·No text on this page.

·ओ३म्
सांख्यसूत्रवैदिकवृत्तिः
अर्थात्
श्रीमन्महर्षिकपिलमणीतसूत्राणां वेदानुसारिणी वृत्तिः ।
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्यात्माराम
भगवत्पादशिष्यण.
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्यपण्डितस्वामि
ज्वाहिरदासभगवत्पादाधिगतवेदवदाङ्गविद्येन ।
श्रीमन्निखिलशास्त्रनिष्णातपण्डितस्वामि
हरिप्रसादेन निर्मिता।
सान्च
विहारमान्तीय भागलपुरनिवासि महामान्य श्रीयुत चौधरी बाबू छेदी
प्रसाद हरिमोहनमिश्र बैजनाथ मण्डल महाशयैः।
मुम्बय्यां
"श्रीवेङ्कटेश्वर" यन्त्रालयेऽज्ञायित्वा प्राकाश्यनीता
सम्बत् १९६२.
प्रथमावृत्तिः १०००
मूल्यं )
१८६७ तम निस्ताव्दिक २५ तम राजनियमानुसारेण राजलेखन संबंध
पण्डितदेवदत्तशम्ायत्तीक्तोऽय ग्रन्थ ।

·No text on this page.

·अथ साङ्ख्यदर्शनम् । - द्रष्टव्यं यो विवेकेन प्रधानपुरुषेश्वरम् । व्याचख्या मोक्षकामानां वन्दे तं कापलं वरम् ॥ १ ॥ सांख्यसिद्धान्तजिज्ञासुबालधीबोधहेतवे। पुण्यां कपिलसूत्राणां वैदिकी वृत्तिमारभे ॥२॥ अथ परमपुरुषार्थसाधनत्वेनेप्सिततमप्रकृतिपुरुषविवेकमत्ययं विस्तरे- गोपदिदिक्षुः करुणैकनिलयो भगवान् कपिलाचार्यस्तदुपदेशपरं शास्त्रमा- रममाणः परमपुरुषार्थस्वरूपं दर्शयन् तदारम्भन्तावत्पतिजानीते- "अथ विविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थ ॥१॥ अथेति शास्त्रारम्भमाह । त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिः आध्यात्मिका- धिभौतिकाधिदैविकति तिस्रो विधा यस्य,तव त्रिविधं, तच दुःखश्चेति त्रि- विधदुःखं, तस्य याऽत्यन्तनिवृत्तिः अन्तमतिकान्ता बाधिताबाधितसाधार. प्येन निःशेषतोनिवृत्तिः सोऽत्यन्तपुरुषार्थः अन्तमतिक्रान्तः पुरुषमानेणा- थनीयः परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । भोगापवर्गों हि पुरुषार्थो । यकृते प्रधानप्रवृत्तिरिति सांख्याः । तत्र भौगस्तावजन्यभावतया नान्तमतिकामति । तेनेष पुरुषार्थोऽपि नात्यन्त- पुरुषार्थः। अन्तमतिकामतःपुरषार्थस्यैवात्यन्तपुरुषार्थत्वात् । अत एव तत्सा- धनोपदेशपरं शास्त्रमपि नारम्भणीयम् । मन्दप्रयोजनत्वापत्तेः । किन्तु दुःखा- त्यन्तनिवृत्तिसाधनोपदेशायैव । यतो दुःखात्यन्तनिवृत्तिवान्तमतिकामन्ती ·(२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। पुरुषमात्राभिलाषगोचरतया परमपुरुषार्थ इति । तथाच-'पुरुषमानाभि- लाषगोचरदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणपरमपुरुषार्थसाधनस्य मकृतिपुरुषविवेकम- त्ययस्योपदेशपरम् । “अथेत्यादि,"पुरुषार्थ इत्यन्तं षडध्यायात्मकं शास्त्रमेतदारब्धमिति सूत्रार्थो निष्पन्नः । यद्यपि सांख्यानां दुःखादि सर्व बुद्धरेव ।नपुरुषस्यात्मनः ।तस्य कूटस्थ नित्यत्वेन दुःखादिपरिणामानभ्युपगमात् । तथापि दुःखादिमत्या बुद्धेःसन्निधा नाव पुरुषस्यात्मनः तत्र मतिबिम्बिततया बुद्धरेव वा तत्र प्रतिबिम्बिततया दुःखादिच्छायापत्तौ विवेकग्रहाभावेन सूर्ये बिम्बे जलकम्पादिवदौपाधिक पुरुषेऽपि दुःखादिसर्वमस्त्येव, तेन तदत्यन्तनिवृत्तिः परमपुरुषार्थ इत्युपपद्यते। निवृत्तिश्चात्र न ध्वंसः । सांख्यानांसत्कार्यवादित्वेनाभावपदार्थानङ्गीकारात्, किन्वतीतानागतावस्थयोरेव तेषां ध्वंसमागभावस्थानितयाऽतीतावस्थैव । तस्याश्चात्यन्तत्वं तदुःखानागतावस्थयाऽसहवृत्तित्वमिति । तत्र चातीतं दु:खं स्वयमेवातीतावस्थां यातम् । वर्तमानश्च भोगारूढतया क्षणान्तरे स्वयमेव यास्यति । परिशेषादनागतं दुःखमेवातीतावस्था यापनीयम् । तद्यथोक्नं समानतन्त्रेऽपि । यो. पा. २ सू. १६ । 'हेयंदुःखम- नागतम्' इति । तस्य चात्मनि पुरुषेऽविवेकमूलकतया विवेकमत्यय एव सम्यगुच्छेदोपायो नान्यः कश्चनेति तदुपदेशाय शास्त्रारम्भ इति भावः, तत्रात्मानं शरीरंमनश्वाधिकृत्य प्रवृत्तंव्याध्यागुत्थं कामक्रोधाद्युत्थञ्च दुःखमाध्यात्मिकम् । भूतानि-माणिनो व्याघ्रचोरादीनधिकृत्य प्रवृत्त दुःखमाधिभौतिकम् । देवान=विद्युदग्निवाय्वादीनधिकृत्य प्रवृत्तं दाहाद्युत्थं दुःखमाधिदैविकम्।यद्यप्यतत्सर्व दुःखं मानसमेव, तथापि मनोमात्रजन्य- त्वाजन्यत्वाभ्यां विशेष इति विवेकः ॥ १ ॥ नतु भवतु त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः, तथापि सा दृष्टो- पायादेव सेत्स्यति । कृत बहायाससाध्येन शास्त्रीयोपायेन विवेकमत्ययेन । तत्राह- ·-- -- प्रथमोऽध्यायः ।। "न दृष्टात्तत्सिद्धिनिवृत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनात्" ॥२॥ दृष्टात् लोकसिद्धादौषधाधुपाया : तत्सिद्धिः तस्याखिविधदुःखात्य- न्तनिवृत्तेः सिद्धिा-निष्पत्तिर्न-न भवति । कुतः ? निवृत्तेपि-लोकसिद्धो- पायेन कथञ्चिनिवृत्तेऽपि दुःखऽनुवृत्तिदर्शनाव-कालान्तरे पुनस्तदनुवृत्तिदर्श- नादित्यर्थः। नात्यन्तनिवृत्तं पुनरनुवर्तते । तस्मान तेन तदत्यन्तनिवृत्तिरिति भावः ॥ २॥ नन्वेवन्तर्हि दृष्टोपायजन्यायास्तदुःसनिवृत्तीकसिद्ध पुरुषार्थत्वं न स्यात् । तत्राह- प्रात्यहिकात्मतीकारक्त्तत्पतीकारचेधनात्पुरु- षार्थत्वम्" ॥३॥ दृष्टादित्यनुवर्तते । मात्यहिकात्मतीकारवत 'उपसर्गस्य पनि इति वा दीर्घः । प्रतीकारो निवृत्तिमा न त्वत्यन्तनिवृत्तिः । प्रात्यहिका भत्यहं जायमानो यःक्षुत्मतीकारः भोजनादितः क्षुतः बुभुक्षायाः प्रतीकार: निवृत्तिमानं तदत-तस्य यथा पुरुषार्थत्वं, तथा 'यदा दुःखं तदा तत्मतिक- तैव्यम्' इतिन्यायेन दृष्टाद-दृष्टोपायतोऽपि तत्मतीकारचेष्टनाव-तस्याध्या- त्मिकादिदुःखस्य यः प्रतीकार:-निवृत्तिमात्रं, तस्य चेष्टनात् अन्वेपणात कथदिजायमानायास्तदुःखनिवृत्तेः पुरुषार्थत्वं पुरुषार्थत्वमानं न त्वत्यन्त- पुरुषार्थत्वमित्यर्थः ॥ ३॥ ननु तथापि पुरुषार्थोऽसौ दृष्टोपायजन्यो दुःखमतीकारः पुरुपैरुपादेयः किन्नस्यादित्याशंक्य पुरुषैरुपादेयोऽपि निपुर्हय एवेत्याह- "सर्वासंभवात् संभवेऽपि सत्तासंभवाद्धयः प्रमाण- कुशलैः ॥॥४॥ दृष्टादित्यनुवर्तते। दृष्टादृष्टोपायादेकस्मिन् कस्मिश्रिमतिकृतेऽपि दुःखे १ अष्टा अ०६ पा०३ सू० १२२ । - ·- (४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। सर्वासंभवाद-सर्वेषामाध्यामिकादीनां तेषां प्रतीकारासंभवात् । संभवेऽपि कथञ्चित्काकतालीयन्यायेनस्थूलरूपतया तत्प्रतीकारसभवेऽपि सत्तासभवात् सूक्ष्मरूपाणांतेषां सत्तायाः संभवाव अवश्यंभावाद हेयः सर्वसाधारणवत् परमपुरुषार्थत्वबुद्ध्या नोपादेयो दृष्टोपायजन्यो दुःखमतीकारः प्रमाणकुशलैः= निपुणैरित्यर्थः ॥ ४॥ हेयत्वे हेत्वन्तरमाह- "उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः॥५॥ हेयः ममाणकुशलरित्यनुवर्तते । मोक्षस्प शास्त्रीयोपायजन्यस्य दुःखात्य- न्तनिवृत्तिलक्षणस्य कैवल्यस्योत्कर्षादपि दृष्टोपायनन्यदुःखमतीकारापेक्षयौ- त्कृष्टयादपि हेयः स प्रमाणकुशलैरिति पूर्ववत् । ननु मोक्षोत्कर्षे कि मानम् । तत्राह-सर्वोत्कर्षश्रुतेः 'अंशरीरं वाव सन्तं न प्रिया- प्रिये स्पृशतः॥ 'एषास्य परमागतिरेषास्य परमा संपत्' इति सर्वस्माद दृष्टोपायजादुःखमतीकारान्मोक्षस्यौत्कृष्ट्यश्रुतरित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु माभूट्ट दृष्टोपायाद् दुःखात्यन्तनिवृत्तिः । अदृष्टोपायात्तु वैदि- ककर्मणःस्यात् । तत्राह- " अविशेषश्चोभयोः"॥ ६॥ एवार्थश्चः । उभयोः दयोदृष्टादृष्टयोलौकिकवैदिकोपाययोरविशेषश्च दुः खात्यन्तनिवृत्त्यसाधकतायामविशेष एव-विशेषो नास्त्येव-तौल्यमेवेत्यर्थः यथा दृष्टोपायस्यौषधादेर्नदुःखात्यन्तनिवृत्तिसाधकत्वम् । तथाऽदृष्टो पायस्यापि केवलयज्ञादेवैदिककर्मण इति भावः ॥ ६ ॥ ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तेक्षित्वाइःखयोग एव बन्धो वक्तव्यः, सच स्वाभाविकश्चेत् कथं दृष्टादृष्टोपायवच्छास्त्रीयोपायेन विवेकमत्ययेनापि निव १ छान्दो०प्रपा०८ खं१२-१०।२ वृहदा०अ०६घा०३-३२. - - ·(६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अत्र स्वाभाविकापायवादिमतमाशंकते । "शुक्लपटवदं बीजवञ्चेत् ॥ १० ॥ ननु शुक्लपटवत् यथा शुक्लपटस्य रागेण स्वाभाविकं शौक्ल्यं बीनवत् यथा वा वीजस्य वह्निना स्वाभाविकं तत्तदंकुरजननसामर्थ्यमपैति, तथा पुरुषस्यापि स्वाभाविको बन्धः शास्त्रीयोपायेनापैष्यति न कश्चिदोष इति चोदित्यर्थः ॥१०॥ समाधत्ते । "शतयुद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्योपदेशः ॥११॥ नाशक्योपेदशः उक्तोदाहरणाभ्यामप्यशक्योपदेशो न भवति । कुतः ? शक्युद्भवानुभवाभ्याम् उत्तेजकेन मतिबन्धकेन च तत्तच्छतेरुदवानुग- वाभ्यां सर्वत्रोत्पादापायव्यवहारयोरभ्युपगमादित्यर्थः । तथा च शुक्लपटबीनयोरपिरागेण वहिनाचमतिबन्धकेन शौषल्यांकुरश- क्योरनुभव एव जायते नात्यन्तापायः। रजकस्य व्यापारण योगिनःसंकल्पेन चोत्तेजकेन पुना रक्तपटभृष्टवीजयोस्तयोः शौक्ल्यांकुरशक्त्योराविभवस्योप- लब्धः । तस्मानास्तिकुत्रापि स्वाभाविकस्यापायः शक्यनिदर्शन इति न पुरुषस्य स्वाभाविको वन्ध इति फलितम् ॥ ११ ॥ ननु मास्तु पुरुषस्य स्वभावतो बन्धः। कालवादिनो मे कालतो निमि- त्ताभविष्यति, तत्राह- "नकालयोगतोव्यापिनोनित्यस्यसर्वसंबन्धात्॥१२॥ निमित्तं तसिलर्थः । पुरुषस्य बन्ध इति मकरणलाभः । नन्नापि कालयोगतः कालसंबन्धनिमित्तकः पुरुषस्य बन्धः । कुतः ? व्यापिन:- सर्वपदार्थसयोगिनो नित्यस्य-सततस्य त्वदभ्युपगतकालपदार्थस्य सर्वस- वन्धात सर्वतः सर्वदा मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंयोगादित्यर्थः । वन्धकस्य कालस्य मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंवन्धाविशेषादमुक्तस्येव मुक्तस्यापि बन्धापत्तरिति भावः। -- ·प्रथमोऽध्यायः। (७) सांख्यानां तु क्षणात्मकः कालो नित्यः तदन्यः सर्वोऽप्यनित्य इत्यये विस्सष्टम् । अत्र चं प्रकरणे कालदेशकर्मादीनां निमित्तत्वसामान्य नापलप्यते । श्रुतिस्मृतियुक्तिभिः सिद्धत्वात् । किन्तु यनैमित्तिकत्वं पाकजरूपादिनिमि- त्तजन्यत्वं तदेव प्रतिषिध्यते । पुरुषवन्धस्यौपाधिकत्वाभ्युपगमात्' इति भाष्यकृतः ॥१२॥ एतेनैव हेतुना दिग्योगतोऽपि पुरुषस्य बन्धं निराचष्टे । न देशयोगतोऽप्यस्मात् "॥ १३ ॥ देशयोगतोऽपि-दिसंबन्धनिमित्तकोऽपि न-पुरुषस्य बन्धो न । कुतः? अस्मात् व्यापिनो नित्यस्य सर्वसंबन्धादित्यर्थः । कालवद् दिशोऽपि मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंबन्धाविशेषादमुक्तस्यव मुक्त- स्यापि बन्धापत्तरिति भावः ॥ १३ ॥ नन्वस्तु तीवस्थातो बन्धस्तत्राह- "नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः"॥ १४ ॥ अपिरनुवर्तते । नाप्यवस्थातः बाल्यकौमारयौवनादिलक्षणावस्थातः पुरुषस्य बन्धः । कुतः ? तस्याः अवस्थाया देहधर्मत्वात् आत्मातिरि- तस्यानात्मनो देहस्य धर्मत्वादित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु देहधर्मत्वेऽपि पुरुषस्यात्मनो धर्मः किं न स्यात्, तबाह- "असङ्गोऽयं पुरुष इति" ॥ १५ ॥ इतिशब्दो हेतुमाह । यतोऽसंगः न विद्यते संगः केनापि कथमपि विकारहेतुसंबन्धविशेषो यस्य, स तथाय-अत्यगात्मा पुरुष इति-अतोऽव. स्थाया देहमात्रधर्मत्वमेव न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः । अन्यथा देहवत्पुरुषस्यापि परिणामिता स्यादिति भावः ॥ १५॥ ननु मा भूत् कलादियोगतः पुरुषस्य बन्धः। कर्मणा भविष्यति, तवाह- . ।

·- , (८) साख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "न कर्मणाऽन्यधर्मवादतिप्रसक्तेश्च" ॥ १६ ॥ नं-नापि कर्मणा-विहितेन वा निषिद्धन वाकर्मणा पुरुषस्य बन्धः। कुतः, अन्यधर्मत्वात् कर्मणस्तस्य पुरुषातिरिक्तदेहादिधर्मत्वात् । अन्यधर्मेणान्यस्य बन्धांगीकारेऽतिप्रसक्तेश्च अन्यत्वाविशेषादमुक्तस्येव मुक्तस्यापि बन्धापत्तेश्चे- त्यर्थः ॥ १६ ॥ दूषणान्तरमाह- "विचित्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे" ॥१७॥ अपिरनुवर्तते । अन्यधर्मत्वे बन्धकस्यकर्मणः पुरुषातिरिक्तदेहादिधर्म- त्वेऽपि पुरुषवन्धहेतुतायामभ्युपगतायां विचित्रभोगानुपपत्तिः अनुभूयमानस्य विचित्रस्य=मिथो विलक्षणस्य भोगस्य-पुरुषाणां सुखदुःखानुभवात्मकस्य भोगस्यानुपपत्तिः अव्यवस्थितिः-संगतिर्न स्यादित्यर्थः । न ह्यनादिसंसारे केनापि सुखहेतु कर्म वा दुःखहेतु कर्म वा न कृतम् । अन्यधर्मणान्यत्र कार्यजनने तु नियमाभावात् सर्वे सुखिनो वा दुःखिनो वा मादुःष्युरिति भावः ॥ १७॥ नन्वस्तु तर्हि साक्षात्मकृतिनिमित्ततः पुरुषस्य वन्ध इत्याशक्य नेत्याह- प्रकृतिनिबन्धनाचेन्न, तस्या अपि पारतन्त्र्यम् ॥१८॥ ननु प्रकृतिनिबन्धनाच्चेव साक्षात्मकृतिनिमित्ताच्चेत्पुरुषस्य बन्ध इति न । कुतः? यतस्तस्या अपि-प्रकृतेरपि बन्धकतायां पारतन्त्र्यम् अविवेककृतसं- योगविशेषपराधीनत्वमस्तीत्यर्थः। नहि प्रकृतिरन्तरेणाविवेककृतसंयोगविशेष कस्यापि साक्षाव-संबन्ध- सामान्याद्वन्धिका भवति । भवेच्छेत् । तदा तस्या व्यापकतया सामान्यतः सर्वपुरुषसंवन्धाविशेषान्मुक्तस्यापि बन्धः स्यादिति भावः ॥ १८ ॥ ननु स्वभावतो वा निमित्ततो वा पुरुषस्य वन्धो नास्ति चेत्तर्हि कस्मात्तस्य बन्धस्तवाह- - ·प्रथमोऽध्यायः। (९) "न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाते"१९ नित्यत्व-कूटस्थनित्यत्वम् । शुद्धत्वं गुणासंगित्वम् । बुद्धत्वं अलुप्त- चिद्रूपत्वम् । मुक्तस्वभावत्वं=मुक्तशीलत्वम् । न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य पुरुषस्यात्मनस्तद्योगः बन्धयोगः बन्ध इति यावत् तद्योगाइते अविवे- ककृतप्रकृतिसंयोगविशेष विना संभवतीत्यर्थः । अविवेककृतः प्रकृतिपुरुषसयोगो बन्धहतुरिति परमार्थः । तथा चोक्तं समानतन्त्रेऽपि । यो० पा० २ सू० १७ । 'द्रष्टदृश्यसंयोगो हेयहेतुः' इति । प्रकृतिपुरुषसंयोगस्य च बन्धकस्याविवेककृतत्वमग्रे पञ्चपञ्चाशत्तमे सूत्रे वक्ष्यते । तस्मादविवेककृत एवबुद्धिसत्वोपाधिकः पुरुषस्य बन्धो न स्वभावसिद्धो न वा निमित्तजन्य इति भावः ॥ १९ ॥ ननु नास्माभिः प्रकृत्यादिवाह्यं वस्त्वन्यदभ्युपगम्यते येनाविवेककृतत- संयोगविशेषादौपाधिकः पुरुषस्य बन्धः स्यात् । किन्तु चित्तापरपर्याय क्षणि- कविज्ञानमेवाद्वितीयं पारमार्थिकमात्मतत्वम्।तस्य च संसारलक्षणः सर्वोऽपि बन्धः सांवृत्तिकः । सवृत्तिरवस्तुभूतानिर्वचनीयाऽविद्या तन्मात्रविलसित इति यावदिति बौद्धभेदेषु योगाचाराभिमतं बन्धकारणन्तावनिराकुरुते । "नाविद्यातोऽप्यवस्तुनाबन्धायोगात्" ॥२०॥ अपि शब्दः पूर्वोक्तकालाद्यपेक्षया। तद्योग इत्यनुवर्तते । अविद्यातोऽ- पि-त्वदभ्युपगतसंवृत्तितोऽपि पुरुषस्य तद्योगः बन्धयोगो न-न संभवति । कुतः? अवस्तुना=अवस्तुभूतया-मिथ्याभूतयाऽनिर्वचनीयया त्वदभ्युपगत- याऽविद्यया पुरुषस्य बन्धायोगात स्वामरज्ज्वेव बन्धानौचित्यादित्यर्थः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि वैदिकदर्शनेषु सांख्ययोगन्यायवैशेषिक- पूर्वोत्तरमीमांसास्वपिबन्धहेतुतयाऽस्त्यविद्याभ्युपगमः । तथापि सा नेदृशी। यथा सौगतैरभ्युपगम्यते । किन्तु तदिलक्षणा चित्तधर्मोऽपि वासनारूपेणा- १ नादिमियाज्ञानलक्षणाऽविवेकापरप-यैव, इति ॥ २० ॥ .

·(१०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु नाविद्या सर्वथाऽवस्तु । येन तया बन्धनं न स्यात् । तत्राह- "वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः ॥२१॥ वस्तुत्वे अविद्याया वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः सिद्धान्तस्य-स्वाभ्युपग- तस्य तदनृतत्वस्य हानिः हानं स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥ दूषणान्तरमाह- "विजातीयद्वैतापत्तिश्च" ॥ २२ ॥ वस्तुत्वे इत्यनुवर्तते । अविद्याया वस्तुत्वे विजातीयदैतापत्तिश्च स्यादि- त्यर्थः । सन्तानान्तःपातिव्यक्तीनामानन्त्यांत्सजातीयद्वैतमिष्यत एवेत्या- शयेन विजातीयद्रतमिति विशेषणमिति भाष्यकृतः ॥ २२ ॥ शंकते- " विरुद्धोभयरूपा चेत् ॥ ॥ २३ ॥ ननु नाविद्याऽवस्तुभूता। नापि वस्तुभूता । किन्तु विरुदोभयरूपान वस्तु, नावस्तु-वस्त्ववस्तुविलक्षणेति यावत् । वस्त्ववस्तूभयरूपा वेति चोदित्यर्थः॥२३॥ निराचष्टे- "न तापदार्थाप्रतीतेः॥ ॥ २४ ॥ न यदुक्तं तन । कुतः ? तापदार्थामतीतेः जगति तादृशो वस्त्वव स्तुविलक्षणवस्त्यवस्तुभयरूपन्य पदार्थस्यामतीतः अमसिद्धरित्यर्थः॥२४॥ पुनराशकते। "न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत्" ॥ २५ ॥ ननु न वयम् अतिनोवौदा वैशपिकादिवतन्नैयायिक आदिपदार्थः। कणभक्षामचरणा इव पशदार्यवादिन. उपलक्षणतत पटपांडशनियत- पदार्थवदनशीलाः । तेनाप्रतीतोऽपि मिथ्याभूताविद्यालक्षणम्तादृकपदा- याऽन्युगेनन्य इत्यर्थः ॥ २५ ॥ पारदरात ।

·प्रथमोऽध्यायः। (११) "अंनियतत्वेऽपि नायौक्तिकसंग्रहोऽन्यथाबालोन्मत्ता- दिसमत्वम्" ।। २६॥ अनियतत्वेऽपि वैशेषिकादिवत्पदार्थनियमाभावेऽपि नायौक्तिकस्य युक्ति मसहमानस्य लोकामसिद्धवस्त्ववस्तुविलक्षणवस्त्ववस्तूभयात्मकस्य कस्य चित्पदार्थस्य संग्रहः स्वीकारो भवदचनमात्रादर्हति भवितुम् । अन्यथा अयौक्तिकस्यापिसंग्रहे • वालोन्मत्तादिसमत्वं व्युत्पत्तिशून्यो बालः उन्मत्तो विभ्रान्तः । तदादितुल्यत्वं सङ्ग्रहीतुः स्यादित्यर्थः । तथा च लोकापसिद्धमिथ्याभूताविद्यायाः संग्रहासंभवान तया पुरुष स्यात्मनोदुःखयोगलक्षणो बन्धः शक्यसभव इति भावः । एतेन शांकरं मतमप्यपास्तं वैदितव्यम् । तत्रापि योगाचारवदनिर्वचनी याविद्यया पुरुषस्य बन्धो विद्यया च मोक्ष इत्यभ्युपगमात् ॥ २६ ॥ ननु वाह्य विषयनातमपलपतो योगाचारस्य तादृशाविद्यया क्षणिक- विज्ञानात्मनः पुरुषस्य बन्धो माभूत् । अनादिविषयवासनानिमित्ततो भवि- ष्यति । परमाणुपुन्नात्मनो बाह्यविषयजातस्यावयोः सौत्रान्तिकवैभाषिकयो- रङ्गीकारात, तत्राह- "नानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽप्यस्य" ॥ २७ ॥ अस्य क्षणिकविज्ञानात्मनःपुरुषस्यानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽपि प्रवाहरूपेणानादियों विषयोपराग:-उपरअकस्य बाह्यविषयस्य वासनालक्षणः सम्बन्धविशेषः । तनिमित्ततोऽपि तन्निमित्त कोऽपि न बन्धो नेत्यर्थः । मोक्षहेतोर्भावनापचयस्य स्थिरैकाश्रयाभावेन विशेषानाधायकतया वासनोच्छेदकत्वानुपपत्तौ विगतविषयाकारोपप्लवविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयल- क्षणमोक्षानुपपत्तेरितिभावः ॥ २७ ॥ किञ्च- "न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरज्योपराकभावोऽपि, देश- व्यवधानात्, घुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव ॥ २८ ॥ - ·(१२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । वाह्याभ्यन्तरयोः विषयविज्ञानयोरुपरश्योपरञकभावोऽपि-परस्परमुपर- अकत्वमुपरभ्यत्वमपि न-न घटते । कुतः ? देशव्यवधानाद-मध्ये शरीररूपदेशेन व्यवधानात् । तत्रोदाहरणम्-सुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव यथा सुनस्थपाटलिपुत्रस्थयाःपुष्पस्फटिकयोर्देशव्यवधानान्न परसरमुपरयो परञ्जकभावो घटत इत्यर्थः । यथा हि वैदिकैरात्मातिरिक्त चित्तं तद्व्यतिरिक्तश्च ज्ञानेन्द्रियपश्चकं जीवात्मनि पुरुषे विषयसमर्पणायाभ्युपगम्यते । न तथा बौद्धैरभ्युपेयते । येन वैदिकानामिव परम्परयाऽप्यात्मनि विषयोपरागःसंभवेत् । तेहि क्षणिक- मेव चित्तमात्मा । तस्यैव क्षणिकं विज्ञान, क्षणिका च बुद्धिरिति नामान्त- रम् । ज्ञानेन्द्रियपश्चकञ्च नगोलकव्यतिरिकं विषयसमर्पकमित्यभ्युपयन्ति । तस्मात्तेषां समर्पकान्तराभावनात्यन्तव्यवहितयोर्दैहाभ्यन्तरवाह्यदेशस्थयो- श्चित्तचैत्तयोः परस्परमुपरज्योपरनकभावोऽपि नोपपद्यत इति भावः॥२८॥ ननु क्षणिकमपि विज्ञानात्मा चित्त न देहाभ्यन्तरमेव । किन्तु बहिरन्तःसर्वतः पूर्णमिति न विषयोपरागानुपपत्तिस्तत्राह- "द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान व्यवस्था" ॥ २९ ॥ एवन्तर्हि क्षणिकविज्ञानवादिनस्ते द्वयोः बद्धमुक्तात्मनोरुभयोरविशेषेणै- कदेशलब्धोपरागाव-भावप्रधानो निर्देशः । एकस्मिन् विषयदेशे लब्धो विषयोपरागो याभ्याम्, तयोर्भावस्तत्त्वम्, तस्मान व्यवस्था बन्धमोक्षव्यव- स्था नस्यादित्यर्थः ॥ २९ ॥ अहटतो व्यवस्थां चोदयति । "अदृष्टवशाञ्चेत् ॥ ३० ॥ ननु बद्धमुक्तात्मनोर्विषयसंयोगसाम्येऽपि यस्यादृष्टमस्ति, तस्यैवादृष्ट- वशादिषयोपरागलाभोनान्यस्य मुक्तस्यादृष्टाभावादिति न वन्धमोक्षाव्यवस्थेति चेदित्यर्थः ॥ ३०॥ भङ्गयन्तरण दूपयति ..- ·-- ३ प्रथमोऽध्यायः (१३). "न द्वयोरेककालायोगादुपकाय्ोपकारकभाव"३१॥ तथापि बौद्धस्य ते चित्तस्यात्मनः क्षणिकत्वाभ्युपगमायोः अदृष्टस्य कर्तृभाक्तचित्तात्मनोरेककालायागात् समानकालकत्वाभावान्नोपकार्योपकार कभावान कर्तृचित्तनिष्ठादृष्टेन भोक्तचित्तनिष्ठो विषयोपरागलक्षण उपकारः संभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एककालायोगेऽप्युपकार्योपकारकभावं शङ्कते। "पुत्रकर्मवदितिचेत्" ॥ ३२ ॥ ननु यथा पितृनिष्ठेन गर्भाधानादिना कर्मणा तद्भिनकालकस्य पुत्रस्य संस्कारलक्षण उपकारो भवति, तथानापि कर्तृनिष्ठादृष्टेन भातृनिष्ठे विषयोपरागलक्षण उपकारः सेत्स्यतीति चेदित्यर्थः । पुत्रकर्मवत् तदसमा नकालकपितृकृतपुत्रसंस्कारककर्मवदित्यक्षरार्थः ॥ ३२ ॥ दृष्टान्तासिझ्या परिहरति । "न, अस्ति हि तत्र स्थिर एकात्मा, यो गर्भाधाना दिना संस्क्रियते ॥ ३३ ॥ न-यद्भवतोक्तं, तद्युक्तंन । कुतः ? हि-यस्मात् । तत्र-येषां वैदिकाना मुदाहरणं, तेषां सिद्धान्ते । यः यो जीवात्मा । गर्भाधानादिना गर्भ पात्रशोधनपूर्वकगर्भनिषको गर्भाधानं, गर्भः शुद्धतयाऽऽधीयतेऽनेनेति तदव्यु पत्तेः। तदादौ यस्य संस्कारकर्मणस्तेन संस्क्रियते-सतोऽर्थस्य गुणान्तराधा संस्कारस्तातो विधीयते । सोऽस्ति-विद्यते स्थिरः स्थास्नुरेकात्मा-एको जीवात्मा पुरुष इत्यर्थः। भवसिद्धान्ते च स तथा नास्तीत्युदाहरणासिद्धिः। तदसिद्ध्याचादृष्टस्या- व्यवस्थापकत्वेन बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तौ तवस्थैव विषयोपरागनिमित्ततो- ऽप्यस्य बन्धानुपपत्तिरिति भावः ॥ ३३ ॥ अथ वन्धविषयं बौद्धमतं निराकृत्य 'ग्रामंगच्छन्' इति न्यायेन विशेष- तस्तन्मतं निराचिकीर्वभाषिकन्तावत्पुनरुत्थापयति ।

·(१४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "स्थिरकाOसिद्धेः क्षणिकत्वम्" ॥ ३४ ॥ ननु स्थिरका-सिद्धः स्थिरस्य स्थायिनः कार्य्यस्य एकस्यापि भाव- कार्यस्यासिद्धेः अनुपलब्धरुदाहरणाभावान कस्यापि भावपदार्थस्य स्थिर- त्वम् । किन्तु यत्सत् तत् क्षणिकं ' यथा दीपशिखा, सच्चेदं भावनातमिति भावमात्रस्य क्षणिकत्वं स्वोत्पत्तिक्षणमात्रावस्थायित्वं स्वोत्पत्त्यव्यवहितो- त्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ दूषयति- "न प्रत्यभिज्ञाबाधात् ॥ ३५ ॥ क्षणिकत्वमित्यनुवर्तते। न कस्यापि भावपदार्थस्य क्षणिकत्वन्न । कुतः? मत्यभिज्ञावाधात-यदेवाहमद्राक्षं तदेवाहं स्पृशामीति प्रत्यभिज्ञया घटपटा- दिसर्ववस्तुषु वदावनुष्णत्वाभाववत् क्षणिकत्वाभावस्य निश्चयादित्यर्थः३५॥ ननु प्रत्यभिज्ञेयं सादृश्यमवलम्बताम् , को दोषस्तत्राह- "श्रुतिन्यायविरोधाञ्च" ॥ ३६॥ नेति पदमनुवर्तते। 'सदेवसोम्येदमय आसीत्' इत्यादिश्रुतिः। 'कथमसतः सज्जायेत' इत्यादिश्रौतन्यायः । ' असदैकरणात् ' इत्यादिस्मार्तन्यायो वा । ताभ्यामसत्त्वपतिषेधेन भावमात्रस्य सत्त्वप्रतिपा- दकाभ्यां विरोधाच-क्षणिकत्वानुमानस्य बाधाच न प्रत्यभिज्ञेय सादृश्याव- लम्बिनीभवितुमर्हतीत्यर्थः । अथवा दूषणान्तरमाह-'श्रुतिन्यायविरोधाच' । हेत्वन्त- रापेक्षया चः । न क्षणिकत्वमिति पददयमनुवर्तते । पूर्वोक्तश्रुतिन्यायविरो- धाचन क्षणिकत्वं कस्यापि भावस्येत्यर्थः ॥ १६ ॥ ननु श्रुतिन्यायाभ्यां भावमात्रस्य सत्त्वमवगम्यते, नाक्षणिकत्वम् तचास्माकमनुकूलमेव,नप्रतिकूलम् । यत्सत् तत् क्षणिकं यथा दीपशिखा। सच्चेदं भावजातमिति प्रयुक्तत्वाव, तत्राह- १ छाप्रपा०६-खं०२-१ १२ छाप्रपा० ६-खं०२-१ | ३ साका०९। - - ·है 1 प्रथमोऽध्यायः। १५.) "दृष्टान्तासिद्धेश्वर ॥३७॥ न क्षणिकत्वमिति पदव्यमनुवर्तते । दृष्टान्ते दीपशिखादौ,क्षणिकृत्वा- सिद्धेश्च न क्षणिकत्वं कस्याप्यमनुमातुं शक्यमित्यर्थः। - दीपशिखादौ हि सूक्ष्मानेकक्षणानाकलनमात्रेण -क्षणिकत्वभ्रमो न परमार्थतस्तथात्वमिति भावः ॥ ३७ ॥ किञ्च क्षणिकत्ववादे कार्यकारणभावोऽपि न संभवतीत्याह- "युगपजायमानयोन कार्यकारणभावः" ॥ ३८॥ युगपज्जायमानयोर्वा ऋमिकयोर्वा कार्यकारणभावो वक्तव्यः । तत्र युगपज्जायमानयोर्मुद्घटयोः सव्येतरविषाणयोरिव न कार्यकारणभावः शक्यसंभव इत्यर्थः । कारणस्य कार्यानियतपूर्ववृत्तित्वनियमादिति भावः ॥ ३८ ॥ अथ कमिकयोरिति चेत्, तबाह- "पूर्वापाये उत्तरायोगात् " ॥ ३९॥ न कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । ऋमिकयोरपि कार्यकारणभावो न संभवति । कुतः? पूर्वापाये पूर्व कारणं, तदपायवेलायामुत्तरायोगात्-उत्त- रस्य कार्य्यस्योत्पत्तेरनौचित्त्यादित्यर्थः । नहि मृदपाये घट उत्पद्यते । कार्य्यस्योपादानकारणानुगततयैवानुभ- वादिति भावः ॥ ३९ ॥ किञ्च- " तद्भावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न"॥४॥ कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । भावमात्रस्य क्षणिकतया. तदावे-तयोः • पूर्वोत्तरयोः कारणकार्ययोभवि सन्वे । तदयोगात्-तयोरुत्तरपूर्वयोः कार्य कारणयोरयोगात्-असत्वादुभयव्यभिचारादपि-उभयोरन्वयव्यतिरेकयोःका- यकारणभावनियामकयोयभिचारादपि । न-कार्यकारणभावो नत्यर्थः । - , .. . 4 ·(१६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अन्वयव्यतिरेकव्यभिचारस्यैव कार्यकारणभावविघटकत्वादिति भावः ॥ ४० ॥ ननु निमित्तकारणस्येवोपादानकारणस्यापि पूर्वभावमात्रेणैव कारणत्व- मस्तु किं तस्य कार्यकाले सत्वेन, तत्राह- पूर्वभावमात्रे न नियमः ॥४१॥ पूर्वभावमाने उपादानकारणस्य कार्यापेक्षया पूर्वभावमात्रेभ्युपगम्य- माने न नियमः इदमेवोपादानकारणं नेदमिति नियमो न स्यादित्यर्थः निमित्तकारणस्यापि पूर्वभावाविशेषादिति भावः ॥ ४१ ॥ योगाचारमतं निरस्यति। न विज्ञानमात्रं बाह्यप्रतीतः ॥ ४२ ॥ विज्ञानमात्रं-विज्ञानमेव । न-तत्त्वं न । कुतः ? बाह्यमतीतः-वि- ज्ञानवद् बाह्यार्थानामपि मतीतेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥ ननु स्वाममतीतिरिवास्तु बाह्यमतीतिस्तत्राह- तदभावे तदभावाच्छून्यन्ताह " ॥ ४३ ॥ तर्हि बाह्याभावे शून्य-शून्यमेव प्रसज्येत । कुतः ? तदभावे-तस्य बाह्यार्थस्याभावे । तदभावात्-विज्ञानस्याप्यभावादित्यर्थः । नास्ति निविषयं किमपि विज्ञानम् । स्वप्रेऽप्यर्थीनामभ्युपगमादिति भावः ॥ ४३ ॥ शून्यवादिनमुत्थापयति । "शून्यं तत्वं, भावी विनश्यति, वस्तुधर्मवाद्वि- नाशस्य ॥४४॥ अस्तु तर्हि शून्यं तत्त्व-शून्यमेवैकं तत्वम् । कुतः? यतो भावो विनश्य- ति-यो यो भावः स सर्वो विनश्यत्येव । कस्मात् ? विनाशस्य वस्तुधर्म- त्वात् वस्तुनो भावमात्रस्य धर्मत्वात् स्वभावत्वादित्यर्थः । स्वभावस्तु निरनियोज्य इति भावः ॥ १४ ॥ - ·प्रथमोऽध्यायः। (१७) - - - . प्रत्याह- "अपवादमात्रमबुद्धानाम् ॥४५॥ अवुद्धानाम् अज्ञातशास्त्रतत्त्वानां शून्यवादिना माध्यमिकानामपवादमात्र 'यो यो भावः स सो विनश्यत्येव' इत्यपवादमात्रम् अपवादो मिथ्या- वादस्तन्मात्रमित्यर्थः। निरवयवभावानां विनाशासंभवादिति भावः ॥ ४५ ॥ किन्तर्हि विधेयं ? तत्राह- " उभयपक्षसमानक्षमत्वादयमपि ॥ ४६ ॥ उभयपक्षसमानक्षेमत्वा सौत्रान्तिकवैभाषिकयोदयोःक्षणिकवाह्यार्थस्ता वदेकः पक्षः । तद्भिवस्य च तृतीयस्य योगाचारस्य क्षणिकविज्ञान- मात्रं द्वितीयः पक्षः । तदेतदुभाभ्यां पक्षाभ्यां समानः-तुल्यः क्षेम:- रक्षणम्-तत्तन्निरासकहेतुभिर्निरसनकोटौ व्यवस्थापनं यस्य पक्षस्य । स तथा । तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात तुल्यनिरसनहेतुकत्यादयमपि माध्यमि- कानां तुरीयः शून्यपक्षोऽपि तदुभयपक्षवत्परित्याज्य इत्यर्थः । नहि सर्व शून्यमित्यभ्युपगमे यदेवाहमद्राक्षं, तदेवाहम्' इत्यादिप्रत्यक्ष मत्यभिज्ञा " घटोऽयं पटोऽयमित्यादिप्रत्यक्षाभिज्ञा वा कथञ्चिदुपपद्यते । तस्मात्तदनुपपत्तिरेव क्षणिकबाह्यविज्ञानपक्षयोरिव तन्निरासे हेतुः । तान रस्यत्वाच्च तदुभयवदयमपि परिहेय इति भावः ॥ ४६ ॥ नतु नायं परित्याज्यः दुःखनिवृत्तितत्साधनयोरेकरूपत्वात् तत्राह- अपुरुषार्थत्वमुभयथा "॥ ४७ ॥ अपिरनुवर्तते । शून्यस्येति विपरिणम्यान्वयः । उभयथापि-मकारदये- नाप्यपुरुषार्थत्वं शून्यस्य पुरुषार्थत्वं न संभवतीत्यर्थः । आत्मनः 'शून्यभावो दुःखनिवृत्तिरूपतया तत्साधनरूपतया वा 1 ·(१८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। पुरुषार्थो नोपपद्यते । सर्वथाऽनिष्टत्वात् । तस्मात्परित्याज्य एवायं पक्ष इति भाव: ॥४७॥ ननु क्षणिकबाह्यार्थविज्ञानमात्रशून्यानां बौद्धपक्षाणामयुक्तत्वान्माभू- त्तदभ्युपगतविषयोपरागादितः पुरुषस्य बन्धो, गतिविशेषात्स तस्य भवि- ध्यति तत्राह- "न गतिविशेषात् " ॥४८॥ पुरुषस्य बन्ध इति.प्रकरणलाभः । न गतिविशेषाद-दिव्यादिव्यशरीर- प्रवेशादि लक्षणाद्गतिभेदात्पुरुषस्य बन्धो नेत्यर्थः ॥ ४८ ॥ अत्र हेतुमाह- "निष्क्रियस्य तदसम्भवात् "॥ ४९॥ निष्क्रियस्य-क्रियोपरिणामरहितस्यतदसंभवात गत्यसंभवादित्यर्थः॥४९॥ ननु पुरुषस्यमध्यमपरिमाणत्वमभ्युपगम्यते, न तेन तदसम्भवः, तबाह- "मूर्तत्वाद्घटादिवत्समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः॥५०॥ घयादिवत् यथा घटादेर्मूतत्वाव-मध्यमपरिमाणत्वात्सावयवत्वादिधर्म वत्वं, तथा पुरुषस्यापिमूर्तत्वात्समानधर्मापत्तौ घटादितुल्यसावयवत्वादि- धर्ममाप्तौ सत्यामपसिद्धान्तः सिद्धान्तस्य-स्वाभ्युपगतस्य पुरुषनित्यत्व- स्यापगतिः हानिः स्यादित्यर्थः ॥ ५० ॥ ननु निष्क्रियश्चेत् पुरुषः, तदा तस्य गतिप्रतिपादिका श्रुति स्तवापि कथमुपपद्येत, तत्राह- "गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत्" ॥५१॥ त्वर्थोऽपि, पुरुषस्येति प्रकरणलाभः गतिश्रुतिरपि= "पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पापम्' इत्यादिकागतिश्रुतिस्तूपाधियोगात्- १ प्रश्नो ०२-७ ·- - - प्रथमोऽध्यायः। (१९) बुद्धिसत्त्वलक्षणोंपाधिसम्बन्धात पुरुषस्यगमनागमनप्रतिपादकतयोपपद्यते, तत्रोदाहरणमाकाशवत् यथानिष्क्रियस्याकाशस्यघटोदश्चनाद्यपाधिसम्ब- न्धात्तमनेनगमनं तदागमनेनचागमनमित्यर्थः । तत्राकाशविभु, पुरु- पश्चाणुरित्युदाहरणादाहरणिकयोधर्म्यम् निष्क्रियत्वञ्चतयोःसाधर्म्यम्,उपा- धिगमनागमनाभ्यामुपधेयगमनागमनमात्रे चोदाहरणमिति विवेकः ॥५२॥ नन्वस्तु तर्हि कर्मजन्यादृष्टेन बन्धः, तत्राह- न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात् ॥५२॥ कर्मणापि कार्ये कारणोपचारः। कर्मजन्यादृष्टेनापि न पुरुषस्य बन्धो न । कुतः ? अतधर्मत्वात अदृष्टस्य तद्धर्मत्वाभावादित्यर्थः । पूर्व विहितनिषिव्यापाररूपेण कर्मणा बन्धो निराकृतः । अत्र तु तज्जन्यादृष्टनेत्यार्थिकविभागादपौनरुत्त्यमिति भाष्यम् ॥ ५२ ॥ नन्वन्यधर्मेणाप्यन्यस्य बन्धः स्यात्, तत्राह- " अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ॥५३॥ अन्यधर्मत्वे-वन्धतत्कारणयोभित्रधर्मत्वेऽतिप्रसक्तिः मुक्तस्याषिबन्धाप तिरित्यर्थः ॥ ५३॥ नन्यस्त्वदृष्टं पुरुषस्यैव धर्मः को विरोधः? तत्राह- " निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति"॥५४॥ इति शब्दो बन्धकारणपरीक्षासमाप्तिमाह । अदृष्टस्य पुरुषधर्मत्वे असं- गोह्ययं पुरुषः' इति गुणसङ्गप्रतिषेधेन निर्गुणतादिप्रतिपादकश्रुतिविरोध एव स्यादित्यर्थः। भाष्यकृतस्तु-'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च । इत्यादिश्रु- तिविरोधश्चेत्यर्थः इत्याहुः । तन युक्तम् । उक्तश्रुतेरीश्वरविषयत्वावानि- र्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः' इत्यग्रिमसूत्रविरोधाच्च ॥५४॥ १ वृ०अ० ६ बा०३-१५। २ श्वेताश्च० अ० ६ मं० ११ । ३ सा० अ० ६ सू० १०॥ - ·(२०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु योऽयमेकोनविशसूत्रे प्रकृतियोगः पुरुषस्य वन्धहेतू रादान्तितः सोऽपि न संगच्छताकालादियोगवत्तस्यापि मुक्तवद्धयोः समानत्वावातवाह- "तद्योगोऽप्यविवकान समानत्वम् " ॥ ५५ ॥ पुरुषस्येति संबन्धः । तद्योगोऽपि-तच्छब्दः प्रकृतिमाह । पुरुषस्य प्रक तियोगोप्यविवेकात् निमित्तत्वं पञ्चम्यर्थः । अगृहीतासंसर्गकं प्रकृतिपुरुषोः भयविषयकं वृद्धिवृत्त्यात्मकं विपर्ययज्ञानमविवेकः अविद्यास्थलाभिषिक्त- सत्त्वपुरुषानन्यतामत्यय इति यावत । तस्मात्-तनिमित्तक इति यावत् । अतो न समानत्वं भकृतिसंयोगस्य मुक्तबद्धयोः कालादियोगवत्तुल्यत्वं नेत्यर्थः । मुक्तानामविवेकाभावादिति भावः। यथा च बुद्धिधर्मोऽप्यनादिरयमविवेकस्तथाग्रे विस्पष्ठयिष्यते ॥५५॥ नन्वविवेकस्यास्योच्छेदः कथं स्यात्, येन मोक्षो भवेत्, तत्राह- "नियतकारणात्तदुच्छित्तिान्तवत् ॥५६॥ नियतकारणात् नियतम् अविवकनाशकतया शुक्तिरूप्यादिभूमोनिभितं यतारण-विवेकमत्ययलक्षण कारणं तस्मानच्छित्तिः तस्याविवेकस्यो. च्छित्तिः उच्छेदः हानमिति यावत् । तत्रोदाहरणं वान्तवन्यथा ध्वान्त स्य-तमसो नियतकारणादालीकादुच्छित्तिरित्यर्थः । तदुक्तं योगशखेऽपि । स. पा. सू० २६ । 'विवेकख्यातिर विप्लवा हानोपाय इतिगविवकेनाविवेकनिवृत्ती तनिवन्धनः माह तिपुरुषसंयोगविशेपोऽपि निवर्तते । तनिवृत्ती च तत्मयुक्तदुःखात्यन्तनि- वृत्तिलक्षणो मोक्ष इति द्रष्टव्यम् ॥ ५६ ॥ ननुमतिपुरुषविवेकेन प्रकृतिपुरुषाविवेकोच्छेदेऽप्यन्याविवेकानुच्छेमात कथं मोक्षः स्यात ? तबाह- "प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने दानम् ॥५७|| ·(२१) . - Pr - प्रथमोऽध्यायः। प्रधानाविवेकात्मधानस्य मूलप्रकृतरविवेकात्-पूर्वोक्तलक्षणादविवेका- पुरुषेऽन्याविवेकस्य कार्य्यभूतमहत्तत्वाद्यविवेकस्य संभव- इति शेषः । अतस्तद्धाने तस्य प्रधानाविवेकस्य हानेसम्यगुच्छेदे हानम् अन्याविवेक- स्याप्युच्छेद इत्यर्थः। कारणनाशे कार्य्यनाशस्यावश्यकत्वान्न मोक्षानुपपत्तिरितिभावः ॥५७॥ ननु विवेकमत्ययेन मोक्षाभ्युपगमे बन्धादेरवश्यं वक्तव्यतया पुरुषस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वं न स्यात्, तत्राह- "वाङ्मात्रं न तु तत्त्वं, चित्तस्थितेः॥५८॥ माङमा=मोक्षान्तं सर्व बन्धादिकं पुरुषे वाइमात्रं-स्फटिके लौहित्यव- दाचारम्भणमात्रं, नतु तत्वं-पुष्पेलौहित्यवदास्तवम् । कुतः? चित्तस्थितेः पुष्पेलौहित्यवत्सर्वेवा बन्धादीनां चित्त एवावस्थानादित्यर्थः । तथा च चित्तस्थितानामेव बन्धमोक्षविवेकाविवेकसुखदुःखप्रभृतीनां तत्सन्निधानात्पुरुषे प्रतिभासो न तु स्वत इति न तस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभावत्वहानिरिति भावः ॥ ५८ ॥ ननुबन्धादीनां पुरुष वाङ्मात्रत्वे श्रवणतो मननतो वावाधो भविष्यति। किं श्रुतिस्मृत्योः साक्षात्कारपर्यन्तेन मोक्षहेतुविवेकमत्ययोपदेशेन ? तत्राह- "युक्तितोऽपिन बाध्यते दिङ्मूढवदपरोक्षाहते"।५९॥ वाङ्मात्रमित्यनुवर्तते । वाइमात्रमपि पुरुषस्य बन्धादिकं सर्वमपरो- क्षाहते-विवेकसाक्षात्कारं विना युक्तितोऽपि न बाध्यते-श्रवणतो न बाध्यते इति किमुवक्तव्यम् ? युक्तितोऽपि युक्तिर्मननं ततोऽपि न बाध्यते न निव- यते । तत्रोदाहरणं दिङ्मूढवत्यथा दिङ्मूढस्य पुरुषस्य वाङ्मात्रमपि दिग्वैपरीत्यं दिक्साक्षात्कारं विना श्रवणमननाभ्यां न बाध्यते, तथेत्यर्थः । अपरोक्षभ्रमेणापरोक्षविशेषदर्शनस्यैव विरोधादिति भावः ॥ ५९ ॥ ननु येभ्यः प्रकृत्यादिभ्यः पुरुषस्य विवेकप्रत्ययो मोक्षकसाधनमुपदि- श्यते । तात्सादिः कथं स्यात् ? तत्राह- M ·(२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधोधूमादिभिरिव वः१६० अचाक्षुषाणां स्थूलभूतानि, तत्कार्यभूता देहादयश्च चाक्षुपा एव । न तत्साधनापेक्षा । ये चाचाक्षुषा:-चक्षुषा ग्रहणायोग्या: अप्रत्यक्षा इति यावत् । तेषामनुमानेन अनुमानप्रमाणेन बोधः सिद्धिर्भवतीति शेषः । तत्रोदाहरणं धूमादिभिरिव वतेः यथा धूमादिभिर्जनितेनानुमानेन वह्नेः सिद्धिरित्यर्थः ॥ ६० ॥ नतु कि तदनुमान येनाचाक्षुषाणां बोध इत्याशंत्य सामान्यतो दृष्टं कार्यलिङ्गकानुमानं तत्र प्रदर्शयितुं पूर्वन्तावत्मकृत्यादीनां तेषां मियः कार्यकारणभावमाह- "सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः १ प्रकृतेर्म- हान् १ महतोऽहङ्कारः १अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राण्युभयामि- न्द्रियं १६ तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि ५ पुरुषः ? इति पञ्चविंशतिर्गणः"॥६१॥ सत्त्वरजस्तमॉसि न्याणि । नतु गुणाः । संयोगविभागलपत्वचलत्वगुरु- स्वादिधर्मकत्वात् । गुणशब्दप्रयोगस्तु तत्र रज्जुसाम्यात्पुरुषवन्धनहतुतयो- पचारिकः । तपां त्रयाणां या साम्यावस्था अन्यूनानतिरिक्तावस्था न्यूना- धिकभावेनासंहितावस्था, सा प्रकृतिः अधानम् । वस्तुतस्त्वका-वस्था- पलक्षितं गुणसामान्यं प्रकृतिः । यथाश्रुते वैषम्यावस्थायां प्रतिनाशमस- गादिति । महान् महत्तत्वं युद्धितत्त्वमिति यावत् । अहद्वारा अभिमान?- त्तिको बुद्धितत्त्वावस्थाभेदः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्च तन्मात्राणि । बाह्यमाभ्यन्तरश्चेन्दियमुभयमिन्द्रियम् । तत्रयात्रत्वचक्षुर्निद्रामाणाव्यानि । वारूपाणिपादपायूपस्थास्यानि च जानकर्मेन्द्रियाणि दा वायमिन्द्रियम । मनर्भकमाभ्यन्तरमिन्द्रियम् ।व्योमानिलज्योतिल्दकभुमयः पयसलभूता- नि । सनत्रानोपादाने पञ्चमी । दुनिया सद्यत इतिर गेमगीयम ! ।

·-- २ - . प्रथमोऽध्यायः। (२३) पुरुषोऽत्र जीवेश्वरोभयपरः । स तु न कस्य चित्कार्य नापि कारणम् । तस्यह ग्रहणं सांख्याभ्युपगततत्त्वसंख्यापरिपूर्णार्थम् । इति इत्येवं पञ्च- विंशतिः पञ्चविंशतिसंख्याको गणः तत्त्वव्यूहः कापिलानामित्यर्थः । 'गुणकर्मसामान्यादयो वैशेषिकोक्ताः शक्तिसादृश्यादयो मीमांसकोक्ताश्च नातिरिक्ताः पदार्थाः। किंतु धर्मधर्म्यभेदादत्रैवान्तर्भूताः। दिकालौ चाकाशमेवा 'दिक्कालावाकाशादिभ्यः' इत्यागामिसूत्रात् । अभावस्तु धर्मि- स्वरूप एवाभ्युपगम्यते नार्थान्तरमिति न काचन न्यूनता । तत्र प्रकृतित्वञ्च तत्त्वान्तरोपादानत्वमित्यध्यवसेयम् ॥ ६१ ॥ नन्वस्त्वेवं प्रकृत्यादीनां कार्यकारणभावः । तथापि कस्मात्कार्या- • कस्य कारणस्यानुमानेन बोधस्तत्राह- स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्य"॥ ६२ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । स्थूलात् बाह्येन्द्रियग्राह्यगुणवत्वं, शान्तघोरमूढरूपत्वं वा स्थूलत्वम् । तदाश्रयात्पृथिव्यादिस्थूलभूतपञ्चकाका- उत् पञ्चतन्मात्रस्यगन्धादिपञ्चतन्मात्रस्यतत्कारणस्यांनुमानेनन्यत्कार्य, तत्कारणपूर्वकमिति व्याप्तिमता सामान्यतोदृष्टानुमानेन बोधः सिद्धि- रित्यर्थः ॥ ६२॥ " बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य" ॥३६ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । बाह्याभ्यन्तराभ्यां मनआदिज्ञानकर्मेन्दि- •. याभ्यां कार्याभ्याम् । तैश्च स्थूलभूतकारणैः शब्दादिपञ्चतन्मात्रैश्च कार्य- रहङ्कारस्य-कारणभूताहङ्कारप्रकृतेरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् ॥ ६३ ॥ "तेनान्तःकरणस्य"॥६४ ।। अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । तेन अहङ्कारण कार्याणान्तःकरणस्य- महत्तत्वाख्यायाः कारणभूताया बुद्धरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् ।। इदमत्र बोध्यम् । यद्यप्यन्तःकरणं मनोबुद्धिश्चित्तमहङ्कार इति चर्तुष्ट- यम्, तथापि बुद्धिसत्त्वावस्थाविशेषत्वान तत्परमार्थतो बुद्धिसत्त्वव्यतिरिक्तम्, . - - , ·। (२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। बुद्धिसत्वमेव हि तत्तदवस्थाविशेषमापन्नं तत्तनाम्नाव्यपदिश्यते । यदा संकल्प- यति तदा मनः । यदाऽध्यवस्यति तदा बुद्धिः । यदा चिन्तयति तदा चित्तम् । यदाऽहंकरोति तदाऽहंकार इत्यभिधीयते । अवस्थाऽवस्थावतोश्च भेदाभेदाभ्युपगमाञ्चतुष्टयत्वे सत्यप्युक्तमन्तःकरणं बुद्धिरिति ॥ ६४ ॥ "ततः प्रकृतेः॥६५॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । ततः अन्तःकरणात्कार्यात्मकृतेः-सर्व- कारणभूताया मूलमकृतेरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् ॥ ६५ ॥ ननु प्रकृत्यन्तानां तत्त्वानां मिथः कार्यकारणभावानुमानेन सिद्धि- रस्तु । कार्यकारणभावशून्यः पुरुषो जीवः पुनःकथं सिध्येत् ? तबाह- "संहतपरार्थत्वात्पुरुषस्य"॥६६ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । संहतपरार्थत्वात् संहतानां परस्परमिलि तानांप्रकृतितत्कार्याणां परार्थत्वात-स्वेतरभोगापवर्गप्रयोजनकत्वं परार्थत्वम्। तस्मात् भरपयोजनकत्वात्पुरुषस्य प्रकृत्यादिभ्यः परस्य भोक्तुः पुरुषस्यानु- मानेन ये ये संहताः पदार्थास्ते सर्वे शय्यासनादिवत्परार्थाः संहतञ्च प्रकृतितत्कार्यमिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन बोधः सिद्धिरित्यर्थः । संहननमारम्भकसंयोगः । स चावयवावयव्यभेदात्मकृतिकार्यसाधारणः। तथा च संहतानां प्रकृतितत्का-णामिति भाष्यम् ॥ ६६ ॥ ननु महदादिवन्मूलमकृतेरपि फिश्चिन्मूलान्तरं सिध्येत्, तबाह- "मूलमूलाभावादमूलं मूलम्" ॥ ६७ ॥ मूलं महदादित्रयोविंशतितत्वानां मूलकारणं प्रधान-प्रकृतिरमूलं- मूलान्तरवय॑म् । कुतः ? मूले-मूलकारणे तस्मिन् मूलाभावात्-मूलस्य मकृत्यन्तरस्याभ्युपगमाभावादित्यर्थः ॥ ६७ ॥ नतु हेतुना सिद्धी किमभ्युपगमाभावेन ? तबाह- .

·प्रथमोऽध्यायः
(२५)
." पारम्पयेऽप्येकत्र परिनिष्ठति संज्ञामात्रम् ॥ ६८॥
पारम्पय्येऽपि-प्रकृतेः प्रकृत्यन्तरम् । तस्यापि प्रकृत्यन्तरमित्येवं प्रकृ-
तिपारम्पय्ये सिद्धेऽप्येकत्र अन्ततोगत्वा यस्मिन् कस्मिंश्चिदेकस्मिन् प्रकृ-
त्यन्तरे परिनिष्ठा-पर्यवसानं वक्तव्यम् । अन्यथाऽनवस्थापत्तेः । यत्र वः
परिनिष्ठा, सैवास्माकं मूलपकृतिरिति अत: संज्ञामात्रं-विवादास्पदं केव-
छमिहावयोनाममात्रं स्यादित्यर्थः ॥ ६८ ॥
'नतु कुत एतद ? तत्राह-
समानः प्रकृतेयोः ॥६९॥
यत इति शेषः । यतो द्वयोः वादिपतिवादिनोरावयोः प्रकृतेः मूलका-
रणस्य समाना=अभ्युपगमस्तुल्य इत्यर्थः ॥ ६९ ॥
नन्ववं प्रकृतिपुरुषादीनामनुमानतः सिद्धौ सुकरोऽयं विवेकप्रत्ययः
शास्त्रश्रवणादेव सर्वेषां किं न स्यात् ? तत्राह-
अधिकारित्रविद्यान्न नियमः॥ ७० ॥
अधिकारित्रविद्यात्-मन्दमध्यमोत्तमभेदेनाधिकारिणां त्रिप्रकारत्वाननि-
पमा शास्त्रश्रवणमात्रेण सर्वेषां दृढविवेकप्रत्ययोदयनियमो नेत्यर्थः॥७०॥
ननु 'प्रकृतेर्महान् ' इत्येकाधिकषष्टितमसूत्रेण प्रकृत्यादीनां कार्य
कारणभाव एव प्रतिपादितो नतु क्रम इति भ्रमसंभवात्कि तत्राद्यं कार्य
किञ्च तदनन्तरामति कथं विज्ञेयं ! तत्राह-
महदाख्यमाद्यकार्य तन्मनः॥॥ ७१ ॥
महदाख्यं महत्तत्वनामकमायं कार्य-प्रकृतेः प्रथमं कार्य विज्ञातव्यम्
तन्मनः तदेव च महदाख्य तत्त्वं मननवृत्तिकत्वान्मनः मननमत्र निश्चय
स्तवृत्तिकं बुद्धिसत्वमित्यर्थः ॥ ७१ ॥
" चरमोऽहङ्कारः॥ ॥ ७२ ॥
चरमः महत्तत्त्वानन्तरस्तत्कार्यभेदोऽहंकाररा अहंवृत्तिफस्तत्त्वविशेष इ-
.
।
त्यर्थः ॥ ७२ ॥

·(२६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "तत्कायंत्वमुत्तरेषाम् ॥ ७३ ॥ तत्कार्यत्वम् अहंकारकार्यत्वमुत्तरेषाम् एकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्राणा- मित्यर्थः। पञ्चतन्मात्रकार्यत्वं भूतानामित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ७३ ॥ नन्वेवं चेत् कार्यकारणभावक्रमः, तदा प्रकृतिहेतुकं सर्वमिति कथ- मुपपद्येत ! तत्राह- "आद्यहेतुता तद्दारा पारम्पयऽप्यणुवत् ॥७४॥ पारम्पर्येऽपि साक्षादहेतुत्वेऽपि तद्वारा=महदादिद्वाराऽऽद्यहेतुता-आ- यस्य मूलकारणस्य प्रधानस्य हेतुता सर्वत्र कारणताऽस्त्येव । तत्र निदर्श नमणुवत-यथा वैनाशिकसमयेऽणूनां परमाणूनां घणुकादिद्वारा सर्वत्र सङ्घातेषु हेतुतेत्यर्थः ॥ ७४ ॥ ननु प्रकृतिपुरुषयोरुभयोर्नित्यत्वेन निखिलकार्यपूर्वभावित्वसाम्येऽपिक-, थं प्रकृतिरेव जगतः कारणं न पुरुषः? तत्राह- " पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ॥७५ ॥ इयोः पुम्मकृत्योरुभयोःपूर्वभावित्वे अपिरनुवर्तते निखिलकार्यपूर्वभा- वित्वसाम्येऽप्येकतरस्य दयोरेकस्य पुरुषस्य हाने-अपरिणामित्वेन कारण- त्वासंभवेऽन्यतरयोगः अन्यतरस्य पुरुषभिन्नस्य प्रधानस्पैव कारणतायोग इत्यर्थः ॥ ७५ ॥ ननु प्रकृतिव्यतिरिनं किञ्चिदेक परिच्छिन्नं जगतःकारणं कल्प्या, किंकल्पितया महत्या प्रकृत्या, तत्राह- "परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम् ॥ ७६॥ परिच्छिन्नं यदेकदेशि, तत्सर्वोपादान यत्किञ्चिदुपादानं भवदपि मह- दादिसर्ववस्त्वात्मकजगदुपादानकारणं न=न संभवति । परिच्छिन्नत्वान्मृदा दिवदिति शेष इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ क्षेत्र हेत्वन्तरमाह- A ·, - . . . - प्रथमोऽध्यायः । (२७) "तदुत्पत्तिश्रुतेश्च" ॥ ७७॥ पूर्वसूत्रमनुवर्तते 'तेद्धेदंतमुव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्या- मेव व्याक्रियत'इत्यादिना प्रकृतेः सकाशात्तव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य तस्य प- रिच्छिन्नस्योत्पत्तिश्रवणाचन परिच्छिन्नं सर्वोपादानं संभवतीत्यर्थः ॥७७॥ नन्वस्तु त भाव एव जगतः कारणमपरिच्छिन्नत्वात् , तबाह- "नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः"॥७८॥ अवस्तुनः=अभावाद वस्तुसिद्धिा वस्तुनः-भावस्य सिद्धिः उत्पत्ति - न संभवतीत्यर्थः । कार्यकारणयोः सारूप्यस्यैव लोके दर्शनादिति भावः ॥ ७८ ॥ ननु तत्कार्य जगदपि शुक्तिरजतादिवदवस्त्वेवास्तु, तत्राह- "अबाधाददुष्टकारणजन्यत्वाञ्च नावस्तुत्वम्" ॥७९॥ अवाधात् शुक्तिरजतादिवढ बाधाभावाददुष्टकारणजन्यत्वाञ्च-शखपीति- मादिवढुष्टकारणनन्यत्वाभावाच नावस्तुत्व-जगतोऽवस्तुत्वं नेत्यर्थः ।।७।। नन्वेवश्चेत्तदाऽवस्नुनस्तस्माद वस्तुभूतमेव जगदुत्पद्यतां, तबाह- "भावे तद्योगेन तसिद्धिरभावे तदभावात्कुतस्तरां- तसिद्धिः ॥८॥ भावे कारणस्य भावरूपत्वे तद्योगेन-तस्य भावरूपकारणस्य सबन्धन तत्सिादिः तस्य भावरूपकार्य्यस्य सिद्धिः-उत्पत्तिः संभवति। सतोः संवन्धो- पपत्तरिति शेषः । अभाव-कारणस्याभावरूपत्वे पुनस्तदभावात् तद्यो- गासंभवात्कुतस्तरां तत्सिद्धिः तस्य भावरूपकार्य्यस्य जगतः सिद्धिः- उत्पत्तिः संभवेदित्यर्थः ॥ ८ ॥ नन्बस्तु तर्हि कमव जगतः कारणम् । आवश्यकत्वात, तबाह- "न कर्मण उपादानत्वायोगात् ।। ८१ ।। १ वृ० अ१ वा. ४-७!

·-- (२८) साख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तत्सिद्धिरित्यनुवर्तते । न कर्मणः अदृष्टात् तसिद्धिः जगदुत्पत्तिः संभवति । कुतः ? उपादानत्वायोगात्=कर्मणो निमित्तत्वेऽप्युपादानत्वानी- चित्त्यादित्यर्थः ॥ ८१ ॥ ननु कर्मणो निमित्तत्व मोक्षोऽपि तेनैव सेत्स्यति कि परिणामित्वापार- णामित्वपरार्थत्वापरार्थत्वादिना पुम्मकृत्योर्विवेकपदर्शनेन ? तबाह- "नानुश्रविकादपि ससिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगा- दपुरुषार्थत्वम्" ॥ ८२॥ कर्मण इत्यनुवर्तते । दृष्टावकर्मणो न तत्सिद्धिरिति किमुवक्तव्यम् । आनुश्रविकादपि-गुरुपाठादनुश्रूयत इत्यनुश्रवः वेदस्तदिहित यागादि- कं कर्मानुश्रविक, तस्मादपि कर्मणो न तसिद्धिः तस्य दुःखात्यन्तनिवृ- त्तिलक्षणस्य मोक्षस्य सिद्धिः निष्पत्तिन । कुतः ? यतः साध्यत्वेन-मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वेनावृत्तियोगातू-तद्यथह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकःक्षीयते । "क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकविशन्ति" इति पुनरावृत्तिसंबन्धावश्यभावादपुरुषार्थत्वं पुरुषार्थत्वं न संगच्छत इत्यर्थः । पूर्व कर्मणा बन्धो निराकृतः सम्मति मोक्ष इत्यपौनरुत्यम् ॥८२ ॥ नन्वेव पश्चाग्निविद्यारूपेणोपासनाख्यकर्मणा मोक्षसुखभोगाय ब्रह्मलोकान् गतानामपुनरावृत्तिश्रुतिः कथमुपपद्येत, तत्राह- "तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः।। ८३ ॥ अनावृत्तियुतिः='तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति, तषां न पुनरावृत्तिः' इति अतिम्तव ने ब्रह्मलोकपु प्राप्तविवेकस्य माप्नो विवेको येन, तस्य-विश्यत्व पठ्ययस्तदिषयैव मन्तन्या । नान्यविषये- त्यर्थः ॥ ८३॥ छा० पाठ ८ खं०१-६॥२ गी०-०२-शोक २१॥ ३ पदा०अ०८ त्रा०२-१५॥ ।

·- प्रथमोऽध्यायः। (२९) ननु किन्तर्हि कर्मणः फलं, तत्राह- "दुःखादुःखं जलाभिषेकवन्नजाड्यविमोकः" ॥ ८४ ॥ कर्मण इति पूर्वसूत्रांदनुषज्यते । दृष्टानुश्रविकाद हिंसाबहुलाकर्मणः पुरुषस्याधिकारिणो दुःखाद्दुःख-दुःखमनुदुःख-दुःखधारैवेति यावत् फलं भवति, न जाडयविमोका जाड्यमविवेकस्तस्यात्यन्तनिवृत्तिर्विमोकः फलं नेति, शेषः । तत्रोदाहरणं जलाभिषेकवत् यथा जाड्यातस्य पुरुषस्य जलाभिषेकात्कर्मणोदुःखाइःखं फलं भवति न जाड्यविमोक इत्यर्थः॥४४॥ ननु काम्यस्य कर्मणो दुःखादुःखं फलमस्तु । निष्कामस्य तु तस्य श्रुतिस्मृतिभ्यां मोक्षफलकत्वसिद्धौ तथा फलं कथं स्यात्, तत्राह- "काम्येऽकाम्यपि, साध्यत्वाविशेषात् ॥ ८५ ॥ काम्ये यथा काम्ये,कर्मणि दुःखाडुःख फलम् । तथाऽकाम्येऽपि निष्कामकर्मण्यपि बोव्यम् । कुतः ? साध्यत्वाविशेषाव-कर्मसाध्यत्वस्यो- भयत्रापितुल्यत्वादित्यर्थः । निष्कामकर्मणः फलं हि न साक्षान्मोक्षः। तस्य 'तमेवं विदि- त्वातिमृत्युमेति'' इति श्रुत्या ज्ञानमात्रैकफलतानिश्चयात् । किन्तु 'तमेतं ब्राह्मणाविविदिषन्ति यज्ञेन दानेन कर्मणाऽनाश- केन' इति श्रुतेरन्तःकरणशुद्धिद्वारा मोक्षहेतुसत्वपुरुषान्यताप्रत्ययः । स च त्रिगुणात्मकमकृतिसत्वकार्य्यतया दुःखमेव । न सुखमिति भावः । यस्तु, निष्कामकर्मणि श्रुतिस्मृत्योः साक्षान्मोक्षसाधनत्वपवादः । स च ग्राममार्ग दर्शयितरि ग्रामं दर्शयतीतिवदौपचारिको, न मुख्य इति द्रष्टव्यम् ॥ ८५ ॥ । नन्वेवं भवतां मोक्षोऽपि दुःखमेव स्यात् ,साध्यत्वाविशेषात् । तत्राह- "निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं परं न समानत्वम्॥८६॥ १ श्वे०अ०३ मं०८।२७०अ०६ वा० ४ कं० २२-1 - - - ..

·(३०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। निजमुक्तस्प-निजेन आत्मीयेनविवेकमत्ययेन मुक्तस्य मुक्तिभाजः पुरुषस्य यत्परम् आत्यन्तिकं वन्धध्वंसमात्रम् अविवेकनाशेनतत्कृतदुःखयोगलक्षण- बन्धस्य निवृत्तिमात्रं तदेव विवेकप्रत्ययस्य फलामति शेषः । तस्मान समा- नत्वं तस्यकर्मफलनुल्यत्वं नेत्यर्थः । अतीतावस्थालक्षणस्यध्वंसस्याविनाशितया पुनर्वन्धासंभवेनादुःखत्वादि- तिभावः ॥ ८६ ॥ नम्बस्तु प्रकृतिपुरुषयोविवेकप्रत्यय एव साक्षान्मोक्षस्योपायः । तथापि - प्रमाणोपदेशाभावे तसिद्धिः कथं स्यात् ? तत्राह- "द्वयोरेकतरस्यवाऽप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिःप्रमा, तत्साधकतमं यत् तत्रिविधं प्रमाणम्" ॥ ८७ ॥ द्वयोः बुद्धिपुरुषयोरुभयोरेकतरस्यवापि तयोरेकस्य बुद्धिसत्त्वस्यैव वा पुरुषस्यैव वा येयमसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिः असनिकृष्टस्य-मातर्यारोहोत्र सनिकर्षः । तदहितस्य-पूर्वमनधिगतस्येति यावत् । अर्थस्य-सामान्यविशे- पात्मनो घटपटादिभेदभिन्नस्य विषयजातस्य परिच्छिात्तिः स्वनिष्ठतयावधारणं, सा प्रमा-ममितिः यथार्थानुभूतिः फलमिति यावत् । तत्साधकतमयत तस्याःफलरूपप्रमाया यदतिगयन साधकम् असाधारणकारणमिति यावत् । तत्पमाणं माणसामान्यम् । तचास्माकं सांख्यानां प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात त्रिविध-त्रिपकारमित्यर्थः । तत्र यदि प्रमारूप फलं बुद्धिनिष्ठमिप्यते।तदा प्रमात्रीबुद्धिः,तदुपहितः पुरुषः साक्षी, घटोऽयंपटोऽयमित्याद्याकारा बुद्धिवृत्तिःप्रमा, चक्षुरादयः प्रमाणम् । यदा तु पुरुपनिष्ठं तदिष्यते, तदा बुद्धौ प्रतिविम्वितः पुरुषः ममाता । शाखे तनिष्ठस्यैव पुरुषनिष्ठत्वव्यपदेशात् । स एव विम्बलक्षण: साक्षी । घटमहं जानामि, पटमह जानामीत्याद्याकारः परेरनुव्यवसायनाम्ना परिभा- पितस्तत्तद्विषयोपरतवुद्धिवृत्तिविषयो बोधः प्रमा। घटोऽयं पोऽयमित्या- ·प्रथमोऽध्यायः। दिबुद्धिवृत्तिः ममाण मुख्यम् । चक्षुरादिकं तु गौणम् । यदा तूभयनिष्ठ तदा यथायथं तदुभयमिति विवेकः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यप्यत्राचायः ममाविकल्पः सूत्रितः । तथापि पौरुषेयबोध एव फलं प्रमेति मुख्यः सिद्धान्तः । पुरुषार्थ करणानां प्रवृत्ते वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र पौरुषेयबोधोऽपि न पुरुषस्य काचन वृत्तिः, न वा बुद्धिवृत्तिजन्यः कश्चन धर्मः, परिणामित्वमङ्गात् । किन्तु बुद्धौ प्रतिबिम्बि तस्तत्तदाकारया बुद्धिवृत्त्या तदाकारतामापद्यमानस्तदुभयांवभासकश्चेतनः पुरुष एवेति वाचस्पतिमिश्राः । तत्तदिषयोपरक्तबुद्धिवृत्तिमतिचिंबोपहिता केवला चितिरेवेति भाष्यकृतः । पौरुषेय इत्याधाराधेयभावश्चोभयत्रापि समारोपित एव न मुख्य इति ॥ ८७ ॥ ननु त्रिविधं प्रमाणमिति नोपपद्यते । ममाणाधिक्यस्यापि सिद्धत्वात् । तत्राह- "तसिद्धो सर्वसिद्धनाधिक्यसिद्धि ॥ ८८ ॥ तसिद्धौ तस्य त्रिविधप्रमाणस्य सर्वार्थसाधकत्वसिद्धौ सर्वसिद्धः सर्वेषां प्रतिवादिभिरभ्युपगतानामुपमानादीनामपि तेष्वेवान्तर्भावसिद्धर्नाधिक्यसि- दि: प्रमाणाधिक्यस्य सिदिन भवतीत्यर्थः । अन्तर्भावस्तु सौख्यतत्त्वकौमुद्यां विस्पष्टः ॥ ८८ ॥ ननु प्रत्यक्षममाणस्य फि लक्षणं ? तत्राह- - यत्सम्बद्धं सत्तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम्मा ९॥ सम्बदं सद-इन्दियसन्निकर्षद्वारा विषयसम्बद्धं भवत् तदाकारोलोखि विषयाकारणार यक्वटोऽयं पटोऽयमित्येवमादियदिशानं-ववृित्यात्मक ज्ञानं तत्प्रत्यक्ष प्रत्यक्षप्रमाणमित्यर्थः ॥ ८९ ॥ मनु योगिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः । तत्सत्यक्षस्यातीतानागतव्यवहितविप्रकृष्टव- स्तुविषयत्वेन विषयेन्द्रियसन्निकर्षद्वारा संबद्धवस्त्वाकारत्वाभावाद. तत्राह- " योगिनामवाह्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः"॥९० ॥ योगिनां योगजधर्मवता पुरुषाणामवायनक्षत्वादन विद्यते बाह्य-वाले -

·(३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृनौ।
न्द्रियप्रयोज्यं विषयेन्द्रियसन्निकर्षप्रयोज्यमिति यावद् मत्यक्ष येषां, ते तथा,
तेषां भावस्तत्त्वं, तस्मात् इन्द्रियसनिकर्षामयोज्यवाह्यविषयमत्यक्षत्वान
दोषः तत्मत्यक्षेऽव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः ।
इन्द्रियसनिकर्षप्रयोज्यवाह्यविषयप्रत्यक्षस्यैवात्र लक्ष्यत्वेन योगिमत्य-
क्षस्यातक्ष्यत्वादिति भावः ॥ १० ॥
अथवा भवतु तदपि लक्ष्यमेवेत्याह-
लीनवस्तुलब्धातिशयसंबन्धाद्वाग्दोषः ॥११॥
लीनवस्तुषु अतीतानागतव्यवहितविप्रकृष्टवस्तुविषयेषु लब्धातिशयसं-
बन्धादा योगप्रभावेन लब्धोऽतिशयो येन योगीन्द्रियेण तत्संबन्धस्य सद्भा-
वादाऽदोषः उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः ॥ ९१ ॥
नन्वस्मदीश्वरसत्यक्षेऽव्याप्तिः । तस्य जन्यत्वेऽपीन्द्रियसनिकर्षाप्रयो
ज्यत्वाभ्युपगमादिति जैनमाशङ्कयनिराचष्टे-
"ईश्वरासिद्धेः॥ ९२॥
अदोष इत्यनुवर्तते । यस्येश्वरस्य भवता प्रत्यक्षमुदाहियते । तस्यैवा-
सिद्धरदोषः उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोपो नेत्यर्थः ॥ ९२ ॥
ननु कस्मान्न तसिद्धिः। तत्राह-
मुक्तंबद्धयोरन्यतराभावान तसिद्धिः॥ ॥ ९३ ।।
साधितोऽपीश्वरः पुरुषविशेष एव वक्तव्यः । स च मुक्तबद्धयोरेन्यतरः
स्यात् ।तस्य च मुक्तवद्धयोरन्यतरस्येश्वरत्वासंभवान्न तत्सिद्धिरित्यर्थः॥१३॥
ननु कस्मादसंभवः ? तत्राह-
उभयथाप्यसत्करत्वम्
यत इति शेषः । यतो मुक्तो वा स्यादवद्धो वा स्यादुभयथापि-
प्रकारद्वयेनापि तस्यासत्करत्वं-सतः विद्यमानस्यास्य जगतः करत्वम् उत्पा
दकत्वं न संभवतीत्यर्थः । मुक्तस्य प्रयोजनाभावाद् वदस्य च सामर्थ्या
भावाढत्पादकत्वासम्भवः। तदसम्भवे च तदसम्भव इति भावः ॥ ९४
-
"॥ ९४॥

·प्रथमोऽध्यायः। (३३) ननु जगजन्मानभ्युपगमादेवमीश्वरोमासैसीव, अस्मदागमविहित तत्म शंसोपासान्यथानुपपत्या सेत्स्यति, तत्राह- "मुक्तात्मनः प्रशंसोपासांसिद्धस्य वागण॥९५ ।। चार्थीवाकारः । मुक्तात्मनः भवदागमेषु तु मुक्ति प्राप्तस्य जीवात्मनः प्रशंसा-निर्दुःखत्वादिसाम्यादीश्वररूपतयास्तुतिः, सिद्धस्यवा-तपामभावा- सिदिङ्गतस्य जीवविशेषस्थ चोपासा मोक्षमाणानांहितार्थमुपास्तिर्विद्यते, न भगवती विश्वभर्तुरीश्वरस्येत्यर्थः ॥ नहि भवदागमास्तावज्जगतांपति मीश्वर मशंसन्ति, तदुपासनश्च विदधति, येन तदन्यथानुपपत्त्याकश्चिदीश्वरः सिध्येत् । अपिच मुक्तात्मनः प्रशंसां सिद्धस्यचोपासां विदधते । तत्रच मुक्तात्मनोऽसङ्गत्वेन ज्ञानासम्भवाद, सिद्धस्य च शरीरित्वेन तज्ज्ञानस्ये वयसान्निकर्षमयोस्यत्वावश्यंभावान्नतत्प्रत्यक्षेऽव्याप्तिलक्षणः कश्चिद्दोषःसम्भ वतीतिभावः ॥ ९५ ॥ ननु तवापि सांख्यस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपत्वेनेश्वरस्य प्रकृतिपुरु- पाधिष्ठातृत्वं नोपपपद्यते, तत्राह- "तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वमणिवत्" ।। ९६ ॥ सांख्यानामस्माकन्तु तत्सन्निधानाव-प्रकृतिपुरुषाभ्यां सन्निधानंतत्सनि धान,तस्माद्भगवतःपरमेश्वरस्याधिष्ठातृत्वं प्रकृतिपुरुषनियन्तृत्व-जगदचना- यमकृतिपुरुषमेरफत्वमुपपद्यते, मणिवत्-यथाऽयस्कान्तमणेः शल्यनिष्कर्ष- णायं सन्निधिमात्रेणलोहोरकत्वामित्यर्थः।। यद्यपि क्लेशकर्मविपाकाशयरपराम ष्टत्वानित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपः परमात्मा,तथापि स ज्ञानक्रियाशक्तिकोऽप्य- भ्युपगभ्यते, ज्ञानक्रियाशक्तिश्च तस्य सर्वथा साम्यातिशयविनिर्मुक्ता न जातु, ज्ञानान्तरेण क्रियान्तरेण च केनचिदतिशय्यत । अतोऽस्यसनिधिमात्रेण प्रकृ- तिपुरुषाधिष्टातृत्वमपि नानुपपत्रं भवति । सविधानञ्चानेश्वरस्य प्रकृतिपुरुषा भ्यांसाक्षासम्बन्धविशेषः, सच न संयोगो नापि समवायोऽपिच स्वस्वामि- भावः।प्रकृतिपुरुषयोस्तवस्वत्वाव, ईश्वरस्य च स्वामित्वात । सचापि पाह्या .

·(३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नामिव नागन्तुकः किन्तु सदातन एव मन्यते, अतएव च स सदैवश्वरः सदैव मुक्त इति वैदिकानामचलोराधान्तः । अतस्तस्य नित्यशुदबुद्ध- मुक्तस्वरूपत्वेऽपिनिसिळशक्तिसम्पन्नत्वात् प्रकृतिपुरुषाधिष्ठातृत्वे न कश्चिदो- पइति भावः ॥ ९६ ॥ ननु चेतनत्वाविशेषाज्जीवानामिवेश्वरस्यापि सङ्कल्पादिदारवाधिष्ठातृत्वं कि न स्यात् ? कृतं सनिधिमात्रेण, तबाह- विशेषकार्येष्वपि जीवानाम् ॥ ९७ ॥ भिन्नक्रमोऽपिः । तत्सविधानादधिष्ठातृत्वमित्यनुवर्तते । जीवानामपि बुद्धिप्रतिविम्विताहङ्कारविशिष्टचेतनानामपि विशेषकार्येषु आहारविहारादि लक्षणेषु कार्यभेदेषु तत्सन्निधानाव-बुद्धिसनिधिमात्राबुद्ध्यधिष्ठातृत्वं न सङ्कल्पादिनेत्यर्थः ॥ ९७ ॥ ननु सन्निधिमात्रेण चेदीश्वरस्याधिष्ठातृत्व, न सङ्कल्पादिना, तदा सर्गा- रम्भे जीवानां वेदवाक्यार्थोपदेशः कथं स्यात् ? तत्राह- "सिद्धरूपबोवृत्वाद्वाक्यार्थोपदेशः ॥ ९८॥ सिद्धरूपवोद्धृत्वाद-सिद-निखिलशक्तिसम्पनं रूपं-स्वरूपं यस्य, स सिदरूपः परमात्मा,तस्य बौद्धृत्वाव-सनिधिमात्रेणवोधकत्वाद, बोधोज्ञानं, तत्मदातृत्वादितियावद् वाक्यार्थोपदेशः अम्यादिमहर्षिदारा वेदवाक्या- नुशासनं सम्भवतीत्यर्थः ॥ ९८ ॥ ननु पुरुषमात्रस्य चेत्सनिधिमात्रेणाधिष्ठातृत्वं गौण, तदा सल्ला दिदारकं मुख्य कस्य ? तबाह- अन्तः करणस्य तदुज्ज्वलितत्वाल्लीहवद- धिष्ठातृत्वम् " ॥१९॥ लोहन यथास्तमानिहितनगटनशक्रिमिना लादपिण्डस्योग्यरित मनात तयाऽन्तःकरणप-दिसत्यस्य तललितलाद-तेन स्नानादित - ·प्रथमोऽध्यायः। (३५) - चेतनशक्तिपुरुषेणोज्ज्वलितत्वात् चेतनायमानत्वादधिष्ठातृत्वं संकल्पाद्याश्र- यत्वसंभवात्तवारकं मुख्यमधिष्ठातृत्व-नियन्तृत्वमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ एवं विस्तरेण प्रत्यक्ष लक्षितम् । क्रममाप्तमनुमानं लक्षयति । "प्रतिवन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम्" ॥१०॥ प्रतिबन्धदृशः प्रतिबन्धो व्याप्तिस्तविशिष्टो हेतुरत्र लक्ष्यते । तं पक्षधर्म- तया पश्यतीति प्रतिवन्धहक । तस्य-व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानवतः सिषा- धयिषोर्जीवस्य यत्मतिबद्धज्ञान प्रतिबद्धस्य-निरूपकत्वेन प्रतिवन्धाश्रयस्य साधनीयधर्मस्य ज्ञान-पक्षनिष्ठतया जायमानं बुद्धिवृत्त्यात्मकं ज्ञानं, तद- नुमानम् अनुमानप्रमाणमित्यर्थः । अत्र फलमनुमितिः पौरुषेयो बोध इति पूर्ववत् ॥ १०० ॥ शब्दं लक्षयति- "आप्तोपदेशः शब्दः ॥१०१।। आमोपदेशः उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशःवाक्यम् । अर्थाव्यभिचारित्वमा- प्तिस्तया वर्तत इत्यातः । आप्तश्चासाबुपदेशश्चेत्याप्तोपदेशः वेदवाक्यम् । तन्ननितं बुद्धिवृत्यात्मकं वाक्यार्थज्ञानं शब्दः-शब्दप्रमाणमित्यर्थः । अत्रापि फलं पौरुषेयो बोधः शाब्दी प्रमेति पूर्ववद्रष्टव्यम् ॥१०१॥ यदर्थोऽयं प्रमाणोपदेशस्तत्स्वयमाह- "उभयसिद्धिःप्रमाणात्तदुपदेशः"॥ १०२॥ यतोऽत इति पूरणीयम् । यत उभयसिद्धिः उभयोः प्रकृतिपुषयोः सिद्धिः-मिथो विवेकेन ज्ञप्तिः प्रमाणात्-उक्तलक्षणात्ममाणादेव भवति । अतस्तदुपदेशः=भमाणानुशासनमित्यर्थः ॥ १०२ ॥ ननूक्तममाणानां मध्ये कस्माममाणातदुभयसिद्धिर्भवति ? तत्राह- "सामन्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः ॥१०३ ॥ पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतादृष्टश्चेति त्रिविधमनुमानम् । अन्वयमात्रव्याप्तिकं पूर्ववत् । व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं शेषवत् । सामान्यतोदृष्टान्वयव्यतिरेकव्या- - ·सांख्यदर्शनसुत्रवृत्तौ। तिक सामान्यतोदृष्टम् । तत्रोभयसिद्धि प्रकृतिपुरुषोभयसिद्धि. सामान्यतो- दृष्टाव-सामान्यतो दृष्टसंज्ञकादनुमानादित्यर्थः ॥ १०३ ॥ नन्विष्टानिष्टविषयः प्रमाणजनितो बोधः पौरुषेयो न सगच्छते । तस्य बुद्धिवृत्त्यात्मकत्वेन पुरुषनिष्ठत्वाभावात्, तत्राह-. "चिदवसानो भोगः ॥१०४॥ भोगः इष्टानिष्टविषयानुभवलक्षणो भोगश्चिदवसानः चिति-पुरुषेऽवसा- न-पर्यवसानं यस्य स तथेत्यर्थः । यद्यपि विषयानुभवलक्षणो भोगो बुद्धिवृत्त्यात्मकः, तथापि नासौ बुद्धौ- पर्य्यवस्यति । तस्या जडत्वेन भोक्तशक्तिहीनत्वात् । पुरुषस्त्वकर्तापि चेतनत्वान्न भोक्तृशक्तिहीनः । तस्मात्तस्य तत्तविषयोपरक्तबुद्धिवृत्तिमतिबि- म्बिते पुरुषे पर्यवसानमिति भावः ॥ १०४ ॥ ननु चिदवसानो भोग इत्ययुक्तम् । लोके कर्तुरेख क्रियाफलोपभोगदर्श- नाद, तत्राह- "अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्" ॥ १०५ ॥ अकर्तुरपि कर्माकर्तुरपि पुरुषस्य स्वामिनः फलोपभोगः बुद्धिकर्तृक- कियाफलोपभोग उपपद्यते । अन्नाद्यवत्-दिगादित्वाद्यत । यथाऽन्यकृताना- देरुपभोगस्तत्स्वामिनो नृपतरित्यर्थः । अदनीयमाद्य, तच्च तदन्नश्च अन्नाचं तददिति माधवाचार्यः ॥ १०५ ॥ नन्वेव शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इति शास्त्रं व्याकुप्येत, तबाह-- "अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः ॥१०॥ स्वाभिमतपक्षान्तरसूचनार्थ वा शब्दः । अविवेकादा प्रकृतिपुरुषयो- विवेकग्रहाभावादा तसिद्धः कर्तृभूताया बुद्धरुपरागात्पुरुषस्य कर्तृत्वसिद्धेः कर्तुः कर्तुरेव फलावगमः क्रियाफलोपभोगो नान्यस्येत्ययः ॥ १०६ ॥ १ पूर्वमी० अ० ३,पा० ७ सूत्र १८.

·प्रथमोऽध्यायः (३७) नन्ववं भोक्तृत्वं तस्य वास्तवं प्रसक्तं, तथाचानिर्मोक्षमसङ्गस्तत्राह- "नोभयश्च तत्त्वाख्याने"॥१०७॥ तत्त्वाख्याने प्रकृतिपुरुषयोःस्वरूपं तत्त्वं, तस्याख्याने साक्षात्कारे जाते नोभयञ्च-कर्तृत्वभोक्तत्वोभयमपि नावतिष्ठते इत्यर्थः । + कर्तृत्वस्येव तत्समकक्षभोक्तृत्वस्याप्योपाधिकत्वाभ्युपगमादितिभावः१०७॥ ननु यत्मत्यक्षण नोपलभ्यते तन्नास्त्येव, कुतः?सामान्यतो दृष्टात्तदुभय- सिद्धिः, तत्राह- "विषयोऽविषयोऽप्यतिरादहीनोपादाना- भ्यामिन्द्रियस्य "॥ १०८ ॥ चोऽनुवृत्तिःपूर्वसूत्रात् । भिन्नक्रमोऽपिः । हानं घातः । उपादान-विमो- हकरविषयान्तरोपादान-मनोऽनवस्थानमिति यावत् । न प्रत्यक्षणानुपलब्धे- रर्थस्याभावः साधयितुं शक्यते । यतोऽतिदूरादेः भावप्रधानो निर्देशः । अतिदूरत्वादेषात् । आदिपदेन 'अतिसामीप्यसौम्यव्यवधानाभिभवस- मानाभिहाराणां सङ्ग्रहः' । हानोपादानाभ्याञ्चेन्द्रियस्य-चक्षुरादीन्द्रियस्य घातानवस्थानाभ्याश्च विषयोऽपि प्रत्यक्षस्य विषयोऽप्यविषयो भवती- त्यर्थः ॥ १०८॥ ननु कस्मात्पुनरेतेषु दोषेषु प्रकृतिपुरुषयोःमत्यक्षणानुपलब्धिस्तत्राह-- "सौक्षम्यासदनुपलब्धिः॥॥१०९॥ सौक्ष्म्यात्-निरवयवद्रव्यत्वं सौक्ष्म्यं, तस्मात्तदनुपलब्धिः तयोः प्रकृ- तिपुरुषयोरनुपलब्धिः अत्यक्षत्वाभाव इत्यर्थः ॥ १०९ ॥ नत्वभावादेव तदनुपलब्धिः किं न स्यात्कृतं तत्र सौक्ष्म्यकल्पनया तत्राह- "कार्यदर्शनात्तदुपलब्धे ॥११॥ कार्य्यदर्शनात् महदादिभूतान्तकार्य्यस्य दर्शनात् । तत्कारणतया तदो- .

·। (३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। कृतयां च तदुपलब्धे तयोः प्रकृतिपुरुषयोरनुमित भाव इत्यर्थः॥११०॥ : ननु कार्य्यदर्शनात्कारणमात्र गम्यते न प्रकृतिरिति शंकते । "वादिविप्रतिपत्तस्तदसिद्धिरिति चेत् ॥ १११ ।। वादिविमतिपत्तेः वादिनां जगत्कारणतया शून्यब्रह्मपरमाणुवदनशीला- नां सौगतादतिचार्वाकाणां विप्रतिपत्तेः कारणगोचरविरुद्धमतिपत्तेस्तदसि- द्धिः-तस्याः प्रकृतेन सिद्धिरिति चेदित्यर्थः ॥ १११ ॥ अभ्युपेत्य परिहरति । "तथाप्येकतरदृष्टयाऽन्यतरसिद्ध पलाप" ॥११२॥ तथापि प्रकृती. वादिनां विमतिपत्तावप्येकतरदृष्टया कार्यकारणयारे- कस्य कार्यस्य दृष्ट्या दर्शनेनान्यतरसिद्धः तयोरन्यस्य नित्यकारणस्य सिद्धः अनुमिते पलापः न तदपन्हवः संभवतीत्यर्थः ॥ ११२ ॥ ननु न कारणमपलप्यते । किन्तु प्रकृतिस्तत्राह- "विविधविरोधापत्तेश्च ॥११३।। नापलाप इत्यनुवर्तते । 'अंजामेकाम् । इत्येकः श्रुतिविरोधः । 'प्रेकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः' इति स्मृतिवि- रोधो द्वितीयः । यादृश कार्य्य तादृशं कारणम् । कार्यश्च त्रिगुणात्मकम् । तस्मात्तत्कारणमपि तथेति न्यायविरोवस्तृतीय इत्येतस्य विविधविरो- धस्यापत्तेः माधनापलापः-न कारणभूतायाः प्रकृतेरपलापःसंभवतीत्ययः । विविधो गुणः सत्वरजस्तमामि, तद्विरोधः तच्छून्यं जगद्भवेन, न चैवं दृश्यत इत्यनिन्दः ॥ ११३ ॥ ननु तदा हि कार्याधारतया नित्या प्रकृतिः सिध्यत, नेदुत्पत्तेः प्राक कार्य सद्भवेतान नोत्पत्तेः प्रागस्तिकाम्यं सत् । अमदुत्पादाभ्युगमाव,तबाद-- "नासदुत्पादो नृश्ङ्गवत्" ।। १२४ ।। १० अ०४ मा ५। २ गीता ३०२५॥ - ·- - -- - प्रथमोऽध्यायः (३९) नासदुत्पादः कारणव्यापारात्मागसतः कार्य्यस्य कारणव्यापारणोत्पादों न संभवति, नृशृङ्गवत् यथाऽसतो नृशृङ्गस्य कारणव्यापारणोत्पादो नेत्यर्थः ॥ ११४॥ ननु कस्मान संभवति ? तत्राह- "उपादाननियमात्" ।। ११५ ॥ उपादानस्य-उपादानकारणस्य नियमात-घटं प्रति मृद इव ज्ञान प्रति चिद इव प्रतिकार्य नियमादित्यर्थः । वेदसदुत्पद्येत तदा प्रतिकारणं कार्यमानासत्त्वतौल्यातनियमोन स्यादिति भावः ॥ ११५ ।। . किञ्च । "सर्वत्र सर्वदा सर्वासंभवात्" ॥ ११६ ॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । सर्वत्र सर्वस्मिन् कारणे सर्वदा सर्वस्मिन् काले सर्वासंभवात-सर्वस्य कार्य्यस्योत्पादासंभवानासदुत्पादः संभवतीत्यर्थः । असदुत्पादे चासत्वाविशेषात्सर्वत्र सर्वदा सर्व संभवेदिति भावः॥ ११६॥ किच। "शक्तस्य शक्यकरणात्" ॥ ११७ ॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । शक्तस्य-कारणेकाऱ्यांनागतावस्थाऽत्र शक्तिः। तदाश्रयस्य कारणस्य, शक्यकरणात्-शक्यस्य तादृशक्तिविषयस्य कार्य्यस्य करणा-उत्पादनानासदुत्पाद इत्यर्थः । असतः कार्य्यस्य कारणशक्तिविषयत्वायोगादिति भावः ॥ ११७ ॥ किञ्च। "कारणभावाच ॥ ११८॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । कार्य्यस्येति शेषः । तत्साधकसर्वहेतुसमुच्चये चः । कारणभावाच-भावोत्रात्मा । कारणस्य भावोभावो यस्य, तत्तथा। तस्माच कारणात्मकत्वाच्च कार्य्यस्य नासदुत्पाद इत्यर्थः ।

·। (४०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। कार्य हि कारणात्मकं दृष्टम् । यथा मृत्कार्य घटादि मृदात्मकम् तन्तुकार्य वा पटयदि तन्त्वात्मकम् । कारणश्च दण्डादिकारणव्यापारात्मा- क्सदिति तदात्मकं कार्य्यमपि तदा सदेव, नासत् । सदसतोरक्यायोगादिति भावः । कार्यस्य कारणात्मना भेदाभावेऽपि कार्यात्मना कारणान्देद इति भेदाभेदाभ्युपगमात्कार्यकारणभावोपपत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ११८ ॥ शकते । न भावे भावयोगश्चेत" ॥ ११९ ॥ नतु भावे कारणव्यापारात्मागपि विद्यमाने भावात्मके कार्य भावयो- गश्चेत् कारणाव्यापारेणोत्पत्तिसंवन्धश्चेत्तदा कार्य्यस्योत्पादानुत्पादावस्थायां विशेषाभावात्तनिवन्धनौ तद्विषयौ व्यवहाराव्यवहारौ नम्न स्याता- मित्यर्थः ॥ ११९ ॥ परिहरति । "नाऽभिव्यक्तिनिबन्धनो व्यवहाराव्यवहारौ"॥१२०॥ न-सांख्यानामस्माक कार्य्यस्योत्पादानुत्पादनिवन्धनो तद्विपयो तदुत्पत्तिव्यवहाराव्यवहारौ न, कि त्वभिव्यक्तिनिवन्धनौतदभिव्यक्त्यन- भिव्यक्तिनिमित्तको व्यवहाराव्यहारी-कारणव्यापारेण कार्याभिव्यक्तौ तदु- त्पत्तिव्यवहारस्तदनभिव्यक्तौ च तदुत्पत्तिव्यवहाराभाव इत्यर्थः । अभिव्यक्तिश्चात्र कार्य्यस्य वर्तमानावस्थैव । तेन कारणव्यापारात्माक तस्यावस्थान्तरेण सत्त्वेऽपि न कश्चिद्दोष इति निश्चयम् ॥ १२० ॥ नन्वेवं कार्य्यस्यानादिभावमाप्त शो न स्यात्, तबाह- "नाशः कारणलयः" ॥ १२१ ॥ सत्कार्यवादिना नः कार्यस्य नागो न ध्वंसः, किन्तु नाशः कारण- लया निमित्तयोगादतीतावस्यां प्राप्तस्य तस्य कारणेऽविभागेन संश्लेप इत्यर्थः ॥ १२१ ॥ - ·1 प्रथमोऽध्यायः (४१) ननु तथाप्यसहुत्यादभिया कार्याभिव्यक्तेरप्यभिव्यक्तिरेव वक्तव्या । तस्याश्च पुनरभिव्यकिरन्येत्यनवस्थादोषस्तत्राह- "पारम्पर्यतोऽन्वेषणा बीजाकुरवत् " ॥ १२२ ॥ अदोष इत्ययिमसूत्रादनुकृष्यते । पारम्पर्य्यतः अनागतावस्थस्य कार्य- स्य कारणव्यापारणाभिव्यक्तिः तस्याः पुनरभिव्यक्तिस्तस्याः पुनरिति परम्प- राभावतोऽन्वेषणा अभिव्यक्तर्गवेषणा। वीजाङ्करवत्-वीजादंकुरोऽङ्खराबी- जमिति बीजाश्रयोः पारम्पर्यतोऽन्वेषणावन्मन्तव्या । न ततो विलक्षणे- त्यदोषः यामाणिकत्वादनवस्थालक्षणो दोषो नेत्यर्थः ॥ १२२ ॥ ननु कार्याभिव्यक्तः कथञ्चित्मामाणिकत्वेऽपि तदभिव्यक्तिपरंपराया- स्तथात्वाभावाद् बीनाङ्गुरवदित्यनुपपन्नं, तबाह- " उत्पत्तिवद्वाऽदोषः" ।। १२३ ।। समाधानान्तरपरो वा । यथा भवतामसत्कार्यवादिनां कार्योत्पत्ते- रुत्पत्तिरनवस्थाभिया काय्र्योत्पत्तिरूपैव । न ततोऽतिरिक्ता । तथाऽस्माकं सत्कार्यवादिनांसांख्यानामपि कार्याभिव्यक्तरभिव्यक्तिः कार्याभिव्यक्तिरू- पैवान ततो व्यतिरिक्ता। तेनोत्पत्तिवत् भवदभ्युपगतकार्योत्पत्तिवददोषः- अस्मदभ्युपगतका भिव्यक्तावप्यनवस्थादोषो नेत्यर्थः ॥ १२३ ॥ । नन भनतूत्पत्तेः माक्कार्य सत् । सिध्यतु च वदाधारतया नित्या प्रकृतिः । तथापि कार्यमेतत्कारणञ्चैतदिति विवेकज्ञानं कथं स्यादुभयोरै- क्यादित्याशंक्य तदुपयुक्तं साधर्म्यवैधर्म्यप्रकरणमारभमाणः पूर्वन्तावन्मह- दादिभूतान्नव्यक्तस्य कार्यस्य साधर्म्यमाह- "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ॥ १२४ ॥ यलिहं-लीनमर्थ गमयति, लयं वा गच्छतीति लिंग-महदादिभूतान्तं कार्यजातं व्यक्तम् । तद् हेतुमत्-हेतुः कारणं, स विद्यते यस्य, तत्तथा कारणवत् । अनित्यम् अर्धवं-नाशशीलमिति यावत् । अव्यापि-सर्व परि-

·(४२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
णामिनं व्याप्तुं शीलं यस्य न । तत् । सक्रिय परिस्पन्दः क्रिया तत्सहि-
तम् । अनेक नाना । आश्रितं साधारमित्यर्थः।
याल्लिङ्ग तदेतुमत्त्वादिधर्मकमिति भावः ॥ १२४ ॥
ननु हेतुमत्वादिक साधर्म्य महदादिकार्य्यस्य निरूप्यमाण न सङ्गच्छतो
हेतुभूतायाः प्रकृतेस्ततोऽतिरेकेणासिद्धेस्तत्राह-
आक्षस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तसिद्धिः
प्रधानव्यपदेशाद्वा" ॥ १२५ ॥
प्रमाणभेदप्रदर्शनार्थ वा दयम् । लिङ्गस्यान्वयव्यतिरेकशालित्वमाज-
स्यम् । सुखदुःखमोहलक्षणः साधारणो गुणो गुणसामान्यम् । आदिना
परिणामशीलत्वसग्रहः । तदभेदः कार्य्यमात्रेऽन्वयः । तथाच-विमतं
कार्य सुखदुःखमोहात्मकप्रकृतिपूर्वकम् । तदन्वितत्वात् । यद्येनान्वीयते,
तत् तत्प्रकृतिपूर्वकम् । यथा मृदन्वितं घटादि मृत्मकृतिपूर्वकं, तथाचेदम् ।
तस्मात्तथा' इत्येवमानास्यात्-अन्वयव्यातरेकशालिनोगुणसामान्यादेरभेदतो
वा-सुखदुःखमोहादिसाधारणगुणान्वयलक्षणलिङ्गतोवा, प्रधानव्यपदेशादा-
प्रधीयते-लीयते कार्य्यनातमस्मिन्नितिप्रधानशब्देन शास्त्रे व्यवहारादा
तत्सिद्धि.कार्यातिरेकेण प्रकृतिसिद्धिरित्यर्थः ॥ १२५ ॥
कायमात्रस्य व्यक्तस्य साधर्म्यमुक्त्वा कार्यकारणयोर्व्यक्ताव्यक्तयो-
रुभयोः साधर्म्यमाह-
" त्रिगुणाचेतनत्वादिद्वयोः ॥ १२६ ॥
आदिशब्देनाविवेकित्वविषयत्वसमानत्वप्रसवधर्मित्वानां सङ्कहः । त्रि-
गुणवत्रीणि सत्वरजस्तमांसि गुणाः कारणतया स्वरूपतया च संति
ययोस्ते तथा, तयोर्भावस्तत्त्व-गुणत्रयवत्वम् । अचेतनत्वं चेतनभिन्नत्वम्।
अविवेकित्व-सभूयकारित्वम् । विषयत्वग्राह्यत्वम् । समानत्व-सर्वपुरु-
पसाधारणत्वम् । प्रसवधर्मित्वं-सरूपविरूपपरिणामशालित्वम् । दयोः-
कार्यकारणयाळताव्यक्तयो साधर्म्यमित्यर्थः ॥ १२६ ॥

·। प्रथमोऽध्यायः (४३) ननु गुणानामपि मिथः साधर्म्य वैधय॑श्च वक्तव्यम् । अन्यथा तेषा त्रित्वानुपपत्तेरित्याशक्य पूर्व वैधर्नामाह- 'प्रोत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योऽन्यं वैधर्म्यम्" ।। १२७ ।। प्रीतिः सुखम् । अभीतिः-दुःखम् । विषाद: मोहस्तदाद्यैः तदादि- भिरसाधारणमर्गुणानां सत्त्वरजस्तमसामन्योऽन्य परम्परं वैधय॑विरु- धर्मन्वमित्यर्थः । तत्र प्रसादलाचवाभिष्वङ्गमीति तितिक्षा सन्तोपार्जवमार्दवहीश्रद्धाक्षमा- नुकम्पा ज्ञानादिरूपनानाभेदं सत्त्वम् । दुःसशोकदेषद्रोहमत्सरनिन्दा परा- भवादिकपनानाभेद रजः । मोहभयविपलम्भ नास्तिक्यकोटिल्यकार्पण्याज्ञा- नादिरूपनानाभेदं तम इति विवेकः ॥ १२७ ॥ वैधयं प्रदर्य साधर्म्यवैधयें दे पदर्शयति । "लवादिधर्म साधय वैधर्म्यञ्च गुणानाम्" ॥ १२८॥ गुणानां सत्वरजस्तमसां लघ्वादिधर्मः भावमधानो निर्देशः । लघुत्व- चलत्वगुरुत्वपुरुषार्थत्वान्योऽन्याभिभववृत्तित्वादिभिधर्मः साधर्म्य वैधय॑ञ्च पुरुषार्थत्वादिभिः साधर्म्य, लघुत्वादिभिश्च वैधर्म्यमित्यर्थः ॥ १२८ ॥ ननु महदादेर्निरूप्यमाण हेतुमत्त्वादिकं साधयं न संभवति । तस्य कार्य्यत्वासिद्धस्तत्राह- "उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेघटादिवत् ॥ ॥१२९॥ महदादेरुभयान्यत्वात्-प्रकृतिपुरुषोभयभिन्नत्वात्कार्थत्वं-जन्यत्वमनुमे यम् । तत्रोदाहरण घटादिवत् यथा. घटादेः प्रकृतिपुरुषान्यत्वात्कार्य- त्वमित्यर्थः। तदुभयान्यत्वञ्च भोग्यत्वादविनाशित्वादिति बोध्यम् ॥ १२९ ॥ हेल्वन्तरमाह- "परिमाणात् ॥ १३० ॥ - - ·। +- - -- - (४४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। कार्य्यत्वं महदादर्घयादिवदित्यनुवर्तते । परिमाणात्-परिमितत्वात परिच्छिन्नत्वान्महदादेर्घयादिवत्कार्य्यत्वमित्यर्थः ॥ १३० ॥ तृतीय हेतुमाह- समन्वयात् ॥ १३१॥ कारणगुगानां कार्ये समानरूपतयाऽन्वयः समन्वयः । तस्माल्लिङ्गान्म- हदादेः कार्य्यत्वमित्यर्थः ॥ १३१ ॥ चतुर्थ हेतुमाह- "शक्तितश्चेति ॥ १३२ ॥ इतिशब्दः कार्य्यत्वसाधकहेतूनां समाप्तिमाह । शक्तितश्च-सातिशयश- क्तिमत्वाच्च महदादेः कार्य्यत्वं घटादिवदित्यर्थः । शक्तितश्च-करणतश्चेत्यर्थः । पुरुषस्य यत्करणं, तत्कार्य चक्षुरादिव- दिति भावः । इतिभाष्यम् ॥ १३२ ॥ ननु मास्तु तस्य कार्यत्वं को दोषस्तत्राह- " तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा ॥ १३३ ॥ तद्धाने कार्यत्वाभावे प्रकृतिः पुरुषो वा महदादिकं प्रकृतिर्वा स्यात्यु- रुषो वा स्यादित्यर्थः। तयोरेवाकार्य्यत्वात् ।तच्च नेष्ट भोग्यत्वादिनाशित्वादितिभावः॥१३३॥ नन्वकार्य सदपि तदुभयभिन्नमेव किश्चित्सेत्स्यति । तत्राह- "तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् "॥ १३४ ॥ तयोः पञ्चम्यर्थे षष्ठी । प्रकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वे-भिन्नत्वे तुच्छत्वं-शश- शृङ्गादिवत् तुच्छत्वमेव स्यादित्यर्थः । तद्भिन्नाकार्य्यस्य तुच्छत्वदर्शनादिति भावः ॥ १३४ ॥ तदेव महादेः कार्य्यत्वं प्रसाध्य तेन कारणानुमानऽनुक्तं विशेषमाह- "कार्याकारणानुमानं तत्साहित्यात् " ॥ १३५ ॥ कार्यात्-महत्तत्त्वादेः कारणानुमान-प्रकृतेरनुमान तत्साहित्यात्- -- ·- प्रथमोऽध्यायः। (४५) कार्य्यसाहित्य कारणे वैशिट्यं तस्माद्भवति । नतु ताटस्थ्यादित्यर्थः । कार्यकारणयोरभेदाभ्युपगमादिति भावः ॥ १३५ ॥ यादृशं कारणं तदाह- "अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् ॥ १३६ ॥ त्रिगुणात्-त्रिगुणात्मका लिङ्गात् महदादेर्व्यक्तात्कारणं प्रकृतिरव्यक्तं सूक्ष्मतरमित्यर्थः ॥ १३६ ॥ नन्वव्यक्तं चेत्तर्हि नास्त्येव । तत्राह- " तत्कार्यतस्तसिद्ध पलाप:"॥ १३७॥ तत्कार्य्यतः तस्य कारणस्य प्रकृतेर्यकार्य महत्तत्वादिकम् । तस्मात्त- सिद्धः तस्य कारणस्य भकृतेरनुमिते पलापः न तदपहवःसंभवती- त्यर्थः ॥ १३७ ॥ नन्वेवं जगतः कारणं प्रकृतिः साध्यताम् । तत्कायॊपलब्धेः। पुरुषसा- धनन्तु कथं स्यात् ? तत्राह- "सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम् ॥१३८।। विशेषतः पुरुषे विवादेऽपि सामान्येन-सामान्यतो विवादाभावान साधन तस्य प्रकृतिवत्साधनं नापेक्षितं । धर्मवत् यथा धर्म विशेषतो विवादेऽपि सामान्यतो विवादाभावात्तत्साधनानपेक्षेत्यर्थः ॥ १३८ ॥ ननु सामान्यतः सिद्धेऽपि पुरुष शरीरादिप्रकृत्यन्तेषु तत्त्वेषु कोऽसा पुरुषः किस्वरूपश्चेति जिज्ञासा न निवर्तते विशेषतो निरूपणाभावादित्याशंक्य तस्य विशेषतो निरूपणार्थ पूर्वन्ता च्छरीरादिव्यतिरिक्तत्वं मतिनानीते। "शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान्" ॥ १३९ ॥ आदिशब्दः प्रकृत्यन्ततत्वमानपरः । शरीरादिव्यतिरिक्ता शरीरादिभ्यों भिन्नः पुमान्-पुरुष इत्यर्थः ॥ १३९ ॥ प्रतिज्ञायां हेतुमाह-- "संहतपरार्थत्वात् "॥१४०॥ - 4 -- S ·(४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। 'सहतपरार्थत्वात्पुरुषस्य ' इति पूर्वमुक्तोऽपि हेतुः प्रसगादिह पुनरुक्त इत्यदोषः । हेतुवर्गसकलनार्थ पुनरुक्तिरिति भाष्यम् । शरी- रादि प्रकृत्यन्तं संहतम् । तत्साध्यौ भोगापवर्गों परार्थो । तच्छालित्वा- दित्यर्थः ॥ १४० ॥ द्वितीयहेतुमाह- "त्रिगुणादिविपर्ययात् ॥ ॥ १४१ ॥ आदिपदमचेतनत्वादिसंग्रहार्थम् । प्रकृतितत्कार्य त्रिगुणमचेतमविवेकि । तद्वैपरीत्यादित्यर्थः ॥ १४१ ॥ तृतीयहेतुमाह- " अधिष्ठानाचति" १४२॥ पुरुषातिरिक्तत्वसाधकहेतुपरिममाप्तिपरमितिपदम् । अधिष्ठातृत्वाच्चैत्यर्थः। यथा रथस्याधिष्ठाता पुरुषस्तद्यतिरिक्तः । तथा शरीराद्यधिष्ठाता पुरुषोऽपि तदधिष्ठयेभ्यः शरीरादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यो व्यतिरिको मनसि पर्तव्यः । जडस्याधिष्ठातृत्वायोगादिति भावः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यपीश्वरःप्रकृतेरधिष्ठाता। नजीवः । तथापि तस्य तदधिष्ठातृत्वोक्तिभक्तृित्वाददृष्टाभिप्रायेण वा । बुद्धिसत्त्वाधिष्ठातृत्वात्कार्यका- रणयोरभेदाभिप्रायेण वा द्रष्टव्या। तेन न कश्चिद्दोप इति ॥ १४२ ॥ ननु हेतुरस्तु | मास्तु साध्यमित्याशंक्य दाभ्यामनुकूल तर्कमाह- भोकृभावात् "॥ १४३ ॥ शरीरादिव्यतिरिक्तःपुमानित्यनुवर्तते । पुमान् शरीरादिव्यतिरिक्तो भोक्तृत्वादित्यर्थः । चेच्छरीरादिव्यतिरिक्तो न भवत् । किन्तु । तदन्यतम एव स्यात्, तदा भोक्तापि न स्यात् । अत एव चतनोऽपि न स्यात, । शरीरादेडलेन भोक्तृत्वासंभवादिति भावः । १ सांख्य अ० १ सन ६६ । - ·१ - प्रथमोऽध्यायः। (४७), एतेन साध्याभावे प्रथमाद्वितीयहेतू अपि न स्यातामित्यनिष्टमापादितं वेदितव्यम् ॥ १४३ ॥ द्वितीयं तर्कमाह- "कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च" ॥ १४ ॥ अधिष्ठानाभावः कैवल्यं मोक्ष इति यावत् । तदर्थ प्रवर्तनाचेत्यर्थः । चेत्पुमान् शरीरादिव्यतिरिक्तो न भवेत् । किन्तु तदन्यतम एव स्यात् । तदा कैवल्यार्थ न प्रवर्तेत । चेतनस्यैवाधिष्ठान कुर्वतः परिश्रान्त- चित्तस्य केवलीभावाय प्रवृत्तिदर्शनात् । शरीरादेश्च तदयोगेन कैवल्यासं- भवादिति भावः। एतेन साध्याभावे तृतीयहतुरपि न स्यादित्यनिष्टमापादितं द्रष्ट- व्यम् ॥ १४४ ॥ नतु तथापि किस्वरूपः पुरुषस्तत्राह- जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः ॥ १४५ ॥ शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमानिति सम्बध्यते । स च प्रकाशः अमाकृत- प्रकाशात्मकः ज्ञानस्वरूप इति यावत् । कुतः? जडप्रकाशायोगात्माकृतः प्रकाशो जड़मकाशः । तस्यात्मत्वायोगादित्यर्थः । एतेन बुद्धिसत्त्वमात्मेति मतं निराकृतं वेदितव्यम् ॥ १४५ ॥ ननु प्रकाशस्वरूपत्वेऽपि तेजोवद्धर्मधर्मिभावः किन्न स्यात्, तत्राह- " निर्गुणत्वान चिद्धर्मा" ॥१४६ ॥ निर्गुणत्वात गुणानाश्रयत्वान चिद्धर्मानज्ञानधर्मा पुमानित्यर्थः१४६॥ नन्वहमुपलभे जानाम्यहमिति धर्मधर्मिभावस्य प्रत्यक्षत्वाचिधर्मा पुमान् किन्न भवेत्, तत्राह- "श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षबाधात् ॥१४॥ श्रुत्या 'असङ्गोह्ययं पुरुषः, इत्यादि श्रुत्या सिद्धस्य-सिदि १० अ० ६ वा०३ शु० १५ ।

·(४८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। गतस्य निर्गुणत्वस्य नापलाप.नापह्नवः संभवति । तत्प्रत्यक्षबाधा तत्सत्यक्षस्य गौरोहमिति प्रत्यक्षवच्छुत्यैव वाधनादित्यर्थः ॥ १४७ ॥ ननु युक्तिप्रधानमेतच्छास्त्र न श्रुतिप्रधानम् । तेन पुरुषस्य प्रकाशरूप- त्वाभावे को दोषः तत्राह- सुषुत्याद्यसाक्षित्वम" ॥ १४८॥ आदिपदार्थः स्वनः । प्रकाशरूपत्वाभावे पुरुषस्य सुषुझ्यादिसाक्षित्वं- नस्यादित्यर्थः ॥ १४८॥ तदेवं पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वमुपपाद्य वहुत्वमुपपादयति । "जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वम् " ॥ १४९ ॥ जन्मादिव्यवस्थातः कश्चिजातः कश्चिन्मृतः कश्चिद्धः कश्चिन्मुक्त इत्या- दिव्यवस्थाऽन्यथानुपपत्तितः पुरुषबहुत्वं नानापुरुष इत्यर्थः ॥१४९॥ ननु पुरुषैत्येऽप्युपाधिभेदानन्मादिव्यवस्था सभवति । तत्राह- " उपाधिभेदेऽप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः" ॥ १५०॥ आकाशस्येव पटादेभिः ययैकस्यैवाकाशस्य नानोपाधिभूतैर्वटादिभियो- गस्तैथैकस्यैव पुरुषस्य नानायोगः नानाभूतैरुपाधिभिः सवन्धो वक्तव्यः। तथा चोपाधिभेदेऽपि तत्तदुपाधिनानात्वेऽप्युपधेयभेदाभावान जन्मादिव्यव- स्था संभव इत्यर्थ. ॥ १५० ॥ ननु स्वतश्चैतन्यस्यैक्यपि तत्तदुपाधिविशिष्टस्य तस्य भेदाद्यवस्था- सेत्स्यति तत्राह- "उपाधिभिद्यते न तु तद्वान् " ॥ १५१ ॥ तत्राप्युपाधिभिद्यते-उपाधिरेव नाना । नतु तदान-नवोपाधिमान् विशिष्ट इत्यर्थः । विशिष्टस्य वस्तुतो भेदाभ्युपगमे तु नानात्मवाद एवाभ्युपगतः स्यादिति भावः ॥ १५१ ॥ । - १- ·-प्रथमोऽध्यायः। (४९) किञ्च । "एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्यन विरुजु- धर्माध्यासः" ॥ १५२॥ अपिरनुवर्तते । एवं यथा जन्मादिव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेवमेकत्वेन- सर्वोपाधिष्वेकरूपत्वेन परिवर्तमानस्य सर्वतो विद्यमानस्य पुरुषस्य युगप- विरुद्धधर्माध्यासोऽपि-विरुद्धानां सुखदुःखादिधर्माणां सुख्यहं दुःख्यह- मित्यादिरूपसम्बन्धोऽपि न नोपपद्यत इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ ननु सुखदुःखादयोऽपि तत्तदुपाधिधर्मा एवाभ्युपगम्यन्ते । तेन तेषां पुरुष समारोपादेककालावच्छेदेनापि व्यवस्था सेत्स्यति, तत्राह- "अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात् तत्सिद्धिरकत्वात्मा१५३॥ अन्यधर्मत्वेऽपि-सुखदुःखादीनां तत्तदुपाधिधर्मत्वेऽप्यारोपात्=पुरुषे समारोपात्तत्सिद्धिः-सुखदुःखादिव्यवस्थासिद्धिर्न-न संभवति । कुतः एकत्वात् आरोपाधिष्ठानस्य पुरुषस्यैकत्वादित्यर्थः ॥ १५३ ॥ नन्वेवं तर्हि पुरुषनानात्वेऽदैतश्रुतिविरोधस्तत्राह- "नाद्वैतश्रुतिविरोधी जातिपरत्वात् ॥१५४॥ नादैतश्रुतिविरोधः नानात्मवादिनामस्माकमात्मैक्यपतिपादिकाभिः श्रु- तिभिर्विरोधो न । कुतः ? जातिपरत्वात्-तासां चित्त्वेन पुरुषकरूपत्वप्रति- पादनपरत्वादित्यर्थः ॥ १५४ ॥ ननु यथा पुरुषकत्वं तन्नानात्वपत्यक्षेण विरोधात्परित्यज्यते,तथा पुरुष- करूपत्वमपि तन्नानारूपत्वप्रत्यक्षेण विरोधात् परित्यक्तव्यम् , तत्राह- "विदितबन्धकारणस्य दृष्टयाऽतद्रूपम् ॥ १५ ॥ विदितबन्धकारणस्य-विदितं-लब्धवृत्तिकं बन्धकारणं अविवेकलक्षणे मिथ्याज्ञानं यस्य, तस्याज्ञपुरुषस्य दृष्टयाऽतद्रूपं श्रुतिमतिपादितं चित्त्वेन पुरुषैक्यरूप नेत्यर्थः । N ·(५०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ज्ञातवन्धकारणस्य दृष्टया तद्रूपं श्रुतिप्रतिपादितं रूपमित्यनि- रुद्धः ॥ १५५ ॥ नतु पुरुषैकरूपत्वं चेत् स्यादुपलभ्येत । नोपलभ्यते । तस्मानास्त्येव, तत्राह- नान्धदृष्टया चक्षुष्मतामनुपलंभः॥॥१५६ ।। अन्धदृष्ट्या अन्धानां विवेकचक्षुःशून्यानां दृष्ट्याऽनुपलंभेऽपिन चक्षुष्म- तां-विवेकचक्षुषामार्याणां दृष्ट्याऽनुपलंभः-पुरुषकरूपत्वानुपलम्भ इत्यर्थः। तथा च नाद्वैतश्रुतिचिरोष इति भावः ॥ १५६ ॥ किच। - वामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतम् ॥ १५७ ॥ आदिना भरतादेः संग्रहः। वामदेवादिर्मुक्तो जातः। तदतिरिक्ता बद्धनी- वाश्चाद्याप्युपलभ्यन्ते । तस्मानाद्वैत-नात्मैकत्वमित्यर्थः । चेदेक एवात्मा भवेत्, तदा वामदेवादिमुक्ती सर्वमुक्तरिदानी वद्धजीवो न कश्चिदुपलभ्येत । विद्यते तावदुपलम्भस्तस्मानाद्वैतमिति भावः॥१५७॥ ननु वामदेवादेरपि न मुक्तिर्माता, तबाह- "अनादावद्य यावदभावाद्भविष्यदप्येवम्" ॥ १५८ ॥ ' अनादौ-अनादिकालकेसंसारेऽद्ययावत् अद्यपर्यन्तमभावात्-मुक्तेरना- यमानत्वाद भविष्यदपि भविष्यकालके संसारेऽप्येवं-न कस्य निन्मु- तिर्भविष्यतीत्यर्थः ॥ १५८ ॥ ननु नानात्मवादेऽपि मुक्तेरवश्यंभावात् कमेण सर्वमुक्ती संसारस्यात्य- न्तोच्छेदः प्रसन्यते, तबाह- इदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः ॥१५९॥ इदानामिव योदानीमीश्वरनियमात फेचिन्मुक्ताः फेचिददा वर्तन्ते, ·प्रथमोऽध्यायः। (५१) तथा सर्वत्र भूतभविष्यतोरपि कालयोरवर्तन्त । वय॑न्ते च । तस्मानात्य- न्तोच्छेदः संसारस्यात्यन्तोच्छेदो न कदापि शंकनीय इत्यर्थः ॥ १५९ ॥ ननु प्रकृतिपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरः। यस्य नियमवशासंसारचकं सततमनुवर्तते, तत्राह- व्यावृत्तोभयरूपः ॥१६०॥ व्यावृत्तं भिन्न-विलक्षणमितियावदुभयस्मात्-प्रकृतेः पुरुषाच रूपं स्वरूपं यस्य, स तथा-नित्यं क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टःपुरुषविशेष इत्यर्थः ॥१६०॥ ननु प्रकृतिविलक्षणत्वेऽपि पुरुषविलक्षणत्वमस्य कथमनुजानीमः ? तत्राह- "साक्षात्संबन्धात्साक्षित्वम्" ॥ १६१ ॥ यत इति शेषः । यस्मात् साक्षात्संबन्धात्-प्रकृतेः पुरुषाणाश्वेश्वरा- स्मीयतया तादात्म्यलक्षणः संबन्धः साक्षात्सम्बन्धः । स्वस्वामिभावलक्षणः शरीरशरीरिभावलक्षणः संवन्धोऽप्ययमेव परिभाष्यते । तस्मादस्य भगवतो जमदधिपतेः साक्षित्व-विश्वसाक्षित्वं साक्षात्सर्वदष्ट्रत्वमित्यर्थः । तथा चाह भगवान् मन्त्रः । ऋ०अष्ट०२अ०३ वर्ग १७मं२०॥ द्वा, सुपर्णा, सयुजा, सखाया, समानं वृक्षं परि- षस्वजाते। तयो रन्यः पिपलं स्वाद्वत्त्यन- श्रन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ इति ॥ पुरुषस्तावदात्मोपाधिभूतबुद्धिसत्त्वस्य तद्धर्माणाञ्च केषाञ्चित्साक्षी भवनपि न विश्वस्य साक्षी । तेन तद्विलक्षणः श्रीपतिरीश्वर इति भावः ॥ १६१॥ अन्यं विशेषमाह- "नित्यमुक्तत्वम् " ॥ १६२॥ यत इति शेषः । यस्मादस्य भगवतो नित्यमुक्तत्व-नित्यं मुक्तिभावत्व- मित्यर्थः ।

·-
-
(५२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
पुरुषस्य बन्धकोटिरुपावर्तते, भगवतो जगदीश्वरस्य तु न साऽभून
भवति न भविष्यतीति महदैलक्षण्यमिति भावः ॥ १६२ ॥
ननु कस्मादस्य नित्यमुक्तत्वमभ्युपेयते ? तत्राह-
"औदासीन्यश्चेति ॥ १६३ ॥
इति हेत्वथें । पर्याप्तकामत्वादिधर्मान्तरसमुच्चयार्थश्वः । यस्मादस्य
जगदधिपतेरौदासीन्यं नित्यं माध्यस्थ्यं पक्षपातराहित्यमित्यर्थः ॥१६३॥
नवीदृशश्चेदीश्वरस्तर्हि श्रूयमाणं जगत्कर्तृत्वं तस्य कथमुपपद्येत,
कथश्च तदा कर्को प्रकृतिरिति सांख्यडिण्डिमोऽपि सङ्गच्छेत ? तबाह-
"उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्यात्,
चित्सानिध्यात" ॥ १६४ ॥
अध्यायपरिसमाप्तिसूचनार्था वीप्सा । यथायोग्यमन्वयः । उपरागात्=
प्रकृतिसन्निधानादस्य कर्तृत्वं अयोजककर्तृत्वम् । प्रकृतेश्च चित्सान्निध्यात्-
ईश्वरश्चित् । तत्सनिधानान्मुख्यं कर्तीत्वमित्यर्थः ।
तत्र प्रयोजककर्तृत्वं निमित्तत्वम् । मुख्यकर्तृत्वमुपादानत्वमिति विवेकः १६४
अथात्यन्तपुरुषार्थों बन्धोऽनुप्रकृतिस्तथा ॥
सविस्तरं पुमानीशः प्रथमेऽस्मिन्निरूपितः ॥ १॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचाय्यौदासीनवर्या-
मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायांसांख्य-
सूत्रवृत्ती प्रथमो विषयाध्यायः ॥ १ ॥

·- - , द्वितीयोऽध्यायः। (५३) अथ द्वितीयोऽध्यायः। ननु प्रकृतेः प्रयोजनाभावान्मुख्यं जगतः कर्तीत्वं न संभवति, तत्राह- "विमुक्तमोक्षार्थ स्वार्थ वा प्रधानस्य ॥ १॥ कर्तृत्वमिति प्रथमाऽध्यायशेषसूत्रादनुवर्तते । विमुक्तमोक्षार्थ-विवेकेन मुक्तो विमुक्तः पुरुषः, तस्य मोक्षार्थ मुक्त्यै स्वार्थ वा भोगापवर्गप्रदातृत्व- लक्षणस्वाधिकारसमात्य वा प्रधानस्य-प्रकृतेः कर्तृत्वं जगत्स्स्रष्ट्रीत्वमित्यर्थः । यद्यपि मोक्षवदोगोऽपि सृष्टेः प्रयोजनं, तथापि प्रधानत्वान्मोक्ष एवं सूत्रित इति ध्येयम् ॥ १॥ ननु विमुक्तमोक्षार्थश्चेत्मकृतेः स्रष्ट्रीत्वं, तर्हि सकृत्सृष्टयैव मोक्षसंभवे कृतमसकृत्सृष्टचा, तत्राह- "विरक्तस्य तत्सिद्धेः॥२॥ विरक्तस्य-विवेकप्रत्ययोत्पन्नपरवैराग्यस्य तसिद्ध मोक्षोत्पत्तेर्न सकृ- सृष्टया निर्वाह इत्यर्थः ॥ २॥ ननु सकृत्सृष्टयैव श्रवणमात्रादैराग्यं सेत्स्यति, तबाह- न श्रवणमात्रात् तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् ॥३॥ अनादिवासनायाः वैराग्यप्रतिबन्धकीभूताया अनादिसंसारवासनाया बल- वत्त्वाद-प्रबलत्वान श्रवणमात्रा-बहुजन्मकृतपुण्यसञ्चयलभ्यात्सत्त्वपुरुषा- न्यताश्रवणमात्रात्तात्सद्धिः तस्य वैराग्यस्य सिद्धिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ असकृत्सृष्टौं युक्त्यन्तरमाह- बहुभृत्यवद्वा प्रत्येकम् ॥४॥ वा अथवा प्रत्येकं बहुभृत्यवत् यथैकैकं सद्गृहस्थं पति स्त्रीपुत्रादिभेदेन बहवो भृत्याः भर्तव्याः सन्ति, तथा प्रकृतेरापि बहवः पुरुषा विमोचनीयाः सन्तीत्यर्थः । १ .

·(५४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। . तथा च सकृत्सृष्टया कियत्पुरुषमोक्षेऽपि पुरुषान्तरमोक्षार्थ पुनः पुनः सृष्टिरिति भावः ॥ ४ ॥ ननु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिना परमेश्वरस्यापि स्रष्टुत्वश्रवणात्कथं प्रकृतिरेव स्रष्टी, तबाह- "प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धि" ॥५॥ चोऽप्यर्थः पुरुषस्याये योज्यः। प्रकृतिवास्तवे अकृतर्मुख्य स्रष्ट्रीत्वे सिद्ध पुरुषस्य च-पुरुषेश्वरस्याप्यध्याससिद्धिः अध्यासः प्रकृत्युपरागस्त- स्मात् स्रष्टुत्वसिदिरस्तीत्यर्थः। तेन युक्ता श्रुतिवागिति भावः ॥ ५ ॥ ननु प्रकृतेर्मुख्यं खष्ट्रीत्वमेवासिद्ध, तत्राह- "कार्यातस्तत्सिद्ध" ॥ ६ ॥ कार्यतः महदादिभूतान्तकार्य्यतो लिङ्गात् तसिद्धेः मुख्यत्रष्ट्रीत्वस्य तस्यसिद्धरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु प्रकृतेर्मुख्य स्रष्ट्रीत्वे सिद्धे तत्मवृत्तिनिवृत्तिनियमो नस्यात, तबाह- "चेतनोदेशानियमा कण्टकमोक्षवत् ॥७॥ चेतनोद्देशात् नगदधिपतिरीश्वरोऽन चेतनः 'चेतनश्चेतनानाम् इति श्रुतेस्तस्योद्देशः अभिलाषस्तस्मानियमः स्वार्थ परार्थ का प्रकृतिम- त्तिनिवृत्तिनियमः, कण्टकमोक्षवत्-सूच्यग्रभागः कण्टकस्तस्य यथा राजा भेलाषाददण्डयेषु मोक्षस्य, दण्डयेषु च प्रयोगस्य, नियम इत्यर्थः ॥७॥ ननु यस्याभिलाषमात्रात्मकृतेः प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमस्तस्य साक्षात्लहत्वं के न स्यात, किमन्ययोगकल्पनया ? तत्राह- "अन्ययोगेऽपि तसिद्धिर्नाञ्जस्येनायोदाहवत्॥ ॥८॥ अपिरवधारणे । अन्ययोगेऽपि प्रकृतियोगे सत्येव तत्सिद्धिा-पुरुपेश्वर- त्य सष्टत्वसिद्धिर्भवति नान्नस्येन-ने साक्षात् । अयोदाहवत्-अयसो दाहक- ववादित्यर्थः। १ तै० ब्रह्मानं० १० अनु०१ । " - ·- द्वितीयो ऽध्यायः। (५५) - प्रकृतियोगाभावे कस्येश्वरः स्यात् ? जीवानामिति चेत् तदागतस्तदो- गापवर्गप्रदान्याः प्रकृतेरपि सनातनो योग इति भावः ॥ ८ ॥ ननु केयं सृष्टिर्नाम ? तत्राह- "रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ॥९॥ रागविरागयोः रञ्जनात्मकत्वादागः प्रकृतिः, नित्यमुदासीनत्वाद् विगत रागो जगदीश्वरः । तयोर्योगः-संबन्धः सृष्टिः-सृष्टिहेतुत्वात्सृष्टिारित्यर्थः । योगः सनातन इत्यसकृदुक्तं तेन सृष्टिरपि सनातनीति बोध्यम् । रागविरागयोरिति निमित्तसप्तमी, सांसारिकविषयेषु स्नेहो रागस्तद- भावो विरागः । तत्र रागनिमित्ता सृष्टिविरागनिमित्तो योगः-मोक्ष इति भाष्यकृतः ॥९॥ ननु सा केन क्रमेण भवति ? तत्राह- महदादि क्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥१०॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । महदादिक्रमेण-प्रकृतर्महान् महतोऽहङ्कारोऽ हङ्कारात्पञ्चतन्मात्राणि पश्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चभूतानीतिमहदादिकमेण पञ्च- भूतानां क्षितिजलज्योतिरनिलविहायसां सृष्टिरित्यर्थः । यद्यप्येतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतावादावेव पञ्चभू- तानां सृष्टिः श्रूयते, तथापि महदादिक्रमेणैव तत्सृष्टिारिष्टेति भाष्यम्॥१०॥ ननु प्रकृतिसृष्टितो महदादिसृष्टौ को विशेषः ? तबाह- "आत्मार्थत्वात्सृष्टेनैषामात्मार्थ आरम्भः ॥ ११॥ सृष्टेः महदादिसृष्टेरात्मार्थत्वात् आत्मा पुरुषस्तदर्थत्वान्नैषां महदादी- नामात्मार्थः प्रकृतिवत्स्वार्थ आरम्भः-सृष्टिरित्यर्थः । प्रकृतिक!का सृष्टिः परार्था स्वार्था च । महादादिकर्तृका तु केवलं पराथैवेति विशेषः ॥ ११ ॥ ननु सर्वव्यवहारसिद्धौ दिकालौ कुतो न गणितौ, तत्राह- "दिकालावाकाशादिभ्यः" ॥ १२ ॥ आदिपदेनोपाधीनां सङ्ग्रहः । तेनाकाशस्यैकत्वेऽप्युपाधिसंबन्धाद - ·सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। बहुत्वम् । दिकालौ-पूर्वपश्चिमदिनमासादिदिकालावाकाशादिभ्यः तत्तदुपा- घिसंबन्धविशिष्टाकाशेभ्यो व्यवहार्यावित्यर्थः । आकाशान्तर्भूताविति भावः । नित्यौ यो दिकालौ, तावाकाशप्रकृतिभूतौ प्रकृतेर्गुणविशेषावेव । यौ खण्डदिकालौ, तौ तु तत्तदुपाधिविशिष्टमाकाशमेवेति भाष्यकृतः ॥ १२ ॥ संप्रति महदादिकं लक्षणतः कार्य्यतश्च क्रमेण दर्शयति । "अध्यवसायो बुद्धिः॥ ॥ १३ ॥ अध्यवसाय: ईक्षणपूर्वक एवमेवेति निश्चयात्मको व्यापारः । किया वृत्तिापार इत्यनान्तरम् । बुद्धिः बुद्धः महतो लक्षणमित्यर्थः । कियाक्रियावतोरभेदविवक्षया सामानाधिकरण्यमितिवाचस्पतिमिश्राः॥१३॥ "तत्कायं धर्मादि" ॥ १४ ॥ तत्का>=तस्याः महत्तत्त्वाख्याया बुद्धेः कार्य्य धर्मादि-धर्मों ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥ "महदुपरागाद्विपरीतम् ॥ १५॥ महद् तदेव बुद्ध्याख्यं महत्तत्त्वमुपरागाव-रजस्तमसोः संवन्धाद् विपरी- तं-विपरीतकार्यक-अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यकार्यकं भवतीत्यर्थः ॥१५॥ अहंकारं लक्षयति । "अभिमानोऽहङ्कारः"॥ १६ ॥ आभिमानः अहमित्याभिमानोऽहङ्कारः अहङ्कारस्यलक्षणमित्यर्थः । अभेदविवक्षया सामानाधिकरण्यम् ॥ १६ ॥ "एकादशपञ्चतन्मात्रं तत्कार्य्यम्" ॥ १७॥ एकादशेन्द्रियाणि । शब्दादिपञ्चतन्मात्रश्चेति षोडशकोगणस्तत्कार्यम्= महङ्कारकार्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥ -तत्रावान्तरविशेषमाह- ·. द्वितीयोऽध्यायः। (५७) "सात्त्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्॥ १८॥ एकादशकम् एकादशेन्द्रियं सात्त्विकं वैकृता-सात्विकादहकारात्- अभिमानवृत्तिकात्मवर्तते-जायते इत्यर्थः । शिष्टंपञ्चतन्मात्रश्चतामसंतामसाहंकारात्मवर्तते । चालकतया रजस्तू- भयत्रान्वयीति शेषः ॥ १८ ॥ ननु कानि तान्येकादशेन्द्रियाणि ? तबाह- "कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियरान्तरमेकाशदशकम् ॥ १८॥ कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि पञ्च । बुद्धीन्द्रियाणि%3D ज्ञानेन्द्रियाणि-चक्षुःश्रोत्रत्वासनघाणाख्यानि पञ्च । एतैर्दशभिर्बाह्येन्द्रियः सहान्तरं अभ्यन्तरेन्द्रियं मन इत्येकादशकम् एकादशेन्द्रियाणीत्यर्थः । इन्द्रस्य-संघातेश्वरस्य पुरुषस्य कर्मज्ञानसाधनामन्द्रियामिति व्युत्पत्तिः। अहङ्कारकार्य्यत्वे सति करणत्वंमिति लक्षणम् ॥ १९ ॥ ननु भूतविशेषगुणग्राहकानि तानि भौतिकानि किं न भवयुः ? तबाह- "आहङ्कारिकत्वश्रुतेन भौतिकानि" ॥२०॥ आहंकारिकत्वश्रुतेः अहङ्कारकार्य्यत्वश्रवणान्न भौतिकानि भूतका-- णीत्यर्थः । यद्यपीन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वप्रतिपादिका श्रुतिर्न काचन साक्षान्मिलति, तथापि एतस्माज्जायतेप्राणो मनःसर्वेन्द्रियाणि च' इति भूतों- सत्तेःमागिन्द्रियोत्पत्तिमतिपादनाव । तदेक्षत' “सोहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहन्नामाभवत्" इत्यादिश्रुत्यन्तरे महदहकारोत्पत्तेश्चेतः 'पूर्वश्रवणादेषैव सा श्रुतिरिति कल्प्यतेऽनयैव चैषामाहङ्कारिकत्वश्रवणम् । 'अन्नमयं हि सोम्य मन' इत्यादिश्रुतिस्तु तेषामनकृतपटु- स्वाभिमायतया नेतव्यति ध्येयम् ॥ २० ॥ १ मुं०२-खं०१-३॥२ छां००६-ख०२॥३॥३०अ०२ना.४॥४ छांमपाल ६ खं० ५। - ----- ·(५८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्विन्द्रियाणामाहकारकत्वं नोपपद्यते अनिवागप्येति ।वातं प्राणश्चक्षुरादित्यम्' इत्यादिश्रुत्या तेषामन्यादिषु भूतेषु लयश्रवणात कारणे हि कार्य्यस्य लयो भवति, तत्राह- "देवतालयश्रुतिरिम्भकस्य" ॥२१॥ देवतालयश्रुतिः-देवतासु-दिव्यगुणकेष्वन्यादिष्विन्द्रियाणां लयमतिपा- दिका श्रुति रम्भकस्य आरम्भककारणस्यावेदिका भवितुमर्हति । कुतः अनारम्भकेऽपि भूतले जलविन्दोरकार्यस्य लयदर्शनादित्यर्थः ॥ २१ ॥ नन्वेवन्तर्हि तानि नित्यानि सन्तु, तत्राह- "तदुत्पत्तिश्रुतेविनाशदर्शनाच" ॥ २२ ॥ इन्द्रियाणीति प्रकरणलाभः । नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । नित्यानीति शेषः। तदुत्पत्तिश्रुतेः='एतस्माज्जायते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तेषामुत्पत्तिश्रुतेरुत्पन्नानां विनाशदर्शनाच न तानि नित्यानीन्द्रियाणी- त्यर्थः ॥ २२ ॥ नन्वत एव गोलकमात्राणि तानि, नतु तव्यतिरिक्तानि, तबाह- "अतीन्द्रियमिन्द्रियं धान्तानामधिष्ठानम्" ॥ २३ ॥ इन्द्रियं चक्षुरादीन्द्रियमतीन्द्रियम्-इन्द्रियजन्यज्ञानागम्यम्।भ्रान्तानां- भ्रान्तिमापन्नानां बौद्धानां त्वधिष्ठानं तदधिष्ठानं गोलकमेवेन्द्रियमि- त्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु गोलकातिरिक्तं चेदिन्द्रियं, तडॅकमेव शक्तिभेदात् तत्तबोलकस्थं सन्नानाकार्य करिष्यति, कि नानाभ्युपगमेन? तबाह- "शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम्" ॥२४॥ शक्तिभेदेऽपि शक्तीनां भेदाभ्युपगमेऽपि भेदसिद्धौ इन्द्रियभेदसिद्धौ सत्यां नैकत्वं-नेन्द्रियस्यैकत्वमभ्युपगन्तुं शक्यमित्यर्थः । शक्तिभेदेन शक्याश्रयभेदस्य कल्पनादितिभावः ॥ २४ ॥ १ वृहद-अ०५-३०२६ २ मं० २-२०१३ ·na द्वितीयोऽध्यायः। (५९) ननु शक्तिभेदेन भेदकल्पनायां विरोधः प्रसज्येत । शक्तिभेदेऽपि ते- : जोभेदादर्शनाद, तत्राह- "न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य" ॥२५॥ कल्पनाविरोधा-इन्द्रियभेदकल्पनायां विरोधो न-न प्रसज्यते । कुतः? । प्रमाणदृष्टस्य-प्रमाणेन दृष्टस्य भेदस्य कल्पनादित्यर्थः । तेजसि तु न प्रमाणेन दृष्टो भेद इति भावः ॥ २५ ॥ तत्र मनसि विशेषमाह- "उभयात्मकं मनः ॥ २६ ॥ उभयात्मकं-ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मक मना-मन इन्द्रियमित्यर्थः ॥२६॥ नन्वेकस्याहंकारस्य भूतेन्द्रियात्मकं कार्य्यनानात्वं कुतो जातं? तबाह- "गुणपरिणामभेदानानात्वमवस्थावत्" ।। २७ ।। गुणपरिणामभेदात्-गुणानां सत्वरजस्तमसामुद्भवाभिभवलक्षणपरिणाम विशेषान्नानात्वम् एकस्याप्यहंकारस्य कार्यानानात्वम् ।तत्रोदाहरणमवस्थाव- त् । यथैकस्यापि देहस्य गुणपरिणामभेदादवस्थानानात्वमित्यर्थः ॥ २७ ॥ संप्रति ज्ञानकन्द्रिययोरसाधारणी वृत्तिं दर्शयितुं तद्विषयमाह- "रूपादिरसमलान्त उभयोः॥२८॥ रूपमादौ रसमलः अन्नरसमलः पुरीषादिरन्ते यस्य स तथाभूतो विषय उभयोः ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रिययोरित्यर्थः । दर्शनाद्यात्मिका द्वयोरसाधारणी वृत्तिरिति भावः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा ज्ञानेन्द्रियविषयाः। वचनविहरणादानानन्द- मलाः कर्मेन्द्रियविषया इति विवेकः ॥ २८ ॥ ननु प्रकाशकत्वादिन्द्रियाणामेव द्रष्टत्वादिकमस्तु, कृतं तदतिरिक्तपुरु: पाभ्युपगमेन, तत्राह- "द्रकृत्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम् ॥ ॥२९॥ द्रष्टुत्वादिः द्रष्टुत्वादिकं वक्तृत्वादिकश्चात्मनः-पुरुषस्यैव, केवलं दर्श- नादिवृत्तौ करणत्वंसाधनत्वमिन्द्रियाणां चक्षुरादीन्द्रियाणामित्यर्थः । -- ·(६०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तथैव संकल्पयितृत्वादिकमित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ अन्तःकरणत्रयस्यासाधारणी वृत्तिमाह- त्रयाणांस्वालक्षण्यम् "॥३०॥ त्रयाणां महदहंकारमनसां स्वालक्षण्यं महतोऽध्यवसायोऽहंकारस्या- भिमानो मनसः संकल्प इति स्वस्वं लक्षणमेवासाधारणीवृत्तिर्येषां तानि स्वल- क्षणानि तेषां भावस्तत्त्व-स्वलक्षणासाधारणवृत्तिकत्वमित्यर्थः ॥ ३० ॥ बाह्याभ्यन्तरकरणानामसाधारणी वृत्तिमुक्त्वा साधारणी वृत्तिमाह- "सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च" ॥३१॥ सामान्यकरणवृत्तिः सामान्या साधारणी चासौ करणवृत्तिः समस्तकरण- वृत्तिः प्राणायाःमाण आदिभवो येषां ते तथाणापानसमानोदानव्यान- नामानो वायवः वायुवत्सञ्चरणशीलाः पश्च-पञ्चसंख्याका इत्यर्थः । - वायुवत्सश्चरणशीला माणाद्याःपञ्च साधारणी समस्तकरणवृत्तिरिति भावः। तथा चोक्तं योगभाष्यकृदिरप्येकोनचत्वारिंशसूत्रे विभूतिपादस्थे भाष्ये- "समतोन्द्रयवृत्तिः प्राणादिलक्षणा इति।" यत्तु योगभाष्यटिप्पण्याम् 'अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्तःकरणत्रयमेव गृह्यते,नतु बाह्येन्द्रियाण्यपि । सुषुप्तौ चक्षुराद्यपगमेऽपि माणव्यापारदर्शनात् । अत एव कपिलाचारीश्वरकृष्णैश्वान्तःकरणप्रस्तावे'त्रयाणां स्वालक्ष- ण्यम्' इत्यनेनासाधारणीरध्यवसायादिवृत्तीर्यथायथमुक्त्वा 'सामान्यक- रणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च'इत्यभिहितम्, इति प्रलपति वालरा- मोदासीनः। तन्नितान्तामङ्गलम् । पूर्वोत्तरानुसन्धानाभावात्।नहि कपिलाचा- य्यरीश्वरकृष्णैश्वान्तःकरणप्रस्तावे 'त्रयाणां स्वालक्षण्यम्'इत्यनेनासा- धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरुत्वा 'सामान्यकरणवृत्तिः माणाद्या वायवः पञ्चे- त्यभिहितम, येन बालोक्तिःकथञ्चित्मामाणिकी भवेत् । किन्तु करणमात्रमस्ता- वे पूर्वज्ञानकर्मेन्द्रियाणामसाधारणीरालोचनादिवृत्तीरन्तःकरणत्रयस्यचासा- - ·- द्वितीयोऽध्यायः। धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरभिधाय पश्चात-' सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पश्च' इत्यभिहितम् । अत एव च वाचस्पतिमित्रैः 'द्वयीन्द्रियाणां वृत्तिर्बाह्याभ्यन्तरीच बाह्या रूपाद्यालो चनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम् । स हि प्रयत्नभेद: शरीरोपगृहीतमारुतक्रियाभेदहेतुः सर्वकरणसाधारणो यथाचाहुःकापिलाः इति ससाक्षिक व्याख्यातांचेदत्र समस्तेन्द्रियश- ब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणं युक्तममस्यताकथं नाचार्यो व्याख्यास्यत्।कथश्च प्रत्युत सर्वकरणसाधारण इति व्यारेत्, कथञ्च तत्र कापिलानां साक्ष्यमुदा- हरेद, नचाचार्या अपि वञ्चका भवन्ति । येनान्यथा ग्राहयेयारेति स्वयमेवो- ह्यम् । किञ्च समस्तोन्द्रियशब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणे जिज्ञासापि न निव- तेते, किन्त्ववशिष्यते । कस्मादाचायॆाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाणामसाधारणी- रालोचनादिवृत्तीरभिधाय पश्चादन्तःकरणत्रयस्यैव साधारणी वृतिरभिहिता न बाह्येन्द्रियदशकस्येति । तनिवृत्तेश्वावश्यकत्वात्कोऽन्यस्तदुपायः स्याद बालकस्येति नावाच्योऽसौ महद्भिः। किञ्च 'सुषुप्तौ चक्षुराद्यपगमेऽपि प्राणव्यापारदर्शनादित्युपपत्तिरपि बालस्वामिनस्तस्यानुपपत्तिसमैव । नहि सुषुप्ताविन्द्रियाणामपगमः कस्यापीष्टतमः । किन्तु तदुपरमः। तस्य च ज्ञान- कर्मलक्षणवृत्त्युपरमेणाप्युपपत्तिः सुसाध्वीति न किञ्चिदवद्यमस्ति । तथा चा- य॑मर्यादामतिक्रम्य सर्वथा विरुद्धमलापेन वार्तिककारं मृषाभिपीडयन वालोऽसौ कथं नार्यसंसदि गलहस्तितो भवेदिति स एव प्रष्टव्यो निखिल- शास्त्रनिष्णातंमन्यो वालिशो वाल इत्यलमिह विस्तरेण । तस्य सांख्यतत्त्वको मुदीटीकायां चित्तप्रसादिन्यांदर्शितत्वात् ॥ ३१ ॥ बाह्याभ्यन्तरभेदेन त्रयोदशविधं करणम् । साधारणासाधारणभेदेन तद्वृत्तिदैविध्यञ्च प्रदर्शितम् । इदानी तदसाधारणीषु वृत्तिषु क्रमाक्रमों प्रदर्शयति ।

·(६२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ॥ ३२ ॥ क्रमशः कस्मिंश्चिद्विषये कुतश्चिनिमित्तात् क्रमेण, कस्मॅिश्चिच्च कुत- चिनिमितानुक्रमशश्च अन्तरेणापिक्रम-युगपदितियावादिन्द्रियवृत्तिः चक्षु- रादिबुद्धयन्तानामिन्द्रियाणां वृत्तिः दर्शनसङ्कसाभिमानाध्यवसायलक्षणा क्रिया भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ नन्विन्द्रियलक्षणदारभेदेन भिन्ना अपि बुद्धिवृत्तयो वस्तुतः कतिधा- सन्ति ? तत्राह- "वृत्तयः पञ्चतय्यः किष्टाक्लिष्टाः ॥ ३३ ॥ वृत्तयः बुद्धिसत्त्ववृत्तयः पञ्चतय्यः-प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मातिभे- दात् पञ्च प्रकारा भवन्ति । तत्र यास्तावद्राजस्यास्तामस्याश्च ताः क्लिष्टाः । याः पुनः सात्विक्यस्ता अक्लिष्टा इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ननु वृत्तिनिवृत्तौ सत्यामसत्यां च कीदृशः पुमान् ? तत्राह- "तनिवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थ ॥ ३४ ॥ तनिवृत्तौ तासां वृत्तीनां विरामंदशायामुपशान्तोपरागः निवृत्ततत्संबन्धः पुरुषः स्वस्थ: स्वरूपस्थितस्तदनिवृत्तौ तु तत्मतिविम्बिततया तदाकारतां भजमान इवास्वस्थो भवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ तत्रोदाहरणमाह- "कुसुमवच्च मणिः ॥ ३५॥ कुसुमवच्च-यथा जपाकुसुमेन मणिः स्फटिको मणिरस्वस्थः, कुसुम- निवृत्तौ च रागशून्यः स्वस्थ इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ नतु किमर्थ करणप्रवृत्तिः ? कुतश्च ? तत्राह- " पुरुषार्थ करणोद्भवोऽप्यदृष्टोल्लासात् ॥ ॥ ३६ ॥ अदृष्टोल्लासाद अभिव्यक्ताददृष्टनिमित्तात्करणोद्भवोऽपि-प्रधानप्रवृत्तिनि ·द्वितीयोऽध्यायः। (६३) दर्शनार्थोऽपिः । प्रधानप्रवृत्तिवत्करणमवृत्तिरपि पुरुषार्थ-पुरुषस्य स्वामिनः कृते स्वत एव भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ परार्थ स्वतः प्रवृत्ती निदर्शनमाह- "धेनुवद् वत्साय" ॥ ३७॥ धेनुवत् यथा धेनुर्वत्साय वत्सार्थ स्वयमेव क्षीरं स्रवति । नान्यं मय- समपेक्षते । तथा पुरुषार्थ स्वयमेव करणानि प्रवर्तन्ते इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ननु कतिविषं करणं ? तत्राह-- "करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् "॥३८॥ अवान्तरभेदात्म्याह्याभ्यन्तरभेदात्करणं त्रयोदशविध-बुदयहङ्कारमा- सीत्यन्तस्त्रयम् । बाह्यानि चक्षुरादीनि दशेति त्रयोदशविधा यस्य, त- दित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु कस्मादिन्द्रियेषु करणत्वं? तत्राह- "इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात्कुठारवत्" ॥३९॥ इन्द्रियेषु-चक्षुरादियाह्याभ्यन्तरेन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात अति- शयेनज्ञानक्रियासाधकत्वलक्षणगुणसंवन्धात्करणत्वं व्यापारवदसाधारणकार- णत्वम्। कुठारवत्-यथा छिदादिनियासाधकतमत्वगुणयोगात्कुठारे करणत्व- मित्यर्थः । व्यापारत्वञ्च तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वमिति ध्येयम् ॥३९ ॥ नन्वनयोर्वाह्याभ्यन्तरयोरुभयोः कि प्रधानं, तबाह- "द्वयोः प्रधान मनी लोकवद्धृत्येषु " ॥ ४० ॥ द्वयोः बाह्याभ्यन्तरयोरुभयोः प्रधान मुख्यं मना-मननवृत्तिकं बुद्धि- सत्त्वमेव, भृत्येपु-भृत्यवर्गेपु लोकवन-लोकसिद्धस्वामिवदित्यर्थः। तत्र बाह्येभ्यः प्रधान मनः, मनसः प्रधानमहंकारः, ततश्च बुद्धिसत्त्वमि- ति विवेकः ॥ ४०॥ ननु तत्माधान्ये को हेतुः १ तत्राह- - ·- (६४) सांख्यदर्शनसूनवृत्तौ। "अव्यभिचारात्"॥४१॥ इन्द्रियान्तराणां व्यभिचारेऽपि ज्ञानमात्रे मनसो व्यभिचाराभावादि- त्यर्थः ॥ ४१॥ द्वितीयहेतुमाह- " तथाऽशेषसंस्काराधारत्वात् ॥ ४२ ॥ हेत्वन्तरसूचनाय तथाशब्दः । अनुभवजन्यनिखिलसंस्काराश्रयत्वादि- त्यर्थः ॥ ४२ ॥ नृतीयहेतुमाह- स्मृत्याऽनुमानाच ॥४३॥ स्मृत्या पूर्वानुभूतपदार्थविषयिण्या स्मृतिलक्षणयाऽसाधारणवृत्याऽनुमा- नाच-मनःप्राधान्यानुमानाचेत्यर्थः । यद्वा संस्कारा एव न सन्ति कुतो बुद्धस्तदाधारत्वम् । तत्राह-'स्मू- त्याऽनुमानाच' । पूर्वानुभूतस्मृत्या लिङ्गभूतया तजनकसंस्काराणाम- नुमानाच मनसस्तदाधारत्वमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ नन्वेवं बुद्धिरेव करणमस्तु कि करणान्तराभ्युपागमेन, तत्राह- "संभवेन्न स्वतः॥४४॥ दारभूतैश्चक्षुरादिकरणैर्विना बुद्धः स्वतः करणत्वं न सभवेत्-न संभ- चतीत्यर्थः। बहिरस्वातन्त्र्यादिति भावः ॥ ४४ ॥ ननु किन्निबन्धनस्तर्हि करणेषु गुणप्रधानभावः ? तबाह- "आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात्" ॥४५॥ क्रियाविशेषाव करणत्वे समानेऽपि व्यापारविशेषानिमित्तादापेक्षिकः परस्परापेक्षानिवृतो गुणप्रधानभावः-गुणभावः प्रधानभावश्चेत्यर्थः । चक्षुरादिदशकमपेक्ष्य मनः प्रधानम् । तदपेक्ष्य चाहंकार,स्तदपेक्ष्य च बुदिरिति भावः ॥ ४५ ॥ -

·.
द्वितीयोऽध्यायः। (६५)
नन्वेवं गुणप्रधानभावमापन्नानि तानि कस्मात्पुरुषार्थ चेष्टन्ते तत्राह-
"तत्काजितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत्" ॥४६॥
तत्कासित्वात् पुरुषस्य कर्म-तत्कर्म, तेन-पुरुषादृष्टेनार्जितत्वात-
संपादितत्वात् तदर्थ पुरुषार्थमभिचेष्टा करणानामीहा।लोकवत्-यथा लोके
देवदत्तकर्जितं कुठारादि देवदत्तार्थ छिदादिक्रियां करोतीत्यर्थः ॥४६॥
नन्वेवं पुरुषार्थ करणानां क्रियातौल्ये कस्माद् बुद्धेरेव प्राधान्यं नेत-
रेषा? तत्राह-
"समानकर्मयोगे बुद्धःप्राधान्यं लोकवल्लोकवत् ॥४७॥
अध्यायपरिसमाप्तिसूचनाय वीप्सा । समानक्रियायोगे-बुद्ध्यादिकरणानां
पुरुषार्थत्वेन समानेऽपि कियासम्बन्धे बुद्धेः बुद्धरेव प्राधान्यं-क्रियाविशेष.
निमित्तं मुख्यत्वम् । लोकवक्-यथा लोके रानामात्यप्रभृतीनां राजाज्ञा
परिपालनरूपकर्मयोगे समानेऽपिरानामात्यस्यैव प्राधान्यं नेतरेषामित्यर्थः ।
चक्षुसदीनि विषयानादाय बुद्ध्यै प्रयच्छन्ति । बुद्धिश्चात्मने पुरुषाय
राजमन्त्रिवत्पुरुषेश्वराय प्रयच्छति । तस्मान्मन्त्रिवत्मधानं बुद्धिारति
भावः ॥ ४७॥
प्रकृतेरीधराधीनं पुरुषाय प्रवर्तनम् ।
ततोऽष्टादशतत्त्वानि द्वितीयेऽस्मिनिरूपितम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या-
त्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां सांख्य-
सूत्रवृत्तौ प्रधानकार्याध्यायो द्वितीयः ॥२॥

·(६६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती -- । -- --- अथ तृतीयोऽध्यायः। क्रमप्राप्त महाभूतोत्पादमाह- "अविशेषाद्विशेषारम्भः॥१॥ अविशेषात शान्तघोरमूढतालक्षणविशेषरहितात्तन्मात्रपञ्चकाद्भूतसूक्ष्माद विशेषारम्भः विशेषाणां-शान्तघोरमूढतालक्षणविशेषवतां व्योमानिलतेजोऽ- पृथिवीनां पञ्चमहाभूतानामारम्भः उत्पाद इत्यर्थः ॥ १ ॥ ननु महाभूतपञ्चकात्कस्य पुनरुत्पादः ? तबाह- "तस्माच्छरीरस्य" ॥२॥ तस्माद-महाभूतपश्चकाच्छरीरस्य-स्थूलस्यास्य शरीरस्यारम्भ इत्यर्थः॥२॥ ननु स्थूलस्यास्य दृष्टनष्टमायत्वादशरीरः पुमान् कथं भोगापवर्गाय दे- हादेहान्तरं गच्छेत् ? तत्राह- "तवीजात्संमृतिः॥३॥ तीजात-तस्य स्थूलशरीरस्य वीज-निमित्त यत् साहङ्कारबुद्धीन्द्रिय- तन्मात्रसप्तदशकारब्धं साशयं लिङ्गशरीरम् । तस्मादस्य भोक्तुरात्मनः संसृतिः ऐहिकामुष्मिका गतिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु कि पर्यन्तं महदादयः शरीरमारभन्ते? तबाह- "आ विवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम। ॥४॥ आविवेकाच-चोऽवधारणे । विवेकमत्ययपर्यन्तमेवाविशेषाणां-शान्त- घोरमूढतालक्षणविशेषरहितानां महदादीनां प्रवर्तन शरीरारम्भाय प्रवर्तन- मित्यर्थः ॥ ४॥ ननु कुत एतदवगम्यते ? तत्राह- "उपभोगादितरस्य" ॥५॥ . -

·तृतीयोऽध्यायः। (६७)
इतरस्य अनुत्पन्न विवेकप्रत्ययस्य पुरुषस्योपभोगात्मकृत्या सांसारिक-
भोगावश्यंभावादित्यर्थः ॥ ५ ॥
ननु संसृतिवेलायामस्य भोक्तुरात्मनः सुखदुःखोपभोगो भवति न वा !
तत्राह-
"सम्प्रति परिमुक्तो द्वाभ्याम् ॥६॥
सम्पति-संसृतिवेलायां पुरुषो दाभ्यां सुखदुःखाभ्यां परिमुक्तः सर्वतो
मुक्तः निर्मुक्तो भवतीत्यर्थः ।
सम्मूर्छितत्वादिति भावः ॥ ६ ॥
ननु यस्माल्लिङ्गशरीरादस्य पुंसः संसृतिस्तस्य स्थूलशरीरात्को विशेषः?
तत्राह-
"मातापितजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा"॥७॥
स्थूलं स्थूलं शरीरं प्रायशः बाहुल्येन मातापितृज-योनिजं भवति।सर्गा-
दावयोनिजस्यापि स्मरणात् प्रायश इत्युक्तम् । इतरत्-सूक्ष्मं शरीरं तु न
तथा-न मातापितॄनमित्यर्थः ॥ ७ ॥
ननु तथापि भोगायतनत्वं कस्य ? तत्राह-
"पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य" ॥८॥
पूर्वोत्पत्तेः पूर्वसर्गादावेवोत्पत्तिः जन्म यस्य,तस्य लिङ्गशरीरस्यैकस्य-
प्रतिपुरु नियमेनैकस्यैव भोगाव-सुखदुःखानुभवाद तत्कायंत्वं भोगायत-
नत्वम् । भोगकर्तव्यताया अत्रैव युक्तत्वात् । नेतरस्य स्थूलशरीरस्येत्यर्थः ।
मृतशरीरे व्यभिचारादिति भावः ॥ ८ ॥
ननु किं तल्लिङ्गशरीरं? तत्राह-
"सप्तदशैकं लिङ्गम्॥ ॥९॥
सप्तदश-एकादशेन्द्रियाणि, पञ्चतन्मात्राणिभूतसूक्ष्माणि, साहङ्कारा
बुद्धिश्चेति सप्तदश मिलित्वा लिङ्ग-लिंगशरीरम् । तच्चैकं प्रतिपुरुषमेकमि-
त्यर्थः ॥ ९॥

·-
-
--
(६८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु लिङ्गशरीरस्य तस्य सर्वत्र तुल्यत्वात् कथं देवतिर्यगादिभेदेन
भेदः तत्राह-
"व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् ॥१०॥
व्यक्तिभेदः व्यक्तर्लिङ्गशरीरस्य भेदः कर्मविशेषाद-जीवानामदृष्टविशे-
पादित्यर्थः ॥ १०॥
नतु तथापि लिङ्गशरीरस्य भोगायतनत्वे तत्रैव शरीरव्यवहारे स्थूलेऽ-
स्मिन् लोकसिद्धः शरीरव्यवहारः कथं स्यात् ? तत्राह-
"तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्बादात्तद्वाद" ॥११॥
तदधिष्ठानाश्रये-तस्य कर्मविशेषस्य यदधिष्ठानं बुद्धितत्त्वं, तस्याश्रये
लिङ्गशरीरे तदादात्-तस्य शरीरस्य वादः व्यवहारस्तद्वादस्तस्माद् देहे-
लिङ्गशरीरस्याश्रयीभूते स्थूलशरीरेऽपि तदादा-शरीरव्यवहार इत्यर्थः।११॥
नन्वस्तु तर्हि बुद्धित एव पुरुषस्य भोगः, कृतं सूक्ष्मशरीरेणाप्रामाणि-
केन, तत्राह-
"न स्वातन्त्र्यात् तहते, छायावच्चित्रवञ्च" ॥ १२ ॥
तहते-लिगशरीरंविना न स्वातन्त्र्यात्-स्वतन्त्रतया बुद्धिसत्त्वमव-
स्थातुमर्हति, दूरे ततो भोगः । तत्रोदाहरणं, छायावचित्रवञ्च यथाश्रयं
विना छाया चित्रञ्च न तिष्ठतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
नन्वस्तु तर्हि लिगशरीरणैव पुरुषस्य भोगः, कृतं स्थूलशरीरेण,
तत्राह-
"मूर्त्तत्वेऽपिन संघातयोगात् तरणिवत्" ॥ १३ ॥
स्वातन्त्र्यादिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । मूर्त्तत्वेऽपि-लिङ्गशरीरस्य स्थूलश-
रोरवन्मूर्त्तत्वेऽपि न तेन स्वातन्त्र्यात् पुरुषस्य भोगः संभवति । किन्तु
संघातयोगात स्थूलशरीरसंबन्धात् । तत्रोदाहरणं तरणिवत्-यथा संघात-
योगादेव सहस्ररश्मितो भोग इत्यर्थः ॥ १३ ॥

·. तृतीयोऽध्यायः- ननु तत्सूक्ष्मं शरीरं किं परिमाण ? तबाह- "अणुपरिमाणं तत्कृतिश्रुतेः॥ १४ ॥ न इति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । तत्-लिङ्गशरीरमणुपरिमाणं न, किन्तु मध्य- मपरिमाणम् । कुतः ? कृतिश्रुतेः= 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तत्कृतेःकरणस्य निर्माणस्य श्रुतेः श्रव- णादित्यर्थः ॥ १४ ॥ मध्यमपरिमाणत्वे हेत्वन्तरमाह- "तदन्नमयत्वश्रुतेश्च"॥ १५ ॥ 'अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयःप्राणस्तेजोमयी वाग' इति तस्य लिङ्गशरीरस्यांशतोऽनमयत्वस्य-अन्नसंसृष्टसजातीयांशप्रचुरत्व- स्य श्रवणाच मध्यमपरिमाणं तदित्यर्थः ॥ १५ ॥ ननु भवतु मध्यमपरिमाणं लिङ्गम् । तथाप्यचेतनानि तानि किमर्थ संस- रति ? तबाह- "पुरुषार्थ संसृतिलिङ्गानां सूपकारवत्" ॥१६॥ पुरुषार्थ-पुरुषाणां भोगापवर्गार्थ लिङ्गाना-लिङ्गशरीराणां संसृतिः ऐहि कामुष्मिकागतिः । तत्रोदाहरणं सूपकारवत् यथा राज्ञः सूपकाराणां पाक- शालायां गतिस्तदर्थमेव भवति नात्मार्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं लिङ्गशरीरं स्वरूपपारमाणाभ्यां विचार्य स्थूलशरीरं विचार- यन्नाह- "पाश्चभौतिको देहः॥ १७॥ 'पाश्चभौतिकः व्योमानिलतेजोऽप्पृथिवीनां पञ्चभूतानां परिणामो देहः- स्थूलशरीरमित्यर्थः॥ १७ ॥ मतान्तरमाह- १ मुं०२ खं० १-३॥ २ छाप्रपा. ६-खं० ५॥ -

·(७०)
सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"चातुभौतिकमित्येके ॥ १८ ॥
चातुभौतिकव्योमापहाय चतुर्णा भूताना परिणामः स्थूलदेह इत्येके
इत्यर्थः ॥ १८॥
अपरं मतमाह-
"ऐकभौतिकमित्यपरे ॥ १९ ॥
एकभूतस्य पृथिवीमात्रस्य परिणामः स्थूलो देह इत्यपरे इत्य-
र्थः ॥ १९ ॥
प्रसंगादेहचैतन्यवादं निरस्यति ।
"न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकादृष्ट" २०॥
प्रत्येकादृष्टः-पृथक्कृतेषु भूतेष्वेककस्मिन् चैतन्यादर्शनाद् भौतिकस्य
देहस्य न सांसिद्धिकं न स्वाभाविक चैतन्यं, किन्तु पुरुषोपाधिकमि-
त्यर्थः ॥ २० ॥
स्वाभाविक चैतन्ये बाधकान्तरमाह-
"प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च" ॥ २१ ॥
आदिना सुषुप्तेः संग्रहः । देहस्य स्वाभाविके चैतन्येऽभ्युपगमे प्रपञ्चे-
जगत्यां मरणस्य सुषुप्तेश्चाभावः मसज्येतेत्यर्थः ।
स्वभावसिद्धस्य चैतन्यस्याशक्यलोपतया कस्यापि सुषुप्तिमरणे न स्या-
तामिति भावः ॥ २१ ॥
यदुक्तं प्रत्येकादृष्टरिति, तत्राशंक्य दृष्टान्तवैषम्येण निराचष्टे ।
"मदशक्तिवञ्चेत प्रत्येकपरिदृष्टे साहत्ये तदुद्भवा२२॥
मदशक्तिवत-ननु यथा मदशक्तिः प्रत्येकद्रव्यावृत्तिरपि मिलितेषु तेषू
द्भवति, तथा प्रत्येकभूतादृष्टमपि चैतन्य मिलितेषु तेषूद्धविष्यतीति चेद-
याच्यते, तदा न-न वाच्यम् । कुतः? प्रत्येकपरिदृष्टेभ्यतस्तत्रापि सूक्ष्मत-
न्या प्रत्येकं मादकत्वे परिदृष्टे सति सांहत्ये-समुदाये तदुद्भवः तस्या मदश-
केरुद्भवः प्रभवो नतु प्रत्येकादृष्टरित्यर्थः ॥ २२ ॥

·- तृतीयोऽध्यायः। (१) नन्वस्तु देहस्य पुरुषोपाधिकं चैतन्यं, तथापि पुरुषस्य तस्य मुक्ति कथं स्यात् । तत्राह- "ज्ञानान्मुक्ति: ॥२३॥ ज्ञानात्-सत्त्वपुरुषयोविवेकज्ञानान्मुक्तिः शरीरसंवन्धहेतुकस्य विविधदुः खस्यात्यन्तनिवृत्तिरित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु वन्धः कथं ? तत्राह- बन्धी विपर्ययात्" ॥ २४ ॥ विपर्ययात्-विवेकज्ञानविपरीतादविवेकाइन्धः शरीरसंबन्धहेतुकदुःख- त्रययोग इत्यर्थः ॥ २४॥ ननु ज्ञानान्मुक्तिरित्ययुक्तं, कर्मणोऽपि तत्र हेतुत्वाव, तत्राह- "नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ" ॥ २५ ॥ नियतकारणत्वात् ज्ञानस्य मुक्तिं प्रति नियमेन कारणत्वान समुच्चयवि- कल्पोन मोक्षोपजनने तस्य कर्मणा समुच्चयः, कदाचिज्ज्ञानात्कदाचित्क- मण इति विकल्पो वेत्यर्थः ॥ २५ ॥ किञ्च। "स्वमजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य" ॥ २६ ॥ पूर्वसूत्रात्समुच्चयविकलौ विभक्तिविपरिणामेनानुवर्तते । नोभयोः-ज्ञान- कर्मणोर्विकल्पसमुच्चयाभ्यां पुरुषस्य मुक्तिः । किन्तु, ज्ञानादेव । 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति- श्रुतेः । तत्रोदाहरणं स्वमजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां यथा मायि- कामायिकाभ्यां कल्पिताकल्पिताभ्यां स्त्रमनागराभ्या-स्वमनागरपदार्था- भ्यां, विकल्पिताभ्यां वा समुचिताभ्यां वा, न पुरुषस्य बुभुक्षातो मुक्तिः, किन्तु जागरपदार्थादेव, तथेत्यर्थः ॥ २६ ॥ १ यजु:- अ० ३१-मं० १८॥

·(७२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु माभूतां नित्येन कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुच्चयौ । नैमित्तिकेन तु तौ कि न स्यातां ? तत्राह- "इतरस्यापि नात्यन्तिकम्" ॥२७॥ इतरस्यापि-नित्यवन्नैमित्तिकस्यापि कर्मणो नात्यन्तिक-नान्तमतिकान्तं फलम् । अतस्तेनापि विकल्पसमुच्चयो ज्ञानस्य नेत्यर्थः ॥ २७ ॥ ननु माभूतां नैमित्तिकेनापि कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुच्चयो । काम्मेन कर्मणा सेत्स्यतः, तत्राह- "सङ्कल्पितेऽप्येवम्" ॥२८॥ नात्यन्तिकमित्यनुवर्तते । संकल्पितेऽपि-काम्ये कर्मण्यप्येवं नित्यनैमि- त्तिककर्मवनात्यन्तिकं फलम् । अतस्तेनापि तस्य तौ न स्त इत्यर्थः॥२८॥ नन्वेवं यस्य मोक्षोपजनने केनापि कर्मणा विकल्पसमुच्चयौ नस्त स्तज्ज्ञानं कुतो जायतां ? तत्राह- "भावनोपचयाच्छुद्रस्य सर्व प्रकृतिवत्" ॥ २९ ॥ सर्व-निखिलं वेदोक्तं कर्म कुर्वतः शुद्धस्य शुद्धान्तःकरणस्य भावनोप- चयाव-भावना-ध्यानं, तस्योपचय उत्कर्षस्तस्माज्ज्ञान जायते इति शेषः। तत्रोदाहरणं प्रकृतिवत्मकृत्या शुद्धान्तःकरणवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ ननु किं तद्ध्यानं ? तत्राह- "रागोपहतिया॑नम्" ॥ ३० ॥ रागोपहतिः चित्तचाञ्चल्यहेतुविषयानुरागो रागः, तस्योपहतिः अभि भवो ध्यानमित्यर्थः ॥ ३०॥ ननु कुतो ध्यानस्य सिद्धिः ? तत्राह- "वृत्तिनिरोधाचत्सिद्धिः ॥ ३१ ॥ चात्तानीपिात प्रमाणविपर्पयविकल्पनिद्रास्मृतयः पञ्च वृत्तप, स्तासा - ·१ नृतीयोऽध्यायः विषयानुरागहेतूनां निरोधात्तात्सादिः तस्य ध्यानस्य सिद्धिः निष्पत्तिरि- त्यर्थः ॥ ३१॥ नतु वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः कुतः ? तत्राह- "धारणासनस्वकर्मणा तसिद्धि" ॥३२॥ धारणासनस्वकर्मणा वक्ष्यमाणलक्षणेन धारणाध्यानस्वकर्मणा तत्सि- दिः तस्य वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः-निष्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ धारणां लक्षयति । "निरोधश्छदिविधारणाभ्याम्" ॥ ३३ ॥ छर्दिविधारणाभ्यां रेचनं छर्दिस्तेन पूरणस्यापि संग्रहास्तम्भनं विधारणं, ताभ्यां यः प्राणस्य निरोधः सा धारणेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ आसनं लक्षयति । "स्थिरसुखमासनम्" ॥ ३४ ॥ यद्यपि स्वस्तिकादिभेदनासनं बहुविधं,तथापि यवस्थिरसुख-स्थिरं सत्सु- खपदं, तदेवासनमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ स्वकर्म लक्षयति। "स्वकर्म स्वाश्रमविहितकानुष्ठानम्" ॥ ३५ ॥ स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् आश्रमाश्चत्वारस्तवस्वस्वाश्रमस्य वेदेन विहितानां कर्मणां यथाशास्त्रमनुष्ठानं स्वकर्मेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ वृत्तिनिरोधस्योपायान्तरमाह- वैराग्यादभ्यासाच ॥ ३६॥ समुच्चये चः। दृष्टानुअविकविषयवैतृष्ण्यं वैराग्यम् । स्थितौ यत्नोऽ भ्यासः, ताभ्यां समुचिताभ्यां वृत्तिनिरोध इत्यर्थः ॥ ३६॥ 'बन्धो विपर्ययात् । इत्युक्तं, तत्र विपर्यायभेदानाह- "विपर्ययभेदाः पञ्च" ॥ ३७॥ १ स०अ० ३ सू० २४ । .

·(७४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च विपर्ययभेदाः-विपर्ययस्य विवेकज्ञानविपरीतस्याविवेकस्य भेदा इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ विपर्ययस्य भेदानुक्त्वा तत्कारणभूतामशक्तिमाह- अशक्तिरष्टाविंशतिधा"॥३८॥ अष्टाविशतिधा-एकादशेन्द्रियाणि, तेषां वैकल्यादेकादशधा, सप्तदश तुष्टिसिद्धी, तयोर्विपर्ययात् सप्तदशति मिलित्वाऽष्टाविशतिधाऽशक्ति:-बुन धेरशक्तिरित्यर्थः ॥ ३८ ॥ ययोर्विपर्ययात्सप्तदशधा बुद्धरशक्तिस्ते तुष्टिसिद्धी सूत्रद्रयेनाह- "तुष्टिर्नवधा" ॥ ३९॥ स्पष्टम् । नवधात्वं वक्ष्यति ॥ ३९ ॥ "सिद्धिरष्टधा"॥४०॥ स्पष्टम् । अष्टधात्वं वक्ष्यति ॥ ४० ॥ 'विपर्ययभेदाः पञ्च' इत्युक्तं, तत्रावान्तरभेदान् निरूपयति । अवान्तरभेदाः पूर्ववत् " ॥४१॥ पूर्ववत् यथा पूर्व विपर्ययस्य पञ्च भेदा उक्तास्तथाऽवान्तरभेदाः-वि- षयभेदादवान्तरभेदा अपि दापष्टिरवगन्तव्या इत्यर्थः । तत्राव्यक्तमेहदहकारतन्मानेष्वष्टास्वनामस्वात्मख्यातिरविद्या तमोऽ- ष्टधा ८ अणिमाद्यष्णुविधैश्वर्येष्वणुरस्मिा महोनस्मीति तादात्म्याभिमानोs- स्मितामोहोवधा ८ दिव्यादिव्यभेदेन विधेषु शब्दादिविषयेषु लोभो रागो महामाहा बाधा.१० अस्सिताया अष्टौ ये विषया, ये च रागस्य दशविषयास्तविघातका कोष देवस्तामिस्रोऽष्टादशधा १८ तेषामेवाष्टा- दशानां विनाशस्यानुसन्धानाजायमानस्त्रासोऽभिनिवेशोऽन्धतामिस्रोऽष्टादश- धा १८ इति दापष्टिभेदो विपर्यय इति भावः ॥ ४२ ॥ अशरष्टाविंशतिधात्वमवधारयति । १ सां० अ०३ सू० ३७॥

·गलाल तृतीयोऽध्यायः। (७५) "पवमितरस्या" एवं-विपर्ययवदितरस्याः अशक्तेरायटाविंशतिरखान्तरभेदाः अवगाहने न्तव्या इत्यर्थः । ते च भेदा अष्टात्रिंशत्तमे सूत्रे उक्ता इति ध्येयम् ॥ ४२ तुष्टेनवधात्वमाह- "आध्यात्मिकादिभेदान्नवधा तुष्टिः॥४३ ।। आध्यात्मिकादिभेदात् आत्मानमधिकृत्य प्रवर्तन्ते इत्याध्यात्मिक्यः. प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याश्चतस्त्रस्तुष्टय आदौ यस्य पारसुपारपारापारा- नुत्तमाम्भोत्तमाम्भाख्यपञ्चविधतुष्टिभेदस्य, स तथा, तस्मात् नवधा-नव- मकारा तुष्टिरित्यर्थः। विवेकसाक्षात्कारपर्यन्तः सर्वोऽपि परिणामः प्रकृतेरेव, तञ्च प्रकृतिरेक करोति, अहन्तु कूटस्थः पूर्ण इत्यात्मभावनादयः परितोषः सा प्रकृत्याख्या दृष्टिः। इयश्चाम्भ इत्युच्यते । ततश्च प्रव्रज्योपादानेन या तुष्टिःसोपादानाख्या सलिलमित्युच्यते । तदनु प्रव्रज्यायां बहुकालं योगानुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालाख्या ओघ इत्युच्यते । पश्चात् प्रसंख्यानापरनामधेयविवेकख्यातिपर- मकाष्ठारूपे धर्ममेघसमाधौ सति या तुष्टिः सा भाग्याख्या वृष्टिरित्युच्यते। ता एताश्चतस्त्र आध्यात्मिक्यः । यास्तु शब्दादिषु पञ्चसु बाह्यविषयेष्वर्जन- रक्षणक्षयभोगहिंसादोषनिमित्तकोपरमाज्जायन्ते ता यथाक्रमं पारसुपार- पारापारानुत्तमाम्भोत्तमाम्भा इत्याख्यायन्ते । ताश्चैता बाह्यविषयत्वात् बाह्याः पञ्च तुष्टय इति नवधा तुष्टिरिति भावः ॥ ४३ ॥ । सिद्धेरष्टधात्वमाह- "ऊहादिभिः सिद्धि ॥४४॥ आदिपदेन 'शब्दाध्ययनसुहृत्माप्तिदानदुःखविघातानां संग्रहातन विह- न्यमानस्य दुःखस्य त्रयत्वात्तद्विघाता आपि त्रय, इतीमा मुख्यास्तिस्त्रः सि- - ·(७६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यः तदुपायभूतास्त्वितराः पञ्च गौप्य इत्येवमूहादिभिर्भदैरष्टधा सिद्धिरि- त्यर्थः । - उपदेशादिकं विनैव प्राग्भवीयाभ्यासक्शा तत्वस्य स्वयमूहनमूहा? अन्यदीयपाठमाकर्ण्य स्वयं वा शास्त्रमाकलय्य यज्ज्ञानं जायते तच्छन्दः २ शिष्याचार्यभावेन शास्त्राध्ययनान्जायमानं ज्ञानमध्ययनं ३ स्वयमुपदेशार्थ गृहागतात्परमकारुणिकाज्ञानलाभः सुहत्माप्तिः ४ धनादिदानेन परितोषि- ताज्ज्ञानलाभो दानमित्युपायभूताः पञ्च सिद्धयः । आध्यात्मिकादिदुःख- त्रयविधातात्मिकाः फलभूतास्तिस्रः सिद्धय इत्यष्टौ ता इति भावः॥४४॥ ननूहादिपञ्चकं सिद्धिहेतुत्वात्सिदिरित्युक्तमयुक्तम् । तप आदेरपि तदे- तुत्वाव, तत्राह- "नेतरादिनरहानेन विना" ॥ ४५ ॥ सिद्धिरिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते। नेतरात्सिद्धिा ऊहादिपञ्चकेतरात्तप आदे- र्जायमाना सिद्धिर्न सिद्धिः, किन्तु सिद्ध्याभासः कुतः? इतरहानेन विना- विपर्ययस्य हानमितरहानं, तेन विना विपर्ययविनाशमन्तरैव जायमानत्वा- दित्यर्थः ॥ ४५ ॥ एवमन्तःसृष्टिभेदानुक्त्वा बाह्यसृष्टिभेदानाह- "देवादिप्रभेदा" ॥ ४६॥ सृष्टिरित्यग्रिमसूत्रादनुकृष्यते । मानुष्यभेदस्य तैर्यग्यौनभेदस्य चादि- पदेन परिग्रहः । प्रभेदोऽवान्तरभेदः । देवादिः प्रभेदो यस्याः सा तथा भौतिकी सृष्टिरित्यर्थः । तत्र दैवी सृष्टिरष्टविधा । तैर्यग्योनिः पञ्चविधा । मानुषी चैकविधेति भाष्यम् ॥ ४६॥ ननु किमर्थमेषा सर्वा सृष्टिः किमवधिका च? तबाह- • "आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात्"॥४७॥ + ·- तृतीयोऽध्यायः। (७७) आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम्-आदिमो ब्राह्मणवर्णो ब्रह्मा, स्तम्बः स्थावर:, ब्राह्मणादि स्थावरान्ता सृष्टिः-यावती भौतिकी सृष्टिः, सा सर्वाऽभौतिक- सृष्टिवत् तत्कृते पुरुषकृते वेदितव्या। साऽप्याविवेकाव यावद्धिवेकज्ञानं न जायते तावदेवेत्यर्थः ॥ ४७ ॥ तत्रविस्पष्टप्रतिपत्तये स्वयं तद्विभागमाह- "ऊर्ध्व सत्त्वविशाला"॥४८॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते।सत्त्वविशाला-सत्त्वं विशालं-बृहद् रजस्तमसीच लघुनी यस्यां सृष्टी, सा तथा सत्वगुणबहुला, सृष्टि: या सृष्टिः, सोर्ध्वम् ऊर्ध्वग तिका दैवीत्यर्थः ॥ ४८॥ "तमोविशाला मूलतः॥४९॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । तमोविशाला-तमोगुणवहुला या सृष्टिः सा मूलतः मूलगा-शिफगेति यावत् । पश्वादिस्थावरान्ता तैर्यग्योनीत्यर्थः ॥४९॥ मध्यरजोविशाला" ॥ ५० ॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । रजोविशाला-रजोगुणवहुला या सृष्टिः सा मध्ये- नोर्ध्व न मूलतः,किन्तुभयोर्मध्ये वर्तमाना मध्यगतिका मानुषीत्यर्थः॥५०॥ ननु कस्मादीविचित्रसृष्टयै प्रकृतेश्चेष्टा ? तत्राह- "कर्मवैचित्र्यात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत " ॥५१॥ कर्मवैचित्र्याव=पुरुषादृष्टवैलक्षण्यात मधानचेष्टा=विचित्रसृष्टचैप्रकृते- ापृतिः । गर्भदासवत्-यथा दास्यवासनावैचिच्याद्गर्भदासस्य = गर्भादार भ्य सेवकस्य पुरुषसेक्य विचित्रा चेष्टेत्यर्थः ॥ ५१ ॥ नन्वन्तर्हि पुरुषस्यास्य कमवैचित्र्यादूर्ध्वगतिलाभेनैव कृतार्थत्वमस्तु किं मोक्षण ? तत्राह- "आवृत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाद्धयः" ॥५२॥ तत्रापि ऊर्ध्वगतिलाभेऽप्युत्तरोत्तरयोनियोगाव-उत्तरस्माइत्तरस्य योने

·(७८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
सम्बन्धादावृत्तिः पुनरावृत्तिरस्ति । तस्मादुत्तरोत्तरगतिलाभोऽपि हेयः मुमु
क्षुभिस्त्याज्य इत्यर्थः ॥ ५२ ॥
किश्च ।
-
समानं जरामरणादिजं दुःखम् ॥ ५३ ।।
हेय इत्यनुवर्तते । यत इतिशेषणीयम्, आदिना शोकमोहादयो ग्राह्याः।
यस्माज्जरामरणादिकं दुःख समानम् ऊर्ध्वाधोमध्यगानां ब्रह्मादिस्तम्ब-
पर्य्यन्तानां सर्वेषां जीवानामविशिष्टम् । तस्मादप्युत्तरोत्तरगतिलाभो मुमु-
शुभिहेय इत्यर्थः ॥ ५३॥
नत्वस्तु तर्हि कारणलयादेव कृतार्थत्वं, तबाह-
न कारणलयात्कृतकृत्यता मनवदुत्थानात" ॥५४॥
कारणालयाव-कारणे प्रकृती लपादपि न कृतकृत्यता-कृतार्थत्वमस्य
पुंसः संभवति । कुतः ? मनवदुत्थानाद-जलनिममपुरुषोत्थानवत्पुनरुत्थान
संभवादित्यर्थः।
यस्य विवेको न जातः, केवलं वैराग्यं वर्तते, तस्यात्मबुद्ध्योपास्यमा-
नायां प्रकृतौ लय इति द्रष्टव्यम् ॥ ५४ ॥
नन्वखिलकारणं प्रकृतिः कस्मादात्मलीनं पुमांसं पुनरुत्थानेन योज-
यति ? तत्राह-
"अकार्यत्वेपि तद्योगः पारवश्यात् ॥ ५५ ॥
अकार्यत्वेपि-निखिलकारणत्वेऽपि प्रकृतेः पारवश्याव-पर ईश्वरस्त
दधीनत्वाधथानियमं पुरुषस्य तद्योगः तया प्रकृत्या पुनरुत्थानयोगः संभ-
वतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥
ननु कुलवधूरिव जगज्जननी प्रकृतिः कथं परस्य वशवर्तिनास्यात ?
तत्राह-
"सहि सर्ववित् सर्वकर्ता" ॥ ५६ ॥

·1 न तृतीयोऽध्यायः। (७९) हि यस्मात् सम्परः परमेश्वरः । सर्वविद सर्वज्ञः । सर्वकर्ता-सर्वस्य जगतः पितेत्यर्थः । तेन प्रकृतस्तदशवर्तिनीत्वे न कश्चिद्दोष इति भावः ॥ ५६ ॥ नन्वनुमानतः केवलं परसामान्यस्य सिद्धिर्जायते, नवीहशेश्वरस्य, तत्राह- "ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा"॥१७॥ ईदृशेश्वरसिद्धिा ईदृशस्यम्भकृतिनियन्तुरीश्वरस्य-सर्वज्ञेश्वरस्प सिद्धिः- ज्ञप्तिःसिद्धा-वेदमात्रनन्येत्यर्थः । तथा च तत्रभवान् वेदः । यजुः श्वेताश्व० अ० ६ मं० १६॥ "स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः समसारमो- क्षस्थितिबन्धहेतु:" ॥ १६ ॥ इति ॥ ५७ ॥ नन्वस्तु परवशवर्तिनी प्रकृतिस्तथापि जीवसृष्टिरिव तत्सृष्टिरात्मकृते किन्न भवेत् ? तत्राह- "प्रधानसृष्टिः परार्थ स्वतोऽप्यभोक्तृत्वा- दुष्टकुडमवहनवत" ॥५८॥ एवार्थोऽपिः। परार्थमित्यस्याये योजयितव्यः प्रधानसृष्टिः परार्थमेव भवि- तुमर्हति न स्वार्थम् । कुतः? स्वतोऽभोक्तृत्वात् स्वयं तस्य भोक्तृत्वाभावात् । तत्र निदर्शनमुष्टककमवहनवत्-यथोष्टः परार्थमेव कुडमं वहति न स्वार्थ- मित्यर्थः ॥ ५८ ॥ ननु तथाप्यचेतना प्रकृतिः कथं परवशवर्तिनी सत्यपि परार्थ चेष्टेत? तत्राह- "अचेतनत्वेऽपि क्षीरवञ्चष्टितं प्रधानस्य" ॥१९॥ -- -- ·- (८०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। प्रधानस्य-प्रकृतेरचेतनत्वेपि-चेतनत्वाभावेऽपि चेष्टितं-पुरुषकृतेजग- त्सर्जनलक्षणो व्यापारविवशेष उपपद्यते । क्षीरवत्=यथा परवशवर्तिनः क्षीर- स्याचेतनत्वेऽपि वत्सार्थ चेष्टितमित्यर्थः ॥ ५९॥ निदर्शनान्तरमाह- "कर्म वदृष्टा कालादेः" ॥ ६ ॥ आदिपदेनादृष्टस्य संग्रहः। प्रधानस्येत्यनुवर्तते । कालादेः कर्मवदा यथा वा कालादेरचेतनत्वेऽपि परार्थ हेमन्तशिशरादिलक्षणं कर्म-चेष्टितम्, तथा प्रधानस्यापि चेष्टितम् । कुतः ? दृष्टेः दर्शनादित्यर्थः । यथा दर्शनश्चान्यत्र कल्पनमिति भावः ॥ ६० ॥ नन्वचेतनायाः प्रकृतेर्ममेदकर्तव्यमित्यनुसन्धानाभावालथं परार्थ चेष्टितं स्यात् ? तत्राह- "स्वभावाच्चेष्टितमनभिसन्धानामृत्यवत् ॥ ६१ ॥ प्रधानस्येत्यनुवर्तते । स्वभावाद-निसर्गतः प्रधानस्य चेष्टितं परार्थ चेष्टनमनभिसन्धानात् अभिसन्धानमत्रानुसन्धानम्, न 'ममेदं कर्तव्यम्' इत्यनुसन्धानाताभृत्यवत्-यथा भृत्यस्य-गर्भदासस्य स्वभावादेव स्वामिकृते चेष्टितं नाभिसन्धानादित्यर्थः ॥ ६१ ॥ समाधानान्तरमाह- "कर्माकृष्ट नादित"॥ ६२॥ प्रधानस्य चेष्टितमिति पददयमनुवर्तते । अनादितः कर्माकृष्ट- संसारस्यानादित्वादनादीनि कर्माणि, तेषामनादित्वात्तैराकृष्टिः आकर्षण मप्यनादि । तस्मादनादिभूतात्कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेष्टित- मित्यर्थः ॥ ६२ ॥ ननु स्वभावादा कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेच्चेष्टितं, तदा कदापि सृष्टिनिवृत्तिर्न स्यात्, तत्राह- ·तृतीयोऽध्यायः। (८१) "विविक्तबोधात्मृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूदवत्पाके" ॥६३॥ विविक्तवोधामकृतितत्कार्येभ्यो विविक्तस्य पुरुषस्य बोधो विविक्त- बोधः सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययस्तस्मात् तदुपजननात् प्रधानस्य-प्रकृतेःस- ष्टिनिवृत्तिः सर्जनलक्षणव्यापारस्य निवृत्तिर्भवति । सूदवत्साके-यथा पाके निष्पन्ने सूदस्य पाचकस्य पाकानुकूलव्यापारस्य निवृत्तिरित्यर्थः । चरिताधिकारत्वादिति भावः ॥ ६३ ॥ ननु प्रकृतेरेकत्वादजातविविक्तबोधं प्रतीव तदितरं प्रत्यपि तस्याः सृष्टि- निवृत्तिः स्यात्, तत्राह- इतर इतरवत् तदोषात् ॥ ६४ ॥ तदोषात्-तच्छब्दः प्रधानमाह । विविक्तबोधानुपजननलक्षणो दोषस्तद्दों- षस्तस्मादितरः विविक्तवोधरहितः पुमानितरवत्-अबुद्धवदवतिष्ठते । तेन तं प्रति न प्रधानस्य सृष्टिनिवृत्तिरित्यर्थः ॥ ६४ ॥ ननु विविक्तबोधाचेत्सृष्टिनिवृत्तिस्तर्हि सैवापवर्गोऽस्तु कृतं तदन्येन तेन, तत्राह- द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्गः ॥६५॥ विविक्तबोधादित्यनुवर्तते । विविक्तबोधाद्वयोः प्रकृतिपुरुषयोरुभयोरेक- वरस्य वाद्वयोरेकस्य वा पुरुषस्य यदौदासीन्यं एकाकिता-मिथोऽन- नुषङ्ग इति यावत्, सोऽपवर्गः मोक्ष इत्यर्थः ॥ ६५ ॥ नन्वेवमेकस्मिन्नौदासीन्यंभजतःप्रधानस्यान्यस्मिन्नप्यौदासीन्यस्यात, तबाह- " अन्यसृष्टयुपरागेऽपि न विरज्यते, प्रबुद्धर- ज्जुतत्त्वस्येवोरगः ॥६६॥ अपिएकमुपजातविविक्तवोधं प्रत्यौदासीन्यं भजदपि प्रधानमन्यसृष्टयु- - --

·(८२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
परागे अन्यम् अनुपजातविविक्तबोधं मति सृष्टयुपराग-सृष्टयुपजनने न
विरज्यते-नौदासीन्यं भजते । मबुद्धरज्जुतत्त्वस्येवोरगा यथोरगारज्जुसर्पः
मबुद्धरज्जतत्त्वस्य-ज्ञातरज्जुस्वरूपस्य पुरुषस्यार्थमुदासीनोऽपि भयकम्पा
दिजनने नामवुद्धरज्जतत्वस्य कृते विरज्यते इत्यर्थः ।। ६६ ॥
अनौदासीन्ये हेत्वन्तरमाह-
"कर्मनिमित्तयोगाच॥ ॥ ६७ ॥
अन्यसृष्युपरागे न विरज्यते इत्यनुवर्तते । सृष्टौ कर्मलक्षणनिमित्तस्य
सद्भावाचान्यसृष्टयुपरागे न विरज्यते प्रकृतिरित्यर्थः ॥ ६७ ॥
ननु पुरुषान् प्रति प्रकृत्युपकारे कि तन्निमित्तं, येन प्रत्युपकारनिरपे-
क्षापि प्रकृतिः पुनःपुनः प्रवर्तते ? तत्राह-
"नरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम्॥६॥
नरपेक्ष्येऽपि-प्रत्युपकारापेक्षाभावेऽपि पुरुषान् प्रति प्रकृत्युपकारे भोगा.
पवर्गलक्षणे तस्मिनविवेको निमित्तमित्यर्थः ॥ ६८ ॥
नतु तथापि प्रवृत्तिस्वभावायाः प्रकृते विवेके सत्यपि निवृत्तिः कथमु-
पजायत? तबाह-
"नर्तकीवत्मवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्थ्यात्" ॥६॥
प्रवृत्तस्यापि स्वभावदः प्रवृत्तिमतोऽपि प्रधानस्य निवृत्तिः निवर्तन
नायते । कुतः ? चारितार्थ्यात्-कृत कार्य्यत्वात् । नर्तकीवत् यथा पारिषदांन
मति नृत्यप्रदर्शनाय मवृत्ताया नर्तक्याश्चारितार्यानिवृत्तिरित्यर्थः ॥६९||
किश्च।
"दोषवोधेऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य कुलवधूवत्" ७०॥
समाधानान्तरसूचकोऽपिः।दोषबोधे परिणामित्वदुःखात्मकत्वादयःमकृ-
तिदोषास्तेषां वोधे-ज्ञाने जाते नोपसर्पण-न पुनर्जातदोषं प्रति प्रवर्तन
प्रधानस्य संभवति । कुलवधूवत्-यथा परेण दोषस्य वोधे लज्जितायाः कु-
लीनस्त्रियाः पुनः परं प्रत्यनुपसर्पणमित्यर्थः ॥ ७० ॥

·"
तृतीयोऽध्यायः।
(८३)
ननु प्रकृत्युपसर्पणानुपसर्पणाभ्याश्चेत्सुरुषस्य बन्धमोक्षौ । तर्हि तस्य
परिणामापत्तिस्तत्राह-
"नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेकाहते' ॥७॥
[:अविवेकाहते अन्तरेणाविवकमेकान्ततः परमार्थतः पुरुषस्य जीवस्य
बन्धमोक्षौ बन्धो मोक्षश्च न-नस्त इत्यर्थः ।
अविवेकादेवं तौ पुरुषस्येति भावः ॥ ७१ ॥
ननु पुरुषस्याविवेकादेव चेद् बन्धमोक्षी न परमार्थतस्तर्हि परमार्थतः
कस्य? तत्राह-
"प्रकृतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात्पशुवत्" ॥७२॥
वन्धमोक्षौ पूर्वसूत्रादनुवर्तते । प्रकृतेराअस्यात् परमार्थतो बन्धमाक्षौ ।
कुतः ? ससङ्गत्वात् बन्धमोक्षहेतुधर्माधर्मादिभिर्गुणैः संबन्धः सङ्गस्त-
दत्त्वात् । पशुवत्-यथा गुणसंबन्धवतः पशोः परमार्थतो बन्धो मोक्षश्चे-
त्यर्थः ॥ ७२ ॥
ननु कतिभिर्गुणैः प्रकृतिरात्मानं बध्नाति मोचयति च ? तत्राह-
"रुपैः सप्तभिरात्मानं बध्नाति प्रधान कोश-
कारवद्विमोचयत्येकरूपेण ॥ ७३ ॥
कोशकारवत्-यथा कोशकारः कीटविशेषः स्वगुणैरात्मानं बध्नाति तथा
प्रधान-प्रकृतिः सप्तभिः-धर्मवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वय्य रूपैः-
गुणैरात्मानं स्वं बध्नाति । विमोचयति मोचयति चैकरूपेण-एकेन विवेक-
ज्ञानेन गुणेनेत्यर्थः ।
तत्राज्ञानमविवेक इति ध्येयम् ॥ ७३ ॥
नन्वेवमविवेकाइन्ध इति पूर्वोक्ता पञ्चमी नोपपद्येत, लोके गुणानां
निमित्तकारणत्वस्यैव दृष्टेः, तत्राह-
"निमित्तत्वमविवेकस्येति न दृष्टहानि:॥ ७४॥

·(८४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। अविवेकस्य पूर्वोक्तलक्षणस्याविवेकस्य पुरुषेषु बन्धादिकं प्रति निमि- तत्त्वं-निमित्तकारणत्वमवसेयमिति अतो न दृष्टहानिः लोके दृष्टस्य हानि- नेत्यर्थः। निमित्तेऽपि पञ्चमी स्मरणादिति भावः ॥ ७४ ॥ ननु भवत्वविवेकात्पुरुषस्य बन्धादिकं, तथापि तनिवर्तकस्य विवेकस्य सिद्धिः कथं स्यात् ? तत्राह-- "तत्त्वाभ्यासानेति नेतीति त्यागाद् विवेकसिद्धिः" ॥ ७५ ॥ नेति नेतीति त्यागात् इदमर्थकमत्रेति पदम् । प्रकृत्यन्तानां चतुर्विश- तितत्त्वानां नेदमात्मानेदमात्मेति एवं प्रकारेण परित्यागात् तत्त्वाभ्यासात परिशिष्यमाणस्यात्मतत्त्वस्य पुनः पुनश्चिन्तनलक्षणादभ्यासादादरनरन्तर्य- दीर्घकालासेविताद्विवेकसिद्धिा निरस्तसमस्तसंशयविपर्ययस्यात्मसाक्षात्का- रलक्षणस्य विवेकस्य सिद्धिः निष्पत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ७५ ॥ ननु तत्वाभ्यासाच्चेद् विवेकस्य निष्पत्तिस्तयकस्मिन् जन्मन्येव सर्वेषाम- भ्यासं कुर्वतां तनिष्पत्तिः किन स्यात् ? तबाह - "अधिकारिप्रभेदान्न नियमः" ॥ ७६ ॥ अधिकारिमभेदात-उत्तममध्यमाधमभेदेनाधिकारिणां भेदादभ्यासे क्रिय- माणेऽपि नानियमा नैकस्मिन् जन्मनि सर्वेषां विवेकनिष्पत्तिनियम॥इत्यर्थः ।। किन्तूत्तमानामेवेति भावः ॥ ७६ ॥ ननु विवेकनिष्पत्याऽविवेकनिवृत्तौ तदविनाभूतनिःशेषदुःखनिवृत्ते- विवेकिनः पश्चादुपभोगो न स्यात्, तबाह- "बाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतोऽप्युपभोग"॥ ७७॥ उत्तमविवेकतो बाधितानामनुवृत्तिन भवतीति मध्यपदमुपात्तम् । अपि- अब्दो मुक्तिसमूचायको भिन्नक्रमः । मध्यविवेकतः मन्दमध्योत्तमभेदा ·तृतीयोऽध्यायः। (८५) SANA . विवेकोऽपि त्रिविधः । तत्र मध्यावस्थादं विवेकाद बाधितानुवृत्त्या बाधि- तानां दुःखादीना प्रारब्धबलेनानुवृत्त्योपभोगोऽपि-भोगोऽपि संभव- तीत्यर्थः ॥ ७७ ॥ ननु विवेके सत्यपि चेदुपभोगस्तदा विवेकेन किं कृतं ? तबाह- "जीवन्मुक्तश्व" ॥ ७८॥ अप्यर्थश्वः । बाधितानुवृत्त्योपभोगं कुर्वाणोऽपिविवेकमाहात्म्याज्जीव- न्मुक्त: जीवन् सन् मुक्त इव भवतीत्यर्थः ॥ ७८ ॥ ननूपभोगं कुर्वाणोऽपि जीवन्मुक्त इति न सिध्यति, तबाह- "उपदेश्योपदेष्टुत्वात् तत्सिद्धि" ॥ ७९ ॥ उपदेश्योपदेष्टुत्वात् लोकवेदयोरुपदेश्योपदेष्टुभावस्य दर्शनात् तत्सि- दिः तस्य जीवन्मुक्तस्य सिद्धिरित्यर्थः। मन्दविवेकस्योपदेश्यत्वादुत्तमविवेकस्य चोपदेष्टत्वासंभवादादुपदेष्टा मध्यविवेको जीवन्मुक्त इति भावः ॥ ७९ ॥ नन्वनुमानमेतन्न श्रुतिस्तत्राह- "श्रुतिश्च ॥ ८॥ तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतिश्च जीवन्मुक्तस्य सद्भावे प्रमाण मित्यर्थः ॥ ८०॥ विपक्षे दण्डमाह- इतरथाऽन्धपरम्परा"॥८१॥ इतरथा जीवन्मुक्तानगीकारेऽन्धपरम्परा-उपदेष्टुरभावादन्धपरंपरापत्ति- परित्यर्थः । सम्यविवेकचथूरहितत्वादन्धोगुरुस्तच्छिष्योऽपि तथात्वात्तथा, एवम- ग्रेऽपीत्यन्धपरम्परेति भावः ॥ ८१ ॥ - १ छां० प्र० ६ खं० १४+२।

·(८६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु विवेकसाक्षात्कारेण निवृत्तायां प्रकृती कथं पुनर्जीवन्मुक्तस्तिष्ठेत ? तत्राह- चक्रभ्रमणवद्धृतशरीरः॥ ॥८२॥ चकत्रमणवत्-यथा दण्डेन भ्राम्यमाणं चक्रं निवृत्तेऽपि दण्डे भ्रमण- वदवतिष्ठते, तथायं धृतशरीरः निवृत्तायां प्रकृतौ प्रारब्धकर्मणा धृतशरीर- स्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ८२॥ ननु तथापि जीवन्मुक्तस्य भोगादिवासनाक्षये शरीरधारणं न सिध्य- ति, तत्राह- "संस्कारलेशतस्तत्सिद्धिः" ॥ ८३ ॥ शरीरधारणहेतवो ये विषयभोगादिसंस्कारास्तेषां लेशः आभासस्त- स्मा-विषयभोगादिवासनाभासात्तत्सिदिः तस्य शरीरधारणस्य सिद्धि- रित्यर्थः ॥ ८३॥ सम्प्रति भोगेन प्रारब्धकर्मक्षये परममुक्तिमुपसंहरनाह- "विवेकानिःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यो नेतरानेतरात्"॥ ८४ ॥ अध्यायपरिसमाप्तिवचना वीप्सा । विवेकात्-आत्मसाक्षात्कारलक्षणात्स- त्वपुरुषान्यताप्रत्ययानिःशेषदुःखनिवृतौ बाधिताबाधितसाधारण्येनाखिल- दुःखनिवृत्तौ सत्यां पुरुषः कृतकृत्या कृतकार्य: मुक्तो भवतिनेतराव ने तरस्मात्केवलात्कर्मण इत्यर्थः ॥ ८४ ॥ स्थूलं लिंगं तथा सृष्टि ना वैराग्यसाधनम् । विवेकोऽथ द्वयी मुक्तिः सम्यगस्मिनिरूपितम् ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनव- ात्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां मांख्यसूत्रवृत्तौ वैराग्याध्यायस्तृतीयः॥३॥ --

·चतुर्थोऽध्यायः।
(८७)
अथ चतुर्थोऽध्यायः।
ननु कस्मात्स विवेको जायते येन निःशेषदुःखनिवृत्तिः? तत्राह-
"राजपुत्रवत् तत्त्वोपदेशात्" ॥१॥
विवेक इति विपरिणम्यानुवर्तते । तत्त्वोपदेशात्स विवेको गुरुभिरा.
त्मतत्त्वोपदेशाज्जायते । राजपुत्रवत् यथा वसिष्ठेनात्मतत्वोपदेशादाजपुत्रस्य
रामस्य विवेको जात इत्यर्थः ॥ १ ॥
ननु यदर्थ गुरूणामुपदेशः किं तस्यैव विवेक उत्पद्यते, उत तदन्य-
स्यापि समीपस्थस्य? तत्राह-
"पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि" ॥२॥
विवेक इति पूर्ववदनुवर्तते । अन्यार्थोपदेशे-अन्यस्मै शिष्याय गुरुभि-
रात्मतत्त्वोपदेशे क्रियमाणेऽपि तत्समीपस्थस्यान्यस्यापि यथाविधिश्रवणाद्
विवेको जायते । पिशाचव-यथा स्वप्रियायै पार्वत्यै शिवेनात्मतत्त्वोपदेशे
क्रियमाणे तत्पार्श्ववर्तिनः पिशाचनानो भृत्यस्य विवेकोऽजायतेत्यर्थः॥२॥
ननु सकृत् तत्त्वोपदेशाच्चेद् विवेको नोपजायेत । तदा कि कर्तव्यं ?
तत्राह-
"आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" ॥ ३ ॥
आवृत्तिः सकृदुपदेशाद विवेकेऽजायमाने तदाऽऽवृत्तिः कर्तव्या। कुतः?
असकृदुपदेशात छान्दोग्योपनिषदि षष्ठमपाठके श्वेतकेतुं पुत्रं प्रति पितु-
रारुणेरसकृदुपदेशदर्शनादित्यर्थः ॥ ३ ॥
ननु पुत्रं प्रति पितुरसकृदुपदेशः संभवति । न तु शिष्यं प्रति गुरोः।
तत्राह-
"पितापुत्रवदुभयोईष्टत्वात्" ॥ ४ ॥

·'-(८८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। पितापुत्रवत्-पितापुत्रयोरिवोभयोः गुरुशिष्ययोरुपदेश्योपदेष्टुभावो भ- वति। नतदिलक्षणः।कुतः? दृष्टत्वात् लोकेप्रायेण तथा दृष्टत्वादित्यर्थः॥४॥ नन्वेवमुत्पन्नविवेकप्रत्ययस्य तदााय कि कर्तव्यमित्याकांक्षायां पूर्व तस्य सर्वथा विषयपरित्यागमाह- "श्येनवत्सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम्" ॥५॥ सर्वथा विषयपरित्यागः कर्तव्यः । यतस्त्यागवियोगाभ्यां सुखदुःखी विषयस्य त्यागात्पुरुषः सुखी । तस्य स्वयं वियोगाच्च दुःखी भवति । श्येनवत् यथाऽऽहितः श्येनः श्येनान्तरैरामिषत्यागेन सुखी । तस्य स्वयं वियोगेन च दुःखी भवतीत्यर्थः । स्वयं त्यागः श्रेयानिति भावः ॥ ५ ॥ ननु कथं स्वयं विषयपरित्यागः स्यात् ? तत्राह- "आहिनिल्वयनीवत्" ॥६॥ यथा सो निलयनी-स्वकीयां त्वचंभुक्तभोगां विज्ञाय स्वयमनायासेन परित्यनति, तथा भुक्तभोगान् विषयान् परिज्ञाय स्वयं मेधावी परित्यजे- दित्यर्थः ॥ ६ ॥ निदर्शनान्तरमाह-- "छिन्नहस्तवद्वा" ॥ ७॥ यथा वा कश्चित्स्वकीयं छिन्नं हस्तं दुःखहेतु मत्वा स्वयं परित्यजति, तथा परित्यजेदित्यर्थ ननु विषयाणां परित्यागेऽपि मनसानुचिन्तने को दोषः तत्राह-- "असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत्" ॥८॥ असाधनानुचिन्तनम् असाधनानां-विवेकज्ञानासाधनानांविषयाणामनु- चिन्तन-मनसाऽनुचिन्तन पुरुषस्य बन्धायबन्धनाय भवति । भरत- वत्-यया राजर्षिभरतस्य हरिणीशावकानुचिन्तन बन्धाय बभूवेत्यर्थः । विषयानुचिन्तनं न कार्यमिति भावः ॥ ८॥ ७ ॥

·--
चतुर्थोऽध्यायः। (८९)
ननु विषयानुचिन्तनाभावेऽपि बहुभियोंगे को दोषः ? तत्राह--
"बहुभियोगे विरोधी रागादिभिः
कुमारीशंखवत" ॥९॥
बहुभिः स्वभावतोविपरीताशयैर्बहुभियोगे-संगे सति रागादिभिः-
सङ्गदोषादभिव्यज्यमाने रागद्वेषादिभिर्विरोध: परस्परं विराधो भवति ।
कुमारीशंखवत् यथा कुमार्या हस्ते सङ्गतानां बहूनां शहानामन्योऽन्य-
योगेन झणत्कारलक्षणो विरोध इत्यर्थः ॥ ९ ॥
ननु बहुभिर्योगे भवतु विरोधो दूषणम् । द्वाभ्यां योगे किं दूषणं ?
तत्राह-
"द्वाभ्यामपि तथैव ॥१०॥
योगे विरोध इति पदद्वयमनुवर्तते । दाभ्यामपि द्धाभ्यां योगेऽपि
तथैव बहुभियोगवदेव विरुद्धसंलापादिना विरोधो दूषणमित्यर्थः ॥ १० ॥
नन्वेवन्तर्हि कि कुर्यात् ? तत्राह-
"निराशः सुखी पिङ्गलावत्" ॥ ११ ॥
निराशः परिवर्जितसर्वाशः सुखी-सन्तोषमुखभाग्भवेत् । पिङ्गलावत्-
यथा पिङ्गला काचित्सर्वाशां परित्यज्य सुखिनी बभूवेत्यर्थः ॥ ११ ॥
नन्वेकाकी स्वगृहारम्भेऽशक्तः कथं सुखी भवेत् ? तत्राह-
"अनारम्भपि परगृहे सुखी सर्पवत्" ॥ १२ ॥
अनारम्भेऽपि स्वगृहारम्भाभावेऽपि परगृहे-परनिर्मितशून्यालये वसन्
सुखी-नित्यं सुसभाग्भवेत् । सर्पवत् यथा सर्पःस्वगृहमनारम्भमाणोऽपि पर-
गृहे वसन् सुखी भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
ननु परगृहे वसन्नपि विवेकी बहुशास्त्राध्ययने गुरूणामुपासने च सक्तः
किं कुर्यात् ? तत्राह-
"बहुशास्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं पटपदवत्" ॥१३॥

·-
९०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ ।
बहुशास्त्रगुरूपासनेपि-बहूनां शास्त्राणां तदर्थ गुरूणाश्चोपासनेअपि सक्को
विवेकी सारादानं सारस्य-विवेकमत्ययोपयुक्तस्यार्थस्यादानं ग्रहणं कु-
यात् । षट्पदवत्-यथा षट्पदः भ्रमरः कुसुमेभ्यः सारमेवादत्ते नान्यदि-
त्यर्थः ॥ १३ ॥
ननु सारमाददानस्यापि विवेकिनो जनाकुले संसारे समाधिभ्रेषः सेत्स्यति,
तत्राह-
'इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥ १४ ॥
एकचित्तस्य-सारैकचित्तस्य-एकाग्रमनसो विवेकिनः कथमपि समाधि-
हानिर्न न भवति । तत्रोदाहरणमिषुकारवत्-यथा शरैकचित्तस्य शरकार-
स्य पार्धाभ्यां ससैन्यराजगमनेऽपि न समाधिभ्रषो जात इत्यर्थः ॥ १४ ॥
नन्वेकचित्तस्यापि कथञ्चित्ममादाच्छास्त्रीयनियमोल्लंघने कि स्यात् !
तत्राह-
कृतनियमलनादानर्थक्यं लोकवत्" ॥१५॥
कृतनियमलंघनान्-शास्त्रेण कृतस्य नियमस्य लद्धनाद-उल्लंघनादान-
र्थक्यम् अनर्थभावः-स्वार्थहानिर्भवति। लोकवत्-यथा लोके रुग्णस्य पुंसः
शास्त्रकृतपथ्यादिनियमोल्लङ्घनादानर्थक्यमित्यर्थः ।
कथमपि नियमस्य लंघनं न कुर्यादिति भावः ॥ १५ ॥
नतु नियमज्ञाने तदुल्लङ्घनादानर्थक्येऽपि तद्विस्मरणे को दोषः ? तत्राह-
"तद्विस्मरणेपि भेकीवत् ॥ ॥ १६ ॥
आनर्थक्यमित्यनुवर्तते । तद्विस्मरणेऽपि तस्य शास्त्रेण कृतस्य नियमस्य
विस्भरणेऽप्यस्यानर्थक्यं भवति । भेकीवत्-यथा कया चिढ़ राजकन्यकया
नाना भेक्या पाणिग्रहसमये 'भो आर्यपुत्र कदापि त्वदियोगो मे माभूद-
न्यथा मदियोगस्ते भविष्यति' इति कृतस्य नियमस्य विस्मरणे देवादेका-
किनो बहिर्गतस्यतर्तुर्वसुधाधिपस्य भेकीवियोगलक्षणमानर्थक्यं बभू-
वैत्यर्थः ॥ १६ ॥

·N - चतुर्थोऽध्यायः। (९१) नन्वेतदुत्पन्नविवेकप्रत्ययस्य कर्तव्यमुक्तं । यः पुनर्विवकोत्पत्त्यर्थ केवलं गुरुमुखादुपदेशमात्रं शृणोति तस्य किं कर्तव्यं ! तत्राह- " नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता, परामर्शाहते । विरोचनवत् ॥ १७॥ उपदेशश्रवणेऽपि-गुरुमुखात्सत्यप्युपदेशश्रवणे परामर्शादृते-गुरुवाक्य- विचारः परामर्शस्तं विना कृतकृत्यता-कृतार्थता न-न भवति। विरोचन- व यथा विरोचनस्य गुरुमुखादुपदेशश्रवणेऽपि परामर्शादृते कृतकृत्यता नाभूदित्यर्थः। श्रवणानन्तरं परामर्शः कर्तव्य इति भावः ॥ १७ ॥ मनु श्रवणानन्तरं कस्यायं परामर्शी दृष्टः ? तत्राह- "दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य" ॥ १८॥ परामर्श इति विपरिणम्यानुवर्तते । तयोः विवेकार्थ गुरुं प्रजापति- मुपसर्पतोरिन्दविरोचनयोरिन्द्रस्य परामर्शदृष्ट इत्यर्थः ॥ १८ ॥ नन्वेवं तर्हि श्रवणानन्तरं परामर्श सति झटित्येव विवेकमत्ययस्य सिद्धिः स्याद, तत्राह- "प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्ब- हुकालात तद्वत"॥ १९॥ प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि-नम्रीभावः प्रणतिः । सर्वेन्द्रियसंयमी बन- चर्यम् । श्रद्धाभक्तिभ्यां यथाविधि गुरुं प्रत्युपगमनमुपसर्पण । तान्येतानि कृत्वा=नियमेनानुष्ठाय सिद्धिः श्रवणपरामर्शाभ्यां विवेकमत्ययस्य निष्पत्ति- बहुकाला=बहुकालानन्तरं भवति । न दागित्येव । तदत्तच्छब्दे- नेन्द्रस्य परामर्शः । यथा मजापतौ गुरौ प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कुर्वत इन्द्रस्य श्रवणपरामर्शाभ्यां विवेकमत्ययस्य सिद्धिर्वहुकालादभव- दित्यर्थः ॥ १९ ॥ ननु किमेवमेव सर्वत्र सर्वथा कालनियमः ? तबाह- - - ·(९२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "न कालनियमो वामदेववत् ॥ २० ॥ कालनियमः विवेकप्रत्ययस्य सिद्धौ सर्वथा कालस्य नियमों न नास्ति । वामदेववत् यथा वामदेवस्यैहिकसाधनाभावेऽपि मागूभवीयसा- धनेभ्यो द्रागित्येव विवेकमत्ययोदयो बभूवेत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कुर्वतो गुरूणां तत्त्वोपदेशाचे- द्विवेकसिद्धिस्तर्हि कुतो बहुकालापेक्षा ? तत्राह- "अध्यस्तरूपोपासनात्पारंपर्येण यज्ञो- पासकानामिव" ॥ २१ ॥ यत इति शेषः । सिद्धिरित्यनुवर्तते । यस्मादध्यस्तरूपोपासनाव-गुरु- भिरुपदिष्टं रूपमध्यस्तरूपम्।परोक्षत्वात् । तस्योपासनं श्रद्धाभक्तिभ्यामनु- ष्ठान धारणामिति यावत्तस्मात्पारम्पर्येण ध्यानादिपरंपरया विवेकमत्ययस्य सिद्धिर्भवति । यज्ञोपासकानामिवन्यथा यज्ञादिकर्मानुष्ठायिनामदृष्टादि पारम्पयेणाभ्युदयसिद्धिरित्यर्थः । तत्र प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा श्रवणमाश्रुतस्यासंभावनानिवृत्त्यै श्रद्धाभक्तिभ्यां परामृश्य धारणं मननम् । मतस्य विपरीतभावनोप- शान्त्यर्थ ध्यानं निदिध्यासनम् । तस्य पाकोऽङ्गभूतः समाधिः । तस्य प्रपाकोऽङ्गी समाधिः संप्रज्ञातः । ततश्चित्साक्षात्कारलक्षणानाम्ना ऋतम्भरा मज्ञा सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरिति बहुकालविवेकः ॥ २१ ॥ नन्वेवञ्चेत्तर्हि कर्मभिर्ध्वगत्यैवालम् । कृतं परंपरायाससाध्येन मोक्ष- हेतुना विवेकप्रत्ययेन, तत्राह- "इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पञ्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेःगा२२॥ इतरलाभेऽपि वेदोक्तनिष्कामकर्मादिभिमेक्षितरस्योगमनस्य लाभेऽ- पि- पाप्तावप्यावृत्तिः पुनरावृत्तिरस्ति न मोक्षवदनावृत्तिः।कुतः? पञ्चानियो- गत' छान्दोग्योपनिषदि पश्चममपाठके युपर्जन्यधरानरयोषितां पञ्चाग्रीनां ·चतुथोऽध्यायः। संबन्धतो जन्मश्रुतेः 'असौ वावलोको गौतमाग्नि इत्यादि- नोर्ध्वगतिमतोऽपि जन्मश्रवणादित्यर्थः । तत्रोर्ध्वगमनं ब्रह्मलोकपर्यन्तमिति सर्वे श्रुतिविदो भाष्यकृदादयः। ते च लोकाः सप्त पुरुषस्य कर्मिणः प्राकृतावस्थाविशेषा नेदृशो नगरभेदा इत्यनुसन्धेयम् ॥ २२ ॥ नन्वेवं विवेकमत्ययोत्पत्त्यर्थ ब्रह्मलोकान्तस्य निखिलसंसारस्य हानं तदिलक्षणस्य च मोक्षस्योपादानं कस्य स्यात् ? तत्राह- "विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत्" ॥२३॥ विरक्तस्य-ऐहिकामुष्मिकविषयवितृष्णस्य हेयहानं हेयस्य संसारस्य हानमुपादेयोपादानम्-उपादेयस्य मोक्षस्य चोपादानं संभवतिहिंसक्षीरवत यथा हंसपक्षिणो नीरेण मिश्रिते क्षीरे नीरस्य हानं क्षीरस्य चोपादान- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु विरक्तस्यैतदुभयश्चेत्तदा कृतं सत्सङ्गमाहात्म्येन, तत्राह- "लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत्" ॥ २४ ॥ हेयहानमुपादेयोपादानमित्यनुवर्तते । लब्धातिशययोगात-लब्धः संपा- 'दितो विवेकप्रत्ययकाष्ठालक्षणोऽतिशयो येन, तस्य सतः पुरुषस्य योगात्- संगादा अपि हेयहानमुपादेयोपादानश्च संभवति । तदत हंससंगाद् हंस- स्येवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ नन्वेवं रागिणोऽपि तदुभयं स्यात, तत्राह- न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत् " ॥ ३५॥ रागोपहते-रागेण गुणेनाभिभूते पुरुषे कामचारित्वं यथेष्टसञ्चारित्वमेव न-न संभवति । कुतस्तदुभयम् ? तत्रोदाहरणं शुकवत् यथा रागोपह- तस्य शुकपक्षिणः कामचारित्वाभाव इत्यर्थः ।। २५ ।। ननु कुतोऽयं रागिणः कामचारित्वाभावः ? तत्राह- "गुणयोगाद बद्धः शुकवत् " ॥२६॥ १ छो० प्रपा० ५-ख० ४-५-६-७-८-९ ।

·(९१) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यत इति शेषः यस्मादसौरागी गुणयोगात् रागादिगुणसंवन्धादवद्धा बन्धनं गतोऽस्ति । शुकवतन्यथा गुणयोगाढ वद्धः शुकः पक्षी कामचारी न भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु भोगाद्रागशान्तौ रागिणोऽपि वैराग्यं सेत्स्यति, तत्राह- न भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत् ॥ २७ ॥ भोगात्-विषयभोगादागशान्तिः रागस्य निवृतिर्न न भवति। मुनिवत्- यथा सौभारनाम्नो मुनेर्विषयभोगान रागस्य शान्तिरजायतेत्यर्थः ॥२७॥ ननु कस्मात्तर्हि रागोपशान्तिः ? तबाह- " दोषदर्शनादुभयोः ॥ २८ ॥ उभयोः प्रकृतितत्कार्ययोर्दयोर्दोषदर्शनाव परिणामित्वदुःखात्मकत्वा- दिदोषदर्शनादागः शाम्यतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ ननूपदेशादेव विवेकप्रत्ययः सेत्स्यति किमुभयोर्दोषदर्शनादागस्य शान्त्या ? तत्राह- न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजवत् "॥ २९ ॥ मलिनचेतसि-रागादिमलेन मलिने चित्ते नोपदेशबीनप्ररोहः-उपदेश- बीनस्य प्ररोहो न भवति । तत्रोदाहरणमजवत्-यथाऽजस्य राज्ञो भा-- शोकादिना मलिने चेतसि वसिष्ठोपदेशवीजस्य प्ररोहो नाभूदित्यर्थः॥२९॥ ननु मलिने चेतसि यथाकाममुपदेशबीनं मा प्ररोहतु यत्किचित्तु परोहिष्यति, तत्राह- " नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ॥३०॥ आभासमात्रमपि-दूरे तावदुपदेशबीजमरोहः, मलिनचेतसि तु तदाभा- समात्रमपिन न भवति । मालिनदर्पणवत्-यथा मलिने दर्पणे मुखाभासाभाव इत्यर्थः ॥ ३०॥ ननु तथापि गुरूणामुपदेशो न व्यर्थोऽवश्यं ततो ज्ञानं भविष्यति, तबाह- ·चतुर्थोऽध्यायः। (९५) " न तज्जस्यापि तद्रूपता-पंकजवत्" ॥ ३१ ॥ तज्जस्यापि तस्माद्गुरूणामुपदेशाज्जायमानस्यापि ज्ञानस्य न तद्रूपता नोपदेशानुरूपता भवति । चेतोदोषात् । पङ्कजवत्-यथा बीनाजायमानस्या- पि पङ्कजस्य न वीजानुरूपता पंकदोषादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ तदेवं श्रवणादिषु वैराग्यस्यैव प्राधान्येन विवेकप्रत्ययोत्पत्तिसाधन- त्वमभिधाय यः पुनरणिमादिभूतियोगेनैव कृतकृत्यतां मन्यते तं प्रत्याह " न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्धि- वदुपास्यसिद्धिवत्" ॥ ३२॥ अध्यायपरिसमाप्ती बाप्सा । भूतियोगेऽपि कथश्चिद्योगमभ्यस्यतोऽणि- मादिविभूतियोगेऽपि कृतकृत्यता-कृतार्थत्वं न-न जायते। योगे विप्रयोग- स्यावश्यंभावात् । उपास्यसिद्धिवत् व्यतिरेक्युदाहरणामदं, यथोपास्यस्य- मुमुक्षुभिरुपास्यमानस्य विवेकज्ञानस्य सिद्धितः कृतकृत्यतेत्यर्थः ॥३२॥ आत्मतत्त्वोपदेशादिविवेकज्ञानसाधनम् । निरूपितं तुरीयेऽस्मिबितिहासैःपुरस्कृतम् ॥ १॥ इति श्रीमत्परहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्ध्यात्मा- रामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां सांख्यसू- त्रवृत्तौ चतुर्थोऽयमाख्यायिकाध्यायः॥४॥ 2 ·ग . “ (९४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यत इति शेषः यस्मादसौरागी गुणयोगात्-रागादिगुणसंवन्धादवदः- बन्धनं गतोऽस्ति । शुकवत यथा गुणयोगाद बदः शुकः पक्षी कामचारी न भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु भोगादागशान्तौ रागिणोऽपि वैराग्यं सेत्स्यति, तत्राह- न भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत् ॥ २७ ॥ भोगात्-विषयभोगादागशान्तिः रागस्य निवृतिर्न न भवति। मुनिवत्- यथा सौभारनाम्नो मुनेविषयभोगान रागस्य शान्तिरजायतेत्यर्थः ॥ २७ ॥ ननु कस्मात्तर्हि रागोपशान्तिः ? तत्राह- दोषदर्शनादुभयोः ॥२८॥ उभयोः प्रकृतितत्कार्ययोर्दयोषिदर्शनात्-परिणामित्वदुःखात्मकत्वा- दिदोषदर्शनाद्रागः शाम्यतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ ननूपदेशादेव विवेकप्रत्ययः सेत्स्यति किमुभयोर्दोषदर्शनादागस्य शान्त्या ? तत्राह- न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजवत् " ॥ २९ ॥ मलिनचेतसि रागादिमलेन मलिने चित्ते नोपदेशवीनमरोहः उपदेश- बीजस्य मरोहो न भवति । तत्रोदाहरणमजवत् यथाऽनस्य राज्ञो भा-- शोकादिना मलिने चेतसि वसिष्ठोपदेशवीजस्य प्ररोहो नाभूदित्यर्थः॥२९॥ ननु मलिने चेतसि यथाकाममुपदेशवीन मा मरोहतु यत्किचित्तु प्ररोहिष्यति, तत्राह- " नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत्" ॥३०॥ आभासमात्रमपि-दूरे तावदुपदेशवीजमरोहः, मलिनचेतसि तु तदाभा- समात्रमपिन-न भवति । मालिनदर्पणवत्-यथा मलिने दर्पणे मुखाभासाभाव इत्यर्थः ॥ ३०॥ ननु तथापि गुरूणामुपदेशो न व्ययोऽवश्यं ततो ज्ञान भविष्यति, तबाह- “

·चतुर्थोऽध्यायः। (९५)
न तज्जस्यापि तद्रूपता-पंकजवत्" ॥३१॥
तज्जस्यापि-तस्माद्गुरूणामुपदेशाज्जायमानस्यापि ज्ञानस्य न तद्रूपता
नोपदेशानुरूपता भवति । चेतोदोषात् । पङ्कजवत्-यथा बीजाज्जायमानस्या-
पि पङ्कजस्य न बीजानुरूपता पंकदोषादित्यर्थः ॥ ३१ ॥
तदेवं श्रवणादिषु वैराग्यस्यैव प्राधान्येन विवेकमत्ययोत्पत्तिसाधन-
त्वमभिधाय यः पुनरणिमादिभूतियोगेनैव कृतकृत्यतां मन्यते ते
मत्याह
"न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतीपास्यसिद्धि-
वदुपास्यसिद्धिवत्" ॥३२॥
अध्यायपरिसमाप्तौ वीप्सा । भूतियोगेऽपि कश्चिद्योगमभ्यस्यतोऽणि-
मादिविभूतियोगेऽपि कृतकृत्यता-कृतार्थत्वं न-न जायते। योगे विप्रयोग-
स्यावश्यंभावाद । उपास्यसिद्धिवत् व्यतिरेक्युदाहरणामदं, यथोपास्यस्य-
मुमुक्षुभिरुपास्थमानस्य विवेकज्ञानस्य सिद्धितः कृतकृत्यतेत्यर्थः ॥३२॥
आत्मतत्त्वोपदेशादिविवेकज्ञानसाधनम् ।
निरूपितं तुरीयेऽस्मिन्नितिहासैःपुरस्कृतम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्यात्मा-
रामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां सांख्यसू-
प्रवृत्ती चतुर्थोऽयमाख्यायिकाध्यायः॥४॥

·(९६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अथ पञ्चमोऽध्यायः। चतुर्भिरध्यायैः स्वसिद्धान्तं निरूप्य तद्दाक्य परसिद्धान्तमपाकर्तु पञ्चमाध्यायमारभमाणो ननु विवेकमत्ययाचेनिःशेषतो दुःखनिवृत्तिस्तर्हि किं मगलेन लौकिकवैदिकाचारेणेति शङ्कान्तावदपाकरोति । "मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छुतितश्चेति॥१॥ इति शब्दो हेत्वन्तराकांक्षां निरस्यति । मङ्गलाचरणं मङ्गलानां- शुभानांलौकिकवैदिककर्मणामाचरणम् अनुष्ठानं विवेकिभिरवश्यं कर्तव्यम्। कुतः? शिष्टाचारात्-शिष्टेः-स्वधर्मनिष्टर्वेदिकैः पुरुषैराचारार-आचरणात् । फलदर्शनात् अनुष्ठितानां तेषां तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य दर्शनाद श्रुतितश्च 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जीजीवेच्छत समा" यान्यन- वद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि, इत्यादि श्रुतितश्चेत्यर्थः ॥ १ ॥ नन्वस्तु विवेकिनामपि कर्तव्यं लौकिकं वैदिकं कर्म । तथापि तत्फल, दानायेश्वराभ्युपगमो व्यर्थः कर्मणैव फलनिष्पत्तेस्तस्य तदधिष्ठितत्वा- सिद्धेश्च । तत्राह- "न, ईश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणातत्सिद्धेगा। चोऽनुवर्तते । न-कर्मणोजडत्वात्स्वतः फलदातृत्वं नाकिन्त्वीश्वराधिष्ठिते- तदधिष्ठानविषयीभूते तस्मिन् फलनिष्पत्तिः तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य सिद्धिः । कर्मणा च-कर्महेतुना च तत्सिः यत्कर्म, तत्सर्व पराधिष्ठितं सत् फलदं, यथा मजानाथाधिष्ठितं प्रजाकर्म, तथा चेदं वैदिक कर्मेति तस्य ईश्वराधिष्ठितत्वस्य सिद्धरित्यर्थः ॥ २ ॥ - १ यजुः अ० ४० म० २१ २ तै० २० १- अनुवा० ११-२-३ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (९७) ननु कस्मादीश्वरः परेषां कर्माण्याधितिष्ठति ? तत्राह- "स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत्" ॥३॥ वोपकारात्-स्वीयानामुपकारः स्वोपकारः 'तस्यात्मानुग्रहाभा- वेऽपि भूतानुग्रहप्रयोजनम्' इति योगभाष्योक्तेः । तस्मात् जी- वोपकृतिमात्रादीश्वरस्याधिष्ठानं जीवकर्मसुसंबन्धविशेषः अधिष्ठातृत्वमिति- यावत् । लोकवत्-यथा लोके कारुणिकस्य प्रजानाथस्य प्रजाकर्मस्वधिष्ठा- नमित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु यथेश्वरस्य स्वीयोपकारस्तथा स्वोपकारोऽपि स्यात्को दोषस्तत्राह- "लौकिकेश्वरवदितरथा" ॥ ४॥ इतरथा-स्वीयोपकारवत्स्वोपकारेसद्भवतिलौकिकेश्वरवत्-लोकसिद्धमजे- अरवदपर्याप्तकामः स्यादित्यर्थः ॥ ४ ॥ नन्वात्मानमुपकुर्वाणोऽपि नासौ लौकिकेश्वरवन्मन्तव्यस्तत्राह- "पारिभाषिको वा" ॥५॥ वा-आत्मानमुपकुर्वाणोऽपि चेदीश्वरस्तर्हि पारिभाषिक: स्वपरिभाषा- मात्रक्लप्तः स्यान सर्वसंमत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु पर्याप्तकामत्वात्तस्य स्वोपकाराभावेऽपि रागाभावात्कथमधिष्ठातृत्वं सिध्येत् ? तत्राह- "न रामादृते तत्सिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात् ॥६॥ न रागाहते-नान्तरेण रागम् । किन्तु करुणालक्षणादागादीश्वरस्य तत्सिद्धिः अधिष्ठातृत्वसिद्धिः । कुतः? प्रतिनियतकारणत्वात्मवृत्ति प्रति रागमात्रस्य नियमेन कारणत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु रागी भवन्नीश्वरो.नित्यमुक्तो न भवेद, तत्राह-: "तद्योगेऽपि न नित्यमुक्तः ॥७॥ १ यो.पा. १-"तत्रनिरतिशयं सर्वज्ञबीजम्" इति सूत्रभाष्यम् । - . ७

·(९८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
नेत्यनुवर्तते । तद्योगेऽपि तस्य करुणालक्षणस्य रागस्य योगे-संबन्धे
सत्यपि स नित्यमुक्तो नेति न । किन्तु नित्यमुक्तः सदैवेश्वरः सदैव
मुक्त इत्यर्थः।
तत्रेश्वरस्य क्लेशात्मको रागो नाभिधीयते । किन्तु करुणात्मकः । स्तेन
तयोगे सत्यपि न तस्य नित्यमुक्तत्वक्षतिः। क्लेशात्मरागस्यैव तत्क्षतिकर-
त्वात् । नाप्यधिष्ठातृत्वानुपपत्तिः । ताग रागाभावेऽपि करुणालक्षणरागस्य
सद्भावात्कारुणिकानामिवेश्वरस्यापि तदुपपत्तेः । करुणा चास्य भगवतो
जगदधिपतेरागन्तुकी न, किन्तु स्वाभाविकी, नित्यत्वादिति न कश्चिद्दोष
इत्यनुसन्धेयम् ॥ ७ ॥
ननु जीव एवेश्वरः संपद्यते, न तदयातिरिक्तः कश्चनेश्वरः, तस्य
तत्संपत्तिश्च न स्वभावाद, किन्तु प्रकृतियोगात्, तत्राह-
"प्रधानशक्तियोगाचेत्संगापत्तिः॥८॥
प्रधानशक्तियोगात्-प्रधानात्मिका शक्तिःप्रधानशक्ति, प्रकृतिस्तस्या यो-
गः संयोगस्तस्मात् चेद्-यदि जीवस्यैश्वर्य, तदा तस्य संगापत्तिः-नि:-
संगताभंगापत्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥
नन्वस्तु तर्हि तत्सत्तामात्राजीवस्यैश्वर्य, तत्राह-
" सत्तामात्राञ्चत् सर्वैश्वर्यम्" ॥९॥
सत्तामात्राचे प्रधानशक्तेस्ताटस्थ्येनविद्यमानता सत्ता,
तन्मात्रा-
बैदेश्वर्य, तदा सर्वेश्वर्य-सर्वेषां समानमैश्वय्य स्यादित्यर्थः ।
प्रकृतिसत्तायाः सर्वान् मत्यविशेषादितिभावः ॥ ९ ॥
ननु समानत्वात्सर्व एवेश्वराः सिध्यन्तु को दोपस्तत्राह-
"प्रमाणांभावान तसिद्धिः॥ १० ॥
प्रमाणाभावात-यमाणमत्र प्रत्यक्षम् । तदभावानसिद्धि-तस्य सर्व-
वर्यस्य-सर्वेषामीश्वरभावस्य सिद्धिर्न न भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥

·पञ्चमोऽध्यायः।
(९१)
--
"
ननु मास्तु प्रत्यक्षमनुमानं भविष्यति, तत्राह-
"संबंधाभावानानुमानम्" ॥११॥
संबन्धाभावात्-संवन्धोव्याप्तिः, तदभावस्तद्गहाभावः तस्मानानुमानम्
अनुमानमपि तत्साधकं नेत्यर्थः ॥ ११ ॥
ननु श्रुत्या तर्हि नीवस्य नित्येश्वरभावः सिध्यतु, तत्राह-
"श्रुतिरपि प्रधानकार्य्यत्वस्य" ॥ १२ ॥
श्रुतिरपि वैदिकी श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य नीवैश्वये प्रकृतिकार्य
वस्य बोधिका विद्यते, न नित्येश्वरभावस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥
ननु मास्तु नीव ईश्वरः, विज्ञानात्मकंब्रह्मैवाविद्याशक्तियोगादीश्वरो
नविष्यति, तत्राह-
नाविद्याशक्तियोगी निःसंगस्य " ॥ १३ ॥
अविद्याशक्तियोगः-विद्यावाध्या, सदसद्विलक्षणा, मायाशक्तिरविद्याश-
केस्तस्या योग: संगो नि.सङ्गस्य-निष्कान्तसर्वसंगस्य ब्रह्मणो नन
संभवतीत्यर्थः ।
तदसंभवे तु तदसंभव एवेतिभावः ॥ १३ ॥
नन्धविद्यायोगोऽपि तस्याविद्यक एवाभ्युपगम्यते न पारमार्थिकः,तबाह-
" तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वम् "॥ १४ ॥
अविद्यायां सिद्धायामाविद्यकस्तद्योगः सिध्यति, नचाद्याप्यविद्या
सिद्धाऽस्ति, तद्योगे अविद्यायोगे सिद्धे सति तत्सिद्धौ अविद्यासिद्धी
चान्योन्याश्रयत्वं-परस्पराश्रयत्वं दूषणं स्थादित्यर्थः ॥ १४ ॥
नन्वविद्यातद्योगयोीजापुरवदनादित्वाचान्योऽन्याश्रयत्वं दोषः,तत्राह-
"न बीजाङ्कुरवत्सादिसंसारश्रुतेः" ॥ १५ ॥
मीनाङ्गुरवत्-बीजाइरयोरिव न-अनादित्वं न । कुतः ? सादिसंसार-
श्रुतेः- सादिभूतस्याविद्यातयोगलक्षणसंसारस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ १५ ॥

·(१००) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । नन्वविद्यैवासिद्धति न युक्तम् । विद्यान्यत्वस्यैवाविद्यात्वाद, तबाह- "विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसंगः ॥ १६ ॥ विद्यातोऽन्यत्वे-विद्यान्यत्वस्यैवाविद्यात्वे ब्रह्मवाधमसंगा-विद्याऽन्यत्वा- विशेषाद् ब्रह्मणोऽप्यविद्यावद वाधः प्रसज्येतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ विपक्षे दण्डमाह- अबाधे नष्फल्यम्" ।। १७ ।। अबाध-ब्रह्मवाधाभावे नष्फल्य-विद्याया निष्फलत्वं स्यादित्यर्थः।। १ ।। ननु विद्याऽन्यत्वं न विद्याभिनत्वं विवक्षितम् । अपि च विद्यावाव्य- त्वम् । तेन न ब्रह्मवाधप्रसंगस्तत्राह- "विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम्" ॥ १८॥ विद्यावाध्यत्वे-विद्यावाध्यत्वस्यैवाविद्यात्वेजगतोऽपि-अपञ्चस्याप्येवम्- अनया रीत्याऽविद्यात्वं स्यादित्यर्थः । विद्यावाध्यत्वाविशेषादिति भावः ॥ १८ ॥ नन्वस्तु जगतोऽप्यविद्यात्वम् । कि तेन ? तबाह- "तपत्वे सादित्वम्" ॥ १९ ॥ तदृपत्वे-जगतोऽप्यविद्यास्वरूपत्वे सादित्वं जगदिवाविद्याया भी सादित्वं स्यानानादित्वमित्यर्थः । तथा च नेष्टसिद्धिरिति भावः ॥ १९ ॥ ननु तवापि जीवानां धर्माधर्मादृष्टसिद्धी तत्कलमदाता कचिदागरः सिध्यति । तदेव नास्ति । कुतस्तत्सिदिस्तवाह- "न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचित्र्यात्" ॥२०॥ धर्मापलापः धर्मलक्षणादृष्टस्यापहवा नन्न संभवति । कुतः ? मानि कार्यवेचिन्यात कृतिकार्याणां मुग्मादीनां विचित्रताया दर्शनादित्यः । - - ·1386) - - पञ्चमोऽध्यायः। (१०१) कश्चित्सुखी, कश्चित्सुखितरः, कश्चित्सुखितम इति प्रकृतिकार्य्यवचि- न्यान्यथानुपपत्त्या धर्मसिद्धिरिति भावः ॥ २० ॥ ननु स्वभावादेव वैचित्र्यमस्तु । किमसिद्धेन धर्मेण ? तत्राह- "श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः" ॥२१॥ 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इत्यादि- श्रुतिः । सुम्पभोगोऽदृष्टजन्यो भोगत्वाद् दुःखभोगावदित्यादिलिङ्गम् । आदिना योगिप्रत्यक्षमित्येभिस्त्रिभिः प्रमाणैस्तत्सिद्धिः तस्य धर्मस्य सिद्धिरित्यर्थः । स्वभाववैचित्र्यकल्पने गौरवान्न स्वभावाश्रयणं युक्तमिति भावः॥२१॥ ननु यदस्माकं न प्रत्यक्षं, तनास्त्येव, तत्राह- न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात्" ।। २२॥ न नियमः यदस्माकं न प्रत्यक्ष तन्नास्त्येवेति नियमो नाकुतःप्रमाणा न्तरावकाशात् अमत्यक्षे वस्तुनि प्रमाणान्तरयोः शब्दानुमानयोग्य- गोचरत्वस्य संभवादित्यर्थः ॥ २२ ॥ धर्म प्रसाध्याधर्म साधयन्नाह- "उभयत्राप्येवम्" ॥ २३ ॥ उभयत्रापि धर्मवद्धर्मेऽप्येवं-पूर्वोक्तप्रकारेण श्रुतिलिङ्गादिक प्रमाण बोध्यमित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु धर्मवधर्मसाधनं न युक्तम् । अर्थादेव तत्सिद्देस्तत्राह- "अर्थात् सिद्धिश्चत्तमानमुभयोः" ॥२४॥ अर्थात् सिदिश्चत् एकस्मिन् सिद्ध तदपरस्य तत्संबन्धितया : सिद्धि- रथसिद्धिस्तत्र धर्मे सिद्ध तत्प्रतिद्वन्दित्वाधर्मस्य सिद्धिश्चेत्तदा समानमु- भयोः एतद धर्माधर्मयोरुभयोरपि समानमित्यर्थः । अधर्मवद् धर्मेऽपि पर्य्यनुयोगोऽयं तुल्य इति भावः ॥ २४ ॥ १ बृहदा. अ०५-त्रा २-१३ । - Acc. No 13 नगर - . . 1 ·- (१०२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु धर्मादिस्वीकारे पुरुषस्य निर्गुणत्वं न स्यात्, तत्राह- अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनाम् ॥ ॥ २५ ॥ धर्मादिनां धर्माधर्मसुखदुःखरागदेषज्ञानेच्छायलादीनामन्तःकरणधर्म वं-बुद्धिधर्मत्वं न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु धर्मादीनामन्तःकरणधर्मत्वे पुरुषे तत्समारोपो वक्तव्यः । समारो- पितानाच तेषां विवेकज्ञानेनात्यन्तबाधे सत्कार्य्यवादो न सिध्येव, तबाह- "गुणादीनाच नात्यन्तबाध" ॥२६॥ गुणादीनाच-उपचाराकार्यकारणभयोगस्तद्वाधापाप्लेः । वैशेषिकपरि- भाषय वा प्रयोगोऽयम् । धर्मादीनाच नात्यन्तवाधान स्वरूपतो बाप इत्यर्थः। अयस्योष्ण्यवदात्मनि संसर्गतो वाधाभ्युपगमादिति भावः ॥ २६ ॥ ननु स्वस्य धर्मादिज्ञाने जातेऽपि परस्य तज्ज्ञानं कथं भवेत् ? तबाह- पञ्चावयवयोगात्सुखसंवित्तिः ॥ २७ ॥ गुणादीनामित्यनुवर्तते । पञ्चावयवयोगात् पञ्चाना प्रतिज्ञाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनानामवयवानां योगःम्मेलनं यस्मिन् परार्थानुमाने नस्माह धर्मादीनां सुखसंवित्तिः सुखेनानायासेन सवित्तिः ज्ञानं भवतीत्यर्थः॥२७॥ ननु व्याप्तिसिद्ध्यधीनजन्म ह्यनुमानम् । सा तावत्कथं भवेद ? तबाह नसकृद्रहणात संबन्धसिद्धिः" ॥ २८ ॥ नसकृद्रहणात्-नैकवेत्यादिवत्समासः, साध्यसाधनयोरसकृत्सहचारग्रह- णात्संबन्धसिद्धिः-संवन्धो व्याप्तिस्तत्सिदिर्भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ ननु केयं व्यामिः? तबाह-- "नियतधर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वाव्याप्तिः॥२९॥ उभयोः साध्यसाधनयोईयोरेकतरस्य वा साधनमात्रस्य वा यत्रियत. धर्मसाहित्यं नियतम् अव्यभिचरितं, धर्मतायां साहित्य, धर्मसाहित्य- सहनारः। अन्यभिचारतसंबन्ध इति यावन्सा च्यामिरित्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१०३) समव्याप्तिमदर्शनार्थमुभयोरिति, विषमव्याप्तिमदर्शनार्थमेकतरस्यवेति ग्रहणमातत्रानित्यत्वकृतकत्वयोः समव्यानिः । धूमस्य च विषमन्याप्तिरिति विवेकः ॥ २९ ॥ ननु नियतधर्मसाहित्यं न व्यातिः, अपि च तत्त्वान्तरं, तबाह- न तत्त्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तः ॥ ३० ॥ न तत्त्वान्तरं-नियतधर्मसाहित्यातिरिक्तं पदार्थान्तरं व्याप्तिन । कुतः? बस्तुकल्पनामसक्तेः तत्त्वान्तरकल्पनामसंगादित्यर्थः । "धर्मकल्पनापेक्षया धर्मिकल्पने गौरवं स्यादिति भावः ॥ ३० ॥ ननु नियतधर्मसाहित्य कीदृशं विवक्षित? तबाह-- "निजशक्त्युद्भवमित्याचाO:॥३१॥ निनशक्त्युद्भव-वस्तुनो नैसर्गिकी शक्तिर्निनशक्तिस्तयोद्भवः अभिव्य- तिर्यस्य, तत्तथाभूतं साहित्यमित्याचार्याः सांख्याचार्याःमाहुरित्यर्थः । तत्रस्वभावप्रतिबद्धं व्याप्यम् । येन च मतिबद्धं तद्व्यापकम् । स्वभावाभिव्यक्तः प्रतिबन्धो व्याप्तिरीति विवेकः ॥ ३१ ॥ "आधेयशक्तियोग इति पश्चशिखः ॥ ३२ ।। आधेयशक्तियोगः आधानं सङ्केतः, तद्विषयीभूता शक्तिः इदं व्याप्यं- व्यापकञ्चेदमिति सांकेतिकी शक्तिराधेयशक्तिः । तल्लक्षणो योगः वस्तुनो- रव्यभिचरितसंबन्धःसाहित्यमिति पञ्चशिखः पञ्चशिखाचार्याइत्यर्थः३२॥ ननु स्वरूपशक्तिरेव व्याप्तिरस्तु । किमायशक्त्या ? तत्राह- "न स्वरूपशक्तिनियमः पुनर्वादप्रसक्तेः" ॥३३॥ स्वरूपशक्तिः वस्तुनःस्वरूपभूता शक्तिः स्वरूपशक्तिर्नियमा व्याप्तिन- न भवति । कुतः ? पुनर्वादप्रसक्तेः-घटः कलश इत्यादिवत्पौनरुत्यासंगा- स्त्यिर्थः ॥ ३३ ॥ ननु कुतः पौनरुत्य ? तनाह-- . -

·।
-
1
(१०४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"विशेषणानर्थक्यप्रसक्तः ॥३४॥
शक्तो देवदत्त इत्यादौ विशेषणस्य 'शक्त, इत्यस्यानर्थक्यमसक्तेः=
नरर्थक्यप्रसंगादित्यर्थः।
यदास्वरूपात्मिका शक्तिः, तदा 'शक्तो देवदत्त,इत्यादौ देवदत्त इत्युक्ते
शक इत्यप्ययुक्त एव । तदात्मकत्वात् । तथा च पुनस्तत्मयोगः कलशो' घट
इत्यादी कलश इव निरर्थकः । नैरर्थक्यासक्तिरेव च पौनरुत्यासक्तिरिति
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्वरूपशक्तेर्व्याप्तित्वानुपपत्तेरनुपलम्भात्पुनर्वादप्रसक्तिर्न दोषस्तत्राह-
"पल्लवादिष्वनुपपत्तेः ॥ ३५ ॥
पल्लवादिषुवृक्षादिभ्यश्च्छिन्नेषु पल्लवादिषु वर्तमानायाः स्वरूपशक्तेरनु-
पपत्तेश्व-व्याप्तित्वानुपपत्तेचेत्यर्थः ।
तत्र स्वरूपात्मिकायाः शक्तेर्व्याप्तित्वे यथा दूरतो दृष्टिपथमारोहन्तो
वृक्षादिसंलग्राः पल्लवादयो वृक्षादिकमनुमापयन्ति । तथा छिन्ना अप्यनु-
मापयेयुः । वर्तमानस्वरूपत्वात् । न च ते तथाऽनुमापयन्ति । तस्मात्स्व-
रूपशक्तिर्न नियम इति भावः ॥ ३५ ॥
ननु मास्तु स्वरूपशकिाप्तिः । निजशत भिव्यको योग एवं व्याप्ति-
रस्तु । कृतमाधेयशक्त्या, तत्राह-
"आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समान-
न्यायात्" ॥ ३६॥
आधेयशक्तिसिद्धौ-संकेताभिव्यक्तशक्तेर्व्याप्तित्वसिद्धौ निनशक्तियोगः-
निजशक्यभिव्यक्तो योगोऽपि व्याप्तित्वेन सिद्ध एव । कुतः? समानन्यायात-
युक्तिसाम्यादित्यर्थः।
तत्र निनशक्त्यभिव्यक्तो योगो व्यातिरिति सांख्याचााः । सकेताभि
व्यक्तशक्तिलक्षणो योगो व्याप्तिरिति पश्चशिखाचार्या इति निवेकः ॥ ३६॥

·पञ्चमोऽध्यायः - (१०५) नन्वनुमानं प्रमाणीकर्तु यथालिङ्गालिङ्गिनोः संबन्धा निरूपितस्तथा शब्दं प्रमाणीकर्तु शब्दार्थसंबन्धोऽपि निरूपणीयः, कश्च भवतां शब्दार्थयोः संबन्धः। तत्राह- "वाच्यवाचकभावः संबन्धः शब्दार्थयो॥ ३७॥ शब्दार्थयोः शब्दस्यार्थस्य च मिथो वाच्यवाचकभावः वाच्योऽयों वाचकः शब्दस्तद्भावः वाच्यवाचकत्व तलक्षणः संबन्धः सनातनः संबन्ध इत्यर्थः । अयमेव संबन्धो वृत्तिरित्याख्यायते । तत्र साक्षात्संबन्धः शक्तिवृत्तिः । परम्परासंबन्धो लक्षणावृत्तिः । सा च स्वशक्यसंबन्धिनिस्वशक्यगुणसंबन्धि- नि च नियतेति बोद्धव्यम् ॥ ३७ ॥ ननु ज्ञातः संबन्धो बोधको भवति नाज्ञात इतितत्संबन्धनप्तिः कथं स्यात, तनाह- "त्रिभिः संबन्धसिद्धिः ॥ ३८ ॥ त्रिभिः आप्तोपदेशः, वृद्धव्यवहारः, प्रसिद्धपदसन्निधानमित्येभिस्त्रि- भिः संबन्धसिद्धिः संबन्धस्य-वाच्यवाचकभावलक्षणस्यशब्दार्थसंबन्धस्य सिद्धिः-ज्ञप्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु भवतु त्रिभिः संबन्धसिद्धिः । तथापि तत्सिद्धिनियमः कस्यात् कार्य वा कार्याकार्ययोरभयत्र वा, तबाह- "न कार्य नियम उभयथादर्शनात्" ॥ ३९ ॥ अस्माकं सांख्यानां कार्य-कार्यबोधके "गामानय शुक्लां दण्डेन इत्या- द्यात्मके चोदनावाक्ये नियमः संबन्धसिदिनियमो न मास्ति।कुतः उभय- थादर्शनात् कार्यवदकार्य्यबोधके "जगदधिपतिरीश्वरः पुत्रस्ते जातः" इ- त्याद्यात्मके सिद्धवाक्येऽप्याप्तोपदेशादिना संवन्धसिद्धिदर्शनादित्यर्थः३९॥ नन्वेवं संवन्धसिद्धौ लोके शब्दार्थपतीतिसंभवेऽपि वदे तदर्थमतीतिः कथं स्यात्, तत्राह- . ३ ·. * (१०६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "लोकेव्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः ॥ ४० ॥ लोके-लौकिक शब्दे व्युत्पन्नस्य आप्तोपदेशादिना गृहीतार्थसंवन्धस्य बेदार्थप्रतीतिः वैदिकशब्दानामर्थस्य प्रतीतिः-ज्ञप्तिः संभवतीत्यर्थः । यादृशा 'लौकिकाः शब्दास्तादृशा वैदिका इत्यभ्युपगमादिति भावः॥ ५० ॥ ननु लौकिकशब्दानांपौरुषेयत्वादाप्तोपदेशेन, अर्थस्यातीन्द्रियत्नाभा- वाच्च वृद्धव्यवहारादिना संबन्धसिद्धौ तदर्थप्रतीतिः संभवति । वेदे तदिप. र्ययात्संबन्धासिद्धौ तदर्थप्रतीतिः कथं संभवेदित्याशकंते । "न त्रिभिरपौरुषेयत्वाद् वेदस्य तदर्थस्यातीन्द्रि- यत्वात्" ॥४१॥ संबन्धसिद्धिरित्यनुवर्तते वेदस्य ऋग्यजुःसामाथर्वनानो भगवतो वेद- स्यापौरुषेयत्वाद-पुरुषमणीतत्वाभावात्तदर्थस्य वेदार्थस्य चातीन्द्रियत्वात् इन्द्रियगोचरत्वाभावाचाप्तोपदेशादिभिस्त्रिभिः सबन्धसिद्धिः संभवती- त्यर्थः ॥ संबन्धसिद्धयसंभवे दूरे तदर्थमतीतिसभव इति भावः । तत्रापौरुषेयत्वादाप्तोपदेशासंभवः तदर्थस्यातीन्द्रियत्वावृद्धव्यवहारम- सिद्धपदसविधानयोरसंभवस्तदसंभवेचसंवन्धसिद्धयसभव इति विवेकः४१॥ तत्रादो वेदस्यातीन्द्रियार्थत्वं निरस्पति ।। "न यज्ञादे: स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्टयात्" ॥४२॥ न-यदुक्तं तन्न । यतो यज्ञादेः यजदानतपआदिकर्मणः स्वरूपतः-सा- क्षाधर्मत्वं वेदार्थत्वमभ्युपगम्यते । वैशिष्ट्यात्-विशिष्टफलजनकत्वादि. त्यर्थः ॥ ४२ ॥ अपौरुषेयत्वादाप्तोपदेशासंभवं निराकरोति ॥ "निजशक्तिव्युत्पत्या व्यवच्छिद्यते" ॥ ४३ ॥ .

·पञ्चमोऽध्यायः (१०७) निजशक्ति: वेदानामपौरुषेयत्वेऽपिया स्वाभाविकी शक्तिः शब्दानामयः स्वाभाविकः संबन्धः, सैवात्तैरन्तर्वाणिभिरयमस्यार्थ इत्येवंरूपया व्युत्प- त्या शब्दार्थावबोधकशत्या व्यवच्छिद्यते व्यावोपदिश्यते इत्यर्थः । तथाचाप्तोपदेशादीनां त्रयाणां संभवानापारुषयवेदेऽपि संबन्धसिद्धय- संभवः । तदसंभवाभावे चोपपन्ना लोकवत्तदर्थमतीतिरिति भावः ॥ ४३ ॥ ननु यज्ञादेः क्रियात्मकत्वेन योग्यत्वात्तत्राप्तोपदेशादिभिः संबन्धसिद्धि- संभवेऽप्ययोग्येषु वेदार्थेषु तत्सिद्धिःकथं स्यात्, तत्राह- "योग्यायोग्येषुप्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः॥४४॥ योग्यायोग्येषु-निदर्शनार्थं योग्यपदम् । इन्द्रिययोग्येषु यज्ञादिकर्मस्विक तदयोग्येष्वर्थेष्वपि पदानां प्रतीतिजनकत्वात्-प्रतीतिजनकत्वसाम्यात्तत्सि- दिः तस्य स्वाभाविकसंबन्धस्य सिदि:-ज्ञप्तिः संभवतीत्यर्थः ॥४४॥ ननु शब्दार्थसंबन्धस्य स्वाभाविकत्वे शब्दराशिवेदा अपि स्वाभाविकाः स्युस्तत्राह- " ननित्यत्वं वेदानां कार्य्यत्वश्रुतेः॥ ४५ ॥ वेदानां ऋगयजुःसामार्थवणां चतुर्णा वेदानां नित्यत्वं स्वाभाविकत्वं न=नभवति । कुतः १ कार्य्यत्वश्रुतेः तस्माद्यज्ञात्सबहुतऋच: सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मा- दजायत' इति तेषां कार्य्यवस्य ईश्वरजन्यत्वस्य श्रुतेः-श्रवणा- दित्यर्थः ॥ १५॥ ननु वेदानां कार्यत्वे भारतादिवत्पुरुषमणीतत्वमेवकिनस्यात् । तत्राह- न पौरुषेयत्वं, तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् " ॥ ४६ ॥ वेदानामित्यनुवर्तते । वेदानां पौरुषेयत्व-कार्यवापि जीवकर्तृकत्वं " २ यजु.-३ । ३१ मं. ९ ।

·(.१०४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्न संभवति। कुतः ? तत्कर्तुः वेदकर्तुः पुरुषस्य-जीवस्याभावात् अनु- पलम्भादित्यर्थः ॥ ४६ ॥ नतु माचीनतमेषु धर्ममन्दिरेषु व्यभिचारात्कर्तुरनुपलम्भो न वेदाना जीवकर्तृकत्वं प्रतिक्षेप्तुमर्हति । कथं तेषां तदसंभवस्तवाह- मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ॥ १७ ॥ मुक्तामुक्तयो-मुक्तस्य जीवस्य निःसङ्गत्वेनामुक्तस्य बद्धस्य सर्वज्ञ- त्वाभावेनायोग्यत्वात् वेदकरणे योग्यत्वाभावादित्यर्थः ॥ ४७ ॥ नतु येषां कर्ता नोपलभ्यते जीवाश्च न तद्योग्यास्तेषामपौरुषेयत्वा- नित्यत्वं किन्नस्यात्, तबाह- " नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमंकुरादिवत् " ॥४८॥ अपौरुषेयत्वात् पुरुषो जीवस्तत्कर्तृकत्वाभावान्नित्यत्वं वेदानां नित्यत्वं नन भवति, तत्रोदाहरणमड्डरादिवत् यथाऽमुरादीनां जीवकर्तृकत्वाभावे पिन नित्यत्वमित्यर्थः । यदुपौरुषेयं तन्नित्यमिति नियमो नास्ति, अङ्गुरादौ व्यभिचारादिति भावः ॥ ४८ ॥ नन्वड्डुरादीनां कार्य्यत्वाजीवकर्तृकत्वमनुमेयं, तबाह- "तेषामपि तद्योगे दृष्टवाधादिप्रसक्तिः॥४९॥. - तेषामपि सस्यादिवदवरादीनामपितद्योग-तस्यजीवकर्तृकत्वस्प योगे प्रयोगे दृष्टबाधादिमसक्तिः आदिपदेनादृष्टकल्पनं गृह्यते । दृष्टबाधस्या- दृष्टकल्पनस्य च मसक्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ४९ ॥ नन्वेवं तर्हि जीवकर्तृकमेतदीश्वरकर्तृकश्चेदमिति कथं विज्ञेय ? तत्राह- "यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतवुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयम्" ॥५०॥ अदृष्टेऽपि दृष्टिगोचराभावेऽपि तत्कतरि यस्मिन् यदस्तुनि कृतबुद्धिः- जीवेन कृतमित्येषा धीरुपजायते समुत्पद्यते । तत्-तबस्तु पौरुषेयं जीवक- र्तृक-मित्यर्थः । - ܀ - - - ·. पञ्चमोऽध्यायः (१०९) यत्र तु वेदांकुरादौ जीवकर्तृकत्वबुद्धिनापजायते अयोग्यत्वात् । तत्रेश्वरः क्तति मन्तव्यम् ॥ ५० ॥ ननु वेदानामीश्वरोक्तत्वे परतः प्रामाण्यं किं न स्यात्, तत्राह- "निजशत्यभिव्यक्तः स्वतः प्रामाण्यम्" ॥५१॥ निजशक्त्यभिव्यक्तः शब्दार्थसम्बन्धलक्षणया स्वाभाविक्या शक्त्याऽभि- व्यक्तेः मतिसर्ग भगवतो जगदधिपतेः प्रादुर्भावावेदानां स्वतः मामाण्य=- स्वार्थसिद्धौ प्रमाणान्तरनिरपेक्षपमात्वमित्यर्थः । ईश्वरोच्चरितत्वेऽप्यनादित्वानिजया शक्त्या प्रामाण्यं स्वतःप्रामाण्यं रुपविषये रवरिवति सांख्या इति भावः ॥ ५१ ॥ ननु शब्दप्रमाणविषयं सांख्यानामीदृशं मतमस्तु । भ्रान्तिविषये पु. नस्तेषां कीदृशं मतमित्याकांक्षायामात्ममतं दिदर्शयिषुरादौ परमतं निरा- कुर्वनाह- "नासतः ख्यानं नृशृङ्गवत्" ॥५२॥ असतः शुक्तिशकलादौ नितान्तालीकस्य रजतादेः ख्यानम् इदं रजत- मित्यादौभ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानं न-नो पपद्यते ।अयोग्यत्वात् । नृशृङ्ग वतः यथा नितान्तासतोनृशृङ्गस्य कचिदपि ख्यानं नेत्यर्थः ॥ ५२ ॥ नन्वसतो रनतादेः ख्यानं मास्तु विज्ञानात्मनः सत एव ख्यानमस्तु, तत्राह- "न सतो बाघदर्शनात्" ॥५३ ॥ ख्यानमित्यनुवर्तते । सतः शुक्तिशकलादौ विज्ञानात्मनः सदनतादेः ख्यानम् इदं रजतामित्यादौ भ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानं न नोपपद्यते । कुतः? बाधदर्शनात नेदं रजतमित्यादिना तदाधस्य दर्शनादित्यर्थः । रजतस्य विज्ञानात्मकत्वे शुक्तिशकलादिव बाधो न स्यादिति .

·. (११०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। अनिर्वचनीयवादिनं प्रत्याह- "नानिर्वचनीयस्य तदभावात् "॥५४॥ ख्यानमित्यनुवर्तते । अनिर्वचनीयस्य सदसदिलक्षणस्यरजतादेःख्यानं भ्रान्तिज्ञाने भानं न नोपपद्यतो कुतः ? तदभावात् तादृपदार्थस्यैवाभावा- दित्यर्थः ॥ ५४ ॥ अन्यथाख्यातिवादं निरस्यति । "नान्यथाख्यातिः स्ववची व्याघातात्" ॥५५॥ अन्यथाख्यातिः इदरजतमित्यादी पुरोवर्तिनः शुक्तिशकलादेर- न्यथा-रजताद्यात्मना ख्यातिः-ख्यानं न-समीचीनं न । स्वर- चोव्यावाताव-ज्ञेयानुरूपं ज्ञानम्' इति स्ववचसो व्याहतिप्रसंगादि- त्ययः॥ ५५ ॥ आत्ममतमाह- "सदसत्ख्यातिर्वाधावाधात्" ॥५६॥ सदसत्ख्यातिः= सांख्यानामस्माकं हट्टादौ सतः पुरोवर्तिनि चासतो रजतादेः पुरोवर्तिसामान्यांशेनेदमाऽसंसार्गाग्रहाख्यातिः इदं रजतमित्या- दो भ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानम् । कुतः ? बाधाबाधात् तस्य रजतादेः संसर्गतः पुरोवर्तिन बाधेऽपि स्वरूपतोऽबाधात् बाधाभावादित्यर्थः । अख्यातिवादिनस्तावत्सांख्या इदं रजतमित्यादौ सर्वत्र ज्ञानद्वयमाचक्षते। तिमरादिना ममाणदोषण पुरोवर्तिविशेष्यांशस्याग्रहात्सामान्यांशविषयमि- दमाकारं सनिकर्षमात्रजन्यमेकं ज्ञानम । लोभादिममातृदोषसमीचीनसाह- श्यादिदोषोबुदरनतादिसंस्कारमात्रजन्यश्च सदनतादिविषयं स्मृत्यात्मकं द्वितीयमातयोधयोनियोःममाणादिदोषवशेन स्वरूपतो विषयतश्चासंसर्गा- ग्रहलक्षणो 'मयि मित्राविषयं ज्ञानदयं जातम्' इति विवेकमतिदन्दी योऽयमेक ज्ञानमित्यपिवेकः, स एव तेषां तद्रूपामतिष्ठितत्वाव भ्रमो विपर्ययो मिथ्या- ·पञ्चमोऽध्यायः। (१११) शानं, नापरः कश्चनपदार्थः । अत एव रजतादिज्ञानस्य विषयो रजतादिदेशा- न्तरे सन्नपिन पुरोवर्तिनि सन् । तेन नेदं रजतमित्यादिना बाधकज्ञानेन दे- शान्तरे वर्तमानस्य तस्य स्वरूपतोबाधासंभवात्पुरोवर्तिनि संसर्गतोवाध इति भावः। तत्रासत्सदनिर्वचनीयेति ख्यातित्रयं बाह्यानाम् अन्यथाख्यातिः सदस- ख्यातिश्चति दयं वैदिकानाम् । वाधश्च प्रतिपनर्मिणि निषेधबुद्धिविषयः, स्वमिति विवेकः ॥ ५६ ॥ एवं भ्रान्तिविषये स्वमतं प्रदर्य शब्दविषयं तत्मदर्शयितुमादौ परेण संमतं शब्दस्य स्फोटात्मकत्वं प्रतिषेधाति । "प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मक शब्द:"॥५॥ शब्द: गौरित्यादिशब्दः स्फोटात्मकः हस्तपादाद्यवयवेभ्यो व्यति- रिकोऽखण्डेकमूर्तिरवयवीच गकारादिवणेभ्यो व्यतिरिक्तोऽखण्डकमूर्तिरर्थ- मत्ययहेतुः पदादिसंज्ञाभाग गौरित्यादिशब्दविशेषः स्फोटस्तदात्मकः-त- स्वरूपो नम्न भवति।कुतः? प्रतीत्यप्रतीतिभ्यांगकारादिवर्णानां प्रतीतेस्त- यतिरिक्तस्य स्फोटस्य चापतीतेरित्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु शब्दस्य स्फोटात्मकत्वाभावेऽपि नित्यत्वं किं नस्यात् ? तत्राह- न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतः"॥५८॥ शब्दनित्यत्वं शब्दस्य गकारादिवर्णस्य नित्यत्वम्-उपत्तिविनाशशू- न्यत्व न नभवति। कुतः? कार्यतामतीतेः उत्पनो गकार इत्यादिना तदु- पादकताप्रतीतरित्यर्थः ॥ ५८ ॥ शब्दनित्यलवादी शंकते। "पूर्वसिद्धसत्वस्याभिव्यक्तिीपेनेव घटस्य ॥१९॥ ननुन कारणव्यारेण शब्दस्योत्पत्तिर्भवति,येन तस्य नित्यत्वं नस्यात्। किंतु पूर्वसिद्धसत्त्वस्य कारणव्यापागत्पूर्व सिद्धं सत्त्वं यस्य, तस्याभिव्य-

·११२)
सांख्यदर्शनसूबवृत्तौ।
क्तिः भादु तिर्दीपनेवघटस्यम्यथा पूर्वसिद्धसत्त्वस्यघटस्य दीपेना-
भिव्यक्तिरित्यर्थः ।
उत्पन्नो गकारो नष्टः, ककार इत्यादिपतीतिस्तु ध्वन्युपाधिकृता न
स्वतः। कारणव्यापारेण वनेरेवोत्पत्तिविनाशयोरभ्युपगमादिति भावः।।५८॥
परिहरति।
" सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्सिद्धसाधनम् ॥६०॥
अभिव्यक्त्या नित्यत्वं साधायतस्ते का सिद्धान्तः। सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्=
कारणव्यापारात्पूर्व सतः कार्य्यस्य तेनाभिव्यक्तिरिति ते सिद्धान्तश्चेत
तदा सिद्धसाधनम् अस्माकं सिद्धस्यैवैतत्साधनमित्यर्थः ।
तादृशनित्यत्वस्यास्माकं कार्यमाने सिद्धत्वादिति भावः ॥ ६ ॥
आत्मौदैतवादं प्रतिक्षिपति ।
"नाद्वैतमात्मनो लिंगात्तरेदप्रतीते"॥ ६१ ॥
आत्मनः = पुरुषात्मनोऽद्वैतम् ऐक्यं न=न सभवति । कुतः? लिङ्गाद
सुखदुःखजरामरणादिलिगात् तद्भेदमतीतेः तस्यपुरुषात्मनोभेदस्य सिद्धे-
रित्यर्थः ।
आत्मैक्ये प्रतिपुरुष सुखदुःखादिभेदो न स्यादिति भावः ॥ ६१ ॥
ननु मा भूत्सजातीयाद्वैत, विजातीयाद्वैत भविष्यति, तबाह-
" नानात्मनापि, प्रत्यक्षबाधात् ॥ ॥६२॥
अदैतमात्मन इत्यनुवर्तताआत्मनोऽनात्मनापि =भोग्येन जगताऽपि ना-
दैतम् =नात्यन्ताभेदः संभवति । कुतः ? प्रत्यक्षबाधात् भेदग्राहकप्रत्य-
क्षेण बाधादित्यर्थः ॥ ६२ ॥
नन्वस्तु तर्हि समुचिताभ्यामात्मानात्मभ्यामदैतं,तत्राह-
" नोभाभ्यां तेन ॥६३ ॥
अद्वैतमात्मन इत्यनुवर्तते । नोभाभ्यां न समुच्चिताभ्यामात्मानात्मभ्याम-
प्यात्मनोऽदैतं संभवति । कुतः १ तेनैव पूर्वोक्तहेतुयेनैवेत्यर्थः ॥ ६३ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (११३) “ . नन्वेवमदतमतिपादकश्रुत्या विरोधः स्याव, तत्राइ- अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र ॥६४ ॥ तत्र अद्वैतमतिपादकश्रुतावन्यपरत्वंद्वैतादन्यददैतंतत्परत्वम् आत्मादै तप्रतिपादिकत्वमविवेकानां-शाखव्युत्पत्तिशन्यानांमतिभाति न जातविवेका- नामिति न विरोध इत्यर्थः। क्वचित्कार्यकारणयोरभेदविवक्षया कचिच्चात्मतयैक्यप्रतिपादिकत्वमदै- तश्रुतीनामिति भावः ॥ ६४ ॥ नत्वात्मोपादानकं जगदात्माभिन्नं कि न स्यान्मृदुपादानकस्य मृदभि- नत्वदर्शनाद, तत्राह- "नात्माऽविद्या नोमयं जगदुपादानकारणं निःसङ्गत्वात् " ॥ ६ ॥ आत्मोपादानकं जगदिति कोऽभिप्रायः ? किमात्ममात्रोपादानकम्, उ- तात्माश्रिताविद्योपादानकम् ? आहोस्विदात्माविद्योभयोपादानकं ? तत्रात्मा कुटस्थत्वादविद्याकल्पितत्वादुभयम् आत्माऽविद्या चेति दयं निःसङ्गत्वा- त-परस्परसंगाभावाद् जगदुपादानकारण न संभवतीत्यर्थः । तदभावे कुतस्तदभेद इति भावः ॥ ६५ ॥ आत्माऽद्वैतं निराकृत्य सच्चिदानन्दस्वरूप ईश्वरः,सच्चित्स्वरूपो जीवः, सती च केवला प्रकृतिारत्यात्ममतं दृढीकर्तु पराभिमतं जीवात्मनः पुरुषस्य तावदानन्दरूपत्वं निराचष्टे । नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात् "॥६६॥ एकस्य अतिशरीरमेकस्य-जीवात्मनः पुरुषस्येतियावदानन्दचिद्रपत्वे सुख्मानन्दो ज्ञानं चित्तदुभयस्वरूपत्वंन नभवति । कुतः ? दयोः-सुखज्ञा- नयो रुभयो भैदाव भेदनावरमादित्यर्थः । - - ·(११४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यथाऽऽत्मनोज्ञानं स्वरूपं, तथा चेदानन्दोऽपि । तदा तयाभेदेनावगमो न स्यात् । तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिनत्वनियमाव । भवति च दुःखानुभवोटापा सुखाननुभवेन तद्देदावगमः । ततो भवति मतिपत्तिः ज्ञानवनात्मनः स्वरूपमानन्द" इति भावः ॥ ६६ ॥ ननु पुरुषस्यानन्दरूपत्वाभावे कदाचिदस्यात्मनिनायमानः "मुखमहम स्मीति सुखप्रत्ययो नोपपद्येत-तत्राऽह दुःखनिवृत्तेगौणः" ॥ ६७ ॥ दुःखनिवृत्तेः कस्यचित्तीबतरदुःखस्य निवृत्तगौणः-जायमानःसुखमत्य- यो गौणो मातो मन्तव्य इत्यर्थः । दुःखाभावहि तदा सुखं मत्येतीति भावः ॥ ६७ ॥ ननु कथन्तर्हि मुक्यवस्थायामात्मनः केचिदानन्दरूपतामाचक्षते तत्राह- "विमुक्तिमशंसामन्दानाम्" ॥ ६८ ॥ मन्दानां कर्तरिषष्ठीयम् । अत्र वैदिकसिद्धान्तानभिज्ञा मन्दास्तेषां सा विमुक्तिमशसाश्रुतिस्मृतिविरुदा मुत्पवस्थायामानन्दरूपानात्मनः स्तुति- रित्यर्थः । मनोवैभवं निराकरोति । "न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" ॥ १९ ॥ मनसो व्यापकत्व-विभुत्वं न-न सम्भवति । कुतः रणवाद-सा क्षाव क्रियासापकत्वादास्यादिवदिन्दियत्वादा चक्षुरादिवदित्यर्थः ॥ १९॥ किच- "सक्रियत्वाद्गतिश्रुतेः " ॥७॥ न व्यापकत्वं मनसइत्यनुवर्तते । गतिश्रुतेः = मनःसहातम्यात्मना लोकान्तरे गमनश्रुतमनसःसक्रियत्वा-शक्रियत्वावगनाब तस्य या सम्भवतीत्यर्थः ॥ ७॥ ननु मास्तु मनसो व्यापकत्वम् । अगुत्वं नारम्पनि, तबाद- ·पञ्चमोऽध्यायः। (११५) "न निर्भागत्वं तद्योगाद घटवत्" ॥ ७१ ॥ मनस इत्यनुवर्तते । मनसो निर्भागत्वं भागोऽवयवस्तदहितत्व-निरवय- वत्वम् अणुत्वमिति यावन्न-न संभवति । कुतः ? तद्योगात् भागयोगस्तद्यो- गस्तस्मात्-सावयवत्वात् । घटवत् यथा घटम्यसावयवत्वान्नाणुत्वमि- त्यर्थः ॥ ७१॥ ननु मनसो नित्यत्वात्कथं सावयवत्वंतत्राह- "प्रकृतिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम्" ॥७२॥ जीवेश्वरोभयपरोऽत्र पुरुषशब्दः, सांख्यानां पदार्थत्रयस्यैव नित्यत्वाभ्यु- पगमात, स्पष्टमन्यत् । मनसोपि प्रकृतिपुरुषान्यत्वान्न नित्यत्वमिति भावः ॥ ७२ ॥ नन्वीश्वरस्य भागयोगाभावेऽपि पुम्मकृत्योभीगयोगः किं न स्यात्, तत्राह-- "न भागलाभो भोगिनो निर्मागत्वश्रुतेः ॥ ७३ ॥ भोगिन'नीवात्मनः पुरुषस्य प्रधानस्य च भागलाभः भागयोगः सावयवत्वमिति यावन्न न संभवति । कुतः ? निर्भागवश्रुतेः "अजो नित्यः शाश्वतोऽयम्""अजामेकाम् इति निरवयवत्वस्य श्रवणा- दित्यर्थः ॥ ७३ ॥ परस्य मुक्ति निराकुरुते । "नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिनिर्धमत्वात्" ॥ ७४ ॥ आनन्दाभिव्यक्ति संसारावस्थायामनभिव्यक्तस्यानन्दस्याभिव्यक्तिः मोक्षावस्थायां प्रादुर्भूतिर्मुक्तिः कैवल्यं न=न संभवति । कुतः निधर्मवाव: आत्मनस्तादृग्धर्मानाश्रयत्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ नन्वस्तु तयशपविशेषगुणोच्छित्तिर्मुक्तिस्तत्राह- "न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत् ॥ १ को अ.१-वल्ली. २-१८ । २ श्वे०अ०४ । मं० ५॥ - - -- ·(११६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। - मुक्तिरित्यनुवर्तते । तदत् आनन्दाभिव्यक्तिवद् विशेषगुणोच्छित्ति आत्ममनःसंयोगेननातानांज्ञानादिविशेषगुणानामुच्छित्तिः निवृत्तिरपि मुक्ति- न-न संभवतीत्यर्थः। मन:संयोगसत्वेतदुच्छित्तेरसंभवादितिभावः ॥ ७५ ॥ नन्वस्तु तर्हि निरन्तरोगतिरेव मुक्तिस्तत्राह- न विशेषगतिनिष्क्रियस्य"॥ ७६ ।। मुक्तिरित्यनुवर्तते । विशेषगतिः लोकसिद्धगतिव्यावर्तनाय विशेषपदम् । निरन्तरोर्ध्वगतिरपि मुक्तिन । कुतः ? निष्क्रियस्य-स्वतःक्रियारहितस्य गत्यसंभवादियथः ॥ ७६ ॥ जैनमुक्ति दूषयित्वा बौद्धमुक्ति दूषयति । "नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणिकत्वादिदोषात्" ।। ७७ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । आकारोपरागोच्छित्तिः आत्मनि क्षणिकविज्ञाने यो विषयाकाराणामुपरागः तदासनालक्षणः संवन्धविशेषस्तस्योच्छित्तिा उच्छे दोऽपि मुक्तिन-न संभवति । कुतः ? क्षणिकत्वादिदोषात-आदिपदेन तदुच्छेदोपायाभावस्यसंग्रहः । क्षणिकत्वादिदोषात्तस्याः पुरुषार्थत्वानु- पपत्तरित्यर्थः। सर्वस्य क्षणिकत्वात्का मुक्ति ? कस्य वा मुक्तिः स्यादिति भावः॥७७॥ नन्वस्तु तर्हि सर्वोच्छित्तिर्मुक्तिस्तत्राह- ".न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोषात् ॥ ७ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते।सर्वोच्छत्तिा-सर्वस्य-विषयोपरागस्य तदाश्रयक्षणिक- विज्ञानात्मनोनीवस्यचोच्छित्तिरपि मुक्तिन=न संभवति । कुतः ?अपुरुषार्थ त्वादिदोषात-आदिपदेनात्मोच्छेदासंभवदोषस्यसंग्रहः, पुरुषार्थत्वाभावादि दोषप्रसंगादित्यर्थः ॥ ७८ ॥ शून्यवादिनं बौद्धं निरस्यति ।

·पञ्चमोऽध्यायः (११७) "एवं शून्यमपि" ॥ ७९ ॥ मुक्तिनॆत्यनुवर्तते । एवं यथाऽपुरुषार्थत्वादिदोषात् सर्वांच्छित्तिर्न मुक्ति- रेवं शून्यमपि ज्ञानज्ञयात्मकनिखिलमपश्चनाशोऽपि मुक्तिर्न संभवती- त्यर्थः ॥ ७९ ॥ देशविशेषादिलाभो मुक्तिरित मतं व्युदस्यति । "संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलाभोऽपि॥८॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते।चन्यस्मात्संयोगाः सर्वे माप्तिलक्षणाः संबन्धा वियो- गान्ताः-विभागसीमान इति-अस्माद्देशादिलाभोऽपि प्रकृष्टदेशधनाङ्गनादि- माप्तिरपि मुक्तिन-न संभवतीत्यर्थः ॥ ८० ॥ जीवस्य परमात्मयोगो मुक्तिरिति मतं दूषयति । "न भागियोगो भागस्य" ॥८१ ॥ संयोगाश्च वियोगान्ता इत्यपि मुक्तिरित्यनुवर्तते । भागस्य ईश्वरां- शस्य जीवस्य भागियोग. ईश्वरयोगोऽपि मुक्तिन संभवति।संयोगानां वियो- गातन्त्वनिर्णयादित्यर्थः। निरंशस्य वास्तवांशासंभवाद्, भावेवासावयवत्वप्रसंगादौपाधिकस्य च प्रत्याख्यानाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८१ ॥ नन्वस्तु तह्मणिमादियोगो मुक्तिस्तत्राह- "नाणिमादियोगोऽप्यवश्यंभावित्वात्तदुच्छित्तेरितर- योगवत्" ।। ८२॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । अणिमादियोगोऽपि अणिमा, लपिमा, महिमा, 'माप्तिः, माकाम्यं, वशित्वम्, ईशितृत्वम्, यत्र कामावसायित्वमित्यणिमा- अष्टविधैश्वर्यमाप्तिरपि मुक्तिन।कुतः? तदुच्छित्तेरवश्यंभावित्वात् तस्याणि- मादियोगस्योच्छित्तेः वियोगस्यावश्यंभावित्वाद-आवश्यकत्वात् इतरयो- गवत्यथैश्वान्तरयोगस्योच्छित्तेरवश्यंभावित्वमित्यर्थः ॥ ८२ ॥ नन्विन्द्रादिपदयोगस्तर्हि मुक्तिरस्तु, तत्राह- - ·, (११८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तद्वत् ॥८३ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । तदव अणिमादिमाप्तिक्त्तदुच्छित्तेरवश्यंभावित्वादि- न्द्रादिपदयोगोऽपि इन्द्रवृहस्पतिप्रजापत्यादिपदमाप्तिरपि मुक्तिनेत्यर्थः ८३॥ नतु 'घ्रोणरसनचक्षुस्त्वश्रीवाणीन्द्रियाणिभूतेभ्या इति नैयायिका वैशेषिकाश्च मन्यन्ते । सांख्यानामत्र कः सिद्धान्तः तत्राह- "न भूतप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्नुते ॥८॥ सांख्यानामस्माकमिन्द्रियाणांघाणादीनामिन्द्रियाणांभूतप्रकृतित्व-भूतो पादानकत्वं न । किन्त्वहंकारोपादानकत्वम्।कुतः? आहंकारिकत्वश्रुतेः-ते पामहंकारकार्यत्वश्रवणादित्यर्थः । नैयायिका वैशेषिकास्तु यस्मादिन्द्रियाणां भौतिकत्वमाहुस्तत्स्वयम वक्ष्यति ॥ ८४ ॥ नन्ववं तदुक्तपदार्थनियमोऽपि भवतां न स्यात्, तत्राह- "न षट्पदार्थनियमस्तद्वोधान्मुक्तिः॥८५ ॥ घटपदार्थनियमः व्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां षण्णां पदार्पानां नियमः नियतिरस्माकं सांख्यानां न-नास्ति, न वा तद्दोधात तेषां षण्णां पदार्थानांवोधात्-विवेकप्रत्ययान्मुक्तिः त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणकैव ख्यामित्यस्माकं नियमः । किन्तु पञ्चविंशतितत्त्वानां बोधादित्यर्थः ॥८५॥ अतिदिशति । षोडशादिष्वप्येवम्" ॥ ८६ ॥ एवं यथा वैशेषिकोक्तेषु षट्सु पदार्थेषु तदोधान्मुक्तौ च सांख्यानाम स्माकं नियमो न, तथा षोडशादिष्वपि नैयायिकादिमोक्तेषु-प्रमाण-प्रमेयसं. शय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ताऽवयव-तर्क-निर्णय,वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वा १ न्याय.अ. १-आ. १-सूत्रं १२ ।

·। . বলী (११९) भास-च्छल-जाति-नियहस्थानदिषुपदार्थेष्वपि, तबोधान्मुक्ती च बोव्य इत्यर्थः। आदिशब्देन मीमांसकोक्ताः पदार्थाः संगृह्यन्ते ॥ ८६ ॥ वैशेषिकैकदेशिमोकंत्रसरेणुनित्यत्वं प्रत्याह- "नाणनित्यता, तत्कार्य्यत्वश्रुतेः" ॥८७ ॥ अणुनित्यताअणूनां परमाणुनाम्नाऽभ्युपगतानात्रसरेणूनां नित्यता=नि- त्यत्वं न-न संभवति । कुतः ? तत्कार्यत्वश्रुतेः तेषां प्रकृतिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः। इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि सांख्या अप्येताहपरमाणून् मन्यन्ते तथापि तेषां वैशेषकैकदेशिवन ते नित्याः । किन्नु पञ्चतन्मात्रकार्यभूता इति ॥ ८७॥ ननु निरवयवाः परमाणवः कथमनित्याः स्युः ? तत्राह- न निर्मागत्वं कार्यत्वात् ॥ ॥ ८८ ॥ निर्भागत्वं निरवयवत्वं न भवदभ्युपगतपरमाणूनां न संभवति।कुतः ! कार्यत्वात-जन्यवाद् घटवदित्यर्थः ॥ ८८ ॥ केवलरूपनिबन्धन बहिरिन्द्रियैर्द्रव्यमत्यक्षनियमं निरस्यति । न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षनियमः॥ ८९ ॥ रूपनिवन्धनात् रूपमात्रानिमित्तात्मत्यक्षनियमः वाह्यद्रव्यमत्यक्षस्य नियमो न न भवति । कुतः ? व्यणुकादेरपिप्रत्यक्षत्वपसङ्गादित्यर्थः ॥८९॥ अणुमहद्दीर्घ हस्वमिति चतुर्विधं परिमाणमिति वैशेषिकाक्तं परि- . माणचातुर्विध्य दैविध्येनचरितार्थयत्राह । “न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात् ॥९॥ परिमाणचातुर्विध्यम् अणुमहद्दीर्घ हस्वमिति परिमाणस्य चतुःप्रकार- त्वं न-युक्तं न । किन्तु दिप्रकारत्वम् । कुतः ? दाभ्यां तद्योगात अणु- महत्परिमाणाभ्यामेवं तस्य परिमाणचातुर्विध्यस्य सर्वत्र प्रतिपादनसंभवा- दित्यर्थः । . - ·(१२०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। मध्यादिवद्रस्वदीर्पयोरपि महत्परिमाणावान्तरभेदत्वेनैवोपपत्तरिति भावः। तत्राणुपरिमाणमाकाशस्य कारणं शब्दतन्मावलक्षणंगुणविशेष वर्जयित्वा भूतन्द्रियाणां मूलकारणेषु सत्त्वादिगुणेषु मन्तव्यमिति भाष्यम् ॥ ९० ॥ इदानी स्वमतेन प्रत्यभिज्ञायाः सामान्यविषयत्वमुपपादयिष्यन् तदप- लापिन बौद्धं प्रत्याचक्षाण आह- "अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य"॥९१॥ प्रत्यभिज्ञानंस एवायमित्यादिप्रत्याभिज्ञान सामान्यस्य-विषयत्व षष्ठय र्थः । अनुगतधर्माविशेषःसामान्यं, तद्विषयमवगन्तव्यम् । कुतः ? अनित्य- त्वेऽपिस्थिरतायोगात्-तस्यप्रकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वेन नित्यत्वाभावेऽपि चिर- स्थायित्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ९१ ॥ नन्वस्तु सामान्यविषयं प्रत्यभिज्ञानं, कि तेन ? तबाह- न तदपलापस्तस्मात् "॥९२॥ तस्माव-मत्यभिज्ञाविषयत्वात्तदपलापः-तस्यसामान्यस्यापह्नवो नन्न संभवतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ नन्वतझ्यावृत्तिरूपमेव सामान्यं न किञ्चित्तत्त्वान्तरं, तबाह- "नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतः ॥९३ ॥ सामान्यस्येत्यनुवर्तते । घटत्वादिसामान्यस्यान्यनिवृत्तिरूपत्वं-घटादि. भ्योऽन्ये पटादयस्तदभावस्वरूपत्वं न-न संभवति । कुतः ? भावमनीत:- तस्य स एवायं घट " इति भावत्वेन ज्ञप्तरित्यर्थः ॥ ९३ ॥ नवस्तु तर्हि सादृश्यनिवन्धनमेवैतत्मत्यभिज्ञानं न सामान्यनिवन्धन, तत्राह- न तत्त्वान्तरं सादृश्यं, प्रत्यक्षोपलव्धेः ॥९४ ॥ -

·पञ्चमोऽध्यायः
( १२१॥
-
'. सादृश्यं भवदभ्युपगतं सादृश्यं तत्त्वान्तरं भूयोऽवयवसामान्यातिरिक्तं
पदार्थान्तरं न न भवति । कुतः? प्रत्यक्षोपलब्धेः गोसदृशो गवय इत्यादि-
वत्सएवार्य घट इत्यादौ सर्वत्र भूयोऽवयवसामान्यस्यैव प्रत्यक्षेणापलब्धे-
रित्यर्थः ॥ ९४ ॥
ननु सापेक्षपतीतिविषयभूतं सादृश्यं कथं सामान्यतोऽतिरिक्तं तत्त्वा-
न्तरं न स्यात्तत्राह-
" निजशत्यभिव्यक्तिर्वा वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः॥ ९५॥
सादृश्यमित्यनुवर्तते । वा अथवा निनशक्त्यभिव्यक्तिः वस्त्वन्तरदर्शन-
मापेक्षा वस्तुनःस्वाभाविक्याः शक्तेरभिव्यक्तिः अभिव्यक्ता स्वाभाविकी श-
क्तििितयावत्सादृश्यं मन्तव्यम्।नतत्त्वान्तरम् । कुतः वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः
तादृशशक्तिसंबन्धोऽत्र वैशिष्टयम् । तस्मात्तस्य सादृश्यस्य प्रतीतरित्यर्थः ।
तत्तत्पदार्थनिष्ठस्तादृक्शक्तिभेद एव सर्वत्र सादृश्यप्रतीतिविषयो न
तत्त्वान्तरमिति भावः ॥ ९५ ॥
ननु सादृश्यस्य शक्तिरूपत्वकल्पनं न युक्तम् । संज्ञासंज्ञिसंबन्धग्रहहेतु-
त्वेन पृथक् तत्सिद्धेस्तत्राह-
न सज्ञासंज्ञिसंबन्धोऽपि ॥९६ ॥
वैशिष्टयात्तदुपलब्धेरित्यनुवर्तते।संज्ञासंज्ञिसंवन्धोऽपि-विषयेण विषयिणं
लक्षयति।गवयादिशब्दः संज्ञा, तदर्थो व्यक्तिविशेषः संज्ञी,तत्संबन्धग्रहोऽपि
न-सादृश्यहेतुको न। कुतः ? वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः आप्तोपदेशादिसंवन्धोत्र
वशिष्टयम् । तस्मात्तस्य संवन्धस्य प्रतीतेरित्यर्थः ॥ ९६ ॥
संप्रति दिकालादीनां संवन्धो नित्य इति मतमपाकरोति ।
न संबन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ॥ ९७ ॥
संबन्धनित्यता-दिकालादीनां संबन्धस्य नित्यत्वं न-न सम्भवति ।
कुतः ? उभयानित्यत्वात-दिकालयो; कालाकाशयोर्वा संबन्धधर्मिणोरुभ-
योः प्रकृतिपुरुषान्यत्वेन नित्यत्वाभावादित्यर्थः ॥ ९७ ॥

·। (१२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु संबन्धिनामनित्यत्वेऽपि तत्संबन्धो नित्यः कि न स्यात् ? तनाह- "नाजः संबन्धो धर्मिग्राहकमानबाधात्" ॥ ९८ ॥ । संवन्धः संवन्धिनामनित्यत्वे सति संयोगादिलक्षणस्तत्संबन्धोऽनः= नित्यो न=न संभवति। कुतः? धर्मिग्राहकमानबाधात् धर्मिणः संबन्धस्य ग्राहकं यन्मान-प्रमाणं तैनैव तन्नित्यत्वस्य बाधात् अभावनिश्चयादि- त्यर्थः। यो यः संवन्धः स सर्वः कादाचित्कविभागपूर्वक इति संवन्धं ग्राहय. त्प्रमाणं तदजत्वाभावमपि ग्राहयतीति भावः ॥ ९८ ॥ नन्ववम् 'इहेदमितियतः कार्यकारणयोःस समवायः' इति वैशेषिकोक्तः समवायसंवन्धोऽपि नित्यो न स्यात्तत्राह- "न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात" ॥ ९९ ॥ समवायः समवायाख्यः कश्चित्संवन्धो नास्ति न विद्यते। कुतः?ममा- णाभावाद-तत्साधकप्रमाणानुपलम्भादित्यर्थः । तदाख्यःसम्बन्धएवास्माकं नास्ति दूरे तन्नित्यत्वमिति भावः ॥ ९९ ॥ ननु कथं तत्साधकप्रमाणाभावः प्रत्यक्षानुमानयोरेव तत्र प्रमाणत्वात्, तबाह- "उभयत्राप्यन्यथासिद्धर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा" ॥ १०० ॥ प्रत्यक्ष-शुक्लः पट इत्यादिप्रत्यक्षमनुमानं वा-विशिष्टवुद्धिः विशेषण- वशेष्यसंवन्धविषया, विशिष्टबुद्धित्वात्, दण्डीपुरुष इति विशिष्ट्युद्धिवाद- याद्यनुमानं वा न-तत्र प्रमाणं न भवति । कुतः ? उभयत्राप्यन्यथासिद्धेः- माणदयेऽपि स्वरूपसंबन्धेनैवोपपत्तेरित्यर्थः । ? --- ? वैशेषिक-अ०७-आ०२-०२६ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२३) प्रमाणदयं स्वरूपसंबन्धं गोचरयति । न समवायसंबन्धमिति भावः इदमत्रबोध्यम् यहि वैशेषिका नैयायिकाश्च समवायसंबन्धमाचक्षते तमेव सांख्या योगाश्च स्वरूपसम्बन्धं वैदान्तिकाश्चतादात्म्यसम्बन्धं व्याचक्षत इति न वैदिकदर्शनानां कश्चिन्मिथो विरोध इति ॥ १०० ।। सर्वथाऽनुमेया कियेति बौद्धस्तं प्रत्याह- "नानुमेयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरी- क्षप्रतीत"॥१०१॥ क्रियायाः कर्मणोऽनुमेयत्वमेव केवलंसंयोगविभागलिङ्गकानुमानविष- यत्वमेव न=न मन्तव्यम् । कुतः ? नेदिष्ठस्य अतिनिकटवर्तिनः पुरुषस्य तत्तदतारेव-कियाक्रियावतोरुभयोरप्यपरोक्षप्रतीतेः-चलतीति प्रत्यक्षोपलब्धे रत्यर्थः ॥ १०१ ॥ समप्रधानानां क्षित्यादिपञ्चभूतानां परिणामः स्थूलो देह इत्येकदेशि- नस्तान् निराकरोति। "नपाञ्चभौतिक शरीरं, बहूनामुपादानायोगात्"॥१०२॥ शरीरं-स्थूलं शरीरं पाश्चभौतिकं पञ्चानांसमप्रधानानां क्षित्यादिभू. तानां कार्य न न भवति । कुतः? बहूनां भिनजातीयानां बहूनामुपादानायो- गात् एकं कार्य प्रति सममधानभावेनोपादानत्वासंभवादित्यर्थः । तन्तूनां बहुत्वेऽपि समाननातीयत्वानदोष इति द्रष्टव्यम् ॥ १०२ स्थूलमेवैकं शरीरमिति बाह्यास्तान् मत्याह- "न स्थूलमितिनियम आतिवाहिकस्यापि विद्यमान- त्वात् ॥ १०३ ॥ स्थूलमितिनियमः = स्थूलमेवैकंशरीरनितिनियमो न = नोपपद्यते । कुतः ? आतिवाहिकस्यापि जीवात्मानं पुरुषं देहादेहान्तरमतिबाहयतीत्या- तिवाहिक सूक्ष्म शरीरम् । तस्यापि विद्यमानत्वात् स्थूलाभ्यन्तरे सत्त्वा- दित्यर्थः ।

·(१२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। लोकवल्लोकान्तरेऽपि निराश्रयस्य पुंसो गमनासंभवात्स्थूलादन्यदाति- वाहिक शरीरमभ्युपेतव्यमिति रहस्यम् ॥ १०३ ॥ अप्राप्तार्थप्रकाशकानीन्द्रियाणीति बौद्धास्तान् पराजयते । "नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तःसर्वप्रातर्वा"१०४ इन्द्रियाणां-चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणाममाप्तमकाशकत्वम्-आत्मासम्बद्धा- विभासकत्वं नन्न संभवति । कुतः ? अमाप्त:-माप्तिरत्र ज्ञानम् । व्यव- हितवस्तुज्ञानाभावात्, सर्वमाप्तेर्वा=व्यवहिताऽव्यवहितसर्ववस्तुज्ञानप्रसंगारे- त्यर्थः ॥ १०४॥ नन्वेवं चक्षुरिन्द्रियस्य तैनसत्वमेव सिध्येद, नाहङ्कारिकत्वम् । लो- के तेजस एव विषयमकाशार्थ किरणरूपेण विषयदेशापसर्पणदर्शनाव, तबाह- न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुर्वृत्तितस्तत्सिद्ध" ॥१०॥ तेजोऽपसर्पणात दूरदेशस्थविषयप्रकाशार्थ किरणरूपेण तेजसोऽपसर्पण- दर्शनाचक्षुः चक्षुरिन्द्रियं तैजसं तेनःकार्य न-न संभवति । कुतः ? वृत्तितस्तसिद्धः तैजसत्वाभावेऽपितस्यशरीरमपरित्यज्यवृत्तिविशेषेण विष- यदेशापसर्पणोपपत्तेरित्यर्थः। यत्स्वाश्रयमपरित्यज्य बहिरपसर्पति, तत्तनसमिति नियमो नास्ति । प्राणानामतैनसत्वेऽपि नासाग्रतो बहिरपसर्पणदर्शनादिति भावः ॥१०५॥ ननु तद्वत्तेरेवासिदत्वात्कथं वृत्तितस्तत्सिविस्तवाह- " प्राप्नार्थप्रकाशलिङ्गावृत्तिसिद्धिः " ॥ १०६ ॥ प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गाद-इन्द्रियः माप्तस्य-संबद्धस्यार्थस्य विषयस्य जाय- मानो यः' प्रकाश अर्थीकारःमत्ययस्तल्लक्षणाल्लिङ्गादृत्तिसिद्धिा-चक्षुरादी- नां तेषां वृत्तेः सिद्धिर्भवतीत्यर्थः आत्मासंबंद्धममन्द्रियाणि न प्रकाशयन्ति, प्रकाशश्चानुभवसिद्धः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२५) स एवान्यथानुपपन्नः संबन्धमयोजिकां वृत्तिं साधयति । तसिद्धौ च सुतरां नतस्तत्सिद्धिरिति भावः ॥ १०६॥ ननु सा किं विस्फुलिङ्गादिवचक्षुरादिभागविशेषो वा रूपादिवत्तद्- णविशेषो वा, तत्राह- "भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिासंबन्धार्थ सर्पतीति"१०७ वृत्तिः चक्षुरादीन्द्रियाणां विषयैः संबन्धमयोजिका वृत्तिर्भागगुणाभ्यां तद्विभक्तांशो भागः, गुणः प्रसिद्धो रूपादिस्ताभ्यां द्वाभ्यां तत्त्वान्तरम्- अन्यः पदार्थः-आहङ्कारिकश्चाक्षुषादिपरिणामविशेष इति यावत् । कुतः ? संबन्धार्थ सर्पतीति हेत्वर्थक इतिः । यस्मादेषा संबन्धार्थम् इन्द्रियार्थ- संयोगाय सर्पति-विषयदेशं गच्छतीत्यर्थः । वृत्तविभक्तांशवे तद्वारा चक्षुरादीनामर्थसंबन्धो न भवेव, गुणत्वे चा क्रियत्वात्स्वयं न सर्पत्संबध्नाति सर्पति च । तस्माद्वाभ्यां ताभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिरिति भावः ॥ १०७॥ नतु चक्षुरादीनां द्रव्यत्वे वृत्तिभिर्विषयदेशोपगमनं संभवति नाहंकारिकत्वे । लोके द्रव्यस्यैव तथात्वदर्शनात, तत्राह- "न द्रव्यनियमस्तद्योगात्" ॥ १०८ ॥ न-सांख्यानामस्माकं द्रव्यत्वात् क्रियानियमो न । किन्तु तद्योगात्-क्रि- योगाद् द्रव्यनियमा यत्क्रियायोगि तव्यमिति नियम इत्यर्थः । तथा चेन्द्रियाणामाहंकारिकत्वेऽपि नद्रव्यत्वव्याघात इति भावः॥१०८॥ नन्वत्राहङ्कारिकाणि सन्त्यपीन्द्रियाणि देशान्तरे भौतिकानि भवि- प्यन्ति । देशभेदवत्कार्यभेदस्यापि संभवात्, तत्राह- "न देशभेदेऽप्यन्योपादानताऽस्मदादिवनियमः॥१०९॥ इन्द्रियाणामिति शेषः । चक्षुरादीन्द्रियाणां देशभेदेऽपि बाझादिदेशवि- शेषेऽपि देशान्तरेऽपीतियावदन्योपादानता अहंकारातिरिक्तभूतोपादानता --

·(१२६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
भौतिकत्वमिति यावन्न-नास्ति । किन्त्वस्मदादिवन्नियमः अत्रेव सर्वत्र
तेषामाहङ्कारिकत्वनियम इत्यर्थः ॥ १०९ ॥
नन्वेवंतहि कथं वैदिकानां दर्शनान्तरे"भूतेभ्य इति भौतिकत्वव्यपदे-
शः? तत्राह-
"निमित्तव्यपदेशात्तद्वयपदेशः॥ ११०॥
निमित्तव्यपदेशात-उपष्टम्भकत्वानिमित्तभूतेषु तेजआदिभूतेषूपादानतो-
चारो निमित्तव्यपदेशस्तस्मात्तव्यपदेशः भौतिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ।
यथेन्धनोपष्टम्भेन तदनुगतात्तेजसो जायमानो वह्निरिन्धनादगिरि-
। व्यपदिश्यते । तथा तेजआदिभूतोपष्टम्भेन तदनुगतादहकाराज्जाय-
नानीन्द्रियाणि भूतेभ्य इति व्यपदिश्यन्ते । नोपादानताऽभिप्रायादिति
दर्शनान्तरविरोध इतिभावः ॥ ११० ॥
अण्डजजरायुजस्वेदजोद्भिजमिति चतुर्विधं शरीरमिति केचित, तान्
ह-
"ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिजसाङ्कल्पिकसांसिद्धिक
श्वेति न नियम"॥ १११॥
हेत्वर्थकश्चकारः। सर्वेषां भौतिकत्व समानमिति सूचनाय समाहाराय-
स्मादूष्मनाण्डनजरायुजोदिज्नसांकल्पिकसांसिद्धिकम् ऊष्मणो जातं कृमि.
दशादिशरीरमूष्मजम् । अण्डानातं पक्षिसरीसृपादिशरीरमण्डजम् । गर्भवेष्टनं
चर्म जरायुस्तस्माज्जातंमनुजगवादिशरीरंजरायुजम् । भूमिमुद्भिद्य जातं
तरुगुल्मादिशरीरमुदिज्जम् । सृष्टयादौ प्रजापतिसङ्कल्पान्जातमार्ष शरीरं
सांकल्पिकम् । योगसाधना-जाता सिद्धिः ससिद्धिस्ततोजातं योगिनां
यथाकामं शरीरं सांसिद्धिकमिति षाविधं शरीरमिति अस्मानियमः-
चतुर्विधमेव स्थूलं शरीरमिति नियमो न=न संभवतीत्यर्थः ॥१११ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२७) नन्वेषुसर्वेषु लोके पार्थिवत्वव्यपदेशदर्शनात्कथं "पाञ्चभौतिको देह" इति तृतीये सूत्रितं, तबाह- "सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्वयपदेश: पूर्ववत् "॥ ११२ ॥ यतोऽत इति शेषः । यस्मात् सर्वेषु पूर्वोक्तेषु षड्विधशरीरेष्वसाधार- ण्यात्-माधान्यात्पृथिव्युपादानं भूमिरुपादानकारणमितराणि च जलादीनि साधारण्याव,अतस्तव्यपदेशः शरीरेषु तेषु पार्थिवत्वव्यपदेशः तत्रोदाहरणं पूर्ववव यथेन्द्रियेष्वाहङ्कारिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ॥ ११२ ॥ ननु शरीराणां भौतिकत्वे तदन्तर्वर्तिनः प्राणस्यापि भौतिकत्वं कि न . स्यात् ? तत्राह- “नदेहारम्भकस्यप्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्त सिद्धेः ॥ ११३॥ देहारम्भकस्य- शरीरोत्पादकस्य भूतपञ्चकस्य प्राणत्वं-माणोत्पादकत्वं न-नास्ति । कुतः ? इन्द्रियशक्तितः इन्द्रियाणांशक्तिविशेषात्तत्सिद्धेः तस्य माणस्योत्पत्तरित्यर्थः ॥ ११३ ॥ नन्वेतानि शरीराणि भोक्ता जीवः कदाधितिष्ठति ? तत्राह- “भोक्तुरधिष्ठानाद्भोगायलननिर्माणमन्यथापूति- भावप्रसङ्गाद॥॥ ११४ ॥ भोक्त:-जीवात्मनः पुरुषस्याधिष्ठानाद अधिष्ठात्रधिष्ठयभावलक्षण सम्ब- न्धविशेषोऽधिष्ठानं, तस्मात्सतो भोगायतननिर्माण भौतिकाभ्यां शुक्रशोणि- ताभ्यां भोगायतनस्य शरीरस्य निर्माणम् आरम्भो भवति । अन्यथा-पुर- स्तात्तदधिष्ठानाभावे पूतिभावमसङ्गात् मृतशरीरवच्छुकशोणितयोस्तयोःपूति त्वप्रसत्तरित्यर्थः ॥ ११४ ॥ १ सां. अ. ३ सू. १७ ॥

·( १२८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु परमात्मनोऽधिष्ठानात्कार्यमात्रारम्भश्रुतेः कथमुच्यते भोत्तुरधि छानादोगायतननिर्माण, तत्राह- भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठितिनैकान्तात् ॥११५ ॥ भृत्यदारा-परमात्मना सर्वदाभरणीयत्वाभृत्योनीवात्मापुरुषः । तद्वारा तत्रस्वाम्यधिष्ठितिः-स्वामिनः परमात्मनोऽधिष्ठानम् । 'ये आत्मनि तिष्ठन् ' इति श्रुतेः । नैकान्ताव न साक्षादित्यर्थः । भोक्तारं जीवात्मानं पुरुषमधिष्ठाय जगदधिपतिरीश्वरस्तदाधष्ठितं भो ग्यजातमधितिष्ठतीति भावः । यद्वा नतु जीवात्मनः पुरुषस्य कूटस्थत्वेन स्वतो व्यापाराभावात्क थं तत्र तस्याधिष्ठानं स्यात् ? तबाह । भृत्यद्वारा भृत्यतुल्यमत्र बुद्धिस- त्वमधानं सूक्ष्म शरीरम् । तद्वारा तत्र स्वाम्यधिष्ठितिः-स्वामिनः पुरुष. स्याधिष्ठानं नैकान्तावन्न साक्षादित्यर्थः ॥ ११५ ॥ नन्वेवं परमात्मनोऽप्यधिष्ठातृत्वन सनिहिततरत्वाद् बुद्धिसत्त्वसकर तावत्तत्सरूपताऽपि जीवात्मनः स्यात, तबाह- समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता " ॥ ११६ ॥ भोक्तरित्यनुवर्तते । जीवात्मनः पुरुषस्य जायदादौ बुदिसत्त्वसरूपतार समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु-समाधिर्योगः, सुपुप्तिर्निद्रा, मोक्षो विदेह कैवल्यम् । समाधिश्च सुषुप्तिश्च मोक्षश्य, ते तथा, तेषु ब्रह्मरूपता परमात्मसरूपता भवतीत्यर्थः। यथाहिजायदादी बुद्धिधर्मान् दुःखादीन धारयन् नीवोऽयं बुद्धिरूप सम्पद्यते यत्रेदमुक्तं भवति ध्यायतीव लेलायतीव । वृत्तिसारू प्यमितरत्र' इत्यादीति । तथैव समाधिमपुप्तिमोक्ष निःसादीन ब्रह्मधर्मान धारयन् तत्स्वरूपानन्दमुपभुनानो ब्रह्मरूपः सद्यते । न तद १३.-अ. ५-जा. ७-२२॥रवृ.अ.६ मा ३-७॥ पो पा. ! । ३ ·पञ्चमोऽध्यायः। (१२९) भेदमापद्यते । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसासह । बुाद्धश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्' 'संता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति' 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । निरञ्जनः परमं साम्यमु- पैति' 'ब्रह्मविदामोति परम्' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन' इत्यादिश्रुतेरिति मन्तव्यम् ॥ ११६ ॥ ननु ब्रह्मरूपतातौल्ये समाधिसुषुप्तिभ्यां मोक्षस्य विशेषो न स्याव, तत्राह- " द्वयोः सबीजमन्यत्र तद्धतिः॥ ११७ ॥ ब्रह्मरूपत्वमित्यनुवर्तते । द्वयोः समाधिसुषुप्त्योः सबीनं क्लेशकर्मादि- वासनान्तेन बन्धबीजेन सहितं ब्रह्मरूपत्वम्, अन्यत्र मोक्षे तु तद्धतिः तस्य बन्धबीजस्य हानं भवतीत्यर्थः। बन्धवीजहानाहानाभ्यां विशेष इति भावः ॥ ११७ ।। ननु समाधिसुषुप्ती दृष्टे न मोक्षस्तत्राह- द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तुद्वौ ॥ ११८ ॥ दयोरिव-समाधिसुषुप्त्योरिवत्रयस्यापि-तृतीयस्यमोक्षस्यापिदृष्टत्वाद- : श्रुतिस्मृतिभ्यामवगतत्वान्न तु दौ-न समाधिसुषुप्ती एव स्तोऽपि च मोक्षोऽप्यस्तीत्यर्थः ॥ ११८ ॥ ननु समाधौ क्लेशकर्मादिवासनायाः कौण्ठयात्सर्ववृत्तिविलये जीवात्मनः पुरुषस्य ब्रह्मरूपत्वमस्तु । सुषुप्तौ पुनस्तदभावात्कथमस्य ब्रह्मरूपता स्याव, तत्राह- "वासनथाऽनर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न, निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ॥ ११९॥ १ कठो. व.६+१०। २ छो. प्र. ६ खं. ८+१। ३ मुं.३ खं. १-२-३।. ६ ४ तै. ब. व. अनु. १+१। ५.व. व अनु. ४-१ । “ . m om / ·(१३०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । दोषयोगेऽपि यथा समाधी तथा निदादोषयोगेऽपि सुषुप्तावपीति- यावद् वासनया क्लेशकर्मादिवासनयाऽनर्थख्यापनम् आत्मातिरिक्तार्थानु- भावनं न=न संभवति । कुतः? यतो निमित्तस्य सुषुप्तिप्रति निमित्तभूतस्य- निद्रादोषस्य प्रधानबाधकत्वं ख्याति प्रति प्रधान कारणं वासना, तदाप- कत्वं-तदभिभावकत्वमस्तीत्यर्थः । तथा च समाधिवत्सुषुप्तावपि वासनाकौण्ठ्यात्सर्ववृत्तिविलये ब्रह्मरूपता संभवतीति भावः ॥ ११९ ॥ यत्नेनेष्वादिक्षेपे जायमानादाद्यकर्मणो वेगाख्यः सस्कारो जायते ततः कर्म, ततश्च संस्कारः, पुनरप्येवमितिनैयायिकैकदेशिनस्तान्निरा- कुर्वनाह- एकः संस्कारः क्रियानिर्वतको न तु प्रतिक्रियं संस्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तः॥ ॥ १२० ॥ एक: आद्यकर्मनिवर्त्यः प्रथम एव संस्कारः वेगाख्यः संस्कारः क्रियानिर्वर्तकः यावदिष्वादिपतनंतावत्क्रियासन्तानस्य जनको, नतु पति- कियं-क्रियां क्रियां पति संस्कारभेदाः वेगाख्यसंस्कारभेदाः सन्ति । कुतः बहुकल्पनाप्रसक्तेः बहुसंस्कारकल्पनामसङ्गादित्यर्थः ॥ १२० ॥ नतु यदुक्तमुदिनं भोक्तशरीरं, तन्न युक्तम् । तत्र शरीरत्वमयोनि- काया वाह्यबुद्धरनुपलम्भात्तत्राह- " न वाह्यबुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतोषधिवनस्पतित- णवीरुधादीनामपि भोक्तभोगायतनत्वं पूर्ववत" ॥१२१॥ वाह्यबुद्धिनियमः वहिरिन्द्रियजन्यं बाह्यवस्तुविषयं ज्ञानं वाह्यबुद्धिः सा यत्र, तदेवभोक्तशरीरमिति नियमो न-न भवति । किन्तु ज्ञानमात्रम्, अतो वृक्षादिवीरुधन्तानामप्यन्तःसंज्ञत्वाभोक्तभोगायतनत्वं भोक्तशरीरत्वं पू- T र्ववत्-उष्मनादिवन्मन्तव्यमित्यर्थः ।

·4 पञ्चमोऽध्यायः (१३१) तत्र पुष्पाज्जायमानफलाश्चूतादयस्तरवो वृक्षाः,गुल्माकाराः सोमलता- प्रभृतयो गुल्मलताः, ओषधयः फलपाकान्ता व्रीहियवादयः,पुष्पाहते जाय- मानफलाः पनसोदुम्बराश्वत्थादयो वृतविशेषा वनस्पतयः,नडमभृतीनि तृणा- नि, शाखादिभिर्विस्तृता लता वीरुधः, फलहीनाः केवलपुष्पिणो वृक्षविशेषा आदिपदार्था इति विवेकः ॥ १२१ ॥ तत्र श्रुतिस्मृती प्रमाणयति । " स्मृतेश्च ॥ १२२ ॥ वृक्षादीनां भोक्तभोगायतनत्वमित्यनुवर्तते।श्रुतिसमुच्चयाय चः 'अस्य यदको शाखो जीवो जहात्यय सा शुष्यति' इत्यादिश्रुतेः शेरीरज: कर्मदोषैर्याति स्थावरतो नरः। वाचकै पक्षि- भूगता मानसैरन्त्यजातिताम्' इत्यादिस्मृतेश्च वृक्षादीनां भोक्तभो- गायतनत्वमित्यर्थः ॥ १२२ ॥ नतु वृक्षादीनां भोक्तभोगायतनत्वे तेषां लौकिकवविककर्माधिकारिता- ऽपि स्यात्तत्राह- "न देहमात्रतः कर्माधिकारिता, वैशिष्टयश्नुते ॥१२॥ देहमात्रतः शरीरमात्रात्कर्माधिकारिता लौकिकवैदिककर्माधिकारित्वं न कस्यचिन्न भवति । कुतः वैशिष्ट्यश्रुतेः मनुष्यत्वब्राह्मणत्वादिवशिक्ष्य- स्यापि तत्र श्रवणादित्यर्थः ॥ १२३ ॥ ननु समाने देहे कुत एप भेदः तत्राह- "विधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेदोभय- देहाः ॥ १२४॥ यत इति शेषः । यस्मात् त्रयाणाम्-उत्तममध्यमाधमानां सर्वदहिनां कर्मदहोपभोगदेहोभयदेहा इति विधा-त्रिपकारा व्यवस्था देहव्यवस्थे- त्यर्थः। १ छां. म. ६-ख. ११-२।२मनु-अ. १२-श्लोक ८ - ·(१३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तत्र ब्रह्मचारिवानप्रस्थानां कर्मदेहः पश्वादिस्थावरान्तानामुपभोगदेहः। गृहस्थानामभयदेह इति विवेकः । यद्यपि ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वेषामुपभोगदेहत्वतौल्यात्रिधा विभागो न संभवति, तथापि प्राधान्यनैष विभाग इति विज्ञेयम् ॥ १२४ ॥ ननु चतुर्थाश्रमिणः शरीरं न गणितं, तत्राह-- न किञ्चिदप्यनुशयिनः"॥१२५ ॥ अनुशयिनः भारब्धकर्मावशेषोऽनुशयः, स विद्यते यस्य, तस्य त्यक्तस- वकर्मणो विवेकवतः संन्यासिनः किश्चिदपि-पूर्वोक्तेिषु त्रिविधशरीरेषु किमपि शरीरं न नास्तीत्यर्थः । उपदेशादिकन्तु तस्य स्वाभाविकी लीलति सर्वमवदातम् ॥ १२५ ॥ ज्ञानेच्छाकृत्यादयोबुद्धिसत्त्वगुणास्तादात्म्यात्पुरुष व्यपदिश्यमाना बु- दिसत्त्वपरिणामविशेषत्वादनित्या इति सिद्धान्तः। तत्रैकस्मिन् कस्मिभिः दाश्रये तेषामनित्यत्वदर्शनेऽप्याश्रयान्तरे नित्यत्वं भविष्यति, किमवशेषेण सर्वनानित्यत्वाभ्युपगमेनति परेणाशाईत माह- "न बुद्धचादिनित्यत्वमाश्रयविशेशेऽपि वहिवत्"॥१२६।। आश्रयविशेषेऽपि एकाश्रयवदाश्रयान्तरेऽपि बुद्ध्यादिनित्यत्वं बुदिा- नम् । आदिपदेनेच्छाकृत्यादिसंग्रहः । तेषां ज्ञानेच्छाकृत्यादीनां नित्यत्वम्- उत्पत्तिविनाशशून्यत्वं नंन संभवति । वह्निवत्-यथा महानसादावकत्रा- श्रयेऽनित्यत्वेन दृष्टस्य वढेराश्रयान्तरे न नित्यत्वमित्यर्थः ॥ १२६ ॥ ननु ज्ञानादयो न बुद्धिसत्त्वगुणाः किन्तु जीवगुणाः, जीवाश्च नित्या इति तदूणा अपि नित्याः किं न स्युस्तवाह- " आश्रयासिद्धश्च ॥ १२७ ॥ न बुद्धयादिनित्यत्वमित्यनुवर्तते । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रया- सिद्धिः । पक्षश्चात्र जीवगुणावुल्यादयः, तेषां जीवगुणत्वस्यासिद्धेश न नित्यगुणत्वेन हेतुना नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१३३) अत्र वृत्त्यात्मनो ज्ञानस्य नित्यत्वं प्रतिषिध्यते न स्वरूपभूतस्य ज्ञानस्यति द्रष्टव्यम् ॥ १२७ ॥ सांसिदिकं शरीरमित्युक्तम् । तदुपपत्तये योगसिद्धीरभ्युपाययति । "योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलपनीया॥१२८॥ औषधादिसिदिवत् आदिनामणिमन्त्रतणसि संगृह्यन्ते । तत्पयोगेण जायमानरोगहरणादिसिद्धिवद् योगसिद्धयोऽपि योगाभ्यासेन जायमाना- अणिमादिसिद्धयोऽपि नापलपनीयाः नापोतुमर्हाः सन्तीत्यर्थः । औषधादिसिद्धिवत्ता अप्यभ्युपगन्तव्या इति भावः ॥ १२८ ॥ - सम्प्रति परमतनिराकरणाध्यायमुपसंहरनन्ते पुरुषसिद्धिमतिकूल- तया भूतचैतन्यवादिनं चार्वाकं प्रत्याचष्टे । "न भूतचैतन्यं प्रत्येकाष्ठः साहत्येऽपि च सांह- त्येऽपि च ॥१२९ ।। अध्यायपरिसमाप्तिपरावीप्ता । भिन्नक्रमश्वः । भूतचैतन्यं भूतानां= वियन्मरुत्तनोऽम्बुपृथिवीनां चैतन्य भत्येकं चेतनत्वं नन दृश्यतेोमत्येका- दृष्टेश्व=एकैकस्मिन्नदर्शनाचसाहत्येऽपि देहाकारेण परिणते तसंपातेऽपि चैतन्यं न युक्तमित्यर्थः । तृतीयाध्यायेचेदं स्वसिद्धान्तविधयोक्तम् । अत्र च परमतनिराकर- गायति न पौनरुत्यमिति भाष्यम् ॥ १२९ ॥ स्वसिद्धान्तं दृढीकर्तु परसिद्धान्तनिर्जयः । प्रसङ्गाचात्मसिद्धान्तः पञ्चमेऽस्मिनिरूपितः ॥ १॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्योदासीनवर्ध्यात्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसा दकृतायां सांख्यसूत्रवृत्ती परमतनिर्नयाध्यायः पञ्चमः ॥ ५॥ . - ·(१३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अथ षष्ठोऽध्यायः। पञ्चमाध्यायेन परसिद्धान्तं निराकृत्य चतुर्भिःपूर्वाध्यायैर्निरूपित- स्यात्मसिद्धान्तस्य स्थूणानिखननन्यायेन पुनः स्थिरीकर्तु षष्ठाध्यायमारभ• माणः पूर्वन्तावदात्मास्तित्वमाह- अस्त्यात्मा, नास्तित्वसाधनाभावात् ॥ ॥१॥ आत्मा देहेन्द्रियादिसंघातद्रष्टा जीवात्मा पुरुषोऽस्ति-विद्यते । कुतः? नास्तित्वसाधनाभावात्-तनास्तित्वसाधकस्य हेतोरनुपलम्भादित्यर्थः ॥१॥ ननु नास्माभिरात्मा प्रतिषिध्यते, किन्तु तस्यदेहादिव्यतिरिक्तत्वं, तत्राह-- देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात् ॥२॥ असौजीवात्मा पुरुषो देहादिव्यतिरिक्त:-देहादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यों भित्रो भवितुमर्हति । कुतः ? वैचित्र्यात्-ततो विलक्षणत्वादिययः॥२॥ व्यतिरिक्तत्वे हेत्वन्तरमाह- षष्ठीव्यपदेशादपि ॥३॥ देहादिव्यतिरिक्तोऽसावित्यनुवर्तते । ममेदं शरीरं ममेयं बुद्धिरित्यादि- भैदव्यपदेशादपि देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुष इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु शिलापुत्रकस्य शरीरं, पुरुषस्य चैतन्यं, राहो शिर इत्यादिश्य- पदेशवदयमपि गौणो व्यपदेशो न मुख्यस्तत्राह- "न शिलापुत्रवद्धर्मिग्राहकमानबाधात् " ॥४॥ शिलापुत्रवत्-शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादिवन-ममेदं शरीरमित्यादि व्यपदेशो गौणोन कुतः धर्मिग्राहकमानबाधा-धर्मिणः जीवात्मनः पुरुन पस्य ग्राहक-शरीरादिभ्यो भेदेनानुभावकंयन्मान-भत्यक्षानुमानशब्दल क्षणं प्रमाणं, तेन वाधाव भेदगौणत्वस्य वाधनादित्यर्थः । - ·। 4 - षष्ठोऽध्यायः। (१३५) शिलापुत्रादौ तु न तद्राहकमानेन भेदगौणत्ववाध इति भावः ॥४॥ नन्वस्तु देहादिव्यतिरिक्तः पुमान, तथापि दुःखिनस्तस्य कृतकृत्यता कथं स्यात् ? तत्राह- अत्यन्त दुःखनिवृत्या कृतकृत्यता"॥५॥ अत्यन्तदुःसनिवृत्त्या अन्तमतिकान्ता विविधदुःखनिवृत्तिरत्यन्तदुःख निवृत्तिस्तयैवास्य कृतकृत्यता-कृतकार्य्यता कृतार्थत्वं भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ ननु कस्मादस्य दुःखात्यन्तनिवृत्त्यैव कृतकृत्यता, न सुखावात्या, तत्राह- यथा दुःखात्लेशः पुरुषस्य न तथा मुखादभि- लाषः ॥६॥ यत इति शेषः । यस्मात्पुरुषस्य-भोर्जीवात्मनो यथान्येन प्रका- रेण दुःखात्-दुःखसंवन्धाकशः तद्विषयोदेषस्तथा तेनप्रकारेण सुखा- -सुखसंवन्धादभिलाषः तदिषयः कामो न-न भवतीत्यर्थः । सुखाभिलापतो दुःखदेपस्य बलीयस्त्वात्तदत्यन्तनिवृत्तिरेवोत्कटेच्छा विषयत्वात् परमपुरुषार्थो न सुखावाप्तिरिति भावः ॥ ६ ॥ ननु कस्मादस्य दुःखनिवृत्तिवत्सुखमभिलाषगोचरो न भवति, तत्राह- "कुनापि कोऽपि सुखीति" ॥७॥ इतिहतौ। यस्मात्कुत्रापि ब्रह्माण्डमध्ये क्वचिदेव कोप-ब्रह्मादिस्तम्ब- पर्यन्तानां जीवानां मध्ये कश्चिदेव सुखी-सुखभाग्भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ नन्वतेन सुखस्य दौर्लभ्यमायातं नाभिलाषाविषयत्वं, तबाह- " तदपि दुःखशवलमिति दुःखपक्षे निक्षिपन्ते विवेचका"॥८॥ तदपि ब्रह्माण्डमध्ये कदाचित्कुत्रचित्कस्यचित्कथंचिन्जायमानं सुखमाप, विवेचकाः विवेकिनो जना दुःखपक्षे दुःखकोटौ निःक्षपन्त-व्यवस्थापय- न्ते । कुतः । दुःखशवलमिति हेत्वर्थक इतिः। यतो दुःखसंभिन्नमित्यर्थः ।

·(१३६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यथा विषसंसृष्टमन्नं बुद्धस्याभिलाषगोचरो न भवति तथैव दुःखश- बलत्वात्सुखमपि दुःखनिवृत्तिवदस्यमुमुक्षुपुरुषस्याभिलाषगोचरो न भव- तीति भावः ॥ ८॥ ननु केवला दुःखनिवृत्तिरपि परमपुरुषार्थो न संगच्छत्ते, लोके सुखी- स्यां दुःखी न स्यामिति दुःसनिवृत्तिवत्सुखस्याप्यभिलाषाविषयत्वदर्शनादि- त्याशंक्य दुःखात्यन्तनिवृत्त्या ब्रह्मानन्दोपभोगावश्यभावादभिलापोपपत्तर- दोष इति तात्पर्येण समाधान आह- सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन्न दै- विध्यात्" ॥९॥ ननु सुखलाभाभावात् मुक्ती सुखावाप्त्यभावादपुरुषार्थत्व केवळदुःख- निवृत्तेरपि पुरुषार्थत्वं न स्यादिति चेन्न दैविध्यात्-दुःखात्यन्तनिवृत्तिरूप- तया परमपुरुषार्थस्यैकमकारत्वेऽपि तदविनाभूतेन ब्रह्मानन्दोपभोगेन तस्य दिमकारत्वाभ्युपगमादित्यर्थः। इदमत्रबोध्यम् । यद्यपि सांख्यानां दुःखात्यन्तनिवृत्तिरेवैकः परमपुर- पार्थो न सुखावाप्तिः, तेषां जायमानसुखमात्रस्य माकृतत्वेन दुःसशरलतया दुःखवत्परिहार्यत्वात्। तथापि ते मुक्त्यवस्थायां जीवात्मनः पुरुषस्य ब्रह्मा- नन्दोपभोगं मन्यन्ते 'सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चन' इत्यादिश्रुतेः । स च दुःखात्यन्तनिवृत्तिवन स्वतन्त्रःकश्चित्पुरुषार्थः, पुरु- पपुरुषकारेण तस्य साक्षात्साध्यत्वाभावात् । किन्तु दुःसात्यन्ततिानी सि- छायामवश्यंभावित्वात्तनान्तरीयकः, तेनदैविध्ये सत्यपि प्रधानतः परम- पुरुषार्थस्यैकत्वान पूर्वापरविरोध इति ॥ ९ ॥ १ तै. प. अनु. १ । २ ते. ब्रह्मा, प.अनु ९/ ·षष्ठोऽध्यायः। (१३७) ननु साख्यानां दुःखमात्रस्य बुद्धिधर्मत्वेनात्मनिष्ठत्वासिद्धः कथं तन्नि- वृत्तिरपि परमपुरुषार्थः स्यादिति शंकते । "निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुते" ॥ १० ॥ नन्वात्मनः-जीवात्मनः पुरुषस्य निर्गुणत्वं-दुःखादिनिखिलगुणसंवन्ध- शून्यत्वं स्वतः सिद्धमस्ति । कुतः ? असङ्गत्वादिश्रुतेः 'अंसोह्ययं पुरुषः' इत्यादिना तस्यासगलादिश्रवणादित्यर्थः । यस्य यत्संवन्धो न भूतो न भवति न भावता,तस्य तनिवृत्तिः कथम- भ्यर्थनीया स्यादिति भावः ॥ १० ॥ समाधत्ते। " परधर्मत्वेऽपि तत्सिद्धिरविवकात् " ॥ ११ ॥ परधर्मत्वेऽपि दुःखादेवुद्धिसत्त्वधर्मत्वेऽप्यविवेकात पूर्वोक्तलक्षणादवि- वैकावुद्धिसत्त्वतादात्म्यापत्त्यातत्सिदिः तस्य दुःखादे पुरुषनिष्ठत्वसि- दिस्तीत्यर्थः । यथा वह्नितादात्म्याल्लोहस्य दाहादिमत्त्वं, तथा पुरुषस्यापि बुद्धिसत्त्व- तादात्म्याइदुःखादिमत्त्वमस्ति, तेन तस्य तदत्यन्तनिवृत्तिः परमाभ्यर्थनी- येति भावः ॥ ११ ॥ नन्वस्त्वविवकमूलकंपुरुषस्य दुःखादिगुणनातमविवेकः पुनः किं- मूलकः ? तबाह- "अनादिराविवेकोऽन्यथादोषद्वयप्रसक्त" ॥ १२ ॥ अविवेकः पूर्वोक्तलक्षणोऽविवेकोऽनादिः आदि कारणं, तनविद्यते यस्य, स तथा । कुतः? अन्यथा दोपदयमसक्ते: अन्यथा-सादित्व दोषद्धय- प्रसक्तेः स्वोत्पत्ती कारणान्तरापेक्षायामनवस्था, तदनपेक्षणेचमुक्तस्या- पिपुनर्वन्ध इति दोषद्वयस्य प्रसंगादित्यर्थः ॥ १२ ॥ १ वृ.अ. ५ मा.३-१५।

·(१३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्वनादिश्चदविवेकस्तर्हि नित्यः सेत्स्यति, तत्राह- न नित्यः स्यादात्मवदन्यथाऽनुच्छित्तेः" ॥ १३ ॥ अनादिरविवक इत्यनुवर्तते। अनादिः सन्नप्यविवेको न नित्यः स्यात- पागभाववन्नित्यो न भवेत् । अन्यथा-नित्यत्वेत्वात्मवदनुच्छित्तिः यथाऽऽ- त्मनोनित्यत्वानाशो न भवति।तथाऽविवेकस्यापि नाशो न स्यादित्यर्थः १३॥ ननु किन्नाश्यस्तयविवेकः ? तत्राह- " प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥ अस्य अविवेकस्यप्रतिनियतकारणनाश्यत्वम् अविवेकनाशंपतियनियतं- कारणविवेकस्तन्नाश्यत्वं, ध्वान्तवत्यथा ध्वान्तस्य तमसःस्वनाशं प्रति नियतकारणेनालोकेन नाश्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु ध्वान्तालोकयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां नाश्यनाशकभावनियमोऽवग- म्यते न विवेकाविवेकयोस्तत्राह- " अत्रापि प्रतिनियमोऽन्वयव्यतिरेकात्" ॥ १५ ॥ अत्रापि-ध्वान्तालोकयोरिव विवेकाविवेकयोरपि प्रतिनियमः नाश्य- नाशकभावनियमोऽन्वयव्यतिरेकात्-विवेकसत्वेऽविवेकनाशसत्वम् । विवे- कासत्वेऽविवेकनाशासत्वमित्यन्वयव्यतिरेकादवगन्तव्य इत्यर्थः । शुक्तिरजतादौ तथा दर्शनादिति भावः ॥ १५ ॥ नन्वेवं विवेकेनाविवकनाशेऽपि बन्धनिवृत्तौ किमायातं, यत्कृते पुरुषस्य महान् प्रयत्नस्तत्राह- प्रकारान्तरासंभवादविवेक एव बन्धः" ॥ १६ ॥ प्रकारान्तरासंभवात् प्रथमाध्यायोक्तानामविवेकातिरिक्ताना स्वभावादि- बन्धप्रकाराणामसंभवादविवेक एव बन्धः वन्धकत्वाइन्ध इत्यर्थः ॥१६॥ “ ·षष्ठोऽध्यायः : नन्वविवेकस्य बन्धत्वे तनिवृत्तिरूपाया मुक्तेविवेकसाध्यत्वेन कार्य- त्वापत्तौ विनाशावश्यंभावान्मुक्तस्यापि पुनर्बन्धयोगोदुरिणः प्रसम्येत तत्राह- "न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः ॥ १७ ॥ अपि-मुक्तेर्विवेकसाध्यत्वेऽपि मुक्तस्य मुक्तपुरुषस्य पुनर्बन्धयोगः-पुन- रविवेकसंबन्धो न न भवति।कुतः अनावृत्तिश्रुतेः "नेच पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते" इत्यादिना तस्यापुनरावृत्तिश्रवणादित्यर्थः ॥१७॥ ननु श्रुतिरुता न युक्तिस्तत्राह- "अपुरुषार्थत्वमन्यथा ॥१८॥ अन्यथा मुक्तस्यापि पुनर्वन्धयोगेऽपुरुषार्थत्वं-मुक्तेः परमपुरुषार्थत्वं न स्यादित्यर्थः । भावि क्षयानुसन्धानादिति भावः ॥ १८ ॥ युक्त्यन्तरमाह- अविशेषापत्तिरुभयो" ॥ १९॥ उभयोः बद्धमुक्तयोईयोरविशेषापत्तिः अविशेषत्वं-तुल्यत्वमापद्यते- त्यर्थः- मुक्तस्य पुनर्वन्धयोगे संसारितो विशेषो न स्यादिति भावः ॥१९॥ ननु का सा मुक्तिर्यल्लाभादस्य पुनरावृत्तिर्न भवति? तत्राह- " मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः ॥२०॥ अन्तरायध्वस्तः अन्तरायोऽविवेकस्तस्य ध्वस्तिः-विवेकेनध्वंसस्त- स्मात्परः अन्यः पदार्थो मुक्तिनन भवतीत्यर्थः । अविवेकनिवृत्तिर्मुक्तिरिति भावः ॥ २० ॥ १ छा.प्रपा. ८ खं. १५ ।

·(१४०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। जनु दुःखात्यन्तनिवृत्तिर्मुक्तिरिति पुरस्तादुक्तम् । इदानीमन्तरायध्व- स्तर्मुक्तिरित्युक्तौ विरोधः स्यात, तत्राह- " तत्राप्यविरोधः ॥ ॥ २१ ॥ तत्रापि अन्तरायध्वस्तिर्मुक्तिरित्युक्तावप्यविरोधः विरोधोनास्तीत्यर्थः। निमित्तापाये नैमित्तिकापायस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः ॥ २१ ॥ नन्वन्तरायध्वस्तिश्चेन्मुक्तिस्तर्हि सर्वेषां श्रवणमात्रादेव विवेकज्ञाने जाते || सेत्स्यति । कि मनननिदिध्यासनादिभिः साधनान्तरैस्तत्राह- " अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः॥॥२२॥ अधिकारित्रैविध्यात्-अधिकारिणां विवेकज्ञानाधिकारिपुरुषाणां त्रैवि- ध्यात्-उत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिपकारत्वाननियमः श्रवणमात्रादेव सर्वेषां हदविवेकज्ञानोदयनियमों नेत्यर्थः । असंभावनाविपरीतभावनयोरुपमर्दकत्वादपरोक्षं विवेकज्ञानं हटामित्या- ख्यायते । तदेवानादित्वादृढीभूतमविवेक समूलकार्षकषितुं पारयति, नेत- रख । तच्च न सर्वेषांश्रवणमात्रादुत्पत्तुमर्हति । शब्दमात्रस्य परोक्षज्ञानो- पजननस्वाभाव्यात् । किन्तु भगवदनुगृहीतानां पूर्वजन्माभ्यस्तश्रवणमनन- निदिध्यासनादिसाधनानां केषां चित्पुण्यात्मनामुत्तमानामेवेति भावः॥२२॥ ननु येषां श्रवणमात्रादिविवेकज्ञानं दृढं नोत्पन्नं, तैस्तद्दार्थ किं विधेयं ? तत्राह- " दाढार्थमुत्तरेषाम् ॥ ॥ २३ ॥ दाढार्थ श्रवणाज्जायमानस्य विवेकमत्ययस्यदृढीभावायोत्तरेषांक श्रवणादुत्तरेषां मनननिदिध्यासनादीनांदीर्घकालनरन्तय॑सत्कारादिपूर्वक नियमेनानुष्ठान विधयमित्यर्थः ॥ २३ ॥ .

·षष्ठोऽध्यायः। ( १४१) नन्वासनाभावे ध्यानादिकंन संभवति तत्र कस्यासनस्य नियमः तत्राह- " स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥ ॥ २४॥ स्थिरसुखं यदेवस्थिरं-निश्चलंसत्सुख-ध्यायिनः सुखावहं, तदेवास- नम् आसनपदवाच्यमिति अतो ध्यानादौ नियमः कस्य चित्पद्माद्यासन- विशेषस्य नियतिर्न नास्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥ ननु ध्यानस्य कि लक्षणं ? तत्राह- "ध्यानं निर्विषयं मनः ॥२५॥ निर्विषयं यदात्मातिरिक्तसर्व विषयानिष्क्रान्तं मनःचाश्चल्यहेतुविष- यानुरागाभावादात्मैकप्रत्ययकं चित्तं, तक्ष्यान-ध्यानपदवाच्यं निदिध्यास- नमिति यावदित्यर्थः। अत्र ध्यानमित्युक्तौ तदवस्थाभेदः समाधिस्तदवस्थाभेदः संमज्ञाता- दिसमाधिरप्युक्तोभवतीतिद्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥ ननु ध्यानाध्यानयोःपुरुषस्यविशेषाभावास्किंध्यानेनेत्याशक्य विशे- षमाह- "उभयथाप्यविशेषश्चेन्नैवमुपरागनिरोधाद्विशेषः ॥२६॥ उभयथापि-ध्यानादिकं स्यान वा स्यादुभयमकारेणाप्यविशेषः पुरुषस्य विशेषो न भवति, निःसङ्गत्वादन्यथा विकारित्वापत्तरिति चेत् यदि शंकसे, नैवम् एवं मा शतिष्ठाः । कस्मात् ? यस्मादुपरागनिरोधात्-ध्यानादौ केशकर्मादिनानावियवासनालक्षणस्योपरागस्यापगमादिशेषः पुरुषस्य विशे- षोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २६ ॥ नतु निःसङ्गे निर्विकारिणि पुरुषे कथमुपरागस्तत्राह- " निःसंगेऽप्युपरागोऽविवेकात्" ॥ २७ ॥ निःसंगेऽपि केशकर्मादिनानाविधवासनावासितबुद्धिसत्त्वसंसर्गरहितेऽपि । पुरुषेऽविवेकाव-सत्त्वपुरुषानन्यतापत्ययमात्रलक्षणादविवेकादुपरागः-उक्त- वासनलक्षणोपरागोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २७ ॥ - A-

·(१४२)
सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु कीदृशोऽयं पुरुषस्योपरागः तत्राह-
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमान॥२८॥
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः यथा जवास्फटिकयोः परस्परसंसर्गात्स्फ-
टिके जवावर्णोपरागो,न तथा सत्त्वपुरुषयोः संसर्गात्पुरुषे वासनोपरागः, कि-
न्त्वभिमानः बुद्धिसत्त्वतादात्म्यात्पुरुषस्य तदासनाभिमान इत्यर्थः ॥२८॥
नतु तनिरोधः कि ध्यानमात्रेण संभवति, तबाह-
"ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तनिरोध ॥ २९ ॥
आदिपदेन दोषदर्शन-यमनियमादिसाधनसंग्रहादोषदर्शनादिना विषयेषु
वैराग्य, तदनु यमनियमादिचित्तस्थैर्यसाधनानुष्ठानमभ्यास, स्तदन्वात्मनि
चित्तवन्धो धारणा, तदनु पूर्वोक्तलक्षणं ध्यानादिकमित्येवंविधधारणादिस-
हितेनध्यानेनतनिरोधः तस्योक्तलक्षणोपरागस्यनिरोधाभवतीत्यर्थः ॥२९॥
ननु ध्यानादिभिरेभिः कि साक्षादुपरागनिरोधो भवति ? तत्राह-
" लयविक्षेपयोावृत्त्येत्याचार्याः ॥ ३०॥
पूर्वसूत्रं समग्रमनुवर्तते । पूर्वोक्तानादिभिर्लयविक्षेपयोः निदावृत्तिर्ल-
यः,प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतिलक्षणावृत्तिर्विक्षेपस्तयोावृत्या-निवृत्त्या
तनिवृत्तिदारेतियावत्तनिरोधः वासनानिरोधोभवतीत्याचार्याः सांख्याचा-
- मन्यन्त इत्यर्थः।
तथा च न पवापरावराध इति द्रष्टव्यम् ॥ ३० ॥
ननु लयविक्षेपयोावृत्त्यर्थ क ध्यानादिकं कर्तव्यं ? तबाह-
"नस्थाननियमश्चित्तप्रसादात् " ॥ ३१ ॥
चित्तप्रसादाद-चित्तमसन्नतातो ध्यानादिकं भवति । तस्मात्स्थाननि:-
माध्यानाद्यर्थ कस्य चित्स्थानविशेषस्य नियमो नम्नास्तीत्यर्थः ।
यत्र वित्तमसादआलक्ष्येत, तत्र ध्यानादिकं कर्तव्यमिति भावः॥३१॥

·. षष्ठोऽध्यायः। (१४३) नतु येषां बुद्ध्यादीनां तादात्म्यात्सुरुषस्य तदासनाभिमानस्तेषु मूलका- रणता कस्यास्ति ? तत्राह- "प्रकृतेराद्योपादानताऽन्येषां तत्कायंत्वश्रुतेः" ॥३२॥ आद्योपादानता प्रथमोपादानकारणता-मूलकारणतेति यावत् , प्रकृतेः- त्रिगुणात्मकम्य प्रधानस्य सर्वत्र मन्तव्या । कुतः ? अन्येषां महदादीनां तेषां तत्काभ्वश्रुतेः='मोयां तुप्रकृति विद्यात् ' इत्यादिना प्रकृ- तिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु पुरुषस्यापिनित्यत्वात्तस्यैवाद्योपादानताऽस्तु, कृतंमकृत्या,तबाह- "नित्यत्वेऽपि नात्मनो,योग्यत्वाभावात् ॥ ३३ ॥ आद्योपादानतेत्यनुवर्तते, आत्मनः पुरुषस्य नित्यत्वेऽपि प्रकृतिवन्नित्यत्वे सत्यप्याद्योपादानता न=न संभवति। कुतः? योग्यत्वाभावात तदयोग्यत्वा- दित्यर्थः। न केवलं नित्यत्वमेव तद्योग्यत्वप्रयोजकं किन्तु परिणामिनित्यत्वं । पुरुषस्य च नित्यत्वेऽपि परिणामिनित्यत्वाभावान्नतद्योग्यत्वमितिभावः । गुणवत्त्व सङ्गित्वञ्चोपादानतायोग्यत्वमिति भाष्यम् ॥ ३३ ॥ ननु केवलात्मनस्तद्योग्यत्वाभावेऽप्यविद्यासहकृतस्य तस्य तद्योग्य- त्वसंभवादसिद्धो हेतुस्तत्राह- "श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलाभः" ॥ ३४ ॥ कुतर्कापसदस्य-इत्थं कुतर्केण कुत्सिततर्केण वेदविरुद्धनतर्केणेति यावदात्मानं गदुत्पादानकारणं मन्वानस्य ते पुरुषाधमस्यात्मलाभा-अ- खण्डैकरससदात्ममाप्तिन=न भवेत् । कुतः । श्रुतिविरोधात्='असन्नेव स भवति असद्भह्मति वेदचेत्' इत्यादिश्रुतिविरोधादित्यर्थः । 4 १ श्वे. अ. ४-१० । २-तै ब्राह्म. वल्ली, २ अनु. ६-१ ।

·.
:(१४४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
खया कार्यकारणयोस्तादात्म्यस्याभ्युपेतत्वात्कारणस्यात्मनः स्वरूप-
तोऽसत्त्वाभावेऽपि कार्यात्मनाऽसत्त्वं वक्तव्यं, तदसत्त्वे च कुतस्तल्लाभ इति
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्थावरादिषुसर्वेषुक्षित्यादीनामेवोपादानकारणतादर्शनात्कथं स-
वत्र प्रकृतेराद्योपादानता, तबाह-
"पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणवत्" ॥ ३५ ॥
पारम्पर्येऽपि स्थावरादिषु साक्षात्कारणत्वाभावेऽपि प्रधानानुवृत्तिः-
धानस्य-प्रकृतेरनुवृत्तिः तेषु कारणतयाऽन्वयोऽस्त्येव । तत्रोदाहरणमणु-
-यथा वैनाशिकसमयेऽणूनां परमाणूनां साक्षात्कारणत्वाभावेऽपि सद्धा-
आदिषु कारणतयानुवृत्तिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥
ननु प्रकृतेरायोपादानवे निश्चितेऽपि विभुत्वं कुतो निश्चयं ? तत्राह-
"सर्वत्र कार्यदर्शनाद्विभुत्वम्" ॥३६ ॥
मकृतरिति संबन्धः । सर्वत्र कार्य्यदर्शनात्-सर्वासु दिक्षु सर्वेषु लोकेषु
तद्धिकारोपलम्भात्मकृतेवि त्वं निश्वेतव्यमित्यर्थः ।
अन विभुत्वं सापेक्षं मन्तव्यं, ननिरपेक्षं, तस्य परमात्मन्ये वा भ्युप-
गमादिति दिक् ॥ ३६ ॥
ननु प्रकृतर्विभुत्वे तस्या जगत्सर्जनानुकूलक्रियायोगो न भवेत् । कथ-
श्चित्तद्योगे वा तन्त्वादिवदाद्योपादानकारणता न सिध्येत, तत्राह-
"गतियोगेऽप्याद्यकारणताऽहानिरणवत्" ॥३७॥
गतियोगेऽपि भगवदिच्छया जगत्सर्जनानुकूलक्रियायोगे सत्यपि प्रकृ-
तेरायकारणताहानिः मूलकारणताया हानि भवति । अत्रोदाहरणमणु-
वद-यथा वैनाशिकसमयेऽणूनां परमाणूनां सङ्घातादिस नानुकूलक्रियायो-
गेऽपि मूलकारणताया हानिनत्यर्थः ॥ ३७ ॥

·- षष्ठोऽध्यायः। (१४५) ननु प्रकृतेर्गतियोगे द्रव्यत्वावश्यंभावात्पृथिव्यादिषु द्रव्येषु क तस्या अन्तर्भावो भविष्यति? तत्राह- "प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः" ॥ ३८ ॥ प्रधानस्य-प्रकृतेः प्रसिदाधिक्यं प्रसिद्धेभ्यः पृथिव्यादिद्रव्येभ्योऽधि- कत्वमस्ति । मूलकारणत्वात् । अतो न नियमः भ्यव्यं तेन मसि- देष्वेवान्तर्भवितव्यमिति नियमो नेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु प्रकृतेर्दव्यत्वे कियावत्सत्त्वादीनामपि तद्धर्मत्वमेव सिध्येत, न तद्रूपत्त्वं, गुणत्वाद, तत्राह- "सत्त्वादीनामतद्धमत्वं, तद्रूपत्वात्" ॥ ३९ ॥ सत्त्वादीनां सत्त्वरजस्तमसांत्रयाणामतधर्मत्वं प्रकृतिधर्मत्वं न भवति । कुतः? तद्रूपत्त्वाद-प्रकृतिस्वरूपत्वादित्यर्थः । गुणशब्दमयोगस्तु तत्र केवळ रज्जुबइन्धनहेतुत्वादिति भावः ॥३९॥ ननु प्रधानस्य जड़त्वेनात्मोपभोगाभावात् किमर्थ तस्यैषा सृष्टिः? तत्राह- "अनुपभोगेऽपिपुमर्थसृष्टिःप्रधानस्योष्ट्रकुङ्कामवहन- वत्" ॥ ४० ॥ प्रधानस्य-प्रकृतेरनुपभोगेऽपि आत्मोपभोगाभावेऽपिपुमर्थ-पुरुषार्थ सृष्टिः-जगतः सर्जनम् । तत्रोदाहरणमुष्टकुङ्कमवहनवत् यथोष्ट्रस्यात्मोपभो- गाभावेऽपि पुरुषार्थ कुङ्कुमवहनमित्यर्थः ॥ ४० ॥ नन्वकाकिन्याः प्रकृतेः सृष्टिवैचित्र्यं कुतो जातं? तत्राह- "कर्मवैचित्र्यात्सृष्टिवैचित्र्यम् ॥ ४१ ॥ कर्मवैचित्र्यात्मकृतरेकत्वेऽपि सहकारिभूतानां पुरुषकर्मणां वैचित्र्या- त्सृष्टिवैचित्र्यं तत्सृष्टिवैचित्र्यं जातमित्यर्थः ॥ ४१ ॥ ननु भवतु कर्मसहकृतात्मधानादिचित्रा सृष्टिः,मलयः पुनः कस्माद- विष्यति ? न ।कस्मात्कारणाविरुद्धकार्य्यदयं घटते । तत्राह- , 4 ·। (१४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयम्" ॥ ४२ ॥ साम्यवैषम्याभ्यां प्रकृतेरेव समभावविषमभावाभ्यां सरूपविरूपपरिणा- माभ्यामिति यावत्कार्यदयं सृष्टिप्रलयलक्षणं कार्यद्वयं भवतीत्यर्थः। प्रकृतेःसरूपपरिणामात्मलयो विरूपपरिणामाचसृष्टिरितिभावः॥४२॥ ननु कदा पुनः प्रकृतेः पुरुषार्थ सृष्टिर्न भवति? तबाह- "विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत" ॥१३॥ विमुक्तबोधाद-विवेकेनमुक्तस्यपुरुषस्यविवेकमत्ययोदयात्पश्चात् मधान- स्य कृतकाव्या प्रकृतेःसृष्टिः-तविवेकि पुरुषप्रतिजगतः सर्जन न-नमवति, लोकवत यथाकृतकार्य्यस्यलोकस्यनपुनःप्रवर्तनमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ ननु प्रकृतेर्व्यापकत्वादन्यान् प्रति भोगार्थमुपसर्पणे मुक्तस्यापि पुन- भौगो भवेद, संवन्धाविशेषाद, तत्राह- "मान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ताभावाव"॥४॥ अन्योपसर्पणपि अन्यानविवकिपुरुषान् प्रति प्रकृतरुपभोगार्थमवर्तनेऽपि मुक्तोपभोगः=मुक्तस्य पुनरुपभोगो न=न भवति । कुतः निमित्ताभावाद= भोगनिमित्तस्याविवेकस्याभावादित्यर्थः । अविवेककृतः पुरुषस्योपभोग इति भावः ॥ ४४ ॥ नन्वन्योपसर्पणेऽपीत्येतद्युक्तम्, अद्वैतात्मवादिनामस्माकंपुरुषबहुत्वा- भावात्तत्राह- पुरुषबहुत्वव्यवस्थातः ॥ ॥ ४५ ॥ पुरुषबहुत्वं-पुरुषाणां जीवात्मनां बहुत्वं नानात्वमस्ति । कुतः व्यव- स्थातः जन्ममरणबन्धमोक्षादिव्यवस्थात इत्यर्थः । अन्यथा व्यवस्था न स्यादिति भावः ॥ ४५ ॥ नतु पुरुषैकत्वेऽप्युपाधिबहुत्वाद्व्यवस्था सेत्स्यति कि पुरुषबहुत्वाभ्यु- पगमेन, तत्राह- -

·षष्ठोऽध्यायः। (१४७)
" उपाधिश्चेत्तत्सिद्धौ पुनद्वैतम्॥ ॥ ४६ ॥
चेत यदि जन्ममरणादिव्यवस्थासिद्ध्यर्थमुपाधिः अविद्यालक्षणोपाधिः
साध्यते, तर्हि मा साध्यताम् । कुतः ? यतस्तत्सिद्धौ-उपाधिसिद्धौ सत्यां
पुनदैत पुनस्ते द्वैत मसज्येतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥
ननु साध्यमानाउपाधयोऽपि न परमार्थभूताः, किन्त्वाविद्यकाः, तेन
तसिद्धावपि न नः पुनतप्रसङ्गः, तत्राह-
"द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः॥४७॥
अपि-तथापि दाभ्याम् अविद्या, पुरुष इति द्वाभ्यामभ्युपगताभ्यां
सद्भया प्रमाणविरोधः अद्वैतसाधकत्वेनाभिमतेन प्रमाणेन विरोधस्त स्या-
दित्यर्थः ॥ ४७॥
किश्च-
"द्वाभ्यामप्यविरोधानपूर्वमुत्तरश्चसाधकाभावात्॥४८॥
दाभ्यामप्यविरोधात प्रकृतिपुरुषौ चेदविद्यात्मानौ ते, तर्हि द्वाभ्याम-
प्यस्माकं विरोधाभावात्पूर्वम्-उपाधितो जन्ममरणादिव्यवस्थोपपादनं न=
न सङ्गच्छते । परमार्थतः पुरुषनानात्वाभ्युपगमात् । उत्तरञ्च तथा पुरुषा-
दैतसाधनमपि न=न सङ्गच्छते, साधकाभावात्-पुरुषादैतसाधकप्रमाणा-
भावादित्यर्थः ॥ ४८ ॥
ननु स्वप्रकाशत एवाद्वितीय पुरुषः सेत्स्यति, कि साधकममाणेन, तत्राह-
"प्रकाशतस्तत्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः॥४९॥
प्रकाशतः स्वस्यप्रकाशतस्तत्सिद्धौ-तस्य-प्रकाशरूपस्याद्वितीयात्मनः
स्वस्य सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः एकस्मिन् मकाश्यपकाशकभावसंबन्धासंभ-
वाद् यत्कर्म स एव कर्तेति कर्मकर्तृभावविरोध आपतेदित्यर्थः ।
अस्मन्मतेतुबुद्धिवृत्त्याख्यममाणाङ्गीकारात्तद्वारा प्रतिविम्वरूपस्य स्व-
स्य बिम्बरूपे स्वस्मिन् सम्बन्धो घटते, यथा सूर्ये जलदारा प्रतिबिम्बरू-
पस्वसंबन्ध इति भाष्यम् ॥ ४९ ॥

·LI (१४८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्वस्तु तर्हि प्रकाशाश्रयतया तसिद्धिः ? तत्राह- "जड़व्यावृत्तो जई प्रकाशयति चिद्रूपः" ॥ ५० ॥ यत इति शेषः।यस्माज्जड़व्यावृत्तः जाडयधर्मकात्साक्ष्यभूतायुद्ध्यादे- भिन्नो जईजड़नातं मकाशयति भासयति,तस्माञ्चिद्रूपः चित् प्रकाशो ज्ञा- नमित्यनान्तरं, प्रकाशस्वरूपः पुरुषो न प्रकाशाश्रय इत्यर्थः । तत्र जडव्यावृत्त इति प्रकाशाश्रयत्वंप्रतिषिद्धं, जई प्रकाशयतीति सर्व- साक्षित्वमुक्तं, चिद्रूप इति पुरुषस्वरूपं निर्धारितमिति विवेकः ॥ ५० ॥ नन्वेवमद्वैतासिद्धेः "सएषनेतिनेति ॥ इति जगन्निषेधेनात्मै- कयाहयन्त्या श्रुत्या विरोधः किन्न स्यात्, तत्राह- "नश्रुतिविरोधोरागिणवैराग्यायतत्सिद्धेः ॥५१॥ श्रुतिविरोधः पुरुषबहुत्वेऽपि जगनिषेधकश्रुत्या विरोधो न न भवति । कुतः ? रागिणां विषयासक्तचेतसां वैराग्याय-विषयेषु हेयत्वबुद्ध्युत्पादनाय तसिद्धः जगनिषेधोपपत्तेरित्यर्थः । जगतोविरक्तःसन्नात्मानंगृह्णातीति श्रुतेराशय इति भावः ॥ ५१ ॥ ननु जगत्सत्यत्वे कल्पनैपा युज्यते, तदेव कुतः ? तत्राह- "जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वाद्वाधकामा- वात् " ॥५२॥ जगत्सत्यत्वं-जगतः=महदादिप्रपञ्चस्यसत्यत्वं-त्रिषु कालेषु विद्यमा- नत्वमस्ति । कुतः? अदुष्टकारणजन्यत्वात-निद्रादिदोषयुक्तं कारणं दुष्टका- णं,तद्धिनमदुष्टकारण भगवद्भुद्धिसहकृता प्रकृति स्तजन्यत्वं तदुपादेयत्वं, तस्मात् भगवदुद्धिसहकृतप्रकृतिकारणकत्वाद, वाधकाभावात बाधकज्ञान विषयत्वाभावाच्चेत्यर्थः। तत्रायेनहेतुना स्वानार्थशखपीतिमादिव्यावृत्तिः, द्वितीयेनशक्तिरजता- दिव्यावृत्तिरितिविवेकः ॥ ५२ ॥ १-०अ०६-त्रा०२-४।

·षष्ठोऽध्यायः (१४९) A. ननु वर्तमानकाळेसवदपिजगदुत्पत्तेःमाक्कथंसद्भवेत् ? तत्राह- "प्रकारान्तरासंभवात्सद्वत्पत्तिः" ॥५३ ॥ प्रकारान्तरासंभवात् प्रथमाध्यायोक्तरीत्या प्रकारान्तरस्य संभवाभावा- सदुत्पत्तिः सतः-उत्पत्तेःपूर्व सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्यैव जगतः कारणव्या पारेणोत्पत्तिः अभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥ ननु जगतः सत्यत्वे पुरुषस्य कर्तृत्वमपि सत्यं किन्न स्याव ? तबाह- "अहंकारः कर्ता न पुरुष" ॥ ५४॥ अहंकारः-चित्लतिबिम्बसमन्वितमहंकारावस्थापन्नं बुद्धिसत्त्वमेव क- ता-कर्तृत्वाश्रयो, न पुरुषः न पुमान, अपरिणामित्वादित्यर्थः ॥ ५४ ॥ ननु पुरुषस्य कर्तृत्वाभावे भोक्तृत्वमपि न स्यात्, तबाह- "चिदवसाना भुक्तिस्तत्काजितत्वात्" ॥१५॥ भुक्तिः सुखदुःखयोरनुभूतिश्चिदवसाना-चिति=पुरुषेऽवसानं-पर्यवसानं यस्याः सा तथा । कुतः ? तत्कर्मार्जितत्वात् अहंकारेणासनितंपुरुषे कर्म, तत्कर्म, तेनार्जितत्वं-संपादितत्वं, तस्माव-तत्पुरुषीयाहंकारकर्तृ कर्मजन्यत्वादित्यर्थः। 'यद्यपि कर्तृत्वमिवतत्समकक्षभोक्तृत्वमपिपुरुषस्यनास्ति, तस्यविशिष्ट- धर्मत्वात् । तथाप्यहंकारस्य जड़त्वेन भोक्तत्त्वासंभवात्तदवसानं चित्येवेति भावः ॥ ५५ ॥ नन्वेवं कर्मणामानन्त्याभोगार्थचन्द्रादिलोकंगतानांततःपुनरावृत्तिन स्याव, तबाह- "चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिनिमित्तसद्भावात् ॥५६॥ चन्द्रादिलोकेऽपि भूलोकवचन्द्रादिलोकेगतानामप्यावृत्तिः तल्लोकोचि- तकर्मफळभोगानन्तरं पुनरावत्तिर्भवत्येव । कुतः ? निमित्तसद्भावाव=पुनरावृ- तिनिमित्तस्याविवेककर्मादेः सत्त्वादित्यर्थः ॥ ५६ ॥ . .

·( १५०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु तल्लोकवासिपुरुषोपदेशात्तत्र गतानांविवेकेनाविवकादिनष्टे पुनरावृ. त्तिर्न भविष्यति, तत्राह- "लोकस्य नोपदेशासिद्धिः पूर्ववत्" ।। ५७ ॥ लोकस्य-तल्लोकवासिपुरुषस्योपदेशाव-उपदेशमात्राव सिद्धिा स्वकर्म फलोपभोगाथै तल्लोकं गतानां विवेकज्ञाननिष्पत्तिर्न न संभवति । पूर्ववत् यथा पूर्वस्मिन् भूलोके भोगासक्तचेतस्कतयोपदेशमात्रान्नविवेकज्ञाननिष्प- त्तिर्जातत्यर्थः ।। ५७ ॥ नतु किमर्थन्तर्हि "चन्द्रमसो विद्युतं, तत्पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयत्येष देवपथी ब्रह्मपथ एतेन प्रतिप- धमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते" इति श्रुतिश्चन्द्रादिलोकं गतानामपुनरावृत्तिमभिधत्ते? तत्राह- "पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिनुतिः ॥ १८ ॥ पारम्पर्येण-कथञ्चिदराग्योदयाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनाद्यनुष्ठानपरम्प- रया तसिद्धौ-विवेकज्ञाननिष्पत्ती सत्यां विमुक्तिश्रुतिः एषाऽपुनरावृत्ति- श्रुतिरित्यर्थः ॥ १८ ॥ ननु सांख्यानां पुरुषस्यागुत्वेऽपिकूटस्थनित्यतया गतिपरिणामासम्भवाद कथं तस्यकर्मफलोपभोगार्थ देशविशेषस्य लाभो भवेद, तत्राह- "गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाल- लाभो व्योमवत् ॥ ५९ ॥ व्यापकत्वेऽपि यथास्वशास्त्रमनुरुन्धतां विभुवादिनां भवतामात्मनो व्या- पकत्वेऽपिशरीरोपाधिसम्बन्धादेशविशेषस्यलाभः, तथैव गतिश्रुतेश्व-स्मृत्य- भ्युच्चयार्थश्चः, गतिमतिपादिकायाः 'श्रुतेः स्मृतेश्चक्शवर्तिनामस्माकं सां ख्यानामुपाधियोगाव-बुद्धिसत्त्वप्रधानलिङ्गशरीरलक्षणोपाधिसंयोगाभोगदे- शकाठलाभः स्वकर्मफलोपभोगार्थतदुचितदेशविशेषस्य कालेन लामा-माप्तिः १-छा०प्रपा०४-खं० १५२६ ।

·षष्ठोऽध्यायः (१५१ संभवति । तत्रोपाधिसम्बन्धादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभमाचे निदर्शनं व्योमवत् यथान्योनो घटोंदञ्चनाद्युपाधिसंयोगादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभ इत्यर्थः ॥ ५९ ॥ ननु यथा पुरुषोपभोगार्थ पूर्व तदनधिष्ठितस्यैव लोकविशेषस्य सिद्धि- जायते, तथैव भोगायतनसिद्धिपि किन जायेत ? तत्राह- "अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसंगान तसिद्धिः॥६॥ तसिद्धिः तच्छब्दो बुद्धिस्थत्वादोगायतनमाचष्टे । भोक्तपुरुषाधिष्ठान विना तस्य भोगायतनस्य सिद्धिा-निष्पत्तिनम्न संभवति। कुतः अनधिष्ठित- स्य-भोक्तृपुरुषानाधिष्ठितस्य तदीनभूतस्य शुक्रशोणितस्य पूतिभावमसङ्गात्- पूतित्वमसक्तरित्यर्थः ॥ ६ ॥ नतु भोक्तुपुरुषादृष्टवशादपूतित्वमसक्तेस्तसिद्धिर्भविष्यति । किंतदार्थ- ठानेनेत्याशंक्य समाधत्ते । अदृष्टद्वाराचेदसम्बद्धस्यतदसंभवाजलादि- वदगुरे" ॥६१॥ न तसिद्धिरित्यनुवर्तते । अदृष्टद्वारा भोकृपुरुषादृष्टद्वारा चेव यदि तसिद्धिरित्याशङ्कयते, तर्हि न-नाशयम्, कुत; असम्बदस्य-भोगायतन- बीजभूते शुकशोणिते सम्बन्धरहितस्यादृष्टस्य तदसंभवात भोगायतन- सिदिहेतुत्वासंभवात् । तत्रोदाहरणंजलादिबदरेव्यथाबीजासम्बदस्य जलादेरकुरे हेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ६१ ॥ किश्च- 4 . निर्गुणत्वात्तदसंभवादहंकारधर्मा ह्येते " ॥ ६२ ॥ - एते अदृष्टादयोऽहंकारधर्मा हि अहंकारावस्थापनबुद्धिसत्त्वधर्मा एवं १-० अ०६त्रा०४॥ -- " ·- (१५२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। सन्ति न पुरुषधर्माः । कुतः १ तदसंभवाव तेषां पुरुषधर्मत्वसंभवाभावात् । कुतोऽसंभवः ? निर्गुणत्वात् पुरुषस्य सर्वधर्मासंगित्वाभ्युपगमादित्यर्थः । तथा चादृष्टादीनां पुरुषधर्मत्वासंभवान तत्र तत्संबन्धसंभव इति भावः ॥ ६२॥ नन्वेवन्तर्हि कथमदृष्टादीनां जीवधर्मत्वव्यपदेश ? तबाह- "विशिष्टस्यजीवत्वमन्वयव्यतिरेकात् ॥ ६३ ॥ विशिष्टस्य महंकारविशिष्टपुरुषस्य जीवत्वं-जीवभावो न तु केवल- पुरुषस्य । कुतः? अन्वयव्यतिरेकादम्यत्राहंमत्ययस्तवनविभावो, यत्र न तत्र नेत्यन्वयव्यतिरेकादित्यर्थः ॥ वैशिष्टयञ्च तच्छायापत्तौतादात्म्यम् । तेनयुक्तोव्यपदेशइतिभावः॥६३॥ ननु जीवस्ययेयंलौकिकवैदिककार्यसिद्धिःसाकिंतस्यात्मतन्ना, परत- त्रा वा ? तत्राह- "अहंकारकर्बधीना कार्यसिद्धिनेश्वराधीना, प्रमाणा- भावाद ॥ ६४॥ अहंकारकर्बधीना पुरुषमतिविम्बसमन्विताहंकारकर्तृतन्त्रा कार्यसिद्धिः कार्य कर्म, तस्य लौकिकवैदिककर्मणःसिद्धिः अनुष्ठितिर्विद्यते नेश्नरा. धीनान परमात्मतन्त्रा । कुतः? प्रमाणाभावाद भोगवत्कार्यसिद्धेरीभर. तन्त्रले प्रमाणाभावादित्यर्थः । कर्मणि स्वतन्त्रो, भोगे परतन्त्रो जीव इति भावः ॥ ६४ ॥ ननु यथानेश्वरतन्त्राकार्यसिद्धिस्तथाहंकारकर्तृतन्त्रापिन, किन्तु जीवा दृष्टतन्त्रा, तबाह- " अदृष्टोद्भूतिवत्समानत्वम् " ॥६५॥ अदृष्टोद्भतिवद्-उद्धतिरनुष्ठितिः,नीवादृष्टतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिन- M ·. षष्ठोऽध्यायः। (१५३) इत्युक्तिसमैवेतियावसुरुषपुरुषकारतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिः, नास्ति किश्चि- दन्तरम् । अपि च समानत्वम् उक्तिद्वयस्यार्थतस्तुल्यत्वमस्तीत्यर्थः । अदृष्टस्यापि पुरुषपुरुषकारसाध्यकर्मत्वाविशेषादिति भावः ॥ ६५ ॥ ननु' पुरुषपुरुषकारसाध्यञ्चेदखिलंकर्म, तदादुःखात्यन्तनिवर्तकं प्रकृ- तिपुरुषविवेकात्मकमानसंकर्मास्यपुरुषस्ययथाकामंकुतोनजायत ? तत्राह- "महतोऽन्यत् ॥६६॥ महतः अनेकजन्माभ्यासपाटवनजायमानशुद्धसत्त्वगुणमयसूक्ष्मतमबु- दिसत्त्वतोऽस्थकल्याणभाण:पुरुषोत्तमस्यान्य दुःखफलकेभ्योलौकिकवैदि- काखिलकर्मभ्योविलक्षणंप्रकृतिपुरुषविवेकात्मकंमानसंकर्मोद्भवतीत्यर्थः । तथा च पुरुषपुरुषकारसाध्यमपि प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनं बुद्धितत्त्वमा- लिन्यादस्य पुरुषस्य यथाकामनोत्पद्यते, तस्मान्मुमुक्षुणाऽनेन तच्छोधनो- पायभूतं यमनियमादिकं यत्नतोऽनुष्ठेयमिति भावः ॥ ६६ ॥ ननु ययोः प्रकृतिपुरुषयोविवेकदर्शनादस्य पुरुषस्य तत्संबन्धोच्छित्ति- पूर्विका दुःखात्यन्तनिवृत्तिः शास्त्रेणोपदिश्यते, तयोः संबन्धः किनिमित्तकः? पत्रकदेशिमतमाह- "कर्मनिमित्तम्प्रकृतेःस्वस्वामिभावोऽप्यतादि- बीजाङ्कुरवत्" ॥ ६७ ॥ प्रकृतेः-उपलक्षणमेतव, बुद्धिसत्त्वात्मिकायाः प्रकृतेः पुरुषस्य च परस्परं स्वस्वामिभावः प्रकृतेर्भोग्यत्वात्पुरुषस्य च भोक्तृत्वात्स्वस्वामिभावलक्षणः सं- बन्धः कर्मनिमित्तः कर्मनिमित्तकारणकः, स चापि-कर्मनिमित्तोऽपि बीजा- कुरव-बीनारयोरिवानादिः अवाहरूपेणकर्मानादित्वादनादिरित्यर्थः ६७ तत्रात्मसंमतं पञ्चशिखाचार्याणां मतमाह- "अविवेकनिमित्तोवापश्चशिखः।-६८॥ प्रकृतेः स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । पूर्वतो भेदसूचनाय वाकारः । मा

·-
.
(१५४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ ।
तिपुरुषयोरविवकनिमित्तकः स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्ध इति पञ्चशिख:-
पश्चशिखाचार्यों मन्यते इत्यर्थः ॥ ६८ ॥
मतान्तरमाह-
"लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्य: ॥६॥
भकृतेः स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते। प्रकृतिपुरुषयोः स्वस्वामिभावसंबन्धो
लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यों मन्यत इत्यर्थः ॥ ६९ ॥
उपसंहरति ।
यद्वातद्वातदुच्छित्तिःपुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः
पुरुषार्थः ॥ ७० ॥
अध्यायपरिसमाप्त्यर्था वीप्सा । यत्तदिति हेत्वर्थकमव्ययम् । प्रकृतेः
स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । यतो वा ततो वा कर्मनिमित्ततो वाऽविवेक-
निमित्ततो वा, लिङ्गशरीरनिमित्ततो वा बुद्धिसत्त्वप्रकृतिपुरुषयोः स्वस्वा-
मिभावः संबन्धोऽस्तु । सर्वथाऽपि तदुच्छित्तिः विवेकज्ञानं विना दुरुच्छे-
द्यस्य तस्य सबन्धस्योच्छंदः पुरुषार्थः दुःखात्यन्तनिवृत्तिहेतुत्वात्परमपुरु-
पार्थ इत्यर्थः ॥ ७० ॥
आत्मास्तित्वादिमोक्षान्तो विषयोऽपूर्वयुक्तिभिः ।
स्थूणान्यायेन तन्त्राख्ये पुनः षष्ठे निरूपितः ॥ १॥
कपिलेन प्रणीतेयं वैदिकी सांख्यकमपा ॥
मया हरिप्रसादेन वृत्त्या सम्यकपरिष्कृता ॥२॥
यत्मसादादियं वृत्तिनित्यं स्थास्यति निश्चला ॥
मीभावेन वन्द्योऽसौ विद्यादातेश्वरस्सदा ॥३॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या-
स्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां
सांख्यसूत्रवृत्तौ तन्वाध्यायः षष्ठः ॥ ६ ॥

·No text on this page.