·भूमिका. ॥श्री ॥ सुप्रसिद्धएवायं"भाषापरिच्छेद"नामको ग्रन्थो महामहोपाध्याय श्री- मद्विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्यप्रणीत । इदमपि चातिरोहितमेव विपश्चिता यदयं श्लो- क्मय प्रबन्धो राजीवनामकनिप्रियशिष्यदयावशवदेन तेन सर्वतः सारमयः मृत इति. अस्य च अन्यकर्ननुक्तेनापि भाषापरिच्छेदनाना प्रसिद्धिकारणन्तु न्यायवैशे- पिरभाषापरिच्छेदकत्वमेवेति यादमुत्पत्स्याम , यद्यप्ययं ग्रन्थक्व सिद्धान्तमुक्ताव- लीसमारयया टीक्या व्याख्यात तथापि "निजनिम्मितकारिकावलीमतिसक्षिप्त- चिरन्तनोतिमि । विशदीकरवाणि कौतुकाननु राजीवदयावशवद" इति तट्टी- कादी प्रतिज्ञातवता तेन तथैव कृतत्वात्तस्या विषमतया व्युत्पित्सुसामान्यजनधि- पणावधीरितत्वमेवाद्ययावदासीत् , अनान्तरे च काशिराजकीयसस्कृतप्रधानपाठ- शालीयप्रथमपरीक्षायामधच पञ्चनदीयसम्राट्रसस्थापितप्रधानपाठशालीयप्राज्ञपरी- क्षायामेतस्य समावेशदर्शनेन प्रचुरप्रचारयोग्यतामालोचयद्भि सरलसारबहुलटी- क्या समं पृथर मुद्राप्य प्रकाशयितुमिच्छद्भिर्मोहमयीराजधानीस्थनिर्णयसागरा. स्यमुद्रायन्त्रालयाध्यक्ष श्रीमत्तुकाराम-जावजी-महोदयैस्सबहुमानमेतत्करणे प्रव- र्तिता वयं प्रायशस्तहीरातोऽन्यतश्च सारमाहत्य निजमनीपया समालोच्य चाल्प- मतिकानामुक्तपरीक्षादित्सूनामन्येषा चान्तेवासिजनाना सौकर्याय निर्मायोत्तमहो- दयाय सरार्वाधिकारम्मुदाप्य प्रकाशयितु समर्पिनेयम्, (अन्वितार्थदीपिका) ॥ समाशास्महे च यदेतामधिगत्याप्तन्यायवैशेषिम्मतवोधैरन्तेवासिजनै सानन्दं सि- द्धान्तमुक्तावलीगूढपक्किकाशयोऽवगस्यत इति ॥ यदि चेमा निर्मत्सरा सहृदयवरा विद्वासोऽपि निजकृपादृष्ट्या कृतार्थयेयु सदा वा मन सर्वधा सफलोद्योगान् मन्या- मह इति कृतमत्यर्थनया, भन्तारश्चगुणैक्पक्षपातिनो दूषणवाचं यमा मुधिय सर्वधा सशोधितेऽप्यत्र शीशकाक्षरयोजक्दोषेण मदीयदृष्टिदोपेण चोपनता अशुद्धीरिति निश्चिन्वन् विरमामि निरर्थराद्विस्तरादिति निगदति विदुषामाश्रव.- दरभामण्डलान्तर्गत हाटीतप्पान्तर्गत- हरिपुरग्रामनिवासी परमाहावंशाङ्कुरः झोपाख्यनन्दलालशर्मतनुजन्मा श्रीमुकुन्दशा १ भाषाशब्द. सफेते साङ्केतिकशब्दे वा वर्तते अत एवाधुनिकसहेत. परिभापति, परिनोव्यापूना भापापरिभापाप्रचक्षत इतिच वृद्धा 1 भाषयो परिच्छेद, परिचयोनिर्णयः इतर भिन्नतयाज्ञानवा यत्र स.। ग्रन्थेचप्रतिपादकतासम्बन्धेन स वर्चत इति न्यायवैशेषिक- साङ्केतिकशम्दतदर्थयोयोनिर्णय(स्तत्त्वावबोधास्तत्प्रतिपादयोऽय भाषापरिच्छेद पति समु. दिताथों दोध्य.

·श्री: भाषापरिच्छेदः। अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः । श्रीगणेशाय नमः। नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय । तसै कृष्णाय नमः संसारमहीरुहस्य बीजाय ॥१॥ श्रीमती प्रथमा देवी स्तुता स्वाद्विप्नशान्तये । यत्पादन माऽसेवावाप्तधीविवृणोम्यहम् ॥ १ ॥ श्रीविश्वनाथकृतिना निर्मितां कारिकावलीम् । मुदेऽन्तेवासिनामत्र संविनमनसा मुहुः ॥ २ ॥ अथ श्रीमान् तत्रभवान् विश्वनाथपश्चाननभट्टाचार्यः राजीवनामकस्य कस्सचित्खप्रियशिप्यस्य प्रार्थनाभिरावर्जितखान्तः न्यायवैशेषिकसम्म. तान्पदार्थान् पद्यबन्धेन संक्षिप्य व्युत्पिपादयिपुर्यन्यारम्भे विघ्नविधाताय १ वशीकृतचित्त । २ अलौश्कैिम्प्रयोजनोद्देशेन प्रतवाक्यसमुदायो अन्य । अस्यापि पदार्थतत्व- ज्ञानानि श्रेयसाधिगम इति गौतमोत्तेरन्यनोयपादितदिशा परम्परया मोक्षस्पाली- विपलबलात्तत्त्व बोध्यम् । आद्या प्रतिश्चारम्भ । ३ विनोऽन्तराय कार्यसमाप्तिप्रतिवन्धको दुरितविशेष विधातो ध्वस विनाना विधातो यस्मै इति चतुर्यव्यविवरणबहुचीहिणा चरमवर्णस्य चरमकृतेर्वा ध्वम. रूपसमाप्तिफ्लमुच्यते मालम्य च वक्ष्यमाणपस्याशुतरविनाशिन कालान्तरभावि- समाप्तिमाधनलानुपपत्या विनध्वंसो द्वारम् (व्यापार ) प्रतिवन्धराभारत्वेन तस्या- वश्यक्त्वात्, द्वारत्वच तजन्यले सति तजन्यजनकत्वमति च तन्मङ्गलजन्यस्य तस्य (विनध्यसस्य) मङ्गलनन्यसमाप्तिजनरत्वात् । इत्थंच मङ्गलं समाप्तिफलक समाप्यन्याऽफलमत्वे मति सफ्लवाद्यन्नव तनैव यथा घट , इति परिशेषानुमान. मत्र (प्राचीन )नये बोध्यम् । सफ्लत्वं चाविगीत ( अनिन्दित )शिष्टाचारविष- यत्वाद्दर्शपौर्णमासयागवन् । कादम्बर्यादी सत्यपि मङ्गले समाप्त्यभावस्तु प्रभूतम- गलनाश्यविनसत्वादेव, एवच खप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्त्यसम्बन्धेन, विन- ध्वंसविशिष्टसमाप्ति प्रति समवायेनात्मनिष्ठप्रत्यासत्या मङ्गलं कारणमिति पर्यवसि.

·भाषापरिप्डेदः। कृतं मङ्गलं शिप्यशिक्षायै निवन्नौति-नूतनेति । नूतनो नवीनः सद्यःसंभृतसलिल इति यावत् । यो जलधरो मेघस्तस्य रुचि- रिव रुचिर्यस्य सं तस्मै एतेन यथा नूतनो जलधरः दृष्टमात्र एवानुपदं वृष्टिफलप्रदस्तथायमप्यनुध्योत एव - भक्ताभीष्टफलप्रद इति सूचितम् । सूचितममुमर्थ सदृष्टान्तं प्रमाणयन् विशिनष्टि-गोपेति । गोपानां या वधूट्यो युवत्यस्तासां यानि दुकूलानि अन्तरीयक्षौमवसनानि क्षौमं दुकूलं स्याद्वेस्थित्यमरः । तेषां चौरायापहारिणे, तसै श्रुतिस्मृति- पुराणादिप्रसिद्धार्य कृष्णाय भगवते वासुदेवाय नमः नमस्कारोऽस्तु ।। ननु चौराय नमनमयुक्तमतस्तस्यैश्वरत्वं नैयायिकमतेनानुमित्या साप. तम् । नातवरमवर्णध्वंगरूपसमाप्तेराकाशनिष्टत्वेऽपि क्षतिः । वस्तुनो ज्ञानविशेष एव समाप्तिरिति न दोपशापि । चिन्तामणिकारास्तु महलस्य विनध्वंस एवं फलम् विप्नसंशयनिर्णययो शिष्टानां तदाचरणात् । विप्नाभावस्याकाङ्कितत्वात् । निर्विघ्नं परिसमाप्यतामिति कामनापि नागृद्दीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्यमुपसंक्रामतीति- न्यायेन विनध्वंसविषयत्वेनोपपन्ना न समाप्तिसाधनत्वव्यवस्थापिका खगी स्यामिति वत् । समाप्तिस्तु बुद्धिप्रतिभादिलोकावगतकारणकलापादेवेसाहुस्तन्मते तु विना- नां विधान इति षष्ठीतत्पुरुपोऽत्र वोध्य. । १ मालत्वंच स्तुत्यायन्यतमत्वम् । स्तुतिश्चोत्कर्षवत्तया ज्ञापनम् । २ शिक्षा च खकर्तव्यत्वेन ज्ञानं । शिष्याणां शिक्षेति पष्ठीतत्पुरुषः । प्रन्यारम्भेड- सत्कृतमङ्गलं दृाऽस्मच्छिष्या अप्येवं कुर्युरित्याकारकाभिप्रायेणात्र सा बोध्या। ३ निबनाति प्रन्यघटकीकरोति । ४ इवार्थगर्भवहुव्रीहौ पूर्वपदं ससम्बन्ध्युत्तरपदार्थसदृशे लाक्षणिकमिलनुगतदि- शास्त्र नूतनजलधरो रचिर्यम्येत्येव विग्रहः । नूतनजलधरपदं नूतनजलधरसम्बन्धि- रुचिसदृशपरमिति सामानाविकरण्यमुपपद्यते, एवमन्यत्राप्यूयम्। ५स्मृतमात्र। ६ तासां वस्त्राण्यपहृय धर्मशास्त्रविरुद्धनमस्तानकीस्वा यः शिक्षितवाननुपदंच तासामभिलषितंच पूरितवानित्यं सदुपदेष्ट्रे भकाभिलषितफलदाने च । ७ प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थकस्तच्छब्दो यच्छन्दोपादानं नापेक्षते, इति महदु- करन नास्ति यच्छन्दापेक्षा,॥ ८ तथाच तत्किमर्थमिति कैमर्थ्याकाहानिवर्तकोपस्थितिजनकस्य संसारेति विशेष- णस्यात्र सत्वेन न समाप्तपुनरात्तत्वदोषाशङ्कापि सविशेषणानुपादानकालीनकमा- काहानिवर्तकोपस्थित्यजनकपदघटितत्वं हि समाप्तपुनरात्तत्वम् ॥ यथोकंचन्द्रालोके समाप्तधुनरात स्यादेष पीयूषभाजनम् । नेत्रानन्दी तुषारांशुरेत्यम्बुनिधिदान्धव इति ।

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित.। तुं विशिनष्टि-संसारेति । संसार एव महील्हो वृक्षस्तस्य बीजाय नमित्तकारणायेत्यर्थः । ईश्वरस्य सिसृक्षावशादेव परमाणुपु क्रियया रमाणुद्वयसंयोगेन द्यणुकमुलद्यते, त्रिभिर्वणुकैख्यणुकमेवं चतुरणु- कादिक्रमेण महती पृथिवी, महत्य आपः, महत्तेजः, महान्वायुरुत्पद्यत इत्येव सृष्टिक्रमं नैयायिका मन्वते, श्रुतिस्त्वीश्वरोक्तेति नाद्यापि प्रमा- णम् । अनुमित्या तत्साधने तु तदुक्ता द्यावापृथिवी जनयन्देव एक आस्ते विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्तेत्यादय श्रुतयोऽप्यत्र प्रमाण भ- वितुमर्हन्ति ॥ १॥ द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावाः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२॥ अथ पदार्थानुद्दिशन् शिप्यावधानाय प्रतिजॉनीते-द्रव्यमित्यादि । दव्यं गुण इति जात्येकवचनम् । गुणा इति बहुवचनान्तपाठस्तु जात्या- ख्यायामेकस्मिन्नपि पाक्षिकं वहुवचनं भवति, जात्याख्यायामेकस्मिन्बहु- वचनमन्यतरस्यामिति पाणिनिसूत्रात्, ब्राह्मणा- पूज्या इतिवत्, इति १ अनुमितिप्रकारच जगत्वार्य सावयवत्वाद्धटवत् । जगत्सकर्तृक (वजन्यं) कार्यत्वाइटवत् इति, न च तत्कर्तृकत्वमस्मदादीना सम्भवत्यततत्कर्तृकत्वेने- वरसिदि। २ पदस्थार्य पदार्थ इति व्युत्पत्याऽभिधेयत्वं (पदशक्त्या प्रतिपाद्यत्वम्) पदार्य- सामान्यलक्षणम् उद्देशश्च नामधेयेन पदार्थमानाभिधानम् । त विना लक्षण नोपप- द्यते, उद्दिष्टस्यैव हि लक्षण भवति, ततश्च परीक्षेति एतेन "त्रिविधा चास्य शा. अन्य प्रवृत्ति (भवति ) उद्देशो लक्षण परीक्षा चेति” भाष्योका शाम्रप्रवृत्तिवि. घा प्रदर्शिता भवति, एतत्तत्वममे स्फुटीभविष्यति । ३ प्रतिज्ञा च वर्तव्यत्वेन निर्देश । अत एवाने "निरूप्यन्त इति शेष" इति वक्ष्यते । यादिनिरुपणस्यैव स्वकर्तव्यत्वेन प्रतिज्ञानात् । * परमाणुसद्भावे प्रमाणतु जालसूर्यमरीचिस्थ सूक्ष्मतम यदृश्यते तत्मावयवम् चाचप. दव्यत्वाइटवत् । व्यणुकावययोऽपि सावयव । महदारम्भकत्वात्कपालबद । यो घणुका- वयव से परमाणु । म च नित्य । कार्यत्वे ऽनवसाप्रसहाद । तथाचान तावयवधाराव. स्वेन मेरुसर्षपयोरपि साम्यप्रमग ॥ सृष्टिप्रलयसद्भावे तु धाता यथापूर्वमकल्पयदित्यादि- मुत्य व प्रमाणम् । सर्वकार्यव्यध्वसोऽवा वरप्रलय । सर्वभावकार्यध्वसो महालय इनि विवेकः।

·भाषापरिच्छेदः। , । सूचनाय, यद्वा गुणत्वं न जातिरिति सिद्धान्तमताभिप्रायकः । एतत्त्वं मुक्तावल्यादौ स्फुटम् ॥ संयोगापेक्षया कर्मणोऽतिरिक्तत्वं नास्तीति भूषणमतं दूषयितुं खमतमाह तथा कर्मेति यथा गुणः पृथक् पदार्थस्तथा कर्मापीत्यर्थः । कर्मेत्यपि जातावेकवचनम् । यद्वा चलना. त्मकमेकमेव कर्म, पञ्चेति तद्भेदप्रदर्शनं तु शिप्यबुद्धिवैशद्यार्थमिति सूचनाय । एवं सामान्यमपि नित्यमेकमनेकानुगतमित्येकवचनान्तमुदि. एम् । तच सविशेषकम् । विशेषैः सह वर्तमानम् साहित्यंच पदार्था इत्येकबुद्ध्युपारोहमात्रेण, अर्थाद्विशेष इत्येकः पदार्थः । समवायस्त्वेक एवेत्येकवचनम् । अभावोऽधिकरणात्मक एवेति प्राभाकरमतं दूषयितुं पुर्नस्तथेत्युक्तम् । अभावा इति बहुवचनान्तः पाठः । अभावत्वस्य जाति- स्वाभावात् । पदार्था इति । निरूप्यन्त इति शेपः । सप्तेति पदं सप्तैव पैदार्था इति परिसंख्यातुम् । ननु सन्त्यन्येऽपि - पदार्थास्ते कुतो १ संयोगानुकूलव्यापाररूपम् । २ दूषणबीजंतु अनन्ताधिकरणात्मकत्वकल्पनामपेक्ष्यातिरिककल्पनायां लाघ- 'वम् । किच येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनैवेन्द्रियेण तनिष्टा जातिस्तदभावश्च गृह्यत इति नियमेन गन्धाद्यभावानां पुष्पादिरूपत्वे प्रत्यक्षत्वापत्ति । तद्हणे घ्राणादीनामसा- मावधारणादिति । ३ द्रव्यत्वादिरूपा ये सप्तोपाधयम्नदन्यतमवन्तः पदार्था इत्यर्थः । यद्यपि मीमां- सकश्चन्द्रकान्तमण्याद्यसमवधानसमवधानाभ्यां वह्निना दाहतदभावयोः क्रमेण दर्श. •नात् शक्तिनामकः पदार्थ उरीक्रियते, तथापि उत्तेजकाभावविशिष्टमण्याद्यभावस्य प्रतिबन्धकाभावविधया हेतुत्वाभ्युपगमेनैव निर्वाहे अतिरिक्तशक्तितत्प्रागभावध्वं. सकल्पनानौचित्यात्सप्तैत्यभ्युपगतमेमिः सादृश्यमपि तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्म- *वत्वरूपं नातिरिक्तं,नव्यास्तु सादृश्यमतिरिक्तमेव,नचातिरिक्तत्वे पदार्थविभागव्याघात इति वाच्यम् तस्य साक्षात्परम्परया वा तत्वज्ञानोपयोगिपदार्थमात्रनिरूपणपरत्वात एवमधिकरणत्वाधेयत्वादिकमपि, तस्य संयोगादिरूपत्वे बदरकुण्डसयोगस्य द्विष्टत्वेन •कुण्डे बदरमितिवद्वदरे कुण्डमित्यपि स्यादित्याद्यापत्तिः । एवं प्रतियोगित्वादिक- माकाशत्वादिर्कचेत्साहुः । अपरे पुनरुपाध्यादीनां खरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वमेवोप. यन्ति तन्मते तु पदार्थत्वं द्रव्यत्वादिसप्तोपाध्यन्यतमत्वव्याप्यमिति व्याप्तिलाभायेह सप्तपदोपादानमन्यतमत्वं नु तावदन्यान्यत्वमिति । *तोन्नत्वनाम तत्प्रतियोगिकभेदवत्व मेददत्वं च भेदः स चाऽन्योन्याभावएक, एवंधर्मवत्वं धर्मः सोऽपि विशेषणीभूतगुणक्रियादिरूप एवेति ।

·५ . भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । नोक्ता इत्यत आह-कीर्तिता इति । तथाचैतेभ्योऽन्ये पदार्था- सन्त्येव न, कणादप्रभृतिभिरनुक्तत्वादिति भावः ॥ २ ॥ क्षित्यप्तेजोमरुयोमकालदिन्देहिनो मनः । द्रव्याण्यथ गुणा रूपं रसो गन्धस्तवः परम् ॥ ३ ॥ एवं म्पदार्थानुद्दिश्य तद्वलादेव प्रथमं द्रव्याणि विभजते-क्षित्य- मिति । क्षिति पृथिवी, आपो जलानि, तेजो यहि , मरुद्वायु , व्योम आकाशम् , काल समय , दिक् आशा, देही आत्मा, मन एतानि नव द्रव्याणीत्यर्थ । गुणान्विभजते-अथ गुणा इति . ३ १ *गुणनियावत्त्व, समसायिकारणत्व, वा द्रव्यसामान्यलक्षणम् । अांद्यत्समवा- यसम्बन्धेन गुणस्य कर्मणो वाऽऽश्रय यच कस्यापि समवायिकारणभवेदेव तदेव द्रव्यनाम ॥ खसमभिव्याहतपदार्थतावच्छेदक्धमव्याप्यमिथाविरुद्धयावद्धर्मप्रकार- बज्ञानानुकूलोव्यापारो विभनतेरथ । स विपूर्वको भजधानुस्तत्समभिव्याहृत यत्सद प्रकृते च तद्रव्यपद तथतावच्छेदक (तदर्थे विशेषणीभूत ) यो धम्म द्रव्यत्वरूप तद्याप्या मिथ (परस्पर) विरुद्धा (असमानाधिररणा ) ये यावन्तोऽनेके धर्मा पृथिवीत्वादयतत्प्रकारक यज्ञान पृथिवी आप इत्यादि तदनुकूल (तज्ज- नक ) व्यापार पद्यात्मवाक्यप्रयोगरूप स एव विभाग इत्येवमन्यत्राप्यूह्यम् । २ तम खल चल नील परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधानवभ्यो भेत्तुमई- तीति मीसासकाना प्रवाद प्रमादमूलक एव, यतो हि तमो द्रव्य न भवति आ- लोकनिरपेक्षचक्षुर्माहत्वादालोकाभाववन् । किंतु प्रौढप्रकाशकवेज सामान्याभाव सम । तन नीलतमश्चरतीति प्रतीतिर्धम : नीलव हि सनीलिमत्ववदृष्टिदोपज- नित चलववालोकापसारणौपाधिर भ्रम इति । ३ द्रव्यकर्मभिनत्वे सति सामान्यवत्व गुणसामान्यलक्षणम् । ननु गुणव' वादे स्वरूपलक्षणव न युज्यते लक्ष्यतावच्छेदकच्यापक हि लक्षण सरूपरक्षणम् , तटस्थलक्षणनु लक्ष्यतावच्छेदै समानाधिकरण नातीवोपयुज्यते, तथा चापक्षणे (उत्पत्तिद्वितीयक्षणे-उत्पत्रं द्रव्य क्षणमगुण तिष्ठतीतिद्रव्य गुणयो कायकारण- मावोपष्टधनियमात्) उत्पन्न विनष्टे (यादृशद्रव्यारम्भरसयोगनरकियोत्पत्तेस्तृतीयक्षणे अवयवान्तरे तादृशमयोगनाशिरा किया जाता ता) च द्रव्येऽयाप्तिरिति चेन्न गुण- समानाधिकरण-(समवायसम्बधेन गुणक्मृत्ति-) सञ्चाभिनजातिमत्वस्य विवक्षितवाद । गुणादावति यामिवारणाय गुणममानारिकरणेति जातिविशेषणम् । सत्तामादायातिश्या- तिवारणाय सत्ताभिनेति, द्रव्यगुणान्यतरतमादाय गुणऽदिव्याप्तिवारणाय जातीति । एव. मुत्तरत्राप्यनुक्तस्थले यथायथमूहनीयम् ॥

·६ भापापरिग्छेदः। एते चतुर्विशतिसंख्याकोः । एषु चतुर्विंशतित्वमेकार्थसमवायेन वो- ध्यम् ॥ ३॥ स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम् । संयोगव विभागय परत्वं चापरत्वकम् ॥४॥ बुद्धिः मुखं दुःसमिच्छा द्वेपो यतो गुरुत्वकम् । द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं शब्द एव च ॥५॥ परिमितिः परिमाणम् ॥ ४ ॥ अदृष्टम् । धर्माधर्मी, एवेत्य- वधारणे । एत एव गुणा नान्ये इत्यर्थः ॥५॥ उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुञ्चनं तथा । प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ कर्माणि विभजते-उत्क्षेपणमिति एतानि पञ्च फर्माणि । कानि तानि--उत्क्षेपणम् ऊर्ध्व देशसंयोगानुकूलो व्यापारः । अपक्षेपः णम् अधोदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः ।-आकुञ्चनं शरीरसन्नि- कृष्टदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः । प्रसारणम् । शरीरविप्रकृष्टदेशसंयो- गानुकूलो व्यापारः । गमनमुत्तरदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः । स च पूर्वदेशविभागपूर्वक एव, एवमुक्षेपणादिलक्षणेषु यत्किंचिद्देशविभाग- पूर्वक इत्यादिोध्यः ॥ ६ ॥ भ्रमणं रेचनं स्पन्दनोलज्वलनमेव च । तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥७॥ ननु भ्रमणादिकमपि पञ्चकर्माधिकतया (कर्मत्वविभाजकोपाधि- भिर्भमणत्वादिभिः) कुतो नोक्तमत आह -भ्रमणमिति । श्रमणम- १ रूपरसगन्धस्पर्शा. सख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे युद्धय सुखदु खे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाश्च गुणा इति सूत्रेण काणादैः सप्तदशोक्ताः । गुरुत्व द्रवत्व-नेह-संस्कार-धर्माधर्म-शब्दाः सप्त चशब्दसमुचितत्वेन भाष्यका• रोता मिलित्वा चतुर्विंशतिरित्यर्थः । अत्र सूत्रोक्तकमत्यागे बीजं मृग्यम् । २ खसमवायिसमवेतत्वेन खं संध्या तत्समवायि द्रव्यं तत्समवेतत्वं गुणेविति। ३ अधर्मो न धर्माभावरूपोऽपितु धर्मविरुदो भावरूपः निन्दितकर्मजन्मा नरकादिप्राप्तिहेतुर्गुण अमुर इतिवद्विरोधेऽयं नपत्र । ४ संयोपभिनत्वे सति संयोगासमवायिकारणलं कर्मसामान्यलक्षणम् ।

·, अन्वितार्थदीपिकाव्यास्थासहितः। नियतदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः । रेचनंमलादेनिःसारणम् अघो- देशसंयोगानुकूलो व्यापार इति यावत् । --स्सन्दनं क्षरणं जलादे- निम्नदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः । ऊज्वलनममिशिखादेरुर्ध्वदेशसं- योगानुकूलो व्यापारः । तिर्यग्गमनं कुटिलगमनम् । एतत्सर्वमपि गमनाद्गमनपदादेवं लभ्यते प्राप्यते । ज्ञायत इति यावत् ॥ गमनस्यैव प्रकारान्तरमिति भावः ॥ ७ ॥ सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥८॥ सामान्य निरूपयति-सामान्यमिति । समानानामेकाकारक- प्रतीतिविषयाणां भावः सामान्यं, ब्राह्मणादित्वाद्भावे प्यञ् जातिरिति तदर्थः । तदिविधं परमुत्कृष्टमधिकदेशवृत्ति अपरं तद्विपरीतमल्प- देशवृत्ति, तत्र द्रव्यादीनां यत्रिकं त्रित्वसंख्याविशिष्टः समुदायस्तत्र वृत्तिः सत्ता परतयोच्यते, परत्वप्रकारकोचारणविषयः । अत्र हेतुगर्भ विशेपणं द्रव्यादीति । यतो द्रव्यादित्रिकवृत्तिरतः ।। ८ ।। परभिन्ना च या जातिः सैवापरतयोच्यते । द्रव्यत्त्वादिकजाविस्तु परापरतयोच्यते ॥९॥ परमिमा सत्ताभिन्ना सर्वापि । परापरतया परतया अपर- तया च ॥९॥ १ अथैवमुत्क्षेपणादीनामपि गमनेऽन्तर्भावाद्गमनादेव लाभे उत्क्षेपणत्वादिमि- रपि विभागोऽनुचितः । नारक्षेपणादौ गमनत्वं नानुभविकम् ( नानुभवसिद्धम् ) कलमधच क्षिप्तलोटादावूर्वं गच्छत्सधो गच्छतीति प्रत्ययादिति चेन खतन्त्रेच्छल मुनियोगपर्यनुयोगानईत्वादिति २ सलक्षणंतु निलत्वे सत्खनेकसमवेत्तत्वम् । तथाचोक्तं नित्यमेक्मनेकानुगतं सामान्यम् इति। ३ अस्तीति सत् सतो भावः सत्ता “सदिति* यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता" इति वै० सूत्रम् । * इनिकारेण प्रत्ययव्यवहारयोः प्रकारमुपदिशति, तथाच द्रव्यादिषु त्रिषु सत्सदिति प्रकारको यत. प्रत्यय. सदिद सदिदमित्याकारक: शम्दप्रयोगो वा यदधीनः सा उत्ता, इति तदर्थः।। . .

·८ 'भापापनिछेदः। च्यापकत्वात्परापि सायाप्यत्वादपरापि च । अन्त्योनित्यद्रव्यवृत्तिर्विशेषः परिकीर्तितः॥ १०॥ . ननु विरुद्धयोः परत्वापरत्वयोः कथमेकत्र स्थितिस्तत्राह-व्याप- कत्वादिति । द्रव्यत्वादेहिं पृथिवीत्वाद्यपेक्षया व्यापकत्वादधिकदेश- वृत्तित्वात्परत्वम् । सत्तापेक्षया च व्याप्यत्वादल्पदेशवृत्तित्वादपरत्वम्। तथा- चापेक्षिकधर्मद्वयस्यैकत्र समावेशादुभयमविरुद्धम् । विशेपं निरूप- यति-अन्त्य इति । अन्ते अवसाने अर्थात्कल्पनायाः । वर्तत इत्यन्त्यः भवार्थे यत् । अर्थात् यः पदार्थश्वरमव्यावर्तकरूपेण स्वीकृ- तोऽथ च नित्यद्रव्येषु परमाण्वाकाशादिपु वृत्तिर्वर्तनं स्थितिर्यस्य स विशेषः विशेपनामको धर्मः परिकीर्तित उक्तः । आचार्येणेति शेपः । अयं भावः । सावयवपदार्थानाम वयवभेदाढ़ेदः कल्पयितुं शक्यते । निरवयवानां परमाण्वादीनां तु भेदको विशेष एव । स तु स्वत एंव व्यावृत्तः (मिन्नः) इति न तंत्र विशेषान्तरोऽपेक्षा- स्तीति ॥ १०॥ घटादीनां कपालादौ द्रव्येषु गुणकर्मणोः। तेषु जातेश्य संबन्धः समवायः प्रकीर्तितः ॥११॥ समवायं दर्शयति-घटादीनामिति । पष्ठ्यर्थः प्रतियोगित्वं सप्त- म्यर्थोऽनुयोगित्वम् । षटपदमवयव्युपलक्षकम् । कपालपदमवयवोपलक्ष- कम् । द्रव्यसमवायिकारणमवयवस्तजन्यं द्रव्यमवयवि । तथा चावयवि- प्रतियोगिकोऽवयवानुयोगिकः । गुणकर्मप्रतियोगिको द्रव्यानुयोगिकः । १ भेदबुद्धिजनकः। २ खतोव्यात्तत्वच खभिन्नलिङ्गजन्य वविशेष्यक-खसजातीयेतरभेदप्रकारकानु. मित्सविषयत्वम् । साजालंच पदार्थविभाजकोपाधिरूपेण द्रव्यत्वादिना बोध्यम् । तेन द्रव्यादेरपि प्रमेयत्वादिना विशेषसजातीयत्वेऽपि न क्षति. ॥ विशेपे भेदानुमि- तिथ अयं (पृथिवीपरमाणुगतः) विशेष. एतस्माद् (जलादिपरमाणुगतात् ) विशे- पात् भिन्न. अत्र हेतुर्विशेषात् । इत्येव न तु धर्मान्तरम् । यथा घट पटाद्भिग्नो घटत्वात् इत्यादिस्थलेषु घट्यद्भिनो घटत्वादिः । ३ विशेषव्यावृत्तौ । ४च्यावर्त्तवान्तराऽपेक्षा ।

·अन्धितार्थदीपिकान्याख्यासहित । जातिप्रतियोगिको द्रव्यगुणकर्मानुयोगिक । चकाराद्विशेषप्रतियोगिको नित्यद्रव्यानुयोगिकश्च सम्बन्ध समयाय । तथाचोक्तमयुतसिद्धयो सम्बन्ध समवाय इति ॥ ११ ॥ अभावस्तु द्विधा संसर्गान्योन्याभावभेदतः । प्रागभावस्तथा ध्वसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ १२॥ एव विध्यमापनः संसर्गाभाव इप्यते । सप्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ।। १३ ॥ अभाव विभजते-अमावस्त्विति। नअर्थविषयकप्रत्ययरहितो भाव- स्तद्विपरीतो नञ्पदजन्यप्रतीतिविषयोऽभाव । स तु द्विधा द्विप्रका- रक । प्रकारमाह-संसर्गति । ससर्गश्चान्योऽन्य च तयोरभाव स चासौ भेदस्तस्मात् । पञ्चम्यास्तसिल्। ससर्गाभावान्योन्याभावभेदादित्यर्थ । ससर्ग सम्बन्ध । स चात्र वृत्तिनियामको गृह्यते, तदवच्छिन्नतियोगि ताकोऽभाव ससर्गाभाव । यस्याभाव स प्रतियोगी, प्रतियोगिनो धर्म प्रतियोगिता तस्याश्चावच्छेदकद्वय धर्म सबन्धश्च ताभ्या १ युतपृथग्भूतं सत्सिद्ध न भवतीत्ययुतसिद्धम् । अयुतसिद्धयो (पृधगसिद्धयो) पदार्थयो सम्बध समवाय । अयात्पृथग्भूत *सत् ययोरु पत्तिरुपलब्धिर्वा नास्ति तयोय सम्बध स समवाय यया घटक्पालयोरित्यादि ॥ समवायसरवे चानु मान प्रमाणम् । नीलो घट इति विशिष्टबुद्धि विशेषणविशेष्यसम्बधविषया विशिष्ट बुद्धिवाद्दण्डीपुरुष इति विशिष्टबुद्धिवत् । स च दण्डपुरुषयोरिव गुणगुणिनो सयो गादिन सम्भवतीति समवाय एव तद्विपय कप्यते । २ यदि च इह पारे घटो भविष्यतीतिप्रतीतिसाक्षिक्स्य प्रागभावस्यैवमिह क्पा ले घटो ध्वस्त इति प्रतीतिसाक्षिकध्वतस्य नमदतन्यप्रतीतिविषयल नास्तीत्युच्यते तदा प्रतियोगिसापेक्षप्रतीतिविषयबमभावसामान्यलक्षणम् । ३ षष्टयथ सम्बन्ध स च सविशिष्टप्रतियोगिता (निरूप )कलरूप । वै- शिष्टयच खावच्छिमलखनिष्टखान्यतरसम्बधेन । ४ वृत्तेत्तिताया (आधेयताया ) नियामर सम्बधो वृत्तिनियामक । येन सम्व धेन आधेय आधारे वतते स । अथवा तादाम्येतरसम्ब धावच्छिन्नप्रति योगिताकोऽमाव संसर्गभाव 1 अभेदतादाम्यम् । ५ तदवच्छिन्ना प्रतियोगिता यस्य स । शैपिक कन्। * क्रियाविशेषणमिदम् क्रियाविशेषणानां कर्मवनपुसकत्वचेति नियम ।', ·भाषापरिच्छेदः। सा ऽवच्छिद्यते (विशिष्यते ) इति तदवच्छिन्ना सोच्यते, तत्र पति- योगितायाः समनियतो-( अन्यूनानतिप्रसको) धर्मः प्रतियोगिताव- च्छेदकः प्रतियोगी साभावाधिकरणे येन सम्बन्धेन स सम्बन्धश्च पति- योगितावच्छेदकः । यथा भूतले घटो नास्तीत्यत्र घटत्वं संयोगसम्बन्धश्च घटनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकः । स चाभाववैविध्यं त्रिविधत्वमा- पन्नः प्राप्तः त्रिप्रकारक इत्यर्थः । तत्मकारमाह-प्रागित्यादिना-- एवमित्यन्तेन । प्राक् पूर्वम् अर्थात्पतियोगिसचायाः यः अभावः प्रातियोगिसमवायिकारणवृत्तिः प्रतियोगिजनकः भविष्यतीति व्य- वहारहेतुः स प्रागभावः स चानादिः सान्तश्च । प्रतियोगिजन्यः प्रतियोगिसमवायिकारणवृत्तिर्ध्वस्त इति व्यवहारहेतुव॑सः । अत्यन्तं (त्रैकालिकः । नित्यः ) अभावः अत्यन्ताभावः । यो वस्तुसत्तायाः पूर्वमासीद, पश्चादपि भविष्यति । इदानी ( वस्तुसत्ताकाले ) सन्नपि खप्रत्यायसम्बन्धाभावान्नास्तीव भाति सः ॥ अन्योन्यामावस्तु अन्योन्यस्य परस्परस्य इतरेतरस्य वा योऽभावः अन्योन्यनिष्ठप्रतियो- गितानिरूपक इति तदर्थः । अयमेव भेदशब्देनोच्यते ॥ इति भन्वितार्थदीपिकायां भापापरिच्छेदव्याख्यायां पदार्थसामान्यनिरू- पणं नाम प्रथमः परिच्छेदः । तिनो विधाः प्रकारसामान्यम् अस्येति त्रिविधतस्य भाव इति प्यम्प्रत्ययः। २ अजन्यत्वेसति विनाशित्वं प्रतियोगिनायाभाव वा प्रागभावत्वम् । ३ जन्यत्वे सत्यविनाशित्वं ध्वंमत्वम् । ४ नित्यसंसर्गाभावत्वमत्सन्ताभावत्वम् नित्यत्वं चाजन्यत्वे सत्यविनाशित्वम् । एलच सप्रागभावयो प्रतियोगितावच्छेदकसवन्धो वर्तत इति मताभिप्रायेण विशे- षणम् । अन्यथा भेदसंसर्गावच्छिन्नेत्सुक्दैवान्योन्याभावादिवारणात्तबर्थमेव, यदि तु संसर्गावच्छिन्नेत्सादेरन्योन्याभावभिनाभावत्वमित्यर्थस्तदा तु नित्येति *सिद्धान्तेऽपि मार्थकमेव । ५ सम् अभावः प्रत्यायकः प्रतीतिजनकः । स च तत्कालीन-(अभावप्रतीति- कालीन ) तदनलादिरूपः। ६ अन्योन्याभावत्वं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वम् आत्मन आत्मनि य सम्बन्धः स तादात्म्यसम्बन्धः प्रतियोगिनो भावः प्रतियोगिता तादात्म्यसम्बन्धेनावच्छिन्ना विशिष्ट तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना, तादा- समागभावयो, प्रतियोगिताबञ्छेदकसम्बन्धो नैदास्तीति सिद्धान्तमतेऽपि । + वैशिपच निरूपितत्वसम्बन्धेन सम्बन्धस्य प्रतियोगितानिरूपकत्वात् इति बोध्यम् । .

·भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित.। अथ परस्परधर्मतापन्नाना सप्तपदार्थानामेव परस्परमेदकत्व ज्ञाप- त्म्यसम्बन्धावच्छिना प्रतियोगिता यस्य स 1 अयमर्थ । सर्वत्र ज्ञाने कश्चिद्धि शेष्यो भवति कश्चि प्रकार तर प्रकारस्य भाव (धर्म) प्रकारता, प्रकार येन सम्बन्धन विशेष्ये स सम्बन्ध प्रभारतावच्छेदक प्रकारता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना, नमोऽसमभिव्याहारे यन ज्ञाने य प्रकारतावच्छेदक नन्ममभिव्याहारे स एव तन प्रतियोगितावच्छेदक इत्युच्यते, यया नीरो घट इति ज्ञाने विरुद्धविभक्तिरहितनि पातातिरिकनामार्थयोरभेदान्वयनियमात्तादात्म्यसम्बन्धो नीलनिष्ठप्रकारतावच्छेदक नीलो न घट इत्पन स एव (तादात्म्यसम्बन्ध ) नीलनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदक प्रतियोगिता च तत्सम्बन्धावच्छिनेति भवति वादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताक प्रथमान्तद्वयमध्यपतितनपदतन्यग्रतीतिविषयोऽभावोऽन्योन्याभाव । एव मन्यनाप्यूयम् ॥ अथ लक्षणशानाय किंचिदुच्यतेऽग्रे साधर्म्यप्रकरणेन तस्यवै विशिष्य विवक्षित त्वात् , अत्र भाष्यम् । निविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षण परीक्षा चेति । तत्र नामधेयेन पदार्थमानाभिधानमुद्देश । तनोद्दिष्टस्य तत्वव्यवच्छेदको धर्मों ल- क्षणम् । लक्षितस्य यथारक्षणमुपपद्यते न वेति प्रमाणैरवधारण परीक्षेति, तत्वस्य गोलादेर्व्यवच्छेदक व्यावर्तक । इतरभेदानुमापक इति यावत् । तथाचोक्त व्यावृत्तिर्व्यवहारो वा लक्षणस्य प्रयोजनमिति, व्यावृत्तिरितरभेदानुमिति । व्यवहारच गवादिबोधकगौरित्यादिशब्दप्रयोग । तद्यथा सानादिमत्व गा । साना तु गल कम्बल । तेन च गवि । व्यतिरेकव्याप्त्या गवेतरभदानुमान भवति । गौरितरभिन्ना सामादिमखाद्यन्न सानादिमन तद्भवेतरभिन यथा महिष । अयच न *तथा तस्मान तयेति ॥ अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसम्भवान्योन्याश्रयात्माश्रयादयो लक्षणदोषास्तै रहितो धर्मोऽसाधारणस्तन्मानवृत्तिधर्म इत्युच्यते, स एव रक्षण भवति, तनाव्याप्ति- नाम, लक्ष्यैकदेशावृत्तिवम् लक्ष्यत्ति वे सनि लश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वमिति तदर्थ । यथा गो कपिलवलक्षणे, कपिलव हि शवलेऽव्याप्तम् । अतिव्याप्तिनाम, लक्ष्यत्तित्वे सत्यलक्ष्यवृत्तित्वम् । लक्ष्यतावच्छे दकसामानाधिकरपे सति लक्ष्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताक्भेदसामानाधिकर स्थमिति तदर्थ । यथा गो शृङ्गित्वलक्षणे, गित्व हि महिषेऽतिव्याप्तम् । असम्भ वो नाम, लक्ष्यमात्रे लक्षपागमनम्, लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व मिति तदर्थ । यथा गिारेक्शफत्वे । अन्यान्याश्रय इतरेतराश्रय परस्पराश्रय इत्यनन्तरम्।। खग्रहसापेक्षग्रहसापेक्षग्रहकत्वमन्योन्याश्रयत्वम् । अस्यार्थ सप्रह खज्ञानम् तस्य सापेक्षोऽक्षाकारी यो ग्रहलय सापेक्षोऽपेक्षाकारी । * अय गौ तथा सास्लादिम वाभाववान्न, तस्मा सास्लादिम वाभावाभाव-(सालादि) यत्वात्तथा इतरभेदाभाववान किंतु इतरभेट्वान् ।। शफडीये खुर पुमान् ॥ न भयान्तरमेव एवार्थ इत्यर्थ ॥

·१२ भाषापरिच्छेदः। यितुं सामान्यतः पदार्थनिरूपणानन्तरं पदार्थानां साधये वैधय च वक्तुमुपक्रमते---सप्तानामित्यादिना । सप्तानां द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य- विशेष-समवाया-भावानां समानो धर्मो येषांते सधर्माणस्तेषां भावः साधर्म्यम् समानो धर्म इति फलितोऽर्थः । ज्ञेयत्वमादि यस्य तत् । ज्ञेयत्वं ज्ञानविषयता, सा च सर्वत्रैवास्ति अन्ततः ईश्वरादिज्ञानविषय- तायाः केवलान्वयित्वात् । आदिना अभिधेयत्व-प्रमेयत्वादिकंबो- ध्यम् ॥ १२ ॥ १३ ॥ द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः। सत्तावन्तत्रयस्त्वाद्या गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥ १४ ॥ द्रव्यादयः पञ्च, द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेपा अनेके भावा ग्रहो ज्ञानं यस्य तस्य भावस्तत्वम् इति, यथा महिपभिन्नत्वं गोत्वं, गोभिन्नत्वं च महि- पत्वमित्येवंलक्षणे, गोत्वज्ञानाय महिपत्वज्ञानापेक्षा, महिपत्वज्ञानाय च गोत्वज्ञानापेक्षा, परस्परं खज्ञप्त्यधीनज्ञप्तिकत्वंतत्वमित्यपि केचित् ॥ अस्य चामतिपत्तिकरत्वाज्ज्ञप्ता- घेव दोषत्वमित्येवमुक्तमुत्पत्ती तु परस्परापेक्षत्वलक्षणोऽयमिष्ट एव, । आत्माय- खंच खापेक्षाऽऽपादकप्रसङ्गत्वम् । यथा ज्वरोपसर्गयुक्तो रोगो ज्वर इत्युक्ता, ज्वराज्ञानवन्तमुद्दिश्य ज्वरे लक्षणीये ज्वरज्ञानापेक्षाया तदभावात्कथं ज्वरोपसर्ग- ज्ञानं संभविष्यति, एषु पञ्चमु आद्यानात्रयाणां क्रमेण भागासिद्धि-व्याप्यत्वासिद्धि- खरूपासिद्धि-रूपहेत्वाभासेप्वन्तर्भावादितरभेदानुमितिरूपलक्षणफलप्रतिवन्धकल्वादो- पन्वमूवम् अपरयोईप्ति (ज्ञान) प्रतिवन्धकत्वादेव दोषत्वमनुसन्धेयम् ॥ अत्रोद्दे- दशस्य पक्षज्ञानं, लक्षणस्य च व्यावृत्तिव्यवहारो वा, परीक्षायाश्च लक्षणदोपपरिहारः फलमिति द्रष्टव्यम् ॥ १ तदनिरूपणे तत्तत्पदार्थघटितस्य तत्तत्पदार्थस्य साधर्म्यतया निरूपणासम्भवा- दिति भाव.॥ २ भावप्रत्ययेन स्वप्रकृत्यर्थविशेषणीभूतो जात्यादिरूपोऽर्थ उच्यते, प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो हि भावः समानधर्मवति च समानधर्म एव प्रकार । एवमन्यत्रोह्यम् ॥ ३ आत्मविशेषगुणज्ञानाद्यर्थकधानुसमभिव्याहृतमप्रत्ययार्थो विषयता, विप- यिता वा ॥ ४ सर्वन सत्त्वात् । अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् । ५ अभिधाविषयत्वम् अभिधा शक्ति शक्तिश्चेदं पदममुमथैवोधयतु इत्याकारिका अस्मात्पदादयमर्थो वोद्धव्य इत्याकारिका वा, इच्छा ॥ ६ प्रमाविषयत्वम् प्रमा च यथार्थानुभव ॥

·अन्वितार्थदीपिकाध्यास्यासहित.। अर्थादनेकत्वे सति भावत्वम् ( अनेकभाववृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिम- त्वम् ) पञ्चानां साधर्म्यम् । समवायवारणाय सत्यन्तम् अभाववारणाय भावत्वमिति ॥ समवाय एपामस्तीति समवायिनः मत्वर्थीय इन्प्रत्यय । समवायित्वं समवायप्रतियोगित्वं (समवेतवृत्तिपैदार्थविभाजकोपाधिमत्व) च पञ्चाना साधर्म्यमित्यर्थः।-आद्यास्त्रयः द्रव्यगुणकर्माणि सचावन्तः। समवायसम्बन्धेन सत्तावत्त्वं त्रयाणा साधर्म्यमित्यर्थः । -गुणादिर्गुण- कर्मसामान्यविशेषसमवायाभावा. । गुणश्च क्रिया च गुणक्रिये निर्गते गुणक्रिये यस्मात्स. । निर्गुणत्व गुणशून्यत्व (गुणवदचिधर्मवत्त्वम् ।) निस्क्रियत्वं क्रियाशून्यत्व (क्रियावदवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्व ) च गुणादे. साधर्म्यमित्यर्थ. ॥ १४ ॥ सामान्यपरिहीनास्तु सर्वे जात्यादयो मताः । पारिमाण्डल्यभिन्नानां कारणत्वमुदाहृतम् ॥ १५ ॥ जाति. (सामान्यम् ) आदिापाते-जात्यादयः सामान्य- विशेपसमवायाभावाः सर्वेऽपि सामान्येन (जात्या ) परिहीना रहिता सामान्यानधिकरण सामान्यादीना साधर्म्यमित्यर्थ । अणो परिमाणं पारिमाण्डल्यं पृषोदरादित्वात्साधु । तस्माद्भिन्नाना सर्वे. पामेव कारणत्व साधर्म्यम् उदाहृतमुक्तम् । अत्र पारिमाण्डल्येत्युप- मता, १ एतच्च विवरण प्रत्येक घटादावाकाशादी चाव्याप्तिवारणाय, समन्वयप्रकार धानेके ये भावा घटव्यक्तयस्तदृत्ति' पदार्यविमारकोपाधि (पदार्थत्यसाक्षायाप्य धर्म ) द्रव्यत्वं तद्वत्वं प्रत्येक्घटादौ वर्तत इति । २ एतच नित्यद्रव्येषु परमाण्वादिप्वव्याप्तिवारणाय विवृतम् । ३ आदी भवा । ४ गुण आदिर्यस्पेति तद्गुणसविज्ञानो बहुधीहि ॥ ५ एतच आद्यक्षणे घटादावतिव्याप्तिवारणाय, उत्पन हि दव्य क्षणमगुणं तिष्ठति, समवायेन गुणोत्सत्ति प्रति तादात्म्येन इव्यम्य कारणत्वात्कारणस्य च कार्यपूर्ववृत्ति- खनियमान्, गुणवदत्तिश्च धमा न पट र नापि द्रव्यत्व किंतु गुणत्वादिकमेवेति तदादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वयो बोध्य । ६ एतच गगनादावतित्र्याप्तिवारणाय, गपनत्वादिक हि न पदार्थविमाणकोपाधि । भा०२ ·११ भाषापरिच्छेदः। लक्षणं परममहत्यस्य तस्यापि ज्ञानातिरिक्तं प्रेत्यकारणलाभ्युपगमादत्र प्रमाणंच-"कारणत्वंचान्यत्र पारिमाण्डल्यादिभ्य" इत्यत्र भाष्ये आदिग्रहणात्परममहत्वं गृह्यत इति आचार्यवचनम् ॥ १५॥ अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता। कारणत्वं भवेत्तस्य त्रैविध्यं परिकीर्तितम् ॥ १६ ॥ ननु कारणत्वं किमत आह–अन्यथासिद्धीति ।। अन्यथासिघ्या वक्ष्यमाणरूपया शून्यस्य रहितस्स निष्ठत्वं पष्ठ्यर्थः । तथाचान्यथासि- द्धिशून्यनिष्ठा या नियता (निश्चिता-अवश्यंभाविनी) पूर्ववर्तिता कार्याव्यवहितपाक्शणावच्छेदेन कार्याधिकरणवृतिता तत्कारणत्वं भवेत् । तस्य कारणत्वस्य तिस्रो विधा अस्येति त्रिविधं तस्य भाववैविध्यं (ब्राह्म- णादित्वात्प्यञ् ) त्रिविधत्वम् परिकीर्तितमुकम् ॥१६॥ समवायिकारणत्वं ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् ॥ एवं न्यायनयज्ञैस्तृतीयमुक्तं निमित्तहेतुत्वम् ॥ १७ ॥ एवममुना प्रकारेण न्यायनयं न्यायमतं जानन्तीति न्यायनयज्ञा- स्तैस्तृतीयं निमित्तहेतुत्वमुक्तम् स्पष्टमन्यत् (पूर्वार्द्धम् ) ॥ १७ ॥ यत्समवेतं कार्यं भवति ज्ञेयं तु समवायिजनक तन् । तत्रासन्नं जनक द्वितीयमाभ्यां परं तृतीयं स्यात् ॥ १८॥ तत्राद्यस्य लक्षणेमाह-यदिति । यस्मिन्समवेतं (समवायसम्बन्धेन १विषयतासम्बन्धेन द्रव्यलौकिकासक्षे समायेन महत्वस्य कारणत्वादात्ममा. नसप्रत्यक्षे आत्मपरममहत्वस्य कारणत्वमावश्यकमिति, अत एवानुपदवक्ष्यमाणभा- प्यमुपादाय “कारणत्वंच ज्ञातृधर्मेतरभावकार्यापेक्षयेति" व्याचल्युरुदयनाचार्याः । आत्मधर्मा ज्ञानादयस्तदतिरिकभावकार्य प्रति कारणत्वं परिमाण्डल्यादिभिनाना साधम्र्यमिति नदर्थ । २ दण्डत्वादी नियतपूर्ववृत्तितायाः सत्वादतिव्याप्तिरत उक्तमन्यथासिद्धिशून्य- स्येति । तद्धटत्वावच्छिन्नं प्रत्यनन्यथासिद्धे तदासभेऽतिव्याप्तिवारणाय निमता पूर्ववर्तितेत्युक्तं नियतपूर्वत्तिजातीयतेतिनदर्थलेनारण्यस्थदण्डादावपि स्वरूपयोग्य- तासम्पत्तिः । तजातीयलं च नियतपूर्ववृत्तिनावच्छेदकदण्डत्वादिमत्वमेवेति ॥ ३ विधेयप्राधान्यात्तदिति नपुंसकनिर्देशः । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्ययोरैक्यमापादयत्सर्व- नाम पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभागिति महदुक्ते. ॥ प्रतिनिर्देश्य विधेय.॥ सत्कारणं कार्यस्पेण परिणतं भवति तत्ममवायिकारणमिति परमार्थः ।

·मन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। वर्तमानं ) सत्कार्य भवति उत्पद्यते तत्तु समवायिजनकं ज्ञेयम् । समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित-तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नकार- णतावत्वं समवायिकारणत्वमिति निष्कर्षः । यथा घट प्रति कपालः । पटं प्रति तन्तुः। यथा वा घटरूपादिकं प्रति घटः । पटरूपादिकं प्रति पर इत्येवम् ॥ द्वितीयस्य लक्षणमाह-तत्रेति । तत्र समवायिका- रणे आसन्नं सम्बद्धं समवाय-खसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धेनेत्यादिः, जनकं द्वितीयमसमवायिकारणं ज्ञेयम् ॥ तथाच समवायसम्बन्धावच्छि. नकार्यतानिरूपित-समवाय-स्वसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न- कारणतावत्वमसमवायिकारणत्वमिति निष्कर्षः। यथा पट प्रति कपाल- संयोगः । पटं प्रति तन्तुसंयोगः । यथा वा घटरूपादिकं प्रति कपाल- रूपादिकम् । पटरूपादिकं प्रति तन्तुरूपादिकमेवमन्यत्रापि बोध्यम् ॥ आभ्यां समवायिकारणासमवायिकारणाभ्या परं भिन्नं कारण तृतीय निमिचकारणं स्यादित्यर्थः ॥ यथा घटं प्रति दण्डादिकम् पटं प्रति तुरीवेमादिक ॥ १८॥ कार्ये कार्यता कारणे कारणता तयोच साकाहत्वात्परस्पर निरुप्यनिरूपकभाव. सम्बन्धः । अन्यत्सर्वं ससर्गाभावलक्षणोकदिशाऽनुसन्धेयम् । २ यथा घट. समवायेन कपाले तर कपालसयोगोऽपि गुणत्वात्समवायैनेति समवाय एव कार्यतावच्छेदक कारणतावच्छेदकश्च, कयालरूपादेस्तु द्वितीयसन ख कपालस्पादिकं तत्समवायी क्पालादिखत्समेवतत्वं घटादौ तत्र समवायेन रूपा- दिकायें वर्तत इति सामानाधिकरण्यमुपपत्रं भवति, एवमन्यत्रोत्यम् ॥ ३ अनेदं बोध्यम् । तत्तत्कायें प्रत्यसमवायिकारणत्वं तत्तद्रूपेणभिन्नं तत्र यत्र यत्र असमवायिकारणत्वं नेटं तत्र तरतद्वारणाय तत्तत्कार्यासमवायिकारणलक्षणे तसद्रि- भत्वं देयं यथा पटासमवायिकारणलक्षणे तुरीतन्तुसयोगभिनत्वमेवमन्यर, आत्म- विशेषगुणानां ज्ञानादीनानु कुत्राप्यसमवायिकारणत्वं नास्ति इति तद्भिनत्वं सामा- न्यलक्षणे देयमेव, तेन ज्ञानादीनामिच्छादिकं प्रति, परामर्शस्य चानुमिति प्रति, नासमवायिकारणत्वमिति। ४ अनेदंबोध्यम् । समवायिकारणासमवायिकारणमिमकारणत्वमेव निमित्तका- रणत्वम् तेन तुरीपटसंयोग.प्रति तुरीतन्तुसयोगस्यासमवायिकारणत्वेऽपि न तस्य पदं प्रति निमित्तकारणत्वक्षतिरिति । तुरीसूनवेष्टिता नलिका (तृणविशेष ) वेमा वायदण्डः क्षणतरो लौहनिम्मितो, यत्र नरी निधायोभयत: सूत्रसन्तानोपरेव्या- पार्यवे॥

·भाषापरिच्छेदः। येन सह पूर्वभावः कारणमादाय वा यस्य । अन्य प्रति पूर्वभाव ज्ञाते यत्पूर्वभावविज्ञानम् ॥ १९ ॥ इदानीमन्यासिद्धत्वमेव कियतां पदार्थानां तदाह येनेत्यादिना, यत् (यद्धर्मावच्छिन्नं) कार्य प्रति यस्य (कारणत्वेनाभिमतस्य दण्डत्वादेः) पूर्वभावः पूर्ववर्तिता येन रूपेण ( थेंदूपावच्छेदेन ) संह गूसते तत्कार्य प्रति तद्रूपमन्यथासिद्धम् । इत्येकः । उदाहणमनुपदं स्फुटीकरिप्यते ॥ द्वितीयमाह-कारणमिति । अत्र कारणपदं खतन्त्रान्वयव्यतिरेकशा- लिपरम् । तेन नात्माश्रयः। वाशब्द एवार्थे । आदायेत्यस्य गृहीत्वेत्यर्थः । यस्येत्यस्य खतन्त्रान्वयव्यतिरेकशून्यस्येत्यर्थः । इत्थंच यस्य कारणं खभिन्नतत्कार्यकारणमादायैव पूर्वभावः गृह्यते नतु खतः अर्यात यस्य स्वातन्त्रेणान्वयव्यतिरेकौ न स्तः किंतु खभिन्नकारणं गृहीत्वैवान्व- १ अन्यथासिद्धत्वंच नियतपूर्ववर्तितावच्छेद्यधर्मावच्छेदेन यादृशकायप्रति नकारणत्वव्यवहारः प्रामाणिनां तद्रूपावच्छिन्नत्वम् । २ मूले पूर्वभावइत्युकं तय के प्रति, कस्यति चाकाहाद्वयं जायते तत्क्रमेणाध्या- हत्य (उत्तरवाक्यत आकृष्य ) पूरयति । यत्-प्रति, यस्येति च । ३ मूले यत्पदेन यद्रूपमुच्यते । अवच्छेदपत्वं तृतीयार्थः । प्रकृत्यादिगणाजाता नृतीया तु तदात्मत्ताम् । अवच्छेदकतायुद्धिप्रकारत्वादि शंसतीति हर्युक्तः । ४ साहित्संचैकज्ञानविषयत्वम् । ५ एतच्चोत्तरश्लोकस्थमत्रार्थवशादपकृप्यते । एवमुत्तरवाक्येष्वप्यनुकांपकर्षों यथायथं बोध्यौं। ६ तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववृत्तित्वग्रहविशेष्यतावच्छेदकत्वे सति तदा विच्छिन्नं प्रति खतवान्वयव्यतिरेकशून्यत्वं तद्धर्मावच्छिन्नं प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् इति निष्कृष्टोऽर्थः । अत्र द्वितीयान्यथासिद्धवारणाय सत्यन्तम् कपालसंयोगो घटपूर्व वर्तीत्यादिप्रहे कपालस्यापि तादृशविशेष्यतावच्छेदकलात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय विशे- प्यदलम् । ७ कारणलक्षणे कारणस्य प्रवेशे हि स सम्भवति । ८ अन्वयः खाधिकरणे कार्यसत्वम् । व्यतिरेकः खाभावाधिकरणे कार्यासत्वम् । अनयोः खातध्यंच खभिन्नप्रकृतकार्यकारणान्वयव्यतिरेकाप्रयुक्तत्वम् । दण्डत्वदण्ड- रूपयोन्दपव्यतिरेको, म्हभिनण्यरूपकारणावपस्त्यतिरेकरयुकी साम्पात्रयत्वसम्बर न्धेन दंण्डल्लादिसत्वस्य दण्डसत्वाधीनत्वात् तयोरन्यथासिद्धत्वमिति भावः ।

·अन्धितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। यव्यतिरेको गृह्यते तदन्यथासिद्धम् ॥ तृतीयमाह--अन्यमिति । फलाननुगुणमित्यर्थः । तेन कुलालजनके चतुर्थान्यथासिघ्यायये नातिव्याप्तिः । यस्येति वेति च पूर्ववाक्यादनुपज्येते, यस्यान्य प्रति पूर्वभावे पूर्ववृत्तित्वे ज्ञात एव यत्पूर्वभावविज्ञानं तस्य तत्कार्य प्रत्यन्य- थासिद्धत्वम् ॥ १९ ॥ जनके प्रति पूर्ववृत्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते । अतिरिक्तमथापि यद्भवेनियतावश्यकपूर्वभाविनः ॥२०॥ चतुर्थमाह-जनकमिति । फलानुगुणमित्यर्थः ॥ यस्यजनक (यत्कार्यजनक) प्रति पूर्ववृत्तिताम् अपरिज्ञाय अगृहीत्वान अपि तु गृही- स्वैवपूर्वभाव (यत्कार्यपति पूर्ववृत्तित्व)गृह्यते तस्य तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्ध- त्वम् । नद्धयस्य प्रकृतार्थदार्थबोधकत्वनियमात् ॥ पञ्चममाह-अति- रिक्तमिति । अथ नियतः व्यापकः आवश्यक यद्विना कार्यसिद्धिर्न स चासौ पूर्वभावी पूर्ववर्ती चेति त्रयाणा कर्मधारयौ समासौ । तस्माद- तिरिक्त यद्भवेत्तदप्यन्यथासिद्धम् । अत्र नियतेत्युक्त्या रासभस्य, आव- श्यकेयुक्त्याऽऽकाशस्य, पूर्वभाविन इत्युक्त्या वस्य व्यावृत्तिरिति बो- ध्यम् । तथाचान्यथासिद्धिशून्यत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वं, कार्यनियतपूर्ववृत्तित्व च कार्यतावच्छेदकसंबन्धेन कार्याधिकरणे कार्या- व्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन विद्यमानात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- १ वातन्त्र्येण तत्वार्यनिरपितान्वयव्यतिरेक्शून्यत्वे सति तत्कार्यकारणावच्छि- अस्खनिष्टनकार्यनिरूपितनियतपूर्वत्तित्वग्रहविशेष्यताक यत् तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्ध- मिति निष्का । कपालस्योगो घटपूर्वदृत्तीत्यादिपूर्वत्तित्वग्रहविशेष्यताया कपाल- संयोगनिष्ठाया पालावच्छिन्नत्वाकपालसयोगेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । दण्ड- वादिवारणाय विशेष्यदलम् । अनेतराम्वयव्यतिरेक्प्रयुक्तान्वयव्यतिरेकशालिखमि- युक्ती प्रथमद्वितीयान्यथासियो सग्रहेऽपि भेदेनान्यथासिद्धियप्रदर्शन शिष्यवुद्धि- वैशद्यार्थमिति बोध्यम् । २ समापि अन्यं प्रतीसायनिधाने तृतीयचतुर्थान्यथासियो संग्रहेऽपि फ्ला. मनुगुणवतदनुगुणत्वयोर्विशेषणयोपादानेन तयोर्भेदेनाभिधाने प्रयोजनाभावख. थापि शिष्ययुद्धिवेशद्याय तयो कमिति बोध्यम् । ३ खव्यापकत्वस्य खस्मिन्नपि सत्वान् ।

·भाषापरिच्छेदः। धर्मवत्यम् । अथैवं नियतपदं व्यर्थमनियतंरासमादेः सत्यन्तेनैय वारणा- दिति चेन्न । घटसामान्यं प्रत्यन्यथासिद्ध्यमावात् ॥ एततत्यमभिनयम- भायां व्यक्तम् ॥ २०॥ एते पश्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम् । घटादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ।। २१ ।। उपसंहरति--एत इत्यादिना । घटादावते पञ्चान्यथासिद्धास्तत्रा- दिमं दण्डत्यादिकम् । घटं प्रति दण्डस्य पूर्ववृत्तित्वं दण्डत्वेन रूपेण सहैव गृह्यते इति तद्रूपं (दण्डत्वम् ) तत्रान्यथासिद्धम् ॥ दण्डरूपादि द्वितीयं, दण्डरूपस्य हि घटकारणं दण्डमादायैव पूर्ववृचित्यम् । रूपवद्द- ण्डस्य कारणत्वात् । न तु खतोऽतस्तत्तत्रान्यथासिद्धम् ॥ २१ ॥ तृतीयं तु भवेद्योम कुलालजनकोऽपरः। पञ्चमो रासभादिः स्यादेतेषावश्यकस्त्वसौ ।। २२ ।। तृतीयं तु व्योमाकाशं भवेत् । शब्दसमवायिकारणत्वं हि आकाश- त्वमतः शब्दंपति पूर्वमावे ज्ञाते एव घटपूर्वमावविज्ञानमिति तत्तत्रा- न्यथासिद्धम् ॥ कुलालजनकः अपरश्चतुर्थ इत्यर्थः । कुलालपितुर्हि घ- टकार्यजनकं कुलालं प्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञाय (अज्ञात्वा) पदं प्रति पूर्ववर्तिता न गृह्यते (न ज्ञायते) अतस्स तत्रान्यासिद्धः ॥ पञ्चमः रासभादिः। रासभो गर्दभः । यद्धटव्यक्ति प्रति रासभस्य पूर्ववृत्तित्वमस्ति तत्रापि पटत्वावच्छिन्नं (यावर्ट) प्रति, सिद्धकारणभावैर्दण्डादिभिरेव तयातेरपि संभवे रासमतान्यथासिद्धः ॥ एतेषु पश्चखन्यथासिद्धेषु असौ पञ्चमः आवश्यकः तेनैव परेषां चरितार्थत्वात् । तथाहि घटादौ १ इयञ्चतीकाकृत्कृतैव। २ अस्य कुलालपितृत्वेनैव घटे प्रत्यन्यथासिद्धत्वम् ।कुलालत्वेन घटजनकत्वं वि. मेव । ३ सिद्धः कारणभाव. (कारणत्वं) येषां तैः । ४ तलक्षुणषु इति बोध्यम् । .

·१९ अन्धितार्थदीपिकायाख्यासहितः। दण्डादिमिरवक्ष्यामृप्तनियतपूर्ववृत्तिभिरेष कार्यसंभवे दण्डत्यादिकमन्य- यासिद्धम् ॥ २२ ॥ समयायिकारणत्वं द्रव्यसैवेति विज्ञेयम् । गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् ।। २३ ।। साधर्म्यप्रसङ्गात्तदेव पुनराह-समवायीत्यादिना । समवायिका- रणत्वमुक्तरूपं द्रव्यस्यैव साधर्म्यमिति विज्ञेयम् । अपिशब्दस्त्वर्थे, अथ असमवायिहेतुत्व तु गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयम् । अत्र मात्रशब्दोऽवधार- णार्थो गुणकर्मणोरेवासमयायिकारणवं साधर्म्यमित्यर्थः । तेनान्येपा त- वैधर्म्यमिति फलति । यद्वोऽसमयायिकारणत्वमसयायिकारणवृतिसचा- भिन्नजातिमत्त्व तेन गुणत्वं कर्मत्वं चादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वय ॥२३|| अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते । क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वंगुणयोगिता ॥ २४ ॥ इह सप्तपदार्थमध्ये नित्यद्रव्येभ्यः परमाण्वाकाशादिपञ्चकेभ्यो- ऽन्यत्र तानि विहायेत्यर्थः । अनित्यद्रव्याणांगुणादीनाच आश्रितत्वं १६दमनाकूतम् । कारणता तावत्सामान्यतो द्विविधा साधारणासाधारणभेदात्तत्र कार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितादिकालादृष्टेश्वरादिनिष्ठाऽऽद्या, कार्यत्वव्याप्यघटत्वा- दितत्तद्धमावच्छिन्नकार्यतानिवपिता कपालादिनिष्ठा द्वितीया साऽपि द्विविधा समु- दितविथान्ता प्रत्येकविश्रान्ता च तनाद्या घटं प्रति दण्डादिनिष्ठा, इयमेव दण्डादिन्या. येन कारणतेत्युच्यते, द्वितीया वहि प्रति तृणारणिमणिसयोगनिष्ठा, इयमेव तृणारणि मणिन्यायेन कारणवेत्युच्यते । मत्र मूलोका निविधाऽपि कारणता जन्यभावमानं प्रति भवति, तनानुगतरूपेणासमवायिकारणनाशादेव भावार्यनाश । न तु समवा- यिकारणनाशात् । परमाणुनाशाभावेऽपि तत्संयोगरूपासमवायिकारणनाशेन घणु- बनाशाभ्युपगमात् । निमित्तकारणनाशात्तु हरिदेव, यथा द्वित्वादिसंख्यानो पर- त्वाऽपरस्खयोचापेक्षायुद्धिनाशामाशोऽव (१०८) (१२५) कारिकयोश्यते, अन विशेषोऽन्यत्र (मुक्तावलीप्रभायाँ)द्रष्टव्य ।। २ मा कार्येऽवधारण इति कोश ॥ काल्यार्थक्त्वे तु ज्ञानादावव्याप्तिः स्पात् ।। ३ साधयेप्रकरणे घेवयंकयनमयुक्तमित्यभिप्रेसाह-यद्वति ।। ४ ज्ञानादौ, भयं प्रकारोऽन्यत्रापि वोध्य.॥ ५ परमाणवध आकाशादिपञ्चञ्चेतिद्वन्द्व । पृथिव्यतेजोवायूनां परमाणव: आकाशादिपथकञ्चेति नव नित्यद्रव्याणि ।

·भाषापरिच्छेदः। सर्वाधारतानियामककालिकविशेपणातौदिसंबन्धातिरिक्तसंबन्धेन वृत्तित्वं साधर्म्यम् । नित्यद्रव्याणां तूक्तसंबन्धेनावृत्तित्वं साधर्म्यम् , कालिकविशे- पणतया नित्यानामपि कालादौ वृत्तेः ॥ एवं पदार्थसामान्यसाधर्म्यमुक्त्वे- दानी द्रव्यस्यैव विशिष्य साधम्य वक्तुमारभते-क्षित्यादीनामिति । अत्र तुशब्दः द्रव्यातिरिक्तसाधारणसाधर्म्यप्रकरणव्यवच्छेदभेदसूचकः । गुणयोगिता समवायसंबन्धेन गुणवत्त्वम् ॥ २४ ॥ क्षितिजेलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूर्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी ॥२५॥ क्षितिजलमिति । पृथिव्यप्तेजोवायुमनसां परत्वादिमत्त्वं साधर्म्य- मित्यर्थः ॥ तत्र परत्वापरत्ये परापरव्यवहारासाधारणकारणे वक्ष्येते । मूर्तत्वं च क्रियाजनकतावच्छेदको जातिविशेषः । अविभुवृत्तिपरिमा- णवत्त्वं वा ॥ २५॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् । क्षित्यादिपञ्च भूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ।। २६ ॥ कालेति । कालाकाशात्मदिशां सर्वगतत्वं सर्वमूर्तसंयोगित्वं परम- महत्त्वं च साधर्म्यमित्यर्थः । क्षित्यादिपञ्च क्षित्यतेजोवाय्वाकाशानि भूतानि, भूतपदवाच्यानि, भूतत्वं क्षित्यादिपञ्चानां साधर्म्यमित्यर्थः ॥ १ आदिनादेशिकविशेषणतापरिप्रहः । काले देशे च सर्वमेव विशेषणं वृत्तितया, तयो सर्वाधारत्वात् । तद्वारकोऽपि सम्बन्ध सर्वस्य सर्वत्र, खाधिकरणकालवृत्तित्वं खाधिकरणदेशवृत्तित्वमित्येवम् । २ परत्वादिसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वमित्यर्थः ॥ तेन यत्र घटादी परत्वादि नोत्पन्नं तत्र नाव्याप्तिः॥ आत्मन्यतिव्याप्तिवारणाय समानाधिकरणान्तम् ॥ तत्रैव सत्तामादायातिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । द्रव्यत्वव्याप्यत्वं च द्रव्यत्व- न्यूनवृत्तित्वं । तच्च द्रव्यत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपं न द्रव्यत्वे इति तदादायाकाशादावतिव्याप्ति शहनीया। ३ गुणनिरूपणप्रकरणे। ४ परममहत्वत्वं जातिविशेषो मानसप्रत्यक्षसिद्धः ॥ अपकर्षानाभयपरिमाण- घत्वं वा। ५ भूतत्वं च बहिरिन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मवद्विशेषगुणवत्व- मात्माऽवृत्तिविशेषगुणवत्वं वा ॥ आद्यलक्षणस्थपदकृलं मुक्तावत्यादौ द्रष्टव्यमिह बा- सानामप्रतिपत्तिभिया न लिखितम् ।।

·भन्विताथदीपिकाव्याख्यासहित । वत्र चत्वारि क्षित्यतेजोवायुरूपद्रव्याणि स्पर्शो विद्यते येषु तानि स्पर्श- वन्ति, चतुर्णी (पृथिव्यप्तेजोवायूना) स्पर्शवत्व साधर्म्यमित्यर्थ ॥२६॥ द्रव्यारम्भश्चतुर्पु स्यादथाकाशशरीरिणाम् । अव्याप्यत्तिः क्षणिको विशेषगुण इप्यते ॥ २७ ॥ द्रव्यारम्भ इति । चतुर्पु पृथिव्यप्तेजोवायुषु द्रव्यारम्भ स्यात् ॥ द्रव्यारम्भकत्व (द्रव्यसमवायिकारणत्व) चतुर्णा (पृथिव्यप्तेजोवायूना) साधर्म्यमित्यर्थ ॥ अथ आकाशशरीरिणाम् आकाशजीवात्मनाम् अ व्याप्य वर्तत इत्यव्याप्यवृत्ति , क्षणे भव क्षणिकश्च, विशेषगुणो- बुयादिरिप्यते अभिमते । तथा चाव्याप्यवृत्तिविशेषगुणवत्त्व क्षणि- कविशेषगुणवत्त्व च तेपा साधर्म्यमित्यर्थ । अव्याप्यत्तित्व च स्वाधि- करणवृत्त्यभावप्रतियोगित्वम् । अस्ति चाकाशे विशेषगुण शब्द सहि यदा गृहावच्छिन्नाकाश उत्पद्यते तदा बाह्यावच्छिन्नाकाशे तदभावोs- प्यस्तीत्यव्याप्यवृति तद्वत्व चाकाश इति लक्षणसमन्वय । जीवात्मनि च विशेषगुणो ज्ञानादि सोऽप्यव्याप्यवृत्ति । ज्ञानादिक हि आत्मनि विभौ शरीरावच्छेदेनोत्पद्यते, घटाद्यवच्छेदेन तदभावोऽप्यस्तीत्यव्या- प्यवृत्ति तद्वत्त्व च जीवात्मनीति लक्षणसमन्वय ॥ क्षणिकत्व च तृ- तीयक्षणवृत्त्यवृत्तिजातिमद्विशेषगुणवत्त्वम् । योग्यविभुविशेषगुणाना खोत्तरवर्तिगुणनाश्यत्वात्प्रथमशब्दस्य द्वितीयशब्देन नाश इति तथा- भूतशब्दत्वजातिमच्छब्दमादायाकाशे लक्षणसमन्वय । जीवात्मनि च द्वेपत्वादिकमादाय लक्षणसमन्वयो बोध्य ॥ २७ ॥ रूपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात्प्रथमनिकम् । गुरुणी द्वे रसवती द्वयोनैमित्तिको द्रवः ।। २८ ।। रूपेति । प्रथमत्रिकम् । पृथिव्यतेजोरूपम् । रूप च-द्रवत्व च १ बुधादिपक स्पर्शान्ता सेह सासिद्धिको दव । अष्टभावनाशन्दा अमी वैशेषिका गुणा ॥ इति (९०) वक्ष्यते ॥ २ अथात्तार्किकागाम् । ३ योग्य व च प्रत्यक्षविषयतावच्छेदको धर्म । धमाधर्मभावनाख्यसस्काराचा योग्या इति तेषा व्यवच्छेद ।। ४ योगिन प्रयमात्रय इति पाठ ऋजु॥

·मापापरिप्ठयः। प्रत्यक्षं चेति द्वन्द्वस्तैयुज्यन्त इत्यर्थे णिनिः। द्वन्द्वान्त इति न्यायेन योगीति प्रत्येकान्वयि । तथा च रूपयोगित्वं ट्रेवत्पयोगित्वं प्रत्यक्षयो. गित्वं च पृथिव्यादित्रयाणां साधर्म्यमित्यर्थः ॥ द्वे द्रव्ये पृथिव्यपे । गुरुणी गुरुत्यवती, रसयती, घ । तथा च गुरुत्ववत्वं रसवत्वं च पृथिवी तेजसोः साधर्म्यमित्यर्थः ॥ २८॥ आत्मानो भूतवर्गाय विशेपगुणयोगिनः । यदुक्तं यस साधय वैधHमितरस तत् ॥ २९ ॥ आत्मान इति । पृथिव्यतेजोवाय्याकाशात्मनां विशेषगुणवत्त्वं सा- धर्म्यमित्यर्थः । यदुक्तमिति । ज्ञेयत्वादिकं विहायेत्यादिः । ज्ञेयत्वादिकं हि न कस्यापि वैधम्र्य केवलान्वयित्वात् ।। २९ ॥ स्पर्शादयोऽष्टी वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः । स्पर्शायष्टौ रूपवेगौ द्रवत्वं तेजसो गुणाः ॥ ३० ॥. वायोनेवैकादश तेजसो गुणा जलक्षितिप्राणमृतां चतुर्दश । दिका- लयोः पञ्च पडेव चाम्बरे महेश्वरेष्टौ मनसस्तथैव च ॥ १ ॥ इति प्रा. चीन श्लोकमनुसृत्य वायोस्तावद्गुणानाह-स्पर्शादयोऽष्टाविति । स्पर्श- संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाऽपरत्वान्यष्टौ वेगाख्यसंस्कार- थेति नव वायोर्गुणा इत्यर्थः। तेजसो गुणानाह-स्पर्शाधष्टाविति ॥३०॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगव गुरुत्वं च द्रवत्वकम् । रूपं रसस्तथा नेहो वारिण्येते चतुर्दश ।। ३१॥ अपां गुणानाह-स्पर्शादयोऽटाविति ॥ ३१ ॥ स्नेहहीना गन्धयुताः क्षितावते चतुर्दश । बुद्धयादिपटू संख्यादिपञ्चकं भावना तथा ॥ ३२ ॥ १ द्वन्द्वान्वे द्वन्द्वादी वा थ्रयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते इति न्यायखरूपम् ।। २ योगोऽत्र सबन्धः स चाद्ययोः समवायरूपोऽन्दे च विषयतारूपः । योग्यता- वशात्॥ प ३ अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वयित्वम् ।। ४ "अष्टौ स्पर्शादयो रूपं वो वेगश्च देजमोति" प्राचीनपुस्तकधृतपाठः॥

·अविवार्थदीपिकाव्याश्यासहित । पृथिव्या गुणानाह-लेहहीना इति । एते अव्यवहितपूर्वोत्त। स्नेहहीना सेहभिता । गन्धयुता गन्धसहिता ॥ आत्मनोगुणानाह-- धुध्यादिपदमिति । बुद्धिसुखदु खेच्छाद्वेषप्रयत्ना । सख्यादिपञ्चकम् । सख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागा भावना तदाख्य सस्कार तथे- त्युत्तरान्वयि ।। ३२॥ धर्माधमा गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश । संख्यादिपञ्चक कालदिशोः शब्दश्च ते च से ॥ ३३ ॥ कालदिशोर्गुणानामैक्यादेकोक्त्यैवाह-~-संख्यादिपञ्चकमिति आकाशस्स गुणानाह- शब्दश्चेति । ते सख्यादय । खे आकाशे । तथाचाफाशे-शब्द संख्यादयश्च पञ्चैव षड्गुणा इत्यर्थ ॥ ३३ ।। संख्यादयः पञ्च बुद्धिरिच्छा यतोऽपि चेश्वरे । परापरत्वे संख्याद्याः पञ्च वेगश्च मानसे ॥ ३४ ॥ ईश्वरम्य गुणानाह-संख्यादीति । नव्यास्तु सख्याबुद्धीच्छाप यतसुग्वानीति पञ्चैवेश्वरस्य गुणा इत्याहु । मनसो गुणानाह-परा- परत्व इति । सख्याचा पञ्च । सख्यापरिमाणपृथक्त्वसयोगविभागा वेग । तदाख्यसस्कारश्चेति पट् । मानसे मनसि । साथै प्रज्ञादित्वादण् । इति अवितार्थदीपिकाया भाषापरि वेदव्यारया साधर्म्य वैधयनिरूपण नाम द्वितीय परिच्छेद ॥ -- साधधम्य निरूप्य सप्रति प्रत्येक पृथिव्यादिक निरूपयति- तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता। पधिस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः॥३५॥ तति । तत्र उक्तद्रव्येषु तेषां मध्ये गन्धहेतु गन्धसमवायिकारण ·२५ भाषापरिरदा। (समवायसंबन्धेन गन्धवद्वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमती ) क्षितिः पृथिवी- त्यर्थः। सा च शुक्ल-नील-पीतादिभेदेन (सप्तविध) नाना(जातीय रूपवती मता ज्ञाता । तत्र पृथिव्यां रसस्तुं मधुरकटुकपायादिभेदेन पडियो वर्तते । गन्धस्तु सौरभाऽसौरमभेदेन द्विविधो मतः ॥ ३५ ।। स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो हनुणाशीतपाफजः । नित्यानित्या च सा द्वधा नित्या स्थादणुलक्षणा ।। ३६ ॥ स्पर्शइति । तस्याः पृथिव्याः स्पर्शस्तु अनुप्णोऽव्यक्तोष्णः अशी- तोऽव्यक्त शीतश्च स चासौ पाकनश्चेति कर्मधारयौ । इत्थं च नानारू- पवत्वं, पड्विधरसवत्वं, पाकस्पर्शवत्वं च पृथिव्या लक्षणमिति फलति सा पृथिवी द्वेधा द्विप्रकारा नित्याऽनित्या चेत्यर्थः । अणुलक्षणा परमा- गुरूपा नित्या सात् ।। ३६ ॥ अनित्या तु तदन्या स्यात्सवावयवयोगिनी । सा च विधा भवेद्देहमिन्द्रियं विषयस्तथा ॥३७॥ अनित्येति । तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी घणुकादिरूपा सर्वा. प्यनित्या कार्यरूपा स्यात् । सैवाऽनित्या पृथिव्येवावयवयोगिनी साव- यया । सा च कार्यरूपा पृथिवी त्रिधा त्रिपकारा भवेत् शरीरे-न्द्रिय-विष- यभेदादित्यर्थः ॥ ३७॥ १ तत्वं (तथाभूतजातिमत्व) पृथिव्या लक्षणम् । समन्वयप्रकारश्च समवायसब- न्धेन गन्धवती उत्पत्तिद्वितीयादिक्षणे घटादिरूपा पृथिवी तदृत्तिव्यस्वव्याप्या जातिः पृथिवीत्वरूपा तद्वत्वं सर्वत्र पृथिव्यामिति, एवमुत्तरत्र (जलादिलक्षणेषु) अपि गन्ध- पदस्थाने शीतस्पर्शादिपदं नि क्षिप्य लक्षणं कार्य, इदानी गन्ध इति प्रतीत्या कालि. कविशेषणतासंबन्धेन कालेऽपि गन्धो वर्तत इति समवायसंवन्धेनेत्युक्तम् । द्रव्य. त्वमादायातिप्रसङ्गवारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति । व्याप्यत्वं चात्र खाधिकरण त्यभावप्र- तियोगित्वरूपमतो न खव्याप्यत्वं खस्य, जलपृथिव्यन्यतरत्वमादाय जलेऽतिव्या- तिवारणाय जातीति, अन्यत्तरत्वं च, एतद्भिन्नत्वे सत्येतद्भिन्नो यस्तद्भिन्नत्वम् । भेद- दूयाभाववत्वं वा। २ अनुष्णाशीतेत्युक्तिस्तु पृथिव्याः स्पर्शोऽनुष्णाशीत इति ज्ञापनायैव ।। ३ जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः । तस्य षष्ठतमो भागः परमाणुः प्रकीर्तितः ।। जालं गवाक्षः ॥ ४ निलत्वं च भावत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वमा ध्वंसवारणाय सत्यन्तम् ॥

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । योनिजादि भवेद्देहमिन्द्रिय प्राणलक्षणम् । विपयो घणुकादिश्व ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥ ३८॥ योनिजादीति । देहं भोगायतन (यदवच्छिन्ने आत्मनि भोगः मुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भवति तत्) योनिजादि योनिजमयोनिजं च भवेत् । तत्र योनेर्जात योनिज । तद्विविधं जरायुजमण्डजं च । तत्राचं मानुपादीना द्वितीय सादीनाम् । अयोनिजमुक्तयोनिजमिन्न खेदजो- द्भिज्जादिकम् । तन खेदाजाता खेदजा कृमिदशाया । उद्भिद्य(भूमि) जाता उद्भिजास्तरुगुल्माद्या. । भारकिणा देवादीना च शरीरमप्ययो. निजमदृष्टविशेपसहितेभ्योऽणुभ्यस्तदुत्पत्तेरभ्युपगमात् ॥ इन्द्रिय प्राण- मेव लक्षणं स्वरूप यस्य तत् । प्राणेन्द्रियं पार्थिवमित्यर्थ ॥ विषय उप- भोगसाधन स च द्यणुकादिब्रह्माण्डान्त ब्रह्माण्टपर्यन्त उदाहृतोऽभिहिता (उक्त)॥ ३८॥ जलं निरूपयति- वर्णः शुक्लो रसस्पशी जले मधुरशीतलौ । स्नेहस्तत्र द्रवत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ वर्णः शुलः इति । जले शुक्लो वर्ण: । अयं चाभाखरो ग्राह्य । भाखर- शुक्लरूपस्य तेजसि वक्ष्यमाणत्वात् । मधुरशीतलो रसस्पर्टी क्रमेण योध्यौ । मधुरो रस शीत स्पर्श इति यावत् । तत्र-जले स्नेह । साव- धारण सवै वाक्यमभक्षो वायुभक्ष इति न्यायेन शुक्ल एव वर्ण मधुर एव रस शीत एव स्पर्श जल एव स्नेह इत्येव बोध्यम् । द्रवत्वं तु सासिद्धिक खाभाविकमुदाहतमुक्तमित्थ चाभाखरशुक्लमात्ररूपवत्वं मधु- रमानरसपत्वं शीतमात्रस्पर्शवत नेहवत्व सासिद्धिकद्रवत्ववत्वमित्येव जलस्य लक्षण बोध्यम् ।। ३९ ।। १ अन मान तु "ब्रह्मणो मानसा मन्यादय पुना" इत्याया आगमा एव । २ आत्मान्यत्वे सति ज्ञानवारणमन सयोगाश्रयत्वम् इन्दियत्वम् ॥ आत्मा मनसा युज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेन तत प्रत्यक्षमु पद्यत इति हि ज्ञानक्रम । एतच लक्षण त्वानोयोगस्य ज्ञाकारणासमिति मूलोक्तमताभिप्रायेणेति वो यम् ॥

·भाषापरिच्छेदः। नित्यतादि प्रथमवरिकतु देहमयोनिजम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिपियो मतः ॥४०॥ नित्यतादीति । प्रथमस्येव प्रथमवत् । तत्र तस्येवेति पष्ठयन्ता- द्वतिः । पूर्वोक्तस्य पृथिवीरूपद्रव्यस्यवेत्यर्थः । तथाहि जलं द्विविघं नित्यमनित्यं च । परमाणुरूपं नित्यं व्यणुकादिरूपं सर्वमनित्यं सावयवं च । अनित्यमपि त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयभेदात् ॥ पृथिवीतो यो वि. शेपस्तमाह-किंत्विति । अयोनिजमिति । अयोनिजमेवेत्यर्थः । जलीयं शरीरमयोनिजं वरुणलोके प्रसिद्धम् ॥ इन्द्रियं रसनं रसनेन्द्रियं जली- यमित्यर्थः ॥ विपयं दर्शयति-सिन्धुरिति । सिन्धुः समुद्रः । हिमं तुषारः । आदिना सरित्कासारकरकादिः सर्वो ग्राह्यः । सोऽस्य विषयो मत इष्ट इत्यर्थः ॥ ४०॥ तेजो निरूपयति- उष्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥४१॥ स्पर्श उप्ण इति । तेजसस्तु स्पर्श उप्ण इत्यं चोप्णस्पर्शवत्वं तेजसो लक्षणं बोध्यमेवमुत्तरत्र । रूपं शुक्लं च तद्भाखरं (प्रकाशक)चेति शुक्लभाखरं स्यात् । द्रवत्वं तु नैमित्तिकं निमित्तकृतमखाभाविकमिति यावत् । नित्यतादिचेति । चस्त्वर्थे । पूर्ववत् जलस्येवेत्यर्थः । तथाहि तेजो द्विविधं नित्यमनित्यं च । परमाणुरूपं नित्यं द्यणुकादिरूपं सर्वम- नित्यं सावयवं च । अनित्यमपि त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । तत्र शरीरमयोनिजमेव । तच्च सूर्यलोकादौ प्रसिद्धम् ॥ ४१ ॥. इन्द्रियं नयनं वहिस्स्वर्णादिपियो मतः। अत्र यो विशेषस्तमाह-इन्द्रियमिति । नयनं नेत्रम् । विषयं दर्शयति-वह्निरिति वन्द्यादिरित्यर्थः । अनेन भौमो विषयो दर्शितः। वर्णादिरित्यनेनाकरजः । दिव्योदयौँ अपि विद्युदादिजाठरानलौ तैजसौ विषयौ स्तः॥ वायुं निरूपयति- अपाकजोऽनुष्णाशीतः स्पर्शस्तु पवने मतः॥४२॥ १ सरिन् नदी, कासार-सरः । करका वर्षोपल । आदिपदात्कूपादिपरिग्रहः । ।

·अन्वितार्थदीपिकाच्याख्यासहित । अपाकज इति । पपने अपारुन पाजो न भवतीति पृथिवी- स्पर्शव्युदासः । अनुप्णाशीतोऽव्यक्तशीतोष्णो विजातीय इति यावत् । स्पर्शो मत इष्ट. । इत्थं चापाकंजानुप्णाशीतस्पर्शवत्व वायोर्लक्षणमुक्तं भवति ॥४२॥ तिर्यगमनवानेप ज्ञेयः स्पर्शादिलिगकः । पूर्ववन्नित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ॥ ४३ ॥ तिर्यगिति । एष वायुस्तिर्यग्गमनवान् । एतत्सत्वे साधकयुक्ति- माह-ज्ञेय इति । स्पर्शादिः स्पर्श-शब्द-धृति-कम्पा लिङ्गमनुमापक यस्य सः । विजातीयस्पर्शेन, विलक्षणशब्देन, तृणादीना धृत्या, शाखादीना कम्पेन च वायोरनुमानं भवति । पूर्ववदिति । जलवदित्यर्थः । नित्य- तादीत्यादिनाऽनित्यत्वपरिग्रह । विविधो नित्योऽनित्यश्च । परमाणु- रूपो नित्यः झणुकादिरूप. सर्वोऽप्यनित्य सावयवश्च । अनित्योऽपि त्रिविधः शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । तत्र शरीरमयोनिजमेव पिशाचा- दीनाम् । अत्र यो विशेषस्तमाह-देहव्यापीति । शरीरव्यापक, स्पर्श- प्राहकमिति शेषः । इन्द्रिय त्वक् ॥ १३ ॥ प्राणादिस्तु महावायुपर्यन्तो विषयो मतः। विषयं दर्शयति-प्राणादिरिति । आदिना अपानसमानोदान- व्यानाः पञ्चे शारीरा. (शरीरान्त. सचारिण) बाह्याश्च वृक्षादिकम्पन- हेतवस्त्रावधिर्महावायु । अय प्रलयकालिक पुराणादिपसिद्ध । सर्वो. ऽपि वायवीयो विषय.॥ १ पार्थिवजठीयस्पशीभ्या विलक्षण । इत्य च जलादिस्पर्शज्युदासायानुणाशीद दतीयुक्त भवति । २ भन सर्वत्र तृतीयार्थो विशेष्यत्व तस्य चानुमाने निरूपकतासमन्धेनान्वय । विजातीयस्पशांदिनिष्ठविशेष्यतानिरूपकमनुमान भवतीत्यर्थ । ३ अनुमितिप्रकारस्तु योऽय रूपवव्यासमवेत स्पर्श सक्वचिदाधित स्पर्श. स्वात् पृथिवीसमवेतस्पर्शवत् । इत्येवम् । यत्रचाधित सएक्वायु ॥ इद तु शेध्यम् । जलीयतेजसवायवीयशरीराणां पाथिवभागोपटम्भादुपभोग. साधनत्वम् । अलादीनां प्राधान्यानलीयत्वादिकमिति । ५ तत्र हदि प्राणो गुदेान समानो नाभिसंस्थित । उदान कण्ठदेशे स्या- धान सर्वशरीरग ॥ इति कोशोकस्थानरूपोपाधिवद्यान्मुखनिर्गमनादिक्रियारूपो. पाधिक्याटेकस्यैव प्राणस्य पञ्च भेदा भवन्ति ।

·२८ भाषापरिदः। आकाशं निरूपयति- आकाशस तु विज्ञेयः शब्दो वैशेषिको गुणः॥४४॥ आकाशस्येति । विशेप एव वैशेषिकः । विनयादित्वात्खार्थे ठरू । शब्दः शब्द एवेत्यर्थः । इत्थं च शब्दगुणकत्वमाकाशस्य लक्षणम् । वैशेषिक इति कथनं तु विशेषगुणान्तरज्यवच्छेदाय ॥ १४ ॥ इन्द्रियं तु भवेच्छ्रोत्रमेकः सन्नप्पुपाधिवः । आकाशे शरीरस्य विपयस्य चामावादिन्द्रियं दर्शयति- इन्द्रियं विति । आकाशवइन्द्रियं तु श्रोत्रं (श्रूयतेऽनेनेति शृणोतेः करणे ट्रन) श्रोत्रनामकं भवेत् ॥ नन्वाकाशं लापयादेक सिद्धं श्रोत्रं तु पुरुषभेदेन भिन्नं तत्कथमाकाशं स्यादत आह--एकः सन्नपीत्यादि । आकाश एक एव सन्नप्युपाधित उपाधेः (सार्वविभक्तिक आधादिभ्यश्चे"ति पठ्य- न्तासिः) कर्णशष्कुल्यादर्भेदाद्भिन्नइति शेषः। श्रोत्रात्मको भवतीत्यर्थः ।। फालं निरूपयति- जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः॥४५॥ जन्यानां जनक इति । कार्यत्वांवच्छिन(यावत्काय)प्रति निमित्त- कारणमित्यर्थः । कालसत्वे प्रमाणं दर्शयति-जगतामिति । काल: सर्ववानिति प्रतीत्या सर्वाधिकरणत्वेन फालसिद्धिरिति भावः ॥४५॥ परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः । • १ शब्दो गुणो यस्मिन्स शब्दगुणकलस्य भावनत्वं । समवायसंवन्धेन शम्दाधि- करणत्वमिवर्थः । नतु तेन संबन्धेन शब्दवत्वं शब्दस्य तत्र सर्वदोपलन्यभावानित्य- *योगएवतादशासभवात् ॥ २ व्यवच्छेदोऽभावबोधनम् ॥ ३ शकुलीब कर्णः कर्णशष्कुली शष्फुली पूरिका प्रोक्ता । कर्णशष्कुलीविवरावच्छि. भाकाशःश्रोत्रमित्यर्थः।. ४ तथाच कालिक(विशेषणता)संवन्धावच्छिनकायंत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपित- तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नाधिकरणतया निमित्तत्वं (कारणत्व) कालस्य लक्षणम् । का- लिकसबन्धावच्छिन्नेतिकरणादिशि, अधिकरणतयेनि करणाददृष्टादौ च नातिव्याप्तिः। भूमनिन्दाप्रससामु नित्ययोगेऽतिशायने । सबन्धेऽस्तिविवक्षाया भवन्ति मनुबादयः' इति नित्ययोगेऽत्र मतुम्बोध्यः। 1 अभेदस्तृतीयायः धान्येन धनवानिनिवत् । प्रकृत्यादित्वादि तृतीया। यथोक हरिणा 'प्रकृत्यादिगणाजाता तृतीया तु तदात्मताम् । भवच्छेदकता बुद्धिप्रकारवादि शसत्तीति ।

·अन्वितार्थदीपिसाब्याख्यासहितः। अत्रैवं प्रमाणान्तरं दर्शयति-परापरत्वेति । परत्वापरत्वबुद्धरसा- धोरणं निमित्तं काल एव । नन्वेकस्य कालस्य सिद्धौ क्षणदिनमासवर्षा- दिसमयभेदो न स्यादत आह-क्षणादिरिति । कालस्नेकोऽप्युपाधित उपाधेर्भेदात्क्षणादिः तद्व्यवहारविषयः सादित्यर्थः । दिशं निरूपयति- दूरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते ॥४६॥ दूरान्तिकादीति ! दूरत्वमन्तिकत्वं च दैशिक परत्वमपरत्वं क्रमेण वोध्यम् । तहृढेरसाधारणं बीज दिगेव ।। ४६ ॥ उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिन्यपदेशभाक् । नन्वेकवदिग्यदि तदा प्राचीमतीच्यादिव्यवहारः कथमुपपद्यतामि- त्यत आह---उपाधीति । एकापिदिक् उपाधेर्भेदात् प्राच्यादिव्यपदे- शंभजतीति भजोषिः । प्राच्यादिबोधकशब्दप्रयोगविषयोभवतीत्यर्थः । वस्तुतो दिश एकत्वेऽपि ततदुपाधिभेदेन प्राच्यादिसंज्ञाभेद इति भावः। १कालसख एच. २ ज्येष्ठे परत्वप्रत्यय । कनिष्ठेऽपरत्वप्रत्यय । स च परत्वापरत्वगुणविशेपा- धीन । परत्वापरत्वे च सासमवायिकारणके भावकार्यत्वाद्धटवत् । असमवाय- कारणं च तयो कालपिण्डसंयोग एवेति परत्वापरत्वयोरसमवायिकारणसंयोगात्रय. तया कालसिद्धिवाध्या॥ ३ असाधारणत्व च कार्यत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावत्वमि- त्युक्तं प्रान् । ४ उपाधिस्तु लौकिकक्षणादौ कोशोक्तो निमेपादिरूप । शास्त्रीये तु मुक्तावल्युक्त क्रियाजन्यविभागप्रागमावावच्छिनकर्मादिस्पस्तत एव बोध्य ॥ ५ देशिकपरत्वापरत्वयोरसमकायिकारणयोगाश्रयतया काल इस दिशोऽपि सि. द्धिोध्या ॥ लक्षणं तु दैशिक (विशेषणता)संवन्धावच्छिनेत्यादि कालरक्षणवदूधम् ।। ६ यदपेक्षयोदयगिरिसन्निहितं यन्मूत-तन्मूर्तावच्छिन्ना,महती दिक तत प्राची। तदपेक्षयोदयगिरिसनिहितवं च तनिष्ठोदयगिरिस्युक्तसयोगापेक्षयाऽल्पतरोदयगिरि- संयुक्तसयोगवत्वम् । एव यदपेक्षयोदयगिरिव्यविहितं यन्मूर्त- तन्मूर्तावच्छिना म. हती दिक् तत प्रतीची । एवं यदपेक्षया सुमेरुसनिहितं यन्मूर्त-तन्मूर्तावच्छिमा महती दिक् तत उदीची, व्यवहित वर्षापीत्येवं ख्यमूवम् । सर्वपमेन पाया- मेरुपतरत स्थित इति हि नियम ॥ + अष्टादशनिमेपास्तु काठा त्रिंशत्तु ता. कला । तास्तु त्रिशरक्षणस्त तु मुहूतों दा- दशाऽस्त्रियाम् ॥ ने तु त्रिंशदहोरान पक्षले दशपद्ध च । पक्षी पूर्वापरी शुकृशौ मासस्तु सावुमावित्यादि।

·मारापरिक। - आत्मानं निरूपयति- आत्मेन्द्रियापधिष्ठाता फरणं हि सकाईकम् ।। ४७॥ आत्मति । इन्द्रियादीनामधिष्ठातेति षष्ठीतत्पुरुषः । निष्ठत्वं य. ठयर्थः । अधिष्ठाता परम्परया (जनकतासंबन्धेन अवच्छेदकतासंबन्धन वा) ज्ञानयत्त्वसंपादकः । आत्मा । इन्द्रियादीत्यादिना शरीरम् । अत्र प्रमाणमाह-फरणमिति । हि यतः । अयं भावः। यथा फुटारादीनां छेदनादिकरणानां फौरविना फलाजनकत्वं दृष्टम् । एवं चक्षुरादीनां ज्ञानकरणानां फलजनफत्वमपि फर्तारं विना नोपपयत इत्यतिरिक्तः फर्ता फल्प्यत इति ॥ १७ ॥ शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः । तथात्वं चेदिन्द्रियाणामुपधावे कथं स्मृतिः ॥४८॥ मनु शरीरसय कर्तृत्वमस्त शह-शरीरवि । ननु चक्षुरा. दीनामेव ज्ञानादौ फरणत्वं फर्तृत्वं चास्तु तयोविरोधे (विभिन्नाधिकर- णचित्ये) साधकामावादत माह-थात्वमिति । चैतन्यमित्यर्थः । उपपाते नाशे सति । अर्थाचक्षुरादीनामेव । कथमिति । पूर्व चक्षुपा साक्षात्कृतानां चक्षुपोऽभावे सरणं न स्यात् । अनुभवर्तुरभावात् । अन्यदृष्टस्यान्येन स्मरणासंभवात् । अनुमवस्मरणयोः सामानाधिकरण्येने कार्यकारणभावादिति भावः ।। ४८ ॥ मनोपि न तथा ज्ञानाधनध्यक्षं तदा भवेत् । धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशगुणयोगतः ॥ १९ ।। ननु चक्षुरादीनां नश्वराणां चैतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्य स्यादत आह-मनोऽपीति । न तथा न चेतनम् । ज्ञानादीति । तदा मनसश्चैतन्येऽभ्युपगते ज्ञानादीनामनध्यक्षप्रत्यक्षामाको भवेत् । अ. १ इत्थंचेन्द्रियायधिष्टातृत्वमात्मनो लक्षणम् । अचेतन चेतनाधिष्ठितं सत्कार्य करोतीति व्याप्ते. । इन्द्रियाणि शरीरं च ज्ञानाधिष्ठितमचेतनत्वे सति उफान्यतरसंव- न्धेन ज्ञानवत्वाद्वास्यादिवदित्यनुमानमात्मनि प्रमाणमित्येतेन प्रदर्शितं भवति । २ समायोऽत्राधिकरणतानियामकः । विषयता च कार्यतावच्छेदकः कारणताव- च्छेदकश्च संबन्धः॥

·अन्वितार्थदीपिकाथ्याख्यासहितः । यमर्थः । मनसोऽणुत्वात् प्रत्यक्षे च महत्वस्य हेतुत्वान्मनसि ज्ञानसु- खादिसत्वे तत्प्रत्यक्षानुपपचिरिति ॥ मनसो यथाणुत्वं तथाने (मनो- निरूपणे ) यक्ष्यते । धर्माधर्माश्रय इति । आत्मेत्यनुपज्यते । अय- मात्मा धर्माधर्माश्रयः । शरीरस्य तदाश्रयत्वे देहान्तरकृतकर्मणां देहा- न्तरेण भोगानुपपत्तिः ॥ विशेषगुणानां ज्ञानसुखादीनां योगतः संब- न्यात्समवायरूपात् अध्यक्षः मानसप्रत्यक्षविषयः। योग्यविशेषणगुणसंब- न्धेनैवात्मनः अहं ज्ञानवानहं सुखीत्यादि मानसप्रत्यक्षंभवति न वन्य- थेति भावः ॥ १९ ॥ प्रवृत्त्यायनुमेयोऽयं स्थगत्येव सारथिः। अहंकारस्थाश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः ।। ५०॥ प्रवृत्तीति । अयमात्मा परदेहादी प्रवृत्त्यादिना अनुमेयः अनु- मातुं शक्यः । अत्र दृष्टान्तमाह-रथेति । तथा च शरीरमिदं चेत- नाधिष्ठितं प्रवृत्तिमत्त्वाद्रथवत् इत्यनुमानं फलितम् । अहंकारस्येति । अहंकारोऽहमिति प्रत्ययस्तस्याश्रयो विषयोऽयमात्मैव, न देहादिः । मन इति । मनोमिन्नेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयो मानसप्रत्यक्षविषयश्चेत्यर्थः । रूपाद्यभावेनेन्द्रियान्तराऽयोग्यत्वात् ॥ ५० ॥ विभुय्यादिगुणवान्- विभुरिति । विभुत्वं च परममहत्परिमाणवत्वं तच्च पूर्वमुक्तमपि सष्टाऽर्थमुक्तम्-युयादीत्यादिना । मुखदुःखेच्छादयश्चतुर्दश गुणाः पूर्वमुक्ता वेदितव्याः ॥ इति अन्वितार्थदीपिकायां भापापरिच्छेदव्यास्यायामात्मनिरूपणमाम तृतीयः परिच्छेदः॥ . १ प्रत्तिरप्रचेष्टा रथादौ तु व्यापार एव । चेययाच प्रयत्नसाध्यत्वाचेष्टया प्रयन- वान् पराऽऽत्माप्यनुमीयते ।। २ साधयंप्रकरणे कालखात्मदिशामित्यादिना ॥ ३ बुधादिषट्कमित्यादिना ॥

·भारापरिषदः। अत्रैव प्रसङ्गाह्रद्धेः कतिपयं प्रपञ्चं दर्शयति- युद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्वादनुभूतिश्चतुर्विधा॥५१॥ बुद्धिस्विति । द्वविध्यं व्युत्पादयति-अनुभूतिरिति । अनुम- वोऽनुभूतिः । स्मरणं स्मृतिः । चतुर्विधेति । एतासां चतसृणां कर- णानि "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानी"ति सूत्रोक्तानि वेदित. व्यानि । तत्र प्रतिगतं प्रतिगमकं वाऽक्षमिन्द्रियमिति व्युत्पत्त्या सिद्धः प्रत्यक्षशब्दः प्रत्यक्षप्रमितिकरणमिन्द्रियं बोधयति, अनुमानगन्दस्त्व- • नुमितिकरणम्। तच व्याप्यत्वेन ज्ञायमानं लिझं व्याप्तिप्रकारकलिझज्ञानं वा, उपमानमुपमितेः करणम् । तच्च सादृश्यज्ञानम् । शब्दस्तु शब्यते प्रतिपद्यतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्त्या शब्दप्रमितेः करणम् । तचाप्तोचरिताका वादिमत्पदसमूहरूपम् ॥ ५१ ॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपमितिशब्दजे। घ्राणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं पविधं मतम् ।। ५२ ॥ चातुर्विध्यं व्युत्पादयति-प्रत्यक्षमिति । तचेन्द्रियार्थसंनिकों- स्पन्नं, ज्ञानाकरणकं, वो ज्ञानम् । व्याप्तिज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः । सादृश्यज्ञानकरणकं ज्ञानमुपमितिः । पदज्ञानकरणकं ज्ञानं शब्दजं (शाब्दबोधः) । तत्र प्रत्यक्षभेदानाह-प्राणजादीति । प्राणजं रासनं चाक्षुपं स्पार्शनं श्रौत्रं मानसमिति पट्विधं प्रत्यक्षम् ॥ ५२ ॥ प्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः । तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः॥५३ ।। अथ येपामिन्द्रियाणां यद्हणे सामर्थ्य तत्पृथक् दर्शयति- १ आप्तस्तु वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानयुक्तः ॥ २ इन्द्रियाणामर्थेन सह यः संनिकर्षस्नोत्पन्नं ज्ञानमित्यर्थः । समन्वयप्रकारच, इन्द्रियाणां चक्षुरादीनामयेन घटादिना सह यः संनिकर्षः संयोगादिस्तेनोपनमयं घट इत्यादिज्ञानं प्रत्यक्षमिति । ३ पूर्वोक्तलक्षणमीश्वरप्रत्यक्षस्याजन्यत्वात्तत्साधारणं न भवतीति लक्षणान्तरमु- तम् । ततय अनुमित्यादिज्ञानानां ज्ञानकरणक्त्वादिन्द्रियकरणके प्रत्यक्ष ज्ञानाकरण- कत्वं मुघटमेवेति स्थितम् ॥ - ·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। प्राणस्येति । गोचरो प्रायः। गन्धत्वादिरित्यादिना--तद्व्याप्यसुरभि- मासुरभिल्वे, गन्धाभावश्च गृह्यते । “येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनेन्द्रियेण तनिष्ठाजातिस्तदभावश्च गृह्यत" इति न्यायात् रिस: रसवादिसहितः । रसज्ञायाः रसनेन्द्रियस्य । तथा गोचरः गन्धोरसश्चोभृतो. ऽत्र ग्राह्यः । शब्दोऽपि शब्दत्वादिसहितः। श्रुतेः श्रोलेन्द्रियस्य । तथा गोचरः ।। ५३ ॥ उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरोद्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये। विभागसंयोगपरापरत्वस्नेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम् ॥५४॥ उद्भूतरूपमिति । तेने ग्रीष्मोप्मादावनुद्भूतं रूपमिति न तत्पत्य- क्षम् । तद्वन्ति । उद्भूतरूपरन्ति । नयनस्य गोचरा इति वचनव्यत्य- येनान्वयः । गोचरशब्दो नित्यपुंलिङ्गः । पृथक्त्वसंख्यादिकं योग्यवृति- तया ग्राह्यम् । तेन परमाण्वादिगतपृथक्त्वादीनां न चाक्षुपत्वम् ।। ५४ ॥ क्रिया जातियॊग्यवृत्तिः समवायश्च तादृशः। गृह्णाति चक्षुःसंबन्धादालोकोद्भूतरूपयोः ॥ ५५ ।। योग्यवृत्तिः। प्रत्यक्षेत्यादिः । तादृशः योग्यवृत्तिः । नयनस्य गोचर इतिपूर्वेणान्ययः । चक्षुर्योग्यत्यमेव कथं तदाह--गृह्णातीति । तथाच आलोकसंयोग उद्भूतरूपं च चाक्षुषप्रत्यक्षे कारणम् । तत्र द्रव्यचा- क्षुपं प्रति तयोः समवायसंबन्धेन कारणत्वं, द्रव्यसमवेतचाक्षुष प्रति स्वाश्रयसमवायसंबन्धेन, द्रव्यसमवेतसमवेतस्य रूपत्वादेः प्रत्यक्षे स्वाश्रयसमयेतसमवायसम्बन्धेनेतिध्येयम् ।। ५५ ।। । १ गन्धस्य प्रत्यक्षवात्तत्तिमातेरपि प्रत्यक्ष गन्धाश्रयस्य पुष्पदेहणे तु प्राणस्य न सामयंमिन्द्रियाणा योग्यविषयावभासकत्वनियमात् इति बोध्यम् ।। २ रूपे उद्भूतेति विशेषणदानेन । ३ भादिना चूर्ण(गट्टी)प्रविष्टवेज परिग्रह । ४ नोमादिगतरूपप्रत्यक्षम् ॥ ५ तेनान्धकारे न चाक्षुपम् । ६ तेन पिशाचस्स न चाक्षुषम् । ७ आलोकसंयोगोद्तरूपयो । + ·३४ मापापरिच्छेदः। उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः । रूपान्यचक्षुपो योग्यं रूपमत्रापि कारणम् ॥ ५६॥ उतेति । उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं त्वग्गोचरः। सोऽपि उद्भूतस्पर्शोऽपि । स्पर्शत्वादिसहित इत्यपि योध्यम्। रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूपत्वादि- भिन्नं च यचक्षुपोयोग्यं (मत्यक्षयोग्य) तत्वगिन्द्रियस्यापि माघम् । तथा च पृथक्त्वसंख्यादयो ये चक्षुर्याद्या गुणा उक्ता एवं क्रियादयश्च योग्य- वृत्तयस्ते सर्वेऽपि त्वचो माया इति ध्येयम् । अत्रापि-त्वगिन्द्रियजन्ये- ऽपि द्रव्याध्यक्षे इत्युत्तरेणान्वयः । रूपं कारणम् । तथाचवहिरिन्द्रि- यजन्यमूर्तद्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति रूपं कारणं तेन वायुर्न प्रत्यक्ष इति बोध्यम् ।। ५६ ॥ द्रव्याध्यक्षे त्वचो योगो मनसा ज्ञानकारणम् । मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छाद्वेपो मतिः कृतिः ॥ ५७ ।। मनसा सह स्वचोयोगो ज्ञाने जन्यज्ञानसामान्य कारणम् । मनोग्राह्य- मिति ( मनोजन्यप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः । मतिर्ज्ञानं । कृतिः प्रयत्नः । एवम् (उक्तन्यायेन) सुखत्वादिकमपि मनोग्राह्यम् । एवमात्माऽपि मनो- ग्राह्यः किंतु मनोमात्रस्य गोचर इत्यनेन पूर्वमुक्तत्वादन नोक्तः ॥ ५७॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं वदतीन्द्रियमिप्यते । महत्त्वं पड़िधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥ ५८॥ एवमिन्द्रियगोचरं प्रत्यक्षमुक्त्वेन्द्रियागोचरं वदाह-ज्ञानं यदिति । निर्गतो विकल्पः प्रकारतादिकृतोभेदो यस्मात्तत्तथाभूतं यज्ज्ञानं तदिन्दि- याण्यतिक्रम्य वर्तत इत्यतीन्द्रियम् । इन्द्रियागोचरम् । इम्यते । नैया- यिकैरिति शेषः । एतत्खरूपममे (गुणनिरूपणे) वक्ष्यते । पड्धेि १ अत्र प्रमाणंतु मुषुप्तिकाले त्वचं सत्तापुरीतति नायां वर्तमानेन मनसा ज्ञानाज- ननम् ॥ २ निरूपकतासम्बन्धेन प्रकारतादिशून्यं *तुरीय(चतुर्थ)विषयतानिरूपकं ज्ञानं निर्विकल्पकम् ॥ * विशेष्यविशेषणसम्बन्धत्रितयातिरिक्तविषयतानिरूपकम् । अयंभावः । निर्विकल्प- कशान केवलविषयत्वेन विषयावगाहिल न पुनर्विशेष्यत्वादिरूपेण घट घटत्व इति विशक- लिततया तयोस्तद्विषयत्वानुभवादिति ।।

·भन्वितार्थदीपिकाव्यात्यासहितः । उक्तरूपे प्रत्यक्षे । महत्वं हेतुः । कारणं तत्र द्रव्यप्रत्यक्षे समवायसं. बन्धेन, द्रव्यसमवेतप्रत्यक्षे साश्रयसमवायेनेत्येवम् । इन्द्रियमित्यत्र पड्डिध इत्यनुपज्यते, पड्डिधे प्रत्यक्षे इन्द्रियं करणम् । असाधारणं का- रणं करणम् । असाधारणत्वं व्यापारवत्वम् व्यापारश्च संनिकर्ष एवं न तु तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वरूपस्तस्य श्रोत्रसंबन्धे समवाये- ऽभावात् । केचित्तु-श्रोत्रमनःसंयोगस्य शैब्दस्यैव वा व्यापारत्वमूरी- कृत्य जन्यत्वघटितव्यापारत्वस्याभ्युपगमेऽपि न क्षतिरित्याहुः। अन्येतु- व्यापारवदसाधारणं कारणम् करणम् । असाधारणत्वं च यद्विलम्बात्प्रकृत- कार्यानुत्पादस्त(कारण)त्वम् । व्यापारत्वंच जन्यत्वघटितमेवेत्याहुः ॥५८॥ विपयेन्द्रियसंवन्धो व्यापारः सोऽपि पड्डिधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्तसमवायतः ॥ ५९॥ द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः । तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः॥६० ॥ अथ करणलक्षणस्य व्यापारघटितत्वस्फोरणाय करणमुक्त्वा तया- पारमाह- विपयेति । व्यापारः सन्निकर्षः । पड्डिधं सन्निकर्पमुदाहरणद्वारा प्र. दर्शयति-द्रव्यग्रहस्तुसंयोगादिति । तथाच द्रव्यवृत्तिलौकिकविष- यतासम्बन्धेन प्रत्यक्षमिन्द्रियसंयोगजन्यमित्यर्थः । एवमुत्तरत्राप्यूह्यम् । द्रव्येषु समवेताना(रूपादीनां)संयुक्तसमवायतः प्रत्यक्षं भवति, इन्द्रि- १ वस्तुतस्तु श्रीनप्रतियोगिफ्त्वविशिष्टसमवायस्यैव तन व्यापारत्वं, व्यापारलक्षणे तजन्यत्वं च तत्सत्ताधीनसत्ताक्त्वम् । भवति च तत्तादृशसमवायस्याकाशात्मकोन- सत्ताधीनसत्ताक्त्वात्। व्यापारेण व्यापारिणो नान्यथासिद्धिरिति नियमादिन्द्रियस्य का- रणत्याक्षतिरुपपादनीया, यतोहि-कार्यनियतपूर्वपत्ति ख-सव्यापारान्यतरकत्वं कारण- त्वमिति निष्कर्ष २ शब्दस्य व्यापारत्वं विषयविषयाबोध्यम् । विषयतासंबन्धेन प्रत्यक्षे तादा- रम्यसंवन्धन विषयस्य हेतुत्वात् ॥ ३ तेन दिकालादृष्टात्ममु ताशकारणत्वाभावानातिव्याप्ति । व्यापारवत्वनिवेशाच घटचभु सयोगादी नातिव्याप्तिः॥ ४ चाशुपं प्रत्यक्ष चक्षु सयोगजन्य, त्याचप्रत्यक्षं त्वक्सयोगजन्यमित्येवं सर्व- प्रापि विशिष्यैव कार्यकारणभाव ऊह्य.॥

·मापापरिक्षा यसंयुक्तेपु घटादिपुरुपादीनांसमवायात् तया-उक्तयत् तत्रापि-(रूपादा- पपि) समयेतानां (रूपत्वादीनां) तत्समवायतः (संयुक्तसमवेतसमवायतः) प्रत्यक्षं भवति, इन्द्रियसंयुक्तघटादौरूपादिकंसमवेतं तत्ररूपत्वादेःसम- यायात् । शब्दस्य समवायतः प्रत्यक्षं भवति फर्णविवरवृत्त्याकाशसयो- अत्यात् शब्दस्यचाकाशगुणत्वाद् गुणगुणिनोश्चसमवायात् ॥५९॥६०॥ तद्वृत्तीनां समयेवसमयायेन तु ग्रहः । प्रत्यक्षं समयायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ ६१ ॥ विशेपणतया तद्वदभावानां ग्रहो भवेत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ॥ ६२ ॥ तद्वृत्तीनामिति । शब्दयुचीनां शब्दत्वादीनान्त्यित्यर्थः । समवेत- समवायेन । ग्रहः ज्ञानम् । श्रोत्रसमवेते शब्दे शब्दत्वादेः समवायात् । समवायस्यमत्यक्षं विशेपणतया (इन्द्रियसम्बद्धविशेषणता सम्बन्धेन) भयेत् । एतच्चन्यायमतेनोक्तम् । वैशेषिकमतेतुसमवायो न प्रत्यक्षः । तद्वत्-समवायवत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते तत्र विशेषण- तया (इन्द्रियसंबद्धविशेपणतासम्बन्धेन) अभावानां ग्रहो ज्ञानं (प्रत्यक्षं) भवेत् । घटाभावयद्भूतलमित्यत्र चक्षुःसंयुक्ते घटे घटाभावस्य विशेषण- स्वात् । एतच्चोपलक्षणम् । भूतले घटाभाव इत्यत्र घटाभावस्य विगे- प्यत्वं द्रष्टव्यं, तथाच विशेषणविशेप्यभावस्सन्निकर्षः विषयतात्वेनानु- गतीकृत एक एव विशेषणतापदेनात्रोच्यते । अत्रेदमवधेयम् । विशेष- १ यदि सयोगेन भूतते घट स्यात्तदा तेन सम्बन्धेन तत्रोपलभ्येत इत्येवं यत्र आलोकसंयोगादिसहिनस्थले प्रसज्यते थापादयितुं शक्यते तत्र, तेनान्धकारे न घटाभावादेवानुषं प्रत्यक्ष सार्शनंतु भवत्येवालोरसयोगं विनापि तस्यापादयितुं शक्यत्वात् । अयंभावः । अभावप्रत्यक्षे प्रतियोग्युपलम्भाभावः कारणं तत्र(प्रति- योग्युपतम्भाभाव)योग्यताऽ*प्यपेक्षिता, तत्र संसगांभावप्रत्यक्षे प्रतियोगियो यो- ग्यता, अन्योन्याभावप्रत्यक्षे त्वविकरणयोग्यता अपेक्षिता । तेन सम्भादी पिशाचा- दिभेदोऽपि चक्षुपा गृह्यत एव स्तम्भोऽयं न पिशाच इति । गुरुत्वादिकं यदयोग्य तदभावस्तु न प्रत्यक्षम्नत्र गुरुत्वादिप्रत्यक्षस्यापादयितुमशक्यत्वादिति दिक् ॥ * प्रतियोगिसत्वापादनापादितोपरम्भप्रनियोगिकत्वरूपा । सा च यद्यत्र घर: स्यात्तदा उपलभ्येतेत्येवरूपोक्ता मूले एव ॥ अक्षरार्थस्तु प्रतियोगिनो घटादेः सत्वापादननापादित पलम्भरूपी प्रतियोगी यस स तस्यभावस्तत्वमिति ।।

·- भन्वितार्थदीपिकाव्यात्यासहित । णताना सयुक्तविशेषणतात्वादिरूपेण बहुविधत्वेऽपि विशेषणतात्वेनैव परिगणनान्न पहिधत्वव्याधात ! नचेव समवायत्वेनैव सयुक्तसमवा- यादीनामप्यनुगम कुतो न कृत इति वाच्यम् । खतन्त्रेच्छस्य मुनि योगपर्यनुयोगानईत्वादिति ॥ ६१ ॥ १२ ॥ प्रत्यक्ष लौकिकालौकिकभेदेन द्विविध । तत्र लौकिकप्रत्यक्षे पोढा सनिकर्पा वर्णिता । अलौकिक सन्निकर्षानिदानी वदति- अलौकिकस्तु व्यापारविविधः परिकीर्तितः। सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ।। ६३ ॥ अलौकिकइति । व्यापार सन्निकर्ष । सामान्यलक्षण इति । सा- माय लक्षण स्वरूप यम्य स सामान्यखरूप इत्यर्थ । एवमुत्तरत्र । सा मान्य च इन्द्रियसम्बद्धविशेप्यकज्ञानपकारीभूत बोध्यम् । तथाहि यत्रेन्द्रियसयुक्तो धूमादिस्तद्विशेष्यक धूम इति ज्ञान जात तत्र ज्ञाने धू मत्त्व प्रकारो धूमत्वेन च सन्निकण धूम इत्येवरूप सकलधूमविषयक ज्ञान जायते । इन्द्रियसम्बन्धश्च लौकिको ग्राह्य । इद च बहिरिन्द्रिय स्थले । मानससले तु ज्ञानप्रकारीभूत सामान्यमात्र प्रत्यासत्ति । अत शब्दादिना यस्किचित्पिशाचाद्युपस्थिती मानस सक्लपिशाचादिबोध उपपद्यते ॥ ६३॥ भासतिराश्रयाणा तु सामान्यज्ञानमिष्यते । तदिन्द्रियजतद्धर्मबोधसामय्यपेक्ष्य ते ॥ ६४ ॥ ननु समानानाम् एकाकारकप्रतीतिविषयाणा भाव सामान्य तञ्च के- चिन्नित्य धूमत्वादि चिदनित्य घटादि । तत्र सामान्य येन सम्बन्धेन ज्ञायते तेन सम्बन्धेन तदधिकरणाना प्रत्यासत्तिस्तेन यत्रेको घट सयोगेन भूतले समवायेन कपाले या ज्ञातस्तदनन्तरम् सर्वेषामेव १ धूम वादिसामान्यरक्षणाया इन्द्रियान्य वाभावात् व्यापार वक्थनमसगतमित्य भिप्रेस सनियर्पक्थनम् ॥ २ इह फिक्सनिकपम्य सयोगादेविशेषणविधया घटकत्व बोध्यम् ॥ ३ धूम इत्यादिज्ञाने॥ ४ घरवद्भूतलमित्यादिज्ञाने ॥ भा०४ ·भाषापरिच्छेदः। सद्धटवतां भूतलादीनां कपालादीनां वा ज्ञानं भवति, तत्र ज्ञायमानम- नित्यं सामान्यं (घटादिः) प्रत्यासतिरिति वक्तव्यम् एवं च यत्र तद्धः टनाशानन्तरम् तद्धटवतः (भूतलादेः) स्मरणं जातं तत्र सामान्य- लक्षणया सर्वेपान्तद्धटवतां भानं न स्यात्सामान्यस्य तदानीमभावात् । तस्मात्सामान्यज्ञानं प्रत्यासतिर्न तु सामान्यमित्याह-सत्तिरिति । आश्रयाणां यजातीयेप्विन्द्रियसन्निकर्पलेपामिन्द्रियासनिकृष्टानाम् मा• सत्तिः प्रत्यासचिः ( सन्निकर्षः) । तथाच सामान्यलक्षणइत्यत्र लक्ष णशब्दस्य विषयोऽर्थः । तेन सामान्यविषयकं ज्ञानं प्रत्यासत्तिरित्यर्थो लभ्यते, ननु चक्षुःसंयोगादिकं विनाऽपि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तत्र सकलघटादीनां चाक्षुषादि प्रत्यक्षं स्यादत आह-वदिन्द्रियजेति । अस्पार्थः । यदा बहिरिन्द्रियेण सामान्यलक्षणया (प्रत्यासत्त्या) ज्ञानं जननीयं तदा यत्किचिद्धर्मिणि तत्सामान्यविषयक-तदिन्द्रियजन्यबोध- सामग्र्यपेक्षिता सा च सामग्री चक्षुःसंयोगालोकसंयोगादिकं तेनान्ध- फारादौ चक्षुरादिना तादृशं ज्ञानं न जायते ॥ ६४ ॥ विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः । योगजो द्विविधः प्रोक्तो युक्तयुञ्जानभेदतः ॥ ६५ ।। ननु सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्तिर्यदि ज्ञानरूपा, ज्ञानलक्षणापि ज्ञान- रूपा तदा तयोमेंदो न स्यादत आह-विषयीति । सामान्यलक्षणा प्रत्यासचिहि तदाश्रयस्य निखिलघूमादेर्शानं जनयति अतीतानागतधूमा- दिपु चक्षुः संयोगादेरभावात् इन्द्रियाणामसन्निकृष्टानां प्रत्यक्षाजनक- त्वात् । ज्ञानलक्षणः ज्ञानरूप(स्सन्निकर्ष-स्तु यस्य विषयी(यद्विषयकं ज्ञानं) तस्यैव व्यापारः प्रत्यासत्चिरित्यर्थः ॥ तेनं सुरभि चन्दनमिति चाक्षुपोपनी- तमाने खरूपतः सौरभत्वभानं ज्ञानलक्षणयैव, तदानीं सौरसत्वांशे धर्मान्तरस्यागृहीततया सामान्यलक्षणया तद्भानानिर्वाहादितिदिक् ॥ १ यत्र पूर्वदिने कश्चिदापणे किञ्चिच्चन्दनखण्ड प्रात्वा सुरभीदमिति निश्चिकाय स एव परदिने तत्र गत केनचिकेत्रा चन्दनखण्डमिदं मुष्टु न वैति पृष्टोऽम्रायैव । गुरमिनन्दनपसिमिति बदलि नेत्यर्थः। २ जात्यावण्डोपाध्यतिरिकपदार्थस्यैव किश्चिद्धर्मप्रकारेणैव माननियमात्सौरभ- त्वेन खरूपेणैव तद्भानमिति,।

·भन्षितार्थदीपिकाच्याख्यासहितः। योगज इति । योगाज्जातो योगजः । योगाभ्यासजनितो धर्मविशे- पः श्रुतिपुराणादिप्रमाणक इत्यर्थः । स युक्तयुञ्जानभेदतः द्विविधः । युक्तयुञ्जानरूपयोगिद्वैविद्याधर्मस्यापिद्वैविध्यमिति भावः ॥ ६५ ॥ युक्तस्य सर्वदा भानं चिन्तासहकृतोऽपरः। युक्तसेति । योगाभ्यासवशीकृतमानसः समाधिसमासादित- विविधसिद्धियुक्त इत्युच्यते, अयमेव विशिष्टयोगवत्याद्वियुक्त इत्यु- च्यते, तस्य सर्वदेति । चिन्तासहकारं विनापीत्यर्थः । भानम् । सर्ववि- पयाणां प्रत्यक्षम् । अपरः । युनानः विषयव्यावृत्तमानसः । चिन्ता- ध्यानं मनसस्तदेकाग्रीकरणम् तत्सहकृतः । तत्सहकारेणस्थूलसूक्ष्मा- च्यवहितविप्रकृष्टानान्प्रत्यक्षीकरोतीत्यर्थ ॥ इति अन्वितार्थदीपिकाया भाषापरिच्छेदव्यास्यायां प्रत्यक्ष- निरूपणंनाम चतुर्थ, परिच्छेदः । अथानुमानपरिच्छेदः। व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीभवेत् ॥ ६६ ॥ अनुमिति व्युत्पादयति-व्यापारस्त्विति । अनुमायामित्युत्तरलो- कस्थमत्रान्वेति । अनुमानमनुमातस्यामनुमायामनुमितौ तु व्याप्तिधीः व्याप्तिज्ञानं करणं परामर्श व्यापार तथाहि येन पुरुपेण महानसादौ धूमे प्रत्यक्षानुभवरूपे फ्ले सनिकर्षरूपव्यापारद्वारेन्द्रियस्य करणत्व सपरिकरमभि. धाय तमन्यानुमितिरूपे फरे करणं निर्देश्यन्तत्वप्रयोजक तद्यापारमुपपादयतीत्यर्थ । प्रत्यक्षानुमिल्योश्योपजीव्योपजीयकभाव सम्बन्ध इति प्रलक्षानन्तरानुमित्यभिधाने उपजीवकत्व- (कार्यत्व-) मेव सगवि ! सगतित्वं चानन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञा- साजनकज्ञानविषयत्वमस्ति च तत्प्रकृते कार्यत्वे, प्रयक्षकार्य किमिति जिज्ञासोद- यात् । सा च सगति पोदा "सप्रसग उपोद्घातो हेतुताऽवसरलथा । निर्वाहक्का. यत्वे पोदा सगतिरिष्यत" इवि महदुक्के ।अन हेतुनापदमजस्वार्थवृत्त्या कार्यत्व- कारणत्वान्यतररूपेण तदुभयपरमिनि नाधिक्यर्मितिर्वाध्यम् । २ करणे निर्दिष्ट एवं व्यापारे जिज्ञासोदयान्मले पश्चानिर्दिष्टमपि करणं प्रथम दर्शयति। ३ पाकशाला महानसम् ।

·भाषापरिच्छेदः। वन्हेव्याप्तिर्गृहीता पश्चात्स एव पुरुषः पर्वतसमीपं गतस्तत्राविच्छिन्नमूलां धूमलेखां पश्यति तदनन्तरं धूमोवहिव्याप्य इत्येवं रूपं व्याप्तिसरणं तस्य भवति, पश्चाच्च वहिव्याप्यधूमवानयमिति ज्ञानं भवति स एव परामर्श इत्युच्यते, तदनन्तरं पर्वतो वहिमानिति ज्ञानं जायते तदेवानु- मितिः ॥ ६६ ॥ अनुमायां, ज्ञायमानं लिहूं तु करणं नहि । अनागतादिलिङ्गेन न सादनुमितिस्तदा ॥ ६७ ।। अत्र प्राचीना व्याप्यत्वेन ज्ञायमानं धूमादिकं लिंगमनुमितिकरण- मिति वदन्ति तद्रूपयति-ज्ञायमानमिति । लिंगस्यानुमित्यकरणत्वे युक्तिमाह-अनागतादीति । यद्यनुमितो लिंगकरणं स्याचदा. ऽनागतेन विनप्टेन वा लिंगेनानुमितिनस्यादनुमितिकरणस्य लिंगस्य तदानीमभावात् ॥ ६७ ॥ व्याप्यस्य. पक्षवृत्तित्वधीः परामर्श उच्यते । व्याप्तिः साध्यवदन्यस्मिन्नसंबन्ध उदाहृतः ॥ ६८॥ परामर्श लक्षयति-व्याप्यस्येति । व्याप्यस्य व्याप्तिविशिष्टस्य विपयित्वं (विपयतानिरूपकत्वम् ) षष्ठ्यर्थः । पक्षेवृत्तित्वं पक्षवृत्तित्वं पक्षवृत्तित्वस्य धीरितितत्पुरुषोऽत्रापि पूर्ववद्विषयित्वं पष्ठ्यर्थस्सप्तम्यर्थश्च निरूपितत्वं तथाच व्याप्तिविशिष्टनिष्ठविपयतानिरूपकं सत्पक्षनिरूपित- १ यत्र २ धूमस्वत्र २ अग्निरिति, । २ धूमदर्शनस्य व्याप्तिस्मरणे एकसम्वन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकं भवतीत्येवमु- द्वोधकविधया हेतुन्वसम्पादनाथ यादृशविशेषणविशिष्टस्य धूमस्य व्याप्तिसम्बन्धि- तया ज्ञानं तादृशधूमदर्शनस्यैव व्याप्तिस्मृताबुद्बोधकत्वमित्यभिप्रायेण अविच्छिन्ने- त्युकम्। ३ विषयता हि प्रकारता-विशेष्यता संसर्गतेत्येतत्रितयानुगता स्वरूपसम्बन्ध- रूपा ज्ञान विषयनिष्टा, *त्रयाणामेव ज्ञानविषयत्वात् तथाच पक्षादेविशेष्यत्वे विशे- पगत्वे वा नोक्तपरामर्शवक्षतिः । यद्वा व्याप्तिविशिष्टस्यपक्षणसह-वैशिष्टया-(स. म्बन्धा-) वगाहि (विषयवारकम् ) ज्ञानं परामर्शः । यथा च पर्वतेन सह धूमस्स संयोगावगाह ज्ञानमनुपदवश्यमाणाद्विप्रकारकमपि भवतीत्यूयम् । *विशेषण-विशेष्य-संसर्गाणामेव, ·अन्वितार्थदीपिकाव्यात्यासहितः। वृत्तित्वनिष्ठविषयतानिरूपकं यज्ञानं वहिन्याप्यो धूमः पर्वते (पर्वत- वृतिः) इति, वहिव्याप्यधूमवावत इति, वा स परामर्श उच्यते ॥ च्याप्यो नाम व्याप्त्याश्रयस्तत्र का व्याप्तिरित्यत आह-व्यासिरिति । साध्योऽस्मिन्नस्तीति साध्यवान्तम्मादन्यस्तस्मिन्न सम्बन्धोऽवृत्तित्वम् व्याप्तिः उक्तः । पर्वतोवहिमान्धूमादित्यादौ साध्यो वहिस्तद्वान्महानसादि- स्तदन्यो जलहृदादिस्तदवृतित्वं धूमस्येतिलक्षणसमन्वयः । धूमवान्वढे- रित्यादौ साध्योधूमस्तद्वान् महानसादिस्तदन्यस्मिन्नयोगोलके वहिसत्वा- नातिव्याप्तिः ॥ ६८॥ अथवा हेतुमनिष्ठविरहाप्रतियोगिना । साध्येन हेतोरैकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥६९ ।। नन्वेवं सतिकेवलान्वयिसाध्यकस्यले इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी साध्यवदन्यस्याप्रसिद्धत्वादध्याप्तिरतः सिद्धान्तलक्षणमाह---अथवेति । हेतुमति निष्ठा वृत्तिर्यस्य स हेतुमन्निष्ठः स चासौ विरहो भाव- स्तस्य अप्रतियोगिना साध्येन सह हेतोरैकाधिकरण्यं सामानाधिक- रण्यं व्याप्तिरुच्यत इत्यर्थः । हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो- गिसाध्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति समुदितार्थः । वहिमान्धूमादि- १ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनसाध्यतावच्छेदकावच्छिमाधिकरणतावत्वाव- च्छिमप्रतियोगिताकमेदवनिरूपिता या हेतुतावच्छेदसम्बन्धावरिछना वृत्तिता तदनवच्छेदकं यद्धेतुतावच्छेदकं तद्वत्वं व्याप्तिरितिनिष्कर्षः । २ तप्ताय पिण्डे। ३ हेतुतावच्छेदकावच्छिताविकरणत्तिः निरवच्छिनतिभावप्रतियोगितान- वच्छेदपसाध्यतावच्छेदकावच्छिनसामानाधिकरण्य व्याप्तिरितितदर्थ । वहिमान्धमा- दिल्यादी धूमाधिकरणपर्वतादी निरवच्छिनत्तिकोघटामावादितत्प्रतियोगितानवच्छे- दकं वहित्वमिति लक्षणसमन्वय । धूमयान्यरित्यादौ तु तादृशोऽभावोधूमाभाष एव तत्प्रतियोगितावच्छेदरमेव धूमत्वं साध्यतावच्छेदकमिति नातिव्याप्ति । कपिसं- योगी एतदृक्षवादित्यादावव्याप्तिवारणाय निरवच्छिनवृत्तिकैत्यभावविशेषणम् कपि- संयोगाभावस्तु वृक्षादौ न निरवच्छिन्नत्ति मूलादेतद्वच्छेदकत्वात् । हेतुता- पच्छेदकावच्छिनेतिकरणाच विशिष्ट-(गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट-) सत्वस्य शुद्धसखान- तिरेक्तिया सत्याधिकरणगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य द्रव्यत्वत्वे स. स्वेऽपि द्रव्यं विशिष्टमवादित्यादी नाव्याप्तिः । हेत्वधिकरणच हेतुतावच्छेदक्स- म्यन्धेन, वेन पद्वित्वस्स फालिक्सम्बन्धेन धूमाधिकरणहदादिनिष्ठाभावप्रतियोगिताव:

·भाषापरिच्छेद। त्यादी धूमसमानाधिकरणो योऽत्यन्तामायः स पटो नास्तीत्याकारको घटात्यन्तामावस्तदप्रतियोगी पहिस्तसामानाधिकरण्यं धूमेऽस्तीति लक्षणसमन्वयः । धूमवान्वहेरित्यादौ तु वहिसमानाधिकरणो योऽत्यन्ता- भावः स अयोगोलके धूमोनास्तीत्याकारको धूमात्यन्तामावस्तत्प्रतियो- ग्येय धूम इति नातिव्याप्तिः ॥ ६९ ॥ सिपाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते । सं पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानादनुमितिर्भवेत् ॥ ७० ॥ एवं व्याप्तिलक्षणमुक्त्वा तद्वैशिष्टयेन व्याप्यस्य खरूपमभिधाय, पक्षवृत्तित्वमित्यत्र पक्षत्वं किंतदाह-सिपाधयिपयेत्यादि । सिपा- धयिषा साधयितुमिच्छा तया शून्या तदमावविशिष्टा सिद्धिः यत्र न विद्यते स पक्ष इत्यर्थः । सिपायिपाविरह विशिष्टसिध्यभावः पक्षता च्छेदकत्वेऽपि न पहिमान्धूमादित्यादावव्याप्तिः । हेत्वधिकरणदृत्तित्वच देशिक- विशेषणतया सा च भावाभावसाधारणी घटो नाम्नि घटाभावो नास्तीति तुल्यवा. तीते । प्रतियोगिता च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या, नात- समवा- यादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य पहिरवे सत्वेऽपि वहिमान्धूमादित्या- दावव्याप्तिः । सामानाधिकरण्यञ्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तित्वम् । कम्युग्रीवादिमानास्तीति प्रतीत्यागुरुधर्मस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्वीकारात् तद्रूपेण साध्यताया व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः ! साध्यसाधनभेदेन व्याप्तेर्भदायत्र (दण्डिमण्डिसंयोगादित्यन) साध्यतावच्छेदकं नाना तत्र प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकमित्यादि- रीत्या याच्यम् । येन सम्बन्धन हेतोः पक्षत्तित्वं ज्ञायते तेन सम्बन्धेन हेतुमत्ता- ज्ञानाद्यत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके गृह्यते तेन सम्बन्धेन साध्यस्यानुमितिरिति हृदयम् । १ परामर्शलक्षणघटकस्येत्यादि । २ मूले पक्षतानिरूपणे सझतेरप्रदर्शनातां प्रदर्शयति पक्षवृत्तित्वमित्यति । तथाच प्रकृतस्य स्य घटकतया पक्षधर्मत्वमपि प्रकृतं तदुपपादकत्वरूपोपोद्धा- तसङ्गत्या पक्षतानिरूपणम् । व्याप्तिनिरूपणानन्तरं पक्षतानिरूपणे तु एककार्यका- रित्वमेव सङ्गतिः। एककार्यकारित्वं चक्कार्यप्रयोजकत्वं प्रयोजकत्वञ्च कारणकारणताव- च्छेदकसाधारणम् । तेनानुमितौ पक्षतायाः कारणत्वेऽपि, व्याप्तेश्च विषयविधया कारणतावच्छेदकत्वेऽपि च न क्षतिः । ३ मूले. पक्षतालक्षणस्य स्पष्टतयाऽनुक्केः पक्षतालक्षणं खातवयेण प्रदर्शयन् मूलार्थमाह।

·अचितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । तद्वान्पक्ष इति समुदितार्थ । सिपाधयियामात्र न पक्षता ता विनापि निशि गृहे सुप्तस्य धनगर्जितश्रवणेन मेघानुमानात् । अत एव साध्यसन्देहोपि न पक्षता विनापि सन्देह तदनुमानात् ॥ ७० ॥ अनेकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः । कालात्ययापदिष्टच हेत्वाभासास्तु पश्चधा ।। ७१ ॥ प्रसङ्गसत्या हेत्वाभासान्विभजते--अनेकान्त इत्यादिना ।सव्य भिचारोऽनेकान्त प्रतिपक्षित सत्प्रतिपक्ष । कालात्ययापदिष्ठो बाधित इति च अनर्थान्तरम् । तत्वश्च साधारणाद्यन्यतमत्वम् ॥ ७१ ॥ आद्यः साधारणस्तु स्यादसाधारणकोऽपरः। तथैवानुपसंहारी विधानेकान्तिको भवेत् ।। ७२ ।। यः सपक्षे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः । यस्तूमयसाधावृत्तः स चासाधारणो मतः॥७३॥ तदेव स्पष्टयति--आद्य इति । पञ्चविधहेत्वाभासमध्ये आध प्राथमिक एकात अव्यभिचारी, स एव ऐकान्तिक । विनयादित्वात् खार्थे ठक् । न ऐकान्तिकोऽनैकान्तिक सव्यभिचार । स साधारणा ऽसाधारणानुपसहारिभेदात् त्रिधा त्रिप्रकारको भवेत् । साधारण लक्षयति-य इति । सपक्ष निश्चितसाध्यवान् , साध्यप्रकारकनि श्चयविशेप्य इति यावत् । विपक्ष निश्चितसाध्याभाववान् साध्यामा वमकारकनिश्चयविशेष्य इति यावत् । एतदुभयवृत्तित्व साधारण त्वम् । चम्तुत | विपक्ष ( साध्याभाववद्) वृत्तित्वमेव तत्वम् । १ स्मृतस्य (अभिहितवस्तुसम्यधिवेन स्मृतिविषयस्य) उपेक्षानइत्व (निरु पणयोग्यत्व प्रमगलक्षणम् । २ हेतुबदाभासते इति हेवाभासा असद्धता दुष्टहेतव इतियावत्तान् । हेवाभासत्वचअनुमिति त कारणान्यतरविविधि (पतिव धक) यथार्थज्ञानविषयव सत्यभिचाराद्यन्यतम वा हेत्वाभामाना परस्परं विजयलक्षणैक्कार्यकारित्वमेव सङ्कतिरितिध्येयम् । ३ प्रतिपक्ष संजातोऽस्पेति व्युत्पत्ते । ४ अनायमर्थ साध्यताव छेदसम्बधेन साध्यवत्तामह प्रति येन सम्बधेन सा ध्याभाधवत्तानिश्चय प्रतिवधकस्तेनसम्बधेन साध्याभाववव विवक्षणीयमिति, तथाच ·भाषापरिडेवः। नच विरुद्धेऽतिव्याप्तिरिति अमितव्यम् उपधेयसरेऽप्युपारसकरा- दिति न्यायेन तस्य विरुद्धसाधारण्येऽपि क्षतिविरहात् । उदाहरणम् । पर्वतोधूमवान्वहिमत्वादिति । अत्र वहिमत्वस्स (वहेः) धूमामाववति अयोगोलके विद्यमानत्वात् । एतस्य व्याप्तिप्रहप्रतिबन्धकत्वमेव दूषकता. बीजम् ॥ असाधारणं लक्षयति-यस्त्विति । उभयस्मात् सपक्षाद्विप- शाच व्यावृत्त एतदुभयावृत्तिरित्यर्थः । यथा नित्यः शब्दः शब्दत्वा- दिति । अत्र शब्दवं सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं शब्द- मात्रवृत्ति । एतस्य तु व्याप्तिमहकारणीभूतसाध्यसामानाधिकरण्यग्रह- प्रतिवन्धकत्वं दृपकताबीजम् ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षफः । यः साध्यवति नैवास्ति स विरुद्ध उदाहृतः ।। ७४ ।। अनुपसंहारिणं लक्षयति-तथैवेति। अत्र फेवलान्वयिपदं केवलान्व- विधविच्छिन्नपरं केवलान्वयी पक्षो यस्य स केवलान्वयिपक्षकः । अत्र पक्षता च साध्यसंशयरूपा ग्राह्या, तेन सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादि- त्यत्र सर्वस्यैव पक्षत्वात्सामानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तराभावान्नानुमिति- रिति तदेवासोदाहरणम् ॥ वस्तुतस्तु । केवलान्ययिधर्मावच्छिन्नप- क्षताकत्वस्यानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वाभावात्पक्षपदं साध्यपरं केवलान्व- विसाध्यकत्वमेव तत्वम् ॥ एतस्य च व्यतिरेकन्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वं दृषकताबीजम् ॥ विरुद्धरूपद्वितीयहेत्वाभासं लक्षयति—य इति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववनि- रूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनाधेयतावान्साधारणइत्यर्थः । तेन वहिमान्धूमा- दित्यादौ हेतुमतिपर्वतादीतत्तत्साध्याभावस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्यसामान्यामाव- स्यचसत्वेऽपि, साध्याभाववविधूमावयवादीसमवायादिनाधूमादेत्तित्वेऽपि च नाति व्याप्तिः ॥ १ अन्येनु सपक्षावृत्तिरसाधरणः सपक्षश्व साध्यवान् तथाच साध्यवत्तित्वसा- मान्याभाववत्वमसाधारणत्वम्। २ संशयोत्पत्तिक्षणे निश्चयवारणाय निश्चयं प्रति संशयसामग्याः प्रतिबन्धकत्व- स्यावश्यं वाच्यतया प्रकृते सर्वत्र साध्यमन्देहसत्वे तत्पूर्व तत्सामन्याः सत्वेन साध्यनिश्चयस्य कुत्राप्यसम्भवेन व्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यप्रमेयत्वादिरूपव्याप्ति- प्रहानुत्पादान तत्रानुमितिरित्यनुपसंहारिणो हेवाभासत्वमिति भावः ।

·भन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहितः। एवकारेण साध्यवत्वाचच्छेदेन हेत्वभावो बोधितः। तथाच साध्यव्या- पकीभताभावप्रतियोगित्वं विरुद्धत्वं तेनासाधारणेनातिव्याप्तिः । यथा नित्याशब्द.कृतकत्वादिति । कृतक-(कार्य-)स्वाभावो हि नित्यत्वव्यापक इति साध्याभावग्रहेसामग्रीत्वेन साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्वमेवास्य दूप- कताबीजम् ।। ७४ ॥ आश्रयासिद्धिराद्या स्यात्स्वरूपासिद्धिरप्यथ । व्याप्यत्वासिद्धिरपरा स्यादसिद्धिरतस्विधा ।। ७५ ।। असिद्धरूपतृतीयहेत्वाभासं लक्षयस्तद्धर्मभेदानाह-आश्रयेत्या- दिना । असिद्धित्वञ्च आश्रयासिद्धयाद्यन्यतमत्व तद्वत्वमेवासिद्धत्वम् । तत्राश्रयासिद्धिः आश्रये पक्षे असिद्धि पक्षतावच्छेदकस्याभाव । खरूपा सिद्धिस्तु पक्ष व्याप्यत्वेनाभिमतस्य ( हेतो.) अभाव. ॥ अपरा तृतीया व्याप्यत्वस्य व्याप्रैसिद्धिरभावो व्याप्यत्वासिद्भिः । अतोभेदादसि द्विविधा त्रिप्रकारा स्यादित्यर्थ. ॥ ७५ ॥ पक्षासिद्धिर्यत्र पक्षो भवेन्मणिमयो गिरिः। हृदो द्रव्यं धूमवत्त्वादवासिद्धिरथापरा 11 ७६ ।। तत्र पक्षासियाश्रयासियोरनन्तिरत्वमभिसन्धायाह-~पक्षासि- द्धिरिति । मणिमयः पर्वतो वहिमानधूमादित्युदाहरणस्वरूपम् । अत्र पर्वतो न मणिमय इति ज्ञाने सति वहिव्याप्यधूमवानयं मणिमयपर्वत इति परामर्शो न जायत इत्यस्या परामर्शप्रतिबन्धक्त्वं दूषकताबीजम् । खरूपासिद्धिमदाहरति- इद इति । अपरा स्वरूपासिद्धिः । अत्रापि १ तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताक्तदभाववत्ता- बुद्धे प्रतिबन्धक्त्वात् । २ सत्प्रतिपक्षे प्रतिहेतु साध्याभावसाधकोऽनतु हेतुरेवेति विशेष । साध्या- भावसाधक एव साध्यसाधमत्वेनोपन्यस्त इत्यशक्तिविशेषोपस्थापकात्वाञ्च विशेष । ३ अत्रेदमवधेयम् साध्ये साध्यतावच्छेदकाभाव साध्याप्रसिद्धि । हेतौ हेनुताब- च्छेदकाभाव साधनाप्रसिद्धि । यथा पर्वत काचनमयवह्निमान् काञ्चनमयधू- मात्, इत्यादौ तद्रहदशाया हेतुतावच्छेदव विशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्याप्तिग्रह- प्रतिवन्ध,फ्लम् । तयोर्याप्यत्वासिद्धान्त वानहेत्वाभासाधिक्यामिति । ४ एकार्थत्वमभिप्रेस ।। ५ भाश्रयासिद्धे॥ ६खरूपस्यैव असिद्धि पक्षे अभावइत्यक्षरार्थः।

·मापापरिछेद। हृदो न धूमवानिति ज्ञाने सति वहिन्याप्यधूमवानयं हद इति परामर्शी न जायत इत्यस्या अपि परामर्शप्रतिबन्धकत्वमेव दूपकतावीजम् ॥७६।। व्याप्यत्वासिद्धिरपरा नीलधूमादिके भवेत् । विरुद्धयोः परामर्श हेत्वोः सत्प्रतिपक्षता ॥ ७७ ॥ व्याप्यत्वासिद्धिमुदाहरति-व्याप्येति । पर्वतोदहिमान् नील- धूमादित्यादौ नीलघूमत्वं गुरुतया न हेतुतावच्छेदमिति नीलघूमे व्याप्यत्वासिद्धिरेवमन्यत्राऽपि योध्यम् ॥ चतुर्थहेत्वाभासं लक्षयति-- विरुद्धयोरिति । विरुद्धयोः परस्परासमानाधिकरणयोः साध्ययो? हेतू तयोः परामर्श सति सन् विद्यमानः प्रतिपक्षः स्वीयसाध्याभावसा- धकोऽपरहेतुः यस्य स सत्प्रतिपक्षस्तस्य भावः सत्प्रतिपक्षता, भवति । तद्वान् सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । प्रतिपक्षित इत्यनेनापि प्रतिपक्षः सातो- ऽस्येति व्युत्पत्त्याऽयमेवार्थःपूर्वमभिहितः ॥ ७७ ॥ साध्यशून्यो यत्र पक्षस्त्वसौ याध उदाहृतः । उत्पत्तिकालीनघटे गन्धादिर्यत्र साध्यते ॥ ७८ ॥ पचमहेत्वाभासं लक्षयति-साध्येति । यत्रानुमिती पक्षः पर्वता- वच्छेदकतत्तद्धर्मविशिष्टः साध्येन शून्यः भवति असौ बाधस्तदुप- १ लघुधर्मसमनियतगुरुधम्मस्थानवच्छेदकन्वमिति हि नियम. । २ खसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तराघटितस्मैव व्याप्यतावच्छेदकत्या- तदवच्छिन्नस्यैव व्याप्यत्वाननीलधूमे व्याप्यत्वं सिध्यति किन्तु धूमवावच्छिन्ने धूमए- वेति भावः । बहिमान्धूमप्रागभावादित्यत्र धूमप्रागभावत्वसंप्रदाय खसमानाधिकर- ऐति । नहि धूमत्व धूमप्रागभावत्वयो.सामानाधिकरप्वमसि । ३ कपिसंयोग-तदभाव-व्याप्यवत्वपरामर्शेऽपि न सत्प्रतिपक्षितस्वमत उक्तं विह- योरिति-तथाच तयोरसामानाधिकरण्याभावान दोपः । एक्चैव रक्षेऽमावच्छेदेन कपिर्सयोगो मूलावच्छेदेन तदभावश्च सम्भवतीति हृदयम् ॥ ४ तथाच खसाध्यविरुद्ध-साध्याभाव-व्याप्यवत्ता परामर्शकालीनसाध्यव्याप्यव- तापरामर्शविषयः सत्प्रतिपक्ष इलः । संसत्यतिपक्षत्वेनानिमतो हेतुतत्साध्यविरु- सोयःसाध्याभाव इति हि तदर्यः ।। ५ तदस्यसंजामिति तारकादिभ्यइतजिति पाणिनिसूत्रेणेतच्यसयोऽत्रयोध्यः । तेन घटे द्वितीयादिक्षणे गन्धसत्वेऽपिन क्षतिः । एवं मूलावच्छिन्नो रक्षः कपि- सयोगीत्यत्रापि मूलावच्छिन्नक्षत्वं पक्षतावच्छेदकमिति भप्रावच्छेदेन कपिसंयोगा- भावेऽपि न बाघसद्भाव इतिध्येयम् । - ·१. भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । पादको हेतु धित इत्यर्थ ॥उदाहरणमाह--उत्पन्नेति । उत्पन्नकाली- नघटो गन्धवान्पृथिवीत्वात् । अत्रोत्पन्न द्रव्य क्षणमगुण तिष्ठति समवायसम्बन्धेन गुणोत्पत्ति प्रतितादात्म्यसम्बन्धेन द्रव्यस्य कारणत्वा- दिति घट उत्पत्तिकाले निर्गन्ध एवेति निश्चयस्तत्रोत्पत्तिकालीनघट- स्वाच्छिन्ने घटे गन्धवत्वसाधक पृथिवीत्वरूपो हेतुर्बाधित एवमन्य नापीति शुभम् ।। ७८ ॥ इत्यन्वितार्थदीपिकाया मापापरिच्छेदव्याख्यायामनुमाननिरूपण नाम पञ्चम परिच्छेद ॥ अथोपमानपरिच्छेदः। ग्रामीणस्य प्रथमतः पश्यतो गवयादिकम् । सादृश्यधीर्गवादीना या वात्सा करणं मतम् ।। ७९ ॥ वाक्यार्थयातिदेशस्य स्मृतिर्व्यापार उच्यते । गवयादिपदानां तु शक्तिधीरुपमाफलम् ॥ ८॥ उपमिति व्युत्पादयति--ग्रामीणस्येति युग्मेन । प्रथमत गया दिक पश्यत ग्रामीणस्य पुरपस्य या गवादीना सादृश्यधी अय गोसदृश इति गवयादिविशेप्यक गोसादृश्यप्रकारक प्रत्यक्ष स्यात् सा (धी) करणम- र्थादुपमिते मतमिष्टम् अर्थातार्किकाणाम् । एतेनोपमित करणमुपमान- मिति व्युत्पत्ति प्रदर्शिता भवति, गोसदृशो गवयपदवाच्य इत्यतिदेशस्य वाक्यार्थम्य स्मृति स्मरण व्यापार उच्यते । तथाच तत्प्रत्यासत्या सादृश्यज्ञानस्य करणत्वमुपपन्न भवति । गवयादिपदाना गोसदृशारण्य- कपशौ शक्तिधीर्गवयो गक्यपदवाच्य इति शक्तिमहो य स एव उपमा उपमिति फलमित्यक्षरार्थ ॥ एतदुक्तभवति । यथा केनचिठ्ठ- द्धेन गोसहशो गवय इत्युपदिष्ट कश्चित्पुरुष वन गत्वा गवय पश्यन् अय गोसदृश इति प्रत्यक्षतस्त निश्चित्य तादृश्यवाक्यार्थस्मरणेन गव १ अवसरसरत्येतिशेष अवसरोऽवश्यवक्तव्यत्वम् । अनुमाननिस्पानन्तरमे तनिरूपणत्यैवावश्यवकव्यत्वात् । प्रमाणसूत्रक्रमानुरोधात् ॥

·१८ मापापरिच्छेदः। येगययपदार्थ इत्यवधारयति पश्चाद्ययोऽयमित्यसकृययहरतीति ॥ एवमन्यत्रापि योध्यम् ॥ ७९ ॥ ८॥ इत्यन्धितार्थदीपिसार्या मापाररिदयाएयायामुपमाननिरूपणं नाम पष्टः परिच्छेदःn अपशब्दपरिच्छेदः। पदशानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ।। ८१॥ शाब्दबोधप्रकारं दर्शयति-पदज्ञानविति । अत्र तु शब्द एव- काराथें । पदज्ञानमेव करणं न तु ज्ञायमानं पदं करणं पदाभावेऽपि मौनिश्लोकादौ शाब्दबोधात् । तत्र-करणे पदार्थधीः वृत्या पदजन्य- पदार्थस्मरणं द्वारं प्यापारः । चिश्च शक्तिलक्षणान्यतररूपः सम्बन्धः । शक्तिश्च पदेन सह पदार्थस्य सम्बन्धः । स चासात्पदादयमोंयोद्धव्य इति सकेत-(इच्छा.) रूपः । शान्दवोघः वाक्यार्थज्ञानं फलम् । तत्र-पदजन्यपदार्थोपस्थिती शक्तिधीः शक्तिज्ञानं सहकारिणी उपो. दलिकेत्यर्थः ॥ ८१ ॥ लक्षणा शक्यसंबन्धस्तात्पर्यानुपपत्तितः । आसत्तियोग्यताऽऽकाहातात्पर्यज्ञानमिष्यते ॥ ८२ ।। १ उपजीव्योपजीवक भावसङ्गतिमभिप्रेयोपमानानन्तरे शाब्दप्रकार दर्शय- तीत्यर्थः। २ आदिना द्वित्वादियोधकविजातीयहस्तचेष्टादे सनहः । वृत्त्या पदजन्येति च आकाहितैकदेशपूरणम् एतदभावे घटादिशब्दात्समवायसम्बन्धेनाकाशम्मरणे जाते आमाशम्यापि शाब्दवोधापत्तिः। पदजन्येन्युक्त्या पदज्ञानवतः प्रत्यक्षादिना पदार्थोपस्थितावपि न शाब्दबोधः। ३ पूर्व शक्तिमहाभावे पदज्ञानेऽपि तत्सम्बन्धेन (शक्तिसम्बन्धेन ) म्मरणानु- पपत्ति । पदज्ञानस्य चक्सम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकंभवतीतिन्यायेनार्थ- स्मारकत्व बोध्यम् । ४ विसर्गरहितपाठ एव साधीयान् । * शान्दबोधस्य शक्तिशानात्मकोपमितिजन्यत्वेन फलयोरप्युपजी योपजीवकभावः । tmore- ·अन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहित । कारणं, संनिधानं तु पदसासत्तिरुच्यते । पदार्थे तन तद्वत्ता योग्यता परिकीर्तिता ।। ८३ ।। पूर्वपद्ये वृत्त्येत्यध्याहततदर्थ शक्तिरूपोऽन्यतोऽपि मुग्रह इति सखणास्वरूपमाह-लक्षणा शक्यसम्बन्ध इति । शक्येन यत्किश्चि स्पदशक्याथेन सम्बन्धः सामीप्यादिलक्षणेत्यर्थ । सा द्विविधा जह- सार्था अजहेत्वार्थी च । तत्राद्या यथा--गङ्गाया घोप इत्यादौ गङ्गापद खार्थ भगीरथरथखातावच्छिन्नजलप्रवाह जहत् खसमीपवर्तितीर लक्ष- यति । द्वितीया यथा-कारेभ्योदधिरक्ष्यतामित्यादो कारुपद स्वार्थम जहद्दध्युषघातक रक्षयति, इय तात्पर्यस्य वक्तुरिच्छाया अनुपपत्तितः अनुपपत्ते भवति । पूर्वत्र शैत्यपापनत्वादिविशिष्टतीरवोधस्य, उचरन च सर्वतोदधिरक्षायास्तापर्यविषयत्वात् ।। विम्तरम्त्यन्यत्र इष्टव्य || शाब्दबोधे सहकारिकारणान्याह-~-आसत्तीति । आस- चिश्च योग्यता च आकादा च तात्पर्यञ्चेति द्वन्द्वस्तेषा ज्ञानमिति षष्ठी तत्पुरप । "द्वन्द्वान्ते" इतिन्यायेन ज्ञानपदस्य प्रत्येकमन्वये आसत्तिज्ञान योग्यताज्ञानम् आकाहाज्ञान तात्पर्यज्ञानश्च शाब्दयोधे कारणमिप्यते दष्टम् । तत्रासत्तिपदार्थमाह-सन्निधानन्त्विति । पदस्य सन्निधान स्वासतिरुच्यत इत्यर्थ । सन्निधानञ्च यत्पदार्थस्य यत्पदार्थना वयो- उपेक्षित ( तात्पर्यविषय ) तादृशपदयोरव्यवधानम् । न त्वविलम्बे नोच्चारणमात्रम् । तेन गिरि क्तमग्निमान्देवदत्तेनेत्यादो न शाब्द चौध । वचिदासत्तिभ्रमाच्छाब्दबोधो भवत्येव तज्ज्ञानसामान्यस्य शाब्दकारणत्वाभ्युपगमात् ।। योग्यता निर्वक्ति-पदार्थ इत्यादिना । अन प्रथम तत्पदमेकपदार्थपरम् । द्वितीय उपरपदार्थपरम् । तथाच एक्पदायेऽपरपदार्थसर धो योग्यता परिकीर्तिता त्यर्थ ॥ यहिना सिञ्चतीत्यादितो न शाब्दबोध । सेचने वहिमरणक्सस्याऽयो- ग्यत्वावधारणात् ।। ८२॥ ८३॥ १ उपमानसरोकरीवाऽपि । २ जहाति पदानि सार्थ वसा सा । ३"न जति पदानि साथै यस्था सा. ४ उत्तरलोक्थमना चेति । ५ तथाच पदस्पेति नायेकवचनम् । भा०५ ·५० भाषापरिच्छेदः। यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवेत् । आकाशा, वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्तितम् ॥ ८४ ॥ आकाझा निर्वक्ति-यत्पदेनेत्यादिना । येन पदेन विना यस्य पदस्यअननुभावकताऽन्वयाननुभावकत्वं (शाब्दयोधाजनकत्वं ) भवेत् तेन पदेन सह तस्य पदस्थाका त्यर्थः ॥ क्रियापदेन विना कारकपदं नान्वयबोधं जनयतीति तेन क्रियापदेन तस्स कारकपदस्साकाहा। वस्तुतस्तु क्रियाकारकपदानां सन्निधानमासत्त्या चरितार्थ परन्तु घट- कर्मताबोधं प्रति घटपदोत्तरद्वितीयाविभत्त्याऽऽकाशाज्ञानं कारणं तेन घटः कर्मत्व-मानयनं कृतिरित्यादौ न शाब्दबोधः ॥ तात्पर्य निर्व- क्ति-वक्तुरिच्छेति । घटमानयेत्यादौ कर्मत्वविशेष्यकाधेयतासंसर्गक- घटप्रकारकप्रतीतीच्या वक्तुतात्पर्य ताशेच्छयोच्चरितमिदं वाक्यमि- त्याकारकं श्रोतुतात्पर्यज्ञानं शान्दवोधे कारणमित्यर्थः । तेन भोजनकाले सैन्धवमानयेत्युक्तौ लवणस्यैप, यात्राकाले चाश्वस्यैव, बोधइत्यूयम्॥८॥ इत्यन्वितार्थदीपिकायां भाषापरिच्छेदच्याएयायांशब्दनिरूपणनाम सप्तमः परिच्छेदः ॥ अथ स्मृतिप्रक्रिया। पूर्वमनुभवस्मरणभेदाहुद्धेद्वैविध्यमुक्तं तत्रानुभवभेदा दर्शिताः स्मरणं . १ तादविशिष्टत्वं तत्पदस्येत्यर्थः । इदन्तु बोध्यम् । आकाहालक्षणे पदपदं पदज्ञानपरं मनिश्लोकानुरोधात् । अत एवाध्याहतपदेनाप्याकाहानिर्वाहः । अध्याहारथाश्रुतपदानामनुमन्धानम् ॥ २ अयमभिप्रायः । अत्रैकपदेऽपरपदवत्वमपरपदाव्यवहितोत्तरत्वम् तत्र चाव्य- वधानाशस्याऽऽसत्त्यैव लाभ । आसत्ते पदाव्यवधानरूपाया पूर्वमुपवर्णितत्वात् । उत्तरत्वन्तु क्रियाकारकपदयो पेक्षितं चैत्रः पचति पचति चैत्र, इति वाक्यद्वयाद- प्यन्वयवोधादतः क्रियाकारकपदयोराकाहा नास्त्येव, किन्तु प्रकृतिप्रत्यययोरेवंतत्रा- प्यव्यवधान शस्सासत्त्यालाभाप्रत्यये प्रकृत्युत्तरत्वरूपाकाहाज्ञानं कारणमिति ॥ ३ तात्पर्यज्ञानस्य शान्दे कारणत्वाभ्युपगमेन ।

·भन्वितार्थदीपिकाच्याख्यासहित । तु सुगमतया न दर्शितम् तत् इदानीमवसरसङ्गत्या निरूप्यते । संस्का- रमात्रजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतेर्लक्षणम् । घटादिप्रत्यक्षेऽतिव्या- तिवारणाय सत्यन्तम् । सोऽयं देवदत्त इत्याकारकप्रत्यभिज्ञायां तत्सद्दे- शकालवृत्चित्वरूपतत्वत्सस्कारजन्यत्वस्य सत्वेन तात्रातिव्याप्तिरिति मात्रपदैम् यद्यपि संस्कारमानजन्यत्वं संस्कारेतराजन्यत्वे सति संस्कार- जन्यत्वं तच्च स्मृतावसम्भवि तत्र संस्कारेतरात्मादिजन्यत्वस्य सत्याच- थापि चक्षुराद्यजन्यत्वेसति संस्कारजन्यत्वे तात्पर्यमवसेयम् । संस्कार- ध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानत्वमिति, ध्वंसं प्रति प्रतियोगिन' कारण- त्वात् । संस्कारोऽत्र भावनाख्यो प्रायः ॥ इय (स्मृति ) द्विविधा यथार्थी अयथार्थी च, तर प्रमाजन्याऽऽद्या, अप्रमाजन्या द्वितीयेति बोध्यम् ॥ ॥ इति स्मृतिप्रकिया ॥ साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते । अयोगपद्याज्ञानानां तस्याणुत्वमिहेप्यते ।। ८५॥ इदानी क्रमप्राप्तं मनोनिरूपयति-साक्षात्कार इति । सुखादीनां साक्षात्कारे करण मन उच्यते । इत्थश्च सुखादिसाक्षात्कारकारणत्वे सतीन्द्रियत्वं मनसो लक्षणमुक्त भवति, वस्तुतस्तु स्पर्शरहितत्वे सति क्रियावन मनस्त्वम् ॥ मनसोऽणुत्वे प्रमाणमाह-अयोगपद्यादिति । जानाना चाक्षुपरासनादीनाम् अयोगपद्यादेककालिकोत्पत्तिकत्याभावा- तस्यमनसोऽणुत्वमिह नैयायिक्रमते इप्यते इष्टम् ॥ अयमर्थ । नाने- न्द्रियाणा सत्यपि विषयसन्निकर्षे यत्सम्बन्धादेकेन्द्रियेण ज्ञानमुत्पद्यते, १ सुगमम्य स्वयमप्यूहितु शक्यतया, दुरूह एवादी सुधियो जिज्ञासोदयादिति भाव । २ अनुभवनिरूपणानन्तरम् । ३ तथा च प्रत्यभिज्ञाया प्रत्यक्षजन्यवान दोष । ४ मात्रपदेनाव्याप्तिवारणतासांनुपपत्तिमलिराजार्य मानपदस्य रक्षणा योध्या। ५ मन सयोगाद्यतिव्याप्तिवारकेन्द्रियत्वघटितमूलोकलक्षणापेक्षया, लघुलक्षणं चिकीर्षनाहैतत् ॥

·भापापरिच्छेदः। यदसम्बन्धाच परीनं नोत्पद्यते तन्मनः, विभुत्वेचासन्निधानं न सम्भ- वतीति न विभुमनः ॥ ८५॥ ॥ इति मनोनिरूपणम् ॥ ॥ इत्यन्वितार्थदीपिकायां भापापरिच्छेदव्याएयायां गम्यपदार्थनिरूपणं नाम अष्टमः परिच्छेदः॥ अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः । रूपं रसः स्पर्शगन्धौ परत्वमपरत्वकम् ।। ८६ ॥ ट्रैव्यं निरूप्य गुणं निरूपयति-अथेत्यादिना । अथ द्रव्यनि- रूपणानन्तरं गुणाः द्रव्याश्रिताः निर्गुणा निष्क्रियाश्च शेयाः । तथाच द्रव्याश्रितत्वं (द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकसचान्यजातिमत्व) निर्गुणत्वं (सामान्यवत्वे कर्मान्यत्वे च सति गुणशून्यत्वं ) निष्क्रियत्वं ( सा- मान्यवत्वे सति कर्मान्यत्वे सति कर्मवदवृत्तिपदार्थविभाजकोपाधि- मत्वं ) गुणसामान्यलक्षणं फलितम् ॥ इदानी गुणसाधम्र्य वक्तुमुपका- मते-रूपमित्यादिना ॥ ८६ ।। द्रवत्वं स्नेहवेगाश्च मता मूर्तगुणा अमी। धर्माधर्मी भावना च शब्दो बुद्ध्यादयोऽपि च ॥ ८७ ।। नेहश्च वेगौचेति द्वन्द्वः । वेगाविति द्विवचनेन तत्सद्दभूतः स्थिति- १ मच दीर्घशफुलीभक्षणादी नानावधानभाजां च क्थमेकर्दव नानेन्द्रियान- मिति वाच्यम् मनसोऽतिलाघवात्त्वरया नानेन्द्रियसम्बन्धानानाज्ञानोत्पत्तेः । उत्पल- शतपत्रभेदादिवद्योगपयप्रत्ययस्य तु भ्रान्तत्वान् २ ननु मनो विभु स्पर्शरहितद्रव्यत्वादाकाशवदिति चेन मनसो विभुत्वे आत्म- मनः संयोगस्यासमवायिकारणस्याभावाग्ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । भावकार्यमात्रेऽसम. धायिकारणजन्यत्वनियमात् । विभुदयसंयोगम्य चानभ्युपगमात् । तदभ्युपगमे तस्य नित्यत्वेन सुषुत्यभावप्रसङ्गात् । पुरीतयतिरिकप्रदेशात्ममनः संयोगस्य सर्वदा विद्यमानत्वात् । अणुत्वे तु यदा मन. पुरीतति नाड्या प्रविशति तदा मुषुप्तिः । यदा निस्सरति सदा ज्ञानोत्पत्तिरित्यगुन्वसिद्धिः ॥ ३ मध्यमपरिमाणवत्वे त्वनित्यत्वप्रसङ्गः। ४ अवसरसङ्गलैति शेष.॥ तस्य नित्यत्वेनासमवायिकारणक्रियावसत्वेऽपि न क्षतिरिति ।

·भन्वितार्थदीपिकाच्याख्यासहितः। स्थापकसंस्कार उच्यते । वेगपदस्थ भावनान्यसस्कारपरत्वमानित्य संस्कारद्वयबोधकत्वाद्विवचनमिति तु हृदयम् । अमी रूपादयो दश मूर्त- गुणाः मताः । मृगुणत्वम् ( अमृतवृत्तिगुणत्वम् ) प्रदर्शितगुणानां साधर्म्यमित्यर्थः ॥ युध्यादयः बुद्धिसुसदु खेच्छाद्वेपयना ॥ ८७ ॥ एतेऽमूर्तगुणाः सर्वे विद्वद्भिः परिकीर्तिताः । संख्यादयो विभागान्ता उभयेषां गुणा मताः ॥८॥ एते धर्मादयो दश । सर्वे विद्वद्भिरमृर्त्तगुणाः परिकीर्तिता । अमूर्त्तगुणत्वं ( मूर्त्तवृत्तिगुणत्व ) प्रदर्शितगुणाना साधर्म्यमित्यर्थः ॥ संख्यादयोविभागान्ताःसख्या-परिमाण-पृथक्त्व-सयोग-विभागाः -उभयेपांमूर्तामूर्चाना गुणाः मताः मूर्चामुर्तर्गुणत्वं प्रदर्शितगुणानां साधर्म्यमित्यर्थः । ८८॥ संयोगव विभागश्च संख्या द्वित्वादिकास्तथा। द्विपृथरत्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ।। ८९ ।। संयोगोद्वित्नञ्च द्विवृत्तितया ग्राह्यम् त्रित्वचतुष्ट्वादिक तु त्रिचतुरा- १ मूर्तगुणत्व मूर्तगृत्तिगुण व तचसप्यादावतिव्याप्तमित्येवं वितम् । नचैतदपि गावव्या- प्रहाय सस्कारवान्येति । द्वितीयेऽवच्छेदकान्तन सख्यात्वादातत्यान्तन ५.n खादेय॒दास ॥ २ लक्षणन्तु तावदन्यतमत्वमेवमग्रेऽपियोध्यम् ॥ ३ सयादापतिव्याप्तिवारणायैव वितम् । नच तथाप्यमूर्तमानवृत्तिसरयादाय गायनातिन्यगणवम्य शून्यान्तेन सरयादिरूपादिव्युदास । सत्तामापाया...1 कर्मण्यतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यीभूनगुणस्य निवेश द्वितीये परममहत्वलताति- मादायार्तिव्याप्तिवारणाय पार्रमाणावृत्तति । ४ पादावतिव्याप्तिवारणायोभयपदम्मू मूर्तपरतया व्याचष्टे । नचेदं मूर्तमा अत्तिसंख्यादावल्याप्तमिति वाच्यम् । कालगृत्तिचिगुणत्वयाप्यजातिमलरू, व्यवसमव्यापकतावच्छेदकजातिमत्वस, वा विवक्षितत्वात् ॥

·५४ भाषापरिरदः। दिवृचीति बोध्यम् । --द्विपृथक्त्वादयः । द्वित्वादिसमानाधिकरणं पृथक्त्वम् । एते संयोगादयः-गुणाः अनेकाश्रिताः अनेकेषु एकत्वभिन्नसंख्या विशिष्टेषु आश्रिताः वृत्तिमन्तः । तथाचानेकाश्रितगु- गत्वं ( स्वाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभावसमानाधिकरणगुणत्वं ) प्रदर्शित गुणानां साधर्म्यमित्यर्थः ॥ ८९ ॥ अतः शेषगुणाः सर्वे मता एकैकवृत्तयः । युद्धयादिपद स्पर्शान्ताः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः ॥१०॥ अतः अस्मान् पूर्वोक्ता-शेपाः अवशिष्टाश्च ते-गुणाश्च रूप-रस-गन्ध-स्पर्श कख परिमाणे-कष्टयक्त्व-परत्वा-ऽपरत्व बुद्धि-मुख- दुःखे च्छा-द्वेप-प्रयत्न-गुरुत्व-द्रवत्व स्नेह-संस्कारा-ऽदृष्ट-शब्दाः एते सर्वे- ऽपि---एकैकवृत्तयः खसमानाधिकरणाऽन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छे- दकैकत्वकाः । यद्वा साश्रयाऽन्योन्याभावव्यापकात्त्यन्ताभाषप्रतियोगिनः —मता इष्टाः । तथाचोक्तगुणत्वं. प्र. गु. सा. मित्यर्थः ॥ युद्धा- दिपटुं बुद्धि-सुख-दु.खे-च्छा-द्वेष प्रयत्नाः-स्पर्शान्ताः रूप-रस-गन्ध- स्पर्शाः। द्रवः द्रवत्वम् ॥ ९० ॥ अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेषिका गुणाः। संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवोऽसांसिद्धिकस्तथा ।। ९१ ॥ अदृष्टं धमाधम्मो-भावना तदाख्य.संस्कारः-अमी १६ गुणाः वैशेपिकाः विशेषाः साथै विनयादिभ्यश्चेति ठक्प्रत्ययः । विशेपगु- णत्वं (भावनान्य-वायुवृत्तिवृत्तिस्पर्शावृत्तिधर्मसमवा-य्यन्यत्वे सति गुरुत्वाजलद्रवत्वाऽन्यगुणत्वं) प्र.गु. सा. मित्यर्थः ।। १ शेषा गुणा इत्यसमस्तः पाठो बहुन स च ऋजुरिनि मे प्रतिपत्तिः ॥ २ भावनान्यो यः वायुकृत्तिवृत्तिस्पर्शावृत्तिधर्मसमवायी तदन्यत्वे सति, इत्यर्थः । अत्र जात्सादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् गुरुत्वनैमित्तिक्दवत्वयोरिणाय गुरुत्वेत्या- दि। सांसिद्धिकदवत्वसंग्रहायाजलेति । सयोगादिवारणाय सत्यन्तम् । भावनायामन्या. प्तिवारणायायमन्यान्त-सत्यन्तघटकसमवायिविशेषणम् । सत्तादिकमादायाऽसम्भव. वारणाय स्पर्शसंग्रहाय च सावृत्तीति ।

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। संख्यादिपरत्वान्तः संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-पर- त्याऽपरत्वानि द्रवः द्रवत्वम्-~असांसिद्धिकः नैमित्तिकः ॥ ९१ ॥ गुरुत्ववेगौ सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः। संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥ ९२ ॥ गुरुत्ववेगौ गुरुत्वभावनातिरिक्तसंस्कारौ । एते सामान्यगुणा: प्रकीर्तिताः । सामान्यगुणत्वं (रूपस्पर्शान्यत्वे सति द्रव्यविभाजको- पाधिव्याप्यतावच्छेदकसंयोगविभागद्रवत्यावृत्तिजातिशून्यगुणत्व ) प्र. गु. सा. मुक्तमित्यर्थ ॥ स्नेह एव च अत्रैव शब्दोऽप्यों वेगसंग्र- हायोक्तः । स्थितिस्थापकस्य त्वतीन्द्रियत्व वक्ष्यते ॥ ९२ ।। एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः, अथ स्पर्शान्तशब्दकाः। वायैकैकेन्द्रियग्राह्याः, गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ ९३ ॥ एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः । द्वीन्द्रियग्राह्यत्वं ( चक्षुस्त्वगुभयग्रहणयो. ग्यत्वं ) प्र० गु० सा मित्यर्थः । अथ स्पर्शान्तशब्दकाः । रूप रस- गन्ध-स्पर्श-शब्दा ५ बाइँकैकेन्द्रियग्राह्याः । बाबरेकैकेन्द्रिय श्चक्षु- रादिभिरेवे-ग्राह्याः । ग्रहणयोग्या । तथाच चक्षुम्त्यगुभयाग्राह्यबहि- रिन्द्रियग्राह्यगुणसमवेतजातिमत्वं प्र. गु. सा. मित्यर्थः । गुरुत्वम्-अदृष्टं धर्माधर्मी-भावना । वेगभिन्नसम्झारौ ॥ ९३ ॥ १ गरया आदिर्यस्य अपरत्वमन्ते यस्येति व्युत्पत्त्या परिमाणपरत्वयोरेव ग्रहण- मिति भ्रमवारणायादिपदप्राद्यगुणान्विशिष्य दर्शयति सख्येलादिना, २ अन वेगपदमजहत्वाधलक्षणया भावनातिरिक्तसस्कारपर तेन स्थितिस्थाप- कस्यापि परिग्रह फ्लति । ३ द्रव्यविभाजकोपाधि पृथिवीलादि तद्याप्यतावच्छेदवञ्च गन्धलादि तच्छन्य- त्वस्य संग्यादी सत्वा क्षणसमन्वय । ४ यथा शुत द्वीन्द्रियग्राह्यत्वं बाह्येन्द्रियव्यग्राह्यत्वं वा रूपादावतिव्याप्तं तेषा चक्षुर्मनोभ्यां चचो वा प्राद्य वात् । अतीन्द्रियसख्यादावव्याप्तम तनेन्द्रियमा- ह्यत्वस्वाभावादितीत्थं विवृतम् । अस्यापि चशुस्त्वगुभयग्राद्यभावनात्त्यन्यधर्मसम- वायिगुणत्वमिति निष्कृष्टोऽर्थ । संस्कारत्वादिक्मादाय भावनायामतिव्याप्तिवार- णाय भावनात्यन्येति । यादौ तदारणाय गुणत्वस्य निवेश ॥ ५ तेन समादी नातिव्याप्लिम्पर चागुभयप्रादा वात् ।। ६ तेन नातीन्द्रियरूपादावव्याप्ति । ७ न च प्रसरेणुनिष्टापर्यम्य चभुरिन्द्रियेणैव ग्राह्यत्वात्तनातिव्याप्तिरिति वा. ध्यम् । परिमाणान्यत्वेनापि गुणस्य विशेषणीयत्वात् ।। ८ भावनापदमजहत्वार्थलक्षणयोभयबोधकम् ॥ ने ·५. भाषापरिषद।। अतीन्द्रिया विभूनां तु ये स्युर्वशपिका गुणाः। अकारणगुणोत्पन्ना एते तु परिकीर्तिताः ।। ९४ ।। अतीन्द्रियाः । लौकिकसाक्षात्कारविषयगुणत्वन्यूनवृत्तिसंस्कारस्वा- न्यधर्मसमवाय्यन्यगुणाः। विभूनान्तु ये वैशेपिका गुणाः स्युः बुद्धि-मुख- दुःखेन्च्छाद्वेष-प्रयत्न-धा-ऽधर्म-भावना-शब्दाः । एते तु-अकार- णगुणोत्पन्नाः । कारणगुणैः समवायिकारणसमयेतगुणैः उत्पन्नाःकारण- गुणोत्पन्नाः न कारणगुणोत्पन्ना अकारणगुणोत्पन्नाः-परिकीर्तिताः । उत्ताः । इत्थंच खाश्रयसमवायिसमवेतगुणजन्यत्वं कारणगुणोत्पन्नत्व- न्तद्भिन्नत्वमकारणगुणोत्पन्नत्वं प्र-गु-सा-मित्यर्थः ॥ ९४ ॥ अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम् । स्नेहवेगगुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणकम् ।।९५॥ पाकाजाताः पाफजास्ते न भवन्तीत्यपाफजाः-स्पर्शान्ताः रूप-रस-गन्ध-स्पर्शा:-तथाविधम् । अपाकजम् ॥ ९५ ॥ स्थितिस्थापक इत्येते स्युः कारणगुणोद्भवाः । संयोगव विभागय वेगथैते तु कर्मजाः ॥९६॥ इति । पूर्वोक्ता-एते । अपाकजरूपादयः । कारणगुणोद्भवाः स्युः । कारणगुणोत्पन्नत्वं प्र-गु-सा-मित्यर्थः । अत्रेदंबोध्यम् । पाकज. रूप-रस-गन्ध-स्पर्श, पाकजव्यत्व, द्वित्वादि द्विपृथक्त्वादिसंयोगविभाग- १ अकारणगुणोत्पन्नमात्ति-गुणवसाक्षाघाप्य-परत्वापरलावृत्ति-जातिमत्व- मिति निष्कर्षः। तेन नित्ये पावजे च रूपादी नातिव्याप्तिः । अकारणगुणोत्पन्न- मात्रत्तित्व च निरुक्तकारणगुणोत्पत्रारत्तित्वम् । गुणत्वसाक्षायाप्येत्युक्त्या रूपनि- टपाकजन्यतावच्छेदकबैजात्यमादायनातिव्याप्ति । तत्वच संस्कारत्वान्यगुणत्वव्या- प्याव्याप्यत्वे सति गुणत्वव्याप्यत्वं तेन भावनायर्या नाव्याप्तिः ॥ २ यद्यपि निरुक्ककारणगुणोत्पन्नत्वं हस्तपुस्तकसयोगविभागजादिजन्यकायपुस्तक. सयोगविभागादावतिव्याप्तं तथापि स्वाथयसमवायिमात्रसमवेत खसजातीयगुणजन्य- वृत्तिजातिमात्ये सत्यपाकजरवमिति तदर्थ. साजासं च गुणत्वव्याप्यजात्येलायन्यन* व्यकं तत एवावधेयम् ॥ * अनन्त सख्यात्वपृथक्त्वातिरिक्तत्वेन भावनात्यन्यत्वेन च तादृशजातिविशेषणीया तेन द्वित्व-पृथकत्व-भावनासु नातिन्यातिः।

·अन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहित । परत्वाऽपरत्वानां न कारणगुणपूर्वकत्व न वाऽकारणगुणपूर्वकत्व साध- ऱ्यामिति ॥ कर्मजाः । कर्मजत्व च कर्मजवृत्तिगुणत्यव्याप्यजा- तिमत्व बोध्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ ९६ ।। स्पर्शान्तपरिमाणैकपृथक्त्तस्नेहशब्दके । भवेदसमवायित्वम्, अथ वैशेषिकेगुणे ॥९७ ।। आत्मनः स्यानिमित्तत्वम् , उष्णस्पर्शगुरुन्वयोः । वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ९८॥ स्पर्शः अन्ते येपा ते स्पर्शान्ता । एकञ्च पृथक चैकपृथक् तयोर्भाव एकपृथक्त्व स्पर्शान्ताश्च परिमाण चैकपृथक्त्व च स्नेहश्च शब्द एव शब्दरुश्चेत्येतेषा समाहारद्वन्द्व । तस्मिन् रूप रस गन्ध स्पर्श प. रिमाणै कत्यै-कत्यपृथक्त्व स्नेहशव्देषु असमवायित्व भवेत् । असमवायि- कारणत्व प्र०गु०सा०मित्यर्थ । स्पर्शत्रानुप्णो ग्राह्य ॥ अथ आत्मान वैशेषिके (विशेपे ) गुणे बुध्यादो निमित्तत्व निमित्तकारणत्व स्यात् । तत्त्व प्र.गु०सा०मित्यर्थ । उष्णस्पर्शे गुरुत्वे वेगे द्रवत्वे सयोगे विभागे च ॥ ९७ ॥ ९८॥ द्विधैव कारणत्वं स्याद्, अथ प्रादेशिको भवेत् । वैशेषिको विभुगुणः संयोगादिद्वयं तथा ॥ ९९ ॥ द्विधा द्विप्रकारेणेव कारणत्व-मसमवायिकारणत्व निमित्तकारणत्वञ्च स्यात् उक्तद्विविधकारणत्व प्र.गुरुसा०मित्यर्थ ॥ अथवैशेषिको विशेषो १ तेन सयोग नसयोगे घटादौ च नाव्याप्त्यतिव्याप्ती ॥ २ घटादिरूपरसगन्धस्पी क्पालादिरूपरसगन्धस्पर्शेभ्यो भवन्ति । एव कपा- लादिपरिमाणादीना घटादिपरिमाणशयसमगयिकारणस्वम् । एव शब्दम्यापि द्विती यशब्द प्रत्यसमवायिकारणत्वम् । एव स्थितिस्थापकैकपृथक्त्वयोरपि बोध्यम् । ३ बुद्ध्यादीनामिच्छादिनिमित्तत्वादिति भाव ॥ ४ तथाहि अवयवगतोष्णस्पर्श अवयविगतोष्णस्पर्शस्याऽसमवायी, पाक्ने निमि तम् । गुरुव गुरुवपतनयोरसमवायि,प्रतिघाते निमित्तम्।वेगो वेगस्पदयोरसमवायी अभिघाते निमित्तम् । द्रवत्व द्रवत्वस्यन्दनयोरसमवायि, संग्रहे निमित्तम् । भेरीदण्ड सयोग शब्दे निमित्तम्, भैयाकाशसयोगेऽसमवायी । वशदलद्वयविक्षाग शब्दे निमित्तम्, वशदलाकाशविभागै समवायीति ॥

·मापापरिच्छेदः। विभ्योराकाशात्मनोर्गुणः शब्दो बुध्यादिश्च संयोगःविमागश्च प्रादेशिको व्याप्यवृचिर्भवेत् दैशिकाव्याप्यवृत्तितिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् प्र०गु० सा०मित्यर्थः ॥ ९९ ॥ इत्यन्धितार्थदीपिकायां भाषापरिच्छेदप्यारयायां गुगमाघग्दनिरू- पणं नाम नवमःपरिच्छेदः ॥ इदानी रूपादीन्यथोद्देशलक्षयति-तत्र तावद्रूपस्य लक्षणमाह- चक्षुह्यं भवेद्रूपं द्रव्यादरुपलम्मकम् । चक्षुपः सहकारि स्याच्छुक्लादिकमनेकधा ।। १०० ॥ चक्षुर्ग्राह्यमिति । चक्षुर्मात्रमाबजातिमदित्यर्थः । तथाच चक्षुर्मा- ग्राह्य जातिम-(गुण)-त्वं रूपस लक्षणम् ॥ यद्यपि चक्षुर्मानप्राशत्वं चक्षुरितरेन्द्रियाग्राह्यत्वे सति चक्षुर्माह्यत्वम् तच्च रूपत्वे ने सम्मवति तस्य चक्षु.संयुक्तसमवेतसमवायग्राह्यत्वान्मनो ग्राह्यत्वाच्च तथापि त्वगि- न्द्रियाग्राह्यत्वे सति चक्षुाह्यत्वं तदिति बोध्यम् । एवमग्रजपे । अस्यो- पयोगमाह-द्रव्यादेरिति । द्रव्याद्युपलब्धिकारणमित्यर्थः । उपलब्धिः प्रत्यक्षम् ॥ इदमेव विवृणोति-चक्षुप इति । सहकारि सहायकम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्यानां चाक्षुपप्रत्यक्षं प्रत्युद्भूतरूपं कारणम् ॥ तद्दे- दमाह -शुक्लादिकमिति । तच रूपं शुक्लनीलपीतरक्तहरितकवुरा- दिभेदादनेकप्रकारकं भवति ॥ १००॥ जलादियरमाणौ तन्नित्यमन्यत्सहेतुकम् । रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ॥१०१।। जलादीति । जलपरमाणौ तेजःपरमाणौ च रूपं नित्यम् । अन्यत् । जल-तेजः-परमाणुरूपभिन्नरूपम् । सहेतुकम् । जन्यम् ॥ रस १ यथाभूतं तु कर्मादावतिव्याप्तमीश्वरवानादावव्याप्तं चेखेतदेवाभिवेत्य पूर्व (९६) मेवमन्यत्राप्यूह्यमित्युक्तं दीपिकायाम् ॥ २ संयोगदावतिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । प्रमाभित्तिसंयोगेऽतिव्याप्तिवार- जायजातिमदिति । अत एव न परमाणुरुपादावव्याप्तिरिति ध्येयम्। ३ कव॒रम् चित्रम् । आदिना कपिशः। ४ पाकेन पृथिवीपरमाणी रूपान्तरमुत्पद्यते । पाकोनाम रूपादिपरारतिफलको- विजातीय-(विलक्षण-) तेजः संयोग । न हि घटस्य पाकानन्तरं तदवयवोऽपक्क उपलभ्यते ॥

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित.। निरूपयति--रसस्त्विति । रसनाग्राह्य । रसनाग्राह्य-( रसनेन्द्रियज- न्यसाक्षात्कारविपय-) गुणविभाजकोपाधिमान् । तत्त्वं रसस्य लक्षणम् । तद्भेदमाह-मधुरादिरिति । मधुराम्ललवणकटुकपायतिक्तभेदात्प- डिध इत्यर्थः ॥ १०१॥ सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् । घ्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो घ्राणस्यैवोपकारकः ॥ १०२॥ अस्योपयोगमाह-सहकारीति | रसज्ञाया जिह्वाया सहकारी सहायक । रसनजन्यज्ञाने रस कारणमित्यर्थ । पूर्ववदिति । रूप- स्यैवेत्यर्थ । जलपरमाणौ रसो नित्योऽन्य सर्वोऽपि रसोऽनित्य इति . भावः ॥ गन्धं निरूपयति-प्राणग्राह्य इति । प्राणेन्द्रियजन्यसाक्षात्का- रविपयगुणविभाजकोपाधिमानित्यर्थ । तत्त्व गन्धस्यलक्षणम् । अस्योपयो- गमाह-घ्राणस्यैवोपकारक इति । प्राणमात्रजन्यज्ञाने गन्धः कारण- मित्यर्थ । गन्धोसर्वोऽप्यनित्य एव ॥ १०२ ॥ सौरभश्चासौरभञ्च स द्वेधा परिकीर्तितः। स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः ॥१०३॥ सौरभमिति । स गन्धः द्वेधा द्विप्रकारक सौग्भ सुरभि । असो रभमसुरभिः । खार्थे प्रज्ञादित्वादण् ॥ स्पर्श निरूपयति-स्पर्श इति । त्वगिन्द्रियग्राह्यः। चक्षुरग्राह्यत्वगिन्द्रियग्राह्यगुणविभाजकोपाधि- मान् । तत्त्वं स्पर्शस्य रक्षणम् ॥ अस्योपयोगमाह -त्वच इत्यादि। त्वाचप्रत्यक्षे स्पर्श. कारणमित्यर्थ ॥ एषु विशेषोऽनुपदंवक्ष्यते मूले ॥ १०३ ॥ अनुप्णाशीतशीतोष्णभेदात्स निविधो मतः । काठिन्यादि क्षितावेव नित्यवादि च पूर्ववत् ॥ १०४ ॥ तद्भेदानाह–अनुष्णशीतेत्यादिना । स स्पर्श अनुप्णाशीत- शीतो प्णभेदात्रिविधस्त्रिप्रकारको मतः । इष्टः ॥ तत्र पृथिव्या १ तादृशोपाधिमत्वम् । २ सयोगादावतिव्याप्तिवारणाय चक्षुरमाह्येति । स्पर्शवेतिव्याप्तिवारणाय गुणे- लादि।

·भाषापरिच्छेद पायोध स्पोऽनुष्णाशीतः । जलम्स शीतः । वेजम उमः ।का. ठिन्यादि । फठिनत्य-गृदुत्त्यादि क्षिती पृथिव्यामवेत्यर्थः । एनय स्पर्शनिष्ठो जातिविशेषः। न त्वषयपसंयोग-(निष्ठोजाति-) विशेषः चक्षु- सितापः ।। पूर्ववदिति । जनतेजोवायुपरमाणुस्पदा नित्यास्तदि- सम्पमित्यनित्या इत्यर्थः ।। १०४ ॥ एतेपी पाजत्वं हशिता, नान्पय त्रचिन् । तत्रापि परमाणा स्पारपाको योपिक नये ॥१०५॥ नेपामिति । रूपरसगन्धसदा नामित्यर्थः । नान्यति । पृ. शिव्या हि सुपरसगन्धार-पराधिमिर्गयोगादपलभ्यते न हित. धानि मायमाने जलादी रूपादिकं परापते, नीरे सौरभमीण्यचाय. यव्यतिरेकाम्यामोपाधिकमेव पवनपृथिव्योः गीतादिवदिति भावः । तत्रापि । पृथिवीप्यपि । परमाणां एव पाक पति वैशेषिका यदन्ति । तपामयमाशयः । अययविनाऽयएव्येन्यवयवेपु पोको न सम्भ- थति परन्तु वहिसंयोगेनार्यविपु पिनऐपु स्वतंत्रेषु परमाणुपु पाकः, पुनश्च पकपरमाणुनंयोगाय्यणुकादिक्रमेण पुनर्मदावयविपर्यन्तमुत्पतिः। तेजसामतिशयितवेगवशात्पूर्व यूहनागो सर्टिति व्यूहान्तरोत्पचि- थेति ।। १०५॥ नैयायिकानां तु नये पणुकादायपीप्यते। गणनान्यपहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ।। १०६ ।। १ आरोपितम् २ अवच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थः । गद्दीला चास्य फेरोप्विति यत् । परमावपच्छेदे. नैव पृथिवी पार. स्थादित्यक्षरायः॥ २ वैशेषियानाम् । ४ वक्ष्यमाणः। ५ स्पादिपरावृत्तिः। ६ घटाघारम्भररुपालादिपरमाणुपर्यन्तेगु अमिसंयोगेन पूर्वोत्तरीला घटादिघणु- पर्यन्तेषु नाशसम्भादिति भावः । ७ कार्यद्रव्यध्वंसविशिष्टेषु। ८ अव एव संस्थानभेरूदिखनन प्रतीयते ॥ ९व्यूह. संस्थानम् ·इत्यच सोऽय घट अन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहित । नैयायिकानामिति । नैयायिकानान्तुमते द्यणुकादावयविन्यपि' पाक इप्यते इष्ट ॥ तेषामयमाशय । अवयविना सच्छिद्रत्वाद्वहे सूक्ष्मावयवैरन्त प्रविष्टैरवयवेजवयविनावष्टब्धेष्वपि पाको न विरुध्यते वैशेषिकमतेऽनन्तावयवितन्नाशकल्पने गौरवात् इत्यादिप्रत्यभिज्ञाऽपि सङ्गच्छते । यत्र तु न प्रत्यभिज्ञा तत्रावय वि नाशोऽपि स्वीक्रियत एवेति ।। सख्या निरूपयति-गणनेति । गण- नव्यवहारे अयमेक इमौ द्वौ इमे त्र्य इत्याद्याकारकशब्दप्रयोगे हेतु- रसाधारण कारण सख्येत्यर्थ । तथाच गणनव्यवहारासाधारणकारणत्व सख्याया लक्षणम् ॥ १०६ ॥ नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमिष्यते । द्वित्वादयः परार्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः ॥१०७ ।। नित्येष्विति । नित्येषु परमाण्यादिषु एकत्व नित्यम् । अनित्ये घटादावेकत्वमनित्यमिप्यते इष्टमित्यर्थ । द्वित्वादय परौद्धपर्यन्ता १ अपिना परमाणुपरिग्रह । २ अवय विनाशाङ्गीकारेच ३ पूनावयविनाशे तूतरोपनावयविनि पूवावयविनोरभेदाभावेनाभेदावाहिनी, प्रत्यभिज्ञा न स्यादिति भाव । ४ कालादावतिव्याप्तिवारणायासाधारणमिति । वस्तुतो गणन सायाच तत्त्र योजोन्यवहारत प्रकारक प्रमा'मक ज्ञान तदनुस्तद्विषय इत्यर्थान कालादावति व्याप्ति । तत्रापि सख्यात्वजातिरेव लक्षणमितरत्तु संख्यात्वज्ञाता प्रमाणतयोक्तम् । एवमप्रेऽपि ध्येयम् ॥ ५ तथोक्तम् एक दश शतर्थ व सहस्रमयुत तथा ॥ लक्षच नियुतव कोटि खुदमेव च ॥१॥ - मृद सों निखर्वश्च शत पद्मथसागर । अस मध्य परार्धध दशधा यथाक्रमम् ॥ २॥ इति, ६ ·भाशपरिवार व्यासज्यवृत्तिसंख्याः अपेक्षावुद्धिजन्याः। एकत्वान्यसंख्यामात्रमपेक्षाबु- द्विरूपनिर्मित कारणजन्यमित्यर्थः ॥ १०७ ॥ अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः । अपेक्षावुद्धिनाशाच नाशस्तेषां निरूपितः ॥ १०८॥ अनेकेति । एते द्वित्वादिपरार्द्धान्ता अनेकाश्रयपर्याप्ताः परिकी- र्तिताः । अयमर्थः । यद्यपि द्वित्वादिसमवायः प्रत्येकं घटादावपि वैते तथापि एकोद्वाविति प्रत्ययाभावादेको ने द्वाविति प्रत्ययसद्भावाच द्वित्वादीनां पर्याप्तिलक्षणः कश्चन सम्बन्धोऽनेकाश्रेयोऽभ्युपगम्यत इति ॥ अपेक्षाबुद्धीति । अयमर्थः । प्रथममपेक्षाबुद्धिस्ततोद्वित्वो. स्पतिस्ततोविशेषज्ञानं द्वित्वत्वनिर्विकल्पकात्मकं ततो द्वित्वत्वविशिष्ट- प्रत्यक्षमपेक्षाबुद्धिनाशश्च ततोद्वित्वनार्श इति ।। १०८ ।। अनेकत्वयुद्धिर्या सापेक्षापुद्धिरिष्यते । परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ।। १०९॥ अपेक्षावुद्धिः केत्यत आह-अनेकेति । अयमेकोऽयमेक इत्याद्या- कारिकेत्यर्थः । परिमाणं निरूपयति--परिमाणमिति । परिमिति व्यवहारासाधारणकारणत्वं परिमाणस्य लक्षणम् ॥ १०९ ॥ १ समुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिकपर्याप्तिप्रतियोगिभूतोधर्मोव्यासज्यवृत्तिरित्युच्यते। विशेषेण आसज्य (आसमन्तात्सम्बध्य ) वर्तत इति तदर्थ. ॥ २ असमवायिकारणन्तु द्वित्वं प्रति समवायिकारणगतयावदेकत्वमिति बोध्यम् ॥ ३ तथाचानेकानयपर्याप्मेति मूलमसङ्गतम् । ४ नन्वेकत्वस्य न्यूनवृत्तितया द्वित्वाधारतानवच्छेदकत्वान्न तथा प्रत्यय इत्यत भाह एको न द्वावितीति । एकत्वात्रच्छेदेन द्वित्ववद्भेदाभायादेकत्वादेन्यूनवृत्तितया द्वित्ववद्भेदानवच्छेदकत्वादिति भावः । ५ उभयाद्याश्रय इत्यर्थः। ६.यद्यपि ज्ञानान्तरं द्विक्षणमात्रस्थायि, योग्यविभुविशेषगुणानां खोत्तरवर्तिगुण- नाश्यत्वात् तथाप्यपेक्षाबुदेखिक्षणस्थायित्वं कल्प्यते अन्यथा निर्विकल्पकाले पेक्षा- बुद्धिनाशानन्तर द्वित्वस्यैव नाशः स्यात्र तु द्विवप्रत्यक्षम् तदानी विषयाभावात् विद्यमानस्यैव चक्षुरादिना झानजननोपगमात् तस्माद्वित्वप्रत्यक्षादिक्मपेक्षावुद्धे - शक कल्प्यते ॥ द्रोण. सारी आढकमियादि-शब्दप्रयोगः परिमितिव्यवहारस्तस्थासाधारण- कारणं परिमाणमित्यर्थ ।

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । अणु दीर्घ महद्भस्वमिति तद्भेद ईरितः। अनित्ये तदनित्यं स्यानित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ ११०॥ तद्भेदानाह---अण्वित्यादिना । भावप्रधानो निर्देशः । अणुत्वं दीर्घत्वं महत्त्वं खत्वेश्चेति । इदश्चातुर्विध्यं प्रत्यक्षसिद्धम् । तत्राणुस्व- इखत्वे महत्त्वदीर्घत्वे च समनियते । तत् । परिमाणम् । नित्यमित्यत्र परिमाणमित्यनुषज्यते ॥ ११० ॥ संख्यातः परिमाणाच प्रचयादपि जायते। अनित्यं, घणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् ॥ १११।। अनित्यपरिमाणस्योत्पत्तिमाह-संख्यातइति । जायत इत्यत्र परिमा- णमित्यनुवर्तते । अनित्यमिति पूर्वणान्वितं तथाच अनित्यं परिमाण संख्यामात्रजन्यं परिमाणमात्रजन्यं प्रचयजन्यश्चेति निविधमित्यर्थः ॥ तत्र संख्यामात्रजन्यमुदाहरति-घणुकादौत्विति । द्यणुकस्य त्रसरे- णोश्च परिमाणं प्रति परमाणुपरिमाणं व्यणुकपरिमाण वान कारणं, परि- माणस्य स्खसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियमात्यणुकादिपरिमा- णन्तु परमाण्वणुत्वापेक्षयानोत्कृष्टम् । त्रसरेणुपरिमाणन्तु न सजातीय, विजातीयसंयोगरूपः प्रचंयस्तु न व्यणुकादौ, तत्सत्वेऽपि वा तस्याकि श्चित्करत्वादतः परमाणौ द्वित्वसंख्यामात्रं द्यणुकपरिमाणस्य, ब्यणुके त्रित्वसंख्यामात्रं च त्रसरेणुपरिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ॥१११॥ परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते । मचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते ॥ ११२ ॥ परिमाणं तूलकादौ, नाशस्त्वाश्रयनाशतः। संख्यावत्तु पृथक्त्वं स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ॥ ११३ ।। परिमाणमात्रजन्यमुदाहरति--परिमाणमिति । धैटादौ घटादि- १ परिमाणस गुणिबोधकशदैविभननमसङ्गतमित्येवमुक्तम् । २ नन्वणुत्वमेव हस्खत्वं महत्वमेव दीर्घवघान्नु कुतश्चातुर्विध्यमिति चेन तदव- धिकाणुतया प्रतीयमानेऽप तदवीयवहखत्वाव्यवहारान् तदवीधक्महत्त्ववत्तया प्रतीयमानेऽपि तदवविकदीर्घत्वाव्यवहाराच हम्बत्वदीर्घत्वयोरतिरिक्तपरिमाणतया सच्चातुर्विध्यसम्भवात् ॥ ३निष्टावमा सप्तम्यर्थः ।

·भाषापरिच्छेदः। निष्ठम्तु। परिमाणं परिमाणजम् । कपालादिपरिमाणमात्रजन्यम्- उच्यते कथ्यते ॥ प्रचयजन्यमुदाहतु प्रचयं निर्वक्ति–प्रचय इति । शिथिलाख्यो यः संयोगः स.प्रचयः । शिथिलत्वं च संयोगगतोजाति- विशेषः । किञ्चिदवयवावच्छेदेनावयान्तरासंयोगिनि महत्यवयवे वर्च- मानसंयोगःप्रचय इत्येके ॥-तेन तूलकादौ, तूलकालादिनिष्ठ- परिमाणं जन्यते ॥ परिमाणञ्चाश्रयनाशादेवनश्यतीत्याह-नाश इति । अर्थात् परिमाणस्यैव ॥ पृथकं निरूपयति-संख्यावदिति । पृथक्- प्रत्ययासाधारणं कारणं पृथक्त्वं । तन्नित्यतादिकं संख्यावत् यथाहि नित्येप्वेकत्वं नित्यमनित्येष्वनित्यम् । अनित्यमेकत्वमाश्रयद्वितीक्षणे- चोत्पद्यते आश्रयनाशानश्यति । तथैकैपृथक्त्वमपि । द्वित्वादिच द्वि- पृथक्त्वादिकमपीत्यर्थः ॥ ११२ ॥११३ ॥ अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते । असात्पृथगिदं नेति प्रतीतिर्हि विलक्षणा ॥११४ ॥ नन्वयमस्मात्पृथगित्यादावन्योन्याभावो भासते तत्कथं पृथक्त्वं गुणा- , अत्र महत्पद न देयं परमाणुसंयोगस्य प्रवयत्वे क्षतिविरहादित्यन्ये । भूयोवय- पावच्छेदनावयवान्तरासंयोगिन्यवयवे वर्तमानः संयोगः प्रचयम्नेन परमाणुर्स- योगो घणुकसयोगो वान प्रचयः इत्यपरे । अत्र प्रचयरहितनिभिर्महावयवै. रारब्धस्य यन्महत्परिमाणं तत्सख्यापरिमाणोभयजन्यम् महदवयवारम्धमहत्त्वादति- शयितसात् । अल्पावयवारब्धमहत्त्वादतिशयितन्याच । प्रचिताभ्यो महावयवाभ्या- मारधे यन्महापरिमाणमतिशयितं तत्सरिमाणप्रत्योभयजन्यम् अप्रचितमहावयवा- रधाग्यणुक्महत्वाप ताशातिशयदर्शनात् । प्रचितम्महद्भिरारम्धस्य महत्परिमाणं संख्यापरिमाणप्रचयजन्यं प्रचितमहावयवारम्धमहत्वादपि तस्योत्कृष्टवादिनि ध्येयम्- दिमात्रस्य मूलप्रदर्शितत्वात् । २ अयमम्मामुपगिनि य. प्रत्ययो शनं तन्प्रति यदसाधारण कारणं तदेव पृथ. क्लनिसर्थः ॥ ३ एकगमवेतपक्वम् ॥ । तथाच, विस्यमवादी गमानाधिकरणान्येषक्लान्यरामवायिकारणानि, इदमेक पृथा इदमेकं पृथगिती ननिस्पृथक्वरिपयिग्यपेक्षायुधिनिमित्तकारणम् । तारादिनामावविहाभयनाशात्कदाचिभाभ्यो पृया नश्यतीति भाव. ॥ अमो. मपगमतं पर विषयत्वं, त्रितयगमवेत पृथावं त्रियममिति रीत्यायोप्यम् ।।

·६५ अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । न्तरं खीक्रियते। नचास्तु पृथक्त्वं न वन्योन्याभाव इति वाच्यम् । रूपं न घट इति प्रतीत्यनापत्ते । नहि रूपे घटावधिकं पृथक्त्व गुणान्तर- मस्ति न वा घटे घटावधिक पृथक्त्वमस्ति येन परम्परासम्बन्ध. करप्य इत्यत आह-अन्योऽन्याभावत इति । अस्य पृथक्त्वस्य अन्यो- न्याभावतोऽन्योन्याभावेन चरितार्थत्व कृतार्थत्वं सिद्धप्रयोजनकत्वमिति यावत् नेप्यते नेष्टम् हि यत 'अस्मात् पृथक्' 'इद न' इति प्रतीतिर्विल. क्षणान्योऽन्यव्यावृत्वरूपा । ननु शब्दवैलक्षण्यमेव न त्वर्थवैलक्षण्यमिति चेन्न अर्थभेद विना घटात्पृथगितिवद्धटोनेत्यत्रापि पञ्चमीप्रसङ्गात् । तस्माद्यदर्थक्रयोगे पञ्चमी सोऽर्थो नर्थाऽन्योन्यामावतो भिन्नो गुणान्त रमिति रुप्यत इति ॥ ११४ ॥ अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सैव संयोग ईरितः । कीर्तिवत्रिविधस्त्वेप आद्योऽन्यतरकर्मजः ॥११५ ॥ संयोग निरूपयति अप्राप्तयोस्तिति । प्राप्ति सम्बन्ध सच सम- वायोऽपीत्यत उक्तमप्राप्तयोरिति, । लक्षणन्तु सयुक्तव्यवहारासाधारण- हेतुत्वम् । त विभजते कीर्तितइति । एप सयोग तिस्रो विधा अ- स्पेति त्रिविधस्त्रिप्रकार कीर्तित उक्तस्तुत्र अन्यतरकर्मज. एकतरक्रि. याजन्य आद्य ॥११५॥ तयोभयक्रियाजन्यो भवेत्संयोगजोऽपरः। आदिमः श्येनशैलादिसंयोगः परिकीर्तितः ॥११६ ॥ तथेति । तथोमयक्रियाजन्य इति प्रचुर पाठ । तथोभयस्यन्दजन्य- इति तु कचिदेव । उभयो क्रियातो जन्यस्तथा-द्वितीय ।सयोगज अपर- स्तृतीय भवेत् तत्र श्येनः वानशिकरेत्येव शब्दै प्रसिद्ध पक्षिविशेष १ सामानाधिकरण्यरूपपरभरासम्बन्धविषयकत्वमुक्तप्रतीते कल्प्यमित्यर्थ । भय भाव । यधैक रूप रसात्पृथगित्यादी वसमवायिसमवेतत्वमेकत्वपृथक्त्वयो रूपेण सह परम्परासम्बध सामानाधिरण्य निर्वाहवस्तथेहापीति ।। २ अन्योऽन्याभावार्थपदयोगस्य पञ्चमीप्रयोजकस्य तर सत्वादिति भाव ॥ ३ इमो सयुक्तौ इति यो व्यवहारस्वदसाधारणहेतु व सयोगस्य लक्षणम् ॥ ४ अय चाव्याप्यत्ति । खासन्ताभावसमानाधिकरणव- (स्वप्रतियोगित्व- खसामानाधिररण्योभयसम्बन्धेनाभाववव.) मव्याप्यवृत्तित्वम् ।।

·भाषापरिच्छेदः। अपञ्चोपलक्षणविधयाऽन्येषामपि कियावतां पतत्रिणां बोधकः अस्य शै- लादिनाऽक्रियेण संयोगः आदिमः अन्यतरकर्मज इत्यर्थः ॥ ११६ ॥ मेषयोः संनिपातो यः स द्वितीय उदाहृतः । कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरुकुम्भयोः ॥ ११७ ॥ मेपयोरिति। सन्निपातः संयोगः द्वितीयः उभयकर्मजः ॥११७॥ तृतीयः स्यात्कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्तितः । अभिघातो नोदनं च शब्दहेतुरिहादिमः ॥ ११८ ॥ तृतीय इति । संयोगज इत्यर्थः । तृतीयः स्यादिति च पूर्वेणा- न्वितम् ॥ कर्मजोऽपि उक्तद्विविधकर्मजसंयोगोऽपि अभिघातःनोदन- चेत्येते द्विधैव प्रत्येक द्विप्रकारक एव परिकीर्तितउक्तः । इह अनयो. मध्ये आदिमः अभिघाताख्यः शब्दहेतुः ।। ११८ ।। शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद्, विभागोऽपि त्रिधा भवेत् । एककर्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्मोद्भवोऽपरः ॥ ११९ ।। शब्दाहेतुरिति । द्वितीयो नोदनाख्यः संयोगः ॥ विभक्तप्रत्यया- साधारणं कारणं विभागं निरूपयति-विभागोपीति । तद्भेदानाह एकेत्यादिना, अपर द्वितीयः । उदाहरणन्तु श्येनशैलविभागादिक पूर्ववत् ( संयोगवत् ) बोध्यम् ॥ ११९ ॥ विभागजस्तृतीयः स्यात्तृतीयोऽपि द्विधा भवेत् । हेतुमात्रविभागोत्थो हेत्वहेतुविभागजः ॥१२०॥ तृतीयोऽपि विभागजोऽपि हेतुमात्रविमागोत्था कारणमात्रवि. भागजन्यः । हेत्वहेतुविभागजः कारणाकारणविभागजन्यश्चेति । आयो ग्राणुकवति परमाणौ उत्पन्नेन कर्मणा परमाणुद्वयविभागपूर्वकः परमाण्वाकाशविभागः । द्वितीयस्तु हस्ततरुविभागजः कायतरु- विभागः ॥ १२० ॥ १ आदिना मेषयोर्विभागो द्वितीयः, कपालतरुविभागातरुम्भविभगम्नृतीय इत्येवम् ॥ १ अयमप्यव्याप्यत्तिरिति बोध्यम् ॥

·६. अन्वितार्थदीपिकायारयासहित । परत्वं चापरत्वं च द्विविधं परिकीर्तितम् । दैशिक कालिकं चापि मूर्त एव तु दैशिकम् ॥ १२१॥ परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् । अपरत्वं तदल्पत्वयुद्धितः स्यादितीरितम् ॥ १२२ ॥ परापरव्यवहारकारणे परत्वापरत्वे निरूपयति-परत्वचेति । दैशिक परत्व मूर्त एवेत्यन्वय । विमुद्रव्ये विप्रकृष्टदेशमात्रवृत्तित्वसन्निकृष्ट देशमात्रवृत्तित्वबुद्धेनिमितकारणस्य दिक्सयोगस्यासमवायिकारणस्य चा- भावादिति भाव । तच्च मूर्चसयोगभूयस्त्वज्ञानत बहुतरमूर्चसयोगान्तरि- तत्वज्ञानरूपनिमित्तकारणात् । एवमपरत्व तदल्पत्वयुद्धितः अल्पत- रमूर्तसयोगान्तरितत्वज्ञानरूपनिमित्तकारणात् अत्रावधित्वार्य पञ्चम्य- पेक्षा । यथा पाटलिपुत्रात्काशीमपेक्ष्य प्रयाग पर । पाटलिपुत्रारकु. रक्षेत्रमपेक्ष्य प्रयागोऽपर इति ॥ १२१ ॥ १२२ ॥ तयोरसमवायी तु दिक्संयोगस्तदाश्रये । दिवाकरपरिस्पन्दभूयस्त्वज्ञानवो भवेत् ॥ १२३ ।। क्योरिति । दैशिकपरत्वापरत्वयोरित्यर्थ । असमवायी । अस मवायिकारणम् ॥ तदाश्रये दैशिकपरत्वापरत्वाश्रये यो दिक्सयोग, स इत्यर्थ भवेदित्यस्यपरत्व-मितिपरेणान्वय, ॥ १२३ ॥ परत्व, मपरत्वं तु वदीयाल्पत्वबुद्धिवः । अत्र त्वसमवायी स्यात्संयोगः कालपिण्डयोः ॥ १२४ ॥ परसमिति । कालिकमित्यादि । इदच पूर्वान्वयि । अयमर्थ । यस्य ( यत्सम्बन्धि) सूर्यपरिस्पन्दापेक्षया यस्य ( यत्सम्बन्धि-) सूर्य परिस्पन्दोऽधिक स ज्येष्ठ । यस्य न्यून स कनिष्ठ इति ॥ कालिकप- रत्वापरत्वे जन्ये ऍव वर्तेते ॥ अत्र कालिकपरत्वापरत्वयो ॥ १२ ॥ १देशिक परत्वच। २ बहुतरमूर्तसयोगान्तरितत्वमेव विप्रकृष्टव तद्विषयिण्यपेक्षाबुद्धिदैशिकपरत्वं प्रति निमित्तारणमित्यर्थ । ३ अल्पतरमूर्तसंयोगान्तरित वरूएसनिकृष्टत्वविषयिण्यपेक्षावुद्धि शिकापरत्व प्रति निमित्तकारणमित्यर्थ । ४ नित्य पूर्वोत्पनत्वरूपज्येष्ठत्वयुद्धेस्तदनन्तरोत्सनत्वरूपकनिष्ठ वबुद्धनिमित्तकार- णस्य कारसयोगस्पाऽयमवाथिकारणस्य भाभावादिति भाव ॥

·भाषापरिच्छेदः। अपेक्षाबुद्धिनाशेन नाशस्तेषां निरूपितः। बुद्धेः प्रपञ्चःमागेव प्रायशो विनिरूपितः ॥ १२५॥ अपेक्षाघुद्धिनाशेनेति । खनिमित्तकारणविप्रकृष्टत्वादिबुद्धीनां नाशे- नेत्यर्थः ॥ तेषाम् दैशिककालिकपरत्वापरत्वानाम् ॥ अथ क्रमप्राप्तां बुद्धि निरूपयितुमाह-बुद्धेरिति ।। प्रपञ्चः विस्तारः ॥ १२५॥ अथावशिष्टोऽप्यपरः प्रकारः परिदयते । अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमिष्यते ॥ १२६॥ ज्ञानम् अनुभवरूपम् ।। १२६ ॥ तच्छ्न्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता । तत्प्रपञ्चो विपर्यासः संशयोऽपि प्रकीर्तितः ॥ १२७॥ अप्रमा निरूपयति-वच्छ्न्य इति ॥ तेन शून्यस्तच्छून्यस्तैसिंस्त- च्छून्ये । शून्योऽभाववान् । प्रतियोगिकत्वं ( प्रतियोगितानिरूपकत्वं) तृतीयार्थः । सप्तम्यर्थो विशेप्यित्वम् (विशेप्यतानिरूपकत्वम् ) आश्र- यतासम्बन्धेन मत्यन्वयी। एवं तस्य मतिस्तन्मतिरित्यत्र प्रकारित्वं (प्रकारतानिरूपकत्वं ) षष्ठ्यर्थः । मतिर्ज्ञानमनुभव इति यावत् । तत्पदेन ज्ञानप्रकारीभूतो धर्मो धर्तव्यः । तथाच तच्छ्न्ये तन्मतिरि- त्यस्य तदभाववद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकत्वविशिष्टं ज्ञानमित्यर्थः । १ यथार्यानुभवस्यैव प्रमापदव्यवहार्यतया प्रसिद्धः । यद्यपि स्मृतेरपि यथार्था- यथार्थभेदेन दैविध्यमन्यत्र व्युत्पादितं तथापीहमूले स्मृतेविशिष्याविवृतत्वेऽपि स्मृति- प्रक्रियायो पूर्व व्याख्यातमित्यनुमन्धेयम् ॥ २ भयथार्थानुभवम् । ३ तनिष्टप्रतियोगितानिरूपाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वाश्यत्वे सतीत्यर्थः । एतच प्रमायामविव्याप्तिवारणाय, तदभावविशेष्यक्तदभावप्रकारकप्रमायामतिव्या- तिवारणाय तत्प्रकारकेति, तनिष्टप्रकारतानिरूपकेति तदर्थ. । इच्छायामनिव्याप्तिवार- पाय झानमिति, सतिमतम्याश्चावच्छिमत्वमर्थः। एकथर्मिनिष्ठयोर्विषयतयोर्विषयि- सयोर्वाऽवच्छेद्यावच्छेदकभावनियमः । तत्रापि अयोपियतयोर्निरूप्यनिरूपकमाव. सनिरूपितविपयितयोरेवावच्छेयावच्छेदभाव इति सिद्धान्तः । प्रवे च विशे- यित्वप्रकारित्वयोरवच्छेशावच्छेदकभाव विवक्षणेन इमे रहरजत इत्याकारकप्रमायाँ रगत्वायभावाद्रजतादिनिशेयकावरङ्गत्वादिप्रकारकरवयोः सत्वेऽपि नातिव्याप्तिः॥

·२९ अन्वितार्थदीपिकाध्यारयासहित । तत्त्वमप्रमाया लक्षणम् । वस्तुतस्तु तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- सदभाववान्यस्तद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्प्रकारकत्ववि- शिष्टानुभरत्वं तत्त्वम् ।। तत्प्रपञ्चः । अप्रमाप्रपञ्च । विपर्यासः। विपर्यय । संशयोऽपीति | अपिना तर्कसमाविति कश्चित्तन्न तयो- मानसविपर्ययरूपत्वात् ।। स्वप्नोहिमिद्धानाडीरूपप्रदेशविशेषे मन सयोगे- सति भवति, तर्कलक्षण तत्रैव (१३७ का०) प्रसङ्गाद्वक्ष्यते ॥ १२७॥ आयो देहेवात्मबुद्धिः शहादी पीतवामतिः। भवेनिश्यरूपा या, संशयोऽथ प्रदर्श्यते ॥ १२८ ॥ आद्य इति । विपर्यास इत्यर्थ । तत्स्वरूपमाहदेहेपिति । देहेषु । शरीरादौ या आत्मबुद्धिः । आत्मत्वप्रकारक ज्ञान गौरोऽह कृशोऽह- मित्याद्याकारकमेव-शहादौ पीतताया मति पीततामतिः । प्रका- रित्वं पष्ठयर्थ पीतत्वप्रकारक पीत शङ्ख इत्याकारक ज्ञान निश्चयरूपा निश्चयात्मकम् स एवच तदभाववति तत्प्रकारकनिश्चयत्व विपर्या- सस्य लक्षणम्---अथ संशयः। सशयोदाहरण प्रदर्श्यते उत्तरपद्या- नेति भाव ॥ १२८ ॥ किंस्विन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः । तदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः ॥१२९ ॥ किंखिदिति । वितऽय निपातसमुदाय । स्थाणुः छिन्नविट- पस्य वृक्षस्य प्रकाण्ड । निश्चयस्य लक्षणमाह-तदभावेति । तदभावा- १ तारशज्ञानत्वम्। २ नन्विद सयोगीति प्रमायामतिव्याप्त सयोगाभाववति सयोगप्रकारकत्वस- त्त्वादिति चेन, यदवच्छदेन यत्सम्बधावच्छिन्नप्रतियोगिताकयदभावतदवच्छेदेन तेन सम्बधेन तत्प्रकारकानुभवस्य विवक्षितत्वात् सयोगाभावावच्छेदकावच्छेदेन सयोगज्ञानस्य भ्रमत्वात् । संयोगावच्छेदकावच्छेदेन समवायसम्बधेन सयोगस्य सत्वात् । एतचाव्याप्यत्तिसंयोगादिप्रकारकभ्रमानुरोवनोकम् व्याप्यवृत्तिरजतत्वादि- प्रकारकभ्रमलमणमाह-वस्तुतस्त्विति, प्रतियोगिताया प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धाद छिनत्वनिवेशफल तु पर्वतोवहिमानिति प्रमाया समवायावच्छिनवन्यभाववत्पर्वत विशेष्यक्त्वसत्वेऽपि नातिव्याप्तिरिति,। ३ विस्तारोपिटपोऽस्नियामित्यमर । अत्र विस्तार शाखापलबसमुदायलक्षण आ• भोग । स एव विटप इत्युच्यते,।

·भाषापरिच्छेदः। प्रकारा तत्प्रकारा धीस्तु निश्चय इत्यन्वयः ॥ तथाच तदभावाप्रकारकत्वे सति तत्प्रकारकज्ञानत्वं निश्चयस्य लक्षणम् ॥ १२९ ।। स संशयो मतिर्या स्थादेकनाभावभावयोः । सांधारणादिधर्मस ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३० ॥ संशयं लक्षयति-स संशय इति । एकत्र एकसिन्धर्मिणि विशे- यित्वं सप्तम्यर्थः । एकघर्मिविशेप्यताकमित्येकत्रेत्यस्यार्थः । अभाव- वमायोः प्रकारित्वं षष्ठ्यर्थः विरुद्धभावाभावोभयप्रकारकं ज्ञानं संशय इत्यर्थः । तथाचैकम्मितावच्छेदकविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्न-विरुद्ध- भावामावोभयप्रकारकत्वे सति ज्ञानत्वं संशयस्य लक्षणमिति फलितम् ॥ संशयस्य कारणमाह-साधारणेति । उभयसाधारणो योधर्मस्तज्ज्ञानं संशयकारणम् यथोच्चस्तरत्वं स्थाणुत्वसाधारणं ज्ञात्वाऽयं स्थाणुर्नवेति सन्दिग्धे ॥ एवमसाधारणधर्मज्ञानमपि संशयकारणम् । एतदर्थमेवा- दिपदम् । यथा शब्दत्वं नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दे गृहीत्या शब्दो नित्यो न वेति सन्विदग्धे । विप्रतिपचिस्तु शब्दो नित्यो नवेति शब्दा. त्मिका न संशयकारणेम् ॥ १३०॥ दोपोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् । पित्तदूरत्वादिरूपो दोपो नानाविधः स्म॑तः ॥ १३१ ॥ १एतच्च संशयेऽतिव्याप्तिवारणाय, अत्र च तद्विशेष्यक्त्वावच्छिन्नतदभावप्रकार- साशून्यतद्विशेष्यक्त्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्ववज्ञानत्वमेव तनिश्चयत्वं, न तु यथाधु- तम् महानसोऽयं पहिमान वा पर्वतोवहिमानित्यस्य पर्वते वहिनिश्चयत्वानोपत्तेः । ज्ञानपदं चेच्छायामतिव्याप्तिवारणाय । २ हदपर्वती वहितदभाववन्ताविति ज्ञानेऽतिव्याप्तिवारणायेदम् । ३ अत्र पर्वतो वहिमान् द्रव्यं वन्ह्यभाववदितिज्ञानव्युदासायावच्छिन्नान्तम् । वृक्ष. संयोगांसदभावाश्चति समुचयवारणाय विरुद्धति, विरोधावगाहित्वं तदर्थः । घटो. दव्यं पृथिवीचेति ज्ञानवारणाय भाषाभावेति । इच्छाव्युदासाथै विशेष्यभागः । बस्तु. तेस्तु सायककोटिप्रकारतावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरपितप्रतिवन्धक्तावच्छेदकीभूतापर- कौटिप्रकारताशाविज्ञानत्वं सशयत्वमिति ध्येयम् ॥ ४ क्रियापदम् । सन्देहवान्मवतीलर्थः। एवमग्रेऽपि ॥ ५ शब्द-व्याप्तिशानाऽतिदेशवाश्यार्थज्ञानाना निश्चयमानजनकत्वसामाव्यान् । किन्तु तत्र शुल्देन कोटिद्वयज्ञान जायते पधात्संशयः सोऽपि मानस एवेति ।। ६धोमतः इति पा. .

·भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । अपमाप्रमयो कारणमाह-दोष इति । अपमा प्रति दोष कारणम् प्रमा प्रति गुण कारणम् । तत्र दोषा के इत्यामालायामाह-पित्त- दूरत्वादीति । आदिना मण्डूकवशाञ्जनम् । नानाविधः अननुगत । अस्य कारणत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सिद्धम् । गुणस्य तु अनुमानात् तद्यथाप्रमा ज्ञानसाधारण कारणभिन्न कारणजन्या जन्यज्ञानत्वादप्रमावत् ॥ तथाच कचिच्छतादौ पीतत्वादिभ्रमे पित्त दोष । बचिच्चन्द्रादे ख- ल्पपरिमाणप्रमे दृरत्व दोष । कचिच्च वशोरगभ्रमे मण्डू रुवशाञ्जन दोप इत्येव दोपो भ्रान्तिजनक इति बोध्यम् ।। १३१ ।। प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् । मनिको गुणस्तु स्यादथ त्वनुमितौ पुनः ॥१३२ ॥ पक्षे साध्यविशिष्टे तु परामर्शो गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौ गुगः ॥ १३३ ।। शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा। गुणः स्याद्भमभिन्नं तु ज्ञानमनोच्यते प्रमा ॥ १३४ ॥ अथ के गुणा इत्याकासाया प्रत्यक्षादो क्रमशो गुणान्दर्शयति प्रत्यक्षेविति ।। प्रत्यक्षे तु विशेषवता विशेष्येण सम (सह) सन्निों गुण स्यात् । तुरेक पादपूरणे । अथ पुनः अथ चानुमितौ--साध्य- विशिष्टे साध्यवति पक्षे परामर्शः साध्यव्याप्यवैशिष्ट्यज्ञान गुण अत्र तुद्वय पादपूरणे । उपमितौ तु शक्ये सादृश्यज्ञान गुण । अथ शाब्दबोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्य वा प्रमैव गुग स्यादित्यर्थ ॥ प्रमा निरूपयति-भ्रममिन्नमिति । उक्तभ्रमभिन्न ज्ञान प्रमेत्युच्यत इत्यर्थ ।। १३२ ॥ १३३ ।। १३४ ।। अथ वा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तद्वद्विशेश्यकम् । तत्प्रमा, न प्रमा नापि भ्रमः स्यानिर्विकल्पकम् ॥१३५॥ ननु यत्र शुक्तिरजतयोरिमे रजते इति ज्ञान जात तन रजा- शेऽपि प्रमा न स्यात् तज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वाभावादत आह-अथवेति । तद्वद्विशेष्यक तत्प्रकारक यज्ज्ञान तत्समेत्यन्वयस्तथाच तद्वद्विशेप्य. १ पुनरिति चार्थवाक्यालद्वारे।

·भाषापरिच्छेदन करवे सति तत्प्रकारकत्लवग्ज्ञानत्वं प्रमाया लक्षणम् । अत्र येन सम्बन्धेन यद्वत्वं तेन सम्बन्धेन तद्विशेष्यत्वं तत्मकारकत्वंच वाच्यम् तेन कपा. लादी संयोगादिना घटादिनाने नातिव्याप्तिः । नन्वेवं सति निर्विकल्पक प्रमा न स्याचस्य सप्रकारकत्याभावादत आह-न प्रमेति ॥ १३५॥ प्रकारतादिशून्यं हि संवन्धानवगाहि तत् । प्रमात्वं न स्वतो ग्रामं संशयानुपपत्तितः ॥ १३६ ॥ निर्विकल्पकस्य लक्षणमाह-प्रकारतादीत्यर्धेन । आदिना विशेष्यता. संसर्गते, प्रकारतादिविधया प्रकाराधनवगाहि ज्ञानं तत् निर्विकल्पकमि- त्यर्थः । तथाच ज्ञानत्वघटितं विशेषणताशून्यत्वं विशेप्यताशून्यत्वं संसर्गताशून्यत्वं चेति लक्षणत्रयं पर्यवसितम् ॥ प्रमात्वमिति । मीमां- सका हि प्रमात्वं ( तद्वद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नतत्मकारकत्वम् ) संतोमा- घमिति वदन्ति, खतोग्राह्यत्वंच ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यमहविषयत्वम् । सामग्री च मतभेदेन व्यवसायादिकम् । तज्ज्ञानविषयकज्ञानेनच तज्ज्ञा- १ सतिसप्तम्या अवच्छिमत्वार्थकत्वात्तद्विशेष्यकत्वावरिछमेति सत्यतार्थः । तत्पदेन च ज्ञानप्रकारीभूतो धर्मो प्रायः । तद्वत्त्वं च प्रभारतावच्छेदकसम्बन्धेन समवायादिना विवक्षणीयम् । तेन कालिकसम्बन्धेन शुक्त्यादी रजतत्वसत्त्वेऽपि इदं रजतमिनि भ्रमे नातिव्याप्तिरत एव च तद्वद्विशेष्यकेति, रजत एव द्रव्यमिति शाने रजनत्वप्रमात्वापत्तिरतसत्प्रकारकेति, स (रजतत्वादि.) प्रकारः (विषयिता. खनिठविषयतानिरूपकता-सम्बन्धेन) यस्मिन् (ज्ञाने) तत्तत्प्रकारकं तस्य भावस्त. स्वम् । विशेष्यकत्वप्रकारकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावविवक्षणाच रगत्वेन रजता- घगाहिनि, रजतत्वेन च रझावगाहिनि "इमे रहरजत इवि" समूहालम्बन भ्रमे नातिव्याप्तिः । तत्र रगत्ववदनविशेष्यकत्वरङ्गत्वप्रकारक्त्वयोः, रजतत्ववद्जतविशेष्य- कत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोः सत्त्वेऽपि रगत्वप्रकारतायाँ रणविशेष्यतानिरूपितत्वस्य, रजतत्वप्रकारतायां च रजतविशेष्यतानिरूपितत्वस्यासत्त्वेन रङ्गविशेष्यकत्वाव- च्छिन्नरङ्गत्वप्रकारकत्व-रजतविशे'यकत्वावच्छिनरजतत्वप्रकारकत्वयोरभावात् ।हा- नपदञ्च तथाविधेच्छायामतिव्याप्तिवारणाय ॥ २ तत्प्रकारकत्वस्य प्रमात्वघटकत्वे सति । ३ स्वस्मात्स्वकीयाच ग्राह्यमित्यर्थः ॥ ४ गुरुमतेन व्यवसायात्मिका, मिश्रमते अनुव्यवसायात्मिका, भटमते शाततालि- डिकेतिस्पटमन्यत्र ॥ * एकनालावलम्बिफल्दयन्यायेन, पररसर निरूप्यनिरूपकभावानापन्नविषयताइयनि- रूपफ शान समूहालम्बनात्मकम् ॥

·भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। न प्रामण्यं गृह्यते इत्याहुस्तन्मतं दूषयति-न सतो ग्राह्यमिति । किन्तु परतोमाद्यम् अनुमानादिजन्यग्रहविषय इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-संश- येति । यदि ज्ञानप्रामाण्यं सतोग्राह्यं स्याचदाऽनभ्यासदशायां दूरावलोकिते वारिणि “जलज्ञानं प्रमा नवे"-त्याकारकोऽनुभवसिद्धः प्रमात्वसंशयो न स्यात् अनुव्यवसायेन प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् तस्मात् ज्ञानप्रामाण्यमनुमेयम् । तथाहि-प्रथमं जलज्ञानानन्तरं प्रवृत्ती सत्यां जललाभे सति “पूर्वोत्पन्नं ज्ञानं प्रमा, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यत्नैवं तन्नैवं यथाऽप्रमे"ति व्यतिरेकव्याप्तिमता प्रमात्वमनुमीयते । द्वितीयादिजलज्ञानेषु पूर्वज्ञानदृष्टान्तेन तत्सजातीयत्वलिङ्गेनान्वयव्यतिरे- किणाऽपि प्रामाण्यमनुमीयते ।। १३६ ॥ व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा । हेतुर्व्याप्तिग्रहे, तर्कः कचिच्छवानिवर्तकः ॥ १३७ ॥ पूर्व व्याप्तिरक्ता तगहोपायस्तु न प्रदर्शित इत्यतस्तं दर्शयति-व्यभि- चारसेति । अपिशब्दश्चार्थे व्यभिचाराग्रहः सहचारग्रहश्च व्याप्तिग्रहे हेतुः कारणमित्यर्थः । तथा शब्दउभयो. समान बलकत्वंद्योतयति । व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वाचदभावः कारणम् । एवमन्व- यव्यतिरेकाभ्यां सहचारग्रहस्यापि हेतुता । भूयोदर्शनंतु न कारणं व्य- भिचारास्फूर्ती सदर्शनेऽपि कचिद्याप्तिग्रहात् । कर्चिनु व्यभिचारशका- निवर्त्तनद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते । यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापैति तत्र तन्निवर्तकतया तोऽपेक्षित इत्याह -तर्क इति । व्याप्यारोपेण १प्राथमिक्जलज्ञानमहोत्तरदशायाम् ॥ २ अनभ्यासदशायो सशयानुभवाद। ३ तद्विशेष्यक्तरप्रकारकप्रवृत्तीत्यर्थ ।। ४ पूर्वज्ञानसजातीयत्वरूपलिङ्गेन, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वेनेति यावत् ॥ ५ अनेन व्यभिचारप्रहस्य व्याप्तिप्राहकतामुपपादयति ॥ ६ सहचारग्रहस्य व्याप्तिग्राहक्तामुपपादयत्यनेन । ७ स्फूर्ति स्मरणम् ॥ ८ अनेन व्यतिरेवव्यभिचारमाह ।। ९ भूयोदर्शनसाहेनुत्वेऽपि क्वचित्प्रयोजकतया तदादर इत्याह क्ववित्त्विति, ।। भा०५ ·भाषापरिषद ध्यापकारोपः सः। तथाहि "पर्वतोवहिमान्धमायो यो धूमयान्स स वहि- मान्यथा महानसम्" इति सद्धेतुफानुमानस्थले, पहिविरहिण्यपि पर्वते कदाचिद्धमः स्यादिति यदि फस्सचिदाशा मवेचदा सा यहिधूमयोः कार्यकारणभावप्रतिसन्धानरूपतौनिवर्चते, यदि धूमो पहिव्यभिचारी सातदा पहिजन्यो न स्यादिति हि तकाकारः ।। १३७ ॥ साध्यस्य व्यापको यस्तु हेतोरव्यापकस्वथा । स उपाधिर्भवे,-तस निष्कर्षोऽयं प्रदर्यते ॥ १३८ । ईदानी परकीयव्याप्तिग्रहप्रतियन्धार्थमुपाधिं निरूपयति-साध्य- स्पेति । साध्यत्वेनामिमतस्येत्यर्थः । हेतोः हेतुत्वेनाभिमतस्य । तथाच साध्यत्वाभिमताव्यापकत्वे सति साधनत्वाभिमताव्यापको यः स उपाधि- १ व्याप्यव्यापकभावो हि भाययोर्यादगिपते, तयोरगावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रतीयते ॥ सवये हाधनं व्याप्यं गाध्यं व्यापकमिप्यते, साध्याभावोऽभ्ययाव्याप्यो व्यापकः साधनात्ययः ॥ इति भानुभविकोतर्वन्त्यमावोव्याप्योधूमामावश व्यापकः। तथाच यदि वहिनं म्यातदा धूमोऽपि न स्यातयो. यार्यकारणभावादिनि तण वन्धमावारीपेण धूमाभाव आरोप्यते इति उक्षणसमन्वयो योध्यः ॥ आहार्यच्या. प्यवत्तानमजन्य आहार्यव्यापक वत्ताश्रमस्त इतिनु निष्कृष्टलक्षणम् ॥ २ वन्यभाववतिः॥ ३ कारण विना कायानुत्पत्तेः ॥ यदि क्वचित् " कारणं विनापि कार्य भवि. प्यति" " अहेनुक एवं भविष्यति" इति तप्रापि (तारशतकारणीभूतकार्यका. रणभावप्रहेऽपि) शहा प्रतिबन्धिका भवेत् तदा सा व्याघातादपसारणीया, व्यापातश्च यदि कारणं विना कार्य स्थात् तदा धूमार्थ चद्देस्तृप्त्यर्थं भोजनस्य वा नियमत उपादानं तवैव न स्यादिति ।। ४ व्याप्तिप्रहोपायनिरूपणानन्तरं व्याप्तिनिश्चयाभावप्रयोजकन्यभिचारशकाकारण- ज्ञानविषयत्वेनोपाधे स्मरणे सति, तथाच प्रसगसत्योपाधि निरूपणमितिभावः ।। ५सिद्धिविषयत्वरूपसाध्यत्वस्य सिद्धिजनकररूपसाधनत्वस्य च सोपाधावभा. वादभिमतेत्युक्तम् । यो यदवच्छिनव्यापकत्वे सति यदवच्छिनाध्यापक. स तदव. च्छिन्नमाध्यकतदवच्छिननावुपाधिरित्यर्थः । ययावतेऽभिमतस्य विशेषणस्वे यत्र *आहार्यतानमात्रेऽनिप्रसङ्गवाराणाय जन्यान्तम्, नाय पुरुष इति निश्चयसत्वे शा- सादी करादिभ्रमादयं पुरुष इत्याहार्यारोप.। तत्रातिच्याप्तिवारणाय प्रथममाहार्यपदम् । रजतत्वव्याप्याभाववत्ताग्रहकाले आहार्य यदजतत्वव्याप्यवत्ताशानं तजन्ये रजतमित्य- नाहार्यशानेऽतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयमाहार्यपदम् । प्तकें आपापयतिरेकनिश्चय आपा- चापादकयोोहिनिश्चयश्च कारणमिति ध्येयम् ॥

·अन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहितः। भवेदित्यर्थः । अस्यापि यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्माव- च्छिन्नसाधनाव्यापकत्वमित्यर्थे तात्पर्यम् । तेन वायुः प्रत्यक्षः स्पर्शाश्र- यत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवत्वस्योपाधित्वमुपपन्नं, तद्धि पक्षधर्मबहिव्यत्वाव- च्छिन्नप्रत्यक्षत्वस्य व्यापकं बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नसाधनस्याव्यापकंच, एवं स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वस्य व्यापकं तदवच्छिन्नसाधनाव्यापकंच शारुपाजत्वमुपाधिरित्येवमन्यत्र द्रष्टव्यम् ।। अयंच चतुर्विधतयाऽन्यत्र वर्णित इह तु प्रपञ्चभिया स्पष्टं न दर्शितः ॥ १३८॥ सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरुपाधयः । हेतोरेकाश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिता ॥ १३९॥ अतएव लक्ष्यमपि रूपमेतदनुसारेण दर्शयति-सर्व इति । येपा. मुपाधीनां हेतो. प्रकृतहतो. एकस्मिन्नप्याश्रये समुपाधिः खं च साध्यश्च खसाध्ये तयोर्व्यभिचरिता भवति ते सर्वे उपाधय साध्य- समानाधिकरणाः साध्याधिकरणवृत्तयः स्युरित्यर्थः ॥ १३९ ॥ व्यभिचारस्वानुमानमुपास्तु प्रयोजनम् । शब्दोपमानयोनॆव पृथक्प्रामाण्यमिष्यते ॥ १४०॥ न तदभिमानस्तत्राव्याप्ति स्यात् । यदवच्छिन्नविवक्षणाच गुणकर्मान्यत्वविशि. टसत्तावान् जातिमत्वादित्यादी, सयोगी गुणर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादौ च नाव्याप्त्यतिव्याप्ती ॥ व्यापकत्वाव्यापकत्वे एकप्रकारेणैकसम्बन्धेन च विवक्षिते तेन द्रव्यत्वत्वेन समवायसम्बन्धेन च वहि प्रति व्यापकस्य द्रव्यत्वम्य द्वित्वादिना संयो गादिसम्बन्धेन च धूम प्रसव्यापकत्वेऽपि वह्निमान्धूमादित्सन द्रव्यत्वादी नातिव्याप्ति ॥ १ केवलसाध्यव्यापर पक्षधर्मावच्छिनसाध्यव्यापक । साधनावच्छिमसाध्य व्यापक उदा सीनधर्मावच्छिनसाध्यव्यापश्च, आद्यआर्दैन्धनसयोग । द्वितीयोय थावायु प्रयक्ष प्रमेयत्वात् इत्यत्रबहिर्दव्यत्वावच्छिनप्रत्यक्षत्वव्यापकमुद्भूतरूपवत्त्वम्। तृतीयोयथाध्वसोविनाशीजन्यत्वादित्यनजन्यत्वावच्छिनानिसत्वव्यापकमावत्वम् । च- मुस्लुिपमाडोरिनाक्षीप्रमेशलादित्यानन्यसाच्छिमानिसत्वव्यापक भारवाए । २ यदावच्छिनत्वघटितनिरुक्तलक्षणस्यतात्पर्यविषयत्वादेव ॥ ३ निरुक्कलक्षणनुमारेण ॥ * पक्षधर्मसाधनधर्माभ्याभिनेत्सर्थ.॥

·मारापरिदः। अनुमानगवार्थत्वादिति बशेषिकं मवम् । वन्न सम्यग्विना व्याप्तियोघं शब्दादिबोधतः॥ १४१॥ उपाधेर्दूषकताबीजमाह-व्यभिचारसेति । उपाधिव्यभिचारण साध्यन्यभिरानुमानमुपाधेः प्रयोजनमित्यर्थः । तथाहि-यत्र शुद्धसाध्य. व्यापक उपाधिः तत्र शुद्धनोपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारानुमानम् । यथा धूमवान्वहेरित्यादी वहिमव्यभिचारी आन्धनव्यभिचारित्वा- दिति व्यापकल्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचारावश्यफत्यात् । यत्र तु किश्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक उपाधिस्तत्र तद्धर्मपति उपाधि- व्यभिचारेण साध्यव्यभिचारानुमानम् । यथा स श्यामोमित्रातनयत्वात् इत्यत्र मित्रातनयत्वं श्यामत्वव्यभिचारि मित्रातनये शाकपाकजत्वव्यभि- चारादिति ॥ शब्दोपमानयोरिति ॥ वैशेपिका हि प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणं, शब्दोपमानयोस्त्वनुमानविधयैव प्रामाण्यमित्यभ्युपयन्ति, तथाहि-गामभ्याज शुल्लान्देवदत्त ! दण्डेन, स्वर्गकामोयजेत, इत्यादि- वाक्ये एते पदार्थास्तात्पर्यविषयपरस्परसंसर्गवन्त आकादादिमत्पदोप- स्थापितत्वात् गामनायेतिपदार्थवत् । दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तान्तरेण साध्यसिद्धिरिति, एवं गवयशब्दो गवयवाचकः असति वृत्त्यन्तरे शिष्टैस्तत्र प्रयुज्यमानत्वात् । असति वृत्त्यन्तरे यः शब्दो यत्र शिरैः प्रयुज्यते स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोरिति ॥ तन्मतं दूपयति- वन्न सम्यगिति। व्याप्तिज्ञानं विनापि शब्दादितो बोधस्य शब्दात्प्रत्ये. भीत्याद्याकारकस्य आनुभविकत्वात् । न हि सर्वत्र शब्दश्रवणानन्तरं व्याप्तिज्ञाने मानमस्ति, अनुमितिरूपकार्यान्यथानुपपत्त्या तकरूप्यत इति चेत्सर्वत्रानुमितिस्थलेऽपि पदज्ञानं कल्पयित्वा शान्दवोध एव किं न खीक्रियत इति ॥ १४०॥ १४१॥ वैविध्यमनुमानस्य केवलान्वयिभेदतः । द्वैविध्यं तु भवेद्याप्रन्वयव्यतिरेकतः ।। १५२॥ त्रैविध्यमिति ॥ केवलान्वयिभेदतः। केवलान्वयि, केवलव्यतिरेक्य- न्वयव्यतिरेकि रूपहेतुत्रैविध्यादनुमानस त्रैविध्यमनुमानं त्रिविधं तयाचमूले केवलान्वयीत्युपलक्षणमितरयोरपीतिबोध्यम् ॥ .

·७७ अन्वितार्थदीपिकाव्याएयासहितः । भवतीत्यर्थः ॥त असद्विपक्षः केवलान्वयी, तथा इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादि- त्यादौ, तत्र हि सर्वस्यैव वाच्यत्वाद्विपक्षासत्त्वम् । असत्सपैक्षः केवलव्य- तिरेकी, यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वादित्यादौ, तत्रहि जलादि- त्रयोदशभेदस्य पूर्वमनिश्चिततया निश्चितसाध्यवत' सपक्षस्याभाव इति । सत्सैपक्षविपक्षोऽन्ययव्यतिरेकी, यथा पर्वतो वहिमान्धूमादित्यादौ तत्र सपक्षस्य महानसादेविपक्षस्य जलहदादेश्च सत्वादिति ॥ व्याप्ते:- दमाह-दैविध्यन्त्विति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यन्वयव्यतिरेकतः अन्वयेन व्यतिरेकेणचेत्यर्थ । अन्वयाप्तिः व्यतिरेकन्याप्तिरिति फलि- तोऽर्थः ॥ १४२ ॥ अन्वयव्याप्तिरुक्कैव व्यतिरेकादिहोच्यते । साध्याभावव्यापकत्वं भावस्य यद्भवेत् ॥ १४३ ॥ पूर्व ६८/६९ कारिकाभ्यामन्वयव्याप्तेरुक्तत्वादिहानुपदोक्तव्यतिरे- किणि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानं कारणमिति सा निर्वक्तव्यत्याह-अन्वये. त्यादि । अन्वयाचरसत्वे तत्सत्वरूपाध्याप्तिः साहचर्यनियमोऽन्वयव्याप्ति सा उक्ता ६८१६९ कारिकाभ्यामेव, दह ( गुणनिरूपणे ) व्यतिरेका- चदभावे तदभावरूपाध्याप्तिरुच्यत इत्यर्थ ।। तत्स्वरूपमाह-साध्येति। यत् साध्याभावव्यापकत्व हेत्वमावस्य भवेत्सा व्याप्तिरित्यर्थ । साध्याभाव- व्यापकीभूतामावप्रतियोगित्वमिति तदर्थः ॥ १४३ ॥ अर्थापत्तेस्तु नैवेह प्रमाणान्तरतेष्यते । व्यतिरेकव्याप्तियुध्धा चरितार्था हि सा यतः ॥१४४ ॥ १ तेषु मध्ये॥ २ केवलान्वयिसाध्यक्त्वं केवलान्वयि वम् । निरवच्छिन्नवृत्तिमदत्यन्ताभावाप्र- तियोगित्वं केवलान्वयित्वम्, तच्च गगनाभावादी साध्ये प्रसिद्धम् । यथाध्रुवे च विद्यसिद्धिभ्या व्याघात इति । ३ सिध्यमिद्विभ्यां व्याघातादनापि अग्रहीतहेतुसहचारं यद्यतिरेक्सिाध्यं तत्क स्वमर्थों बोध्य ॥ ४ भधिकरणाप्रसिध्धेति भाव ॥ ५ गृहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यमित्यर्थ ॥ ६ हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिरन्वयव्याप्ति ॥ ७ तदभावयोर्व्याप्तिव्यंतिरेकव्याप्ति ।

·. भाषापरिच्छेदः। इदानी प्रमाणमुपसंहरन्मीमांसकाभिमतमापतेः प्रमाणान्तरत्वंनि- राकुरुते-अर्थापचेस्त्विति ।। अयं हि तेषामभिप्रायः । पीनो देवदत्तो दिवा न मुझे इति दृष्टे श्रुते वा रात्रिभोजनं विना पीनस्वस्यानुपपत्त्या रात्रिमोजनमर्थापत्त्या करप्यते, एवं जीवथैत्रो गृहे नास्तीत्यत्रापि जीव. तो गृहासत्वं बहिःसत्वमन्तराऽनुपपद्यमानमर्थापत्त्या तत्कल्पकमिति, एवं याऽर्थापत्तेः प्रमाणान्तरता प्राप्ता सा इह नैयायिकमते नेप्यते नेष्टा । यतो हि सा व्यतिरेकव्याप्तिबुया चरितार्था कृतप्रयोजना, अयमर्थः । उक्तस्थले देवदत्तो रात्री मुक्त दिवाऽभुञ्जानत्वे सति मीनत्वात् यत्र दिवाऽभुजानत्वे सति पीनत्वामावस्तत्र तत्र रात्रिमोजित्वामावः यथाऽमुत्र मुनी, इति व्यतिरेकच्यात्यैवै रात्रिभोजनस्य सिद्धत्वमिति, एवमन्यत्राप्यू- ह्यम् ॥ एवमनुपलध्यादीनामपि न प्रमाणान्तरत्वमिति प्रत्यक्षानुमानो- पमानशब्दाश्चत्वार्येव प्रमाणानीति सिद्धम् ।। १४४ ॥ १ टे प्रत्यक्षतो शाते, भुते शब्दाददगते, एवेन दृष्टायांपत्तिः श्रुतार्य पत्तिश्वे- वर्धापतेदैविध्यं सूचितम् । अत्रेदमवधेयम् । यद् विना यदनुपपन्नं तत्तदुपपादकं भ- वतीति रानिभोजनमुपपादकम् पीनत्वमुपपाद्यम् । उपपादकज्ञानं फलमुपपाद्यज्ञानं करणम् फलवरणयोरापत्तिशब्दो वर्तते, फले अर्थस्य आपत्तिः कल्पनेति व्युत्पत्त्या, परणे तु अर्थस्यापत्ति. कल्पना यस्मात् इति व्युत्पत्त्येति ॥ २ दिवामात्रभोजिनि पीने व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । अहोरात्रभोजिन्यपीने व्यभिचारपारणाय विशेष्यम् । तच्च योगाद्यजन्यपीनत्वपरम् चेन भोजनशून्य योगिनि पीने न व्यभिचार.॥ ३ यत्र यत्र दिवाऽभुजानत्वे सति पौनत्वं तत्र तत्र रात्रिभोजित्वमित्यन्दयव्याप्ते. योगिनि व्यभिचारात्॥ ४ "यद्यत्र घटोऽभविष्यत्तदा भूतलमिवाद्रक्ष्यदर्शनाभावानास्तीति" *तार्कतप्रति. योगिसत्वविरोध्यनुपलब्धेः सहकृतेनेन्द्रियेणैवाभावज्ञानोपपत्तेः । एवं बेष्टाया अपि, सङ्केतप्राहकशब्दस्मारकत्वेन लिप्यादिसमशीलत्वाच्छन्द एवान्तर्भावात् । यत्र तु व्याप्त्यादिप्रहस्तनानुमितिरेप, शते पञ्चाशदिति पौराणिकाभिमतसंभवस्यापि अनुमान एवान्तर्भावाच्छतवानित्युक्ते पञ्चाशद्वानिति बोधस्य कृप्तत्वेन शतस्य पञ्चा- शद्याप्यत्वात् । एवमिह "वटे यक्षस्तिष्टती" स्यैतिष्यस्थापि पौराणिकाभिमतस्य विशिष्याज्ञातप्रथमवक्त के शब्द एवान्तर्भावात् । तत्र यदि तादृशशब्दस्य यथार्थत्वं तदा शब्दप्रमाणेऽन्तर्भावः । अन्यथा स्वप्रमाणमेवेति ॥ * तर्कितमारोपितं यत्प्रतियोगिसत्वं तद्विरोधिनी या अनुपलब्धिस्तत्सहकृतेनेत्यर्थः ।।

·७९ । मन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहित । सुखं तु जगतामेव काम्यं धर्मेण जन्यते । अधर्मजन्यं दु सं स्यात्प्रतिकूल सचेतसाम् ॥ १४५ ॥ प्रमप्राप्त सुख निरूपयति, सुखन्त्विति, काम्यम् अमिलापवि पय । धर्मेणेति । धर्मत्वेनं सुखत्वेन कार्यकारणभाव इत्यर्थ । सुखत्वञ्च सुख्यहमित्यनुव्यवसायसिद्धो जातिविशेष । इतरेच्छानधीने च्छाविषयत्व वा ॥ दु ख निरूपयति-अधर्मेति । अधर्मत्वेन दु ग्यत्वेन कार्यकाणभाव इत्यर्थ । यत् सचेतसां प्राणिनां प्रतिकूल मनभिलषितम् तत् ॥ हुँ खत्व दुख्यहमिति प्रत्यक्षसिद्धो जातिथि शेष । इतरद्वेषानधी उपविषयत्व वा ॥ १४५॥ निःसत्वे सुसे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्वादिष्टोपायत्वधीर्यदि ॥१४६॥ इच्छा निरूपयति-निर्दुःखत्व इति । इच्छा हि कामोऽभिलाप इति यावत् । लक्षणन्तु इच्छात्वजातिमत्वम् । सा द्विविधा फलविप यिणी उपायविषयिणी च तत्र निर्दु खत्वे दुखाभावरूपे सुखे सुखरूपे च फले (विषयत्व सप्तम्यर्थ ) या इच्छा सा तज्ज्ञानास्फलत्यप्रकारक ज्ञानादेव जायते, फलेच्छा प्रति फर ज्ञान कारणमित्यर्थ । इच्छा प्रति विषयज्ञानस्य कारणत्वादिति भाव ॥ तदुपाये फलोपाये ( विषयत्व सप्तम्यर्थ ) या इच्छा सा तु यदि-इप्टोपायवधीरिष्टसाधनता- मान तदा स्यात् । उपायेच्छा प्रतीष्टसाधनताज्ञान कारणमित्यर्थ ॥१४६|| चिकीर्पा कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा च या भवेत् । तद्धेनुः कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिर्भवेत् ॥ १४७ ॥ १ इदच प्राचामतेनोक्त नवीनमते 'निय वितानमानद ब्रह्मेति ध्रुत्या भगवति नित्यमुषसिद्धी धर्मस्य कार्यतावच्छदक जन्यमुखत्वमेवेति बोध्यम् । २यद्यपि मूलोकरीत्या ग कामनाविषय वे सति धर्मजन्यत्व तव लध तथापि तखापरमेव नित्यमुखे तदभावात् ।। ३ भोगनादावतिव्याप्तिवारणाय 'इतरेच्छानधीने तीच्छाविशेषणम् ॥ ४ अत्रापि मूठोक्कदिशा सचेतसामनभिमतत्वे सत्यधर्मजन्य व तत्त्वमिति सन्यने परन्तदपि खरूपकथनमेव ।। ५ मपदावविव्याप्तिवाराणयेतरद्वपानधीनेति द्वेषविशेषणम् ॥ .

·भाषापरिच्छेदः। चिकीति । या तु कृति साध्यत्वप्रकारा (इदं मत्कृतिसाध्यंभ- वत्वित्याकारा ) कृतिसाध्यविपयिणी इच्छा भवेत् सा चिकीर्षा, तस्या हेतुस्तद्धेतुः कृतिसाध्यं चेष्टसाधनच तयोर्मावस्तत्त्वन्तस्य मतिः प्रकारित्वं पष्ठ्यर्थस्तत्मकारकं ज्ञानं भवेदित्यर्थः । अत एव सुमेरुश- शाहरणे प्रासादादधः पतने च न चिकीर्पा ॥ १४७ ॥ बलवादिष्टहेतृत्वमतिः सात्प्रतिबन्धिका । तदहेतुत्वयुद्धेस्तु हेतुत्वं कस्यचिन्मते ॥ १४८ ॥ ननु तर्हि अगम्यागमनादी चिकीर्षा कुतो न जायते तत्राह-पल- वदिति । वलवद्दिष्टहेतुत्यप्रकारकं ज्ञानं तत्र (चिकीर्षायां ) प्रतिव- न्धकं स्यादित्यर्थः । अगम्यागमनादौ च नरकादिरूपं दुःखं कामोपभो- गजनितात्सुखावलवद्दिष्टमिति तद्धेतुत्वज्ञानान्न सतां चिकीर्षाऽसतान्तु- तदज्ञानाद्भवत्येव सा || मतान्तररीत्याह~तदिति । बलवदनिष्टाज- नकत्वज्ञानस्य चिकीपी प्रति हेतुत्वं, कस्यचिन्मत इत्यनेनावरसः सू- चितः । तद्वीजन्तु कृतिसाध्यताज्ञानादिमतो बलवदनिष्टसाधनताज्ञान- शून्यस्य बलवदनिष्टाजनकत्वज्ञानं विनाऽपि चिकीर्षायां विलम्बा- भावः ॥ १४८॥ द्विष्टसाधनवावुद्धिर्भवेद्वेषस्य कारणम् । प्रवृत्तिश्च निवृतिय तथा जीवनकारणम् ॥ १४९ ॥ एवं प्रयत्नत्रैविध्य तात्रिकैः परिकीर्तितम् । चिकीर्षा कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा ॥ १५०॥ उपादानस्य चाध्यक्ष प्रवृत्तौ जनकं भवेत् । निवृचिस्तु भवेद्वपाविष्टसाधनताधियः॥ १५१ ।। द्वेषं निरूपयति-द्विष्टसाधनतेति । द्विष्टसाधनताज्ञानं द्वेषस १ कृतिसाध्यत्वप्रकारकमिदम्मत्कृतिसाध्यमित्याकारकमेवामिष्टसाधनत्वप्रकारकमिदं मदिष्टसाधनमित्याकारकच ज्ञानं चिकीर्षायाकारणमित्यर्थः । २ द्विष्टं द्वेषविषयीभूतम् । द्वेषश्च दुःखे तादृष्येण ज्ञानात् । सर्पादौ तद्धेनुलज्ञानातू द्वेष बलवत्त्वन्तु जातिविशेष एव ।

·८१ भन्वितार्थदीपिकाव्याख्यासहित । दु खोपायविषयकद्वेषस कारणभवेदित्यर्थ । लक्षणन्तु "द्वेष्टि" इत्य. नुभवसिद्धद्वेषत्वजातिमत्त्व द्विष्टसाधनताज्ञानजन्यगुणत्व, वा बलवदिष्ट. साधनताज्ञानश्चास्य प्रतिबन्धकम्, तेन नान्तरीयैकदु खजनके पाकादौ न द्वेष ॥ यत्न निरूपयति--प्रवृत्तिश्चेति । प्रवृत्ति निवृत्ति-जीवनयोनिभेदा- प्रयत्नस्त्रिविध इत्येव प्रयत्नस्य त्रैविध्य त्रिविध तान्त्रिकै तसिद्धान्ते (न्यायसिद्धान्तज्ञानवद्भि)-परिकीर्तितमुक्तम् ।। प्रवृचिकारणान्याह-चिकीति । चिकीर्षा, कृतिसाध्यताज्ञानम्, इष्टसाधनताज्ञानमुपादानस्यसमवायिकारणस्य अध्यक्ष प्रत्यक्षश्चेति चत्वारि प्रवृत्तौ जनकम्भवेदित्यर्थः । निवृत्तिकारणमाह-निवृत्तिस्त्विति । द्विष्टसाधनताज्ञानात्फलगताद्वेषाच निवृत्तिवेदित्यर्थ ॥१४९॥१५१॥ यतो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् । शरीरे प्राणसंचारे कारण परिकीर्तितः ॥ १५२ ॥ यत्न इति । जीवनयोनिनामको यत्नस्तु सर्वदायावजीवमनुवर्तते सचातीन्द्रिय इन्द्रियागोचर । तत्सले प्रमाणमाह-शरीर इति ॥ माणसञ्चारोह्यधिकश्वासादि प्रयत्नसाध्य । इत्थंञ्च प्राणसञ्चा. १ द्वषोऽपि द्विविध फलोपायरूपविषयभेदात् । फल सुखाभावो दु खघ, तर तु द्विष्टत्वप्रकारकमेव शान कारणमिति बोध्यम् ॥ २ अन्तराशब्दो विनार्थस्तस्य नशब्देन समासे योपधाद्गुरूपोत्तमानिति भावे युनानान्तरीयक्शब्दस्याऽविनाभावोऽथ ॥ ३ प्रतित्त्वच रागजन्यतावच्छेदकतया सिद्धोजातिविशेष ॥ ४ निवृत्तित्वच देषजन्यतावच्छेदकतया सिद्धोमातिविशेष ॥ ५जीवनयोनित्वध साहजिकप्राणसञ्चारविषयकयमत्वम् । ६ कृतिसाध्यतानानादिवलवदनिष्टाननुबधित्वज्ञानमपि खतत्रान्वयव्यतिरेका लात्ती कारणमित्यपि केपाश्चिन्मतम् ॥ ७ तत्राद्यस्य दु खसाधनविषयकनिवृत्ति प्रति, द्वितीयस्य तु फलविषयकनिवृत्ति प्रति जनकत्वमन्वयन्यतिरेकादवधारितमिति बोध्यम् ।। दृष्टान्तसिद्धी च॥

·८२ मापापरिदः। रस्य सर्वस्य यनसाध्यत्वानुमानात्प्रत्यक्षयनस्स पाधायातीन्द्रिययनसिद्धिः स एव जीवनयोनिनामकः प्रयतः ।। १५२ ।। अतीन्द्रियं गुरुत्वं सात्पृथिव्यादिद्वये तु वत् । अनिले तदनित्यं स्यानिये नित्यमुदाहृतम् ॥ १५३ ।। गुरुत्वं निरूपयति-अतीन्द्रियमिति । इन्द्रियाण्यतिक्रम्य पर्चत इत्यतीन्द्रियम् इन्द्रियागोचरः । अस्याधिकरणमाह-पृथिव्यादीति । वत् गुरुत्वम् । अनित्ये व्यणुकादी-वत् गुरुत्वमनित्यम् --नित्य परमाणो नित्यं गुरुत्यमित्यनुवर्तते ॥ १५३ ।। तदेवासमवापि स्यात्पतनाख्ये तु कर्मणि । सांसिद्धिकं द्रवत्वं सान्नैमित्तिकमयापरम् ।। १५४ ।। तदेवेति । तद्गुरुत्वमेव---पवनाख्ये आद्यपतननामके कर्मणि -असमवायि असमवायिकारणं स्यादित्यर्थः । इत्यश्चाद्यपतनासमवा- यिकारणत्वमेतस्य लक्षणं पर्यवसन्नम् ।। द्यत्वं निरूपयति-सांसिद्धिकमिति । द्रवत्वं द्विविघं सांसि- द्धिकं स्वाभाविकम् नैमित्तिकन्निमित्कृतश्चेत्यर्थः ॥ १५४ ॥ सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं क्षितितेजसोः। परमाणो जले नित्यमन्यत्रानित्यमुच्यते ॥ १५५ ॥ अस्याधिकरणमाह-सांसिद्धिकन्त्विति । परमाणाविति । जल- परमाणो द्रवत्वं नित्यमन्यत्र पृथिवीपरमाण्यादौ जलध्यणुकादौ च द्रव- त्वमनित्यं तथाच कुत्र चित्पृथिव्याश्च नैमितिकन्द्रवत्वमितिबोध्यम् १५५ नैमित्तिकं वहियोगात्तपनीयघृतादिषु । द्रवत्वं स्पन्दने हेतुर्निमित्तं संग्रहे तु तत् ॥ १५६ ।। १ एकत्र यनसाध्यत्त्वस्यानुभविकत्वेन तदृष्टान्तेन प्राणसञ्चारत्वावच्छेदेन सर्वत्र भोक्तयत्नजन्यत्वस्थानुमानादिति भावः॥ २ प्राणसञ्चारहेतुत्वेनानुमीयमान एव ॥ ३ द्वितीयपतनक्रियायो वेगस्यैदासमवायिकारणत्वात्तनातिव्याप्तिवारणायाह-आ- ऐति, आयत्वह स्त्रसमानाधिकरणतनप्रतिशोषिकध्वंसासमानकालिकत्वम् द्वितीय- पतनादीनां बाथमिकपतनध्वंससमानकालिकलानिरास इति हृदयम् । एवमुत्तरत्रा- प्यून्धम् ॥

·८३ भन्वितार्थदीपिकाच्याएयासहित । तत्र को वा नैमितिकार्थस्तदर्शयति-नैमित्तिकमिति । वहीति पद तेजोऽर्थकम् जन्यत्व पञ्चम्यर्थ । तथाच तेज सयोगजन्य नैमि त्तिक द्रवत्वम् तच तपनीय सुवर्ण तदादिरूपे तेजसि, धृतजतु- ( लाक्षा) प्रभृतिथिव्याञ्च, वर्तत इत्यर्थ ॥ तत् द्रवत्वम्-स्यन्दने आद्यस्यन्दने हेतुः असमवायिकारणम्, ॥ संग्रहे सक्तुकादिसयोग- विशेपे-निमित्तम् निमित्तकारणमित्यर्थ । तथाच आद्यस्यन्दनास- मवायिकारणत्व द्रवत्वस्य लक्षणम्पर्यवसन्नम् ।। १५६ ।। स्नेहो जले स नित्योऽणाव नित्योवयविन्यसौ। लान्तरेतत्प्रकर्षादहनस्पानुकूलता ॥ १५७ ॥ स्नेह निरूपयति--स्नेहोजल इति । जल एवेत्यर्थ ।-स स्नेहा अणौ परमाणौ नित्य । अवयविनि । व्यणुकादौ-असौ स्नेह अनित्य । ननु पृथिव्यामपि तैलादी स्नेह उपलभ्यते नेचासौ जलीय स्तर्रासति दहनप्रातिकूल्यप्रसङ्गादत आह-तैलान्तरिति । वैलस्या न्तर्मध्ये एतम्य नेहस्य प्रकर्यादाधिक्यादहनस्याग्नेरनुकूलता आनुकल्य मित्यर्थ । अपकृष्टलेह हि जल वहिं नाशयतीति स्थिति ॥ १५७ ।। संस्कारभेदो गोऽथ स्थितिस्थापकभावने। मूर्वमाने तु वेगः स्यात्कर्मजो वेगजः कचित् ॥ १५८ ॥ सम्कार निरूपयति-~-संस्कारेति । चेगस्थितिस्थापकभावनाभेदा- सम्भारस्त्रिविध इत्यर्थ । तत्र वेगस्तु मूर्तमाने पृथिव्यप्तेजोवायुमनो- रूपे मूर्त एव स्यात् । अयञ्च द्विविध कर्मन कचिद्वेगजश्च । शरीरादौ १ अदम्नोध्य समहनिमित्तत्व नेहसहितस्यैव, तेन सुवर्णादीनां न तत्त्वमिति ॥ २ तले प्रतीयमान ह । ३ तैलान्तर्गतजलभागनिष्टः ।। ४ तैलान्तर्जलभागवीकारे । ५ दहननाशप्रसवात् ॥ ६ अतस्तैल उपलभ्यमानोऽपि हो जलीय एवेति बोध्यम् । ७ मर्यादा॥ ८ सरकारेषु मध्ये, संस्कारत्वजातिमत्त्व सस्कारस्य लक्षणमेव वेगवजातिमत्व चेगस्य 11 ·मापापरिएछेदः। हि नोदनजनितेन कर्मणा वेगो जन्यते स कर्मजः । यत्र च गवता कपालेन जनिते घटे वेगो जन्यते स वेगजो वेगः ॥ १५८ ॥ स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षिती केचिचतुर्पपि । अतीन्द्रियोऽसौ विज्ञेयःकचित्स्पन्देऽपि कारणम् ॥ १५९॥ स्थितिस्थापकेति । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः । अयं -क्षिती कटादिपृथिवीवृत्तिः । केचिदिति । चतुर्पु क्षित्यादिषु स्थिति. सापकं केचिन्मन्यन्ते तदप्रमाणमिति भावः ॥ असौ स्थितिस्थापकः --अतीन्द्रियः । आकृपशाखादीनां पुनर्यथास्थानं गमनादनुमेयो न तु प्रत्यक्ष इत्यर्थः ॥ फचित् आकृष्टशाखादौ ॥ १५९ ॥ भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः। उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ।। १६० ।। भावनाख्य इति । अनुभवजन्यास्मृतिहेतुर्भावना सा आख्या यस्य सः । अयन्तु-जीयवृत्तिरात्ममात्रवृत्तिरित्यर्थः । अतीन्द्रियः। स्मरणादिरूपकार्यानुमेयः । तस्य संस्कारस्य उपेक्षानात्मकः उपेक्षान्यः निश्चयः निश्चयात्मकं ज्ञानं कारणमित्यर्थः ॥ १६०॥ स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसौ हेतुरुच्यते । धर्माधर्माचदृष्टं साधर्मः स्वर्गादिसाधनम् ॥ १६१ ॥ तंत्र प्रमाण दर्शयति-मरण इति । असौ संस्कारः । यतः स्मरण प्रत्यभिज्ञानं ( स एवायं देवदत्त इत्याकारकमैन्द्रियके ज्ञानं ) च जन- यत्यतः संस्कारोऽस्तीति कल्प्यते । विना व्यापार पूर्वानुभवस्य सरणा- दिजननासामर्थ्यात्वस्वव्यापारान्यतराभावे कारणत्वासम्भवादिति भावः ।। १ आदिनाऽऽकृष्टशासादिः ।। २ आत्मादावतिव्याप्तिवारणाय अनुभवजन्येति, अनुभवध्वसेऽतिव्याप्तिवारणाय स्मृति हेतुरिति । ३ उपेक्षात्मकज्ञानासंस्कारानुत्पत्तेहपेक्षात्मक इत्युक्तम् ॥ ४ तत्संशयात्संस्कारानुत्पत्तेत्रिश्चय इत्युक्तम् ।। ५ संस्कारे ॥ ६ कार्याव्यवहितप्राक्क्षणवृत्ति-स्वखव्यापारान्यतरकत्वस्यैव कारणतापदार्थत्वादिति भावः ॥

·८५ अन्वितार्थदीपिकाव्यारयासहितः । अदृष्टं निरूपयति-धर्माधाविति । इमौ च संज्ञिनावदृष्ट- मिति संज्ञा । धर्मस्य लक्षणमाह-धर्म इति । वर्गादिसकलसुखानां खर्गसाधनीमूतशरीरादीनाञ्च साधनं धर्म इत्यर्थः ॥ १६१ ॥ गङ्गास्नानादियागादिव्यापारः स तु कीर्तितः। कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः ॥ १६२ ॥ तंत्र प्रमाणं दर्शयितुमाह-गनेति । गङ्गास्नानादिव्यापारतया हि धर्मः कल्प्यते अन्यथा तेपा क्रियारूपाणाञ्चिरविनष्टतया निर्व्यापारतया च कालान्तरभाविवर्गादिजनकत्वं न स्यात् तदुक्तमाचार्यैः 'चिरध्वस्त फलायौलं न कातिशयं विना, इति । अत्र यागादीत्यादिना होमदाने, तेषां ध्वंसस्यापि स्वर्गादिफलजनकत्वं सम्भवतीति गङ्गास्नानादीत्युक्तम् । गङ्गास्नानस्य हि स्वर्गजनकत्वेऽनन्तानां जलसंयोगध्वंसानां व्यापारत्वम- पेक्ष्यै कमपूर्वमेव कल्प्यते लाघवादिति भाव ॥ अपूर्वस्य व्यापारत्वे प्रमाणान्तरमाह-कर्मनाशेति । कर्मनाशानाम्नी काचिन्नदी। आदिना 'कर्मनाशाजलस्पर्शाकरतोयाविलद्धनात् । गण्डकीबाहुतरणाद्धर्मः क्षरति कीर्तनात्, इति स्मृत्युक्तमनुसन्धेयम् ॥ असौ धर्म । अयमर्थ. । यद्यपूर्व न स्यात्तदा कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यत्वं धर्मस्य न स्यात् । न हि तेने यागादिनाश. प्रतिबन्धो वा कर्तुं शक्यते तस्य पूर्वमेवोत्पन्नत्वाद्विनष्टत्वाचेति ॥ १६२ ॥ १ मूले खर्गादीयन वर्गपदेन मुसमानस्य, आदिपदेन च शरीरेन्द्रियादे परिप्रह। २ धम्म ॥ ३ चिरध्वस्तं कर्म अतिशयमपूर्वर पव्यापार विना फ्लाय फ्ल साधयितुमल समर्थ नेत्यर्थ ॥ ४ यागादिस्पस्य, ते ( पूर्वपक्षिणी ) हि यागादिरेव धर्मस्तस्यैव विधिप्रतिपा. द्यत्वात् " चोदनारक्षणोऽर्थो धर्म " इति हि तलक्षणम् तस्यासमवायिकारणत्वेन फ्लाव्यवहितपूर्वरालवृत्तिन्वाभावेऽपि न व्यापारापेक्षा, समवायिकारण एव हि कार्याव्यवहितपूर्ववर्तित्वनियमोऽन्यन तु कार्यनियतपूर्वत्तित्वमानमित्याच ध्वंसस्यापि व्यापारत्वमनावश्यक्मेवेति वदन्ति, तदेतेन प्रत्युक्तम्भवति । ५ कर्मनाशाजलस्पर्शादिना ॥ ६ यागादे ॥ ८ ·भाषापरिटेदः। अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मनः । प्रायविनादिनाघ्योऽसा जीवहती विमौ गुणौ ॥१६३॥ अधर्मस्य लक्षणगाह-अधर्म इति । नरकदुःसादिमफलदुः- खानां नारकिशरीरादीनाश साधनमधर्म इत्यर्थः । तत्र प्रमाण दर्शयि. तुमाह--मापधिरोति । यदि रायगोपूर्व न साउदा प्रायधिवादि- नाइयत्यन्तस्स स्मृत्यायुक्तमनुपपनं स्यात् । न हि तेने प्राप्तहत्यादीनां पराभिमताधर्मरूपाणां नागः प्रतिबन्धो या विपातुं शक्यते तेपाम्पूर्वमेय विनष्टत्वादिति ।। अनयोराश्रयमाह-जीवेति । इमा गुणी धर्माधर्मा। ईश्वरस्य धर्माधर्माभावादिति भावः ॥ १६३ ।। इमा तु वासनाजन्यौ मानादपि विनश्यतः । शब्दो ध्वनिय वर्णध, मृदनादिमवो ध्वनिः ॥ १६४ ॥ ननु गहादिदर्शनादिनेश्वरे कुतो न घौद्युत्पचिरत आह-इमो. विति । धर्माधर्मावित्यर्थः । वासनेति । तथाच ईश्वरे मिथ्याज्ञान- जन्यवासनाविरहान्न धमदिरुत्पचिरिति भावः ।। ज्ञानादपीवि । अत- सत्त्वज्ञानिना कृते मुस्तदुष्कृतकर्मणी न फलायालमिति भावः । अपिना भोगपरिग्रहः ॥ शब्दं निरूपयति-शन्द इति । शब्दो द्विविधः ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च, तत्र मृदमादिवाघजनितः शब्दो. ध्वनिरित्युच्यते ॥ १६४ ॥ कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः । सर्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥१६५॥ १ मूल नरकादीसन नरकपदेन दुःसमात्रस्य आदिपदेन च शरीरेन्दियादे. परिमह" २ प्रायश्चित्तादिना, प्राय पापमिति प्रोफचित्तं तस्स विशोधनामेति स्मृतिलक्षि. तस्यास्य पापनाशक कार्थः । ३ तथाचश्रुतिः 'क्षीयन्तेचास्यकमाणितम्मिन्दृष्टेपरावरे' इति । ज्ञानाग्निः सर्वक- माणिभस्मसात्कुरुतेर्जुन इत्यादिस्मृतिश्च, नामुक्तक्षीयतेकर्मेति तु प्रारब्धामा. भिप्रायम् । तत्तच्छरीरभोगजनकहियत्कर्मतत्त्रारब्धम् ।।

·अन्वितार्थदीपिकाच्यारयासहित । कण्ठेति । प्रयत्नवता नाभिप्रदेशात्प्रेरितो वायुर्वेगान्मूर्धपर्यन्तं गत्वा प्रतिनिवृत्त प्रयत्नविशेपेण कण्ठादिस्थानान्याहत्य वर्णाञ्जनय- तीति स्थिति रित्थं च वायो कण्ठसयोगादिना समुत्पन्ना ये ककारादय स्ते व मता इत्यर्थ । अस्याश्रयमाह-नमोवृत्तिरिति । आकाश- समवेतइत्यर्थः । ननु तर्हि दूरदेशस्थ शब्द कुतो न गृह्यते आकाश- सैक्यादत आह-श्रोति । आमाशस्यैक्येऽपि कर्णविवररूपावच्छे. दकभेदभिन्नतत्तच्छ्रोत्राऽवच्छेदेनोत्पन्न एव शब्दस्तेन तेन पुंसा गृह्यते न तु सर्वोऽपीति भाव ॥ १६५ ।। वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता । कदम्बगोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ॥ १६६ ॥ ननु मृदगायवच्छेदेनोत्पन्ने शब्दे श्रोत्रे कथमुत्पत्तिरत आह-वी- चीति । अयमर्थ. आद्यशब्देन बहिर्दशदिगवच्छिन्नोऽन्य शब्दस्तेनैव शब्देन जन्यते तेन चापरस्तद्व्यापक एव क्रमेण श्रोत्रोत्पन्नो गृह्यत इति ।। कदम्नेति । आयशब्दादशसु दिक्षु दश शब्दा उत्पद्यन्ते ततश्चान्ये दश शब्दा उत्पद्यन्त इति भावः । असिन्कपे गौवादुक्त कस्य- चिन्मत इति ॥ १६६ ॥ उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धरनित्यता । सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते ॥ १६ ॥ न शब्दस्य नित्यत्वादुत्पत्ति कथमत आह---उत्पन्न इति । शब्दा- १ आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनोयुद्धे विवक्षया, मन कायामिमाहन्ति स प्रेरयति मास्तम् ०० 'सोदीर्णा मूर्यभिहतो वषमापद्य मारत । वर्णाअनयते' इति शिक्षोक्त दिशा वर्णोत्पत्तिस्थितिरनोता, अस्यार्थ आत्मा ऽन्त करणम् बुद्ध्या खात्या समे सैक्युद्धिविषयान्कृत्वाऽर्थान् व मिच्छया मन युद्धे युक्तकरोति तदिच्छावन्मन कायाग्निं जाटरमग्निमभिहन्ति सोऽग्नि मास्त प्रेरयति स वायुरुदीर्ण ऊर्ध्व प्रेरित मूर्ध्नि मस्तकेऽभिहत सन् वा मुखमापद्यासाद्य वर्णान्यादीजनयत इति ॥ २ आदिनेकारादिननक्तालुस्योगादि । ३ तथाच श्रीनग्राह्य वे सति गुणत्व शब्दस्य लक्षण पर्यवसनम्भवति, रुपादाव तिव्याप्तिवारणाय श्रोनेति, शब्दत्वे शब्दाभावे चातिव्याप्तिवारणाय गुणत्वमिति ॥ ४ दशशब्दाना तत्प्रागभावानां तद्धेतुहेतुमद्भावानाच कल्पने गौरवादित्यर्थ ॥ ५ मीमांसक्मतेन शहते॥

·८८ मापापरिच्छे । नामुत्पादविनाशप्रत्ययविषयत्वादनित्यत्वमित्यर्थः ॥ ननु स एवार्य गकार इत्यादि प्रत्यभिज्ञानाच्छन्दानां नित्यत्वमित्थंचोत्पादविनाराबु. दिर्भमरूपैवेत्यत आह-सोऽयं क इतीति ॥ तत्र प्रत्यभिज्ञानस तत्सजातीयत्वं विपयो न तु तव्यत्यभेदो विषय उक्तप्रतीतिविरोधात् । इत्थं च द्रुयोरपि बुध्योन प्रमत्वैमिति ॥ १६७ ।। तदेवीपधमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनात् । तसादनित्या एवेति वर्णाः सर्वे मतं हि नः ॥ १६८ ॥ ननु सजातीयत्वं सोऽयमितिप्रत्यभिज्ञायां भासत इति कुत्र दृष्टमि- त्यत आह-देवेति । यदीपधम्मया कृतन्तदेवान्येन कृतमित्यादि दर्शनादिति भावः ॥ १६८।। उपसंहरति--तसादिति । सर्वे वर्णा अनित्या एवेति नोऽस्माकं तार्किकाणाम् ।। ॥ इत्यन्वितार्थदीपिकायां भाषापरिच्छेदव्याख्यायां दशमः परिच्छेदः ।। १ प्रत्ययोज्ञानम् ॥ २ उत्पादविनाशशालिप्रत्ययविरोधादित्यर्थः। ३ प्रत्यभिज्ञानस्य सजातीयविषयत्वे च ॥ ४ उत्पादमतीनि प्रत्यभिज्ञानयोरित्यर्थ.।। ५ अत्रेदम्बोध्यम् । शब्दविविध । सयोगजो-विभागज-शब्दनथेति, तत्रायो भेरीदण्डादिसंयोगजन्यः द्वितीयः वंशादी पाट्यमाने दलद्यविभागजन्यश्चटचटा- शब्दभेर्यादिदेशमारभ्य श्रोत्रपर्यन्तं द्वितीयादिशब्दा. शब्दजाः । तन प्वन्यात्मक- सयोगजन्यायशन्द प्रति गगनं समवायिकारणं भेाकाशसंयोगोऽरामवायिकारणम् भेरीदण्डसंयोगादि निमित्तकारणम् ॥ विभागजन्यध्वन्यात्मकायशब्द प्रति वंशदला- काशविभागोऽसमवायिकारणम् वंशदलद्वयविभागो निमित्तकारणम् ॥ वर्णात्मकाय. शब्द प्रति तु कण्ठतात्वादिनाऽऽकाशसंयोगोऽममवायिकारणम् कण्टताल्वादिना वाग्वादिसंयोगो निमित्तकारणम् । द्वितीयादिशब्दं प्रति तु पूर्वपूर्वशब्दोऽसमवायि- कारणम् पवनादि निमित्तकारणमिति विवेकः सर्वोप्ययमनियोऽव्याप्यत्तिश्च ॥ अन्यादन्यः स्वकार्यशब्दनाश्य. अन्यस्तूपान्त्वशब्देन तनाशेन चा नाश्य इति । ६ अयम्पाठः प्राचीनपुस्तकेषु नास्ति परतेषु मुसन्तु जगतामेवेसारभ्य निर्दुः- खत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायत इति सार्धपद्यमेकपद्यत्वेन धृतमस्तीति सम्यकप्रतिभाति॥ ७ अयं हि तर्कग्रंथ. । न्यायसूत्र कण्ठतः सप्तपदानुक्तः। वैशेषिकसूने तदुक्ति- सत्त्वेऽपि तैः प्रमाणचतुष्टयाननीकारात् । अयश्चोभयविलक्षण इति ॥

·८९
अन्वितार्थदीपिकान्याख्यासहितः ।
मिथिलादेशजनुपाऽन्तेवासिषु कृपाजुपा ।।
श्रीमन्मुकुन्दविदुषा समकालीयमादरात् ॥ १॥
मापापरिच्छेदव्याख्या अन्त्रितार्थप्रदीपिका ।।
मुदेऽस्तु प्रथमादेव्या व्युत्पित्सूनाश्च सन्ततम् ।। २ ।।
अब्धिवाणापृथिवी (१९५४) सम्मिते वैक्रमेऽन्दके ।
शुचौ शुचावहौ जीवे व्याख्येयं पूर्णतामयात् ॥ ३॥

·अथास्याः शुद्धिपत्रम् । २५ अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठाका: पंत्यकाः कर्तृक कर्तृ एवंम्प एवम्प स्वामावाधि स्वाधि १० ३ प्राति प्रति १० ८ संज्ञा वज्ञा शीतः शीतलः २५ शीतएव शीतलएर २० तत्व तत्त्व २२ उप्णःस्पर्ग स्पर्गउप्ण २६ १३ एतच प्रायोपत्त्या सामान्याभावविषयकम् । अभावः खाधिरपणे येन स्पेण- नसम्बन्धेन वर्तते तद्रूपं (सधर्म ) ससम्बन्धश्वप्रतियोगितावच्छेदक इति प्राचीन- खानुसारात् । नवीनास्तु-मामान्याभाव-विशेषाभाव-(व्यधिकरण-धर्म-सम्बन्धा. छिन्नाभाव) योः प्रतियोगितावच्छेदकधर्म-सम्बन्धावित्यमनुगमयन्ति-- यदभावनिष्टानुयोगिताविशिष्टो य. सम्बन्धः स एव तदभावप्रतियोगितावच्छेदकः सम्बन्धः । वैशिष्ट्यम्-स्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताविशिष्ट प्रकारतानिरूपितसास- गेकाऽवच्छेदकताभयत्वसम्बन्धेन । प्रकारतविशिष्टपय खावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानि- इपितप्रतिवध्यतावच्छेदकत्व खावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेद- कलोभयसम्बन्धेन । यथा सयोगेनभूतलेपटोनास्तीतिप्रतीनी संयोगएष सम्बन्ध.प्र. तियोगितावच्छेदक. । सयोगसम्बन्धावच्छिनघटाभावत्वरूपतादृशानुयोगितावच्छेद- * रतावैशिष्ट्यं प्रकारतायामक्षतमेव । एवं यदभावनिष्टानुयोगिताविशिष्टी या धम्मः सएव प्रतियोगितावच्छेदको धर्म । वैशिष्ट्यं पूर्ववदेव । इयानेव विशेषः। सम्बन्धघटक- प्रकारताया- सांसर्गिकावच्छेदकन्वस्थाने ससर्गावच्छिन्नावच्छेदकत्वं बोध्यम् । सास- गिकावच्छेदकतासम्बन्धानवच्छिन्नाधर्मनिष्टादच्छेदकतासम्बन्धावच्छिना इति । तथाच अत्र वह्नित्वेन सयोगेन घटो नास्तीति बुद्धिप्रति तत्र वह्नित्वेन संयोगेनघटो- स्तीतिवुद्धेमध्यतिवन्धकत्वमेतद्बुद्धिप्रतितहुद्देश्चैवंप्रतिबन्धकलं वोध्यम् । एवं समवा. येन सयोग-सयोगाभावयोरपि, अव्याप्यत्तिमतोरपि बोध्यम् ॥ इति ॥ - ·विक्रेयानि पुस्तकानि । काव्यग्रन्थाः। ट. ... ... ८॥ ... १॥ ... 1 ... ... 11 ५ " ... १॥ अभिनवकादम्बरीकाव्यम्-धुण्डिरानकृतम् अमरशतकम् -श्रीअमरुपकविविरचितं अर्जुनवर्मदेव- शर्मप्रणीतया रसिकसजीविन्या टीकया सहितम्, आर्यासप्तशती-गोवर्धनाचार्यकृता, अनन्तपण्डितकृतया व्यङ्गयार्थदीपनास्यटीक्या सहिता मातुसंहारकान्यम्-कालिदासकृतं, मणिरामकृतया टी- क्या सहितम् कथाकौतुकम्-पण्डितश्रीवरविरचितम् कथासरित्सागरः-महारुविधीसोमदेवमविरचित ,एत- स्मिन् पृथक् पृथक् मनोहरा १२४ स्था सन्ति कादम्बरीकथासारकाव्यम्-श्रीमदमिनन्दनम् किरातार्जुनीयकाव्यम्--भारविकृतं, मरिनाथकृतया घण्टापथटीक्या सहितम् कुमारसंभवकान्यम्-कालिदासकृत, मल्लिनाथकृतया (१-८ सर्गपर्यन्त ) सीतारामकृत ( ८-१७ सर्ग- पर्यन्तं ) च सजीविन्या टीकया सहित. गगावतरणम्-श्रीनीलकण्ठदीक्षितविरचितम् गाथासप्तशती-श्रीसातवाहनाविरचिता, गगाधरभकृत- टीकया सहिता । अस्मिन् पृथक्पृथग्वर्णनपरा प्राकृत (मागधीत्यादि ) भाषात्मका ७०० श्लोका सन्ति. .. गीतगोविन्दम्-महाकविश्रीजयदेवविरचितं, कुम्भनृपति- प्रशीतया रसिकप्रियाब्याख्यया, महामहोपाध्याय शंकर मिश्रनिर्मितया रसमजरीव्यास्ययाच संवलितम् जयन्तविजयम्-श्रीमदभयदेवविरचितम् दशावतारचरितकाव्यम्-श्रीक्षेमेन्दविरचितम् देलरामाकथासार:-राजानक्भधाहादकविविरचित गीतिशतकम्-भर्तृहरिकृतं, महावलोपाकृष्णशानि- कृतया टीक्या सहितम् नैपधीयचरितम्-श्रीहर्पविरचितं, नैपधीयप्रकाशाख्यया नारायणीटीकया सहितम्. .... ... १ । ... ... ... १ १ 641 ... ... ८॥ - ..

·द. ... ... .. ... ... ... ... . ... ... १ ... १ ... ... 6- ... २ कि. पतलिचरितम्-श्रीरामभवदीक्षितप्रणीतम्.. पुप्पयाणविलासम्-(श्रीकालिदासकृतं) पण्डितवर- श्रीवेटसार्वभौमविरचितया व्याख्यया समेतम्. यालभारतम्-श्रीमदमरचन्दमूरिविरचितम्. गृहत्कथामअरी-श्रीक्षेमेन्द्रविरचिता. भट्टिकाव्यम्-भकृितं, जयमालकृतया जयमइलाख्य- टीकया सहितम् (द्वितीयावृत्तिः). ... २॥ भामिनीविलासा-पण्डितराजजगमायविरचितः, अच्युत- रायमोडककृतया प्रणयप्रकाशायटीकया सहितः भारतमअरीकाव्यम्-महाकविधीक्षेमेन्दविरचितम्. ५ मेघदूतकाव्यम् कालिदासस्तं, मलिनायकृतया संजीवि- न्याख्यया टीकया सहितम्. ... युधिष्ठिरविजयकान्यम्-महाकविश्रीवासुदेवविरचितम् , राजानवरमकण्ठहतया टीम्या सहितम्. १॥ रघुवंशकान्यम्-कालिदासकृतं, महिनाथकृतया संजी. विन्यारयया टीकया सहितम्. स्थूलाक्षरम्. रघुवंशकाव्यम्-सूक्ष्माक्षरम्. रसिकाष्टकं काव्यम्-नारायणभट्टपर्वणीकरकृतम्. 0 राघवनपधीयकाव्यम्-श्रीहरदत्तसूरिकृतम्, खकृतया टीकया सहितम्. .... राघवपाण्डवीयकाव्यम्-कविराजविरचितं, दाशध. रकृतया प्रकाराटीकया सहितम्. १.40 रावणार्जुनीयकाव्यम्-काश्मीरिकधीभट्टभीमकृतम्. १. 64 रामायणमञ्जरी-क्षेमेन्द्रविरचिता. राक्षसकाव्यम्-(सटीकम् ) श्रीकालिदासकृतम्. विष्णुभक्तिकल्पलताकाव्यम्-पुरुषोत्तमविरचिता, महीधरविरचितया टीकया सहितम्.... -1240 विदग्धमुखमण्डनकाव्यम्-धर्मदाससूरिविरचितं सटी- कम्, अत्राभिनवाः काव्यभेदा निवद्धा. सन्ति। वैराग्यशतकम् -भतृहरिकृतं, महादलोपाहकृष्णशानि- कृतया टीकया सहितम्. तुकाराम जावजी, निर्णयसागरमुद्रणालयाधिपतिः. ... ... ८॥ ... ... ... ... 1. श d ... ... ... ... ... ... ... ... ८