·No text on this page.

·शब्दशक्तिप्रकाशिका ।
DOO
महामहोपाध्याय
श्रीजगदीश तर्कालङ्कार भट्टाचार्यण
विरचिता।
वि, ए उपाधिधारिणा, पण्डितकुलपतिना
श्रीजीवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्येण
संस्कृता प्रकाशिता च ।
हितीयमस्करणम् ।
कलिकातानगयां
१० नं० शम्भु चन्द्र चाटुय्यर ट्रीटस्थ निउार्य मिशन यन्त्र ,
इउ, रक्षितेन मुद्रितम्।

·No text on this page.

·3
Jilan anda in
vidyasagara sa
any facrame
47 5:4387 former

·No text on this page.

·গুলিসান্নিান্ধা। तर्क तन्त्रञ्च विदुषा विदुषा गोषकारिका। क्रियते जगदीन शब्दशक्तिप्रकाशिका। ग्रन्थारम्भे विघ्नविधाय समुचितां शब्दमयौं देवतां ग्रन्यवत् स्मरतिभा अनुभवहेतु' सकले सद्यः समुपासिता मनुजे । साकाहासन्ना च स्वाथै योग्या सरखती देवी ॥ इतरा तावद्देवता सम्यगुपासिताम्युपासके न साकासा साकाहापि वा नासन्ना श्रासन्नापि या न खस्योपासितुर- भिलषितार्थ योग्या योग्यापि वा न समस्तोपासकेऽनुभवस्य जनि का जनिकाधि वा न सद्यः किन्तु कालक्रमणैव सरस्वती तु वो सकलमनुजे एव साकाङ्क्षा पासना योग्या चोपासिता सतो सद्य एवानुभवं तनुते अतो देवतान्तरमपेक्ष्योत्कर्षवती- यमवश्यमुपास्येत्यत्र तात्पर्य्यम् । अथ शब्दो यदि स्वार्थस्यानुभवे भवेद्दतुः प्रात्यक्षिक एवो- पनयिके तत्र नाकासाद्युपयोगस्तद्भिन्ने चेदानुमानिकएव न च, तत्र सद्यः साकाकत्वादिधीमात्रेण व्याप्तिबुद्धादेरप्यधिक- स्थापेक्षणादित्याशङ्कामपने तुमन्वयबोधनामकमनुभवान्तर दर्श- यति । साकाशम्दया बोधस्तदर्थान्वयगोचरः । सोऽयं नियन्निवार्यत्वान्न प्रत्यक्ष न चानुमा ॥

·२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। अस्ति तावहीरस्ति गामानयेत्यादिसाकाक्षशब्दभ्यः स्वख- वृत्त्या पदार्थानामुपस्थित्युत्तरं गवादावस्तित्वादेरन्वयावगाही विलक्षणो बोधो यत्रान्वयव्यतिरेकाम्यामाकासादिमत्तया शस्थस्यावगमोहेतुर्न तु पदार्थानानुपस्थितिमात्र विशिष्टमते- रानुभविकत्वादन्यथानुमितेरप्यपलापापत्तेः। न चासौ म तिः समानाकारसंस्काराप्रभवत्वात् नापि साक्षात्कार: साकार- पदेनेव प्रकारान्तरेणाप्युपस्थितार्थस्योपनयमयादयादगाहिता- पत्तेः न चेष्टापत्तिानुभवविरोधात् तदुत्तरं तथाविधानुव्यव- सायापत्तेश्च । तत्तदर्थविषयकवेन शाव्दमतेरनुव्यवसायं प्रति तत्तदर्थ साकाइपदजन्यतदगोचरशाब्दत्वेन विषषविधया हेतुत्व- कल्पनायामतिगौरवात् इतरबाधलब्धस्या छिद्रतरत्वादेरपदार्थ- स्यापि अवगादित्वेन शाब्दमतेरनुव्यवसीयमानत्वात् गवादा- वस्तित्वादेरिवास्तित्वादावपि गवादेर्भानप्रसङ्गस्य तावताप्यनु- अतएवासो बानुमितिरपि .पूर्वपरामृष्ट स्य वस्तुमात्रस्यैवासति बाधके शाब्दधीविषयतापत्तेः। न च तत्तदर्थगोचरशाब्दधियं प्रति साकाङ्क्षपदजन्याया स्तत्तदर्थ- गोचरस्म तेः कारणत्वकल्पनान्नैष दोषः तावतापि पदा- नामवयधीदशायामपदार्थानामपि खसामग्रीवलेन प्रत्य- क्षानुमित्योरन्यतरप्रसङ्गस्य टुरितापत्तेः शाब्दधियः प्रत्यक्षत्वाभ्य पगमे प्रत्यक्षादिसामान्य प्रति शाब्दसामग्रमाः प्रतिवन्धकत्वासम्भवात् शाब्दान्य प्रत्यक्षवाद्यवच्छिन प्रति: तस्यास्तथात्वमपेक्ष्य शाब्दधियः प्रत्यक्षादिभिवत्वकल्पनायामेव लाघवाचा अथ लिङ्गजन्यत्वेनान्वयबुद्दे रनुमितित्वसिद्धावनायत्या शब्दान्यानुमित्यां तत्सामग्राः प्रतिबन्धकत्व वाचमतो लिङ्ग- जखमेव धादधिय: खण्डयति । धाराचा ·মমসিহ্মামিলা। ३ योग्यतार्थगताकाहा शब्दनिष्ठानुभाविका । प्रत्येक वा मिलित्वा वा नेते लिङ्गमसिद्धितः ॥ गवादावस्तित्वादेरनुभवार्थ न न तावदस्तित्वादेर्वाधविर हिवरूपं योग्यतामात्र लिन बाधनिश्चयाभावेनान्यथासिद्धस्य योग्यतानिश्चयस्थानावश्यकत्वात् योग्यतामात्रलिङ्गकसंसर्गानु- मानस्यान्वयबुद्दित्वे घर: कम्मत्वमित्यादिस्थलीयस्यापि तस्य तथात्वापातात् योग्यतायाः संशयस्थलेऽप्यन्वयबुद्देरानु- भविकत्वाच्च। गवादावस्तित्वादेरन्वयबोधानुकूलानुपूर्वोपर्य- वसिता त्वाकाङ्क्षा स्वयमसिद्धा कथमस्तित्वादेरन्वयबोधं साधयेत् अतएव अस्तित्वाग्यिताविशिष्टमयाकासावत्वं न तट. न्वयस्यानुमापकमप्रसिद्धः। अथ गौरस्ति अथ गौरस्ति तावान् स्वधर्मि- कास्तित्वान्वयबोधानुकूलाकाहायपदस्मारितत्वात् घटवत् अस्तिपदसमभिव्याहतगौः पदस्मारितत्वाहा चतुर्वदित्याद्यनु- मानत एवास्त्वन्वयधियोऽन्यथासिद्धिः पदामामकवाक्यतापनत्व- रूपसमभिव्याहृतत्वनिश्चयं विना न्यायनयेऽप्यन्वयबोधस्यानु- त्पत्त्या पूर्व तस्यावश्यकत्वात्। न च विनष्ट भाविनि वा घटे चक्षुरादौ व्यभिचारः स्वार्थानुमाने स्वरूपतस्तस्याकिञ्चि- करत्वात् एकविधव्यभिचारमानसवऽप्यन्यविधव्याप्तिनिश्च- सम्भवाच समानाकारस्यैव व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिधी- विराधित्वात् इति नव्यवैशेषिकाः। तत्र । गवादः पदस्मारि- बत्वावभावग्रहदशामुत्पन्नस्य गोरस्तीत्याव्यन्वयबोधस्योक्त हेतु- नाप्यनिष्पत्तेः पदजन्या हि पदार्थम्म ति: स्वरूपसत्येवान्वय- बुहावुपयुज्यते न तु ज्ञाता प्रमाणाभावात् पदै रस्मारितस्थापि तत्स्मारितत्वग्रहदशायामन्वयधीप्रसङ्गाश्च । एतेन गौ:पदम- स्तित्ववोगोचरज्ञानपूर्वकम् पस्तिपदसाकाडगी:पदत्वात् यन तवं यथाकाथमित्येवं पदपक्षकमप्यनुमानं कपमध- यस्य ·সাত্মান্ধ সন্ধিা। पक्षानुसारिणाम् अपास्त गवादिपदानां ज्ञानपूवकत्वायसाव- निश्चयदशोत्पन्नस्य गवाटिमुख्यधर्मिकास्तित्वाद्यन्वयबोधस्य सार्व- जनीनस्योतलिङ्गादप्यनिष्यत्तेः वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन तगर्भ- साध्यस्य प्रायशः प्रागनुपस्थित्यानुमानायोगाच्च । वस्तुतो वाक्यार्थ बोधस्यानुमितित्वे सत्येव साका पदत्वादिलिङ्गकवं कल्पा तदेव त्वसिद्ध प्रमाणामावादस्तित्वेन गामनुमिनो- मोत्यादेरनुव्यवसायस्य तत्रासत्त्वात् प्रत्युत गौरस्तीतिवाक्या- दस्तित्वेन गौः श्रुतो नत्वनुमित इत्यनुभवाच्च । श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिप्रयोगदृष्ट्या शाब्दत्वस्यापि शृणोतेः शक्यतावच्छेद- कत्वात्। नचासौ मान्तिर्बाधकाभावात् । न चेदेवमनु- मितिमात्रस्य पदजन्यत्वप्रकल्पा अन्वयबोधत्व किमिति न रोचयेः अनुमिताविवान्वयमतावपि · ममानविषय कप्रत्यक्ष- सामग्रमादेश्च प्रतिबन्धकतया तदभावजन्यत्वेनैकयेषस्य दुष्कर- खात् पटादिपदैरर्थस्य पटादेः स्मरणे सति तदीयव्याप्त रिव दहनाद्यर्थ स्तदर्थकवयादिपदस्य स्मरणोत्तरं तदीयाकाडा- यवगमस्य सुवचत्वात् वाच्यतावहाचकत्वस्यापि सम्बन्धस्य स्मारकतायामविशिष्टत्वात् । नच इदे धमाभाव इत्याद्य- प्रसिद्ध साध्वकानुमितिस्थले पूर्व साध्यस्यानुपस्थित्या तेन साध्यवाचकपदस्य स्मरणासम्भव इति वाच्यं तत्र साध्यज्ञान- विरहेऽपि उद्बोधकान्तरात् साध्यवाचकपदस्मरणसम्भवात् किञ्च घटाद्यन्य इत्यादिवाक्याहटप्रतियोगिताकान्यत्वादिप्रकारण निरवच्छिन्नविशेष्यताको घटान्धस्य बोधः सर्वजनसिद्धः स चास्माकं तादृशानुपूर्वोकपदज्ञानत्वेन तथाविधान्वयबोधं प्रति हेतुत्वादुपपद्यते परेषान्तु भेदा घटप्रतियोगिताकस्तत्सा- काहान्यादिपादस्मारितवादित्यादिरीत्या अनुमित्या न तषि- हिः पक्षविधयान्यत्वस्य भान प्यन्यत्वप्रकारवान्यस्य तत्रामा- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। नात् । न च तवान्यपदसेव घटान्यत्वप्रकारेण घटान्धस्य लक्षक घटादित्यस्य व्ययंतापत्ते: अन्यथा घटोऽस्तोल्लादावपि घटादि- पदस्यैवास्तित्वादिविशिष्टघटादिलक्ष कत्वसम्भवात् तत्राप्यस्तित्व- घटयोरन्वयबोधापलापापत्तरित्यास्तां विस्तरः । साकाङ्गत्वादिधौरिव वाक्यार्थगोचर यथार्थज्ञानवदुक्त वरूप- स्याप्तीतत्वस्यापि निश्चयः शाब्दधौ हेतुर तो नैकपदार्थधर्मिको- ऽपरपदार्थस्यान्वयबोधोऽनुमितिः सिद्धिसत्त्व विनानुमित्सां तदसम्भवात् परन्त्वनुमितेरन्य एव किन्त्वसौ ग्रहोतग्राहित्वान प्रमा यज्जातीयविशिष्ट ज्ञानलावच्छेदेन समानाकारनिश्चयो- त्तरत्व तज्जातीयान्ययथार्थ ज्ञानस्यैवाट होतग्राहित्वेन प्रमात्वात् अतएव धारावाहिकप्रत्यक्षव्यतीनां समानाकारग्रहोत्तरवत्तिखे- ऽपि न तासां प्रमावहानिः हानिस्तु समानाकारानुभव- ममुस्थानां स्मृतीनामिति जन्मीमांसकानां समाधानं निरस्यति । नाप्तोतता तु वाक्यार्थगी ज्ञातोपयुज्यते । वाक्याथानामपूञ्चत्वात्संशयऽप्यन्वयोदयात् ॥ यद्ये पदार्थवदपरपदाधपर्यवसन्नस्य वाक्यार्थस्य जानव- दुक्त स्वरूपाया प्राप्तोक्तप्ताया निश्चयः शाब्दमतः कारणं स्यात् स्थापि तेनैव रूपेण साध्यनिश्चयन प्रतिबन्धादकपदार्थपक्षि- काया अपरपदार्थानुमितेरमुत्यादो न चैव शाब्दधियः पूर्व वाक्याथ स्योपस्थित्यनियमन तास्याप्तोक्तत्वस्यापि मतरना- वश्यकत्वात् अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकतापत्तेः न हि लौकि- केन तत्वेन ज्ञातवाक्येन जनित एवान्वयबोधे तस्य हेतुत्व गोरवात् एकपदार्थेऽपरपदार्थस्य शब्दे वाक्यार्थज्ञानवदुतात्वस्य संगयेऽपि अनुमितेरुत्पादाच्च । अतएवासोत्तत्वस्य संशये व्यतिरकनिश्चये वान्वयबुद्धेरनुत्पादादवश्य तन्नित्रयस्तत्र हेतु- ·६ शब्दशक्तिप्रकाशिका। रित्यपि प्रत्युत्ताम् असिद्धः। ननु माभूटाप्तोत्वस्य निश्चयानु रोधेन सिसाधनं तात्पर्यस्य तु स्यात् तन्निश्चयस्यान्वयवी- हेतुत्वात् अन्यथा घटकर्मवादिपरत्वाभावस्य घटकर्मवाद्यन्य- मानपरत्वस्य वा निश्चयेऽपि घटमित्यादिवाक्यात् कर्मत्व घटीयमित्याद्यन्वयबोधापत्तेरिति चेन्न कर्मताधर्मिक घटाय- न्वयधीपरत्वाभावनिश्चयदशायां प्रमेयत्वादिप्रकारेण घटकर्म बादिपरत्वस्य निश्चयेऽपि घटोयं कर्मत्वमित्यन्वयमतेनुत्पत्त्या कर्मताधर्मिकघटान्वयबोधपरत्वप्रकार कनिश्चयत्वेनैव तात्पर्यधि- यस्तस्यां कारणले न वाक्यार्थस्य तत्रानिवेशात् । वस्तुतः समानानुपूर्नीकस्यैव वाक्यान्तरस्य तस्यैव वा कालान्तरमन्तर्भाव्य घटीयकमवादिपरत्वनिश्चयसत्त्वेऽपि थूयमाणवाक्यव्यक्ता- । बदानीमन्तर्भावण तत्परत्वस्यानिश्चयेऽभावनिश्चये वा घटीयं कर्मत्वमित्यादान्वयमतेरनुत्पादादिशिथैव तत्तहायव्यक्तिधर्मि- कस्य घटकर्मत्वादिपरत्वनिश्चयस्य तत्तदन्वयबोधहेतुत्वमुपेयं तथाच तत्तवेतुभूतानां प्रकरण झामाभिधानामेव विज्ञान व्यक्तीनां तथाल्वमुचितम् अवश्यं ल,तपूर्ववर्तिताकत्वात् । अतएव सैन्धवमानय इत्यादावपि लवणपरत्वधीन लवणा- द्यन्वयबुद्धौ हेतुः किन्तु तदर्जकत्वेनाभिमतं भोजनादिप्रक- णस्य प्रतिसन्धानमिति न्यायसिद्धान्तः। एवञ्च वाक्याथ- प्रतीतिजनकतयाभिप्रेतत्वलक्षणस्य तात्पर्यस्य ज्ञानमवश्यं शाब्दसामान्ये हेतुस्तस्य संशये व्यतिरेकनिश्चये च तदनुत्पादात् तनिश्चयस्यैव युगपदनेकार्थोपस्थितावेकार्थमात्रान्वये विनिगम- कत्वात् लक्षणाकल्पकत्वात् मुख्यार्थबाधस्य सर्वत्र लक्षणाया असम्भवात् तथा च तात्पर्यावच्छेदकतयैव सर्वत्र वाक्यार्थ- सिद्धः प्रत्यक्षानुमितिभ्यां भिन्नमनुभवं भावयन्नपि शब्दो सहीतग्राहित्वेनानुवादक इति प्रभाकरमतमप्यनादेयं कवि- ·शब्द शक्ति प्रकाशिका। वाक्यानामन्याथमानपरत्वस्य शुकवाक्यानाच खार्थपरत्वाभावस्य निखयेऽपि तत: सामाजिकादेग्न्वयानुभावोत्पत्त्या व्यभि- चारादित्यास्तां विस्तरः । ननु खार्थान्वयगोचो बोध: साकारपि मार्थकैरेव शब्द: मम्पादनीयो न तु निरर्थकैस्तत्व कोऽसौ साधकः कतिविधश्च इत्वाकाङ्क्षायामाह। शब्दान्तरमपाव मार्यक: स्वार्थयोधवत् । प्रकाति. प्रत्ययश्च व निपातश्च वि स विधा॥ यादृशः शब्दः शब्दान्तरं महत्वैव वस्य स्वघटक स्य वा वृत्त्यु यस्थाप्ययादृशार्थावगाहिबोधं प्रत्यनुकूल: स तथाविधार्थे साथ कः पटपाचकाद्याः प्रकृतय: सुप्तिहाद्याः प्रत्ययाः चादयो निपाताश्च स्त्रोपस्थाप्यार्थस्य बोधं नियमत: शब्दान्तरं महकृत्य जनयन्ति वाक्यानि पुनरमहकत्यापि । शशविषाणादिक: शब्दोऽपि शशीयत्वादिना विषाणारब्बयबोधमाटधानस्तादृश- विषयताकवोधने सार्थक एव परन्खयोग्यः । मचायं त्रिविध एव प्रकृतिः प्रत्ययो निपातश्चेति शपश्यनादिविकरणो नुमा- द्यागमश्चान्वयबोधमे प्रक्कत्यादीनां सहायोऽपि न स्वार्थीपस्थिति- हारा येन तमादाय चतुरादिविधः सार्थकः स्यात्। 'पुत्रो व: इत्यादावपि युष्मदादिसम्बन्धो न वसाद्यादेशस्यार्थ: किन्तु तदादेशिनो युमाकमित्यादिवाक्यस्य अतः पूर्वपदमपेक्ष्यैव तादृशसम्बन्धबोधानुकूले तत्र न प्रसङ्गः। सदृशाद्यर्थेषु प्रकृत्यादिभ्यो भिन्नेषु निभनीकाशादिशब्देषु अतिप्रसङ्गस्तु समा- सान्तर्गतत्वनियतस्वार्थबोधकताकान्यत्वेन विशेषणादारणीयः । तन प्रथमोद्दिष्टां प्रकृति लक्षयति। खेतरार्थानवच्छिन्नयत्वार्यस्थावबोधने । यच्छन्दनिश्चयो हेतुः प्रकृतिः सा तदर्थका ।

·a शब्दशक्तिप्रकाशिका। खतरशब्दार्थविशेषितस्य यादृशस्वार्थ स्यान्वयबोध प्रति स्वान्यवहितोत्तरत्वम सर्गेण यादृशशब्दवत्ताया मिश्चय एव हेतुस्तादृशस्तथाविधार्थे प्रकृतिः। पटभूप्रभृतयोहि शब्दाः खोत्तरविभत्याद्यंशे निश्चिता एव स्खोपस्थाप्यस्य वमनजन- नादेरन्वयं प्रत्ययार्थे कसत्वकत त्वादी बोधयन्ति न त्वन्यथा प्रत्ययास्तु पटान्तरार्थानवच्छिन्नस्य सङ्खयकालेष्ट माधनत्वादि. खार्थस्यान्वयबोधं प्रत्यनिश्चिता अप्युपयुज्यन्ते। चैत्र: पचति यजेते त्यादौ शन्दान्तरधर्मिक क्षुबादिनिश्चयायामलेऽपि तद- थस्यैकाववत्तमानत्वादः चैत्रपाकादावन्वयात् स्वाव्यवहि- तोत्तरत्वसंन र तादृशशब्दवत्ताया निश्चय एव तटुपस्थाप्य यादृशार्यान्वयबोचं प्रति हेतुस्ता शम्यैव शब्दस्य प्रकृतः तथाविधः स्वाथः स च पाकेत्यादेः शक्यादिविरहेऽपि पचनादिरूपः सुवचएम. पचना: कर्मवादावधयबोध प्रत्य- यादिधर्मिकतादृशशब्दवत्ताया निश्चयस्यैव हेतुत्वात्। वहु- गुडओ ट्रानेत्यादावोपदसमाप्तवादिरूपस्य स्वार्थस्य द्राक्षा- दावन्वयबोध प्रति गुडादिपदधर्मिकः स्वोत्तरत्वसम्बन्धन वहुजादिप्रत्ययस्य निश्चय एव हेतुरपितु न पढान्तरार्थान वच्छिन्नस्य तादृशस्वार्थस्य द्राक्षादावन्वयबाधकः प्रत्ययानां प्रकत्यर्थावहिलस्यैव संख्यादिभिन्नखार्थस्य धय॑न्तरेऽन्वय- बोधकत्वव्युत्पत्तेः। अतो नाम्नः प्राविहिते वहुचि न प्रसङ्गः न वा चन्द्रनिमोऽयं कुम्भ कारोऽयमित्यादौ सदृशकती- के निमकारादी पूर्वपदार्थावच्छिन्नस्यैव सदृशाद्यर्थ स्य बोधकतावारतत्र व्युत्पन्नत्वात् । न चैवमेवकारादेर न्ययो- गाद्यर्थे प्रचतित्व न स्यात् पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ पार्थादि- पदार्थविशेषितस्यैव तादृशस्वार्थस्यान्वयबोध प्रति हेतुत्वादिति वाचम् इष्टत्वात् प्रकृतेः स्वोत्तरविभक्तिसाकाच-सजातीयत्व- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। नियमात् एवकारादेश्च सविभक्तिकत्व एव प्रमाणाभावात् । ये त मन्यन्ते पार्थान्ययागत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्यैव तत्रैव- कारार्थत्व तादृशार्थबोधने तात्पर्ययग्राहकत्वेन शवादिवदा- काङ्गासम्पादकत्वेनैव वा पार्थादिशब्दस्योपयोगादेवकारा टि- निपात: प्रश्नतिरेव तस्य च लुप्तविभक्तिकत्वेन तादृश- विभत्यश एव तनिश्वयस्य पार्थान्धयोगत्वाद्यवच्छिन्नन्यवच्छेद- रूपस्वार्थान्वयबोधं प्रति हेतुत्वमिति तेषां पार्थएवेत्यत्र पार्थेवकाराथयोर्भ देनानुभविकस्यान्वयबोधस्यापलापप्रसङ्गः प्रस- गच तयोरभेदेनान्वयस्य तथा व्यवच्छेद एवेत्यादावपि प्राति- पदि कार्ययोरभेदान्वये तन्त्रस्य नाम्नोः समानविभक्तिकत्वस्यान- पायादिति। यत्त उपसर्गाणामिवैवकारादिनिपातानामपि न प्रकृतित्वनिमय क्रत्वात् परन्तु ममभिव्याहतपादि पदानां तदन्ययोगव्यवच्छिन्नादिलक्षणायां निरूढत्व सम्याद काखमात्र- मिति मतं तञ्चिन्त्यम्। लाघवादन्यथा निर्वक्ति। खोपस्थाप्ययदर्यम्य योधने वस्य निश्चयः । तत्वेन हेतुपयवा प्रकृतिः मा त र्थका ॥ तत्त्वन यनिश्चयत्वेन खोपस्थाप्ययाशार्थस्यान्वयबोवं प्रति खाव्यवहितोत्तरत्वसंमर्गरण यादृशशब्दवत्तानिश्चयत्वम हेतुत्वं तादृश एव. शब्दस्तथाविधार्थे प्रकृतिरिति तु फलि- तार्थ. । बहुगुड़ो ट्राक्षत्यादी बहाद्यन्यान्वयबोध प्रति गुडादि पदधर्मि कबहुजादिनिश्चयत्वेन हेतुत्वमपितु सुबादिमि कबहुगुडादिपदनिश्चयत्वेन अन्यथा केवलादपि बहुगुडादिशब्दात् द्राक्षादी बजाद्यर्थस्यान्वयबोधापत्तेरिति न तत्र प्रसाः।

·१० शब्दशक्तिप्रकाशिका। प्रत्ययं लक्षयति विभजते च । यादृशाथै प्रकृत्यन्यो निपातान्धब इत्तिमान् । स तादृशायें शब्द' स्यात् प्रत्ययोऽसौ चतुर्विधः ।। यादृशार्थ इति वृत्तावप्यन्वेति तेन यादृशार्थकप्रकृति- निपाताभ्यां भिबो यादृशाथै शक्तिनिरूढ़लक्षणान्यतरात्मक- प्रशस्तत्तिमान् यादृशः शब्दः स तादृशार्थकप्रत्ययः प्रशं. सायां मतुपो विधानात् शत्या निरूढ़लक्षणया च गुण- गुणिनोः स्थितिप्रस्थानयोश्च बोधका अपि शुक्लस्थाप्रभृतयः प्रकृतिभ्यो न भिन्नाः तथा शतया समुच्चयादिप्रतिपादका अपि चादयो न निपातेभ्यः सुवादयस्तु खपरतायामेव प्रक- नयो नत्वेकवाद्यर्थे । तीयादौ कर्मवादः सत्यपि लक्षणा न निरूढ़ा प्रायशः प्रयोगविरहात् । अतएव यवास्ति प्रयोगस्तव तोयादितोऽपि कर्मवादेरवगमः यथा पाना रुद्र यजेत इत्यादौ। अतएब चान्वर्थवलादेवकवचनादे- रेकत्वादिबोधकत्व प्राप्ती होकयोहि वचनकवचने वहुषु बहु- वचनमिति यत् पाणिनिः प्राह तदिदं हित्वैकत्वादावेव हिवचनैकवचनाटिनियमार्थमिति फणिभाष्यकत: तेन हिवाटावनि नेकवचनादिः प्रमाणम् । तचिताख्यातकतोs- प्यतेन व्याख्याता: तत्रापि शक्तिवविकढ़लक्षणाया एव प्रत्ययत्वसम्पादकत्वात् नहि भक्षको दाक्षिः पयतीत्यादी भक्षणादेलक्षणया देशाद्यपगमः कृतादितः कस्यापि स्वार्थि- कप्रत्ययमात्रस्य च स्वरूपमर्थस्तेन जुगुप्सते देवतत्यादो सन् तलादौ नाव्याप्तिः भावविहितानामपि घजादीनामुत्तोव गतिः तत्रापि भावपदस्य धात्वर्थस्वरूपपरत्वात्। पाकं पश्येत्यादी धास्वर्थस्य पचमादेः कर्मवादावन्चया- पोः सुवर्थे धात्वर्थ स्यान्वयस्यायुपबलात् इत्यमेव च अन्यथा ·शब्दशतिप्रकाशिका। ११ स्तोक: पाक इत्यादिप्रयोगस्य परिशिष्टाद्युक्तस्य प्रामाण्यम् अन्यथा स्तोकादीनां धात्वर्थे विशेषणत्वे नियमतो द्वितीया- पत्तेः अतएव सञ्चारो रतिमन्दिरावधि सखोकर्णावधि व्याहृतमित्यादिक काव्यम् आगमोनिष्फलस्वत्र भुतिः स्तोकापि यत्र नी इत्यादिस्मृतिश्च सङ्गच्छत इति नव्याः। खोत्तरप्रत्ययार्थसाकाइस्यैव धातो रर्थे विशेषणतापन्नस्य बोधने तदर्थकनानी द्वितीयाद्यपेक्षा न तु धातुमानस्य तथाच स्तोक: पाक इत्यादिरेव प्रमाणं न तु स्तोकं पाक इत्यादिः अपृथग्रूपक्रियाया विशेषणं कर्मेत्याद्यनुशिष्ट रपि तत्रैव तात्पर्य्यात्। अतएव स्तोकं स्थीयते साधु गतं चकित द्रष्टव्यमित्यादौ धात्वर्थस्य तिङाद्यर्थकालादिसाकाइवान तविशेषणस्य द्वितीयाद्यनुपपत्तिरिति तु भाब्दिकसम्प्रदायः। यत्तु वाक्यपदीये भर्तृहरिणोक्त यः खतरस्य यस्यार्थे स्वार्थस्यान्वयबोधने। यदपेक्षस्तयोः पूर्वा प्रतिः प्रत्ययः परः ॥ इति तहहुजादावव्याप्तिप्रसङ्गादुपेक्षितम् । यदपि स्तरार्थानवच्छिन्नखार्थस्यान्वयबोधने । योऽसमर्थः सैष शब्दः प्रत्ययोऽयं चतुर्विधः ॥ इत्यु मापत्युक्तं तदप्ययुक्त मुप्- तिडोः पदार्थान्तरावच्छिन्नस्वार्थसंख्यादिप्रकारकबोधसमर्थ- खेन तयोस्तव्यादौ चाव्याप्त : सैष इत्यत्र सस्य पादपूरणे पुन: सन्धिः। लाधवादन्यथा निर्वक्ति। इतगाववच्छिन्ने खाथ यो पोधनाक्षमः । तिर्थस्य निभायन्यः स वा प्रत्यय उच्यते ॥ यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृशस्वार्थे धर्मिणि तिर्थस्यान्वयबोधने खरूपायोग्यः स वा निभादिशब्देभ्यो मिनस्तादृशार्थे प्रत्यय इत्यर्थः। चैनोऽस्तोत्यादावन्तरा- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका । नवच्छिन्ने स्वार्थे नानां तिडान्वयबोधकत्वम् । एवं यजेत खोयेते त्यादौ यजादिधातूनाम् पचतीत्यादौ तिङां पाच- कोऽस्तोत्यादी कता काश्य पिरित्यादौ च तहितानाम् प्रवत्यावच्छिन्न एव स्वार्थे कल्यादौ तिर्थस्य वर्तमान- त्वादेर्योधकत्व न तु तदवच्छिन्न इति न तेषु अप्रसङ्गः । निभनिपातादिकम्तु शब्दान्तरार्थानवच्छिन्ने मदृशसमुञ्चयादि- स्वार्थे तिर्थस्यान्वयं प्रति वरूपायोग्योऽपि निभाटिरेवेति न तत्र प्रसङ्गः। निपातं लक्षयति । खाथ शब्दान्तरार्थस्य तादात्मने नान्वयाक्षम् । . मुखाद्यन्यो निपातोऽसौ विविधश्चादिभेदतः ॥ यः शब्दः केवले यादृशस्वार्थे शब्दान्तगर्थस्य तादात्मा - नान्वयबोधं प्रत्यममार्थः सुबादिप्रत्ययेभ्यः प्रत्ये कं भिन्नः स तादृशार्थे निपात: चादयो निपाताः स्वार्थे समुच्चयादी नामा द्यर्थस्याभेदेनान्वयबोधं प्रत्ययोग्या: नहि स्मृतमनुभूतञ्चेत्यादितः 'कस्यापि स्मृतः ममुच्चय इत्यादि रनुभवः किन्तु स्मृतानुभृतयोः समुच्चय इत्यादिरेव। स्तोकं पचतोत्यादी धातुरपि स्वार्थे नामार्थस्य तादात्मा बोधयंस्तत्समर्थ एव प्रत्ययस्तु सुबादि- रेव च शब्द इत्यादौ नामावस्याभेदसाकाझचकारादि: स्वपरतायान्न निपात: किन्तु नामैव पुरन्दरप्रभृतौ तु नान्नि निपातव्यपदेश: सूत्रानिष्पाद्यत्वप्रयुक्तो. भाताः कार्तिक्याढी यन्न दानं तदत्यन्तविनिन्दितमित्यादौ न केवले नजथं यदर्थस्य तादात्मानान्वयः किन्तु दानाद्यवच्छिन्ने । खर्दिवा नतमाद्य- व्ययमपि नामेव न तु निपात: शोभनं स्वरित्यादौ तदर्थ नामा- थस्य तादात्मा नान्वयात् । प्रादयस्तूपसर्गा न सार्थका: सार्थका- शेत् निपाता अपि जातौ सत्ता नास्तीत्वत्र सत्तायां जातिवृत्ति ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १३ खस्य ममवेतवनिरूपितस्वरूपसम्बन्धनात्यन्ताभावो नजा प्रत्या- य्यते न तु सत्त्वस्याभाव: प्रथमान्त पदानुपस्थाप्यत्वेन नगर्थे तत्रास्तित्वादिक्रियान्वयस्यायोगात् जातो जातो न स्त इत्यत्र जातियत्वावच्छिन्नाभायस्कलेन तत्र तिर्थहित्वस्य पाप्ति वाघान्दमान भवाच्च। सत्ता समवायेन जातौ नास्तीत्यादौ तु समवेतत्वाय खरूपसम्बचावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व वायशब्दस्य लक्षणा परेषामपि सत्ताभावस्य समवायावच्छिन्न- त्वामभवेन समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व तल्लक्षणाया आवश्यकत्वात् प्रथमार्थप्रतियोगित्वे समवायावच्छिन्नत्वस्य तत्रान्वय इति बुसाहसं प्रथमायाः प्रतियोगितार्थकत्वस्य क्वचिदम्यकल्पनात् विशिष्टसत्ता गुणे नास्तीत्यादिकस्तु प्रयोगो यदि प्रमाणं तदवियत्वस्याच्याप्यत्तित्वेन द्रव्यत्तिबावच्छेदन तस्यां गुणतिलाभावसत्त्वात् विशिष्ट स्यातिरिक्तवादित्यपि कश्चित्। न क्रोधोन च मात्सर्यं न लोभो नाशुभाः मतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तम इत्यादावनेकनजा- मानर्थक्य प्रसङ्गस्तु न तं विनिचिन भवो न श्री पि धनाधिपः । दातुमहन्ति विभवं वि श्योराराधनन य इत्यादाविव प्रकारा-. न्तरवादिनामपि समानः समानसमाधानश्च । पदात् परस्य युनदादेला प्रभादेशविधौ च पदशब्द: साकानिपातस्या- प्युपलक्षकस्तेन न दे धनं धयमित्यादौ न तस्यानुपपत्तिः सदृशाद्यर्थे निभादेनिपातत्वव्यु दासस्तु प्रागुक्त दिशावसेयः । स चायं निपातच तु नज पुनरिवैवमास्मादिभेदाहहुविधः ।। ननु यदि प्रकृतिः प्रत्ययो तिपातो वा स्वार्थोपस्थिति- हारान्वयवोधं कुर्य्यात् प्रत्येकमात्र निराकाइशब्दसहकृत वा किन्न कुर्यात् मिलितानामेव तेषां तथात्वन्तु सर्वनासम्भव इत्यताह।

·१४ शब्दशक्तिप्रकाशिका वाक्यभावमवाप्तस्य सार्थकस्थावबोधतः । सम्पद्यते शाब्दबोधोन तन्मावस्य बोधतः ॥ सार्थकस्य प्रत्यादेर्वाक्यतामापत्रस्यैव स्वार्थीपस्थितिहारा- न्वयबोधकत्व न तु प्रत्येकस्य निराकाइमाहितस्य वा। वाक्यं यदि शब्दसमूहस्तदा मिथोनिराकाकस्यापि तस्या- न्वयबोधकलापत्तिरतो वाक्यं लक्षयति । मिथः साकाइशग्दस्य न्यु होवाक्य चतुर्विधम् । मुत्तिडन्तचयो नैवमतिव्याप्तादिदोषतः ॥ यादृशशब्दानां यादृशार्थविषयिताकबोध प्रत्यनुकूला परस्पराकाङ्क्षा तादृशशब्दस्तोम एव तथाविधार्थे वाक्यम् । तच्च चतुर्विध चतस्रश्च विधा वच्यन्ते। वङ्गिना सेक इत्या- द्यपि वाक्यमेव परन्तु बाधितार्थकत्वादयोग्यम्। शाब्दमते- राहार्यत्वोपगमे निर्वतिर्वतिमान् पचन्न पचतीत्याटिकमपि वाक्यमेव नो चेदपार्थकमेव यादृशबोधत्वावच्छेटेनाहार्यत्वं तादृशबुद्धार्थ प्रयुक्तपदानामेव तथाविधार्थबोधं प्रत्यपाथक- त्वात् यत्तु सुप्तिङन्तचयवाक्यमित्यमरसिंहरुक्तं तन्त्र युक्तं सुबन्तादेः प्रत्येकममुदायविकल्प नातिव्याप्तातिव्याप्तयोः प्रस- ङ्गात् न हि घटं पटमित्याकार: पचति गच्छ तीत्यानुपूर्वोकोवा शब्दसमूहो वाक्यं न वा घटं पचतीत्येतयोः प्रत्येकं न वाक्यं क्रियारहितन्त्र वाक्यमस्तोत्यादिकस्तु प्राचां प्रवादो नियुक्ति- कवादग्रहयः। प्रकृतिं विभजते। निरुक्ता प्रकृतिहधा नामधातुप्रभेदतः । यत् प्रादिपदिकं प्रोक्त तन्नाम्चो नातिरिच्यते । निरुक्ता न तु सांख्यानामिव जगदुपानभूता यच्च पाणिनि- प्रभृतिभि: प्रातिपादिकं प्रकृतिरित्युक्तं तदपि नाम्नो नातिरि- यते नातो विभागन्यूनता।

·शब्दशतिप्रकाशिका। १५ 'तत्र प्रथमोद्दिष्ट नाम लक्षयति । येन खौययदर्थस्य मुख्यतः प्रतिपादने । खोचरप्रथमापेच्या तत्राम स्यात्तदर्थकम् ॥ यादृशशब्देन स्वोपस्थाप्य यदर्थमुख्यविशेष्यकान्वयबोधार्थ खोत्तरप्रथमाविभक्तिरपेक्ष्यते तादृशः शब्दः एव तदर्धकं नाम । घटादयो हि शब्दा: प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एव स्वार्थमुख्य- विशेष्यकं बोधमुत्पादयन्ति नत्वन्यथा न हि घट इत्यादित इव घटादित्यादितोऽपि घटादिमुख्यविशेष्यकः सुवर्थसंख्यादे- रवगमः। पौतपटेत्यादिकः समामोऽपि स्वोत्तरं प्रथमाप्रति- सन्धानदशायामेव पटादिमुख्यधर्मिताकस्य पीताद्यन्वयबोधस्य जनकः अतएव नापदं प्रयुञ्जीतेति वृताः। पदं विभक्त्यन्त पोतपटरूपमित्यादापि नावान्तरवाक्यार्थबोधपूर्वको महा- वाक्यार्थबोध: पटादिनाम्नः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थं पीताद्य- न्वयधियः पूर्वमसम्भवात् विशिष्टवैशिष्टयावगाहितायाः प्रमाणान्तरण पटर्मिकपोतनिश्चयादपि तत्र सम्भवात्। नचान्योन्यन्यपरस्परादिनामस्वव्याप्तिरेभ्यः प्रथमा नाभिधीयते इति वृद्धम्मरगादिति वाच्चं मलाभ्यामण्योन्य हन्यत इत्यादी सल्लया: परस्पर तक हननकमत्व.न्वयानुराधेन तेषामपि प्रथमान्तत्वादन्यथा सकर्मकस्य इन्तेर्भावाख्यात साकाङ्गत्वानुप- पत्तेरकर्मकस्यैव धातोस्तथात्वात् । निरुता नाम विभजते । रुढञ्च लक्षकञ्च व योगरूढञ्च यौगिकम् । तच्चतुर्डा परेढयौगियों मन्यतेऽधिकम् ॥ तनाम च त्रयमवधारणार्थ तेन किञ्चिन्नाम क्वचिदर्थे रूढ़मेव यथा गोप्रभूतौ गवादि गमेझै दाभाभ्यां नुर्धेट- च्चे त्यादरोणादिकप्रत्ययस्य शक्तिविरहेण यौगिकत्वविरहात् ·१६ शब्दशक्तिप्रकाशिका। किञ्चिल क्षकमेव यथा तोराटौ गङ्गादि आद्यव्युत्पत्त्या पुरवत्तौर शक्तिग्रहस्याविशिष्ट वेडप्याजानिक प्रयोगापत्त्या तटप्रामाण्य- कल्पनात् शक्त: पूर्वपूर्वप्रयोगनियतत्वात् किञ्चिद्योगरूढ़मेव यथा पङ्कजातपझादौ पङ्कजाटि किञ्चित् यौगिकमेव यथा पाककत्रादौ पाच कादि। कढ्योगिकमप्यधिकं नाम यथा मगडय महारजतादि तद्धि कदाचिटवयववृत्त्या योगार्थमेव कदाचिच्च समुदायशक्त्या रूझ्यर्थमेवाभिधत्ते इसपरेषाम् मतम् । गौर्वाहोक इत्यादौ तु शक्याथमदृशत्वावच्छिन- बोधकतया गोणं गवादिपदं गोसदृशादी लक्षकर्मव न तु ततो भिद्यते। कुढं नाम लक्षयति विभजते च । रुढ सतवन्नाम मैव मंज्ञेति कोयते।' नैमित्तिकी पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तनिदा ॥ यन्नाम यादृशार्थ सङ्केतितमेव न तु यौगिकमपि तद्रूट योगरूढ़न्तु पङ्कजादिकं न नया रूढ़नामेव च मंज्ञापदे. नाभिलप्यते न तु रुढ़ादिवत् संज्ञापि नानोऽवान्तरद: येन विभागव्याघात: स्यात् । सज्ञायाश्च बयो भेटा: नैमित्तिको पारिभाषिको औपाधिको चेति पाच कपाठकादयस्तु न संज्ञा: सक्षेतशून्यत्वादिति वक्ष्यते। ये तु रूढस्य नाम्नश्चतुर्विधत्वमा स्तन्मतमुपन्य स्यति । नातिद्रव्य गुगा स्पन्दैर्धनः मतवत्तया । जातिश पदादिभेदेन चातुर्विध्यं पर जगु ॥ गोगवयादीनां गोवाटिजान्या पश्वाट्यादीनां लाङ्ग, लधनादिद्रव्येण धन्यविशुनादौना पुण्यपादिगुणोन चन- चपलादीनाञ्च शब्दानां कमणावचिनशक्तिमत्त्वाच्चाध्यि मेव रूढ़ानामिति । यदुक्तं दण्ड्याचार्यः शब्दरेव पतीयन्ते जाति- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। द्रयगुणक्रियाः। चातुवि यादमीषान्तु शब्द उक्तश्चतुर्विध इति तदेतज्जडनूकसूर्खादानामन्यशून्यादोनाञ्च शब्दानामपरिग्रहा- पत्त्या परित्यक्तमस्माभिः । नैमित्तिकसंज्ञां लक्षयति । जात्यवच्छिन्न सङ्घत्वती जेनितिको मता। मातिनावे हि सङ्घ तादान न सुदुष्करम् ॥ यत्रास जात्यवछिन्नमर्कोतवत् सा नैमित्तिको संज्ञा यथा गो चादिः मा हि गोत्वचत्रत्वादिजात्यवच्छिन्नमव गवादिक- मभिधत्ते न तु गोवादिजातिमात्र गोपदं गोत्वे मङ्केतित- मित्याकारकग्रहागामानयेत्यादी गोवादिना मवाटेरवयानुप- पत्तेः एकशक्तत्वग्रहस्यान्चानुभावकत्व ऽतिप्रमात् । ननु गामानयत्यादौ गोवादिकम्ताकले नैवानयनादेवय धोर्गो- लादिगतलेन पदज्ञानस्य गावाद्यन्वयबुद्दि प्रत्येव हेतुल्लात् स्वाश्रयत्तित्वमम्बन्ध नैव प्रत्ययस्य गोलादेः साकाइत्वात् गवादिकर्मताकत्वेन बोधस्त त्तरकाल- माक्षेपात् कर्मल गोहत्तिगोत्वनिष्ठ कर्मतात्वादानयन गोवृत्ति- कर्यताक गोत्ववृत्तिकमताकलादित्याद्यनुमानमानाज्यात्। न च वस्तगत्या यगोत्वशक्तीत्वं तज्ज्ञानस्य हेतुत्वे गोपदं जातिशतमित्येवं ग्रहादपि शुद्धगोत्वस्यान्वयबोधापत्तिः गोत्व- खावच्छिन्नशक्तत्वप्रकारज्ञानत्वेन तथावेच लाधवाहोत्वाव- च्छिन्नशक्तताप्रकारकज्ञानत्वेनैव रेतत्वौं गोवत्वाद्यप्रवेशादिति- वाचं गोपदं गोव गवामित्याकारज्ञानत्वेन हेतुलायां शुद्धस्यैव गोत्वस्य विषयितासम्बन्धन शक्ता विशेषणत्वेन गोत्वत्वादि- प्रवेशगौरवस्यायोगात् । न हि ममवायान्य सम्बन्धन जात: प्रकारतायां धर्मावच्छिनत्वनियमो मानाभावात् अयं गौरि- त्यादिव्यवसायोत्तरमिमं गोत्वेन जानामोत्याकार तस्य ज्ञात- सुवथ कर्मवादी ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। तालिङ्गकानुमानेऽनुव्यवसाय वा व्यभिचाराच प्रागनुपस्थित्या गोवत्वादेस्तत्रोपनयायोगात्। एतेन जातनिरर्वाच्च अप्रकार- त्वस्य समवाय संसर्गावचिनवनियमात् केवलस्य गोवाटे: शक्त्यशे विषयतया सुबथैकर्मत्वाशे च परम्पग्या प्रकारवायोग इत्यपि प्रत्युक्तम् उक्त स्थल एव व्यभिचारात्। न चैवं कालोगोः पदं गौरित्यादिप्रत्ययोऽपि प्रमा स्यात् कालिकादि- सम्बन्धन गोत्वाढिमति तत्प्रकारकत्वादिति वाच्यं कालिकादि- सम्बन्धन गोवादेः प्रामाण्य स्य गोत्ववाद्यवनिप्रकारता- गर्भ त्वेन तादृशमत: प्रमात्वयोगात् अन्यथा घटलादिजाते: संस्थानसमवेतत्वसते संयोगो घट इत्यादिशातीतेः सम्बायेन प्रमावस्थ दुर्वाग्तापत्तेः शान्ट स्थेव प्रत्यक्षस्यापि कालोगोरि- त्यादिवोधस्य नियम तो गवाद्यभेदावगाहित्खनेवाप्रमात्व सम्भवा- च्चेति भट्टमतानुवर्तिनः। तन्मन्द विनाप्पाक्षेपं गामान ये- त्यादितो गवादिकमंताकत्वेनानयनादेरन्वयवोधस्यानुभविक- वात् गौगच्छतोत्यादी शुद्ध गोत्वे नतिमत्त्वाद्यन्वयस्यानुभवेना- स्पर्शनात् गोत्ववाद्यनुपस्थित्या च गोत्वं गच्छतोत्याद्यनुभवस्या- सम्भवात् खाययत्तित्वमम्बन्धन गतिम स्वादिहेतुना गवादी साक्षासम्बन्धन गतिमत्वाद्याक्षेपस्य व्यभिचारादिदोषण दुःशक्यत्वाच्च । एतेन कर्मत्यादौ गोलाटे: खाश्रयवृत्तित्व- सम्बन्धेनान्वयबोधोत्तरं कर्मत्वस्य गोत्ववतन्वं गोवृत्तित्वं विनानुपपत्रमित्यनुपपत्तिधीमहवतेन गामित्यादिवाक्येनेव कर्मवगीयमित्यौपादानिकोगवादिव्य सर्वोध इति श्रीकर- मतमप्यनादेयं मिथोविरुद्धाभ्यां शाब्दत्वार्थापत्तित्वाभ्याम- वच्छिन्नबोधस्यालीकत्वेन शब्दानुपपत्तिभ्यां मम्भूय तथाविधौ- पादानिकबोधस्य जननायोगाच्च । • यत्तु गौर्जायते गौनश्यति सर्वत्र गोलादिजातिशत नैव गवादिपदेन लक्षणया गोत्वादि- * - ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। क्षति । विशिष्टा व्यक्तिबोध्यते व्यक्तीनां बहुत्वेनान्य लभ्यत्वेन च तव शकरकल्पनात् तात्पर्य्यानुपपत्तेरपि लक्षगाया वोजत्वात् . यदाहुमण्डनाचार्याः जातेरस्तित्वनास्तित्वं न हि कश्चिदिव- नित्यत्वाल्लक्षणोयाया व्यक्त स्ते हि विशेषणे इति तदपि तुझं व्यक्तिविनाकतायां गोत्वादिजातो गवादिपदस्य मुख्यप्रयोगाभावेन तन्मात्रस्थाशक्यत्वे तहति गवाटो तक्षगाया वक्त मशक्यत्वात् शक्य सम्बन्धस्यैव लक्षणात्वात् । न च गोरन्यो महिष इत्यादौ पञ्चम्यर्थे ऽवधित्व प्रतियागिले वा स्वावच्छ- यत्वसम्बन्धेन शुद्धस्य गोवादेवन्वयात्तवाविधस्थल एव जातो मुख्यप्रयोगः तत्र पञ्चम्य : स्वार्थेऽवधित्वादौ स्वनिष्ठगोखाव- छेद्यत्वसं सर्गेण प्रत्यर्थस्य गवादेरन्वय बोधकत्वात् अन्यथा गोगोत्वयोर्भतिशक्तिभ्यां गोपदन बोवन हसिहययोगपद्या- पत्तेः वस्तुतः शुद्धस्य गोत्वार्टः शाब्दधाप्रकारतायाः ममवा- यावच्छिनत्यनियमातम्यावधिलादो खावच्छेचल्याटिन बन्धना- नान्वयोदुर्घट एव द्रव्यं घट इत्यादिप्रतोतः समवायेन प्रमा- त्वानुरोधाहटत्वज्ञात नालोपगमादिति । मामाकरास्तु गोत्वशतात्वेन ज्ञातं पदं तादृष्येण गोशाब्द- त्वावच्छिन्न प्रत्येव हेतुरतो गोत्वशक्तिग्रहान्न गोत्वेन गवगदेः न वा ट्रध्यावदिना गोरवयधियोऽतिप्रसङ्गः। न चैव जातरिव व्यक्त रपि शक्यत्वमावश्यकं न हि गवादिपदस्य शक्यत्वं जन्यत्वमपि तु जन्यशाब्दधीविषयत्वं तच्च गोत्वस्येव गोरप्य- विशिष्टमिति वाच्य गवादिपदधर्मिकस्वशतालाज्ञानलावच्छिन्न- शाग्दधौजनकतायच्छेदकत्वेन गोवादे रेव गवादिपदशक्यत्वात् गोत्वशक्ततापेक्षया गोशक्तत्वस्य गुरुतया तजज्ञानत्वस्य गोशाग्दं प्रति जनकतानवच्छेदकत्वात् । अतएवान्बयबुद्धरात्मखात्म- वाद्यवगाहित्वेऽपि न तेषां पदशक्य त्वम् अस्तु वा गोवादि- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। भिवेश्च । शक्तत्वेन ज्ञातं पदं गोवादिशाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्येव हेतु. विशेष्यतया तादृशशब्दं प्रति समवायेन गोलस्य नियाम- कत्वकल्पनाच नातिप्रसङ्गः गोत्वादिना गवार्टरिव गवादेर्मो- त्वादिनान्चयबोधत्वाच्छिन्न प्रत्यपि विनिगमकाभावेन गोत्वादि- शक्ति ज्ञानवन हेतुत्वमपक्ष्य गोत्वशाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्येव गोत्वस्य तच्छतत्वज्ञानस्य च वयो: कारणतायामव लाघवात् वस्तुतो गोत्पशाब्द प्रति गोत्वशतिज्ञानमेव हेतुन तु गोत्वमपि जातिव्यक्तस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वनियमादेव गोव्यक्तीनां तविषयत्व- सिद्धेः प्रमाणविरहादेव गोत्वादिना गवयादिविषयत्वस्य तना. यद्यपि जातेविषयत्वं तत्समवायियक्तिविषयता- निरूपितमिति न व्याप्तिर्गोत्वादालोचने कालो गोत्ववानि- वादिबोधे च व्यभिचारात नापि जातनिरवच्छिन्नप्रकारताया- स्त पात्यनियमः गौरयमित्यादिज्ञानस्य प्रत्यक्षे गोत्वेनमं जाना. मोवाकार तथात्वात्तथाप्यन्वयबाधस्य निरवच्छिन्नगोत्वादि- प्रकारत्वं गवादिविशेष्यतानिरूपितमेवेति व्याप्तिस्तादृश- विशेष्यताकत्वं विना शुद्धस्य गोत्वादरन्वयबोधेनामर्शनात् गुरूणां गोत्वेन गबयादिबोधस्यालोकत्वात्। अतएव गवाांशे गोत्यादिप्रकारको बोध: ससवानव मम्बन्धान्तबगापि तत्- प्रकारकः स्याहोत्वशक्तिमानस्य तदीयसम्बन्धमान प्रत्युदामोन- स्वादित्यपि प्रत्युक्त शाब्दमते: शुगोत्वप्रकागतायां गोदिशेप्य- ताकत्वस्येव समवायावच्छिन्नत्वस्यापि य्यातिवलेन मिद्धावपि सम्बन्धान्तरावचिन्नत्वस्य प्रमाणविरहेगामिद्ध: । एवञ्च गोत्वादिशक्ति ज्ञानत्वेन जन कलायां विषयरायावच्छेदकत्वा- झोत्वादिरेव गवादिपदरमाथ: गादौ तदावहारस्तु तादृशाद- च्छेटकधर्मवत्वप्रयुक्तो गौणः। नौवं म्यादिधातोरपि गत्यादौ शक्तिर्न स्वागतित्वादिति रानादेव ताद्रूप्ये 4 ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। २१ - गत्वादे गम्यादिधातुतो बाधमम्भवादिति वाय गरूणां गति- त्वादे संस्थानाव्य यत्केन जातित्वासम्भवात् उत्तरसंयोगाद्यव- च्छिद्रक्रियात्वाद्युपाधि च तन खरूपतः शकिग्रहायोगात् समन्त्रण्ड स्य निरवचिन्नप्रकारवाभावात जिक्तिनियात्वत्वाव- छिन मानता सानत्वेन हेतुनामपेक्ष्य लधुर या तादृश नियात्वाव च्छिन्न शक्तिमत्व ज्ञानत्वेनैव तथाल्वौचित्यात् गुरुत्यादिप्रयाऊ न्य पतनत्वादेरखण्डत्वे पत्यादिधातूनां तब शना त्वेऽपि क्षल्य. भावाच्च पखादियदानामपि लोमवल्लालूलादिपयसिते पशु- बाटिमात्रे न शालिस्तत्र स्तन वृत्तिग्रहोत्तर तन्मात्रस्यैवानु- भवेन तदाश्रयस्यालामात् लोमादीनां खाश्रयतुल्यवित्तिवेद्य- त्वस्य लोमवझाङ्ग लवान् देश इत्याद्यनुभवे व्यभिचारादिति- प्राहुः। तत्र चूम: शाब्दमतेगवादिव्यक्तरवगाहित्वमवश्या- रणप्रयोज्य जन्यधोविषयतायास्तत्प्रयोज्यत्वनियमाट व्यथा पक्ष मिकमाध्यावगाहिताटेरपि परामादिप्रयोज्यता स्यादनुमत्यादि सामान्य बलले व ज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्य लाघवे- नौचित्यात् पक्षताभिसह तपगमगाद्यन्नरज्ञानस्य तत्प्रकाश- स्यैव वा पने सायावगाहित्यनियमादेवानुमित्यादेः प्रति- नियतपक्षाद्यवाहित्यनि । किञ्च गोत्वशतवं न गोत्व- समयत्यं वन्य ध, वन्वयधोतर नित्वात् नापि तद्गोचर- मभिधानामक पदार्थान्तर तत्र मानाभावात् न वा गोत्वानु- भवजनकत्वं पटालिगढम्यापि गोमाताबापत्तेस्तस्यापि गवादि- पदाकागदिमानिऐन गोत्वानुभवजनकत्वात् न च गोत्वानु- भव मामान्य प्रति लव तथा गवादियदेऽप्यसत्वात् नापि गोत्वानुभवजनकत्व प्रकार कनित्यमझे लवव तादृशमङ्केत वत्व- मात्रं वा गोत्वशतत्वमिति मागतं मोपदं गोत्वेन गवानुभवस्य जनकतया न सङ्गेतितमित्यादिग्रहेऽपि तस्य ग्रहादगावन ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। गोरन्वयधोप्रसङ्गात् किन्तु गोत्वेन गवानुभवस्य जनकतया सतितत्व तथा तथा च पदधमिक तजज्ञानत्वेन गोत्वप्रका- रकशाब्द प्रति हेतुतायां गोत्वस्येव तदिशिष्टस्य गोरपि विषय- विधयावच्छेदकत्वादवश्यं गोत्वादिविशिष्टा गवादिर्गवादि- पदस्यार्थः । स्थादेतत् निरुतस्यैव सङ्केतस्य कुत: प्रथमतो ग्रहः नोप- मानान्न कोषान्न विवरणान प्रमिद्धार्थशब्दमामानाधिकरण्या- नापि वाक्यशेषादमोषां शक्तिग्रहमूलकत्वेन पूर्व ,पृथुकस्य कस्यापि तदसत्वादत पाह। सझे तस्य ग्रह: पूर्व वृद्धस्य व्यवहारतः । पश्चादेवोपमानाद्य, शक्तिधीपूर्वकरसी॥ प्रथमं पदेषु सतग्रहो वृद्धस्य व्यत्पन्नस्य शब्दाधौनव्यव- हारादेव वालानां तथा हि गामानयेति केनचिनिपुणेन नियुक्तः कश्चन व्युत्पन्नस्तहाक्यतोऽथै प्रतीत्य गवानयनं करोति तच्चो- पलभमानो वाल इदं गवानयनं खगोचरप्रवृत्तिजन्यं चेष्टा- त्वान्मदीयस्तनपानादिवदित्यनुमाय गवानयनप्रवृत्तिः खविषयधर्मिककार्यताज्ञानजन्या प्रवृत्तिल निजप्रवृत्तिवदिति प्रवत्तेगवानयनर्मिक कार्यताज्ञानजन्यत्वं प्रसाध्य गवानयन- गोचरतज्ज्ञानसाधारणहेतुक कार्यत्वाइटवदियेव मनु- मिन्वानः ममुपस्थितत्वाल्लाघावाच्च श्रुतं वृद्धवाक्यमेव तदमाधा- रणकारणत्वेनावधारयति तदनन्तरच्च गवादिपटानां प्रत्येक- मावापोडापेन गवादिबुद्धौ जनकत्वमवगत्यानतिप्रमक्तये गवादि- सङ्केतस्य तदनुकूलत्व कल्पयति। पश्चात्तु क्वचिदुपमाना- च्छक्तिग्रहो यथा गवादियदशक्तिधौसाचिव्येन गोसादृश्यातिदेश- वाक्यात् गवयपदवाच्यत्वबोधोत्तरं गवयत्वजाल्यवच्छिन्ने गोमा- दृश्यग्रहात् गवयो गवयपदवाच्य इत्याकारः कृचिञ्च व्याकरणात् सा ·शब्दशनिप्रकाशिका। २३ यया कर्मगिग द्वितीया कर्तरि परस्म पदमित्याद्यनुशासनात् कर्मत्वादो द्वितीयादेः क्वचित् कोषादपि यथा गुणे शुल्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तइति । शोतं गुणे तदर्थाः सुशोमः शिशिरो जडः। चूर्ण क्षोदः समुत्पिञ्जपिञ्जलो भृशमाकुले इत्यादि कोषेभ्यः खैत्यादो शुक्लादिशब्दस्य । कचिदिवरगादपि यथा पचति पाकं करोतोति तुल्यार्थ कवाक्यात् कृत्यादौ तिङादेः। क्वचित् प्रसिद्धार्थशब्दमामानाधिकरण्यादवि यथा नोरूपस्पर्शवान् वायुनिस्पश मूर्तिमन्मन इत्यादौ रूपशून्य- स्पर्शवदादिषु वायादिपदस्य वायुत्वादिजातरतोन्द्रियत्वेन स्वरूपतस्तदवच्छिन्नस्यानुपस्थित्या तत्र शक्तिग्रहायोगात् यथा वा सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां इदान: कुकुदः स्मृत इत्या- दावुक्तरीत्या कन्यादानादिषु कुकुदादिपदस्य । सहकार- तरौ मधुरं रीति पिक इत्यादिकन्तु न युक्तमुताक्रमेण शक्तिग्रहस्योदाहरणं तिङथें धर्मिण्यभेदेन नामार्थान्वयस्या- व्युत्पन्नत्वात् प्रत्यक्षमिद्द कोकिलत्वजात्यवच्छिन्न एव लाघवेन पिकशब्दस्य शक्तावच्छेदाच। क्वचिदाक्यशेषादपि यथा यव- पद स्य कङ्ग प्रभृतौ स्ले छानां दीर्घशूके च शिष्टानां व्यवहारा- देकमानशक्तोः परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् यवमयश्वर्भवतीतिश्रुतौ यवपदस्यार्थसन्देहे वसन्ते सर्वश- स्यानां जायते पत्रशातनम्। मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिन इति विध्यर्थाकाझ्या प्रवर्तमानाहाक्यशषादीर्घ- शूक एव यवपदस्य शक्तिग्रहः। यथावा स्वाराज्य कामोऽग्नि- ष्टोमेन यजेतेत्यादिविधिशेषोभूतेभ्यः यन्न दुःखेन मम्भिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनौतं च तत्सुखं खपदास्पद मित्यादिवाक्येभ्य: स्वरादिपदस्य । ननु व्यवहारानुमितेर्गवाद्यानयनधर्मिककार्यतान्वयज्ञान ·शब्द शक्तिप्रकाशिका। पदानां प्रथमत: कारणत्वं माकानदलावच्छेदेनैव राहीत- मुपस्थितवाद तम्तटुपयत्तये शाब्दमामान्य प्रत्यवश्यं काय्यता. वाचिदस्य तत्मा काइदस्य वा हेतुत्वमुतव्यं तथाच कथं केवलकापादितः शक्तिग्रहस्तस्य बिध्यताकाइवेनाथवादतथा शाब्दबोचागज कलादिति प्रामाकरशहां निरस्यति । कार्यत्वस्यान्वयज्ञान प्राग्टहौतापि हेतुता । पदागामर्थवादश्य पश्चादीचाहपेचाते॥ माकायदत्वावच्छेदेन कार्यताधीजजकत्व पूर्वगृहीत- मप्युत्तर कालमथवादेभ्यः शाब्दबोधानुरोधादुपेच्यते पूर्वग्टही- तस्य अपरिहार्यत्वानियमात् प्रतिविम्बिते वस्तुनि व्यभिचागत् नवोपस्थितधर्नाव के देनैव जनकत्वस्य ग्रहनियमः पटजनक देयद्रव्यमित्यादौ तसामानाधिकरण्य नापि ग्रहात् अन्यथा- न्यथाख्यात्यायत्तेस्तत्रैव दुर्वाग्तापत्तेः । न च कार्यतामाकाङ्क्ष- पदान्तर्भावणैव शब्दानामन्वयानुभवहेतुत्वस्य क तत्वादर्थवाद- स्थन्ले न शाब्दधीः परन्वसंसर्गाग्रहमात्रमाकाहान्तरकल्पने गौरवातिदिवाच्य कार्यतानिराकाङ्क्षपदान्तविणैव शाब्दधौ- हेतुत्वस्य कल्पनया विधिस्थ ले न शाब्दीरित्य स्थापि सुवच- त्वात् उभयत्वाप्यन्वयमतरानुभविकत्वेनैकशेषस्य दुष्करला- दिति दिक। पारिभाषिकीमोपाधिकोच संज्ञां क्रमेण लक्षयति। ट ॥ उभवात्तिधमण संज्ञा स्यात् परिभाषिकी। औपाधिको वनुगतोपाधिना या प्रवर्तते उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नसङ्कतवती संज्ञा पारिभाषिको यथाकाश डिस्यादिः साहि हितयावृत्तिनैव शब्दादिना रूपेण तदाश्रयमभिधत्ते नचाकाशादिपदस्य गगनादौ निरवच्छिव शतिः पटादिपदस्यापि पटादौ तादृशशक्त्यापत्तेः पटे मलमपि ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। २५ परपदं न पटत्वावच्छिनशक्तिमदित्यादिग्रहोत्तर' ततः पटत्व- विशिष्ट स्याननुभवादवश्य तच्छक्तिरवच्छिन्ने ति चेत् शब्दवति शक्तमप्याकाशपदं न गब्दवच्चावच्छिन्नशक्तिमदित्येवं ग्रहदशा- यामाकाशादिपटान शब्दवत्त्वेन गगनस्य प्रतीतिरतस्तस्यापि शब्दवत्त्वावच्छिन्न व तत्र शक्तिरिति विभाव्यताम्। एतेन पटत्वाद्युपल्लक्षिते धर्मिण्येव शक्तिग्रहस्य ताद्रूप्येण पटाद्यनुभव प्रति हेतुत्वान्मास्तु पटादिपदस्यापि पटवाद्यवच्छिन्न शक्तिः परन्तु पटत्वाद्युपलक्षितव्यक्तिवे वेति शिरोमण्य क्तमपि प्रत्युक्तं शब्दोप लक्षिते धर्मिणि शक्तिमहादेवाकाशादिपदात्तदंशे निर्वि- कल्पकात्मकस्मरणमन्वयानुभवश्वोत्पद्यत इति तु नानुमधिकं न वा यौक्तिकम् । या चानुगतोपाध्यवच्छिन्नसङ्कतवती संज्ञा मा खोपाधिको यथा भूतदूतादिः मा हि सचेतनावृत्तिविशेष- गुणवत्त्ववार्ताहारकत्वाद्यनुगतोपाधिपुरस्कारेणैव प्रवर्तत शब्दादिस्तु सखण्डत्वेनोपाधिरपि नानुगतो हितयावृत्तित्वादतः पारिभाषिके गगनादिपदे नातिग्रसङ्गः। घटवादः मंस्थान- वृत्तित्वमते यदि घटादिपटं बिलक्षणसंस्थानवत्व न शक्तं तदीपाधिकमेव यदि च परम्परया वैलक्षण्यवत्वेन तदा नैमित्तिकमेव वस्तुतः सामान्य स्य शाब्दबुद्धौ खरूपतः प्रकारत्वं समवायेनैवेत्यभिहितं प्रागिति । ये तु जात्यवच्छिन्नसङ्केतवतामपि चैत्राटिपदानां पारि- भाषिकत्वमाहुस्तेषां मते वैविध्यमन्यथा निर्वक्ति यहाधुनिकस तशालित्वात् पारिभाषिकम् । माल्या नैमित्तिक शक्तमौपाधिकमुपाधिना ॥ यतार्थे यत्रामाधुनिकसङ्कतवत्तदेव तत्र पारिभाषिकं यथा पिनादिभिः पुनादी सङ्केतितं चैत्रादि यथावा शास्त्रकभिः सिद्धाभावादी पक्षतादि। जात्यवच्छिवशक्तिमन्नाम नैमित्तिक ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। इति। यथा गोगवयादि। यदुपाध्यवच्छिनशक्तिमन्नाम तदोपाधिक यथाकाशपखादि। आधुनिकस्तु सङ्केतो न शक्तिनित्यस्यैव तस्य तथात्वात्। तदुक्तं भर्तृहरिणा। आजानिकश्चाधुनिकः सङ्गतो हिविधो मतः। नित्य आजानिकस्तत्र या शक्तिरिति गौयते। कादाचित्कस्त्वाधुनिकः शास्त्रकारादिभिः कृत न च पित्रादिना सतिते चैत्रादिपटे नित्यसङ्कत- बत्त्व मानमस्ति हादशेऽहनि पिता नाम कुर्य्यादिति श्रुतेः पिटकर्त्तव्यसङ्कतविधायकमावत्वात् चैत्रादिपदस्य शक्तिम खे पूर्वपूर्वप्रयुक्तत्वापाताच्च तस्य तन्नियतत्वादित्युक्तत्वात् चैत्रादि- पदानामिव पारसोकादिशब्दानां सङ्गतवत्वाविशेषेऽपि न तेषां धर्मकर्मण्य पयोग: साधुर्भाषितव्य नाप, शित वै न स्नेच्छितवै इति श्रुत्या तत्र तनिषेधात् म्लच्छितवै स्त्र च्छमात्रमश तितैः खरादिशब्दास्तु रामभादौ म्लेच्छरिवारपि सतिताः । ननु गवादिपदं गोलादिनेव संस्थानप्रभेदेनापि विशिष्ट एव गवादी शक्त मिति तत्रापि तदोपाधिकं स्यात् न स्याच्छ क्य- बाविशेषेऽपि गोलाद्यपेक्षया गुरुत्वेन संस्थानस्य गवादिपद- शक्यतानवच्छेदकत्वात्। न च संस्थानमशक्यमेव गवाटि- पदस्येति देशनीयं गवादिपदाहोत्वादिजात्या इव सामादि- लक्षणविलक्षणात्यापि नियमतो गवादेरनुभवेन तस्यापि तच्छक्यत्वात् तथाच न्यायसूत्रं जात्याकतिव्यक्तयस्तु पदार्थ इति पदार्थो गवाटिपट स्यार्थः त्रिष्वकशक्तोलाभार्थमेकवचनम् अन्यथा विभिन्नशक्तौ विशकलितानामेव तासामनुभवस्य गौनित्या गुणो वेत्यादी लक्षणाद्यभावस्य च प्रसङ्गादिति साम्प- दायिकाः। नव्यास्तु जातिव्यक्त्योरेवैकशक्तिप्रात्यर्थं सौव- मेकवचनं प्राकृतिरूपन्तु संस्थानं पृथगेव शक्य शक्यच्चैकपदो- पस्थाप्य योरप्याकतिव्यक्तयोमैदान्वयबोधनं गवादिशब्देन व्यत्प- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। त्तिवैचित्रमात् अतएव संस्थानानुपस्थितौ केवलगोत्वप्रकारेष व्यक्तरवगमः शक्ताव सम्पद्यते। यद्येवं संस्थानव्यक्त्योरेवैक- शक्तिर्गौवादिनातावेव शक्त्यन्तरं तर शिध्यन्तु पदार्थविधया युमाकमिवास्माकं वाक्यार्थ इत्येव किं न स्यात् न स्यात् समवायेन गोलादिमदपेक्षया परम्परया संस्थानवत: परमगुरु- खेनाशक्यत्वात् शक्यतायाः किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नवनियमात् शुद्धगोवादौ तदयोगाच्चेत्याहुः । मिथो वैशिध्यविधुराभ्यां चन्द्रत्वसूर्य्यत्वाभ्यामवच्छिकशक्तिमतः पुष्यवन्तपदस्येव गोत्व- संस्थानप्रभेदाभ्यामवच्छिन्न कशक्तिमतो गवादिपदस्थापि जात्य- वच्छिन्नशक्तिमत्तया नैमित्तिकसंज्ञात्वेऽपि नौपाधिकसंज्ञात्व सखण्डोपाधिमात्रावच्छिन्नशक्तिमत एव नाम्नस्तधात्वादिति वस्तुगतिः। मौत्रमाकतिपदं न संस्थानपरं परन्तु करण- व्युत्पत्त्याकारनिरूपकार्थक जातिव्य त्योः संमर्गपरमेव अत्यथा समवायादेरपि मम्बन्धविधया गवादिपदशक्यत्वेन तदनुक्त्या मुनेन्यं नतापत्तेः। क्वाचित्कस्तु जातिसंस्थानाभ्यां गवाटेरवगमो गवादिपदस्य जात्याकृतिविशिष्ट शक्ति- प्रमेण लक्षणया वा सम्पाद्य इति पुनायरहस्ये अस्मा रु- चरणा:। लक्षकं नाम लक्षयति । यादृशार्थस्य सम्बन्धवति शतान्तु यद्भवेत् । तव तल्लचकं नाम तच्छतिविधुर यदि । यादृशार्थसम्बन्धबति यन्नाम सङ्कतितं तदेव तादृशार्थे खक्षकं यदि तादृशार्थे शक्तिशून्यं भवेत् सैन्धवादयश्च शब्दास्तु- रगादिसम्बन्धिनि लवणादाविव तुग्गादावपि शता एव गङ्गादयस्तु तौरादावसङ्केतिताः तत्सम्बन्धिनौरादिशक्तत्वेन रहोता एव तोराद्यन्वयं बोधयन्तीति तत्र लक्षका एव शक्तले ·शब्दशक्ति प्रकाशिका । पूर्वपूर्वप्रयुक्तत्वापत्तेः तस्य तद्याप्यत्वात् कथञ्चित्तौरादिसम्ब- धित्वेन सहोतादपि गङ्गादिपदात्तोरादग्न्वयाबोधेन तोगद्य- शक्तत्वं सति तत्सम्बन्धितामावन्तु न लक्षणा गङ्गागङ्गायां घोष इत्यादावपि गङ्गागङ्गतिभागस्य निरुतलक्षणायाः सत्वन वैयर्थाभावप्रसङ्गाच्च । एतेन तौराद्यशक्तले सति तौरादिपरत्व तीरादिसम्बन्ध्यनुभावकल वा तल्लक्षकमित्यपि प्रत्युक्तम् अपभ्रंशस्यापि लक्षकत्वापाताच नचेष्टापत्तिः शक्तिलक्षणान्य- तरवृत्तिमत्त्वे तस्य साधुतापत्तेः पदसाधुतायां वृत्तिमत्वस्यैव तन्त्रत्वात्। किञ्चानुभावकत्व यानुभवस्योपधायकत्व तदा घोषादि पदसाकाङ्गस्य गङ्गादिपदस्य तोरलक्षकता न स्यात् तेन तोरसम्बन्धिनो नीरस्यानुभवानर्जनात् स्वरूपयोग्यत्वन्तु गङ्गायामिति वाक्यस्य दुर्वार' तस्याप्याधेियताधर्मिकनौरानुभवं प्रति नौरार्थकनामोत्तरमप्तमौत्वेन तथात्वात् नौराधियत्वस्य च तौरसम्बन्धित्वानपायात्। ननु वाक्यमपि लक्षकं भवत्ये त्र कथमन्यथा चित्रगुममुदायस्य लक्षण या चित्रगोस्वामिनां बोधः कथं वा गभीरायां नद्यां घोष इत्यादौ गभीरनदोतोरस्य न हि तत्र नदोपदं तोरलक्षक गभोगयामित्यस्यान्वयापत्तेः नहि तोरं गभोर नापि गभौरापदं तथा नद्यामित्यस्यायोग्यतापत्तेः न हि तीर नदौ तस्मादाक्यमेव तत्र गौरनदीतीग्लक्षक- मिति मीमांसका: तन्न गौरायां नद्यामिति विभक्तान्तभागस्य तातोरलक्षकले तदन्वयानुपपत्तः समासादन्यत्र नामार्थयोर्मेदान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वात् । तादृशतीरवत्तितायाभव तद्भागस्य लक्षणयापि न निस्तार: तादृशतौरवृत्तेश्च लक्ष्यत्वे घोषादावभेदेन तदन्वयायोग: समासभिन्नस्थले नामार्थयोरभेदान्वये नानो: समाजवभक्ति- कखस्य तन्त्रत्वात् । च गभौरायां नदातिभागस्यैव घाषादावाधेयत्वेन एतन ·গিন্নিসন্ধান্ধিা। नाटतौरलक्षकत्व तदथें विभक्तार्थस्यानन्वयापत्ते हि स भागः प्रवतियेन तदर्थे विभन्यधस्यान्वयः स्यात् गभीरायां नदी व्रजेत्यादितोऽपि गभीरनदीतीरकर्मकत्वादिबोधापत्तेस्तद्भागस्य वाक्यादन्यत्वाच्च तस्माइभोगपदं नढीपदं वा तत्र गभौग्नदी- तोरलक्षकं पदान्तरन्तु तत्र तात्पर्य ग्राहकमिति सिद्धान्त विदः । चट्पटाद्यनकरणस्य हुम्फडादिम्तोमस्य च खानुभावकत्वमप- वशानामिव शक्तिम्भमादेव गौर्वाहीक इत्यादौ तु शक्यार्थ- मदृशत्वावनिबोधकतया गौण गवादिपद गोसदृशादौ लक्षकमेव न ततो भिद्यते। स्यादेतत् मुवं विकसित मितसित्वत्र विकसितपदेन विप्त तार्थल क्षण या मुखस्य प्रकटितम्मितवत्तामनुभाव्योत्तर- कानं कुसुमत ल्य पौरभाटिमत्त्व तस्य लक्षणामूलकव्यञ्जनया वृत्त्या बो यत इति रूढादिवदव्यजकमपि शब्दान्तरमास्त्रेयं न हि नत्र विकभितादियद कुसुममशादौ रूढमसङ्कतितत्वात् नावि यौगिक स्वावयववृत्त्या तदापकत्वात् नवा लक्षक उपस्थितार्थान्वयानुपपत्तिधोरूपस्य लक्षणावोजस्य तत्रालवा- दियालङ्कारिकाः तत्र वदन्ति अन्वयानुपपत्तलक्षणावौजवन तज्जनकत्व शक्यमबन्धाद्यात्मिकाया लक्षणायास्तदजन्यत्वात् नापि तनापकत्व मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिज्ञानसन्तरेणापि प्रमाणान्तरेगा तगडसम्भवात् अतएव न नच्यार्थतात्पर्य ग्राह- कलमपि प्रकरणादितोऽपि लत्यार्थपरत्वग्रहात न च लक्षणा- जन्यान्वयबोधं प्रति तस्याः कारण त्वमेव लक्षणावीजवमिति साम्प्रतं यष्ठोः प्रवेशयेत्यादौ व्यभिचारात् तादृशहेतुतायां प्रमाणाभावाञ्च। अथास्ति नानार्थभन्दैः प्रकरणादिसाचिव्या- देकविधानामर्थानामन्वयबुद्धेरनन्तरमप्यन्यविधानामन्वयानुभवः सहृदयस्य यथायं गोरवितो महान् इत्यादौ यथा वा वयस्था ·३० शब्दशक्तिप्रकाशिका। नागरासङ्गादङ्गानां हन्ति वेदनामित्यादी। सचाय मनुभव न शक्तिधीप्रभवः शक्यार्थबुद्धौ तत्परत्वग्रहस्य तगाहकप्रक- रणाद्यवगमस्य वा हेतुत्वेन तदसत्त्वात् नापि लक्षणाप्रयुक्तः शक्यार्थे तदयोगात् परन्वभिधामूलव्यञ्जनयैव सम्पाद्यः तद्- कम् अनेकार्थस्य शब्दस्य प्रस्तावाद्यैनियन्त्रिते। एकतार्थेऽभि- धामूलव्यञ्जनान्यस्य बोधिका । इति चेन्न तात्पर्यधियो हेतुत्वस्य पूर्व परास्तत्वात् अतएव प्रकरणादीनामननुगतानां कृचिट- सत्त्वेऽपि क्षत्यभावात् वस्तुत: शक्त्याद्युपस्थितानामकविधानां पदार्थानामन्वयमतरनन्तरं यद्यविधाना मन्वयबोधः स्यात् स्यादपि तदनुरोधेन व्यञ्जनास्वीकार: नचैवं तत्तदर्थकशाब्द- सामान्य प्रत्येव तत्तदर्थनिस्तातपर्यकत्वधियः प्रतिबन्धकत्वात् तत्तदर्थानां यथा कञ्चिदुपनयवशेन मनसैव विशिष्टधीमम्भ- वात् मानोरथिकसुखप्रदपर्यवसितं चमत्कार प्रत्यपि शाव्दस्येव मानसस्यापि बोधविशेषस्य हेतुतायाः सुवचत्वात् व्यञ्जनाख्यपदार्थान्तरस्य स्वरूपमत्तया अन्वयबुद्धौ त तुत्वस्य च प्रमाणविरहणास वाचति संक्षेपः । लक्षक नाम विभजते। जहत्वार्थाजहत्वार्थनिरूढाधनिकादिकाः । लक्षणा विविधास्ताभिर्लक्षक म्यादनेकधा ।। काचिल्लक्षणा शक्यावृत्तिरूपण बोधकतया जहत्स्वार्थ- त्युच्यते यथा तौरत्वादिना गङ्गादिपदस्य। काचिच्छक्यलक्ष्यो- भयवृत्तिना शक्यवृत्तिनैव वा रूपेणानुभावकत्वादजहत्स्वार्था यथा ट्रव्यवादिना नोलघटत्वादिना च घटपदस्य । काचि- लक्ष्यतावच्छेड़कोभूततत्तद्रूपेण पूर्वपूर्वं प्रत्यायकत्वात् निरूढ़ा यथा पारुखादिप्रकारेण तदाश्रयद्रव्यानुभावकत्वादरुणादि- पदस्य। काचिच्च पूर्वपूर्वं ताटूप्येणामत्यायकत्वादाधुनिकी ·शब्दशति प्रकाशिका। ३१ यथा घटत्वादिना पटादिपदस्य। प्रादिना शक्य मशरव- प्रकारेण बोधकतया गोण्य पगृह्यते यथा अग्निर्माणवक इत्यादावग्निमटशत्वादिना अग्न्यादिपदस्य । तदेवं विविध- लक्षणावत्वालक्षकं नामापि जहत्वार्थादिभेदादनकविश्व- मित्यर्थः । स्यादेतत् यदि तोगदिलक्षकतया गङ्गादिपटस्य ज्ञानं तौराद्यनुभवे भवे तुभवेट प्युक्त क्रमेण लक्षकाणां विभागः नत्वेतदस्ति तौराद्यन्वयबोधं प्रति तीरादिशक्तत्वेनैव पदज्ञानस्य लाघवेन हेतुतया लक्षकाणामननुभावकत्वात् गुरूणामम्नौ शैत्य स्पृशेदित्यादौ शक्येन दहनाटिनेव गङ्गायां घोष इत्यादी लक्षिन तोगदिना माईमग्यहोतासंमर्गकस्यैव मप्तम्यर्था- धेयत्वाटेरन्वयबोधप्रविष्टत्वादिति चेन्न प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यैव प्रत्ययार्थस्य धम्यन्तरेऽन्वयबई युतपन्नतया तीराद्यविशेषितस्य सुबांधेयत्वादेर्वाषाढावन्वयबोधायोगात् । न च शक्तस्यैव पदस्य स्वमाकाङ्क्षपदान्तरोपस्थाप्यान्वितस्वार्थधर्मिकान्वय- बोधं प्रति हेतुल्वादन्वयबुडौ लक्ष्यार्थस्य प्रवेश: कुन्ताः प्रवि- शन्तीत्यादौ लक्ष्यस्य कुन्तधगदरत्वयविशेष्यत्वानुपपत्तेः कुमति: पशरित्यादौ लक्ष्यार्थयोमिथोऽन्वयबोधस्थाप्यानुभविकत्वाञ्च तस्माच्छतेरिव भतोरपि ज्ञानमनुभावकं भवत्येव कार्यताव- च्छेदकस्य महोचाच न व्यभिचारः। योगरूढ़ नाम लक्षयति। खान्तर्निविष्टशबदार्थखार्थयोर्योधनन्मिथः । योगरूढ न यत्र के विनान्यस्यास्ति शाग्दधीः। यन्नाम स्वावयववत्तिलभ्यार्थेन समं स्वार्थस्यान्वयबोधवत् तनाम योगरूढ़ यथा पङ्कजकृष्ण साधर्मादि तद्धि स्वान्त- निविष्टानां पङ्गादिशब्दानां वृत्तिलभ्य न पङ्कजनिक दिना समं खशक्यस्य पद्मदिरन्वयानुभावकं पङ्कजमित्यादितः पङ्कज- ·शमश तापशि । नखान्य निकट पद्ममित्यनुभवस्य मसिद्धत्वात। इयांस्तु विशेषों यद्ढमपि मण्डपरथकारादिपदं योगार्थ विनामतस्य रूढार्थ- स्येव रूमार्थविनाकृतस्यापि योगार्थस्य बोधकं प्रण्ड प शेते इत्यादौ योगार्थश्य मण्डपानकर्तादेरिव मण्डयं भोजयेदित्यादी समुदितार्थस्य गृहाटेरयोग्यत्वे नान्क्याबोधात्। योगरूढन्तु पजादिपटसवयववृत्त्या सार्थमेव समुदायशया चावयव- लभ्यार्थमेवानुभावयति व्युत्पत्तिवैचित्रात्तथैव माकाङ्वात्। अतएव पङ्कज कुमुद मित्यत्र पङ्गजनि कत- खेन भूमौ पङ्गजमुत्पन्न मित्यादौ च पझलेन पङ्कजगदस्य लक्षणयैव कुमटस्थल ग्रनयोर्बोध इति वाशिकम। नन पुष्प पङ्क- जेत्यादौ पशजादेवन्वयस्थाबोधात् बोधाच्च पङ्कजमुष्यमित्यादी निविभकिकेन पहाजादिपटेनोपस्थाम्याथम्यान्वयधोसामान्य प्रदेव तादृशाङ्गजादिदोत्तरशब्दोपस्थाप्यत्व लन्तम् एवं पुष्प पालमित्यादी नान्वयबोध दशं मात्र दनुसोधेन मनितिकपङ्ग- जादिषदोपस्थाप्यान्वयबाध प्रति सममानविभक्तिकप्रदोप- स्थाप्यत्वञ्च अतस्तदुपस्थापितस्य पङ्कजातादेः कथं पटान्तरानु पस्थापित पद्मादावन्वय इति उपजहात्तिः सत्तेत्याटो सूखल. दक्षरसंशोभि तरुण्या मुन्नपङ्ग जमित्यादौ च व्यभिचारादुत्ता- व्युत्पत्तेः सोचेनेति गृहाण । न च धेनुपटस्य धानकमत्व- विशिष्टायां गवीव पंकजादिपटस्थापि पङ्कजातत्वादिविशिष्ट- पद्माटी रूढिरेवास्तु न तु योगढिरिति साम्प्रतं अन्यत्र ल प्रशक्तिभ्यः पङ्कजन्याटिपदेभ्य एवाकाहादिसाचिव्य न पक्ष- जनिक वादेर्लाभसम्भवे तहिशिष्टस्य पक्षस्य गुरोः ममुदाया- शक्यत्वादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । यद्यपि कर्ट वाचकड- प्रत्यये एव पद्मवविशिष्टस्य लक्षणया लामसम्भवान्न पङ्कज- নল মজিদ্বিনা সন্ধাবান্দৰালয়ৰ সময়ত . ८ ·शब्दशक्तिप्रकाशिका मित्यक्तत्वात् कतिवर्तमानत्वयोरिवैकपदार्थयोरपि कट पद्म- योमिथाऽन्वयस्य सम्भवित्वात् तथाप्यवयवानां शोरग्रहे ग्रहे. ऽपि वा पद्मादौ तदर्थस्यान्वयधीविरोधिधोदशायां पङ्कजमस्तो- त्यादितः पद्ममस्तोत्याद्यनुभवार्थमवश्यं पद्मत्वादिविशिष्ट पङ्क- जादिभागस्य रूढिरुपया इतरथा प्रकत्यर्थावच्छिन्नस्यैव प्रत्यया- र्थन्य पदार्थान्तरेगा वयस्य व्य त्पन्नतया प्रत्ययोपस्थापितस्यापि पास्यास्तित्वादिना महान्वयानपपत्तेः अतएव पङ्कजाटिपदा- ग्रहोतशक्तिक स्य पुंम: पङ्कजमस्तोत्यादितो जात्वपि कर्ता- स्तोत्याकारको नान्वयबोध: प्रत्ययमात्रोपस्थाप्यम्य कर्तुरन्य- वान्वये निराकाइत्वादिति वक्ष्यते। किञ्चैवमेकाक्षरकोषाव- धृतशक्तिकानां कलादिप्रत्येकवर्णानामेव निरूढ़लक्षणया तत्त- दर्थानुभावकत्वसम्भवाइकन खादिममुदायस्यापि तत्तदर्थे शक्ति- विलोयेत कादिप्रत्येकवर्णस्य शकिग्रह विनापि वकादिशब्दा- इकादेखनुभवाथं तन ममुटाये शक्तिरिति तु प्रततेऽपि समान हादिप्रत्ययमावस्य पद्मादौ वृत्तिमत्त्वाग्रहेऽपि पङ्कजादिममु- दायात् पद्माटेरनुभवस्य मांसद्धत्वात् । नचैवं चित्र गुरित्याहा- वपि चित्रगोस्वाम्यादौ समदायस्य शक्तप्रमङ्गः ममासत्वस्या- विशिष्टत्वादिति वाच्यम् अट होतावयववृत्तिकस्य पुंमस्ततोऽर्था- नधिगमनावयवानां वृत्तेरवश्यापक्षायां तेषामक तथाविधार्थ- बोधकत्वौचित्यस्य बन्यमागत्वादिति । पङ्कजाम्पिटेभ्यः के इलस्यैव योगार्थस्य रूठ्यर्थस्य वा बोधयुदासाथै तादृशाथ योमिथः माकान्त्वनियमो न कल्पाते परन्तु रुव्यर्थभिन्ने योगाथम्य बोध प्रति रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वं तेन रूढ़ेरप्रतिमन्धान दशायामवयवशक्य व पङ्कजं कुमद मित्यादौ पङ्कजनिकट त्वादिना कैवाटेरवगमस्तथावयव. शक्तोरनुपस्थिती संमुदायशक्त्यैव भूमौ पङ्कजमुत्पन्नमित्यादौ ·शब्दशातप्रकाशिका। पनत्वप्रकारेण स्थलपद्मादेरत एव च तैलपदं योगेन तिलप्रभवं रूढ्या च विलक्षणट्रवद्र्व्यपर्यवमितं नेहं बोधयेद्योगरूढ़मपि तेलं पत्रमित्यादौ सर्षपस्य तैलमित्यादौ च शक्त्यैव प्रत्येकस्य बोधकमिति मोमांसकानां मतमुपन्यस्यति । हक्ष्यर्थभिन्न योगार्थबुद्धी स्टेविरोधिताम् । वदन्ति केचिदकैकवुद्धिस्त : क्वचिदिश्यते । कचित्समुदायावयवयोरेकमात्रस्य शक्तिप्रतिसन्धानस्थले यद्यपि पद्मान्यधर्मिकपङ्गजातत्वान्वयधीसामान्यं प्रति पङ्कजपदं पद्मशक्तमित्येवं रूढिज्ञानत्वेन न विरोधिल तादृशधीसत्वेऽपि कर्दमजादिशब्दभ्यस्ताद्रूप्येण कैरवादेरवगमात् नापि पङ्कजपद- अन्यतादृशबोधं प्रत्येव तथा विरोधित्व रूढिज्ञानदशायामपि समुदायस्य लक्षण या शक्तिम्भमेण वा पनजपदात् पनजातवेन कुमुदबोधस्य सर्वरुपगमात तथाप्यवयवशत्या पङ्कजण्दजन्य- पद्मान्यधर्मिकपङ्कजातत्वान्वयबोधं प्रत्य व रूढिज्ञानत्वेन प्रति- वन्धकत्वम्। न च कुमुद एव पद्मत्वेन रूढिभ्रमदशाय ताद्रूप्येष कुमुदस्य बोधो न स्यादिरोधिन्या रूढिधियः मत्त्वा- दिति वाच्यं पद्मान्यधर्मिकत्यनेन पद्मवानवच्छिवविशेष्यता- कत्वस्योक्तावात् । पद्मस्येव कुमुदस्यापि समुदायशक्यत्वधी- दशायामवयवशता पङ्कजात कुमुदमित्याकारकधीखोकारे तु कुमुदादिशक्तत्वज्ञानाजन्यत्वेनापि प्रतिबध्यं विशेषणोयम् । न च यत्र तात्पर्य्यादिधीविलम्बादयोग्यताक्रमादिना प्रति- बन्धादा रूढ्योपस्थिते पद्मे योगार्थस्य पजजनिकर्तुरनन्वयस्त वयव शक्तया पङ्कजातत्वेन कुमुदादिबोधो न स्यात् विरोधिनी रूढिज्ञानस्य मत्वादिति वाच्य मोमांमकानामिष्टत्वात् ते हि मण्डपं भोजयेत्यादावपि रहादौ रूढ़िधौमत्व मण्डपाटि पदानामवयवशतमा मण्डपानकदिनं मन्यन्ते बोधं धमत्व- ·शब्दशनिप्रकाशिका। प्रहानाम्नन्दितस्येव रूढ्यथगोचरतत्तदयोग्यताज्ञानाद्यभाव- विशिष्टस्यैव रूढिन्तानस्य विरोधितायाः सुवचत्वाच्च। यदि च समुदाय एव पद्मत्वेन पङ्कजनिकट त्वेन च शत: प्रमाभ- माभ्यां पङ्कजातं पद्ममित्याकारको बोधः प्रामाणिकस्तदानों च पवजनिकट त्वेन कुमुदस्य नान्वयधीः तदावयवशतप्रत्य- पहाय पङ्कजपदघटकशब्दशक्तोति प्रतिबध्यकुक्षौ निक्षेपणीयं तहटकत्वञ्चेह तद्विषयिताव्यापकविषयिताकत्वमात्रं तदवयव इव नत्राप्यविशिष्टम्। यत्तु स्वावयवशक्तया पङ्कजपदजन्यं पङ्कजकत्वेनान्वयबोधं प्रति पद्मत्व हेतुस्तत्र कार्यस्य विशेष्यत्वं तदवच्छेदकत्वं वा कारणस्य तु ममवायस्तादात्मा वा प्रत्यासत्तिरित्य तावतैव योगार्थमदिया कुमुदाटेर्बोध- व्युदामसम्भवात् उक्तक्रमेण प्रतिबन्धकतायां मानाभाव: पद्मत्व पङ्घजप्रयोगोपाधिरिति प्राचीनपवादस्याप्युक्तार्थ एव पर्यव- सानादिति तत्तुच्छं पद्मागृहौतशक्तिकस्यापि पुसः पङ्कजनि- कट त्वेनावयंवशक्तया कुमुदस्य बोधानुदयप्रसङ्गात् न चेष्टा- पत्तिरनुभवविरोधात् न च रूढिज्ञान कालोनमेव योगार्थन बोधं प्रत्युतरीत्या पद्मत्वस्य हेतुत्वं तथा सति रूढिधी- दशायामपि सदसमानकालीनस्य पङ्कजातत्वेन कुमुदबोधस्य सामान्यसामग्रोमहिना दुरितायत्तेः रूढिज्ञानासमानकालीन- तादृशबोधं प्रति विशेषतो हेवन्तरस्यालप्तत्वात् तत्कल्पने चातिगौरवात्। यदपि पाजननकर्टषु पङ्कादिपदानां शक्तिसत्त्वेऽपि पङ्कजपदान ताद्रूप्येण बोध: परन्तु पद्मत्वमात्रेण योगार्थमर्यादया पङ्कजातत्वप्रकारकबोधसामान्य प्रत्येव पद्मत्वविशिष्ट रूढिज्ञानस्य लाघवेन विरोधित्वात् पद्मान्य- धर्मिकत्वादेगौरवेण प्रतिबध्यकोव्यप्रविष्टवादतो योगरूट नासैव नास्ति युधिष्ठिरादिशब्दादपि रणस्थिरबादिक योगार्थ ·शव्दशतिप्रकाशिका। परित्यज्यैव वैजात्यादिप्रकारेण कुन्तीपुत्राद्यवगमात् । यदुक्त- मभियुक्त: या वृत्तिरजहत्स्वार्था सेयमत्रोपपादिता। जहत्-- स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढ़िविरोधिनी ॥ पङ्कजं मनमादेवी पद्मनाभो युधिष्ठिर इति। तदेतह याकरणमतं पशमस्तोत्या- दितः पङ्कजातं पामस्तोत्याद्यनुभवस्य न्यायमीमांमादिमकल- तन्त्रमिद्धत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वादनादयमन्यथा अवयव- शक्त रपि प्रतिबध्यतायामप्रवेशापत्तेलाघवेन पङ्कजातत्वप्रकारक- शाब्दमामान्यं प्रत्येव रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वस्य सुवचत्वात् । नन्वेवं द्रव्ये सरसिजमस्तोत्याहितो द्रव्यनिष्ठ सराजमिव ट्रव्याभिन्न सरसिजातं पद्ममपि प्रतीयेत नामार्थयोरभेटान्वये तन्त्रस्य नाम्नी: समानविभक्तिकत्वस्यानपायादिति चेत् मत्य मविभक्ति कनामार्थस्य नामान्तरान्वये वृत्तिशब्द कदेशान्येनेब ममानविभक्तिकनामान्तरेण स्मारितवस्य तन्वतायाः खोकाव्य त्वादिति। यद्यदाकान्तिं योग्यं मनिधानं प्रपद्यते। तेन तेनान्वितः स्वार्थ: पदेः ममधिगम्यत इति रूब्यर्थयोगार्थयोभाण्टुपस्थिती तयोराकााटिमाचिव्याटाहत्यान्वयबुद्धिस्थल एव यागार्थस्य रुयर्थस्य वा नान्यत्रान्वयो न तु तयोरेव मिथः साकाश्त्वं अन्यत्र योगार्थस्य बोधने रूढिधियः प्रतिबन्धकत्व वा प्रमाणा- भावात् एवञ्च यत्र योगरूढिलभ्यार्थ योस्तात्पर्य्यायग्रहादि- रोविसमवधानाहा न प्रथममन्वयधीस्तत्र योगार्थमदिया पभजातत्वेन कुमुदादेः समुदायशक्तया च पद्मत्वेन स्थल- कमलस्य बोधो भवत्येवेति मणिकन्मतं दर्शयति । हढ्यर्थेऽन्यव वा यव यदाकाहादिनिश्चयः । तदैव तव योगार्थखान्बयो मणिकन्मतः । समुदायशापस्थापिते पदान्तरवृत्त्युपस्थापिते वा यत्र ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धर्मिणि अवान्तरवृत्तिलभ्यार्थस्य यदाकाहानिश्चयादिस्तदैव तत्र तस्यान्वयवोध उत्पद्यते सम्भृतसामग्रोकत्वात् रूढ्यर्थभिन्न योगार्थस्यान्वयबोधव्युदासाय तु रूढोगापहारिताप्रवाटो रु व्यर्थ मात्रे योगार्थस्यान्वयबोधसामग्रोस्थलाभिप्रायक इति चिन्तामणिकृतां मतम् । योगरूढं विभजते। सामासिकं तद्धितानामिति तत् हिविधं भवेत् । योगढ़ कदन्तस्य समामत्वन्यवस्थितः । तत योगरूढं सामासिकं समासात्मकं कृष्णसटि तद्धि- ताक्त वासुदेवादि। कृदन्तस्य पङ्कजादियोगरूढस्य सामा- सिक एवान्तर्भाव इति नाधिक्यम् । यौगिकं नाम लचयति विभजते च । योगलभ्यार्थमावस्य योधकं नाम यौगिकम् । समासस्तद्धितालञ्च कदन्तञ्चेति तत्तिधा। यन्नाम स्वान्लनिविष्टशब्दानां योगलभ्यस्यैव यादृशार्थ- स्यान्वयवोध प्रति हेतुस्तबाम तादृशाथै योगिकम्। योग- रूढन्तु सासर्यादिपदं योगनावच्छिन्नस्य रूयर्थस्य बोधक न तु लन्मात्रस्य। तत्र यौगिक विविधं समासतद्धितातं रुदलञ्चेति इन्दोऽपि ममाम: स्वघटकशब्दानामाकाझ्या लभ्यस्य प्रवटिराद्यर्थस्थान्चयबोधक नया यौगिक सर्वच्चेदं रूढान्यत्वेन विशेषणीयः नात: कृष्णसादौ वासु- देवादी पजाटौ च योगरूढऽतिप्रसङ्गः । ब्राह्मणो शूद्रेत्यादौ ङोवादेः स्त्रीत्ववाचित्वे तादृशं नाम यौगिकमेव अन्यथा तु . स्त्रीवादिमति तत्तदर्थे रूढ़मेव नातो विभागस्य प्रवचः व्याघातः।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। यौगिकेषु समासं लक्षयति । यादृशम्य मन्नावाक्यस्यान्तस्त्वादिनिजार्थके । बाहगार्थस्य धीहते. स समासस्तदर्यकः । यादृशमहावाक्योत्तरस्वतलादिः स्वार्थस्य यादृशार्थावच्छिन्न- विषयताशालिबोध हेतुस्तादृशं तहाक्यं तथाविधार्थे समासः । पाचकादिकन्तु पाककाद्यर्थक वाक्यमपि स्वघटकानेकनाम- लभ्यतादृशार्थकत्वविरहात्र महावाक्यं प्रवत्वर्थमानावच्छिन्न- प्रत्ययायस्यान्वयबोधं प्रत्ययोग्यत्व' वा प्रकृते वाक्यस्य महत्त्व वाच्यं तेन उपकुम्भादौ नाव्याप्तिनवा नीलघटत्वमित्यादौ नौलघटत्वादिभागेऽतिप्रसङ्गः। क्षोरपायोल्याटि कस्तु प्रनत्य- विच्छिन्नकद स्यान्वयबांधे ममर्योऽपि न प्रत्यर्थ मानाव- त्रिस्य तत: पानशालसामान्य स्याप्रत्ययात् राज्ञः पुरुषत्व- मित्यादितो राजन्येव पुरुषभाव: प्रतीयते न तु राजपुरुषस्य भाव: तचितानां प्रकृत्यर्थमानान्वितस्वार्थबोधकत्वादतो राज्ञः पुरुषल्यादिमागे न प्रसङ्गः। पायं पायमित्यादिगमन्तभागस्तु खार्थाव ितमस्य धात्वन्तरार्थी यान्वयबोधको न तु त्वादि- प्रत्ययार्थस्य प्रस्थायेत्यादी ममामव्यपदेशो ल्यवादिशब्दसंस्कार- प्रयोजनको गीण। विभजत। स चायं षधिः कर्मधारयादिप्रभेदतः । यथोषपदमजावत नासौ सतधा मतः ॥ रा चा निरुतास लामः कर्मधारयहि गुतत्पुरुषाव्ययीभाव- बहुव्रीहिदीदात् पदिषः यश्च कुम्भकागटिर प्युपण्टसंज्ञकः समारऽसि तव समं मामः सविधः । सङ्काशनिभनोकाशा- टोनाक कागट नामपि शब्दानामुपदार्थान्वितस्यैव स्वार्थस्य बोधका तया तथावधनामान्त त्वमेव चैतस्य समासान्तराहिशेषः।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ननु यदि षड़िधः सप्तविधो वा ममासन्तदास्य पञ्चविध- वोक्ति: प्राचाममङ्गनेवतस्तान पपादयति । पूर्वमध्यान्तमर्वान्यपदप्राधान्यत पुनः । प्राच्य . पञ्चविधः प्रोक्त. ममामो वाभटादिभिः॥ कश्चित्समामः पूर्वपदार्थधमि कान्वयबोधजनकतया पूर्व- पदप्रधान उच्यते यथा प्राप्तजायाईपिप्प नोपूर्वकायाढिकस्तत्- पुरुषः यथा वा उपकुम्भाद्यव्ययोभाव: पुरुषसिंहादि कर्म- धारयश्च । कश्चिन्मध्य पदार्थधर्मिकधीजन कतयैव मध्यपदप्रधानो यथा पटानधिकरण प्रतियोगितानवच्छेदके त्यादिकस्तत्पुरुषः पटस्य नाधिकरणमित्यादिविग्रहे मध्यपदार्थस्यैव विशेष्यत्वात् बहुपदे बहुव्रीहिरेवेत्यस्य तत्पुरुषादेबहुनामगर्भवाभावे तात्पर्यमित्यग्रे व्युत्पाद्यत्वात् । कश्चिदन्त्यपदार्थधर्मि कधी. हेतुत्वादन्त्यपदप्रधानः यथा राजपुरुषादिकस्तत्पुरुषो नोलो- त्यलादिकः कर्मधारयो बिगााद्यव्ययोभावश्च। कश्चित्सर्व- पदार्थधर्मिकबुद्धिहेतुत्वात् . मर्वपदप्रधानः ययेतरेतरहन्हो इन्दमानं वा। कश्चित्स्वघटकान्यपदार्थधर्मिक ज्ञानजनकत्वा- दन्यपदार्थप्रधानः यथा बहुव्रीहिः खलेयवाद्यव्ययीभावश्च । तदेवं पञ्चभेटानादायैव पञ्चविधत्व प्राचीनतमतो न विरोधः । नित्यानित्यभेदेन ममामस्य है विध्यमप्यस्ति यदुक्त जयादित्येन विभक्तिमानप्रक्षेपान्निजान्तर्गतनामसु। स्वार्थस्याबोधबोधाभ्यां नित्यानित्यौ समासकाविति । स्वान्तर्गतनामसु विभक्तिमात्र- प्रक्षेपेण यल्लभ्यार्थस्याबोध: म नित्यः ममामः यथा कृष्णसर्प- निमक्षिकासुरादिः कृष्णः सी मक्षिकाया निः न सुर इत्यादि- तस्तलभ्य स्य वैजात्यादेरग्रहात् यल्लभ्यस्य च बोव: सोऽनित्यो यथा राजमुरुषपूर्वकायादिः तल्लभ्यार्थस्य राज्ञः पुरुषः पूर्व कायस्येत्यादिवाक्यादपि प्रतीतेः। स्फरहाणो चलचैत्र इत्या- ·४. शब्दशक्ति प्रकाशिका। दिकः कर्मधारयोऽप्यनित्य एव समासः स्फुरन्तो वाणी- त्यादिविग्रहस्य वाण्यादौ स्फुरदादिविधेयक बोधाजनकत्वेऽपि स्फुरदभिन्न बाण्यादावकत्वाशिबीचकत्वमादायैव तदर्थप्रकाश- कलात् स्फरन्तों वाणीमित्यादिवाक्यस्यैव तत्र विग्रहत्व- सम्भवाञ्च विग्रह एव ममामलभ्यार्थस्य बोधकत्वतन्त्रन तु ममासे विग्रहार्थस्य विग्रहलभ्ययोलिङ्गसंख्ययोजकवेधुर्ये गण प्रायशः समासाबोध्यत्वात्। अतव यत्र ममामे तयोर्व्यञ्जक- मद्भावस्तत्रावगमाऽपि यथा जरतोचित्रगुजनः प्रियतिमा पुरुष इत्यादौ स्त्रोत्वस्य स्त्री प्रत्ययतिसादेशयास्तदभिव्यञ्जकयो: मत्त्वात् यथा वा अक्षपरि शलाकापरि प्रिय युवा हस्त्य ख- मित्यादावक्रत्वादः अक्षशलाकयोरकत्व एवाव्ययीभावस्थ युमदम्म दोईल एवं युवाद्यादेशस्य सेनाङ्गानां बहुत्व' एव समाहारबन्दस्य विधानात्। तटुक्तमभियुक्तः सङ्ख्या तु व्यञ्जकामावादव्यता प्रातरादिवत् । यत्र तु व्यञ्जकं किञ्चि- तत्र मङ्ख्या प्रकाशते शलकापरि हत्यख घू.कायोऽपिप्प- लौति। पूर्वादरई स्य च ङमर्थकल्लमन्तर्भाव्यवावयविना तत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् मरसिजादो कण्ठे कालादी चालक समासे सुपः मंख्यावगमेऽपि.न क्षतिः तत्र व्यञ्जकसुयः सत्व- ऽपि मख्या न बुध्यत इति तु ममानशक्तिवादिनः पातञ्जलाः । समासेषु कर्मधारय लक्षयति । क्रमिक यन्नामयुगमेकान्वार्थबोधकम् । तादाता न भवेदेष ममामः कर्मधारयः॥ क्रमिक यन्नामहय तयोरेकस्य नाम्रोऽर्थ धर्मिणि तादा- मनापरनानोऽथस्यान्वयवोध प्रति समर्थ ताशनगम इयं कर्मधारयः नौलोत्पल मित्यादावुत्पलाटिपद स्यार्थे. नोलादि. पदार्थस्य तादाम नान्वयः तथा पुरुषसिंह इत्यादावपि ·शब्दशाक्त प्रकाशिका। ४१ - पुकादाय तपटलक्षास्य सिंहादिमशस्य पुरुषः सिंह इवे- त्यादिविग्रहे प्रायेणापमयस्यो मानगिति कर्मधाग्यानुशास- नात् । कुम्भस्य ममोपमित्याद्यर्थक स्तूपकुम्भादिनं तादा- मोनान्वयबोधकः प्रवन्न मण्द्रयमित्यादे: मंग्रहाय नामपदस्थ धातुभित्रोपनक्षशत्वात् मार्थकमामान्यपरत्वेऽपि क्षत्यभावाच्च । नोनमुत्पलमित्या दोन समानविभक्तिक नामयं स्वार्थयोर- मेटान्वयं बाधयदपि न क्रमिक विभत्ता व्यवधानात् । यदिच तादात्मन नौलादि नामावस्यान्वयबुद्धौ नौलादिनामोत्तर नामो वस्थाप्यत्वतन्त्रमता न तत्राटमम्बन्धन नौलादरचयः परन्तु निगेप पविभाय स्थापित तादारमा एवाधेयत्वेन नौल- घटपटावित्याना व नोल पदाव्यवहितेन घटपटेत्येवं हन्डामा क- नाम्वोपस्थापित गटे नोनय्य तादात्मनान्वयान व्यभिचार: स्तोकं पचति भाग्येन धन प्रकृत्या पटुरित्या दापि मोवाटेन धाला द्यर्थ तादात्मनाचयः किन्तु हितायाद्यर्थे तादात्मा- एवाधयत्वनेत्यादिकं विभाव्यतं तदा शामिकलमजुपाडेय- राजपुरूष इत्यादि कस्तु तत्पुरुषो न पुरुषे पूर्वपद- लक्षितगनमम्बधिनस्तादात्मा नान्वयबाधकः ममामविग्रह- योस्तु ख्याध कवहान्यापत्ते: परन्तु पाजसम्बन्धस्यैव अतएव राजयुरुष इत्याडो पूवपदे पठाथसम्बन्ध लक्षणेति मणि- कदुक्तमपि मङ्ग छत। यथा च नामाथयोदनान्वयेऽपि न क्षतिस्तथोपरिष्टाहक्ष्यते। ক্ষিত্মিব্রিমিনালনায় वा तादात्म नान्वयबोधकत्वमुतानिरुक्ती निवैश्यम्। न चैव- मपि पञ्चपुण्यादिहिगो विगाय गच्छत इत्यादिस्थलीये हित- याद्यभिन्नगाग्यादिबोधकाव्ययीभावे चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात् । अत्र च मानुषब्राहाणी ब्राहायमानुप इत्याद्यप्रयोगादिशषणविशेष्ययोशल मिथस्ता दामन व्यभिचार- मेव ।

·शब्दशाता प्रकाशिका। परमसः स्तत्रैव कर्मधारयः साधुः प्रमेयधूम इत्यादौ तु नरस्य शरीर राहोः शिर इत्यादाविव तादात्मासम्बन्धार्थकषष्ठया तत्पुरुष एवेति वृद्धाः। चन्दनतरुविन्ध्यगिरिर्वमन्तममय इत्यादि- प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात् विशेष्यस्यैव विशेषणव्यभिचारित्वं कर्मधारये तन्वं न तु विशेषणस्यापि तहाभिचारित्वं पुरुषो- त्तम इत्यत्र चोत्तमत्वं नित्य ज्ञानादिमत्त्व किन्तु नमविधुर- त्वम् अतएव तत्र पुरुषस्येव पुरुषेऽपि तस्य व्यभिचारसत्त्वादु. त्तमपुरुष इत्यपि कर्मधाग्यः साधुरिति तु नव्याः । तदाद्युत्तर- पदकः कर्मधारयः प्राय गा नेष्यते नौलतदस्तोत्यादितो जात्वपि नौलोत्पलादरस्तित्वाद्यातोतेः । पक्कयोजनं रभ्यसामग- ञ्जनं वृथा। नोलयद्रम आस्वाद्यः कटु तद्रूपमोच्यते इत्यादि- प्रयोगात् क्वचिदिष्यतेऽपि प्रयुक्तञ्च जमरनन्दिना परम: म इत्याद्यर्थे परमतावित्यादि। तत्पुरुषोऽयेतेन व्याख्यातः। ननु विशेष्यतया नामाप्रकार कान्वयबुद्धिमावं प्रत्येव नामोत्तरविभक्तधपस्थाप्यत्व तन्त्र न तु तादात्मासम्ब- धानवच्छिन्नतत्प्रकारताकबुद्धि प्रति गौरवादतो नामाथयो- नीलोत्पलयोरन्वयासम्भवात् कर्मधारयादिकः समासो न यौगिकः किन्तु नौलोत्पलत्वादिविशिष्ट रूढ़ एव। तदुक्त भर्तृहरिणा अबुधान् प्रत्यु पायाश्च विहिताः प्रतिपत्तये । शब्दा- न्तरत्वादत्यन्तं भेदो वाक्यममासयो रिति वैयाकरणा: तन्मन्द नौलोत्पलमित्यादी समुदाये रूढ्यप्रतिसन्धानऽपि नीलादि- प्रत्येकपदोपस्थित्या तयोस्तादात्मनान्वयबोधस्यानुभविकल्वेन गौरवस्य प्रामाणिकलायन्यथा नामार्थस्यान्वयबोधसामान्य प्रत्येव नामोत्तरनामोपस्थाप्यत्वतन्त्रमुरोक्कृत्य नीलमानयेत्यादी नामार्थसुबर्थयो न्वयबोध: परन्तु सुबन्तभागस्य नीलविशिष्ट- कर्मवादा रूढिरेवेत्यपि किन्न रोचयेः। न च समासस्या- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ४३ शक्तत्वे नीलोद्यञ्च घट इत्यादाविव नोलघटो द्रव्यमित्यादा वपि घटे धर्मिण्य कत्र इयमिति न्यायेन नौलद्रव्ययोस्ताटा- मेघनानुयायतिरिन्ति वाच्यं नामार्थस्य मुख्यविशेष्यताक इव तादात्मावच्छिन्नविधेयताकेपि बोधे नाम्नः प्रथमान्तलस्य तन्त्र- त्वात् विधेयत्वन्तु विषयतावच्छेदकतान्य प्रकारत्व प्रकारता- प्रभेदा वेत्यन्य देतत् पटमित्यादौ तु कमवादौ पटादिन तादा- त्मपन विधेय इति न तत्र व्यभिचारः। ननु नौलं पातञ्चात् पलं यत्र इत्यर्थ नौलपोतोतपल सर इत्यादिको बहुव्रीहिरिव नौलं पोतञ्चोत्पलमित्यर्थे नोलपोतोत्पल पुष्यमित्यादिकः कर्मधारयोऽप्येकत्र हयमिति न्यायेन नीलपोतास्यामच्छिनोत्- पलनिष्ठधर्मिताकधाजनकः कथं न स्यात् इति चेन बहुपदे बहुव्रीहिरीव नेतरा हन्वान्यः ममास इत्यनुशिष्टिबलेन वहुवाई. रेव स्खनिविष्ट नानयापस्थाप्याथद्दयावच्छिन्न तादृशानामान्त- रार्थनिष्ठविषयताकबोधं प्रति हेतुत्वेन ममामाला तादृश- धियं प्रत्यसमर्थत्वात् । नौलपोतोत्पले रम्ये पोलगोलोत्पला- श्रितमित्यादौ तु नौलोत्पल पौतोत्पलञ्च रब्यमित्याकारक एव बोधो न तु नौल तञ्च यदु नपल तम्यमित्याकारः । अतएव इन्दात् परस्य प्रत्येकाभिसम्बन्धसूचनार्थ नीलपोत च ते उत्पले चेत्यादिकमेव तत्र विग्रहं वर्ण यन्ति न तु नौल पोतञ्च तदुत्पलञ्चेत्यादिकम् । घटस्य नाधिकरणमित्यादि- विग्रहे घटानधिकरणमित्याटिकस्तु मध्यापटप्रधानस्तत्पुरुषो न बहुनामगर्भो नवैकत्र हयमितिन्यायेन स्वार्थस्य बोधक इति सम्प्रदायविदः । स्यादेतत् समासानां समुदायशक्तत्वे. वाचस्पतिर्मिताया: स श्यामे कण्ठ व्रण: पुमान् इत्यादौ वाचि सितायाः कण्ठे च श्यामादेन भदेनान्लयो वागादेः पदार्थंकदेशवेन तत्र पदान्त- ·प्राब्द शक्ति प्रकाशिका 1 मादा जटया । राथस्य पशुरपशगंगनं ममवेतमित्यादाविव निगकाइवाटेवं पत्नया विजातिस्वाध्यायो जटाभिस्ता पमस्पत्यादौ पनामह भावस्य हिजातो जटा वैशिष्ट्यस्य च तापसे भेदेनाधि नान्यो यथाकाशमभिघातादित्यादौ। योगि कत्वे तु तत्र तत्र तथा विधान्वयो दुर्वारी वामभृतः पदार्थत्वादिति चेन्न वृत्त्ये करणा- पदस्याथ मम्बन्धस्य कार कस्य वा जोधकान्यविसतो : स्व.ग. भावशताया निगकाइबादेव तस्य जिन स्तत्वादनाव चैत्र स्य गुरुकुल शरैः शातितपत्व क इल्या टौ गर्वादिगदस्य कृत्ये कटेश. त्वेऽपि तदर्थ षष्ठाईसस्बन्धस्य हतोयाघकवण त्वादेश्चान्यः सर्वमिदः । ममानस्येव का जादिप्रत्ययान्तस्यापि नित्वात् परिष्क तायाः मततं यस्तु वाचस्पताय । वापि पुत्रोयति स पुरूप इत्यादेरपि. वागानां परिष्क ताटे: पुत्राधा च मम्पदादेः महादादिबोधवातामार मानध्य सन- एव प्रतियागिपदान्यादन्यत् काकादधि। हत्तिगब्दैक- देशार्थ न तस्याञ्चय इष्यत इत्याधि पठति काम बटालागास्थ कुरु पापक्षयं मनेत्यत्र च योगोत्थमित्यस्य योगप्रयोज्यमित्यर्थः स चाभेटेन पापक्षयेऽचितः । यस्मिन् राशिगत भूर्य विपत्ति यान्ति मानवाः। तेषा तत्रैव कतव्या पिण्डदानाटिका क्रियेति वचनन्तु अनून समूलत्वे तु यस्मिन् रामा गते सूर्य इत्येव तत्र पाठ इत्यास्तां विस्तरः। विगुलक्षयति। सख्याशयन नाम तदनक्षप्रार्थयोधकम् । अभदेव यत्वार्थे म दिगुमित्रविधीमतः ॥ संख्यापन्निश शायत्मदोत्तरलविशिष्ट यन्नाम स्वार्थ धर्मिक तादात्मन तदलव्याख्यान्वयवोध प्रति समर्थ तबामोत्तरतापन्न तन्नामैव तदलक्ष्यायाभिन्नखार्थ विगुरुच्यते ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। त्रिकट त्रिभुवन चतयुग चतुवर्ग पञ्चगव्य पञ्चामृत पदम घट- पदार्थ मलपि अष्टनाग अष्टवसु नवम नवग्रह दशान एका- दशरुद्र एकादन्ट्रिय हादशादित्यादिकस्तु कर्मधारयः शुण्ठादिप्रयाप्तत्रित्वावच्छि वबोधकत्या न पृर्वपदारनाथ म्य बोधकत्रिकटुप्रभृतिभ्यः कटुवयादिसामान्य स्याप्रतोते; पञ्च- मूलात्यादो तु मूलपञ्चकत्वेनैव मूलविशेषु तात्पर्य नत विशेषरूपग्णापि अतएव कण्टकादिक खन्य गाभार्यादि च य महत्। पञ्चमून तदुभयं दशमूलमुदाहृतमित्यादिक- स्ताद्र प्येण बाधस्थलाय: प्रयोग: वर्षाकाले मघाण युक्ता चापि त्रय दशोत्यादिवदेकवचनस्य माधुत्वमम्भवात इयो रूप- मित्याद्यर्थ दिरूपादिपदं नामदेन डिप्रभृतमनु-पकम् एकत्व- संख्या विशिष्ट बोधयदपि एकपदं न पर्याप्तिसमग तद- वच्छिन्नस्य बोधकं हितयादिपदं पर्याप्तता हित्वावच्छिन्द्र प्रतिपादयपि न तत्र शत वाक्यवाहतो नेक घटहित्य पटे- त्यादिकर्मधारयेऽतिप्रमङ्गः। सप्तशतो पचतामित्यादी च यद्यपि शते धामणि मनानामभेदन नान्वयो बाधितत्वाबाषि मप्तपदन्लक्षितस्य मप्तगुणितस्य हिगुवहान्यायत्तेः तथापि शत पदार्थकदेशे शतलमख्यायां तस्याः मतलभन्भवादिति वदन्ति । हिगाम्यं गच्छत इत्याद्यव्ययोभाववारणन्तु पूर्वदत् । स चायं द्विगुस्त्रिविधः तद्धितात्तिरपटममाहार भेदात । तत्र तहितार्थ हिगल क्षयति । तद्धितार्यान्वितसार्थन्तद्धितादिगुर्मत । तहितार्थ नाचगिकखान्त्यनामा त्वसर्वगः । यो विगुः खोत्तरतद्धितान्वितस्वार्थक: म तद्धिताहिगुः । हिमुद्रो वष इत्यादौ हाभ्या मद्राभ्यां क्रौतस्य हिवां गांव- त्यादौ हाम्यां वर्षायामभिन्नवयस्कास्य हिद पविमित्यादौ ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। हाभ्यां दलाभ्यां निर्मितस्य हिगुञ्ज स्वर्णमित्यादौ दाभ्यां गुञ्जाभ्यां वलित प्य त्रिकाण्ड: पुरुष इत्यादौ त्रिभि: काण्ड: परिमितस्य पञ्चकपालश्चरित्याटो पञ्चभिः कपाल: संस्कृतस्य बोवने लुप्तस्यैव ठगादितद्धितस्य क्रोताद्यभिधायकत्वात् परि- शिष्टतां मतेनेदम्। उक्त प्रयोगेषु विगोरन्तिमनाने व क्रोता- टिरूपार्थो लक्ष्यते न तु गुप्तष्ठगाटिरप्यपेक्षतेऽतस्तद्धितार्थ- लाक्षणिकखान्य नामको दिगुरेव तद्धिताहिगुरिति फणि- भाष्यमतन्तु न युक्तम् अमवंगत्वात् पाञ्चपुरुधिरित्यादी पञ्चानां पुरुषाणामपत्यस्य पञ्चगर्यरूप्यो गौरित्यादौ पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्वस्य बोधने तद्धितेनैव स्वार्थ स्यापत्यप्रभृतरुप- स्थापनात् विस्वर्ण मुद्रः परित्यादावुत्तरपदस्य शक्तिविरहेण क्रोताद्यर्थे लाक्षणिकत्वायोगाच्च । उत्तरपदहिगुलक्षयति ।। खान्तर्निविष्टशबदाभ्या शब्दान्तरममामगः । यो हिगुः शाब्दिक रक्तः म उत्तरपदहिगु ॥ यो विगुः स्वघटकनामभ्यां सह माकाझनामान्तरण समामस्यान्तगत: स उत्तरपहिगुः यथा पञ्च गावा धनमस्ये- त्यादिविग्रडे पञ्चगवधन: पुरुष इत्यादौ बहुव्रौह्याटि निविष्टः पञ्चगवादिः। समाहारविगुलक्षयति । खार्यान्वितसमाहारलक्षकस्वान्त्यशबदकः । उक्ताभ्यामितर. किं वा ममाहारहिगुईिगुः ॥ खोपस्थाप्याथस्य समाहार लक्षको यदौयान्त्यशब्द' म हिगुः समाहारहिगुः पञ्चपुलोत्यत्र हि योगलभ्यानां पञ्चाभिन्न पुलानां समाहारः परस्थपुलशब्देन लक्षात न तु तत्र हिंगो: शक्तिरन्य- लभ्ये शक्तायोगात् अतएव न लक्षणापि शक्यमम्बन्धस्यैव लक्षण- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। त्वेन वाक्ये नद्रसम्भवात् । यदि च पञ्चपुलोत्यत: पञ्चानां पुला- नामेव बोधो न तु तत्समाहारस्यापि अतएव पञ्चपुलों छिनत्ति इत्यादिकः प्रयोग: प्रमाणाम् अन्यथा ममूहात्मन: समाहारस्य छिदाद्य सम्भवेन तटयोग्यत्वापत्तेः पुन्तादेहि त्वबहुत्वेऽप्येक- वचन त्वानुशामनिकं दारादेवहुवचनवदुपपद्यते। न च द्रव्य- प्राधान्ये पञ्चखटोत्यादी इस्वो न स्यात् गोशब्दस्येव स्त्री प्रत्यय- स्थापि ममामात्य स्थोपमजनस्यैव तद्विधानादिति वाच्य समा- हार संज्ञकविगोर प्यन्त्यस्य स्त्रीप्रत्ययस्य पृथगैव हस्खविधेर्वताव्य- त्वात् प्रयोगानुसारित्वात् कल्पनायाः पञ्चपाचकीत्वादावव्याप्तिच तत्रोत्तरपदस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगादिति सूक्ष्ममीक्षात तदा पूर्वनिकताभ्यां तद्धितार्योत्तरपदहिगुभ्यां भिन्नहिगुग्व समाहारहिगुध्यिः । एवंञ्च हिगोः कर्मधारयान्तर्गतत्वेऽपि न क्षतिरिति तु विभावनीयम् । तत्युरुषं लक्षयति । यदीयन सुवर्थेन युतयत् धोधनक्षम । य. समामस्तस्य तन त तत्पुरुप उच्यते । यदर्थगतेन सुबर्थन विशिष्टस्य यदर्थस्यान्वयबोधं प्रति यः समासः स्वरूपयोग्यः स तदर्थ स्य तदर्थ तत्पुरुषः न तु यन्नामोत्तर यन्नाम यदर्थगतसुबर्थावच्छिन्नस्य यत्स्वार्थस्य बोधकं तदुत्तर तन्नामैव तदर्थ योस्तत्पुरुषः पृर्वकायोऽईपिप्प- लोल्यादावव्यात:। स्तोकपतत्यादौ क्रियाविशेषणः कर्म- धारय एव महाकविमहाविज्ञ इत्यादौ कवित्वादाविव प्रकृते- ऽप्येकनासार्थकदेशे पचनादावधरनामार्थस्या भेदान्वयबोधकतया तथात्वमम्भवात् स्तोकं पतो त्यादी अमस्तादात्माबाचित्ले तु तत्पुरुषः सम्भवत्येव क्रियाविशेषणै: ममाम एवाव्युत्पन्न इति तु न देण्यं स्तोकनम्ना स्तनाभ्यामित्यादः कालिदासाद्यैः ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। प्रयत्वात् दिगो कर्मधारये च शाब्दिकानां तत्पुरुषत्वव्यप- देश: पदमस्कारार्थी गौणः । विभजत। हितीयादिसुबर्थस्य भेटादेष च षड्डिधः । क्रियान्वयी दितीयादर्य प्रायोऽत्र योनित: ।। ग्रामगतः चैत्रनीतः ब्राह्मणदत्तः वृक्षपतितः चैत्रधन मैत्र- गतिः प्रहस्थित इत्यादौ द्वितीयाटिसुबर्थस्य कर्मत्वकर्तृत्वा. देोधभेदादेतस्य हितोयाटतोयादितत्पुरुषत्वेन षड्भेदाः वघटकैकपदार्थनिष्ठहितीयार्थावच्छिन्नापरपदार्थ बोधकममासा- टेधर्मषट कस्य सुवच वात् । इयास्तु विशेषो यदेतेषु धात्व थान्वय्य व द्वितीयादेरर्थ : प्रायो घटकः पीठ परितः पुण्य न सुखं शमाय विद्या दण्डाहट: गवां कणा सम्पन्नक्षौरा तिलेषु तैलमित्यादिविग्रह तत्पुरुषस्यामाधुत्वात् वर्ष सुखो लोष्टकाण: कुण्ड लहिरण्य घटान्यः कुवेरवलिः कर्मकुशल इत्यादौ तु तत्तविशेषविधेद्धितीयादितत्पुरुषः । ननु ग्राम गत इत्यत्र गतौ ग्रामकर्मत्वस्य राजधुरुष इत्यत्र च पुरुष राजसम्बन्धस्यावगमो न ग्रामादियदेभ्यो लुप्तसुपः स्मरणात् तल्लोपमजानतोऽप्यन्वयबोधात् समृद्ध ग्रामगत इत्या- दित: समृद्धग्रामयोरभेदान्वयधीप्रसङ्गाच्च सम्पन्न दधि पश्ये- त्यादाविव तत्रापि नामार्थयोरभेदान्वयबोधोपयुक्तस्य नाम्नीः समानविभतिप्रतिमन्धानस्याविशिष्टत्वात् नापि ग्रामादिपटस्य ग्रामकर्मवादिनक्षकत्वात् अभेदान्यसम्बन्धन नामाथस्यान्दय- बोधं प्रत्यनुकूलस्य नामोत्तरविभक्नुपस्थाप्यत्वस्य तादृश- प्रत्ययोपस्थाप्यत्वस्य वा गल्लादावसत्त्वात्। न च ग्रामादि- पदलक्षितस्य ग्रामकर्मकारव तन गत्यादौ तादात्मनान्वय इति साम्प्रदायिकानां मतमेव माम्प्रतं तत्पुरुषास्यापि समस्य- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। मानपदार्थ योरभेदान्वयबोधकवे कर्मधारयतापत्ते; ग्रामं गतः रासः पुरुष इत्यादिविग्रहस्य समामतुल्यार्थकत्वहान्यापत्तश्चेति चेन्न प्रत्ययान्ततत्तन्नामर्थ स्यैव भेदेनान्वयबोधप्रति तत्सनामो- तरप्रत्ययोपस्थाप्य तायास्तन्वत्वेन ग्रामगत इत्यादौ ग्रासादिपद- लक्षितग्रामकर्मलादेगत्यादौ भेदेनान्वये बाधकामावात्। नचैवं गतो अमित्यत्रापि ग्रामपदलक्षितस्य ग्रामकर्मलादे- गलादी भेदेनान्वयबोधप्रसङ्गः प्रत्ययान्तान्यतत्तन्नामोप- स्थाप्याथ स्यान्वयबोधसामान्यं प्रत्येवोत्मर्गतस्तादृशतत्तन्नामो- त्तरनामोपस्थाप्यत्वस्य हेतुत्वेन तदसम्भवात् । ঋন যাত্ব- पिप्पलीच्छेद इत्यादौ पूर्वपदप्रधानत्वेनानुशिष्टस्य तत्पुरुषा- दरन्य पदार्थानां पिप्पलीप्रभृतीनां अर्डाद्यर्थे घटपटमठानामि- त्यादी च सर्वपदपधानत्वेन इन्दस्यानन्त्यपदार्थानां घटादीनां सुबर्थे अन्वयः तथा बहुगुडद्राक्षेत्यादौ गुडादौनामपि बहुजथे प्रवत्यर्थस्येषदसमाप्तौ नाम्नः प्राग्वहुचो विधानादिति । ननु यदि नामार्थयोरपि भेदेनान्वयो व्युत्पन्नस्तहि ग्रामगत इत्यादौ कर्मवादिसंसर्गण ग्रामादेरेव गत्यादावन्वयोऽस्तु कृतं ग्रामादिशब्दस्य ग्रामकर्मवादिलक्षणयेति चेत्, सत्य विग्रह- वाक्यानां समाससमानार्थकत्वरक्षणाय तत्र लक्षणास्वीकारात् मास्तु वा ग्रामादिपदस्य तत्कामलादौ लक्षणा कर्मत्वादि- समगणव ग्रामादेगल्याटावन्वयसम्भवात्तथापि न क्षतिः ग्राम गत इत्यादिविग्रहस्यापि कर्मलार्थकहितीयायपसन्धानवशादेव कर्मवादिसंसर्गेण गत्यादी ग्रामाद्यन्वयबोधकतया समास- समानार्थकत्वसम्भवात् ग्राममित्यादौ कर्मत्वादिधर्मिका न्वयबोधानुरोधेन द्वितीयादेः कर्मवाद्यर्थकत्वात् अतएवा- घट: पट इत्यादावन्यस्य असुरो दैत्य इत्यादौ विरोधिनः अनिक्षुः शर इत्यादौ सदृशस्य अब्राह्मणो वाईषिक इत्या- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। दावपलष्टस्य अनुदरमुदरन्तरूण्या इत्यादौ स्वल्पस्य वाच- केन ननिपातन खार्थे प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेनैव घटादेरनु- भावनेऽपि तत्रत्य तत्पुरुषे नाव्याप्तिः। पटस्थाभाव इत्यर्थे प्रसज्यनजा अव्ययीभाव एव समासः प्रमाणन्तेनापट वर्तते इत्याद्येव तत्र प्रयोगस्तत्पुरुषस्योत्तरपदलिङ्गकत्वनियमात् इति वृद्धाः। प्रसज्यनजाध्यपट इत्यादिस्तत्पुरुषएव साधु- व्ययीभावः नञ्तत्पुरुषविधेस्तदपवादकत्वात् अतएव वादिनामविवाद इत्यादिकः किरणावल्यादौ पुसि प्रयोग इति तु पक्षधरमिश्राः । युज्यते चोत्तरः कल्पो नदेवं टशैते राजमातङ्गास्तस्यैवामी तुरङ्गमाः। लो ग्रामगतस्तत्र मैत्र किं कुरुतेऽधुना। इत्यादी राजमम्बन्धादे राजादिपदलक्ष्यत्वे तदेकदेशस्य राजादेस्तदा परामर्शो न स्यात् विशेष्यविधया वृत्त्या पूर्वीपस्थापितस्यैवार्थस्य परामर्शकत्वात् तदादिशब्दानां न हि प्रजावतौयं मे त्वं तस्म देहि कम्बलम् । नोनो मणि- गुणः सोऽत्र धानादिर्बाध्यते तदा।। नन्वेवमनयैव ऋचा निषाद स्थपतिं याजयेदिति श्रुतौ निषा- दानां स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या न तत्पुरुषः परन्तु निषाद पति- रित्यर्थे कर्मधारय एवेति सिद्धान्ती व्यायेत नासुरुष भक्तिभिया हि तत्र कर्मधारयस्खोकारस्तन्म लके निषादस्याधानेऽपवविद्या- प्रयुक्तिश्च कल्पाते कल्पाते च निषादोयतत्तदध्ययने निषेधविधि- बाधात् स्खोशूद्रौ नाधौयेतामिति श्रुतौ तत्तदध्ययनेतराध्ययन- परत्वं धातोः शूद्रपदस्य त्रैवर्णिकान्योपलक्षकत्वात्। यदि च कर्मधारय इव तत्पुरुषेऽपि न लक्षणा तदा तत्पुरुष ५५ त्रो. चितस्त्रैवर्णिकस्यैव निषादीयस्थपतित्वेन प्राप्तावपूर्वविद्याप्रयुक्त- स्तन्म लकनिषेधविधिसङ्कोचस्य चाकल्पात्वादिति चेत् तत्- पुरुष लक्षणापक्षेऽपि किमिति कर्मधारय एव तत्राभ्युपैयते ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ११ ट न तु तत्पुरुषः निषादानां स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या निषादस्थ- पतिपदान्निषादसम्बन्धवत्वेन स्थपत्यनुभवमहस्रस्य सर्वसिद्ध- वेन तदनुरोधाल्लक्षणायाः क्ल,सत्वेन तत्कल्पनाभयस्यासम्भवात् न हि निषाटस्थपत्यादिपदं निषादादिसम्बन्धवत्तया स्थपत्यादि- बोधने निराकाङ्क्ष तथा सति निराकाइत्वादेव तत्पुरुषत्वा- मम्भवेन लक्षणापत्तेस्तबाधकतयोपन्यासानौचित्यात् । अथ बाधकं विना मुख्यार्थ एव श्रुतीनां प्रामाण्य न तु प्रमाणान्तर- विषयेऽपि लक्ष्यार्थे मुख्य शब्दसरस इत्यादिमोमांसवा तथैव मम्प्रतिपत्तेरिति चेत्तहि बाधकामले कर्मधारयविधयैव वेदानां प्रामाण्य न तु प्रामाणान्तरविषयेऽपि तत्पुरुषविधया कर्मधारयात् समामान्तरस्य दौर्बल्यमित्यादिमौमांसया तथैव प्रतिपत्तेरित्यपि किन्न रोचयेः। तत्पुरुषाबहुव्रीहेजघन्यत्व- मित्यत्नाप्युक्त व रीतिरनुमतव्या न हि बद्रोही समस्तपदानां लाक्षणिकत्वादेव ततो दुर्बलत्वम् एकपदमावलक्षणयापि बहुव्रीहेव्यवस्थाप्यत्वात् इति प्रास्तां विस्तरः । अव्ययीभावं लक्षयति। उत्तरार्यान्वितस्वार्याव्ययपूर्वस्तु यो भवेत् । सनासः सोऽव्ययीभावः स्त्रीलिङ्गविवर्जितः ॥ . य: समासः खोत्तरपदोपस्थाप्येन यदर्थेनान्वितस्य यदर्थस्य बोधकाव्ययपूर्वभागकः स तद्दिशिष्टस्य तदर्थस्य बोधनेऽव्ययो- भावः . गृहे निर्मक्षिकम् उपकुम्भमित्यादौ हि मक्षिकाया अभावः कुम्भादेश्च मामोप्यादिमक्षिकादिपदप्राग्वर्तिना निराद्य- व्ययेनानुभाव्यते अईशरीरमित्यादौ उत्तरपदार्थान्वितस्वार्थ- वोचकमप्यईपदं नाव्ययं निर्मक्षिका भूमिः निर्मनुष्यो देश इत्यादौ तु मक्षिकादेरभाववन्त बोधयन्नपि निर्मक्षिकादिक- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। स्तत्पुरुषो न तादृशाथें स्त्रीपु लिङ्गकार्यविधुर इति तत्र न प्रसङ्गः। नन्वकस्याक्षस्य शलाकाया वाद्युतेऽन्यथा पातनमित्यर्थेऽक्ष- परि शलाकापरि इति अव्ययीभावेऽव्याप्तिस्तस्याव्ययगर्भवेऽपि तत्पूर्वकत्वाभावात् एवं दो गाग्र्यों इत्यर्थे दिगाग्यं गच्छत इत्यादी द्वाभ्यां दण्डाभ्याम् इत्यर्थे हिढाण्ड प्रहरतीत्यादौ तिमृणां यम्- नानां समाहार इत्यर्थ त्रियमुनं सातोत्यादौ लोहिता गङ्गा यस्मिन्नित्यर्थ खोहितगण देश इत्यादौ दण्डेन मिथः प्रहृत्य वृत्तमित्यर्थ दण्डादण्डि रणमित्यादौ केशेषु मिथः प्रग्या वृत्त- मित्याद्यर्थे केशाकशि युद्दमित्यादी खले यवा यदा संहृता यवा यदा तिष्ठन्तो गावो यदेत्याद्यर्थे खलेयवं संहृतयवं तिष्ठग, वा काल इत्यादौ द्विगाय॑विदण्ड्यादिष्वपि तेषु अव्ययगर्भव- स्याप्यमावादतः प्रकारान्तरेण निर्वति। अमादशं विना श्रूयमाणषष्ठी न बोधिका। खार्थ यदर्थस्य यहा सोऽव्ययीभाव इष्यते । अमादेशं विना श्रयमाणषष्ठी स्वार्थे यत्समामार्थस्यान्वय- बोधं प्रत्यसमर्था स एव वाव्ययीभावः श्रूयमाणैव षष्ठी स्वार्थे समासान्तरार्थस्यान्वयबोधने समर्था न तु लुप्तापि कृतयो- रक्षपरिव्यर्थत्वमित्यादौ त्वव्ययीभावार्थस्य नुप्तापि कतयो. रेकाक्षान्यथापातनयोर्निष्फलत्वमित्यन्वये लुप्तषष्ठी व पातनस्य सम्बन्धप्रत्यायनात्। स्निग्धस्योपगङ्ग पावित्रमित्यादी स्निग्धस्य गङ्गासमीपस्य पवित्रत्वमित्याद्यन्वये ममोपादेः सम्बन्धः श्रुतयाप्यमादेशवशादेव षष्ठयानुभाव्यते इति न तत्रोप- गङ्गाद्यव्ययीभावेऽव्याप्तिः अनुगङ्गेन सञ्चार: उपगङ्गषु पृतत्व- मुपसम्भादानोतमित्यादावमादेशं विनापि श्रूयमाणाभिस्त- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तीयामप्तम्यादिसुभिरव्ययीभावार्थस्य करणत्वाधिकरणत्वादिकं बोध्यत इति षष्ठीपर्यन्तानुमरणम् । बहुव्रीहि लक्षयति। पहुव्रीहि खगर्भाधसम्बन्धित्वेन बोधक। निरूढया लक्षणया स्वाशज्ञापकशब्दवान् ।। नमाल इति प्रजातं नथाच खांशस्य निरूढलक्षणया ज्ञा चकेन शब्देन घटितः स्वगस्य थाहशार्थस्य मम्बन्धित्व- प्रकारेणान्वयबोधं प्रति समर्थः समास: स्वगर्भतादृशाथ- सम्वन्धिजोधने बहुव्रीहिरित्यर्थः। आरूढवानरो वृक्ष इत्य- वारूढो वानरो यमिति व्यत्पत्त्या खकर्मकारोहण कर्तवानर- सम्बन्धित्वेन वृक्षपीतव्यस्व वानमित्यत्र पोतं पयो येन इति रोत्या खकरण कपानमर्मजलसम्बन्धित्वेन पात्रं पक्वतण्डुलश्चैत्र इत्यत्र पक्षास्त शाहलो नेति दिशा खकर्तवापाक कम तण्ड ल- सम्बन्धित्वेन चैनं दन्तक्षिणो हिज इत्यत्र दत्ता दक्षिा यम्म इति क्रनिगा स्वमम्प्रटानकदालकमंदक्षिणसम्बन्धित्वेन विज पतितपत्रस्तकरित्यन वितं पत्र यस्मादिनि विग्रहण स्वापा- टानक पतनाययपत्र सम्वन्धित्लेन तर चित्रगुरित्यत्र चित्रा गौयस्येति वाक्यानुमारण चिनाभिन्नस्वगोसम्बन्धित्वेन चैवं रत्नापट: काय इत्यत्र रसाः पटो यति व्युत्पत्त्या रत्नाभिन्न- खत्तिपटमबन्धित्वेन कायम् एव वाणच्छिन्नकरो नर इत्या- दावपि वागोन किन्नः करो येन यस्य वा इत्यादि बिग्रहे वाण- करण कवकट कच्छिदाकमकरसम्बन्धिल्लादिना नरादिकं बहु- ब्रीहिधियतीति सर्वत्र खगमतत्तदर्थसम्बन्धित्वेन धर्मिणाम- दक्षिणपूर्वा पूर्वोत्तरीत्यादिविदिगबहुव्रीहिस्थले दक्षिणया पूर्वा यस्या इत्यादिविग्रहेण खपाई स्वदक्षिणसहित- पूर्वसम्बन्धित्वादिना आग्ने योप्रभृतोनां विदिशां बोधः । अस्ति- वगमः।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। क्षोरा नास्तिक्षीरा गौरित्याहावयस्ति क्षीरं यस्या इत्यादि- विग्रहेणास्तित्ववत्वक्षोरसम्बन्धित्वादिप्रकारेण गवादेरवर्गातः इयांस्तु विशेषो यत्तत्रैकेषां मतेऽस्तोत्यादिकं तिङन्तमन्येषां तत्पतिरूपकाव्ययमिति । उप ममोपे दश येषामिति ममोप- गणितत्वार्थकषष्ठया विग्रहादुपदशाः शकुनय इत्यादौ स्वसमीप- गणितदशसम्बन्धित्वेन नवानामकादशानाञ्च पक्षिणामवंगम- स्तत्र दशशब्दस्य दशत्वलक्षणया स्वपर्याप्तसंख्यासमोपगणित- दशत्वसम्बन्धित्वेनैव नवादेर्बोध इति दुर्गप्रवतयः। अधिका दश येषामित्यादिविग्रहे अधिक दशा: पुरुषा इत्यादावपि खपयाप्तसंख्याधिक दशत्तिसंख्यापर्याप्ताधिकरणादशसम्बन्धि- त्वेन नवादिपुंसां प्रत्ययः । हो त्यो वा येषां इत्यव्यतरार्थक- वाशब्देन विग्रहे हिताः पवित्राः परमित्यादी डिवान्यतर- पयाप्तवपर्याप्तसंख्यासम्बन्धित्वेन बयोस्त्रयाणां वा पवित्राणां बोधः पटे घटे वा घटत्वमित्याद्यनुरोधन वाकारखान्यतराथ कताया व्युत्पाद्यत्वात् तस्य च वृत्तौ गतार्थत्वादश्रुतिः पञ्च षड्वा येषामित्यादिविग्रहात् पञ्चषा: पुरुषा इत्यादावप्युक्तरीत्यै- वान्बयो द्रष्टव्यः । परे तु हो वा लयो वा येषामित्यादिविग्रहे वाशब्दस्य संशयकोट्यर्थकतया हिना इत्यादि बहुब्रोहः स्वधर्मिकसंशयकोटितापनद्वित्रिसम्बन्धित्वेन हिप्रभृतिबोध- कलमित्याहुः। दिखयो येषामिति विग्रहे तु दिशब्दस्य द्विगुणितवाचित्वेन द्विगुणितविपर्याप्तस्वत्तिसंख्या सम्बन्धित्वेन हिला इत्यादौ घसामवगम: सुजन्तर्भावणैव विग्रहस्य व्युत्पन्नत्वाच पञ्चकलो दश येषामित्वर्थे पञ्चदशा इत्यादिको न समास: सर्वोत्तम हुब्रीहौ राजादित्वादतिचरमस्वरादेर्लोपः। स्वधन- सम्बन्धौ चैत्र इत्यादौ खधनस्य सम्बन्धीति व्य त्या त्या ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। वगर्भार्थस्य सम्बन्धित्वेन चैत्रं बोधयन्नपि तत् पुरुषो न स्वांशस्य निरूढलक्षणया प्रत्यायकपर्दिन घटितः । तथा आधुनिकलक्षणया स्वपटबोधकेन पटपदेन गर्मितः पट. मम्बन्धीत्यादिरपि। माटभक्त इत्यादिकस्तु तत्पुरुषः स्वमा- त्वेन निरूढ़ लक्षणया बोधकेन विशेषितोऽपि न तत्म- म्बन्धित्वेन बोधकः। न च हो मुनी त्रयो वा मुनयो यस्येति वकृत्वार्थकषष्ठया विग्रहे स्ववक्तृमुनियाटिसम्बन्धित्वेन बोधके विमुनि त्रिमुनि वा अन्य इत्यादौ विमुन्याद्यययोभावे स्वमार- मम्बन्धित्वेन बोधके माटसम्बन्धोत्यादि तत्पुरुष चातिव्याप्ति- स्तदन्यत्वेनापि विशेषणोयत्वात्। इदमत्रावधातव्य' चित्रगुर- स्तात्यादौ चित्राभिन्नखगोमम्बन्धिप्रभृतोना प्रतीत्यर्थ न चित्र- गुममुदायस्य लक्षणा तस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगात् वाक्ये लक्षणाया: प्रार्गव परास्तत्वात् । न च चित्रपदमेव तत्र चित्राभिन्नलगोसम्बन्धि लक्षकं गोपदन्तु तादृशार्थे तात्पर्य- ग्राहकं लक्षणाया निरूढत्वसम्पादकं वेति वाच्य चित्रपदस्य प्रथमान्तलामावेम तदर्थेऽस्तित्वाद्यन्वयस्यानुपपत्तेः प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यस्यैव भावनाविशेष्यत्वात् । अन्यथा दाजपुरुषो- ऽस्तोत्यादावपि राजन्यस्तित्वान्वय प्रसङ्गात् प्रकवर्थ एव सुपः संख्याबोधकलव्युत्पत्तेः गोपदोत्तरप्रथमया चित्रपदोपस्थाप्ये चिनाभिन्नखगोसम्बन्धिन्वेकखबोधनायोगाच्च । मेव तादृशमोसम्बन्धिलक्षकं चित्रपदन्तु तत्र तात्पर्य्यादि महकमिति मणिकाराटुता तन्न युक्त पूर्वपदार्थसाकाइस्यैव साथस्योपसर्जनतायां गोपदस्य इस्खविधानात् चित्रपदार्थेन समं तदर्थस्यानन्वये तदनुपपत्तेरन्यथा गौरस्तोत्यादावपि चित्राभिन्नखगोसम्बन्धित्वेन गोपदस्य लक्षणायामुदन्तत्वापत्तेः न च नामोत्तरवर्तिन एव बोपदस्य स्वार्थीपसर्जनतायां इख- यत्तु गोपद- ·शब्दशक्तिप्रकाशि का। विधियंत्र गोपदेन लक्षणयोपस्थापिते खगोसम्बन्धिन्यभेदेन चित्रपटस्यान्वयः तत्र चित्रगवोऽस्तोत्यादिकर्मधारयेऽपि गोप- दस्य इखप्रसङ्गात् वस्तुतः कृतपाकश्त्र इत्यादी स्वततिविषय- पाकमम्बन्धित्वादिना चैत्राद्यवगमः पूर्वपदस्य परपटस्य वा लक्षणया न मम्भवटुक्ति कस्तयोरशक्तत्वेन भाक्तत्वायोगात् । न च तन कादिवर्णस्य स्वरूपशक्तघजादिप्रत्ययस्य वा स्वरुति- विषयपाकासम्बन्धिनि लक्षणा तबिरुढ़त्व मम्पादकच शब्दान्तर- मिति साम्प्रतं कृतादिपदेश्यः स्वार्थानुपस्थितावपि तदन्वय- बोधप्रसङ्गात घाटिमात्रस्य नामत्वाभावेन तन्मात्री स्थाप्यार्थे सुबर्थान्वयायोगात् प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्येव दर्थस्य पदार्थान्तर- ऽन्वयबुद्ध व्युत्पन्नत्वाञ्च तम्माञ्चित्रगुरित्यन गोपदं मगोमबन्धि- क्षिकं तदेकदेशे च गवि तादात्मन चित्रपटस्यान्वयः । गोधर्मिकान्वयबुद्धौ तद्धमि कवृत्तिज्ञानत्वेन हेतुल्लात् पदार्थ- कदेशे गवि चित्रस्यान्वयो दुर्घट: चित्रव्रजोऽस्तोत्यादो गोस्थान- रूपस्य व्रजस्यैकदेशे गवि चित्र स्थानन्वयेन तादृशव्युत्पत्तेरा- वर्षय कालादिति वाच्यं घटशून्य चैत्रनप्त त्यादि तत्पुरुषे भेदेनैव चित्रगुप्रभृतिबहुब्रोहावयभेटेन पदार्थकदेशर्मिकान्वयबोधस्य व्युत्पत्तिवैचित्रेण सम्भवात् फलानुगोधित्वात् कल्पनायाः प्राच्चैरपि सुन्दरराजपुरुष इत्याढावटेन सुन्दराटेः पदार्थंकदशे राजन्वन्वयबुद्ध : स्वीकाराच्च। यत्तु गोपदं तत्र स्खकोयगोत्वेन सम्बन्धित्वेन च लक्षकमतचित्रस्य गोपदार्थ एव स्वकौये गवि सस्य च सम्बन्धिनि अन्वयान पदार्थकदेशान्वयित्वमेक पदार्थ- योश्च मिथोऽन्वयः कतिवर्तमानत्वयोरिव नाव्युत्पन्न इति तन्मन्द तथा सति चित्रगुः पुरुषस्तस्या: सञ्चारोऽतिमनोहर इत्यादी तदादेः स्वकीयगवादिपरामर्शकत्वापत्तेः पदार्थंकटेश स्यैव पग- मर्थकतायास्तदादावव्य त्पन्चत्वादिति । एवञ्चारूद वानरो .

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वृक्ष इत्यादावपि रुहधातुना स्वकर्मकारोहणकषुर्वानरपर्टन च वानरसम्बन्धिन उपस्थापनाढमौषामाकाइादिधौसाचिव्यादेव स्वकर्मकारोहणकत्रभिन्नवानरसम्बन्धित्वादिना वृक्षार्बोध इत्यास्ता विस्तरः। न चारूढ़ो वानरो यस्य वृक्षमित्यादिविग्रहादारूंढ़वानर- पदं स्वकोयत्रक्षारूढवानरमम्बन्धित्वेन ग्रामाटिक बोधयदपि बहुना माहिः स्यादनन्तादृश्वास्यस्य विग्रहवखण्डयन्नाह । अस्य के प्रयमान्त सत् सुवन्तरितरैः सह । यदा भेदसुबन्तेन साका' नाम विग्रहः ॥ अस्य बहुबोहे घटकमेकं नाम प्रथमान्त मत्सु बन्तै रितर- नामभिः सह भेदार्थकसुबन्तयच्छब्देन माकाङ्गविग्रहः कथ्यते नचोतवाक्ये तथा सुबन्तस्यापि यदस्तत्र वृक्षपदेनैव साकार- वात् आरूढ़ो वानरो य इत्याटो तु यच्छब्दो न भेदार्थक सुबन्त इति न तादृशस्यापि वाक्यस्यार्थे बहुव्रीहिः पतितस्य धनं यस्य दण्डाइटो यत्मादित्यादिकस्तु समानार्थकसुव्योमन्तर्भाव्य न विग्रहः सम्प्रदायविरोधात् एवं घटेन पटो यनेत्यादिक: महा- द्यर्थमन्तभव्यापि सुबन्तैरिति तु सम्भवाभिप्रायं तेनाघटो देश इत्यादिबहुव्रीहेर्न घटो यत्रेत्यादिविग्रहेण नजादेः सुबन्तत्वा- भावेऽपि नाव्याप्ति नपुत्र इत्य दो तु मह पुत्रो येनेत्याटिरेव विग्रहो न तु पुत्रेण महेत्यादिन्यापदार्थाप्राप्त: संघटो देश इत्यादौ च सह घटो येनत्यादिविग्रहे महार्था वैशिष्ट्य न तु मामानाधिकरण्य घटे देशस्य तबाधात्। जीवपिटक- इत्यादेस्तु जीवन् पिता यस्येति विग्रडो यस्य च पिता जीवनित्येवं जोवविधेयकान्वये निराकाझोऽपि जीटभिन्नः पिता यटोय इत्यन्वय एव साकाङ्गः। इटन्तु बोध्य यत्र विग्रहवाक्ये सुबन्तयदः क्रियासाकाङ्वसन्मवस्तन तदान्वितक्रियागर्मित ·५६ शब्दशक्तिप्रकाशिका। एवार्थे विना बाधकं बहुव्रीहियुत्पन्नः तेन गन्तव्यो ग्रामो यस्येति विग्रह गन्तव्यग्रामकञ्चत्र इत्यादित: स्वकर्तृक गति- कर्मग्रामसम्बन्धित्वेनैव चैत्रादेरौत्सर्गिको बोध: कदाचित्तु तात्- पर्खादिवशागन्तव्याभिन्नखकोग्रामसम्बन्धित्वेन यत्र तु न यद- स्तत्साकाझ्वसम्भवस्तत्र विशेषविध्य मत्त्वे यन्नामार्थमुख्य- विशेष्यको विग्रहवाक्याबोधः सुबन्तयटर्यान्वित तन्नामार्थ- गर्भित एवार्थेऽतएव धनी दासो यस्येत्यर्थे यदोयधनवान् दास- स्तस्य धनिदामकोऽयमित्यादितो नावगमः किन्तु धनवत् खदाससम्बन्धिन एव चन्द्रश्च डायां यस्येत्यादिकस्तु विग्रहो न यदोयश्चन्द्रश्च डायामित्वर्थकः किन्तु यदीयचूडायां चन्द्र इत्यर्थकस्तादृशार्थ एव सप्तम्यन्तेनेन्दादेविशेषतो बहुव्रीहि- विधानात्तेन चन्द्रचूडः शिव इत्यादौ स्वचूड़ावृत्तिचन्द्रसम्बन्धि- त्वेनैव शिवस्यावगमो न तु चूडावृत्तिस्वकीयचन्द्रसम्बन्धित्वेन तस्य गगनादेा बोधः ससम्बन्धिकपदार्थस्य विशेषणत्वस्थले तु सुबन्तयान्वितन तादृशपदस्यार्थेन गर्भितेऽपि अतएव चैत्र: पुत्रकृतोत्कर्ष इत्यादी स्वपुत्रकृतात्कर्षवानेव चैत्रादि: प्रतीयते नत्वन्यदोयपुत्रकृतोत्कर्षाश्रयः । बहुब्रोहि विभजते । तदतद्गुणसविज्ञानौ हौ भेटौ तदादिनः । विग्रहस्य विशेष्यो यस्तविशेष्य कबोधकत् ॥ तद् गणसंविज्ञानोऽतदद्गु णमविज्ञानश्च बहुब्रीहेडौ रे दो तत्र विग्रहवाक्यस्य विशेष्यविधया प्रत्याय्यो योऽर्थस्तविशेषकबोध- कहहुव्रीहिः तयोरादिमस्तद्गुणसंविज्ञान स्तस्य स्वार्थगुणी- भृतस्य मम्यग्विशेष्यविधया विज्ञानं यम्मादिति व्यत्पत्त्या सान्वयसंज्ञाकत्वात् तद्भिश्चातगुणसंविज्ञानश्चरम इत्यर्था- इम्यते घटस्वरूपः पदाथ: इत्यादिता हि घट: स्वरूपं यस्येति ·शब्दशतिप्रकाशिका। । विग्रहस्थले खखरूपाभिन्नघटसम्बन्धित्वेन घटाभिन्न स्वस्वरूप- सम्बन्धित्वेन वा विग्रहविशेष्यं कलममेव विशेष्यविधया बोध्यते घटस्य स्वरूपं यस्मादिति विग्रहे च विग्रहस्य यहिशेष्यं ततोऽन्यदेव खजन्यखरु सिन्नघटसम्बन्धित्वेन कुटादिगण इत्यादिरपि कुट आटियस्येति व्युत्पत्त्या कुटाभिन्नस्य खमिक व्यवस्थाधर्मिणः सम्बन्धित्वेन धात्वन्तरमिव कुटमपि बोधयं म्तगु गणसंविज्ञान एव बहुव्रीहिः । प्राचां मतेन तद्गुण संविज्ञानबहुव्रीहिमन्यथा निर्वक्ति यः स्वार्थघटकार्थस्य खार्थान्धयिनि बोधने । अनुकूलो बहुव्रीहिः स तथोरयवादिनः ॥ यो बहुब्राहिः स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटकस्याप्यर्थ स्या- न्वयबोधने समर्थः स तयोस्तद्गुणसं विज्ञानयोरादिमः लम्ब- कर्ण मानय हारग्रोवं पश्येत्यादौ हि बहुव्रीहिलम्बस्वक सम्ब- धिन: स्वग्रोवात्ति हारसम्बन्धिनश्च स्वार्थस्यान्वयिनि कर्मत्वादी, स्वार्थघटकीभूतस्य तादृशकणहारादरपि व्युत्पत्तिचित्रेय- णान्वयबोधने समर्थ इत्येवं विध एव तद्गुणसंविज्ञान स्तद्भिन्न एव चार्थादतद्गुणसं विज्ञान: यथा दृष्टसागरमानय इत्यादा. विति प्राचां मतम् । व्य त्पत्तिवैशद्यार्थमन्यथापि पुनर्विभजते । खान्तर्निविष्टहित्यादिनामभिर्विग्रहात् पुनः । बहुव्रीहिर्वहुविधी विपदविपदादिकः ॥ हित्रिचतुरादिभिरेव खघटकनामभिर्विग्रहवशात् विपद- विपदचतुष्यदादिको बहुव्रीहि:यः चित्रा गोर्यस्येति विग्रहा. चित्रगुरित्यादौ द्विपदस्येव जरती चित्रा गौर्यस्य महनीलमुत्- पल यत्रेत्यादि विग्रहाज्जरती चित्रगुश्चत्रो महनीलोत्पला सरिदित्यादौ त्रिपदस्थापि बहुब्रोहेरावश्यकत्वात् जरती चित्र- ·६ शब्दशक्ति प्रकाशिका। गवो यस्य महन्नीलोत्पलं यत्नेति विपदविग्रहे जरतोशब्दे पंवना- वस्य महच्छब्दे चाकारस्य प्रसङ्गादुत्तरपदे तयोविधानात् समा- सान्त्यपदस्य चोत्तरपदयात् एकत्र इयमिति न्यायेन गवि विव. जरतौरभेदानुभवस्योक्तरीत्या सम्पादयितुम रक्यत्वेन तदर्थमेव त्रिपदादिबहुनौहेरावश्यकत्वाच । हवं लक्ष्यति। यद्यदर्थकयन्नामव्यूहो यद्यत्प्रकारके । बोधे ममर्थः स इन्दः समासस्तावदर्थक. यद्यदर्थोपस्थापकस्य क्रमिकयादृशनामस्तोमस्य निश्चय- स्तत्तदर्थप्रकारकान्वयबोधं प्रति तत्त्वेन समर्थस्ता शनामनिवह एव तावदर्थ को इन्हसमासः। पागिापादं वाटय धवखदिरी छिन्मोत्यादी हि कमवाद्यंशे कारचव गादिप्रकारकान्वयबोधं 'प्रत्यमादिधर्मिक: करचरणाद्युपस्थापकस्य पाणिपादादिक्रमिक नामस्तोमस्याव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धन निश्चयः कारणम् अत: सुराणिपादादिममुदायः करचरणादितत्तदर्थे हन्दः। यत्तु पाणिपादमित्यादी समाहारहन्द सर्वोत्तरपदे पाणिपादादि- माहित्ये लक्षणा अतण्व.निलं तलैकवचनं समाहारम्यैकल्ला हात् पदान्तवन्तु तादृशलक्षणाया निकढ़त्वसम्यादकं तथाविधमाहि- त्वस्य च स्वाश्रयनिष्ठत्वादिमम्बन्ध नैव द्वितीयादार्थकर्मवादी साकाइवात् पाणिपादं वादयेत्या योग्यत्वमिति प्राच्चैरता तन्त्र युक्त तुल्यवदेक क्रियान्वयित्वं बुद्धिविशेषविशेष्यत्व वा पाणिपादयोः साहित्यं तस्य च नानात्वसम्भवन तहतदित्वादि- बोधार्थ समाहारबन्दादपि द्विवचनाद्यापत्ते१रित्वात् । साहित्यस्य विबहुत्वेऽपि न समाहारहन्दस्य द्विवचनादिसाका- इवतादृशदिगोरिवेति चेत् तहि पाणिपादप्रभृतीनां नाना- त्वेऽपि न तदर्थ कस्य इन्दस्य द्विवचनाद्याकाइवमित्येव वता- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। मुचितं चनं माहित्यभक्ता हत्यख धनमित्यादेश्योग्यताया टुारतापाताञ्च नग्मार्थयोझेदान्वयस्याय त्मन्नत्वेन इस्तिनाम- प्रवानाञ्च माहित्यस्य स्वायत्लादिमम्बन्धेन धनादावन्वयायोगात् तादृशमाहित्ये धनादेरभेदविरहाच समाहारपरिभाषा तु लीवनिवनित्येकवचनखादि संस्कारोपयोगितवैवोपपन्नान इन्द स्वार्थव्यवस्थापिका। एतम धवखदिगविल्यादावितरेतर- वन्देऽम्युत्तर पदे धरखदिरमाहिल्याश्रये लक्षणा अन्यथा हिव- चनादेः पकवर्थ तावच्छेदकवत्येव पर्याप्तिसम्बन्धन खार्थ- हित्वा अनुभावकत्व य त्यत्तेधव खदिगवित्यतो धवदयस्य खदिर- दयस्य व प्रोत्यापत्तेरिति मीमांसकानां मतमप्यपास्तं तुल्यव- कक्रियान्वयिल धववदिगविशेष्यकपीविशेष्यत्वं वा धवलदि- रयोष भाहित्यं तदाश्रयश्च धब हयादिक्रम पोति तादृश- साहित्यापनक्षकत्वपक्षेऽपि धवखदिरादिस्यतो धवदयादि- बोधस्य दुजोरतापत्तेः न च वितया विशेष्य कधवखदिरधर्मिक- धीविशेष्यत्वमेव प्रकते धवखदिरयो: माहित्यं तच्च न धवयादे- रिति वाच्चं तादृशमाहित्यान्वयस्यानुभवेनास्पर्शनात् तस्मात् यत्र नानाधर्माणां प्रत्यर्थ तावच्छेदकत्व तब सत्तधर्मावच्छिन्द्र समुदित एव पर्याप्तिसम्बन्धेन हित्वादिबोधने द्विवचनादिक साकाह न तु तादशैकधीवछिन परित्यज्य तथाविधा- परधर्मावन्नेि यतो धवपदिगवित्यादितो धवयोः खदिर- योश्च बोधप्रसङ्ग इति तत्त्वम्। घटघटेत्यादिकस्य घटकलसें- त्यादिकस्य घटताटेत्यादिकस्य च क्रमिकनामस्तोमस्य निच- यत्वेन घटादेरन्वयबोधं प्रत्यहेतुत्वसतो न घटाद्यर्थे बन्दः अतएव समस्यमानपदार्थयोस्त त्वाबच्छेदकयोवा यत मिथो भेदस्तत्रैव हन्धस्य साधुत्वसूचनाय चार्थे हन्द इति पाधिनिः प्राइ। अतएव भेदगर्भ ममचयार्थकं च प्रस्टमन्त. तादृजनामनिवडो ·६२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। भाव्य धवश्च खदिरश्च त्यादिकं विग्रहमस्य प्रयुञ्जते वृद्धाः सम्पाददते च तत्र मिथोभेदप्रालयंञ्चकारवयं पौततत्पटयो- स्तादात्मामित्यादौ तत्पटादेः पीताद्यभिन्नत्वेऽपि पौतत्वतत्- पटत्वाद्योः पदार्थतावकदकयोरस्त्य व भेदः सुवर्थ स्तु हित्वन तत्र प्रकृत्यर्थेऽन्वति पर्सातिसम्वन्धन पोततत्पटे तस्य बाधात् सुश्चर्थहित्वादेस्तादृशसम्बन्ध नैव प्रवत्यर्थसाकाइलात् परन्तु प्रत्यर्थतावच्छेदकयो: पीतवतत्पटल्स्योरेव व्य त्पत्तिवैचि- यात् अतएव वाणु कारअकसंयोगनाशेभ्यः कार्यद्रव्य नश्य- तौति भाष्या योग्यतासम्पत्तये सबर्षकत्वस्य कार्यद्रव्यत्वे- ऽन्वयमभिधित्म नाचार्येण जात्यभिपायकमेकवचन मिति गुगा- किरणावल्याभिहितम् । अतएव च श्याला स्युनांतर: पत्नत्राः स्वामिनो देवदेवरी इत्यत्र च हिवचनमहिना स्वामिनो वातरी देवदेवरोभयपटवाच्या इत्यर्थः सुभृत्यादिसिद्धः मङ्गच्छते । यदि च पटहयासत्त्वेऽपि भूतले पोलपटावित्यादिकः प्रयोगः स्यात् पोतलपटत्वोभयाश्रयस्य तत्र सत्वावं पोर घटयोरोद इत्यादितः शुद्धपटत्वादेरबोधप्रमङ्गश्च तहशे सवर्थहित्वस्य प्रकारवादित्यादिसूक्ष्ामीच्यत तटा गोदो ग्राम इत्याविव साधुत्वार्थमेव तत्र दिवचनमिति वदन्ति। विद्यते विन्दति विनत्तीनामनिट इत्यत्र विद्यत इत्यादिशब्दो न विदधातुल्वे. नोपस्थापक: किन्तु सत्ताद्यर्थकतादृशधातुत्वेनैव । मृगपाण्ड- रयोः पदार्थयोर्भदेऽपि हरिणहरिणावित्य प्रयोगात् समान शब्दयोईन्दप्रमक्तावेकशेषो व्युत्पत्तिसिहस्तेन हरिणावित्यत्र लुप्तश्रुताभ्यामेव हरिणपटाभ्यामुपस्थितयोमगपाण्डरयोर्बोध हरी नमस्या वित्यत्राप्युक्तरीत्यैव हरिपदाभ्यां विष्णुचन्द्रयोरव- गतिः अन्यथा हरिहरी नमस्यावित्यपि प्रयोगायत्तेः इरो च हरयति विग्रहस्थले यत्र हरय इत्यादितः समस्यमानपदा- ·शब्दशतिप्रकाशिका। नामवान्तरसंख्यागमस्तत्र तत्तत्संख्यावच्छिवखार्थलक्षकस्त्र लुप्तस्य हादिपदस्योत्तरत्वेन प्रतिसंहितमेव हादिपदं तथा- विधस्वार्थस्य लक्षणया बोधकं तदप्रतिसन्धाने तु श्रुतमेव हरि- पदं विष्णुहयो: सिंहवयस्य चैकया लक्षणया शक्तिधान्य व वा नं च विग्रहस्थसुवर्थस्य हित्वादेः समामाप्रतिपाद्यत्वनियमा- तथाविधहित्वत्रित्वान्तर्भावेण इन्दस्यैवासाधुत्वादुक्तक्रमेणैक- शेषा न युक्त: शलाकापरि हस्त्यश्वमित्यादौ व्यभिचारणोता- नियमस्यासत्वात् एकत्वे चैकत्वानि चेति विग्रहे च एकत्वा- नोत्येकशेषस्य गुणकिरणावल्यामाचार्यैरभिहितत्वाच्च हंसश्च हंसो च इत्यर्थे हंसह स्थावित्य प्रयोगात् तत्रापि पुसा स्त्रिया: सारूप्ये इत्यनुशिष्टह सोपदस्य लोप हंसावित्यत्र लुप्तमेव हसोपदमनुमन्धाय स्त्रीपुंसयोर्बोध: तल्लोपमजानतस्तु हंसपदे स्वीह सत्वपुरुषहमत्वाभ्यां विभिन्नरूपाझामकस्याः शतलच. णाया वा ग्रहादेव। यत्तु तत्र हमपदमेव लक्षणया सोत्वेन शक्त्या च हसत्वेन बोधक सुबर्थस्तु पुस्त्वं हस एवान्वेति न तु हस्यामयोग्यत्वात् इति मतं तन्न, तथा सति स्त्रीहसत्वहस- त्वयाः पदार्थतावच्छेदकयोमिथो भेदविरहेण इन्दाप्रसक्तावेक शेषस्य दुष्करत्वापत्तेः अन्यथा घटतबदावित्यपि इन्हप्रसङ्गात् हंसौ च इंसाश्चेति विग्रहऽपि हंसा इत्यतो हसहयह स- वययोः प्रागुक्तरोत्यावगमः दुन्दुभी च दुन्दुभिश्च ति विग्रहे दुन्दुभौ सुन्दरावित्यंत्राक्षभेोर्बोधनस्थले पुंलिङ्गस्यैव दुन्दु भि- शब्दस्य शिष्टतया तहिशेषणत्वादेव सुन्दरादेः पुंस्त्वं युवा च युवतिश्च इत्यर्थे युवानावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव युवतीयौवन- वतोर्बोधः वरटाईमौ लक्षणासारसावित्यादौ तु स्त्रीपुसयोई. न्देऽपि पदमारूप्यविरहान्नैकशेषः दम्पत्यचनप्रकरणे ब्राह्मणा- बानयेदित्यत्रापि ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च इति विग्रहे प्रागुक्त- - ·६४ शब्दशक्ति प्रकाशिका। दिशा ब्राह्मणभायापस्योरवनमः। एकच का चेत्यत्र की दौ च । चेत्यत्र हौ उभे चोमो चेत्यत्र उभे त्रयश्च तिनश्च इत्यत्र च विद्महे वय इत्याटिरेकशेष दृष्यत एव। ग्राम्यानेक- शफेष्वतरुणेषु स्त्रीपु मयोर्बहुत्वमन्तर्भाव्य सारूप्येष इन्दस्थले तु स एव लुक् तेन मेष्यश्च मेषाश्चेत्यर्थे मेष्य इत्यत्रापि लुप्त बहुमेषाणां लक्षक मेषपदं प्रतिसन्दधत एव बह मैषा- णामनेकमेषोणाचावगमः। एवं महिषाश्च महिष्यश्चत्यर्थ महिप्य इत्यत्रापि महिषपदं बहनां महिषाणां मृगाश्च मृग्यश्च त्यर्थे मृगा इत्यत्र तु मृगादेरग्राम्यत्वान्न पुसो लुक् परन्तु स्त्रियाः यथा गद्द भाश्च गह भ्यश्च त्यर्थे गद्दा इत्यत्रापि खराणामिक शफत्वात् वर्कराच वकर्यश्च इत्यर्थे वर्करा इत्य. वापि तरुणार्थकत्वात् स्वमा च नाता चेत्यर्थे मातगवित्यत्र पुत्रश्च दुहिता चेत्यर्थे पुनावित्यत्र च विरूपैकशेषेऽपि स्वस- पदं दुहिटपदञ्च लुप्त प्रतिसन्धायैव भाटभगिन्यो: पुत्रकन्य- योश्चावगमः । ज्येष्ठपुत्रदुहितोश्च ज्येष्ठे मामि न कारवेटि- त्यादिकस्तु प्रयोग: परिचिन्तनीयः । म च मैत्रश्चेति विग्रह त्यदादिना तदन्यस्य इन्दे लुकि तावित्यत्रापि नुप्त मैत्रादि- पदमनुमन्दधत एव मेत्राद्यवगमः स च त्वचेत्यादिविग्रहण ििक ,पदान्यत्यदादिहयगर्भ इन्डे तु पूर्वस्यैवं नुक् तस्यैव वा नोपदादेलकि युवामित्यत्र त्यादावप्युक्त क्रमेणैव तदर्थयुष्मदर्थयो- रोधः स च मचे त्यत्रापि विभिन्नार्थयोविग्रडे स्वपूर्वागरिणतोऽपि शक्दादि: खोत्तरापठित एव तत्तन्मानुषतुल्योऽमौ यदादिधाति- निमलेल्याटो तु न त्यदादिगणेन इन्द: परन्तु तदाद्यव्ययेन यथा तत्तत्तामसभूतभोतय इत्यादौ यत्तदादिव्यतिरिक्तानाम- वाव्ययानां सरूपैकशेषस्य व्युत्पन्नत्वात् प्रयोगानुरोधित्वात् कल्पनायाः कश्च व्यशेबादिविग्रह पा किमा तादृशन्दे नु ·মিশ্নিসায়ি। संदन्य श्यैव त्यदादेलुकि कावित्यादिक एव योगः चैत्रस्य पितगवियत्रापि विरूपैक शेष स्नप्रस्थ मारपदस्य स्मरणात् सातरवगमः तदमातस्तु पिळपदे जनकशोरलेन लक्षाणया मातापित्रोरवगतिविति प्राञ्चः । सोमारास्तु यात्रा पितुइन्हें मातापिटभ्यां सातरपितराभ्यामिति प्रयोगहनाञ्चवर पितरावियन नैक शेषः परन्तु पुष्यवन्तादिदातमाटत्व पितृ- वायां विभिन्नरूपाभ्यामेक शक्तिमदेव नियतद्विवचनाका पिट- पदं प्रत्यन्तरम् एवं श्वश्रुश्च श्वशुरश्च त्यर्थे श्वशुरौ इत्यत्र श्वशुर- पदमपि श्वश्रुत स्वारस्य इन्दे श्वश्रूवशुरावित्येव प्रयोगादित्याहुः। इन्हं विभजते। ही भेदावस्यं शान्वीतो मशाहरितरतगै। एकाचबचनाकाडाहीनोपादाबत तौ॥ अस्म बन्दस्य बो दो बसाहार इतरताच शास्तमिही तवैकवचनान्धराजा कासाविहोन: समाहार: तथाविधबा काइ- स्तरेतरः पाणिपादं हस्यवमिवादितो हि करचा गादीनां वनामध्यवर्गताये क वनभत्र प्रमाणे धवरहादियानित्यादौ हिवच- नाटः पदिकन्दिनिल देदीदित्यादौ तु पदिम्कन्दिन्या महिनः खिदिरिति विष्टय मध्यपदलोधी कर्मधारयो यथा अव्यास्यनि- व्याप्तरिति मणियन्यादी। उपपदमराप लक्ष्यति । यदुत्तरपर नाजानुकरे' यदवोधकम । धातु लग्यमुपपदसमास: स तदन्तक. ॥ धातुकामय नि मन यत्योत्तरपदं शब्दान्तरानुन्तर रात् यादृशार्थत्य बोधं प्रत्य समर्थ तादृश्यार्थकात्यपदकः समास उपपटसंजकः कुम्भकार: चोरपायोत्यादिक तूपपदसमासे धातु- शानिध्यन्नं का द्यर्थ कारादिपदं पदान्तरानुसर सन्न ·शब्दशक्तिप्रकाशिका कदिरन्वयबोधक्षम चन्द्रनिमित्यादौ तु तत्पुरुषे निमादि- पदं सदृशाद्यर्थे तादृशमपि न धातुकयां निष्पन्नमिति तव्यु दामः। विभजते । कारकैकोपपदकः षड्विधोऽयमिति भ्रमः । कर्मवााद्य पपदभेदाबहुविधस्वसौ॥ कारकेषु पोशालशयः पूर्वसर इत्यादावुत्तानादिः कर्ता कुम्भ- कार: सौवीरपायी त्यादौ कर्म कच्छपः पाखंशय इत्यादौ कर- पम् उखात् वह ट् इत्यादावपादानं खथय: कुरुचरः इत्यादावधिकरणमुपपदं मम्प्रदानन्तु न कुत्रापि दृश्यते दृश्य ते च ब्रह्मभूयमित्यादी कारकभिन्नेनाप्युपपदेन समास इत्यमाव- नेकविध एव न तु कारकमात्रोपपदकत्वात् षड्विध एव न्यूनत्वाधिकत्वाभ्यां विभागव्याधातादिति सूर्यम्पश्याप्युक्ता- समासः परन्वव्ययपदस्येव नजा समस्तस्यैव तस्य स्वार्थबोधने व्युत्पन्नवान केवलस्य तस्य प्रयोगः । यौगिकेषु क्रमप्राप्त तद्धितात नाम लक्षयति। यन्नाम तद्धितं यच्च यतक्रमं मद्यदर्थकम् । यइयं यत् क्रमं तत्र तद्धितात निगद्यते ॥ यद्यपि नामोत्तरतद्धितत्व तहसोत्तरनामत्व वा प्रत्येक बहुगुड़ी द्राक्षेत्यादौ दाक्षिरित्यादौ चाव्यापकमेव तद्धिताते नाम्नि तथापि यादृशं नाम यञ्च तहितं यादृशानुपूज्यं वच्छिन्द्र मद्यादृशास्यान्वयबोधे समर्थं तादृशानुपूयं बच्छिन्न तदद्वय- मपि तादृशार्थे' तहिताक्त नमित्यर्थः पचतितरामित्यादिकन्तु नामैव न प्रागेव तु तद्धितात तस्यापि लक्ष्यत्वे य: शब्द- स्तद्धितं यच्चेति पठनीयं टावादेरपि तहितलोपगमादना- ब्राह्मणोत्यादेन संग्रह इति वदन्ति ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। कृदन्त नाम लक्षयति । यद्धात्वान्वितखार्थधीकृत वद्यादृशं भवेत! तद्धातूत्तरगं तत् तत् कृदन्त नान तादृशम् । यद्यात्वान्वितस्वार्थान्वयबोधं प्रति यादृशानुपूयं वच्छिन्नस्य यत्ततो निश्चयः कारणं तद्धातूत्तरगं तत् कदेव तादृशानुपूर्य- वच्छिन्न सत् कृदन्त नाम यथा पाटकपाठयमानाटि तद्धि धात्वर्थेनान्वितस्य स्वार्थ वार्तादेः कर्मवादावन्वयवोधं प्रति द्वितीयाद्यंशे तादृशानुपूर्वोकत्वेन निश्चीयमानं हेतु: चैत्रेण ग्रामस्य गन्तव्यमित्यादौ धात्वर्थे स्वार्थमिष्टमाघनत्वादिकं बोधयदपि तव्यादिकं धात्वर्थनिष्ठविषयतानिरूपितखार्थविषय- ताकबोधजनकत्वेन धात्वर्यान्वितस्वार्थकमेव भाववतामपि स्वरूपार्थकत्वं व्युत्पादितमेव । तदेवं रुढयोगाद्यर्थभेदेन नाम्नश्चातुर्विध्यमुक्तं सम्पति शब्द- संस्कारानुगुणलिङ्गभेदेन वैविध्यमाह । स्त्रीलिङ्गमपि पुलिङ्ग क्लीवलिङ्गमिति विधा। शब्दसंस्कारसिद्धार्थ भाषया नाम भिद्यते ॥ स्त्रीलिङ्ग पुलिङ्ग नपुंसकलिङ्गमित्यपि विधा नाम भिद्यते तत्र स्त्रीलिङ्गखादिकं न स्त्रीत्वादिवाचकत्ल तट: तटी तटमित्यादी प्रकृत्यर्थस्य तटादेः स्त्रीवाद्यवगतावयोग्यतापत्तेः परन्तु स्त्रीलिङ्गत्वादिना परिभाषितत्वमात्र परिभाषायाः प्रयोजनञ्जेह पदसंस्कारः सोऽपि तट इत्यादौ मुस्वेन सुबादि- सद्भावः तटोत्यादौ स्त्रीत्वेन डोदादि प्रत्ययः तटमित्यादी कौवत्वेन सुबादेलुगादिरिति दुन्दुभी सुबणं इत्यादौ तु शब्द- संस्कारस्यैव फलमर्थविशेषस्य लाभो न हायं दुन्दुभिरिदं सुवर्ण- मित्यादितोऽक्षस्याशीतिरत्तिकापरिमितस्वर्णादेश्चावगमः। यत्र च सम्पदादिशब्दे स्त्रीलिङ्गखादिप्रयुक्तो नास्ति संस्कारस्य ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। विशेषस्त वाप्य भेदेन तत्माका शोभनादिपदे एवास्ति विशे षणपदानां विशेयपद लिङ्गमाहित्वस्य विना बाधकं नियमात् । यत्तु तटादिक द्रव्यमिव तहत स्त्रीत्वानिक पदार्थान्तरमपि तटादिपदण्यार्थः पलयानान्तु तव्यच्चकतामानमिति वैया- करणे तन युस, तटादिपर्दभ्यस्त टलादिनेब धर्मान्त रेग्य स्त्रोत्वादिना ताटेरनजुभवेन तादृशपदार्थान्तरे प्रमागाभावात् न विमा वेटनुचोदित्यादी च टागातिना प्रत्ययेनेद स्वाथ स्य योन्यादिसावल धागासवस्य प्रत्यर्थ लुभावनात् न प्राणि प्राप्न याहायं न विगोऽध्ययनं त्यजेत् इत्यादावपि लप्तालुलाच्या सुभ्यामेवोगशिलतं मिल १ मा वर्ष दयानरूयं नलकल प्रापिनि त्वत्र वियोऽनुयति न वेदेवं दधि अञ्जोत इत्यादी कार्यवा- देरनुभवाय नस्यापि प्रात्य यंता किन्न स्यात् स्यादेवेति चेत् संख्याया अधिकादिति जिन दोबवे रोचयतदपि प्रत्ययाना तत्तदथयजमाना बिबादिति तु वि वच: प्रत्ववाजास- वयस्यतिरकान्यां सत्यादिवा चकलव्यवस्थितिः अन्यथा प्रत्यया- नामिव तपदिशिया बोधकतायां प्रलतोनामभिव्यजकता- मानव सत्र वन्य अस्तु वा न प्रानि प्राप्त साहायमित्या प्राण्याहिमालबो का सच प्रारमादिपदस्व लक्षागा या नघुमका- प्राण्यादित यास्तां शिस्तमः। फणिनामा धुक्त नान्नः पश्वविधत्वमुपपादयति । एकिन नया हारया वचस्तिभिरिव च । समाइलप्रयुमन्तु नाम पञ्चविणं स्म तम् ॥ सुपा म एकवचनमात्रमाकालेन द्विवचनमानमाका वेन बह वनमाननाकाबलेन द्विवचनमात्रनिराशङ्गत्वेन वचननयमाबारवेन च नानः पञ्चविधचयपदेशः एकादिक विंशत्यादिक चार्थ अभावक्कदन्तं भूयमानभवितव्यादिकं क्रिया- -- ·शब्दशक्लिनकाशिका। विशेषणार्थक सहाहारहिगुहन्दावन्योन्यपरस्परादिकञ्च सुपामेव- वचनमात्रेण माकाङ्क भवितव्यानां भवन्ति हाराणोत्यादौ च भवितव्यानामित्यस्य प्राप्तव्यानामित्यर्थः । उपपदं हिपदं पुष्प वन्तपदं स्वोऽश्विनपट भूवर्गयो रोटस्यादिपद ग्राम गोपद व हिवच नमानेगा प्राणप्रभृतिकं त्रिचतुरादिकपद कति. पटन बह वचनेनैव उभयपदमकवचनबह बचनाभ्यामिव घट- पटाटिक तु त्रिभिरपि वचनैः । यथा चैतत्तथाग्रे प्रतिपाद: यिष्यासः । नामधातुभेदात् प्रकृत विचमुक्त तत्र सामान्चतो विशेष- तश्च नाम निकथावसरसङ्गत्या धातु निरूपयति । यो यतम्वार्थस्योत्तरस्थरजथे बोधनमः । म ताशार्थकः शब्दो धातुस्विविध ईरितः ॥ यः शब्दः खोत्तरटचः शक्येऽर्थे स्वोपस्थाप्यस्य यादृशार्थ - स्यान्वयबोधं प्रति ममर्थः म तादृशार्थे धातुरुच्यते । पिपक्षादयो हि शब्दाः प्रक्तपिपक्षित्रादिनामनिविष्टा' बोत्तर- हजथे कनादी स्वोपस्थाप्यानां पचनपाकेच्छा दोनामन्वयधियं प्रति प्रभवो नल न्ये घटाद्याः । स चायं मूलधातुः सोत्रः प्रत्ययान्त सेति विविधः । सुबथे ऽपि धात्वर्थस्यान्वयवादिनां मतेन धातुं लक्षयति। व मयर्थे निजायस्य स्वान्ते क्षञ्चिन्तनं विना । यादृशस्थान्वपाहेतु' म वा धातुतदर्थक । यः शब्दः स्वान्ते कृश्चिन्तन विना सुवर्थे यादृशस्य निजाध स्यान्वयधियं प्रत्य समर्थः स एव तादशाथ को धातुः पाकं कुर सम्पद पश्ये त्यादौ हि पचादिको धातु: स्वोत्तरस्य भावत: प्रतिसन्धानदशायामेव सुबर्थ कर्मवादौ स्वार्थस्य पचनादेरन्वय- बोधमाधते न त्वन्यथा स्वरूपस्य घनाद्यशक्यत्वेन तत्र धात्वथ- स्यान्वयावोगादिति पाचः । ट ·शब्दशक्तिप्रकाशिका । धातोविधात्रयं लक्षयति । मुखधातुर्गणोक्तोऽसौ सौवः सूकदर्शित' । योगलभ्यार्थको धातुः प्रत्ययान्त प्रकीर्तितः । गणोतो गणपठितः पंचभूप्रभृतिः सौवः सूत्रमारोपात्तः स्कन्भुजप्रभृतिकः योगन्तभ्यार्थकः स्वावयवलभ्यार्थस्य बोधक: पाचिपिपक्षादि: तितिक्षादिरपि सनर्थस्वरूपान्तर्भावण यौगिक एव हिन्दोलान्दोलादेलौकिकस्यापि सत्वाञ्चतुर्विध एव धातुरिति वोपदेवः। सौत्रपद यौगिकगणोक्ताभ्यामन्यपर- मतो तौकिकस्य नाधिक्यमित्यन्ये । परस्म पदित्वादिभेदेनापि वैविध्य सम्भवति अतस्तदपि निर्वति यो यत्पदार्थकट से यादृक् स्वार्थस्य बोधकः । स तत्पदी भवेदातुस्तादृशः सार्थबोधने । त यो धातुः स्वोपस्थाप्यस्य यादशार्थस्य यत्पदोपस्याप्ये कर्ट- वेऽन्वयबोधं प्रति समर्थः स धातुस्तत्पढी गमभूप्रमतयः वार्थस्य गत्युत्पत्ति प्रभतेमु ख्ये गौणे वा परस्म पदार्थ एव कर्ट- स्वेऽन्वयं प्रति प्रभव: मत्यपि योग्यतादिग्रहे चैत्रो गच्छति भवति इत्यादित इव गच्छते भवते प्रभृतिभ्यो गतिकर्तृत्वाद्यप्रतोते: सङ्गच्छते भवते इत्यादित: मङ्गतिप्राप्तादिकर्तृत्वावगमात्तादृशार्थे आत्मनेपदिन एव ते यजति करोतीत्यादित इव यजते कुरुते इत्यादितोऽपि यागादिकर्तत्वस्यावगते र्यागाद्यर्थ यजिकादि- रुभयपदी। तदुक्तमभियुक्त: पदहयेन साकाडाः स्वरिजित् ण्यन्तधातवः। सनन्ता: प्रायशो मूलधातुवत् पदिनो मताः॥ क्यब्यङन्ताङानुबन्धा रुचाद्याश्चात्मनेपदे। पर परस्म पदिनो नित्यं कत्तरि धातवः ॥ खरितः समाहारखगनुबन्धा यज- पचाद्या: जितो जानुबन्धाः कासुबादयो यन्ताश्च भाविप्रमतयः ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। कर्तृत्ववाचिना पदयेन ममं माकाक्षाः सनन्तास्तु स्वप्रति- पदभाजस्तन बुझ्न षते विवद्धिषति इत्यादिको न प्रयोगः । स्म दृशोः परस्म पदित्वेऽपि सनन्तयोस्तयोरात्मनेपदित्वमेव अत उक्त प्रायश इति क्यङन्ता हमायाद्या: यङन्ता बोभूयाद्या: डानुबन्धा: शोङाद्याः रुचादिगणश्च कट त्ववाचिनात्मनेपदेनैव साकाहा: पर पुनर्धातवः परस्म पदेनैवेत्यर्थः । प्रत्ययोऽसौ चतुर्विध इति यदुक्त तस्य चतस्रो विधा दर्शयति । विभक्तिश्च व धात्वशस्तद्धित' दिति क्रमात् । चतुर्धा प्रत्यय. प्रोक्त कादिमिः पञ्चधाथवा धात्वंशः सन् क्यचादिः । वन्सकोऽश्वक इत्यादौ दया- कुत्साद्यर्थकस्य काटे: अजा ब्राह्मणी श्वशूरित्यादी सोला- द्यर्थकटावाश्च तद्धितत्वोपगमे चतुर्विध एव प्रत्ययस्तदनुपगमे तु पञ्चविध एव अतण्वाम्बकमार्य इत्यादौ पुवद्धावस्तद्धित- कृतोरेव कोपधस्य तन्निधादेवमौपगव इत्यादाविव पट्टी- त्यादौ नीत्वादिरिति कालापा: । प्रत्ययेषु विभक्ति लक्षयति विभजते च । . संख्यात्वव्याप्यमामान्य : शक्तिमान् प्रत्ययस्तु यः । सा विभक्तिबिधा प्रोक्ता सुप्तिडौ चेति भेदतः ॥ संख्यात्वावान्तरजात्ववच्छिनशक्तिमान् यः प्रत्ययः सा विभक्तिः सुपतिङ इति भेदतो विविधा एकत्वलाधवच्छिन्न- शक्तिमानपि तदादिन प्रत्ययः प्रत्ययश्च जादिन संस्थाशक्त इति तयोर्युदासः । यद्याख्यातमात्रस्य तदेकवचनम्न वा न संख्याशतत्वे प्रमाणं तदान्यथा निर्वति ॥

·शब्दशलिप्रकाशिका। प्रत्ययः स्वा) विधेयत्वेन योधने। समय मोऽथया शब्दो विनवित्वेन गौयते। य: शब्दः खार्थे धर्मिणि खप्रकल्वधविधेयकावयबोध प्रति समर्थः स था विभक्तिरित्युच्यते घटमित्यादी सुपा कर्मत्व घटीयमित्याहिरिब पचतीत्यादौ तिडापि कति: पाकीयेत्याटि- कद्देश्यविश्वभविन खार्थे प्रत्यर्थस्य धीरुत्पादयते न तु प्रत्ययान्तरेणा तस्य प्रत्यर्थावच्छिन्न स्वार्थविषयताशालिन्थेव शाब्दे सामर्यात् न हि दाजिरित्यारितोऽपत्यं ट्रसस्येत्यादि- रहश्यधिशेयभावेन बोध: कस्यापि किन्तु ढक्षापत्यत्वाद्यव- शिव धमिव अर्थ कल्लादेअन्यथा अपत्यं दक्षस्य चैत्रस्थ दत्यादाविन दानिय बेत्याटावण्यपत्यादिमिकास्य दक्ष- चैवाद्योविवादिन युगपदन्यस्य दुरितापत्तेः प्रथमाध्य- भेदादौ स्वार्थ प्रकृत्यर्थम्य विधेयभावेन धियं जनयत्येव न चेदेवं नौलो घट इत्यादी नौलाद्यभेदरूपयावान्तवाक्यार्थस्य पूर्वमप्रतीतौ महापाज्यार्थबोधस्य तत्पूर्व कवहान्यापत्तिरतो न तरसामयाशिः। विभयोः रुपं लक्ष्यति विभजते च । प्रताप स्वार्थमरयान्वयधी हेतवः सुपः । प्रवासादिमदनवाश्च सप्तविधा मता:॥ प्रत्यधर्मिया स्वार्थमंख्यान्वयबोधिका विभक्तयः मुप उयन्ते ता: मान्य माहितीयादि देन सप्तविधाः तिङस्तु स्वार्थ- भावनाद्यन्वयिय स्वायसंख्यामवबोधयन्ति न तु खप्रक्वत्यथ इति तासां व्युहातः। सुपसु गवना लायति । ताहात्मयभिने मला या प्रकृत्यर्थस गोधने । न सराधा विभक्तिः सा प्रथमा परिकौर्य ते R . witue ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। खरूपयोग्या सा प्रथमा द्वितीयादयः स्वार्थे कर्मवादौ प्रकत्यर्थ- स्थान्वयबोवं प्रति समर्थाः प्रथमा तु विशेषणपदोत्तरस्था तादृशि तादात्म तथान्वयं बोधयन्त्यपि न तादात्साभिन्न तथा प्रथमाया द्विवचनम् औ हितोयाया पुनः औट इति न तत्रा- व्याप्तिशङ्कायोति वदन्ति । यदि स्वर्गकामो यजेतत्यादौ प्रथमोपस्थाप्यस्य नियोज्य- खस्य यागादावाधेयत्वस्य वा विध्यर्थकतिसाध्यत्वादिघटक. कत्यादौ प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यान्वयः प्रामाणिक: यदि वा धृतिः वाहेत्यादौ चतुर्थ्याः स्थाने न प्रथमा परन्तु प्रथमैवोह श्यत्व- तस्यामव्याप्तिरसम्भवो वा स्यादतोऽन्यथा बोधिका सदा निर्वक्ति। धात्वर्थेन विशिष्टस्य तिर्थस्यान्वयं प्रति । बदन्तमानयोध्यलं तन्त्र मत माथवा तथा ।। धात्वावच्छिन्नातर्थस्यान्वयबोधं प्रति यदन्तनामोप- स्थाप्यत्वतन्त्रताही सुप् वा प्रथमा यतेत्यादौ तिङर्थ- स्थेष्टसाधनवादेन प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्य यागादावन्वयः किन्तु केवलस्य अतस्तस्य प्रथमान्तनामानुपस्थाप्यत्वेऽपि न क्षतिः चैत्र त्रौ स्त इत्यादौ च हन्डेनैव प्रथमान्तनाम्ना चैत्रस्योप- स्थापनान्न व्यभिचारः। हितीयादिविभक्तिषट्कं संक्षेपार्थमकग्रन्ये निर्वक्ति । धातुभेदानुपादाय तदर्थ कर्मतादिकान् । बोधयत्यो द्वितीयाद्या निर्वतव्या विभक्तयः । धातुभेदाः पचाद्याः तथा च तिबन्तपचधातूपस्थाप्यपाक- धर्मिककर्मत्वानुभवानुकूलसुप्सजातीयत्व द्वितीयाया लक्षणं चौरस्य हिनस्तीत्यत्र तिबन्तधात्वर्थे कर्मतादिप्रतिपादिकापि षष्ठी न पाके तण्डलस्य पाचक इत्यादौ पाके तादृश्यपि न ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। तिबन्तपच्यर्थे ग्रामं गच्छतोत्यादावमादेः पाकादो कर्मत्वाद्य- ननुभावकत्वेऽपि तदनुभावकसजातीयत्वान्नाव्याप्तिः काठन पचतीत्यत्र तोया करणत्वस्यैव बोधिका न तु कर्मत्वस्य पटी स्त इत्यादौ द्विवचनस्यौकारस्य प्रथमात्वमिव द्वितीयात्वं न क्षतिकरम् उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसाकर्य्यात् प्रक्वत्यर्थमुख्य- विशेष्यकान्वयबोधानर्जकत्वे सतीति वा वक्तव्यम्। अधिक- मभिहितं प्राक् पच्यर्थधर्मिककरणवान्वयबोधानुकूलसुप्सजा- तौयत्व रतीयावशताय परिक्रोणातीत्यादौ धात्वर्थे करणत्व- बोधं प्रत्यनुकूलापि चतुर्थी न पर्थ तथा परिक्रीकर णतायामिव तदिधानात् काठात् पचनमित्यादौ तु पञ्चमो न करणत्वस्य बोधिका असामर्थात् किन्तु कारणत्वस्यैव हेतुतायां तदनु- शासनात् । ददात्यर्थर्मिक सम्पदानत्वानुभावकसुप्सजातीयत्व चतुर्थीवं दास्या मालां प्रयच्छतौत्यत्र दाने सम्प्रदानत्वस्यानु - भाविकापि हतीया न ददात्यर्थे दानधातोर्योग एव सम्प्रदान- तायां दानोऽनाचार इत्यनेन टलीयानुशासनात्। गैतिरक्त व ! सम्प्रदानत्वशक्ता सुचतुर्थी ति तु न युक्त मम्प्रदानत्वाद्य पेक्षया लघुन्चे कत्वादावेव चतुर्थ्याः शक्तिमत्त्वादनुशिष्ट मंत्- सरादिपद इव निरूढलक्षणाभिप्रायकत्वनाप्युपपत्तेः पतधात्वर्थ- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नधर्मिक विभाग बोधानुकूलसुप्सजातोयत्वं पञ्चमोलतले पतस्तर त्यजतोत्यादी वस्तुगत्या पत्यर्थे विभा- यस्य बोधिकाधि द्वितीया न पतनवजात्यवच्छिन्न तस्या एव पत्यर्थतावच्छेदकत्वात् नरकं पतित इत्यादौ भोगावच्छिनस्थ टुरितस्य पत्यर्थत्वेऽपि हितोयया न तत्र विभागोऽनुभाव्यते परत्वाधेयत्व तिबन्तदाधात्वर्थधर्मिकस्वार्थान्वयबोधास्वरूपयो- ग्यत्वे 'सति प्रथमान्य सुप्वं षष्ठीव धनं करण विप्राय पानात् काश्यां ददात्यसावित्यत्र द्वितीयादिददात्यथै स्वार्था ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। ७५ न्वयकोषकतंया तन्वरूययोग्य एव प्रथमा तु तदयोग्यापि प्रथमेव धनस्य दातेत्यत्र दाने स्वार्थबोधिकापि षष्ठी न तिव- तस्य दाधातोरर्थे येनासम्भवः हिनस्त्यर्थहिंसाधर्मिकस्वार्थ- कर्मत्वानुभावक सुप्मजातीयत्वं वा चौर' ज्वरयतोत्यादौ हिसायां कर्मत्वबोधिकापि हितोया न हिनस्ल्युपस्थाप्यायां दण्डेन हिमस्तोत्यादौ तादृश्यामपि हिसायां करणत्वादेर्बोध- कस्तोयादिन त कर्मत्वस्य । सम्बन्धसामान्य स्वत्वे वा शक्ता सुय् षष्ठो ग्रामं गच्छति पटं ददातीत्यादौ च धात्वर्थतावच्छेद. क्रो भूते सयोगखत्वादी हितोयया धेयत्वमेव बोध्यत इत्यपि वदन्ति। पञ्चधात्वर्थताच्छेदकरूंपावच्छिन्नधर्मिकस्वार्थाधेयत्व- बोधानुकूलसुसजातीयत्वं सप्तमोत्वं शाकसुपयोः पाचक इत्यादौ दिवचनस्य लक्ष्यत्वादि पूर्ववत् अधिकरणतायामाधेयत्वे वा शता सुप् सप्तमी ग्राममध्यास्त इत्यादावधिकरणत्वं बोधयन्त्यपि द्वितीयादिर्न तत्र शक्ता प्रामाय गच्छतीत्यादौ कर्मवादिष्वव चतुर्थ्यादिः । चतुर्थ्यादिः। विधर्मिकखार्थाधिकरणत्वा- न्वय ध क छु नमानानुर्वी काय वा मतमोत्वमित्यपि वदन्ति । स्वादिविकान्यतमत्व प्रथमात्वम् एवममादिविकान्यतमला- दिना द्वितीयात्वादिकं निर्वामित्यप्याहुरिति कृतं विस्तरेण । क्रियाकारकयोरन्वयव्युत्पत्तयेऽन्यथापि सुपं विभजते । कारकार्येतरार्था च मुप विधा च विभज्यते । धावाशे प्रकारो यः सुवर्थ: सोऽत्र कारणम् ॥ वृत्त्या कारकस्य बोधिका तदन्यस्य चेत्येवं विविधोऽपि सुयो विभागः तत्र यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थेऽन्वयप्रकारोभूय भासते यः सुवर्थः स तहातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां कारकम् । वृक्षात् पतति व्याघ्रात् बिभेति इत्यादी ब्राह्मणाय ददाति पुत्राय क्रध्य गोत्यादौ दात्रेण छिनत्ति घटत्वेन जानातीत्यादी स्थात्यां ·সমন্ধিসামি। पचति शक्तौ भासत इत्यादी ग्रामं गच्छति घट पश्यतीत्यादौ चैत्रेण पचते घटेन भूयत इत्यादौ च पतप्रभृतिधात्वर्थे पत- नादौ पञ्चम्याद्युपस्थापितो विभागादिः प्रकारोभूय भासते इति तत्तद्धातूपस्थापिततत्तत्क्रियायां विभागादिकं प्रकृते कारकमतो. धात्वर्थे स्वार्थबोधकतया तत्र पञ्चम्यादि: कारक विभक्तिरुच्यते यादृशेन नामार्थेनावच्छिन्नस्य सुबर्थस्य यादृशधात्वर्थेऽन्वयः स एव तादृशधात्वर्थे कारकत्या व्यपदिश्यते तेन वृक्षात् पततो- त्यादौ वृक्षादेरपि पतनादिक्रियायामपादानादिकारकव्यव- हारः। स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियायां प्रकारोभूतोऽपि स्तोका- दिन कारकं सुपानुपस्थापनात् द्वितीया तु तत्र लोवलिङ्गत्व- वदानुशासनिक्येव स्तोकपाचक इत्यादिकस्तु तत्पुरुषो गिरि- काण इत्यादिवबिशेषविधेरैव षष्ठ्यर्थस्तु सम्बन्धो न धात्वर्थ प्रकारोभूय भासते तण्डुलस्य पचतोत्याद्यप्रयोगादतः सम्बन्धो न कारकं न वा तदर्थकापि षष्ठयादिः कारकविभक्तिः। अतएव क्रियाप्रकारोभूतोऽर्थः कारक तच्च पड़विधम् । कर्मादिभेदेन शेषः सम्बन्ध इष्यत इति शाब्दिकाः स्मरन्ति । श्रेषः कारकादवशिष्टः सम्बन्धः कारकादध इत्यपि पठन्ति । रजकस्य वस्त्र ददातीत्यादौ च परिष्कार्यत्वादिलक्षण सम्बन्धी वस्त्रादावेव षष्ठयानुभाव्यते तण्डुलस्य पाचक: मैत्रस्य भोक्तव्य मित्यादौ कर्मत्वकट त्वादिकं कारकमेव धात्वर्थे पचनादौ ऋद्योग कट कर्मणोः षष्ठानुशिष्टः गुरुविप्रतपस्विदुर्गतानां प्रति कुर्वीत भिषक स्वभेषजैः पद्मस्वानुकरोत्येष कुमारौमुख- मण्डलः सा लक्ष्मोरुपकुरुते यया परेषामित्यादावपि मातुः स्मरति चोरस्य हिनस्ति जलस्योपस्क रुते इत्यादाविव क्रिया- विशेषयोगे कारकार्वैव षष्ठो प्रयोगदृष्ट्या प्रत्यनूपेभ्यः करोते: कर्मण्यपि वैकल्पिकस्य षष्ठीविधे वक्तव्यत्वात् न हि गुरून् कट ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। प्रतिकरोतीत्यादित इवोक्तवाक्येभ्यो गुर्वादिकर्मकत्व प्रति- कारादिक्रियायां नावगम्यते । अतएव सामान्यवखे सति वायकरणकप्रत्यक्षवादित्यादावनुशासनासत्वेऽपि सति सप्तम्या: सामानाधिरण्यमर्थश्चिन्तामणी चिन्तितः। दण्डेन घटः भूतले पट दौ तु तृतीयाद्यर्थ: करणत्वादिकं न कारक धात्वर्थानन्वितत्वात् अतएव तादृशवाक्याथै दण्डघट: भूतलपट इत्यादि समास: कारकविभक्त्य तर्भावणैव विशेषविधि विना तत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् मम प्रतिभाति रोचके स्फुरतीत्यादी प्रतिभानादिक्रियायामस्मदादेः सम्बन्धः षष्ठया कथं बोध्यताम् अकारक्रविभकित्वादिति तु विभावनौयम् । कारक विभजते। अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्तुश्च भेदतः षोढा कारकं परिकीर्तितम् ।। अपादानादीनां भेदो वैधम्मपादानत्वादि तत्प्रयुक्त: कार- कस्य षड्विधत्वव्यवहारः। तत्रापादनवं लक्षयति । क्रियार्मिणि या स्वार्थः पञ्चन्या विग्रहस्थया। अनुभाव्यः कारकन्तदपादानवसंज्ञकम् ॥ क्रिया धाथर्थः तत्रच यातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रह- व यस्य पञ्चम्या यः स्वार्थोऽनुभावयितुं शक्यः म तधातूप- स्थाप्यतादृशक्रियायामपादानत्वमुच्यते वृक्षात् पतित इत्यतो वृक्षावधिकविभागानुकूल पतनकर्तेत्यन्वयबुद्धौ धातूपस्थाप्य पतने पञ्चम्य पस्थाप्यो विभागः स्वानुकूलत्वसम्बन्धेन प्रकार इति स एव तत्रापादानत्वम् । न च वृक्षादिव स्वस्मात् पति- तक्षेत्र इत्यप्रयोगात् धात्वान्वितं परसमवेतत्वमपि तत्र पञ्च- म्बर्थ इति त इप्यपादानत्वात् इष्टत्वात् वस्तुतः परसम- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। पश्यामः। वैतवन पञ्चम्यर्थ तथा सति द्रव्यान्यसमवेतस्य पतनस्या- प्रसिद्धया द्रव्यात् पतति खग इत्यादेरयोग्यतापत्तेः परन्तु खावधिकत्वसम्बन्धन प्रकल्पावितस्य पञ्चम्यर्थ विभागस्य सामानाधिकरण्यानुकूललोभयसम्बन्धेन धात्वर्थे पतनेऽन्वयस्य व्युत्पन्नत्वान्न तादृशप्रयोग: चैत्रावधिकत्वविशिष्ट विभागाधि- करणनिष्ठ यत् चैत्रविभागानुकूलं पतनं तस्य चैत्रे बाधात् खावधिकत्वविशिष्टविभागस्य स्वस्मिन्नसत्त्वादिति युक्तमुत्- प्रासादमारुह्य प्रेक्षक इत्याद्यर्थ तु प्रासादात् प्रेक्षक इत्यादिवाक्य न विग्रहस्तादृशार्थ प्रासादप्रेक्षकादि- श दानामसमासलादतस्तन्निविष्ट पञ्चम्यर्थ आरोहणानन्त- दौ नातिप्रसङ्गः अपादानशब्दस्तु तत्तत्कर्मानधिकरणत्वे सति तत्तत्कर्मजन्यविभागाश्रये शक्त इति न तन तद्व्यवहारः । तरुकर्मकस्त्याग :एव तरुतः पतनमतस्तस्य त्याग कर्मवद- पादानं तरुभवत्येव धात्वयंतानवच्छेदकोभूतएव विभागे पञ्चम्या: साधुतया तरोस्त्यजतोत्यादिको न प्रयोगः त्यजेवि- भागावच्छिन्नक्रियावाचित्वात् वृक्षादपैतोल्यादावपि लक्षणया पतनमेव धात्वर्थः विभागावच्छिन्नक्रियायास्तथाले वृत्त त्यजति जहातीत्यादिवत् वृक्षमपैतोत्यपि प्रमाणमेव पतिस्तु न विभागावच्छिन्न स्पन्दमभिधत्ते किन्वधःसंयोगावच्छिन गुरुत्वप्रयोज्यपंतनवजात्यवच्छिन्न वा वृक्षाच्चलतीत्यादिवञ्च वृक्षात् स्पन्दते इत्यपि प्रयोगो भवत्येव चलिस्पन्द्योई योरप्य- कर्मकधातुत्वेन तत्प्रयोगस्याविशिष्टत्वात्। यत्तु तर त्यज- तीत्यत्र विभागो धात्वर्थः क्रियाजन्यविभागत्वेनापादानवमिव धात्वर्थतावच्छेदकोभूतफलत्वेन कर्मत्वमपोत्यपादानत्वकर्मत्व योविभक्तिप्रसक्तौ कर्मवस्य परत्वात्तस्य बोधिका द्वितीयैव प्रव- ते न लपादानत्वस्य बोधिका पञ्चमी तथैव साकाइत्वात् ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्तुश्चोभयसम्प्राप्ती परमेव प्रवर्तते इत्यनुशासनादिति तच्चिन्त्य' वृक्षादिभजते खग इत्यत्रावधित्वमवधिता निरूपकल वा धात्वर्थेऽन्वित पञ्चम्या प्रतिपाद्यते तेन वृक्षनिष्ठावधिताकविभागवान् खग इत्याकारकस्तत्र बोधः स्वप्रतियोगिक संयोगस्येव स्वावधिक- विभागस्यापि स्वस्मिनसत्त्वादेव स्वस्मादिभजते इत्यादिको न प्रयोग इत्युक्त प्रायम् अवधित्वन्तु स्वरूपसम्बन्धप्रमेंदः पदार्था- न्तरं वा इत्यन्यदेतत्। व्याव्रात् बिभेति नस्यतोत्यादौ हेतुत्व जन्यत्व वा पञ्चभ्यर्थः तच्च भावित्वेन खानिष्टचिन्तनपर्य- वसितस्य भयस्यैकदेशनिष्ट चिन्तन एव वान्वितं तथाच व्याघ्न हेतुकस्य खानिष्टस्य भावित्वेन चिन्तनवान् व्याघ्र हेतुक- खेन भाव्यनिष्टधमिकचिन्तनवानिति वा तत्र बोधः। पापा- त्रिवत्तते अधर्माडिरमतीत्यादौ पञ्चम्या इषोऽर्थः तत्र प्रा. त्ययस्य विषयत्वेन तस्य च निवृत्तिरूप धात्वर्थे जन्यत्वेनान्वयः तन पापगोचरहषजन्यनिवृत्तिमानित्येवं तत्र बोधः तत्र विषयत्व पञ्चम्यर्थः तथाच पायगोचरनिवृत्तिमानित्यर्थ इत्यन्ये रणात् पराजयते इत्यत्र युद्धनिवृत्तिः पराजेरथः पञ्चम्यास्तु हषस्तेन रणगोचरद्दषजन्ययुद्धनिवृत्तिमानित्येवं तत्र बोध: कत्यसाध्यवधीप्रयुक्त प्रवृत्त्यभाववत्व तत्र पराजेरर्थः पञ्चग्यास्तु विशेष्यत्व तच्च धात्वर्थैकदेशे बुद्धावन्वितं तेन रणर्मिक स्वत- त्यसाध्यत्वधीप्रयुक्तप्रवृत्त्यभाववानित्याकारकस्तत्र बोध इत्यपि वदन्ति। शव पराजयते इत्यादौ त्वभिभवहेतुव्यापारः पराजेरर्थ इति धात्वर्थतावच्छेदकफलशालितया शत्रुप्रभृतेः कर्मत्वमेव । पापात् जुगुप्सते इत्यत्न गर्दापूर्वकनिवृत्ति- गुपधातोरर्थ: सुपो विषयित्व तच्च गर्दानिवृत्त्योः क्रमेणान्वयि तथाच पापविषयकगर्हाप्रयुक्तपापगोचरनिवृत्तिमानित्याकार- ·वोधः । शब्दशतिप्रकाशिका। वल्मो कानात् प्रभवति धनु:खण्डमाखण्डलस्येत्यत्र धातोरर्थः प्राक्प्रकाशनं तत्र पञ्चम्या अधिकरणत्वमाधेयत्वं वा प्रत्याय्यते यत्र प्रकाशनं प्रभुव इति सूत्रेणाधिकरणस्यैवा- पादानवोपदेशात् । एवञ्च वल्मोकाग्रहत्तिप्रथम प्रकाशन- वदाखण्डलस्य धनुःखण्डमित्याकारकस्तत्र बोधः। वल्मीक: सातपो मेधः आखण्डुलः शक्रः । वल्मीकाग्रे आविर्भवति इत्यादौ च प्रकाशपर्यवसितोऽम्याविर्भावो न प्रपूर्वस्य भवतरर्थ इति तत्राधिकरणतायां सप्तम्येव प्रमाणम्। धर्मादुत्पद्यत सुख दण्डात् जायते घट इत्यादौ धातुना स्वाधिद. रससमय- ध्व सानधिकरण समयसम्बन्ध रूपस्तत्तत्ममयवृत्तिसपतियो- गिसमयावृत्तिवे सति तत्तत्समयसम्बन्धरूप. एव वा उत्पाद: प्रत्याय्यते पञ्चम्या तनिष्ठजन्यत्व तथाच धर्म न्यो यः स्वाधि- करण समयध्वसनिधिकरणसमयसम्बलस्तहत् स इत्या- कारस्तत्र बोधः। वार्तिककृतस्तु उत्ाद्यते इत्यादौ प्रागभा०प्रतियोगिता. रूपमेवोत्पत्तिमत्त्व धात्वबस्तत्र च तिडर्थस्य वर्तमानादि कालस्यावच्छेद्यता सम्बन्धनान्वयात् भाविन्युत्पद्यत इत्यादिको न प्रयोगः । किन्तु उत्पत्स्यत इत्यादिस्तत्र भविष्यकालाव- च्छेद्यस्यैव प्रागभावप्रतियोगित्वस्य सत्वेन वर्तमानकालाव- च्छेद्यतदसत्त्वात् अतएव नाशं प्राप्नोति प्राप्स्यतीत्यादापि प्रतियोगित्वपर्यवसितायां प्राप्तौ लड़ादिना वर्तमानादि- कालावच्छेद्यत्वमेवानुभाव्यते न तु वर्चमानत्वादिकं नाशप्रति- योगित्वस्य व्याप्यत्तिले भाविनाशं प्राप्नोति नष्टो नाशं प्राप्यतीत्यादिप्रयोगस्य दुर्वारतापत्तेः। वर्तमानं भावि- कालवृत्ति वा यत् नाशप्रतियोगित्वं तस्य च भाविनि विनष्ट च सत्वात् नश्यति नंच्यतीत्यादावपि धात्वर्थस्य नाशस्य प्रति- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८१ योगित्व खार्थेन वर्तमानादिकालेनावच्छिन्न तिडा बोयते तेन भावि नश्यति नष्टो नंच्यतीत्यादिको न प्रयोगः सम्प्रत्यादि. कालावच्छेद्यस्य नाशप्रतियोगित्वस्य भाव्यादावसत्त्वात्। यत्तु नश्यति नंक्ष्यति ननाओत्यादौ प्रतियोगित्वमिव वर्तमाना भाविन्यतोता चोत्पत्तिरपि यथाक्रमं तिर्थः तथाच वर्तमानोत्पत्तिकस्य ध्वंसस्य प्रतियोगित्वं न भाव्यादी भाव्युत्पत्तिकस्य न नष्टादो अतो भावी नश्यतीत्यादिको न प्रयोग इति दोधितिकटुक्त तन्न युक्त्रं कथितक्रमणैव साम- अस्य लड़ादेरुत्पत्तावपि वृत्त्वन्तरकल्पने गौरवात् अतएव ध्वसप्रागभावयोः प्रतियोगितायां पूर्वापरकालावच्छेदद्यत्व- प्रवादोऽपि पक्षधरमिश्राद्यनुमोदितः सङ्गच्छते । नचैवं प्रागभावादिप्रतियोगिलस्य धर्माद्यजन्यत्वात् धर्मादुत्पद्यते सुखमित्यादेरयोग्यतापत्तिः सुखादेराद्यक्षणसम्बन्धरूपा. यामप्युत्पत्ती धर्मादिजन्यत्वे प्रमाणाभावेनोक्तदोषस्य मतान्तरऽप्यविशिष्टत्वादाद्यक्षणसम्बन्धस्य धर्माद्यजन्ययेऽपि तदबोनत्वोपगमेन पञ्चमौसमर्थन प्रागभावप्रतियोगित्व- रूपायामप्युत्पत्तौ तस्य सुवचत्वादिति प्राहुः कूपादन्छ वारयति विषाद्दालं निवारयति इत्यादौ च क्रियाधर्मिक- निवृत्त्यनुकूलव्यापारो वारणं तन्निविष्टनिवृत्तौ पञ्चम्या कूपा- दिप्रकारकत्वं द्वितीयया चान्धादिनिष्ठत्व प्रत्याय्यते किया च पतनभोजनादिविशेषतो ग्राह्या तथा चान्धनिष्ठायाः पतनधर्मिककूपप्रकारकनिवृत्तेर्बालनिष्ठायाश्च भोजनधर्मिक विषप्रकारकनिवृत्तेरनुकूलव्यापारवानित्याकार कस्तव बोधः तथाविधनिवृत्त्यनुकूलव्यापारश्च स्वार्थधीहारा कूपे मा पत विषं मा भुव इत्याद्यमिलापरूपः स्फुट एव। यत्तु पतनादिप्रतिकूलव्यापारी वारणं तदेकदेशे च पतनादा- ·३ হুমক্সিসামিলা। वन्धादेराधेयत्वेन कूपादेः कर्मत्व नान्वयादन्धनिष्ठस्य कूप- कनकपतनस्य प्रतिकूलव्यापारवानित्यादिरूपः कूपादन्धं वारयतीत्यादितो बोध इति तत्तुच्छ तादृशपतनस्या प्रसिद्ध- स्थले तथाविधवाक्यस्यायोग्यतापत्तेः परख भ्यः पाणिं निवा- रयतीत्यवानयनधर्मिकॉनत्यनुकूलव्यापारी निवारणं तद- न्तर्गतनिवृत्तौ च पाण्यादेरवच्छेदकत्वेन परस्वादेश्च प्रकार- बनान्वयः तादृशव्यापारः कराकुञ्चनादिरेव। स्वाङ्गाहाणं वारयतीत्यत्र च यद्यपि बाणनिष्ठस्य स्वाङ्गसंयोगस्य विरो विव्यापारो नाथः तादृशसंयोगस्याप्रसिद्ध तथापि तथापि वाण- संयोगाभावनिष्ठायाः खाङ्गवृत्तितायाः प्रयोजकव्यापार तथाच संयोगाभावनिष्ठस्य प्रयोजकव्यापारस्तत्र वारणं तन्निविष्ट च संयोगे द्वितीयान्तलभ्यस्य वाणाप्रतियोगिक- त्वस्य संयोगाभावनिष्ठे च पञ्चम्यन्तलभ्यस्य स्वागवत्तित्व- स्यान्वयः कार्याभाब इव तनिष्ठे अधिकरणविशेषत्तित्वेऽपि प्रतिवन्यस्य पयोजकत्वात अनव मणि' काष्ठ दाहा- भावस्य प्रथाजक: नतु पाथमोत्यादि कः सार्बचौकिकव्यव- हार इति बाणसंयोगाद्यभावनिष्ठस्य स्वागहतलस्य प्रयो- जकल वाणापसारणादिव्यापारस्य नासिद्धम्। दण्डात् घट इत्यादी पञ्चम्यर्थोऽपि जन्यत्वादिकं न कारकं धात्व- र्थानन्वयित्वात् अतएव दण्डघट इत्यादिकस्तत्र न प्रयोग इच प्रायम्। सम्पदानत्व लक्षयति। गत्यादिभिन्न धात्वर्थे चतुर्था विग्रहस्थया। यः खार्थों बोधनीयस्तत् सम्प्रदानत्वमौरितम् । गत्यादिभिन्न यादृशार्थे 'विग्रहस्थ- चतुर्था यः स्वार्थी बोधयितुं शक्यते . स तदातपस्थाप्यताह- यद्यातूर स्थाप्ये ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८३ शक्रियायां सम्प्रदानवमुचते । ब्राह्मणाय दानं धमके- स्थादौ ददाते: स्वत्वजनक त्यागोऽर्थ स्तनिविष्ट च स्वत्वे ब्राह्मणादेः प्रतियोगित्व निरूपितत्व वा चतुर्था बोध्यते इति तदेव तत्र सम्प्रदानल ब्राह्मणप्रतियोगिकं ब्राह्मण- निरूपितं वा यनवृत्ति खवं तज्जनक ख्याग इत्येवं तत्र प्रत्ययात् धात्वर्थतावच्छेदकोभूत स्वत्वाख्यफलवत्तया धनाद- दर्दानकर्मत्वात् । नचैवं पशुकामनया यागकरणदशायां चैत्रः स्वात्मने पशु ददातीत्यपि प्रयोगापत्तिस्तादृशयागस्य चैबौयं यत् पशुनिष्ठ स्वत्व तज्जनकल्यागत्वादिति वाच्यं सत्वध्वंसजनक क्रियापर्यवसन्त्रस्य त्यागस्यैकदेशे सत्वध्व सेऽपि हितौयाद्ययं स्यान्वयेन पशुफलकयागे पशुनिष्ठस्य स्वत्वध्वं- सस्य जनकत्वविरहादेव तहाक्यस्याप्रमाणत्वात् । ग्रासाय गत इत्यादौ विग्रहस्थ चतुर्थ्या धात्वर्थे बोध्यमपि कर्मत्व न गत्यादिभिन्न वृक्षाय सेचक इत्यादौ गत्यादिभिन्न चतुर्थी बोधनीयोऽपि सम्बईयितुमित्यादि तुमर्थो न विग्रहस्थयेति न तत्र प्रसङ्गः । सम्पदानशब्दस्तु स्वाश्रयगोचरत्यागजन्य- खत्वस्य प्रतियोगिन्य व शक्त इति खत्वप्रतियोगित्व सम्प- दानमित्यादिको न प्रयोगः । न च दानस्य स्खत्वहेतुले प्रमाणाभावः सप्त वित्तागमा धा दायो लाभ: क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रति ग्रह एव चेत्यादि मन्वादिवचुनस्तस्य स्वत्वहेतुलाप्रतिपाद- नादिति वाच्चं ब्राह्म गाय त्यतायां गवि गौरियं वाज- मस्य नतु ममत्यादिसर्वजनौन प्रतीतैरेव तत्र प्रमाणत्वात् प्रदानं खाम्य कारणमिति वचनाच । अतएव विदेशस्थ पातमुहिस्य त्यक्तधने स्वीकारमन्तरणेब पात्रस्य मरणस्थले पिटदायत्वेन तदनं पुनादिभिर्विभज्य रयते ग्रहाते अन्यथा ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। तैरिव उदासोनेरपि तदनस्यारण्य कुशादेरिवोपादाने यथे- ष्टनियोगे च प्रत्यवायो न स्यात् । नन्वेवं दानादेव खत्व- सिद्धेर्दत्तवस्तुनि स्वीकारो व्यर्थ इति चेन्न लब्धा चाष्टगुणं फलमित्यादिस्म तेः प्रतिगृहोतद्रव्यदानस्य फलविशेष प्रति हेतुत्वेन तादृशफलसम्पत्त्यर्थमेव प्रतिग्रहस्योपयोगात् याज- नाध्यापनप्रतिग्रहहिजो धनमज्जयेदित्यादि श्रुत्या प्रागुक्ता स्मूल्यां च प्रतिग्रहस्यापि स्वत्वहेतुत्वबोधनाच्च स्वत्वजनक- व्यापारस्य वाज नपदार्थत्वात् । दासाय भक्ष्य ददाति भृत- काय वेतनं ददातीत्यादावपि स्वत्वजनकत्यागं प्रतिपाद- यन् ददातिर्मुख्य एव पुण्यजनकन्तु न तादृश दानमवैध- लात्। यत्तु खोकारजन्यस्य खत्वस्य जनकस्त्यामो दानं मनसा पात्रमुद्दिश्य धनत्यागन्तु न दानं किन्तत्सर्ग मात्र प्रतिग्रहजन्यस्तत्व प्रति हेतुभूतवैधत्यागस्य व तंथात्वात् उपेक्षा तु खत्वध्वममानजनकरत्यागो नतु तत्र स्वत्वजनत्व- स्यान्तर्भाव इति मैथिलै रक्त तन्न युक्तं लाघवेन स्वत्वजनक- त्यागस्यैव ददात्यर्थत्वात्। तिलानस्म प्रतियच्छति तुर- गमस्मै विक्रोणोत इत्यादौ द्रव्यान्तरग्रहणपूर्वकं दानमेव प्रतिदानं मूल्यग्रहणपूर्वकं दानमेव त्र विक्रय इति तत्रापि मुख्यमेव मम्य दानत्व चतुर्था वोध्यते तिलादिकञ्च न मूल्य पणपुराणादेरेव शास्त्रे तथालोपदेशात् । अदृष्टार्थे दत्तस्यैव च स्वीकारः प्रतिग्रह इति परेगा प्रतिदत्तस्य विक्रीतस्य वा तिलतुरगादेः खोकारो न दोषावहः । मैत्राय रोचते मोदक इत्यत्र चतुर्था धात्वर्थान्वितमाधियत्व धातुना च भक्ष्यत्वमकारकेच्छोपस्थाप्यते तिङा तु प्रकाशत इत्यादाविव विषयत्वलक्षणं कर्तृल तथाच मैत्रनिष्ठया भक्ष्यत्वप्रकारकेच्छया विषयतावान् मोदक इत्याकारकस्तत्र ·शब्दशतिप्रकाशिका ६५ शोधः। गुग्वे गां धारयत इत्यव डा गृहावस्थितिह- तोयया तदन्वितं क व चतुर्थ्यां च तन्निविष्ट राहान्वित सम्बन्धितमुपपस्थाप्यते तेन गोकट काया गुरुसम्बन्धिग्रहा- वस्थितेरन कूलव्यापारवानित्याकारस्तत्र बोधः धातूत्तरणिचा ब्यापारबोधनादिति काम्नायाः। पाणिनीयास्तु धारक्त्तमा इति सूत्रानुमारेण चैत्राय शतं धारयते इत्यादाविव गुरवे गां धारयते इत्यादापि ऋणग्रहणं धारणं दत्तत्वच चतुयर्थ तथाच गुरुदत्ता गां ऋणत्वेन गृह्णातीत्याकारस्तत्र वाक्यार्थ: पश्चाच्छोध्यत्व नाङ्गोवत्य महोतञ्च द्रव्य मृणमित्याहुः। पुवाय गध्यांत पुत्रविक्षत इलादो देवनिरूपणं धात्वर्थस्त निविष्ट च दैवे सुवर्षस्य सम्बन्धस्यान्वयस्तेन पुत्रस्य दैवं निरूपयतीत्वेवं तत्र बोधः । गुरवे गां प्रतिशृगोति आशृणोतोत्यादौ देयत. नाभ्य पगमः शृणोतेरथस्तत्र गोविशेष्यत्वेन तदेकदेशे च दाने गुगेरुद्देश्यले नान्वयस्त न गुरूद्देश्यकटानकमत्वेन गामभ्यु पगन्तीत्येव तत्र बोधः। हो। प्रतियणातीत्यादौ हर्षा- नुकूलव्यापारलक्षणं प्रोत्साहनं गुणातेरथस्त देकदेशे च हर्षे होत्राटेरन्वयस्त न होटनिष्ठहर्षानुकूलव्यापारवानित्याकारक स्त्रत्र बोधः। चैत्राय कुप्यति क्रुद्धयतोत्यादौ धात्वर्थ उत्कट वेषस्तत्र विषयिखलक्षणं सम्प्रदानत्वं चतुर्थ्या बोध्यते तेन चैत्र- विषयकोलटहषवानित्याकारकस्तत्र बोधः । पुत्रे कोपो न युज्यते इत्यादौ कृदन्तस्य कोषपदस्य वार्थे पुत्र इत्यस्यान्वयो नतु धात्वर्थे । पटाय यतते इत्यादावपि धात्वर्घकती सुपा पटस्य विषयित्व बोध्यते तत्रोह श्यत्वमेव चतुर्थ ः कथमन्यथा पटेच्या तन्तुनिम्माणदशायां पटाय यतते इत्यादि कः प्रयोग: इत्यपि वदन्ति । मिनाय द्रुह्यतीत्यत्र विष्टाचरणं द्रोहस्तेन मित्रस्य विष्टमाचरतीत्यर्थः । शिष्यायष्यतीत्यनानिष्टानुप- ·शब्दशतिप्रकाशिका। क्षणमौर्था तथाच शिष्यानिष्ट नोपक्षत इत्यर्थः । पुनाया- सूयतीत्यत्र असूया गुणद्देषस्त न पुत्रस्य गुणं रेष्टोत्याकारस्तत्र बोधः। मित्रं द्रुह्यति शिष्यमीर्थति पुत्रमसूयतीत्यपि प्रयोगात् गृहादिकर्मणः सम्प्रदानत्वं वैकल्पिकमित्युनोयते। कोप- पूर्वकस्य द्रोहाद्रु हादिधातुवाच्यत्वे तत्कम्मण: सम्प दानत्वं द्रोहादिमात्रस्य तथात्वे तु कर्मत्वमेवेति पुनः · कौमारा: । मोपसर्गयोस्तु क्र धद्रुहोः कर्मणः कमतैव नतु सम्प दानता अतएव शिष्यस्याभिक्रोद्धा मित्रस्याभिद्रोढेत्यादौ द्योग कर्मणि षष्ठव प्रमाणम् । करणव लक्ष्यति। योऽर्थों विकरणातस्य धातोरथं तृतीयया। वोध्यते करणं नाम कारक तदिहोच्यते॥ सविकरणास्य यदधातोरुपस्थाप्ययादृशाथटतीयया यादृशः खार्थेऽनुभाव्यते म तद्धात पस्थाप्यतादृशक्रियायाः करणमंजक कारकमुच्यते। दात्रेण छिनत्ति घटत्व न जानातीत्यादी धात्वर्थे छिदायां दात्रस्य व्यापारद्वारा जन्य त्वादि ज्ञानादौ च, 'घटवाटे: प्रकारिवादिकं तीयया बोध्यते तदेव तत्र करणख चैत्रेण पक्वमित्यादी धातोरर्थे तृतीयया बोध्यमपि कट वन विकरणातस्य हस्ते न रुणदौत्यादी विकरणान्त- भिन्नोऽपि रुधादिधातुर्विकरणात एव घृतेनात्ति जुहोतीत्या- दावपि लुप्तमेव प्रतिसन्धीयमानविकरणमस्तौति मतेनेदं नातस्तत्र वृतादे: करणत्वव्याहतिः करणशब्दस्तु व्यापार- प्रत्यासल्या जनकस्य वाचकः चाक्षषादौ चक्षुरादिः संयोगेन अनुमित्यादौ व्याप्तिज्ञानादि: परामर्शादिना स्म त्यादावनुभवादिः संस्कारादिना वयापारेणैव सम्बन्धन हेतुः शरीरात्मप्रभृतयस्तु नानांदी तादात्म व अतो न तेषां तत्र करणत्वप्रसङ्गः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ट श्रावणेऽपि प्रत्यक्षे कर्णावच्छिन्नशब्दामना व्यापारेणैव सम्बन्धेन श्रोत्र करणं स्वव्यवस्थापकगुणं पुरस्क त्यैव वहिरिन्द्रियाणां प्रवृत्तः शब्दसामान्याभावस्य श्रावणत्वविरहेऽपि क्षत्यभावात् श्रोत्रमनसोः सयोग एव वा तत्र व्यापारः ज्ञानस्य धारावहन- स्थले च हतीयादिकं प्रति द्वितीयादिकं न प्रथमाटेः प्रत्या- सत्तिस्तत्सम्बन्धन हेतुत्वे मानाभावात् फलायोगव्यवच्छिन्न फलोपधायकं वा कारणमेव करणं ज्ञानादावात्मादेः कर- णत्वस्य ष्टत्वात् उपधेयमङ्करेऽपि कटं त्वकरणत्वाद्युपाधेरसा- -देव कारकस्य षड्विधवादत एवात्मानमात्मना वेसि सजस्यात्मानमात्मनेत्यादिकः प्रयोगः अतएव च विवक्षात: कारकविभक्तयो भवन्तीत्यपि प्रवाद इत्यन्ये । पशुना रुद्र यजेत इत्यत्र पशु रुद्राय ददातीत्यर्थः करणं कर्म यजे: कर्म च मम्य दानमित्यनुशासनात् कर्मवादावपि तृतीयादेः साधुत्वात्। एतदुदाहरणमानविषयानुशिष्टिरियमिति वृद्धाः । पायसेन विष्णु यजेत इत्यादिप्रयोगात् सामान्यत: एवेत्यपरे । दण्डेन घट इत्यत्रापि हतीयार्थः करणत्वं परन्तु तन्न कारक क्रियानन्वयित्वात्। अधिकरणलं लक्षयति। यत्क्रियाया यादृशार्थः सप्तम्या विग्रहस्थया । बोध्यस्तस्या तदेवाधिकरणं नाम कारकम् ।। क्रिया धात्वर्थस्तथाच यद्धातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रह- स्तया सप्तम्या यः यः स्वार्थोऽनुभाव्यते तदेव तद्धातूपस्थाप्यता- दृशक्रियायामधिकरणत्व नाम कारकम्। ग्राम गन्त त्यत्र धात्वर्थ गतौ ग्रामनिष्ठमधिकरणत्वं तनिरूपितमाधेयत्वं वा मप्तम्यानुभाव्यत इति तदेव तद्धातूपस्थाप्यतादृशक्रियायामधि- करणत्वकारकम् अतएव ग्रामगन्ते त्यादिकस्तत्र समासः ।

·মনিসামি । यद्यपि चैत्रादिनिष्ठाया गतः समवायादिना प्रामादितित्व बाधितं कालिकादिना तदत्तित्वञ्चातिप्रसक्त स्पन्द गच्छ. तोत्यपि प्रयोगापत्तेस्तथापि ग्राम गच्छत्ययं नतु राहादावित्या द्यनुभवसाधिकेण स्वरूपसम्बन्धविशेषेण तथात्व बोध्यम् । यत्तु संयोगावच्छिन्नक्रियाया गतित्वात् तब्रिविष्टसयोगे सम- वायनैव ग्रामवृत्तित्वसत्त्वाबासङ्गतिरिति तन्त्र ग्रामादेर्धात्वर्थ- तावच्छेदकीभूतफलान्वयित्वेन कर्मातापत्त्या ग्रामं गच्छुतीत्येव नियमत: प्रयोगापत्तेः। विक्लित्यवच्छिन्नक्रियायाः पाकत्वेन तस्यामिव तद्रिविष्टविक्लित्तावपि समवायादिना स्थास्थादि- वृत्तित्वासम्भवेन स्थाल्यां पचति तण्ड नमित्यादौ तथाप्य प्रती- काराच्च तण्ड साद्यवयवविभागप्रभेदस्य व विक्लित्तित्वादिति। घटत्व घटे भासत इत्यत्र विषयतापर्यवसन्ने भासने घटनिष्ठं विशेष्यत्वमवच्छे यतासम्बन्धन सप्तम्यानुभाव्यत इति तत्रापि तदेवाधिकरणतानामकं कारकम्। ज्ञाने घटत्वं भासत इत्यादौ निरूपितत्वमपि । घटे पटवं जानातीत्यादौ तु विशे- प्यतारूपः सप्तम्यर्थो न धात्वर्थेऽन्वति घटपटयोस्तादूप्येण प्रमा- स्थलेऽपि तादृशप्रयोगापत्त। परन्तु हितीयार्थे पटत्वप्रकारत्व एवावच्छे द्यायसम्बन्धन। यथाच सबर्थयोमिथोऽन्वयेऽपि न हतिस्तथा वक्ष्यते। अधिकरणपदस्य शक्यतावच्छ दकन्तु न सम्बन्धमात्र घटाद्यात्मनस्तदधिकरणतापत्त: वृत्तिनियमाक: सम्बन्धस्तथेत्यपि न कुण्डादो वदरादेरिव वदरादावपि कुण्डा- देरधिकरणतापत्तत्तिनियामकत्वस्याधिकरणतावच्छेदकले पर्यवसानाच नाग्याधेयतानिरूपकत्वमधिकरणत्वं तुल्यन्यायेना- धिकरणतानिरूपकत्वस्यैवाधेयतात्वेन परस्पराश्रयप्रसङ्गात् पर- न्वाधेयतावत् पदार्थान्तरमेवाधिकरणव तच्च नैकं सर्वस्य सर्वाधिकरणातापत्त: किन्वाधेयताभेदेन नानव प्रतीत्यनु- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। गमस्तु रूपत्वादिना रूपादेरिवाधिकरणताले नैवाखण्डेन तस्य नचैकधभावच्छिन्नाधिकरणब लाघवादेकमेवोचितं रूपत्वेन नौल स्थाधिकरणं स्फटिकमित्य पि प्रयोगापत्तः । अतएव तद्रू- परसयोः समनियतमप्यधिकरणत्व विभिन्नमेव अन्यथा तट्र: पले न तद्रसस्याधिकरणं घट इत्यादेरपि योग्यतापत्तरित्यास्ता विस्तरः। कम्म खकारकं लक्षयति । यगन्तधातीरों यस्तिडा स्वार्थेऽनुभाव्यते । यवासी करीता गाम कारक कट तेवर. ॥ यगन्तस्य यद्धातोरुत्तरस्थतिङा यत्र स्वार्थं तदीयो याह- शोऽर्योऽनुभावयितुं शक्य ते वहातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां स तिजथः कटुताभिन्नः कमल नाम कारकमित्यर्थः। ग्रामो गम्यते इत्यत्र ममधातूपस्खाम्यायाः संयोगावच्छिन्नक्रियायाः खजन्यत्वसम्बन्धन तिङपदोपस्थाप्ये संयोग एवान्वयो नतु त्यजत इत्यादाविव विभागादौ धात्वर्थतावच्छेदकस्यैव फलस्य बाधने कर्मविहितप्रत्ययानां धातुसाकाङ्गत्वादतः संयोग एव तन गतिक्रियायाः कमल नतु विभागादिः तेन तरोत्यागिनि खगे तरं गच्चतात्यादिको न प्रयोगः गम्यते रथः स्वयमेवेत्यादौ कमंत्वमिवानु झूलव्याचारवत्त्वलक्षणं कटं व धात्वर्थस्य धयं पि न तत् कट ताभिन्नमिति तव्यु दासः । ननु चैत्रकट कगमन- जन्यसंयोगल्य ग्राम इव चैत्रेऽपि सत्त्वाच्चैत्रेण गम्यते चैत्र इत्यपि प्रयोग: स्यात् न स्यात् तिर्थसंयोगे स्वजन्यत्वस्वाश्रय- प्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्ध न धात्वर्थगतेः साकासवेन चैत्रकल- कगत्याश्रय प्रतियोगिकत्वविशिष्टस्य संयोगस्य चैत्रे वाधितत्वात्। अतएव चैनो गामं गच्छतौतिवत् चैत्रश्च त्र गच्छतीत्यपि न प्रयोगः तत्रापि द्वितीयार्थसंयोग प्रकृत्यर्थस्य खप्रतियोगिक- ·शब्दशति प्रकाशिका। वसम्बन्ध नैव साकाइतया हितीयान्तलभ्यस्य चैत्रीयत्वविशिष्ट- मंबोगस्य जनकत्वस्वाश्रयत्तित्वामयसम्बन्ध नैव क्रियाया- सञ्चयेन चौत्रप्रतियोगिसंयागायत्तिगतेश्चने बाधित- त्वात्। यत्तु फलमिव क्रियायामन्बितं परसमवेतत्वमपि कर्म- तावाचि प्रत्ययस्यार्थः परत्वञ्च तिडा स्वार्थ पहा यिप्रति- योनिक हितोयादिसुपातु प्रवत्यर्थप्रतियोगिकं प्रत्याय्यत तथाच चैत्रकट कस्य चैत्लान्यसमवेतगमनस्या प्रसिद्धयेन चैत्रे तज्ज- ज्यसंयोगस्थासम्भवात् दैत्रे गा गम्यत चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः । एवं चैवान्यसमवेतस्य गमन स्य चैने वाधात् चैत्री गच्छतोत्या- दिरपि। बता गम्यत ग्राम इत्यादौ तु चैत्र कट कस्य ग्रामभिन्दममवेतस्य गमनस्थ जन्यो यः संयोगा स्तहान ग्राम इत्यन्वयबोधने न किञ्चित् बाधकमिति प्रा. रक्ता तन्न युक्ता, संख्याकालातिरिक्त स्य तिब्यस्य धावटएल. नियमेन तिडपसमबेतत्वावधार्थगल्यादाद यायोगात् प्रय मान्तोपस्यायग्रामादेरभेदान्यमबन्ध वाटला.त्ययार्थ तिर्थ वाग्वयस्थ दृष्टचरत्वेनाव्युत्पन्नत्यात् चैत्रेण गम्यत द्रव्य द्र गच्छति क्षेत्र इत्यादी द्रव्यान्य समवेतस्य गत्यादिनप्रति- सिद्धत्वे नायोग्यतापत्तेश्च । नब्यास्तु फलमिव भेटोऽपि कर्म ल्व- वाचिप्रत्ययस्वार्थ स्तथाच चैत्रेग गम्यत ग्राम इत्यत्र तिर्थ- भेदस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धन धानर्थ विशेष्ट त्वात् प्रति- योगित्वसम्बन्धन प्रथमान्तार्थ प्रामादौ विशेषणत्वान व्युत्पत्तिविरोधो नवातिप्रसङ्गः, चैत्रकर्ट कगमनाश्रयवृत्तिमैट- प्रतियोगिवस्त्र चैत्रे विरहात्, चैत्रं गच्छ तोत्यादावपि प्रति- योगिलसम्बन्धन चैत्रान्वितस्य द्वितीयार्थदस्य सामानाधि- करणसम्बन्धन धात्वर्थगतावन्वयान् तादृशगते ने बाधाचैत्र , ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। * गच्छति चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः प्रतियोगित्वञ्च उभयात्ति- धर्मावछिन्न धर्मयानवच्छिन्न वा ग्राच्यमतो द्रव्यं गच्छतो- त्यादौ गतेद्रव्यभेदसामानाधिकरण्यविर हेऽपि न क्षतिरिति प्राहुस्तञ्चिन्त्यम् । वृक्ष खगस्त्यजतो त्यादी विभागावच्छिन्नक्रिया त्यजेरथः हितीयायास्तु विभागस्तन वृक्षावधिकविभागवती या विभागाव- छिन क्रिया तहान् खग इत्याकारस्तव बोधः वृक्षावधिक- विभागवत्वञ्च जनकत्वस्वाश्रयवृत्तित्वोभय सम्बन्ध नैव क्रियायां ग्राह्यमत: खगावधिक विभागस्य खगादावसत्त्वात् खगं त्यजति खग इत्यादिको न प्रयोगः। खगेन त्यज्यते खग इत्यपि प्रयोगः प्रागुक्तरीत्या निरसनोयः । प्राञ्चस्तु ग्रामं गच्छति त्यजतोत्यादी सर्वत्र क्रियामानं धात्वर्थत्यजिगम्यो: पर्यायत्वेऽपि न क्षतिः। गत्यर्थक्रियायां संयोगस्यैव त्यज्य क्रियायाञ्च विभागस्यैव बोधकताया: कम- प्रत्ययेषु व्युत्पन्नत्वात् तर त्यजतोत्यादी संयोगस्य तरं गच्छता- त्यादौ च विभागस्य हितोयादितो नावगमः परैरपि समभि- व्याहृतधात्वर्थतावच्छेदकफनस्यैव हितोयादिबोध्यताव्युत्पत्ते- स्य पतव्यत्वात् अन्य थालिप्रसङ्गात्। नवं स्पन्दो न स्पन्द इत्यादेरिव त्यागो न गतिरित्वादेरपि वाक्यस्य निराकाङ्गता- पत्तिस्तत्र त्यजिगम्या विभागाद्यवच्छिन्नक्रियालक्षकत्वेनैवान्वय- योग्यतासम्भवात् हितोयासाकाइतुमन्तधातुल्वप्रयुक्ती एव च धातूनां सकर्मकत्वव्यवदेशो न तु फलावच्छिन्नक्रियावाचित्व- प्रयुक्ताः नाप्रभृतावव्याप्तलात् । स्म त्यर्थधातूनां कर्मणि षष्ट्या इव हितोयाया अपि साधुत्वात् । एवञ्च ग्रामं गच्छति तर त्यातीव्यादौ ग्रामसंयोगजनक क्रियावांस्तविभागजनक- क्रियावानित्याकारक एव बोधो न तु ग्रामसंयोगजनकसंयोगा- M ·८२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। वच्छिन्नक्रियावांस्तरुविभागजनकविभागावच्छिन्नक्रियावानित्या- कारकः संयोगविभागयोरुभयथाभानस्य नौलघटजनकघट. जनकदण्डवानित्यादी घटादेरिव निराकाइवेनासम्भवादनुभव- बाधितत्वाच्चेत्याहुः । परी तु संयोगः क्रिया च इयमेव प्रत्येक गमिशक्यं तयोजन्य- जनकभावस्तु वाक्यार्थमर्यादया भासते एवार्थयोरन्ययोगव्यव- च्छेदयोरिव गस्यर्थयोः संयोगक्रिययोमिथ एव साकाङ्गत्वाच्च नैकमाने गमिप्रयोगः। पुष्यवन्तपदे चन्द्र वसूर्यत्वाभ्यामिव विभिन्नरूपाभ्यां प्रकृतेऽपि संयोगत्व क्रियात्वाभ्यां गमधातो. रैकशक्तिस्वीकारऽपि न क्षति: इयांस्तु विशेषो यस्तत्र सूरशशि- नोमियो नाञ्चयः प्रकृते तु संयोगक्रिययोस्तथेति तथाच ग्राम गच्छतीत्यत्र हितायाया आघयत्व प्रतियोगित्व वार्थस्त न तद न्वितस्य संयोगस्य नियायामन्वयात् ग्रामहतिस्तत्प्रतियोगिको वा यः सयोगस्तहिशिष्टक्रियावानित्याकारकतत्व बोधः तरू त्यजतीत्यत्राप्याधेयत्वमवधित्वं वा द्वितीयार्थस्तन तदन्वितस्य धात्वर्थविभागस्व धात्वर्थान्तर क्रियायामन्ययात् तत्तिस्तद- वधिको वा यो विभागस्तविशिष्टक्रियावानित्याकारको बोधः संयोगादिवशिध्यञ्च जनकत्वस्वाश्रयत्तित्वोमयसम्बन्ध नैव प्रागिव ग्राह्यमतो नातिग्रसङ्गः। सकर्मकत्वमपि धातोः स्वार्थ- फलावच्छिन्नखार्थक्रियान्वयबोधकत्वं नानातीत्यादी सकर्मक- त्वव्यवहारो भात इत्याहुः । तण्डु ल पचतीत्यत्र रूपादिपरावृत्तिफलकतेज:संयोगा- वच्छिन्नक्रिया पचेरर्थ: तन्निविष्टे च निरुत तेजःसंयोगे तण्डु - लस्याधेयत्वेनान्वयः परमाणुं पचतीत्यपि प्रयुज्यत एव अतएव खतन्वाः परमाणवः पच्चन्त इति किरणावल्यामाचार्याः। ओदनं पचतीत्यादौ तु तण्डु लादावोदनादिपदस्य लक्षणा तत्र ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। क्रियायामन्वितमनुकूलत्वं हितोयार्थ इत्यपि कश्चित् । हथ छिनत्तोत्यादावारम्भकसंयोगविगेधिविभागावच्छिकिया छिद- रथस्तनिविष्ट च संयोग विभाग वा स्वावयववृत्तित्वसम्बन्धन पादेरन्वयः। पुष्ये गा विष्णु यजत इत्यत्र प्रौत्ववच्छिन्न- समन्त्र कद्रव्य त्यागो यजेरथः प्रीतौ विष्णोराधेयखन द्रव्ये च पुष्पादेरभेदेनान्वयस्तन विष्णुनिष्ठप्रोतिहेतुर्यो मन्त्रकरणका पुष्पाभिन्नद्रव्यत्यागस्तदानित्याकारस्तत्र बोधः स्वत्वध्वंसजन- केच्छापर्यवसन्नस्य त्यागस्यैकदेश स्वत्व एव वा पुष्यादेराधेयत्वेन तवान्वयस्तन द्रव्येण विष्णु यजत इत्यादी द्रव्यस्य द्रव्याभिन्न- त्वेन शाब्दासत्वेऽपि न क्षतिः। पितरमाराधयति उपास्ते पूजयतोत्यादौ गोरवप्रयुक्त प्रोत्ववच्छिन्नक्रिया धात्वर्थस्तत्रिविष्ट- योगौरवप्रीत्योः क्रमेण विषयत्वाधेयत्वाभ्यां पित्रादरन्वयस्तन पिटगोचरगौरवप्रयुक्ता या पिटनिष्ठप्रौतिहेतुक्रिया तहानिये तत्र बुद्धिः। गौरवं पुनराराध्यत्वावगाही ज्ञानप्रदो येयं भक्तिरित्युच्यते । पित्रादिसेवायाश्च मन्त्रकरणकत्वाभावात्र तत्र पितरं यजत इत्यादिकः प्रयोगः। परमात्मानमुपास्त इत्यादो तु गौरवप्रयुक्तक्रियामाने धातुलक्षणा नात: परमेशितुः प्रीतिविरहादयोग्यलायत्तिः । घृतं जुहोतोत्यादौ वनाधि- करणकपतनावच्छिन्नमन्त्रकरण कक्रिया हुधातोरर्थः प्रोक्त च पतने तस्याधेियवेनान्वयस्त नाग्नाधिकरणकस्य वृतहत्ति- पतनस्यानुकूलमन्त्रकरणकक्रियावानित्येवं तत्र बोधस्ताहशीच क्रिया मतस्य करादेः प्रसारणन्युनीकरणादिरेव। अतएव घृतादेः परित्यागित्वविरहात्विगादेन यष्ट त्वं किन्तु होटत्वमेव वह्नौ जुहोतोत्यत्र सप्तम्यन्तस्यार्थो न धात्वर्थनिविष्ट पतन:- वति वहित्तित्वविशिष्टयतने तत्तित्वस्यान्वये निराकार- तापत्तेः, परन्तु तदवच्छिन्द्रक्रियायामिव प्रतिमादौ वृतादिनपन ।

·शब्दशक्तिपकाशिका। मन्त्रकरणकमपि नाग्नाधिकरणकं वनौतस्य प्रक्षेपमानमग्ना. धिकरणकतत् पतनानुकूलमपि न मन्त्रकरणकमतस्तदुभयं न होमः प्रजापत्येऽपि होमे मानस एव मन्त्र: करणं यहा वकि- संयोगावच्छिन्नपतनानुकूलमन्त्रकरणकं क्रियेव जुहोत्यर्थस्त न घृतं जुहोतीत्यत्र वह्निसंयोगजनक यद्दृतस्य पतनं तदनु- कूलमन्त्रकरणकक्रियाविशेषवानित्याकारको बोधः । नचैवं हुधात्वर्थतावच्छेदकीभूतसंयोगात्मकफलशालिवेन वयादे- स्तदर्थकर्मतया वझिंजुहोतोत्यपि प्रयोगापत्तिः साक्षात् धात्वर्थ- तावच्छेदकोभूतस्यैव फलस्यान्वयिनः कमत्वादन्यथा गगने लोष्टमुक्षिपतोत्यादौ गगनादेरुत्क्षेपणादिकमताया दुर्वा- रतापत्तेः, अर्द्धसंयोगफलकक्रियावच्छिन्नव्यापारस्यैवोत्क्षेपण- वात् नचोत्क्षे पणत्वादिदं जातिरेव तत्र धात्वर्थतावच्छेदक प्रवेशनत्यादिना मरेण तस्य जातित्वायोगात् लोष्टादेस्तत्कर्म- त्वाप्रसङ्गाच्च। अतएव परम्परया दुहाद्यर्थतावच्छेदकीभूत- वहिः क्षरणशालिवन पयःप्रभृतस्तकमत्वमम्पत्त्यर्थमकथित- जेति सूत्रान्तरस्य प्रणयनमपि पाणिनेः सङ्गच्छते । धन प्रतिरक्षातीत्यत्र पुण्यार्थकदानजन्यखत्वस्य जनक: खोकारः प्रतिग्रह इति फलीभूतस्वत्ववत्तया धनस्य कर्मत्वं विक्रयादेदीनविशेषत्वेऽपि न तस्य पुण्यजनकत्वमतस्तल्लब्धस्य स्वीकारो न प्रतिग्रहः। ग्रामं क्रोणातीत्यत्र मूल्यदाजनन्य- स्वत्वस्य जनकः खोकार: स्वत्वजनकं मूल्यदानमेव वा क्रयस्तत्- फले च खत्वे ग्रामस्याधेयत्वेनान्वयस्त न ग्रामनिष्ठस्य मूल्यदान- जन्यस्वत्वस्यानुकूलखोकारवान् ग्रामनिष्ठं यत्स्वत्व तदनुकूल- मूल्यदाता वति तत्र बोधः । ग्राम विक्रोणातीत्यत्र मूल्यग्रहण- जन्यस्य परखत्वस्यानुकूलत्याग: परस्वत्वजनकमूल्यग्रहणमेव वा विक्रयस्तेन ग्रामनिष्ठस्य मूल्यग्रहणजन्यपरस्वत्वस्यानुकूलो- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। यो ग्रामस्य त्यागस्तहान् ग्रामनिष्ठ यत्यरस्वत्व तदनुकूलमूख्य- ग्रहण वानिति वा तत्र बोधः। मूल्यञ्च पण पुराणादिकमेव राजनिर्दिष्ट नतु द्रव्यमानं तेन तिलादीन् दत्त्वा माषादीनां विनिमये विप्राणां तिलविक्रयादिदोषस्थानवकाशः इत्युक्तमेव । नरकं पततीत्यत्र भोगावच्छिन्न पातित्यमेव पतेरथस्तेन नरक- भोगानुकूलपातित्यवानित्याकारकस्तत्र बोध: नरकपतित इति द्वितीयातत्पुरुषोदाहरणमपि वृत्तिकारस्य एतदभिप्रायक- मेव पतनक्रियायास्तथात्वे तु नरके पततीत्यादिरेव युक्त; प्रयोगः स्वर्ग गच्छतीत्यादो स्वर्गादिपदस्येव प्रकते नरकपद- स्थापि तद्देशपरत्वात् । धनं लभते प्राप्नोतीत्यादौ स्वत्वाव- छिन्नो व्यापारो धात्वर्थः तन्निविष्ट सत्व धनादेराधियत्वे. नान्वयः। ननु यगन्तधात्वर्थविशेषतापन्नस्तिों यदि कमव तदा दुहादेर्मुख्यकर्मण्यव्याप्तिः। गोपेन गौः पयो दुह्यत इत्यादी गोपकट कन्यापारजन्य यत् पय.कर्मकमोचनं तहतो गौरिलेव- मन्वये मोचनवहिःक्षरणयोई योरेव दुहधात्वर्थतावच्छेदक- फलत्वेऽपि गौणं यत् मोचनरूपं तस्यैव कर्म तिङाचर्बोधनात् गौणं कर्म दुहादिभ्यस्तिङाद्यैरभिधीयते इति व्युत्पत्तेरतः प्रकारान्तरेण कमत्व निर्वक्ति यस्य धातोर्थदर्थे या प्रकारोभूय भासते । द्वितीयया स्मारितोऽय स्तबा तत्कर्मतीच्यते । यत्धातोर्यादृशार्थे द्वितीयया यादृशः स्वार्थोऽनुभाव्यते तद्दा- त्वर्थतादृशक्रियायां तत्कर्मवतच गां दोन्धि पय इत्यादिप्रयो- गात् पयः प्रभृतेरप्यक्षतं पाकं कुरुते इत्यादौ यत्ने प्रकारोभूतमपि विषयत्वं न यतेरर्थे भवते ग्राममित्यादौ भूधात्वर्थे प्राप्ती तथा- भूतमपि संयोगित्लादिकं न तदर्थोत्पत्ती प्रकारः। चौर ·. शब्दशक्तिप्रकाशिका । रजन् पय: परिष्क बित्यादावेव रुजादिधात्वर्थहिंसादेहिती- यार्थकमतायां विशेष्यत्व सुलभं शशानजार्दनिष्ठादिगणान्त- गतत्वेन तदन्तधातोः कर्मणि षष्ठया: प्रतिषिद्धत्वात् दिवः कर- पस्य कर्मत्वोपदेशात् अक्षान् दीव्यतीत्यत्र द्वितीयाथैः करणा- मपि गौणं कर्मत्वमेव अतएवाक्षा दोव्यन्ते द्यूतादावित्यादौ क्रौड़ा- करणतायाभव विहितास्तिकादिकमंप्रत्ययाः । दुहादयस्तु फलावच्छिन्द्रक्रियाहेतुव्यापारवाचित्वादेव हिकर्मकास्त न गां पयो दोग्धि गोप इत्यत्र दुहेर्मोचनानुकूलव्यापारोऽर्थ इति तवत्यमोचने गोराधेयवेन पयसः कर्मत्वेनान्वयात् पय: कर्म- ताकं यहोवत्तिमोचनं तदनुकूलव्यापारवान् इत्याकारकबोध- स्तत्र वहिःक्षरणावच्छित्रव्यापारो मोचनं तदनुकूलव्यापारी दोहनमतो धात्वधतावाछेदकोभूत वहिःक्षरगणरूपं फलमाढाय पयमो मोचनात्मकञ्च तदादाय गोः कर्मत्वमवलियम्। एवं शिष्यं धर्म वदति वक्ति ब्रूते उपदि शत्याचष्टे इत्यादौ प्रतिपत्त्य- वच्छिन्नव्यापारो वदप्रतिधात्वर्थ इति तन्निविष्टायां प्रतिपत्ती शिवस्याधेयत्वेन धर्मस्य च विषयत्वेनान्वयाधर्मविषविणी या शिनिष्ठा प्रतिपत्तिहाद कुलव्यापारवान् इत्याकारको बोध- स्तादृशव्यापारी धर्मः सेव्यतामित्यादिको गुर्वाभिलापः । शवं शतानि जयतीत्यत्र ग्रहणावच्छिन्नपराभवो जयत्यर्थः तथाच शतस्य ग्रहणानुकुलो यः शत्रुकर्मकः पराभवस्तत्- कत्त्येवं तत्र बोधः । पराभवश्च तिरस्कारः। प्रजा: शतं दण्डयतीत्यत्र ग्रहणाबच्छिन्नशासनं दण्ड्यर्थस्तथाच शतग्रह- णानुकूलं यत् प्रजानां शासनं तत्कतें त्येवं तत्र बोधः। शासनं नियन्त्रणम् । सुधां समुद्र मथातीत्यत्र उत्थानावच्छिन्नोमन्थनं धात्वर्धस्तेन सुधोत्थानानुकलं यत्समुद्रस्योमन्थनं तत्कर्तेत्यर्थः । उन्मन्यनमालोड़नम्। पान्थ पन्थानं पृच्छतीत्वत्र अभिधाना- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। च्छिवयापारः पृच्छा तथाच पान्यनिष्ठं यत्पथोऽभिधानं तदनु- कूलव्यापारवानित्येवं तत्र बोधः । अभिधानमिहाभिलाप- स्तदनुकूलव्यापारश्च केन पथा गन्तव्यमित्यादि प्रश्नः। तृप- मर्थं प्रार्थयते याचते भिक्षते इत्यादौ दानाय प्रेरणं धात्वर्थ- स्तथाच नृपनिष्ठ यदर्थस्य दानं तत्प्रेरणावानित्यर्थः । प्रेरणा प्रवर्तना सा च दीयतामित्याद्य भिलापरूया। ग्राममजा वहति नयतीत्यादी गत्ववच्छिन्नव्यापारो वहिप्रभृतेरथस्तेन ग्रामकर्मकं यदजादिनिष्ठ गमनं तदनुकूलव्यापारवानित्येवं तत्र बोधस्तादृशव्यापार: प्रकृते गलरज्ज्वाकर्षणादिः। पुत्रं धर्म- मनुशास्तोत्यादावनुशासनं देशनया प्रवर्तना तथाच पुत्रनिष्ठस्य देश नया प्रवर्तनस्यानुकूलव्यापारवानित्यर्थः । तथाविधो व्यापारः सब्दां विधेहि समिधमाधे होत्याद्युपदेशरूपः शाखां ग्राममाकर्ष- तौत्यत्र गतिहेतुविकर्षणं धात्वर्थस्तन ग्रामकर्मकं यच्छाखा- गमनं तदनुकूलविकर्षणवानित्यर्थः । विकर्षणं नमीकरणम् । गामवरुणद्धि ब्रजमित्यत्र गतिःप्रतिरोधहत्वावरणमवरुधेरर्थस्तेन गोगतिप्रतिरोधस्थानुकूल यद्बजस्यावरणं तत्कतिमानित्व. न्वयः। वृक्ष फलानि अवचिनोति इत्यत्र छिदाहेतुर्विघटन चिनोतरर्थस्तथाच फलकर्मकच्छिदानुकूल यत् वृक्षस्य विघटन चालनं तहानित्येवं तत्र बोधः। उत् क्षिपत्यादिकस्तु धातुः सफलक्रियाहेतुव्यापारवाच्यपि न दुहादिः । यदुक्तमभियुक्तः दुहिर्वदत्यर्थजिदण्डिमन्यिपृच्छार्थनार्थी नयनाथशासू । कृषी. रुधिश्चिञ्च तथार्थवृत्तौ दिकर्म कोऽयं कथितो दुहादिः । तथार्थ- वृत्तौ निरुक्ततत्तदर्थवृत्तौ। गतिभोजनधीप्राप्तिशब्दार्थध्रौव्यधातुषु। कट त्वं हेतु विहितण्यन्तेष्व तेषु कर्मतेतिशाब्दिकस्म तेर्गोपान् गमयति दिनान् भोजयति गुरुननुन्नापयति शिष्यान् पाठयति सुतान् ट ·शब्दशक्तिमकाशिका। कुनृप इत्यादी नापयतीत्यादी मूलधात्वर्थस्य.कट त्वलक्षणं गौणमेव कमल द्वितीयाथः तथा च गोपकर्ट कगत्यनुकूलव्यापारवानित्याकार- स्तत्र बोधः। पुत्रान् प्रीतिं प्रापयतीत्यादौ च प्राप्तिनं गतिः चैत्रो ग्रामं भावयते ग्रामस्य भावक इत्यादी प्राप्तार्थस्य भवतः स्वार्यविहितण्यन्तस्य कर्तुः कर्मतानिरासाय णिचो हेतुविहितत्य मनुसृतं हिंसायामेव भुज्यर्थभक्षेरेवं बहेरपि । ण्यन्तस्य कर्तुः कमत्व क्रियया वाहनं यदौतिस्मरणाभक्षयति मूषिकान् माजार भक्षयति लता छागमित्यादरेव भक्षेः कर्तरि कर्मता न तु भक्ष- यत्योदनं भृत्येनेत्यादौ भक्षयति प्रजा: परिजनैः तु न भोजनं भक्षेरर्थः । वाहयति रथमवान् सारथिहिर्यात गोणी वृषभान् वाहिक इत्यादाविव वाहयति भार भृत्य न धनिक इत्यादी स्वचेष्टया वाहको न धनिकादिः। दृक्रोस्तु कर्तुः कर्मत्वं वन्तले स्थादिभाषया। अभिवादिदृशोरेवमात्मने- पद इष्यते इत्यनुशिष्ट हारयति कारयति वा पटं कुबिन्देने- 'त्यत्न इव कुविन्दमित्यतोऽपि कुविन्दस्य गौण कर्मत्वावगम: तथा अभ्यवहारयत्योदनं तनयं तनयेन वा जननी विकार- यति चित्त चित्तेन वा वसन्त इत्यपि प्रमाणम्। परन्तु पृर्व- योरप्राप्तावेतयोस्तु प्राप्तावेव कर्मत्वस्य वैकल्पिको विधिः । गुरुमभिवादयते सुतं सुतेन वा गृहस्थः ध्रुवं दर्शयते भाऱ्या भार्यया वा पतिरित्यादौ तु दृशेः प्राप्तावभिवादयतेस्त्वप्राप्ती सः। अनात्मनेपदस्थले तु पन्यानं पथिकं दर्शयति पुनेगा मित्रमभिवादयतीत्यादौ यथा प्राप्तमेव कर्मवादिकम्। छात्रे- णायं निर्णाययति चैत्रेण ओदनं खादयति शङ्खन शब्दाययति दारैः क्रन्दयति पुत्रेण मित्रमा ह्वाययतीत्यादौ तु नीप्रभूते- बुद्धार्थकत्वेन तत्कर्तुः कमल प्रसक्तमपि न नौखाद्यादि- शब्दायक्रन्दियतिषु वचित् । हेतुण्यन्तेषु कतत्व कर्मता ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८८ स्थात्तिादिष्विति भत्तहरिवचनानिषिध्यते। अत्र च क्वचि- त्तिादिष्वितिकथ नाच्चैत्रेणाथै निर्णाय्यमाणस्तिष्ठति मैत्रेय पूर्ण खाद्यमानो ब्रूते इत्यादौ कर्मविहिवस्य शानजादेानुप- पत्तिरिति वदन्ति । सुखं प्राप्नोतीत्यादी प्राप्तिरुत्पत्तिः पर- म्परया तदाश्रयत्वञ्च तिङर्थः। घटं जानातीत्यत्र विषयत्वं विषयिता वा द्वितीयार्थः । दिवाकरस्तु संस्कारावच्छिन्नमेव ज्ञानं जानात्यधे इत्युक्त- स्थले मुख्यमेव कर्मत्व घटादेरित्याह तत् मन्द ज्ञानमित्यादितः संस्काराप्रतीतेर्लाघवेन ज्ञानत्वस्यैव जानात्यर्थतावच्छेदकत्वात् घटस्योपेक्षात्मकज्ञाने निर्विकल्पके वा घट जानातीतिप्रयोग- स्याप्रसङ्गाच। अतएव प्राकट्यावच्छिन्नज्ञानमेव तत्र धात्वर्थ- इति तत्त्वावच्छेदकीभूतज्ञाततावत्वादेव घटादेनिकर्म तेति भट्टमतमप्यनादेयं ज्ञानविषयतातिरिक्तायां ज्ञाततायां माना- भावादन्यथा ज्ञातताया इव शततादरम्यतिरिक्तायाः कल्पना- पत्तेः। वह्निमनुमिनोम्यापादयामोत्यादौ विधेयतानामको विषयताप्रभेद एव द्वितीयार्थः पर्वतो वह्निमानित्याद्यनु- मितावापत्ती वा पर्वतमनुमिनोमोत्याद्यप्रयोगात् विष- यतावच्छेदकत्वभिन्न प्रकारत्वमेव तत्र द्वितीयार्थ इत्यपि वदन्ति। घटं पश्यति शब्द शृणोत्यनुभवतीत्यादौ दर्शनाद्यर्थकधातुयोग साक्षात्कारत्वनिरूपितमेव विषयत्व काल घटादेरुपनीत. चाक्षुषादौ तादृशाप्रयोगात् आकाशं न पश्यतीत्यादौ पुन रन्वयो वक्ष्यते। तण्डुलपाकं करोतीत्यत्र चिकीर्षाजन्यताव- छेदकः क्रियायामुद्दे श्यताख्यो विषयताविशेष एव द्वितीयार्थः कतो भासते तेन तण्डु लपाकत्वप्रकारककृतस्तण्ड लविषयत्वे- ऽपि पाकदशायां तण्डलं करोतीत्यादिको न प्रयोगः पाक- दशायामोदनं करोतीत्यादौ च हितीयायामनुकूलत्वलक्षणा ·१०० शब्दशक्ति प्रकाशिका। तण्डुलादिक्रयणकृतिस्तु नौदनादिजनिका प्रमाणाभावात् । वर्द्ध- मानस्त तस्थले धातुना उत्पत्त्यनुकूला कृतिरुच्यते इति सत्रौ- दनस्य मुख्यमेव कर्मत्वमतएव यत्र कृतिमात्रं धात्वर्थस्तत्र न द्वितीया यथा घटाय यतत इत्यादावित्याह तन्न कल्यादिपदाटु यत्नमात्रप्रतीत्या यत्नत्वावच्छिन्नस्यैव करोत्यर्थत्वात् । मौमांसामहार्णव तु पाककृती तण्डुलादेरुपादानविधयेव फलविधयौदनादेरपि विषयत्वमुक्त यदाह वत्सेश्वरः सिद्ध साध्य फलञ्चेति प्रवृत्ते विषयस्त्रिधा। तत्र सिद्धमुपादानं क्रिया- साध्य फल सुखमिति तथाच तन्मते तण्डु लपक्तत्वदशाया- मोदनं करोतीत्यादिप्रयोग फलत्वेन विषयतैव द्वितीयार्थः । मासं जीवति क्रोशं स्वपिति मोदोहं तिष्ठति कुरून् क्रौड़ती- त्यादावधिकरणत्वं गौणमेव कर्मव' सुपानुभाव्यते काला- नामध्वमानानां क्रियाणां नीतामपि । आधारता ध्रौव्यधातोः कर्मता स्यादिभाषयेतिस्म तेः। अतएव मासश्च त्रेण जीव्यते जीवित इत्यादौ कर्मतार्थकतिङादयः तथाच मासाधिकरण- ताक जीवनवांश्चतः चेत्रकट कजीवनाधिकरणतावान् मास इत्यादि क्रमेण तत्र बोधः । सन्ध्यायां पचतीत्यादौ तु न धौव्यस्य धातोरर्थेन योगः किन्तु सकर्मकस्य। दिवसं सुप्यते सुन्दरीभिः क्रोशं तत्र सेनया स्थितमित्यादौ तु द्वितीयया कालाध्वनोरभिव्याप्तिरेव बोध्यते नवधिकरणत्व शय्यामधिशेते अध्यास्त अधितिष्ठतोत्यादावयधिकरणत्वमेव कमत्व द्विती- यार्थस्तथैव शय्याधिशय्यतेऽधिशयितेत्यादौ कमतार्थकयो- राख्यातक्कतोः सम्भवात् ध्रौव्यायामधिशोङासस्थाननं कमत्व- मेव तदितिस्मरणात् तदाधारत्वम् । अत्राधिष्ठानं कुर्वियादों बधिष्ठानस्याधारत्व नैतस्य भासते किन्तु कृतेः तद्भानस्थले खेतस्याधिष्ठानं कुवित्वादिकमेव प्रमार्थ काशीमनुवसति काश्य- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। '१०१ मधले इत्यादावस्यधिकरणत्वमेव हितीयादिभिः प्रत्याय्यते अनूपाध्याडो बसंतेराधारस्य कर्मतातिदेशात् । गृहेऽनुवस्त इत्यादौ तु वस्तिन वसतिः। शय्याम पवसतीत्यादौ तूपवसत- निवासार्थकत्व एव तदाधारस्य कर्मत्व तत्रैव तदनुशासनादन- शनार्थकत्वेऽधिकरणत्वमेव अतएव गृहेऽप्युपवसेट्रङ्कः प्रान्तरे- पि नृपः सुखोत्यादिकः प्रयोगः । कटत्वकारकं लक्षयति । तिडा विकरणातस्य धातोरर्थस्तु यादृशः । खार्थे यादृशि लोध्यस्तत् कर्ट त्वं तदिहोच्यते । सविकरणेन यद्धा नोपस्थाप्यो यादृशार्थस्तदुत्तरतिडा खोप- स्थाप्ययादृशार्थेऽनुभावयितु पंक्य स्तद्धातू पस्थाप्यस्य तस्य तदेव कर्ट व कारकमित्यर्थः । कर्मवादी धातुनोपस्थाप्योऽर्थ- स्तिङानुमायोऽपि न विकरणानेति न तत्र प्रसङ्गः। पति जानातीत्यादौ खोपस्थाप्य कृत्याश्रयत्वादी धातूपस्थाप्यस्य पाक- बुद्दयादेरन्वयः पचाद्युत्तरतिङा बोध्यंत इति पाकस्य यत्नवत्त्व ज्ञानस्याश्यत्वमेवं नश्यतीत्यत्र नाशस्य प्रतियोगित्वं प्रतिविम्बत इत्यत्र भ्रमात्मनः प्रतिविस्वस्य प्रकारत्वमेव कर्ट व कर्ट शब्दस्तु अवयववत्तिलम्य हत्याश्रये यौगिकएव न तु शक्वार्थः प्रकारा- न्तरालभ्यस्यैव शक्यत्वात् निरूढलक्षणया शक्त्यैव वाश्रयस्य ढचा प्रत्यायनात् घटस्य कर्त्तत्यादौ चानुकूलल षष्ठ्यर्थः फलस्य प्रायश: त्यविषयत्वात् घटाद्युपभोगानुकूलकृतिश्च न घटाद्यनुकूला प्रमाणाभावात् अतो न घटादिभोक्त स्तत्कट त्व- प्रसङ्गः क्रियाश्रये कर्ट शब्दोरूढ़स्तन रथादेत्यादिकत्वमपि मुख्यमेवेति तु न युक्तम् । क्रिया हि नात्र स्पन्दश्चेतनस्य पाककर्ट वानुपपत्तेः प्रत्युत तण्ड लादेरेव तथात्वारः नापि ·शब्दशक्तिपकाशिका . धातूपस्थाम्यतदर्थ स्य त्या धात्वर्थमात्रम् अतएव नापि स्पन्दानुकूलव्यापारः चलनानु- कूलो ब्यापारवतः कारकमात्रस्य चलनकट वापत्तः। अत्तिजुहोतीत्यादावग्यदादेहत्तर लुप्तस्यैव विकरणस्य प्रतिसन्धाने भोजनकट त्वादेश्वगम इति तदप्रतिसन्धानेऽपोति मते वाह। यगन्तभिन्नधात्वर्थवत्तया योऽनुभाव्यते। लटा स्वार्थः स धात्वर्थः कटुता वा निगद्यते । यगन्तभिन्नधातूपस्थाप्ययादृशार्थप्रकारकयदर्थधर्मिकान्वय- बोधं प्रति लटः सामर्थ्य स एवार्थो मार्ट त्वं पच्यत इत्यादौ धातोरर्थवत्तया स्वार्थकर्मत्व लटानु. माव्यमपि न यगन्तभिन्नस्य पक्ष्यते तण्डुल इत्यादौ तु तादृशस्य तोरर्थवत्तया तिडैव खाथ: कर्मत्वमनुभाव्यते न तहिशेषण नामति तव्युदासः । कामता पादानवादिभेदेन षडू विधत्वमिवोलानुक्त त्वमेदेन कार- जीवित विध्यमप्यस्तीति तदनुक्त्या न्यूनत्वमत आह। ताकजी धात्वर्थस्य धर्मितया तिडारिनुभाव्यते । यत्तदुक्त धर्मितया वनुक्त कारकं भवेत् ॥ इत्याधिात्वर्थस्य विशेष्यतया तिङाद्यनुभाव्यत्वमेव कारकस्योक्तत्वं धौदिशेषणतया तदनुभाव्यत्वमेव चानुक्तत्व न तु धातुसाकाइ- प्रत्ययस्थाभिधेयत्वमानमुक्तत्व तण्डल पचति इत्यादावपि कर्मत्वादेरुतत्वापत्तेः पंचति पच्यत इत्यादौ तिङा पाचकः पच्चमान इत्यादौ च कता कट त्वं कर्मत्वञ्च धात्वर्थविशेष्यत्वे- नानुभाव्यते तथा पचन काठ दानीयो हिजः भौमो गजः शयनं महमित्यादी यथाक्रमं करणवादिव्युत्पत्तिवैचित्रेण पदार्थेक- देशेऽपि कट त्वादी धात्वर्थस्य पाकादेग्न्वयात् सेवितुं साम्प्रतं विजैर्गुरुः परुषवागपि विषवृक्षोऽपि सम्बई। स्वयं छत्तुम- साम्प्रतमित्यादौ निपातन कचित् कर्मवकारकस्योक्तम् ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १०३ धातुभेदेन कर्मत्व कारकस्योक्त तायां नियममाह। दुहादिभ्य' प्रत्ययेन मुख्यकर्मत्वमुच्यते । णिजन्तेभ्यः कटवाल्या त्दसत्त्वेऽन्वकर्मता दुहाद्युत्तरप्रत्ययेन मुख्यं साक्षादात्वर्थतावच्छेदकं यत्वामवं तदेवोच्यते धात्वर्थविशेष्यत्वेनानुभाव्यते तेन गौः पयो दुह्यते टुग्धा वेत्यत्र पयःकर्मकमोचनानुकूलव्यापारजन्यमोचनवतो गौरियेवं बोधः। तत्र मोचनावच्छिन्नव्यापारस्य धातुवाच्य- तया मोचनस्यैव साक्षाद्धात्वर्थताव त्वर्थतावच्छेदकफलत्वात् वहिप्रभृते- गैत्यवच्छिन्नव्यापार: कृषश्च गत्यवच्छिन्नविकर्षणं वाच्यमत: साक्षात् तहाच्यतावच्छेदकं गतिमत्वमेव फल न तु तद्घटकं संयोगादि। तथाच भारो भवनमुच्यते नीयत इत्यादौ शाखा ग्रामं वष्यतइत्यादौ च यथाक्रमं भवनकर्मकगत्यनुकूलव्यापार- जन्यगतिमान् भारः ग्रामकर्मकगत्यवजिनविकर्षणकर्मता- श्रयः शाखेत्याकारकबोधयोरुत्पत्त्यैव सम्पत्ती। दुहादेगौणकं कर्मनौवहादेः प्रधानकमित्यायुक्तिभेदेन विधिद्वयं शाब्दिका- नामनादेयम् । णिजन्तोत्तर कर्मतावाचिप्रत्ययस्थले तु मूल- धातोः कटतायां कर्मतातिदेशसम्भवे तादृशमेव कर्मत्व धात्व- थस्य विशेष्यतया तिडाये.ध्यते यथा चैनो ग्रामं गम्यते गमितो वेत्यादौ ग्रामकर्मकस्य व्यापारजन्यगमनस्य कर्ता चैत्र इत्यादि। यत्र तु न तदतिदेशस्तत्र मूलधातोः कर्मलमेव तदर्थविशेष्यतया तैरुच्यते यथा ओपन: पाच्यते खाद्यते वा भृत्येन भवेत्यादौ तत्र भर्ट कट कव्यापारजन्यस्य मृत्यकलंक- पाकादेः कर्मतयौदनादिरेव बुध्यत मैत्रेण पूग खाद्यमानश्च वो ब्रजतोत्यादौ कर्मणि शानजादिप्रत्ययः प्राक् परिचिन्तितः । अथ भिद्यते अभेदि वा कुशूल: स्वयमित्यादी भिदाद्यनु- कूलव्यापारवत्त्वरूपस्य तत्कर्ट त्वस्य कथं कुशूलादावन्वयः ·१०४ সমর্নিামি। भिदादेः परस्म पदित्वेन तदर्थधर्मितया कर्तृत्ववोधने पक्षा- न्तरस्यासामर्थ्यात् यगिचोविंगुणत्वाच्छे ल्यत आह । एकक्रियाधर्मितया करता कर्मतीभयोः । बोधने कर्मताका वापक्ष्योत्सर्गतो भवेत् ।' कर्ट वान्वयस्य अतएव स्वय . कर्मताकाङ्गा कर्मत्वान्वयस्यैवानुकूला आत्मनेपदयगादि- समभिव्याहाररूपाकाङ्क्षा व्युत्पत्तिवैचित्रादपेक्षणीया न तु परस्म पदविकरणादिसन्दशरूपा यद्यवं तण्डु लचैत्रौ पच्येत इत्यपि प्रयोग: स्यात् न स्यात् सामग्री- मिथो विरोधेन विभिन्नधर्मावच्छिन्न प्रत्ययानां युगपत्काढता- कर्मत्वयोरनुभावकत्वस्याव्युत्पनत्वात् । पचेलिमी मैत्रतण्ड लावित्यादिको न प्रयोगः। आत्मने व्यधातनां सनन्तण्यन्तयोः किरः। श्रन्थिग्रन्ययोतथा ब्रूजः कट कर्मत्व- बोधने। यगिचौ न टुहे। यमजन्तस्य च तस्य च। इच् वा स्याटुक्तधातूनां नित्य तवात्मनेपदमिति वृहस्म तः। विकुरुते युवेत्यादौ स्वयं चिकोर्षते कट इत्यादौ स्वयं कटः कारयते गौरुत्पुच्चयत दोश्यते इत्यादी खयमेव किरत करोत्यादौ स्वयं अधोते अयोते वा मालि के त्यादौ स्वयं ब्रूत कथेत्यादौ स्वयं दुग्धे गौरित्यादौ धात्वर्थकट कर्मत्वयोर्युगपद- न्वये कर्मवान्वयानुकूलस्य यको नापेक्षा तथा स्वयं व्यक्त युवा वयमचिकोर्षत कट इत्यादो इचोऽपि एवं लवमन्नावि अल- विष्ट वा केदार इत्यादौ खरान्तस्य धातो: स्वयमदुग्ध अदोहि वा गौरित्यादौ दुहेश्चार्थस्य तदुभयमानार्थमिचोऽनावश्यकत्व- मत उक्तमुत्सर्गत इति। विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धोरा इत्यादौ तु यको गतिचिन्त्या । ननु शाकः पचता पश्यता वा भुज्यते इत्यादितः कुतः स ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १०५ पाकादौ शाकादिकर्मत्वावगमः सुवर्थस्यैव कर्मवस्य धात्वर्थे धर्मिणि साकाझल्वादत आह । खबर्मकैकधात्वर्थकट कापरकर्मता । यवान्वे त्यस्य कर्मत्वे प्रथमैवानुभिष्यते ॥ स्वकर्मताकत्वविशिष्ट कधात्ववकट कर्ट कस्यापरस्य धातु- निपातयोरन्यतरार्थस्य कर्मवयत्र धर्मिणि अन्वति तदोयत्वे. नानुभाव्ये कर्मत्वे प्रथमैवानुशिष्यते न तु द्वितीयादिरपेक्ष्यते येन शाकः स्वकर्मताकपाककर्ट कटताकभोजनकर्मतावानित्याद्य- न्वयधीस्तत्र न स्यात्। अतएव प्रधानशक्त्यभिधाने गुणशक्ति- रभिहितवत् प्रकाशते इति पठन्ति। शक्ति: कारकमिति शाब्दिकाः। कर्मतामात्रन्तु ज्यायः तेन हस्त न पचता भुज्यते शाक इत्यादौ नाभिहिताधिकारीयप्रथमा शक्तिः । ननु यत्र विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितानिरूपकत्वेन गौण प्रधान- भावापन्न क्रियाइये प्रकारोभूय एकविधस्यैव कर्मवादि- कारकस्य भानं तत्र तन्न स्यात् यथा पक्वान्नस्य भोक्ता पश्यन्त्र- ब्रस्य दाता भोक्तु मन्नस्य पाचकः पुरस्य गत्वा गन्ता भुवा चैत्रस्य स्थितिः पक्वा सूटस्य गमनमित्यादौ वादेनिष्ठादित्वेन तदन्तधात्वर्थ षष्ट्याः कर्मवाद्यनुभावकत्वस्य निषिद्धत्वात् एवं यत्र तादृशक्रियाइये नानाविधं कर्मत्वसम्प्रदानत्वादि प्रकार- स्तत्रापि तथा यथा ब्राह्मणायाहय ददाति वृक्षात् आरुह्य पततोत्यादौ कर्मवादी चतुर्थ्यादेरसामर्थ्यादत आह । गौणप्रधानक्रिययोः प्रकारीभूतकारकै । एकस्मिन् वा विभिन्न वा प्रधानापेक्षया स्थितिः । यत्र गौणप्रधानतापन्नधात्वर्थवये प्रकारीभूयैकविधमनेक- विधं वा यदोयत्वेन कारकं भासते तत्र प्रधानक्रियामपेक्ष्य व स्थितिः कारकविभक्त व्यवस्थिति; नतु गौणक्रियां तथाच पक्वान्नस्य भोता इत्यादी अनकमताकपाकोत्तरानकर्मताक- ·মহুমক্সিসামির্জা। भोजनत्वादिना ब्रा द्राणाय पाहय ददातीत्यादौ च ब्राह्मण- कमताकाद्वानोत्तरब्राह्मणसम्प्रदानताकटानत्वादिना बोधने व्युत्पत्तिवैचित्रपादेव पचनाह्वानादिगौणक्रियायां षष्ठीचतुर्थ्या- दिना कमैत्वादेर्भानमिति भावः । ननु शत्रवे कुप्यतीत्यत्र शत्रोः प्रयुक्तत्वविषयित्वरूपाभ्याम- पादानत्वसम्प्रदानत्वाभ्यां कोपे पुत्रेण ददातीत्यत्र पुत्रस्य सम्प्रदानत्वकरणत्वाभ्यां दाने पात्रयां भुतो इत्यत्र पात्राः करणत्वाधिकरणत्वाभ्यां भोजने ग्रामं गच्छतीत्यत्र ग्रामस्याधि- करणत्वकर्मवाभ्यां गमने चैत्रस्य चलनमित्यादौ च चैत्राद- रधिकरणत्वकर्ट वादिना चलनादौ युगपत्कथमन्वयधोरपादान- वादिबोधने चतुर्थ्यादेरसामर्थ्यादत आह । एकस्य कक्रियायान्तु कारकच्ययोधने । यत्परं कारकं तव विहिता सुबपेक्षिता ॥ एकस्मिन् धात्वर्थे यत्रैकनामार्थनिरूपितयोः कारणहयो- युगपदोधस्तत्र लक्षितक्रमण यत् पर कारकं तत्र विहितानु- शिष्ट व सुप् श्राकाहानिर्वाहिका नतु पूर्वत्र व्युत्पत्तिवैचित्रया- दित्यर्थः। ब्राह्मणायाहूय ददातीत्यादावेकनिरूपितमपि नैक- क्रियायां दण्डेन गामभ्याजेत्यादावेकक्रियायामपि नेक- निरूपित कारकडयमन्वति । अत्र अपादानसम्प्रदान करणा- धारकर्मणाम् । कर्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेकं प्रवर्त्तते इति भर्ट हरिवचनात् करणत्वाधारत्वयोरेकदा अन्वयस्थलेऽधिकरण- वार्थिव विभक्तिरपेक्षितेति प्राञ्चः । करणवार्धिका एव तथेति कालापाः। तैराधार निरुचैव करणत्वस्य निर्वचनादिति ध्येयम् । कर्ट वकर्मवयोरनुक्तविधयान्वयबोधोपयुक्त विभक्तीवक्त - मपकमते । ..

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। क्रियाया धातुलन्याचा काळ त्वस्थावबोधिका । हतीया कर्मताथास्तु दितीयोत्सर्गवो भवेत् । धात्वर्थे कट त्वस्यान्वयबुद्धौ नाम्नस्त तोया कर्मत्वस्य च हितीवा उत्सर्गतो हेतुः । सत्त्वा अस्ति ग्रहो रह्यते इत्यादौ वस्तुगत्या धात्वर्थेऽपि कट त्वकर्मवाद्यन्वयो न धर्मिणो धातु- जन्यामुपस्थितिमपेक्षते किन्तु नामजन्यामतस्तत्र न व्यभि- चारः। सामान्य विधिरुत्सर्गः सचापवादकं विशेषविधिं विना प्रवर्तते इति कर्मतायां द्वितीयाया वैकल्पिक विशेषविधि दर्शयति । कर्मत्वम्य गतौ बोधे द्वितीयावच्चतुय॑ ऽपि । अ दयशोः संज्ञश्च नाथ्याशंसने स्मृती। पणिव्यवहृदिव्यर्थक्रयादायपु षष्ठयपि । कजर्थप्रतियने च हिमने चाप्यपेक्षिता ग्रामं गच्छतोत्यादित इव ग्रामाय गच्छतोत्यादितोऽपि मतौ ग्रामादिकमताकलस्थावगर्धात्वर्थगती कर्मवस्य बोधे हितीयावञ्चतुर्थं पेक्षिता तथा दीनं दयते ईष्टे इत्यादित इव दीनस्य दयते इष्ट संजानौते चिन्तयति स्मरतीत्यादितोऽपि दयादौ पुत्रस्य नाथते इत्यादित आशंसांयां शतस्य पणायते व्यवहरतीति दोव्यतीत्यादित: पणत्वोपगमक्रयविक्रयादिव्यव- हारेषु वर्णस्योपस्क रुते इत्यादितोऽपि गुणान्तराधानरूपप्रति- यत्न चौरस्य हिनस्तोत्यादितो हिंसायाञ्च कर्मवस्यान्वयबोधे षष्ठयपि मैत्रं अनुनायतोत्यादौ नाथ्यर्थोऽपि प्रार्थनादि शंसनं नृपं पणायति बन्धु व्यवहरति दिवं दोव्यतीत्यादौ पण्यादेरी अपि स्तुतितोषगत्यादयो न क्रयादिरूयाः। धात्वर्थ कर्ट वकर्मलयोर्वोधने द्वितीया रतीयादेनित्याप- वादमाह।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। निष्ठाद्यन्धक्कदन्तार्थ कर त्वयान्वयं प्रति । कर्मत्वस्य च षष्ठव हेतुर्वाधविधि' विनर ॥ निष्ठादिभिन्न वन्मात्रमन्ते यस्य न तु तदुत्तरं प्रत्ययान्तरं तादृशधातोरर्थे कट वस्य कर्मवस्त्र वान्वये नाम्नः षष्ठेश्व तन्त्र न तु तोयादिः यथा चैत्रस्य गृति: ग्रामस्य गमन- मित्यादी। चैत्रेण दृष्टचरस्तण्डु ल पाचकतर इत्यादौ तु धातोरुत्तरं न वन्मानं अतएव निष्ठादिभिन्नयोरपि न जिन्नणो- नित्यं तद्धितान्तत्वात् अङ्गानि व्यत्युक्षी धनानि सांग्राहिण- मित्यादौ कर्मतायां न षष्ठोप्रमङ्गः प्रापकाभावात् ग्रामस्य गन्तमान् देशश्च त्रस्य गतिमदग्टहमित्यादौ तु गतिश्चिन्त्या तत्र गन्त्रादारव षष्ठयर्थसम्बन्धो भासत न तु धात्वर्थे कर्मवादि- रित्यपि कश्चित्। चैत्रेण भुक्तो मैत्रेण दत्त इत्यादौ सुकरः कटो मया दुष्करः पटस्त्वया इत्यादी सुपानः सोमो मया टुष्यान: सोमस्वयेत्यादौ च कट लस्य ग्रामं गतवानित्यादौ तण्डल पचन् पारायणमधीयन् उपनिषदं धारयन्नित्यादौ घट विद्वान् तण्डुलं पेचिवान् इत्यादी भक्ष्यम् सुझान: इत्यादी सोमं पिवमानः कवचमुखहन इत्यादौ कटं चक्राण इत्यादी दधि घट चक्रि: कारमिलादी शव जिष्णु रित्यादी स्त्रियमलङ्करिष्णुरि- व्यादौ कष्ट सहिष्णुरित्यादौ धनं ग्रघ्न : शर क्षिप्नु रित्यादौ कट चिकीर्षुः पुयोगमाशंसुः तण्डुल भिक्षुरित्यादौ शतं दायोत्यादौ ग्राम गामी ग्राममागामोत्यादौ कटं कारको व्रजतोत्यादौ तण्डु ल पक्त्वा वर्तते इत्यादौ पयः पायं पायं व्रजतोत्यादौ पटं कर्तुं गच्छतोत्यादौ वदिता जनापवाद- मित्यादौ ग्राम गामुकः सुखमभिलाषुक इत्यादौ च कर्मत्वस्य धात्वर्थे विनैव षष्ठीमन्वय इत्यत उक्त निष्ठादिभिनेति ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १०८ निष्ठादिकं विवृणोति । सम्प्रत्याधारवाच्यन्यः तः तावत्तुश्च शन्तुड़ । वन्धुराम: शामकानाः किः यु गिष्णुक रुस्तथा । ऋण्यर्थकणिनि वित्वर्थकन् दुग तुमर्थकम् । खल खलर्थक का णम् तुमौ णु कपि । निडादि कथितः शसस प्रत्ययानामयं गणः । कमेरुका गणे नास्मिन् विषः अन्धविभाषया : वर्तमानवस्याधारत्वस्य च प्रत्यायको य: कस्तदन्तधात्वर्थ कट कर्मत्वयोरन्वये षष्ठयव प्रमाणम् । यथा भीतं मृगाणां मतः साधूनाम् इष्टः प्रजानां पूजितो जनानामित्यादौ सुप्त- मरण्य पधिकानां गतं नमो नक्षत्राणां पीतं नगरं पयस इत्यादी भुक्ता पात्री करस्तस्य मित्राणामित्यादौ च अत उक्त सम्प्रत्याधारवाच्यन्य इति। धनस्य ग्राहील्यादावण्यर्थ न णिनिः ओदनस्य पाचक इत्यादौ च न तुमर्थे वुण्। स्त्रिया: कामुक इत्यादिदर्शनावात्र गणे कमेरुकञ् प्रायः तथा द्विषः शन्तुङ विभाषया चौर विषबितिवञ्चौरस्य हिषनित्यपि प्रयोगादिति। वदन्तधात्वर्थे कर्ट वस्य कर्मवस्य वान्वये षष्ठव बाधक विना तन्वमित्युक्तं बाधकमाह । स्त्राधिकारोक्तभावान्यवदन्तस्थाथमिके। हयोर्वोधे कर्मतायामेव षष्ठी न कर्तरि । त्यधिकारविहिता: ये भावप्रत्ययास्तदन्यवदन्तस्य धातो- गर्थे कत्वकर्मत्वयोर्युगपत्बोधने कर्मतायामेव षष्ठी तन्त्र न तु कटवे यथा ओदनस्य पाकश्च त्रेण दोहः क्षीरस्य गवां गोपेन इत्यादौ स्यधिकारोक्तभावान्तस्य धातोरर्थे कट कर्मल- योर्युगपदन्वये यो रपि षष्ठयव यथा भिदा तमसामर्कस्य छिदा वृक्षाणां दक्षस्य इत्यादौ चिकीर्षा पुण्यानां पुरुषस्य ईहा ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। धनानां टोत्यादौ मम भोजिका शक्तूनां तव शायिका रात्रीणाऔ यथा वा तीर्थानां गतिरास्तिकस्थ गुरूणां परिचर्या शिष्यस्य पितृणामुपासना सन्तानस्य रजनीनां जागा चौरस्य पुण्यानामकरणिर्जाल्मस्य जन्तूनां हत्या व्याधस्य हानिरर्थानां विरतस्य । हाज्याग्लाभ्यः त्यथै निः। उक्तक्तिन्याद्यन्तस्य धातोरर्थे कर्ट त्वकर्मत्वयो युगपद्दोधे कर्ट- त्वांश हतीयाषष्ठयोर्वेकल्पिक कारणवमिति तु कौमारा:। षष्ठय व तन्त्रमिति प्रागुतो बाधकं विशेषविध्यन्तरमाह। सत्यान्वधातोरा तु कई वस्यैव बोधने । षष्ठी वा स्वात् इयोर्बोधेन इयोरपि सा भवेत् ॥ सत्यप्रत्ययान्तधातोरर्थे कटं त्वमात्रस्य बोधने षष्ठीवत् तीयापि तन्त्र कत्तव्यः करणीयः कृत्यः कार्य: प्रदेयो वा पटश्च वस्यैति वत् चैत्रेणेत्यस्यापि साकाइवात् । तादृशधा- वर्थे कट वकर्मलयो ई यो बोधने तु न योरपि षष्ठी यथा नेतव्यः प्रापणीयो वा ग्रामं गो गोपेनेत्यादौ गन्तव्यं ग्रामसने- मेल्यादौ च। तव्यानीयौ क्यप् च ध्यण्यौ पञ्चैते कृत्यसंज्ञकाः। ननु स्थितं चैत्रस्येवादौ कर्ट लस्य गतं ग्रामस्थ त्यादौ कर्म- त्वस्य गतं ग्रामस्य चैत्रस्येत्यादौ च कर्टलकर्मवयोः क्रियायां कथमन्वयः निष्ठाद्यन्य कृदन्तस्यैव धातोरर्थे कर्ट त्वाद्यन्वयं प्रति षष्यास्तन्त्रत्वादत आह । द्वितीययेव कर्मत्वं कर्ट त्वं वा हतीयया। षष्ठ्यापि योध्यते भावतान्तधात्वधर्मिणि। भावतान्तधातोरंथै कर्मत्वस्य कट त्वस्य वान्वये द्विती- यादिवत् षष्ठापि तन्वम् उभयथैव प्रयोगात् सर्वत्रैव कार्यताव- च्छेदकसङ्कोचान व्यभिचारः।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १११ करणत्वादेरनुक्तता प्रयोजका: सुपः संक्षेपेणाह। वतीया च चतुर्थी च पञ्चमी सप्तमी तथा । धात्वर्थे करणत्वादे?धिकोत्सर्गतो मता। शतेन शताय वा परिक्रोणीत इत्यादौ चतुर्थाः सर्पिषा सर्पिषो वा पूर्ण: फलेन फलस्य वा हप्त इत्यादौ च षष्ठयाः करणले दास्य दास्या वा सम्प्रयच्छते। मालामित्यादौ च तृतीयायाः सम्प्रदानत्वे विधानादुक्तमुत्सर्गत इति । कारकार्थी सुपं निरूप्य तदन्याथां निर्वक्ति । यत्सुपो यादृशों न प्रकारोभूय भासते। धात्वर्थ तादृग सा कारकान्यार्थसुध् भवेत् ॥ प्रथमादीनां सप्तानां विभक्तीनामिकत्वादयोऽर्था न धात्वर्थे प्रकारोभूय भासन्ते परन्तु प्रत्यर्थे पाक इत्यादावपि सुवर्थ- संख्या न धात्वर्थे प्रकार: परन्तु पचनादिस्वरूपे नामार्थ इत्यु ती. प्रायं समामनिविष्टस्य धातोरर्थे इति वा वक्तव्यं नहि ग्राम- गत इत्यादौ धात्वर्थे कमलादिरिवैकत्वादिरपि सुबर्थः प्रकारः अतएव प्रासादात् प्रेक्षते इत्यादौ ल्यवर्थस्य धात्वर्थे प्रकारत्वेऽपि तदर्थकपञ्चम्यां नाव्याप्ति: प्रासादप्रेक्षक इत्यादौ समासनिवि- ष्टस्य धातोरर्थे ल्यवर्थस्वारोहणोत्तरत्वादेरप्रकारखात् शलाका- परोत्यादौ समासनिविष्टस्य नाम्नोऽर्थे प्रकारीभूतमप्येकत्वादिक न धातोरर्थे । न च कारकविभतोरपि तदन्यार्थकलादति- प्रसलिः उपधेयसङ्गरेऽप्युपाधेरसाकर्य्यात्। चैत्र व्रजेत्यादी एकवादिसंख्यावत् सम्बोध्यत्वमपि प्रथमार्थः तच्च क्रियाकर- णाय वक्त्राभिप्रेतत्वं वक्तृनिष्ठविलक्षणबोधविशेष्यत्वं वा तथाच तादृशसम्बोध्यत्ववांश्च त्रोऽनुमतव्रजनवानित्याकारस्तत्र बोध: संख्यातिरिक्तमवर्थस्य प्रकृत्वर्थविशेष्यत्वानियमात् । छत्रिन् तुष्टो प्रजेत्यादौ तु छत्रिण्य व तुष्ट स्याभेदो भासते न तु तुष्टे ·११२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। छत्रिणः नित्यर्थमुख्यविशेष्यक एव स्वार्थसम्बोध्यत्वस्यान्व सम्बुद्धिसुपः सामर्थ्यात् अन्यथा छत्रौ दण्डोत्यत्रेव छत्रिन् दण्डिनित्यत्रापि छत्रिदण्डिनोरभेदबोधापत्तेः तदुपयुक्तस्य नाम: समानविभक्तिकत्वस्याविशिष्टत्वात् छत्री तुष्टो व्रजतु इतिवत् कृत्रिन् दण्डौ बजतु इत्यपि प्रयोगापाताच्च। है चैनेत्यादौ तु सम्भेदेनान्यतरवैयर्थम् । सुमित्रामात नैतत्ते विचित्रं चित्रयोधिन इत्यादौ सम्बोध्यत्वमिव प्रशंस्यत्वमपि सम्बुद्धिसपा- मर्थः तत्रैव माटकस्य ऋकारादेरकारोह शात् । ति: स्वाहे- त्यादौ प्रथमादेश्वतुर्थं नादेशे तस्या एव उद्देश्यत्वमर्थः । दक्षिणेन ग्राममुत्तरेण पन्थानमित्यादौ एनप्रत्ययान्तस्य योगे ग्रामस्यादूरदक्षिणादिशोत्याद्याकारिका धीः दक्षिणो- त्तराभ्यामदूरे एनोऽपञ्चम्या इत्यनुशासनात् तत्रागार धन- पतिराहादुत्तरेणास्मदीयमित्यादौ तु वचिदपवादविषयेऽप्युः सर्ग इति न्यायात् दिगर्थयोगित्वात् पञ्चम्यपि। वृक्षमभि प्रति पर्यनु वा द्योतते विद्युदित्यादावभ्यादेः कर्मप्रवचनीयस्य लक्ष्योक्कत्येत्यर्थः तेन वृक्ष लक्ष्योकत्याश्रित्य प्रकाशते विद्यु- दित्येवं वाक्यार्थ इत्याश्रितत्वान्वयि निरूपितत्वमेव तव द्वितीयया बोध्यते । अभ्यादेलक्षणाद्यधे वृक्षादेरन्वयधिर्य प्रत्येव वा तदर्थकपदोत्तरं द्वितीयापक्षिता प्रान्न प्रतिभोऽय- मर्थः प्राज्ञ प्रतिभाय वर्तते इत्यादौ प्रतिभादेस्त्वरया स्फ रण- मर्थः न तु प्रतेर्लक्ष्यीकरणं उपसर्गवातो डस्य लो ल्यपश्च विधानानुपपत्तेः परन्तु प्रतिभायोगे षष्ठय व हितोययापि तदर्थः सम्बन्धोऽनुभाव्यते षष्ठयर्थे द्वितीया वा प्रतिभादेरित्यनु- शिष्ट : तेन प्राज्ञस्य या प्रतिमा झटितिस्फ तिस्तहिषयता- वानयमर्थ इत्येवं तत्र बोधः । वृक्षवृक्षमभि परि प्रत्यनु वा वायसा इति वोप्सास्थलेऽपि प्रतिमहत्तयो वायसा इत्यर्थः ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। पितरमभि परि प्रत्यनु वा चैत्र इत्यत्र इत्यम्भूतार्थकैरन्यादिभिः पितरोत्थम्भूतश्चैत्र इत्यन्वयबोधः। यन्मां प्रति परि वा तहे- होत्यादौ प्रतिपरिभ्यामुपस्थिते भागे मत्सम्बन्धो द्वितीयया बोध्यते तेन यो मदीयो भागस्त देहीत्येवं तत्र बोधः। कारी- रोमनुवृष्टिरित्यत्रानुशब्दस्य हेतुतावाचित्वात्। कारीरीनिष्ठ- हेतुताका दृष्टिरित्यर्थः। कारोरी यज्ञविशेषः शूरमनुयुध्यत दरिद्रमनुयाचते इत्यादौ च तस्य सहार्थलात् शूरण सह युध्यन्ते इत्यादिरर्थः । उपार्जुनं क्षत्रियाः अनु देवं दानवा इत्यादावुपानुभ्यां होनबलस्याभिधानात् क्षत्रिया अर्जुनादीन- वला इत्याकारकस्तत्व बोधः । तदुक्तमभियुक्तः । वौप्सेत्यभावेश्वभिर्भागे परिप्रती अनुरेषु सहार्थे च होने उपञ्च कथ्यते। नरमधि गुणदोण्यो चिन्ता निशाई वा पूजा समय- मधि वा यस्तु पठतोत्यादिप्रयोगात् लक्ष्योकत्यार्थकस्याधि. शब्द स्थापि योगे हितोयामिच्छन्ति। समया निकषा चाव्ययं सामीप्याथकं तेन तद्योग समया ग्राममित्यादौ ग्रामस्य समीप- मित्यन्वये ग्रामावधिकत्वं तत्प्रतियोगिकत्वं वा हितोयया बोध्यते। विद्यामृतेऽन्तरेणान्तरा विना वा नरः शोच्च इत्यादी ऋते प्रत्यव्ययानामत्यन्ताभावस्तहशिध्यं वार्थ इति विद्या- त्यन्ताभाववान्नरः शोच्च इत्यन्वयेऽत्यन्ताभावऽन्वितं प्रतियोगि- त्वम्। गगनमते द्रव्य न शब्दबदित्यादौ तूताव्ययानां भेदो- इम्यर्थः तेन गगनभिन्न द्रव्यं न शब्दवदित्याकारकस्तत्र बोधः । हा पुत्त्रमित्यत्र हाव्ययस्यार्थे कष्ट हितोयान्तेन पुत्रसमवेतत्व बोध्यते, धिक् पुत्रमित्यत्र धिगर्थगींयां पुत्रविषयित्वम्। हा पितः कासि है सुन्छु वहेवं विललाप स इत्यादी स्वगतमेव कष्ट हाशब्देन बोध्यते न तु पित्रादिगतं पुत्रस्य धिकार इत्यादी तु कधिगित्यस्साथै पुत्राद्यन्वयः किन्तु धिकारादिपदस्य ! , एवं ·शब्दशतिप्रकाशिका पुत्रेण विनाशतश्च व इत्यादौ न विनत्यस्वार्थे परन्तु विना- बतपदस्य। विनाव्ययस्य योगे द्वितीयामिक तौयापञ्चम्या. बपोच्छन्ति घटेन विना घटाहिना इत्यपि प्रयुक्तः। उपय्यु এৰি এনাজৰ ৰিৱাৰি নিয়ান মলিন্থ- भागार्थकत्वेन गृहस्य सनिकष्टोऽभागे ताकेत्यर्थः । अधोऽधो मेघमम्भः अध्यधिः शिखर घन इत्यत्राप्युक्त दिशैवान्वयः द्विरुपयधोऽधीनां सामीप्यवाचितायां तद्योग द्वितीयानुशिष्ट।। सर्वेषां मद्यमलानामुपय॑ परि वर्तते। अनाता शरणं यात यात्यधोऽधश्च दुर्गतेरित्यादौ विरुतखोपयादे न सामीप्यमर्थः परन्वतिशयः। ग्रहसभितः पुरतरुणा इत्यत्र अभितःशब्दस्य खण्डशो वृत्त्या सर्वावच्छेदेनेत्यर्थः तदेकदेशे च सर्वमिन् ग्यहा- वयवत्वं हितोययानुभाव्यते । यह परितः सर्वत उभयतो वा इत्यत्नाप्युक्तरीत्यैवान्वयः। नदी यावन्मम पुर टहं यावश्चल तवेत्यत्र यावदित्यव्ययस्य मर्यादा अभिविधिश्च क्रमेणार्थस्तन नदीपयन्त मत्पुरं गृहाभिव्यासत्वधनमित्याकारस्वत बोध: तत्पर्यन्तत्वञ्च तदवधिकविप्रकर्षशून्यत्वे सति तसन्धि- कृष्टत्वं तदभिव्याप्तत्वमपि प्रकते तदारम्भकयावदवयवावच्छेदेन तत्संयुक्तात्वम्। मासं सुप्यते क्रोशं गम्यते इत्यादी काला- ध्वनीरत्यन्तसंयोगे इत्यनुशिष्टेद्वितीयया अभिव्याप्तिरुच्यते न मासाभिव्यातः वापः क्रोशाभिव्याप्तमत: कर्मत्वमित्यादिकस्तन बोधः तत्र मासादेरभिव्याप्तिासत्यधिकरणतावच्छेदकोभूत- यावत्वपर्याप्ताधिकरयाकालवृत्तित्वं तथाविधयत्किञ्चिदया- ववव्यापकत्व' वा क्रोशादेस्तु क्रोशगम्यदेशहत्त्यधिकरणताय- च्छेदकोभूतयावत्वपर्याप्ताधिकरणदेशवृत्तिव तथाविधयकि- ञ्चिदयावत्वव्यापकं वेति मन्तव्यम् । अक्षया काण इत्यत्र चक्षुःशून्यगोलकवत्त्वं सति सचक्षु- ·মিক্সিসামিকা। १११ मौनावान् कापः प्रसवान्धस्य माणत्वाभावात् मोलकार्थ- काक्षिपदोत्तरटतोयाँधास्तु विकतत्व वृत्तिमत्त्वञ्चार्थः तत्रादा सम्बोध्यत्वमिव प्रत्यर्थे विशेषणविधयान्वितं काणवैकदेशे च चक्षुःशून्यले प्रत्यर्थं निरूपितं चरमं तथाच विकृतगोलक- वृत्तित्वविशिष्ट यच्चक्षुःशून्यत्व तहहोलकवान् सचक्षुष्क इत्याकारस्तन बोधः । पाणिनेरपि येनाङ्गविकार इति सूत्र- स्थोतार्थ एव तात्पथ्यात् । विक्कतत्वन्तु निरूपत्वमयथासंख्यान- वत्वपर्यवसितं कुत्सितेऽङ्ग इति कलापस्यैकवाक्यत्वात्। यहा खाधिष्ठानहत्तिलसम्बन्धन चक्षुःशून्यो यश्चक्षुर्विनाश- स्तहान् सचक्षुष्कः काएपदस्याधस्तादृश विनाश अक्षिपद- स्थाबस्व गोलकस्य विकारप्रयुक्तत्व बतायया बोध्यते तथाच मोल कविकारप्रयुक्तस्य निरुक्त सम्बन्धन चक्षुःशून्यस्य चक्षु- शिस्थाश्रयः सचक्षुष्क इत्याकारस्तव बोध: विकारस्तु कनो- निकाय पसरूपो प्रायः। पादेन खुञ्ज इत्यत्र सहजसंस्थान- शून्यचरणवान् खजस्तवाच तत्राप्युक्तरीत्या विज्ञतपादवृत्तित्व- विशिष्ट यसहजसंस्थानशून्यत्व तहबरणवान् चरणविकार- प्रयुक्तस्य यथोचितसंस्थानवैधुर्य स्यायोभूतचरणवानिति वा तक बोधः। श्रोत्रेण बधिरः कायेन वामन इत्यादाक्प्युक्तीव रोतिः अङ्गपदस्य प्रयत्नावच्छेदकोपलक्षकत्वादिति वदन्ति । मुखेन विलोचन: कायेन दशवक्ता इत्यादौ तु यदि लोचनत्रयादि- मत्तया मुखादिवै हात्यमवबुध्यते तदा विकार एव हतीया नो चेहशिध्यमाने जटाभिस्तापस इत्यादितो जटाविशिष्टस्तापस इत्याद्यनुभवेन विशेषणेऽनुशिष्टटतीयायाशिध्यवाचितायां घयवसितेः । वैशिष्ट्यच्चान नाधिकरणत्वं सम्बन्धितामात्र वा मेयत्वेन घट इत्यपि प्रयोगापत्तेः परन्वतद्यावृत्तवं तथाच अजटव्यावृत्तिमांस्तापस. इत्याकारतत्र फलितार्थः । इदन्तु ·সমর্নিসন্ধার্মিক্কা । बोध्यं प्रत्यर्थस्य निरुतवैशिष्टय यदि वर्तमानतया प्रत्याय्यदे तदेवं विशेषणत्वेन यदि चावर्तमानत्वेन तदोपलक्षणत्वेन व्यपदिश्यते यथा शिखया परिव्राजको वर्तते इत्यादौ यथा वा गुरुणा टीका टीका कुरुणा कुरुणा क्षेत्रमित्यादौ पुत्रेण सहागत: सूपेन साई भुक्तः चक्रेण शाकं दण्डेन जनितः पुत्रेण समं मित्राय दानमित्यादौ स्वान्वयितत्तत्कर्तृत्वा- दिकारकावच्छिनाया; समभिव्यातक्रियायाः समानकाली नवरूपं साहित्यं सहाद्यव्ययस्यार्थः तदेकदेशे च कर्ट वादि- कारके स्वप्रकृत्यर्थस्याधेयत्व रतीयया बोध्यते तेन पुत्रवत्ति- कळताकगतिकालीनगतिकट तावान् सूपनिष्ठकर्मताकभोजन कालोनभोजनकर्मतावान् चक्रनिष्ठकरणताकोत्पत्तिकालोन- दण्डनिष्ठकरणताकोत्पत्तिमान् पुत्रसम्प्रदानताकदानकालीनं मित्रसम्प्रदानताक दानमित्याकारस्तत्र बोधः। तुल्यबदेकक्रिया- वयित्व साहित्यमिति प्रवादस्याप्येककारकान्वयित्वेन तुल्य- योरेकजातीयक्रिययोरन्वयित्व समानकालीनत्वमित्र तात्य- यात् पुत्रेण सहागत इत्यत्र सम भिव्याहृतापि गतिक्रिया न कर्मवाटिमान्वयिनी किन्तु निष्ठार्थकट बेनेति पुत्रकर्मकत्वाद्य- वच्छिन्न गतिकालीनत्वस्य न तनावगमः । पुत्रेण सह गतं चैत्रेणेत्यादावपि हतीयार्थ एव कट त्वं गतिक्रियान्विता। यत्तु पुत्रेण सहागत इत्यत्र समभिव्याहतगत्यादिक्रियाकाली- नत्वमेव सहाद्यव्ययस्यार्थस्तन्निविष्टगतौ पुत्राटिपदोत्तरतीया- लब्धस्य पुत्रनिष्ठकार्ट त्वस्यान्वयादेव पुत्रकर्ट कगाभादिति तब, तृतीयार्थकत्वस्य धात्वर्थ एव साकाइत्वेन सहाद्यर्थे तदन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । पुत्रेण समं मित्रं प्राप्तश्चैत्र इत्यादी तु तात्पर्यवशात् पुत्रकर्ट कमित्रप्राप्तिकालीनमित्रप्राप्ति- कर्ट व . कदाचिञ्च पुत्रकर्मकप्राप्तिकालीनमिवकर्मकप्राप्ति- + - ·समान. शब्दशक्तिप्रकाशिका। ११७ कर्ट व चैत्रस्य बुध्यते.समभिव्याहृताया: प्राप्तवादिक्रियायाः कर्ट व इव कर्मत्वेऽप्यन्वयितया तत्प्रत्येकावच्छिन्नप्रात्यादि- कालोनत्वबोधने सहाद्यव्ययस्य सामर्थ्य प्रयवात्। नचान्य. कर्ट कधनप्राप्तिदशायां ग्रामप्राप्तिमित्यपि मैत्रे धनेन सहायं ग्राम प्राप्त इति प्रयोगापत्तिस्तस्य धनकर्मकप्राप्तिकालीनग्राम- कर्मकप्राप्तिमत्वानपायादितिवाचं घटत्वेन सह घटमवगाइते बुद्धिरित्यादौ क्वचित् कटवावच्छिन्नाया: समानकर्मकत्वस्येव सर्वत्र कर्मवावच्छिन्नाया: समभिव्याहृतक्रियायाः कालोनत्वस्येव समानकर्ट कत्वस्यापि सहाथै निवेश्य खात् । यत्तु खान्वयि कर्मत्वाद्यवच्छिन्ना समभिव्याहृतक्रियैव सर्वत्र सहाद्य- व्ययस्यार्थस्तस्याश्च समानकालीनत्वैककर्ट त्वोभय सम्बन्ध नैव समभिव्याहृतक्रियायामन्वयानोतदोष इति तत्तुच्छ शाकस्य भोजनं न सुधया सहेत्यादिवाक्यानां समानकर्तृकत्वादिसम्बन्धेन सुधाकर्मकभोजनाद्यभावस्य बोधकतायामप्रामाण्यापत्तेः वृत्त्व नियामकसम्बन्धावच्छेद्यप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः । पट: पटत्वेन सह भासते इत्यादौ पटत्वनिष्ठविषयतायाः समानकालीनत्वमिव समानप्रतियोगिकत्वमप्यर्थः विभिन्न- जानीयविषयतायां तादृशाप्रयागात् पुत्रेण सह गतिरित्यादी कट त्वाद्यन्वयिक्रियाममभिव्याहारविरहेण शक्त्या पुत्रकार क- गति कालोनत्वादेर्बोधयितुमशक्यत्वादनन्धगत्या सहादेस्ता- शार्थे निरूढ़लक्षणा पुत्रेण सह स्थूल इत्यादावपि सम- भिव्याहृतनामार्थतावच्छेदकीभूतस्थौल्यादिकालीनत्वे तथाच पुत्रवृत्तिस्थौल्यकालीनस्थौल्यवानित्याकारस्तत्र बोध: पत्नया महाग्निमादध्यादित्यादौ पत्नीकर्ट कस्याग्न्याधानस्यालोकत्वेन तत्समानकालोनत्वस्य प्रमापयितुमशक्यत्वात् सामानाधिकरण्य पर्यवसितं सहभावमात्र तन सहस्यार्थः यथा घरेन सह पट- ·शब्दशलिप्रकाशिका। वनहमित्यादौ। एतेन यत्कर्तव्यं तदनया सहेत्यादिको विधि- रपि व्याख्यातः। पुत्रेणागत इत्यादौ विनापि सहादिप्रयोग तदर्थस्य प्रतीतेस्टतीयाया एव तत्र. क कत्वाद्यवच्छिन्द्रगति- कालोनत्वादिकमर्थस्तन्निविष्ट च कट त्वादौ प्रकृत्यर्थस्य पुत्रा- देराधेयत्वेनान्वयः। धनेन कुल दण्डेन घट इत्यादौ व्यापारगर्भस्य करणत्वस्या- प्रतीतावपि हेतुत्वप्रत्ययादभिघातेन क्रियेत्यादौ करणत्वस्य बाधाच्च तत्र जनकत्वरूपं हेतुत्वमेव हतीयार्थस्तथा च धननिष्ठ- हेतुताकं कुलमित्याकारस्तत्र बोधः । न च गोत्वं न धनेनेति. वत् कुलन धनेनेत्यपि स्यात् निरूपकत्वादेः सम्बन्धस्य वृत्त्य- नियामकतया तटवच्छिन्नाभावस्य प्रत्ये तुमशक्यत्वादिति वाच्य कुले धनस्य हेतुल गवि दिजस्य सम्प्रदानत्वं पतने वृक्षस्यापा- दानत्व वह्नौ धूमस्य ज्ञापकत्व' धने चैत्रस्य स्वामित्व घटे भूतलस्थाधिकरणत्वमित्यादिप्रतीत्या निरूपकत्वस्यापि सम्ब. भवस्य क्वचिद त्तिनियामकलात् न हि कुलादिनिरूपितं हेतु- वाटिकमेव धनादिनिष्ठत्वेन तासु भासते। धनादिनिष्ठहेतुत्वादेः मम्बन्धविशेषण कुलादिवत्तिताया अप्यनुभावकत्वेनैकशेषस्य. दुष्करत्वात् वृत्त्वनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पतनमिदं वृक्षानतु गृहात् गमनमिदं ग्रामस्य नबु गृहस्येत्यादौ ,पञ्चम्याद्यर्थस्य विभागादेरनुकुलत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नाभावस्य प्रत्ययायोगाच तत्र पञ्चम्याटिलक्षितस्य विभागाद्यनुकूलत्वस्यैव नआ विरहबोधने गोव न धने- नेत्यादावपि रतीयादिलक्षगालब्धस्य धनादिनिष्ठ तुतानि- रूपकत्वादेरभावस्य नग बोधसम्भवात् अस्तु वा हेतुत्वादि- विहितद्वतीयादेर्जन्यत्वमम्प्रदेयत्वादिकमेवार्थस्तथाच कुल धनजन्यतावदिल्याकार ए वास्तु तत्र बोधः। धूमेन वहिरण- 2ी ·এমন্ত্রিসজ্জাম্বিন্ধী ११८ त्वेन द्रव्यत्वमित्यादौ तु वद्यादे माद्यजन्यत्वेन धूमादि- निष्ठजनकत्वानिरूपकत्वादनावत्या ज्ञापकत्वलक्षणं गौणमेव हेतुत्वं तत्र तृतीयार्थस्तन धूमनिष्ठ यज्ञापकत्वं तद्दान् वडि- रित्याकारस्तव बोधस्तत्वञ्च स्वप्रतियोगिविषयत्वसम्बन्धेन ग्राह्यम् । न च धूमादेवयादिज्ञानजनकत्वं वाधितं लिङ्ग- स्यानुमितावहेतुत्वादिवाच्यं वयाद्यवगाहिनि स्वसाक्षात्कार विषयविधया स्वनिष्ठत्वेनाभावप्रत्यक्षे च सन्निकर्षघटकतया धूमादेर्जनकत्व सम्भवात् धूमनेत्यत्र धूमपदस्य धूमज्ञानेऽणुत्वे- नेत्यादौ च वादिप्रत्ययस्य खार्थज्ञाने लक्षणया तनिष्ठत्वेन ज्ञापकत्वमुक्त स्थचे ढतीयया बोध्यते इति तु चिन्तामणिवतः । यद्यप्युक्तादिशा व्याप्तिश्चमेस च वयादेरपि धूमादिज्ञापकल्ल- मस्त्यतो वजिना धूमवानित्यादेरपि प्रामाण्यापत्तिस्तथापि तत्त- दर्थकपदोत्तरटतौयायास्तत्तदर्थव्यापकनिष्ठेनैव स्वप्रतियोगि- विषयत्वादिसम्बन्धेन तत्तदर्थनिष्ठज्ञापकत्वादेरन्वयबोधं प्रति हेतुत्वात् धूमादेश्च वयाद्यव्यापकत्वात् न तथा न च धूमादे- रपि द्रव्यत्वादिरूपेण वयादिव्यापकत्वादुक्तदोषतादवस्य धूम- त्वावच्छिन्नस्य वंशिव्यापकत्वस्य संसर्गत्वे च धूमो न वहिनेत्यादेर- प्रामाण्यापत्तिनिरुतसंसर्गस्याप्रसिद्या तेन वहिनिष्ठज्ञापक- वाभावस्य नत्रा बोधयितुमशक्यत्वादिति वाचं धूमलादि- विशिष्ट तोयार्थस्य वङ्गादिज्ञापकत्वस्य बोधने विशिष्ट- प्रतियोग्यनधिकरणवादिन्निष्ठाभावीयधूमत्वान्यधूमवत्तिध- निवच्छित्रप्रतियोगित्वस्य धूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य च हित्वावच्छिन्नाभावरूपाया एव वयादिव्यापकतायाः संसर्ग- त्वेन घटादावेव तादृशव्यापकतायाः सुप्रसिद्धत्वाविरक्तप्रति योगिताइयोरभावश्च साध्यताघटकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता निरूपितेनैव स्वरूपसम्बन्धेन ग्रायः तेन व्यधिकरणसम्बन्ध ·१२. शब्दशतिप्रकाशिका। हयावच्छिवयोर्वजित्वावच्छिनप्रतियोगित्वयोर्वही सत्वेऽपि वडि- धू मेनेत्यादे र्गयोग्यत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । यत्तु वयादि. पदोत्तरयोः तृतीयापञ्चम्योर्वयादिव्यापकतावच्छेदकरूपाव- च्छिन्न वयादिनाम्यत्वमेवार्थस्तस्य च धूमत्वादिविशिष्टे धूम- वाद्यवच्छिन्न प्रकारतानिरूपितखरूपसम्बन्धेनैव साकाइत्वात् वहिना धम इत्यादिको न योग्यः किन्तु वहिना न धूम इत्यादिरैव वयादिव्यापकतावच्छेदकीभूतरूपावच्छिन्नस्य वयादिजन्य ज्ञानविषयत्वस्य धूमत्वादिविशिष्टे धूमत्वाद्यव. छित्रप्रकारतानिरूपितस्वरूपसम्बन्ध नामत्त्वात् इति तच्चिन्त्य बहिना न धूम इत्यादौ वयादिव्यापकत्वस्य प्रकारतया भानऽनुभवविरोधादिति दिक् । धूमादिनिष्ठपञ्चम्यर्थज्ञापकत्वादिविशिष्टस्य च वयादेधू- मांदिमदनुयोगिकेनैव तयापकताघटकसंयोगादिसम्बन्धन मतुबाद्यर्थे साकाशावादयःपिण्डं धूमेन वह्निमदित्यादिको न प्रयोगः। दण्डाइटी धूमाहद्भिरित्यादौ च हेतुतार्थिकायाः पञ्चम्या अप्युक्तदिशैवान्वयो द्रष्टव्यः । घटेन शून्यो विधुरो रहित इत्यादी घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगित्वमेव शून्यत्वान्वयि तृतीयार्थः । प्रकृत्या कृपणः स्वभावेन सरल इत्यादौ-अक्क- त्यादिपदं यावदाश्रयभाविधर्मपर तृतीयार्थश्चाभेदस्तादादा वा प्रकृत्यादिभ्यश्चेति सूत्रेण तत्रैव तद्विधानदेवञ्च खास धिकरणयावत्कालवृत्तिकार्पण्यवानित्याकारहाव बोधः नाम राजेत्यत्र सुरथः सुरथशब्दवाच्यस्तदेकदेग च शब्द धने- तृतीयाकैन संज्ञार्थकनामेत्यव्ययेन प्राप्तस्य संज्ञातादात्मा- न्वयस्तेन संज्ञातादात्मवत् सुरथशब्दवाच्यो राजत्यर्थः । नामेव्य. व्ययार्थः सम्भाव्यत्वं तच्च सुरथेऽन्वितमिति कश्चित्। नामा चन्द्रमुखोत्यादौ अनव्ययेनापि नामपदेनोक्तदिशैवान्वयः । धा- ·शब्दशतिप्रकाशिका। १२१ धान्येन धनं घटत्वेन साजात्यं वाजपेयेन रजनमित्याटावपि धनाद्यचयो धान्यादेरभेद एव तृतोयार्थ स्तत्व धूमेन वद्भिरित्यादा- विव ज्ञापकल तथेत्यपि वदन्ति । जात्या ब्राह्मण प्रत्यादौ ब्राह्मण- पद यादृष्टविशेषायोज्यधर्मवत्परतया तादृशधर्म एव जात्यः भेदस्यान्वय, स्वरूपत उपस्थिते ब्राह्मण्यं तदन्वयायोगात् । घटत्वेन जन्यत्व प्रकारत्वमित्यादौ अवच्छेदकत्वमवच्छेद्यत्वं वा हतीयार्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा तुल्य इत्यादी भिनत्वे मति धर्मवत्त्व तुल्यता तन्निविष्टे च भेटे ततौयाद्यर्थस्य प्रतियोगि- त्वस्य धर्म चाधेयत्वस्यान्वयात् चैत्रत्वावच्छिन्नान्यत्वे सति चैत्रवृत्तिधर्मवानित्यर्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा सादृश्य मित्यादा- वधि तथैवान्वयः। तुलोपमयोर्योग तृतीया नेप्थत इति पाणिनीयाः । तुलामधारेण शरवनेन केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य इत्यादिकस्तु दृश्यते प्रयोगः। गजेन तुख्यगमनो. वृषस्य सदृशेक्षणः इत्यादौ तुं गत्वादिकं तृतीयार्थः तेन गज- गति तुल्यगतिमान् वृषेक्षणतुल्य क्षणवानित्याकारस्तत्र बोधः । भोगेषु प्रसितः उत्सुकः इत्यादौ सप्तम्या इव भोगे: प्रसितः उत्सुकः इत्यादौ तृतीयाया अपि विषयत्वलक्षणं गौसमधि- करणत्वमर्थस्तन भोगेष्वनुरक्त इत्येवं तत्र बोधः । पुथे स्नायादित्यादौ पुष्यादितः कालार्थकतद्वितस्य लुकि ततः सप्तमौवत् पुष्येण नायादित्यादावपि तादृशार्थकतृतीयया अधिकरणत्व बोध्यते तथा च पुष्ययुक्तकाले मायादित्येवं बोधः । पुष्ये रूपमित्यादौ रूपादेः पुष्यत्तित्व प्रतीयते न तु तद्युता कालबत्तित्वम् अतः पुष्येण रूपमित्यादिको न प्रयोगः । मन्यते कर्मणो यस्मादयुक्तवापकृष्टता। नबोध्यात्मात् द्वितीयावच्चतुर्थी प्राणिवर्जितात् इति भाष्यस्मृतमन्यतेरनुक्ता- कर्मणि यदवधिकापलष्टत्वं ना बोध्य"वत्र हितोयावच्चतु- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। थपि प्रमाणं तेन न त्वा तृणं मन्ये इत्यादाविव न त्वा तृणाय मन्ये इत्यादावपि त्वां णादपलष्ट मन्ये इत्यर्थः । द्रोणि- मय्योदया होनो ब्राह्मणो नैष दुर्मतिरित्यादावसमस्तस्यापि नजोऽप्रकर्षप्रत्यायकत्वात्। न त्वं कीटोमतो मयेत्याधौ मन्यते: कर्मापि त्वदादिकं नानुक्तम् । जारजं न दिर्ज मन्ये इत्यादौ जारजादेईि जात्यपक्लष्टत्वनायुक्तमवाधितत्वात् । न नावं मन्यते: योऽख न काकं मन्यते शुकम्। नान स मन्यते सर्पिन शृगालं समानुषमित्यादौ तु नावाद्याः प्राणिन एव नौकाकाबशृगालानां प्राणिव शाब्दिकस्म तेः । ढणाय युवां मन्ये न त्वा तृणाभ्यां मन्ये इत्यादिकस्तु न प्रयोगः। भेदस्येवापकर्षस्याप्यसमस्तनजा बोधने प्रतियोग्य नुयोगिनो; ममानवचनस्य तन्त्रत्वात्। सदृशत्व वृणादीनां मन्यकर्म- रखनुक्तके। द्वितीयावञ्चतुर्थ्यापि बोध्यते बाधितं यदौत्याधिशले. मैतं तेन तृणाय वा मन्यते इत्यादेस्त णसदृशं त्वां मन्यते इत्यर्थः। तन्मत एव तृणाय मत्वा रघुनन्दनोऽथ बाणेन रक्षः प्रधनान्निरास्थदिति भट्टिः । प्रधनं युद्धम् । पुष्पमिदं विष्णवे नम इत्यस्य विष्णूद्देश्यकमन्त्रकरण- त्यागस्य कर्मेदं पुष्पमित्यर्थस्तत्र चतुर्थ्या प्रोत्यु द्देश्यकत्व तदि- च्छाधीनत्वरूपं नमः पदार्थे मन्त्रकरण कत्यागे बोध्यते प्रकृत्य र्थस्य च विष्णादेः प्रोतौ तदिच्छायां वान्वयः ब्राह्मणाद्युद्देश्य- कस्य च गवादित्यागस्य मन्त्रकरणत्वे प्रमाणाभावात् गोर्ब्राह्म- णाय नम इत्यादिको न प्रयोगः। ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्य- मित्यादौ तु नमःपदार्थों नतिरेवेति तत्र विषयव चतुर्थ्या दोध्यते। पुष्पमिदं परमात्मने नम इत्यादौ परमात्मनः प्रोत्वसत्वेऽपि तत्प्रौतित्वप्रकारकेच्छासम्भवान्न तत्प्रीत्युहेश्य- कत्वाप्रसिद्धिः। खखकरणको हविस्त्यागः स्वधाखाहयोरर्थः ट ·शब्दशक्तिप्रकाशिका । १२३ तेनेदं पित्रे खवा अग्नये स्वाहेत्यादौ पित्रुद्देश्यकस्य स्वधापद- करण कस्य हविस्त्यागस्य कर्मेदमित्याकारकः तत्र पैटके त्यागे स्वाहादेविके च स्वधानदेन करणत्व तहहकप्रमाणाभावादतः पिने वाहा अग्नये खधेत्यादिको न प्रयोगः । वषडिन्द्रायेत्यना- प्युक्तदिशैवान्वयः। स्वस्ति प्रजाभ्य इत्यादेः प्रजानिष्ठ कुशल- मित्यर्थः स्वस्तिशब्दस्य कुशलवाचित्वात् कुशल स्याशंसास्थले तु खत्यस्तु प्रजाभ्य इतिवत् खस्त्यस्तु प्रजानामित्यपि प्रमाणम् प्राशास्यैर्धन कुशलायुष्या ोंगे चतुर्थी वेति भागुरिस्म तेरित्वपि वदन्ति। चैत्रस्य मुखं मैत्रस्य हितमित्यादित इव चैत्राय सुखं मैत्राय हितमित्यादितोऽपि चैत्रादिनिष्ठत्वेन सुखादे बौंधात्तत्रा- प्याधेियत्व चतुर्थ्य र्थः । सुखायाल समर्थ योग्यं वा भोजन मि- त्यादावलमादिपदार्थैकदेशे सामर्थ्य सुखादिनिरूपितत्वं चतुर्थी बोध्यते अलमनेनेत्यादौ वैफल्यमेवालंपदस्यार्थी न तु साम- यं म्। यूपाय दारु रन्धनाय स्थालोत्यादौ तु यूपाद्यनुकूलख- रूपं तादयं मेव दादौ पाकाय व्रतोत्यादावपि पाकाद्यु- हेश्यकत्व तदिच्छाधीनत्वरूपं व्रजनादौ भावकृदन्तात् तुमर्थे चतुर्थ नुशिष्टः। अतएव परपाका) गच्छत्यपि पुरुषे पक्तुं व्रजतीत्याटिक इव पाकाय व्रजतीत्यादिको म प्रयोगः समानकर्ट कत्वस्यापि तुमर्थेऽन्तर्भावात् पटाय व्रजतोत्यादौ च पटादेर्भावकदन्तानुपस्थाप्यत्वान्न तदिच्छाधीनत्वादेव जनादाव- गमः तुम इव तदर्थकचतुर्था अपि धात्वर्थ एव स्वार्थे साकार- त्वाच्च पाकाय स्थालीत्यादितो न पाकेच्छाधीनत्वादेः स्थाल्यादौ फलेभ्यो व्रजतोत्यादेः फलान्याहतुं व्रजतीत्यादिसमानार्थ- कत्वानुरोधात्तत्र फलकर्मकाहरणेच्छाद्यधीनत्व फलाद्युत्तर- चतुर्था वजनादौ बोध्यते रीतिरुक्तव । पूर्वो ग्रामादित्यत्रोदयाचलसनिकृष्ट रूपस्य पूर्वपदार्थस्यैक- ।

·१२४ शब्दशक्तियकाशिका। देशे ताशसनिकष्टव ग्रामाधवधिकत्व पञ्चम्या बीयत । ग्रामाटुत्तरो दक्षिण इत्यादावपि कैलाससनिकष्टत्वादिपर्य- वसितोत्तरत्वादो। ग्रीष्मात् पूर्वो वमन्त: लष्णात् पूर्वी हला- युध इत्यादौ तु प्रामभावप्रतिक्षणोत्पन्नत्वादिपर्यवसन्नस्य पूर्व- त्वादेर्घटके प्रागभावादौ ग्रीष्मादिनिष्ठप्रतियोगिताकत्वम् । घटा- दन्यो भिन्नः पृथगित्यादौ घटत्वाद्यवच्छिन्नमवधित्वप्रतियोगिवं वा निरूपकत्वसंसर्गेण तेन घटनिष्ठघटवावच्छिन्नावधिताकभेद- वानित्याकारकस्तत्र बोधः । रहाहङ्गा मम परा काश्या: सैवापरा मम इत्यादौ विप्रष्ठत्वसनिकृष्टत्वरूपयोर्दैशिकपर- खापरत्वयोरन्वितं गृहकाखादिमापेक्षवं पञ्चम्यर्थः तच्च स्वरूप सम्बन्धः पदार्थान्तरं वा तेन गहापेक्षया मविप्रकर्षवती गङ्गा काश्य प्रेक्षया मत्सन्नि कार्यवती गङ्ग त्याकारबोधः। परिगृहाद- गतः अपग्रहाद्भुक्त इत्यादौ पय॑पयो: परित्यज्येत्यर्थः । स च धात्वर्थ एव साकाइ स्तन गृहात्परि चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः । आदेहाद स्त्र प्रागृहादुद्यानमित्यलाभिव्याप्तत्वं मर्यादा वाडो- ऽर्थस्त न देहव्याप्त बासो गृहमर्यादाकमुद्यानमित्याकारस्तव बोधस्तदुभयञ्च निरुक्त प्राक् । वैश्येभ्यः क्षत्रिया: शूराः शूद्रेभ्यो धनिनो विश इत्यत्र वैश्य गोदिधिकशोर्यवन्तः क्षत्रिया: शूद्रधनाधिकधनवन्तो वैसा इत्यर्थः सजातीयाधिक्यरूप व्यक्ति- रेकेऽपि पञ्चम्या अनुशिष्ट : शौर्यादेवैश्य शौय्याधिकलञ्च वैश्य शौर्यादिमात्रवृत्तिसंख्यासामान्बनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेटको- भूत जातिमसख्यापर्याप्ताधिकरणत्वं तच्छौर्य पर्याप्तसंख्या- सामान्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकोभूतजातिमहत्ववत्त्व न्तु न तथा यस्यैकमेव शौर्य यस्य च शौर्यवयमेव ततः स शूर इत्यादेरयोग्यतापत्तेः तदुभयशौर्ययोः पर्याप्तसंख्याबहुत्वयोर. इदन्तु बोध्य निरुतवैश्यादिशौर्यायधिकत्वे प्रसिद्ध।

·কুঁহির্নিামিক্সা। वध्यादेः प्रकृतिलभ्यत्वास्तिरभागः खण्डशो हत्त्या पञ्चम्या प्रतिपाद्यत इति चैत्रस्य धनं वृक्षस्य शाखा स्फटिकस्य लौहित्यमित्यादी स्वत्वस्थ समवेतत्वादिकं प्रातिखिकरूपेणैव पेयर्थः सम्बन्धत्वेन तथात्वे चैत्रस्थ परधने नेदं चैत्रस्येत्यादेर- योग्यतापत्तेः सम्बन्धत्वस्थानुगतस्य टुव चत्वाञ्च । विशेषस्य स्वतरसामान्य व्यावृत्तधर्मवत्व निर्धारणं तच्च सम- दितं न षष्ठार्थ: सामान्य तन्त्रि उधर्मयोः खपदीपात्तत्वात् किन्तु विशेषान्यत्वं व्यावृत्त च विशेषस्तसमभिव्याहृतक्षत्रियादि- विशेष्य ग्राह्यः व्याहत्तत्वच भेद प्रतियोगिल तथाच नराग क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र क्षत्रियस्य नरविशेषतया षष्ठयक्षे न क्षत्रियान्यत्वेन विशिष्टस्य तत् प्रवत्यर्थस्य नरस्य तादृशनरत्वाव- च्छिन्नाधेयत्वसं समग भेदेऽन्वयलब्धस्य क्षत्रियान्चन रत्वाद च्छिन्नत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमे शूरतमस्य च क्षत्रिय तादात्मयनान्वय इति क्षत्रियान्वनर वावच्छिन्नतिक दप्रति- योगिलवच्छूरतमाभिन्न: क्षत्रिय इत्याकारकस्तत्र बोध; शनि- यान्यनरस्थाधेयतामालेण भेदेऽन्वये नराणां क्षत्रियः सुन्दर इत्यपि प्रयोगापत्तेः क्षत्रियान्यकुरूपनरनिष्ठभेदप्रतियोगित्व स्य सुन्दरै सखात् एवञ्च नरवावच्छित्तिकभेदप्रतियोगिल स्य शूरतमे बाधादुलावाक्य स्वायोग्यतापत्तिरतः पयर्थ न क्षत्रिया- न्यत्वेन तत्प्रक्लत्यो नरो विधेषितः । न च घटानां क्षत्रियः शूर इत्यपि स्थात् क्षत्रियान्यघटत्वावच्छे देम शूरभेदस्य सत्त्वा- दिति बाच्चं राहोः शिर इत्यादाविध प्रशते क्षत्रियान्वयन स्वप्रकृत्यर्थतादात्मास्य षष्ठया बोध्यत्वात् । न च संख्यान्यसुब- र्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्वनियमात् क्षत्रियान्य त्वरूपस्य षष्ठीर्थस्यै प्रकृत्यर्थनरे प्रकारवायोग इति वा सम्बोध्यत्वादी व्यभिचारेण तादृशव्याप्त प्रायिकत्वस्य प्रागुक्तलात्। नेच ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। नराणां क्षत्रियो द्रव्यमित्यपि स्यात् क्षत्रियान्यन रत्वावेच्छे देन दित्वाद्यवछिन्नद्रव्यप्रतियोगिताकभेदसत्त्वादिति वाच्चंद्रश्य- त्वादिविशिष्ट धर्मिणि द्रव्यत्वावच्छिन्नस्यैव भेदप्रतियोगि- वस्य बोधने निर्धारणषष्ठया: समर्थत्वात् यद्यपि भेटः प्रति- योगित्वञ्च स्वयमेव निर्धारणषष्ठयर्थः क्षत्रियशब्देनैवोपस्या- पितस्य क्षत्रियस्य षष्ठार्थभेदे तस्य च नरे नरस्य च पुनर्भेदे पुनर्भेदभेदस्य प्रतियोगित्वेऽन्वयादेव क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्न- वृत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमेऽन्वयमम्भवात् तथापि क्षत्रियादिनामोपस्थाम्यस्य क्षत्रियादेस्तादृशनामोत्तरविभक्त्यर्थ एप भेटेनान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् नरपदोत्तरषष्ठ्यर्थे तदन्वया- सम्भवात् क्षत्रियान्यत्व विशिष्टमेव षष्ठयों नत्वन्यतामावं न च नरस्य क्षत्रियः शूर इत्यपि स्यात् पाणिपादस्य पाणिः पवित्र इत्यनेवान्यत्रापि एकवचनस्य निर्धारणार्थकत्वे क्षत्यभावात् अतएव बन्छः सामासिकस्य चेति गीतापि सकते एकवचन भिन्नयोरेव षष्ठी सप्तम्योरुक्तनिरिणबोधकत्वव्युत्पत्तिखोका- राहा। ननु पाथः पृथिव्योजल स्नेहवदित्यादी जलभिन्नयो: पात्र:पृथिव्योरप्रसिद्धया पाय: पृथिव्युभयहत्तिमेद प्रतियोगित्व स्य नेहवति बाधेन च जलान्चपाथ:पृथिव्युभयत्वावच्छि बत्तिक- भेदप्रतियोगिनः स्नेहवतो बोधासम्भवः। न च हिपदहन्दी- तरनिधारणषष्ठया अन्यतरवृत्तिभेदप्रयोगित्वमेवार्थः तन्निविष्ट चान्यतरस्मिन्ने कपदोपात्तत्वेन जलान्यत्वादेः षष्ठार्थान्तरस्या- वयः तथाच जन्लान्यो यः पाय:पृथिव्योरन्धतरस्तनिष्ठस्य भेदस्य प्रतियोगित्वं स्त्रहवति वर्तत एवेति वाचं तावतापि पाध:पृथि- व्युभयतादात्म्यस्य जले बाधादुक्तवाक्यस्य योग्यतातादवथ्यात् पाथः पृथिव्योस्तज उष्णमित्याद्ययोगेन निर्धारणषष्ठयास्तादा- मावाचितात्रौव्यात् घटतभिन्नयोर्घटः कम्बुग्रीवादिमानित्यादी ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १२७ । घटतभिन्नान्यतरत्वाप्रसिधा तादृशान्यतरवृत्तिभेदस्य बोध- यितुमशक्यत्वाचेति चेन्न हन्दोत्तर निर्धारण षष्ठया; पति- संख्याश्रयेऽपि शक्तत्वेन तस्मिन्न वैकपदोपात्तत्वेन षष्ठयथस्य जलाद्यन्य त्वरूपनिर्यभेदस्यान्वयेन सर्वसामञ्जस्यात् पाय : पृथिव्योजलं स्नेहवदिल्यादौ जलभिन्नो यः पायः पृथिवी- पर्याप्तसंख्याश्रयस्तत्त्वावच्छिन्नहन्तिकभेदप्रतियोगिसस्नेहाभिन्न पाथः पृथिवीपप्तिसंख्याश्रयो जलमित्यन्वये बाधकमावात् पटघटमठानां घटः कम्युग्रोवादिमानित्यादावप्युक्तरीत्यै- वान्वयधीः इदन्तु बोध्य बत्रोह स्त्र विधेययोस्तादात्मघ- नान्वयबोधसामग्रोतवैव निरिणषष्ठयाभेदप्रतियोगित्वमर्थः तु सम्बन्धान्तरण तत्रात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमती नराणां क्षत्रिये शौयमित्यादौ क्षत्रियान्चनरत्वावच्छिन्न- वृत्तिकस्यात्वन्ताभाव स्यैव प्रतियोगित्वं शौर्यादी प्रतीयते न तु तादृशभेदस्य नराणां क्षत्रिये रूपमित्यपि प्रयोगा. पत्तेः। नराणां मध्ये क्षत्रियः शूर इत्यादी तु निहा- रणवाचिनो मध्ये -इत्वव्ययस्य तदर्थकषष्ठया सह सम्भेदे है चैत्रेयादाविव नान्यतरवैयर्थम् । नरेषु घु क्षत्रियः शूर इत्यादी निर्धारणसप्तमीस्थलेऽप्यु तादिशैवान्वयी द्रष्टव्यः । यत्तु नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादी राहो: शिर इत्य- बेवाभदएव पठार्थस्तादात्मय वा तथा च नराभिन्नक्षत्रिय- त्वावच्छेदेन शूरतमस्या दस्तत्र वाक्यार्थस्त न नराणां क्षत्रियो- ऽर्जुन इत्यादिको न प्रयोग: नरभिन्नक्षत्रियत्वावच्छेदेनार्जुना. भेदस्यास त्वात् न वा नराणां वानरः पशुरित्यादिकः, कौश पश्वभेदसत्त्वेऽपि मानुषाभेदस्य विरहादिति तत्तुच्छ नराणां क्षत्रियः प्राणी जत्रियाणां नरः शूर इत्यादिवाक्यस्य दुरिता- पत्तेः। केचित्तु नराणां क्षत्रियः शूर इत्यादी क्षत्रियान्यो नरः ·१२८ মলিন্দামজা । शूरभित्रो नराभिन्नः क्षत्रियश्च शूर इत्येवमन्वयितावच्छ दक- धर्मावच्छेदेन धियमुरीकुर्वन् भेदमभेदञ्च निरिणवाचिषष्ठी- सप्तम्योरर्थमाहुस्तञ्चिन्त नामार्थमुख्यविशेषकान्वयबोधे नाम्नः प्रयमान्तवापेक्षायाः परित्यागापत्तेः स्वप्रकत्यावच्छिन्नस्यैव संख्याशून्धसुबर्थस्य शब्दान्तरार्थेन सहान्वक्स्य व्युत्पन्नत्वेन षष्ठाथै केवलभेदे शूरादेरन्वयायोगाचे त्यास्तां विस्तरः । क्षितौ घटस्तन्तुषु पठः स्फटिके लौहित्यमित्यादौ दैशिक- सम्बन्धावच्छिन्नमवाधियत्वं कालिकादिसंसर्गवाचिशब्दासमभि- व्याहृतसप्तम्या बोध्यते तथैव तस्याः साकाङ्कत्वात् अन्यथा क्रियायां मूर्तान्यद्रशे वा पटत्वमित्यपि प्रयोगापत्तेः क्रियादावपि कालिकादिसम्बन्धेन पटवादेवक्तिमत्त्वात् घटे कालिकेन दिक्कतेन वा सम्बन्धेन पटलमिलादौ तादृशसम्बन्धवाचिश- ब्देन सतभिन्याहतैव सप्तमी । एव कालवान्तर्भावन शक्ति- मद्भाः शरदादिशब्दभ्य. सप्तम्या: कालिकासम्बन्धावच्छिन्नाव- त्वस्थ बोवनाय "कालभावयोः सप्तमी" इति विध्यान्तरमधि सङ्गच्छते अधिकरणसप्तम्या तदनिर्वाहात् तथा त्र शरदि शुष्पन्ति सप्तच्छदाइत्वन शरत्कालवृत्तियः पुष्योत्याटस्तदन्तः सप्तच्छदा इत्यर्थः । फुफतेहत्यादरूपस्यैक कर्ट लय तिडोय- स्थापनात् तत्रैव तिङर्थे व्युत्पत्तिवैचित्रेण सुबर्थस्याधेयत्वस्था- बयादतएव पलाशादेः शरत्कालीनपुष्पस्य वसन्ताधवच्छेदेनो- त्पत्तिमत्वेऽपि शरदि पुष्पन्ति पलाशा इत्यादिको न प्रयोगः । शरदि पुष्यन्ति पद्मिन्य इत्यादिकरित्वष्यतएव । शरदि सुन्दर- चन्द्रमा इत्यादावपि भरदादिकालवृत्तित्वबोधिका सप्तमी कालसप्तम्येव । शरदि पुप्पत्तीत्यत्र कालसप्तम्या उत्पत्तिर- स्तिङ स्त्वारम्भकत्वं तथाच शरदुत्पत्तिकस्य पुष्पस्थारम्भकाः सप्तच्छदा इत्याकारस्तन बोध इति तु प्राचस्तञ्चिन्त्यम् ।

·যায়ক্স সান্নিা। १२८ गोषु दुह्यमानास आगत इत्यत्र गवाद्यभेदान्वयसाका कालार्थक कदन्तं यन्नाम तदुत्तरभावसप्तम्यास्तादृशकदन्त नाम- प्रवृत्तिनिमित्तौभृतं वर्तमानकालत्तित्वमर्थः पाचकत्वमित्या- दाविव प्रकृतऽपि शब्दबोध्यतावच्छेदकलेन तस्य भावत्वात तथाच गवाभिन्नानां वर्तमानदोहनकर्मणां सम्बन्धिनि वर्त- मानकाले प्रागत इत्याकारस्तन बोध: गवां तत्कालहत्तिटोह. नकर्मणां सम्बन्धिनि तत्काले आगत इति तु फलितार्थः सर्वसाधारणस्य वर्तमानत्वस्यासत्त्वात् गोषु दुग्धास्वागत इत्यत्र गवामित्रानां वर्तमानवसप्रतियोगिदीहनकर्मगहां सम्बन्धिनि तत्तत् काले, गोषु दोग्धव्यासु ागत इत्यत्र गवां विद्यमानप्रागभावप्रतियोगिदोहनकर्मणां सम्बन्धिनि तादृश- काले आगत इत्याकारः । नष्टेषु गोवु आगत इत्यादी वर्तमान कालस्य नष्टाधिकरणलाभावेऽपि यथाकञ्चित् सम्बन्धित्व- मक्षतमेव । “होयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावरं । "भुक्तवत्स च विप्रेषु पिण्डान् दर्भेषु निर्वपेत्” इत्यादावप्युक्तदि- शैव भावसप्तम्यर्यो बोध्यः । पाचकादिकं कदन्तमपि न काला. धकतदन्तं कालार्थकप्रत्ययान्तदृष्टचरादिकं न तदर्थकवदन्त मत त्रेषु पाचकेषु व्रजति । मैत्रेषु दृष्टचरेषु पश्य तौत्यादिको न प्रयोग.। स्ताकं मलय गते तिष्ठतोत्यादौ स्तोकाभिन्नस्य मैत्रोयातीतगत्यादेः काले तिष्ठतीत्येवमन्वयस्याबोधे कारक- कदन्तबोध्य गावच्छेदक एव वर्तमान कालो भाबपदार्थो वायः। निरुक्तचायं भावसप्तम्यर्यो धात्वर्थ एवान्वेति न तु नामाद्यर्थे तथैव सा काङ्गवात् अतएव घटादे? ह्यमानगवाधिकरणवत- मानकालवृत्तिवेऽपि गोषु दुह्यमानासु घट इत्यादिको न प्रयोग: यत्तु गोषु दुह्यमानाषु आगत इत्यादौ पूर्वस्या: सप्तम्याः कर्मत्वं परस्यास्तु कालवत्तित्वं शानजादिकताञ्च भावविहितत्वाइत.

·शब्दशा प्रकाशिका। मानादिकालमात्र तामु प्येणार्थस्तन गोकर्मकवर्तमानदोहन- कालवृत्त्या गतिमानित्याकारस्तत्र बोध इति तत्तुच्छं गोदुह्य मानयोरभेदबोधस्यापलापापत्तः भावतान्तनाम्नी नपुंसकत्व- नियमात् गोषु दुग्धासु इत्यादी स्त्रीलिङ्गाद्यानुपपत्तेः गोषु चैत्रेण दुग्धास्वागत इति वह्रोषु चैत्रस्य दुग्धाषु श्रागत इत्यपि प्रयोगा- पत्ते वक्तान्तस्य कतरि टतीयावत् षष्ठया अग्रे व्युत्पाद्यत्वात् सप्तम्या: कादिवाचितायामनुशिष्ट रसत्त्वेन प्रमाणाभावात् गोषु यान्तीषु गच्छतोत्यादौ कतव्य वानुशिष्टस्य शटप्रभृते र्भाव विधानायोगाञ्चेति दिक् । "हन्तेः कर्मण्युपष्टम्भात् प्राप्त मर्थे तु सप्तमी। चतुर्थीम् बाधिकामाहुश्च मि भागुरिवागभठाः” स इति भर्तहरिस्वरसात् चर्मणि होपिनं हन्तीत्यत्र चर्म प्राप्त दौपिनं हन्तीत्यर्थः चर्मणे होपिनं बघ्नाति हिनस्तीत्यादौ दीपिप्रभृतिकं न हन्तः कर्म, वित्ताय विप्र हन्तीत्यादौ हत्तेः कर्मणि विप्रादौ संयुक्तमपि वित्तादिकं न तदुप्रष्टब्ध, दन्तकेशत्वगादिष्वव प्राणिनामुपष्ट- म्भाख्यसंयोगस्योपगमादतएव हस्त प्राप्त मित्यर्थे हस्त हरिणं हन्तीत्यादिको न प्रयोग: समवायिना समं ट्रयस्य तदभावात् । "मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय सिंह निहन्ति भुजविक्रम- सूचनाय। का नोतिरोतिरियती रघुवंशवीर। शाखामृगे जरति यस्तव वाणमोत्तः” इत्यादौ तु करिण्युपष्टब्धमपि मुक्ताफलं प्राप्त मिति नार्थः किन्त्वाहतुमित्यादि । उपरागे स्नानं विवाहे श्राद्ध मित्यादौ स्नानादावुपरागादि- जन्येष्टजनकत्वलक्षणामुपरागादिनिमित्तकत्वं सप्तम्या बोध्यते गोबधे प्रायश्रित्तमित्यादौ तु दुरितनाशकत्वेन विहितत्व- रूपस्य प्रायश्चित्तत्वस्यैकदेशे टुरितादी गोबधादिजन्यत्वलक्षस तबिमित्तकत्वम् ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। तदेवं सामान्यतो विशेषतश्व सुपं निरूप्य क्रमप्राप्तां ति लक्षयति विभजते च । खेतरप्रथमान्तस नान्नोऽथे बोधनक्षमाः । प्रत्ययाः खार्थसंख्याया स्तिडो दशबिधाश्च ताः ॥ वभिन्न प्रथमान्तस्य नान्नोऽर्थे स्वार्थसंख्यावोधं प्रति समर्थाः प्रत्ययास्तिङ उच्चन्ते प्रथमा तु प्रथमान्तस्य नानोऽर्थ संख्या- बोधिकापि न खतरप्रथमान्तस्येति तद्व्युदासः चैत्रस्तथेत्यादी स्वार्थकत्वबोधकोऽपि तथादिनिपातो न प्रत्ययः । ताश्च तिङो लड्लोड्लिङ्लङ्लुडलिड्लुङाशोर्लिङ्लुड्लङ भेदेन दशविधाः । ननु चैत्र: पचतोत्यादौ प्रथमयैवान्यत्र क तशक्तिकया चैत्रादेरेकवाद्यवगमादाख्यातस्य संख्यावाचिवे मानाभावः चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादावपि चेनैव निपातेनोपस्थितस्य हिवादेच त्रमैनादावनुभवात्। न च तथाद्युपस्थाप्यधात्वर्था- वच्छिन्नवत्यादेविशेष्यविधयान्वयबोध प्रत्यवश्यं तसादिसमान- वचनप्रथमान्तनामोपस्थाप्यत्वं तन्त्रमन्यथा पचत; पचन्ति वा चैत्र इत्यादितोऽपि चैत्रादौ पाककर्ट लादेरन्वयबोधापत्तेः तथा चोक्तस्थले तिर्थसंख्याया अन्वयधौरव न भावनाविशेष एव तिङ स्वार्थसंख्याबोधकत्वस्य वाचत्वादिति वाच्यं हित्वा- नवच्छिन्न एव नामार्थे तसादिना धात्वर्थविशिष्टखार्थान्वय- बोधने तत्समानवचनान्तनामोपस्थाप्यत्वस्य तन्त्रत्वात्तदव- च्छिन्ननामार्थे तु तसादिना तादृशस्वार्थबोधने प्रथमान्त नामो- पस्थाप्यतामावस्य तन्त्रवादत एव स च त्वञ्च गच्छथः स च खचाहञ्च गच्छाम इत्यादौ युगपन्नानापुरुषेषु अपि एक क्रिया- न्वयस्थले सुबाख्यातयोन वचनैक्यादरः । अस्तु वाख्यातस्य हिव- चनादेहि त्वादिवाचकत्व तथापि तदेकवचनस्य नैकत्ववाचित्वं ·१३२ शब्दशतिप्रकाशिका। मानाभावात् सुपामेकत्वाशक्तत्वग्रहदशायां तिपा चैत्रादाविक- खानुभवस्य मन्दिग्धत्वादन्यथा तिङ: कर्ट वाद्यशतावधीदशा- यामपि चैत्रः पचतीत्यादित: पाककट त्यादेश्चनादावन्वयानुः भवानरोधेनाभिहिताधिकारीयप्रथमायाः शापादेर्वा कर्ट वाद- दाचितापत्तेः न चाख्यातेकवचनान्येकत्वशतान्येकवचन वादि- येवमनुमानं मानमप्रयोजकत्वात् खम्टादिसप्तान्यतमत्वं सुत्वाम्त्वादिमप्तानां प्रत्येकं वा धममोक्षातिगुरोः स्वादिति- बादिभप्तषष्ठान्य तमत्वरूपस्यैकत्वशततानवच्छेदकत्वात् सुत्वादि प्रत्येक रूपेण ज्ञाता दुपस्थिताया एवैकत्वादिसख्यायाः शाब्द- मताबनुप्रवेशाच। यत्तु केवलादपि पचतीत्यत: पत्तो कत्लवा- नित्यनुभवादास्यात कवचनस्यापि संख्यावाचित्वं शक्या निरूढ़- लक्षणया वा तिपा कत्तु रुपस्थापनादिति तत्तुच्छम् आख्या- तम्यकत्वशक्तिवादिनामपि धात्वान्वितखार्थान्वयिन्येव स्वार्थ. संबल्या बोधकलव्युत्पत्तेर्वत व्यत्वात् अन्यथा चैत्रः पचतौलादौ सुमा चैत्रादो तिपा च पतये कत्वबोधनानुभवबाधितस्य विविधैकल्लभानस्य दुरितापत्तेः अस्तु वा तत्र यथा तथा, तथापि मत्स्यण्डी फाणितं खण्ड विकारो, देवो ज्ञश्च विबुधादित्यादौ स्वप्रक्वत्वर्थभिन्नेऽपि मत्स्यण्डीप्रभृतौ सुपो हित्वादिबोधकत्वात्। तस्यामति- व्याप्तिरवातो नित्यन्तरमाह। खतरार्थयुतखार्थावच्छिन्नार्थविशेष्यके । शाग्दे स्वरूपायोग्यो वा प्रत्ययस्तिजिति स्मृत' । तिबाद्याः साशीतिशतं पदार्थान्तरविशिष्टस्वार्थावच्छिन्नाव- माहिताकं शाब्द प्रति स्वरूपायोग्याः पचंत्री गच्छतोत्या- दित इव पचति चैत्रो गच्छतीत्यादितो जात्वपि पक्तत्वाद्यव.

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १३३ च्छिन्नधर्मि कान्वयमतेरनुत्पादात् धात्वर्थावच्छिन्नखार्यविधेय- ताके तत्तुल्ययोगक्षेम एव चान्वयबोधे तिड: स्वरूपयोग्दत्वा- दत एव चैत्रः पचतोयलेव चैत्रो न पचति पचत्येव पचतीवेत्यादौ निघातार्थ निषेधादौ विधेयतावच्छेदकलेन तिर्थस्य कृत्यादे- र्बोधो न तु मर्वत्र चैत्रः पचति पुरुष इत्यादितच नादौ पवत्पुरुषादेरबोधात् सुबाद्यास्तु प्रत्ययाः पीतः पाराशयः पाचकः पिपक्षुर्वा पुरुषस्तिष्ठतौल्यादौ प्रकल्लविशिष्ट स्तादा- मागपत्त्यादिस्वार्थैरवच्छिन्नपुरुषादिधर्मिताक एव शाब्दे स्वरूप- योग्याश्चादयस्तु निपाता: पदार्थान्तरविशिष्टस्वार्यावच्छिन्न- विषयताकबोधं प्रति असमी अपि न प्रत्ययाः । “यो यः शूद्रस्य पचति हिजोऽनसोऽतिनिन्दित” इत्यादी वोमादिसमभिन्याहागत् यदि शूद्रानपक्त बिजलोद्यवच्छेदेन निन्दितत्वादेरवयस्तदोक्तनिरुक्तरसम्भवापत्तिरत आह । धात्वर्थन विशिष्टस्य विधेयत्वेन बोधने । समर्थ खार्थयबस्य शब्दो वाख्यातमुच्यते ॥ धात्वर्यावच्छिन्नस्वार्थयत्नविधेयताकान्वयबोधसमर्थः शब्दो वाव्यातं तदेव च तिडित्याल्लभ्यते तिडाख्यातयोः पाय- त्वात्। पाकवत्रस्येत्यादी नामार्थेनैव विशिष्टस्य स्वार्थ. कट वस्त्राभिधायकः षष्ठयादिको न तु धात्वर्थेन विशिष्टस्य । चैत्रः पचतोत्यादौ धात्वर्धावच्छिन्नस्य यत्नस्य विधेयतया बोधकावपि नामधातू न स्वार्थस्य । चैत्रः पाचक इत्यादी तु धात्वर्थविशेषितस्य यत्नस्य न विधेयत्व किन्तु कर्तरेव । कतां धर्मिशक्कत्वादन्यथा पाचको भुत इत्यादिकमयोग्य स्यात् स्याच्च गुणः पाचक इत्यादिक योग्यमिति प्रातिपदिका- थयोः पक्तृत्वचैत्रयो|देनान्वयस्याव्युत्पन्नतया कुदर्थक्वतेश्च वादा- वन्वयायोगाच्च। अयं पक्तं काल इत्यादौ तुमादिना धात्वर्था- ।

·१३४ शब्दशक्तिप्रकाशिका। वच्छिन्नोऽनुकूलत्वादि: इयं चिकीर्षे त्यादौ च सनादिनेच्छादि- रेव विधेयत्वेनानुभाव्यते इति न तेषु अतिप्रसङ्गः। अत्रेदं तत्त्वम्। जीवनयोन्यादिनिखिलयनगतं यत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्छेदकं न तु चेष्टाया जनकत्वस्य चिकीर्षाया वा जन्यत्व- स्यावच्छेदकतया सिद्ध प्रवृत्तिवं चैत्रो निःश्वसितीत्यादितोऽपि खासाद्यनुकूलप्रयत्नस्य प्रतीतेः तिर्थक्कतौ च धात्वर्थस्य तं करोमोति प्रतीतिनियामकः साध्यत्वाख्यविशेष्यताप्रभेदस्त- विशिष्ट फलोपधायकवलक्षणमनुकूलत्व वा संसर्गम-दया भासते तथैव साकाइबादतो गत्यादिगोचरनिवृत्तिदशायां गच्छतोत्यादिको न प्रयोगः तत्र निःश्वासवत्त्वमात्र प्रतीतावपि प्रयत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्छेदकं न तु प्रवृत्तित्व पचती- त्यतः पाककृतिमानिति प्रतीते: न हि प्रवृत्तित्वमेव कृतित्व पाके निवृत्तोऽस्मोत्यस्येव पाके प्रवृत्तोऽस्मोत्यस्याप्य नुभवस्य पार्क करोमोत्यतो विषयवैलक्षण्यस्य सर्वसिद्धत्वात् । नित्यवती रागप्रयोज्यस्य प्रकृत्तिवस्य बाधादीश्वरः करोतीत्यादिवाक्यस्य योग्यतापाताच्च निविड़निखातस्वस्तु पुरुषः समुत्थानगोचर- प्रयत्नवानपि न तदुपधायकप्रत्नवान् अतस्तत्रायमुत्तिष्ठतोत्या- दिको न प्रयोगः। नचैवमीश्वरः पचतीत्यपि स्यात् तस्यापि पाकानुकूलप्रयत्नवत्त्वादिति वाच्यं तिङर्थकृतेरवच्छेदकत्वेनैव संसर्गेण नामार्थेऽन्वयस्य व्युत्पनत्वादङ्ग लौ पचतीत्यादिप्रयोग- स्थेष्टत्वादन्त्यावयविनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव तादृशतिङर्थतेः संस- गले क्षत्यभावाच! नित्यप्रयत्नव्यावृत्तस्यैवानुकूलत्वविशेषस्य तिङर्थकतौ धात्वर्थस्य संसर्गत्वमित्यम्याहुः। ईश्वरो जानाती- च्छति रथो गच्छतोत्यादौ च ज्ञानादिमत्त्वमात्रप्रतीतेः सम वायित्वे, चैत्रो जानातीत्यादाववच्छेदकत्वे, बधिरवगाहते घटो- भासत इत्यादौ दैशिकाश्रयत्ने, नश्यतीत्यादौ च प्रतियोगिले, , ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तिको निरूढ़लक्षणाकृतित्ववदाश्रयतावादेरखण्डवे तदवच्छि- बेऽपि तिङः शक्तिरेव। हस्तादिकस्त्ववयवः प्रयत्नस्यैवावच्छेदको न तु ज्ञानच्छादेरपि प्रमाणाभावादत: करो जानातीत्यादिको न प्रयोगः। प्रागुतीव वा रीतिरत्नापि। पयः पतति स्यन्दते इत्यादावपि पतनादेः समवायित्वमेव तिङानुभाव्यते न तु तदनुकूलगुरुत्वद्रव्यत्वादि येन कृतितुल्यशरीरेषु तेवपि तिङः शक्तिरापद्यते। पटानां शतं पततीत्यादौ च शतपदार्थ- स्यैकदेश एव शतत्वसंख्यायां षष्ठ्यर्थपर्याप्त रवयात् संख्यायाः पतनादिसमवायित्वविरहेऽपि न क्षतिः पटानां शतं संख्येत्या- धनुरोधेनैव शतादेर्गुणवाचित्वसम्भवात् । ननु कृत्यादिकं नाख्यातस्थार्थः किन्तु कालः संख्या च तयोः प्रकारान्तगलभ्यत्वात् चैव: पचति रयो गतीत्यादौ धात्वर्थस्यैव पाकगल्यादेः कतिमत्त्वाश्रयत्वादिसम्बन्धन चैत्रादौ प्रकारत्वात् .मैत्रः पच्चत इत्यादितो मैत्राः कट त्वादिना तण्डुलः पचतीत्यादौ तण्ड लादः कर्मवादिना संसर्गेण पाका- दावनन्वयेन धात्वर्थ एव धर्मिणि नामार्थस्य भेदेनान्वयोऽव्युत्पन्नो न तु नामार्थेऽपि धात्वर्थस्य। नचैवं ज्ञानं चैत्र इत्यादितोऽपि बोधरूपस्य धात्वर्थस्याश्रयत्वसम्बन्धन चैत्रे धर्मिण्यन्वयप्रसङ्ग- स्तत्र ज्ञानादिपदस्य बुद्ध्यर्थंकनामतया तदर्थस्य नामान्तराधे भेदेनान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादेव तदसम्भवात् इति प्राभाकराः । तदसत् धात्वर्थान्वयिखार्थकर्ट तायामेव लड़ादेः स्वोपस्थाप्य. वर्तमानत्वाद्यनुभावकत्वव्युत्पत्तेः कृत्यादेस्तिथलं विना तदनुपपत्तेः अन्यथातिप्रसङ्गात्। न च प्रकृत्यर्थ एव तिडां स्वार्थवर्तमानत्वाद्यनुभावकत्वनियमः पाकं निष्पाद्य क्रिया- न्तरव्यासक्त ऽपि पुरुष पचतौति प्रयागापत्तेः तदानीमपि पाक- स्थानुवर्तमानत्वात् तिवाद्यन्तधात्वर्थस्य पाकादेवर्तमान- ·१३६ মসিন্ধাক্কিা। वत्यादिसम्बन्ध नैव प्रथमान्तस्य नाम्नोऽर्थे माकाइत्वात् नैवमिति चेत् किं कालस्यापि तिचत्वप्रत्याशया संसर्गविधयेब तस्य लब्धत्वात् पचतीत्यादितो वर्तमानवादिप्रकारकप्रतीतेरानु- भविकत्वाच्च। किञ्च धात्वर्थस्यैव वत्यादिसम्बन्धेन चैनादाव- न्वये पचत्यपि चैत्रे नायं पचतीति प्रयोगप्रसङ्गः संयोगादि- सम्बन्धन पाकाद्यभावस्य तत्र सत्त्वात् कर्ट लादेववनिया- मकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नपाकाद्यमावस्यालोकत्वेन प्रत्ये तुम- शक्यत्वात्। एतेन मण्डनमते फलस्य धात्वर्थत्वात् तदनुकूल- क्रियैवाख्यावेन चैत्रादावनुभाव्यत इति कृतस्तिङर्थवाभावा- दुक्तलक्षणमसम्भवोत्यपि प्रत्युक्त फलस्य धात्वर्थत्वे संयोगो गुण इतिवत् गतिर्गुणोऽनेकाश्रितेत्वादिप्रयोगापत्तेश्च न हि भाव- कृतामपि क्रियार्थः प्रमाणाभावात् । ननु यदि स्वार्थकट ब एव लड़ादिना वर्तमानत्वमनुभाव्यते इति नियमः कथं तह केवलात् पयत इत्यादित: पाकादौ वर्तमानत्वधी रिति चेत् क एवमाह तत्वाप्येकपदोपात्तत्वेन कर्माख्यातोपस्थापिते कर्तब एव वर्तमानत्वस्यान्वयात् । इयान् पर विशेषो यत् कट- विहितेन लटा धात्वर्थस्य विशेष्यत्वेन, कर्मविहितेन तु तस्य विशेषणत्वेन, स्वार्थकट त्वमनुभाव्यत तथैव माकाक्षत्वात् । एतेन चैत्रेण पक्वमित्यादाविव चैत्रेण पचते इत्यत्रापि हतीययैव कट लमनुभाव्यते न त्वाख्यातेन तिर्थक्वतेधावविशेष्यत्व- नियमादिति दीधितिकमतमप्यनादेयम् एकपदोपात्तत्वेन स्वार्थराव कर्ट वे शटशानजादेरिव लड़ादेवर्तमानत्वबोधक- तया सुबर्थकतौ तदन्वयासम्भवात् सुबर्थे तिङान्वयस्थादृष्ट- चरत्वाचेति। शाब्दिकास्तु चैत्रः पचतीत्यादितः पाकादिकतिमत्तयेव तत्कर्म भेदेनापि चैत्रादेरन्वयस्यानुभविव्र वात् कृतिरिव - ·शब्दशतिप्रकाशिका। कतापि तिङर्थः कृतित्वमपेक्ष्य कः त्वस्य गुरुत्लान तदाख्या- तस्य शक्यतावच्छेदकमिति तु रिता वच: लक्ष्यतावच्छेदके लक्षणाया इव शक्यतावच्छेदकेऽपि शतोरसत्त्वमते तदगुरुत्व- स्याकिञ्चित्करत्वात् एकैकात्मनिष्ठानामनन्तकृतीनां शकाव- मपेक्ष्य निखिलात्मनामेव कट त्वेन शक्यतायां विपरीतलाघ- वाच्च । न च कर्सनुभवजनकतया सङ्केतितवरूपं कर्ट शतत्वमेव तिडामसिद्ध कर्जन्वयानुभवजनकतासचे तत्प्रकारकेखर- मङ्केतस्य तनावश्यम्भावादोखरेच्छायाः सदर्थावगाहित्यनियमा- दन्यथा कर्बनुभवस्वरूपायोग्यत्वादेव तिङां कर्तव्यशक्तत्वसम्भवे कत्यपेक्षया कर्तरि गुरुत्वोपन्यासस्योन्मत्तप्रपितत्वापत्तेः । अथैवं पटपदस्थापि लक्षणादिना घटाद्यन्वयानुभावकत्वात् तत्- प्रकारकनित्यसङ्केतवत्वेन तदपि घटशता' स्यात् न स्यात् पटपदं घटे न शक्त मित्यादिव्यवहारस्व प्रामाणिकत्वेन घटादि. पदनिष्ठस्यैव घटानुभावकतया नित्यसझेतितत्वस्य घटशक्तित्वात् इत्याख्यातं न क शक्तमित्येवं व्यवहारस्यासत्वात् प्रत्युत पाणिन्यादिप्रामाणिकैस्तिङः कर्ट शक्तत्वेन व्यवहृतत्वात् । एतेन गुणवचनस्य नौलादेर्गुण्यशक्तत्वमपि व्याख्यातम् । यत्तु यस्य नाम्नोऽथ विशेषणवेन तिङा स्वार्थः कर्त्तानुभाव्यते तस्योक्तार्थत्वात् प्रथमान्तत्वमपेक्षितं यस्य च नाम्नोऽर्थे विशेष्य- विधया तस्यानुक्तार्थत्वात् बतीयान्तत्वमित्युक्तानुक्तस्थलीय- सुपो व्यवस्थार्थ मवश्यं कर्तुराख्यातवाच्यता इति तन्न यस्य नामोऽर्थे तिङा स्वार्थः कृतिरक्तदिशानुभाव्यते तत्रैव प्रथमा- बतीययोरपेक्षेत्येवमभिहिताधिकारीयसुपां व्यवस्थासम्भवादिति माहुरित्यास्तां विस्तरः। तिम लटं लक्षयति विभज्ञते च ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। अयोमाभावतः खार्थातीतत्वानवबोधिका! लडिय पदभेदन दिविधान्या अपीदृशः ।। यादृशतिङः स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तः स्वार्थातीतत्व- बोधकत्वाभाबस्तादृशो तिङ् लडुच्यते। इयञ्च परस्मैपदा. मनेपदभेदेन द्विविधा। अन्या लोड़ाद्या अपि तिङ: ईदृशो- द्विविधाः इत्यवान्तरभेदः संक्षेपार्थमकग्रन्ये नोताः। जानाति जानीते पचति पचते इत्यादौ तिवादीनामष्टादशानामपि स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तो ज्ञानादिमिकातीतत्वबोधस्योप- धायकवाभावस्तटुपसन्धाने जानाति स्मेत्यादितस्तथानुभवात् । जानौयादित्यादौ लिडादेलक्षणादिना खोपस्थाप्यस्यातीतत्व- स्थानुभावकत्वाभावो न खशब्दसन्दशाभावप्रयुक्ताः सत्यपि तत्सान्निध्ये जानीयात् स्मेल्यादितस्तादृशबोधानुत्पत्तेः । द्विरुक्तधालनाकाङ्गत्वेन प्रत्यर्थं परोक्षलनिराकाङ्गत्वेन वा विशेषणीयं नातो बुभुजे बुभुजाते इत्यादिस्थलीयर्यालव्यतिप्रमशः। आख्यातसामान्यस्य च वर्तमानत्वमर्थः तहि पचतीत्यादी धात्वर्थे तदनुकूल स्वार्थवत्यादौ वा लड़ादिनानुभाव्यते अपचत् पक्ष्यतीत्यादौ तु लङ् लादिभिः स्वार्थयोरेव ध्वंसप्रागभाव- प्रतियोगित्वयोरेकदेशे ध्वंसादौ अन्यथा वर्तमानध्वंसाद्यन्त- भविन तासु शत्यन्तरकल्पने महागौरवायत्तेः सम्प्रति परतीत्यादौ सम्पतिलटो: सम्भेदान्न कतरवैयर्थ म् । इदन्तु बोध्य वर्तमानत्वमन न कालवृत्तित्वं कृतपाकेऽप्ययं पचतौति प्रयोगापत्तेः परन्तु तत्तकालवृत्तित्वमनन्तमेव गौरवस्य प्रामा- णिकत्वादिस्यञ्च प्रागुक्तस्य पश्चाटुच्चार्यस्य च पचतोत्यस्य भूत- भावितत्तत्कालवृत्तित्वेन पाकादेरनुभावकत्वानुरोधालटः तत्र शोरावश्यकत्वादिदानीमुच्चरितस्यापि पचतौलस्य भूतभावि- तत्तकालत्तित्वेन पाकाद्यनुभावकलापत्तिरतस्तत्तदाख्यात- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १३८ . जन्यायां तत्तत्कालवृत्तित्वेन क्रियाद्यन्वयबुद्धौ तत्तदाख्यातस्य तत्तकालोचरितत्व तत्तदाख्यातधर्मिकतत्तकालवृत्तित्वज्ञान वा नियामकं वाच्यम् अतएव श्रूयमाणाख्यातव्यक्तो रेवातीतादि- कालोचरितम्भमदशायामिदानीन्तनादपि पचतौति प्रयोगा- दतीतादितत्तत्कालवृत्तित्वेन पाकादेः सर्वजनसिद्धो वोध: सङ्गच्छते। न च पचत्यपि चैत्रे नायं पचतीति प्रयोगः स्याहर्तमानायाः पाककृतिरभावस्य समयान्तरावच्छेदेन चैत्रे मत्वादिति वाचं तत्र नअयएव लडयं वत्तमानत्वस्यान्वयन वत्तमानकालावच्छेद्यस्य पाककल्यभाववत्वस्य चैत्रे बाधेन तदसम्भवात् गुरुमते न कलज अक्षयेदित्यादावस्मन्मतेऽप्यति रात्रे षोड़शिनं न स्टहाति इत्यादौ नजथेऽपि तिर्यान्वयस्थ व्युत्पन्नत्वात्। एतेन भाविदिने चैनो नापाक्षीदतीनदिने चैत्रो न पक्ष्यतीत्यपि स्वाभाविदिनादौ वैत्रेऽतीतपाककृत्याटेर भावसत्वादित्यपि समाहितं तत्राप्यतीतादिकालस्य नर्थ एवान्वयेनातीतादिकालावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य पाककत्यभावस्य भाव्यादिदिनावच्छेदेन चैत्रादावसत्वादेव तादृशाप्रयोगात् । अतएव च निष्यन्न न पक्ष्यतीत्यादौ निष्पन्नान्नकर्मकभावि- कृतेरप्रसिद्धावपि न क्षतिः भविष्यत्कालावच्छेदेन तादृशान- कर्मकपाककृतेरमावस्यैव तत्र बोध्यत्वादिति युक्ता मुत्पश्चामः । क्वचिंतमानसामीप्यमपि लटोऽर्थः तच विविधं वर्तमान- क्षणोत्तरकालावच्छेद्यत्व तादृशक्षणायवहितप्राकालाव- च्छेद्यत्वञ्च तेन चैत्र: कदा गमिष्यतीति जिज्ञासायामिष गच्छ- तीत्युत्तरस्य वर्तमानक्षणोत्तरकालावच्छेद्यगतिमांश्च व इत्यर्थः। चैत्र: कदा समागत इति जिज्ञासायामेष आगच्छतौल्युत्तरस्थ वर्तमानक्षणाव्यवहितप्राकालावच्छे द्यागमनवान् इति प्रश्नोत्तरभावासङ्गतिः ।

·१४० शब्दशक्तिप्रकाशिका। लडादेः पदभेदेनोद्दिष्ट हैविध्यं निर्वक्ति । धातीरथस्य क त्वबोधकं ख्यज्यङन्तयोः । परस्मैपदमाख्यातमात्मनेपदमेव च । क्यजन्तधातोरर्थस्य स्वाथै कट त्वेन्वयबोधनक्षम यादृश माख्यातं तत्परस्मैपदं पुनीयतीत्यादावेव पुत्रादीच्छाकर्ट त्व- माश्रयत्वलक्षणं बोध्यते न तु पुत्रीयते इत्यादी इच्छार्थस्य क्यचो निवेशात् चित्रीयते इत्यादी आत्मनेपदेऽतिप्रसङ्गः समपद्यत घातिता घातिताराविल्यादावात्मनेपदानां निरुता- ख्यातत्वेऽपि तदन्यत्वेन विशेषाणान प्रप्तङ्गः । यडन्तस्य धातोरर्थस्य स्वार्थकट त्वबोधनक्षममाख्यातमात्मनेपदं चैत्र: पापच्यते इत्यादिकमेव पौनः पुन्यबिशिष्टस्य पाकादेः कर्ट त्व बोधयति न तु पापच्यतीत्यादिकं बोभवीतीत्यादी.तु यङो लुकि धातोर्न तदन्तत्व श्रुतिगर्भवादिहान्तत्वस्य पचतामित्यादी परस्म पदस्य वारणं पूर्ववत् । अनोभयपदिधातूनां यत्न क्रिया- फलं कटनिष्ठ तत्त्रात्मनेपदं यत्र च कर्ट भिन्ननिष्ठ तत्र परस्मैपदं साधु खरिजितः कर्मभिप्राये क्रियाफले इति सूत्रेण कर्तारमभिप्रेति सम्बध्नातीति व्युत्पत्त्या कट सम्बन्धे क्रियाफल एवात्मनेपदस्य विधानात्। अतएव स्वरित्जित्- यन्तधातूनां कट निष्ठे क्रियाफले। आत्मनेपदमुद्दिष्टं तद निष्ठे पदान्तरमित्यापिशलीयाः पठन्ति । तदनुसृत्यैव दानादि- स्थले खगते फले ददे इत्येवं परगते तु ददानीत्येववाक्वं प्रयुञ्जते वृताः। वर्गकामो यजेत इत्यादौ च सामान्यतः श्रुतमपि फल कर्ट निष्ठमेव शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरोति मीमांसयोत्सर्गतस्तया कल्पनादिति प्राञ्चः । चिन्तामणि- कृतस्तु यत्र क्रियाफले कर्तुरभिप्राय इच्छा तत्रैवात्मनेपदमिति सूत्रार्थस्तन याजकार्दक्षिणादिलामेच्छयैव यागादिकरणे ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४१ यजन्ति याजका: पठन्ति पाठकाः इति परस्मैपदं परगतस्थायि यागादिफलस्येच्छया तत्करणे तु यजन्ते याजका इत्यादिकः साधुरेव प्रयोगोऽत एव पिटस्वर्गकाम: पुष्करिण्या यजेत इत्यादावप्यात्मनेपदं धनकामो गणपतिं मोक्षकामोऽर्च येइ- रिमित्यादौ च परस्मैपदं सङ्गच्छते इत्याहुः । लोटं लक्षयति। खवक्तनुमवत्वस्य धावथेऽन्वयबोधने । अनुकूला यादृशौ विड व व लोट परिभाष्यते । करोतु कुरुतां कुर्वन्तु इत्यादौ तुप ताम्प्रभृतयर्थ वा- युक्तात्वधी सहकताः कृत्यादी प्रवत्यर्थे चैत्राद्यनुमतत्व बोध- यन्ति न तु तिवाद्याः अर्थापत्तिगुरूणामित्यादौ षष्ठयानुमतत्व न धात्वर्थेऽनुभाव्यते किन्तु कदर्थे नवा स्ववक्तृत्वेन ज्ञातस्य । पत्नो पत्वित्यादी अनुज्ञैव लोटोऽर्थः सा च कर्तुरिष्टले सति वक्त्रनुमतत्व तेन चैत्रवक्त कतादृशवाक्यात् चैत्रानुमत- खेष्टस्य पाकस्थ कर्नी पत्नीत्येवं बोधः। शूल विश विषं भुव त्यादिराजवाक्यस्थले तु नानुज्ञा प्रत्ययार्थः शूलप्रवेशादौ कत्तुरिष्टत्वाभावात् किन्वा व सा च वक्त्रनुमतत्वे सति कत्त- रनिष्टहेतुत्वं तथाच राजानुमतवानिष्टहेतुशूल प्रवेशकर्ट ता. वांस्त्वमित्याकारस्तत्र बोधः । पर्वतमप्युत्पाटयानि ससुद्र- मपि शोषयाणीत्यादौ लोट: समर्थना अर्थ: सा च पराशक्य- धर्मिकस्खशक्यत्वाध्यवसायः तथा च खतराशक्यं यत् पर्वतोत्- पाटनं तद्दर्मिकस्व शक्यत्वाध्यवसायवान् इत्येवं तवान्वय- स्वीयैकार्थविशिष्ट प्रकत्यर्थान्वयिस्वार्थान्तरबोधकत्वञ्च प्रत्ययस्य नाव्युत्पत्रमिति वक्ष्यते। अस्तु वा निपातस्यैवाप- धात्वर्थान्वितं पराशक्यत्वमर्थः तिङस्तु स्वशक्यताध्यवसायमात्रम् अध्यवसायावधारणं कचिदत्राशंसनमपि लोडथस्तन चैत्रोता- । बोधः।

·१४२ शब्दशक्तिकाशिका। ज्जीवतु भवानिति वाक्यात् चैत्राशंसाविषयवर्तमानजीवनवांस्त्व- मित्येवं तत्र बोधः। घटो नौलो भवतु भवान् सुखी भवतु इत्यादौ तु धातुनेव लक्षणयोपस्थापितायां नौलाद्युत्पत्ती तिङा आशंसनीयत्व प्रतीयते नामार्थस्य नीलादेर्धात्वर्थोत्पत्ती भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् एवञ्चाशंसाविषयवर्तमाननीलोत्- पत्तिमान्नीलो घठ इत्यादिकस्तत्र बोधः । अस्तु वा नीलादि- पदसन्द शवशानीलादिविशिष्टस्यैव स्वस्याधिकरणसमयवसा- नधिकरणसमयसम्बन्धरूपोत्पत्तिस्तव धात्वर्थः । लिङ लक्षयति। लोड् लडन्या विधेर्योधसमर्था तिड लिड च्यते। प्रवकचिकौर्षाया हेतुधी विषयो विधिः । विध्यन्वयबोध: प्रति समर्थालटोलोटश्च भिन्ना तिङ लिङ च्यते। विधिस्तु नेह कृत्यात्मकं विधानमाख्यातमावस्यात. होधसमर्थत्वात् किन्तु प्रवर्तकचिकोर्षायां यत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुलस तथा तादृशञ्च कतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्व बलवद- निष्टाननुवन्धित्वञ्च प्रत्ये कमेव यागवयाकादिधर्मिकतनिश्चया- देव यागादिधर्मिकचिकोर्षोत्पत्त्या तत्र प्रवृत्त रेवञ्च यजेत पचेतेत्यादौ यागः कृतिसाध्य इष्टसाधनं बलवदनिष्टाननुबन्धी च इत्याकारको बोधः पटमानय इत्यादौ सप्तमं पदं गृहाती त्यादौ च विधिं बोधयन्त्यावपि लोटलटौ न ताभ्यां भिन्न यष्टव्य देयमित्यादौ तु तव्यादिकं कार्यवादिकं बोधयदपि न तिङ्भावित्वाद्यप्रत्यायकत्वेन विशेषणाञ्च पच्चादित्यादावाशी- लिडि न प्रसङ्गः। यद्यपीदानीन्तनखकतिसाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वमन्यथा खस्यैव कालान्तरोणायाः परस्य चेदानीन्तन्याः कतेः साध्यताग्रहादपि प्रवृत्त्यापत्तेः तथाच इदानीन्तनखक्कत्य- तविनापि लिङः शत्यापत्तिरत: प्रवर्ल कन्जानप्रकारत्वं तना- ·नित्येऽत्वनपायात् शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४३ प्रयोजक तथापि पङ्गुः समुद्रन तरेदिल्यादौ नत्रादिना समुद्र तरणादेः पङ्ग प्रभृतिकृतिसाध्यत्वनिषेधबोधानुरोधादवश्यं कृति- साध्यत्व लिङथः तथा टप्तिकामो जलन ताइयेदित्यादी बप्तिकामष्टसाधनत्वस्थ न कलज भुञ्जीतत्यादौ च कलञ्जभक्ष- णादेः बलवदनिष्टाजनकत्वस्य निषेधानुपपत्या इष्टसाधनत्वादि- कमपि । नचाहोरात्रावच्छेद्यभोजननिवृत्तिरूपस्योपवासस्य कृत्यसाध्यत्वादष्टम्यामुपवसेदिति विधेर्बाधः कृत्यधीनसमय- सम्बन्धरूपस्य चैमिककृतिसाध्यत्वस्य तादृशप्रयोग भोजनादिप्रतिकूलव्यापारस्यैव वा धात्वर्थत्वात् पाकं कुर्यादित्यत्र कृतिसाध्यत्वस्य जल ताड़येदित्यवेष्ट- साधनत्वस्य श्येनेन यजेत इत्यादौ च वलवदनिष्टाजनकल स्य धावळे वाधात्तत्र यथायोगमिष्टसाधनलादिकमेव लिङा प्रमा- प्यते तदप्रामाण्यव्यवहारस्तु इष्टसाधनत्वादिनमहतुत्व प्रयुक्तः । यत्तु कतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाजनकलाभ्यां विशिष्टमवेष्ट- साधनत्व लिङथ इति तहाधकतया जलं ताइयेदित्वादेर- प्रामाण्यमेव तन्न कृतिसाध्यत्वादेविशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन गुरुतरशक्तिषटकापत्त: श्येनेनाभिचरन् यजेतत्यादिश्रुतेरप्रामा- यपत्तेश्च श्येनस्य वैरिबधकामकर्तव्यत्वेन बलवदनिष्टस्य दुरि. तस्यानुबन्धित्वात् न च तवेष्टसावनत्वमात्र लक्षणा तन्मतेऽपि अगम्यां गच्छदिल्यादेः प्रामाण्यस्य दुरत्वायत्त : न विधौ पर: शब्दार्थ इत्यस्य व्याकोपायत्तेश्च । ननु बलवदनिष्टाजन- कत्वविशिष्ट पौष्टसाधनत्वे लिङः शतिग्रहादिष्टसाधनता- मात्रस्य श्येनादावनुभावकत्वसम्भवात् न तत्र लिङो लक्षणा यदूपेणान्वयधीस्तन्मात्रप्रकारकशक्ति ज्ञानवापेक्षया लघुत्वेन तत्प्रकारकशक्ति ज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वादत एव श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यः इत्यत्र स्मत्यादिभिन्नप्रमाणशब्दत्वेन शक्तामपि ·शब्दशक्तियकाशिका। श्रुतिपदं प्रमाणशब्दत्वेन श्रुतिस्मृती बोधयन्न लाक्षणिकम् अन्यथा श्रुतिपदस्य वेदमानपरत्वे तज्जन्यशाब्दत्वेन मुक्ति- हेतुत्वे नियमादृष्टकल्पनापत्तेरिति पक्षधरमिथैरप्ट तमिति चेन्न पश्वादिपदस्थापि लाङ्ग लादिमत्तया मूषिकादिबोधने मुख्यत्वा- पत्तः। स्यादेतत् इष्टसाधनत्व यदि विध्यर्थस्तदा स्वर्गकामः पचेतेत्यादेरपि प्रमाणतापत्त: स्वर्गकामकतिसाध्यस्य पाकादे- रोदनादिरूपेष्टसाधनत्वादिति चेन्न वर्गकामादिसमभिव्याहृत- विधिप्रत्ययस्य स्वर्गादिरूपेष्टसाधनबान्वयबोध प्रत्येव साकाइत्वेनेष्टान्तरसाधनत्वे शक्तिसत्तेऽप्युक्तविधेस्तद्दोधकत्वा- सम्भवात् इयांस्तु विशेषो यदिष्टस्य स्वर्गवाद्यवान्तररूपेणैव यदि विधिवाक्याबोधस्तदा तादृशावान्तर रूपेणे वेष्ट विधेः शक्यतावच्छेदकं नोचेदिष्टत्वेनैव अतएव विश्वजिता यजेते- त्यादौ इष्ट सामान्यसाधनत्वस्यैव विधिना बोधनात् प्रवर्तक- स्येष्टविशेषसाधनत्वावगाहिज्ञानस्य सम्पत्तये प्राच्यैः खर्ग: फल कल्पाते। यत्तु साधनलमात्रं विध्यर्थः स्वर्गादिफल- साधनत्यन्तु खगकामादिपटसमभिव्याहारलभ्यमिति पदानुपस्थितस्य स्वर्गादेर्विध्यर्थमाधनत्वेऽन्वयायोगात् स्वर्ग- कामादिवृत्तिशब्दैकदेशार्थस्य स्वर्गादेस्तत्रान्वये निराकासत्वात् फलाव्यवहितनियतपूर्ववत्ति त्वविशेषात्मनः कारणत्वस्य फल- गर्भतया तदनन्तर्भाव्य साधनवशक्त रशक्य वचनत्वाच्च । नन्द वं स्वगत्वावच्छिन्ना यावतो व्यक्तिस्तत्प्रत्येकाधिकरणावच्छेदेन तत् प्रत्ये काव्यवहितप्राक्काले यहावच्छिन्नस्य यादृशः सम्बन्धो. ऽन्यथा सिद्धानिरूपकस्तद्धर्म एव तादृशसम्बन्धे न स्वर्गवाद्य- वच्छिन्न प्रति साधनवं वाच्यं तच्च यागादौ वाधितमप्रसिद्ध यागत्वादेनिरुक्तस्वर्गाव्यवहितपूर्ववत्ति तानवच्छेदकत्वात् दानादितोऽपि स्वर्गाद्युत्पत्तः सत्त्वगुणत्वादेश्च ता दास्य तत्तुच्छ ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४५ वर्मत्वाद्यवच्छिन्न प्रति अन्यथासिद्धयनिरूपकलादतः कथमिष्ट- साधनवं विध; शक्यमिति चेत् सत्य' स्वर्गवत्तियत्किञ्चिद्ध मावच्छिन्न प्रति साधनत्वस्यैव विध्यर्थत्वात् तस्य च स्वर्गवृत्ति- वैजात्यविशेषावच्छिन्ना यावन्तस्तत्प्रत्येकाव्यवहितप्राकालवृत्ति- तावच्छेटकोभूतमश्वमेधत्वादिकमादायैव यागादी सत्त्वात् । न चैवं वैध एव बोध स्वर्गगतवैजात्यस्य भानादग्रकल्पावव्या- कोपः। स्वर्मवृत्ति यत्किञ्चिधर्मत्वेन गहीतस्यापि वैजात्यस्थ यागविशेषजन्यतावच्छेदकजातिवादिना कल्पनस्योदोच्यत्वात् यदि च जातित्वसामान्यलक्षणया निखिलजात्युपस्थित्यनन्तरं जातिमत्त्वप्रत्यासत्या जातित्वेन सकलजातिविशिष्टस्यानुभवे मत्युत्तरकाल' शुद्धतत्तई जात्येन विशिष्टस्य स्वर्गादेः स्मृती बाधकामाव: संस्कारसत्वेऽपि जातिवांशस्योडोधकाभावेना- ग्रहणसम्भवात् समानप्रकारत्वेनैव हि स्मृतावनुभवस्य हेतुलं न तु समानप्रकारतावच्छेदकत्वेन गौरवात् यदि वा तत्तदैजा- त्यावच्छिन्न स्वर्गादिनिरूपितसमवायेन सुखादिमत्ताज्ञाना. नन्तर तादृशवेजात्यावच्छिन्नसुखस्य उपनौतभानं प्रामाणिक संसर्गतासाधारणविशेषणविषयताकज्ञानस्यैव विशिष्टधौहेतु- त्वात् इत्यमेव च शुद्धमनस्वादिविशिष्टस्योपस्थिती तन मन:- पदादेः शक्तिग्रह इति विभाव्यते तदा तत्तह जात्यावच्छिन्न- स्यैव वर्गस्य निरुक्तसाधनत्वं विधेः शक्यं शक्यग्रहमिति तदेव यागादौ लिडारिनुभाव्यता अनुभाव्यतां वा वर्ग- प्रतियोगिकाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वलक्षणमेव स्वर्गसाध- नत्व वैजात्यावच्छिनप्रतियोगिताकस्यैव स्वर्गा प्रयोजकीभूतो योऽखमेधत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्तत्- प्रतियोगित्वेन यागादेः सुघटमेव कारणाभावस्यैव कार्याभाव- प्रयोजकत्वात्। साधनताया: पदार्थान्तरत्वमतेऽपि तमानस्य भावस्य ·१४६ शब्दशक्ति प्रकाशिका। न लिडर्थव जल न. ताडवैदित्यादौ तस्य निषेधविधेरणामा. एखापत्तेः परन्तु स्वर्गादिनिरूपितस्येति सम्प्रदायविदः । रत्नकोष- हातस्तु पाकादिकतिलावच्छिनोद्देश्य ताकेच्छाया एव पाकादि- चिकीर्षात्वात् सैव पाकादौ प्रवर्तिके ति तस्यां पाकादिकृतित्वा- वच्छिन्नधर्मिकेष्टसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वात् कृतिगतमेवेष्ट- माधनत्व लिङर्थः तादृशचिकीर्षायां क्रियाधर्मिकायाः कृति- साध्यत्वस्येष्टसाधनत्वस्य बाधियः कारणवाभावेन क्रियागतयो- स्तयोरविध्यर्थत्वात् पाको मत्कृत्या साध्यतां इतीच्छाया: प्रवर्तकत्वेऽपि न तस्यां पाकर्मिक सतिसाध्वताज्ञानत्वेन हेतुत्व मानाभावात् किन्तु मत्कृतिसाध्यपाकवावच्छिन्नर्मि- केष्टसाधनताज्ञानत्वेनैव इष्टस्य ताद्रूप्येण इच्छां प्रति तदव- छिनधर्मिकेटसाधनवधियः कारणत्वस्य लतल्लादन्यथा रह- वृत्तिवादिविशिष्टपाक त्वप्रकारकेच्छां प्रति पाकर्मि- कस्बटहवत्तित्वाद्यनन्तधर्म प्रकारकज्ञानत्वेनाप्यनन्त हेतुतापत्तेः एवञ्च वर्गकामो यजेतेत्यादाविष्टसाधनीभृतयागकतिमान् स्वर्गकाम इत्याकार एव बोध इति भावना विशेष्य एव स्वर्ग- कामादौ लिडादिना खार्थः संख्यानुभाव्यते अन्यथा यागः खर्गकामस्य कृतिसाध्य इति अन्वये प्रथमायाः प्रकृत्यर्थमुख्य- विशेष्यकान्वयबोधकत्वमङ्गप्रसङ्गः स्वर्गकामो यजेतेत्यपि प्रयो- गापत्तिश्च स्वार्थभावनाविशेष्य एव तिङः सङ्ख्याभिधायित्वेन वर्गकामस्यातयात्वे तत्र तिर्थसहयाया उदासीनत्वात् बल- वदनिष्टाजनकत्वन्तु लिङर्थः खार्थकताविव धात्वर्थेऽपि विशे- पणत्वेनान्व तुमर्हति प्रत्ययानामकस्वार्थान्वयिपदान्तरार्थान्वयि- त्वेन खार्थान्तराबोधकत्वनियमस्य जानातीत्यादावव व्यभि- चारादिस्थञ्च पङ्ग : ससुद्न तरेदित्यादाविष्टसाधनोभूताया: समुद्रतरणकृतेरभाववान् पङ्ग रिति हप्तिकामी जलन ताड- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १४७ येदित्यादावपि इष्टसानत्वशून्याया जलताडनकृतेराश्रयस्त प्ति- काम इति परदारान्न गच्छदास्तिक इत्यादी बलवदनिष्टाजनक- शून्यायाः परदारगमनकृतराश्रय आस्तिक इत्यर्थः इत्याहुः । इदन्तु बोध्य बलवदनिष्टाजनकत्वमत्र न तीव्रदुःखाजन- कत्वं वह्वायाससाध्ययागादौ तस्य बाधात् नापि बलवद्- हषविषयदुःखाजनकल दुःखमात्रस्य विरतानां वलवद्देष- विषयत्वेनाव्यावर्तकतापत्तेः तज्ज्ञानस्याप्रवर्तक तया तस्य विधिवायोगाच्च यत्र बलवान् हषस्तज्जनकताज्ञानत्वेन बलवहेषविषयत्वेन वा प्रवृत्तिसामान्य प्रति प्रतिबन्धकलात् परन्तु नरकाजनकत्वं पापाजनकलवा तहिरहस्यैव कलज्ज- भक्षणादौ नजा बोधनात् । ज्वरातॊ नान्नमश्नीयात् इत्यादि लौकिकविधौ तु ज्वरादिप्रयोज्यतत्तद्दिजातीयदुःखाजनकले लिडो लक्षणा। तथा अष्टमचन्द्र न गच्छेदिल्यादावपि धातो- गतिहेतु दुरिते तेनाष्टमचन्द्रकालोनगतिहेतु दुरितं तत्तदनिष्टा- जनक नेत्येवं तत्र बोधः अन्यथा तथाविधगते पापजनकत्वे तद्- द्वारा कालान्तरभाविदुःखजनकत्वे वा प्रमाणाभावेनासङ्गत्या- पत्तेः । गोचर वा विलग्ने वा ये ग्रहा रिष्टसूचका इत्यादि- वचनेभ्यो ग्रहाणां शुभाशुभसूचकत्वोपगमात् एतेन सपापस्तुलां नारोहंदित्यादिपरीक्षाविषयोऽपि व्याख्याताः तत्रापि धातोरारो- हणहत्वदृष्टलक्षकत्वादत एव जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् । परोक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मता इत्याचारप्यु- तामिति वदन्ति । परे तु साध्यताविशिष्टमेव विध्यर्थः तत्राप्येव- कारस्थल इव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्तालक्षणसाध्यता- घटकप्रत्येकवस्तुन्येव लिङादेः शक्तिः विशिष्टन्तु वाक्यार्थमया- दया लभ्य अतः सामान्यतो नियतोत्तरवर्तित्वस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षतिः एवञ्च स्वर्गकामो यागानुकूलकतिमान् यागसाध्येष्टवांच ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। इत्याकारक एव स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ बोधः तेन भावनायाः प्रथमान्तार्थान्वयित्वनियमः सम्पद्यते सम्पद्यते च शास्त्रदेशित फलमनुष्ठातरीत्यादिक: प्रवादः यागादौ स्वर्गादिसाधनत्वस्य विधिबोध्यत्वे तु तदुभयमेव व्याकुलोभवेत् फलं प्रति कारोदा- सोन्याशावनाविरहाच्च। धात्वर्थावच्छिन्नतिर्थस्यैव तथात्वा- दिति । नचैवं पितृस्वर्मकामो गयायां पिण्ड दद्यादित्यादिविध- धिः तत्र स्वाश्रयपिटकवादिपरम्परासम्बन्धेनैव पिण्डदानजन्ये- ष्टस्य कर्तर्यन्वयात् इतरगतत्वे प्रमाणासत्त्वस्थल एव साक्षात्सम्ब- न्धेन कर्तरि तदन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् यद्यपीष्ट परित्यज्य साध्य- मात्र विध्यर्थोऽस्तु स्वर्गकामादिसमभिव्याहारादेव यागसाध्यत्वेन स्वर्गार्भानसम्भवात् विश्वजिता यजेत राजन्य इत्यत्रापि विश्व- जियागसाध्यवान् क्षत्रियः इत्यन्वयबोधोत्तर साध्यविशेषा- काझ्यैव स्वर्गस्य तथात्वेन कल्पात्वात् तथापि तृप्तिकामो जलं न ताइयेदित्यादौ दृप्तिकामादेज लताडनसाध्यसामान्याभावस्य बोधने वाधादिष्टत्वेन तदवान्तरस्वगत्वादिना वान्वयबोधस्यानु- भविकत्वाच्च ताद्रूष्येण शक्तिरन्यथेष्टमात्र शक्य खसाध्यत्वसं- सर्गेण धात्वर्थस्य तत्रान्वयात् विशिष्टार्थलाभ इत्येव किं न रोचयेः अतएव इष्टत्वेन फलस्य शक्यत्वे ज्ञेयत्वादिप्रकारेणापि तथात्वापत्तिर्विनिगमकाभावादित्यपि प्रत्युतमिति प्राहुः । प्राभाकरास्तु स्वर्गकामो यजेतत्यादौ यागः स्वर्गकामस्य कृति- साध्यतावान् इत्याकारक: प्रथमं न बोधः तत्कामकार्यत्व- स्यान्वये प्रयोजकस्य तत्साधनतया ज्ञातत्वस्य तत्साधनत्वस्य वा पूर्व यागेऽगृहीतत्वात् साक्षात् स्वर्गसाधनत्वस्य तत्रामत्त्वात् वर्ग पर्यन्तस्थायिखव्यापारवत्त्वस्य तादृशव्यापारानुपस्थित्या ग्रहासम्भावात् स्वर्ग कामः पचेतत्यादावप्रामाण्यानुरोधेन उक्त- रोत्या योग्यताधिय: कारणत्वस्यावश्यकत्वात् नित्यस्य कर्मण:

·মুমনিদামি। १४८ फलाभावेन प्रत्यहं शुचिः सन्ध्यामुपासीतेत्यादिविधेरप्रामाण्य- भिया इष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वाभावात अतएव स्वर्गकाम- नियोज्यताको नियोचतासम्बन्धन स्वर्ग कामीयो वा यागः कार्यतावान् इत्यपि नादिमो बोध: स्वग कामस्य नियोज्यत्व हि न ततकतिमाध्यत्वं स्वर्गकामकार्यताविशिष्टे यानि लिङर्थकार्यत्वस्यान्वये निराकाइत्वापत्तेः नापि तदीय. शतिसाध्यत्वधौविशेष्यत्वं खग कामः पचेतेत्यादेः प्रमाणतापत्तेः परन्तु वग कामनिष्ठस्य स्वर्ग साधनताधौजन्य कार्यताज्ञानस्थ विशेष्यत्वं तदन्वयप्रयोजकञ्च खर्गसाधनत्वं साक्षादसाधनस्य यागादेः स्वर्ग पर्यन्तस्थायिव्यापारानुपस्थित्या परम्परासम्बन्धन साधनत्वाग्रहेण प्रथमं दुर्ग्रहमेवेति तस्मात् कार्य एव लिङ: शक्तिरतस्तत्रैव धात्वर्थयागस्य स्वर्ग कामनियोज्यकत्वस्य च युगपदन्वयात् यागस्य कार्य स्वर्गकामनियोज्यताक स्वर्ग- कामक्लतिसाध्यं वेत्याकारक एव प्रथमं बोधः। स्वर्ग काम- नियोज्य ताद्यन्वयप्रयोजकस्य साक्षात्स्वर्ग साधनत्वस्यैव शची- सम्पर्कादिके कार्यों पूर्व गृहीतत्वात् उत्तरकालन्तु यागकार्यस्य खग कामकृतिसाध्यत्व खग कामनियोज्यताकत्वं वा यागस्य तथात्व विनानुपपन्नमित्यनुपपत्तिधीसहकृतादुक्तवाक्यात् यागः खगकामस्य लतिसाध्य इत्याकारकः स्वग कामनियोज्यताको यागः कृतिसाध्य इत्याकारको वा प्रवृत्त्योपयिक औपादानिको बोधः स्वर्गाव्यवहितप्राक्कालवृत्तिवव्यापारस्य पूर्वमुपस्थित्या स्वग कामनियोज्यलायन्वय प्रयोजकस्य स्वर्ग साधनत्वस्य यागे सुग्रहत्वात् न च हृप्तिकामो भुञ्जौतेत्यादि लौकिकस्थले लघुनि कार्यत्वे शतस्य लिङादेः स्वम कामो यजेतत्वाद्यलौकिक- स्थले काय्य त्वविशिष्टे लक्षणेवास्तु तावतेव स्वर्ग कामनियो- ज्यतान्वययोग्यतासम्पत्तेरिति वाच्यं तथा सति अपूर्वस्य दूता- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। म्येण विध्यनुभाव्यत्वानुपपत्तेः कार्यत्वावच्छिन्नशक्तावेन पद- ज्ञानस्य तदवच्छिन्नानुभावकत्वात्। नचैवं गङ्गायां घोषो दृश्वतामित्यादौ लक्ष्यस्य तीरादेरन्वयधीविषयत्व' न स्यादिष्ट- वात्। शक्तपदान्तरस्यैव तत्रीपस्थिततोगदिमाकाइस्व- शक्यार्थानुभावकत्वात् पाकं करोतात्यादिप्रत्यक्ष पाकादेरिव तत्रापि तौरादेस्तटस्थज्ञानविषयत्वेनैव विशेषणत्वात् अतएव न तावहिशिष्टधीविषयस्वैव विशेषणव क्वचित्तदभिनिवेशस्तु सामग्रीवशादित्याचार्येरप्युक्तं लौकिकलिङः क्रियायां कार्य- स्वानुभावकत्वे तु तादृशलित्वावच्छेदेन कार्यत्वे शक्त्यन्तर वाच्य नो चेत्तत्रापि उक्तव गतिः अतएव लोके लिङ् लाक्षणि- कोति गुरूणां सिद्धान्तः सङ्गच्छते इत्याहुः तच्चिन्त्य इष्ट- साधनत्वस्य विध्वर्थत्वादेव स्वर्गकामः पचेतेत्यादेरमामाण्य सम्पत्तावुक्तक्रमेण यागादौ वर्गकामकृतिसाध्यत्वस्य तत्काम- नियोज्यताकत्वस्य वान्वये स्वर्गसाधनबादेः प्रयोजकले माना- भावात् प्रत्यहं सन्ध्यामुपासौतेत्यादिनित्यविधेरघि सन्ध्यामुपा- सते येतु इत्यर्थबादेनोपस्थितब्रह्मलोकप्राप्तवादिसाधनतावाचि- लात् विधिशेषोभूतार्थवादस्य गुरुणापि प्रामाण्योपगमात् न छ नित्यकर्मणां काम्यत्वे नित्यत्वविरोधः न हि फलकामना विना क्रियमाणत्व नित्यत्वमप्रसिद्ध : प्रवृत्तिसामान्य प्रत्येक काम्यसाधनताधिय: कारणत्वात् किन्तु यदकरणात् प्रत्यवाय- स्तत्वं तच्च काम्यत्वेऽप्यविरुद्धं नियोज्यान्क्यस्य प्रामाणि- कत्वेऽपि साक्षात्परम्परासाधारणस्वर्गसाधनतामात्रस्य तद्यो- ग्यताविधया प्रागेव यागादौ सुग्रहत्वाच्च स्वर्गादिनियत. पूर्ववर्तिस्वावच्छिन्नसम्बन्धवत्ताकान्यथासियनिरूपकधर्मवत्ता- रूपस्यातिरिक्तरूपस्य सामान्यतः स्वर्गसाधनत्वस्य व्यापारत्वाद्यवटितत्वेन तद्ग्रहे बाधकामावादित्येषा दिक। वा ·ময়জিসামিহ্মা। श्राद्ध भुञ्जीत भवान् इह भुञ्जीथास्वमित्यादौ श्राद्ध भोजनाय निमन्वितो भवानित्यनुभवात् निमन्त्रितत्वमेव तत्र लिङर्थः । तञ्च स्त्र कसं यत्व पकारकधोजनकवाक्यप्रतिपाद्यत्व तदेकदेश एव च कर्त्तव्यत्वबोध धात्वों विशेष्यत्वेनान्वेति तथा च श्राव- भोजनधर्मिकस्वकर्तव्यत्वधीजनकवाक्यप्रतिपाद्यो भवानित्या- कारस्तत्र बोधः तादृशधीजनकस्य भवतात्र भोक्तव्यमित्यादि. वाक्यस्य निमन्त्रणरूपतया भवदादेस्तत्प्रतिपाद्यत्वात् स्वपदस्य निरुक्त प्रतिपाद्यत्वाभिमतभवदादिपरत्वात् तत्र च यस्य प्रत्या- ख्याने प्रत्यवायस्त निमन्त्रणमिति वृद्धस्मरणात् निरुक्तधीजनक- वाक्यमप्रत्याख्येयत्वेन विशेषणीयं तच्च प्रत्यवायजनकप्रत्या- ख्यानकत्वं श्राधमुपक्रम्य अनिन्दितेनामन्वितो नापगच्छेदिति श्रुतेः एवञ्च पुत्रोत्सवे भवान् भुञ्जीतेत्यादौ न निमन्त्रितत्व लिङर्थः तत्प्रत्याख्याने प्रत्यवायाश्रुतेः किन्वामन्वितत्वमेव तच्च स्वकर्त्तव्यत्वप्रकारकधीजनकप्रत्याख्यानाहवाक्यप्रतिपाद्यलं प्रत्याख्यानाईत्वञ्च प्रत्यवायाजनकप्रत्याख्यानकत्वं यत्प्रत्याख्यान कामचारस्तदामन्वणमिति स्म ते: वाल युद्धात्तारयेस्त्वं जलादि समुधरेरित्यादावप्युक्तरीत्यैवान्वयो द्रष्टव्यः। धेनु दद्यास्त्वमस्मभ्यमित्यत्र प्रार्थना लिडर्थः तच्च स्वसम्पदानक- दानधर्मिकसम्बोध्यकर्तव्यत्वप्रकारकवक्तिच्छाविषयत्वं तेन चैत्रवक्तृकतादृशवाक्यस्थले धेनुकर्मकचैत्रसम्प्रदानकदानत्वाव- च्छिन्नधर्मि का या युभकर्तव्यत्वप्रकारिका चैत्रेच्छा तविशेष्यो- भूतस्य दानस्वानुकूलकतिमां स्वमित्याकारकस्तत्र बोधः । भिक्षां देहि त्वमर्थिभ्य इत्यादौ क्वचिल्लोटोऽपि निरुक्त प्रार्थनार्थः तत्र च भिक्षा भिक्षणीयं कविहित इति न्यायात्। इदो यदि धूमवान् स्यादित्यादौ धातोनिरूढलक्षणया भेदोऽर्थस्तदुत्तर- लिङश्वाश्रयत्वं यदि शब्दस्तु लक्षणाया निरूढ़त्वसम्पत्तये तेन ८ .

·१५२ शब्दशक्तिप्रकाशिका धूमवश दाश्रयतावान् इद इत्यर्थः धूमवान्ने त्यत्र निपातार्थ इव धात्वर्थेऽपि भेदे प्रतियोगित्वसम्बन्धन नामार्थस्य धूम- वदादेः क्वचित् व्युत्पत्तिवैचित्रेणान्वये क्षत्यभावात् हुदो यदि धूमवानित्यादौ तु यद्यादिनिपातस्यैव भेदादिरर्थः इत्यञ्च इदो यदि धूमवान् स्यात् वह्निमान् स्यात् इत्यत्रापि धूम- वभिन्नो हुदो धूमव्यापकवङ्गिमद्भदवानित्याकारकस्तत्र बोधः स वहिमान् यो धूमवानित्यादौ यो धूमवान् स वह्निमानि- त्यादौ च यद्योगप्राथम्यादिवशादिव प्रकृतेऽपि स्याद्योगप्राथ- म्यादिवशात् धूमादिव्यापकतया वयादेर्भानसम्भवात् अतएव हृदो यदि धूमवान् स्थात् घठवान् स्यादित्यादिको न प्रयोगः घटादे माद्यव्यापकत्वात् दो यदि मवान् स्यात् यदि घटवान् स्यादित्याद्यर्थे तु तादृशप्रयोगो योग्य एव धूम- स्योद्देश्य कुक्षावनिक्षेपात्। यद्योगप्राथम्यञ्च प्रत्येकमेव व्यापकताग्रहे तन्त्र न तु यद्योगस्य प्राथम्यम् । स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वौक्षित इत्यादौ न घट्पदोऽसौ न जुगुज य: कलम् इत्यादौ च विनापि यद्योगप्राथम्य तन्मा- बादेव शौर्यादौ लक्ष्मौवीक्षितत्वादिव्यापकत्वग्रहात् गुणत्वं यदि घटे स्यात् द्रव्ये स्यादित्यादौ तु धातोरत्यन्ताभाव एवार्थ: तदुत्तरलिङस्तु पूर्ववदाश्रयत्व तथाच घटत्तित्वाभाववद्- गुणत्वं घटवृत्तित्वव्यापकोभूतस्य द्रव्यवत्तित्वस्याभाववदियेवं तत्र बोध: । पर तु हुदो यदि धूमवान् स्यात् वह्निमान् स्यादित्यादौ तु प्रथमस्य स्थाच्छब्दस्यापादकत्वं हितोयस्य चापत्तिरर्थः तेन धमवत्तापादकताकवमित्तापत्तिविशेष्यो इद इत्याकारकस्तत्र बोधः । यदि शब्दस्तु ताह- शार्थतात्पर्य ग्राहकः। यद्ययं धूमवान् वङ्गिमानपि स्थादि- त्यादौ तु यदि शब्दस्येवापादकत्वमर्थः इत्याहुः । यो ब्रान- ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १५३ गायावगुरेत् तं शतेन यातयादित्यादौ च हेतुहेतुमतोर्लिङ् इत्यनुशामनात् यः शतयातनाहेतुब्राह्मणावगोरणवान् तटीय- शतयातनं ब्राह्मगावगोरणजन्यम् इत्याकारको बोधः ब्राह्मणावगोरणं हन्तुमुद्यम: पौर्वापर्य मात्र तत्र बिर्थः न है तुहेतुमद्भावः पश्चात्तस्य कल्पनात् अन्यथा दुरिता पूर्व स्थ वायत्वापत्तेरिति तु प्राभाकराः । यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डतं नयेद ब्रह्म शाश्वतमित्यादावप्युक्तरीत्याऽन्वयः । ऋतौ स्वदारानुपयादित्यादौ च स्मृतौ न वदारगमना- देरिष्टसाधनत्वं विधेस्तात्पर्य दारगमनादि लोकिक प्रमाणाव- गतेष्टसाधनताकत्वेन विधेयत्वात् प्रमाणान्तराप्राप्तप्रापक- स्यैव श्रौतविधित्वात् किन्वयोगव्यवच्छेदपर्यवसिते नियम स च प्रत्यवायजनकोभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्तदेकदेश एवा- भावे ऋत्वादिकाल त्यावच्छेदकत्वेनान्वयात् ऋतुकालाव- च्छेद्यत्वविशिष्टस्य प्रत्यवायजनकोभूताभावस्य प्रतियोगि- खदारगमनमित्याकारकस्तत्र बोधः । यहा प्रत्यवायहेतुत्वम- भावश्च दयं तत्र लिड्थस्तन प्रतियोगिविधया धात्वर्थस्याव- च्छे द्यत्वेन च कालस्यान्वयिनि अभाव लिङा प्रत्यवायहेतुत्वस्य बोधनात् ऋतुकालावच्छेद्यः स्वटारगमनाभाव: प्रत्यवायहेतु- रित्याकार एव तत्र बोधः। न च येषां दाराणां गमनमलोकं तेषामृतावगमने प्रत्यवायो न स्यात् उक्तवाक्याद लाभादिति वाचं खदारपदस्य स्वदारभित्रो यः स्वसमानकालौनस्तदन्यस्त्रीपरतया उक्तस्मृत्यैव खदारऋतुकालावच्छेद्यस्य स्वदारभिन्न- खसमानकालौनेतरस्त्रीगमनाभावस्य प्रत्यवायहेतुत्वबोधनात् स्वासमानकालोनस्त्रीगमन एव तादृशगमनत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् एतेन श्राद्धदिने विशेषं भुजीतेत्यादिकोऽपि नियम विधि: व्याख्यातः । पञ्च पञ्चनखान् भुञ्जीतेत्यादि लिङोऽपि नेष्टसाध. तत्त्र ·शब्दशतियकाशिका। नत्वे तात्पर्य भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् नापि प्रागुक्त- नियमे पञ्चनखानां पञ्चानामभोजनस्य प्रत्यवायहेतुत्वे माना- भावात् ऋतावुपयात् स्वां भा-मन्यथा भ्रूणहा भवेदित्यादि निन्दार्थवादवलात् ऋतौ खदारगमनाद्यभावस्य दुरितहेतुत्व- व्यवस्थित्यैव तदिधेनियमपरत्वकल्पनात् किन्वन्ययोगव्यवच्छेद- पर्यवसन्नायां परिसंख्याया सा च यद्यपि न शादिपञ्चविधान पञ्चनखानेव भुञ्जीतेत्याकारापञ्च नखभिन्नस्य ओदनादर्भोजनस्य निषिद्धत्वे प्रमाणाभावात्तथापि पञ्चैव पञ्चनखान् भुञ्जीतत्याकारा तेन शशादिपञ्चभिन्नानां पञ्चनखानां भोजनं प्रत्यवायहेतुरिलेव तत्र वाक्यार्थ इति तत्रत्यलिङा प्रत्यवायहेतुत्वमात्र प्रत्याय्यत प्राथमिकपञ्चपदस्य लक्षणया शशादिपञ्चभिन्नार्थकत्वात् । ननूक्तलिङः परिसंख्यया पञ्चविधान्चपञ्चनखानां भोजनस्य प्रत्यवायहेतुत्वबोधने पञ्चपदस्य लक्षणापत्तिरतः शशादिपञ्च- पञ्चनखानां भोजनामावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्व बोधयन्नियम- विधिरेवायसुचितः भोजनतदभावयोरेकस्यापि प्रमाणान्तरेण प्रत्यवायहेतुत्वस्यान तत्वादिति चेन्न प्रोक्तविधेनियमपरत्वे पञ्चनखपदस्य व्यर्थत्वापत्तेः शशादिपञ्च भुञ्जीत इत्यत एव पञ्चभोजनाभावस्य प्रत्यवायहेतुत्वस्यावगतेः सम्भवान् । खाविधं शल्लक गोधां खङ्गकूर्मशशांस्तथा । भक्ष्यात् पञ्चनखेष्वाहु- रनुष्ट्रांच कतो दतः इति मनुवचने पञ्चनखेष्विति निर्धारण- सप्तम्या शल्लकादिपञ्चभिन्नपञ्चनखानां भक्षणस्य प्रत्यवायहेतु- तायाः लतत्वाच्च खाविमित्यस्य शल्लकविशेषणत्वात् एवञ्च याजनाध्यापनप्रतिग्रहहिजो धनमर्जयेदित्यादावपि लिङः परि- संख्यैवार्थस्तन याजनादिभिन्न ब्राह्मणस्य धनार्जन प्रत्यवाय- हेतुरिति वाक्यार्थः न याद्यैरनापन्नो ब्राह्मणो धनमजये- दित्यादिवचनरुपायान्तरेण विप्राणां धनार्जनस्य प्रत्यवायहेत- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १५५ त्वस्य स्फुटत्वात् न तु याजनाद्यैः ब्राह्मणो धनमर्जयेदेव इति नियमविधिर्याजनादिना वनानजने ब्राहास्य प्रत्यवाया. श्रुतेः । लङ लक्षयति। या स्मयोग विना धानो' सपन्तस्यार्थधर्मिके । अतीतत्वग्रह हेतुस्तादृशौ तिड लङ च्यते । स्मशब्दस्य योगं विना शपन्तस्य धातोरथें तीतत्वस्यान्वय- धौहेतु दृशौ तिङ् तादृशौ तिङ् लङ् उच्यत शिवादिभ्यस्त्व- णेव स्यादित्यवेव नडो हिरतो रनित्यत्व लडोचते इति वा पाठः तिवादिश्च स्मशब्दीपसन्धान विना धातोरथ नातीतत्व बोधयति पपाचेत्यादी लिडादिर्बोधयनपि न शपन्तस्यापच. दित्यादौ तु विनापि साशब्दयोगं लङस्तथात्वम् अदीव्यदि- त्यादौ शयन्तस्य धातोरर्थे स्वार्थमबोधयन्नपि दिवादिस्तत्- सजातीय एव तण्डुलमयचत् इत्यादावमो निरुक्तसजातीयत्वे- ऽपि न तिडवमतस्तदव्युदास: प्रकृत्यर्थेऽनुमतत्वाद्यतनत्वाद्य- नाकाभितत्वेन विशेषणाच्च पच्यतां पच्चतां पचतामियादाव- पातां अपक्षातां आपातमित्यादौ च लोटो लङ् लुङस्तामातां प्रभृतौ न प्रसङ्गः। अत्रापचदित्यादौ लडोऽतीतः काल इव तनिष्ठ ह्यस्तनत्वमप्यर्थः तच्च पूर्वदिनवृत्तिवमिति कौमाराः शस्तनवलको नार्थः किन्वद्यतन भिन्नत्व अनद्यतने लङिति पाणिन्यनुशिष्ट रित्यपरे। तथा च वर्तमानध्वसप्रतियोगि- पूर्विदिनवृत्तिपाककृतिमान् तादृशप्रतियोग्यनद्यतनकालवृत्ति- पाककृतिमान् इति वा तत्र बोधः। प्रायिकञ्चेदं तेन ह्यस्तन- वादिशून्येऽपि काले क्वचिल्लङादेः प्रयोगः। योऽपचदिल्यादी ह्यःपदाख्याताभ्यामकमेव निरुक्त धस्तनत्व बोध्यते सम्भेदन्या- यात् अन्यथा पत्ता पचतीत्यत्रेव निराकाङ्तापत्तेः ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। लुडं लक्षयति। इन्ते कृतवधेरथ यातीतत्वम्य बोधिका! सिजन्तस्याथवा धातोस्तादृशौ तिड लुडोच्यते ॥ कृतबधादेशस्य हन्तरर्थे किंवा सिजन्तस्य धातोरर्थे याती- तत्वस्य बोधिका तादृशी तिङ लुङा लुङ्शब्देनोचत । जघान हन्तिस्म इत्यादौ लिङ् लङादिको हन्तेरथे तीतत्वस्य बोधको- ऽपि न कृतबधादेशस्य न वा सिजन्तस्य अबधीत् अबधिष्टां अबधिषुरित्यादौ तु लुङ् मात्रं तथा बध्यात् बध्यास्तां बध्यासुरोत्यादो कृतबधादेशस्य तस्याथै स्वार्थानुभाविकापि आशीर्नातीतत्वस्य बोधिका। अत्राम्यनुमतत्वह्यस्तनत्वायना- कासितत्वेन विशेषणात् पच्यतां अपचत् अपचतामित्यादी लोड़ातिप्रसङ्गः अत्रापाक्षीदित्यादी अतीतः काल इव तनिष्ठमद्यतनत्वमपि लुङामथस्तेन वर्तमानध्वंसप्रतियोग्य- द्यतनपाककृतिमान् इत्येवं तत्र वोधः। रीतिरक्तव । लिटं लक्षयति । द्विरुक्तभिन्नधात्वर्थ स्वार्थस्यान्वयबोधने। या न योग्या तादृशी तिड लिट्पदनाभिधीयते ।। अशिश्रियत् अदुद्रुवदित्यादौ द्विरुक्तस्यैव अपाक्षीदित्यादी सदन्यस्यापि धातोरथै स्वार्थान्वयं लुङादयो बोधयन्ति लिटस्तु जधान जनतुरित्यादौ द्विरुक्तस्यैव धातोरः पिपक्षति पापच्यते इत्यादौ सनादयस्तादृशा अपि न तिङः तत्रापि प्रत्यर्थे वर्त- मानत्वाद्यनाकाङ्गत्वेन विशेषणात् पचे पचावहे पचाव इत्यादी न लड़ाद्यतिप्रसङ्गः । काशाञ्चक्रे लोलयामास ईक्षाम्बभूव इत्यादावाम इव क्वाटेरप्य नुप्रयुक्तस्य पदसाधुतामात्रत्वादसम्भवापत्तेरन्यथा निर्वति ·शब्दशक्ति प्रकाशिका । हिरुक्तस्य बजेरथ चकास्तेराम्युतस्य वा । या स्वार्थस्यान्वये हेतुः सा वा लिट् कथ्यते बुधैः ।। जुहोतोत्यादौ हिरुक्लस्य धातोरथै स्वार्थवाधकोऽपि लडादिन यजेरर्थे। चकास्तोत्यादौ चकासधातोरर्थे तागपि नामन्तस्य मनश्चचाल सुरभिभाग आजगाम इत्यादवितीत: काल इव धात्वर्थनिष्ठ परोक्षत्वमपि लिटोऽर्थः तच्चातीन्द्रियत्व तैनातीतकालवृत्त्यतोन्द्रियचलनवन्मन इत्याकारकस्तत्र बोधः । चैत्रश्चारु पपाच इत्यादौ तु लिडुपस्थाप्यस्यापि परोक्षत्वस्य न पाकादावन्वयाऽयोग्यत्वात्। एतेन व्यातिने किरणावलीमुदयन इत्यादि व्याख्यातम् शेषं पूर्ववत्। लुटं आशौलिङञ्च क्रमेण लक्षयति। धात्व) स्तनत्वस्य बोधिका तिङ लुङ च्यते । आशीलिडाशंसनस्य भावित्वस्य च बोधिका ॥ श्वः पक्ष्यतोत्यादौ धात्वर्थे खस्तनत्वस्य बोधकमपि स्व:पदं न तिङ् लडादथस्तु धात्वर्थे भावित्वमेव बोधयन्ति न खस्त- नलमपि जीवतु भवानित्यादौ तु तुवादिकं प्राशंसनीयत्वस्य बोधकमपि न भावित्वस्य भावित्वस्य बोधकोऽपि टड़ादि नांशमनोयत्वस्य भूयात् भूयास्तामित्यादौ पुनरष्टादशैवाशी- लिङः प्रकृत्यर्थस्याशंसां भावित्वञ्चानुभावयन्ति। अथ पाक- गोचरैककृतिदशायामपि तनोचरा परकृतरतीतत्वाभविष्यत्वाञ्च तदानोमयं पपाच पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गः पाककृतित्वाव- छेदेनातीतत्वादेरन्वयोपगमेन तहारणे तु पपाच पक्ष्यतीत्यादे- ग्योग्यत्वापत्तिः एतदवच्छेदेनातोसत्वभविष्यत्वयोर्बाधादिति चेत् न पाककृतित्वावच्छिनधर्मिकायां तत्तत्याकगोचरकृतिलाव- च्छेद्यस्वरूपसम्बन्ध नैवातीतत्वाद्यन्वयबुद्धौ पाकार्थकधातूत्तर लिटत्वादिना हेतुत्यैव उक्तदोषव्युदासात् चुल्लौस्थाल्यारोपणा- ·१५८ शब्दशक्ति प्रकाशिका। एव। दिकं हि न प्रत्येक पाकपदार्थ: किन्तु स्थाल्यारोपणाग्निनिवे- शनतुषप्रक्षेपाद्यनुप्रस्फोटनपर्यन्तस्तत्तक्रियाकलाप यदाह दुर्गः क्रियते इति क्रिया सा च पूर्वापरीभूतावयवैवेति तथाच तावक्रियाकलापस्य प्रत्येकगोचरकृतरतीतत्वभविष्यत्वयो- बांधात् अवान्तरतुषप्रक्षेपाटिदशायां पपाच पक्ष्यतीत्यादिको न प्रयोगः। नचैवं सूपपाकं निष्पाद्य तण्डुल पचल्यपि पुसि अय पपाच इति स्यात् निष्पन्नपाकगोचरयावत्कृतेरतीतत्वात् इति वाच्यमिष्टत्वात् तण्डुल पपाचेत्यादि प्रयोगस्यैव तनायोग्यत्वात् अन्यथा सूपमपाक्षीदित्यादिप्रयोगस्तत्र कथं स्यात् । सम्पति सूपं पचत्यपि पुरुषे सूप कर्मक निष्पन्नपाकगोचर क्वति. त्वाबच्छेदेनातीतत्वमुपादाय सूपमपाक्षौदित्यादिकः प्रयोगो भवत्येव परन्त्वद्य सूपमपाक्षौदित्यादिरेव न तत्र प्रयोग: सूप- कर्मकाद्यतनपाकगोचर कृतित्वावच्छेदेन अतीतत्वस्य बाधा- दिति युक्तमुत्यश्यामः। लुट लुङञ्च लक्षयति । अतएव क्रियातिपाते कालस्य भाविन' प्राक्तनस्य च । वैशिष्ट्ययोधिका या तिड लूट च मृड च क्रमादिमे ॥ या तिङ क्रिवाया धात्वर्थस्यातिपात विगमे भाविकालाव- च्छेद्यत्वस्य बोधिका तादृशी लुट यावतीतकालावच्छ द्यत्वस्य तादृशो लुङ् तण्डुलञ्चेत् प्राप्मात्योदनमपि पक्ष्यति चैत्र इत्यादौ स्थतिप्रभृतयश्च वादेर्भाविकालावच्छ देन तण्डुल प्राप्तवाद्यभाव. वत्वमनुभावयन्ति तथैवश्वे दप्राप्स्यत् ओदनमप्यपक्ष्यत् इत्या- दावतीतकालावच्छेद्यमिन्धनप्रात्यभाववत्वं तथाच भाव्यतीत- कालाविव क्रियाप्रतियोगिकोऽभावोऽपि तयोरर्थ: वस्तुतो भाव्या- दिकालावच्छेदेन तण्ड लप्रात्यभावप्रयुक्त ओदनपाकाद्यभाव ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। एव उक्तस्थले लडादिना चैत्रादाबनुभाव्यः क्रियाविरहप्रयुक्तस्य क्रियान्तरविरहस्यैव क्रियातिपातत्वात् अतएव चैत्रश्चेदपति- ष्यत् ग्राममप्यगमिष्यदित्यादिको न प्रयोग: तीर्थञ्चेदगमिष्यत् मार्थमप्यलपस्यत् इत्यादिकस्तु चिन्त्यः सार्थलाभाद्यभावस्य तीर्थगत्याद्यभावाप्रयुक्तत्वात् इति तण्डु लञ्चेत् पचेदोदनमपि भुजोतत्यादौ तु क्रियातिपतनस्य वर्तमानत्वमेव लिडा प्रत्या- य्यत न तु भावित्वमतीतत्वं वेति तद्व्युदासः । क्रमप्राप्त धात्वंशप्रत्ययं लक्षयति। सुवर्थानन्वितखार्थतिडन्यप्रत्ययस्तु यः । स धात्वंशोऽथवा धातोरन्ताशप्रत्ययस्तथा।। सुबर्थानन्वितयादृशस्वार्थको यस्तिङन्यः प्रत्ययः स ताह- शार्थे धात्वंशप्रत्ययः पुत्रीयतीत्यादौ क्यजाद्यर्थम्य इच्छादेर्न सुवर्थेऽन्वयः किन्तु तिङर्थे पचतीत्यादौ सुबर्थानविलकत्यर्थ- कोऽपि तिवादिन तिङन्यः पिपक्षया कुरुतत्यादौ तु भावकल- भ्यस्य इच्छास्वरूपस्यैव सुबर्थकरणत्वादावन्वयः न त सनन्तार्थ- पाकेच्छामात्रस्य अस्तु वा सान्वयसंज्ञानुरोधेन धात्वन्तावयब- रूप एव प्रत्ययो धात्वंशप्रत्ययः पिपक्षादिधात्वन्तभागत्वात् सनादिप्रत्यस्य। विभजत। नामप्रकृतिकश्चाय धातुप्रकृतिकस्तथा । तवादिम. क्यचक्यडादिरपरः सन्यडादिक । अयं धात्वंशप्रत्ययो नामप्रकृतिको धातुप्रकृतिकश्चेति विविध:। नत्रादिमो नाम प्रकृतिक: क्यचक्यकादिः अपरो धातुप्रकृतिकः सन्यङादि चैत्रः पुत्रीयति इत्यत्र क्यजर्थे च्छायां तत्प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीभूतपुत्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयतया प्रकृत्य- यस्य पुत्रादेस्त स्याश्च तिङय आश्रयत्वे निरूपकवेनान्वये . .

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। सामयम्। साकाहत्वात् पुत्रत्वेन पुत्रगोचरच्छाया पाश्रयत्ववांश्चैत्र इत्येवमन्वयधोः अतएव मनुष्यत्वादिप्रकारेण पुवेच्छादशायां पुत्रौयतीत्यादिको न प्रयोगः किन्तु मानुषोयतीत्यादिरैव । पतएवात्मनः पुत्रीयतीत्यादेरात्मपुत्रत्वप्रकारकेच्छाबोधन एवा- आत्मपुत्रलादेस्तत्र प्रकल्वर्थतानवच्छेदकत्वात् पात्मसम्बधौ यः पुत्रः पुत्रत्वेन तहोचरच्छाया बोधने तु तस्य सामर्थ्य मेव चैत्रस्य गुरुकुलमित्यादाविव वृशिशब्दैकदेशेऽपि पुवादावात्मप्रभृतेः प्रतियोगिविधयान्वयस्य व्यत्यनत्वात्। मात्मपुत्रोयतोत्यादौ पुनरात्मपुत्रत्वादेरपि प्रकृत्यर्थतावच्छेदक- लात् तदवच्छिन्नपुत्रविषयताकेच्छाबोधने न किमपि बाधक पश्यामः। एतेन पुत्रकाम्यतीदं काम्यतोत्यादी काम्यस्याभ्यर्थी व्याख्यातः। पुत्रीयति माणवकमित्यादौ तु आचारसदृशा- चारः क्वजर्थस्तविशेषणीभूते आचार प्रत्यर्थस्य विशेष्यीभूते च माणवकादेः कर्मत्वेनान्वयः तेन पुत्रकर्मकाचरणसदृशं यन्माणवककमकाचरणं तदनुकूलकृतिमानित्याकारकस्तत्व बोधः । पुत्रकर्मकाचरणञ्चेहानपानादिना संवई नतोषणादि । सयति शत्रुमित्यादौ सर्पकर्मकाचरणतल्यं यच्छत्रुकर्मका- चरणं तदनुकूलकृतिमानित्यर्थः सर्पकर्मकाचरणञ्चात्र सर्प- कर्मकताड़नमारणादि ग्राह्यम् । प्रासादे कुटीयतोत्यस्य कुट्य- धिकरणकाचारसदृशो यः प्रासादाधिकरणकाचारस्तदनुकूल- कृतिमानित्यर्थः- कुट्यधिकरणकाचारचे ह कुव्यधिकरणक- शयनादिरूपो द्रष्टव्यः । कर्माधिकरणयोरेव सदृशारे क्यचो. विधानात् वह्निकण इवाचरति धूलिदण्डेनेवाचरति चक्रे गो- त्याद्यर्थे धूलिवनिकलौयति चक्र ण दण्डौयतीत्यादिक: कर्ट- करणादेः संदृशाचार अपप्रयोगः । मान्ताव्ययाभ्यां न स्यादि- त्यनुशिष्ट रिदमिच्छति खरिच्चति इत्याद्यर्थ इदमिवाचरती- 4 ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। वाद्यर्थ च न क्यच । गव्यति नाव्यतीत्यादावपि गामि- च्छति गामिवाचरति इत्याटिरर्थः। ओदीयां क्यचः स्वरवद्धावादवाद्यादेश: नमस्तपोवरिवसां कट त्वेऽपि क्यचो विधानात् नमस्यति देवानिल्यस्य देवनति तपस्यति शत्रुमित्यस्य शत्रुसन्तापं वरिवस्यति गुरूनित्यस्य च गुरूणां परिच- करोतीत्यर्थः। श्येनायते काक इत्यादी क्योऽपि आचारसदृशाचारोऽर्थः तत्र व प्रत्यर्थस्य श्येनादेः कर्ट त्वेनैव माकाइत्वात् श्वेनकटकाचारसदृशाचारवान् काक इत्येव तत्र बोधः। श्येनकटकाचारश्च मांसहरणादिर्ग्राह्य. । श्ये नो इवाचरतीत्यर्थे श्ये नायते काकौत्यत्र भाषितमुस्कत्वात् क्य डि पुंवद्भाव: गाय॑मिच्छतोत्याद्यर्थे गार्गोयतीत्यत्र क्यचौव गाऱ्या इवाचरतोत्याद्यर्थे गार्गीयत इत्यत्न क्यड्यग्यपत्यप्रत्ययस्य लोपः । तथा वाजौयतोत्यादी नस्य। अोजायते अपमरायते पयायते पयस्थत गर्दभति अवतीत्यादाप्युक्तरीत्यैवान्वयः ओजसप्- मरमोनित्य पयमः मो विभाषया। क्यडोऽपि लोपो द्रष्टव्यो गद्द भत्यश्वतीत्यत इति वचनादेषु साटेर्लोपः अनौज:पदस्यौ- जस्विपरवमिति निबन्धारः । गव्यते नाव्यत इत्यादेपि गोरिवाचरतीत्यादिरर्थः पूर्ववदवादेशः पूर्वमनुन्मना उन्मनो- वदाचरति इत्यर्थेऽप्युन्मनायते दुर्मनायते अवेहत् वेहदिवाचर- तोत्यर्थे वेहायतोत्यादौ तस्य लुक् । गोगर्भधातिनो वेहत् । अलो. हितो लोहितो भवतीत्यर्थे लोहितायति लोहितायते स्वरितत्वादु भयपदं सुखमनुभवति इत्यर्थे सुखायते एवं दुःखायते अलौका- यते इत्यादि। शब्दं करोतीत्वर्थ शब्दायत एवं वैरायते कल- हायते। गिलितस्य पुनश्चर्वणं रोमन्थः तं करोतीत्यर्थे रोम- स्थायते गौः। मुण्डादेस्तत् करोत्यर्थे गृह्णात्यर्थे कृतादितः । वतीत्यर्थे च सत्यादेरङ्गभ्यस्तन्निरस्यतौति भागुरिस्मृतः नर ·शब्दशक्तिप्रकाशिका । तन वामः मुण्डयतीत्यत्र नरनिष्ठमुण्डनं जल मिश्रयतीत्यत्र जलनिष्ठ- मिश्चणं वास: शिथिलयतीत्यत्र वासोनिष्ठशैथिल्यम् अन्न मधु- रयति इत्यत्राननिष्ठमाधुये चैत्रं मित्रयति इत्यत्र चैत्रनिष्ठ- मित्रत्वं करोतोत्यादिको नामप्रतिकस्य गणेपर्थः मुण्डादिपदस्य धर्मपरत्वात् सुण्ड्यादिण्यन्तधात्वर्थतावच्छेदको- भूतफलवत्वाच नरादेः कर्मवमिति सम्प्रदायविदः । पृथु मृदु भृशं वा करोतीत्यर्थे वासः प्रथयति सदयति भ्रश- यति इत्यादातो रफादेशः। तथा चैत्रं परिब्रढ़यति इत्य- वापि। कण्डादिभ्यस्तत् करोतीत्यर्थे यजेव न तु णि: तेन गात्रं कण्ड यति कण्ड यते वा इत्यत्र गात्रस्य कण्ड करोती- त्यर्थः जित्त्वादुभयपदम् एवं स्वर्गलोके महीं वसतिस्थानं करी- तीत्यर्थे खर्गलोके महीयते ङानुबन्ध षु पाठादात्मनेपदं शब्दा- दिभ्यः करोतीत्यर्थे क्यडेवेत्युक्तम् । हातयति वर्णयतीत्यादौ राहातीत्यादिरर्थः सत्यापयति अर्थापयति वेदापयति इत्यत्र च सत्यं वक्तीत्यादिरर्थ: सत्यादिनिकादावागमञ्च प्रिय स्थिर वा वतीत्यर्थ प्रापयति स्थापयति इत्यादी प्रियस्थिरादेः प्रस्था. द्यादेशोऽपि अखतर वदतीत्यर्थे अखयति इत्यत्र तरप्रत्यय- लोपश्च गोमन्तमाचष्टे इत्यर्थे गवयति गुणवन्तमाचष्ट इत्यर्थे गुणयति स्रग्विणमाचष्टे इत्यर्थे सजथति इत्यादौ तु मन्तुवन्तु- विनां लुगपि तथा कर्तारमाचष्टे इत्यर्थे कारयतीत्यत्र दृचः अन्तिकमाचष्टे इत्यर्थे नेदयति वाढमाचष्टे इत्यर्थे साधयति इत्यत्र चान्तिकवादयोर्नेदसाधौ च युवानमल्प वा वदतीत्यर्थ कनयति युवाल्पयोः कन्वल्यनुशिष्ट : पक्षे यवयति अल्पयति इत्यपि । स्थूलमाचष्टे दूरमाचष्टे इत्याद्यर्थे स्थ ल दूरयुवक्षिप्र- क्षुद्राणामन्तस्थादिलोपो गुणश्चेत्यनुशिष्टेः क्रमेण स्थवयति दवयति यवथति क्षपयति क्षोदयति इत्येव प्रयोगः। बहूनाचष्टे इत्यर्थे ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तथा भूययति बहो भूयादेशः। हस्ताद्यभ्यस्तविरस्यतीत्यर्थे ऽपि णि: तेन हस्त निरस्यतोत्यादाथे इस्तयते पादयते इत्यादि पूर्ववदात्मनेपदम् । तूस्ताविघात संछादे वस्त्रात्पुच्छादितस्तथा । उत्क्षेपादौ कर्मणो णिस्तत्तदव्ययपूर्वत इति भागुरिस्मृतः तूस्त विनिहन्तोत्यर्थे वितूस्तयति तूस्त केशजटा वस्त्र संच्छादयतीत्यर्थे संवस्त्रथति पुच्छ मुक्षिपतीत्यर्थ उत्युच्छयते गौः एवं परिपुच्छयते भाण्डानि सचिनोतीत्यर्थे संभाण्डयते भिक्षुः चीवर सम्माजयोत्यर्थे सञ्चीवरयते। कर्मण इत्युक्तेस्त स्तं न विनिहन्तीत्याद्यर्थे न णिः तूस्तयति प्रतूस्तयति इत्यादित: कथितार्थानामप्रतीतेस्तत्तदव्ययपूर्वकत्व- नियमः। वीणात उपगाने स्याङस्तितोऽतिक्रम तथा । सेनातश्चाभियाने णिः श्लोकादेरप्यु वस्तुताविति भागुरिस्म ते- रत्नापि तत्तटव्ययपूर्वत इत्यनुषज्यते । च वोणया उपगायतीत्यर्थे उपवोग्णयति यशः हस्तिनातिक्रामतीत्यर्थ अतिहस्तयति गृहं सेनयाभिमुखं यातीत्यर्थे अभिसेनयति समर श्लोकैरुपस्तौतोत्यथे उपरलोकयति शिवमित्यादिकः प्रयोगः। कर्मप्रत्यये तूपवीण्यते यश इत्यादि वाणादः करण- तास्थल एवायं विधिरतो वोणायामुपगायतोत्याद्यर्थे न णि: साधुः। अशनधनाभ्यासाय उदकान्नाः कलोपश्च तदिच्छतो- त्यर्थे तेन अशनायति धनायति उदन्यतोत्यादावशनमिच्छतो- त्यादिरर्थः। अशनायादिकं धात्वन्तरमित्यपि बदन्ति । चैत्र भावयति पात्मानं गमयति इत्यादौ धातुप्रतिकस्य परप्यनु- कूलव्यापारो व्यापारमात्रं वार्थः तत्र धात्वर्थस्थानुकूलतायाः संसर्गविधयापि भानसम्भवात् तेन तत्र चैत्रोत्पत्त्यनुकूलव्यापार- वान् आत्मगत्यनुकूलव्यापारवानित्यादिरर्थः । कचिज्ञानानु- कूलव्यापारोऽपि ण्यर्थः यथा कथकः कंसं घातयति इत्यादी ·१६४ शब्दशक्तिप्रकाशिका । इत्यस्य अभिनयादिरूपः। चुरादिभ्यस्तु स्वार्थिकस्य णे: स्वरूपमर्थः तेन चोरयति चिन्तयति इत्यादौ स्त यादिस्वरूपस्यानुकूलकृति- मानित्यादिरर्थः । गुपूधूपविच्छिपणिपनेरायः कमेस्तु णिङ् । ऋर्त यङ् चतुर्लेषु नित्यं खार्थे परत्र वेति भागुरिः। स्वार्थे स्वरूपार्थे तेन गोपायतात्यस्य रक्षणस्वरूपं धूपायति इत्यस्य सन्तापखरूप विच्छायतोत्यस्य गतिखरूपं पणायते व्यवहारस्वरूपं स्तुतिखरूपं वा करोतीत्यर्थः। आकर्णयामास न वेदनादानचोपलेभे बणिजां पणाया इति व्यवहारार्थ भट्टिः । पगायत इत्यस्य तु स्तुतिस्वरूपं करोतोत्ये- वाथैः स्वरूपार्थकत्वात् अल्पापि विप्रगोपाया खर्गानन्त्यप्रदा भवेदित्यादिकः प्रयोग: अल्पादः क्रियाविशेषणत्वे लोवत्वायत्तेः इत्युक्तप्रायं स्वगं कामयते इत्यस्य स्वर्गगोधरेच्छास्वरूपवानित्यर्थः डानुबन्धवादात्मनेपदम् ऋतीयते इत्यस्य पृणास्वरूप करोती- परत्र वेत्युक्तेश्चतुल कारादन्यत्र गोप्ता गोपायिता कमिता कामयिया अतिता ऋतौयिता इत्यादिको विविधः प्रयोगः गुपो बधेश्च निन्दाया क्षमायाञ्च तथा तिज । प्रती- काराद्यर्थकाच कितः खार्थे सनो विधिरिति भागुरिः । तेन जुगुप्सते वीभत्सते इत्यत्र निन्दास्वरूपस्य कर्ता इत्यथः अतएव जुगुप्मा स्वल्यापि क्षपयति महत्त्व परिषदीत्यादिक: प्रयोगः तपस्तितिक्षते इत्यस्य तपःकर्मकसहनस्वरूपस्य कर्तेत्यर्थः चिकि- सत्यातुरमित्यस्यातुरकर्मकप्रतीकारस्वरूपं करोतीत्यर्थ रिपु विचिकित्सतीत्यस्य रिपुकर्मकनिग्रहस्वरूपं करोतीत्यर्थः विचि- कित्सति मन्मन: इत्यादौ च मन्मनः सन्देहस्वरूपवदित्यर्थः एषामर्थान्तर तिडो नाभिधानमिति भागवत्तिः तेन मंगोपन- निशाननिवासाद्यर्थेषु गोपनं तेजनं केतनमित्यादिकमेव प्रत्युदाहरणं मानदानशान्भ्योऽपि स्वार्थ सन् तेन मान् पूजायां त्यर्थः।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तथाच विचारे वा इत्यस्य मौमांसते दान खण्डने इत्यस्य दीदांसते. शान तेजन इत्यस्य शीशांसते इत्यत्राप्युक्तदिशैवान्वयः । पार्क चिकोर्षति प्रोदनं बुभुक्षते इत्यादाविच्छेव सनोऽर्थः तस्याच्च हितीयान्तेन लभ्यस्य पाकादिविशेष्यताकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धन धात्वर्थस्य तु कृत्यादेः स्वसाध्यत्वादिप्रकारिनिष्ठखसमानकर्ट- क्रत्वसम्बन्ध नान्वयात् पाकर्मिका निरुक्तमम्बन्धन कतिमती या इच्छा तहानित्यादिरर्थः समानक त्वस्य निवेशात् अन्य- दीयकतिपाकादाविच्छावत्ययं चिकोर्षति पिपक्षति इत्या- दिको न प्रयोगः इति चिन्तामणिकृतः । सोन्दडस्तु पार्क चिकोर्षतीत्यादौ द्वितीयार्थस्य विषयत्वस्य मूलधात्वर्थ एवा- न्वयः तदर्थस्य तु समानक कलविषयत्वाभ्यां सनर्थेच्छायां पाकविषयताककृतिप्तमानकट कतहोचरेच्छावान् इत्यादिरेवार्थः कारकविभक्त: क्रियायामिव स्वार्थबोधकत्वादत- एव गृहं तिष्ठासतीत्यादिको न प्रयोग: स्थितेगृहकर्मकत्व बाधात् अन्यथा राहधर्मिकां स्थितिप्रकारके मां बोधयन्त्रयमेव प्रमाणं स्यात् न तु गृहे तिष्ठासतौत्यादिरिति प्राह। चिकी- घर्षादेः प्रवृत्त्यादिरूपेष्टसाधनत्वेन तहोचरेच्छासत्वेऽगैच्छार्थक- मनन्तात् न सन्प्रत्यय: सनन्तान सनिष्यते इत्वनुशिष्टरत- श्चिकोषिषतीत्यादिको न प्रयोगः पापच्यते इत्यादौ यड: पौनःपुन्यमयः तच्च प्रकृतधात्वर्थजातीय क्रियोत्तरतादृशक्रिया- नन्तर्यरूपं प्रक्लत्यर्थे विशेषणत्वेनान्वति तेन पाकोत्तरपाका- नन्तर्यवत् पाककर्ता इत्येवं तत्र वाक्यार्थ: हिः पतरि पुन: पक्तत्वेऽपि न निरुक्त पुन: पुन: पतत्वम् अतो न तत्र पाय- च्यते इति प्रयोगः पाकोत्तरत्वादिकञ्च तत्समानकट त्वगर्भ बोध्यम् अतः पुमन्तरीय पाकाद्युत्तरत्वमादाय नातिप्रसङ्गः । तण्डल पापच्यते इत्यादो यङन्तधातूपस्थाध्ये सर्वत्रैव पाकादौ ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। तण्ड लकर्मत्वस्यान्वयो व्युत्पत्तिवैचित्रयात् नात: क्रमण मुहमाषौ पक्वा तण्ड लस्य पतरि तथाविधप्रयोग: तुषेण पाप- च्यते इत्यादी कारकान्तरमप्येतेन व्याख्यातं जंगम्यत चंक्रम्यते इत्यादौ धात्वर्थगतं पौनःपुन्यमिव कौटिल्यमपि यडोऽर्थः गत्यर्थात् कौटिल्य एव तद्विधानात् तेन पुन: पुन: कुटिल- गतिमान् इत्येवं तत्र बोधः शेषं पूर्ववत् । लोलुप्त चंयेते. जंजप्यते दंदश्यते जेगिल्यते इत्यादौ निन्दितत्वमपि तेन पुनः पुनहितं लुम्पति चरतीत्यादिकस्तत्रार्थः। अत्रोत्सर्गत एव एकाचो हलादेरेव धातोर्य विधानात् पुनः पुनः कथयति जागर्ति दरिद्रातीत्याद्यर्थे कथ्यादेनं यङ् नापि पुनः पुनरेति एजते इत्यादाविन प्रभृतेः ऋप्रभृतिभ्यश्चेति विशेषविधेस्तु पुनः पुनरियर्ति अश्नाति अटतौल्याद्यर्थे अरायते अशाश्यत पाटाव्यते इत्यादिकः प्रयोग: श्रुभिरुचिभ्यां तु न स्यात् पुनः पुनः शोभते रोचते इत्यर्थे शोशुभ्यते इत्यादेनिराकाङ्त्वादिति वदन्ति। तद्धितं लक्षयति। विभक्त्यादिविकादन्य. प्रत्ययस्तद्धितं मतम् । नामप्रकतिको नवमतिव्याप्तादिदोषत.॥ विभक्तिधात्वशकयोऽन्यः प्रत्ययस्तद्धितं वृक्षक इत्यादी इखाद्यर्थक: कादिरपि तद्धितमेव तदन्यत्वेनापि प्रत्ययं विशेषयन्त्यन्ये नामप्रकतिकप्रत्ययत्वन्तु न तद्धितस्य लक्षणं विमती क्यजादो चातिव्याप्त: पचतितरामित्यादौ तरामाद्य- व्याप्तश्च । विभजते। तस्थापत्य तहिशेषस्तक्षेण युतेन्दुमान् । कालस्तथा तेन रक्त तस्य व्यहोऽथ वेत्ति तत् ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १६७ अधीते वा देवतास्य सेवमादीन् यथायथमा बोधयविधानास्तद्धित स्वादनेकधा । तस्यापत्यस्य विशेषो गुर्वायत्तत्वप्रथमत्वादिः । अपत्यार्थ व्याकुरुते। अण् नान्नोऽपल्यसामान्ये षष्ठयन्ताहाधकं विना। अदन्तादिण निषदादरन्त्याचोऽक चेण्यमेक्षितम् ॥ षष्ठान्तानाम्नः साक्षात्परम्परासाधारणापत्यसामान्ये बोध्ये अण् इत्यत्सर्ग: स च मरीचेरपत्य मारीचः काश्यपिरित्यादौ अपत्यविशेषभाने तु तदितभेदो वक्ष्यते मरीचिना अपत्यमित्यर्थे तु न षष्ठान्तं नाम। अणो बाधकमाह अदन्तादिति अद- न्तानाम्नो बाधकं विना इणेव दक्षस्थापत्य दाक्षिः अस्या- पत्यमिः इत्यादौ तत्रापि निषादादेरिणा अपत्यबोधने तदन्ति- माचोऽगादेशोऽपेक्षितः यथा नैषादकिः वैयासकिः चाण्डाल- किरित्यादौ। इयोऽपवादमाह। शिवादिभ्यस्त्वणेव स्वात ण्योगांदगणात्तथा । . कुचादरायनण् ण्यश्च तस्मान्न ष स्त्रियामिति ॥ शिववरुण ककुत्स्थपुत्रप्रभृतिभ्योऽणेव नत्वदन्तादिण मुनिषु वशिष्ठादिवाणिषु वसुदेवादिः कुरुषु नकुलादिश्व शिवादी पाठ्यः तेन वाशिष्ठो वासुदेव: माहदेव: नाकुल इत्यादिरेव तत्र प्रयोगः शतानीकस्तु नाकुलिरित्यादी क्वचिद- यवादविषयेऽप्युत्सर्गविधिः प्रथमापत्य वा तत्रार्थः। गर्गस्या- पत्यमित्यर्थे गर्गादिगणात् ण्वः यथा गायः काठ्यः वात्स्यः पाराशर्य: कार्तवीर्य: जामदग्न्यः इत्यादी अत्र गणादित्युक्ते गर्गो नाम कश्चित् तस्यापत्यमित्यर्थे गागिरित्येव एवमग्रेपि ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। कुञ्जादेर्गणादपत्वसामान्ये आयनण तदुत्तरं यश्चास्त्रियां यथा कौञ्जायन्यः ब्रानायन्यः इत्यादौ स्त्रियान्तु कौञ्जायनीत्येव न तु ततोण्यः सुमङ्गलादित्वात् ङोप् । अनास्त्रियामित्यबहुत्व- स्थाप्युपलक्षकं तेन कौञ्जायना: पुमांस इत्यत्रापि न ख्यः । गार्गि: कौञ्जिरित्यादौ नापत्यत्वेन बोधः किन्तु प्रथमापत्यत्वे- नति वच्यते। अदन्ताछिल्पिनो योवा सेनान्तालक्षणादपि । नडादेणायनो नित्यं बाबादस्त्रिण विधीयते ॥ तान्ववाय्यस्तान्त्रबायिः कौम्भकार्यः कौम्भकारिरित्यादौ शिल्पिवाचकात् महासन्यो महासैनिरित्यादौ च सेनान्तात् लाक्षण्यो लाक्षणिरित्यादी लक्षणशब्दादिणि प्राप्त विभाषया खः तथा नडादेर्णायनो नित्य तन नाडायनः चारायण इत्यादी कुञ्जाद्यन्तर्गतो नादिः बाह्वाटेस्विण यथा बाहोरपत्य बाहवि: सुमित्राप्रभृतयस्तु बाह्वादिगणे द्रष्टव्याः । अणोऽपवादान्तरमाह। स्त्रीप्रत्ययान्तादववादरी यण् परिभाषिकात् । म नदीमानुषीनाम्न आदावाहुडिवर्जितात् ॥ विनतायाः सौपाः कमण्डल्वाः युवत्या वाऽपत्यमित्यर्थे वैनतेयः सौपर्णेयः कामण्डलेय: यौवतेय इत्यादी स्त्रीप्रत्यया- न्सादेय व नवण् अत्रेरयत्यमित्यर्थे आत्रेयः अत्रिपदम- प्रत्ययेदन्तहिवरनाम्नि पारिभाषिकं तेन शौचेय: हारयः आग्नेयः इत्यादिक: प्रयोगः। विध्यादिकं विखरमपि नाप्र- वये दन्तं मरोयादिकमप्रत्ययेदन्तमपि न विसरमतो वैधों- मारौच इत्यादौ न प्रसङ्गः स्त्रीप्रत्ययान्तादप्यादावाह वि- वर्जितात् नदीमानुषीनाम्म्रौनैयण यथा यामुन: सैप्र: सारस्वतः इत्यादौ यथा वा सौभद्रः कौशल्य इत्यादौ पादावाड हिमतस्त ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तादृशनाम्नो यथा प्राप्तमेय व यथा जागवेयः द्रौपदेयः कौश- लेयः इत्यादी तथा। मुभगादग्निादेशोऽप्यन्तस्यैयणि नित्यशः । कुल्लटाया विकल्प न मती यदि भवत्यसौ ॥ सुभगाप्रभृतरेयस्यन्तस्वरस्य नित्यमिनादेशो यथा सुभगाया अपत्यमित्यर्थ सौभागिनेयः दौआंगिनेय पारस्व णेच इत्यादौ सौहार्दवदिहोभयपदस्य वृद्धिः। सुभगा दुर्भगा चैव परस्त्री वन्धको तथा। मध्यमा च कनिष्ठा चेत्यादिकः सुभगागणः । कुलटा तु यदि सतो तदा तदन्तस्वरस्यैयणि विभाषया इना- देशो यथा कौलटिनेयः कौलटेय इत्यादौ यदि वसती तदा कौलटेय इत्येव प्रयोगः । तथा। शोलेनाइन वा होनात् स्त्रियामादादितस्तु वा । एरण स्यान्चटकायास्तु नित्थमेरण स्त्रियान्तु लुक् ॥ शोलेन होनानां दास्यादीनाम् अङ्गन होनानां काणादी- नाञ्च स्त्रीप्रत्ययान्तानामरगा वा स्यात् यथा दास्या अपत्वं दासेयः दासरः यथावा काणाया अपत्यं काणेयः काणेरः कुलटाम्यङ्ग होना चेत् कौलटेर इति चटकायास्त्वपत्यमित्यर्थे नित्यमरण नत्वेयमपि यथा चाटकर: चटकास्यापत्ये तु तस्य लुक् तेन चटकेत्येव तत्र प्रयोगः । तथा। विकादेरायनिण नित्य तदादेस्तु विभाषया । ईयः स्वमुः स च व्यश्च चातुर्यः श्वशुरावेत् ॥ तिकस्यापत्यमित्यर्थे नित्यमायनिण् यथा तैकायनिः कौश- ल्यायनिरित्यादौ कौशल्यायनिवल्लभामिति भट्टिः । स च तदादेः ·शब्दशक्तिपकाशिका। सर्वनानो वैकल्पिकः यथा तस्यापत्यमित्याद्यर्थं तादायनि: ताद; यादायनि: याद इत्यादौ स्वसुरपत्यमित्यर्थे स्वस्त्रीयः चातुर- पत्यमित्यर्थे धात्रीयः भ्राटव्यः इष्टरि तु वाटव्यशब्दो रूढ एव तदुक्त भाटव्यो नाटजहिषाविति श्वशुरस्यापत्यमित्यर्थ यः श्वशयः । तथा । कुलाद्य एयकस्मीनः सपूवात् केवलादपि । महाकुन्नादणीनण च दुष्क लादयणो विधि ॥ कुहास्यापत्यमित्यर्थ यः एयकण च स्यात् यथा कुल्य: कोलेयकः सपूर्वात् केवलाञ्च कुलादीन स्यात् यथा आय- कुलीनः कुलीन इत्यादी महाजुलादण इनण् च स्यात् यथा माहाकुलो माहाकुलोन: दुष्क लार्दयण यथा दौष्क लेयः । केनापि दौष्क लेयेन कुल्यां माहाकु प्रियाम् । एतां महा- कुल्लीनस्य तस्य लिप्सामहे ययमिति भट्टिः। कथ महा- अलोनो दुष्क लोनः सपूर्बादोन् महदादेः कुलोनेनान्वय इत्पन्चे। देशक्षत्रिययो रुढाद्राजापत्वेऽप्यणो बिधि । नार्द' कुरोः क्रोशलाक्ष यस्तथेदन्तताऽप्यसी। देशे क्षत्रिये च शक्तानाम्बी राजन्यपत्यार्थ अणोविधि: यथा पञ्चालानां राजापत्यं वा इत्यर्थे पाञ्चालः एवं वैदेहः एवं ऐक्षाकः। क्वचिदणादावप्युवर्णस्य लोप: नकाराटरक्तरूढात् कुरुतः कोशलाच तादृशाथे ण्यएव यथा नैषध्यः कोरव्यः कौशल्यः इत्यादौ। कथं हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः परि- रेभिरे, कुकुरकौरवस्त्रिय इति यदि तस्येदमित्यण् । इदन्ता टप्युक्तरुढ़ात् ण्यः यथा कौन्त्यः आवन्त्यः इत्यादौ कथ कौन्तेयः कन्तोशब्दात् स्त्रीप्रत्ययान्तात् एयण। स्त्रियान्तु ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १७१ कुन्त्यवन्तिकुरुभ्यो यस्य लुगेव यथा कुन्तीनां ख्यपत्यमित्यर्थे कुन्ती एवमवन्ती कुरुः । कम्बोजादेरपि रूढ़ादपत्ये राजनि च विहितस्याणो लुगव यथा कम्बोजानामपत्यं राजा वा इत्यर्थ काम्बोजचोल: केरल इत्यादी। संख्यासभद्रपूर्वाया डु रणमातुः स्त्रियाञ्च डीम् । गोर्यो यस्तु ययादिल्यादितिभ्यः स्थाहितरपि ॥ इयोमानोरपत्यमित्यर्थे हमातुरः त्रैमातुरः पाण्मातुरः शक्तिधरः कुमार इत्यमरः पाण्मातुरः भाट्रमातुरः स्त्रियान्तु तदन्तात् डोप है मातुरीत्यादि गोरपत्यमित्यर्थे य एव गव्यो वत्सः । एवं यमस्यापत्यं याग्यः आदित्यस्यापत्यमादित्यः अदितेरपत्यमित्यर्थ आदित्यः दितेरपत्यं दैत्य इत्यादौ ण्यएव कथमादितेयः दैतेय: आदितिदितिभ्यां स्त्रीप्रत्ययान्तत्वादेयण् । अपत्यम्। नापत्यप्रत्ययान्तात् स्यादपत्यप्रत्ययः पुनः । गुर्वायत्ते त्वपत्ये स्थात् पुनर्थ नीति तदिधेः ॥ उपमोरपत्यस्यापत्यमित्यर्थे औपगवादिपदेभ्यो नापत्य- प्रत्यय: अतएव एकोगोत्रे इति पाणिनिरण्याह एकः केवलोऽ- पत्य प्रत्ययं विना कृतएव शब्दो गोत्रेऽपत्यसामान्ये विहित- प्रत्ययस्य साकाङ्ग इति तदर्थः पुनयू नीति विध्यन्तरसत्त्वादेव चौपगवस्य गुर्वायत्तापत्यमित्यर्थ औपगविः गाायण इत्यादी पुनरपत्यप्रत्ययः गुर्वायत्त यत् प्रशस्त तदपत्यं युवोच्यते इति वृद्धाः। ण्यान्तेणन्तादायनण स्यात् कौञ्जायन्यादिवर्जितात् । गुर्वायत्ते केवलाच द्रोणादेष विभाषया॥ ण्यान्तादिणन्ताञ्च गुर्वायत्तायत्यस्य बोधने आयनण् स्यात् यथा गाय॑ स्थ गुर्वायत्तापत्यमित्यर्थ गाायण: वात्स्यायनः ·१७२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। दाक्षायण इत्यादौ। ण्यान्तादपि कुञ्जादिगणान्नामौ तेन तत्र कौञ्जायन्योऽयमित्यादिरेव प्रयोगः। केवलादपत्य प्रत्ययशून्यादपि द्रोणादायनण यथा द्रोणस्य प्रशस्ताप्रत्यं द्रौणायनोऽश्वस्थामा विभाषयेत्युक्ते: पक्षे द्रौणिरित्येव । . गर्गादरपि कुञ्जादः प्रथमापत्यबोधने । इणेव स्यान्न तु ण्यः स्यान्नायनण स्यादिति स्थितिः । गर्गस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे गानिर्वासिरित्यादौ न ण्यः किविणेव तथा कुञ्जस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे कोञ्जिमौञ्चि- रित्वादावपि नायनण् । अपत्यविशेषः। तहक्षेणेन्दुमत्काले वनक्षवादणीविधि. नक्षत्रइन्हतत्वो य' कधिताये विधीयते ।। पुष्येण सहेन्दुमदित्यर्थे पौषं दिनं पोषो रात्रिः एवमाश्विन श्रावणं कार्तिकमित्यादौ। तक्षेणेन्दुमत्काल इत्येव नातः पुष्येण सहेन्द्र मत् पुरमित्यर्थे पौषं पुरमित्यादिकप्रयोग: नक्षत्र- इन्द्वात् कथितार्थे अणो बाधक ईय एव यथा पुष्यपुनर्वसुभ्यां सहेन्दु महिनं पुष्पपुनर्वसवीयम् एवमश्विनीभरणीया राहि- रित्यादिप्रयोगः। नक्षत्रेण युतेन्द मत् । तद्रागयुक्तमित्थथें तस्मादण स्वादिको पुनः । लाक्षातो रोचनातच शकलात्कर्दमात् स वा॥ हरिद्राया रागयुक्तमित्यर्थेऽण यथा हारिटू वासः एवं कौसुम्भं लाक्षया रक्तमित्यर्थे नित्यमिकण् यथा लाक्षिकं राच- निकं शकलकर्दमाभ्यां तेन रक्तमित्यर्थे विभाषयेकण यथा शाकलिक: शाकल: कादमिकः कार्दमः इत्यादौ ।

·शब्दशासाप्रकाशिका । तथा। नीलादः कस्तथा पीतात् विलिङ्गादपि नित्यशः । खभावरक्त गौण्या तु वृत्त्या तद्धितमुच्यते ।। नौलेन नील्या वा रक्तमित्यर्थे नित्य प्रत्ययो यथा नीलः पट इत्यादौ पोतेन पौतया वा रक्तमित्यर्थे तु नित्यं कप्रत्ययो यथा पौत कः पट इत्यादी हारिद्रः कुक्क टपादः लाक्षिकमधरं पोतकं स्वर्णमित्यादौ खभावसिद्धपीतादौ गौणवृत्त्या हरिद्राद्यै रक्तसदृशे तद्धितं प्रयुज्यते। तेन रक्तम्। तेषां समूह इत्ययेऽम्यण् पाशादेस्तु यः स्त्रियाम् । गर्गादिगोत्रादुक्षादेशाकसीयस्तु वाश्वतः ।। काकानां ससूडः काकम् एवं शुकानां समूहः शौक भिक्षाणां समूह: भैक्षयुवतीनां समूह इत्यर्थे यौवतमिति जयादित्यः । तद्धितानपत्यस्वर बझावात् यौवनमिति तु भागवृत्ति: अतएव यमुपास्ते पुण्यभाजं कलाकुशलयोवनम्। सरसं नित्यश- स्तन्नि सफलं तस्य यौवनमिति तन्मते प्रयोगः । पाशानां समूह इत्याद्यर्थे तु तेभ्यो यएव तदन्तश्च स्त्रीलिङ्ग एव यथा पाश्या धल्या वात्या वन्या शत्यति खलरथावपि पाशादौ पठन्ति यथा खल्या रथ्था इति । तथा गर्गादिगोत्रेभ्य: समूहेऽकण गार्गकं दाक्षकमित्यादो उक्षणां समूह इत्यर्थेऽप्यसौ यथा औक्षकम् ओष्ट्रकमित्यादौ। उक्षोष्ट्रोरभ्रवत्साजा राजा राजान्य कस्तथा। राजपुत्रो मनुष्यश्व वृक्ष उक्षादिको गणः । अखानां समूहे खायो विभाषया यथा अश्वायमाश्वमिति । धनोरनञ. कण नित्य' केदाराद्यमिकरणकण । पिष्टात् कवि हस्तिभ्याका केशादिकण यणो । धेनूनां समूहो धेनुकम् अधेनोत्वाधेनवमित्यणेव अस्मा-

·शब्दशक्तिप्रकाशिका।
।
देवानञ इति निषेधात् सामूहिकप्रत्ययेषु तदन्त विधिरेष्टव्यः
तेन सुन्दरगर्गाणां समूह इत्यर्थे सौन्दरगर्गकमित्यादि
साध्विति शाब्दिकाः। केदाराणां समूह इत्यर्थे यणि कैदा-
यम् इकणि केदारिकम् अकणि केदारकम् इति त्रिधा
प्रयोगः। पिष्टार्थकात् कवचितो हस्तितश्चे कण यथा पूपानां
समूहः पौपिकं शाष्क लिकं तथा कवचिनां समूहः कावचिक
हस्तिनां हस्तिनौनां वा समूहो हास्तिकम् । केशाना सबूहे
विकण यण च कैशिकं के श्यम् ।
इनि: खलोशकपद्माद्रथात् कय: त्रियामिमौ ।
गणिकातो ब्राह्मणाच मानवादाडवाञ्च यण
खलादिनिकादिनि: समूहे यथा खलिनी उलूकिनी
पद्मिनी। तथा रथात् कद्यः यथा रथकड्यति इमौ च प्रत्ययौ
स्त्रियामेव। गणिकादिभ्यस्तु समूहे यण यथा गाणिका
ब्राह्मण्य मानव्यं बाडमिति ।
.
गजबन्धुजनग्राममहायेभ्यस्तु तः स्त्रियाम् ।
पृष्टादयत होवलिङ्ग तत् चरणेभ्यस्तु धर्मपत् ।
गजता बन्धुता जनता सहायता इत्यत्र गजादीनां समूहे.
ऽर्थे त प्रत्ययः स च स्त्रीलिङ्ग एव। पृष्ठात् समूहे यत् यथा
पृष्ठा तच्च लोवलिङ्गसेव अतएवास्य पाशादिषु अनन्तर्भाव:
चरणेभ्यस्तु समूहे धर्म इव प्रत्ययाः स्युः यथा कठानां धर्मः
काठकं तथा समूहोऽपि एवं छान्दोग्यमाथर्वणमित्यादि
तत्समूहः ।
तद्देत्ति तदधौवे बेत्यर्वेऽप्यण क्रतुवाचिनः ।
रुवान्तादप्यकल्पादकक्थादश्चकणो विधिः ॥
निमित्तं वेत्तीत्यर्थे नैमित्तः एवमौत्यात: मौहः छन्दी

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। , वैत्त्यधीते वेत्यर्थे छान्दमः वैयाकरण: क्रतुवाचिनोऽग्निष्टो- मादे स्त्वि कण यथा अनिष्टोमं वेत्ति अधोते वा आग्निष्टोमिकः अकल्पादेः सूत्रान्तशब्दादम्युक्तार्थे इकण यथा वार्तिक- सूत्रिका मांख्यसूत्रिक: कल्यादेस्तु सूत्रात् काल्पसूत्र इत्यणेव । उक्थं वेत्त्य धोते वा इत्यर्थेऽप्यौयिक: नैयायिक: पातञ्जलिक: लोकायतं बौद्धशास्त्र तह त्यधोते वा लोकायतिक इत्यादि । विद्यान्तादधर्मविक्षनामुत्तरवर्तिनः । तथैकण, शतषष्टिस्या परस्य तु पथष्टिकः ॥ वायमविद्यां वस्य धोते वा वायसविधिकः सर्पविधिक: चारविधिकः। अङ्गाद्यनुत्तरवर्तिनः किम् प्राङ्गविद्यः ज्योति- विद्यः गान्धर्वविद्यः धार्मविदाः क्षात्रविद्यः नावयवा विद्या त्रिविद्या तां वेत्ति अधोते वा विद्य इति कर्मधारयादण । विद्या मां सोमपा: पूतपापाः इति गोता। तिम्रो विद्या वेत्तीत्याद्यर्थे तु द्विगुतस्तद्धितस्य लुकि त्रिविद्य इत्येवम् । शतप्रधं षष्ठिपथं वेत्तीत्याद्यर्थे ठिकः शतपथिकः षष्टिपथिकः स्त्रियान्तु शतपथिकोत्यादि। क्रमादिभ्यः कएवं स्यात् पदात् कः स्यादिकस्तथा । सादरथ साद्यावेतीव्याद्यर्थकस्य लुक् ॥ क्रमं वेत्तीत्याद्यथे क्रमादिम्भः कएव यथा क्रमकः सामक: शिक्षक: मीमांसक इत्यादी। पढात्तु क: स्यादिकोऽपि यथा पदकः पदिकः । सर्वाटेः साद्यादेच शब्दादिहितस्य वेत्यधीत वेत्यर्थकस्य तद्वितस्य लुगेव यथा सर्व वेदं वेत्तोत्याद्यर्थे विहित- स्याण प्रभृतेः सर्ववेदः सर्वतन्त्र इत्यादौ सादिवार्तिक इत्यादौ चेति । M अष्टाध्यायादित कः स्वादध्यायस्य च लुक् तथा । अध्यायसंख्याकाई च्याद्यर्थस्य लुक परे ।

·शब्दशातप्रकाशिका। अष्टावध्याया यस्य तदष्टाध्यायसूत्र तहत्ति अधोते वेत्यर्थ क: अध्याय पदस्य च लुक् यथाष्टका: पाणिनीयाः पञ्चका: गौतमौयाः दशकाः व्याघ्रपदोयाः जैमिनीया: परे पुनरष्टाव- ध्यायसंख्या यस्य इत्यर्थे कप्रत्ययं कृत्वा तह त्याद्यर्थकस्य तद्धि- तस्य लोपमाहुः । तह त्यधीत वा। तस्ये दमिति सम्बन्धिन्यपि तस्मादणो विधिः । खराजपरदेवेभ्यः कादिरीयोजनादपि ॥ तस्येदमित्येवं तत्सम्बन्धिन्यर्थे तदर्थ काढण् इत्युत्सर्ग: यथा वृक्षस्येदं वाक्ष एव दार्शदमित्यादि। खस्ये दमित्याद्यर्थे तु स्वराजादिभ्यः कादिरोयो यथा स्वकार्य राजकीयं परकीय देवकोयं जन कौयमिति । स्वतः कस्यानित्यत्वम् अतएव खोयं यदन्त्यभिन्न पर्दामति मणिदीधितिरिति वदन्ति । ईयत्यदादभेवतस्तन तोद इकमपि । परावरादितोऽप्यात् यदिकमपि दिक्परात् ॥ त्यस्येदमित्याद्यर्थे त्यदादिगणादीयः यथा त्यदीयं तदीय मदीय इदनौयमित्यादि। भवतस्तु त्वदादेरीये परतः तस्य दादेशोऽपि यथा भवदीयं नये खरे तद्धित इति पदान्तविधे- निषेधादस्य विधिः। शत्रन्तस्य तु भवतस्तस्ये दमित्यर्थे भाव- तमित्यणेव। पराद्युत्तरवर्तिनोऽर्धादपि न केवलाञ्च तस्मात् परावस्येदमित्यर्थे यदेव। यथा परावा अवराधा आई आदिपदात् उत्तराडा अधमाई । दिग्वाचिपूर्वकात् पुनबत् यदिकमपि यथा पूर्वाधा पौर्वाधिकं दक्षिणाई दाक्षिणा- किमित्यादि। युध्माकामाकभावान्ते वाणौनण युष्मदस्मदोः । ववत्ययान्ममेव्यस्मादणीनसपि कादिमः ॥

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। युवयोयुमाकं वा इदं भावयोरस्माकं वा इदमित्यर्थे युष्म- दम्मटोयुभाकास्माकभावोत्तरमणीनण् च वा स्यात् यथा यौमा- कम् यौमाकोणम् आस्माकम् प्रास्माकीनम् । आस्माकटन्ति- मानिध्यवामनोभूतभूरुहः । पक्षे त्यदादित्वादीयो यथा युष्म- दोयमस्मदीयमिति। तवेदं ममेदमित्यर्थे तवममत्यनयोरणीन- सपि कादिकः स्यात् यथा तावकं तावकीनं स्वरूपनिर्देशान खदादेशः । अपिना त्यदादित्वादीयोऽपि यथा त्वदीय मदीयमिति । कमारण्याद्धस्तिवम विहाराध्यायसानुषे । नित्य' वा गोमयेऽन्यव ण: सदा स्वादिति स्थितिः ॥ अरण्यस्यायं हस्तीत्याद्यर्थे अरण्यान्नित्यं कण् यथा आरण्यकः करो पन्था विहारो मानुषश्च अध्यायस्त्वरण्य गौत. वाटारण्यकः। गोमये वरण्यस्येदमित्यर्थं आरण्यकमारण्य वा गोमयमिति विधा प्रयोगः। कथितेभ्योऽन्यस्मिन्नरण्या- नित्य प्रत्यय एव यथा अरण्यस्येयमित्यर्थे प्रारण्या लता आरण्यः पशुरित्यादि तस्येदम्। अण तव भव इत्यर्थ पदादुतवर्गतो भवेत । ग्रीवात एयण वा वव ग्रेव वयमित्यपि ।। भव इत्यस्य उत्पत्तिवर्तमानत्वे ह्यौँ यथायथम् । आदमध्यात्तादृशार्थे मोऽधस' सस्य लुक् तथा। डिनोऽग्रपश्चादन्तेभ्यः कालार्थात्तु पदादिकम् ॥ श्रादौ भवः आदिमः भवो वर्तमान इति वई मानवृत्तिः । मणिविराजते तन्वि तवाय हारमध्यमः। अधो भव इत्यर्थे- ऽधस: सलोपादधमः । यदङ्गमधर्म तस्व स्पर्शनं दुरितावहमिति स्मृतः । अग्रे भव इत्यथै डिमः अग्रिमः एवं पश्चिमः अन्तिमः ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। कालार्थकान्मामादिशब्दात्तु तत्र भव इत्यर्थे इकण यथा मामिकं सांवत्सरिक मौहर्तिकं पौर्वाह्निकं आपगहिक- मित्यादि। शरद पाईएवायं वा तु रोग तथातपे। निशतश्च प्रदोषाच्च वायं तादिस्तथा श्वसः ।। अयमिकणप्रत्ययः तथाथे शरच्छब्दात् श्राद्ध एव साकाहः यथा शारदिकं श्रादम्। अन्यत्र शारदश्चन्द्रमाः। रोगातपयोस्त्व- र्थयोरयं वैकल्पिकः यथा शारदः शारदिको ज्वरः आतपश्च । निशायां प्रदोषे वा भव इत्यर्थे नैशिक नैश वा प्रादोषिकं प्रादोषं वा तम इत्यादि। श्वसः श्व:पदात्तु तादिरयमिकण्प्रत्ययस्तथा विकल्प नेत्यर्थः तेन श्वोभवमित्यर्थे शौवस्तिकं धनम् । शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां ब्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मादिति भट्टिः । पक्षे खस्त्य खस्तनमिति त्यतनौ वक्ष्य ते । सध्याद तुनक्षवप्रभेदाच्चाण कले पुनः । सवत्सरात् पर्वणि च प्रापरले ग्यमीरितम् ॥ सन्ध्यादिगणातन अवमित्यर्थे अणेव यथा साध्य सन्धि- वेलं आमावस्य त्रयोदशं चातुर्दशं पाञ्चदशं पौर्णमास प्राति- पदं वा तमः इति अब ऋतुभेदो ग्रीष्मादिः तस्मात्तत्र भव- मित्वर्थे ग्रेम शैशिर तदन्तविधिना पूर्वग्रेमम् अवयवाहतू. नामित्युत्तरस्थं वृद्धिः । नक्षत्रभेदात्तु पुष्थे भवं पौष औषधं तैषं रोहिणमित्यादि। संवत्सरात्तु फले पर्वणि च भवार्थेऽ- म व यथा सावत्मर फल पर्व वा अन्यत्र तु कालार्थत्वादिकण यथा सांवत्मरिक कर्म प्राकृषि भव इत्यर्थे एण्यः यथा प्राव- घेण्यढणम् । प्रावषण्यं पयोवाहमिति रघुकाव्यम् । वर्षात स्वादिकण हेमन्तादलप्यत्र वा तबुक । साथ विर प्रग प्रार्ह कालार्थाव्ययतस्तनट।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका।
१७८
वर्षासु भवं वार्षिकं तृणम्। हेमन्ताभवार्थे यथेकण
तथा अस्मपि परन्त्वणि तकारस्य वा लुक् तेन हैमन्तिकं हेमनं
हेमन्तमिति विविधप्रयोगः। तदन्तविधिना पूर्वमनमित्याटि-
रपि प्रयोगः। सायमादिभ्यस्तु मायन्तनं चिरन्तनं प्रगतनं
प्राह तनं दिवातनं दोषातनमित्यादौ भवार्थे तनट् टानु-
बन्धत्वात् सायन्तनी तिथिः ।
परुलश्च परारे चिरानो विभापया ।
पुराशब्दात्तथा नोवा मनाहार्दच वा तनट ।
परत्न परारिन चिरत्न पो पात्तनं पराक्सिनं चिरतनं
पुबा शब्दादपि भवार्थे वा नः तन पुराण पुरातनमिति ।
तदापमान्तु कान्दात् स्यादिनम् डीप वा स्त्रिया लत !
मनुष्ये पर्वनादौयतीयोऽन्यत्व विभाषया ।।
तत्काले भवमित्यर्थे तत्कालशब्दादिकण् तात्कालिको
बोधः एव मापत्कालिक; तदनास्य स्त्रियां वा ङोग यघा
तालालिको तात्कालिका सतिरित्यादौ। पर्वते भवो मनुप्य
इत्यर्थे पर्वतादौयण पार्वतीयो नरः ततोन्यत्र तु पर्वतोयं पावत
वा फलमित्यादावणपि।
दिगादिभ्यो यर्दय स्वाच्छरीराव्यवादपि ।
दृतिवस्त्यस्विकुक्षिम्य एयण स्यात् कलसादहः ॥
दिशि भवमित्यर्थे दिश्यम् एवमाद्यम् अन्त्य रहस्य दिव्यं
उदय यूथ्यौं वश्यं दण्डामित्यादौ यत् । शरीरावयवादपि यथा
दन्ते भवमित्यर्थे
दन्त्यम्
एवं कण्यम् ओष्ठ सूई न्यौं मुख्य
जरव्यम् इत्यादौ। दृतौ भवमित्यर्थे तु हत्यारेयसव यया
दार्तेयं वास्त यं अस्थ यं को यम् । असिं कौक्षेयसुद्यस्य
चकारापनसं मुखमिति भट्टिः। कालसेयम् आहेयति ।

·१८० शब्दशक्ति प्रकाशिका। समान- 1 चतुमासादयज्ञे यसव्ययीभावतस्तथा । अन्त पूर्वादिक व समानाक्षत्परादपि । चतुर्मासेषु भवमित्यर्थे चातुर्मास्यं व्रतं चतुःपदकाषाढादि- चतुष्कत्वेन लक्षकत्वानात्र हिगुरतः पञ्चकपालचरित्व नेव दिगोस्तद्वितस्य न लुक्। यज्ञे तु चातुर्मासो यागः इल से व अन्तःपूर्वादव्ययोभावाभवार्थे इकण् यथा आन्तहिकम् आन्त- गणिकम् । अव्ययीभावादित्येव तेनान्तःकरणे भवमान्त:- करण दुःखमित्यसव समानात्तत्पराच यथा समाने भवं सामानिकम् । सामानिकोऽयं युवयोः प्रयासः । दैशिकम्। काद्यन्तवादीयः स्थाजिह्वामूलाङ्गलादपि ! मिवाद्य त्तरतो वर्गात् यदीनावीय एव च ॥ कवर्ग भवः कवर्गीयो वर्ण : इतीयः। एवञ्चवर्गीय टवर्गीयः इत्यादि। जिह्वामूलादङ्गुलाञ्च जिह्वामूलीय. अङ्ग, लायः। मित्राद्युत्तरवर्गात् तु प्रत्ययत्तिकं यथा लिवर्ग भव इत्यर्थे मित्रवय: मित्रवर्गौणः मित्रवर्गीयः इत्यादि। स्त्रीपुभ्या नणं खणौ तव भवे भावे तु वा तयोः । खरादौ तद्धिते प्राप्त गोर्यदेव विधीयते ॥ स्त्रियां भवः स्त्रैणः । स्त्रैगन नीता विलति लघिना इत भट्टिः। पुसि भव: पौंस्नः। स्त्रियाः पुंसश्च भावेऽर्थे तु नणौ विकल्प न स्याताम्। तेन स्त्रिया भावः स्त्रैण स्त्रीत्वञ्च पुंसो भावः पौंस्त्र पुस्त्वंञ्च। गोपदात्तु यद्यदर्थे स्वरादि- तद्धितं प्रसक्त तत्तदर्थे तदेव साकाङ्क्ष तेन गोरपत्य गोदेवर यस्य गवा चरति गोः समूह इत्याद्यये गव्यमित्येव प्रयोगः । गोवं गोवदित्यादौ तु वादिको न खरादिः । ह तत्रभवः। .

·शब्दशक्ति प्रकाशिका । ये भवाय यत प्रीवास्तद्वितप्रत्यया पुरा । जानेऽपि ततस्ते च्य विशेषविधिना विना ।। मथुरार । भवः इत्यर्ये इव मथुरायां जात इत्यर्थेऽप्य णो- इतिटेशः । एवं स्त्रैण: पौंसः ग्राम्यः ग्रामीण: इत्यादी गगाटे रपि प्रावृष एण्य प्राप्ताविक: प्रदोषादेरिकगादिप्राप्तौ च कादि- विशेषविधे त्यते। प्रावषस्तव जानेऽथ स्वादिक शरदस्तिकण । सज्ञावा विहित. पूर्वाहापरालादितस्तु क ॥ प्राकृषि जातमित्यथे प्रावृषिकं पत्र प्रावृषिका वृष्टिः। शरदि जातमित्यर्थे तु सज्ञायामिकण यथा शारदिका: मुह- प्रसेदाः शारदमन्त्रम् पूर्वाह्न जातमित्यर्थे तु पूर्वाह्लादिभ्यः को यथा पूर्वाह्नक अपरावकं मध्याह्नकमित्यादि एवमायां लायां जातमित्यर्थे आई के मूलक मे समसस्येति हस्वः । अणकः स्वादमावास्याशब्दात्तविकतादपि । स्थानान्तादथ गोशालखरशालाच नित्यशः ॥ जातार्थकस्व लुग्वा तु वत्सशालादितो भवेत् । अमावास्यायां जात इत्यर्थेऽण अकश्च स्यात् यथा आमा- वास्यः अमावास्यको बालकः। सद्धि कृतादमावास्याशब्दादपि यथा च आमावास्यः अमावास्याकः । स्थानान्तादिहितस्य जार्थकतद्धितस्य नित्य लुक् स्यात् यथा गोस्थाने जातमित्यर्थे गोस्वानं पत्रम् एवमवस्थानं शशस्थानमित्यादी गोशालायां जातमित्यर्थे गोशालं खरशालम् इत्यत्राप्येवम्। नित्यममोषां वित्व एभ्यो जातार्थस्य नित्यं लुग्विधानात् अश्विन्यादितो जातार्थकस्य वा लुगिति प्रतोयते। अतएव मधातोऽणो न दिग्भवेत् इत्यग्रे निषेधः सङ्गच्छते इति निबन्धकारः। वत्स- शालादितस्तु जातार्थस्य वा लुक् यथा वत्मशालायां जात - ·शब्दशक्तिप्रकाशिका इत्यर्थे वत्सशालो वातशालश्च वृक्षः। एवमभिजित् आभि- जितो वा बालकः। वत्मशालाभिजिचित्रा रेवती रोहिणी तथा। अश्वयुङ् मृगशीर्षश्च वत्सशालादिको गणः। मृग- शिरसि भवं जातं वा इत्यर्थे तु न तद्वितमनभिधानात् । अनुराधा तिष्यपुष्यौ हसस्वाती पुनर्वसु । विशाखा बहुलैतेभ्यो नित्य जातार्थकस्य लुक् ॥ अनुराधायां जातोऽनुराधः स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् तद्धितलुकोति लुक एवं तिष्थः पुष्य: हस्तः स्वाति: पुनर्वसुः विशाखो बहुल: कचं बाहुलेयस्तारकजिदिति बहुला कत्तिका तत्र जात इति संज्ञायामयण । अविष्ठाषाढयोरयण उण वा शतभिषक पदात् । इति महामहोपाध्याय श्रीजगदीश-तकालङ्कार भट्टाचार्य विरचिता शब्दशक्तिप्रकाशिका समाप्ता।

·No text on this page.