथा च को गुणः इत्याह-'अलेहः' प्रतिवन्धरहितःप्राकृतत्वाद् विसर्जनीयलोपः, 'स्नेहकरेष्वपि स्नेहकरणशीलेष्वपि पुत्रकलत्रादिषु आस्ता- १ ध्रुवकलक्षण दम् ~यद्गीयते पूर्वमेव, पुनः पुनः सर्वकाव्यबन्धेपु । ध्रुवकमिति तदेह विविधं, पट्पदं चतुष्पदं द्विपदं च ॥१॥ ?

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखरोषा-
अष्टमं
कापिलीय-
मध्ययनम् ।
खयंबुद्धन
कपिलकेव-
लिना चौर-
समूहस्य
सम्योधन
करणम्
ख्या लघु
पृत्तिः।
मन्येषु, अपिश्चाऽन लुप्तो द्रष्टव्यः, दोपा:-इहैव मनस्तापादयः प्रदोषाः-परत्र नरकगत्यादयस्तैः 'विमुच्यते' यज्यते
मिक्षुरिति सूत्रार्थः ॥ २ ॥ पुनर्यदसौ कृतवांस्तदाह-
तो नाणदंसणसमग्गो, हियनिस्सेसाय सचजीवाणं ।
तेसिं विमोक्खणहाए, भासती मुणियरो विगयमोहो ॥३॥
व्याख्या-"तो" ति ततः' अनन्तरं भापते मुनिवर इति सम्बन्धः । स च कीदृक् ? ज्ञानदर्शनाभ्यां प्रस्तावात्
फेवलाभ्यां समग्रः-समन्वितः, किमर्थ भापते ? इत्याह-"हियनिस्सेसाय"त्ति सूत्रत्वात् हितः-पथ्यो निरुपमसुसहेतुत्वात्।
निःश्रेयसः-मोक्षा, हितश्चासौ निःश्रेयसश्च हितनिःश्रेयसः तस्मै-तदर्थम् , केपाम् ? 'सर्वजीवानाम्' अशेषप्राणिनाम् , चस्य
गम्यमानत्यात, 'नेपाम्' पञ्चशतसंख्यानां चौराणां 'विमोक्षणार्थम्' अष्टविधकर्मविमोचनार्थ भापते, वर्तमाननिर्देशः तत्का-
लविवक्षया, मुनिवरो विगतमोहः । ननु "हियनिस्सेसाय सवजीवाणं" तीत्युक्ते "तेसिं विमोक्खणहाए" इत्यतिरिच्यते, न,
तानेवोदिश्य भगवतः प्रवृत्तिरिति प्रधानत्वात् पुनस्तद्विमोक्षणार्थमित्यभिधानमदुष्टमिति सूत्रार्थः॥३॥ यदसौभापते तदाह-
सपं गंधं कलहं च, विप्पजहे तहाविहं भिक्खू । सोसुकामजाएसु, पासमाणोन लिप्पती ताई॥४॥
व्याख्या-'सर्वम्' अशेपं 'अन्य' वाद्यं धनादि आन्तरं मिथ्यात्वादि, कलहहेतुत्वात् 'कलह' क्रोधस्तं, चशब्दात् ।
मानादींच, अभ्यन्तरमन्थरूपत्वेऽपि चैपां पृथगुपादानं वहुदोपताख्यापनार्थम् । “विप्पजहे" त्ति 'विप्रजह्यात्' वित्यजेत् ,
'तथाविधं' फर्मवन्धहेतुं न तु धर्मोपकरणमपीयभिप्रायः, 'भिक्षुः' यतिः । ततश्च किं स्यात् ? इत्याह-सर्वेषु 'काम-
जातेपु' कामप्रकारेषु "पासमाणो" चि पश्यन्' प्रेक्षमाणोऽत्यन्तकटुकं तद्विपयं दोपमिति गम्यते, 'न लिप्यते' न सज्यते
प्रायते-रक्षति आत्मानं दुर्गतेरिति बापीति सूत्रार्थः ॥ ४ ॥ इत्यं ग्रन्थत्यागिनो गुणमभिधाय व्यतिरेके दोपमाह-
॥१२६॥
॥१२६॥

·स्वयंधुद्धन कपिलकेव- लिनाचौर- समूहस्य संम्बोध- करणम्। इत्याह- भोगामिसदोसविसंन्ने, हिअणिस्सेयसवुद्धिवोचत्थे । वाले य मंदिए मूढे, वज्झति मच्छिया व खेलम्मि ॥५॥ व्याख्या-मोगा एव गृद्धिहेतुत्वाद् आमिपं भोगामिपं तदेव दोपः आत्मदूपणाद् भोगामिपदोपस्तस्मिन् विषण्ण:- विविधं सम-निममः, हिते निःश्रेयसे-मोक्षे बुद्धिः-तत्प्राप्युपायविपया मतिः विपर्यस्ता-विपर्ययवती यस्य स हित- निःश्रेयसवुद्धिविपर्यस्तः, 'बालश्च' अज्ञः "मंदिए” त्ति सूत्रत्वात् 'भन्दः' धर्मकार्यकरणं प्रति अनुद्यतः 'मूढः' मोहाकुलि- तमानसः 'बध्यते' शिष्यते अर्थाद् ज्ञानावरणादिकर्मणा मक्षिकेय खेले' श्रेष्मणि रजसेति गम्यते । इदमुक्तं भवति- यथाऽसो तद्न्धादिमिराकृष्यमाणा खेले मज्जति, मन्ना च रेवादिना वध्यते, एवं जन्तुरपि भोगामिपमनः कर्मणेति सूनार्थः ॥ ५ ॥ ननु यद्येवममी भोगाः कर्मवन्धकारणं किं नैतान् सर्वजन्तवस्त्यजन्ति ? दुपरिचया इमे कामा, णो सुजहा अधीरपुरिसेहिं । अह संति सुधया साहू, जे तरंति अतरं वणिया व ॥६॥ व्याख्या-'दुःपरित्यजाः' दुःपरिहार्याः 'इमे' प्रत्यक्षत उपलभ्यमानाः कामाः 'नो' नैव "सुजह" ति सूत्रत्वात् 'मुहानाः' मुत्यजा विपसम्पृक्तमधुरानवत् । कैः ? 'अधीरपुरुपैः' असात्त्विकनरैः। यह 'दुःपरित्यजाः' इत्युक्त्वा पुनः 'न सुजहाः' इत्युक्तं तदत्यन्तदुस्त्यजत्वख्यापकम् । अधीरग्रहणेन तु धीरैः सुत्यजा एव इत्युच्यते, अत एवाह-'अ'त्युपन्यासे, 'सन्ति' विद्यन्ते 'सुव्रताः' निष्कलङ्कवताः 'साधवः' मुनयः, ये किम् ?. इत्याह-ये 'तरन्ति' परम्परया अतिकामन्ति 'अतरं' तरीतुमर्शक्यं भवमित्यर्थः, वणिज इव, वाशब्दस्वार्थत्वात् ; यथा हि वणिजोऽतरं नीरधिं यानपानादिना तन्ति विपयगण भवं वा।

·श्रीउचरा-
अष्टम
कापिलीय-
मध्ययनम् ।
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
कपिलकेव-
लिना साधु-
धर्मकथनम्।
॥१२७॥
एवमेतेऽपि धीरा व्रतादिनोपायेन तरन्ति भवमिति । उकञ्च-"विपयगणः कापुरुपं, करोति वशवर्त्तिनं न सत्पुरुपम् ।
वनाति मशकमेव हि, लूतातन्तुर्न मातङ्गम् ।।१।।" इति सूनार्थः ॥६॥ कि सर्वेऽपि साधंवोऽतर तरन्ति उत न ? इत्याह-
समणा मु एगे वदमाणा, पाणवहं मिया अयाणंता।
मंदा निरयं गच्छंति, बाला पावियाहिं दिट्ठीहिं ॥७॥
व्याख्या-'श्रमणाः' साधवः-मुनयः 'स्मः' इत्यात्मनिर्देशार्थत्वाद् वयमिति 'एके' केचन तीर्थान्तरीया: 'वदमाना'
खाभिप्रायमुदीरयन्तः 'प्राणवध' प्राणघात मृगा इव 'मृगाः प्राग्वद्, 'अज्ञा' अजानन्त इति के प्राणिनः ? के वा
तेपां प्राणाः ? कथं वधः ' इत्यनवबुध्यमानाः, अनेन च प्रथमव्रतमपि न विदन्ति आस्तां शेपाणीत्युक्तं भवति । अत
एव मन्दा इव 'मन्दा' मिथ्यात्वमहारोगग्रस्ततया 'निरयं' नरकं गच्छन्ति' यान्ति वाला इव 'घाला:' विशिष्टविवेक-
विकलत्वात् , 'पापिकाभिः' पापहेतुभिः 'दृष्टिमिः' दर्शनाभिप्रायरूपाभिः "ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेत, इन्द्राय क्षत्रं, मरुन्यो
वैश्य, तपसे शूद्रम् ।" तथा च-“यस्य बुद्धिर्न लिप्येत, हत्वा सर्वमिदं जगत् । आकाशमिव पङ्केन, नासौ पापेन
लिप्यते ॥१॥" इत्यादिकामियादमवहिष्कृताभिः, तद्वहिष्कृतानां च विविधवल्कलवेपादिधारिणामपि न केनचित् पापप-
रित्राणम् । तथा च वाचक:-"चर्मवल्कलचीराणि, कूर्चमुण्डशिखाजटाः । न व्यपोहन्ति पापानि, शोधको तु दयादमौ
॥१॥” इति सूत्रार्थः ॥ ७॥ अत एवाह सूत्रकृत्-
न हु पाणवहं अणुजाणे, मुचेज कयाइ सबदुक्खाणं ।
एवमारिएहिं अक्खायं, जेहिं इमो साहुधम्मो पन्नत्तो॥८॥
व्याख्या-'न हु' नैव प्राणवधं मृपावादाद्युपलक्षणं चैतत्, "अणुजाणे" त्ति अपे तस्य दर्शनाद् अनुजानन्नपि आस्तां
CRIXEKOKE
॥१२७॥

·५ फपिलकेव- लिना साधु धर्मकथनम्। कुर्वन कारयन् 'मुच्येत' सज्येत 'कदाचित् कस्मिंश्चिदपि काले "सबदुक्खाण" ति सुळ्यत्ययात् 'सर्वदुःखैः नरकादि- मनिमाविमिः शारीरमानसैः सः । ततः प्राणातिपातादिनिवृत्ता एव श्रमणाः, त पवाऽतरं तरन्ति नत्विवर इत्युक्तं भवति । रिमेतत् त्ययैवोच्यते ? इत्याह-एवम्' उक्तप्रकारेण 'आया तीर्थकरादिभिः 'आख्यातम्' कर्थितम् , ये कीदृशाः १ पद-~'ये आयें: अयं साधुधर्मः' हिंसानिवृत्त्यादिः 'प्रज्ञप्तः' प्ररूपितः । 'अयमियनेन चात्मनि पर्तमानं प्रति- योध्यपौराणां प्रत्यक्ष साधुधर्म निर्दिशतीति सूत्रार्थः ॥ ८ ॥ यद्येवं ततः किं कृत्सम् ? इत्याह---- पाणे य नाइवापना, से समिए त्ति बुधई ताई। तओ से पावयं कम्म, निजाइ उदगंव थलाओ॥९॥ व्याख्या-"पाणे य नाइपाएना" चशब्दो व्यवहितसम्बन्धः, ततश्च प्राणान नातिपातयेत्, शब्दाद् मृपावादा- दिनिवृत्तिमाह । फिमिति प्राणान् नातिपावयेत् ? इत्याह- "से" ति यः प्राणान् नातिपातयिता सः समितः' समिति- मानिति 'उच्यत्ते' अभिधीयते, किंभूतः सन् ? इत्याह 'बायी' अवश्यं प्राणिनाना, समितत्वेऽपि को गुणः ? उच्यते- "ततः' समितात् "से" इति अथ "पापकम्' अशुभं कर्म 'नियोति' निर्गच्छति, उदकमिव 'स्थलात्' इत्युनतप्रदेशादिति । सूनार्यः ॥ ९॥ यदुवं प्राणानाऽतिपातयेदिति तदेव स्पष्टयितुमाइ- जगणिस्सिएहिं भूएहि, तसनामेहिं थावरेहिं च। नोसिमारभे दंड,मणसा वयसकायसाचेव१० व्याख्या--'जगन्नित्रितेपु' लोकाश्रितेषु भूतेषु' जन्तुपा 'वसनामसु' वसाभिधानेपु द्वीन्द्रियादिपु 'स्थावरेषु' पृथि- सादिपु 'या' समुचये 'नो' नैव "वेसिं" ति 'तेपु रक्षणीयत्वेन प्रतीतेपु 'आरभेत कुर्यात् 'दण्ड' वधात्मक "मणसा * चात् कारणाऽनुमत्योरपि निषेधो मृपावादाधुपलक्षणतत् । KoXoXoXoX ·श्रीउत्तरा- श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु पुत्तिः। ॥१२८॥ लिना साधु- वयस कायसा चेव" त्ति आर्पत्वात् मनसा वचसा कायेन, चैवशब्दः समुच्चये। इदमत्र तात्पर्यम्-"सचे वि दुक्समीरू, अष्टमं. सधे वि सुहामिलासिणो सत्ता । सवे वि जीवणपिया, सधे मरणाउ वीहंति ॥१॥ वरमन्नभोगदाणं, धणधन्नहिरन्नर कापिलीय- जदाणं च । न कुणइ तं मणहरिसं, जायइ जो अभयदाणाओ ॥२॥ एहु धम्मपरमत्थु कहिजइ, जेण पीडनं परह मध्ययनम्। न किजइ । जो परपीड करइ नितिउ, सो भवि भमइ दुक्ससंतत्तउ ॥ ३ ॥” इति मत्वा न कस्यापि जीवस्य हिंसा फुर्यादिति सूत्रार्थः ॥ १० ॥ उक्का मूलगुणाः सम्प्रत्युत्तरगुणा वाच्याः । तेष्वपि एपणासमितिः प्रधानेति तामाह कपिलकेव- सुद्धसणा उ णचा णं, तत्थ ठविज भिक्खू अप्पाणं । जायाए घासमेसेजा, रसगिद्धे ण सिया भिक्खाए ॥११॥ धर्मकथनम्। व्याख्या-शुद्धाः-शुद्धिमत्यो दोपरहिता इत्यर्थः ताश्च वा एपणाश्व-उद्गमैपणाद्याः शुद्धपणास्ताः 'ज्ञात्वा' अवबुध्य 'तर' तासु स्थापयेत्' निवेशयेत् 'मिक्षुः' यतिः आत्मानम् । किमुक्कं भवति ?-अनेपणीयपरिहारेण शुद्धमेव गृहीयात् , तदपि किमर्थम् ? इत्याह-"जायाए" त्ति 'यात्रायै' संयमनिर्वाहणनिमित्तं "घासं" ति ग्रासम् 'एपयेत्' गवेपयेत् । उक्त हि-"जह सगडक्खोवंगो, कीरइ भरवहणकारणा नवरं। तह गुणभरवहणत्थे, आहारो वंभयारीणं ॥१॥” इति। एपणाशुद्धमप्यादाय कथं भोक्तव्यम् ? इति प्रासैपणामाह-रसेपु-स्निग्धमधुरादिपु गृद्धः-गृद्धिमान् रसगृद्धः 'न स्यात्' , "सर्वेऽपि दुःसमीरयः, सर्वेऽपि सुखाभिलापिणः सवाः । सर्वेऽपि जीवनप्रियाः, सर्वे मरणाद् बिभ्यति ॥ १॥ वरमन्नभोगदानं, धनधान्यहिरण्यराज्यदानं च । न करोति तं मनोहपं, जायते योऽभयदानात् ॥ २॥ एप धर्मपरमार्थः कथ्यते, येन पीडा सलु परसन ॥१२८॥ क्रियते । यः परपीढ करोति निश्चिन्तः, स भरे भ्रमति दुःससन्ततः ॥३॥ - २ "यथा शकटाक्षोपामः, क्रियते भारवहनकारणात् नवरम् । तथा गुणभारवहनार्थमाहारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ १॥" 2 ·1 कपिलकेव- KIXXOX लिना साधु- } धर्मकथनम्। न भवेत् मिक्षादः । अनेन रागपरिहार उक्तः, द्वेषपरिहारोपलक्षणं चैतत्, ततश्च रागद्वेपरहितो भुञ्जीत इत्युक्तं भवति । यदुकम्-"रागदोसविमुको मुंजिजा निजरापेहि" ति सूत्रगर्भार्थः ॥ ११ ॥ अगृद्धश्च रसेषु यत् कुर्यात् तदाह- पंताणि चेव सेवेज्जा, सीयपिंडं पुराणकुम्मासं। अदु बुक्कसं पुलागं वा, जवणट्ठाए निसेवए मंथु ॥१२॥ व्याख्या-"पंताणि चेव" चि 'प्रान्तान्येव' नीरसान्येव 'सेवेत' भुञ्जीत न तु स्निग्धमधुराणि, तेषां मोहोदयहेतुत्वात् । यानि पुनस्तानि ? इत्याह -'शीतपिण्डं' शीताऽऽहारं, शीतोऽपि शाल्यादिपिण्डः सरस एव स्यादत आह–'पुराणाः' प्रभूतवर्षधृवाः 'कुल्मापाः' राजमापाः, एते हि पुराणा अत्यन्तपूतयो नीरसाश्च भवन्तीति तद्ब्रहणम् , उपलक्षणं चैतत् पुराण- मुद्रादीनाम् । “अदु" इत्यथवा "घुकस” मुद्मापादिनखिकानिष्पन्नमन्नम् 'पुलाकम्' असारं वल्लचनकादि, 'वा' समुच्चये, "जवणवाए" त्ति 'यापनार्थ' शरीरनिर्वाहार्थ 'निपेवेत' उपभुञ्जीत। 'यापनार्थम्' इत्यनेनैतत् सूचितम्-यदि शरीरयापना भवति अनेन ततस्तदेव निपेवेत, यदि तु अतिवातोद्रेकादिना तद्यापनैव न स्यात् ततो न निपेवेताऽपि, गच्छगतापेक्षमेतत् , वनिर्गतश्वेतान्येव निपेवेत, तस्य तथाविधानामेव ग्रहणानुज्ञानात् । "मंथु च" बदरादिचूर्णम्, चस्य गम्यमानत्वात्, अतिरूक्षतया चास प्रान्तत्वम् । पुनः क्रियाभिधानं च न सकृदेव आप्तान्यमूनि सेवेत किन्त्वनेकधाऽपि इति ख्यापनार्थमिति सूत्रार्थः ॥ १२ ॥ यदुक्तं शुद्धेपणाखात्मानं स्थापयेदिति तद्विपर्यये वाधकमाह- जे लक्खणं च सुविणं च, अंगविजं च जे पउंजति । ण हु ते समणा वुचंति, एवमायरिएहिमक्खायं ॥ १३ ॥ , "रागद्वैपविमुको भुञ्जीव निर्जराप्रेक्षी" इति ।

·. . श्रीउपर ययनसूले श्रीनेमिच. न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु इत्तिः। ॥१२९॥ व्याख्या-ये 'लक्षण शुमाऽशुभसूचकं पुरुषलक्षणादि । तद्यथा--अस्थिवर्थाः सुखं मासे, त्वचि भोगा X अष्टमं खियोऽक्षिषु। गवी यानं स्वरे चाऽऽज्ञा, सर्व सत्वे प्रतिष्ठितम् ॥१॥ तथा~पद्म-धमा-ऽनुश-च्छत्र-शङ्ख-मत्स्यादयस्तले। कापिलीय- पाणि-पादेषु दृश्यन्ने, यस्याऽसौ श्रीपतिः पुमान् ॥ २॥ उत्तुङ्गाः पृथुलास्ताम्राः, निग्या दर्पणसन्निभाः । नसा भवन्ति | मध्ययनम्। धन्यानां, धनभोगसुरप्रदाः ॥३॥ सितैः श्रमणता झेया, रूक्षपुष्पितकैः पुनः। जायते किल दुःशीलो, नखैलोंकेऽत्र मानवः कपिलकेव- ॥४॥ शुखाः समाः शिखरिणो, दन्ताः निग्धधनाः शुभाः। विपरीताः पुन:या, नराणां दुःखहेतवः ॥५॥ द्वात्रिंशद्दशनो राजा, भोगी स्यादेकहीनः । शिता मध्यमो ज्ञेयस्ततोऽधस्तान सुन्दरः ॥ ६॥ स्तोकदन्ताऽतिदन्ता ये, श्यामदन्ताश्च लिना साधु- ये नराः । मूपकैः समदन्ताश्व, ते पापाः परिफीर्चिताः ॥७॥ अङ्गुष्ययवैराढ्याः, सुतवन्तोऽङ्गुटमूलजैश्च यवैः । ऊ -1x धर्मकथनम्। फारा रेसा, पाणितले भवति धनहेतुः । वामावतॊ भवेद्यस्य, वामायां दिशि मस्तके । निर्लक्षणः क्षुधाक्षामो, मिक्षाम- चात् स रूक्षिफाम् ॥९॥ दक्षिणो दक्षिणे भागे, यस्याऽऽवत्तोंऽस्ति मस्तके। तस्य नित्यं प्रजायेत, कमला करवर्तिनी ॥१०॥ यदि म्याइक्षिणे यामो, दक्षिणो वामपावके । पश्चात्काले ततस्तस्य, भोगा नास्यन संशयः॥१॥ उरोमुसललाटानि, पृथूनि सुरसभागिनाम् । गम्मीराणि पुनस्त्रीणि, नाभिः सत्वं स्वरस्तथा ॥१२॥ केश-दन्त-नसाः सूक्ष्मा, भवन्ति सुखहेतवः । फण्ठः पृष्ठ क्या जके, इस लिङ्गश्च पूजितम् ॥१३॥ रक्ता जिहा भवेद्धन्या, पाणिपादतलानि च । पृथुलाः पाणिपादाश्च, धन्यानां दीर्घजीविनाम् ॥१४॥ स्निग्धदन्तः शुभाऽऽहारः, सुभगः लिग्घलोचनः । नरोऽतिहखदीर्घाश्व, स्थूलाः कृष्णाच निन्दिताः ॥१५॥ पञ्चभिः शतमुदिष्टं, चतुर्भिर्नवतिस्तया । त्रिभिः पष्टिः समुद्दिष्टा, लेखा लवर्तिभिः॥१६॥ चत्वा-*१२९।। रिशपुनः भोळं, वर्षाणि नरजीवितम्। वाभ्यां द्वाभ्यां तथैकेन, निंशद्वर्षाणि जायते ।।१७।। कुशीला श्यामलोलाक्षी, रोम- जहा प मर्नुदा । महिलोन्नवोचरोष्ठी, नित्यश्च कलहप्रिया ॥१८॥ इत्यादि । 'स्वप्नं चा शुभाऽशुभफलसूचकम् । तद्यथा- .*-*-XXX-03 ..

·कपिलकेव-
लिना साधु-
धर्मकथनम्।
'अणुहूय-दि-चिंतियविवजियं सघमेव जे सुमिणः। जायइ अवितहफलयं, सत्यसरीरेहि जं दिहं ॥१॥ पढमम्मि
वासफलया, वीए जामम्मि होति छम्मासा । तइयम्मि तिमासफला, चरिमें सज्जप्फला होति ॥२॥ आरोहणं गो-विस-
पुंजरेस, पासाय-सेलग्ग-महादुमेसु । विट्ठाणुलेवो रुइयं मयंच, अगम्मगम्मं सुविणेसु धन्नं ॥३॥ तुरगारहणे पों, करह
खरे सेरिभे हवइ मधू । सिरछेयम्मि य रज्जं, सिरप्पहारे धणं लहइ ॥४॥ दहि-छत्त-सुमण-चामर-वत्थ-ऽन्न-फलं च
दीव-तपोलं । संख सुवनं मंतज्झओ य लद्धो धणं देइ ।। ५ ॥ गय-वसह-अल्लमंसाण' दसणे' होइ सोक्खघणलाभो।
रतवडसमणयाणं, मरणं पुण दंसणे होइ ।। ६॥ करह तुरंगे रिच्छम्मि वायसे देवहसियकंपे य । मरणं महाभयं वा,
सुविणे दिवे वियाणाहि ॥७॥ गायतं नचंतं, हसमाणं चोप्पडं, च अप्पाणं । कुंकुमलित्तं दहुँ, चिंतेसु उवट्टियं असुई
॥८॥ दाहिणफरम्मि सेया-हिमक्खणे होइ रजधणलाभो । नइ-सरतरणं सुरखीरपाणयं हवइ सुहहेऊ ।। ९ ।। सिरे
सयसहस्संतु, सहस्सं बाहुभक्खणे । पाए पंचसओ लाभो, माणुस्सामिसभक्खणे ॥ १० ॥ दारग्गल-सेजा-सालभंजणे
भारिया विणस्सेज्जा । पिइ-माइ-पुत्तमरणं, अंगच्छेए वियाणेजा ॥११॥ सिंगीणं दाढीणं, उवदवो कुणइ नूण रायभयं ।
, 'अनुभूव दृष्ट चिन्तितविवर्जितं सर्वमेव यत् स्वमम् । जायते अवितथफलदं स्वस्थशरीरैर्यद् हटम् ॥३॥ प्रथम वर्षफलदाः, द्वितीये
यग्मे भवन्ति पण्मासाः । तृतीये निमासफलदा, चरिमे सघोफला भवन्ति ॥ २ आरोहणं गो-वृप-कुभरेषु, प्रासाद-औलाग्र-महादुमे ।।
विष्टानुलेपो रुदितं मृतं च, भगम्यगम्यं स्वमेषु धन्यम् ॥ ३॥ सुरगारोहणे पन्थाः, करमे खरे सैरिभे भवति मृत्युः । शिरश्छेदे च राज्य
शिर प्रहारे धनं लभते ॥ ४॥ दृधि-छत्र स्वनं चामर वन म-फल व दीप-तम्बोळम् । शङ्खः सुवर्ण मनध्वजय लन्धो धनं ददाति ॥५॥
गज-पमा-मांसानां दर्शने भवति सैरख्य-धनलाभ. ! रक्तपटक्षपणकानां, मरणं पुनदर्शने भवति ॥ ६ ॥ करमे मुरमे रिन्छे, वायसे
| देवहसितकम्पे घ। मरणं महाभयं वा, स्वमे दृष्टे विजानीहि ॥ ७॥ गायन्तं नृस्यन्तं, हसन्वं प्रक्षन्त चारमानम् । कुकुमलिसं ट्वा,
चिन्तय उपस्थितमशुभम् ॥ ८॥ दक्षिणकरे श्वेताहिमक्षणे भवति राज्यधनलामः । नदी-सरस्वरणं सुररिपानकं भवति मुखहेतु ॥ ९॥

·श्रीउचरा-
ध्ययनपत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुसपोधा-
ख्या लघु-
पूचिः।
2
लिना साधु-
॥१३०॥
SEXOXkoka
पुत्तो व पइहा वा, नियलभुयापासयंघेसु ॥ १२ ॥ आसणे सयणे जाणे, सरीरे वाहणे गिहे । जलमाणे वि वुझेजा,
अष्टम
सिरी वस्स समंवओ ॥ १३ ॥ आरोग्गं धणलाभो वा, चंदसूराण दुसणे । रनं समुद्दपियणे, सूरस्स गहणे तहा ॥१४॥'
कापिलीय-
इत्यादि । 'अनविद्या च' शिरप्रमृत्यगरफुरणतः शुभाऽशुभसूचिकाम् । तद्यथा-
सिरफुरणे फिर रज, पियमेलो होइ पाहुफुरणम्मि । अच्छिफुरणम्मि य पियं, अहरे पियसंगमो होइ ॥१॥ गंडेसुं
मध्ययनम् ।
धीलाभो, फन्नेमु य सोहणं सुणइ सदं । नेत्तंते घणलाभो, उहे विजयं वियाणाहि ॥ २॥ पिट्टे पराजओ वि हु, भोगो कपिलकेव-
अंसे वहेव कंठे य । हत्ये लाभो विजओ, वच्छे नासाए पीई य ।। ३ ॥ लाभो थणेसु हियए, हाणी अंतासु कोसपरि-
बुड्ढी । नामीए थाणभंसो, लिंगे पुण इत्थिलाभो य ॥ ४ ॥ कुलेसु सुउप्पत्ती, अरूहिं बंधुणो अणिहं तु । पासेमु वल्लहत्तं, धर्मकथनम्।
वाहणलामो फिजे भणिओ ॥ ५॥ पायतले फुरणेणं, हवइ सलामं नरस्स अद्धाणं । उवरिं च थाणलाभो, जंघाहिं ।
शिरसि शतसहस्रम, सहसं पाहुभक्षणे । पादे पाशवं लाभो, मानुपामिपभक्षणे ॥ १०॥ द्वारार्गल-शय्या-शालमाने भायो विनश्येत् ।
पितृ-मालू-प्रथमरण, सरोदे विजानीयात् ॥1॥ शङ्गिणां दंष्ट्रिणा, उपद्रवः करोति नूनं राजभयम् । पुत्रो वा प्रतिष्ठा वा, निगड-
भुयापासवन्धेषु ॥ १२ ॥ श्रासने रायने पाने, शरीरे काहने गृहे । ज्वलति अपि ऊोत, श्रीस्त्रस्य समन्ततः ॥ १३॥ आरोग्य धनलाभो
पा, पत्रसूर्ययोर्दर्शने । राग्यं समुद्रपाने, सूर्यस प्रहणे तथा ॥ १४ ॥"
"सिर पुरणे फिल राज्यं, प्रियमेलो भवति याहुस्फुरणे। अक्षिप्फुरणे च प्रियं, अधरे मियसम्मो भवति ॥ १) गण्डयोः नीलामा,
बर्गेषु प शोमन गोति शब्दम् । नेप्रान्ते धनलामा, मोठे विजयं विजानीहि ॥ २॥ पृठे पराजयोऽपि खलु, भोगोंसे तथैव कण्टे च ।
र रामो मिनयो, यक्षसि नासायां प्रीतिश्न ॥ ३ ॥ रामः स्वनयोर्हदये, हानिराम्रासु कोपपरिवृद्धिः । नामी स्थाननंशो, लिङ्गे पुना ॥१३०॥
खोलामा ४ ॥ नितम्पयोः सुतोत्पत्तिः, अर्वोः बन्धोरनिष्टं तु । पार्श्वयोर्वसमावं, वाहनलाभो घुण्टिकायो भणितः ।। ५ ।। पादतले
फरणेन, मपति सलामो नरयामा । उपरि ष स्थानलामो, जपोरस्त्रोकमपानम् ॥ ६ ॥ पुरयांशमहिलायाः, पुरुपस्य दक्षिणा यथोक्त.
पलाः । महिलांशपुरपमहिलयोः मयन्ति वामा ययोफफलाः ॥ ७ ॥

·कपिलकेच- लिना साधु- धर्मकथनम्। थोवमद्धाणं ॥६॥ पुरिसंसयमहिलाए, पुरिसस्स य दाहिणा जहुत्तफला। महिलंसपुरिसमहिलाण होति वामा जहुत्त- फला ॥ ७ ॥ इत्यादि । चः सर्वत्र वाशब्दार्थः, ये प्रयुञ्जते, कोऽर्थः ?--तदभिधायकानि शास्त्राणि व्यापारयन्ति । पुनः 'ये' इत्युपादानं लक्षणादिभिः पृथक्सम्बन्धसूचनार्थम् । ततश्च प्रत्येकमपि लक्षणादीनि ये प्रयुञ्जते न तु समस्तान्येव, ते किम् ? इत्याह-'न हु' नैव 'ते' एवंविधाः श्रमणाः साधवः 'उच्यन्ते' अभिधीयन्ते । इह च पुष्टाऽऽलम्बनं विनैत- यापारणे एवमुच्यत इति सूत्रार्थः ॥ १३ ॥ ते चैवंविधा यवानुवन्ति तदाह- इह जीवियं अणियमेत्ता, पन्भट्टा समाहिजोएहिं ते कामभोगरसगिद्धा, उववज्जति आसुरे काए १४ व्याख्या-इह' जन्मनि 'जीवितम्' असंयमजीवितम् 'अनियम्य' द्वादशविधतपोविधानादिनाऽनियत्र्य 'प्रभ्रष्टाः' च्युताः समाधिः-चित्तस्वास्थ्यं तत्प्रधाना योगाः-शुभमनोवाकायव्यापाराः समाधियोगास्तेभ्यः, अनियत्रितात्मनां हि पदे पदे तदंशसम्भव इति, 'ते' अनन्तर मुक्ताः कामभोगेपु-अभिहितस्वरूपेषु रसेपु च-मधुरादिपु गृद्धाः-अभिकालावन्तः कामभोगरसगृद्धाः, भोगान्तर्गतत्वेऽपि रसानां पृथगुपादानमतिगृद्धिविपयताख्यापनार्थम्, 'उपपद्यन्ते' जायन्ते 'आसुरे' असुरसंवन्धिनि काये । इदमुक्तं भवति-एवंविधाः किञ्चित्कादाचित्कमनुष्ठानं कुर्वन्तोऽप्यसुरेष्वेवोत्पद्यन्ते इति सूत्रार्थः । ॥ १४ ॥ ततोऽपि च्युतास्ते किमवाप्नुवन्ति ? इत्याह--- तत्तोऽवि य उवहित्ता, संसारं बहुं अणुपरियत्तंति । यहुकम्मलेवलित्ताणं, वोही होइ सुदुल्लभा तेर्सि ॥ १५॥ व्याख्या-ततोऽपि चासुरनिकायाद् 'उद्धृत्य' निःसृत्य 'संसार' चतुर्गतिरूपं 'बहु' विपुलं "अणुपरियत्तंति" 'अनुपरियन्ति' . सातत्येनं पर्यटन्ति । किश्च वहुकर्मलेपलितानां 'बोधिः' प्रेत्यजिनधर्मावाप्तिर्भवति सुदुर्लभा 'तेपाम्' C الا انه ·श्रीउत्तरा- ध्ययनम्त्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ल्या लघु. नृचिः। अष्टम कापिलीय- मध्ययनम्। इत्याह- कपिलकेव- - लिना साधु- धर्मकथनम्। ॥१३१॥ ये लक्षणादि प्रयुञ्जते। यतश्चैवमुत्तरगुणविराधनायों दोपस्ततस्तदाराधने यतितव्यमिति भाव इति सूत्रार्थः ।।१५।। आहे- किममी द्रव्यश्रमणा जानन्तोऽप्येवं लक्षणादि प्रयुञ्जते ? उच्यते-लोभतः, अत एव तदाकुलिंतस्यात्मनो दुप्पूरतामाह- कसिणं पिजो इमं लोयं,पडिपुन्नं दलिज एगस्सातेणावि सेंण संतुस्से,इति दुप्पूरए इमे आयो॥१६॥ व्याख्या-कत्नमपि' परिपूर्णमपि 'य' सुरेन्द्रादिः इमं 'लोक' जगत् 'प्रतिपूर्ण' धनधान्यहिरण्यादिभृतं "दलिन" त्ति'दद्यात्, किं बहुभ्यः "एगस्स" ति एकस्मै कस्मैचित् कथञ्चिदाराधितवते, 'तेनाऽपि' धन- धान्यादिमृतसमस्खलोकदायकेन, हेतौ तृतीया। "से" इति सः'न सन्तुष्येत्' न हृप्येत् । किमुक्तं भवति ?-ममैताव- दवाऽनेन परिपूर्णता फतेति न तुष्टिमाप्नुयात् । उकं हि-"न. वह्विस्तृणकाप्टेपु, नदीमा महोदधिः । न चैवात्माऽर्थ- सारेण, शस्यसप्र्पयितुं फचित् ॥ १॥ यदि स्याद्रवपूर्णोऽपि, जम्बूद्वीपः कथञ्चन'। अपर्याप्तः प्रहर्षाय; लोभातस्य जिनैः स्मृतः ॥ २ ॥" "इतिः' एवमर्थे, एवम्-अमुनोक्तन्यायेन, दुःखेन-कृच्छ्रेण पूरयितुं शक्यो दुप्पूरो दुप्पूर एव दुप्पूरकः । "इमे" ति अयं प्रत्यक्षः 'आत्मा' जीवः, एतदिच्छायाः परिपूरयितुमशक्यत्वादिति' सूत्रार्थः ॥ १६॥ किमिति न सन्तुप्यति ? इति स्वसंविदितं हेतुमाह- जहा लाभो तहा लोभो, लाभा लोभो पबहइ । दोमासकयं कनं, कोडीए वि न निट्टियं ॥१७॥ व्याख्या--'यथा' येन प्रकारेण 'लाम:' अर्थाऽवाप्तिः। तथा' तेन प्रकारेण' लोमः । किमेवम् ? इत्याह-लाभा- होमः 'प्रवर्द्धते' पृद्धिं याति, इह च 'लाभाल्लोमः 'प्रवर्द्धते' इति वचनात् यथा तथेयत्र'वीप्सा 'गम्यते; ततश्च यथा यथा लामस्तया दया लोभो भवतीत्युकं भवति । लाभालोमः प्रवर्द्धते' इत्यपि कुतः ? इत्याह-द्वाभ्यां मापाभ्यां कृतं द्विमाप: छत 'कार्य' प्रयोजनम् तह दास्याः पुष्पताम्बूलमूल्यरूपं 'कोट्याऽपि' सुवर्णशतलक्षात्मिकयाऽपि 'न निष्ठितं न निप्पन्नम्, . ।।१३१॥

·कपिलकेव- लिना साधु- धर्मकथनम्। व्याख्या तदुत्तरोत्तरविशेपवान्छात इति सूनार्थः ॥ १७ ॥ सम्प्रति, यदुक्तम्-'द्विमापकृतं कार्य कोट्याऽपि न निष्ठितमिति तत्र तदनिष्ठिति: खीमूलेति तत्परिहार्यतां उपदर्शनायाह- नो रक्खसीसु गेज्झेजा, गंडवच्छासु णेगचित्तासु।' जातो पुरिसं पलोभित्ता, खेल्लंति जहा व दासेहिं ॥ १८॥ 'नो' नैव राक्षस्य इव राक्षस्यः स्त्रियस्तासु, यथा हि राक्षस्यो रक्तसर्वस्वमपकर्पन्ति जीवितं च प्राणि- नामपहरन्ति एवमेता अपि, तत्त्वतो हि ज्ञानादीन्येव जीवितं च अर्थश्च तान्येताभिरपहियन्त एव । तथा चोक्तम्- "वातोद्भूतो दहति हुतभुम् देहमेकं नराणां, मत्तो नागः कुपितभुजगश्चैकदेहं निहन्ति । ज्ञानं शीलं विनयविभवौदार्य- विज्ञानदेहान् , सर्वानर्थान् दहति पनिताऽऽमुष्मिकानैहिकांश्च ॥१॥" "गिज्झेज" त्ति 'गृद्धयेत्' अभिकाढावान भवेत्, किशीपु ?-"गंडवच्छासु" त्ति गण्डं-गडु, इह चोपचितपिशितपिण्डरूपतया गण्डे कुचायुक्ती, ते वक्षसि यासां ता- स्तथाभूतास्तासु, वैराग्योत्पादनार्थ चेत्थमुक्तम् । तथाऽनेकानि-अनेकसङ्ख्यानि चञ्चलतया चित्तानि-मनांसि यासां ता अ- नेकचित्ताः तासु, आह च-"हृद्यन्यद्वाच्यन्यत्, कार्येऽप्यन्यत्पुरोऽथ पृष्ठेऽन्यत् । अन्यत्तव मम चान्यत्, स्त्रीणां सर्व किम- प्यन्यत् ॥११॥" तथा "जाओ" तिं याः 'पुरुपं' मनुष्यं कुलीनमपीति गम्यते, 'प्रलोभ्य' त्वमेव मम शरणं त्वमेव च प्रीतिकृत् इत्यादिकाभिर्वाग्भिर्विप्रतार्य कीडन्ति । “जहा व" ति वाशब्दस्यैवकारार्थत्वाद् यथैव 'दासै: एहि गच्छ मा या त्वं यासीरित्यादिवितथोक्तिप्रभृतिभिः क्रीडाभिर्विलसन्तीति सूत्रार्थः ।। १८॥ पुनस्तासामेवाऽतिहेयतां दर्शयन्नाह- नारीसु णो पगेज्झेजा, इत्थी विप्पजहे अणगारे । धम्मं च पेसलं णचा, तत्थ ठवेज भिक्खू अप्पाणं ॥१९॥ व्याख्या-'नारीपु स्त्रीपु 'नो' नैव 'प्रगृध्येत्' प्रशब्द आदिकर्मणि, ततो गृद्धिमारभेताऽपि न, किं पुनः कुर्यात् ? इति - ·अष्टम कापिलीय- मध्ययनम् । श्रीउत्तरा- ध्ययनसू श्रीनेमिच- न्द्रीया सुसबोधा- ख्या लघु- पृचिः। कपिलकेव- भावः। "इथि" ति स्त्रियः "विप्पजहे" त्ति विप्रजह्यात् । पूर्वत्र नारीग्रहणाद् मनुष्यस्त्रिय एवोक्ताः, इह पुनर्देवतिर्यक्सम्बन्धि- न्योऽपि साज्यतया उच्यन्ते इति न पोनरुक्त्यम्, उपदेशत्वाद्वा । 'अनगारः' प्राग्वत् , किं पुनः कुर्यात् ? इत्याह-धर्म- मेव ब्रह्मचर्यादिरूपम्, चस्यावधारणार्थत्वात् , 'पेशलम्' इह परत्र चैकान्तहितत्वेनाऽतिमनोज्ञं 'ज्ञात्वा' अवबुध्य तत्रे'ति धर्मे 'स्थापयेत्' निवेशयेत् 'भिक्षुः' यतिः आत्मानं विषयाभिलापनिपेधादिति सूत्रार्थः ॥१९॥ अध्ययनार्थोपसंहारमाह-- इइ एस धम्मे अक्खाए, कविलेणं च विसुद्धपन्नेणं । तरिहिंति जे उ काहिंति, तेहिं आराहिया दुवे लोगु ॥ २०॥ त्ति वेमि ॥ व्याख्या-'इती'त्यनेन प्रकारेण 'एप:' अनन्तरोक्तरूपः 'धर्मः' यतिधर्मः 'आख्यातः' कथितः । केन? इत्याह- 'कपिलेन' इत्यात्मानमेव निर्दिशति, पूर्वसङ्गतिकत्वाद् अमी मद्वचनतः प्रतिपद्यन्तां धर्ममिति । 'चः' पूरणे । 'विशुद्ध- प्रज्ञेन' निर्मलाववोधेन, अतोऽर्थसिद्धिमाह-"तरिहिंति" ति तरिष्यन्ति भवाम्भोधिमिति शेपः । 'ये' इत्यविशेपाभिधाने, 'तु:' पूरणे, ततोऽविशेपत एव तरिष्यन्ति ये 'करिष्यन्ति' अनुष्ठास्यन्ति प्रक्रमादमुं धर्मम् । अन्यच तैः 'आराधितौ' सफलीती 'वो' द्विसंख्यो 'लोको' इहपरलोकावित्यर्थः, इह महाजनपूज्यतया परत्र च निःश्रेयसाऽभ्युदयप्राप्त्येति सूनार्थः ।। २० । 'इतिः' परिसमाप्तौ ब्रवीमीति प्राग्वदिति ॥ लिना साधु- धर्मकथनम्। ।।१३२॥ ॥१३२॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां उत्तराध्ययनलघुटीकायां सुख- योधायां कापिलीयाख्यं अष्टममध्ययनं समाप्तम् ॥

·अथ नमिप्रव्रज्याख्यं नवममध्ययनम् । करकण्ड- चरित्रम् । उक्तमष्टममध्ययनम । साम्प्रतं नमिवक्तव्यतानिवद्धं नमिप्रव्रज्याख्यं नयममारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः- 'अनन्तराध्ययने निलौभत्वमुक्तम् , इह तु तदनुतिष्ठत इहैव देवेन्द्रादिपूजोपजायते इति दयते' इत्यनेन सम्बन्धेनाss. यातस्यास्या ययनस्य प्रस्तावनार्थ नमिचरितं तावदुच्यते । इह च यद्यपि नमिप्रव्रज्यैव प्रकान्ता तथापि यथाऽयं प्रत्येकयुद्धस्तथाऽन्येऽपि करकण्डादयस्त्रय एतत्समकालसुरलोकच्यवन-प्रव्रज्याग्रहण-केवलज्ञानोत्पत्ति-सिद्धिगतिमाज इति प्रसङ्गतो विनेयवैराग्योत्पादनार्थ तद्वक्तव्यताऽप्यभिधीयते । तद्यथा-करकंडू कलिंगेसु, पंचालेसु य दुम्मुहो । नैमी राया विदेहेसुं, गंधारेसु य नग्गई ॥ १॥ वसहे. य इंदकेऊ, धलए अंवे य पुफिए वोही । करकंडु दुम्मुहस्सा, नमिस्स गंधाररनो य ।। २ ।। तत्थ करकंडू- चंपाए नयरीए दहिवाहणो राया, तस्स य चेडगस्स धूया पउमावई देवी । अन्नया य तीसे दोहलो जाओ- किहाई रायनेवत्येण नेवस्थिया महारायधरियच्छत्ता उजाणकाणणाणि हथिखंधवरगया विहरिज्जा ?। सा ओलुग्गा जाया । राइणा पुग्छिया। कहिओ सम्भावो । ताहे राया य सा य जयथिम्मि आरूढाई। राया छत्तं धरेइ । गया उजाणं । पढमपाउसो य तया पट्टइ । सीयलएणं सुरभिमट्टियागंधेण अन्भाहओ यणं संभरेइ । करी वि पयट्टो यणाभिमुहो पयाओ। जणो न तरह पिट्ठओ ओलम्गिउं। दो वि अडपिं पवेसियाई । राया वडरुक्सं पेक्सइ, देविं भणइ-एयरस वडस्स हेडेण जाहि ति, तओ तुम साहं गिहिज्जासि । वाए पडिसुयं, न तरइ गिहिउं। राया दक्सो, तेण साहा गहिया । सो उत्तिन्नो निराणंदो किंकायवयामूढो गओ चंपं । सा य पउमावई नीया निम्माणुसिं

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
नवमं
नमिपत्र--
ज्याख्य-
मध्ययनम्।
ख्या लघु-
वृत्तिः।
करकण्ड-
चरित्रम् ।
॥१३३॥
अडविं। जाव तिसाइओ पेच्छइ तलागं महइमहालयं । हत्थी तत्थ ओइन्नो अभिरमइ । इमा वि सणियं सणियं ओइन्ना
करिणो उत्तिन्ना तलागाओ दिसाओ न जाणइ भयभीया समंतओ तं वणं पलोएइ।तओ-अहो! कम्माण परिणई जेण
अप्पतकियमेव एरिसं वसणमहं पत्ता, ता किं करेमि ? कत्थ गच्छामि ? का मे गइ ? ति । सा य परवसा रोविउं पयत्ता।
सणमेत्तेण य काऊण धीरियं चिंतियं तीए-न नजइ बहुदुट्ठसावयसंकुले एयम्मि मीसणे वणे किं पि हवइ, ता अप्पमत्ता
ह्यामि । तओ कयं चउसरणगमणं, गरहियाई दुचरियाई, खामिओ सयलजीवरासी, कयं सागारं भत्तपनक्साणं-
जइ मे होज पमाओ, इमस्स देहस्सिमाइ वेलाए।आहारमुगहिदेहं, चरिमे समयम्मि वोसिरियं ॥१॥ तहा पंचनमोकारो
मे सरणं, जओ सो चेव इहलोगपरलोगेसु कल्लाणावहो । भणियं च "वाहि-जल-जलण-तकर-हरि-करि-संगाम-विस-
हरभयाई । नासंति तक्सणेणं, नवकारपहाणमंतेणं ।। १ ॥ न य किंचि तस्स पहवइ, डाइणि-वेयाल-रक्स-मारिभयं ।
नवकारपहावेणं, नासंति य सयलदुरियाई ॥२॥ तहा--हिययगुहाए नवकारकेसरी जाण संठिओ निचं । कम्मट्ठगंठि-
| दोघट्टघट्टयं ताण परिनटं ॥ ३ ॥" तओ नवकारमणुसरंती पट्ठिया एगदिसाए । जाव दूरं गया ताव दिट्ठो एगो तावसो,
तस्स मूलं गया, अभिवाइओ। सा पुच्छिया तेण–फओ सि अम्मो इहागया? । ताहे कहेइ-अहं चेडयस्स धूया
जाव हथिणा आणीया । सो य तावसो चेडस्स नियल्लओ । तेण आसासिया 'मा वीहेहि' त्ति, भणिया य--मा सोयं
करेहि, ईइसो चेव एस संजोगवियोगहेऊ जम्मण-मरण-रोय-सोयपउरो असारो संसारो, वणफलेहिं अणिच्छंती वि
काराविया पाणवित्ति, नीया य वसिमं । भणिया य-एत्तो परेण हलकिट्ठा भूमी, न अफमामो अम्हे, एसो दंतपुरस्स
विसओ, दंतवक्को य राया, ता तुमं निब्भया गन्छ एयम्मि नयरे, पुणो सुसत्येण गच्छेजसु चंप ति । नियत्तो तावसो।
इयरा वि पविट्ठा दंतपुरं । गया य पुच्छंती साहुणीमूलं, बंदिया पवत्तिणी । पुच्छिया-कुओ साविगा? । कहियं तीए जह-
॥१३३॥

·करकण्ड- चरित्रम्। -- हियं । परुन्ना मणागं । संठविया य पवत्तिणीए-महाणुभावे ! मा कुणसु चित्तखेयं, अलंघीओ विहिपरिणामो।जओ- "बिहडावइ पडिय पि हु, विहडियमवि किंचि संघडावेइ। अइनिउणो एस विही, अंतूण सुहासुहकरणे ॥१॥" किश्य- "सणदिनहविहवे, सणपरियटुंतविविहसुहृदुक्खे । सणसंजोगविओगे, संसारे नन्धि किं पि सुहं ॥१॥ जेणं चिय संसारो, बहुविदुक्खाण एस भंडारो । तेणं चिय इह धीरा, अपयग्गपहं पवनंति ॥ २ ॥” एवमाइ अणुसासिया संवेगमुवगया ताण चेव मूले पधइया । पुच्छिया वि दिक्साए अदाणभएण गब्भो न अक्खाओ । पच्छा नाए मयहरियाए सम्भावो कहिओ । पच्छन्नं धरिया । पसूया समाणी सहनाममुद्दाए कंवलरयणेण य सुसाणे छ । । पच्छा सुसाणपालगेण गहिओ, भजाए अप्पिओ । 'अवकन्निओ' त्ति नामं कयं । सा य अजा तीए पाणीए सम मिति करेइति । सा अजा ताहिं संजईहिं पुच्छिया-कहिं गब्भो ?। भणइ-मयगो जाओ तो मे उज्झिओ। सो तत्थ संवड्डइ । ताई दारगरूवेहि समं रमइ । सो ताणि डिंभख्वाणि भणइ-अहं तुभं राया ममं कर देह । सो लुक्सकच्छूए गहिओ। ताणि भणइ-ममं दुयह । ताहे से 'करकंडु ति नाम कयं । सो य ताए संजईए अणुरत्तो । सा य से मोयए दे । जं वा भिक्सं लह लहेइ । संवडिओ सो सुसाग रक्सइ । तत्थ दो संजया तं मसाणं केणइ कारणेण अइगया जाव एगस्य सकुइंगे दंदं पेच्छंति । तत्थ एगो वंडलक्षणं जाणइ, जहा-"एगपचं पसंसंति, दुपवा कलहकारिया। तिपथा लाभसंपन्ना, उपहा मारणंतिया ॥१॥ पंचपदा उ जा लट्ठी, पंथे कलहनिवारिणी । छपवा य आयको, सत्तपवा अरोगिया ।। २॥ घउरंगुलपइटाणा, अद्वंगुलसमूसिया । सत्तपबा य जा लट्ठी, मत्तगयनिवारिणी ॥ ३ ॥ अट्ठपधा असंपत्ती, नवपघा जसकारिया । दसपमा उ जा ल्हो, तहियं सबसंपया ।। ४ ॥ वंका कीडक्खइया, चित्तलया पोल्डा य दवा य । लट्ठी य उन्मसुका, पोयबा पयत्तेणं ॥ ५ ॥ घणवद्धमाणपधा, निद्धा पण एगवन्ना य । एमाइलक्षण- २

·-
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबाधा-
ख्या लघु-
इतिः।
नवम
नमिप्रव-
ज्याख्य-
मध्ययनम्।
करकण्ट-
॥१३४॥
परित्रम् ।
जुआ, पसत्थलही मुणेयवा ॥ ६॥" तओ तेण भणियं-जो एयं दंडं गिहिस्सइ सो राया होहित्ति, किंतु पडिच्छि-
यचं तओ जाव अन्नाणि चत्तारि अंगुलाई वड्डइ ताहे जोगु चि । तं तेणं मायंगचेडएणं सुयं, एकेण य धिनाइएण ।
ताहे सो धिजाइओ अप्पसागारियं तस्स चउरंगुलं सणिऊणं छिंदेइ । वेण चेडगेण दिट्ठो । सो उद्दालिओ। सो तेण
धिजाइएण कारणिय नीओ। भणइ-देहि दंडगं । सो भगइ-मम मसाणे एस वडिओ, अओ न देमि । धिजाइओ
भणइ-अन्नं गिण्ह । सो नेच्छइ, भणइ य-एएण मम कजं ति । सो दारगो न देइ । तेहिं सो दारगो पुच्छिओ-
किं न देसि १ । भणइ य-अहं एयस्स दंडगस्स पभावेणं राया होहामि ति । ताहे कारणिया हसिऊणं भणंति-जया
तुमं राया होजासि तया तुमं एयस्स गाम देजासि । पडिवन्नं तेण । धिजाइएण वि अन्ने धिजाइया भणिया, जहा-
एवं मारेत्ता दंडग हरामो। तं वस्स पिउणा सुयं । ताणि तिन्नि वि नद्वाणि जाव कंचणपुरं गयाणि । वत्य अपुत्तो
गया मओ। आसो अहिवासिओ। तस्स वाहिं सुयंतस्स मूलमागओ, पयाहिणीकाऊण ठिओ। जाव आयरेण
नायरा पेन्छंति लक्खणजुत्तं । जयसद्दो कओ । नंदीतूरमाहयं । इमो विजंभंतो उढिओ, वीसत्यो मासं पिलग्गो
पवेसिजइ। 'मायगो' ति धिनाइया न दिति पवेसं । ताहे तेण दंडरयणं गहियं, तंजलिउमाढतं । ते भीया ठिया ।
ताहे तेण वाडहाणगा हरिएसा धिजाइया कया । उक्तश्च-"दधिवाहनपुत्रेण, राज्ञा तु करकण्डुना। वाटधा-
नकवास्तव्याश्चाण्डाला ब्राह्मणीकृताः ॥ १॥" तस्स य घरनाम 'अवकिन्नगो त्ति अवहीरिऊण तेहिं तं चेव
चेडगकयं नामं पइट्ठियं 'करकंडु'त्ति । वाहे सो धिजाइओ आगओ-देहि मे गामं । मणइ-जो ते रुचइ तं गिण्ह ।
सो भणइ-मम चंपाए घरं तो तीए विसए देहि । ताहे दहिवाहणस्स लेहं देइ-देहि ममं गार्म एग, अहूं तुभं
जं रुञ्चह गाम वा नगरं वा तं देमि । सो रुहो-दुट्ठमायंगो अप्पाणं न याणइ चि । दूएण पडियागरण कहियं ।
॥१३४॥

·करका चरित्रम् । . फरकंडू फुरिओ। चंपा रोहिया । जुद्धं च वट्टइ। ताए संजईए सुयं । 'मा जणक्खओ होहि' ति मयहरि आपुच्छि- ऊग गया वं नयरिं । करकंडं उस्तारित्ता रहस्सं भिंदइ--एस सव पिय ति । तेण ताणि अम्मापियरो पुच्छियाणि । तेहिं सन्भायो कहिओ। माणेणं न ओसरइ । वाहे सा चंपं अइगया, रनो घरं अईइ, नाया, पायवडियाओ दासीओ परनाओ। रायाए वि मुयं । सो वि आगओ। वंदित्ता आसणं दाऊण तं गम्भं पुच्छइ । सा भणइ-एस सो जेण रोहियं नयरं । तुट्ठो निग्गओ मिलिओ। दो वि रजाणि तस्स दाऊण दहिवाहणो पदइओ। करकंडू य महासासणो जाओ । सो य किर गोउलप्पिओ। अणेगाणि तरस गोउलाणि जायाणि । जाप सरयकाले एणं गोवच्छगं थोरगत्तं सेयं पिच्छइ । मणइ-एयस्स मायरे मा दुहिज्जहा, जया वडिओ होजा तया अण्णाणे गावीणं दुद्धं पावेजाइ । ते गोवाला पडिसुगंति । सो उच्चत्तविसाणो गंधवसहो जाओ । राहणा दिहो । सो जुद्धिकओजाओ। पुणो कालेण राया आगो । पेच्छइ महाकाय जुन्नवसमं पइएहिं परिघट्टिज्जतं । गोवे पुच्छेइ-कहिं सो वसहो त्ति ? । तेहिं सो दाइओ वयवत्थो । भणियं च--गोढंगणस्त मग्झे, दफियसदेण जस्स भन्नति । दित्ता वि दरियवसभा, सुतिक्खसिंगा समत्था वि ॥ १ ॥ पोराणयगयदप्पो, गलंतनयणो चलंतविसमोहो । सो चेय इमो वसभो, पड्यपरिघट्टणं सहइ ॥२॥ वं वारिस पेच्छिय गओ विसायं चिंतेइ अणिञ्चयं-अहो ! तारिसो होऊण संपइ एयारिसो जाओ एस चसभो, वा सधै अथिरा संसारे पयस्था । तहा हिजो ताव भोगोवमोगनिवंधणं महामोहहेऊ य अत्थो सो अधुवो। भणियं च- "चपलं सुरचावं य, विजुलेहं व चंचलं । पाओवलगगपंसु ध, धणं अधिरधम्मयं ॥१॥ अत्यं चोरा विलुपंति, उद्दालंति नरेसरा । वंतरा य निगृहति, गिण्हंति अह दाइया ॥ २॥ हुयासणो डहे सधं, जलुप्पीलो विणासए । सधस्स हरणं या वि, फरेइ कुविओ जमो ॥३॥" तहा परमाणंदहेज इट्ठजणसंगमो वि अणियो । कहं ?-जहा संझाए रुक्सम्मि, -- 3 ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- नवमं नमिप्रव- ज्याख्य- मध्ययनम्। दुर्मुस- चरित्रम् । ख्यालघु- वृचिः मिलंति विहगा बहू । पंथिया पहियावासे, जहा देसंदरागया ॥ १ ॥ पहाए जति सबै वि, अन्नमग्नदिसंतरं । एवं फुदु- बवासे वि, संगया वहवो जिया ॥२॥ नरामरतिरिक्साइ-जोणीसुं कम्मसंजुया । मनुप्पहायकालम्मि, सबे जति दिसो- दिसि ॥३॥ तहा-"जेणुम्मत्तपमत्तउ हिंडइ पुरिपहिहिं, मोडाउडि फरंतउ वेढिउ बहुनरहिं । तं जोयणु अइरेण जण! खणभंगुरउ, जररोगिहिं सोसिजइ रक्खंतह सरउ ॥ १॥" तहा-"गन्भे जम्मे वाल-तणम्मि तरुणत्तणम्मि थेरत्ते । मट्टियभंडं व जिया, सद्यावत्थासु विहडंति ॥ १ ॥" एमाइ चिंतंतो पडिबुद्धो पत्तेयबुद्धो जाओ, काऊण पंचमुट्टियं लोयं देवयाविइन्नलिंगो विहरइ । भणियं च-"सेयं सुजायं सुविभत्तसिंग, जो पासिया यसमं गोहमज्झे । रिद्धि अरिद्धिं समुपेहियाणं, कलिंगराया वि समेक्स धम्मं ॥ १ ॥" संपइ दुम्मुहचरियं- अस्थि इहेव भारहे वासे कंपिल्लं नाम पुरं । तत्थ हरिकुलवंसुब्भवो जओ नाम राया, तस्स गुणमाला नाम भारिया । सो य राया तीए सह रजसिरिमणुहवंतो गमेइ कालं । अन्नया अत्याणमंडवहिएण पुच्छिओ दूओ-किं नत्थि ममं जं अन्नराईणमस्थि । दूएण भणियं-देव ! चित्तसभा तुम्ह नस्थि । तओ राइणा आणत्ता थवइणो, जहा- लहुं चित्तसभं करेह । आएसाणंतरं समाढत्ता । तत्थ धरणीए सन्नमाणीए कम्मकरेहिं पंचमदिणे सबरयणमओ जलणो तेयसा जलंतो दिवो महामउडो, सहरिसेहिं सिट्ठो जयराइयो । तेण वि परितुट्ठमणेणं गंदीतूररवपुवयं उत्तारिउ भूमि- । विवराओ पूइया थवइमाइणो जहारिहं वत्थमाईहिं । थेवकालेण निम्माया उत्तुंगसिहरा चित्तसभा। सोहणदिणे य कओ चित्तसभाए पवेसो। आरोविओ मंगलतूरसद्देण अप्पणो उत्तमंगे मउडो । तप्पभावेण दोवयणो सो राया जाओ। । येनोन्मत्तप्रमत्तो हिण्डति पुरीपथिध्वहमहमिका कुर्वन् येष्टिवो बहुनरैः । वद् यौवनमचिरेण जन ! क्षणभद्रं परारोगैः शुप्यते रक्षतः क्षरितम् ॥ १॥ घ ॥१३५॥ ।

·किं मग्गह लोएण य तस्स 'दोमुह ति नाम कयं । अइशंतो कोइ कालो । तस्स य राइणो सत्त तणया जाया । 'दुहिया मे णत्यि' ति दुर्मुख- गुणमाला अद्धिर्ति करेइ । मयणामिहाणस्स जक्खस्स इच्छइ उवाइयं । अन्नया पारियायमंजरीउवलंभसुविणयसूइया: चरित्रम् । जाया तीसे दुहिया । कयं च पद्धावणयं, दिन्नं जक्खस्स ओवाइयं, कयं च तीए नामं मयणमंजरि त्ति । कमेण जाया जोधणस्था । इओ य उज्जेणीए चंडपजोओ राया। तस्स दूएण साहियं --जहा दुम्मुहो राया जाओ । पजोएए!:- भणियं-कहं ? । दूएण भणियं-तस्स एरिसो मउडो अस्थि तम्मि आरोविए दोमुहाणि हवंति । मउडरसुवरि पज्जोयस्स लोभो जाओ । दूअं दुम्मुहराइणो पेसइ-एयं मउडरयणं मम पेसेहि, अह न पेससि तो जुझसजो होहि । दोमुहराइणा दूओ भणिओ पज्जोयसंतिओ-जइ मम जमग्गियं देह तो अहमवि मउडं देमि । दूएण भणियं- ? । राइणा भणियं-देह अनलगिरिहत्थी, अग्गिभीरू तहा रहवरो य । जाया य सिवादेवी, लेहायरिय-/ लोहयो य ॥१।। एयं च पज्जोयस्स रजसारं । पडिगओदूओ उजेणिं । साहियं पजोयस्स दोमुहसंतियं पडिवयणं । कुद्धो:: अईव पज्जोओ चलिओ चतुरंगवलेण । दोन्नि लक्सा मयगलाणं, दोनि सयसहस्सा रहाणं, पंचअजुयाणि हयागं, सत्त- फोडीओ पयाइजणाणं । अणवरयपयाणेहिं संपत्तो पंचालजणवयसंधि । इयरो वि दोमुहराया चउरंगवलसमग्गो नीहरिओ नयराओ । गओ पडिसम्मुहं पज्जोयस पंचालविसयसंधीए । रइओ गरुडचूहो पजोएण, सायरचूहो दोमुहेण । तओ फमेण संपलग्गं दोण्ह वि धलाण जुझ । सो मउडरयणप्पभावेण अजेओ दोमुहराया । भग्गं पजोयस्स वलं । बंधिऊण पजोओ पवेसिओ नयरं । दिन्नं चलणे कडयं । सुहेण सत्य पजोयराइणो वच्चइ कालो । अन्नया दिहातेण मयणमंजरी। जाओ गाढो अणुराओ। तओ कामग्गिणा डझमाप्पस्स चिंतासंतावगयस्स बोलीणा कह वि राई । पचूसे स गओ : अत्थाणं । दिह्रो परिमिलाणमुहसरीरो दोमुहराइणा, पुच्छिओ सरीरपउत्ति । न देइ पडिवयणं । सासंकेण य गाढयरं - ·। श्रीउत्तर- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु वृत्तिः। नवम नमिप्रक- ज्याख्य- मध्ययनम्। नमि- परित्रम् । ॥१३६॥ पुट्ठो। तओ दीहं नीससिऊण जंपियं पजोएण -मयणवसगस्त नरवर !, वाहिविवत्थस्स वह य मत्तरम । कुवियस्स मरंतस्स य, लज्जा दूरुझिया होइ ॥ १ ॥ ता-जइ इच्छसि मम कुसलं, पयच्छ वो मयणमंजरि एयं । नियधूयं मे नरवर !, न देसि पचिसामि जलणं ति ॥२॥ तओ दोमुहेण निच्छयं नाऊण दिन्ना, सोहणदिणमुहुचे कयं पाणिग्ग- हणं । कइवयदिणेहिं पूइऊण विसजिओ गो उज्जेणिं पज्जोओ। अन्नया आगओ इंदमतूसयो । दोमुहराइणा आइहा नायरजणा-उन्भेह इंदकेउं । तओ मंगलनंदीमहारवेण धवलधयवडाडोयसिंसिणीजालालंकिओ अवलंबियवरमलदामो मणिरयणमालाभूसिओ नाणाविहपलंयमाणफलनिवहचिंचइओ उम्भिओ इंदकेऊ । वओ नयंति नट्टियाओ, गिजति सुकइरइया कवधा, नचंति नरसंघाया, दंसंति दिट्ठिमोहणाइं इंदयालाई इंदियालिणो, दिवि तंयोला, खिप्पंति कुंकुमक- पूरजलच्उहा, दिजति महादाणाई, वजंति मुइंगाइआउजाई । एवं महापमोएण गया सत्त वासरा। आगया पुनिमा। पूइओ महाविच्छड्रेण कुसुमवस्थाईहिं दोमुहराइणा इंदकेऊ महातूररवेण। अन्नम्मि दिणे पडिओ मेइणीए । दिवो राइणा अमेज्झमुत्तदुग्गंधे निवडिओ। जणेण परिलुप्पमाणो य दगुण चिंतियं--घिरत्यु पिजुरेह घ चंचलाणं परिणामविरसाणं रिद्धीणं । एवं चिंतयंतो संयुद्धो पत्तेयबुद्धो जाओ। पंचमुट्ठियं लोयं काऊण पबइओ । उक्तञ्च-"जो इंदकेउ सुयलंकियं तं, दडं पडतं पविलुप्पमाणं । रिद्धिं अरिद्धिं समुपेहियाणं, पंचालराया वि समेक्ख धम्मं ॥१॥" संपयं नमिचरिअं--- अत्यि इहेव भारहे वासे अवंतीजणवए सुदंसणं नाम पुरं । मणिरहो नाम राया । तस्स सहोयरो जुगवाहू जुवराया । तस्स य निरुवमरूवलावन्ना मयणरेहा नाम भारिया । सा य अञ्चंतपरमसाविया-तीए पुत्तो सघगुण- संपन्नो चंदजसो नाम । अन्नया मणिरहो मयणरेहं. दहण अझोववन्नो चिंतिउं पयचो-फहं पुण एयाए सह ममं संजोओ भविस्सइ ?, अहवा वाव पढम पीई फरेमि, पच्छा चिचभावं नाऊण जहाजोगं जइस्सामि । एवं मंतेऊण J ।।१३६॥ 7 ·नमि- चरित्रम् । तीए सह पीई पडेइ । पुष्फ कुंकुम-तयोल-वत्था-ऽलंकाराइयं पैसेइ । न य तीए कोइ अन्नो दुट्ठभावो हियए । एवं कालो पचह । अग्नया मणिरहेण मयणरेहा भणिया-सुंदरि ! जइ ममं पुरिसं पडिवजसि ता सयलरजसामिणि करेमि । तीए भगियं-नपुंसिस्थिभावेण वजियस्स पुरिसत्तं तुज्झ पुवकम्मेणेय जार्य, मया अप्पडिवन्ने विजं पुण रजसामित्तं संप को हरिउं तरह तुह भाइजुवरायपरिणीसहं वहतीए ममं? ति, अन्नं च जे सप्पुरिसा हवंति ते मरणवसणं बहुमन्नति न उण इहलोय-परलोयविरुद्धं आयरंति, जओ-"जीवाणं हिंसाए, अलिएणं तह परस्स हरणेणं । परइस्थि- कामणेणं, जीवा नरयम्मि वति ॥ १॥" ता महाराय ! एवं ववस्थिए मुत्तूण दुट्ठभावमायारं पडिवजसु। एवं च सोऊण तुहिको ठिओ । चिंतियं च तेण-न एसा जुगबाहुम्मि जीवमाणे अन्नं पुरिसमिच्छेइ, ता एवं विस्संभेण पाएमो, तओ पलकारेण गिहिस्सामि, न अन्नो को वि उवाओ अस्थि चि । एवं कालो वच्चइ । अन्नया मयणरेहा चंदं सुमिणे दगुण भत्तुणो साहेइ । तेण भणिया-सुंदरि ! सयलपुहविमंडलनहयलस्स मयंकभूओ सुओ ते भविस्सइ तो तीए गम्भसंभयो संयुत्तो। तइए य मासे दोहलो जाओ-जइ जिणाणं मुणीणं च पूर्य करेमि, सययं च तित्थयराणं संतियाओ कहाओ निसुणेमि । तओ जहिच्छाए संपूरियडोला गम्भं सुहेणुइहइ । अन्नया वसंतमासे जुगवाहू मयण- रेहाए सह उजाणे फीडत्यमुवागओ । खज्जभोयणपाणसित्तस्स अत्थगिरीओ वोलीणो अहेसरो । उच्छाइओ तमनियरेण मुवणाभोओ। तओ जुगवाह तम्मि चेय उजाणे ठिओ। मणिरहेण चिंतियं-सोहणो एस अवसरो, एगं ताव जुगपाहू नयरवाहिरुजाणे ठिओ, वीयं थोवसहाओ, तइयं रयणी, चउत्थं तिमिरनियरेण अंधारियं वणं, ता गंतूण मारेमो, } ताहे मयणरेहाए सह निस्संकं रमिस्सामि । एवं च चिंतिऊण मण्डलग्गं गहाय गओ उजाणं । जुगवाहू पि काऊण रइकीलं पसुत्तो कयलीहरे । पुरिसा चउसु वि पासेसु निवन्ना । भणिया य ते मणिरहेण-कत्य जुगवाहू । साहिओ

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसून
भीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघुः
मृतिः।
नवमं
नमिप्रव-
ज्याख्य-
मध्ययनम्।
नमि-
चरित्रम्।
॥१३७॥
य तेहिं । 'मा इस्थ कोई सत्तू रयणीए अमिभविस्सइ त्ति अधिईए आगओ अहं' ति मणिऊण पविट्ठो कयलीहरए ।
ससंभममुढिओ जुगवाहू, कओ पणामो । भणिओ मणिरहेण-उठेहि, नयरं पविस्सामो, अलमेत्य वासेणं । तओ
उहिउमादत्तो जुगवाहू । एत्यंतरे अवियारिऊण कजाकजं अगणिऊण जणाववाय उझिऊण परलोगभयं वीसत्थ-
हियओ आहओ दृढ निसियसग्गेण कंधराए मणिरहेण । गुरुप्पहारवेयणानिमीलियच्छो निवडिओ धरणिव?। धाहावियं
मयगरेहाए-अहो ! अफजं कयं ति । तओ पहाविया उज्जयसग्गा पुरिसा । भणियं-किमेयं ? ति । संलतं मणि-
रहेण-मम हत्याओ पमाएण खग्गं निवडियं, अलं सुंदरि ! भएण । तओ पुरिसेहिं नाऊग मणिरहचिट्ठियं वला नीओ
नयरं मणिरहो, साहिओ चंदजसस्स जुगवाहुयुत्तंतो । अईवकलुणं कंदतो विजनियरं गिण्हिऊणागओ उजाणं, कयं
वेनेहिं वणकम्मं, थोवंतरेण पणट्ठा वाया, निमीलियं लोयणजुयलं, निचिट्ठीहूआई अंगाई, रुहिरनिवहनिग्गमेण
धयलीयं सरीरं । तओ मयणरेहा नाऊण मरणावत्थं जुगवाहुकन्नमूले ठाइऊण भत्तुणो महुरं निउणं भणिउं पयत्ता-
महाणुभाव ! करेसु मणसमाहिं, मा करेसु कस्सइ उवरि पओसं, भावेसु सबसत्तेसु मेत्ति, पडिवजसु चउसरणगमणं,
गरिहेसु दुशरियं, सम्ममहियासेसु सकामवसेण समागयमिमं वसणं । भणियं च-"ज जेण कयं फम्मं, अन्नभवे
इहभवे वसतेणं । तं तेण वेइयचं, निमित्तमेत्तं परो होइ ॥ १ ॥" ता गेण्हसु परलोयपाहेयं । अचि य -"पडिवजसु
सपतुं, देवं सदहसु परमतत्ताई। जो जीवं गुणनिहिणो, पडिवजसु साहुणो गुरुगो ॥१॥ पाणिवहा-ऽलिय-परधण-
मेहुन-परिग्गहाण वेरमगं । तिविहं तिचिहेण तहा, कुणसु तुमं जावजीवाए ॥ २ ॥ अट्ठारसह सम्म, पावट्ठाणाण तह
य पडिफमसु । भावेसु भवसरूवं, अणुसरसु मणे नमोकारं ॥ ३ ॥" जओ-"पंचनमुक्कारसमा, अंते वचंति जस्स
दमपाणा । सो जइ न जाइ मोक्सं, अवरस वेमाणिओ होइ।। १॥" तहा वोसिरसु सघसंग । जओ-"न पिया
॥१३७॥

·नमि- चरित्रम् । न चेव माया, न सुया न य भायरो न सुहि बंधू । न य धणनिचया सरणं, संसारे दुक्खपउरम्भि ॥१॥एको शिय इह सरणं, जम्मण-जर-मरण-दुम्सतवियाण । सत्ताण सुहनिहाणं, जिणिंदपरिभासिओ धम्मो ॥२॥" एवं च सचं जुगवाहुणा उत्तमंगविरइयकरमउलिणा पडिन्छियं । थेववेलाए सुहल्झयसाणोवगओ पचत्तमुवगओ। तो अकं- दिउमाढत्तो चंदजसो । मयणरेहाए चिंतियं-धिरत्थु मज्झ रूपरस एवं विहाणत्थमूलस्स, संपइ एस पावकारी अणि- छमाणीए वि मे अवस्स सीलभगं करिस्सइ, ता अलं एत्थावस्थाणेण, अन्नत्थ देसे गंतूण परलोयकजमणुचिहामि, अनहा पुत्तरस वि एस पायो विणासं करिस्सइ । एवं मतिऊग सोगाउलहिययाण चंदजसाईण अट्टरत्तसमए गुरुदुक्स- सतत्तमणा नीहारिया उजाणाओ गया पुवाभिमुही । पत्ता महाडई । चोलीणा जामिणी । पचतीए मझण्हे पावियं पउम. सरं । चणफलेहिं कया पाणविती । अद्धखेयखिन्ना पसुत्ता सागारं भत्तं पञ्चक्खाइत्ता कयलीहरे । आगया रयणी । तीए घुरकंति घग्घा, गुंजंति सीहा, घुरघुरंत घराहा, फेक्कारति भेरवं भसुयाओ । एवं अणेगसावयसद्दवित्तस्थाए नमोका- रचितणपराए अडरते जाया उयरे अईचवेयणा । किच्छेण पसूया सवलक्षणसंपन्नं दारगं । पहाए य कंवलरयणेण वेदिचा जुगवाहुनामंकिय मुद्दारयणं उलंबिऊण कंधराए गया सरवरं । पक्खालिऊण अवराई अवइन्ना मजणत्थं । एत्थ- तरे जलमज्झाओ कयंतो छ समुद्धाइओ अईवजवण जलकरी। गहिया तेण सुंडाए। पक्खित्ता नहयले । भवियघयानिओ- गेण दिहा नंदीसरदीवपत्थिएण विजाहरजुवाणेणं । 'रूववइ' ति काऊण गहिया निवडमाणी करुणं रुयमाणी । नीया वैयड- पद्ययं। भणिओ य सो रुयमाणीए-मो महासत्त! अजाहं रयणीए वणमज्झे पसूया, दारगं तं च कयलीहरे मुत्तूण सर- मवइन्ना, जलगएण उक्खिता तुमए गहिया, ता सो वालो केणइ वणयरेण वावाइजस्सइ अहवा आहारविरहिओ सयं व विवज्जेजा, ता महापुरिस! अवचदाणेण पसायं काऊण मा-विक्खेवं करेहि द्वारयमाणेहिं मम वा तत्थ नेहि त्ति ।

·नवमं आसाच- श्रीउत्तरा विनाहरजुवाणएण भणियं-जइ मं भत्तारं पडिवजसि वा तुझ आएसकारी भवामि। अन्नं च-गंधारजणवए रयणा- म्पयनस्त्रे ॐ वहे नयरे मणिचूडो नाम विजाहरराया, कमलावई भारिया, तेसिं पुत्तो मणिप्पहो अहयं च मणिचूडो, दोण्ह नमिपत्र- भीनेमिच. विरोढीण आहेवयं पालेऊन निधिनकामभोगो ममं रजे ठाविऊण चारणसमणसमीचे दिक्खं पडियनो, सो य अणु- ज्याख्य- न्द्रीया चमेण पिहरंतो अईयवासरे आगओ आसि इहं, संपइ चेइयवंदणत्यं नंदीसरं गओ, तस्स समीवे वचंतेण मए तुमं । मध्ययनम् । मुरायोपा. दिहा, वा सुंदरि! सयलपिजाहरीण सामित्ते ठवेमि तुमं, पडिवजसु ममं नायगं ति, अन्नं च सो तुझ तणओ स्पालः हरिएण मिहिलाहिवइणा अढवि चियरंतेण दिट्ठो महादेवीए दिन्नो, सा पुत्तं व पालेइ, एयं मए पन्नत्तीए महाविजाए नमि- चिः। मामोएकण नार्य, न एयमन्नहा, ना सुयणु ! मुंचसु उद्येयं, अवलंबेसु धीरयं, कुणसु पसन्नं मणं, माणेसु मए समाणं चरित्रम् । जोपणसिारे । एवं सोऊण दितियं मयणरेहाए- अहो! मे कम्नपरिणई जेण अन्नन्नवसणभागिणी भवामि, ता किमे- ॥१३८॥ रप फाय?, मयणपत्यो य पाणी न गणेइ कनाफजं, न वियारेइ गुणदोसं, न मुणेइ परलोयविरुद्धं, नावेक्खइ सोयाययार, ता एवं पपस्थिए 'सीलं रक्सियचं मए केणइ विक्सेवेणं' ति चिंतिऊण भणिओ खयरो-सुपुरिस ! नंदीमरपरदीय नहि मं, सत्यापस्सं तुह पियं करिस्सामि । तओ मुइयमणेण विउधियं परविमाणं तम्मि आरोविऊण भयणरेहं गो नदीमरदी । तम्मि य वावन्नजिगिंदभवणाई । भणियं च-"अंजणगिरीसु चउसु, सोलससु पविमुद्देमु सेलेसु । पत्तीस रहकरेसुं, नंदीसरदीवमझम्मि ॥ १ ॥ जोयणसयदीहाई, पन्नासं वित्थडाइं विमलाई । धाव- परसियाई, पारनं दुवि निणभयणा ॥२॥" तओ अवयरिऊण विमाणाओ मणिप्पभेण मयणरेहाए य काऊण ॥१३८॥ पूर्व पंदियानो उसम-पद्रमाण-चंदाणण-वारिसेणामिहाणाओ जिणंदपडिमाओ, पंदिओ मणिचूडचारणमुणी, उपचिट्ठाई वयंतिए । सो भययं चउनाणी, वेण आभोएऊण मयणरेहावइयरं धम्मकहापुधयं उपसामिओ मणिप्पभो। Xexixarke ·नमि- परित्रम् । स्वामिया वेण मयणरेहारभणिया य-अध्यप्पमिइं भगिणी तुम, भणसु इम्हि किं करेमि । वीए भणियं-कयं सधं चेव वर नंदीसरतित्थदसणेणं । पुट्ठो य मुणी-भयवं! साहसु मम सुयस्स पउचिं। मुगिणा भणियं-सुणसु, जंबुद्दीवस्स पुषविदेहे पुक्खलावई विजये मणितोरणं नाम नयरं । तत्य य अमियजसो नाम चफी आसि । तस्स पुप्फवईभा- रियाए दो पुचा आसि पुष्फसीहो रयणसीहो य । ते य चउरासीपुवलक्खा रज फाऊण संसारदुक्सभीया चारण- 'सममसभीवे पपइया । सोलसपुवलक्सा जहोइयं पधनं काऊण आउक्खएण अधुए कप्पे इंदसामाणिया बावीस- सागरोवमाऊ देवा उपवन्ना । तत्य य अमरसुहमुवमुंजिऊण चुया समाणा धाइयसंडभारहद्धे हरिसेणऽद्धचक्षवष्टियो समुहदत्ताए देवीए पुत्ता जाया, एगस्स सागरदेवो वीयस्स सागरदत्तो य नामं । ते य असारं रजसिरिं नाऊण मयवओ वारसमतिलोयगुरुणो दढसुषयस्स तित्थे वहुवोलीणे सुगुरुसमीवे निक्संता, तइयवासरे विजुधाएण पावाझ्या संता, महासुके उववन्ना । सत्तरससागरोवमा तत्य देवसुई निसेवमाणा गार्मति कालं । अन्नया य यावीसइमस्स तित्थयरस्स भयवयो केयलिमहिमाए गया, तत्व य तेहिं पुट्ठो भयवं-कत्थऽम्हे चुया समाणा उववलिस्सामो ? मणियं-इहेव भारहे मिहिलाए पुरीए जयसेणगइणो तुम्हिको पुत्तो भविस्सइ, वीओ उण सुदंसणपुरे जुगवाहुराइपो मयणरेहाए भारियाए पुत्तो भविस्सइ, परमत्यो पियापुत्ता भविस्सह ति । एवं सोऊण गया कप्पं ।। तत्यिको घुओ पढमं विदेहाजणवए महिलाए पुरीए जयसेणराइणो वणमालाए देवीए गम्भे उववन्नो । जाओ फालकमेणं । कयं तस्स नामं प्रउमरहो त्ति । जोधणत्यस्स य जणओ रज्जं दाऊण पवजं पडिवन्नो । सो य पउमरहो महारायाहियो जाओ। पुप्फमाला नाम घरिणी । तस्स य रज्जं अणुपालंबस्स वञ्चइ कालो। वीयदेवो चइऊण आउक्सएण तुझ तणओ जाओ। सो य पउमरहो विवरीयसिक्खासेण अवहरिऊण अडविं पवेसिओ । तत्थ य ·'श्रीउत्तरा- ध्यपनगने श्रीनेमिच- न्द्रीया मुसबोधा. रियाल चिः। नवमं नमिपत्र- ज्याऽऽख्य- मध्ययनम्। नमि- चरित्रम् । ॥१३९॥ अन पमाए परिभमंतेण दिवो तुझ तणओ, पुवभवऽभत्थसिणेहाओ अईवपमुइयहियएण गहिओ । एत्यंतरे य पयाणु- मग्गेण समागयं सेण्णं । तओ कुंजरमारुहिऊण गओ सनयरं । समप्पिओ पुप्फमालाए दारओ। कयं वद्धावणयं । नत्य सिणेहेणं परिवड्डइ । जावेयं सो भय वजरेइ तावागयं मणिमयसंभं पलंबियमुत्ताहलमालं दारनिहियतारानियरं फलिहमणिमयसिहरं सिंग्पिणीजालरवमुहलं तूररवयहिरियदियंतरं अमरबहुघुट्ठजयजयरवं विमाणमेगं । नीहरिओ तओ पररयणमउडधारी चलंतमणिकुंडलजुयलो रुइरहारविराइयवच्छो एगो सुरो । सो तिपयाहिणीकाऊण निवडिओ मयणरे- हाए पलणेमु । पच्छा मुणिणो चलणजुयलं नमेऊण उवविट्ठो धरणिवहे। तओ विजाहरेण जइणो अविणयमेयं दटुं भनियं-अमरेहि नरवरेहि य, परूविया हुंति रायनीईओ। लुप्पंति जत्थ ते थिय, को दोसो तत्थ इयराणं? ॥ १ ॥ कोदाइदोमरहियं, पंचेंदियसूटणं पणट्ठमयं । वरनाणदसणधरं, तवसंजमसंजुयं धीरं ॥२॥ मुत्तूण समणमेयं, दसणमेत्तेण नासियतमोहं । पणओ सि कीस पढमं, इमाइ तं विवुह ! रमणीए ? ॥३॥ अमरेण भणियं-सयरेसर ! अवितहमेयं नं तुमे भणियं, नवरं कारणमित्य निमुणेसु-आसि सुदंसणपुरे मणिरहो राया। तस्स सहोयरो जुगवाह, पुषभयवरेण फेणइ वसंतमासे उजाणं गओ आहओ असिणा कंधराए नियभाउणा मणिरहेण । कंठगयप्पाणो इमीए मयणरेहाए जिणधम्मकहापुषयं उवसामिओ वेराणुवंधाओ। सम्मत्ताइपरिणाममुवगओ कालगओ उववन्नो पंचमे कापे दससागरोवमाऊ इंदसामाणिओ देवो, सो य अहं ति एसा मज्झ धम्मायरिओ, जओ गयाए सम्मत्तमूलं निणयम्मं गाहिओ । उकय-"जो जेण सुद्धधम्मम्मि ठाविओ संजएण गिहिणा वा । सो चेव तस्स जायइ, धम्मगुरू धम्मदागाओ ॥ १॥" अओ एसा पढ़मं वंदिया । भणियं च-"सम्मत्तदायगाणं, दुष्पडियारं भवेसु वहुएसु । सपगुणमेलियाहि वि, उपयारसहस्सकोडीहिं ॥ १ ॥" एवं च सोऊण सयरेण चिंतियं-अहो ! जिणधम्मसामत्थं । सोय sxexexe ।।१३९॥

·नमि- चरित्रम्। अवि य--"संसारम्मि अणंते जीवा पाविति ताव दुक्खाई। जाव न करति धम्म, जिणवरभणियं पयत्तेणं ॥ १॥" वियसेण भणिया मयणरेहा-साहम्मिणि ! भणसु जे ते पियं सुहं करेमि । तीए भणियं--न तुम्हे परमत्थेण पियं सुई काउं समत्या, जम्म-जरा-मरण-रोय-सोय-मथुरहियं मोस्खसोक्खं चेव मे पियं, तहा वि तियसवर ! नेहि मं मिहिलाए, तत्य पुत्तरस मुई दगुण परलोगहियं करिस्सामि । तओ अमरेण तक्खणमेव नीया मिहिलाए। सा य मलिनाहस्स नमिनाहस्स य तिलोयगुरुणो जम्मण-निक्खमण-नाणभूमी । अओ अवयरियाई तित्थभचीए पढमं जिजिंदभवणे । वंदियाई चेइयाई । दिट्ठा य उवस्सए साहुणीओ, गंतूण वंदियाओ, निसन्नाई पुरओ। उपइट्ठो ताहिं धम्मो-'लखूण माणुस, धम्माधम्मष्फलं च सोऊणं । सयलसुहसाणम्मी, जत्तो धम्मम्मि कायद्यो॥ १॥ एमाइ धम्मकहावसाणे भणिया भयणरेहा सुरेण-पञ्चामो रायभवणम्मि, दंसेमि तणयं । तीए भणियं-अलं संसारवद्धणेणं सिणेहेणं । अवि य--सघे जाया सयणा, सधे जीवा य परजणा जाया। एगेगस्स जियस्स उ, को मोहो एत्य बंधूसु? ॥ १ ॥ पवर्ज गिहिस्सामि अहं, ता तुर्म करेसु जहारुचियं । सो वि साहुणीओ मयणरेहं च पणमिऊण गओ नियकप्पं । तीए तासिं साहुणीण सभीवे गहिया दिक्सा । कयसुधयनामा तवसंजमं कुणमाणी विहरइ । इओ य सो बालो पउमरहराइणो निकेयणे सुहेणं चिट्ठइ । पडिवक्सरायाणो तस्स राइणो नमिया । तओ राइणा गुणनिप्पन्नं वालस्स नाम कयं नमि ति । तओ पंचधाईपरिवुडो सुहेण संवड्डइ । अट्ठवासेण अखिलो कलासत्थत्थवित्थरो दावियमित्तो गहिओ । कमेण य जोधणत्यो जाओ। इक्खागकुलुब्भवाणं अमरवहुविणिजियरूवसोहाणं कन्नाणं अद्दुत्तरसहस्सं पाणिं गाहिओ अमरवई • विव ताहिँ सहिओ विसयसुहमुवमुंजमाणो गमेइ कालं । पउमरहराया वि मुणिऊण असार जीवलोयस्स नमिकुमार विदेहजणवयस्स सामिचे ठाविऊण संजमसिरि पाविऊण वरनाणदसणलामं च लड़े तिलोयमत्थयं गओ ति । नमि-:' २ ·भीउचरा- भ्पपनपने भीनेमिच- न्द्रीया मुसोपा- ल्या लघु चिः। ॥१४०॥ गया रसिरि पाळेमामो गमेह कालं। वो य यो मणिरक्षेवीए व रमणीए फमिणा दट्ठो कालो प्रउस्थीए नवमं पुटवीए मेरो सबलो चि। श्री चंदजसो सामतेहिं मंदीहि व रावा ठविओ। वे घ भायरो दो दि सकारिया । नमिप्रन चंदजसो रमसिरि पाछेह । ऽऽख्य- अनया य नमिसिभो सबलरमप्पहाणो धवलहत्वी आकलखंभ मंजिऊण विंझाईए सम्मुई पत्थिो। सोय मध्ययनम्। सुदंसापुरस्स सभीवेण वनइ । मंदजसराइमो तुरयवाहियालीए गयस्स दिट्ठी मणुस्सेहि, कहिओ राहणो। तेण गहिम्म नयर मवेसिओ, तत्य चिट्ठा। चारपुरिसेहिं नाम नमिराइयो साहिय-जहा धवलहत्थी चंदजसेम गहिओ नमि- सिर, देवो पमाणं ति । नमिराहणा चंदजसस्स दूओ पेसिओ इमेणत्थेण-जहेस धवलहत्थी मम संतिओ, एयं चरित्रम् । पेसह चंदजसस्स दूरण गंतूप साहियं नमिवयमं । चंदजसेण मणियं-न कस्सए रयणाणि अक्सरलिहियाणि, जो पेव बलेण अहिजो भवइ उस्लेव भवति । अवि य-"को देइ ? कस्स दिवइ ?, कमागया कस्स कस्स व निपटाविष्मसारेहि जए, मुजइ वसुहा नरिंदेहिं ॥१॥" तो असम्माणियपूइओ आगो दूओ मिहिलं । साहयं नरिंदस्स चंदजसदयणं । कुविओ सपषलेण चलिओ नमी चंदजसोवरि । इओ य चंदजसो नमिययं बागच्छमाणं नाउस बटसमग्गो नीहरंतो सम्मुई अवसरोण निवारिओ । तओ मंतीहिं भणियो चंदजसो-ताव गोटराई मिहिरण लिहसु, पुषो कालोइयं नाऊण चिहिस्सामो। तओ राहणा तह ति कयं । एवं च नमिराइणा । बांगण रोहियं पटहिसिं नयां । लोगपारंपरओ निसुयं सुषयचाए, चिंतियं च-मा जणवयक्खयं फाऊण अहरगई ॥१४०॥ बचंतु, या दो वि गंतूण प्रवसमामि । गणिणीए अणुनाया साहुणिसहिया गया सुदंसणपुरं । दिहो य अजाए नामि- गया। दिनं परममासणं । बंदिश नमी उवविहो घरणीए । साहिओ अजाए असेसमुहकारओ जिगिंदप्पणीओ m ·नमि- - चरित्रम् । धम्मो । मम्ममहावसाणे मनिय-महाराय! असारा रखसिरी, विवागदारुणं विसवसुई, अदुक्सपरेसु विरुद्धपान- पारीणं नियमेण नरएमु निवासो हवइ, तो एवंठिए नियतसु इमाओ संगामाशो, अनं च केरिसो जेहमाउणा सह संगामो ममिणा मणिय-कई मम एसो बेहभाया ।। साहियो जहडिओ अनाए निययवुचंदो सपथओ, तहा वि मामेण न परमइ । वो अजा खडकियाए मयरं पविट्ठा, गया रायगेहं । पविसमाणी सनाया परियणेणं चंदज- सराणा बंदिया । दिनं परममासणं । उवविहो राया धरणीयले । निसुयं अंदेउरियाजणेण, मगलंवअंसुधापनयणो मिवडिओ पळणेसु आगंतूष सो वि अबाए । उपविठ्ठो धरणीए । मनिय चंदजसेण-अजे! किमेयं अइदुद्धरं वयगहणं । साहिओ अचाए निययवुसंवो। चंदजसेण भणियं कन्थ सो संपयं सहोयरो? चि। अजाए भणियं- जेण तुमं रोहिओ सि | तो हरिषभारम्भंतहियओ नीहरिओ नयराओ। नमी वि सहोयरमागच्छमाणे पड़ि- यागो सम्मुई निवडिओ चळणेसु जेट्ठभाउणो, महापमोएण पवेसिओ नयरं । अहिसिनो चंदजसेण नमी रजधुराए 'सयलअवंतीजणवयस्स सामि' ति। चंदजसो वि समणचणं पढ़िवजिऊण जहासुई विहद ति। इओ य नमि- राया अइचंडसासणो दोहं पि विसयाणं सामित्तं नएण पालेइ । वोलीणो बहुओ कालो । अन्नया य नमिराइणो सरीरे छम्मासे जाब पालो जाओ। विजेहिं पञ्चवस्थाओ। आलेवनिमित्तं च देवीओ वलयालंकियबाहाओ घसंति चंदणं । वल- यसझपझणावेण बापूरिजइ भवणं राया भणइ-कमाघाओ मे होइ । देवीहिं एकेकेण अवणंतीहिं सवाणि वलयाणि अवीयानि । एकेक ठियं । राया पुच्छइ---किं वलयाणि न खलहलेति ।। साहियं-जहाऽवणीयाणि । सो वेण दुक्खेण अम्माइओ परलोगाभिमुझे चिंवेद-बहुयाण दोसोन एगस्स। उकच-"यथा यथा महत्चत्रं, परिकरश्च यथा यथा क्या तथा महासं, सुखं न च तथा वथा ॥ १॥" वा बइ एयायो रोगायो मुशमि दो पक्ष्यामि । वया ऋजियपु-

·श्रीउपरान
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
निमा वइ ।सो एवं चिंततो पसुत्तो। पभायाए रयणीए सुमिणगं पासइ-मंदरोवरि सेयं नागराय, तं च अत्ताणं आरूढं ।
नंदिघोसतूरेण पडियोहिओ निरामओ हट्टतुट्ठो चिंतेई-अहो ! पहाणो सुमिणो दिट्ठो त्ति । पुणो चिंतेइ-कहं मया
एवंगुणजाइओ पचओ दिट्टपुत्रो ? त्ति चिंतयंतेण जाई संभरिया-पुवं माणुसभवे सामन्नं काऊण पुप्फुत्तरे विमाणे
उययनो आसि, तत्य देवत्ते मंदरो जिणमहिमाइसु आगएण दिट्टपुबो त्ति संबुद्धो पवइओ । बहुयाण सद्दयं सोचा,
एगस्स य असहयं । वलयाण नमीराया, निक्खंतो मिहिलाहिवो ॥ १॥ नग्गइचरियं पुण-
नवम
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
नग्गति-
चरित्रम् ।
ल्पा लघु
चिः।
॥१४१॥
अत्यि इहेय भारहे वासे गंधारजणवए पुंडवद्धणं नाम नयरं । तम्मि सीहरहो नाम राया। तस्सऽनया उत्तराव-
हाओ दो तुरंगमा उवायगेण समागया । तेसिं परिवाहणनिमित्तं आरूढो एगम्मि राया। वीए रायपुत्तो। तओ सबबलेण
नीहरिओ नयराओ पत्तो वाहियालि । आढत्तो राया वाहिउँ । सो य विवरीयसिक्खो जाव राया कड्डइ ताव दढयरं
पाइ । फद्माणस्स य जवेण धावमाणो गओ वारस जोयणाई, पविट्ठो महाडइं । निबिनेण य मुक्का वग्गा । ठिओ
तेमु चेन पासु । 'तुरंगमो विवरीयसिक्सो' त्ति नायं राइणा। अवयरिओ तुरंगमाओ। एगम्मि पायवे तं वंधिऊण लग्गो
परिमामि । कया फलेहिं पाणवित्ती । आरूढो य रयणिवासनिमित्तं एगम्मि गिरिसिहरे, जाव पेच्छइ तत्थ सत्तभूमियं
पासायं, पविट्ठो तम्मि, दिहा नवजोवणरूवलावन्ना जुवई। तीए य ससंभमं उढेऊण दिन्नमासणं राइणो । निसन्नो राया ।
जाओ परोप्परं दृढाणुराओ। पुच्छिया य राइणा-भद्दे ! कासि तुमं? किं वा एगागिणी रत्ने चिट्ठसि ? | भणियं
तीए धीरत्तणमक्लंयिऊणं-इत्य भवणे वेइयाए विवाहेहि में, पच्छा सवित्थरं नियवइयरं साहिस्सामि । पहिट्ठमणो य
पविद्वो तम्मि भयणे राया। पेच्छइ तत्य जिणभवणं । तस्सऽग्गओ वेई पूइऊण पणमिऊण य जिणं कओ गंधबविवाहो ।
SEXXX
॥१४१॥

·नग्गति- चरित्रम् । पमुताई वासभवणे । कोलीणा रयणी । पभाए कयं दोहिं वि जिणवंदणं । उवविह्रो राया सीहासणे । सा वि निविट्ठा अद्धासणे। भणियं च तीए-निसुणेसु पिययम! मे वइयरं। अत्यि इहेव भारहे वासे खिइपइट्ठियं नाम नयरं । तत्थ जियसत्तू राया । अन्नया पारंभिया चित्तसभा राइणा। समम्पिया चित्तयरसेणीए समभागेहि । चित्तंति चित्तयरा अणेगे। एगो य चित्तंगो नाम वुडचित्तयरो चित्तेइ । अइकतो पहुओ फालो । तस्स य जोधणत्या कणयमंजरी नाम धूया भत्तमाणेइ । अन्नया पत्थिया गहियभोयणा पिउसमीवं, जायागच्छइ जणसंकुले रायपहे ताव एइ जवविमुकेण आसेण एगो आसवारो । सा भीया पलाणा । पच्छा तम्मि योलिए पिउसगासमागया। चित्तंगओ भत्तमागयं दद्दूण सरीरचिंतं गओ। कणयमंजरीए तत्थ कोट्टिमतले कोउगेण पन्नएहिं लिहियं जहासरूवं सिहिपिच्छं । एत्यंतरे जियसत्तू राया चित्तसभमागओ। चित्तमवलोयंतेण दिलु कोट्टिमतले सिहिपिच्छं, 'सुंदरं' ति काउं गहणनिमित्तं करो वाहिओ, भग्गाओ नहसुत्तीओ, विलक्खो दिसाओ पलोएइ । कणयम- जरीए हासधुवयं भणियं-तिहिं पाएहिं आसंदओ न ठाइ चि चउत्थं मुक्खपुरिसं मग्गंतीए अज तुम चउत्थो पाओ लद्धो। राइणा भणियं-कह साहेसु परमत्थं । तीए हसिऊण भणियं-अहं जणयस्स भत्तमाणेमि जाव रायमग्गे एगो पुरिसो आसं अइवेगेण वाहेइ, न से थोवा वि घिणा अस्थि, जओ रायमग्गेण बुद्धो बालो इत्थी अन्नो को वि असमत्थो पिलिजइ, ता एगो आसपाहो महामुक्सो आसंदयस्स पाओ । बीओ पाओ राया, जेण चित्तयरणं सभा समभागेहिं विरिका, एफेके कुडुवे बहुया चित्तयरा, मम पिया एगं अपुत्तो वीयं बुड्डो तइयं दुग्गओ एवंविहस्स वि समो भागो कओ। तइओ पाओ एस मम पिया जेण एएण चित्तसभ चित्ततेण पुधविढत्तं खइय, संपर्य जं वा तं चा आहा- रमाणेमि तम्मि आगए सरीरचिंताए गच्छई, सो सीयलो केरिसो होइ ? । राया भणइ-कहमहं चउत्थो पाओ ? पच

·भीउपरा-
ध्ययनपत्रे
भीनेमिच-
न्द्रीया
मुसबोषा-
ख्या लघु
इचिः।
नवमं
नमिप्रव
ज्याऽऽल्य-
मध्ययनम्।
नग्गति.
चरित्रम् ।
॥१४२॥
इसीए भाग-सबो वि वाव जाणइ यो एस्थ वाव सिहीणमागमो? कह वि पाणीव होजा तो वि ताव दिट्ठीए
निरपिसाराणा भणियंस मुक्खो अहंघउत्यो पाओवासंदयस्स । राया वीए बयणविन्नासं सोऊण देहलावणं च
पिच्छिमाशुरचो । कणयमंजरी वि जमयं मुंजाविचा गया सगिएं । सुगुत्ताभिहाणमंतिमुहेण मग्गियो चित्तंगओ
कागयमंजरी गाना । तेण भनियं-पन्हे दरिदियो, कहं विवाहमंगलं रखो य पूयं करेमो' । कहियमेयं राइणो।
वेमावि धणपहिरबाईप भरावियं विसंगयस भवणं । पसत्थे तिहिमुहुचे महाविमूईए विवाहिया कणयमंजरी। विइनो
वीए पासाओ महंतो दासीयगो य । वस्स य राहणो अणेगाओ महादेवीओ, एगेगा वारएण रयणीए राहणो वासभवणे
पागच्छह । बम्मि य दियहे कणयमंजरी आणता । गया अलंकियविभूसिया मयणियाए दासचेडीए समं । उवविद्या
भासणे। इत्यंतरे आगओ राया। कयमभुटाणाइयं विणयकम्मं । निसन्नो सेजाए राया। इओ य पुधमेव कणयमंजरीए
भवमिया भपिया आसि-राइणो निषनस्स अहं तए अक्खाणयं पुच्छेयघा जहा राया सुणेइ । अओ मयणियाए
एवावसरे भनियं-सामिगि ! जाप गया पवडुइ वाव कहेहि किंचि अक्साणयं । इयरीए भणिय-मयणिए ! ताव
रापा निराए मुवउ तो कहिस्सं । राणा चिंत्रियं-केरिसं पुण इमा अक्खाप्रयं कहेह ? अहं पि सुणेमि चि अलिय-
पसुर कयं । मयणियाए भणियं-सामिणि ! मसुत्तो राया, कहेसु अक्खाणयं । इयरीए भमियं-सुणसु, वसंतपुरं
नपरं । वरुणो सेट्ठी । वेण एगवंडपाहाणमया देवलिया काराविया हत्यप्पमाणा । तीए पउहत्यो देवयाविसेसो कओ।
मयणिवार मणिय-सामिनि! कहं एगइत्वममाणाए देउलियाए घउहत्यो देवो माउति । इग्ररीए मणियं-निहाइया
संपर्व, कई कहिस्सं । 'एवं होगा वि मनिम्म निग्गया मवणिया गया सगिहं । राइणो कोउहलं जायं-किमेयमेरिसं ?
ति, निवना य श्मा । बार बीयविणे वि वीर बेदबारओ आलयो। जाव बहेव मणियाप मणिया-प्राविति !
a
॥१४२॥

·नग्गति चरित्रम् मागपं ग्राहेमु । थरीए मगियं-हले! सो देवो पउमुत्रो न पण सरीरस्स दं पमाणं, पत्तियं चैव असल मपणियार मनियं-पन्नं फोसु । कणयमंजरीए भगियं-हले! अत्यि महंता पडवी, तीए वित्यरिय- VIIT मो स्वासोपपाययो, वरस य या नयि । मयणियाए मणियं-कहमेरिसस्स वि वरवरस्स छाया मरियवीय मनि-पाई कहिस्सं, संपद निहापरवसा । वइयदिणे वि कोउगेण मा चेव समाणत्ता, वहेव मणियाए कहिय-वस्स पायबस्स अहोच्छाया न उण परिच्छाया । अन्नं च पुट्ठा हेइ- एरिम समिरेले एगो मयहरो, धस्स महंतो फरहो, सो य सध्छंदं परइ । अन्नया वेण घरंतेप्प पचपुस्मफलसगिसो एगो सम्पाययो रिहो । वस्स य सम्मुई गीपं पसारेर न य पावइ, तस्स कने सो मुहरं परितप्पइ । तो सुटुअरं परिसिभर पसारेर । जाहे कह दिन सावेद शाई तस्स रोसो आगओ। सेण तस्सोवरि मुत्वं पुरीसं घ वोसिरियं । मयमिवार मणि-महं मुगपुरीसं पोसिप सस्सोवरिंज ययणेणं पि पावेउं न वर? । इयरीए भणियं-- कल्लं वारिस । देर र कहियं बीयरियसे, जहा-सो पम्यूलपाययो अंघकूवखशमञ्झे वेण खाइउंन वर । एवं कण- नमंजरीए सो गया कोहलभूएहिं एरिसक्याणई छम्मासे जाप विमोहियो । पच्छा वीए उवरि अईव माणु- पो जामो। तीए पेव समं एगंवरहपसचो गमेह काळं । नवा सवाशीओ वीए उरि पउद्याओ छिदाणि ममांति, संयंत पअो! एयाए राया वसीकरणेण वसीकओ जेण उचमकुलम्पसूयाओ वि देवीओ परिचत्ताओ, इमीए सिपियहिसार पणुरचो न विया गुणदोसे, नावेक्सइ रबकजाई, न. गणेइ दवं विणासिज इमीए मावारिहि । इम्रो य कणयमंत्ररी नियपासाओवरए मझण्हवेडाए पविखिळण दिणे दिणे एगागिणी वायाभर- पागि यपसंवियाई मुयह, साई पिइसंनियाई चीवराई तउप-सीसया-ऽलंकारं च गेण्ड, अप्पणो जीवं च संबोहेइ-

·श्रीउत्तरा-
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघु
चिः।
नवमं
नमिप्रम-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
नग्गति-
चरित्रम् ।
॥१४२॥
इथपए भनियं-सबो वि वाव जाणइ यो एत्य ताव सिहीणमागमो? कह वि प्राणीवं होना तो बि वाव दिवीए
निरक्सिजााराणा भणियं-सचं मुक्खो अहंघउत्यो पाओवासंदयस्स ।राया वीर ववषविनासं सोऊण देहलावष्णं च .
पिच्छिमाऽशुरचो । कणयमंजरी वि जणयं मुंजाविता गया सगिहं । सुगुत्ताभिहाणमंतिमुहेण मग्गियो चितंगो
कणयमंजरी राहणा। वेण भनियं-बम्हे दरिदियो, कई विवाहमंगलं रत्रो य पूर्व फरेमो ? । कहियमेयं राइणो।
वेमावि धणधनहिरवाईप मरावियं चिसंगयस्स भवणं पसत्ये विहिमुहुचे महाविमूईए विवाहिया कणयमंजरी विश्नो
तीए पासाओ महतो दासीवगो य । वस्स य राइणो अणेगाओ महादेवीओ, एगेगा वारपण रयणीए राहणो वासभवणे
आगच्छा । वम्मि य दियहे कणयमंजरी आमचा । गया अलंकियविभूसिया मयणियाए दासचेडीए समं । उवविद्या
भासणे। इत्वंवरे आगओ राया। कयमन्भुटाणाइयं विषयकम्मं । निसन्नो सेजाए राया । इओ य पुधमेव कणयमंजरीए
भवमिया भपिया आसि-राइणो निषनस्स अहं तए अक्खाणयं पुच्छेयघा जहा राया सुणेछ । अओ मयणियाए
एत्थावसरे भणियं-सामिणि ! जाव राया पवडइ वाव कहेहि किंचि अक्खाणयं । इयरीए भणियं-मयणिए ! वाव
रावा निहाए सुवर तो कहिस्सं । राइणा नितियं-केरिसं पुण इमा अक्खापयं कहेह? अहं पि सुणेमि चि अलिय-
पसुन कयं । मयणियाए भणिय-सामिणि ! पसुत्तो राया, कहेसु अक्खाणयं । इयरीए भनियं-मुणसु, वसंतपुरं
नयरं । वरुणो सेट्टी । वेण एगवंडपाहाणमया देउलिया काराविया हत्यममाणा । तीए चउहत्यो देवयाविसेसो कओ।
मयणिवाए प्रणिय-सामिणि! कहं एगइत्यप्पमाणाए देउलियाए चाहत्तो देवो माउति । इयरीए भनियं-निदाइया
संपर्य, कलं कहिस्सं । 'एवं होज शि भनिम्म निग्गया मपणिया गया सगिहं । राहणो कोउहलं जायं-किमेयमेरिसं?
ति, निवजाय एमा। बार बीयरिणे वि बीए व बारओ आलयो। जाव बदेष मणियाए भणिया-प्राविति!
॥१४२॥

·नग्गति- परित्रम् : **ility मा पापं गारे । इपीए मनियं-हठे! धो देवो पमुषो न ण सरीरस पमाणं, पक्षियं व पाया। मपणियाए मनिष-पनं कोमु । कणयमंजरीप मनियं-हले ! बत्यि महंता अहवी, वीए वित्थरिय- पणो मोरसोयपापयो, वरस य णपा नत्यि । मयणियाए मणियं-फहमेरिसस्स वि परस्स छाया मपि । वीर मनिय-कई फहिरणं, संपदनिहापरपसावयदिणे वि फोउगेण सा चेव समाणचा, वदेव भयणियाए ITIहर्ष-रग पारपस्स होम्छाया न उण उपरिष्ठाया । अनं प पुद्दा फहे- एम्मि रामिवेसे एगो मारो, वरस महंगो फरहो, सोय अच्छंद परद। अन्नया तेण परतण पचपुप्फफलसमियो पगो पटापयो मिहो । तस्स य सम्मुई गीपं पसारेर न य पावइ, सस्स को सो मुदरं परितप्पड़ । वो मुदुअरं परतिपय पसारेर । जाहे कह वि न पाइ पाहे वस्स रोसो आगओ। प्रेण वस्सोवरि मुचं पुरीसं प थोसिरियं । मपगिवार भनिरं-मई मुखपुरीसं पोसिय वस्सोवरि पयणेगं सि पावे न तर? | इयरीए भणिय-कलं धादिर यहियं बीवरिपये, जहा-पो पम्बूलपायपो अंघकूपसामग्झे वेण साइउंन वरम् । एवं कण- पर्मनरीए यो या कोहराभूएहिं एरिससाणपहिं उम्माखे जाव पिमोहियो । पच्छा तीए उपरि अईव साणु- पगो जामो। वीए पेव समं एगवरहपसचो गमेह झालं। नवरं समझीओ सीए वरि पउठाओ छिहाणि मगांति, पनीर-मो! पाए रापा वसीकरणेष पसीकओ जेण उचमफुलपस्याओ वि देवीओ परिपचाओ, मौर सिपियदिपाय अपुरषो न दियाय गुणदोसे, नावेक्सइ रजकजाई, न. गणेइ दवं विणासिनवं इमीप मारिदियो य कणयमंजरी निवपासाओपरए मझण्हवेलाए पविधिळण दिणे दिणे एगागिणी वत्थाभर- पानि पपरिपाई मुपा, वाई पिइसंवियाई पीपराई वउप-सीसया-ऽलंकारं च गेण्डर, अपणो जीवं च संयोहेइ-

·नवमं
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
नग्गति-
चरित्रम् ।
श्रीउत्तरा- मा जीव! करेसु इडिगारवं, मा वञ्चसु मयं, मा विसुमरेसु अप्पयं, रनो संतिया इमा रिद्धी, तुझ संतियाई एयाई
ध्ययनसूत्रे डंडिखंडाई इमं चाहरणं, ता उपसंतमणो भव, जेण मुहरं इमीप सिरीए आभागीभवसि, अन्नहा राया कंघराए घेत्तूण
श्रीनेमिच नीणेही । इमं च चिट्ठियं पइदिणमुवलक्खेऊण सवत्तीहिं राया मणिओ-जइ वि तुमं अम्हाण उवरि निन्नेहो तहा
न्द्रीया । वि अम्हे तुम्ह अकुसलं रक्खेमो, जओ भत्तारदेवयाओ हवंति नारीओ, जा तुह एसा हिययदइया सा किंपि
सुखबोधा-
कम्मणं खुद्दमंतं वा साहेइ, इमं पि अणत्थं न याणेसि एईए वसीकओ । राइणा भणियं-कहं ? । साहिं भणियं--
ख्या लघु
एसा मज्झण्हे उवरयगया दारं पिहिऊण किं पि मुणमुणंती चिट्ठइ दिणे दिणे किंचि वेलं, जइन पत्तियसि ता निरूवेहि
वृत्तिः।
केणइ अत्तवग्गेण । इमं सोऊण राया सयमेव गओ उवरगपविट्ठाए कणयमंजरीए निरूवणत्यं । दारदेसहिएण दिलुतं
॥१४३)
पुरवन्नियं चिट्ठियं । सुयं च अत्तणो अणुसासणं । परितुट्ठो य चित्तेण-अहो! इमीए बुद्धिकोसलं, अहो ! गवपरिधाओ,
अहो! विवेओ, ता सबहा सयलगुणनिहाणमेसा, मच्छरिणीओ य एयाओ सवत्तिवणओ जाओ गुणं पि दोसं
पेच्छंति । तुद्वेण य रन्ना सबरजसामिणी कया । पट्टो य बद्धो । एवं वचइ कालो । अन्नया विमलचंदाऽऽयरियसमीवे
राइणा कणयमंजरीए य पडिवन्नो सावगधम्मो । कालेण य कणयमंजरी देवीहोउं चुया समाणा उप्पन्ना वेयवे
पथए तोरणउरे णयरे दढसत्तिविजाहरराइणो दुहिया । कयं नाम 'कणयमाले"त्ति । कमेण पत्ता नवजोधणं । अन्नया
स्वसित्तहियएणावहरिया वासवाभिहाणेण सयरेण । इमम्मि पवए पासायं विउधिऊण ठविया । रइया इमा वेइया--
किलेल्थ विवाहेमि । एत्यंतरे कणयमालाए जेट्टभाया कणयतेओ समागओ। ते दो वि रोसानलपजलिया जुझंता
परोप्परपाएहिं मशुमुवगया । कणयमाला वि भाइसोगेण सुवहुयं अफंदिऊण विमणदुम्मणा इमम्मि पासाए चिट्ठइ ।
अन्नया आगओ एत्य वाणमंतरो नाम एगो सुरो । तेण सा भणिया ससिणेई-वच्छे ! मज्झ तुमं दुहिया । जावेत्तिय
Xoxo
॥१४३॥

·नग्गति- चरित्रम् र मो गुरो गार दहमतिविनादरो पुत्त-दुहियाअग्नेसणत्यमागओ । वंतरेणं मायाए कणयमाला अन्नारिसरुवा का। गुग-दिग-यामरमरीरारं मयगरूपाई धरणीए नियडियाई दसियाई । ताई दटूण चिंतियं दढसत्तिणा-इमो मग पालो वामग विनासिओ, यासयो पि कणयतेएण, वावाइजमागेण य वासवेण कणयमाला विणासिया, ता गंगाररग यदुरपरपरस्म, 'को सयग्नो एयम्मि रई करेति ?' ति वेरग्गमुवगओ पधनमब्भुवगओ। वंतरेण पंपसहरिया माया । पंरिमो कणयमालार मुरेण य । सागुणा भणियं-किमेरिसं । साहिओ य कणयमालाए भारतगंगो। गाहुणा भनियं-मा तिनि य मयगसरीराई दिहाई। सुरेण भणियं-मए माया कया। किमत्थं ? । गुरेज मनियं-मुणगु कारणं । सिइपइदिए नारे आसि जियसन नाम राया । वेण चित्तंगयस्स चित्तयरस्स दुहिया परिणीया कणयमंजरी नाग । सारी मारिया जाया । सो वि चित्तंगओ तीए पंचनमोफारेण निजामिओ मरिऊण वंतरो नाम सुरो जाओ, मो य पदं ति। अग्नया इदमागओ, जापेसा कणयमाला सोयविहुरा दिहा। जाओ इभीए उवरि अईचसिणेहो, पनि प-रिमेसा मे पुषभविओ बंधुविसेसो आसि ? त्ति ओहीपउत्तो । नायं-कणयमंजरी मम दुहिया एस त्ति मरिऊण गगरदिया जाया। एत्यंतरे तुममागओ । मया चिंतियं-एसा पिउणा सह गमिस्सइ ति विरहभीरुणा अमारिसा फया तुम्ह मोहणत्य, मयगं च दंसियं एईए देहं । पवनो य तुमं पचनं ति । तओ 'अहो ! मए एस महाणु- भागो एवं पंचिउ' सि जाओ हं ससेओ, ता समियचं तुमए दुधिद्वियमिमं । साहू वि 'धम्मपडिवत्तिहेउत्तणेण उवयारी तुन ति पिऊण उप्पइओ विहरइ जहासमाहियं । कणयमालाए वि सुरसाहियवुत्तं चिंतयंतीए जायं जाईसरणं, नाओ पुषभयो-जहा ई सा कणयमंजरि ति, एसो व मम पिया सुरो जाओ। तओ संजायद्दसिणेहाए भणिओ

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
नवम
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
नग्गवि-
परित्रम् ।
॥१४४ ॥
-
सुरो--वाय! मझ को वरो होही। सुरेण ओहिणा आमोएऊण मणियं-वच्छे! सो तुह पुत्वभवमचा जियसत्तू राया
देवो छोउं दहसोहराइणो पुत्रो जाओ सीहरहो नाम, सो तुह भत्ता होही । तीए भणियं-कहं तस्स संजोओ।
सुरेण भणियं-सो य विवरीयसिक्सासेणावहरिओ एत्थागमिरसह, वा निघुया सुहेण चिट्ठसु, मा उवयं करेसु, अहं
तुहाएससंपायगो चिट्ठामि । ठिओ य एत्येव पासाए सो सुरो । कणयमाला वि सुरलोएण सह सुहेण गमेइ कालं, साय
अनउच! अहं ति । कलंसो सुरोचेझ्याण वंदणत्यं मेरुम्मि गओ, जाव तुममवरण्हे पत्तो सि । अइसकंठियाए य सो वि
ताओ आगच्छमाणो न भए पडिवालिओ, सयमेव अप्पा विवाहाविउ ति । एस साहिओ नियवुत्तंवो मए जो वए पुट्ठो ति।
सीहरहस्स वि वं वुत्ततं सोऊण जाईसरणमुप्पन्नं ! इत्यंतरे समागओ सुरंगणासहिओ सो सुरो। पणमिओ राणा ।
अहिनंदिओ सहरिसेण सुरेण । साहिओ कणयमालाए नियविवाइवश्यरो सुरस्स । पमुइओ सो। उचियसमुल्लावेण समा-
गओ मज्झण्हो । मुत्तो दिवमाहारं समारिओ राया। एवं ठिओ मासमेगं तत्य । भणिया य राइणा कणयमाला-पिए!
पटिषक्खवग्गो उपदविस्सद मे रजं ता वचामि अहं, अणुमन्नसु तुमं । तीए भणियं-पिययम ! जं तुममाणवेसि
ति, परंतुह दूरे नयरं, वा कहं पायपारेण गमिस्सह ?, वा गिण्डसु पन्नचिं विन ममाहितो। गहिया य रना । साहिया
यु अत्तविहाणेण । आपुच्छिण कणयमालं गओ सनयरं । कओ महसवो नयरे । पुच्छिओ राया पउचिं सामंदा-
इहिं । कहिया जहावत्ता । विम्हिया सवे वि। मणियं च तेहिं-बबइ जत्य सउन्नो, वि एसमडवि समुहमाझे वा। नंदर
वहिं वर्हि चिय, वा भो! पुग्नं समत्रिणह ॥१॥ एवं पञ्चह कालो। गया य पंचमपंचमदिणस्स वम्मि नगे वषदपिट्ठ
कणयमालाए समं कावि दिणे । लोगो य जंपइ-नगे अईह राया। वओ कालेण जम्हा नगे हि वम्हा 'नग्गा
एस' चि मइटियं नामं लोएण राइणो । अन्नया गओ नगे नग्गई राया। भणियो वाणमंतरेण-मुइरे ठिओ. इत्याई
.
॥१४४॥

·xoxo प्रत्येकबुद्ध- चतुष्टयस्य विहरणम् मेर मानिमामो भागमो मो अपरसं याययो, फालरोगो तत्य यह भविस्सइ, एसा य कणयमाला मम मिरद अजिजी फरिश्मा, वा जहा मठिया ने मपद तदा पायचं-वि पिऊण गओ सुरो। राइणा विन अनो उगमोमीए मगनिपुग' ति फारावियं तम्मि नगे नवरं रमणीयं, उपलोहेऊणागियाओ अणेगाओ पयाओ, कारियाई निभपना, पाटावियाओ रोम वापउिमाओ। उत्तामहूसवं च तत्य कुगंतस्स नाएण रज परिपालयंतस्स अइफतो कोई पादो। अमर अणुनत्तं निग्गो पेच्छर मुमुमियं पूयं । राइणा एगा मंजरी गहिया । पच्छा सोण संधांवारेण गवेग मंजरीपरापपाटपुष्पालाइयं पहायसेसो फओ। पडिनियत्तो पुच्छइ-फहिं सो चूयरुक्सो ? । अमचेण दंसिओ। रिद पगात्यो । मणर-तुम्हेहि एगा मंजरी गहिया, पच्छा सण संधावारेण गिण्हतेण एवं कओ। सो रि-भूनं जाय रिती ताप येव सोहा, रिद्धीओ पुण सघाओ पंचल' त्ति चिंतयंतो संबुद्धो जाओं-जो पूरमार्ग गुगणानिराम, ममंजरीपलपपुष्फचित्तं । रिविं अरिद्धिं समुपेहियाणं, गंधारराया वि समेक्स धम्मं ॥१॥ "ममे ग" ति आर्पत्यात् 'समीक्षते' अङ्गीकुरुते । एतानि च चरितानि यथा पूर्वप्रवन्धेपु दृष्टानि तथा लिसितानि । पारि पिये पिहरंता सिइपइट्ठिए नयरे गया। वत्य पउदारे देवउले पुषेण करकंडू पविट्ठो । दुम्मुहो दक्खि- पेन । "रिद सागुरस पनो मुद्दो चिट्ठामि ?' ति तेण याणमंतरेण दक्षिणेण वि मुई कयं । नमी अपरेण पविट्ठो, रामो मुदं फपं । नगई उत्तरेण, तओ चि मुहं कयं । करकंडुस्स बालत्तणाओ सा कंडू अस्थि चेव, तेण कंडूयणगं गदाग गसिपं फलो कंवइओ। तेण गगत्य संगोवियं तं दुम्मुहो पेच्छइ, सो भणइ-जया रजंच रहूँ च, पुरं अंतेउरं वहा ।गामेयं परिगन, संचयं किं फरेसिमं? ॥१॥ जाव करकंडू पडिवयणं न देइ ताव नमी भणइ-जया ते पेइए रज्जे, फया फिगरा पहूलेसि कियं परियन, अनकियारो भवं ॥ १ ॥ पैतृके-पितुरागते राज्ये कृताः कृत्यकरा: :-नियोगिनो 6X.

·बहवः, तदेव कसकरत्वं कत्तुं तवोचितमित्युपस्कारः, तेषां कृत्यं परापराधपरिभावनादिकं कर्त्तव्यं परित्यज्य आर्यकृत्यकरः-
ध्ययनसूत्रे , नियुक्तकोऽन्यदोपचिन्तको भवान् किमिति जात इति शेपः। ताहे गंधारो भणइ-जया सवं परिचज, मोक्खाय घडसी
श्रीनेमिच-
भवं । परं गरहसी कीस ?, अत्तनीसेसकारए ॥ १॥ वाहे करकंडू भणइ-मोक्खमगं पवन्नेसु, साहूसु वंभयारिसु ।
न्द्रीया
अहियत्यं निवारितो, न दोसं वत्तुमरिहसि ॥१॥ सुळ्यत्ययादहितार्थान्निवारयन्तं न 'दोष मतुलोपाद् दोपवन्तं वक्तु-
सुखबोधा-
मईसि । तथा चार्पम्-"रूसऊ या परो मा वा, विसं वा परियत्तउ । भासियधा हिया भासा, सपक्खगुणकारिया ॥१॥
ख्या लघु
इमामनुशास्ति करकण्डुकवां ते प्रतिपन्नाः । कालेन चत्वारोऽपि मोक्षं गता इति ॥ साम्प्रतं सूत्रमनुसियते-
वृतिः।
चइऊण देवलोगा, उववन्नो माणुसम्मि लोगम्मि। उवसंतमोहणिजो, सरइ य पोराणियं जाई॥१॥
॥१४५॥ व्याख्या-च्युत्वा देवलोकाद् उत्पन्नो मानुप्यके लोके उपशान्तमोहनीयः स्मरति पुराणामेव पौराणिकी' चिरन्तनी
'जाति' जन्म । वर्तमान निर्देशः सर्वत्र तत्कालविवक्षयेति सूत्रार्थः ॥ १ ॥ ततः किम् ? इत्याह-
जाई सरित्तु भगवं, सहसंयुद्धो अणुत्तरे धम्मे । पुत्तं ठवेत्तु रज्जे, अभिनिक्खमई णमी राया ॥२॥
व्याख्या-जातिं स्मृत्वा 'धैर्य-सौभाग्य-माहात्म्य-यशो-ऽर्क-श्रुत-धी-श्रियः । तपो-ऽर्थोपस्थ-पुण्येश-प्रयत्न-तनवो
भगाः ॥ १॥ इतिवचनादनेकार्योऽपि भगशब्दोऽत्र घटमाने धैर्यादावर्थे प्रवर्चते । ततश्च 'भगवान्' धैर्यादिमान,
"सह" त्ति 'स्वयम्' आत्मनेय सम्बुद्धः सहसम्युद्धो नान्येन प्रतिबोधितः। क ? इत्याह-'अनुत्तरे' प्रधाने 'धर्मे' चारि-
अधर्मे पुनं स्थापयित्वा राज्ये 'अमिनिष्कामति' प्रव्रज्यां गृहाति 'नमिः' नमिनामा 'राजा' पृथ्वीपतिरिति सूत्रार्थः ॥२॥
किं कृत्वाऽभिनिष्कामति ? इत्याह-
सो देवलोगसरिसे, अंतेउरवरगतो वरे भोए । मुंजित्नु णमी राया, बुद्धो भोगे परिचयइ ॥ ३ ॥
नवमं
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
प्रत्येकबुद्ध-
चतुष्टयस्य
मोक्षगम-
नम् ।
नमिराजः
सौत्री-
वक्तव्यता ।
॥१४५॥

·प्रत्येकबुद्ध- चतुष्टयस्य मोक्षगम- नमिराज सौत्री- वक्तव्यता पापा-मननएरिष्टो देपटोरमसान्' देस्टोस्मोगनुल्यान, "अवेउरयरगओ" ति परान्तःपुरगतः 'ला 'मोगान' मनोशराबादीन् 'गुम् अनुभूप नमी राजा 'धुरः' विशाततत्त्यो मोगान परिसनाति । पानोपविसरलीसा अप्पनुपाला पति शापनार्यनिति सूनार्यः ॥ ३ ॥ किन- मिदिमारनणपपं, पलमोरोहं पपरिपणं सपं। घेचा अभिनिसंतो, एगंतमहिडिओ भयवं ॥४॥ प्यारया-मिपिटा मिथिटानामी पुरी 'सपुरजनपदी' पुरजनपदसमेतां 'पलं' इत्यादिचतुरङ्ग 'अवरोधं च' अनापुर परिजन परिवर्ग 'सर्व' निरयने 'सपना' अपहार अमिनिष्कान्त:' प्रमजितः । 'एकान्तम् द्रव्यतः-विजनम् नारिमायाम--'एकोई न दिने फशिमाहमन्यम्ब फस्सचित् । न तं पश्यामि यस्याहं, नाऽसौ दृश्योऽस्ति यो मन ॥१॥ी मारना एक पपाऽहनिसन्तः-निमय पान्तः वम् 'अधिष्ठित:' आश्रितो भगवानिति सूनार्यः ॥४॥ परममिनिस्मा पार पदाए- कोलाहलगणं,आसी मिहिलाए पपर्यतम्मिातइयारायरिसिम्मि,णमिम्मि अभिनिक्खमंतम्मि। म्यास्या-मोटाहट:-पिलपिताऽऽन्दितारिरलकला, कोलाइल एप कोलाहलकः स भूत:-जातो यस्मिन् सत्. कोगरलानगम् 'प्रासीम्' अमूग निपिटायां सपं गृपिदारादीवि गम्यते । 'प्रयजति' प्रमज्यामाददाने 'तदा' तस्मिन् पाठे, राश पामो गास्माभिस अपिध वत्मालापेक्षया राजर्पिः तस्मिन् नमो 'अमिनिष्कामति' गृहान्निगच्छतीति गूगः ॥ ५॥ पुनरपान्तरे याचदाह- मन्मुदिप रापरिसिं, पपन्नाठाणमुत्तमं सफो । माहणरूवेण इम, तदा हि वयणमब्यवी ॥६॥ म्याख्या-'अम्मुत्थितम्' अभ्युपत राजा प्राग्यप स्थानम्-आश्रयः ज्ञानादिगुणानां प्रमज्यास्थानं तस्मिन्, 'उत्तमे ·श्रीउत्तरा- ध्ययनम्त्र श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- वृत्तिः। प्रधाने, प्राकृतत्वात् सुब्ब्यत्ययः, 'शकः' इन्द्रः 'मानरूपेण' ब्राह्मणवेषेण आगयेति शेपः, 'तदा हि तस्मिन् महात्मनि प्रव्रज्यां ग्रहीतुमनसि तदाशयं परीक्षितुकामः स्वयमिन्द्र आजगाम । ततः सः 'इदं वक्ष्यमाणं वचनं 'अनवीत्' उक्तवानिति सूनार्थः ॥ ६ ॥ यदुक्तयांस्तदाह- किं नु भो अज मिहिलाए, कोलाहलगसंकुला । सुवंति दारुणा सद्दा, पासाएसु गिहेसु य ॥७॥ व्याख्या-'किमिति प्रश्ने, 'नु' इति वितर्के, 'भोः' इत्यामवणे, अद्य 'मिथिलायां' नगय्यां कोलाहलकेन-यहलफल- कलात्मकेन सङ्घलाः कोलाहलकसङ्खलाः श्रूयन्ते 'दारुणा' हृदयोद्वेगजनकाः 'शब्दाः' विलपिताकन्दितादयः, 'प्रासादेषु' देवतानरेन्द्रभवनेपु 'गृहेषु' तदितरेषु चशब्दात् त्रिकचतुष्कचत्वरादिपु चेति सूनार्थः ॥ ७ ॥ ततश्च- एतमह निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ। ततो नमी रायरिसी, देविदं इणमब्यवी ॥८॥ व्याख्या-'एतम्' अनन्तरोक्कमर्थं निशम्य हेतु:-पश्चावयववाक्यरूपः कारणं च-अन्यथाऽनुपपत्तिमानं ताभ्यां चोदितः-प्रेरितो हेतुकारणचोदितः, 'कोलाहलकसकुलाः शब्दाः श्रूयन्ते' इत्यनेन हि उभयमेतत् सूचितम् । तथाहि-अनु- चितमिदं भवतोऽभिनिष्क्रमणमिति प्रतिज्ञा । आफन्दादिदारुणशन्दहेतुत्वादिति हेतुः । प्राणव्यपरोपणवदिति दृष्टान्तः । यद् यद् आक्रन्दादिदारुणशब्दहेतु तत् तद् धर्मार्थिनोऽनुचितम्, यथा प्राणव्यपरोपणादि, तथा चेदं भवतो निष्कमण- मित्युपनयः । तस्मादारन्दादिदारुणशब्दहेतुत्वादनुचितं भवतोऽमिनिष्क्रमणमिति निगमनमिति । पञ्चावयववाक्यमिह हेतुः । शेपावयवविवक्षारहितं तु आनन्दादिदारुणशब्दहेतुत्वं भवदमिनिष्क्रमणानुचितत्वं विनानुपपन्नमित्येतावन्मानं कारणम् । अनयोस्तु पृथगुपादानं प्रतिपाद्यभेदतः साधनवाक्यवैचित्र्यसूचनार्थम् । 'वतः' प्रेरणानन्तरं नमी राजार्प- देवेन्द्रमिदमब्रवीदिति सूत्रार्थः ॥ ८ ॥ किं तदुक्तवान् ? इत्याह- नवमं नमिपत्र- ज्याऽऽख्य- मध्ययनम्। प्रत्येकयुद्ध- चतुष्टयस्य मोक्षगम- नम्। नमिराजः ॥१४६॥ २ सौत्री- वक्तव्यता। XOXOOK

·प्रत्येकबुद्ध-
चतुष्टयस्य
मोक्षगम-
नम् ।
नमिराजर्षेः
सौत्री-
-
वकन्यता
मिहिलाए चेइए यच्छे, सीयच्छाए मणोरमे । पत्तपुप्फफलोवेए, यहूर्ण बहुगुणे सया ॥९॥
व्याख्या-'मिथिलायां पुरि, चितिः-इह प्रस्तावात् परपुष्पाद्युपचयस्तन साधु चित्यं चित्यमेव चैत्यं-उद्यानं तस्मिन्,
"पच्छे” ति सूत्रत्वाद् हिलोपे वृक्षैः 'शीतच्छाये' शीतलच्छाये 'मनोरमे' मनोरमाभिधाने, पत्रपुष्पफलोपेते 'बहूनां'
प्रश्मात् सगादीनां 'बहुगुणे' फलादिभिः प्रचुरोपकारकारिणि 'सदा' सर्वकालमिति सूत्रार्थः ।।९।। ततः किम् ? इत्याह-
वारण हीरमाणम्मि, चेइयम्मि मणोरमे । दुहिया असरणा अत्ता, एए कंदति भो! खगा ॥१०॥
व्याख्या-वातेन' वायुना 'हियमाणे' इतस्ततः क्षिप्यमाणे, वातश्च तदा शक्रेणैव कृत इति सम्प्रदायः । चिति:-
इद्देष्टकादिचयस्ता साधुः-योग्यश्चित्यः स एव चैत्यस्तस्मिन् , किमुक्तं भवति ?--अधोवद्धपीठिके उपरि चोच्छ्रितपताके
'मनोरमे' मनोमिरतिहेतौ वृक्षे इति शेषः । दुःखं सञ्जातं येषां ते दुःखिताः, 'अशरणाः' प्राणरहिताः अत
'आर्चाः पीडिताः 'एते' प्रत्यक्षाः 'कन्दन्ति' आक्रन्दशब्दं कुर्वन्ति । 'भोः' इत्यामवणे, 'खगाः' पक्षिणः । इह च
किमद्य मिथिलायां दारुणाः शब्दाः श्रूयन्ते ? इति यत् स्वजनाकन्दनमुक्कं तत् खगाकन्दनप्रायम्, आत्मा च वृक्षकल्पः,
वत्त्वतो हि नियतकालमेव सहावस्थितत्वेनोत्तरकालं च स्वगतिगामितया द्रुमानितखगोपमा एवामी स्वजनादयः । उक्त
हि-यद्वद् मे महति पक्षिगणा विचित्राः, कृत्वाऽऽश्रय हि निशि यान्ति पुनः प्रभाते। वद्वजगत्यसकृदेककुटुम्बजीवाः,
सर्वे समेत्य पुनरेव दिशो भजन्ति ॥ १ ॥" ततश्चाकन्दादिदारुणशब्दानामभिनिष्क्रमणहेतुत्वमसिद्धं स्वप्रयोजनहेतुकत्वा-
तेपाम् । आह च-"आत्मार्थ सीदमानं स्वजनपरिजनो रौति हा हाऽऽरवार्तो, भार्या चात्मीयभोगं गृहविभवसुसं स्वं
वयस्याश्च कार्यम् । क्रन्दत्यन्योऽन्यमन्यरित्वह हि बहुजनो लोकयात्रानिमित्तं, यो वा यस्माच कश्चिन्मृगयति हि गुणं
रोदितीष्टः स तस्मै ॥ १॥" तथा च सति भवदुक्ते हेतुकारणे असिद्ध एवेत्युक्तं भवतीति सूत्रार्थः ॥ १० ॥

·प श्रीउत्तरा एयमढे निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ । तओ नमि रायरिसिं, देविंदो इणमन्यवी ॥११॥ नवम ध्ययनसूत्रे व्याख्या-एतमर्थ निशम्य हेतुकारणयोः अनन्तरसूत्रसूचितयोः चोदितः-असिद्धोऽयं भवदनिहितो हेतुः कारणं नमिप्रव- श्रीनेमिच- च इत्यनुपपत्त्या प्रेरितो हेतुकारणचोदितः । ततो नमि राजा देवेन्द्र इदमत्रवीदिति सूत्रार्थः ॥ ११ ॥ ज्याऽऽख्य- न्द्रीया एस अग्गी य वाऊ य, एयं उज्झइ मंदिरं । भगवं अंतेउरतेणं, कीस णं नावपेक्खह ॥ १२॥ मध्ययनम्। सुखबोधा- व्याख्या-एप:' प्रत्यक्षोऽमिश्च वायुश्च, 'एतत्' प्रत्यक्षं दह्यते 'मन्दिर' वेश्म भवत्सम्बन्धीति शेषः । भगवन् ! । प्रत्येकवुद्ध- ख्या लघु "अंतेउरतेणं" ति अन्तःपुरामिमुखं, "कीस" त्ति कस्मात् ? "" वाक्यालवारे, 'नावप्रेक्षसे' नावलोकसे इति वृत्तिः। चतुष्टयस्य सूत्रार्थः ॥ १२ ॥ ततश्च- मोक्षगम- ॥१४७॥ एयमहँ निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ । तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमव्यवी ॥ १३ ॥ नम् । व्याख्या-स्पष्टम् । नवरं हेतुकारणचर्चा बृहट्टीकातोऽवसेया । एवमुत्तरत्राऽपि ॥ १३ ॥ किमब्रवीत् ? इत्याह- नमिराज- , सुहं वसामो जीवामो, जेसिं मो नत्थि किंचण। मिहिलाए डज्झमाणीए, न मे डज्झइ किंचण॥१४॥ - सौत्री- व्याख्या-सुखं यथाभवत्येवं 'वसामः तिष्ठामः 'जीवामः' प्राणान् धारयामः । येषां "मो" इत्यस्माकं नास्ति 'किश्चन' वस्तुजातं, यतः- एकोऽहं न मे कश्चित् , स्वः परो वाऽपि विद्यते । यदेको जायते जन्तुम्रियते एक एव हि ॥ १॥" इति न किञ्चिदन्तःपुरादि मत्सत्कम् , अतो मिथिलायां दह्यमानायां न मे दह्यते 'किश्चन' स्वल्पमपि, तत्त्वतो खार्मफलभुजो जन्तव इति सूत्रार्थः ॥ १४ ॥ एतदेव भावयितुमाह--- ॥१४७॥ चत्तपुत्तकलत्तस्स, निधावारस्स भिक्खुणो । पियं ण विजई किंचि, अप्पियं पिण विजई ॥१५॥ बहुँ खु मुणिणो भई, अणगारस्स भिक्खुणो । सघओ विष्पमुक्करस, एगंतमणुपस्सओ॥१६॥ । वक्तव्यता। ३ ·प्रत्येकवुद्ध- चतुष्टयस्य मोक्षगम- नमिराजर्षे सौनी- वक्तव्यता। व्याख्या-यकपुनकलनस्य 'नियोपारस्य' परिहृतकृपिपाशुपाल्यादिक्रियस्य भिक्षोः 'प्रियम्' इष्ट न विद्यते 'फिधित अल्पमपि 'अप्रियमपि' अनिष्टमपि न विद्यते । एतेन यदुक्क 'नास्ति किश्चने ति तत् समर्थितम् । एवमपि कथ सुसेन यसनं जीवनं च १ इत्याह---'बहु' विपुल 'खुः' अवधारणे, वय 'मुनेः' त्रिकालवेदिनः 'भद्रं सुखम् अन- गारस्य निक्षोः 'सर्वत' वाद्याभ्यन्तराध परिप्रहादिति गम्यते, विधमुक्तस्य 'एकान्तम् एकत्वभावनात्मकम् 'अनुपश्यतः पर्यालोचयत इति सूनद्वयार्थः ॥ १५-१६ ।। एयम निसामेत्ता, हेजकारणचोइओ। तओ नमि रायरिसिं, देविंदो इणमव्यवी ॥ १७ ॥ पागारं कारइत्ता णं, गोपुरद्वालगाणि य । उस्सूलग सयग्घीओ, तओ गच्छसि खत्तिया! ॥१८॥ व्याख्या स्पष्टम् । 'प्राकार' साल कारयित्वा 'गोपुराष्ट्रालकानि च' तत्र गोपुराणि-प्रतोलीद्वाराणि, गोपुरम- हणम् अर्गलाकपाटोपलक्षणम्, अट्टालकानि-प्राकारकोष्ठकोपरिवर्तीनि आयोधनस्थानानि । "उस्सूलग" चि सादिका, "सयग्घीउ" त्ति 'शवन्यः' यत्ररूपाः, तत एव सर्व निराफुलीकृत्य 'गच्छसी'ति तिव्यत्ययाद् गच्छ क्षनिय' इति सूरार्थः ॥ १७-१८॥ एयमई निसामित्ता, हेऊकारणचोइओ। तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमव्यवी ॥ १९ ।। सद्धं नगरं किया, तवसंवरमग्गलं । खंति निउण पागारं, तिगुत्तं दुप्पहंसर्ग ॥ २० ॥ धणुं परकर्म किचा, जीवं च इरियं सदा । धियं च केयणं किच्चा, सचेण पलिमंथए ॥ २१ ॥ तवनारापजुत्तेण, भेत्तूणं कम्मकंचुयं । मुणी विगयसंगामो, भवाओ परिमुच्चइ ॥ २२॥ व्याख्या-'श्रद्धा' तत्त्वरुचिरूपाम् अशेषगुणाधारतया नगरं कृत्वा' विधाय, अनेन च प्रशमसवेगादीनि गोपुराणि

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधान
ख्या लघु-
वृत्तिः।
कृत्वेत्युपलक्ष्यते । तप:-अनशनादि वाह्यं तत्प्रधानः संवरस्तम् अर्गलामित्युपलक्षणत्वादर्गलाकपाटं कृत्वा । 'क्षान्ति' क्षमा
'निपुर्ण' सर्वपरिपूर्ण प्राकारं कृत्वा, तिसृभिः-अट्टालकोच्छूलकातनीसंस्थानीयाभिर्मनोगुप्त्यादिगुप्तिगिर्गुप्तं 'दुप्रिय
परैर्दुरभिभवं, प्राकारविशेषणे एते । इत्थं यदुक्तं 'प्राकारादीन कारयित्वेति तत्प्रतिवचनमुक्तम् । सम्प्रति तु प्राकारा-
डालकेप्ववश्यमेव योद्धव्यम् , तच सत्सु प्रहरणादिपु सति च वैरिणि सम्भवत्यत आह्-'धनु' कोदण्डं 'पराक्रम'
जीववीर्योल्लासरूपमुसत्साहं कृत्वा, 'जीवां च' प्रत्यश्चां चेर्यासमितिम् उपलक्षणत्वाच्छेपसमितीश्च 'सदा' सर्वकालम् ,
'धृति च' धर्माभिरविरूपां 'केतन' शृङ्गमयधनुर्मध्ये काष्ठमयमुट्यात्मकम् । ननु तदुपरि स्नायुना वध्यते इदं तु केन
वन्धनीयम् इत्याह-'सत्येन' मनःसत्यादिना "पलिमंथए" ति वनीयात् । ततः किम् ? इत्याह-~-तपः-पड़िधमान्तरं
तदेव नाराचः-अयोमयो वाणस्तयुक्तेन प्रक्रमाद्धनुपा 'भित्त्वा' विदार्य कर्मकञ्नुकम्, कर्मग्रहणेन चात्मैवोद्धतो
वैरीत्युक्तं भवति । वक्ष्यति च-"अप्पा मित्तममित्तं च, दुप्पट्टियसुपट्ठिए" त्ति । 'मुनिः' यतिः कर्मभेदे जेयस्य
जितत्वाद् विगतः सभामो यस्य स विगतसशामः 'भवात्' संसारात् परिमुच्यते । एतेन सूत्रत्रयेण यदुक्तं 'प्राकार
कारयित्वे'त्यादि तस्य सिद्धसाधनता उक्तेति सूनत्रयार्थः ॥ २०-२१-२२ ॥
एयमढे निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ। तओ नर्मि रायरिसिं, देविंदो इणमब्बवी ॥ २३॥
पासाए कारइत्ता णं, वद्धमाणगिहाणि या वालग्गपोत्तियाओ य,तओ गच्छसिखंत्तिया!॥२४॥
व्याख्या-प्रासादान कारयित्वा 'वर्द्धमानगृहाणि च' अनेकधा वास्तुविद्यामिहितानि “वालग्गपोइयाओ या त्ति
देशीयपदं वलभीवाचकं, ततो वलभीश्च कारयित्वा ततो गच्छ क्षत्रिय ! इति सूत्रार्थः ॥ २४ ॥
एयम निसामेत्ता, हेजकारणचोइओ। तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमब्यवी ॥ २५ ॥
नवम
नमिप्रव-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम् ।
प्रत्येकबुद्ध-
चतुष्टयस्य
मोक्षगम-
'नम् ।
नमिराजः
सौत्री-
वक्तव्यता।
॥१४८॥
॥१४८॥

·प्रत्येपयुद्ध- पतुष्टयस्य मोक्षगम- नम्। नमिराजः सौत्री- वक्तव्यता ! संगणंगलु मो कुणइ, जो मग्गे कुणई घरं । जत्येव गंतुमिच्छेजा, तत्य कुपेन सासयं ॥२॥ पाल्पा-'' सनेदः 'मः एमारा, साध संशयमेय स कुरुते, यथा-कदाचिन्मम गमन refift, मो मागे पुलो गाम्, गगननिभये तकरणायोगात् । किमिति गमननिमये मार्गे गृहं न क्रियते ? इत्यादarif 'ग' यान्त्येि" ति अवधारणफलत्याद् वाक्यस्य तत्रैव कुति स्वस्य-आत्मनः आश्रयः FER Iोऽपमय:- गापरिदारन्धान मार्गावस्थानप्रायमेव, यत्र तु जिगमिपितमस्माभिः तद् मुफिपदम्, मागने प प्रागा पर ययमिति सूदार्थः ॥ २६ ॥ एपम निसामेत्ता, हेऊझारणनोइओ। तओ नर्मि रायरिसिं, देविंदो इणमन्नवी ॥ २७ ॥ आमोगे लोमहारे ग, गंठिभेए य तफरे । णगरस्स खेम काऊण, तओ गच्छसि खत्तिया! ॥२८॥ व्याख्या-मा-ममगार मुष्णन्ति-सन्यं कुन्तीत्यामोपासान् , लोमहारा:-ये निस्तूंशवया आत्मविपाताऽऽशया समान दिनौर गमगपहरन्ति । तया प वृद्धाः-लोमाहाराः प्राणहारा इति, तांश्च, प्रन्थिभेदा:-ये धुर्घरक- निर्णिकारिता प्रन्यि भिन्दान्ति गांग, 'पशब्दः भिन्नफमः, ततः 'वस्करांश्च सर्वकालं चौर्यकारिणः, इह चोत्साद्येति गम्पो, नगरम्प क्षेमं छत्या ततो गाउ क्षत्रिय ! इति सूनार्थः ॥ २८॥ एपम निसामेत्ता, हेजकारणचोइओ । तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमन्यवी ॥ २९॥ असई उ मणुस्सेहि, मिच्छावंडो पउंजए। अकारिणोऽत्य यज्झंति, मुचई कारओ जणो॥३०॥ प्याख्या-'असफ' भनेकपा 'तु:' एवकारार्थे, ततश्नाऽसकदेव 'मनुष्यैः' मनुजैः, मिथ्या-व्यलीकः, किमुक्तं भपति ?-अनपराधियप्यमानाभिनिवेशादिभिः दण्डः-देसत्यागदारीरनिप्रहादिः 'प्रयुज्यते' व्यापार्यते । कथमिदम् ?

·३ श्रीउत्तरा- व्ययनमूत्र श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु वृत्तिः। ॥१४९॥ इत्याह-'अकारिणः' आमोपणाद्यविधायिनः 'अत्रे' यस्मिन् लोके 'वध्यन्ते' निगडादिमिनियत्र्यन्ते, मुच्यते 'कारकः। नवन विधायकः प्रकृतत्वादामोपणादीनां जनः लोकः । तदनेन यदुक्तं प्राग--'आमोपकादीनामुत्सादेन नगरस्य क्षेमं कृत्वा नमिपत्र- गच्छ' इति, कम तेषां ज्ञातुमशक्यतया क्षेमकरणस्याप्यशक्यत्वमुक्तमिति सूत्रायः ॥ ३० ॥ ज्याऽऽख्य- एपमहं निसामेत्ता, हेजकारणचोइओ। तओ नर्मि रायरिसिं, देविंदो इणमब्यवी ।। ३१ ।। मध्ययनम्। जे केइ पत्थिवा तुझं, न णमंति नराहिवा! । वसे ते ठावइत्ता णं, तओ गच्छसि खत्तिया! ॥३२॥ व्याख्या-ये केचित् 'पार्थिवाः' राजानः तुभ्यं 'न नमन्ति' न ग्रहीभवन्ति, हे 'नराधिप!' नृपते! 'वशे' ६। प्रत्येकयुद्ध- आत्माऽऽयत्तौ 'तान्' अनमत्पार्थिवान् 'स्थापयित्वा' कृत्वेत्यर्थः, ततो गच्छ क्षत्रिय ! इति सूत्रार्थः ॥ ३२ ॥ चतुष्टयस्य एयमह निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ। तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमब्ववी ॥ ३३ ॥ मोक्षामन जो सहस्सं सहस्साणं, संगामे दुज्जए जिणे । एगं जिणेज अप्पाणं, एस से परमो जओ॥३४॥ "नम्। नमिराजः अप्पाणमेव जुज्झाहि, किं ते जुज्झेण वज्झओ ? । अप्पाणमेव अप्पाणं, जइत्ता सुहमेहए ॥३५॥ सौत्री- पंचिंदियाणि कोहं, माणं मायं तहेव लोहं च । दुजयं चेव अप्पाणं, सबमप्पे जिए जियं ।। ३६ ।। व्याख्या-यः 'सहस्रं सहस्राणां' दशलक्षात्मकं प्रक्रमात् सुभटसम्वन्धिनां सड्वामे दुर्जये जयेत् 'एकम्' अद्वितीयं 'जयेत्' यदि कथश्चिद्वीर्योल्लासतोऽमिभवेत् आत्मानं दुरापारप्रवृत्तमिति गम्यते, 'एप:' अनन्तरोक्तः, "से" इति तस्य जेतुः सुमटदशशतसहस्रजयात् 'परमः' प्रकृष्टो जयः । तद्नेनात्मन एवातिदुर्जयत्वमुक्तम् । तथा च "अप्पाणमेव" त्ति ॥१४९॥ तृतीयार्थे द्वितीया, ततश्चात्मनैव सह युध्यस्व, 'कि ?' न किश्चिदित्यर्थः 'ते' तव युद्धेन 'बाह्यतः' इति वाहां पार्थिवादि आनित्य । एवं च "अप्पाणमेव" ति आत्मनैवात्मानं "जइति" ति जित्वा 'मुसम्' ऐकान्तिकं मुतिसुसात्मकम् 'एधते' वक्तव्यता

·नवम
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
प्रत्येकबुद्ध-
चतुष्टयस्य
मोक्षगम-
~
श्रीउत्तरा दानानि, धर्मोपकरणानि च । साधुभ्यः साधुयोग्यानि, देयानि विधिना बुधैः ॥१॥" शेपाणि तु सुवर्णगोभूम्यादीनि
ध्ययनसूने * प्राण्युपमई तुतया सावद्यान्येवेति सूनार्थः ॥ ४० ॥
श्रीनेमिच एयमढ निसामेत्ता, हेजकारणचोइओ । तओ नर्मि रायरिसिं, देविंदो इणमब्ववी ॥४१॥
न्द्रीया
व्याख्या-आग्वत् ॥४१॥ नवरमित्थं जिनधर्मस्थिरतामवधार्य प्रव्रज्यांप्रति दृढतां परीक्षितुकाम इदमवादीत् शक:-
सुखबोधा घोरासमं चइत्ता णं, अन्नं पत्थेसि आसमं । इहेव पोसहरतो, भवाहि मणुयाहिवा! ॥ ४२ ॥
ख्या लघु
व्याख्या-घोरः-अत्यन्तदुरनुचरः स चासावाश्रमश्च 'घोराश्रमः' गार्हस्थ्यम्, तस्यैवाऽल्पसत्त्चैर्दुप्फरत्वात् ।
वृत्तिः।
उक्तश्च-"गृहाश्रमपरो धर्मो, न भूतो न भविष्यति । पालयन्ति नराः शूराः, क्लीयाः पाखण्डमाश्रिताः ॥ १॥" तं
११५०॥
त्यक्त्वा अन्यं प्रार्थयसि 'आश्रम' प्रव्रज्यालक्षणम् , नेदं क्लीवसत्त्वानुचरितं भवाहशामुचितम् । तर्हि किमुचितम् ?
इत्याह-'इह' अस्मिन्नेव गृहाश्रमे स्थित इति गम्यते, पोपधः-अष्टम्यादितिथिपु व्रतविशेपः तत्र रतः पौपधरतो
भव, अणुव्रतायुपलक्षणमेतत् , अस्यैव चोपादानं पौपधदिनेष्ववश्यं भावतस्तपोऽनुष्ठानख्यापकम् । यत उक्तम्-
"सर्वेष्वपि तपोयोगः, प्रशस्तः कालपर्वसु । अष्टम्यां पञ्चदश्याञ्च, नियतं पौषधं वसेत् ॥ १॥" इति हे मनुजाधिप !
इति सूनार्थः ॥ ४२ ॥
एयमढे निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ। तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमब्यवी ॥ ४३ ॥
मासे मासे उजो वालो, कुसग्गेणं तु मुंजए। ण सो सुक्खातधम्मस्स, कलं अग्घइ.सोलसिं ॥४४॥
व्याख्या-मासे मासे एव न त्वर्द्धमासादौ 'यः' कश्चित् 'वाल' अविवेकः 'कुशाग्रेणैव दर्भाप्रेणै मुझे न तु करी-
गुल्यादिभिः, 'नेति निषेधे, 'सः' एप्रविधः कष्टानुष्ठायी मुठु-शोभन: सर्वसावद्यविरतिरूपत्वाद् आख्यातः-तीर्थकरा-|
नम् ।
नमिराजः
सौनी-
Ka
वक्तव्यता।
॥१५॥

·नमिराजः सौत्री- वक्तव्यता। गंगा मुनुपमाः, कि पामान 'भाषयमानाः' अपेर्गम्यमानत्यात् प्रार्थयमाना अपि अकामाः' इप्यमाणकामाभावाद् पान्ति दुर्गविमिति पयत्याग आश्चर्यम् ? असद्भोगमार्थनमपि यद् भवता सम्भावित तदप्यससम् , मुमुक्षुणा कचिदा फामाग अगम्भयात् । उफ हि-"मोक्षे भये प सर्वत्र, निःस्पृहो मुनिसत्तमः" इति सूनार्थः॥ ५३॥ कथं IT: पामार प्रार्थपमाना दुर्गतिं यान्ति । अत आह- अहे ययह कोहेणं, माणेण अहमा गई। माया गइपडिग्घाओ, लोभाओ दुहओ भयं ॥५४॥ व्याख्या-'अधः मरगतौ प्रजति क्रोधेन, मानेन अधमा गतिः, "माय" त्ति सुव्व्यत्ययात् मायया गतेः-प्रस्तावात् मुगते प्रतिपात:-विनाशो गतिप्रतिघातः, लोभाद् "दुहउ" त्ति द्विधा' द्विप्रकार-ऐहिकं पारनिकं च 'भयं' अनेकदुःख- सम्पाताराच्या साप्पसं भवतीति सर्वत्र गम्यते । कामेषु हि प्रार्थ्यमानेष्ववश्यंभाविनः क्रोधादयस्ते चेदृशा इति कथं न यत्मार्पनातो दुर्गतिरिति सूदार्थः ॥ ५४॥ एवं वहुमिरप्युपायैस्तमिन्द्रः क्षोभयितुमशक्तः किमकरोत् ? इत्याह- अपउज्झिऊण माहणरूयं विउरुधिऊण इंदत्तं । वंदइ अभित्युणंतो, इमाहि मधुराहि वग्गृहि ॥१५॥ अहो ते निजिओकोहो, अहो माणो पराजिओ। अहो ते निरकिया माया, अहो लोभो वसीकओ५६ अहो ते अन साह!, अहो ते साह! मद्दवं । अहो ते उत्तमा खंती, अहो ते मुत्ति उत्तमा ॥१७॥ 'अपोह्य' त्यक्त्वा ब्राह्मणरूपं विरुविरुण" त्ति विकृत्य 'इन्द्रत्वम्' उत्तरवैक्रियरूपं 'चन्दते' अनेका- थत्वात् प्रणमति 'अभिष्ट्रवन्' स्तुति कुर्वन् 'आभि:' अनन्तरं वक्ष्यमाणाभिः 'मधुराभि:' श्रुतिसुखाभिः 'वाग्भिः' वाणीभिः । तद्यथा-'अहो' इति विस्मये, '' त्वया निर्जितः क्रोधेः, यतस्त्वमनमत्यार्थिववशीकरणप्रेरणायामपि न । यथा नयमहरवलोक्यमानः स्फुरन्मपिफणाभूपित इति शोभन इव विभाव्यते, स्पर्शनादिमिरनुभूयमानश्च विनाशायैव भवति । व्याख्या

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
नवम
नमिपत्र-
ज्याऽऽख्य-
मध्ययनम्।
नमिराजः
सौत्री-
रव्या लघु-
वृत्तिः।
॥१५१॥
वक्तव्यता।
आकाशसमा, 'अनन्तिका' अन्तरहिता । उक्तञ्च-न सहस्राद्भवेत्तुष्टि-न लक्षान्न च कोटितः । न राज्यानैव देवत्वा-
नेन्द्रत्वादपि देहिनाम् ॥ १॥" तथा 'पृथ्वी' मही 'शालयः' लोहितशाल्यादयः 'यवाः' प्रतीताः, 'चः शेपधान्यसमुभ-
यार्थः, 'एवः' अवधारणे स च भिन्नक्रमो योक्ष्यते, 'हिरण्यं' सुवर्ण, ताम्रानुपलक्षणमेतत् , 'पशुभिः' गवावादिभिः सह
'प्रतिपूर्ण' समस्तं न नैव 'अलं' समर्थ प्रक्रमाद् इच्छापूर्तये एकस्य जन्तोरिति गम्यते । 'इति' एतत् पूर्वोक्तं "विज" ति
सूत्रत्वाद् विदित्वा 'तप:' द्वादशविधं चरेत्, तत एव निःस्पृहतया इच्छापरिपूर्तिसम्भवादिति सूत्रार्थः ॥ ४८-४९ ।।
एयमढे निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ । तओ नर्मि रायरिसिं, देविंदो इणमब्यवी ॥५०॥
अच्छेरगमन्भुदए, भोए चयसि पत्थिवा!। असंते कामे पत्थेसि, संकप्पेण विहन्नसि ॥५१॥
व्याख्या-'अच्छेरगं" ति आश्चर्य वर्त्तते यत् त्वमेवंविधः 'अद्भुतान्' आश्चर्यरूपान् भोगान् त्यजसि हे पार्थिव !,
तत्त्यागतश्च 'असतः' अविद्यमानान् कामान् प्रार्थयसि, तदप्याश्चर्यमिति सम्बन्धः, अथवा कस्तवान दोपः ?--'सङ्कल्पैन'
उत्तरोत्तराप्राप्तभोगामिलापरूपेण विकल्पेन 'विहन्यसे' वाध्यसे, अपर्यवसितत्वाद् एवंविधसङ्कल्पस्य । उक्त हि-"अमीपां
स्थूलसूक्ष्माणामिन्द्रियार्थविधायिनाम् । शमादयोऽपि नो तृप्ति, विपयाणामुपागताः ॥ १ ॥” इति सूत्रार्थः ॥ ५१ ।।
एपमहं निसामेत्ता, हेऊकारणचोइओ । तओ नमी रायरिसी, देविंदं इणमन्ववी ॥५२॥
सल्लं कामा विसं कामा, कामा आसीविसोवमा । कामे पत्थेमाणा, अकामा जति दुग्गई ॥५३॥
व्याख्या-शल्यमिव शल्यं कामाः, विपमिय विपं कामाः, कामाः 'आशीविपोपमाः' आशीविपः-
१ शलति-देहान्तश्चलतीति शल्यम्-शरीरान्तः प्रविष्टं तोमरादि, यथा शयं अन्तश्चल द्विविधवाधाविधायि तयतेऽपि ।
२ वेदेष्टि-व्यामोतीति विपं-वालपुटादि भुज्यमानमधुरमिव ।
॥१५१॥

·नमिराजः सौनी- वक्तव्यता। ri पगा:, किर मार 'प्रायमानाः' अपेर्गम्यमानत्यात् प्रार्थरमारा अपि अफामा' इप्यमाणपामाभाषाद पनि गतिमि वागण आगर्यम् ? प्रमझोगमार्पनमपि यद् भवता सम्भावित तदप्यसहसम् , मुमुक्षणां कचिदा- राग पगग्मपाम् । उफ दि-"मोरे भरे प सर्वग, निरहो मुनिसत्तमः।" इति सूत्रार्थः ।। ५३ ॥ फर्य पुनः सामान पासमाना पुति यान्ति ? पत आह- अहे पगर कोहेणं, माणेण अहमा गई । माया गइपडिग्घाओ, लोभाओ दुहओ भयं ॥५४॥ प्याल्पा "प्रा मरगनो प्रजाति पोधेन, मानेन अधमा गतिः, "माय" ति मुख्यत्ययात् मायया गते:-प्रस्तावात् गुगो प्रात:-विनाशो गतिप्रतिपातः, लोभाद् "दुहउ" त्ति द्विधा' द्विप्रकार-ऐहिकं पारत्रिकं च 'भयं' अनेकदुःख- गम्माया मायरा भवतीति मर्वन गम्यते । कामेषु हि प्रार्यमानेष्ववश्यंभाविनः कोधादयते चेदृशा इति कथं Xन त्यानातो दुर्गनिसिी सूपार्थः ।। ५४ ॥ एवं पहुमिरप्युपायैस्तमिन्द्रः क्षोभयितुमशक्तः किमकरोत् ? इत्याह- भाउझिजण मारणम्यं विउमपिऊण इंदत्तं । वंदइ अभित्युणतो, इमाहि मधुराहि वग्गूहिं ॥५॥ महोते निजिओफोहो, अहोमाणो पराजिओ। अहो ते निरकिया माया, अहो लोभो वसीकओ५६ अहो ते अवयं साह!, अहो ते साहु ! महवं । अहो ते उत्तमा खंती, अहो ते मुत्ति उत्तमा ॥५॥ पारख्या-'अपोश' सप्त्वा प्राक्षणरूपं "विउरुधिऊण" त्ति विकृत्य 'इन्द्रत्वम्' उत्तरवैक्रियरूपं 'वन्दते' अनेका- पंगाा प्रचाी 'अभिधुपन्' स्तुनि पुर्वन् 'आभिः' अनन्तरं वक्ष्यमाणाभिः 'मधुराभिः' श्रुतिसुखाभिः 'घाग्भिः' पाभिः । तपा-'अहो' इति विस्मये, '' त्यया निर्जितः क्रोधः, यतस्त्वमनमत्पार्थिववशीकरणप्रेरणायामपि न पमा परमारोपमानः पुरम्मणिपणाभूपिव इति शोभन इव विभाव्यते, सर्शनादिमिरनुभूयमानश्च विनाशायैव भवति ।

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु पृत्तिः। ॥१५२॥ वक्तव्यता। क्षुभितः । तथा अहो ! ते मानः पराजितः, यस्त्वं 'मन्दिरं दह्यते' इत्याद्युक्तेऽपि 'कथं मयि जीवतीदम् ?' इति नाहकृति नवमं कृतवान् । अहो ! ते निराकृता माया, यस्त्वं पुररक्षाहेतुपु प्राकाराट्टालकोच्छूलकादिपु मायानिवन्धनेपुन मनो निहितवान् । नमिप्रत्र- तथा अहो ! ते लोभो वशीकृतः, यस्त्वं 'हिरण्यादि वर्द्धयित्वा गच्छेत्यभिहितोऽपि इच्छाया आकाशसमत्वमेवोदाहृतवान् । ज्याऽऽख्य- अत एव अहो! 'ते' तव आर्जवं 'साधु' शोभनम् , अहो ! ते साधु माईवं, अहो ! ते उत्तमा क्षान्तिः, अहो ! ते मध्ययनम्। मुक्तिरुत्तमेति सूत्रत्रयार्थः ॥ ५५-५६-५७ ॥ इत्थं गुणोपवर्णनद्वारेणाऽभिष्टुत्य सम्प्रति फलोपदर्शनद्वारेण स्तुवन्नाह- नमिराजः इहं सि उत्तमो भंते!, पेचा होहिसि उत्तमो। लोगुत्तममुत्तमं ठाणं, सिद्धिं गच्छसि नीरओ ॥२८॥ सौत्री- व्याख्या-'इह' अस्मिन् जन्मनि 'असि' भवसि उत्तमः, उत्तमगुणान्वितत्वात् । 'भदन्त !' इति पूज्याभिधानं; प्रेस' परलोके भविष्यसि उत्तमः । किम् ? इत्याह-"लोगुत्तममुत्तमं" ति मकारोऽलाक्षणिकः, ततो लोकस्य उत्तमोत्तमम्- अतिशयप्रधानं लोकोत्तमोत्तमं स्थानम् , किं तत् ? इत्याह-सिद्धिं' मुक्तिं "गच्छसि" त्ति सूत्रत्वाद् गमिष्यसि 'नीरजाः' निःकर्मेति सूत्रार्थः ॥ ५८ ॥ उपसंहारमाह- एवं अभित्थुणतो, रायरिसिं उत्तमाए सद्धाए । पायाहिणं करेंतो, पुणो पुणो चंदई सको ॥५९॥ व्याख्या-'एवम्' उक्तन्यायेन अभिष्टुवन राजर्पिमुत्तमया श्रद्धया प्रदक्षिणां कुर्वन् पुनः पुनः 'वन्दते' प्रणमति शक इति सूत्रार्थः ।। ५९ ॥ अनन्तरं यत् कृतवांस्तदाह- तो वंदिऊण पाए, चकंकुसलक्खणे मुणिवरस्स। आगासेणुप्पइओ, ललियचवलकुंडलतिरीडी ॥६०॥ |॥१५२॥ व्याख्या-'ततः' तदनन्तरं वन्दित्वा पादौ, चक्राङ्कुशौ प्रतीतौ तत्प्रधानानि लक्षणानि ययोस्तौ तथा, मुनिवरस्य आकाशेनोत्पतितः, ललिते च ते सर्विलांसतया चपले च चञ्चलतया :ललितचपले तथाविधे कुण्डले यस्य स ललित- ·नमिराजर्षेः सौत्री- वकन्यता। XixixEXEXXEXXEXXEXEXX पपटपुटलः म पासौ किरीटी च-मुफुटयान् ललितपपलकुण्डलकिरीटीति सूत्रार्थः ।। ६० ॥ स शक्रेणैवमभिष्ट्रयमानः रिमुक कनरान उत न? इत्याह- नमी नमेइ अप्पाणं, सग्वं सफेण चोइओ। चइजण गेहं वइदेही, सामन्ने पजवडिओ ॥११॥ व्याख्या-नमिः 'नमयति' स्वतत्त्वभावनया प्रहं करोति, कम् ? आत्मानं न तु उत्सेकं नयति । उक्तश्च ."संत- गुपचिराग वि, पुरिसा लजंति से महासत्ता। इयरे पुण अलियपसंसणे वि अंगे न मायति ॥१॥" किम्भूतः सन् ? 'गागा' प्रत्यक्षीभूग शक्रेण 'चोदितः' प्रेरितः सक्त्या गेहं "वइदेहि" ति सूत्रत्वात् 'विदेही' विदेहजनपदाधिपः श्रामण्ये 'पर्युपम्धिनः' उद्यतः, न तु वत्प्रेरणातोऽपि धम्म प्रति विप्लुतोऽभूदिति सूत्रार्थः ॥ ६१ ॥ किमेप एवैवंविध उत अन्योऽपि ? इत्याह- पवं फरेंति संयुद्धा, पंडिया पवियफ्षणा। विणियति भोगेसु, जहा से णमी रायरिसि ॥१२॥ त्ति बेमि ॥ व्याख्या-एपमिति यतेन नमिना निचलत्वं कृतं तथाऽन्येऽपि कुर्वन्ति । कीदृशाः ?-'सम्बुद्धाः' अवगतजी- याऽजीयादितस्याः ‘पण्डिताः' सुनिश्चितशास्त्रार्थाः 'प्रविचक्षणाः' अभ्यासातिशयात् क्रियां प्रति प्रावीण्यवन्तः, तथाविधाश्च सन्तः कुन्ति ? 'विनिवर्तन्ते' उपरमन्ति "भोगेसु" त्ति भोगेभ्यः, यथा स नमी राजर्पिस्तेभ्यो निवृत्तः, इति गरीनीति पूर्पयदिति सूनार्यः।। ६२ ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां उत्तराध्ययनलघुटीकायां सुखयोधायां नमिप्रव्रज्याख्यं नवममध्ययन समाप्तम् ॥ '"सागुनकीर्षनेनाधषि, उरुषा पजन्ते पे महासापाः । इतरे पुनरलीकप्रशंसनेऽपि भले न मान्ति ॥1॥"

·श्रीउत्तरा- दशमं दुम- श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु त्तिः। वक्तव्यता। ॥१५३॥ अथ द्रुमपत्रकं दशममध्ययनम् । पत्राख्य- व्याख्यातं नवममध्ययनम् । अधुना दशमं द्रुमपाख्यमारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-'इहानन्तराध्ययने धर्म- मध्ययनम्। परणं प्रति निष्कम्पत्वमुक्तम् , तच्चानुशासनादेव भवतीति अनुशासनाभिधायकमिदमध्ययनम्' अनेन सम्बन्धेनाऽऽया- गौतमस्वामि- तस्यास्याध्ययनस्य प्रस्तावनार्थ गौतममुद्दिश्येदं श्रीमन्महावीरेणाभिहितमिति गौतमवक्तव्यता तावदुच्यते-- तेणं कालेणं तेणं समएणं पिढिचंपा नयरी। तत्थ सालो नाम राया। महासालो नाम जुवराया। तेसिं साल-महासालाणं भगिणी जसवई । तीसे पिढरो भत्तारो । जसवईए अत्तओ पिढरपुत्तो गागली नाम कुमारो । अनया णं समणे भगवं महावीरे आइगरे तित्थयरे सयंसंबुद्धे जाव सिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउकामे, आमासगएणं छत्तेणं आगा- सगएणं सघरयणामएणं धम्मचकेणं आगासगएणं फालियामएणं सीहासणेणं आगासगयाहिं कुंदेंदुसंसप्पगासाहिं चामराहिं पुरओ पकड्डिजमाणेणं धम्मज्झएणं समंता मग्गओ विप्फुरतेण य भामंडलेणं अणेगदेवकोडिसंपरिखुडे, चउ- इसीहिं समणसाहसीहिं छत्तीसाए अज्जियासाहस्सीहिं अणुगम्ममाणे, भवियकमलपडिवोइदिवायरे, भवजलहिपरमजा- णवत्ते, लोयचिंतामणी, चोत्तीसातिसयसंपउत्ते, चंदो व सोमलेसे, सूरो छ तवतेयसिरीए, मंदरो व निप्पकंपे, कुंजरो इव । सोंडीरे, सीहो इव दुप्पधरिसे, गयणमिव निरुवलेवे, संखो इव निरजणे, वायुरिव अप्पडिबद्धे, अट्ठसहस्सपुरिसलक्स- णधरे, पुवाणुपुधि चरमाणे, गामाणुगामं दूइज्जमाणे, सुरविरइएहिं हेममएहिं नवहिं पउमेहिं चलणकमले ठवितो, अपि ॥१५३॥ य-मग्गिलं मग्गिलं, पयाहिणाए उठाइ पयठाणे । दोहिं पउमेहिं पाया, मग्गेण य होंति सत्तऽन्ने॥१॥ जेणेव पिहिचंपा । वेणेय उवागए उत्राणम्मि समोसढे । सालो महासालसहिओ महाविभूईए निग्गओ भययओ वंदणवडियाए, तिक्युक्षो F ·गौतमस्वामि- पकिया। पादिनीग्राम रिमो भवयं, उपविटो पानियले। यदिओ भगपया जीपदयाइओ धम्मो । यप्रिया माणुसपाया तुला पाममादमागणी । पाविया निन्छसाइया परमयंधहेऊ । उपहाणि महारंभाश्याणि गरयगइकारणाला परिभो उमापपरो सगारो । पवियं पोहाइफसायाण भयभमणउत्तणं । पडिओ सम्मईसणाइभो मोक्स- मागो । म प सोग सपेगमुकाओ सालो भगइ- नवरं महासालं रम्ने ठामि ताय तुम्ह पायमूले गिण्हामि पानी परितो नपाल, भनिभो महामालो-मंगेह रख, आई पधयामि । तेण भणियं-अलं मे महारंभनिवंधणेण महामोरा पियाषिपेग योगासहस्सदायगेणं अभिमाणमेत्तमुहेणं रज्जेणं, अहं पि संसारभउधिग्गो भीओ चम्मरमरणा, सपा मुम्भे मम इदं मेढी पमाणे सहा पघायरस वि । ताहे गागलिं कंपिल्लाओ सदावऊण तरस पहो परो, अमिसियो य राया जाओ। सो पुण तेसिं दो सियियाओ कारेइ । जाव ते पषश्या, सा भगिणी समणोवा- शिवा जापाए से समणा होता एकाररस अंगाई अहिनिया । तरण समणे भगवं महावीरे यहियाजणवयविहा- रेल बिदर । रोपं पालेणं ते समएणं रायगिहं णाम नयरं। तभ सामी समोसढो। पडिवोहिऊण भवसत्ते ततो निग्गओ पं ओपिहरिओ। वादे साल-महासाला सामि आपुच्छति-अम्हे पिद्विर्ष वयामो जइ नाम ताण कोइ बुझेना सम्मा या सभेजा। सामी वि जागर-जहा ताणि संयुज्झिहिति । ताहे. सामिणा तेसिं गोयमसामी विहजओ दिन्नो । गोयमसामी पिढिपंगओ । तत्य समोसरणं । गागली पिढरो जसवई य निगयाणि । भगवं धम्मकहं कहे। संगहा-मो भो भावसा!, मा चिह विसयपसत्ता; अणेयदुहसयदारुणो संसारप्पयंधो, मा फरेह एयम्मि पडिबंधो; किरण माणुसताइरसामगी पाविनइ, अकयधम्माणं सा निष्फला संपन्जा चोलगाइदिढतेण पुणो दुलहा वनिजइ, सो अहम्मेण पीयो ऊजोणीसु भामित्र; असारमणियं वित्तं, मा तम्मि मुज्झायह चित्त; विरसावसाणा कामभोगा,

·तप्पसत्तार
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखवोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
दशमं दुम-
पत्राख्य-
मध्ययनम् ।
गौतमस्वामि-
वकन्यता।
॥१५४॥
ति पए पए वसणसोगा; संझन्भरागसरिसं जोधणं, मा करेह वम्मि उम्मत्तं मणं; राणदिनहो
इट्ठजणसंगो, मा करेह तम्मि गरुओ मणरंगो; कुसग्गजलविंदुचंचलमाऊ, उनमह निशिंदपन्नत्तं धम्म फाउं; जिणि-
दपन्नत्तो धम्मो चेवेत्थ सरणं, जो रक्सइ जम्मजरामरणं; देइ सयलसोक्रां, अइरेण पावेइ मोक्पं पियरइ मुरा-
सुररिद्धिं, करेइ सयलसमीहियसिद्धि; आवईओ निवारेइ, संसारसायरमुत्तारेइ; ता सधहा पयट्टह धम्मे, मा रमह
पावकम्मे । एयं च सोऊण ताणि पडिबुद्धाणि । ताहे गागली भणइ-जं नवरं अम्मापियरो आपुच्छामि जेहपुत्तं च
रजे ठवेमि ताव तुम्ह पायमूले गहेमि पचनं । ताणि आपुच्छियागि भणंति-जइ तुर्म संसारभउधिग्गो परिचयसि
घरवासं तो अम्हे वि । ताहे सो पुत्वं रजे ठवित्ता अम्मापिईहिं समं पदइओ। गोयमसामी ताणि घेत्तूण चंपं वह।
तेसिं साल-महासालाणं पंथं वचंताणं हरिसो जाओ-जहा इमाई संसारं उत्तारियाणि । एवं तेसि सुहेण अझवसा-
णेण केवलनाणं उप्पन्नं । इयरेसि पि चिंता जाया-जहा एएहिं अम्हे रजे ठावियागि, पुणो संसाराओ य मोइयाणि ।
एवं चिंतंताणं सुहेणं अज्झवसाणेणं तिण्हं पि केवलनाणमुप्पन्नं । एवं ताणि उप्पन्ननाणाणि चंपं गयाणि, सामि
पयाहिणीकरेमाणाणि तित्थं पणमिऊण केवलिपरिसं पहावियाणि । गोयमसामी वि भगवं वंदिऊणं तिक्वुत्तो पाएसु
पडिओ, उढिओ भणइ-कहिं वयह ? एह तित्थयरं वंदह । ताहे सामी भणइ-मा गोयमा! केवली आसाएहिं ।
ताहे आउट्टो खामेइ, सवेगं च गओ। तत्य गोयमसामिस्स सम्मत्तमोणीयफम्मोदयवसेण चिंता जाया 'मा णं न
सेज्झेजामि' त्ति । इओ य देवाण संलायो वट्टइ-अज भयवया वागरियं-जो अट्ठावयम्मि विलग्गइ चेइयाणि य वंदइ
धरणिगोयरो ससत्तीए सो तेण भवग्गणेणं सिझइ । ताहे सामी तस्स चित्तं जाणइ-तावसाण य संयोहणयं, एयरस
थिरया भविस्सइ ति दो वि कयाणि भविस्संति । सो वि सार्मि आपुच्छइ-अट्ठावयं जामि? ति । तओ भगवया
॥१५४॥

·गौतमवामि-
भणिओ-
वक्तव्यता।
व अट्ठावयं चेइयाण वंदओ । तए णं भगवं हतुट्ठो वंदित्ता गओ। तत्थ य अट्ठावए जणवायं सोऊण
तिनि तावसा पंचपंचसयपरिवारा पत्तेयं पत्तेयं ते 'अट्ठावयं विलग्गामो' ति तत्थ किलिस्संति कोडिनो दिनो
सेवाली । जो सो कोडिन्नो सो चउत्थं पउत्थं काऊण पच्छा मूलकंदाणि आहारेइ सचित्ताणि, सो पढममेहलं
विलग्गो। दिनो छठं छडेणं काऊण परिसडियर्पडुपत्ताणि आहारेइ, सो वीयं मेहलं विलग्गो । सेवाली अहम अहम
काऊण जो सेवालो मइल्लओ तं आहारेइ, सो तइयं मेहलं विलग्गो । एवं ते वि ताव किलिस्संति । भययं च गोयमो
ओरालसरीरो हुयवहतढियतरुणरविसरिसतेए । तं परिसं एनंतं पेच्छित्ता ते भणंति-एस किर एत्थ थुल्लओ समणो
विलग्गिहिति, जं अम्हे महातवरसी सुका भुक्सा न तरामो विलग्गिळं। भयवं च गोयमो जंघाचारणलद्धीए चूयातंतु-
पुडगं पि नीसाए उपयइ, जाव ते पलोयंति 'एस आगओ त्ति, एसो अईसणं गओ' त्ति ताहे ते विम्हिया जाया पसंसंति,
अच्छंति य पलोयंता-जइ उयरइ तो वयं एयस्स सीसा' एयं ते पडिच्छंता अच्छंति । गोयमसामी वि पत्तो नियनिय-
वनप्पमाणजुत्ताहिं भरहचविणा कारावियाहिं चालीसाए उसभाइजिर्णिदपडिमाहिं समद्धासियं अट्ठावयगिरिसिहर-
संठियमाययणं । आगमभणियविहाणेण वंदियाई चेझ्याई, कया य संथुई-पढमपयासियनीई, पढमजिणो धम्मसारही
पढमो । पढमो य महापुरिसो, अट्ठावयसंठिओ जयइ ॥ १ ॥ पणमामि विमलनाणं, सम-दम-खम-सच्च-दयगुणपहाणं ।
अपगयकम्मकलंक, उसमजिणं तिहुयणमयंकं ॥ २ ॥ जो तुह नाह ! नियच्छइ निम्मलु कमकमलु, नासइ तसु नीसेसु
महंतु वि पावमलु । भत्तिभरेण नमसइ जो चि य संथुणइ, सो सिरिउसभकरहिउ सिद्धत्तणु कुणइ ।। ३ ।।
१ यस्तव नाथ! पश्यति निर्मलं क्रमकमलं, नश्यति तस्य निरशेपो महानपि परपमलः ।
भक्तिभरण नमस्यति योऽपि च संस्तौति, स श्रीऋपभकरस्थितं सिद्धत्वं करोति ॥ ३॥

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोषा-
ख्या लघु
तृतिः।
दशमंद्रुम-
पत्राख्य-
मध्ययनम्।
गौतमस्वामि-
वक्तव्यता।
॥१५५॥
। जगचिंतामणि! जगनाह ! जगगुरु! जगरक्सण! जगवंधव! जगसत्यवाह! जगभाववियक्खण! । अट्ठावयसंठवि-
यरूवकम्महकिविणासण!, चउदीसं पि जिणवर! जयंतु अप्पडिहयसासण! ॥४॥ तओ-सासयमउलमणतं, जम्मण-
जर-मरण-रोय-तममुक । मह नाह ! मोक्ससोक्ख, संपजउ तुह पभावेणं ॥ ५॥ ति काऊणं पणिहाणं गंतूणुत्तर-
पुरस्थिमे विसीभागे पुढविसिलापट्टए असोगवरपायवस्स अहे तं रयाणं वासाए उवागओ। इओ य सक्करस लोगपालो
वेसमणो, सो वि अट्ठावयवेइयवंदओ आगो। सो चेइयाणि बंदित्ता गोयमसामि बंदइ । मयवं पि धम्म
कहे इ~~-धम्मो अस्थो कामो, पुरिसत्या तिग्नि होति लोगम्मि । धम्माओ जेण इयरे, तम्हा धम्मो पहाणो उ ॥ १॥
धम्मो वि एत्य सिज्झइ, देवाण जईण भत्तिराएण । ता तम्मि चेव पढम, पयट्टियव्वं विसेसेणं ॥ २॥ देवो पुण
एत्य सो चेच जो सवन्न सघदंसी अट्ठारसदोसेहि य वजिओ । जओ भणियं-"अन्नाण कोह मय माण, लोह
माया रई य अरई य । निदा सोय अलियवयण, चोरिया मच्छर भया य ॥ १ ॥ पाणिवह पेम कीडापसंग हासा
य जरस इय दोसा । अट्ठारस वि पणढा, नमामि देवाहिदेवं तं ॥ २ ॥" एवंविहो य भयपं तित्ययरो अरहओ, तस्स
चेव भत्ती कायद्या । सा य पूयायंदणाईहिं हवइ । पूर्व पि पुष्फा-ऽऽमिस-थुइ-पडिवत्तिभेएण चउविहं पि जहासत्तीए
फुजा ! जमओ-"उत्तमगुणवहुमाणो, पयमुत्तमसत्तमझयारम्मि। उत्चमधम्मपसिद्धी, पूयाए जिणधरिंदाणं ॥ १॥"
यंदणं पि कायचं तिसंझं, तं पि य विहिणा आगमभणिएण । भणियं च-तिन्नि निसीही तिनि उ, पयाहिणा तिन्नि चेव
य पणामा । तिविहा पूया य वहा, अवत्यतियभावणं चेव ॥ १॥ तिदिसिनिरिक्सणविरई, पयभूमिपमजणं च तिक्खुत्तो।
पन्नाइवियं मुरातियं च तिविदं च पणिहाणं ॥ २॥ तिविहा पूया-पुष्फामिसथोत्तेहिं । अवत्यतियभावणा-छउमत्थ-
केवलि-सिद्धत्तमावणा। यन्नाइवियं च-यन्नो अत्यो आलंवणं च ॥ तहा जइणो पुण ते चैव जे समसत्तुमित्ता समलेटु-
॥१५५॥

·गौतमखामि- वक्तव्यता । I फंचणा पंचसमिया तिगुत्ता अममा अमच्छरा जिरंदिया जियकसाया निम्मलवंभचेरा सझायज्झाणुज्जया दुचरतवचरणरया! अंताहारा पंताहारा सुस्सा भुक्सा निम्मंससोणिया किसियंगा निरग्गिसरणा कुक्खिसंवला अनिययभिक्खावित्तिणो त्ति। तेसि अम्भुट्ठाण-अंजलिपगह आसणदाणा-अभिग्गह-कियकम्म-सुरसूसणा-ऽभिमुहगमणा-ऽणुगच्छण-पडिलाहण-कुसलमण- फुसलयइपयत्तणाईहिं कायद्या भत्ती । एत्यंतरे वेसमणो चिंतेइ-एस भययं एरिसे साहुगुणे पन्नेइ!, अप्पणो य से इमा सरीरसुकुमारया जारिसा देवाण वि नस्थि, ता अंताहारा पंताहारा इन्चाइपरूवणाए विसंवाइणि चेहँ इमस्स सरीरागिई सूएइ । तं च तस्साकूर्य नाणेण नाऊण भयवं 'मा अणेण अकुसलपरिणामेण एस दुल्लहवोहिओ हवउ' त्ति अणुसासणनिमित्तं । सघसत्नहियरओ पुंडरियं नामऽज्झयणं परवेइ-जहा पोक्खलावईविजए पुंडरिगिणी नयरी । नलिणीगुम्ममुजाणं ।।:: सत्य 'गं महापउमे नाम राया होत्था । पउमावई देवी । वाणं दो पुत्ता पुंडणए कंडरिए य सुकुमारा जाप पडिरूवा । पुंडरिए जुवराया वि होत्था । तेणं कालेणं तेणं समएणं थेरा भगवंतो जाव नलिणिवणे उजाणे समोसढा, महापउमे निग्गए धम्मं सोचा। भणइ-जं नवरं देवाणुप्पिया ! पुंडरियं कुमारं रजे ठवेमि ताव वयगहणेणं सफलीकरेमि मणुयत्तणं । अहासुहं मा पडिबंधं करेहि । एवं जाव पुंडरिए राया जाए जाव विहरइ, तते णं से कंडणए कुमारे जुवराया जाए। तते णं से पउमे राया पुंडरियं रायं आपुच्छ३ । तते णं से पुंडरिए सिवियं नीणेइ । जाव पवइए णवरं चोइस घुघाई अहिज्जइ । यहूदि छट्ठ-ऽहममहातयोवहाणेहिं यहूणि यासाणि सामण्णमणुपालेऊण मासियाए संलेहणाए सहि भत्ताई झोसेत्ता जाव सिद्धो । अनया ते थेरा पुवाणुपुर्वि जाव पुंडरिगिणीए समोसढा । परिसा निग्गया। तए णं से पुंडरिए कंडरिएणं जुवरम्ना सद्धिं इमीसे कहाए लद्धहे समाणे जाव गए धम्मकहाए जाव से पुंडरिए सावगधम्म पडिवन्ने जाव पंडिगए -

·दशम द्रुम-
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखयोधा-
ख्या लघु
निः।
पत्राख्य-
मध्ययनम्।
गौतम-
स्वामि-
वक्तव्यता।
।१५६॥
तए णं से कंडरिए जुपराया थैराण धम्म सोचा हढे जाव जहेयं तुम्भे वयह, जं नवरं देवाणुप्पियं पुंडरियं रायं
आपुच्छामि, तते णं जाव पचयामि । अहासुहं पचयह । तए णं से कंडरिए जाप थेरे नमसइ, नमंसित्ता अंतियाओ पडि-
निक्समइ, पडिनिक्समित्ता तमेव चाउघंटं आसरहं दुरुहइ जाव पचोरुहँइ, पचोरुहित्ता जेणेव पुंडरिए राया तेणेव उवा-
गच्छइ, उवागच्छित्ता करयलपरिग्गहियं मत्थए अंजलिं कटु जाव पुंडरियं राय एवं वयासी-~~एवं खलु मए देवाणुप्पिया!
थेराणं अंतिए जाय धम्मे निसंते, से य धम्मे अभिरुइए, तएणं अहं देवाणुप्पिया! संसारभउधिग्गो भीए जम्मणमरणाणं
इच्छामि गं तुन्भेहि अणुनाए समाणे थेराणमंतिए जाव पवइत्तए । तए णं से पुंडरिए राया एवं वयासी-~मा णं तुम
देवाणुप्पिया! इयाणि थेराणमंतिए जाव पवयाहि, अहं णं तुमं महया महया रायाभिसेएणं अभिसिंचामि । तए णं
कंडरिए पुंडरियस्स रन्नो एयमद्वं नो आढाइ नो परिजाणइ तुसिणीए संचिट्ठइ । तते णं से कंडरिए पुंडरियं रायं
दोशं पि तथं पि एवं वयासी-इच्छामि णं देवाणुप्पिया ! जाव पदइत्तए त्ति । तए णं से पुंडरिए राया कंडरीयं कुमार
जाहे नो संचाएइ विसयाणुलोमाहिं यहूहिं आघवणाहिं जाव आघवित्तए वा ताहे विसयपडिफूलाहिं संजमभउवेगकरीहिं
पनवेमाणो पन्नवेमाणो एवं वयासी-एवं खलु जाया ! निग्गंथे पारयणे सच्चे अणुत्तरे सबदुक्खाणं अंतकरे किंतु एयम्मि
लोहमया इव जवा चावयचा, वालुयाकवले इव भक्खियवे, गंगा इव महानई पडिसोयं गंतवा, महासमुद्दे इव भुयाहिं
तरियथे, तिस्सरसग्गधाराए व चंकमियचं, जओ असिधारं वयं चरेयचं, नोखलु कप्पइ जाया! समणाणं निग्गंथाणं पाणा-
इवाए वा जाव मिच्छादसणसल्ले वा आहाफम्मे वा जाव वीयभोयणे वा भोत्तए वा पायए वा, तुमं च णं जाया! मुहसमुचिए
नो चेव णं दुहसमुचिए, नालं सीयं, नालं उण्हं, नालं खुहा, नालं पिवासा, नालंचोरा, नालं वाला, नालं दंसा, नालं मसगा;
नालं यातिय पित्तिय-सिमिय:सन्निवाइयविविहे रोगायके, उच्चावए गामकंटए, वावीसं परीसहोवसग्गे आइण्णे सम्ममहि-
॥१५६॥

·गौतमस्वामि- वक्तव्यता। यासित्तए ति । तन्नो सलु जाया! अम्हे इच्छामो तुभं खणमवि विप्पओगं, तं अच्छाहि ताव जाया! अणुभवाहि रजसिरि पच्छा पद्यइहिसि । तए णं से कंडरीए एवं वयासी-तहेव णं तं देवाणुप्पिया! जणं तुन्भे वयह, किं पुण देवाणुप्पिया! निर्गथे पावयणे कीवाणं कायराणं कापुरिसाणं इहलोयपडिवद्धाणं परलोयपरम्मुहाणं विसयतिसियाणं दुरणुचरे धीरजणस्स निच्छियरस नो खलु एत्यं किंचि दुकरं करणाए, तं इच्छामि गं देवाणुप्पिया जाव पवइत्तए ति । तए णं कंडरियं पुंडरिए राया जाहे नो संचाएइ पहूहिं आघवणाहि य आपवित्तए वा ताहे अकामए चेव निक्समणं अणुमन्नित्था । तए णं से पुंडरिए कोडंवियपुरिसे सद्दावेइ, सदावेत्ता एवं पयासी-जहा महापं महरिहं निक्खमणमहिमं करेह जाव पवइओ। ततो सामाइयमाइयाई एफारस अंगाई अहिजइ, बहूहिं चउत्थ-छट्ठ-ऽहमाईहिं तवोविहाणेहिं जाव विहरइ। अन्नया तस्स कंडरीयस्स अंतेहिं पंतेहि य जाव रोगायके पाउन्भूए जाव दाहवकंतीए यावि विहरइ । तए णं से थेरा भगवंतो अन्नया कयाइ पुवाणुपुषिं चरमाणा गामाणुगामं विहरमाणा पुंडरिगिणीए नयरीए नलिणिवणे समोसढा । तए णं से पुंडरीए राया इमीसे कहाए लद्धढे समाणे जाव पजुवासइ । पत्थुया धम्मकहा भयवया । तए णं से पुंडरिए राया धम्म सोचा जेणेव कंडरिए रायरिसी तेणेव उवागच्छइ, कंडरीयं वंदइ नमसइ, कंडरीयस्स सरीरं सबाबाई सरुयं पासइ २ जेणेव थेरा तेणेव उवागच्छइ, थेरे वंदइ, एवं वयासी-अहन्नं भंते ! कंडरीयस्स अणगारस्स अहापयत्तेहिं तिगिच्छिएहिं फासुएसणिज्जेहिं ओसहभेसजभत्तपाणेहिं तिगिच्छं आउटामि, तुब्भे णं भंते ! मम जाणसालासु समव- सरह । तए णं थेरा पुंडरीयस्स रन्नो एयम पडिसुणिति २ जाव जाणसालासु विहरति । तए णं से पुंडरीए कंडरी- यस्स तिगिच्छं आउट्टेइ । तते णं तं मणुन्नं असणं ४ आहारंतस्स समाणस्स से रोगायके खिप्पामेव उवसंते हढे जाए आरोगे वलियसरीरे। तते णं से थेरा रायाणमापुच्छित्ता अब्भुजयविहारेण विहरति । से रोगायंकाओ विष्पमुफे वि समाणे -

·दशमं द्रुम-
श्रीउत्तरा
ध्ययन
श्रीनेमिच
न्द्रीया
मुखयोधा-
ग्ख्या लघु
त्तिः।
पत्राख्य-
मध्ययनम्।
गौतमस्वामि-
वक्तव्यता।
॥१५७॥
वंसि मणुनसि असणे ४ मुंच्छिए जाव अझोक्वन्ने विविहे य पाणगंसि नो संचाएइ वहिया अब्भुज्जएणं विहारेणं
विहरिचए त्ति । तते णं से पुंडरिए इमीसे कहाए लद्धढे समाणे जेणेव कंडरीए तेणेव उवागच्छइ २ कंडरीयं तिक्खुत्तो
आयाहिणं पयाहिणं करेइ २ वंदइ २ एवं वयासी-धन्ने सिणं तुम देवाणुप्पिया! एवं सपुग्ने सि णं कयत्थे कयलक्खणे
मुलद्धे गं तव देवाणुप्पिया! माणुस्सए जम्मे जीवियफले, जन्नं तुमं रजं च जाव अंतेउर च विच्छद्देत्ता जाव पचइए।
अहन्नं अहन्ने अकयपुन्ने, जणं माणुस्से भवे अणेगजाइ-जरा-मरण-रोग-सोग-सारीरमाणसकामदुक्यवसणसयाभिभूए
अधुरे अणीइए असासए संझदभरागसरिसे जलवुड्युयसमाणे कुसग्गजलविंदुसन्निभे सुविणगदसणोवमे विजुलयाचंचले
पुर्वि वा पच्छा वा अवस्सं विप्पजहियवे, तहा माणुस्सए सरीरगे दुक्साययणे विविवाहिसयसन्निकेए अट्ठियकढुट्टिए
सिराण्हारजालसपिणद्धे मट्टियभंडो छ दुबले असुइसकिलिहे अणिढवियसबकालसंठप्पए जराधुणिए जज्जरपरे ।
सडणपडणविद्धंसणधम्मए पुधि वा पच्छा वा अवस्सं विपजहियवे, कामभोगेसु य माणुस्सएसु असासएसु वंतासवेसु एवं
पित्त-रोल-मुफ-सोणियासयेसु उगारपासवणखेलसिंघाणगविलीणेसु मुक्कसोणियसमुन्भवेसु अबुहजणनिसेविएमु साहुगरह-
गि सु अणंतसंसारवडणेसु कडुयवियागेसु अमुचमाणचुडलि ब दुक्खाणुवंधेसु सिद्धिगमणविग्घेसु पुछि वा पच्छा वा
अवरसं विप्पजहियघेसु, तहा रजे हिरन्ने सुवन्ने य जाव सावएज्ने अग्गिसाहिए रायसाहिए मधुसाहिए दाइयसाहिए
अधुचे अणिचिए असासए पुर्षि वा पच्छा वा अवस्सं विप्पजहियत्वे, गिद्धो मुच्छिओ अहं नो संचाएमि जाव पवइत्तए,
तं धन्ने सि णं तुम जाव सुलद्धे णं मणुयजम्मे जन्नं पवइए । तते णं से कंडरीए पुंडरिएणं एवं वुत्ते तुसिणीए संचिठ्ठइ।
तए णं पुंडरिए दोघं पि तथं पि एवं वयासी-धन्ने सि णं तुमं, अहं अहन्ने । तए णं से दोच्चं पि तचं पि एवं वुत्ते
समाणे अपामए अयसबसे लजाए गारवेण य पुंडरीयं रायं आपुच्छइ, थेरेहिं सद्धिं पहियाजणवयविहारं विहरइ ।
॥१५७॥

·गौतमस्वामि- वक्तव्यता। तते णं से कंडरिए थेरेहिं, सद्धिं किंचि कालं उगं उम्गेणं विहरेत्ता तओ पच्छा समणत्तणनिविण्णे समणत्तणनिभत्थिए समणगुणमुफ्जोगे थैराणमंतियाओ सणिय सणियं पञ्चोसकइ । जेणे व पुंडरिगिणी नयरी जेणेव पुंडरीयस्स रत्नो भवणे जेणेव असोगवणिया जेणेव असोगवरपायवे जेणेव पुढविसिलापट्टए तेणेव उवागच्छइ २ जाव सिलापट्टयं दुरुहइ २ ओहयमणसंकप्पे जाव झियायइ । तए गं पुंडरीयस्स अम्मधाई तत्थागच्छइ, जाव तं तहा पासइ २ पुंडरीयस्स साह्इ । से वि य णं अंतेउरपरियणसंपरिखुडे तत्थ गच्छइ २ तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ । जाव धन्ने सि णं सचं जाप तुसिणीए । तए णं पुंडरीए एवं वयासि-अट्ठो भंते ! भोगेहिं ? | हंता अट्ठो । तए णं कोडंवियपुरिसे सद्दावेइ २ फलिकलुसेण व अहिसित्तो रायाभिसेएणं जाव रज पसासेमाणे विहरइ । तए णं से पुंडरीए सयमेव पंचमुट्टियं लोयं करेइ २ चाउजामं धम्म पडिवज्जइ २ कंडरीयस्स आयारभंडगं सघं सुहसमुदयं पिव गेण्हइ २ इमं च अभिग्गह गेण्हइ-कपा मे थैराणं अंतिए धर्म पडिवजेत्ता पच्छा आहारं आहारेत्तए त्ति कटु थेराभिमुहे निग्गए । कंडरीएण य तम्मि दिणे सुबहुपीए आहारे अइकंखाए आहारिए । तए णं तस्स तं पणीयं पाणभोयणं आहारियस्स नो सम्मं परिणयं, वेयणा पाउन्भूया उजला विउला दुरहियासा । तते णं से मंतिसामंतेहिं अवहीरिए अकयपडियारे रज्जे य जांव अंतेउरे य मुच्छिए अझोववणे अट्टरुद्दज्झाणवसमुवगए अकामए कालं किचा सत्तमपुढवीए तेत्तीससागरोवमहिईए नेरइए 'जाए। पुंडरीए वि य णं थेरे पप्प तेसिं अंतिए दोच्चं पि चाउजाने धम्मे पडिवजइ । अहमखमणपारणगंसि अदीणे जाव आहारेइ, तेण य कालाइकंतसीयललुक्खअरसविरसेण अपरिणएण वेयणा दुरहियासा जाया । तते णं से अधार- णिजमिति करयलपरिग्गहियं जाव अंजलिं कटु नमोत्थु णं अरहंताणं भगवंताणं जाव संपत्ताणं, नमोऽत्थु णं थेराणं भगवंताणं आयरियाणं धम्मोवएसयाणं, पुर्वि पि य णं मए थेराणं अंतिए सवे पाणाइवाए पञ्चक्खाए जावज्जीवाए ·7 पत्राख्य- श्रीउचरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखदोधा- ख्या लघु चिः। वक्तव्यता। ॥१५८॥ जान सवे अकरणिने जोगे पञ्चक्साए, इयाणि पि य णं तेसिं चेषभगवंताणं अंतिए सधं पाणाइवायं जाय सर्व अकरणिलं दशम द्रुम- जोग पश्सामि, जंपि य मे इमं सरीरगं जाव एवं पि चरिमेहिं ऊसासनीसासेहिं वोसिरामि ति । एवं आलोइयपडि- फते समाहिपत्ते कालमासे कालं किया सघसिद्ध तेत्तीससागरोवमाऊ देवे जाए । ततो चइता महाविदेहे सिझिहि ति। मध्ययनम् । तं मा तुम दुव्वलत्तं वलियत्तं वा गिहाहि, जओ सो कंडरीओ दुचलो वि अदुहवसट्टो सत्तमाए पुढवीए उववन्नो, पुंडरिओ पटियुन्नगलफवोलो सघट्टसिद्धे उववन्नो, एवं देवाणुप्पिया! पलिओ वा दुबलो वा अकारणं, गौतमस्वामि- एस्थ झाणनिग्गहो कायबो, झाणनिग्गहो परमं पमाणं । तत्थ वेसमणो 'अहो! भगवया आकूयं नायं' ति अईव संवेगमावन्नो वंदित्ता पडिगओ । तत्थ वेसमणस्स एगो सामाणिओ देवो, तेण पुंडरीयज्झयणमुग्गाहियं पंचस- याणि सम्मत्तं च पढिवन्नो ति । केई भणति-जंभगो सो । ताहे भगवं कल्लं चेइयाई वंदित्ता पच्चोरुहद । ते तावसा भणंति-तुन्भे अम्हाणे आयरिया, अम्हे तुम्ह सीसा । सामी भणइ-तुम्ह य अम्ह य तिलोयगुरू आयरिया । वे भगति-तुभ दि अन्नो आयरिओ ? । ताहे सामी भगवओ गुणसंथवणं करेइ-जहा सबनू सबदंसी ख्वसंपयाए अहरीकयभुवणो किंकरीकयसयलसुरासुरो सुरविरइयरयणमयसिंहासणोवविठ्ठो सुरवरचालिजमाणचामरजुयलो उवरि- धरियधवलछत्तत्तओ रयण-कणय-कलहोयमयपायारतियपरिक्लइओ समणो भगवं महावीरो भवसत्ताण धम्मं वागरतो संपयं चंपार विहरइ सो अम्ह गुरू । इमं च सोऊण जाओ ताण महंतो परिओसो, वियलिओ फम्मगंठी, पावियं सम्महसणं, जाओ चरणपरिणामो, गहिया गोयमसभीवे पचज्जा । देवयाए लिंगाणि उवणीयाणि । ताहे भगवया सद्धिं ॥१५८॥ वचंति, भिस्रावेला य जाया। भगवं भणइ--किं तुम्हे आणिजउ । वे भणति-पायसो । भगचं सवलद्धिसंपन्नो पढिग्गई पयमद्गुसंजुत्तरस पायसस्स भरेता आगओ। ताहे भणइ-परिवाडीए ठाह । ते ठिया । भगवं च अक्खीण- ·गौतमस्वामि- वतन्यता। महाणसिमो । वे धाया, सुनुयरं आउटा । ताहे सयमाहारेइ । ताहे पुणरवि पट्टिया। तेसिं च सेवालभक्खगाणं जेमंताण प जाओ सुहपरिणामो, विविध पवत्ता-अहो ! अम्ह कुसलकम्मोदओ जं जाओ अणभवुट्टिसरिसो समत्थ- सुयमहोयहिणा अपुरसगुणनिहिणा सिद्धिपुरिसत्यवाहेण गोयमसरमिणा सद्धिं समागमो, संपत्ता सयंमुरमणपडियरयणं प सुदुरहा संसारसायरुत्तारणी जिणधम्मवोही, पत्तो तिहुयणचिंतामर सयलजयजीवरच्छतो भयवं महावीरसामी, तो णिधिन्नो अम्हेहि जम्म-जरा-मरण-रोय-सोयजलकल्लोलमालिओ भयजलही । एचमाइसंवेगमावणोवगयाण अपुवक- रणाइकमेण अद्धभुचे चेप तेसि उत्पन्न केवलणाणं । दिन्नस्स वग्गे भगवओ समीवे पत्तस्स छत्ताइछत्तं पेच्छमाणस्स पुषवनियसुहपरिणामेणं उपवनं केवलं । कोडिन्नस्स कम्गे सामि द₹ण उप्पन्नं । गोयमसामी पुरओ पकट्टमाणो सामि पयाहिणीकरेइ । ते वि फेवलिपरिसं पहाविया । गोयमसामी भणइ-पह सामि वंदह । सामी भणइगोयमा! मा फेवली आसाएदि । गोयमसामी आउट्टो मिच्छादुफडं करेइ । तओ गोयमसामिस्स सुट्टयरं अद्धिई जाया ताहे सामी गोयम भण-देवाणं वयणं गिज्यं १ उआहु जिणाणं ?। गोयमो भणइ-जिणवराणं । तो कीस अद्धिई करेसि। ताहे सामी पत्नारि कडे पनवेह, संजहा-सुंचकडे, विदलकडे, चम्मकडे, कंबळकडे। ता तुम गोयमा! ममोवरि फंपलकडसमाणसिगेहाणुरागो, जओ-~-चिरससिट्ठोसि मे गोयमा!, चिरपरिचिओ सि मे गोयमा, रागो पुण '} पसत्येसु वि अहसायचारित्तला पडिहणइ, न य अहक्खायमंतरेण केवलमुप्पजइ, केवलं सरागसंजमाणं साहूर्ण पसत्यरागो अपसत्यरागनियारगत्तेण वीयरागहे उत्तणेण य अणुमओ। जओ-"अरहंतेसु य रागो, रागो साहस घंभयारीसु । एस पसत्थो रागो, अञ्ज! सरागाग साहूर्ण ॥ १॥" तो मा विसायं गच्छसु, अइरेण चैव तुह खीण- रागस्स उपजिस्सइ फेवलं, दो वि य अंते तुला भविस्सामो । ताहे सामी दुमपत्तयं नाममझयणं पनवेइ-- ·श्रीउचरा इओ तुंबवणसत्रिवेसे धणगिरी नाम गाहापई, सो य सडो, सो य पचइउकामो। तस्स य मायापियरो दशमं दुम- भ्ययनसूने वारिति । पच्छा सो जत्य जत्य वारिति तत्थ तत्थ विपरिणामेइ जहा अहं पचइउकामो। तस्स य तयणुरुवस्स पत्राख्य- श्रीनेमिच- गाहावइस्स घूया सुनंदा नाम । सा भणइ-- ममं देह । ताहे सा दिन्ना । तीसे य भाया अजसमिओ नाम पुच मध्ययनम्। न्द्रीया पदइओ। तीसे य सुनंदाए कुच्छिसि सो वेसमणसामाणिओ देवो घइऊण देवलोगाओ पुत्तत्ताए उववन्नो । ताहे भणह अप्रमादार्थ सुखबोधा धणगिरी-एस ते गम्भो विइजओ होहिइ । सो सीहगिरिस्स पासे पवइओ। इमो विनवण्हं मासाणं दारगो वीरप्रभोरनु- ज्या लघु जाओ । इत्यादि भगवद्धरस्वामिकथा आवश्यकचूर्णितोऽवसेया। साम्प्रतं सूत्रमनुलियते- शासनमू। चिः। दुमपत्तए पंडयए जहा, निवडइ राइगणाण अच्चए । ॥१५९॥ एवं मणुयाण जीवियं, समयं गोयम! मा पमायए ॥१॥ व्याख्या-दुमः-वृक्षस्तस्य पत्र-पणं तदेव तुमपरक "पंडयए" ति आपत्वात् पाण्डुरकं कालपरिणामतः तथा- ।। वियरोगादेर्वा प्राप्तवलक्षमावं 'यथा' येन प्रकारेण 'निपतति' शिथिलवृन्तबन्धनत्वाद् भ्रश्यति प्रक्रमाद् छमात्, रानिगणानाम् उपलक्षणत्वात् रानिन्दिवसमूहानाम् 'अत्यये' अतिक्रमे, 'एवम्' इत्येवंप्रकारं मनुष्याणां जीवितम् अशेष- जीवोपलक्षणं चैतत्, तदपि हि रानिन्दिवगणानामतिकमे यथास्थित्या अध्यवसायादिजनितेन उपक्रमेण वा भ्रश्यतीत्येव- मुच्यते । उक्तञ्च-"शस्त्र व्याधिर्विपं च ज्वलनजलभयन्यालवेतालशोकाः, शीतोष्णक्षुत्पिपासागलविवरमरुन्मूनविष्टा- निरोधाः । नानापुद्रोपघाताः प्रचुरमुजिरुजः श्रान्तिगात्राभिघाताः, विन्नान्येतानि सद्यश्चिरमपि घटित जीवितं सहरन्ति ॥१५९॥ ॥2॥" यतश्चैवमतः समयमपि आस्तामावलिकादि, अपेर्गम्यमानत्वात् , हे 'गौतम!' इति इन्द्रभूतेरामश्रणम् , है 'मा प्रमादी:' मा प्रमादं म्याःशेषशिष्योपलक्षणं च गौतममहणम् । अथ पाण्डरकपदाक्षित यौवनस्याप्यनिसत्वमावि- 1 ·अप्रमादार्थ वीरप्रभोरतु- शासनम्। चिकीर्षुराह नियुक्तिकृत् गाथानयम्-"परियट्टियलायनं, चलंतसंधि मुयंतविंटागं । पत्तं च वसणपत्तं, कालप्पत्तं भणइ गाई ॥१॥ जह तुम्भे वह अम्हे, तुन्भे वि य होहिहा जहा अम्हे । अप्पाहेइ पडतं, पंडुयपत्तं किसलयाणे ॥ २॥" किमेव पाण्डुपत्रकिसलयानामुल्लापः सम्भवति ? येनेदमुच्यते, अत आह-"वि अस्थि नवि य होही, उल्लावो किसलपंदुपत्तागं । उवमा सलु एस कया, भवियजणवियोहणद्वाए ॥३॥" भगितं चागमविद्धिः-चारियं च कप्पियं वा, आहरणं दुविहमेव नायचं । अत्थस्स साहणट्ठा, धणमिय ओयणट्ठाए ॥१॥" यथेह किसलयानि पाण्डुपत्रेणानु- शिष्यन्ते तथाऽन्योऽपि यौवनगर्वितोऽनुशासनीयः । उकश्च-"परिभवसि किमिति लोकं, जरसा परिजर्जरीकृतशरीरम् । अचिरात् त्वमपि भविष्यसि, यौवनगवं किमुद्वहसि ॥१॥" तदेवं जीवितयौवनयोरनित्यत्वमवगम्य न प्रमादो विधेय इति सूनार्थः ॥ १॥ पुनरायुपोऽनित्यत्वं ख्यापयितुमाह- कुसग्गे जह ओसविंदुए, थोवं चिदृइ लंबमाणए । एवं मणुयाण जीवियं, समयं गोयम! मा पमायए ॥२॥ व्याख्या-कुशाग्रे यथा 'अवश्यायविन्दुकः' शरत्कालभाविश्लक्ष्णवर्प बिन्दुः, स्वार्थे कप्रत्ययः, 'स्तोकम् अल्पकाल- More , "परिवर्तिवलावण्यं, घलरसन्धि मुशद्वन्तकम् । पत्रं च व्यसनप्राप्तं, कालपाझं मणति गाथाम् ॥१॥ यथा यूयं तथा वयं, यूयमपि च भविष्यथ यथा पयम् । सन्दिशति पतत् पादुपत्रं किसलयानाम् ॥२॥" २ "नाप्यस्ति नापि च भविष्यायुलापः किसलय-पाण्डपत्रणाम् । उपमा खल्वेषा कृता, भविकजनविबोधनार्थम् ॥ ३॥" ३ "धरितं च कल्पितं वा उदाहरणं द्विविधमेव ज्ञातम्यम् । अर्थस्य साधनार्य इन्धनमिवौदनार्थाय ॥१॥"

·दशमं दुम-
पत्राख्य-
मध्ययनम् ।
भीउचरा-
म्पयनरते
श्रीनेमिच।
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
चिः
मिति गम्यते, तिष्ठति लम्यमानकः । एवं मनुजानां जीविवम् , अतः समयमपि गौतम ! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः ॥२॥
अमुमेवार्यमुपसहरनुपदेशमाह--
इइ इत्तरियम्मि आउए, जीवियए बहुपचवायए।
विहुणाहि रयं पुरेकडं, समयं गोयम! मा पमायए ॥३॥
व्याख्या-'इवि' उक्कन्यायेन 'इत्वरे' स्वल्पकालभाविनि एति-उपक्रमहेतुभिः अनपवर्त्यतया यथास्थित्यैवानु-
भवनीयतां गच्छतीति आयुः, तभैवं निरुपक्रममेव तस्मिन् , तथाऽनुकम्पितं जीवितकं, चशब्दस्य गम्यमानत्वात् तस्मिंन्ध
अर्थात् सोपक्रमायुपि, यहवः-प्रभूवाः प्रत्यपायाः-उपपातहेववोऽध्यवसाननिमित्तादयो यस्मिंस्तत्तथा, अनेन चानुकम्पि-
वाहेतुराविष्कृतः । एवं चोचरूपद्रुमपत्रोदाहरणतः कुशाग्रजलविन्दूदाहरणतश्च मनुजायुर्निरुपक्रमं सोपक्रमं च तुच्छमिति,
त्वमवोऽस्यानियतां मस्वा 'विधुनीहि' जीवात् पृथक् कुरु 'रज' कर्म "पुरेकडं" ति पुरा-पूर्व तत्कालापेक्षया कृतं-
विहितं । तद्विधुवनोपायमाह-समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूनार्थः ॥३॥ स्यात्-पुनर्मनुष्यभवावाप्तौ उद्यस्याम
अप्रमादार्थ
वीरप्रभोरनु-
शासनम् ।
॥१६॥
इत्याह-
दुलहे खलु माणुसे भवे, चिरकालेण वि सबपाणिणं ।
गाढा य विवाग कम्मुणो, समयं गोयम ! मा पमायए ॥४॥
व्याख्या-'दुर्लभः' दुरवापः 'खलु' विशेषणे, अकृतसुकृतानामिति विशेषणं द्योतयति, 'मानुपः' मनुष्यसम्बन्धी
'भवः' जन्म 'चिरकालेनापि' प्रभूतकालेनापि आस्तामल्पकालेन इत्यपिशब्दार्थः, 'सर्वप्राणिनां' सर्वेषामपि जीवानाम् ,
किमिति दुर्लमः मनुष्यभवः' इत्याह-'गाढा:' विनाशयितुमशक्यतया दृढाः, 'च' इति यस्मात्, "विवाग कम्मुणो" त्ति
॥१६॥

·अप्रमादार्थ वीरप्रभोरतु- शासनम् । विपाका उदया'कर्मणां' मनुष्यगतिविधाविप्रकृतिरूपाणाम् । यत एवमतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्यः ॥ ४ ॥ कथं पुनदुर्लभं मनुजत्वम् ? इत्याह- पुढवीकायमइगओ, उकोसं जीवो उ संवसे । कालं संखाईयं, समयं गोयम! मा पमायए ॥५॥ आउफायमहगओ, उमोसं जीवो उ संवसे । कालं संखाईयं, समयं गोयम! मा पमायए ॥६॥ तेउकायमगओ, उक्कोसं जीवो उ संवसे । कालं संखाईयं, समयं गोयम ! मा पमायए ॥७॥ वाउकायमहगओ, कोसं जीवो उ संवसे । कालं संखाईयं, समयं गोयम! मा पमायए ॥ ८॥ वणस्सइकायमइगओ, उकोसं जीवो उसंवसे । कालमणंतं दुरंतं, समयं गोयम! मा पमायए॥९॥ वेइंदियकायमइगओ, उक्कोसंजीवो उसंवसे। कालं संखिजसन्नियं, समयंगोयम मा पमायए १० तेइंदियफायमइगओ,उकोसं जीवो उ संवसे। कालं संखिजसन्नियं, समयं गोयम!मा पमायए ११ चरिदियकायमइगओ,उकोसंजीवो उ संवसे। कालं संखिजसनियं,समय गोयामा पमायए१२ पंचेंदियकायमगओ, उक्कोसंजीवोउ संवसे। सत्तहभवग्गणे, समयंगोयमामा पमायए॥१॥ देवे णरए य गओ, उक्कोसं जीवो उसंबसे । इकेकभवग्गहणे, समय गोयम! मा पमायए ॥१४॥ व्याख्या-पृथ्वीकायमैतिगतः “उकोर्स" ति उत्कर्पतो जीवः 'तु:' पूरणे, 'संवसेत् तद्रूपतयैव अवतिष्ठेत् 'कालं' सघातीतम् , अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति ।। १॥ एवमप्काय-तेजस्काय-वायुकायसूत्रत्रयं व्याख्येयम् , तथा वनस्पतिसूनं च । नवरं कालमनन्तं, अनन्तकायिकापेक्षमेतत् । दुष्टोऽन्तोऽस्येति दुरन्तस्तम्, इदमपि साधारणापेक्षयैव, . अतिशपेन माया मृत्वा तदुष्पत्तिलक्षणेन गतः-प्राप्तः ।

·1
श्रीउपरा-
ध्ययनस्त्रे
श्रीनेमिच
1.
न्द्रीया
मुखयोधा।
ख्या लघुः
चिः।
दशमं द्रुम-
पत्राख्य-
मध्ययनम्।
अप्रमादार्थ
वीरप्रभोरनु-
शासनम्।
॥१६॥
ते असन्तासबोधतया तत उद्धृता अपि न पायो विशिष्टं मानुपादिभवमामुवन्ति । इह च सङ्ख्यातीतग्रहणे असङ्ख्याता
अनन्ताहणे पाऽनन्ता उत्सर्पिण्यवसपिण्योऽवगन्तव्याः। यत आगमः- अस्संखोसप्पिणिउसप्पिणीउ एगिदियाण
उ पउण्हें । ता चेव ऊ अणंता, वणस्सईए उ बोधवा ॥१॥" तथा द्वीन्द्रियकायमतिगतः उत्कर्पतो जीवः संवसेत्
कालं 'साहोयसंशितं' सायातवर्पसहस्रात्मकम् , अतः समयमपीति पूर्ववत् ॥ एवं त्रीन्द्रिय-चतुरिन्द्रियसूत्रे । पश्चेन्द्रिया
उत्तरत्र देवनारफयोरभिधानात् मानुपत्वस्य तु दुर्लभत्वेन प्रक्रान्तत्वात् तिर्यश्च एव गृह्यन्ते, तत्कायमतिगतः उत्कर्पतो जीवः
संयसेत् सप्त वा अष्ट वा सप्ताष्टानि भवग्रहणानि, अतः समयमपीति पूर्ववत् ॥ देवान् नैरयिकांश्च अतिगत उत्कर्पतो जीवः
संवसेत् एकैकमवग्रहणम्, अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रदशकार्थः ॥ उक्तमेवार्यमुपसंहरनाह-
एवं भवसंसारे, संसरति सुभासुमेहि कम्मेहि।जीवोपमाययहुलो,समयं गोयम! मा पमायए १५
व्याख्या--'एवम्' उत्तप्रकारेण भवा एव-तिर्यगादिजन्मान्येव संसारो भवसंसारः तस्मिन् 'संसरति' पर्यटति
शुभाशुभैः फर्मभिर्जीवः प्रमादबहुलः, अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः ॥ १५ ॥ एवं मनुजभवदुर्ल-
भत्यमुफम् । इदानी तदवाप्तावप्युत्तरोत्तरगुणावाप्तिरतिदुरापैव इत्याह-
लणऽवि माणुसत्तर्ण, आयरियत्तं पुणरावि दुल्लभ।
यहवे दसुया मिलेक्खुया, समयं गोयम ! मा पमायए ॥ १६ ॥
लणावि आयरियत्तणं, अहीणपंचिंदियया हु दुल्लहा।
विगलिंदियया हु दीसई, समयं गोयम! मा पमायए ॥ १७ ॥
! "भयझोपर्पिण्यवसर्पिष्य एकेन्द्रियार्णा सुचतुर्णाम् । वानव स्वनन्ता घनस्पतेस्तु बोपण्या: .."
॥१६१॥

·अप्रमादार्थ बीरप्रभोरनु शासनम्। Xero. अहीणपंचिंदियत्तं पि से लहे, उत्तमधम्मसुई हु दुल्लहा। कुतिधिनिसेवए जणे, समयं गोयम! मा पमायए ॥ १८ ॥ लद्रूणवि उत्तमं सुई, सद्दहणा पुणरावि दुल्लभा। मिच्छत्तनिसेवए जणे, समयं गोयम! मा पमायए ॥१९॥ धम्म पि हु सद्दतया, दुल्लभया कारण फासया । इह कामगुणेहिं मुच्छिया, समयं गोयम! मा पमायए ॥२०॥ व्याख्या-लब्ध्वाऽपि मानुषत्वम् 'आर्यत्वं' मगधाचार्यदेशोत्पत्तिलक्षणं 'पुनरपि' भूयोऽपि दुर्लभम् ,किमिति ? आह- वहवः 'दस्थवः' देशप्रत्यन्तवासिनश्चौराः, "मिलेक्युय" ति म्लेच्छाः' अव्यक्तवाचो न यदुक्तमारवधार्यते, ते च शकयवना- दिदेशोद्भवाः। उक्तञ्च सगजवणसवरपब्बरकायमुरुडोइगोटुपफणिया । अरवागहोणरोमसपारसखसखासिया चेव॥१॥ दंविलयलउसवोफसमिल्लंधपुलिंदकुंधभमररुया। कुंचायचीणचंचुयमालवदमिला कुलग्घाया ॥२॥ केकयकिरायसरमुहगयमुह तह तुरगर्मिढगमुहा याहयकन्ना गयकन्ना, अन्ने य अणारिया बहवे ॥३॥ पावा पयंडदंडा, निरगुतावा य निषिणा कूरा। धम्मे परंगमेयरमाई जेसुं न ववहारो॥४॥ मनुजस्लमवाप्याऽपि बहयस्तेपु जन्तव उत्पद्यन्ते । अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीः। इत्थमार्यत्वमपि दुर्लभम् , तदपि लब्ध्वाऽपि आर्यत्वं अहीनपञ्चेन्द्रियता, 'हुरवधारणे, दुर्लभैव । इहैव हेतुमाह- विकलानि-रोगादिभिरुपहतानि इन्द्रियाणि येपां ते तथा तद्भावो विकलेन्द्रियता, 'हुरिति निपातोऽनेकार्थतया बाहुल्यवा- चकः, ततश्च यतो बाहुल्येन विकलेन्द्रियता दृश्यते, ततोऽहीनपश्चेन्द्रियता दुर्लभैव । तथा च समयमपि गौतम! मा प्रमादीः । तथा कृयश्चिदहीनपञ्चेन्द्रियुतामपि सः' जन्तुर्लभेत, तथापि 'उत्तमधर्मभुतिः' तच्छ्रवणात्मिका 'हुरवधारणे 1 ·श्रीउपरा- पत्राख्य- श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखपीपा- ख्या लघु पूचिः। शासनम् । ॥१६२॥ - भित्रकमध, • ततो दुर्लभैव, किमिति ? यतः 'कुतीर्थिनिपेवक' शाक्यौलूक्यादिकुपाखण्डिपर्युपासकः 'जन: लोकः, । दशमं द्रुम- कुन्तीपिनो हि लाभार्धिनो यदेव प्राणिनां प्रियं तदेवोपविशन्ति तत्तीर्थकृतामप्येवंविधत्वात् । उकं हि-"सत्कारयशो- लाभार्थिभिश्च मूरिहान्यतीर्थकरैः । अपसादितं जगदिदं, प्रियायपथ्यान्युपदिशद्भिः॥१॥” इति ।। सुकरैव तेपां सेवा, मध्ययनम्। तत्सेविनां च पुन्त उत्तमधर्मभुतिः , अतः समयमपि गौतम! मा प्रमादीः। किञ्च-लवाऽपि उत्तमा 'श्रुतिम् ।। अप्रमादार्थ उत्तमधर्मप्रवणात्मिकां श्रद्धानं पुनरपि दुर्लभम्, इह हेतुमाह-मिथ्यात्वनिपेवकः जनः, अनादिभवाभ्यासतया ; गुरुकर्मवया प बत्रैव प्रायः प्रवृत्तेः, अतः समयमपीति पूर्ववत् ॥ अन्यच 'धर्ममपि' प्रक्रमात् सर्वज्ञप्रणीतम् वीरप्रभोरतु- 'अपिः' भिन्नकमा 'g' वाक्यालङ्कारे, ततः 'श्रद्दधतोऽपि' कर्तुमभिलपतोऽपि दुर्लभकाः 'कायेन शरीरेण 'स्पर्शका अनुष्ठावारः, कारणमाह-'इह' अस्मिन् जगति 'कामगुणेषु' शब्दादिपु 'मूर्छिताः' गृद्धा जन्तव इति शेषः । प्रायेणाऽपध्येप्वभिष्वगः प्राणिनाम् । यत उक्तम्-"प्रायेण हि यदपथ्यं, तदेव चाऽऽतुरजनप्रियं भवति । विपया- तुरम्य जगतो, यथानुकूलाः प्रिया विषयाः ॥१॥" यतश्चैवमतो दुरापामिमां सामग्रीमवाप्य समयमपि गौतम ! प्रमादीरिति सूरपक्षकार्यः ॥ अन्यच सति शरीरसामर्थे धर्मस्पर्शनेति तदनित्यताभिधानद्वारेणाप्रमादोपदेशमाह- परिजूरइ ते सरीरयं, केसा पंडुरया हवंति ते । से सोययले य हायई, समयं गोयम! मा पमायए ॥२१॥ ॥१२॥ परिजरइ ते सरीरयं, केसा पंडुरया हवंति ते । से चक्खुबले य हायई, समय गोयम! मा पमायए ॥ २२ ॥ FoX 7 w ·अप्रमादार्थ' वीरप्रभोरनु- शासनम् । परिजूरइ ते सरीरयं, केसा पंडुरया हवंति ते। से घाणयले य हायई, समयं गोयम मा पमायए ॥ २३॥ परिजूरइ ते सरीरयं, केसा पंडरया हवंति ते। से जिम्भयले य हायई, समयं गोयम! मा पमायए ॥ २४ ॥ परिजूरइ ते सरीरयं, केसा पंडया हवंति ते। से फासवले य हायई, समयं गोयम! मा पमायए ॥ २५ ॥ परिजूरइ ते सरीरयं, केसा पंडुरया हवंति ते। से सवयले य हायई, समयं गोयम! मा पमायए ॥ २६ ।। व्याख्या-'परिजीर्यति' सर्वप्रकारां वयोहानिमनुभवति 'ते' तव शरीरमेव जरादिभिरभिभूयमानतया अनुकम्प- नीयमिति शरीरकं, यतः केशाः शिरसिजाः पाण्डुरा एव पाण्डुरकाः पूर्व जननयनमनोहारिणोऽत्यन्तकृष्णाः सन्तः शुलीभवन्ति ते, पुनः ते-शब्दोपादानं भिन्नवाक्यत्वात् । तथा 'से' इति तद् यत् पूर्वमासीत् श्रोत्रयोः कर्णयोः वलं- दूरादिशब्दश्रवणसामर्थ्य श्रोनवलं 'चः' समुच्चये 'हीयते' जरातः क्षयमपैति, अतः शरीरसामर्थ्यस्यास्थिरत्वात् समयमपि गौतम! मा प्रमादीः । एवं सूत्रपञ्चकमपि ज्ञातव्यम् । तथा सर्ववलमिति सर्वेषां करचरणाद्यवयवानां स्वसामर्थ्यम् । उक्तञ्च-गानं सङ्कुचितं गतिविगलिता दन्ताञ्च नाशं गता, दृष्टिभ्रंश्यति रूपमेव इसते वक्त्रं च लालायते । वाक्यं नैव करोति वान्धवजनः पन्नी न शुश्रूपते, धिकष्टं जरयाऽमिभूनपुरुपं पुनोऽप्यवज्ञायते ॥ १॥" इति सूत्रपदार्थः ।। २१-२२-२३-२४-२५-२६ ॥ जरातः शरीराशक्तिरुका, सम्प्रति रोगतस्तामाह- ·दशम द्रुम- पत्राख्य- मध्ययनम्। श्रीनेमिच. न्द्रीया- मुखपोधा- ख्या लघु- शुचिः। अप्रमादार्थ वीरमभोरनु- शासनम् । ॥१६३॥ अरई गंड विसूईया, आयंका विविहा फुसंति ते। विह्डइ विद्धंसइ ते सरीरयं, समयं गोयम! मा पमायए ॥ २७॥ व्याख्या-'अरतिः' पातादिजनितश्चित्तोद्वेगः 'गंड' गडः, "विसूचिका' अजीर्णविरोपः 'आतङ्काः सद्यो घातिनो रोगविशेपाः 'विविधाः' अनेकप्रकाराः स्पृशन्ति 'ते' तव शरीरफमिति गम्यते । यदुक्तम्-"सासे सासे जरे डाहे, फुच्छिसूले भगंदरे । अरिसा अजीरए दिट्ठी-मुहसूले अरोयए ॥१॥ अच्छिवैयण फंडू य, कन्नावाहा जलोयरे । कोढे एमादणो रोगा, पीलयंति सरीरिणं ॥ २॥" ततश्च "विहडइ" ति 'विपतति' विशेपेणाधः पतति-वलोपचयादपैति, 'विध्वस्यते' जीवविमुक्तमधः पतति ते शरीरकम् , अतो यावजरा रोगाश्च शरीरं न जर्जरयन्ति तावत् समयमपीति पूर्ववत् । अन्येपामपि अयमुपदेशः। उक्तध-"यावत् स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावर दूरे जरा, यावयेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो- नायुषः । आत्मयसि तावदेव विदुपा कार्यः प्रयत्नो महान, सन्दीप्ते भवने हि कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥ १॥" | फेशपाण्डुरत्यादि च यद्यपि गौतमे न सम्भवति तथापि तन्निश्रया शेपशिष्यप्रतियोधनार्थत्वाददुष्टमिति सूनार्थः ॥२७॥ यथा अप्रमादो विधेयलथा घाऽऽह- वोच्छिद सिणेहमप्पणो, कुमुद सारइयं व पाणियं । से सघसिणेहवजिए, समयं गोयम ! मा पमायए ॥२८॥ व्याख्या-'न्युच्छिन्द्धि' अपनय 'स्नेहम्' अमिष्यचं, कस्य सम्बन्धिनम् ? आत्मनः, कुमुदमिव "सारइयं" ति सूरत्वात् शरदि भवं शारदम् 'या' उपमार्यो भिन्नक्रमश्च प्राग् योजितः, 'पानीय' जलम्, यथा तत् प्रथमं जलमममपि जलमपहाय वर्तते तथा समपि चिरसंसृष्टत्यादिभिर्मद्विपयोहयशगोऽपि तमपनय, अपनीय च "से" इति 'अर्थ' ।।१६३॥

·अप्रमादा
वीरप्रभोरनु-
शासनम्।
अनन्तरं सर्वस्नेहयर्जितः सन् समयमपि गौतम! मा प्रमादीः । इह जलमपहायैतावति सिद्धे यत् शारदपदोपादानं
तत् शारदजलस्येव स्नेहस्याऽपि अतिमनोरमत्वख्याफ्नार्थमिति सूत्रार्थः ॥ २८ ॥ किन-
चेचा णं धणं च भारियं, पवइओ हि सि अणगारियं ।
मा वंतं पुणो वि आइए, समयं गोयम! मा पमायए ॥ २९॥
व्याख्या-त्यक्त्वा' परिहत्य "" वाक्यालङ्कारे, 'धनं' चतुष्पदादि, चशब्दो भिन्नक्रमः, ततः भायां च त्यक्त्वा
'प्राजित:' प्रतिपन्नः, 'हिः' यस्मात् "सी"ति सूत्रत्वेन अकारलोपात् 'असि' भवसि 'अनगारिता' यतिताम्, अतो मा
'वान्तम्' उद्गीणं पुनरपि “आइए" ति आपिव, किन्तु समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः ॥ २९॥ कथञ्च
वान्ताऽऽपानं न भवति ? इत्याह-
अवउज्झिय मित्तबंधवं, विउलं चेव धणोहसंचयं ।
मा तं वितियं गवेसए, समयं गोयम ! मा पमायए ॥ ३०॥
व्याख्या-'अपोह्य' त्यक्त्वा मित्राणि च वान्धवाश्च मित्रवान्धवम्, विपुलं चैव 'धनौघसंचय' कनकादिद्रव्यसमूह-
सञ्चयम् मा 'तदिति मित्रादिकं द्वितीय पुनर्ग्रहणार्थमिति गम्यते, 'गवेपय' अन्वेषय, तदभिष्वगवान् मा भूः, त्यक्तं हि
तद् वान्तोपमम्, तदभिप्वगश्च वान्ताऽऽपानप्राय इत्यभिप्रायः। किन्तु समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः॥३०॥
इत्थं प्रतिवन्धनिराकरणार्थमभिधाय दर्शनविशुद्ध्यर्थमाह-
ण हु जिणे अज दिस्सइ, बहुमए दिस्सइ मग्गदेसिए ।
संपइ याउए पहे, समयं गोयम! मा पमायए ॥३१॥

·-
श्रीरनरा-
ध्ययनसते
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखरोधा-
ख्या लघु-
मृतिः।
दशमं द्रुम-
पत्राख्य-
मध्ययनम्।
अप्रमादार्थ
वीरप्रभोरनु-
शासनम्
३
॥१६४॥
व्याख्या-'नहुनेव 'जिनः तीर्थकृत 'अद्य अस्मिन् काले दृश्यते, यद्यपीति गम्यते, तथापि "बहुमए"त्ति पन्थाः,
स च द्रव्यतो नगरादिमार्गः, भावतस्तु सातिशयज्ञानदर्शनचारित्रात्मको मुक्तिमार्गः, स एवान परिगृह्यते, स दृश्यते,
"मग्गदेसिय" तिमार्यमाणत्वाद् मार्ग:-मोक्षस्तस्य "देसिए" ति सूनत्वात् देशकः-प्रापको मार्गदेशकः, न चैवंविधोऽय-
मतीन्द्रियार्थदर्शिनं जिनं विना सम्भवति इत्यसन्दिग्धचेतसो भाविनोऽपि भव्या न प्रमादं विधास्यन्तीति, अतः समयमपि
गौतम ! मा प्रमादीः । इत्थं व्याख्या सुचकत्वात् सूनस्येति सूनार्थः ॥ ३१॥ अनेवार्थे पुनरुपदिशन्नाह--
अवसोहिय कंटगापह, ओइन्नोऽसि पहं महालपं ।
गच्छसि मग्गं विसोहिया, समयं गोयम ! मा पमायए ॥ ३२॥
व्याख्या-'अवशोध्य' परिहत्य "कटगापह" ति आकारोऽलाक्षणिकः, कण्टकाव-भावतः चरकादिकुक्षुतयः तैराकुल:
पन्याः कण्टकपथस्त, ततः 'अवतीर्णोऽसि' अनुप्रविष्टः 'असि' भवसि 'पन्थान प्रक्रमात्, सम्यग्दर्शनादिकं भावमार्ग
"महालय" ति महान्तम्, कश्चिद्वतीर्णोऽपि मार्ग न गच्छेद् अत आह-'गच्छसि' यासि मार्ग, न पुनरवस्थित
एवाऽसि, सम्यग्दर्शनाद्युसर्पणेन मुक्तिमार्गगमनप्रवृत्तत्वाद्भवतः । तथाप्यनिश्चये प्रायोऽप्राप्तिरेव स्यादित्याह--'विशोभ्य'
विनिश्चित्य । तदेव प्रवृत्तः सन् समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूनार्थः ॥ ३२ ॥ अनन्तर मार्गप्रतिपत्तिरुक्का,
तत्प्रतिपत्तौ च कस्यचिदनुतापसम्भव इति तन्निराचिकीर्पयाऽऽह-
अपले जह भारवाहए, मा मग्गे विसमेऽवगाहिया।
पच्छा पच्छाणुतावए, समय गोयम! मा पमायए ॥ ३३॥
" ॥१६४॥

·अप्रमादार्थ वीरप्रभोरनु- शासनम्। व्याख्या-अवल:' अविद्यमानशरीरसामध्ये 'यथेति औपन्ये, भारं वहतीति भारवाहकः, 'मा' निषेधे "मगति मार्ग "विसमे" ति 'विषम मन्दसत्त्वैर्दुस्तर "अवगाहिय" ति 'अवगाह्य' प्रविश्य त्यचाङ्गीकृतभारः सन्निति गम्यते, 'पश्चान्' तत्कालानन्तरं 'पश्चादनुतापकः' पश्चात्तापकृत् , भूरिति शेषः । इदमुक्तं भवति-यथा कश्चिद् देशान्तरगतो वहुमिरुपायैः स्वर्णादिफमुपायं स्वगृहाभिमुखमागच्छन्नतिमीरुतया अन्यवस्त्वन्तर्हित स्वर्णादिकं स्वशिरस्यारोप्य कतिचिद् दिनानि सम्यगुद्वति, अनन्तरं च कचिदुपलादिसङ्घले पथि 'अहो ! अहमनेन भारेणाऽऽक्रान्तः' इति तमुत्सृज्य स्वगृह- मागतोऽत्यन्तनिर्धनतयाऽनुतप्यते--कि मया मन्दभाग्येन तत् परित्यक्तमिति ? । एवं त्वमपि प्रमादपरतया सक्तसंयमभारः सन्नेवंविधो मा भूः, किंतु समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ वह्विदमद्यापि निस्तरणीयमल्पं च निस्तीर्णमित्यभिसन्धिनोत्साहभङ्गोऽपि स्यादिति तदपनोदायाह- तिन्नो हु सि अन्नवं महं, किं पुण चिट्टसि तीरमागओ?। अभितुर पारं गमित्तए, समयं गोयम! मा पमायए ॥ ३४ ॥ व्याख्या-तिन्नो हु सि" ति तीर्ण एवाऽसि, अर्णवमिवाऽर्णवं "मह" ति 'महान्तं' गुरुम्, 'किमिति प्रश्ने, 'पुनरिति वाक्योपन्यासे, ततः किं पुनतिधसि 'तीरं' पार 'आग:' प्रातः ? किमुक्तं भवति ?--संसारः भवः कर्म या भाववोऽर्णव उच्यते, स च द्विविधोऽपि त्वयोत्तीर्णप्राय एवेति केन हेतुना तीरप्राप्तोऽप्यौदासीन्यं भजसे ? नैवेदं नवोचितमित्याशयः । किन्तु "अमितुर" ति अभि-आभिमुख्येन त्वरख-शीघ्रो भव 'पारं' परतीरं भावतो मुक्तिपदं "गमित्तइ" त्ति गन्तुम्, अतश्च समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः ॥३४॥ अथापि स्यात्-मम पारप्राप्तियोग्यतैव न समस्ति अत आह-

·17
श्रीउपरा-
भ्ययनसूये
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखयोधा-
ख्या लघु
त्तिः।
4
.
।१६५॥
अकलेवरसेणिमुस्सियां, सिद्धिं गोयम! लोय गच्छसि ।
। दशमं द्रुम-
खेमं च सिवं अणुत्तरं, समयं गोयम ! मा पमायए ॥ ३५॥
पत्राख्य-
व्याख्या-अविद्यमानं कडेवर-शरीरमेपामकडेवरा:-सिद्धास्तेषां श्रेणिरकडेवरश्रेणिः, यया उत्तरोत्तरशुभपरिणामप्राप्ति-
मध्ययनम्।
रूपया ते सिद्धिपदमारोहन्ति क्षपकश्रेणिरित्यर्थः, तां 'उच्छ्रित्य' उत्तरोत्तरसंयमस्थानावाप्त्योच्छ्रितामिव कृत्वा 'सिद्धिं' सिद्धिना अप्रमादार्थ
मानं लोकं गौतम ! 'गच्छसि' सुन्यत्ययाद् गमिप्यसि । 'क्षेमं' परचक्रायुपद्रवरहितं, 'चः' समुचये मिन्नकमञ्च, 'शिव वीरप्रभोरनु-
मनुत्तरं च तर शियम्-अशेपदुरितोपशमेन, अनुत्तरं-सर्वोत्कृष्टम् , ततः समयमपि गौतम!मा प्रमादीरिति सूत्रार्थः॥३५॥ ६ शासनम् ।
सम्प्रति निगमयितुमुपदेशसर्वस्वमाह-
बुद्धे परिनिगुडे चरे, गाम गए नगरे व संजए। संतिमग्गं च व्हते, समयं गोयम! मा पमायए॥३३॥
६
व्याख्या-'बुद्धः' अवगतहेयादिविभागः 'परिनिर्वृतः' कपायान्युपशमतः शीतीभूतः 'चरेः' आसेवख, संयममिति
शेषः । "गाम" ति विभफिलोपाद् प्रामे गतः' स्थितो नगरे वा, उपलक्षणत्वाद् अरण्यादिषु वा, किमुक्तं भवति ?-
सर्वस्मिन् अनभिप्वद्गवान्, 'संयतः' सम्यक् पापस्थानेभ्य उपरतः शान्तिमार्ग' मुक्तिमार्ग, चशब्दो मिन्नंक्रमः, ततः
Jहयेश्च भव्यजनप्ररूपणया वृद्धि नयेः, ततः समयमपि गौतम! मा प्रमादीरिति सूनार्थः ॥ ३६ ॥ इत्थं भगवदुक्का-
मिदमाकर्ण्य गौतमो यत् फनवांस्तदाह-
युद्धस्स निसम्म भासियं, सुकहितमहपदोवसोहियं ।
रागं दोसं च छिदिया, सिद्धिगई गए गोयमे ।। ३७ ।। त्ति बेमि ।।
॥१६५॥

·, व्याख्या--'बुद्धस्य' केवलावलोकितसमस्तवस्तुतत्त्वस्य प्रकमात् श्रीमन्महावीरस्य 'निशम्य' आकर्ण्य 'भापितम्' उक्कं, सुषु-शोभनेन उपमादर्शनादिना प्रकारेण कथितं-प्रबन्धन प्रतिपादितं सुकथितम् , अत एवार्थप्रधानानि पदानि अर्थपदानि तैरुपशोभितं, राग द्वेपं छित्त्वा सिद्धिगतिं गतो गौतमो भगवान् प्रथमगणधर इति सूत्रार्थः ॥३७॥ 'इतिः' परिसमाती, ब्रवीमीति पूर्ववत् ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां सुखबोधायां उत्तराध्ययनसून लघुटीकायां द्रुमपत्रकाख्यं दशममध्ययनं समाप्तम् ।।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनस्त्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
.
सुखबोधा-
एकादश
बहुश्रुत-
पूजाख्य-
मध्ययनम्।
सविपक्ष-
बहुश्रुत-
स्वरूपम् ।
ख्या लघु
पृत्तिः।
॥१६६॥
अथ बहुश्रुतपूजाख्यमेकादशमध्ययनम् ।
उक्तं दशममध्ययनम् । साम्प्रतं बहुश्रुतपूजाख्यमेकादशमारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहानन्तराध्ययनेऽप्र-
मादार्थमनुशासनमुक्तम्, तच्च विवेकिनैव भावयितुं शक्यम्, विवेकश्च बहुश्रुतपूजात उपजायते, इति बहुश्रुतपूजोच्यते'
इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्यास्याध्ययनस्य आदिसूत्रम्-
संजोगा विप्पमुक्कस्स, अणगारस्स भिक्खुणो। आयारं पाउकरिस्सामि, आणुपुर्षि सुणेह मे ॥१॥
व्याख्या-संयोगाद् विप्रमुक्तस्य अनगास्य भिक्षोः 'आचारम्' उचितक्रियां बहुश्रुतपूजात्मिकां प्रादुष्करिष्याम्यानुपूर्व्या
शृणुत
मे कथयत इति शेप इति सूत्रार्थः ॥१॥ इह बहुश्रुतपूजा प्रकान्वा, सा च बहुश्रुतस्वरूपरिज्ञान एवं कर्तुं शक्या,
बहुश्रुतश्च अवहुश्रुतविपर्ययेण भवति अतोऽवहुश्रुतस्वरूपं तावदाह-
जे यावि होइ निधिज्जे, थद्धे लुद्धे अणिग्गहे । अभिक्खणं उल्लवती, अविणीए अपहुस्सुए ॥२॥
व्याख्या-'य' कश्चित् चापिशब्दो मिन्नक्रमावुत्तरन योध्येते, 'भवति' जायते, निर्गतो विद्याया:-सम्यक्शास्त्रा
वगमरूपायाः निर्विद्यः, अपिशब्दसम्बन्धात् सविद्योऽपि यः 'स्तब्धः' अहकारी 'लुब्धः' रसादिगृद्धिमान, न विद्यते
निग्रहः-इन्द्रियनियमनात्मकोऽस्येति अनिग्रहः, 'अभीक्ष्णं' पुनः पुनः उत्-प्रावल्येनासम्वद्धभापितादिरूपेण लपति-वक्ति
उलपति 'अविनीतश्च' विनयरहितः, "अवहुस्सुए" ति यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् सोऽअवहुश्रुत उच्यते इति शेपः ।
सविद्यस्याप्ययहुश्रुतत्वं बहुश्रुतफलाभावादिति भावनीयम्, एतद्विपरीतश्च अर्थात् पहुश्रुत इति सूत्रार्थः ।। २ ।। कुतः
पुनरीदृशमयहुश्रुतत्यं बहुश्रुतत्वं च लभ्यते ?
३
२
॥१६६॥

·सविपक्ष-
बहुश्रुत
स्वरूपम्।
अह पंचहिं ठाणेहि, जेहिं सिक्वा न लन्भइ । धंभा कोहा पमाएणं, रोगेणं आलसेण य॥३॥
अह अहहिं ठाणेहि, सिक्खासीले त्ति युच्चई । अहस्सिरे सया दंते, ण य मम्ममुदाहरे ॥४॥
णासीले ण विसीले, ण सिया अइलोलए। अफोहणे सचरए, सिक्खासीले त्ति बुचइ ॥५॥
व्याख्या-'अथ' इत्युपन्यासार्थे, पञ्चभिः 'स्थान:' प्रकारैर्वक्ष्यमाणा 'शिक्षा' महणाऽऽसेवनात्मिका न लभ्यते
तेरीदशमबहुश्रुतत्वमवाप्यत इति शेपः । कैः पुनः सा न लभ्यते ? इत्याह-'सम्भात्' मानात् 'क्रोधात्' कोपात् 'प्रमादेन'
मथविषयादिना 'रोगेण' गलत्कुष्ठादिना, 'आलस्येन' अनुत्साहात्मना शिक्षा न लभ्यत इति प्रक्रमः । 'च!' समुच्चये।
इत्यमबहुश्रुतत्वहेतूनभिधाय पहुश्रुतत्यहेतूनाह-अथ अष्टाभिः स्थानैः शिक्षा शीलयति-अभ्यत्यतीति शिक्षाशील इत्युच्यते
तीर्धकरादिभिरिति गम्यते । तान्येवाह- अहस्सिरे" ति अहसनशीलो न सहेतुकमहेतुकं या हसन्नेवास्ते, 'सदा' सर्वकालं
'दान्तः' इन्द्रिय-नोइन्द्रियदमवान्, न च 'मर्म' परापभ्राजनाकारि 'उदाहरेत्' उद्धट्टयेत्, 'म' नैव 'अशीलः' सर्वथा
शीलविकलः, न 'विशीलः' विरूपशीलोऽतीचारकलुपितव्रत इत्यर्थः, 'न स्यात्' न भवेत् 'अतिलोलुपः' अतीवरसलम्पटः,
'अकोधनः' अपराधिन्यपि क्षमावान् , 'सत्यरतः अवितथभापणसत इति । निगमयितुमाह-शिक्षाशील: 'इति' अनन्त-
रोकगुणभार उच्यते, स च बहुश्रुत एव भवतीति भावः। विशेषाभिधायित्वाध कचित् केपाश्चिदन्तर्भावसम्भवेऽपि
पृथगुपादानमिति सूत्रत्रयार्थः ॥३-४-५ ॥ किन-अवहुश्रुतत्वे बहुश्रुतत्त्वे वाऽविनयो विनयश्च मूलकारणं । न घ
अविनीतविनीतयोः वरूपमविज्ञाय तो ज्ञातुं शक्याविति यैः स्थानेरविनीतो यैश्च विनीत उच्यते तान्यभिधातुमाह-
अह चोदसहि गणेहिं, युद्दमाणो उ संजए । अविणीए चुचई सो उ, णिवाणं च ण गच्छह ॥६॥
अभिक्खणं कोही भवइ, पपंधं च पकुवइ । मित्तिज्जमाणो वमइ, सुयं लभ्रूण मज्जइ ॥७॥

·श्रीउपरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच. न्द्रीया सुखवोधा. ख्या लघु वृचिः। ॥१६७॥ अवि पावपरिक्खेवी, अवि मित्तेसु कुप्पइ । सुप्पियस्सावि मित्तस्स, रहे भासइ पावगं ॥८॥ एकादश पइण्णवाई दुहिले, धद्धे लुद्धे अनिग्गहे । असंविभागी अचियत्ते, अविणीए त्ति बुचद ॥ ९॥ बहुश्रुत- अह पन्नरसहि ठाणेहिं, सुविणीए त्ति वुचइ । नीयावित्ती अचवले, अमाई अकुऊहले ॥१०॥ पूजाख्य- अप्पं च अहिक्खिवह, पवंधं च ण कुबइ । मित्तिनमाणो भजति, सुयं लडुं न मज्जइ ॥११॥ मध्ययनम्। न य पावपरिक्खेवी, न य मित्तेसु कुप्पइ। अप्पियस्सावि मित्तस्स,रहे कल्लाण भासइ ॥१२॥ सविपक्ष- कलहडमरवज्जए, बुद्ध य अभिआइए । हिरिमं पडिसंलीणो, सुविणीए त्ति बुच्चइ ॥१३॥ बहुश्श्रुत- 'अथेति प्राग्वत् । चतुर्दशसु स्थानेषु, सूत्रे तु सप्तम्यर्थे तृतीया, 'वर्तमानः' तिष्ठन् 'तु:' पूरणे, 'संयत:' तपस्वी स्वरूपम् । अविनीत उच्यते । स तु इयविनीतः पुनः किम् ? इत्याह–'निर्वाण' मोक्षं चशब्दादिहैव ज्ञानादींश्च 'न गच्छति' न प्राप्नोति ॥ कानि पुनश्चतुर्दशस्थानानि ? इत्याह-अमीक्ष्णं 'क्रोधी' क्रोधनो भवति । 'प्रवन्धं च' प्रकृतत्वात् कोपस्यैवा- विच्छेदात्मकं "पकुछ"त्ति प्रकुरुते, प्रकुपितः सन् मृदुवचनादिभिरपि नोपशाम्यति । तथा "मित्तिजमाणो" ति 'मित्रीय- माणोऽपि मिनं ममायमस्त्वितीप्यमाणोऽपि अपेलृप्तस्य दर्शनात् 'वमति' त्यजति, प्रस्तावाद् मैत्री, किमुकं भवति ?- यदि कश्चिद्धार्मिकतया वक्तियथा त्वं न वेत्सीत्यहं तव पानं लेपयामि, ततोऽसौ प्रत्युपकारमीरतया प्रतिवक्ति-ममालमेतेन, कृतमपि कृतघ्नतया वा न मन्यत इति वमैतीत्युच्यते । तथा "सुयं" ति अपेर्गम्यमानत्वात् , 'श्रुतमपि' आगममपि लब्ध्या माद्यति दर्प याति-गवं विदधाति, कोऽर्थः-श्रुतं हि मदापहारहेतुकम्, स तु तेन ईप्यति । तथा 'अपि:' सम्भावनायां ॥१६७॥ सम्भाव्यत एतत् यथाऽसौ पापैः-कथश्चित् समित्यादिपु स्खलितलक्षणैः परिक्षिपति-तिरस्कुरुत इत्येवंशीलः पापपरिक्षेपी आचार्यादीनामिति गम्यते । तथा-'अपिः' मिन्नक्रमः, ततः 'मित्रेभ्योऽपि' सुहृयोऽपि आस्तामन्येभ्यः 'कुप्यति' जुध्यति, ·सविपक्ष व हुश्रुत स्वरूपम् सूने चतुर्थ्यर्थे सप्तमी । तथा 'सुप्रियस्यापि' अतिवल्लभस्यापि मिनस्य 'रहसि' एकान्ते भापते वक्ति पापमेव पापकम् , किमुक्तं भवति ?-अप्रतः प्रियं वक्ति पृष्ठतस्तु प्रतिसेवकोऽयमित्यादिकमनाचारमेवाऽऽविष्करोति । तथा प्रतिज्ञया-इत्थ मेवेदमित्येकान्ताभ्युपगमरूपया वदनशीलः प्रतिज्ञावादी । तथा "दुहिल" ति द्रोहणशीलः द्रोग्धा न मित्रमप्यनभिद्रुई आस्ते। तथा 'स्तब्धः तपस्यहम् इत्याग्रह कृतिमान् । तथा 'लुब्धः' अन्नादिप्वभिकाद्धावान् । तथा 'अनिग्रहः' प्राग्वत् । तथा असविभजनशीलः असंविभागी, नाऽऽहारादिकमवाप्यातिगायतोऽन्यस्मै स्वल्पमपि प्रयच्छति, किन्त्वात्मानमेव पोपयति । तथा "अचियत्ते" ति 'अप्रीतिकरः' दृश्यमानः सम्भाष्यमाणो वा सर्वस्याप्रीतिमेवोत्पादयति, एवंविध- दोपान्वितोऽविनीत इत्युच्यत इति निगमनम ॥ इत्थमविनीतस्थानान्यभिधाय विनीतस्थानान्याह--अथ पञ्चदशभिः स्थानः सुषु-शोभनो विनीतः-विनयान्वितः सुविनीत इत्युच्यते । तान्येवाह-"नीयावित्ति" त्ति नीचम्-अनुद्धतं यथा भवत्येवं वर्तत इत्येवंशीलः नीचवर्ती, गुरुपु न्यग्वृचिमान्, यथाऽऽह-"नीयं सेनं गई ठाणं, नीयं च आसणाणि य । नीयं च पाए वंदिजा, नीयं कुञा य अंजलिं ॥ १ ॥" तथा च न चपल: अचलः गति-स्थान-भाषा- भावभेदतश्चतुर्दा । तन गतिचपल:-द्रुतचारी । स्थानचपलान्यस्तिष्ठन्नपि चलन्नेवास्ते हस्तादिमिः । भापाचपल:- सद्-ऽसभ्या-ऽसमीक्ष्या-ऽदेशकालपलापिभेदाचतुर्डा, तत्र असत्-अविद्यमानम् असभ्यम्-सरपरुपादि असमीक्ष्य- अनालोच्य प्रलपन्तीत्येवंशीला असदसभ्याऽसमीक्ष्यप्रलापिनत्रयः, अदेशकालप्रलापी चतुर्थः, अतीते कार्ये यो वक्ति-यदिदं " "नीची शय्यां गति स्थान, नीचा नि चासनानि च । नीच च पादौ वन्देत, नीचं घ कुर्याचाञ्जलिम् ॥ ३॥" २ पलापिशब्दस्य चतुर्णामभिसोवन्धादसम्प्रलापी । असभ्यप्रलापी २ असमीक्ष्यप्रलापी ३ अदेशकालमलापीति चतुर्दा | भाषाघपल उच्यते। exion .

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखपोधा- ख्या लघु वृत्तिः। एकादश बहुश्रुत- पूजाख्य- मध्ययनम् सविपक्ष- बहुश्रुत- खरूपम् । ॥१६८॥ तत्र देशे काले वाऽकरिष्यत् ततः सुन्दरमभविष्यत् । भावचपल:-सूत्रेऽर्थे वाऽसमाप्त एव योऽन्यद् गृहाति । 'अमाची' न मनोज्ञमाहारादिकमवाप्य गुर्वा दिवञ्चकः । 'अकुतूहल' न कुहुकेन्द्रजालाद्यवलोकनपरः, 'अल्पमेवाधिक्षिपति' अभाव- वचनोऽल्पशब्दोऽत्र, ततश्च नैव कञ्चनाधिक्षिपति-नाऽऽक्रोशति । 'प्रवन्धं च' उतरूपं न करोति 'मिनीयमाण: उक्तन्यायेन 'भजते मित्रीयितारमुपकुरुते, प्रत्युपकारं वा प्रत्यसमर्थः कृतघ्नो न भवति । श्रुतं लब्ध्वा न माद्यति, किन्तु मददोपपरिज्ञानतः सुतरामवनमति । 'न च' नैव 'पापरिक्षेपी' उक्तरूपः । न च मित्रेभ्यः कृतज्ञतया कथञ्चिदपराधेऽपि कुंप्यति । अप्रियस्याऽपि मित्रस्य रहसि "कल्लाण" ति कल्याणं भापते, इदमुक्तं भवति-मित्रमिति यः प्रतिपन्न:- अङ्गीकृतः स यद्यप्यपकृतिशतानि विधत्ते तथाऽप्येकमपि सुकृतमनुस्मरन् न रहस्यपि तद्दोपमुदीरयति । तथा चाह- "एकसुकृतेन दुष्कृतशतानि ये नाशयन्ति ते धन्याः । नत्वेकदोपजनितो, येषां कोपः स च कृतन्नः ॥ १॥” इति । कलहश्च-वाचिको विग्रहः डमरं च-प्राणिघातादिभिः तद्वर्जकः 'युद्धः' बुद्धिमान् , एतच सर्वत्र अनुगम्यत एवेति न प्रकृतसाक्ष्याविरोधः । "अभिजाइए' त्ति अभिजाति:-कुलीनता तां गच्छति-उरिक्षप्तभारनिर्वहणादिनेत्यभिजातिगः हीः- लजा सा विद्यतेऽस्य हीमान, कथञ्चित् कलुषाध्यवसायतायामप्यकार्यमाचरन् लजते । 'प्रतिसंलीन:' गुरुसकाशेऽन्यत्र वा कार्य विना न यतस्ततश्चेष्टते । प्रस्तुतमुपसंहरन्नाह–'सुविनीतः सुविनीतशब्दवाच्य इत्येवंविधगुणान्वित उच्यते इति सूत्राष्टकार्थः ।। ६-७-८-९-१०-११-१२-१३ ।। यश्चैवं विनीतः स कीहक् स्यात् ? इत्याह- वसे गुरुकुले निचं, जोगवं उवहाणवं । पियंकरे पियंवाई, से सिक्खं लडुमरिहद ॥ १४ ॥ व्याख्या-'वसेत्' आसीत, क ?-गुरूणाम्-आचार्यादीनां कुलम्-अन्वयो गच्छ इत्यर्थः गुरुकुलं तत्र, तदाशोप- लक्षणं च कुलग्रहणं, (नियं' संदा, किमुक्तं भवति ?-यावज्जीवमपि गुर्वाज्ञायामेव तिष्ठेत् । उक्तश्च-माणस्स होइ ॥१६८॥ - ·सविपक्ष वहुश्रुत- स्वरूपम् ? भागी" इत्यादि । योग:-व्यापारः स चेह प्रक्रमाद् धर्मगत एव तद्वान् । उपधानम्-अङ्गानगाध्ययनादौ यथायोगमाचा- म्लादितपोविशेषः तद्वान्, यद् यस्योपधानमुक्तं न तत् कृच्छ्रमीरुतयोत्सृज्यान्यथैवाऽधीते शृणोति वा । प्रियम्-अनुकूलं फरोतीति प्रियङ्करः, कथश्चित् केनचिदपकृतोऽपि न तत्प्रतिकूलमाचरति, किन्तु ममैव कर्मणामयं दोप इत्यवधारयन् अप्रिय- कारिण्यपि प्रियमेव चेष्टते । इदं च भावयति-अपकारिणि कोपश्चेत् , कोपे कोपः कथं न ते ? । धर्मार्थकाममोक्षाणां, प्रसा परिपन्थिनि ॥ १ ॥ अत एव च "पियंवाइ" त्ति केनचिदप्रियमुक्तोऽपि प्रियमेव वदतीत्येवंशीलः प्रियवादी । उकञ्च "सिसह पियाई वोत्तुं, सबो तूसइ पियं भणंताणं । किं कोइलाहि दिन्नं ?, किं व हियं कस्स काएहिं ? ॥१॥ करयलमलि- यस्स वि दमणयरस महमहइ पेसलो गंधो । कुवियस्स वि सज्जणमाणुसस्स महुरो समुल्लावो ॥२॥ सुजनो न याति विकृति, परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरुः, सुरभयति मुखं कुठारस्य ।। ३ ॥" तथाऽस्य को गुणः इत्यत आह-'सः' एवंगुणविशिष्टः 'शिक्षा' शास्त्रार्थग्रहणादिरूपां 'लब्धुम्' अवाप्तुम् 'अर्हति' योग्यो भवतीति । अनेनैव अवि- नीतस्त्वेतद्विपरीतः शिक्षा लब्धं नाईतीत्यर्थादुक्तं भवति । तथा च यः शिक्षा लभते स वहुक्षुत इतरस्त्वपहुंचत इति भाव इति सूत्रार्थः ॥ १४ ॥ एवं च सविपक्षं पहुश्रुतं प्रपञ्चतोऽभिधाय प्रतिज्ञातं तत्प्रतिपत्तिरूपमाचारं तस्यैवं स्तवद्वारेणाह- जहा संखम्मि पयं निहियं, दुहओ वि विरायति।एवं बहुस्सुएभिक्खू, धम्मो कित्तीतहासुयं ॥१५॥ व्याख्या-'यथेति दृष्टान्तोपन्यासे, 'शङ्के जलजे 'पयः दुग्धं 'निहितं न्यस्तं "दुहओ वि" ति द्विधाऽपि स्वस- म्वन्ध्या-ऽऽश्रयसम्बन्धिगुणद्वयलक्षणेन प्रकारद्वयेनाऽपीति अपिशब्दार्थः, 'विराजते' शोभते, तत्र हि तत् न कलुपीभवति,न . "शिक्ष, प्रियाणि वक्तुं, सर्वस्तुप्यति प्रियं भणद्भ्यः । कि कोकिलाभिदत्तं ?, किंवा हृतं कस काकैः ॥ १॥ करतलमृदितसाऽपि दमनकस्य प्रसर्पति पेशलो गन्धः । कुपितस्याऽपि सजनमानुषस्य मधुरः समुलापः ॥२॥"

·श्रीउचरा- ध्ययनयने थोनेमिच- न्द्रीया- मुखपोषा- गया लघु पतिः। स्तवः। ॥१६९॥ पाम्लनां भजते, नापि च परिस्रवति । एवम्' अनेन प्रकारेण बहुश्रुते "भिक्खु" त्ति आर्पत्वाद् ‘मिक्षौ' तपखिनि 'धर्मः | एकादशं यतिधर्मः कीर्तिः' साया तथा 'श्रुतम्' आगमो विराजते इति संम्वधः । किमुक्तं, भवति ?--यद्यपि धर्म-कीर्ति-श्रुतानि.. बहुश्रुत- निरुपलेपलादिगुणेन स्वयं शोभाभाजि तथापि मिथ्यात्वादिकालुप्यविगमतो निर्मलतादिगुणेन शङ्ग्रे इव बहुश्रुते स्थितान्या-. पूजाख्य अयगुणेन विशेषतः शोभन्ते, तानि हि न तन मालिन्यम् अन्यथाभावं हानि वा कदाचन प्रतिपद्यन्ते इति सूत्रार्थः॥१५॥ मध्ययनम्। पुनर्वहुमुतसवमाह- वहुश्रुत- जहा से कंयोयाणं, आइन्ने कथए सिया । आसे जवेण पवरे, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ १६ ॥ 'यया' येन प्रकारेण 'सः' इति प्रतीतः 'कम्योजानां' कम्बोजदेशोद्भवानां प्रक्रमादश्वानां मध्ये 'आकीर्णः' व्याप्तःशीला- दिगुणेरिति गम्यते, 'कन्यका प्रधानोऽश्वः, यः किल दृपच्छकलभृतकुतुपनिपतनध्यनेन सत्रस्यति, 'स्यात्' भवेत् 'अश्वः' तुरमः 'जयेन' वेगेन 'प्रपरः' प्रधानः । 'एवम्' इत्युपनये, तत ईदृशो भवति बहुश्रुतः, सोऽप्यन्ययतीनां शीलादि- मिर्गुणेः प्रवर इवि सूनार्थः ॥ १६ ॥ किं च- जहाऽऽइन्नसमारूढो, सूरे दढपरकमे । उभओ णंदिघोसेणं, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ १७ ॥ व्याख्या-यथा आफीणं-जात्यादिगुणोपेतं तुरङ्गमं समारूढः-अध्यासितः आकीर्णसमारूढः 'शूर' चारभटः। 'दृढपराक्रमः' गाढपराक्रमः "उमओ" त्ति 'उभयतः' वामतो दक्षिणतश्च 'नान्दीघोपेण' द्वादशतूर्यनिर्योपात्मकेन । ॥१६९॥ एवं भपति पहुभुतः । किमुकं भवति ?-यथैवंविधः शूरो न केनचिदभिभूयते, न चान्यसदाश्रितः तथाऽयमपि:* जिनप्रवचनतुरनाभितो दृप्यत्परवादिदर्शनेऽपि चारसः तद्विजयं च प्रति समर्थः उभयतश्च दिनरजन्योः स्वाध्यायघोप- - TOXXX

·बहुश्रुत-
रूपेण नान्दीघोपेणोपलक्षितः परतीर्थिमिरतीव मदावलिसैरपि नाभिभवितुं शक्यः, न पाऽन प्रतिपत्तिः तदाश्रितोऽन्योऽपि
कथञ्चिजीयत इति सूत्राः ॥ १७ ॥
जहा करेणुपरिकिन्ने, कुंजरे सहिहायणे । बलवंते अप्पडिहए, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ १८॥
व्याख्या-यथा करेणुपरिकीर्ण:-हस्तिनीभिः परिवृतः 'कुञ्जरः' हस्ती, पष्टिायनान्यखेति 'पष्टिहायनः' पष्टिवर्प-
प्रमाणः, तस्य हि एतावत्कालं यावत् प्रतिवर्ष बलोपचयः ततस्तदपचय इत्येवमुक्तम् , अत एव च "वलयंते" ति पलं-
शरीरसामय॑मस्यास्तीति चलवान सन् अप्रतिहतो भवति, फोऽर्थः ?-नाऽन्यैर्मदोत्कटैरपि मतङ्गजैः पराङ्मुखीक्रियते ।
एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि हि करेणुसदृशीभिः परप्रसरनिरोधिनीमिरीत्पत्तिक्यादिबुद्धिमिर्विद्याभिश्च विविधाभितः
पष्टिहायनतया चासन्तस्थिरमतिः, अत एव च वलवत्त्वेनाप्रतिहतो भवति, दर्शनोपहन्तभिर्न प्रतिहन्तुं शक्यत इति
सूत्रार्थः ।। १८॥ अन्यच्च-
जहा से तिक्खसिंगे, जायक्खंधे विरायइ । वसहे जूहाहिवई, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ १९ ॥
व्याख्या-यथा स तीक्ष्णे-निशिताप्रे शृङ्गे-विपाणे यस्य स तथा, जात:-अत्यन्तमुपचितीभूतः स्कन्धोऽस्येति ।
जातस्कन्धा, समस्ताङ्गोपाङ्गोपचित्तत्योपलक्षणं चैतत्, विराजते 'वृपभः प्रतीतः, यूथस्य-गवां समूहस्य अधिपतिः-स्वामी
स तथा, एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि हि परपक्षभेत्तृतया तीक्ष्णाभ्यां स्वशास्त्रपरशास्त्राभ्यां शृङ्गतुल्याभ्यामुपलक्षितो
गच्छादिगुरुकार्यधुराधरणधीरेयतया च जातस्कन्धः, अव एव यूथस्य-साध्वादिसमूहस्य अधिपतिः-आचार्यादिपदवी
गतः सन् विराजते इति सूत्रार्थः ॥ १९ ॥ अन्यच-
जहा से तिक्खदाढे, ओदग्गे दुप्पहंसए । सीहे मियाण पवरे, एवं हवइ बहुस्सुए ॥२०॥

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- पृत्तिः। एकाद बहुश्रुत- पूजाख्य- मध्ययनम्। वहुश्रुत- ॥१७०॥ व्याख्या-यथा स तीक्ष्णदंष्ट्रः 'उग्र' उत्कटः अत एव "दुप्पहंसए" त्ति 'दुप्प्रधर्षक: अन्येदुरभिभवः 'सिंह' केसरी 'मृगाणाम्' आरण्यप्राणिनां प्रवरो भवति, एवं बहुश्रुतः । अयमपि हि परपक्षभेत्तृतया तीक्ष्णदंष्ट्रासमैनेंगमादिनयैः प्रतिभादिगुणोदग्रतया च दुरभिभव इत्यन्यतीर्थानां मृगस्थानीयानां प्रवर एवेति सूनार्थः ॥ २० ॥ अपरं च- जहा से वासुदेवे, संखचक्कगदाधरे । अप्पडिहयवले जोहे, एवं हवइ यहुस्सुए ॥ २१ ॥ व्याख्या-यथा 'वासुदेवः' विष्णुः, शङ्खचक्रगदा धारयतीति शङ्खचक्रगदाधरः, 'अप्रतिहतवलः' अस्पलितसामर्थ्यः, किमुक्तं भवति ?-एकं सहजसामर्थ्यवान् अन्यच्च तथाविधायुधान्वित इति, 'योधः सुभदः, भवत्येवं बहुश्रुतः । सोऽपि लेकं स्वाभाविकप्रतिभाप्रागल्भ्यवान् अपरं शङ्खचक्रगदासदृशैः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रैरुपेत इति योध इव योधः कर्म- वैरिपराभवं प्रतीति सूत्रार्थः ॥ २१ ॥ अपरं च- जहा से चाउरते, चक्कवद्दी महिहिए । चोद्दसरयणाहिवई, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २२॥ व्याख्या-यथा स चतुर्भिः-हयगजरथनरात्मकैः अन्तः-शत्रुविनाशात्मको यस्य स तथा, 'चक्रवर्ती' पट्स- ण्इभरताधिपः 'महर्द्धिकः' दिव्यानुकारिलक्ष्मीकः, चतुर्दश च तानि रत्नानि च चतुर्दशरत्नानि, तानि चामूनि-सेणावइ गाहीवइ, पुरोहिय गैय तुरय बट्टइग इत्थी । चक्क छत्तं चम्म, मणि काँगिणि बँग्ग दंडों य ॥ १॥ तेपामधिपति- श्वतुर्दशरत्नाधिपतिः, एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि हि चतुर्भिर्दानादिधर्मेरन्त:-स्वकर्मवैरिविनाशोऽस्येति चतुरन्तः, मद्धयश्चामोपध्यादयो महत्य एवास्य भवन्ति, सम्भवन्ति चास्याऽपि चतुर्दशरत्नोपमानि पूर्वाणीति कथं न चक्रवर्ति- तुल्यतास्य ? इति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥ १ 'सेनापतिः गाथापतिः पुरोहितो गैजस्तुरंगो किः स्त्री । चक्र में चर्म मणिः कौकिणी बँझो दण्डेश्च ॥३॥' ।।१७०॥

·बहुश्रुत- . जहा से सहस्सक्खे, वनपाणी पुरंदरे । सके देवाहिवई, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २३ ॥ व्याख्या-यथा स सहस्रमणामस्येति 'सहस्राक्षः सहस्रलोचनः, अत्र सम्प्रदाय:--'सहरसक्ख त्ति पञ्च मंति- सयाइ देवाणं इंदरस, तस्स तेसि सहरसमच्छीणं, तेसि नीईए विकमइ, अहवा जं सहस्सेणं अच्छीणं दीसइ तं सो दोहिं अच्छीहिं अभहियतरागं पेच्छई" त्तिा पसं-वनाभिधानमायुधं पाणौ अस्येति वरपाणिः, लोकोक्त्या च पूरणात् पुरन्दरः, क ईन् ? इत्याह-शको देवाधिपतिः, एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि हि श्रुतज्ञानेनाशेपातिशयरत्ननिधानेन लोचनसहरणेष जानीते, यथैवंविधः तस्य सल्लक्षणतया पनमपि लक्षणं पाणी सम्भवतीति वसपाणिः, पू: शरीरमप्यु- च्यते, तद् विकटतपोऽनुष्ठानेन दारयति कुशीकरणादिति पुरन्दरः । देवैरपि धर्मेऽत्यन्तनिश्चलतया पूज्यत इति तत्पति- रप्युच्यते, तथा चाह--"देवा वि तं णमंसंति, जस्स धम्मे सया मणो" ति सूत्रार्थः ॥ २३ ॥ अपि च- जहा से तिमिरविद्धंसे, उत्तिटुंते दिवायरे । जलंते इव तेएण, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २४ ॥ व्याख्या-यथा स: 'तिमिरविध्वंसः' अन्धकारापहारकः 'उत्तिष्ठन्' उद्गच्छन् 'दिवाकरः सूर्यः, स हि. अखें | नभोभागमात्रामन् अतितेजखितां भजते अवतरंस्तु न तथेत्येवं विशिष्यते, 'ज्वलनिव' ज्वाला मुञ्चन्निव 'तेजसा' महसा, एवं भवति बहुथुतः । सोऽपि ह्यज्ञानतिमिरापहारकः संयमस्थानेषु विशुद्धविशुद्धतराध्यवसायत उत्सर्पन तपलेजसा पलग्निव भवतीति सूत्रार्थः ॥ २४ ॥ अन्यच~- जहा से उडवई चंदे, णक्खत्तपरिवारिए । पडिपुन्ने पुन्नमासीए, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २५॥ व्याख्या-यथा स उडूनां-नक्षत्राणां पतिः उडुपतिः 'चन्द्रः' शशी नक्षत्रै:-अश्विन्यादिमिरुपलक्षणत्वात् महस्ता- रादिभिश्व परिवारितो नक्षत्रपरिवारितः, 'प्रतिपूर्णः समस्तकलोपेतः, कदा? इत्यत आह-पौर्णमास्याम् । इह च पतिरपि 3 ३

·श्रीउत्तरा-
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
एकादशं
बहुश्रुत
पूजाख्य-
मध्ययनम्।
a
बहुश्रुत-
स्तवः।
॥१७१॥
कश्चिदेकाक्येव भवति मृगपतिवदिति उडुपतिग्रहणेऽपि नक्षत्रपरिवारित इत्युक्तम् । एवं भवति बहुश्रुतः । असावपि नक्षत्र-
सदृशानां साधूनामधिपतिः तथा तत्परिपारितः, सकलकलोपेतत्वेन प्रतिपूर्णश्च भवतीति सूत्रार्थः ॥ २५ ॥ अपरं च-
जहा से सामाइगाणं, कोट्ठागारे सुरक्खिए । णाणाधनपडिपुन्ने, एवं हवइ बहुस्सुए ।। २६ ।।
व्याख्या-यथा सः “सामाझ्याण" ति समाजः-समूहस्तं समवयन्ति सामाजिका:-समूहवृत्तयो लोकास्तेपी, 'कोष्ठा-
गारः' धान्याश्रयः सुष्ठु-प्राह रिफपुरुपादिव्यापारादिना रक्षितः-पालितो दस्युम्पकादिभ्यः सुरक्षितः, नाना-अनेकप्रकाराणि
धान्यानि-शालिमुगादीनि तैः प्रतिपूर्णी तानाधान्यप्रतिपूर्णः । एवं भवति यहुश्रुतः। असावपि सामाजिकानामिव गच्छवा-
सिनां मुनीनामुपयोगिमिर्नानाधान्यसदृशैरङ्गोपाङ्गप्रकीर्णकादिभेदैः श्रुतज्ञानविशेपैः प्रतिपूर्ण एव भवति । सुरक्षितश्च प्रवच-
नाऽऽधारतया । यत उक्तम्-"जेणं कुलं आयत्तं, पुरिसं आयरेण रक्खेह" इत्यादीति सूत्रार्थः ॥२६॥ अपि च-
जहा सा दुमाण पवरा, जंबू णाम सुदंसणा । अणाढियस्स देवस्स, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २७ ॥
व्याख्या-यथा सा गुमाणां प्रवरा जम्यूः 'नाना' अभिधानेन, 'सुदर्शना नाम' सुदर्शना, न हि यथेयममृतोपमफला
देवाद्याश्रयश्च तथाऽन्यः कश्चिद् वुमोऽस्ति, द्रुमत्वं फलव्यवहारश्वास्याः तत्प्रतिरुपतयैव, वस्तुतः पार्थिवत्वेनोक्तत्वात्
सा च कस्स ? इत्याह-'अनादृतस्य' अनादृतनाग्नः 'देवस्य' जम्बूद्वीपाधिपतेर्व्यन्तरसुरस्य आश्रयत्वेन सम्बन्धिनी ।
एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि अमृतोपमफलकल्पश्रुतान्वितो देवादीनामपि च पूज्यतयाऽभिगमनीयः शेषनुमोपम-
साधुपु च प्रधान इति सूत्रार्थः ॥ २७ ।। अन्यच्च-
जहा सा नईण पवरा, सलिला सागरंगमा । सीया णीलवंतप्पवहा, एवं हवइ बहुस्सुए ॥२८॥
"यस्मिन् कुलं आयतं तं पुरुषमादरेण रक्षत"
॥१७१॥

·बहुश्रुत- स्तवः । व्याख्या-यथा सा नदीनां प्रवरा 'सलिला' नदी सागरं-समुद्रं गच्छतीति सागरगमा 'शीता' शीतानाम्नी, नीलयान् मेरोरुत्तरस्यां दिशि वर्षधरपर्वतस्ततः प्रवहति नीलवत्प्रवहा । एवं भवति बहुश्रुतः । सोऽपि हि सरित्समाना- नामन्यसाधूनां प्रधानो विमलजलकल्पश्रुतज्ञानान्वितश्च; तथा सागरतुल्यां मुक्तिमेवासौ गच्छति, तदुचितानुष्ठान एवाऽस प्रवृत्तत्वात् ; नीलवत्तुल्याच उच्छ्रितोच्छूितमहाकुलादेवाऽस्य प्रसूतिरिति सूत्रार्थः ।। २८ ॥ किश्च- जहा से णगाण पवरे, सुमहं मंदरे गिरी । णाणोसहिपज्जलिए, एवं हवइ बहुस्सुए ॥ २९ ॥ व्याख्या-यथा स: 'नगानां' पर्वतानां प्रवरः सुमहान्' अतिशयगुरुः मन्दरो गिरिः नानौपधिमि:-अनेकविशिष्ट- माहात्म्याभिर्वनस्पतिविशेषरूपाभिः प्रकर्षेण ज्वलित:- दीप्तो नानौपधिप्रज्वलितः। एवं भवति बहुश्रुतः। श्रुतमाहात्म्येन घसो अत्यन्तस्थिर इति शेपः, गिरिकल्पापरसाध्वपेक्षया प्रवर एव भवति, तथान्धकारेऽपि प्रकाशनशक्त्यन्विताss- मापयादियुत एवेति सूनार्थः ॥ २९ ॥ किं बहुना--- जहा से सर्पभ्रमणे, उदही अक्खओदए । नाणारयणपडिपुन्ने, एवं हवइ बहुस्सुए॥३०॥ व्याख्या-यथा सः स्वयम्भूरमणः' स्वयम्भूरमणाभिधानः 'उदधिः समुद्रः अक्षयं-अविनाशि उदकं-जलं यस्मिन् स तथा, नानारत्नैः-नानाप्रकारैर्मरकतादिभिः परिपूर्णो नानारत्नपरिपूर्णः । एवं भवति बहुश्रुतः, अयमपि बक्षयसम्यग्ज्ञा- नोदको नानाविशयरत्नयांश्च भवतीति सूनार्थः ॥३०॥ साम्प्रतमुक्तगुणानुवादतः फलोपदर्शनतश्च तस्यैव माहात्म्यमाह- समुद्दगंभीरसमा दुरासया, अचक्किया केणइ दुप्पहंसिया। सुयस्स पुन्ना विउलस्स ताइणो, खवित्तु कम्मं गइमुत्तमं गया ॥ ३१॥ गाथा पममन्दिरगाणिभिः कृता । संखोस सुर कुर्जर, वसैह हरी वासुदेव किदी । 'रवि ससि को?ये ज५, सीयानेई मे घरदही ॥ ॥ इयं सलाह- ·श्रीउत्तरा व्याख्या-"समुदगंभीरसम" ति आपत्वाद् गाम्भीर्येण-अलब्धमध्यात्मकेन गुणेन समा गाम्भीर्यसमाः समुद्रस्य एकादर्श ध्ययनसूने गाम्मीर्यसमाः समुद्रगाम्भीर्यसमाः, "दुरासय" ति दुःखेनाऽऽश्रीयन्ते अभिभवबुद्ध्या केनापीति दुराश्रयाः, अत एव बहुश्रुत- श्रीनेमिच- "अचफिय" त्ति 'अचकिताः' अत्रसिताः 'केनचित्' परप्रवादिना, तथा दुःखेन प्रधृप्यन्ते-परिभूयन्ते केनापीति दुःप्र- पूजाख्य- न्द्रीया र्पकाः । के एवंविधाः' इत्याह-"सुयस्स पुन्ना विउलस्स" चि सुब्ब्यत्ययात् 'श्रुतेन' आगमेन 'पूर्णाः' परिपूर्णाः 'विपुलेन' मध्ययनम्। सुखबोधा अङ्गाऽनङ्गादिभेदतो विस्तीर्णेन, 'नायिणः' गातारः । तानेव फलतो विशेषयितुमाह-क्षपयित्वा' विनाश्य 'कर्म' ख्या लघु ज्ञानावरणादि गति 'उत्तमां' मुक्तिरूपां 'गता प्राप्ताः, उपलक्षणत्वाद् गच्छन्ति गमिष्यन्ति च । इह चैकवचनप्रक्रमेऽपि बहुश्रुत- वृतिः। वहुवचननिर्देशो व्याप्तिप्रदर्शनार्थमिति सूत्रार्थः ॥३१॥ इत्थं बहुश्रुतस्य गुणवर्णनादिकां पूजामभिधाय शिष्योपदेशमाह- माहात्म्य शिप्यो- ॥१७२॥ तम्हा सुयमहिढेजा, उत्तमट्ठगवेसए । जेणऽप्पाणं परं चेव, सिद्धिं संपाउणिजासि ॥३२॥त्ति वेमि॥ पदेशश्च । व्याख्या-यस्मादमी मुक्तिगमनावसाना बहुश्रुतगुणाः तस्मात् 'श्रुतम् आगमम् 'अधितिष्ठेत्' अध्ययनश्रवणचिन्त- "। नादिना श्रयेत् उत्तमः-प्रधानोऽर्थः स च मोक्ष एव तं 'गवेपयति' अन्वेपयति उत्तमार्थगवेपकः, येन किं स्यात् ।। इत्याह-येन आत्मानं परं चैव 'सिद्धि' मुक्तिं सम्प्रापयेदिति सूत्रार्थः ॥ ३२॥ 'इतिः परिसमाप्तौ 'वीमी' इति पूर्ववत् ।। . - ॥१७२॥ Ararararanasaranarare ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखयो- धायां पहुश्रुतपूजाख्यमेकादशमध्ययनं समाप्तम् ॥ PREESENSzaseostatakszeczaszacz ·अथ हरिकेशीयाख्यं द्वादशमध्ययनम् । हरिकेश- चरित्रम् । । व्याख्यातमेकादरामध्ययनम् । अधुना हरिकेशमुनिवक्तव्यतानिवद्धं हरिकेशीयाख्यं द्वादशमारभ्यते । अस्य चायम- मिसम्बन्धः–'अनन्तराध्ययने बहुश्रुतपूजोक्ता । इह तु बहुश्रुतेनाऽपि तपसि यत्नो विधेय इति ख्यापनार्थ तपःसमृद्धि- रुपवर्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्यास्याध्ययनस्य प्रस्तावनार्थं हरिकेशचरितं तावदुच्यते-- महुराए नयरीए संखो नाम राया, सो य तियग्गसारं जिणधम्माणुट्ठाणं परं जीवलोगसुहमणुभविऊण पच्छा निधिण्णकामभोगो तहाविहाणं थेराणमंतिए निक्खंतो महाविभूईए, कालफमेण य जाओ गीयत्यो । पुहइमंडलं च भमंतो पत्तो हथिणारं । तत्थ भिक्खानिमित्तं पविट्ठो, समुयाणितो य पत्तो एग रत्थं । सा य किर उण्हा जलंतमुम्मुरसमाणा, उण्हकाले न सफइ कोइ ताए वोलेउ । जो तत्थ अयाणंतो पविसइ सो उपफंदइ विणस्सइ य । तीसे य पुण नामं चेव हुयवहरत्या । तेण साहुणा आसन्नगवक्खसंठिओ पुच्छिओ सोमदेवाभिहाणो पुरोहिओ-किमेएण मग्गेण वचामि। तेण य एएण हुयवहपहेण गच्छंतं डंभमाणं पेच्छिस्सामो' ति चिन्तिऊण भणिय-वच्चसु । पइट्टो मुणी इरिओवउत्तो। पुरोहिओ वि उवरितलारूढो अतुरियमुवउत्तं सणियं सणियं वोलतं मुर्णि पेच्छिऊण गओ तेण मग्गेण, जाव हिमफास- सरिसो जाओ पहो । तओ चिंतियमणेण-अहो! मए पावकम्मेण असुहसंकप्पेण पावकम्ममणुढ़ियं, दवो य एस महप्पा, जस्स तवसत्तीए एसो अग्गिसंफासो हिमफरिससरिसो पहो जाओ। गओ से समीवं, पणमिओ भावसारं, निवेइयं नियदुचरियं । मुणिणा वि दाइयं संसारासारत्तणं, परुविओ कसायविवागो, कहिओ जिणधम्माणुहाणफलविसेसो, पसंसियं निवाणमुह, सघहा वित्थरेण संसिओ सम्मत्तमूलो साहुधम्मो ! तओ तकालाणुरूवनिवत्तियाऽसेसकायद्यो जाय- ·६ - द्वादशं हरिकेशी- याख्यमय- यनम् । हरिकेश- चरित्रम् । . F संवेगाइसओ सोमदेवपुरोहिओ गंतूण तम्स संमीय निक्खंतो । गहिया सिक्खा, पालेइ सामन्नं, पर उत्तमजाई अहं ति ध्ययनसूत्रे वहेइ जाइगारवं, करेइ य रूपाइमयं, ग उण परिहावेइ-जहा पत्थि किं पि संसारे अवलेचकारणं, जओ सुभा य असुमा श्रीनेमिच च परिणामा सबै विकम्माणुभाषेण परावत्तमाणा वैत्य जीवाणं । भणियंच-सुरो वि कुकुरो होइ, रंको राया विजायए। दिओ वि होइ मायंगो, संसारे कम्मदोसओ ॥१॥ अन्नं च सा जाई न सा जोगी, न तं ठाणं न त कुलं । न जाया सुखबोधान सुया जत्य, सधे जीवा अगंतसो ॥२॥ किश्न-उत्तमत्तं गुणेहि चेव पाविजई ण जाईए । उफश्च---"गुणैरुत्तमतां ख्या लघु चाति, न तु जातिप्रभावतः । क्षीरोदधिसमुत्पन्नः, फालकूटः किमुत्तमः ॥ ३॥" अन्यथ-कौशेयं कृमितः सुवर्णमुपलाद् वृतिः। दूर्वा घ गोलोमतः, पट्वात्तामरसं शशामुदधेरीन्दीवरं गोमयात् । काप्यादमिरहेः फणादपि मणिोपित्ततो रोचना, जाता लोकमहर्षता निजगुणैः प्राप्ताश्च किं जन्मना ? ॥ ४ ॥ एवमाइअभावियपरमत्यो सो जाइमयाइथद्धो कालपमेण मओ ।१७३॥ समाणो पत्तो लियसालयं । मुणिओ पुषभववुत्तो, पिवत्तियतियसकायधो य सह तियसरामाहिं भोगे अँजि पयत्तो। एवं च भोगासत्तस्स बोलीणाणि गाणि पलिओवमाणि । ठिइक्सएण य ततो धुओ संतो गंगरए तीरे वलकोट्टाभिहाणरस , हरिएसाहिवस्स गोरीए भारियाए कुञ्छिसि उववन्नो । सा य कुसुमियं वसंतसिरिसमद्धासियं चूयं दखूण पडिबुद्धा । 7 सुमिणपाढयाण सिहं । तेहिं वि समाइटो पहाणपुत्तजम्मो । कमेण पसूया दारयति । अवि य-जाईमयावलेवा, मायंग- फुलम्मि एस उपवनो । सोहगरूवरहिओ, णियबंधूणं पि हसणिजो ॥१॥ पइडियं च से नाम वलो त्ति । पडतो सबत्य भंडणरओ विसपाययो विव जाओ सधेसि उबेयकारी । अनया पत्ते वसंतूसवे पाणभोयणणचणपराण वंधूण • मझाओ दिभरूवेहि सह भंडणं करेंतो निच्छूढो । पासहिओ य ताणि पेच्छति कीलंताणि । थेववेलाए य आगओ ताण मज्झेण बिसहरो, 'सप्पो सप्पो' त्ति वाहरिओ तेहिं, वावाइओ य सो मायंगेहिं । पच्छा तह चिय आगओ दीपओ, सो ॥१७३॥ ६ ·हरिकेश- चरित्रम् । 'अदुट्ठों त्ति न पावाइओ। तओ तं पेच्छिऊण चिंतियं वलेण-अहो ! निययदोसेहिं पाणिणो आवयाण मंदिरं भवंति, जेणं 'सविसो ति णिययभएण वावाइओ सप्पो, इयरो वि 'निधिसो' त्ति मुक्को। 'नियगुणदोसेहितो, संपय-विवयाओ होंति पुरिसाणं । ता उझिऊण दोसे, एण्हि पि गुणे पयासेमि ॥ १ ॥' एवं भावेमाणो तक्खणसंजायजाइसंभरणो सुमरिय- विमाणयासो जाईमयदारुणत्तणं च भावितो संविग्गो धर्म सोऊण साहुमूलम्मि णिविन्नभवपवंचो मायंगमहरिसी जाओ। गहियसाहुकिरिओ छट्ठ-ऽहम-दसम-दुवालसम-ऽसद्धमास-मास-चउमासखमणेहिं सोसियसरीरो कमेण विहरमाणो संपत्तो पासजिणजम्मोवसोहियं तियसनयरिसच्छहं वाणारसिं। आवासिओ मुणिजणपसत्ये तिंडुगाभिहाणे उजाणे । तत्य य गंडीतिडुगो नाम जक्खो परिवसइ । सो य असरिसगुणावजिओ तं चेव महरिसिं पजुवासिंतो चिट्ठइ । अन्नेण जखैण आगंतूण पुच्छिओ गंडीतिंडुगजक्सो-कीस ण दीससि । तेण भणियं-एस महप्पा मम उजाणे चिट्ठइ, एयं पजुवासितो चिट्ठामि । सो वि पडिबुद्धो महरिसिचरिएण । अवि य-दहूं मुणिरस चरियं, पडिबुद्धो सो वि तिडुगं भणइ । तं चिय मित्त ! कयत्थो, जस्स वणे वसइ तव एसो॥१॥ मज्झ वि वसंति मुणिणो, उज्जाणे तो सणंतरं एक । गंतूण तेवि सहसा, वंदामो एव भणिऊणं ॥ २ ॥ ते तत्थ गया दिहा, मुणिणो कह वि हु पमायओ विकहं । कुणमाणा तो गाढं, अणुरत्ता तम्मि ते जक्खा ॥ ३ ॥ एवं च भावसारं तिंदुगजक्खस्स महरिसिं थुणंतस्स जाइ कालो त्ति । अवि य-भावेण वंदमाणस्स महरिसिं तस्स पूयपावस्स । वञ्चइ मुहेण कालो, हरिणो ध जिणं थुणंतस्स ॥१॥ सत्य य कोसलियराइणो धूया भद्दाऽमिहाणा नाणाविहपरियणाणुगम्ममाणा सजभोजगंधमल्लविलेवणपडलधरीहिं चेडीहिं . 'सो य रिसिगुणावजिओ' इति पाठान्तरम् । स च यक्ष मपिगुणावर्जित इत्यर्थः । असदृशगुणैः-असमानगुणैरावर्जितः, अर्थात गुणसभा गुणा नान्यसिन् साधी, अतोऽसागुणरार्जित इत्यर्थः । K ·पणट्ठरू- श्रीउत्तरा- प्ययनसूत्रे शीनेमिच- न्द्रीया मुखयोधा. ख्या लघु पृत्तिः। 1१७४॥ सह गया जक्साययणं । पूइऊण य जक्सपडिम पयाहिणं कुणंतीए दिहो मलमइलियसवंगो जुन्नमलिणोवगरणो द्वादशं पलावन्नो अश्दूसहतवसोसियसरीरो मुणी । तं च दहण मूढतणओ निच्छूढमगाए । 'पावा एसा, जा महरिसिं निदेई' हरिकेशी त्ति भावितेण अहिडिया जखेण असमंजसाई विलविउँ पयत्ता । कह कह वि नीया मंदिरं । तं तहाविहं दद्ण विसन्न- याख्यमध्य. चित्रेण राइणा पाहराविया गारडिया भोइयभट्टचट्टाइणो त्ति । अवि य-जो वरडि पि न याणइ, नरवइणा सो वि यनम् । तत्य वाहरिओ । नेहाउलाण अहवा, केत्तियमेत्तं तु पुरिसाण ? ॥ १ ॥ तओ समाढत्ता धनंतरिविन्भमेहिं वेजेहिं चउ- प्पगारा किरिया । न जाओ विसेसो। पुणो वि पउत्ता जंतततरक्खामंडलाइणो । ते वि ऊसरभूमिनिहिय व पीया जाया हरिकेश- निप्पल त्ति । अवि य-इय जाहे विग्गुत्ता, सधे विजाइणो तओ जक्खो। जंपइ पत्तम्मि ठिओ, एयाए. निंदिओ चरित्रम्। साहू ॥१॥ तो जइ णवरं तस्सेव देह मुंचामि नऽन्नहा मोक्खो । रत्ना वि जीवउ ति य, पडिवनं जक्सवयणं तु ॥२॥ तओ समासत्यसरीरा सघालंकारविभूसिया गहियविवाहोवगरणा सहिसहिया महाविभूईए गया महरिसिणो समीवं, पाययडणपगुट्टियाए य विनत्तमणाए सह महल्लएहि-महरिसि! गिण्हसु मज्झ सयंवराए करं करेणं ति। मुणिणा भणियं- भद्दे ! अलं एयाए संकहाए बुजणपरिनिंदियाए । अवि य-इत्थीहिं समं वासं, पि जे न इच्छंति एगवसहीए । कह ते णिययफरेहि, रमणीण करे गहिस्संति ? ॥ १ ॥ सिद्धिवहुवद्धरागा, असुईपुन्नासु कह णु जुवईसु । रज्जति महामुणिणो, गेजयवासिदेचे घ? ॥२॥ ततो संजायाऽमरिसेण जक्खेण पच्छाइऊण रिसिख्वं विउरुविऊण नाणाविहरूवाणि ओछूढा, पेलविया सघं पि रयणि । पभायसमए सुमिणमिव मनमाणा विमणदुम्मणा परियणाणुगम्ममाणा गया पिउसमीवं । ॥१७४॥ पविसंती भणिया राइणो पुरओ उवलद्धवुत्तंतेण रुद्ददेवपुरोहिएण-देव ! इसिपत्ती एसा, तेण मुक्का वंभणाण होइ । तओ 'इमं चैव एस्य पत्तयाल' ति मन्नमाणेण दिन्ना तस्सेय राइणा । अवि य-पापनिमित्त काउं, जा रिसिणा उज्झिया ·हरिकेशमुनेः सौत्री वक्तव्यता। परिंदसुया । स शिय पुरोहिएणं, गहिया सुहकारणं काउं॥ १॥ एवं च पुरोहियस्स तीए सह विसयसुहमणुहवंतस्स चोलीणो कोइ कालो । बाहिं च रुद्ददेवेण जन्नं जयंतेण सा जन्नपत्ती कया। तत्थ संपत्ता देसंतरेहिंतो चट्टभट्टाइणो । इओ य मासपारणए पंचसमिओ तिगुत्तो गोयरचरियाए भमंतो जन्नवाडम्मि पविठ्ठो महरिसी मिक्सट्टा इत्यादि । शेषकथानकं सूत्रादेवाऽवसेयम् । तश्चेदम्- सोवागकुलसंभूओ, गुणुत्तरधरो मुणी । हरिएस बलो णाम, आसी भिक्खू जिइंदिओ ॥१॥ व्याख्या-श्वपाककुलसम्भूतः' चाण्डालकुलोत्पन्नः, उत्तरान् गुणान्-ज्ञानादीन् धारयतीत्युत्तरगुणधरः, सूने तु पूर्वापरनिपातः प्राकृतत्वात् , 'मुनिः' प्रतीतः, श्वपाककुलोत्पन्नोऽपि च कदाचित् संवासादिना अन्यथैव प्रतीतः स्यात्, अत आहु--'हरिकेशः' हरिकेशतया श्वपाकतयेत्यर्थः सर्वत्र प्रतीतः 'चलो नाम' वलाभिधानः आसीत् मिर्जितेन्द्रिय इति सूत्रार्थः ॥ १॥ इरिएसणभासाएउच्चारसमिईसु य । जओ आयाणणिक्खेवे, संजओ सुसमाहिओ ॥२॥ व्याख्या-ईयर्या च एपणा च भापा च एकारश्चाऽलाक्षणिकः, उच्चारश्च-सूचकत्वात् सूत्रस्य उञ्चारप्रश्रयणादिपरि- छापनम् ईयैपणाभाषोच्चाराः तद्विपयाः समितयस्तासु 'यतः' यत्नवान् , पूर्वचशब्दस्य भिन्नकमत्वाद् 'आदाननिक्षेपे च' पीठफलकादेम्रहणस्थापने यत इति, किम्भूतः सन् ? 'संयतः' संयमान्वितः 'सुसमाहितः' सुटु समाधिवानिति सूनार्थः ॥२॥ तथा- मणगुत्तो षयगुत्तो, कायगुत्तो जिइंदिओ। भिक्खट्ठा पंभइजम्मि, जन्नवाडमुवडिओ॥३॥ १ भिनत्ति सद्सदनुष्रनेन क्षुधं-अष्टविध कर्मेति भिक्षुः ।

·थीउत्तरा
ध्ययनमन्त्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया-
सुखशेषा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
द्वादर्श
हरिकेशी-
याख्य-
मध्ययनम्।
हरिकेशमुनेश
सौत्री-
वक्तव्यता
॥१७५॥
व्याख्या-मनोगुमिरस्येति मनोयुतः एवं पारगुप्त कायगुप्तो जितेन्द्रिया, पुनरुपादानमतिशयख्यापनार्थम्, 'भिक्षार्थ
भिक्षानिमित्तं "धभइजम्मि" ति ब्रह्मणां-ब्राह्मणानाम् इज़्या-यजनं यस्मिन् सोऽयं ब्रह्मेज्यस्तस्मिन्, "जन्नवार्ड" ति
'यशपाटके' सुव्यत्ययाद् यज्ञवादे यज्ञपाटे वा 'उपस्थितः' प्राप्त इति सूनार्थः ॥ ३ ॥ तं च तत्रायान्तमवलोक्य
तनत्यलोका यत् कुर्युस्तदाह-
तं पासिऊणमेनंतं, तवेण परिसोसियं । पंतोवहिउवगरणं, उवहसंति अणारिया ॥४॥
व्याख्या-'' पलनामानं मुनि "पासिऊणं" ति दृष्ट्वा "एज्जत" ति 'आयान्तम् आगच्छन्तं 'तपसा' पाठाऽष्टमा-
दिरूपेण 'परिशोपितं' कृशीकृतं, तथा प्रान्त:-जीर्णमलिनत्यादिभिरसारः उपधिः-धर्पाकल्पादिरौधिकः उपकरणं च-
दण्डकाद्यौपमहिकं यस्य स प्रान्तोपध्युपकरणस्तं उपहसन्ति 'अनार्याः' अशिष्टा इति सूत्रार्थः ॥ ४ ॥ कथं पुनरनार्याः ?
कथं च उपहसितवन्तः । इत्याह-
जाईमयपडियद्धा, हिंसगा अजितेंदिया । अवंभचारिणो पाला, इमं वयणमब्यवी ॥५॥
फयरे आगच्छइ दित्तरूवे?, काले विगराले फोकनासे।
ओमचेलए पंसुपिसायभूए, संकरसं परिहरिय कंठे ॥६॥
व्याख्या--जातिमदप्रतिवद्धाः 'हिंसका प्राणिघातकाः अजितेन्द्रियाः 'अब्रह्मचारिणः' मैथुनसेविनः, वर्ण्यते हि
तन्मते मैथुनमपि धर्माय-धर्मार्थ पुत्रकामख्य, स्वदारेप्वधिकारिणः । ऋतुकाले विधानेन, तत्र दोयो न विद्यते ॥१॥
तथा-अपुत्रस्य गतिर्नास्ति, स्वौ नैव च नैव च । अथ पुत्रमुखं दृष्ट्वा, पश्चात्स्वर्ग गमिष्यति ॥२॥ अत एव बाला इव
थालाः, पालकीडितानुकारिप्वप्निहोत्रादिपु प्रवृत्तत्वात् । उक्तं हि केनवित्-~"अमिहोत्रादिकं कर्म, वालक्रीडेव लक्ष्यते"।
॥१७५॥

·हरिकेशमुने सौत्री वक्तव्यता 'इदं वक्ष्यमाणं वचनं अव्यवि" ति 'अावन्उक्तवन्तः ॥ किं तन् ? इत्याह--"कयरे" त्ति कतरः, एकारस्तु प्राकृतत्वात्, आगच्छति 'दीप्तरूपः' वीभत्सरूपः, कालः वर्णता, 'विकराल दन्तुरत्वादिना भयानकः, “फोक" त्ति देशीयपदम्, ततश्च फोका-अमे स्थूला उन्नता च नासाऽस्येति फोकनासः, 'अवमचेल' निकृष्टचीवरः, पांशुना-रजसा पिशाचवद् भूतः जातः पांशुपिशाचभूतः, पिशाचो हि लौकिकानां दीर्घश्मश्रुनखरोमा पांशुगुण्डितश्च इष्टः, ततः सोऽपि निष्पविकर्मतया रजोदिग्धदेहतया चैवमुच्यते । सङ्कर:-कचवरः, स च प्रस्तावादुत्कुरुडिकारूपस्तत्र दूप्यं-घनं सङ्करदूष्यं, तत्र हि यदत्यन्तनिकृष्टं निरुपयोगि तदेव लोकैरुत्सृज्यते, ततस्तत्मायमन्यदपि तथोक्तम्, 'परिवृत्य' निक्षिप्य 'कण्ठे' गले, स हि अनिक्षिप्तोपकरणतया समुपकरणमादायैव भ्राम्यतीत्येवमुक्त इति सूत्रद्वयार्थः ।।५-६ ॥ इत्थं दूरादागच्छन् उक्तः । आसन्नं चैनं किमूचुः ? इत्याह- कतरे तुम इय अहंसणिज्जे ?, काए व आसाइहमागओ सि । ओमचेलगा! पंसुपिसायभूया !, गच्छ क्खलाहि किमिह हिओ सि? ॥७॥ व्याख्या-कतरस्त्यम् ?, पाठान्तरतश्च को रे त्वम् ?, अधिक्षेपे रेशब्दा, 'इति' इति एवं 'अदर्शनीयः अद्रष्टव्यः 'कया था कि रूपया वा "आसाइमागओऽसि" ति प्राकृतलक्षणाद् एकारलोपो भकारश्वाऽऽगमिकः, ततः 'आशया' वान्छया 'इह' यज्ञपाटके 'आगतः' प्राप्तः 'असि' भवसि ?, अवमचेलक ! पांशुपिशाचभूत !, पुनरनयोरुपादानमत्यन्ता. विक्षेपदानार्थम्, 'गच्छ' अज "खलाहि" ति देशीयपदम् 'अपसर' इत्यस्यार्थे वर्त्तते, ततोऽयमर्थ:--अस्मद्दृष्टिपथा- दपसर, किमिह स्थितोऽसि त्वम् । नैवेह यया स्थातव्यमिति सूत्रार्थः ॥७॥ एषमधिक्षिप्ते तस्मिन् मुनौ प्रशमपरतया किश्चिदजल्पति तत्सान्निध्यकारी गण्डीतिन्दुकयक्षो यदुचेष्टत तदाह- ·, हरिकेशी- . याख्य- श्रीउपरा- ध्ययनयने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखपोधा- ख्या लघु- पृतिः। वक्तव्यता। ॥१७६॥ जक्खो तहिं तिदुयरुक्खवासी, अणुकंपओ तस्स महामुणिस्स । द्वादशं पच्छायइत्ता णियगं सरीरं, इमाई वयणाई उदाहरित्या ।। ८॥ व्याख्या-यक्षः तस्मिन्' अवसरे इति गम्यते, तिन्दुकवृक्षवासी, तथा च सम्प्रदायः--तस्स तिंदुगवणस्स मज्झे महतो विंदुगरक्सो तहिं सो वसइ, तरसेव हेहा चेइयं जत्थ सो साहू ठिओ त्ति । 'अनुकम्पक:' अनुकूलक्रिया- मध्ययनम्। प्रवृत्तिः, कस्य ? श्याह-वस्य' हरिकेशवलस्य महामुनेः, प्रच्छाद्य 'निजकम्' आत्मीयं शरीरम् , कोऽभिप्रायः ?-- तपस्विशरीरे एवं प्रविश्य खयमनुपलक्ष्यः सन् इमानि' वक्ष्यमाणानि वचनानि "उदाहरित्था" उदाहतवानिति हरिकेशमुनेः सूनार्यः ॥ ८॥ कानि पुनस्तानि ? इत्याह- सौत्री समणो अहं संजओ बंभयारी, विरओ धणपयणपरिग्गहाओ। परप्पवित्तस्स उ भिक्खकाले, अन्नस्स अट्ठा इहमागओ मि ॥९॥ वियरिबई खबइ भोनई य, अन्नं पभूतं भवयाणमेयं । जाणाहि मे जायणजीविणो त्ति, सेसावसेसं लहऊ तपस्सी ॥१०॥ व्याख्या-श्रमणः' मुनिरहम्, सम्यग् यतः 'संयतः' असद्व्यापारेभ्य उपरतः, अत एव ब्रह्मचारी, तथा 'विरत । निवृत्तः पन-पचन-परिमहात्, समाहारादेकवचनम्, तत्र धनं-चतुष्पदादि, पचनम्--आहारपाकः, परिग्रहः-द्रव्यादि- मूळ, अत एव परस्मै प्रवृत्तं परमवृत्तं-परार्थ निप्पन्नं तस्व, 'तु:' अवधारणे, ततः परप्रवृत्तस्यैव न तु मदर्थ साधि ॥१७६॥ वस्य, मिक्षाकाले 'अन्नस्य' अशनस्य "अह" ति सूत्रत्वादर्थाय 'इह' यज्ञपाटे आगतोऽस्मि । एवमुक्के च ते कदाचिद- मिदः-नेह किश्चित् कस्मैचिद् दीयते, अत आह-वितीर्यते' दीयते दीनादिभ्यः 'साद्यते' सण्डसाद्यादि 'भुज्यते च' ·हरिकेशमुने सौत्री वक्तव्यता भवसूपादि 'अन्नम्' अशनं 'प्रभूतं बहु 'भवतां युष्माकं सम्बन्धि 'एतत् प्रत्यक्षम्, तथा 'जानीव' अवगच्छत "" ति सूत्रत्वाद् मां याचनजीवन-याचनेन जीवनशीलं द्वितीयार्थे पष्ठी, 'इति' अस्माद्धेतोः 'शेपाऽवशेपम्' उद्धरिवस्थाप्युद्धरितं लभतां 'तपस्वी' यतिः इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ९-१०॥ एवं यक्षेणोक्त ते पाहु:- उवक्खडं भोयण माहणाणं, अत्तहियं सिद्धमिहेगपक्खं । ण उ वयं एरिसमन्नपाणं, दाहामु तुम्भं किमिहं ठिओ सि ॥११॥ व्याख्या-'उपस्कृतं' संस्कृतं भोजनं 'माहनानां' ब्राह्मणानाम् आत्मार्थे भवमात्मार्थिकं ब्राह्मणैरप्यात्मनैव भोज्यं न त्वन्यस्मै देयम्, किमिति १ यतः "सिद्धं निप्पन्नं 'इह' यशे, एका पक्षा-ब्राह्मणलक्षणो यस्य तदेकपक्षम्, किमुक्तं भवति ?-यदस्मिन्नुपस्क्रियते न तद् ब्राह्मणव्यतिरिकाय दीयते, विशेपवस्तु शूद्राय । यत उक्तम्-"न शूद्राय मति दद्यान्नोच्छिष्टं न हविःकृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म, न चास्य व्रतमादिशेत् ॥ १॥" यतश्चैवमतो 'न तु' नैव वयं 'ईदृशम् उकरूपम् अन्नपानं दास्यामस्तुभ्यम्, किम् इह स्थितोऽसि ? इति सूनार्थः ॥ ११ ॥ यक्ष आह- थलेसु वीयाई वर्वेति कासगा, तहेव निन्नेसु य आससाए । एयाए सद्धाए दलाह मज्झं, आराहए पुन्नमिणं खु खेत्तं ॥१२॥ व्याख्या-स्थलेपु' उच्चभूभागेषु 'बीजानि' मुद्गादीनि पन्ति 'कर्षकाः' कृषीवलाः, तथैव निम्नेषु च नीचभागेषु प "आससाए" ति 'आशंसया' 'यदि असन्तप्रवर्पणं भावि तदा स्थलेषु फलावाप्तिः, अथान्यथा तदा निम्नेषु' इत्येवममिलापात्मिकया 'एतया' उक्तरूपकर्षकाशंसातुल्यया श्रद्धया "दलाहि" ति दुध्वं मह्यम् । किमुक्तं भवति ?-- यद्यपि भवन्तो निम्नतुल्यमात्मानं मन्यन्ते मां च स्थलतुल्यं तथापि मह्यमपि दातुमुचितम् । अथ स्यात्-एवं दत्तेऽपि न ·श्रीउचरा- प्ययनसूखे थीनेमिच- न्द्रीया सुखदोषा. ख्या लघु फलापाप्तिरित्याद-आराहए पुन्नमिणं खु" खुरावस्यावधारणार्थस्य भिन्नक्रमत्त्वात् 'आराधयेदेव' साधयेदेव नात्र अन्यधाभावः, 'पुण्यं शुभं 'इदं दृश्यमान क्षेत्रं' दानस्थानम्, पुण्यप्ररोहहेतुतया आत्मानमेवाऽऽद्देति सूत्रार्थः ॥१२॥ यक्षवचनानन्तरं त इदमाहु- खित्ताणि अम्हं विदिताणि लोए, जाहिं पकिन्ना विरहंति पुन्ना । जे माहणा जातिविनोववेया, ताई तु खेत्ताई सुपेसलाई ॥१३॥ व्याख्या-क्षेत्राणि दानक्षेत्राणि अस्माकं 'विदितानि' ज्ञातानि वर्त्तन्त इति गम्यते, 'लोके' जगति "जहि" ति वचनव्यत्ययात् 'येषु' क्षेत्रेषु 'प्रकीर्णानि' वृत्तानि पशनादीनीति शेपः, 'विरोहन्ति' जन्मान्तरोपस्थानतः प्रादुर्भवन्ति 'पूर्णानि' समस्तानि । स्यादेतद्-अहमपि तन्मध्ययत्यैव इत्याशयाऽऽह-ये ब्राह्मणाः जातिश्व-ब्राह्मणजातिरूपा विद्या च-चतुर्दशविद्यास्थानामिफा ताभ्याम् "उववेय" ति उपेता-अन्यिता जातिविद्योपेता!, "ताई तु" ति तान्येव सेवाणि 'मुपेशलानि' शोभनानि न तु भवासानि शूद्रजातीनि, शूद्रत्वादेव वेदविद्यायहिष्कृतानीति । यत उक्तम्--- "सममयोत्रिये दान, द्विगुणं ग्रामणहवे । सहसगुणमाचार्य, अनन्तं वेदपारगे॥१॥" इति सूताः ॥ १३ ॥ हरिकेशी- याख्य मध्ययनम्। हरिकेशमुने सौत्री वक्तव्यता ॥१७७॥ यक्ष उवाच-1 - ॥१७७॥ कोहो य माणो य यहो य जेसि, मोसं अदत्तं च परिग्गहं च । ते माणा जाइविनाविहणा, ताई तु खेत्ताई सुपावयाई ॥१४॥ व्याख्या-क्रोधश्च मानध चशब्दात् मायालोभौ च वधश्च 'येपामिति प्रक्रमाद् भवतां ब्राह्मणानां "मोस" वि 'भूपा' अलीकभापणं "अदत्त" ति अदत्तादानं चशब्दात् मैथुनं च 'परिमहश्च' गोभूम्याविस्वीकारा, अस्तीति सर्वत्र ·हरिकेशमुनेः सौनी वक्तव्यता गम्यते , '' इति क्रोधागुपेता यूयं ब्राह्मणा जातिविद्याविहीनाः । क्रियाकर्मविभागेन चातुर्वर्ण्यव्यवस्था । यत उक्तम्- "एकवर्णमिदं सर्व, पूर्वमासीद्युधिष्ठिर!। क्रियाकर्मविभागेन, चातुर्वर्ण्य व्यवस्थितम् ॥ १॥ माझणो ब्रह्मचर्या, यथा शिल्पेनशिल्पिकः । अन्यथा नाममात्र स्था-विन्द्रगोपकफीदवत् ॥२॥" न चैवंविधक्रिया ब्रह्मचर्यात्मिका कोपायुपेतेषु तत्त्वतः सम्भवति, अतो न वावजातिसम्भवः । तथा विद्याऽपि संज्ञानात्मिका न सम्भवत्येव भवत्सु, अज्ञानसंसूचकेषु यालक्रीडापायेप्वग्निहोनादिषु प्रवृत्तिदर्शनात् । ततः स्थितमेतत्-"ताई तु"त्ति 'तु।' अवधारणे भिन्नक्रम एव, ततः 'तानि भवद्विविवानि नाझणलक्षणानि 'क्षेन्नाणि' सुपापकान्येव न तु सुपेशलानि, क्रोधागुपेवत्वेनातिशयपापहेतुत्वादिति सूत्रार्थः ॥ १४ ॥ कदाचित् ते वदेयुः-वेदविद्याविदो वयमत एवं प्राह्मणजात्या वत् कथं जातिविद्याहीनाः इत्युक्तवानसि ? इत्याह- तुन्भेत्थ भो ! भारहरा गिराणं, अटुं न जाणाह अहिज्ज वेदे। उचावयाई मुणिणो चरंति, ताई तु खेत्ताई सुपेसलाई ॥१५॥ व्याख्या-यूयं 'अति लोके 'भोः' इत्यामश्रणे, भारं धरन्तीति भारधराः 'गिरां' वाचां प्रक्रमाद् वेदसम्बन्धि- नीनाम्, इह च भारतासां भूयस्त्वमेव । किमिति भारधरा ? इति उच्यते-~यता 'अर्थम' अभिधेयं न जानीया, "अहिल" त्ति अपेर्गम्यमानत्वाद् अधीत्यापि 'वेदान् ऋग्वेदादीन, ततस्तत्त्वतो वेदविद्याविदोऽपि भवन्तो न भवन्ति, तत् कथं जातिविद्यासम्पन्नत्वेन क्षेत्रभूताः स्युः । । फानि तर्हि भवदभिप्रायेण क्षेत्राणि ? इत्याह-"उचावयाई" ति 'उचावचानि' | उत्तमाऽधमानि मुनयः 'चरन्ति' मिक्षानिमित्तं पर्यटन्ति गृहाणि, ये इति गम्यते, न तु भवन्त इव पचनाद्यारम्भवृत्तयः, तव एव परमार्थतो वेदार्थ विदन्ति, तत्रापि भिक्षावृत्तेरेव समर्थितत्वात् । तथा च वेदानुवादिनः-"चरेन्माधुकरी

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखलोषा-
ख्या लघु-
चिः।
सौत्री
॥१७८॥
वक्तव्यता।
यतिमपि म्लेच्छकुलादपि । एकान्नं नैव भुञ्जीत, बृहस्पतिसमादपि ॥१॥" तान्येव मुनिलक्षणानि क्षेत्राणि सुपेशलानीति द्वादश
प्राग्वदिति सूत्रार्थः ॥ १५ ॥ इस्थमध्यापकं यक्षेण निर्मुखीकृतमवलोक्य तच्छात्राः प्राहुः-
हरिकेशी-
अज्झावयाणं पडिकूलभासी, पभाससे किन्नु सगासे अम्हं ? ।
याख्य-
अवि एतं विणस्सउ अन्नपाणं, ण य णं दाहामु तुमं नियंठा। ॥१६॥
मध्ययनम्।
व्याख्या--'अध्यापकानाम्' उपाध्यायादीनां प्रतिकूठभापी सन् त्वं 'प्रभापसे' प्रकर्षण ब्रूपे, 'किमिति क्षेपे,
हरिकेशमुने
'तुरित्यक्षमायाम्, ततश्च धिग् भवन्तं न वयं क्षमामहे यद् इत्थं भवान् ब्रूते 'सकाशे' समीपे अस्माकम् । 'अपि' सम्भा-
वने, 'एतत्' परिदृश्यमानं 'विनश्यतु' कुधितादिभावमाप्नोतु अन्नपानम्, 'न च' नैव "गं" वाक्यालङ्कारे "दाहामु" ति
दास्यामस्तव हे निर्मन्य ' निष्किश्चन!, गुरुपयनीको हि भवानिति भाव इति सूत्रार्थः ॥ १६॥ यक्ष आह-
समितीहिं मज्झं सुसमाहियस्स, गुत्तीहि गुत्तस्स जितिंदियस्स ।
जइ मे ण दाहित्य अहेसणिनं, किमज जन्नाण लभित्थ लाभं ? ॥१७॥
व्याख्या-'समितिमिः' ईर्यासमित्यादिमिर्मयं 'सुसमाहिताय' सुष्टु समाधिमते 'गुप्तिभिः' मनोगुप्त्यादिभिर्गुप्ताय
जितेन्द्रियाय, चतुर्थ्यर्थे सर्वत्र पष्ठी, यदी'त्यभ्युपगमे 'मे' मह्यं “मज्झ" तीत्यस व्यवहितत्वात् पुनरुपादानमदुष्टमेव, ।
न दास्यथ, 'अर्थ'त्युपन्यासे 'एपणीयम्' एपणाविशुद्धमन्नादि 'कि' न किश्चिदित्यर्थः अद्य यज्ञानां लप्स्यथ 'लाभ'
॥१
पुण्यप्राप्तिरूपम्। पानदानादेव हि विशिष्टपुण्यावाप्तिः, अन्यत्र तु तथाविधफलाभावेन दीयमानस्य हानिरेव । उकं हि-
दधिमधुवान्यपात्रे, क्षिप्तानि यथाऽऽशु नाशमुपयान्ति । एवमपाने दुचानि केवलं नाशमुपयान्ति ॥ १ ॥” इति
सूत्रार्थः ॥ १७ ॥ इत्यं तेनोके यध्यापक आह तदुच्यते-
7
..
-
॥१७॥

·हरिकेशमुनेः सौत्री वकव्यता! . के इत्थ खत्ता उवजोइया वा, अज्झावया वा ? सह खंडिएहिं । एयं तु दंडेण फलेण हंता, कंठम्मि घेत्तूण खलेज जो णं ॥१८॥ व्याख्या के 'अत्रे सेतस्मिन् स्थाने 'क्षत्राः' क्षत्रियजातयः? "उवजोइयण त्ति 'उपज्योतिष: अमिसमीपवर्तिनो महानसिकाः ? 'अध्यापका' पाठकाः ?, उभयत्र वा विकल्पे, 'सहेति युक्ताः 'खण्डिकैः' छात्रैः ये, किम् ? इत्याह- 'एन' श्रमणकं 'दण्डेन' वंशयष्ट्यादिना 'फलेन' विल्वादिना 'हन्ते ति हत्वा-ताडयित्वा ततश्च 'कण्ठे' गले गृहीत्वा "सलेन" ति 'स्खलयेयुः निष्काशयेयुः। "जो" ति वचनव्यत्ययाद् ये, "" वाक्यालङ्कारे इति सूत्रार्थः ॥१८॥ अत्रान्तरे यत्तनाभूत् तदाह-- अज्झायाणं ययणं सुणेत्ता, उद्धाइया तत्थ बहू कुमारा। दंडेहिं वेत्तिहि कसेहिं चेव, समागया तं इसिं तालयंति ॥ १९ ॥ व्याख्या-'अध्यापकानाम्' उपाध्यायानां वचनं श्रुत्वा 'उद्धाविता:' वेगेन धाविताः तत्र वहवः 'कुमारा छात्रा- दिरूपाः, ते हि क्रीडनकपरा इति 'अहो! क्रीडनकमागतम्' इति रभसतः 'दण्डै: वंशदण्डादिभिः 'वेनैः जलवंशरूपैः 'फशेश्चैव' वर्धविकारैः 'समागताः' मिलिवाः तं 'ऋषि' मुनि ताडयन्ति इति सूत्रार्थः ॥ १९ अस्मिंश्वावसरे- रन्नो तहिं कोसलियस्स धूया, भद्द त्ति नामेण अर्णिदियंगी। तं पासिता संजय हम्ममाणं, कुद्धे कुमारे परिणिववेइ ॥२०॥ व्याख्या-राज्ञा' नृपतेः 'तत्र' यज्ञपाटके, कोशलायो भवः कौशलिकस्तस्य "धूय" ति दुहिता भद्रेति नानी 'अनिन्दितानी' कल्याणशरीरा 'त' हरिकेशबलं "पासिय" ति दृष्ट्वा 'संयतं' तस्यामप्यवस्थायां हिंसादेरुपरतं C M

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखपोधा-
ख्या लघु-
वृतिः।
द्वादशं
हरिकेशी-
याख्य-
मध्ययनम्।
हरिकेशमुनेः
सौत्री
.
१७९॥
वक्तव्यता।
।
'हन्यमानं ताड्यमानम्, कुद्धान कुमारान् 'परिनिर्वापयति' कोपामिविध्यापनेन शीतीकरोतीति सूत्रायः ॥ २०॥ सा
च तान् निर्वापयन्ती तस्य माहात्म्यमतिनि:स्पृहतां चाह-
देवाभिओगेण णिओइएण, दिन्ना मु रन्ना मणसा ण झाया।
परिंददेविंदऽभिवं दिएणं, जेणामि वंता इसिणा स एसो ॥ २१ ॥
एसो हु सो उग्गतवो महप्पा, जितिदिओ संजओ बंभयारी ।
जो मे तया णेच्छई दिजमाणी, पिउणा सयं कोसलिएण रन्ना ॥ २२ ॥
महाजसो एस महाणुभागो, घोरवओ घोरपरकमो अ।
मा एयं हीलह अहीलणिज, मा सधे तेएण भेणिद्दहिज्जा ॥ २३ ॥
व्याख्या-देवस्य अभियोगः-वलात्कारो देवाभियोगस्तेन 'नियोजितेन' व्यापारितेन "दिन्ना मु" त्ति दत्ताऽस्मि अहं
'राज्ञा' प्रक्रमात् कौशलिकेन, तथापि "मणस" ति अपेर्गम्यमानत्वात् 'मनसाऽपि' चित्तेनाऽपि 'न ध्याता' नामिलपिता
येनेति सम्बध्यते, नरेन्द्रदेवेन्द्राभिवन्दितेन, अत एव येनाऽस्मि अहं 'वान्ता' त्यक्ता 'ऋपिणा' मुनिना, स एप युप्माभिः
या कर्धयितुमारब्धः, ततो न युक्तमेतदिति भावः । पुनरिममेवाथ समर्थयितुमाह-एप एव स उप्रतपाः, अत एव
महात्मा जितेन्द्रियः संयतो ब्रह्मचारी च, यः "मे" ति मां तदा नेच्छति दीयमानां पित्रा' जनकेन 'स्वयम्' आत्मना न
त्यन्यप्रेपणादिना कौशलिकेन राज्ञा । तदनेन निःस्पृहत्वमुक्तम् । पुनस्तन्माहात्म्यमाह-'महायशाः' अपरिमितकीर्तिः
'एप:' मुनिः 'महानुभागः' अतिशयाऽचिन्त्यशक्तिः 'घोरवतः' दुर्धरमहावतः 'घोरपराक्रमश्च' कपायादिरिपुजयं
प्रति रौद्रसामर्थ्यः, यतोऽयमीदृक् ततो मा "एयं" 'एन' यति 'हीलयत' अवधूतं पश्यत अहीलनीयम् । किमिति ?
XXX.
॥१७९॥

·हरिकेशमुने
सौनी
वक्तव्यता।
,
अत्त आह-मा सर्वान तेजसा' तपोमाहात्म्येन "भे" भवतः निर्धाक्षीत्' भस्मसात्कात्,ि अयं हि रुष्टो भस्मसादेव
कुर्याविति भाप इति सूत्रत्रयार्थः ।। २१-२२-२३ ।। अत्रान्तरे मा भूदेतस्या वचनं अन्यथेति यद् यक्षः कृतवास्तदाह-
एयाई तीसे वयणाई सोचा, पत्तीए भद्दाइ सुभासियाई।
इसिरस यावडिअहयाए, जक्खा कुमारे विणिवारयति ॥ २४ ॥
ते घोररूवा ठिअ अंतलिक्खे, असुरा तहिं तं जणं तालयंति ।
ते भिन्नदेहे रुहिरं वर्मते, पासित्तु भद्दा इणमाहु भुजो ॥ २५ ।।
व्याख्या-'एतानि अनन्तरोक्तानि वचनानि तस्याः श्रुत्वा पन्या भार्याया रुद्रदेवपुरोहितस्येति गम्यते, भद्रायाः
'सुभाषितानि' सूतानि वचनानीति योज्यते, ऋपेयावृत्त्यर्थं यक्षाः यक्षपरिवारस पहुवात् बहुवचनम् , कुमारान्
"विनिवारयन्ति विशेषेणोपहतिं कुर्वतो निराकुर्वन्ति ॥ तथा 'ते' यक्षाः 'घोररूपाः' रौद्राकारधारिणः "ठिय" ति स्थिताः
'अन्तरिक्षे' नभसि 'असुराः' असुरभावान्वितत्वात् , 'तस्मिन्' यशपाटे 'त' उपद्रवकारिणं जनं ताडयन्ति । ततः
'तान्' कुमारान् भिन्नदेहान् रुधिरं धमतो दृष्ट्वा भद्रा 'इदं वक्ष्यमाणं "आहे" ति वचनव्यत्ययेन 'आह' ब्रूते 'भूयः'
पुनरिति सूत्रद्वयार्थः ॥ २४-२५ ॥ किं तत् ? इत्याह-
गिरि नहेहिं खणह, अयं दंतेहिं खायह । जायतेयं पाएहिं हणह, जे भिक्खुं अवमन्नह ॥ २६ ॥
आसीविसो उग्गतचो महेसी, घोरबतो घोरपरकमो य ।
अगणिं व पक्खंद पयंगसेणा, जे भिक्खुयं भत्तकाले चहेह ॥ २७ ॥

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूने श्रीनेमि न्द्रीया मुखोघा- स्या लघु चिः। हरिकेशी- याख्य- मध्ययनम् । हरिकेशमुनेः सौत्री ॥१८०॥ वफव्यत्ता। सीसेण एवं सरणं उवेह, समागया सवजणेण तुम्हे । जइ इच्छह जीवियं वा धणं वा, लोगं पि एसो कुविओ डहेजा ॥ २८ ॥ व्याख्या-गिरि नसैः 'सनथ विदारयथ, 'अयः' लोहं दन्तैः खादथ, 'जाततेजसम्' अग्निं पादैः 'हथ' ताडयथ, सर्वन इवाओं द्रष्टव्यः। 'ये' यूयं 'भिर्दू प्रक्रमादेनं अवमन्यध्वे' अवधीरयथ, अनर्थफलत्वाद् मिश्वपमानस्येति भावः॥ फथमिदम् ? इत्याह-'आशीविप:' आशीविपलब्धिमान्-शापानुग्रहसमर्थ इत्यर्थः । कुतः पुनरयं एवंविधः ? यत उप्रवपा महर्पिी घोरव्रतो घोरपराकमश्च । यतश्चैवमवः 'अग्नि' ज्वलनं 'वा' इवार्थो भिन्नक्रमश्च, ततः 'प्रस्कन्दथेव' आकाम- येव । फेव ? “पयंगसेण" त्ति उपमार्थस्य गम्यमानत्वात् 'पतगसेनेव' शलभसन्ततिरिव, यथा ह्यसौ तन परन्ती आशु पावमाप्नोति एवं भवन्तोऽपीति भावः। 'ये' यूयं भिक्षुकं 'भक्तकाले' भोजनसमये, तर दीनादेरवश्यं देयमिति शिष्टसमयः, यूयं तु न केवलं न प्रयच्छत किन्तु वनापि “वहेह" ति 'विध्यथ' ताडयथेति ॥ तेषां तन्माहात्म्यमावेद्य कृत्योपदेश- माह-शीर्पण' शिरसा 'एन' मुनि शरणं प्राणम् 'उपेत' अभ्युपगच्छत, किमुक्तं भवति?-शिरःप्रणामपूर्वकमयमेवा- स्माकं शरणमिति प्रतिपद्यध्वम्, 'समागताः' मिलिवाः सर्वजनेन सह यूयम् , यदीच्छत जीवितं वा धनं वा, नाऽस्मिन् पुपिते जीवितादिरक्षाक्षम अन्यत् शरणमस्ति । किमित्येवम् ? अत आह-'लोकमपि' भुवनमपि एप कुपितो दहेत् । वया च वाचकः-"कल्पान्तोमानलवत्, प्रज्वलनं तेजसैकवस्तेपाम्" तथा लौकिका अप्याहुः--"न तद् दूर यदश्वेपु, यज्ञामी या मारते । विपे च रुधिरे प्राप्ते, साधी च कृतनिश्चये ॥१॥" इति सूननयार्थः ।। २६-२७-२८ ।। सम्प्रति वत्पतिस्तान दृष्ट्वा यदचेष्टत उदाह- ॥१८०॥ ६ ·हरिकेशमुनेः सौत्री वकव्यता। अवहेडियपिटिसउत्तमंगे, पसारियावाहुअकम्मचेढे । णिन्भेरियच्छे रुहिरं वर्मते, उहुंमुहे णिग्गयजीहणेत्ते ॥ २९ ॥ ते पासिया खंडिय कहभूए, विमणो विसन्नो अह माहणो सो। ईसिं पसाएइ सभारियाओ, हीलं च णिदं च खमाह भंते ! ॥ ३० ॥ व्याख्या-अवहेठितानि-अधोनामितानि "पट्टि त्ति पृष्ठं यावत् सन्ति-शोभनान्युत्तमाङ्गानि येषां ते अवहेठिवटष्ठ- सदुत्तमागाः मध्यमपदलोपी समासस्तान्, प्रसारिता वाहवो येषां ते तथा, कर्माणि-अनौ समित्प्रक्षेपणादीनि तद्विपया चेष्टा कर्मचेष्टा, अविद्यमाना कर्मचेष्टा येषां ते तथा, ततः कर्मधारये प्रसारितवाहकर्मचेष्टास्तान, "निन्भेरिय" ति प्रसारि- तानि अक्षीणि-नयनानि येषां ते तथा तान्, रुधिरं वमतः "उर्दूमुहे" ति ऊर्द्धमुसान्, निर्गतजिह्वानेत्रान् वान् दृष्ट्वा "संडिय" त्ति सुपो लोपात् 'खण्डिकान्' छात्रान् 'काष्ठभूतान्' अत्यन्तनिश्चेष्टतया काठोपमान 'विमनाः' विचित्तः विषण्णः' विषादं गतः, 'अथेति दर्शनानन्तरं ब्राह्मणः 'सः' इति रुद्रदेवनामा ऋषि प्रसादयति 'सभार्याकः' भार्यायुक्तः, कथम् ? इत्याह-'हीलां च' अवज्ञा 'निन्दा च' दोपोद्भावनं क्षमस्व भदन्त ! इति सूत्रद्वयार्थः॥२९-३०॥ पुनःप्रसादनमेवाह- बालेहिं मूढेहिं अयाणएहिं, जं हीलिया तस्स खमाह भंते!। महप्पसाया इसिणो हवंति, न हु मुणी कोवपरा हवंति ॥ ३१॥ व्याख्या- 'बालैः' शिशुभिः 'मूढैः' कपायमोहनीयवशगैः अत एव 'अझैः' हिताहितविवेकविकलैः यद् हीलिताः "वस्स" ति सूत्रत्वात् तत् क्षमस्व भदन्त !, न हि अज्ञाना|पहतानामुपरि महात्मनां कोपः, अनुकम्पनीया एवामी ·श्रीउचरा- ध्ययनमूने श्रीनेमिच- न्द्रीया मुसयोषा- ख्या लघु पूचिः। ॥१८१॥ द्वादशं हरिकेशी- याख्य- मध्ययनम्। हरिकेशमुनेः सौत्री वक्तव्यता। उकञ्च केनचित्-"आत्महममर्यादं, मूढमुज्झितसत्पथम् । सुतरामनुकम्पेत, नरकार्चिष्मदिन्धनम् ॥ १॥" किञ्च- महाप्रसादा पयो भवन्ति, "न हु" तिन पुनर्मुनयः कोपपरा भवन्तीति सूत्रार्थः ।। ३१ ॥ मुनिराह-- पुधिं च इपिंह च अणागयं च, मणप्पदोसो ण मे अत्थि कोई। जक्खा हु वेयावडियं करेंति, तम्हा हु एते णिहता कुमारा ॥ ३२ ॥ व्याख्या-'पूचं च पुरा 'इदानीं च' अधुना "अणागयं च" त्ति 'अनागते च भविष्यति काले मनाप्रपो न मेऽखि उपलक्षणत्वाद् आसीद् भविष्यति च 'कोऽपी'त्यल्पोऽपि । यक्षाः 'हुरिति यस्माद् वैयाकृत्यं कुर्वन्ति "तम्हे" चि तस्मात् 'हुर वधारणे, वतस्तस्मादेव हेतोरेते निहताः कुमाराः, न तु मम मनःप्रवेपोऽत्र हेतुरिति भाव इति सूत्रार्थः ॥३२॥ सम्प्रति उद्गुणाकटचेवस उपाध्यायप्रमुसा इदमाहुः- अत्यं च धम्मं च वियाणमाणा, तुम्भे ण वि कुप्पह भूतिपन्ना । तुम्भं तु पाए सरणं उवेमो, समागया सवजणेण अम्हे ॥ ३३ ॥ व्याख्या-'अयं च' अभिधेयं शास्त्राणामिति गम्यते, 'धर्म च' यतिधर्म क्षान्त्यादिकं 'विजानन्त' अवगच्छन्तो यूयं 'नाऽपि नैव कुप्यय भूति:-रक्षा प्रागिरक्षकत्वेन प्रज्ञा-बुद्धिरेपामिति भूतिप्रशाः, अतश्च "तुम्भं तु" ति युष्मा- कमेव पादौ शरणम् 'उपेम:' उपगच्छामः, समागताः सर्वजनेन वयमिति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ किश्च- अचेमु ते महाभागा!, ण ते किंचि ण अचिमो। मुंजाहि सालिमं करं, णाणावंजणसंजुयं ॥३४॥ 'अर्चयामः' पूजयामः "" ति सुव्यत्ययात् त्वा हे महाभाग !, 'न' नैव तव 'किञ्चित् चरणरे- ॥१८१॥ व्याख्यान ·हरिकेशमुनेः सौत्री वक्तव्यता। ण्यादिकमपि नाऽर्चयामः । तथा भुङ्क्ष "सालिम" ति 'शालिमयं' शालिनिष्पन्नं 'कूर' ओदनं नानान्यजनसंयुक्तमिति सूनार्यः ॥ ३४ ॥ अन्यच- इमं च मे अत्थि पभूयमन्नं, तं भुंजसु अम्ह अणुग्गहट्ठा। याद ति पडिच्छति भत्तपाणं, मासस्स ऊ पारणए महप्पा ॥ ३५ ॥ व्याख्या-'इदं च प्रत्यक्षत एव परिदृश्यमानं 'में मम 'अस्ति' विद्यते 'प्रभूतं प्रचुर 'अन्नं' मण्डकसण्डखाद्यादि समसं भोजनं तद् भुज अस्माकमनुग्रहार्थम् । एवं च तेनोके मुनिराह-वाढम्' एवं कुर्मः 'इति' एवं ब्रुवाण इति शेपः, 'प्रतीच्छति' द्रव्यादितः शुद्धमिति गृहाति भकं पानं "मासस्स उ" ति मासादेव पारणके महात्मा इति सूत्रार्थः॥३५॥ तदा च वर यदभूत् तदाह- तहियं गंधोदयपुप्फवास, दिदा तहिं वसुहारा य बुढ़ा। पहृताओ दुंदुभीओ सुरेहिं, आगासे अहोदाणं च घुटुं ॥ ३६॥ व्याख्या--"वहियं" ति 'तस्मिन्' यज्ञपाटे, गन्धोदकं च पुष्पाणि च तेपां वर्ष-वर्षणं गन्धोदकपुष्पवर्ष सुरैरिति सम्पन्धात् कृतमिति गम्यते । 'दिव्या' अतिश्रेष्ठा "तहिं" ति तस्मिन्नेव वसु-द्रव्यं तस्य धारा-सततपावजनिता सन्ततिः यसुधारा सा च 'वृष्टेति पातिता सुरैरित्यत्रापि सम्वद्भयते। तथा प्रहताः 'दुन्दुभयः' देवानकाः सुरैः। तथा तैरेव आकाशे अहोदानं च 'घुष्टं' शब्दितमिति सूत्रार्थः ।। ३६ ॥ तेऽपि ब्राह्मणा विस्मितमनस इदमाहु:- सक्खं खु दीसइ तवोविसेसो, ण दीसइ जाइविसेस कोई। सोवागपुत्तं हरिएससाहु, जस्सेरिसा इहि महाणुभागा ॥ ३७॥ KOROKOKarko ·द्वादशं हरिकेशी- याख्य- मध्ययनम्। हरिकेशमुनेः सौत्री वक्तव्यता। न्याख्या-'साक्षात् प्रत्यक्षं 'खुरि यवधारणे, ततः साक्षादेव दृश्यते तपसो विशेप:-विशिष्टत्वं माहात्म्यमित्यर्थः श्रीउत्तरा- ध्ययनम्त्रे वपोविशेषः, 'न' नैव दृश्यते 'जातिविशेषः जातिमाहात्म्यं 'कोऽपि' स्वल्पोऽपि । किमित्येवम् ? अत आह-यतः श्वपाक- श्रीनेमिच पुत्रं हरिकेशसाधु पश्यतेति शेषः, यस्य 'ईदृशी' दृश्यमानरूपा 'ऋद्धिः' देवसनिधानात्मिका सम्पद् 'महानुभागा' न्द्रीया साविशयमाहात्म्येवि सूनार्थः ।। ३७ ॥ साम्प्रतं स एव मुनिस्तानुपशान्वमिथ्यात्वमोहनीयोदयानिव पश्यन्निदमाह- मुखयोधा. किं माहणा! जोइसमारमंता, उदएण सोहिं बहिया विमग्गहा । ख्या लघु जं मग्गहा पाहिरियं विसोहि, ण तं सुदिह कुसला वयंति ॥ ३८॥ पृत्तिः। व्याख्या-'किमिति क्षेपे, तवो न युक्तमिदं हे 'माहनाः!' ब्राह्मणाः ! 'ज्योतिः' अनि 'समारभमाणा' प्रसावाद् यागकरणतः प्रवर्चमाना यागं कुर्वन्त इत्यर्थः, 'उदकेन' जलेन "सोहिं" ति 'शुद्धिं' निर्मलतां “पहिय" त्ति ॥१८२॥ पायां विमार्गयथ' अन्वेपयथ ? 1 किमेवमुपदिश्यते ? इत्याह-यद् यूयं मार्गयथ 'बाह्यां' वाह्यहेतुकां विशुद्धि न वत् 'मुदृष्ट' सुषु प्रेक्षितं 'कुशलाः' तत्त्वविचारं प्रति निपुणाः 'पदन्ति प्रतिपादयन्तीति सूनार्थः ॥ ३८ ॥ यथा पैतत् सुदृष्टं न भवति तथा स्वत एवाह- कुसं च जूवं तणकट्टमरिंग, सायं च पायं उदगं फुसंता। पाणाई भूयाई विहेडयंता, भुजो वि मंदा! पकरेह पावं ॥ ३९॥ व्याख्या-'युशं च' दर्भ 'यूपं च प्रतीतमेय, तृणं च-वीरणादि काष्ठं च-समिदादि तृणकाप्टम् , 'अग्नि' प्रतीतं सर्वन प्रतिगृहन्त इति शेषः । 'सायं' सन्ध्यायाम् , पशब्दो भिन्नक्रमस्ततः "पायं" ति 'प्रावश्च' प्रभाते 'उदकं' जलं 'स्पृशन्त,' आचमनादिषु परामशन्तः "पाणाई" ति 'प्राणिनः' द्वीन्द्रियादीन् , सम्भवन्ति हि जले पुतरकरूपास्त्र इति, ॥१८२॥ XXX ·1 हरिकेशमुने सौत्री वक्तव्यता। "भूयाई" " ति 'भूतान' वरून्, उकञ्च-"प्राणा द्वि-त्रि-चतुः प्रोक्ताः, भूतास्तु तरवः स्मृताः। जीवाः पञ्चेन्द्रिया क्षेया, शेपाः सत्त्वाः प्रकीर्तिताः १॥" पृथिव्यायुपलक्षणं चैतद् । 'विहेठमानाः' विविधं वाधमानाः, किम् ? इत्याह- 'भूयोऽपि' पुनरपि न केवलं पुरा किन्तु शुद्धिकालेऽपि जलानलादिजीवोपमर्दतः 'मन्दार' जडाः 'प्रकुरुथ' प्रकर्षेणोपचिनुथ 'पापम्' अशुभकर्म । अयमाशयः कुशला हि कर्ममलविलयात्मिका तात्त्विकीमेव शुद्धिं मन्यन्ते, भवदभिमतयाग-नाने च यूपादिपरिमहजलस्पर्शाविनाभावित्वेन भूतोपमर्दहेतुतया प्रत्युत कर्ममलोपचयनिवन्धने एव, नातः तत्सम्भव इति कथं तद्धे- तुकशुद्धिमार्गणं सुदृष्टं ते वदेयुः, तथा च वाचक:-शौचमाध्यात्मिकं त्यक्त्वा, भावशुद्ध्यात्मकं शुभम् । जलादिशौचं योदं, मूढविस्मापनं हि तत् ॥ १॥" इति सूत्रार्थः ॥३९॥ इत्थं तद्वचनतः समुत्पन्नशङ्कास्ते यागं प्रति तावदेवं पप्रच्छु:- कहं चरे भिक्खु ! वयं जयामो?, पावाई कम्माई पणुल्लयामो। न अक्खाहि णे संजय! जक्खपूइया!, कहं सुजलु कुसला वयंति?॥४०॥ व्याख्या-'कथं' केन प्रकारेण "चरे"त्ति प्राकृतत्वात् 'चरेमहि' यागार्थ प्रवर्तेमहि हे मिक्षो! वयम् ? तथा 'यजामः' । यागं फुर्मः कथमितियोगः, 'पापानि' अशुभानि कर्माणि "पणुल्लयामो" ति 'प्रणुदामः' प्रेरयामो येनेति गम्यते । 'आख्याहि' कथय 'नः' अस्माकं हे 'संयत !' यक्षपूजित!, किमुक्तं भवति ?--यो हि अस्मद्विदितः कर्मप्रणोदनोपायो यागरूपः स युष्माभिर्दूपितः इति भवन्त एवापरं यागमुपदिशन्तु, कथं 'स्विष्टं' शोभनं यजनं कुशला वदन्ति ? इति सूदार्थः ॥ ४०॥ मुनिराह- छजीवकाए असमारभंता, मोसं अदत्तं च असेवमाणा । परिग्गरं इत्थीउ माण मार्य, एवं परिन्नाय चरंति दंता ॥४१॥ - 7 -

·ध्यपनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुसपोषा-
रूपाला
ऋषिः।
-
॥१८३॥
वक्तव्यता।
व्याख्या-पड्जीवकायान् 'असमारभमाणाः अनुपमर्दयन्तः, "मोसं" ति 'मृपा' अलीकभाषणम् 'अदत्तं च अद-
द्वादर्श
त्तादानं च असेवमानाः, परिग्रहं खियो मानं मायां तत्सहचरितत्वात् कोप-लोभौ च, 'एतद् अनन्तरोकं परिग्रहादि परि-
है। हरिकेशी-
शाय' ज्ञपरिज्ञया ज्ञात्वा प्रत्याख्यानपरिज्ञया प्रत्याख्याय 'चरन्ति' यागे प्रवर्त्तन्ते 'दान्ताः' इन्द्रिय-नोइन्द्रियदमेन यतय इति
याख्य-
गम्यते । यत एवमतो भवद्भिरप्येवं चरितव्यमिति सूत्रार्थः ।। ४१॥ प्रथमप्रश्नपत्रिवचनमुक्तम् , शेषप्रश्ननिर्वचनमाह-
मध्ययनम्।
सुसंवुडा पंचहिं संवरेहिं, इह जीवियं अणवकंखमाणा।
वोसहकाए सुइचत्तदेहा, महाजयं जयई जन्नसिटुं ॥४२॥
हरिकेशमुनेः
सौत्री
व्याख्या-'मुसंवृताः' स्थगितसमस्ताश्रवद्वाराः, 'पञ्चभिः संवरैः' प्राणातिपातविरत्यादिवतैः 'इह मनुष्यजन्मनि
उपलक्षणत्वात् परन प 'जीवितं' प्रस्तावाद् असंयमजीवितम् 'अनवकावन्तः' अनभिलपन्तः अत एव 'व्युत्सृष्टकाया|
परीपहोपसर्गसहिष्णुवया त्यक्तकायाः, शुचयः-अकलुपितम्रतास्ते च ते त्यक्तदेहाश्च-अत्यन्तनिष्पतिकर्मतया शुचित्यक-
देहाः, महान् जयः-फर्मशत्रुपराभवनलक्षणो यस्मिन् स महाजयस्तं "जयई" ति वचनव्यत्ययाद् यजन्ति मुनयः, ततो
भवन्तोऽप्येयं यजन्ता "जन्नसेटुं" ति प्राकृवत्वात् श्रेष्ठयज्ञम् । श्रेष्ठवचनेन च एतद् यजनं स्विष्टं कुशला वदन्ति, एप एव
प कर्मप्रणोदनोपाय इत्युकं भवतीति सूनार्थः ॥ ४२ ॥ यत् ईदृग्गुणः श्रेष्ठयज्ञं यजते ततस्त्वमपि ईदृग्गुण एव, तथा
पवं यजमानस्य यानि उपकरणानि ? को वा यजनविधिः ? इत्यभिप्रायेण ते एवमाहुः-
के ते जोई ? के व ते जोइठाणा?, का ते सूया? किं व ते कारिसंगं?।
एहा य ते कयरा संति? भिक्खू!, कयरेण होमेण हुणासि जोई ? ॥ ४३ ।।
व्याख्या-'के इति किं 'ते' तय 'ज्योतिः अग्निः ?, किंवा ते ज्योतिःस्थानम् ? यत्र ज्योतिर्निधीयते, काः 'श्रवः
॥१८३॥

·हरिकेशमुने . सौत्री वकव्यता। घृतादिप्रक्षेपिका दर्ग्यः ?, "किं व" ति किं वा करीप:-प्रतीतः स एवागम्-अभ्युद्दीपनकारणं करीपाङ्गं येनामिः सन्धु- क्ष्यते, 'एधाश्च समिधो यकाभिरग्निः प्रज्वाल्यते 'ते' तव 'कवराः' इति का ?, “संति" ति पस्य गम्यमानत्वात 'शान्तिश्च दुरितोपशमहेतुः अध्ययनपद्धतिः कतरेति प्रक्रमः, "भिक्खू !" इति भिक्षो! कतरेण 'होमेण' हवन विधिना 'जुहोपि' आहुतिभिः प्रीणयसि किं तद् ज्योतिः?, पड्जीवनिकायसमारम्भनिपेधेन ह्यस्मदर्भिमतो होमः तदुपकरणानि च पूर्व निषिद्धानीति कथं भवतो यजनसम्भवः ? इति सूत्रार्थः ॥ ४३ ॥ मुनिराह- तयो जोई जीवो जोइठाणं, जोगा सुया सरीरं कारिसंग। कम्मं पहा संजमजोग संती, होमं हुणामि इसिणं पसत्थं ॥४४॥ -'तपः' वाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नं 'ज्योतिः अग्मिः, यथा हि ज्योतिरिन्धनानि भस्मीकरोति एवं तपोऽपि भावे- न्धनानि-कर्माणि । 'जीवः' जन्तुः ज्योतिःस्थानम् , तपोज्योतिषस्तदाश्रयत्वात् । 'योगाः' मनोवाकायाः श्रुवः, ते हि शुभ- व्यापाराः स्नेहस्थानीयाः तपोज्योतिपो ज्वलनहेतुभूताः तत्र संस्थाप्यन्त इति । शरीरं करीपागम् , तेनैव हि तपोज्योति- रुदीप्यते, तद्भावभावित्वात् तस्य । 'कर्म' उक्तरूपम् एधाः, तस्यैव तपसा भस्मीभावनयनात् । "संजमजोग" त्ति 'संयम- योगा' संयमव्यापाराः शान्तिः, सर्वप्राण्युपद्रवपरिहारित्वात् तेपाम् । तथा "होमं" ति होमेन जुहोमि तपोज्योति- रिति गम्यते, 'रपीणां' मुनीनां सम्बन्धिना "पसत्थं" ति प्रशस्तेन जीवोपघातरहितत्वेन विवेकिमिः शाघितेन सम्यक चारित्रेणेति भावः । अनेन च कतरेण होमेन जुहोपि ज्योतिरिति प्रत्युक्तमिति सूत्रार्थः ।।४४ ॥ एवं यज्ञखरूप- मवधार्य मानवरूपं पिष्टच्छिपवस्ते इदमाहुः- व्याख्या- C . .

·श्रीउचरा- न्द्रीया, सुखबोधा- ख्या लघु- वृत्तिः। ॥१८४॥ वक्तव्यवा। के ते हरए? के य ते संतितित्थे ?, कहिंसि पहाओ व रयं जहासि। द्वाद आयक्ख णे संजय! जक्खपूहया!, इच्छामो गाउं भवओ सयासे ॥४५॥ हरिकेशी- व्याख्या-क: 'ते' तव 'हृदः' नदः ?, "के य ते संतिवित्थे" चि किं च ते शान्त्यै-पापोपशमनिमित्तं तीर्थ-पुण्यक्षेत्र याख्य- शान्तितीर्थम् ? तथा च "कहिंसि बहाओ व" चि वाशब्दस्य मिनकमत्वात् कस्मिन् वा 'स्नातः' शुचिभूतो रज इव मध्ययनम्। 'रजः' कर्म 'जहासि' यजसि त्वम् ?, गम्भीरामिप्रायो हि भवान तत्र किमस्माकमिव भवतोऽपि हि ह्रदतीर्थे एव शुद्धि- हरिकेशमुनेः स्थानम् ? अन्यद्वा ? इति न विद्म इति भावः । 'आचक्ष्व' व्यक्तं वद 'नः' अस्माकं संयत ! यक्षपूजित !, 'इच्छामः' सौत्री अभिलपामः 'ज्ञातुम्' अवगन्तुं 'भवतः' वव 'सकाशे' समीपे इति सूत्रार्थः ॥ ४५ ॥ मुनिराह- धम्मे हरए चंभे संतितित्थे, अणाइले अत्तपसन्नलेसे जहिंसि पहाओ विमलो विसुद्धो, सुसीतीभूतो पजहामि दोसं ॥ ४६॥ एवं सिणाणं कुसलेहि दिह, महासिणाणं इसिणं पसत्यं । जर्हिसि व्हाया विमला विसुद्धा, महारिसी उत्तमं ठाण पत्त ॥ ४७ ॥ त्ति वेमि ॥ व्याख्या--'धर्मः' अहिंसाद्यात्मकः हृदः, कर्मरजोपहन्तृत्वात् । 'ब्रह्मेति ब्रह्मचर्य शान्तितीर्थम् , तदाऽऽसेवनेन हि सफलमलमूलरागद्वेपावुन्मूलितावेव भवतः, तदुन्मूलनाच न कदाचिद् मलस्य सम्भवोऽस्ति, सत्याग्रुपलक्षणं चैतत् । तथा पाह--"ब्रह्मचर्येण सत्येन, तपसा संयमेन च । मातगर्पिर्गतः शुद्धिं, न शुद्धिस्तीर्थयात्रया ॥१॥" किश्च-भवत्प्रतीत- ', ॥१८४॥ तीर्थानि प्राण्युपमर्दहेतुतया प्रत्युत मलोपचयनिमित्तानीति कुतस्तेषां शुद्धिहेतुता ?, तथा चोक्तम्- "कुर्याद्वर्पसहस्रं तु, अहन्यहनि मजनम् । सागरेणाऽपि कृत्लेन, वधको नैव शुध्यति ॥ १॥" हृदशान्तितीर्थे एव विशिनष्टि-'अनाविले' , ·हरिकेशमुनेः . 9XXX. वक्तव्यता। मिप्यारगुतिरिराधनादिमिरफलुपे, अनाविटत्वात् । आत्मनः-जीवस्य प्रसन्ना-मनागप्यकलुपा पीताद्यन्यतरा लेश्या यस्मि- महात्ममग्नलेश्वं तस्मिन् एवंविघे धर्मवदे ब्रह्माख्यशान्तितीर्थे च । "जहिंसि" ति यस्मिन् स्नात इव स्नातः अत्यन्त- गुद्धिमपना विमल:' भावमलरहितोऽत एव 'विशुद्धः' गतकलङ्कः "सुसीतीभूतो" त्ति 'सुशीतीभूतः' रागायुत्ताप- पिरहिवः मुटु शैत्यं प्राप्तः 'प्रजहामि' प्रर्पण समामि दूपयति-विशुद्धमप्यात्मानं विकृति नयतीति दोपः-कर्म तम् । पनेनेवदाह-ममापि हदतीर्थे एव शुद्धिस्थानं परमेवंविघे एवेति ॥ निगमयितुमाह-एतदित्यनन्तरमुकं 'सानं रजोहानं एशष्टम् , इदमेव प महासानं न तु युप्मत्प्रतीतम्, अस्यैव सकलमलापहारित्वात् अत एव ऋषीणां 'प्रशस्त' प्रशंसा- सदम्, न तु जलग्नानयत् सदोषतया निन्द्यम् । अस्यैव फलमाह-"जहिंसि" चि सुव्व्यत्ययाद् येन साता विमला विशुद्धा इति प्राग्वत्, 'महर्पय:' महामुनयः 'उत्तमं स्थानं' मुक्तिलक्षणं 'प्राप्ताः' गता इति सूनद्वयार्थः ॥ ४६-४७ ॥ 'इति:' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् । एवं चोपसम्पन्नेषु द्विजेपु यक्षेण प्रगुणीकृतास्ते छानाः तत्कालोचितधर्मदेशनया पगार प्रतियोध्य गतः स्वविहारमसौ मुनिः ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविनिर्मितायां सुखयोधायां उत्तराध्ययनसूत्र- लघुटीकायां हरिकेशीयाख्य द्वादशमध्ययन समाप्तम् ।। 4

·श्रीउपरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीय
मुखबोधा.
ख्या लघु
दृतिः।
अयोदशं
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वक्तव्यत्ता
।।१८५॥
अथ चित्रसम्भूतीयाख्यं त्रयोदशमध्ययनम् ।
व्याख्यातं द्वादशमध्ययनम् । अधुना त्रयोदशमारभ्यते । अस्य चायममिसम्बन्धः--'इहानन्तराध्ययने तपसि यत्नो
विषेय इत्युपम, तम कुर्वता निदानं परिहर्तव्यम्, इति दर्शयितुं यथा तद् महापायहेतुस्तथा चित्र-सम्भूतोदाहरणेन
निर्दिश्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्स चित्रसम्भूतीयाख्यस्याध्ययनस्यानुगमनार्थं चित्र-सम्भूतवक्तव्यता ताव-
दुच्यते। सो चेयम्-
सागेप णयरे चंडवडिंसयस्स रन्नो पुत्तो मुणिचंदो नाम आसि, सो य निधिण्णकामभोगो सागरचंदरस
अंतिए पपइओ । अन्नया उग्गं पयजं करेंतो गुरूहि समं विहरतो देसंतरं पयट्टो, भिक्खडा गामं पविट्ठो सत्येण मुक्को,
पच्छा अढवीए पन्भट्ठो। तं पि तण्डाछुहाकिलं पेच्छंति पत्तारि गोवालदारगा। तं पडियरिय तओ तदेसणाए पडिबुद्धा
पपलं पडिवधिया। दो दुगुंछं काऊण देवलोगं गया । ततो दसपुरे णयरे संडिल्लस्स माणस्स जसमईए दासीए दो
दि पुत्ता जमलगा तेणेव भणेण जाया, अइफतवालभावा जोधणं पत्ता । अनया छेत्तरक्सट्ठा अडविं गया । तत्य वड-
पायवस्स हेवा रतिं पसुत्ता । वडकोट्टराओ निगंतूण डको भुयंगमेण एगो दारगो। वीओ वि सप्पोवलंभनिमित्त भमतो
तेणेवाहिणा हो । तओ अकयपडियारा दो वि मया संवा कालिंजरनगे मिगीए जमलत्तणेण जाया । पुपीईसंबंधाओ
आसनं चरंता वाहेण एगेण चेव सरेण दो वि विणिवाइया | वओमयगंगातीरे दोचि हंसा एगाए रायहंसीए गम्भम्मि
उपवना, जाया कालपमेण, अद्र्फतवालभावा जोधणं पत्ता | अन्नया तहेव समं भमंवा एगेण मच्छवंधेण एगाए
पासियाए इति गहिरण कंघरं वालिऊण विणिवाइयो । तओ वाणारसीए नयरीए महाधणसमिद्धस्स भूयदिना-
मिहागरम पाणादिवइणो पुत्तत्ताए उघवन्ना । तहेव अईवपीईसंजुत्तो चित्त-संभूयनामाणो य भायरो जाया ।
॥१८५॥
॥१८५॥

·है PXXX चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता इओ य तम्मि विसर वाणारसीए नयरीए संखो नाम राया । नमुई नामो य से मंती । अन्नया कहवि तहाविहे गणे जाए जणपच्छन्नं यहठ्ठयाए तस्स भूयदिन्नो पाणाहिवई आणत्तो राइणा । वेण वि पच्छन्नो विहिओ, भणिओ य- गमि तुम जइ भूमिहरहिओ मम पुत्ते पादेसि । जीवियत्थिणा पडियन्नं तेण । तहाकरेंतस्स अइकंतो कोइ कालो। अन्नया भूयदिनेण विनायं-जहा मम पत्ती एएण सह अच्छइ।मारेउमाढत्तो। चित्त-संभूएहिं 'उवगारि' त्ति काऊण नासाविओ। पच्छा हत्षिणाउरे नयरे सणंकुमारस्स चफयट्टिणो मंती जाओ। इओ य तेहिं वि चित्त-संभूयमायंगदारगेहि रूपजोधणलायन्ननगीयाइफलापगरिसपत्तेहिं विसरियवेणुवीणासणाई गंधधं गायंतेहिं सयलो वाणारसीजणो हयहियओ फओ । अग्नया य मयण-महूसयो जाओ। पवत्तासु नाणाविहासु लोयचचरीसु नचंतेसु तरुणतरुणीगणेसु चित्त-संभूया- पागाणं पि पथरी निग्गया। तओ तेर्सि साइसयं गीयं नट्टं च सोऊण पसूण वि चित्तहरं सबो गयरीलोगो विसेसओ सरणीजणो वाण समीयं गओ। वओ पउरचाउनलोएण ईसालुयाए रायाणं विनवियं-जहा देव ! एएहि सबो चि लोगो विट्टालिओ ति । निवारिओ ताणं नयरीए पवेसो। गओ को वि कालो । अन्नया य कोमुईमहूसवम्मि लोलिं- दियत्तणओ कोहलपरा विस्सारिऊण रायसासणं अगणिऊण नियभूमिगं पविट्ठा णगरि । तओ पेच्छणयं पेच्छमाणाणं अइरसओ फोल्हुयाणं व अन्नकोल्हुगरसियं सोउं भजेऊण वयणं निग्गयं गेयं । तओ वत्थावगुंठियमुहा गाइउं पवत्ता एगम्मि देसे । तओ तं समायन्निऊण सुइसुहं ताण गेयं समंतओ परियरिया सघलोएणं । भणियं च-केण एवं किन्न- राणुकारिणा मदुरगीएणं अमयरसेणेव सवणसुक्समुप्पाइयं ? । तओ कड्डिऊण उत्तरिजाई पलोइयं मुहं जाय ते चैव एए मायंगकुमार त्ति । तओ 'हण हण' ति भणतेहिं पायप्पहारचवेडाईहिं हम्ममाणा निग्गया नयरीओ, पत्ता बाहिरुजाणं । , अपराधे। २ गायकजनयूपम्। ३गालानाम्।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा.
ख्या लघु
पृत्तिः।
त्रयोदशं
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वफव्यता।
॥१८६॥
तओ विमणदुम्मणा चिंति पवंचा-पिरत्थु अम्हाण स्वज्ञोवणसोहग्गलायनकलाकोसल्लाइगुणकलावस्स जैण मायंग-
जाइकलंकमेतेण सदो सो दूसिओ, लोगपरिभूया य जाय ति गुरुवेरग्गं गया अकहिऊण बंधवाणं मरणकयनिच्छया
पयट्टा दक्सिणदिसाभिमुहं । तओ दूरदेसंतरगएहिं दिवो एगो गिरिवरो । नमारुहंतेहिं एगम्मि सिलायले विकिकृतवसो-
सियंगो सुहन्झाणोवगओ वग्धारियपाणी काउस्सग्गेण आयावेमाणो दिहो एगो महामुणी । वं पेच्छिय जायहरिसा गया
तस्स समीवं । तओ भत्तिवहुमाणपुवयं वंदिओ भयवं । तेण वि झाणसमत्तीए धम्मलाभपुवयं 'कुओ भवतो समागय ?'
त्ति संभासिया । तेहिं वि पुववृत्चंतकणपुवयं साहिओ निययाभिप्पाओ-जह एत्य गिरिवरे पडणं करेमो। तओ
महरिसिणा भणिया-- जुत्तं तुम्हारिसाणं अणेगसत्थावयोहावदाययुद्धीणं पागयजणचिट्ठियं ति, करेह सारीरमाण-
साणेयदुक्सवीयभूयफम्मवणदहणसिहिं निणिंदप्पणीयं साधुधम्म ति । तओ महावाहिपीडिएहिं व आउरेहिं सुविजस्स
व निस्संकिय पडिच्छियं तस्स वयणं, भणियं च-~भयवं ! देह अम्ह नियवयं । तेण वि 'जोग्ग' ति कलिऊण दिन्ना ताण
दिक्खा । कालकमेण य जाया गीयत्था । तओ छट्ठ-ऽट्ठम-दसम-दुवालस-ऽद्धमास-मसाइएहिं विचित्तत्तचोकम्माईहिं
अप्पाणं भावमाणा गामाणुगामं विहरंता कालंतरेण पत्ता हथिणाउरं । ठिया वाहिरुज्जाणे । अन्नया मासखमणपारणए
संभूयसाहू पविट्ठो नयरं । गेहाणुगेहं इरियासमिओ भमंतो रायमग्गावडिओ दिठ्ठो नमुइमंतिणा, पञ्चभिन्नाओ य-
'जहेसो सो मायंगदारओ, रन्नो अन्नेसिं च जाणावेसइ' ति अप्पभएण नियपुरिसे पट्टवेऊण जढिमुट्ठिलउडपहारेहि कय-
थिय निद्वासाविओ। तओ तस्स निरवराहस्स हम्मंतरस कोक्करालियस्स तेओलेसा तेसि.हणणनिमित्तं मुहाओ निग्गया।
तओ कसिणब्भपडलेहिं व घूमनिवहेहिं समंता अंधारियं नयरं । तओ भयकोलेहिं आगया नागरया, वंदिय
सपरियणा पसाइडं पवत्ता । सणंकुमारचकवट्टी वि तप्पसायणत्वं आगओ, पणमिऊण कयंजलिउडेण भणियं तेण-
॥१८६॥

·श्रीउत्तरा
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखपोधा-
त्रयोदशं
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वक्तव्यता।
स्या लघु-
वृतिः।
पडियोहिउकामेण भणिओ सो-भो ! उवरमसु एयाओ असुभज्झवसाणाओ, जओ-असारा परिणामदारणा संसार-
परिभमणहेऊ कामभोगा, निसेविनंता वि करेंति अहियमुम्माहयं, दुहरूवा य ते परमत्थओ, सुहामिमाणो तेसु मोहवि-
लसियमेव । भणियं च-"जह कच्छुल्लो कच्छु, कंडुयमाणो दुहं मुणइ सोक्सं । मोहाउरा मणुस्सा, तह कामदुहं सुई
विति ॥ १॥" किच-भोगनिवंधणं माणुस्सयं सरीरं केवलासुइरूवं चेव सवं, अओ न किचि तम्मि रागकारणं
जओ भणियं-"मुफसोणियसंभूयं, असुईरसविवड्डियं । तय-रत्त-मंस-मेय-ऽहि-मिंज-सुकविणिम्मियं ।। १ ॥ नवेगारस
सोएहिं, गलतमसुईरसं । अमेझकोत्थलो देहं, छविमेत्तमणोहरं ॥२॥ आढयं रुहिरस्सेत्थ, वसाए अर्द्धआढयं । कुँडवो
पिचसिंभाणं, सुकस्स य तदद्धयं ॥ ३ ॥ सिरासँयाई सत्तेव, नव पहारसँया भवे । न सरीरम्मि एयम्मि, सुइत्तं किं पि
विजए ॥ ४ ॥ मणुन्नमसणं पाणं, साइमं साइमं वरं । सरीरसंगमावन्नं, सबं पि असुई भवे ॥ ५॥ वरं वत्थं वरं
पुष्फ, वरं गंधविलेवणं । विणस्सए सरीरेण, वरं सयणमासणं ॥ ६ ॥ उही दंतेसु दुग्गंधा, मुहे वि असुईरसो।
विलीणो नासिगाए वि, सिंभो वहइ निश्चसो ॥ ७ ॥ अच्छीसु दूसियाइं ति, कन्नेसु असुभो मलो। झरेइ रोमकूवेहिं,
सेओ दुरभिगंधओ ॥ ८ ॥ एयारिसे सरीरम्मि, सबरोगाण आलए । सुनिच्छियागमो होउँ, मा मुज्झ मुणिपुंगवा !
॥९॥ एवमाइ अणुसासिओ वि न पडिबुद्धो एसो मोहस्स उकडयाए, कयं च नियाणयं संभूइगा, जहाजइ
इमस्स तवस्स अस्थि फलं तो जम्मतरे चक्कयट्टी होजाहं ति । सञ्चवियमिमं तेण, जहा-अइविसमो मोहतरू, अणाइ.
भवभावणाविययमूलो । दुक्सं उम्मूलिजइ, अञ्चतं अप्पमत्तेहिं ॥ १ ॥ ततो मरिउ सोहम्मे कप्पे दो वि देवा जाया ।
तओ चित्तजीवो चुओ पुरिमताले इन्भस्स पुत्तो जाओ।संभूयजीवो वि तओ चुओ संतो कंपिल्लपुरे वंभो नाम राया,
तस्स चुलणी नाम देवी, तीए उदरे चोदसमहासुमिणसूइओ उप्पन्नो । जाओ य कमेणं । कयं च से नाम वंभदत्तो
AKokok
॥१८७॥

·चित्र- सम्भूत- वक्तन्यता नि । वडिओ देहोपरएणं कलाफलावेण य । तस्त य वंभराहणो उत्तमपंससंभूया महारायाणो चत्तारि मित्ता आसि । सं जहा-कासियिसपाहियो फडओ, गयउरवई कणेरुदत्तो, कोसलसियाहिवई दोहो, चंपादिवई पुष्फचूलो त्ति । ते अतनहेल परोपरं विरहमणिच्छंता समुइया चेव संवच्छरमेकेक परिवाडीए विविहकोलाविलासेहिं सरजेसु चिट्ठति। अन्नया के समुश्या चेव वंभसमीवमागया। चिताण य ताणं मरणपञवसाणयाए जीवलोयस वभस्स मंततंतो- सहाईणमसम्झो उप्पनो सिरे रोगो। तओ तेण वाइराविया कड़गाइणो मित्ता। तागं च उच्छंगे मुको बंभदत्तो, बुधा य ते.-जहा तुन्भेहिं एस रज कारेययो ति । एवं रजतिं काऊण कालगओ । कयं से वयंसेहिं पेयकिचाइयं । राओ कडगाईहि भनियं-'जाप एसो कुमारो रजधुरापणजोगो होइ ताव अन्देहिं एवं रनं पालेय ति मंतिऊण सबसम्मएण दीई ठविण गया सरबेसु सेसा । गएसु य तेसु सो दीहो परिपालेइ सयलसामग्गियं रज, पलोएइ (भंवार, परिसर अते उरं, मंतइ समं चुलणीए । तओ दुनिवारयाए इंदियाणं अगणिऊण बंभमित्तत्तणं अयमनि- ऊग ययणीयं संपलामो समं चुलणीए । एवं पयडमाणविसयमुहरसाणं गच्छंति दिणा । ततो बंभराइणो थीयहियय-६ भूएण धणुनामेण मंतिगा अपितहं मुगियं, चिंतियं चणेण---जहा 'जो एवंवि पि अफजमायरइ सो किं बंभदत्त. कुमाररस उदय इच्छा " ति चिंतिकण वरधणू नाम कुमारो एगले भणिओ-जहा पुत्त! एयस्स माया दुचारिणी जाया, तो एयरस रहसि जाणावेहि एवं पदयरं कुमारस्स । तहा कयं तेण । तओ कुमारो माउदुचरियं मणसा असहमागो तीप जागावणनिमितं कायकोइलासंगहणं घेतूर्ण अंतेउरमझे गंतु--'अनो वि जो एवं करिस्सइ मस्साई निगई काहामि' क्ति भगइ । नओ अन्नदियहे भदकरिणीए सह संकिन्नग घेत्तूण तहेचागओ। तओ दीहेण पर्य मुनिय भगिया चुलणी अहं कागो तुम कोइल त्ति । तीए संलत्तं-बालो कुमारो जं वा तं वा उत्पइ । ततो .

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखयोधा-
ख्या लघु-
प्रतिः।
त्रयोदर्श
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
॥१८८॥
वक्तव्यता।
तेण वुत्तं-न एवं अन्नहा, ता मारिजउ कुमारो रइविग्धकरो, ममम्मि साहीणे तुह अन्ने सुया भविस्संति । तओ
रइनेहपरबसाए परिसं पि मणसा वि अचिंतणीयं पडिसुयमिमीए । जओ-"महिला आलकुलहरं, महिला लोयम्मि
दुश्चरियखेत्तं । महिला दुग्गइदारं, महिला जोणी अणत्थाणं ॥१॥ मारइ पियभचारं, हणइ सुयं तह पणासए अत्यं ।
नियगेहं पि पलीवइ, णारी रागाउरा पावा ॥ २॥" भणियं च तीए-जइ कह वि तेण उवाएण मारिनइ जहा जणा-
ववाओ रक्सिजइ । तेण वुत्तं-'थेवमिमं कजं, कुमारस्स विवाह करेमो तस्सामग्गीए सह अणेगसंभपइट्ठियं गूढनि-
गमपवेसं करेमो जउहरं, तत्थ विवाहाणंतरं सुहपसुत्तस्स अग्गिदाहेण अलक्खियं कजं करिस्सामो' त्ति मंतिऊण एगस्स
महाराइणो धूया परिया। पारद्धा य विवाहनिमित्तं सयलसामग्गी । इओ य धणुमंतिणा भदत्तस्स फजावहिएण विनत्तो
दीहराया-जहा एस मम पुत्तो वरधणू रजधुराचिंतणसमत्थो वट्टइ, अहं पुण परलोगहियं करेमि त्ति । तओ
तेण कइयवेण भणिओ-अलं अन्नत्य पउत्थेणं, इह ठिओ चेव दाणाइधम्मं करेह त्ति । इमं च पडिवजिऊण धणुणा
गंगातीरे महई पवा काराविया । तत्थ पंथियपरिवायगाईण पकामं अन्नपाणं दिजिउं पवत्तं । दाणमाणोवयारगहिएहिं
पहियपधइयपुरिसेहिं दुगाउयप्पमाणा सुरंगा खणाविया जाव जउहरं पत्त त्ति । इओ य सा बहू विविहनेवत्थपरियण-
परिवुडा पुरवरं संपत्ता । पवेसिया महाविभूईए जाप वित्तं पाणिग्गहणं । तयणंतरं विसजिऊण जणसमूहे पवेसिओ
कुमारो सह यहूए जउहरं । तओ तत्थ बहूसहियस्स आसणोवविद्ववरधणुसहियस्स विसजियाऽसेसपरियणस्स गयं
जामिणीजामदुगं। तओ समंता पलीवियं वासभवणं । उच्छलिओ हाहारयो । ततो 'किं कायचं ? ति मूढमाणसेण
पुच्छिओ घरधणू-किमेयं ? ति । तेण भणियं-जहा सा रायधूया लेहपेसणेण विनिवारिया, एसा काइ अन्ना,
ता इमाए पडिवंधो न कायद्यो त्ति, एस्थ जउहरे पण्हिपहार देसु जेण निग्गच्छामो। तेण तहा कयं । तओ भेत्तूण
॥१८८॥

·चित्र- सम्भूत- वकन्यता ३ ३ مرا तं मुरंगाए निग्गंतूण दुपारदेसे गया । इओ य धणुमंतिणा पुधमेव दो पाइयपुरिसा मुरंगादुवारे तुरंगमारूढा धरिया । से प परभणुरस सफेयं मेलिय आसेसु य वे फुमारे आरोविय गया । फुमारा वि पयट्टा गंतुं, गया पन्नास जोयण- ने भूमिभाग । दीदवाणरोदेणं नियडिया तुरंगमा। पाएसु पेय गंतुं पयत्ता। पत्ता य कोट्ठाभिहाणं गामं । ततो पुमारेण परधणू भगिओ-जहा छुहा बाहर ति ददं परिसंतो म्हि । तं तत्थ संठवेऊण सो पविट्ठो गाम, मंडयं पेागो । मुंडावियं कुमाररस सीसं, पहिराविओ फासाययत्यो, चउरंगुलप्पमाणपट्टयवंधेण सिरिवच्छालंकियं छाइयं पच्चत्पलं । परपणुणा वि फओ पेसपरायत्तो । पविटा गाम तरं । ताप य एफदियवरमंदिराओ निग्गंतूण दासचेडएण मनिया से--एह मुंज ति । तओ गया तत्य । रायाणुरूवपडिवत्तिजुत्तं मुंजाविया ते । तदपसाणे य एका पवरम- दिला पंधुमइमुहिस्स पुमारउत्तिमंगे अक्सए पक्सियइ, भगइ य-एस इमाए कन्नगाए करो त्ति । एयमायन्निऊण मगियं यरपणुणा-फिमेयस्स मुफ्रायडयरस फए अप्पाणं खेएह । तओ परसामिएण भणियं-सामि! सुघउ, पुचं मिचिएण साहियं अम्हं-जहा इमाए पालियाए जो पट्टाछाइयवच्छो समित्तो भुंजिही भोयणं सो भत्तारो होहि ति । एपमादि भनि सम्मि दियहे कारापिओ पाणिग्गहणं कुमारो त्ति । पीयदिणे भणिओ कुमारो वरधणुणा-दूर गंत, वि । वो बंधुमईए. सम्भापं पहिउं निग्गया । गच्छंता पत्ता दूरगामंतरं । वत्थ सलिलस्थी वरधणू पविट्ठो लहुमागंतूण मगह-जह दीहयाणा पंभदत्तस्स सपओ पंथा यंधाविय' ति जणवाओ एत्य मए मुओ, ता कुमार! नस्सामो। तओ पपहा उम्मग्गेणं पता महाडई । तओ पुमारं पडस्स हेहा ठपिउं तिसाभिभूयं गओ चरधणू जलट्ठा । ताप य दिणा- पसागे रिहो परधणू जममडेहिं प दीहनिउत्तनरेहिं हम्ममाणो दूरदेसमागओ। फुमारस्स सन्ना कया। पलाणो भदचो, पडिओ य दुग्गमं फंवारं । वओ तदाछुहापरिस्समकिलंतो अइफमिऊण महाडई तइयदिणे पेच्छइ वाय. ३ KeX

·-
है
श्रीउत्तरा-
समेकं । देसणमेत्तेणेव जाया तस्स जीवियासा । पुच्छिओ य सो-भयवं! कत्थ तुम्हाणमासमो? । तेण वि कहिलं त्रयोदर्श
ध्ययनसूत्रे ।
नीओ कुलवइसमीवं । पणमिओ कुलवई । भणिओ य तेण-वच्छ ! कहिं ते आगमणं बहुपञ्चवायमरनं ? । ततो तेण चित्रसम्भू
श्रीनेमिच-
सघं जहावत्थियमवितहं साहियं । ततो सो भणिओ कुलवइणा-जहाहं तुह जणयस्स चुलभाउ ति, तो नियं चेवास तीयाख्य-
सुखबोधा-
मपयं तुम्ह जहासुहं चिट्ठह त्ति । मुणिऊण तस्स चित्ताभिप्पायं अच्छिउं पयत्तो, ताव य समागओ जलयकालो। तत्थ
मध्ययनम्।
न्द्रीया
सो अजएण सयलाओ घणुवेयाइयाओ महत्यविजाओ गुणाविओ। अन्नया सरयसमयम्मि फलकंदमूलकुसुमसामिधे-
ख्या लघु-
चित्र-
यनिमित्तं रनपरिसरे गच्छंतेसु तावसकुमारेसु सो वि कोऊहलेण निरंभंतो वि कुलवइणा गओ रन्नं । तत्य
वृत्तिः।
सरसफलकुसुमसमिद्धाई वणाई पलोयंतेण विठ्ठो तेण महाकरी | कओ तेण गलगजियरवो। तओ अणुमग्गेण
सम्भूत.
वक्तव्यता।
॥१८९॥
चलिओ करी तयभिमुहं । तओ तेण तत्स पुरओ विंटलीकाऊण पक्खित्तमुत्तरीयं । तेणावि तक्सणं चेव सुंडाए गहिय
। खित्तं गयणे । जाव कोहंधो जाओ ताव तेण छलिऊण दक्खत्तणओ गहियं । तओ तेण नाणाविहकीलाए परिस्समं नेऊण
मुक्को करी । तओ पयट्टो गंतुं पडिपहेणं मूढपुवावरदिसाभागो इओ तओ परिभमंतो पेच्छइ गिरिनइतडसन्निविट्ठ
पुराणपडियभवणखंडमित्तिमेत्तोवलक्सियं जिन्नपुरवरं । तइंसणम्मि य जायकोऊहल्लो दिसिदिसिनिहित्तदिही पलो- .
यंतो पेच्छइ पासपरिमुक्कखेडयखग्गमेकं वियडवंसकुडंगं । तं च दद्रूण कोउगेण खेलंतेण परिक्खणत्थं वाहियं तम्मि
वंसकुडंगे तं खग्गं । एकपहारेणेव निवडिया वंसकुडंगी, वसंतरालट्ठियं च निवडियं रुंडमेकं दरफुरंतओट्टउडं मणोह;
रायार सिरकमलं दद्दूणं तेण तं ससंभंतेण 'हा धिरत्थु ! मे ववसियस्स' त्ति णिदियमत्तणो बाहुवलं । तओ पच्छातावप ॥१८९॥
रद्धेण पलोएंतेण दिहं उद्धवद्धचलणं धूमपाणलालसं कवंधं । समहियं से अद्धिती जाया। पुणो वि पलोएतेण दिद्वं
पवरमुजाणं । तत्थ य समंतओ असोगवरपायवपरिक्खित्तं सत्तभूमियं पासायभवणं दद्दूण यतं अवलग्गो कमेण
॥१८९॥

·चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता। सत्तमभूमिगाए। दिवा य तत्थ वियसियकुवलयदलच्छी विजाहरसुंदर व परिगलियविना एका पवरमहिला । पुच्छिया य सा तेण-मुंदरि ! का सि तुमं? । तओ सा ससंभममेव जंपिउं पवना-जहा महाभाग ! महंतो मईओ वइयरो ता तुमं चेव साहसु-को वा तुम? कहिं वा पयट्टो'। तओ सोऊण तीसे कोइलालावमहुरं वयणविनासं समावनियमाणसेण अवितहं भणियं तेण-सुंदरि ! अहं पंचालाहिवइणो वंभराइणो तणओ वंभदत्तो नाम । तओ तपयणसवणाणंतरमेव आणंदवाहपरिपुन्ननयणा सहस चिय अभुढिया, हरिसुप्फुल्लणयणा पडिया तस्स चलणेसु, रोविडे प पवत्ता । तओ कारुनगहियहियएण तेणुनामियं वयणं, 'मा रुयसु' त्ति भणतेण संठविया, पुच्छिया य-सुंदरि ! का सि तुमं ? ति । तओ फुसियणयणा मणिउं पयत्ता-कुमार! अहं तुह माउलगस्स पुप्फचूलराइणो धूया तुम्ह. चेव विमा विवाइदियहं पडिच्छमाणी णियधरुजाणदीहियापुलिणे कीलंती दुहृविजाहरेण इहाणिया, जाव य बंधुविरहग्गि- संपलित्ता चिट्ठामि अहं ताव तुमं अचिंतियहिरनबुद्धिसमो सहस चिय आगओ, ता जाया मे जीवियासा जं तुमं दिवो सि ति । ततो तेण वुत्ता-कहिं पुण सो मह सत्तू ? जेण से परिक्खेमि पलविसेसं । तीए भणियं-सामि ! दिना मे तेण पढियसिद्धा संकरी नाम विजा, भणियं च-तुहेसा सुमरियमेत्ता सहिदासाइपरिवारा होउं आएसं काही, पथणीयं च तुझंतियमितं निवारेही, साहिस्सइ य सा मम चेट्ठियं तुह पुच्छिया संती । सुमरिया य सा मए, ता साहेमि- नटुंम्मत्तो नाम एस विज्ञाहरो जेणाणिया अहं, 'ण य सो मह पुनाहियाए तेयं सहिउं सकई' ति मं भोत्तुं विजा- निम्मियम्मि इमम्मि सियरतपडायाभूसिए पासाए पेसिउं मह वइयरजाणावणत्थं णियभगिणीणमंतिए जाणावर्णि नाम विजं सयं गओ वंसकुडंगं, विजं साहिय निग्गओ य मं परिणेहि त्ति, अजं च से किर विजासिद्धी भविस्सइ । नाम्यान्मराः।

·-
C
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
पृत्तिः।
प्रयोदशं
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वक्तव्यता।
॥१९॥
तओ एवं सोऊण बंभदत्तेण पुप्फवईए सिट्ठो तन्निहणणवइयरो। सहरिसं च भणियं तीए-अजउत्त! सोहणं कयं
जं सो दुरप्पा निहो । तओ सा तेण गंधवविवाहेण विवाहिया । ठिओ य किंचि कालं तीए समं । अन्नया णिसुओ
तेण दिववलयाण आलावो, पुच्छिया सा तेण-कस्स एस सद्दो? । तीए वुत्तं-अजउत्त! एयाओ तस्स तुह वेरिणो
नझुम्मत्तस्स भगिणीओ खंड-विसाहनामाओ विजाहरकुमारीओ तन्निमिचं विवाहोवगरणं घेत्तुमागयाओ, ता तुन्भे
ताच अवकमह लहुं, जाव एयासिं भावं उवकमामि त्ति, जइ तुम्होवरि राओ भविस्सइ एयासिं तो हं पासाओवरि
रत्तं पडागं चालिस्सामि त्ति, अन्नहा सियं । । तओ थेववेलाए धवलपडागं दहूं सणियमवतो तप्पएसाओ पत्तो गिरि-
निजमज्झम्मि, दिद्वं च महासरवरं, मजिओ जहाविहिं तम्मि । उचिन्नो य उत्तरपच्छिमतीरे, दिट्ठा य तत्थ एका वरक-
भगा, चिंतियं च तेण-अहो ! मे पुनपरिणई जेणेसा दिहिगोयरं पत्ता । तओ सो वि सिणेहनिव्भरं पलोइओ तीए ।
तओ पलोयंतिया पत्थिया सा तप्पएसाओ, जाव थेववेलाए तीए चेव पेसियाए चेडीए समप्पियं वत्यजुयलं पुप्फतंयो-
लाइयं च।भणियं च तीए-जा सा तुमे दिट्ठा महासरतीरे तीए पेसियमिमं, वुत्ता य अहं तीए-हला वणलइए! एवं
महाणुभावं अम्हं तायमंतिणो मंदिरे सरीरट्टिई कारेह ति, ता एह तुम्हे । तओ कुमारो पसाहियालंकिओ गओ
नागदेवामचमंदिरं । वुत्तो य तीए मंती-एस तुम्ह सामिणो सिरिकताए धूयाए पेसिओ ता सायरं दट्टयो। मंतिणा
तहेव कयं । वीयदिणे नीओ रायसमीवं । तेण अब्भुट्ठिऊण धुरे दिन्नमासणं । पुच्छिओ सो वुत्तंतं । भुत्तुत्तरकाले य
'अम्हारिसेहिं तुम्ह न अन्नं विसिहं सागयकिञ्च काउं तीरई' ति भणिय सायरं दिन्ना सिरिकता कन्नगा। पहाणदिणे
वित्तो विवाहो । अन्नया कुमारेण पुच्छिया पिया-किमत्थं मज्झ एगागिणो दिन्ना तुमं? । तीए वुत्त-अजउत्त! एस
अम्ह वाओ बलियदाइयपेल्लिओ इमं विसमं पल्लिं समस्सिओ, सो य, नगरगामाई हंतूण दुग्गे पविसइ ति । सिरि-
॥१९॥

·वक्तव्यता मई तायरस पचीए पउण्हं पुत्ताणं उपरि अहं जाया, परहा अईव पिउणो । जोधणत्या य युत्ता अहं रना-पुत्ति ! : 'चित्र- सपे विरुद्धा मम राइणो ता इहटिया पेय जो तुइ मणोहरो वरो सो कहेयधो त्ति । तओ अहं पल्लीओ निग्गंतूण महा- सम्भूत- सरयर गंतुं पुरिसे पलोएमि जाय तुमं दिह्रो पुग्नेहिं ति एस परमत्थो त्ति । तओ सिरिकताए समं विसयसुहमणुवंतस्स गच्छति विणा । अग्नया सो पल्सिनाहो निययवलसमेओ गओ विसयं इंतुं । सो वि य तेण समं गओ । ताय य दिहो वेग तग्गामयाहिरासन्ने कमलसरतीरे सहस थिय वरधणू । सो वि तं पञ्चभिजाणिऊण असंभावियदसणं रोविउं पयत्तो, संठविओ य तेण । मुहनिसनेण पुच्छिओ वरधणुणा कुमारो -मम परोक्खे किं वए अणुभूयं ? । तेण वि सधं सिहति । वेण विपुच्छिएण वुत्तं-फुमार! मुघउ, तया हं नग्गोहदेहा तुमं ठविय जलठ्ठा गओ, तओ दिह मए एर्ग महासरं, तो पुरएण घेण जलं जाय तुइंतिए पयट्टो ताव य सहस चिय सनद्धवद्धकवएहिं ताडिओ दीहभडेहि रे रे वरघणु ! कहिं यंभदत्तो" ति भणतेहिं । मए भणियं-नयाणामि । ततो तेहिं दढयरं ताडिज्जमाणेण भणियं मए-जहा वग्घेण भक्खिओ। वेदियुर-दंसेहिं तं देखें । वओ इंइओ तओ भमंतो कपडेण गओ तुह दसणपह, 'पलायसु' त्ति कया तुह सन्ना । मया वि परियायगदिन्ना मुहे फया गुलिया, तप्पभावेण य जाओ निशेयणो। तओ 'मओ' त्ति णाऊण गया ते । चिरेण य फड़िया मुहाओ मए गुढिया, ता तुमं गवेसिउं पवतो, न मए दिहो। गओ एगं गाम, तत्थ दिह्रो एगो परिवायगो । ६ वण युतं-नुह तायरस अहं मित्तो वसुभागो नाम । कहियं च तेण-जहा धणू पलाओ, माया य ते मातंगपाडए पकिसत्ता दीहेण । तओ एयं सोऊण महादुक्खेण अहं गहिओ गओ कंपिल्लपुरं, कावालियवेसं काऊण वंचिऊण मायंगमयहरं अपहरिया माया । तओ एगम्मि गामे पिउमित्तस्स देवसम्मस्स माहणस्स घरे मोत्तूण मायरं तुममन्नेसंतो रहागो । एवं मुहदुक्ख मंतंदा जाप अच्छंति ताव एको पुरिसो आगओ। तेण वुत्त-जहा महाभाग! न कहिंचि - ·श्रीउत्तरा ध्ययनले थीनेमिच- न्द्रीया मुखपोधा- ख्या लघु वृतिः। त्रयोदर्श चित्रसम्भू- तीयाख्य- मध्ययनम्। चिन- सम्भूत- वक्तव्यता। - ॥१९॥ OXOXXX हिंडियचं, तुम्हऽन्नेसणत्यं दीहनिउत्ता नरा इहागय ति । तओ दो वि लहुँ वणगहणाओ निग्गंतुंभमंता गया कोसंवि। तत्य णयरीयाहिरजाणम्मि दिहं दोण्हं सेहिसुयाणं सागरदत्त-बुद्धिलनामाणं पणीकाऊण सयसहस्सं संपलग्गं फुकुडजुद्धं । हओ य सागरदत्तस्स कुकुडेणं वुद्धिलकुकुडो । पुणो वि बुद्धिलकुकुडेणं हओ सागरदत्तस्स कुक्कुडो । तओ भग्गो सागरदत्तकुफुडो वुद्धिलकुफुडस्स सम्मुहं कीरमाणो वि नाहिलसइ जुझिउँ ति । हारियं सागरदत्तण उसं । एत्यंतरम्मिय वरधणुणा भणिया सागरदच-बुद्धिला-भो! किमेसो सुजाई वि भग्गो कुकुडो वीयकुक्कुडाओ ? ता पेच्छामि जह न फुप्पह तुन्भे । सागरदत्तो भणइ-भो महाभाय ! पेच्छ पेच्छ, जओ नत्थेत्थ कोइ मम दवलोभो किंतु अभिमाणसिद्धीए पओयणं । तओ पलोइओ वरधगुणा बुद्धिलकुक्कुडो । दिवाओ य तञ्चलणनिवद्धाओ सुटु लण्हाओ लोहमइसूईओ। लक्सिओ य सो जोयंतो बुद्धिलेण । तओ समीवमागंतुं 'जइ न जंपसि सूईवइयरं ता दाहं तुह लक्खद्धं' ति निहुयं साहियं वरधणुणो। तेणावि 'भो! निरूपियं मए परं न किंचि दीसइ' त्ति जपतेणेव जहा बुद्धिलो न लक्खइ तहा कहिंचि लोयणंगुलियसंचारप्पओगओ जाणाविओ सागरदत्तो। तेणापि कड्डिऊणाऽलक्खं पिव सूईओ भेडिओ नियकुमुडो । वेण य पराजिओ वीयकुकुडो त्ति हारियं वुद्धिलेण वि लक्खं । तओ जाया दोण्ह वि सरिभरी । परितुह्रो य सागरदत्तो पप्फुल्लवयणो 'अजउत्ता! गिहं गम्मउ' त्ति वोत्तुमारोविउ रहवरे दो वि गओ नियगेहं । कयउचियकिञ्चो य निगं पेच्छइ पीईए । तन्नेहनितियाण य वेसिं तत्थेव ठियाणमन्नयरदिणे आगओ एगो दासचेडो, सद्दिउँ चणेण वरधणू नीओ एगते, तओ सूईवइयराजपणे जं ते सुकियमासि बुद्धिलेण अद्धलक्खं तनिमित्तमेसो पेसिओ 'चाली- ससहस्सो हारो' त्ति योत्तुं समप्पियं च हारफरंडियं । गओ दासचेडो । वरधणू वि तं घेत्तूणागओ वंभदत्तंतियं । साहिय- ॥१९१॥ . रसमाः। २समानता।

·चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता -- मल्यो य परिसे से करंडियाओ कड्डे । हारं पलो इंतेण य फुमारेण तदेगदेसावलंविओ दिह्रो भदत्तनामंकिओ लेहो, पुग्व्यिं पपयंस ! करसेसो लेहो । वरधणू भणइको जाणइ ? यहवे भदत्तनामगा पुरिसा संति किमत्य चोजे । तको अपहेरीपरे फुमारे वरघणुणा एगते नेऊण विहाडिओ लेहो । दिट्ठा य तम्मज्झम्मि इमा गाहा- 'पत्थिनइ जइ विजए, जणेण संजोयजणियजत्तेणं । तह वि तुम चिय धणियं, रयणवई मणइ माणेउं ॥१॥' चिंतंतस्स य 'कहमवग- रिस्समिमीए भापत्यं "ति वरधणुणो पीयदिणे आगया एगा पधाइया । सा य पक्सिविउणऽखययुसुमाणि कुमारोत्त- मंगे 'पुचय! पाससहस्साऊ भयसु' त्ति भणंती वरधणुमेगंते नेइ मंतिऊण य तेण समं किं पि पडिगया । वओ पुच्छिओ एमारेण परधणू-फिमेसा जंपइ ? । भणइ-एयाए इमं संलत्तं, जो सो तुम्हाणं वुद्धिलेण करंडम्मि हारो पेसिओ वेष समं जो लेहो समागओ तस्स पडिलेहं समप्पेह । मया भणियं--एसो भदत्तरायनामंकिओ दीसइ, ता साहह को एमो भदत्तो। तीए भणियं-मुम्मउ, किंतु न तए कस्स वि साहियधं । अत्यि इहेव नयरीए से द्विधूया रयणवई नाम कन्नगा । सा य पालभावाओ चेय अईव मम नेहाणुरता जोधणम- पुष्पत्ता, दिवा य भए अनदिणम्मि सा किंचि ज्झायमाणी । तओ हं गया तीए समीवं, भणिया य मया-पुत्ति रयण- पह! किं चिंतेसि ? । परियणेण भगियं-यहूणि दिवसाणि एवमेईए दुम्मणाए । वओ पुणो पुणो पुच्छिया वि मए जाव नचि जंपइ ताप भणियं तस्सहीए पियंगुलइयाए-भयवइ ! एसा लजंती न कि पि तुह साहिउं सफद, तो अहं फडेमि-ओ य गम्मि कम्मि वि दिणे कीडत्यमुजाणे गयाए एयाए भाउगस्स वुद्धिलसेट्ठिणो लक्खपणेणं जुज्झा- वितरस पह पि वप्पएसाऽऽगओ दिट्ठो अपुयो को वि वरकुमारो, तं च दद्रूण एसा एरिसी जाया । तं च मए सोऊण सपिरामो तीए मयणवियारो, भगिया य ससिणेहं-पुत्ति ! साहसु सम्भावं । तओ कह कह वि सम्भावमुवगया X ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखरोधा- ख्या लघु पृत्तिः। त्रयोदर्श चित्रसम्भू- तीयाख्य- मध्ययनम्। चित्र- सम्भूत- ॥१९२॥ वकव्यता। BEOXXoxakreka भणइ भयवइ ! तुमं मम जणणी ता नत्थि किं पि तुम्हमकहणीय, एयाए पियंगुलइयाए जो कहिओ सो वंभदत्त- कुमारो जइ मे पई न होइ वा नूणं मरामि । ता एयमायन्निऊण भणिया सा मए-पच्छे ! धीरा होहिं, तहा करिस्सं जहा तुह समीहियं संपजिस्सइ । तओ सा किंचि सत्था जाया । कल्लादिणम्मि य हिययासासणत्थं भणिया सा मए- पच्छे ! दिवो सो मए भदत्तकुमारो। तीए वि सोउमेवं समूससियहिययाए भणियं-भयवइ ! तुम्ह पसाएण सर्व सुंदरं भविरसह त्ति, किंतु वस्स विस्सासनिमित्तं वुद्धिलववएसेण इमं हाररयणं करंडए पक्खिविऊण पेसेहि, वंभदत्तनामंकियं चेमं लेहं । निरूवियं च तं तहा कल्लं मए । ता महाभाग ! तुहेसो कहिओ लेहवइयरो, संपयं पडिलेहं देहि । मए वि समप्पिओ तीए इमो पडिलेहो-वंभदत्तो वि गुरुगुणवरधणुकलिओ त्ति माणिउं मणइ । रयणवई रयणिवई चंदो इव चंदणीजोगो ॥१|| सोउं चेमं वरधणुसाहियमदिवाए वि रयणवईए जाओ कुमारो तम्मणो । तईसणसमागमोवायमन्नेस- माणस्स य गयाणि कइवयदिणाणि । अन्नम्मि य दिणे समागओ वाहिराओ वरधणू संमंतो भणिउं पयत्तो, जहा- 'कुमार! इह नयरिसामिणा कोसलाहिवेण अम्हाण गवेसणनिमित्तं पेसिया पच्चइयपुरिसा, पारद्धो य णयरिसामिणा उपफमो' ति सुम्मइ बहुसो घुणाहुणी। वओ नाउमेयं वइयरं सागरदत्तेण गोविया दो वि भूमिहरए । समागया रयणी । भगिओ फुमारेण सागरदत्तो-तहा फुणसु जहा अम्हे अवकमामो। एयं च आयन्निऊण निग्गओ य नयरीओ सागरदत्तो। गया थेवं भूमिभागं । तओ अणिच्छमाणं पि कह कह वि नियत्तिऊण सागरदत्तं पयट्टा कुमार-वरधणू । गच्छतेहिं नयरीए वाहिं जक्साययणुजाणपाययंतरालपरिसंठिया पहरणसमन्नियरहवरसमीवत्था दिहा एका पवर- महिला । तओ तीए सायरमभुहिऊण भणियं-किमेत्तियाओ वेलाओ तुम्हे समागया ? । तं च सोउं कुमारो भणइ- भदे ! के अम्हे ? । तीए भणियं-सामि ! तुम्भे वंभदत्त-वरधणुणो । कुमारो भणइ-कहमेयमवगयं ? । तीए . ॥१९२॥ .

·श्रीउचरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखवोधा-
ख्या लघु
पृचिः।
त्रयोदशं
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वकव्यता।
॥१९३॥
वरधणु!' ति भणमाणो पलावे काउमादत्तो, कह कहवि संठविओ रयणवईए, तं भणइ-जहा सुंदरि ! न नजइ
फुडं किं वरधणू मओ ? किं वा जीवइ ? ता अहं तयन्नेसणत्यं पच्छओ वच्चामि । तीए भणियं-अजउत्त ! न एस
अवसरो पच्छापलियबस्स, कुओ। जेणाहमेगागिणी, चोरसावयाईहिं य मीममिममरनं, अन्नं च इह नियडवत्तिणा
यसिमेण भपियघं जेण परिमलिया कुसकंटया दीसंति । तओ तहेव पडिवजिऊण तीए सह पयट्टो मगहविसयाभिमुई
कुमारो । पत्तो यतविसयसंधिसंठियं एकं गाम। तत्य य पविसमाणो गामसहामज्झटिएणं दिट्ठो गामठकुरेणं । दसणाणतर-
मेव 'न एस सामन्नो' त्ति कलिऊण सोवयारकयपडियत्तिणा पूइओ, नीओ नियघराभिमुह, विदिन्नो आवासो, सुहनिसन्नो
य भणिओ तेण फुमारो-जहा भो महाभाग! गाढमुधिग्गो विय लक्खियसि ? । कुमारेण भणियं-मज्झ भाया चोरेहिं
सह भंडणं कुणंतो ण णजइ किमयत्यंतरं पत्तो? ता मए तयन्नेसणनिमित्वं तत्थ गंतवं । तेण भणियं-'अलं खेएण, जइ
इहाइवीए भविस्सइ तो लमिस्सामो' त्ति भणिऊण पेसिया णिययपुरिसा । गयपचागएहिं सिह तेहिं--जहा ण अम्हेहिं
कोइ कहिंचि सथविओ, फेवलं पहारनिवडिओ एस वाणो पाविओ। तबयणायन्नणम्मि य 'नूणं विणिवाइओ' ति परित-
पेऊण गुरुसोयाउलिनंतमाणसस्स जाया रयणी । पसुत्तो रयणवईए सह कुमारो । एकजामावसेसाए रयणीए सहसा तम्मि
गामे नियडिया पोरपाडी । सा य कुमारप्पहारकडुयाविया भग्गा परम्मुहा । अहिणंदिओ कुमारो सयलगामाहिहिएण
गामपहुणा । गोसम्मि य आउच्छिऊण गामठपुरं तत्तणयसहाओ पत्थिओ, रायगिह पत्तो जहाणुकमेणं । तत्थ गयर-
याहिरियाए एफम्मि परिवाययासमे ठविऊण रयणवई पयट्टो णयरम्भंतरं। पविसमाणेण य दिहँ एकम्मि पएसे अणेगखं-
भसयसग्निविलु विविहकम्मणिम्मवियं धवठहरं । तत्य य दिहाओ दो पवरफनाओ । ताओ य कुमारं दद्रूण पयडियगुरु-
याणुरायाओ भगिउं पयत्ताओ-किं जुत्तं तुम्हारिसाण वि महापुरिसाण भत्तणुरतंजणमुल्झिय परिभमि । तेण वुत्त-को
॥१९३॥

·Exoxoxoto मोबणो जेगेयं मगह । वाहिं वुत्तं--पसाओ कीरउ आसणगणेण । तओ निसन्नो। को मजणमोयणाइओ उवयारो। चिन- नदपसागे य मगिउं पयताओजहा महासच ! अस्थि इहेव भारहे वासे वेय१गिरिदाहिणसेढीर सिवमंदिरं गयर, सम्भूत- जटणसिहो रापा, तरस य विशुसिहा नाम देवी, तीए अम्हे दुवे दुहियाओ, जेहो य अम्ह णहम्मत्तो भाया । अन्नया वक्तव्यता। अन्ह पिया अग्गिसिहामिहारोण मेतेण समं गोट्ठीए चिट्ठइ जाव ताप पेक्सइ गयणे अट्ठावयपचयाभिमुहं जिणवर- यंदणनिमिवं गतं मुरासुरसमूहं । दहण राया वि मित्तेण धूयाहि य सहिओ पयट्टो, कमेण य पत्तो अट्ठावयं । वंदि- याओ निर्णिदपडिमाओ। फापूरागुरुधूवपयुद्धारपिंदमुरहिगंधेहिं य को उवयारो । तिपयाहिणं काउं निगच्छतेण एगस्स असोगपाययरस हेहा दिदं चारणमुणिजुयलं, पणमिऊण य तं निसन्ना तयासन्ने । तओ तेहिं पत्थुया धम्मकहा- जहा असारो संसारो, भंगुरं सरीरं, सरयम्भविम्भमं जीवियं, तडिविलसियाणुगारि जोधणं, किंपागफलोवमा भोगा,]) संहारायसमं विसयसोख, मुसग्गजलविंदुचंचला लच्छी, सुलहं दुक्खं, दुल्लई सुह, अणिवारियपसरौ मधू ठिए हिंदि मोहपसरो, कीरउ जिणिप्पणीए धम्मे मणं ति । एवं सुणिय लद्धसम्मत्ताइणो जहागयं पडिगया सुरा- इणो। सओ टवायसरेण भणियं अग्गिसिहिणा मेत्तेण-जहा भययं ! एयाणं वालियाणं को भत्तारो भविस्सइ ? ति । तेहि भनियं-एयाओ भाइवहगरस भजाओ भविस्सति । तओ एयं सुणिय साममुहो जाओ राया । एत्थावसरे वुत्तो पहेहिताय ! संपयं पेय साहियं मुणीहिं संसारसरुवं, ता अलं अम्हाणमेवंविहावसाणेण विसयसुहेणं ति । पडिवन्नं पवं तारण । एवं च यसहयाए भाउणो चचणियदेहमुहकारणाओ तस्स चेव पहाणभोयणाइयं चिंततीओ चिट्ठम्ह । जारऽनदिणे अम्ह माउणा पुर्वि भमतेण दिहा तुम्ह माउलगस्स धूया पुप्फवई कन्नगा। तं च स्वाइखित्तचित्तो हरिय आगो, सरिहिमसहंतो विमं साहिउँ गओ । अओ उपरि तुन्भे नायवुत्तंता । ता हे महाभाग ! तम्मि काले तुम्भंति- ता एवं Kexex

·। त्रयोदर्श
श्रीउचरा-
ध्ययनम्त्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
शुचिः।
चित्रसम्भू-
तीयाख्य-
मध्ययनम्।
चित्र-
सम्भूत-
वक्तव्यता।
॥१९४॥
याओ आगंतूण पुप्फवईए सामेण वुत्ताओ अम्हे--साहिओ भाउवुत्तंतो। तं सुणिय सोयनिन्भराओ रोविउ पवत्ताओ,
संठवियाओ महुरवयणेहिं धम्मदेसणाए पुप्फवईए । अन्नं च संकरिविजासयासाओ विइयऽम्हवुत्तंताए भणियं तीए-
सुमरिनउ मुणिषयणं, मनिजउ भदत्तो भत्त त्ति | तमायन्निय जायाणुरागाहिं मन्नियमम्हेहिं । तो रहसपरवसत्तणओ
पुप्फवईए चालियाए सियसंकेयपडायाए अन्नत्थ कत्थइ पउत्थे तुमम्मि नाणाविहगामनगराईसु भमंतीहिं तुमं न
जाहे कहिंचि दिट्ठो ताहे विसन्नाओ इहागयाओ । ततो अप्पतफियहिरन्नबुढिविन्भममेत्थ तुह दंसणं जायं ति । ता हे !
महाभाग ! सुमरिऊण पुप्फवइवइयरं कीरउ अम्हाण समीहियं । एवं सुणिय सहरिसं मन्नियं कुमारेण । नियत्तिऊण
गंधविवाहं ठिओ रत्तीए वाहिं समं, गोसकाले य वुत्ताओ-गच्छह तुम्भे पुप्फवइसमीवं, तीए समं ताव अच्छियवं
जाव मह रजलाभो होइ । 'एवं काहामो' ति भणिय गयाओ। गयासु य तासु जाव पलोएइ पासाई ताव न तें धवलहरं
न य सो परियणो। चिंतियं च तेण-एसा विज्ञाहरी माया, अन्नहा कहमेयं इंदयालविन्भमं ताण विलसियं । तओ
कुमारो सुमरिय रयणवईए तयन्नेसणनिमित्तं गओ आसमाभिमुहं । जाव ण तत्थ रयणवई ण य अन्नो कोइ । तओ
'क पुच्छामि ? ति कलिऊण पलोइयाइं पासाइं, ण य कोइ सञ्चविओ। तओ तीए चेव वइयरं चिंतयंतस्स खणंतरेणागओ
एको कलाणागिई परिणओ पुरिसो। पुच्छिओ सो कुमारेण-भो महाभाय ! एवंविहरूवनेवत्थविसेसा कल्लदिणे अज
वा न दिहा का वि एत्थ पाला? । तेण य भणियं-पुत्तय ! किं सो तुमं रयणवईए भत्ता ? । कुमारो भणइ-
एवं । तेण भणियं-कल्ले सा मए रुयंती दिवा अवरण्हवेलाए, गओ य तीए समीव, पुच्छिया य सा मए-पुत्ति !
का सि तुम ? कओ वा समागया ? किं वा सोयकारणं ? कहिं वा गंतचं ? । तओ तीए किंचि कहियम्मि पञ्चभिन्नाया,
भणिया य-ममं चिय दोहित्ती तुम होसि । मुणियवुत्तंतेण य मया तीए चुल्लपिउणो गंतूण सिहं । तेण वि जाणिय-
N
-
॥१९४॥

·चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता। POXOXoxoxox पिसेसा सायरं पपेसिया निययमंदिरं । अग्नेसिया सघओ तुम्हे, ण य फहिंचि दिहा। ता संपयं पि सुंदरमणुट्टियं जमा- गया । एवं पाऽऽलपिऊण नीओ तेण कुमारो सत्यवाहमंदिरं । कयसघोवयारस्स य रयणवईए सह वित्तं पाणिग्गहणं । नमओ तीए सह विसयमुहमणुइयंवो चिट्ठइ । अन्नया य 'घरघणुणो दिवसओ' ति पयंपिय भोज भुंजंति वंभणाइणो, जाव सयं पेय परधणू अणिययंभगवेसो भोयणनिमित्तमागओ, भणिउ पयत्तो-जहा भो! साहिजउ तस्स भोनकारिणो जहा जाइ मन्श भोरणं पपच्ठह, ता तस्स परलोयवत्तिणो ययणोयरम्मि उवणमइ । सिहं च तेहिं तमागंतूण कुमारस्स। पिनिग्गओ कुमारो । सहरिसं पलोइओ सो कुमारेण पञ्चमिन्नाओ य, आलिंगि पविट्ठो मंदिरं । निवत्तमजणभोयणा- | यसरम्मि य पुच्छिओ तेण वरधणू निययपउत्तिं साहिउँ पयत्तो-जहा तीए रयणीए निद्दावसमुक्गयाण तुम्हाणं पिट्ठओ धाविउ निविडपुडंगवरद्वियतणुणा एफेण चोरपुरिसेण पहओ वाणेण, तओ पहारवेयणाए परायत्तत्तणओ निवडिओ महियलम्मि, अपायमीरुत्तणओ न साहियं तुम्हं, वोलीणो रहवरो तमंतरालं, अहमवि परिनिविडतरअंतरालमज्झेण सचियं सपियं अयफममाणो कह कहवि संपत्तो वं गाम जत्थ तुम्हे निवसिया, साहिया य तग्गामाहिवइणा तुम्ह पउत्ती, समुपनहिययतोसो य पउणपहारो भोयणपत्थणाववएसेण समागओ इहई जाव दिहा तुम्हे । एवं च सहरिसमविरत्तचित्ताणं संवि दियहा । अग्नया य मंतियं परोप्परं भदत्त चरधणूहि :-जहा केत्तियं कालं मुकपुरिसगारेहिं अच्छिय। एवं परिंतर्यवाणं निग्गमोवायसमुस्मुयाणं समागओ महुमासो। तम्मि य पयत्ते मयणमहूसवे निग्गए णयरिजणवए उज्जाणेसु फोहलेणं गया दो वि कुमार-घरधणू । तओ पयत्ते निन्भरे कीलारसे कीडतेसु विविहकीलाहिं तरुणनरनारीसत्थेसु अतपियं चेव मयपरपसो गालियमिठो निरंकुसो वियरिओ रायत्थी । समुच्छलिओ कलयलो । भग्गाओ कीलागो- होओ। ए प पयत्ते इल्लोहलए एका वालिया समुन्नयपओहरा वियडनियंवर्विवा मचकरिकरोरुभया वेविरंगी पलायंती ·. श्रीउचरा- सरणं विमग्गमाणा पडिया करिणो दिहिपहं । तओ उल्लसिओ हाहारयो । कूइयं से परियणेणं । एत्यंतरे दरगहियाए तीए त्रयोदर्श ध्ययनसूत्रे पुरओ होऊण हकिओ कुमारेण करी । मोयाविया एसा । सो वि करी वालियं मोत्तूण रोसबसवित्यारियलोयणो चित्रसम्भू श्रीनेमिच- पसारियघोरकरो तवियफनो झत्ति तदभिमुहं पहाविओ। कुमारेणावि संपिडिय उवरिलं पक्खित्तं तदमिमुहं । तेणावि तीयाख्य- न्द्रीया सुखबोधा- निम्मरामरिसपराहीणेण घेत्तुं तं पक्सित्तं गयणे निवडियं धरणीए । जाव किर तत्व परिणयह ताव दच्छत्तणओ समा मध्ययनम्। रहिय कंधराए निवद्धमासणं कुमारेण, ताडिओ तिक्संकुसेण, अप्फालिओ कुंमभाए, महुरवयणेहि मेलाविओ मच्छरं चित्र- चिः। ख्या लघुः । करी । तओ समुच्छलिओ साहुकारो । 'जयइ कुमारो' त्ति पढियं बंदिणा । नीओ खंभवाणं, आगओ तमुद्देसं । परवई दखूण य तं अनन्नसरिसं चिट्ठियं गओ विम्हयं, भणि पवत्तो-को उण एसो' । तओ कुमारवइयराभिन्नेण साहिओ सम्भूत- ॥१९५॥ वक्तव्यता। वुत्र्ततो मंतिणा। तओ तुढेण राइणा नीओ नियभवणं, काराविओ मजणभोयणाइयमुचियकरणिजं । तओ भोयणावसाणे दिनाओ अह धूयाओ कुमारस्स । सोहणदिणमुहुत्तेण वित्तं पाणिग्गणं । जहासुहं ठिया तत्थ कइवयदिणे । अन्नया एगा महिला आगंतूण कुमारसमीवं भणिउं पचत्ता-जहा कुमार ! अस्थि किंचि वत्तवं तुमए सह । तेण वुत्तं-भण । तीए पुतं-अस्थि इहेव गयरीए वेसमणो नाम सत्यवाहो, तस्स धूया सिरिमई नाम, सा मए बालभावाओ आरम पालिया जा तुमए हस्थिसंभमाओ रक्सिया, तीए हत्थिसंभमुवरियाए 'अज्झिऊण भयं जीवियदायगो' ति मुणिऊण तुम साहिलासं पलोइओ, 'अञ्चंतसुंदरख्वजोघणलायनकलाकोसल्लाण पगरिसो' त्ति काउं समुप्पन्नो तीए तुझोपरि दढमणु- राओ, तओ तप्पमिई तं चेव पलोएमाणी थंभिय व लिहिय ध कीलिय व टंकुकीरिय व निचलनिहित्तलोयणा खणमेकं ॥१९५॥ ठिया, वोलीणे हत्थिसंभमे कह कहवि परियणेण नीया नियमंदिरं, तत्थ वि न मजणभोयणाइयं देहद्वियं करेति, फेवलं मोणेण अच्छ। । वाहे मए वुत्ता--पुचि ! कीस तुम अयंडे चिय असम्भाविणी जाया जेण मज्झ वि अव- । .

·Ek चित्र- सम्भूत- घव्यवा। दोरेसि या साप सपिलासं हसिगा भगियं तीए-किमय ! तुम्हाण वि अकणिजमयि? किंतु लञा पयाररमा, वा मुघर-गाई इथिसममाओ रस्सिया तेण सद्धिं पाणिग्गहणं न होइ ता मे अवस्सं मरणं सरणं । पो एपमापनिजग फहिमओ पिउगो तीए वुर्वतो । वेणावि तुह समीवे अहं पेसिया, तो पडिच्छसु इमं वालियं । ममि प वेग । पसत्यनियहे विसो विवाहो । वरघणुणो वि सुबुद्धिनामेणामशेण नंदाभिहाणकन्नं दाऊण कयं विवाह- मंगळं । एवं पदण्ड पि पिसयसुद्दमणुयंताणं अइशंता कइवयवासरा । उच्छलिया सबओ तेसिं पउत्ती। तओ गरा पाणारसिं । तो यंभदत्तं पाहि ठविडं गओ वरधणू कडयसमीयं । हरिसिओ एसो सवलवाहणो निग्गओ . मम्मुहो। सो समाप्टिकणारोपिउं हस्थिरांधे पवेसिओ नियभयणे । कमेण य विना नियधूया कडयावई नाम अणेग- गयहपरहमंडारसमेया । पसत्यविणे वित्तो विवाहो । तीए समं विसयसुहमगुहवंतस्स वधए कालो। तओ दूयसपेसणेण मनागओ सयलवाहणो पुप्फचूलो राया, घणुमंती कणेरुदत्तो अग्ने य चंदसीह भवदत्तादयो यहवे रायाणो । तेहिं यरपणू सेपापई अमिसिंचिऊण पेसिओ दीहराइणो उपरि । पयत्तो अणवरयं गंतुं । एत्यंतरे पेसिओ दीहेण कडगाईण सो । निम्भच्छिओ य सो तेहिं । अप्पणा पि अणवरयपयाणएहिं गच्छंता पत्ता कंपिल्लपुरं । तओ समंवओ निरुद्ध- निगमपसं कयं तं । वओ सो दोहराया 'फेचियं कालं विले पविटेहिं अच्छियचं ?' ति साहसमवलंविऊण निग्गओ सग्नुहो। समापडियं महासमर दोह वि सेनाणं । तो भग्गं गियसेनं दट्टण दीहो काऊण पोरुसं 'अनहा वि परिय मुसो' चि फलिऊण सम्मुहमवहिओ। तओ तं पेच्छिऊण वंभदत्तो संधुफियकोवानलो पलिओ तदभिमुहं । एगमारोहण । तो मंडीक-राग मुत-गया-भिंडिमालपमुहेहिं पहरिऊण मुकं वंभदत्तेण चळं । तेण दीहराइणो कबंधी- कर सरी । तो 'जया पयट्टी' ति उच्छलिओ क्लयलो । सिद्धगंधधेहिं मुका कुसुमबुट्ठी, वृत्तं च-जहेस वारसमो प ·X श्रीउत्तरा- भ्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुसपोधा- ख्या लघु- पृतिः। त्रयोदशं चित्रसम्भू तीयाख्य- मध्ययनम्। चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता। ॥१९६॥ चकवट्टी उप्पन्नो । तओ पुरजणवएण नागरिगलोएण य अहिणंदिनमाणो पविट्ठो णियमंदिरं । कओ सयलसामंतेहिं महाचकवहिरजामिसेओ । पसाहियं चिरंतणचकवट्टिकमेण छक्खंड पि भरहं । समागयं पुप्फवईपमुहं सयलमतेउरं । एवं चयट्टित्तणं फुणंतरस गच्छंति दिणा | अन्नया नडेण विनत्तो-जहा महाराय ! अज महुयरीगीयं नाम नट्टविहिं दंसहस्सामि त्ति । तेण वुत्तं एवं होउ चि। तओ अवरण्हसमए पारद्धो नच्चि । एत्यंतरे दासचेडीए सयलफुसुमसमिद्धं वंभदत्तस्स कुसुमदामगंडमुवढवियं । तं पेच्छंतस्स महुयरीगीयं च सुणंतस्स वियप्पो जाओ- एवंविदो नाडयविही दिहपुरो भए । एवं चिंतंतस्स 'सोहम्मे पउमगुम्मे विमाणे विठ्ठपुबु' ति सुमरिओ पुवभवो, गओ य मुच्छ, पडिओ य भूमीए । तओ पासपरिवत्तिणा सामंतलोएण सरसचंदणालिंपण समासत्थीको । तओ राइणा सुमरियपुवभवभाइवइयरेण तयन्नेसणत्थं रहस्सं गोवितेण भणिओ नियहिययनिधिसेसो वरधणू नाम 7 महामघो-जहा लंविऊण इमं 'आस्व दासौ मृगौ हंसो, मातगावमरौ तथा।' सिलोगद्धं घोसावेसु णगरे तियचउकच- शरेसुं, जो एयस्स सिलोगस्स पच्छिमद्धं पूरेइ तस्स राया निययरजस्स अद्धं देइ ति । एवं च पइदिणं पयत्त- माघोसणं । लंविओ बहुसु पएसेसु पाओ । अनावसरे स पूर्वभविकश्चित्राभिधानस्तत्सहोदरजीवः पुरिमतालन- गराद् इभ्यपुत्रो भूत्वा सञ्जातजातिस्मरणो गृहीतन्त्रतस्तत्रैवागतः, समवस्तो मनोरमाभिधाने कानने। तत्र यथाप्रासुके भूमागे निक्षिप्य पानागुपकरणं स्थितो धर्मध्यानोपगतः कायोत्सर्गेण । अत्रान्तरे आरपट्टेन पठ्यमानम् 'आख दासौ मृगौ हंसौ, मातगावमरौ तथा।' इदं शोकाई निशम्य प्राह मुनि:--'एपा नौ पष्टिका जातिरन्योन्याभ्यां वियुकयोः ॥ १॥ ततोऽसायारपट्टिकस्ताच्छोकाई पत्रके लिसित्वा प्रफुल्लास्यपङ्कलो गतो राजकुलम्, पठितः प्रभोः पुरतः सम्पूर्णः शोकः । ततः स्नेहातिरेकैण गतो राजा मूर्छाम् । ततः क्षुमिवा सभा। रोपवशगतेन परिपजनेन 'एतद्वचनेन राजा o २ - ३ , ॥१९॥ Co.

·चित्र- सम्भूत- वक्तव्यता। मी दशां गतः' इति चपेटामिहन्तुमारब्धः। तेन हन्यमानेनोचे- मया पूरितः' इति विलपन्नसौ मोचितः कदर्थ- केभ्यः, पृष्टश्च-फोऽस्य पूरकः ? इति । स प्राह-अरपट्टसमीपवर्ती मुनिरिति । ततो राजा चन्दनरससेकादिमिर्लब्ध- पेशनोऽगमुनिपरागमवृत्तान्तः तद्भक्तिस्नेहाकृष्टचित्तः सपरिकरो निर्ययो । ददृशे च तेन मुनिरुद्याने, तुष्टचेतसा वन्दितः, सपिनयमुपविष्टस्तदन्तिके ! मुनिनाऽप्यारब्धा धर्मदेशना-दर्शिता भवनिर्गुणता, वर्णिताः कर्मबन्धहेतवः, श्लाधितो मोक्ष- मार्गः, ग्यापितः शियसौरयाविशयः । ततः संविना परिपत्, न भावितो ब्रह्मदत्तः । प्राह च-यथा स्वसङ्गमसुखे- नाऽऽसदिय वयं वथाऽऽतादयतु भवान् राज्यस्वीकरणेन, पश्चात् तपः सममेव करिष्यावः, एतदेव या तपसः फलम् । मुनिराह-युपमिदं भवतामुपकारोधतानाम् , केवलं दुर्लभेयं मानुष्यावस्था, सततं यातुकमायुः, चञ्चला श्रीः, अनव- स्थिवा धर्मयुद्धिः, विपाककटयो विषयाः, तदासतानां ध्रुवो नरकपातः, दुर्लभं पुनर्मोक्षवीजम् , विशेपतो विरतिरत्नम्, न वरयागाद् दुसरनरकपातहेतुककतिपयदिनमाविराज्याश्रयमाहादयति चित्तं विदुषाम् । ततः परित्यज्य कदाशयं स्मर प्राग्भ- वानुभूतदुःसानि, पिय जिनपचनामृतरसम् , सञ्चर तदुक्तमार्गेण, सफलीकुरु मनुजजन्मेति। स प्राह- मुसत्यागेन अदृष्टसुसवाञ्छा अज्ञानतालक्षणम् , तन्मैवमादिश, कुरु मत्समीहितम् । ततः पुनरुक्तमुक्तोऽपि यदा न प्रति- बुध्यते सदा चिन्तितं मुनिना-आः ! ज्ञातं पूर्वभवे सनत्कुमारचक्रिस्त्रीरत्नाऽलकसंस्पर्शनवेदनाद् जाताभिलापातिरेकेण मया निवार्यमाणेनापि कृतं वत्प्राप्त्यर्थ सम्भूतेन सता निदानम् , तदिदं विजृम्भते । अतः कालदष्टवदसाध्योऽयं जिनव. पनमयवाणामिति । गतो मुनिः, कालान्तरेण मोक्षं च प्राप्तः । राज्ञोऽपि चक्रिसुखमनुभवतोऽतीतः कश्चित् कालः । अन्यदेफेन द्विजाविनोकोऽसौ-भो नृपेश ! ममेहशी वाञ्छा उत्पन्ना यदि चक्रिभोजनं भुजे। राज्ञा उक्तम्- द्विज! न मामकमन्नं तं भोक्तुं क्षमः, यतो मां हित्वा एतदन्नमन्यस्य न सम्यक् परिणमति । ततो द्विजेनोक्तम्-धिगस्तु ते -भगवन् ! उपनत- ·श्रीउचरा- ध्यपनपत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखयोधा. ख्या लघु वृत्तिः। ॥१९७॥ राग्यलक्ष्मीमाहात्म्यं यदन्नमात्रदानेनाप्यालोचयसि । ततो राज्ञा असूययाऽनुज्ञातम् । भोजितश्चासौ आहारदानेन स्वभार्या- त्रयोदशं पुत्र-नुपा-दुहित-पौत्रादिवान्धवन्दान्वितः । गतः स्वगृहम् । आगतायां निशीथिन्यां परिणमत्यनेऽत्यन्तजातोन्मादप्रसरः चित्रसम्भू- अनपेक्षितमातृ-सुपा-भगिनीव्यतिकरो , गुरुमदनवेदनानष्टचित्तः प्रवृत्तोऽन्योऽन्यमकार्यमाचरितुं द्विजपरिजनः । परिणते तीयाख्य- पाऽन्ने प्रत्यूपसि लजितो द्विजः परिजनश्च अन्योन्यमास्वं दर्शयितुमपारयन् निर्गतो नगरात् । चिन्तितश्च द्विजेन-कथ मध्ययनम् मनिमित्तवैरिणा राक्षेत्थं विडम्बिदोऽहम् ? । ततोऽमर्पितेन तेन वनेऽटता दृष्ट एकोऽजापालकःस फर्करिकाभिरश्वत्थपत्राणि चित्र- फाणीकुर्वन् । चिन्तितं च तेन–'मद्विवक्षितकार्यकरणयोग्योऽयम्' इति कृत्वा उपचरितस्तेन दानमानादिभिः, कथितस्तेन स्वामिमायस्तस्य रहसि । वेनापि प्रतिपन्नम् । अन्यदा गृहानिर्गच्छतो ब्रह्मदत्तस्य कुट्यान्तरिततनुना अमोघवेध्यत्वेन गोलि- सम्भूत- वकन्यता। फर्यककालमुत्पाटिते लोचने । ततो राज्ञा तद्वृत्तान्तमवेत्योत्पन्नकोपेन सपुत्रवान्धयोऽसौ घातितः पुरोहितः। अन्यानपि द्विजान पातयिला उको मत्री-यधेपामक्षीणि स्थाले निक्षिप्य मम पुरतो निधेहि येनाहं वहस्तमर्दनेन स्वसुखमुत्पादया- मीति । मत्रिणाऽपि लिष्टकर्मोदयवशता तस्यावगम्य शाखोटफतरुफलानि स्थाले निक्षिप्य तस्यार्पितानि । सोऽपि रौद्राध्य- पसायोपगतस्त्रानि अक्षिवुद्धया मर्दयन् सं सुसाकुर्वन दिनान्यतियाहयति । एवं च विदधतोऽतीतानि कतिचिद् दिनानि । सवः सप्त पर्पशतानि पोडशोत्तराणि आयुरनुपाल्य तत्क्षये प्रवर्द्धमानरौद्राध्यवसायो मृत्वोत्पन्नः सप्तमनरकपृथिव्यां प्रयस्त्रिंशत्सागरायुर्नारक इति ॥ साम्प्रतं सूत्रमनुस्रियते- जाईपराइओखलु, कासि णियाणं तु हत्थिणपुरम्मिाचुलणीइ भदत्तो, उववन्नोपउमगुम्माओ?: ॥१९७॥ व्याख्या-जात्या-प्रस्तावात् पाण्डालजात्या पराजितः-अमिभूतो जातिपराजितः 'सलु' वाक्यालङ्कारे "कासि" ति अफार्षीत् 'निदानं' . 'चकवर्चिपदावाप्ति भवेदि'सेवमात्मकम् , 'तुः' पूरणे, हस्तिनागपुरे चुलन्यां ब्रह्मदत्त ·चिन- सम्भूत- मुन्योः सौत्री वक्तव्यता। उत्पनः 'पगुस्मात्' नलिनीगुल्मपिमानात् व्युत्तेति शेषः । इति सूत्राक्षरार्थः ॥ १ ॥ भावार्थः कथानकादषसेया, गष कवितम् । 'चुलन्यां ब्रह्मदत्त उत्पन्नः' इत्युकम्, स प फ ? इत्याह- कंपिले संम्ओ, चित्तो पुण जाओपुरिमतालम्मि। सिढिकुलम्मि विसाले, धम्म सोऊण पवइओर व्याख्या-'पाम्पिल्ये' काम्पिल्यनानि नगरे 'सम्भूतः' पूर्वजन्मनि सम्भूतनामा, चित्रस्य तु का वार्ता ? इत्याद-चित्रः पुनर्जातः पुरिमतालपुरे घेष्ठिकुले 'विशाले' पुत्रपौत्रादिभिर्विस्तीर्णे, प्राप्तवयाश्च तथाविधाचार्यसन्निधौ पर्म मुत्या प्रमजित इति सूत्रार्यः ॥२॥ ततः किम् ? इत्याह-- फपिसम्मि यनयरे, समागया दो वि चित्त-संभूया। सुहदुक्खफलविवागं,कहिंति ते एकमेकस्स ३ म्याख्या-फाम्पिल्ये प नगरे 'समागतौ मिलिती द्वावपि चित्र-सम्भूतौ जन्मान्तरनामतः 'सुखदुःसफलविपाक' सध्वदुष्टनकर्मानुभावरूपं कथयतः तो "एफमैफस्स" ति 'एकैकस्य' परस्परं सर्वत्र वर्तमाननिर्देशः तत्कालविवक्षया इति सूमार्पः ॥ ३ ॥ साम्प्रतं यदुक्तं मुखदुःसफलविपाऊं तो कथयामासतुरिति चक्रवर्ती यथा कथयामास तथा मम्मन्यपुरस्सरमाह- पफयही महिवीओ, पंभदत्तो महायसो। मायरं बहुमाणेण, इमं वयणमब्बवी ॥४॥ आसिमो भायरा दो वि, अन्नमन्नवसाणुगा । अन्नमन्नमणूरत्ता, अन्नमन्नहिएसिणो ॥५॥ वासा दसने आसी, मिया कालिंजरे णगे । हंसा मयंगतीराए, सोवागा कासिभूमिए ॥६॥ देया प देवलोगम्मि, आसी अम्हे महिड्डिया। इमा णो छट्टिया जाई, अन्नमन्नेण जा विणा ॥७॥ प्याख्या-पका! 'महर्दिकः' वृहविभूतिः ब्रह्मदत्तो महायशाः 'भ्रातरं' जन्मान्तरसोदरं 'बहुमानेन' मानप्रति- 4

·श्रीउत्तरा-
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोचा-
रूपा लघुः
पूचिः।
॥१९८॥
MXX
बन्वेन 'इदं वक्ष्यमाणलक्षणं 'वचन' वाक्यम् 'अब्रवीत् उक्तवान् यथा आसिमो" त्ति अभूवाऽऽवा भ्रातरौ द्वावपि त्रयोदशं
अन्योऽन्य-परस्परं “वसाणुग" त्ति वशम्-आयत्ततामनुगच्छन्तौ यो तावन्योऽन्यवशानुगो, तथा 'अन्योऽन्यमनुरको'
चित्रसम्भू
अतीव नेहवन्ती, वथा 'अन्योऽन्यहितैपिणो' परस्परशुभामिलापिणौ. । पुनः पुनरन्योन्यग्रहणं च चित्ततुल्यवातिशयख्या तीयाख्य-
पनार्यम्; मकारश्च सर्वनालाक्षणिकः । केषु पुनर्भवेष्वित्थमावाम् अभूव ? इत्याह-दासौ 'दशाणे' दशार्णदेशे
मध्ययनम्।
"आसि" ति अभूव, मृगी कालिञ्जरनानि नगे, हंसौ मृतगङ्गातीरे, 'श्वपाको' चाण्डालौ "कासिभूमिए" ति
'फाशीभूम्यां' काश्यमिधाने जनपदे, देवौ 'देवलोके' सौधर्माभिधाने अभूव 'अम्हे" त्ति आवां महर्द्धिको न तु
चित्र-
83
किल्विपिको, "इमा णो" ति आवयोः पष्ठिका जातिः, कीदृशी या ? इत्याह- "अन्नमन्नेणं" ति 'अन्योन्येन' परस्परेण सम्भूत-
'या विना' कोऽर्थः ?-परस्परसाहित्यरहिता वियुक्तयोर्यका इति भावः इति सूत्रचतुष्टयार्थः ॥ ४-५-६-७ ॥ इत्थं
मुन्योः सात्री
पर्तिनोले मुनिराह-
वक्तव्यता।
कम्मा णियाणप्पगडा, तुमेराय ! विचिंतिया। तेर्सि फलविवागेण, विप्पओगमुवागया॥८॥
व्याख्या-'कर्माणि' ज्ञानावरणीयादीनि, निदानं-सामिप्वगप्रार्थनारूपं तेन प्रकण कृतानि-विहितानि निदान-
प्रतानि निदानवशनिभद्धानीत्यर्थः त्वया राजन् ! विचिन्तितानीति, तद्धेतुभूताऽऽध्यानामिध्यानतः कर्माण्यपि
क्योच्यन्ते, 'तेपाम्' एवंविधकर्मणां फलं चासो विपाकञ्च-शुभाऽशुभजनकत्वलक्षणः फलविपाकस्तेन 'विप्रयोग। बिरहम्
'उपागतो' प्राप्तौ । किमुक्कं भवति ?-'यत् तदा त्वयाऽस्मन्निवारितेनापि निदानमनुष्ठितं तत्फलमेतद् यदानमोस्तथाभूत-
॥१९८॥
योरपि वियोग इति सूनार्थः ।। ८॥ इत्यमवगतवियोगहेतुश्चक्री पुनः प्रश्नयितुमाह-
सयसोयप्पगडा, कम्मा मए पुरा कडा.। ते अन्न परिमुंजामो, किं नु चित्ते वि से तहा? ॥९॥

·चित्र- मुन्यो सौत्री वक्तव्यता। माल्या---गामागरिहाररूपं शौचम्-अमायममुष्ठान ताभ्यां प्रकटानि-ख्यातानि फर्माणि-प्रमात् मामानि म पुरा एनानि यानीति गम्यते, तानि 'अप' अस्मिन्नहानि, शेपवद्भयमालोपलक्षणं चैतत् , "परिमुंजा- मो"f परि महिलाकोपनीरमारिपरिभोगारेण पेदये । ययेति गम्यते, 'किमिति प्रभे, 'नु इति वितर्फे, कि चिननामाग्री, फोऽयः ?--भपानपि "से" इति तानि तया परिमुके ?, नैव मुळे मिचकत्वाद् भवः। तथा परिनितीय नानि नयर सहोपार्जिनानि फमांनि विफलानि जातानीसासय इति सूचार्यः ॥९॥ मुनिराह-- मपं सुचिन्न सफलं णराणं, कडाण कम्माण ण मोक्खु अस्थि । अत्यहि फामेहि य उत्तमेटिं, आपा ममं पुम्नफलोववेओ ॥१०॥ जाणाहि संभ्या महाणुभाग, महिहियं पुन्नफलोपवेयं । चित्तं पि जाणाहि तहेव रायं, इड्डी जुई तस्स वि अप्पभूया ॥११॥ मदत्यरूया ययणप्पभूया, गाहाऽणुगीया णरसंघमज्झे। जं भिक्खुणो सीलगुणोक्वेया, इह जयंते समणो म्हि जाओ ॥ १२॥ प्यास्पा-'सर्व' निरपरोपं 'मुचीण' शोभनमनुष्ठितं तपःप्रभृतीति गम्यते, सफलं नराणाम् , उपलक्षणत्वाच शेपप्रा- नाम् । सिनिमी ? य: 'तेभ्यः' अर्याद अवश्ययेद्येभ्यः कर्मभ्यो न मोक्षः' मुक्तिरस्ति, ददति हि तानि निजफल- माध्यमिति मारः । प्राकृनत्यान् मुळ्यत्ययः । सातत्वयैव व्यभिचार इत्याह-'अर्धेः' द्रव्यैः 'कामैश्च प्रतीतैः 'ग' मानेमालभितः सनात्मा मम 'पुण्यफलोपेत चक्रवर्तित्वमास्या शुभफर्मफलान्वित इति यथा त्वं जानासि ।। हे सम्भूत ! 'महानुभाग' युदन्मादाम्यं 'मार्दिक' सातिशयविभूतियुक्तम् अत एव पुण्यफलोपेतं चित्रमपि जानीहि ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखवोधा- ख्या लघु- वृचिः। त्रयोदर्श चित्रसम्भू- तीयाख्य- मध्ययनम्। चित्र- सम्भूत- मुन्योः सौत्री ॥१९९॥ 'तथैव विशिष्टमेव हे राजन! । किमित्येवम् ? अत आह-'ऋद्धिः' सम्पत् 'द्युतिः' दीप्तिः 'तस्याऽपि' जन्मान्तरनामतः चित्रामिधानस्य ममाऽपीति भावः, चशब्दो यस्मादर्थे; ततो यस्मात् 'प्रभूता' वह्नी, गृहस्थभावे ममाऽप्येवंविधत्वादेवेति भावः ।। यदि तवाप्येवंविधा समृद्धिरासीत् तत् किमिति प्रव्रजितः ? इत्याह-'महार्थरूपा' अनन्तद्रव्यपर्यायात्मकतया वर्थस्वरूपा, वचनेन अप्रभूता-अल्पभूता वचनाल्पभूता स्तोकाक्षरेत्यर्थः, का असौ ? गीयते इति गाथा सा चेहार्थाद् धर्मामिधायिनी सूत्रपद्धतिः, अनुलोमं गीता-कथिता अनुगीता, अनेन श्रोत्रनुकूलैव देशना कार्येति ख्यापितं भवति । क ? इत्याह-नरसहमध्ये, 'या' गाथां श्रुत्वेति शेपः, 'मिक्षवः' मुनयः शीलं-चारित्रं गुणः-ज्ञानं ताभ्यामुपेताः 'इह' जिन- प्रवचने 'यतन्ते' यत्नवन्तो भवन्ति, सोपस्कारत्वात् सा मयाऽप्याकर्णिता, ततः श्रमणोऽस्म्यहं जातः, न तु दुःखदग्ध- त्यादिति भाव इति सूत्रत्रयार्थः ॥ १०-११-१२ ॥ इत्थं मुनिनाऽभिहिते ब्रह्मदत्तः स्वसमृङ्ख्या निमवयितुमाह- उच्चोदए महु कक्के य यंभे, पवेइया आवसहा य रम्मा । इमं गिहं चित्तधणप्पभूयं, पसाहि पंचालगुणोववेयं ॥ १३ ॥ णादेहि गीएहि य वाइएहिं, णारीजणाइं परिवारयंतो। भुंजाहि भोगाइं इमाई भिक्खू, मम रोचई पचता हु दुक्खं ।। १४ ॥ व्याख्या-उद्योदयो मधुः कर्कः, चशब्दात् मध्यो ब्रह्मा च पञ्च प्रासादाः प्रधानाः प्रवेदिताः, मम वर्द्धकिपुरस्सरैः मुरैरुपनीवा इत्यर्यः, 'आवसथाश्च शेपभवनप्रकाराः 'रम्याः रमणीयाः, एते तु यत्रैव चक्रिणे रोचते तत्रैव भवन्ति इति वृद्धाः । किञ्च-'इदं प्रत्यक्षं 'गृहम्' अवस्थितप्रासादरूपम् प्रभूतं-बहु चित्रम्-अनेकप्रकारं धनं यस्मिन् तत् प्रभूत- चिनधनं प्राकृतत्वाम् पूर्वापरनिपातः, 'प्रसाधि' प्रतिपालय पञ्चाला नाम जनपदस्तस्मिन् गुणाः-इन्द्रियोपकारिणो वक्तव्यता। ॥१९९॥ Xo-Ke ·चित्र- सम्भूत- मुन्योः सौत्री वक्तव्यता। X**.*.* मारपेतं पचाउगुणोपेतम् , रिमुक्तं मपति-पञ्चालेषु यानि विशिष्टवस्तूनि तान्यस्मिन् गृहे सर्वाण्यपि सन्ति । पागनां वदात्युदणलात् पञ्चाटपहणम्, अन्यथा हि भरतेऽपि यद् विशिष्टं वस्तु तत् तद्नेह एव तदाऽऽसीत् ॥ रिस-नहेहि" ति नैरो गीतैः, पस भिन्नकमत्वात् वादिनैश्च नारीजनान् परिवारयन्' परिवारं कुर्वन् भुस भोगान् । 'इनान्' परिदश्यमानान्, सूमत्वात् सर्वन लिङ्गव्यत्ययः, हे मिक्षो! । इह तु यद् गजतुरङ्गादि अनमिधाय स्खीणामेवाभिधानं गा मीलोपत्रात् तस्य, तासामेय याऽत्यन्ताक्षेपफत्वख्यापनार्थम् 1 किमित्येवम् ? अत आह-मह्यं रोचते' प्रतिभाति प्रागा 'दु:' अवधारणे भिन्नामश, दुःसमेय, न मनागपि सुसमिति भाव इति सूत्रद्वयार्थः ।। १३-१४ । इत्थं परिगोत मुनिः किं छतवान् ? इत्याह- तं पुषनेहेण कयाणुरागं, णराहिवं कामगुणेसु गिद्धं । धम्मस्सिओ तस्स हियाणुपेही, चित्तो इमं वयणमुदाहरित्था ॥१५॥ व्याख्या-'त' ब्राह्मदत्तं पूर्वमेहेन कृतानुराग नराधिपं कामगुणेपु गृद्धं 'धर्माऽऽश्रितः' धर्मस्थितः तस्येति चक्रिणः 'हिवायुप्रेक्षी हिवकाली 'चित्र' चित्रजीवयतिः इदं वाक्यमुदाहृतवानिति सूनार्थः ।। १५ ।। किमुदाहृतवान् ? इत्याह- सयं विलवियं गीयं, सपं न विडंवियं । सपे आभरणा भारा, सच्चे कामा दुहावहा ॥ १६ ॥ पालाभिरामेसु दुहावहेसु, ण तं सुहं कामगुणेसु रायं!। विरत्तकामाण तपोषणाणं, जं भिक्खुणं सीलगुणे रयाणं ॥ १७ ॥ व्याख्या-सयं विलपित' विलपितप्रायं निरर्थकतया गीतम् , मत्तवालकगीतवत् । सर्व नृत्यं 'विडम्वितं' विडम्बना प्रायम् , याधिष्ठितपीतमयावविक्षेपवत्।सर्वाणि आभरणानि भाराः, तत्त्वतो भाररूपत्वात् तेपाम् । तथाहि-कस्यचित् obKOKol-Ko-Ko ROY ·श्रीउत्तरा- ध्ययनरत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु पृत्तिः। ॥२०॥ वक्तव्यता। श्रेष्टिपुत्रस्य भार्या प्रणयवती आसीत् । साऽन्यदा निजश्वभ्या शिलापुत्रकं गृहमध्यादानायिता । तयोक्तम्-न शक्नोम्यहमेन- ., त्रयोदर्श मतिभारिकमानयितुम् । ततस्तद्भर्ती तच्छ्रुत्वा 'अहो! एतस्याः शरीरस्यायासरक्षणायालीकवष्टोत्तरदानम्, तच्छिक्षयाम्येता चित्रसम्भू- मिति विचिन्य मठयित्वाऽसौ शिलापुत्रका सुवर्णेन समर्पितस्तस्याः। तया च कण्ठाभरणीकृतः । अन्यस्मिन्नहनि स्मारितं तीयाख्य- तद्वपलेनेपत् स्मित्या तस्याः । विलक्षीभूताऽसाविति । तथा सर्वे कामा दुःखावहाः, मृगादीनामिव आयतौ दुःखहेतुत्वाद् मध्ययनम्। नरकहेतुत्वाचेति ॥ तथा घालानाम् अमिरामाः-चिचाभिरतिहेतवो ये तेषु दुःसावहेपु उक्तन्यायेन न तत् सुखं कामगुणेषु चित्र- राजन् !, "विरतकामाण" त्ति कामविरक्तानां तपोधनानां यत्' सुखमिति सम्बन्धः, भिक्षणां शीलगुणे रतानामिति सूनद्वयार्थः ॥ १६-१७ ॥ सम्प्रति धर्मफलोपदर्शनपुरस्सरमुपदेशमाह- सम्भूत- मुन्योः सौत्री नरिंद जाई अहमा नराणं, सोवागजाई दुहओ गयाणं । जहिं वयं सवजणस्स वेसा, वसीय सोवागणिवेसणेसु ॥ १८ ॥ तीसे य जाईइ उ पावियाए, बुच्छा मु सोवागणिवेसणेसु । सबस्स लोगस्स दुर्गछणिजा, इहं तु कम्माई पुरेकडाई ॥१९॥ सो दाणिसिं राप महाणुभागो, महिडिओ पुन्नफलोववेओ। चइत्नु भोगाई असासयाई, आयाणहेउं अभिणिक्खमाहि ॥ २० ॥ व्याख्या-'भो नरेन्द्र ! चक्रवर्त्तिन् ! जातिः 'अधमा' निकृष्टा नराणां मध्ये श्वपाकजातिः "दुहउ" त्ति द्वयोरपि ॥२०॥ गतयोः । किमुक्तं भवति ?-~यदाऽऽवां श्वपाकावुत्पन्नौ तदा सर्वजनगर्हिता जातिरासीत् । कदाचित् तामप्यवाप्य अन्य- योपितो सातामित्याह-यस्यां वयम्, प्राकृतत्वाद् बहुवचनम् , सर्वजनस्य द्वेप्यो' अप्रीतिकरौ "वसीय" ति 'अवसाय' KO XXOXOX ·PXXX चित्र- सम्भूत- मुन्यो सौत्री वक्तव्यता। उपितो 'श्वपापनिवेशने' पाण्डालगृहेषु ॥ कदाचित् तनाऽपि विज्ञान विशेषादिना अहीलनीयावेव स्यातामित्याह----तस्यां च जातो' अपारुसम्यन्धिन्यां च, 'तुः' विशेपणे, ततश्च शेपजातिभ्यः कुत्सितवं विशिनप्टि, पापैव पापिका-कुत्सिता यम्यां "बुच्छे" ति उपितो "मु" इत्याचां श्वपापनिवेशनेषु सर्वस्य लोकस्य 'जुगुप्सनीयो हीलनीयो । 'इहे'त्यस्मिन् जन्मनि 'तुः पुनरर्थः तत इइ पुनः 'कर्माणि' शुभानुष्ठानानि "पुरेकडाई पूर्वकृतानि विशिष्टजात्यादीनां निवन्धनमिति शेपः । रातः उत्पन्न प्रत्यथैः पुनसदुपार्जनायेव यत्नो विधेयो न तु विपयाभिष्वगव्याकुलितमानसैरेय स्थेयमिति भावः ॥ यतश्चैव- मसः 'सः' इति सम्भूतनामा अनगार आसीत् । "दाणिसिं" ति देशीयभापया इदानी राजा महानुभागो महर्द्धिकः पुण्यफलोपेवश्च सन् दृष्टफलत्वेनाभिनिष्कामेति सम्बन्धः। किं कृत्वा ? इत्याह- त्यक्त्वा भोगान् अशाश्वतान् , आदीयते- सद्विवेकशते इति आदानः-चारिनधर्मस्तद्धेतोः 'अभिनिष्काम' आभिमुख्येन प्रबजितो भव, गृहस्थतायां हि न सर्व- विरतिरूपचारिनसम्भय इति सूननयार्थः ॥ १८-१९-२०॥ क इव तदकरणे दोपः ? इत्याह- इह जीविए राय ! असासयम्मि, धणियं तु पुन्नाई अकुषमाणो। सो सोयई मयुमुहोवणीए, धर्म अकाऊण परम्मि लोए ॥ २१ ॥ व्याख्या-दह 'जीविते' मनुष्यसम्बन्धिन्यायुपि राजन् ! 'अशाश्वते' अस्थिरे "धणियं तु" ति अतिशयेनैव न तु ध्यजपटप्रान्तादियन् चश्नलतामात्रेण 'पुण्यानि' पुण्यहेतुभूतानि शुभानुष्ठानान्यकुर्वाण: 'सः' इति पुण्यानुपार्जकः 'शोचते दुपात: पश्चात्तापं विधत्ते । मृत्युमुसं-मरणगोचरमुपनीतः तथाविधकर्मभिरुपढौकितः सन् धर्ममकृत्वा "परम्मि" त्ति पम्य गम्यमानत्वान् परस्मिंश्च 'लोफे. जन्मान्तररूपे गत इति शेषः । नरकादिपु सह्याऽसातवेदनार्दितशरीरः शशिनृप- ·- श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे थीनेमिच- न्द्रीया सुखयोधा- ख्या लघु- वृत्तिः। *Hot. ॥ वत् 'किं न मया तदैव सदनुष्ठानमनुष्ठितमिति खिद्यत एवाऽधर्मकारीति सूत्रार्थः ।। २१ ।। स्यादेतत्-मृत्युमुसोप त्रयोदशं नीतस्य परत्र च दुःसाभिहतस्य स्वजनादयत्राणाय भविष्यन्ति ततो न शोचिप्यन्ते इत्याशझ्याह- चित्रसम्भू- जहेह सीहो व मियं गहाय, मचू णरंणेइ हु अंतकाले। तीयाख्य- ण तस्स माया व पिया व भाया, कालम्मि तम्मिसहरा भवंति ॥ २२ ।। मध्ययनम्। ण तस्स दुक्खं विभयंति णायओ, ण मित्तवग्गा ण सुया ण बंधवा । चित्र- एगो सयं पचणुहोइ दुक्खं, कत्तारमेवं अणुजाइ कम्मं ॥ २३ ॥ व्याख्या-'यथे'त्यौपम्ये 'इहेति लोके "सिंहः' मृगपतिः 'वा' इति पूरणे, 'मृगं' कुरङ्गं गृहीत्वा प्रक्रमात् परलोकं सम्भूत- मुन्योः सौत्री नयतीति सम्बन्धः । एवं 'मृत्युः कृतान्तः 'नरं' पुरुपं नयति, 'हु:' अवधारणे, ततो नयत्येव, 'अन्तकाले जीवितव्याव- सानसमये । न 'तस्य' मृत्युना नीयमानस्य माता वा पिता वा "भाय" त्ति वाशब्दस्येह गम्यमानत्वात् भ्राता वा 'काले तस्मिन्' जीवितान्तरूपे अंश-प्रक्रमात् जीवितभागं धारयन्ति-मृत्युना नीयमानं रक्षन्तीत्यंशधराः, उक्तं हि-"न पिता भ्रातरः पुत्राः, न भार्या न च वान्धवाः। न शका मरणात् त्रातुं, मन्नाः संसारसागरे ॥१॥" इति । स्यादेतत्-जीवि- . तारक्षणेऽपि दुःखांशहारिणो भविष्यन्ति अत आह-न 'तस्य' मृत्युना नीयमानस्य 'दुःखं' शारीरं मानसं वा 'विभजन्ति' विभागीकुर्वन्ति 'शातयः' दूरवर्तिनः स्वजना न 'मित्रवर्गाः सुहृत्समूहा न 'सुताः' पुत्रा न 'वान्धवाः' निकटवर्तिनः ॥२०१॥ स्वजनाः, किन्तु 'एक:' अद्वितीयः 'स्वयम्' आत्मना 'प्रत्यनुभवति' वेदयते 'दुःखं क्लेशम् । किमिति ? यतः 'कारमेव' उपार्जयितारमेव 'अनुयाति' अनुगच्छति कर्मेति सूत्रद्वयार्थः ॥ २२-२३ ॥ इत्थमशरणत्वभावनामभिधायैकत्व- भावनामाह- वक्तव्यता। ६ . orkokeko-Ko -- ·Go) मुन्योः सौत्री वतन्यता। चिचा दुपयं चउप्पयं च, खेत्तं गेहं धण-धन्नं च सर्छ । सकम्मविइओ अवसो पयाइ, परं भवं सुंदर पावर्ग वा ॥ २४ ॥ तं इकगं तुच्छसरीरगं से, चितीगयं डज्झिय पावगेणं । भजा य पुत्तो वि य णायओ य, दायारमन्नं अणुसंकमंति ॥ २५॥ व्याख्या-त्यक्त्वा 'द्विपदं च' भार्यादि 'चतुष्पदं च' हस्त्यादि क्षेत्रम्' इक्षुक्षेत्रादि गृहं धवलगृहादि " धति 'धन' कनकादि 'धान्यं च शाल्यादि सर्वम्, ततः किम् ? इत्याह-'स्वकर्मद्वितीय:' आत्मकर्मसहायः 'अवशः' असतः प्रयाति 'परम्' अन्यं 'भयं' जन्म "सुंदर" ति बिन्दुलोपात् 'सुन्दरं' स्वर्गादि 'पापकं या नरकादि, स्वतकर्मानुरूप- मिति भावः ।। स्यादेतत्-जीवेन सक्तस्य शरीरस्य का वार्ता ? इत्यत आह-तद्' इति यत् तेन त्यक्तम् एकम् अद्वितीयं तुच्छम्-असारं शरीरकम्, अनयोस्तु विशेषणसमासः, "से" 'तस्य भवान्तरगतस्य सम्बन्धि "चितिगत' चिताप्राप्त दग्ध्वा 'तु:' पूरणे, 'पावकेन' अमिना, भार्या च पुत्रोऽपि च ज्ञातयश्च 'दातारम् अमिलपितवस्तुसम्पादयित्तारमन्यम् 'अनुसामन्ति' उपसर्पन्ति । ते हि गृहमनेनावरुद्धमास्त इति तद् पहिर्निष्कास्य जनराजादिना च भस्मसात्कृत्य कृत्वा च लौकिकत्यानि आक्रन्द्य च कतिचिद् दिनानि पुनः स्वार्यतत्परतया पूर्ववद् विलसन्ति न तद्वा मपि पृच्छन्तीत्यभिप्राय इति सूत्रद्वयार्थः ।। २४-२५॥ किञ्च- उपणिजई जीवियमप्पमायं, चन्नं जरा हरइ परस्स रायं । पंचालराया! वयणं सुणाहि, मा कासि कम्माइं महालयाई ॥ २९ ॥ व्याख्या-'उपनीयते' ढौक्यते प्रक्रमाद् मृत्यवे तथाविधकर्मभिः 'जीवितम्' आयुः 'अप्रमादं प्रमादं विनैव, आपी- 47 ·श्रीउत्तरा- ध्ययनयते श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखयोधा- ख्या लघु- शचिः। प्रयोदशं चित्रसम्भू- तीयाख्य- मध्ययनम्। चित्र- सम्भूत- मुन्योः सोत्री ।।२०२॥ चीमरणतो निन्तर मेत्यभिमायः । 'धण' सुस्निग्धच्छायात्मकं जरा हरति नरस्य हे राजन् ।। यतश्चैवमतः पञ्चालराज! पचनं गणु' आफर्णय, किं तत् ? मा काः कर्माणि "महालयाणि" ति अतिशयमहान्ति पञ्चेन्द्रियव्यपरोपण- कुणिमभक्षणादीनीति सूनार्यः ॥२६॥ एवं मुनिनोक्ते नृपतिराह- अहं पि जाणामि जहेह साह, जं मे तुमं साहसि वकमेयं । भोगा इमे संगकरा भवंति, जे दुजया अजो! अम्हारिसेहिं ॥ २७ ॥ व्याख्या-अहमपि जानामीति तथेति शेपः, 'यथा' येन प्रकारेण 'इह' अस्मिन् जगति साधो ! यद् 'मे' मम वं 'साधयसि' कथयसि 'पाक्यम्' उपदेशरूपं वचः एतद्' अनन्तरोक्तम् । तत् कथं न विषयान् परित्यजसि ? अत आह- भोगा इमे 'सद्करा' प्रतिवन्धोत्पादका भवन्ति ये यत्तदोनित्याभिसम्बन्धात् ते दुस्त्यजाः आर्य ! 'अस्मादृशैः गुरुकर्म- मिरिति सूनार्थः ।। २७ ॥ किश्च- हत्धिणपुरम्मि चित्ता!, दणं परवई महिड्डियं । कामभोगेसु गिद्धेणं, णियाणमसुहं कई ॥२८॥ तस्स मे अप्पडिकंतस्स, इमं एयारिसं फलं । जाणमाणो विजं धम्म, कामभोगेसुमुच्छिओ॥२९॥ व्याख्या-हस्तिनागपुरे हे 'चित्र !' चित्रनामन् मुने! दृष्ट्वा 'नरपति' सनत्कुमारनामानं चतुर्थचक्रवर्तिनं मह- दिकं कामभोगेपु गृद्धन निदानम् 'अशुभम्' अशुभानुवन्धि कृतमिति ॥ "तस्स" त्ति सुव्यत्ययेन 'वरसाद' निदानाद् 'मे' मम 'अप्रतिक्रान्तस्य' अप्रतिनिवृत्तस्य, तदा हि त्वया बहुधोच्यमानेऽपि न मचेतसः प्रत्यावृत्तिरभूदिति, "इदमेता- दशम् अनन्तरवक्ष्यमाणरूपं 'फल' कार्यम्, यत् कीद्ग ? इत्याह--"जाणमाणो वि"त्ति प्राकृतत्वात् जानन्नपि यदहं सत्यपि च जीविते। वक्तव्यता ॥२०२।। ३ ·। चित्र- सम्भूत- मुन्योः सोनी वक्तव्यता। Karkonkondamento-KOKOKE 'धर्म' श्रुतधर्मादिकं कामभोगेषु 'मूर्च्छितः' गृद्धा, तदेतत् कामभोगेपु मूर्च्छनं मम निदानकर्मणः फलमित्ति सूत्रद्वयार्थः ॥ २८-२९ । पुनर्निदानफलमेवोदाहरणतो दर्शयितुमाह-- नागो जहा पंकजलावसन्नो, दर्दु थलं णाभिसमेइ तीरं। एवं वयं कामगुणेसु गिद्धा, ण भिक्खुणो मग्गमणुवयामो ॥ ३०॥ व्याख्या--'नागः' हस्ती 'यथे'त्युपन्यासे, पङ्कप्रधानं जलं पङ्कजलं तत्राऽवसन्न:-निमग्नः पङ्कजलायसन्नः सन् दृष्ट्वा स्थलं 'न नेव 'अभिसमेति' प्राप्नोति 'तीर' पारम् अपेर्गम्यमानत्वात् तीरमपि आस्तां स्थलमिति भावः । एवं वयं काम- गुणेपु गृद्धा न भिक्षोः' साधोः 'मार्ग' पन्थानं सदाचारलक्षणम् 'अनुनजामः' अनुसराम इति सूत्रार्थः ॥३०॥ पुनरनित्यतादर्शनाय मुनिराह- अचेइ कालो तूरंति राईओ, ण यावि भोगा पुरिसाण णिचा। उवेच भोगा पुरिसं चयंति, दुमं जहा खीणफलं व पक्खी ॥ ३१॥ व्याख्या-'अति' अतिक्रामति 'काल' यथायुप्फकालः, किमिति १ यतः 'स्वरन्ति' शीघ्रं गच्छन्ति 'रानय: रजन्यः, दिनोपलक्षणं चैतत्, ततोऽनेन जीवितस्याऽनित्यत्वमुक्तम् । उक्तं हि-क्षण-याम-दिवस-मासच्छलेन गच्छन्ति जीवितदलानि । इति विद्वानपि कथमिह, गच्छसि निद्रावशं रानौ ? ॥ १॥" न च भोगा अपि, अपेरत्र सम्बन्धात् पुरुषाणां नित्या शाश्वताः, यत उपेत्य स्वप्रवृत्त्या न तु पुरुपामिनायेण भोगाः पुरुपं त्यजन्ति, कमिव क इव ? इत्याह- द्रुमं क्षीणफलं यथा 'पक्षी' विहग इव, फलोपमानि हि पुण्यानि, ततस्तदपगमे पुरुपं पक्षिवद् भोगा मुश्चन्तीति सूत्रार्थः ॥३१॥ यत एवमत:- ·श्रीउत्तरा- ध्ययनरने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- वृचिः। त्रयोदर्श चित्रसम्भू- तीयाख्य- मध्ययनम्। चित्र- सम्भूत- मुन्योः सौत्री ॥२०३॥ जइ तं सि भोगे चइडं असत्तो, अन्जाई कम्माई करेहि रायं। धम्मे ठिओ सवपयाणुकंपी, तो होहिसि देवो इओ विउची ॥ ३२॥ व्याख्या-यदि त्वमसि भोगान् त्यतमशक्तः, ततः किम् ? इत्याह-'आर्याणि' शिष्टजनोचितानि 'कर्माणि' अनुष्ठा- नानि कुरु राजन् ! 'धर्मे' प्रक्रमाद् गृहस्थधर्मे सम्यग्दृष्ट्यादिशिष्टानुचरिताचारलक्षणे स्थितः सन् 'सर्वप्रजानुकम्पी' समसामाणिदयापरः । ततः किं फलम् ? इत्याह-ततः' आर्यकर्मकरणाद् भविष्यसि 'देव' वैमानिकः 'इत:' अस्माद् मनुष्यभवादनन्तरं "विउधि" त्ति क्रियशरीरवानिति सूत्रार्थः ॥ ३२॥ एवमुक्तोऽपि यदाऽसौ न किश्चित् प्रतिपद्यते तदा मुनिराह- ण तुज्झ भोगे चइऊण बुद्धी, गिद्धो सि आरंभपरिग्गहेसु । मोहं कओ इत्तिउ विप्पलावो, गच्छामि रायं ! आमंतिओ सि ॥ ३३ ॥ व्याख्या-'न' प्रविपेचे, तव भोगान् उपलक्षणत्वादनार्यकर्माणि वा सक्तुं बुद्धिः, किन्तु 'गृद्धः' मूच्छितः 'असि' भवसि आरम्भपरिग्रहेषु । 'मोघं' निष्फलं यथा भवत्येवं 'कृतः' विहित एतावान् विप्रलाप: विविधव्यर्थवचनोपन्यासा- त्मकः । सम्प्रति तु गच्छामि राजन् ! 'आमत्रितः अनेकार्थत्वाद् धातूनां पृष्टः 'असि' भवसि । अयमाशयः-अनेकधा जीवितानित्यत्वादिदर्शनद्वारेणाऽनुशिष्यमाणस्याऽपि तव न मनागपि विषयविरक्तिरित्यविनेयत्वादुपेक्षैव श्रेयस्करी । उक्तं हि-"मैत्री-प्रमोद-कारुण्य-माध्यरथ्यानि सत्त्वगुणाधिकछिश्यमानाविनेयेपु" इति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ इत्थमुक्त्या गते मुनो ब्रह्मदत्तस्य यदभूत् तदाह- वक्तव्यता। ।।२०३॥

·चित्र- सम्भूत- मुन्योः सौत्री व्याख्या वक्तव्यता पंचालराया वि य भदत्तो, साहुस्स तस्सा वयणं अकाउं । अणुत्तरे मुंजिय कामभोए, अणुत्तरे सो नरए पविठ्ठो ॥ ३४ ॥ "पंचालराया वि य" त्ति 'अपि पुनरर्थे, 'च:' पूरणे, ततः पञ्चालराजः पुनर्ब्रह्मदत्तः साधोः तस्य वचनम् 'अकृत्वा' वनतन्दुलघद् गरुकर्मतयाऽत्यन्तदुर्भेदत्वाद् अननुष्ठाय 'अनुत्तरान्' सर्वोत्तमान् भुक्त्वा कामभोगान "अनुत्तरे" सकलनरकज्येष्ठे अप्रतिष्ठान इत्यर्थः स ब्रह्मदत्तो नरके प्रविष्टः । तदनेन निदानस्य नरकपर्यवसानं फल- मुपदर्शितं भवतीति सूत्रार्थः ॥ ३४॥ सम्प्रति प्रसङ्गत एव चित्रवक्तव्यतोच्यते- चित्तो वि कामेहि विरत्तकामो, उदत्तचारित्ततवो महेसी। अणुत्तरं संजम पालइत्ता, अणुत्तरं सिद्धिगई गओ॥ ३५॥ त्ति बेमि ॥ व्याख्या--'चित्रोऽपि' चित्रः पुनः कामेभ्यः 'विरक्तकामः' पराङ्मुखीभूतामिलापः उदात्तं-प्रधानं चारित्रं-सर्वविर- तिरूपं तपश्च-द्वादशविधं यस स तथा, महर्षिः अनुत्तरं 'संयम' सप्तदशभेदं पालयित्वा 'अनुत्तरां' सर्वलोकाकाशोपरि- वर्तिनी सिद्धिगतिं गत इति सूत्रार्थः ॥ ३५ ॥ 'इति:' परिसमाप्तौ, ब्रवीमीति पूर्ववत् ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुख- बोधायां चित्रसम्भूतीयाख्यं त्रयोदशमध्ययनं समाप्तम् ॥

·. अथ इपुकारीयाख्यं चतुर्दशमध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखरोधा-
ख्या लघु
त्तिः।
चतुर्दश
इपुकारी-
"याख्यम-
ध्ययनम्।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२०४॥
वक्तव्यता
व्याख्यातं त्रयोदशमध्ययनम् । अधुना इषुकारीयाख्यं चतुर्दशमारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-'इहानन्तराध्ययने
मुख्यतो निदानदोप उक्तः प्रसङ्गतो निर्निदानतागुणश्च, अत्र तु मुख्यतः स एवोच्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याऽ-
ध्ययनस्य प्रस्तावनार्थ इषुकारवक्तव्यता तावदुच्यते । तत्र सम्प्रदायः-
जे ते दो वि गोवदारया चित्त-संभूयपुत्वभवमित्ता साहुअणुकंपाए लद्धसम्मत्ता कालं काऊण देवलोगे उववन्ना । ते
ततो चुया खिइपइदिए नयरे इब्भकुले दो वि भायरो जाया । तत्थ तेसिं अन्ने वि चत्तारि इन्भदारगा वयंसया जाया ।
तत्थ वि भोगे मुंजिउ तहारूवाणं थेराणमंतिए धम्मं सोऊण सन्चे पपइया । सुचिरकालं संजममणुपालेऊण भत्तं
पञ्चक्साउं कालं काऊण सोहम्मे कप्पे पउमगुम्मे विमाणे छ वि जणा चउपलिओवमठितिया देवा उववन्ना । तत्थ जे
ते गोवयजा देवा ते चइऊण कुरुजणवए उसुयारे पुरे एगो उसुयारो नाम राया जाओ, वीओ तस्सेय महादेवी
कमलावई नाम संवुत्ता, तइओ तस्स य चेव राइणो भिगू नाम पुरोहिओ संवुत्तो, चउत्थो तस्सेव पुरोहियस्स
भारिया संवुत्ता वासिट्ठा गोत्तेण जसा नाम । सो य भिगू पुरोहिओ अणवच्चो गाढं तप्पए, अवचनिमित्तं उवायएइ
देवयाणं, पुच्छइ नेमित्तिए । ते य दो वि पुषभवगोवा देवभवे वट्टमाणा ओहिणा जाणिउं जहा 'अम्हे एयस्स भिगुस्स
पुरोहियस्स पुत्ता भविस्सामो' तओ समणरूवं काऊणं उवागया भिगुसमीयं । भिगुणा सभारिएण वंदिया, सुहासणत्या
य धम्म कहिंति । तेहिं दोहिं वि सावयवयाणि गहियाणि । पुरोहिएण भन्नइ-भगवं! अम्हं अवचं होजा न व त्ति ? ।
॥२०॥

·पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
वक्तव्यता।
साहूहिँ भन्नइ-भविस्संति दुचे दारगा, ते य डहरगा चेव पइस्संति, तेसिं तुम्भेहिं वापाओ न फायद्यो पञ्चयंताणं,
ते सुवहुं सवोहिस्सति' त्ति भणिऊण पडिगया देवा । नाइचिरेण य चइऊण तस्स पुरोहियस्स भारियाए वासिट्टिए दुवे
वि उयरे पचायाया। तओ सो पुरोहिओ सभारिओ नयराओ निग्गंतुं पचंतगामे ठिओ। तत्थेव सा माहणी पसूया ।
दारया जाया। सओ 'मा पवइस्सति' त्ति काउं मायावित्तेहिं बुग्गाहिया--जहा एए पवइयगा डिफरूवाणि घेत्तुं मारेंति,
पच्छा तेर्सि मंसं सायंति, तं मा तुब्भे कयाइ एएसिं अल्लिइस्सह । अन्नया ते तम्मि गामे रमता वाहिं निग्गया ।
इओ य अद्धाणपडियन्नया साहू आगच्छंति । तओ ते दारया साहू दह्ण भयभीया पलायंता एगम्मि वडपायवे
आरूढा । साहुणो समावत्तीए गहियभत्तपाणा तम्मि चेव वडहेहे ठिया, मुहुत्तं च वीसमिऊणं भुजिउं पवत्ता । ते
पडारूढा पासति साभाचियं भत्तपाणं, पत्थि मंसं ति । तओ चिंति परत्ता-कत्थ अम्हे एयारिसाणि रूवाणि दिहपु-
चाणि ? ति जाई संभरिया, संबुद्धा । साहुणो वंदिउं गया अम्मापिउसमीवं । मायावित्त संवोहिऊण सह मायावित्तेहिं
पद्यदया। देवीए राया संबोहिओ। ताणि पवइयाणि । एवं ताणि छावि केवलनाणं पाविऊण निधाणमुवगयाणि ॥
इह तु सूत्रोक्तस्याप्यर्थस्याभिधानं प्रसङ्गत इत्यदोपः । सम्प्रति सूत्रमनुसियते-
देवा भवित्ता ण पुरेभवम्मी, केई चुया प्रगविमाणवासी
पुरे पुराणे उसुयारणामे, खाए समिद्धे सुरलोगरम्मे ॥१॥
सकम्मसेसेण पुराकएर्ण, कुलेसुदग्गेसु य ते पसूया।
णिविन्न संसारभया जहाय, जिणिंदमग्गं सरणं पवना ॥२॥

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनले
श्रीनेमिच-
न्द्रीपा
गुस्खपोधा-
चतुर्दश
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
रया लघुः
वृत्तिः।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२०५॥
पुमत्तमागम्म कुमार दो वि, पुरोहिओ तस्स जसा य पत्ती।
विसालकित्ती य तहोसुयारो, रायत्य देवी कमलावई य ॥३॥
व्याख्या-देवा भूत्वा "पुरेभवम्मि"त्ति पूर्वभवे 'फेचिद् अनिर्दिष्टनामानः च्युताः, एकस्मिन्-पद्मगुल्मनाग्नि
विमाने वसन्तीत्येवंशीला एकविमानवासिनः 'पुरे' नगरे 'पुराणे' चिरन्तने इपुकारनाम्नि 'ख्याते, ग्रथिते समृद्ध सुर-
लोकरम्ये, स्वम्-आत्मीयं कर्म-पुण्यप्रकृतिलक्षणं तस्य शेपः-उद्धरितं स्वकर्मशेपस्तेन पुराकृतेन कुलेपु उद्ग्रेपु 'चः' पूरणे,
'a' इति ये देवा भूत्वा च्युताः 'प्रसूताः' उत्पन्नाः, "निधिण्ण" त्ति आर्पत्वात् 'निर्विण्णाः' उद्विनाः संसारभयात्,
"जदाय" ति परित्यज्य भोगादीनीति गम्यते, 'जिनेन्द्रमार्ग' तीर्थकदुपदिष्टं मुक्तिपथं 'शरणम्' अपायरक्षाक्षममाश्रय
'प्रपन्नाः' अभ्युपगता इत्यध्ययनार्थसूचनम् ।। कश्च किं रूपः सन् जिनेन्द्रमार्ग शरणं प्रपन्नः? इत्याह –'पुंस्त्वं' पुरुषत्वम्
'आगम्य' प्राप्य "कुमार" ति 'कुमारी' अकृतपाणिग्रहणौ द्वौ 'अपिः' पूरणे, सुलभवोधिकत्वेन प्राधान्यख्यापनार्थ चानयोः
पूर्वमुपादानम्, पुरोहितः तृतीयः, तस्य 'जसा च' जसानाम्नी पत्नी चतुर्थः, 'विशालकीर्तिश्च' विस्तीर्णयशाश्च तथा इपु.
कारो नाम राजा पञ्चमः, 'अत्र' एतस्मिन् भवे 'देवी' इति प्रधानपत्नी प्रक्रमात् तस्यैव राज्ञः कमलावती च नाम्ना
पष्ठ इति सूत्रनयार्थः ॥ १-२-३ । सम्प्रति यथैतेपु जिनेन्द्रमार्गे प्रतिपत्तिः कुमारकयोर्जाता तथा दर्शयितुमाह-
जाईजरामचुभयाभिभूया, वहिविहाराभिणिविट्ठचित्ता ।
संसारचफस्स विमोक्खणट्टा, दद्ण ते कामगुणे विरत्ता ॥४॥
पियपुत्तंगी दोन्नि वि माहणस्स, सकम्मर्सीलस्स पुरोहियस्स ।
सरित्तु पोराणिय तत्थ जाई, तहा सुचिन्न तव संजमं च ॥५॥
वक्तव्यता।
॥२०५॥

·पण्णाम् इपुकार राजादीनां वक्तव्यता Fokokoreमात्र . व्याख्या- जाति-जरा-मृत्युभ्याभिभूती, बहिः संसाराई, विहाररा स्थान वहिर्पिहारः स चार्थाद् मोक्षस्तस्मिन्न- भिनिविष्ट-पद्धाप्रहं चित्तं ययोस्तो, तथा,संसारः चक्रमिव संसारच तस्य विमोक्षार्थ परित्यागनिमित्तं दृष्ट्वा साधूनिति शेपः, 'तो' अनन्तरोक्तो 'कामगुणे' कामगुणविपये विरक्तौ प्रियौ-वल्लभौ तौ च तौ पुत्रावेव पुनको प्रियपुत्रको द्वावपि माहनस्य 'स्यकर्मशीलस्य यजनयाजनादिस्वकीयानुष्ठाननिरतस्य 'पुरोहितस्य' शान्तिकर्तुः स्मृत्वा "पोराणिय" त्ति सूत्रत्वात् पौराणिकी' चिरन्तनीं 'तत्र' सन्निवेशे जातिम्, तथा सुचीर्ण तपः संयम च, अत्र कामगुणविरक्तिरेव जिनेन्द्रमार्गप्रति- पत्तिरिति सूत्रद्वयार्थः ॥ ४-५ ।। ततस्तौ किमकाम् ? इत्याह- ते कामभोगेसु असज्जमाणा, माणुस्सएमुंजे यावि दिवा । मोक्खाभिकंखी अभिजायसद्धा, तातं उवागम्म इमं उदाहु ॥ ६॥ व्याख्या-'तो' पुरोहितपुत्रौ 'कामभोगेषु' उक्तरूपेषु "असज्जमाण" त्ति 'असजन्तौ' सङ्गमकुर्वन्तौ 'मानुप्यकेषु' मनुजसम्वन्धिषु ये चाऽपि 'दिव्याः' देवसम्बन्धिनः कामभोगास्तेषु चेति प्रक्रमः, 'मोक्षामिकाद्धिणौ' मुक्त्यभिलापिणी | 'अभिजातश्रद्धौ' उत्पन्नतत्वरची 'तात' पितरमुपागम्य 'इदं वक्ष्यमाणं "उदाहु" त्ति 'उदाहरताम् उक्तवन्ताविति सूत्रार्थः ।। ६॥ यश तावुक्तवन्तौ तदाह- असासयं दट्ट इमं विहारं, बहुअंतरायं न य दीहमाउं।.. तम्हा गिहंसि ण रई लभामो, आमंतयामु चरिसामि मोणं ।।७।। व्याख्या-'अशाश्वतम्' अनित्यं दृष्ट्वा 'इमं प्रत्यक्षं 'विहारं मनुष्यत्वेनावस्थानम् , किमित्येयम् ? इत्याह-'यह्वन्त- राय बहुव्याध्यादिविनं 'न च' नैव दीर्घ 'आयुः जीवितम् , सम्प्रति पल्योपमायुष्कताया अप्यभावात् , यत एवं तस्माद् .

·चतुर्दश
इषुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा- गृहे.न रवि लभामहे, अतश्च 'आमत्रयावहे' पृच्छाव आवां यथा चरिप्यावः 'मौन' मुनिभावं संयममिति सूत्रार्थः ॥७॥
ध्ययनम् एवं च ताभ्यामुक्त-
श्रीनेमिच-
अह तायगो तत्थ मुणीण तेसिं, तवस्स वाघायकर वयासी।
न्द्रीया
इमं वयं वेयविओ वदंति, जहा ण होई असुयाण लोगो ॥ ८॥
सुखोपा-
अहिज्ज वेदे परिविस्स विप्पे, पुत्ते परिठ्ठप्प गिहंसि जाया!।
रख्या लघु
भोचा ण भोगे सह इत्थियाहिं, आरण्णगा होह मुणी पसत्था ॥९॥
शचिः।
व्याख्या-'अर्थ' अनन्तरं तात एव तातकः 'तत्र' तस्मिन्नवसरे 'मुन्योः' भावतः प्रतिपन्नमुनिभाक्योः 'तयोः'
॥२०६॥
कुमारयोः तपसः, उपलक्षणत्वादशेपधर्मानुष्ठानस्य च व्याघातकरं वचनमिति शेपः, "वयासि" त्ति अवादीत्, यदवा-
दीत् तदाह--इमां वाचं वेदविदो वदन्ति, यथा-न भवति 'असुतानाम् अपुत्राणां 'लोक: परलोकः, तं विना पिण्ड-
प्रदानाद्यभावान् । तथा च वेदवचः-"अनपत्यस्य लोका न भवन्ति ।" तथाऽपि अन्यैरप्युक्तम्---"पुत्रेण जायते लोकः,
इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । अथ पुत्रस्य पुत्रेण, स्वर्गलोके महीयते ॥१॥" यत एवं तस्माद् अधीत्य वेदान् 'परिवेष्य'
भोजयित्वा विप्रान् पुत्रान् परिस्थाप्य गृहे 'जातो! पुत्रौ!, तथा भुक्त्वा "ण" इति वाक्यालङ्कारे, भोगान सह स्त्रीभिः
अरण्ये भवौ आरण्यौ. नावेव 'आरण्यको' आरण्यकप्रतधारिणौ "होह" त्ति 'भवतां सम्पयेथा युवां मुनी प्रशस्तौ'
श्लाघ्याविति सूत्रद्वयार्थः ॥ ८-९ ॥ इत्यं तेनोक्त कुमारको यदकाष्टी तदाह-
सोयरिंगणा आयगुणिधणेणं, मोहाणिला पजलणाहिएणं ।
संतत्तभावं परितप्पमाणं, लालप्पमाणं बहुहा बहुं च.॥ १०॥
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
वक्तव्यता।
॥२०६॥

·LA पण्णाम् इपुकार- राजादीनां वक्तव्यता। पुरोहियं तं कमसोऽणुणतं, णिमंतयंतं च सुए धणेणं । जहधाम कामगुणेसु चेव, कुमारगा ते पसमिक्ख व$॥ ११॥" वेया अहीया ण भवंति ताणं, भुत्ता दिया णिति तमंतमे थे । जाया य पुत्ता ण भवंति ताणं, को णाम ते अणुमन्निज एयं ॥१२॥ खणमित्तसुक्खा बहुकालदुक्खा, पगामदुक्खा अणिकामसोक्खा । संसारमोक्खस्स विपक्खभूया, खाणी अणधाण उ कामभोगा ॥१३॥ परिचयंते अणियत्तकामे, अहो य राओ परितप्पमाणे । अन्नप्पमत्ते घणमेसमाणे, पप्पोत्ति मचुं पुरिसे जरं च ॥ १४ ॥ इमं च मे अस्थि इमं च णत्यि, इमं च मे किचमिमं अकिचं । तं एवमेवं लालप्पमाणं, हरा हरंति त्ति कहं पमाओ? ॥ १५ ॥ व्याख्या-शोकामिना, आत्मनो गुणाः-अनादिकालसहचरितत्वेन रामादय आत्मगुणास्ते इन्धनम् उद्दीपकतया यस्य स तथा तेन, 'मोहानिलात्' अज्ञानपवनात् "पज्जलणाहिएणं" ति अधिकप्रज्वलनेन सन्तप्तभावं अत एव च 'परि- तप्यमानं' समन्ताद् दह्यमान 'लालप्यमानम्' अतिशयेन दीनवचांसि लपन्तं बहुधा' अनेकप्रकारं बहु च' प्रभूतं यथा भवति, पुरोहितं 'तमिति प्रक्रान्तम् "कमसो" ति क्रमेण 'अनुनयन्त' प्रज्ञापयन्वं निमन्त्रयन्तं च मुखौ धनेन यथाक्रम कामगुणश्चैव कुमारको 'तो' अनन्तरप्रक्रान्तो 'प्रसमीक्ष्य' प्रकर्पण अज्ञानाच्छादितमतिमालोक्य 'वाक्यं वच उत्तवन्ता- विति गम्यते ।। किं तत् ? इत्याह-वेदा अधीना न भवन्ति त्राणम्, उक्तं हि वेदविद्भिरपि-"शिल्पमध्ययनं नाम, वृत्तं ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु वृत्तिः। ॥२०७॥ . वक्तव्यता। Kokayamaanadake ब्राह्मणलक्षणम् । वृत्तस्यं ब्राह्मणं प्राहुर्नेतरान् वेदजीवकान् ॥ १ ॥" तथा "भुत्त" ति भोजिता द्विजा नयन्ति तमसोऽपि चतुर्दशं यत् तमस्तस्मिन्-अतिरौद्रे रौरवादिनरके, "णमिति वाक्यालङ्कारे, ते हि भोजिताः पशुवधाद्यशुभव्यापार एव प्रवर्त्तन्ते। इपुकारी- तथा जाताश्च पुत्रा न भवन्ति त्राणं नरकादिकुगतौ निपततामिति गम्यते । उक्तं हि वेदमतानुसारिभिरपि-"यदि याख्यम- पुनाद् भवेत् स्वर्गो, दानधर्मो न विद्यते । मुपितस्तर लोकोऽयं, दानधर्मों निरर्थकः ॥ १॥ बहुपुत्रा दुली गोधा, ध्ययनम्।। ताम्रचूडस्तथैव च । तेपां च प्रथमं स्वर्गः, पश्चालोको गमिष्यति ॥ २ ॥" यतश्चैवं ततः 'को नाम' न कश्चित् 'ते' पण्णाम् तय 'अनुमन्येत' अनुजानीयात् सविवेक इति गम्यते 'एतद्' अनन्तरमुक्तं वेदाध्ययनादित्रयम् ॥ तथा क्षणमात्रसौख्या इपुकार- बहुकालदुःरगः 'प्रकामदुःसाः' अतिशयदुःखाः 'अनिकामसौख्याः' अप्रकृष्टसुखाः संसारमोक्षस्य विपक्षभूताः, राजादीनां फिमित्येवंविधास्ते ? इत्याह-'सनिः' आकरोऽनर्थानाम् , तुशब्दोऽवधारणे भिन्न क्रमश्व, ततः सनिरेव 'कामभोगा.' उक्तरूपाः ॥ अनर्थसनित्वमेव स्पष्टयितुमाह-'परिव्रजन्' विषयसुसलाभार्थमितस्ततो भ्राम्यन् 'अनिवृत्तकामः' । अनुपरतेच्छः सन्, "अहो य राओ" त्ति आर्पत्वात् चस्य भिन्नक्रमत्वाद् अहि रात्रौ च 'परितप्यमानः तदवाप्तौ समन्तात् चिन्तामिना दह्यमानः, अन्ये-सुहृत्स्वजनादयः तदर्थं प्रमत्तः-तत्कृत्यासक्तचेता अन्यप्रमत्तः 'धन' वित्तम् 'एपयन' विविधोपायैर्गवेषयमाणः "पप्पोत्ति” प्राप्नोति मृत्यु पुरुपो जरां च ॥ इदं च मेऽस्ति धान्यादि, इदं च नास्ति रजवरूप्यादि, इदं च मे 'कृ' गृहवरण्डिकादि, इदमकृत्यमारब्धमपि वाणिज्यादि न कर्तुमुचितम्, 'त' पुरुषम् 'एवमेवं' । ॥२०७॥ थैव 'लालप्यमानम्' अत्यथं व्यक्तवाचा वदन्तम् , हरन्यायुरिति 'हराः' दिनरजन्यादयः 'हरन्ति' भवान्तरं नयन्ति । 'इतीति अस्माद् हेतोः कथं प्रमादः प्रक्रमाद् धर्मे कर्तुमुचितः ? इति शेप इति सूत्रपदार्थः ॥ १०-११-१२-१३-१४-१५॥ सम्प्रति धनादिभिः प्रलोभयितुं पुरोहितः पाह- .

·२ ३ पण्णाम् इ.पुकार- राजादीना वक्तव्यता। धणं पभूयं सह इत्थियाहिं, सयणा तहा कामगुणा परारामा । तवं कए तप्पइ जस्स लोओ, तं सब साहीणमिहेव तुज्झं ॥ १६ ॥ व्याख्या-धनं प्रभूतं सह 'स्त्रीभिः 'स्वजना' पितृ-पितृव्यादयः, तथा कामगुणाः "पकाम" त्ति प्रकामाः 'तपः, कष्टानुपानं 'ते' निमित्तं 'तप्यते' अनुतिष्ठति 'यस्य' धनादेर्लोकः तत् सर्व स्वाधीनम् 'इहैव' अस्मिन् गृहे "तुझ" ति युक्पोरिति सूनार्थः ।। १६ ॥ तो आहतुः- धणेण किं धम्मधुराहिगारे?, सयणेण वा कामगुणेहिं चैव ? । समणा भविस्सामु गुणोहधारी, यहिं विहारा अभिगम्म भिक्खं ॥ १७ ॥ व्याख्या-धनेन किम् ?, न किश्चित् 'धर्मधुराधिकारे' तत्प्रस्तावे, स्वजनेन वा कामगुणैश्चैव, ततः श्रमणौ भविष्यावः 'गुणौषधारिणी' क्षमादिगुणसमूहधारको, वहिमादिभ्यो विहारो ययोती बहिविहारौ अप्रतिवद्धविहाराविसर्थः 'अभि- गम्य' आश्रित्य भिक्षामिति सूत्रार्थः ॥ १७ ॥ आत्मास्तित्वमूलत्वात् सकलधर्मानुष्ठानस्य तन्निराकरणायाह पुरोहितः- जहा य अग्गी अरणीउऽसंतो, खीरे घयं तिल्लमहा तिलेसु । एमेव जाया सरिरम्मि सत्ता, सम्मुच्छई णासइ णावचि? ॥१८॥ व्याख्या-यथैव चस्यायधारणार्थत्वात् 'अग्निः' "अरणिउ" ति 'अरणितः अग्निमन्थनकाष्ठात् 'असन्' अविद्यमान एव सम्मूर्च्छति, तथा क्षीरे घृतं तैलमथ तिलेपु, एवमेव हे जाती ! शरीरे सत्त्वाः “सम्मुच्छइ" ति 'सम्भूर्च्छन्ति' १ यद्यपि तयोस्तदा खियो न सन्ति तथाऽपि तदवातियोग्यताऽस्त्रीति तासामभिधानम् ।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनाने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुसबोधा-
चतुर्दशं
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
ख्या लघु
पृत्तिः।
॥२०८॥
पूर्वमसन्त एवोत्पद्यन्ते । तथा "नासइ" त्ति नश्यन्ति "नावचिहति" न पुनरवतिष्ठन्ते शरीरनाशे तन्नाशात्, इति
सूनार्यः ॥ १८ ॥ कुमारकावाहतु:-
नो इंदियग्गिज्झ अमुत्तभावा, अमुत्तभावा वि य होइ णिचो।
अज्झत्यहेउं निययरस यंधो, संसारहेडं च वयंति बंधं ॥ १९॥
व्याख्या-'नो' नैव इन्द्रियग्राह्यः सत्त्व इति प्रक्रमः, अमूर्तभावात् , तथा अमूर्तभावादपि च भवति नित्यः,
तथा हि-यद् द्रव्यत्वे सति अमूर्त तद् नित्यम् आकाशवत् । न चैयममूर्त्तत्वादेव तस्य सम्बन्धासम्भवः, यतः "अज्झत्थ-
हे निययऽस्स बंधो" अध्यात्मशब्देन आत्मस्था मिथ्यात्यादय इहोच्यन्ते, ततस्तद्धेतु:-तनिमित्तो नियतः-निश्चितो
कन्धः-कर्मभिः संश्लेपः, यथाऽमूर्चस्याऽपि नभसो मूतैरपि घटादिभिः सम्बन्ध एवमस्यापि कर्मभिमूतैरपि न विरुध्यते,
तथा संसारहेतुं च पदन्ति वन्धमिति सूत्रार्थः ॥ १९॥ यत एवमति आत्मा वन्धश्च तस्य इत्यता-
जहा वयं धम्ममयाणमाणा, पावं पुरा कम्ममकासि मोहा।
ओरुज्झमाणा परिरक्खियंता, तं नेव भुजो वि समायरामो ॥ २०॥
व्याख्या-यथा वयं 'धर्म' सम्यग्दर्शनादिकम् अजानानाः 'पाप' पापहेतुं 'पुरा' पूर्व 'कर्म' अनुष्ठान "अकासि" त्ति
'अफार्म' कृतवन्तः 'मोहात्' अज्ञानात् 'अवरुध्यमानाः' निर्गमं गृहादलभमानाः परिरक्ष्यमाणाः' अनुजीविभिरनुपाल्य-
माना: 'सत्' पापकर्म नैव 'भूयोऽपि' पुनरपि समाचरामः, यथावद् विदितवस्तुत्वादिति सूत्रार्थः ॥ २० ॥ अन्यच्च-
अन्भायम्मि लोयम्मि, सबओ परिवारिए । अमोहाहिं पडंतीहिं, गिहंसि ण रइं लभे ॥ २१ ॥
भरूपं हि ययाऽऽका, रूपिदग्यादिभाजनम् । तथा सरूपी जीवोऽपि, रूपिकर्मादिभाजनम् ॥ १॥
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
वक्तव्यता।
Karoxet..
॥२०॥

·पण्णाम् इपुकार- राजादीनां वक्तव्यता। व्याख्या-'अभ्याहते' पीडिते लोके 'सर्वतः' सर्वासु दिक्षु 'परिवारिते' परिवेष्टिते 'अमोघाभिः' अवन्ध्यमहर- णोपमाभिः पतन्तीभिः' आगच्छन्तीभिः 'गृहे' गृह्वासे न रतिं लभामहे । यथा वागुरावेष्टितो मृगोऽमोपैश्च प्रहरणै- या॑धेनाभ्याहतो न रतिं लभते, एवमावामपीति सूत्रार्थः ॥ २१ ॥ भृगुराह- केण अभाहओलोओ, केण वा परिवारिओ।का वा अमोहाघुत्ता, जाया! चिंतावरो हुमि ॥२२॥ व्याख्या-केन व्याधतुल्येन अभ्याहतो लोकः ? केन वा वागुरारूपेण परिवारितः ? का वा 'अमोघा' अमोघमहर- गोपमा उता? हे जाती! चिन्तापरः "हुमि" त्ति भवामि । ततो ममाऽऽवेद्यतामयमर्थ इति सूत्रार्थः ॥२२॥ तावाहतु:- मधुणभाहओ लोओ, जराए परिवारिओ। अमोहा रयणी वुत्ता, एवं ताय! वियाणह ॥२३॥ व्याख्या-मृत्युना अभ्याहतो लोकः, तस्य सर्वत्राप्रतिहतप्रसरत्वात् । उक्तञ्च-- "तित्थयरा गणहारी, सुरवइणो चकि-केसवा रामा। संहरिया हयविहिणा, सेसेमु नरेसु का गणणा? ॥१॥" जरया परिवारितः, अमोघाश्च रजन्यः उक्ताः, तत्पतने ह्यवश्यंभावी जनस्याभिघातः, एवं तात ! विजानीत इति सूत्रार्थः ।।२३।। जा जा वचइ रयणी, न सा पडिनियत्तई । अहम्मं कुणमाणस्स, अफला जंति राईओ ॥२४॥ जा जा वचइ रयणी, न सा पडिनियत्तई। धम्मं च कुणमाणस्स, सफला जंति राईओ॥२५॥ व्याख्या-या या ब्रजति रजनी न सा 'प्रतिनिवर्त्तते' न पुनरागच्छति, ताश्च अधर्म कुर्वतो जन्तोरिति गम्यते अफला यान्ति रात्रयः, अधर्मनिवन्धनं गृहस्थतेति ॥ तथा "जा जे"त्यादि पूर्ववत् । नवरं "धम्म घ" त्ति 'चः पुनरर्थे , "तीर्थकरा गणधारिणा, सुरपवयश्चक्रि-केशवा रामाः । संहता हतविधिना, शेपेषु नरेषु का गणना! ॥ १॥" .

·श्रीउत्तरा-
प्ययनराजे
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखबोधा-
चतुर्दश
इपुकारी-
याख्यम
ध्ययनम्।
ख्या लघु-
मृतिः।
-
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥ २०९॥
धर्म पुनः कुतः सफलाः, धर्मफलत्वात् जन्मनः । न च व्रतं विना धर्म इत्यतः तत् प्रतिपत्स्याव इति सूत्रद्वयार्थः
॥ २४-२५ ।। इत्थं तद्वचनेन प्रतिबुद्धो भृगुराह-
पगओसंवसित्ता णं, दुहओ सम्मत्तसंजुया। पच्छा जाया गमिस्सामो, भिक्खमाणा कुले कुले।
व्याख्या-एकतः' एकस्मिन् स्थाने 'समुप्य' सहैवाऽऽसित्वा "दुहओ" त्ति 'द्वये आवां युवां च सम्यक्त्वसंयुताः,
उपलक्षणत्वाद् देशविरसा च संयुताः 'पश्चात् यौवनोत्तरकालं हे जातौ ! गमिष्यामो वयं ग्रामनगरादिपु मासकल्पादि-
क्रमेणेति शेषः, 'भिक्षमाणाः' याचमानाः पिण्डादिकमिति गम्यते 'कुले कुले' गृहे गृहे अज्ञातोञ्छवृत्त्येत्यर्थः इति
सूनार्थः ॥ २६ ॥ कुमारावाहतुः-
जस्सऽस्थि मधुणा सक्खं, जस्स वऽत्थि पलायणं ।
जो जाणइ न मरिस्सामि, सो हु कंखे सुए सिया ॥ २७ ॥
अजेव धम्म पडिवजयामो, जहिं पवन्ना ण पुणभवामो।
अणागयं णेव य अस्थि किंचि, सद्धाखमं ने विणइत्तु रागं ॥ २८ ॥
व्याख्या-यस्यास्ति मृत्युना सह 'सख्यं' मैत्री, यस्य वाऽस्ति 'पलायनं' नाशनं मृत्योरिति प्रक्रमः, तथा यो जानीते
यथाऽहं न मरिष्यामि "सो हु" स एव 'काइति' प्रार्थयते श्वः' आगामिनि दिने स्याद् इदमिति गम्यते ॥ अतोऽद्यैव 'धर्म'
यतिधर्म प्रतिपद्यामहे, "जहिं" ति आपत्वाद् यं धर्म 'प्रतिपन्नाः आश्रिताः "न पुणब्भवामो" ति 'न पुनर्भविष्यामः'
न पुनर्जन्म प्राप्स्यामः, जन्ममरणाद्यभावहेतुत्वाद् धर्मस्य । किं च-'अनागतम्' अप्राप्तं नैव चास्ति 'किश्चिद्' अतिसुन्द-
रमपि वस्तु, सर्वभावानामनन्तशः प्राप्तपूर्वत्वात् । उक्तश्च-"का सा गतिर्जगति या शतशो न यावा, किं तत् सुखं
वक्तव्यता
॥२०९॥

·पण्णाम इपुकार- राजादीनां वकन्यता यदसन्न पुराऽनुभूतम् । कास्ताः श्रियो न खलु या बहुशोऽप्यवाप्ता-श्वेतस्तथाऽपि तप वर्द्धत एव वाञ्छा ॥१॥" अतः श्रद्धा-अभिलापः तया क्षमं-युक्तं श्रेय इत्यर्थः, अनुष्ठानं कर्तुमिति शेषः, "णे" त्ति 'न' अस्माकं 'विनीय' अपनीय 'राग' खजनाऽभिष्वङ्गलक्षणमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ २७-२८ ॥ इदं चाकर्ण्य पुरोहित उत्पन्नव्रतग्रहणपरिणामो प्रालणीमन्विदमाह- पहीणपुत्तस्स हु णत्थि वासो, यासिहि ! भिक्खायरियाइ कालो। साहाहि रुक्खो लहए समाहिं, छिन्नाहि साहाहिं तमेव खाणुं ॥ २९ ॥ पक्खाविहूणो व जहेह पक्खी, भिनवितणो व रणे परिंदो। विवन्नसारो वणिउ प पोए, पहीणपुत्तो मि तहा अहं पि ॥ ३० ॥ व्याख्या-प्राकृतत्वेन पुत्राभ्यां नहीण:-त्यक्तो यस्तस्य 'हुः पूरणे, नास्ति वासो मे गृहे इति गम्यते, 'हे वासिष्ठि ।' वसिष्ठगोत्रे ! भिक्षाचर्यायाः, उपलक्षणं चैवद् व्रतग्रहणस्य, कालो वर्त्तत इति शेषः । किमित्येवम् ? अत आह-शाखा- भिर्यक्षो लभते 'समाधि' स्वास्थ्यम्, छिन्नाभिः शाखाभिः 'तमेव' वृक्षं "खाणु" ति स्थाणुं जनो व्यपदिशतीत्युपस्कारः, यथा हि तातस्य शोमासंरक्षणादिना समाधिहेतवः एवं ममाऽप्येतौ सुतौ, अतस्तद्विरहितोऽहमपि स्थाणुकल्प एवेति ।। किच-पक्षविहीनो 'पा' दृष्टान्तान्तरसमुच्चये, यथा 'इह' लोके पक्षी, भृत्यविहीनो वा रणे नरेन्द्रः, 'विपन्नसारः' विनष्टहिरण्यादिद्रव्यो पणिगू वा 'पोते' प्रवहणे भिन्ने इति गम्यते व्यसनभागितया विपीदति, पुत्रप्रहीणोऽस्मि तथाऽहमपीति सूत्रद्वयार्थः ॥ २९-३० ॥ वासिष्ठ्याह- .

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
थीनेमिच-
न्द्रीया
मुसोधा-
ख्या लघु
शृत्तिः।
चतुर्दशं ।
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२१॥
भया कामगुणा इमे ते, संपिंडिया अग्गरसा पभूया ।
मुंजामु ता कामगुणे पकाम, पच्छा गमिस्सामु पहाणमग्गं ॥ ३१ ॥
व्याख्या—'मुसम्भृताः' सुष्टु संस्कृताः कामगुणाः 'इमें एते 'ते' तव, तथा 'सम्पिण्डिताः' पुञ्जीकृताः "अग्गरस" त्ति
चस्स गम्यमानत्वाद् अम्याः-प्रवराः रसाश्व-मधुरादयः प्रभूताः, कामगुणान्तर्गतत्वेऽपि रसानां पृथगुपादानम् अतिगृद्धि-
हेतुत्वात् , "मुंजामो" ति भुञ्जीमहि 'तत् तस्मात् कामगुणान् 'प्रकामम् अतिशयेन, 'पश्चात् वृद्धावस्थायां गमिष्यामः
'प्रधानमाग' प्रवज्यारूपं मुक्तिपथमिति सूत्रार्थः ॥ ३१ ॥ पुरोहितः प्राह-
भुत्ता रसा भोइ ! जहाति णो वओ, ण जीवियहा पयहामि भोए ।
लाहं अलाहं च सुहं च दुक्खं, संचिक्खमाणो चरिसामि मोणं ॥ ३२ ॥
व्याख्या 'भुक्ताः' सेविता रसा उपलक्षणत्वात् शेषकामगुणाच, "भोई” त्ति हे भवति ! आमन्त्रणमेतत् , 'जहाति'
सजति 'न:' अस्मान् 'चयः' प्रक्रमाद् इष्टक्रियाकरणक्षमम् , उपलक्षणत्वात् जीवितं च, ततो यावद् नैतत् त्यजति तावत्
प्रग्रजामः-जन्मान्तरभाविभोगार्थ दीक्षा ग्रहीप्यामः । ते चात्रैव स्वाधीनाः किं प्रव्रज्यया? इति प्रेरणायामाह-
न 'जीवितार्थम्' असंयमजीविवार्थ प्रजहामि भोगान् किन्तु लाभमलामं च, सुखम् चस्य भिन्नक्रमत्वाद् दुःखं च
"संचिक्समाणों" त्ति 'समतया ईक्षमाणः' लाभाऽलाभसुखदुःखजीवितमरणादिपु समतामेव भावयन् इत्यभिप्रायः,
परिप्यामि 'मोनं' मुनिभायम्, ततो मुत्यर्थमेव मम दीक्षाप्रतिपत्तिरिति सूत्रार्थः ॥ ३२ ॥ वासिष्ट्याह-
मा हू तुमं सोदरियाण संभरे, जुन्नो व हंसो पडिसोयगामी।
मुंजाहि भोगाई मए समाणं, दुक्खं खु भिक्खायरिया विहारो॥ ३३ ॥
वक्तव्यता।
॥२१॥

·वक्तव्यता। व्याख्या-'मा' निषेधे, 'हुः' वाक्यालङ्कारे, त्वं 'सोदर्याणां' भ्रातृगाम् ; उपलक्षणं शेपस्वजनानां भोगानां च "संभरे” । पण्णामू ति अस्माः, "जुन्नो व हंसो" ति जीर्णो हंस इव प्रतिस्रोतोगामी सन् , किमुक्तं भवति ?-यथाऽसौ नदीस्रोतसि' इपुकार- प्रतिकूलगमनम् अतिकप्टमारभ्याऽपि तनाशक्तः पुनरनुस्रोत एव धावति । एवं भवानपि संयमभारं वोढुमसमर्थः पुनः राजादीनां सोदरादीन भोगांश्च स्मरिष्यसि, ततो भुत भोगान मया 'समान' सार्द्धम्, “दुक्खं खु" दुःखमेव भिक्षाचर्या 'विहारः' प्रामादिनप्रतिवद्धविहारः, उपलक्षणश्चैतत् शिरोलोचादीनामिति सूनार्थः ।। ३३ ।। पुरोहित आह- जहा य भोई। तणुयं भुयंगो, णिम्मोअणि हेच पलेइ मुत्ते। एमए जाया पयहंति भोगे, ते हं कहं णाणुगमेस्समेको ? ॥ ३४ ॥ छिदिनु जालं अयलं व रोहिया, मच्छा जहा कामगुणे पहाय । धोरेयसीला तवसा उदारा, धीरा हु भिक्खायरियं चरंति ॥ ३५ ॥ व्याख्या-यथा च हे भवति! 'तनुजां' देहजातां भुजङ्गः 'निर्मोचनी' निकिं हित्वा 'पर्येति' समन्ताद् गच्छति 'मुक्त.' निरपेक्षः “एमेए" त्ति एवमेतो जातो 'प्रजहीतः' त्यजतो भोगान् । ततः किम् ? इत्याह-'तो' जातो अहं कथं न अनुगमिष्यामि' प्रव्रज्याग्रहणेनानुसरिष्यामि 'एकः' अद्वितीयः ?, किं मम असहायस्य गृहवासेनेति भावः ॥ तथा छित्त्वा जालम् 'अवलमिव' दुर्बल मिव बलीयोऽपीति गम्यते, रोहिताः रोहितजातीया मत्स्याश्चरन्तीति सम्बन्धः । 'यथा' इति दृष्टान्तोपन्यासे, तथेति गम्यते, ततस्तथा जालरूपान् कामगुणान् प्रहाय, धुरि वहन्ति धौरेयास्तेपामिव शीलम्-उरिक्ष- तभारनिर्वहणलक्षणं येपां ते तथा, 'तपसा अनशनादिना उद्वारा प्रधानाः 'धीराः' सात्त्विकाः 'हुरिति यस्माद्

·श्रीउत्तरा-
'प्ययनमो
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
चतुर्दश
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२२१॥
भिक्षाचयां चरन्ति, प्रोपलक्षणमेतद्, अतोऽहमपीत्थं व्रतमेव ग्रहीप्ये इति भाव इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ३४-३५॥
इत्थं प्रतियोधिता ग्राह्मण्याह-
णहेव कुंचा समइकमंता, तताई जालाई दलेत्तु हंसा ।
पलेंति पुत्ता य पई य मज्झं, ते हं कहं णाणुगमेस्समेका ? ॥ ३६॥
व्याख्या-नमसीव प्रौश्वाः 'समतिकामन्तः' तांस्तान् देशानुल्लावयन्तः ततानि जालानि 'दलित्वा' भित्त्या
"हंस" ति चस्स गम्यमानत्वाद् हंसाच "पलिंति" त्ति 'परियन्ति' समन्ताद् गच्छन्ति, पुत्रौ च पतिश्च मम सम्ब-
न्धिनो गम्यमानत्वाद् ये एतद् जालोपमं विषयाभिप्वङ्गं हित्वा नभःकल्पे निरुपलेपतया संयमे तानि तानि संयमस्थानानि
अतिसामन्त सानहं कथं नाऽनुगमिष्याम्येका सती ? इति सूत्रार्थः ॥ ३६॥ इत्यं चतुर्णामपि व्रतप्रतिपत्तौ यदभूत्तदाह-
पुरोहियं तं ससुयं सदारं, सोचाऽभिणिक्खम्म पहाय भोए।
कुटुंयसारं विउलुत्तमं तं, रायं अभिक्खं समुवाय देवी ॥ ३७ ।।
वंतासी पुरिसो रायं !, ण सो होइ पसंसिओ।माहणेण परिचत्तं, धणं आदाउमिच्छसि ॥३८॥
सचं जग जइ तुहं, सबं वावि धणं भवे । सवं पि ते अपजत्तं, व ताणाय तं तव ॥ ३९॥
मरिहिसि रायं ! जया तया वा, मणोरमे कामगुणे विहाय ।
इको हु धम्मो नरदेव ! ताणं, ण विजई अन्नमिहेह किंचि ॥४०॥
व्याख्या-पुरोहितं 'त' भृगुनामानं समुतं सदारं श्रुत्वा 'अभिनिष्कम्य' गृहाद् निर्गत्य प्रहाय भोगान् प्रवजित-
वक्तव्यता।
॥२११॥

·पण्णाम् इपुकार- राजादीनां वक्तव्यता। मिति गम्यते, 'कुटुम्बसारं' धनधान्यादि, विपुलं चोत्तमं च विपुलोत्तम, 'तदिति यत् पुरोहितेन त्यक्तं गृह्णन्तमिति शेपः, "रायं" ति राजानम् 'अभीक्ष्णं' पुनः पुनः 'समुवाच' सम्यगुक्तवती 'देवी' कमलावती नाम ॥ किमुक्तवती ? इत्याह-'यान्ताशी' वान्तभोजी पुरुषो य इति गम्यते, हे राजन् ! न स भवति प्रशंसितो विद्वद्भिरिति शेपः । कथमहं चान्ताशी ? इति चेद् इत्यत आह-ब्राह्मणेन परित्यक्तं धनमादातुमिच्छसि ॥ विश्व-सर्व जगद् यदि "तुह" ति तव सर्व याऽपि धनं भवेत् , सर्वमपि 'ते' तव 'अपर्याप्तम्' अशचम् इच्छापूरणं प्रतीति शेपः, अपर्यवसितत्वात् तस्याः । तथा नैव 'प्राणाय' जरामरणाद्यपनोदाय 'तदिति सर्व जगद्धनं वा तवेति ॥ अन्यच्च-मरिष्यसि राजन् ! 'यदा तदा वा' यस्मिन् | तस्मिन् वा काले, जातस्य भुवं मरणात् । उक्तं हि-"कश्चित् सखे! त्यया दृष्टः, श्रुतः सम्भावितोऽपि वा । क्षिती या यदि वा स्वर्गे, यो जातो न मरिप्यति ? ॥१॥" मनोरमान कामगुणान् 'विहाय' त्यक्त्वा, न किञ्चित् त्वया सह यास्थतीत्यभिप्रायः, तथा 'एको हु' एक एव धर्मः 'नरदेव नृपते ! 'नाणं' शरणम् , न विद्यते अन्यद् इह लोके "इह' मरणे किश्चित् । उक्तं च "अत्थेण नंदराया, न ताइओ गोधणेण कुइयन्नो । धनेण तिलयसिट्टी, पुत्तेहिं न ताइओ सगरो॥१॥" इत्यतो धर्म एवाऽनुष्ठेयो विद्वद्भिः, तस्मात् परित्यजाऽमुं द्विजपरित्यक्तद्रव्यग्रह्णाऽऽग्रहमिति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। ३७-३८-३९-४० ॥ यतश्च धर्माद् ऋते नान्यत् त्राणमतः- णाहं रमे पक्खिणि पंजरे वा, संताणछिन्ना चरिसामि मोणं । अकिंचणा उजुकडा णिरामिसा, परिग्गहारंभणियत्तदोसा ॥४१॥ "अर्थेन नन्दराजः, न बातो गोधनेन कुचिकर्णः। धान्येन तिलसश्रेष्ठी, पुत्रैर्न त्रातः सगरः॥॥" ।

·श्रीउचरा-
चतुर्दश
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखयोधा-
ख्या लघु
पृत्तिः।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२१२॥
दवग्गिणा जहा रणे, डज्झमाणेसु जंतुसुं । अन्ने सत्ता पमोदंति, रागद्दोसवसं गया ॥ ४२ ॥
एवमेय वयं मूढा, कामभोगेसु.मुच्छिया । डज्झमाणं न बुज्झामो, रागद्दोसग्गिणा जगं ॥४३॥
भोगे मुचा पमित्ता य, लहुभूयविहारिणो । आमोयमाणा गच्छंति, दिया कामकमा इव ॥४४॥
इमे य पद्धा फंदंति, मम हत्थनमागया । वयं च सत्ता कामेसु, भविस्सामो जहा इमे ॥४५॥
सामिसंकुललं दिस्सा, यज्झमाणं णिरामिसं।आमिसं सचमुज्झित्ता, विहरिस्सामो णिरामिसा४६
गिद्धोवमे उ णचा णं, कामे संसारवङगे। उरगो सुवन्नपासि घ, संकमाणो तणुं चरे ॥ ४७ ॥
णागु घ यंधणं छेत्ता, अप्पणो वसहिं वए। एयं पत्थं महाराय ! उसुयारि त्ति मे सुयं ॥४८॥
व्याख्या-नाऽहं रमे' रतिमवाप्नोमि “पक्सिणि पंजरे व" त्ति पक्षिणीव पञ्जरे, किमुक्तं भवति ?-यथासौ
दुःखोत्पादिनि पञ्जरे रतिं न लभते एवमहमपि जरामरणाग्रुपद्रवविद्रुते भवपञ्जरे न रमे, अतः "संताणछिन्न" त्ति
'छिन्नसन्ताना' प्रक्रमाद् विनाशितस्नेहसन्ततिः चरिष्यामि 'मौन' मुनिभावम् "अकिञ्चना" हिरण्यादिकिश्वनरहिता,
ऋजु-मायारहितं कृतम्-अनुष्ठितं यस्याः सा ऋजुकृता, तथा निष्क्रान्ता आमिपाद्-विपयादेः निरामिपा, "परिग्गहारंभ-
नियत्तदोस" त्ति परिप्रहारम्भावेव जीवदूपणाद् दोपी ताभ्यां निवृत्ता परिग्रहारम्भदोपनिवृत्ता ॥ अपरञ्च-दवाग्निना
यथाऽरण्ये दह्यमानेषु जन्तुपु 'अन्ये' अपरे 'सत्त्वाः' अविवेकिनः प्रमोदन्ते, किंविधाः ? रागद्वेपवशं गताः । एवमेव
वयं "मूढ" त्ति 'मूढानि' मोहवशगानि कामभोगेपु मूर्च्छितानि दह्यमानं न बुध्यामहे रागद्वेषाग्निना 'जगत्' प्राणिसमू-
हम् । यो हि सविवेको रागादिमांश्च न भवति स दावानलेन. दह्यमानान् अन्यसत्त्वानवलोक्य अहमप्येवमनेन दहनीय
इति तद्रमणोपायतत्पर एव भवति न तु प्रमोदते प्रमादवशगतः सन् । ततो वयमपि भोगापरित्यागादेवंविधान्येवेति ॥
वक्तव्यता।
॥२१२॥

·पण्णाम् इपुकार राजादीनां वक्तव्यता। - ये तु एवंविधा न भवन्ति ते किं कुर्वन्ति ? इत्याह--भोगान् भुक्त्वा पुनरुत्तरकालं यान्त्वा च, लघुः-यायुसद्भूताः- तदुपमाः सन्तो विहरन्तीत्येवंशीलाः लघुभूतविहारिणः-अप्रतिवद्धविहारिण इत्यर्थः 'आमोदमानाः' प्रमोदमनुभवन्तः तथाविधानुष्ठानेनेति गम्यते, गच्छन्ति विवक्षितस्थानमिति शेपः । क इव ? 'द्विजा इव' विहगा इव 'कामक्रमाः' स्वेच्छा- चारिणः । किमुक्तं भवति ?-यथा द्विजा यत्र यत्र रोचते तत्र तत्राऽऽमोदमाना भ्राम्यन्ति एवमेतेऽपि अभिप्वङ्गस्या- भावाद् या यत्र संयमनिर्वाहस्तत्र तत्र यान्तीति । पुनरर्थादिष्वास्थां निराकुर्वन्नाह–'इमे' प्रत्यक्षाः शब्दादयः 'चः' समुचये 'पद्धाः' नियन्त्रिता अनेकोपायै रक्षिता इत्यर्थः, स्पन्दन्त इव स्पन्दन्ते अस्थितिधर्मतया । ये कीदृशाः ? इत्याह- "मम हत्यऽजमागय" त्ति मम उपलक्षणत्वात् तप च हस्तं हे आर्य ! आगताः स्वयशा इत्यर्थः, आत्मनोऽज्ञतां दर्श- यितुमाह-'धयं च' वयं पुनः सक्तानि कामभोगेपु, एवंविधेष्यपि चामीवभिप्वगो मोहविलसितमिति भावः । यत एवमतो भविष्यामो यथा 'इमे' पुरोहितादयः, किमुक्तं भवति ?-यथाऽमीभिश्चञ्चलत्वमवलोक्यते परित्यक्तास्तथा वयमपि त्यक्ष्याम इति ।। स्यादेतद्-अस्थिरत्वेऽपि मुसहेतुत्वात् किमित्यमी त्यज्यन्ते ? इत्याह-'सामिपं' पिशितरूपा- मिपयुक्तं 'फुललं' गृधं शकुनिसं या दृष्ट्वा 'याध्यमानं' पीड्यमानं विहगान्तरैरिति गम्यते, 'निरामिपम्' अन्यथाभूतं दृष्ट्वेति गम्यते, 'आमिपं धनधान्यादि सर्वमुज्झित्या 'विरिष्यामि' अप्रतिबद्धविहारितया चरिष्यामि निरामिपा । उक्ताऽनु- वादेनोपदेष्टुमाह-गृझोपमान् उक्तन्यायेन 'तु:' पूरणे, ज्ञात्वा "गं" वाक्यालङ्कारे, 'कामान्' कामयन्ति-शब्दादीन- भिलपन्तीति कामाः-विपयिणस्तान्, किंभूतान् ? संसारवर्धनान् , किम् ? इत्याह-"उरगो सुवन्नपासि च" त्ति इवशब्दस्य भिन्नकमत्वाद् आपत्वाच उरग इव 'सौपर्णेयपार्श्व गरुडसमीपे 'शङ्कमान: भयत्रस्तः 'तनु स्तोकं यतनयेत्यर्थः, 'चरेः' क्रिया प्रवर्तख । अस्यायमाशयः-यथा सौपर्णेयोपमैविपयैर्न वाध्यसे तथा यतस्व ।। ततश्च किम् ? इत्याह-नाग इव EXOKOREA

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः।
चतुर्दशं
इपुकारी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
पण्णाम्
इपुकार-
राजादीनां
॥२१३॥
यन्धनं छित्त्वाऽऽत्मनो 'वसति' विन्ध्याटवीं ब्रजति, एवं भवानपि कर्मवन्धनमुपहत्याऽऽत्मनः शुद्धजीवस्य वसतिम्-आश्रयं
मुक्तिमित्यर्थः प्रजेः, अनेन दीक्षायाः प्रसङ्गतः फलमुक्तम् । एवं चोपदिश्य निगमयितुमाह--'एतद्' यन्मयोक्तं 'पथ्य'
हितं महाराज! इपुकार! 'इति' एतद् मया 'श्रुतम्' अवधारितं साधुसकाशादिति गम्यते इति सूत्राष्टकार्थः
। ४१-४२-४३-४४-४५-४६-४७-४८ ॥ एवं च तद्वचनात् प्रतिवुद्धो नृपः । ततश्च यत् तौ द्वायपि चक्रतुस्तदाह-
चइत्ता विउलं रज्ज, कामभोगे य दुचए । णिविसया णिरामिसा, णिन्नेहा णिप्परिग्गहा ।। ४९॥
सम्मं धम्म वियाणित्ता, चिचा कामगुणे वरे । तवं पगिज्झऽहक्खायं, घोरं घोरपरकमा ॥५०॥
व्याख्या-त्यक्त्वा विपुलं राज्यं कामभोगांश्च दुस्त्यजान 'निर्विपयौ' विपयरहिती अत एव निरामिपो 'निःस्नेही
निःप्रतिवन्धी 'निप्परिग्रहो' मूर्छारहितौ सम्यक् 'धर्म' श्रुत-चारित्रात्मकं विज्ञाय त्यक्त्वा कामगुणान् वरान्, पूर्वविशेषणे-
गतार्थत्वेऽपि पुनरभिधानमतिशयख्यापकम् । 'तपः' अनशनादि 'प्रगृह्य' अभ्युपगम्य 'यथाख्यातं येन प्रकारेण तीर्थ-
करादिभिः कथितं 'घोरं' दुरनुचरं, घोरपराक्रमी तथैव कृतवन्ताविति शेष इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ४९-५० ॥ सम्प्रति
समस्ताध्ययनोपसंहारमाह-
एवं ते कमसो वुद्धा, सपे धम्मपरायणा । जम्ममचुभउविग्गा, दुक्खस्संतगवेसिणो ॥५१॥
सासणे विगयमोहाण, पुर्षि भावणभाविया । अचिरेणेव कालेणं, दुक्खस्संतमुवागया ॥५२॥
राया सह देवीए, माहणो य पुरोहिओ। माहणी दारगा चेव, सवे ते परिणिबुडि ॥५३॥ त्ति बेमि॥
व्याख्या- 'एवम्' अमुना प्रकारेण 'तानि' अनन्तरमुक्तरूपाणि पडपि क्रमशो वुद्धानि सर्वाणि धर्मपरायणानि
जन्ममृत्युभयोद्विग्नानि दुःखस्यान्तगवेपकाणि ॥ पुनस्तद्वक्तव्यतामेवाह-शासने 'विगतमोहानाम्' अर्हतां 'पूर्वम्' अन्य-
वक्तव्यता।
XX. xolic
॥२१३॥

·. जन्मनि, भावनया-कुशलकर्माऽभ्यासरूपया भावितानि-वासितानि भावनाभावितानि अत एव 'अचिरेणैव खल्पेनैव कालेन दुःसस्य 'अन्त' मोक्षम् ‘उपागतानि' प्राप्तानि, सर्वत्र प्राकृतत्वात पुल्लिङ्गनिर्देशः॥ मन्दमतिस्मरणायाध्ययनार्थमुप- संहर्तुमाह-राजा सह देव्या ब्राह्मणश्च पुरोहितो ब्राह्मणी दारको चैव सर्वाणि तानि 'परिनिर्वृतानि' 'मुक्तिं गतानीति सूनार्थः ॥ ५१-५२-५३ ।। 'इतिः' परिसमाप्ती, ब्रवीमीति पूर्ववत् ॥ पण्णाम् इपुकार- राजादीना है वक्तव्यता। इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखबोधायां इषुकारीयाख्यं चतुर्दशमध्ययनं समाप्तम् ॥

·श्रीउत्तरा-
अथ सभिक्षुनामकं पञ्चदशमध्ययनम् ।
ध्ययनसूत्र
है
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
पञ्चदर्श
सभिक्षु
नामकम-
ध्ययनम्।
मिक्षोर्गुण-
वक्तव्यता।
॥२१४॥
व्याख्यातं चतुर्दशमध्ययनम् । सम्प्रति सभिक्षुनामकं पञ्चदशमारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-इहाऽनन्तरा-
ध्ययने निर्निदानतागुण उक्तः, स च मुख्यतो भिक्षोरेय, भिक्षुश्च गुणत इति तद्गुणा अनेनोच्यन्ते' इत्यनेन सम्बन्धेना-
यातस्यास्याध्ययनस्यादिसूत्रम्-
मोणं चरिस्सामि समेच धम्म, सहिए उजुकडे णियाणछिन्ने ।
संथवं जहेज अकामकामे, अन्नायएसी परिवए स भिक्खू ॥१॥
व्याख्या-'मोनं' श्रामण्यं चरिष्यामि इत्यभिप्रायेणेत्युपरकारः, 'समेत्य' प्राप्य 'धर्म' श्रुतचारित्रभेदं 'सहितः'
समेतोऽन्यसाधुभिरिति गम्यते, न त्वेकाकी, एकाकित्वस्यागमे निपिद्धत्त्वात् । यदुक्तम्-'एगागियस्स दोसा, इत्थी साणे
तहेव पडिणीए । मिक्सविसोहिमहवय, तम्हा सेविज दोगमणं
१॥" 'जुकृतः' अशठानुष्ठानः "नियाणछिन्न"
त्ति निदानं-विषयाऽभिष्वगात्मकं तत् छिन्नम्-अपनीतं येन स छिन्ननिदानः 'संस्तवं मात्रादिभिः परिचयं 'जह्यात
सजेत्, न कामकामः--कामामिलापी अकामकामः, अज्ञातः-तपादिमिर्गुणैः अनयगत एपयते प्रासादिकम् अनातेपी.
परिग्रजेन्' अनियतविहारितया विहरेत्, "स भिक्खु ति य एवंविधः स भिक्षुः ।अनेन सिंहतया निष्फम्य सिंहतयैव
विहरणं भिक्षुत्वनिवन्धनमुक्तमिति सूत्रार्थः ॥ १॥ तच सिंहतया विहरणं यथा स्यात् तथा विशेषत आह-
-1 "एकाकिनो दोषाः, स्त्री श्वानः तथैव प्रत्यनीकः । भिक्षाविशुद्धि-महायत, तस्मात्सेवेत द्विगमनम् ॥:॥"
॥२१४॥

·भिक्षोर्गुण-
वक्तव्यता!
.
राओवरयं चरेज लाढे, विरए वेदवियाऽऽयरक्खिए।
पन्ने अभिभूय सपदंसी, जे कम्हि वि ण मुच्छिए स भिक्खू ॥२॥
व्याख्या-"रागोवरयं" ति उपरतरागो यथा भवत्येयं 'चरेत्' विहरेत् "लाढे" ति 'लष्टः सदनुष्ठानतया
प्रधानः 'विरत:' असंयमाद् निवृत्तः 'वेदवित्' आगमवेदी "आयरक्सिय" त्ति रक्षितो दुर्गतेः तद्धत्वसदनुष्ठानपर्जेनत
आत्मा येन स रक्षितारमा, परनिपातः सर्वन प्राकृतत्वात् । 'प्रज्ञः' हेयोपादेयबुद्धिमान् अभिभूय परीपहोपसर्गानिति
गम्यते, सर्व-गम्यमानत्वात् प्राणिगणं पश्यति-आत्मवत् प्रेक्षते सर्वदर्शी यः कस्मिंश्चित् सचित्तादिवस्तुनि न मूञ्छितः
स भिक्षुरिति सूनार्थः ॥ २ ॥ अन्यच्च-
अकोसवहं विइत्तु धीरे, मुणी चरे लाढे णिचमायगुत्ते ।
अघग्गमणे असंपहिढे, जे कसिणं अहियासए स भिक्खू ॥ ३ ॥
व्याख्या-आकोशश्च वधश्च आक्रोशवधं तद् विदित्या' खकृतकर्मफलमेतदिति मत्वा धीरः' अक्षोभ्यः मुनिश्चरेद्
अप्रतिवद्धविहारेणेति गम्यते, "लाढि' त्ति प्राग्वत् 'नित्यं सदा "आयगुत्ते" त्ति गुप्तः-रक्षितोऽसंयमस्थानेभ्य आत्मा
येन स तथा, अव्यमम्-अनाकुलम् असमञ्जसचिन्तोपरमतो मनो यस्य सोऽव्यप्रमनाः, 'असम्प्रहृष्टः' आक्रोशदानादिपु
न प्रहर्पवान् । यथा कश्चिदाह-कश्चित्पुमान् क्षिपति मा परिरूक्षवाक्यैः, श्रीमरक्षमाभरणमेत्य मुदं ब्रजामि ।" इत्यादि।
प्रकृतोपसहारमाह-यः 'कृ' समस्तमाकोशवधम् 'अध्यास्ते' सहते स भिक्षुरिति सूनार्थः ॥ ३ ॥ किश्व-
पंतं सयणासणं भइत्ता, सीउण्हं विविहं च दसमसगं ।
अबग्गमणे असंपहिहे, जे कसिणं अहियासए स भिक्खू ॥४॥

·गाना
ध्ययन
KHRIXNXX
न्द्रीया
मुखोपा
पश्चदा
समिक्ष-
नामकम-
ध्ययनम्।
भिशोगुण-
याव्यता
दृत्तिः।
||२१५॥
व्याथ्या-प्रान्तम् ययनं अयनासनम्, अलपत्याद् भोजनाच्छादनादि च भुक्त्या मेयित्वा शीतोष्णं यग्य
गन्यमानवान् विवियं च नानामचरं दंशन प्राप्येति रोपः, नर्वत्र च ममाहारद्वन्द्वः, अध्यगमना. असम्पहाटो
पाइल्समधाने समिरिति सूत्रायः ॥ ४ ॥ अपरश्व-
णो मझियमिच्छती न पूर्य, यो वि य वंदणगं कुओ पसंसं ?।
से संजए सुबा तबस्सी, साहिए आयगयेसप स भिग्यू ॥५॥
व्याख्या-'नो' नय 'मान' मत्कारम् अभ्युत्थानाऽनुगमादिरूपम् इच्छति' अभिलपति, न 'पूजा' यम्पाविमपर्याग,
'नोऽपि च नैव च यदनकं द्वादशावादिरूपम्, पुनः 'प्रगंमां' निजगुणोतीनिम्पाम ?, नवच्छतीसभिप्रायः
'सः' एवंविधः सम्यग् यतते सदनुष्टानं प्रतीति संयतः 'सुयतः' शोमनगर: शिपम्पी' प्रशम्यतपाः 'महिनः' पूर्यपद,
आत्मानं कर्मविगमान शुद्धरूपं गवेषयति-मृगयति इति प्रात्मगवेपको यः स भिरिति सूनार्थः ॥ ५॥ तथा-
जेण पुण जहाइ जीवियं, मोहं वा कसिणं णियच्छई।
नरनार पजहे सया तबस्सी, ण य कोऊहलं उवेद स भिक्खू ॥६॥
व्याख्या-'येन' हेतुभूतेन पुनःशब्दोऽस्य सर्पथा संयमघातित्यविशेपदयोतकः 'जहाति' सजति जीवितं संयग-
जीवितं 'मोह. या मोहनीयं कपायनोकपायादिरूपं "कृत्स्नं' समस्तं "नियच्छति' यन्नाति, तदेवंविधं नरश्य भारी प
नरनारि 'प्रजह्यात्' यजेद् यः सदा तपस्वी, न च 'कुतूहलं' स्यादिविपयमुपेति स भिनुरिति सूदार्थः ॥ ६ ॥ सम्प्रति
पिण्डविशुद्धिद्वारेण समिठत्वमाह--
"
॥२१॥

·भिक्षोर्गुण- वलशुभाशुभफलयम्- देव मासा देव मनु राक्ष मनु देव आसा देव वक्तव्यता। छिन्नं सरं भोमं अंतलिक्ख, सुमिणं लक्षण दंड वत्थुविज्ज। अंगवियारं सरस्सविजयं, जे विजाहिं ण जीवई स भिक्खू ॥७॥ व्याख्या-छेदनं छिन्नं वसनदशनादीनां, तद्विपयशुभाऽशुभनिरूपिका विद्याऽपि छिन्नमित्युक्ता, एवं सर्वत्र । छिन्ना- दिकानि--"अंजण-संजण-कद्दमलित्ते, मूसगभक्सिय अग्गिविद्ड्डे । तुनिय-कुट्टिय-पज्जवलीढे, होइ विवागु हो असुदो या ॥ १ ॥ देवेसु उत्तमो लाभो, माणुस्सेसु य मज्झिमो । आसुरेसु य गेलन्नं, मरण जाण रक्ससे ॥ २ ॥ इत्यादि । देविकादिभागव्यवस्था पुनः-चत्तारि देवयाभागा, दो य भागा य माणुसा । आसुरा य दुवे भागा, मज्झे वत्यरस रक्ससो॥१॥" तथा "सर" ति स्वरस्वरूपाभिधानम्-"सजं रवइ मऊरो, कुकुडो रिसहं सरं । हसो रवइ गंधारं, मज्झिमं तु गवेलए ॥ १ ॥ तथा-सजेण लहइ वित्ति, कयं च न विणस्सइ । गावो पुत्ता य मित्ता य, नारीणं होइ वल्हो ॥२।। रिसहेण उ ईसरियं, सेणावचं धणाणि य ।" इत्यादि । तथा भूमौ भवं 'भौमं भूकम्पादिलक्षणम् , यथा- "शब्देन महता भूमिर्यदा रसति कम्पते । सेनापतिरमात्यश्व, राजा राष्ट्रं च पीड्यते ॥१॥" इत्यादि । तथा अन्तरिक्षम्-- आकाशं तन भवमान्तरिक्षं गन्धर्वनगरादिलक्षणम् , यथा-"कपिलं सस्यघाताय, माञ्जिष्ठं हरणं गवाम् । अव्यक्तवर्ण 1 "अञ्जन-खक्षन-कर्दमलिप्ते, भूपकभक्षितेऽग्निविदग्धे । तूर्णित-कुट्टित-पर्यवलीढे, भवति विपाकः शुभोऽशुभो वा ॥१॥ देवेषु उत्तमो लामो, मानुप्येषु च मध्यम. । आसुरेषु च ग्लान्यं, मरणं जानीहि राक्षसे ॥३॥ २ चावारो देवताभागा, द्वौ च भागौ च मानुपौ । आसुरीयौ च द्वौ भागौ, मध्ये वस्त्रस्य राक्षसः॥३॥" ३ "पड्ज रौति मयूर , कुर्कुट स्पर्म स्वरम् । हसो रौति गान्धार, मध्यमं तु गवेलरः॥१॥ षड्जेन लभते वृत्ति, कृतं च न विनश्यति ॥ गावः पुनाश्च मिनाशि च, नारीणां भवति वहभः॥१॥ ऋपमेण वैश्य, सेनापत्य धनानि च ।"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
स्या लघु
पृत्तिः।
पञ्चदशं
सभितु-
नामकम-
ध्ययनम्॥
भिक्षोर्गुण-
वक्तव्यता।
॥२१६॥
न संशयः ॥१॥ गान्धर्वनगर स्निग्धं, सम्राकारं सतोरणम् । सौम्यां दिशं समाश्रित्य, राज्ञस्तद्वि-
जयङ्करम् ॥२॥” इत्यादि । तथा 'स्वप्नं स्वप्नगतं शुभाऽशुभकथनम् , यथा-गायने रोदनं
ब्रूयाद्,
नर्तने
वधवन्धनम् ।
हसने शोचनं ब्रूयात् , पठने कलहं तथा ॥१॥" इत्यादि । तथा 'लक्षणं' स्त्रीपुरुषादीनाम् , यथा-"चक्खुसिणेहे सुहिओ,
दंतसिणेहे य भोयणं मिडं । तयणेहेण य सोक्खं, नहनेहे होइ परमधणं ॥१॥” इत्यादि । तथा "दंड त्ति 'दण्डः' यष्टिः,
तत्स्वरूपकथनम्--"एगपवं पसंसंती"त्यादि । तथा 'वास्तुविद्या प्रासादादिलक्षणाभिधायकं शास्त्रम् । तथा 'अङ्गविकारः'
शिरःस्फुरणादिः, तच्छुभाशुभस्वरूपकथनम् , यथा-"सिरफुरणे किर रजमि"त्यादि । तथा स्वरस्य-दुर्गाशिवादिरुन-
रूपस्य विजयः-तत्सम्वन्धी शुभाशुभनिरूपणाभ्यासः, यथा-"सामा-सारस-वायस-कोसिय-सियवत्त-रासह-सिवाओ।
जंवुय-वसहा वामा, पत्थाणे कजसिद्धियरा ॥ १॥" इत्यादि । ततो य एताभिर्विद्याभिन जीवति नेता एव जीविकाः
प्रकल्प्य प्राणान् धारयति स भिक्षुरिति सूनार्थः ॥ ७ ॥ तथा-
मंतं मूलं विविहं विजचिंतं, वमण-विरेयण-धूम-नेत्त-सिणाणं ।
आउरे सरणं तिगिच्छियं च, तं परिन्नाय परिचए स भिक्खू ॥ ८॥
व्याख्या-'मत्रम्' ॐकारादिस्वाहापर्यन्तम् 'मूलं' मूलिका कोशामिहितं शरपुवामूलिकादि 'विविध' नानाप्रकार
'वैद्यचिन्ता' वैद्यसम्बन्धिनी पथ्यौपधादिव्यापारात्मिकां चिन्ताम् , यथा--"वर्जयेद् द्विदलं शूली, कुष्ठी मांसं ज्वरी
१ "चक्षु.नेहे सुखितो, दन्तस्नेहे च भोजनं मिष्टम् । स्वक्त्रेहेन च सौख्यं, नसनेहे भवति परमधनम् ॥४॥"
२ "एकपा
३ "शिर स्फुरणे किल राज्यम्"।
प्रस्थाने कार्यसिदिकराः॥ १॥"
४ "इयामा-सारस-पायस-कौशिक-शतपत्र-रासम-शिवाः । जम्बुक-पभा वामा:
eKOMo' oK
Xxxf
प्रशंसन्ति"
॥२१६॥

·मिक्षोर्गुण- वक्तव्यता . SXKorolai-KOKOOKnorkey घृतम् । नवमन्नमतीसारी, नेत्ररोगी च मैथुनम् ॥१॥" इत्यादि । यमनम्-उद्गिरणम् , विरेचनं-कोष्ठशुद्धिरूपम् , धूम-मन:- शिलादिसम्बन्धि, "नेतं" ति नेत्रशब्देन नेत्रसंस्कारकमिह समीराञ्जनादि गृह्यते, स्नानम्-अपत्यार्थ मत्रीपधिसंस्कृत- जलाभिषेचनम्, वमनादीनां च समाहारद्वन्द्वः । “आउरे सरणं" ति सुद्ध्यत्ययाद् 'आतुरस्य' रोगपीडितस्य 'स्मरण' 'हा तात! हा मातः !' इत्यादिरूपम्, 'चिकित्सितं च' आत्मनो रोगप्रतीकाररूपम्, 'तद्' इति यदनन्तरमुकं वमनादि "परिन्नाय" त्ति ज्ञपरिज्ञया परिज्ञाय प्रत्याख्यानपरिज्ञया च प्रत्याख्याय 'परिव्रजेत् संयममार्गे परिगच्छेद् यः स भिक्षुरिति सूत्रार्थः ॥ ८॥ अपरं च- खत्तिय-गण-उग्ग-रायपुत्ता, माण भोइय विविहा य सिप्पिणो। नो तेसिं वयह सिलोगपूर्य, तं परिन्नाय परिवए स भिक्खू ॥९॥ व्याख्या-क्षत्रिया:-राजानः गणाः-मल्लादिसमूहाः उपा:--आरक्षिकादयः राजपुत्राः-नृपसुता एतेषां द्वन्द्वः । 'माहनाः' ब्राह्मणाः 'भोगिकाः' विशिष्टनेपथ्यादिभोगवन्तोऽमात्यादयः, उभयत्र सुपो लुक् । विविधाच 'शिल्पिना स्थपत्यादयः इति शेपः । 'नो' नैव तेषां 'वदति' भापते श्लोकपूजे, यथा--शोभना एते, पूजयत चैतानिति, उभयत्र पापानुमत्यादिदोषसम्भवात् । किन्तु 'तत्' श्लोकपूजादिकं द्विविधयाऽपि परिज्ञया परिज्ञाय.परिव्रजेद् यः स भिक्षुरिति सूत्रार्थः ॥ ९॥ अन्यच्च- गिहिणो जे पवइएण दिहा, अप्पवइएण व संयुया हवेना । तेसिं इहलोइयप्फलहा, जो संथवं न करेइ स भिक्खू ॥ १०॥.

·श्रीउचरा- ध्ययनरने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखवोधा- ख्या लघु वृत्तिः। वक्तव्यता। व्याख्या-गृहिणो ये प्राजितेन दृष्टाः 'अप्रवजितेन वा गृहस्थावस्थेन सह 'संस्तुताः' परिचिता भवेयुः, "तोसि" ति पञ्चदर्श वैः सह ऐहलौकिकफलार्थ' वस्त्रादिलाभनिमित्तं यः 'सस्तवं परिचयं न करोति स भिक्षुरिति सूवार्थः॥ १०॥ तथा सभिक्षु. नामकम- सयणासणपाणभोयणं, विविहं खाइम-साइमं परेसिं । अदए पडिसेहिए नियंठे, जे तत्थ ण पउस्सई स भिक्खू ॥११॥ ।' ध्ययनम् । व्याख्या-शयनासनपानभोजनं विविधं सादिमस्वादिमं “परेसि" ति 'परेभ्यः' गृहस्थादिभ्यः "अदए" ति भिक्षोर्गुण- अददन्यः 'प्रतिपिद्धः' कचित् कारणान्तरेण याचमानो निराकृतः 'निर्मन्थः' मन्थरहितो यः 'तन' अदाने 'न प्रदुष्यति' न प्रद्वेपं याति स भिक्षुरिति सूनार्थः ।। ११ ॥ तथा- जं किंचि आहारपाणं विविहं, खाइम-साइमं परेसिं लर्छ । जो तं तिविहेण णाणुकपे, मणवयकायसुसंवुडे जे स भिक्खू ॥ १२॥ व्याख्या-'यत् किञ्चिद्' अल्पमपि आहारपानं विविध सादिमस्वादिम च, चस्य गम्यमानत्वात् परेभ्यो लब्ध्वा यः "" ति सुध्यत्ययात् तेनाहारादिना निविधेन' मनोयाकायलक्षणेन प्रकाररूपेण 'न अनुफम्पते' बालग्लानादीन् नोपपुरते न स भिक्षुरिति शेपः। यस्तु सुसंवृतमनोवाकायः सन् पालग्लानादीननुकम्पत इति गम्यते, उक्तश्च- "साइवो तो वि जत्तेण, निमंतेज जहकमं । जइ इत्थ केइ इच्छेना, तेहिं सद्धिं तु भुजए ॥ १॥" स भिक्षुरिति ॥२१७॥ सूनार्थः ॥ १२॥ किञ्च- ॥२१७॥ ."साधवस्ततोऽपि यलेन निमनयेयुर्यथाक्रमम् । यथा केऽपि इच्छेयुः तैः साधं नु मुनीरन् ।"

·श्रीउचरा-
ध्ययनरने
भोनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघुः
शचिः।
सेदः-संयमस्तेनाऽनुगतः 'चः' पूरणे, कोविदः-लब्धशास्त्रपरमार्थ आत्मा यस्य स कोविदात्मा, "पन्ने अभिभूय
सघदंसी उपसंते" ति प्राग्वत्, "अविहेठक: न कस्यचिद् विवाधको यः स मिक्षुरिति सूत्रार्थः ॥ १५ ॥ तथा-
असिप्पजीवी अगिहे अमित्ते, जिइंदिए सबओ विप्पमुके।
अणुफसाई लहुअप्पभक्खी, चिचा गिह एगयरे स भिक्खू॥ १६॥ त्ति बेमि ॥
व्याख्या-अशिल्पजीवी' चित्रादिविज्ञानजीविकारहितः 'अगृह' अनगारः "अमित्ते" त्ति उपलक्षणत्वाद्
अमित्रशत्रुः जितेन्द्रियः, तथा 'सर्वतः वाह्याभ्यन्तराच्च ग्रन्थादिति गम्यते विप्रमुक्तः, तथा 'अणुकपायी' खल्पकपायः
"सहुअप्पभक्ति" चि अल्पानि-स्तोकानि लघूनि-नि:साराणि निप्पावादीनि भक्षितुं शीलमस्येत्यल्पलघुभक्षी त्यक्त्वा
'गृह' द्रव्यभावभेदमिन्नम् , एक:-रागद्वेपरहितः चरत्येकचरो यः स मिक्षुरिति सूत्रार्थः ॥ १६ ॥ 'इतिः' परिसमाप्तौ,
प्रवीमीवि पूर्ववत् ॥
पञ्चदर्श
समिक्षु-
नामकम-
ध्ययनम्।
भिक्षोर्गुण-
वक्तव्यता।
1२१८॥
॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिरचितायां उत्तराध्ययनसूबलघुटीकायां
सुखयोधायां पञ्चदशं सभिक्षुनामकमध्ययनं समाप्तम् ॥
॥२१८॥

·एर भिक्षोर्गुण- वक्तव्यता। आयामगं चेव जवोदणं च, सीयं सोवीरजवोदगं च । णो हीलए पिंडं णीरसं तु, पंतकुलाई परिवए स भिक्खू ॥१३॥ व्याख्या-आयाममेव 'आयामकम्' अवश्रावणं 'च.' समुच्चये, 'एव:' पूरणे, 'यवोदनं च' यवभक्तं 'शीतं' शीतलं सौवीर च--काक्षिक यवोदकं च-यवधावनं सौवीरयवोदकम् , तच 'नो हीलयेत्' धिगिदं किमनेनानिष्टेन ? इति न निन्देत् , 'पिण्डम्' आयामकादि एव नीरसमपि, तुशब्दस्य अप्यर्थत्वाद् अत एव प्रान्तकुलानि यः परिग्रजेत् स भिक्षुरिति सूनार्थः ॥ १३ ॥ अन्यच- सद्दा विविहा भवंति लोए, दिवा माणुस्सया तहा तिरिच्छा। भीमा भयभेरवा उराला, जो सोचा ण विहेजई स भिक्खू ॥१४॥ व्याख्या-शब्दाः 'विविधाः' विमर्शप्रद्वेषादिना विधीयमानतया नानाप्रकारा भवन्ति लोके 'दिव्याः' देवसम्ब- न्धिनः 'मानुष्यकाः' मनुष्यसम्बन्धिनः, तथा 'तैरश्वाः' तिर्यकसम्बन्धिनः 'भीमाः रौद्राः, भयेन भैरवाः-अत्यन्त- साध्वसोत्पादका भयभैरवाः 'उदाराः' महान्तः, यः श्रुत्वा प्रकमात् तानेव शब्दान् 'न व्यथते' धर्मध्यानतो न चलति स भिक्षुरिति सूनार्थः ॥ १४ ॥ इत्येतावता सिंहविहारिताया निमित्तमुक्तम् , सम्प्रति समस्तधर्ममूलसम्यक्त्वस्थैर्यमाह- चार्य विविहं समिच लोए, सहिए खेयाणुगए य कोवियप्पा । पन्ने अभिभूय सबदंसी, उवसंते अविहेडए स भिक्खू ॥१५॥ व्याख्या-बाद 'विविध "मुण्डस्य भवति धर्मः, तथा जटाभिः सवाससां धर्मः । गृहवासेऽपि च धर्मो, वनेऽपि यसता भवति धर्मः ॥ १॥" इत्यादिदर्शनान्तराभिप्रायरूपं 'समेत्य' ज्ञात्वा लोके सहितः प्राग्वत्, खेदयत्सनेन कर्मेति ·श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- रूपा लघु- त्तिः। XOXOXOXOM पोदर्श प्रदाचर्य समाधि- नामकम- ध्ययनम् । कयरे खल ते थेरेहि भगवंतेहिं दस यंभचेरसमाहिठाणा पसत्ता? जे भिक्रयू सोचा णिसम्म संजमबहुले संवरयहुले समाहिपहुले गुत्ते गुत्तिदिए गुत्तयंभयारी सया अप्प- मत्ते विहरिजा । हमे खल ते थेरेहिं भगवंतेहिं दस पंभचेरसमाहिठाणा पन्नत्ता, जे भिक्खू सोचा निसम्म संजमयले संघरपतुले समाहिपहुले गुत्ते गुर्तिदिए गुत्तभयारी सया अप्पमत्ते विहरेना, तंजहा-विवित्ताई सपणासणाई सेविजा से निग्गंधे, नो इत्थीपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवित्ता हपद से निग्गंथे । तं फहं १ इति चेद् प्राचार्य आह-निग्गंधस्स खलु इत्धीपमुपंडगसंसत्ताई सपणासणाई सेवमाणस्स भयारिस्स घंभचेरे संका या फंखा था वितिगिच्छा या समुप्पजेबा, भेदं या लभेजा, उम्मायं वा पाउणिज्जा, दीहकालियं वा रोगायंक हवेजा, केवलिपन्नत्ताओ धम्माओवा भंसिज्जा, तम्हा नो इधिपसुपंडगसंसत्ताई सपणासणाई सेवित्ता हवइ से निग्गथे ॥१॥ कचराणीत्यादि ममसूत्रम्, इमानीत्यादि निर्षचनसूत्रं प्रायत् । वान्येवाइ---'तद्ययेत्युपन्यासे, 'विविक्वानि स्त्रीपशुपण्डफेरनाकीर्णानि शयनासनानि उपलक्षणत्वात् स्थानानि च सेवेत य: स निर्मन्यो भवतीति शेषः । इत्य- मन्ययेनाल्यान्युत्पन्नपिनेयानुमहापामुमेवाचं न्यतिरेकत आह-'नो' नेव श्रीपशुपण्डफसंसपानि शयनासनानि । में भवति । 'तदि' ति अनन्तरोक्तं 'क' फेन प्रकारेण ? 'इति चेद् एवं यदि मन्यसे अयो- सलु निश्चितं स्त्रीपशुपण्डकसंसथानि शयनासनानि सेयमानस्य "भयारिस्रा" ति अपेर्गम्यमा- पचारिणोऽपि सतो मझच शिया या महान्येपामिति गम्यते, शता चर्यसमाधि- स्थानानि । A ॥२१९॥ शबाडम्या किमेनिभायनास- ·दश ब्रा- चर्यसमाधि- स्थानानि । नसेवी प्राचारी ? उत नेति ?, अथवा शहा-रुयादिभिरत्यन्ताऽपहृतचित्ततया विस्मृतसकलाप्तोपदेशस्य "सत्यं वच्मि | हिवं वच्मि, सारं वच्मि पुनः पुनः । अस्मिन्नसारे संसारे, सारं सारङ्गलोचना ॥ १॥" इत्यादिरागातुरवचः परिभा- ययतो मिथ्यात्वोदयतः कदाचित् तदासेवने यो दोप उक्तस्तीर्घकृद्भिः स दोप एव न भवति' इत्येवंरूपः संशय उत्पद्यते, 'काला या' ख्याधमिलापरूपा, "प्रियादर्शनमेवाऽस्तु, किमन्यैर्दर्शनान्तरैः । प्राप्यते येन निर्वाणं, सरागेणाऽपि चेतसा ? ॥१॥" इत्याद्यभिधायिका नीलपटादिदर्शनाऽऽमहरूपा या, 'विचिकित्सा वा' 'किमेतावतः कष्टानुष्ठानस्य फलं भवि- प्यति न वा? तद्वरमेतदासेयनमेवाऽस्तु' इत्येवंरूपा 'समुत्पद्येत' जायेत, 'भेदं वा' विनाशं वा चारित्रस्येति गम्यते लभेत, 'उन्मादं या' काममहात्मकं प्राप्नुयात् , 'दीर्घकालिकं वा' दीर्घकालभाविनं, रोगश्च-दाहज्वरादिः आतपश्च- आशुपाती शूलादिः रोगातकं भवेत्, सम्भवति हि रुयाद्यभिलापातिरेकतोऽरोचकत्वं ततश्च ज्वरादीनि, केवलिप्रज्ञप्ताद् या 'धर्मात्' श्रुतचारित्ररूपात् समस्ताद् भ्रश्येत् , कस्यचिदतिक्लिष्टकर्मोदयाद् धर्मपरित्यागसम्भवात् । यत एवं 'तस्मा- दि'त्यादिनिगमनयाक्यं सुगममिति सूत्रार्थः ॥ १॥ उक्तं प्रथमं समाधिस्थानम् । द्वितीयमाह- णो इत्थीणं कथं कहेत्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेदायरियाऽऽह-निग्गंथस्स खल इत्थीणं कहं कहेमाणस्स भयारिस्स यंभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पजेजा, भेयं वा लभेजा, उम्माय वा पाउणिजा, दीहकालियं रोगायकं वा हवेजा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसिज्जा, तम्हा नो इत्थीणं कहं कहेजा ॥२॥ व्याख्या-नो स्त्रीणामेकाकिनीनामिति गम्यते, 'कथा' स्त्रीणां या सम्बन्धिनी कथां रूपनेपथ्यादिविपयां कथयिता भवति स निर्मन्था, य एवंविधः स निर्मन्थो न त्वन्य इसभिप्रायः । तत् कथमित्यादि पूर्ववदिति सूत्रार्थः ॥२॥ तृतीयमाह-

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
पोडशं
ब्रह्मचर्य-
समाधि-
नामकम
ध्ययनम्।
॥२१९॥
कयरे खलु ते थेरेहिं भगवंतेहिं दस बंभचेरसमाहिठाणा पन्नत्ता? जे भिक्खू सोचा
णिसम्म संजमबहुले संवरबहुले समाहिबहुले गुत्ते गुत्तिदिए गुत्तवंभयारी सया अप्प-
मत्ते विहरिज्जा । इमे खलु ते धेरेहिं भगवंतेहिं दस बंभचेरसमाहिठाणा पन्नत्ता, जे
भिक्खू सोचा निसम्म संजमयहुले संवरयहुले समाहिबहुले गुत्ते गुत्तिदिए गुत्तयंभयारी
सया अप्पमत्ते विहरेवा, तंजहा-विवित्ताई सयणासणाई सेविजा से निग्गंथे, नो
इत्थीपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवित्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहं ? इति चेद्
आचार्य आह-निग्गंथस्स खलु इत्थीपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवमाणस्स
यंभयारिस्स यंभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पज्जेजा, भेदं वा लभेजा,
उम्मायं वा पाउणिजा, दीहकालियं वा रोगायंकं हवेजा, केवलिपन्नत्ताओ धम्माओवा
भंसिजा, तम्हा नो इत्थिपसुपंडगसंसत्ताई सयणासणाई सेवित्ता हवइ से निग्गंथे ॥१॥
कतराणीत्यादि प्रश्नसूत्रम्, इमानीत्यादि निर्वचनसूत्रं प्राग्वत् । तान्येवाह-तद्यथे' त्युपन्यासे, 'विविक्तानि'
स्त्रीपशुपण्डकैरनाकीर्णानि शयनासनानि उपलक्षणत्वात्, स्थानानि च सेवेत यः स निर्मन्यो भवतीति शेपः। इत्थ-
मन्वयेनाऽभिधायाव्युत्पन्नविनेयानुग्रहायामुमेवार्थ व्यतिरेकत आह-'नो' नैव स्त्रीपशुपण्डकसंसक्तानि शयनासनानि
'सेविता' उपभोक्ता भवति । 'तदि' ति अनन्तरोक्तं 'कथं' केन प्रकारेण ? 'इति चेद् एवं यदि मन्यसे अनो-
च्यते-निम्रन्थस्य सलु निश्चितं स्त्रीपशुपण्डकसंसक्तानि शयनासनानि सेवमानस्य "बंभयारिस्स" त्ति अपेर्गम्यमा-
नत्वाद् ब्रह्मचारिणोऽपि सतो ब्रह्मचर्ये 'शङ्का वा इहान्येपामिति गम्यते, ततः शङ्का वाऽन्येपां किमेवंविधशयनास-
दशमझ-
चर्यसमाधि-
स्थानानि
॥२१९॥

·दश ब्रह्म- चर्यसमाधि- स्थानानि । नसेवी ब्रह्मचारी ? उत नेति ?, अथवा शङ्का-रुयादिभिरत्यन्ताऽपहतचित्ततया विस्मृतसकलाप्तोपदेशस्य "सत्यं वच्मि हितं वच्मि, सार वच्मि पुनः पुनः । अस्मिन्नसारे ससारे, सार सारङ्गलोचना ॥ १॥" इत्यादिरागातुरवचः परिभा- ययतो मिथ्यात्वोदयतः कदाचित् 'तदासेयने यो दोप उक्तस्तीर्थकृद्भिः स दोप एव न भवति' इत्येवंरूपः संशय उत्पद्यते, 'फाहा या' ख्याद्यमिलापरूपा, "प्रियादर्शनमेवाऽस्तु, किमन्यैर्दर्शनान्तरैः । प्राप्यते येन निर्वाणं, सरागेणाऽपि चेतसा ? ॥१॥" इत्याद्यभिधायिका नीलपटादिदर्शनाऽऽग्रहरूपा वा, 'विचिकित्सा वा' 'किमेतावतः कष्टानुष्ठानस्य फलं भवि- प्यति न वा? वद्वरमेतदासेवनमेयाऽस्तु' इत्येवंरूपा 'समुत्पद्येत' जायेत, 'भेदं वा' विनाशं या चारित्रस्येति गम्यते लभेत, 'उन्मादं वा' काममहात्मकं प्राप्नुयात् , 'दीर्घकालिकं वा दीर्घकालभाविनं, रोगश्व-दाहज्वरादिः आतङ्कश्च- आशुघाती शूलादिः रोगातवं भवेत्, सम्भवति हि ख्याद्यभिलापातिरेकतोऽरोचकत्वं ततश्च ज्वरादीगि, केवलिप्रज्ञप्ताद् वा 'धर्मात् श्रुतचारिकरूपात् समस्ताद् भ्रश्येत् , कस्यचिदतिक्लिष्टकर्मोदयाद् धर्मपरित्यागसम्भवात् । यत एवं 'तस्मा- दि'त्यादिनिगमनवाक्यं सुगममिति सूनार्थः ॥ १ ॥ उक्तं प्रथमं समाधिस्थानम् । द्वितीयमाह- णो इत्थीणं कथं कहेत्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेदायरियाऽऽह-निग्गंथस्स खलु इत्थीणं कहं कहेमाणस्स भयारिस्स यंभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पज्जेजा, भेयं वा लभेजा, उम्मायं वा पाउणिजा, दीहकालियं रोगायकं वा हवेजा, केयलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसिजा, तम्हा नो इत्थीणं कहं कहेजा ॥२॥ व्याख्या-नो स्त्रीणामेकाकिनीनामिति गम्यते, 'कथा' स्त्रीणां वा सम्बन्धिनी कथां रूपनेपथ्यादिविषयां कथयिता भवति स निर्मन्था, य एवंविधः स निम्रन्थो न त्वन्य इसभिप्रायः । तत् कथमित्यादि पूर्ववदिति सूनार्थः ॥२|| तृतीयमाह-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
पोडशं
ब्रह्मचर्य-
समाधि-
नामकम-
ध्ययनम्।
ख्या लघु-
वृत्तिः।
णो इत्थीहिं सद्धिं सपिणसिजागए विह रित्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेदू
आचार्य आह-णिग्गंथस्स खलु इत्थीहिं सद्धिं सण्णिसेजागयस्स भयारिस्स
संभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पजिजा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं
वा पाउणिजा, दीहकालियं वा रोगायंकं हवेजा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ
भंसेजा, तम्हा खलु णो णिग्गंथे इत्थीहिं सद्धिं सन्निसिजागए विहरेजा ॥३॥
व्याख्या-नो स्त्रीभिः सार्द्ध सन्निपद्या-पीठाद्यासनं तद्गतः सन् 'विहती' अवस्थाता भवति, कोऽर्थः ? वामिः
सहकासने नोपविशेत् , उत्थितास्वपि तासु मुहूत्तं तत्र नोपवेष्टव्यमिति सम्प्रदायः, य एवंविधः स निर्गन्धः। शेष प्रश्न-
निर्वचनाभिधायि पूर्ववदिति सूत्रार्थः ।। ३ ॥ चतुर्थमाह-
: णो इत्थीणं इंदियाई मणोहराई मणोरमाई आलोएत्ता णिज्झाइत्ता हवइ से निग्गंथे।
तं कहमिति चेद् आयरियाऽऽह-णिग्गंधस्स खलु इत्थीणं इंदियाई मणोहराई
मणोरमाई आलोएमाणस्स निझाएमाणस्स यंभयारिस्स बंभचेरे संका वा कंखा
या वितिगिच्छा वा समुप्पजिजा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं वा पाउणिज्जा, दीहा,
कोलियं या रोगायक हविज्जा, केवलिपन्नत्ताओ चा धम्माओ भंसेजा, तम्हा खल
णो णिग्गंथे इत्थीणं इंदियाई मणोहराई मणोरमाई आलोएज्जा णिज्झाइजा ॥४॥
व्याख्या-नो वीणाम् 'इन्द्रियाणि' नयनादीनि मनः-चित्तं हरन्ति-दृष्टमात्राणि आक्षिपन्तीति मनोहराणि, तथा
दशहा-
चर्यसमाधि-
स्थानानि
1
॥२२॥
॥२२०॥

·चर्यसमाधि- स्थानानि । मनो रमयन्ति-दर्शनानन्तरमनुचिन्त्यमानान्याहादयन्तीति मनोरमाणि 'आलोकिता' ईपद् दृष्टा 'निाता' प्रबन्धेन निरीक्षिता भवति यः स निर्मन्थः, अन्यत् प्रतीतमेवेति सूनार्थः ॥ ४ ॥ पञ्चममाह- णो इत्थीणं कुडूंतरंसि वा दूसंतरंसि वा भित्तिअंतरंसि वा कूइयसदं वा रुइयसई वा गीयसई वा हसियसई वा थणिपसदं वा कंदियसई वा विलवियसई वा सुणित्ता भवद से निग्गथे । तं कहमिति चेदाचार्य आह--इत्थीगं कुटुंतरंसि चा दूसंतरंसि घा भित्तिअंतरंसि वा कूइयसई वा रुझ्यसई वा गीयसई वा हसियसइंवा थणियसई वा कंदियसई वा विलवियसई वा सुणमाणस्स बंभयारिस्स बंभचेरे संका वा फखा वा वितिगिच्छा चा समुप्पजिज्जा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं वा पाउणिज्जा, दीहकालियं वा रोगायक हविज्ञा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसेवा, तम्हा खलु णिग्गंथे जो इत्थीण कुटुंतरंसि वा दूसंतरंसि वा भित्तिअंतरंसि वा कूइयसई या रुझ्यसई वा गीयसई वा हसियसई वा थणियसई वा कंदियसई वा विलवि- यसई वा सुणमाणो विहरेजा ॥५॥ व्याख्या-नो स्त्रीणां कुड्यं-लेष्टुकादिरचितं तेनाऽन्तरं-व्यवधानं कुड्यान्तरं तस्मिन् वा, दूष्य-वस्त्रं यवनिकारूपं तदन्तरे वा भित्तिः-पकेष्टकादिरचिता तदन्तरे वा स्थित्वेति शेपः, 'फूजितशब्द वा' रतसमये कोकिलादिविहगभापारूपं 'रुदितशब्दं या' रतिकलहादिकं गीतशब्दं वा' पश्चमादिहुकृतिरूपं 'हसितशब्दं या' कहकहादिकं 'स्तनितशब्दं वा'

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
स्या लघु
वृत्तिः।
पोडश
ब्रह्मचर्य-
समाधि-
नामकम-
ध्ययनम् ।
॥२२१॥
रविसमयकृतं 'कन्दितशब्दं वा' प्रोपितभर्तृकादिकृतं 'विलपितशब्दं वा' प्रलापरूपं श्रोता यो भवति स निर्मन्यः ।
शेपं स्पष्टमिति सूवार्थः ॥५॥ पष्ठमाह-
नो निग्गंथे पुवरयं पुत्वकीलियं अणुसरित्ता भवइ, तं कहमिति चेद् आयरियाऽऽह-
निग्गंथस्स खलु इत्थीणं पुवरयं पुवकीलियं अणुसरमाणस्स बंभयारिस्स बंभचेरे
संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पजिजा, भेयं वा लभिज्जा, उम्मायं वा
पाउणिज्जा, दीहकालियं वा रोगायंकं हविजा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ
भंसेजा, तम्हा खल्लु निग्गंथे नो इत्धीणं पुवरयं पुत्वकीलियं अणुसरेजा ॥६॥
व्याख्या-नो निम्रन्थः पूर्वरतं 'पूर्वक्रीडितं वा' दुरोदरादिरमणात्मकं वाशब्दस्य गम्यमानत्वाद् अनुस्मर्चा
भवति । शेपं प्राग्यत् । इति सूनार्थः ॥ ६ ॥ सप्तममाह-
णो पणीय आहारं आहारेत्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेदाचार्य आह-
निग्गंथरस खलु पणीयं पाणभोयणं आहारेमाणस्स भयारिस्स बंभचेरे संका वा
कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पजिजा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं वा पाडणिज्जा,
दीहकालियं वा रोगायंकं हविजा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसेजा तम्हा
खलु णो निग्गंथे पणीयं आहारं आहारेजा ॥७॥
व्याख्यानो 'प्रणीत' गलद्विन्दु, उपलक्षणत्वाद् अन्यमप्यत्यन्तं धातूद्रेककारिणम् आहारम् आहारयिता भवति
यः स निर्ग्रन्थः । शेपं प्राग्वत् । इति सूनार्थः ॥ ७ ॥ अष्टममाह---
दश ब्रझ-
चर्यसमाधि-
स्थानानि ।
॥२२१॥

·। - दश ब्रह्म- चर्यसमाधि- स्थानानि । नो अइमायाए पाणभोयणं आहारित्ता हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेदाचार्य आह-अइमायाए पाणभोयणं आहारेमाणस्स यंभयारिस्स बंभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पजिजा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं वा पाउणिज्जा, दीह- कालियं वा रोगायकं हविजा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसेज्जा, तम्हा खलु णो णिग्गंथे अइमायाए पाणभोयणं भुंजेजा ॥८॥ व्याख्या-नो 'अतिमात्रया' “यत्तीसं किर कवला, आहारो कुच्छिपूरओ भणिओ । पुरिसस्स महिलियाए, अट्ठावीसं भवे कवला ॥ १ ॥” इयागमोक्तमानातिक्रमेण पानभोजनमाहारयिता भवति यः स निम्रन्थः । शेपं तथैवेति सूनार्थः ॥ ८॥ नवममाह- णो विभूसाणुवाई हवइ से निग्गंथे । तं कहमिति चेद् आयरियाऽऽह-विभूसाव- त्तिए विभूसियसरीरे इत्थिजणस्स अभिलसणिजे हवइ । तओ णं तस्स इथिजणेणं अभिलसिन्नमाणस्स भयारिस्स पंभचेरे संका वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समु- प्पविजा, भेयं वा लभिजा, उम्मायं या पाउणिजा, दीहकालियं वा रोगायक हविज्ञा, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसेना, तम्हा खलु णो णिग्गंथे विभूसा- णुवाई सिया ॥९॥ व्याख्या-नो 'विभूषानुपाती' शरीरोपकरणसंस्कारकर्ता भवति यः स निर्मन्थः । शेपं सुगमम् । नवरं "विभूसा- 1 "दानिशत् किल कवला, माहारः कुक्षिपूरको भणितः । पुरुषस्य महेलाया, भष्टाविंशतिभवेयुः कपलाः ॥१॥"

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
धृत्तिः।
पोडशं
ब्रह्मचर्य-
समाधि-
नामकम-
ध्ययनम्।
॥२२२॥
वत्तिए" ति विभूपां वर्चयितुं-विधातुं शीलमस्येति विभूपावत्तौ स एव विभूपावर्चिकः, अत एव 'विभूपितशरीरः'
मानाद्यलङ्कततनुरिति सूनार्थः ॥ ९ ॥ दशममाह-
णो सद्द-रूव-रस-गंध-फासाणुवाई हवइ से निग्गंथे। तं कहं ? इति चेद् आयरि-
याह-निग्गंधस्स खलु सद्द-रूवरस-गंध-फासाणुवाइयस्स भयारिस्स यंभचेरेसंका
वा कंखा वा वितिगिच्छा वा समुप्पज्जेना, भेयं वा लभेजा, उम्मायं चा पाउणिजा,
दीहकालियं वा रोगायकं हवेना, केवलिपन्नत्ताओ वा धम्माओ भंसेजा, तम्हां
खलु णो णिग्गंथे सद्द-रूव-रस-गंध-फासाणुवाई भवइ से निग्गंथे, दसमे चंभचेर-
समाहिहाणे हवइ ॥१०॥
व्याख्यानो शरद-रूप-रस-गन्ध-स्पर्शान् अनुपतति-अनुयाति शब्दरूपरसगन्धस्पर्शानुपाती भवति यः स
निर्मन्धः । शेषं प्राग्वत् । नवरं शब्दः-मन्मनभापितादिरिति सूत्रार्थः ॥ १० ॥
भवंति इत्थ सिलोगा । तंजहा-
भवन्ति 'अन' उक्त एवार्थे 'श्लोकाः' पद्यरूपाः, तद्यथा-
जं विवित्तमणाइन्नं, रहि थीजणेण य । पंभचेरस्स रक्खट्ठा, आलयं तु निसेवए ॥१॥
मणपल्हायजणणिं, कामरागविवह्वणिं । घंभचेररओ भिक्खू, थीकहं तु विवजए ॥२॥
व्याख्या-"ज" ति प्राकृतत्वाद् यः 'विविक्त:' रहस्यभूतः प्रक्रमात् तत्रैव वास्तव्यख्यायभावात् 'अनाकीर्णः'
तत्प्रयोजनागतः रुयाद्यसङ्कुलः, रहितः, अकालचारिणा वन्दनादिनिमित्तागतेन स्वीजनेन, कालाकालचारित्वविभागस्तु
चर्यसमाधि-
स्थानानि ।
॥२२२॥

·दश ब्रहा- चर्यसमाधि- स्थानानि । श्रमणीराभित्याऽयम्-'अट्टमी-पक्खिए मोत्तुं, वायणाकालमेव य । सेसकालमयंतीओ, नेयाओ अकालचारीओ ॥१॥" पशब्दात् पण्डकादिमिब्रह्मचर्यस्य रक्षणार्थमालयं तमिति गम्यते, 'तुः' पूरणे, निपेवते । तथा मनःप्रहादजननी, काम- रागः-विपयामिप्यतः तद्विवर्द्धनीम्, शेपं स्पष्टम् ।। १-२ ।। समं च संधवं धीहिं, संकहं च अभिक्खणं । बंभचेररओ भिक्खू, णिचसो परिवजए ॥३॥ व्याख्या-'समं च' सह 'संस्तवं परिचयं स्त्रीभिर्निपद्या प्रक्रमाद् एकासनभोगेनेति गम्यते, शेपं स्पष्टम् ॥ ३ ॥ अंग-पञ्चंगसंठाणं, चारुल्लवियपेहियं । यंभचेररओ धीणं, चक्खुगेझं विवजए॥४॥ व्याख्या-अङ्गानां-शिरःप्रभृतीनां प्रत्यगानां-कुचकक्षादीनां संस्थानम्-आकारः अङ्गप्रत्यगसंस्थानं, चारु-शोभनम् | उदपितं प्रेक्षितं ब्रह्मचर्यरतः स्त्रीणां सम्वन्धि चक्षुह्यं सद् विवर्जयेत् । किमुक्तं भवति ?-चक्षुपि सति रूपग्रहण- मवश्यम्भावि, परं तद्दर्शनेऽपि तत्परिहार एव कर्तव्यो न तु रागवशतः पुनः पुनस्तदेव वीक्षणीयम् । उक्तं हि- "असर्फ रूवमदछु, चक्खुगोयरमागयं । रागद्दोसे उ जे तत्थ, ते बुहो परिवजए ॥ १॥" ॥४॥ कूइयं रुइयं गीयं, हसियं धणिय कंदियं । वंभचेररओ थीणं, सोयगेज्झं विवजए ॥५॥ व्याख्या-सुगममेव, नवरं कूजितादि विवर्जयेत् । कुड्यान्तरादिष्विति शेपः ॥ ५ ॥ हासं खिई रति दप्पं, सहसाऽवत्तासियाणि य । भचेररओ थीणं, नाणुचिंते कयाइ वि ॥ ६ ॥ व्याख्या-हासं प्रतीतम् , 'क्रीडां' चूतरमणादिरूपाम्, 'रवि' कान्ताऽङ्गसञ्जनितां प्रीतिम्, 'दर्प' मानिनीमानद- . "भटमी-पाक्षिके मुरया, वाचनाकालमेव च । शेपकालमायान्त्यो, शेया कालचार्यः ॥॥" "भशक्यं रूपमद्द, चक्षुर्गोचर- मागतम् । रागडेपो यो सन, वो सुधः परिवर्जयेत् ॥" .

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- त्तिः। पोडशं ब्रह्मचर्य- समाधि- नामकम- ध्ययनम्। ॥२२३॥ लनोत्थं गर्वम्, 'सहसाऽवत्रासितानि च' पराङ्मुखदयितादेः सपदि त्रासोत्पादकानि अक्षिस्थगनादीनि, शेपं स्पष्टम् ॥६॥ पणीय भत्तपाणं तु, खिप्पं मयविवडणं । भचेररओ भिक्खू, णिचसो परिवज्जए ॥७॥ व्याख्या-सुगमम् , नवरं मदः-कामोद्रेकः ॥ ७ ॥ धम्मलद्धं मिअं काले, जत्तत्थं पणिहाणवं । नाइमत्तं तु भुजेजा, बंभचेररओ सया ॥८॥ व्याख्या-धर्मेण हेतुना न तु कुण्टलादिकरणेन लब्धं धर्मलब्धं 'मितम्' "अद्धमसणस्स सबंजणस्स कुजा दुवस्स दो भाए । पाउपवियारणहा, छन्भागं ऊणयं कुब्जा ॥१॥” इत्याद्यागमोक्तमानान्वितमाहारमिति गम्यते । 'काले' प्रस्तावे 'यानार्थ' संयमनिर्वाहणार्थं न तु रूपाद्यर्थम् , 'प्रणिधानवान्' चित्तस्वास्थ्योपेतो न तु रागद्वेषवशगो भुञ्जीतेति सम्बध्यते, 'न तु' नैव तुशब्दस्योत्तरस्यान सम्बन्धात् । 'अतिमात्रं' मात्रातिक्रान्तं भुञ्जीत ब्रह्मचर्ये रतः सदा सर्वदा, कदाचित् कारणतोऽतिमात्राहारस्याप्यदुष्टत्वात् । उक्तञ्च-"कैक्खडखेत्तचुओ वा, दुबल अद्धाण पविसमाणो वा । खीराइगहण दीहं, वहुं च उवमा अयकडिले ॥ १॥" ॥ ८ ॥ विभूसं परिवजेजा, सरीरपरिमंडणं । बंभचेररओ भिक्खू, सिंगारत्थं न धारए ॥९॥ व्याख्या-विभूपाम्' उपकरणगतां परिवर्जयेत् , 'शरीरपरिमण्डनं' केशश्मश्रुसमारचनादिकं शृङ्गारार्थ न धारये- दिति सूत्रार्थः ॥ ९ ॥ सद्दे स्वे य गंधे य, रसे फासे तहेव य । पंचविहे कामगुणे, णिचसो परिवजए ॥ १० ॥ , "अर्धमानस्य सन्यजनस्य कुर्याद् द्रवस्य द्वी भागौ । वातप्रविचारणार्थ पढ्भागमूनं कुर्यात् ॥ १॥" २ "रूक्षादिक्षेत्रच्युनो वा दुर्वलोऽयानं प्रविशन् या । क्षीरादिग्रहणे दीर्या बहु घ टपमा अय.कदिन ॥ ५॥" दश ब्रह्म- चर्यसमाधि- स्थानानि । ॥२२३॥ Xo ·दश बझ- चर्यसमाधि- स्थानानि । पाख्या-पटनेय, नयरं फामस गुणा:-उपकारकाः फामगुणा इति सूनदशकार्यः ॥ १०॥ सम्प्रति यत् प्राक् मरमु शया भरित्यादि तद् दृष्टान्ततः स्पष्टयितुमाह- आलओ धीजणाइन्नो, धीकहा यमणोरमा। संथवो चेव णारीणं, तासिं इंदियदरिसणं ॥ ११ ॥ पाइयं दिवंगीयं, हसियं भुत्तासियाणि यापीयं भत्तपाणंच, अतिमायं पाणभोयणं ॥१२॥ गत्तभूसणमिट्टं च, कामभोगा य दुळया। नरस्सऽत्तगवेसिस्स, विसं तालउडं जहा ॥ १३ ॥ म्याल्या-स्यमयमपि प्रतीचम्, नयरं भुक्कासितानि च स्मृतानीति शेषः, तत्र भुक्तानि-भोगरूपाणि आसितानि- पारिभिरेय सदाऽपस्थितानि, दास्यासुपलक्षणमेतत्, गानभूपणमिष्टं चेति, पशब्दोऽप्यर्थः, तत इष्टमप्यास्तां विहितम् , पिं वाटपुटं 'यति यथा ताटपुटविपं सद्योपातित्वेन दारुणविपाकं तथा स्रीजनाकीर्णालयाद्यपि, शङ्कादिकारणतया संस्मरूपभायजीवितसेतरस्य प नाशहेतुत्वादिति सूनप्रयार्थः ॥ ११-१२-१३ ॥ सम्प्रति निगमयितुमाह- दुमा फामभोगे य, णिचसो परिवबए। संफाठाणाणि सवाणि, वजेजा पणिहाणवं ॥ १४ ॥ धम्माराम चरे भिक्खू, धिईमं धम्मसारही । धम्मारामरए दंते, पंभचेरसमाहिए ॥ १५ ॥ व्याख्या-दुर्भयान कामभोगान "नियसो" ति नित्यं परिवर्जयेत्, 'शङ्कास्थानानि च' अनन्तरोक्तानि, पूर्वन चस्य भिमयमरयात् 'सागि दशापि पर्जयेत् 'प्रणिधानपान' एकाप्रमनाः ॥ एतद्वर्जकश्च किं कुर्याद् ? इत्याह-~धर्म आराम इप दुःससन्दापतप्तानां नितिहेतुतया धारामसस्मिन् चरेद् मिथुः धृतिमान, 'धर्मसारथिः' अन्येपामपि धर्मप्रवर्त- रिसा, धर्मे आरमन्ते धर्मारामा:-मुसाधवतेपु रतो न वेकाफित्वे धर्मारामरतः, 'दान्तः' उपशान्तो ब्रह्मचर्यस- मादिन शी सूपन्याधः ॥ १५ ॥ ग्रहचर्यविशुद्धार्थोऽयं सर्वोऽप्युपक्रम इति तन्माहात्यमाह- -X:

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- घृत्तिः। देव-दाणव-गंधचा, जक्ख-रक्खस किन्नरा । भयारिं नमसंति, दुक्करं जे करंति तं ॥ १६ ॥ पोडशं व्याख्या-देव-दानय-गन्धर्वाः यक्ष-राक्षस-किन्नराः, समस्त्रदेवजात्युपलक्षणमेतद् , एते सर्वेऽपि मझचारिणं यति-* ब्रह्मचर्य- मिति शेपः, नमस्यन्ति 'दुष्करं' दुरनुचरं “जे करेंति" ति यः करोति' अनुतिष्ठति 'तदिति प्रमाद् प्राचर्यमिति समाधि- सूत्रार्थः ।। १६ ।। सकलाध्ययनोपसंहारार्थमाह- नामकम- एस धम्मे धुवे णियए, सासए जिणदेसिए । सिद्धा सिझंति चाणेणं, सिज्झिस्संति तहावरे ॥१७॥ ध्ययनम्। त्तिवेमि॥ दश प्रक्ष- व्याख्या-'एप:' अनन्तरोतः 'धर्मः' ब्रह्मचर्यलक्षणः 'ध्रुवः' स्थिरः परप्रवादिमिरप्रकम्प्यतया प्रमाणप्रतिष्ठित इत्यर्थः, 'नित्यः' त्रिकालसम्भवात् , 'शाश्वतः' अनवरतभवनात् , एकार्थिकानि वा एतानि, जिनदेशितः। भस्मैव त्रिकालगोचरं पर्यसमाधि- है -स्थानानि । फलमाह-सिद्धाः' पुरा अनन्तासु उत्सर्पिण्यवसर्पिणीपु, सिद्ध्यन्ति 'च' समुचये विदेहेषु 'अनेन' प्रहाचर्यलक्षणेन धर्मेण, सेत्स्यन्ति तथा 'अपरे' अनन्तायामनागताद्धायामिति सूत्रार्थः ॥ १७ ॥ 'इतिः' परिसामाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ।। ॥२२४॥ ॥२२४॥ ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां उत्तराध्यपनसूत्रलघुटीकायां सुख- बोधायां दशब्रह्मचर्यसमाधिनामकं पोडशमध्ययनं समाप्तम् ।। XX ·पापस्थान- अथ पापश्रमणीयाख्यं सप्तदशमध्ययनम् । 3 वर्जन- न्याख्यातं पोडशमध्ययनम् । अधुना पापश्रमणीयारयं सप्तदशमारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-'इहाऽनन्तराध्ययने ३ वक्तव्यता। दश प्रमचर्यगुप्तय उकाः, ताश्च पापस्थानवर्जनादेवाऽऽसेवितुं शक्यन्ते, इति पापनमणस्वरूपाभिधानतस्तदेव काकोच्यते। इत्यनेन सम्बन्धनायातस्यास्यादिसूरद्वयम्- जे केइ उ पवइए णियंठे, धम्म सुणेत्ता विणओववन्ने । सुदुल्लहं लहिउँ योहिलाभ, विहरेज पच्छा य जहासुहं तु ॥१॥ सेना दढा पाउरणं मि अस्थि, उप्पजई भोत्तु तहेव पाउं । जाणामि जं वइ आउसु ! त्ति, किं नाम काहामि ? सुरण भंते ! ॥२॥ व्याख्या-'यः कश्चित्' इत्यविविक्षितविशेषः 'तुः' पूरणे, 'प्रवजितः' निष्कान्तो निम्रन्थः प्राग्वत् । कथं पुनरयं प्रमजितः ? इत्याह-'धर्म' श्रुतचारिनरूपं श्रुत्वा' निशम्य विनयेन-ज्ञानाद्युपचारात्मकेनोपपन्नः-युक्तो विनयोपपन्नः सन् 'मुदुर्लभम्' अतिशयदुष्पापं "लमि" ति लब्ध्या योधिलाभ' जिनप्रणीतधर्मप्राप्तिरूपम् , अनेन भावप्रतिपत्त्याऽसौ प्रत्र- जित इत्युक्तं भवति । स किम् ? इत्याह-विहरेत् चरेत् 'पश्चात्' प्रव्रजितोत्तरकालं 'चः' पुनरी विशेपद्योतकः, ततन्य प्रथमं सिंघृत्त्या प्रमज्य पश्चात्पुनः 'यथासुखं' यथा तथा निद्राविकथादिकरणलक्षणेन प्रकारेण सुखमात्मनोऽवभासते तुराब्दस्य एवकारार्थत्वाद् यथासुखमेव शृगालवृत्त्येव चिहरेदित्यर्थः ॥ स च गुरुणाऽन्येन वा हितैपिणाऽध्ययनं प्रति प्रेरितो यद्वफि तदाह-शय्या' यसतिः ‘दृढा' वातातपजलागुपद्रवैरनभिभाव्या, तथा 'प्रावरणं' वर्षाकल्पादि 'मे',

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
ख्या लघु-
वृतिः।
सप्तदर्श
पापश्रम-
णीयाख्य-
मध्ययनम्
पापस्थान-
वर्जन-
॥२२५॥
वक्तव्यता।
ममाऽस्ति, किश्न-उत्पद्यते' जायते 'भोक्तुं भोजनाय, तथैव 'पातुं' पानाय, यथाक्रममशनं पानं चेति शेपः, तथा
जानामि' अवगच्छामि 'यद्वर्त्तते' यदिदानीमस्ति 'आयुष्मन् !' इति प्रेरयितुरामत्रणम् 'इति' एतस्माद् हेतोः किं
नाम ?' न किश्चिदित्यर्थः, "काहामि” त्ति करिष्यामि 'श्रुतेन' आगमेनाऽधीतेनेत्यध्याहारः, 'भदन्ते'ति पूज्यामन्त्रणम् ,
इह च प्रक्रमादाक्षेपे किंशब्दः । अयं हि किलास्याशयः-'यथा ये भवन्तोऽधीयन्ते तेऽपि नातीन्द्रियं वस्तु किञ्च-
नाऽययुध्यन्ते, तत् किं हृदयगलतालुशोपविधायिनाऽधीतेन ?' इत्येवमध्यवसितो यः स पापश्रमण इत्युच्यते इतीहाऽपि
सिंहावलोकितन्यायेन सम्बध्यते इति सूत्रद्वयार्थः ॥ १-२ ॥ किञ्च-
जे केइ पचईए, णिहासीले पगामसो भोचा । पेचा सुहं सुयइ, पावसमणि त्ति बुचई ॥३॥
व्याख्या-यः कश्चित् प्रव्रजितः 'निद्राशीलः' निद्रावान् 'प्रकामशः' बहुशः 'भुक्त्वा' दध्यौदनादि 'पीत्वा तक्रादि 'सुखं'
यथाभवत्येवं सकलक्रियानुष्ठाननिरपेक्ष एव 'स्वपिति' शेते स इत्थम्भूतः पापश्रमण इत्युच्यत इति सूत्रार्थः ॥३॥ तथा-
आयरियउवज्झाएहिं, सुयं विणयं च गाहिए। ते चेव खिंसई बाले, पावसमणि त्ति वुचई ॥४॥
आयरियउवज्झायाणं, सम्मं नो पडितप्पई । अप्पडिपूयए थद्धे, पावसमणि त्ति वुच्चई ॥५॥
व्याख्या-आचार्योपाध्यायैः श्रुतं विनयं च पाहितः' शिक्षितो यैरिति गम्यते 'तानेव' आचार्यादीन् 'सिंसति'
निन्दति 'यालः' विवेकविकलो यः स पापश्रमण इत्युच्यत इति ॥ आचार्योपाध्यायानां 'सम्यग् अवैपरीत्येन 'न प्रति-
तप्य' न तत्तप्तिं विधत्ते, तथा 'अप्रतिपूजकः' केनचित् साधुनोपकृतेऽपि न प्रत्युपकारकारी 'स्तब्धः' गर्वाध्मात आत्मा-
नमेव बहुमन्यते यः स पापश्रमण इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ४-५ ॥ चारित्रविपयं तमाह-इत्थं विनयरहितं पापश्रमणम-
निधाय चरणकरणविकलं वमेवाह-
॥२२५॥

·पापस्थान- वर्जन- वक्तव्यता। सम्मङ्माणो पाणाणि, वीयाणि हरियाणि या असंजए संजय मन्नमाणे, पावसमणि त्तिबुचई ॥६॥ संधार फलग पीढं, णिसिज्जं पायकंबलं । अप्पमजियमारुहई, पावसमणि त्ति बुचई ॥७॥ दयदवस्स संचरई, पमत्ते य अभिक्खणं । उल्लंघणे य चंडे य, पावसमणि त्ति बुचई ॥ पढिलेहेइ पमत्ते, अवउज्झइ पायकंबलं । पडिलेहाअणाउत्तो, पावसमणि त्ति वुचई ॥९॥ पडिलेहेइ पमत्ते, से किंचि हु णिसामिया। गुरुं परिभावए णिचं, पावसमणि त्ति वुचई ॥ १० बहुमाई पमुहरी, थद्धे लुद्धे अणिग्गहे । असंविभागी अचियत्ते, पावसमणि त्ति वुच्चई ॥११॥ विवायं च उदीरेइ, अधम्मे अत्तपण्णहा । बुग्गहे कलहे रत्ते, पावसमणि ति चुच्चई ॥ १२ अधिरासणे कुछुईए, जत्थ तत्य णिसीयई। आसणम्मि अणाउत्ते, पावसमणि तिचई ॥ १३ ससरक्खपाओ सुयई, सेनं ण पडिलेहए । संथारए अणाउत्ते, पावसमणि त्ति वुचई ॥ १४ ॥ दुदही विगईओ, आहारेइ अभिक्खणं । अरए य तवोकम्मे, पावसमणि त्ति धुचई ॥ १५ ॥ अत्तम्मिय सूरम्मि, आहारेइ अभिक्खणं । चोइओ पडिचोएइ, पावसमणि त्ति वुचई ॥१६॥ आयरियपरिचाई, परपासंडसेवए । गाणंगणिए दुभूए, पावसमणि त्ति वुच्चई ॥ १७ ॥ सयं गेहं परिचन, परगेहंसि वावडे । णिमित्तेण य चवहरई, पावसमणि त्ति वुचई ॥१८॥ समाइपिंडं जेमेइ, णेच्छई सामुपाणियं । गिहिणिसेजं च बाहेइ, पावसमणि त्ति चुच्चई ॥ १९ ॥ व्याख्या-सम्मर्दयन् 'प्राणानिति प्राणिनो द्वीन्द्रियादीन् 'बीजानि' शाल्यादीनि 'हरितानि च' दूर्वादीनि, सकलै-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
सप्तदर्रा
पापथम-
पीयाख्य-
मध्ययनम्।
ख्या लघु
वृचिः।
पापस्थान-
वर्जन-
॥२२६॥
वपन्यता।
केन्द्रियोपलक्षणं चैतद्, अत एवाऽसंयतः, तथा "संजय मन्नमाणे" त्ति कोऽर्थः ? संयतोऽहमिति मन्यमानः, अनेन च
संविग्नपाक्षिकत्वमप्यस्य नास्तीत्युक्तम् , शेपं प्राग्वत् ॥ ६ ॥ तथा 'संस्तारकं कम्बलादि 'फलकं' दारुमयं 'पीठम्' आसनं
'निपद्या' स्वाध्यायभूमि ‘पादकम्बलं पादपुञ्छनम् 'अप्रमृज्य' रजोहरणादिना, उपलक्षणत्याद् अमत्युपेक्ष्य प 'आरोहति'
उपविशति यः स पापश्रमण इत्युच्यते ॥ ७ ॥ तथा 'दवदवस" ति द्रुतं द्रुतं' तथाविधालम्बनं विनाऽपि त्वरित त्वरित
'सनरति' भिक्षाचर्यादिपु पर्यटति 'प्रमत्तश्च' प्रमादवांश्च भवति इति शेपः, 'अभीक्ष्णं' पुनः पुनः 'उल्लवनश्च वत्सडिम्मा-
दीनामधःकर्ता, 'चण्डश्च' आरभटवृत्त्याऽऽश्नणयतः । चरमपादोऽत्रोत्तरत्र च प्राग्वत् ॥ ८ ॥ तथा प्रतिलेखयति प्रमत्तः
सन्, 'अपोन्झति' यत्र तत्र निक्षिपति, किं तत् ? 'पादकम्बलं' पादपुन्छनम् , समस्तोपध्युपलक्षणमेतत्, स एवं 'प्रति-
लेखनाऽनायुक्त' प्रत्युपेक्षाऽनुपयुक्तः ॥ ९ ॥ तथा प्रतिलेसयति प्रमत्तः स किश्चिदपि 'हु अप्यथै विकथादीति गम्यते,
'निशम्य' आकर्ण्य तत्राक्षिप्तचित्ततयेति भावः । गुरून् परिभावयति गुरुपरिभावको नित्यम् , किमुक्तं भवति ?--असम्य-
क्प्रत्युपेक्षमाणः अन्यद्वा वितथमाचरन् गुरुभिश्चोदितस्तानेव अभिभवति, यथा-स्वयमेव प्रत्युपेक्षध्वम् , युप्मामिरेय
वयमित्थं शिक्षिताः ततो युप्माकमेवैप दोष इत्यादि ॥ १० ॥ किन्न-'बहुमायी प्रभूतयञ्चनाप्रयोगवान् 'प्रमुसरः'
प्रकर्पण मुखरः स्तब्धः लुब्धः 'अनिग्रहश्च' अविद्यमानेन्द्रियनिग्रहः 'असंविभागी' गुरुग्लानादीनामुचितमशनादि न
यच्छति, "अचियत्ते" ति गुर्वादिष्वप्यप्रीतिमान् , शेपं तथैव ॥११॥ तथा 'विवाद' वाफलहं 'च!' पूरणे 'उदीरयति'
कथञ्चिदुपशान्तमपि उत्प्रासनादिना प्रवृद्धिं नयति, 'अधर्मः' निर्धर्मः, आप्तां-सद्बोधरूपतया हितां प्रज्ञाम्-आत्मनोऽन्येपां
वा बुद्धिं कुतर्कव्याकुलीकरणतो हन्ति यः स आप्तप्रज्ञाहा, 'व्युद्हे दण्डादिधातजनिते विरोघे 'कलहे' याचिके 'रकः'
सक्तः, शेपं प्राग्वत् ॥ १२ ॥ तथा अस्थिरासनः कुकुचः प्राग्वत् । 'यत्र तत्र' संसच्सरजस्कादावपीत्यर्थः निपीदति
॥२२६॥

·श्रीउत्तरा- ध्ययनसून श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु वृत्तिः। सप्तदश पापश्रम- णीयाख्या मध्ययनम्। पापस्थान- वर्जन- ॥२२७॥ वक्तव्यता। स्वज्ञातिभिः-निजबन्धुमिर्यः स्नेहाद् दीयते पिण्डः स स्वज्ञातिपिण्डस्तं 'जेमति' भुङ्के, नेच्छति 'सामुदानिकं' भैक्षम् , गृहिणां निपद्यां पर्यऋतूल्यादिकां शय्यां 'बाहयति' सुसशीलतया आरोहतीति सूत्रचतुर्दशकार्थः ॥ १९ ॥ सम्प्रति अध्ययनार्थमुपसंहरन् उक्तरूपदोपाऽऽसेवनपरिहारयोः फलमाह- एयारिसे पंचकुसीलऽसंधुडे, रूवंधरे मुणिपवराण हेडिमे। अयंसि लोए विसमेव गरहिए, ण से इहं णेच परत्थ लोए ॥२०॥ जे वजए एते सदा उ दोसे, से सुपए होइ मुणीण मज्झे । अयंसि लोए अमयं व पूइए, आराहए लोगमिणं तहा परं ॥ २१ ॥ ति वेमि ॥ व्याख्या-'एतादृशः' ईदृशः पञ्चकुशीलाः-पार्श्वस्थादयस्तद्वदसंवृतः 'रूपधरः' रजोहरणादिवेपधरः, प्राकृतत्वाच विन्दुनिर्देशः, 'मुनिप्रवराणां' प्रवरयतीनां "हेटिमोत्ति 'अधोवी' अतिजघन्यसंयमस्थानवर्तितया निकृष्टः, एतत्फल- माह-"अयंसि लोए विसमेव गरहिए न से इहं नेव परत्थ लोए" त्ति अस्मिन् लोके 'विपमिव गरल इव गर्हितः अत एव स न इह नैव परलोके अर्घतीति शेप इति ॥ यो वर्जयति 'एतान्' उक्तरूपान् "सया उ" ति सदेव दोपान् | सः 'सुत्रतः' प्रशस्यव्रतो भवति मुनीनां मध्ये तन्मध्ये गण्यत इत्यर्थः, तथा चास्मिन् लोके अमृतमिव पूजितः आराधयति लोकमिमं तथा 'परं' परलोकमिति सूत्रद्वयार्थः ।। २०-२१ ॥ इतिः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ।। PRATARATrareasanasaTER ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुख- योधायां पापश्रमणीयाख्यं सप्तदशमध्ययनं समाप्तम् ॥ ॥२२७॥ . RSERSURGERSERGERBSERSEASERSIRSPIRS ·सञ्जयराज- वक्तव्यता। FokekoKatok अथ संयतीयाख्यमष्टादशमध्ययनम् । उहं सप्तदरामध्ययनम् । अधुना सयतीयाख्यमष्टादशमारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-'इहाऽनन्तराध्ययने पाप- स्थानयर्जनमुच्चम् , वय सयवस्यैव, स च भोगर्द्धित्यागत एवेति स एव सञ्जयोदाहरणत इहोच्यते' इत्यनेन सम्बन्धेना- यातस्यास्यादिसूनम्-- कंपिल्ले नगरे राया, उदिन्नयलवाहणो। णामेणं संजए णामं, मिग उवणिग्गए ॥१॥ व्याख्या-काम्पिल्ये नगरे राजा, उदीर्णम्-उदयप्राप्तं बलं-चतुरङ्गं वाहनं च-गिल्लिघिल्यादिरूपं यस्य सः, तथा स च नाम्ना सञ्जयः 'नामेति प्राकाश्ये, ततः सञ्जय इति प्रसिद्धः, 'मृगव्यां' मृगया, पाठान्तरेण मृगवधं पा प्रतीति शेपः, 'उपनिर्गतः' निर्यातः तत एव नगरादिति गम्यते इति सूनार्थः ॥१॥ स च कीदृग् विनिर्गतः १ कि च कृतवान् ? इत्याह- हयाणीए गयाणीए, रहाणीए तहेव य । पायत्ताणीए महया, सघओ परिवारिए ॥२॥ मिए छुभित्ता हयगओ, कंपिल्लुजाणकेसरे । भीए संते मिए तत्थ, चहेइ रसमुच्छिए ॥३॥ व्याख्या-सुव्यत्ययाद् हयानीकेन गजानीकेन रथानीकेन, तथैव च पदातीनां समूहः पादातं तदनीकेन महता सर्वतः परिवारितः मृगान् ‘क्षित्वा' प्रेरयित्वा हयगतः' अश्वारूढः, "कंपिझुजाणकेसरे" त्ति काम्पिल्यस्य सम्बन्धिनि फेदारनाम्न्युद्याने 'भीतान् नतान् 'प्रान्तान्' इतस्ततः प्रेरणेन खिन्नान 'मितान्' परिमितान 'वर' तेपु मृगेपु मध्ये "यद्देद" ति हन्ति रसमूचित इति सूत्रद्वयार्थः ।। २-३ ॥ अनान्तरे यदभूत् तदाह- अर केसरम्मि उन्नाणे, अणगारे तवोधणे । सज्झायझाणसंजुत्ते, धम्मज्झाणं झियाय ॥४॥ 4

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ल्या लघु-
वृत्तिः।
अष्टादशं
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
सजयराज-
वक्तव्यता।
॥२२८॥
अप्फोवमंडवम्मी, झायई झवियासवे । तस्सागए मिगे पासं, बहेइ से णराहिवे ॥५॥
व्याख्या-अथ अनन्तरं केसरे उद्याने अनगारः तपोधनः स्वाध्यायध्यानसंयुक्तः अत एव धर्मध्यानं ध्यायति ।।
"अप्फोवमंडवम्मि" ति अप्फोव इति-वृक्षाद्याकीर्णः स चासो मण्डपश्च-नागवयादिसम्बन्धी अफोवमण्डपस्तस्मिन्
ध्यायति धर्मध्यानमिति गम्यते, पुनरमिधानम् अतिशयख्यापकम् , "झविय" ति क्षपिता आश्रवाः-हिंसादयो येन स तथा,
'तस्य' अनगारस्य 'आगतान्' मृगान् 'पाधं समीपं हन्ति स नराधिप इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ४-५ ॥
अह आसगओराया, सिप्पमागम्म सो तहिं । हए मिगे उ पासित्ता, अणगारं तत्व पासई॥६॥
व्याख्या-'अथ' अनन्तरम् अश्वगतो राजा क्षिप्रमाऽऽगय सः 'तस्मिन्' मण्डपे इतान् "मिगे उ" ति मृगानेव
न पुनरनगारमित्यर्थः दृष्ट्वा अनगारं तत्र पश्यति च इति सूत्रार्थः ॥ ६॥ ततः किमकापीत् ? इत्याह-
अह राया तत्थ संभंतो, अणगारो मणाऽऽहओ । मए उ मंदपुन्नेणं, रसगिद्धेण धत्तुणा ॥७॥
आसं विसज्जइत्ता णं, अणगाररस सो णियो । विणएणं चंदई पाए, भगवं! एत्थ मे खमे ॥ ८॥
अह मोणेण सो भगवं, अणगारे झाणमस्सिए । रायाणं ण पडिमंतेइ,तओराया भयदुओ॥९॥
संजओ अहमस्सी ति, भगवं! वाहराहि मे । कुद्धे तेएण अणगारे, उहेज णरकोडिओ ॥१०॥
व्याख्या-अथ राजा 'तो'ति तद्दर्शने सति 'सम्भ्रान्तः' भीतो यथा अनगारो 'मनाक् स्तोकेनैव आहवः, तदासन्न-
मृगहननाद् इत्यभिप्रायः, मया 'तु:' पूरणे, मन्दुपुण्येन रसगृद्धेन "घत्तुण" त्ति 'घातुकेन' हननशीलेन । ततश्च अश्वं
'विसृज्य' विमुच्य "f" प्रास्वद् अनगारस्य स नृपः विनयेन वन्दते पादौ, पक्ति च यथा भगवन् ! 'अन' मृगवधे
ममाऽपराधमिति शेषः सुमख ।। अथ मौनेन स भगवान् अनगारो ध्यानम् 'आश्रितः' स्थितो राजानं न प्रतिमन्त्रयते'
॥२२८॥

·वक्तव्यता। , न प्रविवक्ति, यथा-अई क्षमिप्ये न चेति, 'ततः' कारणाद् राजा 'भयद्रुतः' भयत्रस्तः, यथा- ज्ञायते किं किमेप क्रुद्धः करिष्यति ? इति ।। उक्तांच-न्यथा सञ्जयनामा राजा अहमस्मि न तु नीच इत्यभिप्रायः, 'इति' अस्माद् हेतोभगवन् ! व्याहर' सम्भापय 'मे' इति माम् । स्यात्--किमेवं भवान् भयद्रुतः ? इत्याह-द्धः 'तेजसा तेजोलेश्यादिना अनगारो दहेद् भरकोटी: आस्तां शतं सहस्रं वेति, अवो भयद्रुतोऽहमिति सूत्रचतुष्टयार्थः ॥ ७-८-९-१० ॥ इत्थं नोक्ने यन्मुनिरुक्तवांतदाह- अभयं पत्थिया! तुम्भं, अभयदाया भवाहि यो अणिचे जीवलोगम्मि, किंहिंसाए पसजसि ॥११॥ जया सबं परिचज, गंतवमवसस्स ते । अणिचे जीवलोगम्मि, किं रजम्मि पसज्जसि?॥१२॥ जीवियं घेव स्वं च, विजुसंपायचंचलं । जत्थ तं मुज्झसि रायं!, पेच्चत्थं णावबुज्झसे ॥ १३ ॥ दाराणि य सुया चेव, मित्ता य तह बंधवा । जीवंतमणुजीवंति, मयं नाणुवयंति य ॥ १४ ॥ गीहरंति मयं पुत्ता, पियरं परमदुखिया । पियरो वि तहा पुत्ते, बंधू राय ! तवं चरे ॥ १५ ॥ ततो तेणऽनिए दवे, दारे य परिरक्खिए । कीलंतऽन्ने नरा रायं !, हतुट्टमलंकिया ॥ १६ ।। तेणाविजे कयं कम्म, सुहं वा जइ वा दुहं । कम्मुणा तेण संजुत्तो, गच्छई उ परं भवं ॥ १७ ॥ व्याख्या-अभयं पार्थिव! तव । इत्यं समाश्वास्योपदेशमाह-अभयदाता च भव, यथा भवतो मृत्युभयम् एघमन्ये- पामपीति भायः, पशब्दो योजित एव । अनित्ये जीवलोके किं हिंसायां प्रसजसि ? नरकहेतुरियं न कर्तुमुचितेति भावः ॥ अन्यय-यदा 'स' कोशान्तःपुरादि परित्यज्य गन्तव्यं भवान्तरमिति शेप: 'अवशस्य' अस्वतन्त्रस्य 'ते' तय, ततोऽ- नित्ये जीरलोके कि राज्ये प्रसजसि? ॥ जीवलोकानियत्वमेय भावयितुमाह-जीवितं चैव रूपं च विद्युत्सम्पातः-विद्यु- ४०भ०३९

·अष्टादशं
श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृतिः।
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
सब्जयराज-
वक्तव्यता।
॥२२९॥
घलनं तद्वत् चञ्चलं 'यत्र' जीविते रूपे च त्वं मुह्यसि राजन्! प्रेत्यार्थ' परलोकप्रयोजनं नावबुध्यसे ॥तथा "दाराणि य"
त्ति दाराश्च सुताश्चैव मित्राणि च तथा बान्धवा जीवन्तम् 'अनुजीवन्ति' तदुपार्जितवित्ताशुपभोगत उपजीवन्ति, मृतं
नानुग्रजन्यपि, किं पुनः सह यास्यन्ति ?, चशब्दस्य अप्यर्थत्वादिति, अतो दारादिष्वपि कृतघ्नेपु नाऽऽस्था विधेयेति भावः॥
पुनस्तत्प्रतिबन्धनिराकरणायाह-"नीहरंति" ति निस्सारयन्ति मृतं पुत्राः पितरं 'परमदुःखिताः' अतिशयदुःखिता अपि,
पितरोऽपि तथा पुत्रान् , “बंधु" त्ति बन्धवश्व बन्धूनिति शेपः, ततो राजन् ! तपः 'चरेः' आसेवस्ख ॥ अपरश्च-'ततः'
निःसारणादनन्तरं 'तेन' पित्रादिना अर्जिते द्रव्ये सति दारेषु च परिरक्षितेपु क्रीडन्ति तेनैव वित्तेन दारैश्चेति गम्यते
अन्ये नरा राजन् ! 'हृष्टतुष्टाऽलङ्कृताः' तत्र हृष्टाः-बहिःपुलकादिमन्तः तुष्टाः-आन्तरप्रीतिभाजः अलङ्कृताः-विभूपिताः,
यत ईदृशी भवस्थितिस्ततो राजन् ! तपश्चरेरिति सम्बन्धः। मृतस्य को वृत्तान्तः ? इत्याह-तेनाऽपि यत् कृतं कर्म शुभं
वा 'यदि वा' इति अथवा अशुभं कर्मणा तेनैव न तु धनादिना संयुक्तो गच्छति, तुशब्दो योजित एव, 'परम्' अन्य
भवम् , यतश्च शुभाशुभयोरनुयायिता ततः शुभहेतुं तपश्चरेरिति भाव इति सूत्रसप्तकार्थः ॥११-१२-१३-१४-१५-
१६-१७ ॥ ततस्तद्वचः श्रुत्वा राजा किमचेष्टत? इत्याह-
सोऊण तस्स सो धम्म, अणगारस्स अंतिए । महया संवेगणिवेगं, समावन्नो नराहियो ॥१८॥
संजओ चइउं रज्जे, णिक्खंतो जिणसासणे । गद्दभालिस्स भगवओ, अणगारस्स अंतिए ॥१९॥
व्याख्या-सुगममेव । नवर "महय" त्ति महता आदरेणेति शेषः, सुव्यत्ययात् महत् 'संवेगनिर्वेद' तत्र संवेगः-
मोक्षाऽभिलापः निर्वेदः-संसारोद्विग्नता ॥ १८ ॥ १९ ॥ स चैवंगृहीतप्रव्रज्योऽवगतहेयोपादेयविभागो दशविधचक्र-
वालसामाचारीरतश्च अनियतविहारितया विहरन् तथाविधसन्निवेशमाजगाम, तत्र च तस्य यदभूत् तदाह-
॥२२९॥

·राजर्षे वक्तव्यता। चेचा रट्टे पवइओ, खत्तिए परिभासई । जहा ते दीसई रूवं, पसन्नं ते तहा मणो ॥ २० ।। किंणामे ? किं गोते?, कस्सऽढाए व माहणे । कहं पडियरसी बुद्ध ?, कहं विणीय त्ति बुचसी ॥२॥ व्याख्या-त्यक्त्वा राष्ट्रं प्रवजितः 'क्षत्रियः' अनिर्दिष्टनामा परिभापते सञ्जयमुनिमित्युपरकारः, स हि पूर्वजन्मनि वैमानिक आसीत्, ततश्युत्या क्षत्रियकुलेऽजनि, तत्र च कुतश्चित् तथाविधनिमित्ततः स्मृतपूर्वजन्मा, तत एव चोत्पन्न- वैराग्यः प्रव्रज्यां गृहीतवान् , विहरंश्च सञ्जयमुनिं दृष्ट्वा तद्विमार्थमिदमुक्तवान्-यथा ते दृश्यते रूपं प्रसनं विकाररहितं 'ते तव 'तथा' तेनैव प्रकारेण प्रसन्नमिति प्रक्रमः 'मनः' चित्तम्, अन्तःकलुपितायां हि पहिरप्येवं प्रसन्नताऽसम्भवः ।। तथा कि नामा? किं गोत्रः ? "कस्सऽहाए व"त्ति कस्मै या अर्थाय 'माहनः' प्रणजितः ? 'कथं केन प्रकारेण 'प्रतिचरसि' सेवसे 'बुद्धान्' आचार्यादीन् ? कथं विनीत इत्युच्यसे ? इति सूत्रद्वयार्थः ॥२०-२१ ।। सञ्जयमुनिराह- संजओ नाम नामेणं, तहा गोत्तेण गोयमे । गद्दभाली ममायरिया, विजाचरणपारगा॥ २२ ॥ व्याख्या-सञ्जयो नाम नाम्ना, तथा गोत्रेण गौतमोऽहमिति गम्यते । शेपप्रश्नत्रयनिर्वचनमाह-गईभालयो मम आचार्याः 'विद्याचरणपारगाः' श्रुतचारित्रपारगताः । एवं च बदतोऽयमाशय:-यतो गर्दभाल्यमिधानाचार्यैर्जीव- घातानिवर्तितोऽहम् , विद्याचरणपारगत्वाच्च तैस्तन्नियुत्वौ मुक्तिलक्षणं फलमुक्तम् , ततस्तदर्थं माहनोऽस्मि । यथा च तदुपदे- शस्तथा गुरून प्रतिचरामि, तदुपदेशासेवनाच विनीत इति सूत्रार्थः ॥ २२ ॥ इत्थं विमृश्य तद्गुणाकृष्टचेता अपृष्टोऽपि क्षत्रिय इदमाह- किरियं अकिरियं विणयं, अन्नाणं च महामुणी!। एतेहिं चरहिं ठाणेहिं, मेयन्ने किं पभासद?॥२३॥ व्याख्या-'क्रिया' अस्तीत्येवंरूपा, प्राकृतत्वाद् नपुंसकनिर्देशः, 'अक्रिया' तद्विपरीता, 'विनयः नमस्करणादिः, POXOXOXO .

·श्रीउचरा- ध्ययनरत्रे भीनेमिच- न्द्रीया सुखबीघा- ख्या लघु- चिः। अष्टादर्श संयती- याख्यम- ध्ययनम्। समय- राज- पक्तव्यता। ॥२३॥ लिङ्गव्यत्ययः प्राग्वत् , तथा 'अज्ञान' तत्त्वानवगमः, 'च' समुच्चये, महामुने! एतैः' क्रियादिमिश्चतुर्भिः स्थानः "मेयने" त्ति मेयं-ज्ञेयं जीवादिवस्तु वनानन्तीति मेयज्ञाः क्रियादिमिः स्वस्वाभिप्रायकल्पितर्वस्तुतत्त्वपरिच्छेदिन इत्यर्थः, 'किमिति कुत्सितं "पहासइ" ति प्रभापन्ते, विचाराक्षमत्वात् । तथा हि-ये तावत् क्रियावादिनस्तेऽस्तिक्रिया- विशिष्टमात्मानं मन्यमाना अपि विभुरविभुः कर्ता अकर्ता मूर्तोऽमूर्तोऽसी इत्यायेकान्तवादमभ्युपगताः, कुत्सितभापणं चैतत् , युक्त्या-ऽऽगमयाधितत्वात्। अक्रियावादिनस्तु अस्तिक्रियाविशिष्टमात्मानं नेच्छन्येव, एतच्चासगततरम् , प्रत्यक्षा- दिप्रमाणप्रसिद्धत्वात् तस्य । चैनयिकवादिनस्तु सुर-नृपति-यति-करि-तुरंग-गो-महिप्य-ऽजा-ऽश्व-शृगाल-काक-बक- मकरादिनमरकरणात् केशक्षयमभ्युपगताः, अयुक्तं चैतद्, लोकसमयवेदेषु गुणाधिकस्यैव विनयाहत्वेन प्रसिद्धत्वात् , तदितरविनयस्य चाशुभफलत्वात् । अज्ञानवादिनस्तु किमात्मादिस्वरूपज्ञानेन?, अपवर्ग प्रत्यनुपयोगित्वात् ज्ञानस्य; केवलं कष्टं तप एव कार्यम् , नहि कष्टं विनेष्टसिद्धिरिति प्रतिपन्नाः, इदं च दुर्भापिततरम् , ज्ञानमन्तरेण हेयोपादेयनिवृत्तिप्रवृत्त्य- भावात् । अतः सर्वेऽप्यमी कुत्सितं प्रभापन्त इति स्थिवमिति सूत्रार्थः ।। २३ ।। न चैतत् स्वाभिप्रायेणोच्यते किन्तु-- इइ पाउकरे बुद्धे, नायए परिनिछुढे । विजाचरणसंपन्ने, सचे सच्चपरकमे ॥ २४ ॥ व्याख्या-'इती'येतत् क्रियादिवादिनः कुत्सितं प्रभापन्त इत्येवंरूपं “पाउकरे" त्ति 'प्रादुरकात्'ि प्रकटितवान् , 'युद्धः' अवगततत्या, ज्ञात एव 'ज्ञातकः क्षत्रियः, स चेह प्रस्तावाद् महावीरः । 'परिनिर्वृतः' कपायानलविध्यापनात् शीतीभूतः विद्याचरणाभ्यां-क्षायिकज्ञानचारित्राभ्यां सम्पन्नो यः स तथा, अत एव 'सत्यः' सत्यवाक्, तथा 'सत्य- पराक्रमः' सत्यवीर्य इति सूत्रार्थः ॥ २४ ॥ तेषां च फलमाह-- पति नरए घोरे, जे जरा पावकारिणो । दिवं च गई गच्छंति, चरित्ता धम्ममारियं ॥ २५ ॥ ।।२३०॥

·सञ्जय-
राज-
। वक्तव्यता।
व्याख्या-पतन्ति नरके घोरे ये नराः पाप-प्रस्तावाद् असत्प्ररूपणारूपं कत्तुं शीलमेपां ते पापकारिणः । ये तु
एवंविधा न भवन्ति ते किम् ? इत्याह-दिव्यां पुनर्गति, 'चः पुनरर्थे गच्छन्ति चरित्वा धर्मम् आर्यम् । तद्यमभिप्राय:-
असत्प्ररूपणापरिहारेण सत्प्ररूपणापरेणैव भवता भाव्यमिति सूत्रार्थः ॥ २५ ॥ कथं पुनरमी पापकारिणः ? इत्याह-
मायावुईयमेयं तु, मुसाभासा निरत्थिया । संजममाणो वि अहं, वसामि इरियामि य ॥ २६ ॥
व्याख्या-मायया-शाध्येन "घुइयं" ति उक्तं मायोक्तम् 'एतत्' यदनन्तरं क्रियादिवादिमिरुक्तम् , 'तुः' एवकारार्थः,
स घ मायोक्तमेव इत्यत्र योज्यः, अतश्चैतद् मृपाभाषा 'निरर्थिका' सम्यगभिधेयशून्या, तत एव च "संजममाणो वि"
त्ति अपिरेवकारार्थः, ततः 'संयच्छन्नेव' उपरमन् एव तदुक्त्याकर्णनादिभ्यः 'अहमिति आत्मनिर्देशो विशेपेण तत्स्थि-
रीकरणार्थम् , उक्तं हि-"ठिओ ठावए परं" ति 'वसामि' तिष्ठामि उपाश्रय इति शेपः, "इरियामि य" त्ति 'ईरे च'
गच्छामि गोचरादिष्विति सूत्रार्थः ॥ २६ ॥ कुतः पुनस्त्वं तदुक्त्याकर्णनादिभ्यः संयच्छसि ? इत्याह-
सघे ते विदिता मझं, मिच्छादिट्ठी अणारिया। विजमाणे परे लोए, सम्मं जाणामि अप्पगं ॥२७॥
व्याख्या-सर्वे 'ते' क्रियादिवादिनो विदिता मम, यथाऽमी मिथ्यादृष्टयः तत एव 'अनार्याः' अनार्यकर्मप्रवृत्ताः ।
कथं पुनस्ते एवंविधास्तव विदिताः ? इत्याह-विद्यमाने सति 'परलोके अन्यस्मिन् जन्मनि सम्यगू जानामि आत्मानम् ,
ततः परलोकात्मनः सम्यग्वेदनाद् मम ते विदिताः, ततोऽहं तदुक्त्याकर्णनादिभ्यः संयच्छामीति सूत्रार्थः ॥२७॥ कथं
पुनस्त्यं महात्मन् ! आत्मानमन्यजन्मनि जानासि ? इत्याह-
अहमासी महापाणे, जुइमं परिससओवमे।जा सा पाली महापाली, दिया वरिससओवमा ॥२८॥
से चुए संभलोगाओ, माणुस्सं भवमागए । अप्पणो य परेसिं च, आउं जाणे जहा तहा ॥२९॥

·श्रीउत्तरा ध्ययनसूत्रे धीनेमिच अष्टादशं संयती- याख्यम- ध्ययनम्। सुखनीधा- ख्या लघु- यूचिः। ॥२३१॥ समय- राजर्व वक्तव्यता। व्याख्या-"अहमासि" चि अहमभूवं 'महाप्राणे' ब्रह्मलोकविमाने द्युतिमान् , "वाससयोवमे" ति वर्षशतजीविना उपमा यसाऽसो यर्पशोपमः, मध्यपदलोपी समासः, अयमर्थ:-यथेह वर्षशतजीवी इदानी परिपूर्णायुरुच्यते एवम- हमपि वन परिपूर्णापुरभूवम् । तथाहि-या सा पालिरिव पालि:-जीवितधारणाद् भवस्थितिः सा चोत्तरत्र महाशब्दो- पादानादिह पल्योपमप्रमाणा 'महापाली' सागरोपमप्रमाणा, तस्या एव महत्त्वात् । दिवि भवा दिव्या वर्षशतैः केशो- द्वारहेतुमिरुपमा अर्थात् पल्यविपया यस्यां सा वर्षशतोपमा, तत्र मम महापाली दिव्या भवस्थितिरासीद् इत्युपस्कारः ।। अवश्याई यशवोपमायुरभूमिति भावः ।। 'से' इसथ सितिपरिपालनानन्तरं च्युतो ब्रह्मलोकाद मानुष्यं भवमागतः, इत्यमात्मनो जातिस्मरणलक्षणमतिशयमाख्याय अतिशयान्तरमाह-~-आत्मनश्च परेषां च आयुर्जाने 'यथा' येन प्रकारेण स्थितमिति गम्यते 'तथा' तेनैव प्रकारेण न त्वन्यथेत्यभिप्राय इति सूत्रद्वयार्थः ॥ २८-२९ ॥ इत्थं प्रसङ्गतोऽपृष्टमपि स्पष्टत्तान्तमावेद्योपदेष्टुमाह- पाणा रुइं च छंदं च, परिवन्नेज संजए । अणठ्ठा जे य सवधा, इति विजामणुसंचरे ॥ ३०॥ व्याख्या-'भाना' अनेकधा 'सचिंच' प्रक्रमाच कियावाद्यादिमतविपयममिलापं 'छन्दश्च' स्वमतिविकल्पितमभि- प्रायम्, इहापि नानति सम्बन्धादनेकविध परिवर्जयेत् संयतः, तथा 'अना: निःप्रयोजना ये च व्यापारा इति गम्यते, | "सघत्या" इति आकारस्थालाक्षणिकत्वात् 'सर्वत्र' क्षेत्रादी तान् परिवर्जयेदिति सम्बन्धः, इति' इत्येवंरूपां 'विद्या सम्पासानामिका 'अन्विति लक्षीकृत्य 'सनरेः सम्यक् संयमाध्वनि याया इति सूत्रार्थः ॥ ३०॥ अन्यच्च- पडिकमामि पसिणाणं, परमंतेहिं वा पुणो। अहो उहिए अहोरायं, इति विन्जा तवं चरे।॥ ३१ ॥ व्याख्या-'प्रतिरूमामि' प्रतिनिवः "पसिणाण' ति प्रश्रेभ्यः' शुभाशुभसूचकेभ्यः अङ्गुष्टप्रभादिभ्यः, तथा परे- KOK ·राज- वक्तव्यता। गृहस्थास्तेषां मयाः-तकार्यालोचनरूपास्तेभ्यः, 'चा' समुच्चये, 'पुनः' विशेषणे, अतिसायद्यत्वं तेषां विशिनष्टि । सोपस्कारत्वात् सूत्रस्य अमुनाऽभिप्रायेण यः संयमं प्रत्युत्थानवान् सः 'अहो' इति विस्मये 'उत्थितः' धर्म प्रत्युद्यतः । फश्चिदेव हि महात्मा एवंविधः सम्भवति, 'अहोरात्रम्' अहर्निशम् 'इति' एतद् अनन्तरोक्तं "विज" त्ति विद्वान्' जानन् "त" ति गम्यमानत्याद् अवधारणस्य तप एव न तु प्रभावि 'चरेः' आसेवखेति सूत्रार्थः ॥३१॥ अनान्तरे "अप्पणो य परेसिं चे"त्यादिना वस्यायुर्विज्ञतामवगम्य सञ्जयमुनिनोक्तम्-कथं भवानायुर्जानातीति पृष्टोऽसावाह- जं च मे पुच्छसी काले, सम्म सुद्धेण चेयसा । ताई पाउकरे बुद्धे, तं णाणं जिणसासणे ॥३२॥ व्याख्या-यच 'म' इति मां पृच्छसि 'काले' कालविपयं सम्यक् शुद्धेन चेतसा उपलक्षितः, "ताई" ति सूत्रत्वात् तत् 'प्रादुःकृतवान्' प्रकटीकृतवान् , 'बुद्धः' सर्वज्ञः अत एव तद् ज्ञानं जिनशासने, सावधारणत्वाद् वाक्यस्य जिन- शासन एव न त्वन्यस्मिन् सुगतादिशासने, अतो जिनशासन एव यत्नो विधेयो येन यथाऽहं जानामि तथा त्वमपि जानीये । पूर्वोक्तश्च आयुर्विज्ञानविपयः सञ्जयमुनिना कृतः प्रश्नोऽस्मादेव प्रतिवचनात् लक्ष्यत इति सूत्रार्थः ॥ ३२ ॥ पुनरुपदेष्टुमाह- किरियं च रोयए धीरे, अकिरियं परिवजए । दिट्टीए दिहिसंपन्ने, धम्म चर सुदुच्चरं ॥ ३३ ॥ व्याख्या-कियां च अस्तिजीव इत्यादिरूपां रोचयेत् 'धीरः' अक्षोभ्यः, तथा 'अक्रियां' नास्त्यात्मेत्यादिकां परिवर्जयेत् , ततश्च दृष्या' सम्यग्दर्शनात्मिकया उपलक्षितो दृष्टि:-बुद्धिः सा चेह प्रस्तावात् सम्यग्ज्ञानात्मिका तया सम्पन्नो दृष्टिसम्पन्नः, एवं च सम्यग्दर्शनज्ञानान्वितः सन् 'धर्म' चारित्रधर्म चर सुदुश्चरमिति सूत्रार्थः ॥ ३३ ॥ पुनः क्षत्रियमुनिरेप सञ्जयमुनि महापुरुषोदाहरणः स्थिरीकर्तुमाह-

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिन-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
शुचिः।
अष्टादश
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
सञ्जय-
राज-
वक्तव्यता
॥२३२॥
एवं पुन्नपयं सोचा, अत्यधम्मोवसोहियं । भरहो वि भारहं वासं, चेचा कामाई पचए ॥ ३४ ॥
सगरो वि सागरंत, भरहवासं णराहियो । इस्सरियं केवलं हेचा, दयाए परिनिबुडे ॥ ३५॥
चइत्ता भारहं वासं, चकवट्टी महिडिओ। पवजमभुवगओ, मघवं णाम महाजसो ॥ ३६॥
सणंकुमारो मणुस्सिंदो, चकवट्टी महिडिओ । पुत्तं रजे ठवेऊणं, सो वि राया तवं चरे ॥ ३७॥
चइत्ता भारहं वासं, चकवट्टी महिडिओ। संती संतिकरो लोए, पत्तो गइमणुत्तरं ॥ ३८॥
इक्खागरायवसभो, कुंथू णाम णरेसरो । विक्खायकित्ती भगवं, पत्तो गइमणुत्तरं ॥ ३९ ॥
सागरंतं चइत्ता णं, भरहं णरवरीसरो । अरो य अरयं पत्तो, पत्तो गइमणुत्तरं ॥ ४०॥
चइत्ता भारहं वासं, चकवट्टी महिड्डिओ। चइत्ता उत्तमे भोगे, महापउमो तवं चरे ।। ४१ ।।
एगच्छत्तं पसाहित्ता, महिं माणणिसूरणो । हरिसेणो मणुस्सिंदो, पत्तो गइमणुत्तरं ॥४२॥
अनिओ रायसहस्सेहि, सुपरिचाई दमं चरे । जयणामो जिणक्खायं, पत्तो गइमणुत्तरं ॥४३॥
दसन्नरजं मुइयं, चहत्ता णं मुणी चरे । दसन्नभद्दो निक्खंतो, सक्खं सकेण चोइओ ॥ ४४ ॥
नमी नमेइ अप्पाणं, सक्खं सक्केण चोइओ । चइऊण गेहं वइदेही, सामन्ने पज्जुवडिओ ॥ ४५ ॥
करकंडू कलिंगेसु, पंचालेसु य दुम्मुहो । णमी राया विदेहेसु, गंधारेसु य णग्गई ॥४६॥
एते गरिंदवसभा, णिक्वता जिणसासणे । पुत्ते रज्जे ठवेऊणं, सामन्ने पजुवट्टिया ॥४७॥
सोपीररायवसभो, चेचा र्ज मुणी चरे । उदायणो पचाओ, पत्तो गइमणुत्तर ॥४८॥
तहेव कासीराया वि, सेओसचपरकमो । कामभोगे परिचज, पहणे कम्ममहावणं ॥ ४९॥
॥२३२॥

·XXX पकिणो वक्तव्यता तहेय विजओ राया, अणहाफित्तिपथए । रजंतु गुणसमिद्धं, पयहित्तु महायसो ॥५०॥ तहेवुग्गंतवं फिचा, अपक्खित्तेण चेयसा । महाबलो रायरिसी, आदाय सिरसा सिरिं ॥५१॥ व्याख्या---'एतद् अनन्तरोक्तं पुण्यहेतुत्वात् पुण्यं पद्यते-गम्यतेऽनेनार्थ इति पदं-क्रियादिवादिस्वरूपं नानारुचि- परिवर्जनाधायेदकं शब्दसन्दर्भ थुत्या, अर्थ:-अय॑मानतया स्वर्गापवर्गादिः धर्म:-तदुपायभूतः श्रुतधर्मादिः ताभ्यामुप- शोभितमर्यधर्मोपशोमितं 'भरतोऽपि' प्रथमचक्रवर्ती, अपिशब्द उत्तरापेक्षया समुच्चये, भारतं वर्ष त्यक्त्या "कामाई" ति पस्स गम्यमानत्वात् कामांश्च "पयए" त्ति प्राग्राजीत् ॥ तथाहि- अस्थि अवज्झाए नयरीए सिरिउसहनाहपढमसुओ, पुचभवकयमुणिजणवेयावञ्चऽजियचकिभोओ भरहो नाम पदमयपायही । तस्स य णयण्हं निहीणं चउदसण्हं रयणाणं बत्तीसाए महाणरवइसहस्साणं चउसट्ठीए पवरावरोहजुवई- सदरीणं यावत्तरिपुरपरसहस्साणं छन्नईगामकोडीणं चुलसीयगयरहसयसहस्साणं छक्खंडस्स भरहस्साहेवचं फरेंतस्स यस्थाहारदाणेण साहम्मियवच्छल्लं फुणमाणस्स उसभजिणनिधाणगमणाणंतरं च सयंकारियअट्ठावयसिहरसंठिय- पउमुहजोयणायामविगयुस्सियएगजिणाययणमझपरिट्ठियमणिपीढिओवरिदेवच्छंदयसिरपत्तेयसिंहासणपइहावियाणं निय- निययनपमाणोवयाणं उसभाइचवीसजिणपडिमाणं बंदणऽयणं समायरंतस्स अइमंता पंच पुघलक्खा । अन्नया महावि- भूईए उपट्टियमनियदेहो सघालंकारविभूसियसरीरो आयरिसभवणमइगओ । तत्थ य सबंगिओ पुरिसो दीसइ । तत्थ सदेदं पेच्छमाणस्स अंगुलेयगं पडियं, तं च तेण न नायं पडमाणं । पलोयंतस्स जाहे सा अंगुली दिहिम्मि पडिया ताहे असोदंतिया दिट्टा । तओ फडयं पि अवणेइ, एपमेयोकामचणितेण सबमाभरणमवणीयं । ताहे अप्पाणं उज्झियपउमं पउमसरं य असोहंतं पैच्छिय सवेगमावन्नो, पितिउंच पयत्तो-अहो ! आगंतुगद्धेहिं भूसियं चेव रेहइ सरीरं न सहावसुंदरमेयं, ·श्रीउचरा- ध्ययनसूने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोघा- ख्या लघु कृतिः। अष्टादशं संयती- याख्यम- ध्ययनम्। भरत- चक्रिणो २३३॥ वक्तव्यता। सुंदर पि वत्युं विणस्सए इमस्स संगेणं । तथाहि-मणुन्नमसणं पाणं, खाइमं साइमं वरं । सरीरसंगमावत्रं, सर्व पि असुई भवे ॥१॥ बरं पत्थं परं पुष्फं, वरं गंधविलेवर्ण । विगस्सए सरीरेण, वरं सयणमासणं ॥२॥ निहाणं सबरोगाणं, कयग्घ- मधिरं इमं । पंचासुहभूयमयं, अथकपरिकम्मणं ॥३॥ ता सबहा न जुत्तमेयस्स कारणे दुल्लहं मणुस्सजन्म लद्धं पावकम्मकर- णेण हारवित्तए । यत उक्तम्-"लोहाय नावं जलधौ भिनत्ति, सूत्राय पैडूर्यमणि दणाति । सञ्चन्दन प्लोपति भस्मनेऽसी, यो मानुपत्वं नयतीन्द्रियार्थे ।।१।।" एवमाइ चिंतंतस्स जाओ चरणपरिणामो । पवढमाणसुहज्झवसाणस्स य सवगसे दि- पवनस्स उत्पन्नं केवलं नाणं । सको देवराया समागओ भणइ-दबलिगं पडिवजह, जेण णिक्खमणमहिमं करेमि। तओ तेण पंचमुहिओ लोओ कओ । देवयाए रजोहरणपडिग्गहाइयमुवगरणमुवणीयं । दसहिं रायसहस्सेहिं समं पवइओ । सेसा णव पकिणो सहस्सपरिवारा णिक्संता । सकेण वंदिओ। विहरिओ य गामागरनगरेसुं भयवं । भवसत्ते पडिवोहंतो पुद्यसयसहस्सं केवलिपरियागं पाउणित्ता परिनिवुडो य । आइच्चजसो य सकेण अहिसित्तो । एवं अंजुगाणि अहिसित्ताणि त्ति ॥ "सगरो वि" सूत्रम् । 'सगरः' द्वितीयश्चक्रवर्ती सागरान्तं भारतं वर्ष नराधिप ऐश्वर्य 'फेयलं' परिपूर्ण हित्वा 'दयया' संयमेन 'परिनिर्वृतः मुक्तः । राया भाइचजसे, महजसे भैइपले य बलभद्दे । बविरिय कित्तिवीरिय, जैलकीरिए दैनिरिए य ॥1॥ राजा भादित्ययशा, महायशा भैतियलश्च येलभन्दः। बलवीर्यः कीर्तिवीर्यो, जलवीर्यो दडवीर्यश्च ॥ ॥ एएहि भदभरहं, सयलं भुतं सिसेण धरिओय । जिणसंतिओ य मउदो, सेसेहि न चाओ बोद्धं ॥२॥ पुनरदभरतं, सकलं मुक्तं शीर्षण धृतश्च । जिनसरकश्च मुकुट, शेपैन शकः वोदुम् ॥ २॥ होही सैगरो मेघवं, सँणकुमारो य शयसदलो । संतो कुंथू य मेरो, हवह संभूमो य कोरवो ॥१॥ मनिप्यति सगरो मघवान् , सनत्कुमारश्च राजशार्दूलः । शान्तिः कुन्थुश्च अरो, भवति सुभूमश्च कौरम्यः ॥ ३॥ १ +- ॥२३३॥ २ Yox ·सगर- चक्रिणो वक्तव्यता। यथाहि-अत्यि अओझा नयरी, तीए इक्सागकुलुभयो जियसत्तू राया, तस्स सहोयरो सुमित्तविजओ जुव- राया । विजया-जस्समईओ य इमाण भारियाओ। विजयाए चोद्दसमुमिणसूइओ पुत्तो उववन्नो 'अजिओ' त्ति नामं पीयवित्ययरो, जसमईए पि यीओ चफवट्टी सगरो उवपन्नो । पत्ता ते जोधणं, परिणाविया उत्तमनरिददुहियाओ । जियसत्तुरमा ठपिओ नियरजे अजियकुमारो, सगरो जुवरजे । अप्पणा य ससहोयरेण दिक्खा गहिया । अजिय- राया वि तित्यपवत्तणसमए उपिऊण रज्जे सगरं निक्संतो। सगरो वि उप्पन्नचोदसरयणो साहियछक्पंडभरहो पालेइ रमं । जाया य वस्स सूराणं वीराणं पुत्ताणं सट्ठीसहस्सा, तेसिं जेहो जण्हुकुमारो । अन्नया तोसिओ जण्हुकुमारेण फर्दिचि सगरो । तेण भणिओ जण्हुकुमारो-वरसु बरं । तेण भणियंताय! मम अस्थि अहिलासो जइ तुन्भेहिं अणुमाओ चोइसरयणसमेओ भाइबंधुसंजुओ यसुमई परिम्भमामि । पडियन्नं राइणा । सबसहोयरसमेओ सबवलेण य पसत्यमुद्रे निग्गओ । परिन्भमंतो य अणेगे जणवए पेच्छंतो गाम-नगरा-ऽऽगर-सरि-गिरि-सर-काणणाई पत्तेयं पत्तो अट्ठावयगिरि । हेट्टा सिपिरं निवेसिऊण आरूढो उवरि, दिटं भरहनरिंदकारियं मणिरयणकणगमयं चउवीसजि- णपहिमादिहियं धूभसयसंगयं जिणाययणं । यदिऊण य जिणिंदे पुच्छिओ मंती-केणेयं सुकयकम्मुणा अइसयरम- मयमो प महापटमो, हरिसणो घेव रायसङ्कलो । जेपनामो य नरवई, बारसमो यमदत्तो य ॥ २ ॥ नवमय महापमः, हरिपेणश्रेय राजशार्दूलः । जयनामा च नरपतिः, द्वादशो ग्रह्मदत्तश्च ॥ २॥ महेप गया मुगर, मुंहुमो य भेदस सत्तमिपुवि । मधेवं सणंकुमारो, सगंकुमारं गया कप्पं ॥३॥ भशापेव गवा मोक्षं, सुभूमय प्रझदत्तः सप्तमीपृथिवीम् । मघवान् सनरकुमारः, सनत्कुमारं गतौ कल्पम् ॥३॥ XX ·REK वक्तव्यता श्रीउत्तरा- णीयं कारियं जिणभवर्ण | । कहिओ तेण भरहवइयरो । तं सोऊण भणियं जण्हुकुमारेण-निरूवेह अन्न 'अट्ठावय-अष्टादर्श ध्ययनसूत्रे सरिस सेले, जेण तत्थ चेइयहरे कारवेमो । निउत्तपुरिसेहि य समंतओ निरूविऊण साहियं-जहा णस्थि देव! एरिसो संयती- श्रीनेमिच अन्नो गिरी । तेण भणियं-जह एवं ता फरेमो एयरसेव रक्खें, जओ-होहिंति कालेणं लुद्धा य सढा य नरा, अहि याख्यम- न्द्रीया णयकारावणाओ य पुवकयपरिपालणं वरं । तओ दंडरयणं गेण्हित्ता समंतओ महीहरस्स पासेसु ते लग्गा खणिउं । तं च ध्ययनम्। सुरसबोधा दंडरयणं सहस्सं जोयणाणि भिंदिऊण पत्तं नागभवणेसु । भिनाई ताई । तं च अचमुयं पेच्छंता भीया नागकुमारा ख्या लघु सरणं मग्गमाणा गया जलणप्पहणागरायस्स समीयं । साहिओ वइयरो। सो वि संभंतो उढिओ, ओहिणा आभोइत्ता शुचिः। चक्रिणो आसुरुचो समागओ सगरसुयसगासं, भणियं च-भो! भो! किं तुम्भेहिं दंडरयणेण महिं भिंदिऊण कओ भवणभिं- ॥२३४॥ दणेण उवहयो नायलोयस्स ?, ता अप्पवहाय तुम्भेहिं कयमेयं, जओ-"अप्पवहाए नूणं, होइ बलं उत्तुणाण भुषणम्मि । णियपक्खवलेणं चिय, पडइ पयंगो पईवम्मि ॥ १॥" तओ तस्स उपसमणनिमित्तं भणियं जण्हणा- नागराय! करेसु पसायं, उपसंहरसु संरंभ, खमसु अम्ह अवराहमेयं, न अम्हेहिं तुम्होवहवनिमित्तमेयं कयं, अट्ठा- घयचेइयरक्सट्टा फरिहा कया एस त्ति, न पुणो एवं काहामो । उयसंतकोवो गओ सहाणं जलणप्पभो। तम्मि गए भणियं जण्हुकुमारेण-एसा फरिहा दुल्लंघा वि न सोहए जलविरहिया ता पूरेमो नीरेणं ति । तओ दंडरयणेण गंगं भिंदिऊण आणीयं जलं, भरिया फरिहा । पत्तं तं नायभवणेसु जलं । जलप्पवाहसंतत्थं नायनाइणीजणं पलायंतं पेच्छिय पउत्तोवही कोवानलपलित्तमणो आसुरत्तो जलणप्पहो भणि पवत्तो-अहो! महापाषाणं जइ तेसिमणुकंपाए समिओ ॥२३४॥ एफसिमवराहो मए, ता तेहिं अहिययरं उववो काउमाढत्तो अम्हं, अहवा दंडेण चेव नीयाणमुवसमोन सामेणं, ता दंसेमि संपइ अविणयफलं ति । पेसिया तबहणत्थं नयणविसा महाफणिणो । तक्खणं चिय नीहरिऊण तेहिं जलंतणय- ·चक्रिणो वकन्यता ८ 3 XCX 7 ~ नहिं पोइया समागा भासरासीगूया सपे विसगरमया । तं पेच्छिय जाओ हाहारवगम्भिणो महाकंदो। सिविरे विमु- पायाभो भग्गरलयामो धोडियदारलयाओ 'दा ऐप! हा देव ! ति पलयंतीमो लोलंति महीवीदे अवरोहजुबईओ।एवं पिठयमार्ग संटवियं सेनं मंतिणा, जहा-ईसो पेय एस असारो संसारो, अणिवारणिजो दिवपरिणामो, किमेत्थ पहुणा विख्यणेणं?, कने मणो दिखा, प सोपणिजा य पुमारा, जो बहुतित्थवंदणेणं इमस्स जिणालयस्स रक्साकरणेणं पटनगोषयारेण य उयमियमुहकम्मा, तेण दिनउ सुरियमेव पयाणयं, गच्छामो महारायसमीयं । अणुमनियं च मंतिवयणं सपदि वि, दिमं पपाणयं, फमेण पत्ता गियपुरिसमासनं सामंवाऽमयेहि य मंतियं तत्थ-कहामिमं रायरायस्स फहिउं पाया-पुमारा सघे एकपए पेच्छंवाण चेय दट्टा ययं प अफ्सयदेहा समागया, लज्जाकरमेयं, ता पविसामो सचे पेय वटवजयणं । एवं सेसि मंचंताणं समागओ एगो दिओ, भणियं च तेण-किमेवमाउलीहूया ? मुंह विसायं, मनोन संसारे किंचि मुहं असुई या अपन्भुयमस्थि, भगियं प-"कालम्मि अणाईए, जीवाणं विविहकम्मवस- गागं । नत्यि सविहाणं, संसारे न संभवइ ॥१॥" अहं साइमि राइणो इमं वइयरं । पडिवन्नं तं तेहिं । ततो यो भनाइमायं पेत्तृण हा मुट्ठो मुहो' चिकलुणं वाइरंतो गओ रायदुवारं । निसुओ राइणा तस्स विलवणसदो, वाहरा- रिओ ऐण गुहो सि?' पुच्छिओ युत्तो । तेण भगियं-देव! एस एको चेव मे सुओ अहिणा दट्ठो य इमो जाओ गिपिठो, या फाऊण फरणं जीयावेह इमं । एयम्मि अवसरे पत्ता तत्थ मंतिसामंवा, पणमिऊण उवविट्ठा अत्याणे । परिवेग य आगयो वेनो-पुण निधिसमेयं । येनेण मुगियरिंदसुयमरणेण भणियं-देव! जम्मि गोचे फुले वा कोइ नमो वाओ भूई आगिजा वा जीवावेमि तीए इमं । मग्गिया दिएण भूई । जाव सहस्ससो घरे घरे बायाई पंशुमरणाई । गाहियं-देष! पत्थि वेजोवइसमूईए लंभो । राणा भणियं-जइ एवं वा किं नियपुत्तं सोएसि, सघतिहु- - ३०-४०

·अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
|ध्ययनम्।
सगर-
चक्रिणो
वक्तव्यता।
श्रीउचरा. } यणसाहारणमिमं मरणं, भणिय प- अत्थि कोइ भुवणम्मि जस्स जाति नेय पावाई। नियकम्मपरिणईए, जम्म-
ध्ययनरत्रे गमरणाई संसारे ॥१॥" वा माहण! मा रुयसु, मुंच सोयं, कर्ज चितेसु, कुणसु अप्पहियं, जाव तुमं पि एवं कव-
श्रीनेमिच लिजसि मधुसीहेणं ! विप्पेण भणियं-देव!'जाणामि अहमेयं परं पुत्तमंतरेण संपइ चेय मे कुलक्खओ होइ, दुहियाऽणा-
न्द्रीया इवच्छलो अप्पडिहयप्पयावो सयलपयापालणनिरओ य देवो, ता देउ पुत्तजीवावणेण माणुसभिक्खं । रन्ना भणियं-भद्द !
मुखरोधा-
असफपडियारं विहिविलसियमेयं, भणियं च-"सीयंति सबसत्थाई एत्थ न कर्मति संततंताई।अद्दिट्टपहरणम्मी, विहिम्मि
ख्या लघु किं पोरुसं कुणइ ? ॥१॥" ता परिचयसु सोगं, करेसु परलोगहियं, मुक्सो चेव करेह हिए णहे मए वा सोगं। विप्पेण
चिः।
भणियं --महाराय ! जइ सच्चमेयं ण कायवो एत्थ जाणएण सोगो, ता तुमं पि मा करेजसु सोगं, असंभावणिनं तुम्ह
॥२३५॥
सोयकारणं जाये । तओ संभंतेण रन्ना पुच्छिय-भो विप्प! केरिसं सोयकारणं? | विप्पेण भणियं—देव ! सहि पि तुह
सुयसहस्सा कालगया । सोऊण य इमं राया बज्जपहारहउ | नट्ठचेयणो सिंहासणाओ मुच्छाविलंघलो निवडिओ।
मुच्छावसाणे य सोगाऊरियमणो मुक्ककंठं रोविऊण पलावे काउमाढत्तो-हा पुत्ता ! हा हिययदइया ! हा बंधुवल्लहा !
हा सुसहाया! हा विणीया ! हा सयलगुणनिहाणा! कत्थ मं अणाहं मोत्तूण तुम्भे गया ?, देह मे तुम्हविरहदुहट्टस्स
दसणं, हा निग्पिणपावविहि ! एकपए चेव सचे ते वालए संहरतेण किं तए अपुन्नं पूरियं ? हा निडुरहियय! असञ्झ-
सुयमरणदुक्ससंतत्तं पि किं न वञ्चसि सयखंडं । एवं च विलवमाणो भणिओ तेण विप्पेण-महाराय ! संपइ चेव ममो-
वइससि संसारासारयं, ता किमप्पणा गच्छसि सोयपरवसत्तं?, अहवा-परवसणम्मि सुहेणं, संसारानिश्चयं कहइ
लोओ। णियपंधुयणविणासे, सबस्स वि चलइ धीरत्तं ॥ १॥ दुस्सहं च एगबंधुस्स वि नरिंद! मरणं किं पुण सट्टीए
पुत्तसहस्साणं?, वहा वि-सप्पुरिस चिय वसणं, सहति गरुयं पि साहसेकरसा । धरणि चिय सहइ जए, वजनिवार्य
॥२३५॥

·चक्रिणो । - वक्तव्यता। न उण वंतू ॥ १॥ अओ अवलंबेसु धीरयं, अलमेत्य विलविएणं, जओ-सोयंताणं पि नो ताणं, कम्मबंधो केवलो। वो पंढिया न सोयंति, जाणंवा भवरूवयं ॥१॥ एमाइवयणविन्नासेण संठविओ राया विप्पेण । भणिया य 'वेण मंति- सामंता-साहेह जहावत्तं राइणो । साहियं च तेहिं पगलंतवाहजलेहिं । समागया पहाणपउरा, धीरविओ सधेहिं वि राया, फयमुचियकरगिजं । एत्यंतरे पत्ता अट्ठावयस्स आसन्नवासिणो जणा पणयसिरा विन्नविति -जहा देव ! तुम्ह सुएहिं अट्ठावयरक्पणहा आणीओ गंगाजलप्पवाहो, सो फरिहं भरेऊण आसन्नगामनगरे उपदवितो पसरइ ता तं निवा- रेउ देवो, न अस्यि अन्नस्स तन्निवारणसत्ती। राइणा भणिओ नियपुत्तजण्हुकुमारपुत्तो भगीरही नियपोत्तो-वच्छ ! दंढरयणेण नागरायमणुनविय नेसु उयहिम्मि गंगं । सो वि गओ अट्ठावयं । अट्ठमभत्तेणाराहिओ नागराया आगओ फयमीसणभुयंगहारफेऊरो भणइ-कि संपाडेमि ? । भगीरहिणा भणियं पणामपुवयं-तुम्ह पसाएण नेमि गंगं समुद्दे, उपायो महंतो लोयस्स। नायराएण भणियं-विगयभओ करेसुसमीहिय, निवारिस्सामि अहं भरहनिवासिणो नागि-त्ति भगिऊण गओ नागराया । भगीरहिणा वि कया णागाणं बलिकुसुमाईहिं पूया । तप्पमिइं च नागवलिं कुणइ लोओ। रायसुओ वि गंगमागरिसंतो दंडरयणेण भंजतो य यहवे थलसेलवणे जणाबाहाए पत्तो पुवसमुई। तत्थाऽवयारिया गिण्हती अणेगाई नइसहस्साइं गंगा। पुणो विहिया तत्थ वली नागाणं । जत्थ य सायरे मिलिया गंगा तं गंगासायरं तित्थं जायं । अन्न वि तं लोए विक्सायं। गंगा वि 'जण्हुणा आणीय' ति जण्हुवी जाया, 'भगीरहिणा विणीय' त्ति तेण भागीरहि चि । सो वि नागेहिं मिलिऊण पूइओ गओ अओझं । पूइओ य राइणा तुट्टेण ठविओ नियरजे । अप्पणा य गिक्संतो अनियनिणसयासे सिद्धो य । अन्नया पुच्छिओ भगीरहिराइणा अइसयणाणी-भगवं! किं कारणं जण्हु- पमुहा सहि पि कुमारसहस्सा सममरणा संजाया। भयवया भणियं-महाराय ! एगया महतो संघो चेइयवंदणत्यं FoXE

·भीउचरा-
ध्ययनस्त्रे
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
सुखयोधा-
ख्या लघु
त्तिः।
अष्टादश
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
मघव-
चक्रिणो
वक्तव्यता।
॥२३६॥
सम्मेयपद्मए पथिओ, पचो य अरण्णमुलंघिऊण अंतिमगाम । तन्निवासिणा सबजण अगारिएणं अचवमुवविओ
दुवयणसिंदणे वत्थऽन्नधणाऽऽहरणाइआञ्छिदणेण य, तप्पञ्चयं च बद्धमसुहं महंत फम्ममणेण । कुंभयारेण य.एगेण
पयइभईएणं, मा जबद्दवेह इमं वित्यजतागृसंजणं, इयरजणस्स वि निरवराहस्स परिकिलेसणं महापावहेज किं पुण
एरिसम्मिग्रजणस, वा जइ सागयपडिवति इमस्स न सकेह काउंता उपदवं पि ताव रक्खेह' ति भणिण निवारिओ
सो गामजणो । गओ य संघो । अन्नम्मि य. दिणे तन्निवासिणा एगेण नरेण रायसन्निवेसे चोरिया कया । तनिमित्तेण
रायनिउत्तेहिं पुरिसेहिं दाराई पिहेजण सो गायो पलीनिओ । तया य सो कुंभयारो सयणेहिं निमंतिओ गाममग्नं गओ
आसि । बट्टा य वत्थ सहि जगसहस्सा उवयन्ना चोराडवीप.अंतिमग्गामे माइवाहत्ताए । ते सधे कोवियचि जाओ
लोए भन्नंवि । फर्किवि तस्थागओ करी, सचलणेण य महिया ते वओ णाणाविहासु दुक्सपउरासु कुजोणीसु ,परिममिऊण
सुहरं अणंतरभवे किं पि काऊण वदाविहं सुहकम्मं यवना सगरसुयत्ताए सहि पि सहस्सा, तधम्मसेसेण य पत्ता इमं
भरणवसणं । सो वि कुंभयारो नियआउखए मरिण जाओ एगस्मि सन्निवेसे धणसमिद्धो चणिो, तयणंतरं कय-
सुकयकम्मो संजाओ मरिऊण नरयई, सुहाणुबंधसुहकम्मोदएण य पडिवन्नो मुणिधम्म, काऊण कालं गओ य-सुरलोय,
बतो घुओ जण्हुसुओ जाओ सि तुमं ति । इमं च भगीरही सोऊण संवेगमुवगओ भयवंत बंदिसण, सभवणम्मि
गओ। इदं च भगीरपीएच्छासंविधानकं प्रसङ्गवः कथितम् ।। चिइत्ता" सूत्र मुगमम् । तचरितोदेशस्त-
इहेव भारहे पासे सावत्थीप नयरीए समुविजयसं रांइयो भद्दाए देवीए चोदसमझामुमिणसूइओ उपवनो मध्वं
नाम तइयपफवट्टी, जोधणत्यो यजणयविइन्नरज्जो पसाहियभहरवासो जाओ महाणरिंदाहिबई । सुइरं च रजणुहवंतस्स
अग्नया जाओ भवविरामओ, परिभाविउं पयत्तो-जे इत्थ पहिबंधहेज रमणीया पयत्या ते सधे वि अथिरा अवि
॥२३६॥

·EFOR २ -पिइच्छिया उदारा, सुगा विणीया मणोरमा भोगा । विउला लच्छी देहो, निरामओ दीहजी वित्तं ॥ १ ॥ सनकुमार भयपडिमंपनिमिचं, एमाई पत्यु नयर सर्प पि । फइवइदिणायसाणे, सुमिणुक्भोगु ध न हु किंचि ॥ २॥ ता चक्रिणो पम्मयमे उनमामि, धम्मो चेप भयंतराणुगामी । एमाइ- भाविऊण पुननिहित्तरजो पहओ । कालेण य विविहरवे वतन्यता। परिऊण गमो सणंफुमारकप्पं ति ॥ "सर्णकुमार" सूत्र सुगमम् । परितं चेदम्- पत्थि इहेव भारहे पासे फुरुजंग नणयए हरिधणारं जयर, सत्य य कुरुयंसे आससेणो राया, सहदेवी भारिया, पाग पुचो पठइसमदासुमिणसूइओ पउत्थचपावट्टी सणंकुमारो नाम । सो सहर्षसुकीलिएण सूरकालिंदीतण- । एग महिंदसीहेण सह गहियफलाफलावो जोधणमणुपत्तो। अन्नया पसंतमासे रायउचो नायरसहिओ गओ. कीलण- स्यामगं । कीलिऊण य सत्य विसिकीलाहिं आसपरियाहत्यं आरूढा तुरंगमेसु रायकुमारा । सणंकुमारो वि-जलहिः कालोलाभिदाणं तुरंगममारूढो । मुपा समकालमासा । ततो विवरीयसिक्सत्तणओ पंचमधाराए लग्गो कुमारतुरंगो पासणीयो गमिचेण । लग्गो विनायवुत्वंदो राया सपरियणो मग्गतो। एत्थंवरम्मि लग्गो, चंडमारुतो, तेण भग्गो हरपपयमग्गो। महिंदसीहेश.विनचो राया--नियत्तउ महाराओ, अहं कुमारसुद्धि लहिऊण यलिस्सं । नियंत्तो गया । महिंदसोहो बि लगो अणुमग्गेण कुमारस्स पविष्टो भीसणं महाडई, हिंडंतस्स तीए अइगयं परिसमेगं । एगदिवसम्मि, प गवो थेयं भूमिभागं साय निसुवो सारसरयो, अग्पाइओ अरविंदपरिमलो, पयट्टो तभिमुई, दिहं प.सरयरं, निसुओ मारों गीयवेणुरयों, हरिसुफुललोयणो जाव गच्छइ ताव पेच्छइ तरुणीयणमझसंठियं सणंकुमारं, विम्हियमाणसो [विर- मंगविम्भमो एसो ? किं या सपं चेय एस सगंकुमारो?' विगप्पंतो जाव चिहद साव पढियं बंदिणा---जय विशेषगतो। - .

·श्रीउपरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
वृत्तिः
अष्टादशं
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
सनत्कुमार-
चक्रिणो
वक्तव्यता।
१२३७॥
आससेणनहयलमियक! कुरुभवणलग्गणसंभ! | जय विहुयणनाह ! सणकुमार! जय लद्धमाइप्प! ॥१॥ ततो 'सणं-
कुमारो' त्ति कयनिच्छतो महिंदसीहो पमोयारियमाणसो अउघरसंतरमणुवंतो गओ सणंकुमारदसणपह। दूराओ
चेव सणकुमारणा परियाणिऊण अभुट्टितो, पायपडणुहिओ य अवगूढो गाद । दुवे वि पमोयारियमाणसाउवविद्या
दिन्नासणेसु । विनाहरलोगो य उवसंतगेयाइकलयलो पासेसु अल्लीणो । तयणंवरं १ फुसिऊण आणंदजलभरियं नयण-
जुयलं भणियं सणंकुमारेण-वयंस ! कहं तुममेगागी एस्थ भीसणारत्ने आगतो ? कहं एम द्वित्तो वियाणिओ इं?
किं वा करेइ मम विरहे महाराओ अंवा य? । कहियं च जहावत् महिंदसीहेण । ततो मजावितो वरविलासिणीहिं
महिंदसीहो । कयमुचियकरणिज । भोयणावसाणे य पुट्ठोऽण सणकुमारो-जया फुमार ! तुरंगमेणावहरितो तुम
तया कहिं गतो? कहिं ठिओ? कत्तो वा एरिसी रिद्धी ? । सपकुमारेण चिंतियं-न जुत्तं नियचारियफणं नियमुहेण
सप्पुरिसाणं वा कहावेमि परमुहेण । ततो भणिया कन्नासयमज्झपरिणीया सयरिंदधूया नियझ्या विउलमई-पिए!
' मीसेस मह वइयरं विजाए आमोएऊण साहेसु महिंदसीहस्स, मम पुण निदाए धुम्मति लोयणाई ति भपिऊग निरनो
3
रइहरे । विउलमई वि साहिउमाढत्ता कुमारचरियं-अत्थि तया तुम्ह नियंताण घेव अस्सेणायहरिओ कुमारो, पवे-
सितो तेण घोराए अडवीए, बीयदियहे वि वचंतस्स आसस्स जातो मन्झन्हसमओ। खुदा-पिवासाउलेण य आसेण
} निल्लालिया जीहा । उद्धद्विओ चेव सासाऊरियगलो थको उत्तरितो कुमारो। छोडिया पट्टाढा । ऊसारियं पल्लाणं । जार
घुम्मिऊण निवडिवो आसरे मुको 'अकजकारि' ति कलिऊणं च पाणेहिं । वं चुफपेसणं व मोत्तूण गतो कुमारो,
उदयन्नेसणपरायणो य हिडिउमाढतो, न कहिं पि आसाइयमुदयं । वतो दीहद्धाणयाए सुकुमारयाए मज्झण्हकाळत्तणतो
१ घोडेकी पेटी।
-
॥२३७॥

·सनत्कुमार- चक्रिणो वक्तव्यत - य दवदद्धयाए य रण्णस्स अईव हल्लोहलीहूतो दूरदेसम्मि ₹ण सत्तच्छयं पहावितो तयभिमुहं । पत्तो य तस्स च्छायाए उवविठ्ठो पडितो लोयणे भंजिऊण धरणीए । एत्यंतरम्मि तप्पुन्नाणुभावणं तन्निवासिणा जक्खेण आणिऊण सिसिरसी- यलं जलं सित्तो सवंगेसु, आसासितो । लद्धचेयण य पीयं सलिलं, पुच्छिओ तेण-को तुमं ? कत्तो वा एयमाणियं सलिलं ? ति । तेण भणियं-अहं जक्खो एत्थ निवासी, सलिलं च माणससरवरातो तुह निमित्तमाणियं । तओ कुमारेण भणियं-एस मह संतावो परं माणससरमजणेण जइ अवगच्छइ ति। तंसोऊण भणियं-'अहं सपाडेमि भवतो मगोरहो' त्ति भगिऊण काऊण करयलसपुडे नीतो माणससरं । मजितो विहिणा । तत्थ य 'वसणाव डियं' ति काऊण फुर्तण वेयड्ढवासिणा असियक्खजक्खेण सह जुद्धं संवुत्तं । तेण य पढमं गुरुसकरोहनिभरो मोडियतरुवरो परणो मुको । ततो नहयलं पहलधूलीए अंधारियं । तओ विमुकऽदृट्टहासा जलियजलणपिंगलकेसा मुहणितजालाकराला पिसाया मुका । जाहे तेहिं न भीतो तओ नयणमुकजालाफुलिंगेहिं नागपासेहिं बद्धो। तओ जुन्नरज्जू इव तेण ते तोडिया। तओ दृढकरघाएहिं लग्गो, ततो मुट्ठिप्पहारेण कुमारेण खंडासंडि कतो । पुणो वि रक्खसेण गुरुमच्छरेण घणलोहज- डियमोग्गरेण हओ वच्छत्थले कुमारो । तेणावि महाकायं चंदणतरुं उम्मूलिऊण अच्छोडितो उ8 वड्डतो ऊरुएसु च्छिन्नदुमो ध पडितो भूमीए । ततो रक्ससेण दूरमुक्खिविऊण गिरिवरो कुमारस्सोवरिं मुक्को । तेण दृढपीडियंगो निचेयणो जातो कुमारो, लद्धसन्नो य तेण समं पाहुजुर्तण लग्गो । कुमारेण करमोग्गराहतो सयसिकरो विव कओ 'अमरो' त्ति काउंन मतो, विरसमारडिऊण नहो । कोउगदसणत्थमागएहिं देवविजाहरेहि पुप्फवुट्टी मुफा 'अहो! जितो जक्सो फुमारेणं' ति । ततो जिणिऊण रक्खसं पच्छिमदिसागए सूरे उच्चलिओ सरवराओ अजउत्तो । गतो थोवभूमिभाग, दिहातो तत्थ नंदणवणस्स मझगयातो मणोरमाओ अट्ट दिसाकुमारीतो छ दिबातो भाणुवेगविजाहरधूयातो । पलोइतो -

·अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
XX.
सनकुमार-
चत्रियो
वक्तव्यता।
साहिं ससिणिद्धाए विट्ठीए सो । तेण वि चिंतिय-कातो पुण इमातो चि पुच्छामि । उपसप्पिऊणं गतो तासिं समीवं,
श्रीउत्चरा-
पुच्छियं महुरवाणीए एग फनगमुद्दिसिऊण-कावो तुमे ?, किं निमित्तमिमं सुन्नरनमलंकियं तुम्भेहिं १ वाहि
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच भणियं-'महाभाग ! इओ नाइदूरम्मि पियसंगमाऽभिहाणा अम्हपुरी अस्थि, वा तुमं पि तस्थेय ताव वीसमसु' ति
न्द्रीया भणिऊण किंकरदरिसियमग्गो पयट्टावितो अजउचो । अत्यमितो य रवी । पत्तो य नयरिं । नेयाविओ य ताहिं फंचुइणा
सुखबोधा रायभवणं । दिवो य राइणा अन्मुहितो य । फयमुचियकरणीयं । भणितो य भाणुवेगराइणा--जहा महाभाग !
ख्या लघु-
मह इमातो अट्ट कन्नगातो, एयासिं च तुमं पुचि चेवाऽचिमालिणा मुणिणा परो आइहो, जहा-'जो असियक्खं जक्खं
पुतिः। जिणिस्सइ सो एयासि भत्त' ति, ता परिणेसु इमीतो । अजउत्तेणावि तह ति पडियन्निऊण सधमणुट्टियं । ततो बत्तो
वीवाहो । पद्धं कंकणं । सुत्तो य रहभवणं ताहिं सद्धिं वरपटंके, जाय निदाविरमम्मि भूमीए अप्पाणं पेच्छइ, चिंतियं च
॥२३८॥
तेण-किमेयं ? ति । पेच्छद य करे 'कंकणं' ति, वओ अविसन्नमणो गंतु पयतो । दिडं च रनमझम्मि गिरिवरसिहरे
मणिमयसंभपइडियं दिवं भवणं । वेण चिंतयं-इमं पि इंदयालप्पायं भविस्सइ त्ति । गओ य तयासन्ने इत्थीए करुणसरेणं
रुयंतीए सई निसामेइ । पविहो य भवणं गयभओ, दिहा य सत्तमभूमियाए दिघा कन्नगा करुणेण सरेणं रुयंती भणंती य ।
'कुरुकुलनयलमियलंगण ! सणंकुमार! अन्नजम्मम्मि वि महं तुमं चेव नाहो होजसु' ति भणती पुणो पुणो रोविउ-
भारद्धा । ततो दिन्नासणेण नियनामासंकिएण पुच्छिया अजउत्तेण-किं तुमं तस्स सणंकुमारस्स होसि जेण तए वस्स
सरणं पहिवनं ? । तीए भणियं-सो भत्ता मणोरहमेत्तेणं ति, जेण अहं साकेयपुरनरिंदेण सुर पहेण चंदजसाजण-
णीए य इहा धूय त्ति काऊण दूयाणीयतदीयचित्तफलयरूपविमोहिया तस्स पुर्व उदयदाणेण दिग्ना, न य वत्तो विवाहो
' ति, वाय य अहमेगेण विज्वाइरकुमारेण कुट्टिमतलातो इहमाणिया, गवो यसो इमम्मि विज्ञाविउधिएं धवलहरे में मोत्तूर्ण
॥२३८॥

·सनत्कुमार चक्रिणो वक्तव्यता। पदि पि । जाव एवं संपइ सा फन्नगा याय य वेण असणिवेगसुयवजवेगेण विनाहराहमेणं आगंतूंण उक्सित्तो गयण- ६ मंडलं मनायो । तो सा हाहारवं फुणमाणी मुच्छापराहीणा निवढिया घरगिव? । वाव य मुहिपहारेण वावाइऊण तं इसविनाहरं समागवो अक्सयसरीरो तीसे समीयमजउचो, समासासिया, साहितो नियययुत्तंतो, तेण वीवाहिया य । सा पसणंदाभिहाणा इत्थीरयणं मविस्सइ । थेवपेलाए य समागया वअवेगभगिणी संझावली नाम, वावाइयं च दण माग्यं कोयमुपगया, पुणो वि सुमरियं नेमिचियवयणं जहा-'भाइवहगरस भञा होही' अन्नउत्तं विवाहत्थमुवहिया । या वि वरसाणुमईए सहेव विवाहिया । एत्यंतरे समागया अनउत्तसमीयं दुवे विजाहरा, पणामपुधं भणियं तेहिं- देय ! असणियेगो विजाहरवलेण जाणियपुत्तमरणवुत्तंतो तुम्होपरि समागच्छद, अतो चंडवेग-भाणुवेगेहिं पेसिया भरे हरिचंद-चंदसेणामिहागा नियपुत्ता, रहो सनाहो य पेसिओ, अम्ह पियरो वि तुम्ह चलणसेवानिमित्तं एए संपणा घेय शि। वयणंतरं च समागया चंडवेग-भाणुवेगा अजउत्तसाहेजनिमित्तं । संझावलीए दिन्ना पन्नत्ती : विना । यो अनउत्तो चंडवेग-भाणुवेगा य नियविजाहरबलसमेया असणिवेगवलेण य समं जुम्झिउं पवत्ता । ततो भग्गे दोस वि पलेसु अधउत्तरस असणिवेगेण समं महाजुझे समावडिए तेण मुकं महोरगत्थं, तं च कुमारेण गरु- सत्येण यिनिहयं । पुणो मुफ तेण अग्गेयत्थं, वे पि फुमारेण वारुणत्येण पडिहयं । पुणो वि मुकं वायचं, तं पि सेल- स्पेण परिपेटियं । वो गहियगंडीयो नाराए मुञ्चतो पहावितो सो।फुमारेण निजीवं कयं तस्स चावं । पुणो कड्डियमंड- एग्गो उहिलो, फुमारेण वरस करो छिनो । ततो पाहुजुद्धमिच्छंतो आगतो । कुमारेणावि चक्केण मुद्धविगलं सीसं कयं । पदो सरपणमेपासणियेगपिनाहररायलच्छी सयलविनाहरसमेया सणंकुमारं संकेता । ततो हंतूण असणिवेगं युबतो पंडगामुहिं चभातो रहेण विनाहरसहितो ओयरिओ पासाययडिंसए । दिट्ठो य तत्थ हरिसियाहिं सुनंदा-संझाव- XoXoxoxo:

·- श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्रे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु वृचिः। अष्टादशं संयती- याख्यम- ध्ययनम्। सनत्कुमार- चक्रिणो वक्तव्यता। ॥२३९॥ लीहिं । वुत्तो य ताहिं-जहा अजउत्त! सागयं ? ति । ततो लद्धजया गया यहूं, अणेगविजाहरविजाहरीलोगपरि- गया मंगलतूररवाऊरिजमाणदियंता पविट्ठा निययमंदिरेसुं । कओ य सणकुमारस्स सयलविजाहरेहिं विजाहरमहा- रायाभिसेतो । ततो सुहंसुहेणं अच्छंति । अन्नया य चंडवेगेण विनत्तो चक्की-जहा देव !मझ मुणिणा अच्चिमालिणा सिहं, जहा-तुह एयं कन्नासयं भाणुवेगस्स य अट्ठ कन्नाओ चकी परिणेही, सो य सणंकुमारनामो चउत्थो चकवट्टी जिणेहिं समाइहो, सो य इतो मासमेत्तेणं एही माणससरवरं ति, तत्थ 'मजणुत्तिन्नं वसणावडियं' ति नाऊण असि. यक्खो नाम जक्सो पुवभववेरी दच्छिही । कहं पुण सो पुवभववेरी ? । भन्नइ.--- अस्थि कंचणउरं नाम नयरं, तत्थ विकमजसो नाम राया, तस्स पंच अंतेउरसयाई । तत्थ नागदत्तो नाम सत्थ- वाहो, तस्स रूवलावण्णजोवणसोहग्गगुणेहिं सुरसुंदरीण वि अमहिया विण्हुसिरी नाम भज्जा । सा विकमजसेण कह वि दिवा मयणाउरेण अंतेउरे छूढा । ततो नागदत्तो तबिओए 'हा पिए! चंदाणणे ! कत्थ गया ? देहि मे दसणं' ति एवं विलवंतो डिंभपरिगतो उम्मत्तीभूतो कालं गमेइ । इतो य सो विक्कमजसो राया अवहत्थियरज्जकजो अगणियजणाव- पातो अवमन्नियवरतरुणिपंचसयारोहो तीए विण्हुसिरीए समं अचंतरइपसत्तो कालं नेइ । अन्नया ताहिं अंतेउरियाहिं रन्ना परिभूयाहिं ईसापरवसाहिं कम्मणजोगेण विणिवाइया विण्हुसिरी । ततो राया तीए मरणेण अचंतसोगाउरो अंसु- जलभरियनयणो जहा नागदत्तो तहा उम्मत्तीभूतो विण्हुसिरीकलेवरं न दहिउं देइ । ततो मंतीहिं मंतिऊण रायाणं वंचिय रने कलेवर नेऊण छड्डियं । राया तमपेच्छंतो परिहरियपाणभोयणो ठितो तिन्नि दिणे । मंतीहिं 'अदिढे तम्मि मरिइ' त्ति कलिऊण नीतो रन्नं । दिहं च वं राइणा गलंतपूइनिवहं सुलसुलंतकिमिजालं वायसायड्डियनयंणजुयलं सगचंड- तुंडसंडियं दुरभिगंध । तं पेच्छिय कलेवरं राया तक्सगेण सज्झसपरबसो अप्पाणं निंदिउमाढत्तो । कहं ?- ॥२३९॥ --जस्स कए ·सनरखुमार चक्रिणो - वक्तव्यता। रेजीप! धुर सीलं जाई जसो सजाय परिचत्ता तस्स एरिसी अवत्या जाया। ततो वेरग्गभग्गवडिओ रण रद्ध पुर- मंदर प समगमगाइयं परिचइय वणमिव सुग्रयायरियसमीचे निवसंतो। नतो चउत्थ-छह-ऽट्ठमाईहि विवित्तववोकम्मेहि अपागं भाषिय सहणापुपं गतो सणंफुमारं कप्पं । आउयसए रयणपुरे सेद्विसुतो जिणधम्मो नाम जातो । सो य निणययनभाषियमई सम्मत्तमूलं दुवालसविहं सावगधम्मं पालितो जिणिंदपूयारतो फालं गमेइ । इतो य सो नागदत्तो रियाविरहदुरिसओ नचिनो गुरुअज्झाणेण परिसवियसरीरो मरिचं बहुतिरियजोणीसु भमिजण ततो सीहउरे नयरे अग्गिसम्मो नाम यंभणमुभो जातो । कालेण य तिदंडिययं घेत्तुं दोमाससमणाइतयोरत्तो रयणपुरमागओ। तत्थ य हरि- पाहणो नाम राया भगवभत्तो, सो वेण तस्थागओ नाओ, जहाएत्य को वि महातवस्सी आगतो । पारणयदिणे राइणा निमंतितो परमागवो । एत्यंतरे जिणधम्मो सावगो तत्थ देवनोगेण आगतो। तं दटुं पुधजायवरेण मुगिणा रोसारुणलोय- पर रापा भणितो- सइ ममं भुंजायेसि तो इमरस सेहिस्स पट्टीए उण्डपायसपत्तीए भुंजाधेह । रन्ना भणितो-अन्नपुरि- सपट्टीए मुंजायेमि । ततो मुपिणा वि जम्मंतरजाणिययेराणुधंधेण वुत्तो राया-न अन्नहा जेमेमि । ततो रना अणुरागेण पडियनं । सिट्टी वि पुद्विहियपत्चिदाई पुधदुकयकम्मफलमेयमुवट्टियं ति मन्नमाणो सम्मं सहइ। ततो मुत्ते ससोणियाहारु- मंस-पसा पट्टीतो उक्सया पत्ती । सतो घरं गतो सम्माणिऊण सयणवग्गं सामेऊण य चेइयपूर्य काऊण धेतूण समणदिक्खं निग्गठो नयरातो। गतो गिरिसिहरे, तत्थ अणसणं फाऊण पुधदिसमद्धमासं काउस्सग्गेण ठितो, एवं सेसासु वि दिसामु असमासं अद्धमार्स । नतो पट्टीए गिद्ध-काग-सिवाईहिं सज्जतो तं पीडं सम्म सहिय नमोकारपरो मरि सोहम्मे कप्पे इंदो जावो । भगयो वि तरसेव पाहणं एरावणो जाओ तेण आमिओगिककम्मुणा । ततो एरावणो चुतो नरतिरिएसु हिंडिय असियक्सो जस्तो जावो । सफो वि तओ चुत्तो हथिणाउरे नयरे सणकुमारचकी जातो । एयं वेरकारणं ति । . --

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनमन्त्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
ख्या लघु
घृत्तिः।
|सनत्कुमार-
चक्रिणो
॥२४॥
वक्तव्यता।
ततो मुगिणा एवं सिट्टे मैए तुह अंतरवासनिमित्तं भाणुवेगं विसजिय पियसंगमपुरिनिर्वसपुवं तुम अट्ठ भाणुवे-
गकन्नातो विवाहावितो । मुक्को य कारणेणं तत्थेव 'कजसमत्तीए सेवं करेहामो' ति । मरिसेजह अवराहं जमुको
वणम्मि, ता विनवेमि-मन्नह मे कन्नासयस पाणिग्गहणं ति । ताओ वि तुम्हऽहवहूतो पेच्छंतु सामिणो मुहकमलं
ति। एवं होउ' त्ति मन्निए समागयाओ ताओ । महया विभूईए विवाहियं अन्नउत्तेण कन्नासयं । दसुत्तरेण देवी-
सएण सहितो भुंजए भोए । एवं च वच्चए कालो । अञ पुण अजउत्तेण एवं समाणत्तं जहा गंतवमन जत्थ
जक्खेण सह जुज्झियं तं सरं ति । ततो एस्थागयाणमन्ज तुम्हेहिं सह पेच्छणयावसरे दसणं जायं ति । एत्थत-
रम्मि उहितो सुहसुत्तो रइहरातो सणंकुमारो । गया य महया चडयरेण वेयहूं । विन्नचो अवसरं लहिऊण
महिंदसीहेण-जहा फुमार! दुक्खेण तुह जणणिजणया कालं गमिति, ता तहसणेणं कीरउ पसातो अम्हारिसजणस्स
त्ति । विनत्ताणंवरमेव गया महया गयणट्ठियणाणाविहविमाणहयगयाइवाहणारूढविचित्तवेसाहरणभूसियविज्जाहरवंद-
सम्मदेणं हथिणाउरं ति । आणदिया जणणिजणया नायरजणा य । ततो महया विभूईए रन्ना अस्ससेणेण सणं.
कुमारं पयइसमग्गेण रजम्मि अहिसिचिऊण महिंदसीहं सेणावई निउंजिय धम्मतित्थयरतित्थे तहाविहाणं थेराणं
अंतिए पधजाविहाणेणं सकजमणुट्ठियं ति । सणंकुमारो वि परिवड्डमाणकोसवलसारो विकतो रनमणुपालेइ । उत्पन्नाणि
य चकरयणपमुहाणि चोइस वि रयणाणि नव निहीतो य, कया य तेसिं पूया। तयणंतरं चकरयणदंसियमग्गो मागह-
यरदाम-पभास-सिंधु-खंडप्पवायाइकमेण भरहं ओयविय वाससहस्सेणागतो गयपुर। दिहोओहीए सफेण 'पुधिं सुहम्मवई
महसरिसो आसि' त्ति बंधुनेहेण आणत्तो वेसमणो-करेह सणंकुमारस्स रज्जामिसेयं, इमं च हारं वणमालं छत्तं मउडं
१. मयेति चण्डवेगेन विद्याधरेण ।
॥२४॥

·वकन्यवा akotoxxx पामरजुयं दूसजुयं कुंडलजुयं सीहासगं पाउयाजुयं पायपीढं च पाहुडं ढोएन । वत्तधं च तए-जहा महाराय ! सफो । सनत्कुमार- तुम्ह पचं पुच्छर । येसमगो वि एवं होउ चि पाहुदं सशविइन्नं घेत्तूण गतो गयपुरं । रंभ-तिलोत्तमातो पेसियातो सकेण चक्रिणो अनिसेयमहसपफरणत्यं । समप्पिय पाहुई विन्नत्तो येसमणेण चफी-तुम्हाभिसेयनिमित्तमम्हे सफेण पेसियातो,तं अणुममह सुन्भे। 'एवं ति पडियन्ने पक्षिणा विउधियं जोयणपमाणं मणिपेढं, तस्सोपरि रयणमयमहिसेयमंडवं, तस्स मञ्झे ।' मनिपीदिया, तीए उपरि सिंहासणं, तत्थ निवेसिय खीरोयजलेण रयणकणयकलसावजिएणं जयजयसहसम्मिस्सगीयरव- मुदलं अहिसिसो मुरेहिं । पणधियातो रंभातिलोत्तमावो । सबालंकारविभूसियं करेचा पवेसिऊण महाविच्छडेण गयउर गसो मुरलोयं धणयाइसुरजगो। पफी वि भोए भुंजतो गमेइ कालं । अन्नया य सोहम्मसभाए सिहासणमस्थयत्थो सोहम्मिदो सोयामणिनाढयं पेच्छंचो अच्छइ । एयम्मि अंतरे एगो ईसाणकप्पातो संगमाभिहाणो देवो सोहम्मिदपासे आगयो, तस्स य देहप्पहाए सभाठियसघदेवाण तेओ णहो, आइयोदए पंदगहा इव निप्पभा जाया सुरा । गए य पम्मि मुरेदि विम्हिएहिं सोहम्मिदो पुच्छितो-जहा केण कारणेणं सामि ! इमस्स संगमदेवस्स बारसाइयोदयाहिओ देउ १ ति । देण भणियं-इमेण पुवभवे आयंबिलं वद्धमाणो नाम तयो कतो त्ति । ततो देवेहिं इंदो पुणो वि पुच्छितो जहा अनो वि कोइ एरिसतेयख्वसंपनो कि अस्थि ? चि भणिए इंदेण भणियं-जहा हथिणारे कुरुवंसे अस्थि सणंकुमारो नाम पपयट्टी, जस्स तेओ रूवं च देवाणं पि अहियमिति । ततो विजय-वेजयंतदेवा असहवा यंभणरूपेण आगया। ततो पडिहारेण मुकदारा पइट्टा रायसमीवं, दिट्ठो य तेहिं राया गंधतेल्लभंगणकिचं कुणतो, विम्हिया सत्यनियरूपसिरीओ अहिययरं रूवाइसंपयं दुटुं। पुच्छिया य रना-फिमेत्थमागया ? । ते भणंति-जहा तुम्ह रूपं तिहुयणे वि पनिनइ वदंसगकोगेणं ति । पुणो वि रन्ना अइरूवगविएण वुत्ता-भो भो विप्पा! किं मज्झ रूवं DI म.

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-1
न्द्रीया
सुखवोधा-
ख्या लघु-
चिः।
अष्टादशं
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
सनत्कुमार
चक्रिणो
॥२४१॥
वक्तव्यता
तुम्हेहिं दिहं ?, थेयकालं पडिच्छह जाव अस्थाणमुवविसामि । 'एवं ति जंपिय निग्गया दिया। चको वि लहुं मजिजण मंडण-
विभूसणं सिंगारं च काऊण उवविठ्ठो सिहासणे। वाहरिया दिया। ते सरीरं दद्दूण विसन्ना, भणियं च तेहिं-अहो! मणुयाणं
रूवलावन्नजोवणाणि खणदिट्ठनहाणि । तं सोऊण भणियं चकिणा-भो! किमेवं तुम्हे विसायपरा मम सरीरं निंदह ? |
| तेहिं भणियं-महाराय ! देवाणं रूवजोवणतेया पढमसमयातो जाय छम्मासाउगसेसं ताव अवढिया भवंति ततो
हीयंति, मणुयाणं पुण ते य वड्डमाणा भवंति जाव जीवियमझो ततो परेण हीयंति, तुम्ह पुणो रूवजोवणसिरीए अच्छेरयं
दीसइ, जओ संपइ चेवेसा खलमेत्ति व नट्ठा खणेण । रन्ना भणियं-कहं तुम्हे जाणह ? । तेहिं परमत्थो सकपसंसाइतो
सिट्ठो। विम्हिएण य केऊरभूसियं बाहुजुयलं पलोयंतेण विच्छायं दिलु, वच्छत्थलं पि हाराइविभूसियं विवन्नमुवलक्सियं ।
तं पेच्छिऊण चितियं-'अहो! अणिचया संसारस्स, असारया सरीरस्स, एत्तियमेत्तेण वि कालेण स्वजोवणतेया
पणहा, ता अजुत्तो भवे पडिबंधो, अन्नाणं सरीरमोहो, मुक्खत्तण रूवजोधणाभिमाणो, उम्माओ भोगासेवणं, गहो चेव
परिग्गहगहो, ता उज्झिऊणमेयं करेमि परलोयहियं ति चिंतिऊणमहिसित्तो रजे पुत्तो। "अणुयरियं धीर! तुमे, चरियं
निययस्स पुवपुरिसस्स ! भरहमहानरवइणो, तिहुयणविक्खायकित्तिस्स ॥१॥” इच्चाइ उपवूहिऊण य गया देवा । चकी वि
तक्खणमेव तणं व पडलग्गं उग्झिऊण सबं परिग्गहं राहायरियसमीवे पवइओ। ततो इस्थिरयणप्पमुहाणि सघरयणाणि
सेसरमणीओ य आभितोगियसुरा महानरिंदा निहीतो सबहा कि बहुणा ? समस्थखंधाचारवासिणो वि जणा छम्मासे
जाव भग्गाणुलग्गा भमिया । न सीहावलोइएणावि तेण सच्चविय त्ति । ततो छहभत्तेण मिक्सानिमित्तं गोयरं पविट्ठरस
पढममेव चीणाकूरं छेलियातक्केण दिन्नं । तं भोत्तूण पुणो वि छट्टोववासो कतो | तकालप्पमिई तेणेव दोसेण कच्छू जरो
सासो सासो भत्तच्छंदो अक्खिदुस्खं पोट्टदुक्खं एयातो सत्तवाहीतो दारुणातो समं वाससए सत्त अहियासिय उगतवे
॥२४१॥

·श्रीशान्ति- नाथचक्रिणो वक्तव्यता। Sote SXoxoxoxoxoxo वरवये महावये करेमाणस्स आमोसहि-रोलोसहि-विप्पोसहि-जल्लोसहि-सघोसहिपनिईतो सत्त लद्धीतो उप्पन्नातो तो वि सरीरपडियार व फरेइ । पुणो य सफेण पसंसितो-अहो ! सणंकुमारस्स मुणिणो धीरया, वाहिकयस्थितो वि न करेइ सप्पटियारं । वमसइईता ते चेय देवा सवरवेजस्वेण आगया, भणियं-भययं ! तुह वा हिपसमं करेमो । भयवं तुहिको अछर । जाहे पुणो पुणो भणति वाहे मुणिणा भणियं-तुम्हे किं सरीरवाहि फेडह ? उयाहु कम्मयाहिं ? । तेहिं भनियं-सरीरयाहिं । वो भयवया निहहणेण घसिऊण कणययन्ना कया अंगुली दंसिया, भणियं च--अहं सयमेव इयरवादि फेडेमि, तुम्हे जद संसारवाहिस्स फेडणे समत्था तो फेडेह । देवा वि विम्यिमणा 'तुम्हे चेव संसारवाहिफेडण- परमपे' सि पसंसिय सपासंतियवइयरमावेइऊण देवरूवेण पणमिऊण गया सहाणं । भयवं पि कुमारत्तं मंडलियत्वं च पन्नासं पनासं पाससहस्साई यासलक्सं चफायहि वासलक्सं च सामन्नमणुपालेऊण गतो सम्मेयसेलसिहरं, तत्थ सिला- यले आलोयणाविहाणेण मासिएण भत्तेण कालगतो सणंकुमारे कप्पे उववन्नो । ततो चुतो महाविदेहे सिज्झिहि ति ॥ "चइत्ता" सूत्रं सुगमम् । चरितं चेदम्- अस्थि इहेच जंवूदीवे वेयढे पघययरे उत्तराए सेढीए रहनेउरचकवालं नाम नयरं, तस्थ राया अमियतेओ परियसइ, तस्स य सुतारा नाम भगिणी, सा य पोयणाहिवइणो सिरिविजयस्स दिना । अन्नया य अमियतेओ पोयणपुरं सिरिविजय-सुतारादसणत्थं गतो। पेच्छइ य पमुइयं ऊसियधयवडायं सर्व पि पुरं, विसेसेण राउलं ति । सतो विम्हियउप्फुडलोयणो उइग्नो गयणयलाओ रायभवणंगणे । अध्भुढिओ य सिरिविजएणं, कयमुचियकरणिनं । उपविट्ठो सिंहासणे । पुच्छियं अमियतेएणं उच्छवकारणं । ततो सिरिविजओ साहिउमाढत्तो-जहा इओ य अहमे दियसे पटिहारनिवेइओ समागतो एगो नेमित्तितो, दिनासणो उवविहो । पुच्छिओ य मए-दिमागमणपतोयणं । ततो

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखगोधा-
अष्टादर्श
संयती
याख्यम-
ध्ययनम्।
स्पा लघु-
चिः।
श्रीशान्ति-
नाथचक्रिणो
॥२४२॥
वकव्यता
तेण भणिय-महाराय ! मए निमित्तमवलोइयं-जहा पोयणाहिवइणो इओ सत्तमे दिवसे मझण्हसमए इंदासणी
पडिस्सइ । तं च कलमडयं सोऊण मंतिणा भणियं-तुझ पुण उवरिं किं पहिस्सइ १ । तेण भणियं-मा कुप्पह, मए
जहा उपलद्धं निमित्तं तहा साहियं, न य मह एस्थ कोइ भावदोसो, मज्झं च तम्मि दिवसे हिरनवुट्टी पडिस्सइ ।
एवं च तेण भणिए मए भणियं-कहिं नए एवंविहं निमित्तमागमियं ? । तेण भणियं-अहमयलसामिनिक्खमणकाले
सह पिउणा पवइओ, तत्थ मए अहिनियं अटुंग पि निमित्तं, ततो अहं पत्तजोबगो पुवदत्तकन्नाभाउगेहिं उप्पयाविओ,
फम्मपरिणइयसेण मए सा परिणीया, तओ मए सधनुप्पणीयनिमित्ताणुसारेण पलोइयं-जहा पोयणाहिवइणो
विजुनियायउवद्दयो ति । एवं च तेण सिहे एगेण मंतिणा भणियं-जहा राया समुहमज्झम्मि पयहणे कीरउ, तत्थ
किल विजू न पवइ । अनेण भणियं—न देवनिओगो अन्नहा काउं तीरइ त्ति, जतो- धारिजइ इंतो सायरो चि कल्लो-
लभिन्नकुलसेलो। न हु अन्नजम्मनिम्मियसुहासुहो कम्मपरिणामो॥१॥" अवरेण मंतिणा भणियं-'पोयणाहिवइणो वहो
समाइटोन उण सिरिविजयमहाराइणो, ता सत्तमदिवसे अवरो कोइ पोयणाहिवई परिकप्पिज' ति मंतिऊण वेसमण-
जस्सो पडिमारूपो मिलिऊण रज्जे अहिसित्तो। सत्तमे दिवसे मन्झण्डसमयम्मि समुप्पन्नो मेहो, फुरियं विजुलयाए,
गभियं जलहरेण । ततो समंवतो फुरिऊण विजुलयाए पडिऊण जक्सहरे जक्सपडिमा विणासिया । अहं च पोसह-
सालाए सत्तरत्तोसिओ आगतो सभवणं, अहिनंदिओ य पउरेहिं पुणो वि अहिसित्तो रजे, पूइतो निमित्तितो । ता एवं
पखावणयकारणं ति । एवं च सोऊण भणियं अमियतेएणं-अविसंवाइ निमित्तं, सोहणो रक्सणोवातो । तयणंतरं च
सिरिविजतो सुताराए सद्धि गओ वाहिरुजाणं । तत्थ य कणयछवि पासिऊण मिश्र भणियं सुताराए-जहा पिययम!
सोहणो एस मिओ, ता आणेहि एयं मे खेलगयनिमित्तं । ततो सयमेव पहाविओ राया। पलाणो य मतो थेवं
॥२४२॥

·० - co.. भूमि, तयणंतरमुप्पइतो । ताय य कूइयं महादेवीए-जहाऽहं देव ! कुकुडसप्पेणं खइया ता परित्तायउ मं देवो त्ति। एवं श्रीशान्ति- सोऊण तुरियं समागतो । ताप य सा पंचत्तमुयगया। राया य सोगपरवसो तीए सद्धि चियाए पविट्ठो । जलिउमाढत्तो नाथचक्रिणो जलणो । ताव य थेववेलाए समागया दुवे विजाहरा। तत्थ एगेण अभिमंतिऊण सलिलं सित्ता चिया। नट्ठा यालिणी वक्तव्यता विजा अट्टहासं काऊण । समासत्यो राया जातो, भणियं च तेण--किमेयं ? ति। भणियं च विजाहरेहिं-जहा अम्हे : पियाउत्ता अमियतेयस्स परिग्गहे वट्टामो, जिणयंदणनिमित्तं गया आसि, आगच्छंतेहि य निसुतो सुताराए असणि. घोसेण निनंतीए अफंदुसद्दो, अम्हे य तम्मोयावणत्थं जुझसजा जाया। ततो सुताराए भणिया-अलं जुन्झेण, } जहा महाराओ येयालिणीए विजाए वेलवितो जीवियं न परिचयइ तहा गंतूण उज्जाणे सिग्धं करेह । ततो अम्हे इहं आगय त्ति, दिहो य तुमं वेयालिणीविजाए समं चियारूढो, अहिमंतियजलेण सित्ता चिया, नहा य सा दुविजा, तो उहितो तुमं ति । अवहरियं सुतारं नाऊण विसन्नो राया। भणिओ य तेहिं-'पीसत्यो होहि, कहिं जाइ सो पायो ?' ति संठविऊण गया विज्ञाहरा । विन्नातो एस वइयरो अमिअतेएणं । गया य चमरचंचं नयरिं अमिय- तेय-सिरिविजया असणिघोसंतियं । पट्ठवितो बाहिं ठिएहिं चेव असणियोसस्स दूतो, पलाणो य सो, पहाविया पिट्ठतो । दिहो य अयलस्स उत्पन्न केवलस्स समीये असणिघोसो । आणिया सुतारा तत्थेव एगेण अमियतेयविजा- हरेण । ततो उवसतवेरा केवलिसमीवे धम्म सुणंति । लद्धावसरेण य भणियं असणिघोसेण-जहा न मए दुट्ठभावेण र अवहरिया सुतारा, किंतु विजं साहिऊण आगच्छंतेण मया दिहा इयं, न सकेमि य परिचइ पुग्धसिणेहेण, ततो छलेण यामोहिऊण सिरिविजयं वैयालिणीए विजाए घेत्तूर्ण सुतारं समागतो अहं, वा खमियचं तुम्हेहिं अदुइभावस्स महं प्रथमपलवस्या

·।
श्रीउत्तरा-
ध्यपनसूच
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखोपा-
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
श्रीशान्ति-
नाथचक्रिणो
वक्तव्यता।
रूपा लघु
पूचिः।
॥२४३॥
ति । ततो एयमायन्निऊण अमियतेएण भणियं-भयवं! किं पुण कारणं एयस्स इमीए सिणेहो ? ति। ततो केवली
फदिनुमाढचो-
इहेव भारहे मगहाजणवए अचलग्गामे धरणिजढो नाम विप्पो, तस्स कविलामिहाणा दासचेडी, तीए पुत्तो
कविलो नाम दासचेडो। तेण य कन्नाहेडएण वेया सिक्खिया । गतो य देसंतरे रयणउरं नाम नयरं । तत्थ अज्झा-
ययरस अलीगो । पुच्छितो उवज्झाएण-कत्तो आगतो सि? । कविलेण भणियं-अचलग्गामातो धरणिजढविप्प-
सुतो कविलनामोऽहं विवस्थी समागओ तुम्ह सयासं। तेण वि धरितो सबहुमाणं, नियधूया दिन्ना सच्चभामा । अन्नया
सो कविलो वासारत्ते पत्ते पओसे मंदप्पयासे परिसंते य मेहे वत्याणि कक्खाए काऊण समागतो। सच्चभामा य 'तीमिय-
वत्यो' चि अवराणि यत्याणि घेत्तूण उहिया। तेण भणियं-अस्थि मह पभावो जेण न वत्थाणि तिम्मति । वीए नायं-
नणमवसणो एस आगतो। निउणं च निरूवितो जाय तहेव जायं । ततो 'न कुलीणाणमेयं जुजइ ता नूणमफुलीणो एसो' ति
मंदसिणेहा जाया । अन्नया धरणिजढो तत्थागतो कविलरस समीवं । सचभामाए पियपुत्ताणं विरुद्धमायारं पेच्छिऊण
परमत्थं पुच्छितो धरणिजढो । तेण जहडियमेव कहियं । तं च सोऊण उबिग्गा सच्चभामा निधिण्णा कामभोगाणं,
पद्यनागहणनिमिर्च पुच्छितो कविलो न मुयइ एसो । ततो गया तन्निवासिसिरिसेणरनो समीवं, भणियं च-मोया-
वह म कविलसगासातो जेण दिक्सं गिण्हामि । भणितो सो रन्ना न मुयइ । ततो सा राइणा भणिया-चिट्ठसु जाव
कविलं मन्त्रावेमि । अग्नया सो राया नियपुत्ते गणियानिमित्वं जुझंते पासिऊण वेरग्गेण विसं खाइऊण मतो । ततो सिहि-
नंदिया-अभिनंदियानामाओ वभजातो सच्चभामा य विसप्पओगेण कालगयातो। चत्तारि वि जणाई देवकुराए
जुगलत्तेण समुप्पन्नाई । ववो सोहम्मे कप्पे गयाणि । घाइअण सिरिसेणजीयो अमियतेतो अहिनंदियाजीवो सिरिवि-
॥२४३॥

·श्रीशान्ति- नाथचक्रिणो वक्तव्यता। जतो सच्चभामा सुतारा समुप्पन्ना । सो य कविलो तिरिएसु आहिंडिय तहाविहं किंचि काऊणमणुहाणं असणिपोसो समुप्पन्नो । तओ सुतारं च सञ्चभामामाहणीजीवं पासिऊण पुवसिणेहेणं अवहरिऊण गतो ति । पुणो वि अमिअतेएण पुच्छियं-भयवं! क्रिमहं भवितो न व? ति । केवलिणा भणियं-भवितो तुम, इओ य नवमे भवे तित्थयरो भवि- ससि, एसो वि सिरिविजतो तुह पढमगणहरो भयिस्सइ ति। ततो एयमायनिय अमियतेय-सिरिविजयाहरिसाऊरि- यसरीरा वैदिऊण भयवंतं गया नियनियनयरं भुजति भोए । अन्नया य दोहिं वि जणेहिं उन्नाणगपहिं विउलमइ-महा- मइणो धारणसमणा दिट्ठा । तयंतिए धम्मं सोऊण आउयं परिपुच्छियं । चारणसमणेहिं ओहिणा आभोएऊण साहियं- जहा छधीसई दियहे आउयं ति । ततो तेहिं समागंतूण कया अठ्ठाहिया महिमा । अप्पप्पणो पुत्तेसु रज्जधुरं संकामेऊण अभिनंदण-जगनंदणसमीवै पातोवगमणविहिणा कालं काऊण पाणए कप्पे वीससागरोवमा देवत्तेण उववना । तत्थ य अणुहविऊण रइसागरावगाढा सघाउयं इहेव जंबुद्दीवे वीवे पुषविदेहे रमणिज्जे विजए सीयाए महानईए दाहिण- फले सुभगाए नयरीए थिमियसागरस्स राइणो वसुंधरी-अणंगसुंदरीणं महादेवीर्ण गन्भे कमेण कुमारचणेण समु- वपन्ना । अमियतेतो अपराजितो सिरिविजतो अणंतविरितो। तत्थ वि दमियारी विजाहरं पढिसतुं वावाइऊण कमेण बलदेव-धासुदेयत्तं पत्ता । तेसिं च पिया पवजाविहाणेण मरिऊण असुरत्तणेण चमरो समुप्पन्नो। अणंतपिरितो य आउयमणुपालिऊण निबद्धनिरयाउतो कालं काऊण गतो पढमपुढविं। वायालीसं वाससहस्सा ठिती। तत्थ वि विधातो वेयणाओ सहइ । तस्स य पुत्तसिणेहेण चमरो गंतूण वेयणोक्समं करद । सो संविग्गो सम्म अहियासेइ। अपराजितो य बलदेवो भाउयविओए दुक्खिओ निक्खित्तपुत्तरजमरो जयहरगणहरसमीवे निक्संतो, गमिऊण पधज्जाविहाणेण आउर्य अधुए इंदत्तणेण उववन्नो। इतो य अणंतविरिती उबट्टिण नरगातो वेयढे विजाहरवणेण उववन्नो । तत्य

·श्रीउचरा-
प्पयनसूत्रे
श्रीनमिच.
न्द्रीया
सुसबोधा-
अष्टादश
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
| श्रीशान्ति-
नाथचक्रिणो
ख्या लघु
चिः।
॥२४॥
वक्तव्यता।
य अचुयमुरिदेणं योहितो पद्यनं काऊण अचुयदेवतणेण उववन्नो । अपराजितो देविदाउयमणुपालिऊण चुतो
समाणो इहेय जंबुद्दीवे दीवे पुषविदेहे सीयाए महामईए दाहिणे कूले मंगलावईविजए रयणसंचयपुरीए खेमंकरो
राया, तस्स भजा रयणमाला, तेसि पुत्तो वजाउहामिहाणो जाओ त्ति । इओ य सिरिविजयजीवो देवाउयमणु-
पालिऊण तरसेव य पुत्तत्तणेण उववन्नो । पइट्टावियं च से नाम ‘सहस्साउहो' त्ति । अन्नया य पोसहसालाए ठिओ
पन्जारहो देविदेण पसंसितो, जहा-धम्मातो न सको देवेहिं पि चालेउं बजाउहकुमारो ति । तओ एगो देवो तम-
सदहवोसमागतो । आगंतूण य विउरुवितो पारेवतो।सोय भयसंभंतो वजाउहमल्लीणो माणुसभासाए 'सरणमागतो' त्ति
भणमाणो । यजाउहेण दिन्ने सरणे तयासन्ने ठितो। तयणंतरं च समागतो उलावगो, तेणावि भणियं-जहा महासत्त!
एस मए छुहाफिलेवेण पावितो ता मुंच एयं, अन्नहा नत्थि मम जीवियं ति । ततो तमायनिऊण वज्जाउहेण भणिय-
न जुचं सरणागयसमप्पणं, तुझ वि न जुत्तमेयं, जतो-"हंतूण परप्पाणे, अप्पाणं जो करेइ सप्पाणं | अप्पाणं
दिवसाणं, करण नासेइ अप्पाणं ॥१॥जह जीवियं तुह पियं, निययं तह होइ सबजीवाणं । पियजीवियाण जीवाण
रफ्स जीयं सजीयं च ।। २ ॥ सणमेत्तं तुह विची, इमस्स पुण चयइ जीवियं जीवो। तम्दा उ न जुत्तमिणं,
घटाफहवं वियाएवं ॥ ३ ॥ इय एवमणुसिहो, रना महुरक्सरेहिं सो सउणो । पडिभणइ भुक्सितोऽहं, न महं धम्मो
मणे ठाइ ॥ ४ ॥" तो पुणरवि भगियं राइणा-भो महासत्त! जइ भुक्सितो तुमं ता अन्नं देमि तुह मंसं ।
पडिभणइ सउणो-निययावाइयमंसदुललितोऽहं, न य रोयए मज्झ परवावाइयं मंसं ति । राइणा भणियं-जेत्तिय-
मे पारावतो तुलेइ तेत्तियं देमि निययदेहातो उकत्तिकण मंसं, तुम साहि । ततो तुट्टो उलावओ, पडिवनं च
राइणो ययणं । आणितो नाराओ, पक्सित्तो एकम्मि पासम्मि पारावतो, वीयपासे--"उफत्तिऊण देई, राया जह जह
BF
॥२४४॥

·श्रीशान्ति- नाथचक्रिणो वक्तव्यता। परिक्खिवइ मंसं। तह तह य होइ सउणो, गरुययरो देवमायाप॥१॥ दृह्ण तयं राया, हाहारवमुहलपरियणसमक्खं। आरुहइ सयं चिय वरतुलाए नियजीयनिरवेक्खो ॥२॥ इय तुलियदेवमायं, राय दटूण विम्हितो देवो । दसेइ नियं रूवं, मणिकुंडल- भूसियसरीरं ॥३।। अणुसासिऊण रायं, देवो सह संसिऊण नियमावं । हरिसाऊरियहियतो, विम्हियमणसो गतो सहसा ॥४॥ अन्नया य बजाउह-सहस्साउहा पियापुत्ता खेमंकरतित्थयरगणहरसमीवे जायवेरग्गा सहसाउहसुयं वलि रज्जे अहि- सिंचिऊण पद्यइया । पवजापरियागं परियालिऊण पायवोवगमणविहिणा काऊण अणसणं ईसिपब्भारसिहरम्मि दो वि जणा उचरिमउवरिमगेवेजे एगत्तीससागरोवमद्विइया अहमिंदा देवा जाया । तो तं अहमिंदसोक्खमणुहविऊण चुया समाणा इहेव जंबुद्दीवे दीवे पुषविदेहे पुक्खलावई विजए पुंडरिगिणीए नयरीए घणरहो नाम राया, तस्स दुवे महादेवीओ पउमावई मणोरममई य, तासिं गम्भे जाया वजाउहो मेहरहो, सहस्साउहो दढरहो त्ति । वडिया देहेणं, कयं कलागणं । मेहरह-दढरहाण य पुवभयन्भासतो परिणओ निगदेसितो धम्मो, जाया अहिगयजीवाइ- पयत्या सुसावगा । अन्नया य पिउतित्थयरसमीवे दो वि जणा नियपुत्तं रज्जे अहिसिंचिऊण दाऊण य उरं परीसहाणं पदया। तत्थ मेहरहेणं अहिन्जियसुत्तत्येणं वीसाए अन्नयरएहिं ठाणेहिं समजियं तिस्थयरनामगोत्तं कम्म । ततो संलेहणा- संलिहियदेहा विहिणा कालं काऊण अणुत्तरोववाइएसु देवेसु उववन्ना । तत्थ य अणुहविऊण सुरलोयसुहं मेहरहकुमारो चइऊण सघट्टविमाणातो इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे हथिणाउरे नयरे वीससेणस्स राइणो अइरादेवीए कुच्छिसि भवयकिण्हसत्तमीए चउद्दसमहासुमिणसूइतो पुत्तत्ताए उववन्नो। नवमासे साहिए उयरे धरिऊण तियसिंद- नमंसियं तिहिं नाणेहिं समग्गं भयवंतं तित्थयरं जेट्टकिण्हतेरसीए अद्धरत्ते सुइंसुहेण पसूया देवी । कयं छप्पन्नदिसा- कुमारीहिं जायकम्मं । अवि य-अहलोग-उड्डलोगा, पुवाईरुयगवासिणीतो य । अहऽह विदिसिमज्झिमरुयगातो ऐति ·अष्टादशं श्रीउत्तरा- ध्ययनसुन्ने श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखवीघा- ख्या लघु वृत्तिः। संयती: याख्यम- ध्ययनम्। श्रीयुन्यु- नाथचनिए ॥२४५॥ वकन्यता चउचउरो॥ १ ॥ तासिं पुण कमेण किञ्च-संवट्ट-मेह-आयंसया य भिंगार-तालियंटा य । चामर-जोई-रक्स, करेंति एयं कुमारीतो ।। २॥ "संवट्टो" त्ति संवट्टगवाऊ । कप्पिति नालमुचियं, जिणं च जणणिं च परमसद्धाए । मनिय अलंकरति, मज्झिमरुयगरस कुमरीतो ॥ ३ ॥ मेरुम्मि य अहिसेतो सुरासुरिंदेहि कतो । अवि य-"चलियासण- सकागम, मंदरनयणं सुरिंदसमवातो। सचोदगाहमजण-माणयणं जणणिपासम्मि ॥ १ ॥" कयं च वद्धावणयं राइणा । 'उचियसमए य गब्भत्थेण य भयवया सबदेसेसु संती जाय त्ति काऊण 'संति' ति नामं पइट्ठियं अम्मापिईहिं कमेण य सबकलाकुसलो पत्तो जोवणं विवाहितो पवरातो रायकन्नगातो । कालेण य रजे ठविऊण संति गहियं सामन्नं राइणा । संतिस्स चउद्दस रयणाई समुप्पन्नाई, साहियं भरह, जातो चफवट्टी । उचियावसरे य सयंबुद्धो चि पडियो- हितो लोगतियसुरेहिं दाऊपण य संवच्छरमहादाणं जेट्टकिण्हचउद्दसीए तुसमुट्ठि व चइऊण चकिभोगसमुदयं निसंतो। उज्जयविहारेण विहरमाणस्स चउनाणसमग्गस्स पोसस्स सुद्धनवमीए उप्पन्नं केवलं नाणं । कयं देवेहि समोसरणं । कया धम्मदेसणा भगवया । पवाविया गणहरा । पडिबुद्धा पाणिणो यहवे । कमेण य विहरिऊण गामागरनगरमंडियं मेइणि पडियोहिऊण भद्यस सम्मेयसेलसिहरे खीणसघकम्मसो जेट्टस्स किण्हएगारसीए मोक्खं गतो ति । कुमारते मंडिलयत्ते चकित्ते परियाए य पणवीसं पणवीसं वाससहस्साई, सघाउयं वासलक्सं एयस्स भगवतो जायं ति ।। "इक्खाग" सूत्रं सुगमम् । तच्चरितोद्देशस्तु- हस्तिनागपुरे सूरराज्ञः श्रीदेव्याश्च भगवान पुत्रत्वेनाऽजनि । जन्ममहोत्सवानन्तरं च स्वप्ने जनन्या रत्नस्तूपः कुस्थो दृष्टः । शत्रवश्व गर्भस्से भगवति लघुतया कुन्थुवद् दृष्टाः, ततः 'कुन्थुरिति नाम कृतं पित्रा । प्राप्तयौवनश्च विवाहितो राजकुमारिकाः । कालेन च राज्ये व्यवस्थाप्य भगवन्तं दीक्षां जमाह सूरराजा । भगवांश्चोत्पन्नचकादिरनः प्रसाधित- ॥ २४५ ·श्रीअरनाथ- चक्रिणो। वक्तव्यता। भरतः चक्रवर्तिभोगानुत्तमान् बुभुजे, तीर्थप्रवर्तनसमये च निष्क्रम्य पोडश वर्षाणि च विह योगविहारेण केवलज्ञान- मुदपादयत् । देवाश्च समवसरणमकार्पः । प्रवाजिताश्च भगवता गणधराः । केवलिपर्यायेण च विहृत्य प्रभूतकालं सम्मेतगिरिशिखरे मोक्षमगमत् । कुमारत्वे मण्डलिकत्वे चक्रवर्तित्वे श्रामण्ये च त्रयोविंशतिवर्षसहस्राणि सार्द्धानि च सप्तशतानि वर्षाणा प्रत्येकमभवत्तस्य तीर्थकृतः ॥ "सागर" सूत्र सुगमम् । नवर "अरय पत्तो" त्ति रजसः-कर्मणोऽभावोऽरजः उत्प्राप्तः प्राप्तो गतिमनु- त्तराम् । तथाहि- गजपुरे नगरे सुदर्शनस्य राज्ञो देव्याश्च राज्याः पुनत्वेनोत्पद्य सुरपतिनिर्वर्तितजननमहोत्सवो जननी स्वप्ने रत्ना- रमपश्यदिति प्रतिष्ठितअरनामा कमेणासादिततारुण्यो वितीर्णपितृराज्यः सम्प्राप्तचक्रवर्तिलक्ष्मीकः प्रभूतकालोपभुक्ताऽनु- तरकामभोगो धर्मचक्रवर्तित्वं चिकीर्युर्जरत्तृणमिव 'महापरिग्रहारम्भहेतुर्भवाम्भोधिभ्रमणनिबन्धनं चेदमिति बुद्ध्या परि- त्यज्य राज्यमगीकृत्य श्रामण्य पर्पत्रयेण चोत्पाद्य केवलज्ञानं प्रयर्तिततीर्थो भव्यसत्त्वप्रतिवोधननिरतः प्रतिपालितकेवलि- पर्यायः सम्मेतगिरौ मोक्षमगच्छत् । कुमारत्वे मण्डलिकत्वे चक्रवर्तित्वे श्रामण्ये चैकविशतिवर्षसहस्राण्यतिगतानि अस्य भगवत इति ॥ "चइत्ता" सूनं सुगमम् । चरितं चेदम्- इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे कुरुखेत्ते हथिणारं नयरं । तत्थ य रिसहसामिवंसप्पसूतो पउमुत्तरो नाम राया, तस्स जाला नाम महादेवी साविया, तीए सीहसुमिणसूइतो विण्हुकुमारो नाम पुत्तो, तहा चोइसमहासुमिण- सूइतो पीओ महापउमो नाम । वडिया ते दो वि देहोवचएण कलाकलावेण य । स 'जिगीसो',त्ति पउमोत्तरेण कओ ·श्रीउत्तरा- ध्ययनसूत्र श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा. ख्या लघु पृत्तिः। अष्टादई संयती- याख्यम ध्ययनम् महापा- चक्रिणो ॥२४६॥ वकव्यवा जुवराओ महापउमो । इतो य अस्थि उजेणीए नयरीए सिरिधम्मो नाम राया, तस्स नमुई नाम मंती । अन्नया तत्थ समोसरितो मुणिसुवयसामिसीसो सुबतो नाम सूरी । तस्स य लोओ नियनियविभूईए वंदणत्यं गच्छमाणो पासाओवरिहिएण दिहो रना, भणियं च तेण-जहा लोगो अकालजत्ताए, कहिं गच्छइ ? । ततो नमुइमंतिणा 'देव ! इत्थुजाणे समणा आगया, तेसि च जो भत्तो सो गच्छइ' त्ति वुत्ते राया भणइ--अम्हे वि गच्छामो। नमुई भणइ- जइ एवं ता तए मज्झत्थेण अच्छियचं जेणाहं ते वायं काऊण निरुत्तरे फरेमि । गतो तत्थ राया। नमुई वि भणइ- भो पवइयगा ! जइ किचि धम्मतत्तं जाणेह तुम्भे ता साहह अम्हं । मुणिणो वि सचे 'खुद्दो' त्ति नाऊण मोगेण ट्टिया। ततो नमुई रहो सूरि भणइ-किमेस बइल्लो जाणइ ? । ततो सूरिहिं भणियं-भणामो कि पि जइ ते मुहं सजइ । | इमं च सोऊण एगेण वियक्खणचेल्लएण 'भयवं ! अहमेव इमं निरागरिस्सामि' ति योत्तूण को सो निरुत्तरो वितंडा. पायं कुणंतो। गतो साहूणमुवरिमईवपतोस । ततो रत्तीए वेरमुबहतो मुणीणं वहत्यमागओ देवयाए थंमितो । पहाए य तमच्छरियं दद्दूण राया लोगो य सुयधम्मो बहुतो समुपसंतो । नमुई य तहावमाणितो विलक्खीहूतो गतो हत्थिणारं, महापउमस्स जुपरनो मंती जातो। इतो य पञ्चंतवासी सिंहबलो नाम राया, सो य 'कोट्टाहिवई' त्ति महापउमस्स देसविणासं काउं पुणो दुग्गं पविसइ । ततो रन्ना रहेण पुच्छितो नमुई-जाणासि किंचि उवायं सिंहवलगहणे । नमुई वि 'सुटु जाणामि' चि वोत्तुं गतो, निउणोवाएण दुग्गं भंजित्ता सिंहवलं च घेत्तूणागतो । ततो तुद्वेण रन्ना 'वरं वरेहि' त्ति भणिए नमुई भणइ--जया मग्गामि तया दिजसु । एवं च जुवरजमणुपालयंतम्मि महापउमे जालामायाए कारावितो जिणभवणे रहो। तहा अवरा वि मिच्छादिट्टिणी जिणधम्मपडिणीया सावकिया लच्छी नाम महापउभमाया, तीए वि कारावितो वंभरहो । भणिओ य परमुत्तरो रायो-जहा एस बंभरहो पढमं परिभमउ नयरमज्झे, पच्छा - १२४६॥

·Ketoke महापद्म- चक्रिणो वक्तव्यता - । निणरहो । इमं च निसामिऊण जालाए गहिया पइन्ना नरवरसमक्खं जहा जइ पढमं जिणरहो न भमिही तो अवरजम्मो आहारस्स मम । ततो राइणा निरुद्धा दो वि रहा। ततो महापउमो इमं पेच्छिय अईय अधिईए जणणि- सोएण य सोयगहियचित्तो नीहरितो देसजत्ताए । पसुत्ते य जणे रयणीए न केणावि नातो गच्छमाणो य महाडइं पविहो। तत्य य परिभममाणो पत्तो तावसालय, कयसम्माणो य तेहिं अच्छिउं पयत्तो। इत्तों य चंपाए नयरीए जणमेजतो राया परिवसइ । सो य कालनरिंदेणं पडिरुद्धो । जायमाओहणं । पलाणो य नायरजणो। अपपरीहूतो सयललोतो। नई अंतेउरं । एवं च सजाए महाविब्भमे जणमेजयस्स राइणो भजा नागवई नाम सह मयणावलीए दुहियाए पलायमाणा आगया तं तावसासमं। समासासिया फुलवइणा ठिया तत्थेव। जातो कुमारमयणावलीण परोप्परमणुरातो। लक्खियाई कुलवइ-नागवईहिं । भणिया य नागवईए मयणावली-जहा पुत्ति! किं न सरेसि निमित्तियवयणं ?, जहा 'चकट्टिस्स पढमपत्ती भविस्ससि' ता किंजत्य तत्थाणुरागं फरेसि?। कुलवइणावि विसजिउकामेण कुमारो भणितो- कुमार! गच्छ तुम जत्थ पयट्टो । कुमारो वि 'नूणमिमीए समागमेणाहं समत्तभरहाहिवो होऊण गामनगराईसु सद्यस्थ निणमवणाई कराविस्सामि' त्ति मणोरहमालाउलो निग्गतो, भमंतो य पत्तो सिंधुनंदणं नाम नयरं । तत्थ य उजाणि- यामहूसवे निग्गयाओ नयरनारीओ कीलंति मत्तातो विविहपयारेहिं । इतो य ताण सुणिऊण केलिकलयलं उम्मूलियाला- संभो महसेणनरवइणो पहाणहत्यी बावाइझण मिठं वेएण सपत्तो तम्मि नारीजणसमूहासने। ताओ य तं दह्ण भयभीयाओ पलाइ असमत्थातो तत्थेव ठियातो धाहाविउं पयत्ताओ। ततो अदूरदेसहिएण महापउमकुमारेण तमि- स्थियानग्गं तेण करिणा कयस्थिजंतं दद्दूण करुणोववन्नहियएण पहाविऊण अभिमुहं हकितो सो करी । सो वि वेगेण पलितो। कुमाराभिमुहं धावंत द्रूण भगिउं पयत्तातो ताओ-'हाहा ! अहो ! अम्ह रक्खणत्थमिमो महाणुभावो समुन्नतो २०३०४२

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-'
ख्या लघु
वृचिः।
अादर्श
संयती-
याख्यम
ध्ययनम्।
महापद्म-
चक्रिणो
॥२४७॥॥
वक्तव्यता।
फरिणा विणासिज्जइ लग्गो । "एवं च भणतीणं, पेच्छंताणं च ताण जुवईणं । करिणा दिनो विन्झो, कुमारखेत्तम्मि
उपरिले॥१॥ एयम्मि अंतरम्मी, मिलितो सबो विनायरजणोहो। सामंतभिवलितो, सहितो महसेणराएणं ॥२॥भणियं च
नरिदेणं, मा मा मा कुमर! दुक्कसु इमस्स। दुट्ठस्स महाकरिणो, रुट्ठस्त व यकयंतस्स ॥३॥" कुमारेण भणियं-महाराय!
पेच्छ वीसत्थो,खणेण चेव वसीकरेमि इमं मत्तकरि ति । ततो लग्गो कीलाविउ, सत्यभणिएहिं करणेहिं नीतो समं, आरुदो
विजुखित्तकरणेण तम्मि मत्तगयवरे । "एवं च महापउमो, काऊण वसम्मि तं वरगइंदं । हत्यारोहस्स पुणो, समप्पि
झत्ति अवयरद ॥४॥ इय सो साहुकारेण पूइओ रायपमुहलोएण देवोपमो कुमारो, जयउ इमो इय भणंतेहिं ॥५॥" वतो
नरवइणा विनायं-जहा एस कोइ महापुरिसो पहाणकुलसमुभवो य, अन्नहा कहं एरिसं रूवं विन्नाणं च ततो नेऊण
सगिह कयोवयारस्स दिन्नं कन्नाण सयमेगं । ताहि य समं विसयसुहमणुहवंतस्स महापउमकुमारस्स यचंति दियदा,
किंतु तहावि तं मयणावलिं सरइ हियएण । अन्नया सयणीयातो रयणीए पसुत्तो अवहरिओ वेगवईए विज्ञाहरीए ।
दिवा य निदाखएण सा तेण, भणिया य दरिसिऊण मुट्ठिबंध-~-कि मं तुममयहरसि ? | तीए भणियं-निसुणसु कुमार!,
वेयढे सूरोदयं नामऽस्थि नयरं, इंदधणू नाम तम्मि विनाहराहिवई परिवसइ, भज्जा य सिरिकता, धूया य
जयचंदा, सा य पुरिसवेसिणी न इच्छइ कि पि पवरं पि वरं, ततो नरवइभणियाए मए पट्टियालिहिया दंसिया तीए सधे वि
भरहनरवरिदा, न य तेसि कोई मभिरुइओ । अन्नया तुम्ह रूवं दंसिय, ततो तुम्ह स्वदसणाणंतरमेव गहिया कामा-
पत्याए, भणिया य अहं तीए-जइ मम एस भत्तारो न संपजइ ता अवस्स मए मरियवं, अन्नस्स जापनीवं निधित्ती
पुरिसस्स । इमो य वइयरो भए साहितो तीए जणणिजणयाणं । तेहिं अहं तुम्ह आणणनिमित्तं पउत्तावतो तीए अवीस-
संतीए पुरतो इमा पइन्ना मए गहिया-"जइतं नाणेमि अहं, रायकुमारं अइप्पियं तुझं। वा जालिंधणजलिए, जलणम्मि
॥२४७॥

·महापद्म- चक्रिणो वक्तव्यता। धुवं पविस्सामि ॥१॥" संपयं च जइ तुम्ह पसाएण न मे मरणं संपज्जइ पइन्ना य निवहइ ता कुमार! सर्व सोहणं, न अन्नहा। तओ अणुण्णायाए तीए नीओ महापउमो सूरोदए नयरे, निवेइओ य खयराहिवस्स । तेण य सम्माणिऊण पवर- दिवसे कराविओ पाणिग्गहण समं तीए कन्नगाए । पूइया य घेगवई जयचंदाए । इओ य जयचंदाए माउलगभाउगा गंगाहर महिहरा नाम विनाहरकुमारा अइपयंडा सुणिऊण इमं पइयरं भडचडयरसमेया समागया अन्नम्मि दिणे संगामनिमित्तं सूरोदयपुरवरे । सोऊण महापउमकुमारो तेसिं आगमणं सह विजाहरभडेहिं नीहरिओ तेसिमभिमुहो । संपलग्गं रणं । अवि य-जुज्झम्मि समावडिए, न संदणो कुंजरो तुरंगो वा । सुहडो व परवलम्मी, महपउमेणं न जो विद्धो ।। १ ॥ एवं च भयविहलं जाणिऊण निययवलं भग्गा गंगाहर-महिहरा । महापउमो वि संपत्तजतो समु- प्पन्नइत्थिरयणवजसघरयणो लद्धनवनिही बत्तीसनरीसरसहस्ससेविजमाणो परिणीपणचउसहिसहस्संतेउरो हय-आय- रह-पाइक-कोससंपन्नो पसरियपयावो जाओ नवमचक्कयहि ति। तहा वि-"छक्संडभरहरजं, मन्नइ सो नीरसं समिद्धं पिसमयणावलीए रहियं, जणमेजयरायदुहियाए॥१॥" अन्नया य आसमपयम्मि गयरस तावसेहिं विहियसम्माणस्स पव- रपुप्फफलाइएहिं सयधणुपुत्तेण दिन्ना जणमेजएण महापउमचकवट्टिणो मयणावली इस्थिरयणं । परिणीया य महा- पउमेणं । ततो य महाविभूईए चयट्टिरिद्धिसमेओ गतो हथिणारं नयरं, पविहरे य थुधमाणो बंदियणेण । पणमिया य तेण जणणिजणया । तेहि य समाइथिओ गुरुनेहेणं ति । इत्यंतरम्मि य तत्थेव समोसरितो मुणिसुवयसामिसीसो सुघओ नाम सूरी। ततो निग्गतो सपरिवारो पउमोत्तरो राया, वंदिऊण य तं निसन्नो । भयवया वि कया रन्नो भवं- निधेयजणणी धम्मदेसणा। राया वि तं सोऊण भगइ-भगवं! जाव रजसुत्थं करेमि ताव तुभंतिए पवइस्सामि । वतो 'मा विलंय कुण' ति भणितो सूरिणा। पुणो वि पणमिऊण गुरुं पविट्ठो राया नयरिं । ततो वाहरिआ मंतिणो सह

·श्रीउत्तरा-
यनमा
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
त्तिः।
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
महापद्म-
चक्रिणो
वक्तव्यता।
॥२४८॥
पहाणपरियणेण विण्हुकुमारो य । रन्ना भणियं च-भो ! भो! निसुर्य चिय तुम्भेहिं संसारासारत्तणं ? वंचितो एत्तियं काल-
महं जं सामन्नं नाऽणुढियं, ता संपयं पि विण्हुकुमारं नियम्मि रजे अहिसिंचिऊण गेण्हामि पधज। ततो विण्हुकुमारेण
विन्नत्त–ताय! अलमिमेहिं किंपागफलोयमेहि भोगेहिं, तुह् चरियमेवाणुचरिस्सामो । ततो जाणिऊण विण्हुकुमारनिच्छयं
वाहरितो महापउमो, भणितो य-पुत्त ! पडिवजसु मम रजमिमं जेण पबयामो । महापउमेणावि अइविणीयत्तणतो
भणियं–ताय! अहिसिचसु नियरजम्मि विण्हुकुमारं, अहं पुण एयरसेव आणापडिच्छ गो भविस्सामि । राहणा
भणियं-वच्छ ! पुणरुत्तं भणितो वि न पडियज्जइ इमो जं मए सह पधइस्सइ । ततो सोहणम्मि दिणे महाविभूईए
य कतो महापउमस्स रज्जामिसेतो, पबइतो य सुवयसूरिसमीचे पउमुत्तरो सविण्हुकुमारो । जातो महापउमो चिरका-
लसासणो चक्कट्टि त्ति । ते य रहा इत्तियं कालं वहा ठिया। ततो महापउमचकरट्टिणा भमाडितो नयरीए जणणीसंतितो
जिगिंदरहो, कया उन्नई जिणपवयणरस । तप्पमितिं च धम्मुन्जयमई बहुगो लोगो पवनो जिणसासणं । तेण य महा-
पउमेण चकवट्टिणा सबम्मि भरहखेत्ते गामागरनगरनगुनाणाईसु कारावियाई अणेगकोडिलक्खप्पमाणाई जिणभवणाई।
पउमुत्तरमुणी वि पालियनिक्कलंकसामन्नो विसुज्झमाणेणऽज्झवसाएणं खविऊण फम्मजालं समुप्पन्नकेवलनाणो संपत्तो
निघाणं ति। विण्हुकुमारसाहुणो विउम्गतवोविहारनिरयस्स नाणदसणचरणेहिं वड्डमाणस्स उप्पन्नातो आगासगमण-वेउधि-
याइयातो नाणाविहातो लद्धीतो। अवि य-मेरु व तुंगदेहो, पचइ गयणम्मि पक्सिनाहो छ । मयणो व स्वयंतो, बहुरूवो
होइ तियसोच ॥१॥ इतो य ते विसुघयायरिया यहुसीसपरिवारा परिसारत्तविहारत्थमागया हस्थिणारं,ठिया उजाणे ।
उक्लद्धा य ते पुवविरुद्धेणं नमुइणा, तओ तेग अवसरं नारुण विनत्तो राया-जहा पुचपडियन्नं वरं मे देहि । राइणा
वृत्तं-वरेसु। तेण भणियं-वेयमणिएण विहिणा जन्नं काउमिच्छामि अतोरजं देहि । रन्ना चुत्तं--एवं होउ, अहिसित्तोसो
॥२४८॥

·। महापा- चक्रिणो वक्तव्यता। रने । राया वि अंतेउरं पविसिय ठितो। तओ नमुई नगराओ निगच्छिय जागकम्मनिमित्तं जन्नवाडमागम्म दिक्खितो जातो कवडेण । तस्स य रजे अहिसित्तस्स सबाओ पयईतो भणजाईतो य सेयभिक्खुवजियाओ बद्धावणयस्थमागयातो। ततो नमुइणा 'सधे लोगा लिंगिणो य वद्धावया समागया न उण सेवडय' ति वोत्तुं पयासित्ता य तमेव छिदं सद्दाविया सुघयायरिया, भणिया य ते नमुइणा-'जो जया रजं पावइ सत्तिओ बंभणो वा सो पासंडिरहिं आगंतुं दधो त्ति लोगहिई, जम्हा रायरक्रियाइं तवोवणाई हवंति, तुम्हे पुण थद्धा सघपासंडदूसगा निम्मज्जाया ममं च निंदह अतो मईयं रज मोत्तूण अन्नत्य जहासुहं विहरह, जो य तुम्हें मज्झे नयरे ममतो दीसिहिइ स मे वज्झो होही। “गुरुणा सो संलत्तो, न अम्हें कप्पो त्ति तेण नोम्मत्ता। न य निदामो कि पि वि, समभावा हुंति जं मुणिणो ॥१॥ तो सो रुहोपभणइ, जह समणं सत्तदिणुवरि पेच्छं । तो बंधवं पि तमहं, माराविसं न संदेहो ॥२" सोउं चेयमागया उजाणं, साहयो पुच्छिया य सूरिणा-किमेत्य कायचं ? । ततो भणियमेकेण-जहा सहिवाससयासेवियतवोविसेसो संपयं गंगामंदिरपबए चिट्ठा विण्णुकुमारो महामुणी, सो य महापउमभाय त्ति उवसमिस्सइ तबयणावो नमुई, जो य विज्जालद्धिसंपन्नो साहू सो पचउ तस्साणयणथं । ततो भणियमेकेण साहुणा-गगणेणाहं गंतुं समत्थो परमागंतुं ण सकेमि । गुरुणा भणियं--- विण्हुकुमारो चिय आणेस्सइ । 'एय' ति पडिवजिऊण उप्पइओ आगासं, खणमैत्तेण य पत्तो । तं च दद्दूण चिंतियं विण्हुकुमारेण-अघो! किंचि गुरुयं संघकजं, तेणेस वासारत्तम्मि आगओ। ततो पणमिऊण विण्हुसाहुं सिमागमण- पओयणं । थेयवेलाए तं घेत्तूण साहुं पयट्टो आगासजाणेण मुणी पत्तो गयपुरे। वंदिया मुणिणो । ततो साहुसमेओ गतो विण्हुसाहू नमुइदंसणथं । तं च मोत्तूण वंदितो सोहिं पि सो महानरिंदाईहिं । सुहासणत्थेण य धम्मकहणाइपु- घयं भणियं विण्हुणा-वासारत्तं जाव चिहंतु मुणिणो । मंतिगामणियं-किमेत्य पुणरुत्तोपन्नासेण ? पंचदिवसा चितु । -

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूई
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
चिः।
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
महापद्म-
चक्रिणो
॥२४९।।
वक्तव्यता।
मुणिणा भणियं--जइ एवं ता पट्टणयाहिरुजाणे चिय हायतु । ततो संजायामरिसेण भणियं नमुइणा-चिट्ठउ ताव
नगरमुजाणं वा, मम रन्ने वि तुम्हेहिं सघपासंडाहमेहिं गयलजेहिं पिइमाइदूसरोहिं न ठाइयचं, तातुरियं मम र मुयह जइ
जीविएण कनं । ततो समुप्पन्नकोपानलेण भणियं विण्हुसाहुणा-तहा वि तिण्हं पयाणं थाम देसु । वतो भणियं
मंतिणा--दिन्नं, परं जं तिण्हं पयाणं बाहिं पेच्छिस्सामि तमवस्सं लुयसीसं करिसामो। तओ समुप्पन्नदारुणकोवानलो
वड्ढिउं पयत्तो। अवि य-"कयनाणाविहरूवो, घड्ढ्तो सो कमेण मेरुसमो। जातो जोयणलक्खो, अप्फालियफार-
फुफारो ॥१॥ कमददरं फुर्णतो, गामागरनयरसायराइन्नं । कंपावइ महिवीढं, ढालइ सिहरीण सिहराई ॥२॥ उच्छालइ
जलनिहिणो, जोइसचक्कं पि दूरमोसारे । खोभेइ देवदाणवगणमेवं पलयकालो छ ॥३॥" विहुयणसंखोभातो सक्केण
नाऊण मुणिवरं कुवियं पेसियातो गायणसुरसुंदरीतो गायति ताओ-"सपरसंतावओ, धम्मवणविहावसू । दुग्गइगमणहेऊ
कोयो, ता उपसमं करेसु भयवं! ॥१॥" ति एवमाई कोहोवसमणाई गेयाई। एवं च सो भयवं पवड्डमाणदेहो नमुइमंति
धरणीए छोढुं दिन्नपुद्यावरसमुद्दपाओ विनायवुत्तंतेण महापउमचकवट्टिणा भयवेविरंगेण मन्नाविनंतो थुणिज्जतो य तहा
संतिनिमित्तं सुरासुरनरेहिं संघेण य बहुविहमुवसामिजंतो कह कहवि किवं काऊण नियत्तो। तप्पमिति च विण्हुकुमार-
मुणी 'तिविकमो' ति नामेण लोगे पसिद्धिमुवगतो ति । समुवसंतकोवो य भयवं आलोइयपडिकंतमेत्ते चेव सुद्धप्पा
विहरइ । भणियं च-"आयरिए गच्छम्मि य, कुल गण संघे य चेइयविणासे । आलोइयपडिकतो, सुद्धो जं निजरा
विउला ॥१॥" निकलंकं सामन्नमणुपालिऊणं समुप्पन्नकेवलो सिद्धिं गतो। महापउमचकवट्टी वि कालेण संसारवास-
विरत्तो रजसुत्थं काऊण निक्संतो। अहीयपभूयसुत्तत्थो दुकरतवचरणरतो निरइयारजइधम्मपरिपालणुजतो होऊण
उप्पाडियकेवलनाणो सिद्धिं गतो। वीसधणूसियदेहो तीसइवाससहस्साऊ य एस भयवं आसि त्ति । विण्हुकुमारचरियं
॥२४९॥

·हरिपेण- जयनाम्नो चक्रिणोर्व- कव्यता। '- च पसंगतो भणियं । आसी य विइतो रिसिमंडलत्थयभणितो विण्हुकुमारमुणी, सो वि एयारिसवत्तपओ चेव, नवरं चफवट्टिहिंडिरहियमहापउमरायभाया संतिसामिसीसो तवं च काउं सबसिद्धिं गतो ति। "एगच्छत्तं" सूत्रं सुगमम् । नवरं "मागनिसूरणो" ति दृप्ताऽऽरात्यहवारदलनो मनुष्येन्द्रः प्राप्तो गतिमनु- चराम् । तथाहि- कंपिल्ले नयरे महाहरिस्स राहणो मेराए देवीए चोद्दसमहासुमिणसूइओ उववन्नो हरिसेणो नाम दसमचफयट्टी। जोधणं पत्तो ठाविओ पिउणा रजे । उपपन्नाई उद्दस रयणाई । पसाहियं भरहं । कयरजाभिसेतो उदारे भोए मुंजतो गमेह कालं । अन्नया लहुकम्मयाए विरत्तो भववासातो चिंतिउं च पयत्तो-पुधकयसुहकम्मेण मए एरिसा रिद्धी पत्ता, तर पुणो वि परलोहियं करेमि । भणियं च-"मासैरष्टभिरद्वा च, पूर्वेण वयसाऽऽयुपा । तत् कर्त्तव्यं मनुष्येण, यस्यान्ते सुसमेधते ॥१॥” एषमाइ परिभाविय पुत्तं च रजे निवेसिय निक्संतो, उप्पन्नकेवलो य सिद्धो । पनरस धणि उच्चत्तं, परिससहस्सा दस आउयमेयस्स संजायं ति ॥ "अन्नितो" सूत्रम् । 'अन्वितः' युक्तः राजसहस्त्रैः, "सुपरिचाइ" ति सुष्ठु-शोभनप्रकारेण राज्यादि सजतीत्येवं शीलः सुपरित्यागी दमं "चरे" त्ति अचारीत् 'जयनामा' एकादशचक्री जिनाख्यातं दममिति योज्यम् , चरित्वा च प्राप्तो गतिमनुत्तराम् । तथाहि-- रायगिहे नयरे समुद्दविजयस्स राइणो चप्पगाए देवीए चोदसमहासुमिणसूइओ जातो जतो नाम पुत्तो। कमेण य सिद्धभरहो जाओ यकी । रज्जासिरिमणुहवंतो अन्नया विरत्तो भोगाणं, चिंतियं च "सुचिरमपि उपित्वा स्यात् प्रियैर्विप्रयोगः, सुचिरमपि चरित्वा नास्ति भोगेषु दृप्तिः । सुचिरमपि सुपुष्टं याति नाशं शरीरं, सुचिरमपि -

·भाउचरा-
ध्ययनरक्षे
थीनेमिच-
न्द्रीया
गुरुरापा
रस्पा उप-
अष्टादया
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
प्रचिः।
(दशार्णभद्र-
'राजस्य
वक्तव्यता
पिपिन्स प्राणमेको हि धर्मः ॥१॥" एवं संवेगमुवगतो अहिनिस्संतो जाव सिद्धो, वारसधणू देहमाणो तिवरिस-
सहरसाऊ य एस आसि त्ति,
"दसम्न" सूरम् । 'दशार्णराज्यं दशार्णजनपदसम्बन्धि राज्यं 'मुदित' प्रमोदयत् त्यक्त्वा "" वाक्यालङ्कारे,
मुनिः "चरे" ति अचारीत् अप्रतिवद्धविहारितया विहृतवानित्यर्थः, दशार्णभद्रो निष्क्रान्तः साक्षात् शक्रेण 'चोदितः'
अपिफपिभूतिदर्शनेन धर्म भूति प्रेरित इति । तथाहि-
अयि विराडविसए धन्नउर नाम सनिवेसो । तत्थेगो मयहरपुत्तो, तस्स भजा दुस्सीला पइम्मि परोक्खे दंडिय-
ससरफ्रोण समं पोरियरमियं करेइ 1 अन्नया तत्य नडपेक्खणं जायं। तम्मि य पणचितो एगो तरुणनडो इत्थि-
रूपेण । वीए. य छिईए 'पुरिसो एसो' चि जातो नहे अणुराओ, पच्छन्नं च भणितो नडपेडयमयहरो-जइ इमिणा
पसण नए समं कीलद इमो सतो अहं भह सयं देमि । पडिवन्नं च तेण, भणिया य एसा-च्छ तुम, संपर्य चेवा-
ssो एस । पुच्छियं च घरं । साहियमिमीए । गया एसा । रद्धा नडनिमित्तं खीरी । आगतो नियमेहरपेसितो नडो
फर्य परगसोपं । व्ययिट्टो भुजिउं । भरि सीरीए भायणं दिन्नं गुलहियं । जाव न भुंजइ तावाऽऽगतो ससरक्खो । तीए.
भगिओ य नटो-उठेहि, तिलोयरए पविस जावेयं योलावेमि । पविहो नडो । आगतो ससरक्खो। 'किमेसा खीरि ?'
चि पुच्छियमगेण । 'जमेमि' चि साहियमिभीए । तेण भणियं-चिट ताय तुम अहं जेमेमि त्ति । इयरीए भणियं-नेवं,
भुषिसया भई ति। यला उवपिहो ससरक्खो। जाव न चे भुंजइ वावाऽऽगतो से पई। तीए भणियं-लहुँ उद्देहि, पविस
एय विटोपरए, न गंवघं दूर, सप्पो चिट्टइत्ति । पविट्टो ससरक्खो । आगतो से पई । भणियं च णेण-किमेयं ? ति ।
ताए भनियं-मुस्सिय ति जेमेमि । इयरेण भगियं-चिट्ट वाय तुमं अई जेमेमि । इयरीए भणियं-अन्न अहमी,
॥२५॥

·दशार्णभद्र- राजस्य वक्तव्यता। कहमण्हातो जेमेसि ? । तेण भणियं-तुमं व्हाय? ति । इयरीए भणियं--मा एवं करेहि, न एस धम्मो सयाणं । बला य भुत्तो एसो । इतो य भुक्सितो' त्ति भक्तणनिमित्तं मिया तिला नडेण, 'सप्पो' ति पलाणो ससरक्खो, 'अवसरो' ति पिट्टतो नडो । दिवा निग्गच्छमाणा मयहरपुत्तेण, 'क्रिमेयं ? ति पुच्छिया घरिणी । सनिवेयं जंपियमिमीए-भणिओ मए, तुम मा एवं करेहि, न एस धम्मो सयाणं ति, वसंत तुह घरे एयं उमा-महेसरं अज अण्हाणभोयणधम्मभंगेण निग्गयं । 'हा! दुट्ठ कर्य' विसन्नो मयहरउत्तो । भणियं चाणेण-कोऽवेत्थुवाओ ? । तीए भणियं-नाएण दधमजिणिय सधिड्डीए पूर्व करेहि, ततो पविसइ एयं ति । गतो मयहरउत्तो दसन्नविसए । लग्गो वाडकम्मे । निष्फत्तीए विढत्ता दस गद्दियाणगा । 'अप्प' त्ति न तुट्ठो चित्तेण, तह वि पयट्टो नियदेसं, अडवीए पिप्पलमूले वीसमइ । इत्थंतरे अवहरितो आसेण समागतो तमुद्देसं दसन्नभद्दो राया, दिडो मयहरपुत्तेण, दंसियमुदगं, उप्पल्लाणितो आसो, विस्सामितो राया, थेववेलाए समागओ परियणो । ततो 'उवगारि' ति पुच्छितो मयहरउत्तो रना-को तुम? किंवा ते कीरउ ? । जहडिय- मेय साहियं मयहरउत्तेण, भणितो य राया-ता सबिदीए पूआसंपायणत्थं करेउ किंचि देवो त्ति । राइणा चिंतियं- 'उजुगो वरागो पत्तितो महिलाए, ता इममेत्थ पत्तयालं नेमि पट्टगं, ततो जहाजुत्तमणुचिहिस्सामि' ति नीतो सनयरं, सपाडियं भोइणाइयं, चितिथं च राइणा-अहो! से ववसाओ, असंतगं पि विढविय सबिड्डीए पूर्य संपाडेइ । धम्म- पुरिसो खु एसो ता किं इमस्स कीरउ ? । इत्थंतरे निवेइयं राइणो पउत्तिकहगेहिं-जहा देव ! भगवं महावीरो समागओ । परितुट्ठो राया, वंदितो तत्थेव भावेण, दिन्नं पारितोसियं, चितियं चाणेण-जइ नाम एस मयहरपुत्तो विसिट्ठविवेयरहिओ वि नियदेवयाण सविडिपूयासंपायणत्यमेवं परिकिलिस्सइ, ता अम्हारिसेहिं सारासारविभागविया- गएहिं समग्गसामग्गिएहिं तिहुयणचिंतामणिस्स समणस्स भगववो महावीरस्स विसेसेण सविडिपूया काउं जुज्जइ त्ति, ·अष्टादर्श श्रीउत्तरा- ध्ययन श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखपोषा- ख्या लघुः वृतिः। संयती- याख्यम- ध्ययनम्। दशार्णभद्र- राजस्य ॥२५१11 ! वक्तव्यता। वा कहं सविडीए वहा बंदिस्सं भयवं जहान केणइ चंदियपुद्यो । वीयदिवसे पहायसमए य कयगोसकिञ्चो, व्हाय विलिन्ता- लंकियदेशो उदाररूपजोधणलायमनेवत्येण पंचसइकेणाऽवरोहेण साई, मंडियालंकियाए चाउरंगिणीए सेणाए परिगओ, पयरजाणारूदेहिं बहुहिं सामंत-मंति-सेट्ठि-सत्यवाह-पउरजणसहस्सेहिं अण्णिजमाणो, भंभाभेरिमाइआउजरवबहिरिय- दिगंतरो, पढंतेहिं मागहेहिं गायंतेहिं गंधधिएहिं नचंतीहिं विलासिणीहिं गओ भगवतो वंदणत्थं । विसुज्झमाणभावेण वंदितो भयवं, 'फयत्यो म्हि' ति हरिसिओराया मयहरउत्तो य । इत्यंतरे सकेण चितियं-महापुरिसो दसण्णभद्दो पडिबुझिस्सइ इमिणा वइयरेण, अतो महाविभूईए यंदामि भययंतं । विउरुधिया एरावए अह दंता, दंते दंते अपोक्सरणीतो, पुक्खरणीए पुस्सरणीए अह पउमा, पउमे पउमे अह पत्ता, पत्ते पत्ते अट्ठ वत्तीसबद्धा रासपेक्सणा। एवं विभूईए एरावणं पयाहि- ऊण यंदितो भयपं देविदेण । तं दद्दण चिंतियं दसण्णभद्देणं-अहो ! सलु तुच्छोऽहं जेण इमीए वि तुच्छाए सिरीए | गयो फओ, "अहवा अदिट्ठभद्दा, थेवेण वि हुँति उत्तुणाणीया। णचइ उत्चालकरो, हु मूसगो वीहिमासज्ज ॥१॥" कओ अगेण मुद्धधम्मो तेण एरिसा रिद्धी, वा अहं पि तं चेव करेमि, किमेत्य विसाएणं ?। उक्तश्च-"समसंख्यावयवः सन् , पुरुपः पुरुष किमन्यमभ्येति । पुण्यैरधिकतरश्चेन्ननु सोऽपि करोतु तान्येव ॥१॥" इच्चाइसवेगभावणाए पडिबुद्धो, खओवसम- मुवगयं पारित्तमोहीयं, भणियं च तेण-भयवं! निधिण्णोऽहं भवचारगातो, ता करेह मे वयप्पयाणेणाऽणुग्गहं ति दिक्सितो य मयहरपुत्तेण समं भयवया । वंदितो सकेण, पसंसितो य -'धन्नो कयत्थो तुम जेणेरिसा रिद्धी सहस चिय परिचत्ता, सविया य नियपइन्ना तुमे, जतो दद्ययंदणाए य भाववंदणा पहाण' ति पसंसिऊण गतो सुरलोगं सक्को त्ति ॥ "नमी नमेई" सूननयं सुगमम् । नवरं 'निष्कान्ताः' प्रबजिताः, निष्क्रम्य च श्रामण्ये पर्युपस्थिताः श्रमणानुष्ठानं प्रत्युद्यताः अभूवनिति शेपः । एतच्चरितानि प्राक् कधितानि ॥ ॥२५१॥ RAJKO.XX ·उदायन- राजस्व चकव्यता। FFokAFo "सोपीरराय" सूत्रम् । सौवीरराजयपभः त्यक्त्या राज्यामिति शेपः मुनिः “चरे" ति अचारीत् "उदायो" चि उदायननामा प्रयनितः, परित्वा च किम् ? इत्याह-प्राप्तो गतिमनुत्तराम् । कथम् । येणं कालेग वेणं समएणं सिंधुसोयीरेसु जणयएमु वीइभए नाम नगरे होत्या, उदायणो नाम राया, पभावती से देवी, तीसे जे? पुत्ते अभिती नाम जुपराया होत्या । नियए भायणिन्ने केसी नाम होत्था । से णं उदायणे राया सिंधुसोचीरपामोक्साग सोलसण्हं जणबयाणं वीइभयपामोक्साणं तिण्डं तेवहाणं नगरसयाणं महासेणपा- मोक्रगणं दसण्हं रापागं यद्धमउडाणं वितिण्गसेयछत्तचामरवायवीयणाणं अन्नेसिं च राईसरवलवरपमितीणं आहेव, मुगमाणो विहरत । एवं च ताव एवं । इतो य- वेणं फालेगं वेणं समएणं चंपाए नयरीए कुमारनंदी नाम सुवन्नकारो इत्थिलोलो परिवसइ । सो जत्थ सुरूवं दारियं पासह सुगड या नत्य पंचसया सुपण्णस्स दाऊगं तं परिणेइ । एवं च तेण पंचसया पिंडिया । ताहे सो ईसालुतो एकखं- भपासायं फरेता वादि समं टलह । तस्स य मित्तो नायल्लो नाम समणोवासगो । अन्नया य पंचसेलदीववत्थबातो वाणमं- वरीको मुरवइणियोएणं नंदीसरवरदीयं जत्ताए पत्थियाओ । ताणं च भत्ता विजुमाली नाम पंचसेलाहिवई सो चुतो । मातो चिंतति-पि बुग्गाहेमोजो अम्हं भत्ता भवइ । नवरं वचंतीहिं पाए कुमारनंदी पंचमहिलासयपरिवारो उवललंतो दिहो। वाहिं बिवियं-एस इस्थिलोलो, एवं वुग्गाहोमो। पञ्चरखीभूया। ताहे सो भणइ-कातो तुम्हे ? | तातो मणति- अग्दै हासप्पहासाभिहाणातो देवयातो । सो मुच्छितो तातो पेच्छइ । तातो भणति', 'जइ अम्हेहिं कनं तो पंचसेलग दीयं एनाहि ति भगिऊण उप्पइऊण गयानो । सो तासु मुच्छितो राउले सुवन्नं दाऊण पडहगं नीणेइ-कुमारनंदी जो पंपसेलग नेद वस्स घणकोहिं सो देइ । थेरेण पाहतो वारितो, वहणं कारिये, पत्थयणस्स भरियं । थेरो दुर्घ पुत्ताण -

·श्रीउचरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोषा-
ल्पा लघु
प्रचिः।
अष्टादशं
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
उदायन-
॥२५२॥
वक्तव्यता।
दाऊण कुमारनंदिणा सह जाणवत्रण पत्थितो । जाहे दुरे संमुद्दे गओ ताहे थैरेण भण्णइ-किंचि पेच्छसि ।सो भणइ-
किं पि कालयं दीसइ । थेरो भणइ-एस घडो समुद्दकूले पचयपाए जातो, एयस्स हेतुणं एयं वहणं जाहिति तो
तुमं अमूढो वडे विलग्गेनासि, ताहे पंचसेलयावो भारुडपक्खी एहिंति तेसिं जुगलस्स तिण्णि पाया, तवो तेसु सुत्तेसु
मझिडे पाए सुलग्गो होजासि पडेणं अप्पाणं वंधिलं, ता दें पंचसेलयं नेहिति । अह तं वडं न विलग्गसि तो एयं वहणं
यलयामुहे पविसिहि ति तत्व विणस्सिहिसि । एवं सो विलग्गो नीवो पक्खीहिं । ताहे ताहिं वाणमंतरीहिं दिहो, रिद्धी
य से दाइया, सो पगहितो । ताई ताहिं भणितो - एएग सरीरेण मुंजामो, किंचि जलणपवेसाइ करेहि जहा पंचसे-
लाहियई होनासि चि । ता भणह-किह जामि ? । ताहे करयलपुडेण नीतो स उजाणे छड़ितो। ताहे लोगो आगंतूण
पुच्छर-किं तुमे वत्य अच्छेरं दिढं ? । सो भणइ-~'दिदं सुयमणुभूयं, जं चित्तं पंचसेलए दीवे । पसयच्छि !
पंदययणे!, हा हासे! हा पहासे ! य ॥१॥ आढत्तं च तेण तयभिसंधिणा जलणासेवणं । वारितो य मित्तेण---भो मित्त !
न जुनं तुद फाउरिसजणोचियमेयं चेट्ठियं, ता महाणुभाव !-'दुलहं माणुसजम्मं, मा हारसु तुच्छभोगसुहहेउं
पेरुलियमणीमुल्लेण कोइ कि क्रिणइ कायमणि ? ॥१॥' अन्नं च--जइ वि तुमं भोगत्थी तहा वि सद्धम्माणुट्टाणं चेव
करेसु । जतो-धणवो धणत्थियाणं, कामथीणं च सबकामकरो। सग्गापवग्गसंगमहेऊ जिणदेसिओ धम्मो ॥१॥"
एकमाइअणुसासणेण पारिवतो वि मित्तेण इंगिणीमरणेण मतो पंचसेलाहिवई जातो । सड्स्स निवेतो जातो-भोगाण
फने कि फिलिस्सइ ? ति अम्हे जाणंता कीस अच्छामो ? ति पघइतो, कालं काऊण अचुए उववन्नो, ओहिणा तं
पेच्छइ । अन्नया नंदीसरवरजत्ताएं पलायंतस्स पडतो गलए ओलइतो, ताहे वाईतो नंदीसरं गतो। सड्डो आगतो तं
पेच्छइ । सो वरस तेयं असहमाणो पलायइ । सो वेयं साहरेचा भगइ-भो! ममं जाणसि ? । सो भणइ-को सका-
॥२५२॥

·उदायन- ..राजल. वक्तव्यता इए देवे न याणइ । वाहे से सावगरूवं दंसेइ, जाणावितो य । ताहे संवेगमावन्नो भणइ-संदिसह किमियाणि करेमि ? । भणइ-वद्धमाणसामिस्स पहिमं करहिं ततो ते सम्मत्तवीयं होहि ति । भणियं च-"जो कारवेइ पडिमं, जिणाण जियरागदोसमोहाणं । सो पावइ अन्नभवे, सुहजणणं धम्मवररयणं ॥१॥" अन्नं च-दारिदं दोहग्गं, कुजाइ-कुसरीर-कुमइ-फुगईओ । अवमाण-रोय-सोया, न हुंति जिणविंबकारीणं ॥१॥" । ताहे महाहिमवंतातो गोसीस- पंदणदारं घेत्तूण तत्थ पडिमं निवत्तेऊण कट्ठसंपुडे छुभइ, पवणं च पासइ समुदमझे उप्पारण छम्मासे भमंत, ताहे अगेण तं उपाय उवसामिउं सजत्तियाण सा खोडी दिन्ना, भणिया य-देवाहिदेवरस एत्थ पडिमा चिइ ता तस्स नामेण विहाडेयवा खोडी । 'एवं' ति पडिवजिय गया पाणिया। उत्तिन्ना समुदं । पत्ता वीइभयं । तत्थ उदायणो राया तावसभत्तो । दसिया खोडी तस्स । साहियं सुरवयणं । मिलितो ससरक्खमाहणाई पभूतो लोगो । रुद्द-गोविंदा- इनामेण वाहिति परसुं । वथाहि केई भणति-बंभो चेव देवाहिदेवो, जतो सो चेव चउम्मुहो सबजयसिद्धिकारओ, याणं च पणेया । अन्ने-'विण्हू पहाणो' भणति, जओ सो चेव सबगतो लोगोवदवकारए य दाणवे विणासेइ, संहारकाले य उयरगयं जयं धारेइ । अवरे-'महेसरो उत्तमदेवो' ति भणंति, जतो सो चेव सिट्ठिसंहारकारतो अजोणिसभवो, तस्स चेव भागा वंभ-विण्हू । एमाइविगप्पणाहि पाहिज्जमाणो उल्फिडइ परसू । एत्यंतरे आगया एत्थ उदायणरस रन्नो महादेवी चेडगरायधूया समणोवासिया पभावई । तीए काऊण पूर्य भणियं-गयरागदोसमोहो, सघन अहपाडिहेरसंजुत्तो । देवाहिदेवरूवो, अरिहा मे, 'दसणं देहिं ॥१॥ वाहावितो परसू, परंतस्स विघायस्स विहडिया सोडी, जान दिद्या सवंगपडिपुन्ना अमिलाणमल्लदामाकिया वद्धमाणसामिपडिमा । अईव आणंदिया पभावती । जाया जिणधम्मपहावणा । यढियं च तीए-सबन्नु ! सोमदंसग :, अपुणुभव ! भवियजणमगाणंद !। उ०म०४३

·थीउचरा-
ध्यपनयने
थीनेमिच-
न्द्रीया
सुखोपा-
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
स्या लघु
पूचिः।
.उदायन-
॥२५३॥
कव्यता।
जयचिंतामणि ! जयगुरु !, जय जय जिणवीर! अकलंफ, ॥१॥ अंतेउरे य चेइयघरं कारियं । पभावई पहाया
विसंझं पूएह । अन्नया देवी नचाइ, राया वीणं वाएइ, सो देवीए सीसं न पेच्छइ, अद्धिई से जाया, वीणावायणयं
हत्याओ से भट्ट । देवी रुहा भणइ-कि दुहु नचियं निबंधे से सिह । सा भणइ-किं मम जीविएण ? निफलंको
सुचिरं सारयधम्मो पालितो। अन्नया देवीन्दाया चेडिं भण-पोताई आणेहिं । ताए रत्तगाणि आणियाणि । रहा अदाएणं
आया 'निणपरं परिसंतीए रत्तगाणि देसि' ति । मया चेडी । ताहे चिंतेइ-मए वयं संडियं, ता किं जीविएणं ? ति
रायाणं पुच्छइ-भत्तं पञ्चक्खामि । निव्वंधे 'जइ परं बोहेसि' । पडिस्सुयं । भत्तपञ्चक्खागेण मया देवी देवलोगं गया।
निणपडिमं देवदत्वा दासचेही खुजा सुस्सूसइ । देवो उदायां संवोहेइ । न संयुज्झइ । सो तावसभत्तो । ताहे देयो
वावसरूवं करेइ । अमियफलाणि गहाय आगतो । रन्ना आसाइयाणि, पुस्छितो-कहिं एयामि फलाणि ? | भणइ-
नगरअदूरसामंते आसमो वहिं । तेण समं गतो । मीमायारेहिं तावसेहिं हंतुं पारद्धो । नासंतो वणसडे साहवो पेच्छइ,
सिं सरणमट्टीणो । 'मा मीयसु' ति समासासितो तेहिं । नियत्ता ते तावसा । अणुसासितो सो साहूहिं-'धम्मो
घेवेत्थ सत्ताणं, सरणं भवसायरे । देवं धर्म गुरुं चैव, धम्मत्थी य परिक्खए ॥१॥ दसऽदोसरहितो, देवो धम्मो उ
निठणदयसहितो । सुगुरू य बंभयारी, आरंभपरिग्गहे विरतो ॥२॥' एवमाइउयएसेण पडियुद्धो, पडिवन्नो जिणधम्मं ।
देवो अचाणं दरिसेइ । धम्मे य थिरीकाऊण गतो सुरो । जाव अत्याणीए चेव अप्पाणं पेच्छह । एवं सहो जातो।
इओ य गंधारातो सावतो सघातो जिणजम्माइभूमीतो वंदित्ता वेयढे कणगपडिमातो सुणित्ता उववासेण ठितो 'जइ
या मतो दिहातो वा देवयाए दंसियातो'। तुहा य सबकामियाण गुलियाण सयं देइ । ततो नियत्तो सुणेइ वीइभए नयरे
निणपडिमं गोसीसचंदणमइयं, वचंदतो एइ, चंदइ । तत्थ पडिलम्गो देवदत्चाए पडियरितो । तुटेण य से तातो गलि-
॥२५३॥

·उदायन- वक्तव्यता। यातो दिमातो, सो पद्यइतो अनया गुलियमेगं साइ 'मे कणगसरिसो वन्नो होउ' ति । ततो जायपरमरूवा धंतकणग- सरिसवन्ना जाया, 'सुवनगुलिय' त्ति नामं तीए जायं । पुणो सा चिंतेइ-भोगे भुंजामि, एस राया ताव मम पिआ अण्णे य गोहा । वाहे पजोयं रोएइ, तं मणसीका गुलियं खाइ । तस्स देवयाए कहियं 'एरिसी रूववई' ति । तेण सुवनगुलियाए दूतो पेसितो। तीए भणियं-पेच्छामि ताव तुमं । सो नलगिरिणा रातिं आगतो । दिहो ताए अमिरुहतो य । सा भणइ-जइ पष्ठिमं नेसि तो जामि । ताहे 'पडिमा नत्थि तहाणहावण जोग' त्ति रात वसिऊण पहिगतो । अन्नं जिणपडिमरूवं काऊण आगतो, तत्य हाणे ठवित्ता नियंतसामि सुवनगुलियं च गहाय उज्जेणिं गतो । तत्थ नलगिरिणा मुत्तपुरीसाणि मुफाणि । तेण गंधेण हत्थी उम्मत्ता । तं च दिसं गंधो एइ, जाव पलोइयं नलगिरिस्स पयं दिहं । किं निमित्तमागतो ?' ति जाव चेड़ी न दीसइ । राया भणइ-चेदी नीया नाम, पडिमं पलोएछ । 'नवरमच्छर' ति निवेइयं । ततो राया अवणवेलाए आगतो, पेच्छइ पडिमापुप्फाणि मिलाणाणि । ततो निषण्णतेण नायं 'पडिरूवर्ग' ति हरिया पडिमा । ततो तेण पज्जोयस्स दूओ विसजिओ-न मम चेडीए कजं, पडिमं विस हि । सो न देइ । ताहे पहावितो जेट्टमासे दसहिं राईहिं समं । उत्तरंताण य मरूं खंधावारो तिसाए मरिउमारखो। रनो निवेइयं । बतो गेण पभावई चिंतिया आगया। तीए तिन्नि पुकराणि कयाणि अग्गिमस्स पच्छिमस्स मज्झिमस्स । साहे आसत्यो गओ उजेणिं । भणितो रना-किं लोएण मारिएणं ? तुज्झ य मज्झ य जुझ भवउ आसेहिं रह-हत्थि- पाएहिं या जेण रुचा तव । पञोतो भणइ-रहेहिं जुझामो । ताहे नलगिरिणा पडिक प्पिएणाऽऽगओ, राया रहेण । वो रमा भणितो-असघसंधो सि, तहावि ते नत्यि मोक्खो। ततो गेण रहो मंदलीए दिन्नो, हत्यी वेगेण पच्छतो लगो।सोय करी जं जं पायं एक्सिवइ तत्य तत्थ उदायणो सरे छुभइ, जाव हत्थी पडितो । उयरंतो बद्धो पज्जोतो, ।

·श्रीउचरा- ध्पयनसूरे श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखोपा- अष्टादर्श संयती- याख्यम- ध्ययनम्। ख्या लघु चिः। उदायन- राजस्व ॥२५४॥ वक्तव्यता। निहाले य से अंको कतो 'दासीपई ति। उदायणराया य परछा निययनयरं पहावितो । पडिमा नेच्छइ । अंतरा यासेण ओरुद्धो ठितो। वाहे ओसंदयभएण दस वि रायाणो धूलीपायारे करेत्ता ठिया। जं च राया जिमेइ तं च पज्जो- यस वि दिबइ । नवरं पज्जोसवणाए सूएण पुच्छितो-कि अज जेमिसि ।सो चिंतइ-मारिजामि, ताहे पुच्छइ- किं अन पुच्छिमामि १ । सो भणइ-अन्न पजोसवणा राया उववासितो। सो भणइ-अहं पि उक्वासितो, मम वि मायाविचाणि संजयाणि, न याणियं मया जहा-अज पजोसवणं ति। रन्नो कहियं । जाणामि जहा-सोधुत्तो, किं पुण मम एयम्मि पढेल्लए पजोसवणा चेव न सुझइ । ताहे मुको सामितो य । पट्टो य सोवन्नो ताणऽक्खराण छायण- निमित्त पद्धो। सो य से विसतो दिनो। तप्पभिई पट्टवद्धया रायाणो जाया। पुवं मउडवद्धा आसि। वित्ते वासारत्ते गतो राया । वत्य जो वणियवग्गो आगयो सो वहिं चेच हितो, ताहे तं दसपुरं जायं । तए णं से उद्दायणे राया अन्नया फयाइ पोसहसालाए पोसहिए एगे अवीए पक्खियं पोसहं सम्म पडिजागरमाणे विहरइ । ततो वस्स पुवरत्तावरत्तकाले जागरियं फरेमाणस्स एयारूवे अन्झथिए समुप्पजित्था-धण्णा णं ते गामनगरा जत्थ णं समणे भगवं महावीरे विहरइ धम्म कहेइ, धन्ना गं ते राईसरपभिईतो जे णं समणरस महावीरस्स अंतिए केवलिपन्नत्तं धम्म निसा- मेति, एवं पंचाणुयाइयं सत्तसिक्सायइयं सावगधम्म दुवालसविहं पडिवनंति, एवं मुंडे भवित्ता आगारातो अणगारियं पघयंति, सं जइ णं समणे भगवं महावीरे पुवाणुपुधिं दूइन्जमाणे इहेव वीईभए आगच्छेजा ताणं अहमवि भग- यतो अंतिए मुंडे भवित्ता जाव पधएना । वए णं भगवंतो उदायणस्स एयारूवं अज्झस्थियं जाणित्ता चंपातो पडिणि- पसमिना जेणेव वीईभए नगरे जेणेव मियवणे उजाणे तेणेय विहरइ । ततो परिसा निग्गया उदायणो य । गं सहायणे महावीरस्स अंतिए धम्मं सोचा हट्टतुट्टे एवं क्यासी- नवरं जेहपुत्तं रजे अहिसिंचामि, ततो गं ॥२५४॥ तए * ·उदायन- । ३ वाच्यता ३ तुम्हं अंतिए पपयामि । सामी भणइ-अहासुहं, मा पडिबंध करेहि । वतो उहायणे अभिसेगं हत्थिरय णं दुरुहिता सर मिहे आगते । सो उदायणस्स एयारूवे अन्झस्थिए जाए.-.--जह णं अहं अमिई फुमारं रजे ठवित्ता पपयामि तो अभिई रखे य रहे य जाव जणयए य माणुस्सएसु य कामभागेसु मुच्छिए अणाइयं अणवयग्गं संसारकतारं, अणुपरियहिस्सइ, सं सेयं खलु मे नियगं भाइणेज केसिं कुमार रजे ठाविचा पधइत्तए । एवं संपेहिता सोहणे तिहिकरणमुहुत्ते कोइंयियपुरिसे सहावेत्ता एवं वयासी-खिप्पामेव केसिस्स फुपारस्स रायाभिसेयं उवट्ठवेह । ततो महिड्डीए अभिसित्ते केसीकुमारे राया जाए, जाप पसासेमाणे विहरह । वओ उद्दायणराया केर्सि रायं भापुच्छह-अहं णं देवाणुप्पिया! संसारभउधिग्गे पधयामि । तओ केसी राया कोईवियपुरिसे सद्दावेद, सदावित्ता एवं क्यासी-खिप्पामेष उदायणस्स रणो महत्थं महरिहं निक्खमणामिसेयं उवद्ववेह । ततो महाविभूईए अहिसि सिबियारूढे भगवतो समीवे गंतूण पक्षइए, जाव घणि चउत्थ-छह-ऽहम-दसम-दुवालस-मासद्ध-मासाईणि तपोकम्माणि फुधमाणे विहरह । अन्नया तस्स अंतपंताहाररस यादी जातो । सो वेज्जेहिं भणितो इहिणा मुंजाहिं। सो किर भट्टारओ वइयाए अच्छितो । अनया वीईभयं गतो। तत्थ तस्स भागिणिजो केसी राया तेणं चेव रिने गवितो । केसीकुमारो अमोहिं मणितो-एस परीसहपराइचो रनं मग्गइ । सो भणइ-देमि । ते 'नएस रायधम्मो' बुग्गाहिति । चिरेण पडिसुय-कि कजज? । विसं से विजउ । एगाए पसुवालीए घरे पउत्त-दहिणा सह देजाहि चि । सा पदिन्ना । देवयाए अवहियं, भणितो य-महरिसि! तुझ विसं दिन्नं, परिहराहि दहि । सो परि- हरितो । रोगो वडिउमारद्धो। पुणो पहितो । पुणो वि देवयाए अवह रिय । तइयवारं दिभं, तं पि अवहरियं ! सा तस्स • पच्छत्तो पहिडिया । अन्नया पमत्ताए देवयाए दिनं । पुणो उपउजिऊग मुंजतो निवारिओ देवयाए । तवो से उदायणे . ३

·श्रीउपरा-
ध्ययनसूखे
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखबोधा-
अटादशं
संयती.
याख्यम-
ध्ययनम्।
ख्या लघु
पृचिः।
॥२५५॥
अणगारे घणि घासाणि सामनपरियागं पाउणिता सहि भत्ताई अणसणाए छेएत्ता जस्सऽहाए कीरइ नग्गभावे मुंडभावे
उमट्ठ पत्ते जाव दुक्सपहीणे ति । वस्स य सेजायरो कुंभयारो । नम्मि कालगवे देवयाए पंसुवरिसं पाविय । सो य
अपहरितो 'अणवराहि' त्ति कादं सिणपतीए । कुंभकारवेक्खो नाम पट्टणं तस्स नामेण कयं । तत्थ सो अवहरिकण
ठवितो। बीईभयं प स पंसुणा पेल्लियं, भन्न वि पंसूतो अच्छंति । तए णं अभीइकुमाररस पुधरतावरत्तकालंसि एवं
अन्झथिए जाए-अहं पहायणस्स रनो जेडे पुत्ते पभावइअत्तए, मं रजे अहावेत्ता केसिं रज्जे ठाविता पवइए ।
इमेणं माणसेण दुक्खेण अमिभूए समाणे वीइभयातो निग्गच्छित्ता चंपाए कोणियं उवसंपञिता णं विपुलभोगस-
मण्णागए यावि होत्या । से गं अभिकुमारे समणोवासए अहिगयजीवाजीचे उद्दायणेणं रन्ना समणुबद्धवेरे यावि
होत्या । सतो अभिइकमारे धर्इं घासाई समणोवासगपरियागं पाउणित्ता अद्भमासियाए संलेहणाए तीसं भत्ताई
छाचा धस्स हाणस्साऽणालोइयपरिकते कालं किच्चा असुरकुमारत्ताए उववणे, एवं पलितोवमं ठिती तस्स, महा-
विदेहे सिन्झिहि ति ॥
"वहेव" सूत्रम् । 'वथैव' तेनैव प्रकारेण काशिराज' काशिमण्डलाधिपतिः नन्दनामिधातः सप्तमबलदेवा,
भयसि-प्रशस्से सत्ये-संयमे पराक्रमः-सामध्यं यस्यासौ धेयःसत्यपराक्रमा, कामभोगात् परित्यज्य "पहणे ति
प्रहववान्, कर्म महावनमिवाऽतिगहनतया फर्ममहावनम् । तथाहि-
वाराणस्यां नगर्यामग्निशिखो राजा, तस्य जयन्त्यमिधानादेवीकुक्षिसमुद्भूता सप्तमवलदेवो नन्दनो नाम पुत्रा,
वस्यानुजो धावा शेपवतीसुतः दत्ताख्यो घासुदेवः, स च दत्तः पितृवितीर्णराज्यः साधितभरतार्हो नन्दनानुगतो
राज्यभियं फीतामनुपभूव । कालेन प पट्पञ्चाशद्वर्पसहस्राण्यायुरतियाह्य मृत्वा दत्तः पञ्चमनरकथिन्यामुत्पन्नः ।
सप्तमबल-
देवस्य
नन्दननानो
वक्तव्यता।
॥२५५॥

·-- द्वितीयबल- देवस्य विजयत्तानो वक्तव्यता। नन्दनोऽपि प गृहीतभामण्यः समुत्पादिवफेवलज्ञानः पञ्चषष्टिवर्पसहस्राणि जीवितमनुपाल्य मोक्षं गतः। पड्विंशतिर्धनूंपि पानयोहममाणमासीविति ॥ "तहेव" सूत्रम् । तथैव 'विजया द्वितीयबलदेवः "आणहाकित्ति" ति आनष्टा-समस्तकलङ्कविकलतया सामरत्ये- नाऽपगता अकीर्तिी-अश्लाघा यस्य स आनष्टाकीतिः, प्राकृतत्वात् सिलोपः । "पवइ" ति प्रामाजीत, राज्य गुणैः समृद्धं-सम्पनं गुणसमृद्धम् , तुशब्दस्याऽपिशब्दार्थत्वाद् व्यवहितसम्बन्धाच गुणसमृद्धमपि, “पयहित्तु" प्रहाय महा- यशः धयाहि- थसौ द्वारकावत्यां ब्रह्मराजस्य सुभद्रायाश्च राज्याः पुत्रत्वेनोत्पद्यौमापत्सद्विपिष्टवासुदेवज्येष्ठसोदर्यत्वेन सम्भूय द्विसप्ततिवर्षशतसहस्रायुष्फवासुदेवमरणानन्तरमगीकृत्य भामण्यमुत्पादितकेवलज्ञानः पञ्चसप्ततिवर्षशतसहस्राणि सर्वायु- रविवाझ निर्वृतः । सप्ततिर्घiपि देहमानमस्याऽजनीति । एतौ चावश्यकनियुक्त्यमिहित नामोल्लेखेनोत्प्रेक्ष्य व्याख्याती । अथाऽन्यौ कौचिदेतो प्रतीतावागमज्ञानाम्, ततस्तावेव व्याख्येयौ। "तहेवुग्गं" सूत्रम् । तथैवोमं सपा कृत्वा अव्याक्षिसेन चेतसा महाबलो राजर्पिः 'आदाय' गृहीत्वा शिरसेप शिरसा शिरःप्रदानेनैव जीवितनिरपेक्षमित्यर्थः, 'नियं' भापभियं संयमरूपां सूतीयभने परिनिर्वत इति शेपः । तथाहि- तेणं कालेणं तेणं समपणं हत्थिणाउरे नयरे होत्या । तत्थ गं वले नाम राया। तस्स णं पभावती नाम महादेवी । अनया गं सा अद्धरत्तसमयंसि पवरसयणिज्जसि उवगया ससिसंससेयं उरालागिई सीहं सुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा । खए णं सा हतुवा जेणेव बलस्स रनो सयणिजे तेणेव उवागच्छइ । तं सुमिणगं साहेइ । तए णं से बले राया तं सुमिणं सोचा हहतुट्टे एवं घयासी-कलाणे गं तुमे देवी ! सुमिणे दिहे, अस्थलामो रज्जलाभो भोगलाभो देवाणु- महाबल- राजस्य अवकन्यता। - NT

·श्रीउचरा-
ध्ययनरो
श्रीनमिच-
न्द्रीया
मुखयोपा-
रुपा लघु
प्रचित
अष्टादर्श
संपती-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
महाबल
राजस्य
वकव्यता।
॥२५६॥
पिए !, तुमं नयण्हं मासाणं अहमाण य राइंदियाणं कुलपईवं कुलतिलयं सघलक्सणसंपुग्नं दारयं पयाहिसि । से वि
य गं जोधणमणुपत्ते सूरे धीरे विउलवलवाहणे राया भविस्सइ । तए णं सा पभावई एयमह सोचा हट्टतुद्वा तं वलस्स
रनो ययणं अहिणंदर, जेणेव सए सयणिन्ने तेणेव उवागच्छद, तप्पमिति च णं सा सुहंसुहेणं गच्ममुबहमाणी पसत्य-
डोइला पडिपुभटोहला साहियाणं नवण्हं मासाणं सुकुमालपाणिपायं सबंगलखणोववेयं सुरूवं देवकुमारोवमं दारयं
पयाया। तए णं पभावईए देवीए पविचारियातो चलं रायाणं जगणं विजएणं पुत्तजम्मेणं वद्धावेति । तए णं चले राया
एयमदं सोपा हतुढे जाय फलंबुयपुप्फमिव समूससियरोमकूवे तासिं अंगपडियारियाणं मउडवज सरीरालंकार दलेइ,
मस्थए धोयर, पिठलं पीईदाणं दलेइ । तए णं से बले राया कोडुपियपुरिसे सदावेइ, सद्दावेत्ता एवं वयासी-
सिप्पामेय भो देवाणुप्पिया! हथिणाउरे नयरे पारगसोहणं माणुम्माणवडणं करेह, वद्धावणयं च घोसेह । जाव ते
वहेय फरेंति । जाव यारसाहे वस्स पं दारयस्स अम्मापियरो 'महावले ति नामं करेंति । तए णं से महावले पंच-
पाईपरिग्गदिए पट्टइ । जाय फलियकलाफलावे जोधणमणुपत्ते असरिसरूवलावन्नजोवणगुणोक्वेयाणं अट्ठण्हं रायवर-
फमगाणं एगदिवसेणं पाणिं गाहिंसु । तए णं तस्स महावलस्स कुमारस्स अम्मापियरो महइमहालयं अट्टपासाओवसो-
हियं भवणं फरेंति, एयारूयं च पीईदाणं दलयंति-अट्ठ हिरनकोडीभो, अह सुवन्नकोडीओ, अट्ट मउडे, अट्ठ कुंडल-
जुयले, अट्ट हारे, अट्टहारे, जाव अह फडगजोए; अहवए दसगोसाहस्सिएणं वएणं, अट्ट हत्थी, जाव अट्ट जाणाई;
अह नाहगाई यत्तीसई बधाई, अह गामे दसकुलसाहस्सिएणं गामेणं, अह दासे, जाव अट्ठ मयहरे; अह सोवनियथाले,
वहा विवाहपन्नतीए जाय मनं या सुबहुं हिरनं या जाव सायएनं अलाहि आसत्तमाओ कुलवंसाओ पकामं दाउं परि-
भोक्तुं । तए णं से महबले पासायवरगए उदारे भोगे भुंजमाणे निहरइ । वेणं कालेणं तेणं समएणं विमलस्स अरहयो
॥२५६॥

·है महाबल- वक्तव्यता। न पउप्पए धम्मघोसे नाम अणगारे पंचहिं अणगारसएहिं परिखुडे ग्रामाणुगामं दूइजमाणे हथिगाउरमागए, जाव परिसा निग्गया, महावले वि कंचुइयसयासातो विनायवइयरे तस्स भयवतो वंदणत्थं निग्गए, जाव धम्मघोसरस अणगारस्स अंतिए धम्म सुणेइ । तए णं से महत्वले कुमारे धम्मघोसस्स अंतिए धम्म सोचा इतुढे तिक्खुत्तो नमंसित्ता एवं वयासी-सदहामि गं भंते ! निगंथं पावयणं, जाव अभुढेमि णं भंते ! निग्गंथं पावयणं, एवमेयं भते ! से जहेयं सुन्भे वयह जं णवर देवाणुप्पिया ! अम्मापियरो आपुच्छामि तए णं तुम्हं अंतिए पचयामि । अहासुहं देवाणुप्पिया ! मा पडिगंधं करेहि । तए णं से महबले धम्मघोसं अणगारं वंदित्ता हतुढे रहं आरुहित्ता हथिणारं नयरं मज्झं- मझेणं जेणेव सए घरे तेणेव उवागच्छद, रहातो पचोरुहइ, पचोरुहित्ता जेणेव अम्मापियरो तेणेव उवागच्छइ, उवाग. च्छित्ता एवं पयासी-अंबताय! मए धम्मघोसस्स अणगाररस अंतिए धम्मे निसंते, से वि य मे अभिरुइए । तए णं तं महवलं फुमारं अम्मापियरो एवं वयासी-धन्ने सिणं तुमंजाया !, कयत्थे सिणं तुम जाया!! तए णं से महबले कुमारे एवं पयासी-इच्छामि गं अम्मयातो! तुम्हेहिं अभणुनाए समाणे संसारभउविग्गे मीए जम्मणमरणाणं धम्मघोसस्स अंतिए अहं पधइत्तए । तए णं सा पहावई अणि अतं असुयपुर्व गिरं सोचा रोमकूनपगलंतसेयकिलिण्णगता सोग- भरवेवियंगी निचेया दीणवयणा करयलमलिय घ कमलमाला खुण्णियवलया पट्ठउत्चरिजा विकिनकेसहत्था परसुनिकित्तब चंपगलया कुट्टिमतलंसि धस त्ति सबंगेहिं निवडिया। ततेणे सा ससंभमखिचाए कंचणभिंगारवारिधाराए उक्खेवगवाएण |य समासासिया समाणी रोयमाणी कंदमाणी महाबलं एवं वयासी-नुमं सिणे जाया! अम्हं एगे पुत्ते इहे कंते रयणभूए निहिभूए जीवियभूए उंबरपुष्पं व दुलभे, तन्नो खलु जाया ! अम्हे इच्छामो तुझ खणमवि विप्पतोगं, अच्छाहि ताव । जाया! जाव अम्हे जीवामो, पच्छा अम्हेहिं कालगएहिं परिणयवए वड्डियकुलसंताणे पबइहिसि । तए णं से महबले m

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
थीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
रूपा लघु
चिः।
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
महाबल-
॥२५७।।
वक्तव्यता।
एवं घयासी-तहा ण वं अम्मयातो ! जंणं तुझे वयह 'तुमं एगे पुत्ते जाव पवइहिसि' परं माणुस्सए भवे जाइजराम-
रणरोगसोगवसणसयाभिभूए अधुवे संझब्भरायसरिसे सुविणगदसणोवमे विद्वंसणधम्मे, एवं खलु केस णं जाणइ अम्म-
यावो! फे पुचिं गच्छति ? के पच्छा गच्छति ?, तं इच्छामि गं लहुं चेव पवइत्तए । तए णं सा पहावती एवं क्यासी-इमं
वे जाया! सरीरगं विसिहरूवलक्खणोयवेयं विन्नाणवियफ्षणं रोयरहियं सुहोइयं पदमजोषणत्थं, वं अणुहोहि ताव जाया !
सरीरजोधणगुणे पच्छा पयइहिसि । नए णं से महबले एवं वयासी-एवं खलु अम्मयातो! माणुस्सगं सरीरं दुक्खा-
ययणं विविवाहिपत्यं अट्टियफझुट्टियं सिराहाउसंपिणा असुइनिहाणं मट्टियभंड व दुबळं अणिट्टियसंचप्पं जराधुणियं,
वं इच्छामि णं पवइत्तए । तए णं सा पहावती एवं वयासी-इमाओ ते जाया! सबकलाफुसलाओ मव-ऽनव-खमा-
विणयगुणजुमावो मियमहुरभासिणीओ हावभाववियक्खणावो विसुद्धकुलसीलसालिणीतो पगब्भवयाओ मणाणुकूलातो
भावाणुरताओ तुझ अह भारियाओ, सं मुंजाहि ताव जाया ! एताहिं सद्धिं विउले कामभोगे पच्छा पवइहिसि । तए
गं से महरले एवं वयासी-इमे खलु माणुस्सगा कामभोगा उच्चार-पासवण-खेल-सिंघाण-वंत-पित्ताऽऽसवा सुफ-सोणि-
यसमुम्भवा अप्पकालिया लहुसगा परिकिलेससज्झा कडुयविवागा दुक्खाणुवंधिणो अबुहजणसेविया सिद्धिगमणविग्या, तं
इच्छामि गं पघइत्तए । वए णं अम्मापियरो एवं वयासी इमे ते जाया ! अजय-पजय-पिइपज्जागए सुबहू हिरन्ने
सुवण्णे विउले धणधने जाय सावएने, वं अणुहोहि ताव जाया ! विद्रले माणुस्सए इडिसकारे समुदए पच्छा पवइहिसि ।
वर णं से महाबले एवं वयासी-इमे सलु हिरने जाव सावएजे अग्गिसाहिए चोरसाहिए रायसाहिए दाइयसाहिए
मधुसाहिए अधुवे विजुलयाचंचले, वं इच्छामि पवइचए । तए णं अम्मापियरो जाहे नो संचाएंति विसयपवत्तणीहिं
पन्नवणाहिं पन्नविचए ताहे संजमुधेयजणणीईि पन्नवणाहिं पन्नवेमाणा एवं पयासी-इमे खलु जाया ! निग्गथे पावयणे
॥२५७॥

·महाबल- राजस्य वकव्यता। ३ दुरणुपरे, एत्य णं जहा सुदुकरं जया लोहमया चावेचए, गंगामहानईए पडिसोय गमित्ए, महासमुदं भुयाहिं तरित्तए, दिचं या अग्गिसिहं पिवित्तए, तहा दुरणुचरं एवं असिधारासंपरणं व वयं चरित्तए; नो खलु फप्पड़ जाया ! निर्ग- थाणं आहाकम्मिए वा जाव यीयभोयणे वा भुत्तए वा, तुम सि णं जाया ! सुकुमाले सुहोइए नालं खुहा-पिवासा-सी. उण्हाइपरीसहोवसग्गे य उइण्णे भूमिसयणे फेसलोचे अण्हाणे बंभचेरे मिक्खायरियं च "अहियासित्तए, तं अच्छाहि वाय जाया! जावऽन्हे जीवामो। तए णं से महबले एवं वयासी-इमे सलु निग्गंथे पावयणे दुरणुचरे कीवाणं कायराणं इहलोयपडिवद्धाणं परलोयपरम्मुहाणं, धीरस्स निच्छियमइस्स नो खलु एत्य किचि दुफर, तं अणुजाणह ममं पपइचए । सए णं महलं फुमारं अम्मापियरो जाहे नो संचाएंति पन्नवित्तए वाहे अकामाई चेव अणुमण्णित्था । वएणं घले राया कोडंपियपुरिसेहिं हत्थिणारं नयरं सभितरवाहिरियं आसियसम्मज्जितोयलित्तं कारवेइ जहा उवाइए। तए णं ते अम्मापियरो महाबलं कुमारं सीहासणवरंसि पुरत्थाभिमुहं निसीयाविति । अहसएणं सोवनियाणं फलसाणं जाव असरणं भोमेजाणं सचिड्डीए जार रवेणं महया निक्खमणामिसेएणं अमिसिंचंति, करंजलिं सिरसि कटु एवं ययासी-भण जाया ! कि देमो ? किं पियं करेमो? के णं ते अहो । तते णं से महबले एवं वयासी-इच्छामि । णं अम्मवादो ! कुत्तियावणाओ सयसहस्सेण एगेणं पडिग्गहं एगेणं रयहरणं एगेणं कासवयं च सदावे । तए णं चले । राया कोडंपियपुरिसेहिं फुत्तियावणाओ रयहरणं पडिग्गहं च सयसहस्सेणं पत्तेयमाणावेइ, कासवगं च सयसहस्सेणं सदावेइ । तए णं से कासवे सुइभूए घलेण रत्ना अब्भणुनाए समाणे अद्वगुणाए पोत्तीए पिणद्धमुहे परंगुलवज्जे फेसे कप्पेइ । सए णं सा पभावती छिन्नमुत्तावलिप्पगासाई अंसुयाई विणिम्मुयमाणी हंसलक्खणेणं पडसाइएणं ते पहिच्छइ। . भापितम्।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
स्या लघु
प्रचिः।
अष्टादर्श
संयती-
याख्यम-
ध्ययनम्।
महाबल-
राजस्य
वक्तव्यता।
॥२५८॥
जाय असीसगमूले ठवेइ । वएणं महबले सरसगोसीसचंदणाणुलिते सबालंकारविभूसिए पुरिससहस्सवाहिणीय सिवियं
दुरूदे, एगाए घरवकणीए धरियायवत्ते, दोहि वरतरुणीहिं चालिजमाणवरचामरे, अम्मापिईहिं सहिए, महया भउचडयरेणं
'धग्ने फयत्ये णं सुलद्धजम्मे णं महबले कुमारे, जणं संसारभउधिग्गे विसं घ अवहाय कामभोगे पढमवयत्थे चेच
पघयह' त्ति पसंसिनमाणे पलोइजमाणे अंगुलीहिं दाइजमाणे पुप्फफलाइं अंजलीहिं अवकिरिजमाणे पोत्तंतेहिं वीइनमाणे
दाण दलमाणे हत्यिणारं नयरं मझमझेगं निग्गच्छित्ता जेणेव धम्मघोसे अणगारे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छिता
| सीयावो पोरहइ । वए णं महबलकुमारं पुरतो काउं अम्मापियरो धम्मघोसमणगारं वंदित्ता नमंसित्ता एवं वयासी-
एस ण देवाशुप्पिया! महबले कुमारे संसारभउधिग्गे कामभोगविरत्ते तुम्हमंतिए पचयइ, तं एयन्नं देवाणुप्पियाणं सीस-
मिक्सं दल्यामो, पडिच्छंतु गं देवाणुप्पिया!! तए णं धम्मघोसे अणगारे एवं क्यासी-अहासुहं देवाणुप्पिया! मा
पहिवं करेहिं । वए णं से महव्वले धम्मघोससूरिणा एवं बुत्ते समाणे हद्वतुढे धम्मघोसं अणगारं वंदित्ता नमंसित्ता
उत्तरपुरस्थिमं दिसीभागमवफमइ, अलंकार ओमुयइ । पभावती देवी थूलमुचावलिपगासाई अंसूणि विणिम्मुयमाणी
उत्तरिनेणं वमलंकारं पडिच्छइ, एवं वयासी-घडियवं जाया !, जइयचं जाया!, अस्सि अहे नो पमाइयधं । तए णं
वस्सऽम्मापियरो धम्मयोसमणगार वंदित्ता नर्मसित्ता जामेव दिसि पाउन्भूया तामेव दिसिं पडिगया । तते णं से मह-
घले सयमेय पंचमुद्वियं लोयं करेइ, जेणेव धम्मघोसे तेणेव उवागच्छइ, वंदइ, नमसइ, एवं क्यासी-आलित्ते
णं भंते ! लोए पलिचे णं भंते ! लोए जराए मरणेण य, वं तुम्हे देवाणुप्पिया ! सयमेव संपवावेह, मुंडावेह, सिक्खा-
वे । वए णं धम्मघोसे सूरी सयमेव पचावेइ जाप सिक्सावेइ । तए णं महबले अणगारे जाए. पंचसमिए तिगुत्ते
चोरसपुषधरे यावि होत्या । वए णं वहूहिं चउत्थ-छह-ऽहमाईहिं विचिचेहिं तवोकम्मेहिं अप्पाणं भावमाणे दुवालस
॥२५८॥

·महाबल- वकन्यचा - यासाई सामनपरियागं पाउणित्ता मासियाए संलेहणाए आलोइयपडिकते समाहिपत्ते कालमासे कालं किया बंभलोए कप्पे दुससागरोयमठिइए देवे उववन्ने । ततो चुए सेहिकुलंसि वाणियगामे नगरे पुत्तत्ताए उवयन्ने । तए णं से 'सुदंसण' ति कयनामे उम्मुफयालभावे समणस्स भगवतो महावीरस्स अंतिए पवइऊण सिद्धे । एप व्याख्याप्रज्ञप्ति- भणितो महाबलः परिकथितः । यदि वाऽन्यः कोऽपि विदितः समयज्ञानां ततः स एवात्र वाच्य इति सप्तदशसूत्रार्थः । ३५-३६-३७-३८-३९-४०-४१-४२-४३-४४-४५-४६-४७-४८-४९-५०-५१ ॥ इत्थं महापुरुपोदाहरणैर्ज्ञानपूर्वक- क्रियामाहात्म्यमभिधायोपदेष्णुमाह- फहं धीरो अहेऊहिं, उम्मत्तु घ महिं चरे? । एए विसेसमादाय, सूरा दढपरकमा ॥ ५२॥ व्याख्या-'क' केन प्रकारेण धीरः 'अहेतुभिः' क्रियावाद्यादिपरिकल्पितकुहेतुभिः 'उन्मत्त इच' महगृहीत इव तात्त्विकवस्त्वपलपनेनाऽऽलजालभापितया 'मही' पृथिवीं 'चरेत्' भ्रमेद् ? नैव घरेदित्यर्थः । किमिति ? यतः 'एते' | अनन्तरोदिता भरतादयः 'विशेष' विशिष्टतां गम्यमानत्वाद् मिथ्यादर्शनेभ्यो जिनशासनस्य 'आदाय' गृहीत्वा शूरा दृढपराकमा एतदेवाश्रितवन्त इति शेषः । अतो भवताऽपि विशेपज्ञेन धीरेण च सता अस्मिन्नेव निश्चितं चेतो विधेयमिति सूत्रार्थः ॥ ५२ ॥ किञ्च- अचंतनियाणखमा, सचा मे भासिया वई । अतरिंसु तरितेगे, तरिस्संति अणागया ॥५३॥ व्याख्या-अत्यन्तम्-अतिशयेन निदानक्षमा-कर्ममलशोधनसमर्था, 'दैप शोधने' इत्यस्य च निदानशब्दः सिद्धः, सत्या 'मे' मया भापिता 'वार' जिनशासनमेवाश्रयणीयमित्येवंरूपा, अनयाऽङ्गीकृतया .'अताः' तीर्णवन्तः, तरन्ति (KOKarkarKC २०४०४४

·अष्टादशं
संयती-
याख्यम,
ध्ययनम्।
भीउचरा 'एफे परे सम्प्रत्यपि, क्षेनान्तराऽपेक्षया इत्थमभिधानम् , तथा तरिष्यन्ति 'अनागता भाविनो भवोदधिमिति शेप
ध्ययनरत्र इति सूत्रायः ॥ ५३ ॥ यतश्चैयमतः-
श्रीनेमिच-5 फहं धीरे अहेऊहिं, अत्ताणं परियावसे । सघसंगविणिम्मुक्के, सिद्धे हवइ नीरए ॥५४॥त्ति बेमि ॥
न्द्रीया
च्याख्या-कथं धीरोऽहेतुमिरात्मानं "परियावसि" ति पर्यावासयेत् ? फथमात्मानमहेत्वावासं कुर्यादित्यर्थः
मुखबोधा-
कि पुनरात्मनोऽहेलनावासकरणे फलम् ? इत्याह-सर्वे सद्गाः-द्रव्यतो द्रविणादयो भावतस्तु मिथ्यारूपत्वाद् एत एव
ख्यालपु.
पूचिः।
क्रियादियादाविनिर्मुक्त:-विरहितः सर्वसङ्गविनिर्मुकः सन् सिद्धो भवति नीरजाः । तदनेनाऽहेतुपरिहारस्य सम्यग्ज्ञान-
हेतुत्वेन सिद्धत्यं फलमुक्तमिति सूत्रार्थः ।। ५४ ॥ 'इतिः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥
॥२५९॥
महाबल-
राजस्य
वक्तव्यता।
॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां
सुखयोधायां संयतीयाख्यमष्टादशमध्ययनं समाप्तम् ।।
|॥२५९॥

·अथ एकोनविंशं मृगापुत्रीयाख्यमध्ययनम् । मृगापुत्र- वक्तव्यता। व्याख्यातमष्टादशमध्ययनम् । अधुना एकोनविंशमारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-'अनन्तराध्ययने भोगर्द्धित्याग उक्तः, तस्माच श्रामण्यमुपजायते, तचाऽप्रतिकर्मतया प्रशस्यतरं भवतीत्यप्रतिकर्मवोच्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याऽ- ध्ययनस्याऽऽदिसूनम्- सुग्गीवे नयरे रम्मे, काणणुज्जाणसोहिए । राया बलभद्दो तत्थ, मिगा तस्सऽग्गमाहिसी॥१॥ तेर्सि पुत्ते यलसिरी, मियापुत्ते त्ति विस्सुए । अम्मापिऊण दइए, जुवराया दमीसरे ॥२॥ नंदणे सो उ पासाए, कीलए सह इत्थिहिं । देवो दोगुंदुगो चेव, निचं मुइयमाणसो ॥३॥ मणिरयणकोहिमतले, पासायालोयणे ठिओ। आलोएइ नगरस्स, चउक्कतियचचरे ॥४॥ अह तत्थ अइच्छंतं, पासई समण संजयं । तवनियमसंजमधरं, सीलहुं गुणआयरं ॥५॥ तं देहई मियापुत्ते, दिट्टीए अणिमिसाए उ । कहिं मन्नेरिसं रूवं, दिट्टपुर्व मए पुरा ॥६॥ साहुस्स दरिसणे तस्स, अज्झवसाणम्मि सोहणे। मोहं गयस्ससंतस्स, जाईसरणं समुप्पन्नं ॥७॥ जाईसरणे समुप्पन्ने, मियापुत्ते महिड्डिए । सरई पोराणियं जाई, सामन्नं च पुराकयं ॥८॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम् --- 'काननोद्यानशोमितः' इत्यत्र काननानि-बृहद्वृक्षाश्रयाणि वनानि, उद्यानानि-आरामाः क्रीडावनानि वा ।। "दमीसरि" ति दमिनाम्-उपशमिनामीश्वरो दमीश्वरः, भाविकालापेक्षं पैतत् ॥ "नंदणे सो उ" त्ति -XEIKOKRKoka-KOREAKEKO SHROO

·श्रीउत्तरा-
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
एकोनविर
मृगापुत्री-
याख्यम-
ध्ययनम्।
ख्या लघु
पृतिः।
मृगापुत्र-
वक्तव्यता।
॥२६॥
-
'नन्दने' लक्षणोपेततया समृद्धिजनके 'सः' मृगापुत्रः 'तुः' पूरणे, "दोगुंदुगो चे" ति 'चः'. पूरणे, दोगुन्दुग इव,
दोगुन्दुगाच त्रायस्त्रिंशा देवाः, निसं भोगपरायणा दोगुन्दुगाः' इति भण्णंति ॥ "मणिरयणकोट्टिमतले" ति मणिरने-
रुपलक्षितं कुट्टिमतलं यस्मिन् स तथा तस्मिन् , "पासायालोयणे" त्ति 'प्रासादावलोकने' प्रासादगवाक्षे ॥ "अह तत्य
अइच्छंत" ति 'अथ अनन्तरं 'तत्र' तेपु त्रिकादिपु अतिक्रामन्तं पश्यति श्रमणं संयवं, श्रमणस्य शाक्यादेरपि सम्भ-
वात् तद्व्यवच्छेदार्थ संयतप्रहणम् । तपश्च-अनशनादि नियमाश्च-द्रव्याद्यमिग्रहाः संयमश्च-प्रतीतस्तान् धारयतीति
तपोनियमसंयमधरस्तम् , अत एव शीलम्-अष्टादशशीलागसहस्ररूपं तेनाऽऽढ्यं शीलाढ्यम् , वत एव गुणानां-ज्ञानादीनाम् |
आकर इवाऽऽकरस्तम्॥ तं "देहइ" त्ति पश्यति दृष्ट्या "अणिमिसाए उ"त्ति अनिमिपयैव, क 'मन्ये' जाने ईदृशं रूपं
'दृष्टपूर्व' पूर्वमप्यवलोकितं मया 'पुरा' पूर्वजन्मनि ? ॥ शेपं प्रतीतमेवेति सूत्राष्टकार्थः ॥ १-२-३-४-५-६-७-८ ।।
सम्प्रति यदसौ उत्पन्नजातिस्मरणः कृतवांस्तदाह---
विसएहिं अरज्जतो, रजतो संजमम्मि य । अम्मापियरं उवागम्म, इमं वयणमववी ॥९॥
व्याख्या-"विसएहि" ति विपयेषु 'अरजन्' अभिष्वगमकुर्वन् 'रजन्' रागं कुर्वन् संयमे, 'च:' पुनरर्थे,
अम्बा-पितरौ उपागम्येदं वचनमब्रवीदिति सूत्रार्थः ॥ ९॥ किं तब्रवीत् १ इत्याह-
सुयाणि मे पंच महत्वयाणि, नरएसु दुक्खं च तिरिक्खजोणिसु ।
निधिण्णकामो मि महण्णवाओ, अणुजाणह पवइस्सामि अम्मो! ॥ १०॥
व्याख्या-श्रुतानि मे पश्च महाप्रतानि, नरकेषु दुःखं च तिर्यग्योनिपु च, चस्स गम्यमानत्वाद् उपलक्षणं चैतद्
देवमनुष्यभवयोः, ततः किम् ? इत्याह-निर्विणकामः' निवृत्तामिलापोऽस्मि अहम् , फुतः १ महार्णव इव महार्णवस्तस्मात् ,
॥२६॥

·वक्तव्यवा। M - पतीपमवोऽनुनानीच मामिति शेपः, प्रमनिप्यामि "अम्मो" चि मातुराममणमिति सूनार्थः ॥ १० ॥ सम्प्रत्यात्मीयमे- पासो नया रासारनियंदं भोगनिन्दारिद्वारेण प्रफ्टयितुमाह- अम्मताय! मए भोगा, मुत्ता विसफलोवमा । पच्छा फड्डयविवागा, अणुबंधदुहावहा ॥११॥ इमं सरीरं अणिचं, असुई असुइसंभवं । असासयावासमिणं, दुक्खकेसाण भायणं ॥१२॥ असासए सरीरम्मि, रहं नोचलभामऽहं । पच्छा पुरा य घइयो, फेणबुलयसण्णिभे ॥१३॥ माणुसत्ते असारम्मि, पाहीरोगाण आलए । जरामरणपत्थम्मि, खणं पि न रमामऽहं ॥१४॥ जम्मं मुफपंजरा हफ्षं,रोगा यमरणाणि या अहो। दुक्खोहुसंसारो,जत्थ किस्संतिजंतुणो १५ खेत्तं यत्यु हिरण्णं घ, पुत्तदारं च पंधवा । चइत्ता गं इमं देहं, गंतवमवसस्स मे ॥१६॥ जहा किंपागफलाणं, परिणामो ण सुंदरो। एवं भुत्ताण भोगाणं, परिणामो ण सुंदरो॥१७॥ प्याख्या-प्रतीतार्यमेय। नवरम्-"असासयावासमिणं" ति अशाश्वतः आवास:-प्रक्रमात् जीवस्यावस्थानं यस्मिंस्तत् । वधा, "इम" ति इदं "दुफ्ससाण भायणं" दुःसहेतयः वेशा दुःखलेशा:-ज्वरादयो रोगास्तेपां भाजनम् ॥ यतश्चैव- मनोभावते शरीरे रवि नोपलभेऽदम्, 'पश्यात्' भुक्तभोगावस्थायां 'पुरा वा' अभुक्तभोगितायां त्यक्तव्ये फेनबुद्बुद-| समिभे ॥ म्याधयः-अतीय बाधाहेवयः पुष्ठादयो रोगाः-ज्वरादयः॥ 'अहो!' इति सम्बोधने, “दुक्खो हु" त्ति दुःसहेनुरेवेति सूप्रसाराधः ।। ११-१२-१३-१४-१५-१६-१७ ॥ इत्यं भवनिर्वेदहेतुमभिधाय दृष्टान्तद्वयोपन्यासतः सानिमायमेय प्रस्टयितुमाह-- अदाणं जो महंतं तु, अपाहेओ पवज्बई । गच्छंते से दुही होइ, छहातण्हाहिं पीडिए ॥१८॥ .

·एकोनविंश
मृगापुत्री-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
मृगापुत्र-
वक्तव्यता।
श्रीउचरा- एवं धम्म अकाऊणं, जो गच्छद परं भवं । गच्छंते से दुही होइ, वाहीरोगेहिं पीडिए॥१९॥
ध्ययनसूत्रे अदाणं जो महंतं तु, सप्पाहेओ पवजई । गच्छंते से सुही होइ, छुहातण्हाविवजिओ॥२०॥
श्रीनेमिच-
एवं धम्म पि काऊणं, जो गच्छई परं भवं गच्छंते से सही होइ, अप्पकम्मे अवेयणे ॥२१॥
न्द्रीया
जहा गेहे पलितम्मि, तस्स गेहस्स जो पहू । सारभंडाणि णीएइ, असारं अवउज्झइ ॥२२॥
सुखबोधा-
एवं लोए पलित्तम्मि, जराए मरणेण य । अप्पाणं तारइस्सामि, तुन्भेहिं अणुमपिणओ॥२३॥
ख्या लघु व्याख्या-स्फुटमेव । नवरम्-"अपाहेतो" त्ति 'अपाथेयः' अशम्बलकः॥ "अप्पकम्मे अवेयणे" चि अल्पपापकर्मा
वृत्तिः। अल्पासातवेदनश्च ॥ "अप्पाणं तारइस्सामि" ति आत्मानं सारभाण्डतुल्यं तारयिष्यामि धर्मकरणेनेति प्रक्रमः । असारं
॥२६१॥
तु कामभोगादि त्यक्ष्यामीति भावः । शेपं गतार्थमेवेति सूत्रपटावयवार्थः ॥१८-१९-२०-२१-२२-२३॥ एवं च तेनोक्ते-
तं वितऽम्मापियरो, सामण्णं पुत्त! दुचरं । गुणाणं तु सहस्साई, धारेयघाइं भिक्खुणो ॥२४॥
समया सबभूएसु, सनुमित्तेसु वा जए । पाणाइवायविरई, जावज्जीवाए दुधरं ॥ २५॥
णिवकालऽप्पमत्तेणं, मुसावायविवजणं । भासियचं हियं सचं, निचाउत्तेण दुष्करं ॥ २६ ॥
दंतसोहणमाइस्स, अदत्तस्स विवजणं । अणवज्जेसणिजस्स, गेण्हणा अवि दुष्करं ॥ २७ ॥
विरई अयंभचेरस्स, कामभोगरसण्णुणा । उग्गं महबर्य बंभ, धारेयवं सुदुफर ॥ २८ ॥
धणधपणपेसवग्गेसु, परिग्गहविवजणा । सबारंभपरिचाओ, निम्ममत्तं सुदुष्करं ॥ २९ ॥
चउबिहे वि आहारे, राईभोयणवत्रणा । सन्निहीसंचओ चेव, वजेयघो सुदुधरं ॥ ३०॥
छुहा तण्हा य सीउण्ह, दंसमसगवेयणा | अक्कोसा दुक्खसेजाय, तणफासा जल्लमेव य ॥३१॥
॥२६१॥

·. वक्तव्यवा। C 3 साटणा मन्त्रणा घेव, यहांधपरीसहा । दुक्खं मिक्खायरिया, जायणा य अलाभया ॥ ३२॥ फायोता जाइमा वित्ती, केसलोओ य दारुणो।दुक्खं पंभवयं घोरं, धारेउं अहमप्पणा ॥३॥ सुहोइओ तुम पुत्ता!, सुकुमालोय सुमजिओग्न हुसी पभू तुमपुत्ता!, सामण्णमणपालिया। जापमीपमपिस्सामो, गुणाणं तुमहन्भरो। गरुओ लोहभारुध, जो पुत्ता होइ दुवहो ॥ ३५ ॥ मागासे गंगसोउ प, पहिसोउ प दुत्तरो। पाहार्दि सागरो चेय, तरियघो गुणोयही ॥ ३६॥ पालुपाफयलो चेय, निरस्साए उ संजमे । असिधारागमणं चेव, दुक्करं चरित्रं तवो ॥ ३७॥ अहविगतदिट्टीए, परित्ते पुत्त ! दुचरे । जवा लोहमया चेव, चावेयवा सुदुक्कर ॥ ३८॥ जहा अम्गिसिहा दित्ता, पाउं होइ सुदुफरं । तर दुफरं करेउंजे, तारुण्णे समणत्तणं ॥ ३९ ॥ जहा धुक्र भरेउं जे, होइ यातस्स कोत्यलो। तहा दुक्खं करेउं जे, कीवाणं समणत्तणं ॥४०॥ जहा तुलाए तोलेउ, दुपार मंदरो गिरी । तहा निहुय नीसंकं, दुक्करं समणत्तणं ॥ ४१ ॥ जहा भुयाहिं तरिट, दुफरं रयणागरो । तथा अणुवसंतेणं, दुत्तरो दमसागरो॥ ४२ ॥ मुंज माणुस्सए भोए, पंचलक्सणए तुम। भुत्तभोगी तओ जाया, जइधम्मं चरिस्ससि ॥४३॥ व्याख्या-गुगममेव । नपरम्-'गुणाना' श्रामण्योपकारकाणा शीलागरूपाणा, 'तु: पूरणे ।। तथा 'समता' रागद्वेप- परिहारेण तुल्यवा सर्पभूतेषु शत्रुमिनेषु या 'जगति' लोके, अनेन सामायिकमुक्म् । तथा प्राणातिपातविरतिः "जावजी- पार" चि यायमीय 'दुप्पर' दुरनुपरनेतदिति शेपः ॥ 'निसायुक्तेन' सदोपयुक्तेन, यच्चान्वयव्यतिरेकाभ्यामेकस्याप्यर्थ- सानिपान वत् स्पष्टायमदुष्टमेय ॥ "दवसोहणमाइस्स" चि मकारोऽलाक्षणिकः, अपेश्च गम्यमानत्वाद् दन्तशोधनादेरपि ॥

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोधा-
एकोनविंशं
मृगापुत्री-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
ख्या लघु
चिः।
मृगापुन-
वक्तव्यता।
॥२६२॥
सर्व ये आरम्भाः-द्रव्योत्सादनव्यापारास्तत्परित्यागः ॥ सन्निधिः-घृतादेरुचितकालातिक्रमेण स्थापनं स चासौ सञ्चयश्च
सनिधिसञ्चयः ।। 'ताडना' करादिमिराहननम्, 'तर्जना' अङ्गुलिभ्रामणादिरूपा, 'वधः' लकुटादिप्रहारः । कपोता:-
पक्षिविशेपास्तेपामियं कापोती इयं वृत्तिः, यथा हि ते नित्यशङ्किताः कणकीटादिग्रहणे प्रवर्तन्ते एवं भिक्षुरपि एपणादोपशङ्कयैव
भिक्षादी प्रवर्तते । यच्च इह ब्रह्मवतस्य पुनर्दुर्द्धरत्याभिधानं तद् अस्यातिदुष्करत्वख्यापनार्थम् ।। उपसंहारमाह-'सुखो-
चितः' सुसयोग्यः, "न हु सि" त्ति नैव 'असि' भवसि 'प्रभुः' समर्थः, "अणुपालिय" त्ति अनुपालयितुम् ।। अप्रभुत्व-
मेवोदाहरणैः समर्थयितुमाह-गुणानां' यतिगुणानां 'तुः' पूरणे 'महाभरः' महासमूहो यो दुर्वहः स योढव्य इति
| शेषः॥ आकाशे गगास्रोतोवत् दुस्तर इति योज्यते, लोकरूढ्या चैतदुक्तम् । तथा 'प्रतिस्रोतोयत्' प्रतिस्रोत इव शेपनद्यादौ
दुसरः, बाहुभ्यां "सागरो " ति सागरपच दुस्तरो यः स तरितव्यो गुणोदधिः ॥ "चालुयाकवलो चेव" ति 'चः'
पूरणे, 'इव' औपन्ये, एवमुत्तरत्राऽपि, 'निरास्वादः' नीरसः ॥ अहिरिव एकान्तः-निश्चयो यस्याः सा तथा, सा चासौ
दृष्टिश्चैकान्तदृष्टिस्तया, अहिपक्षे दृशा अन्यत्र तु बुद्ध्योपलक्षितं चारित्रं दुष्करम् , यवा लोहमया इव चर्वयित्तयाः,
किमुक्कं भवति ?-लोहमययवचर्वणवत् सुदुष्करं चारित्रम् ॥"निहुयं निस्संक" ति 'निमृत' निश्चलं 'निःश' शरीरादिनि-
रपेक्षम् ॥ यतश्चैवं तारुण्ये दुष्करा प्रव्रज्या अतो भुङ्केत्यादि इति विंशतिसूत्रार्थः ॥ २४-२५-२६-२७-२८-२९-३०-
३१-३२-३३-३४-३५-३६-३७-३८-३९-४०-४१-४२-४३ ।। सम्प्रति तद्वचनानन्तरं यद् मृगापुत्र उक्तवांस्तदाह-
सो वितऽम्मापियरो, एवमेयं जहाफुडं । इह लोए निप्पिवासस्स, नस्थि किंचि वि दुकरं ॥ ४४ ॥
सारीरमाणसा चैव, वैयणाओ अणंतसो।मए सोढाउ भीमाओ, असई दुक्खभयाणि य ॥ ४५ ॥
जरामरणकंतारे, चाउरते भयागरे । मए सोढाणि भीमाणि, जम्माणि मरणाणि य ॥ ४६ ॥
॥२६२॥

·मृगापुत्र- वक्तव्यवा exekekex जहा इहं अगणी उण्हो, इत्तोऽणतगुणो तहिं। नरएसु वेपणा उपहा, अस्साया वेड्या मए॥४७॥ जहा इमं इहं सीयं, एत्तोऽणंतगुणं तहिं । नरएस वेयणा सीया, अस्साया वेइया भए ॥ ४८॥ फंदतो कंदुकुंभीसु, उद्धप्पाओ अहोसिरो। हुयासणे जलंतम्मि, पफपुचो अणंतसो ॥ ४९ ॥ महादयग्गिसंकासे, मरुम्मि वद्दरवालए । कलंयवालुयाए य, दहपुरो अणंतसो ॥५०॥ रसंतो फंदुकुंभीसु, उद्धं पद्धो अपंधयो । करवत्तकरकयाईहिं, छिण्णपुचो अणंतसो ॥५१॥ अतितिक्खकंटगाइण्णे, तुंगे सिंबलिपायवे । खेवियं पासपद्धेणं, कहोकहाहि दुकरं ॥५२॥ महाजंतेसु उच्छ् या, आरसंतो सुभेरवं । पीलिओ मि सकम्मे हिं, पावकम्मो अणंतसो ॥५३॥ फूवंतो कोलसुणएहिं, सामेहिं सवलेहि य । पाडिओ फालिओ छिण्णो, विप्फुरंतो अणेगसो॥५४॥ असीहिं अपसिवण्णाहिं,भल्लीहिं पट्टिसेहिय। छिपणो भिण्णो विभिण्णोय,ओइण्णो पावकम्मुणा अयसो लोहरहे जुत्तो, जलंते समिलाजुए। चोइओ तोत्तजुत्तेहिं, रोज्झो वा जह पाडिओ॥१६॥ हुपासणे जलंतम्मि, चियासु महिसो विव । दह्रो पफो य अवसो, पावकम्मे हिं पाविओ ।। ५७ ॥ यला संडासतुंटेदि, लोहतुंडेहि पक्खिहि । विलुत्तो विलवंतोऽहं, ढंकगिद्धेहिंऽणंतसो ॥५८ ॥ तण्हाफिलंतो धावंतो, पत्तो वेयरणिं णदि। जलं पाहंति चिंतंतो, खुरधाराहिं विवाइओ ॥ ५९॥ उपहाभितत्तो संपत्तो, असिपत्तं महावणं । असिपत्तेहिं पडतेहि, छिपणपुचो अणेगसो ॥ ६ ॥ मोग्गरेहिं मुसंदीहिं, सुलेहिं मुसलेहि य । गयासं भग्गगत्तेहि, पत्तं दुक्खमणंतसो ॥ ६१ ॥ खुरेहि तिक्खधारादि, छुरियाहिं कप्पणीहि य । कप्पिओ फालियो छिपणो, उकत्तो य अणेगसो ६२ ·मुखोघा- श्रीउत्तरा-'पासेहिं कूडजालेहि, मिओ वा अवसो अहं । वाहिओ बद्धरुद्धो य, बहुसो चेव विवाइओ॥३३॥ एकोनविं ध्ययनसूत्रे गलेहि मगरजालेहि, मच्छोवा अवसो अहं। उल्लिओफालिओगहिओ, मारिओय अणंतसो॥४॥ मृगापुत्री थीनेमिच विदंसएहिं जालेहिं, लेप्पाहि सउणो विव । गहिओ लग्गो य बद्धोय,मारिओ य अणंतसो ॥६५॥ याख्यम- फुहाड-परसुमाईहिं, वहुईहिं दुमो इव। कुहिओ फाडिओ छिण्णो, तच्छिओ य अणंतसो॥६६॥ ध्ययनम् चवेडमुहिमाईहिं, कुमारेहिं अयं पिव।ताडिओ कुहिओ भिण्णो, चुण्णिओ य अणंतसो।। ६७ ॥ ख्या लघु तत्ताई तंपलोहाई, तउयाई सीसगाणि य । पाइओ कलकलिंताई, आरसंतो सुभेरवं ॥ ६८॥ मृगापुत्र. तुएं पियाई मंसाई, खंडाई सोल्लगाणि य । खाइओ मि समंसाई, अग्गिवण्णाईणेगसो ॥ १९॥ वक्तव्यता ॥२६३॥ तुहं पिया सुरा सीह, मेरओ य महणि य । पाइओ मि जलंतीओ, वसाओ रुहिराणि य ॥ ७० ॥ निचमीएण तत्थेण, दुहिएण वहिएण य । परमा दुहसंबद्धा, वेयणा वेइया मए ॥ ७१ ॥ तिघचंहप्पगाढाओ, घोराओ अतिदुस्सहा । महन्भपाओ भीमाओ, नरएसु वेड्या मए ॥७२॥ जारिसा माणुसे लोए, ताता! दीसंति वेयणा । एत्तो अणंतगुणिया, नरएसुंदुक्खयेयणा ॥७३॥ सघभवेसु अस्साया-येयणा वेइया मए । निमिसंतरमित्तं पि, जे साया नत्थि वेयणा ॥ ७४ ॥ व्याख्या-सूत्राण्येकत्रिंशत् प्रतीतान्येव । नवरम्स ग्रूते अभ्यापितरौ ! 'एवमिति यथोक्तं भवद्भ्यां तथैव 'एतत्' अनन्यादुप्फरत्वं यथारफुटं' सत्यवामनतिकान्तं, तथापि इहलोके 'निष्पिपासस्य नास्ति 'किश्चिद्' अतिकष्टमपि शुभानुष्ठान- ॥२६३॥ मिति गम्यते, 'अपिः' सम्भावने दुप्फरम् ॥ निःस्पृहताहेतुमाह-शारीरमानसाः 'चैव' पूरणे, बेदना अनन्तशो मया KerkelX .नि.स्थरस।

·मृगापुत्र- वक्तव्यता। सोता. 'भीमा.' रोगाः, दुःखोत्पादकानि भयानि-राजविडरादिजनितानि दुःखभयानि, 'च: समुधये । जरामरणाभ्या- मतिगहनतया कान्तार जरामरणकान्तार तस्मिन् चतुरन्तै भयाकरे भवे इति गम्यते, शारीरमानस्यो वेदना यत्रोत्छष्टाः सोदाः ॥ यथेत्यादिसूनैस्तदाह-यथा 'इह' मनुष्यलोके अनिरुप्णोऽतोऽनन्तगुणः "तहिं" ति तेपु नरकेषु येप्वहमुत्पन्न इति भायः, वन च यादरामेरभावात् पृथिव्या एव तथाविधः स्पर्श इति गम्यते, ताश्च वेदना उष्णाः, उष्णानुभवात्मकत्वेन प 'असाताः' दुःखरूपाः ॥ यथा 'इदम् अनुभूयमानं माघादिसम्भवमिह शीतम् ॥ क्रन्दुत्कण्डुकुम्मीपु भाजनविशेप- रूपासु॥ 'मराविति मरुयालुकानिवहे इव तास्थ्यात् तद्पपदेशसम्भवादन्तर्भूतेवार्थत्वाय 'घरवालुके' वनवालुकानदी- पुलिने 'फदम्बवालुकाया घ' प्राग्वत् कदम्यवालुकानदीपुलिने च 'ऊर्द्धम् उपरि वृक्षशाखादी बद्धो माऽयमितो नहीदिति, 'झकच' परपनविशेष एव ।। "सेविय" ति 'सिन्नं' खेदोऽनुभूतः "कड्डोकड्डाहिं" ति कर्पणापकर्पणैः परमाधार्मिककृतैः 'दुप्पर' दुःसहमिदमिति शेपः ॥ “यूवतो" त्ति पूजन् "कोलसुणएहिं" ति शूकरश्वरूपधारिभिः श्यामैः शबलैश्च | परमाधार्मिकविशेपैः पातितो भुवि, 'पाटितः' जीर्णवस्त्रवत्, 'छिन्नः' वृक्षवत् ॥ असिभिः 'अतसीति अतसीकुसुमं तद्वर्गः 'छिन्नः' द्विधाकृतः 'भिन्नः' विदारितः विभिन्न: सूक्ष्मखण्डीकृतः अवतीर्णो नरक इति गम्यते 'पापकर्मणा' हेतुभूतेन ॥ लोहरथे "जुत्तो" ति योजितो 'ज्वलति' दीप्यमाने, कदाचित् ततो दाहमीत्या नश्येदपीत्याह-समिलायुते, "चोइतो" त्ति प्रेरितः 'तोरयोक्नः' प्राजनकवन्धनविशेपैः, 'रोज्झः' पशुविशेपः 'चा' समुच्चये भिन्नकमः, 'यथा' इत्यौ- पम्ये, ततो रोज्झवत् पातितश्च लकुटादिपिट्टनेनेति गम्यते॥ हुताशने ज्वलति, फ! इत्याह-चितासु महिप इव 'दग्धः' भरमसात्वचः, 'पफा' भटिनीकृतः, अवशः पापकर्मभिः "पाविओ" ति 'प्राप्त:' व्याप्तः॥ 'बलात्' हठात् सन्दंशाकृतीनि तुण्डानि येपा ते सन्दशतुण्डास्तेः, तथा लोहतुण्डैः पक्षिभिः ढ-भैरिति योगः ॥ धुरधाराभिरिव 'शुरधारामिः' ·श्रीउत्तरा- ध्ययनरने श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखपोधा- ख्या लघु प्रचिः। एकोनविर्श मृगापुत्री- याख्यम- ध्ययनम्। मृगापुत्र- वक्तव्यता। ॥२६॥ वैतरिणीजलोमिभिरिति शेपः, "विवाइतो" तिव्यापादितः॥ मुद्रादिमिः, गताः-नष्टा आशाः-मनोरथा यस्मिंस्तद् गताशं यथा भवत्येवम्, "भग्गगत्तेणं" ति भनगाण सता ॥ 'कल्पितः' सण्डितो वस्त्रवत् 'पाटितः' अर्द्ध द्विधाकृतः, 'छिन्नः' तिर्यक् सण्डिवः, 'उत्कृतः' वगपनयनेन । 'बाधितः' पीडितः 'वद्धरुद्धश्व' तत्र रुद्धः-बहिःप्रचारनिषेधनेन ॥ 'गले:' पहिशेः मकर:-मकररूपः परमाधार्मिकैः जालेश्च-प्रतीतैः अनयोर्द्वन्द्वः । “उल्लितो" त्ति उल्लिखितः गलैः, पाटिवो मकरः, गृहीतच जाले:, मारितश्च सर्वैरपि ॥ पीन् दशन्तीति विदंशकाः तैः श्येनादिभिः 'जालैः' तथाविध- पन्धनेः "लेप्पाहि" ति 'लेपैः' यसलेपादिभिर्गृहीतः, विदंशकः 'लमश्च लिष्टः, लेपैर्वद्धो जालैारितश्च सर्वैरपि ॥ 'पुट्टितः सूत्मसण्डीकृतः चपेटा-मुश्यादिभिः 'कुमारः' अयस्कारैरय इव घनादिभिरिति गम्यते, 'ताडितः' आहतः पुहितः छिन्नः "भिन्नः' सण्डीकृतः 'चूर्णितः' लक्ष्णीकृतः ॥ 'कलकलयन्ति' अतिकाथतः कलकलाशब्दं कुर्वन्ति ॥ तव प्रियाणि मांसानि 'सण्डानि' सण्डरूपाणि 'सोडगानि' भटित्रीकृतानीति स्मारयित्वेति शेपः ॥ 'सुरादीनि' मद्यविशेपाः, अनाऽपि स्मारयित्वेति शेपः ॥ "नियमि"त्यादि नरकवकव्यतोपसंहत सूत्रत्रयम् । अत्र च 'मीतेन' उत्पन्नसाध्वसेन "प्रखेन' उद्विमेन 'दुःखितेन' जावविविधदुःखेन 'व्यथितेन च' कम्पमानसकलोपाङ्गतया चलितेन, तीव्रा:-अनुभागतोऽत एप पण्डाः-उत्कटाः प्रगाढा:-गुरुस्थितिकातत एव 'घोराः रौद्राः 'अतिदुःसहाः' अत्यन्तदुरध्यासास्तत एव महाभयाः 'मीमाः' भूयमाणा अपि भयप्रदाः, एकाधिकानि चैतानि, इह च वेदना इति प्रक्रमः, कथं पुनस्तासां तीव्रादिरूपत्वम् ? इत्याह--"जारिसे"त्यादि । न फेवलं नरक एव दुःसवेदना मयाऽनुभूताः, किन्तु सर्वास्वपि गति' इति । एतदेवाह- सर्पभयेषु असावावेदना वेदिता मया निमेपान्तरमानमपि यत् साता नास्ति वेदना, चैपयिकसुसस्येाद्यनेकदुःखानुवि- असुखरूपत्यात । सर्वस्य चास्य प्रकरणस्याऽयमाशयः---येनेवं मया दुःसान्यनुभूतानि-सोऽहं कथं तत्त्वतः ॥२६४॥ सत्वेन XXX ·मृगापुत्र- वकन्यता KEXXXX सुसोरिवः मुहमारो वेति शक्यते यहम्।। येन चैवंविधाः नरकादिवेदनाः सोढास्तस्य फथं दीक्षा दुष्करा? इति, अतो मया प्रविपचम्या इत्येत्रिंशत्सूत्रार्थः ॥ वनेयमुक्त्या उपरते- तं पितऽम्मापियरो, उंदेषर पुत्त ! पदया। नवरं पुण सामण्णे, दुक्खं निप्पडिकम्मया ॥७॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-तं मृगापुत्रं भूतः अम्यापितरौ, 'छन्दसा' अभिप्रायेण स्वकीयेनेति गम्यते ॥ इत्यं जनाभ्यामुके- सो तऽम्मापिपरो!, एवमेयं जहाफुडं । पडिकम्मं को कुणइ, अरण्णे मियपक्खिणं ? ॥ ७६ ॥ एगभूओ अरपणे वा, जहा उ चरती मिगो। एवं धम्मं चरिस्सामि, संजमेण तवेण य ।। ७७॥ जया मिपस्स आर्यको,महारपणम्मि जायइ।अच्छतं रुक्खमूलम्मि, कोणताहे तिगिच्छई ?॥७८॥ को पा से ओसहं देइ ?, को पा से पुच्छई सुहको से भत्तं व पाणं वा, आहरितु पणामए? ॥७९॥ जया य से सुही होइ, तया गच्छइ गोयरं। भत्तपाणस्स अट्ठाए, वल्लराणि संराणि य॥ ८०।। खाइत्ता पाणियं पाउं, वल्लरेहिं सरेहि था। मिगचारियं चरित्ता णं, गच्छई मिगचारियं ॥ ८१॥ एवं समुहिए भिक्खू, एवमेव अणेगए । मिगचारियं चरित्ता णं, उर्ल्ड पक्कमई दिसं ॥ ८२।। जहा मिए एग अणेगचारी, अणेगवासे धुयगोयरे य । एवं मुणी गोयरियं पविहो, णो हीलए णो वि य खिंसएला ॥८३ ॥ व्याख्या-स ग्रूते--अम्बापितरौ ! एवम् 'एवत्' निष्पतिकर्मतायां यद् दुःसरूपत्वमुक्कं युवाभ्यां 'यथास्फुटम्' अश्वियम्, परं परिभाव्यतामिदम्-परिकर्म कः करोति अरण्ये मृगपक्षिणाम् ?, अथ चैतेऽपि जीवन्ति विचरन्ति च, २००४५ .

·एकोनर्विर
मृगापुत्री-
थीउत्तरा-
ध्ययनरने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोधा-
ध्ययनम्।
भूगापुत्र-
वक्तव्यता।
॥२६५।।
ततः फिमस्या दुसरूपत्वमिति भावः ॥ यतश्चैवमत:-"ए"त्यादि सर्वं सुगममेव । नवरम्-एका-एकाकी भूता-
संवृत्त एकभूतोऽरण्ये, 'वेति पूरणे, 'जहा ' ति यथैव चरति मृग एवं चरिष्यामि संयमेन तपसा च हेतुभूतेन ॥ "को
" ति क एनं "ताहि" ति तदा ।। 'आहत्य' आनीय 'प्रणामयेत्' अर्पयेत् ॥ कथं तर्हि तस्य निर्यहणम् ? इसाह-
यदा प स सुखी भवति स्वत एव रोगाभावतस्तदा गच्छति, गोरिव चरण-भ्रमणं गोचरस्तम्, 'वलराणि' गहनानि ॥
सावित्वा निजभश्यमिति गम्यते, पानीयं पीत्वा वल्लरेषु सरस्सु च, तथा मृगाणां चर्या-इतश्चेतश्चोत्लवनात्मकं घरणं
मृगचर्या तां'चरित्या आसेव्य गच्छति मृगाणां चर्या-चेष्टा स्यातच्योपवेशनादिका यस्यां सा मृगचर्या-मृगाश्रयभूस्खाम् ॥
इत्यं दृष्टान्तमुफ्त्या सूत्रस्येनोपसंहारमाह-~-'एवं' मृगवत्, 'समुत्थितः' संयमानुष्ठानं प्रति उद्यतः तथाविधातकोत्पत्तावपि
न चिकित्साभिमुस इति भावः । एवमेव' मृगवदेव अनेकगः, यथा ह्यसौ वृक्षमूले नैकस्मिन्नेवाऽऽस्ते, किन्तु कदाचित् ।
फचिद् एवम् एषोऽप्यनियतस्थानवया । स चैवं 'मृगचर्या' निःप्रतिकर्मवादिरूपां चरित्वा अपगताऽशेपकर्माश ऊई।
'प्रक्रामति' गच्छति दिशम् , किमुक्कं भवति ?-सर्वोपरिस्थानस्थितो भवति ॥ मृगचर्यामेव स्पष्टयितुमाह-यथा मृगः
"ए" ति 'एक' अद्वितीयः 'अनेकचारी' अनियतचारी 'अनेकवासः' नैकनैय यासः-अवस्थानमस्येसनेकवासः 'ध्रुव-
गोचरश्च' सदागोचरश्य, सदागोचरलब्धमेवाहारमाहारयतीति । एवं मृगवद् पकत्वादिविशेषणविशिष्टो मुनिर्गोचयाँ प्रविष्टो
नो 'दीलयेन्' अवजानीयात् कदशनादीति गम्यते, नापि च 'सिंसयेत् निन्दे आहाराप्राप्तौ वं परं वेति सूत्राटकार्थः॥
७६-७७-७८-७९-८०-८१-८२-८३ ॥ एवं मृगचर्याखरूपमुक्त्वा यत् वेनोक्तं यच पितृभ्यां यचाऽसौ कृतवांतदाद-
मिगचारियं चरिस्सामि, एवं पुत्ता! जहासुहं । अम्मापिईहिंऽणुण्णाओ, जहाति उवहिं तओ॥८॥
मिगचारियं चरिस्सामि, सपदुक्खविमोफखणि। तुन्भेहि चा अणुण्णाओ, गच्छ पुत्ता जहामुह ८५
॥२६५॥

·मृगापुत्र- धक्तव्यता । एवं सो अम्मापियरं, अणुमाणेत्ताण यहुविहं । ममत्तं छिंदती ताहे, महानागो घ कंचुयं ॥ ८६ ॥ इडी वित्तं च मित्ते यं, पुत्त दारं च नायओ । रेणुयं व पडे लग्गं, निडुणित्ताण निग्गओ ॥ ८७॥ व्याख्या-स्पष्टमेव । नवरम्-मृगस्येव पर्या मृगचर्या तां निःप्रतिकर्मतादिरूपां चरिष्यामीति कुमारेणोक्ते पितृभ्या- मभागि-एवं यथा भवतोऽभिरुचितं तथा यथासुसं तेऽस्त्विति शेपः । एवं चानुज्ञाता 'जहाति सजति 'उपधि' परिमहं वः ॥ उम्मेवार्थ सविस्तरमाइ-मृगचर्या चरिष्यामि सर्वदुःसविमोक्षणी युवाभ्यामहम् अनुज्ञातः सन् । वापाहतुः-गच्छ मृगचर्ययेति प्रक्रमः, पुत्र! 'यथासुसं' सुखानतिक्रमेण ॥ एवं सोऽम्यापितरौ 'अनुमान्य' अनुज्ञाप्य ।। पूर्वमुपधित्याग उकः, अतस्तमेय विशेपत आह-'इट्टी'त्यादि "द्धिं' करितुरगादिसम्पदमिति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। ८४- ८५-८६-८७ ॥ ततोऽसौ कीग जातः ? इत्याह-- पंचमदपजुत्तो, पंचहिं समिओ तिगुत्तिगुत्तो य। सभितरवाहिरए, तवोकम्मम्मि उजुओ||८|| निम्ममो निरहंकारो, निस्संगो चत्तगारवो । समो य सबभूएसु, तसेसु थावरेसु य ॥ ८९ ॥ लाभालाभे सुहे दुक्खे, जीविए मरणे तहा । समो निंदापसंसासु, तहा माणावमाणओ ॥१०॥ गारवेसु फसाएस, दंडसलभएस य । नियत्तो हाससोगाओ, अणियाणो अवंधणो ॥९१ ॥ अणिस्सिओ इहं लोए, परलोए अणिस्सिओ । वासीचंदणकप्पो य, असणेऽणसणे तहा ॥ ९२॥ अपसत्थेहिं दारहि, सबओ पिहियासवे । अज्झप्पज्झाणजोगेहिं, पसत्थदमसासणे ॥ ९३ ॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-गौरवादीनि पदानि सुव्यत्ययात् पञ्चम्यन्ततया व्याख्येयानि, निवृत्तः' इति सर्वत्र सम्बन्धनीयम् । 'अयन्धनः' रागद्वेषवन्धनरहितः ।। "यासीचंदणकप्पे य" ति सूचकत्वात् सूत्रस्य वासीचन्दनव्यापारकयोः KOXo

·धीउचरा-
प्ययनर
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखरोषा-
ख्या लघु.
शचिः।
एकोनविंशं
मृगापुत्री-
याख्यम-
ध्ययनम्।
मृगापुत्र-
वक्तव्यता।
1२६६॥
फस्पा-तुल्यो यः । • असने आहारे अनशने' अशनाभावे तथाकल्प इत्यत्राऽपि दृश्यः॥ अप्रशस्तेभ्यः 'द्वारेभ्य:
फर्मोपार्जनोपायेभ्यो दिसादिभ्यः 'सर्ववः सर्वेभ्यो निवृत्त इति गम्यते, तत एव 'पिहितास्रवः' निरुद्धकर्मसङ्गलना, कैः
पुनरेवंविधोऽयम् ? आत्मन्यधि अध्यात्म तत्र ध्यानयोगा:-शुभध्यानव्यापारा अध्यात्मध्यानयोगास्तैः, प्रशस्तो दमः-
उपशमः शासनं घ-सर्पज्ञागमात्मकं यस्य स तथेति सूत्रपदार्थः ॥ ८८-८९-९०-९१-९२-९३ ।। सम्प्रत्येतस्यैव
भगयतः फलोपदर्शनायाह-
एवं णाणेण चरणेण, दंसणेण तहेव य । भावणाहि य सुद्धाहिं, सम्म भावेत्तु अप्पयं ॥ १४॥
पहुयाणि य वासाणि, सामन्नमणुपालिया । मासिएण उ भत्तेणं, सिद्धि पत्तो अणुत्तरं ॥१५॥
व्याख्या-सुगममेव । नवरम्-"मासिएण उ भत्तेण" मासे भवं मासिकं तेन, 'तु:' पूरणे 'भक्तन' भोजनेन,
मासोपलक्षणत्वादस मासोपवासेनेति भावः ॥ ९४-९५ ॥ सकलाध्ययनार्थोपसंहारद्वारेणोपदिशन्नाह-
एवं फरंति संवुद्धा, पंडिया पवियक्खणा । विणियति भोगेसु, मियापुत्ते जहा मिसी ॥ ९६ ।।
व्याख्या--सुगमम् । नवरं-“जहा मिसि" ति यथा ऋपिः, मकारोऽलाक्षणिकः । इत्थमन्योक्त्या उपदिश्य
पुनर्भयन्तरेणोपदिशन्नाह-
महापभावस्स महाजसस्स, मियाए पुत्तस्स णिसम्म भासियं ।
तवप्पहाणं चरियं च उत्तम, गइप्पहाणं च तिलोगविस्मयं ॥ ९७ ।।
वियाणिया दुक्खविवद्धणं धणं, ममत्तवंधं च महाभयावहं ।
सुहावहं धम्मधुरं अणुत्तरं, धारेह निदाणगुणावहं महं ॥ ९८॥ ति चेमि ।।
EXEMOFOE
॥२६६॥

·व्याख्या-सष्टम् । नवरम् ---"गइप्पहाणं चाति प्रधानगतिं च ।। ममत्वं बन्ध इच ममत्ववन्धलं महाभया- वहम्, तत एष चौरादिभ्यो भयावा { "निवाणगुणावह ति निर्याणगुणा:-अनन्तज्ञानादयतदावमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ ९७-९८ ॥ 'इतिः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ मृगापुत्र- वक्तव्यता EXCIKette इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखवोधायां मृगापुत्रीयाख्यमेकोनविंशमध्ययनं समाप्तम् ॥

·अथ विंशतितमं महानिर्ग्रन्थीयाख्यमध्ययनम् ।
श्रीउचरा.
ध्ययनसूत्रे
भीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोधा-
ख्या लघु
चिः।
विंशतितमं
महानिर्ग-
न्थीयाख्य-
मध्ययनम्।
अनाचि-
निम्रन्थस्य
॥२६॥
वक्तव्यता।
व्याख्यातमेकोनविंशमध्ययनम् । अधुना महानिर्ग्रन्थीयं विंशतितममारभ्यते, अस्य चायमभिसम्बन्धः-'अनन्तरा-
ध्ययने निःप्रति कर्मतोका, इयं चानायत्यपरिभावनेनैव पालयितुं शक्येति महानिर्ग्रन्थ हितममिधातुमनाथतैवानेकधाऽनेनो-
च्यते' इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याध्ययनस्याऽऽदिसूत्रम्-
सिद्धाण नमोकिचा, संजताणं च भावओ । अत्थधम्मगई तचं, अणुसहि सुणेह मे ॥१॥
व्याख्या-सिद्धेभ्यः' तीर्थकरादिसिद्धेभ्यो नमस्कस 'संयतेभ्यश्च' आचार्योपाध्यायसाधुभ्यः . 'भावतः' भक्त्या,
अर्ध्यः-हितार्थिभिः प्रार्थनीयः स चासो धर्मश्च अर्थ्यधर्मस्तस्य गतिः-ज्ञानं यस्यां सा अर्थ्यधर्मगतिस्तां, "तचं" ति
'तथ्याम्' अविपरीतार्थाम् 'अनुशिष्टिं शिक्षा शृणुत 'मे' मया कथ्यमानामिति शेपः । स्थविरवचनमेतदिति सूत्रार्थः ॥१॥
सम्प्रति धर्मकयानुयोगत्वादस्य धर्मकथाकथनव्याजेन प्रतिज्ञातमुपक्रमितुमाह-
पट्टयरपणो राया, सेणिओ मगहाहियो । विहारजत्तं णिज्जाओ, मंडिकुञ्छिसि चेइए ॥२॥
नाणादुमलयाइण्णं, नाणापक्षिनिसेवियं । नाणाकुसुमसंछन्नं, उजाणं नंदणीवमं ॥३॥
तत्थ सो पासई साहू, संजयं सुसमाहियं । निसन्नं रुक्खमूलम्मि, सुकुमाल सुहोड्यं ॥४॥
तस्स रूवं तु पासित्ता, राइणो तम्मि संजए । अचंतपरमो आसी, अतुलो रूवविम्हओ ॥५॥
अहो वणो अहो!रूवं,अहो अबस्स सोमया। अहो! खंती अहो! मुत्ती, अहो भोगे असंगता ६
॥२६७॥

·अनाथ-
निम्रन्थस्य
वक्तव्यता।
तस्स पाए उ वंदित्ता, काऊण य पयाहिणं । णाइदूरमणासन्ने, पंजली पडिपुच्छई ॥७॥
तरुणो सि अजो पबइओ, भोगकालम्मि संजया । उवहिओ सि सामन्ने, एयमह सुणेमि ता॥८॥
व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-"विहारज" ति 'विहारयात्रया' कीडार्थाश्ववाहनिकादिरूपया निर्यातः' निर्गतः
पुरादिति गम्यम् । “एयमहं सुणेमि" त्ति एनम् 'अर्थ' निमित्तं येनार्थेन त्वमीश्यामवस्थायां प्रव्रजितः, शृणोमि "ता"
इति तावत्, पश्चाद्' यत् त्वं भणिष्यसि तदपि प्रोप्यामीति भावः ॥२-३-४-५-६-७-८ ॥ इत्थं राज्ञोक्त मुनिराह-
अणाहो मि महाराय!, णाहो मज्झ न विजई। अणुकंपगं सुहिं वा वि, कंची णाभिसमेमऽहं ॥९॥
व्याख्या-अनाथोऽस्म्यहं महाराज!, किमिति ? यतः 'नाथ' योगक्षेमविधाता मम न विद्यते, तथा अनुकम्पकम्'
अनुकम्पाविधातारं सुहृदं वा कश्चिद् 'नाभिसमेमी'ति नाभिसङ्गच्छाम्यहम् इति, अनेनार्थेन तारुण्येऽपि प्रबजित इति
भाव इति सूनार्थः ॥ ९ ॥ एव मुनिनोक्ते-
तओ सो पहसिओ राया, सेणिओ मगहाहिवो। एवं ते इहिमंतस्स, कहं णाहो न विवई ॥१०॥
होमि नाहो भयंताणं, भोगे मुंजाहि संजया!। मित्तनाईपरिवुडो, माणुस्सं खलु दुल्लहं ॥११॥
व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-'एवमिति दृश्यमानप्रकारेण 'ऋद्धिमतः' विस्मयनीयवर्णादिसम्पत्तिमतः ॥१०-११॥
मुनिराह-
अप्पणावि अणाहो सि, सेणिआ!मगहाहिवा!। अप्पणा अणाहोसंतो,कस्सणाहो भविस्ससि?॥
व्याख्या-सुगमम् ॥ एवं च मुनिनोक्ते-
एवं युत्तो नरिंदो सो, सुसंभंतो सुविम्हिओ। वयणं अस्सुयपुर, साहुणा विम्हयं निओ ॥१३॥

·श्रीउचरा-
ध्ययनरसे
श्रीनेमिच-
विशतितम
महानिर्दी-
न्थीयाख्य-
मध्ययनम्।
अनाथि-
निमेन्थस्य
मुखबोधा-
स्पा लघुः
पूचिः।
वक्तव्यता।
॥२६८॥
अस्सा रत्थी मणुस्सा ,पुरं अंतेउरं घमे। भुंजामि माणुसे भोगे, आणाइस्सरियं च मे ॥१४॥
एरिसे संपयग्गम्मि, सघकामसमप्पिए । कहं अणाहो भवई १, मा हु भंते ! मुसं वए॥१५॥
व्याख्या-सुगममेव । नवरम्-आद्यस्य घटनैवम्-~स श्रेणिकः 'विस्मयान्वितः प्रागपि रूपादिविपयविस्मयोपेतः
सन् 'एवम्' उच्चनीत्या पचनमभुतपूर्वमुक्तः सुसम्भ्रान्तः सुविस्मितश्च भूत्वोक्तवानिति शेपः ॥ यदुक्तवांस्तदाह-
"आसे"त्यादि । इति इंदृशे 'सम्पदने' सम्पत्प्रकर्षे "सबकामसमप्पिए" ति समर्पितसर्वकामे कथमनाथ: "भव"त्ति
पुरुषव्यसयेन भवामि ? | "मा हु" ति हु' यस्माइथे, यत एवं वस्माद् मा भदन्त ! 'मृपा' अलीकं “चदे" तिवादी
।। १३-१४-१५॥ यतिरुवाच-
नतुमंजाणे अणाहस्स, अत्थं पोत्यंध पत्थिवा!।जहा अणाहो हवई, सणाहो वा नराहिवा॥१६॥
सुणेह मे महारायं!, अपक्खित्तेण चेयसा । जहा अणाहो हवई, जहा मे य पवत्तियं ॥१७॥
फोसंवी नाम नयरी, पुराणपुरभेयणी । तत्थ आसी पिया मज्झं, पभूयधणसंचओ॥१८॥
पदमे पए महारापं, अतुलामे अच्छिवेयणा।अहोत्था विउलोडाहो, सपंगेसुय पत्थिवा!॥१९॥
सत्पं जहा परमतिक्खं, सरीरविवरंतरे । आवीलेज अरी कुद्धो, एवं मे अच्छिवेयणा ॥२०॥
तियं मे अंतरिच्छं च, उत्तिमंग व पीडई। इंदासणिसमा घोरा, वेयणा परमदारुणा ॥२१॥
उबहिया मे आपरिया, विनामंततिगिच्छगा । अईच सत्यकुसला, मंतमूलविसारया ॥२२॥
ते मे तिगिच्छं फुधति, चाउप्पायं जहाहियं । न य दुक्खा विमोयंति, एसा मज्झ अणाहया॥२३॥
पिया मे सपसारं पि, दिबाहिमम कारणा।न य दुक्खा विमोएंति, एसा मजा अणाहया ॥२४॥
॥२६८॥

·अनाधि- निर्मन्यस्य वकन्यता। Konkok मापा पिमे महाराय !, पुत्तसोगदुटिया।न य दुक्खा विमोयंति, एसा मज्झ अणाहया ॥२५॥ भापरी में महाराय !, सगाजेटकणिटगा । न य दुक्खा विमोएंति, एसा मज्झ अणाहया ॥२६॥ भारणीभो मे महारापा, सगाजेहफणिहिया।न यदुक्खा विमोयंति, एसामज्झ अणाहया ॥२७॥ भारिया मे महाराय !, अणुरत्ता अणुधया । अंसुपुण्णेहिं नयणेहिं, उरं मे परिसिंचई ॥२८॥ अण्णं पाणं च पहाणंच, गंघ मल विठेवणं । मए णायमणायं या, सा पाला णोय मुंजई ॥२९॥ राण पि में महाराप!, पासओ वि न फिटई। न यदुक्खा विमोएंति, एसा मज्झ अणाहया ॥ ३०॥ ततो हं पयमासु, दुक्खमा हु पुणो पुणो । यणा अणुभविउं जे, संसारम्मि अर्णतए॥३१॥ सह पजा मुधिना, पेपणा विउला इओ । खंतो दंतो निरारंभो, पपइए अणगारियं ॥३२॥ पर्य च पितहत्ताणं, पासुत्तो मि नराहिवा!। परियत्तेतीए राईग, येयणा मे खयं गया ॥ ३३ ॥ तमो का पभायम्मि, आपुच्छित्ताण पंधये। खंतो तो निरारंभो, पघइओ अणगारियं ॥ ३४॥ सोऽहं णाहो जाओ, अप्पणो य परस्स य । सबैसिं चेव जीवाणं, तसाणं थावराण य ॥ ३५ ।। भ्याख्या-गुगमान्येप । नपरम्-न त्यं जानीये 'अनाथस्य' अनायसन्दस्य 'अर्थम्' अमिधेयं 'प्रोत्थं वा' प्रकर्पण माम्-उस्मानं मलोत्पचिम् पेनाऽमिप्रायेणाऽयं मयोकः' इत्येवंरूपाम् । अत एव यथाऽनाथो भवति सनाथो या तथा नजानीपे इति सम्पन्धः ॥णु मे पथयव इति शेषः । किं वद् ? इत्याह-यथाऽनाथो भवतीत्यनाथशब्दस्याभिधेयः पुरुषो भपति । पपा "मे य"चि मया प 'प्रयर्षितं' प्ररूपितमनायत्वमिति प्रममा । अनेनोत्यानमुक्तम् ।। पुराणपुराणि भिनपि-सगुगेरसापारणत्या भेदेन व्यवस्थापयतीति पुराणपुरभेदिनी ॥ "अहोत्य"चि अभूत् ॥ "सरीरविवर-

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
श्रुति
विंशतितम
महानिर्ग-
न्थीयाख्य-
मध्ययनम्।
अनाथि-
निर्मन्यस्य
॥२६९॥
वक्तव्यता।
तरे" ति शरीरविवराणि-कर्णरन्ध्रादीनि तेपाम् अन्तरं-मध्यं शरीरविवरान्तरं तस्मिन् , "आवीलेज" ति 'आपीडयेत्'
गाढमवगाहयेत् ।। 'त्रिक' कटिभागं कर्मभूतं 'अन्तरा' मध्ये 'इच्छां वा' अभिमतवस्त्यमिलापं न केवलं बहिनिकाये-
वेति भावः, इन्द्राशनिः-इन्द्रवज्ञ तत्समा अतिदाहोत्पादकत्वादिति भावः, 'घोरा' अपरेपामपि भयजनिका 'परम-
दारुणा' अतीवदुःखोत्पादिका ॥ उपस्थिता मे 'आचार्याः' इति प्राणाचार्या वैद्या इत्यर्थः, 'विद्यामचिकित्सका'
विद्या-मत्राभ्यां व्याधेः प्रतिकारकारः ॥ "चाउप्पाय" ति 'चतुष्पादा' भिपग्भपजातुरप्रतिचारकात्मकचतुर्भागचतुष्टया-
मिका 'यथाहित' हिताऽनतिक्रमेण ॥ 'पिता' जनकः, विमोएंति" त्ति सुव्यत्ययाद् विमोचयति ॥ "पासतो वि" ति
पार्वतश्च । "फिट्टइ" त्ति अपयाति ॥ ततः' इति रोगाप्रतिकार्यताऽनन्तरमहम् एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण "आहंसु"त्ति
उक्तवान् यथा 'दुःक्षमा' दुःसहा 'हु' एवकारार्थः, ततो दुःक्षमा एव पुनः पुनर्वेदना अनुभवितुम् , "जे" इति
निपातः पूरणे ॥ यतश्चैवमतः "सई च" वि सकृदपि यदि मुञ्चेयमहमिति गम्यते, "वेयण" ति वेदनायाः "विउल" ति
विपुलायाः 'इतः अस्याः, तत्तः किम् ? इत्साह-क्षान्तो दान्तो निरारम्भः "पवइए" ति 'प्रव्रजेय' प्रतिपद्येयम् अन-
गारितां येन संसोरोच्छित्तितो मूलत एव न वेदनासम्भवः स्यादिति भावः॥ "एवं च चिंतइत्ताणं" ति एवं न
केवलमुक्त्या चिन्तयित्वा च प्रसुप्तोऽस्मि नराधिप!, 'परिवर्त्तमानायाम् अतिक्रामन्यां रजन्यां वेदना मे क्षयं गता ॥
'ततः वेदनाऽपगमानन्तरं 'कल्यः' नीरोगः सन् ॥ 'तत:' प्रव्रज्याप्रतिपत्तेरिति विंशतिसूनार्थः ॥१६-१७-१८-१९-२०-
२१-२२-२३-२४-२५-२६-२७-२८-२९-३०-३१-३२-३३-३४-३५ ॥ किमिति प्रव्रज्याप्रतिपत्त्यनन्तरमेव नाथस्त्वं
जातः ? पुरा न? इत्याह-
अप्पा नदी वेयरणी, अप्पा मे कूडसामली । अप्पा कामदुहा घेणू, अप्पा मे नंदणं वणं ॥३६॥
DKEKOKoesKorkeko
॥२६९॥

·अनाथि-
निर्मन्यस्य
वक्तव्यता।
अप्पा कत्ता विकत्ता य, दुक्खाण य सुहाण य । अप्पा मित्तममित्तं च, दुप्पट्टियसुपहिओ॥३७॥
व्याख्या-'आत्में ति व्यवच्छेदफलत्वाद् वाक्यस्य आत्मैव नदी 'वैतरणी' नरकसम्बन्धिनी, तद्धेतुत्वात् । अत
एवात्मैव कूटमिव जन्तुयातनाहेतुत्वात् शाल्मली फूटशाल्मली । तथा आत्मैव कामदुघा धेनुरिव घेनुः, इयं च रूढित
उक्ता, एतदुपमत्वं चामिलपितस्वर्गापवर्गावाप्तिहेतुतया । आत्मैव मे नन्दनं धनम्, एतदौपम्यं चास चित्तप्रहत्तिहेतु-
वया ॥ यथा चैतदेवं तथाऽऽह-आत्मैव कर्ता दुःसानां सुखानां चेति योगः। 'विकरिता च' विक्षेपकः आत्मैव तेपा-
मेव, अतश्चात्मैव मित्रममित्रं च, कीदृक् सन् ? दुःप्रस्थितः-दुःप्रवृत्तः सुप्रस्थितः-सुप्रवृत्तः, एतयोर्विशेषणसमासः ।
एवं च प्रमज्यायामेव सुप्रस्थितत्वेनाऽऽत्मनोऽन्येषां च योगक्षेमकरणसमर्थत्वाद् नाथत्वमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ ३६-३७ ॥
पुनरन्यथाऽनाथत्वमाह-
इमा हु अण्णा वि अणाहया णिवा!, तमेगचित्तो निहुओ सुणेहि मे।
नियंठधम्म लहियाण वी जहा, सीयंति एगे बहुकायरनरा ॥ ३८ ॥
जो पवइत्ताण महवयाई, सम्मं च नो फासयई पमाया।
अणिग्गहप्पा य रसेसु गिद्धे, न मूलओ छिंद बंधणं से ॥ ३९॥
आउत्तया जस्स य नथि काई, इरियाए भासाए तहेसणाए।
आयाणनिक्खेव दुगंछणाए, न धीरजायं अणुजाइ मग्गं ॥४०॥
चिरं पि से मुंडराई भवित्ता, अधिरबए तवनियमेहि भटे।
चिरं पि अप्पाण किलेसइत्ता, न पारए होइ हु संपराए ॥४१॥

·1
श्रीउत्तरा-
ज्यपनयने
श्रीनमिच-
न्द्रीया
मुखबोधा-
स्पा लघु-
पूचिः।
विंशतितमं
महानिर्ग्र-
न्थीयाख्य-
मध्ययनम्।
अनाथि-
निम्रन्थस्य
वक्तव्यता।
॥२७॥
पोल्लेच मुट्ठी जाह से असारे, अयंतिए कूडकहावणे वा।
रातामणी वेरुलियप्पगासे, अमहग्धए होइ य जाणएसु ॥.४२॥
फुसीललिंग इह धारहत्ता, इसिज्झयं जीविय चूहइत्ता।
असंजए संजय लप्पमाणे, विणिघायमागच्छद से चिरं पि ॥ ४३ ॥
विसं पिवित्ता जह कालकूड, हणाइ सत्थं जह कुग्गहीयं ।
एसेच धम्मो विसओववण्णो, हणाइ वेयाल इवाविवण्णो ॥४४॥
जे लक्खणं सुविण पउंजमाणे, निमित्तकोऊहलसंपगाढे।
कुहेडविज्ञासवदारजीवी, न गच्छई सरणं तम्मि काले ॥ ४५ ॥
तमंतमेणेव उ से असीले, सया दुही विप्परियासुवेइ ।
संघावई नरगतिरिक्खजोणी, मोणं चिराहेत्तु असाहुरूवे ॥ ४६॥
उद्देसियं कीयगडं नियागं, न मुंचती किंचि अणेसणिज ।
अग्गी विवा सबभक्खी भवित्ता, इओ चुए गच्छइ कट्ठ पावं ॥४७॥
नतं अरी कंठछेत्ता करेति, जं से करे अप्पणिया दुरप्पा ।
से नाहिती मचुमुहं तु पत्ते, पच्छाणुतावेण दयाविद्हणे ॥४८॥
निरडिया परगरुई उ तस्स, जे उत्तिमहे विवज्जासमेति ।
इमे वि से नत्धि परे वि लोगे, दुहओ वि से झिज्झइ तत्थ लोए ॥ ४९ ॥
॥२७०॥

·अनाधि- निम्रन्थस्य वक्तव्यता। एमेवऽहाछंदकुसीलरूवे, मगं विराहेत्त जिणोत्तमाणं । कुररी विवा भोगरसाणुगिद्धा, निरहसोगा परितावमेई ॥५०॥ व्याख्या-'इयं च वक्ष्यमाणा 'हु:' पूरणे, अन्याऽपि अनाथवा नृप! अस्तीति शेपः, 'ताम्' अनाथताम् एकचित्तः 'निभृतः स्थिरः शृणु, का पुनरसी ? इत्साह-निर्मन्थधर्म 'लहियाण वि" त्ति लब्ध्याऽपि 'यथे' युपप्रदर्शने 'सीदन्ति' सदनुष्ठानं प्रति शिथिलीभवन्ति 'एके' केचन बहवश्व ते कातरनराश्य यहुकातरनराः, सीदन्तश्च न आत्मानमन्यांश्च रक्षयितुं क्षमा इति, इयं सदनलक्षणाऽपराऽनाथतेति भावः। सदनस्यैवाऽनेकधास्वरूपानुवादतः फलदर्शनार्थमाह-"जी पवइत्त" इत्यादि सुगममेव-नवरम्-'नस्पृशति' न सेवते, 'बन्धन' रागद्वेषात्मकम् ।। 'आयुक्तता' उपयुक्तता 'काचिदिति स्वल्पाऽपि "आयाणनिक्खेव" ति सुब्लोपात् 'आदाननिक्षेपयो।' उपकरणग्रह्णन्यासयोः, तथा जुगुप्सनायाम् , इह चोबारादीनां संगमाऽनुपयोगितया जुगुप्सनीयत्वेनैव परिष्ठापनात् परिष्ठापनैव जुगुप्सनोक्ता । स ईदृक् किम् ? इत्याह-न धीरैर्यातः- गतो धीरयातस्तम् अनुयाति 'मागे' सम्यग्दर्शनात्मकं मुक्तिपथम् ॥ तथा च चिरमपि मुण्ड एव-मुण्डन एव निःशेषा- नुवानपराअसतया रुविर्यस्यासो मुण्डरुचिः, अस्थिरत्रतः सपोनियमेभ्यो भ्रष्टः चिरमप्यात्मानं 'केशयित्वा' लोचादिना पाधयित्वा न पारगो भवति, 'हुः' वाक्यालङ्कारे, “संपराए" ति सुव्यत्ययात् 'सम्परायस्य' संसारस्य ॥ स चैवंविधः | पोलय' अन्तः सुपिरैवन मनागपि निविडा मुष्टिर्यथा असारा । “अयंतिए" त्ति अयन्नितः कूटकापण इव, यथा ह्यसौन फेनचित् कूदत्वेन नियन्यते तथैपोऽपि निर्गुणत्यादुपेक्षणीयः। 'राढामणिः' काचमणिः वैडूर्यप्रकाशः अमहार्यको भवति, 'हुः' अवधारणे, शेपु ॥ 'कुशीललि' पार्श्वस्यादिवेपम् 'इइ' अस्मिन् जन्मनि धारयित्वा 'ऋपिध्वज' मुनिचिहं रजोहरणादि "जीविय" ति आर्यत्वात् जीविकाय 'हयित्वा' इमेव प्रधानमिति ख्यापनेनोप,ह्य तत एवाऽसंयतः सन्. "संजय ·विंशतितम महानिग्रे- न्थीयाख्य- मध्ययनम्। उचरा. पपनपत्र पीनेमिच- न्द्रीया मुखबोधा- ख्या लघु पृचिः। अनाथि. निर्मन्थस्य वक्तव्यता। ॥२७॥ टप्पमाणे" त्ति सोपरकारत्वात् संयतम् आत्मानं लपन् 'विनिघातं' विविधाभिघातरूपमागच्छति, सुचिरमपि आस्ता- मत्पफालं नरकादाविति भावः ॥ इहेय हेतुमाह-विपं 'तुः' चार्थे, स च योक्ष्यते, पीतं यथा कालकूटं "हणाइ" त्ति हन्ति शस्त्रं च यथा 'फुगृहीतं' दुर्गृहीतं "एसेव" त्ति एप एव विपादिवत् 'धर्मः' यतिधर्मः 'विपयोपपन्नः' शब्दादि- विपययुक्तो हन्ति दुर्गतिपातहेतुत्वेन द्रव्ययतिमिति शेपः, वेताल इव, चस्स गम्यमानत्याद् वेताल इव च 'अविपन्नः'। अप्राप्तविपत् मत्रादिमिरनियनित इत्यर्थः ॥ यो लक्षणं स्वप्नं च 'प्रयुञ्जानः' व्यापारयन् निमित्तं च-भौमादि कौतुकं च-अपत्याद्ययं सपनादि तयोः सम्प्रगाढः-सको यः सः, तथा "कुहेडविज" ति कुहेटकविद्याः-अलीकाश्चर्यविधायि- मनतमझानामिकास्ता एव कर्मवन्धहेतुत्वाद् आनवद्वाराणि तेर्जीवितुं शीलमस्येति कुहेटविद्याश्रवद्वारजीवी 'न गच्छति' न प्रामोति शरणं 'तस्मिन्' फलोपभोगोपलक्षिते 'काले' समये ॥ अमुमेवार्थ भावयितुमाह-"तमंतमेणेव उ" त्ति अतिमिध्यात्योपहततया 'तमस्तमसैव' प्रकृष्टाज्ञानेनैव, 'तुः' पूरणे, 'सः' द्रव्ययतिः अशीलः सदा 'दुःखी' विराधना- जनितदुःखेनैव, “विपरियासुवेइ" त्ति 'विपर्यासं' तत्त्वेपु वैपरीत्यमुपैति, ततश्च ‘सन्धावति' सततं गच्छति नरक- तिर्यग्योनी: 'मोनं' चारित्रं विराभ्य 'असाधुरूपः' तत्त्वतोऽयतिखभावः सन् । अनेन च विराधनाया अनुवन्धवत् फल- मुकम्॥ कथं पुननि विराध्य कथं वा नरकतिर्यग्गतीः सन्धावति ? इत्याह "उद्देसियमि"त्यादि "नियागं" नित्यपिण्डम् , | अपिरिप सर्वम्-अप्रासुकमपि भक्षयतीत्येवंशीलः सर्वभक्षी भूत्या कृत्वा च पापमिति योगः, इतच्युतो गच्छति पुगतिमिति शेपः ॥ यतश्चैवं स्वदुचरितैरेव दुर्गतिप्राप्तिः अतः 'न' नैव 'तमिति प्रस्तावाद् अनर्थम् अरिः कण्ठच्छेत्ता करोति यं "से" तस्य करोत्यात्मीया 'दुरात्मता' दुष्टाचारप्रवृत्तिरूपा, न चैनामाचरन्नपि जन्तुर्मूढतया वेत्ति परं 'सः' दुरात्मवाकर्ता झास्यति प्रक्रमाद् दुरात्मतां 'मृत्युमुसं तु' मरणसमयं पुनः प्राप्तः पश्चात् 'अनुतापेन' 'हा! दुछु ॥२७१।

·अनाथ- निर्मन्थस्य वकन्यवा। मयाऽनधितेयम्' इत्येवंरूपेण दया-संयमतविहीनः सन् । यस्तु मृत्युमुखप्राप्तोऽपि न ता वेस्थति तस्य का चार्ता ? इत्याह-निरर्थका, तुशब्दखेह सम्बन्धात् 'निरर्थिकव' निष्फलैव नाम्ये-श्रामण्ये रुचिर्नाम्यरुचिः तस्य य: "उत्तिमाहि ति सुय्व्यत्ययाद अर्गम्यमानत्वात् 'उत्तमार्थेऽपि' पर्यन्तसमयाराधनरूपे, आस्ता पूर्वम् , 'विपर्यासं' दुरात्मतायामपि सुन्दरात्मतापरिशानरूपम् 'एति' गच्छति, इतरस्य तु कश्चित् स्यादपि किश्चित् फलमिति भावः॥किमेवम् ? उच्यते- यतः "इमे वि" ति 'अयमपि प्रत्यक्षो लोक इति सम्बन्धः "से" तस्य नास्ति, न केवलमयमय 'परोऽपि' भवान्तर रूपः, तहलोकाभावः शरीरष्ठेशहेतुलोचादिसेवनात्, परलोकाभावश्च कुगतिगमनभावतः । तथा च "दुहतो वि" ति 'द्विधापि' ऐहिकपारनिकार्थाभावेन "से झिज्झइ" ति स ऐहिकपारत्रिकार्थसम्पत्तिमतो जनानवलोक्य 'धिद मामपुण्यभाजनमुभय- भ्रष्टम्' इति चिन्तया क्षीयते 'तो'त्युभयरूपे 'लोके' जगति ॥ यदुक्तम्-'स ज्ञास्यति पश्चादनुतापेन' इति तत्र यथासो परिवप्यते तथा दर्शयन् उपसंहारमाह-~'एषमेव' उतरूपेणैव महानतास्पर्शनादिना प्रकारेण यथाच्छन्दा:-स्वरचिचिर- चिताचाराः कुशीला:-युत्सिवशीलास्तद्रूपाः-तत्स्वभावाः 'पुररीव' पक्षिणीव "निरहसोय" ति निरर्थः-निःप्रयोजनः शोको यस्याः सा निरर्थशोका 'परितापं पश्चात्तापरूपमेति । यथा चैपाऽऽमिपगृद्धा पक्ष्यन्तरेभ्यो विपत्प्राप्ती शोचते, न च ततः कश्चित् प्रतीफार इति, एवमसायपि भोगरसगृद्ध ऐहिकाऽऽमुष्मिकाऽपायप्राप्ती; ततोऽस्य स्वपरपरित्राणाऽसमर्थत्वे- नाऽनाथत्वमिति भाव इति सूत्रत्रयोदशकार्थः । एतत् कृत्या यत् कृत्यं तदुपदेष्टुमाह- सोचाण मेहावि ! सुभासियं इम, अणुसासणं णाणगुणोवधेयं । मागं कुसीलाण जहाय सर्व, महाणियंठाण वए पहेणं ।। ५१ ॥ व्याख्या-श्रुत्वा हे मेधाविन् ! सुनु-शोमनप्रकारेण भापितं सुभाषितम् 'इदम्' अनन्तरोतम् 'अनुशासन' ·श्रीउत्तरा- विंशतितम महानि- न्थीयाख्य- मध्ययनम् श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- अनाथि- निर्मन्थस्य ख्या लघु पृतिः। वक्तव्यता शिक्षणं ज्ञानेन गुणेन च-प्रस्तावाद् विरतिरूपेणोपेतं मागं कुशीलानां हित्वा सर्व महानिर्मन्यानां "वय" ति ब्रजेत्यं "पहेणं ति पथेति सूत्रार्थः ।। ५१ ॥ ततः किं फलम् ? इत्याह- चरित्तमायारगुणन्निए तओ, अगुत्तरं संजम पालियाणं । निरासवे संखविआण कम्म, उयेइ ठाणं विउलुत्तमं धुवं ॥५२॥ व्याख्या-चरित्तमायारगुणन्निय” ति मकारोऽलाक्षणिका, चारित्राचार:-चारित्रसेवनं गुण:-ज्ञानरूपस्ताभ्याम- यितश्चारित्राचारगुणान्वितः, 'ततः' महानिर्मन्थमार्गगमनात् 'अनुतरं प्रधान "संजम पालियाणं" ति 'संयम यथा- ख्यातचारित्रात्मकं पालयित्वा निराश्रवः 'सद्धपथ्य क्षयं नीत्या कर्म उपैति स्थानम्, विपुलं च तद् अनन्तानामपि वनावस्थितेः उत्तमं च प्रधानत्वाद् विपुलोत्तमं 'भुवं नित्यं मुक्तिपदमित्यर्थ इति सूत्रार्थः ।। ५२ ॥ सर्वोपसंहारमाह-- एबुग्गदंते वि महातवोधणे, महामुणी महापदण्णे महापसे । महानियंठिजमिणं महासुअं, से काहए महया वित्थरेणं ॥ ५३ ॥ व्याख्या-'एवम्' उक्तप्रकारेण "से काहइ" ति 'सः' मुनिः कथयतीति सम्बन्धः । उपः कर्मशत्रु प्रति, उग्र- यासी दान्तश्च उपदान्तः, 'अपिः' पूरणे, 'महाप्रतिज्ञः' ढवताभ्युपगमः, अत एव महायशाः, महानिर्मन्थेभ्यो हितं महानिर्मन्धीयम् , 'इदम्' अनन्तरोक्तम्, शेष स्पष्टमिति सूत्रार्थः ।। ५३ ।। ततश्च- तुट्टो अ सेणिओ राया, इणमुदाहु कपंजली । अणाहतं जहाभूयं, सुठ मे उवदंसियं ॥५४॥ तुझं सुलद्धं खु मणुस्सजम्म, लाभा सुलद्धा य तुमे महेसी!। तुन्भे सणाहा य सबंधवा य, जंभे ठिया मग्गि जिणुत्तमाणं ॥५५॥ ॥२७२॥ ॥२७२ ·अनाथि- निर्मन्थस्य वक्तव्यता तं सि णाहो अणाहाणं, सबभूयाण संजया खामेमि ते महाभाग!, इच्छामि अणुप्तासिउं॥५६॥ पुच्छिण भए तुम्भ, झाणविग्यो उ जो कओ। निमंतिया य भोगेहि, तं सर्च मरिसेहि मे ॥२७॥ घ्याख्या-सुगममेव । नवरम् -तुप्पश्चेति 'च' पुनरर्थे भिन्नामश्व, ततः श्रेणिकः पुनरिदमाह-'यथाभूतं' यधावस्थितम् ।। "मुलद्धं पु"ति सुलग्धमेव 'लाभाः' वर्णरूपाद्यशप्तिरूपाः यत्' यस्मात् "भे" भवन्तः ॥ "तं सी” ति पूर्वान पुनरुप,हणा कृता, उत्तरार्द्धन तु क्षामणोपसन्नते दर्शिते । इह तु 'ते' त्ति स्वाम्, "अणुसासिउ' ति अनुशा- सयितुमात्मानं भयतेति गम्यते । पुनः क्षामणामेव विशेषत आह--"पुच्छिणे"त्यादि, इति सूत्रचतुष्टयार्थः ॥ ५४-५५-५६-५७ ।। सकलाध्ययनोपसंहारमाह- एवं शुणित्ताण स रायसीहो, अणगारसीहं परमाए भत्तिए। सओरोहो य सपरियणो य, धम्माणुरत्तो विमलेण चेयसा॥ ५८ ॥ अससियरोमकूचो, काऊण य पयाहिणं । अभिवंदिऊण सिरसा, अइयाओ नराहिवो ॥५९।। इयरो वि गुणसमिद्धो, तिगुत्तिगुत्तो तिदंडविरओ य । विहग इव विष्पमुक्को, विहरइ वसुहं विगयमोहो ।। ६०॥ त्ति वेमि ॥ "सओरोहो" ति 'सावरोधः' सान्तःपुरः। "विमलेग" त्ति विगतमिथ्यात्वमलेन चेतसा उपलक्षितः ॥ "अइयावो" ति 'अतियात:' गतः स्वस्थानमिति गम्यते ॥ 'इतरः' मुनिः सोऽपि । शेपं गवार्थमिति सूत्रनयार्थः ।। ५८-५९-६०॥ इति:' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखयोधार्या महानिर्ग्रन्थीयाख्यं विंशतितममध्ययनं समाप्तम् ॥ .

·एकशिं समुद्रपाली- याख्यम- ध्ययनम्। 1. समुद्रपालए वकव्यता। श्रीउपरा- अथ एकविंशं समुद्रपालीयाख्यमध्ययनम् । प्पपनसूध पनि मिच. प्पाच्या पिशतितममध्ययनम् । अधुनेकविशं समुद्रपालीयनामकमारभ्यते, अस्य पायममिसम्बन्धः---'अनन्त- दीपा गध्ययन नावावमधोम, हे तु वदालोचनाद् विचितपय परितव्यमित्यभिप्रायेण सेयोच्यते' इत्यनेन सम्य- गुसरोपा- मनापाम्पासास्सूियम्- पाठ पंपाए पालिए नामं, सावए आसि बाणिए । महावीरस्स भगवओ, सीसे सो उ महप्पणो ॥१॥ अधिक निग्गंधे पाययणे, सायप से विकोविए । पोएण ववहरंते, पिटुडं नगरमागए ॥२॥ ॥२०॥ पिटुटे पयहरंतरस, पाणिओ देह धूयरं । तं ससत्तं पइगेज्झ, सदेसमह पत्थिओ ॥३॥ भए पालिपस्स परणी, समुद्दम्मि पसबई। अह दारए तहिं जाए, समुदपालि त्ति नामए ॥४॥ पेमेण आगए पंपं, सायए वाणिए घरं । संचहई घरे तस्स, दारए से सुहोइए ॥५॥ पायत्तरि फलाओ अ, सिक्खिए नाइकोविए । जोधणेण य संपन्ने, सुरुवे पियदंसणे ॥६॥ मस्स रूपयई भनं, पिया आणेइ रूविणि । पासाए फीलए रम्मे, देवो दोगुंदगो जहा ॥७॥ अह आया फयाई, पासापालोयणे ठिओ । वज्झमंडणसोभाग, वज्झं पासइ वज्झगं ॥८॥ संपासिकण संपिग्गो,समुहपालो इमं पवी अहो असुहाण कम्माणं, निजाणं पावगं इमं ॥९॥ संयुदो सो तहिं भपचं, परमं संवेगमागओ। आपुच्छऽम्मापियरो, पथए अणगारियं ॥१०॥ प्पास्या-मुगमान्यानयरम्-"सीसे सो उ" चि शिप्यः स पुनः॥"निग्गंथे" तिनैध्ये "से विको विए" त्ति ॥२७३।

·समुद्रपालस्य
वक्तव्यता
'स' पालितः 'विकोविदः विशेषेण कोविदः।। "याणिओ देइ धूयर" ति तद्गुणाकृष्टचेताः कश्चित् वणिगू ददाति दुहितरम्।
"तं ससत्तं पइगिझ" ति तां 'ससत्त्वां' सगर्भा प्रतिगृह्य || "जोधणेण य संपने" ति यौवनेन च सम्पन्नो जात इति
गम्यते ॥ "आगेह रूपिणि" ति 'आनयति' तथाविधकुलाद् आगमयति रूपिणीनामिकाम् ।। वध्यमण्डनानि-रकचन्दन-
करवीरादीनि ते शोभा यस्य स वध्यमण्डनशोभाकस्तं 'वध्यं बधाह कश्चन तथाविधाकार्यकारिणं पश्यति, वध्यं गच्छति
यभ्यगतम्, यभ्यशब्देन चोपचाराद् वध्यभूमिरुक्ता ।। "इमं यवि" त्ति 'इदं वक्ष्यमाणमब्रवीत् ।। "निजाणं ति
'निर्याणम्' अपसानम् ॥ एवं च परिभावयन सम्बुद्धः सः "तहिं" ति तस्मिन्नेव प्रासादावलोकने । “आपुच्छऽन्मा-
पिपरो" ति आपूज्य मातापितरौ पचए" ति 'प्रावाजी' प्रतिपन्नवान् अनगारितामिति सूत्रदशकार्थः ॥ १-२-३-४-
५-६-७-८-९-१० ।। प्रत्रज्य च यथाऽसौ आत्मानमनुशासितवांस्तथाऽऽह-
जहित्तु संग थ महाकिलेसं, महंतमोहं कसिणं भयावहं।
परियायधम्म चऽभिरोयएना, क्याणि सीलाणि परीसहे य ॥ ११ ॥
अहिंस सचं च अतेणगं च, तत्तो य बंभं अपरिग्गहं च ।
पडिवजिया पंच महत्वयाणि, चरिज धम्मं जिणदेसियं विऊ ॥१२॥
सहिं भूएहि दयाणुकंपी, खंतिक्खमे संजयवंभयारी ।
सावनजोगं परिवजयंतो, चरिज भिक्खू सुसमाहिइंदिए ॥ १३ ॥
कालेण कालं विहारज्ज रहे, पलायलं जाणिय अप्पणो उ ।
सीहो प सद्देण न संतसेना, बइजोग सुच्चा न असम्भमाहु ॥ १४ ॥

·थीउत्तरा- एकविंश समुद्रपाली- याख्य- मध्ययनम्। श्रीनमिच- न्द्रीया मुखपोधा- ख्या लघु चिः। समुद्रपालस्य वक्तव्यता। ॥२७४॥ उवेहमाणो उ परिवएना, पियमप्पियं सच तितिक्खएजा। न सब सघत्याभिरोयएज्जा, न यावि पूर्य गरहं च संजए ॥ १५॥ अणेग छंदा मिह माणवेहि, जे भावओ संपकरेइ भिक्खू । भयभेरचा तत्थ उइंति भीमा, दिघा मणुस्सा अदुवा तिरिच्छा ॥१६॥ परीसहा दुधिसहा अणेगे, सीयंति जत्था बहुकायरा नरा। से तत्थ पत्ते न यहेज भिक्खू, संगामसीसे इव णागराया ॥ १७ ॥ सीओसिणा दंसमसा य फासा, आयंका विविहा फुसंति देहं । अमुओ तत्थऽहियासएज्जा, रयाई खेवेज पुराकडाई ॥१८॥ पहाय रागं च तहेव दोसं, मोहं च भिक्खू सययं वियक्खणो। मेरु घ घाएण अकंपमाणो, परीसहे आयगुत्ते सहेजा ॥ १९॥ अणुपणए नावणए महेसी, न यावि पूयं गरहं च संजए। से उजुभावं पडिवज संजए, निवाणमग्गं विरए उवेइ ॥२०॥ अरइरइसहे पहीणसंथवे, विरण आयहिए पहाण । परमपएहिं चिद्दई, छिन्नसोप अममे अकिंचणे ।। २१ ।। विवित्तलयणाई भएज ताई, निरोवलेवाई असंघडाई। इसीहि चिपणाई महायसेहि, काएण फासेज परीसहाई ॥ २२॥ ॥२७४।

·समुद्रपालस्य वक्तव्यता। स नाण-नाणोवगए महेसी, अणुत्तरं चरित्रं धम्मसंचयं । अणुत्तरेनाणधरे जसंसी, ओभासई सूरिए वंतलिक्खे ॥ २३ ॥ व्याख्या-'हित्वा' त्यक्त्या "संगं थ" ति 'सङ्गं स्वजनादिसम्बन्धं 'थ:' पूरणे निपातः, 'महालेशं' महादुःखं "महंतमोह" ति महामोहं 'कृत्स्नं' समस्तं, महाकेशरूपत्वादेव विवेकिनां भयावहम् , पर्याय:-प्रक्रमात् प्रव्रज्यापर्यायस्तत्र धर्मः पर्यायधर्मस्तं, 'चः' पूरणे, अभिरोचयेद् भवान् हे आत्मन् ! इति प्रक्रमः। पर्यायधर्ममेव विशेपत आह- 'प्रतानि' महानतानि, 'शीलानि' उत्तरगुणरूपाणि 'परीपहानि ति भीमन्यायेन परीपहसहनानि च ॥ एतदभिरुच्य अनन्तरं प यत् कृत्यं तदाह-अहिंसा सत्यमस्तैन्यकं च ततश्च 'ब्रह्म' ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहं च प्रतिपद्य एवं पञ्च महानतान्येतानि 'चरेत् सेवेत, नाऽगीकृत्यैव तिष्ठेदिति भावः, 'धर्म' श्रुत-चारित्ररूपं जिनदेशितं "विउ"त्ति विद्वान् ॥ "सबेहिं भूएहिं" ति सर्वेषु भूतेषु दयया-रक्षणरूपया अनुकम्पनशीलो दयानुकम्पी, क्षान्त्या न त्वशक्त्या क्षमते-प्रत्यनीकोदीरितदुर्वचना- दिकं सहव इति क्षान्विक्षमः, संयतते इति संयतः स चासौ ब्रह्मचारी च संयतब्रह्मचारी, पूर्वत्र ब्रह्मप्रतिपत्त्या गतत्वेऽपि ब्रह्मचारीत्यभिधानं ब्रह्मचर्यस्य दुरनुचरत्वख्यापनार्थम् ।। 'कालेन' पादोनपौरुप्यादिना 'कालमिति कालोचितं प्रत्युपेक्ष- णादिकत्यं कुर्वनिति शेपः विहरेत् 'राष्ट्र' मण्डले 'बलावलं' सहिष्णुत्वाऽसहिष्णुत्वलक्षणं ज्ञात्वा, आत्मनो यथा यथा संयमयोगहानिर्न जायते तथा तथेत्यभिप्रायः । अन्यञ्च सिह इव 'शब्देन' प्रस्तावाद भयोत्पादकेन 'न सत्रस्येत्' नैव सत्त्वात् चलेद् भवानिति सर्वत्र गम्यते, अत एव च 'वाग्योगम्' अर्थाद् दुःखोत्पादकं श्रुत्वा 'न' नैव असभ्यं "आहु" हि आपत्वाद् मूयात् ।। सहि किं कुर्यात् ? इत्याह-'उपेक्षमाणः तमवधीरयन परिव्रजेत्, तथा प्रियमप्रियं "सव" ति सवं तितिक्षेत' सहेत । किन न “सद्य" ति 'सर्व' वस्तु सर्वत्र स्थाने अभिरोचयेद्, यथादृष्टाऽभिलापुको मा भूदिति ·एकविंशं समुद्रपाली- याख्यम- ध्ययनम्। श्रीउपरा- ध्ययनरचे श्रीनेमिच. न्द्रीया मुखपोषा- रूपा लघु प्रचित समुद्रपालस्य वक्तव्यता। -यः । न चाऽपि पूजां गहां च अभिरोचयेदिति सम्बन्धः । गर्दा चात्र परपरिवादरूपा ॥ ननु भिक्षोरपि किमन्यथाभावः सम्भवति ? येनेत्यमित्यं पाऽऽत्मानुशासनमसौ कृतयानित्याह-"अणेग" त्ति अनेके 'छन्दाः' अभिप्रायाः सम्भवन्तीति | गम्यते, 'यह' जगति "माणवेहि" ति मानवेपु 'ये' इति यान् छन्दान् 'भावतः' तत्त्ववृत्त्या 'सम्प्रकरोति' संविधत्ते "मिक्चु" ति अपेर्गम्यमानत्वाद् 'भिक्षुरपि' अनगारोऽपि सन्, अत इत्थमित्थं चाऽऽस्मानुशासनमिति भावः, अपरं च भयभरयाः' भयोत्पादकत्वेन मीपणाः 'तो'ति व्रतपतिपत्तौ "उइंति" ति उद्यन्ति, भयभैरवा इत्यनेनाऽपि गते 'भीमाः इति पुनरभिधानम् अतिरौद्रताख्यापनायोक्तम् । दिव्या मानुष्यका अथवा तैरश्वा उपसर्गा इति गम्यते ॥ तथा परीपहा दुर्पिपहा अनेके उद्यन्तीति सम्पन्धः। 'सीदन्ति' संयम प्रति शिथिलीभवन्ति “जत्थ" त्ति 'यत्र' येपु उपसर्गेपु परीपहेषु प सत्सु पटुकातरा नराः, 'से' इत्यथ 'तत्र' तेपु प्राप्तः 'न व्यथैत' न सत्त्वात् चलेत् भिक्षुः सङ्घामशीर्प इव नाग- राजः ॥ शीतोष्णे दंशमशकाः, चशब्द उत्तरत्र योक्ष्यते, स्पर्शाः' तृणस्पर्शादयः आतकाश्च विविधाः 'स्पृशन्ति' | उपवापयन्ति देहं भवत इति गम्यते, "अकुयु " ति आर्पत्वात् कुत्सितं कूजति कुकूजो न तथा अकुकूजः 'तत्र' शीतादिस्पर्शने अधिसहेत । अनेन चानन्तरसूनोक्त एयार्थो विस्पष्टतार्थमन्ययेनोक्तः । एवं विधश्च रिजांसि' जीवमालिन्य- हेनुतया कर्माणि "सवेज" ति क्षपयेत् पुराकृतानि ॥ "पहाये"त्यादि स्पष्टम् । नवरम्-"आयगुत्ते" ति गुप्तात्मा "सत्र" ति सहेत परीपहानिति गम्यते । अनेन परीपहसहनोपाय उक्तः ॥ किश्च-अनुन्नतो नाऽवनतो महर्पिः, न पाऽपि पूजां गहों प प्रतीति शेषः, "संजए" ति 'स त्' सङ्ग कुर्यात् , 'से' इति स एवात्मानुशासकः 'ऋजुभावम्' आयं प्रतिपद्य संयतो निर्वाणमागं विरतः सन् 'उपैति' विशेषेण प्राप्नोति, तत्कालापेक्षया च वर्तमाननिर्देश इति ॥ वतः स वदा कीदृशः किं करोति ? इत्याह-अरविरती संयमाऽसंयमविपये सहते-वाभ्यां न बाध्यत इति अरतिरतिसहः, ॥२७५ ॥२७५ ·समुद्रपालस्य वक्तव्यता। "पहीनएयर" ति समयप्राणः, सस्तवश्य पूर्वपश्चात्सलयरूपः, विरत आत्महितः, प्रधानः-सर्वसंयमो मुक्तिहेतुत्यात् म पम्पास्यसो प्रधानपान्, परमोऽयंः परमार्थ:-मोक्षतस्य पदानि-सम्यग्दर्शनादीनि तेपु तिष्ठति छिन्नशोकः अममः मरियनः। प सपमस्थानाना याहुल्यात् तदभिधायिना पदाना पुनः पुनर्वचनेऽपि न पौनरुच्यम् ॥ 'विविलयनानिए मारिपिहितापामयाः "भएन" ति भजति पायी 'निरुपलेपानि' सदयं नोपलिप्तानि 'असमृतानि' बीजादिमिरव्याप्तानि, भव एप पिभिः 'चीनानि' सेवितानि महायशोभिः, कायेन "फासेज" त्ति सुव्यत्ययात् 'स्पृशति' सहते परीपहान् ॥ सयः सीटगा ? इत्याद--'स: समुद्रपालनामा मुनिर्मान-भुतज्ञानं तेन ज्ञानम्-अवगमः प्रक्रमाद् यथावत् क्रियाक- र पेन उपगतः-युठो शानशानोपगवो महर्पिरनुत्तर चरित्या 'धर्मसञ्चयं क्षान्त्यादिधर्मसमूहं "अणुत्तरेनाणधरे"त्ति परस्साऽनामनिरत्वाद् अनुत्तरं शानं-फेयलास्य उद्धरो यशस्वी 'अवभासते' प्रकाशते सूर्यवद् अन्तरिक्षे इति सूननयो- सापः ॥ ११-१२-१३-१४-१५-१६-१७-१८-१९-२०-२१-२२-२३ ॥ अध्ययनार्थमुपसहरंस्तस्यैव फलमाह- दुविहं खयेऊण य पुण्णपावं, निरंगणे सबओ विप्पमुके। तरित्ता समुदं च महाभवोपं, समुदपाले अपुणागमं गए ॥ २४ ॥ त्ति वेमि ।। 'तिपिष' पातिपर्म भयोपमाहिभेदेन द्विभेदं 'पुण्यपापं शुभाशुभप्रकृतिरूपम् अर्थात् कर्म 'निरङ्गनः' प्रस्तावात् सपमं मति निश्चयः शेठेश्यवस्थाप्राप्त इत्यर्थः, अत एव 'सर्वतः' इति बाह्यादान्तराच प्रक्रमादभिप्वगतोर्विप्रमुक्तः सोया समुद्रमिय 'महाभयोध' वृहमन्मसन्तानं समुद्रपाला अपुनरागमा गतिं गत इति सूनार्थः ॥ २४ ॥ इतिः' परिसमातो, मामीति पूर्वयत् ।। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिविरचितायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखबोधायां समुद्रपालीयाख्यमेकविंशमध्ययनं समाप्तम् ॥ .:....

·अथ द्वाविंशं रथनेमीयाख्यमध्ययनम् । द्वाविंश रथनेमी- धीउत्तरा प्ययनरत्र श्रीनेमिच न्द्रीया मुखपोधा. ज्या लघु पूचिः। ध्ययनम्। अरिष्टनेमि- चरित्रम् । ॥२७॥ व्यारयादमेकविंशमध्ययनम् , अधुना रचनेमीयं द्वाविंशमारभ्यते । अस्य चायमभिसम्बन्धः-'अनन्तराध्ययने विविफचर्या उसा, सा च चरणे धृतिमतेव शक्यते कर्तुम् , अतश्चरणे कथञ्चिदुत्पत्नविभोतसिकेनाऽपि धृतिराधेया रचनेमिपत् इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याऽऽदिसूत्रम्- सोरियपुरम्मि नयरे, आसि राया महिहिए। वसुदेवे ति नामेणं, रायलक्खणसंजए॥१॥ तस्स भन्जा दुबै आसि, रोहिणी देवकी तहा । तासिं दोण्हं पि दो पुत्ता, इट्टा राम-फेसवा ॥२॥ सोरियपुरम्मि नयरे, राया आसि महिड्डिए । समुद्दविजए नामं, रायलक्खणसंजुए ॥३॥ तस्स मजा सिवा नाम, तीसे पुत्ते महायसे । भगवं अरिहनेमि त्ति, लोगनाहे दमीसरे ॥४॥ सोहिनेमिनामो उ, लक्खणस्सरसंजुओ। असहस्सलक्खणधरो, गोयमो कालगच्छवी ॥५॥ परिसहसंघयणो, समचउरंसो झसोदरो । तस्स राईमई कण्णं, भज जायइ केसवो ॥६॥ अह सा रायवरकण्णा, सुसीला चारुपेहिणी । सवलक्खणसंपुन्ना, विजुसोआमणिप्पहा ॥७॥ अहार जणओ तीसे, चासुदेवं महिहियं । इहागच्छउ कुमारो, जा से कण्णं दलामि हं ।। ८॥ सयोसहीहिं पहरिओ, कयकोउयमंगलो। दिउजुयलपरिहिओ, आहरणेहिं विभूसिओ ॥९॥ मत्तं च गंधहत्यि, वासुदेवरस जेहगं । आरूढो सोहए अहियं, सिरे चूडामणी जहा ॥ १०॥ ॥२७६॥ The ·। अह असिएण उत्तेण, चामराहि य सोहिओ। दसारचकेण य सो, सवओ परिवारिओ ॥ ११ ॥ के अरिष्टनेमि- पउरंगिणीए सेणाए, रइयाए जपाम । तुडियाण सनिणाएणं, दिवेणं गयणं फुसे ॥१२॥ चरित्रम् । एपारिसीए इवीए, जुईए उत्तिमाए य । नियगाओ भवणाओ, निजाओ वहिपुंगवो ॥ १३ ॥ अह सो तत्व निवतो, दिस्स पाणे भयहुए। वाडेहिं पंजरेहिं च, सन्निरुद्ध सुदुक्खिए ॥ १४ ॥ जापियंतं तु संपत्ते, मंसहा भक्खियथए । पासित्ता से महापण्णे, सारहिं इणमधवी ॥ १५ ॥ फस्स अट्टा इमे पाणा, एए सघे सहेसिणो । पाडेहिं पंजरेहिं च, सन्निरुद्धा य अच्छहिं? ॥ १६॥ म्याख्या-मुगममेव । नपरम्-राजलक्षणानि पफखस्तिकादीनि । पुनः सौर्य पुराभिधानं च सूत्रे समुद्रविजय-वसु- दिवोरेफापस्थितिदर्शनार्थम् । 'समुद्रविजयसूनुः अरिष्टनेमिरिति च श्रुते अनेन भगवता कस्मिन् भवे तीर्थकरनाम- निगम ? इति पिनेयकांतुफापनोदाय तपरितं लेशतो लिरयते-- एगम्मि सग्निवेसे गामाहियरस मुतो आसि धणनामो फुउपुत्तओ । माउलदुहिया धणवई तस्स भारिया । अन्नया ठाई गिम्हयाले मम्झण्हे गयाई पओयणवसेणमरनं । दिवो य तत्थ पंथपरिभट्ठो तण्हाछुहापरिस्समाइरेगेण निमी- लिपटोपगो किच्छपाणो भूमिवलमइगतो किससरीरो एगो मुणी । तं च दद्दण 'अहो! महातपस्सी एस कोइ इममवत्थं पचो' जि संभायभतिफरणेहि सिचो जलेण, वीहतो चेलंचलेण, संवाहियागि य धणेण अंगाई । जातो समासत्थो नीती सम्गाम, पढियरिओ य पच्छाऽऽहाराईहिं । मुणिगा वि दिन्नो उचिओवएसो, जहा-इह दुहपउरे संसारे पर- टोगड़ियं अयस्सं जागएण फायचं, वा तुम्हे वि वाय मंस-मच-पारद्धिमाईणं करेह निधित्ति जइ सकेह पालेउ, जतो एसोपान पपानि, सहाहि-"परिदिययहभूयं, मंसं दुर्गाधमसुइ वीभत्यं । रक्खपरितुलियभक्खग-मामयजणयं - ·श्रीउपरा- ध्यपनयम श्रीनेमिच- न्द्रीया मुसबोधा- गपाल चिः। द्वाविंशं स्थनेमी- याख्यम- ध्ययनम् । अरिष्टनेमि- चरित्रम् । . ॥२७७॥ सुगरमूलं ॥१॥ तहा-गुरुमोह-कलह-निद्दा-परिहय-उपहास-रोस-मयहेऊ । मजं दोग्गइमूलं, हिरि-सिरि-मइ-धम्मना- सररं ॥२॥ अपि य-मजे महुम्मि मंसे य, नवणीयम्मि चउत्थए । उप्पजंति असंखा, तवण्णा तत्थ जंतुणो ॥३॥ सदा-सपरोपघायजणया, इहेय वह नरयतिरियगइमूलं । दुहमारणसयहेऊ, पारद्धी वेरखुड्डिकरा ॥४॥" इमं च सोऊण सपिग्गेहिं सेहिं भगियं-भयपं देहि अम्ह अप्पणयं धम्मं निहत्थावत्थोचियं । तेणावि 'सो धम्मो जत्थ दया, दसट्ट- दोसा न उरस सो देवो । सो हु गुरू जो णाणी, आरंभपरिग्गहोवरतो ॥१॥ इचाइ सवित्थरं कहिऊण दिन्नो सम्मत्तमूलो य सावयधम्मो । परितुट्टाई ताई अणुसासियाई मुणिणा, जहा-"तत्य यसेना सड्ढो, जईहिं सह जत्थ होइ संजोगो । जन्म य पेट्यमवणं, अग्ने वि य जत्थ साहम्मी ॥१॥ देवगुरूण तिसझं, करेज तह परमवंदणं विहिणा ! तह पुष्फ- पत्थमाईदि पूपणं सघकालं पि ॥२॥ अन्नं च-अप्पुधनाणगहणं, पञ्चक्साणं सुधम्मसवणं च । कुजा सइ जहसात्त, सयसन्सायाई जोगं च ॥३।। अन्नं च-भोयणसमए सयणे, वियोहणे पसवणे भए वसणे । पंचनमोकारं खलु, सुम- रना सपफनेगु ॥४॥" एपमाइधम्मे थिरीकाऊण ताई आपुच्छिऊण य गतो अहाविहारं साहू । वाई वि कुणंति साहू- पाहमणुट्टाणं, यवं प तेहिं सवस्सिवच्छल्लपञ्चयं मुहाणुबंधि महंतं पुन्नं । अवि य-"वेयायचं कीरइ, समणाणं सुवि- दियाग किंचि । पारंपरेण जायइ, मोक्ससुहपसाहगं तं पि ॥१॥" पडिवन्नो य तेहिं कालेण जइधम्मो । कालं काऊण सोहम्मे सामाणितो जातो धणो, इयरा वि जावो तस्सेव मित्तो । तत्थ दिवं सुरसुहमणुभवि चुतो संतो धणो उववन्नो येयह सूरतेयराइणो पुत्तो चित्तगइनामा विज्ञाहरराया । धणवई वि सूररायकन्नगा होऊण जाया तस्सेव भारिया रयणयई नाम । आसेवियमुगिधम्मो माहिदे धणो सामाणितो, इयरा य तम्मित्तो जातो। ततो चुतो धणो अव- राजितो नाम राया जातो, सा वि पिइमई तस्स पत्ती । काऊण समणधम्मं गयाई आरणके कप्पे । धणो सामाणितो ॥२७७।

·अरिष्टनेमि- चरिनम् । जाओ, इयरा वि वम्मित्तो । ततो चुओ धणो संखराया जातो, सा वि जसमई तस्सेव कंता । तत्थ संखो पडिवन्नमुणि- धम्मो अरहंतवच्छहाइहेऊहिं निवद्धतित्ययरनामो उपवन्नो अवराइयविमागे । जसमई वि साहुधम्मपहावेण तत्थेवो- पवण्णा । ततो पविऊण धणो सोरियपुरे नयरे दसण्हं दसाराणं जैस्स समुद्दविजयस्स राइणो सिवादेवीए भारि- याए पुसिसि चोदसमहासुमिणसूइतो कत्तियकिण्हवारसीए उयवन्नो पुत्तत्ताए । उचियसमएण य सावणसुद्धपंच- मीए पसूया सियादेवी दारयं । दिसाकुमारिकयजायकम्मसुरासुरविहियजम्मामिसेयाणंतरं कयं राइणा वद्धावणयं । विहो रिहरयणमतो नेमी सुमिणे गन्भगए इमम्मि सिवाए त्ति 'अरिहनेमि' त्ति कयं पिउणा नाम । जातो अट्ठवरिसो। एत्यंतरे य हरिणा कंसे विणियाइए जीवजसावयणेण जाययाणमुवरि आसुरत्तो जरासंधो महाराया। तयासंकाए गया पच्छिमसमुदं ते जायवा। सत्य केसवाराहियवेसमणकयाए सबकंचणमयाए बारसजोयणायामाए नवजोयणवित्थराए वारवईए सुहेण चिट्ठति । कालेण य नियजरासंधा राम-केसवा भरहद्धाहिवइणो राया जाया। अरिहनेमी य भयवं जोषणमणुपत्तो विसयपरम्मुहो विसिहकीलाहिं कीलंतो सबजायवपिओ हिंडइ जहिच्छाए। अन्नया समाणवय-वेसा-ss- यारेहिं निवकुमारेहिं सह रमतो गतो हरिणो आउहसालाए, दिवाई देवयाहिहियाइं अणेगाई आउहाई। ततो दिवं कालवहं गेण्हतो पाएसुनिवडिऊण भणितो आउहपालेण-कुमार! किमणेण सयंभुरमणबाहतरणविभमेण असकाणु- हाणेणे ?, न सलु महुमणं यजिय सदेवमणुयासुरे वि लोए इमं आरोविउ कोइ सत्तो । ततो ईसिहसतेण तमवगणिऊणं आरोवियं लीलाए, अप्फालिया जीवा । तीए रवेण य कंपिया मेइणी, थरहरिउमारद्धा गिरिणो, उत्तहहियया इतो ततो पलायंवि जल-थल-सहचारिणो जंतुगणा । ततो अचंतविम्हियाणाऽऽरक्सियनराणं मोत्तूण कालवह पुणरुत्तं वारंताण वि गहिवो पंचयम्णो संसो, आऊरितो य कोउगेण । तस्स सद्देण बहिरियं सर्व पि भुयणं, आकंपियं सदेवमणुयासुरं पि ·. श्रीउत्तरा- प्पयनरने धीनमिच- न्द्रीया मुखोपा. रख्या लघु चिः। द्वाविंशं रथनेमी- याख्यम- ध्ययनम् । अरिष्टनेमि- चरित्रम् । ॥२७८" जयं, विसेसदो सा नयरी । वतो 'फिमेस पलयकालसग्निहो संखोहो ?' ति विगप्पंतस्स हरिणो निवेइतो आउहपालेहि जहितो यायरो। चिन्हितो हरी। तो मुगियकुमारसामत्येण भणितो बलदेवो हरिणा~जस्सेरिसं वालस्स वि सामत्थं नेमिणो सो यईतो रवं हरिस्सइ, तो पुणो पलं परिक्सिय रनरक्सणोवाय चिंतेमो । बलदेवेण भणिय-अलमेयाए संकदाए चि, 'जहचिंतिपदिपणफलो,एसो पणईण कापरुक्सो छ । सो कह नरिंद! रज्ज, घेच्छइ कुमरो तुमाहितो? ॥१॥ जेग पुर्य फेवलिनिदिको उप्पण्णो एस पावीसहमो नेमितित्थयरो, तुम पुण भरहद्धसामी नवमवासुदेवो, ता एस भययं अकयरनो परिचत्तसयलसावजजोगो पयजं काहिति । अणुदियह पि रजहरणसंकाए वारिजतेणावि हरिणा उजाणमुयगतो भगितो नेमी-फुमार! नियनियवलपरिक्राणनिमित्तं बाहुजुद्धेग जुझामो। नेमिणा भणियं-किमणेण पुरवणाणदागिनेण इयरजणपहुमएणं याहुजुन्सययसाएणं ?, विउसजणपसंसणिजेग वायाजुझेण जुज्झामो, अण्णं च मए रहरपण तुझाभिभूयरस महंतो अयसो। हरिणा पलत्तं--केलीए जुझंताण केरिसो अयसो ?। ततो पसारिया यामा यादुलया नेमिणा-एयाए नामियाए विनितो मि ति । अवि य-'उवहासं खलु जम्हा, जुझं गोविंद! तेण पाहाए । यालियमित्ताए थिय, विजितो हं नस्थि संदेहो ।।१।। अंदोलिया वि दूरं, नियसामत्येण विण्हुणा वाहा । थेवं पि सा न पलिया, मणं ५ मयगस्स वाणेहिं ।।२।।" एवं च विनियत्तरजहरणसंकस्स दसारचकपरिखुडस्स हरिणो समइएंतो कोइ कालो । अग्नया संपत्तजोधणं विसयसुहनिप्पिवासं नेमिं निएऊण भणितो समुद्दविजयाइणा दसार- पयेश केसवो-वहा क्षयरसु फुमार जहा झत्ति पयट्टए विसएसु । तेण वि य भणियातो रुपिणि-सच्चभामापमुहातो निययभारियाओ । ताहि वि जहायसरं सपणयं भगितो एसो कुमारो-सबतिहुयणाइछतं तुह रूवं, निरुवमसोहम्गा- गुणोयवेयं निरामयं देई, सुरसुंदरीण वि उम्मायजणणं वारुणं, ता अणुरूपदारसंगहेण करेसु सफलं दुलहलंभ मणुय- ॥२७८॥ EXAX . - ·: अरिष्टनेमि- चरित्रम् । तणं । ततो हसिऊण मणियं नेमिनाहेग-मुद्धातो ! असुइरूवाणं यहुदोसालयाणं तुच्छमुहनिबंधणरणं अधिरसंगमाणं रमणीर्ण संगेण न होइ सफलं नरत्तणं, अवि य एगंतसुद्धाए निकलंकार निरुवमसुहाए सासयसंजोगाए सिद्धिबहूए वो- यनणेण तस्स सफलत्तं । जतो-माणुसत्ताइसामग्गी, तुच्छभोगाण कारणे । फोडिं वराडियाए छ, हारिति अबुहा जणा ॥१॥" अहं सिद्धिनिमित्तमेव जइस्तं । साहितो ताहि फुमाराभिप्पातो हरिणो । तओ तेण समं चिय भणितो नेमी-कुमार ! उसभाइणो वि तित्थयरा काऊण दारसंगहं जणिऊण तणए पूरिऊण पणइजणमणोरहे पच्छिमवयम्मि पदइया बहा वि संपचा मोक्सं, तो एस परमत्थो-दारसंगहेण पूरेसु दसारचकरस मणोरहे। ततो निबंध नाऊण भाविपरिणाम घ वियाणतेण पडियन्नं हरिवयणं नेमिणा । कहियं च तं दुसारचक्कस्स हरिणा । तेण चि संजायहरिसा- इरेगेण भणितो हरी-वरेसु कुमाराणुरूवं रायकुमारियं । दिहा गवसंतेण उग्गसेणरायदुहिया रायमई कन्नगा। सा पुण धणवइजीवो अपराजियविमाणातो चविऊण य तत्थोवयन्ना । ततो 'सा चेवाणुरूव' ति मग्गितो उग्ग- सेणो । तेण वि सहरिसेण 'मणोरहाइरित्तो एस अणुग्गहो' ति भणिऊण दिना । ततो काराचियं दोसु वि कुलेसु वद्धा- पणयं । अन्नदियहम्मि कारावितो वारेजमहूसयो । तओ निधत्तिएसु तयणुरूवेसु भत्तवत्थालंकाराईसु करणिज्जेसु पर- माणदेण पत्तो पारिजियवासरो । जहाविहिं पखिया रायमई, कया सघालंकारसारा । कुमारी वि पसाहितो दिघ• रमणीहि समारूढो मनवारणं । समागया दसारा सह बलदेव-वासुदेवेहिं । समाहयाई तराई, असियं सियायवत्तं, भाऊरिया जमलसंसा, पगाइयाई मंगलाई, जयजयाचियं मागइहिं । ततो थुतो नरदेवसंघेण अहिलसिजतो सुरनर- रमणीहिं पेच्छितो सघलोएणं महाविच्छडेण पत्तो विवाहमंडवासनं । रायमई वि नेमिकुमारं दहूण आणदपरबसा संजाया । अवि य-फा है ? किमेत्य वट्टइ ?, कत्थ व चिट्ठामि ? को, इमो कालो ? । जिणदसणुत्थपहरिस-इरियमणा

·-
भीनेमिच-
न्द्रीया
गुरुशेषा
द्वाविंश
रथनेमी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
अरिष्टनेमि.
चरित्रम् ॥
धिः।
॥२७९॥
यह न किमि एत्यंवरे फलुणरावे सोऊण जाणतेण वि नेमिनाहेण पुच्छितो सारही--भो ! काण पुण मरण.
मीरया ए एस फलुणो सहो । वेण कहियं-देव ! एए हरिणाइणो सत्ता तुज्झ वारेजयपरमाणंदे वाघाइय लोगो
मोयायिनिस्सइ । वदो तरसाऽऽहरणाणि पणामिऊग भणिया लोगा नेमिणा-'भो! भो! फेरिसो परमाणंदो जम्मि निर-
पराक्षाण दीणाग मीयाण एयाण बहो फीरइ ?, ता कि इमिणा संसारपरिभमणहेउणा वारिजएणं ? ति भणिऊण वाला-
विमओ करी । सारहिणा वि भयवओ अहिप्पाय नाऊण मोइया ते सत्ता । नेमि च वलंतं विरत्तचित्तं पेच्छिय अयंड-
पनपदारवाहिय घ मुच्छारसेण नियडिया धरणीए रायमई। ससंभमेण य सहीयगेण सित्ता सीयलजलेण, वीइता
तालविंटेण, लद्धयणा पणिउं पयत्ता-अहो! मे मूढया जमप्पाणमयाणिऊण अचंतदुल्लमे भुवणनाहे अणुरायं
पुणतीए सदुदकतो अप्पा, कि कयाइ कायफठिया परममोतियहारसंग पावइ ? । गरुयाणुराएण य जिणमुद्दिसिउँ
पिलयर-'धी मे मुकुलुप्पत्ती, धी रूवं जोवणं च मे नाह ! । धी मे कलाकुसलया, पढिवजिय जं तुमे चत्ता ॥१॥
नीदरद जीवियं पिय, अंगाई व नाद ! मह विलिनंति । फुडइ घ हिययमेयं, सहसुझणदुक्खसंतवियं ॥२॥ हारो खार-
सरिच्छो, जल-चंदण-दिमा वि ताविति । तुह विरहे मह सामिय!, जलइ व समंततो भुवणं ॥३॥ किं संजाया।
पक्सू उड्यं किं मझ असुइयं कम्म ? । किं कि पि सुयं दिé, व विप्पियं ? जं ममं चयसि ॥४॥ दिहि पि देसु
सामिय!, आलवणं पि हु करेसु सणमेफं। मा मे पेम्मपराए, भवाहि एगंतनिरवेक्सो ॥५॥ अहवा सिद्धिवहुकंठियरस
तुध अमरमुंदरीतो वि । न हरंति नाह ! हिययं, माणुसमेत्तेहि का गणणा? ॥६॥ एवं च महासोयभरोत्थया विलवंती
'पिरसहितो! अलंयमिको दिघपरिणामो, वा अवलंयेमु धीरयं, अलमेत्य विलविएणं, सत्तपहाणाचो होति रायधूयाओं' चि
भनिउप संठपिया सा सहियणेण । मणिय प वीए-~रियसहीदो! अजं चेष मे सुमिणए आगतो एरावणारूढो
॥ २७९॥

·अरिष्टनेमि.. चरित्रम् । - यहुदेवदाणवपरिबुढो दुवारदेसे एगो दिवपुरिसो, तक्सणं च नियत्तिय सो समारूढो सुरसेलं, निसन्नो सीहासणे, अणेगे समागया जंतुणो, अहं पि तत्थेव गया, सो चउरो चउरो सारीरमाणसदुहपणासगाणि कप्पपायवफलाणि तेर्सि दितो मए मणिओ-भयवं! मम वि देसु इमाणि, दिनाणि य तेण, तयणंतरं च पडिबुद्धा अहं । सहीहिं भणिय--पिय- सहि ! मुहकडुओ वि ते एस सुमिणतो झत्ति परिणामसुंदरो होहि ति । इतो तत्तो नियत्तो नेमिनाहो। चलियास- हिं पडियोहिओ 'भयवं! सबजगजीवहियं तित्यं पचत्तेहि' त्ति भणतेहिं लोगंतियदेवेहिं गतो · जणणि-जणयसयासे, विरइयफरकमलमउलेण य भणियं--अम्मो ! विरत्तं मे भवचारगाओ चित्तं, तं इच्छामि अहं तुन्भेहिं अणुण्णातो पद्यइउं । इमं च सोऊण सोयसंघट्टनिरुद्धहियया कंपिरसरीरा चुण्णियवलया निवडिया महीयले । मिलियं तत्थ दसार- पकं । जलामिसेयाइणा लद्धसन्ना इमं भणिउमाढत्ता-कीस जाय ! पसरंतमणोरहवलिउम्मूलणेण सोयसायरे खिवेसि अम्हे ?, फीस या पडिवन्नपत्थणाभंगेण जगेसि मणसंतापाइरेगं दुसारचकरस ?, अन्नं च--जाय ! एवं कीरमाणे सयंमग्गियरायमइकनगो हरी कहं दाविस्सइ उग्गसेणरायस्स मुहं ? कहं वा भविस्सइ जीवंतमयगा वराई राय- मई ?, ता अम्होपरोहेण चेव तीए करेसु पाणिग्गहणं, परिणयवतो य काहिसि पवन । ततो भणियं भयवया- अम्मो! मा करेसु मणसंतावं, परिभावेसु अणिच्चत्तं सबभावाणं, चिंतेसु विवागदारुण अतित्तिजणगत्तं च विसयाणं, तहा-अधिरत्तणं जोधणस्स, चंचलत्तं च रिद्धीणं, संझासमयसमागमेकतरुयासिसउणाणं व थोव संजोगत्तं पियपुत्ताइ- यंधुजणाणं, अयंडपहारितणं मभुस्स, जम्मजरामरणरोगाइदुक्खपउरत्तं च संसारस्स आलोएसु, ता अणुजाणसु मं इमातो भवपलीवणाओ नीहरंतं । एत्यंतरे दसारचक्केण विरइयकरंजलिणा भणितो नेमी-कुमार! तए संपई घेप परिचत्तरस जायववग्गस्स अस्थमइ छ जियलोओ, ता पडिच्छाहि ताव कंचि कालं । ततो उवरोह सीलयाए संवच्छ- ·श्रीउचरा. ध्ययनरखे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखरोधा- ल्पासपुः शुचिः। चरित्रम् । रियमहादागनिमित्तं च परिपन्नं संवच्छरमेत्तमयत्याणं । भयवया तप्पमिति च आढतं किमिच्छियं महादाणं । जंभगा द्वाविंशं य देया भयपदो भवणे हिरण्णधन्नवत्याइवासं पासिउमाढत्ता । पडिपुण्णे य संपच्छरे आपुच्छिण अम्मापियरो स्थनेमी- सावणसुद्धमट्टीए सदेचमणुयाए परिसाए परिचुडो निग्गंतूण नयरीए सहसंबवणे उन्नाणे तिन्नि धाससयाई अगारवा याख्यम- समायसित्ता राहणं भत्तेणं पुरिससहरसेण सद्धि निक्संतो विहरइ तवसंजमरतो । इओ य भयवतो भाया रहनेमी ध्ययनम् । अणुरायपरो रायमई उपयरइ, भणिया य तेग-सुयणु! मा करेह विसायं, तुम सोहग्गनिहिं को को न पत्थेइ ?, भयवं पुण वीयरागो न करेइ विसयाणुयधं, वो पडिवजसु ममं, तुहाणाकारी सबकालमहं । तीए भणियं-~-जइ वि अहं नेमि- अरिष्टनेमि- नाहेणं चचा तदा वि तमहं न परिशएमि जेण भयवओ चेव सिस्सिणी भविस्तामि, ता उज्झसु तुममेयमत्थाणुबंधं । दत्तो ठितो कई वि दिणे सो अवहेरीए । पुणो वि अन्नम्मि दिणे पत्थिया । ततो तीए तप्पडियोहणत्थं तप्पञ्चक्खमेव पाऊण सारं मयणफलपाणेण पमिऊण सोपणियफयोले समुषणीयं रहनेमिणो, भणितो य-पियसु इमं । तेण भणियं- फहं पंत पियामि ? तीए भगियं-क्रिमेयं जाणसे तुमं? 1 तेण भणियं-बालो वि एवं वियाणइ । तीए भणियं-जइ एवं ता पीस मं नेमिनाहेण चंवमापिडमिच्छसि । इमं भणिओ सो उपरतो तदझवसाणातो । सा वि दिक्खाभिमुही सपोयहाणेहिं सोसंती चिद सरीरयं । एत्यंतरे चउप्पन्नं दिणाई अन्नत्य विहरित्ता आगतो रेवयगिरिसहसंबवणे , दिवसाठाणे उन्नाणे भययं । उपनं तत्थ मुहझवसाणस्स आसोयअमावसाए अहमभत्तंते केवलं नाणं । कयं देवेहिं समोसरणं । अपि यचंवरसुरा फुणति उ, वाओदयरयणभूमिनियति । पणवन्नटिसंठिय-कुसुमाणं पयरणं चेव ॥१॥ ॥२८०॥ मभितरमन्मपदि, विमाण-जोइ-भवणाहिवकयावो । पायारा विग्नि भवे, रयणे फणगे य रयए य ॥२॥ मणिरयणहेम- मझ्या, कविसीसा सघरयणिया दारा । मणिरुणगरपणचित्ता, य तोरणा धयवडाइन्ना ॥३॥ मज्झे असोगरुक्सो, तदहो - ॥२८॥ X ESXXX ·अरिष्टनेमि- चरित्रम् । पीर पत्य मुरलंदो । यस्तो सीदासण-मुपरि छत्ताइछचं च ॥४|| जयकरत्थे पासे, सुचामरे पउमसंठियं चकं । पटिरुपपरमतोरण-माई य फरेंति वंतरिया ॥५॥ साहारणओसरणे, एवं जस्थिडिमं तु ओसरई । एको चिय सघं, फरे भयणा द इयरसिं ॥६॥ नियत्ते य तम्मि पुपदारेण दोहिं पठमेहिं पाए ठवंतो सत्तहिं य अणुगम्ममाणो पविठ्ठो भरपं घेश्यरूपसं पयक्मिणीकारण विस्थपणाम च काऊग उयविट्ठो मुखामिमुहो सिंहासगे जातो चउमुहो । मिलिया पउपिहा वि मुरसंपा। समागया समुद्दविजय केसवाइजायवगणा । परितुट्ठमणा य रायमई वि पत्ता समोसरणं । तत्थ भययंवं फेई पंदति, फेई धुगंवि, केई पूयंति, फेई जयजयावंति, फेई गायंति, केई बनाई वायंति, के वि नचंति, अंतरा य गुरपारणा पटति । अपि य-तुझ निख्यमरूपसंपत्ति, जयपपरु सोहरगुतुहु। तुझ पुण्णु लावण्णु उत्तमु, अइलडहु तारुण्णु सुद ॥१॥ गुणह रासि तुई सयलु सत्तसिजवि झूरहिं तरुणियण निम्मरु तई अणुरत्तु । वह वि हु सामिय! मयणसरु, मुह गरि संगुन पतु ॥२॥ देयदाणवसयरनरराय जा सोहइ, मिउवयणकुडिलहासकुडिलावलोयण, मुणिवग्गो वि वसिकरइ परमरूपलायनजोषण । सा पई उझिय राइमई, निन्भरनेहरुयंत । मयणमडफ्फरु भग्गु इह, पई पर सामि ! पसंत ॥३॥ एकमाइमहापमोरण निवित्ताए फेयलमहिमाए जहारिहं निविद्वासु परिसासुं । अवि य-"मुणि-वेमाणिणि-समणी, सभ- पण-यण-जोदेविदेवा य । चेमाणिय-नर-नारी, ठंतऽग्गेयाइ विदिसासु ॥शा उद्धत्था समणीतो, नरिस्थितो केइ सुरवहूओ 1 महसमा रूपसम्पति, जगप्पयर सौभाग्यं पर पुण्यं लावण्यमुत्तमं, भतिसुन्दरं तारण्यं वय ॥१॥ गुणानां राशिस्तक RE: सध्मः, भयापि क्षीयते सरुणीमनो निर्भर स्यपि भनुरक्त-थापि सलु स्वामिन् ! मदनशरस्तोरसि सझन प्राप्त ॥२॥ देव-दानव- प्रपानारायान् या शोभयति, समुराधनयुरिटहास्पकुटिलावलोकना, मुनियर्गमपि वशीकरोति परमरूपलावण्ययौवना । सा वयाँ इज्झिता MARHI, Rरपन्नी । मदनाहम्परो भाइरसमि परं स्वामिन् ! प्रशान्ता ॥३॥ ONA

·श्रीउचरा.
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोषा-
ख्या लघु
तिः।
द्वाविंश
रथनेमी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
अरिष्टनेमि
चरित्रम् ।
॥२८१॥
य। बीयम्मि हुति तिरिया, तइए सालंतरे जाणा ॥२॥" कया य भयवया धम्मदेसणा-शृद्धारादिरसैरान्ये,
रागद्वेषोस्तुन्यके । गाढगर्दभिलाकारचतुर्गतिविराजिते ॥१॥ कपायप्रवलाऽश्रान्त-बलीवर्दसमायुते । सारथीभूतमि-
ध्यात्व-प्रमादा-ऽयम-योगफे ॥२॥ आयुःपरम्परावद्ध-घटीचक्रसमाकुले । मोहसीरपतिप्रष्ठ-हास्या दिबहुकर्पके ॥३॥ विचित्र-
जन्मसन्तान-गुरुकेदारशोमिते । सदोतकर्मवीजीघ-मृत्युपानान्तिकाश्रिते ॥४॥ भीमे भवारघट्टेऽस्मि-नजलं कालकुल्यया।
इततश्च नोद्यन्ते, जलवजन्तवो हमी ॥५॥ एवं विज्ञाय भो भव्याः!, सर्वसौख्यककारणे। सर्व शहरे जैने, धर्मे
यनो विधीयताम् ॥६॥ एमाइ सोऊण वहवे पडिबुद्धा पाणिणो । पवाविया गणहरा । जातो चविहो समणसंघो।
रहनेमी वि संविग्गो पचइतो । रायमई वि बहुयाहिं रायकण्णगाहिं सह निक्खंता । 'जो मे सुमिणे तया दिवो दिव-
पुरिसो सो एस भयवं, कप्पपायवफलाणि य चउरो महबयाई ति परितुट्ठा सा । अण्णया भयवतो वंदणत्यं रेवयगिरि
गच्छंती साहुणीहिं सह महावुट्टीए अभाहयामु अइसंभमवसेण अण्णण्णगुहाइपएसेसु निलीणासु सेससाहुणीसु रायमई
वि पविटा एगाए सुण्णगुहाए । तत्थ य पासपरद्धो भवियद्ययावसेण रहनेमिसाहू वि पुषपविठ्ठो आसि । अंधयारपएसे
ठितो न दिट्ठो तीए, लग्गा चीवराई विसारिउं । तीए निरावरणसरीरसोहं दळूण दुईवयाए इंदियाणं अणाइभवन्भत्थ-
याए विसयाभिसंगरस जाओ सो रायपरबसो। एत्थंतरे सो दिहो तीए । ततो भयवेविरगत्ताए झत्ति पावरिय अप्पाणं
निविद्या बाहुसंगोपं कारण । भणिया य तेण-सुयणु ! न सोमि तुहाणुरायवसेण अरइपरिगयमिमं सरीरं धारे, ता
काऊणाणुग्गई पडियनसु मए समं विसयसेवणं, पच्छा संजायमणसमाही अहं तुमं च तवनिम्मलं संजमं चरिस्सामो।
वीए वि साहसमवलम्बिऊण पगभवयणेहि भणितो-भो! महाकुलपसूतो तुम, ता किं जुत्तं तुह सवायाए पडिवन्नस्स
वयस्स भंजणं, अवि जीवियं चयंति सप्पुरिसा न उण पइण्णं लोयंति, ता महाभाग ! फाऊण मणसमाहिं चिंतेसु
(1॥२८१॥

·अरिष्टनेमि- चरित्रम् । . विसयाण विवागदारुणतं, सीलखंडणस्स नरयाइयं फलं । अण्णं च-न विसयसेवणेण मणसमाही अवि य पभूयतरा चेव अरई हवइ, जतो वड्डइ चेय तस्सेवणेणं लद्धपसरस्स मणस्स इच्छा, भणियं च "भुत्ता दिवा भोगा, सुरेसु असुरेसु तह य मणुएसु । न य सजाया तित्ती, अतित्तरंकरस व जियस्स ॥१॥" एमाइअणुसासितो सबुद्धो एसो। 'सम्म चोयण' ति भणंतो अत्ताणं निदिऊण रायमई च अभिनंदिऊण गतो साहुमज्झे । सा वि अजियासमीचे । अरिहनेमी य भयवं मरगयसमवण्णदसधणूसियदेहो ससलंणो चउप्पण्णदिणूणाई सत्त वाससयाई केवलिपरियारण विहरि पडि- चोहिऊण अणेगे भवसत्ते पालिऊण वाससहस्समाउं रेवयगिरिम्मि आसाढसुद्धअट्ठमीए मासिएण भत्तेणं छत्तीसरहिं पंचहि सएहिं सह सिद्धि गतो । रहनेमी रायमई य सिद्धाई । पनरस सयाई समणाणं तीसं च सयाई समणीणं भययतो अरिहनेमिरस सिद्धाई। चवणाईसु पंचसु कल्लाणगेसु चित्तानक्रयत्तमासि त्ति अरिट्टनेमिचरियं सम्मत् ॥ सूत्रोक्तमपि यदन कथितं तत् कथानकप्रसङ्गेन श्रोतृजनानुग्रहार्थम् । सम्प्रति सूनं व्याख्यायते- "लक्सणस्सरसजुओ" त्ति स्वरलक्षणानि-माधुर्यादीनि तैः सयुतो यः सः तथा । "गोयमो" त्ति गौतमसगोत्रः "विजुसोयामणिप्पह" ति "विशेषेण द्योतते विद्युत् सा चाऽसौ सौदामिनी च विद्युत्सौदामिनी तत्प्रभा-तद्वर्णा । "जा से" त्ति सुव्यत्ययाद् येन तस्मै कन्यां ददाम्यहम् ॥ 'सर्वोषधयः' जयाविजयद्धिवृद्ध्यादयः । 'कृतकौतुकमङ्गलः' इत्यत्र कौतुकानि-ललाटमुशलस्पर्शनादीनि, मगलानि च-दध्यक्षतादीनि ॥ वासुदेवस्य सम्बन्धिनमिति गम्यते, 'ज्येष्ठरम्' अतिशयप्रशस्यकम् ।। 'दिव्येन' प्रधानेन, "गयणं फुसि" त्ति आर्पत्वाद् गगनस्पृशोपलक्षितः ॥ 'वृष्णिपुङ्गवः' यादवप्रधानः ॥ अथ सः 'निर्यन्' अधिकं गच्छन् "दिस्स" ति 'दृष्या' अवलोक्य ॥ "पासित्त' त्ति दृष्ट्वा, कोऽर्थः ? उत्तविशेषणविशिष्टान हदि निध्याय 'सः' इति भगवान् ॥ "कस्सऽट्ठ" ति कस्याऽर्थात्-हेतोरिमे प्राणा एते सर्वे ?, ।

·termed श्रीउत्तरा- ध्ययनपत्र श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु पुचिः। द्वाविंश स्थनेमी- याख्यम- ध्ययनम्। अरिष्टनेमि चरित्रम् । ॥२८२॥ 'इमे' इत्यनेनेय व एते' इति पुनरभिधानं सम्भ्रमख्यापनार्थम् , सन्निरुद्धाश्च, 'च' पूरणे इति पोडशसूत्रार्थः ।। १-२-३-४-५-६-७-८-९-१०-११-१२-१३-१४-१५-१६ ।। एवं च भगवतोक्के आह- सारही तओ भणति, इमे भद्दा उ पाणिणो । तुम्भं विवाहकजम्मि, भोयावेउं पहुं जणं ॥१७॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-इमे "भद्दा उ" त्ति 'भद्रा एवं' कल्याणा एव न तु शृगालादिवत् कुत्सिताः ॥१७॥ एतत् श्रुत्वा यद् भगवान् चिहितवांस्तदाह- सोऊण तस्स वयणं, यहुपाणिविणासणं । चिंतेइ से महापणे, साकोसे जिएहि उ ॥१८॥ जइ मज्झ कारणा एए, हम्मति सुबह जिया। न मे एयं तु निस्सेसं,,परलोगे भविस्सई ॥ १९॥ सो कुंडलाण जुयलं, सुत्तगं च महायसो । आभरणाणि य सवाणि, सारहिस्स पणामए ॥ २० ॥ मणपरिणामे य कए, देवा य जहोइयं समोइण्णा।सबिड्डीए सपरिसा, निक्खमणं तस्स काउंजे ॥ देवमणुस्सपरियुडो, सीतारयणं तओ समारूढो । निक्खमिय पारगाओ, रेवयम्मि ठिओभयवं॥ उन्नाणं संपत्तो, ओइण्णो उत्तिमाउ सीयाओ। साहस्सीए परिवुडो, अह निक्खमई उ चित्ताहिं।। अह सो सुगंधगंधिए, तुरियं मउअकुंचिए । सयमेव लुचई केसे, पंचमुट्ठीहिं समाहिओ ॥ २४ ॥ व्याख्या--प्रकटम् । नवरम् -'सानुकोशा' सकरुणो जीवेपु 'तु:' पूरणे ॥ "निस्सेसं" ति निःश्रेयसं' कल्याणं परलोके भविष्यति । भवान्तरेषु परलोकभीरत्वस्वाऽत्यन्तमभ्यस्ततया एवमभिधानम्, अन्यथा चरमदेहत्वाद् अतिशयज्ञानित्वाच भगवतः फुत एवंविधा चिन्ता? इति ॥ एवं च विदितभगवदभिप्रायेण सारथिना मोचितेषु सत्त्वेपु परितोषाद् यदसा कृतवांसदाह---"सो" इत्यादि सूत्रकं च फटीसूत्रम् ॥ मनःपरिणामे च कृते निष्कमणं प्रतीति गम्यते, 'यथोचितम्' १२८२।

·अरिष्टनेमि चरित्रम् । औचित्यानतिक्रमेण ॥ निष्कम्य 'द्वारकातः' द्वारकापुर्याः रैवतके' उजयन्ते स्थितः ।। सुगन्धगन्धिकान त्वरितं मृदुक- फुचिकान् “समाहितो" त्ति समाधिमान् ॥ इह तु वन्दिकाचार्यः सत्त्वमोचनसमये सारखतादिप्रबोधन-भवनगमन- पिननुज्ञापन-महादानानन्तरं निष्क्रमणाय पुरीनिर्गमनमुपवर्णितवान् । तथा कुतोऽपि सूरसूरिणाऽप्येतचरिते लिखितमिदम् । अत एवाऽनापि कथानके कथितमिति सूत्रसप्तकार्थः ॥ १८-१९-२०-२१-२२-२३-२४ ॥ एवं च प्रव्रजिते भगवति- वासुदेवो य णं भणइ, लुत्तकेसं जिइंदियं । इच्छियमणोरहे तुरियं, पावसूतं दमीसरा! ॥२५॥ णाणेणं दसणेणं च, चरित्तेणं तवेण य । खंतीए मुत्तीए, वड्डमाणो भवाहि य ॥२६॥ एवं ते राम-केसवा, दसारा य बहुजणा। अरिट्टनेमि वंदित्ता, अइगया बारगापुरि ॥२७॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-वासुदेवश्च, चशब्दात् समुद्रविजयादयश्च ॥२५-२६-२७॥ तथा च राजीमती किमचेप्टन इत्याह- सोऊण रायवरकन्ना, पवनं सा जिणस्स उ। नीहासा य निराणंदा, सोगेण उ समुच्छया ॥२८॥ राईमई विचिंतेइ, धिरत्यु ! भम जीवियं । जाऽहं तेण परिचत्ता, सेयं पचइउं मम ॥ २९॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-'निर्हासा' निर्गतहासा, चशब्दो भिन्नक्रमः, ततो निरानन्दा चेति ॥ इत्थं निष्क- मणाभिमुखी तावदसौ स्थिता यावदन्यत्र विहृत्य तत्रैव भगवान् आजगाम ॥ २८-२९ ॥ तत उत्पन्नकेवलस्य भगवतो निशम्य देशनां विशेषत उत्पन्नवैराग्या किं कृतवती ? इत्याह- अह सा भमरसन्निभे, कुच्चफणगपसाहिए । सयमेव लुचई केसे, धिइमंता वचस्सिया ॥३०॥ राजीमती- दीक्षा। उ०५०४८

·श्रीउचरा-
ध्पयनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखपोधा-
ख्या लघु
चिः।
द्वाविंश
स्थनेमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
राजीमती-
रथनेमयो-
॥२८३॥
वर्णनम् ।
व्याख्या-फुर्च:-गूढकेशोन्मोचको पंशमयः फनक:-कश्तकः वाभ्यां प्रसाधिता ये तान्, व्यवसिता सती धर्म
फर्तुमिति शेपः, शेपं सप्टम् ।। ३०॥ ततश्च-
वासुदेवो य णं भणइ, लुत्तफेसं जिइंदियं । संसारसायरं घोरं, तर कण्णे! लहुं लहूं ॥ ३१ ॥
व्याख्या-पष्टम् । नयरम्-'लघु लघु' त्वरितं त्वरितं सम्भ्रमे द्विर्वचनम् ॥ ३१ ॥ तदुत्तरवक्तव्यतामाह-
सा पपइया संती, पवावेसी तहिं पहुं । सयणं परियणं चेच, सीलवंता बहुस्सुया ॥ ३२॥
गिरि रेवतयं जंती, वासेणोल्ला उ अंतरा । वासंते अंधयारम्मि, अंतो लयणस्स सा ठिया ॥ ३३ ॥
चीवराई विसारंती, जहाजाय त्ति पासिया। रहनेमी भग्गचित्तो, पच्छा दिहो य तीइ वि ॥ ३४ ॥
भीया य सा तर्हि दडं, एगंते संजयं तयं । पाहाहिं काउं संगोफं, वेवमाणी निसीयई ॥ ३५ ॥
च्याख्या-मुगमम्। नवरम्-"पद्यावेसि" ति 'प्राविग्रजत्' प्रजितवती । “वासंते" त्ति वर्पति जलद इति गम्यते,
'अन्धकारे' अपगतप्रकाशे, फस्मिन् ? 'अन्तः' मध्ये 'लयनस्य' गुहायाः ॥ तत्र च 'यथाजाता' जन्मावस्थोपमा 'इति'
इत्येवंरूपां "पासिय"त्ति रवा रथनेमिर्भग्नचित्तः समजनीति गम्यते, पश्चाद् दृष्टश्च तया, 'अपिः' पुनरर्थः। प्रथमप्रविष्टैर्हि
नाऽन्यकारे किश्चिद् दृश्यते, अन्यथा हि यर्पणसम्भ्रमादन्यान्यगुहामु गतासु शेपसावीपु एकाकिनी प्रविशेदपि न तत्रेयमिति
भावः ।। "पाहाहिं" ति याहुभ्यां कृत्वा 'सझोफं' पवटीवन्धनरूपमिति सूत्रचतुष्टयार्थः॥३२-३३-३४-३५।। अत्रान्तरे-
अह सो वि रायपुत्तो, समुद्दविजयंगओ । भीयं पवेइयं दटुं, इमं चकमुदाहरे ॥ ३६॥
रहनेमी अहं भद्दे !, सुरुवे ! चारुभासिणि!। ममं भयाहि सुतणू!, न ते पीला भविस्सई ॥३७॥
पहि ता मुंज़िमो भोए, माणुस्संखुसुदुल्लहं । भुत्तभोगी पुणो पच्छा, जिणमग्गं चरिस्सिमो ॥३॥
॥२८३॥

·राजीमती- रथनेमयो. वर्णनम् । व्याख्या-'सोऽपि' इति स पुनः ॥ 'एहि' आगच्छ, "ता" इति वायत् । शेपं स्पष्टमिति सूत्रत्रयार्थः ॥ ३६- ३७-३८ ॥ ततो राजीमती किमचेष्टत ? इसाह- दद्ण रहनेमि तं, भग्गुनोयपराइयं । राजीमती असंभंता, अप्पाणं संवरे तहिं ॥ ३९ ॥ अहं सा रायवरकन्ना, सुहिया नियमबए । जाई कुलं च सीलं च, रक्खमाणी तयं वए ॥४०॥ जइ सि रूवेण वेसमणो, ललिएण नलकूबरो। तहा वि ते न इच्छामि, जइ सि सक्खं पुरंदरो॥४१॥ धिरत्थु ते जसो कामी !, जो तं जीवियकारणा । तं इच्छसि आवेळ, सेयं ते मरणं भवे ॥४२॥ अहं च भोगरायस्स, तं चसि अंधगवण्हिणो। मा कुले गंधणा होमो, संजमं निहुओ चर ॥४३॥ जइ तं फाहिसि भावं, जा जा दिच्छसि नारिओ । थायाविद्ध ध हडो, अहिअप्पा भविस्ससि ॥ गोवालो भंडवालोचा, जहा तद्दवाणिस्सरो। एवं अणिस्सरो तं पि, सामपणस्स भविस्ससि ॥४५॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्---"भग्गुजोयपराइयं" ति भग्नोद्योगः-अपगतोत्साहः प्रस्तावात् संयमे स चासो परा- जितश्च खीपरीपहेण भमोद्योगपराजितस्तम् ॥ 'ललितेन' सबिलासचेष्टितेन 'नलकूबरः' देवविशेषः, '' इति त्वाम् ॥ अपरश्च-धिगस्तु ते 'यश:' महाकुलसम्भवोद्भूतं 'कामिन् !' भोगामिलापिन् ! यस्त्वं जीवितकारणात्' असंयमजी- वितहेतोः वान्तमिच्छसि आपातुम् , अतः श्रेयो मरणं ते भवेत्, न तु वान्ताऽऽपानम् , अत्यन्तदुष्टत्वाद् अस्य । उक्तञ्च- "विज्ञाय वस्तु निन्यं, त्यक्त्वा गृहन्ति किं कचित् पुरुपाः १ । धान्तं पुनरपि भुङ्क्ते, नहि सर्वः सारमेयोऽपि ॥ १" अहं च, 'च:' पूरणे, 'भोगराजस्य उग्रसेनस्य त्वं घासि अन्धकवृष्णिकुले जात इति शेषः, अतश्च मा कुले "गंधण" ति 'गन्धनानां सर्पविशेषाणां "होमो" ति भूव तचेष्टितकारितयेति भावः, ते हि वान्तमपि विषं मनाकष्टा मृत्युभीरु- ३

·श्रीउत्तरा-
प्ययनस्त्रे
श्रीनमिच-
न्द्रीया
सुखदोषा-
ख्या लघु-
मृतिः।
द्वाविंश
रथनेमी-
याख्यम-
(ध्ययनम् ।
तया पुनरापियन्ति नतु अगन्धनाः । किं तर्हि कृत्यम् ? इत्याह-संयम 'निभृतः' स्थिरश्चरेः ।। यदि त्वं करिष्यसि 'मावं'
प्रक्रमाद् भोगाभिलापरूपं या या द्रक्ष्यसि नारीस्तासु तासु इति गम्यते, ततः किम् ? इत्याह-वालाविद्धो हठः-बन-
स्पतिविशेषः स इव अस्थितात्मा भविष्यसि ॥ गोपाल गवां पालयिता 'भाण्डपालः' या परकीयभाण्डानि भाटका-
दिना पालयति, तद्रव्यस्य गवादेः अनीश्वरः-अप्रभुः, एवमनीश्वरस्त्वमपि श्रामण्यस भविष्यसि, भोगामिलापतस्तत्फल-
स्थाऽभावादिति सूत्रसप्तकार्थः ॥ ३९-४०-४१-४२-४३-४४-४५ ॥ एवं तयोक्ते रथनेमिः किं कृतवान् ? इत्याह-
तीसे सो घयणं सोचा, संजयाइ सुभासियं । अंकुसेण जहा नागो, धम्मे संपडिचाइओ॥४६॥
मणगुत्तो वयात्तो, कायगुत्तो जिइंदिओ। सामण्णं निचलं फासे, जावजीवं दढवओ॥४७॥
व्याख्या-अनुशेन यथा नागो मार्गे इति शेपः 'धर्मे' चारित्रधर्मे "संपडिवाइतो" ति 'सम्प्रतिपतित स्थितस्त-
द्वपसैवेति गम्यते । अन्न व वृद्धसम्प्रदाय:-"नेउरपंडियक्खाणयं भणिकणं जाव रुटेणं राइणा देवी मिठो हत्थी य
निन्नि वि छिलकडगे पहावियाणि, भणितो य मिठो-इत्थं पाहेहिं हत्यिं दोहि य पासेहिं वेलुग्गाहा ठविया जाव
पगो पाओ आगासे ठवितो । जणो भणइ-एयाणि मारेयवाणि, को एयस्स तिरियजाइस्स दोसो ? । तहा वि राया
रोसं न मुंबइ । जाप तिन्नि पाया आगासे कया, एगेण ठितो।लोगेण अकंदो कतो-किमेयं हस्थिरयणं वावाइजइ ?।
रणा मिठो भणिओ-तरसि नियत्ति ? । भणइ-जइ दुहमम्हाण वि अभयं देसि । दिन्नं । ततो तेण अंकुसेण
नियतितो हत्थि" त्ति । इह चाऽयमभिप्राय:-यथाऽयमिद्गवस्थो द्विपोऽङ्कुशवशतः पथि संस्थितः, एवमयमपि उत्पन्न-
विनोतसिका दद्वचनेनाऽहितमवृत्तिनिवर्चकतया अडशप्रायेण धर्मे इति । शेपं स्पष्टमिति सूत्रद्वयार्थः ।। ४६-४७ ॥
उभयोरप्युत्तरवकन्यतामाह---
राजीमती-
रथनेमयो-
वर्णनम् ।
॥२८४॥
॥२८४॥

·XX राजीमती- रथनेमयो- धर्णनम् । उग्गं तवं चरित्ताणं, जाया दुणि वि केवली। सर्व कम्मं खवित्ताणं, सिद्धि पत्ता अणुत्तरं ॥४८॥ व्याख्या-सुगमम् ॥ १८ ॥ सम्प्रति अध्ययनार्थमुपसंहर्तुमुपदेशमाह-- एवं करिति संयुद्धा, पंडिया पविपक्षणा। विणियति भोगेसु, जहा से पुरिसुत्तमो॥४९॥त्ति वेमि॥ व्याख्या-एवं फुर्वन्ति सम्बुद्धाः पण्डिताः प्रविचक्षणा:, किम् ? इत्साह-विशेषेण कथञ्चिद् विनोतसिकोत्पत्ता- पपि वग्निरोधलक्षणेन निवर्तन्ते भोगेभ्यो यथा स पुरुपोत्तमो रथनेमिरिति सूत्रार्थः॥ ४९ ॥ 'इतिः' परिसमाप्तौ प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिरचितायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुख- पोधायां रचनेमीयाख्यं द्वाविंशमध्ययनं समासम् ॥ 7 .

·अथ त्रयोविंशं केशिगौतमीयाख्यमध्ययनम् ॥
श्रीउपरा.
ध्ययनसूने
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखपोधा.
ख्या लघु
शुचिः।
CXexexiokokes
त्रयोविंशं
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
पार्श्वनाथ-
चरित्रम् ।
॥२८५॥
व्याख्यातं द्वाविंशमध्ययनम् । अधुना केशिगौतमीयं त्रयोविंशमारभ्यते, अस्य चायममिसम्बन्धः-इहाऽनन्त-
राभ्ययने फथश्चिदुत्पन्नविश्नोतसिकेनाऽपि रथनेमिवद् धृतिश्चरणे विधेया इत्यमिहितम् , इह त्वपरेपामपि चित्तविप्लुति-
मुपलभ्य केशिगाँतमवत् तदपनयनाय यतितव्यम्' इत्यनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याऽध्ययनस्याऽऽदिसूत्रम्-
जिणे पासे त्ति णामेणं, अरहा लोगपूइए । संयुद्धप्पा य सवण्णू, धम्मतित्थयरे जिणे ॥१॥
व्याख्या-'जिनः' परीपहोपसर्गजेता 'पार्श्वः' इति नाम्ना अभूदिति शेपः, अर्हन् लोकपूजितः, सम्बुद्धः-तत्त्वा-
यगमवान् आत्मा यस्य स तथा, 'चः समुच्चये, स च छद्मस्थोऽपि स्यात् , अत आह-सर्वज्ञः, तथा धर्म एव भवा-
म्भोधितरणहेतुत्वेन तीथं वत्करणशीलो धर्मतीर्थकरः 'जिनः' जितसकलकर्मा मुक्त्यवस्थापेक्षमेतदिति सूत्रार्थः ॥ १॥
अत्र च कविथोऽयं तीर्थकरः, कस्मिन् वा भवे बद्धमनेन भगवता तीर्थकरनामकर्मेति सकौतुकश्रोतृवैराग्योत्पादनार्थमस्य
परितं समासतो लिख्यते-
इहेव जंबुद्दीवे दीये भारहे वासे पोयणपुरे अरविंदो नाम राया । तस्स सावतो विस्सभूई नाम पुरोहितो,
तस्साणुद्धरी नाम भारिया, तीए दो पुचा कमठो मरुभूई य । तेसिं कमेण भन्नातो वरुणा वसुंधरा य । तेसु य
कमठ-मरुभूईसु समत्थीहूएसु विस्सभूई सुघम्मुजओ कालं काऊण देवलोगं गतो। अणुद्धरी पि पइविरहातो वय-
विसेससोसियसरीरा मया । कमठो वि फयपिउमाउपेयकियो पुरोहितो जातो । मरुभूई वि पाएण बंभयारी धम्म-
किमुजतो संपन्नो, तस्स य वसुंधरं भज मणोहरजोवणुभेयं दटूण कमठस्स चलियं चित्तं, पयट्टो तीए सह सवियार-
॥२८५॥

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । - मालवि।सा वि कामनिरोहमसहमाणी पासियचीयरे रंगो ब संपलम्गा तेण समं । तं च तारिसमणायारं पवट्टमाणं नाऊणं ईसावसविणडियाए वरुणाए साहितं मरुभूईस्स । सो वि तीए पडिउत्तरमकाउं 'गामंतरं गमिस्सामि' त्ति ताण पुरतो वोत्तूण निग्गतो नियमंदिराओ। ततो पतोससमयम्मि हाहाभूयकप्पडियरूवं काऊण सरभेएणं कमठं भणइ- मम निराहारस्स सीयपरिताणत्यं किंचि नियायवाणं देहि । कमठेण वि अविण्णायपरमत्येणं दयाए भणियं-कापडिय- भट्ट ! इह चउरए सच्छंदं निवसम् । ततो तत्थ हितो मरुभूई दद्दूण तेसिं सघमणायारमसहमाणो वि लोयाववायभीरु- तणतो अकयपडियारो चेय निगंतुमागतो पभाए, ततो गंतुं साहियं जहावट्ठियं राइणो। रण्णा वि कुविएणं समाइहा नियपुरिसा। तेहिं वि वजंतविरसडिंडिमो गलोल्लइयसरावमालो रासहारूढो काऊण फेरितो सबत्थ 'अकज कारि त्ति लोयसमक्समुग्घोसणाए कमठो निवासितो नयराओ। ततो सोतहाविडवितो संजायामरिसो वि समुप्पन्नगरुयवेरग्गो गहि- यपरिवायगलिगो समाढत्तो दुकरं तवं चरित्रं । तं च नाउं समुप्पनपच्छायावो मरुभूई खामणानिमित्तं गतो कमठसमीवं, निवडितो तस्स चलणेसु । तेण वि सुमरियपुरविडंबणावराणुबंधेगं पायवडियस्सेव मरुभूइणो मुद्धाणोवरि विमुका 1- | समासन्नदेसढ़िया घेतूण महासिला । ततो मरुभूई तीए पहारेण आरडतो कालं काऊण बहुजूहाहिवई समुप्पन्नो विज्झम्मि | महाकरी । इतो य अरविंदराया कयाइ सरयकाले संतेउरो पासातोपरि संठितो कीलंतो सरयम्भं सुसणिद्धं पच्छाइय- नहयलं मनोहरं समुण्णयं पुणो तक्खणमेव वाउणा पडिहयं दद्दूण तहेव खणभंगुरसबभावभावियस्सरूवो समुप्पन्नोहि- नाणो पारिजंतो वि परियणं दिन्ननियपुत्तरजो पबइतो । अन्नया य सो विहरतो पयट्टो सागरदत्तसत्यवाहेण सह सम्मेयसेलवंदणत्थं । पुच्छितो य पणमिऊणं सायरदत्तेणं-भयवं! कहिं गमिस्सह ? । मुगिणा भणियं-तित्थजचाए। सत्यवाहो भणइ-केरिसो उण तुम्ह धम्मो ? । मुणिणा कहितो तस्स द्या-दाण-विणयमूलो सवित्थरो धम्मो । संघ ·श्रीउचरा- ध्ययनयो थीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघुः त्रयोविंश केशि- गौतमी- याख्यम- ध्ययनम्। पार्धनाथ- चरित्रम् चिः ॥२८६॥ सोउं सत्यपाहो जाओ सायगो। वहमाणो य सत्थो कमेण संपत्तो तं महाडई जत्थ सो मरुभूई करी ।दण य तत्थ महासरोयां समापासिओ तत्तीरे । एत्यंतरम्मि य तम्मि चिय सरोपरे बहुकरिणीपरिवारितो जलपाणथमागतो सो करी, पाऊण य सपिलासं जलं विलग्गो पालिसिहरं, पलोइयाई पासाई, तं दळूण य सत्थमावासियं धावितो तधिणा- सगत्यं । तं व तहमागच्छंतं दर पलरणो सस्थजणो । मुणी वि नाऊणोहिणा सहाणे हितो काउस्सग्गेण । तेण वि करिणा सयलं तं सस्थपएस दरयलिंतेण दिहो सो महामुणी, धापिओ तदभिमुहं । समासन्नपएसे य तं पलोएमाणो समुपसंतकोहो लेप्पमतो इव निशलो ठितो । तं च तहारूवं दखूण पडियोहणत्यं मुणी संपरिय- फाउस्सग्गो भणइ-भो भो मरुभूइ! किं न सुमरेसि में अरविंदनरव अप्पणो या पुत्रभवं? । ततो सो तं सोउं संजायजाईसरणो पडितो मुणिचलणेसु । मुणिणा पि सविसेसं देसणापुवयं कतो सो सावगो । ततो गतो सहाणं फरी । एत्यंतरम्मि य दलूणमुपसंतं करि सचोजो पुणो वि मिलितो सत्थजणो । पणिवइऊण य मुणिचलणेसु सबहुमाणं पहिवनइ दयाइमूलं सावगंधम्मं । ततो कयकियो सत्थो मुणी य नियनिययावारनिरया विहरि पयत्त त्ति । इतो य सो कमठपरिवायगो मरुभूइविणासणेणापि अणियत्तवेराणुवंधो निययाउयक्पए मरिऊणुप्पन्नो कुक्कुडसप्पो, वेण विज्झाडवीए परिव्ममंतेण दिहो चिक्सल्लखुत्तो सो महाकरी, डसितो कुंभत्थले । ततो सो करी तबिसवेयणाभावितो य सम्ममहियासित्ता फालं फाऊण समुप्पन्नो सहसारकप्पे सत्तरसागरो देवो । कुक्कुडसप्पो वि समयम्मि मरिऊणु- पन्नो सत्तरसागरोधमाऊ पंचममुढवीए नेरहतो। इचो य सो करिदेवो चुतो इइव जंबुद्दीवे दीवे पुषविदेहे सुकच्छविजए चेयद्धपधए तिलयनयरीए विजुगइ- विबाहरस्स फणयतिलयाए देवीए फिरणवेगो नाम पुत्तो जावो, सो य कमागय रनमणुपालित्ता सुरगुरुसूरिसमीचे (1८८६॥ - .

·पार्श्वनाथ- चरियम् । पधइत्ता जातो एकलविहारी चारणसमणो । अण्णया य आगासगमणेणं गतो पुक्खरवरदीवे । तत्थ य कणयगिरि- सग्निवेसे काउस्सग्गं ठितो विचित्तं तवोकम्मं काउमाढत्तो । इतो य सो कुक्कुडसप्पनेरइतो ततो उहित्वा तस्सेव कण- यगिरिणो सन्निवेसम्मि जातो महोरगो । तेण य सो टूण मुणी संजायकोवेणं दट्ठो सवंगावयवेसु । मुणी विहिणा कालं काऊण अञ्चय कप्पम्मि जंबुहुमावत्ते विमाणे जातो देवो। सो वि महोरगो कमेण कालं काऊण पुणो वि सत्तरससाग- रोपमाऊ जातो पंचमपुढविनेरइओ। किरणवेगदेवो वि तओ चविऊण इहेव जंबुद्दीवे दीवे अवर विदेहे सुगंधि- विजए सुहंकराए नयरीए वजवीरियस्स रन्नो लच्छिमईए भारियाए समुप्पन्नो धजनाभो नाम पुत्तो । सो वि फमागयं रज्ज अणुपालित्ता दिनचकाउहपुत्तरजो खेमंकरजिणसमीचे पवइओ । ततो विविहतयोविहाणेणं बहुलद्धिसंपन्नो गओ सुकच्छं नाम विजयं । तत्थ य अप्पडिबद्धविहारेण विहरंतो संपत्तो जलणगिरिसमीवं । अत्यमिए य दिणयरेवत्येव हिओ .., काउस्सग्गेणं । इओ पहायाए रयणीए चलिओ मुणी । इओ य सो महोरगनेरइओ उघट्टिऊण कियंत फालं संसारमाहि- डिऊण तस्सेव जलणगिरिस्स समीवे भीमाडवीए जाओ चंडालवणयरो, तेण य पारद्धिनिमित्तं निग्गच्छंतेण दिहो पढमं सो चेव मुणी । तओ पुवभववेरवसओ 'अवसउणो' त्ति मण्णमाणेणाऽऽयड्डणं काऊण विद्धो बाणेण । तेण य विहुरीकयदेहो विहिणा मरिऊण उत्पन्नो वजनाहमुणी मज्झिमगेवेजयम्मि ललियंगओ नाम देवो । सो वि चंडालव- णयरो तं वियण्णं मुणिं दद्रूण हो हो ! हं महाधणुधरो' ति मण्णमाणो परिओसमुवगओ कालेण य मरिणुप्पन्नो सत्तमपुढवीए रोरवनरए नेरइओ । इओ सो वजनाहदेवो तओ चइऊण इहेव जंबुद्दीवे दीवे पुचविदेहे पोराणपुरे कुलिसबाहुस्स रण्णो सुदंसणाए देवीए समुप्पन्नो कणयप्पभो नाम पुत्तो । जाओ य सो कमेण चपावट्टी। अण्णया य तेणं पासाओवरिसंठिएणं वंदणनिमित्तमागओ गयाऽऽगइयं नहम्मि कुणमाणो दिहो देवसंघाओ । तं च Rooxoxoxoxo 7 . ।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनरत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखसोषा-
ख्या लघु
धूचिः।
-
त्रयोविंशं
केशि-
गौतमी-
याख्या
ध्ययनम्।"
पार्श्वनाथ-
चरित्रम् ।
॥२८॥
दगुण विण्णायजगन्नाइतित्ययरागमणो निग्गओ तवंदणत्थं । बंदिओ तित्थयरो । उपविहस्स तस्स कया भगवया भव-
निवेयजणणी देसणा। वओ वंदित्ता पविठ्ठो नयरीए चकवट्टी। भगवं पि विहरिओ जहाविहारेणं । अण्णया कणयप्पहो
चफवट्टी भावितो वे विस्थपरदेसणं जायजाईसरणो दह्ण अधुयाईए पुवभवे विरचसंसारचित्तो पवइओ जगण्णाह-
तित्यपरपायमूले । संपत्तो य कयाइ विहरमाणो खीरवणनामाए महाडवीए, ठिओ य तीए खीरमहागिरिम्मि सूराभि-
मुद्दो काउस्सग्गेणं । इओ य सो चंडालवणयरनेरइओ ततो उघट्टित्ता जामो तीए चेव खीरवणाडवीए खरपधयगुहाए
सीहो, सो वि ममंतो कह वि संपत्तो तं मुणिपएस । तओ समुच्छलियपुधवेरेणं विणासिओ तेण सो मुणी समाहिणा
कालं काऊणं नियद्धवित्थयरनामो पाणयकप्पे महप्पभे विमाणे उववण्णो वीससागरोवमाऊ देवो । सो वि सीहो
मरिऊण पंकपमाए दससागरोवमाउं उपमुंजिऊण तो उघट्टित्ता बहुसंसारमाहिंडिऊण कम्मवसओ जाओ बभणफुलम्मि
पंभणो। तत्य य पायोदयवसेणं जायमेत्तस्स चेय तस्स सयं गओ पिइ-माइ-भाइप्पमुहो सयलो वि सयणवग्गो ।
जीवाधिओ य सो दयाए जणवएणं बंभणवालगो, संपत्तो य जोधणं। जणेण घहुहा सिंसिजमाणो कह कह वि संपज्जमाण-
भोयणमेत्तवित्ती वेरगमुक्गओ कंदमूलफलकयाहारो वणम्मि सो तावसो जाओ। कुणइ य तत्थ पंचग्गिपमुहं बहुप्प-
यारमन्नाणववोविसेसं । इतो य सो कणयप्पभवक्रिदेवो पाणयकप्पाओ चेत्तकिण्हचउत्थीए चविऊण इहेव जंबुद्दीवे
दीवे भारहे वासे कासीजणपए वाणारसीए नयरीए आससेणस्स रन्नो वम्माए देवीए पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि
विसाहाहिं नक्सत्तेणं तेवीसतिमतित्थयरत्ताए कुच्छिसि उववन्नो । सो य भगवं तिन्नाणोषवेओ 'चइस्सामि त्ति जाणइ
चयमाणो न जाणइ, 'चुतो मि' चि जाणइ । पासइ य तीए रयणीए गयवसहसीहामिसेयदामससिसूरज्झयकुंभपउमसर-
सागरविमाणरयणुचयसिहिदसणरूवे वम्मादेवी चउद्दस महासुमिणे । परितुट्ठमणाए गंतूणमतुरियाए गईए निवेइया ते
॥२८॥

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । E-Ko-Ko-KOKEKO नियदइयस्स । तेण वि अउद्यमाणंदमुबहतेण भगिया-पिए ! सवलक्खणसंपन्नो सूरो सबकलासु कुसलो ते पुत्तो भवि- स्सइ । तं च सोऊण सुट्ठयरं परितुहाए अभिनंदियं रायवयणं । पहाए य कयगोसकिञ्चेण अट्टणसालाए कयसत्यगुणणा- इवायामेण पहाएण सघालंकारिएण अस्थाणनिविद्वेण वाहराविया पहाणपुरिसेहिंतो अह सुमिणपाढगा उपज्झाया । ते वि सुइभूया समागया उवविट्ठा भदासणेसु, पूइया पुष्फफलवत्थाईहिं । ठविया जपणियंतरिया चम्मादेवी । साहिऊण सुमिणए पुच्छिया ते राहणा तेसिमत्थं । तेहिं वि परोप्परं काऊण सत्थनिच्छयं भणियं--महाराय ! अम्ह सत्येसु तीसं महा- सुमिणा यायालीसं च सुमिणा भणिया, तत्थ य तित्थयराणं चक्कीणं च मायरो तेसु गन्मं वफममाणेसु गयाईणि चोदस महासुमिणाणि पासंति, केसवाणं बलदेवाणं मंडलियाणं च जणणीओ कमेण सत्त चउरो एकं च महासुमिणं पेच्छंति, ता वम्मादेवी सूरं वीरं कुलाधारं सधंगसुंदरं सबगुणोववेयं समत्थभरहाहिवं चयदि तिहुयणमाई वा जिणं धम्मतित्थयरं साहियाणं नवग्रहं मासाणं पसविही । इमं च सोऊणाऽऽणंदाइरेगेण पुलइयतणू सकारपुवयं विसजिऊण ते उवम्झाए चिट्ठइ राया निवुयमणो । धम्मादेवी सहरिसा सुहंसुहेण गम्भमुषहइ । इओ य जाओ सफस्स आसणकंपो, चिंतियं च-किनिमित्तमासणचलणं?' ति सवियफेण पउत्तो ओही, दिह्रो भगवं गम्भमुववन्नो । तओ ससंभमो हरिस- निन्भरो उडिओ सिंहासणाओ, सत्तऽपयाई भयवओ अभिमुहमागंतूण तिक्खुत्तो कयपणामो अंचियवामजाणू भूमि- निहियदाहिणजाणू सिररइयकरंजली थोउमाढत्तो-नमोऽत्थु अरहंतरस भगवंतरस जाय सिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपाविउकामरस पासस्स गं पुरिसादाणीयस्स तेवीसइमतित्थयरस्स, बंदामि भयवंतं अहं इहगए तत्थठियं, पासउ में भयवं । तयणंतरं च वाणारसीमागंतूणं भयवओ जणणिं अहिणंदए-धन्ना कयउन्ना सुलद्धजम्मफला तिहुयणस्सावि पंणिजा देवाणुप्पिए! तुम, तुह गन्भे पुरिसुत्तमो जयचिंतामणी तेवीसइमजिणो उप्पन्नो। तओ जिणं जणणि घ

·श्रीउचरा-
ध्ययनरत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखयोधा-
ख्या लघु.
पूचिः।
त्रयोविंश
केशि-.
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
पार्श्वनाथ-
| चरित्रम् ।
॥२८८॥
पंदिता गओ सफो सहाणं । यम्मादेवी य पहट्ठा अइसीय-अइउण्हाइदोसवजिएहिं गम्भहिएहिं असणाईहिं तं गन्म-
मुवयरमाणी मुहेण चिट्ठइ । जप्पभिई भयवं उववन्नो गन्भे तप्पमिति सक्काएसेण तिरियजंभगा देवा गामनयराऽर-
भाइनिहित्ताई पोराणाई पहीणसामियाई महानिहाणाई भयवओ जम्मणभवणसि साहरति । तओ पसस्थडोहला सम्मा-
गियटोहला नवण्हं मासाणं अट्ठमाण राइंदियाणं अद्धरत्तसमए पोसवहुलदसमीए पसूया सुहेण दारयं सा देवी,
जाओ तीए पगिट्ठो आणंदो। एत्यंतरे दिसाकुमारीमयहरीणं आसणाई चलंति, तओ ओहिणा आभोइत्ता भयवंत अहो-
लोगवत्यचाओ अट्ट दिसाकुमारिमयहरीओ चउसामाणियसाहस्सीओ सत्ताणीयाइपरिवारपरिखुडाओ हरिसनिब्भराओ
'जीयमेयं' वि परिभावंतीओ सविट्ठीए आगंतूण दिवविमाणगयाओ चेव तिपयाहिणीकुणंति, भयवओ जम्मणभवर्ण
उत्तरपुरच्छिमे दिसीभाए विमाणं भूमीए चउरंगुलमप्पत्तं ठविचा विमाणेहिंतो पच्चोरभित्ता भयवंतं समायरं तिपया-
हिणीकाउं सिरे अंजलिं कटु वयंति-नमोत्थु ते रयणकुच्छिधारिए! जगप्पईवदाईए ! जयचिंतामणिपसथिए ! अम्हे
अहोलोगवासिणीओ दिसाकुमारीमयहरीओ तित्थयरस्स जम्मणमहिमं करेमो, तन्न तुमए भाइय, ति भणिय वेउधिएणं
सुरमिगंघेणं याएणं जोयणपरिमंडलं सघओ जम्मणभवणस्स खेत्तं तणपत्तकट्ठाई आहुणिय आहुणिय परिसोहति । तयणं-
तरे-'अत्यमिए नेमिजिणे, जगप्पईवे अणायं भरहं । सबजगुज्जोयगरे, पुणो सणाहं तुमे जायं ॥ १ ॥ धण्णसु-
उण्णो एत्यं, सुलक्सणो आससेणराया वि । यम्मा वि वंदणिज्जा, जेसि अंगुभयो भयवं ॥२॥ अम्हे वि कयत्थाओ,
सुरनारित्तं पि यहुमयं अम्ह । जं जाओ अहिगारो, पढमं निणजम्ममहिमासु ॥३॥' इञ्चाइ अत्यनिवद्धाइं गेयाई भगवओ
अदूरसामंते गायंतीओ चिट्ठति । एवं उट्टलोयाओ मंदरफूडवत्थवाओ अह आगच्छंति गायति य । नवरं अभवदलयं
विउपिचा गंधोदगयासं पुष्फवासं च वासंति । एवं पुरच्छिम-दाहिण-पचत्थिमुत्तररुयगवत्थवाओ अहऽहागंतूण तहेव
॥२८८॥

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । गायति । नवरमहफमेण आयंसहत्थाओ भिंगारहत्याओ तालियंटहत्याओ चामरहत्थाओ य चिट्ठति । एवं विदि- सिरुयगवत्थवाओ चउरो आगच्छंति, नवरं दीवियाहत्याओ भयवओ चउसु विदिसासु तहेव गायंतीओ चिट्ठति । एवं मज्झिमरुचगवासिणीओ चत्तारि तहेवाऽऽगच्छंति जाव 'तुमए न भाइयब' ति वइत्ता भयवओ चउरंगुलवज्ज नाहिं कम्पति, वियरए निहङ्गति, तं रयणाणं पूरेंति, उवरि हरियालियापीढं रइंति । तओ तिदिसिं तिणि कयलीहरगे विउचंति, तेसिं मज्झपएसे तिणि चाउसालए तम्मज्झे य तिणि सीहासणे विउवति । तओ भयवंतं करयलउडेणं मायरं च वाहाहिं गिण्हित्वा दाहिणकयलीहरे चाउसाले सीहासणे निसीयावेति । तओ चुलहिमवंताओ आभिओगियदेवे सयपागसहस्सपागेहिं तेल्लेहिं अन्भंगित्ता सुरहिणा चट्टणेण उबटुंति । तओ पुरथिमिल्लचाउसालसीहासणे निसी- यावेत्ता गंधोदगेण पुप्फोदगेण सुद्धोदगेण य जिणं यम्मादेवि च मजाति, सघालंकारविभूसियं करेंति । तओ उत्तरितचाउसालसीहासणे निसीयाति । तओ चुलाहिमवंताओ आमिओगियदेवेहिंतो गोसीसचंदणकट्ठाई आणावित्ता अरणीए य अगि पाडेता तेहिं कहिं अग्गि उजालेत्ता होमं कुणंति, भूइकम्मं करेंति, रक्खापोट्टलियं बंधेति, मणिरयणचित्ते दुवे पाहाणवट्टगे गहाय भगवओ कपणमूले टिंटियाविति, घयंति य-भवउ भयवं पछयाउए २ ॥ तओ वाहाहिं संगेण्हित्ता जम्मणभवणसयणिनंसि तिस्थयरमायरं निसीयावेत्ता तीए पासे भयवंतं ठवित्ता गायंतीओ चिट्ठति । एत्यंतरे सहाए मुहम्माए सुहनिसण्णास सकस्स देविंदस्स एरावणवाहणस्स वजपाणिस्स आसणं चलइ, तो ससंभमो सको ओहिं पांजइ, तिस्थयरं च पासइ, तओ हरिसवसविसप्पंतहियो किरीड-केकर-कुंडल-हा- राऽलंकारभूसियसरीरो तुरियं सीहासणाओ अन्मुढेति, रयणपाउया ओमुयइ, एगसाडियं उत्तरासंगं करेइ, सत्तऽह- पयाई भगवओ अभिमुहमागच्छइ जाव 'पासउ मं भयव ति बंदिचा नर्मसित्ता पुरत्यामिमुहो सीहासणे निसीयइ । - उ०म०४९

·त्रयोविंशं
केशि-
श्रीउत्तरा
ध्ययनरने
धीनेमिच-
न्द्रीया
सुखपोधा-
ख्या लघु
चिः।
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
पार्श्वनाथ-
चरित्रम् ।
॥२८९॥
वओ 'जीयमेयं तीयपघुप्पण्णमणागयाणं देविंदाणं जं भयवंताणं जम्मणमहिमा कीरई' ति चितिऊण हरिणेगमसिं
पायवाणियाहियइं देवं सहावेत्ता आणवेइ-मो देवाणुप्पिया! सिप्पामेव सुहम्माए सभाए जोयणपरिमंडलं सुघोसं
घंटे तिक्खुत्तो उल्लालित्ता सोहम्मवासी देवे देवीओ य तित्थयरमहिमं जाणावेहिं । एवं वुत्ते हरिणेगमेसी हद्वतु |
तुरियमेव गंतूण वमुच्चसरं मेघनिग्घोसरवं सुघोसं घंटे तिक्खुत्तो उल्लालेइ । तीए पडिसद्देणं अण्णाई पि एगूण-
यत्तीसविमाणसयसहस्सेसु समगं तावइयाई घंटासयसहस्साई कणकणरवं काउं पयत्ताइ । तए णं सोहम्मे कप्पे
पडिसहसयसहस्सबहिरिए इय जाए। उपसंते य घंटारवे निचं विसयपसत्ताणं "किमेयं ति ससंभमदिनकन्नाणं देवाणं
जाणणट्ठाए महया सद्देणं एवं वयासी-हंदि ! सुणंतु णं देवा! देवीओ! य, सको आणवेइ-भरहे तेवीसइमो जिणो
उप्पनो वा वस्स जम्मणमहिमकजे सविड्डीए समागच्छह । ते वि तं सोचा हट्टतुट्ठा केइ तित्ययरभत्तीए केइ दंसण-
कोउगेण के सकाणुवत्तीए केइ 'जीयमेयं ति संपेहेत्ता सबसमुदएणं सकरसंतियमागया । तओ सको पालयं आभि-
भोगियं देवं सहावित्ता अणेगसंभसयसन्निविहं सबरयणामयं चलंतघंटावलिसद्दमणहरं जोयणसयसहस्सविस्थिण्णं
पंचजोयणसयमुधिद्धं विमाणं वेउधियं कारावेइ, तस्स विदिसिं तिसोवाणए, तेसिं च पुरतो तोरणे, विमाणमझभाए|
पेच्छाघरमंढवं, तम्मज्झे मणिपेठिया अह जोयणाई आयामविक्संभेणं चत्तारि जोयणाई वाहल्लेणं, तम्मज्झै सीहा-
सणं, तस्सावरुत्तरेणं उत्तरेणं उत्तरपुरच्छिमेणं सकस्स चउरासीईए सामाणियसहस्साणं तावइयाई भदासणाई रयावेइ ।
पुरस्थिमेणं अण्हं अग्गमद्विसीणं, दाहिणपुरस्थिमेणं दुवालसण्हमभंतरपरिसादेवसहस्साणं, दाहिजेणं चोइसण्हं मज्झिम-
परिसादेवसहरसाणं, दाहिणपञ्चस्थिमेणं सोलसण्हं वाहिरपरिसादेवसहस्साणं, पचत्थिमेणं सत्तण्हं अणियाहिवईणं । तए णं
वस्सेय सीहासणस्स चउद्दिसिं चउण्डं चउरासीईणं आयरक्सदेवसाहस्सीणं भद्दासणाई कारवेइ । तए णं सको सबालं-
॥२८९॥

·पार्श्वनाथ- चरिनम् । Xभारविभूसियं उारयेगिय रूपं विउधित्ता अहहि अगमहिसीहिं सद्धि गंधद्याणीएणं नट्टाणीएण य सद्धि ते विमाणं पयादिजीरंतो पुषिक्षणं विसोयाणएणं दुरहित्ता पुरत्याभिमुहे सीहासणे निसीयइ । सामाणिया उत्तरेणं । अवसेसा सधे दाहिगि विसोयागपणे दुरहित्ता पुन्नत्येमु भदासगेसु उपपिसंति । तए णं सफरस अहह मंगलगा पुरओ संठिया । रायगंगरं पुग्नसटसभिंगाररत्तपडागा पामरा य संठिया । जोयणसहस्सूसियवइरामयलट्ठीयहुपंचवण्णकुडभीसहरसमंडिओ महिंदग्झमी परिधनो । ओ पुरओ अलंकियविभूसिया पंच अणियाहिवइणो चउदिसिं चाभिओगिया देवा वीओ। यओ सोहम्मवासी देया देवीओ पत्थिया । वओ सधिट्टीए जाप सघरवेणं सोहम्मं कप्पं बीईवइत्ता उत्तरिल्लेणं निमाणमर्गणं उपिट्टाए गईए तिरियमससेजे दीवसमुद्दे वीईवइत्ता गंदीसरवरदीचे दाहिणपुरथिमिल्ले रइकरपथए उवा- गरसर सजो तं विमाणं पहिसाहरेमाणे २ भयवओ जम्मणभवणमागए विमाणेणं चेव तिपयाहिणीकरेइ । जम्मणसवणं- उस्स उत्तरपुरस्थिमे दिसीभाए परंगुलमसंपत्तं धरणीयले विमाणं ठवेइ, सपरिवारो पभोरुहद, आलोइए चेव पणाम फरेड, जिणि जिणमायर लिपयाहिणीकरेइ, जहा दिसाकुमारीओ नहेच अभिनंदइ जाव एवं वयइ-'अहं देवाणुप्पिए ! सफे देविंद भपपओ जम्मणमहिमं करिस्सामि, तन्न भाइयचं तुम्हेहिं' यइत्ता सो ओसोयणि दलयइ, जिणपडिरूवर्ग विधिका निणमाइए पासे ठपेइ, पंचरूचे सफे विधइ-एगे भगवंत करयलपुडे गेण्हइ, एगे आयपत्रं धरेइ, दुचे पामारसय परंति, एगे पनपाणी पुरओ गच्छद, जाप सघसमुदएणं मंदरे पधए पंडगवणे अभिसेयसीहासणे पुरत्था- भिमुहे करयलयरियनिणे निसरो। ईसाणिंदे पि पसभवाणे सूलपाणी तहेव समागए, इमं णाणतं-महाघोसा घंटा, बहुपरफा पायचाणियाहिबई, पुप्फओ विमाणकारी, दक्षिणा निजाणभूमी, उत्तरपुरथिमिल्ले रइकरपघए जाय मंदरे समोसरिए । एवं बुद्दीवपण्णत्तिअणुसारेण यत्तीसं पि इंदा समागच्छति । सकाणं च सामाणियाइपरिवारो भाणियद्यो।

·श्रीउचरा.
ध्ययनम्।
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखोघा.
ल्पा लघु
पूचिः।
त्रयोविंश
केशि-
गौतमी
याख्यम-
ध्ययनम् ।
पार्श्वनाथ
चरित्रम् ।
॥२९॥
संजदा-चउरासीइ असीई, यावत्तरि सत्तरी य सही य । पण्णा चत्तालीसा, तीसा वीसा दस सहस्सा ॥१॥ चउसही
सही सलु, छच सहस्सा उ असुरवजाण । सामागिया उ एए, चउग्गुणा आयरक्सा उ ॥२॥ तहा--गंधव-नट्ट-
य-फरि-रह-भडमणिया सुराहियाण भवे । सत्तममणियं वसभा, महिसा उ अहोनिवासीणं ॥३॥ तओ णं अञ्चुइंदेणं
जम्मणमभिसेयत्वं भयवओ आभिओगियदेवा आणत्ता समाणा अहसहस्सं सोवणियाणं कलसाणं, एवं रुप्पमयाणं
मणिमयाणं सुरण्णरुप्पमयाणं सुवण्णमणिमयाणं रुपमणिमयाणं सुवण्णरुप्पमणिमयाणं, एवं भोमेजाणं, एवं भिंगाराणं
पालीणं सुपाटाणं रयणकरंडयाणं पुष्फचंगेरीणं आयंसाणं, एवमाइ चिउचिचा खीरोयहिजलं पुक्खरोयहिजलं च, माग-
हाइतित्याणं गंगाइमहानणं पउमाइमहादहाणं जलाई उप्पलाई मट्टियं च, सबवेयड्डेहिंतो सबवासेहिंतो सबकुल-
सलहितो सघतुपरे सबपुप्फे सधगधे सघोसहीओ सिद्धत्थे य, भद्दसालाइवणेहिंतो गोसीसचंदणं मलं च गिण्हित्ता
भयवओ मजणविहिं उवढविति । तए णं अञ्चुइंदे सामाणिय-त्तायत्तीसगदेवाइपरिवारपरिबुडे साभाविएहिं वेउविएहिं
य परफमलपइट्ठाणेहिं परमपिहाणेहिं सुरहिवारिभरिएहिं चंदणचच्चिएहिं आविद्धकंठगुणेहिं कलसेहि, तंजहा–अदृस-
हरसेणं सोपणियाणं जाय भोमेजाणं, सद्योदगेहिं जाव सिद्धृत्यएहिं, सचिड्डीए जाव सबरवेणं भयवंतमभिसिंचंति ।
अभिसेंगे य पट्टमाणे इंदाइया देवा छत्त-चामर-कलस-धूपकडुच्छुयाइहत्था हट्टतुट्ठा जाप वज-सूलपाणी पुरओ
चिट्ठति । एगे आसियसम्मजिओवलित्तं गंधवहिभूयं तं भूमिभागं करेंति, एगे हिरन्नवासं घासंति, एवं
सुवण्ण-
रयणाऽऽभरण-पुप्फ-फल-गंध-वण्ण-चुप्णयासं वासंति, एगे एयाई चेव विभाएंति, एगे तय-वितय-घण-झुसिरभेयं
पन्नं पायंति, एगे गायंति, एगे नचंति, एगे अभिणयं करेंति, एगे वग्गंति अप्फोडेंति सीहनायाइयं हथिगुलगु-
लाइयाई च करेंति, एगे जलंदि गजवि विजुयायंति यासंति, एगे विगियभूयस्वेहिं नचंति, एगे-"देउ सयलदुत्थिय-
॥२९॥

·पार्धनाथ- चरित्रम् । साथसादार, तिद्वयणपुररक्सणुदंडपायारु, फम्मपरचफचूरणेफमल्लु, परपासंडमंडलीनिहुरहिययसह, पणयपावकं- दुग्गदगमुसलु, दुपदधगधुराधुरवहणधवलु" इयाइविरुदाई पदंति । तए णं अचुइंदे निघत्तियाभिसेए सिररइयंजली जएवं विजएणं पद्धावेइ, पम्हलसूमालेहिं गंधकासाइएहि गायाई लहेइ, कप्परक्सं पिव अलंकियं करेइ, जाप नपिदि उपदंसेइ । अच्छेहिं रययामरहिं अच्छरसा तंदुलेहिं भयवओ पुरओ अदृष्ट मंगलए आलिहइ । अवि य- "पण भासण पदमाण परलस मच्छ सिरिर्वच्छा । संस्थिय नंदीवत्ता, लिहिया अहऽह मंगलगा ॥ १ ॥" कर- यलविमुपरस दसवण्णस्स जलय-थलयकुसुमस्स जाणुस्सेहमेत्तं नियरं करेइ । वेरुलियकडुच्छुयं गहाय कालागुरुकुं- दुलपतुरुफपवरं धूवं उप्पाडेइ । सत्तऽह पयाई ओसरित्ता दसंगुलिं अंजलिं मत्थए करिय गंभीरत्थनिवद्धाण वित्ताणम- राएणं सधुणइ, जाय एवं बयासी-नमोऽत्थु से सिद्ध ! बुद्ध ! नीरय! निभय! नीरागदोस! नीसंग! नीसल्ल! गुणरयण ! सीलसागर! धम्मवरचफवट्टी, नमोऽत्थु ते अरहओ भगवओ । ततो वंदित्ता नचासन्ने नाइदूरे पजुवासइ । एवं जहा अघुइंदस्स तहा जाय ईसाणिंदम्स भवणवइ-वाणमंतर-जोइसियाणं च अभिसेगा भाणिय वा । तए णं ईसाणे पंच रूचे विउद्यइ-एगे ईसाणे भयवतं फरयलपुडे गेण्हित्ता सीहासणे निसीयइ, एगे पिट्टओ आयवत्तं धरेइ, दुवे पासेगु घामरुसेवं फरेति, एगे सूलपाणी पुरओ चिट्ठइ । तते णं सके भयवओ चउद्दिसि चत्तारि धवले वसभे विउद्या, तेसिं अहि सिंगेहितो अह तोयधाराओ निग्गच्छंति, ताओ उ8 उप्पइत्ता एगओ मिलंति, भयवओ मुद्भागसि निययंति । सफस्स वि तहेव अभिसेओ भाणियघो जाच संथुणइ-जय जय पासजिणेसर !, जय निरुव- मरूव ! परमकारुणिय ! 1 जय जय सघगुणायर !, जय सामिय! सयलसुनिलय ! ॥ १॥ सयलजयनिबुइयरे, विवागणिकप्पपाययम्भहिए । दिट्टे पहुम्मि तुमए, भवो वि मोक्सायए अम्हं ॥२॥ तुह दंसणसंजणिओ, हरिसो @KO ·त्रयोविंशं केशि- गौतमी- याख्यम- ध्ययनम् पार्श्वनाथ- चरित्रम् । भीउचरा अंगम्मि में अमायतो । पुरयच्छलेण जयगुरु!, नीहरइ समंतओ नूणं ॥ ३ ॥ चिरयालदिवल्लहलणप्पमोयाउ मे ध्यपनसूने अणंतगुणो । आगंदो सजाओ, दिहे तुह दंसणे देव !॥ ४ ॥ गुरुयभवो गुरुकम्मो, गयभग्गो सो भवे अह श्रीनेमिच-अभयो । तुइ दसणं न पायइ, पत्ते य न तूसई जो उ ॥५।। न नमइ जो नाह! तुमं, सो नमए पाययस्स वि जणस्स । न्द्रीया जो पुण पणमइ तुम्हं, सो पणमइ नणु न तुम्हं पि ॥६॥ जा तुह परन्मुहाणं, बहुरिद्धी होइ देवमणुयाणं । सा सन्नि- मुखपोषा यायविहुरिय-सफरपाणोयमा नूणं ॥७॥ फुमयमया णणु मीया, सलहलिय नूण कम्मकरिजूहं । रागाइवणयरजूहं जिणसीहे ख्या लघु अन जायम्मि ॥८॥ जइ नयणसयसहस्सं, ययणसहस्सं च होज मे नाह! । तह वि न होइ कयत्थो, तुह दसणवण्णणु- गृतिः। स्साहो ।।९।। जयसु तुमं जयसामिय !, अक्सलियनिरामओ चिरं जयसु ।नंदसु पावसु सोहं, लहसु जसं तिहुयणे सयले | ॥१०॥ एपमाइ थोऊण जहेय आगओ तहेव गंतूण तित्थयरं माऊए पासे ठवेइ, जिणपडिरूवगं ओसोवणिं च साहरद, ॥२९१॥ एगं सोमजुयलं कुंडलजुयलं च भयवओ उसीसगमूले ठवेइ, एगं तवणिवलंबूसगं सिरिदामगंडं मणिरयणमंडियं हारा- इश्वसोभियं भययओ दिट्ठीए अभिरइहेडं उल्लोए निक्सिवइ । तए णं सके बत्तीसं हिरन्नस्स सुवण्णस्स य कोडीओ पचीसं नंदाइ यत्तीसं भद्दाई प सोहागरूयाइगुणे य भगवओ जम्मणभवणे वेसमणेण साहरावेइ । तए णं सके आभियोगिए देवे घोसावेद सघनयरम्मि मया सद्देणं-'हंद ! सुणंतु भवणवइपमुहासबदेवा! देवीओ!य, जो जिणस्स जिणमायाए या असुहं मणं धारेइ तस्स अजगमंजरी व सत्तहा मुद्धाणं फुटउ' ति । तए णं सचे इंदाइया देवा नंदीसरे गंतूण अवाहियाओ महिमाओ करेत्ता सएसु सएसु ठाणेसु गया । तं रयणि च तिरियजंभगा देवा आससेणरायभवणम्मि हिरमयासं जाय चुन्नयासं वासंति । तए णं आससेणराया पचूससमए नयरारक्सिए सद्दावित्ता वाणारसीए पुरीए पारगसोहणं माणुम्माणपद्धणं फारपेइ, नयरि च सयाहिरभंवरं आसियसम्मजिओवलितं सघपएसेसु निवद्धवंदणमालं ॥२९१।

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । उभियतोरणं उसियपटायं मंचाइमंचफलियं उस्सुपा उपर अन्भहप्पयेसं उयहियचंदणकलसं पुष्फोक्यारफलियं मधमपं. गंधभूयं नडनहाइपेच्छणयविराइयं उसिययसहस्समुसलसहस्सं कारवेद । तओ सइए साहस्सिए सयसाहस्सिए भाए प्टमायो एपइए य लाभे पदिच्छमाणो दसाहियं मह्यं करेइ, एफारसे सुदिपसे सूइकम्मे कए वारसे दिवसे मित्तना- इभोयायणपुश्यं जम्दा गम्भगयम्मि इमम्मि जणणी सप्पं सेनापासेसु पासेइ अओ पिउणा पासु' त्ति नामं पयहियं भययो, भगियं च--गभगए जं जगणी, सेजापासेसु मासिउं सप्पं । पडिसप्पंतं पइणो, लंपियवाहुं चडावेइ ॥ १॥ भणइ अयमेस सप्पो, ययइ रायाऽऽद वं कई मुणसिसाऽऽह सयं चिय तो दीयएण तं सो वि समविरे ॥२॥ चितइ गम्भपभायो, एसो पहमन्नहा निसातमसि ? । एसा पासइ पासेमु तेण पासो त्ति नाम कयं ॥ ३ ॥ तओ कप्पतरु प सपजणाणंदयारी पदंतो जाओ अट्टयरिसो । सोहणदिणे य पिउणा उवणीओ कलायरियस्स । तओ कलागणुजुत्तेण अयिप्रायपुपं सपपलापरमरहस्से पयर्डतेण पासकुमारेण उवन्झाओ चेय को निउणयरो कलासु त्ति । सो चेव जाओ भययओ पिणेओ । तओ कोमुझमयंकाओऽणतगुणसोमेण वयणेण, नीलुप्पलाओ अणतगुणसोहेण नयणजुयलेण, मुरयाओऽणंतगुणरूपेण देहेण, महुसीरामोऽगंतगुणमहुरेण सरेण, सयंभुरमणाओऽणतगुणगंभीरेण हियएण, मत्तकरि- परामोऽणंतगुणललियाए गईए, दुग्गइनियइंतसबजगरक्सणलालसेण कारनेणं विरायमाणो पासजिणो पत्तो जोधणं । सो पसेणइणा रन्ना परिणापिओ गुणरयणसालिणि पभावइनियधूयं । भुंजइ य भययं तीए समं मणोरमं विसयसुहं । अमया भयपया पासाओवरिहिएण गवक्खजालएहिं दिसावलोयणं कुणंतेण दिट्टो सयलजणवओ पवरकुसुमवलि- पहलियाइत्यो पाहिं निगच्छंतो, पुच्छियं प-किमन च्छणो कोइ जेणेवमेसो जणो वचइ ? त्ति । तओ सिहमेफेणं पासहियपुरिसेणं--न फो वि छणो, किंतु कोइ महातवरसी कमढो नाम पुरीए पाहिं समागओ तस्स बंदणथं पत्थिओ

·.
त्रयोविंश
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
| पार्श्वनाथ-
चरित्रम् ।
थीउचरा इमोजणपओ। वो तमावन्निऊण उणियकोहलविसेसो भयवं पि पत्थिओ, गो तत्थ जत्थ सो कमढो, दिहो य
ध्ययनरत पंचम्गिवयं तापमाणो । वो विनागसंपुन्नत्तणओ मुणियं भयवया एकम्मि अग्गिकुंडे पक्सित्ताए महहरुक्ससोडीए
भानमिच. मी टममाणं गायल, च तहाविहं कलिऊण अचंतं करुणापरयाए भणियं भयवया-अहो कट्ठमन्नाणं! जमेरिसम्मि
न्द्रीरा पि तयोयिससे पीरमाण दया न मुगिन्नइ ति। तओ सोउमेवं पासवयणं भणियं कमढेण-जहा रायपुत्ताण तुरय-
मुसयोधा जराइदमणे व परिस्समो, धम्मं पुण मुणिणो चेर वियाणंति । तओ भयवया भणिओ एको निययपुरिसो-रे रे!
स्या सः
सोटिमेयं सायहाणो बुदाहरणं फोडेसु । वओ 'जमापवेसि' ति भणमाणेण दुहा कया सा तेण सोडी । विणिग्गयं च
पूचिः। सीए ननाओ महलं नागकुलं । चत्य य दिहो ईसि डझमाणो एगो महानागो । तस्स य भयवं दवावेइ निययपुरिसवय-
गग सनियनं 'असिआउस' ति पंचनमोकारं । नागो वि तं घेत्तुं तप्पभावओ मरिऊग समुप्पन्नो नागलोए धरणिंदो
॥२९२॥
शनाम गागराया । दिनो य 'अहो ! नाणाइसउ' त्ति भणमाणेण भयवओ लोरण साहुकारो । तमायन्निऊण सुड विलक्खी-
भूलो कमढपरियायगो फाऊण व गाढमन्नाणतयं समुप्पन्नो मेहकुमारनिकायमज्झम्मि मेहमाली नाम भवणयासिदेयो।
भययं रि तओ पविठ्ठो नयरीए । अन्नया सुहंसुहेणं अच्छंतस्स समागओ पसंतसमओ । तम्मि य वसंतसमए
जागायपत्यगुनाणयालेणाऽऽत्ता भययओ समप्पिया सरसा सहयारमंजरी । भययया भणिय-भो ! किमेयं । तेण
भनियं-सारि! यहुविद्दकीटानिवासी संपयं सपत्तो वसंतसमओ। तओ सोउमेयं वसतकीलानिमित्तं वहुपुरजणपरिवार-
समनिओ जाणारूदो गओ नंदणवणं । वओ जाणाओ समुत्तरिय निसन्नो नंदणवणपासायमन्झट्टियकणयमयसीहासणे।
सत्य य पारमीयतणओ सघओ पलोयमाणेणं दिखै भत्तीए परमरम्मं चित्तं, तं च दद्दूण चिंतियं-अहो ! किमेत्य
लिहियं ? ! नायं च सम्मं निरूयतेण जहाऽरिट्टनेमिचरियं । तोचिंतिउं पयत्तो-धन्नो सोऽरिटनेमी जो 'विरसावसाणं
-
॥२९२॥

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । पिसय मुदं उि फडिन निम्मराणुरायं निरुवमरूपलावण्गजोवण रायवरफनं जगय विइन्नमयदझिय भग्गमयणमडफरो समारो च निस्संतो ता अहं पि फरेमि सघसंगपरिचायं । एत्यंतरे लोगंतिया उ देवा, भयवं वोहिंति जिणवरिद । रायटनगमीयाहियं, भय ! तित्वं पयहि ॥ १ ॥ तओ फिविणवणीमगाईणं किमिच्छियं हिरन्नं सुवन्नं वत्थं आम आसणं सयणं असणाईयं ओसहं पुप्फगंधविलेवणाइयं च महादाणं दवावेइ संवच्छरं जाय । अपि य- "संपाउंग-जिय-पउमुद्द-च उप. चयर-महापह-पहेसु । दारेसु पुरवराणं, रच्छामुहमज्झयारेसु ॥ १॥ वरवरिया घोसिजइ, मिमिटियं दिनई यहुविदीयं । सुर-असुर-देव-दाणव-नरिदमहियस्स निक्खमणे ॥ २॥" तए णं पुरिसायाणीए पासे अरहा मत्थर अंजलिं फरिय एवं अम्मापियरो क्यासि-इच्छामि णं अम्मताओ! तुन्भेहिं अभणुनाए पचइत्तए । ते वि 'महामुहं देयाणुप्पिया ! मा पडियधं करेहि' ति अणुजागति । तर णं आससेणे कोडुंबियपुरिसे आणवेत्ता अट्ठ सहरस सोवनियाणं जाव भोमेजाणं कलसाणं अभिसेयत्थं उपट्ठवावेइ । एत्थंतरे चलियासणा सधे सुरिंदा इति । पए पं सपो आभिओगियमुरेहिं जम्मणविहिवन्नियं कलसाइमजणविहिगुवयावेइ । ते वि कलसा तेसु चेव पविद्वा । |सएपं सफे आससेणे य पुरत्याभिमुहं पासं निवेसित्ता असहस्सेणं जाय भोमेजाणं अभिसिंचंति । अभिसेगे य पहमागे एगे देया याणारसिं नयरिं आसियसम्मजिय जाव एगे विनुयायति वासंति जाव सबालंकारविभूसिय कुणंति । पए पं आससेणे विसालं नाम सीयं रयावेद । वए णं सको अणेगसंभसयसन्निविटं अइसयमणहरं विसालं सीयं पारवेद । सा वि यवं चेय सिवियमणुपविट्ठा । तए णं पासे अरहा सीयं दुरहित्ता पुरत्याभिमुहे निसन्ने । तए णं आससेणराणा कुत्ता समाणा ण्हाया सघालंकारविभूसिया वहवे पुरिसा सीयं वहति । तए णं सके सीयाए दाहिणिल्ल- गुपरिमं याई गेण्द, इंसाणे उत्चरिलं, चमरे दाहिणं हेडिल्लं, बली उत्तरिहं, सेसा देवा जहारिहं । अवि य--"पुछि -XX

·त्रयोविंशं
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखरोधा-
ख्या लघु
वृत्तिः।
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
पार्श्वनाथ-
चरित्रम् ।
॥२९३॥
उक्सित्ता माणुसेहिं सा हहरोमकूवेहिं । पच्छा वहति सीय, असुरिद-सुरिंद-नागिदा ॥ १ ॥ अष्ट मंगलगा छत्त-
चामर-महज्झयाईणि य पुरओ पत्थियाणि । तओ 'जय जय नंदा! जय जय भद्दा! भई ते, सबकालं च धम्मे तुह अविग्पं
हवउ' ति मुहमंगलियमाईहिं अभिनंदिज्जमाणो, बहुजणसहस्सेहिं पेच्छेनमाणो थुधयमाणो, अंगुलीहिं दाइजमाणो,
पुप्फंजलीहिं पूइजमाणो, पए पए अग्धे पडिच्छमाणो, बहुनरनारीणमंजलीओ दाहिणहत्येण पडिच्छमाणो, महया इड्डिस-
मुदएण, किञ्च-वरपडह-भेरि-झल्लरि-दुदुहि-सससहिएहिं तूरेहिं । धरणियले गयणयले, तुरियनिनाओ परमरम्मो ॥१॥
नयरीओ निक्समिता गओ आसमपयमुजाण । तत्थ य असोगपायवस्स अहे सीयाओ पच्चोरुहइ । पोसवहुलएका-
रसीए पुवण्हे सयमेवालंकार ओमुयइ, पसरतवाहसलिला यम्मादेवी हसलक्खणपडेशं पडिच्छइ । पंचमुट्टियं लोयं
करेइ, सको केसे पडिच्छइ, खीरसमुद्दे साहरइ । तं समयं च सवयणेण देवाण मणुयाण य निग्घोसो तुरियनिनाओ
गीयरवो उवरओ । ताहे तीस वासाई अगारमावसित्ता अट्ठमभत्तेणं अपाणएणं देवदूसमादाय तिहिं पुरिससएहिं
निक्सतो । भणिय च--"काण नमोकार, सिद्धाणमभिग्गहं तु सो गिण्हे । सबं मे अकरणिनं, पावं ति चरित्तमारूढो
॥१॥" तक्खणं च उत्पन्नं मणपज्जवनाणं । तओ पंचसमिओ तिगुत्तो संतिखमो निम्ममो निदोसो नीसगो लाभालाभे
सुहे दुक्से निदापससासु च समो तवसंजमेण अप्पाणं भावमाणो विहरइ । सुरासुरा वि भयवओ पासस्स निक्समण-
महिम करेत्ता नंदीसरे अट्ठाहियं करेति, सट्ठाण च पडिगया । भयव पि नयरासन्नसंठियं पत्तो तावसासमं, तत्थ य
'अत्यमिओ दिणयरो' चि कलिऊम तप्पएससंठियकूयासन्नठियवडपायवस्स अहे ढिओ काउस्सग्गेणं। इओ य सो
कमढीयो मेहमाली असुरो अवहिणा नाऊण अत्तणो बइयरं सुमरिण पुधभक्वेरकारणं समुप्पन्नतिधामरिसो समा-
गओ जत्थ भयव, पारद्धा य तेण सीहाइसवेण उवसग्गा । अवि य -"सीहेहिं घोररूवेहि तिक्सनहरेहिं दीहदाढेहिं ।
॥२९३॥

·० पार्श्वनाथ- चरित्रम् । पदिओ गयरूयहि, सरोसकयदंतपहरेहिं ॥ १ ॥ करगहियकत्तिएहि, खुहियकयंतो छ घोररूवेहिं । क्यालेहि य भयवं, फयस्थिनो गरुयदसणेहि ॥ २ ॥ एमाइवहुविहीयं, कमढेणुवसग्गिओ वि पावणं । पासजिणो धीरमणो, नो खुहिओ धम्नहाणाओ॥ ३॥" 'अचलियभायं च नाउणं जलेणं योलेता मारेमि' ति सपहारिय पारद्धा तेण विजुगज्जियप- यगुन्भहा महावुट्टी । तीए जलेण ताय योलिओ भयवं जाय नासियाविवरं । एत्यंतरे चलियं धरणिंदरस आसणं, पउत्तोयहिणा य मुणिओ भयवओ वइयरो, समागंतूण तुरियं सामिणो सीसोपरिरइयफणिफणामंडवेण सेससरीरपासेसु य विरहयपणिसरीरेण निवारिओ जलपूरो, पारद्धं च पुरओ बहुविहाऽऽउज-वेणु-वीणा-गीयनिनाएहिं घणनिग्घोसो- वपायगं पवरप्पैक्सणयं । दट्टण य तं तारिसं महाइसयं धीरत्तं च भयवओ गरुयविम्हयक्सित्तमाणसो समुवसंतदुप्पो सो अमुरो पणमिउण सामिण य जिणं गओ नियट्ठाणं । धरणिंदो वि निरुवसग्गं नाऊण थोऊण गओ सहाणं । पाससामिस्स वि निक्समणदिणाओ चउरासी दिवसोवरि चेत्तकिण्हचउत्थीए अहमभत्तंते पुषण्हे आसमपए असोगत- रहे सिलापट्टर सुइनिसन्नस्स सुहझवसाणस्स अपुधकरणाइकमेण समाणियखवगसेढिस्स खीणघाइकम्मचउफस्स सय- ललोयालोयायभासयं समुप्पन्नं केवलन्नाणं । चलियासणा समागया सुरसंघाया। वाउकुमारेहिं परिसोहिए जोयणमित्ते सत्ते, आसित्ते य गंधयारिणा मेघकुमारेहि, मणिरयणचित्ते तम्मि विरइयं सुरेहिं समोसरणं । तम्मज्झे सीहासणोवविट्ठो पुरत्याभिमुहरे सामी रयय-फणय-रयणपागारवलयत्तियनिहेणं नाणदसणचरणेहिं व ससिकिरणुज्जलचामरजुयलच्छलेण धम्मसुमाझाणेहिं व छत्तत्तयरूवेणं भुवणत्तयपसरियकित्तिपुंजेहिं व सेवाकोउगेण पडिवन्नमुत्तीहिं विरायमाणो सदेवमणु- यामुराए परिसाए जोयणनीहारिणा सरेण धम्मं कहेइ-"भो भवा! चउगइओ, संसारो एस घोरदुहपउरो । सरणं न एत्य अग्नं, धम्मं निणदेसियं मोतुं ॥१॥ हिंसाइविरइरूवं, तो तं मणवयणकायसुपउत्तं । इंदियकसायनिग्गहपवरं Kakk.xex ·श्रीउत्तरा- ध्ययनस्त्र धीनेमिच- न्द्रीया मुखपोधा- ख्या लघु पृतिः। वयोविंश केशि- गौतमी- याख्यम- ध्ययनम्। पार्श्वनाथ- चरित्रम् । ॥२९४॥ जहसत्तिओ कुणह ॥ २॥ मा महुपिदुसमाणे, पिसयसुहे संजिऊण तुच्छन्मि । निरयाइविविहदुक्खाण, भायणं अप्पणं कुणह ।। ३ ।। अइवच्छला वि पियरो, अइप्पिया पुत्तभाइभजाओ । अइसंचिओ वि अत्थो, न तम्मि दुह्संकडे सरणं ॥ ४ ॥ अथो अत्यो ति इई, पुत्तो पुत्तो घरं घरं व त्ति । मजा भज नि नरे, किलिस्समाणं जमो हरइ ॥ ५॥ एगमणो| एस जणो, परिकिस्सह जह कुडुवकनम्मि । तह जइ जिणिंदधम्मे, ता पावइ मोक्खसोक्खं पि ॥ ६ ॥ एमाइ सोऊण पटियुद्धो पर लोगो । पधाविया गणहरा । सुरा वि केयलिमहिमं काऊण नंदीसरवरदीवे जत्तं च काऊण गया सट्टाणं । पासो वि भयवं तिफणिफणालछणो सत्तफणिफणालंछणो वा वामदाहिणपासेसु वइरोट्टदेवीधरणिंदेहिं पञ्जयासिनमाणो पियंगुवन्नदेहो नवरयणिसमूसिओ अरिट्टनेमितित्वपल्सट्टणेण नियतित्थं पयत्ततो भवसत्तपडिबोहणत्थं चउतीसाइसयस- मेओ पुहरिमंडले विहरइ । पासस्स णं भयवओ दस गणा दस गणहरा होत्था, अजदिनप्पमुहा सोलस समणसहस्सा, पुप्फचूलापमुहा अहतीसमजियासहरसा, सुनंदप्पमुहाणं सभणोयासगरणं एग सयसहस्सं चउसट्ठी य सहस्सा, सुनंदाप- मुहाणं समणोवासियाणं तिन्नि सयसहस्सा सत्तावीसं च सहस्सा, अद्भुट्ठसया चोदसपुवीणं, चोइससया ओहिनाणीणं, दससया फेवलनागीणं, एकारससया येउवीणं, अद्धट्ठमसया विउलमईणं, छच्च सया वाईणं, वारससया अणुत्तरोववाइयाणं उकोसिया एसा परिवारसंपया होत्था । दए गं पासे अरहा भधकमलदिवायरे देसूणाई सत्तरि वरिसाई केवलिपरियारणं विहरित्ता एगं वाससयं सघाउयं पालइत्ता आउयावसाणे सम्मेयमागओ। तत्थ समणाणं समणीणं सावयाणं सावियाणं सवपरिसाए य मिच्छत्ताइसंसारपहं सम्मइंसगाइमोक्समग पसिणाइंच वागरित्ता मासियभत्तंते उद्धडिओ बग्घारियपाणी सेलेसीपडिवन्नो खीणभयोवग्गाहिकम्मंसो तेत्तीसाए अणगारेहि समं सावणसुद्धट्ठमीए सिद्धि पत्तो। चलियासणो ॥२९४॥ सम्बन्ध 'या।

·पार्श्वनाथ- चरित्रम् । ओहिणा विनायपदयरो निराणंदो विमणो अंसुपुन्ननयणो सोगाऊरियहियओ समागओ सको, जिणसरीरयं तिपयाहिणी- फाउण नपासो नाइदूरे पनुरासंतो चिट्टइ, वयह य-पसरइ मिच्छत्ततमं, गर्जति कुतित्थिकोसिया अज्ज । दुभिक्खड- मरराइनिसियरा टुंति सप्पसरा ॥ १ ॥ अत्यमिए जयसूरे, मउलेइ तुमम्मि संघकमलवणं । उल्लसइ कुमयतारानियरो वि अम निणपास! ॥२॥ तमगसियससि य नह, विज्झायपईवयं व निसि भवणं । भरहमिणं गयसोहं, जायमणाई व पटु ! अन ॥ ३ ॥ एवं सयसुरवरा वि सको वि गोसीसचंदणदारूहिं तिनि चियाओ करेइ, खीरोयजलेण भयवओ देहं पहावेचा गोसीसचंदणेणाऽणुलिंपित्ता हंसलक्सणं पडसाडयं च निवसित्ता सघालंकारियं करेइ । सेसदेवा दोहि सीयाहिं गणहरा-ऽणगारसरीराई आरोविय दोसु चियामु ठवेति । सकाएसेण अग्गिकुमारा देया चियगासु अग्गि विउधिति, याउकुमारा य याउं, सेसदेवा कालागरमाइपयरधूयं घयं महुं च कुंभग्गसो पक्खियंति । झामिएसु य मंसाईसु मेहकु- मारा देवा सीरोयजलेण निघवंति चियाओ । सफो उपरिमं दाहिणं हणुयं, ईसाणो वाम, चमरो हिदिल्लं दाहिणं, वली पाम, सेसा अंगोवंगाई गेण्हंति । चियगासु य महंते थूभे कुणंति । निधाणमहिमं च काऊण सको नंदीसरे गंतूण पुर- विमअंजणगपाए जिणाययणमहिमं करेइ । तस्सेव चउरो लोगपाला तस्सेव अंजणगपवयस्स पासवत्तिसु चउसु दहिमुहनगेसु सिद्धाययणमहिमं फुगंति । ईसाणो उत्तरिले अंजणगे, चमरो दाहिणिल्ले, वली पच्छिमिल्ले, तेसिं लोग- पाला बहेय जिणमहिमं फुणंति । सको सविमाणं गंतूण सुहम्मसभामज्झट्ठियमाणवगसंभाओ ओयारिऊण वट्टसमुग्गयं सीदासणे निसित्ता जिणसफहाउ पूएइ । पासजिणहणुं पि तत्थेव पक्सिवइ । एवं सबदेवा वि । पंचसु वि कल्ला- पर्गमु विसाहानसत्तं भयवओ आसि ति ॥ एवं प्रसङ्गतः पार्थचरितमभिधाय प्रकृतसूत्रं व्याख्यायते- तस्स लोगप्पदीयस्स, आसि सीसे महायसे । केसीकुमारसमणे, विजाचरणपारगे।।२॥ ०५०

·श्रीउपरा-
पयनश्च
श्रीनेमिच.
न्द्रीया
मुखपोषा-
स्पा लघुः
पूचिः।
त्रयोविंश
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
केशिगौत-
मयोः श्राव-
॥२९५॥
ओदिनाणसुप बुद्धे, सीससंघसमाउले । गामाणुगाम रीयंते, सापत्धि पुरिमागए ॥३॥
तेंदुयं नाम उजाणं, तम्मी नगरमंडले । फासुए सेन्नसंथारे, तत्थ वासमुवागए ॥४॥
व्याख्या-मुगममेय । नवरम्-"ओहिनाणसुए" त्ति सुव्यत्ययाद् अवधिज्ञानश्रुताभ्यां 'युद्ध' अवगततत्त्वः ।।
'नगरमण्डले पुरपरिक्षेपपरिसरे। 'प्रासुके स्वाभाविकागन्तुकसत्त्वरहिते, क? इत्याह-शय्या-वसतिः तस्यां संस्तारकः-
शिलाफरकादिः शय्यासंतारफस्वस्मिन् । 'वत्र' इति तिण्डुकोद्याने 'यासम्' अवस्थानमिति सूत्रत्रयार्थः ॥२-३-४ ॥
अग्रान्वरे यदभूत् तदाह---
अह तेणेव फालेणं, धम्मतित्थयरे जिणे।भगवं वद्धमाणु त्ति, सबलोगम्मि विस्सुए ॥५॥
तस्स लोगपईयरस, आसि सीसे महायसे । भययं गोयमे नाम, विजाचरणपारगे ॥ ६ ॥
पारसंगविऊ युद्धे, सीससंघसमाउले । गामाणुगाम रीयंते, से वि सावधिमागए ॥७॥
कोडगं नाम उजाणं, तम्मि नयरमंडले । फासुए सिजसंधारे, तत्थ वासमुवागए ॥८॥
व्याख्या-'अय' यक्तव्यान्तरोपन्यासे । "तेणेव कालेणं" ति तस्मिन्नेव काले बर्द्धमानो नाम्नाऽभूदिति शेपः,
'विमुतः' विख्यातः । शेपं स्पष्टमिति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। ५-६-७-८॥ ततः किमजनि १ इत्याह-
फेसीकुमारसमणे, गोयमे य महायसे । उभओ वि तत्थ विहरिसु, अल्लीणा सुसमाहिया ॥९॥
उभओ सीससंघाणं, संजयाणं तवस्सिणं । तत्थ चिंता समुप्पन्ना, गुणवंताण ताइणं ॥१०॥
फेरिसो या इमो धम्मो?, इमो धम्मो व केरिसो?। आयारधम्मप्पणिही, इमा वा सा व केरिसी ? ।।
पाउलामो यजो धम्मो,जो इमो पंचसिक्खिओ।देसिओ बदमाणेणं, पासेण य महामुणी ॥१२॥
स्त्यामाग-
मनम्।
केशिगात-
मयोर्धार्मि-
कमीमांसा।
॥२९५॥

·फेशिगोत- मयोर्धार्मि- कमीमांसा। अचलगो प जो धम्मो, जो इमो संतरुत्तरो। एगफजपचन्नाणं, विसेसे किं नु कारणं १ ॥ १३ ॥ व्याख्या-"उभयो पि" चि उभावपि "अटीण" ति 'आलीनो' मनोयापायगुप्तिप्यामिती 'सुसमाहितो' सुषु समाधिमन्ती ।। "उभ" चि उभयोः 'कनेति भावस्त्याम् ॥ चिन्तास्वरूपमाह-'फीदृशः ?' किं स्वरूपः? 'वा' विकल्पे, "इमो" ति 'अपम्' अरमत्सम्बन्धी 'धर्म:' महामवात्मकः 'अयमिति दृश्यमानगणभृच्छिप्यसम्बन्धी "धम्मो " त्ति पासलो निमम्मा, सतश्यायं या धर्मः कीदृशः ?, आचार:-चेपधारणादिको बाह्यः क्रियाकलाप इत्यर्थः स एष धर्म- घस प्रणिधि:-व्यवस्थापनम् आचारधर्मप्रणिधिः "इमा घ" ति प्रारूतत्वात् 'अयं वा' अस्मत्सम्बन्धी, "सा व" त्ति सपा द्वितीयपतिसत्यः । अयमाशयः-अस्माफममीपां च सर्यसप्रणीत एव धर्मः, तरिफमस्यैतत्साधकानां च भेदः? इति । सदेसदय योभुमिच्छामो ययमिति ।। उफामेय चिन्ता व्यकीकर्तुमाह- "चाउनामो उ" त्ति 'चतुर्यामश्च' चतुर्म- हामतो यो धर्मो देशितः पान इति सम्बन्धः । "जो इमो" ति चकारस्य प्रक्षेपाद् यश्चायं पञ्चशिक्षा:-प्राणातिपा. खविरमणोपदेशरूपाः सावा यस्मिन्नसो पश्चशिक्षितो पर्वमानेन देशित इति योगः, "महामुणि" ति महामुनिना । अनयोपिरोपे किमु कारणमित्युत्तरेण सम्यन्धः । अनेन धर्मविपयः संशयो व्यक्तीकृतः । आचारधर्मप्रणिधिविपयं तमेव म्यनलि-अचेलफश्च यो धर्मो पर्द्धमानेन देशित इत्यपेक्ष्यते । तथा "जो इमो" ति यश्चायं सान्तराणि-वर्द्धमानस्वा- मिपत्यपेक्षया मानपर्णविशेषतः सविरोपाणि उत्तराणि-महामूल्यतया प्रधानानि प्रक्रमाद् घस्त्राणि यस्मिन्नसौ सान्तरोत्तरो धर्मः पान देशित इतीहाऽप्यपेक्ष्यते । एककार्य-मुक्तिलक्षणं फलं तदर्थ प्रपन्नौ-प्रवृत्चौ एककार्यप्रपन्नौ तयोः प्रश्मात् पार्थवर्द्धमानयोपिशेपे 'किमिति संशये, 'नु' वितर्के 'कारणं' हेतुः। शेषं स्पष्टमिति सूत्रपञ्चकार्यः ।। ९.१०.११-१२-१३ ॥ एपं प पिनेयचिन्तोत्पचौ यत् केशिगौतमावकाष्टा तदाह- ·श्रीउचरा. ध्ययनरावे श्रीनेमिच- न्द्रीया मुखरोधा- ख्या लघु भूचिः। त्रयोविंशं केशि- गौतमी- याख्यम- | ध्ययनम् । अह ते तत्थ सीसाणं, विनाय पवितक्कियं । समागमे कयमती, उभओ केसिगोयमा ॥१४॥ गोतमे पटिरूवण्णू, सीससंघसमाउले । जेहूँ कुलमवेक्खंतो, तेंदुयं वणमागओ ॥ १५॥ केसीकुमारसमणो, गोयमं दिस्समागतं । पडिरूवं पडिवत्ति, सम्म संपडिवजती ॥१६॥ पलालं फासुयं तत्ध, पंचमं कुसतणाणि य । गोयमस्स णिसिजाए, खिप्पं संपणामए ॥१७॥ व्याख्या-अथ 'ते' इति तो 'तत्र' श्रावस्यां समागमे कृतमती अभूतामिति शेपः ॥ “पडिरूब" ति प्रतिरूप- विनयः यथोचितप्रतिपत्तिरूपस्तं जानातीति प्रतिरूपज्ञः ॥ 'प्रतिरूपाम्' उचितां 'प्रतिपत्तिम्' अभ्यागतकर्त्तव्यरूपां सम्यक् सम्प्रतिपद्यते, करोतीति भावार्थः ॥ प्रतिपत्तिमेवाह-पलालं प्रासुकं तन "पंचमं" ति सुब्व्यत्ययात् पश्चमानि कुशतृणानि च, पश्चमत्वं चैपां पलालभेदाऽपेक्षया, यत उक्तम्-तणपणगं पुण भणिय, जिणेहि कम्मट्टगंठिमहणेहिं । साली वीही कोदव, रालग रन्ने तणाइं च ॥१॥" गौतमस्य 'निपद्यायै उपवेशनार्थ क्षिप्रं सम्प्रणामयति समर्पयति ।। शेपं सूत्रसिद्धमेवेति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। १४-१५-१६-१७ ॥ तो द्वावप्युपविष्टौ यथा प्रतिभासतस्तथाऽऽह- केसीकुमारसमणो, गोयमे य महायसे। उभओ निसन्ना सोहंति, चंदसूरसमप्पभा ॥१८॥ व्याख्या-पष्टम् ॥ १८ ॥ तत्सङ्गमे च यदभूत् तदाह- समागया यह तत्थ, पासंडा कोउगा मिगा। गिहत्याण अणेगाओ, साहस्सीओ समागया ॥१९॥ देवदाणवगंधवा, जक्खरक्खसकिन्नरा । अहिस्साण य भूयाणं, आसि तत्थ समागमो ॥ २० ॥ व्याख्या-पाखण्डं-व्रतं तद्योगात् पासण्डाः-शेषनतिनः कौतुकात् मृगा इव मृगा अज्ञत्वात् ॥ देव-दानव-गन्धर्व- , "तृगपके पुनर्भणितं, जिनः काष्टमन्यिमयनैः । शालिनीहिः कोद्यो रालकोरण्यतृणानि च ॥१॥" केशिगीत- मयो- मिलनम् । ॥२९६॥ ॥२९६॥ DXOXOF ·. BE त्तराणि। यक्ष-राक्षस-किमराः समायावा इति सम्बन्धः। एते पानन्तरमदृश्यविशेषणाद् दृश्यरूपाः, अदृश्यानां च भूतानां केशिगौव- केलीम्लिन्यन्तरागामासीत् समागमः । शेपं स्पष्टमिति सूत्रद्वयार्थः॥ १९-२०॥ सम्प्रति वयोल्पमाह- मयोःप्रश्नो पुच्छामि ते महाभाग !, केसी गोयममवधी । तओ केसि बुवंतं तु, गोयमो इणमबी ॥ २१ ॥ पुच्छ भंते ! जहिच्छं ते, केर्सि गोयममबी । तओ केसी अणुन्नाए, गोयमं इणमबवी ॥ २२॥ व्याख्या-ते' इति त्यां 'महाभाग !' अतिशयाचिन्त्यशके ! ।। "जहिच्छं" ति यथेच्छं यदवभासत इत्यर्थः । "फेसि गोयम" ति मुव्यत्ययाद् गौतमः, शेपं प्रतीतमिति सूत्रद्वयार्थः ॥२१-२२।। यचासौ गौतमं पृष्टवांस्तदाह- घाउजामो य जो धम्मो, जो इमो पंचसिक्खिओ। देसिओ बद्धमाणेणं, पासेण य महामुणी ॥२३॥ एगफजपवपणाणं, विसेसे किं नु कारणं? | धम्मे दुविहे मेहावी!, कई विप्पचओ न ते? ॥२४॥ व्याख्या-प्रतीवमेव ।। २३-२४ ॥ एवं केशिनोक्के- तओ केसि बुवंतं तु, गोयमो इणमबवी । पन्ना समिक्खए धम्मतत्तं तत्तविणिच्छियं ॥२५॥ पुरिमा उच्चजडा उ, वफजहा य पच्छिमा। मज्झिमा उजुपन्ना उ, तेण धम्मो दुहा कए ॥२६॥ पुरिमाणं दुघिसोझोउ, परिमाणं दुरणुपालओ। कप्पो मज्झिमगाणं तु, सुविसुज्झोसुपालओ २७ } व्याख्या-ततः केशिं 'ध्रुवन्तमेव' जल्पन्तमेव, अनेनाऽऽदरातिशयमाह, किं तदद्मवीत ? इत्याह-'प्रज्ञा' पुद्धिः 'समीक्षते' पश्यति, किं तद् ? इत्याह –'धर्मतत्त्वं धर्मपरमार्थ, तत्त्वानां-जीवादीनां विनिश्चयो यस्मिन् तत्तथा । इदमुणं भवति याक्यश्रवणमात्रादेव वाक्यार्थनिर्णयो भवति किन्तु प्रज्ञावशात् ।। ततः "पुरिम" ति 'पूर्वे' प्रथम- वीर्षफत्साधय ऋजपश्च-प्राजलतया जडाश्च-दुःप्रतिपाद्यतया ऋजुजडाः 'तु' इति यस्माद्, वक्रजडाः 'च' समुच्चये

·श्रीउपरा-1
ध्ययनसूझे
थीनेमिच-
न्द्रीया
मुखपोधा-
ख्या लघु
धृतिः।
।
त्रयोविंश
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम् ।
केशिगीत-
मयोः प्रश्नो-
॥२९७॥
'पश्चिमा: पश्चिमजिनमुनयः, मध्यमाः पुनः ऋजुप्रशाः 'तेन' हेतुना धर्मो द्विधा कृतः ॥ यदि नाम पूर्वाद्य एवंविधा-
तथापि कयमेतद् द्वैविभ्यम् । इत्याह--"पुरिमाणं" ति पूर्वेपां दुर्विशोध्यः ऋजुजडत्वादेव, 'कल्पः' इति सम्बध्यते, 'तुः'
पूरणे, परमाणां दुःलेनाऽनुपाल्यते दुरनुपालः स एव दुरनुपालको वक्रजडत्वात्, 'कल्प:' यतिक्रिया कलापः मध्यम-
फानां तु ऋजुप्रज्ञत्वात् सुविशोध्यः सुपालकश्च, चस्य गम्यमानत्वादिति । विचित्रप्रज्ञविनेयानुप्रहाय वैविध्यं धर्मस्थ
देशिवम् । प्रसद्गतश्चेद्दाऽऽद्यजिनामिधानमिति सूत्रत्रयार्थः ॥ २५-२६-२७ ॥ इत्थं गौतमेनोक्ते केशिराह-
साहु गोयम! पन्नाते, छिन्नो मे संसओ इमो। अन्नोऽवि संसओमज्झं, तं मे कहसु गो यमा! ॥२८॥
अचेलओ अ जो धम्मो, जो इमो संतरुत्तरो। देसिओ बद्धमाणेणं, पासेण य महामुणी ॥ २९ ॥
एगकजपचनाणं, विसेसे किं तु कारणं? | लिंगे दुविहे मेहाची !, कहं विप्पचओ न ते ॥३०॥
व्याख्या-साधु गौतम ! प्रज्ञा ते, छिन्नो मे संशयः "इमो” ति अयं त्वयेति विनेयापेक्षं चेत्थ मभिधानम् ,
अन्यथा तु अस्य शाननयसंयुतस्यैवंविधसंशयासम्भवः । लिङ्गे 'द्विविधे' अचेलकतया विविधवस्त्रधारितया च द्विभेदे ।
शेपं विनित सुगम किछिप भाग व्याख्यातमेवेति सूत्रत्रयार्थः ॥ २८-२९-३९ ।। ततश्च-
केसिं एवं धुवाणं तु, गोयमो इणमवची । विनाणेण समागम्म, धम्मसाहणमिच्छियं ॥ ३१ ॥
पचयत्वं च लोगस्स, नाणाविहविगप्पणं । जत्तत्थं गहणत्वं च, लोगे लिंगपओपणं ॥ ३२॥
अह भवे पइन्ना उ, मोक्खसम्भूयसाहणा। णाणं च दंसणं चेच, चरित्तं चेव निच्छ ए ॥३३॥
व्याख्या-विशिष्टं शानं विज्ञानं तच केवलमेव तेन 'समागम्यं यद् यस्योचितं तत् तथैव ज्ञात्वा 'धर्मसाधनं'
धर्मोपरणं-वकिल्पादि "इच्छियं" ति 'इष्टम्' अनुमतं पार्श्वचर्द्धमानजिनाभ्यासिति प्रक्रमः । चरमाणां हि रक्त-
तराणि ।
॥२९७॥

·केशिगौव- मयोः प्रभो तराणि। मावाने पम्वत्पेन यमरश्चनादिपु प्रचिनिवारय स्वादिति न तेन तदनुसातम् । पार्थशियास्तु न तथेति रका- 6 दीनामपि देनानुन छतमिति भावः ॥ फिल्म 'प्रत्ययार्य चअमी प्रतिन इति प्रतीतिनिमित्तं च, फस्य ? लो फस्य, धन्यथा र ययाऽभिरचिवं वेपमादाय पूजादिनिमित्तं विडम्यकादयोऽपि 'ययं प्रतिनः' इत्यमिद धीरन, सतो प्रतिप्यपि न टोपल प्रविनः इति प्रतीतिः स्यात् । कि मदेवम् ? इत्याह--'नानाविधविफल्पन' प्रक्रमात् नानाप्रकारो पकरणपरि- नानाविधं हि याकल्पागुपकरणं यथावद् यतिवेव सम्भवतीति फयं न तत्प्रत्ययहेतुः स्यात् १, तथा यात्रा- संयमनियांसदर्पम् । विना हि पाल्पादिकं पृट्यादी संयमपाधैव स्यात् , महणं-ज्ञानं तदयं च, कश्चित् चित्तवि- प्रपोत्पायपि गृपासु-यभाऽहं प्रतीति, एतदर्य लोके लिङ्गस्य प्रयोजनमिति-प्रवर्त्तनं लिङ्गप्रयोजनम् ॥ 'अयेत्युप- न्यासे, "भरे पामा " ति मुराब्दखैवकारार्थत्वाद् मिनक्रमत्वाय भवेदेव 'प्रतिज्ञा' अभ्युपगमः, प्रक्रमात् पार्श्व- पर्वमानयोः प्रविशावरूपमाह-"मोक्ससम्भूयसाहण" ति मोक्षस्य सद्भूतानि च तानि तात्विकत्वात् साधनानि प रेनुत्यान् मोक्षसवसाधनानि, फानि ? इत्याह-शानं प दर्शनं चैव चारित्रं च एवः' अवधारणे, स च लिङ्गस्य मुक्ति- सस्तसामना व्यवच्छिनधि-मानायेय मुक्तिसाधनं न तु लिङ्गम् । श्रूयते हि भरतादीनां लिङ्ग विनाऽपि केवलोत्पत्तिः, 'निये निधपनवे विचार्य न तु व्यवहारे, इति लिङ्गस्य तत्वतोऽकिश्चित्करत्वात् न त दो विदुपां वि प्रत्ययहेतुः, शेपं स्पष्टमिति सूमनपार्यः ।। ३१-३२-३३ ॥ साहु गोपम! पहाते, लिनो मे संसओ इमो। अन्नोऽविसंसओमज्झं,तं मे फहसुगो यमा॥३४॥ व्याख्या--भाग्यत् । इत्यं महामसात्मकधर्मविपयं वेपात्मकलिङ्गभेदविपयं च शिष्याणां विप्रत्यय मपनीय प्रसङ्गत- पामेय व्युत्पत्य जाननपि अपरमपि यस्तुतत्त्यं पृच्छन् केशिः 'अन्योऽपि संशयः' इत्यादि पुनराह ।। ३४ ॥

·श्रीउचरा-
ध्ययनसूत्र
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
मुखमोघा-
त्रयोविंश
केशि-
गौतमी-
याख्यम-
ध्ययनम्।
केशिगौत-
मियो: प्रो-
चिः।
॥२९८॥
अणेगाण सहस्साणं, मज्झे चिट्टसिगोयमा! ते यते अभिगच्छंति, कहं ते निजिया तुमे १ ॥३६॥
एगे जिए जिया पंच, पंच जिए जिया दस । दसहा उ जिणित्ताणं, सबसत्तू जिणामहं ।। ३६ ।।
सचू य इइ के कुत्ते ?, केसी गोयममबधी । तओ केसि बुवंतं तु, गोयमो इणमन्बी ॥ ३७॥
एगप्पा अजिए सत्तू, कसाया इंदियाणि य । ते जिणित्तू जहानायं, विहामि अहं मुणी ॥ ३८ ॥
व्याख्या-'अनेकानां' बहूनां सहस्राणां' प्रक्रमात् शत्रुसम्बन्धिनां मध्ये तिष्ठसि गौतम! 'ते' शत्रवः 'ते' इति
त्यामभिलधीकय गच्छन्ति अर्थात् जेतुम् , कथं ते निर्जितास्त्वया ? ॥ गौतम आह.-'एकस्मिन्' प्रक्रमात् शत्रौ जिते
जिताः पश्च, ग्था "पंच जिए" त्ति सूत्रत्वात् पञ्चसु जितेपु जिता दश, 'दशधातु' दशप्रकारान् पुनर्जित्वा 'सर्वशत्रून्' अनेक-
संख्यान जयाम्यहम् । ततश्च-"सत्तू य इह" 'च' पूरणे, 'इति' भिन्नकमो जाती धैकवचनम् , ततः शत्रुः क उक: ? इति
केशिः गौतममप्रवीत् । शेपं सुगमम् ॥ नवरम्-एकः 'आत्मा' चित्तं, वदभेदोपचाराद् अजितोऽनेकानर्थावाप्तिहेतुत्वात्
शत्रुरिय शत्रुः, वथा कपाया अजिताः शत्रव इति वचनविपरिणामेन योज्यते, एते चाऽऽत्मसहिताः प्रागुक्ताः पञ्च भवन्ति,
सथेन्द्रियाणि शत्रयोऽजितानि, एते च सर्वे प्रागुद्दिष्टा दश जाताः, चशब्दात् नोकपायाधुचरोत्तरभेदाश्च सर्वेऽपि शत्रवो-
ऽजिताः। सम्प्रत्युपसंहारव्याजेन तजये फलमाह-'तान्' उक्तरूपान् शत्रून जित्वा 'यथान्याय' यथोक्तनीयनतिक्रमेण तसो
विहरामि, तन्मध्येऽपि तिष्ठन्नप्रतिवद्धविहारितयेति गम्यते इति सूत्रचतुष्टयार्थः ॥३५-३६-३७-३८॥ एवं गौतमेनोक्त-
साहु गोयमापनाते,लिन्नो मे संसओ इमो। अन्नोऽवि संसओ मज्झं, तं मे कहमु गोयमा ॥३९॥
दीसंति पढे लोए, पासपदा सरीरिणो ! मुक्कपासो लहुन्भूओ, कहं तं विहरसि मुणी॥ ४०॥
ते पासे सघसो छित्ता, निहंतूण उवायओ । मुक्कपासो लहुन्भूओ, विहरामि अहं मुणी ॥४१॥
सराणि।
॥२९८॥

·केशिगौत- मयोः प्रभो- त्तराणि । पासा य इइ के युत्ता, केसी गोयममवी । केसि एवं युवंतं तु, गोयमो इणमबी ॥ ४२ ॥ रागदोसादओ तिघा, नेहपासा भयंकरा । ते छिदित्तु जहानायं, विहरामि जहफमं ।। ४३ व्याख्या-पष्टमेव । नवरम्-'लघुभूतः' वायुभूतो लघुभूत इव लघुभूतः, सर्वत्राऽप्रतिवद्धत्वात् ॥ ते' इति पान "सपसो" ति सूरत्वात् सर्वान् 'चित्त्या' घोटयित्वा निहत्य पुनर्गन्धाभावेन विनाश्य, कथम् ? 'उपायतः' सद्भू- उभावनाभ्यासरूपात् ॥ रागद्वेपादयः, आदिशब्दाद् मोहपरिमहः, 'तीवाः' गाढाः, तथा "नेह" ति नेहाः-पुत्रादिस- म्यन्याः पाशा इव पाशाः 'यथाक्रम' फ्रमः-यतिविहित आचारस्तदनतिकमेणेति सूत्रपञ्चकार्थः ॥३९-४०.४१-४२-४३॥ साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओइमो। अन्नोऽविसंसओमज्झं, तं मे कहसु गोयमा!॥४४॥ अंतोहिययसंभूता, लया चिट्टई गोयमा! । फलेइ विसभक्खीणं,सा उ उद्धरिया कहं ? ॥४५॥ तं लयं सपसो छित्ता, उद्धरित्ता समूलियं । विहरामि जहानायं, मुक्को मि विसभक्खणा ॥ ४६॥ लया य इति का युत्ता ?, केसी गोयममबवी । केसिमेवं बुवंतं तु, गोयमो इणमबवी ॥ ४७ ॥ भयतण्हा लया युत्ता, भीमा भीमफलोदया। तमुच्छित्तु जहानायं, विहरामि महामुणी ॥४८॥ व्याख्या-स्पष्टम् । नवरम्-"अंतोहिययसंभूय" ति हृदयान्तः सम्भूता। "विसभक्खीणं" ति आर्पत्वाद् विपव- दृश्यन्ते इति 'विपभक्ष्याणि पर्यन्तदारुणतया विपोपमानि फलानीति गम्यते । 'सा तु' सा पुनः ॥ "सबसो" त्ति सर्वां 'समूलिका रागद्वेपादिमूलयुक्ताम् । मुक्तोऽस्मि "विसभक्खण" ति 'विपभक्षणात्' विषफलाभ्यवहारोपमात् क्लिष्टकर्मणः । भवे सृष्णा-लोभो भवतृष्णा 'मीमा' भयदा स्वरूपतः, भीमा-दुःखहेतुतया फलानाम् अर्थात् क्लिष्टकर्मणामुदयः- विपाको यस्याः सा तथा, शेपमुपसंहाराभिधायीति सूत्रपञ्चकार्थः ॥ ४४-४५-४६-४७-४८॥

·X थीउचरा-साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओ इमो। अन्नोऽपि संसओ मसं, तं मे कह सु गोयमा !॥४९॥ ध्ययनरने संपवलिया घोरा, अग्गी चिद्दई गोपमा जे डहति सरीरत्था, कहं विज्झाविया तु मे ॥५०॥ महामेहप्पसूयाओ, गिज्झ पारि जलुत्तमं । सिंचामि सययं ते उ, सित्ता नो व डहंति मे ॥५१॥ न्द्रीया अग्गी य इति के धुत्ता ?, केसी गोयममबची। ततो केसि युवंतं तु, गोयमो इणमहवी ॥५२॥ मुखकोषा- फसाया अग्गिणो घुत्ता, सुयसीलतवो जलं सुयधाराभिहता संता, मिन्ना हुन डहंति मे ॥ ५३॥ ख्या लघु व्याख्या-पष्टम् । नवरम्-"अग्गि" ति अमयो ये दहन्तीय दहन्ति ॥ महामेघप्रसूतात् श्रोतस इति गम्यते, चिः। "गि चि गृहीत्वा "ते "त्ति तुशब्दो भिन्नक्रमा, 'तान्' अमीन सिक्तांस्तु "नो च" त्ति नैव दहन्ति "मे" त्ति ॥२९९॥ माम् ।। "अग्गी ये"त्यादि अग्निप्रश्नो महामेघादिप्रभोपलक्षणम् ॥ श्रुतं च-उपचारात् कयायोपशमहेतयः श्रुतान्तर्ग- तोपदेशाः शीलं प-महाप्रतरूपं तपश्च-प्रतीतं श्रुतशीलतप इति समाहारः, 'जलं' वारि, उपलक्षणत्वाचाऽस्य महामेघः सर्पजगदानन्दकवया तीर्थकृत, श्रीवश्च तत उत्पन्न आगमः, उक्कमेवार्थ सविशेपमुपसंहरनाह-श्रुतस्य उपलक्ष्त्यात् शीलवपसोध धारा इस धारा:-तत्परिभावनादिरूपास्ताभिरभिहताः सन्तः प्रक्रमादुक्तरूपा अमयः ‘भिन्नाः विदारि- तास्तदभिघातेन व्यमानीकता इत्यर्थः, 'हु' पूरणे इति सूत्रपञ्चकार्थः ।। ४९-५०-५१-५२-५३ ॥ साहु गोयम! पन्नाते, छिन्नो मे संसओ इमो। अन्नोऽवि संसओमझ,तं मे कहसु गोयमा॥५४॥ अयं साहसिओ भीमो, दुहस्सो परिधावई । जंसि गोयम! आरूढो, कहं तेण न हीरसी? ॥ ५५॥ पहावंतं निगिण्हामि, सुपरस्सीसमाहियं । न मे गच्छइ उम्मग्गं, मग्गं च पडिवजा ॥ ५६ ॥ अस्से प इति के युत्तेी, केसी गोयममदची । तओ केसि धुवंतं तु, गोयमो इणमबवी ॥ ५७ ॥ त्रयोविंश केशि- गौतमी- याख्यम- ध्ययनम् । केशिगौत- मयोः प्रभो- तराणि । ॥२९९॥ RX

·केशिगौत-
मयोः प्रश्नो.
तराणि
मणो साहसिओ भीमो, दुस्सो परिधावई । तं सम्मं तु निगिण्हामि, धम्मसिक्खाए कंथगं॥५८॥
प्याख्या-'अयं प्रत्यक्षः सहसा-असमीक्ष्य प्रवर्तत इति साहसिका, “संसि" ति यस्मिन् । 'प्रधावन्तम्' उन्मा-
गाभिगुगं गयन्तं निगृहामि, 'भुसरश्मिसमाहितम् आगमवल्गानियद्धम् ॥ 'धर्मशिक्षायै धर्माभ्यासनिमित्तं 'कन्थफः'
जासाधः, ततश्य फन्धकमिय कन्यकम् , किमुक्कं भवति?-दुष्टाधोऽपि निमणयोग्यः कन्थकमाय एव । शेपं सष्टमिति
सूमपनकाय: ।। ५४-५५-५६-५७-५८ ॥
साह
गोयमापनाते, छिन्नो मे संसओ इमो। अन्नोऽवि संसओ मज्झं,तं मे कहसु गोयमा॥५९॥
फुप्पहा पहये लोए, जेसिं नासंति जंतयो । अद्धाणे कह वहतो, तं न नाससि गोयमा!१॥६॥
जय मग्गेण गच्छंति, जे य उम्मग्गपट्ठिया।तेस विदिता मज्झं, तोन नस्सामहं मुणी ! ॥६१॥
मग्गे य इति के युत्ते?, केसी गोयममबवी । तओ केसिं युवंतं तु, गोयमो इणमबची ॥ ६२॥
फुप्पवयणपासंडी, सबै उम्मग्गपट्टिया । सम्मग्गं तु जिणक्खायं, एस मग्गे हि उत्तमे ॥ १३ ॥
व्याख्या-पष्टमेव । नयरम्--"भग्गे य"त्ति मार्गः सन्मार्गः उपलक्षणत्वात् फुमार्गश्च॥ ते कुप्रवचनपाखण्डिनः सर्वे
उन्मार्गस्थिताः, अनेन च प्रवचनानि कुपथा इत्युक्तं भवति । 'सन्मार्ग तु' सत्पथं पुनर्जानीयादिति शेपः, जिनाख्यातम् ,
पुत: १ इत्याह-एप मार्गः 'हीति यस्मात् 'उत्तमः' अन्यमार्गेभ्यः प्रधान इति सूत्रपञ्चकार्थः ॥५९-६०-६१-६२-६३ ॥
साहु गोयम! पन्ना ते, रिनो मे संसओ इमो। अन्नोऽवि संसओमझ, तं मे कहसु गोयमा ॥६॥
महाउदगोगेणं, बुज्झमाणाण पाणिणं । सरणं गई पदहा च, दीवं कं मन्नसी? मुणी! ॥६५॥
अत्यि एगो महादीयो, पारिमज्झे महालो। महाउदगवेगस्स, गई तत्थ न विजई ॥६६॥

·श्रीउत्तरा. ध्ययनसून श्रीनेमिय- न्द्रीया सुखयोधा- ख्या लघुः पुचिः। दीवे य इति के कुत्ते, केसी गोयममबवी । तओ केसि वुवंतं तु, गोयमो इणमववी ॥ ६७ ॥ जरामरणवेगेणं, बुज्झमाणाण पाणिणं । धम्मो दीवो पइट्टा य, गई सरणमुत्तमं ॥ ६८ ॥ व्याख्या---पष्टमेव । नवरम्-'शरणं' तन्निवारणक्षमम्, अत एव गम्यमानत्वाद् गतिम् तत एव “पइट्टा य" त्ति 'प्रतिष्ठां' स्थिरावस्थानहेतु, 'चः' समुच्चये ॥ "दीवे य" ति द्वीपप्रश्न उदकवेगप्रश्नोपलक्षणम् , “जरामरणवेगेणं" ति जरामरणे एव वेगः-रयः प्रक्रमाद् उदफस्स तेनेति सूत्रपश्नकार्थः ।। ६४-६५-६६-६७-६८ ॥ साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओइमो। अन्नोऽवि संसओमझं, तं मे कहसु गोयमा!॥ ६९ ॥ अन्नवंसि महोहंसि, नावा विपरिधावई । जंसि गोयममारूढो, कहं पारं गमिस्ससी ? ॥ ७० ॥ जाउ अस्साविणी नावा, न सापारस्स गामिणी।जा निरस्साविणी नावा, साउ पारस्सगामिणी७१ नावा य इति का युत्ता?, केसी गोयममबवी । तओ केसि बुवंतं तु, गोयमो इणमबवी ॥७२॥ सरीरमाहु नाव त्ति, जीवो युचइ नाविओ। संसारो अन्नवो वुत्तो, जं तरंति महेसिणो ॥७३॥ व्याख्या-पष्टम् । नवरम्-'अर्णवे' समुद्रे 'महोघे' बृहज्जलप्रवाहे नौः 'विपरिधावति' विशेपेण परिव्रजति "जंसि" त्ति यस्यां गौतम! त्वमारूढः ॥ "जा उ" ति या 'तुः' पूरणे, 'आनाविणी' जलसद्वाहिणी, या पुनः तुशब्दस्य पुनरर्थ- स्येह सम्बन्धात् "निरस्साविणि" ति निष्क्रान्ता आश्राविभ्यः-प्रक्रमात् सन्धिभ्यो निराश्राविणी सा पारस्य गामिनी ततोऽहं निराश्राविणीमारूढः, अतः पारगामी भविष्यामीति भावः ॥ "नावे"त्यादि अन नौः तरिततार्योपलक्षणम् , अत एवोत्तरमाह-शरीरे'त्यादि । सूत्रपञ्चकार्थः ॥ ६९-७०-७१-७२-७३ ।। साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओ इमो।अन्नोऽविसंसओमझं, तंमे कहसुगोयमा!॥७॥ त्रयोविंश केशि- गौतमी- याख्यम- |ध्ययनम्। केशिगीत- मयोः प्रश्नो- तराणि । 1॥३०॥ ॥३००।

·केशिगीत- मयोः प्रभो- तराणि । - अंघपार तमे घोरे, चिहति पाणिणो यह । को करिस्सइ उज्जोयं, सबलोगम्मि पाणिणं १ ॥ ७५ ॥ उग्गओ विमलो भाणू, सपलोगप्पभंकरो । सो करिस्सइ उज्जोयं, सबलोगम्मि पाणिणं ॥ ७ ॥ भाणू य इति के युत्ते?, केसी गोयममबर्वा । तओ केसि बुवंतं तु, गोयमो इणमवी ॥ ७७ ।। उग्गो खीणसंसारो, सवण्णू जिणभक्खरो । सो करिस्सइ उज्जोयं, सबलोगम्मि पाणिणं ॥७॥ व्याख्या-अन्धमिवान्धम् अर्थाद् जनं करोतीत्यन्धकारं तस्मिन् 'तमसि' प्रतीते । शेपं सुगममेव इति सूत्र- पत्रकार्यः ॥ ७४-७५-७६-७७-७८ ॥ साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओइमो। अन्नो वि संसओमझं,तं मे कहसु गोयमा! ॥७९॥ सारीरमाणसे दुक्खे, पज्झमाणाण पाणिणं । खेमं सिवं अणावाहं, ठाणं किं मन्नसी मुणी!? ॥८॥ अत्धि पगं धुवं ठाणं, लोगग्गम्मि दुरारुहं । जत्थ नत्थि जरा मनू, वाहिणो चेयणा तहा ॥ ८१॥ टाणे य इति के युत्ते?, केसी गोयममववी । केसिमेवं बुवंतं तु, गोयमो इणमबवी ॥ ८२ ॥ णियाणं ति अपाहं ति, सिद्धी लोगग्गमेय य । खेमं सिचं अणाबाई, जं चरंति महेसिणो ॥ ८३॥ तं ठाणं सासयंयासं, लोगग्गम्मि दुरारुहं । ज संपत्ता न सोयंति, भवोहंतकरा मुणी ! ॥ ८४॥ व्याख्या-पष्टमेव । नवरम्-"सारीरमाणसे" त्ति शारीरमानसे: "दुक्खि" ति दुःसैः "वज्झमाणाणं" ति वध्य- गानानां क्षेमं व्याधिविरहतः 'शिव' सर्वोपद्रवाभावतः 'अनावाचं स्वाभाविकवाधाऽपगमतः ।। 'वेदनाश्च शारीरमानस- दुःसानुभयात्मिपाः, ततश्च व्याध्यभावेन क्षेमत्वम्, जरामरणाऽभावेन शिवत्वम्, वेदनाऽभावेनाऽनावाधत्वमिति ।। "नियाणं ति" इतिशब्दः स्वरूपपरामर्शकः, यनाऽपि नास्ति तनाप्यध्याहर्त्तव्यः, तत उच्यते इति अध्याहारात्- ·श्रीउत्तरा- श्रीनेमिच- न्द्रीया सुखबोधा- ख्या लघु- पुचिः। त्रयोविंशं केशि- गौतमी- याख्यम- ध्ययनम्। केशिगीत- मयोः प्रमो- ॥३०॥ निर्वाणमिति अव्यावाधमिति सिद्धिरिति लोकाप्रमिति यदुच्यत इति व्याख्येयम् । एवेति पूरणे, 'च: समुधये, क्षेम शिवम् अनाबाधमिति च प्राग्वत् , यत् 'चरन्ति' गच्छन्ति ॥ तत् स्थानमुक्तमिति प्रक्रमः ॥ सविशेषणस्य पृष्टत्वात् वदेव विशिनष्टि--"सासर्यवास" ति विन्दोरलाक्षणिकत्वात् 'शाश्वतवास' नित्यावस्थिति लोकाप्रे दुरारोहं उपलक्षणत्वात् जराद्यभाववञ्च, प्रसगतस्तन्माहात्म्यमाह--"ज संपत्ते"त्यादि ।। सूत्रपदार्थः ॥ ७९-८०-८१-८२-८३-८४ ॥ साहु गोयम! पन्ना ते, छिन्नो मे संसओ इमो । नमो ते संसयाईय!, सघसुत्तमहोयही! ।। ८५॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-उत्तरार्द्धनोपबृंहणागमं स्तवनमाह ॥ ८५ ॥ पुनस्तद्वक्तव्यतामेवाह- एवं तु संसए छिन्ने, केसी घोरपरकमे । अभिवंदित्ता सिरसा, गोयमं तु महायसं ॥८६॥ पंचमहत्वयं धम्म, पडिववति भावओ । पुरिमस्स पच्छिमम्मी, मग्गे तत्थ सुहावहे ॥८७॥ व्याख्या-सुगमम् । नवरम्-एवं तु' अमुनैव क्रमेण ॥ क पुनरयं पञ्चयामो धर्मः ? इत्याह- "पुरिमस्स" त्ति पूर्वस्य सोपस्कारत्वात् सूत्रस्य तीर्थकृतोऽभिमते 'पश्चिमे' पश्चिमतीर्थकृत्सम्बन्धितया मार्गे 'तत्रेति प्रक्रान्ते शुभावहे इति सूत्रद्वयार्थः ॥ ८६-८७ ।। सम्प्रत्यध्ययनार्थोपसंहारव्याजेन महापुरुषसद्गफलमाह- केसीगोयमओ निचं, तम्मि आसि समागमे।सुयसीलसमुफरिसो,महत्वऽत्यविणिच्छओ।।८८॥ व्याख्या-'केशिगौतमतः' इति केशिगौतमौ आश्रित्य 'नित्यं तत्पुर्यवस्थानापेक्षया 'तस्मिन्' प्रक्रान्तस्याने आसीत्, समागमः 'श्रुतशीलसमुत्कर्षः ज्ञानचरणप्रकर्षः, तथा महार्थाः-महाप्रयोजना मुक्तिसाधकत्वेन येऽर्थास्नेपां विनिश्चयः-- निर्णयो महार्थार्थविनिश्चयः, तच्छिप्याणामिति गम्यत इति सूत्रार्थः ॥ ८८ ॥ वथा- तराणि । ||३०१॥

·सोसिया परिसा सपा,सम्मग्गं समुपहिया।संधुयाते पसीयंतु, भययं फेसीगोयमे॥८९॥त्ति वेमि। व्याल्या-वथा वोपिता पर्पत् सर्या 'सन्मार्ग' मुक्तिपथम् अनुष्ठातुमिति गम्यते, 'समुपस्थिता' उद्यता, अनेन पर्पदः पटमाद । इत्यं वपरिदयनद्वारेण वयोः स्वयनमुक्त्या प्रणिधानमाह-सस्तुतौ तौ प्रसीदतां भगवत्केशिगौतमाविति सूनाथः ।। ८९ ।। 'इविः' परिसमाप्ती, प्रवीमीति पूर्ववत् ॥ केशिगौतम- वर्णन- समाप्तिः। ॥ इति श्रीनेमिचन्द्रसूरिकृतायां उत्तराध्ययनसूत्रलघुटीकायां सुखबोधायां फेशिगौतमीयाख्यं त्रयोविंशमध्ययनं समाप्तम् ॥ मारकर XXX

·अथ प्रवचनमात्राख्यं चतुर्विंशमध्ययनम् ।
श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
थीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु
शृत्तिः।
चतुर्विशं
प्रवचनमा-
त्राख्यम-
ध्ययनम्।
प्रवचनमा-
तनामानि।
॥३०२॥
व्याख्यातं त्रयोविंशमध्ययनम् । सम्प्रति प्रवचनमातृनामकं चतुर्विंशमारभ्यते, अस्य घायमभिसम्बन्धः-
'अनन्तराध्ययने परेपामपि चित्तविप्लुतिः केशिगौतमवदपनेया इत्युक्तम् , तदपनयनं च सम्यग्वाग्योगत एव, सच
प्रवचनमातृस्वरूपपरिज्ञानत इति तत्स्वरूपमुच्यते' अनेन सम्बन्धेनायातस्यास्याऽऽदिसूत्रम्-
अट्ट प्पवयणमायाओ, समिती गुत्ती तहेव य । पंचेव य समिईओ, तओ गुत्तीउ आहिया ॥१॥
इरियाभासेसणादाणे, उचारे समिई इय । मणगुत्ती वयगुत्ती, कायगुत्ती उ अहमा ॥२॥
एयाओ अट्ट समिईओ, समासेण वियाहिया । दुवालसंगं जिणक्खायं, मायं जत्थ उ पवयणं ॥३॥
व्याख्या-सुगममेव । नवरम्-"समिइ" त्ति समितयः, "गुत्ति" ति गुप्तयः, तथैव 'च: समुञ्चये, ''आहिय" त्ति
आख्याताः ॥ ता एव नामत आह-"इरिए"त्यादि आदानं-ग्रहणं निक्षेपोपलक्षणम् , "उच्चारे समिई इय" ति चस्य भिन्न-
क्रमत्वाद् उच्चारशब्दस्य चोपलक्षणत्वाद् उचारादिपरिष्ठापनायां च समितिः, इदं च प्रत्येक योज्यते, 'इति:' परिसमाप्तो
एतावत्य एव समितयः॥ निगमनमाह-एता अष्ट 'समितयः' समिति-सम्यक् सर्ववित्प्रवचनानुसारितया इतयः-आत्म-
नश्चेष्टाः समितय इत्यन्वर्थे गुप्तीनामपि समितिशब्दवाच्यत्वमस्तीत्येवमुपन्यासः । यत्तु भेदेनोपादानं तत् समितीनां प्रवी-
चाररूपत्वेन गुप्तीनां तु प्रवीचाराऽप्रवीचारात्मकत्वेन कथञ्चिद् भेदख्यापनार्थम् । 'माय' ति तुशब्दस्योत्तरस्येह योगाद्
मातमेव, तथाहि--सर्वा अप्यमूश्चारित्ररूपाः, ज्ञानदर्शनाऽविनाभावि च चारित्रम् , न चैतनयातिरिक्तमन्यदर्थतो द्वादशा-
गमिसेतासु प्रवचनं मातमुच्यते इति सूत्रत्रयार्थः ॥ १-२-३ ॥ तत्रेयर्यासमितिस्वरूपमाह-
॥३०२॥

·समिति- स्वरूपम्। आसंपणेण फालेणं, मग्गेणं जयणाद य । घउकारणपरिसुद्ध, संजए इरियं रिए॥४॥ सत्य आलंपणं णाणं, सणं धरणं तथा । फाले य दिवसे पुत्ते, मग्गे उप्पवजिए ॥५॥ वपओ सेत्तो पेप, कालो भारओतहा । जयणा चटघिहा कुत्ता, तं मे कित्तयओ सुण ॥६॥ पओ पफ्सा पेहे, जुगमित्तं च खित्तओ । कालओ जाच रीएज्जा, उवउत्तो य भावओ॥७॥ रंदिपत्ये पियजित्ता, सज्झायं चैव पंचधा । तम्मुत्ती तप्पुरधारे, उवउत्ते रियं रिए ॥ ८॥ न्याल्या-पष्टम् । नयरम्-"उकारणपरिसुद्ध" ति मुन्व्यत्ययात् चतुःकारणपरिशुद्ध्या "इरिय" ति 'ईर्यया' गया वत' गच्छेत् ।। "दघओ पफ्सुसा पेहि" चि 'द्रव्यतः' द्रव्यमाश्रित्य यतना चक्षुपा प्रेक्षेत प्रक्रमात् जीवादि- Xदम्पम् , मुगमानं प प्रसायान् क्षेनं प्रेक्षेव इति योगः, क्षेत्रतो यतना, कालतो यावद्रीयेत तावत्कालमानेति गम्यते, उपयु- भावतः ॥ उपयुझतामेय स्पष्टयति इन्द्रियार्यान् विवर्य खाध्यायं चैव पञ्चधा, ततश्च तस्यामेव-ईर्यायां मूर्तिः पमा व्याप्रियमाणा यस्याऽसी तन्मूर्तिः, तथा तामेय पुरस्करोति-तयोपयुफतया प्राधान्येनानीकुरुते तत्पुरस्कारः, । 'उपयुधः संयत ईयया रीयतेवि सूरपत्रकार्थः ॥ ४-५-६-७-८ ॥ भापासमितिमाह- फोहे माणे य माया य, लोभे य उपउत्तया । हासे भय मोहरिए, विगहासु तहेव य ॥९॥ पपाई अह ठाणाई, परियजिन्तु संजए। असायनं मियं काले, भासं भासिन्न पन्नवं ॥१०॥ प्याख्या-सुगममेय । नवरम्-~-एतान्यष्ट स्थानानि परिवज्येति, कोऽर्थः ? क्रोधादिवशेन मृपादिरूपमसद्वाग्योग परिएला संयतः 'मसाया' निपा 'गिवां' परिमितां 'फाले' प्रसाचे इति सूत्रद्वयार्थः ।। ९-१० ॥ एपणासमितिमाह- गसणाए गहणे य, परिभोगेसणा य जा । आहारोवहिसिज्जाए, एए तिन्नि विसोहए ॥ ११ ॥ .

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखबोधा-
ख्या लघु-
गृत्तिः।
चतुरिशं
प्रवचनमा-
चाख्यम-
ध्ययनम् ।
समिति-
स्वरूपम्।
॥३०३॥
उग्गमुप्पायणं पढमे, बीए सोहिज एसणं । परिभोगम्मि चउक, विसोहिज जयं जई ॥१२॥
व्याख्या-गवेषणायां ग्रहणे च उभयत्र एपणेति सम्बध्यते, ततो गवेषणायामेपणा ग्रहणे चैपणा परिभोगेपणा
च या "आहारोवहिसेजाए” त्ति वचनव्यत्ययाद् आहारोपधिशय्यासु "एए तिनि" त्ति 'एता:' एपणाः विनः
'विशोधयेत्' निर्दोपा विध्यात् ॥ कथं विशोधयेत् ? इत्याह "उग्गमुप्पायण" ति सूचनात् सूत्रमिति उद्गमोत्पादना-
दोपान "पढमे" ति 'प्रथमाया' गवेपणेपणायां, “पीए" त्ति द्वितीयायां' ग्रहणेपणायां शोधयेत् "एपणं" ति एपणा-
दोपान् , “परिभोगम्मि" ति परिमोगैपणायो 'चतुष्क' संयोजनाऽप्रमाणाऽङ्गारधूमकारणात्मकम्, अङ्गारधूमयोर्मोह-
नीयान्तर्गतत्वेनैकतया विवक्षितत्वात् विशोधयेत् "जयं" ति यतमानो यतिः । पुनः क्रियाभिधानमतिशयख्यापनार्थमिति
सूत्रद्वयार्थः ॥ ११-१२ ॥ चतुर्थसमितिमाह-
ओहोवहोवग्गहियं, भंडयं दुविहं मुणी । गिण्हतो निक्खिवंतो य, पउंजिज्ज इमं विहिं ॥ १३ ॥
चक्खुसा पडिलेहित्ता, पमजिज जयं जई। आदिए निक्खिविजा वा, दुहओ वि समिए सया॥१४॥
व्याख्या--"ओहोवहोवग्गहियं" ति उपधिशब्दो मध्यनिर्दिष्टत्वाद् उभयत्र सम्बध्यते, तव ओघोपधिमौपाहिको-
पधिं च 'भाण्डकम्' उपकरणं रजोहरणदण्डकादि 'द्विविधम्' उक्तभेदतो द्विभेदं मुनिर्गृहन् निक्षिपंश्च प्रयुञ्जीत इमं विधिम्॥
तमेवाह-चक्षुषा प्रत्युपेक्ष्य प्रमार्जयेद् रजोहरणादिना यतमानो यतिः, तत आददीत निक्षिपेद् वा "दुहओ वि" त्ति
द्वावपि प्रक्रमाद् औधिकौपग्रहिकोपधी 'समितः' उपयुक्तः सदेति सूत्रद्वयार्थः ।। १३-१४ ॥ पश्चमसमितिमाह----
उच्चारं पासवणं, खेलं सिंघाण जल्लियं । आहारं उवहिं देहं, अन्नं वा वि तहाविहं ॥ १५ ॥
अणावायमसंलोए, अणावाए चेव होइ संलोए। आवायमसंलोए, आवाए चेव संलोए ॥ १६ ॥
॥३०३॥

·समिति- स्वरूपम् अणायायमसंलोप, परस्सऽणुयघाइए । समे अन्झुसिरे या वि, अचिरकालकयम्मि य ।। १७ ॥ विधिले दूरमोगादे, णासमे विलयनिए । तसपाणवीयरहिए, उच्चारादीणि वोसिरे ॥ १८॥ च्याल्यापार प्रस्रवणं सेलं सिंहानं "जल्लियं" ति जलं आहारं उपधि देहं 'अन्यद्वा' कारणतो गृहीतं गोमयारि, 'अपि: पूरणे, 'वयापिध' परिष्ठापनाई प्रक्रमात् स्थण्डिले व्युत्सजेद् इत्युत्तरेण सम्बन्धः ॥ स्थण्डिलं च रापिरोपणपदविशिष्टग, तन पाऽऽयविदोपणपदयोर्भद्गरचनामाह-अनापातम् असंलोकम् , अनापातं चैव भवति | संलोरम् , आपातम् असंलोकम् , आपातं चैव संलोकम् । इह चाऽऽपातं संलोकं च अर्शआदेराकृतिगणत्वात् मत्वर्थी- येऽरि सिद्धम् ॥ दशविशेषणपदपरिझानार्थमुपारादीनि यारशे स्थण्डिले व्युत्सृजेत् तदाह-अनापाते असंलोके, कस्य ? परम्प' सपक्षादेः, तथा 'अनुपपातिके' संयमात्मप्रवचनोपयातरहिते, समे अशुपिरे च प्रतीते, अचिरकालकृते च, विरको पुनः सम्मूच्छंन्येय पृथिव्यादयः ॥ विस्तीर्णे' जघन्यतोऽपि हस्तमात्रे, 'दूरमवगाढे' जघन्यतोऽपि चतुरङ्ग- समयोऽपित्तीभूते, नासम्ने प्रामारामादेः, बिलवर्जिते प्रसप्राणवीजरहिते उधारादीनि व्युत्सृजेदिति सूत्रचतुष्टयार्थः ।। १५-१६-१७-१८ ॥ सम्प्रत्युफमर्थमुपसहरन् वक्ष्यमाणार्थसम्बन्धार्थमाह- एताओ पंच समिईओ, समासेण वियाहिया। इत्तो य तओ गुत्तीओ, वोच्छामि अणुपुषसो॥१९॥ व्यारल्यामुगमम् । नपरम्-"अशुपुषसो" ति आनुपूर्त्या ॥ १९ ॥ तत्राद्यामाह- सवा तहेच मोसा य, सयामोसा तहेव य । चउत्थी असचमोसा य, मणगुत्ती चउबिहा ॥२०॥ संरंभसमारंभे, आरंभे य तहेव य । मणं पपत्तमाणं तु, नियत्तिज जयं जई ।। २१ ।। व्याख्या-पष्टमेव । मयरम्-सत्सादयो मनोयोगास्तद्विपया मनोगुप्तिरपि उपचारात् सत्यादिरुका ।।. अस्या एवं गुप्ति- स्वरूपम्।

·श्रीउत्तरा-
ध्ययनसूत्रे
श्रीनेमिच-
न्द्रीया
सुखयोधा-
ख्या लघु
तिः।
चतुर्विश
प्रवचनमा-
त्राख्यम-
ध्ययनम् ।
गुप्ति-
स्वरूपम्।
॥३०४॥
वरूपं निरूपयन् काकोपदेष्टुमाह-संरम्भ:-सङ्कल्पः स च मानसस्तथाऽहं ध्यास्यामि यथाऽसौ मरिप्यतीत्येवंविधः,
समारम्भः-परपीडाकरोच्चाटनादिनिवन्धनं ध्यानम् अनयोः समाहारस्तस्मिन् , 'आरम्भे' परप्राणापहारक्षमाऽशुभध्यानरूपे,
'च: समुच्चये, तथैव तेनैवाऽऽगमप्रतीतेन प्रकारेण मनः प्रवर्तमान 'तुः' विशेपणे, निवर्तयेत् यतमानो यतिः ।
विशेपश्चायम्-शुभसङ्कल्पेषु मनः प्रवर्तयेदिति सूत्रद्वयार्थः ॥ २०-२१ ॥ वाग्गुप्तिमाह-
सचा तहेव मोसा य, सचामोसा तहेव य । चउत्थी असच्चमोसा य, वयगुत्ती चउ विहा ॥ २२ ॥
संरंभसमारंभे, आरंभे य तहेव य । वयं पवत्तमाणं तु, नियत्तिज जयं जई ॥ २३ ॥
व्याख्या-अनन्तरव्याख्यातमेव । नवरम्-वाग्गुप्तिरुच्चारयितव्या । वाचिकश्च संरम्भः-परव्यापादनक्षमम-
वादिपरावर्तनासङ्कल्पसूचको ध्वनिरेवोपचारात् सङ्कल्पशब्दवाच्यः सन् समारम्भः-परपीडाकरमवादिपरावर्त्तनम् ,
'आरम्भः' परव्यपरोपणक्षममन्त्रादिजपनमिति सूत्रद्वयार्थः ॥ २२-२३ ॥ कायगुप्तिमाह-
ठाणे निसीयणे चेव, तहेव य तुयट्टणे । उल्लंघण पल्लंघण, इंदियाण य झुंजणे ॥ २४ ॥
संरंभसमारंभे, आरंभे य तहेव य । कायं पवत्तमाणं तु, नियत्तिज जयं जई ॥ २५ ॥
व्याख्या-'स्थाने' ऊर्द्धस्थाने 'निषीदने चैव' प्रतीते, तथैव च 'त्वग्वर्त्तने' शयने 'उल्लङ्घने' गादेरुत्क्रमणे
'प्रलङ्घने' सामान्येन गमने, उभयत्र सूत्रत्वात् सुपो लुक् । इन्द्रियाणां च "मुंजणे" ति योजने' शब्दादिपु व्यापारणे,
सर्वत्र वर्चमान इति शेषः ॥ संरम्भः-अभिघातो यष्टिमुट्यादिसंस्थानमेव सङ्कल्पसूचकमुपचारात् सङ्कल्पशब्दवाच्यं
सत् समारम्भः-परितापकरो मुट्याद्यमिघातः अनयोः समाहारस्तस्मिन् , 'आरम्भे' प्राणिवधात्मनि कार्य प्रवर्त्तमानं
निवर्तयेत् । शेष प्राग्वदिति सूत्रद्वयार्थः ॥ २४-२५ ॥ सम्प्रति समितिगुप्त्योः परस्परं विशेपमाह-
॥३०४॥